·રૂ નવું
अनुक्रमणिका
વિષય
પૃષ્ઠ
૧ મહાકવિ કાલિદાસ અને મેઘદૂત (પ્રસ્તાવના ) ૧ થી ૩૬
२ मेघदूतमां आवेलां दृष्टांत अने उपमाओनां विययन ૩૨ થી ૬૬
૬૭ થી ૬૯
४ मेघदूतना पाठभेदो
૭૦ થી ૯૫
५ शुद्धिपत्रक
૯૬ થી ૯૯
૬ હરતલિખિત પુરતોની છબીઓ
૧૦૦ થી ૧૦૪
છત મૂળ લેક, તેની સંસ્કૃત ટીકા, સંસ્કૃત ૧ થી ૧૨૨
મલેકની મંદાક્રાન્તા વૃત્તમાં જ ગુજરાતી સમશ્લેક
અને ગુજરાતી ભાષાંતર ક ૧ થી ૧૨૭ સુધી.
૮ પ્રક્ષિપ્ત ૩ કલેક
૧૨૩ થી ૧૨૫
८ हस्तलिखित पुस्तकानां संकेत:
૧૨૬ થી ૧૩૪
१० मेघदूत श्लोकानां अकाराधनुक्रमणिका
૧૩૫-૧૩૬
૧૧ રસશાળા ઔષધાશ્રમ ગેડલનો પુરત તથા વસ્તુઓ ૧૩૭-૧૫૦
૧૨ શ્રી ભુવનેશ્વરી પીઠ, ગોંડલનાં પુસ્તકે તથા વસ્તુઓ ૧૫૧-૧૫ર
on

·॥मंगलं॥ यं मायया जगदिदं भ्रमयन्तमायं देवाः स्तुवन्ति निगमागमसिद्धमंत्रैः ॥ कल्याणमत्र जनुपि स्वपदं परन देयात्सतांगतिरनन्तगुणः स ईशः ॥१॥ ज्येष्ठ शुक्ल २ शनी वि. संवत् २००९ राजवैद्यः ।

·॥ अर्पण पत्रिका॥ सहाध्यायी सखात्मीयो यः श्री गांधि महात्मनः ॥ मंत्री गांडलराज्यस्य जोशी श्री प्राणशंकरः ॥१॥ भवानीशंकरापत्यं सौराष्ट्रस्य पितामहः ।। भाजनं यो गिरा देव्या गीर्वाणवागलंकृतः ॥२॥ शतं स शरदां जीयादित्याशीर्वाचमुच्चरन् ॥ मित्रमित्यर्पये मेघदूतं मोदप्रदं विदां ॥३॥ राजयद्यः॥

·મહાકવિ કાલિદાસ અને મેઘદૂત આર્યશા અને ગૃહસ્થાશ્રમ આયોવના આર્ય ઋષિ મુનિએ યે સંસામાં જન્મતાં દરેક મનુષ્યના દરેક વ્યવહારની વ્યવસ્થા માટે રચેલાં શો, હજારો વર્ષના અનુભવના સ્વરૂપ પરિણામરૂપ, વાવેલા વૃક્ષોનાં ફળરૂપ છે. આપણા પૂર્વજો જે ક્ષેને વાવી ઉછેરી ફળદ્રુપ કરી ગયા છે તે વૃક્ષોનું રક્ષણ પોષણ કરી આપણે તેનાં ફળ ખાઈ સુખમાં સંસાર વીતાવવાનું છે. એક ઝાડ વાવ્યા પછી ફળને લાભ લેવા માટે પાંચ પદર વર્ષનો સમય તેને સાચવવા ઊછેરવામાં ગાળ પડે છે. તેમ સંસારરૂપી વૃક્ષનાં અનેક વિષયને લગતાં ફળ મેળવવા માટે હજારો વર્ષને અનુભવ પ્રમાણે લખાત આવેલાં શારૂપી વૃક્ષો આપણા આચાર્યો મુકી ગયા છે. જગતના મનુષ્યો તેને અનુસરી જીવન સફળ કરે. એ શાસ્ત્રો હિંદ માટે જ કે હિંદુ માટે જ નથી પણ આખા જગતને લાગુ પડે અને આખું જગત તેને અનુસરી સંસારની દરેક શાખાનાં સુખ મેળવે એ દ્રષ્ટિએ તેઓએ રચેલાં છે. ગૃહસ્થાશ્રમ માટે આર્યોએ એમાં ઉત્તમ શાસ્ત્રો રચ્યાં છે કે જેને અનુસરી ગૃહસ્થાશ્રમમાં પડનાર તેનું વહન કરનાર પતિ પત્ની અને તેનાં સંતાને વંશજો આ લોકમાં અત્યા સુખી જીવન ગાળી પરલોકમાં ઉત્તમ ગતિ પામે છે. આના ગૃહસ્થાશ્રમમાં પતિ પત્ની લમના ધાર્મિક વિધિથી બંધાયા પછી તેનું સ્નેહ બંધન એવુ જ થાય છે કે આખી જીદગી સુધી તેઓ એક બીજાના કંઠ પ્રાણની પેઠે જીવન વિતાવે છે. આજે પણ હિંદી પ્રજાનું ગૃહસ્થાશ્રમી જીવન જગતની બીજી પ્રજા કરતાં મેટે ભાગે ઉત્તમ છે યુરોપ અમેરિકાના દંપતી જીવનનાં વિપરીત પરિણામ જેનારા તે દેશના વિદ્વાનો અને અગ્રણીઓ કેટલાક સમય થયાં હિંદના ગાહસ્થ જીવનને અભ્યાસ કરી તેને અનુસરવાના માર્ગ લઈ રહ્યા છે. પોતાને જન્મ આપનારાં માબાપની આખી જીંદગી સેવા કરે તે પણ સંતને તેના ઋણમાંથી મુક્ત થાતાં નથી એવી ધામિક ફરજનું આજે પણ હિંદમાં જેટલું પાલન થાય છે તેટલું અન્ય હાલની જડવાદી પ્રજામાં થતું નથી. તેઓ કહે છે કે માબાપે સંતાને ઉત્પન્ન Wી તે એમની વિષય વાસનાનું ફળ છે તેમાં આપણા ઉપર માબાપનો ઉપકાર શ છે? આ કેટલું વિકૃત, કૃતન અને શુદ્ર માનસ છે! તેની સામે હિંદી પ્રજાને પવિત્ર માનસ ઘડનારા આપણું અકારાને આપણે અને બીજા દેજના વિદ્વાને હજ ધન્યવાદ આપે છે. પિતાની સ્ત્રીઓને રક્ષણ માટે પિતાનાં રાજપાટ અને દેહના ભોગ આપનારા લાગે પુને અને પિતાના પતિ પ્રત્યેના રનેદને લઈ પતિ પાછળ અગ્નિમાં પિતાના દોઢ હેનારી કે મૃત્યુને રવીકાર કરનારી લાખે સ્ત્રીઓના દાખલા હિંદ સિવાય દુનિયાને કેાઈ પણ દેશ બતાવી શકશે નહીં. એ આપેંશાસ્ત્રો ઘડેલા માનસનુ ફળ છે. મેઘદૂત એ બે હજાર વર્ષ પહેલાથી હિંદમાં પતિ પત્ની વચ્ચે કેવા સ્નેહ બંધન છે તેને દાખલ પુરો પાડે છે. આ સ્નેહ જે પતિ પત્ની ઉપર અને પત્નીને પતિ પ્રત્યે હેય છે તે દંપતીના જીવનની સફળતાની કલ્પના દરેક સંસારી કરી શકે છે. પતિ પત્ની 1 ·२ વચ્ચેના ગાઢ દેવી નેમધન રજુ કરનારા કાવ્યો પણ ભરતખ, જ ધરાવી શકે છે પ્રજાને સસાર સુખના સાચે માર્ગે દોરવાનું કામ હજારે ઉપદેશકે, કાયદા કે બીજા સાધન નથી કરી શકતા તે આવા કાર્યો કરે છે. આય કાવ્યો અને મેઘદૂતની સર્વતોમુખી લોકપ્રિયતા હિંદમાં ગૃહસ્થાશ્રમી જીવન સાથે સંબંધ ધરાવનારી બધી શાખાના અમારી માર્ગોને ઉરચ કેરીએ પ્રજા સમ્મુખ મૂકનારા આદિ કવિઓ વાહિમની વ્યાસ વગેરે છે તેઓએ દરને માગે સસારીએ સરલતાથી પ્રયાણ કરી શકે તે માટે ભવભૂતિ, ભારવી, ભામ, કાળિદાસ, બાણ જેવા સમર્થ કવિઓયે ઉત્તમ કેટીનાં કાવ્ય નાટક વગેરે રચીને સરલતા કરી છે દુનીયાના જુજુદા દેશમાં જુદી જુદી ભાષાના અનેક કવિઓ થઈ ગયા છે પણ હિંદમાં જે કેટીના જે કક્ષાના સંસ્કૃત કવિઓ વિદ્વાને પાયા છે તેઓની બુદ્ધિની તુલનામાં આવી શકે એ એક પણ કવિ આજ સુધી થ નથી એમ દુનિયાના પ્રખર વિદ્વાને પણ કબર કરે છે. જેવી રીતે હિંદમાં કાવ્ય નાટક રચનારા વિદ્વાનેએ જગતમાં અપ્રસ્થાન મેળવ્યું છે તેવી જ રીતે તિષ, આયુર્વેદ, સ્થાપત્ય, વિજ્ઞાન કળા કૌશલ્ય વગેરે વિષયના જે જે વિધાને પ્રાચીન કાળમાં થઈ ગયા છે, તેઓને ટોડે આવે એવો એક પણ વિદ્વાન કે શોધક હજી સુધી દુનિયામાં પાક નથી કાલિદાસ કવિના અભિજ્ઞાન શાકુ તલ નાટકે દુનિયાને ડોલાવી દીધી છે તેમ નાના છતાં મેઘદૂત કાળે પણ હિંદના દરેક પ્રદેશના વિદ્વાને પ્રજ ઉપરાંત યુરોપ અમેરિકાના વિદ્વાન અને પ્રજાનું ભારે આકર્ષણ કર્યું છે અને કાળિદાસ માટે ધન્યવાદના. હજારો ઉદ્દગારો કઢામ છે હિના દરેક પ્રાતમાં બે હજાર વર્ષથી મેઘદૂત પ્રચલિત છે. પરતુ પુરેપ અમેરિકામાં ૧૪૦ વર્ષ પહેલાં મેઘદૂત પહેલવહેલું પ્રગટ થયું અને પછી પશ્ચિમની જુદી જુદી ભાષામાં તેનાં ભાષાતરે થયાં કસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના સરજન ડા એચ એચ વિકસને સને ૧૮૧૩માં સંસ્કૃત ટીમ અને અંગ્રેજી ભાષાંતર સાથે મેઘદૂત પહેલું કલકત્તામા છપાવ્યું ત્યારપછી ડાં જેમાં અને મી, કલાકે લંડનમ, ડી ગિર્લ્ડ કપનહેગન અને બેનમાં, છે. મેકસ મુરે ની બગમા, એમ ૧૮૪૭ સુધી જુદી જુદી આવૃત્તિઓ મેઘદૂતની છપાવી હતી ત્યારપછી છે ટેઝારે બ્રેસ્લેમાં અને હા બેખે બલિનમાં જર્મન ભાષાંતર સાથે ૧૮૭૪ સુધીમાં છપાયેલા છે. તે સિવાય મી ઈ હુઝ, ડાં જેન્સન, મી છ એ જેબ, મી ઝ, મી. ફટ્સ વગેરે વિદ્વાનોએ જર્મન વગેરે ભાષામાં ઘણી આવૃત્તિઓ બહાર પાડી છે આ રીતે યુરોપના વિદ્વાનોએ મેઘદૂતને સારા સાકાર કર્યો પશ્ચિમના વિદ્વાનોએ આ કાવ્યની જે પ્રશસા કરી છે તે વાંચી આપણા હૈયા ગજગજ ફતે છે હિંદમાં મુદ્રણ ળાનું અસ્તિત્વ નહતુ ત્યારે હાથે લખેલી પ્રો દ્વારા આખા દેશમાં પ્રચાર થતો આખા હિંદની મેઘદૂત પ્રતિ એકઠી કરવામાં આવે તે ઓછામાં ઓછી પાચ હજાર થાય હિદમાં આશરે ૨૦૦ વર્ષ પહેલાંના સમયથી લીઘે પર છાપવાનું કામ શરૂ થયું જેમ જેમ દુનિયામાં કળા વિકાસ પામતી ગઈ તેમ તેમ આ દેશ પણ છાપવા ની કળામાં આગળ વધતે ગયે અને બીજા શાસ્ત્રો અને કાવ્યો સાથે મેઘદૂત પણ મોટા પ્રમાણમાં હિંદના દરેક શહેર અને ગામમાં ફેલાયુ ·૩ પ્રાચીન ટીકાઓ મેઘદૂત ઉપર વલ્લભ અને મહિલવાથી ટીકા મુબઈ પૂનામાં અને દક્ષિણાવતનાથના પ્રદીપ ટીકા ત્રિકમમાં છપાણું છે. શ્રી ભુવનેશ્વરી પ્રન્ય ભંડામાં ૨ મલનાથની કરેલી દેશ વિષ બધી સશક સજીની નામની ટીકા, 1 અવચેરી ટીકા, ૨ નામ વિનાને ટીકા, જ મૂળ માત્ર અને ૫ પ્રત અપૂર્ણ એમ કુલ ૧૪ હસ્તપ્રતો છે. રસશાળાનાં અને બીજાં સધનના કામમાં મારે હમેશાં બધો વખત ગાળવો પડતો હેવા છતાં મેધદૂતનું કામ હાથમાં લીધું એટલે જલદી આટોપી લેવાની ઉતાવળથી બહારના મિત્રો કે સંસ્થાઓ પાસેથી વધુ હસ્તપ્રતો મેળવવા કે તુલનાત્મક દ્રષ્ટિએ તપાસવાને માટે થોભી શકું એમ ન હતો એટલે શ્રી ભુવનેશ્વરી પીઠ માંની હસ્તપ્રતોને આધાર પાઠભેદ વગેરે માટે લઈ આ પ્રકાશન ઉતાવળે પ્રગટ કરેલ છે. આ મેધદૂતની ગુજરાતીમાં અને હિંદની બીજી ભાષામાં મંદાક્રાંતામાં સમયથી રૂપે કે બીજા વૃત્તમાં રચના થઈ છે એમ મેં સાંભળેલ છે પણ તેમનું કે મારા વાંચવામાં આવ્યું નથી તેમ અવકાશ પણ મળ્યું નથી. સરલ કાત્યાયની ટીકા અને તેની રચનાનું લક્ષ્ય આ સંસ્કૃત કાત્યાયની ટીકાની રચના, લોક વાંચતાં તેને અથ તુરત જ વચનારને સમજાઈ જાય એ દ્રષ્ટિબિંદુથી કરી છે. તેમ ટીકાની રચનામા, કામ, ભાવાર્થમાં, શબ્દાર્થમાં એમ ઘણે ઠેકાણે મલિનય અને બીજા ટીકાકારાથી હજુદો પડે છે. મેઘદૂત જેવાં કઠણ છતાં રસિક કાળે પ સેકડે ૫ ટકા વાંચનારાની વૃત્તિ કે ઇરછા સ્વાભાવિક એવી હોય છે કે લોક વાંચતાંની સાથે જ તેમના જે જે શબ્દાને અર્થ ન બેસે કે અન્વય ગોઠવતાં મુંઝવણ પડે છે તે ટીકામાંથી ગતી લઈ તુરત અથ જાણી લેવું. તે સમજવા માટે ટીકાનો આશ્રય લઈ જલદી લોક બેસારી દેવાની તીવ્ર આકર્ષક્ષા વાંચનારની હોય છે. તેનું મન જરા પણ વિલંબ સહન કરી શકતું નથી. જે ટીકામથી પિતાને જાણવાનું ન મળે તે તે નાસીપાસ થઈ ટીકાકાને માટે બે કડવા શબ્દ મનમાં બોલી પણ નાખે છે. આ એક માનવ સુલભ ભાવના દરેક ઠેકાણે અને થતિમાં હોય છે. સંસ્કૃત ટીકામાં વ્યાકરણ ઠોસ તથા બીજા પ્રસંગના અને સંબંધ ધરાવતા અન્ય વિષયનાં લાંબાં વિવેચનમાં વાંચનારને જે વસ્તુની જરૂર હોય તે તનાં ઘણે વખત લાગે છે અને ઘણીવાર જેની જરૂર હોય તેનું સ્પષ્ટીકરણ તેમાં હેતુ નથી. તે શબ્દ જાણવા બીજી ત્રીજી ટીકા જુવે છે, બીજાની આવૃત્તિઓ ગતિ છે અથવા શબ્દોથ જોવાની માથાકૂટ કરવી પડે છે. આ હકીકત દરેક શાસ્ત્રની ટીકાઓને અને દરેક વાંચનારાઓને લાગુ પડે છે. આ કાવ્યને અભ્યાસ કરનાર વિદ્યાથીઓને પણ આ ટીકા માર્ગદર્શક રસિક અને માથે તત્કાળ સમજવામાં સરળ પડે એવા વિચારે પણ ટીકાની રચના કરી છે. વ્યાકરણ, કેશ કે બીજા આવશ્યક પ્રમાણેની જરૂર હોય તેઓ બીજી ટીકાઓ જોઈ લેવી મને લાગે છે કે નવીન શેવીની ટીકા કરવામાં મેં પહેલ કરી છે એમ ઘણાને ·લાગશે તે ગ્ય છે કે કેમ એને નિર્ણય તો વાંચનાર વર્ગે જ કરવાનું છે, પણ મને વિશ્વાસ છે કે આ ટીકા વિદ્વાને વિદ્યાર્થીઓ કાવ્યરસિકે અને વાંચક વર્ગને રસિક રૂચિકર હૃદયંગમ થાને, તેમ આ ટીકામાં ભૂતકાળના ટીકાકાર કરતા ઘણે સ્થળે નવીનતા વિશેષતા ઊંચિત તથા રસિક અર્થાતર પણ મળશે. મેઘદૂતનાં અનુકરણે મેઘદૂતનું અનુકરણ ઘણા વિદ્વાનેયે કરેલ છે જેમકે પાશ્વભુદય, મદૂત, પવનત, હંસસ દેશ, દૂત વગેરે જુદાં જુદાં દૂતકા. શ્રીજીનસેના વિક્રમ સંવત ૮૭૧માં પાશ્વત્યુદય રચ્યું છે. આ કાવ્યમાં શ્રી પાર્શ્વનાથની સ્તુતિ છે. કાવ્યની દ્રષ્ટિથી રચના સારી છે. મેઘદૂતના વૃત પ્રમાણે તમામ મ દાક્રાન્તામાં જ રચેલ છે, મેઘદૂતનાં એક કે બે કે એક પછી એક એમ મેળ વિના સમસ્યાપૂર્તિની પદ્ધતિથી નવ પદ્ય રચી લેક પૂરા કર્યા છે. મને પાશ્વવ્યુદયની કઈ હસ્તલિખિત પ્રત જેવા મળી નથી. વિક્રમ સંવત ૧૯૬૬ની સાલની મુંબઈને નિર્ણય સાગરમાં છાપેલી ચોપડી જોતાં તેમાં જ ગર્ગ અને ૩૫૮ લેક મ દાક્રાન્તામાં મેઘદૂતના સંકલન સાથેના છે અને ૬ લેક આ કાવ્યની રચનાની પ્રશસ્તિરૂપે લખ્યા છે આ પુસ્તકમાં ૧૨૦ લેક મેઘદૂતના છાપનારે રવીકાર્યા છે. બારd ૭ મે અને રહ્યાં મા ૭૫ મે બે લેક ક્ષેપક ગણ્યા છે. આ સેનાચાય વિક્રમ સંવત ૮૭૧ માં, રાષ્ટવંશમાં કર્ણાટક અને મહારાષ્ટ્રના રાજા અમેઘવર્ષ રાજા કે જેની રાજધાની મખેટ અથવા ભાટપુરમાં હતી અને તે રાજાના ગુરૂ જીનસેનાચાર્ય હતા એમ કહેવાય છે. શ્રી જનસેનાચાર્યને મળેલી હત પ્રતમાં મહિલનાથ પ્રમાણે લોક સંખ્યા છે. તેને એ જાતની અપૂર્ણ મળેલી હસ્તપ્રત પ્રમાણે લોક સંખ્યા સ્વીકારી તેના પર સમસ્યા પૂર્તિરૂપે કાવ્ય રચના કરી છે. ચાલુ પાઠ સાથે સરખાવતાં માં ઘણા પાઠભેદ છે. એકંદર જોતાં મહિલનાથ અને જીનસેનચાર્યની મેવદૂતની પ્રતિથિી મેઘદૂત સંબધે વધુ પ્રકાશ પડતા નથી. નેમદૂત શ્રી નેમીનાથની સ્તુતિ રૂપે સાંગણના પુત્ર વિક્રમ કવિએ રચ્યું છે. તેમાં મેઘદૂતના દરેક ના છેલ્લા ચરણની સમસ્યાપતિની રીતે બાકીન ૩ ચરણ રસ્તુતિનાં રચેલ છે. આ કાવ્યની રચના પાશ્વભ્યદય કરતાં ઊંચી કક્ષાની છે. આ રીતે ઘણા કવિઓએ કાળીદાસનું અનુકરણ કરેલ છે. સમસ્યા રૂપે રસ્તુત કરવી એ ઠીક નથી. પ્રાચીન આય કવિઓએ આવી રેલી સ્વીકારી નથી સ્તુતિ રૂપે વતંત્ર કાવ્ય રચી પોતાની કવિત્વ શક્તિ બતાવી શકાય છે. દરેક અવતારી પુરૂષને જીવનચરિત્રની ઘટનાઓ ભિન્ન ભિન્ન હોય છે તે બધાને એક શગારી કાવ્યનાં પઘો સાથે જોડી દેવા કે ઘટાવવા જેવી રચના તાણી ખેંચીને કરવી પડે છે, છતાં મેઘદૂતની મેહિની કેવી છે એ અવતારી પુની રતુતિમાં તેને જોડી દેનારા વિદ્વાનેએ બતાવી છે. કાલિદાસ માત્ર શૃંગારી કવિ નથી કાલિદાસને શગારી કવિ કેટલાક કહે છે પણ તે માન્યતા બરાબર નથી. કાલિદાસે એવા સ્થાન પસંદ કર્થ છે કે તેમાંના અમુક પ્રસંગોમાં સ્વાભાવિક રીતે જ શુગાર રસ પ્રધાન હોય છે. તેની રચના અને જમાવટ અશ્વત રીતે કરી રખાવી એ તે કવિની ·ખડુ કરી બુદ્ધિમત્તાની વાત છે. જે પ્રસંગમાં જે રસ આવે તેને આકર્ષક રૂપમાં ગૂંથવો એ કવિની ખૂબી છે કાલિદાસ સર્વ શાસ્ત્ર પારંગત હતા. તેથી જે વિષયને તેણે હાથમાં લીધું છે તેને ઉચ્ચ કોટિને બનાવી દીધું છે. જે જે રસ જે સ્થળે આવ્યા છે ત્યાં તેનું તાદશ રૂપ તેણે દઈ વાંચનારાઓને મુગ્ધ કરી દીધા છે. રઘુવંશમાં ઈંદુમતિ માટે અને વિલાપ એ ઓછો કરણ રસ પૂર્ણ નથી. કવિની અલૌકિકતા જ એ છે કે જે રસને જ્યાં પ્રસંગ ત્યાં તેની જમાવટ એવી કરી બતાવવી કે વાંચનારા પિતાનું ભાન ભુલી જઇ તે રસમાં તન્મય થઈ જાય. એ પણ શક્ય છે કે કવિઓ સંસારમાં જે રસેના વધુ સંપર્કમાં આવ્યા હોય છે તે રસની જમાવટ કરવાની ધાટી તેમાં વધુ પ્રમાણમાં હેય. કાલિદાસનું જીવન રાજવૈભવ વિલાસમાં મેટે ભાગે પસાર થયેલું હોવાથી જ્યાં જ્યાં શુગાર રસને પ્રસંગ આવ્યું ત્યાં વિશેષ કુશળતા દેખાડી હોય એ પણ સ્વાભાવિક છે. પ્રાચીન કવિઓ સંબંધે વિચાર કરશે તો પણ જણાશે કે તેઓએ પણ પ્રસંગ પ્રમાણે રસની જમાવટ અદ્દભુત રીતે કરી દેખાડેલી છે. રામ વનવાસ, સીતાનું હરણ, રાવણના વધ પછી સીતાને અસ્વીકાર, સીતાની પવિત્રતા સંબંધે વાલ્મિકીની પ્રતિજ્ઞા, સીતાને ભૂમિપ્રવેશ દ્રૌપદીનાં વસ્ત્રહરણ, પાંડને વનવાસ પ્રયાણ, સમાધાન કરવા જતી વખતે શ્રીકૃષ્ણને દ્રૌપદીએ કહેલાં વચન વગેરે રામાયણ અને મહાભારતના પ્રસંગોમાં વાલ્મિકી અને વ્યાસ જેવા પ્રાચીન આદિ કવિએ કરુણ રસની એવી જમાવટ કરી છે કે વાંચનારનાં હદયે હલી જાય છે. તે કોઈ કવિ જગતમાં થયેલ નથી થશે નહી. તેમના પછીના કવિઓએ ઘણે ભાગે તેઓનાં જ કથાનકોને જુદા આકર્ષક સ્વરૂપે રજુ કર્યા છે અને પોતપોતાની યોગ્યતા પ્રમાણે પ્રસંગના રસેની જમાવટ કરી ગયા છે. મેઘદૂતનું વસ્તુ મેઘદૂતની રચનાનું વતું રામાયણ ઉપરથી કાલિદાસે લીધુ હેવાનું મહિલનાથ કહે છે તે બરાબર નથી. આખા કાવ્યમાં વિવિધ દ્રષ્ટ્રતિ કવિએ આપ્યાં છે તેમાં મેઘ સંદેશો આપશે ત્યારે રામને સદે હનુમાનને મેઢેથી સાંભળવા સીતા ઉસુક હતા તેમ પિતાની સ્ત્રી સાંભળવા આતુર થાશે એમ તુલનાત્મક દ્રષ્ટાંત આપ્યું છે. મગિરિ આશ્રમમાં આવેલાં સીતાના એતિહાસિક પવિત્ર કુંડનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. તેથી મેઘદૂતની રચનાની કલ્પના કવિએ રામાયણ ઉપરથી કરી હતી એમ કહેવું એ ખોટું છે. કોઈપણ કવિ પ્રસગને અનુસરતા અનેક પ્રાચીન અર્વાચીન ઐતિહાસિક ઘટનાનાં, સ્થળનાં વ્યક્તિગત કે સમષ્ટિગત કચ્છતિ આપે છે. મેઘદૂતમાં પણ આવાં બીજાં ઘણાં દષ્ટાંત આવ્યાં છે. આ કાવ્યમાં કવિનું ભૌગોલિક જ્ઞાન પણ ઉચ્ચ કોટિનું જણાઈ આવે છે, એટલું જ નહિ પણ પ્રત્યેક પ્રદેશની પ્રજાના સ્વભાવ રીતભાત રિવાજ વ્યવહાર વગેરેનું તલસ્પર્શી સમ જ્ઞાન ધરાવે છે એ આપણે જોઈ શકીએ છીએ. 'પિતાને દેશવટે આપનાર રાજાને પણ કયાંય પોતે અવગુણ લીધે નથી પણ પિતાના રાજાને વફાદાર રહ્યા છે. રાજાએ આપેલા દેટા માટે કવિએ પોતાના ભાગ્યને દોષ દીધા છે. આ કવિના સ્વભાવની કેટલી મહાનતા અને પિતાના આશ્રયદાતા પ્રત્યે કેટલી વફાદારી, બતાવે છે? પ્રાચીન કે અર્વાચીન સંસ્કૃત કવિ કે પંડિતને આ સ્વભાવ જ છે, અને સંત ભાષા અને તેમાં રહેલાં જ્ઞાનના એ જ સંસ્કાર હોય છે, ·૬ કાલિદાસને સમય કાલિદાસ કવિને જન્મ ઉજજૈનમાં વિક્રમ સંવત શરૂ થયા પહેલાંના સામાં એટલે ગત કળિના યુ સં. ૨૦૧૮ વષમાં થયો હતે વિક્રમ રાજા અને કાળિદાસ સરખી ઉંમન્ના હતા. યુ. સ. ૩૦૪૩માં રાજાએ પિતાને વિક્રમ સંવત શરૂ કર્યો ત્યારે બનેની ઉમર લગભગ ૨૫ વર્ષની હતી અને ત્યાર પહેલાં વિક્રમરાજા ભરતખંડમાં દિગ્નિ કરી લીધું હતું એના મરણ રૂપે પોતાને વિક્રમ સંવત ૩૦૪૩ માં શરૂ કર્યો ત્યારપછી ૨૫ વછે એટલે ગતકલિવર્ષ અથવા યુધિષ્ઠિર સંવત ૩૦૬૮માં કાળિદાસે તિવિંદારણે રચ્યું છે. તે વખતે વિક્રમ સંવત ૨૫ ચાલતો હતો. ત્યારે બનેની ઉમર ૫૦ વર્ષની હતી. પૂર્વ અને પશ્ચિમના વિદ્વાને પણ આ વાત કબુલ કરી કાલિદાસનો જન્મ ઇરવીને પહેલાં પ૭ વર્ષ થયાનું સ્વીકાર્યું છે. પશ્ચિમના વિદ્વાન પણ જેઓ નિખાલસ હદયના અને અંતઃકરણના અવાજ પ્રમાણે વર્તનારા છે તેઓ આ સમય માન્ય રાખે છે. પશ્ચિમના કેટલાક વિદ્વાનને કાલિદાસને સમય બે હજાર વર્ષને રાખવામાં પોતાના દેશનું ગૌરવ ઓછું થતું લાગ્યું છે તે અને તેઓની માન્યતા પ્રમાણે દરવાયેલાઓ ઇસ્વીસનના ૩ થી નાકે ૮મા સૈકામાં મરજી પડે ત્યાં કાલિદાસને મૂકેલ છે અને પશ્ચિમના પૂછડીને વળગી ચાલનારા શેડ હિંદી વિદ્વાને પણ એ મતને અનુસરે છે. પણ કાલિદાસને સમય બે હજાર વર્ષ પહેલને છે એ ઈતિહાસસિદ્ધ અને પ્રમાણસિદ્ધ છે સંસ્કૃતના ઊંચ વિદ્વાન ગણાતા સ્વ શ્રી કલાભાઈ ઘનશ્યામે તથા શ્રી કેશવલાલ હર્ષદરાય ધ્રુવે ૪૦ વર્ષ પહેલાં છાપેલા વિક્રમોર્વશીયા ભાષાંતરની પ્રસ્તાવનામાં કાલિદાસ ઇસ્વીસન પૂર્વે પહેલા સકામાં થનું સ્વીકાર્યું છે જોતિર્વિદાભરણનું પ્રમાણ શ્રી ભુવનેશ્વરી પ્રખ્ય ભંડારમાં મહાકવિ કાલિદાસનો રચેલે સિર્ષિવામા નામને તિવને હસ્તલિખિત ગ્રંન્ય છે, તેની ધ અહી ઉપગી થાશે. આની લેખનમિતિ નીચે પ્રમાણે છે. સંવત ૨૪૦ ઘરે લા ૨૭૭૪ કર્તાને બીજા शास्त्रमासे कृष्णपक्षे दशम्यां तिथी श्रीसौम्यवासरे भीशाराप्रपुर्य लिखित વિન પીન શાસીત કે ઘજેવા n એટલે આ હસ્તપ્રત બરાબર ૧૧ વર્ષ પહેલાં શત્રપુમાં એટલે કાઠીઆવાડમાં આવેલા સરધાર ગામમાં લખેલી છે. આમાં ૩૩૬ આખાં પાન (પુરની ગણત્રીએ ૬૭ર થાય છે. આ ૧૪૨૪ ઑકને મૂળ ગ્રન્ય યુધિષ્ઠિર સંવત ૩૦૬૮પ લિદાસે ર છે. આ અન્યની સમાપ્તિ કરતાં મહાકવિ કાલિદાસ લખે છે કે: Tી વધુcરાજુ (૨૬૮) તે વાટી રિતે ના જાધવ િ૨ વિદત્તા જuse in જાઢવિયાનાન્નજિ લ્લા વિવા- दुजे अन्यसमाप्तिरत्र विहिता ज्योतिर्विदा प्रीतये ॥२॥ અથર-ળિદાસ કવિએ કળિયુગનાં ૩૬૮ વર્ષ હસતાં હસતાં ચાલ્યાં ગયા પછી શાખ માસમાં આ ગ્રંથ રચવાને આરંભ કર્યો અને કાર્તક માસમાં આ ગ્રન્થ પર કર્યો છે. જ્યોતિષના અને અન્યોને આધારે જતિષીઓના આનંદ માટે આ કન્ય છે” ·I થી દ્રપ્રભ જૈનાચાર્યની શાખામાં થયેલા શ્રી હાવરને સરિ નામના સમર્થ વિદ્વાને આ ગ્રન્થ ઉપર રૂપિયા નામની ઉત્તમ વિસ્તૃત સંસ્કૃત ટીકા વિ. સં. ૧૭૧ના વેલાખ શુદી ૩ રવિવારે રચી છે. એટલે ૨૪૮ વર્ષ પર આ ટીકા રાણી છે. આ ટીકાને વિસ્તાર લગભગ ૯૫૦૦ નવ હજાર પાંચસો અનુક્પ લેકના પ્રમાણ જેટલો છે. આ મૂળ પ્રન્ય સમજ ઘણો કિલષ્ટ છે તે સમજવામાં અને તેના પર ટીકા લખવામાં ટીકાકારને ઘણે પરિશ્રમ પયાનું અને આ ગ્રન્થ એ મહાકવિ કાલિદાસની કૃતિ છે એમ દઢતા સાથે તે લખે છે. અર્થાત અઢી વર્ષ પહેલાં થયેલા આવા ધુર ધર પંડિત આ અન્ય કાલિદાસને છે એમ ખામીથી લખી ગયા છે. એનો અર્થ એ છે કે તે સમયના બીજા પતિનો પણ એ જ મત હતો. એટલું જ નહિ પણ સેંકડો વર્ષ પહેલાંથી આ વાત સત્ય મનાતી આવતી હતી તે આ ટીકાકારે લખી છે પ્રારંભમાં મંગળાચરણમાં ટીકાકાર લખે છે કે यो कालिदासकषिधनविनिर्मितस्य ज्योतिर्विदामरणनामवरात्रस्य ॥ જણાને કાપી શાલિવાણવિરાજતિન “કવિઓના સમૂહમાં મુગટરૂ૫ ગણાતા વિદ્વાનોમા તિલક સરખા એવા પ્રખ્યક્ત કાળિદાસ કવિ રાજ્યના પ્રારંભમાં મંગળાચરણ કરે છે ” આ રીતે કવિ માટે બ૬ માનપૂર્વક ઉલ્લેખ કરીને ટીકાને પ્રારંભ કર્યો છે ટીકાની સમાપ્તિના લોકોમાં ટકરાર શ્રી ભાવરત્નસૂરિ નીચે પ્રમાણે લખે છે. तच्छिष्योऽभूद् भाषरत्नाभिधानस्तत्पादाब्जोपाप्ननासकषित ॥ टीकां कृत्वा कालिदासस्य गुा शातार्थो यस्तगुरोनिलामात् ॥११॥ શ્રી મહિમાપ્રભના શિષ્ય ભાવરને તે ગુના ચરણ કમલની ઉપાસનામાં મન રાખીને કાલિદાસની ગહનવાણના આર્ષ ગુચ્ચે આપેલી જ્ઞાનના લાભથી જાણીને આ શાસ્ત્રની ટીકા રચી છે.” सेनासो सुनवाधिका सुललिता ज्योतिर्विदां तुष्टये ।। शास्त्रस्यास्य कृता यथामति मया शोच्या सुपीमियतः ॥ संश्लिष्टानि पदान्यनेफश इहैकैकाक्षराकान्यपि काठिन्य' कविना गिरां समुदित त्याज्य सलत्वं पुनः ॥१२॥ જાતિઓના સંતોષ માટે આ ગહન શાસ્ત્ર ઉપર મારી બુદ્ધિ પ્રમાણે સુદર સુખધિકા નામની ટીકા રચી છે. આ શોમાં પરસ્પર જોડાયેલા એક અક્ષરવાળાં અસંખ્ય પદ છે. કવિયે વાણીની કનિત પણ આ શાસ્ત્રમાં ઘણુ કરી છે.' આ રીતે આવા મહાન પંડિતે આ તિવિંદાભરણ ગ્રન્થને એક શાસ્ત્રની ઉપમા આપી છે અને કાલિદાસને કવિચચૂડામણિ, કવિચક્રાવાંસલિક એવી ઉપમા આપી છે. આ પ્રસ્થમાં ૨૨ અધ્યાય છે. છેલ્લા અધ્યાયમાં કાલિદાસે રાજા વિક્રમાનો ઇતિહાસ ૧૭ માં આવે છે તેને સાર આ પ્રમાણે છે. * ·૨ st “હવે પછી હું પ્રજાને આનંદ આપનારા પૃથ્વીના પતિ વિક્રમાકે વિક્રમાદિત્ય પ્રભુના રાજ્યનું વર્ણન ટૂંકામાં કહું છું. માલકમાલવ દેશના રાજાના ભારતવર્ષના ૧૮માં દેશમંડળમાં રહેલા કાલિદાસ કવિએ અન્ય ર છે. ધવંતરિ, ક્ષપણક, અમરસિંહ, શકુ, વૈતાલભદ, ઘટખપર, કાલિદાસ વરાહમિહિર, વરચિ, આ નવ વિક્રમ રાજાની સભાના વિદ્વાને બધામાં શ્રેણ ગણાય છે. વિક્રમ રાજાની સભામાં ૮૦૦ આઇ માંડલિક ખંડિયા રાજાઓ હતા. જેઓ સભાસદ ગણાતા. એક કરોડનું લશ્કર હતું જે રાજાની સભામાં પડિત ૧૬, તિષ શાસ્ત્રના વિધાન ૧૬, વૈદ્ય ૧૬, ભદો. પૌરાણિકે ૧૬, નય ગાન કરનારા ય શાસ્ત્રીઓ ૧૬, વેદના પંડિત વેદપાઠકે ૧૬ હતા. જે વિકમ રાજાયે પિતાના દેશપર આક્રમણ કરનારા એક લાખ શકે તેને હણીને પોતાને શકસંવત ચલાવ્યું. જે વિક્રમ રાજાએ હજાર કિલ્લાઓ, નગરે પિતાને તાબે લઈ તે તે રાજાને પાછી સોપ્યા હતા. શ્રી વિકમા રાજા પૃથ્વીનું પાલન કરતા ત્યારે તેની રાજધાની ઉજ્જયિની મેટી વિશાળ હતી. જેમાં મહાકાળ મહાદેવ સદા બિરાજતા હતા. મનુષ્યને કષ્ટથી મુકાવનારી અને મેક્ષ આપનારી ઉજ્જયિની પુરી ગણાતી. જે વિક્રમ રાજા રૂમ દેશના શ્લેષ્ઠ રાજ રાજેશ્વરને રણસંગ્રામમાં હરાવી કેદ પાડી પિતાની રાજધાનીમાં લઈ આવી ચાર ફેરવી ઓડી મુક્યો હતો. મેં રઘુવંશ વગેરે ૩ કાવ્ય રચ્યો છે. કેટલાક વૈદિક ગ્રન્થ અને તત્વજ્ઞાનના સભ્યો આ છે, તેમાં જોતિષ શાસ્ત્રને તિવિંદાભરણ ગ્રન્યને પણ ઉમેરે કરું છું. કળિયુગના ૩૦૬૮ વર્ષ ગયા પછી વૈશાખ માસમાં આ ગ્રન્ય રચવાનું શરૂ કર્યું અને કાર્તિક માસમાં અન્ય પૂરે કર્યો છે. ઉપર પ્રમાણે મહાકવિએ ગ્રન્થની સમાપ્તિમાં વર્ણન આપ્યું છે. સમ્રાટ વિકમ અને કાલિદાસ ઇસ્વીસન પહેલાં પ૭ વર્ષે થઈ જાય છે વરાહમિહિર બે થયા છે. એક ઇસ્વીમન પહેલાં પ૭ વર્ષે હસંહિતા અથવા વારા હીંસંહિતાના કર્તા વરાહમિહિર વિક્રમ રાજાનો સભાના સભ્ય સભાન તથા મંત્રો હતા, અને શકે ૪ર૭માં પચિસિદ્ધાંતિકા સમાપ્ત કરનાર વરાહમિહિર બીજા હતા. જેમ કાળિદાસ બે ત્રણ થઈ ગયા છે તેમ વરાહમિહિર પણ બે ત્રણ થયા છે. તેથી પંચસિદ્ધાંતિકાના કતના શાક ૪ર૭ને આધારે કેટલાક વિદ્વાન વિક્રમના કાલિદાસને શક ૪૨૭ પર મુકે છે તે મ છે. કાલિદાસ કવિએ મહાકાળ મહાદેવના ઉત્સવ વખતે અભિજ્ઞાન શાકુંતલ નાટક ભજવી બતાવ્યું હતું તેથી તે ઉજવિનીમાં રહેતા હતા એમ સિદ્ધ થાય છે.

·ટે આ R સાતવાહન વંશને રાજા સાતકર્થી ઇસ્વીસન પહેલાં ૧૩૦ વર્ષે મહારાષ્ટ્રના પ્રતિષ્ઠાનપુર (પઠણ)માં ગાદી પર હતો. તેની મા ગૌતમીએ લખ્યું છે કે મારો પુત્ર મેટ પ્રતાપી રાજા થયો છે. તેણે કોને સંહાર કરી તેના રાજા નહફનને હરાવી મા." નહાનને જમાઈ વષમદતને શક નામથી ઉલ્લેખ થયું છે. શકેને હરાવનાર સાતકર્ણી રાજનું મૃત્યુ ઇસ્વીસન પહેલાં પ૭ વર્ષ થયુ છે. ત્યારે તેના દિકરા પુલેમાના જે સિક્કા મળેલ છે તેના પર વિલય કુરા વિલવીય રાજા એમ કોતરેલ છે. એ વિલય એ જ દ્રાવિડી પ્રાકૃત ભાષામાં થયેલું વિક્રમીયનું અપભ્રંશ નામ છે. જેનોએ પણ એ રાજાનું નામ વિક્રમ લખેલ છે. એ વિક્રમ રાજાના પાયે માળવા છતી ત્યાં રાજધાની કરી હતી અને વિક્રમ રાજાએ દિગિન્સ કરી પિતાને સંવત ચલાવ્યું. સર વિલીયમ જેન્સ અને ડા પીટર્સમ બને કઢતાપૂર્વક સાબિત કર્યું છે કે કલિસ ઇસ્વીસન પહેલાં ૧૭ વર્ષ થઈ ગયા છે અને તે વિક્રમાદિત્યના સભાપતિ હતા. અશ્વધેષ ઈસ્વીસનની પહેલી સદીમાં થયાં છે એમ પૂર્વ અને પશ્ચિમના વિદ્વાન સ્વીકારે છે. તેણે રચેલા બુદ્ધચરિત નામના મહાકાવ્યમાં કાલિદાસ કવિની અનેક કૃતિના અવતરણે આપેલાં છે. એટલું જ નહિ પણ કાલિદાસની કવિતાના-ના કેટલાંક આખે આખાં ચરણ જેમનાં તેમ આપ્યાં છે તેથી સિદ્ધ થાય છે કે કાલિદાસ અશ્વઘોષ પહેલાં એટલે ઇસ્વીસન પહેલાં થયા છે. . કેટલાક લોકો રઘુવંશ વગેરે કાળિદાસના કાવ્યોમાં જાણક્ષિણીનાં 1 आकुमारकथाद्धात.। स्कन्देन साक्षादिव ,देवसेनां । गोप्तगुप्ततमेन्द्रिया ઇત્યાદિ શબ્દોમાં સમુદ્ર શબ્દ આવ્યો છે એટલે સમુદ્રગુપ્તના સમયમાં ઈસવીસન ૩૩૦માં, કુમાર શબ્દથી ના ગુણ છે. સન ૪૧૩માં ૨૦ શબ્દથી સ્કંદગુપ્ત સન ૪૮૦માં એમ જુદે જુદે વખતે કાલિદાસ થયાનું જુદાજુદા વિદ્વાનોએ લખ્યું છે. કુમાર સંભવમાં પુજાર વર્ષ જુનું પુમા કંપાર શબદ આવવાથી એક વિદ્વાને કાલિદાસને કુમાર ગુપ્તા કાળમાં થઈ ગયા માની લીધા આ બધા ભ્રમ છે. કવિની સમુદ્ર સરખી ગહન અને હજાર શથી ભરપૂર વાણીમાં આવા સેંકડ સમાન શબ્દ આવે તેથી તે વખતમ કાલિદાસ થયા હતા એમ કહેવા બેસીયે તે ૧૫-૨૦ કાળીદાસ થઈ જાશે અને કાલિદાસના સાચા સમય માટે ગોટાળે ઊભો કરવાને દેશ આવશે કે “જે દોષ ઘણા વિદ્વાન ઉપર આવ્યો છે. માટે છે સ પહેલાં ૫૭ વર્ષે વિક્રમ થયા છે અને તેના સમકાલીન કાલિદાસ થયા છે એ સિદ્ધ વસ્તુ છે. કવિઓની કૃતિઓમાંથી સેંકડો ભળતા શબ્દો નીકળે અને, તે અનેક થઈ ગયેલા રાજાઓના નામ સાથે જોડવાથી ઈતિહાસમાં ગોટાળા ઊભા થાય. - કેટલાક કહે છે કે કાલિદાસની કવિતામાં શિવની ઉપાસના ભક્તિની વિશેષતા બૌદ્ધ મતની પડતી પછી એટલે ઈસ્વીસન છઠી સદીમાં થઈ માટે કાલિદાસ છઠી સદીમાં થયા છે. જાણે કે બે હજાર વર્ષ પહેલાં ભરતખંડન એકે એક માણસ બૌદ્ધ થઈ ગયા છે અને છડી સદીમાં પાછો શિવધર્મ એકદમ આખા દેશે સ્વીકાર્યો હાથ આવી બાલિશ વાતુ લખનારા માટે ધૃણા ઉપજે છે. ખરી રીતે અઢી હજાર વર્ષ પહેલાં થયેલા શ્રી શંકરાચાર્યના વખતમાં ૨ ·S બૌદ્ધ ધર્મ હિંદમાં મેટ ફેલા પામ્યો હતો શંકરાચાર્યો દમને વિકાસ કરી બૌદ્ધ ધમને ઓછું કરે છતાં પણ લઘુમતિ ધર્મ તરીકે વેદધર્મી રાજાઓએ બૌદ્ધધર્મને અનાદર કર્યો નથી, પણ કેટલેક અંગે આશ્રય આપ્યો છે. શકરાચાર્ય પછી ધીમે ધીમે બૌદ્ધધર્મ હિંદમાં ઓછા થઈ પૂર્વના દેશમાં વિકશે અશોક જેવા બૌદ્ધ સમ્રાટ પણ બૌદ્ધભિક્ષુઓ, સાધુઓ, શ્રમણકે જેટલું જ માન વૈદિક ધર્મને અને બ્રાહ્મણને આપતા એ તેના શિલાલેખ ઉપરથી જાણી શકાય છે, એટલે ઈસ્વીસનની છઠી સદી પહેલાં બ્રાહ્મણ ધર્મ અસ્ત જેવો થયો હતો એમ માનવું એ દુરાગ્રહ અથવા ઈતિહાસનું અજ્ઞાન છે. દક્ષિણમાં શાતવાહન વંશમાં હાલ નામને રાજી થઈ ગયો છે. મી. સ્મીથે તેને ઇસ્વીસન ૬૮મા થવાનું સાબિત કર્યું છે. એ હાલ રાજાએ ગાથા સપ્તશતી નામને મરાઠી ભાષામાં અન્ય રમે છે તેનો ૬૫ મી ગાથામાં વિક્રમાદિત્યની ઉદારતાનું વર્ણન છે તેમાં રાજયે એક લાખ મુદ્રા આપ્યાનું લખ્યું છે, એટલે ઇસ્વીસન ૬૮ માં વિક્રમાદિત્ય નામના રાજા થઈ ગયેલ છે એ સિદ્ધ થાય છે અને તે કાલિદાસના આશ્રયદાતા ઉજયિનીના ચક્રવતી રાજા વિક્રમાદિત્ય જ હતા. પિશાવર પાસે તખેલાડી સ્થાનમાં ઘડાં વર્ષ પહેલાં એક પ્રાચીન શિલાલેખ નીકળ્યું હતું. તે પાર્થિયન રાજા ગુફસના સમયને છે. તે રાજા ભરતખંડના ઉત્તર પશ્ચિમાચલને સ્વામી હતા. આ લેખમાં સંવત ૧૦૩ ને આકર્ષે છે. ગુફસ ગાદીએ બેઠા પછી છવીસમા વર્ષને આ શિલાલેખ છે. ડા. ફલીટ અને મી. વિન્સેન્ટ સ્મીથે અનેક પ્રમાણેથી સિદ્ધ કર્યું છે કે આ ૧૦૩ ને આંકડો વિક્રમ સંવત છે. રાજા ગુફસના નામનો ઉલ્લેખ યહુદીના એક પુસ્તકમાં છે કે જે પુસ્તક ઇસ્વીસન ૨૫૦માં લખાયું છે. આવાં બીજાં અનેક પ્રમાણે આપી શકાય એમ છે કે ઇસ્વીસન પહેલાં પ૭ વર્ષ થયેલા વિક્રમાદિત્ય એ જ છે કે જેને સંવત હાલ ચાલે છે કે જેની રાજસભાના સભ્ય કાલિદાસ કવિ, વગેરે પંડિત હતા. ઇ શક ને પરાભવ કરી પિતાના નામનો વિક્રમ રાજાએ સંવત શરૂ કર્યો હતો એમ ઓરિસપુરના લેખ પરથી જણાય છે. વિક્રમ સંવત ૮૯૮ને અને વિક્રમ સંવત ૭૯ને કાઠીઆવાડમાં મળેલો લેખ બતાવે છે. કે ત્યારે વિક્રમ સંવત ચાલતું હતું. જયપુર રાજ્યમાં કટક નગરમાં માઢવાનાં કા: આવા ઉલ્લેખવાળા સિક્કા મળેલ છે તે સિક, સંશોધકે ઇ સ. પહેલાનાં અઢી વર્ષની અંદર પાડ્યાં હોય એમ તેના લખાણથી ઠરાવ્યું છે. ગુપ્તવંશના રાજાઓના સિક્કામાં બીજી બાજુ આ વિમ, વિટાવિટ વગેરે છે. એટલે ઈસ્વીસન પહેલાં ઉજ્જૈનમાં થઈ ગયેલ, કતપરના રાજાએ દિગ્વિજય કરી પિતાનું નામ વિક્રમ રાખી પિતાના નામને સંવત ચલાવ્યો હોય અને તેના વંશજે પણ દિગ્વિજય કરી પિતાને સંવત ચાલુ કર્યો હોય એ શક્ય છે. સોમદેવ એ એવી કથાસરિત્સાગરના સંબક ૬ તરંગ ૧, લંબક ૭ તરંગ ૧માં ઉજ્જયિનીના વિકમ રાજાની વાર્તા આવેલી છે. - છે - = !!

·૧૧ S ! ધારના શ્રી. ક. કે લે અને શ્રી એચ. કે. એક બને સમર્થ સંશાધક વિદ્વાને અને પ્રમાણ આપી કાલિદાસ ! અને વિક્રમાદિત્ય સમકાલીન હતા અને તે ઇસ્વીસન કે પહેલાં પ૭ વર્ષે થઈ ગયા હતા એવું સાબિત આપ્યું છે. કુમારસંભવ, રઘુવંશ, શાકુંતલ, વિક્રમોર્વશીય મેધદૂત, તુસંહાર વગેરે કાલે વિક્રમ રાજાના સમકાલીન કાલિદાસે રહ્યાં છે. કુમાર સંભવમાં ઉમા તપ કરતા શિવને પિતાના યુવાવસ્થાના સૌથી વશ કરી લગ્ન કર્યા અને પરણેલા એ દપતીને આનંદ અને તેમાં કામશાસ્ત્રનું ઉત્તમ જ્ઞાન વગેરે છે. રઘુવંશમાં રામાયણને લગતી હકીકત છે તેમાં રામ પહેલાં થઈ ગયેલા રાજાઓને ઈતિહાસ બહુ સુંદર રચનાથી વણું છે. ઘટખપર નામના કાવ્યમાં રમા એમાં એક સ્ત્રીએ પોતાના પતિ પાસે એક મેઘ નામને દત મેકલ્યાનું વર્ણન છે. છ શકકતઓમાં વિક્રમાદિય બીજે પિતાના નામને સંવત ચલાવનાર શકર્તા ગણાય છે. ગતકલિ ૩૦૪૫ અથવા યુધિષ્ઠિર સંવત ૩૦૫ના રાક્ષી સંવત્સર કાર્તક શુદી ૧ થી વિક્રમાદિયે પિતાને સવત ચલાવ્યું. સત્સરનું ટૂંકું નામ સવત રાખવામાં આવ્યું. વિક્રમ રાજાએ કરેલી પ્રજા કલ્યાણનાં અનેક કાર્યોનાં વર્ણન સિંહાસનબત્રીસી, વિતાળપચીસી, નાયલીલામૃત વગેરે ગ્રન્થમાં છે. ૧ ઘન્વરી-આરોગ્ય પ્રધાન હતા. ૨ ક્ષણિક ફળ જ્યોતિષનું કામ કરતા ૩ અમરસિંહ શબ્દશ વગેરે શાસ્ત્રમાં કામ કરતા. 8 શંકુ તળા, દેવલ, ઈમાર, બાંધવા ઈત્યાદિ સ્થાપત્ય શાસ્ત્રને લગતાં કામ કરતા અને સ્થાપત્ય પ્રધાન હતા. પ વેતાળ ભટ મંત્ર શાસ્ત્રી હતા તેને લગતી શાસ્ત્રોમાં અને રાજાના રક્ષણને ઉપયોગી કામ કરતા. ૬ ઘટખપર ભૂગભ' શાસ્ત્રના નિષ્ણાત હતા. પૃથ્વીમાંથી વિવિધ ખનિજ દ્રવ્ય ધન રત્નો પાણું વગેરે વસ્તુઓ કાઢવાનું કામકાજ કરતા ૭ કાલિદાસ મોટા કવિ ગ્રંથકાર છતાં તે બધાં શાઓમાં નિપુણ હતા, તેથી વિક્રમ રાજના માનીત અને સલાહકાર હતા. ૮ વરાહમિહિર જ્યોતિષ શાસ્ત્રના પારંગત હતા અને ૯ વરરૂચિ વ્યાકરણના મહાન આચાર્યા હતા. . એવી પણ દંતકથા પ્રચલિત છે કે વિક્રમ રાજા, ઉજજૈનના રાજા વીરસેનના પુત્ર હતા ભતૃહરિ, વિક્રમ રાજાના મેટાભાઈ હતા. ભતૃહરિયે પર વર્ષ રાજ્ય કર્યા પછી તેને સંસારપર વિરાગ્ય આવતાં રાજપાટ છેડી દઈ પિતાના નાનાભાઈ વિક્રમાદિત્યને ગાદી બેસાય ત્યારે વિક્રમાદિત્યનું નામ ચંદ્રગુપ્ત કે તેવું કાંઈ હતું પણ ગાદિયે બેઠા પછી અને દિગ્વિજય પછી તેનું વિક્રમાદિત્ય એવું નામ પ્રજાપે રાખ્યું વિક્રમાદિત્યે ૬૩ વર્ષ રાજ્ય કયું તેના પછી તેને દિકરે જેત્રપાળ ગાદીએ આવ્યો. તેની કારકીર્દિ માં ૫૮મે વર્ષે બહુ ધાન્ય સંવત્સરવાળા વર્ષમાં શાલીવાહન સાથે તેને મોટું યુદ્ધ થયું તેમાં શાલીવાહન હાર્યો. ત્યાર પછી ત્રપાળના પુત્ર સાથે ૧૫ વર્ષ પછી શોને યુદ્ધ થયુ તેમાં શોને વિજય થયે અને ત્યારથી પિતાને શક ચાલુ કર્યો જે વિકમ શાક પછી ૧૩૬ વર્ષ શરૂ થયું છે. છતાં વિક્રમ સંવત તે આખા ભરતખંડમાં આજ સુધી ચાલુ રહેલ છે.

·વિક્રમાદિત્યનું આરસનું વિશાળ પૂતળું ઉજ્જૈનમાં હતું તેમાં એના પરાક્રમ ધણન તથા વિક્રમ સંવત પ્રારંભ કર્યાની હકીકત લોકબદ્ધ હતી જેની હસ્તપ્રત, મહાકાળભ્ય ભંડારમાં અને ઉજ્જૈનના પંડિતેના ઘરમાં છે એમ સાંભવેલ છે. આ પૂતળું દિલ્લીના અલતમશ નામના મુસલમાન બાદશાહે તેડી નાખ્યું હતું. વિક્રમ સંવતનું મોટામાં મોટું પ્રમાણ એ છે કે કાશમીરને વલ્લભીપુરના ત્રિકને, કલિંગને ચાલુકયને ત્રિપુરાના કલચુરીને, બંગાળના પલ વંશને અને બીજા અનેક શક - પ્રવર્તએ પોતપોતાના શક હિંદમાં જુદે જુદે સમયે ચલાવેલા તે બસે ચાર વર્ષ ચાલી અસ્ત પામ્યા છે. છેલ્લાં મુસલમાન બાદશાહોની સત્તા હિંદપર એકહજાર વર્ષ રહી તેઓને શકે પણ એક હજાર વર્ષ ચાલ્યા છતાં વિક્રમ સંવત આજે ૨૦૦૯ વર્ષ થયાં અખંડ રીતે ચાલ્યો આવે છે અને હિંદની ૩૫ કરોડની પ્રજામાં આજે પણ તેને અનુસરીને જ દરેક જન્મથી માંડી મરણ સુધીના વ્યવહારો ધાર્મિક સાંસારિક કાર્યો થયા કરે છે. આજ વિક્રમ રાજાના ૨૦૦૦ વર્ષ પહેલાના અસ્તિત્વની અને વિક્રમાદિત્યે પિતાનો સંવત ચલાવ્યાની સાબિતી છે અને તેની જ રોજસભાના સભ્ય લિંદાસ હતા એ સિદ્ધ થાય છે. થી વિક્રમાદિત્ય અને મહાકવિ કાલિદાસનું સમકાલીન ૨૦૦૯ વર્ષ પહેલાંનું અસ્તિત્વ ઘણા દેશી વિદી વિદ્વાનોએ સાબિત કર્યું છે એ બધાના લેખ સંગ્રહ કરીએ તે એક હજાર પાનને થઈ જાય. આ નાની ચોપડીમાં તે માટે જગ્યા નથી અને સમય પણ નથી. આ પ્રસ્તાવનામાં જે લખાયું છે તે અને જે પ્રમાણે આ છે તે વિક્રમ સંવત ઇરવીસન પહેલાં પ૭ વર્ષ ચાલું થયેલું અને મહાકવિ કાલિદાસ તેના સમકાલીન હતા એની સમતા માટે પૂરત છે., મેઘદૂતની રચના અને લોક સંખ્યા , - મહાકવિ કાલિદાસનું મેધદૂત - વર્ષ થયાં અખા ભરતખંડમાં પ્રસિદ્ધ છે. તેમાં દક્ષિણ હિંદમાં તેને ઓછો પ્રચાર કર્યો છે એમ તે તેની હરત ઉપરથી જ છે. તેને પુરા સને ૧૯મી થી ટી. ગણપતિશાસ્ત્રીએ ત્રિવેન્દ્રમાં છે જે નામથી છપાયેલા દક્ષિણાવતનાથની વાત નામની વ્યાખ્યા સાથેના મેધદૂતનાં પ્રક શની જણાય છે? આ પ્રકાશનમાં - કુલ ૧૧. લેક છે, ૧૮, ૨૩, ૩૪-૩૫, ૬૯, ૭૦, ૭૨, ૫ o૮, ૮૧, ૧૧, ૧૨, ૨, ૩૨૩, ૩૨૪, ૧૨૯, ૧૨૧૨૭ આમ ૧૮ લેક પ્રક્ષિત ગણી છાંય નથી જ્યારે આ લેકે ઘરનું સારામાં સારું અંગ છે. અંગ પ્રસંગથી ખંડિત માણસ જેમ કુળ બેઠેળ દેખાય છે તેમ . જુદાજુદા અનુસંધાનમાં સંદર્ભમાં આવેલા આ “ નીકળી જતાં મેઘદૂત બેડેળ થઈ જાય છે. સંસ્કૃત કાવ્યની ખુબી એવી છે કે કવિ જે શબ્દ જ્યાં મુકયે હેય તેને ફેરવી નાખવામાં આવે તો પણ રસાભાસ થઈ જાય છે. દાખલા તરીકે ૧૦મા લેકમાં મfકને બદલે બિઝયd: કયું હિત તે અર્થમાં કે છંદમાં કઈ વાંધો ન આવત પણ તેમનું શબ્દ પહેલે આવવાથી જે રિસની જમાવટ દેખાય છે અને યક્ષ પત્નીને આપવાના સંદેશામાં પહેલે જ શબ્દ પિતાના પતિને માટે હેવાથી જે નિરાંત થવા સંભવ છે તે ઉલટા ટેગથી થતી નથી. ત્યારે 1 * ·૧૩ . અદાર જેટલા લોક વચમાંથી કાઢી નાખવામાં આવે તે કાલ્પની કઈ દશા થાય એની પેના કરી લેવી દક્ષિણના પતિયે પિતાના દેશની પ્રત સાચી ઠરાવવા માટે પણ મેઘદૂતની આવી માઠી દશા કરી હોય ના ૮૦૦-૯૦૦ વર્ષ વીત્યા પછી મેઘદૂત હસ્ત પર હસ્તે લખાતાં લખાતી દક્ષિણમાં ગયુ હશે, એટલે અથવા મધ્ય હિંદના દક્ષિણ સિવાયના પડિતો ઉંચુ સ્થાન પિતાના પ્રદેશમાં ન પામે એ હેતુથી આ કાવ્યને વધુ પ્રચલિત ન કર્યું હોય, ખડિત રૂપમાં પ્રજામાં મુક્યુ હોય કે પતિ પ્રતને બીજા પ્રતની પ્રતને આધારે પૂર્ણ થવાને અવકાશ ન મળ્યા હોય ! પ્રાચીન વખતમાં પિસા ખરચી ગ્રન્થ લખાવવાની અશક્તિ હોય તેવા બાહાણે શિવાય છે લહિયા લે જ ગ્રન્થ લક્તા. તેઓ વિદ્વાન મહેતા, માત્ર સુદર અક્ષરોમાં ગ્રથની કેપી કરી જાણતા તેઓને એ જ ઉદ્યોગ હતો, એમાં જ આવિ હતી, એને એક સ્વતંત્ર | વર્ગ જ પરંપરાથી ચા આવતા હતા. એક માણસે એક પુસ્તકની પ્રત કરી તેમાં કઈ લેખ લખ હી ગયો હોય તે તે પ્રતમા તે ખડિત જ રહી જાત. જે તે કેકના ધ્યાનમાં આવે તે પાછળથી માજનમાં કે છેવટમાં લખી લેવામાં આવતા અપૂણ કે ખડિત પ્રત ઉપરથી બીજા લહીયાઓ પી કરતા એટલે કાયમને માટે લોક રહી જતો. માજમાં કે છેવટે લખાઈ ગયેતો લેક પાળના વિદ્વાન પ્રક્ષિપ્ત ગણી લેતા, અથવા બીજાની પ્રતમાં તે લેકને પોતાની પ્રત સાચી ઠરાવવા સામાવાળા પ્રક્ષિપ્ત કહેતં કે પછીની પ્રતવાળા તે કને પ્રક્ષિપ્ત લખતા. ટીકાકાર પણ જે હસ્તપ્રત મળી હોય તેને આધારે ટીકા લખી નાખતા. તે પછીના બીજા ટીમરે તેને અનુસરતા અને બીજી પ્રતમા વધુ “ક જેવામાં આવે તેને પ્રક્ષિપ્ત કહેતા અને તે માટે ભૂતકાળના ટીકરનાં પ્રમ ણ આપતા આ રીતે પ્રક્ષિત માટે પરંપરા ચાલ્યા કરતી. ખરી રીતે કંઈપણ ગ્રન્થનું સંશોધન કરવા વખતે એ ગ્ર"ની બને તેટલી હસ્તપ્રતો ભેળી કરી તે પ્રતની પ્રાચીનતા, કેને પૂર્વાપર સ બંધ સંદર્ભ વગેરે બારીકીથી જોયા પછી જ તે ગ્રન્ય સાધે નિર્ણય પર આવવું જોઈએ કેટલાક હાલના વિદ્વાને પણ મેટે ભાગે ફણાની ટીકામાં આટલા લેક છે ફલાણ ક નથી માટે આ સારી અને તે ખોટી આટલા લેક સાચા મૂળ કવિની કરેલા અને આટલા પ્રક્ષિત એવા વાદવિવાદમા ઉતરે છે અને ખરી લહીયાની ભુલને કે બીજા કારણ મહતવ સ્વીકારતા નથી ખરી રીતે તે લખનારાઓના પ્રમાદથી જ મેલેકેની ન્યુનાધિકતા રહી ગઈ હોય છે. L - આ રીતે જોતાં ભારતના બીજા બધા પ્રદેશમાંથી મળી આવતી પ્રતે કરતાં દક્ષિણની પ્રતોમાં ઓછામાં ઓછી એક છે. તેથી ખાત્રી થાય છે કે મેઘદૂતને દક્ષિણમાં પહેચતાં હિંદના બીજા ભાગ કરતા ૮૦-૯૦૦ વર્ષને વિલબ થયે હે જોઈએ શ્રી કાશીનાથ પાઠકે ૧૯૧૬માં પૂનામાં છપાત મહિનાથી ટીકાવાળા પ્રતમાં ૧૨૦ + ક વીકાર્યા છે અને બાકીના આ પ્રક્ષિત ગણું તે ને પરિશિષ્ટમાં છાપ્યા છે ખરી રીતે એમાંના કેટલાક લે જુદા જુદા પ્રમાણે વચવચમાં આવી ગયેલા છે, તે મહિનાથની ·૧૪. ? છે. * } } ટીકાવાળી અમારી પાસેની અને દતર હરતપ્રતો અને બીજી કીકાવાળા મૂળ હસ્તપ્રત જેવાથી જાણી શકાય છે. શ્રી પાઠકે મુખ્યત્વે કરી મહિનાથી ટીમને આધારે પ્રકાશન કર્યું છે, કે જે મલિનાથે પિતે અમારી પાસેની ટીકાઓ જેતી ૧૨૩ લેક સ્વીકાર્યા છે, છતાં પાઠકને મળેલી પ્રતમાં ૧૨૦ ક હશે અથવા તે મલ્લિનાથી ટીકામાંના ત્રણેક લેક પાઠકે પ્રક્ષિત માની લીધા હશે. ત્યારપછી ૧૯૩૮મા શ્રી કરમરકરે પૂનામાં છવા મેવદૂતમાં ૧૧૭ ક સ્વીકાર્યો છે અને બાકીના પ્રક્ષિપ્ત થયા છે. તેમાંના ખરી રીતે ૬ લેક તે કાલિદાસના રચેલા અને મેઘદૂતમાં જુદજુદે ઠેકાણે રહેલા પ્રસંગને અનુસરતા અતગત છે એ બીજી સેંકડે વર્ષ પહેલાં લખાયેલી પ્રાચીન હસ્તપ્રત ઉપરથી સિદ્ધ થાય છે. એટલે પ્રક્ષિપ્ત કહેનારા બેટી રીતે દેરવાઈ ગયા છે એમ કહેવું પડે છે. શ્રી કરમારકરે વલ્લભદેવ, દક્ષિણાવતનાથી અને મહિનાથી એ ત્રણેની ટીકાઓના સારાંશનું પ્રકાશન કર્યું છે. વલભદેવ વિક્રમની દશમી સદીની અધવચ્ચે થયા હોય અને તે કાશ્મીરી હોય એમ કહેવાય છે તેની ટીકા મા જોવામાં આવી નથી એટલે તેને મહેલી હસ્તપ્રતની એક સંખ્યા અને ટીકાની વિશેષતા જાણું શકી નથી. હવે પછીના મેઘદૂતના પ્રકાશન પહેલાં બનશે તેટલી વધુ હસ્તપ્રતોને અભ્યાસ કરવાની તક મળશે તે આ અન્ય સંબધે વિશેષ પ્રમશ પાડી શકાશે આ બને વિદ્વાનોએ વિશેષ હસ્તલિખિત પ્રતા ભેળ કરી તેને સંશોધનની દૃષ્ટિથી જેમાં તેમાંના કેન સ્થાન અને પ્રસ ગની તુલના કરી આ પ્રકાશને કર્યા હતા તે તેઓએ જે લેકેને પ્રક્ષિપ્ત માન્યા છે તે માનત નહિ. એ બને વિદ્વાનોએ કરેલા પ્રકાશનમાં ટીકાઓ કે મૂળ ગ્રંથ કઈ સાલની લખેલી હસ્તપ્રતને આધારે છાપેલ છે તેમ ? તેઓએ મેઘદૂતના મૂળ ૧૨૦ સ્વીકાર્યો છે તેને માટે તેમણે કઈ કઈ સાવન અને કેટલી હસ્તપ્રતેને આધાર લીધે છે અને તુલના કરી છે તે પણ સ્પષ્ટીકરણ કર્યું નથી પ્રકાશકે છે પણ વસ્તુને બીજી પ્રત સાથે મેળવી તુલના કરી જૂનાધિક હોય તે તેનું સ્પષ્ટીકરણ પિતાના પ્રકાશનમાં કરવું જોઈએ. પ્રાચીન ગ્રંચેના પ્રકાશનમાં કેવળ પિતાના તર્કથી કે બીજા વિદ્વાની માન્યતા પ્ર રિવાઈને કાઈ પણ લખી શકાય નહિ તેમાં પણ બબ્બે હજાર વર્ષ થયાં જે પ્રખ્ય ચા આવ્યો છે અને જેની સેકડો હસ્તલિખિત પ્રતો મળી શકે એમ છે તે ગ્રંથના સ્વરૂપને નિર્ણય કરવા માટે ઉતાવળ કરી પોતાને ઘોક કુટા ન જોઈએ સરસ્કૃત કાવ્ય નાટનું મારૂ વાગ્ન ૫ વર્ષથી ઘણે ભાગે છૂટી ગયું છે. અ.જ સુધીમાં સંસ્કૃત ટીકાવાળા કે બીજા મેઘદૂતના પ્રકાશને વાચવાને સમય આવ્યું નથી. થોડા વખત પહેલાં બે ચાર વિદ્વાન મિની મળી જામેલી, ત્યારે શાસ્ત્રીય ચર્ચામાં મેઘદૂતને પ્રસ ગની, તેની એક સંખ્યાની પ્રક્ષિપ્ત મનાતા બની ચર્ચા, કેટલાક ને હાલમાં ઘણાવવામાં આવતા અને રૂપાંતર, ગુજરાતી સાહી વગેરે બાબતમાં લાંબી ચર્ચા અને શાસ્ત્રાર્થ ચાલ્યા. તેમા આહીના મેઘદૂતની હસ્તલિખિત પ્રતાપે બધાને 1 મધમા નાંખી તેઓના મત શિથિલ બનાવ્યા અને મને વિજય અપાવ્યો. એ વિજય અને ૧૧૭ r ·મને ભારે પડ્યો. મારા પર એક પ્રકારને ભાર આવ્યો. એ મિત્રો મારી પાસેથી મેઘદૂત ઉપર સંસ્કૃત ટીકા રચી પ્રસિદ્ધ કરવાનું વચન લઈ છુટા પડ્યા. હમેશાં ૧૨ થી ૧૮ કલાક મને રોકી રાખતી અનેક પ્રવૃત્તિઓમાં આ ભાર મેં શરમે ભરમે કે ઉત્સાહમાં લઈ લીધે માથે લીધેલ પુરૂ કરી છુટવું એમ વિચારી બીજે જ દીથી મેઘદતના કામને આર ભ કર્યો એક મહિને તે પૂરૂ થયુ મિત્રો સાથે સંસ્કૃત ટીકા પુરત વચનબદ્ધ હતા પણ મેં ટીકા સાથે મજાક્રાન્તામાં સમશ્લોકી તથા ગુજરાતી ભાષાંતર પણ કરી નાખ્યા. આ પ્રકાશનમાં ઉપર જણાવ્યા પ્રમાણે અને બહારથી હસ્તપ્રત મેળવવાને વખત હતે નહીં, તેથી શ્રી ભુવનેશ્વરી ગ્રન્ય ભંડારની ૧૪ હસ્તલિખિત પ્રતે તથા પેલી ૩ અને શ્લેક સંખ્યાના નિર્ણય માટે ઉપયોગ કર્યો છે. 1 * v 'S - ૧ શ્રી ભુવનેશ્વરી ગ્રન્થ ભંડારમાંની ૯ હસ્તલિખિત પ્રત નીચે પ્રમાણે છે જ ૧ સંકેતની પ્રત સંવત ૧૭૧૪માં લખાયેલી, મૂળ સાથે ટકાવાળી છે, ટીકા નામ જણાવ્યું નથી. આમાં ૧૨૭ લાક છે. આ પ્રતને આદ તરીકે મેં સ્વીકારી છે ૪ ૨ અને ૫ આમલીનાથી સંજીવની નામની ટીકાવાળી આ બે પ્રત વિકમ સંવત ૧૫૧૭ અને વિક્રમ સંવત ૧૯૦૪માં લખાયેલી છે. આ બંને એકલી ટીકા જ છે. લેકનાં માત્ર મથાળાં બે ત્રણ અક્ષરમાં લખી ટીકા શરૂ કરેલો છે, એમાં ૧૨૧ અને બીછમાં ૧૨૩ શ્લોક છે. ૫ વાળી પ્રતમાં શિવલિ નામ સંજીવની ટીકાનુ મલિનાથે લખેલું છે. ૩ આ પ્રતા સંવત ૧૬૧રમાં લખેલી છેઆમાં એટલી સંસ્કૃત ટીકા છે. ટીકીનું નામ નથી આપ્યું. બ્લેક સંખ્યા ૧૨૪ છે. ૪ આ પ્રત મૂળક સાથે જવ7ી નામની ટીકાવાળી છે. આ સંવત ૧૯૯પમાં લખાયેલી છે, શ્લેક સંખ્યા ૨૨૫ છે. ૪ આ પ્રતા સંવત ૧૭૧૬ માં લખેલી ૧૨૬ શ્લજ્જાળી મૂળ માત્ર છે.. ૪૭ આ સંવત ૧૯૨૩માં લખેલી મૂળમાત્ર ગ્લૅક કર૫ વાળો પ્રત છે. જ ૮ સંવત ૧૮૮૦માં લખેલી આ મૂળમાત્ર બ્લેક ૧૨૫ની છે. ૪ ૯ આ વિક્રમ સંવત ૧૧૫ની સાલમાં લખેલી ૧૨૪ શ્વેની પ્રત છે. ભારતવર્ષમાં દેવનાગરી અક્ષરમાં લખાતી હસ્તપ્રતોમાં પાનાની બન્ને બાજુ મળી એક અંક લખવામાં આવે છે એટલે પત્ર સંખ્યા જે લખી હેય તેથી બમણું સંખ્યા ૫ની હાલની ગણત્રી પ્રમાણે થઈ શકે. કા - ·' -- કે : લોક હાલના પ્રકાશ પ્રક્ષિત કે ક્ષેપક માનેલ કે ખરી રીતે પ્રક્ષિત કે ક્ષેપક નથી તે બતાવતે કે દરેક પ્રતના સ્તભ લખેલા શ્લોક સામેના આકડા તે તે પ્રતમાં દર્શાવેલા કાના એક છે. ચિરજ અને હૂવા આ બે શ્લેમાટે કઈને વાધે થી આહી અનુસધાન માટે આ કોઠામાં એ શ્લોક નાખ્યા છે, સ વત સ થત સ વત સ વત. સ વતનિધિદૂત એ વત સ વત સંવત સવત ૧૭૧૪ની ૧પ૧૭ની ૧૬૧રની ૧૬૮૫ની | ૧૦ની ૭૫૬૧૬ર૩ની ૧૮૮ની ૧૧૩૫ની प्रत બત. ત પ્રત- अत શ્રત, પ્રત શ્લોક प्रत ક શ્રત GI * મથાળા લેક ક એક સ ૧૦૭૪ ૧૨૭ ૧૨૧ ૧૨૪ ૧૨૩ ૧૨૪ ક ૧૨૫ ૧૨૬ ૧૨૫ ધ के१ख २ग ३ ૧૨૪. घ४ झ९ મારું મg च ६ छ ७ ज ८ अनाम सरि ज१० જ सटीका नाथी टीका अवचूरो नाथी मूर मात्र मूलमात्र मूलमात्र णो मूलमात्र १ अध्यकान्त ૧૮ ૧૮ ૧૮ ૧૮ ૧૮ ૧૮ ૧૮ x २ अम्भोविन्दु ૨૨ ૧૩ ૨૩ ૨૨ २३ ૨૪ ૨૩ ૨૭ ૨૩ ૪. ૩ ધારિત ૧૧૨ x. 11 ૧૧૦ ૧૧૧ ૪ આશ્વારા ૧૨૧ ૧૨૦ ૧૨૦ ૧૨૨ ૧૧૯ ૧૨૦ ૧૨૦ ૧૨૧ ૧૧૮] ૧૧૫ ૧૧૩ ५ कञ्चित्सौम्प m*L ) ૧૨૨ ૧૨૦ ૧૨૧ ૧૨૦ ૧૨૧ ૧૨૦ ૧૨૧ ૧૨૨ ૧૨૩ ૧૧ ૧૧૬ ૧૧૪. X ૨૩ * * * * 111. ૧૧૨ ૪. * X . ૧૨૧ ૧૨૧ ૧૨૨ ૧૨૨ ૧૨૧ ૧૨૩ ૧૨૧ ૧૨૨ ૧૨ ૧૨૩ ૧૨૦૧૧૭૫ ૧૧૫ X X ૧૨૩ * * * * * ૧૨૫ १ पतत्कृत्वा ૧૨૩ છ તમા ૨૪ ८ त सदेश ૮ વાર્તા ૧૨૬ १०थ भूतं ૧૨૭ X એ ૧૨૪. * ૧૨૩ __ ૧૨૩ ૧૨૨ ૧૨૩ ૧૨૪ ૧૨૩ X X * ૧૨૩ ૧૨૫ ૧૨૪. ૧૨૫ ૪ x ૧૨૫ ૧૨૪. X ૧૨૩ ૪ * ૧૨૫ ૪ ** * * *, ** * * ·૧૭ * ? E નિચેતી ૯ નવ હસ્તપ્રત મિતિ વગેરેની નેધમાં અવતરણેમાં પદરછેદ વાંચવાની સરલતા માટે મેં કરેલા છેઅસલ હસ્તપ્રતમાં લખાણ ભેળું જ હોય છે. • ६. मूळ 'सह, संस्थत टोका टोकातुं नाम नथी.. विक्रम संवत १७१४ मा ૪ોરી, छे श्लोक संगया १२७ पाना २५ । पूर्व मेघ उत्तरमेघना मेद-नथो. પાનાની પરી ફર કા + ૬૦ છે. લગભગ ૩૦૦ વર્ષ જુની આ હસ્તપ્રત લખાણમાં શુદ્ધ ઉત્તમ વળાંકવાળા કપૂણ અક્ષરવાળી મહિર છે. ડાં વર્ષ પહેલાં એક અમેરિકન પત્રકારે આ ખત જોતાં મુંબ્ધ થઈ ગયા હતા ને એના ૧૦ દસ હજાર રૂપિયા આપવા તૈયાર થયા હતા. આની પ્રાચીનતા “શું લેખન રિલી, પૂર્ણતા' જેને મે પ્રતને આદર્શ પુસ્તક તરીકે સ્વીકારેલ છે. આ પ્રતને ટીકાકાર કોણ છે. એ જણાતું નથી પ્રારંભમાં મંગળાચરણમાં કે સમાપ્તિમાં ઘણા ટીકાકારે પિતાને પરિચય આપે છે. આમાં . ૩૪ - લખી તુરત ટીકા "શરૂ કરી છે રીકાની સમાપ્તિમાં પણ દાંઈ ઉલ્લેખ નથી है ' इतिधीमेघदूताभिधानस्य काव्यस्य टीका परिपूर्णा जातास्ति......वेदाचंद्रमिते लिखिकविना कृपापरैः विबुधैः शोधनीया असूया न विधेया चेत्कूटं दृश्यते तदा । इतिथी कविकुलतिलकप विश्रीकालिदासकृतमेघदूताभिधानं महाकाव्यं संपूर्णमिति इति संपूर्ण संवत १७१४ वर्षे लिखितं ॥ीरस्ति ॥ આ પ્રમાણે છેવટના પાનામાં લેખન સમય જણાવ્યો છે. આ પ્રતમાં તમારે આ ૧૨૫ મા કે પછી વાત એમ મૂળમાં લખીને વા ઘાત એ રકમે ક આપે છે. આનો અર્થ એ છે કે આ પ્રત ઉતારી ત્યારે બીજી કોઈ પ્રતમાં તન હેય કે વા ઘાતાં ન હોય કે બન્નેમાં સમાન અર્થ નીકળતા હોવાથી તે વખતના વિદ્વાનોયે સારા વાત એ કલેકને rareત્તારૂપે સાચો મા હેય. છતાં પાદાત્તાને અર્થ કપાછળથી દાખલ થયેલ કૃત્રિમ કે ક્ષેપક થતો નથી. તેમ પારાં શબ્દ મૂળમાં છે પણ ટીકાકારે આ વાત સ્વીકાર્યું નથી તેણે, તે આ કે કાલિદાસને જ ગણી ટીકા કરી છે તમા અને યુવા ઘાતાં આ બન્ને ક્ષેકનો ભાવાર્થ તો લગભગ સરખે છે. બને લોકમાં મે એ સંદેશે પત્નીને પહોંચાડ્યો એમ આવે છે. પણ ત્યા ઘામાં 'એ સદેશે યક્ષપત્નીને તથા. કુબેરને બન્નેને પહોંચાડ્યો કુબેરે યક્ષની શિક્ષા માફ કરી બનેને ભેળાં કર્યા એટલું વિશેષ આવે છે તેથી ય વાર્તા આ લેકે વધુ અનુસંધાનવાળે, કાવ્યના સ્વરૂપને પૂર્ણ કરનાર અને રચનાની ક્રિયે પણ ઉત્તમ છે. mતાની દ્રષ્ટિએ આ બેમાંથી એક એક દલિદાસને નથી એમ કહેવામાં આવે છે તરમ એ લોકને જ કરી શકાય. વળી અમે સ્વીકારેલી ૯ પ્ર પિક. ૭માં જો કે નથી ત્યારે ય વાર્તા એક આ પ્રમાં છે. ને મતમાં, તથા વાળી મંદિલનાથી ટીકવાળા પતમાં પણ છે. માટે સરકારની જગ્યાએ અમે અા વાત એ કને કાલિદાસની કૃતિ તરીકે સ્વીકાર કરીએ છીએ જેને બીજા વિદ્વાને અને લેખ તથા પ્રાચીન વિદ્વાને સ્વીકાર કર્યો છે. જ પ "} ·- + ; ત્યારપછી છેલા શં લેકને આ પ્રતિમા મૂળમાં તે કાલિદાસને જ ગર્યો છે. પણ ટીકાકારે નિતિ પર આમ લખ્યું છે એટલે ૧૨૬ મા લેકમાં મૂળ લેખક જુદો પડે છે. કદાચ જુ મૂત એ લોકને ક્ષેપક માનવામાં આવે તે પણ કાવ્યના સ્વરૂપમાં કઈ ફેર પડતા નથી. કાવ્યનું gamata ચંખi “લોક ન હોય તો પણ અર્થાત બન્નેના મેળાનું સુખરૂપ પરિણામ સંપૂર્ણ જળવાઈ રહે છે આ કલાકમાં કવિએ પિતાનું કર્તા તરીકે નામ * આપ્યું છે અને પોતાની સ્ત્રીના વિરહમાં રોકમપણાથી કરેલા કાવ્યના પ્રારંભમાં મંગલાચરણરૂપે, કાંઈ લખ્યું નથી, તે છેલા આ પર્થમૂd માં પાર્વતીના ચરણ કમળને પ્રણામ કરી કાવ્ય પૂરું કર્યું છે તે જોતાં આ શ્લોક આવશ્યક છે. કાલિદાસે પિતાની દરેક કૃતિને પ્રારંભમાં ઈષ્ટદેવને પ્રણામ કર્યા છે, તે રીતે આ દુ:ખયુક્ત પ્રસંગે સ્વીકારી નથી કે સ્વીકારવી યોગ્ય માની નથી કે ભુલી ગયા છે. તેથી છેવટના ભાગમાં નાંખી ય એ બનવા જોગ છે છતાં આ લોક માટે ગમે તેવી માન્યતા રાખવામાં આવે તેથી કાવ્યની મહત્તા ઘટતી નથી. આ લેક કાલિદાસની કૃતિ છે એમ અમે એટલા માટે સ્વીકારીયે છીયે કે સંવત ૧૭૧૪ની લ ૧, સંવત ૧૬૯૫ની ઘ૪, સંવત ૧૭૬ની ૨.૬ ત્રણ પ્રતમાં આ શ્લોક છે અને તેમાં ક્ષેપક તરીકે ગ નથી. ૧૨૧ મે મળ્યા આ લોક પ્રતમાં છે પાઠ મહાકવિના એક તરીકે સ્વીકાર્યો છે, પણ કરંદીકર અને ત્રિવેદમવાળા ક્ષેપક ગણે છે તે એમનું માનવુ મિયા છે. ૧૨૫ મે પહેલાં લોક ૪૨ વાળી મહિલાનાથીમાં નથી. બાકી ૮ આઠે પ્રતમાં છે છતાં પાઠક વગેરે ત્રિપુટીએ ક્ષેપક ગ છે તે એગ્ય નથી, વરતુતઃ મહાકવિને જ આ લેક છે. ' केवला मलिनाथी संजीवनी टोका। पानानो पाळाइ लंबाइ ४॥ + १०९च छ આમાં લેખન મિતિ નથી. અમારા ગ્રન્ય ભંડારમાંની હજારો હસ્તપ્રતોના અભ્યાસ અને અનુભવથી જાણી શકાય છે કે લાઈ કાગળની પ્રાચીનતા, અક્ષરના મરોડ અને એકંદર સ્વરૂપ જોતાં આ પ્રત ૧૫૧ની સાલમાં લખાયેલી છે. ૨૮ પાનાં છે. મલ્લિનાથની ટીવાળી હતમાં હોય છે તેમ આમાં મહિલનાથે પાડેલા પૂર્વમેઘ ઉત્તરમધ એવા ભેદ છે. અમે ઉપયોગમાં લીધેલ ૯ પ્રતિ પિકી મલિનાથની સંજીવની ટીકાવાળી ૨ પ્રતામાં પગે કે રતિ પૂઃ અને સમાપ્તિમાં રિ ૩૪ : આ ભેદ છે બાકીની ૭ પ્રતિમાં આ ભેદ નથી સળગલે ચાલ્યા આવે છે એટલે પૂર્વમેઘ ઉત્તરમેઘને ભેદ મહિલનાથે પિતાના મગજના તરંગથી પાડ્યા છે એમ હું માનું છું. 'બને મહિલાનાથી ટીકાઓમાં ૧૮ કલાક કad નથી આમ્રફૂટના વર્ણનને આ સુંદર લેક મેઘદૂતનું આભૂષણ છે. બીજા સાતે તેમાં આ લેક છે. અંગોવિહુ એ ૨મે લેક બને મહિનાથી ટીકામાં તેમ બીજી બધી મળી ૮ નવે પ્રમાં છે. ત્યારે બન્ને પૂનાના અને ત્રિકમના પ્રકાશ આ લેકને ક્ષેપક ગણી કાઢી નાખે છે મેષના આકાશમાર્ગમાં સિદ્ધપુરનાં ડેલાંનું વર્ણન કવિ સુંદર, મનહર, હૃદયંગમ રીતે આ કથી કરેલું છે. કાવ્યની રચના પણ ઘણી રસિક છે. આ શ્લોક કઢી નાખવાથી આખું કાવ્ય ફીકું પડી જાય છે. પ્રાચીન પ્રતિોયે જે લેકને સ્વીકાર્યો હેયે તે હાલના વિદ્વાનના તરંગ કે બેટા તકથી કાઢી નાખો એ કાવ્યના અંગછેદનું પાપ કરવા જેવુ ગણાય.

·? * છે, જ્ઞાતિજ આ ૧૧ મે લોક આ મલ્લિનાથી ટીકા શિવાય બાકીની સાતેથી પ્રસ્તામાં છે. ઉનાળે ઉતરતા અને વર્ષાઋતુ બેસતાં વિરહની દશાને જે ચિતાર આ લેક આપે છે તે અદ્ભુત છે આ મહાકવિની કૃતિને કદી પણ તજી શકાય એમ નથી. તેમ પ્રાચીન પ્રતો સ્વીકારે છે ફરામાં અથવા માં એ ૬૯ શ્લોક જે બન્નેપ ટિવનાથી ટીમ ૩૫મે છે ત્યારે મહિલાનાથી ટીકા સાથે પ્રકાશન કરનાર શ્રી પાઠકે ૭૮ મે અને શ્રી કરંદીકરે ૭૬ મે મુકીને બન્ને ક્ષેપક ગો છે આ લેક મૂળ કાલિદાસની કૃતિને જ છે, અને તેમનું વર્ણન અલકાપુરીને અને ઉર્જનને બન્નેને લાગુ પડે છે, એટલે આ ૩૫ મો હેય કે ૬૯મો હેય તેથી વસ્તુમાં ફેર પડતો નથી, અમારી પાસેની ૯ નવે આવૃત્તિમાં આ નેક છે, એટલે આને ક્ષેપક માનનારાઓ મહાકવિને ભયંકર અ યાય કર્યો છે. બને મહિલાથી રીકામાં ૬૮ થી ૭૮ સુધીના કો મેળ વિનાના આઘા પાછા છે, ત્યારે બીજી પ્રતિમા અને આદર્શ પ્રસ્થમાં સ્વીકારેલો ક્રમ બરાબર છે તેથી પ્રસંગની ક્રમવાર સંગતિ અને સંદર્ભ જળવાઈ રહે છે. વધુ ૧૬ મે પાને કોઠામાં જેવું. नाम विनानो केवळ टीका । विक्रम संवत. १६१२ नो सालनी लखेली ग ३ आ प्रतमा १२४ प्रलेक छे. पानानी पाळाई लबाई ३ + १२ इच छे જૂર કે સત્તા જેવો ભેદ આમા નથી. આમા લેકના મથાળાં આપી એકલી ટીકા લખી છે ટીકાનું નામ છેવટે કે ક્યાય આપ્યું નથી. કને ક્રમ ૪ ૫ પ્રમાણે છે, માત્ર ૭૩ થી ૭ ના ક્રમમાં થોડા ફેર છે છતાં તેથી સંદભા' કે સંગતિ યુટતી નથી, આ ટી શુદ્ધ છે પણ ટુકી છે. આમાં સમાપ્તિમાં લેખન મિતિ નીચે પ્રમાણે આપી છે– इतिश्री श्रीकविमफवर्तिचूडामणी श्रीकालिदासविरचितमेघदूतस्य भाष्यं समाप्तमिति ॥ संवत्पेडिशद्वयविक दशतमे वर्षे (१६१२) ज्येप्टमासे शुक्लपक्षे दशम्यां तिथौ तपत्या: उत्तरे तटे त्रिभ्यरे म० श्रीरामस्य चरणसन्निधौ . साम- लखुतनृसिंहस्य सुतेन कृष्णेन लिखित ।। આ પ્રમાણે સંવત ૧૬૧રના જેઠ સુદી ૧૦, નર્મદા નદીને ઉત્તર કઠિ આવેલા અત્રેશ્વર (અલેશ્વર)માં શામળને દીકરી નૃસિંહ અને તેના દિકરા કૃણે લખ્યું આ પ્રતિમા અd ૧૮ મે, અમેટું ૨૩ મે, ઘાલિજ ૧૧૧, ૩ ૧૨૩ મે, થતા વાર્તા ૨૪ મે આ પ્રમાણે છે એટલે આ મને પ્રક્ષિત નથી એમ આ પ્રતથી સાબીત થાય છે વધુ સ્પષ્ટીકરણ ૧૬ પાને કોઠામાં જેવું છે. घ ४ आ संकेतवाळी संपत १६९६मा लखेलो आ प्रतमा मूल श्लोक १२५ पत्र १४, पानानी पाळाई ल्यार ५+ ११ इच छ। आमा पूर्व मेघ उत्तर मेघ नथी આ પ્રતિમાની લિપિ ઉત્તમ છે ૩૧૪ વર્ષ પહેલા ના કાગળ લખાણ જેવ જે છે ક પાનાની મધ્યમાં લખ્યા છે અને ટી ઉપર નીચે અને બાજુના બે હસીમાં. લખી છે ચમત જુચિતરવું જરાય આ ક્ષે ૧૨૫ મો અને છેલ્લે છે સમાપ્તિ નીચે પ્રમાણે છે.

·t R ૧ R इतिथो मेघदूताभिधानमहाकाव्ये वालिदासकृतौ ॥ श्रीरस्तु ॥. लिखित तपस्वी ऋषिधी ५ माईयाजी तशिष्य ऋषिश्री ५ धेलाजी ५ तंवशिष्य ऋविरविजी लिखितं वीरमग्राममध्ये ॥ संघस् १६९५ वर्षे कार्तिक वदी १.दने મેઘદૂતાવી સંgot I '! જાકાર્યવનના અથવા ક્ષાર્મનિષા: આ મથાળાવાળા અલકાપુરીના વર્ણનને ૬ મે લોક ૮ પ્રતમાં છે માત્ર આ પ્રતમાં-નથી તેમ સરકાર ૨૪ મા લોકને બદલે ચા વાર્તા,લોક છે. એટ લોક સંખ્યા પાઠભેદ વગેરે જોતાં $ ૧ વાળી આશ' પ્રાન સાથે. આ પ્રત મળતી છે.. ! પૂના ત્રિવેન્દ્રમ અને બીજા સ્થળના વિદ્વાનોએ મહિનાથને આધાર લઇ ક્ષેપક ગણેલાં લે આ પ્રતમાં ૧ પ્રમાણે જુદે જુદે સ્થળે અંતર્ગત પ્રસંગ રપ આપેલી છે * આ પ્રત હાલની ક્ષેપકત ખાટાં પડે છે અને વિદ્વાનોના મન પર ચડેલી એપને ઉઠાડી નાખે છે. ૧૬ માં પાનાને કે જેવાથી પણ એ જણાશે. ङ ५ संकेतयाळी आ. संवत १७७४मा लखेली संदेश विपौषधी रूप संजीवनी नामनी मल्लिनाथी केवला टीका । आमा पूर्व मेघ उत्तर मेघ के पानानी પદ સંવાદ +૦ દંપતી છે આ મત મે મહિનાથી કી છતાં અar , અને ઘારિજ પર શિવ હાલના પ્રકાશ એ પ્રક્ષિત ગણેલા અને વિદુ.૨૩, ૧૨૨ અને વાર્તા. ૨૩ મે કલેકે આ પ્રતિમાં છે. આમાં મલિનય લખે છે કે શિવમ રોકાયં ઘારાવ આમ લખીને તૈ લો અને યુવા વાર્તાની શક' લખે છે. મૂળ અત્યકાર પ્રતિ કહેતા નથી કે મૂળ કલેક માટે લેખક આ કલેકને પ્રક્ષિત કહેતો નથી. તેમ હાલના પ્રકાશકે એ પ્રક્ષિપ્ત કરાયેલા અને વિસ્તુ ને મહિનાથ પણ પ્રક્ષિપ્ત કહેતા નથી આ ઉપરથી એક એ પણ નવીન વરતું જાણવા મળે છે મેઘદૂત કાવ્યને મહિનાથે વિવરૂપ શું છે અને પિતાને ટીકાને વિષ-ને ‘ઉતારનારી ઔષધી કહી ટીકાનું નામ સજીવની આપ્યું છે. એટલે મેધદતને કરુણરસાંતભૂત સૃગાર ને જેમ બને તેમ છે. આ દેખાવતે સુ જેને પતિને પ્રયાસ હોય એમ લાગે છે. તેથી જે કદાચ પક્ષ અને તેની સ્ત્રીને, મેળાપ કરનારા બલિદાસના કને પોતે કાઢી નાખી ગાર રસને આ ગ્રન્થમાં ખડિત સ્વરૂપ આપવા પ્રયત્ન કર્યો હોય. ઘણા -જોવથી તરીકે તેને બન્નેને વિયોગી દશામાં રાખી જૈન સાધુ સાધવી પણ બની શયાની ભાવના સેવી હેય. ટુંકમાં મેઘતની ટીકા કરનાર આચાર્ય પિતે ગૃહસ્થાશ્રમી નથી. સાગી છે જેને ગૃહસ્થાશ્રમ પ્રત્યે અનાદર વેરાય છે તેને મેઘદૂતનું શૃંગાર પ્રધાને કાવ્ય ઝેર જેવું લાગ્યું હોય અને તેમાંથી કેટલાક લે ને પિતાના મગજના તરંગથી કાઢી નાખ્યા હોય એમ માનું છું. શ્રી શંકરાચાર્યે ધારણ કરેલી પદવીઓ પિતાના નામ સાથે જોડી પોતે જે સ્વીકાર્યું છે તે બરાબર છે એમ મનાવવાની ધારણા રાખી ** '>, આ ·૨ લાગે છે મમાપ્તિમાં પોતે નીચે પ્રમાણે લખે इतिश्री पदयास्यप्रमाणपारावारपारीण श्रीमहोपाध्याय कोलायल मल्लिनाथ सूरिविचितायां . संजीवन्यां संदेशा विपोपध्यां उत्तरमेघः । अतः परं प्रक्षिप्तमपि ग्लोकद्वयं व्यास्यायते भाम समान ૪ ૪ અને શુar it એ ની વ્યાખ્યા કરે છે. આ ઉપરથી એ સિદ્ધ થાય છે કે આ બે અને બીજા કે મહિનાથના વખતમાં મેઘદનમાં સંદર્ભ રૂપે ચાલ્યા આવતા હતા પણ તે કલેકેને આ પતિને ગમ્યા નથી એટલે ક્ષેપક રૂપ ગણું કાઢયા. હાલના પ્રકાશને તે પ્રક્ષપ્ત માનેલા લે માટે મુખ્ય આધાર મહિનાથના તરંગ ઉપર નિર્ભય છે. આ પ્રત લખનારે લેખન સમય નીચે પ્રમાણે જણાવે છે. संवद्युगा-मुनिचंद्रयुते घ वर्षे मासेश्चिने शशिदिने च तिथौ च वृद्धया । पक्षेऽसिते च हरिभ्रात पुसेन नाम्नो देवेश्वरेण लिखितां धनदूतटीका ॥१॥ સંવત ૧૭૦૪ના આશ વદી વૃદ્ધિતિય સેમવાર હરિભાઈના પુત્ર દેવેશ્વરે આ મેઘદૂતની ટીકા લખી. પ संवत १७१६मां लखेली या संकेताळो प्रतमा भूळश्लोक मात्र छे. पूर्वमेघ उत्तरमेघ नथी। पत्र ८, लोकसंग्या १२६ ॥ पानांनी पाळाई लंपाई।।+१०१ ईच छे આ પ્રતમાં ૧૮ મે, અરિજુ ૨૩ મે શાવિત્ત ૧૧૨ મે, િાિ ૧ર૪ મે, યુવા વાર્તા ૧૨૫ મે અને શું મi ૧૨૬ મે એમ કે છે. એટલે મુદ્રિત પ્રતા અને દિલનાથી ટીકામાં પણ પતિ પત્નીની વિયોગ દશામાં જ કાવ્યની પતિ થતી કાવ્યનું સુખરૂપ પરિણામનું ખડિત થાય છે તેમ આ આવૃત્તિમાં થતુ નથી અર્થત આ આવૃત્તિમાં ક્ષેપક કે પ્રતિ એ નામે વધારાના લોક નથી, પણ મહાકવિની રચના રૂપે જ લેખકે લખ્યા છે અને પતિપત્નીના મેળાપ પછી નવ્ય પર્ણ થાય છે સમાપ્તિ પછી આ પ્રતની મિતિ નીચે પ્રમાણે લખી છે. વધુ મટે ૧ મે પાને કે જે તિથી રાણa fઘર મેઘદુમિuri #ાચ ઘમા. भवतु । ति संपत १७१६ वर्षे नमस्य मामसितत्रयोदशी र्मयाट्यां लिपीकृतं ofપઆ રીતે આ પ્રતા ૧ને અનુસરતી , 1 ·અહિન્દુ ૨૩ મે, ઘાણા ૧૧૦ મે રસ ૧૨૨ મો અને યુવા શક્તિ ૧૨૩ મે છે. કોઈ કને ક્ષેપક લખેલ નથી. આ પ્રત ન ૧ પ્રમાણેના વિરૂ૫ની છે. વધુ માટે ૧૬ મે પાને જે. સમાપ્તિમાં નીચે પ્રમાણે છે– इतिश्री महाकविश्री कालिदासमतो मेघद्ताभिधान काव्य समाप्त। આ પ્રમાણે આ પ્રતમાં પ્રક્ષિપ્ત જેવું કાંઈ નથી ज ८ मा सकेतयाळी प्रत मूळमात्र छ संवत १८८०मा उली छे, आमां श्लोक १२५ अने पानां १३ छे पूर्वमेघ उत्तरमेघ नथी. पानानी पाळाइ लयार ५४११च छे આ પ્રતમાં અઘ૦ ૧૮ મે, અમો ૨૩ મે, ઘા ૧૧૧ મે, તમારા ૧૨૩, સં ૧૨૪ મે અને ઘુઘા વાત ૧૨૫મે એમ છે. ક્ષેપક કે પ્રક્ષણ એકે લેક નથી એટલે યક્ષ દંપતીને મેળાપ થય પછી કાવ્યની સમાપ્તિ થાય છે. સમાપ્તિમાં મિતિ નીચે પ્રમાણે છે- इतिश्री कालिदास कविराज कृत मेघदूनाण्य कान्यं समाप्त । भाद्रपदस्यादि तियावसितपंच...अढयशीति संरयकेप्रमाथी नाम संवत्सरे वासवे मे भृगुवासरे મારે ૪ ૪ પુસ્તકમત્રિ નિદાન ૧૬ મે પાને કેડે જેવાથી જણાશે કે આઠે પ્રતે આને મળતી છે એટલે પ્રક્ષિપ્ત જેવું નથી झ ९ आ सकेतघाळी प्रतमा मूळ साथे टू की टिप्पणी हांसियामा छ। लेखक मिति नथी पण आनी प्राचानता जोता संवत ११३५ नी सोलमालवायेली होय पम लागे छे श्लोक सख्या १२५ छे पानानी पोळाइ लयाद ४।४ १०इस छे આ રીતે અમે સંશોધનમાં ઉપયોગમાં લીધેલી ૯ પ્રતે પૈકી મલિનાથી બે પ્રત બાદ કરતાં બાકીની બધી સાતે પ્રમા પૂર મેઘ તથા ઉત્તર મેઘ નથી સળ ગ લે છે. યક્ષ દંપતીના મેળાપ પછી કાવ્યની સમાપ્તિ છે જે જે મો હાલના પ્રકાશકોએ પ્રક્ષિપ્ત ગણું કાઢી નાખ્યા છે તે જુદે જુદે ઠેકાણે સંદર્ભ મા લખેલા છે એટલે આદર્શ પુસ્તક જ ૧ પૂર્ણ રીતે આધાર રૂપ અને સાચું મેઘદૂત કાવ્ય રજુ કરે છે અને બીજી હતપ્રત તેને ટેકો આપે છે. હૂિર્ત વાર તથા ઉત્તર કે પાક નથી વિક્રમ સંવત ૮૧ માં વર્ષાગુરુ શ્રી જીનસેનાચાર્યે રચ્યા પછી સોક વર્ષે સાંગણના પુત્ર વિક્રમ કવિએ ૧૨૬ લે-નુ નેમિદૂત કાવ્ય શ્રી નેમિનાથની સ્તુતિ રૂપે રચ્યું છે કા૫ની રચના ઉત્તમ છે. આ કાવ્યમાં મેઘદૂતના પ્રત્યેક લેકનું એવું ચરણ લઈ ઉપરનાં ૩ ચરણ નવાં રચી નેમિનાથની સ્તુતિ કરેલ છે શ્રી છનનાચાર્યે મેધદૂતને ગુથી પાર્શ્વનાથની સ્તુતિ કરી છે એટલે આ કવિએ તેનું અનુકરણ કરી નેમિનાથની રસ્તુતિમાં મેઘતને ગુથી આ કાવ્ય રચના કરવા દેરાયા લાગે છે. પણ આ કવિ જનનાચાર્ય કરતાં કાવ્યની રચનામાં ·અને વ્યવસ્થિત રીતે પ્રત્યેક ચરણની સમરયા પતિ ઉત્તમ રીતે કરવામાં સફળ થયા છે. એમ કહ્યા વિના નથી ચાલતું. આ કવિએ મેધદૂતના ૧૨૫ એક સ્વીકાર્યા છે. સત્ત ૧૮ મે, જો હિન્દુ ૨૩ મે, ઘારિ રમે, સં હશે ૧૨૪ મે, અને ઘા ઘા ૧૨૫ મે એમ મહત્વના છે. આમાં છે એટલે આ કાવ્ય થા ૧ વાળી સંવત ૧૭૧૪વાળી પ્રત સાથે મળતી છે અને યક્ષ દંપતીને મેળાપ કરાવીને કાવ્ય સંપૂર્ણ કરે છે. આ કાવ્યની સે સવારે હસ્તપ્રત ભેગી કરી ભવિષ્યમાં મેઘદૂતની બીજી આવૃત્તિમાં સંશોધન કર્યું તેને ઉપગ કરી મેઘદૂતને સારા સ્વરૂપમાં પ્રસિદ્ધ કરવા ધારણા છે. આદર્શ પ્રત $ પ્રમાણે ઘરમાં મહાકવિ કાલિાસની કૃતિના ૧૪૭ માંથી તરફ જ કરી ૧૨૬ લેકે સ્વીકાર્યા છે. ૧૬ મે પાને કે જેનાથી સૌ કોઈને ખાત્રી થશે કે મેઘદૂતમાં મહાવિના રચેલા ર૬ થી તે ઓછા નથીજ એટલે હાલના પ્રકાશ જે લેક પ્રક્ષિત ગણી કાઢી નાખ્યા છે તે બેટો દુરાગ્રહ તક અને તરંગ છે. પ્રાચીન આય વિદ્વાને કે કવિઓ પિતાનાં કાવ્ય નાટક વગેરે મહાભારત રામાપણ પુરાણ ઇત્યાદિમાં આવેલ સત્ય કથાનક ઇતિહાસ વગેરેને આધારે બનેલા બનાવને લગતાં જ રચ્યાં છે. હાલની પ્રચલિત થયેલી રીત પ્રમાણે ખાટાં પાત્રો કલ્પી, કપિત કથાનક એક પણ કવિએ કર્યા નથી. કાલિદાસે પણ માલવિકાગ્નિમિત્ર, વિવશ, અભિજ્ઞાન શકુંતલ, રધુવંશ વગેરે એતિહાસિક અને પૌરાણિક કથાનને આધારે કાળે નાટક રઓ છે. એટલે મેધદૂતમાં કુબેર, પક્ષ અને પક્ષપત્નીને પત્ર અમિત રૂપે નાખીને આ કાવ્ય બનેલી ઘટનાને જ અનુસરી રચેલ છે. અર્થાત આ પ્રસંગે પિતાના ઉપર જ આ હેવાથી આ કાવ્યમાં વિક્રમ રાજા, કાલિદાસ પિવે, પિતાની પાની અને સંદેશ લઈ જનાર એપ નામને પિતાને નકર એ મુખ્ય પાત્ર છે. આ ચારે સાચાં નામનો ઉલ્લેખ કરીને જે આ કાવ્ય રચ્યું કે તે તેની રચના ગમે તેવી ઉચ્ચ કોટિની હેવા છતાં રસહીન બની જાવ. પક્ષ વગેરે પાત્રોની કપનાથી જે રસની જમાવટ કવિ કરી શકે છે તે ખુલ્લા નમે કરી શકતા નહી. કાંચ કરત તો તે હાંસીપાત્ર કે બીજાની દ્રષ્ટિમાં રસહિત ઠરત. આ કાવ્યને વિરામ રાજા પક્ષ યક્ષપત્ની અને મેઘને પાત્રો કરી હટાવવામાં આવ્યું છે. તે અતિ રૂપે જ છે અર્થાત ઉબેર યક્ષ વગેર બેટી પઢાને આધારે કે નહી બનેલી ઘટનાને આધાર જા કાબરચું નથી. આપણે ગ્રાચીન કવિઓએ જે કાવ્ય નાટક વગેરે છે. તેના માટે ભાગે સુખ પપવન સાથે અથવા તે એ કથાના ઈતિહાસ જે ઘટનાથી પૂર્ણ છે તેને અનુસરીને દાબ કે નાટકની સપ્ત કરેલ છે. એ આપણે મહાકવિઓના કે સામાન્ય કવિએ કાબ નાટમાં જોઈ સકીએ છીએ. તે જ સ્થિતિ કેવદૂતને માટે સંભવિત છે. અર્થાત માના શપની સપપા તે પર ટનની મુદત પૂરી થયા પછી છે અને પક્ષ પનીના સગાપ વિના કાબની સમાપ્તિ સંભવી મા નથી.

