·( I) संस्कृत-भारतौ-विज्ञापनम् । संस्कृत भारती मं, बांगल-भाषा परिशिष्ट-समेता। निखिलभारतीया वैमासिक पत्रिका (साहित्य-पुराण-दर्शन-विज्ञानात्मिका) साम्प्रदायिक-राजनौति-धर्मनीति-विरहिता- अष्टमवर्ष समारब्धम् । सस्कृतभारत्या: सम्पादक। (१) महामहोपाध्याय श्रीयुक्तालक्ष्मणशास्त्री द्राग्डि', (२) श्रीयुक्त रमेशचन्द्रविद्याभूषण काव्याकरणसाख्य वेदान्ततीर्थ, (३) श्रीयुक्त उमाचरणवन्दयोपाध्यायशास्त्री एम् ए, भागलपरिशिष्टस्य सम्पादकसंघ, । (१) श्रीयुक्त उमाचरण वन्दयोपाध्यायः एम् ए। मूल्यम् अग्रिमदेयम् । पत्रिकाप्रेषणव्ययसमेतम् । वार्षिकम् १॥ ५. वैमासिकम् वार्षिकम् इउरोपप्रमुखविदेशेषु परिपाटसमेताया संस्कृतभारत्या. 9) संस्कृतभारत्या प्रागनपरिशिष्टस्य १ संस्करगवय पृथक् मुद्रितम् । विशेषतो द्रष्टव्यम्- अध्यापके स्वव्ययेन भृतासु संस्कृतपाठशालास हादश प्रधिका वा उपाधिपरी- क्षार्थिय. पाठका सन्ति चेत, तहि मूल्यम् विनैव पत्रिका प्रेष्यते । उच पागल सस्क त-पाठशालानान्तु विद्यार्थिना क्वते अर्डमूल्यम् निर्धारितम् । साहित्यपुराण दर्शनविज्ञानाद्यामिकाः संस्कृत-पागल-हिन्दि वङ्गभाषादिनिबद्या प्रन्या पत्रिकादयश्च समालोचनार्थ रह्यन्ते विनियमेन दोयन्से च। मस्कृतभारत्या प्रकाशिताना प्रबन्धाना पागलपरिशिष्टे, विपरितरीत्या अनुवादो न प्रकाश्यते।

·(J) बन-मद-विहार-उत्कल-सुक्त प्रदेश-आसाम-मध्यप्रदेश-विदर्भ- वरदा-काश्लोराख्य-जन्पदाना महात्मभिः शासकसङ्घः कंपयाऽनुमोदिता कृतसाहाय्यका वा । मुम्बई-पञ्चाम्ब हयदरावाद भवनगर इन्दोर-जनपदाना महात्मभिः राजकीयशिक्षाधिकारिभिः क्रुपयाऽनुमोदिता च । कलिकाता-मुम्बई महोशूर-वाराणसी ढाका-हयदराबाद-पच्चाम्बु-मद्र-विश्ववि- द्यावश्माधिकारिभिः महात्मभिः कृपया एहोता च । विज्ञापनमूल्यं स्वल्पम् । (क सस्क तग्रन्थकता प्रथमविज्ञापनम् अतिसंक्षिप्त चेत् मूल्यं विनैव प्रकाशयिष्यते । (ख) प्रतिपक्ति (१म-श्य वारे) मूल्यम् आनकदयम्। (पश्चात् ) साद्ध भागकंक- मात्रम्। एकपृष्ठम्-(अगौतिपति परिमित ) (१म श्य वारे) ७॥ राजन- मुद्राः। (पश्चात्) ६॥ राजतमुद्राः । भईपृष्ठम् -( १म रय-वारे) ४) राजतमुद्राः ( पश्चात् ) ३॥ राजतमुद्रा । "कालेजाख्येषु" उच्च-भागलेषु, अपरेषु विद्यालयेषु, चतुष्पाठोषु, पुस्तकालयेष अन्यत्र च व्यवहारार्थम् । संस्क तसमिति परीक्षा-मन्यादीनां शास्त्रोक्लभेषजानां विषयान्सराणाञ्च विनति- प्रचारार्थम् । सस्कृतभारती कार्यग्रहम, श्रौप्रफुल्लचरणवन्दोपाध्यायः वि-ए, वन्देशस्य वईमाननगरतः । कार्याध्यक्षः। विज्ञप्तिः। सस्कृतभारतीपत्रिकाग्राहकाणा संग्रहणाय कलिकाता-ढाका-सिलं-पाट्ना- पुरी-बाराणसी पालहाबाद लक्ष्णौ लाहौर-नागपुर पुना बोम्बे -माद्राज दिल्ली- मामधेयनगरेषु श्रमशीला पायलमस्क तविद केचन चरित्रवन्तो युवानोऽपेक्ष्यन्ते । प्रशंसापत्राणामनुलिपिभि सह वईमाननगरे कम्माध्यक्षस काशमावदनपत्र मेष पौयम्। भृतिनिर्देशस्तु आवेदकैरेव करणीय । मुद्रणस्थानम्-वाराणसीधाम कलिकाता नगरौच प्रचारक-श्रीयुक्त प्रबोधचन्द्र सेन: एम्-ए, प्रबन्धेषु व्यताना मताना भावाना च गुणदोषभागित्वं यथावं प्रबन्धकतामेव, न तु पत्रिकासम्पादकानाम् । पत्रिका ग्रहीतुकामाः ख व नाम, वासस्थान, 'डाक'मह, मण्डलं, प्रदेश विवाहः अक्षरैः लिखेयुरिति। पूर्वखण्डे-पलब्धे उत्तरखण्डं लभ्यते चेत् तत् खरया कम्माध्यक्षसकाशं वाम्यम् । मानधारतो कार्ययम. } ·(K) संस्कृतकामधेनुः । तिलकज्ञापिका कापि पिकालापा सुपत्रिका। "कबिडक र्चि नगरादेषाऽऽषाढे 'ह्यवातरत् ॥ १ ॥ याऽऽख्यायतै 'सस्क त कामधेनु' याऽन्विष्यते देशविटेश-विजे: याऽऽपूर्यते सूक्तिसुधाप्रबन्धे सा दिव्यवाणी हृदयं धिनोतु ॥६॥ वेदशास्त्र पुराणादि काव्यपीयूष वषिणो। गैाणो सेव्यता वाणो सवभाषाधिकारिणी ॥ ३ ॥ अस्यास्तु रुप्यहितयं हि मूल्यम् तच्चाऽग्रिम वार्षिकमेव देयम् । पनाधिपायेति निवेद्यतेऽद्य गोर्वाण-वाणौ रसकोविदेभ्यः ॥ ४ ॥ मान्यै सस्कृत-भारत्या ग्राहक मंहितात्मभि । धन्वरन्यश्च मान्येय संस्कता कामधेनुका ॥ ५ ॥ 'मद्र' जनपदान्तर्गत कल्लिडेक्कचिनगरात् । पण्डितप्रवर श्रीयुक्त कुन्नविहारि-तकसिद्धान्तस्य विश्यमाञ्चलटीकया- लढतानि च । क्य्याणि पुस्तकानि । १। पिङ्गलछन्द सूत्रम् -मूल्यमेकरूप्यकम् १) प्रेषणादिव्यय आणकइयम् । भाषा परिच्छट ३। मालतीमाधव नाम प्रकरणाम्-मूल्य सपाटेकरूप्यकम् १) उमराई मूल्यम् तथा। प्रेषणादिव्यय आणकदयम् ) ४। साख्यसूत्रम् मूल्यम् रूप्यकइयम् २) प्रेषणादिव्यय प्राण कवयम्) प्राप्तिस्थानम्-सं भारतौ कार्यालयः । विक्रयपुस्तकानि । पभिनवानि काव्यानि सुललितभाषाविचित्रभावपूरितानि : विदर्ये मुष्ठ प्रशसितानि । (१) परशुरामचरितम् मूल्यम् अईरूप्यकम् एम, ए, कविभूषग्योपा- (२) हैहयविजयम् धिना अध्यापन श्री इम (३) रुक्मिणीहरणाम् चन्द्ररायण विरचितम् (४) सुभदाहरणम् प्राप्तिस्थान-सस्कृतभारती (५) सत्यभामापरिग्रहम् रूप्येकपाद (६) पाण्डवविजयम रूप्यकमात्रम् कार्यालयः ।