·૨૪ હાલના મોએ સ્વીકારે છેલા પવા એ થી પક્ષે આપેલ સંદેશો પર થાય છે જે હાલતા પ્રકાશ અને મલિનાથની વાત સ્વીકારી આ કથી કાવ્યની સમાપ્તિ સ્વીકારી લઈએ તે યક્ષ અને તેની પત્નીને વિગ કાયમ રહે છે યક્ષે સામાં જે વસ્તુ કહી છે માગી છે તે પૂરી થતી નથી માત્ર થશે સ દેશે કહેવાની સાથે કાવ્ય પૂર્ણ થાય છે સંદેશ લઈ મેવ ચાલતો થયો નથી અને યક્ષે ૧૨૧ મા માડ્યા લેકેથી મેઘ પાસે. જે માગણી કરી છે તે પુરી થયા પહેલા કાગ્ય પૂરું થાય છે. આ સંભવી શસ્તુ નથી. પત્તા એ કથી યક્ષને સંદેશો પૂરો થયો પણ પછી મે સંદેશ લઈ અલકાપુરીમાં જાવાનું છે તેની સ્ત્રીને સંદેશ આપવો છે એને સંદેશ પાછા યક્ષને પહોચાડે છે આટલું તે તેણે કરવું જ જોઈએ કારણ યક્ષની એ માગણું છે અર્થાત કવિએ પ્રથમના લેકમાં જે જે ઉખ કરેલ છે તે પૂર્ણ થાય ત્યારે જ કાવ્યની પૂણતા થઈ શકે છે. કોઈપણ કવિ પિતે ઉલ્લેખ કર્યો હોય તેને પૂર્ણ કર્યા વિના પિતાના કથની સમાપ્તિ ન જ કરે. એ સંદેશે કુબેરને પહો અને તેને દેશવટાથી મુક્ત કરી બન્ને સ્ત્રી પુરૂષને સાથે જોડ્યા, એ કાવ્યનું સારું અને સાચું સુખપર્યવસાન છે અર્થાત બના મેળાપ વિના કાવ્યની સમાપ્તિ સંભવે જ નહિ પતા શ્લોકથી કવિ આગળ ન વંધ્યા હોય તો તેણે પિતે આગળ લખેલ પ્રતિજ્ઞા કરે; વસ્તુ ખાટુ કરે છે અથવા અપૂર્ણ કાવ્ય કરવાને દોષ એમના પર આવે છે કાલિદાસ જે મહાવિ પિતાના કામ આવી અપૂર્ણતા 'કદી પણ રહેવા દિયે જ નહી. ખરી રીતે ત્યાર પછીના શ્લોક કરીને અપૂર્ણતા રહેવા દીધી નથી અને પાને અમાપ શેક ઉભો રાખી બંધ થાતુ કાવ્ય કેઈપણ સહદથી કવિ રચે જ “નહિ. આજ્ઞાઘે એ ૧૨૫મો લેક દરેક ટીકાકારે સ્વીકાર્યો છે. મહિનાથી ટીકામાં પણ આ લેક છે અને અમે જણાવેલ ઉપરની નવે હસ્તપ્રતોમાં છે એટલે આ ઠ કાલિદાસને રન છેઆમાં તો જાણે અને સ્થાન છે જ નહિ આ શ્લોકમાં યક્ષ કહે છે કે- હે મિત્ર પહેલી જ વાર આવી પડેલા વિરહને લીધે શોકમાન એવી તારી સખીને આ પ્રમાણે આશ્વાસન આપી , તેણીએ આપેલાં નિશાન સાથેના કુશળ વચનો લઈ કૈલાસ પર્વત ઉપરથી પાછા વળી એના સમાચાર મને આપી તું મારા જીવનને બચાવજે * } ન આ રીતે યક્ષે પોતે આપેલા સંદેશને જવાબ માગ્યો છે, છતા તે સદેશે તેની સ્ત્રીને કે યક્ષને પહેચબા વિના મેઘ ગમે ત્યાં ચાલ્યો જાય એ આ કાવ્યમા ઘટતું નથી માટે કવિએ. પdarોથી સદેશો પૂરો કર્યા પછી તેં આ ગી એ સંદેશે કુબેરને અને પક્ષની આને પહેચાવ્યો છે અને શું પર્વ એ થી કુબેર પ્રસન્ન થઈ હદપારની ચાર મહિનાની બાકીની શિક્ષા માફ કરી આઠ મહિનાના વિયોગ પછી બંનેને સાથે જોડ્યાં છે. અર્થાત યક્ષ રૂપે બલિદાસને કુબેર રૂપી વિક્રમ રાજાએ હદપાર કરેલા છે તેના આઠ મહિના વીતી ગયા છે ત્યારે કાલિદાસ કવિ પિતાની સ્ત્રી ઉપર પિતાના મેઘ નાખ્ખા દૂત દ્વારા સંદેશ કરે છે એ મેઘદુત કાવ્ય રૂપે સદેશ વાચી વિકમ રાજ કવિની આવી અતિ ભરી અદ્દભુત કાવ્ય રચનાથી ઉજનમાં તેડાવી બંને પતિપત્નીને મેળાપ કરાવે છે ·૨૫ -- એ પણ સંભવિત છે કે તારા સદેશે માલ્ય પળ તેના પરિણામરૂપ રાજાની પ્રસન્નતા અને સ્ત્રી સાથે મેળાપ એ હકીકતવાળા લોકો એ બનાવ બન્યા પછી રચી આ કાવ્યમાં કવિયે ઉમેર્યું હોય પણ એ કવિની રચના છે એમાં શક નથી મહાકવિ પાવતીના પરમ ઉપાસક હતા. તેણે પોતાના ગ્રન્થમાં મગળાચરણમાં પાર્વતીનું સ્તવન મેટે ભાગે કરેલ છે અભિજ્ઞાન શાકુંતલમા પાર્વતીને વિશ્વની આa કહીંને સ્તવન કરેલ છે રઘુવ માં રાત વિતા વધે લા પણ પાર્વતીને પાર્વતીને પ્રથમ અને શ કરને પછી પ્રણામ કર્યા છે મેઘદૂત વિરહ દશામાં રચે, એટલે પાવતીના ચરણના પ્રણામની રચના છેલ્લી કરી છે પણ તેમાં જણાવ્યા પ્રમાણે પાર્વતીના ચરણને નમીને આ કાવ્ય રચ્યું છે એટલે કાવ્યની રચના પહેલાં પાર્વતીના ચરણને મનમાં પ્રણામ કરીને કાવ્યની રચેના શરૂ કરી છે અને છેવટે આ શ્લોકમાં તે સ્પષ્ટ કર્યું છેઆમ બધી રીતે જોતાં મૂર્વે ભિક કાલિદાસને જ રચે છે એ સિદ્ધ થાય છે વળી આ લોકમાં કવિ વિશેષમાં કહે છે કે- આ મેઘદૂત કાવ્ય મેં સીના વિદ્યાગી અને તેથી દુઃખી થયેલા અને કામ- ક્રિીડાથી વિરહિત બનેલા એવા પુરૂને વિનેદ તથા સુખ આપવા માટે રચ્યું છેહવે જે જaણા એ થી મેને સંદેશો આપ્યા પછી અર્થાત પતિપત્નીને મેળાપ કરાવ્યા વિના આ કાવ્ય પૂર્ણ કરવામાં આવ્યું હોય તે મિક્રીડા વિરહિત કે સ્ત્રીના વિયેગી દુખી થતા પુને આ કાવ્ય વાચીને પૂર્ણ વિદ કે સુખ થવાનો સંભવ રહેતા નથી, અથત ૧૨૦ લોક પછીનું સ દેશાનું પરિણામ જો કવિ ન રચ્યું હોય તો કાવ્ય રસહીન અને વિગી માટે વધુ વિગજન્ય દુખ ઉત્પન્ન કરનારું બને છે. આ બધુ જોતાં મહાકવિ કાલિદાસે ચેલા મેઘદૂતના જે ૨૭ કલેક કલપ્રતમ છે તે બરાબર છે, પ્રસ ગાનુરૂપ છે, અનુસધાનને યોગ્ય છે, વસ્તુસ્થિતિને બંધ બેસતા છે અને કાવ્યની રચનાના એયને પૂર્ણ કરે છે છતાં તમારે આ ૧ કલેકને હસ્તપ્રતને બહુમતિ ટ નથી તેથી કાઢી નાખવો હોય તે અમે વધે લેશુ નહિ.. પ્રાચીન હસ્તપ્રતો અને પ્રકાશન આ પુસ્તક માટે આધારરૂપ હસ્તપ્રત સાથે કરેલી તુલનાથી અન્યનું સાચું સ્વરૂપ સમજાય છે એ નિશ્ચિત થાય છે કે કોઈપણ પ્રાચીન ગ્રન્ય'પ્રસિદ્ધ કરવાની ઉતાવળ કર્યા વિની તેનું સાચું સ્વરૂપ નક્કી કરવા માટે તેની બને તેટલી હસ્તપ્રતોનો સંગ્રહ કરી તુલનાત્મક દ્રષ્ટિથી તપાસી પ્રાચીન ગ્રન્થનું સોધન કરી પછી છાપવા જોઈએ પ્રસિદ્ધ થયેલા આયુર્વેદ, કામશાસ્ત્ર, ધાતુવાદ, તત્ર, કાવ્ય, તિષ, તેત્ર વગેરે વિષયના ઘણા યુના દાખલા અમારી પાસે છે કે છપાવેલા ઝન્ય સાથે તેની હસ્તલિખિત પ્રત મેળવવાથી છાપેલા ચન્યમા સેકડે મુ તથા અનેક ઠેકાણે ના લેકે ગુટી ગયેલા દેખાયા છે હસ્તલિખિત પ્રતોને આધારે છાપેલી ચોપડી ઉપર અમે કરેલા સધન પછીનું તે છાપેલી પડીનું વિકૃત રૂપ જોવા જેવું, આશ્રય ખેદ અને ધૃણા ઉપજાવનારું બની જાય છે. આવાં - -- ·R છાપેલા વિકૃત પુસ્તકના થોડા પાનાના બૂક કરાવી પ્રસિદ્ધ કરવાની અમારી ધારણા છે, તેમ થશે તે જોઈ શકાશે કે આયુર્વેદ કામશાસ્ત્ર ધાતુવાદ અને બીજાં વિજ્ઞાનના મજે આવા વિકૃત છાપવાથી તેવા પ્રોને ઉપગ કરનારાને કેટલું નુકશાન થયુ હશે આવા પ્રકાશન એ છાપનારને મળતા લાભની સામે કાગળ પાઈ વાંચનાર કે ઉપગ કરનારાના સમયને અપવ્યય અને તેના ઉપગની નિષ્ફળતાને લઈ થયેલી આર્થિક હાનિ એ બધાને વિચાર કરતાં કંપારી છૂટે છે કયો શ્રોક ક્યાં હોવા જોઈએ, કયો કલાક વિવાદાસ્પદ છે કે પાછળથી દાખલ થયો છે તેને નિર્ણય પ્રાચીન હરતલિખિત પ્રતોના સંગ્રહ અને તુલના વિના બીજી રીતે થઈ શક્તો નથી આમાં તક તરંગ કે પિતાની અંગત માન્યતાને વાંચનારા પર ઠસાવવાને દુરાગ્રહ રાખવો એ તે પુસ્તો ઉપયોગ કરનારાને જાણ જેને કે અજાણતા મેટી હાનિ અવળે-બેટે માર્ગે દોરવા જેવું બને છે જે સ્થિતિ કે સંખ્યા, કોની સ્થાન વગેરેની છે તે જ પાઠભેદ માટે પણ છે પાઠભેદને નિર્ણય કરવા માટે પણું મળે તેટલી પ્રાચીન હસ્તપ્રતો મેળવી તે સાથે તુલના કરી નિર્ણય પર આવવું ઘટે, આપણા વિદ્વાને ઘણી વખત પશ્ચિમના વિદ્વાન ઉપર વધુ મદાર રાખે છે. પશ્ચિમના વિદ્વાને પણ ઘણી બાબતમાં બે પક્ષમાં વહેંચાઈ જાય છે. પિતાની અંગત માન્યતાને અનુસરતા પશ્ચિમના વિદ્વાનોના મતને પ્રમાણભૂત સ્વીકારી પોતાની માન્યતા સાચી કરાવવા આપણું સશોધકે વિશેષે કરી પ્રયત્ન કરે છે તે વખતે આપણા જ પ્રાચીન વિદ્વાનોની માન્યતાને ગૌણ ગણી નાખે છે તેનો દાખ શ્રી ભગવદ્ ગીતાને છે શ્રી કૃષ્ણ અર્જુન વચ્ચે થયેલા સંવાદને વ્યામ મહર્ષિએ મહાભારતની રચના વખતે લેકબદ્ધ કરી ગીતા નામ આપી તેની રચનાને અંતે તેમણે પ્રતિજ્ઞા કરી ૭૪૫ શ્લોક સંખ્યા જણાવી છે, આ હકીકત મહાભારતની તથા ગીતાની પ્રાચીન હસ્તપ્રતે અને બીજાં અવાંતર પ્રમાણેથી સિદ્ધ થઈ ચી છે. તેમ ગીતામાન સે કડે પાઠભેદો પણ પ્રાચીન પ્રતો બતાવે છે. તે પ્રસંગ તથા સંદર્ભ મિાણે સાબીત થયેય છે છતાં સેંકડો વર્ષથી જે ઘરેડ ચલી આવે છે તે છોડવા દુરાગ્રહ રાખનારા કેટલાક વિદ્વાન શ્રી આદિ શકરાચાર્યે ૭૦૦ કલાક અને જે જાતના પાઠ સ્વીકાર્યો છે તેથી વધુ ગીતાના લેક કે પાઠભેદ હેવા નહિ જોઈએ એમ નાડું પકડી બેઠેલા ઘણું ધાર્મિક માન્યતાને કે બીજા કારણે પિતાને હડ છેડતા નથી. આ રીતે પ્રાચીન ગ્રન્થોનું સાચું સ્વરૂપ પ્રશમાં આવે છે તો પણ ઘણાઓ તેનો સ્વીકાર કરતા નથી. ત્તિ ભલે ગમે તેમ માને કે કરે પણ પ્રાચીન ગ્રન્થનું સાચું સ્વરૂપ પ્રકાશમાં લાવવાને સાચે માર્ગ પ્રાચીન હસ્તપ્રતો અને તે સાથે સંબંધ ધરાવતાં ઈતર પ્રમાણે જ છે. આ લાબી ચર્ચાને અંતે એ નિશ્ચિત-સિદ્ધ થાય છે કે મેઘદૂતમા મહાકવિ ૧૨ લેક રહ્યા છે જે અમે આ પુસ્તકમાં છપ્યા છે તેમાં પ્રાચીન પ્રતિમા સ્વીકારેલે લેને કમ, પાઠભેદ પરંપરાગત અને સાચાં છે એમાં શંકાને સ્થાન નથી. મેઘદૂતને, સાચે ઇતિહાસ | મેઘદૂતની ઉત્પત્તિ કે તેના ઈતિહાસના સંબંધમાં જુદી જુદી વાતો પ્રચલિત છે એક વાત એવી છે કે કુબેર નેકર યક્ષ હમેશા વહેલી સવારે કુબેરને શકરની પૂજા માટે ફુલ લાવી આપતિ એક દિવસ મોડું થયું અને તેનું કારણ તેની સ્ત્રીમાં લપટપણું હતું એમ નણવાથી કુબેરે તેને એક વર્ષ સુધી તેના વિયેગને શાપ આપ્યો મ ·Re બીજી વાત એવી હેવાય છે કે પુલ લાવનાર પક્ષે સવારે વહેલુ ન ઉડી શકાય એમ માની સાજે કુલ લયાવી રાખેલા ૧ વહેલી સવારે કુબેરને પૂજા માટે આપ્યાં તે શંકર ઉપર ફુલ ચડાવવા ગયો ત્યારે સર્ષ ઊગ્યા હતા એટલે કુલ ઉડવાથી ભમરા નીકળી કુબેરને અડે કરો. તેથી આ ફુલ સજનાં ઉતારેલા માની ક્રોધે ભરાઇ સ્ત્રી લ પટપણને લીધે આ પ્રમાણે કરનાર યક્ષને ૧ વન સ્ત્રીના વિયોગને શાપ આપે પહેલા તે કુબેર યક્ષ અને તેની આ ખરેખર તેજ પાત્ર હોય અને તેને ફરીને કાવ્ય કર્યું હોય તો તે રચવા પહેરા કવિ કુબેરને અલકાપુરીમાં મળવા ગયા હોવા જોઈએ અને કુબેરે આ વાત તેને કરી દેવી જોઈએ કે જે આમ બન્યું છે, પણ તે સંભવિત નથી એટને આ કાવ્ય રચવામાં કવિએ કુબેર યક્ષ અને તેની સ્ત્રીના ગેટ પારાનો આધાર લીધે છે એમ કરે છે અને આ રીતે રચેલું કાવ્ય એ કલ્પનાના ઘોડા દોડાવી કરેલ ગણી શકાય. કાલિદાસનુ કોઈપણ નાક કે કાવ્ય કલ્પિત કે બેટાપાને ઉપર રચાર્જ નથી. દરેક કાવ્ય તેણે પૌરાણિક કે એતિહાસિક સાચાં પાત્રોને આધારે રહે છે. બીજા પ્રાચીન કવિઓની પણ એ જ પદ્ધતિ હી છે. કેઈપણ કલ્પિત ખાટાં ઉભાં કરેલા પાત્ર સાથે રચેલાં ગદ્ય પાત્મક કાવ્ય નાટકદિ પ્રજાનું આકર્ષણ નથી કરતા કે પ્રજા પાર પાડવા ધારેલી સંસ્કારની ભાવના સફળ થાતી નથી, જેવુ સાચી ઘટનાના કાવ્યાદિથી થાય છે. કવિઓ વિદ્વાને પ્રજાના જીવનના ઘડનારા છે તેઓ જાણે છે કે સાચી ઘટનાની કૃતિ જ પ્રજાના જીવનમાં ધારેલાં પરિણામ લાવી શકે છે આ પ્રષ્ટિએ જોતા કાલિદાસ બનાવટી કૃત્રિમ પા ઉભા કરીને આ કાવ્ય રચેજ નહિ. ખરી રીતે સાચા બનેલા અને તે વખતે જગપ્રસિદ્ધ થયેલા બનાવને માટે જ આ કાવ્ય રચ્યું છે, તેનો સાચો ઇતિહાસ નીચે મુજબ છે. કુબેર એ વિક્રમ રાજા છે યક્ષ કવિ પોતે છે. યક્ષપત્ની પિતાની નવી પરણેલી સ્ત્રી છે તો એ મેઘનાદ નામને પિતાને મિત્ર છે. નવિની ભૂલથી રાજાએ કરેલી હદપારની સજા ભોગવતા કવિ આ કાવ્ય રચી પિતાની સ્ત્રીને પહોચાડવા પિતાનો દુતને મેક છે અને એ રીતે આ કાવ્ય રાજાને પણ પહેમ્યુ છે અને ઇતિહાસ નીચે પ્રમાણે છે આ મેઘદૂત કાવ્યની રચનાના સંબંધમાં મારા ગુરૂ શ્રી કેવલરામ લીલાધર શાસ્ત્રીજી, તે વખતના કાઠીઆવાડના સસ્કૃતના પ્રબંડ વિદ્વાન રાજકોટવાળા થી જીવણરામ શાસ્ત્રી અને મોરબીના શાસ્ત્રી શકરલાલ શત ત્રણે કવિ વચ્ચે નીચેની મતલબની થયેલી વાતચીત માર સાંભળવામાં આવેલી તે આજે ૫૦ વર્ષ પછી પ્રસિદ્ધ કરવાને યોગ પ્રાપ્ત ચ છે. આ ત્રણે વિદ્વાને પ્રશ્નોરા નાગર જ્ઞાતિના બ્રાહ્મણ અને પરસ્પર સગપણમા હતા કેઈક્રોઈવાર એક બીજા રાજકેટ કે ગાડામાં મળતા ત્યારે શાસ્ત્રોની અને બીજી ઘણી ચર્ચાઓ થાતી. જીવણરામ શાસ્ત્રો શુગાર રસિક વિદ્વાન અને કવિ હતા ચોધ કવિ શંકરલાલ શાસ્ત્રી ઘણું પુસ્તકે ચી પ્રસિદ્ધ ક્યો છે અને ઘણુ અપ્રચિત છે. જીવણરામ શાસ્ત્રી અપુત્ર ગુજરી ગયા પછી તેની સંપત્તિ કેને મળી તે ખબર નથી, કેવળરામ શાસ્ત્રીના પુત્ર હમણાં જ સ્વર્ગવાસી થવા દુર્ગાશ કરભાઈ ઝંડુ ફાર્મસીમાં કામ કાજ અને મુબઈ જ હા, અને તેમના પિતાને મુખ્ય પ્રદ એમની પાસે સંબઈ ખતા, ને બીજે જય -- ·૨૮ રાજા પોતે તે જાણવામાં નથી, શાસ્ત્રીજી શંકરલાલ માહેશ્વર શતાવધાની શર. કવિ પણ બે શાસ્ત્રોના સમકાલીન અને સગામાં હતા. તેમને ગ્રખ્ય સંગ્રહ મોરબીમાં શંકરાશ્રમમાં કે તેમના પુત્ર પાસે હશે આ શાસ્ત્રીઓના ગ્રન્થ સંગ્રહમાં કયાક આહી આપેલ મેવદૂતનું કથાનક હેવું જોઈએ કાલિદાસ એ સવત પ્રવર્તક વિક્રમ રાજાની રાજસભાના ન હતા સંસ્કૃતના ઉત્તમ વિદ્વાન હતા તેથી પડિતોનું માન રાજા મહારાજાઓ કરતા પણ વધુ રાખતા વિદ્વાનને ગામ ગરાસ આપી રાજા જેવા વૈભવથી સાચવતા. તે વખતના સામત રાજાઓL પોતપોતાની રાજસભાના સંસ્કૃત પડિતોને આવી જ રીતે સન્માનતા અને ક્યા રાજ્યને આશ્રિત પતિ કેટલો સમૃદ્ધિવાન છે, એના પર રાજાની વિદ્વત્તા સંબધે પ્રજામત બંધા પિતાને રાજા સંરતનો સારો વિદ્વાન હેય અને સંસ્કૃતના પડિતોને માન સન્માનથી રાખતી હેય તે માટે પ્રજામાં ઉચું સ્થાન રહેતું છે. વિક્રમ રાજાના સામ્રાજ્યમાં ઉજજયિની એ હિંદનું પાટનગર હતુ, એમના તાબામાં ૪૦ઇ સામત (ખડિયા) રાજા હતો. ઉજજૈનમાં તે વખતે આખા ભરતખડના રાજા મહારાજાઓની ૮૦૦ કેઠી હતી. દરેક રાજાને વરસમાં અમુક વખત રાજધાનીમાં હાજરી આપવી પડતી. તેઓ સમ્રાટના આનંદ પ્રમોદમાં ભાગ લેતા રાજતંત્રમાં સલાહ આપતા પરચાના આક્રમણ વખતે પોત પોતાના લશ્કર અને શાહી લશકર સાથે રહી શત્રુ સામે લડતા એમ સમ્રાટને અને રાજતંત્રને અનેક રીતે સહાયભૂત થતા દરેક રાજા મહારાજાને તેના રાય, સ્થાન અને કુલીનતા પ્રમાણે માનપાનથી સમ્રાટ રાખતા. કાલિદાસ કવિની ૪૨ વર્ષની ઉમરે પોતાની પત્ની મૃત્યુ પામ્યા પછી તે તેના પરના સનેહને લીધે એકાદ વર્ષ સુધી પરણ્યા નહીં. તે અરસામાં વિખ્ય પ્રદેશને રાજાની કુંવરી સંસ્કૃતિની વિદુષી હતી અને કાલિદાસ પતિ તેને ભણાવેલ, તેથી કવિના સ્વભાવ, ગુણ, રસિકતા, વિદ્વત્તાથી તે પરિચિત હતી. કાલિદાસની પત્ની ગુજરી જાતાં તે કુંવરીયે કાલિદાસને પરણવાની પિતાની ઈચ્છા બતાવી અને બહેન વચ્ચે વાત નકકી થઈ. પણ વિંધ્યના રાજા એટલે કુંવરીના પિતાએ તે વાત સ્વીકારી નહી. વિક્રમ રાજ પણ વિંધ્ય નરેશ સાથે પિતાના બનેવી તરીકેના નજીકના રગપણમાં લેવાથી પિતાના સગાને પ્રસન્ન રાખવા માટે તથા અંદર ખાનેથી બ્રાહ્મણને પિતાની ભાણેજ દેવા કરતાં કંઈ મોટા રાજમા દેવાની છા રાખતા તેથી તેણે કાલિદાસને સમજાવેલ પણ કરી પોતાને નિણ ફેર નહી જે આ લેમ કરવામાં ન આવે તે અનિષ્ટ થવાની ચકા રાણીને થતાં પુત્રી પરના નેહને વશ થયેલી તેની માતા પોતાના પતિ વિય નરેશને સમજાવી કાલિદાસ સાથે પુત્રીના લગ્ન કર્યા. લિદસ કવિને વૈભવ સમૃદ્ધિ અપૂર્વ' હતી જગનાથ કવિ સુધી આપણે જે તે તે વખતના રાજાઓ સરકૃતના વિદ્વાનને મેટા માન અને કાજવૈભવ જેવા ઠાઠથી રાખતા હતા. જગન્નાથ બાદશાહની દીકરી સાથે પરણેલા હતા. તે રાજ જેવા ઠાઠમાઠથી રહેતા જગન્નાથ કવિ માટે કહીશ્વર વીષ્ય જ્ઞા માથા પૂરતું સમર્થ છે દિલીને બાદશાહ અથવા ઇશ્વર જગન્નાથ કવિની અભિલાષાઓ પૂર્ણ કરવા સમર્થ છે" એવી કહેવત ચાલી આવે છે. કહે છે કે એક વખત જગન્નાથ કવિ જયપુર મહારાજાના મેમાન હતા. ત્યાર બામેરના જંગલમાં શિકાર નીકળ્યા. વિસામે ખાક કા જન્મ પછી પાન ·( ખાવા માટે ચુન સાથે લેતા માસુમ ભુલી ગયે મહારાજાએ તુરત આજુ બાજુ માણસ દોડાવ્યાં પણ ચુને આવતાં વાર લાગી એટલે કવિએ પિતે પહેરેલી અમૂલ્ય વળ પરા પર ઘસી ચુનાને બદલે પાન પર પડી પાન ખાધું. જગન્નાથ કવિની અરધી ધસેલી વળિ આજે પણ જયપુર રાજ્યને તેવાખાનામાં છે એમ કહેવાય છે રીતે શેઠા સૈકા પહેલાના મુસલમાની બાદશાહી અમલ સુધી સંસ્કૃત વિદ્વાનોના માન અને વૈભવ રાજાઓ જેવાં હતાં, ત્યારે બે હજાર વર્ષ પહેલાંના રાષ્ટ્રભાષા સંસ્કૃતના સમયમાં સંસ્કૃત વિદ્વાનોના માન પ્રતિકા, મે અને વૈભવ કેવાં હશે તે કપી શકાય છે મહાભારત અને પુરાણ કાળમાં બ્રાહ્મણ ક્ષત્રિના લગ્ન સબંધ થતા હતા તે પ્રણાલી વિકમ રાજના વખત પછી એક હજાર વર્ષ સુધી ચાલુ રહેલી તેવા. પ્રાચીન કાળના અને પગના સમયના ઘણા દાખલા મળે છે જ્ઞાતિ પેટા જ્ઞાતિ, અમુક પ્રકારનાં સાતિબંધન, રૂદી અને વાડા વધતા ગયા તેમ સમાજ કે જ્ઞાતિનું હાલનું સ્વરૂપ આપણે જોઈએ છીએ. વિક્રમ સંવત ૮માં, લિદાસે લગ્ન કર્યા પછી રાજકુંવરીમાં બહુ લુબ્ધ થવાથી સભામાં જવાનું ઓછું કરી નાખ્યું વિદ્વાની અને પ્રધાનમંડળની સભામાં મોટી ગેરહાજરી સમ્રાટને ખરવા લાગી, તેનું કારણ નવા લગ્ન હતાં એ સમ્રાટ જાણતા હતા. કાલિદાસ સંરકૃતના વિદ્વાન મહાકવિ ઉપરાંત સમ્રાટના અષ્ટ પ્રધાનોમાંના એક હતા. તે દાના પક્ષ અને પરરાષ્ટ્ર પ્રધાન પણ હતા. એટલે જિતત્રને લગતાં કામકાજમાં તેમણે હાજરી આપી પિતાને હેરાના કામ તે કરવાના હતા અને દેશપરદેશના વિદ્વાનોની રેગ્યતા પ્રમાણે સાર કરવાનું કામ પણ તેનું હતું. પરંતુ કવિના કામમાં લગ્ન પછી ભારે શિથિલતા અને અવ્યવસ્થા જણાવા લાગી. કવિની રાજસભાની ગેરહાજરીને લઇ ઘણા અગત્યના કામ અટકી ૫ડનાં અને તેમના ખાતાના કામમાં અવ્યવસ્થા વધવાથી સમ્રાટને દુખ થાતું કવિને રાજસભામાંથી તથા પ્રધાનપદથી છુટા કરી નાખવાની ઇચ્છા થતી પણ કવિની વિદ્વત્તા સ૫ણ તથા પ્રભાવને લઈ કાંઈ કરી શક્તા નહી પણ કવિ એ મનમાં અનાદર વધવા લાગે. એક વખત મમધ અને અંગ દેશના રાજાઓએ સમ્રાટ સામે બંડ થયું તેને અંકમાં લેવાનું પરરાષ્ટ્ર પ્રધાન તરીકે કાલિદાસનું કામ હતું તેમાં તેણે એ ધ્યાન આપ્યું. તે બંને દાબી દેવા માટે જાને ખુદને વેવુ પડે તે જ અસ્સામાં રાજાના મોટા પુત્ર રામાનું મૃત્યુ થયું કાલિમ કવિ પરરાષ્ટ્રપ્રધાન તિ અને પણ હતા રાજકુમારના મારવાડ દરમ્યાન રાજા પ્રત્યે કે રાજકુમાર પ્રત્યે બતાવવી જોઇતી ફરજમાં જબરી ખામી આવી. આ બધા સ જોગ બેશ યના રાજાના ઘણા વખતના ધુંધવાતા રાજ્યમાં વધારો થશે અને રાજપે એકદમ ધામા સંવત ૧૦ ના કાર્તક સુદી ૧૦ને દિવસે એક વર્ષ માટે કાલિદાસને પાર કરવાને કામ . કવિને પિતાની ભુલ ભા. પણ વાબગડી ગયા પછી રાજા પાસે વિનય વિવેકથી જણ કણ કરી એ મ ર કરાવવા માટે વાજિપાની કવિ કાઇ માત્ર કરે નહિ અને ઉન કી ચાલી નીક. સારે કવિને કંઠપ્રાણ સરખે મેહના નામને મિત્ર પણ કવિ એને મારી નિ. બા બનાવથી રાજમાં ભારે રોજ હાઈ ભ. તેમાં r ·કાલિદાસ રાજાના અંગત સગા હોવાથી રાજકુટુંબમા પણે દુખનું વાદળ છવાઈ ગયુ ધીમે ધીમે આખા ભરતખંડમાં આ વાત ફેલાઈ ગઈ કવિએ પિતાની આજ્ઞા એકદમ માથે ચડાવી લીધી એ વાતનું રાજાને ભારે આશ્ચર્ય થયુ રેશમા હુકમ તે કરી નાખે પણ કવિ ઘરબાર અને નવપરિણીત પત્નીને છેડી ચાલી નિકળ્યાના સમાચાર મળતાં રાજાને આશ્રય અને દુખ થયુ કેટલાક માસ તે કોઈને એ જણાવી દીધુ નહી પ્રજામાં એવી ચર્ચા પણ ચાલી કે રાજાએ કવિને કઠોર શિક્ષા કરી છે, તેથી રાજાને દુખમાં વધારે થયે થયેલી શિક્ષા માટે કવિ પ્રાર્થના કરશે એટલે પિત ઠબ દઈને માફ કરશે આમ રાજાએ માને પરતુ કવિ તે રાજાનો હુકમ માથે ચડાવી તે જ ક્ષણે ઉજ્જૈનને પ્રણામ કરી ચાલતા થયા કવિએ સ્ત્રીના મોહને ક્ષણભરમાં તજી દવે એ વાતને રાજાને અને પ્રજાને ભારે અચ થયે અને કવિને હજારે ધન્યવાદ આપવા લાગ્યા વિક્રમ રાજાએ કાલિદાસને દેશવટો આપ્યાના સમાચાર મળતા ઘણા રાજા મહારાજાઓ કાલિદાસને એક વર્ષ પિતાને સા રાખવા છતા હતા ૫ણ કવિએ કહ્યું કે ઘણી તે એક જ હેય, ગુનેગારને શિક્ષા કરવાને એને ધમ હતો અને તે ભેગવાને પોતાને ધમ તે. ટીલા કવિએ બીજા કોઈ પણ રાજાને આશ્રય સ્વીકાર્યો નહિ અને આખું વર્ષ પર્યટન તથા યાત્રામાં ગાળવા નિર્ણય કર્યો ઉજજૈન છોડ્યા પછી વેષ અને નામ પરિવર્તન કરી પોતે મિત્ર સાથે ભરતખડના જુદા જુદા દેશમાં નિવાસ તથા યાત્રામાં સમય વ્યતીત કરવા લાગ્યા તેઓ ઉથી નિકળી કાશ્મીરમાં કેટલીક વખત રહી અમરનાથની અને હિમાલયમાં કૈલાસ માનસરોવરની યાત્રા કરી પછી ફરતા ફરતા નાસિક પ ચપટીમાં આવ્યા ત્યારે દેશવટાના આઠેક મહિના વીતી ગયા હતા જ્યારે ગ્રીષ્મઋતુ ઉતરી અસાડ માસ બેસતા વર્ષા ઋતુને પ્રારભ થવાને હતા તે પિતાની સ્ત્રીના વિયોગનું પહેલુ જ મારું હતું કવિ રાજાને સ્વભાવ જાણતા હતા રાજાયે ક્રોધાવેશમાં હુકમ તે કર્યો પણ પિતાના વિના રાજાને પણ ચેન પડતુ નહી હેય એ તેના ધ્યાનમાં હતુ પણ થયેની શિક્ષા માફ કરવાની યાચના પિત કરે એમ નહતા, અને કવિની માગણી વિના શિક્ષા માફ કરવી એમાં રાજાને પિતાને મે ગૌરવ ઓછુ થતુ લાગતું હતું પિતાની સ્ત્રીથી છુટા પડ્યા પછીનું પહેલું ચોમાસુ કવિને અસહ્ય જણ માનસિક વિરહ વિહળ સ્થિતિમાં કવિએ અષાઠ સુદી ૧ થી શરૂ કરેલ મેઘદૂત કાવ્ય ૧૦-૧૫ દિવસમાં પૂરું કર્યું અન્યક્તિરૂપના આ કાવ્યની રચનાનું પરિણામ કવિ પિતાની ધારણા પ્રમાણે થવાનું માનતા હતા કવિની પોતાનું કાપ' સફળ કરાવવાની આ કુશળતા અને વિચક્ષણમતા હતી આ કાલ્પ ચ પિતાના મિત્ર મેઘનાદ સાથેવાના હું તે દરેક દિવસમાં પચવટીયા ઉર્જન પહેછે તેણે વિની સ્ત્રીને એ કાવ્ય પત્ર સાથે આયુ તેણીએ તે વાચી રાજને મોકલી આપ્યું રાજ ખુશ ખુશ થઈ ગયા રાજ ઇચ્છતા હતા કે શિક્ષા માફ કરવાની માગણી કવિ કરે તે આ કાવ્યમાં રાજા ઘા વાઘજી નu nwt આ વાક્યથી પક્ષ રીતે માગણી કવિએ કરી પોતાના સમ્રાટનું માન રાખ્યું અને રાજાને ગુછવા તો બાની શિક્ષા માફ કરવાની આજ્ઞા જાહેર -રી, કાલિદાસને તરત જ થી પાણી મેલી પાન અને બામથી ઉજન તેeષા, E ·8 કવિએ અતિથી પોતાની સ્ત્રીના વિરહનું જે શુગાર કરૂણારસ મિશ્રિત સ્વરૂપ કાવ્ય કરેલ તેમાં કવિની અલૌકિક શક્તિ ઉપરાંત પિતાને દેશવટો આપનાર રાજા માટે એક પણ કડ શબ્દ બેલેલ નથી. ઉલટું પિતા પર રાજાના હુકમથી આવેલા દુઃખને માટે પોતાના પ્રારબ્ધને દોષ દીધું છે. વિશેષમાં પિતાના રાજાને કુબેર સાથે અને રાજધાની ઉર્જનને અલકાપુરી સાથે સરખાવી છે પોતાના રાજને દેવકેટીમાં મુકી દીલે છે. કવિના મનની આ મેટાઈ જેવી તેવી નથી મોટે ભાગે કોઈપણ માણસ ગફલતી બેદરકારી કે પિતાને વાંક જે નથી પિતે ગુનેગાર છતાં પિત પિતાને નિર્દોષ માની પિતાને ખાટી રીતે દે છે એમ જ માને છે આ એક મનુષ્ય સભવ છે. આવુ માનસ હાલમાં અને ખાસ કરી સંસ્કૃત નહી ભણેલા કે અર્થશાસ્ત્રોને અભ્યાસ નહિ કરનારાઓમાં વિશેષે કરી દેવામાં આવે છે. સંસ્કૃતના વિદ્વાન ગુણગ્રાહી હેય છે તેઓ પિતાની ભૂલ કે પ્રજ્ઞાપરાધનો સ્વીકાર કરી તેનું પરિણામ ભોગવવા તૈયાર હોય છે, અને તે માટે પિતાના ભાગ્યને જ દેવ આપે છે. ઉપર જણાવેલા ત્રણ વિદ્વાનોની પરસ્પરની વાતચીત પ્રસંગે સાંભળેલા મેઘદૂતના આ ઈતિહાસની ઘટના ૫૦ વર્ષ પહેલાની છે. મેઘદૂતને લગતે પ્રસંગ આજ સુધીમાં કેવાર ઉપસ્થિત થયેલ નહિ. એટલે આ વાત પ્રસિદ્ધ કરવાને વેગ આ નહે. એ ત્રણે સ્વર્ગસ્થ નિઠાના વંશો આપ્તજને લાગતા વળગતા પાસે કેના અન્ય સંગ્રહમાં આ ઇતિહાસને લગતી નોંધ છે તે તેની તપાસ કરવા અને મળી આવે તો મને જાણ કરવા વિનતિ છે. જે તેવી નોંધ મળી આવશે તે મેઘદૂતના પ્રાચીન ઈતિહાસ પર ભાર પ્રકાશ પડશે અને તે બાબત કાઠીઆવાડ માટે અને સ્વર્ગસ્થ વિદ્વાને માટે ગૌરવ લેવા જેવી ગણાશે. આ રીતે લગભગ અરધી સદી પહેલાની વાતને આધારે મારી સ્મરણશક્તિમાં હતી તે હકીત આહી રજુ કરી છે. નક ·~ मेघदूतमां आवेलां दृष्टांत अने उपमाओ! આ કાવ્યમાં જે જે પ્રસંગો દશત કે ઉપમા રૂપે આપ્યા છે તેને લગતી ફક્ત કે ઈતિહાસ દરેકના જાણવામાં કે ખ્યાલમાં પૂરેપૂરો ન હોય એ સંભવિત છે, તેમાં પણ વિદેશીઓ કે મહ ભારત રામાયણ પુર નું વાચન કર્યું ન હોય તેવા વિદ્યાર્થીઓ વગેરે તે ઘણે ભાગે, આમાં વર્ણવેલા ઇતિહાસથી અજાણ્યા જ હોય છે, તેથી જે જે લોકમાં તેવા પ્રસંગો અાવ્યા છે તેની ટુંકી હકીક્ત નીચે પ્રમાણે આપેલ છે. મેઘા વાંચનારાઓને આ મનહર રસિક અને ઉપયોગી લાગશે એમ માનું છું. એ श्लोक १ कश्चित्कान्ता ઓમાં વિપક્ષને પાત્ર સ્થાપી તેને કુબેરે આપેલા એક વરસના દેશટાને લીધે વર્ષા ઋતુને સમયે તેની સ્ત્રીનો વિયોગ સહન ન થતાં આકાશમાં રહેલા મેઘની સાથે 'સંદેશો મોકલે છેઆવું રૂપક બાંધીને કવિએ આખું કાવ્ય રચ્યું છે. આ કાવ્યરચનાનું 'મૂળ કારણ કવિ પોતે જ છે. વિક્રમ રાજાના વાંકમાં આવવાથી મહાકવિ કાલિદાસને પિતાને એક વરસની દેશવટાની સજા થયેલી, એ વાતને આઠ મહિના વીતી ગયા પછી પતિ 'તીર્થયાત્રા કરતા રામગિરિ પર્વતમાના આશ્રમમાં આવ્યા તે વખતે વર્ષા ઋતુને સમય હોવાથી વિગજન્ય ઉગારે સાથેનું પોતાની સ્ત્રી ઉપરના સંદેશા રૂપે આ કાવ્ય રચી મેઘનાદ નામના પિતાના મિત્ર સાથે ઉજેન મોકલ્યુ છે. તે વિક્રમ રાજાના વાંચવામાં આવતાં ખુશી થઈ બાકીના ચાર મહિનાની શિક્ષા માફ કરી કવિને ભાન સાથે તેડાવી એમની સ્ત્રી સાથે જેડ્યા છે. આને લગતી વિગતવાર હકીકત અમે પ્રસ્તાવનામાં આપી છે મgિ અષાના સૂર્યવંશી રાજા દશરથ આખા ભરતખંડના ચક્રવર્તી સમ્રાટું હતા. તેને રામ લક્ષ્મણ ભરત શત્રુઘ ચાર દિકરા હતા તેમાં ભરત શત્રુઘ ઉકેયીના, રામે કૌભાના અને લક્ષ્મણ સુમિત્રાના દિકરા હતા. રામાયણ વગેરે શાસ્ત્રો પ્રમાણે રામ વિષ્ણુને અવતાર અને સીતા લક્ષ્મીને અવતાર હતાં. સીતા બિહારના રાજા જનક રાજાની પુત્રી હતા. પોતાની સ્ત્રી કયીને યુદ્ધ વખતે પિતાનો જીવ બચાવવાના બદલામા આપેલાં બે વચન પ્રમાણે દશરથ રાજાએ પોતાના મોટા પુત્ર રામને ૧૪ વરસને વનવાસ અને કરીના પુત્ર ભરતને રાજ્ય આપવાનું સ્વીકાર્યું. પરંતુ ભારતે રામ પ્રત્યેની અનન્ય ભક્તિને લીધે "તયા મેરે ભાઈ ગાદીવારસ ગણાય એ વંશપરંપરાથી ચાલતી આવતી મર્યાદાને અનુસરી ગાદી સ્વીકારી નહિ. દશરથ રાજાને રામ ઉપર અનહદ પ્રેમ હતો રામ પોતાની પત્ની સીતા અને ભાઈ લક્ષ્મણ સાથે વનમાં ગયા. ત્યાંથી ગંગા કિનારો ઊતરી નજીકમાં ભરદ્વાજ મુનિને આશ્રમે (પ્રયાગ) થઈ ચિત્રકૂટ પર્વત ઉપર જઈ રહ્યા રામના વિયોગથી દશરથ રાજા મૃત્યુ પામ્યા. કયા દેશમાં મોસાળે ગયેલા ભરત ૧૫ દિવસે આવ્યા ત્યાંસુધી દશરથ રાજાનું શબ વયે ઔષધીય દ્રથી તયાર કરેલ તેલની કોઠીમાં સાચવી રાખ્યું. ભરતે ઉત્તરક્રિયા કરી રામને ·ચિત્રકૂટ પર્વત ઉપર રાજમાતાઓ પ્રધાને અને હજારો પ્રજાજને સાથે પાછા લઈ આવવા ગયા, પરંતુ પિતાનું વચન પાળવાન રામે આગ્રહ રાખી પોતે ૧૪ વર્ષ વનવાસ પુરે થયે આવીને રાજ સંભાળશે, ત્યાં સુધી રાજ્યની સંભાળ ભરત રાખે એમ નફો કરી સૌને વિદાય . પિતાને શોક, ભરતની ભક્તિ, માતાઓનું વૈધવ્ય, પ્રજાની પ્રતિ વગેરે સંભારતા દુઃખ અને શોકમાં એકાદ બે મહિના ચિત્રકૂટમાં ગાળી ત્યાંથી રામ વગેરે ચાલી નિકળ્યાં. દક્ષિણ તરફ અત્રિ ઋષિના આશ્રમે થઈ એક વરસ રસ્તામાં ગાળી નાસિક આવ્યા. ત્યાં પચવટી નામના સ્થાનમાં આશ્રમ બનાવી બાર વર્ષ સુધી રહ્યા. આ સ્થાનની આજુબાજુના પર્વતો રામગિરિને નામે ઓળખાય છે અને ત્યાં સીતા બાર વરસ સુધી જુદા જુદા નદી, તળાવડી, કુંડ ઝરણાં ઘુના વગેરેમાં નાહ્યાં હૈયાં અને એ જળને ઉપગ કર્યો તેથી તે પાછું પવિત્ર ગણાય છે. વનવાસને ૧૩ વરસ પૂરાં થયાં તે અરસામાં લંકાને રાજા રાવણ સીતાને ઉપાડી ગયો. તેથી રામને ઘણું દુ:ખ થયું. ત્યારપછી કિષ્કિાના રાજા સુગ્રીવ અને તેના પ્રધાને હનુમાન વગેરેની મદદથી રામે લંકા ઉપર સવારી કરી દક્ષિણ સમુદ્રને કાંઠે રામેશ્વરની સ્થાપના કરી ત્યાંથી દરિયા ઉપર પાળ બાવી વાંદરા અને રીંછ વગેરેનું મોટું લશકર લંકામાં ઉતારી રાવણને તેના પરિવાર સાથે નાશ કર્યો. અને રાવણના ભાઈ વિભીષણને લંકાનું રાજ્ય આપ્યું અને પોતે ત્યાંથી પુછપક વિમાનમાં બેસી અધ્યા આવ્યા, રાજ સંભાળ્યું. ભરતખંડમાં રામનું રાજય એ આખા જગતમાં આદર્શ રાજ્ય ગાણું. રામચંદ્રના જીવનચરિત્રને રસિક ઈતિહાસ વાલ્મીકી ઋષિએ રચેલી ૨૪૦૦૦ ચવિશ હજાર ની વાલ્મિકી રામાયણમાં છે. રામાયણ પછી થયેલાં બધાં પુરાણ મહાભારત વગેરે શાસ્ત્રોમાં પણ રામચકની કથાનો સારાંશ આપેલ છે તથા રામરાજ્યને ઘણું વખાણ્યું છે. મહાભારતની લડાઈમાં પુરો પૌ સગાંસંબંધીઓ સર્વેને ભયંકર નાશ થઈ જવાથી યુધિરિ રાજને ઘણું દુઃખ થયું અને મળેલું ચક્રવર્તી રાજય ઝેર જેવું લાગ્યું. તેઓ દુખ શેકથી તપેલા દીન વિળ શન્ય રહેવા લાગ્યા. ત્યારે અજુનની પ્રાર્થનાથી શ્રીકૃષ્ણ યુધિઇિરને આ સંસારની મરણ ધર્મવાળી દાને ઉપદેશ કરતાં પૂર્વકાળમાં થઈ ગયેલા ૧૬ રાજાઓનાં દ્રષ્ટાંત સાથે રામરાજ્યનું ટુંક વર્ણન કરતાં કહે છે કે હે મહારાજા યુધિરિ, દશરથના પુત્ર રામએ પ્રજાને પોતાના સગા દિકરા જેવા નેહથી રાખતા હતા. રામના રાજ્યમાં સ્ત્રીઓ વિધવા અનાથ દુ:ખી કે નિરાધાર થતી નહતી. હમેશાં રામ પિતાની પ રાજ્ય ચલાવતા હતા. રામના રાજ્યમાં વરસાદ જોઈએ તે વરસતો, જોઈએ તેટલા ધાન્ય ઉત્પન્ન થતાં. કયારે પણ દુકાળ પડતે નહિ. મનુ પાણીમાં બુડી ભરતાં નહિ, લાઈ લાગતી નહિ. પણ પ્રજાજન બીમાર પતે નહિ. આ અને પુરૂષ એક એક હજાર વર્ષ સુધી ની રેગી પણે અને બધી જાતનાં સુખ સાથે જીવતાં. કે પરસ્પર કલેશ કયા મારામારી થતી નહિ. સ્ત્રીઓ નિભય હતી. પ્રજ વેદધર્મને અનુસરતી ધમપરાયણ રહેતી. મનુ સતાપી એશ્વર્ય નધન્યાદિ સમૃદ્ધિવાળાં નિર્ભય 'મહાભારત શાંતિ પર્વ અધ્યાય ૨૯લેક પ૧ થી કરી ૫ ·૩૪ સ્વતંત્ર સત્યવાદી હતાં વૃક્ષો પણ હંમેશાં ફળ ફલ આપતાં. ગાયે ઘડા મેઢ દુધ આપતી. રામે દશ અશ્વમેધ યગ્ન કર્યા હતા. આ રીતે રામે અગ્યાર હજાર વર્ષ રાજ કર્યું. એ અધ્યાના રાજા અને ભરતખંડના સમ્રાટ એવા રામ પણ મરી ગયા. માટે છે યુધિષિર પુને શેક કરે નહિ.” આ રીતે રામચંદ્ર આદર્શ રાજી થઈ ગયા છે, તેને વસવાટના સ્થાન પંચવટીને આહી ઉદનેખ છે. મલિનાય વગેરે ટીકાકારોએ પક્ષના વિરહનું સ્થાન ચિત્રકૂટ પર્વત ગણે છે. અને ત્યાંથી ઉત્તર દિશાએ અલકાપુરીમાં સંદેશા મેકલવા રૂપે આ કાવ્ય રચ્યાનું કહ્યું છે પણ તે બેઠું છે. ચિત્રકૂટ પર્વત ઉપર રામને સિતાને વિગ થ ન હતું તેમ રામ ત્ય માત્ર એક બે મહિના રહ્યા હતા કે નાગપુર પાસેના રામદેટ નામના સ્થાનને રામગિરિ કહે છે તે બરાબર નથી, એમ તે ભરતખંડમા રામના નામ સાથે સંકળાયેલ પર્વત કે ટેકરીઓ ઘણુ મળી આવશે પણ આહીં તે પંચવટી અને તેને લગતા પવને જ ઉલ્લેખ કવિએ કર્યો છે. તેમ કવિએ રામગિરિ પર્વત ઉપથી અલકાપુરી સુધી સંદેશ લઈ જવા માટે જે ઉત્તર દિશાને માર્ગ બતાવે છે તેમાં જે જે દેશે સ્થાને આવે છે તેમાંનાં ઘણાં ચિત્રકૂટથી ઉત્તર દિશામાં નથી કે ચિત્રકૂટથી ઉત્તરે જતાં રસ્તામાં આવતા નથી. ખરી રીતે યક્ષે બતાવેલ માગ ઉત્તર છે પંચવટીથી અલકાપુરી સુધીને રસ્તો જોતાં મેઘદૂતમાં વર્ણવેલા ગોલિક સ્થાન પ્રદેશ પર્વત નદી નગ વિગેરે સુસ ગત રીતે આવે છે. વળા નાસિક નજીક પચવટીમાં રામ બાર વરસ સુધી રહેલ હોવાથી તેની આજુબાજુના પર્વતે રામગિરિ નામે ઓળખાય છે. ત્યાંના નદી નાળા કુડે ઝરણા ઘુના વગેરે સીતાના નામથી ઓળખાય છે. લોક ૧૨ માં લખ્યું છે કે આ રામગિરિ પર્વતની તળેટી અને આજુબાજુના પ્રદેશ રામચંદ્રના ચરણથી અકિત છે અથત આ પ્રદેશના પ્રત્યેક નાના મોટા ભાગમાં રામચંદ્ર કયાં છે આ વસ્તુ રામચકને વર્ષો વસવાટ સૂચવે છે. ચિત્રકૂટમાં માત્ર એકાદ બે મહિના રહી રવાના થયા છે. ત્યાંના વસવાટ દરમ્યાન એમને અસ્થાને, પિતાને, માતાને વિગ, રાજ્યારોહણને બદને વનવાસ પિતાના મૃત્યુના સમાચાર અને વિધવા માતાઓને મેળાપ વગેરે બનાવેને લઈ દુખ આઘાતમાં જ બે મહીના નીકળી ગયા હતા. જ્યારે પંચવટીમાં ૧૨ વર્ષ ટલે વસવાટ થવાથી ત્યાંના પ્રત્યેક પ્રદેશમાં હોય ફર્યા હતા જેમ યક્ષને કે કવિને પત્નીને વિગ થશે તેમ રામને સીતાને વિગ પંચવટીમાં થયો હતો. તેમ પંચવટીનાં નદી નાળા ઝરણાં કુંડ વગેરેમાં સીતા હમેશાં નહાતા તેથી પવિત્ર થયાં હતાં તેવું ચિત્રકૂટ ઉપર બન્યુ નથી યક્ષે અથવા કવિએ આ સંદેશા પંચવટીના નિવાસ દરમ્યાન પિતાને ઘેર મેક હતું. આ રીતે મલિનાથની અને બીજા અર્વાચીનોની ચિત્રકૂટની કે બીજા પ્રદેશની માન્યતા ખોટી છે. श्लोक २ तस्मिन्नद्रौ આ સંદેશે અષાઢ સુદી ૧દિવસે મેક હતો એટલે વિક્રમ સંવતના પહેલા અર્થાત કરતક માસમાં તેને હદપાર કર્યા છે. કારણ ૧૧૮મા લેકમાં કહ્યા પ્રમાણે આ હદપારીની ૧ વર્ષની મુદત કારતક સુદ ૧૦ને દિવસે પૂરી થાય છે અને ચારેક મહિના હવે બાકી છે એમ જણાવે છે. એટલે આ કાવ્ય રચ્યું ત્યારે વિક્રમ સંવત ચાલુ હતો એ સિદ્ધ છે.

·૩૫ श्लोक ६ जातं वंशे - ઈદ એ સ્વર્ગ અને મેઘને રાજા છે તે વરસાદ વરસાવે છે વરસાદ વાદળો તેને આધીન છે. બ્રહ્મા વિવિધ સષ્ટિ ઉત્પન્ન કરી ત્યારે મે પણ પુરાવત રાજાના વંશમાં ઉત્પન્ન થયેલ છે. બ્રહ્માંડ પુરાણમાં લખ્યું છે ભયંકર વરસાદ વરસાવનારા મેધ મુકરાવત કહેવાય છે. પૂમી પર ઉથલપાથલ કરી નાખવું હોય ત્યારે મુશળધાર વરસાદ એ મેધ વરસાવે છે. श्लोक ७ संतप्तानां આ લેખમાં મેધ કહે છે કે હે પદ મેધ, વિરહાનિથી તપેલાં મનુષ્યોને શરણરૂપ તું છે. માટે ધનપતિના ક્રોધથી સ્ત્રી વિષેગી થયેલા એવા મારે સદેશે મારી પ્રિયાને પહેચાડજે, જ્યાં વણેશ્વરની વસતિ છે અને નગરની બહારના બગીચામાં શંકરને મસ્તકે રહેલી ચંદ્રિકા (ચંદની ને ચાંદની)થી જે નગરીની હવેલીઓ (અનેક માળવામાં મકાને સફેદ થઈ ગયાં છે તે અલી નરીમાં તારે જાવું છે આ પ્રમાણે મેધને કહે છે. બીજી રોતે પિતાના દૂતને કહે છે કે હે પદ હે શાંતિ આપનારા દત, વિરહાનિથી પેલાને તારા જ આધાર છે કારણ દૂત મારફત જ પ્રિયાને સર મોકલી ઈતિ મેળવી શકાય છે. ધનપતિ અનેક પ્રકારનાં ધન અશ્વ સમૃદ્ધિના પતિ એવા અને એશ્વર્યા સમૃદ્ધિમાં ધનપતિ જે કુબેર તેની બરાબરી કરતા એવા વિક્રમ રાજાના કોધને લઇ પ્રિયાથી છુટા પડેલા એવા મારે સદેશા મારી પ્રિયાને પહેંચાડય. यक्ष्यते पूज्यन्ते इति यक्षाः तेषां मध्ये ईश्वराः समर्थाः विद्वांसः धनाढ्या वेषां રવિ પ્રજાપે પૂજાતા એવા વિદ્વાને અને ધનાલ્યો જ્યાં રહે છે તે અલકાપુરીની બરાબરી કરતી એવી ઉજ્જયિની નગરીમાં તારે જાવાનું છે. બહારના બગીચામાં રહેલા એવા મહાકાળ મહાદેવના મસ્તકમાં રહેલી ચંદિકા-ચંદ્ર સ્ના-ચરિકાથી એ ઉજજયિની નગરીની વિશાળ હવેલીઓ સફેદ રંગની શોભાવાળી દેખાય છે. આ રીતે કવિ પક્ષની આમાં પોતે પિતાની સ્ત્રીને ઉજ્જયિની માં સંદેશા મોકલે છે. આ કાવ્યના ૭૫મા લેકમાં પણ કવિ આ જ નીચે પ્રમાણે હકીકત લખે છે, નિરજાતિ તતકૃતિ જ “કર મયમાં રહેલા અને મેet પ્રકાશની ચંદ્રિકાથી દૂર થયેલ છે અંધારાનું આવાગમન જેમાં એવી રાત્રિ માં છે, અથાંત ત્યાં શકર હમેશાં રહેતા હોવાથી રાત્રિના અંધારાને રહેવાને સ્થાન નથી.” એ જ રીતે મહાકાળ મહાદેવને માટે મહાકવિ રઘુવંશના શા સગમાં ઈદુમતીના સ્વયંવર વખતે ઉજજયિનીને રાજાનું વર્ણન કરતાં લખ્યું છે કે માન દેરાશ ઘણા રિ ઘરે આ तमित्रपझेपि सह मियामिज्योत्स्नायतो निम्पिति प्रोपान् ॥३४॥ આ ઉજ્જયિનીને રાજા મહાકાળ મહાદેવના સ્થાન નજીક રહે છે તેથી અંધારિયામાં પણ પિતાની પ્રિયાઓ સાથે મહાદેવના મુગટમાં રહેલા ચંદની જ નાસાનીથી પ્રકાશિત થયેલી રાત્રિમાં વિહાર કરે છે” મેઘદૂતના ૭મા એકમાં પાપન #કનું નિવાસ સ્થાન ·૩૬ * [રિશ્ચન્દ્ર શંકરના મસ્તકમાં રહેલા ચંદ્રની ચંદ્રિકા વર્ણવેલ છે તેમ જ ૭૫ મા લોકમાં #ા ચાંદની, તમ: અંધકાર કાપ રાત્રિઓનું વર્ણન છે એ જ શબ્દ રઘુવંશમાં ચંદ્રમૌઃ નિતા શંકરનું સ્થાન તમિસ્રા અંધારિયું બા રાત્રિઓ લખેલ છે. આ બધાથી સિદ્ધ થાય છે કે આ ૭મા લેકમાં અન્યોક્તિથી ઉજ્જયિનીને ઉદ્દેશીને જ લખ્યું છે. અને પિતાની સ્ત્રીને જ કવિ સંદેશો મોકલ્યો છે. श्लोक १२ आपृच्छस्व શ્રી રામચંદ્રના હરવા ફરવાથી આ રામગિરિ પર્વતની નાની મોટી કરીએ તળેટીઓ પવિત્ર થઈ છે એમ લખે છે. ઘg આ પ્રમાણે બહુવચનથી પર્વતની ઘણી તળેટીઓ ઘણું તટ પ્રદેશ અને પર્વતના ચારે કેરના ભાગોમાં રામચંદ્ર ફર્યા હતા એમ કહે છે આ પ્રમાણે ચિત્રકૂટમાં બન્યું નહતું ત્યાં તે શોકમગ્ન દશામાં થોડા દિવસ રહી ચાલી નીકળ્યા હતા. અને નાસિક પંચવટીમાં જ ૧૨ વર્ષ સુધી રહી ત્યાંનાં અનેક નાના મોટા પર્વત અને જગલે નદિ નાળાં પ્રદેશમાં શાંતિથી રામ લક્ષમણ સીતા ત્રણે રહ્યાં હતાં ફર્યા હતાં. તેથી એ બધો પ્રદેશ આજે પણ પવિત્ર ગણાય છે. આ લેથી પણ ચિત્રકૂટ વગેરેનું સ્થાન છેટું ઠરે છે, અને પંચવટીને પુષ્ટિ મળે છે. श्लोक १४ अद्रेः शृंगं પવને ઉડાડી દીધેલું શું આ પર્વતનું શિખર હશે એમ આશ્ચર્યથી ઉંચાં મુખ વાળી સિદ્ધોની સ્ત્રીઓ તુને ચકર વકર નજરે જોશે. તેથી વધેલા ઉમંગવાળો તું, માગમાં દિકપાલોની જાડી સેલ્યુનાં સંસગને તજતો, રસભરેલા નિવૃઢ નેતરનાં નળીનાં ઝાડવાળા આ પર્વત ઉપરથી ઉતરદો ઉડ જે આ આશ્રોકને ભાવાર્થ છે આહી બીજા અર્થમાં મલિનાથ અને તેને અનુસરતા કેટલાક વિદ્વાને નિપુર નામના કાલિદાસના મિત્ર અને વિજ્ઞાન એ દિનાગ નામના બૌદ્ધ આચાર્યને ઉલ્લેખ કવિ કરે છે એમ કહે છે. આ વાત અસંબદ્ધ અને અનુચિત છે. સંદેશા રૂપે રચેલા આ કાવ્યથી પોતાના પ્રતિસ્પધી' સનાતન વેદધર્મવિરોધી બૌદ્ધ વિદ્વાનને શું અસર થવાની હતી? શું આ કાવ્ય પોતે અલૌકિક રચનાવાળું મ્યું છે એમ કહેવાથી બૌદ્ધ આચાર્ય ગવ ઉતરી જવાને હતા? આવ કે આથી ઉત્તમ કામ કરવાની શક્તિ એ કાલિદાસના પ્રતિસ્પર્ધીઓ પણ ધરાવતા હતા. એટલે આ કાવ્ય તેઓને બતાવવાથી તે પિતાના હથીયાર હેઠા મુકી કાલિદાસને શરણે આવી જવાના નહતા. તેમજ કાલિદાસનું આ કાવ્ય તેના દd દિનાગ પાસે રજુ કરવાથી કાલિદાસની મહત્તા રવીકારવાના નહેતા કે આ કાવ્યથી તેઓના ગર્વનું કે સિદ્ધાંતનું ખંડન થઈ જતું નથી. એટલે દિનાગ આચાર્યને આ કાવ્ય બતાવી એનો ગર્વ ઉતારવાનું કાલિદાસ કહે જ નહી. આગળ ઉપર પરોક્ષ રીતે આ કાવ્ય દિડનાગના વાંચવા જેવામાં આવે તે આ કાવ્યની પ્રશંસા કરે એ જુદી વાત છે પણ મલિદાર સામાં ચાલીને પોતાના દૂતને સુચના કરે કે આ કાવ્ય બતાવી દિડનાગને ગર્વ ઉતારતો જાજે આ વાત તદન અસંબદ્ધ છે.

·૩૭ આ સંબંધે મહિલનાથ નીચે પ્રમાણે લખે છે કે “આહીં બીજે પણ અર્થ નિકળે છે. રસિક નિશુલ નામને મહાકવિ કાલિદાસને સહાધ્યાયી મિત્ર હતા. તે વિધીયે કાલિદાસની રચનામાં ભૂલ બતાવી હોય તેનું નિવારણ કરતે. એ જ્યાં વસે છે ત્યાંથી ઉન્નત મુખવાળે થઈને તથા કાલિદાસના પ્રતિપક્ષી સમવડીયા દિદ્ભાગાચાર્યના હસ્ત વિન્યાસ વગેરે જે દૂષણે તેને પ્રતિકાર કર મ પ રિાજા -vui પર્વત જેવા જબરજસ્ત એવા દિગ્બાગાચાર્યના પ્રાધાન્યને હરણ કરતા આગળ ચાલજે. આ ઢંગ ધડા વિનાને અર્થ મહિલનાથે કરીને પિતાની મશ્કરી જ કરાવી છે. નિયુલ નામને પંડિત ભેજ રાજાના વખતમાં થઈ ગયું છે. તેમ જ ભોજ રાજાના વખતમાં બીજો કાલિદાસ પંડિત પણ થયેલ છે. છતાં માનો કે વિમના કાલિદાસના વખતમાં પણ બીજે નિયુલ થયે હેય તેથી તેને આ કાવ્ય બતાવતે જાજે એવી બડાઈ કાલિદાસ મારે જ નહિ, છતાં માને કે નિયુલ નામના પિતાના મિત્રનું સ્થાન રસ્તામાં આવતું હોય તે બતાવતુ જાવાનું કહે એ બનવાજોગ છે પણ અહી તે રાત્રિચુરાત્રના રણનાત આ રીતે રસ ભરેલા નેતરનાં કે નળીનાં ઝાડ જ્યાં ઉગ્ય છે એવા આ રામગિરિ પર્વતના સ્થાનથી ઉતરાદે ઉડજે.” આમ લખ્યું છે અર્થાત સgિછા એ રામગિરિ પર્વતનું અર્થાત યક્ષ જયાં સંદેશ આપે છે તે પર્વતના શિખરનું વિશેષણ છે. આ જોતાં નિચુલ નામને પંડિત અહીં ઘટતું નથી. તેમ દિનાગાચાર્ય નામના બૌદ્ધ વિદ્વાનનું સ્થાન કદાચ રસ્તામાં આવતું હોય તે પણ આ કાવ્ય બતાવવાથી દિનાગ જેવા પ્રકાંડ પંડિતને ગવ આ કાવ્યથી ઉતરી જાવાને નહી. કદાચ આ કાવ્ય તેને સામે ચાલીને કવિને દૂત બતાવવા જાય ત્યારે તે પ્રતિસ્પર્ધ નહિ. તે તે આ દષણ જ ક્ષેત્રે અને બાઈડી માટે રોદણાં રાતાં કરેલું આ કાવ્યને કહી કદાચ સંસારવિરત ભિક્ષુ તિરસ્કારની દ્રષ્ટિથી જુએ. તેમ આ કાવ્ય એ કોઈ મહાભારત શાસ્ત્ર રચના કે બૌદ્ધ ધર્મનું ખંડન કરનારું શાઅ નહતું કે તેને બતાવી તેનો ગર્વ ઉતારીને આગળ જાવાનું કહે. આખા લેકને દિનાગ માટે ઘણાવવા જતાં મહિલના મસ્કરી થાય એ રીતે મારી મચડીને બેસતું કરવા મહેનત લીધી છે. છતાં કોઈ રીતે નિાગને માટે મેળ ખાધો નથી. માટે આંહી મહિનાથે નિયુલ પતિને અને દિનાથને ખેંચે છે તે મોટી ભુલ કરી પિતાની વિદ્વત્તાની હાંસી કરાવી છે. ખરી રીતે આકાગામી મેઘને દૂત કરે છે ત્યારે તેને કલાસ સુધી પહેચની દિકપાળે રસ્તામાં આવવા સંભવ હતું એટલે તેનાથી છેટે રહી ઉડવાનું સૂચવે છે. દિનાગ નામના બૌદ્ધ આચાર્ય કાલિદાસના વખતમાં થયાનું સબળ પ્રમાણ મળેલ નથી તા થયા છે એમ માની લઈએ તો પણ પિતાના કાવ્યમાં તે પિતાના પ્રતિસ્પર્ષિ વેદ વિરોધી ભિક્ષુને માટે બહુ વચનથી ઉલ્લેખ કરે જ નહિ, પિતાને પૂજ્ય ગુર રાજા કે મોટા માણસને અને દેવતાને માટે હાં એક વચનને જ પ્રયોગ કાવ્યમાં કે સંસ્તિ તામાં થાય છેતેને ભંગ કરી ક્નિાગ નામના બૌદ્ધ વિદ્વાનને માટે બહુવચન વાપરી કવિ કવિનાં વખાણ ·a૮ પિતાની હાંસી કરાવે નહિ. આ બધું જોતા દિનાગ નામના બૌદ્ધ પંડિતને ઘટાવવાને મહિલનાથન નિષ્ફળ પ્રયત્ન છે. ખરી રીતે આંહી બહુવચનમાં લીધેલા દિડનાગ શબ્દથી દિકપાળે ઉલ્લેખ છે છતાં બીજા અર્થમાં આ રીતે ઘટાવી શકાય છે. કાળિદાસના દૂતના પસાર થાવાના ભાગમાં શિવા–નર્મદાનું મુખ આવે છે તેને લગતા જગમાં દિન્નાગ દિકપાળ જેવા પ્રચંડકાય હાથીઓનાં ઝુંડ વસે છે. તે નહાવા રમવા નર્મદામાં આવે છે આ હાથીની હડફટે ન આવી જાવાનું કવિ ગર્ભિત સૂચવે છે કે જેથી વન હસ્તિઓ તેને મારી નાખે તે સદેશ પિચી શકે નહી. તેને માર્ગ છોડીને ચાલવાનું તે માટે સૂચવે છે. આ વાત આવી ઘટી શકે છે. श्लोक १५ रत्नच्छाया આ લેકમાં યક્ષ મેઘને કહે છે કે “તારું શરીર ઈંદ્ર ધનુષ્યના સંપર્કથી એવું શોભી ઉઠશે કે જેવી રીતે ગોકુળમાં રહેતા ગોવાળીયાને વેશ ધારણ કરતા શ્યામ રંગના શ્રીકૃષ્ણનું શરીર મેરપિચ્છના ચંદ્રના મુગટ વગેરેથી શોભતું હતું.” શ્રીકૃષ્ણ અને બળભદ્ર ગોકુળ અને વૃંદાવનમાં ગાયો ચારતા. નંદ રાજા પાસે લાખો ગાયે હતી. બીજા ગોવાળિયાની પેઠે શ્રીકૃણ પણ ગોપવેશ અર્થાત ગોવાળિયાના જે પહેરવેશ પહેરતા. ગોવાળિયાઓ પાઘડીની જગ્યાએ મોરપીછથી ગૂચેલો મુગટ અને મેરપીછથી ગુંથેલા હાર પહેરતા શ્રીકૃષ્ણ વાને શામળા હતા. તેથી મોરપીછ મુગટ અને હાર તેને ઘણો શોભી ઉઠતો. આ જોકમાં મેઘ અને ઇન્દ્રધનુષની સાથે કૃષ્ણ અને મોરપીછના શણગારની સરખામણી કરી છે. આહી શ્રીકૃષ્ણનું જીવનચરિત્ર વાંચનારાઓને માટે રસિક લાગશે એમ ધારી તદન ટુંકામાં આપું છું. શ્રીકૃષ્ણનું સંપૂર્ણ જીવનચરિત્ર હરિવંશ, મહાભારત ભાગવત અને બીજાં પુરાણમાં છે. તેને સ્વતંત્ર સંગ્રહ કરવામાં આવે તો ૫૦,૦૦૦ પચાસ હજાર ક જેટલું વિસ્તૃત બને. ચંદ્ર વંશમાં ચંદ્રથી છઠ્ઠા યયાતિ થયા. તેના પુત્ર યદુ અને યદુથી ૫૫મા ર નામના રાજાના પુત્ર વસુદેવ અને વસુદેવના શ્રીકૃષ્ણ થયા. મથુરામાં ઉગ્રસેન રાજાને દીકરા કંસ સર્વસત્તાધારી કર અને અધમી હતા. વસુદેવ, ઉમસેનના ખંડિયા રાજા હતા. વસુદેવ સાથે કસની નાની બેન દેવકીનાં લગ્ન થયાં ત્યારે વસુદેવને ૧૩ રાણીઓ હતી અને દેવકી ૧૪ માં થયો. આ વખતે વસુદેવ યાદમાં વૃદ્ધ ગણાતા છતાં મહા બળવાન હતા, તેના પુત્ર શ્રીકૃષ્ણ ૧૨૫ વર્ષે સ્વર્ગે ગયા. ત્યારપછી વસુદેવે વેગથી દેહ છોડ્યો હત, દેવકી સાથેનાં લગ્ન પછી ચેડા દિવસે નારદ કંસ પાસે આવી દેવેલકમાં થયેલી ચર્ચા પ્રમાણે તેને કહ્યું કે તારી બેન દેવકીને આઠમે ગભ તારો કાળ થાશે. એટલે કે દેવકીને તેના મહેલમાં તે ન જાણી શકે તેમ નજરકેદ રાખી, અને તેને જ્યારે જ્યારે પ્રસવ થાત ત્યારે તે બાળક પિતા પાસે મગાવી તેને મારી નાખતો સાતમો ગભ પડી ગયાનું કસના ગુપ્તચોએ જાહેર કર્યું. પણ ખરી રીતે તે ગર્ભ દેવકીના ઉદરમાંથી દેવતાઈ સક્તિથી ખેંચાઈ વસુદેવની સ્ત્રી રોહિણી કે જે ઘણે ભાગે તેના મિત્ર નંદ રાજા પાસે રહેતી હતી તેના ઉદરમાં દાખલ થયો, અને તેણે એ પુત્રને પ્રસવ શ્રીકૃષ્ણને જન્મ - ·૩૯ પહેલા સવા વર્ષે કર્યો હતો. તે કૃષ્ણના મોટાભાઈ બળભદ્ર હતા. તેને બળદેવ પણ કહેતા. એની માતાના નામથી તે રૌહિણય અને દેવતાઈ શક્તિથી રહિણીના ઉદરમાં ખેંચાઈ ગયેલા તેથી સંકર્ષણ પણ કહેવાતા. દેવકીને આઠમે ગર્ભ એ વિણને અવતાર શ્રીકૃણ હતા. કસ પિતાના જનમતા બાળકને મારી નાખ તેથી આ આડમા બાળકની રક્ષા કરવા માટે વસુદેવે પિતાના ઘાટા મિત્ર નંદ રાજા કે જે લાખ ગાયોના માલેક હતા તેની સાથે એક બીજાનાં બાળક બદલાવી નાખવાની ખાનગી ગોઠવણ કરેલી. નંદ રાજા ઉગ્રસેનના ખડિયા રાજા હતા તેની કેડી-હવેલી મથુરામાં હતી ત્યાં તે વખતોવખત રહેતા. શ્રીકૃષ્ણના જન્મ વખતે નંદ રાજાનાં પત્ની યશોદાજીને પણ પુત્રીને પ્રસવ થયેલ. દેવકી અને યશોદાના બાળની અદલાબદલી કરવાના સંકેત પ્રમાણે શ્રીકૃષ્ણને જન્મ થતાં તુરત જ વસુદેવે તેને નંદ રાજાને ત્યાં લઈ જઈ યશોદાના પડખામાં મૂકી દીધા અને યશોદાને પેટે અવતરેલી કન્યાને લઈ દેવકીના પડખામાં મુકી આ વખતે યશોદા પ્રસવની પીડાની બેશુદ્ધિમાં હેવાથી આ હકીકતની ખબર ન પડી. પશેદા એમ જ માનતાં હતાં કે શ્રીકૃષ્ણ પોતાના પિટથી જન્મેલા પુત્ર છે. શ્રીકૃષ્ણ દેવકીના પુત્ર છે એ વાતની ખબર કંસને હણ્યા પછી થશેદાને પડી. કસના ગુપ્તચરેએ દેવકીને પ્રસવ થયાના ખબર કસને આપતાં તે ઉતાવળે દેવકીને મહેલે આવ્યો ત્યારે બાનડીઓએ પ્રસવ પામેલી કન્યા કેસના હાથમાં આપી પુત્રને બદલે પુત્રી જનમાથી કંસને આશ્ચર્ય થયું, એ પણ પિતાને કાળ હોય એમ માની તેને લઈ શિલા પર પછાડવા જાય છે ત્યાં તે હાથમાંથી છટકી દેવીનું દેવતાઈ રૂપ ધારણ કરી બેલી કે હે કસ તારો કાળ પૃથ્વી પર જન્મી ચુક્યો છે. આ સાંભળી નારદનું વચન અસત્ય માન્યુ અને પિતાની બેનના પુત્રને વિના કારણે મારી નાખવા માટે દુઃખ થયું અને દેવકીની ક્ષમા માગવા લાગે વસુદેવ અને નંદ રાજાએ બાળકે ની અદલાબદલી કર્યા પછી તુરત જ નંદ રાજા મથુરા છોડી પિતાની રાજધાની ગોકુળ ગયા. અને ગોકુળ તથા વૃદ્મવનમાં રહેવા લાગ્યા. શ્રીકૃષ્ણ તથા વહીણીના પુત્ર બળભદ્ર બને ભાઈ ગોકુળ અને વૃદાવનમાં મોટા થવા લાગ્યાં શ્રીકૃષ્ણ બાલ્યાવસ્થામાં પૂતના વગેરેનો નાશ કરેલ તે સાત વર્ષના થયા ત્યારે યમુનાના પુનામાં રહેલી કાળીનાગનુ ન કર્યું. પછી છેક અને પ્રલબારને કૃષિ અને બળ વધ કર્યો ચોમાસાના પ્રારંભમાં થતા ઈન્દ્રના ઉસવને થતું અટકાવી ગેવર્ધન પર્વતને યજ્ઞ કરાશે. તેથી કેપ પામી શ્રીકૃષ્ણ અને ગોકુળવાસીઓને નાશ કરવા માટે છે દિવસ સુધી મુશળધાર વરસાદ વરસાવ્યું ત્યારે શ્રીકૃષ્ણ ગોવર્ધન પર્વતને ડાબા હાથ ઉપર સાત દિવસ તાળી રાખી હજારે વ્રજવાસીઓ અને હજારો ગાયોની રક્ષા કરી. ત્યારપછી વૃભાસુર અને અરિષ્ટનેમિ નામના કસના બળવાન રાક્ષસને શ્રીકૃષ્ણ અને બળભવે માર્યા. આ અરસામાં કસને એવી બાતમી મળેલી કે વસુદેવે આઠમા ગર્ભના પ્રસવ વખતે નક રાજા સાથેના સંકેતથી તેને બદલાવી લીધેલ હતા તેથી વરુદેવનું તે ઘણુ અપમાન કરે અને દુખ દેવા લાગ્યું. કસે શ્રીકૃષ્ણ એ વસુદેવના જ પુત્ર અને પોતાના કાળ છે એમ ખાત્રી થવાથી તેનો નાશ કરવા માટે પ્રયત્ન કરવા માંડ્યો. પિ મેકલેલા ·+ અનેક અસુરને શ્રીકૃષ્ણ અને બળદેવે મારી નાખ્યા પછી બન્ને ભાયુને મારી નાખવાની એક યુક્તિ કરી. મથુરામાં મેટે રંગમંડપ ગોઠવી ત્યાં એક ભયંકર કુવલયાપીડ નામનો હાથી અને વિશાળકાય બે મદલને તેયાર કરી તેની સાથે મયુદ્ધ કરવા કસે શ્રીકૃષ્ણ અને બળભદ્રને તેડાવ્યા હજારો માણસની વચ્ચે શ્રીકૃષ્ણ હાથીની સાથે લડી તેના દાંત ખેંચી કાઢી મારી નાખે અને બંને ભાઈઓએ બંને મન સાથે કુસ્તી કરી તેને પછાડી મારી નાખ્યા. રાજ્યસન ઉપર બેસી મલયુદ્ધ જોતા કંસ પામે શ્રીકૃષ્ણ કુદી તેના વાળ પકડી કસને રંગમહ૫માં પછાડી મારી નાખે અને કંસના પિતા ઉગ્રસેનને ગાદી ઉપર કાયમ રાખ્યા. ત્યારપછી શ્રીકૃષ્ણ અને બળભદ્ર ઉજજવિનીમા માદીપની નામના વિદ્વાન બ્રાહણને ત્યાં અનેક વિદ્યાઓને અભ્યાસ કર્યો. ત્યારે સુદામા નામના બ્રાહ્મણ પણ શ્રીકૃષ્ણ સાથે ભણતા હતા. સૌરાષ્ટ્રમાં આવેલું પિબંદર એ સુદામાનું નગર સુદામાપુરી પુરી છે. કંસ એ જરાસ ધતો જમાઈ અને એટલે કસને શ્રીકૃષ્ણે મારી નાખ્યાના ખબર સાંભળી જાસ ધે ઘણી વખત મથુરા ઉપર ચડાઈ કરી તેને ખેદાનમેદાન કરી નાખ્યું, પણ બળવાન થાદ સામે તેને દરેક વખતે પરાજય થયો. ત્યારપછી કાળનેમી નામને જરાસંધને મિને મથુરા ઉપર ઘણીવાર ચડી આવ્યું તેના ભયકર આક્રમણથી મયુરાને બચાવવા માટે કૃષ્ણ મથુરામાંથી ભાગી કાઠીયાવાડમાં ગિરનાર તરફ આવ્યા અને ગિરનારની એક તળેટી કે જે હાલ દાતારની ટેકરી નામે એ લખાય છે ત્યાં મુચકુંદ નામના કાળાતરથી સુતેવા રાજા મારફત કાળનેમિને નાશ કરાવ્યો. કાળનેમીનું મૃત્યુ થયુ તેજ દાતારની જગ્યા કહેવાય છે. ત્યારપછી શ્રીકૃણે હમેશને માટે મથુરા છેડી કાઠીઆવાડમાં દરિયા કાઠે દ્વારકા ગિરી બધી ત્યાં વસવાટ કરી ત્યાં પોતાના કુટુંબીઓને તથા ૫૬ અવટના યાદને લાવી નિવાસ કર્યો. એ દ્વારકા ગિરનારની તળેટીથી માંડીને પ્રભાસપાટણના સમુદ્ર સુધી લાંબી હતી અને પહોળામાં કોડીનાર સુધી હતી આજે પણ કોડીનાર બંદરના દરિયામાં ઓટ વખતે બુડી ગયેલી દ્વારકાના કાંગરા ઘણી વખત દેખાય છે શ્રીકૃષ્ણની ફઈ એટલે વસુદેવની બેન પૃથા કે જે વસુદેવના મિત્ર કુંતિભોજ રાજાને ત્યાં મોટાં થયેલા તેથી કુંતા નામથી ઓળખાતાં. તેનાં લગ્ન શાતનું રાજીના પૌત્ર અને વિચિત્રવીર્યના પુત્ર હસ્તિનાપુરના રાજ પાંડુ સાથે થયાં હતા. પાંડુ રાજા વનમાં વિહાર કરવાના શેકીન હતા. તેથી તેને અધ ભાઈ ધૃતરાષ્ટ્ર રાજતંત્ર ચલાવતા. પાંડુ રાજાને કેતાથી યુધિષ્ઠિર, ભીમ, અર્જુન, અને માદો નામની સ્ત્રીથ સહદેવ અને નકુલ એમ પાંચ પુત્ર થયા હતા તે પડ કહેવાતા. પાંડુ રાજા ગુજરી ગયા ત્યારે પાંડવો બાળ હતા. અંધ ધૃતરાષ્ટ્રને ગાંધાર (કંદહાર)ના રાજા શકુનીની બેન ગાધારીથી દુધન વગેરે સે પુત્રો થયા હૈ કૌરવ કહેવાતા દુર્યોધન વગેરે ઘણા દુષ્ટ સ્વભાવના હતા. કૌર અને પાંડવો દ્રોણાચાર્ય પામે શસ્ત્રવિદ્યા ભણ્યા હતા પાંડને મારી નાખવા માટે કૌરવોએ ઘણા પ્રયત્ન કરેલા. વૃદ્ધોના અનુરોધથી પાંડવોને ઇન્દ્ર પ્રસ્થ (આગ્રા)નું રાજ્ય આપવામાં આવ્યું ત્યા તેઓએ રાજ્ય યજ્ઞ કર્યો તે વખતે આખી દુનિયાના ગજાઓએ તેમાં ભાગ લઈ યુધિરિને યજ્ઞ પ્રસંગે અનેક પ્રકારની અમૂલ્ય ભેટ આપી હતી યુધિષ્ઠિરની આ સમૃદ્ધિ અને કપ્રિયતાથી બળી રહેવા દુર્યોધન અને એના મામા શકુનીની માગણીથી ધૃતરાષ્ટ્ર રાજાએ યુધિષિએ દુત જુગટે રમવા બોલાવ્યા. તેમાં યુધિષ્ઠિર સર્વસ્વ હારી ગયા છેવટે પિતાની સ્ત્રી પદીને દાવમાં મૂકે ·તે પણ ગુમાવી. ત્યારે તેને તાબે કરવા માટે દુઃશાસન ચોટલો પકડી રજસ્વલા દ્રૌપદીને ભર સભામાં લઈ આવી નગ્ન કરવાને પ્રયત્ન કર્યો, આ વખતે શ્રી કૃષ્ણ દ્વારકાથી સૌભા દેયને મારવા ગયા હતા ત્યાં તેમને વેગ શક્તિથી ખબર પડી અને તેણે દેવતાઈ શક્તિથી પ્રૌપદીની રક્ષા કરી. દૂતમાં છેલ્લા દાવ તરીકે પાંડવેએ ૧૨ વરસ ખુલ્લા અને એક વરસ ગુપ્તવાસ એ રીતે ૧૩ વરસને વનવાસ ભોગવવાનો હતો. તે પ્રમાણે તેઓ પાંચ ભાઈઓ અને દ્રૌપદી સાથે ૧૨ વરસ સુધી વનમાં રહ્યા અને ૧૩મું વરસ વિરાટનગરમાં ગુપ્ત રીતે રહ્યા. વનવાસ પર થયા પછી દ્વારકાથી શ્રીકૃષ્ણ અને દુપદ રાજા વગેરે પાંડના સગા અને મિત્રી વિરાટ નગરમાં ભેળા થયા. બધાની સંમતિથી ધૃતરાષ્ટ્ર રાજાને સમજાવવા માટે વિષ્ટિકાર તરીકે શ્રીકૃણુ હસ્તિનાપુર જઈ પાંડને છેવટે પાચ ગામ આપવાની માગણી કરી પણ દુર્યોધને તેઓને કાંઈપણ આપવાની ના પાડી. એટલે કુરુક્ષેત્રમાં ભયંકર લડાઈ થઈ તેમાં કોરવા પક્ષમાં ૧૧ અક્ષૌહિણું અને પાંડવ પક્ષમાં છ અક્ષૌહિણી સેના લડી, એ વડાઈ મહાભારત્ના યુદ્ધને નામે આજે પણ પ્રસિદ્ધ છે. તેમાં સેકડો રજાઓ અને લાખ સૈનિકોને નાશ થશે. યુધિષ્ઠિરને હસ્તિનાપુની ગાદીએ બેસાડી શ્રીકૃષ્ણ દ્વારકા આવ્યા. મહાભારતના યુદ્ધ પછી મારા પુત્ર દુર્યોધનને કેદ કરી આ લડાઈ તમે અટકાવી શકતા અને મારા ૧૦૦ દિકરા સાથે આ ભયંકર વિનાશ ન થાત. તમે જાણી જોઈને આ લડાઈ થાવા દીધા છે”. લડાઈના મેદાનમાં આ પ્રમાણે શ્રી કૃષ્ણને કહી ધૃતરાષ્ટ્ર રાજાની રાણી સતી ગાંધારીયે શ્રી કૃષ્ણને આપેલા શાપ પ્રમાણે ૩૬ વર્ષે કાઠીઆવાડમાં આવેલા પ્રભાસ પાટણમાં યાદવાસ્થળી થઇ લા યાદવો કપાઈ યુવા અને શ્રીકૃષ્ણ પારાધીના બાણથી મૃત્યુ પામ્યા. તેનું ઐતિહાસિક સ્થાન પ્રભાસ પાટણમાં છે. ત્યારપછી શ્રીકૃષ્ણના પિતા વસુદેવે વેગથી દેહ છોડ્યો. તેની પાછળ દેવકી વારે રાણીઓ સતી થયાં. આ રીતે યાદવને નાશ અને શ્રીકૃણ મૃત્યુ પામ્યાના ખબર દાર હસ્તિનાપુર જઈ પાંડને આપ્યા. અજુને દ્વારકા આવી શ્રીકૃષ્ણ વગેરેના દેહના અંત્યેષ્ટિ સંસ્કાર કર્યા અને દ્વારકામાંથી શ્રીકૃષ્ણની સ્ત્રીએ યાદવે બાળ અને તમામ પ્રજાને લઈ અજુન હસ્તિનાપુર તરફ રવાના થયા. તે જ વખતે સમુદ્રે દ્વારકાને બુડાડી દીધી. અજુનને રસ્તામાં ચાર લુટારાએ લુટી લઈ હજારે સ્ત્રીઓને ઉપાડી ગયા. યુધિષ્ઠિરે શ્રીકૃષ્ણના પ્રપૌત્ર વજનાભને ઈદ્રપ્રસ્થમાં ગાદીયે બેસાડ્યા અને હસ્તિનાપુરમાં અર્જુનના પાત્ર અને અભિમન્યુના પુત્ર પરિક્ષિતને ગાદીએ બેસાડી પાંચે પાંડવો દ્રૌપદી સાથે હિમાલયમાં ચાલી નીકળ્યા અને સ્વર્ગે ગયા. શ્રીકૃષ્ણના જીવનને વિસ્તાર પૂર્વકનો ઈતિહાસ મહાભારતમાં તેના ભાગ હરિવંશમાં શ્રીમદ્દ ભાગવતમાં અને અઢાર પુરાણમાં છે. મહાભારતમાં પાંડવે શૈરવના અને પૂર્વકાળના રાજકર્તાઓના અનેક ઈતિહાસ છે. જે એક લાખ એકને વિસ્તારવાળે મંચ છે. તેમાં સંસાર વહેવાર રાજનીતિ થાન વગેરે એટલાં બધા બેધપ્રદ રસિક છે કે આખી દુનીયાની ભાષામાં તેનાં ભાષાંતર થયા છે. श्लोक १७ त्वामासार આ લેમાં મેટા શિખરવા આમ્રકુટ પર્વત કે જેની આજુબાજુ આંબાનાં અર છે તે મેને પોતાના શિખર ઉપર ધારણ કરશે એમ કહે છે. વિંધ્યાચળ પર્વતના ·અનેક નાના મોટા પવીતો પિકી ઊંચા શિખરવાળે વિજયાદિને પિટા પર્વત આ હોય એમ જણાય છે કે જેની આજુબાજુ ના આંબાનાં વસે છે. કેટલાક આમ્રફૂટને અમરકંટક કહે છે તે પણ નર્મદાના મુખ નજીક છે. श्लोक २० स्थित्वा तस्मिन् રેવા એટલે નર્મદા નદી. આ ગેવિન પ્રાન્તમાં અમરકંટક (આમ્રકૂટ)માંથી એટલે વિંધ્યાચળના મૂળમાંથી નીકળી લગભગ ૮૦૦ માઈલને માગ કાપી પશ્ચિમે ખંભાતના અખાતને મળે છે. વિશ્વાદ્રિમાંથી નીકળ્યા પછી નર્મદને પ્રવાહ પવંત ટેકરીઓ વગરેથી રાકાવાને લીધે આડા અવળા થાય છે. વિષ–વિધ્યાચળ પર્વત હિંદુસ્તાનના મધ્ય ભાગમાં પૂર્વ પશ્ચિમ તરફ આવેલે છે. તેને ઉત્તર તરફનો ભાગ ગંગા સુધી અને દક્ષિણ ભાગ ગોદાવરી સુધી લાંબે ફેલાયેલો છે, આ રીતે વિંધ્યાચળ પર્વત હિદુસ્થાનના ઉત્તર અને દક્ષિણ રૂપે બે વિભાગ કરે છે. આ વિંધ્યાચળના મૂળનાં અરમાં હજારોની સંખ્યામાં જંગલી હાથીઓ વસે છે. શોદ ૨૫ વાઘgછal, જો ર તે વિષ્ણુ દિશા દશ, નર્મદા અને સિગા નદી વચ્ચેનો દેશ. જેમાં માળવાનો અંતભવ થઈ જાય છે, આની વિદિશા નામની રાજધાની હતી અને તે વિદિશા નગરી વેત્રવતી નદીને કરી હતી. વિદિશા નગરી એ માલવામાં ઠાલવી નામનું શહેર છે તે કહેવાય છે. આ નદી જમનામાં મળી છે. વેત્રવતી અને વેત્રવતી જોઈ એનાં નામ છે. આ નદીને પુત્ર ત્રાસુર નામને દત્ય થયે હતો. તે માટે વરાહ પુરાણમાં લખ્યું છે કે પૂર્વે સિંહદીપ નામને પ્રતાપી રાજા થશે. તે વરૂણુનો અંશાવતાર હતો. પોતાના શત્રુ ઇદને નાશ કરનારે પુત્ર થવાની ઈચ્છાથી ઉગ્ર તપ કરવા લાગ્યા. આ રાજા આગલ્યા જન્મમાં વિશ્વકર્માને પુત્ર છે. તે કોઇપણ જાતના હથીઆરથી મરે એમ નહતું તેથી કે તેને પાણીના ફીણથી મારી નાખ્યું હતું. કરી બીજા જન્મે તે બ્રાહ્મણમાં સિલ્ફીપ નામનો રાજા થશે. તેને પૂર્વ જન્મનું સ્મરણ હતું, ઈદ સાચેનું આગલ્યા જન્મનું વેર સંભારી તેને હણનારા પુત્ર મેળવવા તપ કરવા લાગ્યો. કેટલેક વખતે નેત્રવતી નામની નદી સ્ત્રીનું સુંદર રૂપ લઈ આભૂષણે અને શણગારથી. શોભતી રાજા પાસે આવી. પિતાના તપમાં વિધ કરનારી ઇદ્ર મોકલી અસર માની ક્રોધથી રાજાએ કેણ છે કષથી આવી છે વગેરે પુછયું. ત્યારે તેણે કહ્યું કે હું વેત્રવતી નામની વરૂણની પત્ની છું. તમારામાં મેહ પામી આવી છું. ઈરછાવાળા પિતાને ઇરતી એવી પર ન સ્વીકાર નથી કરતા તે પુરૂષ પાપી ગણાય છે, તેને બ્રહ્મહત્યાનું પાપ લાગે છે, માટે હે મહારાજા તમે મારે સ્વીકાર કરો. ત્યાર પછી રાજાએ તેને સ્વીકાર કર્યો. તેનાથી ત્રાસુર નામનો બળવાન તેજવી પુત્ર થશે તે પ્રાતિલ દેશને રાજા શ. આ દેશ કામરૂ દેશ કે આસામની આજુ બાજુને છે. મહાભારતના યુદ્ધમાં ભગદત્ત રાજા તે ચીન અને શિલ લોકોના લશ્કર સાથે લડવા આવેલો. એ ભિલને હાલના નાગા લે કહે છે તે છે. પ્રાગજ્યોતિષ દેશની રાજધાની પણ પ્રગતિષ નામથી જ પ્રસિદ્ધ હતી. જેને હાલ ગૌહતી કે તેની આજુબાજુમાં એ નામની નગરીના ખરા દેખાય છે તે હતી, ·આ ત્રાસુર જુવાન છે ત્યારે સાત સમુદ્ર અને બેટવાળી આખી પૃથ્વીને જીતી તાબે કરી. પછી મેરૂ પર્વત ઉપર જઈ ઇંદ્ર અગ્નિ યમ વગેરે દેવને જીત્યા હતા. પછી દે શંકરને શરણે ગયા અને તેણે આ અસુરને માર્યો. श्लोक २७ नोचैरास्यं નીચ; ગિરિ, આ પર્વત વિદિશા નગરી પછી ઉત્તર અને ઉજ્જયિની જાત આવેલ છે. આ પર્વત એ વિંધ્યાચળને એક ભાગ છે. આ પર્વત ઉપર અને ચારે કોર કદબના વન છે. કેટલાક આને વામન ગિરિ કહે છે श्लोक २९ वक्र: पंथा, श्लोक ३२ प्राप्यावन्ती, श्लोक ३५ प्रद्योतस्य આ ત્રણે લેકમાં ઉજ્જયિની નગરી અને તેને લગતા ઇતિહાસને ઉલેખ છે. ૨૯મા લકમાં મેને કહે છે કે તુને જરા ફેર ખાઈને જવું પડશે પણ ઉજ્જયિની થઇને આગળ ચાલજે. ૩૨ મા લેકમાં કહે છે કે વસરાજ ઉદયનની કથા જાણનારા વૃદ્ધ અવની દેશમાં માલવામાં વસે છે. ૩૫ મા લેકમાં ઉજ્જયિનીના રાજા ચંડ મહાસેન જેનું બીજું નામ પ્રોત હતું. તેની પુત્રી વાસવદત્તાને, વત્સરાજ ઉદયન હરી ગયો હતે એ ઈતિહાસને ઉલ્લેખ છે. એટલે આ લેમાં ઉલ્લેખ કરેલ વસ્તુઓને ટુંકામાં નીચે પ્રમાણે ઈતિહાસ આપુછુ. ઉજ્જયિની ઉજ્જયિની એ સાત પુરી માની એક પવિત્ર નગરી છે ત્યાં મહાકાળ મહાદેવ એ ૧૨ જ્યોતિર્લિંગમાંના એક છે. હજારો વર્ષથી ઉજજેન શહેર દેશ વિદેશમાં પ્રસિદ્ધ છે. અહી વધશાળા છે. તિષ શાસ્ત્રી ઉજજેનથી અક્ષાનો પ્રારંભ કરે છે. આ શહેરને અર્વતી નગરી પણ કહેવામાં આવતી. ઉજજેનની આજુ બાજુને પ્રદેશ અર્વતી દેશ કહેવાતો. બુદ્ધ કાળની પહેલાંથી જ ઉજજેનની પ્રસિદ્ધિ છે તેના રાજકર્તા હિંદુસ્થાનમાં ચક્રવતી રાજા થઈ ગયા છે. ઉજજેનના રાજાની કુંવરીને કૌશાંબાના રાજા ઉદયન હરી ગયા હતા. કથા સરિસાગરમાં એ ઈતિહાસ છે ટેમી નામને જતિષને મેટ ગ્રીક વિદ્વાન જે વિક્રમ સંવત ૨૧૦માં થઈ ગયું છે. જેને આમાજેસ્ટ નામને અન્ય આધારભૂત ગણાય છે. તે કહે છે કે પૃથ્વી ગોળ છે, સ્થિર છે ફરતી નથી. તેની બીજી બાજુ બધા રહે ફરે છે. આ ટેલેમી ઉજજયિની આલો તે પિતાના પ્રખ્યમાં લખે છે કે “હિંદુસ્થાનમાં ઉજજેન એ વેપાર ઉદ્યોગનું મહાન શહેર છે. ભરૂચ સુરત અને હિંદના તથા દેરા પરદેશનાં બીજ પ્રદેશમાંથી મૂલ્યવાન ઝવેરાત અને વિવિધ વસ્તુઓ ઉજ્જૈનમાં વેચાવા આવતી” વિક્રમ રાજા વિજય કરી ઉજજેનને હિંદની રાજધાની કરી હતી. નાસિના એક પ્રાચીન શિલાલેખમાં અને અશકના એક શાસનમાં ઉજ્જયિની નગરી ઉલ્લેખ છે. સાતમી સદીમાં કને જના રાજા હર્ષવર્ધને અવતી દેશ પોતાના તાબામાં લી.

·૪૪ તેની પછી પરમાર રાજપુતોએ અવંતી દેશ કબજે કર્યો. સન ૧૨૩૫માં અલ્તમશે આક્રમણ કરી મહાકાળ મહાદેવના મંદિરને નાશ કર્યો. ત્યારથી ૧૮મી સદી સુધી મોગલોની સત્તા ઉજજેન પર હતી. ૧૭૩૪માં મહંમદશાહે મહારાજા સવાઈ જયસિંહને માળવાના સુબા નીમ્યા. ૧૭૪૩ માં બાલાજી પેશવા ઉજજેનના સુબા હતા. ૧૭૫થી સિંધીયા સરકાર પાસે કાયમને માટે ઉજજેન શહેર આવ્યું. પ્રઘાત, ઉદયન, વાસવદત્તા કૌશબીના રાજા સહસાનકના પુત્ર ઉદયન રાજા થયા. કૌશાંબી એ વત્સદેશ અથવા મગધદયની રાજધાનીનું શહેર રામાયણકાળથી પ્રસિદ્ધ હતુ. કૌશાંબીમાં અશોક શિલાલેખ છે. તે ઉજ્જયિનીથી ઉત્તરે આવેલું છે. બહાસહિતામાં વરાહમિહિરાચાર્યે તેને ઉલ્લેખ કર્યો છે. પરરવાના ૧૦મા વંશ જ કુશબ રાજયે કૌશાંબી શહેર વસાવ્યું છે. ત્યારપછી અજુનના ૮મા વંશ જ નિમિચ હસ્તિનાપુર તણાઈ જવાથી કૌશાંબી રાજધાની કરી હતી. પાંડવવંશના સહસ્સાનીક રાજા વિક્રમ સંવત પહેલાં ૬૦૦ વર્ષ થઈ ગયા છે અને ઉદયન રાજા આજથી અઢી હજાર વર્ષ ઉપર થયા તેનાં ઉદયન કે વસરાજ વગેરે નામ પણ હતા. 1 સહાનીક રાજા પિતાના પુત્ર ઉદયનને ગાદીએ બેસારી પિતે હિમાલયમાં તપ કરવા ગયા. પૌગન્દરાયણ વગેરે તેના મંત્રીઓ હતા. ઉદયન રાજા ઘણે ભાગે વનમાં રહી મૂગયા કરતા. તે વાસુકી આપેલી ઘોષવતી નામની વીણા રાત દી વગાડ્યા કરતા. એ વીણાના નાદથી વનના હાથી મોહ પામી તેની આસપાસ ટળે વળતા. ઉદયન રાજાયે ઉજ્જયિનીના રાજાની પુત્રી વાસવદત્તાનાં રૂપ ગુણ સાંભળી પિતાને છે સ્ત્રી તે જ છે એમ માની તેને પરણવાનો નિશ્ચય કરેલો. તેમ જ વાસવદત્તાએ પણ ઉદયનનાં રૂ૫ ગુણ સાંભળી તેને પરણવાનું નક્કી કરેલુ, ઉજ્જયિનીના રાજા ચંડમહાસેન કે પ્રોત રાજા અંગારક દત્યની પુત્રી અંગારવતીને પરણેલા. તેનાથી ઈદના વરદાનથી અલૌકિક રૂપ ગુણવાળી કન્યા થઈ તે વાસ એટલે ઈ આપેલી માટે વાસવદત્તા નામ પડયું. પ્રદ્યોત રાજા પણ પોતાની પુત્રીને લાયક વર ઉદયનને માનતા હતા. પણ બન્નેને પરસ્પર મેળ ન હતો એટલે ઉદયનને વશ કરવાને ઉપાય કરવા બુધદત્ત નામના મંત્રી સાથે મસલત કરી, દૂત સાથે સરશે મેક કે મારી પુત્રી તમારી પાસે સંગીત શિખવા ઇરછે છે તે તમે આહી આવીને શિખવાડે. આ સંદેશો ઉદયનને અપમાન રૂપ લાગ્યો અને ઉજ્જયિનીના રાજા પ્રદ્યોતને કહી કહ્યું કે તમારી પુત્રી મારી શિષ્યા થવા માંગતી હોય તે અહી મોકલો ઉયનને સદશા સાંભળી પ્રદ્ય ઉદયનને ઉજજયિનીમાં લાવવા માટે એક મોટો વિશાળ શરીરનો યંત્રથી હાલ ચાલતો હાથી બનાવ્યો. તેની અંદર વીર પુરુષને રાખ્યા અને એ હાથીને વિધ્યાચળના વગડામાં મોકલ્યો. ઉદયનના ગુપ્તચર વિંધ્યાટવીમાં ભયંકર પહાડ જેવા શરીરવાળા હાથીની બાતમી આપતાં ઉદયન વિષ્ણાટવીમાં જઈ હાથીને જોઈ તેને વશ કરવી વાંસળી બગાડવા મંડયે અને ધીમે ધીમે હાથીની પાસે ગયે. સંગીતમાં તલ્લીન થવાને લીધે અને સટાણાના અંધારાની શરૂઆત થઈ ગઈ હતી એટલે રાજા આ યંત્રને હાથી છે એમ જાણી શકશે નહિ. હાથી પણ સંગીતથી ખુશી થતો હોય તેમ કાન ફફડાવતે રાજાની ·૫ પાસે જઈ પાછે હઠ એમ કરતાં રાજાને ખુબ દૂર લઈ ગયો. પછી અકસ્માત હાથીમાંથી ધાએ બહાર નીકળી ઉદયનને પકડી ઉજ્જયિનીના રાજા પાસે રજુ કર્યો તેને ઉજ્જયિનીમાં લઈ જઈ ગામમાં ફેર. ચંદ્ર જેવા રૂપાળા ઉદયનને જોઈ પ્રજા ખુશી થઈ. પછી ઉદયનને પ્રદ્યોત રાજાનું આગળ અપમાન કરેલ તેથી રાજા તેને વધ કરશે એમ માની ઉજજેનની પ્રજા સમસ્ત રાજાને કહ્યું કે જે ઉદયનને વધ કરશે તે અમો પ્રજા આપઘાત કરી મરી જાશું. રાજાએ હસીને કર્યું છે તેવું કઈ નથી. પછી ઉદયનને કેદમાં રાખી પિતાની પુત્રી વાસવદત્તાને ગાંધવ વિદ્યા શિખવવા સોપી. બન્ને સાથે રહેવા લાગ્યાં. તેથી બન્નેનાં મન નેહથી બંધાઈ ગયાં. વાસવદત્તા ઉદયન પ્રસન્ન રહે એ રીતે તેની સેવા કરવા લાગી. પિતાના રાજાને પ્રઘાત પકડી લઈ ગયાને ખબર થતાં કૌશબીની પ્રજામાં ભારે દુ:ખ અને લેભ થશે. એટલે ઉદયનને પ્રધાન યૌગંધાયણ ઉજજયિની આ યુગ વિદ્યાથી ઉદયનન બંધન તેડી હાથણી ઉપર ઉદયન અને વાસવદત્તાને બેસારી ૬૩ એજન છેટે રહેલી કૌશાંબી તરફ રવાના કર્યા. રાજાની સુચનાથી તેનો પુત્ર પાલીકાખ્ય નલગિરિ નામના હાથી પર સવાર થઈ પાછળ પડી થોડી જન જઈ પાછે વજે. ખરે બપોર થયું ત્યારે હાથણી ૬૩ જેજન માર્ગ કાપી વિધ્યાટવીમાં પહેચી, ત્યારે તરફથી વ્યાકુળ દેખાણ એટલે રાજા અને વાસવદત્તા નીચે ઉતર્યા. હાયણ પાણી પીધું અને તુરત મરી ગઈ. પછી દેવતાઈ રૂપ ધારણ ધરી આકારમાં ગઈ બેલી કે હે રાજા હું શાપથી હાથણી થઈ હતી તમારે પ્રતાપે હું મુક્ત થઈ છું. આ વાસવદતા દેવતાઈ સ્ત્રી છે શાપને લીધે તે પણ પૃથ્વી પર અવતરી છે. તમારે લીધે મારી મુક્તિ થઈ માટે આશીર્વાદ દઉં છું કે તમે બે સુખી થાઓ, એમ કહી સ્વર્ગમાં ચાલી ગઈ. પછી તે રાત પિતાના મિત્ર ભિલ રાજાને ત્યાં બેઈ રહ્યાં. બીજે દિવસે પાછળથી વાસવદત્તાના પિતા પ્રદ્યોત રાજા મોકલેલ દૂત ત્યાં આવ્યો તે સાથે કહેવરાવ્યું કે વાસવદત્તાને તમે હરીને લઈ ગયા એથી હું રાજી થ છુ એ માટે જ યંત્રના હાથીની યુક્તિથી તમને હું ઉજ્જયિની લાવ્યું હતું. પાછળથી રાજાના પુત્ર આવે અને બધા સાથે કિશબીમાં જઈ ઉજજયિની નરેશના બીજા પુત્ર ગોપાળકે પિતાની બેનનું વિધિવત કન્યા દાન દીધું અને પિતાના આશીર્વાદ તથા દાયજા માટે મેકલેલાં અઢળક ધન ર વગેરે પિતાની બેનને દીધાં. આ વાત સોમદેવ ભટ નામના મહાવિયે રચેલ કથાસતિ સાગરમાં વિસ્તારપૂર્વક આપી છે તેને ટુંક સાર આ છે. श्लोक ३७ भर्तुः कण्ठ આ લેકમાં શકરને કંઠ ગળું વાદળ ઘેરા રંગનું છે એમ કહેલ છે તેને હું ઇતિહાસ નીચે પ્રમાણે છે. સેનાના શિખરવાળા મેર પર્વત ઉપર ભેળા થયેલા દેવતાઓ અમૃત મેળવવા માટે સમુદ્રમંથન કરવાનો વિચાર કરવા લાગ્યા. ત્યારે વિષ્ણુ બ્રહ્માને કહ્યું કે આ કામ એકલા દેવ નહી કરી શકે માટે અસુરોની મદદ લઈ કળાકાર સમુદ્રનું મંથન કરે તે અમૃત મેળવી શકાશે. પછી નાગની મદદથી સેંકડે રોજન ઉંચા મંદરાચળ પર્વતને લઈ આવી મંથન કરવા તૈયાર થયેલા દે તથા અસુરોને સમુદ્ર કહ્યું કે આ પ્રચંડ પર્વતના મંથન વેગ સહન કરવા માટે પાતાળમાં રહેલા કુમ ભગવાન પોતાની પીઠ મંદરાચળ પર્વતની ક ·૪૬ રાખી તેને તળી રાખે તે જ હું મંયનને વેગ સહન કરી શકીશ, પછી કુમના પૃષ્ટ ઉપર મંદાચળને મુકી વાસુકી નાગનું દેરડું કરી વાસુકીના મોઢા તરફ અસુરો દાન અને પુંછડાને દેવતાઓ વળગી સમુદ્રને વલોવવા માંડ્યો એ મંથનને મહા ભયકર શબ્દ થતો હતો. મંથનથી સમુદ્રમાં રહેલા લાખે પ્રાણુઓનો નાશ થશે. ઘણા કાળ મંથન કરતાં દેવતાઓ થાકી ગયા ત્યારે વિષ્ણુયે તેઓને બળ આપ્યું અને મવા માંડયું. ત્યારે પહેલા સેમ ચંદ્ર પછી લક્ષ્મી, સરા, સફેદ ઘેડ, કૌસ્તુભમણિ, પછી અમૃતથી ભરેલું છેલ્લું કમંડળ હાથમાં છે એવા ધવંતરિ નિકળ્યા. ત્યારપછી મથતાં રાવણ હાથી નીકળે. વધુ મથનાં કાળકૂટ ઝેર નીકળ્યું ભયંકર અગ્નિ સરખા એ છેરે જગતને બાળવા માંડયુ એ ઝેરના ગંધથી પૃથ્વીના, સ્વગન અને પાતાળના લોક મતિ થવા લાગ્યા. ત્રણે લોક ઝેરના પ્રભાવથી વિહવળ થવા લાગ્યા. ત્યારે દેવ દાનની પ્રાર્થનાથી ભગવાન મંત્રમતિ મહેશ્વરે એ ઝેરને પી જઇ ગળામાં અટકાવી દીધું. ત્યારથી શંકર નીલકંઠ કહેવાણા. ત્યારપછી વિષ્ણુર્યો મોહિની સ્ત્રીનું રૂપ લઈ દેવતાઓને અમૃત પાયું. ત્યારથી દેવતાઓ અને દાનમાં વેર બંધાણું. બેઝ વચ્ચે વખતો વખત ઘણાં યુદ્ધો થયાં છે. જે કાયમને માટે ચાલુ રહ્યાં છે. लेक ३८ अप्यन्यस्मिन् ઉજયિનીમાં મહાકાળ મહાદેવ એ બાર જ્યોતિર્લિંગમાના એક છે. अस्तीहोजयिनी नाम नगरी भूपर्ण भुवः ॥ इसन्तीव सुधार्धातः प्रासादरमरावती ।। यस्यां घसति विश्वेशो महाकालवपुः स्वयं ॥ शिथिलीकृतकैलासनिवासव्यसनो हरः॥ ચુના છટિલા મહેલોથી ઈન્દ્રની અમરાવતી નગરીને હસતી હોય એવી ઉજ્જયિની નામની નગરી અવતિ દેશમાં છે. જે પૃથ્વીના ભૂષણ સરખી સુંદર અને સમૃદ્ધિવાળી છે. કલાસ પર્વત ઉપર રહેવાનું ઓછુ કરેલ છે એવા શંકર ત્યાં વિશ્વના પતિ મહાકાલ સ્વરૂપે સાક્ષાત રહે છે. સંકરનાં બાર જ્યોતિલિંગ નીચે પ્રમાણે છે. ૧ સેમિનાથ સૌરાષ્ટ્રમાં ૭ વિશ્વનાથ કાશીમાં ૨ થી મલિલકાર્જુન શ્રીલમાં ૮ વ્યંબકેશ્વર નાસિકમાં ૩ મહાકાળ ઉજ્જયિનીમાં ૯ વૈજનાથ ચિતાભૂમિમાં જ કારેશ્વર નર્મદા કઠિ ૧૦ નાગેશ્વર દ્વારકામાં " કેદાર હિમાલયમાં ૧૧ રામેશ્વર સેતુબંધમાં ૬ ભીમાશંકર ડાકિનીમાં ૧ર ધૃણેશ્વર श्लोक १० पश्चादुच्चेः આ ગજાન હાથીનું ચામડું પેરી શંકરને નૃત્ય કરતા કહે છે. પુરાણોમાં આ વાત છે, ગજસુર નામને દૈત્ય તપ કરી બ્રહ્મા પાસેથી કોઈથી મરે નહી. હારે નહી એવુ વરદાન ·મેળવી પૃથ્વી સ્વર્ગ અને પાતાળ ત્રણે લેડનું રાજ્ય કરવા લાગ્યા. બધે તેને ત્રાસ, વરતી રહ્યો. ત્યારે દેવતાઓ સ્વગ વૈકુઠ બ્રહ્મક વગેરે છોડી કાશીમાં વસવા લાગ્યા. અને શંકરનું આરાધન કરી ગજાસુરનો વધ કરવા પ્રાર્થના કરી. ગજસુર મનુષ્યનાં દેવનાં પશુનાં અનેક રૂપ લઈ શકો. શકર સાથે હાથીનું રૂપ લઈ લો હતો અને હાથીના રૂપમાં જ શંકર તેને હો હો આ વધથી પ્રસન્ન થયેલા શંકર એ ગજાસુર હાથીનું ચામડું ઉતારી લેહીથી ભીનું તે ચામડું પહેરી તાંડવ નૃત્ય કરવા લાગ્યા. શંકર ઘણેભાગે ગજાજીન હાથીનું ચામડું પહેરે છે તેને આહી ઉલ્લેખ કવિએ કર્યું છે. लोक ४६ स्वप्तिस्यन्दा श्लोक ४७ तत्र स्कन्द ઉજ્જયિની છોડ્યા પછી ગભરા નદી પછી દવગિરિ આવે છે ત્યાં કાર્તિકસ્વામીનું ધામ છે તે મોટું તીર્થસ્થાન ગણાય છે. કાર્તિક સ્વામીના વડાનન, અમિપુત્ર, કુમાર, અંદ, સેનાની, કાર્તિા, ગુહ વગેરે નામ છે. આ શંકરના પુત્ર છે. આને છ કૃત્તિકાઓએ ધવરાવેલ છે તેથી ૬ મુખ અને બાર હાથ છે. દક્ષિણમાં સુબ્રહ્મણ્ય કે પરસુખ પમુગં એ નામે પૂજાય છે. શકરની વયથી થયેલ પુત્ર તારકાસુરને મારી શકે એમ સમજી દેવતાઓની પ્રાર્થનાથી શંકરના વર્ષથી તે ઉત્પન્ન થયા છે. મોરના આકારનું વિમાન તેનું વાહન છે. તેને મેર ઉપર પ્રીતિ છે. તે ગણપતિથી નાના છે. તેણે દેવતાના સેનાધિપતિ થઈ તારકાસુરને હર. કાર્તિક સ્વામી અખંડ બ્રહ્મચારી રહ્યા છે. તેની કથા ઘણુ પુરાણોમાં છે. મહાભારત વનપર્વમાં અધ્યાય ૨૪ થી ૩ર સુધીમાં ૫ણ તેની કથા છે. મદ્રાસ ઇલાકામાં સેપુર થી ૩ ગાઉ ઉપર લોહાચળ પર્વત આવે છે. તેના પર કાર્તિક સ્વામીનું સ્થાન છે. સ્ત્રીઓને કાર્તિક સ્વામીનાં દર્શન કરવાની મનાઈ છે. ત્યાં કાતિકસ્વામીની કાળા પત્થરની સુંદર મૂર્તિ છે. તેને એક જ મુખ છે. મૂતિ ઉભી ૧૨ વર્ષના છોકરા જેવી છે. મધ્યમાં કાતિકસ્વામીનું મંદિર, તેની જમણી બાજુ શિવનું અને ડાબી બાજુ પાર્વતીનું મંદિર છે. લેહાચળ પર્વતમાં ક્યુટસ્વામી, મયૂરસ્વામી, ગુખસ્વામી, કાતિકસ્વામી વગેરેનાં મદિર છે તેમાંના કેટલાંક સ્થળ પર્વત ઉપર ભયકર જગ્યાએ આવેલાં છે. ત્યાં કોઈક જ જઈ શકે છે. જ્યાં કાતિકસ્વામી માતાનું સ્તનપાન કરવું તેના મઢમાંથી દૂધ નીચે પડયું ત્યાં સફેદ ભસ્મ થઈ તે આજે પણ દેખાડવામાં આવે છે, મેઢામાંથી દુધ પડ્યું તે જગ્યાએ ધુણીય બાધી છે તેમાં પથર નાંખવાથી ૩ વર્ષે કૃતિકાના પેગમાં જાત્રા ભરાય છે ત્યારે તે ભસ્મ થઈ જાય છે. દક્ષિણમાં કાર્તિકસ્વામીની ઉપાસના બહુ ચાલે છે. श्लोक ४९ आराध्यैनं રતિદેવ–દેવગિરિમાં રહેલા અંદનાં દર્શન કર્યા પછી આગળ ચાલતાં ચમવતી નામની નદી કે જે રતિદેવ રાજાની કૌતિને હજારે વરસ થયાં પ્રકાશિત કરતા રહે છે તે રસ્તામાં આવશે એમ આ થી કવિ કહે છે. આ રતિ વ રાજા હસ્તિનાપુરના પુરુ ·૪૮ રાજાના વંશમાં ઉત્પન્ન થયેલ ચક્રવતી સંસ્કૃતિ રાજાના પુત્ર હતા તેણે ઈન્દ્ર ઉપર તપ કરીને એવું વરદાન મેળવ્યું હતું. કે તે મરજી પડે તેટલું અન્ન મેળવી શકે અને તે અન્ન ખાનારા હજારે મેમાને હમેશાં તેને મળે. તેઓને સાકાર કરવાની શ્રદ્ધા ઓછી ન થાય. અને કોઈની પાસે કાંઈ માગવું ન પડે. ત્યારપછી તે રાજા પિતાના આખા રાજ્યમાં લખે અતિથિઓને હમેશાં જમાડત. તેમાં અને અને માંસ બને ખાદ્ય પદાર્થ તરીકે રહેતાં. તેના રાજ અમલમાં એકવાર ભય કર દુષ્કાળ પડ્યો ત્યારે લાખે પ્રજાજને રાજા પાસે અન્ન માગવા માડયા. પ્રજને બચાવવા માટે તેણે હજારે પશુઓનો વધ કરી પ્રજાનું પોષણ કર્યું અને પ્રજાને જીવાડી. એ રાજાના તપોબળથી પિતાને ભેગ આપી પ્રજાને જીવાડવા માટે ત્યાં લાખ પશુઓ પોતાની મેળે હાજર થાત. આ પશુઓનાં ચામડાંના મેટા પર્વત જેવડા ઘણા ઢગલા થયા હતા. રાજાના તપોબળથી થોડા સમયમાં પ્રચંડ વરસાદ થયે એ ચામડાના ડુંગરાને તે વરસાદથી ઉત્પન્ન થયેલી નદી ખેંચી ગઇ એ રીતે લાખ ચામડાં તણાવાથી તે નદીનું નામ ચમાવતી પડ્યું જે આજે વિધ્યાચળ પર્વતમાં આવેલી ચબલ નામની નદી છે આ રાજાના રાજ્યમાં પ્રજા એટલી બધી સમૃદ્ધ હતી કે રાજાના મહેલમાં અને પ્રજાના ઘરમાં ઘડા ઠામણ કડીયા વાળીયુ તપેલા વગેરે બધા વાસણ સુવર્ણનાં જ હતાં આ રાજાએ સે કડે વરસ સુધી રાજ કરેલું. તેમાં અનેક યજ્ઞો કરીને દેવ પિતૃ અમિ બ્રાહ્મણ અને પ્રજાને સંતુષ્ટ કર્યા હતા. श्लोक ५२ ब्रह्मावत આ લેકમાં વર્ણવેલ બ્રહ્માવત, હસ્તિનાપુર (દિલ્હી)થી વાયવ્ય ખુણામાં આવે છે સરસ્વતી અને કશતી નદી વચ્ચે આ પ્રદેશ દેવતાઓએ પવિત્ર ગણે છે. તે ચાર ગાઉ લખે અને તેટનો પહેળે છે તેને કરક્ષેત્ર પણ કહે છે મહાભારતની લડાઈ અહી થઈ હતી. सरस्वती शिवरयादेवनडोर्यदन्तर ॥ त देनिमित देश ब्रह्मावर्त प्रचक्षते ॥ दक्षिणेन सरस्वत्या पद्वत्युत्तरेण च ॥ ये वसन्ति कुरुक्षेने ते वसन्ति त्रिविष्टये ॥ સરસ્વતી અને દ્રશકતી નદીઓ વચ્ચે ભાગ એ દેવતા બનાવેલે બ્રહ્માવત પ્રદેશ કહેવાય છે સરસવતીથી ક્ષણે અને દ્રશતીથી ઉત્તરે આવેલ પ્રદેશ કરે છે. ત્યાં વસનારા સ્વર્ગમાં જ રહે છે એમ માનવું, અર્થાત ત્યાં મૃત્યુ પામનારા સ્વર્ગે જાય છે " આ બ્રહ્માવતની વચમા પચહદ તીર્થ છે અધર્મ રાજાઓને નાશ કરી પરશુરામે આ પ કુમાં પિતાનું પણ કહ્યું હતું. પૂર્વે વિષ્ણુ ભગવાને મધુટભ ને અહી હયા હતા. વિશ્વામિત્ર તપ કરી ક્ષત્રીયમાંથી બ્રાહ્મણ અહી થયા હતા. દેવતાઓએ કારતક સ્વામીને સેનાધિપતિ આહી બનાવ્યા હતા અને તારકાસુરને કાતિક રવામાં આવી હ હતા. મહાભારતની લડાઈમાં અર્જુનભીષ્મ પિતાને મારતા અચકાતે હતા ત્યારે શ્રીકૃષ્ણ ચક્ર લઈ ભીષ્મને મારવા વોડેલા એ ચક્રતીર્થ આહી છે. અભિમન્યુ આ સ્થળે મરાણ હતિ દધિચી તીર્થ આહી છે. વૃત્રાસુર મનુષ્ય અને દેવતાને પીડા કરવા લાગ્યો ધમને નાશ કરી અધમથી વર્તવા લાગે ત્યારે તેને નાશ કોઈપણ શસ્ત્રથી થઈ શકે નહીં એવું તેને વરદાન હતુ તેથી દધિચિ ઋષિનાં અસ્થિનુ વજ બનાવી છે. વૃત્રાસુરને આ પ્રદેશમાં હર હતિ ·r I 3 આ ક્ષેત્રમાં કૌરસ પાની ૧૮ અક્ષોહિણી સેનાને સામસામે ભય કર યુદ્ધ થયુ, તેમાં સેકડો રાજાઓનાં મસ્તકે અને બાણથી કાપી માખ્યાં હતા અને પક્ષના લાખ લશ્કરીઓ હણાયા હતા. ધૃતરાષ્ટ્રને ૧૦૦ પુત્રે દુર્યોધન વગેરે ભાઈએ કરવા કહેવાતા. અને યુધિષ્ઠિર ભીમ અને સહદેવ કુળ એ પાચ પાંડવ કહેવાતા શ્રીકૃષ્ણ પાંડની પણે હતા. શ્રીકૃષ્ણની બેન સુભદ્રા અર્જુનને પરણાવ્યાં હતાં તેના પુત્ર અભિમન્યુને શ્રીકૃષ્ણએ વિદ્યા શિખવાડી હતી. તે ૧૬ વર્ષની ઉમરે ભકિર યુદ્ધ કરી હજાર સહી કરી મૃત્યુ પામ્યા હતા અભિમન્ય કોણને ઘણે વહાલો હતા તેના મૃત્યુથી શ્રીકૃષ્ણને એટલું બધું દુઃખ થયું હતું કે મહાભારતની લડાઈ પછી શ્રીકૃષ્ણ ૩૬ વર્ષ જીવ્યા ત્યાં સુધી હમેશ અભિમન્યુને નામે એક ભજનને કેળા મુકી તેનું શ્રાદ્ધ કરી પછી જમતા. આ મહાભારતના યુદ્ધ પછી યુધિષિને હસ્તિનાપુર (દિલ્લી)ની ગાદીએ બેસાષ અને શ્રીકૃષ્ણ દ્વારકા ગયા. श्लोक ५३ हित्वा हाला આ લેકમાં બળભદ્રને ઉલ્લેખ છે. બળભળે મદિરા પીવાને બહુ શેખ હતા મહાભારતની લડાઈ વખતે પાંડવ અને કૌર તરફથી લડનારામાં પોતાને ઘણું નજીકના સગા હતા દુર્યોધનને દિકરો બળભદ્રને જમાઈ હતે આવાં કારણે મહાભારતની લડાઈ વખતે બળાક ને જત્રા કરવા નીકળી ગયેળ લડાઈ પુરી થઇ ત્યારે દુર્યોધનને ભીમે સાથ ગાં મારી મારી નાખે ત્યારે તે સ્થળે બળભદ્ર આવા ગયુદ્ધમાં સાથળમાં ગદા મારવાની મનાઈ છે મારે છે તે અધમ યુદ્ધ ગણાય બળભદ્દે આ અધમ યુદ્ધ કરવા બદલ બો દીધે ત્યારે કૌરે પાંડ ઉપર કરેલા અને અન્યાયનું વર્ણન કરી શ્રીકૃeણે ઉિલ્લેઆમેલ. બળભદ્ર વસુદેવના મોટા પુત્ર હતા શ્રી કૃષ્ણ એનાથી નાના હતા તે એકંદમધળા વાનના હતા. ગા હાથમાં હળ નામનું આયુધ અને જમણા હાથમાં મુશળ રાખતા. તેના રથ ઉપર તેનું ચિન્હ હતું. તે શેષનાગને અવતાર હતા દુર્યોધન અને બિમે ગદા યુદ્ધનું શિક્ષણ બળભદ્ર પાસે લીધુ હતુ. તે ઘણા મેળા ઉદાર ન્યાયી હતા પાસાની રમત અને મદિરા અને પ્રિય હતાં તે મહાભારત યુદ્ધ વખતે જાત્રા નિકળ્યા અને કુરક્ષેત્રમાં આવી સરસ્વતી નદીનું પાણી પી પવિત્ર થયા આ યાત્રા દરમ્યાન મદિરા પીવાનું છોડી દીધું હતુ श्लोक ५४ तस्माद् गच्छे આ લેકમાં કનખલ, નું રાજથી ગંગાની ઉત્પત્તિ તથા સગર રાજાના દિકરા અવગ ગયેલા તેને ભગીરથ રાજાએ તપ કરી ગગાને તે સ્થળે ઉતારી સ્વર્ગે મોકલ્યા આ પૌરાણિક કથાઓનું સચન છે કનખલ એ હરદ્વારથી બે માઈલને છેટે ગગાને કિનારે તીથનું ગામ છે ત્યાં દક્ષ પ્રજાપતિનું મોટું મદિર છે. આ કનખલ તીર્થમાં નહાવાથી ફરી જન્મ થતા નથી મેલ મળે છે એવું શાસ્ત્રમાં લખ્યું છે દક્ષ પ્રજાપતિ આધાં ય હતો કરને યામાં તેડાવ્યા નહિ એ પોતાના પતિનું અપમાન સહન ન થવાથી દક્ષની પુત્રી સતીએ ત્યા મને ·. ? છે કુંડમાં પડી પિતાને દેહત્યાગ કર્યો. તે ઠેકાણે આજે પણ બતાવવામાં આવે છે. અહીં ગંગાને પટ પહોળા છે અને એકદમ ઘેળો પ્રવાહ છે જજ્ઞકન્યા-મવ શી રાજા જેનું તપ કરતા હતા ભગીરથ રાજાના રથ પાછળ આવતા ગગાના પ્રવહિથી તેને આમ બુડી ગયે તેથી તે ગંગાને પી ગયા પછી તેની પ્રાર્થનાથી પોતાના કાનમાંથી તેને કાઢી તેથી ગગજાન્હા કહેવાણ તે હિમાલયમાંથી નિકળી આ ભાઈ ચાય પછી ગંગાદિ જેને ગગની કહે છે ત્યાથી પ્રવાહ આગળ ચાલ્યો ઉત્તર તરફને પ્રવાહ ભાગીરથી કહેવાય છે તે જ દેવપ્રયાગમા અલકનંદાની સાથે મળતાં ગગા કહેવાય છે સગરના પુત્રોને ઉદ્ધાર ૧ સુર્યવંશમાં બાહુ નામને ચાવતાં રાજા થયા. દેહ તાલાએ જે હવે પારદ યાન શક એ બધાયે મળી તેનું રાજ્ય લઈ લીધું. ત્યારે બહુ રાજા પિતાની બે રાણીઓ સાથે વનમાં ભાગી ગયા તેના પતિનત યાદવી નામની સ્ત્રી ગુર્ભા હતી તેની શેયે તેના ગર્ભના નારા માટે ગર-ઝેર આખુ પણ યાદવના પતિનાપણાના પ્રભાવથી ગભ કે પોતે મય નહી વનમાં બહુ રાજ મરણ પામ્યા તેની પાછળ યાદવીને જૂના પુત્ર ઔવકવિ સતી થતી અટકાવી પિતાના આશ્રમમાં લઈ ગયા ત્યા અને જન્મ થયે આ સાથે જ તે અવતર્યો તેથી તેનું નામ સગર પા. સગરને જાતકર્માદિ સંસ્કાર કરાવી 'બધા વેદ અને અવિદ્યા ભણાવી દેવતા પણ સહન ન કરી શકે એવું આયા આ સંગરે તાજા નામના હઠયનો સંહાર કર્યો, પછી શક યવન કાજ વગેરેને હણવાની મારી કરી ત્યારે કાજ વગેરે વસિષ્ઠને શરણે ગયા. ત્યારે ઋષિ સગરને તેઓને હાર છતાં અટકાવ્યાં પછી સગરે તેઓને શિક્ષા તરીકે ધમથી બહિષ્કૃત કર્યા અને બધાના વેશ આથી જુદા કરાવ્યા ના મસ્તક અધ મુડાવ્યા, યવને અને કોનાં મસ્તકે આખાં મુડાબૂ પારદને છૂટા કેશવાળા રાખ્યા પહને ડાઢીવાળા કર્યા. વેદાધ્યયન અને વદિક કમથી એ બધાને બહિષ્કૃત કર્યા. સગરને કશ્યપની પુત્રી સુમતિથી અસમંજસ અને વિદર્ભ રાજાની પુત્રી શિનીથી ૬૦,૦૦૦ સાઠ હજાર પુત્રો થયા સગર રાજાએ અશ્વમેધ યજ્ઞ કર્યો ત્યારે ઘોડે છુટ મુક પિતાને સાઠ હજાર અને પૈડાની રક્ષા કરવા મા ઇદ દેશભાવથી એ ઘડાને પાતાળમાં કપિલમુનિ તપ કરતાં હતા ત્યાં લઈ જઈ બાએ ઘોડાને ગોતવા માટે સગરના પુત્ર પૃથ્વી બદી પાતાળમાં ગયા ત્યાં કપિલમુનિના આશ્રમમાં ઘડાને જે તેને ચાર માની અપશબ્દો કહ્યા તેથી કેપ પામી કપિને એ સાઠ હજાર સગર ને બાળી ભસ્મ કર્યા પછી અસમ જસના પુત્ર અશુમાને તપાસ કરી એ સાઠ હજાર સગર પુત્રોની ભસ્મ જોઈ મુનિની પ્રાર્થના કરતા કહ્યું કે આકાશ ગગાના જળથી એ રાખ ધોવાય તે તેઓને ઉદ્ધાર થાય પછી અમાનના પૌત્ર અને દિલીપના પુત્ર ભગીરથે ઘણે કાળ તપ કરી બ ૧ પમપુરાણ સગખડ અ. ૧૫ ·છે ગગાને સ્વર્ગમાંથી પૃથ્વીયર ઉતાર્યા. પણ તે પહેલા શકર ઉપર તપ કરી ગગાને પોતાના મસ્તક પર ઝવવાનું વરદાન લીધું ગગગાને પૃથ્વી પર ઉતર્યા ત્યારે શકર પિતાની જટામાં ઝીલ્યા પછી આગળ પ્રવાહ ચા પિતાની જેનો ઉદ્ધાર કર્યો. ભગીરથના તપથી ગગા પૃથ્વી પર આવ્યા તેથી ભાગીરથી વહાણ.' श्लोक ५५ तस्याः पातुं આ શ્લોકમાં ગંગા યમુનાના સગમને ઉલ્લેખ છે. આસિંગમ પ્રયાગેમે છે. એને પડછાયે ગગામ પડતાં માગને ગગા યમુનાને અગમ અહી થયે હેય એવું દિ કવિ વર્ણવ્યું છે. તેથી એ સંગમને લગતી યાગની શિડી હકીક્ત આહી આપુ છુ. પ્રાંગમા વિક્રમ સંવત ૧૯૨૮માં અકબર બાદશાહે કિલ્લે બો. ત્યાં તેને મુખ્ય મુ રહેતો. ભારે આનું નામ અલાહવાસ કે ઈલાહવાસ હતુ. છેવટે અલાહાબાદ થયુ. છતાં હિંદના ૩૩ કરોડ હિંદુઓ તે તે પવિત્ર તીર્થને પ્રયાગને નામે જ ઓળખે છે. તે હિંદુઓનું ભેટું ત્રિાનું ધામ છે પાડે પિતાના વનવાસ દરમ્યાન કેટલોક વખત વારણાવતમાં રહ્યા હતા તે પ્રયાગની નજીક પ્રદેશ હતો. રામ અને સીતા પિતાના વનવામને કેટલાક સમય પ્રયામાં ગળે હતિ અહીં ગંગા યમુના સરસ્વતી સનમ થવાથી મોટું તીર્થ સ્થાન છે. પંજાબમાં ગપ્ત થયેલ સરસ્વતી નદી અહી પ્રગટ થાય છે, તેથી અહી ત્રણ નદીઓની સંગમથી ત્રિવેણીતીર્થ પણ છે અયાથી વનવાસમા નિકળેલા રામ ચિત્રકૂટ જતાં પહેલાં ભરદ્વાજ મુનિના આશ્રમમાં રોકાણા હતા તે આશ્રમ આંહી છે માંધવ, સેમેશ્વર, ભારદ્વાજેશ્વર, વાસુરીશ્વર, અક્ષમ્યવડ, પ્રયાગ વેણીમાધવ ગંગા યમુના સરસ્વતી વગેરે તીર્થે અહી છે અહી સૌ શ્રાદ્ધ કરે છે જીવતાં માબાપની પણ આહી શ્રાદ્ધ કરાય છે શ્રાદ્ધ કરાવવા પહેલાં શિખા સિવાયના આખા માથાનું મુઠન- કરાવવા એ-નિયમ છે. તેમ જ સૌભાગ્યવતી સ્ત્રીઓ પણ પિતાના મવાળાની એક લટ આપે છે. દક્ષિણ હિંદ વિડી સ્ત્રીએ તે કેટલીક આખા મસ્તકનું મુંડન કરાવે છે. આ ક્ષેત્ર તીર્થરાજ કહેવાય છે. આનું માહા… પુરાણોમાં મહાભારત વગેરેમાં ઘણું વર્ણવેલ છે ઈસ્વીસન પહેલાં ૩૦૦ ત્રણ વર્ષને એક ઉભા કરે સ્તંભ કિલ્લામાં છે તેમાં ગમને ગમ જાક્ષિતનુ કર્યું છે એ બીજે છે કથાબીના રાજનું વર્ણન છે ઈસ્વીસનની છબી નદીમાં ચીની મુસાફર હ્યુએન્સગ આહી આવે તેણે આ સ્થાન બહુ પવિત્ર મનાય છે એમ લખેલું છે અક્ષયવડ ઘણું કાળને તે તે જહાંગીર ખેદાની ના વિક્રમ સંવત ૧૭૯૫માં મરાઠાઓએ હિલ કબજે કરેલો સંવત ૧૮૫૭માં આ પ્રદેશ અગ્રેજોના તાબામાં આવ્યું પ્રયાગ, યમુના નદીને કાંઠે વસેલ છે. ત્યારે દિને ગગા યમુનાના સંગમ ઉપર છે. દર વર્ષે મહા માસમાં મેળો ભરાય છે. દર છઠે વર્ષે અધકુંભ મેળે અને ૧૨ વર્ષે કુંભ મેળે ભરાય છે, ત્યારે લાખો યાત્રાળુઓ ત્રિવેણી સંગમ ઉપર ને માટે આવે છે જ્યાગની પશ્ચિમે ખુશ બાગ છે તે જહાંગિર બાજરાહે પિતાની, તેની માની અને બહેનની કબરે કરાવી છે.

·પર: R श्लोक ५६ आसीनाना આ માં કસૂરી મૃગને ઉલેખ કરતૂરી મૃગ કાશ્મીરથી આસામ સુધીના પ્રદેશમાં ફેલાયેલ હિમાલય પર્વતમાં જ થાય છે. નાના બીજે ક્યાંય પણ કરતૂરી મૃગ કે કરી થતી નથી. તે પવિધી પોષ્ટિક ચીજ વેરરીકે આખી દુનીયામાં વપરાય છે. આય શાસ્ત્રોના મંત્ર તંત્ર અને પ્રગિમતથા આયુર્વેદમાં ઔષધ તરીકે અને બહેલાં યોગ થાય છે. श्लोक ५७ तं चेद् वायो। હિમાલયમાં ચમરી નાની ગાય થાય છે તેના પુંછડોના વાળ ગુરછાવાળા કાળ ઘળા રંગના હોય છે. ચાંદાં સોનાના હાથામાં મઢાવી તે દેવને ચમ્મર ઢોળવામાં વપરાય છે તે પવિત્ર ગણાયું છે. આ ચમરી ગાય હિમાલય શિવાય દુનીયાના કોઈ પણ ભાગમાં થતી નથી. श्लोर्फ ५९ तत्र व्यक, सोक ६० शब्दायन्ते । આ કેસમાં કર પાવતી અને તેનું નિવાસસ્થાન હિમાલયને ઉલ્લેખ છે. હિમાલય શંકર પાર્વતીનું નિવાસસ્થાન છે. કલાસની આજુબાજુના હિમાલય પ્રદેશમાં તેઓ હરે ફરે છે ક્રીડા કરે છે. હિમાલય પર્વત ઉપરનાં અસંખ્ય શિખરે એ દુનીયાના પવતિમાં ઉચામાં ઉંચે છે. હિમાલયની ઉંચાઇની શોધખોળ હાલના શાસ્ત્ર પ્રમાણે ચાલુ છે પણ હજી તથા ભાગની માહિંતી પણ મળી શકી નથી. હિમાલયની વાયવ્ય મર્યાદા સિંધુ નદી સુધી છે. કાશ્મીરમાંના નંગા પર્વતના શિખર પાસેથી ૨૦ ઉખાંશ સુધી હિમાલય ફેલાશે છે. મહાકવિ કાલિદાસ કહે છે અતિથિી કા ઘર પૃથ્વીને માનદ એ હિમાલય છે. હિમાલય એટલે વિશાળ વિસ્તૃત છે કે તેનું પ્રમાણ કાઢી શકાયું નથી. કાશ્મીર નેપાળે સિક્કિમ દારછલીંગ બુન અને બીજા ઘણાં રાજ હિમાલયની તળેટીમાં રહેલાં છે. વિવિધ ભાષા અને આકૃતિની માણસે ત્યાં વસે છે. પેલી બાજુ ટીબેટ પણ હિમાલયની તળેટીમાં છે. ઉત્તર દિશા તરફ જનારી પર્વત શ્રેણી ગ્રનુથી અગમ્ય છે. જ્યાં વિદ્યાપી ગઇ કિન્નરે વગેરે રહે છે. ત્યાં મનુષ્ય જઈ શક્તા નથી. આજે પણ તેઓ દસ દસ હજાર વર્ષ કરે છે. અને અશ્વમેધ યગ્ન વખતે ઉત્તર દિશા જીતવા દર સુધી ગયા ત્યારે તેને અટકાવ્યા હતા કે હે અર્જુન તમે મનુષ્ય છે. હવે પછી દેવાટીને વસવાટ છે ત્યાં તમે જ શાશે નહિ, અને તેઓને જીતી શકશે નહી માટે પાછા વળે. હિમાલયના ત્રિશળ નોટ ધવલગિરિ નંદદેવી કાંચનસંગ ગૌરીશંકર વગેરે સેંકડે શિખર ૧પ થી ૩૦ હજાર ફુટ ઉંચાઇના છે, તેમાં ગૌરીશંકર શિખર ૩૦,૦૦૦ ત્રીસ હજાર ફુટથી વધુ ઉંચ છે. પણ તેનું સાચું માપ કોઈ કાઢી શક્યું નથી કે ત્યાં જઈ શકાતું નથી. સાં કુબેરની નગરી અલકાપુરીમાં યક્ષે રહે છે. ગૌરીશંકર અને કૈલાસ ઉપર વિમાન પણ ઉડી શકતું નથી. ચડવા માટે પશ્ચિમના ધણ સાહસિકે મહેનત કરી પણ ધણ મરી ગયા અને ઘણા બેટી માપણી કે નિશાન કરી પાછા માં જીવતા, ઘર ભેગા થયા છે. | ·૧૩ * હજીપણ યાં ચડવાના પ્રયત્ન થયા કરે છે. શંકર પાર્વતીને હરવા ફરવા વિહાર કરવાનો તે પ્રદેશ છે. ત્યાં રોગી લેકે જ જઈ શકે છે. મરણ ધમવાળ મjખે જઈ શકતાં નથી. ગીઓ પણ અમુક મર્યા સુધી જ જાય છે તે માટે તો ફરશે પ્રી બની જાય છે : * ગીરીશંકર શિખરને દાવો પણ કહે છે. પવ' અને શિખરેમાં એ ઉંચામાં હે છે. સને ૧૮૪૨માં એટલે ૧૧ વર્ષ પહેલાં સર જોજ એવરેસ્ટ નામના ભગાળે વેતા ત્રિમિતિ નિયમાનુસાર આ શિખરની ઉંચાઇનું માપ ૨૯ ઓગણત્રીસ હજાર ફુટનું કાઢેલું હતું એને નામે ગૌરીશંકરનું નામ એવરેસ્ટ પાડેલ છે. પણ આમાપ બરાબર નથી. ત્યારપછી એક માણસે ૨૯ ૨ ફુટનું આગવું માપ કરાવી " ર૪૧ ફુટ ઉંચાઇ કરાવી છે. આ બધા અનુમાન છે. આ દેવ ભૂમિમાં કોઇ દેડ માથે પહેચી શકે એમ નથી કે સાચું માપ કાઢી શકે એમ નથી. ગસિદ્ધ કેસસિદ્ધ પુણે કે જેની ગતિ ગમે તે લેકમાં જાવા આવવાની છે તે જ માત્ર માં જઈ શકે છે. આ પ્રચંડ ઉગ પેવીનું નામ કરવાના સરખા હિમાલયના શિંખ પાસે ત્રિકોણમિતિ કે ગણિત શાબ કે બીજા સાધનો કુંઠિત થઈ જાય છે. તે લઇ છુટ ઉંચાઇના બાંબુ ઘાટની ખીણમાં જંગલી ગુલાબનાં વન છે ખજુમા ઘાટ અને ચાટ ઘાટ ૧૫૦૦૦ અને ૧૬,૦૦૦ફુટ ઉંચાઈએ આવેલા છે ત્યાં દર વૃક્ષનાં બને છે એના થડને ધરાવો ૨૦ થી ૨૫ ફુટ અને ઉચાઇ થી ૧૭૫ ફુટની હૈયું છે. ભાજપત્રના વૃક્ષનાં પણ વન માં છે તેમ બી ઘણી વનસ્પતિઓ ઉગે છે. ૬૫૦૦ ફુટની ઉંચાઈએ રેગબઈ નામને ખીણ આવે છે ત્યાં એક મઠ છે તેમાં ૩૦૦ થી ૪૦૦ સાધુઓ તથા સાધ્વીઓ રહે છે, હિમાલયમાં સેંકડે તપસ્વીઓ, ઋષિ મુનિઓ, ઋષિ પત્નીઓ સાથે રહે છે, રોગ સાધના અને તપ કરે છે. તેઓનાં દર્શન ભાગ્યશાળીને જ થાય છે. હિમાલયની શોધખેળ માટે ચડવા ઇરછનારાઓએ પ્રથમ મન વચન કમથી પવિત્ર થાવું. રસાયને ઔષધના સેવનથી, કાયા કપની પદ્ધતિ પિતાના શરીરે ઠંડી તડકો વરસાદ રાગથી પરાભવન પામે તેવાં અને સેંકડો વર્ષ જીવી શકે તેવાં બનાવવા જોઈએ. પછી ગાભ્યાસ કરી સિદ્ધ થયા પછી તે મનુષ્ય હિમાલયમાં બધે જઈ શકે છે. આ સ્થિતિ મેળવ્યા પહેલાં હિમાલય માટે પ્રયત્ન કરનારા તમામ નિષ્ફળ જાવાના છે. શિવ-શંકર મહેશ્વર મહાદેવ ઇશાન શંભુ ચંદ્રશેખર ગિરીશ નીલકઇ ત્રિલેચન ૨૮ ઉમાપતિ હર વિશ્વનાથ રસેશ રસેશ્વર વગેરે શિવનાં નામ છે. શંકર ધન પુત્ર સંતાનનાં દેવતા છે. શંકરનો ભક્ત કદી પુત્ર વિનાને કે નિધન હેતું નથી. આયુર્વેદ શોગ વિમાન શસ્ત્ર વિજ્ઞાન શાશ્વ રસાયન શાસ્ત્ર મંત્રતંત્ર શાસ્ત્ર ધાતુવાદ વગેરના આધાતા દેવતા શકર છે. ચારે વેદોમાં સંકરની જ સ્તુતિ કરી છે. રામચંદ્ર શ્રીકૃષ્ણ વગેરે વિષ્ણુના અવતાર રૂપે અવતરેલા અવતારી પુરૂષે શંકરના ભક્ત હતા. મહાભારત રામાયણ અંઢારે પુરા વેદ ઉપનિષદ વગેરેમાં શિવને સતમ મેટા દેવ, દેવોના ઈશ્વર કહી શંકરની સ્તુતિ કરી છે. હિંદુસ્થાનનાં છ લાખ નાનાં મોટાં ગામમાં અપવાદરૂપે ૧ ૫ણ ગામ કે ગામડું નહિ રો * ' !

·- : હોય કે જ્યાં શકરનુ મદિર ન હોય. દરેક મંદિરમાં શંકરનું શિવલિંગ પાવતીની અને ગણેશની પ્રતિ એ પણ હશે સમુચનથી નિકળેલું હળાહળ ઝેર ત્રણે લોકો ના કરત તેને શકર પી ગયા અને જગતને બચાવ્યું, પાર્વતી એ 8 સુવનેશ્વરી છે. અર્ધનારીનટેશ્વર કરન અગના પત્ની છે. તમામ દવાઓ દવાઓ તેની સેવા કરે છે, તે મણિપમાં ચિંતાણિ ગૃહમાં રહે છે ** આ માં હિમાલયમાં પરશુરામનુ પરાક્રમરૂપ હંસઠાર કોચર છે અને બલિરાજાને તાબે કરવા તૈયાર ગયેલા વામન ભગવાનને કાળો પગ આટલી બાબતનો ઉલ્લેખ છે. પરશુરામ એ વિષ્ણુને ૧૬ મે અવતાર હતા. તપસ્વી જમદગ્નિ ઋષિ વિભ" રાજાની કુંવરી રણકાને પરલ તેને મત સુણ વિશ્વ વિશ્વાસ અને છેલો, પરશુરામ એમ પાંચ પુત્રો થયા સહસ્ત્રના વધ માટે ઈદિ દેવતાએ વિષ્ણુ ભગવાનની પ્રાર્થના કરવાથી તે રેણુકામાં પશુરામ રૂપે અવતયો. એની પિતામહી(ડાડી)ની ભુલથી એની મા યાને ચરે ખાવામાં ભૂલ કરી ચરૂ બદલાઈ ગયો તેથી પરશુરામ કૃર કમ કરનારા ક્ષત્રિય સ્વભાવના બ્રાહ્મણ થયા તે પિતાના પિતા પાસે બધા વેદ અને શસ્ત્રવિદ્યા શીખ્યા હતા. રિકા નદીએ નહાવા ગયાં ત્યાં ચિત્રરથ નામના રાજાને જળક્રીડા કરતે જોઈ મેહ પામી તે રાજાની ઇચ્છા કરી પાણીમાં પડી તે સાથે વ્યભિચાર કર્યો વાત જાણી જમદમિએ પોતાના ચાર દિકરાને એની માનું માથું કાપી નાખવા આજ્ઞા કરી. તેઓએ તેમ ન કર્યું એટલે તેઓને શાય આપી મૃગ અને પક્ષીઓ બનાવી દીધા. પછી પરશુરામેં એની માનું માથું કાપી નાખવાની આજ્ઞા કરી તેણે પિતાના વચન પ્રમાણે માતાનું માથું કાપી નાખ્યું જેસિયે પ્રસન્ન થઇ વરદાન માગવાનું કહેતા પિતાની માતા જીવતી થાય અને પોતે માથું કાપ્યું એ વાતનું તેને મરણ ન રહે એવું, તથા પિતાના ભાઈઓ મૃગ પક્ષોમાથી માણુમ બનવાનું યુદ્ધમાંથી નહિ હારવાનું અને હજારો વર્ષનું લાંબું આયુષ્ય માર્યું, પિતાએ તે બધુ આપ્યુ એક વખત આશ્રમમાંથી વાળને હરી જનારા સહસ્ત્રાર્જુનને પરશુરામે હશે, તેથી છે, બી, સાજીના પુત્રો છે. જમદગ્નિને મારી નાખ્યા. પરશુરામ. પિતાના વધી . પામી ૨૧ વખત નક્ષત્રી પૃથ્વી કરી અને ભારરૂપ થયેલા અધમ રાજાઓને માર્યા. દશરથ, જનક કે એવા બીજા ધર્મપરાયણુ પ્રજાપાલ રાજાને બોલાવ્યા નથી ત્યારપછી સીતાને પરણી ગમ જનપુરથી આવતા હતા ત્યારે શકરના ધનુષ્ય ભ ગ રામે કર્યો જાણી રામને જેવા સામા મળ્યા અને રામ મળ્યા પછી પરશુરામ દક્ષિણ દિશા તરફના મહેક પર્વત ઉપર જઈ ઉગ્ર તપ કરવા લાગ્યા આજે પણ તે ઘણાને દર્શન આપે છે પક્ષિઓ પણ ન ઓળ ગી શકે એવા હિમાલયના દુર્ગમ આકાશગામી પતિને બાણથી ભેદી પરશુરામે %િ પાડી માગ કર્યો છે આ દ્વારને માર્ગે, ઉત્તર દિશા માને સરોવર અને કૈલાસ પર્વત તરફ જવાય છે તે પણ આ માગે જ જાય છે તે હંસદાર કે કોચર ધ્ર કહેવાય છે આ દેથી પણ ન થઈ શકે એવું અસાધારણ પરાક્રમ પરશુરામે કરવાથી તેની કીર્તિ આજ સુધી જળવાઈ રહી છે.

·૫૫ 1 3 } વામન અવતાર-કુક્ષેત્રમાં વામન ભગવાનમદિર છે ત્યાં તીર્થયાત્રા કરવા નિકળેલા અર્જુનને શૌનક કવિએ જે હકીક્ત કરી તેને સારા નીચે પ્રમાણે છે. બલિ રાજાએ ઈને સ્વર્ગમાંથી કાઢી મુકો. દેવતાઓને હરાવી ઇંદ્રપદ લઈ લીધું. ત્યારે દક્ષની પુત્રી અદિતિ દેવમાતાએ ઘેર તપ કરી વિષ્ણુને પ્રસન કર્યા, વિષ્ણુએ અદિતિને પેટે જન્મ લઇ અસુરેને સંહાર કરી ઇદ્ધને ફરી, એનું સ્થાન અપાવવાં સ્વીકાર્યું પ્રહલાદને પુત્ર વિરોચન, તેને પુત્ર બલિ ઉગ્ર તપ કરી બ્રહ્મા પાસેથી વરદાન મેળવી તેણે સ્વર્ગ પૃથ્વી પાતાળ એક ગણે લે પિતાના તમામ કર્યા ઈદ અને દેવતાઓ નિરાધાર થઇ ભટકવા લાગ્યા. દેવતાઓની પ્રાર્થનાથી વિષ્ણએ કશ્યપની સ્ત્રી અદિતિને પેટે જન્મ લીધે તે વામન ભગવાન ઘાટમાં ઠીગણ હતા તેને આઠ વર્ષની ઉમરે જોઈ લીધી. બલિરાજા અશ્વમેધ યજ્ઞ કરતો હતો. ત્યાં સ્પતિને આગળ કરી વામન ગયા. ત્યાં શુક્રાચાર્ય, નષિઓ, વિદ્વાન બ્રાહાણું વગેરે હતા. વામન ભગવાને, શાથથી તે બધાને નિરૂત્તર કર્યા હેરાવ્યા. આઠ વર્ષના અને સાવ ઠીંગણા વામનજીના અલૌકિક જ્ઞાનથી આશ્ચર્ય ફેલાયુ બલિરાજા વામનજીને સત્કાર પૂજા પ્રાર્થના કરી, આપ કેણ છે, કયાથી આવે છે, શું જોઈએ છીએ જે જોઈએ તે માગે, એમ કહેતાં શુક્રાચાર્યું અને પ્રહલાદે બલિરાજાને રાજ્ય કે આ વિષ્ણુ ભગવાન તુને છેતરવા અને ઈકને આગ પાછુ અપાવવા આવેલ છે માટે માગે તે આપુતાહિ પણ બલિ રાજા કહે જે માગે તે આપવા હું બોલ્ય છુtમાટે ભને મારે સર્વસ્વ લઈ પણ આપીશ, વામન ભગવાને ૩ ડગલાં પૃથ્વી માગી. બલિરાજ કપ કરી તેના હાથમાં પાણી સુણ્ય તુરત વામને વિરાટ રૂપ ધારણ કર્યું ધીમા પગ, સ્વર્ગમાં મરતક અને સુય ચદ્ર તથા તમામ દેવે એના શરીરમાં જોવામાં આવ્યાખવામને ઇદને સ્વર્ગ' અને પૃથ્વીનું રાજ્ય આપ્યું અને બલિરાજાને પૃથ્વી નીચેનું તલ નામનું પાતાળનું રાજ્ય આપ્યું અને કહ્યું કે ત્યાં તુ અનેક વિલાસ અને વૈભવ ભોગવ્ય. ૧૪ માગ કર અને સુખે રહી આનંદ મનાવ્ય હવેથી ઇશ્વદિ દેવ દેહે કરીશ માં ત્યાં તારૂ દયાધિપસ કાયમ રહેશે બલિરાજા ભગવાનની માઝા માથે ચડાવી પોતાના પરિવાર સાથે સતલ નામના પાતાળમાં જઈ ત્યાં રાજય કરવા લાગ્યા. આ પ્રમાણે, વામન ભગવાનને કાળા પગની ઉપમા વિરાટ સ્વરૂપને અંગે આ કમાં આપી છે श्लोक १२ गत्वा चार्च . આ માં રાવણે કેલાસ પર્વતને ખળભળાવ્યા હતા એ હકીક્ત છે તે રાવણ કે હવે તે ટુંકામાં બતાવશુ તૃણબિંદુ રાજાએ પિતાની ઈડવિડ નામની કન્યા પુલસ્ય ફષિને પરણાવી તેની દીકરી વિશ્રવા થયે વિશ્રવા સ્ત્રી હતી તેમાં મેરી વિવણિીમાં કુબેરને જન્મ થયો તેનું મોટુ શરીર, મેટું માથુ, મેટી ડાઢી એમ વિચિત્ર બેળ શરીર જેમાં પિતાએ કુબેર ખરાબ અારને એવું નામ પડ્યુ પછી તેણે શર ઉપર તપ કરી આ ક્યા વિસ્તારપૂર્વક હરિવશના ભવિષ્ય પર્વના અધ્યાય ૬૪ થી ૭૨ સુધીમાં છે મસ્યપુરાણમાં અખા ૨૪માં છે રામ રાવણની વિસ્તાર કી કયા વાલ્મિકી રામાયણમાં. - - ૧ ·સુંદર શરીર, દીઘઉં મેળવી અલકાપુરીને જ થશે અને શંકરને મિત્ર બન્યોએને ભાઈ રાવણ કુંભકર્ણ વિભીષણ અને પર્ણખા નામની બેન હતી. રવિણ ઘણે વિદ્વાન હો. પણ સ્વભાવે અને મેં અને અધર્મી હતું. તે આગલ્યા જન્મમાં હિરણ્યકશિપુ રૂપે હતું, રાવણે સાઠ હજાર વર્ષ પછી, સ્વર્ગ' એને પાતાળનું, રાજ્ય કર્યું. રેતાયુગ ઉતરતાં દશરથના પુત્ર રામકે તેને વધ કરી પવીને ભાર ઉતાર્યો. રાવણે કૈલાસને ખળભળા. કુબેર પાસે પુષ્પક વિમાન હતું તે આપવાની ના પાડી એટલે કેલાસ પર્વતની તળેટીમાં આવેલી અલકાપુરીને ન્નિભિન્ન કરવા માટે રાવણે 'કિલાસ પર્વતને ઉપાડી પછાડ ભાંગી નાખવા પ્રયત્ન કલે તેવી ધાર પર્વત ખળભળો ગયે હોત પછી કુબેરે તેને પુષ્પક વિમાન આપ્યું. આ હકીક્તનો ઇસારે આ લોકમાં કવિ કરેલ છે. लोक ६३ उत्पश्यामि કિલાસ પર્વત સંગનો છે. આજે પણ માનસરોવરની નૃછકટિબેટની હદમાં કલાસ પર્વતની યાત્રાએ જનારા યાત્રાળુઓકલાસ; પવિતનાં દર્શન નીચેથી કરે છેતે વ ઊગે છે. તેના ઉપર કોઈ ચડી શકતું નથી શિવલિંગના આકારને આ પર્વત છે, તેની જ સામે નદી-પોઠીયાના આકારને વિશાળ પર્વત છે. શંકરના મંદિરમાં શિવલિંગની સામે નંદી પડીઓ રાખવામાં આવે છે, એ રીતનું દશ્ય ત્યાં જોઈ શકાય છે. એટલે સકિ જેલસ ઉપર કાળા રંગનો તું કે દેખાશે એ બતાવતાં બળભદ્રનું દ્રષ્ટાંત એપે છે. કાર : બળભદ્રદેવના પુત્ર હતા અને કર્ણના મોટાભાઈ થાય. તે કાને પણ પળા, 'ધોળા હતા તેને વાંદળી કે કાળાં શપહેરવાશે તે ઘા રંગના બંળભદ્રકાળી લુગડ પહેરવાથી જેવા દેખાતા તુ ધોળા રંગના કલાસ પર્વત ઉપર દેખાશ એમ કહે છે જોક: સંરત્ર' ફિલ્વા, આ ક્યાંગશર પિતાનાં પની પાર્વતીને લયા નિચા ભાગમાં હોય છે આપે છે તેમ જણાવ્યું છે. એ કાર વતી કોણ છે તે ટુંકામાં લખું છું. ભરતખંડમાં ગામેગામ શંકરનું મંદિર હોય છે અને તેમાં શિવલિંગ નંદી પાર્વતી અને અંકરના પુત્ર ગણપતિની મૂર્તિ પૂજાય છે. એક વાને ઘળા છે અને તેની ઉંમર કિશોર અવસ્થા જેવા હમેશાં રહે છે. તે મસ્તકમાં અને શરીરે વિભૂતિ અને રુદ્રાક્ષની માળા તથા સર્પનાં આભૂષણ પહેરે છે. હિંદના વેલ ઉપનિષદ વિ. શાસ્ત્રોમાં શંકરની ઉપાસના મુખ્ય વર્ણવી છે. તેમાં હિંદની કિડની પ્રજા. તેની ભક્તિ કરે છે અને ઘેરઘેર શિવલિંગની પૂજા થાય છે. શિવપુરાણ, મહાભારત તથા અઢાર પુરાણમાં, શકરના ચરિત્રનું વર્ણન છે. એ શંકર તેની પત્ની પવિતા સાથે કલાસમાં રહે છે અને કેલાસની આસપાસ હિમાલયમાં કરે છે. ઉંચા નીચા પ્રદેશમાં પાર્વતીને પોતાના હાથનો ટેકો આપી ચડાવ ઉતારે છે. પિતાની સ્ત્રીને હું નીચેથી તથા વાહનમાંથી ચડવા ઉતારવા વખતે હાથ કે પુરૂષ આપ એ હાલમાં શિષ્ટતા ગણાય છે પણ પૂર્વકાળથી તે પ્રણાલિકા આમાં પણ ચાલી આવે છે. કાશે પુરાણોમાં રાજાઓ કે બીજા પિતાની જોને વાહનમાંથી ઉતારતાં હાથને આપ્યાના પલા ઘણાં પ્રાચીન રહાસમ મળે છે. :

·પ૭ श्लोक ६६ हेमाम्भोज આ કમાં માનસરોવરનો ઉલ્લેખ છે. તે કેલાસ પર્વતની નજીક છે કલાસ માનસરોવરની જાત્રા યાત્રાળુઓ જાય છે. પુરાણોમાં વર્ણન છે કે દેવતાઓની સ્ત્રિઓ તથા બીજી દેવીઓ માનસરોવરમાં નહાવા હમેશા આવે છે ત્યાં સોનાના રંગની કમળ અને હસો રહે છે, પણ જાત્રાળુઓ એવું કાંઈ દેખતા નથી. ગ ધમાદન પર્વત સુધી પાંડે ગયા હતા તેની ઉપર કુબેરની અલકાપુરી છે એટલે કેલા ગધમાદન અલકાપુરી માનસરોવર એ બધાં નજીક નજીક છે. હાલમાં કૈલાસ માનસરોવર કહેવામાં આવે છે તે એ જ છે કે બીજા હશે આવી શકે થાય છે. મહાભારતમાં લખ્યું છે કે કૈલાસ પર્વત કથી કપાવી ન શકાય એ, પક્ષો વિદ્યાધર, ગધર્વો જેની તળેટીમાં રહે છે, હમેશાં ફળ ખુથી શોભતો અને નેત્રને આનંદ આપનાર છે તેને રાવણે કપાળે હતો તેમ સોનાનાં કમળવા માનસરોવર પણ રાવણે ડાળ નાખ્યું હતુ, આ માનસરોવર બ્રહ્મા મનમાં નિશ્ચય કરીને બધુ હતુ તેથી તે માનસરોવર કહેવાણ તે સરમાંથી નિકળેલી નદી સયૂ કહેવાનું જે અયોધ્યાને પાદર વહે છે. श्लोक ७१ यस्यां यक्षा: અલકાપુરીમાં રહેલા કલ્પવૃક્ષોને અહી ઉખ છે આ વૃક્ષ સમુદ્ર મંથન કરતાં નિકળ્યું હતું તે સ્વર્ગમાં અને અલકાપુરીમાં છે. આ વૃક્ષો કપાત સુધી નાશ પામતા નથી. આની પાસે જઈને જે વસ્તુની ઇચ્છા કરે તે મળે છેઆ વૃક્ષ સ્વર્ગમાં ઇદના નદનવનમાં છે આનાં પારિજાત મદાર વગેરે નામ છે આને લગતી એક રસિક કથા શ્રીકૃષ્ણના જીવન પ્રસંગમાં બની છે. હરિવંશ એ મહાભારતનો એક ભાગ છે તેમાં શ્રીકૃષ્ણનું જીવનચરિત્ર બહુ સુંદર વર્ણવ્યુ છે આ ગ્રન્યના ૨ જ વિષ્ણુપર્વના ૬૪ થી ૭૬ સુધીના ૧૩ અધ્યાયમાં આ કલ્પવૃક્ષને સ્વર્ગમાંથી દ્વારકામાં શ્રીકૃણ લઈ આવ્યા તેને લગતી કથા છે તેને ટુક સાર નીચે પ્રમાણે છે દ્વારકા ગિરનારની તળેટીથી માંડી વેરાવળ દીવના દરિયા સુધીના વિસ્તારવાળી હતી ગિરનારને વિતક પર્વત પણ કહેતા. શ્રીકૃષ્ણના અનેક મહેલે ગિરનાર પર હતા ત્યા તે ઘણુ રહેતા, ઉસવ ઉજવતા મૃગષા કરતા એકવાર શ્રીકૃષ્ણના મેટ પટરાણી રુકિમણીજી ઉપવાસનાં પારણાની ઉજાણ કરી તે વખતે શ્રીકૃષ્ણની બીજી સ્ત્રીઓ બ્રાહ્મણે સગા સ્નેહી હજારે કુટુંબીઓ સાથે ગિરનાર ઉપર મેરે ઉસવ કર્યો. રૂકમણી અને શ્રીકૃષ્ણ બેઠા હતાં ત્યાં નારદ આવ્યા શ્રીકૃષ્ણ તેની પૂજા કરી. નારદે કલ્પવૃક્ષનું ફુલ શ્રીકૃષ્ણને આપ્યું, શ્રી કિમણીને દીધું તેણે તે પિતાના મસ્તકે ચડાળુ નારદે કહ્યું કે કિમણી, આ પુey તમારા વતની ઉજવણીના અન રૂપે સ્વર્ગમાંથી લાગે છુ. આ એક વર્ષથી વધુ સમય સુધી કરમાતું નથી અને પ્રભાવ એ છે કે તમે જે સુગધી વસ્તુની કે સુધી કુપોની ઇરછા* કરશે તે મળશે જે જે ઠડા કે ગરમ પીવાના મરજી પડે તે રસ મળશે. સૌભાગ્ય વધશે આ પુષ્પ હમેશાં પાસે રાખવાથી ભુખ તરસ સાનિ કે વૃદ્ધાવસ્થા આવતી નથી. વિવિધ પકારના સંગીતના સ્વરે સાંભળવાની કરણ થાશે ત્યારે સાંભળી ·શકશે પિતાના કોઈપણું ન રથ તમે પુરા કરી શકશે એક વરસ પુરૂ થયે આ પુલ તેના મૂળસ્થાને ચાલ્યું જાશે આ પુષ્પને માતા પાર્વતી તથા ઇંદ્રાણી, દેવમાતા, સાવિત્રી, લક્ષ્મી, દેવતાની સ્ત્રીઓ તથા દેવતાઓ હમેશા ધારણ કરે છે આ વાત ચાલતી હતી ત્યારે સત્યભામાની બાતમીદાર સ્ત્રી બધુ સ ભળી સત્યભામાને બધી પુષ્પની વાત કહી. સત્યભામા એ સાભળી ખુબ સે ભરાઈ વેળા લુગડાં પેરી રીસાવાના ઓરડામાં ગયા રુકિમણ પાસે બેઠેલા શ્રીકૃષ્ણ આ વાત સમજી ગયા હતા, કિમણી નારદ વાત કરતા હતા તેને જરા કામ છે હમણું આવું એમ કહી નારદની સેવામાં પ્રદ્યુમ્નને રાખી ઉતાવળા સત્યભામાને મહેને ગયા તે વીશાળ મહેલ વિશ્વકર્માયે બાધેતે હસ્તે શ્રીકૃષ્ણ બીતા બીતા છાનામાના સત્યભામાની પાછળ જઈ ઉભા રહ્યા સત્યભામાએ આભૂષણે ફેકી દઈને ઘેાળ લુગડા પેરીને, પહેરેલી પુષ્પની માળા ચોળી નાખીને બે હાથ વચ્ચે મુખ રાખી વાંહે વાળી રેતા નિસાસા નાખતા બેઠા હતાં કલ્પવૃક્ષનું પુષ્પ હાથમાં લીધેનુ તેથી શ્રીકૃષ્ણનું શરીર સુગધયા થઈ ગયુ હતુ. સત્યભામાયે આવી ઉત્તમ સુગધ કયાંથી આવે છે એ માટે ચાર જેતા શ્રીકૃષ્ણને પાછળ દીઠા નારદે આપેલા કુલની શ્રીકૃષ્ણ સાથે આની સુગધ છે એ જાણી વધુ પ્રયણકેપ થયે આમાંથી આંસુની ધારા ચાલવા લાગી શ્રીકૃષ્ણ બથમા લઈ પિતાને હાથેથી આસુવાળું મુખ લુઈ નાખી પોતે જાણતા હતા છતાં પુછવા લાગ્યા કહેવા લાગ્યા હે સુષ શા માટે રૂ છો ? ચ દના સરખુ તમારૂ મુખ રોશથી શા માટે ઘેરાઈ ગયું છે ? શા માટે કેસરી સોનેરી વસ્ત્ર ફેકી ઈ આ વિધવા પરવા લાયક છેળા લુગડા પેરી બેઠા છે ? આથી મને દુઃખ થાય છે હુ દરેક રીતે તમારે આધીન થઈ વરતુ છુ તમારા જેટલું હેત મને બીજી ઓ ઉપર નથી છતા શે અ દર્યું છે ? આમ ઘણું છું પણ રેતા અટક્યા નહી એટલે પિતાના સોગન આયા એટલે સત્યભામાએ કહ્યું, હુ માનતી હતી કે તમે મારાજ છે પણ તમે ઉપરથી ઢગ કરી મને ભેળીને ઠગે છે. મેં જાણ્યું કે તમે મારે મોઢ મીઠું નીતુ બેને છો પણ તમારે નેહ બીજી ઉપર છે મને રજા આપો એટલે હું તપ કરવા ચાલતી થાણું મને અભિમાન હતુ કે બધી સ્ત્રી કરતા મારા પર તમારા વધુ સ્નેહ છે પણ હવે હું હાંસી પાત્ર ઠરી નારદે આપેલ કલ્પવૃક્ષનું ફુલ તમે તમારી વહાલીને આપ્યું, હું યાદ આવી એ તમારી વહાલીનાં નારદ વખાણ કર્યા તમે મને પ્રણય રસ આપી હવે સતાપ આપે છે મને સ્વનામાં પણ નેતું તે મે સાંભળ્યું હવે માન વિના હું જીવવા દાક્તી નથી કે શું પાપ કર્યો હશે કે હું તમારી વહાલી હતી તે અપ્રિય થઈ ગઈ જે સમુદ્રમાં તમારી સાથે કડા કરી છે તે સમુન્ને હવે હુ કયે મે જોઈ શકું “ તારા જેવી મને એકે આ વહાલી નથી” આવા તમારા વેણ ધ્યા ગયાં? તમે કરી ધુતારા છો એ મે આજ જાણ્ય આ રીતે સત્યભામાએ ઘણું કહ્યું ત્યારે શ્રીકૃષ્ણ કહે છે પ્રાણેશ્વરી તમારે રાશ ઉતારે હું તમારે જ છુ એમ જાણે કલ્પવૃક્ષનું પુષ્પ નારદે મને રાજી કરવા કિમણીને આપવા માટે મને દીધેલું છતાં મારે આ એક અપરાધ માદ કરો તમારે કલ્પવૃક્ષના ફુલની ઇરછા છે તે તેને બદલે સ્વર્ગમાંથી આખું કલ્પવૃક્ષ લઈ આવી તમારા આંગણામાં રોપી આ સાંભળી સત્યભામાં રાજીરાજી થઈ ગયાં ·जलाशयात्सर्गतत्त्व मा स्तमा दोधिका पुष्करिणी, तडाग, द्रोणा, वापी વગેરે જળાશનાં લક્ષણો આપ્યાં છે. તેમાં ઘાપીનું લક્ષણ આપતાં જણાવે છે કે તુ કિવિરાdદરતાપૂનામાં સન્નતાત્તાજૂના વાવ એટલે ચારે દિશાપે ૧૩૦ હાથથી ઓછી નહિ એવી અને સેળ હજાર હાથથી વધુ લાંબી પાળી નહિ. એવી જે બનાવવામાં આવે તે પાણી કે તળાવડી કહેવાય છે.? श्लोक ८५ रक्ताशोक આ દમાં અશક બકુલ વગેરે વૃક્ષે દોહદ-ગભાધાનદશા વખતે પિતાની સ્ત્રીના ડાબા પગની પાની અને મદિરાને ગળે ઘંટવાની ઇચ્છા કરે છે એમ તથા વણમાં છવ, છા શક્તિ, સુખદુઃખ, હર્ષ શેનું જ્ઞાન હોય છે. ખાદ્યપેયાદિ વસ્તુ અને સ્પર્શદિથી તેને વિવિધ ભાવ ઉત્પન્ન થાય છે એમ આ લેક કહે છે. આધુનિક વૃક્ષો વનસ્પતિઓને સુખદુ ખનું જ્ઞાન થાય છે એવી શોધ કર્યાને ગવ પે છે. શ્રી જગદીશચંદ્ર બોઝ વિગેરે તેના અધ્વર્યું છે. પરંતુ એ શોધ બે હજાર વર્ષ પહેલાં અસ્તિત્વ ધરાવતી હતી અને તે વખતના વિદ્વાને આ હકીકત જાણતા હતા એ ભરતખંડના અનેક શાઓ પુરાણે ઈતિહાસ વગેરે વાંચનારા જાણે છે. દાહર-ગભાવસ્થા વખતે સ્ત્રીઓને અનેક ચીજ ખાવા પીવા પહેરવા એદવાની વિવિધ પ્રકારની ચીજ વસ્તુની ઇચ્છા થાય છે, તેમ વૃક્ષને પણ ગર્ભાવસ્થા વખતે જુદીજુદી જાતની ઈચ્છા થાય છે તે મળે તે હે ઘણું મોટા પ્રમાણમાં ફળફુલ આપે છે. શાસ્ત્રમાં લખ્યું છે કે પ્રિયંસ (ઘઉ) ઓના સ્પર્શની, લસરી સ્ત્રીને મોઢાના મદિરાને ગળે ટવાની, અશોક સ્ત્રીના ડાબા પગની પાટુ વાગવાની, તિલક વૃક્ષ સ્ત્રીઓએ મદહાસ્ય સાથે સામે જોવાની, કુરબક આલિંગન આપવાની, કલ્પવૃક્ષ મશ્કરીનાં સંગારનાં વચનની, ચંપે સારી મદ હસવાની, અબે સ્ત્રીના મેઢાની $કે મારવાની, રૂદ્રાક્ષનું વૃક્ષ ગીત ગાવાની, કર સામે નાચવાની એમ જુદાં જુદાં ક્ષે ગર્ભાવસ્થા વખતે જુદીજુદી છા કરે છે અને તે આપવાથી તેને વૃક્ષે પ્રસન્ન થઈ પુષ્કળ ફળફુલ આપે છે श्लोक १०७ इत्याख्याते આ લેકમાં સીતાને રાવણ ઉપાડી ગયા પછી મને સંદેશો લઈ લંકામાં ગયેલા હનુમાનનું કછત આપતાં કહે છે કે સીતાપે ઉચું મુખ કરી જેમ હનુમાનને સદે સાંભળે હતો તેમ મારી આ તારે સંદેશો ઉચું મુખ કરી સાંભળશે. આ વાલ્મિકી રામાયણને આ એક પ્રસંગ છે. આ પ્રખ્ય ૨૪૦૦૦ ચોવીશ હજાર ને પગે રસિક સંસાર બહાર રાજારણ વગેરે માટે બેધદાયક છે. આ પ્રવનાં દુનિયાની દરેક ભાષામાં ભાષાંતર થયા છે. આ અન્ય ઉપરથી ઘણી રામાયણ અને ઘણાં સંસ્કૃત કાવ્ય નાટો રચામાં છે. માગી રામ કથા કે સાચે રામને પ્રતિહાસ વાલ્મિકી રામાયણમાં જ છે. ભરતખંડના ૩પ કરોડ માણસે રામકથાથી જમા હેપ છે સિંહના કિ ગામમાં ગામ વચ્ચે રામને રે હાય છે, તેમાં રામ લક્ષમણ સીતાની મતિની પૂજા થાય છે. બાબા માને તે વિસ્તા, જામના આગેવાનને એના થવાનું તથા બહારના ·વટેમારું લેકોને ઉતરવાનું તે સ્થાન ગણાય છે હનુમાન રામને સંદેશો લઈને ગયા તેને લગતી રસિક અને વિસ્તારવાળી કથા આ ગ્રન્થના કિષ્ઠિધાકાંડ અને કુદર કાંડમાં છે, અને લગતી એકદમ ટુકી હકીક્ત આપવામાં આવે તે પણ ૧૫-૨૦ પાના થઈ જાય તેથી લાચારીયે આ નાની પડીમાં તે આપી શકી નથી દરેક માણસે રામાયણ અને તેમને આ પ્રસ ગ વાચો જોઈએ વાગ્યા પછી દરેકને એમ થશે કે આ ન વાંચ્યું હતું તે આપણા જીવન વ્યર્થ હતા. મેઘદૂતના લેક ૧લા માં લખેલી ટુ હક્તિ પ્રમાણે પિતાના વચનને માન્ય કરી રામ લક્ષમણ સીતા ૧૪ વર્ષના વનવાસે નીકળ્યા ગુહ રાજાની મદદથી ગંગા નદી ઉતરી ભારાજ મુનિના આશ્રમે થઈ ચિત્રકૂટ પર્વત ઉપર આવી ત્યાં રહ્યા તે દરમ્યાન રામના ભાઇભરત શનુા તેની માતાઓ પ્રધાન અને હજારો પ્રજાજનો રામને પાછા ગયેખા તૈડી જવા આવ્યા પણ વનવાસનું ૧૪ વર્ષ પુરા થયા પહેલા પોતે પાછા ફરવાને અરવીર કે બધા ગયા પછી એકાદ મહિનામાં ચિત્રકૂટ છોડયુ પછી અત્રિ મુનિના આશ્રમ વગેરે રથ ફરી નાસિક ચશ્વર પાસે પચવટીમાં આશ્રમ બાંધી રહ્યા હતા તે જનરથાન- દંડકારણ્ય કહેવાતુ હતુ ત્યાંના વસવાટ દરમ્યાન વનમ સને ૧૩ વરસ પુરાં થવા આવ્યાં તે અરસામા રાવણની બેન સુર્પણખા રાક્ષસીયે સદર સ્ત્રીનું રૂપ લઈ રામને પરણવા માગણી કરી લક્ષ્મણે તેના ના કાન કાપી નાખ્યાં. ખર દૂષણ ત્રિશિરે નામના ત્યાં વસતા પિતાના ભાઈ પાસે ગઈ તેઓ રામને મારવા આવ્યા રામે ૧૪૦૦૦ ચૌદ હજાર રાક્ષસો સાથે ત્રણેને મારી નાખ્યા પછી અકિંચન રાક્ષસ અને શપ ણખા પિતાના ભાઈ રાવણ પગે લકામાં આવી ત્યાં સીતાના રૂપના વખાણ અને રામે જનસ્થાનમા રાક્ષસને કર સ હાર વર્ણ રાવણના આગ્રહ અને ધમકીથી તેને માર મારીચ સોનાને મૃગ થઈ રામના આશ્રમની આજુબાજુ ફરવા લાગ્યો સીતાએ તે મૃગને મારી તેનું ચામડુ આસન માટે લાવવા હઠ પકડી, રામ મૃગને મારવા ગયા મરતી વખતે રાક્ષસે રામ જે રવર કરી બચાવવાને પિકાર લમણને પરાણે સીતાએ પાછળ મેહત્યા પાછળથી રાવણ બ્રાહ્મણનું રૂપ લઈ સીતા પાસે આવ્યો તે બ્રાહ્મણ જાણી આસન આપી સત્કાર કર્યો. પુછવાથી પોતાની ઓળખાણ સીતાયે આપી રાવણે પોતાનું સ્વરૂપે પ્રગટ કરી, આકાશ ગામી રથમાં બેસી પોતાના ખોળામાં સીતાને બેસારી ચાલો ચણે રસ્તામાં સીતાએ બહુ પોકાર કર્યો રૂદન કર્યું તે સાંભળી જટાયુ પક્ષી રાવણ સાથે ભય કર યુદ્ધ કર્યું તેની પ િરાવણે કાપી નાખી ચાલતો થયે રસ્તામાં પોતાનું વસ્ત્ર અને આભૂષણે મધ્યમૂક પર્વત ઉપર સુગ્રીવ હનુમાન વગેરે બેઠા હતા તેના પર સીતા ફે માં લકામા આવી રવ અરોક વાટિકામાં સીતાને રાખ્યા રામ આશ્રમમાં આવે ત્યાં સીતાને જોયા નહી, ઘણુ રૂદન કર્યું આગળ ચાલ્યા ત્યાં જટાયુએ રાવણ સીતાને લઈ ગયાની વાત કરી તે મરણ પામ્યો ત્યાથી આગળ ચાલી બંધ નામના રાક્ષસને હણું શબરી નામની તપસ્વી બાઈ પાસે આવ્યા તે સ્વર્ગ ગઈ કાંથી ૫૫ સરવરે આવ્યા સુપ્રીવ સાથે મિત્રાચારી થઈ. ઓવના ભાઇ વાળીને રમે બાવળામામાં માર્યો અને જમવાને વાદીએ બેસામે, મતક માસમાં શમીર મા વાઈ અને ધીમે ધી માં દિશામાં સીતાની તપાR૫ માજ, સિરિઝ જનજાન s ·અંગદ વગેરેને કલ્યાતેઓ બધે ગોત્યાં પણ સીતા મળ્યાં નહીં ત્યાં ઋષિબિલ નામનું ય૩ જેવું તેમાં પિઠા અને સામે પાર જોયા બહાર નીકળવા. ત્યાં સ્વર્ગ જેવા મહેલે અને બગીચા જોયા. ત્યાં સ્વયંપ્રભા નામની તાપસી રહેતી હતી. તેને બધી વાત કરી તેણે તપના પ્રભાવથી બધાને દક્ષિણ તરફના કયા કાઠે મુકી દીધા અને સીતાને મેળવવાની આશીવાદ આપ્યા. ત્યાં જટાયુના ભાઈ સંપાતિ સાથે મેળાપ થશે તેણે રાવણની લંકા નગરી ૪૦૦ જોજન દરીયાની પેલે પાર હોવાની વાત કરી, પછી હનુમાન તે દરિયે ઓળંગી ગયા, રસ્તામાં સુરક્ષા અને સિંહિકા રાક્ષસીઓને મારી લંકામાં ગયા. ત્યાં લંકા નામની નગરની રક્ષક રાક્ષસીને મારી આખી લંકામાં ફરી સીતાની તપાસ કરી અર્ધા જન પિળાં અને ૧ જન લાબાં રાવણના વિવિધ વૈભવ વિલાસ પણ રાજમહેલમાં કર્યા પણ સીતાને જોયાં, નહિ. પછી દિલાપર ચડ્યા પાછળ એક મેટો બગીચે અશોક વાટિકા દીઠી. તેના એક મેટા ઝાડ નીચે સીતા બેઠા હતાં. સીતાને લકામાં લઈ આવ્યા ૧૦ મહિના થઈ ગયા હતા. હનુમાન છાની રીતે સીતા હતી તે જગ્યાએ આવી એકદમ નાનું રૂપ લઈ ઝાડપર બેસી ચેષ્ટા જોવા લાગ્યા કે આજ સીતા છે કે ત્યાં રાવણ આ તેણે અનેક પ્રકારે સમજાખ્યાં બીવરાવ્યા અનેક ઉપાર્યા પણ રતાયે તેને તિરસ્કાર કર્યો. આમ ઘણી વખત આવી સમજાવવા છતાં સીતાં માન્યા નહી તેથી આ છેલ્લી વખતે રાવણે બે મહિનાની મુદત આપી કે જે તે દરમ્યાન નહિ સમજે તે તમારા વધ કરવામાં આવશે. આ બધુ હનુમાને સાંભળ્યું તેથી અને ત્રિજટા વગેરે રાક્ષરીઓ સાથેની વાતચીત ઉપરથી હનુમાનને ખાત્રી થઈ કે આ સીતા છે. રાવણ ગયા પછી સીતા બગીચામાંનાં ડુંગરપર ચડી ત્યાં હનુમાન ગયા હનુમાનને થયું કે હવે ને આજે હુ રામને સંદેશો નહી આપું તે સીતા આપધાત કરશે. પછી ઝાડપર બેઠાં બેઠાં મનુષ્યની વાણુંમાં મનુષ્યની ભાષામાં દત્ય રાજાથી માંડી પિતે લંકામાં શેધ કરવા આવ્યા સુધીનું વૃતાંત કહી સંભળાવ્યું. તેથી સીતાને આશ્ચર્ય થયું તેણે પ્રથમ તો માન્યું કે આ રસી માયા હશે પછી હનુમાનને મળવાથી અને રામે આપેલી એમના નામની વીટી દેવાથી ખાત્રી થઈ. પછી રાવણને મળી લિકાને બાળી. ; સીતાને સંદેશો લઈ હનુમાન દરીઓ ઓળંગી પેલે પાર જઈ અંગદ વગેરેને બધી વાત કહી તે રામ પાસે ગયા. સીતાનો સંદેશો આપ. પછી લશ્કર સાથે દરીયા કઠિ પાવ્યા. ત્યાં રામેશ્વરની સ્થાપના કરી દરીયાપર પાળ બાંધી લંકામાં ગયા. ત્યાં ભયંકર યુદ્ધ રાવણ સાથે થયું અને રાવણને તેના પરિવાર સાથે મારી તેના ભાઈ વિભીષણને ગાદીએ બેસારી રામ સીતાને લઈ પુષ્પક વિમાનમાં અધ્યા આવ્યા. આ રીતે સીતાને રામને સારો દેવા હનુમાન આવ્યા હતા, તે વખતે સીતાએ જે ગાતુરતાથી ઉચું મુખ કરી હનુમાનને મેથી અમને સો સાંભળ્યું હતું તેમ પોતાની સ્ત્રી મેન સર સાંભળો એમ કવિએ કહેલ છે. • - ૧ વીસ હજાર ની વાલ્મિકી ઋષિએ રચેલી રામાયણમાં રામનું આ આક્ત રસિક સંસારના કર કોટીના મનુને ધ લેવા યોગ્ય છે. એ કથાને આ સાર છે:

·~~ છે - श्लोक ११२ धारासित આ માં પંચમાણ એટલે કામદેવ વર્ષાઋતુને પ્રારંભ થતા પિતાને કે હેરાન કરતા હશે એમ પિતાની સ્ત્રી પ્રત્યે પ્રશ્ન કરતા યક્ષ કહે છે. કામદેવે એ સ્ત્રી પુરૂષ વચ્ચે પ્રેમનું બંધન કરનારે દેવ છે કદમાં કામને પ્રેમનો વિતા કહેલ છે અથર્વવેદમાં કામની સ્તુતિનું સત છે કામદેવ એ સૃષ્ટિમાં પ્રથમ ઉત્પન થયે છે તેની બરોબરી દેવ પિતર અને મનુષ્યો કોઈ કરી શકતું નથી. શ્રદ્ધાને પેટે ધમથી ઉત્પન્ન થયેનો પુત્ર કામ છે એમ તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણમાં કહેલ છે. કામની આ તી છે શિવના મનમાં પાર્વતી ઉપર કામ વિકાર ઉત્પન્ન કરવાથી શિવે ત્રીજું નેત્ર ઉઘાડી કામને બાળી નાખે શ્રીકૃષ્ણનાં પત્ની થી રૂકમણીને પેટે અવતરેલા પ્રદ્યુમ્ન એ કામદેવને અવતાર હતા પશુનો દિકર અનિરૂદ્ધ જે બાણાસુરની દિકરી ઉષાને પર હતા. કામદેવનું વર્ણન પુરાણે અને કાવ્યોમાં ઘણુ સદર રીતે કરેલ છે કામ અપ્સરાઓને રાજા છે કામનું વાહન કેયલ અથવા પિપટ અને તેની ધજામા મકર-ઘરમનુ ચિત્ર છે. સવ સૃષ્ટિનાં પ્રાણિમાત્રમાં કામ વિકાર ઉત્પન્ન કરવાનું તેનું કામ છે + + ચત્ર સુદી ૧૨ બારસ એ કામદેવના વ્રતની તિયિ છે, તેને મદન દ્વાદશી કહે છે શેરડીના ૪ સtઠાનો માંડવી બધી રૂપેરી કે રેશમી ધોળુ લુગડુ તેનાપર ઓઢાડી વચમાં બાદ મુઠી તેનાપર ચેખાના સાથીઓ ઉપર માટીને કે ત્રાબાને ઘડે મુકી તેમાં ચોખા તથા જુદી જુદી જાતનાં ફળ તથા રૂપાનાણુ નાખી તેના પર ૫ ચપલ્લવ અને અબાને મેર મુકી તેનાપર ત્રભાણુ મુકી તેના પર કેળનું પાન પાથરી કામદેવની સેનાની મૂર્તિ અને તેની કાબીર રફટિકની રતિની મૂર્તિ મુકી ઘડાને ઘેલુ રેશમી ૫ ઓઢાડી તેની પૂજા કરવી પ્રથમ ગોળને પાણીએ નવરાવી પછી સારે પાણીએ નવરાવી કેરી કરી સફેદ ચંદન ચડાવી ચોખા તલ ળાં ફૂલથી પૂજા કરવી ચહ્ન પુષ્પ ધૂપ દીપ કરી સાકર નાળીયેર કેળાનું નિવેદ ધરવું ક્ષિણ મુક માત્રથી પૂજા કરવી તેની સંપૂર્ણ વિધિ મત્સ્યપુરાણ અધ્યાય ૭ માં અને વિથિતત્વમાં છે આ વ્રત કરવાથી મનુષ્યને મો પુત્ર પૌત્ર ધન અશ્વ આરોગ્યનું સુખ મળે છે, श्लोक ११३ त्वामालिख्य ૨૦૦૦ વરસ પહેલાં ચિત્ર કળા એટલી બધી ખીલેલી હતી કે સામાન્ય પ્રજાજને પણ હાથેથી પિતાના ને પિતાના સ્નેહીઓના ચિત્ર આળખી શકતા. ૫૦૦૦ વરસ પહેલાં થયેલા શ્રી કૃષ્ણના પૌત્ર અનિરૂદ્ધનાં લગ્ન બાણાસુરની દીકરી ઉષા સાથે થયા તે પહેલાં ઉષાની પ્રિય સખી ચિત્રલેખાએ ભરતખંડના અનેક રાજાઓના ચિ તેને ઓળખી ખાડ્યાં હતાં જ્યારે અનિરુદ્ધનું ચિત્ર દેખાડવામાં આવ્યું ત્યારે પિતે સ્વમામાં મળેલ અનિરુદ્ધમે તેણે ઓળખી કાઢ્યો ને તેની સાથે લમ કરવાનો નિશ્ચય કર્યો હતો આવા બીજા પણ અતિહાસિક દાખલા ઘણા છે આ લેકમાં યક્ષે અથવા કાલિદાસે પિતાની સ્ત્રીનું ચિત્ર આળખ્યું હતું અને પિતાનું ચિત્ર આળખવાની તૈયારીમાં હતા ત્યાં આંખમાં આંસુ ભરાઈ જાવાથી આળખી શકયા નહી એમ આ લેખક કહે છે * ·श्लोक ११८ शापान्तो मे આ લેખમાં કહે છે કે વિષ્ણુ ભગવાન શેષનાગની પથારીમાં સુતા છે ત્યાંથી ઊઠશે ત્યારે આપણે ભેળા થા. એટને કાર્તક સુદી ૧૨ ને દિવસે વિણ ઉઠે છે તે પ્રબોધિની એકાદશી કહેવાય છે અશાહ શુદી ૧૧ને દિવસે ક્ષીર સમુદ્રમાં શેષનાગની પથરીમાં વિષ્ણુ સુવે છે તેને દેવ રાયની એકાદશી કહે છે આ ચાર મહીના ચાતુર્માસ્ય કહેવાય છે આ સમયમાં બ્રાહ્મણે સત સાધુ સંન્યાસીઓ કથાકાર એક સ્થળે રહે છે. આ માસ ના ૪ મહિનામાં પ્રજાજનોને કામકાજ ઓછુ હોય છે ખેતીવાડીનું કામ કરનારને ૮ મહિનામાં ૧ દિવસની પણ પુરસદ મળતી નથી. તેઓ નહાવુ ધોવું પાઠ પૂજા બત કથા શ્રવણ વગેરે આ ચાતુર્માસમાં કરી શકે છે આઠ મહિના ખેતીવાડી વિગેરે ધધામાં મહેનત મજુરીનાં કામ કરનારાઓને વિસામાન અને નવગણના આ સમયમાં બ્રાહ્મણે કથાકારો સાધુ સત ચાતુર્માસમાં એક સ્થળે રહી કથા વાર્તા ઉપર પ્રવચન હરિકથા કરી પ્રજાને ધમને માગે રે છે, ગ્રામ્ય પ્રજાજમાં ધાર્મિક જ્ઞાન આપવાને અને ધાર્મિક સંસ્કાર જાળવી રાખવાને હજારો વર્ષથી ચા આવતે આ કમ કષિમુનિઓએ કેવી ઉત્તમ રીતે નક્કી કર્યો છે એ જાણી આશ્ચર્ય થાય છે હિદના મેટે ભાગે અભણ ગ્રામ્ય જીવન ગાળતા કરડે સ્ત્રી પુરુષ બાળમાં હિંદુ ધર્મના સંસ્મરે હજારો વર્ષથી જળવાઈ રહ્યા છે અને ધામિક એતિહાસિક ત જીવનમાં ગુ થાઈ ગયાં છે તેનું કારણ આ છે. પરંતુ જડવાદ ફેલાતો જાય છે તેમ આ પ્રણાલિકા ઓછી થતી જાય છે આગેવાને આચાર્યો વિદ્વાન બ્રાહણે ધર્મસ્થાનોએ પ્રજામાં ઉંચા ધાર્મિક સંસ્કાર રૂઢ કરવા, બાળ પ્રજામાં પ્રાચીન ઈતિહાસના સ આર દાખલ કરવા, ધાર્મિક જીવન ઘડવા અને પ્રજામાં નાસ્તિકવાદ ઘર ન કરે એ માટે ગામોગામ પરંપરાથી ચા આવતા શાસ્ત્રને લાભ આ રીતે પ્રજા ચાતુર્માસમ. ચે તેવી વ્યવસ્થા કરવી જોઇએ. શ્રી ભુવનેશ્વરી પીઠની વિકાસ એજનામાં આ પણ એક નક્કી થયેનો વિભાગ છે. શાસ્ત્રમાં લખ્યું છે કે पार्षिकांश्चतुरो मासान्याइये केनचिन्नर ग्रसेन नाचेदाप्नोति किल्यिप परसरोद्यं ॥१॥ पामिविविधाभिश्च प्रतनानाविधैर्जनाः ॥ चातुर्मास्यं चाइयेयु निदानोपवासत: અતિ ચાતુર્માસમાં દરેકે કે એક કત પાળવું જોઈએ બ્રહ્મચર્ય પાળવાનું, સત્ય બોલવાનું, ધારણું પારણું કરવાનું, પવિત્રપણે રહેવાનું, માસ નહિ ખાવાનું, એટાણાં કરવાનું આવા વ્રત લેવાય છે. મહાભારત, વાલ્મિકી રામાયણ, ભાગવત, દેવી ભાગવત, શિવ પુરાણ વગેરેની કથા સાંભળવામાં, દેવપૂજન દાન ઉપવાસ વગેરે નતમા આ ચાતુર્માસ ગાળવાથી જીવન પવિત્ર થાય છે, આખા વરસમાં કરેલાં પાપ ધોવાઈ જાય છે અને પવિત્ર જીવન મળવાની ભાવના દ% થાય છે આ રીતે ચતુમાસ પર થયે વિષ્ણુ ભગવાન જાગશે ત્યારે મારા સાપની દેશપાર- થવાની મુદત પુરી થશે અને પછી આપણે મળશુ આમ આ લેકમા યક્ષ કહે છે. II ૨ | 1 ૯ ·ધા–આ મહાકાવ્યમાં મહા કવિએ આપેલાં દ્રષ્ટાંત ઉપમા વગેરેનાં અતિહાસિક પૌરાણિક કથાનો સારરૂપે અહી આપ્યાં છે. કામો: આવતા દ્વછતાના આ શેલીના વિવેચન આપવાની અમારી આ પહેલ છે. દ્રષ્ટાંતને લગતી સાચી હકીકત જાણવાની આતુરતા શ્લોક વાંચનારને તે જ ક્ષણે થાય છે તુરત જ તે તપ્ત થવાથી જે સતિષ અને કાવ્યને આનદ મળે છે તે અપૂર્વ હોય છે અને વિચાર આવવાથી અમે આ કાગ્યમાં આ પદ્ધતિને પ્રારભ કરેલ છે. આવા પ્રસંગે સંબંધે ગ્રન્થને ઉલેખ કરેલ હેવાથી તે તે પ્રસંગ વિસ્તારપૂર્વક વાંચવા ઈચ્છનારને પણ સરળતા થાશે.