·भलाण्टियास युनियन,उच्च अग्रेजी विद्यालय । पारितोषिक अर्थ भण्डार । ( गण्डालराज्य कर्तृक अनुमोदित ) धोराजी काठियावाड सन् १९२५ सालको १२ अप्रेल को उक्त भण्डार निश्चय खुले गा। सर्व सहित २०.०००) रूपया अदायमे से ८०१००) रूपया पारितोषिक खरूपमे वितरण किया जावे गा। प्रत्येक पारितोषिक रवंडमे १) रूपया मूल्यको ५ कुपनरहें गो। किसी प्रकार भेद न करके सम्पूर्ण जातीय रूपमें परिचालित (धोराजी भलाण्टियार्स युनियन उच्च अग्रेजी विद्यालयके ) स्वेच्छासेवकों के लिये युनियन उच्च अग्रेजी विद्यालय के उपकारार्थ गण्डालराज्य कत्तु क यह पारि- तोषिक अर्थ भडार अनुमोदित हुया हैं। इस जिला के ४८ प्रसिद्द मनुष्यों द्वारा गठित कमिटी के तत्वावधान में यह पर्थ भडार का काम सम्पूर्ण होता है। इस विद्यालय का माधारण कोर्स ( पाठ्यपुस्तक-तालिका) व्यतीत हिसाव निकाम, श्राफिमके खातापत्र रखने को प्रणाली, सूत्र निम्माणवो वस्त्र वयन एव कुस्तो गोरो को शिक्षा भौ क्षात्रीको दिजाती है। केवल क्षात्रों के एव स्थानीय हिन्दु-मुसलमान युवको के व्यायाम करने के लिये एक अखाडा प्रस्तुत किया गया है। शिशुक्षात्रों के पढने के लिये एक किडारगार्टेन विद्यालय भी सम्प्रति खोना गया हैं। उल्लिखित कारण स्वदेशानुरागी दयाहृदय भद्रमनुष्था के निकट सहायता पाने का अधिकार इस विद्यालय को मिला है, एव आशा की जाती है कि वह लोक विशेष उत्साह के साथ इस विद्यालय को सहायता करें गे। अर्थ सहायताकारीगए सुनने से पानन्दित होगे कि सानुचर मौलाना शौकत अली मम्प्रति इस उच्च अग्रेजी विद्यालय का परिदर्शन किया है, एव शिक्षकवो चात्रों का उत्साह देख कर विशेष मन्तोष प्रकाश किया था। यदि और भी विवरगा सुनने की इच्छा होतो हमारे लोगों को पारितोषिक कापोके पश्चन भाग को देखिये या, अंग्रेजी में अवैतनिक सम्पादकगणके निकट पत्र लिखिये। प्रवेसनिक सम्पादकगण- भन्नाण्टियास युनियन उच्च अग्रेजी विद्यालय धारोजो काठियावाड, भारतवर्ष ।

·E(1) A SAMSKRITA BHARATI ADVERTISER, for 1925. NB Kindly calculate after peiu al SAMKHYA SARA A 11. 1 A well-known to atine on Samhhu a Philosophy with a new Sanskrit commentai Highly applanded by Scholais) Bi Puolesso R C. Kabya-liaharan-Samkhy a-Vedanta-Tirtha, Burdwan, Bengal. (Reprinted from S. Bharati) PP 154 Royal Octavo Puce Re 11-6 ( inclusite of postage ) Appl to Vanager, S Bharati KALIDAS RESEARCH SOCIETY A 12 AN APPEAL TO THE EDUCATED INDIANS WALIFT) hATIDAS MFVORIAL 37, \mhust Street, Calcutta, The Samskrita Bharatı,-Organ of the Society We want Kalidas Memonal Hall and Librair where all the manuscripts and printed editions of Kalidas's lobs published in ant part of the world, in any language, as well as pictures, inscriptions, figure-plates, coms and all sorts of pâificles of interest in the study of Kalidas's literature, will be collected About one lac of i upees is i equired for the project Funds will be accepted on behalf of the Committee and will be hept 11s the Imperial Bank of Hidia Pundit Manmatha Bhattacharya, Kabibhu-an, Kaby atirtha, 1, Bes bazar Street, ( alcutta "JAYADEVA CHARITAM." A 13. 14 Nrw Sanchita Diama Reprinted from S Bharatı Bu Pandit Viradendu Sanyal Kabya-Vivaharan-tirtha Based upon the life and character of Jayadeva Goswami, author of the Gitagovindam Composed in very plain, ittractive and plegant Sanskrit on a new plan Highly applauded by learnerd pandits Price Re 1/8/- Postage extra) TO BE HUD OF ·Samskrita Bharatı Advertiser. A 14. DEVAVANI AND SAMSKRITA BHARATI, Admirable as Prize Books or Text Books in High Schools. DEVABANI well suited to the needs of young learners of Sam kita, kitten in a simple and elegant style Prescribed as a text book by the Director of Public Instruction, Bengal Price 6 Ans (Postage extra) SAMSKRIT BHARATI (in Sanskrit Piose and verse) full of various, amusing, interesting and wonderful stories, conveying sound moral lessons Price 6 AS (Postage estra) To be had of the author, Pandit Surendra Mohan Kabya-Vyaharan- Pur..n-Sankhva-tirtha Village ilgi, P O Madhavdı, Dacca District, 01 of the Manager, S Bharatı AN APPEAL A 15. TO THE EDUCATED AVD FXLIGHIENED PUBLIC IN INDIA, (A PAMPHLET) Foi the Compilation of a Sanskrit Levcon, on a thoroughly New and up-to-date Plan, Part I (Distributed gintis on application from piopei persons) SJ UMACHARANA BANDYOPADHYAYA, SASTRIM A,, BURDU AN BICI, INDIA II PRABANDH 1-PRASUNAM. (A Samskrit Text book approved by the Govt of Bengal, for use in the High Schools) PART 1 BY ST I'VACHARAVA BANDI OPIDHI 14, SASTRI, V 4 Price Tour anna" To be had of

·C
A GOLDEN OPPORTUNITY
Coming Shortly !
Coming Shortly !!
BHAGAVATH GITOPANYASA
DARPANAM.
at simple and lucid commentar on Bhagavath Gita
1 book without anal The only roik of its kind
A iare unique commentais on Bhagavath Gita accoiding to Dwaita, Adwait
and Visistadwaita philosophies, rent useful tor selt studs and for Geetha lecturer
Printed in Super 101 glazed paper, in Roval octavo size, with a photo of the Pandı
in sanskrit Deranagani chaiacters
Vichitra Sathavadhani, Vidu anmanı, Vahabhagavatha, Mathathraja, Bhag.
sath Geethopanvasa Viduan, Pandit T Lakshmanachariar of Gita tame an
published by his grandson, r Raghuthimachalar
In tliree Volumes
Vol 1 Chapteis 1 to 6 now ready
Rs 5
Vol. II Chapteis to 12 will be ready in June 1925 Rs 2
Vol II Chapter 13 to 18 Sow ready
Rs
رر
Total Rs 10
Postage etc Extra,
(oncessions will be given to those who registei their names within June, 192
and all the books will be supplied for Rs 8 only
Appli tn Víanager, Bhagavad Gitupanyasa Darpan office,
Tiruvadı, lanvre Distuct, Southern India,

·(স্বেচ্ছাসেবকদিগের) ইউনিয়ন উচ্চ ইংরাজী বিদ্যালয় A17 পারিতােষিক অর্থ ভাণ্ডার ( গণ্ডালরাজ্য কর্তৃক অনুমােদিত) ১৯২৪ সালের ১২ই এপ্রিল তারিখে উক্ত ভাণ্ডার নিশ্চয়ই খােলা হইবে। { - সব্বসমেত আদায়ি টাব হইতে ৮৫ ১৫ টাকা পাবিতে ষধ স্বরূপে বিতবিত হইবে। প্রত্যেক পবিতাষিক খাও ব (চটী কুপন থাকিবে। সম্পূর্ণ জাতীয় ভাবে বলত বৈজী (স্বেচ্ছাসেবকদিগেব ইউনিয়ন উচ্চ ইংৰাজী বিদ্যালয়ের ) উপকারার্থে গণ্ডাল বাজ্য কতৃক এই পবতে ষিক অর্থ ভাণ্ডাব জাহিণ নির্বিশেষে অনুমােদিত হইয়াছে। এই জেলাব ২৭ জন প্রসিদ্ধ ব্যক্তিৰ দ্বাৰা গঠিত কমিটির তত্বাবধানে এই অর্থভাণ্ডবব কার্য সম্পন্ন হয়। এই বিদ্যালয়ে সাবাবণ নির্ধাবিত পাঠ্য পুস্তক শিক্ষা ব্যতীত ভাবতীয় হিসাব নিকাশ, আপিসেব খাতাপত্র বাখিবার প্রণালী, সূত্রনির্মাণ ও বয়ন, এবং কুস্তিগিবিও ছাদিগকে শিক্ষা দেওষ হয়। ছাত্রদিবে এবং স্থানীয় হিন্দু ও মুসলমান যবকদিগেব ব্যায়াম কবিবার জন্যই একটী আখবা প্রস্তুত বা হইয়াছে। শিশুছাদিগের পডিবাব কৰ এক বিস্তাবগটেন বিদ্যালয় ও সম্প্রতি খােলা হইয়াছে। উল্লিখিত কারণে স্বদেশানুবাণী, দয়া হৃদয় ভদ্রলোকদিগেৰ সাহায্য "ইবার এই বিদ্যালয়ে অৰিকাৰ জন্মিয়াছে ? এবং আশা কব যায় যে তাহাবা বিশ উৎসাহেব সহিত এই বিদ্যালয়ের সহায়তা কবিবেন। হাসাহায্য- কারীগণ শুনিলে সুখী হইবেন সানুল ৪'লানা সাউকত আলি সম্প্রতি এই উচ্চ ইংৰাজী বিদ্যালয় পবিদর্শন কবিয়াছেন এবং শিক্ষক ও ছাত্ৰাৰ উৎসাহ (দখিয়া বিশেষ সন্তোষ পকাশ ববিয়াছিলেন । আবও বিশেষ বিববণ জানিত ইচ্ছা বা <ল আমাদেব পাৰিতোষিক ব বি পশ্চাৎ ভাঙ্গা খুন অথবা ইবাজীতে পত্র লিখুন। ”ৰ নক সম্পাদক, ভলান্টাস ইউনিয়ন উচ্চ ইংঘৃজী বিদ্যালশ। বঙ্গ, কাথিওয়াব, ভাবতবষ। দেপ্রতিষ্ঠাতত্ত্ব A {৪ মহামহােপাধ্যাযস্মাৰ্তপ্রবব শীরঘুনন্দন ভট্টাচাৰ্য কর্তৃক সংগৃহীতম মুল ও বিশদবঙ্গানুবাদ সমেত, পাচার্থীদের বিশেষ উপযােগী। পণ্ডিত প্ৰবৰ শ্ৰীযুক্ত বম নাথ স্মৃতিতীর্থ কর্তৃক সংস্কৃত । প্রাপ্তিস্থান-কাৰ্যাধ্যক্ষ, সংস্কৃত ভাবত কাৰ্যালয়।

·संस्कृतभारती।
मागः .
Vol VI
May-August 1924
संख्या २.
No. 2.
गुरुशिष्यसंवादशतकम् ।
श्रीयुक्तहेरम्वनाथकाव्यध्याकरणसांख्यतीर्थशास्त्रिणः।
वर्षीय पम खण्डस्य २४ पृष्ठतोऽनुवृत्तम् ।
गुरुः, परापकारका नित्य परहिंसापरायणाः ।
विस्रब्ध मानवे येवा तथा जने हितैषिणि।
आचरन्ति सदा पापं निष्यापे मनुजेऽपि च ।
भूमेभारा मनुष्यास्ते कथ्यन्ते तथ्यवादिभिः ।
शिष्यः, के नराः श्वपचाधमाः ? (३६)
गुरुः,-हरिभक्तिविहीना ये मानवा मनुजर्षभाः ।
যিনিঘসা নানাগাম্বিয়া।
गुणेषु गुणिना श्रेष्ठा ज्ञानेषु ज्ञानिना घराः।
मनुष्येषु न गण्याः स्युः श्वपचादधमाः स्मृताः ॥
शिष्यः,-के नराः कुकुराधमा: ? (३७)
गुरु-अधमा:
कुकुराः सत्य जन्मना न च कर्मणा ।
नित्य पशुषु गण्यन्ते ततोऽधमाः प्रसीर्तिताः ॥
प्रस्तजाः इतनाश्च कुक्कुरा न कदाचन ।
प्रभाराजावहा नित सर्व सर्वत्र सर्वदा ।।
श्रयन्ते ते प्रभार) यदि प्राणात्ययो भवेत् ।
स्यन्ति न कदा काय साधयन्ति समायया ॥
दृश्यन्ते बह। हन्त नरा मस्मिन् धरातले ।
असतज्ञाः कृतघ्रा ये ते नराः कुक्कराधमाः ॥

·१६
संस्कृत-भारती।
[६४वर्षम्
शिष्यः,-जर्गात के नरा न शोभन्ते ? (85)
गुरु,-न शोभन्ते नराः शे वा नार्यश्च जगतीतले ।
न शोभन्ते यथा दीपा उदित रविमण्डले।