·નોંધ ૧ સંસ્કૃતના કવિઓ પ્રસંગને તથા શુગાર, કરણ વગેરે રસને અનુસરીને પોતાના કાવ્યને છંદ કે વૃત્તની પસંદગી કરે છે. પ્રસંગને અનુરૂ૫ ઈદ હોય તે જ તેમાં તે તે રસની જમાવટ થઈ શકે છે અને કાવ્ય સજીવ, હૃદયંગમ અને ભાવવાહી બને છે, જાણો કવિતા રચનારાઓને મેટે ભાગે પદ્ધતિનું ઓછું જ્ઞાન હોય છે. ઘણી વખત સરકૃત મહાકવિઓની કૃતિઓને ભાષાઈદમાં ઉતારવી એ તેમની શક્તિ બહારનું પણ હેય છે. માદાક્રાંતા વૃત્ત, ગાર કરૂણ મિશ્ર રસવાળા કાવ્ય માટે ઉપયોગી છે. આ થી તે રસના ભાવને પોષણ મળે છે તેવું બીજા વૃતમાં નથી મળતું મહાકવિએ એ દ્રષ્ટિએ જ આ વૃત્ત મેધદૂત માટે પસંદ કર્યું છે. સંસ્કૃત વિદ્વાનોએ રચેલા કેટલાંક બીજા મેધદૂતને અનુસરનારાં દૂત કાવ્ય મંદાકતામાં જ રચ્યાં છે. ૨ મેધદૂતનાં, હિંદની અને વિદેશની ભાષામાં પઘ ગદ્યમાં અનેક ભાષાંતર રચાણ છે. સમી એ કહેવાય છે કે મૂળ લોકના રાગમાં જ તેનું ભાષાત્મક પદ્ય રચાય. આ મહા કાવ્યને જેઓ મંદાક્રાંતામાં રચવા અશકત છે તેઓએ બીજા વૃત્તમાં કર્યા છે. તેઓ ગમે તેવી મથામણ કરે છતાં મૂળ કાવ્યની ઝમક બીજા છંદમાં લાવી શકે જ નહી. સંસ્કૃત નહિ જાણનારા કે થોડું ઘણું જાણનારા કેટલાકે મેઘદૂતના ભાષાંતર ઉપરથી સમડી બીજા રાગમાં પઘાત્મક કરી પિતે સારા સંસ્કૃત હોવાનું દેખાડે છે. સંસ્કૃત જાણનારને જ સંસ્કૃત ગ્રન્થનું સમીકી કરવાનો અધિકાર છે ૩ હિંદમાં અને વિદેશમાં મેઘદૂતના પ્રકાશકેએ મલ્લિનાથી ટીકાને મોટે ભાગે આધાર લીધો છે. પિતાને મળેલી મહિલનાથી હસ્તપ્રતમાં જે “લોક સંખ્યા હશે તે જ સાચી અને બાકીના લેટ પ્રક્ષિપ્ત એમ કેટલાકે હરાવી દીધું છે મલિનાથી હસ્તપ્રત પણ એક જ જાતની નથી અમારી પાસેની ૨ પ્રતમાં ૨ ની પ્રતમાં ૧૨૧ લેક છે અને રુપની પ્રતમાં ૧૨૩ મલેક છે. આ જોતાં મલ્લિનાથી ટીકાવાળી ચાળીસ પચાસ હસ્ત પ્રતિ મેળા કરી તપાસાય તે ૧૨૬ લોક મહિલનાથીમાં જ પુરા થવા સંભવ છે. એક પ્રકાશને મળેલી હસ્તપ્રતને આધારે છપાવી હેય તેને મોટે ભાગે બીજા અનુસર્યા છે એટલે ૧૧૦, ૧૧૫ ૧૨૦ લેક ઠીક લાગ્યુ તેમ સ્વીકારી બાકીના પ્રક્ષિત માની લીધા છે. આ રીતે આપણું વિવિધ શાસ્ત્રના ગ્રન્થની દુશ થાય છે, અને પ્રજા સમુખ સંપૂર્ણ શ્રી મુકવાનું બનતું નથી, શાસ્ત્રીય પ્રાચીન ગ્રી પ્રગટ કરવા પહેલાં તેની બને તેટલી હસ્ત પ્રતો ભેળ કરી સંશોધન કરવાથી તે પ્રન્થનું સાચું સ્વરૂપ નજરમાં આવે છે આ કામ સંસ્થા કરી શકે. એક એક ગ્રન્થની અનેક પ્રતોને સંગ્રહ કરવામાં આવે, તેને સંચાલક વિદ્વાનોને કામમાં જેડી મોટા ખરચે સંશોધન કરે તે જ તે બની શકે, આવાં કાર્યો આગળના વખતમાં રાજકર્તાઓ, ધર્મસ્થાને, આચાર્યો વગેરે કરતા આજે એ પરંપરા આથમી ગયા જેવું જણાય છે. છતાં આથમે ઉગે છે. ૪ શ્રી ભુવનેશ્વરી ગ્રન્ય ભંડારમાં મેઘદૂતની ૧૦ હસ્ત પ્રતિ સારી સ્થિતિમાં છે. તેમાં ૧ને આદર્શ પુસ્તક તરીકે સ્વીકારી બીજી બધી પ્રતાને લેક સખા, પાઠભેદ, લોકના ·--- સ્થાન વગેરેને નિર્ણ કરવામાં ઉપગ કરે છે જે ૧ પ્રત સાથે બીજી પ્રતે માટે ભાગે મળતી આવી છે માત્ર મહિનાથી પ્રતે ચેડે અંશે જુદી પડે છે પાઠક કરમાર અને નિદ્રષ્ટ તેને અનુસર્યા છે ૫ - ની સમતે કીનું મ મ માને તેટલું સહેલું નેતું એમ કામ શરૂ ર્યા પછી જણાણુ મદ્રકાત નૃ માં સસ્કૃત શ્લેનનું ગુજરાતી પરિવર્તન કરી બધ બેસારવું, રસની જમાવટને ખડિત થવા ન દે સ કૃત શબ્દોના તેજ અને ગુજરાતી શબ્દ જદના મેળામાં જોડવા અને આખા સંસ્કૃતને એક જ ગુજરાતી મા ઉતાર વગેરે કામ કઠણ છતા રસિક હતું તે કરવામાં પણ એક જાતનો અપૂર્વ આનદ મળત. ૬ પાંચ વર્ષ પહેલા મે કરેલી ગીતાની સમીની પદ્ધતિ મેઘદૂતની સમશ્લોકીમાં મે સ્વીકારી છે મૂળ માં જે જે વિભક્તિ કરતાં કમ" ક્રિયાપદ પ્રયય વગેરે આવ્યા તેને તે જ રથને ગુજરાતીમાં ઉતારવાની અને કલેકને ભાવ વનિ રસ અથ વૃત્ત છદ મેળ વગેરે જાળવી રાખવાની કને ભાવાર્થ ગુજરાતીમાં એક જ માં સમાવી દેવાની અને “લમ્બાની રમણતા મનોહર પણ રસને ખડિત થવા ન દેવાની સાવધાની રાખી છે તેમાં હું કેટ સફળ થયે છુ એ વાતનો નિર્ણય વાંચનારાઓ અને સંસ્કૃતના પડિયે કરવાને છે કાવ્યની કઠિનતા કે સરલના પ્રમાણે તેને ગુજરાતી સમશ્લોકીમાં ઉતારવાનું કામ પણ કઠણ કે સરલ હોય છે મહાકવિની વાણી રઘુનશ, કુમાર આદિમ જોઈ છે પણ મેઘદૂતમાં તે ળિ જ છે ફુગાર કરૂણ થી ભરેલા અને ઉંડા ઉતરી સ પૂર્ણ સમજ્યા ન હોઈએ ત્યા સુધી ભારે ન લાગતા મેઘદૂતના મદાકતાને ગુજરાતી માં દાક્રાંતામાં પથાર્થ રૂપે ઉતારવામાં પણ આનદ મળે છે કે કોઈ ના પરિ- વતન એ કઠણ લાગે છે કે એ લોકની સમરલોકી સંસ્કૃતમાં રચવી છે તે આના જેટલી ઠગુ ન પડે એવું અનુભવ્યું છે આ જ મહાકવિની મહાનતા અને દેવી શક્તિ છે કાલિદામની કાવનદીમાં પડવું સહેલુ છે પણું પાર ઉત હું કઠણ છે ઉમે આ સમલેરીયા ગીતાની સમક, પ્રમાણે એવો નિયમ રાખે છે કે છ દના મેળના કે વૃત્તના ગગમાં જ્યાં જે જે હસ્વ કે દીર્ધ ઉચ્ચાર થતો હોય ત્યાં આવતો શબદ ઉરચાર પ્રમાણે છાજે તેમ રવા માટે કોઈ શબ્દ અશુદ્ધ છપાય તેને વાંધો નહિ પણ રાગમાં ખામી આવે એ રીતે શબ્દ છાપવો એ પ્રાકૃત કાવ્ય માટે દેશ છે સરકૃત કવિતામાં તો મોયે સે ટકા ગમે તે રાગ હોય કે ગમે તેવું કઠિન કે સરલ કાવ્ય હોય તેમાં એક પણ અશુદ્ધિ હેતી નથી એ સંસ્કૃતની સ્વાભાવિકતા અને દિવ્યતા છે, પછી વ્યક્તિગત સંસ્કૃત જ્ઞાનની ચોગ્યતા પ્રમાણે તે કાવ્યની રચના ભવે મૌલિક કે અા મૌલિક બને સંસ્કૃતમાં તે વ્યાકરણ છંદ રસ વગેરે અનેક દ્રષ્ટિ પદ્ય રચના માટે રાખવાની હોય છે પ્રાકૃત સમલેકીમા કદના મેળ માટે શબ્દોની વિકૃતિ સ્વીકારવી પડે છે વૃત્તના મેળમાં લેવા માટે સંસ્કૃત કે પ્રાકૃત શબ્દોને કોઈવાર ન છૂટકે હસ્વને દીર્ઘ રૂપમાં કે દીવને હસ્ત રૂપમાં મુ પડે છે તે લેકભાષા માટે ગ્રહ છે મોટે ભાગે તમામ ભાષાઓ સસ્કૃતની અપભ્રશ–અશુદ્ધ સ્વરૂપ પામેની ભાષા જ છે ૮ હાલમાં એવી પ્રણાલિકા ચાલી છે કે સમકી કે બીજા વૃતમાં ગુજરાતી કે પ્તર ભાષાની કવિતા રચના. જ્યાં જ્યાં સંસ્કૃત રાબ્દ છઠના મેળામાં ન આવે ત્યાં ઉચ્ચાર ·* અશુદ્ધ કરે છે પણ તે શબ્દ શુદ્ધ છાપે છે. શબદ ઉપર ચિન્હ કરી એમ સૂચવે છે કે આ શબ્દને અશુદ્ધ ઉચ્ચાર કરી રાગને મેળ ઘાવ. આ પદ્ધતિ છ વર્ષથી પ્રચલિત થઈ છે. પ્રાચીન ભાષા કવિઓ આમ કરતા નહોતા. ભાગવત મહાભારત વાલ્મિકી અને બીજા ઘણું ગ્રન્થની શ્રી પ્રેમાનંદ વગેરે કવિઓની પદ્યાત્મક રચનામાં કે નરસિંહ મહેતા ભોજો ભગત જેવા સંસ્કૃત નહિ ભણેલા છતાં તેમની કવિતામાં રસની જમાવટ અને સુસ્વ દીધની મારામારી વિનાની પ્રાસાદિક રચના જોવામાં આવે છે, લેશ માત્ર પણ કૃત્રિમતા નથી દેખાતી. પિતાની કૃતિ અમુક માણસે, અમુક પક્ષ, અમુક દૃષ્ટિથી જોશે, કઈ જાતની રચના થાય તે પોતાની કૃતિ વખણાય આવી અનેક જાતની માનસ વિકૃતિઓને લઈ તથા. શાસ્ત્રોક્ત છદં વૃત્તનું પુરૂ નાને ન હોવાને લીધે અર્વાચીન કવિતાઓમાં કૃત્રિમતા, અવાભાવિકતા આવે છે. તેથી તેમાં રસની જન્માવટ થઈ શકતી નથી. આપણે સાંભળણના કવિ દલપતરામ (કે. દ. ડા)ના સમયના પ્રકૃત કવિઓનાં કાવ્યમાં અને તે વખતના અભ્યાસક્રમની કવિતાઓમાં જે રસ, હદયસ્પશર ઝમક, ઉચ્ચ ભાવના, પ્રાસ, ઈદની શુદ્ધતા વગેરેની જમાવટ થતી તે સાથે હાલની કવિતા ચીંથરાં ફાડવા જેવી લાગશે. સંરકૃતમાં તે એ સ્વાભાવિક નિયમ છે કે લખ્યા પ્રમાણે વાંચવું અને આ પ્રમાણે વરતવું. એજ પદ્ધતિને કવિ દલપતરામ સુધીના પ્રાકૃત કવિઓ પણ અનુસર્યા છે પણ અંગ્રેજી રાજ્યનાં મૂળ ઉડા ઉતરતાં ગયાં અને પ્રજા પર અંગ્રેજી ભાષા, અંગ્રેજી સંસ્કાર, અંગ્રેજી કવિતાને પ્રભાવ જામવા માંડ્યો તેમ સાહિત્ય ક્ષેત્રે પણ ગ્રેજી ભાષાના વિકાર ઘુસવા માંડ્યા, ઈગ્રેજી ભાષામાં જેમ લખવું એક ઉચ્ચારવું બીજું, કરવું ત્રીજું આ શિલી, આ વિકાર સંસ્કૃતની પુત્રીપ પ્રાકૃત ભાષાઓમાં પણું પ્રવેશ્યાં. કેટલાક અર્વાચીન લેખ કવિતાકારો સંસ્કૃતના મહાપડિતપણાને ડાળ કરવા ભાષામાં સંસ્કૃત શબ્દોને મેટા પ્રમાણમાં બેસે છે અને કેટલાક સંસ્કૃતના અપભ્રંશ થયેલા છતાં ભાષામાં રૂઢ થયેલા ભાષા શબ્દોને મૂળ સંસ્કૃત શબ્દમાં લખે છે, તેથી ઘણીવાર અને અનર્થ થાય છે. માટે જે સંસ્કૃત શબ્દો ભાષામાં વિકૃત થઈ રૂઢ થઈ ગયા હોય તેને તે જ રૂપમાં ગવ પદ્યમાં ગોઠવવા જોઈએ અને છંદ વૃત્તના પ્રાસ મેળવવા માટે કોઈવાર સંસ્કૃત શબ્દનું હસ્વ દીર્ધામાં પરિવર્તન કરવું પડે તે રાગમાં જે રીતે હર કે દીવને મિળ આવતા હોય તે પ્રમાણે સંસ્કૃત શબ્દ છાપવા જોઈએ.

·७० मेघदूतस्य पाठभेदाः प्रकाशस्मिन् क १ संकेताया हस्तप्रतिकाया आदर्शपुस्तकत्वेन स्वीकृताया पय पाठा - + - प्रकाशनेस्मिन्मेघदूतस्य तुलनाये ९ हस्तलिखितप्रतिका: एक नेमिदूत भा. संशित, तिम्रय मुद्रिताः । तासा संकेताश्येमे । આ પુરતમાં આદર્શ પુરતક તરીકે સ્વીકારેલી ૧ નામની હરત પ્રતના પાઠ સ્વીકાર્યા છે. આમાં ૯ નવ હરતલિખિત પ્રતને એક નેમિદૂતને અને ૩ છાપેલો પુરતાની તુલના માટે ઉપયોગ કર્યો છે તેના સંકેત નીચે પ્રમાણે છે. हस्तलिखित पुस्तकानां संकेतः ।। कं १ संफेत-आदर्श पुस्तक विक्रम संवत १७१४ घ लिखित मूलेन सह टोकारित । टोकाया नाम न विद्यते । परं वेचिद् गुर्जरेण कृति । ज्ञायते अस्मिन् १२७ श्लोका सन्ति । पत्राणि १५ मितानि । ख २ संकेत-संवत १५१७ प्राय: । केचला मल्लिनाची संजीयन नाम्नी टीका । लोकसंख्या १२१ । पत्रापि २८ । ग ३ संकेत-संवत १६१२ ज्येष्ठ शुक्ल दशम्यां तपस्या तीरे मांत्रेभ्यरे लिखित' संस्कृतठोका कैवलारिता टोकाया नाम न विद्यते । श्लोक संख्या १२४ । N पत्राणि ३२ . । घ ४ संकेत-संवत १६९५ कातक वदी १ धीरमगाम मध्ये लिखित । मूलेन संह अयचूरी टीका । लोकसंख्या १२५ । पत्राणि १४ । ड ५ संकेत-संवत १७०४ आश्विन वदी २ सेामे केवला मल्लिनाथी संजीवनी नाम्नी टीका मेघ सन्देश इति ग्रन्थाभिधेय । श्लोक संख्या १२३ । पाणि ३४ । च ६ संकेत-सवत १७१६ कातिकमासेऽसिते पक्षे १३ धर्मवाट्या मुनि नयनविमलेन । मूलमान श्लोकसंख्या १२६ । पत्राणि १९ । छ ७ संकेत-संवत १६२३ प्राय । मूलमात्र । श्लोक संख्या १२५ । पत्राणि १९ । ज ८ संवत १८८० भाद्रपद कृष्ण ५ भृगुवासरे प्रमाथी नाम संवत्सरे वासवे में मकरेल लग्ने मणिरामेण । पत्राणि १३ । श्लोका १२५ झ ९ माय संवत ११३५ श्लोकाः १२४ । अ १० नेमिदूत संवत १०७४ मिते रचित पा-पाठक मल्लिनाथोटोकया स६ इस्वी सन १९१६ मिते पनायां मुद्रित अनेन स्वीकृत श्लोकाः १९०, ततेोभिन्नो. प्रक्षिप्ताः ९ श्लोकाः। अतः स्वीकृता १२० ·७१ H कर-करमारकर -इस्वी सन १९३८ मिते पूनायां मुद्रित अनेन स्वीकृत श्लोकाः ११७ तत्रान्तहिता प्रक्षिप्ता १० श्लोका । अत । स्वीकृता १०० त्रि-त्रिवेन्द्रं-दक्षिणावर्तनाय:- इस्वी सन १९१९ मिते मुद्रितं अनेन स्वीकृत लोका ११५ तेवन्तर्हिताः प्रक्षिप्ता ५ श्लोका अत स्वीकृता ११० मल्लिनाधस्य टीकाया नाम कैश्चित् साराद्धारिणीत्युच्यते तन्न युक्त मल्लिनाथस्य टीकाया नाम सजीवनी एव । भतिसनायनानु नाम सारोद्धारिणी नथी ५५ संजीवनी . श्लोकः कश्चित्कान्ता ॥ २ लंबनार्थी। આના પહેલા ચરણમાં ख ड ज मा हस्ततामा तयापा १ स्वाधिकारात्प्रमत्तः। कर. नि. मां माता-48. આ પાઠનીચેના સકતવાળી હતપ્રતોમાં क ख ग घ ह च भने पा.निमा श्लोकः ६ जात वशे ॥ આના પહેલા ચરણમાં २ स्वाधिकारप्रमत्तः। આ પાઠ છ જ સકેતવાળી હરત १ पुष्करावर्तकानां । प्रतमी मने कर. भा छाया छ, क ख ग घ ङ च छ ज झ આટલી પ્રતિમા ઉપર પાઇ છે श्लोकः २ तस्य स्थित्वा ॥ २ पुष्फलावतकानां। १ केतकाधानहेतोः। पा. कर. नि. मात्र मा पाई આ પાઠ નીચેના સતવાળી હોત ! છાપેલે છે. प्रतम.कग घ च छ ज झ श्लोक ८ त्वामारूढ ॥ २ कौतुकाधानहेतोः। આના ચોથા ચરણમાં खड भरिसनाथीभा मने पा. कर त्रि भी भाव। 48 छाय। छे. १ न स्यादन्योप्यहमिव । कखगघ च छ ज झा शोकः ४ मत्यासन्ने ॥ હસ્તલિખિત બધી ૧૦ દશે તેમાં આ શ્લેકના પહેલાં ચરણમાં भने कर त्रि.भा मा पा छाया १ लंवनार्थ । २ स स्यादन्योप्ययमिव । क ग घ छ झ पा. मा मा पा छाध्या. ઉપરની પ્રતિમા એ પાઠ છે.

·श्लोकः ९ मन्दं मन्दं ॥ આ બે માં આવો પાઠ ાગે છે. આના બીજા ચરણમાં આના બીજા ચરણમાં १ सगर्वः। ३ श्रेष्यसि श्रोत्रपेयं । આ પાઠ નીચેની બધી ૯ ન હરનતોમાં અને વરુ જ ઘર હતપ્રતોમાં છે. મહિનાથીમાં આ પાઠ છે. અને ઉ. માં છાપે છે, श्रोष्यसि श्रव्यवन्धं । ૨ વન્ય | વ, વારત્રિ, આ ત્રણેય આવો પાઠ આ પાઠ મલ્લિનાથી 4 બે| છાપે છે. પ્રતમાં અને ૨. ત્રિ, બે માં છાપેલમાં છે. रोका १७ स्वामोसार ॥ श्लोकः १८ अध्वक्लान्त ॥ श्लोका ११ कर्तुं यच्च ॥ लोकः १९ छनोपान्तः ॥ આના પહેલા ચરણમાં બધી ૭ સાતે હતપ્રતમાં આ રીતે १ मुच्छिलीन्ध्रातपत्रां। ૧૭ અને ૧૯ મા શ્લેકની વચમાં ૧૮ મા શ્લોક તરીકે અવન્ત આ . . , જી. જા. આટલી ભેટ છે. જે તે લેક વચમાં ન હોય હસ્તપ્રતોમાં આવો પાઠ છે. તે મેઘદૂતના અંગો છેદ થાય છે २ मुच्छिलीन्धामवन्ध्यां । તે મનુષ્યના અંગના છેદ જેટલું પાપ આવો પાઠ રવ માં છે અને વા. રૂપ છે. આથી કાવ્યકારને વર્ગમાં વાર. વિ. માં છાપે છે, રહેલે આત્મા તેના કાવ્યનું અંગ ખંડિત થવાથી કાચવા છે * *लोकः १३ मार्ग तावत् ॥ ર૪ મલ્લિનાથી હસ્તપ્રતમાંચવાનાં १ मार्ग तावत् ॥ આ શ્લોક નથી અને . પાઠકે ક્ષેપક આના પહેલા ચરણમાં ગર્યો છે. જા. કરમારકર તથા ત્રિ. આવો પાઠ નીચેની ત્રિવેંદ્રમાં આ ૧૮મો શ્લોક છાઓ થાવ જ ઘર ન હતપ્રતોમાં નથી. છે. અને ર માં છાખે છે २ मार्ग मत्तः। કરાવ ૨૦ રિયરવા નિ - આના પહેલા ચરણમાં ન ૫. કિ.

·p3 ક १ स्थित्वा तस्मिन् । અને ર નેમિદૂતમાં છે જમાં આ પાઠ બધી ન હતપ્રતમાં છે. મલ્લિતાથી રવાનો પણ સમાવેશ છે. ત્યારે મહિલાનાથને અનુસરતા २ तस्मिन् स्थित्वा। પાઠક કરમારકર અને ત્રિવે ક તેઓએ આ પાઠ પાઠકે છાપે છે અ બ્લેક છા નથી. श्लोकः २१ तस्यास्तिक्तैः ॥ श्लोक: २६ तेषां दिक्षु ॥ આના પહેલા ચરણમાં આના બીજા ચરણમાં १ वनमदगजैः। १ फलमविकलं। આ પાઠ જ તથા ૧ હરત પ્રતમાં છે. આ પાઠ બધી ૯ નવે હસ્તપ્રતમાં २ वनगजमदैः । છે જેમાં વરુ મહિલનાથી આવી વ ઘર છે ન ર આટલી હરત જાય છે તથા ત્રિ. માં પણ છાપે છે. પ્રતમાં ઉપરનો પાઠ છે અને પાક વાર. २ फलमपि महत् । ત્રિ માં છાપેલે છે. આવો પાઠ પર આ બેયે છાપે છે, श्लोकः २२ नीपं दृष्ट्वा ॥ આના ચોથા ચરણમાં આના ત્રીજા ચરણમાં ३ चलोमि। १ दग्धारण्ये। આ પાઠ નીચેની બધી જ ર જ આ પાઠ ક ર ા ા છે જ જ્ઞ આ ઘ ૪ ૨ જી = ૩ ૪ હરિતપ્રતોમાં હરતપ્રતોમાં છે અને માં છાપે છે. અને વિ.માં છાપે છે. २ जग्ध्वारण्ये। ४ चलोाः । આ પાઠ ર ૬ મલ્લિનાથી માં છે .ર. આ બેયે આ પાઠ છાપે છે. અને ત્રિ, માં છાપે છે. श्लोकः २७ नीचराख्य। श्लोकः २२ नीपं दृष्ट्वा ॥ આના પહેલા ચરણમાં श्लोक २३ अम्भोबिन्दु ।- *लोकः २४ उत्पश्यामि ॥ १ विश्रामहेतोः। આ પ્રમાણે અમે વિવું ૨૩ મા આ પાઠ બધી ૯ નવે હરતપ્રતોમાં બ્લેક તરીકે બધી ૯ નવે હરત પ્રતેમાં 1 છે. તથા વર. ત્રિમાં છાપે છે. ૧૦ ·७४ २ विश्रान्तिहेतोः। ५ चकितैर्यत्र। આ પાઠ પાઠકે છાપે છે ६ वंचितः स्या. श्लोकः २८ विश्रान्तः सन् ॥ पा. कर. त्रि मा नये २मा प्रमाणु બેઈ પાઠ છાપ્યા છે આના પહેલા ચરણમાં १ नदीतीरजातानि सिंचन् । लोक ३० वीचिक्षोभ ।। સાતે હરત પ્રતેમાં ઉપર પ્રમાણેને પાઠ છે આના ત્રીજા ચરણમાં २ तीरजानां निर्षिचन् । १ रसाभ्यंतरं। આ પાઠ રથ ટુ મહિનાથી માં છે. આ પાઠ સાતે હરતમાં છે तथा पा कर. त्रि. शुभा छान्यो २ रसाभ्यंतरः॥ श्लोका २९ वक्रः पंधाः ।। આ પાઠ વરુ મલ્લિનાથીમાં અને આના પહેલા ચરણમાં पा. कर. त्रि को भी छापे छ १ प्रस्थितस्योतरस्यां। श्लोक ३२ प्राप्यावन्ती ॥ क. ग. घ. च. मी स्ततामा આના બીજા ચરણમાં આ પાઠ છે १ पूर्वोद्दिष्टामनुसर । २ प्रस्थितस्योतराशा। અને ચોથા ચરણમાં या। पाठ ख. ड. छ. ज. झ. २ पुण्यैर्हतमिव । मासी हस्ततामा तथा पा. कर. साव। पा४ क ख ग घ ङ च छ ज त्रि भी छायाछ झ मा मधास्तप्रतामा तथा त्रिवें આના ત્રીજા અને ચોથા ચરણમાં માં છાપે છે ३ चकितस्तत्र । ३ पूर्वोद्दिष्टामुपसर। ४ वंचितोसि । ४ पुण्यैः कृतमिव । આ પાઠ क ख ग घ ङ च छ ज झ मधी पा. पा से प्रभाले पेस छ, નેવે હસ્તપ્રતમાં તથા ઝનેમિદૂતમાં છે ५ पूर्वोद्दिष्टामुपसर। 4 1 ·૭૫ ६ पुण्यैर्हतमिव । *लोकः ४१ गच्छन्तीनां ॥ ર. કરમારકરે આમ છાપેલ છે આના ચોથા ચરણમાં १ सोदामिन्या। श्लोकः ३४ हारांस्तोरान् ॥ આ પાઠ બંધી ન હસ્તપ્રતોમાં છે. श्लोकः ३५ प्रद्योतस्थ ॥ २ सौदामन्या । આ બેઈ લેક ૯ નેવે હરતપ્રતોમાં તથા નવ મલ્લિનાથ માં છે. પૂર્વ | છાપ્ય છે. આ પાઠ . ૨. ત્રિ. ત્રણેમાં પર સંબંધ જોતાં આ બે કલેક ત્યાં ३ मा स्म भूविक्कवास्ताः। હેવા જ જોઈએ. તે ન હોય તો ઉજજ- પિનીનું રસિક વર્ણન ખંડિત ન આવે પાઠ જ વ ા પ ર જ સ બધી નેવે હસ્ત પ્રતોમાં અને ૨ બને છે ત્રિદ્રની પ્રતમાં આ બેઈ નેમિમાં છે. કલેક છે જ નહિ પ . પાઠક ४ मा च भूविक्लवास्ताः । અને કરમારકરે આ બેઈ બ્લેક પ્રષિત ગણેલા છે. આવો પાઠ . ર. ત્રિ. ત્રણે છાપે છે. 'लोकः ३६ जालेद्गीणैः ॥ छोकः ४६ त्वनिस्यन्दा ॥ આના બીજા ચરણમાં આના બીજા ચરણમાં १ दत्तनृत्योपहारः। १ ध्वनितसुभगं । *लोकः ४० पश्चादुच्चः ॥ આવો પાઠ બધી મહિલનાથી સાથે આના બીજા ચરણમાં ૮ નવે હસ્ત પ્રતોમાં છે. १ सान्ध्यं तेजो विकसितजपा- २ ध्वनितमधुरं । પુપર ! T. પાઠકે આ પ્રમાણે છાપ્યું છે, भाव पाठ क ग घ च छ ज्ञा આના ચોથા ચરણમાં આટલી હરત પ્રતોમાં છે. ३ शान्तो वायुः। રહ્યું તેને જ્ઞતિનવનપપુEM-1 પાઠ ૧. ૧ હરત પ્રતમાં છે રા ४ शोतेो वातः । આવો પાઠન અને મહિલનાથીમાં | બાકી બધી હરત પ્રતમાં અને ત્રણે છે. અને . . ત્રિ, માં છાપો છે. ' છાપેલામાં આ પાઠ છે.

·, श्लोकः ४८ ज्योतिलेखा। આના ત્રીજા ચરણમાં આના બીજા ચરણમાં ३ मभिगममषां। १ कुवलयदलस्पर्धि । આ પાઠ મલ્લિનાથી સાથે ૯ નવે આ પાઠ ૧ ૧ હરત પ્રતમાં છે હસ્ત પ્રતિમાં તથા ર. વિ. બે છાપેલમાં છે, २ कुवलयदलप्रापि। આ પાઠ બાકીની ૮ આઠ હરત ४ मधिगममपां । પ્રતામાં તથા પ ા૨, માં છાપો છે. માં આ પ્રમાણે પાઠ છાપેલ છે. ३ कुवलयदलक्षेपि । આના ચેથા ચરણમાં આ પાઠ વિ. માં છાપે છે ५ शुद्धस्त्वमपि भविता । આ પાઠ સાત હુરત પ્રતોમાં , लोकः ५० त्वय्यादातुं । નેમિ દૂતમાં છે અને ર માં છાપે છે. આના ત્રીજા ચરણમાં ६ शुद्धस्त्वमसि भविता। १ दूरमावर्य । આ પાઠ . . મહિલમાથે અને. આ પાઠ ૩, ૪. મલ્લિનાથી સાથે | પાઠકે રવીકાર્યો છે. ૮ નવે હસ્ત પ્રતેમાં છે. लेक ५५ तम्याः पातु ।। २ नूनविय॑ । આના પહેલાં ચરણમાં આ પડ તા. ર. ત્રિ ત્રણેમાં | ૨ વ્યક્તિ પૂર્વાર્ધસ્ટી. છા છે. આવો પાઠ મહિનાથ સાથે ૯ નવે लेफा ५३ रित्या हाला ॥ હરતોમાં છે, આના બીજા ચરણમાં २ व्याम्नि पश्चार्यलम्बी। આવો પાઠ વધુળીયા ! T. . રિ. ત્રણમાં આના ચોથા ચરણમાં ३ संगमेनाभिरामा । २ वन्धुस्नेहाव । આ પાઠ પ. . આવો પાઠ ૮ આઠે હરતકમાં છે ત્રિ. ત્રણેમાં છાપેલમાં છે. ४ संगमेवाभिरामा। આ પાઠ મલ્લિનાથ સીખે હવે તે છપાય છે. હરત પ્રસ્તામાં છે.

·૭૭ 1 R 5. આ પાઠ ૩ મલ્લિનાથીમાં જ છે. બ્રા ) અને . જ .િ ત્રણેમાં છાપે છે. આના બીજા ચરણમાં लेोकः ५७ त्वं चेदायो । १ संरक्ताभिः। આ પાઠ જ ઘર છ જ ફ આટલી આના પહેલા ચરણમાં હસ્તપ્રતોમાં છે તથા કરમાં છાપે છે. ૨ વતિ 1 આ પાઠ ૮ આઠે હસ્તપ્રતોમાં છે २ संसक्ताभिः। ૨ પતિ ! આ પાઠ ૩ ૩ મહિનાથીમાં તથા આ વ. સુર મલ્લિનાથીમાં અને તે . . બેઈમાં છાપેલ છે આના ત્રીજા ચરણમાં - , B. , ત્રિ. ત્રણે છાપમાં છે. ३ मुरज इव। लोकः ५९ तत्र व्यक्त । આ પાઠ ૯ નવે હસ્ત પ્રસ્તામાં આના બીજા ચરણમાં મલ્લિનાથમાં છે. તથા , ર. १ रुपहितवलिं। બેઈમાં છાપેલમાં છે. આ પાઠ ક ૧ હરતપ્રતમાં છે ४ मुख इव । २ रुपचितवलिं। આ પાઠ ત્રિ. માં છાપે છે. આ પાઠ ૪તથા મલ્લિનાથીમાં આના ચોથા ચરણમાં તથા ત્રિ. છાપમાં છે. ५ संगीतार्थो ननु पशुपतेस्तत्र ३ रुपहृतवलिं। મા તમારી આ પાઠ જ કા હરતપ્રતોમાં છે ! આ પાઠ મહિનાથ સાથે ન હસ્ત તથા પ. . બેઈ છાપમાં છે પ્રતોમાં તથા ઇ નેમિદૂતમાં છે, આના ચેથા ચરણમાં ६ संगीतार्थो ननु पशुपतेस्तत्र ४ संकल्पन्ते । भावी समस्तः । આ પાઠ $ જ ઘ = ૪જ અને = નેમિદતમાં છે આ પાઠ . . માં છપે છે. ५ कल्पिष्यन्ते । ७ संगीतार्थो ननु पशुपते- આ પાઠ વરુ મહિલનાથમાં તથા नत्यतस्तत्र पूर्णः । Sા પર તિ, માં છાપેલમાં છે આ જુદે જ પાઠ ત્રિવેંદ્રને છે ·*लोकः ६१ प्रालेयारे । આ પાઠ ૯ નવે હરત પ્રતિમાં છે. આના ત્રીજા ચરણમાં २ लीलागः । १ दिशमनुसरेः। આ પાઠ પ. વ. માં છાપે છે આ પાઠ ર. ૬ મહિનાથી સાથે श्लोकः ६४ तस्मिन् हित्वा ॥ ૯ નેવે હસ્તપ્રતોમાં છે તેમ જ ર. વિ. માં છાપે છે. આના બીજા ચરણમાં २ दिशमनुपतेः। १ विचरेत् । આ પાઠ ૯ નવે હતપ્રતોમાં છે. આ પાઠ પૂ. માં છાપે છે આના ચોથા ચરણમાં २ विहरेत् । ३ बलिनियमनाभ्युद्यतस्येव । આવો પાઠ . ૧૨ કિ. ત્રણેય છાપે છે આ પાઠ ૮ આઠે હરત પ્રતોમાં આના ચોથા ચરણમાં તથા નેમિદૂતમાં છે. ३ सोपानत्वं कुरुमणि- ४ वलिनियमनेऽभ्युद्यतस्येव । આ પાઠ .. મલિલનાથીમાં અને આ પાઠ કરવા ઘા ઘા આટલી तटारोहणायाग्रयायी। વા, માં છાયો છે. હસ્તપ્રતોમાં છે. તથા ત્રિ માં છાપે છે. लोकः ६२ गत्वा चोर्थे । છે... ળિયાક્રવાર 1 આના ચોથા ચરણમાં આવો પાઠ it. . આ બે १ प्रतिदिशभिव । છાપે છે. આ પાઠ ૭ હરત પ્રતોમાં તથા ५ सोपानलं व्रज पदसुख નેમિદૂતમાં છે स्पर्शमारोहणेषु । २ प्रतिदिनभिव । ન હરત પ્રતમાં આવું સુંદર ચોથું આવો પાઠ વ ૪. મહિલનાથીમાં તથા | ચરણ પાઠભેદ રૂપે છે. પ. પ. ત્રિ માં છાપ છે. श्लोकः ६५ तनावश्यं ॥ श्लोकः ६३ उत्पश्यामि ॥ આના પ્રથમ ચરણમાં આના ત્રીજા ચરણમાં १ कुलिशवलये। ? શોમામ | આ પાઠ બધી ૯ ન હતપ્રતોમાં છે ·T २ वलयकुलिशो । ૧ ૮ મી હસિત પ્રતમાં આ આ પાઠ ૩ ૪ મહિલનાથીમાં તથા શ્લેકનું ત્રીજું અને ચોથું ચરણ , , .િ ત્રણેમાં છાપો છે. નવીન સુંદર અને બધી પ્રતોથી જુદું જ ઉપર પ્રમાણે છે. श्लोकः ६६ हेमाम्भोज ॥ આના પ્રથમ ચરણમાં ८ धुन्वन्कल्पद्रुमकिसलया- १ प्रसवसलिलं । न्यंशुकानीव वात- આ પાઠ , . બે હતપ્રતોમાં છે नाचेप्टेजलद ललिते- २ प्रसवि सलिलं । निविशेस्तं नगेन्द्रं ॥ આવો પાઠ ઘ ઘર ન આટલી છે ત્યારે નવે હરત પ્રતોમાં અને પ. . હત પ્રતોમાં છે અને તા. ર. વિ. માં | વિ. ની છાપેલી પ્રતમાં ઉપર પ્રમાણે છાપ છે. આના બીજા ચરણમાં ત્રીજું અને શું ચરણ છે. ३ प्रीतिमेरावतस्य । श्लोकः ६७ तस्योत्संगे ।। અ પાઠ બે મહિલાનાથી સાથે ૯ નેવે આના ત્રીજા ચરણમાં હરતપ્રતોમાં છે. તથા ત્રિ. માં છાપે છે ૨ મુર્વિજો ! ४ प्रीतिमैरावणस्य । આ પાઠ બધી ૭ સાતે હસ્ત આ પાઠ પૂFR. બે મેં છાપે છે ! પ્રતમાં તથા ત્રિમાં છે. આના ત્રીજા ચરણમાં ५ न्यंशुकानीव वातैः। २ मुचैर्विमाना। આ પાઠ મલ્લિનાથ સાથે ૯ નવેઆ પાઠ મલિનાથી અને હત પ્રતોમાં છે અને ત્રિ. માં છાપે છે.! . પર, માં છે. ६ न्यंशुकानि स्ववातैः। સાતે હરત તેમાં પૂર્વ રે આ પાઠ . . બે મેં છાપેલ છે. સત્તા પર આવો ભેદ નથી. ૧લેકથી ૭ પુતૈિઃ સ્ટિયળિઃ | શરૂ થયેલો સોશો છેલ્લે ર૭ મે શ્લેકે પુરા થાય . પૂર્વ મેઘ ઉત્તર कल्पवृक्षांशुकानि મેઘનું નામ નિશાન કંઈ પ્રતોમાં નથી नानावशेर्जलद ललिते- ત્તિમાં અને બીજાં દૂતકાવ્ય જે निविशेस्तं नगेशं ॥ મેધદૂતના છેલ્લા ચરણની પાદપૂર્તિ T T ·છે. રૂપે રચાણાં છે તેઓએ પણ પૂર્વ મેળ | કા: ૬૮ વિગુન્ત ઉંતર મધ જે ભેદ સ્વીકાર્યો નથી | આના બીજા ચરણમાં અને બ્લેક સંખ્યા ૧ થી છેલ્લા સુધી ? વા વડ કે પ્રતમુરની ક્રમશઃ લઈ ગયા છે. આ પૂર્વમેધ, ઉત્તર મેઘની કલ્પના નિષમીપં: - બ્રિાંચની છે અને આ બે | આ પાઠ ૧ હસ્તપ્રતમાં છે. મલ્લિનાથી, ટીકાવાળી હસ્તપ્રતમાં ૨ સંગીતા પ્રતસુરક્ષા પૂર્વમેઘ, ઉત્તરમે એ દિ છે છતાં * : નિષભીરંઘઉં ! તેમાં બ્લેક સંખ્યા અને મેઘની જુદી આવો પાઠ જ ઘર છે પણ પાડી નથી. એટલે તવંજે આ ૬૭ વળી"હરતપ્રતોમાં છે. કલેકે પૂર્વમેધ પુરે કર્યો નથી અને ઉત્તર મધ વિલં આ ૧લા લેન્થી ३.संगीतार्थप्रहतमुरजाः શરૂ કર્યો નથી. અર્થાત @ હરત स्निग्धपर्जन्यघोषं ।' પ્રતમાં એકથી. ૧૨૧ લેક સુધી આ પાઠ કિ.ત્રિદ્રમાં છાપ્યું છે અને ૪ હરત પ્રતમાં ૧ થી ૨૩ શ્લેક ४'संगीताय प्रहतमुरजाः સુધી સીધી સંખ્યા છે. વચમાં स्निग्धपर्जन्यो । तस्योत्संगे म इति पूर्व मेयः આમે લખ્યું છે. વાંચનારને કંટાળો આવે. પાઠ ા. પાઠક અને # કરમરકરૂં છાખ્યા છે. ન આવે વિહાખવાં મારે પૂર્વમેઘ, ઉત્તરમધની મહિલનાથે | શા ઘરું કરવામા ) કલ્પના કરી હેય એમ લાગે છે. પણ ! કાકા ૭૦ જાન: : આવા ભેદ પાડવાથી રસભંગ થઈ, થી સુધીની નવે હરતમાં તથા નેમિદૂતમાં આ બન્ને. કલેક 1.માં ૧૨૦ કિ સંખ્યા ૪. આક્રમમાં છે. અનુસંધાન અને પૂર્વાપર માં ૧૧૭ બ્લેક સંખ્યા છાપી મલ્લિ- સંબંધ જોતાં આ લેકે આહી હેવા નથને અનુસરી પૂર્વમેઘ ઉત્તર મેલ જોઇએ. જો આ બે કલેક અહીથી રવીકાર્યા છે. તેમજ વિ. માં ૧ થી ૬૩ કાઢી નાખવામાં આવે તે અલકાપુરીનું કે પૂર્વ મે પૂરો કરી ૧ થી ૪ અને ઉમિનીનું વર્ણન નીરસ અને કને ઉત્તર મેધ કરાવે છે. શુષ્ક બની જાય છે. એક વ્યક્તિના * જાય છે.

·શરીરનાં બે અંગ ખંડિત કરવાથી કાઢી નાખીને મેઘદૂતના અંગને ભંગ જે સ્વરૂપ દેખાય તેવું બેડોળ મેઘદૂત! કર્યો છે. તેમ કરવા માટે તેઓને કઈ બને છે. મલ્લિનાથની બન્ને હસ્ત ! ખંડિત હતપ્રત મળી હોય કે પિતાના પ્રતિમાં તથા બધી હસ્તલિખિત | તર્કથી કાઢી નાખ્યા હોય. આવા મહા- પ્રતોમાં આ બે ક ક્રમમાં જ છે. | કાવ્યનું સાચું સ્વરૂપ બહાર પાડવા એટલે આ બેઈ લેક મહાકવિની પહેલાં તેઓએ બીજી વધુ હરતપ્રતને રચના છે એ સંબંધે શંકાને સ્થાન નથી. આધાર તપાસવા જરૂર હતી. તેમ આ પુસ્તક ૧૩૧ મે પાને | કર્યું હેત તે તેઓને તેમાંથી આ હસ્તલિખિત પુરતાના સંકેતવાળા ! હે ક્રમમાં મળી આવત. કોઠામાં જવાથી જાણી શકાશે કે ૬૮ થી ૮૧ સુધીના ૧૩ કલેક દરેક હસ્તપ્રતમાં આ બન્ને કલેક જુદી જુદી હરકતમાં આડાઅવળા કયા અંકમાં છે, છે તે આ પુરતકને ૧૩૧ મે પાને શળાના તથા માનધિં આ બેઈ | જેવાથી કઈ હસ્તપ્રતમાં કે લેક મિલેક ૬૯-૭૦, ૫-૭૧, કેટલામો છે તે જણાશે. - ૬૯-૭૦, ૫ ૬૯-૭૦, ૩૫– श्लोकः ६९ शप्पश्यामा ॥ ७१, च ७५-७७, छ १८-७०, ज આ લેકના પહેલા ચરણમાં ૩૬-૨, ૬ ૬૯-૭૦ અને ૨ નેમિદ્દતમાં ૬૯-૭૦ માં - તરીકે १ शष्पश्यामा । આવો પાઠ ૭ સાતે હસ્ત પ્રતોમાં છે. શરમ ને ૩ સુવાળી २ पत्रश्यामा। મહિલનોથી હતપ્રતો અને ૧ ૮ વાળી ! આ પાઠ ૩. ૨. મલ્લિનાથીમાં હરતબતમાં ૩૫ અને ૩૬ લીધે છે અને પાઠક તથા કરમારક છા છે એટલે જયિનીના વર્ણનમાં લીધી છે ત્રિદ્ર પુરતમાં આ લેક છે ત્યારે બીજી હસ્તપ્રતોમાં ૬૯ મે | છાપો જ નથી. ગણી અલકાપુરીના વર્ણનમાં લીધે છે. બને ઠેકાણું નગરીનું વર્ણન કોઃ ૭૨ ઘયાં જલાર છે બેઈ નગરીને લાગુ પડે છે. આના ચેથા ચરણમાં . . વિ. પાઠક કરમારકર १ ध्वनिपु शनके। વિદ્વત્રણેયે આ બે કલેક ક્ષેપક ગણી. આવો પાઠ થી ત્રસુધીની દશે હસ્ત લખેલા છે. 11 ·. પ્રતામાં છે તથા આર.કિ.માં છાપે છે. આના ચેથા ચરણમાં २ ध्वनिषु मधुरं । ३ प्रेरितचूर्णमुष्टिः। આ પાઠ . પાઠમાં છે. આવો પાઠ ૭ હસ્તપ્રતોમાં તથા 5. નેમિદૂતમાં છે. श्लोकः ७२ गत्युत्कम्पा ॥ આ લેકના બીજા ચરણમાં ४ प्रेरणाचूर्णमुष्टिः । १ कर्णवित्रंसिभिश्च । આ પાઠ રહ્યું. હું મલ્લિનાથીમાં અને વા. વાર, ત્રિ. માં છીપે છે. આ પાઠ ૭ સાતે હસ્ત પ્રતમાં છે. २ कर्णविभ्रंशिभिश्च । # ૭પ ક્યાં મત !| આ પાઠ ૩.૩ર મલ્લિનાથીમાં ! બ્લેકના પહેલા ચરણમાં અને . . ત્રિ. માં છાપે છે. १ यस्यां मतभ्रमरमुखराः। આના ચરણ ત્રીજા ચરણમાં આ પાઠ વા અને છ હરતપ્રતમાં છે. ३ स्तनपरिसर । २ यत्रोन्मत्तभ्रमरमुखराः। આવો પાઠ વા જ ર છે જ " અવો પાઠ જ ઇ જ રસ આટલી આટલી હત પ્રતામાં છે. હતપ્રતોમાં તથા ર૪ મલ્લિનાથીમાં ४ स्तनपरिचय । છે અને કર. માં છાપે છે. આ પાઠ ઘ હસ્તપ્રતમાં છે. ३ योन्मत्तभ्रमरनिकराः। ५ स्तनपरिचित । આવો પાઠ પાઠકે છે. આ પાઠ . . ત્રિ. માં છે लोकः ७६ अक्षीणान्त ॥ लेोकः ७३ नीवीचन्धो ॥ આના પહેલા ચરણમાં આના પહેલા ચરણમાં ? અલીબત ! १ यत्र यक्षांगनानां । આ પાઠ ઘર છે આટલી આ પાઠ વાઘજી આટલી ! હસ્તપ્રતોમાં છે. હરતપ્રતિમાં છે. २ अक्षय्यान्त। २ यत्र विम्बाधराणां । આ પાઠ વરુ મલ્લિનાથમાં છે આ પાઠ મલ્લિનાથીમાં છે અને તથા પ. પ. ત્રિ. ત્રણેમાં છાપે છે. . ર. ત્રિ. માં છાપેલ છે. આના ત્રીજા ચરણમાં ·८३ ३ विभ्राजाख्यं । मसिनाथीभा छ भने कर. त्रि.मेमां मावो पाई क घ च छ ज मासी छाप्यो छ. હસ્તપ્રતમાં છે, २ मन्दाराणां तटवनरूहां। ४ वैभ्राजाख्यं । આ પાઠ માઠકે છાપે છે. मावा पा8 ग ख ङस्ततामा छ. श्लोकः ७९ यत्र स्त्रीणां ॥ तथा पा. कर त्रि. भां छाया . આના પહેલા ચરણમાં लोकः ७७ यमानीताः ॥ १ प्रियतमभुजालिंगितोच्छ्- આના પહેલા ચરણમાં वासितानां। १ यत्रानीताः । माव। पा8 क ग घ च छ ज मासी भाव पाक १ ततभा छ. હરતપ્રતોમાં છે. २ नेत्रा नीताः । २ प्रियतमभुजोच्छ्वासिता- આ પાઠ બીજી બધી હરતપ્રતોમાં लिंगितानां। तथा पा. फर. त्रि. भां छापेस . આના બીજા ચરણમાં આ પાઠ ૩ મહિનાથીમાં તથા ३ आलेख्यानांसलिलकणिका। पा. कर. त्रि. नोमा ४ाभ्यो . આના ત્રીજા ચરણમાં मावो ५४ क ख ग ट च छ माटी ३ विशदैः प्रेरिताश्चन्द्रपादाः। ततामां. આ પાઠ 1 હસ્ત પ્રતમાં છે. ४आलेख्यानां स्वजल कणिका। ४ विशदेश्चेतिताश्चन्द्रपादैः। मा। पा8 घरतमतमा तयापा फर. આ પાઠ ન ર અને ૧ હરત निमां छापेम. प्रतामा . ५ आलेख्यानां नवजल कणैः। ५ विशदैश्चन्द्रपादेर्निशीथे । આ પાઠ જ હસ્તપ્રતમાં છે. मावा पाइ घ छ ख ड भने त्रिवें. 'लोकः ७८ मंदाकिन्याः ॥ भा छे. આ શ્લેકના બીજા ચરણમાં ६ विशदैरिन्दुपादैनिशीथे । १ मन्दाराणामनुतटरुहां। આ પાઠ પઠકમાં છાપે છે. આ પાઠ ૯ નેવે હસ્તપ્રતમાં તથા ·m श्लोकः ८१ वासश्चित्रं ॥ ३ यस्योद्याने कृतकतनयः॥ આના બીજા ચરણમાં कान्तया वर्धितो भे। १ विकल्पान् । આ પાઠ ૯ નેવે હસ્તપ્રતમાં અને या। या क ख ग घ ङ च छ ज झ ६ मसिनाथीमा भने त्रि भा . ન હરતપ્રતોમાં છે અને વિ. માં ४ यस्योद्याने कृतकतनयो छाय. वर्धितः कान्तया मे। २ विकल्पं । भाव। पाठ पा. कर. मां छ माव। पा8 पा. कर. मां छाया छ આના ત્રીજા ચોથા ચરણમાં મળી श्लोकः ८३ वापी चास्मिन् ॥ ३ यस्यामेक.। આના બીજા ચરણમાં .मा ५४ क ख ड च छ ज मारली १ हेमैश्छन्ना विकचकमलैः हस्तप्रतमा भने कर. त्रि मामा स्निग्धवैडूर्यनालैः । છાપે છે આ પાઠ ૯ નેવે હસ્તપ્રતમાં સર્વ ४. यस्मिन्नेकः। ૮ મહિનાથીમાં છે, भाव। 418 पा.मा छायो छ २ हेमैः स्फीता विकचकमलै- वैडूर्यनालैः। श्लोक ८२ तत्रागारं ॥ આ બ્લાકના બીજ ચરણમાં माया पापा.सने कर. मां छाया छ. ३ हेमेः स्फीता कमलमुकुलै- १. दूराल्लक्ष्यं सुरपतिधनुश्चा- र्दीर्घवेड्यनालैः । रुणा तोरणेन । આ પાઠ મટિલનાથ સાથે ૯ भाव ५४ निवे मां छाप्यो ४ प्रेक्ष्य हंसाः । હરતપ્રત માં છે આ પાઠ મલિનાથે સાથે ૯ નવે २ दृराल्लक्ष्यं स्वदमरधनुश्चा- હરતપ્રતમાં છે તથા કિ માં છાપે છે रुणा तोरणेन । આના ચોથા ચરણમાં या। 8 पा. कर. नि. नये ये ५ प्राप्य हंसाः । छाभ्यो छे. मावो पापा. सने कर.माछाभ्यो , આના ત્રીજા ચરણમાં -- નવે - ·t ત્રણેમાં છાપે છે છા છે. श्लोकः ८४ तस्यास्तीरे ॥ श्लोकः ८६ तन्मध्ये च ॥ આના પહેલા ચરણમાં આના પહેલા ચરણમાં १ रचितशिखरः । १ स्फटिकफलिका। આ પાઠ મહિલમાથી અને ૯ નવે ! આ પાઠ ર હત પ્રતમાં છે હસ્તપ્રતમાં છે. २ स्फटिकफलका २ विहितशिखरः । આ પાઠ ર ૩ મહિનાથીમાં જ આ પાઠ વા. ત્રિ. ત્રણેયે ૮ હરત પ્રતમાં તથા . . કિ. છાપે છે. આ શ્લેકના ચોથા ચરણમાં ३ स्फटिककलिका। ૨ પ્રાન્તરિતતહિર્ત ! આ પાઠ જ હરત કતમાં છે, આ પાઠ વા જ છે આટલી આ બ્લેકના ત્રીજા ચરણમાં હરકતમાં છે. તથા ૨૪. ત્રિ. માં છે તારૈઃ લિંગ ગુમ- नर्तितः कान्तया मे। છ પત્તરપુરિતહિત આ પાઠ જ ર વ ર જ ન આટલી આ પાઠ ઘર મહિનાથીમાં હરત પ્રતોમાં છે. અને ૨ હરકતમાં છે. ५ तालैः सिंजावलयसुभगेः ५.प्रेक्ष्योपान्तस्फुटिततडितं । कान्तया नर्तितो मे। આ પાઠ ઇ. માં છાપે છે. આ પાઠ વિ મહિલનાથીમાં તથા કાર ૮૧ રજા ! ૨. વિ. માં છે આના ચેથા ચરણમાં ६ तालः शिजवलयसुभगः १ दोहद । कान्तया नर्तितो मे। આવે પાઠ મહિલા સાથે બધી ૮ | આ પાઠ . માં છપે છે. નવે હરિત પ્રતમાં અને નેમિફતમાં છે ૨ સૌદા ૮ થી ૩nt it આ પાઠ - થા. આ બેચે છે આના લલા ચરણમાં १ शिखरदशना। ३ दोहल। આ પાઠ 1 ઘ ૨૪ ૬ હસ્ત આ પાઠ વિ. માં છાપ છે પ્રતામાં છે. t ·૮૬ વાર. માં છાપે છે शिखरिदशना। २ तां जानीथाः । આ પાઠ ૩ મલ્લિનાથમાં છે. આ પાઠ ઘ હરકતમાં છે. અને પૂ. ૬, ત્રિ. માં છાપે છે આ લેકના ચેથા ચરણમાં આ લેકના બીજા ચરણમાં ३ तुहिनमथिता । ३ हरिणीप्रेक्षिता । આ પાઠ બધી સાતે હરતતેમાં આવો પાઠ ક ર જ આટલી હરત અને ત્ર નેમિદૂતમાં છે. પ્રતામાં છે ४ शिशिरमथिता। ४ हरिणीप्रेक्षणा। આવો પાઠ ર ર મલ્લિનાથીમાં અને આ પાઠ રા મલ્લિનાથમાં તથા વિ, ર. વિ. માં છાપે છે. છે હસ્ત પ્રતોમાં છે અને . श्लोकः ९१ नूनं तस्याः ॥ આ શ્લોકના પહેલા ચરણમાં ५ हरिणीप्रेक्षणी। १ च्छुननेत्रं प्रियायाः। આ પાઠ ઘ હસ્ત પ્રતમાં છે આ પાઠ 7 તથા બીજી બધી ६ हरिणी प्रेक्षिणी । હસ્તપ્રતોમાં અને વરુ મલ્લિનાથીમાં આ પાઠ ત્રિ. માં છાપે છે છે તથા ત્રિ. માં છાયો છે. આના ચોથા ચરણમાં २ च्छूननेत्रं वहूनां । ७ स्यायुवतिविषये । આ પાઠ iા. યાર, માં છા છે. આ શ્લેકના ચોથા ચરણમાં આ પાઠ વા વ જ ઘ ર છે બધી હરત પ્રતોમાં અને નેમિદૂતમાં છે રૂ વેનુ રઢિ| ८ स्याावतिविषया । આ પાઠ ૮ આઠ હતપ્રતમાં અને = નેમિદૂતમાં છે. આ પાઠ T. અને ઇ. માં છે ४ त्वदुपसरणक्लिष्ट । श्लोकः २० तां जानीयाः ॥ આ પાઠ હસ્તપ્રતમાં છે તથા આના ૧ લા ચરણમાં ૧. ૨, માં છાપે છે. १ तां जानीयाः । આ પાઠ શિવાયની બધી હત- આ પાઠ વિ. માં છાપે છે ५ त्वदुपगमनक्लिष्ट । પ્રતોમાં અને વા. ર, ત્રિ છા૫માં છે.

·૮૭ ? થતી ! છાખે છે. ૨ પત્ની ! श्लोकः ९२ आलोक ते ॥' लोक ९४ शेषान्मासान् ।। આ શ્લોકના બીજા ચરણમાં આના ત્રીજા ચરણમાં ? સવાર્થ છે , १ हृदयनिहितारंभमासाद- આવે પાઠ ૯ હસ્તપ્રતોમાં બંને મહિનાથીમાં છે તથા આર. કિ. માં આ પાઠ જ શિવાય બધી હરત પ્રતમાં અને મહિલાનાથીમાં છે. માવ્યરથ ! २ हृदयनिहितारंभमुत्पादयन्ती। આ પાઠ , માં છાપે છે. આ પાઠ જ હસ્ત પ્રતમાં છે આના ત્રીજા ચરણમાં ३ मधुरवचनां । ३ हृदयनिहितारंभमास्वाद- આ પાઠ ૯ નેવે હસ્તપ્રતમાં છે તથા કિ. માં છાપે છે. આ પાઠ ત્રિ. માં છાપે છે, ४ मधुरवचनं । ४ हृदयरचितारंभमास्वादयन्ती। આવો પાડ , વજ. માં છાપે છે. આ પાઠ . . માં છાપે છે. लोकः ९३ उत्संगे चा॥ लोक ९५ सव्यापारा ॥ અના જા ચરણમાં આ શ્લોકના ૧ લા ચરણમાં १ तन्त्रीमादी। १ पीडयेन्मद्धियोगः। આ પાઠક તથા બધી ન હરત- | આ પાઠ સાતે હરત પ્રતોમાં છે તથા પ્રતામાં છે તથા વિ. માં છા છે. વિ. માં છાપે છે. २ तन्त्रीरादी । २ पीडयेदिप्रयोगः। આ પાઠ . . માં છાખે છે. આ પાઠ ૩ મલ્લિનાથીમાં અને આના ચોથા ચરણમાં , , માં છાપે છે ३ स्वयमपि कृतां । આના ત્રીજા ચરણમાં આ પાઠ નવે હરતોમાં તથા ૩ થિતુમહં. બે મહિનાથીમાં છે. આવો પાઠ બે મલ્લિનાથી સાથે ૯ १ स्वयमधिकृतां। ન હત પ્રતોમાં છે તથા વિ. માં આ પાઠ . . શિ, માં છાખે છે. છાખે છે.

·૮૮ છાપે છે. છે. ४ सुखयितुमतः। આ પાઠ લ ા ર જ આટલી આ પાઠ પૂ. ર. માં છાપે છે. હત પ્રતોમાં છે. આના ચોથા ચરણમાં છે તનુમિત્રોવાં છે નવનિરાઇનાન્નતિન- | આ પાઠ ૩ ૪ મહિલવાથી અને ન થા હસ્ત પ્રતે માં છે તથા પપર, વિ. માં આ પાઠ સાતે હસ્ત પ્રતેિમાં તથા િનેમિદૂતમાં છે. આના ચેથા ચરણમાં ६ मवनिशयनां सौधवातायन- ५विरहजनितैरश्रुभिर्यापयन्ती। આ પાઠ થી જ દૂ છે આટલી થર ! હસ્તપ્રતોમાં છે આ પાઠ ૩ ૪ મલ્લિનાથી બેઈ ६ विरहगुणितैरश्रुभिर्यापयन्ता। હરત પ્રતમાં છે. આ પાઠ જ હસ્તપ્રતમાં છે. ७ मवनिशयनां समवातायन- ७ विरहमहतीमश्रुभिर्यापयन्तीं। સ્થા આ પાઠ ર રુ મલિનાથીમાં તથા આ પાઠ પૂ. . માં છાપે છે. વાર, ત્રિ. માં છાપે છે ८विरहशयनांसद्मवातायनस्थः। श्लोकः ९७ निश्वासेना ॥ આ પાઠ ત્રિ માં છાપે છે, આના પહેલા ચરણમાં लेक ९६ आधिक्षामां ।। १ विक्षिपन्ती। આના પહેલા ચરણમાં વાઘજી જ પ્રતોમાં આવો પાઠ છે. ? સામ-TI २ विक्षिपन्ती। આ પાઠ ર જ છે આટલી આ પાઠ વરુ મલ્લિનાથીમાં અને હરત પ્રતોમાં છે, વ, વાર, ત્રિ. માં છે, ૨ ક્ષાનાં–પાશ્વ આ લેકના બીજા ચરણમાં આ પાઠ ૩ ૪ મલિનાથી તથા જ ३ मागण्डलम्बि । હરત પ્રતોમાં છે તથા . ર. ત્રિ માં | આવો પાઠ બધી હસ્તપ્રતમાં તથા છાપે છે. T. ૨. કિ માં છાપેલ છે. ३ तनुरिव-शेपा । ४ मागण्डलम्वं ।

·f भाव। 48 निभाया है. लेक ९९ पादानिन्दा।। આના ત્રીજા ચરણમાં આના ત્રીજા અને ચોથા ચરણમાં , ५ मत्संयोगः सुखमुपनयेत् । | १ छादयन्ती । भाव ५४ ख डः मसिनायी २ कमलिनोन प्रबुद्धानसुप्ता। શિવાયની બધી હરતપ્રતોમાં છે. આ બેઈ પાઠ સાતે હરત પ્રતેમાં ६ मत्संयोगः कथमुपनयेत् । भने वनमितमा प्रयमा के सारे भाषा ५ ख मसिनाथामा भने खङ भक्षिनाथाभा तथापा. कर. त्रि. पा. कर त्रिम માં બને પાઠ દ્વિતીયામાં લીધા છે. આના ચોથા ચરણમાં लेक १०० सा संन्यस्ता ।। ७ माकांक्षन्ती। આના ૧ લા ચરણમાં આ પાઠ સાતે હરતખતમાં છે. १ पेशलं धारयन्ती । ८ माकांक्षन्ती । આ પાઠ ૮ નવે હરિત પ્રતોમાં તથા આ પાઠ ત મલ્લિનાથીમાં અને બે મલ્લિનાથમાં છે. पा.कर. त्रि, भां अयो. २ पेलवं धारयंती। भावो पापा. कर. नि. भा छायो श्लोकः ९८ आधे यद्वा ॥ मा मलीन मने लेक १०३ वामश्चास्याः ।। ચરણમાં આના ચોથા ચરણમાં १ सा मयोदेष्टनीया। १सरसकदलीस्तम्भ गौरश्चलत्वं । २ सारयन्ती । આ પાઠ ૯ નવે હરત પ્રતોમાં, આ પ્રમાણે સાતે હરતપ્રતોમાં પ્રથમા | બન્ને મહિલનાથીમાં તથા નેમિદૂતમાં છે પહેલી વિભક્તિ છે, २ सरसकदलीगर्भगारश्चलत्वं ३ तां मयोदेनीयां। भाषा 48 पा. कर. त्रि.भा से ४ सारयन्तीं। लोक १०४ तस्मिन्काले ॥ આ પ્રમાણે 4 ૪ મહિનાથીમાં તથા આના પહેલા બીજા ચરણના સંદર્ભમાં पा.कर. मि. मां द्वितीया पा से १ स्यात्तत्रासीनः स्तनित।

·છા છે S આ પાઠ સાતે હસ્ત પ્રતામાં છે ५ वक्तुं धीरस्तनित । २ स्यादन्वास्यैनां स्तनित। આ પાઠ ૭ સાતે હરત પ્રતામાં છે આ પાઠ વરુ મહિલનાથીમાં અને ६ वक्तु धीरः स्तनितः। ૫. વ. ત્રિ માં છાપે છે, આ પાઠ ૩ ૪ મલ્લિનાથીમાં તથા આના ત્રીજા ચરણમાં માં છે, ३ प्रणयिनि मयि । ७ वक्तुं धीर स्तनितः। આ પાઠ ૮ આઠે હસ્ત પ્રતોમાં | આવો પાઠ ઘા માં છા છે. તથા વરુ મહિનાથીમાં છે, ८ वक्तुं धीरैः स्तनित। ४ प्रणयिनि जने। આ પાઠ ક માં છાપે છે આ પાઠ , ર કિ. ત્રણેમાં શોક ૨૦૬ અસ્તુર્મિત્ર આ શ્લેકના ૧ લા ચરણમાં श्लोक १०५ तामुत्थाप्य ॥ १ प्रियमविधवे। આ પાઠ ને હરત પ્રમાં વરુ આ કતકના પહેલા ચરણમાં મલ્લિનાથમાં છે તથા ર વ માં १ तामुत्थाप्य । ખે છે. આ પાઠ ૪ મહિનાથી સાથે २ प्रियमभिदधे । ૮ નવે હરત પ્રતોમાં છે તેમ ત્રિ માં આવો પાઠ . મ ા છે. २ प्रोत्थाप्येना। लोकः १०७ इत्याख्याते ।। આ પાઠ it મા છાપે છે આ બૅકના બીજા ચરણમાં આ શ્લોકના ત્રીજા ચરણમાં १ संभाष्य चैव । ३ विद्युद्गर्भः। આ પાઠ સાતે હરત પ્રમાં છે. આ પાઠ બેઈમલિનાથી સાથે બધી २ संभाव्य चैव। ને હરત પ્રતિમાં તથા રાત્રિ માં છે. | આવો પાઠ ૨૪ મહિનાથીમાં અને ४ विद्युद्गर्भे । ST. . ત્રણેમાં છાપે છે આ પાઠ 1. માં છાપો છે, આના ત્રીજા ચરણમાં આ ોકના ચોથા ચરણમાં ३ परमवहिता। પણ છાપે છે ·- આ પાઠ ને હરિત પ્રતમાં વરુ ५ त्वां नियुक्तः। મલ્લિનાથીમાં છે તથા . વિ માં | અવ પઠ . . માં છાપો છે. છાપે છે આના ચોથા ચરણમાં ४ परमवहितं । ६ पूर्वाभाष्यं । આ પાઠ iા. માં છાપે છે. આ પાઠ ૯ નવે હતપ્રતોમાં અને આના ચોથા ચરણમાં મહિનાથીમાં છે . માં ા છે. ५ कान्तोदन्तः सुहृदुपहृतः। ७ पूर्वाशाम्यं । આ પાઠ ૯ નવે હરત પ્રતમાં આવે છે . ર. માં છાખે છે. જોઈ મહિલનાથીમાં અને નેમિદૂતમાં છે ६ कान्तोपान्तात्सुहृदुपगमः। श्लोक १०९ अंगेनांग ॥ । આ પાઠ પૂ. માં છપે છે. આ બ્લેકના પહેલા ચરણમાં ७ कान्तोदन्तः सुहृदुपनतः। १ अंगेनांग प्रतनु तनुना। આ પાઠ . . વિ. માં છાપે છે. આ પાઠ ૮ નવે હરતકતમાં છે, २ अंगेनांगं तनु च तनुना। लोकः १०८ तामायुप्मन् ॥ આવો પાઠ . શ ત્રિમાં છાપે છે, આ શ્લેકના ૧ લા ચરણમાં આના બીજા ચરણમાં १ दारमना चोपकर्तु । ३ सांत्रणाशुद्रव । આ પાઠ સાતે હરતપ્રતમ છે. આ પાઠ ક ર ા ૨૪ ૪ આટલી २ दात्मनश्चोपकर्तु । હરતપ્રતમાં છે આ પાઠ ( ૪ મહિનાથીમાં તથા ४ सास्त्रेणाश्रुद्रुत । આ પાઠ ૩ ૪ મહિનાથી અને ३ दात्मनश्चोपकर्तुः । જ ૮ વાની હસ્તપ્રતમાં છે આવો પાઠ 3 માં છાપે છે. ५ सास्त्रेणासद्रव । આના ત્રીજા ચરણમાં આ પાઠ . માં છાપે છે, ४ ला वियुक्तः। ६ सास्रणास्रद्रुत। આ પાઠ ૯ ન હસ્તપ્રતોમાં છે આ પાઠ કર વિ. માં છાપે છે, વિ. રર. માં છાપો છે. તથા કિ માં છાપો છે.

·— . આ પાઠ તા: ૨૨૦ શાશં !! श्लोकः ११७ इत्यात्मानं ॥ આ શ્લેકના ત્રીજા ચરણમાં આ શ્લોકના પહેલા ચરણમાં १लोचनाम्यामदृश्य। १ इत्यात्मानं। આ પાઠ ૯ નેવે હરતપ્રતોમાં વરુ જ ઘ છ જ ? આટલી હરત- પ્રતમાં આ પાઠ છે. મલ્લિનાથમાં છે. २लोचनाभ्यामदृष्ट । २ नन्वात्मानं। આ પાઠ ર રુ મલ્લિનાથીમાં છે. આ પાઠ પૂ. ર. ત્રિ. માં છાપો છે. તથા . , . માં છાપ્યું છે, श्लोकः १११ श्यामास्वगं । આના બીજા ચરણમાં આ શ્લેકના પહેલા ચરણમાં ३ सुतरां । १ दृष्टिपातान् । આ પાઠ સાતે હરતપ્રતોમાં છે. આ પાઠ સાતે હરકતમાં છે. નિતt | २ दृष्टिपातं । ( ૪ મહિનાથીમાં આ પાઠ ર ૪ મલ્લિનાથીમાં અને તે છે તથા વા. વીર. . માં છાપે છે. પા, ૨. ત્રિ. ત્રણેયમાં છાપે છે. આના ત્રીજા ચરણમાં ५ कस्यात्यन्तं श्लोकः ११२ धारासिक्त ॥ આ પાઠ ૭ સાતે હરતપ્રતોમાં છે આ શ્લેક ૯ ન હત પ્રતોમાં જ નેમિદૂતમાં વરુ બંને મલ્લિનાથીમાં તથા ત્રિમાં છાપે છે. છે ઉનાળ ઉતરવાના અને વરસા- ६ कस्यकान्तं । દની ઋતુના પ્રારંભમાં સ્ત્રીના | આવો પાઠ ર ૪ બે મલ્લિનાથી વિરહી પુરૂષની દશાનું સુંદર વર્ણન | હસ્તપ્રતોમાં છે તથા ૧૪. . માં આ શ્લેકમાં છે છાપે છે. આ શ્લેકની રચના દેચી કાટીની છે ! : રાજા છે ! આવા અમૂલ્ય શ્લેકને . પાઠકે . આ, બ્લેકના બીજા ચરણમાં કરમરકર અને ત્રિ ત્રિવેંદ્ર આ ત્રણેય ! ૨ વાનાણાનું | સેકગણી કાઢયોએ આ કવિનાનું આ પાઠ ટન હસ્તપ્રતોમાં વ મેઘદૂત રસહીન ખંડિત બની જાય. ૬ મલ્લિનાથી બેઇમાં છે.

·२ मासानन्यान् । ४ सस्वरं विप्रबुद्धा । આ પાઠ ક. ૧૪. ત્રિ ત્રણેયે ! આ પાઠ જ આટલી હસ્ત- છાપે છે, પ્રતામાં છે. અને પૂ. ૬, કિ, માં છો છે. આના ત્રીજા ચરણમાં ૬ પૃચ્છત ! १ विरहगणितं तंतमात्माभिला આવો પાઠ ૪ અને ૩ મહિનાથી | નાથીમાં અને ર મા છાપે છે. આ પાઠ બધી હરતyતેમાં મહિલ- ૯ નવે હસ્ત પ્રતમાં છે અને પાક માં ६ पृच्छतोसि। છાપેલ છે. २विरहजनितंतंतमात्माभिलाषं । આ પાઠ T.અને કિ. માં છાઓ છે. આ પાઠ જ અને છ હરતપ્રતોમાં છે. श्लोकः १२० एतस्मान्मा ॥ ३विरहगुणितंतंतमात्माभिलापं|| આના બીજા ચરણમાં १ मा कोलिन्या । આ પાઠ ઘ જ આટલી હત- પ્રતિમા છે. આ પાઠ જ હસ્તપ્રતમાં છે, ४ विरहयुणितं तं तमेवाभिलाषं। २ मा कोलिना । આ પાઠ , માં છાપે છે. આવો પાઠ જ શિવાયની બધી હરત- વિરાળિR સંતવામિહા [ પ્રતોમાં તથા ST. FR.વિ. માં છાખે છે, આ પાઠ વર, માં છાપે છે. આના ત્રીજા ચરણમાં ३ घंसिनस्ते ह्यभोगाः। श्लोकः ११९ भूयश्चाई ॥ આ પાઠ વ ૪ મહિનાથી સાથે આના ૧ લા ચરણમાં નેવે હસ્તપ્રતોમાં છે. १ त्वमपि शयने । ४ हासिनस्तेप्यभोगाः। આ પાઠ ઘ ર મલ્લિનાથી સાથે આવ પાડવા માં છા છે. ૮ નવે હરિતપ્રતોમાં છે. ५ झासिनस्ते खभोगाः । २ त्वमसि शयने। આ પાઠ . વિ માં છાપે છે, આ પાઠ . .વિ. માં છાપે છે. આના ત્રીજા ચરણમાં છા ૨૨ જાગ્યા . ३ सत्वरं विप्रबुद्धा। આ બ્લેક સાઇ જઇ આટલી આ પાઠ જ ઘર આટલી હરત- હરત પ્રતમાં અને એનેમિતિમાં નીચે પ્રતમાં છે. પ્રમાણે છે.

·. - ; १आश्वास्यैवं प्रथमविरहादग्रशोकां शैलादात्रिनयनदृषोत्खातकूटानिवृचः॥ सखीं तां साभिज्ञानमहितकुशलस्तद्वचामिर्ममापि शेलादाशु त्रिनयनवृषोत्खातशंगानिवृत्त । मात कुन्दप्रसवशिथिल जीवित साभिज्ञानमहितकुशलैस्तद्वचाभिर्ममापि धारयेथाः॥ माताकुन्दप्रसरशिथिल जीवित श्लोक ,१२२ कच्चित्साम्य ॥ धारयेयाः ॥१२१॥ माना २ ॥ यामा पा. पाभानीय प्रभा मा यो १. प्रत्याख्यातुं न तर्कयामि । छाया है. - આ પાઠ ૧ ૧ હસ્ત પ્રતમાં છે २ आश्वास्यैनां -प्रथमविरहे २ प्रत्याख्यातुंन कल्पयामि। शोकदष्टां सखी ते આવો પાઠ = ૪ની હરત પ્રતમાં છે. तस्माददेखिनयनपोत्खात कटानिवृत्तः ३ प्रत्यादेशान् न कल्पयामि। साभिज्ञानं प्रहितवचनस्तत्र युक्तैः प्रामा.. 'मा पारख घड ज भारसी स्त ममापि .मातःकुन्दप्रसवशिथिलं जीवित ४ प्रत्यादेशान् न तर्कयामि। આ પાઠ 7 અને હરત પ્રતોમાં છે कर मां ॥ श्वाने प्रक्षित मानीन श्लोकः १२३ एतत्कृत्वा ।। નીચે પ્રમાણે છાપે છે, આના ૧ લા ચરણમાં ३ आश्वास्यैव प्रथमविरहे शोक- प्रियमनुचितप्रार्थनावर्त्मना मे। दष्टां सखी ते आप! पाक घ च ज मारा हरत तस्माददेखिनयनपोरखातकूटा निवृत्त | Har साभिशान महितकुशलैस्तद्वचाभिर्ममापि प्रियमनुदिनप्रार्थनावम॑नो मे। । जीवित આ પાઠ 7 અને 8 હસ્ત પ્રતેિમાં છે प्रात:कुन्दमसवशिथिल - धारयेयाः ॥ ३प्रियमनुचितं प्रार्थनादात्मनामे। ન ૮ વાળી હરત પ્રતમાં નીચે પ્રમાણે આ પાઠ વરુ મલ્લિનાથી હસ્ત प्रते भां तया पा. मा छाप्य छे. ४ आश्वास्यैव प्रथमविरहोदनशकां ૪થા ચરણમાં सखी ते ४ क्षणमपि च ते । धारयेदं ॥ १ 6 1 And 18 छ. સ્માના ·एप " आयो ५ क ख ग घ ड च छ ज | श्लोकः १२६ श्रुत्वा वाती ।। मादी हरत प्रतामा छ. अनभि. शो क ग घ ड च छ ज माली छ भने त्रि, मां छाया હસ્તપ્રતોમાં છે તથા જ નેમિમાં છે, ५ क्षणमपि सखे। पा. पी कर ४२मा२४२ त्रि. विद्र भावो पा. अने कर. मां छाया है तथा ख २ वाणी मल्सिनाथी - कर. ४२भा२४२ मने त्रि પ્રતમાં આ ગ્લૅક નથી विद्रमा एतत्कृत्वा मा नथी - श्लोकः १२७ इत्थं भूतं ॥ श्लोकः १२४ तस्मादद्रेः॥ આના ૧ પહેલા ચરણમાં भामा १ यु' भने २ ० २२५ । १ सुचरितपदं मेघदूताभिधानं । १ तस्मादद्रेनिगदिततया शीघ्र मा पा क घमा ये सातमा छ. मेत्यालकायां यक्षागारं विगलि- २सुचरितमिदं मेघदूतंचनाम्ना। तशुचा पूर्वचिन्हैर्विदित्वा ॥ આવો પાઠ હતપ્રતમાં છે. भाव। ५४ क १ मा २d प्रतमा छ । ३ दुःखयुक्ते ३ दुःखयुक्ते विनोदः । २ तस्मादद्रेनिगदितकथःशीघ्र मा पाकरतातमा . मेत्यालकायां यक्षागारं | ४ विप्रयोगे विनोदः। विगलितविमं दिष्टचिन्हे આ પાઠ ૨ તથા ઘ હરતપ્રતમાં છે. विदित्वा ॥ ५ कामं चास्मिन्मतिनिपुण: આ પાઠ ૧૮વાળી પ્રતમાં છે બાકીની । तानन्यभावः कवीनां । એકે હરિત પ્રતોમાં આ લૅક નથી. આવો પાઠ જ હતપ્રતમાં છે. श्लोकः - १२५ तं संदेश ॥ ६ मेघश्चास्मिन्नतिनिपुणता- આના ૧ લા ચરણમાં बुद्धिभावः कवीनां। આ પાઠ જ હસ્તપ્રતમાં છે १ चचक्षे। ७ मेघस्यास्मिन्नतिनिपुणता मावा पाठ क ग घ ड च छ मारली हस्तप्रतामा छ. बुद्धिमावः कवीनां । २ विवक्षे। આ પાઠ હસ્તપ્રતમાં છે. આ પાઠ = ૮ વાળી હસ્તપ્રતમાં છે. ॥ॐ तत्सत् ॥ • - ·पृष्ठं पंक्तिः " ४ " on : : : २१ " ॥ शुद्धिपत्रकम् ॥ अशुद्धं शुद्ध घसाति वसति स्वप्रियापात्युत्सुक स्वप्रियाप्राप्त्युत्सुक निवास निवास। उत्सु प्रथ स्य प्रथमस्य दयिता जीविता दयिताजीविता हुप हर्पण वियोगी वियोगी गर्भाधान गर्भाधान તૂને અભિસુભગનયની આભે ચશ્ન સુખદ તમને સેવક્ષે કુંજડીયું સેવ કુંજડીધું नदति नुदति સરચરી સહચરી मुच्छिलिन्ध्रा मुच्छिलोन्ध्रा उच्छिलिंधा उच्छिलीन्ध्रा शिलिंध्रोणि হিয়ামাটি उच्छिलिना उच्छिलीध्रा उत्वण्ठिता उत्कण्ठिता છેલ્લી 2 २ १५ " " " RERA GEKAmasmentures: nm १ आप्रच्छस्व कथवत: माकामार्ग अद्रः परिणिताः कपण आपृच्छस्थ कथयत आकाशमार्ग मद्रे परिणीताः कपण ८ १५ २४ अर्घलान्त निवाघ समाचाद्रः माखटे ८ अध्यल्लान्त निदाघ सद्भावाः आरुढे श्यामा हि यस्मात् त्यपत्या निर्गत. દઘાર અધિક १७ हि अस्याद स्यफ्या निगते દધારણે અધિક २० 1 ·८७ २२ २५ २६ . २३ २८ १४ सुगन्धे मालिनो विद्युत् निर्विन्याया सलिला सदाचारादि २८ 7 ८ २ ७ ૩૨ । ૩૨ ૧૫ सुंगधे मालनी विद्यत् निर्विनवाया सलिला सदायारादि पदु मयूस्वप्रहारान् विपणिपु પાણીવાર પ્રદ્યોત •णित.. सना से स्तम्भित याचल शन्दायमान चिर अरया: स्वनिप्पन्। सुगन्धस्य यमुना रक्षाहेताः कर्ण १ છેલ્લી લીટી તા ભક્તિ .. ६ ३७ मयूखप्ररोहान् विपणिपु" પાણીદાર પ્રત चणितरसनो એ શિવ તારી ભક્તિ स्तम्भित' वाचाल शायमान । विर अस्था त्वग्निप्यन्दे। सुगन्धस्य चमूना रक्षादेतो. . १९ ४१ ७ , ४२ ३ M १२ ૨૩ " ४३ २८ ४८ " १७ " ४२. ७ ચવજે वे शलाराजा भुकुट्या વર્ગની दिग्गज कृष्णयमुनाया उत्पत्तियस्य બિહાર पूयमाणाः याससार हे मेर मर्दित दर्शनिया नरव ये शैलराजा भृकुट्या સ્વર્ગની दिग्गज प्णयमुनाया उत्पत्तिर्यस्य विहार पूर्यमाण चाममीघ मेघ मर्दित दर्शतीया २३ १ ४ ६ १२ १३ ·" 1 " " . ७ " भविष्यनीति भविष्यतीति २४ ધાતાઓ ધારાઓ विविशेः निविशेः ૨૫ માણની મણિની उपरोमागे उपरिमागे प्रसुत प्रसूत ६७ पतितंत्र पतितैर्यत्र १७ २तनतट रतनतट ६८ ९ यंघस्य पंघस्य अभिभृत अनिभृत ७१ शंगार रागार २४ સ્વાધી સ્વરથી ७२ हम्माणि इाणि आनिता: थानीताः যিনি बिन्दुमिः घालमन्यार पालमन्दारः ७८ स्निग्यैडूर्यनोले में पार्नु शुलती ३२वातुं २०ी गई छ तेनीय प्रभारी सभा स्निग्धवडूर्यनाले: 20 - अय' भनिनाये भने मालो “सुपाय મણિના નાળવાં કંડીવાળાં કમળ વડે એમ કરેલ છે, તે બરાબર નથી. કમળને ડકિય સુંવાળા હેતી નથી, ઝીણું ઝીણું રૂંવાટીને લીધે કમળની ડાડિયું ખરસટ હોય મુવાળા દેતી નથી. તેમ કમળના દડા વૈપુય મણિના હેઈ કે નહિ તેમ ફી વૈરૂના એવું પાઠાતર પણ અહીં ઘટતું નથી કારણ કમળની ડાંડીયું વધુ લાંબી હોય તેથી તેને શોભામાં વૃદ્ધિ થઈ શકતી નથી. તેમ વિ. મણિનાં લાંબા વાળવાંવાળાં કમળ એ પણ હેઈ શો નહિ માટે અહી જેમ તળાવડીને કાંઠે મસ્ત મણિથી પગથિયાં બધેિલ છે તેમ તેમાં જાવા આવવા માટે વયમણિનાં લીસાં નાનાં નાળાં બાંધેલા છે એમ કવિએ વર્ણવ્યું છે, ८१ २ र तप्राद रनतिप्रौढ १२ घासष्टिः यासर्याए २० રકારે રકારે निहित निहितः ममिख्या ममियां यपुः घपुः અગીયા ગીયા निवृतविधिना निवृत्तविधिना લા કલા ऐतावद पतावद् ८८ पिणां घीणां स्वप्नजः " ४ 1" ९ " 13 " ७ ·९३ सम्वोऽपि कदिना संस्थापपन् दुतगमना ६ १३ " ८ १३ १०० १०१ १०२ कलल्या: तत्रासिनः तस्थाः वक्त विधय सहन्तामनसि वोमुखी सन्दशनाद यूयात महत्संप्तेन उर्घ मशिरिर दयादिनः प्रश्वतीना " :१०४ १२ लब्धोऽपि करिना संस्थापयन् द्रुतगमना ऊर्य कवल्याः तत्रासीन. तस्याः पहुं विधधे सह स्य मनसि योन्मुत्री सन्दिशनाद घूयात महत्संतप्तेन कार्य मशिशिर दयाहीनः पश्यंतीनां दुम स्थास्य नेपालम्बे मा यासी: शापातो मे विरहकाले কায়িরায় रोदिमि વળગિ જ ગળે આપણે मेघश्रेष्ठ मेलयित्या વિશેષતા केपला स्य नियन्दो स्थग्निप्यान्दो भीवीपयो मालेपाटे " स्थास्त्व नेयालम्बे भा यासी: १३ १४ १७ १३ ११४ " ७ १२० १२१ शापान्तोमे वि...इकाले মাহিয়া रोदामि વળગિ જ આપણે भैघश्रेष्ठः मेलयित्वा विशेषता फैयला स्पं निप्पन्दो स्यनिस्पन्दो मोविल्या मालेपाटे १२६ ८ ३ . २३ " ·श्री गणेशाय नमः ॥ श्री शारदाम्यायै नमः ॥ ॐ तत्सत् ॥ ॥ मेघ दूतम् ॥ कश्चित्कान्ताविरहगुरुणा स्वाधिकारात्प्रमत्तः शापेनास्तंगमितमहिमा वर्षभोग्येन भर्तुः ॥ यक्षश्चक्रे जनकतनयास्नानपुण्योदकेषु स्निग्धच्छायातरुषु वसति रामगिर्याश्रमेषु ॥ १॥ कश्चिद्यक्षः स्वाधिकारात्प्रमत्तः स्वाधिकारात्स्यामिना निर्दिष्टात्स्यसेवाकार्या- प्रमच. प्रमादयुक्तः प्रशापराधकर्ता । स्वप्रियालुब्धकत्वेन स्वस्वामिनिर्दिष्टकायें विस्मृतिमापन. प्रमादी । कान्ताविरहगुरुणा वर्षमाग्येन भर्तु. शापेनास्तंगमित. महिमा कान्तायाः प्रियायाः विरहेण वियोगेन विश्लेपेण गुरुणा गरीयसा अलवरूपेण घर्प एकसंवत्सरं यावत् भोग्येन मेक्तुं योग्येन मेोग्याण भर्तुः स्वस्यामिन कुबेरस्य शापेन अस्तगमितः नष्ट. महिमा कान्तिः प्रभावः घर्चस्वं यस्य सः पतादृशः कश्चिद् नामकः अनिर्दिष्टनामा यक्षः। जनकतनयास्नान- पुण्बोदकेषु जनकतनया सीता तया यहु समयपर्यन्तम् कर्मः स्नानः मजनः पुण्यानि पवित्राण्युदकानि जलानि येपु । स्निग्धच्छायातरुपु स्निग्धाः घट्टाः सूर्यकिरणप्रवेशविरोधिन्यः शालोपरि पतमानाः छाया. ताभिर्युक्तास्तरयः वृक्षाः येपु एतादृशेषु रामगिर्याशमेपु । प्रायः द्वादशवर्षपर्यन्त पचवट्यां नियासेन કોઈ કાંતા વિરહ વિકળે રવાધિકારે ચુંદેલો સ્વામીશાર્પે વરસ સહવા માનસંગે હણાયે // સીતા રનાને પુનિત જળનાં રામગિર્યાશ્રમોમાં ઘાટી છાયા તરૂવર તણું ત્યાં વચ્ચે યક્ષ દુખી છે 1 In પિતાની સ્ત્રીમાં અતિ આસક્તિને કારણે સ્વામીએ ચિંધેલું કામ કરવાનું ભૂલી ગયે, કે રાત્રિના પ્રિયા સાથેના વિલાસને લઈ સવારે વહેલો નહીં જાગી શકવાથી પિતાના સ્વામ કુબેરે બતાવેલ હમેશાં સવારે કરવાનું કાર્ય ન કરી શકવાથી પિતાના સ્વામી, કુબેરે પિતાની પ્રિયાને કારણે જ કામમાં ગફલતી થવાથી પોતાની સ્ત્રીના અસહ્ય વિહ એક વર્ષ સુધી ભોગવવાને શાપ આપે. તેથી તેજહીન થયે એ કોઈ એક પક્ષ, ગોદાવરીને કાંઠે આવેલી અને લગભગ બાર વર્ષ સુધીના લાંબા નિવાસથી રામના નામથી ઓળખાતા રામગિરિમાં આવેલી છષિ મુનિઓના આશ્રમમાં રહેવા લાગ્યો.” પાસેનાં જળાશ સીનાએ વર્ષો સુધી નહાવાથી તેનાં જળ પવિત્ર થયેલાં છે. પાટી છાપાવાળા અસંખ્ય વૃક્ષો જ્યાં ઊગેલાં છે. પંચવટી, ગોદાવરી, તટ અને ત્યાંના આશ્રમમાં રહેવું ય એટલા વાતે સીધુ કે થતાં સીતાના હરણ પછી એક રમે ·. तन्निकटवर्तिना ये गिरयः पर्वता: रामनाम्ना प्रसिद्धि गताः रामगिरयः तत्र स्थितेषु ऋषिमुनीनां विविधाश्रमेषु विरहातुरस्यात् पकवानवस्थानात् यथारुचि भिन्नभिन्नाथमे यसोत नियासं चके वफार। पूर्वमत्र गोदावरीतटवर्तिपु विविधगिरिमालासु स्थिति कृतवता प्रियावियुक्तेन रामेण पकवण मिया सीता, प्राप्ता इति. हेत: लक्ष्योरुत: यक्षोपि गोदावरीतटनिकटवर्तिप्वाश्रमेपू. टजेपु पकवानन्तरं स्वप्रियामारप्युत्सुकः मयासं चके। अन्यटीकाकारमता. नुसार यक्षस्य चित्रकूटे निवासेा न युज्यते । तत्र सीतायाः न वियोगस्स. मजनि । सीतावियोगस्थानं तु पचवट्येव । सीतावियोगानन्तरं रामस्यैकवमेव सीताप्राप्तिः । यक्षस्यापि प्रियावियोगरूपशापोऽपि पावर्षभोग्य पव । चित्रकूट निवासानंतरं तु द्वादशवर्षेषु व्यतीतेपु सीता वियोग: पंचवटयामासीत् । ॥१॥ तस्मिन्नद्रा कतिचिदवलाविप्रयुक्तः स कामी नीत्वा. मासान् कनकवलयनशरिक्तप्रकोष्ठः ॥ आपाढस्य प्रथमदिवसे मेघमाश्लिष्टसार्नु वप्रक्रीडापरिणतगजप्रेक्षणीयं ददर्श ॥२॥ टी.-स: कोमी कामातुरा यक्षस्तस्मिन्नद्रौ रामगिरिसंशके पर्यवे अबलो. विप्रयुका अवलाया स्वप्रियाया वियुक्त वियोगी। कनकस्य सुवर्णस्य ये बलये मणिबन्धस्थित चक्राकारे आभूषणे तयो भ्रशेन प्रियावियोगजन्यदुःखदुर्यलतया निर्गतत्वेन रिको शुन्यौ प्रकोष्ठौ मणियन्धौ यस्य सः। कतिमिन्मासान् महता पप्टेन नीत्वा आषाढस्य प्रथमदिवसे मेघ ददो। किं लक्षणो मेघः । मालिष्ट सानु. गालि गितशिघर तं। पुन घप्रक्रीडापरिणतगजप्रेक्षणीय वपु पर्वततर- प्रदेशे या क्रीडा तस्यां परिणतः प्रवृत्तः तिर्यग्दन्तप्रहारकरः यो गजः हस्ती तयत् प्रेक्षणीयः मनोहरः त पतादृशं मेघ ददर्श ॥२॥ સીતાને મેળવ્યાં હતાં. યક્ષને પણ એક વર્ષ સુધી પિતાની પ્રિયાના વિરહરૂપ શાપ થશે હતા. એટલે અને પ્રિયાના વિરહાગ્નિથી તપેલે યક્ષ સયને તડકે લેશમાત્ર પણ ખમી શકે એમ ન હતા એટલે સૂર્યનાં કિરણને જ્યાં લેશમાત્ર પણ પ્રવેશ થતો નથી એવાં ઘાટી છાયાવાળા અમખ્ય વૃક્ષો રામગિરિ પર્વતમાં આવેલા આશ્રમમાં હોવાથી ત્યાં સ્ત્રીના વિરહથી વિલંળ થયે તે યક્ષ ઋષિ મુનિઓના આશ્રમે વચ્ચે જુદે જુદે સ્થાને મરજી પ્રમાણે રહેવા લાગ્યું. ૧ તે અદ્રીમાં તરુણિ વિરહી માસ કામાંધ પક્ષે ગાળ્યા છેડા, કનકવલ છે તજાયા જ ઊંચા ! ભેટ્યા શલે પ્રથમ દિવસે મેઘ આષાઢના ને જે કીડા રત તટ વિષે જેમ હાથી પ્રમત્ત | ૨ | ·છે तस्य स्थित्वा कथमपि पुरः केतकाधानहेतो- रन्तर्वाष्पश्चिरमनुचरो रोजराजस्य दया ॥ मेघालोके भवति सुखिनाप्यन्यथावृत्ति चेतः कंठा लेपप्रणयिनि जने किं पुनर्दूरसंस्थे ॥३॥ राजराजस्य कुबेरस्यानुचर. सेवक: यक्षः अन्तर्वाष्पः चक्षुपो. अन्तः थापा- પથતિ યા . દા ર તાધાન. જાદરા તામસિદ્ધ- सुगन्धिवृक्षल्य पुष्पपोटकोत्पत्तिः प्राकटयम् तत्कारणभूतस्य आषाढमासे मेघागमनवेलायां तदुत्पत्ति तस्मात्केतभवृक्षपाटोत्पत्तिकारणरूपस्य तस्य मेघस्य पुगः सन्म अग्ने कथमपि महतो कप्टेन स्थित्वा चिरं किंचित् समयपर्यन्त दया चिन्तितवान् । मेघस्य दर्शने सति सुपिनाऽपि प्रियासंयोगवतोऽपि जनस्य चेतः हृदयं कठालेपप्रणयिनि जो कंठग्रहणप्रणयिनि स्नेहयुक्ते जने स्त्रीलक्षणे स्त्रियां अन्यथावृत्ति विकृतावस्थावियलावस्थायुक्तं भवति । पुनः तहिं दूरसंस्थे दूरस्थिते जने प्रियाजने कि कोहक विहबलतायुक्तं घेत. भवति । मेघालोके પ્રિયાને વિયેગી અને તેથી દુબળ થઈ જવાથી સેનાના કણ જેનાં કાંડામાંથી નીકળી જાય છે એવા તે કામાતુર યક્ષે તે રામગિરિ નામના પર્વત ઉપરના આશ્રમમાં કેટલાક મહિના ગાળ્યા પછી પર્વત ઉપરની ટેકરી ઉપર બેઠેલા અને તેથી પર્વતના તટપ્રદેશમાં કરાતી રમતમાં ત્રણે પ્રહાર કરતા હાથી જેવા મનોહર લાગતા મેઘને અસાડ મહિનાના પહેલે દિવસે (આષાઢ સુદ પ્રતિપદાને દિવસે) જે ૨ ઊમે ક અભિમુખ બહુ કામ સર્દેશ દેવા આંસું રોકી અનુગ અલકાનાથને ધ્યાન ધરી છે ઉતકંઠાળું મનડું સુખિનું થાય છે જે મે ને કઠ ભેટ્ય પ્રણયિજનનું દૂર કરનારનું શું? ૩. રાજા કુબેરને સેવક એ યક્ષ, અપશુકનની સંકાયે આંસુને રોકીને, કેવડાના પટાની પત્તિના કારણરૂપ અર્થાત વરસાદના સમયે અષાડ મહિનામાં કેવડાના સુગંધી પર બહાર નિકળવા માંડે છે એટલે તેના કારણ રૂપ એવા મેઘની સન્મુખ ઘણું મુશ્કેલીઓં ઉમે રહીને જે વખત અંત:કરણમાં થયેલા પ્રિયાના વિગજન્ય દુખથી એક ખાને જડ જેવો થઈ ગયે. કારણ કે વરસાદના દિવસોમાં મને જેવાથી સુખિા પુરવનું ચિત્ત પણ હથી ભેળ પડનારી પિતાની સ્ત્રનું ચિંતવન કરવાથી વિહ્વળ વૃત્તિવાળું થાય છે અર્થાત પહેલવહેલા વરસાદને જે તે પોતાની સ્ત્રીનું સુખ ઘોડી ક્ષણ પછી મળવાને સંભવ છે અને પિતાની આ આ સમયે રને હથી પિતાને ગળે ભેટવાની છે છતાં પણ તેની વચમાં સમય જાય છે તે વરસાદને જોયા પછી પુચ્છના મનને વિદળ બનાવી છે તો પછી જેને પોતાની પ્રિયા દર છે, તરતમ ભેટવાનો સાવ નથી તેવા પુનું મન એને જેવા પછી વિહળ વૃત્તિવાળું અને દુખી થાય તેમાં શું આશ્ચર્ય! | ૩ | ·वर्षायां ऋती प्रारंमे प्रथमे मेघदर्शने कामदीपनसंभवात् प्रियस्य कठे गले हस्तयोरावेष्टनपूर्वक य आ'लेप. आलिंगनम् तस्मिन्प्रणयः उत्साही उत्सु- पतास्ति यस्य सः तस्मिन् एतादृशे नियाजने पतादृशी स्थितिमनुभूयमानायां प्रियायामिति । अन्यार्थ। मेघाले प्रथस्य मेघस्य घनघटास्वरूपेण तीवगर्जन. शंफया अर्थात् प्रथमा घाघोरघटास्वरूपा मारामाच्छादयन् मेघः तोवगर्जनां सूचयति । क्षणादेयं तत्संभवितगर्जनभीत्या प्रियस्य कठे पालि गितुं त्वरपति । कृतालिंगनप्रणयः स्नेहस्तरकर्मणि चतुरायां नवादाप्रियायां चेतः मन्पथावृत्ति चित्तस्य स्वाभाविकीस्थिसेः विपरीतस्थितिः अर्थात् प्रियकंठालिंगनोत्सुक्तया मदनेन विछतस्थितिस्तद्वत् घेतः। ॥३॥ प्रत्यासन्ने नभसि दयिता जीवितालंबनार्थ जीमूतेन स्वकुशलमयीं हारयिष्यन् प्रवृत्तिं ॥ स प्रत्यः कुटजकुसुमैः कल्पितार्घाय तस्मै प्रीतः प्रीतिप्रमुखवचनं स्वागतं व्याजहार ॥४॥ दयिताजीवितालंयनार्थ दयितायाः प्रियायाः जीवितस्य जीवितव्यस्य झालं. पनार्थे धारणाय जीमूतेन मेघेन मेघद्वारा स्वकुशलमयों आत्मनः कल्याणरूपां प्रवृत्ति पाती धारयिष्यन् प्रापयिष्यन् गसि धावणमासे प्रत्यासन्ने समोपचतिनि एकमासोनन्तरमागामिनि सति तदा स्त्रीविरहमसहमानायाः जीवितविरामी न स्यादित्यभिलपन् यक्षः प्रोतः प्रियायाः स्वसंदेशप्रेपणसाधनप्राप्त्या हुए सन् कुटज- कुसुमैः प्रत्यप्रे. अग्रभागसहितैः नवीनः रसभरितः फुटन. गिरिमतिका कडासंघकः इन्द्रयपवृक्षः तस्य कुनुमैः फल्पितार्धाय कल्पितः रचित. अर्मः पूजा यस्मै एतादृशाय तस्मै मेघाय स्वागत ससत्कारं प्रीतिप्रमुस्त्रवचन प्रोत्यो इपण युक्त प्रमुख प्रकृष्टं मुख्य वचन यस्मिन् तत् व्याजहार क्थयामास ॥४H પાસે આવે શ્રવણ મહિને જીવનાથે પ્રિયાના મેઘો સાથે રવકુશળપણું પ્રેષવા ઈચ્છો તે | અર્થે આપી શુભ જળદને ફૂલથી ત્યાં કડાનાં प्रीत प्रीती सहित क्यना सायर्या स्वागतार्थे ॥४॥ નજીક આવતા અર્થાત એક મહિના પછી આવનારા શ્રાવણ માસમાં ભારે વરસાદ આ મહિને વરસતે હેવાને લીધે અને વાળમાં પિતાનો વિશે પોતાની પ્રિયાને અસહ્ય જણાતાં તેના જીવન પ્રત્યે, સંશય આવવાથી પિતાની પ્રિયાના જીવનના રક્ષણ માટે પિતાની કુશળતાનો સંદેશો મેઘ મારફત પહોંચાડવાને છત તે પક્ષ અને પ્રિયાની આ દશામાં પોતાને સંદેશ વાહક મળી આવવાને કારણે ખુશી થયેલા યક્ષે તાજા રસથી ભરેલા અગ્રભાગ સહિત એવા કડાના, ઇન્દ્રજવના વૃક્ષના પુવો મેઘની પૂજા કરીને સત્કાર સાથે કે પ્રીતિ પૂર્વકનું વચન કહેવા લાગ્યા. ૪ ·धूमज्योतिःसलिलमरुतां सन्निपातः क्व मेघः सन्देशार्थाः क्व पटुकरणेः प्राणिभिः प्रापणीयाः॥ इत्योत्सुक्यादपरिगणयन् गुह्यकस्तं ययाचे कामार्ता हि प्रकृतिकृपणाश्चेतनाचेतनेषु ॥ ५॥ घूमः ज्योतिः सलिल मरुत् तेषां संनिपातः संयोगरूप. संयोगाजात: मेघः क्य, पटुकरणः पटूनि स्वस्थानि सामर्थ्यपूर्णानि करणानि इन्द्रियाणि येप तैः पता: प्राणिभिः मनुष्येः प्रापणीया प्रापयितुं शक्या सन्देशार्थाः सन्देशयुकार्याः पचनानि च । औत्सुक्यादुत्कण्ठातिरेकभायादित्युपर्युक्त मेघ भपरिगणयन्नविचारयन् अजानन् गुहाका यक्षः ययाचे प्राधितचोन् । हि इति यस्मात्कारणात् कामाताः कामपीडिताः प्राणिनः चेतनाचेतनेषु चैतन्ययुक्तेषु चैतन्यरहितेषु पदार्थेषु प्रकृति- कृपणाः प्रकृत्येव कृपणा: मुग्धाः विचारहीनाः विद्वलाः भवन्ति । ॥५॥ जातं वंशे भुवनविदिते पुष्करावर्तकानां जानामि त्वां प्रकृतिपुरुपं कामरूपं मघोनः ॥ तेनार्थित्वं त्वयि विधिवशाद् दूरवन्धुर्गतोऽहं याचा मोघा वरमधिगुणे नाधमे.लधकामा ॥६॥ हे जलद, पुष्करावर्तकानां पुष्करावर्तसं शानां मेघानां भुपनविदिसे विश्वविण्याते घशे जात । पुनः मघोनः इन्द्रस्य प्रकृतिपुरुपं प्रत्येव पुरुषरुप कामरूपं यथेष्ट- ધૂમ જતી જળ પવનને મેળ કયાં શૂન્ય મધ કયાં સંદેશા ચતુર મનને પ્રાણિયાએં ઝિલાતા છે ઉત્સાહે એ ન સમજી કંઈ યાચતો યક્ષ તેને કામાં છેપ્રકૃતિ દુખિયા ચેતનામાં, જડેમાં ૪ ૫ છે ધુમાડે, પ્રકાશ, પાણી અને વાયુઓનાં સંયોગથી થયે એ મેઘ ક્યાં અને પોતપોતાનું સંપૂર્ણ કામ કરનારી છનિકવાળાં મનુષ્યથી પહોંચાડી શકાય એવાં સંદેશાને વચને કયાં? પણ ઉત્સાહના અતિરેકથી એ ભેદને વિચાર નઈ કરતે પણ તે મેપની સાર્થના કરવા લાગ્યો. કામથી વિઠળ થયેલી મનુષ્ય ચેતન કે જઠ વસ્તુઓને વિશે સ્વાભાવિક રીતે વિવેક થય બની જાય છે. પણ જો વંશે ભુવન, વિદિત પુકરાવતે કોના જાણું છું હું અધિકૃત પદે ઈંદ્રને સમ રૂપી છે તેથી મારું વિધિવશ થઈ સ્ત્રી વિયેગી તને હું વ્ય યાચા શુભ ગુણ જને, ના જ દુર્ગે ફેલી દાળ ·रूपधारिण' स्वां जानामि । तेन कारणेन दूरबन्धुः दूरे बन्धु प्रियालक्षणस्वजनो यस्य स एतादृशः नई विधिवशाद्भाग्याधीनतया स्वय अधित्य प्रधानयामकत्व गतोऽस्मि । अधिगुणे पुरुपे याचा प्रार्थना मेधा निष्फलो अपि वरं । अघमे पुरुपे पुंसि याचा लब्धामा सफला सफलमनोरथापि न घर ॥६॥ सन्तप्तानां त्वमसि शरणं तत्पयोद प्रियायाः सन्देशं मे हर धनपतिकाधविश्लेपितस्य ।। गन्तव्या ते वसतिरलका नाम यक्षेश्वराणां बाह्याद्यानस्थितहरशिरश्चन्द्रिकाधातहा ॥७॥ हे पयोद मेघ, सन्तप्तानां ग्रीष्मतापताना कोमानितप्तामा च प्राणिनां त्वं शरणमसि । अहमपि प्रियाविरहितोऽस्मि तत्कारणात् धनपतिमोघविश्लेषितस्य धनपते. कुबेरस्य कोपेन विश्लेषितस्य पृथक्कृतस्य वियोगीरतस्य मे मम सन्देश प्रियायाः हर प्रापय । ते त्वया यक्षेश्यराणां महायक्षाणां वसतिनिवासस्थानरूपा मलका नाम नगरी गन्तव्यास्ति । साऽलका फोदशी याह्योद्यानस्थित: नगर्या: बाहाप्रो निर्मिते उद्याने स्थिता यो हरस्तच्छिरसि या.. चन्द्रिका तया घौतानि धलितानि इम्याणि मासादरूपगृहाणि यस्यां सा કે મેધ, પુષ્કરાવતક નામના વિશ્વવિખ્યાત વ રામાં ઉત્પન્ન થયેલાં અને ઈન્દ્રની સ્વાભાવિક પુરુષાકાર સ્વરૂપ સરખા અને ઈચ્છા પ્રમાણે રૂપ ધારણ કરનાર એવા તુંને હું જાણું છું. એટલા માટે દૈવયોગે પ્રારબ્ધથત પ્રિયાને વિયોગી એ હું તારી પાસે યાચના કરૂ છુ. અધિક ગુણવાળી એવા મનુષ્ય પાસે કરેલી યાચના નિલ્ફળ જાય તે સારું પણ અધમ માસ પાસે કરેલી યાના સફળ થાય તે સારું નહીં. ૬ સંતપ્તનું શરણ તુ જ છો કે મારે પ્રિયાને દેવા સદેશ ધનપતિના રેશથી શ્રી જાવું તારે નગરિ અલકા વાસ યક્ષે તણે જ્યાં જ્યાંના હર્પે સ્થિત હર શિરે કવેત છે ચાંદનીથી ૭ હે મેધ, ગ્રીષ્મઋતુના તાપથી વિહ્વળ થયેલાં મનુષ્યને તથા કામાગ્નિથી તપેલા મનવાળા મનુષ્યને તું આધાર છે. માટે કુબેરના ક્રોધથી પ્રિયાને જિગી બને એવા જે હું તેને સંદેશ તું મારી પ્રિયાને પહોંચાડ નગરીની બહારના બગીચામાં રહેલા મહાદેવના મસ્તક ઉપર પ્રકાશતા ચંકની ચાંદનીથી ધોળાં દેખાતાં વિશાળ મકાનવાળી, તથા મોટા મેટા પક્ષે જ્યાં રહે છે એવી અલકા નગરીમાં તારે જવાનું છે એની वियोगी॥

·त्वामारूढं पवनपदवीसुद्गृहोतालकान्ताः प्रेक्षिष्यन्ते पथिकवनिताः प्रत्ययादाश्वसन्त्यः । कः सन्नद्धे विरहविधुरां त्वय्युपेक्षेत जायां न स्यादन्योप्यहमिव जना यः पराधीनवृत्तिः ॥८॥ हे मेघ, पवनपदयों गानमार्गे मारूढ चढित त्वां, हस्तमुष्ठिभ्या उद्गृहीता ममसाधिता मलकान्ता केशप्रान्ता यामि ता । पुन प्रत्ययार निश्चयात् प्रिय- माप्ति निश्चयादाभ्वसन्त्य भाशा सेयमाना । पथिकवनिता पथिका प्रोपिता मतार यासा ता तादृशा वनिता स्रिय प्रेक्षिप्यन्ते ईक्षिप्यन्ते द्रक्ष्यन्ति । स्वयि सनद्धे तसिद्गजितादिसामग्रीयुचे सति विविधुर वियोगविला भाय जायां प्रियांक उपेक्षेत मुञ्चेत? 4 अन्य झाऽपि जन अहमिय पराधीनवृत्ति पराधीनस्थिति युक्त न स्यात् ? अर्थाद पराधीन अन्यस्तु स्वाधीनवृत्ति पुरुप विरहातु पियां सहागमनवेलायां नापेक्षेत इत्यर्थ । ॥८॥ मन्दं मन्दं नुदति पवनश्चानुकूला यया स्वां वामश्चायं नदति मधुरं चातकस्ते सगर्वः ॥ गर्भाधानक्षणपरिचयान्नूनमावद्धमालाः सेविष्यन्ते नयनसुभगं खे भवन्तं वलाकाः ॥९॥ ઉ તૂને નિરખિ નભમાં ઝાવતી કેશ છેડા જેણે સ્ત્રીઓ પતિ વિરહિણી આશ વિશ્વાસવાળી ! તૂ આથી વિરહ દુખણી કે પ્રિયાને ઉપેક્ષે મારા જેવો પરવશ કર્યો છે કેઈ મનુષ્ય | ૮ in હે મેષ, આકાશ માર્ગે ચડેલા એ તને, ગૂધ્યા વિનાના અર્થાત ટા દેવાને લીધે પકડેલા કેશવાળા એની અને પિતાના પતિ જલદી ઘેર આવશે એવી આશા રાખી, બહાર ગયેલા, માર્ગે ચાલ્યા આવતા એવા પુઓની સ્ત્રીઓ તુને જશે. વીજળી ગુજના વિગેરે સાધનથી યાર થયેલા એવા ને જાણીને, મારા જેવી પરાધીન દશા ભોગવતો ન હોય એવો બીજો પુરા પિતાના વિરહથી વિહળ થયેલી પત્નીને તaida ધીમે ધીમે રુમ પવન છે પ્રેત એ જ તૂને ડાબી કાર્યો મધુર વદને ગર્વ વાળા બાપ ગર્ભાધાન સણ પરિચય હાથે રહેલી તને આ સુલગનયની સેવસે કુજીયું ૮ !

·हे मेघ, ते तच प्रयोणकाले अनुकूलः तव गतौ सहायकः पृष्ठानुगामी पवनः घायुः मन्दं मन्दं शनैः शनैः नपति घाति प्रेरयति । पुनश्च अयं निकटवर्ती सगर्षः सोत्साहः काममदगवितः चासकः ते तय यामः सन् मधुरं यथा स्यात्तथा नदति शद्वायसे शब्ई करोति गायति । पुनः यलाका: बलाकपल्यः कुंजडीति स्याता उत्तरप्रदेशनिवासिन्यः पक्षिणीविशेपा । आयद्धमालाः रचितपंक्तयः सन्त्यः गर्भाधान- क्षणपरिचयात् गर्भाधान गर्भग्रहणकालः मेघगजितश्रवणेन तासां गत्पित्तिसंभयात् गर्भाधानरूपः य क्षण: समयः अवसरः तद्रुप एव जात: परिचय. तस्मात्कारणात् खे आकाशे नयनसुभग नेत्रप्रियं भवन्त त्वां नून अवश्य सेविष्यन्ते। ॥९॥ तां चावश्यं दिवसगणनातत्परामेकपत्नी- मन्यापन्नामविहतगतिर्द्रक्ष्यसि भ्रातृजायां ॥ आशावन्धः कुसुमसदृशं प्रायशो मंगनानां सद्यःपाति प्रणयिहृदयं विप्रयोगे रुणद्धि ॥१०॥ हे मित्र, दिवसगणनातत्परां मद्विरहदिवसानां गणनायां तत्परां सायधानां प्रहयां एकपत्नी सती अध्यापनां मदागमनाशया जीवित धारयन्ती पताशी तो भ्रातृजायां तव भातुः मम पत्नी अविहवातिः अस्त्रलितगतिः त्वं अवश्य द्रक्ष्यसि। हि यस्मात् कारणात् प्रायशः यहुधा ओशायन्धः संगनानां स्त्रीणां पनितानां कुसुमसदृश पुप्पतुल्य' कोमल प्रणयि स्नेहयुक्त प्रणययुक्त हृदय सद्यःपाति पतिविरहारसमकाल एव पतनपरं पुनः विप्रयोगे प्रियषियोगे तु सिंगनानां प्रणयि हृदय आशावन्धः रणद्धि धारयति जीवयति पोपयति ॥१०॥ હે મેધ, તારા પ્રયાણ વખતે શુકન પણ સારી થાય છે. પવન ધીમે ધીમે તારી ગતિને અનુકૂળ પડે તેવા અથવા તો તારી ઇચ્છા પ્રમાણેની ગતિવાળ વાય છે. કામ મદથી માન્મત્ત થયેલો એવો આ સામે દેખા બુપિયે તારી ડાબી બાજુ ગાન કરે છે. અને આકાશમાં હારબંધ ઊડતી કુંજડીઓ ગર્ભાધાનના સમયના પરિચય લીધે નેત્રને સુખ આપનાર એ જે તું તેનું અવશ્ય સેવન કરશે. અર્થાત મેવ ગજેનાથી જેને ગર્ભાધાન થાય છે એવી કુંજડીઓ તારી સાથે સાથે ઉડતી આવશે. હા, ભ્રાતાપની દિવસ ગણતી એક પત્ની સતીને જશે તું જીવન સરચરી ને અખંડ પ્રવાસી સ્ત્રીઓનું છે કુસુમ સરખું પ્રેમિ હયું છતાં ય જીવાડે છે વિરહ દિનમાં આશરે એક બંધ | ૧૦ || હે મિત્ર, વિધ વિનાની નિયમિત ગતિવાળે એ તુ મારા વિગના દિવસની ગણતરી કરવામાં સાવધાન તત્પર એવી અને મને મળવાની આશાએ પિતાનું જીવન ટકાવી રહેલી સતી એવી આ તારા ભાઈની પત્નીને અવશ્ય જીવતી જઈશ. કારણ કે એનું પુષ્પ સરખું કેમળ અને પતિના વિયોગના દુખથી જલ્દી બંધ થવાના સ્વભાવવાળું છતાં આશારૂપી બંધ પતિના વિગ વખતે પણ સ્ત્રીઓના કેમળ હૃદયને જીવાડે છે. તે ૧૦ ·" कर्तुं यच्च प्रभवति महीमुच्छिलिन्ध्रातपत्रां तच्छुत्वा ते श्रवणसुभगं गर्जितं मानसोकाः ॥ आकैलासादिसकिसलयच्छेदपाथेयवन्तः संपत्स्यते नभसि भवतो राजहंसाः सहायाः ॥११॥ अधुना मार्गे गच्छतो मेघस्य सहायसम्पत्ति माह । कर्तुमिति । हे जलद भवतस्तव गलि आकाशे राजहंसाः सहायाः सखायः सम्पत्स्यन्ते संपद्यते भविष्यन्ति । अकिलासात् कैलासपर्यन्त मागें त्वया एकाकिना न गन्तव्यमस्ति । 'एको ध्याने सुखे द्वा च प्रिमिति चतुप्पथं ॥ पंचभिस्तु छपि फुर्यात् संग्रामे बहु मिर्जनः ॥ कीरशाः राजहंसाः। दिसा: कालनालानि फिसलयानि किंजल्कानि कुंपळोनि तेषां छेदाः खण्डानि तदेव पाथेयं शंवल-भातु टीमण विद्यते येषां ते। हि अतः एतेषां मार्गसहायवतां तव दातव्यं किमपि नास्ति स्वयमेव स्वाजीवि करिष्यन्ति । ननु तेषां तत्र गमने कि प्रयोजनमित्याह । मानसोकाः मानसं सरायरं प्रति गन्तु उत्कंठिताः । किं कृत्वा ते तय भवणसुभग वर्णमनोहरं गर्जित श्रुत्या आकर्ण्य । तत् गर्जित कियत् कि प्रकार किंचिन्ह' किंप्रभाव। महीं पृथ्वी उच्छिलिघातपत्रां उत् ऊ शिलिंध्राणि भूमिस्फोटकानि छत्रफाणि तान्येव आतपत्राणि - माजीरछत्राणि यस्यारता. एवंविधां फर्तु भवान् समर्थो भवति । हैं मित्र मेघ, ते तप यत् गर्जित महीं 'पृथ्वीं उच्छिलिंध्रातपत्री माजीरछत्राच्छादिता कर्तुं प्रभवति तत् तव श्रवणसुमग कर्णमनोहरं गजित श्रुत्वा मानसोकाः मानसं मानससरोवरं गन्तु' उत्काः उत्वण्ठिताः । विसानि कमलनालानि किसल्यानि फमलाकिंजल्कानि तेषां खंडाः “एच पाथेयं टीमण तवन्तः पतादृशाः राजहंसाः माकैलासात् कैलासपर्वत पर्यंत भवतः नमसि आकाशमार्गे सहायाः सहचारिणः सखायः संपत्स्यते भविष्यन्ति ॥११॥ મીંદડ્યુંની સફળ કરતું છત્રિપુંથી મહીને सूी ताई न मधू भानसहित २ ॥ ખાતા નાળા કમળ દળનાં ઠેઠ કૈલાસ સાથે થાશે આર્ભે સફળ તમને રાજહંસ સહાય I૧૧ હે મિત્ર મેઘ, તું જઈશ ત્યારે તેને સથવારે કેને મળશે તે સાંભળ. તારે એકલાં મુસાફરી નહિ કરવી પડે. કલાસ પહેચતા સુધી તારે એકલા જવું નહિ પડે. તારી જે જેનાથી પૃથ્વીમાંથી બહાર નીકળી આવેલી મીંદડીની છત્રિઓ પૃથ્વીને ઢાંકી દી છે એ કાનને ગમે એવી તારી ગર્જના સાંભળીને માનસરોવરમાં જાવાની ઉત્કંઠા વાળા રાજહંસ હેડ કલાસ પહોંચતાં સુધી તેને સહાયક થાશે, રાજહંસને તુને સથવારે થાશે. જહોના છેઠ સુધીના સથવારામાં તારે એ પણ ચિંતા કરવાની નથી કે એને ખાવા ભાનું ડીમણું દેવું પડશે. કારણ તેઓ માર્ગમાં આવતાં કમળનાળાને અને કુપળયાને ખાતા જશે અને તારી સાથે મુસાફરી કરશે.

·आपृच्छस्व प्रियसखममुं तुंगमालिंग्य शैलं वन्यैः पुंसां रघुपतिपदैरंकितं मेखलासु ॥ काले काले भवति भवता यस्य संयोगमेत्य स्नेहव्यक्तिश्चिरविरहजं मुश्चता वाष्पमुष्णम् ॥१२॥ इदानी मित्रादिविसर्जितोचितस्थानप्रतिपादनव्याजेन पयोषप्रयाणप्रस्ताव कथयन्नाह । आपृच्छस्येति । हे मेघ, त्वं अमु शेल रामगिरिपर्वत मार्ग आपृच्छस्त्र उत्कलापय। किं कृत्या आश्लिष्य आलिंग्य । कीदृश शैल तुग महान्त उच्च । पुन. मेखलापु पर्वततटमदेशेषु तटभूमिपु रघुपतिपदै. श्रीरामय प्रचरण: अंकित चिन्दित । कीदृशः पदैः बन्दु पूज्यः । केषां पुसा पुरपाणां । पतायता तीर्थप्राय- स्यास्य उत्कलापन युतमेव । पुन कोदश प्रियसख अभिष्टमित्र ननु प्रियसनत्य कथं ज्ञायते प्रत्याह। यस्य पर्वतस्य भरत तव संयोग पत्य प्राप्य स्नेहव्यक्ति भवति प्रकटन जायते। पर काले काले प्रतिवर्ष पर्पाकाले। किं फुर्वत उष्ण वाष्प मुञ्चत । फीग याष्प प्रियविरहज प्रभूतकालवियोगादुत्पन्न हे मेघ, काले काले प्रतिवर्ष वर्षाकाले भवतः संयोग समागम पत्य प्राप्य बिरविरहज उष्ण चापं मुंचत यस्य शलस्य स्नेहव्यक्ति: स्नेहवर्शन भवति । पताश तव प्रियससं प्रियमित्र यमु सन्मुख तिष्ठत तुंग अत्युच्च। मेखलासु पर्वततटभूमिपु पुंसां मनुष्याणां चन्द्यः रघुपतिपदैः रामचद्रपदार्पणै: अंक्ति पवित्रीभूत विह्नित एतादृश शैल रामगिरि पर्यंत आप्रच्छस्व प्रयाणाशा उत्पलापय। हे पवित्र मित्र पर्यत गच्छामीति सत्कारय ॥१२॥ ભેટી ઊંચા ગિરિવર સખાને રજા લે વિદા થા કે વંધા રઘુપતિ પગથી તળેટી પવિત્ર છે વર્ષે વર્ષે મિલન તમનું થાય છે જેમ તેને ઊનાં આ ચિર વિરહનાં રહનાં તે મુકે છે 1રા હે મેષ જે પર્વતની ફરતી તબેટીયુ મનુષ્યએ પૂજવા થય શ્રી રામચંદ્રને ચરણે થી અંકિત થયેલી છે એવા, આ મેટા ઊંચા તારા પ્રિય મિત્ર એવા, પર્વતને ભેટીને તેની રજા લઈને તું વિદાય થાજે કારણ તેની સાથે તારે એવી મિત્રાચારી છે કે દર વર્ષે દર ચોમાસે ચોમાસે તારે મેળાપ થતાં લાંબા વખતના તારા વિરહથી ઉન પાડે છે અને એ રીતે તારી સાથે નેક બતાવી આપે છે એટલે આવા મિત્ર અને પવિત્ર રામગિરિ પર્વતની રજા લઈને તું જાય એટલે કાર્ય સફળ થાશે. ૧ર ·मार्ग तावत् शृणु कथयतस्त्वत्प्रयाणानुरूपं सन्देशं मे तदनु जलद श्रोष्यसि श्रेत्रपेयम् ॥ खिन्नः खिन्नः शिखरिपु पदं न्यस्य गन्तासि यन्त्र क्षीणः क्षीणः परिलघु पयः सातसा चोपभुज्य ॥१३॥ इदानी पयोदगमोचितमार्गकपनव्याजेन आत्मानं मातत्य कथयन्नाह । हे मेघ, मैं मम कथयतः सतः तावत्य मार्ग शृणु । कोश मार्ग त्यत्प्रयाणानुरूपं तय प्रस्थानाचित । तदनु पश्चान्मे संदेश ओष्यसि । कीदश संदेश धोत्रपैयम् कर्मपुरैः पेयम् । तं कं यत्र यस्मिन्मार्गे शिखरिपु पर्यतेपु पदं न्यस्य स्थापयित्वा । न केवल शिखरिपु पद न्यस्य किंतु स्रोतसा नदीप्रवाहाणां पयः पानीय च उपभुज्य पीत्वा गन्तासि गमिष्यसि ! किं भूतः क्षीपः क्षीणः तृपित. सन् । फीडश क्यः परिलघु नीरोगत्यालघुतरम् । हे बलद मेघ, कथयत: मत्साशात् त्यत् तव प्रयाणानुरूप यामायै अनुकूल सत्य मार्ग तायतू प्रथम शृणु। तदनु पश्चात् भाभय कर्णोध मे मम सन्देश थोप्यसि । यम मार्ग आकामोर्गप्रयाणे निम्नः निनः श्रमितः मितः सन् शिखरिपु पर्पतेपु पन्यरय विश्रम्य गन्तासि गमिप्यसि। तथैव मार्गप्रयागेन निमः खिन्नः पितः तृपितः सन् श्रोतसा नदीनिहरादीनां पयः जल च उपमुज्य पोत्या पीत्वा गत्तासि गमिष्यसि ॥१३॥ હું તુંને જે પ સુણ પશિ તું, પછીથી સંદેશે આ જળ૮ સુણજે સણવા યોગ્ય માર થાક્યો થા ગિરિશિખરમ ખાઈ લેજે વિસામે તર્યો થા ત્યાં જળ ઝરણના શુદ્ધ પીતે જ જાજે ૧૧૩ હે મિત્ર, પ્રથમ હું તને તારે જવું છે તે ભાગ બતાવું છું તે સાંભળ્યા પછી માને સાંભળી શકાય એવો મારે આપવાને સશે સાંભળજે. તું જ્યારે જ્યારે થાકી જાય ત્યારે પર્વતની ટેકરીઓ ઉપર બેસી વિસા ખાતે ખાતે અને તા થા ત્યારે નદી ઝરણું વગેરેના હળવાં પાણીને પતે પીને જાજે. ! ૧૩ ll ·૧૨ अद्रः शृंगं हरति पवनः किंस्विदित्युन्मुखीभि- दृष्टोत्साहश्चकितचकितं मुग्धसिद्धांगनाभिः ॥ स्थानादस्मात्सरसनिचुलादुत्पतोदड्मुख. खं दिड्नागानां पथि परिहरन् स्थूलहस्तावलेपान् ॥१४॥ इदानी स्वार्थसिद्ध्यर्थ ममुण्य पर्वतस्य परिहारमाह । हे मेघ, व अस्मा- स्थानात् सं आकाश प्रति उत्पत । कोश उड्मुख उत्तराभिमुख । कोशात्स्थानात्सरसनिचुला साद घेतसात् । फीशरत्व दृष्टोत्साहो दृष्टोद्यम हए । काभि मुग्धा अशाना तव दर्शनेन मोहमापन्ना' वा नवपरिणिता सिद्धांगना देवविशेषयध्व तामि । पथ चदितचवित भीतभीत यथा स्यात् । कथ इति किस्वित् इति वितकें पचनो वायु अद्ने पर्वतस्य शृग शिखर कि हरति उत्पाट्य गच्छति । इद उत्पत्य अस्मदुपरि आपतिष्यति कि इति चकितचक्ति' विशेषण । ताभि कीदृशीभिः उन्मुखीभिः ऊर्च त्वभिमुख मुख यासां ताभिः । त्वं कि कुर्वन् दिड्जागाना दिग्गजानां पथि मागे स्थूलशुण्डादण्डसंस्पर्शान परिहरन् परित्यजन् । ते दिग्गजा त्वा प्रतिगजधान्या प्रहरिप्यन्तीति कारणात् । हे मेघ, पवन अद्रेः पर्वतस्य शृंग शियर हरति किंस्वित इति तर्केप चकित चकित आश्चर्य-भय-विफलता भावयुक्तं यथा स्यात् तथा उन्मुसोभिः त्यत्सन्मुख कृतामुखीभि सिद्धांगनाभिः सिद्धपुरुपाणां रोभिः दृष्टोत्साः दृष्ट वृद्धि गतोत्साह: त्व पथि मागे दिङ्नागाना दिग्गजानां स्थूलाः ये हस्ता शुडा ताला अवलेपान् स्पर्शान् संसर्ग परिहरन् त मार्ग परित्यजन् अस्मात् सरसन्चुिलात् रसनिभृतवेतसः यस्मिन् एतादृशात् स्थानात् ख शाकाश उदमुप: उत्तराभिमुख उत्पत उद्गच्छ ॥१४॥ ઊંચે જતી, ગિરિ શિખર ને વાયુ શૂ ઉપાય આશ્ચર્યોથી ચકિત નિરખ્યો મુગ્ધ સિદ્ધાગનાએ II આ રથાનેથી સરસ નળિના ઉત્તરે ઉઠ્ય આર્ભે દિપાળના પથ તજી, હણે થુળ સૂટ વડે તે ૧૪ હે મિત્ર મેઘ લીલાછમ જેવા રસ ભરેલાં નેતરના ઝુંડ ચારે કેર ઉથ છે એવા આ પર્વત ઉપરથી તુ ઉત્તર દિશા તરફ ઉચ-ઉપથ. તું આકાશમાં ઉડત હઈશ ત્યારે શુ આ પવને ઉડાયેલી પર્વતની ટેકરી હશે એ નીચે પડશે એમ વિચાર કરતી, ઉચાં મુખ રાખી તારા તરફ લીમ્ની મારી ચાર વાર આયે જેતી, આ શું હશે એ ન જવાથી મુઝઈ ગયેની સિદ્ધ લેકેની સ્ત્રીઓ તારા સામું જોતી હશે તેથી તારામાં આગળ ઉ.વને ઉત્સાહ આવશે માર્ગમાં જાડી - યુવાળા દિગજેના સંસર્ગમાં આવ્યા વિના આગળ વધજે રણ જે તુ એની પડખેથી નીકળીશ તે દિસજે તુને હાથી સમજી તેની સુ વડે પીંખી નાખશે માટે એ બાજુનો રસ્તો છેડીને આગળ ઉડજે. ૧૪ ·૧૩ रत्नच्छायाव्यतिकर इव प्रेक्ष्यमेतत्पुरस्ता- द्वल्मीकापात् प्रभवति धनुःखण्डमाखण्डलस्य ॥ येन श्यामं वपुरतितरां कान्तिमापत्स्यते ते वहेंणेव स्फुरितरुचिना गोपवेशस्य विष्णोः ॥१५॥ . पुनर्मघं प्रलोभयन्नाद। हे मेघ, पुरस्तादग्रतः दिशि । एतत् प्रत्यक्ष द्रश्यमाण धनुःस्त्रण्ड प्रभवति इंद्रचापशकलं उत्पद्यते । कस्य आमण्डलस्य देवेन्द्रस्य । यस्मात् वल्मीकानात् । पिपीलिकोत्सातफूटप्रान्तात् इन्द्रस्य धनु: फिल घल्मीकान्तर्व्यवस्थितजंतुसमूहैः कृतात्समुत्पद्यते । कथंभूत धनुः । प्रेक्ष्य दर्शनीय अवलोकनयोग्य । रतच्छायाव्यतिफर इव नानावर्णरत्नकान्तिसंपर्कः मिथण इव पतदस्ति । येन धनुपा ते तव श्यामं वपुः पतितरां अतिशयितकान्ति शोमां भापत्स्यते प्राप्स्यते । केनेव स्फुरितरुचिना उल्लसित प्रकाशित कोन्तिना पण मयूरपिच्छेन गोपवेशस्य गोपवेशधारिणः विष्णोः श्रीकृष्णस्य मेघश्याम धपुरिव । हे मेघ, धनुष्याकाररूपेण विधिपरत्नानां यातिमतिर्मयूरपिच्छै गुफितेन मुटेन विष्णोः श्रीकृष्णस्य श्याम घपुः अतितरां अतिशयन कान्ति धारयति । तथा रत्नच्छायाव्यतिकरः रत्नाना छायानां छांतीनां व्यतिकरः मिथण इव प्रेक्ष्य दर्शनीयं आमण्डलस्य इन्द्रस्य धनु रडं धनुःशफलं अद्गिव धनुः वल्मीकानात् रोफाया अग्नभागात् प्रभवति निःसरति उद्भवति । येन इन्द्रधनुषा धनुःसंसर्गेण ते तव श्यामं चपु. अतितरां मत्यन्तां कांति शोमा आपरस्यते प्राप्स्यते ॥ १५ ॥ રત્નછાયા વ્યતિકર સમું સન્મુખે કય આ તે વહેમીકંથી નિકળતું ધનખંડ આ ઈંદ્રનું છે ! જેથી કાળું વધુ અતિશયે શોભશે કાંતિવાળું , નાના રંગી મયુર પિછથી કૃષ્ણ શા ગપશે . ૧૫ હે મિત્ર મેધ, જેવી રીતે વિવિધ પ્રકારના ર જેવાં રંગ કાંતિ બતાવત મેર પીન્ના સુમટથી, ગોવાળીયાના તેલવાળા મેઘના જેવા શ્યામ શ્રીકૃષ્ણનું શરીર શોભી ઉઠે છે આ હીરા માણેક પન્ના નીલમ પિખાજ વગેરે રત્નોની પળા લાલ પીળા વાદળી લીલી એમ વિવિધ પ્રકારનાં ર જેવા રગ દાંતિનું મિશ્રણ માં દેખાય છે એવું આ તારી સન્મુખ રાફડાની થી શરૂ થતું ઘરનું ધનુષ પ્રગટ થવા માંડયું છે તે મારા રામ શરીરને મનમોહક કાંતિવાળું બનાવશે. મે ૧૫ ·4. ४ त्वय्यायत्तं कृषिफलमिति भूविकारानभिज्ञैः प्रीतिस्निग्धेर्जनपदवधूलाचनः पीयमानः ॥ सद्यःसीरोरकपणसुरभिक्षेत्रमारुह्य मालं किंचित् पश्चाद् ब्रज लघुगतिर्भूय एवोत्तरेण ॥१६॥ इदाता मदर्थ पथि प्रस्थितस्य न केपलं शेमालाभ पर विषयोपागोऽपि भविष्यतीत्याह । हे मेघ, त्वं भूयः पुनरपि उत्तरेण बज गच्छ। फुतः शीघ्रगतिः व लघुगतिभूत्वा प्रश। फरमान जनपश्चधूलाचनैः पीयमान! सादरावलोकनं पानमुच्यते । ततो ग्राम्यस्त्रीनेत्रैः पीयमानः सावरं मवलोक्यमानः ग्राम्यत्वात्भूविलासाचतुरैः । पुनः कथंभूतैः प्रीतिस्निग्धैः स्नेहारुढैः। ननु तासां मयि विषये कथं प्रीतिः स्यादित्याह । यतः फारणात् कृषिफल त्वय्यायत्त त्वदधीनं ताः पुनः कृषिजीविन्यः। माई क्षेत्रस्य उध्य प्रदेश-दोगे इति लौकिक त पारुह्य । कथंभूत माल सघः सीरात्कषणसुरभिक्षेत्रं सद्यस्तत्काल सोरेण हलेन यत् उत्कपर्ण रोटन तेन पुरभीणि सुगंधीनि क्षेत्राणि यस्मिन् तत् तथा। तवागमनेन प्रोतियुका अतएव स्निग्धा नेत्रविकारानशिक्षा या ग्राम्यवस्वरताभिः मवलोक्यमानः अतएव स्वसिंचित् अल्पसमय लघुगतिर्भूत्या पश्चात् उत्तरेण उत्तरदिशि ब्रज। हे मित्र मेघ, कृषिफल धान्याधुत्पत्तिरूप त्ययि माय तयाधीनमस्ति इति अतः तवागमनेन हटः ! 'सद्यामीरोत्वपणारभिक्षेत्र अल्पसमयापूर्वमेव सोरेण लेन पण रोटगता पेडनक्रिया ग सुरभीनि सुगंधयुकानि क्षेत्राणि यस्मिन् तत् पताश माल क्षेत्राणां यः उथप्रदेशः ठोरी नाम्नाण्यातमागः त मारा भूविकारेषु मनभिशैः प्रीत्यारनेहयुक्तैः जनप्रदानां ग्राम्यप्रदेशांना बधूनां लोचनः पीयमानः स्याः तदा व किंचित् लघुगतिः अल्पवेगी भूत्या पश्चात् पुनरेव उत्तरेण उत्तरदिशि प्रज गच्छ ॥१६॥ તારે આધીન ફળ કૃષિનું નેણ લીલા અજાણ્યા પીવાત જનપદ વહૂ અને પ્રીતિ હેતે ! જલદી ઢોરે ચાડ સુરભિ છે ખેતરે थारी पारें हवि गतिथी 1 पछी Sत्तरा ॥१६॥ હે મિત્ર મેધ, ખેડમાંથી લાભ મેળવવો એ તારે આધીન હોવાથી હું આકાશ માગે ચાલતો હઈશ ત્યારે થોડા જ વખત પહેલાં ખેડેલી જમીનમાંથી ઉત્તમ સુગધી નીકળી રહી છે એવાં ખેતરની ચાણવાળી-ઢારાવાળી જમીન પર જલદી ચડીને શહેરની સ્ત્રીઓની પેઠે આપ્યું અને ભમરના ઇશારાથી અજાણી અને તારાપરની મોતિથી હેતાળ બનેલી એવી ગામડાની સ્ત્રીઓ પોતાની આંખ્યથી તુને પીશે-ધરાઈ ધરાઈને હેતથી જશે, એ વખતે તું તારે ઉડવાને વેગ જરા ઓછી કરી પછી તું ઉત્તર દિશા તરફ જાજે. all ખૂબ એડ્યાં ·૧૫ वामासारप्रशमितवनोपप्लवं साधु मृर्ना वक्ष्यत्यध्वश्रमपरिगतं सानुमानानकूटः ॥ न क्षुद्रोपि प्रथमसुकृतापेक्षया संश्रयाय प्राप्ते मित्रे भवति विमुखः किंपुनर्यस्तोचैः ॥१७॥ इदानी यत्पूर्व उक्तं भिन्नः सिन्नः शिपरिपु पदं न्यस्य गन्तासि तत्प्रति- पादयन्नाह । त्यामिति । हे मेघ, माम्रकूटाभिधानः अचलः साधु सम्यक् यथा भवति पर्व' त्वां मूर्धा मस्तकेन वक्ष्यति धारयिष्यति । स त्वां अध्वश्रमपरिगत मार्गखेदव्याप्त । अपरं कं भुन आसारप्रशमितवनोपप्लव ओसारेण वेगवता वन प्रशमितः स्फेरितः धनापप्लवः दापानि. अलनक्षमः काननोपद्वो येन पतादर्श त्वां । यतः कारणात् क्षुद्रोऽपि अकिंचापि रघुरपि संधयाय आधयाय मिने प्राप्ते सति समायाते सति विमुखा न भवति परामुखो न जायते । किं पुनः कथ्यते यस्तथा तेन प्रकारेण आम्रकूटसदृशः पूर्वोपकारस्मरणेन संश्रयाय प्राप्ते मित्रे विमुखः कथ' भवेत् कदापि न स्यात् । भापदि येनोपकृत पेन व हसित दशासु विपमासु ॥ उपकृत्य तयोः पुनरपि त कुलजात' नरं मन्ये । हे मेघ, सानुमान् उच्चशियरयुक्तो मात्रकूटारयपर्यंत: पूर्व मासाः वर्षाधाराभिः प्रशमितः ओम्नकूटनिकटवतियनानां उपप्टवः दायाग्निः येन त पर्व- विषं त्वां अध्वश्रमेण परिगत व्याप्त ज्ञात्वा लाधु सुस्नेह मूर्मा स्वमस्तकेन पक्ष्यति धारयिष्यति । क्षुद्रः निर्धनः अपि प्रथम पूर्व कृतः सुकृतः उपकारः तस्य अपेक्षया स्मरणेन, संध्याय विश्रांत्यै मित्रे प्राप्ठे सति विमुपः पराङ्मुखः न भयति पुनः तहिं यः उच्चैः महान् समस्ति सः तथा विश्रांत्य मित्रे प्राप्ते सति कि.. विमुखः भपति कदापि न भवेदिति ॥१७॥ ધારાઓથી પ્રશમિત વનાસી ગિરી આમ્રફટ થાકેલાને અતિથિ ગણિને ધારશે ટચિમાથે | જના પાડ મરિ ગરિબ જે પ્રીતથી આશરે બે રહી આગે વિમુખ શું બને છે કે મનુષ્ય ll૧૭ના હે મિત્ર મેધ, આગળ ચાલતાં ઊંચા શિખરવાળા એ આમ્રકૂટ નામને પર્વત, આવશે. તે આકાશમાર્ગે ચાલવાના પરિશ્રમથી તને થાકી ગયે જાણી પિતાની ઉંચી ટેકરીઓ ઉપર વિસામે ખાવા દેશે. કારણ કે એ આસપૂટની ફતા વનમાં લાગેલા દાવાનલ અમિને અખંડ ધારાવાળી વૃષ્ટિથી બુઝાવી નાખીને તેના પર તે ઉપકાર કર્યો હતે. પિતાના પર કરેલા ઉપકારને યાદ કરીને ગરીબ માણસ પણ પિતાને ત્યાં આવેલા મિત્રને યથાશક્તિ આ આપી સત્કાર કરે છે તે પછી હુંચા વિચાર ઉથા મન ઉંચા વિભાવવાળ ઉગે મિત્ર પિતાને ત્યાં આવેલા મિત્રને સહાર કરવામાં કદી પણ પડે છે કે ઘણા ·अध्यक्लान्तं श्रमपरिगतं सानुमानाम्रकूट- स्तुंगेन त्वां जलद शिरसा धारयिष्यत्यवश्यं ॥ आसारेण त्वमसि शमयेस्तस्य नैदाघमनि सद्भावाः फलति नचिरेणोपकारो महत्सु ॥ १८ ॥ हे मेघ, सानुमानाम्रकूटाभिधानेोऽचल• त्वां अवश्यं निश्चितं शिरसा 'मस्तकेन वक्ष्यति धारयिष्यति । कथंभूतेन शिरसा तुंगेन उच्चस्तरेण प्रभाधेन था। कथंभूतं त्वां अध्वक्लान्त मागेण विश्लं । पुन श्रमपरिगत मार्गचलनश्रमेण व्याप्त अमिता त्वमपि तस्य नैदाघ अग्नि निवाघकालोद्भूत दावानलरूपमग्नि अग्निसदृश "तीन तापशमये. निर्यापये. । यत्कारणान्महत्सु विषये योऽसौ उपकारः सः चिरेण 'न फसति किन्तु नचिरेण तत्कालमेघ फलति । कथं भूत उपकारः सद्भावाई शोभनभावेना. सरसः स्नेहयुक्तः । हे जलद मेघ, सानुमान उच्चशिखरवान् आम्रकूटः । अध्यक्लान्त मार्ग: विकल श्रमपरिगत मार्गक्रमणेन श्रमितं त्वां तुगेन उच्चन शिरसा मस्तकेन शिखरेण अयश्यं धारयिष्यति । त्वमपि तदुपकारफलरूपेण तस्य नैदाघ निवाघ- ग्रीष्मर्तुकालज' ती अग्नि तीक्ष्ण सूर्यताप आसारेण वर्षाभि शमये शान्त' परिष्यसि । यत. महतमु समये पु कृतः सद्भावाद: सद्भावः स्नेहपरिप्लुतः उपकारः नचिरेण तत्कालमेव फलति ॥१८॥ માર્ગે થાક્યા શ્રમયુત તને ટોચને આઝટ जयी ये ७५२ तने पारशे ते १३२ ॥ વર્ષોથી તું પણ શમન કરે ગીમને દાહ તેને નેહે ભીને તુરત જ ફળે ઉચ્ચને ઉપકાર ! ૧૮ હે મિત્ર મેધ, ઉપકારને જાણનાર અને ઉપકારનો બદલો વાળવા માટે જેની 'કતિ ફેલાયેલી છે એ આમ્રકૂટ પર્વત ચાલવાથી થાકી ગયેલા ચાલવાના શ્રમથી વિહવળ બનેલા એવા તુને જોશે એટલે પિતાના ઉંચા શિખર ઉપર વિસામે ખવરાવશે. તું પણ ઉનાળાના ભયંકર તડકાથી ઉત્પન્ન થયેલા અસહ તાપને જળની પુષ્કળ વૃષ્ટિ કરી શાંત ४२२. महान पुरुषो ५२ राशी अने इतथा SIR ण ने छ. ॥१८॥ - ·१७ छन्नोपान्तः परिणतफलयोतिभिः कानना स्त्वय्यारूढे शिखरमचलः स्निग्धवेणीसवर्णे ॥ नूनं यास्यत्यमरमिथुनप्रेक्षणीयामवस्था मध्ये श्यामः स्तन इव भुवः शेपविस्तारपाण्डुः ॥१९॥ न केवलं प्रत्युपकारापेक्षया त्वां शिरसा धारयिष्यति कितु भवदाभयदानेन स शोमा मपि लप्स्यते इति दर्शयन्नाह । छन्नेति । हे मेघ, सानुमान् आनफूटाभिधा- मोऽचलो नून निश्चित अमरमिथुनप्रेक्षणीयां देवदपतीयुगलदर्शनीयां दशा अवस्था यास्यति धारयिष्यति । क सति त्वयि आम्रकूटस्य शिखरं झंग यानटे साधिते सति। कथंभूते त्वयि स्निग्यवेणीसवर्णे न्ययुवत्याः शान्तियुक्तकृष्णकथरीसमान- वर्ग भुवः पृथिव्याः स्तन इय। कथं भूतः स्तनः मध्ये श्यामा चूचुकप्रदेशकृपणः। मपरं कथंभूतः । ोपविस्तारपाण्डः क्षेपः अशिष्टः पर्यतस्य परितः विस्तार परिणाः पाहुः गौरः यस्यासो। किंभूतोऽरला छनोपात: बाच्छादितपर्यन्तः । के काननाचैः घमसहकारवृक्षः। क्थंभूतः तैः परिणतफलद्योतिभिः परिणतानि पक्यानि मतएष पाण्डवणानि पिंगटयणानि यानि फलानि तः घोतिभिः चोतनशील। हे मेघ, परिणतानां पक्वानां फलानां घोतिमिः रक्तपीतांदुप्रभाकांति शोभायुक्तः कानमानैः पर्वतस्य परितः वेष्टितानि काननानि सेवां मा. आम्रवन: भबल. भाम्रकूटपर्पतः, स्निग्धा कौशेषयनसदृशा मृद्री स्नेह-तलाका या युपत्याः वेणी तत्समानकृष्णपणे त्ययि शिपरोपरि सारूढे सति मध्ये स्यामः पफफल- नघ्राम्रवृक्षाणां परिवृतैयनः परित. पीतपादुकांतिभिराच्छादितत्वात् भुपः स्तन ष माघफूट पर्यतः अमरमिथुनः देवदम्पतीमिः प्रेक्षणीयां दर्शनीयां यस्यां स्थिति यास्यति प्राप्स्पति । खियः रतनः मध्ये श्यामः परितः गौरत्वात् समानापमा ॥१९॥ પાકી કેરી ઇતિથિ વનના આમ્રર્ડે થિ છેડા એ બેસી ગિરિનજરમાં કૃણણી સમાન છે નિ પામે અમરમિથુને દર્શનીયા દશાને મળે જણે રતન અવનિનું યામ ને પાંડુ રંગી ના હેમિન મેઘ, તું આ રૂટ પર્વત ઉપર વિમા ખાઈશ તેથી તારા ઉપર એને ઉપકાર થશે, તેમ તારા વિસામાથી તે આમ પર્વતની શોભા પ વધશે. ઓનું અને વમાં કાળું ને ચાર ગૌરવ હેપ છે તેમ, સ્ત્રીના અંગ જેવા કાળા રંગને d, આમપટના શિખર ઉપર ચડી ભારે ભરી પીળા રંગની કેરીથી લચીપચી રહેલા vi પાંદડે લુમઝુમ બરેલાં અંબાનાં વનેથી જે આમટિ ચોર ઘરો છે તે માં કણ અને સમર કેસરી પર્વ એવું થવાનું અને જાણે કેમ હોય એ શાશે. સારે એ પર્વત ઉપર કઠા કરતાં દેવતાનાં જે જી ! આવે અને ૮ સાપ પર્વતની એ આભા જોઈ રહે ૧૮મી ।

·૧૮ R स्थित्वा तस्मिन् वनचरवधूभुक्तकुंजे मुहूर्त तोयोत्सर्गाद् द्रुततरगतिस्तत्परं वर्म तीर्णः ॥ रेवां द्रक्ष्यस्युपलविपमे विन्ध्यपादे विशीणी भक्तिच्छेदेखि विरचितां भूतिमंगे गजस्य ॥ २० ॥ इदानी प्रशस्तपरतुदर्शनमस्योपदिशन्नाह स्थित्वेति । हे मेघ जलघर, त्व ऐयां नर्मदा द्रक्ष्यति । कि हत्या तस्मिन्नाम्रकूटे मुहत अल्पसमय स्थित्या तोयस्य उदकस्य त्यागात् द्रुततरगति त्वरितगमन ! तत्पर तत आम्रकूटान् परं अग्रगामिन धर्म मार्ग में अतिक्रान्त सन् । ततो रेवां द्रक्ष्यसि इति । कीदृशा तां रेवां विध्यस्य प्रसिशिपरिण पाद प्रत्यातपर्वते विशीणी इतस्तत: मिन्नप्रवाहां कीडशे विध्यपादे उपलविपमे शिलापाषाणादिमि उच्च-नीचप्रदेशरूपे । भक्तिच्छेदै. रचनाप्रकार. विरचितां भूति श्वेतपट्टारूप चित्रण' अंगे गजस्य कुंजरस्य । कि विशिष्टे धनवरयध्वः किरातकान्ता ताभिः भुक्ता सुरतस्थानीयता कुंजलताभिहित- प्रदेशा यस्मितस्मिन् । ६ मित्र मेघ, धनचराणां वनवासिनो धूमि स्त्रीभिः भुक्ता कुंजा लता- मंगपा यस्मिन् पतादृशे तस्मिन थाम्रकूटपर्वते मुहूर्त मल्पसमय स्थित्वो विषम्य तोयोत्सर्गात् जलवर्पणात लघुकायत्त्वेन द्रुततरगति. शतपय तत्परं भावकूटान् अग्रगामिन वर्म मार्ग तीर्णः अतिकोन्त सन् उपलविषमे उनीधपापाणे उच्चनीय प्रदेशरूपे विध्यपर्वतस्य पादे मूले विशीणी इतस्तत विविधप्रयोहै भिन्नां रेवां नर्मदा द्रक्ष्यसि । गजस्यांगे भक्तिच्छेदै चित्रणरूपा रचना तस्या छेद. भिन्नभिन्न प्रकार विरचितां चित्रितां अति श्वेतपट्टारूपिणी शोभा इव विषमविध्यावलतटे विशोणी नर्मदां द्रक्ष्यसि ॥२०॥ ત્યાં બેસીને વનચર વધુ ભેગ્યબાગે ફરી તું વર્ષ પાણી તગતિ થઈ માર્ગ ઉલંધિ બીજે જેશે રેવા વિષમ પથરે વિરતી વિધ્ય મૂળે हाथी 0 यम स्तिरमा श्वेत ५for शामे ॥ २० ॥ હે મિત્ર મેધ, વનવાસીઓની સ્ત્રીઓએ ભેગવેલા બગીચાવાળા એ આમ્રકૂટ પર્વત ઉપર થોડીવાર બેસીને ચાલતે થાજે. જળ વરસાવવાથી તું હળ થઈ ગયે હઈશ એટલે ઉતાવળે પંથ કાપી શીશ. આગળ ચાલીશ ત્યારે વિંધ્યાચળ પર્વતની ઉચા નીચા પાણા પથરાવાળી તળેટીમાંથી નીકળી આડી અવળી મેળ વિના વહેતી એવી નર્મદા નદીને તુ જેઈથ. હાથીના શરીરપર રગબેરગી ચિત્રામણની શોભા ઉપર આડા અવળા ધોળા પટ્ટા દેખાય તેવી એ નર્મદા નદી તેને ખાશે . ૨૦ ·૧૯ . तस्यास्तिक्तैर्वनमदगजेर्वासितं वान्तवृष्टि- जम्बूकुञ्जप्रतिहतरयं तोयमादाय गच्छेः ॥ अन्तःसारं घन तुलयितुं नानिलः शक्ष्यति खां रिक्तः सर्वो भवति हि लघुः पूर्णता गोरवाय ॥२१॥ तोयत्यागेन लघुभूतस्यास्य पथि पथ्योपदेशार्थमाह तस्या इति । हे घन हे मेघ, वायं जलं गृहीत्वा ममतो गच्छेः । तस्याः नमायाः संवन्धि कोदशवाय काननकरिमदेर्वासित सुरभित अमुना विध्यारोहस्त्याभयत्यमुक । कोशः धनमदगः तिः तिकस्वादुर्यो मद तयुक्तः । कीटकनायं जम्बूकुमप्रतिहतरयं जम्बूवृक्षजाले. प्रतिहतः स्यः धेगः यस्मिन् तत् । फिलक्षणः त्वं चान्तवृष्टिः कृत. तोयत्यागः जम्वूकुंजप्रतिहतरय अनेन प्रवाहस्थिरत्वकथन । यस्मात् अतिवेगेन घदतः पयः पोतु भवान शक्ष्यति न प्रभविष्यति । विहितवमनादिशुद्धानां रिक्तकोष्टत्वेन नि सारं शरीरं मरुद्धिर्भवति एतदर्थान्तरन्यासन निरूपति । हि अस्यात य: काऽपि रिक्तः क्षीणविभवः स लघुः अनादरणीयः स्यात् पूर्णता समृद्धिः निभृतत्व गौरवाय आदरार्थ भपति । अन्याथै वमन विरेचनादिभि शुद्धो मनुष्यः लघु लघुकायः आरोग्ययुक्तः भवति ततः परं पूर्णता मेजिनादिक गौत्वाय तुष्टिपुष्ट्यर्थ भवति । हे घन मेघ, त्वौं उपर्युकाकारेण जलघर्षाकरणेन अतएव चांतवृष्टिः कृतवर्षः कृतजलवमनः अर्थात् गरिष्ठजलं त्या पश्चात् त्वं वनमद्गजे. विध्यवनानां मदयुक्ताः ये गजा. तैः कृतजलस्नानेन जलक्रीडया या तिक्तस्यादु-कडवा-रस वज्जास' मदेर्वासित सुरभित 1 पुग वरप्रदेशसंस्थैः जम्वूवृक्षाणां कुंज: समूहै: जवूलताभिर्वा प्रतिहतः स्थगितः अवरुद्धः रय: वेग: यस्य तत् पताइश गर्मदाया: तोय आदाय पीत्या पश्चाद् गच्छे:. गमिष्यसि । मन्तःसारं गरिष्ठजलनिभृत त्यां तुलयितुं धारयितुं मनिलः घायुः न शक्ष्यति न समर्थो भविष्यति । अतः गजमद रूपौषधरूपेण नर्मदायाः जलेन पुन: पूर्णता तव गौरवाय आरोग्याय भविष्यति तेन त्वं सद्यः मार्गातिक्रमण करिष्यसि ॥२१॥ છોડી વર્ષ વનગજ મદે તેનું પાણી સુગંધી જાંબુ ઝુડે અટકિ હળવા વેગવાળું લઈ જા ! અંતર્ભારે જલદ શકશે વાયુ તાળી ન તૂને ૨ સર્વે હળવું બનતું પૂર્ણ આરોગ્ય માટે પર હે મિત્ર, તે વજનદાર ભારે પાણી એકી કાઢયું હશે વરસીને કાઢી નાખ્યું હશે એટલે એ નર્મદાનું, વનના મંદથી ભરેલા હાથીઓના નહાવાથી વા સ્વાદવાળા મદથી સગધી થયેલું અને જાંબુનાં ઝાડવાં તથા જબુની વેલ્યુથી જેનો વેગ અટકી ગયો છે એવું, પચવામાં અને આરોગ્યની દષ્ટિયે હળવુ એવુ એ નર્મદા નદીનું પાણી પીને પછી આગળ ચાલજે. વજનદાર પાણીથી ભારે થયેલા એવા તુને પવન ઉપાડી શકશે નહી. જેના શરીરમાંથી ભાર ·नीपं दृष्ट्वा हरितकपिशं केसररर्धब्लै- राविर्भूतप्रथममुकुलाः कन्दलीश्चानुकच्छम् ॥ दग्धारण्येष्वधिकसुरभि गन्धमाघाय चााः सारंगास्ते जललवमुचः सूचयिष्यन्ति मार्गम् ॥२२॥ नीपमिति । सारंगाश्चातकाः जललवमुचस्ते तव मार्गमध्यानं सूचयिष्यति । ते हि त्यतिप्रथमोदयिन्दून् मादित्तय. समुत्सुकाः पुरः प्रधावन्ति । ततो मार्गसूचकाः। तेषां मार्गः मेघागमनं कुत इति सूचयति । नोपं दृष्ट्वा कदवकुसुम- मालोक्य, कीदृशं तत् । हरितकपिशं नीलपीत : केसरः किंजल्क मकरन्दयुक्तैः अर्धरूदै समुद्गते तत् जलधरागमने समुल्लसति । न केवलं तदेव फन्दलीय कदलीरपि। किं भूताः कंदलीः अधी: आविर्भूतपथममुकुला. संजात. नूतनपाटकाः क मनुकच्छ । कच्छतटं अनु लक्ष्योरस्य चिह्नांतरमपि निरूपयति। च पुनः उयाः पृथ्टयाः गन्धं आमादं आध्राय सिंधित्वा पृथ्न्याः गध: स्वाभाविक पच वर्षाजलकणसिक्ताया पुनर्भूयान् भवगीति 'युक्त। प्रीष्मप्लु- प्टेपन्यवनेषु अधिक सुगन्ध'। सारं मनेाहरं गायन्ति इति सारंगायातका भृगा या ! नीपं दृष्ट्या सरः सरोवरं गच्छन्तीति सारंगा मृगाः । कवलीश्चाव- लोक्य सारं सलिल' गच्छन्तीति सारंगा: गजाः । ते तव मार्ग सूचयिष्यन्ति । हे मेघ, जललयमुच. जलबिन्दुवर्षिणः ते तव मार्ग सारंगाश्चातका सूयिष्यति । त्वत्कृतवृष्टेः बिन्दून आदित्सवः पुर. प्रधावन्ति अनेन मार्गदर्शन' भवति । पुनः मार्गसूचकान् विवेचति । अर्धरूदैः ऊर्य यहिनिंगतः केसर किंजल्कै. तदु. परिस्थो सुगधाकृष्टाः सारंगा भ्रमराः तराच्छादित अतः हरितकपिशवर्ण नीप हया । पुनश्च अनुकच्छ जलयुक्ताधोभूमो आविर्भूतप्रथममुकुलाः यहिनि- गता ये मुकुला. फलपोटकाः तद्वत्यो या. कन्दल्यः कदल्य ताः दृष्ट्वा । पुनश्च दग्धारण्येपु धायाग्निवग्यवनेपु जलचर्पणेन अधिकसौगन्ध्यवान् यो गन्धः त आघाय स्माकृष्टा ये सारंगा हरिणाः पते सर्वे ते तुभ्य अग्रे गमनयोग्य मार्ग सूचयिष्यन्तीति ॥२२॥ નીકળી ગયું છે તે દરેક રીતે હળ થાય છે અને પછી જે પીયે છે, ખાય છે તેનું પરિણામ ગરવરૂપે સ્કુતિરૂપે આવે છે. બીજા અર્થે-રચ લીધાથી ઉલટી જાડાથી પેટને વજનદાર બગાડ નીકળી ગયા પછી જે હળવુ પાણી પીવાય છે, હળવો ખોરાક લેવાય છે તેથી શરીર આનંદવાળુ સ્મૃતિવાળું ગૌરવવાળુ બને છે. ૨૧ લીલા પીળા કદમ નિરખી કેસરે અર્થે ખીલ્યા હારે આવી પ્રથમ કળિયું યુક્ત કેન્દુ, બપૈયા ! ધારણે અધિક સુરભી ગંધ સુધી મહી ને સારગે ત્યાં જળ વરસતાં માર્ગ દેખાડશે એ | ૨૨ | હે મિત્ર, તું જળ વસાવીશ એટલે વન વગડાઓમા તે પડવાથી પૃથ્વીમાંથી વધુ સુગધ નિકળશે તે સુઘીને કુદતા રાત હણકાંઓ, તથા તે વરસાવેલા જળબિન્દુઓને ·, अम्भौबिन्दुग्रहणरभसांश्चातकान्वीक्ष्यमाणाः श्रेणीभृताः परिगणनया निर्दिशन्तो बलाकाः ॥ त्वामासाद्य स्तनितसमये मानयिष्यन्ति सिद्धाः सोत्कण्ठानि प्रियसहचरीसंभ्रमालिंगितानि ॥२३॥ इदानीं सिद्धोपकारकारित्वेन पयोद प्रलोभयन्नाह अभ इति । हे मेघ, सिद्धाः प्राप्ताष्टगुणश्वर्याः देवविशेपाः त्वां मानयिष्यति पूजयिष्यन्ति । किं कृत्वा त्वद्गजित- भयेन मभीष्ट-कलनालि गितानि आसाद्य प्राप्य । कि भूतानि सोकतानि ममिलाप- लहितानि कदा स्तनितसमये गणितसमये । सिद्धाः किकुतः घलाका निर्दिशन्तः कथयंतः कया परिगणमया पक-द्वि-त्रि शदि संख्यया । कथं भूतास्ता: श्रेणीभूताः पंक्तिभूताः । सिद्धाः किं कुर्वाणा चातकान्वीक्ष्ययाणाः । कथं भूतान् तान् 'अभोविन्दुग्रहणरमसान् । तायकणस्योकारोत्सुकान् । हे मेघ, सभोबिन्दुग्रहणातुगन् चातकान् वीक्ष्यमाणा आश्चर्यात् पश्यन्तः । श्रेणीभूताः पंक्तिबद्धाः यलोका. कुंजडीः परिगणनया एक-द्वि-प्रादिसंरव्यया निविशन्तः हस्तैदर्शयन्तः सिद्धा. सिद्धपुरुषाः स्तनितसमये तव गर्जनाकाले सोकठानि भयोत्साहसहितानि प्रियसहचरीणां स्वांगनाना सिद्धांगनानां आलिंगितानि माप्साय प्राप्य त्वां मानयिष्यति तय गर्जितकारणेनैव सिद्धांगनानां सात्कालिंगनानि जातानि इति हेतोः तव सन्मानं करिष्यन्ति ॥२३॥ અધરથી ઝીલવા માટે ઉડતા જ્ઞાન બપિયાઓ, તથા અર્ધા ખીલેલ કેસરાને સુલવા માટે તેના પર ઉડતા વાળ ભમરાઓ વડે લીલા કાબરચિતરા દેખાતાં કદબ વૃક્ષો અને ormatm नया भिना तट अशा जी न्युने भावा धाता पारंग-सायामी, એ બધા તેને આગળને માર્ગ બતાવશે. પરા વર્ષો બિંદુ ગ્રહણ ચતુરે દેખતા ચાતાને, હાઈંબધી કરિ ગણુતરી ચીંધતા કુંજડીને કંપ યુક્ત પ્રિય સહચરી ભાત આલિંગનેને, પામી તેને વનિત સમયે માન દેશે જ સિદ્ધારા હે મિત્ર વરસાદના બિંદુ લેવા માટે વેગથી ઉડતા એવા બપયાને આશ્ચર્યથી જોતા અને હારબંધ ઉડતી કુંજડીયુને એક બે ત્રણ એમ ગણતા સિદ્ધ પુરષો, તારી ગજેનાથી બે બાળી થવી ને ભય તથા ઉત્સાહથી પિતાના પતિને બથ લઈ વળગી પડેલી એવી પિતાની પ્રિય સ્ત્રિ સિહાંગનાઓના વિહળતા સાથેનાં આલિંગને પામવાથી એ સિદ્ધ पषो तास सहारशे ॥२३॥ .

·२ उत्पश्यामि द्रुतमपि सखे मत्प्रियाथै यियासोः कालक्षेपं ककुभसुरभी पर्वते पर्वते ते ॥ शुक्लापांगैः सजलनयनैः स्वागतीकृत्य केकाः प्रत्युद्यातः कथमपि भवान् गन्तुमाशु व्यवस्येत् ||२|| प्रदानी पर्वतांगां रमणीयतामालाक्य तत्रैव चिरं स्थास्यतीत्याशक्य स्थकार्य- क्टिम्पमाश कमान: ततः प्रयाणाय पयोद प्रार्थयन्नाह उविति। हे मेघ, अई तय काल्क्षेप दालक्लिगिरी गिरी संभावयामि । पथ भूतेऽद्री ककुमसुरमी अर्जुनपुष्पा सुगधिर्यरिमरसत्र। कीदशस्य है तब मदभीष्टपार्याय पियासो: जिगमिपाः । अपि अतः कारणात् हे सखे हे मित्र भवान् कथमपि फेनाप्युपायेन गन्तुं भाशु शीघ्र व्यवस्येत् उद्यम पुर्यात् । कथंभूतः सन् । शुल्हापांग: मयूर प्रत्युद्यातः कूताभ्युत्थान. सन् । कथंभूतैः तैः सजलगयनः चिरकालसुहद्दर्शनेन याप्परितनेत्रः। कि कृत्वा । पाण्या केका इति ध्वनिना स्वागतीकृत्य केकारूप स्वागतमुचार्य । दहे सखे मित्र, मत्प्रियाथै मप्रियायाः कार्यार्थ दुत जिगमिपो अपि तव पर्वते पर्वते प्रफुल्लितानां फकुभाना अर्जुन्वृक्षाणां सुगन्धे फार क्षेप उत्पश्यामि कालक्षेपो भविष्यतीति मातुरतया संभाययामि । अतः केका इति शब्द. सत्कृत्य सजलनयने शुक्लागंगे मयूरैः प्रत्युद्यात संमुपाभ्युत्थान: सन् कथं अपि कण्टेनापि तत्स्थान त्यपत्या अने गन्तुं भवान् आशु व्यवस्येत् । उद्युक्त भविष्यसीति याचे ॥४॥ पाण्डुच्छायोपवनवृतयः केतकैः सूचिभिन्न- नींडारम्भैहबलिभुजामाकुलग्रामचैत्याः ।। त्वय्यासन्ने परिणतफलश्यामजम्बूवनान्ताः सम्पत्स्यन्ते कतिपयदिनस्थायिहंसा दशार्णाः ॥२५॥ स्वानी दशाणदेशप्रशसाव्याजेन ..यशार्णदेशान्वर्णयन्नाह । पाइधिति । हे मेघ, दशार्णदेशविशेषा पक्षविधाः संपत्स्यन्ते । यव सति त्वयि आसन्ने જાવા સ્ત્રીની જટ નજીક તું તેય લાગે મને છે ખાટી થાશે, ગિરિ ગિરિ વિષે તું સુગંધી જ લેવા સકારાતે સજળ નયને મોરલાને ટહૂકે सामा नती नि निश्चयी या ॥ २४ ॥ પીળી કાંતી ઉપવનવડે કેવડાથી વિંટાયા માળા બાંધે તરૂવર વિષે ગામના પખિએ જયાં ! તું આવ્યું સુંદર વન થશે શ્યામ જાંબુ તરૂના હસે થોડા દિવસ વસતા દેશ એ છે દશાર્ણ રપ ·. ૨૩ निकटे सति । कथंभूता दशार्णाः । केतकैः कुसुमैः । कथंभूतैः केतक सूविभिन्नः अनविकसितः। पाण्डुच्छायोपवनवृतयः पाण्डुच्छाया ईपत्पीतयुक्तघवलच्छाया युक्ताः उपवना नगरसमीपतिन: उद्याना तैः वृतय. आवृता: वेष्टिता।पुनः कथंभूता शार्णाः आकुलग्रामचैत्याः कुलानि व्याप्तानि ग्रामचैत्यानि देव भवनानि वृक्षविशेषाः पा येषां ते । कैः नीडारम्भैः पारावतादिगृहपक्षिमिः कृतः नीडाना मालानां आरंभैः । वर्षागमनात्पूर्वगृहपक्षिण: मालारूप स्वगृह रचयन्ति । केषां गृहलिभुजां पारावतादीनां पतेन अहिजनाभिरामताप्रतिपादन । पुनः कथंभूताः दशाणाः परिणतफलश्यामजम्बूवनान्ताः परिणतानि परिपक्यानि फलानि ते: परिणतफलैः झ्यामा कृष्णाः जम्बूवनान्ता. जम्बूवनप्रांता: येषु ते । कतिपय- दिनस्थायिहसाः। फियदिनानि स्थायिनः स्थितिशीला हसा येषु ते । हे मेघ, त्ययि आखन्ने प्राप्ते सति दशार्णसंशकाः प्रदेशाः एतादृशाः भविष्यति। कीदृशाः निर्गतसविरूपाप्रभागः केतके. केतकी-केवडा पाटकैः पाण्ड च्छायोपवनवृतय पाण्डवर्णक्रांतियुक्तानि उपवनानि नगरनिकटवर्तिना ये उधानाः वैः आवृताः। पुनः गृहवलिभुजः पारावतचटककाकादिगृहसमीपस्थायिनः पक्षिविशेषाः तेषां वर्षागमनकारणात् नीटारंभः मालानिरचनकाय: आकुला व्याप्ता ग्रामत्याः देवायतनानि वृक्षाच येषां ते । पुनः परिणतानि पक्वानि फलानि यानि श्यामानि ते. पकज वूफल: श्यामवर्णवद्भिः वृक्षः युक्ताः उपवनप्रांतभागा येषां । पुनः कतिपयदिनपर्यंत स्थायीभवन्ति सौदर्येण स्थिति कुर्षति निवसन्ति इंसा येपु ते । एतादृशा दशार्णदेशाः तव गमनेन भविष्यति ॥२५॥ तेषां दिक्षु प्रथितविदिशालक्षणां राजधानी गत्वा सद्यः फलमविकलं कामुकत्वस्य लब्ध्वा ॥ तीरोपान्तस्तनितसुभगं पास्यसि स्वादु यत्र सभ्रूभंग मुखमिव पयो वेत्रवत्याश्चलोर्मि ॥२६॥ હે મિત્ર, મારી પ્રિયાને સદેશો દેવા તું જલદી જાવા ઈછછ પણ વચમાં આવતા પર્વત પર્વ ઉગેલા અને વૃક્ષનાં પુલની સુગંધમાં લેભાને તુ જાવામાં વિલંબ કરી એવું મને લાગે છે. જેની આંબ્યુના છેડા ઘણા છે અને જેની આંખ્યુમાં પાણી આવી ગયાં છે, એવા તારી સામે આવેલા મયુર વડે કોઈ શબ્દથી સવારે પામવા એવો તું કોઈપણ રીતે આગળ જાવાને જલદી તૈયાર થાજે–સુગધી વગેરે પ્રભથી ती नहि ॥२४॥ હે મિત્ર, તું આગળ ચાલીશ એટલે દશાણ દેશ આવશે. તે તારા આવવાથી કેવા થાશે તે સાંભળ્ય અણિયાળા છેડાથી ખિલતા કેવડાના પાટા વડે પિળાશ પડતા ધોળા રંગની તિવાળા બગીચા વીંટાઈ વળ્યા છે જેને એવા થા. પારેવાં ચલાં વગેરે ઘર નજીકમાં રહેતા પબિના માળાની તૈયારીથી ગામનાં દેવસ્થાનો અને ઝાડવાં વ્યાપ્ત થઈ જાશે. પહેલાં મૂળ જ રાવણાથી કાળ બની ગયેલાં જબુનાં વન જેને છેડે શોભી રહેશે અને કેટલાક દિવસ સુધી હંસ માં વસતા હશે. એવા દશાણે દેશ તારા આવવાયો થશે રજા ·.. हे मेघ, दिक्षु देशे विदेशे सर्पभूमण्डले प्रथित विप्यात. विदिशा इति लक्षण नामधेय यस्यास्तां विदिशा नाम्नी तेषां शार्णजनपदानां राजधानी गत्या प्राप्य । सद्यः तत्क्षण कामुकत्वस्य भुजान्तर्गतायोः रतिलंपटख्य कामिनः अविफलं संपूर्ण फलं लप्स्यसे लम्वा च पश्चात् यत्र तव गमनस्थाने वेत्रयत्या जलं पास्पतीति। अर्थभूतं जलं तीरोपान्तस्तनितसुभग तीरोपान्ते नदीतटस्य प्रान्ते फटे-फोठे इति लोके । प्रतिक्षण जायमाना ये खळखळेति शब्दाः सुभगं सुदरं मनोज्ञ स्यादु मिष्टं मधुरं, चलोमि प्रतिक्षण चलाः चपलाः कल्लोलाः ऊर्मयः तरंगाः यस्मिन् तत् पतादृश' घेत्रवतीसंशाया नद्याः पयः जलपास्यसि । कमिय सभ्रूभंग' यथो कश्चित् कामी, घेत्रः कंदुकः मोडायष्टिः वद्वत्याः कामिन्याः सभग भुकुटिभंगयुक्त स्तनितैः तत्कालोचितशब्दैः सुभग मनोहरं स्वादु मधुरं मुखं पियन् कामुकत्वस्य कामिजनोपभोग्यविलासितायाः फलं लभते तद्वत् ॥२६॥ नीराख्यं गिरिमधिवसेस्तत्र विश्रामहेतो- स्त्वत्संपर्कात्पुलकितमिव प्रौढपुष्पैः कदम्वैः ॥ यः पण्यस्त्रीरतिपरिमलेोद्गारिभिर्नागराणा- मुद्दामानि प्रथयति शिलावेश्मभिविनानि ॥२७॥ તેની વિ. પ્રથિત વિદિશા નામની રાજધાની ત્યાં પહોંચીને ફળ જટ ઘણું પામશે કામિનું કાઠે તેને ખળ ખળ થતું પીશ તું મિષ્ટ પાણી સભૂજંગ "મ મુખ ચલત ઉર્મિ વેત્રવતીનું પારદા હે મેધ, દેશ વિદેશ અને આખી પૃથ્વીમાં વિદિશા નામથી પ્રસિદ્ધ એવી દશાણ દેશની રાજધાનીમાં જઈને તુરત જ તું કામીજનને મળતાં રામ વિલાસનું સંપૂર્ણ દળ મેળવીશ. તે મેળવીને પછી તું વેત્રવતીને કઠિ થતા ખળ ખળ શબ્દોથી સુંદર, સ્વાદિષ્ટ, મીઠું, ચંચળ-ઉછળતો લઢવાળું જળ પીજે. કેની પિઠે કે જેમ કોઈ કામી પુરુષ, દડે રમવાની લાકડી હાથમાં લીધી છે એવી યુવતીના ચાવેલી શુકટીવાળા, તે સમયને 5 એવા શબ્દોથી સુંદર એવા મધુર મુખને પોતે પણ કામીજને ભોગવવાના વિલાસનું ફળ મેળવે છે તેની પેઠે તું વેત્રવતીનું જલ પીજે પારકા- . નીચા નામે ગિરિ પર ચડી તું જરા હૈ વિસામે તારે સ્પર્શે પુલકિત થશે પુષ્પ ખીલ્યા કરે છે વેશ્યાઓના રતિસુરભિથી કતાં રહેરિયેના ઉંચા હર્યો પ્રગટ જ કરે છે ભય યવનેને રબા .

·૨૫ इदानी विदिशाराजधान्या पावे पादरे वहमानाया वेत्रवत्याः जलपानात्पूर्व पश्चाच्च विभाति क ग्राह्येति उपस्थितप्रश्नस्योत्तर कथयति नीचैरिति । हे मेघ, तर विविशारयराजधान्या त्वत्संपत् ित्वत्संगमात् प्रौढपुष्पैः यहाकुसुमै अधिकवित्रसिते पुष्पयुत्तै पदमवृक्ष पुररित इव संजायरोमांच- युक्तमिष नो, आख्य नोचनामान नीचा पर्वत इति प्रसिद्ध गिरि पर्यंत विश्रामहेत. विधान्त्यर्थ मागथममपनयनाय अधिय में आयेथा रात्रिवासं कुरुष्व । यो नीचे नाम गिरि पण्यस्त्रीरतिपरिमलोद्गारिभिः पण्यत्रिय पण्यांगना. वारांगना ताभिः सह रता या रत्य ताभिरुत्पन्न सुरतसमद्भिवो यः परिमल. त उद्गारिभिः माविष्कुर्वद्भि शिलावेश्मभि शिलाभिः पत्थर बद्धः पापरिरचित. वेश्मभिर्भवनै. नागराणां पौरजनानां उद्दामानि उत्कटानि यौवनानि प्रथयति प्रभटयति ॥२७॥ विश्रान्तः सन् ब्रज नवनदीतीरजातानि सिंचन उद्यानानां नवजलकणे_थिकाजालकानि ॥ गण्डस्वेदापनयनरुजालान्तकोत्पलानां छायादानात् क्षणपरिचितः पुष्पलावीमुग्वानां ॥२८॥ हे मेघ, तत्र नीचगिरी विधात विगतश्रम सन् विगत्यन तरं प्रज अग्रतो याया । किं पुर्घन् नयावीतीरजातानि नवानि अल्पकालोद्भवानि नदीना तीरेषु जातानि उत्पन्नानि तृणादीनि नयजलकणे नवजलबिन्दुभि पर्षामि सिंचन् । तथैव मार्गे मागताना उद्यानाना यूथिकाजालकानि यूधिकासंशका. सुगघिपुष्पवल्ल्य तासा जालकानि समूहान मण्डपोरूपेण व्यवस्थितान् सिंचन् । तथैव गण्डयो: गल्लयोः कपोलयो स्वेदस्य सूर्यतापे पुष्पायचयश्रमेण जातस्य स्वेदस्य मपनयनेन प्रमार्जनेन मुहुः लुंडनेन स्फेटनेन जाता या पीदा तया हातानि म्लानानि कोपलानि कर्णपरितिकमलपुष्पाप रभूपणानि येषां ते सेवा । एतादृशाना पुष्पलागीमुखाना दुपारचायिका गोल्नी स्त्रय मालिपल्य तासां मुखानां छायादानात् क्षणपरियित मुहूर्त मुपलक्षित सन् पश्चात् अग्रता बज गच्छ ॥२८॥ હે મેઘ તે વિદિશા રાજધાનીમાં નીચ નામને નીચા પર્વત નામનો પર્વત છે તે તારા આવવાથી ખીલેલા ફુલવાળ કદબ વૃક્ષોથી જાણે કેમ તેને રામાન્ય થયાં હોય તેના રેવડ ઉભી થાય એવો તે દેખાશે, તે પર્વત ઉપર તુ વિસામે ખાજે. જે પર્વત, ઉપર પથરથી બાંધેલા, વારાનનાઓ સાથે કરવા રતિસુખસુત સુખના સંદથી ઉત્પન્ન થવા સગપને બહાર પ્રસરાવતાં મકાનો નગરવાસીઓનાં ઉત્તમ પોવને પ્રગટ કરે છે પરના વિસામો લે વન નદિ તને, બગીચા તણી એ વેલ્યુને તું જળકgવડે જઈની છાંટ જા ! મેવાં કર્ણાકરણ પામે લુવાથી જ ગાલે" છાયા આપી પરિચિત થઈ માળના મુખે . ૨૮ in ·वकः पन्था यदपि भवतः प्रथितस्योत्तरस्यां सौधोत्संगप्रणयविमुखा मा स्म भूरुज्जयिन्याः ॥ विद्युद्दामस्फुरितचकितैस्तत्र पोराङ्गनानां लोलापांगैर्यदि न रमसे लोचनेचितासि ॥ २९ ॥ । इदानीं धर्मकामार्थसाधनाय उजयिन्या गमनं प्रति मेघ प्रवर्तयन्नाहा वन इति। हे मेघ उचरस्यां उत्तरदिशि प्रस्थितस्य भवतः यपि यद्यपि पन्था. मार्गः वकः कुटिलः भवति तथापि वक्रमार्ग स्वीकृत्यापि उज्जयिन्याः सौघी- संगप्रणयविमुखः मा स्म भूः सौधानां अत्युच्चप्रासादानां उत्संगाः उपरिमागाः आकाशिकाः अगाशीति प्रसिद्धाः तेषां प्रणय: मिलनेाद्भूतः स्नेहः तद्विमुखः पराङ्मुप. मा भूयाः । अर्थात् गिरिशिखरसमाः उत्तुंगाः तव विधांतिक्षमा ये घवलगृहाः तेषां उत्संगैः अगाशीभिः नित्य तव गमनागमनेन परिचयात् परस्परं नियद्धो यः प्रणयः स्नेहः तस्य विमुखः मा भूयाः सौधेत्सिंगान मिलित्या जयजयेति कृत्वा गच्छेः । तत्र उपर्युक्त सीघोत्संगेषु उपरिभागेपु अगाशी रममाणानां पौरांगनानां उजयिनीयुवतीनों विद्युद्दामस्फुरितचकितैः विद्युदानां विद्युल्लहरीणां स्फुरितः स्फुरणैश्चक्तिः तय गमनप्रकाशिका या तव विद्युल्लता तस्याः स्फुरणेन भयाश्चोत्साहादिमाययुक्तः अत पव लालापांगः लोलाः चपलाः चंचला ये अपांगाः पर्यंता: कटाक्षाः येषु तैः पतादृशैः लोचनैः नेत्रः यदि न रमसे तहिं त्ववचितासि निष्फलजन्मासि इति मन्ये ॥२९॥ હે મેઘ, તે નીચા પર્વત ઉપર વિસામો ખાઇને પછી તુ આગળ ચાલતા થાજે માર્ગમાં આવતી નદીઓને તુરતના ઉગેલાં ખડ વગેરે ઉપર નવા પાણીને છાંટતા જાજે. તથા રસ્તામાં આવતા બગીચાઓની જુઈ ચમેલી વગેરે વેલ્યની માંડવીઓને પણ તારા નવા પાણીથી પલાળતો જાજે. તથા તડકામાં કુલ વીણવા આવેલી માલ, પિતાના ગાલ પર વળેલે પરસેવો વખતો વખત લેવાથી મેલા થઈ ગયેલ છે કાનમાં પહેરેલાં કમળ પુષ્પના આકારનાં કુંડળાદિ ઘરેણું જેનાં એવાં માલ-માળાની સ્ત્રીઓનાં સુખ ઉ૫ર છ કરી–એ રીતે તે સ્ત્રીઓ સાથે થોડી વાર સહવાસ મેળવીને પછી भाभा यासरे ॥२८॥ વક રસ્તો યદપિ તમને ઉત્તરે ચાલતાને તૂ ના થાજે પ્રણય વિમુખે હર્ય ઉજજેનનાં થી ૫ વિદ્યુત શેડ્યૂ ફુરિત ચક્તિ શહેરની એ સ્રિનાં ને સાથે ન રમિશતો છેતરણું ગણાશે | ૨૦ || હે મેવ, તારે ઉત્તર દિશાએ જવું છે એટલે તારે જરા ત્રાસે માર્ગે ચાલવું પડશે-માં જવું પડશે છતાં પણ એ ત્રાંસા માર્ગનો સ્વીકાર કરીને પણ તું ઉજ્જયિની ઉજ્જૈન નગરીને જોયા વિના જાશ માં. તેનાં આકાશ સાથે વાતું કરતાં, અનેક યુવાળી

·२७
वीचिक्षोभस्तनितविहगश्रेणिकांचीगुणायाः
संसर्पन्त्याः स्खलितसुभगं दर्शितावर्तनाभः ॥
निर्विन्ध्यायाः पथि भव रसाभ्यंतरं सन्निपत्य
स्त्रीणामाचं प्रणयवचनं विभ्रमो हि प्रियेषु ॥३०॥
इदानी उज्जयिनी त्यक्त्वा अग्रता प्रचलितस्य मेघस्य मार्गे मागतवत्याः
नद्याः संयोगमाप्तिरूपसम्बन्धेन मेधं प्रलोभयानाह। धीचि इति ।
हे मित्र, निविंध्या नाम नद्याः पथि निर्वियां प्रति गतवति मार्गे भव
इन्छ । बीविक्षोमस्तनितयिह गणिज्ञांधीगुणाया' चीयोनां तरंगाणां कल्लोलानां यः
शाम इतस्तत: प्रपात: प्रसर्पण तेन स्तनिता शब्दिताः ये पक्षिणः तेषां श्रेणिः
पति सैव कामोगुण. मेपलाय धन यस्याः सा तस्या । स्वलितसुभग'
एपरिभागात्पापाणापरि प्रपातेन सुभग मनोहरं यथा स्यात् तथा संसर्पन्त्या
गच्छन्त्याः दर्शितावर्तनामे दर्शिता प्राटिता आवतः जलानां भ्रमः जलानां
वेगेन यो भ्रम थ] कुडल्समानाकार. विभ्रमः विलास. स एव नाभिर्यस्याः
सा तस्या निर्विघ्याया. निर्विघ्या नामनद्याः किमयपर्वतानिर्गतायाः रसाम्यातरं
रस जल तस्य अभ्यन्तरं मध्ये सन्निपत्य संगत्य जल गर्ने प्रविश्य पश्चात् पथि
भव अग्रतो मार्गे गच्छ। इत्थ तव पत्नीरूपा निर्विघ्या नदी त्वत्प्रार्थनारूपेण
नामे विभ्रम विलासं दर्शयति इदमेव त्वत्सत्काररूप तस्या आद्यप्रणयवचनमस्ति ।
प्रियेषु मियतोपु गभीष्टेषु विभ्रमा दिनाभ्याद्यगप्रदर्शनरूपो विलाप्स एव स्त्रीणां-
प्रणयवचन अस्ति प्रियस्य सत्कारवचनं शेयं अर्थात् मुखेग सत्कारं प्रार्थनावचन
ताः न उच्चारयन्ति । त्रिय स्वमुखेन नामी प्रार्थयन्ति किन्तु विभ्रमेण संग-
प्रत्यगदर्शनरूपविलासप्रकटनेन एच प्रार्थनां कुन्ति !
મહેલ જેવા મકાનોની ઉપરની મેં અગાશીયુ સાથેના સનેહને ભુલતા નહી વખતો વખત
તારા માર્ગમાં આવતી એ પર્વતની ટેકરીયુ જેવા ઉંચા મકાનની અગાશી, તારા વિસામાન
રથાન છે, તેથી તેની સાથેની મિત્રાચારીને લીધે તેને મળ્યા વિના જાતા નહી.
એ ઉંચા મકાનની અગાશીઓમા ક્રીડા કરતી ઉજન નગરીની યુવતીઓનાં,
તારા આવવાને સૂચવતી વિજળીની લહેફના-ચમકારાથી ભય આશ્રયઉત્સાહથી ચકિત
થયેલાં ચંચળ છેડાવાળ નયને સાથે રમ્યા વિના જાશ-એ નેને જોયા વિના જાશ
તે તું છેતરાણે છે તે ભૂલ કરી છે એમ હું માનીશ. I ૨૯ -
લેટલે મુખર વિહગ શ્રેણિયે મેખલાળી
વેગે જતી સરસ પડતી ધૂમરી
પડતી ધુમરી નાલિયાની !
નિર્વિધ્યાને મળિ રસભર્યો છે પછી થા વિદાય
श्रीतुं में प्रणय क्यन स्नेहियामा विदास ॥30॥

·२८ तस्य यथा पश्चिरका गिविध्यायाः मुग्धायाः पतिसकाशं गमनेन जातो यः क्षोभस्तेन स्तनिता स्वर्णरौप्यस्ता ये विएगाकारस्ििकण्यः घुघर्यस्तासां श्रेण्या पंपत्या रचिता या यांचीगुणा करिमेसला यस्याः । सग पतितका गमनेन जात' यत्स्यला मार्गमध्ये पादांगुष्टाघाता: से: सुभगं गोहरं यथा स्यात् तथा संसर्पयाः गच्छत्या दर्शिता आवर्त युक्ता चनाकारा नाभिर्यस्याः तस्याः युक्त्या रसाभ्यन्तरं मुरतरसानुभूय समिपाय माइते यथा तथा भूतस्त्वमिति शेषः ॥३०) वेणीभूतप्रतनुस्खलिला तामतीतस्य सिन्धुः पाण्डुच्छाया तटरुहतरुभ्रंशिभिर्जीर्णपणैः ॥ सौभाग्यं ते सुभग विरहावस्थया व्यञ्जयन्ती कार्य येन त्यजति विधिना स त्वयैवोपपाधः ॥३१॥ इदानी नवीनायिकायास्तद्वियोगदुःपसंजातविरहदशावर्णव्याजेन कामिनीप्रियत्व आह । वेणीति । हे सुभग सर्पसौन्दयगुणाल त हे मेघ, तां निविंध्यां अतीतस्य अतिक्रान्तस्य ते तव अग्ने सिन्धु नाम नदी भविष्यति आगमिष्यति । कथंभूता सा लिन्धुः वेणीभूतप्रगनुसलिला वेणीभूत केशपाशसदृश प्रकर्पण स्तोकोभूत सलिल' जल यस्याः सा तटरुदतरुशिभिः तटयो: राहाः स्थिता ये ताव. तेभ्यो भ्रश्यन्तीति तथोक्तेः तीयाः पतिभिः जीर्णपत्रैः तरुभ्यः पतितः पपत्रः पाण्डुच्छाया घपलच्छाया कांतिर्यस्याः सा पताशी सा सिन्धु नाम नदी विरहायस्थया ते હે મિત્ર, ઉજજેને છેડા પછી નિર્વિધ્યા નામની નદી તરફના માર્ગે તું ચાલતું થા. નદીના તરંગની પછડાટથી કર્લોલ કરતાં ૫ખિયની હાર્ડ રૂપી કંદારાવાળી, ઉંચાણવાળા ભાગમાંથી પછડાવાથી સુંદર વેન પ્રવાહવાળી, આગળ વહેતી એવી, ઘુમરીને લઈ કુંડાળાં વળતાં પ્રવાહ રૂપે જાણે નાભીને દેખાડતી હેય એવી વિંધ્ય પર્વતમાંથી નિકળેલી નિર્વિયા નામની નદીના જળમાં પેસી તેને સ્વાદ લઈ પછી આગળ જાજે. આ રીતે તારી પત્ની રૂ૫ નિર્વિથા નામની નદીનાં જળમાં પિસી તેને સ્વાદ લઇ, પછી આગળ જાજે. તારી પત્ની રૂપ નિવિખ્યા નદી નાભિને વિલાસ દેખાડીને તારા પ્રત્યેનું હેત દેખાડે એ તારા પ્રત્યેનું એવું વાળું વચને છે એમ માનજે. પ્રિયજનેને નાભિ વગેરે અંગ દેખાડવા રૂપ વિલાસ એજ સ્ત્રીઓનું નેહ વચન છે તેઓ મેથી બોલતી નથી પરંતુ અંગ પ્રત્યંગ દેખાડીને જ પ્રાર્થો છે. ૩૦ ? વેિણી જેવા વિરલ જલની તે વિયોગી જ સિધુ ઘળાં પાનો તટતરૂ પડયાં થી જ સૌભાગ્યવંતી દેખાતી તે સુભગ વિરહ ની દશાને જ જેથી છોડે તેણી રુટ કુશપણ જજે તે ઉપાય . V - ·सौभाग्य व्यञ्जयन्ती प्रकटयति सती पूर्तते । अतः अवश्य येन विधिना येन प्रकारेण सा कार्य दौर्यल्य त्यजति परिहरति स विधिः उपायः त्वया भवता एव अवश्य उपपाद्यः घटनीयः ॥३१॥ प्राप्यावन्तीनुदयनकथाकाविदग्रामवृद्धान् पूर्वोदिष्टामनुसर पुरीं श्रीविशाला विशालाम् ॥ स्वल्पीभूते सुचरितफले स्वर्गिणां गां गतानां शेपेः पुण्यैर्हतमिव दिवः कान्तिमत् खण्डमेकं ॥३२॥ इदानी उज्जयिनी वर्णयन्नाह प्राप्येति । हे मेघ, उदयनस्थाकोयिं ग्रामवृद्धान् उदयनस्य यत्सरांजस्य कथा चरित्र तद्विशाने विदा शालेतिहासाः उदयनेतिहासचतुराः प्रामानां वृद्धाः येषु तान् । एतादृशान् अवतीन अवन्तिनाम्ना प्रसिद्धान् मालवदेशान् प्राग्य । पूर्वद्दिष्टां प्रथमकथितां धीविशाल लक्ष्मीसंपदैश्वर्यादिविविध प्रकारविंशालां विस्तीणीं विशाला इत्यपर नाम्ना प्रसिद्ध उज्जयिनी अनुसर गच्छ । सुचरितफले सदायारादिधर्माणां यत् फलं तस्मिन् स्वलीभूते पुण्यानां स्तोकीभूते सति दिवः स्वर्गाद गां गताना पृथिवी प्राप्तानां नृणां शेष: अवशि: पुण्यैः पृथिव्यां हृत मानीत कान्तिमत् । प्रकाशमान दिवः स्वर्गस्य खण्डं भाग: इय उज्जयिनी नगरी वर्तते ॥३२॥ હે સૌંદર્યણાલત મેઘ, તે નિર્વિન નદીને ઓળયા પછી આગળ ચાલીશ એટલે સિધુ નામની નદી આવશે. તે સ્ત્રીના ચોટલાની પેઠે સાંકડા વેનવાળી હશે. એને બેઈ કાંઠે ઉગેલાં મેટાં ઝાડવાં ઉપરથી ખરેલા પાકી ગયેલા પીળાશ પડતા ઘળા રંગનાં પાંદડાંથી ધિળા રંગની દેખાતી અને એ રીતે તારા વિરહની દશાથી તારું સૌભાગ્ય ચિન્ડ દેખાડતી એવી એ નદીનું દુબળાપણુ જે ઉપ મટે તે તારે અવશ્ય કરવો જોઈએ ૩ - જ્યાં છે વૃદ્ધો ઉદયન કયા જાણતા માળવાન. દેશે જે તું વિપુલ ધનથી યુક્ત ઉજજેનમાં જા ડાં બાકી સુકૃત ફળથી સ્વર્ગિ ભૂમિ આવ્યા બાકી પુર્વે વિરચિત પુરી રવનો ભાગ જાણે છે. ૩ર હે મેઘ ઉદયન જે વત્સરાજ તેની વાસવદત્તાના હરણરૂપ અદ્દભુત અંતિહાસિક કથાને જાણનાર ગામડાનું વૃદ્ધો જેમાં વસે છે એવા અવંતી દેશ-માલવ દેશમાં જઈને ઉપર કહેલી લમી સમૃદ્ધિ એશ્વ વિભવ વિલાસથી ભરપૂર એવી વિશાલાના બીજા નામથી પ્રસિદ્ધ વિશાળ ઘણી મોટી એવી ઉજન નગરીમાં જાજે. ઓછાં થયેલાં પુને લઈ સમાંથી પૃથ્વી પર અવતરેલાં મનુષ્યનાં બાકી રહેલાં પુશી લાવેલો પ્રકાશમાન એ સ્વર્ગને એક ભાગ જાણે કેમ હોય તેવી એ નગરી શેભે છે ગ્રા

·30
दोघीकुर्वन् पटु मदकलं कूजितं सारसानां
प्रत्यूपेषु स्फुटितकमलामादमैत्रीकपायः ॥
यत्र स्त्रीणां हरति सुरतग्लानिमंगानुकूलः
सिप्रावातः प्रियतम इव प्रार्थनाचाटुकारः ॥ ३३ ॥
इदानीं उज्जयिनी वर्णयसाह दीर्धाति ।
हे मेघ, यत्र यस्यां उज्जयिन्यां सिप्रावाता सिमानाम नदीस्पर्शन मागतो पात
पवन स्त्री सुरतग्लानि संभोगवेदं यमं या हरति अपनयति । फोदा सिप्रावात
पदु पाटपयुक्तं सुदरं मदालं हर्षमाश सारसानां लक्ष्मणापरनामकपक्षिणों कूजितं
शब्दितं दीर्घाकुर्वन् विस्तारयन् । पुन स्फुटितकमलामादमैत्रीकपाय' प्रत्यूषेषु
प्रभातेपु स्फुटितानि विकसितानि यानि कमलानि तेषां आमोद परिमल वेन
सह मैत्री सपर्क संयोग तेन फपाय तूरारपस्वादगनू मधुरसुगंधवान् । प्रार्थना
चाटुकार. प्रियतमः यल्लमः इव प्रार्थनायां सुरतयांचायां मृदूनि प्रियाणि करोतीति
मत पय अंगानुकूल स्पर्शसुस एतादृशः सिप्रायात स्त्रीणा सुरतग्लानि संमोगखेद
हरति अपनयति । प्रियतमपि सारसानां कूजितं निजसुरतकूजितेन दी?कति
धर्धयति नियतमापि अंगानुकूल: हस्तसंवाहनेन स्पर्शसुखद् भवति तद्वत् ॥३३॥
લાંબાં કર્તે મધુર મદનાં કુજને સારસનાં
પ્રાત:કાળે મળ ખિલતા ના સુગધ મળે છે
જયાં સ્ત્રીઓના સુરત સુખને થાક ઉતારતે એ
સિઝા વાયુ પ્રિયતમ સમે જાય છે ત્યાં સુગંધી 1331
હે મેધ, જે ઉજજયનીમાં, સુદર હર્ષથી મનોહર એવા સારસ પક્ષિઓના જનને
વિસ્તાર, સવારમાં ઉઘડેય કમળ પુષ્પના પરિમવ-સુગધ સાથે થયેલા સોગથી તુરા
મઠા સ્વાદવાળી સુગધ , સુખ દે, જીત પ્રાર્થના માટે વિશ્વક તા
પ્રિય સરખો, અને સુખ આપતિ, સિખા નદીને સ્પર્શીને વાતે યવન સ્ત્રીઓને રતિ
सुमना या तारे छे. ॥३॥