विहीना विद्यया लोका नानारत्नविभूषिताः ।
न योभन्ते यथा दीपा उदिते रविमण्डले ।
धर्मेण धर्जिता ये वा नरा ज्ञानसमन्विताः ।
नशाभन्ते यथा दीपा उदिते रविमण्डले ।
पतिक्तिविहीना या सर्वालङ्कारभूषिताः ।
निपुणाः सर्वकार्येषु उर्वशीव घराननाः ॥
नानासुगुणसम्पचाः दयादाक्षिण्यसयुताः ।
न शोभन्ते यथा दीपा उदित रविमण्डले ।'
शिष्यः, के नराः सदा निर्भया भवन्ति (३९)
गुरुः,-विपढाप्ताञ्च मन्यन्ते पृथ्वी धीरा निरन्तरम् ।
दारापत्य गृहं द्रव्यं स हि तणभ
क्षणभङ्गुरम्
मरीचिकेव सर्वञ्च प्रलोभदायकं वृथा।
न किञ्चिद्विद्यते सारो जगतः स्वामिना विवा।
न कश्चिद्विद्यते बन्धु ते सर्वजनाश्रयम् ।
पाश्यन्तं सदा ये वाकायेन मनसा गिरा।
पदं तस्य जगतस्रष्टुः सर्वविघ्नविनाशनम् ।
न भयं विदाते तेषा ते नरा निर्भया: सदा ।
समस्यापूर्तयः
श्रीयुक्तललिताङ्गकाव्यतीर्थस्य ।
१। परमकुशलपूर्ण प्रतिभाक् चारुशोभ
प्रचुरसुविधायिन् दर्शनकान्तचित्त ।
बदनसदृशभाधावेशमानां नु धत्तः
प्रति शरवमयेते पदचन्द्राभिख्याम् ॥

·श्य-खण्डम] देवता-हृदयशता। २७ २। मत्स्यस्य पुलिखनं विजयप्रदं स्यात सौभादं भवति सदयचिहमेव । फालो हलं तदुभयं खलु दृश्यते धा प्रस्था: शत करतले यदि धान्यराशिः। ३ । यूनीकुचापि धिलाग्य सफामभावः चतुः प्रभूतमुददाय शतादि मत्वा । सध चिहमवमृष्य हृदावशल्प्यान लक्ष्मी विलोक्य विदधे नु दशावतारान ॥ ४। वृद्धस्य वामदिशि सद्युवती विलोक्य स्वर्धेशको भृशमवायतु रातिमाहो । कन्यां नृपस्य रुचिरा मनसा तदानी सदूयते कमलमम्मति भल्बलस्य । । चैतन्य विषयादपेतमनसङ्गेहात् प्रयाणादयतं धेराग्यप्रकटप्रयासकुशलं दृष्ट्वा तदीया गाढं क्रन्दति नाम तस्य दयिता वारी मृतामा तदा गार मुम्बधूकपोलमुहृदा केनापि धाबा नमः ॥ - ॥ देवता-हृदयजता ॥ पण्डितश्रीयुत के० ए० रामलिङ्गशास्त्रिणः । क्षेषाम् ? श्रीमदप्पय्यदीक्षितेन्द्राणाम, कुतः ? उदाहियते,-न वयम अधुना अमीषा दीक्षितवर्याणां पवित्र चरित्र निर्देदिक्षामः, कि तर्हि ? स्वार- स्यावह किमपि ऐतिह्मम्, कि त ? शृणुत । सर्वतन्त्र स्वतन्त्रा अमी खलु दीक्षितेन्द्राः देवतानुभूतिशालिन इति को वा जना न जानाति ? सर्वशास्त्रकाव्यस्तोत्ररूपाणां शताधिकाना सापयुक्तानां सच्चीचन्दनचर्चिताना प्रबन्याना प्रबन्धारः फिल एते नैविध राजाधिराज आसेतुहिमाचलनिलयः बहुमानितां अमिता प्रख्यातिम् उपलेभिरे इति प्रकाशः, तन, कस्मिंश्चित तावस समये तज्जा-पुरी-( Tanjore City ) भूपालैः सम्मा- ·-- संस्कृत-भारती। [ष्ठवर्षम् निताः, तयान अवगृह्णन, एतद्वातिततल्ल जमदृशः श्री-ताताचार्य दति प्रथितः कश्चिद् विपश्चिट्ठयोऽपि राजण्डि तो बभूव, कदाचिद् नृपतिः स्वभू- मण्डलस्थानि क्षेत्राणि निरातितुम प्राभ्या विद्वघ्या, समुचितेन परिच्छदेन च साक प्रमस्य । कस्मिाश्चिद् हरि-हर पुत्र-देवतायतने स्वीयपरिवारसमेत धर्मशा. स्तुर्बिम्ब कमनीय महनीय गालो भूपाल: समीक्ष्य भक्तिपरवश:-दक्षिणशयस्य सनी चिचुके निक्षिप्य, देवदेवस्य अवस्थिते निदान कीदृशम् ? इति यामी- णान् विदुषश्च पप्रच्छ । यामवासिनस्तावद् सत्य प्रतिजगदुः-अस्मत्यधेपुरुषाणा भाषण कर्णाकर्णिकया श्रुतम्-यत कश्चिद् विपश्चितच यहाऽभ्येत्य एतविदान निरूपायात, तदा भगवान् तर्जनीम् उरिष्यति इति । तदा फिल श्री-साताचार्यवर्यः कवयाञ्चकार- विष्णोः सुतोऽह, विधिना समोऽह, धन्यस्ततोऽहं सुरसेवितोऽहम् । तथापि भूतेशसुतोऽहमेतै भूतैर्वतश्चिन्तयतीह शास्ता ॥ १ ॥ पुरा खलु सुरासुराणा सुधानिमितं मियो घिरोधे प्रवृत्ति, विनाय मोहिनी-कपिणः शाङ्गिणः ( हरः ), हरस्य च समागमेन भुवनाभ्युदयाय फाल गुन्याम् उत्तरफलगुनीसहितायाम् अवतीर्णः पूर्ण-पुष्कलाम्बा-सहितः पायदेशे करनदेशे च कि बहुना ! भारतवर्ष सर्वत्र च भक्तायगण्यैराराधितो लीला अत्य. कलयामामेति बदमुपाख्यान-श्रीललितायाख्याने सत्तेपत्ता निपितम् उपलभ्यते । अतः भगवान् एव मन्यते-विष्णोः अह सुतः, अतः ब्रह्मणोऽपि जन्म कारणन.भीपुटयत्वास नारायणस्य, सत्सुतेन विधिना अह सम; ततः अह धन्य. ब्रह्माम्योपलब्ध्या स्वस्य कृतायेता; कि च, ब्रह्मा यथा मुरै सेवितः- पूजितः, तथा अहमपि देव. द्वित एव यद्यपि, तथापि, श्म शा. नम् अधिषमतां भूतानाम ईशस्य सन्यानटस्य मर्वभूताधिपतेसनयोऽहम्, रति पते. भूतैः परिवृतः सन शास्ता चिन्तयांत दह रत्यर्थ. ॥* पमिद शुश्रुधाम मऽपि अनिमिषा एव भगवन्त धिलोकपन्त आपन- अधुना शास्ता शयम उद्धरिष्यति इति सकुतूहलम् । न तवा देश हस्तम उच्च- । अनन्तर श्रीमदप्पय्यदाक्षिताः कवयामासुः- अम्बेति गोरोमहमाहामि पन्यः पितुमातर एव सर्वाः । इता अपरिमिता: - * ( नात्र शास्व-पटेन बुद्धदेवो विवित रति मन्तव्यम् ) ·श्यखण्डम भासमधिकृत्य किमपि । २९ - कथं नु लक्ष्मीम् ? रति चिन्तयन्त शास्तारमोहे सकलार्थसिद्धौ ॥