·૩૧ हारांस्तारास्तरलगुटकान् कोटिशः शंखशुक्ताः शष्पश्यामान् मरकतमणीनुन्मयूखप्रहारान् ॥ दृष्ट्वा यस्यां विपणिरचितान् विद्रुमाणां च भंगान् संलक्ष्यन्ते सलिलनिधयस्तोयमात्रावशेपाः ॥३४॥ प्रदानी उज्जयिनीपुरीसमृद्धि वर्णयनाइ । हारानिति । हे मेघ, त्व ता पुरी उज्जयिनी आधय । यस्यां विपणिरचित्तान् हस्थापितान् विपणिपु हट्टेषु चातुर्येण व्यरस्थापितान् एतान् रत्नपदार्थान् दृष्ट्वा सलिलनिधयः समुद्रा तेायमानावशेपाः विविधरलेपु गर्मित यज्जल तोयमान जलमात्र अवशेष अवशिष्टं येपु ते संलक्ष्यन्ते दादयन्ते । अर्थात् विविधपाणिदाररत्नराशिपु गर्भित बहुमूल्यप्रकाशक यत्समुद्राणां जल तत् एतेपु रत्नेष्येय निविष्ट किमिति प्रेक्षकाणां याश्चर्य जायते। तान् कान् कानि कानि रत्नानि रत्नाभूपणानि इत्याह । तरला. तेजोलहरिद्योतका: मनाराः हारेपु जरिता यद्धपारदगुटिकास्तासां तारकवत् प्रकाशकत्वात्ताः येषु तान् । पुन तारान् तारकयत्प्रकाशमामान तेजोराशिमोहरान महामूल्यहीरकैर्युकान पताशन काटिश हारान् । कोटिंशश्च शंघाश्च शुकयश्च ता शखशुक्कीः। शप्प. श्यामान्-बोलणवत् श्यामच्छायायुक्तहरितवर्णान्, उन्मयूस्खप्ररोहान् कचं गताः यदिनिर्गता. ये मयूना प्रकाशकिरणा. तेषां प्ररोहा लहर्य येषु तान् एतादृशान् कोटिश मरकतमणीन् । रिद्रुमाणां प्रवालानां भंगा. शतश: प्रघालशलाकाराशयः तान् । पतानि सर्परत्नानि दृष्टया रत्नाकरा समुद्रा पप्वेव जलमात्रेणावशिष्टा. किमिति संलक्ष्यन्ते दृश्यन्ते । सर्थात् उज्जयिन्या घट्टेपु कोटिशः पाणीदार-यहु मूल्यानां कोटिशी रत्नानां राशय. विद्यन्ते । पतादृशीं सधैश्वर्यसमृद्धिधनधान्या- दिसिद्धिसम्पन्ना उज्जयिनी आश्रय दृष्ट्या पश्चादग्रते। गच्छ ॥३४॥ હીરા હારે તરલ મણકા સૂતના શખ છીપે ઘેરા લીલા મરકત મણ શોભતા છે કરોડો || પળાના નિરખિ ઢગલા જે પુરીનાં બજારે જાણે પેશી સલિલ જ રયાં સાગરનાં જણાય ૩૪ ઉજ્જયિનીની સમૃદ્ધિ અશ્વયનું વર્ણન કરતાં કહે છે હે મેવ, તુ એ ઉજ્જૈન નગરીમાં રાવાર ભીને તેનું અર્થ ઋદ્ધિસિદ્ધિ સમૃદ્ધિ જે જાજે. જે નગરીની દુકાનમાં ઢગલા મેટે રાખેલા, રત્નથી અને તારા જેવા ચળકતા હીરાથી જડેયા, વચમાં વચમા ગુ થેલી પારદની ગેળાથી ચમકતા કરડે હાર, કરોડે શખ છીપ, સહેજ કાળી ઝાંઈવાળા ઉગતા ખાના જેવા ઘેરા લીલા રંગના તથા જેમાંથી કિરણોની લહેર યુ નીકળે છે એકડે મરત મણિ-પન્ન તથામિતી પરવાળાની ખળાના ઢગતા એ અને બીજા પાણીવારઝવેરાત જેવાથી લાગે છે કે જાણે સમુદ્ધોનું જળ આ રત્નોમાં જ જાણે પ્રવેશ્યા હોય તેવાં પાણીદાર કરોડ રને ઉજજેનનગરીની દુકાનમાં જોવામાં આવે છે, એવી ઉજ્જેનનગરીને જોઈને પછી આગળ ચાલા૩૪ ·૩૨ प्रद्योतस्य प्रियदुहितरं वत्सराजोऽत्र जद्दे हैमं तालद्रुमवनमभूदन तस्यैव राज्ञः ॥ अत्रोद्धान्तः किल नलगिरिः स्तम्भमुत्पाटय दर्पा- दित्यागन्तून रमयति जना यत्र बन्धूनभिज्ञः ॥३५॥ पुनः उज्जयिन्याः प्राचीनेतिदासेन महत्वं वर्णयमाह प्रद्योतेति । हे मेघ, यत्र यस्यां उज्जयिनोनगर्याम् अवन्तोदेशे धत्सराजः वत्सदेशनृपः उदयनः प्रद्योतस्य प्रद्योतनाम्नः उज्जयिनीभूपते: प्रियदुहितरं प्रियपुर्षी वासवदत्त जहे जहार | अन्न देशे तस्य प्रद्योतभूपते: पर तालद्रुमवनं ताडवृक्षाणां मरण्यं હૈ તુવર્ણમયે રાજૂલા મત્ર છ લિસ્ટ જારા પિતા મહાન કar તો રજૂ કર્થપૂર્વ સ્તરે કરવાહ્ય મૂળ્યા રાવત जालोद्गीर्णैरुपचितवपुः केशसंस्कारधूपै- र्वन्धुप्रीत्या भवनशिखिभिर्दत्तनृत्योपहारः || हम्येष्वस्याः कुसुमसुरभिष्वध्वखिन्नान्तरात्मा नीत्वा खेदं ललितवनितापादरागांकितेपु. ॥३६॥ પુત્રી પ્રદ્યોત નરપતિની વત્સરાજે હરી તી આહીં તાદ્રુમ વન હતું વર્ણનું ભૂપતીનું અહીં ગર્વે નલગિરિ લો થાંભલાને ઉપાડી યાત્રીઓને હરખ સમજુ ભેમિયા ત્યાં પ્રમાડે રૂપા હવે ઉજજૈન નગરીના પ્રાચીન ઇતિહાસથી તેના ગૌરવનું વર્ણન કરતાં કહે છે. હે મેધ, જે ઉજજૈન નગરીના અવંતી પ્રદેશમાં પ્રદ્યોત નામના ઉજજેનના રાજાની પ્રિય પુર્વા વાસવદત્તાનું વત્સરાજ-વસદેશનો રાજા ઉદયન, હરણ કરી ગયો હતો. આ પ્રદેશમાં એ પ્રદ્યોત રાજાનું સેનાનાં તાડવૃક્ષોનું વન હતુ. આ પ્રદેશમાં જ પ્રચંડ શરીરવાળો મમ્મત નલગિરિ નામને હાથી ગર્વ સાથે જમીનમાં બેઠેલા જબરજસ્ત થઈભલાને ખેંચી કાઢી ઉપાડી ચાકાર ભમ્યો હતે. એતિહાસિક બનાવેને જાણનારા ભોમિયા માણસે ઉજજૈનમાં યાત્રા કે દેશાટન કરવા આવનારા દેશદેશાંતરના બધુઓને ઉપરની અને બીજી એતિહાસિક સત્ય ઘટનાની વાતુ કરી ખુશી કરે છે. ૩૫ ડીલે થાત નિકળતા કેશ સરકાર પૂર્વે સકારાતે વન શિખિનાં નૃત્યથી બંધુ ભાવે છે માગે યા કુસુમ સુરભી ભવ્ય હર્યો વિષે તું વીસામે હૈ ચતુર યુવતીના પગે ત્રાજવાં જ્યાં ૩૬ ·33 समन्तात् बभ्राम । ययं उज्जयिन्यां आगन्तून, देशाटनार्थ यात्रार्थ देशान्तरादागतात् धन्धून् प्रजाजनान् अभिशः जनः प्राचीनकायाकुंशली मार्गदर्शका मनुष्यः इति उपर्युकाभिरण्याभिर्वा कथाभि रमयति फ्रीडति रंजयति ॥३५॥ हे मेघ, अस्या उज्जयिन्याः कुसुमसुरभिपु पुष्पसमूहैः सुगन्धितेपु, ललित- वनितापादरागांक्षितेपु ललिता मनोहरा या घनिता: तष्पयः ताला पावरागः धरणेपु अलककारुणिमादिरंग: अंकितानि चिन्हितानि येषु एतादृशेषु हयपु धवलगृहेषु जगलाद्गीणैः जालाः जोळिक्षाः गवाक्षा तासां विवराणि ताभ्यः जालाभ्यः उदगीर्णाः नि.स्ता तैः। देशसंस्कारधूपः केशानां मुर्घजानां यः संस्कार सोग ध्यप्रतिपादनक्रिया तदर्थ कृताः सुगन्धितपदार्थानां धूपाः तैः । उपवित वपुः पुष्टशरीरः । पुनः बन्धुप्रीत्या सुहृत्स्नेहन भवनशिखिभिः हर्म्यमयूरः दत्त नृत्योपहारः दत्तः वितीर्ण नृत्य पव उपहारः पूजा अतिथिसत्कारो यस्य सः! पुनः अध्वनिम्नान्तरात्मा मार्गपरिश्रमेण क्लिष्टचित्त. त्वं खेद नीत्या श्रम नीत्या व्यपनीय विश्रभ्य पश्चात् शंकरस्य महाकालस्य स्थान यायाः इति अग्ने सम्बन्धः ॥३६॥ भर्तुः कण्ठच्छविरिति गणैः सादरं वीक्ष्यमाणः पुण्यं यायास्त्रिभुवनगुरोर्धाम चण्डीश्वरस्य ॥ धौताद्यानं कुवलयरजोगन्धिभिर्गन्धवत्या- स्तायक्रीडानिरतयुवतिस्नानतिक्तैर्मरुद्भिः ॥३७॥ उपर्युकप्रकारेण गतश्रमस्त्वं भर्तुः स्वस्वामिनः शंकरस्य कण्ठच्छविः इति कंठस्य पथ छविः कातिर्यस्यासौ शंकरकंटकांतिसदृशः श्यामवर्ण इति गणैः शंकरस्य गणे. भक्तैः सादरं सम्मानपूर्वकं वीक्ष्यमाणः त्वं, कुवलयरजोगन्धिभिः कुषलयानि नीलकमलानि तेषां रजः पगगः तद्गधिभि तस्य गधयुक्तः। पुनः गधवत्याः युवतीनां स्नानेन सुगन्धयुक्तायाः सिप्रानद्या तायक्रीडानिरतयुवतिस्नान- હે મિત્ર જાળીયુમાંથી નીકળતા વાળને સુગથી બનાવતા ધૂપ વડે પુષ્ટ થયેલ, મિત્રાચારીની પ્રીતિથી ઘરના પાળેલા મેરલાઓના નાચથી સત્કાર પામતે અને પથ કાપવાથી થાકી ગયે એ તુ, આ ઉજજૈન નગરીના પુષ્પોની સુગ ધથી બહેકો રહેલાં, ચતુર જુવાન સ્ત્રીઓના પગમાં પાડેલાં અળતાના વાદળી રંગનાં અને લખનાં લાલ રંગના ત્રાજવાંથી શોભતાં, આભ સાથે વાતું કરતાં વિશાળ મકાનમાં વિસામે ખાઈ થાક ઉતારી પછી ભગવાન મહાકાળ શંકરના મંદિર તરફ જજે. . ૩૬ જોવાત સાદર ગણવડે રવામિના કંઠ જે જાજ ધામ ત્રિભુવન ગુરૂ પાર્વતીના પતિનું છે વાયૂએથી કમળ રજના વ્યાપ્ત ઉઘાનવાળું પાણી કીડા મગન યુવતી સનાનના ગંધ નાળા ૩૭ના ·३४ तिकै वायस्य जलस्य या प्रोडा तस्यां निरताः मग्ना युवतयः तासां स्नानः तिक्तस्यादुतुरमय वेषां तः। एतादृशै मद्भि, पवन चौतोद्यान धौतं व्याप्त उद्यात वनं यस्यासौ तं । त्रिभुवनगुरोः स्वर्गमृत्युपाताललोकानां स्वामिन लोक्यनाथस्य चंदीश्वरस्य पार्वतीपतेः पुण्यं पवित्र कल्मपापहारि धाम धर्मभयनं मंदिर याया गच्छे ॥३७॥ अप्यन्यस्मिन् जलधर महाकालमासाद्य काले स्थातव्यं ते नयनविषयं यावदत्येति भानुः ॥ कुर्वन् सन्ध्यावलिपटहतां शूलिनः श्लाघनीया- मामन्द्राणां फलमविकलं लप्स्यसे गर्जितानाम् ॥३८॥ इदानीं महाकालमन्दिरे पुण्यप्राप्ति वर्णयन्नाह । अप्यन्येति । हे मेघ अन्यस्मिन् अपि धाले कस्मिंश्चिदपि समये मध्याह्नादौ मध्याह्नोत्तरे वा महाकालायतम आसाद्य प्राप्य यावत् भानु सूर्यः ते तव नयनविषय दृक्पथ न सत्येति न अतिकामति न अस्तंगच्छति तावत् काल तत्र त्यया स्थातव्य रहितव्य । सध्यायलिपटहता कुर्वन् प्रतिदिन सध्याया साय काले शलिन: महादेवस्य संपाद्यमानः चलि पूजानैवेद्यादिविधि तन्निमित्त श्लाघनीया प्रशस्यां सुदरा पटहता पटह मेरो नगारा नामझयाद्यविशेष तनाव कुर्वन् आमन्द्राणा गंभीराणां गजिताना अविकल समस्त फल लप्स्यसे प्राप्स्यसे ॥३८॥ હે મિત્ર, તું ઉજજૈન નગરીમાં આગળ ચાલીશ ત્યારે પિતાના ઈષ્ટદેવ શકરના ગળાનાં જેવા રંગને આ મેઘ છે એમ કહી શકરના ગણે–ભક્તો તારા પ્રત્યે માનથી જોશે. નીલ કમલન પરાગની સુગધવાળા તથા સુગ ધમય થયેની એવી સિપ્રા નદીના જળમાં નહાવાની રમતમાં મેરા થયેલી જુવાન સ્ત્રીઓના નહાવાથી કડવા સ્વાદવાળા બનેલા વાયુઓ વડે જેના બગીચાઓ વ્યાપી રહ્યા છે એવા, ત્રણે લોકના ગુરે ઇષ્ટદેવ ત્રણે લોકમાં પૂજાતા પાર્વતીના પતિ શ્રી મહાકાલેશ્વર ભગવાન શકરના પવિત્ર પુરયકારી એવા મંદિરમાં જાજે ૩ળા જે વહેલો તૂ જળધર મહાકાળના મંદિરે જા થોભી જાજે રવિ નયનથી દૂર છે અસ્ત પામે II સંધ્યાટાણે શિવ બલિ સમે તુ નગારાં બનીને પ્રેમે સારૂ ફળ સરસ તુ પામશે ગર્જનાનું ૩૮ હે મેઘ તુ ભગવાન મહાકાળને મદિર બપોરે બપોર પછી રેકે કે ગમે તે વખતે પહોચ તરત ત્યાંથી વો જાઇશ મા, પણ સુરજ આથમી જાય ત્યા સુધી સ ધ્યાટાણુ સુધી ત્યાં રાઈ જાજે કારણ સ ધ્યાટાણે ભગવાન શકરને પણ નેવેવ આરતી થાય છે ત્યારે નગારા વાગે છે તે કામ સુંદર રીતે તુ કરજે, તેથી તે આજ સુધીમાં જે ગભીર ગુનાઓ કરી હશે તેનું સંપૂર્ણ ફળ પુણ્ય તું મેળવી ૩૮ - ·पादन्यासक्कगित (सनास्तत्र लीलावधूतै रत्नच्छायाखचितवलिभिश्चामरैः क्लान्तहस्ताः ॥ वेश्यास्त्वत्ता नखपदसुखान प्राप्य वर्षायविन्दः, नामाक्ष्यन्ते त्वयि मधुकरणिदीर्घान् कटाक्षान् ॥३९॥ इवानी महाकालमन्दिरे ऐहिकफलप्राप्तिमप्याह । पादेति । हे मित्र, तत्र महाकालमन्दिरे तदा संध्यासमये पूजावसरे वेश्या स्त्रियः देवविलासिन्यः त्वयि फटाक्षान् मेक्ष्यि ते भवन्त पासा. अपलोकयिष्यन्ति इति धर्णयति । पादन्यासकणितरसनाः पादन्यासः चरणनिक्षेपै कगिताः भनिता. रसना: कटिमेस्सलाः पाव झांझराः यासां ताः । लीलावधूतैः लीलया विशेषाभिनयेन अवधूतः आन्दोलितः सरलच्छायाचितवलिभिः रत्लानां छायाभिः शोभाभिः खचिता व्याप्ता घलयः दण्डा येषां तः । वलिश्चामरदण्डोपि गृहदारु प्रसंध्ये ॥ पतादशै: चामरैः क्लान्तहस्ताः मुहश्चामराणां विशेपलीलया आन्दोलनेन क्लान्ताः श्रान्ता हस्ताः यासा ताः वेश्या. देवविलासिन्य. त्वत्तः त्वत्समीपात् नवपदमुसान् बल्लभकतनखक्षत- स्थानसुखकारिणः वर्षानपिन्दून् प्रथमजलरुणान आसाद्य प्राप्य ता. मधुकरणि- दीर्घान् भ्रमरायलिगुरुतरान् कटाक्षान् त्वयि मोक्ष्यन्ते , भवन्त कटाक्षः अवलोकयिष्यन्ति ॥३९॥ પની ધન્કયે રણુકતિ કટી મેખળા ચિત્ર – રને જોહ્યો સરસ ચમરે ઢાળિ થાકી ગયેલી છે વૈશ્યા પામી નખક્ષત વિષે વૃષ્ટિના બિંદુ તૂથી જાણે હાર્યું મધુકર તણી ફેંકશે તે કટાક્ષ પડેલી હવે મહાકાળના મદિરે આ લોકનું સુખ પણ તુને મળશે એમ કહે છે. હે મિત્ર, ત્યાં મહીકાળના મંદિરમાં પગના પછડાટથી જેની કટિમેખળા અને પગનાં ઝાંઝર રણકારા કરે છે એવી અને જડેલાં નાના પ્રકાશથી શોભતા દાંડાવાળાં ચામર અમુક પ્રકારના અભિનય સાથે ઢોળવાથી જેના હાથ થાકી ગયા છે એવી, વેશ્યાઓ વિવિલાસિની સ્ત્રીઓ, પ્રિયના નખના ફતવાળા અંગને સુખ આપનારા, તે વરસાવેલા જળનાં નવા છટાઓ પિતાપર પડવાથી ભમરાની હયું' જેવાં કટાક્ષથી તારી સામું જોશે han ·पश्चादुर्भुजतरुवनं मण्डलेनाभिलीनः सान्ध्यं तेजेोविकसितजपापुष्परक्तं दधानः ॥ नृत्यारम्भे हर पशुपतेरानागाजिनेच्छां शान्ताद्वेगस्तिमितनयनं दृष्टभक्तिर्भवान्या ॥२०॥ इदानी गौरीसमाधानप्रकारान्तरमप्याह । पश्चादिति । हे मेघ, पश्चात् यलिपूजाऽऽरातियक्रियासमये पटहरूपां कर्णमधुरगर्जना दिकरणानन्तरं पशुपतेः शंभोः नृत्यारंमे ताण्डवप्रारमे ननावसरे उच्चै- (जतरुयन उच्चैः ऊर्य कृताः भुजा पच तरफ. तेषां धन मण्डलेन मण्डला कारण प्रतिविम्येन अभिलीन माथितः। पुनः विकसितजपापुष्परत विकसित सन्निद्र यज्जपाकुसुम तद्वत् र लोहित्य साध्य संध्याकालीन तेज: दधानः विभ्राणः । पुनः शान्तोद्वेगस्तिमितनयन शान्त. उद्वेगो गजचर्मावलोकनभय' ययोस्ते अत एव स्तिमिवे निश्चले नयने यस्मिन् कर्मणि यथा स्यात् तथा भवान्या વત્તા નિઃ pt ૪િ ર દા ર નાવિને ગા शोणिताद्र यत् नागाजिन तस्य इच्छां रुधिरलिनगजासुरचर्मामिलाप हर प्रोपय લ્ય છે ઉંચા હાથો તરૂવન સમા માં પછી લીન થાત સંધ્યાટાણે ઘતિ નવ જપા પુષ્પ જેવી ઘરીને / નૃત્યારંભે અજીન શિવનું પૂર્ય ઈચ્છા પલાળી જોશે તુને થિર નયનથી પાર્વતી વ્યક્તિવાળ troll હે મેઘ, ભગવાન મહાદેવની પૂજા આરતી સમયે સુદર ગજેનાથી નગારાનું કામ કર્યો પછી ભગવાન શંકરના તાંડવ નૃત્યના આરંભ વખતે શંકરે ઉંચા કરેલા હાયરૂપી વૃક્ષોના વનમાં ગળાકાર પ્રતિબિંબ રૂપે રહે એ, તથા ખીલેલાં જાસુદનાં ફુલ જેવું સ ધ્યાટાણાનું લોહી જેવું લાલચોળ સ્વરૂપ ધારણ કરતા એ, શંકરે પહેરેલા હાથીના ચામડાને જેવાને ઉગ મટવાથી રિયર ને જોઈ રહેલાં પાર્વતીયે જેની ભક્તિ જોઈ છે એ તુ શંકરે પહેરેલા ગજચમને ભીનું તથા લોહી ટપકતું લાલ કરવાની શંકરની ઇરછા પૂરી કર. અર્થાત તુ સંધ્યાટાણાનું લાલ હીંગળા જેવું સ્વરૂપ ધારણ કરી, નૃત્ય કરતા શકરની ચારેકોર કુંડાળાની પદે ઘેરી બેસીશ એટલે શંકરે પહેરેલા ગજચમ ઉપર લાલ પ્રતિબિંબ પડતા અને તેના પર તું વરસાદના છટા નાખીશ એટલે તે ભીનું થાશે એટલે તે લોહીથી તરબોળ થયું હોય એવું દેખાશે. તેથી ગજાસુરને તરતમાં હણીને તેનું તાજું ચર્મ કર પહેર્યું છે એ ભાસ તેને ચારે તે દ્રશ્ય જોવાથી પાર્વતીને ગભરાટ ઉઠેગ શાંત થશે અને એ રીતે તારી ભકિત જોઈ પાર્વતી પણ તારા ઉપર પ્રસન્ન થાશે. ૪૦ના ·-१७ गच्छन्तीनां रमणवसतिं योषितां तत्र नक्तं रुद्धालाके नरपतिपथे सूचिभेयैस्तमाभिः ॥ सौदामिन्या कनकनिकपस्निग्धया दर्शयावी तोयोत्सर्गस्तनितमुखरो मा स्म भूर्विक्लवास्ताः ॥४१॥ हे मेघ, तत्र उज्जयिन्यां न रात्री सचिमेधैः अतिगहनै: तमेोभिः अन्धकारः रुद्धालेोके रद्धः निरुद्धः स्तम्भितः आलोकः दृष्टिप्रसारः यस्मिन् स: स्मिन् एतादृशे नरपतिपथे राजमार्गे रमणसति पल्लभावासं गच्छन्तीनां प्रयान्तीनां कनकनिकपस्निग्धया कनकस्य निकपः अतिकृष्णः कसोटी पापाण: तस्योपरि कता या स्निग्धा प्रकाशमानो रेसा यया, स्वर्णरेखायुक्तकसोटीपाषाण मनोशया सौदामिन्या विद्युता उवीम् पृथ्वी दर्शय गमनमार्ग दर्शय। तदा विद्युता मार्गदर्शनसमये तायोत्सर्गस्तनितमुखरो मा स्म भूः, तायस्य जलस्य उत्सर्ग: छांटन तद्युक्तं यत् स्तनित गर्जन तेन मुखरः वाचलः शन्दायमानः मा स्म भूः। कुतः वृया गजितेन च ता. योपितः विक्लयाः भीरयः स्युः भविष्यन्ति । अथवा ता: विक्लयाः भीरवः सन्ति, पुन: अंधकारं ताः भयाकुला कुर्वन्ति तदा तव घृष्ट्या गर्जनया च विशेषभयाकुलाः भविष्यन्ति, सतस्त्वं ता: विद्युता राजमार्ग दर्शयन् वर्पणयुक्तां गर्जना मा कुरु ॥ ४१ ॥ રાતે જતી પ્રિય સદનમાં ત્યાં સિયો રાજમાર્ગ રોક્યાં જ્યોતિ નયન રજની ઘેર એ અંધકારે સેના જેવી વિજળિ ઝબકારે જ દેખાય માર્ગ मोशे सीमा सिश मने #शने ॥ ४१ ।। હે મેવ, ત્યાં ઉજજૈન નગરીમાં મેઘલી અંધારી રાતે સળી સંચરે નહી એવા ઘાટી અંધારાથી કાંઈ જોઈ શકાતું નથી એવા રાજમાર્ગ પિતાના પ્રિય પાસે જાતી સ્ત્રીઓને સેટીનાં લીસા કાળા પત્થર ઉપર સેનાના રસના લીટા હોય તેવા વિજળીના જબકાર કરીને માર્ગ બતાવજે ત્યારે ભલે થઈને તું પાણી છાંટીશ માં અને ગર્જના પણ કરીશ માં તેમ કરવાથી તે સ્ત્રીઓ બીશે તે સ્ત્રીઓ બીકણ તે છે તેમાં રાતના અંધારાથી તે વધુ બીતી હશે તેમાં તુ વરશીને ગાશ તે ઘણું જ ભય પામશે, ગભરાઈ જાશે માટે મુંગે રહી વીજળીના ઝબકારાથી માર્ગ બતાવજે ૪ ·३८ तो कस्यांचिद् भवनवलभी सुप्तपारावतायां नीत्वा रात्रि चिरविलसनात् खिन्नविद्युत्कलत्रः ॥ दृष्टे सूर्ये पुनरपि भवान् वाहयेदध्वंशेष मन्दायन्ते न खलु सुहृदामभ्युपेतार्थकृत्याः ॥४२॥ इदानी अग्रतो गमनाय मेघ अभ्यर्थयन्नाह । तामिति । हे मेघाचरविलसनात् चिरं यहुसमयपर्यन्त तया सह विलसम विलासः क्रीडा तस्मात् खिन्नविद्युत्कलन बिन्ना श्रान्नाघिद्युत् पय काल प्रिया यस्य सः भवान् कस्यांचित् सुप्तपाराबतायां सुप्तानि निद्रायितानि पारावतानि यस्यां सा तस्यां भवनवलमो सौधधवलगृहोपरिभूमिकायां तां रात्रि नीत्या सूर्य' दृष्टे सति सूर्योदये जाते सति पुन अपि अध्यशेप पाहयेत् अवशिष्ट मार्ग उल्लघयेत् तत: पुन' प्रयाण कुरु । सुहदां मित्राणां अभ्युपेतार्थकृत्याः अभ्युपेत स्वीकृत मर्थकृत्य निर्धारितकार्य येस्ते, अंगीकृतकार्यनिष्पादनासुका पुष्पा न मन्दायन्ते न शिथिलीभवन्ति न विलम्पन्ते ॥४२॥ तस्मिन् काले नयनसलिलं योषितां खण्डितानां शान्ति नेयं प्रणयिभिरता वम भानास्त्यजाशु ॥ प्रालेयास्त्रं कमलवदनात् सोपि ह नलिन्याः प्रत्यावृत्तस्त्वयि कररुधि स्यादनल्पाभ्यसूयः ॥४३॥ . પારેવાં ભવન છતમાં જ્યાં સુતાં છે સુખેથી ગાળી રાત્રી બહુ રમણથી ખિન્ન વિદ્યુત વધુ થી II બાકી માર્ગે વિચર જલદી સૂર્ય ઊગ્યા પછીથી રહી કાર્યો લઈ શિર વિષે થાય ઢીલા ન મર્દો જરા હે મે ઘણે વખત તારી સાથે વિકાસ કરવાથી તારી સ્ત્રી વીજળી પણ થાકી ગઈ હશે એટલે તુ પછીથી આખી રાત ગગનચુંબી મકાનની અગાશીવાળી છાડલી કે જેમાં પારેવાં પિતા પોતાના માળામાં સુતાં હશે ત્યાં આખી રાત રહી સુરજ ઉગે ફરી આગળ જાવા માટે માર્ગે ચાલતો થાજે, કારણ સ્વીકારેલા કામ કરવામાં ઉત્સાહી પુરૂષ મિત્રનું કામ માથે લીધા પછી તે પાર પાડવામાં ઢીલા પડતા નથી જરા ભાનૂ ઊગે નયનરલને ખંડિત ચીજનોના પ્રેમીઓ શમન કરવા સૂર્યને માર્ગ છેડ્ય લુવા આંસુ નલિનિ મુખથી સૂર્ય આ ફરીને તેના જે તૂ કિરણ અટકાવીશ તે પશે તે જવા

·38
.
हे मेघ, तस्मिन् काले प्रभातसमये तव प्रयाणसमये प्रणयिभिः वल्लभैः
खण्डिताना भुक्तानां योपिता स्त्रीणां नयनसलिलं नेत्रजल शंति नेय शमनीय स्यात्,
अतः कारणात् त्वभाना वर्म सूर्यस्य मार्ग आशु शीघ्र त्यज सूर्याच्छादको मा
भूः । सेोपि भानुः अपि नलिन्याः पद्मिन्याः श्मलवदनात् पद्मवफ्नात् प्रालेयान
प्रालेय तुपारं देव अन्न अधु जल भर्तु प्रत्यावृत्त: पुनरागतः त्वयि करधि
किरणरोधिनि सति अनल्पाभ्यसूयः अनल्पा अधिका अभ्यस्या विद्वेषः प्रकोपः
यस्यासो स्यात् भविष्यति ॥४३॥
गम्भीरायाः पयसि सरितश्चेतसीव प्रसन्ने
छायात्मापि प्रकृतिसुभगो लप्स्यते ते प्रवेशं ॥
तस्मादस्याः कुमुदविशदान्यहसि त्वं न धैर्या-
न्माघीकर्तुं चटुलशफरोदर्तनप्रेक्षितानि ॥ १४ ॥
इदानी मार्गे मागताया गंभीरानाम नदीरूपिणीनायिकायाः संयोगलाम
वर्णयन्नाह । गभीरेति । हे मेघ, कस्यचित् प्रकृतिसुभगस्य स्वभावसुन्दरस्य
पुरुषस्य छायारमापि चित्रादिलिखितरूपमपि गंभीरायाः अप्रकटितमनेामवायाः
श्रियाः प्रसन्ने प्रीतियुक्त सानुरागे चेतसि मनसि प्रवेश लभते प्रविशति ।
तद्वत् तव मागें आगतायाः गंभीरानाम नद्याः प्रसन्ने अतीव निर्मले पयसि
जले प्रवाहे ते तव प्रकृतिसुभगः स्वभावसुन्दरः छायात्मापि छायास्वरूपी
आत्मा अपि प्रवेश लप्स्यते प्रवेश प्राप्स्यते । तस्मात् छायाद्वारा गंभीरायाः
तव स्त्रियाः प्रचाहे त्वया लघसंयोगत्वात् अस्या फुमुदविशदानि कमलवत्
હે મેધ, સવારે તારા વિદાય થવાને વખતે સૂર્યના ઉદયની આડે આવીશ માં.
રવાના થાજે, કારણ વહાલાઓએ ખડિત કરેલી સ્ત્રીઓની આંખ્યું ઉપર સંય તકે
પડવાથી આંખ્યુનાં પાણુ જટ સુકાઈ જાય એમ તેઓ કરતી હોય છે, તેમ આથમ્યા પછી
પાળે ઉગતા સૂરજ પિતાની સ્ત્રી પદ્મિની કમળલના મુખ ઉપર જામેલાં પાન અને કુલપર
રાતના બાઝેલા) પાણીના બિંદુઓ રૂપી અસુને સુકાવવા માટે પોતાનાં કિરણ ફેકવાની
હિતાવળમાં હશે તેમાં તું સુર્ય આડે આવી વિશ્વ રૂપ બનીશ માં, તેમ કરીશ તો સુરજ
તારા પર ઘણે રશ કરશે કેપ. ૪ -
ગંભીરાની વિશદ જળમાં પ્રેમિ જેમ પ્રિયામાં
છાયા રૂપે મનહર જ તું પામશે ત્યાં પ્રવેશ
માટે
આના કમળ સરખાં વક્ર એ પ્રેક્ષિતને
भास्याना निण न २ था मिg via ॥ ४४ ॥

·प्रकाशितानि मुक्तासमानकांतियुक्तानि चटुलशफराद्धर्तनप्रेक्षितानि चटुलानि चंचलानि गमनागमनमियया अस्थिराणि शफराणां मत्स्यानां उद्वतनयुक्तानि प्रेक्षितानि चपलमत्स्यपरायविलोकितानि स्ववागमनेन ' वर्षाविन्दुप्रपालमुफानि माधीकर्तुं निष्फलानि निरुत्सोहानि कर्तुं न आईसि। धैर्यात् अल्पसमय धर्यमवलंध्य वृष्ट्या सफलीत्या पश्चादग्रतो याया: इति भाव ॥४४॥ तस्याः किंचित् करधृतमिव प्राप्तवानीरशाख हृत्वा नीलं सलिलवसनं मुक्तरोधोनितंब ॥ प्रस्थानं ते कथमपि सखे लम्बमानस्य भावि ज्ञातास्वादा विपुलजघनां को विहातुं समर्थः ॥४५॥ इदानी भूयापि तस्या विलास. पयोद प्रलोभयन्नाह ! तस्या इति । हे सखे, हे मित्र प्राप्तवानीरशास्त्र प्राप्ताः वानीरशासा. घेतसशास्त्रा पव हस्ता यस्य तत् । अत एव विचित् शिथिल मंदवेगवत् । अतएव करधृत इव हस्तापलायित इष स्थित नील अगाधत्वात् कृष्णाभासं । पुनः मुकरोघो. नितम्ब मुक्त. नग्न' रोध तटप्रदेश पव नितम्यः कटिपश्चादभागः येन तत् पताश तस्या गभीराया सरिल पव घसन' पानीयवस्त्र हत्या पश्चाद- कृत्य लयमानस्य अधोगतस्य ते तव प्रस्थान गमन प्रयाण कथमपि महता कटेन भावि । शातास्वादः भास्यादितरस. सन् विपुल्जधनां विपुला विस्तीर्णा पुटा कटितटी यस्यास्ता स्त्रिय विहातुक पुरुष समर्थ: स्यात् न कोपि ॥४५॥ : હે મેઘ, ગંભીર સ્વભાવની પોતાના મનમાં ઉત્પન્ન થયેલા કામને બહાર ન જણાવા દેતી એવી સ્ત્રીના પ્રીતિવાળા ચિત્તમાં સ્વાભાવિક રીતે જ પુરુષનું છબીમાં આળખેલુ રૂપ પ્રવેશે છે તેમ તને રસ્તામાં આવતી ગભીરા નામની નદીના નિર્મળ જળમાં સ્વાભાવિક રીતે વસુદર એવો તારી છાંયા રૂપી આત્મા પિસશે એ રીતે તારે અને નદીને પતિ પત્ની રૂપે સ યોગ થવાથી, કમળની પેઠે પ્રકાશતાં મેતી જેવી કાંતિવાળાં, તારા આવવાથી વરસાદના છાંટાની આશાએ પાછુ વાળને તારા તરફ જોતાં ચંચળ માછલાન અવલોકનને નિરાશ કરીશ માં. થોડીવાર થોભી જઈને તેના પર વરસાદ વરસાવીને પછી આગળ જાજે. ! જા - જયમ કરધર્યું નેતર ડાન્યવાળું ખેંચી કાળા જળ વસનને યુક્તકાંઠે નિતંબ | તારું થાશે ગમન જ. વિલંબે સખે સ્વાદ ચાખી વારજ્ઞાતા વિપુલ જઘના કણ છોડે પ્રિયાને ૪૫ | રૂપાળા -- તેનું કોઈ ·त्वनिष्पन्दोच्छसितवसुधागंधसम्पर्करम्यः स्रोतारंध्रधनितसुभगं दंतिभिः पीयमानः ॥ नीर्वास्यत्युपजिगमिपार्देवपूर्व गिरि ते शान्तो वायुः परिणमयिता काननादुम्बराणां ॥४६॥ इदानीं अनुकूलबायोरा लेप सूचयन्नाह । त्वग्निति । हे मेघ, त्वन्निस्यन्दोच्छ्वसितव सुधागन्धसम्पर्करम्य; तय यःनिस्यन्दः जल वर्पण' सेन उच्छ्यसितायाः बाप्प उद्वमत्योः वसुधायाः सुगधस्य संसर्गण रमणीयः मनोज्ञः। पुनः द तिमिः इस्तिभिः स्रोतारन्ध्रध्वनित सुभगस्रोतसां रन्ध्राणि नासिका छिद्राणि तेः यत् ध्वनित शब्दित ऐन सुभग मनोहरं यथा स्यात् तथा पीयमानः। पुनः काननादुम्बराणां वनेपु स्थिता उदुम्बरक्षा तेषां फलानि उवराणि अंजीर्माण comવિતા પાવરિતા કુન્ પતાદરાઃ શાન્તિઃ શત વાયુ વપૂર્ણ गिरि देवगिरि नामान पनत प्रति जिगमिपा, यियासोः गन्तुमुत्तुकस्य ते तय ની જાતિ : દરવાં વીત્રવિણતિ ઇરા હે મિત્ર કોઠે ઉભેલા નેતરનાં ઝાડરૂપી હાથવાળું, તેથી કઈક ધીમા વેગવાળું થવાથી જાણે કેમ કોઈએ હાથથી પકડી રાખ્યું હોય એમ લાગતું, ઘણા ઉંડાણને લઈ કાળું ભમર દેખાતું, ઉઘાડે કરેલ છે કાંઠાને પ્રદેશ રૂપી નિતંબ ભાગ જેણે એવું તે ગબીરા નદીનું પાણી રૂપી વસ્ત્ર ખેંચી લઈને નીચે આવેલે એ તું ત્યાંથી બહુ મુશલીએ પ્રયાણ કરી શકીશ એમ માનું છું. ખસી ગયેલાં લુગડાંવાળો ક્યની નીચેનો ભાગ જેને પુષ્ટ અને ઘાટીલે છે એવી સ્ત્રીને કે પુરુષ તજી શકે? i ૪૫ n તારે વળે ઉપસતિ મહી ગધ સંસવાળો પીવાતો જે વર મધુરથી સૂર્યથી હાથિઓની II ધીમો રાયે પવન ગિરિ કર્યો જતા દેવના ત્યાં ઠડ તુંને, જટ પર્વતે ઊંબરાને વનનાં ૪દા હે મિત્ર તું દેવગિરિ તરફ જવાની તૈયારી કરીશ સારે, તે વરસાવેલું પાણી પડવાથી પૃથ્વીમાંથી નિકળતી ઉની સુંગધ સાથે ભળવાથી મનને આનંદ આપનારા, સુહના છિદ્રોમાંથી જે શબ્દો નિકળે છે તેથી સુંદર લાગતે હાથીઓ સુંધું વાટે પરે છે- છે-ખેચે છે અને પછી પાછા કાઢે છે એ ક્રિયા વડે થતા શબદથી સુંદર દેખાવ જ્યાં થઈ. રહે છે એ અને જંગલેનાં ઉંબરાનાં ફળને પકવતા એવા શીતળ પવન તુને ધીમે ધીમે વાહર નાખશે. ૪ ૬ ·तत्र स्कन्दं नियतवसतिं पुष्पमेघीकृतात्मा पुष्पासारैः स्नपयतु भवान् व्योमगंगाजलाः ॥ रक्षाहेतानवशशिभृता वासवीनां चमुना- मत्यादित्यं हुतवहमुखे संभृतं तद्धि तेजः ॥१७॥ इदानीं तत्र देवगिरी स्कन्ददेवस्य पूजनलाम वर्णयन्नाह । तत्रेति। हे मेघ, तब देवगिरी नियतवसति निश्चितनिवासं सा सन्निहितं स्कन्द कुमारं कार्तिकस्वामिनं, पुप्पमेधोकतामा पुष्याणां मेघः जलदः पुष्पमेधः तद्रूप एच कृतः आत्मा स्वरूप येन स: ईदृशः भवान् व्योमगंगाजलाः भोकाशगंगायोः जलैः आः पुप्पाणं भासाराः घृष्टयः तः पुष्पासारः स्नपयतु अभिपिचेत् । पासयोनां पेन्द्रीणां चमूनां इन्द्रस्य सेनानां रक्षाहेतोः रक्षानिमिच गयशशिभूता ज्योतिलेखावलयि गलितं यस्य वह भवानी पुत्रप्रेम्णा कुवलयदलस्पर्धि कर्णं करोति ।। धौतापांगं हर शशिरुचा पावकेस्तं मयूरं पश्चादद्रिग्रहणगुरुभिर्जितैर्नर्तयेथाः ॥४॥ ત્યાં પુષ્પથી સતત વસતા અંદને તું કરાવ્ય પુષ્પ વર્ષ નભ સરિતનાં સ્નાન ભીનાં જળથી છે રક્ષા માટે શશિધર શિર્વે ક્રિસેના તણી ત્યાં તે છે મૂક્યું હુતવહ મુખે સૂર્યથી શ્રેષ્ઠ તેજ જવા હે મેધ, તે દેવગિરિમાં હમેશાં રહેનારા કાતિક સ્વામીની કુલનાં વાદળનું સ્વરૂપ ધારણ કરીને આકાશ ગંગાનાં જળથી ભીનાં થયેલા એ ફુલની વૃષ્ટિ કરી પૂજા કરજે, ઇન્દ્રની સેનાઓની રક્ષા કરવા બીજના ચંદ્રને ધારણ કરતા કરે અમિના મુખમાં રેવું જે પિતાના વીર્યરૂપી તેજ એજ આ એલ કાર્તિક સ્વામી છે. અસાધારણ શકિત ધારણ કરનારા એવા કાર્તિક સ્વામીને પૂજવાથી તારી આગળની મુસાફરી વિધ વિનાની બનશે. આજના પીછું જેનું સરતું ગિરિજા તેજ રેખા રૂપાળું પુત્ર પ્રેમેં કમળદળથી શ્રેષ્ઠ કાને ધરે છે ! ધિયાં ને શશિ જાલવડે કંદના મોરલાને પદાથી બહુ નાચવજે ગર્જનાથી ગિરીના તાજા ·४३ न द्वितीयायाः य शशी चंद्रः तं अलंकाररूपेण धारयता चन्द्रमौलिनी हुतवहमुसे अग्निमुसे संभृत धृतं यत् तेजः निजवीय तदसौ शरयणभयो भगवान् स्कन्दः अस्ति । तारकासुरसंहारार्थिना हरेण हमवत्यां पुनमुत्पादयतो तद्घाम वीर्यं धर्ते अशक्नुवन्त्यां सत्यां शिखिनु निक्षित भारत शिखिवाहनः अग्निभूगित्यामनन्ति । तदेनमसाधारणशकिधर कुमारमयतस्ते शिवाः सन्तु पन्थान इति ॥४७॥ हे मेघ, यस्य मयूरस्य ज्योतिले सावलयि, ज्योतिष तेजस: लेखाः पतयः तासां वलयानि चन्द्रुिफानि विद्यन्ते यस्य तत् पतादृश गलित' स्वयमेव पतित न यलादुद्धृत । पुनः कुवल्यग्लस्पधि नीलोत्पलदलेन सह स्पर्धते इति ईटश' बई पिच्छे भवानी पार्वती पुत्रप्रेम्णा पुरस्नेहेन पुत्रवात्सल्येन फर्ण करोति स्वकणे धारयति । स्वपुत्रस्याय मयूरो चाहनमिति तस्पिच्छे पुत्रस्नेहेन कोपरि धारयति । पश्चात् पुष्पवर्षया हतपूजनानन्तरं हरशशिरुचा शंकरस्य चंद्रः तस्य एक चन्द्रिका तम: निर्गतामृतजलेन धौराापांग क्षालितनेत्रान्त, पायके: पायलस्य अग्ने, अपत्यं पुमान् पाक्तिःसन्द. तस्य त मयूरं, अद्रिग्रहणगुरुभिः अद्रे. देवगिरि- पर्वतस्य ग्रहण प्रतिच्छन्दः तेन गुरुभि वृद्धिंगते. गजिते. नर्तयेयाः नाटयेथाः ॥१८॥ आराध्यैनं शरवणभवं देवमुलंधितावा सिद्धद्वन्देजलकणभयाद्वीणिभिर्मुक्तमार्गः ॥ व्यालम्बेथाः सुरभितनयालम्भजां मानयिष्यन् स्रोतामूर्त्या भुवि परिणतां रन्तिदेवस्य कीर्तिम् ॥१९॥ इदानी देवगिरि त्यक्त्वाग्ने प्रयातस्य हितमुपदिशन्नाह । आराध्येति । हे मेघ, शरपणभयं शराणां वन शरयण तम भयः जन्म यस्यासौ त देव भगवन्त एन स्कन्द, धाराध्य संगीतादिभि. स्तुत्या उपास्य आकाशमार्ग स्वस्थान प्रयातैः चीणिभिः वीणाभिः पल्लवीभिः संयुक्तः सिद्धद्वन्द्रः सिद्धयुग्मैः जलकणभयात् वीणोपरि तोयविन्दुपतनभयात् मुरमार्गः परित्यकथाः यस्य सः । पुन: હે મેધ, રંગબેરંગી તેજની હાયુના કુંડાળાવાળું ચંદ્રિકાવાળું પિતાની મેળે ખરેલું નીલ કમળની સાથે બરોબરી કરતુ એવુ એ કાર્તિક સ્વામીના મેરના પીને પુત્ર ઉપરના હેતથી પાવતી કાનપર ધારણ કરે છે. કાર્તિક સ્વામીની પૂજા કર્યા પછી ચંદ્રની સ્નામાંથી ઝરતા અમૃત જળથી જેની સફેદ આંખે ધોવાય છે એવા કાર્તિક સ્વામીના એ મોરને દેવગિરિના પડદાથી વધતી એવી તારી ગર્જનાઓ વડે ચવજે. ૪૮ આરાધીને શિવ તનુજને માર્ગ ઉ૯લંધિને તું વિણ ધારી જળ ભય થકી સિદ્ધ સૌ માર્ગ છેડે ! આ લેજે સુરક્ષિતનયા જન્ય ચર્મવતીને સન્માનીને યશ અવનિમાં રંતિદેવ પ્રભુનાં ૪૮ | .

·x उल्लंधिताध्या अतिक्रान्तमार्ग. देवगिरि त्यक्त्वा अग्रतो गतः । पुनः सुरमितनया- लम्भजा सुरभितगयानां गयां आलम्भः यक्ष तस्माज्जाता स्रोतोमूत्या नदीरूपेण भुवि पृथिव्यां परिणतां विस्तृता रन्तिदेवस्य दशपुरयतेनु यस्य कीर्ति कीर्तिरूपेण स्थित विद्यमानां चर्मण्वतोजाना प्रथितां नही मानयिष्यन् सत्करिष्यन् सन् व्यालम्बेथाः भजेथाः तां गच्छेः इत्यर्थ ॥ ४२ ॥ स्वय्यादातुं जलमवनते शांगिणो वर्णचोरे तस्याः सिन्धोः पृथुमपि तनुं दूरभावात्प्रवाहं ॥ प्रेक्षिष्यन्ते गगनगतयो दृरमावर्त्य दृष्टी- रेकं मुक्तागुणमिव भुवः स्थूलमध्येन्द्रनीलं ॥५०॥ हे मेघ, शामिणो वर्णचौरे विष्णुवर्णानुकारिणि त्वपि तस्याः चर्मपतो नाम्न्याः सिन्धा: नद्याः जलं मादा गृहीतुं त्वयि अवनते नम्रीभूते सति, पृथु मपि विस्तीर्ण अपि दूरभावात् विपकृष्टत्वात् नु लघु प्रवाह गगनगतयः आकाशगामिनी देया दूरं यावत् ही आवयं प्रसार्य स्थूलमध्येन्द्रनील मध्य- श्वासो इन्द्रनीलश्च मध्येन्द्रनीलः स्थूलो मध्येन्द्रनीले यस्य सः तं एतादृश एक मुकागुण इव मुक्तानां एकावलीद्वारमिव प्रेक्षिप्यन्ते साश्चर्य अवलोकयिष्यन्से ॥५०॥ હે મેધ, ભગવાન કાર્તિક સ્વામીની સંગીતાદિથી સ્તુતિ કરીને આકાશ માર્ગે પોતાને સ્થાને જાતાં સિદ્ધ પુરૂષોના વીણાધારી જોડલ–દંપતીઓ, વીણાપર વરસાદના ઈટા પડવાની બીકે તારે ચાલવા માગ છેડી બીજે માર્ગે જશે. તું દેવગિરિ છોડી આગળ ચાલીશ એટલે કામધેનુની પુત્રી ગાયના યજ્ઞના પ્રભાવથી નદી રૂપે થયેલી દશપુરના રંતિદેવ રાજની કીર્તિનું સ્મરણ કરાવતી ચમવતી નદીને પ્રણામ કરીને પછી તેનું પણ सवा नीये तर.|| ४८॥ તું લેવાને નમિશ જળને કૃષ્ણના વાન જે લાંબ વેન રઘુળ બહુ છતાં પાતળું તે જણાશે II જોશે દેવ ગગન ફરતા દૂરથી દષ્ટિ ખેંચી મિતીમાળા જડિત વચમાં શોભતે ઈંદ્રનીલ પો) હે મેધ, વિષ્ણુના જેવા શ્યામ રંગનો એવો તું ચમવતી નદીનું પાણી લેવા નીચે નમીશ ઉતરીશ ત્યારે એ નદીને પ્રવાહ વિશાળ લાંબે પહો છતાં, છેટેથી નજર ખેંચીને જોતા આકાશમાં ફરતા એવા દેવતાઓને નાને સાંકડો લાગશે. મોતીના હારની વચમાં જડેલું મોટું નીલમ-ઇકનીલમણિ શોભે તેમ તારાથી શોભતા એ પ્રવાહને આશ્ચર્યથી તેઓ જશે પવા , - ·४५ तामुत्तीर्य व्रज परिचितभ्रूलताविभ्रमाणां पक्ष्मारक्षेपादुपरिविलसत्कृष्णशारप्रभाणां ॥ कुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रीमुषामात्मविम्वं पात्रीकुर्वन् दशपुरवधूनेत्रकोतूहलानां ॥५१॥ इदानी पथि नगरयुक्तीनयनविलासललाभ दर्शयनोह । तामिति । हे मेघ, तां चर्मण्यती उत्तीर्य प्रतीर्य परिचितमूलताविभ्रमाणां परिचिताः प्रति वर्ष गमनागमनेन पूर्वत एव परिचिताः भ्रषः धकुट्याः लता लहर्यः तासां विलोसाः येषु तेषां । पक्ष्माक्षेपात् पक्ष्मणां उत्क्षेपात् नयनावलोरोम्णां उद्घाटनात् निमेषान्मेपकरणात् उपरि ऊभागे विलसन्तः शोभमागा. कृष्णशारप्रमाः कृष्णाश्चशाराम कृष्णरक्तश्वतमिश्रिताः प्रभाः सौन्दर्यागि येषां तेषां । फुन्दा. दोलरा मुद्गरा-मोगरा वा पां पुष्पाणि तेषां क्षेपः वातेन इतस्ततः गयधूनन तस्य अनुगा अनुसारिणो वे मधुकरा: भ्रमरा' तेषां श्रिय' शोभा मुष्णन्तीति तेपां फुन्दपुष्पावधूननानुसारिभ्रमरोपमानां एतादृशाणां दशपुरवधूनेधकौतूदलाना दशपुरं रन्तिदेवनृपस्य नगरं तस्य वध्यः युक्तय ताल नेत्राणां कौतूहलानि विलासाः तेषां, भात्मविम्ब स्वस्वरूप पात्रीकुर्वन तासां दृष्टिपथ गच्छन् आत्मान स्वस्वरूप' प्रत्यक्षीकुर्वन् बज अग्रता गच्छ याया ॥५१॥ તે ઉલ ધી ભૂકટિ નખરાં યુક્ત ને પાપગ્યુંને ઊપાધ્યાથી ઉપર વિલસે શ્યામ લાલ પ્રભાળ કુદ પાસે શ્રમણ કરતા ભંગ સાંવાળા સ્ત્રીને નયન મધુરું રૂપ દેખાડતે જ પ૧ હે , એ ચમવતી નદીને ઓળગીને આગળ ચાલીશ એટલે, પરિચયવાળી બ્રટીની લહેરવાળા, આંખ્યુંન પિપચાં પટપટાવવાથી પાંપણુ ઉંચી થાતાં કાળ ધરાળી કાતિ શેભા જોવા લાયક બને છે જેની એવાં, પવનથી ડોલતાં ડેવરની પાછળ પાછળ ભમતા ભમતાની શેભાને ચોરનારાં, રતિદેવ રાજાને દશપુર નગરની યુવતીઓનાં કાળાં ભમર જેવાં નયના વિલાસને પિતાનું સ્વરૂપ દેખાડતો અને એ યુવતીનાં નેત્રોની મજલે આગળ જાજે પાર ।

·ब्रह्मावर्त जनपदमथ च्छायया गाहमानः क्षेत्रं क्षत्रप्रधानपिशुनं कोरवं तद् भजेथाः ॥ राजन्याना शितशरशतैर्यत्र गाण्डीवधन्वा धारापातेस्त्वमिव कमलान्यभ्यवर्पन मुखानि ॥५२॥ इदानी पुपयोपार्जननिमित्तं कुरुक्षेत्रे गमन प्रति मेघ प्रवर्तयन्नाह । ब्रह्मेति । हे मेघ, अथानन्तरं ब्रह्मावर्त नाम जनपद देश' छायया स्वकीयच्छायया गाहमानः प्रविशन् क्षत्रप्रधनपिशुन क्षत्राणां क्षत्रियाणां प्रधन भयंकर युद्ध तस्य पिशुन स्मारक सूच तत् कौरवं क्षेत्र कुरूणां इदं क्षेत्र-कुरुक्षेत्र भोथा' बज । यत्र कुरुक्षेने महाभारतयुद्धे गांडीवधन्या गांडीय धनुः यस्य स अर्जुनः शितशरशतै जिन तीन सीक्षण शराणां शतैः यसंख्यातशतैः सहस्त्र' शर राजन्यानां नृपाणां मुखानि अभ्यवर्पत अभित सर्वत सर्वदिक्षु अवर्षत् अपूरयत् चिच्छेद । यथा त्वं घारापात. वर्षाया. घाराणां प्रपातः पतनै. कमलागि पूरयसि व तद्वत् ॥१२॥ सरस्वतीपद्धत्यो वनद्योर्य दन्तरम् ॥ त' देवनिर्मितं देश' ब्रह्मात प्रचक्षते ॥१॥ છાયારૂપે જનપદ કુરુક્ષેત્રમાં પ્રવેશી - ' સંહાર ક્યાં નૃપતિ ગણને થાન છે સેવ એ છે રાજાઓનાં મુખ બહુ શરે અર્જુને ત્યાં જ કાયા વર્ષો ધારું કમળવાને જેમ વર્ષાવતે તું ? In હે મેષ, દપુર નગર છોડ્યા પછી બ્રહ્માવર્ત પ્રદેશમાં છાયાથી પ્રવેશ કરતુ ક્ષત્રિયોના ભયકર મહાભારતના યુદ્ધને મ ણ કરાવતા એવા કુરક્ષેત્રમાં જાજે જે કુરુક્ષેત્રમાં ગાંડીવ ધનુષ્યધારી અને તીક્ષણ ઘારવાળ હજાર બાથ ગજાઓના મસ્તક ઉપર ફેક અને છેદી નાખ્યા હતા. જેરી રીતે તુ વરસાદની ધાર ધારાઓથી કમળો ઉપર વરસી તેને અસ્ત વસ્ત કરી નાખે છે. પણ ·४७ हित्वा हालामभिमतरसां रेवतीलेोचनांकां बन्धुप्रीत्या समरविमुखा लांगली याः सिपेवे ॥ कृत्वा तासामभिगममयां सौम्य सारस्वतीना- मन्तःशुद्धस्त्वमपि भविता वर्षमात्रेण कृष्णः ॥५३॥ श्वानों कुरक्षेत्रमाहात्म्यमाह हित्वेति । हे सौम्य, तदा महाभारतयुद्धसमये यन्धुप्रोत्या पाण्डयकौरवस्नेहेन पाण्डवेषु कौरवेपु स्नेहिपु सम्बन्धिषु सृहत्सु विद्यमानेषु सत्सु लांगली लांगलं हल यस्यास्तीति यलभद्रः श्रीकृष्णस्य अग्रजे। भ्राता समरविमुखः कुरुक्षेत्रयुद्ध- पराङ्मुखः भूत्वा अभिमतरसां अभिमतः अभीष्टः रसः स्वादः यस्याः सा तां, रेवतीलाचनांका रेवत्याः स्वपल्या: लोवनवत् चिन्हां यथा रेवतीलाचने मदा- वेश'कुरुतस्तत्रत्वरूपां तद्गुणां स्त्रीनेत्रवत् मोहयन्ती हाला मदिरां हित्वा त्यक्वो या सरस्वत्याः अपः सिपेवे आस्वादयामास । हे सौम्य त्वमपि तासां सारस्वतीनां सरस्वतीनदीस्थानां अपां जलानां अभिगमपान कृत्या अन्तःशुद्धः अंतरात्मनि वतः अभ्यन्तरनिर्मलः निष्पापः भविता भविष्यसि कृष्णः श्यामस्तु केवलं वर्णमामेणं यावर्णेनैव अभ्रेण मेघेन एव भविष्यसि ॥५३॥ છોડી સ્વાદિષ્ટ રસિલિ સુરા રેવતી નેત્ર ઘેરી બંધુ પ્રીતે તજી હળધરે યુદ્ધને, એ જ સેવ્યું છે સેવા સારવત જલ તણું સૌમ્ય તું કરીને થાશે અંતર્વિમળ જ પછી રંગ માત્રે જ કાળો પડા હે સૌમ્ય સુખદાયક મેવ, એ કરક્ષેત્રના મહાભારતના યુદ્ધ વખતે કૌરવ અને પાંડવ બધા સાથે સગાંસંબંધીના સગપણને તથા સ્નેહને લઈ યુથી અલગ રહેલા શ્રીકૃષ્ણના મેટા ભાઈ બળભદ્રે પોતાની સ્ત્રી રેવતીનાં નેત્રોની પેઠે મોહ પમાડતી, પિતાને પ્રિય એવી સ્વાદિષ્ટ મદિરાને છોડીને કુરક્ષેત્રમાં આવેલી નદીનાં જળનું સેવન કર્યું હતું કે મિત્ર, તું પણ એ સરસ્વતીનાં જળ પીવાથી શુદ્ધ પવિત્ર ધોળાં અંત:કરણવાળ બનીશ બહારથી જ તું વાદળાને લઈ માત્ર કાળે દેખાઈશ પણ અંદરથી શુદ્ધ ને પવિત્ર બનીશ. પયા ·४८ तस्माद् गच्छेरनुकनखलं शैलराजावतीणी जन्होः कन्यां सगरतनयस्वर्गसोपानपंक्तिम् ॥ गौरीवक्त्रभृकुटिरचनां यां विहस्येव फेनैः शंभोः केशग्रहणमकरोदिन्दुलग्नार्मिहस्ता ॥५४॥ इदानी कुरुक्षेत्राप्यधिक पवित्र तीर्थ वर्णयन्नाह । तस्मादिति । हे मेघ, त्वं तस्मात् कुरुक्षेत्रात् अनुकनखल फनसलतीर्थ अनु लक्ष्यो कृत्य तस्य समीप, शैलराजावतीणी शैलराजः हिमवान् तर अपतीणों आगतां स्वर्गाद पतितां । पुनः सगरतनयानों सगरपुत्राणां स्वर्गगमने मापानानां पति- रूपां नियोमिव निसरणीति लोके एतादृशी जना जनुनामकराक्ष. कन्यां जाह्नवी गच्छेः पच्छ । या ज्ञाइनयो गौरीचक्त्रभुकुटिरचना गौर्याः मुखे सापल्य भावोद या भुकुट्याः रचना भूभंगः तां फेनैः डिडिस्पटलैः विहस्य इव अविगणय्य परितार्थ इन्दुलग्नाहिस्ता सती शिवस्य जटाजूटस्थि इन्दौ चंद्रमसि लग्ना मिलिता या ऊर्मयः कल्लोला पर हस्ता यस्याः सा शमो. केशप्रवण अकरोत् ॥५४॥ गंगा कनखले पुण्या कुरुक्षेत्रे सरस्पती ॥ ग्रामे वा यदि धारण्ये पुण्या सर्वत्र नर्मदा ॥१॥ ત્યાંથી જાજે કનખળ, પછી જાન્હવી ઊત જ હીમાદ્રીથી સગર તનુજેની સિડી વર્ગની જ ] ગોરી રાશે ભૂકુટિ નિરખી ફીણથી જે હસીને ચાલ્યા કેશે શશિ અડકતી રૂપી કરેથી પ૪ હે મેધ, તુ એ કુરક્ષેત્રને વળેટી આગળ ચાલીશ એટલે કનખલ તીર્થ આવશે, તેને કાઠે ગંગા નદી વહે છે. આકાશમાંથી હિમાચલ પર્વત પર ઉતરેલી, સગર રાજાના દિકરાઓને સ્વર્ગમાં લઈ જવાની નીસરણ સરખાં ગંગા, શયના રથને લીધે પાર્વતીએ ચાલી મુખની ભમરને ફીણથી જાણે કેમ હસતાં હોય તેમ શંકરના મસ્તકમાં જટામાં રહેલા ચઅડતા લોહરૂપી હાથ વડે શંકરની જટાના વાળ ગંગા પકડે છે. ૫૪ ·तस्याः पातुं सुरगज़ इव व्याम्नि पूर्वार्धलम्बी स्वं चेदच्छस्फटिकविशदं तर्कयेतिर्यगम्भः ॥ संसर्पन्त्या सपदि भवतः स्रोतसि च्छायया सा स्यादस्थानापगतयमुनासंगमेनाभिरामा ॥५५॥ - हे मेघ, तिर्यक तिरश्चिन यथा स्यात् तथा भूत्वा, तस्या व्याम्नि माकाशे आकाशगंगाया जलं पातुमुद्यत पूर्धिलम्बी पूर्वकायेन शुंडामार्घशरीरेण लंबायमानः सुरगज दिग्गज इव, गाया मच्छस्फरिमविशदं स: निर्मल: स्फटिकापल: तवधिर्मल अंभः जल पातुं इव त्वं तर्फये: पिचारयेश्चेत् ता सपदि त्वरया बेगेन स्रोतशि प्रसाई संसर्पन्त्या प्रसरत्या भवतः छायया सा गंगा अस्थानापगतयमुनो- संगमेन अस्थानात् प्रयागाद्ययस्थानात् उपगत इह कनखले मागत. प्राप्त यमुनायाः संगमसेन गंगायमुनया: समागमस्तेन इव अभिरामा मनोहरा स्यात् भविष्यति तय कृष्पाच्छायया श्वेतगगायां जात. कृष्णयमुनायाः संगम इव गंगा मनोहरं रूपं घारयिष्यति ॥५॥ તેનું પીવા જળ સુરગ જેમ મોટું નમાવી ત્રાંસે ઘને ફટિક સરખા પાણિને ઇચ્છશે તો ! તારી છાયાં પ્રસરતિ થકી વેનમાં રમ્ય દીસે ત્યાંથી આવી મિલન યમુનાનું થયું અહિં જાણે પપ્પા હે મેઘ, આકાશમાં સુવાળું આગવું શરીર નમાવીને આકાશ ગગાનું પાર્ટી પીતા દિગ્ગજની પેઠે તૂ ત્રાસ થઈને નખન કે વહેતાં ગંગનું ફિટિકમણિ જેવું નિર્મળ પાણી પીવા ઇચ્છીશ તે ત્યારે, ઉતાવળા વેગથી વહેતાં ગળામાં પડતી તારી વાવ પ્રાગ વગેરે ઠેકાણે થને ગગા યમુનાને સગમ જાણે કેમ આ કનખલને કઠિ થપો હોય એવી સુદર ગગા ત્યારે દે મરોપપા ७ ·५० आसीनानी सुरभितशिलं नाभिगन्धैर्मुगाणां तस्या एव प्रभवमचलं प्राप्य गौरं तुषारैः ॥ वक्ष्यस्यध्वश्रमविनयने तस्य शंगे निषण्णः शोभा शुभ्रत्रिनयनवृषोत्खातपंकोपमेयाम् ॥५६॥ इदानी हिमाचलतीर्थप्राप्तिमाह । आसोनेति । है मेघ, आसीनानां उपविष्टानां मृगाणां कस्तूरीमृगाणां माभिगधेः नाभि- स्थितकस्तूरीगन्धैः परिमलैः सुरमितशिल सुरमिताः पासिताः शिलाः शशः यस्य त, तस्याः गंगायाः एव निश्चित प्रभव उत्पत्तिस्थान, तुषारैः हिमजलकण- चः गौरं शुभ्र अचल हिमाचल प्राप्य भासाध अवश्रमविनयने मार्ग परिभमस्य विनयन अपनादन विशेषेण संपूर्णतया नयन निवृत्ति येन सः तस्मिन् पनादृशे तस्य हिमाचलस्य शृंगे निषण्णः उपविष्टः सन् शुभ्रधिनयनवृपात्खात कापमेयं शुभ्रः श्वतः त्रिनयनस्य शिवस्य यो वृपः पृषभः तेन उत्घातः उत्पाटितः पंक: कर्दमः तेन सह उपमेयां उपमानयोग्यां विशेषप्रकारां शोभा पक्ष्यसि लप्स्यसे ॥५६॥ કરતૂરીના સુરભિ પથરાળ મૃગો બેસવાથી ગોરો બહું જઈ હિમગિરી જન્મ ગંગા તણે જ ! બેસી તેના શિખર પર તું માર્ગને થાક ખાવા સારે શીશ શિવ વૃષભેં જેમ ગારે ઉછા પદા . હે મેષ, બેઠેલા કસૂરી મૃગોની ડુંટીમાં રહેલી કસ્તૂરીની સુગંધથી સુવાસિત થયેલ છે શિલાઓ પથરા જેના એ, વરસતા બમના વરસાદથી ગૌર સફેદ રંગ દેખાતા એ જે એ ગંગાના ઉત્પત્તિસ્થાનરૂપ જે હમાચળ પર્વત ત્યાં પહોંચીને માગને થાક ખાવા તેની ટેકરી ઉપર બેસી ત્યારે શંકરના ધોળા પિડીયા નદી ગાથી ઉગેલા ગારાના જેવી શોભા તું ધારણ કરીશ પેદા ·પી तं चेदायों वहति सरलस्कन्धसंघट्टजन्मों बाधेतोल्काक्षपितचमरीवालभारो वाग्निः॥ अर्हस्येनं शमयितुमलं वारिधारासहस्री- रापन्नार्तिप्रशमनफलाः संपदो ह्युत्तमानां ॥७॥ हे मेघ, धायौ वहति वेगेन धाति सति, सरलस्कन्धसंघजन्मा सरलाः देवदारवृक्षाः तेषां स्कंधा पुष्टशाखाः तासां संघट्टाः परस्परं घर्पणानि तेः जन्म उत्पत्तियस्य सः । पुनः उकाक्षपितचमरीवालभारः उकाभिः उबाडियां इति लोके प्रसिद्धः ज्वलन्निः शास्त्राप्रशास्त्रान क्षपितः भरमीकृतः चमरीणां पाल- भारः पुच्छभार येन सः । पताश: याग्निः दावानलाग्निः हिमाचल बाधेत पीरयेत् थेत् एन शापानलं पारिधारासहन्नः सहनशः जलधाराभिः मल संपूर्ण- तया शमयितुमईसि योग्यासि । हि पस्मात् उत्तमान संपदः सर्पप्रकाराः शकयः मापनार्ति प्रशमनफलाः आपनानां आश्रितानां आति: पोडा तस्याः प्रशमन स्फेटन निवारण तदेव फलं यासां ताः सन्ति भवन्ति ॥२७॥ पियन्ति नद्यः स्वयमेव नाम्मः स्वादुनि खादन्ति फलानि वृक्षाः ॥ पयोमुचा किं कचिदस्ति सस्य परोपकाराय सतां समृद्धिः ॥१॥ વાય વાગે સરલ તરૂનાં ઘર્ષણથી થયેલ તે દાવાગ્નિ અમર પશુના વાળના ભાર બાળે છે તે તું એનું શમન કરજે સેંકડો વર્ષિ ધારા દુખીઓને સુખ જનક છે સંપદા સજજનેની પછા હે મેઘ પવન જોરથી વાવાને લીધે દેવઘરની જાડી ડાળ્યું એક બીજી સામસામાં ઘસાવાથી ઉત્પન્ન થયેલે ઉંબાડીયાંથી, ચમરી ગાયના વાળના ભારને બાળ દાવા લાગેલે દવ એ હિમાલયને કષ્ટ આપે ત્યારે વરસાદની હજારી ધારાઓ વરસાવી એ દવને પુપુરે ઠારી નાખજે. ઉતમ મનુષ્યોની સમૃદ્ધિઓ શક્તિઓ શરણે આવેલાન-સમાગમમાં અલાતા મને મટાડે છે પછી ·५२ ये संरम्भोत्पतनरभसाः स्वांगभंगांय तस्मिनं मुक्तावानं सपदि शरभा लंघयेयुर्भवन्तं ॥ तान् कुर्वीथास्तुमुलकरकावृष्टिहासावकीर्णान् केषां न स्युः परिभवपदं निष्फलारम्भयत्नाः ॥५॥ इदानी शरमोपहासकथनन्याजेन हिमाचले निरुपद्रवविहारं कथयन्नाह । ये सरैमेति। हे मेघ, तस्मिन् हिमाचले संरंभोत्पतनरभसा संरमेण संभ्रमेण तव गर्जनया जातव्याकुळतया त्वामुल्ल घ्याउने गमनेच्छया यत् उत्पतन उल्लंघन तस्मिन् लसत् यत् रमसः त्यग औत्सुक्य येषां ते । शरमा: ये लेोके रोझ यदुवचने विसं इति संज्ञका महामृगमेदाः स्यांगभ गाय निजदेवास्थित्रण्डनाय, मुक्कामान भुक्तं कृत आध्यान आसमन्तात् मुटु वान गति येन त जयन्त सपदि तत्क्षण समकालमेघ लंघयेयु तवोल्लघनप्रयत्न कुर्युः तर्हि तान् शरभान तुमुल- करकावृष्टिदासायकीर्णान् तुमुला विपुला या करकाणां करा इति लोके सेषां वृष्टिः तद्रूप यत् हास उपहसन उपहास्य-हांसीपूर्वक अवकीर्णान् व्योप्तान् विपलान् घ्याकुळान् कुर्वीथाः कुरुप्य । केपां पुरुषाणां निष्फलारंभयत्ना फलरहिता: भारंभा तेषु ये यत्नाः प्रवृत्तयः फलहीनकार्मारभप्रयत्ना परिभवपद पराजयरूपा न स्यु. अपि तु तादृशाः फलरहितकर्मगामारभा: सेपु आरभेपु च यानाः पराभवाय उपहास्याय पव सन्ति भवन्ति ॥५॥ રેઝે ફૂદી બળજબરિથી અંગના ભંગ માટે ઓળંગે જે જલદી તમને ગર્જના પાડતાને છે તેને માથે વરસિજ કરી હાસિ પાત્રો બનાવે યને કેના ફળરહિતના ના થશે હાંસિ પાત્ર ૫૮ હવે રાઝડીની મશ્કરી કરવાને બાને હિમાલયમાં આનદના બિહારને વર્ણવતા કહે છે, હે મેષ, એ હિમાચલ પર્વતમાં તારી ગજને સાંભળીને એ ગડગડાટથી થયેના સભમ વિહવળતાને લઈ આતુરતાથી પિતાનાં હાડ ઢીઢાં ભાંગવા માટે જ કુદતાં એવી ઝડાં તુને વળેટીને ભાગવા માંડે ત્યારે તું એના પર હસી-મશકરી સાથે ઘાટે કરાને વરસાદ વરસાવી તેને ઢાકી દેજે અને એ રીતે રઝને ભાગતાં અટકાવી દેજે તેથી કુદી છેટે નીકળી જવાના પ્રયત્ન કરતાં તેના હાડમ ભાગી જવાને સંભવ હશે તે પણ મટી જાશે અર્થાત રોઝડાં કરાની ભયંકર વૃદિથી કાઈ જતાં વધુ ભાગી શકશે નહી અને તારી ર નીકળી શકશે નહી એ પ્રમાણે દી ભાગી જવાના ભયમાથી બચી જાશે અને એ રીતે નિષ્ફળ પ્રયત્ન કરવા જતા તારી દાસીને પાત્ર બની નકામા લાભ વિનાનાં કામ કરવાનો આરંભ કરનારા અને તે માટે પ્રયત્નો કરનારા કયા માણસોનો પરાભવ નથી થાત ? साने पात्र नया मनता! ॥५॥ - ·પિક " तुमुलकारकावृष्टिपातायकीर्णान् मयं पाठी ग युज्यते । करकाणां वृष्टिरेव पातो भवति पुनः पातशब्दस्य मात्र प्रयोजन अतः हासः उपहसन मश्करी इति लोके पाठयि युक्तः । अयं प्रसंगः उपक्षास्यरूप पवास्ति तेन गात पाठात् हास पाठ एव युक्तो मनोहरश्च । , "मुक्तावान मुक्तः त्यक्तः अध्वा शरभत्प्लिवनगा! येन त भववोऽविदत्वात् स्वांगभंगातिरिक्त फळं नास्ति संघनस्येति तान् शरभान् तुमुलकरकादृष्टिपातायकीर्णान् अवकीर्णान् विक्षिप्तान् कुरुष्व धीमल्लिनाथस्य इद विधान अयमों न युक्तः ! यदि मेघः मुकाध्वान इत्थ शरमोप्लवनमार्ग त्यजेत् तदा शरमोपरि करकावृष्टिकरण न संभवति । पुनश्च मेघः अतिदुरश्चेत् करकावृष्टिपातस्य सर्वथा असंभवः । यदि मेघः अतिद्रवेत् पुनः शरममार्ग त्यजेत् अन्यमार्ग गृहणीयात् चेत्, शरभोपरि करकावृष्टेः संभवस्तू दरे उत वृष्टेः प्रयोजनमपि नैव । यदि मेघः दूरोस्ति शम्मी न करोति तदा शरमाणां वेगपूर्वक उत्पतनमपि न संगच्छति तेन स्यांगभंगकारण पि दूरीभवति अतः टीकाकारस्य मुक्तावानं त्यकमार्ग अयमोन न युक्तः परं मुक्तः कृतः आसमंतात् मुहुर्मुहुः ध्यान गर्जित येन त । इदमत्र युक्तं. शरमोपरितुलितमेघस्य गजितेनैव स्वोपरि विद्यमानस्य मेघस्य कड कसाट शब्दे नेय वृष्टेः विद्युतच पतनभयेन शरभाः भयाकुलाः मेघाद् दूरं निर्गमनाय सगर्वा या भूत्वा उत्पतनोद्यताः भवन्ति उत्पतनेन मंगभगकारणमपि संमति । मेघः उत्पतनारपूर्वमेव करावृष्ट्या तानवकीमान् कृत्वा उत्पतनाशक्तान् करोति तेन मंगभंगकारणमपि दुरीमति बनेनार्थेन उपहास्यकरणप्रसंगापि समोचीन रूरमादधाति ॥१८॥ पाना मुसासी- सभा मुक्तावान ' म छे भाग 'सारीतना અથ મેઘ માટે શ્રી મહિલા અને બધા ટીકાકાર કર્યો છે તે બરાબર નથી. જે મે માગ છે હોય કે છેડે તે રોઝ ઉપર કરાને વસાદ કઈ રીતે કરી શકે? અહી રોઝ ઉપર મોટી રાની વૃષ્ટિ કરી રાઝને ભાગતાં અટકાવે છે અને એ રીતે રાઝને હા ભગવાન ४५मा या ५४ छ भने Halat Sare all नाम छ. भाटे मुताध्यान ना અથ કરેલ છે ગજેના જેણે” આવું મેઘનું વિશેષણ અહી ઘટે છે. મેઘ ગર્જના કરે ત્યારે જ બીકના માયે રેઝ ભાગવાની તૈયારી કરે. મેઘ છે. હેય, મુગે રહે અને માગ બદલે તે રોઝને ભાગવાનું કારણ ન હેય. तुमुलकरफावृष्टिपातारकीर्णान् भोलि दृष्टिपातापकीर्णान मेवा 13 मार સુધી છપાયેલી પ્રતમાં છે, ત્યારે અમારી પાસેના હસ્તલિખિત પુસ્તકમાં વૃદિgram कीर्णान् ५४ छ भने ना ! ५५ हास में 418 सी॥२तेन मय उसन મકરી હતી એ કર્યો છે તે જ બરાબર છે. મોટી કરાની વૃત્તિ શબ્દ પછી ma શબ્દની કાંઇ જરૂરી નથી સૃષ્ટિ શબ્દમાં જ કરાનું પડવું એ અર્થ આવી જાય છે પછી - ggga વૃષ્ટિના પતનથી એ અય' ઘટતો નથી. કરાની વૃષ્ટિથી દાઈ ગયેલા એ અવેજ બરાબર છે. કરાની દૃષ્ટિના પતિથી ઢંકાઈ ગયેલા એ આ ઘટતો નથી.

·પર तत्र व्यक्तं दृशदि चरणन्यासमर्धेन्दुमौले. शश्वसिद्धरुपहितवलिं भक्तिनम्रः परीयाः ॥ यस्मिन्दृष्टे करणविगमादूर्ध्वमुद्भूतपापाः संकल्पन्ते स्थिरगणपदप्राप्तये श्रद्धानाः ॥५९|| इदानी हिमाचले विशेष कल्याणोपार्जनं कथयन्नाह । तत्रेति। है मेध, तत्र हिमाचले अर्धन्दुमोले: अर्धश्चासौ इन्दुश्च भन्दु स. मौलो मुफुटे जटायां वा यस्य तस्य श्री शंमो. चरणन्यासं पादविन्यासं पाशकं नाश्वत सतत सिद्ध. उपदितवलि उपहिठः संपादित कृतः बलिः नेवेद्यादि पूजा यस्य तम् दृषदि शिलायां व्यक्तं स्पष्टतया प्रकरं अवलोक्यो तद्दष्वा त्वं भकिनम्र भत्या प्रहरः सन् परीया प्रदक्षिणीकुर्या । यस्मिन् वरणन्यासे पाक दृष्टे सति प्रधाना मनुष्या उधूतपापा: गतकल्मषाः भवंति। पुन. करणपिगभात् ऊ करणानां इन्द्रियाणां विगम: विराम. जीवनिर्गमनानन्तरं स्थिरगणपदमाप्तये धिरं अविनम्वरं गणानां शिक्षगणानां भकगणानां यत्पदं स्थान परब्रह्मरूपं तस्य प्राप्तये संकल्पन्ते समर्था भवन्ति ॥१९॥ u અહી મેઘને રોઝ સાથે મશકરી કરતે કરે છે હાસ્યથી-હાંસીથી મોટી કરાની વૃષ્ટિથી ઢાંકી દીધેલાં એવાં રોઝને કહે છે. અર્થાત હાંસીથી જબરી કરાની વૃષ્ટિ કરી રઝને ઢાંકી દેજે કે તે આમ કે તેમાં ભાગી શકે નહી. આમ કહેવાનો ભાવાર્થ છે એટલે દૃષ્ટિવાતા પઠ બબર નથી પણ वृष्टिहासा 20 ३०० १,जुनी Xaat 418 A२।१२ ७. ॥५॥ ત્યાં શંભૂનાં ચરણ પગલાં પણ કઈ શિલામાં પૂજે સિદ્દો સરળ હુ ભક્તિથી પૂજજે તું જે જોયેથી મરણ પછિથી પાપ જોવાઈ જના પામે છે તે સ્થિર ગણતણાં થાનને ભક્તિવાળા પટા હવે હિમાચળમાં વધુ કલ્યાણ મેળવવાનું કહે છે. હે છે તે હિમાલયમાં ચૂદ્ર શેખર ભગવાન શંકરના પગલા શિલાઓ ઉપર ખાં ખાય છે. વિમાનમાં ફરતા યાત્રા માટે આવતા સિદ્ધ પુરૂ તે પગલાંની પૂજા કરે છે. એ પગલાનાં દર્શન કરીને તુ પ્રદક્ષિણા કરજે, જે પગલાંનાં દર્શન કરવાથી શ્રદ્ધાળુ મનુ પાપ વિનાનાં બની જાય છે અને મરણું પછી અવિનાશી પરબ્રહ્મ એવા શિવના સ્થાનને પામે છે ૫૯ ·शब्दायन्ते मधुरमनिलैः कीचकाः पूयमाणाः संरकाभिस्त्रिपुरविजयो गीयते किन्नरीभिः ॥ निर्हादी ते मुरज, इव चेत् कन्दरेषु ध्वनिः स्यात् संगीतार्थो ननु पशुपतेस्तत्र भावी समग्रः॥६०॥ इदानी पकिस्थाने शिवपरितोपकारणमुपदिशन्नाह । शब्दायन्ते इति । हे मेघ, अनिलः पवन- पूर्यमाणाः भ्रियमाणा: कीचकाः सच्छिद्रवंशाः मधुरं यथा भवति तथा शब्दायन्ते शब्दं कुर्वन्ति । संरक्ताभिः भकिपरायणाभिः शंकर. भक्तिमोतियुक्ताभिः किन्नरीभिः त्रिपुरविजयः त्रिपुरवधलक्षण' गीत गीयते । एषु सर्वे पु संगीतेपु मध्ये तदवसरे मुरजः श्व मृदंग इघ कन्दरेपु गुफा निहादी निहादः प्रतिशब्दः पडछ देा इति लोके तयुक्तः प्रतिशब्दवान वे तय ध्वनिः यदि स्यात् भवेत् चेत् तत्र पशुपतेः शकरस्य ननु अवश्य समनः संपूर्णः संगोतार्थः भावी भविष्यति । अर्थात् 'शानां शन्देपु, किन्नरीणां संगोते, मृदंगस्य अपूर्णता तव पछंदावता शब्देन पूरिता भविष्यति ॥६०॥ મીઠા સુરે પવન ગાતાં વાંસ પિલા કરે છે. પ્રીતીવાળી ત્રિપુર જ્યને ગાય છે કિન્નરી II ગુફાઓમાં વનિ મુરજ શો થાય જે મિત્ર તારે संगीतानी पशुपति ती पूर्णता अभ याशे. ॥१०॥ હવે શંકરના પગલાને ઠેકાણે શંકરને સંતોષવાનું કારણ બતાવતાં કહે છે. હે મેષ, વાયુથી ભરાતા પિલા વાંસ કાનને મધુરું એવું ગાય છે. શંકરની ભક્તિમાં પ્રીતિવાળા નિરીઓ ત્રિપુરાસુરના વધને લગતું સંગીત કરે છે. એ સંગીત થતાં હશે ત્યારે તુ નગારાં જેવો ગુલામાંથી નિકળતા પડછંદાવાળા શબ્દ કરીશ તે કરતી સ્તુતિના એ પ્રસંગમાં સંગીતને લગતી બધી સામગ્રી આવી ગયેલી ગણાશે અર્થાત તારા પાદાવાળા શબ્દથી મગ નગારીની ખામી પુરાઈ જાશે. ૬૦ ·मार्ग । यत् प्रालेया।रुपतटमतिक्रम्य तांस्ताविशेषान् हंसद्वारं भृगुपतियशोवर्म यत् क्रौंचरन्धं ॥ तेनादीची दिशमनुसरेस्तिर्यगायामशोभी श्यामः पादा बलिनियमनाऽभ्युद्यतस्येव विष्णोः ॥३१॥ हे मेघ, तान् तान् विशेषान् शंभुचरणन्याषादीन् दर्शनीयान् पूर्वोक्तान अन्यान्वा तीर्थविशेषान् अतिक्रम्य उल्लंध्य, प्रालयाने हिमाचलस्य उपतट तट तळेटोति लोके तत्र विद्यमान, इसद्वारं इंसानां द्वारसदृशं मनेन द्वारेण इंसा मानसरोवर यान्ति एतादृशं, भृगुपतियशेधर्म भृगुपते परशुरामस्य यशसा मार्गः चिन्हम्, पूर्व परशुराम. शंभुरुपया प्राप्तशस्त्रविद्यया क्रौंचपर्वतशिखरस्य मेदं कृत्वा तत्र भ्रात्मक मार्ग चके पतत्कथया तस्य यशस कोचरन्ध्रमस्ति को चविलं वर्तते तेन क्रौंचथिलमार्गेण तिर्यगायामशेोभी प्रथम तिर्यक तिरश्चीनः पश्चात् आयामो विस्तार दीर्घता तद्रूप. सन शोभते इत्येवंशीलत्व क्रौचरन्ध्रण उदावी उत्तरां विर्श अनुसरे. याया । वलिनियमनाभ्युद्यतस्य वलदैत्यस्य यनियमनं निग्रहणं तस्मिन् अभ्युद्यतस्य तदुद्यमपरस्य विष्णो घाममावतारस्य विराहपघरस्य विष्णो तिर्यगायामशेमी पातालं प्रविशन् श्याम पाद इव त्वं को चपिल प्रविश्य उत्तर दिशं गच्छ ॥१॥ તે તે સ્થાને હિમગિરિ નાં ઉલંધી પછીથી કૌચચિ૭ જઈ પરશુરામેં કહ્યું ચ છિદ્ર ! તે વાટે ઉત્તર દશ જજે ત્રાંસિયે દીધું ને જેવી રીતે બલિદમનમાં વિષ્ણુને શ્યામ પાર till હે મેઘ, શકરનાં પગવા તથા દર્શન કરવા યેવ્ય બીજો તને ઓળગીને હિમાચળની તળેટીના ભાગમાં આવેલુ, હંસને માનસરોવરમાં જવાની ખડકી જેવુ, પરશુરામના યશને દેખાતા માગ સરખું, કૌચ નામનું છિદ્ર ફર્ક આવશે તેમાં પ્રથમ જરા ત્રાસ અને પછી લાગો થઈ તેમાંથી નીકળી જઈ પછી ઉત્તર દિશા તરફ જાજે. બલિ રાજાને બાંધવા તૈિયાર થયેલા વામન અવતાર વિષ્ણુનો વિરાટ સ્વરૂપને પ્રથમ ત્રણે થઇ પછી લખ થઇ પાતાળમાં પેસા કાને પગ જેમ શોભે તેમ નું કોચના પોલાણમાં પેસતી વખતે શેની ·4. गत्वा चौर्व दशमुखभुजाच्छासितप्रस्थसंधेः कैलासस्य त्रिदशवनितादर्पणस्यातिथिः स्याः ॥ शृंगाच्छायैः कुमुदविशदैयो वितत्य स्थितः ख राशीभूतः प्रतिदिशमिव त्र्यम्बकस्याहातः ॥३२॥ इदानीं केलासमाप्तिमाह ! गत्वेति । हे मेघ, त्वं क्रौचरन्ध्रोनिंर्गत्य पुनः ऊर्च गत्या आकाश दशमुनभुनाच्छासित- प्रस्थसंघः दशमुखः रावणः तस्य भुजाभिः उच्छ्वासिताः शिथिलीकृताः प्रस्थानां गंगाणां सन्धयो यस्य सः तस्य । पुनः त्रिदशवनितादर्पणस्य त्रिदशानां ममराणां ललनाः तासां मुकुररूपस्य, कैलासस्य अतिथि. प्राहुणकः प्राहुणः परोणी इति लोके स्याः भवेः । यः कैलासः कुमुदविशदैः कैरवोज्ज्वलैः शृंगाच्छायैः शृंगाणां उन्नतिमि.. 'अत्यतिभितशृंगैः स्वं आकाश वितत्य व्याप्य स्थितः । प्रतिदिश दिश दिशप्रति पूर्वपश्चिमादि दशविक्षु सर्वत्रैव राशीभूत निचयस्थितः ऽयम्पकस्य महेश्वरस्य अट्टहासः इव कैलास स्थितोस्ति ॥२॥ ઊંચે ચાલી દશમુખ ભુજે, સંધિ ઢીલા કર્યા છે તે કૈલાસે અમરવનિતા નેત્રને પ્રાહુણે થા | ઊંચા ગે મળ ઉજળો વિતરી જ રહે છે જાણે ભેળું થયું શિવતાં વિરત અદહાય દરા હે , તુ જોંગના પિલાણમાંથી નિકળી આકાશમાં જઈને પછી રાવણની ભુજાઓ ઢિીલા કરેલ છે શિખરના સાંધા જેના એવા અને દેવતાઓની સ્ત્રીઓના અરીસા જેવા લાગતા કલાસ પર્વતને પ્રાણ-પરણે-મેમાન થાજે. જે કેલાસ પર્વત, કમળ સરખા સફેદ ઉંચામાં ઉંચા શિખરવડે ફેલાઈને આકાઢ્યાં રહે છે. દશે દિશામાં જ્યાં જુઓ ત્યાં મેળ થયેલું શંકરનું અદહાસ્ય જ જાણે કેમ હોય તે ચાર કેલાસ પર્વત દેખાય છે જરા .

·उत्पश्यामि त्वयि तटगते स्निग्धभिन्नांजनाभे सद्यः कृत्तद्विरदरदनच्छेदगोरस्य तस्य शोभामतः स्तिमितनयनप्रेक्षणीयां भवित्री- मंसन्यस्ते सति हलभृतो मेचके वासव ॥६३|| इदानी शोमाविशेपोत्पादनेन फैलासस्यापि जलदस्योपकारित्वमाद । उत्पश्यामोति। हे मेघ, स्निग्धभिन्नांजनामे स्निग्धं धृतादियुक्तं भिनं घृतादिना मस्ति यत् अंजनं कजलं काजळ साजण इति लोके तत्सदशा मामो शोमा कान्तिर्यस्य सः. तस्मिन् । पतादृशे त्ययि तटगते सति फैलासस्य शृंगं आरूढे सति, सः कृत- द्विरदरदनच्छेदगौरस्य सद्यरतत्कालं कृत्तः छिन्नः यः द्विरदस्य गजस्य दन्तस्तस्य य: छेदः तद्वतू गौरस्य उज्वलस्य तस्य अद्रेः पर्वतस्य फैलासस्य शेर्मा स्तिमितनयनप्रेक्षणीयां निश्चलनयनायलेोकनीयां भयिती भाषिनी उत्पश्यामि, स्थिरनयन: दर्शनिया शोभा भविष्यनीति तर्पयामि । यथा श्वेतवर्णस्प इलभृतः बलभद्रस्य असन्यस्ते मेयके आकाशरंगे नोले घेरो यादळी रंग इति लोके पासती घले स्कन्धयोरवधारिते स्कंधारोपिते सति यादृशी स्थिरनयप्रेक्षणीया शोमा भयति तद्वत् ॥३॥ માનું છું તું જઈ શિખરે જળ સ્નિ૧ જ કાપ્યા જેવો ગજ દશનને ગૌર કેલાસના એ છે જેવા જેવી રિયર ન નથી ત્યાં થશે શ્રેષ્ઠ શોભા ખભે નાંખ્યા હળધરતણું વાદળી જેમ વસ્ત્ર ૬૩ હવે વિશેષ પ્રકારની શોભા ઉત્પન્ન કરવા માટે મેઘને પણ કલાસ પર ઉપર થાશે એમ વર્ણવતાં કહે છે. હે મેધ, ઘીમાં કાલલા કાળા અજણ જેવો તું કલાસ પર્વતના શિખર પર ચડીય સાર સુરતના કાપેલા હાથીના દાંતના કાપ જેવા ગોર ઉજવળ બના કલાસ પર્વતની શોમાં સ્થિર નેત્ર જેવા ની થાશે એમ માનું છું. જેવી રીતે મોર વનના પાળા બળભરે અમે નાખેલો ઘેરા વાદળા રંગના ખેસની શોભા રિયર એ બે ઘડી જેવા સી લાગે છે. તેમ ગૌર વર્ણના ૨૫ાના કલાસ ઉપર શ્યામ વર્ણ તું ચડી તારે એવી નાન પર शमश, utu ·तस्मिन् हित्वा भुजगवलयं शंभुना दत्तहस्ता क्रीडाशेले यदि च विचरेत्पादचारेण गौरी ॥ भंगीभक्त्या विरचितवपुः स्तम्भितान्तर्जलोघः सोपानत्वं कुरु मणितटारोहणायाग्रयायी ॥४॥ इवानी उमामेशयोः परितापाय मेघं उपदिशन्नाह 1 तस्मिन्निति! हे मेघ, तस्मिन् क्रीडाशैले उमामहेशयोः क्रीडास्थानरूपे कैलासपर्वते भुजगवलय सर्पककण परित्यज्य शंभुना शिवेन दत्तहस्ता अगितहस्ता इस्तावल बेन नीता गौरी पार्वती पादचारेण चरणचक्रमेण यदि विचरेत् तदा तस्याः मणितटारोहणाय मणिमय: तटः विस्तृतः उपरिगतः प्रदेशः तत्र आरोहण पढन तस्मै भगीभक्तयां भंगीनां पर्वणां पथियां इति लोके भक्त्या विभागेन विरचित' वपुः शरीरं येन सः स्तभितान्तर्जलौघः स्तंभितः स्थिरीकृतः निश्चलीकृतः अन्तर्मध्ये जलौघः नीरसमूहो येन सः, पतादृश, त्वं' अग्रयायी पुरोगो भूत्वा, सोपानत्त्व' निश्रेणिकात्य कुरु विधेहि ॥६॥ છેડી સર્વે કર ઉપરથી ત્યાં શિર્વે આપિ ટકા ગીરી ક્રીડા ગિરિતટવિષે જે ફરે ત્યાં પગેથી I થંભાવીને જળ બરફના ત્યાં થજે તૂ પગથ્થાં અગે ચાલી ઉપર ચડવા રત્નના એ તટેની દુકા હવે ઉમા મહેશની પ્રસન્નતા મેળવવા મેદાને ઉપદેશે છે. હે મેધ, શંકર પાવતીના રમવાના સ્થાનરૂપ એ કૈલાસ પર્વત ઉપર સપને બેરખા કાઢી નાખીને શંકર હાથના આપેલા ટેકાથી પાવતી પગે ચાલી એ પર્વત ઉપર ફરવા નીકળે તો એમને મણિ–રોના તટ પ્રદેશ ઉપર ચડવા માટે તુ તારા જળને અંદર થંભાવી સરખા માપસરના પગથિયા રૂપે થઈ પાર્વતીને ચડવાની સીડી બનજે પદા ·तत्रावश्यं कुलिशवलयोद्घनाद्गीर्णतायं नेष्यन्ति त्वां सुरयुवतया यंत्रधारागृहत्वं ।। तेभ्यो मोक्षस्तव यदि सखे धर्मलव्धस्य न स्यात् क्रीडालोलाः श्रवणपरुषैर्जितीषयेस्ताः ॥६५॥ इवानी अमररमणीनां क्रीडाकारित्वे पयोद प्रलोभयन् स्वकार्य सिद्ध्यर्थ समतो गमनाय सूचयन् आह । तत्रेति। . - हे मेघ, तत्र कैलासोपरि सेोपानत्वं प्राहे स्थाने सुरयुवतयः देवांगनाः कुलिशवलयाघटनेोद्गीर्णायं कुलिशानां हीरकाणां पलयानि हस्तपरिहितानि कंकणानि तैः तेषां अग्रभागै उदघट्टनं खेोदन तेन उद्गीण धान्त निर्गतं तीर्य जलं यस्य स तं त्वां यन्त्रधारागृहत्वं नेष्यन्ति, यंत्रे कृत्रिमसाधनैः रविता धारा: तासां गृहत्वं स्थानत्वं नेष्यन्ति प्रापयिष्यन्ति । हे सखे घर्मलब्धस्य सोपानरूप बन्धनेन जातः धर्म. स पव लब्ध प्राप्तो येन स तस्य ते तव ताभ्य. मुरांगनाम्यः तब मोक्षो मुक्ति मोचन यदि न स्यात् चेत्तदा कोदालोला' केलिलंपटा: ता पुरयुवतीः श्रवणपदपै. कर्णकठोरै गर्जित: गर्जितध्यनिभिः भायये भीपयेः त्रासये ॥६५॥ ત્યાં હીરાનાં સુયુવતિનાં કંકણના ઘસારે પાણી યે જલદ કરશે યંવધારા સમાન ) એ કષ્ટથી દિ ન અળગે છૂટવા તે સ્ત્રીઓના મોટું ગઈ રમત કરતી સર્વને બીવરાવ્ય પદપા હવે દેવાંગનાઓના રમતમાં મેઘને લોભાવતા અને પોતાના કામ માટે આગળ पानी सना भापत . હે મેવ, એ કલાસ ઉપર તું પગથીયાં રૂપ થયે ઠેકાણે દેવગનાએ કાિમાં પહેરેલા હીરાજડિત કંકણની અણીયુથી તુને ખોતરવા માંશે એટલે યંત્રમાંથી નીકળતી પાણીની અનેક ધારા જેવું સ્વરૂપ તારું થઈ જશે. અર્થાત કંકણથી તુને ખોતરી તારામાંથી અસંખ્ય ધાતાએ લાવશે હે મિત્ર પગથીયા રૂપે બધાઈ જવાને લીધે ઘામ ગરમીવાળા થયેલા તેને દેવાંગનાઓ ખેતરતી ન મળશે તો તેનાથી છુટવા માટે રમતમાં ગુંચવાઈ ગયેલી આને કાનને ચમકાવે સારી ન લાગે એવી ગર્જના કરી બીવરાવજે. પ ·हेमाम्भोजप्रसवसलिलं मानसस्याददानः कुर्वन् कामं क्षणमुखपटप्रीतिमैरावतस्य ॥ धुन्वन् कल्पद्रुमकिसलयान्यंशुकानीव वाते- नानाचेप्टर्जलद ललितैनिर्विशेस्तं नगेन्द्रं ॥६६॥ इदानी कैलासोपमोगप्रकारमाह । हेमांमाजेति । हे जलद मेघ, त्व हेमांभोजप्रसरसलिलं हेम्नः स्वर्णस्य अभोजानि कमलानि प्रसूते तत् प्रसवं सुवर्णकमलजनक मानसस्य मानसरोवरस्य सलिलं जलं आददानः गृह्णन्। पेरापतस्य इन्द्रद्विपस्य कामं स्वेच्छया क्षणमुखपटप्रीति क्षण यावत् मुखपटेन ऐरावतगजस्य मुखे घद्ध पट तेन सह प्रीतिं कुर्वन्, लोके गजानां मुखेपु पटा वध्यन्ते ते पदवटा इति प्रसिद्धा तेन पदवटेन प्रीति कुर्थन् । पुन कल्पनुमकिसल- यानि कल्पवृक्षस्य कामलानि कुंपळानि तत्र स्थितानि अशुकानि इव अम्यराणि इव वाते पवन: धुन्वन् । इत्थभूते: ललित सुन्दरै मानाचेष्ट: बटुविधचेष्टितः विलासै त नगेन्द्र विर्विशे आधयेथाः ॥६६॥ પાણી લે માનસ સર તણે પદ્મ છે વર્ણનાં જ્યાં સાધી ઐરાવત મુખપટની પ્રીતિ થોભિ જરા ત્યા ! વાયે કલ્પદુમ કુંપળને વસ્ત્ર પેઠે લડાવી કલાર્સે વિવિધ રમતું સાધતે ભિ જાજે દા હવે કેલાસનો આનદ મેળવવાનું કહે છે હે , તું એ કૈલાસ પર્વત ઉપર સેનાનાં કમળ ઉત્પન્ન કરનારા માનસરોવરનું પાણી પીત, Uકના હાથી ઐરાવતના મેઢા પર શણગારેલા રેશમી કપડા પર સુંદર સરી ભરત ભરેલા ભરતકામથી શોભતા પહવટા સાથે ગેલ કરતો, ટીંગાડેલાં કપડાંની પે કલ્પવૃક્ષના કુળિયાંને લાવતે લડાવો, એમ અનેક પ્રકારની સુંદર મોજક રીતે રમત કરતે કેલાસ પર્વત ઉપર થોડીવાર રહી જઈ આનદ કરજે દાદા ·तस्योत्संगे प्रणयिन इव वस्तगंगादुकूला न वं दृष्ट्वा न पुनरलको ज्ञास्यसे कामचारिन् । या वः काले वहति सलिलोद्गारमुच्चैर्विमानै- र्मुक्ताजालग्रथितमलकं कामिनीवाभ्रवृन्दं ॥६॥ अलकापुरी घर्णन १ इदानी कैलासे अलकापुरीस्थानं दर्शयन्नाह । तस्येति । हे मेघ, हे कामचारिन् स्वेच्छागतिक, प्रणयिन. वल्लभस्य उत्संगे अंगना इव नस्तदुकूला गलितपट्टफूला युवती इव, तस्य कैलासस्य उत्संगे गंगा इष दुकूळ श्वेतपत्रं यस्याः सा तां। अलका कुबेरनगरों दृष्ट्वा उपलभ्य त्वं पुनः न शास्यसे इति न अपितु शास्यसे एव अर्थात् यस्यां अलकायां किल मन्दाकिनी वहति तया या अभिशातभूतया अवश्यं अलकानगरी त्वया शातुं शक्या इति भावः । या मलकानगरी, मुक्काजालग्रथितं अलकं कामिनी इस कामिनी स्टरिणी गौरवर्णा श्री मुकाफलसमुहेन खचितं गुंफितं अलकं कुटिलं विशेषप्रकारेण रवितं केशपाशं यथा वहति धारयति तथा यः युष्माकं काले वर्षासमये उचैर्विमानः उचैः महानताः सप्तभूमिकप्रासाः येषु ते सप्तभूमिकासाः सलिलोद्गार सलिलस्य जलस्य उद्गारा विन्दवः पतन्ति यस्मात् सलिलं उगिरन्ति इति तद अभ्रवृन्द अभ्राणां मेघानां समूह या अलकापुरी पहति धारयति विमानोऽस्त्री देवयाने सप्तभूमौ च समनि ॥ ॥६॥ અલકાપુરી વણન ૧ તેને ખોળે જયમ પ્રણયિને જન્ડવી રૂપ વર્તે એને જોઈ તુરત અલકા ઓળખી કાઢશે તું // વર્ષ કાળે જળ વરસતાં વાદળાં હેલમાં જ્યાં બેસે, તિસર અલમાં ધારતી જેમ વામા II૬થી હવે કલાસ પર્વતમાં અલકાપુરીની જગ્યા બતાવતા કહે છે. ઈરછા પ્રમાણે ફરનારા હે મેધ, પ્રિયના મેળામાં ખસી ગયેલ લુગડીવાળા બીજેમ શકે તેમ ખસી ગયેલા ગંગા રૂપી સફેદ વસ્ત્ર રૂપે દેખાતી એવી કુબેરની અલકા નગરીમાં ને એ નગરીને તું નહિ એળખી શકે એમ નહી, તેને પડખે વહેતી ગંગાને લીધે તું એ નગરીને ઓળખી કાઢીશ. મિતીની મનહર રીતે ગુંથણીથી ટાળો અંગે ગોરી યુવતીને જેમ શોભે છે તેમ આ તમારા વરસાદના દિવસમાં માસામાં, અવકા નગરી સાત વાળાં સાત માળનાં ઘણાં જ ઉંચા સમકાને ઉપર બેઠેલાં ટપકતા પાણીના બિંદુવાળાં કાળાં વાદળાંના ટોળાથી શોભે છે. In ·- विद्युद्वन्तं ललितवनिताः सेन्द्रचापं सचित्रा या वः काले प्रहतमुरजाः स्निग्धगंभीरवोपं ॥ अन्तस्तायं मणिमयभुवस्तुंगमभ्रंलिहाग्राः प्रासादास्त्वां तुलयितुमलं यत्र तैस्तैर्विशेषैः ॥६८॥ अलकापुरी वर्णन २ इदानी अलकाप्रासादानां मेघस्य च समानतावर्णनपूर्वकं अलका वर्णयन्नाह । विद्युदिति ॥ हे मेघ, यत्र अलकानगर्या प्रासादाः सप्तभूमिकानि घपलगृहाणि त्वां तुलयितु धारयितुं असमर्थाः सन्ति । कीदृश भवन्त कीदृशाः प्रासादाः द्वयोः साम्येन तैस्तव तोलन शक्यमेवेति भाव । विद्युद्वन्तं 'विद्युत् विद्यते यत्र स:' विद्युतान् त विद्युत्कलत्रयुक्तं सौदामिनीसहित त्यां, ललितवनिता: ललिताः विविधिलासयुक्ताः सुन्दयों येपु ताः प्रासादाः । सेन्द्रचापं यहुरंगपूर्णेन्द्रचाप- संयुक्त त्यां, सवित्राः नानावर्णाकृतिचित्ररलंकृताः प्रासादाः। स्निग्धगंभीरघोप:स्निग्यः कर्णमनोहर गंभीरः घोप शब्द यस्यासौ तत्वां, या अलकापुरी घ. युष्माकं काले वर्षासमये प्रहतमुरजाः ओस्फालितमृदंगा: प्रासादाः । अन्तस्ताय मग्ये जलपूर्ण त्यां, मणिमयभुव अन्तर्जलप्रकाशयुक्तत्वेन महामूल्या मणयः "पाणिदार" विविधरत्नानि तर्जटिता भूः येषां ते प्रासादा । अर्थात् प्रासादानां भूपृष्ठ जल- गर्मितमहामूल्यरत्नजटित, रत्नघटितलादिकाभिराच्छादितमस्तीति । यथा मेघः जलगभितस्तथो प्रासादा अपि जलगर्भितरत्नजरितभूपृष्ठा इति । तुंग' महान्त उन्नत' त्वां, अधलिहाम्राः अभ्र आकाश लिहुन्तीति अग्राणि उपरि भूमिकानि विमानानि येषां ते प्रासादा । इत्थ तस्तै: उपयुकै विशेष: भिन्नभिन्नप्रकारैः तवम तेषां च साम्येन ते प्रासादा त्वां तुलयितुं धारयितुं अल पूर्णतया समयाः सन्ति ॥६॥ અલકાપુરી વર્ણન ૨ વિધુતસીને, સહિતયુવતી યુક્ત, તું ઇંદ્ર ચાખે शिमा छ, पनि भुराना, kal तु भई ॥ પાણીથી તું નિભૂત, મણિની લાદિચુંથી જડેલા, તું ઉંચે, તે પણ નભ અડતા તળશે મહેલ તેને મદદ હવે અલકાપુરીના મહે અને મેષની સમાનતા પૂર્વકના વર્ણન સાથે અલકાપુરી વણવે છે હે મા, જે અલકાપુરીમાં સાત વાળા મહેલે તારી બબરી કરનાર છે તે તને ઉપાડવા શક્તિમાન છે. તું કે છે અને મહેલ કેવા છે, કઈ કઈ બાબતમાં કેવી રીતે તારી, બરાબરી કરે છે તે સાંભળ. પિતાની આ વિજળી સાથે રહેલે એવો વિજળવાળો તું છે તેમ મનહર વિલાસ - .. ~ કરનારી સ્ત્રીઓવાળા મહેલો છે.