१॥ हरि-हर-पुर एवं मन्यते- मदुदवकारणस्य भवस्य पी भवानीम् शहम अम्ब ! इति पाहुयानि याहू- यिष्यामि, यतः पिना जहा पर्वा पि स्त्रियः जनन्य ra, शास्त्रान्यायानु बारम:- तबीयतनयस्य । कथं नु लक्ष्मीम-लक्ष्मादेश विष्णो. पनों कया विधयां पहम् पाहुयेयम् ति चिन्तयन्त शास्तारं साभीप्सित पौडे-स्तुशे इत्यर्थः ॥ सवास्या एव धन्तितपादो देशः पाणि चिधु माद उच्चिनेप; चिनोयाविष्टहृदयाः सर्व समभ- धन्; मानन्दधाष्यविसरावृतनेजाश्चाभूवन, किर्तव्यतामूढाश्चेते श्रीयुताप्पय्यदीक्षित चरणाना देवता-हृदयजता शश्लाघिरे मुक्तकण्ठम्, प्रणेपुश्च चरणारविन्द्रयोः । श्रीमरिहरपुत्रेण हरिप्रिया कया रीत्या पाकरणोया ? रति प्रियपाठकमहाशा विधेचयन्तु इति सादरकुतूहलमभ्यर्थयामहे, दीतितधरेगयानां, धर्मशास्तुश्व चरिचानुभावादिकमन्यदा प्रशटोधिशीर्षाम.; ऐतिह्मा इद वचमुखास श्रुतं सरसं नियवाचवयंभ्यः साभिवादन समर्पयामः इति शम् ।। *भासमधिकृत्य किमपि महोपाध्याय-टि० वि० श्रीनिवासशास्त्री लोऽस्मिन् अधिनश्वरा कीर्तिः, न पर प्रवृत्तिभिः परन्तु प्रसङ्गैरैव सुपार्धात यदुत ओरलकालिदासेन श्रीममा सि०ए० सडि विपदाङ्किमेन केरलवर्मभूपेन तन्मन्ये म मात्रयापि अयथार्थम् । भारतीया हि कालिदास-भास-भारधि-प्रभृतयः महास- धयः, अशापि भारतीयमाहित्यकाराणा तेषा महाकवीना कविता अन्तरा तान किञ्चितप्यस्ति नो गाढ. परिचयः । यस्त, सोऽय परिचय: परिमितः सयाधीनश्च । स्वेषा भारतभूमातुश्च भाधिसन्तानानां अभ्युदयोपाय पर प्राधान्येन परिगणय्यो झित्वा च स्वार्थता स्वजीवित नीतवतां तेषां महानुभावाना चरित्र यथाथमप्यन्विष्य लोकसमक्ष अवतारयितव्यमेवेत्ययं विषयः सुसम्मत एवेति मन्ये । एवेति मन्ये । अदा यावत सम्भतेषु महाविषु कनिष्ठिकाधि- ठानमईन श्रीकालिदासमहाधिः, बाल्ये निरक्षरतः कश्चनाजपाल उष्ट्रपाला. पासीदिति । भासमहाकविः केवलमेको रजक पासीदिति च जागर्ति किमप्यति धति न प्रशाम • मलयालमनोरमा:

·संस्कृत-भारती। [६ष्ठवर्षम झम् । सदित ऐतिम धार्तावक उत अवास्तधिक इति विधक्तमपि पर्याप्ता रेखा- या न मुलभैव । प्तेषां महाकवीनां नाधिका एक कविता प्रयतनभारतीयानां सन्ति रगताश्च । ता बहुशो महम्मदीयाक्रमणघटे छिचोलिया: सम्पत्रा; बतादृशास्तु कविताः हिचा अनुच्छिनाश्च असत्योऽवशेषताः, ज्ञानप्रसारधिमुख- भारतीयाः काचित् गुप्तहे निक्षिप्य नमिक्षाभतणं वितानन्ति छ । कालिदासीय ऐतिह्म मात्रया किमपि विपुलं रति वक्तव्यम् । धितं ऐसिझ तु नास्त्येव । हेतुश्चात्र भासः कालिदासाह प्राचीन रति स्याचाम । यस्य कस्यापि चरित्रलेखन म पूर्वषा सर्वसाधारणी पद्धति समीत । कतिचित साहित्यचरित्रकाराः अवास्तवप्रमेयान अधिष्ठात्य चरित्र- पन्थान् व्यलिखन् । तत्र तेषा उद्देशः, न धस्तुनो यथार्थवाहिःप्रकटनं परन्तु स्वर्मतष्ठाप्रचारणमेव । एतादृशेषु प्रथमः प्रथितश्च लेखकः बल्लालकविरत कालिदासी भासा भारधिरित्येत एव परं न । सर्वेऽपि भारतीया महाशययः समान- कालिकाः अथच भोजराजसदस्याश्वासन इति हि बल्लालस्याकूतम,तच्च द्रढयितुं सोऽय लेखका, तेषां महाकवीना कानिचित पद्यानि समस्यापूरणानि च क्रोही- सत्य तदुटकतया सम्भाषणञ्च स्वीसत्य सरसं यन्यमे ध्यतनोत 'नलोदय' नाम यमक्षकाव्य कालिदासतिरिति साधयितु सद्ध ऐतिहासिनोप्यय एघ । तस्य काव्यस्य की कालिदासो नैव इति विजा वदन्ति, परन्तु तस्य का क रति नात्यावधि निजातो विषयः, एक अविश्वास्यकधिचरित्रलेखनेन साहित्यलोके बहुमुखाः प्रमावाः सम्पदोरन् । शाकुन्तलम्-मालविकाग्निमित-विक्रमोर्वशीय रत्ये तानि रूपाणि, रघुवशः-कुमारसभवः-मेघसदेश:-इत्येतानि काव्यानि, यस्सरसो रचयामास, सोऽय कालिदासा शब्दालङ्कारप्रधान नलोदयकाव्यमपि प्रणि- नाति सिद्धान्तः नैव प्राजसम्मतः स्यात् । माकिं वर्षयास पूर्व, कुक्कुटकोडाभिजनो वृद्धः कश्चित साहित्यासिका मम मुहत्तमो नातः । एष परेतस्य कुक्कुटकोडाधीशस्य भरणाधिभरणे समर्थ- एक समशर आसीत; इदानीन्तु धयोऽधिक. सोऽयं स्वरहे विश्नमसुखमनु. भवति । तस्मात भासमहाकविधिकृत्य किमप्यति यहीतु कदापि भाग्यात ममाषसरो लब्धः, तच्च युक्तियुक्तं श्रद्धेयमिति में प्रतिभाति। सहृदयानामवोधाय सतिझं अधस्तात संपझते- ·श्य-खण्डम भासमधिकृत्य किमपि । mammommmmmon- - १८६३-तमे खिष्टीयाब्वे नीलेश्वगभिजना: केचन केरलीयविप्राः कुक्कुट- कोडं गत्वा लावधीश्वरं 'सामूर्तािर' राजकीयसन्थालयस्येषु यन्येषु मतसन्धिना