·शष्पश्यामा दिनकरहयस्पर्धिना यत्र वाहाः शैलेोदयास्त्वमिव करिणो वृष्टिमन्तः प्रभेदात ॥ योधाग्रण्यः प्रतिदिशमुखं संयुगेः तस्थिवांसः प्रत्यादिष्टाभरणरुचयश्चन्द्रहासत्रणांकः ॥६९॥ अलकापुरी वर्णनं ३ हे मेध, यत्र अलकायां अश्योः शष्पश्यामाः शष्प गाढहरितवर्ण ईपच्छ्याम हरित तृण तत्सदृशाः अश्वाः दिनकरदयस्पर्धिनः दिनकरस्य सूर्यस्य ये हया. स्तुरंगास्तास्पर्धयन्ते इत्येव शीलाः सन्ति । यस्यां अलकायां शैलादग्राः पर्वतोन्नता: करिणः गजाः त्यमिव त्वं यथा वृष्टिं करोपि तद्वत् प्रमेदात् मद- क्षरणात वृष्टिमन्तः मदजलस्राविणः सन्ति । यस्यां मलकायां च संयुगे संग्रामे सर्वकाल प्रतिदिशमुखं प्रत्येकदिशायां दिशं विश' प्रति तस्थिवांसः समाः चंद्रदासवणांकः चंद्रहासः विशेषप्रकारा असि' तस्या प्रणानां संकः युद्धेन जातः વિર: કવિમળવા બાવિદા કરતા બમણાનાં જઇ: પદ योगाप्रपयः यौधानां अग्रण्यः सुभटाः सन्ति ॥६॥ અલકાપુરી વર્ણન ૩ અનેક લાલ પીળા લીલા વાદળી રંગના ઈદ ધનુષ્ય સાથે તું છો તેમ આકર્ષક ગોથી આળખેલાં વિવિધ આકૃતિનાં સુંદર ચિત્રોવાળા મહેલો છે. ધીમાં સુંદર મધુર શબ્દો તું કરછ તેમ તમારા વરસાદના સમયે માસામાં મૃદગો નગારાં તબલાં જેમાં વાગી રહી છે એવા મહેલ છે. જેમ તારામાં અંદર પાણી ભરેલું છે તેમ હીરા માણેક મેતી પન્ના નીલમ વગેર પાણીદાર રને જેની ની-જમીનની લાદીયુમાં જ છે એવા મહેલ છે. જેમ તું બજ ઉગે મેટે છે તેમ સાત સાત માળના આકાશને અડતા આકાર સાથે વાતું કરતા એવા ઉમા મહેલ છે. આ રીતે ઉપર કહેલા દરેક પ્રકારે તારી સાથે મહેની સમાનતા છે. તે તારા બરાબરીયા છે તેથી એ અલકાપુરીના મહેલો તુને ઉપાડવા શક્તિમાન છે. દડા કાળા ઘડા મનડું હરતા સૂર્યના અન્ય જવા હાથીમેટા ગિરિવર સમા વૃષ્ટિ કર્તા મદોની # ચિધા ઊભા દશ દિશ ભણી યુદ્ધ ભમી વિષે ત્યાં ત્યાગી આભૂષણ રૂચિ દિસે ચંદ્રહાસ ત્રણેથી ૬૯ હે મેધ, અલકાપુરીમાં જોડાઓ તાજ ઉગેલા ખડ જેવા કાળાશ પડતા લીલાઘરા રંગના અને સર્વના ઘેડાની બરાબરી કરનારા છે. જ્યાંના પર્વત જેવા ઉચા હાથીએ તું જેમ વરસાદ વરસાવે છે તેમ મદના પાણીને વરસાવે છે. લડાઈ માટે પણ વખતે તયાર થઈ દશે દિશામાં ઉભેલા અને લડાઇમાં થયેલા ચંદ્રહાસ જાતની તરવારના ઘાના પાણથી આભાણ પહેરવાની ઇરછા જેએને થાતી નથી એવા સુભટ મેધાએ છે. પદા -- ·2 प आनन्दोत्य नयनसलिलं यत्र नान्यैनिमित्त- न्यस्तापः कुसुमशरजादिष्टसंयोगसाध्यात् ॥ नाप्यन्यत्र प्रणयकलहाद् विप्रयोगोपपत्ति- वित्तेशानां न च खलु वयो यौवनादन्यदस्ति ॥७॥ } मलकापुरी वर्णनं १ हे मेघ, यस्यां अलकायां वित्तशानां यक्षाणां गुह्यकानां आनन्दोत्थ होत्पन्न मेचजलमस्ति । न पुनरन्यैनि मित्तः इष्टवियोगादिभिः कारणैर्जनित भयनेषु मधु चागच्छति। पुनः यस्यां च इष्टसंयोगसाध्यात् इटस्य संयोगेन- साध्यात् इष्टाना प्रियाणां प्रियांगनानां च संयोगेन साध्यते शाम्यते स तस्मात् कुसुमारजात् । कन्दर्पोद्भूतासापा अन्यस्तापी मृत्युषियोगव्याधिवरिद्रतादिजमिती नास्ति । पुन यस्यां अलकाया स्त्रीपुसा प्रणयकलहादन्यत्र प्रीतिकलह विना अन्यत्र भन्यकारण विप्रयोगो वियोगो नास्ति । पुन यस्यां मलवायां खलु निश्चयेन यौवनादन्यत् घेयो नास्ति अवस्था म विक्के । तु पुनर्वृद्धलक्षण वयो नास्ति ॥७॥ અલકાપુરી વર્ણન ૪ આનંદના જલ નયનમાં જ્યાં ન બીજા નિમિત્તે કા પ્રેર્યા પ્રિય મિલનથી સાથે બીજે ના તાપ | બીજો છે ન પ્રણય કલહ છોડિને જ્યાં વિગ થાના જયા વય ન જુવાની વિના કોઈ વૃદ્ધ ૭૦- છે , તે અલકાપુરીમાં રહેનારા યક્ષે ગુવાને અને પક્ષીઓને આનંદના હર્ષ પ્રસંગના અણું આવે છે પણ સ્નેહીને વિગક તેવાં બીજા કારણે આંસ આવવાને રસ બનતો નથી . ઈશ્વ પતિ કે પત્નીના સંચાગથી મટનારા કામદેવથી થતા તાપ શિવાય બીજે કોઈ પણ પ્રકાર મરણ, વિયોગ, રાગ, દરિદ્રતા વગેરેથી સંતાપ થત નથી ત્યાં પ્રેમના રીસામણું શિવાય બીજા કેઈ પ્રકારના કલહ કલેય નથી. અવાપરીમાં યૌવન સિવાય બીજી અવસ્થા, નથી વાવસ્થા આવતી નથી , ·43 . यस्यां यक्षाः सितमणिमयान्येत्य हर्यस्थलानि ज्यातिश्छायाकुसुमरचनान्युत्तमस्त्रीसहायाः ॥ आसेवन्ते मधु रतिफलं कल्पवृक्षप्रसूतं वगंभीरध्वनिषु शनकैः पुष्करेष्वाहतेषु ॥७॥ अलकापुरी वर्णनं ५ हे मेघ, यस्यां अलकायां उत्तमस्त्रीसहायाः उत्तमा रूपगुणसहिता त्रियः नार्य पर सहायाः येषां ते वरसुंदरीसहिता: यक्षाः गुह्यका, सितमणिमयानि सितानि उज्ज्वलानि प्रभायुक्तानि मणय रत्नानि येपु तानि रत्नजडितानि । ज्योतिश्छाया कुसुमरचनानि ज्योतिषां नक्षत्राणां छाया: प्रतिविम्यानि तान्येव कुसुमरचनानि येषु तोनि एतादृशानि हर्मस्थलानि एत्य हम्मानां उपरीभागे आकाशिकायां गत्वा । त्वद्गंभीरध्वनिपु त्वरसदृश गंभीर सुभग ध्वनय येषु तेषु पुष्करेषु मृदंगेपु शनकै मंद मद भाहतेपु आस्फारितेपु सत्सु कल्पवृक्षप्रसुतं कल्पवृक्षोत्पन्न, रतिफल रति. संभोग एव फलं यस्य तत् एतादृश मधु स्त्रीसगे आनन्ददायिनी मदिरा आसेवन्ते उपभुजन्ते पियन्ति ॥७॥ અલકાપુરી વર્ણન છે જેમાં યક્ષે રફટિક મણિના વેત હમ્પ રથળામાં બેથી રામા સહ કુસમની ગૂંથણી તારલાથી ! સેવે છે જયા સુરત સુખનું મધ ક૯પદ્ધોને તારા વીમા વનિ સુમધુરાં વાગતાં વાઘ જેમાં II૭૧૫ હે મેલ, જે અલકાપુરીમા, સફેદ મણિરફટિમણિથી જડેલા, તેથી જ તેમાં પડતી તારાઓની છાયા પ્રતિબિંબથી જાણે ફુલની ગુથણી કરી છે એવા લાગતા મહેલોની અગાશી ઉપરના સ્થળામા પક્ષો, સુંદર સ્ત્રીઓ સાથે બેસીને, તારા જેવા ગભીર શબ્દવાળા મૃદંગ તબલાના ધીમા ધીમાં સંગીત સાથે કલ્પવૃક્ષમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી, રતિ સુખ પ્રસગમાં આનદ આપનારી એવી મદિરા પીયે છે Im ·१७ गत्युम्कम्पादलकपतित त्र मन्दारपुष्पैः पत्रच्छेदैः कनकमलेः कर्णवित्रंसिभिश्च ॥ मुक्ताजालेः स्तनपरिसरच्छिन्नसूत्रैश्च हारै- नेश मार्गः सवितुरुदये सूच्यते कामिनीनां ॥७२॥ अलकापुरी वर्णनं ६ हे मेघ यत्र यस्यां अलकायां कामिनीनां शृंगारिणीनां स्त्रीणां गत्युत्क पात् गत्या शीघ्रगमनेन गमनजनितः उत्कंपः चलन तस्मात्, अलकपतित. अलकेभ्यः कुटिलकेशपाशेभ्यः पतितः मन्दारपुष्पैः कल्पवृक्षकुसुमैः, पत्रच्छेदैः नागवल्लीशकलै', कर्णविनसिमि कर्णपरिभ्रष्टै कणेभ्यः पतितः कनककमले, स्तनपरिसरच्छिन्नसूवैः स्तनपरिसरेण कुचप्रदेशपिस्तारेण विपुलपुष्टस्तना- कालनेन छिन्नानि सूत्राणि दाराः येषां तै: मुक्काजालः मौक्तिककलापैः मुक्तागुंफितैः हारः इत्यादिभि सवितुः सूर्यस्य उदये नेश: निशायां भव मार्ग. सूच्यते ॥७२॥ અલકાપુરી વર્ણન ૬ વેગે જતાં અલકથિ પડ્યાં કૂલ કલ્પના - पानी, 3 भयो आनथी या पर्या छ । વિરાણું જયાં રતનતટ રહ્યા તૂટતાં હર દેરા ઊગ્યા સૂર્ય નજર પડતા માર્ગ આ કામિનીને છરા, હે મધ જે અલકાપુરીમાં, પિતાના પ્રિય પાસે જાવાની ઉતાવળમાં ઉતાવળે ચાલવાથી થયેલા શરીરના હલનચલનને લીધે માગમાં કયાંક અમોડામાંથી ટપવૃક્ષનાં ફૂલ પડયાં છે. ક્યાંય નાગરવેલનાં પાનના કટકે મેટામાંથી પડેલા છે. ક્યાંય કાનમાંથી સરી ગયેલાં સોનાનાં કમળ પડી છે. ક્યાંક પુષ્ટ સ્તનની વિશાળતાને લઈ દેરા તુટી જવાથી મેતી મુવેલા હાર અને મેતિ પડયા છે. આવાં ચિહેથી સુર્યોદય પછી જોતાં આ કામિનીઓ પસાર થયાને રાતને માગ હતે એમ જણાય છે કરો ·नीवीवन्धोच्छसितशिथिलं यत्र यक्षांगनानां क्षोमं रागादनिभृतकरेष्वाक्षिपत्सु प्रियेषु ॥ अर्चिस्तुंगानभिमुखमपि प्राप्य रत्नप्रदीपान् दोमूढानां भवति विफलप्रेरितचूर्णमुष्टिः ॥७३॥ अलकापुरी वर्णनं ७ उपर्युक्तेः अन्यर्पक्ष्यमाणैः चिन्हैः अलका शास्यस्येव इति धर्णयन्नने आद। नोषीति । है मेघ, यत्र अलकायां दीमूदाना लज्जाव्याकुलितानां यक्षांगनानां गुणक- स्त्रीणा, नोवीधः शाटकपष्टिका तस्याः पंधस्य उच्छुसितं शिथिलीभवनं तेम शिपिलं ढोलीभूतं क्षौम दुफूलं अभिभूतकरेषु चंबलइस्तेषु अपलक्षणेषु प्रियेषु बाक्षिपता रागात् हास्येन आकर्पत्सु सरनु अस्तुिंगान् अचिपा विशेषप्रकाशमानान महाद्युतीन रत्नप्रदीपान अभिमुखं सन्मुखं प्राप्यापि दीपशान्तये चूर्णमुष्टिः मबिला- विसुगघिद्रव्यस्य विफलप्रेरितः मुष्टिः निष्फलपक्षिप्तः भर्वात रत्नप्रदीपानां प्रकाशानां अविनश्वरत्वेन अपिलादिप्रक्षेपेनापि दोपनिर्वाणः दीपशातिन भवति अन्धकार न व्याप्नोति ॥७३॥ અલકાપુરી વર્ણન ૭ નાડી છુ શિથિલ બનતી ઓઢણી માં ચિની રહે નેહી ચપળ કરથી ખેંચતા શર્મ મુગ્ધ કાંતીવાળા જગમગ થતા રનના દીપ પ્રત્યે કયા દેથા અબિલ ચુણેના નકામા બને છે ૭૩ અલકાપુરીની વધુ ઓળખાણ આપતાં કહે છે. હે મેષ, જે અલકાપુરીમાં શરમથી ભરેલી યક્ષોની લાજાળ એનું નાડી ઢીલી થવાથી ઢીલી થયેલી એકલી રેશમી સાડી, સખણા ન રહેતા--અપલખણા હાયવાળા પર ખેચે છે ત્યારે અંધારું કરવા દીવા ઠારવા માટે પાસે જઈને અબીલ વગેરે સુગધી પાથ દોથો ભરી દીવા ઉપર સીએ ફેકે છે તે પણ દીવા કરતા નથી. કારણ એ તેલના દીવા નથી તો દીવા રૂપે પ્રાતા હોવાથી અબીલ વગેરે દવાથી અંધારું થાતું નથી. fછા ।

·हस्ते लीलाकमलमलकं वालकुन्दानुविद्धं नीता रोध्रप्रसवरजसा पाण्डुतामाननश्रीः ।। चूडापाशे नवकुरवकं चारु कर्ण शिरीपं सीमन्ते च त्वदुपगमजं यत्र नीपं वधूनां ॥७४॥ अलकापुरी वर्णनं ८ पुन मलकोया परिवयं निरूपयन्नाह । हस्त इति । हे मेघ यत्र यस्यां अलकायां घधूनां नवपरिणीतयुपतीनां इस्ते लीडा- कमल' लीलाथें कोसाथै धारित कमलं वर्तते । बालकुन्दानुविद्धं चालकुन्दा अविकसिता डोलरकलिका ते अनुषिद्ध व्यात प्रथित गेलरकलिकागु फित कलिकाभूषण तालुप्रदेशवति नि साधित केशमध्यमागे वधूना अलके केशोपु वर्तते । राध्रप्रसपरजसा धिाणां लोदरवृक्षाणां प्रसयाः पुष्पाणि तेषां रज. पुष्प पराग तेन तल्लेपेन वधूनां आननभीः मुखशोमा पाण्डतां गौरतां नीता प्राप्ता वर्तते। यस्यां पुर्ण वधूनां चूडापाशे धम्मिल्ले-नवकुरव वर्तते । कर्णेच थारु सुदरं शिरोपपुष्प वर्तते । सीमते से थो इति लोके मस्तकस्य मध्ये केशवीथ्यां त्वदुप- गमज स्वत् तव उपगमः आगमः घर्पाकालः तस्मिन् समये जायते इति त्वदीयागमनोत्पन्न नीप कदम्बपुष्प वर्तते ॥७॥ અલકાપુરી વર્ણન ૮ હાથે ક્રીડા મેળ, કળિયું કેદ થેલ કેશો ગરી શોભા મુખ કમળની લેધ પુષ્પ પરાગે છે અબડામાં નવ કુરબ, સડા કુલ કાને ફુલે સથે યુવતિજનને ત્યાં કદબો તણ છે II૭૪ હે મધ જે અલકાનગરીમાં નવી પરણેલી નવવધૂઓ વહુઓ રમવા માટે હાથમાં કમળ પુષ્પ ફેરવે છે કેલરની ઉઘડયા વિનાની કળાથી મુકેવું કળિકાભાણ એ નવવધૂઓના વાળના આગળના ભાગમાં ગોઠવેલ છે પિતાના મોઢાને ગૌરવણું બનાવવા મેઢા ઉપર લોદર વક્ષના પુલને પગ-અયત બારિક સુગંધી ચૂર્ણ મેઢા ઉપર જે સ્ત્રીઓ ચોપડે છે. તે અંબોડામાં નવકરબની વણી, કાન પર સરસાતાં સુંવાળી રેમ જેવાં ફુલ અને સેથામાં તારા આવવાથી વરસાદની ઋતુમાં ખીલતાં કાબના ફુલ જે સ્ત્રીઓએ કળાથી 841 ७४|| 4.

·७० .. .. यस्यां मत्तंभ्रमरमुखराः पादपा नित्यपुष्पा । हंसश्रेणीरचितरशना नित्यपद्मा नलिन्यः ॥ केकात्कण्ठा भवनशिखिनो नित्यभास्वत्कलापा नित्यज्योत्स्नाप्रतिहततमोवृत्तिरम्याः प्रदोषाः ॥७॥ अलकापुरी वर्णन ९ हे मेघ, त्वतां अलकां पमिश्चिन्हैरपि शास्यसै पव । यस्यां अलकायां मत्तभ्रमरमुखराः पुष्पद्रवैः मत्ताः ये भ्रमरा. मधुकरा ते मुखर गुंजायमानाः पादपाः नित्यपुष्पा सदापुष्पिता सन्ति । यस्यां अलकायां हंसश्रेणीरचितरशना इंसानी श्रेण्या पक्या रचिता स्थापिता रशना. मेखला: योसा ता नलिन्य पद्मिन्य सरोवरिका: नित्यपद्माः नित्यं सर्वकालं सर्पर्तुपु कमलपुष्पवत्य सन्ति । यस्यां अलकायां के कत्किंठा केकाशब्देन ऊर्वकृताकंठा. यैस्ते भवनशिखिनः पालिताः गृहमयूराः नित्यभास्वत्कलापा नित्यं सततं सर्पकालं मास्यात मुशमिता रमणीयाः कलापाः फळाः येषां ते सन्ति । यस्यां प्रदीपा रात्रय नित्यज्योत्स्नाप्रतिहत्ततमोवृत्तिरम्याः सन्ति । साक्षात शंभो. तन नित्यनिवासात् तज्जटायां स्थितशशिना नित्य सततं प्रकाशमाना या ज्योत्स्ना चंद्रकान्तिः तया प्रतिहता दूरीकृता अवरुद्धाः तमसां अंधकाराणां आवृत्तिः पुनरागमनं तेन रमणीया वर्तन्ते ॥५॥ અલકાપુરી વર્ણન ૯ શબ્દાળાં જયાં મદજ ભમરોથી સદાપુષ્પ વૃક્ષ હાર્યું હસે તણિ નલિનિને નિય પ સુહાd I મોરે ઉત્કંઠિત ભવનના નિત્ય શોભે કેળાં જેનાથી મનહર નિશા દૂર છે અંધકારે કપાળ “હે મેઘ તું એ અલકાપુરીને નીચેનાં એંધાણથી પણ ઓળખી શકી. જે અલકાપુરીમાં પુષ્પ રસના મદથી ઘેરાયેલા ભમરા જેના પર ગુંજીર છે એવાં ક્ષો બારે માસ ફૂલથી ખીલ રહે છે. જે અલકામાં બારે માસ કમળનાં ફૂલ ખીલી રહ્યાં છે એવી તળાવડીયુને ઠઠે હરસની હાર્યું બેઠી છે તે એની સફેદ કટીમેખળા-કરા જેવી બે છે. જે અલકાપુરીમાં કેકા શબ્દથી ટહુકા કરતા ઘરમાં પાળેલા મર હમેશાં કળા પુરી शानी सा छ. જ્યાં સંકર સાક્ષાત રહેતા હોવાથી તેને જટામાં રહેલા ચંદ્ર વડે જે અલપુરીની રાત્રીએ ચંદ્રના પ્રકાશથી બારે માસ પ્રકાશી રહેલી હોય છે. ક્યાંય પણ અંધા જોઈ શકાતું નથી તથા

·.
अक्षीणान्तर्भवननिधयः प्रत्यहं रक्तकण्ठे-
रुद्गायद्भिर्धनपतियशः किन्नरैर्यत्र सार्ध ॥
विभ्राजाख्यं विवुधवनितावारमुख्यासहाया
चद्धालांपा वहिरुपवनं कामिनो निर्विशन्ति ॥७६॥
अलकापुरी वर्णनं १०
हे मेघ यत्र यस्यां अलकायां, विबुधवनितावारमुख्यासहाया. विबुधवनिता:
देवस्त्रीरूपा. याः पारमुरया धारांगनाः कलाकुशलांगनाः ताः सहायो येषां ते ।
अक्षीणान्तर्भवननिधयः अक्षीणाः क्षयरहिता अंतर्भवने गृहाभ्यन्तरे तोषा-
खाना इति लोके तत्र निधयः स्वर्णरत्नादीनां भण्डाराः येषां ते ।
-
-
क
एतादृशाः कामिनः शंगाररसिका यक्षाः रक्तकः मधुरस्वरैः धनपतियशः
कुबेरकीर्ति द्योतकानि संगीतानि उद्गानिः उत्तमप्रकारेण उच्चस्वरः गायमानः
किन्नरैः सार्धं यद्धालापाः बद्धः संप्रवेशिताः साधिताः रागाणां आलापाः यैस्ते
मन्तः पहिरुपवन अलकापुर्याः यहि गे स्थित विभ्राजोल्य विभाजनामक उद्यान
प्रत्याह अनुदिन निर्विशन्ति प्रविशन्ति ॥७॥
અલકાપુરી વર્ણન ૧૦
ભંડારે અક્ષય વનતણ જેમને છે ઘરોમાં
ઊંચે ગાતા ધનપતિ તણી કીર્તિને કિન્નરે જ્યાં ન
દેવ સ્ત્રીઓ મધુરસુરની સાથે વિશ્વાજ નામે
પસે છે ત્યાં ઉપવન વિષે નિત્ય કામાંધ યક્ષો કદા
-
હે મેલ, જે અલકાપુરીના અને સ્વર્ગની અપ્સરાઓ કળા કૌશલ્યવાળા વારાંગનાઓ
રૂપે બની સુખ આપે છે.
જે અલકાપુરીને પુરના ધનના ભાર શાખાનાં સેનું રત્નો વગેરેથી હમેશાં
ભરેલાં જ રહે છે, ગમે તેટલે ઉપગ કરે તે પણ ખુટતાં નથી
એવા કામી શૃંગારરસિક પક્ષો મધુર સ્વાથી કુબેરના યનાં સંગીત ગાતા કિનારે
સાથે રાગમાં આલાપ મેળવી અલકાપુરીની શહેરની બહાર આવેલા વિશ્રાજ નામના
मायामा ५ यई भान रे छे. ॥७॥

·यत्रानीताः सततगतिना यद्विमानामभूमी- रालेख्यानां स्वजलकणिकादेोपमुत्पाद्य सद्यः॥ शंकास्पृष्टा इव जलमुचस्त्वादृशा यत्र जालै- धूमेोद्गारानुकृतिनिपुणा जर्जरा निष्पतन्ति ॥७॥ अलकापुरी धर्णनं ११ है मेघ, यत्र यस्यां अलकायां सततगतिना पवनेन यत् यस्याः मलकाया विमानानि सप्तभूमिकानि इमर्माणि वेषां अमभूमयः अंतिमभूमिगृहाणि ताः मानिताः अंतःप्रापिता त्वाशा त्वत्सदृशाः जलमुखः मेघा आलेल्यानां वित्राणां स्वजल. कणिका उत्पांच स्वजलानां विन्दुभिः विकृति विधाय सधः शंकास्पृष्टी इष भयबकिता इव धूमौद्गारानुकृतिनिपुणाः धूमस्य उद्गारः निर्गमनं तस्य अनुकृतिः अनुकरणं तत्करणे निपुणा कुशला. अतएव जर्जरा पृथक् पृथक् भूताः जाले. जानिकामिः गवाक्षविपरैः निष्पतन्ति पतिः निसरन्ति ,७७॥ અલકાપુરી વર્ણન ૧૧ ખેંચાયેલા પવન ગતિથી સાતમી મેડીયુમાં સારા ચિરો જાણવડે સાવ નાખી બગાડી જાણે શંકા ભય િજલદે નીસરી બળીયૂથી વીંખાઈ ધુમ સમ બનિને તું સમા નીકળે છે છા કે મેષ, જે અલકા નગરીનાં સાત નાં ગગનચુંબી મકાનની ઉપલી યુના મકાનોમાં હમેશાં વાતા પવને ખેંચાઈ આવતા તારા જેવા મે અદર ઘુસી જઇ ત્યાં ટીંગાડેલાં ચિત્રાના રંગને પિતાના જળ બિંદુઓથી બગાડી નાખી તુરત ભયભીત બનેલા ધુવાને આકાર ઘરવામાં કાળ એવા તે મેઘ છુટા છુટા બની જાળાયું વાટે બહાર मी ५. ॥७७] ·'७३ मन्दाकिन्याः सलिलशिशिरैः सेव्यमाना मरुद्भि- मन्दाराणामनुतटरुहां छायया वारितोष्णाः ॥ अन्वेष्टव्यैः कनकसिकतामुष्टिनिक्षेपगूढैः संक्रीडन्ते मणिभिरमरप्रार्थिता यत्र कन्याः॥७॥ , अलकापुरी वर्णनं १२ हे मेघ, मंदाकिन्या: गंगायाः सलिलशिशिरैः जलेन तोयतुपारेण शीतल मद्भि पवने सेव्यमानाः, अनुतटरहा तोरसमीपाद्गतानां मन्दाराणा सुरतरूणां कल्पद्रुमाणां छायया चारितोष्णा निवारिता उष्णा आतपा सूर्यतापा याभिस्ता, अमरप्रार्थिता देधैर्याविता कन्याः यक्षकुमारिका कनकसिकतामुहिंनिक्षेपर्दै कनकस्य स्वर्णस्य सिकता वालुका रेतिः तस्याः मुष्टिः तत्र निक्षेप न्यासः तेन गूढ गुप्ते. अन्वेष्टव्य कस्या मुष्टौ को मणि स्वर्णवालुकान्तहितास्तीति छातन्य. मणिमि रत्न. संक्रीडन्ते रमन्ते ॥७८॥ અલકાપુરી વર્ણન ૧૨ સેવાતી જ્યાં શિશિર પવને જાન્હવીના જળથી કઠે ઊગ્યાં સુરતરૂ તણી છાયથી શાંત તાપ છે સંતાડેલાં કનક રજની મૂઠિયૂથી મણીથી બેલાવાતી અમર જ ગણે યક્ષ કન્યા રમે છે ||૭૮ાા . હે મેધ, ગગાના જળથી ઠંડા બનેલા પવનનો આનંદ લેતી, ગંગાને કઠ ઉગેલાં કલ્પવૃક્ષની છાયાથી સુમને તડકે જેને લાગતો નથી એવી, દેવતાઓ જેની માગણી કરે છે એવી યક્ષની કન્યાઓ કુમારિકાઓ સેનાની રેતીની અંદર સુધીમાં રાખી સંતાડેલા રસ્તેથી રમે છે અર્થાત અલકામાં વહેતી ગાની રેતી સોનાની છે તે રેતી મુડીમાં લઈ તેમાં જુદાંજુદાં ને સતાડી એક બીજી પોતાની મુઠીમાં યુ રન છે તે પુછતી રમત કરે છે [૭૮ १० ·यत्र स्त्रीणां प्रियतमभुजालिंगितोच्चासिताना- मंगग्लानि सुरतजनितां तन्तुजालावलम्बाः॥ त्वत्संरोधापगमविशदैः प्रेरिताश्चन्द्रपादै- ालम्पन्ति स्फुटजललवस्यन्दिनश्चन्द्रकान्ताः ॥७९॥ अलकापुरी वर्णन १३ हे मेघ, यत्र यस्यां अलकायां तन्तुमालावलंया. तंतुजाला शलाकायुक्त- जाळिका तानु अवलंय. आधारो येषां ते। पुनः स्वत्संरोधापगमविशदैः त्वत तय संरोधः आवरणं तस्य अपगम अभाव तेन निर्मले: चंद्रपादै. चंद्रकिरणे प्रेरिता' नदिवा अत एव स्फुटजललघस्यन्दिन स्फुटाच जलकणाश्च तान स्यन्दति वर्षतीति एवंशीला: चंद्रकान्ता चन्द्रकान्तमणयः प्रियतमभुजालिंगिताचवासितानां प्रियतमार्ना भर्तृणां यानि भुजाभि. आलिंगितानि से: उच्चासिता श्वासोच्छ्वासगति प्राप्ता विकलिता. तासा स्त्रीणा सुरतजनिता निधुवनोत्पादितां अंगग्लानि शरीरस्य खेद धर्म घ्यालुम्पन्ति अपनयति ॥७९॥ અલકાપુરી વર્ણન ૧૩ જયાં સ્ત્રીઓની પ્રિયતમ ભુજાલિંગને થાસવાળી અગગ્લાની સુરત નિપજ, ચંદ્રકાંત હરે છે. આ જાતાં તારી અડચણ કરે ચંદ્રનાં પતી જ્યો પણ બિંદુ બહુ વરસતા જલિઓમાં જડેલા શહ છે મેષ, જે અલકાપુરી નગરીમાં સરીયાવાળી જળીયુમાં જડેલા અને તારી આય ખસી જવાથી અથત તું ચંદ્રની આડે ન રહેવાને લીધે સીવ ચકનાં કિરણે તેના પર પડવાથી પાણીના બિંદુઓને ટપકના એવા ચાત મણિ પ્રિયની ભુજના આલિ ગનથી શ્વાસોશ્વાસ લેતી વિહવળ બનેલી સ્ત્રીઓના સુરત જન્ય શરીરના શ્રમને મટાડે છે tet, ·૭૫ मत्वा देवं धनपतिसख यत्र साक्षाद् वसन्तं प्रायश्चापं न वहति भयान्मन्मथः षट्पदज्यं ॥ सभ्रूभंगं प्रहितनयनेः कामिलक्ष्येष्वमोथै- स्तस्यारम्भश्चतुरवनिताविभ्रमैरेव सिद्धः ॥८॥ अलकापुरी वर्णन १४ हे मेघ, यत्र यस्यां अलकायां धनपतिसचं कुबेरस्य मित्र अलकायां साक्षाद् वसन्त मूर्तिमन्त निवसन्त देव महेश्वरं मत्वा तस्य भयात् भीत्या कन्दर्पः प्रायः याहुल्येन षट्पदज्य' भ्रमरणिप्रत्यं धनुः न वहति न धारयति। ननु यदि मन्मथः चाप तत्र न वहति तदो कथं तत्रत्यानां मिथुनानां परस्परं प्रोतित्पद्यते इति चेत्तत्राह । सभ्रूभंग भुकुरिबिलासयुक्त यथास्यात्तथा प्रहितनयनः प्रहितानि प्रेरितानि नयनानि नेत्राणि येषु ते: अमेधिः सफलैः चतुरललनाविभ्रमैः कामक्रीडायतुर: या कामिन्यः तासां क्लिासरेव तस्य मन्मथस्य कन्दर्पस्य कामिलक्ष्येपु कामि- वेध्येषु योऽसौ आरंभः प्रहरणप्रसिद्धः सिद्धः निष्पन्नः सफलः वते ॥८॥ અલકાપુરી વર્ણન ૧૪ જાણું સાક્ષાત ધનપતિ સખા શંકર જયાં વસે છે દેરી ચાર્પે મર જ તણી કામ બીઠે ન ધારે છે સભૂસંગે સફળ નયને લસિને કામિને તેને પ્રારંભ જ ચતુરમાં થાય છે. વિશ્વમથી ૮ના- હે મેષ, જે અલકાપુરીમાં હમેશા સાક્ષાત રહેતા, કુબેરના મિત્ર ભગવાન શંકરની બીકથી કામદેવ ઘણેભાગે ભમરાઓની હાયું રૂપી ધનુષ્યને ચડાવા નથી. જો કામદેવ ધનુષ્ય ચડાવતો નથી તે સનાં યુવક યુવતીઓને પરસ્પર પ્રીતિ કેમ , થાય છે એવી શંકાનું નિવારણ કરતાં કહે છે ભ્રકુટીના વિકાસ સાથે ઉકેલા કટાક્ષવાળા, નિષ્ફળ ન જનારા, કામક્રીડાથી ચતુર એવી જીઓના વિલાસ વડે જ કામને પ્રારંભ ઉત્પત્તિ થાય છે. તે માટે કામદેવને ધનુષ્ય ચડાવવાની ઘણે ભાગે જરૂર પડતી નથી ૧૮l - .

·७६ .. वासश्चित्रं 'मधु नयनयोर्विभ्रमादेशदक्षं पुष्पोझेदं सह किसलयेर्भूपणानां विकल्पान् ॥ लाक्षारागं चरणकमलन्यासयोग्यं च यस्या- मेकः सूते सकलमवलामण्डनं कल्पवृक्षः ||८१॥ अलकापुरी वर्णनं १५ हे मेघ, यस्यां अलब्धयां एकः कल्पवृक्षः सकल समस्त अपलामण्डन सूते ललनालंकरण जनयति । किकिं नाम । चित्र नानाप्रकारं नानावर्ण वास: अपेक्षितवस्त्राणि सुने जनयति । पुनः । नयनयोविभ्रमादेशदक्ष लोचनयोः विभ्रमाणां हावभावादिविलासानां आदेश: प्रकटीकरण तत्र दक्ष चतुरं मद्य विविधप्रकाराः संसारसुत्रपदाः मदिराः सूते । पुनः । किसलयैः सह किंजल्कैः कुंपलेः कलिकाभिः सह पुष्पाद मेद' पुष्पाणां उद्भेद प्रागट्य सुते जनयति । पुनः । भूपणानां विकल्पान् आभूषणानां अलंकारवस्तूनां हार-केयूर फुटल मुद्रिका कंकण कटिमेखलादीन् विशेषान् जनयति । पुनः चरणकमलन्यासयोग्य पादपद्मारोपणावित लाक्षाराग' रक्तनीलादि रंगाणां अलक्तकादीनां राग विविधरंग च सूते जनयति । येन विविधरंगाणां बिन्दुभिः कृतान्यालेख्यानि पादसौन्दर्यवर्धनानि कन्याः युवतयश्च फुति ॥८॥ અલકાપુરી વર્ણન ૧૫ ઊંચાં વસ્ત્ર, મધુ નયનમાં આપતું એ વિલાસ ખીલ્યાં લે કુંપળ સહિત, શ્રેષ્ઠ આભૂષણોને ! લાક્ષા રંગે ચરણ કમળે ત્રાજવાં પાડવાને શંગારે રમણિજનને એકલું કલ્પવૃક્ષ ૮૧ , હે મેઘ, જે અલકાપુરીમાં એક કલ્પવૃક્ષ જ સ્ત્રીઓને શણગારવાની વસ્તુઓ આપે છે. અનેક જાતનાં રંગીન સુતરાઉ રેશમી સોનેરી મરજી પ્રમાણેની લુગડાં ઉત્પન્ન કરે છે. મા હાવભાવ વગેરે વિલાસને ઉત્પન્ન કરવામાં સમર્થ એવી અનેક જાતની સંસાર સુખ આપનારી મદિરાને ઉત્પન્ન કરે છે. કળિો કુંપળીયા સાથેનાં પુષ્પને ઉત્પન્ન કરે છે. અનેક જાતના આભૂષણ ઘરેણાં શણગારની વસ્તુઓ હાર બાજુબંધ કંકણ વીંટી કેટિખળા ઝાંઝર વગેરેને ઉત્પન્ન કરે છે. કમળ સરખા કોમળ પગમાં ત્રાજવાં પાડવાના વિવિધ વાલ વાદળા રગને ઉત્પન્ન કરે છે જેથી કમારિકાઓ અને પરણેલી વહુઓ ત્રાજવાં પાડી પિતાના પગને ભાવે છે ndu .

·तत्रागारं धनपतिगृहादुत्तरेणास्मदीयं दूरालक्ष्यं सुरपतिधनुश्चारुणा तेरणेन ॥ यस्योद्याने कृतकतनयः कान्तया वर्धिता मे हस्तप्राप्यस्तवकमिता वालमन्दारवृक्षः ॥२॥ यक्षगृह वर्णनं १ इदानी अलकायां अभिशानपूर्वकं आत्मीयं धवलगृहं निदर्शयन्नाह । तत्रागारेति । हे मेघ, तत्र तस्यां अलकायां यस्मदीय अस्माकं इदं आगारं गृवं धनपति- गृहात कुबेरस्य गृहात् उत्तरेण उत्तरस्यां दिशि राजभवनात अदूरेण वर्तते । कथंभूतं गृहं इत्याह । सुरपतिघनुष्चारुणा इन्द्रचापाकाररचनामनाहरण तोरणेन नानावर्णरत्नखचितेन दूरालक्ष्यं विप्रकृष्टात् अबसेयं दूरत पवानेन चिन्हेन अभिज्ञातुं शक्यं । पुन अभिज्ञानान्तरमा । यस्य गृहस्य उद्याने उपवने मम कान्तया स्त्रिया वर्धित पालित , कृतकतनयः कृत्रिम पुत्रीत हस्तप्राप्यस्तवकनमित हस्ताभ्यां प्राप्यै ग्राह्यः स्तवकैः पुष्पगुच्छ, नमित' नम्रीभूत बालमन्दारवृक्षः लघुकल्पवृक्षः धर्तते १८२॥ યક્ષના ઘરનું વર્ણન ૧ ત્યાં મારું છે ઘર ધનપતી મહેલથી ઉત્તરા છેટેથી ઇંદ્ર ધનુષ સમા તારણે ઓળખાતું ! જેના બાગે તનય સરખો પનિચે ઊછરેલે ગુચ્છાળો ત્યાં કર લઈ શકે રોય મદારનો છે ૮રા હવે અલકાપુરીમાં ઓળખી શકાય એ રીતે પોતાના ઘરનું વર્ણન કરે છે. હે મેઘ, તે અલકાપુરીમાં અમારું ઘર કુબેરના મહેલથી ઉત્તર દિશાથે રાજભવનની નજીકમાં જ છે. તે ઘર કેવું છે સાંભળ ઇંદ્ર ધનુષના આકારનાં અને રગના નાના પ્રકારનાં રનોથી ગુલાં તોરણને લઈ છેટેથી ઓળખી શકાય એવું છે. જે ઘરના બગીચામાં મારી જીએ ઉછેરેલ અને દીકરા કરેહાથે આંબી શકાઇ કુલના ગુચ્છાથી નમી ગયેલું નાનું ક૫ વૃક્ષનું ઝાડ છે. તેરા ·७८ वापो चास्मिन्मरकतशिलावद्धसोपानमार्गा हैमै छन्ना विकचकमलैः स्निग्धवैडूर्यनालैः॥ यस्यास्ताये कृतवसतयो मानसं संनिकृष्टं न ध्यास्यन्ति व्यपगतशुचस्त्वामपि प्रेक्ष्य हंसाः ||८|| यक्षगृह वर्णन'२ भूयोपि अभिज्ञानकथनव्याजेन निजगृह वर्णयति । वापीति । हे मेघ, च पुनः अस्मिन् उद्याने मरकतशिलाबद्धसोपानमार्ग मरकत शिलामिः यद्ध रचित सोपानमार्ग: पदस्थानीयपन्था पगथियां इति लोके यत्र सा! स्निग्धवडूर्यमाल: स्निग्धा वैडूर्याणां नाला वैडूर्यमणीनां नाला जलापरिगमना गमनमार्गा: पूलिका है। हेमः सुवर्णरगैः विकचकमले विकसितकमलपुष्पै छन्ना व्याप्ता आच्छादिता वापी सरावरिका वर्तते। यस्या धाप्याः सपरिकाया ताये जले ऋतषसतय कृतस्थामा हसा, संनिए समीपे स्थितमपि मानसं मानसरोवरं न ध्यास्यन्ति न स्मरिष्यति । अपि पुन त्या प्रेक्ष्य मवलोक्य तु व्यपगतशुच गतशोका सन्तः मानसं न स्मरिष्यन्त्येव । स्निग्धवैडूर्यनाले अस्यार्थ श्रीमल्लिनाथेन अन्यश्च स्निग्धानि धैर्यानि मालानि डा येषां ते कमलः इति कृत स न यथार्थ । कमलदडाना स्निग्धता- ऽभावात् । एमरोमयुक्ता अस्निग्धा एव ते भवन्ति । वडा धैडूर्याणां न भवितुं शक्याः। वीर्घवैडूर्यनाले: द पाठातरमपि न युज्यते। कमलदंडानां दीर्यतया कमलार्मा शोभाभिवृद्धिर्न संभवा । मत स्निग्धपाठ पप युकः। अनेन पूलिकाया मथें नालाशब्दप्रयोग पवान महाकविना कृतास्ति ॥८॥ ચક્ષના ઘરનું વર્ણન ૨ એમાં શેને મરકતમણીનાં પગનું તળાવ જેમાં ખીલ્યાં કનક કમળ, પૂલ વૈર્ય બાંધ્યા છે એ જયાં માનસ સર છતાં ના તજે આ જળને ને સભારે વધુ સુખિ થશે જોઈ હસો તને ત્યાં ૮૩ હે મે એ બગીચામાં પન્ના-મરક્ત મણિન બપિલાં પગથીયાંથી અને લીસ-સંવાળા ઘર્ષ મણિના પુવ કમાન્યુથી અને સોનાનાં રગનાં બનેલાં કમળથી ભરેલી એવી તળાવડી છે, જે તળાવડીના પાણીમાં રહેનારા હસે માનસરોવર નજીકમાં જ છે છતા સાં જવાની ઈચ્છા કરતાં નથી તેને યાદ પણ કરતા નથી, તેમ વળી તુને જે એટલે તે જાવાની ઇરછા જરાય કરશે નહી ૮૩ ।

·तस्यास्तीरे रचितशिखरः पेशलैरिन्द्रनोलैः
क्रोडाशैलः कनककदलोवेष्टनप्रेक्षणीयः ॥
मद्रोहिण्याः प्रिय इति सखे चेतसा कातरेण
प्रेक्ष्योत्प्रन्तिस्फुरिततडितं त्वां तमेव स्मरामि ॥२॥
यक्षगृह वर्णनं ३
हे जलद, तस्याः वायाः सरोवरिकातीरे पेशल. मनाहरः इन्द्रनीले इन्द्र.
नीलमणिमिः रवितशिखरः निर्मितशृंग ।
कनककदलीवेष्टनप्रेक्षणीय स्वर्णरंभाणां स्वर्णरंगानां कदलीनां स्वर्णकवली
सोनकेळ सोनेरीकेळां इति लोके तासां आवेष्टनं परितः वेटनं तेन प्रेक्षणीयः
सादरं भवलोकनीयः क्रीडाशैलः वर्तते ।
हे सखे हे मित्र अहं त्वां प्रेक्ष्य अवलोक्य सा फ्रीडाशैलः मद्रोहिण्या:
प्रियः वल्लभः इति उस्मान्तस्फुरितवरितं उत्प्रान्ताः उपरिगताः पर्यन्ताः तत्र स्फुरिता
उल्लसिता तडिव विद्युत् यस्मिस्तं पतादृशं त्यां तथा तं झोदाशलं कातरेण अधीरेण
चेतसा हुदा पव स्मरामि neen
યક્ષના ઘરનું વર્ણન ૩
તેને કઠિ શિખર યુત જે ઇંદ્રનીલે રચેલે
ત્યાં છે ક્રીડા ગિરિ, કનકશી કન્ય બાગે વિંટાય છે
મારી સ્ત્રીને પ્રિય ઈ સમજી ને અધીરા મનથી
તે ટાણે વિધુત યુત તમને ને ગિરીને રમજું છું ૮જા
હેમેય, એ તળાવડીને કઠિ સુંદર ઇન્દ્રનીલ મણિના નીલમના બધેલા શિખરવાળા, ચાર
કેર સેનાના રંગની જુથી ઘેરાયેલે હેવાથી જોવા લાયક સુંદર લાગતું એ ક્રીડાલ
રમવાનો પર્વત છે. તે મિત્ર ને અટાણે જોઈને મને યાદ આવે છે કે મારી સ્ત્રીને વહાલ
એ એ ક્રીડા પર્વત ઉપર તુ જઈશ અને તે પર્વતના ઉપરના છેડા પાસે તું વિજળીના
મારા કરીશ ત્યારે તે પર્વત અને તું કેવા લાગશે એ દ્રશ્યને માશ અધીર
बयया या ४३ ७ ॥१४॥

·८० रक्ताशोकश्चलकिसलयः केसरश्चात्र कान्तः प्रत्यासन्नौ कुरवकवृतेर्माधवीमण्डपस्य ॥ एकः सख्यास्तव सह मया वामपादाभिलाषी कांक्षत्यन्यो वदनमदिरां दोहदच्छद्मनास्याः ॥८५॥ यक्षगृह वर्णनं ४ हे मेघ, अत्र पर्वतोद्याने, बलकिसलय: चंचलपल्लव रकाशोक रक्तपुष्पः अशोकवृक्षः विद्यते । अन्यः कान्त. मनोहरर केसरः धकुलवृक्षापि विद्यते । तो कुरषक वृतेः कुरयकानां मरुवक सुगंषि क्षुपानां वृति. वाद्वि. वाड्य लोक यस्य तस्य माधवीमंडपस्य मतिमुक्तलतामडपस्य प्रत्यासन्नो निकटस्थौ स्तः । दोहव्याजेन दोहदः प्रसवसहायक द्रव्य तस्य छमना तयाईयोर्मध्ये पक रकाशोकः मया सह मया साक तब सख्याः तय भ्रातृजायायाः मम पल्या घामपादामिलापी अस्ति वामवरणममिलषति । अन्यः यकुलः अस्या तव सख्या मया सह पदनमदिरां सुरागण्डूप इच्छति ॥८५॥ યક્ષના ઘરનું વર્ણન ૪ રક્તાશે: ચપળ પળો ટૂંકડા છે બફૂલ વીંટી વા મરૂબતણી માધવી માંડવાની In તેમાં પહેલે તવ સખિત ઈચ્છતો પાદ ડાબા બીજે તેની વદનમદિરા દેહદમ માટે ૮૫ હે મેઘ આ પવતવાળા બગીચામાં વસતા કંપળીયાવાળે લાલ ફુલને અશક અને સુદર બકુલ બેલસરીનાં બે ઝાડ છે. તે બેઈ ઝાડ મરવાની વાયથી વીંટાયેલા ચમેલીના માંડવાની નજીકમાં છે. - પ્રસવ-ફુલ ફળની ઉત્પત્તિને સહાયક પદાર્થ તરીકે એ બેઈમાં લાલ અશોક મારી સાથે તારી સખી-મારી પત્નીના ડાબા પગના સ્પરને ર છે અને બકુલ મારી પત્નીના મોઢાના મદિના ગળાને છે છે ૮૫ કે ·तन्मध्ये च स्फटिकलिका कांचनी वासयष्टि- {ले वढा मणिभिरतिप्रौढवंशप्रकाशेः ॥ तालैः सिञ्जवलयसुभगैर्नर्तितः कान्तया मे यामध्यास्ते दिवसविगमे नीलकंठः सुहृदः ॥८६॥ यक्षगृह वर्णन ५ हे मेघ, तन्मध्ये तया यो रकाशोकषकुलयामध्ये वासयष्टि विद्यते पासयष्टि निघासदंड. पंजरदंड निवासस्तंभिका अस्ति । कथं भूता सा। स्फटिकफलिका स्फटिक मणिमया फलिका पोठिका उपवेशनभूमिः यस्याः सा। संपूर्णा यष्टि कांचनी सुवर्णमयी, मुले मूलविमागे अधस्ताद अनतिप्रौदवंशप्रकाश: न अतिप्रौदा न प्रतिपक्का न लघव एतादृशा ये बंशा तेषां । प्रकाश सौन्दर्य व प्रकाशाः येषां ते मणय रत्नानि तेः मणिभि. यद्धा खबिता । पतादृशी मयूरस्य पासवष्टि निवासस्थानरूपपंजरयुक्ता यष्टि स्त'भिका विद्यते । थांमली इति सौराष्ट्र । मे मम कान्तया गेहिन्या सिंजद्वलयसुमगै शब्दायमानक कणमनारे करतल- पादनकृतैः ताले. नतित. नृत्य कारित व युष्माकं मुहद् मित्र मयूर दिवसविगमे संध्याकाले यां वासयष्टि अध्यास्ते उपविशति निवासं करोति निद्राति ॥८॥ ચક્ષના ઘરનું વર્ણન ૫ બેની વચ્ચે સ્ફટિકમણિની હેમની થાંભલી છે પાયે ચડયાં રતન તરૂણ વાંસની કાંતિ જેવાં || મારી સ્ત્રીના વલય રણકારે નચાવ્ય મયુર સાંજ બેસે પ્રિય સુહા એ થાંભલીને મથાળે ૮દા હે મેઘ લાલ અશક અને બલસરી એ બેઈ ઝાડની વચ્ચે એક નિવાસ થાંભલી પાંજરાવાળી છે જેની બેસણ રૂટિન્મણિની છે. થાંભલી તેનાથી જડેલી છે. તેના પાયાના નીચેના ભાગમાં બહુ કાચા નહિ બહુ પાકા નહી એવા મધ્યમ વર્ષના વાંસના જેવા રંગના પ્રકાશવાળા રને જાય છે એવી મેરને બેસવાની થાંભલી છે મારી પ્રીપે રણકારા કરતાં ખખડતાં વાગતાં કકણથી મનહર બનતા તાલ વડે નચાવેલો તમારા મિત્ર મેર સંપ્યારા એ થાભલી ઉપર બેસે છે ૮દા ·एभिः साधो हृदयनिहितैर्लक्षणेर्लक्षयेथा द्वारोपान्ते लिखितवपुपो शंखपद्मो च दृष्ट्वा ॥ क्षामच्छायं भवनमधुना मद्वियोगेन नूनं सूर्यापाये न खल्लु कमलं पुष्यति स्वामभिख्या ॥७॥ यक्षगृह वर्णनं ६ हे साधे। सज्जन विद्वन् मेघ, हृदयनिहितैः हृदयस्थैः स्मृत्या धारितः पभिः उपर्युकलक्षणे: भवनं मम गृह लक्षयेथा. निश्चिनुयाः। उपर्युकलक्षणः पुन. अन्यैः लक्षणैः द्वारोपान्ते द्वारस्य समीपे द्वारपाय: शंखपद्मौ शंखच पद्मश्च ती लिखितवपुपो लिखितं वपुः आकृतिः शरीरचित्रं ययोस्तो द्वारपालरूपेण चित्रितो दृष्ट्वा, मद्वियोगेन मम वियोगदु स्यात् नून अवश्य मम तद् भवनं सूर्यापाये निशामुखे रात्रौ अपि क्षामच्छायं क्षीणा अल्या शोभा यस्य तत् गतकान्ति अस्ति इति तर्कयामि । कथमिव सूर्यापाये सूर्य अस्तं गते सति निशामुखे कमलं पद्म स्वां निजां अभिरयां कान्ति न पुष्यति न धारयति तद्वत् मद्विरहेण मम गृह अपि रात्रौ निरुत्साहेन शोकमग्नतया अल्पदीपादिशामाकरणेन "सेजहीन वर्तते इति तयामि । इत्थं अन्यगृहेभ्यः भिन्नतामावहतः मगृहस्याभिशानं तव सुलभ स्यादिति भावः । ॥८७n યક્ષના ઘરનું વર્ણન ૬ એ એંધાણે હૃદય ધરિને જાણ છે ભલા તૂ ચિગેલા બે ખડકિ પડખે જોઈને શંખ પદ્મ 1 મારા શેઠે ભવન હમણાં કાંતિહીણું જણાય સંધ્યાટાણે ન કમળ કદી કાંતિવાળું બને છે ૮ળા હે સજ્જન વિદ્વાન મેધ, મેં પહેલાં અને બીજાં કહું છું તે એધાણ દયામાં રાખી યાદ રાખી મારું ઘર ઓળખી કાઢજે. મારા મકાનના દરવાજાની બાજુમાં ટોડલા ઉપર શંખ અને પદ્ધ નામના બે દ્વારપાળનાં ચિત્ર આખ્યાં છે તે જોઈને મારૂ મકાન ઓળખજે. મારા વિંગને લઈ મારૂ એ મકાન રાતને વખતે પણ ઝાંખા પ્રકાશવાળું હશે એમ માનુ છુ જેવી રીતે સાંજ પડયે કમળ પિતાની કાંતિ ખીલવી શકતું નથી તેમ મારા વિગથી મારું ઘર પણ નિરસાદને લઈ શોકમગ્ન રહેવાથી ઓછા દીવાના પ્રકાશથી કતિહીણુ દેખાતુ હશે તેથી બીજા ઘરથી તે જ તરી વળશે. એટલે હું તેને જ ઓળખી શકીશ છા ·गवा सद्यः कलभतनुतां शीघ्रसंपातहेतोः क्रीडाशैले प्रथमकथिते रम्यसानो निषण्णः ॥ अर्हस्यन्तर्भवनपतितां कर्तुमल्पाल्पभासं खद्योतालीविलसितनिभां विद्युदुन्मेपदृष्टिं ॥८॥ अभिधानानि कथयित्वा इदानी स्ववनितादर्शनप्रकारमाह । हे मेघ, शीघसंपातहेतोः शीघ्र त्वरितं संपात. पतन तस्य हेते। कारणात् कलमतनुतां गत्या कलभ करिपात: तद्वत् तनुता लघुतां गत्या प्राप्य प्रथमकथिते आदी व्यावणिते रम्यसानो रमणीय मनाश शिखरः यस्य तस्मिन् मोडाशैले निपण्ण' उपविष्ट सन् घद्योतालीविलसितनिभा सद्योताः रात्रिपतंगा अग्निपतंगा मागिया पत गिया इति लोके सेपा वाली समूहः श्रेणि तस्या विलसन विलास' स्फुरितं तस्य निभा समानां, विद्यदुन्मेपदृष्टि विद्युत् पर उन्मेपः निमेपान्मेपरूपा दृष्टि तां, अल्पाल्पभासं अल्पाल्पा अत्यल्पा भा दीप्तिर्यस्यास्ता यथास्यात्तथाभूतां मन्तर्भवनपतितां भवतस्य मत: भवनस्य मध्य तम पतितां प्रषिष्टां कर्तुं अईसि u.cn હાથી બચ્ચા સમ કરિ તનૂ આવવા જદિ નીચે બેસી ક્રીડાગિરિ શિખમાં ઉપરે વર્ણવેલા છે ધીમી વિદ્યુત નજર ભવનેં નાખજે કાંતિવાળી હાર્યું આગ્યા તણિ ઝબકતી દીસતી હોય એવી ૮૮ એ પ્રમાણે પોતાના ઘરનાં નિશાન હવા પછી પિતાની સ્ત્રીને જોવાની રીત કહે છે. હે મેષ, તું સાં જલદી જઈ શકે માટે હાથીના બચ્ચાં જેવા નાના રૂપને બનીને નીચે ઉતરજે પછી ઉપર કહેલા સુદર શિખરવાળા કિ પર્વત ઉપર બેસીને, ઘણા આગીયા પત ગીયાઓ ઝનકે તેમ ધીમા ધીમા ઝનકાર કરતા પ્રકાશવાળ વિજા રૂપી અબ્દુ પટપટાવતી નજર એ મકાનની અંદર પેમે તેમ કરજે એ રીતે મકાનની અંદર નજર नाम ncell ·तन्वी श्यामा शिखरदशनां . पक्वबिम्बाधरोष्ठी मध्ये क्षामा चकितहरिणीप्रेक्षिता निम्ननाभिः॥ श्रोणीभारादलसगमना स्तोकनम्रा स्तनाभ्यां या तत्र स्यायुवतिविषये सृष्टिरायेव धातुः ॥८॥ यक्षप्रिया वर्णनं १ इदानी निजजायां स्वभवने स्थिताभ्यः इतरनारीभ्यः सातिशयं भिन्नरूपेण निरूपयन्नाह। तन्वीति । हे मेघ, तत्र भवनमध्ये दृष्टिपातेन त्वं ईदृशी स्त्रियं द्रक्ष्यसीति धर्णयति। तन्वी कृशतनु नातिपुष्टशरीरा इति आकृतिसुंदरा, पुनः श्यामा युवतिः अप्रसूता पोडशवार्षिकी । पुनः शिखरदशना शिखरं तीक्ष्णः अग्रभाग. ताजा दशनाः दताः यस्या' सा सुदती । पुनः पकविम्बाधरोष्ठी पक्कं गत्यंतरक्तवर्ण यत् बिम्बीफलं तद्वत् रक्तः अधरोष्ठः यस्या सा। पुन मध्ये क्षामा मध्यभागे कटिभागे रुशा दुर्यला! पुन चकितहरिणीप्रेक्षिता चकिता प्रस्ता भीता हरिणी मृगो तद्वत् प्रेक्षितं विलोकितं यस्याः सा । निम्ननामि: निम्ना गंभीग नाभिः यस्या सा। श्रोणीभाराव अलसगमना श्रोणी कटिपश्चाद् भागः कुला इति लोके तयोः श्रोण्याः भारः पुष्टता तस्मात् तेन कारणेन अलसं मन्दं मन्यरं गमनं यस्याः सा । पुनः स्तनाभ्यां पुष्टफुचाभ्यां स्तोकनम्रा ईपनमनशोला । पर्वप्रकारा या नारी तत्र भयने स्यात् भवेत् सा मम जायास्तीति जानीयाः । सा युवतिविषये खोविषये धातुः विधातुः ब्रह्मणः आधा सृष्टि. इव निवृत्तविधिना प्रथमं घटिता इवास्ति ॥५॥ ચક્ષપ્રિયા વર્ણન ૧ દતિ તીણા સરસ તણી પકવ બિંબાવરાળી ઊંડી નાભી હરણિનયની પાતળી કેવમાંથી in ફૂલા ભારે હળવિ ગતિની કે સ્તનો નમેલી જે ત્યાં હોય યુવતિ વિધિથે સર્વ પેલા ઘડેલી ll૮૯માં હવે પિતાની સ્ત્રીને ઘરની બીજી સ્ત્રીઓથી તદન જુદા પ્રકારની છે એમ વર્ણવતા કહે છે. હે મેઘ તે ભવનમાં નજર કરીશ એટલે તું આવો મારી સ્ત્રીને જોતા દુબળા શરીરવાળી પાતળી સોટા જેવી ઘાટ નમણાઇથી સુંદર એવી, શ્યામા સોળ વર્ષની યુવતી, અણિયાળા સુંદર ઉજળા દાંતવાળી, પાકેલાં ટીડરાં જે લાલ ચોળ ના હોઠ જે છે એવી, કમ્રના ભાગમાંથી દુબળા, ભય પામતી હણકીના જેવી ચંચળ નજરવાળ, હડી ડુંટીવાળી, ફલા પુષ્ટ હેવાથી ધીમે ચાલતી, પુષ્ટ સ્તનથી જવા ની એવી જે ઓ એ મકાનમાં હોય તે મારી પ્રી છે એમ જાણજે વિધાતા ઓને બનાવી છે તેમાં આ મારી સ્ત્રીને તે જાણે નવરે દિયે બ્રહ્મા ઘડી હોય એવી તે છે. acલા ·तां जानीयाः परिमितकथां जीवितं मे द्वितीयं दुरीभूते मयि सहचरे चक्रवाकीमिवैकां ॥ गाढोत्कण्ठा गुरुषु दिवसेष्वेषु गच्छत्सु वाला जातां मन्ये तुहिनमथिता पमिनीवान्यरूपा ॥१०॥ यक्षप्रिया वर्णनं २ पुनश्च स्वपत्नी निरूपयति । मेघ, परिमितकथां मितमापिणी ता उक्तलक्षणां मम पत्नी मम द्वितीय अपर जीवित' जानीयाः। मयि सहवरे पत्यौ दूरीभूते सति पकां चक्रवाकदीनां एकाकी चक्रयाकी चकली इति सौराष्ट्र इच एकाकी, गुरुपु दुर्घहेषु एषु प्रायुपेण्येषु दिवसेपु वासरेपु गच्छत्सु अतिझामत्सु तां याला नवयौवनां गाढारक ठां गाढा प्रवला उत्कंठा मम मिलनस्य उत्कटेच्छा आतुरता यस्यास्तां जातां मन्ये । तुहिनमथिता हिमेन विकलिता अतएव अन्यरूपा रूपान्तरं विकृतरूपमापन्ना पद्मिनी व कमविनी इव मम जायास्ति अर्थात् ईदृशी दशामापनों तां मन्ये ॥२०॥ યક્ષમિયા વર્ણન ૨ ઓછા બોલી જીવન જ બિજુ જાણજે એ પ્રિયાને છે એનો સહચર પડયે એલી ચઢવાકી છે ઉત્કંઠાળી વિરહ દિવસો ચાલતા આ ઋતુમાં માનું છું તે થઈ ગઈ હશે પમિની જેમ બ I હે મેધ, ડું બેલતી ઓછા બેલી એવી એ મારી સ્ત્રી મારા બીજા પ્રાણ છે એમ માનજે તેનો પતિ હું દૂર ગયેલે હેવાથી ચકલા વિનાની ચમ્ભીની ઘા એલી ટળવળે છે આ વરસાદના કેશના દિવસે જાય છે તેમાં મને મળવાની આતુરતા તેને ઘણી વધી હશે એમ માનું છુ બરફના વરસાદથી અસ્તવ્યસ્ત થઈ ગયેલી કમળડીની પડે મારી સ્ત્રીની પણ દયાજનક દશા થઈ હશે એમ મને લાગે છે પણ - ·नूनं तस्याः प्रवलरुदिताच्छूननेत्रं प्रियाया निःश्वासानामशिशिरतया भिन्नवर्णाधरोष्ठं ॥ हस्तन्यस्तं मुखमसकलव्यक्ति लम्बालकत्वा- दिन्दादैन्यं त्वदनुसरणक्लिष्टकान्ते विभर्ति ॥९१॥ यक्षप्रिया वर्णनं ३ हे मेघ, प्रचलरुदिनाच्छूननेत्रप्रवल बहुदिवसपर्यंत' सतत कृतं रुदित रोदन सेन उच्छूने उपरिभागे स्पष्ट विद्यमान शून: शेफ. शोथः श्वयथुः तद्युके नेत्रे यस्मिन् तत् । निःश्यासानां नि:श्वसितानां निसासा इति सौराष्ट्र अशिशिरतया उष्णतया भिन्नवर्णाघरोष्ठं भिन्नः भ्रष्टः रक्तिमा रागः यस्य सः अघरोष्ठः यस्य तत् । हस्तन्यस्त वामपाणी आरोपितहस्ततलन्यस्तगलगाल-लमणा इति लोके तद्वत् । लंपालकत्वात् संस्कारामावात् सुगघितलाद्यावापपूर्वक प्रसाधन तद भाषात् लचिनः अप्रसाधिता फुटिलाः केशाः तेपां भावः लयालकत्व तस्मात् कारणात् असकलव्यक्ति अपरिपूर्णा मपूर्णा आकृतिर्यस्य तत् । तस्याः प्रियायाः प्रेयस्याः मुख त्वदनुसरणक्लिएकान्तेः त्वत् तर अनुसरणेन मन्तरितेन क्लिष्टा मलिना क्षीणा कांतिर्यस्य सः तस्य इन्दाः चन्द्रस्य दन्य.. होनप्रभावत्व दधाति । ईदृश प्रियायाः मुघमस्ति ईदृश मुरसा धारयति ॥२१॥ ચક્ષપ્રિયા વર્ણન ૩ નિ તેનું બહુ રૂદનથી નેત્ર સોનલ જેમાં નિસાસાથી ગરમ નિચલે હોઠ ઝાંખો થયે છે ! હાથે મૂક્યું મુખ અલથી ભાસતું તે અધુરું ઢાંક્યા મેઘે શશિ સરખું એ કાંતિ ઝાંખી ઘરે છે ૯૧ હે મેઘ એ પ્રિયાનું મુખ તું આડે આવવાથી જેવી ચંદ્રની કાંતિ ઝાંખી દેખાય વાદળાં આડાં આવવાથી ચાંદ ઝાંખે દેખાય તેવું ઝાંખુ ઓછી તેવાળું થઈ ગયું છે ઘણા દિવસ સુધી રયા કરવાથી સોજી ગયેલી આંખ્યુંવાળું એ મુખ છે. ઉના નિસાસા નાખવાથી જે મુખના હેડલા હેડની લાલપ ઝાંખી પડી ગયેલી છે, હેડલા હેઠ રંગ ફરી ગયો છે. ડાબા હાથની હથેળીમાં ગાલ લમણા રાખ્યા છે જેનું એવું છુટા સંગધી તેલ વગેર નહિ નાખવાથી ઓળ્યા વિનાના વાળ જે મેઢાની આડા આવવાથી પુરૂફ દેખાતું નથી. આવું એ મારી પ્રિયાનું મુખ છે આવી દશા ભગવતી તેને તુ જોઈશ. in .

·८७ + आलोके ते निपतति पुरा सा वलिव्याकुला वा मत्सादृश्यं विरहतनु वा भावगम्यं लिखन्ती ॥ पृच्छन्ती वा मधुरवचनां सारिकां पंजरस्था कञ्चिद् भर्तुः स्मरसि रसिके त्वं हि तस्य प्रियेति ॥१२॥ यक्षप्रिया वर्णनं ४ हे जलद सा पलिव्याकुला देवपूजादिव्यापारपरायणा । अथश घिरहतनु विशहरशं भावगम्य' चिचाभिप्रायज्ञेयं ऐताद्भिमांस पतावद् दुर्यलं शरीरं भविष्यतीति मत्सादृश्य मम समानाकृति मम चित्रं आलेख्ये लिखन्ती। अथवा पंचरस्थां पारे पांजरु इति लोके वम स्थितां मधुरबचना मंजुभाषिणी सारिकां शुकपत्नी मेना हे रसिके कच्चिद् भर्तु स्मरसि त्वं तस्य प्रिया आसीत् इति पृच्छन्ती पताशी सा मम पत्नी से तव आलेोके पुरा प्रथम प्रथमावलोकने दृष्टिपथ सा नियतति पतिष्यति ॥९॥ યુખિયા વર્ણન ૪ લેશે ત્યાં સ્તવન કરતી દેવ નિવેદ્ય આપી પ્રીતે મારું વધુ ચિતરતી દુખિયું ભાવગમ્ય છે મેનાને વા મધુરવચન પૂછતી પાંજરામાં “સંસારે છે? પ્રિય બહુ હતી સ્વામિને દૂય એલી' મારા અથવા હે મે એ તારી સખી દેવપૂજા કરતી તારો જોવામાં આવશે. અથવા આટલા મહિના વિરહથી હું આટલે દુબળ થઈ ગયે હઇશ એવી કપના કરીને દુબળા શરીરવાળું મારું ચિત્ર છબી આળખતી તારા જેવામાં આવશે. અથવા પાંજરામાં રહેલી સુદર બોલતી મેનાને એવી રસિકે તું આપણા સ્વામીને કે દી સંભાર તું એને બહુ વહાલી હતી. એમ પુછતી મારી સ્ત્રી તારા જેવામાં આવશે ઘા .

·t उत्संगे वा मलिनवसने सौम्य निक्षिप्य विणां मद्गोत्रांक विरचितपदं गेयमुद्गातुकामा ॥ तंत्रीमादी नयनसलिलैः सारयित्वा कथंचिद्, भूयो भूयः स्वयमपि कृतां मूर्च्छनां विस्मरन्ती ॥९॥ यक्षमिया वर्णनं ५ हे सौम्य सहृदय दयालो मेघ, अथवा पुन कीदृगदशा सा ते आलोके पतिष्यति तच्छृणु मदगोत्रांकं मम गोत्रं मदीयं नाम चिन्ह यथा भवति एवं विरचितपद स्थापितवाक्य गेयं गीतं उद्गातुकामा सती । मलिनवसने विरहत्वात् सम्यगीते परिहितसाटिकादिवत्रवति उत्संगे उरौ अंक वीणां निक्षिप्य आरोप्य नयनसलिलै नेत्रजलैः अश्रुभि भाद्री क्लिन्नां वीणां कथंबित् महता कटेन सारयित्वा सजां निर्माय कृत्वा । स्वयमपि कृतां स्वयं मात्मना कृता अपि मूर्च्छनां रागविशेष भूयोभूय पुनः पुन विस्मरन्ती मनसि विस्मारयन्ती ते आलाके निपतिष्यति ॥९॥ (1) सप्तस्वरानयो प्रामा मूछना चैकविंशति ॥ तास्ता पकानपंचाशदित्येतत् श्रुतिमण्डलं ॥१॥ ચક્ષપ્રિયા વર્ણન ૫ ખોળે મૂકી મલિન કપડાં યુક્ત હે સૌમ્ય વિણા મારે નામેં રચિત પદનું ઈચ્છતી ગાન ગાવા | વીણ ભીની નયન જળથી લઈ સMી કરીને વારે વારે સ્વરચિત પદે ભૂલતી મૂઈનાને ૩iા અથવા તે હે સહય દયાળ મેષ, મારા નામવાળું રચેલું ગીત ગાવાની છાથી લાં લુગડાંવાળા ખેાળામાં વિણ મુકીને અસુથી ભીની થયેલી વીણાને ઘણી મુછોલીએ લુઇસમ કરીને તારને મેળવીને પોતે કરેલી મૂછના અમુક રાગને વખતેવખત ભૂલી જતી મારી શી તારા જોવામાં આવશે કા (1) सात २१२ 2, 3 आम छ, २१ भूना मत દરેકના ૪૯ ભેદ છે. બધા મળી રાગમંડળ કહેવાય છે તે -- ·3 शेषान्मासान् गमनदिवसस्थापितस्यावधेळ:, :, વિચત મુવિ ગણનયા વેસ્ટનુag!” संयोग, वा हृदयनिहितारम्भमासादयन्ती ઝિવેત્તે મળવિāાનાનાં દિ કા ; શાળા નં ૬ 5 हे मेघ, का मथया कीदृशी सा ते आलेोके पतिष्यति शृणु । गमनदिवस स्थापितस्य विगदिनकृतस्य अवधे: मर्यादायाः शेपान अवशिष्टान् चतुरा मासान देहलीमुक्तपुष्पैः देहली गृहस्य मुख्य प्रवेशद्वारं डेली देलो दरवाज। इति लोके तस्यां गणनया एकद्विव्यादितः द्वादश मासाना द्वादशसंख्यया मुक्तः स्थापितैः पुष्प गतमासानां गणनां कृत्वा तत्संख्याकानि पुष्पाणि भुवि विन्यस्यन्ती अथवा हृदयनिहितारंभ वित्तस्थापितोपक्रम संयोग मत्संयोग मासाद- यन्ती प्राप्नुवन्ती पव कुर्वाणा ते मोलाके पतिष्यति । रमणधिरहेपु कान्तथियोगेषु सासु मंगनानां प्रायेण याहुल्येन पते पूर्वोक्ताः विनादाः भवन्ति ॥९॥ ચક્ષપ્રિયા વર્ણન ૬ બાકી માસા વિરહદિનથી વારિ ઓધી સુધીના દજાનાં કુસુમ,ગણિને મુક્તી ત્યાં જમીનેં , મારે સંગ રચિ હુ પામતી અંતરે તે એવા છે એ પ્રિયવિરહમાં અંગનાના વિનેદ ૯૪ અથવા તે હે મેવ, વિયેગને દિવસે દરવાજામાં રાખેલાં ૧૨ મહિનાના ૧૨ પુલમાંથી રોજ એક એક પુલ જમીન પર નાખી બાકી રહેલા ૪ માસને બાકી રહેલાં ૪ ફુલથી ગણત્રી કરતી તારા જોવામાં આવશે. અથવા તે આંખુ વીચી પિતાના હૈયામાં મને ધારીને વિવિધ પ્રકારની કડાવાળા મારો સંગ પામતી હોય, જાણે મારો સંગ તે હોય છે તેને ભેટતે હોઉં તે મને ભેટતી હોય તેવા ચિન્હવાળી તારા જોવામાં આવશે. હે મિત્ર પ્રિયના વિરહમાં સ્ત્રીઓના આવી જાતના વિનોદ ઘણે ભાગે હોય છે. દિવાળી– કવિ શ્રી કાળિદાસના વખતમાં વિક્રમ સંવત ચાલતો હતો અને હાલની પડે કાતક સુદી ૧ થી શરૂ થઈ અમાસે મહીનો પુરો થતા હતા. અસાડ સુદી ૧પડવાને દિવસે મેઘને સશે આપે છે ત્યારે વિયોગના ચાર મહીના બાકી રહેલા કહે છે એટલે કાતક સુદી ૧ને દિવસે તેઓ જુદાં પડયાં હતાં એમ નક્કી સમજાય છે. ૧૯૪ . ૧ર ·प्रत. सव्यापारामहनि न तथा पोडयेन्मद्वियोगः शंके रात्रौ गुरुतरशुचं निर्विनोदा सखीं ते ॥ मत्सन्देशैः सुखयितुमलं पश्य साध्वी निशीथे तामुन्निद्रामवनिशयनासन्नवातायनस्थः । ॥१५॥ यक्षप्रिया वर्णनं ७ इदानी स्वपत्नी दर्शनावसरं कथयन्नाह । सव्यापारामिति । हे मेघ, अनि दिवसे सव्यापारां विविध व्यवसायपरायणां वे सखों तव भ्रातृजायां मद्वियोगः मम विरह. तथा न पीरयेत् यथा रात्रौ । रात्री निर्विनेावां व्यवसोयरहितां अत एव गुरुतरशुचं गुरुतरा अतिशया शुरु शेक यस्यास्तां महाशाका मद्वियोगो तां पीडयेत् इति शंके तयामि । अवनिशयनासन्नवातायनस्थ: अवनि. पृथ्यो गृहस्य भूपृष्ठं तत्र स्थापित पव शयन शय्या तस्य आसन्ना निकटा या यातायना गवाक्षी जाळी तत्र तिष्ठतीति तत्स्थः सन् मत्संदेशैः अलं संपूर्णतया सुपयितुं स्वस्थीकर्तुं रनिद्रा वियोगेन गतनिद्रां साध्वीं पतिव्रतां निशीथे मध्यरात्री पश्य आलोकय ॥१५॥ ચક્ષપ્રિયા વર્ણન ૭ રકાવાથી વિરહ દિવસેં દુખ દે છે ન જાજો માનું છું કે નવરિ સખિને થાય છે શોક રાભેં II દેજ સંદેશ સુખ કરવા સાધિને મધ્ય રાતે જાળી માથે રહિ ભવનની જાગતી ભૂમિ સૂતી પલ્પા હવે પિતાની પત્નીને જોવાનો સમય કહે છે. હે મેઘ, દિવસે તારી સખી મારી સ્ત્રી જુદાં જુદાં કામકાજમાં રોકાયેલી રહે છે તેથી મારે વિયોગ તેને દિવસે એટલું બધું દુખ નહિ તે હોય જેટલું રાતે. તેને રાતે કઈ કામકાજ હેતુ નથી નવરી હોય એટલે તે ઘણા શેકમાં બુડી જાય છે એમ મને લાગે છે. જમીન પર પાથરેલી પથારી નજીકની જાળીયે બેસીને મારા વિગથી જેની ઉઘ ઉડી ગઈ છે એવી એ મારી પતિવ્રતા સ્ત્રોને મારો સંદેશ આપીને સુખી કરવા માટે મધ્ય રાત્રિએ તેને જે જે ·- + आधिक्षामा विरहशयने सन्निषण्णैकपा प्राचीमूले तनुरिख कलामात्रशेषा हिमांशाः ॥ नीता रात्रिः क्षणमिव मया सार्धमिच्छारता तामेवाष्णविरहजनितेरश्रुभिर्यापयन्ती ॥१६॥ यक्षमिया 'वर्णनं ८ हे मेघ सा किं फुर्पती रात्रि यापयतीति शृणु। माधिक्षामा माधिना मनःपीखया कृशा, विरहशयने वियोगशय्यायां भूम्यां। आस्तृतायां नतु पर्यके सन्निपणकपाO सनिपण्ण स्थित एक पार्थं यस्याः - सा! प्राचीमूले पूर्वदिशामुखे कलामानशेषा एककलामात्रेण अवशिया हिमांश: द्वितीयायाः चन्द्रस्य तनुरिव मूर्तिरिव सा अवलोक्यते । पूर्व या रात्रिः मया लार्ध मया सह इच्छारतैः यथामिलयितमुरतकेलिभिः क्षणमिव मुहूर्तमिव नीता गमिता, तामेच रात्रि विरजनितः वियोगात्पन्नैः उष्णैः अथुमिः रोदनजलैः यापयन्ती सा ते मालेकेि पतिष्यति ॥९॥ ચક્ષપ્રિયા વર્ણન ૮ સૂતી પક્કે વિરહશયને દૂબળી દુખિ ચિત્ત ચાંદા કેરી ઉગમણિ દશે એ કળા બીજ જેવી ને મારી સાથે ક્ષણ સમ વિલાસે જ જે રાત ગાળી पान तिर मन मासुथी ते विता || તે શું કરતી રાત વિતાવતી હશે સાંભળ્યું, મનની પીડાથી દુબળી થઈ ગયેલી, જમીન પર પાથરેલી વિરહની પથારીમાં એક પડખે સુતેલી મારી સ્ત્રી, એ ઉગમણું દિશા ઉગેલી એક કળા માત્ર બાકી રહેલી ચંદ્રની કળા-બીજ જાણે કેમ હોય તેવી દેખાય છે. પૂર્વે તે મારી સાથે ઈચ્છાનુસાર વિલાસ કીડાથી આખી રાત્ય એક ઘડીક વાર ' જેવી વીતાવતી હતી તે રાત આજે વિરહથી ઉત્પન્ન થયેલાં ઉનાં આંસુઓથી વીતાવતા તારા જેવામાં આવશે હજી ·स -- में त" " . निःश्वासेनाधरकिसलयलेशिना विक्षिपन्तो शुद्धस्नानात्परुषमलकं नूनमागण्डलम्बि ॥ मत्संयोगः सुखमुपनयेत्स्वप्नजोऽपीति निद्रा- माकांक्षन्ती नयनसलीलोत्पीडरुद्धावकाशाम् ॥१७॥ यक्षमिया वर्णनं १ '... हे मेघ, नून निश्चयेन शुद्धस्नानात् सामान्यजलस्नानात् आमलाकचूर्णादि. "कथितजलरहितं यन्मस्तकस्नानं अलकक्षालनं तस्मात् परुप कठिनं ग्रन्धिलं आगण्डलम्यि कपोलयोः अभिव्याप्त अलकं केश फुटिलकेशसंचयं, अधर किसलयलेशिना मघरोष्ठ पल्लवाहिना नि:श्वासेन मुपमारतेम विक्षिपन्ती विरली- कुर्पती दूरीकुर्यती। पुन नयनसलिलोत्पीडरुद्धावकाशा नयनयोः नेत्रयोः सलिल अथु तस्य उत्पोर: पूर तेन रद्धः निरुद्ध अमलाश: मार्ग यस्यास्ता निद्रा स्कप्नज अपि स्वप्न लन्धोऽपि मत्संयोगः मुनमुपनयेत् सुखमुत्पादयेत् इति हेतो निद्रासौख्यं आकांक्षन्ती अभिलपन्ती सा तब आलोके पतिष्यति ॥९७॥ યક્ષપ્રિયાં વર્ણન ૯ ખા નાને ખરસટ પહેલા જ જે વાળ ગાલેં ઊના પાસે અલગ કરતી હેઠને દુખ દેતા || મારે સંગ સુખ કરશે રવનને એમ માની ઈચ્છે છે એ નયન જળથી થંભતી ઊંઘ લેવા હા હે મેષ, આમળાં વગેરે માથું ધોવાના પદ વિના એકલે સાદ પાણી માથે નહાવાથી સુવાળ૫ વિનાના બનેલા કઠણ લટું બાઝી ગઈ છે એવા ગાલ ઉપર પડતા છુટા મેવાળાને, અધરને-નીચલા હોઠને તપાવતા મના ઉના નિસાસાથી ઉડતી, મારી સ્ત્રી તારા જોવામાં આવશે સ્વનામાં પણ મારા મેળાપ પિતાને સુખી કરે એવી આશ આખુમાં આ ભરાઇ જવાથી અટકતી ઉંઘને ઇછતી એવી મારી માં તારા જેવામાં આવશે - ·आये बद्धा विरहदिवसे या शिखा दामं हित्वा शापस्यान्ते विगलितशुचा सा मयोद्वेष्टनीया ॥ स्पर्शक्लिष्टामयमितनखेनासकृत्सारयन्ती गण्डाभोगात्कठिनविषमामेकवेणी करेण ॥१८॥ यक्षप्रिया वर्णनं १० हे मेघ, आये । प्रथमे विरहदिवसे वियोगायसरे दाम हित्वा कुखुमयुक्त- केशबन्धनदारक विहाय त्यक्त्वा या शिम्रा पकवेणी चोटलो इति लोक विना दारक' यद्धा सो ज्ञापस्य देशनिष्कासनरूपिण्याः साक्षायाः अंते अवसाने वर्षान्ते विगलितशुचा गतशोकेन मया सा उद्वेष्टनीया उन्मोचनीया इति तस्या व्रतमस्ति । स्पर्श क्लिष्टां स्पर्शेन फ्लेशोत्पादिनी कष्टदायिनी दुःखकरौं कठिनविपमा कढिना च विपमा च कठोर-स्थपुटी स्नेहादिसंस्काराभावात् अतपय पकवेणी एक- संख्याका कवरी असकृत मुहुः गंडामेोगात् कपोलफलकात् अमितनखेन भक- तितनखेन करेण पाणिना सारयन्ती अपास्यन्ती सातव आलोके पतिष्यति ॥२८॥ યકૃમિયા વર્ણન ૧૦ બાં પહેલે વિરહ દિવસે એટલે દામ છોડી મારે હાથે વિરહ મટતાં છોડવો એમ ધાર્યું છે પશે ભારે ખરસટ મુદ્ ગાલથી એકવેણી વારે વારે નખયુત કરે ઠેલતી એ તેને તો , હે મેધ, વિગને પહેલે દિવસે લટક્તા પુલવાળા વાળ ગુથવાના દારા વિના ચોટલો માંધેલ છે તે એક વર્ષે દેશનિકાલના દિવસ પૂરા થયા પછી હું તેને શોક વિનાને થઈ આનંદથી મળે ત્યારે મારે હાથે તે ચાલે છે. એવું તેણે નક્કી કરેલ છે અડવાથી તેને દુખ કષ્ટ આપતે એ સુગંધી તેલ વગેરે નહીં નાખવાને લીધે કઠણ અને મેળ વિના બધેિલો એક બંધનવાળે એટલો વખતે વખત ગાલ પર આવતાં તેને વધેલા નખાળા હાથે અધો કરતી તે તારી નજરે પડશે ઘટા * ·" पादानिन्दारमृतशिशिरान् जालमार्गप्रविष्टान् पूर्वप्रीत्या गतमभिमुखं सन्निवृत्तं तथैव ॥ खेदाच्चक्षुः सलिलगुरुभिः पक्ष्मभिश्छादयन्ती साभ्रेनीव स्थलकमलिनी न प्रबुद्धा न सुप्ता ॥२९॥ यक्षप्रिया वर्णनं ११ हे मेघ, पूर्वप्रीत्या पूर्वपरिचयेन अमृतशिशिरान् पीयूपशीतलान् जालमार्ग- प्रविष्टान् गवाक्षविवरैरागतान् इन्दोः चन्द्रस्य पादान किरणान् मभिमुखं सन्मुख गतं सत्त्वरितमेव निवृत्तं प्रतिनिवृत्तं चक्षुः नयनं सलिलगुरुभिः अनुपूर्णैः पक्ष्मभिः खेदात् कटेन छादयन्ती न प्रवुद्धा न जागरिता, म सुप्ता न च निद्रा प्राप्ता तव आलोके पतिष्यति । यथा साभ्रे अभ्राच्छादिते अह्नि दिवसे स्थलकमलिनो न प्रबुध्यति 'न स्वपिति तद्वत् ॥२९॥ ચક્ષપ્રિયા વર્ણન ૧૧ જાળી માર્ગે અમૃત સરખાં ચંદ્રના ત્યાં પ્રવેશ્યાં नी प्रीत हि२] नजरें न पाडू पणे छ ॥" ખેદે ચક્ષુ જળ ભરિત તે ઢાંક્તી પાંપણૂંથી અ હાંક્યા રવિ કમલિની જાગતી ના ન સૂતી કલા અમૃત જેવાં ટાઢા, જાળી વાટે અંદર આવતાં, ચંદ્રના કિરણ તરફ જુની પ્રીતથી એકમ જાતી અને સુરત પાછી વળતી આખ્યને દુખને લઈ ઢાંકતી, જાગતી પણ નહિ અને ઉંઘતી પણ નહીં એવી એ મારી સ્ત્રી તારા જોવામાં આવશે. વાદળાંવાળાં દિવસે સુરજ આડાં વાદળાં આવી જવાથી સ્થળકમલડી જેમ જાગતી “પણ નથી અને સુતી પણ નથી એવી દશા મારી સ્ત્રોની તુ જે કહા " - ·'८५ सा संन्यस्ताभरणमवला पेशलं धारयंती शय्योत्संगे निहितमसकृद् दुःखदुःखेन गात्रं ॥ वामप्यत्रं नवजलमयं मोचयिष्यत्यवश्यं प्रायः सर्वो भवति करुणावृचिराान्तरात्मा ॥१०॥ यक्षप्रिया वर्णनं १२ हे मेघ, संन्यस्ताभरण परित्यकाभूषण' वर्जितमण्डन, पेशल' दुर्घल, शय्योत्संगे निहित शय्याया उत्संग. मध्यभाग. तस्मिन् असकृत् वारंवारं निहित स्थापित गात्र अर्थात् संपूर्णभूमिगतायामपि शय्यायां संपूर्णायां न स्वपिति मपि तु शय्यार्धमागे पव गात्र दुःखदु सेन अतिकप्टेन धारयन्ती यहन्ती सा मवला नवजलमय' नवजलबिन्दुभिः त्वां अपि अवश्य निश्चयेन मन अश्रु मावयिष्यति । 3 यत्कारणात् प्रायः बहुधा सर्वः करुणावृत्तिः दयापरः मनुष्यः आन्ति- रात्मा मृदुहृदयः भवति । ॥१०॥ ચક્ષપ્રિયા વર્ણન ૧૨ છોડી આભૂષણ કૃશ અતી ધારતી દેહને તે વારે વારે શયન વચમાં દુઃખથી નાખતી તી II તૂને નિચ્ચે જલકસમાં અણુ મૂકાવશે તે પ્રાયઃ સર્વે મુદ્દે હદયના હેય છે આચિત્ત I૧૦ના હે મેઘ ઘરણાં કાઢી નાખ્યાં છે એવુ, દુબળું, ઘણા દુઃખથી પથારીની અધવચાળે વખતેવખત નાખવામાં આવતું એવું શરીર ધારણ કરતી એ સ્ત્રી ને પણ અસુ પડાવશે. કારણ કે દયાળુ હદયવાળા મનુષ્યને અંતરાત્મા પણ કમળ હોય છે ૧૦ના ·जाने सख्यास्तव मंयि मनः संभृतस्नेहमस्मा- दित्थंभूतां प्रथमविरहे तामहं तर्कयामि । वाचालं मां न खल्लु सुभगंमन्यभावः करोति प्रत्यक्षं ते निखिलमचिराद् भ्रातरुक्तं मया यत् ॥१०॥ यक्षप्रिया वर्णनं १३ तस्या विरहदशायाः सत्यं संस्थापपन माह जाने इति । हे मेघ, अहं जाने अवगच्छामि यत् तव सरयाः भ्रातृजायाया मनः मयि विपये संभृतस्नेह पुष्टानुरागमस्ति । अस्मात् कारणात् प्रथमविरहे माद्यवियोगे सति तां इत्यंभूतां अहं तर्कयामि पवविधां विचारयामि । खल अवश्यं सुभगंमन्यभावः तस्यां मेहातिरेकेण गुणातिरेककल्पनाभाव. मां पाचालं न करोति अपितु सर्व सत्यमेवोतं मया। हे भ्रात: यन्मया उक्त उपरिवणितं निखिलं समस्तं तत् ते तव मंदिरात अल्पकालेनैव प्रत्यक्षं भविष्यति । त्वमपि तां पर्वविधां प्रक्ष्यसीति भाव ॥१०॥ ચક્ષપ્રિયા વર્ણન ૧૩ મારામાં છે તુજ સહિતણ ચિત હેતે ભરેલું તેથી એવી પ્રથમ વિરહે તે હશે એમ મતૂ I ખોટું આ હું વિવરણ કરું છું માનજે હે મારું કેવું તુરત જ તને ભાઈ સાચું જણાશે ૧૦ 1 પિતાની સ્ત્રીની વિરહ દશાની ખાત્રી કરાવતે કહે છે હે મેધ, તારી સખી–મારી પત્નીનું મન મારામાં દ્રઢ એઠવાળું છે. તેથી પ્રથમ વિરહ વખતે તેની આવી દશ થઈ ગઈ હો એમ હું માનું છું આ હું તેનામાં હદ ઉપરાંત મોહ પામવાથી મુળ થવાથી કહું છું એમ માની માં, હું ખરેખર જે સાચું છે તે કહું છુ હે ભાઈ મેં ઉપર પ્રમાણે જે કહ્યું છે તે બધુ થોડા વખતમાં જ તારી સગી આવ્યે તુ ઇઝી તેને ખાત્રી થાશે કે મેં વણા પ્રમાણે મારી સ્ત્રીની દવા છે. ૧૧ ·1 रुद्धापांगप्रसरमलकैरंजनस्नेहशून्यं प्रत्यादेशादपि च मधुना विस्मृतभ्रूविलासं ॥ त्वय्यासन्ने नयनमुपरिस्पंदि शंके मृगाक्ष्या मीनक्षोभाच्चलकुवलयश्रीतुलामेष्यतीति ॥१०२॥ यक्षमिया वर्णनं १४ हे मेघ, मह शके विचारयामि यत् त्वयि आसन्ने निकटवतिनि सति अलकैः कुटिलकैशै रुद्धोपांगप्रसरं रुद्धं निरुद्ध अपांगयोः नेत्रपर्यंतयो प्रसरः विस्तार यस्य तत् । अंजनस्नेहशुन्य अजनेन स्नेहः मृदुता महणता तेन रहित कज्जलसंपर्करहितं । अपिय पुनः मधुन मद्यस्य प्रत्यादेशात् निराकरणात् अपानात् विस्मृतभूविलासं विस्मृतः ध्रुवः विलासा भूमगा येन तत् । एतादृश मृगाक्ष्याः मम जायाया. उपरिस्पन्दि उपरिप्रदेशे स्पन्दमान' नयन' नेत्र, मीनक्षोभात मीनानां मत्स्यानां क्षोभात् दुतगमनागमनेन चलकुवलयधीतुला चलं चचल कुवलय नीलकमल वस्य श्री. शेमा तस्या तुलां समानता पप्यति प्राप्स्यति इति शके विचारयामि । (1) स्त्रीणां ऊचनेत्रस्फुरण सामुद्रिकशास्त्रानुसारं इष्टप्राप्तिसूचकं ॥१०॥ યક્ષપ્રિયા વર્ણન ૧૪ છેડા ઢાંચા નયન અલકે, અંજન રહ શૂન્ય માર્ગે વિસરિ જ ગયું છે સદા ભૂ વિલાસ ! તું આવ્યેથી નયન ઉપલું હશે એમ માનું મીન મેં ચળ કમળની જેમ દેખાય શોભા /૧૦રા હે મેધ, મને લાગે છે કે તું નજીક જઈશ ત્યારે જેના અપગ-છેડા આડા વાળ આવી ગયા છે એવી અજણ કે સુમે અજ્યા વિનાની, મદિરા પીવાનું છોડી દેવાથી ક્ટાક્ષના વિલાસ ભુલી ગયેલી એવી મારી મૃગનયની સ્ત્રીની આંખ ઉપરના ભાગમાં ફરતી હશે. માછલના હરવા ફરવાથી આમ તેમ હલતા ડોલતા નીલકમળ જેવી શોભતી હશે એમ मन सारे . ॥१०२॥ (1) टिप्पणो-श्रीमाने पर्नु उपयु पोपयुसे ते सामुद्रिक शास्त्र प्रभार પતિને મેળાપનું શું છે. १३ ·८८ वामश्वास्याः कररुहपर्देर्मुच्यमानो मदोये- मुक्काजालं चिरपरिचितं त्याजितो देवगत्या || संभोगान्ते मम समुचिता हस्तसंवाहनानां यास्यत्यूरुः सरसकदलीस्तंभगौरश्चलत्वं ॥१०॥ यक्षप्रिया वर्णन' १५ हे मेघ, मदोयै कररुपदै नखवणे नखचिन्हैः मुव्यमान त्याज्यमानः । चिरपरिचित चिरकालेन नित्यं परिहितत्वेन परिचित अभ्यस्तं मुका- जाल मौक्तिककलाप देवगत्या प्रारब्धवशात् दुर्दैवेन त्याजितः । संमोगान्ते निधुवनावसाने मम इस्तसंवाहनानां हस्ताभ्यां संवाइन मर्दन स्पर्शन तद्योग्य पूर्व मम हस्ताभ्यां सवाहन प्राप्त । सरसकदलीस्तम्मगौर सरस रसभरिता य फळूल्याः स्तम तद्वत् तत्सदृश गौरवर्ण पताश अस्या प्रियायाः वामः ऊरु त्वयि आसन्ने सति चलत्व यास्पति स्फुरणं प्राप्स्यति । (1) सामुद्रिकानुसारं स्त्रीणां वामरुस्फुरणं प्रियसंगप्राप्ति सूचयति ॥१०॥ યક્ષપ્રિયા વર્ણન ૧૫ એને મારા નખત તણા દ્રશ્ય ચિન્હ વિનાને મુક્તાશયું પરિચિત થકી દેવયોગે તો ચપ્પા જે ભમ કરવડે નિત્ય સંજોગ અંતે એવો ડાબે ઉર ફરકશે કેળના થંભ જે ૧૦૩ હે મેધ, મારા નખના ચિન્હ જેને હાલ થતા નથી એ, મારા નખના ચિહ વિનાને, લાંબે વખત થયાં પહેરવાના મોતીના દારાથી કમનશીબે તાયે એ-તીને કદર ન પહેરવાથી તેના સ્પર્શનો લાભ જેને મળતું નથી એ, રતિ કીડા પછી થાક ઉતારવા સારૂ મારે હાથે ચંપતો હું દાબતે હવે એ, રસ ભરેલી કેળના થાંભલા જેવા ગોરા રંગનો અને સુવાગે, એ મારી સ્ત્રીને ડાબે સાથળ તું લઈ જાશ ત્યારે ફરકવા માંડશે એમ હું भानुछु.103]] । (1) टिप्पणी सामुद्रित सा प्रभारी श्रीमाने stो साय में प्रियना મેળાપડું શુકન ગણાય છે.

·तस्मिन्काले जलद यदि सा लब्धनिद्रासुखा स्या- तत्रासीनः स्तनितविमुखो याममात्रं सहस्व ॥ मा भूदस्याः प्रणयिनि मयि स्वप्नलब्धे कथंचित् सद्यःकंठच्युतभुजलताग्रन्थि गाढापगूढं ॥१०॥ यक्षप्रिया वर्णनं १६ हे जलद मेघ, तस्मिन् काले मध्यरात्रिसमये यदि सा महलमा लब्धनिद्रासुस्वा स्यात् प्राप्तनिद्रासुखा स्यात् चेत् तदानीं त्वं स्तनितविमुख गर्जितपराड्मुखा भूत्वा तत्रासिन तत्र तस्मिन् गवाक्षे जाळिकायां उपविष्ट सन् याममात्र प्रहरपर्यंत सहस्व प्रतीक्षस्व । कथंचित् महाकऐन प्रणयिनि भर्तरि मयि स्वप्नलव्धे स्वप्ने प्राप्ते सति अस्या मत्प्रियाया प्राप्त गाढापगूढ दृढालिंगनं सद्यःकंठच्युतभुजलताग्रन्थि मा भूत् सद्यः तत्कालं कंठात् च्युता विश्लिष्टा भुजलता तस्थाः ग्रन्धिर्यस्य तत् मा भूत् न भवेत् ॥१०॥ ચક્ષપ્રિયાં વર્ણન ૧૬ તે ટાણે જો જલદ સુખથી ઊંઘતી હેય શાણી ગોખે બેસી પ્રહર ખમજે ગર્જના બંધ રાખી 1 વને ભેટ્યા પ્રણયિ જનના ગાઢ આલિંગન ત્યાં ala न सुस्ता अन्य ना ते पट ॥१०४॥ મેષ, મધરાતને વખતે મારી સ્ત્રી જો ઉંઘતી હોય તો તે પણ ગડગડાટ કર્યા વિના તે જાળી પાસે બેસી એકાદ પર તે ઉઠે ત્યાં સુધી વાટ જોજે ઘણી મુશ્કેલીઓ આવેલી ઉધમાં પોતાને પ્રિય એવો હું તેને સ્વપ્નામાં મળ્યું હતું, તેણે મને ઢ આલિંગન આપ્યું હોય ત્યારે તેના હાથ મારે ગળેથી ન વછું તે માટે તું એની ઉધમાં ખલેલ પહોંચાડતે નહિં ૧૦૪, ·१०० तामुत्थाप्य' स्वजलकणिकाशीतलेनानिलेन प्रत्याश्वस्तां सममभिनवैर्जालकैर्मालतीनां ॥ विद्युद्गर्भः स्तिमितनयनां त्वत्सनाथे गवाक्षे वक्तुं धीरस्तनितवचनैर्मानिनी प्रक्रमेथाः ॥१०५॥ यक्षप्रिया वर्णनं १७ हे जलद, निद्रितां प्रहरं प्रतीक्ष्य"तां प्रियां स्वजलकणिकाशीतलेन निजपानीयस्य कणिका: तुषारसदृशा अतिस्वल्पविन्दवः ते. शीतलेन शिशिरेण अनिलेन वायुना अभिनवैः नूतनै. मालतोनां जालकैः कारकैः झुमखा इति लोके तै समं सार्धमेव उत्थाप्य अर्थात् मालतीनां नवीनकारकाः जलकणिकाः ताभिः शीतलेन वायुना जागरिता विकसिता भवन्ति तथा सापि जागरिता भविष्यति । इत्थं तां उत्थाप्य प्रत्याश्वस्तां स्वस्थीभूतां स्तिमितमयनां निश्चलनेत्रां मानिनीं त्वत्सनाथे त्वदारूढे गवाक्षे घातायने स्थितः विद्युद्गर्भ: विद्युत् गर्भे मध्ये यस्य सः त्यं धीरस्तनितवधन: गंभिराल्पगजितपूर्वाणि वाक्यानि तैः वक्तु जल्पयितुं प्रकमेथाः ॥१०५॥ ચક્ષપ્રિયા વર્ણન ૧૭ ઠંડા વાયૂ રવજળ કણિકાથી બનેલે જગાડી ચંબેલીની નવ કળિયુંની સાથે બેઠી થયેલી છે તું જ્યાં બેઠે થિર નયનની ગોખમાં માનિનીને ધીમા સાદે જ શરૂ કરજે બેલવાનું મજેથી ૧પ હે મેઘ, તે સુતી હોય તો એકાદ પહર ઉઠવાની વાટ જોઈને પછી, તારાં પાણીની ઝાકળ જેવા નવાં પાણીનાં બિંદુઓને અડીને વાતા ઠંડા પવનવી નવી ખીલી ચંબલીની કળીયુના ઝુમખા-લુમખાને તથા મારી પત્નીને જગાડી તે જરા સરખી થાય સ્થિર નેત્રવાળા બને ત્યારે એ માનિની પત્નીને જાળીમાં બેઠેલો અને વીજળી જેના પેટાળમાં છે એ તું ધીર ગંભીર વચનોથી બેસવાની શરૂઆત કરજે. અર્થાત પાણીના ઝાકળ જેવા વરસાદને લઈ 3 બનેલો પવન લાગવાથી મારી સ્ત્રી જાગશે અને ચંબેલીની કળીયુના ઝુમખા પણ એ પવનથી ખીલશે એટલે એ ઠંડા પવનમાં ચંબેલીની સુગધ ભળવાથી તે જલદી જાગશે પછી તે જરા સ્વસ્થ સ્થિર થઈને બેસે ત્યારે તું બેલવાનું શરૂ કરશે. તે વખતે તુ વીજળીના ઝબકારા કરતા નહિ. ૧૫ ·१०१ भर्तुमित्रं प्रियमविधवे विद्धि मामम्वुवाह वत्सन्देशैर्मनसि निहितैरागतं त्वत्समीपं ॥ यो वृन्दानि त्वरयति पथि श्राम्यतां प्रोषितानां मन्दस्निग्धैर्ध्वनिभिरवलावेणिमोक्षोत्सुकानि ॥१०६|| यक्षप्रिया वर्णनं १८ हे अविधवे जीवत्भत के, हे असंड सौमोग्यवति, मनसि निहितः त्वत्संदेशः त्वत् तव सम्बन्धिनस्तेन कथिताः सन्देशा तैः सहन्तामनसि हृदये निधाय त्वत्समीप आगत त्वदागत् समायातं ईदृश मां भर्तुः तव पत्युः वल्लभस्य प्रिय अभीष्ट मित्र अम्बुवाह जलधरं मेघविद्धि जानीहि । । - य. अम्वुपादः मेघः पथि श्राम्यतां मार्गभ्रमनिवारणाय विश्रान्तिं गृह्णता प्रोपितानां प्रवासिना पुरुषाणां वृन्दानि मन्दस्निग्धै मन्दै. गंभोरैः स्निग्धैः कर्णमनोरमैः ध्वनिभि. गर्जित अबलावेणिमाक्षात्सुकानि अवलानां वेणिः बद्ध कयरीपोटो इति सौराष्ट्र-तस्या मोक्ष मोचन पृथकरण तस्मिन् उत्सुकानि आतुराणि, करोति गृहगमनाय त्वरयति उत्तुकयति इत्थ पुरुषान् जायाश्च उपकरोति ॥१०६॥ . ચક્ષપ્રિયા વર્ણન ૧૮ સ્વામી મિત્ર પ્રિય સમજ હું મધ સૌભાગ્યવાળી તારો સંદેશ ધરિ મનમાં તૂ સમીર્ષે જ આ I ધીમાં મીઠા વનિથિ પુરૂષો માર્ગમાં થાક ખાતા પ્રેરે નવી २मा परिने छापा ॥१०॥ ધર ઝટ હે અખડ સૌભાગ્યવતી, તારે માટે તારા પતિને સંદેશો લઈ તારી પાસે આવેલા એ તારા પતિને મિત્ર હુ મેધ છુ એમ જાણ્ય, જે મેઘ, બહારગામ ગયેલા કે કામકાજ માટે વાડીએ ખેતરે કે ફરવા ગયેલા માર્ગમાં વિસામે ખાતા પુને, ગંભીર ધીમી સાંભળવી ગમે એવી ગજબ-ગડગડાટ કરીને. પિતાની સ્ત્રીઓના અંડા છેડવા માટે આતુર અને ઘેર જાવાની ઉતાવળવાળા બનાવે છે અને આ રીતે સ્ત્રીઓ અને પુર બેઈ ઉપર ઉપકાર કરે છે એ હમેઘ છું. ૧૬ ·* १०२ इत्याख्याते पवनतनयं मैथिलीवोमुखी सा स्वामुत्कंठीच्छसितहृदया वीक्ष्य संभाष्य चैव ॥ श्रोष्यत्यस्मात् परमवहिता सोम्य सीमन्तिनीनां कान्तोदन्तः सुहृदुपहृतः संगमात् किंचिदूनः ॥१०७॥ यक्षप्रिया वर्णनं १९ हे मेघ, त्वया इत्याख्याते सति, मैथिली सीता पवनतनयं हनूमन्तं इव, सा ममिया उत्कंठाच्छ्वसितहृदयो उत्कण्ठया औत्सुक्येन उच्छ्वसितं श्वासोच्छ्वासगनि प्राप्तं प्रच्छ्वसितं हृदयं यस्या सा । अवहिता स्थिरचित्ता सावधाना त्वां वीक्ष्य अवलोक्य च संभाग्य जल्पयित्वा, उन्मुखी उद्ग्रीवा सतो अस्मा वाक्यात् यत्पर वाक्यं संदेशलक्षणं तत् पोष्यति माकर्णयिष्यति । हे सौम्य, सुहृदुपहतः सुहृदा पतिमिण उपहृतः आनीत सीमन्तिनीनां नारीणां कान्तोदन्त कान्तस्य उदन्तःभत संदेशः संगमाव भ मेलापकात किंचित स्तोकमेव ऊन न्यून: भवति ॥१७॥ ચક્ષપ્રિયા વર્ણન ૧૯ સીતા પેઠે પવનસુતને સાંભળી વાફ તારું ઊંચે જોઈ દિલ થડકતે બલિ સન્માન વાકય || મિત્રે આ પ્રિય પતિ તણા સુણશે સાવધાન સંદેશો છે પ્રિય મિલનથી સહેજ ઓછો સિને ૧૧૦ હે મેષ, તું આટલું બોલી એટલે સીતાયે હનુમાન સામે જોયું તેમ ઉકઠાથી જેવું હદય શ્વાસોશ્વાસની ગતિ વધી જવાથી થડકી રહ્યું છે એવી તે સાવધાન થઈ તુને જોઈ તારી સાથે વાત કરી ઉંચું દેવું કરીને તારું કહેવું સાંભળશે. જોડી લાવેલો પતિનો સંદેશે સ્ત્રીઓને પતિના મેળાપથી એક છે. વહારે नाम छ. ॥१७॥ ~ ·१०० + तामायुष्मन् मम च वचनादात्मना चोपकर्तु बयादेवं तव सहचरो रामगिर्याश्रमस्थः ॥ अव्यापन्नः कुशलमवले पृच्छति त्वां वियुक्तः पूर्वाभाष्यं सुलभविपदां प्राणिनामेतदेव ॥१०८॥ . - यक्ष संदेशः १ परोपकारबुद्ध्या स्वकार्यप्रवृत्तत्वेन तत्र साफल्यार्थ च आशीर्वादात्मक सम्बोधनेन सन्देशन्नाह । हे आयुष्मन्, तस्याश्चोपकर्तुं आत्मना स्वयमेव मया यदुक्तं यत्संविष्ट तत्सर्व मनसि अवधार्य स्वयंप्रेरणया मम वचनात् मम वाक्येन भवान् एवं यूयाद । हे अवले, रामगिर्याश्रमस्थः अन्यापन्न जीवन् वियुक्तः विरहित तव विरहण विकल शापय त्रित भर्तुराशया बद्धः तव सहचरो भर्ता व कुशल पृच्छति । सुलभविपदां अतकिंतप्रापद्वियोगरूपापत्तीना, सुलभाः अतर्किता अकल्पिता: विपदः आगतविपत्तय येया ते तेषां प्राणिनां पतदेव कुशलवाक्यमेव कुशल- समाचार एव पूर्वाभाष्य पूर्वारयेय अस्ति प्रथम आभाषणाय एतत् कुशलप्रश्न रूप पचनमेव युक्त ॥१०८॥ યક્ષ સંદેશ ૧ હે આયુષ્યનું મમ વચનથી તું પ્રિયાને કહેજ તારે સ્વામી સકુશળ છે રામગિયશ્રમોમાં | પૂછે તુને કુશળ અબળે જીવતે તે વિજેગી દુખીઓને પ્રથમ વચને એ જ છે પૂછવાનાં ૧૦૮ પરોપકાર બુદ્ધિથી પિતાના કામમાં પ્રવૃત્ત થયેલ હોવાથી તેમાં મધ સાળ થાય રસ્તામાં કઈ વિઘન આવે તે માટે હે આયુમન એવું આશીર્વાદાત્મક સંબંધન કરી કહે છે હે આયુષ્માન, એ મારી સ્ત્રી ઉપર ઉપકાર કરવા માટે મેં કહેતે સદા મનમાં પાદ રાખીને મારા વચનથી મારે નામે આ પ્રમાણે કહેજે હે અબળા, નાસિકમાં રામગિરી પર્વતના આશ્રમમાં વસતે પિતાના માલની આજ્ઞાથી દસ બહાર વસવા બધાયે એ તારે વિયેગી પતિ જીવો અને કુળ છે અણધારી વિયોગરૂપ આપતિમાં કદમાં સપડાતાં મનુષ્યને શરૂઆતમાં કળતનું શ્રેમ કશળ હેવાનું વાકય કહેવું એ જ એગ્ય છે. ૧૮ ·१०४ 1 अंगेनांग प्रतनु तनुना गाढततेन तप्तं सास्रेणाश्रुद्रवमविरतोत्कंठमुत्कंठितेन ॥ उष्णोच्छ्वासं समधिकततरोच्छासिना दूरवर्ती संकल्पैस्तैर्विशति विधिना वैरिणा रुद्धमार्गः ॥१०९॥ यक्ष संदेशः २ हे मेघ, भवान् तदनन्तरं एवं ब्रूयाः यथाहि । हे अवले, दूरवर्ता विप्रकृष्ट वैरिणा शत्रुभूतेन विधिना देवेन रूद्धमार्गः रूद्धपंथा: ते तव सहचरः भर्ता ते लोकप्रसिद्ध संकल्पै. मनोरथैः मनोव्यापारः अंगेन स्वशरीरेण, अंग तवांगं तव शरीरं विशति प्रविशति आलिंगति । कथंभूतेन तस्य शरीरेण कथंभूतं तव शरीरं प्रविशति तच्छृणु तनुना कृशेग तस्यांगेन, प्रतनु प्रकण तनु कृश संतप्तं तवांग। गाढततेन महत्संप्तेन तस्य अंगेन, तप्त संतप्तं तवांग, सास्त्रेण अलं अ तत्सहितेन तस्य अंगेन, अशुद्रवं अनुक्षरणयुक्तं तवांग, उत्कंठितेन उत्कंठायुक्तेन तस्य अंगेन, अविरतोत्कंठं मनवच्छिन्नोत्कंठं अविरता विरामरहिता उत्कंठा यस्मिस्तत् तवांग, समधिकातरोच्छ्वासिना सम् सम्यक् विशेषतया अत्यधिकाः उच्छ्वासा. उर्ध्वगतिका: श्वासा यस्मिस्तत् समधिकतरं उच्छ्यसतीत्येव शीलं तेन तस्यांगेन, उष्णोच्छ्वास अशिरिरनि श्वासं तवाग, इत्थंभूतेन तस्यांगेन, इत्थंभूतं तवांगं तव शरीरं तैः तैः संकल्पै. मनेारथः सते पतिः प्रविशति आलिंगति ॥१०॥ યક્ષ સંદેશ ૨ અંગે અંગ પ્રતનુ તનુથી ખુબ તત્તે તપેલાં આંસું વાળે નયને જળનાં આતુરું આતુરેથી n ઊના ઉચ્છવાસ ચુત અધિક શ્વાસવાળા શરીરે સંકલ્પથી તવ તનુ વિષે દૂર બેઠે પ્રવેશે ૧૦૯ હે મે તું તેને પછી આ પ્રમાણે કહેજે. હે અબળા, છે. વસતો વેરી એવા પ્રારબ્ધ તારી પાસે આવવાને જેને માગ રાકેલ છે એ તારો પતિ મનોરથથી સંકલ્પથી પિતાના શરીરવડે તારા શરીરમાં પ્રવેશે છે તારા શરીરને ભેટે છે કેવા તેના શરીરવડે કે તારા શરીરમાં પ્રવેશે છે તે સાંભય દુબળા થઈ ગયેલા પોતાના શરીરવડે, પાતળા થઈ ગયેલા તારા શરીરમાં, વિરહના તાપથી તપેલા તેના શરીરવડે, વિરહથી તપેલા તારા શરીરમાં, આંસ પડતા તેના શરીરવડે, આંસુ ઝરતા તારા શરીરમાં, તને મળવાની આતુરતાવાળા તેના શરીરવડે અખંડ આતુરતાવાળા તારા શરીરમાં, ઘણા શ્વાસોચ્છવાસ લેતા તેના શરીરવડે, ઊના શ્વાસછવાસ લેતા તારા શરીરમાં, તે પ્રવેશે છે મારા શરીરને ભેટે છે. ૧૦૯ ·૧૦૫ शब्दाख्येयं यदपि किल ते यः सखीनां पुरस्तात् कर्णे लोलः कथयितुमभूदाननस्पर्शलाभात् ॥ : सोतिक्रान्तः श्रवणविषयं लेोचनाभ्यामंदृश्य- स्त्वामुत्कंठाविरचितपदं मन्मुखेनेदमाह ॥११०॥ यक्ष संदेशः ३ सखीनां पुरस्तात् यः ते तव भर्ता किलेति संभावनायां यदपि यद्यपि शब्दा- ख्येय शाब्देन उच्चारेण कथयितु योग्य वचः आननस्पर्शलेाभाव मुनस्पर्शचुम्पनादि तस्य लोपयात् कणे कथयितुं लाल लंपटः अभूत् आसीत् । सः श्रवणविषय अगोचरः कर्णगोचरं अतिक्रान्तः। तथैव लोचनाभ्यां नेत्राभ्यां अदृश्यः अनवलोकनीयः ते भर्ता उत्कंटाविरचितपद यथा भवति अभिलापनिर्मित स्थान यथा स्यात् तथा इद अग्रे वक्ष्यमाण मन्मुखेन त्यां माह वदति तच्छृणु ॥११०॥ યક્ષ સંદેશ ૩ શબ્દોથી જે યદપિ સખિયે સન્મુખે ઉચ્ચરાય કાને કેવા ચપળ જ મુખ સ્પર્શ લે તે છે છેટે છે જે શ્રવણ વિષયે લેચથી અદશ્ય ઉત્કંઠાથી મમ મુખ વડે આમ તૂને કહે છે ૧૧ સખીઓની હાજરીમાં જે તારે સ્વામી જે કે મેઢ બલીને કહી શકાય એવાં કહેવામાં વચન, તારા મુખ સ્પશની ઇચ્છાથી કાનમાં કહેવા આવતો હતો. તે તારા કાનથી નહિ સંભળાતે અર્થાત તે ક્યાં છે એ તે કાને સાંભળ્યું નહી હેય એવો અને તારી આંખ્યુંથી નહિ જોઇ શકાતો એ તારો પતિ મારી મારફત આ પ્રમાણે કહેવરાવે છે તે તારા પતિને મુખનાં જ વચન હવે સાંભળ્યું. ૧૧ १४ ·१०६ . श्यामास्वंगं चकितहरिणीप्रेक्षिते दृष्टिपातान् वक्त्रच्छायां शशिनि शिखिनां वहभारेषु केशान् ॥ उत्पश्यामि प्रतनुषु नदीवीचिषु भूविलासान् हन्तकस्थं कचिदपि न ते भीरु सादृश्यमस्ति ॥१११|| यक्ष संदेशः ४ हे भीक, तव शरीरं श्यामासु चोनाकेपु, अति मृदुकोमलतया चीणो इति धान्यविशेष तस्य अत्यतमृदुकामलमसृणत्वाच्च, उत्पश्यामि संभावयामि। ते तव दृष्टिपातान् दृष्टिविक्षेपान् चकितहरिणीप्रेक्षिते प्रस्तकुरंगीविलोके उत्पश्यामि । ते तव मुखच्छायां मुनशोभा शशिनि चन्द्रे उत्पश्यामि । ते तव केशान् अलककलापान शिपिनां मयूराणां यहंभारेषु पिच्छसमूहेषु उत्पश्यामि । ते तव विलासान् प्रतनुपु अत्य तसक्ष्मेपु नदीवीचिपु नदीतरंगेपु उत्पश्यामि । परं हे भीक हन्तेति सेदे ते तव सादृश्य समानरूपतां पकस्थ' एकस्थाने स्थित क्वचिदपि नास्ति न विद्यते न पश्यामि ॥११॥ ચક્ષ સંદેશ ૪ ચીણમાં અંગ ચકિતમૃગી દ્રષ્ટિમાં દ્રષ્ટિપાતે મિની શોભા શશિ, અલકને મોરપિચ્છ સમૂહે છે જેઊ છું મૃદુ નદિ તરંગો વિષે ભૂવિલાસ ક્યાંયે સાથે તુજ તન સમું ન પ્રિયે સામ્ય દીઠું ૧૧૧ હે ભીરૂ, તારા શરીરની કોમળતા સુવાળપ, ચીણાના દાણામાં જેઉં છુ. તારી દ્રષ્ટિ નજર, ભય પામેલી હકીની આંખ્યુંમાં જોઉં છું તારા મેઢાની શોભા, કાંતિ ચંદ્રમાં જોઉં છું તારા વાળને ભાર-બોથાલે, મેરના પીંછાના જથામાં જોઉં છું અને તારા વિલાસ નખરાં, નદીઓના ધીમા તરંગમાં જોઉં છુ. પરતુ હે ભીરૂ, ઘણા દુખની વાત છે કે તારી સુવાળપ, તારી નજર, તારી મુખની કતિ, તારા વાળને બેયાલો અને તારાં નખરાં એ બધું કેઇ એક વસ્તુમાં હું જોઈ શા નથી કે તે દેવળ તારામાં જ રહેલાં છે. ૧૧૧ 1 V ·१०७ धारासिक्तस्थलसुरभिणस्त्वन्मुखस्यास्य वाले दूरीभृतं प्रतनुमपि मां पंचवाणः क्षिणोति ॥ धर्मान्तेऽस्मिन् विगणय कथं वासराणि व्रजेयु- दिक्संसक्तप्रविरलघनव्यस्तसूर्यातपानि ॥११॥ यक्ष संदेशः ५ है अयले चाले, धारासिकस्थलसुरभिणः धारया मदिराधारया सिक्तं यत् स्थलं पृथ्वोस्थलं तद्वत् अथवा धारया जलधारया छिद्रवन्झारेण सिक्तं ग्रीष्मतापेन संतप्त यत्पृथ्वीस्थलं तद्वत् सुरभिणः सुगन्धस्य अस्य त्यन्मुखस्य दूरीभूत विप्रकृष्ट, प्रतनुमपि कृशमपि मां पंचयाणः कामः पोडयति क्षिणोति । तदा त्वमेव विगणय विचारय अस्मिन् धर्मान्ते घर्भावसाने धर्पाकाले दिफ्संसक- प्रविरलघनव्यस्तसूर्यातपानि दिक्षु संसका संलग्नाः प्रविरलाः पृथक् पृथकू भूताः ये विस्खलिता. धना. मेघास्तैर्व्यस्तः पश्चात्कृतः सूर्यातपो येपु तानि वासराणि दिनानि कथं व्रजेपुः गच्छेयुः ॥११॥ યક્ષ સંદેશ ૫ પાણી છાંટ્યાં રથળ સમ સુગંધી મુખેથી જ તારા રેતા છે. કૃશતનુ મને કામ પડે અતીશે | આ વર્ષોમાં દિવસ જ જશે કેમ તે તું વિચાર્ય मा. मावी सूरन तal deat ये हशमां ॥११२॥ . રહેલ હે બાલા, મદિરા છાંટવાથી ભીની થયેલી પૃથ્વીમાંથી અથવા તપેલી જમીન પર પાણી છટવાથી જેવી સુગધ નીકળે તેવી સરમ મારતા સુગંધવાળા તારી મુખથી હું ઘણી દૂર છે અને તેથી દુબળ થઈ ગયે છું છતાં મને કામદેવ પડે છે. વધુ ક્ષીણ કરે છે વધુ ટુબ કરે છે. ત્યારે હું વિચાર કર કે આ વરસાદની ઋતુમાં બધી દિશાઓમાં ફેલાયેલાં છુટી gય ભમતા વાદળાંથી સુરજને તો કાઈ ગયે છે એવા વરસાદના દિવસે મને તારા વિરહમાં કેવા જતા હશે કેમ જાતા હશે ? પીરા ·૧૦૮ त्वामालिख्य प्रणयकुपितां धातुरागैः शिलाया- मात्मानं ते चरणपतितं यावदिच्छामि कर्तु ॥ अप्रैस्तावन्मुहुरुपचितैर्दृष्टिरालुप्यते मे रस्तस्मिन्नपि न सहते संगमं नौ कृतान्तः ॥११३॥ यक्ष संदेशः ६ हे चंडी, धातुरागै हरिताल-गैरिक सिन्दूरादिधातूनां पर्वतस्थे रंगे प्रणयकुपितां प्रीतिरुष्ठां त्वां शिलायां दृषदि पालिरय चित्रयित्वा आत्मानं ते तय चरणपतितं कर्तुं चित्रयितुं इच्छामि पदापतितं विधातुं यावत् अभिलपामि तावत् मुहुः पारवार मे मम दृष्टिः उपचित वृद्धिंगते. मनै रोदनजलै आलुप्यते आच्छाद्यते । तस्मिन्नपि झालेण्ये चित्रेपि नौ माययो संगम क्रूर दयाहिन शत्रुरूप कृतांत विधि न सहते ॥११३।। યક્ષ સંદેશ ૬ ને ચિત્રી પ્રણયકપિતા ધાતુસંગે શિલામાં હૂને તારે ચરણ પડતે ચિત્રવા ઈચ્છો તે || ત્યાં અસ્થી નજર ફરતી છે કોઈ જ મારી ચિ માથે મિલન ન સહે આપણું દૂર હે કેપ કરનારી, હરતાળ ગરૂ સિંદર વગેરે પર્વત પર થનારા રગથા, સ્નેહને લીધે રીસાયેલી તેને છીપર ઉપર આળખીને પછી તેને મનાવવા માટે તારા પગમાં પડેલા મારા શરીરને ચિતરવા ઇચ્છું છું ત્યાં મારી આંખ્યુ ભેળાં થયેલાં વધેલાં આંસુથી ઢકાઈ જાય છે તેથી આળખી શકતો નથી, ચિત્રમાં પણ આપણે સમાગમ દયાહીન પ્રારબ્ધ સહન કરી શસ્તુ નથી. ૧an દેવ ૧૧૩ ·१० मामाकाशप्रणिहितभुजं निर्दयाश्लेपहेतो- लब्धायास्ते कथमपि मया स्वप्नसंदर्शनेषु ॥ पश्यन्तीनां न खलु बहुशो न स्थलीदेवतानां मुक्तास्थूलास्तरुफिसलयेष्वभुलेशाः पतन्ति ॥११॥ यक्ष संदेशः ७ हे अवले, कथमपि कप्टेन देववशात् स्वप्नसंदर्शनेपु स्थमावलोकनेपु मया लब्धायाः प्राप्तायास्ते तव निर्दयालेपहेतोः गोढालिंगनिमित्त आकाशप्रणिहित. भुज आकाशे शून्ये प्रणिहितौ भुजौ करो येन सः त मां, आपश्यन्तीनां समन्तात् अनेकवारं पश्यतीनां स्थलीदेवतानां वनस्थलीदेवतानां मुक्तास्थूलाः मौक्तिकसमपृथवः बहुश: मधुलेशाः रोदनजलकणाः अधुयिन्दवः तरुकिसलयेपु द्रमपल्लवेषु खलु इति निश्चयेन न पतन्ति इति न पतन्त्येव । अर्थात् स्वप्ने त्वां आलिंगि आकाशे शून्य प्रदेशे मया दीर्थीकृतयोः भुजयो. आलिंगने नष्फल्य निरीक्ष्य वनदेवता अपि दयया अथुविन्दून मुंचति इव तरूणां किसलयेपु स्थिताः पुनस्तेभ्यः पतन्तः विन्दवः निरीक्ष्यन्ते ॥११॥ યક્ષ સંદેશ ૭ મેં વિનામાં નિરખિ જ તને કષ્ટથી મેળવીને લાંબા અને ભુજ કરિ पडू ભેટવા भूम અશ્રુબિંદ નિરખતિ મને એ રથની દેવિન ” વર્ષે છે શું તરૂકુંપળમાં જામતાં બિંદુઓથી ૧૧૪૩ હે અબલા, મહા મુશકેલી સ્વમામાં મળેલી એવી તુને જ રીતે આલિંગન દવા ભેટવા આકાશમાં લાંબા કરેલા હાથવાળા મને ઘણીવાર જેતી, વનસ્યામાં રહેતી દેવતાઓનાં મોતીના દાણા જેવાં ઘણાં આંસુંનાં ટીપાં ઝાડવાંનાં કુપળાયામાં નથી થતાં એમ નથી, પડે છે. અર્થાત સ્વમામાં તુને ભેટવા લાંબા હાથ કરી ભેટવા જાઉં છું તેથી નિષ્ફળતાથી, તુને ભેટવાની એ મારી સ્વનની ચેષ્ટાને જોઈ વનની દેવતાઓને જાણ દયાથી આંસુ આવતાં હોય, વનની દેવતાઓ જાણે દુખ થવાથી આંસું પાડતી હોય તેમ હું જાગી જાઉં છું ત્યારે પ્રભાતે ઝાડવાંનાં કુપળીયામાં પાણીના જામી ગયેલા અને નીરે પડતા બિંદુઓને न १४॥ सामी ॥

·-- ૧૧૦ 1 भित्त्वा सद्यः किसलयपुटान् देवदारुद्रुमाणां ये तत्क्षीरघुतिसुरभयो दक्षिणेन प्रवृत्ताः ॥ आलिंग्यंते गुणवति मया ते तुपाराद्रिवाताः पूर्व स्पृष्टं यदि किल भवेदंगमेभिस्तवेति ॥११५।। यक्ष संदेशः ८ हे गुणवति, गुणालंकृतशरीरे, सद्यः तत्क्षणं देवदारुद्रुमाणां किसलपुटान् पल्लवसंपुटान भित्या विकाश्य तत्क्षीरसुतिसुरभयः तेषां देवदारुद्रुमाणां यत्क्षीरं दुग्धं तस्य सुतिः क्षरणं तेन सुरमयः सुगन्धिता. दक्षिणेन दक्षिणस्यां दिशि प्रवृत्ताः तुपाराद्रिवाताः तुगराः जलकणाः तैर्युकाः स्पृष्टाः अद्रि. हिमाचलः तस्य वाताः हिमगिरिपवनाः मया आलिंग्यन्ते । यदि पभिवतिः किल अवश्यं पूर्व प्रथम तवांग तव शरीरं स्पृष्टं भवेत् स्यात् इति निश्चित्य मत्वा ॥११५॥ યક્ષ સંદેશ ૮ ભેદી જલદી કુંપળપુટને દેવદારૂ કુમોના તેના છીરે સુરભિ બનતા દક્ષિણદા જ વાતા In આલિંગ છું ગુણિયલ તુષારે ભર્યા વાયુઓને પર હેય પ્રથમ પવને માનિને અંગ તારૂં ૧૧૫ હે ગુણિયલ પત્ની, દેવદારનાં ઝાડના પ્રેમળ કુંપળીયા ખુલ્લાં કરીને-ખીલવીને તેમાંથી નિકળતા છીરના સાવથી સુગધિત થયેલા દક્ષિણ દિશા તરફ વાતા હિમાચળના દક્ષીણાદા પવનને કે હું છું. એમ માનીને કે એ વાયુઓમેં તારા શરીરને સ્પર્શ કર્યો હે તારા શરીરને એ વાયુ ભેટ્યા હોય ૧૧૫

·संक्षिप्येत क्षणमिव कथं दीर्घयामा त्रियामा
सर्वावस्थास्त्वहरपि कथं मन्दमन्दातपं स्यात् ।।
इत्थं चेतश्चटुलनयने दुर्लभप्रार्थनं मे
गाढाष्माभिः कृतमशरणं त्ववियोगव्यथाभिः ॥११॥
यक्ष संदेशः ९
हे चटुलनयने चटुलानि चंचलानि नयनानि लोचमानि यस्याः सा
तत्सम्योधने ( दीर्घयामा दीर्घाः विशाला. यामाः प्रहराः यस्याः सा त्रियामा
रात्रिः सर्यावस्थासु आदिमध्यतिपु क्षण इव कथं संक्षिप्येत लघूमवेत् ।
अहः अपि दिवसोपि सर्वावस्थासु पूर्वाद्रण-मध्याहून-पराण-लक्षणातु
मन्दमन्दातप मन्दः मस्ताकः आतपः यत्र तत् कथ स्यात् । इत्य इति दुर्लभप्रार्थन
दुर्लभा अशक्या प्रार्थना यस्य तत् मे मम चेतः गाढामामिः महोष्णामिः त्यद्वि-
योगव्यथाभिः तव वियोगजन्यपीडाभिः मशरण कृतं शरणरहित निराधार
माध्यहीन पराधीन कृन विहितमस्ति ।११६॥
ચક્ષ સંદેશ ૯
રાયું લાંબા પ્રહર જ તણી ટુંકિયું કેમ થાય
ઓછા તાપે દિવસ સઘળા જાય કેમે કરીને II
અખાને અભિલતું બેબાકળું ચિત્ત મારૂં
તીવોધ્યાથી પરવશ બન્યું આ વિગ વ્યથાથી ૧૧દા
ચંચળ નેણુવાળા, લાંબા પહેરવાળી રાતે, પહેલી રાત મધરાત પાછલી રાત
ઘડીક જેવી કેમ જાય ૧ સવાર બિપિર શ સ જ દિવસને એ બધે વખત ઓછા
તડકાવાળે કેમ બને અર્થત રાત અને દી જલદી કેમ પસાર થાય અને આપણા વિચગની
સુરત : કેમ-કયા ઉપાયે પુરી થાય આવી અસભવિત આશ રાખવું અશક્ય વસ્તુને
કચ્છતું મારું મન, તારા વિચાથી થયેલી અસલ તપારાવાળી પીડાથી પરવશ લાચાર
५रापान मनी म्युं . ॥1॥

·૧૧ર V . इत्यात्मानं बहु. विगणयन्नात्मनैवालम्वे तत्कल्याणि त्वमपि- सुतरां मा गमः कातरत्वं ॥ कस्यात्यंत सुखमुपनतं दुःखमेकान्ततो वा . . नीचैर्गच्छत्युपरि च दशा. चक्रनेमिक्रमेण ..॥११७॥ यक्ष संदेशः १० हे कल्याणि, कस्प अत्यन्त नरन्तयण सुख उपनत उपस्थित, कस्य वा एकान्ततः सतत दुःख उपनत, न कस्यापि इति एवं प्रकारेण आश्वासनेन बहु यथास्यात्तथा विगणयन् विचारयन् आत्मान' हदयं आत्मना पव मनसा एवं अवलये पारयामि । मनुष्याणां दशा सुखदुःस्ररूपा अवस्था नोचैः च उपरि च 'चनेमिक्रमेण गच्छति । चक्रस्य नेभिः उंटडे। इति सौराष्ट्र चक्रस्याराक्रमेण कदाचित् चक्रस्यारा नीचैः अधस्ताद् गच्छति पुनः सद्य एव उपरि उपरिष्टाद् गच्छति याति । तथा सुखदुःस्वस्यापि अवस्था कालक्रमेण मधउपरिगामिनी भवति, कदाचित् सुखरूपा कदाचिद् दुःखरूपा । तत् तस्मात् कारणाएं हे कल्याणि शोभनावयवे, त्वमपि मुतरां अतिशयेन कांतरत्व अधीरत्वंमा गमः भा यासीः ॥११७॥ યક્ષ સંદેશ ૧૦ જીવું છું હું વિવિધ અભિલાષ કરી ચિત્તમાંહીં હે કલ્યાણી ધિરજ ધરિને ના થજે તું નિરાશ કોઇ પામે ન સુખ સતત નિત્ય પામે ન દુખ નીચે ઊંચે ફરતિ જ દશા ચક્રના જેમ આરા ૧૧ / -- પરંતુ કલ્યાણિ, કેને હમેશાં જીંદગી આખી સુખ મળે 8 અને કેને આખી છંદગી દુ:ખ આવ્યા કરે છે? કેકને પણ નહિ. એમ વિચારી મારા હાથને મનથી “યાન આપી છવી રહ્યો છું. આવતાં સુખ અને દુખ પડાને ઉટડો જેમ નીચે અને ‘હશે આવ્યા કરે છે તેમ માણસને સુખ અને દુઃખ આવે છે ને જાય છે, માટે હે વહાલી તું પણ આવો વિચાર કરી અધીરી થાતી નહિ, n૧૧ણા ·૧૧૩ शापान्तोमे भुजगशयनादुत्थिते शार्गपाणी शेषान्मासान् गमय चतुरो लोचने मीलयित्वा ॥ पश्चादावां विरहगणितं तं तमात्माभिलापं निर्वेक्ष्यावः परिणतशरच्चंद्रिकासु क्षपासु ॥११८॥ यक्ष संदेश:११ है कल्याणि, शांर्गपाणौ शार्ग धनुः पाणौ हस्ते यस्य स. तस्मिन् विष्णौ भुजगशयनात् शेषपर्यका उत्थिते जागरिते सति मे शापान्त: मम शापस्य देशाद बहिनिकासनाज्ञाया वर्षे कपरिमितायाः अंतः पूर्णता भविष्यति यतः करणात शेषान् चतुरः चतु:संख्याकान् मासान् लोचने मीयित्या नेत्रे निमीत्य गमयेः अतिवाहयेः । विक्रमसंवदनुसारं आपाढशुकैकादश्यां विष्णुः शेषशय्यायां स्वपोति चुमः चातुर्मास्यनन्तरं कार्तिकशुक्लैकादश्यां देवदीपोत्सवीदिने देवदिवाळी इति सैराष्ट्र तस्मिन्दिने विष्णुरुत्तिष्ठति । पश्चात् स्वस्थानागमनानन्तरं आवां त्वं च महं च द्वायपि विरहगणित वि हकाले संकल्पित ततं आत्माभिलापं मागविलासस्य निजमनारथं परिणत- शरचन्द्रिकासु परिणता संपूर्णतां गताः शरद् ऋतुः तस्याः चन्दिकाः यामु ता: तासु क्षपातु रानिपु 'कार्ति काशुक्लद्वादश्यनन्तरं हेमन्ततॊः प्रारंमात् निर्मलचदिकाप्रकाशितापु रात्रिपु निर्वेक्ष्यावः उपभोक्ष्यावहे विविधविलास मुखा- मिलापपूर्ति करिष्यावहे ॥११८॥ યક્ષ સંદેશ ૧૧ ઉઠયે વિષ્ણુ ભુજગ શયથી થશે શાપ અંત વિચી વ્યતિત કરજે બાકિના ચાર માસ છે આકાંક્ષાઓ વિરહ સમયે આપણે જે કરી છે પૂરી થાશે ઉતરતિ શરદ ચાંદની રાત્રિઓમાં ૧૧૮” હે કયાણ, વિષ્ણુ, શેષનાગની શમ્યા ઉપરથી જ સારે એટલે કાર્તિક દી ૧૧, દેવ દિવાળીને દિવસે મારા શાપની-મને મળેલા દેશવટાની એક વરસની મુદત પુરી થાશે માટે હવે બાકી રહેલા ચાર મહિના અખ્ત વયીને તું કાઢી નાખો. પછી શરદ તુ ઉતરી જવાથી વાળા વિનાની ચાંદનીના પ્રકાશમાં આપણે બે વિરહના સમયમાં જે જ વિલામ ભોગવવાના મનોરથ કર્યા છે તે ભાવ છે. પુરા કરશું ૧૧૮ ·૧૧૪ भूयश्चाहं त्वमपि शयने कण्ठलग्ना पुरा मे निद्रां गत्वा किमपि रुदतो सत्वरं विप्रवुद्धा ॥ सान्तहाँसं कथितमसकृत् पृच्छतश्च वया मे दृष्टः स्वप्ने कितव रमयन् कामपि त्वं मयेति ॥११९॥ यक्ष संदेशः १२ अयं स्वामिप्रयुक्त एवं मेघ इति विश्वासोत्पादनाथ प्राक्तनं रहस्यमय वृत्तान्त निवेदयन्नाह। हे कल्याणि, भूयः पुनरपि शृणु । पुरा पूर्व एकदा शयने शय्यायां मे कण्ठलमा सती निदां गत्वा निद्रां प्राप्य सुप्तासीत् । पुनः किमपि केनापि अविज्ञातेन कारणेन रुदती सती सत्त्वरं शोनं त्वं विश्वुद्धा जागरिता। तदा मसकत वारंवारं पृच्छतः मे मम त्वया सान्तसं अंतर्हसितसंयुक्तं कथित' । हे कितव, धूर्त कामपि प्रमदां रमयन् क्रोडयन् स्यं स्वप्ने मया दृष्टः । सपत्नीदुःखादई रोदीमि ॥११॥ ચિંક્ષ સંદેશ ૧૨ * પૂર્વે મારે વળગિ જ આપણે સાથ સૂતાં જાગી જલદી રૂદન કરતી ઊંઘને તું તજીને ? મેં પૂછ્યાથી બહુ વખત તે ત્યાં કયૂ મહારયે જે તૂને પટિ રમતે સ્વપ્નમાં અન્ય સાથે ૧૧૯ આ પતિએ મોક્ષેલો જ મેધ છે એમ ખાત્રી થાવા માટે આગળ બનેલા, બીજું કોઈ નહેાતું જાણતું એવા બનાવનું વર્ણન કરતાં કહે છે. હે કલ્યાણિ, ફરી સાંભળ. આગળ એક વખત તું મારે ગળે વીંટાઈને ઉધી ગઈ હતી. ચિડા વખત પછી એકદમ જાગી ગઈ અને કઈ કારણ વિના રેવા મંડી. મેં ઘણીવાર પુછ્યું ત્યારે મનમાં હતી તે કહ્યું કે હે ધુતારા, મે તને કેઈ બીજી સ્ત્રી સાથે કામ કરતે જો તેથી રોઉ છું. ૨૫૧૧૯ ·૧૧૫ एतस्मान्मां कुशलिनमभिज्ञानदानाद् विदित्वा मा कोलीन्यादसितनयने मय्यविश्वासिनी भूः॥ स्नेहानाहुः किमपि विरहे ध्वंसिनस्ते ह्यभोगा- दिष्टे वस्तुन्युपचितरसाः प्रेमराशीभवंति ||१२०॥ यक्ष संदेशः १३ हे मसितलोचने मेवकलावने, त्वं पतस्मात् अमिशानदानात् अमिशानानि विश्वासोत्पादकानि चिन्हानि सेपो दानात् मा कुशलिन जीवन्तं कस्यांचिदपि च न लुब्धं विदित्या ज्ञात्वा परिक्षाय कोलीन्यात् लोकवादात् पत्नीवियोगेन मृत पय संभवत्ययं, पनां न स्मरनेवान्यस्यां कस्यांचिावत्यां लुब्धस्य तस्य पुनरागमनम संभवमित्यादिना लोकानां वादेन प्रयादेन लेाकानां किंवदन्त्या मयि सम्बन्धे अविश्वासिनी मा भूः मरणान्यलुब्धत्यादिशंकाकुला न भव । विरहे परस्परवियोगे मति स्नेहान् ध्वंसिनः विनाशकारिण: प्राहुः कथयन्ति तत् किमपि केपुचिद् दृष्टांतेषु सत्यं चेत् तथापि वहुधा तु से स्नेहाः हि इति निश्चयेन इटै यस्तुनि अभीष्टे पदार्थ अभोगात् अप्राप्तियशात् भोगविरहितत्वेन उपचितरसाः सन्त. कस्मिचिन्मनुप्ये वस्तुनि वा प्रेमराशीभवन्ति स्नेहसमूही- भवन्ति ॥१३०॥ યક્ષ સંદેશ ૧૩ એ એંધાણે કુશળ મુજને માનિને શ્યામનેત્રી મારામાં સંશય ન કરિને ના અવિશ્વાસ ધારે | લેક કે છે વિરહથિ ઘણા નેહને ક્ષીણ થાતાં मेणा थाये १ २स तथा नागव्या ते पिनाना ॥१२० હે કાળી અબ્દુવાળી, આટલાં ખાત્રી આપનારાં એંધાણુથી તને ખાત્રી થાશે કે હુ જીવતો છું અને કોઈ સ્ત્રીમાં ફસા નથી, એમ માનીને લોકાપવાદથી એટલે કે તે આના વિયેગથી મરી એ હશે અને બીજી સ્ત્રીમાં ફસાઈને હવે પછી આવવા સંભવ નથી આવા લોકોના ગપગોળાથી મારે વિષે સંશય કે અવિશ્વાસ કરીશ માં. કેટલાક લોકો કહે છે કે વિરહને લીધે નેહ નાશ પામે છે કે નાશ કરે છે પરંતુ હું માનું છું કે રહને લાભ ન મળવાથી ન લેવાના સંજોગ આવવાથી એ એહ ભેળા થાય છે અને તેને લાભ બને વિયોગિએ સંગ થયે તેઓ ખૂબ ધે છે, ૧૨૦ ·आश्वास्यैवं प्रथमविरहादग्रशोकां सस्ती तां शेलादाशु त्रिनयनवृपोत्खातशृंगानिवृत्तः । साभिज्ञानप्रहितकुशलस्तद्वचाभिर्ममापि प्रातः कुन्दप्रसवशिथिलं जीवितं धारयेथाः ॥१२॥ मेघ प्रति चरमवचनं १ हे मेघ, तां प्रथमविरहोदनशोका प्रथम पव पूर्व कदाप्यननुभूतः प्रथमवारमेवा- कस्मादापतित विरह वियोग तेन जात उन अमार शेोकः यस्यास्ता तव सखीं भाजाया, एवं पूर्वोक्तप्रकारेण आभ्वास्य स्वस्थोकृत्य त्रिनयनपोरखातगाद मिनयन शकर तस्य वृप वृषभ नन्दी तेन उत्सातानि उत्पाटितानि शृंगाणि शिवराणि यस्य स तस्मात् ईदृशाद शैलात् कैलासाव माशु शीत निवृत्त प्रत्यागत सन् पश्चात् साभिज्ञानप्रतिकुशल अभिज्ञान विश्वोत्पादकसकेतः तेम संयुक्त यथास्यात्तथा तया प्रहित प्रेपिते कुशलै' कुशलपार्तायुक्तै तद्वचोभिः तस्या सन्देशवाक्य सह प्रात कुन्दप्रसवशिथिल प्रात प्रमावे कुन्दप्रसर टोलर कुसुम पुष्प तद्वत शिथिल क्षीणतेजस्क मम जीवित धारयेथा ! यथो तस्याः जीवित मत्सदेशेन त्वयारक्षित तथा ममापि जीवित घारपेथा अपळ बेथा रक्षस्व ॥१२॥ મેઘને છેવટનું વચન ૧ આપી આશ્વાસન, વિરહથી ઘેરી સખીને, કૈલાસે થી વાળ, શિવવૃષે ગ જેના ઉડાડ્યા છે સાથે એકાણ લઈ કુશળ પ્રેયસીનાં જ વેણ મારા ચે ડેલકુસુમ સમાં પ્રાણને રસજે તું ૧૨ RTI । છે એ પૂર્વે કદી નહિ અનુભવેલા અને પહેલા આવી પડેલા વિરહથી અમાપ શકે અનુભવી રહેલી એ તારી સખીને ઉપર પ્રમાણે આશ્વાસન આપી ધીરજ દઈ પછી શકરના નદીએ શીગડાથી જેના શિખરે ઉખેડી નાખ્યા છે એવા શ્વાસ પર્વત ઉપરથી પાછો આહી આવી એ મારી સ્ત્રીનાં એધાણ સાથેનાં કુશળ વચનથી સવારના વખતે શિથિલ થતા કરમાઈ જાતા ડોલરનાં ફુલ જેવા મારા જીવનને બચાવજે ૧૨૧n ·कच्चित् सौम्य व्यवसितमिदं वन्धुकृत्यं त्वया मे प्रत्याख्यातुं न खलु भवतो धीरतां तर्कयामि ॥ निःशब्दापि प्रदिशसि जलं याचितश्चातकेभ्यः प्रत्युक्तं हि प्रणयिषु सतामीप्सितार्थक्रियैव ॥१२॥ हे सौम्य, हे सुष्टुदर्शन, त्वया मे मम इ यन्धुकृत्य स्वजनकार्य स्वमित्रकार्य व्यवसित अंगीकृत करिष्यामीति निश्चित कच्चित् । भवत तव घोरतां निर्वचनतां प्रत्याख्यातुं निराकर्तु न करिष्यामीति वतुं खलु अवश्य न तर्कयामि न कल्पयामि । अथवा भवत धीरतां निर्वचनतां प्रत्यारयातुं प्रत्युत्तरयितुं न कल्पयामि नाशासे। विना तव प्रतिवचनेन उत्तरेणापित्यया मित्रस्य मम कार्य स्वीकृतमिति मन्ये । हि यस्मात् कारणात् नि शब्दापि शदरहितापि शब्दमकुर्वाणापि त्व याचितः प्रार्थित सन् चातकेभ्यः जल प्रदिशसि ददासि । हि पतस्यात् कारणात् अह एव मन्ये यत् सतां त्यादृशां परोपकारिणां महात्मना प्रणयिषु प्रीतिमत्सु मिग्रेषु सेवकेपु आप्तेषु याचकेपु विषये च ईप्सितार्थ- क्रियैव अभिलपितार्थनिप्पादनमेव प्रत्युक्त प्रत्युत्तरमस्ति ॥१२२॥ (1) cર ર્નિતિ વર્ષતિ જાવુ નિ સ્વા; ઘણુ જ ઘતિ રુદ્ધિ | ना करोति च यदत्यधमा वहु सज्जने। न वदतीह करोति वै ॥१॥ ચીંધું કામ પ્રિયન કરવા મિત્ર નક્કી કર્યું તે ? તારે પ્રત્યુત્તર ન મળતાં માનું છું તું કરીશ || માગ્યાં પાણી વગર કહિને દે છે તુ ચાતકને સંતના ઉત્તર પ્રિયતણા કાર્યની સિદ્ધિમાં છે ૧રરા હે આનદ આપનારા મેધ, તે આ સ્નેહીનું કામ કરવાનું નક્કી કર્યું કે હે મિત્ર મેઘ તુ ઉત્તર નથી આપતે તેથી હું એમ નથી માનતો કે તું મારું કામ કરવાને ઈરછતા નથી. અથવા હું તારા ઉત્તરની આશા રાખતા નથી તારે ઉત્તર ન મળવાથી જ તે મિત્રનું કામ કરવા સ્વીકાર્યું છે એમ હું માનું છું કારણ કે બપયા મેઢાં ફાડી તારી પાસે પાણી માગે છે તેને કાંઈ પણ બોલ્યા વિના તું તે આપ૭. એટલા માટે હું એમ માનું છું કે તારા જેવા પરોપકારી મહાત્માઓ પ્રીતિ રાખનારા મિત્ર એવો આપજો યા વગેરેની માગણીને ઉત્તર ચાથી નથી આપતાં પણ તેઓની અભિલાષા પૂરી કરીને જ આપે છે અર્થાત મહાપુ કરીશ એમ કહેતા નથી પણ કામ કરી આપવું એ જ તેઓને ઉત્તર હેય છે અર્થાત માગનારાઓની ઇચ્છા પૂરી કરવી એ જ તેઓને સ્વભાવ હોય છે ૧૨ (4) શરદ-30માં મેં ગાજે છે પણ વરસ નથી પણ વર્ષાઋતુમાં ગાજતો નથી છત વરસે છે. તેમ અધમ માણસ ઘણું બને છે પણ તેમાંનું કાંઈ કરતા નથી અને સજન બેવ નથી પણ કરી બતાવે છે કાર્ય કરી દેવું એ જ સજ્જનને ઉત્તર શ્રેય છે uu ·૧૧૮ एतत्कृत्वा प्रियमनुचितप्रार्थनावम॑नो मे सौहार्दाद्वा विधुर इति वा मय्यनुक्रोशबुद्धया ॥ इष्टान् देशान्विचर जलद प्रावृषा संभृतश्री- र्मा भूदेवं क्षणमपि च ते विद्युता विप्रयोगः ॥१२॥ मेचं प्रति घरमवचनं ३ हे मेघ, अनुचितप्रार्थनावर्मनः न विद्यते उचितं योग्यं त्वदनुरूपं प्रार्थनावम प्रार्थनामार्गः यस्य तस्य मे मम एतत् प्रियं इदं इष्टकार्य सौहार्यात् मित्रत्वात, अथवा माय अनुकोशबुद्ध्या दयालुत्वेन, अथवा अयं विधुरः विढ्वलः दोनः दुःखितः इति कारणाद्वा मम एतत् पूर्वोक्तं संन्देशकारणरूपं मियं कार्य कृत्वा पश्चात प्रावृपा वर्षाकालेन ऋतुना संभृतश्रीः पुटाकृति: पुष्टकायकान्तिः सन् इष्टान् अमीष्टान् वांछितान् देशान् स्थानानि विचर यायाः। च से तव पवं यथा मम स्त्रिया वियोगो जातस्तथा तव विद्युता सौदामिन्या सह विप्रयोग.वियोगः क्षणमपि मा भूत् न स्यात् ॥१२३॥ મેઘને છેવટનું વચન ૩ સ્નેહે વા કે દુખિત સમજી કે દયાળુપણાથી સાથી મારું પ્રિય અનુચિત પ્રાર્થનાકારનું જે , જ્યાં ઈચ્છે ત્યાં વિચર જ પછી શોભતે તું વૃષાથી થાઓ તૂને ક્ષણ પણ નહી વીજળીને વિગ ૧૨૩મા હે મિત્ર, આ કામ તુને ચિંધવાને મારે માગ અયોગ્ય છે આ કામ તોરા જેવા મહાત્માને ન ચૌધવું જોઈએ છતાં સ્નેહથી મિત્રભાવથી કે મારા પર દયા ખાઈને કે આ માણસ દુખી છે એમ માનીને મેં કહેવું મારું કામ કરીને પછી વર્ષોથી તુ પુષ્ટ શરીરવાળે બની મરજી પડે દેશમાં જાજે. હું ઈચ્છું કે મને મારી સ્ત્રી સાથે વિયોગ થશે તે તુને તારી સ્ત્રી વિજળી સાથે ઘડીવાર પણ વિગ ન થાઓ. ૧રયા ·. तस्मादद्रनिगदिततया शीघ्रमेत्यालकायां यक्षागारं विगलितशुचा पूर्वचिन्हैविदित्वा ॥ यत्संदिष्टं प्रणयमधुरं गुह्यकेन प्रयत्नात तद्गेहिन्याः सकलमवदत् कामरूपी पयोदः ॥१२४॥ मेघप्रयाणं सन्देशदानं कामरूपी इच्छितरूपधारणकुशलः पयोदः मेघः तस्मात् रामगिरेः अद्रेः पर्वताद शीघ्र यथा भवति तथा अलकायां पत्य आगत्य विगलितशुचा संदेशप्रेपणात्याना. नन्देन मेघप्रयाणेन च विगलितः निवृत्तः शोको यस्यासी तेन, विगलितशुखा गतोकेन गुह्यकेन यक्षेण निगदिततया उक्ततया पूर्वचिन्हैः प्रथम कथितलक्षणः यक्षागारं यक्षगेद विदित्वा झात्या, प्रयत्नात् आदरतः प्रणयमधुरं विनयमनाश यत् सन्दिष्ट तत् सकल समग्न तद्गेहिन्या: यक्षमार्यायाः अवदत् कथयामास ॥१२४॥ મેઘની વિદાય અને સંદેશ આપ્યો ત્યાંથી આવી નગરિ અલકા તુર્ત સંદેશ દેવા ઉત્સાહે એ ઘર વિરહિને ઓળખી લક્ષણેથી જે સંદેશ પ્રણય મધુરો ગુૉર્ટે મોકલ્યો તે तेनी श्रीन स: सभी पयो ॥१२४॥ છા પ્રમાણે રૂપ ધારણ કરી શક્તા એવા મેધે તે રામગિરિ પર્વત ઉપરથી જલદી અલકાપુરીમાં આવી યક્ષે કહેલાં ચિન્હ ઉપરથી તેનું ઘર ઓળખી કાઢી, સંદેશો મોકલ્યાના આનંદથી અને મેઘની વિદાયથી ઓછા થયેલા શેકવાળા પક્ષે ઘણા પરિશ્રમેં કરીને જે જે કહેવરાવ્યું હતું તે સ્નેહથી મધુરું એવું બધું શાક મટાડનારી વાણી વડે યક્ષની સ્ત્રીને કહ્યું. મારા ।

·૧૨૦ तं संन्देशं जलघरखरो दिव्यवाचाऽऽचचक्षे प्राणांस्तस्या जनहितरतो रक्षितुं यक्षवध्वाः ।। प्राप्योदन्तं प्रमुदितमनाः सापि तस्थौ स्वभर्तुः केषां न स्यादभिमतफला प्रार्थना ह्युत्तमेषु ॥१२५|| यक्षवध्वाः कुवेरस्य च संदेशदानं गुह्यककथितं तं संदेश जनहिसरत. जनानां लोकानां हितकरणे रतः प्रोति- युक्त. आसक्तः जलघरवरः मेघश्रेष्ठ तस्याः यक्षवा. प्राणान् रक्षितुं पालयितुं दिव्य- वाचा दिव्यधाण्या प्रधानवाण्या यक्षपरन्यै धनदाय व भाचचक्षे कथयामास अकथयत् । सापि यक्षवधूरपि स्वभर्तुः निजवल्लभस्य उदन्त सन्देशं प्राप्य थुत्वा प्रमुदितमना दृष्टविधा तस्थौ यभूयः । हि यस्मात् कारणात उत्तमेषु सजनेषु पुरुपेषु कता प्रार्थना प्रयुका यांचा केषां पुरुषाणां अभिमतफला न स्यात् अभीएफलदायिनी न स्यात् अपि तु उत्तमेषु कृता प्रार्थना सर्वेषामेव इएफलमदा भवेदेव ॥१२५॥ યક્ષ સ્ત્રીને અને કુબેરને સંદેશ આપ્યા તે સદે કહિ ઘનને દિવ્ય શબ્દ વધુ રહ્યાં પ્રાણ પ્રકૃતિ હિતકૃત યશની એ વહુના w સૂણી સંદેશ નિજ પતિને હર્ષઘેલી થઈ તે કેની ના ઈષ્ટ ફળદ બને પ્રાર્થના ઉત્તમાં ૧૨૫ યક્ષે કહેલે એ સદેશ પ્રજાનું કલ્યાણ કરવામાં પ્રીતિ રાખતા છે તે પક્ષ પત્નીને પ્રાણ બચાવવા માટે દિવ્યવાણિથી કુબેરને તથા યક્ષપત્નીને પહેચો. યક્ષ પત્ની પણ પોતાના પતિને સશે સાંભળી હર્ષઘેલી થઈ. ઉત્તમ સર્જનોને કરી પ્રાર્થના યાચના કોની ન ક ? બધાને છે. ૨૫n ·૧૨૧ श्रुत्वा वाती जलदकथितां तां धनेशोपि सद्यः शापस्यान्तं सदयहृदयः संविधायास्तकोपः ॥ संयोज्यतो विगलितशुचौ दंपती हृष्टचित्तो भौगानिष्टानविरंतसुखं भोजयामास शश्वत् ॥१२६॥ देशपाराज्ञानिवृत्तिः जलदकथितां यक्षेन संदिष्टां तां पूर्वोकां वार्ती श्रुत्वा निशम्य, सदयहृदयः 'दयया सहित हृदय यस्य सः, तेन अस्तकोपः अस्तः निवृत्तः अस्तंगतः कोपः यस्य सः घनेश: कुबेरापि सद्यः शीघ्र शापस्यान्त विधाय शापस्य वर्षावधि- वियोगलक्षणस्य देशपारकरणरूपिण्या आशायाः अन्त' विराम पूर्णतां संविधाय भवशिष्टान् चतुरो मासान् क्षमाप्य तौ दम्पती जायावल्लभौ संयोज्य एकत्र मेलयित्वा 'पतो विगलितशुचौ स्फेटितशोको दृष्टमानसौ कृत्वा, इष्टान् मनोवांछितान मोगान् अविरत सुखं अनवच्छिन्न असंह मविराम शश्वत् निरन्तरं सुख मोजयामास ॥१२६॥ દેશનિકાલની શિક્ષા માફ કરી. વાર્તા વિવરણ કરેલી સુણી ત્યાં કુબેરે કેપ ત્યાગી કરૂણ હુયે શાપને અંત આર્યો જેડયાં શેઠે રહિત કરિને દુષ્ટ એ દંપતીને ધાર્યા ભોગે અવિરત સુખેં એમને ભગવાવ્યા ૧૨દા પક્ષે કહેવરાવેલી અને મે કહેલી હકીકત સાંભળીને કુબેરનું હદય દયાળુ થઈ ગયું. પક્ષ ઉપરનો રેલ ક્રોધ ઉતરી ગયું અને શાપની દેશનિકાલની એક વર્ષની શિક્ષાના બાકીના ૪ મહિના માફ કરી તે બન્ને પતિ પત્નીને ભેળાં કરી બન્નેને શેક મટાડી મનવાંછિત વિભવ વિલાસ ભોગવવાની અનુકૂળતા કરી આપી. ૧૨દા ·इत्थंभूतं सुचरितपदं मेघदूताभिधानं कामक्रीडाविरहितजने दुःखयुक्त विनोदः॥ कामं चास्मिन् मतिनिपुणतानन्यभावः कवीनां नत्वाऽऽर्यायाश्चरणकमलं कालिदासश्चकार ॥१२७॥ स्वकाव्यविवरणपूर्वकं समातिमंगल कालिदासः कविः, आर्याया: भगवत्याः पार्यत्या चरणकमलं नत्वा प्रणम्य इत्थंभूतं पताशप्रकारेण रचितं सुचरितपदं सु सुष्टु उत्तमपात्रया चरितं तवर्णना- त्मकानि पदानि विरचनानि श्लोकाः यस्मिन् तत् मेघदुताभिधानं काव्यं चकार । स्मिन् काव्ये, दुनयुक्ते कामक्रीडाविरहितजने मदनकेलिविरहितपुरुषे विनोद. आनंदः भवति । अस्मिन्कान्ये कधीनां मतिनिपुणतानन्यभावं मतेः बुद्धः निपुणताया अनन्यभावः परीक्षणं बुद्धिचातुर्य च भवति ॥१२७१ इतिश्री कचिकुलतिलककविश्री कालिदासकृतं मेघदूताभिधानं महाकाव्यं संपूर्ण इति इति संपूर्ण ॥ संवत् १७१४ वर्षे लिखितं ॥ श्रीरस्ति ।। श्री આ કાવ્ય પોતે રસ્યા સંબંધી વિવેચન સાથે સમાપ્તિનું મંગળાચરણ આવું કાવ્ય પ્રવર પદનું નામનું મેઘદૂત કામક્રીડા વિરહ દુખિયાને જ દેતું વિનોદ || નિ આમાં મતિ નિપુણતાની પરીક્ષા કવીની નોમ ગૌરી ચરણ મેળે કાલિદાસે બનાવ્યું ઘરેણી શ્રી કાળિદાસ કવિ ભગવતી પાર્વતીના ચરણને પ્રણામ કરી ઉપર પ્રમાણે રચેલું - સુદર પદવાળું ઉત્તમ પાત્રના ચરિત્રોના વર્ણન રૂપ પદ્ય દેવાળું મેઘદૂત નામનું કાવ્ય રચ્યું. કામક્રીડાથી રહિત-કામક્રીડાને નહી મેળવી શકતા એવા પ્રિય પત્નીના વિયેગી એવા દુખી મનુષ્યને આ કાવ્ય આનદ આપશે અને આ કાવ્યથી કવિઓની બુદ્ધિ નિપુણતાની પરીક્ષા ચતુરાઈ વિદ્વત્તા પણ જણાશે. ૧ર - संपूर्ण ·૧૨૩ પ્રક્ષિત ૩ બ્લેક નીચે આપેલા ૩ ક એક છાપેલી આવૃત્તિમાં પરિશિષ્ટ તરીકે જોવામાં આવ્યા છે આ ત્રણે લોકના ભાવાર્થ તથા વસ્તુસ્થિતિ આ કાવ્યમા ૯૬, ૯૮ અને બીજા મા ઘણું સારી રચના સાથે આવી ગયેન છે એટએ આ કોને સ્વીકારવામાં આવે તે પુનરૂતિ થાય છે અને લેકની રચના પણ ઉંચી કેરીની નથી એટને અને આ ત્રણે એમાં જે કહેલું છે તે કાવ્યમાં કહેવાઈ ગયેનું હોવાથી જ આ ક્ષે કોને કહું છું છતાં આ ત્રણ ક વાચની જાણ માટે છાયા છે અને તેની ટીકા પણ વિનાને માટે રચી છપી છે ખરી રીતે આ ત્રણ લે કળિદાસ પડિતના એના નથી. જે આ લોકમાં નવી વાત નવ તાવ હોત તો આને પ્રક્ષિપ્ત તરીકે , હેત નહી પણ તે કોઈ હસ્તપ્રતોમાં છે કે કેમ તેની શોધખોળ કર્યા પછી નિર્ણય કરત પણ આ સેકમા તેવી કઇ વિશેધતા નથી એટલે કવિ ળિદાસને મળતી કૃતિ કઈ કવિએ રમુજને ખાતરી કરી હોય એમ લાગે છે इत्याख्याते सुरपतिसखः शैलकुल्यापुरीपु स्थित्वा स्थित्वा धनपतिपुरी वासरैः कैश्चिदाप ।। गत्वागारं कनकरुचिरं लक्षणैः पूर्वमुक्कै- स्तस्योत्संगे क्षितितलगतां तां च दोनां ददर्श ॥१॥ इति इत्थं आरयाते यक्षेण उक्त सति सुरपतिसख इन्द्रमित्र मेघ शैल कुल्यापुरीपु शैलाः पर्वता कुल्या: नद्य पुर्य नगर्य इत्यादिपु स्थित्या स्थित्वा विषम्य फैश्चित् अल्पै वासरे दिन. धनपतिपुरी अलकापुरीं आप प्राप । कनकरुचिर सुवर्णादिवस्तुमिः सुशेभिन, पूर्व यक्षेण उतै प्रोक्त लक्षण: आगार गृह गत्वा तस्य गृहस्य उत्सगे तलादेशे क्षितितलगता भूमिशग्याया 'सुप्ता दीना दयापात्रा ता यक्षपत्नी ददर्श यवलोकयामास ॥१॥ સદેશાને લઈ વન નદી શહેરને પર્વતોમાં રોડા દીયે ધનદપુરિમા મેઘ આવ્યો મથn સેને શેલ્યુ ઘર નિરખીને ઓળખ્ય લક્ષણો તેમાં ભૂમીશયન કરતી જોઈ એ દીન નારી II એ પ્રમાણે યક્ષે પોતાનું કહેવું પુરૂ કર્યું એટલે ઈદનો મિત્ર એ મેઘ પર નદીઓ નર્મર ઉપર વિસામે ખાતે ખાતે ચેડા વિસમાં કુબેરની અલમપુરીમા પગે. માં નાના તોરણ તથા બીજા શણગારોથી ભતુ અને યક્ષે કહેલા ચિ હાથી એધાણથી આ પક્ષનું વર છે એમ નક્કી કરીને ત્યાં ગયે અને તે ઘરની જમીન પર પથારી કરી સુતેલી દયા ઉપજે એવી દશા ભગવતી એવી તે પક્ષની અને જે T ·स्निग्धाः सख्यः क्षणमपि दिवा तो न मोक्ष्यन्ति तन्वी- मेकप्रख्या भवति हि जगत्यंगनानां प्रवृतिः ॥ स त्वं रात्री जलद शयनासन्नवातायनस्थः । कान्तां सुप्ते सति परिजने वीतनिद्रामुपेयाः ॥२॥ हे मेघ, स्निग्या स्नेहपायशा तस्याः सख्यः, तन्वी सुकामलशरीयं वां दिषा क्षण अपि न मोक्ष्यन्ति न मुंबन्ति । जगति विश्व पत्रे संयोगवियोगादिषु अंगनानां स्त्रीणां प्रवृत्ति दशा पकप्रख्या एकप्रकारा हि प्राय भवति समां स्त्रीणां स्वभाव मानसं चित्तस्थितिस्तु प्राय समाना पवास्ति । अर्थात दिवसे तु सस्त्रोनामुपस्थिती लज्जया सन्देशदानादानावकापो न मिलिष्यति । मत हे जलद स व रात्री परिजने अनुचरजने सुप्ते सति शयनासन्न- घातायनस्थ: सन् भूमिशयननिकटवर्तिगवाक्षापर्युपविष्ट सन् घीतनिद्रां कान्तां जागरितां उपेयाः गच्छे ॥२॥ સાહેલીઓ ક્ષણ પણ દિયે કયાંય રેઢી ન મૂકે સ્ત્રીઓનો છે સકલ જગમાં એકધારો સ્વભાવ છે માટે રાતે શયન નજીઠે જાળિયામાં જ બેસી સર્વે સૂતા પછિથિ મળજે જાગતી એ પ્રિયાને પાર હે મેઘ સ્નેહને આધીન થયેલી તેની સખી કેમળ શરીરવાળા એ ને દિવસે તો એક ઘડી પણ રેઢી મુક્તી નહિ હોય એટલે સખીની હાજરીમાં તુ સદેશની આપલે કરી શકીશ નહિ, કારણે સ્ત્રીઓને શરમાળ સ્વભાવ અને તેને લગતી પ્રવૃત્તિ તે જગતમાં બધે સરખી જ હોય છે. માટે છે મિત્ર, બધા નેકર ચાકર રાતે સુઈ જાય ત્યારે તુ જમીનપરની પથારી નજીક શાળામાં બેસી જ્યારે મારી સ્ત્રી રાતમાં જાગે ત્યારે તેને સંદેશો આપજે મારા ·१२५ अन्वेष्टव्यामवनिशयने सन्निकोणकपाश्चों तत्पर्यकप्रगलितलवैश्छिन्नहारे रिवाः ॥ भूयो भूयः कठिनविषमा सारयंती कपोला- दामोक्तव्यामयमितनखेनेकवेणी करेण ॥३॥ है मेघ, सन्निकोण कपाश्वा संतम्यक् नितांत. निकीर्ण संकुचित एक पार्थ यया सोता । छिन्नहाद इव त्रुटितहाराणां रलकणिकाः इव तत्पर्पक प्रगलितलवः तस्याः पर्यक: पलंगः तस्मात् प्रगलिताः सवन्तः लवाः विन्दवः येषां तैः मन्नैः मधुभिः युक्तां। कठिनां जटौं जटिलां विषमा स्पर्शासहा मामाकव्यां मम हस्ताभ्यां पृथक समीचीनां करणीयां ईशी एकवेणी अयमितनखेन अपमिता अकर्तिताः नसाः यस्मिन् सः तेन करेण कपोलाद भूयो भूयः पुनः पुनः सारयन्ती दूरोकुर्षतो त्वं द्रक्ष्यसि ॥३॥ ગેતી લેજે શયન કરતી ભૂમિમાં ટૂંટિયાથી અશ્રુબિંદ ગુટિત સરના નંગ શાં એ પલંગ 1 હાથ લાંબા નખયુત, જટી ગાલથી એકવેણી वारे वारे मरती छाउपानी समाये ॥३॥ હે મા, યવાળી એક પડખે જમીન પર પથારી કરી સુતેલી, તુટી ગયેલા હારના નગ ટાલીયા ઉપરથી જાણે કેમ પડતાં હોય તેમ અસનાં ટીપાં જેની આંખ્યુંમાથી પડયા કરે છે એવી, કઠણ લટુંવાળા અડવાથી દુખતા એવા અને હું જ્યારે મળીશ ત્યારે માર હાથે છાડવાના ઓળવાના સરખા કરવાના રોટલાને વધેલા નખવાળે હાથે વખતે વખત ગાલ ઉપરથી આ ખેસવતી એવી તારી સખીને તું જઈ શકીલાથા ·हस्तलिखित पुस्तकानां संकेतः ॥ क १ संकेत-मावर्श पुस्तक विक्रम संवत १७२४ वर्षे लिखित मूलेन सह टीकास्ति । टीकाया नाम न विद्यते। परं केनविद् गुर्जरेण कृतेति शायते अस्मिन् १२७ श्लोकाः सन्ति ! पत्राणि २५ मितानि । ख २ संकेत-सयत १५१७ प्राय । केवला मलिनाथी संजीवनी नाम्नी टीका । लोकसंख्या १२१ । पत्राणि २८ । ग ३ संकेत-संक्त १६१२ ज्येष्ठ शुक्ल दशभ्यां तपस्या तोरे आंत्रेश्वरे लिखित' सस्कृतठीका फैवलास्ति । टीकाया नाम न विद्यते । श्लोक सरया १२४ । पत्राणि ३२ घ ४ संकेत-संपत १६९५ कातक वदी १ धीरमगाम मध्ये लिखितं । मूलेन सह अघचूरी टीका। श्लोकसख्या १२५ । पत्राणि १४ । र ५ संकेत संघा १७०४ आश्विन वदी २ सोमे केवला मल्लिनापी संजीवनी... नाम्नी टीका मेघ सन्देशः इति ग्रन्थाभिधेय । लोक सस्या १२३ ॥ पत्राणि ३४ । च ६ संकेत-संपत १७१६ कार्ति कमालेऽसिते पसे १३ कर्मवाट्यां मुनि नयनविमलेन । मूलमात्र श्लोकसख्या १२६ । पत्राणि १९ । छ ७ संकेत-संवत १६२३ प्राय । मूलमात्र श्लोक संख्या १२५१ पत्राणि १९ । । 'मल्लिनाथस्प टीकाया नाम कैश्चित् साराद्वारिणीत्युच्यते तन्न युक्तं मल्लिनाथस्य टीकाया नाम संजीवनी एव।

·हस्तलिखित पुस्तकानां संकेतः॥ श्लोकारंभः क घ ग ङ ३ ७ शिकान्ता तस्मिन्नद्रो २ २ २ ३ तस्य स्थित्वा ४ ४ ४ प्रत्यासी ५ घूमज्योति जातं बंशे ७ ७ ७ ७ संतप्तानों ७ ८ ८ त्वामारुढं ८ ८ ९ मन्दं मन्दं १० तो धावत्यं १० १० १० M "कर्तुं यच्च १२ १२ १२ 'आपृच्छस्त्र १२ मार्ग तावद १३ 1 १५ १५ 'मद्रे शृंगं रिलच्छाया इत्वय्यायत्त ·हस्तलिखित पुस्तकानां संकेतः ॥ श्लोकारम्भः क घ ३ ख ग tho १ १ २ ४ त्यामासार १७ १७ १७ मुम्बक्लान्तं १८ x १८ १९ छन्नोपान्तः १८ स्थित्या तस्मिन् २० २० २० २० २० तस्यास्विकै २० २१ २० २१ नीप दृधा ૨૨ ૨૨ २२ सम्मोविन्दु २२ २५ २३ २२ २३ २४ उत्पश्यामि २४ २३ २४ २४ २४ पाण्डच्छाया 28 २५ २५ २५ २५ तेषां विक्षु २६ २६ २६ २५ नोवैराध्य २७ २६ विभान्तः सन २८ २७ २८ २८ २८ २९ ૨૮ २९ घक पन्या २९ मोमिक्षोम ३० २९ ३० २९ ३० रेणीभूत ३१ ३० ३१ पाल्पावन्ती ३२ ३२ ·हस्तलिखित पुस्तकानां संकेतः ॥ श्लोकारंभः क ख घ ३ ग छ १ २ . दीर्घाकुर्षन् ३३ ३३ ३३ हायस्तारान् ३३ ३४ ३३ ३४ ३३ ३४ प्रद्योतस्य जालोद्गीज ३६ ३६ ३६ ३६ ३७ ३७ ३७ ३७ भर्तु कंठ ३७ ३७ मप्यन्यस्मिन् ३८ ३८ ३९ ३९ पादन्यास ३९ ४० ४० पश्चादुच्च ४० ४० गच्छन्तीनां 92 ४१ ४१ ४२ ४२ ४२ तां कस्यापित् ५२ १२ ४३ ४E तस्मिन् काले ४३ गंभीराया ४४ १५ ४५ वस्या किंचित् ५५ # ४६ ४६ ५६ त्वं निष्यन्दो ४८ ४८ ज्योतिलेखा ·૧૩૦ हस्तलिखित पुस्तकानां संकेतः।। श्लोकारंभः क घ ३ জানে ग ४ ६ ४९ ४९ ४९ ug ४९ ४९ ५० त्यय्यादातुं ५० ५० ५० ५० तामुचीर्य ब्रह्मावर्त हित्या दाबा ५३ ५३ २४ सरमाद् गच्छे: ५५ तस्याः पातुं ५५ माप्तीनाना ५६ तं चेद् पायो ५७ ५८ ये संरंभी सत्र व्यक ५९ शब्दायन्ते ६० ६० ६० ६० ६० ६० भालेयाद्रे गत्या चाय ६२ ६२ ६२ ६२ ६२ 14 तत्पश्यामि ६३ तस्मिन् हित्वा ६४ ६४ ६४ ६४ ·૧૪ हस्तलिखित पुस्तकानां संकेतः॥ श्लोकारंभः क. घ ३ तनावश्यं ख ग hoy २ ६ ६५ ६४ ६५ हेमाम्मोज ६६ ६६ तस्यात्संगे ६७ ६७ ६७ ६७ ६७ ६६ ६७ ६८ विद्युदन्तं ६८ ६७ ६८ शप्पश्यामा ७७ ७० ७१ ७१ मानन्दोत्थं ७१ ७० ७१ ७२ ७७ ७२ ७६ ७२ यस्यां यक्षा. ७१ 68 ७० ८० ७८ गत्युत्कम्पा ७२ ७४ ७१ ७४ ७४ ७१ ७२ नीयीयन्धो ७३ ६९ ७० ७३ ६८ ६७ दस्ते रोला ७४ ७२ ७१ ७८ ७२ यस्या मत्त ७६ x ७३ x ७७ मक्षीणान्त ७६ ७२ ७८ यत्रानीता ७३ કર ७३ ७३ ফিন্যা ७३ ७८ ७६ ७६ ७१ पत्र खोपा ८० मत्या दे ८० ८० . .पासधि ·૧૦ર हस्तलिखित पुस्तकानां संकेतः ॥ श्लोकारंभः क घ ३ ग ङ १ ur ७ तत्रागार ७६ यापी चास्मिन् ८३ तस्यास्तोरे ७८८ रकाशक तन्मध्ये व पभि सापा गत्वा सद्यः ८२ तन्वी श्यामा ८८ ८८ ८७ तां जानीया ९० ८९ नूनं तस्या ९० ९० ८९ मालकिते ९२ सत्संगे घा ९३ ९३ ९२ ९२ ८७ शेषान्मासोन सव्यापारा ९३ माधिक्षामा २५ ९६ ९४ नि.श्वासेना ९७ माचे बद्धा पादानिदो ९८ २८ १०० 'सा संन्यस्ता x ·૧૩૩ हस्तलिखित 'पुस्तकानां संकेतः॥ भ्लोकारंभः क घ ३ - ग उ च ६ १ २ जाने सख्या १०१ १०० १०० १०० বাব १०१ १०३ १०२ १०२ वामधास्या १०२ १०२ १०४ तस्मिन्काले २०३ १०२ १०४ १०३ १०३ १०३ १०४ १०३ १०४ १०४ १०५ १०५ १०४ तामुत्थाप्य भर्तुमित्र १०५ १०६ १०६ 1०७ १०६ इत्याख्याते १०७ १०७ १०७ १०७ १०८ ૨૦૭ १०८ तामायुष्मन ૨૦૮ १०८ १०९ १०८ १०७ मंगेनांग १०९ १०९ १०८ १०९ १०९ १११ शब्दारयेयं श्यामास्वंग धारासिक x ११२ ११२ ११२ ११३ १११ त्वामालिख्य १९३ . १११ ११२ ११३ ११३ ११२ मामाकाश ११३ मित्या सपः ११५ ११४ संक्षिप्यन्ते इत्यात्मानं शापान्तो मे भूपश्चाई ·१३४ हस्तलिखित पुस्तकानां संकेतः॥ म्लेोकारंभः क घ ग च ६ ३ १ २ ३ ४ १२० ११८ १२० ११८ पतस्मान्मा आश्वास्यैवं कश्चित्सौम्य १२१ १२० १२० १२२ १२२ १२० १२१ १२१ १२० १२१ पतत्कृत्वा १२३ १२१ १२२ ૨૨૨ १२१ १२३ १२४ X X x X X तस्माद्रे तं संदेश १२३ १२३ १२२ १२२ x x शुत्वा वाता १२६ १२४ १२४ १२३ १२५ १२३ x इत्थंभूतं १२७ X x १२५ x ·૧૩૫ मेघदूत श्लोकानां अकाराद्यनुक्रमणिका । लोकारंभः श्लोकांका: श्लोकारम लोकांकाः ८८ ... गत्वा सद्यः गभीराया ... ... १४ १८ छनोपान्त अंगेनांग अद्रेः शृंगं अध्यलान्त मप्यन्यस्मिन् सम्मोबिन्दु अक्षीणान्त ... छ ज ... ... ६ ... २३ ७६ ... ... आ ... ... ... ९६ ७० ૨૨ ५७ ५९ ... ... ... आद्य वद्धा पाधिक्षामा मानन्दोत्थ आपृच्छस्व आराध्यैन .आलोके ते आश्वास्यैव आसीनाना ... ८२ ... ९२ १२१ ... ... ... .. .. ... - ૨૨૭ १०७ इत्थभूत इत्यारयाते इत्यात्मान ... जातं वशे जाने सख्या जालोद्गीर्ण ज्योतिले खा त त चेद्वायो तत्र व्यक तत्र स्कन्द तत्रागारं तनावश्य तन्मध्ये च तन्वी श्यामा त सन्देश तस्माद् गच्छे तस्माद्रे तस्मिन् काले नयन तस्मिन् काले जलद तस्मिन्नद्री तस्मिन् हित्वा तस्य स्थित्या तस्याः किंचित् तस्यास्तिकै तस्यास्तोरे तस्था: पातु तस्योत्संगे तां कस्यांचित तां चापश्य तां जानाया: तामायुष्मन् तामुचीर्य तामुस्थाय ... १२५ ५४ १२ ४३ १०४ ૨ ६४ ३ उ उत्पश्यामि द्रुत २४ ६३ ... उत्पश्यामि त्वयि उत्संगे घा ... ... ए ... १२३ १२० ८७ ... पतत्कृत्वा प्रतस्मान्मां पभि साधा ... ... - ... ... ... क Se १२२ .. ६७ फश्चित् सौम्य ... ... ... ... ... ग ९० १०८ ... कर्तुं यद्य কষ্মিকারা गच्छन्तीना मत्युत् कम्पा गत्वा चाय ... ४१ ७२ ... ... ... ...

·૧૩૬ लोकांकाः य :: ... यत्र स्त्रीणां ७७ श्लोकारंमः तेषां विक्ष त्वन्निस्पन्दा त्वय्यादातु त्वय्यायत्तं त्वामारूद्ध त्वामालिख्य त्वामासार श्लोकांकाः श्लोकारंभ २६ ४६ ५० यत्रानोता यस्यां मत्त ८ यस्यां यक्षा ये संरंमो ... ... ७५ ७१ ... ... ... र ... दीर्घोकुर्वन् ... ... .... ३३ ... रकाशोक रलच्छाया रद्धापांग १०२ घ ... ... धारासित धूमज्योतिः २९ ... ... न ... १०३ ... ... ९७ २७ २२ निःश्वासेनाघर मीचैराण्ये नीपं दृष्टवा नीवीवन्धी ... घक' पन्था पापी चास्मिन् घामश्चास्या वासश्चित्र विद्युद्वन्त' विश्रान्त सन् वीविक्षामं घेणीभूत ... ... २८ ... ... नूनं तस्याः ... ... ... ... २५ ... ... ... ६० ६९ ... पश्चादुच्चे पादन्यास पाण्हुच्छाया ... पादानिन्छा .. प्रत्यासन्ने प्रद्योतस्य प्रालेयादे ... ... ... शब्दाख्येय' शब्दायन्ते शप्पश्यामा शापान्तो मे शेषान्मासान् श्यामास्वंग ... ३५ १११ ब श्रुत्वा वाती ब्रह्मावर्त ७ ... ३७ ... ... ... ... सन्तप्तानां सव्यापारा संक्षिप्यन्ते सा संन्यस्ता... स्पित्वा तस्मिन् भर्तुः करें भूर्तुमित्र मित्वा सद्यः भूयश्चाई ... ... ... ... ... २० ह ७४ ३४ .. मत्वा देव ... ... ... मन्द मन्द मन्दाकिन्याः मामाकाश मार्ग तावद ... हस्ते लीला हारांस्तारान् हित्या हाला हेमांमोज ६६ ... १३ ...

·રમશાળા ઔષધાશ્રમ ગેડલ, કાઠીઆવાડનાં પુસ્તક તથા વસ્તુઓ ૧૩૮ श्री सूक्त કિંમત રૂા. ૧-૮-૦ રાજવૈદ્ય કૃત શ્રી પ્રસાદિની સંસ્કૃત ટીકા તથા ગુજરાતી ભાષાંતર સહિત આ શ્રી સતને ત્રાધાર કોઈ પણ ગ્રન્થમાં સ્પષ્ટ નથી, છે ત્યાં ભમયુક્ત અરુહ છે. તેથી રાજકીયે ગુરુક્ત આદેશ અને ઘણા ગ્રન્થનું અવલોકન કરી યંત્રોદ્ધારને ર૭ લેક રચી યંત્રનું ચિત્ર તૈયાર કરી ૧૪ ઇંચ લાંબુ, ૧૪ ઈચ પીણું છીપી આ પુસ્તક સાથે રાખ્યું છે, જેને છબીમાં મઢાવી દઈને પૂજન કરવાથી બધી અભિલાષાઓ પુરી થાય છે. આ પુસ્તકમાં નીચેના વિશે છે. સંક૯૫, ૬; પુરુષન્યાસ, કમલા માતૃકા ન્યાસ, કેશવાદિ માતૃકા ન્યાસ, પુરુષસતન્યાસ, શ્રીસૂક્ત ન્યાસ, ૧-૨-૩-૪ આવરણાનાં પૂજન, પ્રધાન દેવતાંગે મયુખ દેવતા પૂજન, પંચદશોપચાર પૂજન, વિષ્ણુ સ્તવ, તર્પણ, પ્રથમ દ્વિતીય એશ પૂજા, -ડિસ યુમપૂજા, સબીજ શ્રીસુક્તપાઠ, સ્તુતિ પાઠક, શ્રીમદ્મ પુરશ્ચરણ વિધિ, શ્રી સોને યાહાર, શ્રીસદ્ધહેમ, પ્રોગ તદંતર્ગત પંચ ભૂસંસ્કાર, અન્યાહરણું પ્રતિકાપન, ઉપ- સ્થાન, સર્કિંધન, ધાનાતિ, પયુંક્ષણે, પૂર્વાગ હેમ, વૈશ્વદેવ હમ, યાહતિ હેમ, કામક હેમ, રમત હેમ, પ્રધાન હેમ, ઉપાંગ હમ, જયાખ્ય હોમ, અભ્યાતાન હમ, વાતમ, રૂક્ષ્મતી હેમ, અધમ, ઉત્તરાંગ હેમ, કેમપૂરાહુતિ પૂર્ણાહુતિ, વોર્ધારા, બલિ હરણ, પ્રિયઃ આરાધનાંગભૂત દ્વારપાલબલિ , વિશ્વદેવ શેષ, ઉપસ્થાન, વિષ્ણસ્તવ, કનકધારા રતવ, રાજદ પ્રેક્ત શ્રી સક્તના પ્રત્યેક મંત્રના પ્રયોગો, રાજદ કૃત થી સક્તની શ્રી પ્રસાદિની સંસ્કૃત ટીકા અને તેનું ગુજરાતી ભાષાંતર, સ્તુતિપાઠનું ગુજરાતી ભાષાંતર ઇત્યાદિ. Ayurved in the Five Year Plan Oatlide Sketch of Mabatma Gandbi Dhanvantari Nagar. A Scheme placed before The President, Plappiog Cammision, by Rasesbacharya Shricharanatirtha Mabar Price Re 0-2-0.

·રસશાળા ઔષધાશ્રમ માંડલ, કાઠીઆવાડનાં પુસ્તકો તથા વસ્તુઓ ૧૩ લઘુસ્તવ કિંમત રૂા. ૭-૮- राजवैद्य कृत वाला तोपिणी नाम्नी संस्कृत टीका અને ગુજરાતી ભાષાંતર સાથે આખા ભરત ખંડમાં દરેક ધમ સંપ્રદાય અને કામના પ્રત્યેક વ્યક્તિઓ આ સ્તોત્રને પાઠ કરે છે. ચમત્કારી સ્તોત્ર તરીકે જગપ્રસિદ્ધ છે. સ્ત્રી, પુરૂષ, વિઘાથી, આબાળવૃદ્ધ સૌ કોઈ આને પાઠ કરે તે વિદ્યા મળે છે, યાદશક્તિ વધે છે લકમી પ્રાપ્ત થાય છે અને બધાં વિઘો મહેની નડતર તથા દરેક જાતની મુશ્કેલીઓ ટને છે. આ સ્તોત્રના અર્થ સમજવા બહુ કઠણ છે તેથી આજ સુધી કોઈ પણ ભાષામાં ભાષાંતર થયેલ નથી. રાજદ કૃત સંસ્કૃત ટીકા એટલી સરલ છે કે કના અથ બેસારવા સહેલા થાય છે અને સાથે દરેક મકનું ગુજરાતી સરલ ભાષાંતર આપ્યું છે તેથી લોકો પાઠ કરનાર દરેક કને અર્થ સમજીને કરે છે તેથી તત્કાળ કાય" સિદ્ધ થાય છે. આમાં વિવિધ મનોરથની સિદ્ધિના પ્રયોગ પણ આપ્યા છે. શ્રી ભગવદ્ ગીતા. મૂળ ૪૫ શ્લોક સાથે રાજવૈદકૃત સમશ્લોકી-ગીતા ગુર્જરી ભેજપત્ર પર લખેલી હસ્તપ્રતને આધારે છાપલી ૫ મી આવૃત્તિ પાકું પૂંઠુ, કિમત રૂા૪-૦- ચાલુ ગીતામાં આપણે ૭૦૦ શ્વક વાંચીએ છીએ પણ મહર્ષિ વ્યાસે જપ ક રહ્યા છે. એ શ્રી કૃષ્ણ ભગવાનના મુખના ઘટતા જ એક આ ભોજપત્ર પર લખાયેલી ગીતામાં પૂરા થાય છે. આમાં પાન ૨૩૫ છે, કિંમત રૂ. ૪-૦-૦ ચાર. મૂઢ સામે જ સમોની ગુજરાતી છે. ૭૪૫ મલેક અને ૨૭૫ પાઠદવાળી આ ૫ મી આવૃત્તિની ગીતા છે. ૨૦ પિજમાં ગીતા સંબંધે નોંધ વગેરે આપેલ છે. પા પાનની ગીતાની પ્રસ્તાવનામાં ગીતા સંપે ટલાક અણુકના પ્રશ્નોનું સશા સમાધાન કરેલ છે. ૧૨૪ પાનામાં મૂળ સંસ્કૃત મામે તે જ રાગમાં ગુજરાતી સમોકી કાપી છે. અને ૨ પાનામાં ચાલુ ગીતાને પાઠ અને ભોજપત્રી ગીતાના ભેદ સર્ણ સામસામા આપીને બતાવ્યા છે. ૨૭૫ પાનાનું આ પુરતા છે. મળ ને કે એકલી ગુજરાતી સમાને પાક કરવા ઇખારને અનુકૂળ પડે તેમ છે. તેમ ગીતાના હસ્થમાં ઉંડા ઉતરનારા સંશોધને માટે પામે તથા પ્રસ્તાવના ઘણી ઉપયોગી છે. આ ગીતાની આગલી સરત, ઈમ આવૃત્તિઓએ હિ ઉપરાંત યુરોપ અમેરિકાના ગીતાના તત્ત્વજ્ઞાનમાં રસ ધરાવતા સંભા વિધાનને આકર્ષી છે. ઉત્તમ છપાઈ, સારા કાગળ, પાઉં છું.

·રાશિાળા પધાશ્રમ બાંડલ, કડી બાવાડનાં પુસ્તક તથા વસ્તુઓ ૧૪૦ भूगर्भ जलज्ञान शास्त्र પાનાં ૩૦, કિ ૪-૦ ચાર આના. પૃથ્વીમાં પણ કેટલે ઉડે છે ત્યાં કેટલા વેગવાળી પ્રવાહ વહે છે જે પાણી માડુ ખારૂ કે કઈ જાતનુ છે તે જોવાના શાસ્ત્ર આપણા પ્રાચીન તિષ અને બીજા શાસ્ત્રોમાં છે પણ આજ સુધી તે અને કોઈ વિદ્વાને પ્રામા મુકેલ નથી કે સવ પ્રજા તેનો લાભ લઈ શકે એ રીતે કોઈએ તેનું લેક ભાષામાં ભાષાંતર કરી બહાર પાડેલ નથી તેથી આ શાસ્ત્રના જ્ઞાનથી આજ સુધી પ્રજા અવારામાં રહી છે. છેલ્લા પાંચ વર્ષથી હિંદનાં દરેક ભાગમાં થોડું જાજે દુકાળનું સ ટ અને પાણીની મુશકેલી પ્રજાને ભોગવવી પડી છે એટલે ઠેકાણે તે પાણી વિના પશુ અને માને મરણ પણ થયા છે આ દયાજનક સ્થિતિ જોઈ રાજદથી પૃથ્વીનું પાણી લેવાનું શાસ્ત્ર પિતાના હરત લિખિત ગ્રન્ય ભાડામાંથી શોધી કાઢી તેનું સગોધન અને ભાષાંતર કરી સંવત ૨૦૦૮ ના વ્યાસ પચાંગમા છાપી જુદી પડીના માં પણ પ્રસિદ્ધ કરેલ છે. આ પુસ્તકમાં 15 સવાસે લાક છે દરનું મજી શકાય તેવું માલ ભાષાતર આપ્યું છે. જમીનના અિહો ઉપથી કયે ઠેકાણે કેટલે ઉડે અને કેટલા વેગવાળા પાણીના પ્રવાહ વહે છે અને કેટલા હાથ નીચે શું શું ચિહ્નો જણાશે, એ વસ્તુઓ દેખાશે વગેરે બાયુ છે તેમ કુવા ગાળતાં આવતા પત્થર તેડવાને સહે વ ગ બતાવ્યા છે આજે દારૂના ટેટાથી માસ મરી જાવાના અકસ્માત કેક કાણે બને છે છતાં ટેટાથી જે પથરે ટુટતા નથી તે સહેલાયથી તોડવાના ઉપાય આ પુરતકમાં બતાવ્યા છે અર્થાત આ પુસ્તક ગામેગામ અને ઘેર ઘેર હોવું જોઈએ આના અભી કરેક માણસ પાણી કળા મહારાજ બની શકે છે અને કઈ જમીનમાં કેટલે ઉડે પાણી છે તે કહી શકે છે આ પુસ્તક નાનું છતાં પ્રજા ઉપર મેટે ઉપ ર કરનાર અમૂલ્ય છે. દરેક ભાષામાં આનાં ભાષાતર અમે પ્રસિદ્ધ કરવાના છીએ

·2220 49147 pied, '1.1249&Hi Yzd!! 441 42900
૧૪૧
Letters on Ayurved
Pages : 85,
Price Re. 1-0-0
Correspondence of lace haclarsa Shricharan tırtbı Maharai with prominent
personalitiog at liome and abroad Subject -
1 Outline Sketch of Dlalatma Gandhi Dhanvantarı Nagr.
2 Plan for providing medical relief to rural arus.
3 Message to the Soùrnshtra Vaidya Sabha
4 An article on Dhatayıda in the Sanilug Time ” of Indrak.
5 Exhortation of the Tostern Scholars for Apašveda.
O Apathy of the lost towards Alloyathy
Guidance for Aynrvedic Parmacopoea
8 An appeal to Rastrupatiji
9 Roqueat to l I tho Dlaliarij, Shri Jam Suleb to revito Ayurveda
10 Lon'lle tho Ilcalth Minister at the Centre, The Times of Indi and
Mabarny Shri on rural Timalth Services
11 dienungo to the 34th All Ihdin Ayurvedit Congrous Indore,
7

·રસંશાળા ઔષધાશ્રમ ગેડલ, કાઠી પાવાડના પુસ્તક તથા વસ્તુઓ ૧૪૪ ( their might. Every year 10 lace of patients die in India through this disease. If the Vaidyas' collaboration is sought in the researches for this disease and if the patients of capcer are put onder the treatment of Ayurvedic Shastriya Institutions, we dare say, with full confidence that within a short period we shall be able to achieve marvellous enccess on this diseases, Treating whatever number of patients, we get, with these pills and giviog the necessary treatment to them in accordance with their attending ailments, we loro achieved 50 P. C. success in this disease äod then we have given publicity to these pills. Regimen: Daring the course of these pills generally avoid cbillies, fried. things, pickles, heavy picles, dried, sticky and hard and, or substance. Take light and simple food. Use as far as possible the milk of cow, goat or camel. Take uzual tee coffee eto. bat aot ia excess, રોપણુ મલમ રસશાળાની અપૂર્વ શોધ ૧૦ તોલાની શીશીના રૂ. ૨, ૨૦ તેલાની શીશીના રૂ. ૩. ૪૦ તોલાની શીશીના રૂ. ૬ બોટી ગરમીથી, શીયાળાની ટાઢથી કે બીજી રીતે હાથ પગમાં ચીરા પડે છે પગની ચારે તરફની કિનારીની ચામડી ફાટી ચીરા પડી અસહ્ય દુખાવો પીડા થયા કરે છે, તેને વ્યા ફેટી કે વ્યા ફાટવી કહે છે. આ દુખાવાથી માણસ હરી ફરી શકતું નથી. સ્ત્રીઓ પુરૂષ બધાને ગ્યા ફાટે છે. ખાસ કરી શીયાળામાં આ ઉપાધિ વધુ પ્રમાણમાં થાય છે, કેટલાકને ચોમાસામાં અને બારે માસ પણ થાય છે. હાથ કરતાં પગે વધું થાય છે. આ મલમ પડતાંની સાથે જ તે જ ઘડીયે દુખાવો મટી જાય છે અને બે દિવસ પડવાથી માણસ હરતું ફરતું થઈ જાય છે. આ મલમનો ઉપયોગ કરનારા હજારો માણસ રસશાળાને આશીર્વાદ આપે છે. હાથે કે શરીરના બીજા ભાગમાં ગરમીથી કે બીજા કારણે ચામડી તરડી ગઈ હોય ચીરા પડયા હોય, નખ ખવાઈ ગયા હોય, ગુમડ ભરનગર રૂઝાતાં ન હોય તેમાં પણ આ મલમ આશીર્વાદ રૂ૫ છે. ઉપયોગ-જે ભાગમાં વ્યા ફાટી હેય, ચીરા પડ્યા હોય કે ચામડી ફાટી ગઈ હોય તેમાં આ મલમ આંગળી વતી દાબીને ભરો. એટલે કે ચીરા બુરાય જાય એટલે મલમ ભ. હાથે કે શરીરનાં બીજા ભાગ પર પણ આ રીતે ચોપડવો. પછી તેના પર પાટે, બાંધી દે. ૨૪ કલાકે પાટે ખાલી ભાગ ગરમ પાણીથી સાબુથી કે અરીઠાના પાણીથી ઘઈ નાખી કેર કરી પાછો મલમ પડી પાટા બાંધી દેવ પીડા મટી જાય ચામડી સરખી થઈ જાય ત્યાંસુધી પાટો બાંધી રાખવે કે જેથી હસ્તાં ફરતાં જ ધુડ કકરી તેમાં પેશી ન જાય. t ·રસશાળા ઔષધાશ્રમ ગોંડલ, કાઠીઆવાડનાં પુસ્તક તથા વસ્તુઓ ૧૪૫ ચાંદીના વરખનાં પાનાં હાથની બનાવટનાં શુદ્ધ કરેલી ચાંદીનાં પાનાં ૩૨ પાનાના રૂ. ૪ ચાર રખે ભસ્મ સફેદ તેલ ૧ ના રૂા. ૧૦ દશ, તેલા વા ના રૂા. રા. આ પાના દવામાં વાપરવામાં તથા દવા સાથે મેળવી ખાવાના કામમાં આવે છે. આમાં રૌણ ભસ્મના જેવા ગુણ છે હમેશ ૧ થી ૪ પાન ખાઈ શકાય છે. वायोः शमनमरोचक जीर्णन्वरकुष्ठ मूत्ररोगहर ॥ वृष्य हणमायुवध नमुन्मादनाशन बल्यं ॥ कफपित्त मयशमन देहस्य च कातिकृतथा वर्ण्य ।। समशीतोष्ण चरस प्रोक्त तारस्य भस्म दान । I રાત મ રit રય ભસ્મ ચાંદીની ભસ્મ ૧રતી કે ચાંદીના વરખનાં ૧ થી ૪ પાનાં વ્યવનપ્રાસ સાથે કે મધ ઘી કે મધ માખણ સાથે ચાટી ઉપર દુધ પીવું. તે વાયુનું શમન થાય ગેસ ચડતા અટકે બ્લડ પ્રેસર મટે. કામોત્તેજક પૌષ્ટિક શરીરની કાંતી આયુષ્ય બળ વધે, કફના શરદીના ગરમીના રોગ દાહ મટે ઘણે ભાગે અનુપાન ભેદથી ઘણા રોગ મટે છે સેનાના વરખનાં પાનાં ૩ * ૩ ઇચ પિળા તથા લાંબાં ૧૬ પાનાના રૂ. ૮. હાથની બનાવટ. તથા સુવર્ણ ભસ્મ તેલા ૧ના રૂ. ર૦૦, તેલા ના રૂા. ૫૦. ઔષધ સાથે સેવન કરવા તથા ઔષધમાં નાખવા માટે ઉપયોગી. ચોખા સે ટચના શિઘેલા સોનામાંથી બનાવેલા તૈયાર છે. રૂ. ૮નાં પાનાં ૧૬ સેળ, સોળ પાનથી ઓળ મેકલાશે નહિ. અમે ઘણો વખતથી સોનાને વરખ વેંચવાનું બંધ કરેલ હતું. પણ અમારા ગ્રાહ, એજ તથા રસાળાના ઔષધ સેવન કરનારા સેંકડો દરદીઓની સગવડ માટે સેનાના વરખ વેચવાનું ફરી શરૂ કરેલ છે. આ સોનાનાં પાનામાં ભસ્મ જેવા ગુણ છે. હમે ૧ થી ૪ પાન સુધી ખાઈ શકાય છે. ૧ નાની ચમચી મધ અને પાવલી ભાર ઘી કે માખણમાં દવા સાથે મેળવીને અથવા અવનપ્રાશ-જીવન જેવા ચાટણ સાથે દવાની પડીકી મેળવવાની હોય તે તે સાથે પાનાં મેળવી-કાલવીને ચાટી જવુ ઉપર દુધ વગેરે જે પીવાની ટેવ હેય તે પીવું. स्वर्ग स्निग्ध मधुरमरचनांशन प दिपिध्वस्यायुष्य नयनादिवत् ण कांतिदायि॥ प्रक्षा वीर्य स्मृतिमतिकर हच्छिरः कठरोग मेहापस्मारविषविपमोन्मादार विधिन । ॥ रसोद्वार भस्म प्रकरण। સ્વર્ણ ભસમ કે સેનાને વરખ સેવન કરવાથી તે શરીરને સુંવાળું રાખે છે અંદરના અવયને સંવાળા રાખે છે સ્વાદ અને પાચનમાં મધુર છે. આચિ, વિદાય, સન્નિપાતને મટાડે. આયુષ્ય વધારે. આંખને ફાયદો કરે પોષ્ટિક છે. શરીરને વાન ઉપાડે. પ્રતા વિય યાદશક્તિ બુદ્ધિ ભૂળ વધારે, દયના મસ્તાના ગુનાના રેગ પ્રમેક વીવદ ઝેર વિમર ગાંડપણ કેન્સર વિદ્રધિ વાતપિત્ત કરના વિકાને નાશ કરે ૧૯ ·auguel 4441314 Dica, 5151241413-1 yzali na 920271 Kayakalpa Sanskrit & English कायाकल्पः मूल लोक सह इंग्रेजी Price : AB. 6. Pages 22. Fice printing. Gives scientific Prayogas to proloog liſe. Sanskrit verses with their Eaglish traoslation. Presidential Address by Rajvaidya ). K. Shastri at the 31st Session of All India Ayurvedic Congrese, Labore, 1942, In English. Price: Re. 1. Pages 148. राजवैद्य जी. का. शास्त्रोनुं भाषण सने १९४२ नी लाहोरनी ३१ मी ओल इन्डिया आयुर्वेदिक केग्रेिसमा प्रमुख स्थानेथी मापेलुगुजराती भाषण. रु. १-०-०. पृष्ठ १०८. SHIVA LAHARI - शिवलहरी Price: A8. 3. In Sanskrit. (Sblokas in Shikharni Vritta) Composition in prayer of God and based on the principles of Vedant + DASHARUPAKAM- दशरूपर्फ Dasharapakam of 557-First Prakasha complete. Price: Rp. 10. Ia Sanskrit-English with the at:-commentary of Dhanık, Copioa: Englih notes acd translation. The Argoglarof the Argans is the most ancient in the word. When other nations of the world were living a barbaric life, the Aryans in India had a good knowledge of Arcadiah' and other sciences, all cf wbich have their origin is the Vedas. The mighty riges of old bad written many books on oar apcient arts and coltore, but most of them have been perished in the coarse of time. The same has been the fate of works on RADA. Nowadays the PATTICI of Bharat Mani is the only boob available on the sobject. No other book contatos RO varied and elaborate divisions of the ·રસશાળા ઔવધાશ્રમ ગેટલ, કાઠીઆવાડનાં પુસ્તક તથા વસ્તુઓ ૧૪૭ as this. The book which ranks dext to Bharat Mooi'r and a sort of authority on #Fre is this Dasha Rapakam. It has been prescribed for stady by almost all the Universities, where its English translation is specially read.by stadents. Detailed comm. entary on this book is nowbere available. There has been one English translation of this book by an English scholar Hass, bat it gives nothiog more than esplanatory notes of difficult worde. The price of that book of 200 pages is Rs. 20. Even thoogh the book is not available nowadays In Hass' work (1) the 2015: commentary is cot complete (2) To quote illastrations and authorities from other works, mere page nomberg are given and not the actaal lines. (3) Corresponding authorities are not elaborately cited. (4) No personal hotes are given. (5) The first Prakash is completed in only 39 pages. The salicnt fcatorce of oor book as compared with that of Hass are: (1) The TT*: commentary is complete. (2) Illostrations are cited from other works with actoal lines, indicating also their page or versc oomberg. (3) Comparativc ideas of other authors are also given. (4) Personal notes are added where necessary. (5) 'The first Prakash covers 112 pages. This ebows the comparative capcriority of our work to that of Hars. No description or subject is incompletely treated therein. Hence it is a book which scholars Interested in alcunit and University students shoold'ell keep in thcir libraries for study. Shrimad Bhagvad Gita (5th Edition) Price Ri. 4-0-0. Page: 18+. Containing 745 fall Sanskrit vcncs, combining 700 verscs of the carrent Gita and 45 misting oncs. Savants Indian and foreigo have highly appreciated and bonoored Rajvaidya J. K. Shastri for bringing to light at the cod of strengons clíorts of 30 years after scarching on the origiasi Gulr el (pit 745 yerest, corpored by Yeds Vype mod inri ·રસશાળા ઔષધાશ્રમ ગેહલ. કાઠીઆવાડનાં પુસ્તકે તથા વરતુઓ ૧૫૦ ao interesting reading. They are also important to those who study it with an eye of research. When the Bhojpatri Gita was out of stock the Gita-lovers of India and abroad were pressiog hard for another edition, bot as the Rasashala Printing Press remains mainly occupied with the business work of Rasashala, the other literary works have to wait long for pablication. This is the main reason for the delay in patting soon this new edition of the Gita before public. Those who wish to stody Gita in the original light of its composition by Veda Vyas should at once get this Gita, for Cheir collection, without delay. This edition is expected to be out of stock withio four months and those who will fall back in the race will have to repent and wait till the sixth edition is oat. Since several years, various useless and worthless editions of Gita, distorted according to their own sweet will, are being pablished by persons exhibiting vanity of their knowledge. Some have 24 Adhyayas, while others have 12 Adhyayas and yet others bave Adhyayaa in a different number. Under the illasive imagipation and falre facination on doing something in the field they distort, twist and disfigore the original Gita. While this Gita of 745 verses is the same as that which was originally composed by Veda Vyas. Its pros and cons are fally discussed at length in the introdaction. To tell i short, this Gita first brings to light the 45 verses spoken by Shri Krishna. We were quite in the dark for the spowledge of these verses. Thus these miesing verses now link up the gap, abeense of interest and the incogroity in the Gita-teaching at various places in the texts, 60 far prevalent. It thas adde considerably to the divine joy and mirth in the instruction of the Gita. The glory and pride tbas stand to the credit of the Rasashala Aushadbashram, Shri Bhavaneshwari Pith and Rajvaldya Shri, to complete and bring to light this marvellous Gita Shastra spread so vastly as in the 300 languages of the whole world. THE RASASHAIA AUSHADHASHRAM, GONDAL (Kathlawad) India, so far ·યંત્ર ઓળખનારની કળી કુશળતા અને મંત્રશાસ્ત્રમાં નિપુણતા જે આપણે આશ્ચર્યચકિત થાઈએ છીએ. આ દુભ પં- શોધી કાઢી બહાર પાડવા માટે ઇજારો ભક્તને શ્રી ભુવનેશ્વરી પીઠને ઉપકાર માની ધન્યવાદ આપે છે. આ યંત્રને છબીની પેઠે મઢાવી તેનાં દર્શન પૂજન કરવાથી ચિંતામણીની પેઠે મનના ચિલ મનેય પુસ થાય છે અને ગમે શ્રી ભુવનેશ્વરી પીઠ ગોંડલ, કાઠીઆવાડનાં પુસ્તક તથા વસ્તુઓ ૧૫૧ શ્રી ભુવનેશ્વરી પ્રતિષ્ઠા મહોત્સવ -હિં. ૧-૪-૦ ૫ મી આવૃત્તિ સંવત ર૦૦ર, સને ૧૯૪રમાં મેટા સમારેહથી કરેલા પ્રતિષ્ઠા મહોત્સવની સંપૂણે, રસિક રોમાંચકારી, ચમત્કારી વિવરણની ૮૫ પાનામાં પ્રત્યેક પ્રસંગનું આબેહુબ વન અને મહારાવ પ્રસંગના ૪૩ ચિત્રો સહિત ગુજરાતીમાં પામી આવૃત્તિ પ્રસિદ્ધ થઈ ગઈ છે, કે હજારે માના ઉપાસક ભક્તો જેની વાટ જોઈ રહ્યા હતા. આ પુસ્તકમાં નીચેના વિષયે છપાયાં છે, શ્રી ભુવનેશ્વરી પ્રતિષ્ઠા મહોત્સવ પ્રસંગનાં ૪૩ ચિત્ર, શ્રી ભુવનેશ્વરી પ્રતિષ્ઠા પ્રભાવ, જગજનની ભુવનેશ્વરી, વિશ્વની માતા, શક્તિનું સામ્રાજય, શ્રી ભૂવનેશ્વરીનાં સ્થાન, મંદિર બાંધવાની આજ્ઞા અને પ્રારભ, રાજદંપતીની સંમતિ, પ્રતિષ્ઠા મહેસવની તૈયારી, અગ્રગણ્ય વિદ્વાનોને પરિચય, શ્રી ભુવનેશ્વરી પ્રતિષ્ઠા કાર્ય આરંભ, આઠ દિવસને કાર્યક્રમ અને પૂર્ણાહુતિ, વૈદરાજને માનપત્ર, આભાર દર્શન, ભક્તવત્સલા ભગવતી, વિશ્વ શાંતિ, શ્રી ભુવનેશ્વરી માને શરણે માનતાના પ્રકર, માતાજીના નિત્ય નૈમિત્તિક ઉત્સવોની ટીપ, શ્રી ભુવનેશ્વરી પીઠમાં ભાવી સંસ્થાઓની રૂપરેખા, ભક્તોને પ્રાર્થના, ચમત્કાર અને પ્રભાવ આ બધા વિષયે વિસ્તારથી ૮૫ પાનામાં વર્ણવ્યાં છે, બધા માને ભોયે આ પુસ્તક વાંચવું વંચાવવું અને પ્રજાજને ભાઈઓ બેના માતાજીની ભક્તિમાં જોડાય તેવો પ્રયત્ન કરવો એ દરનું કર્તવ્ય છે. શ્રીભુવનેશ્વરી પીઠને થયેલાં ખર્ચ પૂરતી જ આ ચાપડીની પડતી કીંમત રાખેલ છે. આનું ચિવાળું અંગ્રેજી ભાષાંતર પ્રસિદ્ધ થઇ ગયું છે જેની કિંમત રૂ. ૧ સવા છે. શ્રી ચિંતામણિ યંત્ર કિ. રૂા. ૦-૪-૭ ચાર આના પ્રાચીન % ભુવનેશ્વરી હસ્તલિખિત ગ્રન્થ ભંડારમાંથી અશ્વત કારીગરીવાળું ઈપણ કારીગર-ચિત્રકાર ન બતાવી શકે એવું અમારી ચિંતામણિ યંત્ર મળી આવ્યુ છે. હજાર ભક્ત આ યંત્ર માટે સેંકડો વર્ષથી શોધ કરતા હતા, કાર રૂપીઆ ખર્ચવા તેયર હતા; દેવગે તે અંગે અમારા હસ્તલિખ પ્રખ્ય ભંડારમાંથી મળી આવતાં તેને એક કરાવી બેરંગમાં ઉત્તમ કાગળ પર છપ્યું છે. આ યંત્ર ૫૦ વર્ષ પહેલાનું આળખે છે, આ તે કઈ આપત્તિ મુવી વિરોમાંથી મુક્ત થાવ છે. કેઈપણ સંપ્રદાય, ધમ દુનિયાના ઈપ થતા પ્રજાજન, આીઓ, 9. વિજ્ઞએ શા મને લાભ લઈ શકે છે.