पतिवन ग्रन्थान निरीक्षितु सत्यमनुमति अपेक्षत। भागतास्सऽपि से विप्राः विद्वासो धनिनः कुलीनाः प्रबला विशिष्य रानमिवाणि चासन् । अतः समतिरिः पन्यान निरीक्षितुं तेभ्यो निरन्तरायं अनुमति नहो । विप्रास्तु रंसितः अन्यः महान्यानपि चतुरो पन्थान फरलोनान् अकार्षुः । एतच्च ते माभूरि नेध पाहयामासुः सामतिरिश्च सान् नैव समशेत । यद्यपि यन्यालयाध्यक्ष विपतस्क- रणं' नन विजातक्षान्, तथापि स धनदासो विप्रमाषणं गूढमेव गोपयामास । मुष्ठेषु पन्येषु एक प्रतिमानाटसमा अपरं च 'वोत्यं' इत्यभिधाने द्वे काध्ये 'स्तुतिशतक' इति एवं मुशाधिकास्तवयन्यश्च । पितरो सोवरश्च स्वा चेदिपालाय शिशुपालाय धातुं शतमत्य इति विषावाकुला सक्मिणी श्रीकृष्णस्य सकाशे कमपि विम सन्देशवाहिनं प्रत्वा हिणोति-वं छत्तमेव दोत्ये वित्तम् । एवं च बाध्य एकादशसापेतं प्रायेणाष्टशतपयः सलिलञ्चास्ति इति ज्ञायते 'लङ्कादहन'गतं पतिवृत्तन्तु प्रसिद्धं रामायणस्थितमेव । अस्मिन् मुष्टयन्यचतुष्टये 'मतिमानाटकमेव अव्ययावत बहिर्भूतम् । भासमधिकत्याच्चावचा विषया 'लडा. बहनाह' माझाः सन्तीति भूयते । पुरा कोलभूपालानां गजधानी कुन्दापुरमासीह । मूणांविधायाचिकाणां न्या. पुरं नाम सुपरिचितो विषयः । भूपालवशीयेषु केचित आयोधनपरिशीलनाय प्रयोगाभ्यसनाय च अन्तापुरमध्यषुः, षा देशिकः तवानी एक पक्षासीह । • एतस्य नाम सुस्पष्ट न जातम् । एष देशिकः आयोधनामारस्य कोष्ठ एचस्मिधेष सकुटुम्बं बसवर्तत । एतस्य द्वितीया सुन्दरी युवती चासोत, नामधेय स्वस्या घासतीति । कालक्रमेण तु एषा योषा राजवंशीय एकस्मिन् सरुणे समासक्ताऽभवत् । शिम दमवृत्तान्तंभो तनयाह। तस्य चेष उवन्तो नमनागपि सन्सपैकग्रासी- विति न घिशिष्य वक्तव्य हि। ततश्च राजतरुणोदेशिकश्च मिथोविरमा बभ- चतुः । सम्पराये प्रवृते तयोर्देशिको निधन गतः। शिक्षः विष पीत्वा स्वयमेव मरणं कृतवानिति, अथ च विटिष्टो राजतरुणस्त घातयामासेति च द्विधा प्रयते । स्वभरि मरणमिते हप्ता निरालम्बा च वामन्ती, कमितार अधिवासभुव चोपेक्ष्य, येन फोन या मार्गण कुक्कुटकोडपुरी अभयस्थान प्राप्तवती । तवानी मा अन्तर्वत्री पासीदेध। सोऽय गभी राजतरुणेन निहित इति ह स्म कथयन्ति वृद्धाः । वासन्त्या उवन्तम- - - ·संस्कृत-भारती। [६ष्ठवर्षम् खिल विदितासामूतिरिः, तस्याः सुखवासाय सकलविधान सन्चाहान् अधिलबं कार. यामास । वासन्त्या गर्भपरिणामो यः तमेव षयमा भास नानीमः । भासबालो बुद्धिमान सुन्दरश्चासीत् । तस्मिन् सामूतिरिः भृशतरं बसलो जाता, पतः स त बाल शिक्षितु राजगृह एव व्यवस्था चकार । अथापि यथेच्छ प्रवर्तितु तस्मिन् सामूतिरिः नैव प्रभुरभवत । 'शूद्रमतरसयुक्तं दूरतः परिवर्ज- येत्' इत्येनिर्बन्धः सदानों सर्वध केरलेष्वाप सुमधार पासीत । तेन च वालणा भामबालस्य विद्याभ्यासे बहून् विघातान् सङ्कटितवन्तः । अतश्च सामूतिरिः निर्वाहान्तरमपश्यन् वासन्ती भासं च विश्वस्तस्यै कस्य विदुषो हस्ते ममर्पयामास । देशिकोऽन्तेवासी च प्रच्छचवेषो सन्ती मूकाबिकातेत्रमध्यपतुः । तत्र विद्याभ्यासा भासस्य निरन्स रायं प्रावर्तत च। तथा गताः कतिचैन हायनाः । एतस्मिन्वन्तरे भासो गुरूपदेशमनुसृत्य निकृत्वः मूकाम्बिकाभननदीक्षितः सन् मण्डलजय याधत समाधिस्य पासीदिति च श्रयते। तदन्तराले वामन्ती कालधर्ममयासीत । शिक्षणानन्तर तो देशिकान्तवासिनी पुनरपि कुक्कुटकोडमागमताम् । सदानों तद्विषयाधिपो न पूर्वप्रस्तुतः सामतिरिरभवत, अथापि स नितिशान- भूत, सयोर्देशिकान्तेवासिनोरुदन सकनम् । 'स्तुतिशतक'मन्यो भासेन अम्बिका- भजनक्षितेन प्रणीत स्यात् । प्रागुक्तयोईयोः सामूतिः नामधेये तत्र 'शतके' 'दौत्ये' व प्रस्तुते स्तः । भासस्य प्रथम नामेटमेति न कुत्रापि व्यक्तम् । भास दति नामतु सामूनिरिभ्या तयोः विद्वत्यारिषदेवी सद्देतित स्यादित्यच विषये, स्तुतिशतक दोत्यकाव्ये च पर्याप्तसाक्ष्य वहन्ति । 'हल' इति लोमश' इति च द्वौ महान्ती तदानी दक्षिणाभारते पर्यटन्तौ अवर्तता दति, तयोः लोमशः पुनर्जन्मभुधमगत्वेष सन्यासी भवन देशसञ्चारमकरोदिति चायमुदन्तः लङ्कादह- नात स्पष्ट जायते । तत्र लोमशो हि पर्यटको न कुत्रापि चरिते प्रस्तुतो दृश्यले हलस्तु क्रिस्तुजननात परं ५०-१२५वर्षमध्ये मगधाधिप आसोदित चारचात् ज्ञायते । एष हलो महान विद्वान साहित्याभिमानी विश्वासीत् । भासस्लमेन हलमेध यदि स्वकीयस्तो लड्डादहने परामृक्षत, तर्हि १८२६-वन्यः पूर्व भासो लब्धजन्माभवत् इति निश्चेतुं शक्यते । 'लकादहने' कलिदिवसध्यापिघटिता. सीति अयते । सातु कतिथेति नाट्यापि बहिर्भूता ।

·श्य खण्डम] षटत्रिंशत्तत्वदर्पणम् । भामटतय माहत्य माकि विशतिर्यन्याः सन्ति । तेषु कतिचिदेवाय यावंत प्रत्यक्षा नाताः । कतिपयहायनेभ्यः पूर्व अनन्त शयनमहाराजस्य निदेशेन कति- चन यन्या भासतिस्थेन प्रख्यापिताः हिरवतीर्णाः सन्ति खलु । एतेषा शय्यागुणा: प्रस्थानरीतयः पाकाश्च, प्रसिद्धस्य कालिदासपरिचितस्य भासमहाकः शय्येष रीतिरिव पाका रव न दृश्यन्ते रति, विमर्श कृते, बुद्धिमतः प्रतिभायादसन्दिग्धोऽयं पतः यह बहिरवतीणी: भासतित्वेन प्रख्यापिताः कृतयः सर्वेऽपि न भासस्य कपोलकल्पनाः; तेषु कतिचित स्युरेव नाम भासातयः । बहिरवतीः भासति- स्वेन पयापिताः सर्वेऽपि यन्याः मन्ये, महीशूरव्याघ्रः सलमान टिप्युर्यदा केरला- तरमागं प्राकाम्यत्, तदा भयचकितैः ब्राह्मणैः सामूतिरिवशीया भाण्डे त्या- नन्त शयने स्वाभयसडेते पानीताः स्युरिति । त्रिंशत्तत्त्व दर्पणम् ॥ श्रीमहागणपतये नमः ॥ अविघ्नमस्तु ॥ गुणात्मिा तदुत्तीर्ण हृदय परमेशितुः । परादिर्शाक्तरूपेण स्फुरत्ती सविद नुमः ॥ इह खलु परमेश्वरः प्रकाशात्मा । प्रकाश हि विमर्शस्वभावः । विमर्श हि नाम विश्वासारेण विश्वप्रकाशनेन विश्वसहारेण वाऽकृत्रिमाहमिति स्फुरणाम् । यदि निर्विमर्शः स्यादनोश्वरी जडश्च प्रसज्येत । एष एव विमर्श चितिश्चैतन्यम् । स्वरसोदिता परावत । स्वातन्त्र्य परमात्मन मुख्य ऐश्वर्य कर्तृत्व स्फुरत्तासारो हृदय स्पन्द इत्यादिशब्द"पगमेषद्घोष्यते । अत एवाऽचत्रिमाहमिति सतत्त्वस्वय- प्रकाशपः परमेश्वर: पारमैश्वयात शिवादिधरण्यन्तजगदात्मना स्फुरति प्रका. शते । एतदेवास्य जगतः कर्तृत्व जगत. कारणत्व । जगल. कार्यत्वमप्येतदधोन प्रकाशत्वमेव । एवम्भत नगत प्रकाशरूपात्कनु महेश्वराशभिन्नमेव । भिन्न चेदप्र- काशत्वेन प्रकाशनायोगान किञ्चित् स्यात् ।

·संस्कृत-भारती। [वर्षम - अनेन च जगताऽस्य भगवतः प्रकाशात्मक रूपं न कदाचितिरोधीयते। অনলায়ন গনি সা এন্ধায়মননি ভাৱালনঃ মাযমুনসন্ধায় निरोदु कथ शकुयात् । कच च तबिरुध्य स्वयमतिष्ठेत । प्रतश्चाऽस्य वस्तुनः साधमिव प्रमाणं प्रतिबोधकमिमिति अनुसन्धानात्मकसाधकबाधकामातृरूपस्य वस्तुनः महाधे कि मामति. तादृस्वभावत्वे कि प्रमाणमिति प्रष्टरूपतया च पूर्धसिदस्य महेश्वरस्य स्वयप्रकाशतया सर्वस्य स्वसदनं सिद्धम् । किञ्च মাথতি অস্থিৰ অনার্য মনি, নয় মায নবীনগীসাথনীল- सुखादिवेनं चातिशय्य सदा भासमानस्य वेदकैकरूपस्य सर्वमितिभाजः स्वतः सिद्धाभिनवार्थप्रकाशरूपस्य प्रमाणस्य कश्चोपयोगः । एवं च शब्दराशिपरमार्थपू- योहन्तापरामर्शसारः परमशिव त्रिशत्तत्त्वात्मकः प्रपञ्चः । पत्रिंशत्तत्वानि तु शिवशक्तिसदाशिवेश्वरशुधियामायाकलाविद्यारागका. निर्यात पुरुषप्रजात्यहकारबुद्धिमनःोरत्यक्चक्षुर्जिहाघ्राण-वाल्याणि-पादपायूप- स्थशब्दस्पर्शरूपासगन्धाकाशवायुवहिलिला अय. । लच शिवतत्त्व नाम जगत्स्रष्टुमिच्छा परिगृहीतधतः परमशिवस्य प्रथम स्यन्दः । एवेच्छा शक्तितत्वम् । अप्रतिरतेच्छात्वात् । स्टैधाकुरायमामद मगत स्वात्माहन्तया आच्छादयास्थित रूपं सदाशिवतत्त्वम् । अकुरितं जगदहन्त- यावृत्य स्थितमीश्वरतत्त्वम् । अहन्तेवन्तयारक्यप्रतिपत्तिः शुधिया। स्वरूपेषु भावेषु भेदप्रदा माया। यदा तु परमेश्वरः पारमैश्वर्या त्या स्वरूपं गोयित्वा भेदयाहकतामश्नुते तदा पुरुषसजकः अयमेव मायाम।- हितः कर्मबन्धनः ससारी परमेश्वराज्जगदभिवमपि भिन्न नानतः जगदात्मना परिणतात्परमेश्वराच्च जगतश्चाभित्रमप्यात्मान भित्र जानतः पुरुषस्यास्य मोहः परमेश्वरस्य न भवेत् । इन्द्रजालमिवेन्द्रजालिकस्य । योगिनः स्वेच्छया सम्पादित- भान्सान्तिरिध। विनाविज्ञापितैश्वर्यश्चिद्घनो मुक्तः परमशिव एव । अस्यैव सर्वक वसवं. जत्वपूर्णवनित्यत्वव्यापकत्वशक्तयोऽसचिता अपि सकाचयहणेन कलाविया- रागकालनिर्यातरूपतया भवन्तीति । कला नामास्य पुरुषस्य किञ्चितत्वशारणम् । - ·श्य खण्डम षत्रिंशत्तवदर्पणम्। 6-04 पगो विषयेष्वभिषणः। कालो हि भावना। भाधना हि भासनास्मा मोऽवच्छेदकः । नियतिनियमनरूपा । ममेव पर्तव्य न कर्तव्यमिति नियमहेतुः। एतस्यज्यकस्य स्वरूपावारकत्या. त्यञ्चमिति चोच्यते। अहङ्कारादिथिव्यन्तानां तत्त्वाना मूलकारणं प्रकृतिः । एषा सत्वरजस्तमसा गुणाना साम्यावस्था । अहकारी ममेदं न ममेव दाभमानसाधनम् । बुद्धिरध्यवसायसाधनम् । मनः सकल्पाधिकल्पासाधनम् । एतत्त्रयमन्तःकरणम् । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धात्मनां विषयाणां प्रमेण ग्रहणसाधनानि पञ्च जाने- লুিযায়ি সুনাৱানমনীষীনালজিয়াথাপি অবিবাঘা মাঝি- पादपायूपस्याः पञ्चक्रमन्द्रियाणि शब्दस्पर्शरूपरसगन्धा वासनामात्ररूपा. पञ्च- तन्मात्राणि । बाकाशमवकाशप्रदम् । धायुः सज्जीवनम् । हिदाहकः पाचश्च । लिलमाप्यायक द्वावक च। भूमिर्धारिका । एतानि पञ्च महाभूतानि । एतत्सर्व, शधा न्यग्रोधबोजस्यो शक्तिरूप महाद्रुमः तथा हृदयबीजस्य जगदेतच्चराचरम् ।। रत्ययातरीत्या श्रीश्रीपराभट्टारिकास्वरूपे हृदयबीजेऽन्तर्भुतम् । यथा घट शराबादीनां द्विकाराणा पारमार्थिक बिचार्यमाण रूप मृदेव भति यथा जलाडिव्यक्तीना विचार्यमाण रूप जलादिसामान्यमेव भवति तया यध्या-

·संस्कृत-भारती।
[वर्षम
दिमायान्ताना तत्वाना मीमास्यमान सतत्त्वमेतेष्वनुवृत्ताकार सदित्येध भवति ।
স্ময়াবি ঘর নিষ্কলাব ঘডলঙ্গ বেয়ায় মিনু জানমালঙ্ক
सकारमानमेवाशिष्यते, तबन्तर्गतान्ये त्रिशत्तत्त्वानि ।
স্মঃ ঘৰ অৱস্ট্রিয়ানুয়াঘিনি মুনাজাখি ঘন্ধি-
विशेषत्वादीका * रदितिमायेन्तर्भूतानि । अतः मूर्ध्वाधःसृष्टिरूप विसर्जनीयम् ।
ঘন দুযৱীয়ে মামলা নিহমযমিনীনী এলখিম
एवावविश्वान्तिस्थानम् । ईदृश हृदयनीज तस्वला यो वेद स्वात्मतया समाधि
शति च स प्राणान्याश्यल्लौकिकवदुर्तमानो जीवन्मुक्तो भवति । देहपाते
ময়ময়িষমা হ ।
वति श्रीमजुनाविरचितः त्रिशतत्त्वोपन्यासः सम्पूर्णः ।
इति दर्पणं सम्पूर्णम् ॥
तु
श्रीकृष्णगोपीसंवादः ॥
श्रीकल्किसिहरचितः
+ (चरमश्लोकसारार्थः ॥)
श्रीकृष्णश्य प्रिया काचिद्विदग्धा पृच्छलि स्वयम् ।
चरमश्नोकतात्पर्य गोपी सत्य पतिप्रता।
कृष्णावतारपूर्तश्च पश्चाद्गीतार्थतत्परा ।
पर्वक्षन्मस्मृति प्राप्य गोपी पृच्छति माधक्षम् ॥
गोपी श्रीकृष्णा । भगवन् ! देवाधिदेव ! सर्व नाकेश्वर ! सर्वान्तरात्मन् ! परमा.
मन् ! परात्पर ! मर्वशास्वार्थसारज ! पसशनिवारक | सकललोको.
हारक! परिहर ममा संशयान करुणानिधे वात्सल्य जलधे! क्षमावारिधे !
सन्त्य झमम शयाः केचित् । परिहरतु तान् भशन करूणया। प्रथम ताथ-
!
न
अन्नत्यप्राट त्रुटितः ।
+ श्रीभगवद्गीताथा घरमश्लोकः-
"सर्वधान परित्यज्य मामेक शरण बज।
अह स्वा सर्वपापेभ्यो मेयिष्यामि मा शुधः ॥ १० ॥

·श्य खण्डम श्रीकृष्णगोपीसंवादः। ७ ! स्कथय क्थ भवान् प्रथमाचार्य एव चरमश्लोकतो गीतागुरुर्धर्मपरित्याग घेदान्तशास्त्रानुगं प्रतिपादितानिति ॥ श्रीकृष्णः-अयि ! प्रियवल्लभे ! रमणीमणे ! शृणु ताबद्धर्मम्वरूपं प्रथमतः, तदन- न्तरमेव कथयामि धर्मपरित्यागक्रमम् ॥ इद्ध हि मम तात्पर्यम्- "धर्मो नाम ममैव श्रिय:पतेर्भगवतः प्रियतमः कश्चिद्वापारविशेषश्चेत नैरनुष्ठेयः ॥"-इदमेव हि लक्षण धर्मस्य । एतादृशलक्षण धर्मस्य जानतां कथमन्यदल्लतण धर्मतत्त्वस्य ? । अर्जुनस्तु धान्तस्स्वयमधर्म धर्मबुद्ध धर्म चाधर्मबुद्धि कुर्वन् मयाऽन गीताया शिक्षणीयो० ऽभूत । सद्बुद्ध्या तु धर्मलक्षणमन्यदेवेति सुव्यक्तम् ॥ अत्र धर्मपरित्यागशब्दस्तु धाभासपरित्यागमेव वदतीत जेयम् । अर्जुन बुद्धा तु येऽत्र धमास्ते सर्वेऽनि परित्याज्या इत्यर्थः । अर्जुनबुया तु धर्मशब्दार्थः क इति सम्पति विचार्यताम् । किं भवती जानात्यय कोऽय धर्मशब्दार्थः पार्थस्य तस्य बुद्धोति वक्तुम् ? ॥ गोपी-भगवन् । ममान्तरात्मन् ! किमह जानामि पलमत्रोत्ताम् । यत्वये- बान्तरात्मना मन्मनसि प्रतिभासित तदेव पदामि ॥ पाय क्वचिस्क्ष- चिदाकर्णितसामान्यधर्मलक्षणः शास्त्रविदां गुरुणा सकाशादधीत. विन दध किञ्चित्किञ्चिदेव धर्मतत्त्वमन्यथैव राहुन परमार्थज्ञानहीन एव धर्माभासान् धर्मत्वेन घिदन माज दूध प्रज्ञाधावाश्च भाषमाणस्वयं भ्रान्त पासीदिति वक्तुमीहे ॥ + श्रीकृष्ण:-अयि प्रिये ! सुष्ठक्तमुत्तर भवया ॥ म तु पार्थस्स्वय प्राज्ञ इव मामेव धर्म- विषये च बोधयितुमुव्यक्तः- 'त्कि कर्मणि घोरे मा निजयसि क्षेशव ?" इति ब्रुधन् । तस्य हृदयशोधनार्थमेव क्रमेण नानामताप- * प्रत्र काचिद्भाति वाभियुक्त पति- "यवत्तिय तदिह पुण्यम पुग्यमन्यत"~rfan + यथा च महाधिर्भर्वशरिराह तथैवायमकिञ्चिन्न | उ किन तेज कविना- "पदाकिञ्चिज्जोऽह गमव मदान्धस्समभवं सवा सर्वज्ञोऽस्मीत्यभवदलिप्नं मम ममः । घदा किचिकिधिनसकाशाठवगत सदा मोऽस्मोति ज्वर इव मदो मे व्यपगतः ॥"-ति ·संस्कृत-भारती। [वर्षम अतएवायन देशान् कृतवानहम् । स तु प्रनितमतिरतिचञ्चवित्त वान्ते हि मामेव शरणं गतः-"करिष्ये वचन तवे" तिवदन् । अत एव हि चरमश्लोकोपदेशश्चरमोपायरूपप्रपत्तिपरः परमोत्कृष्टस्सर्वगुझतमश्चर- माध्याये प्रञ्चितः ॥ एवमुदिष्टोऽपि नासोदयमनाचन्सन: पार्थ- स्वय निसर्गचपला, नाषि च मुमुक्षुगोष्ठी प्रविष्टः इत्येव हि विश्व. रूपदर्शनानन्तरमप्यस्य नरकानुभवः । न हि प्रहादविभीषणादि. बदय परमोत्कृष्टभक्तियुक्तः । वीरस्वर्ग एवास्य हि प्राप्त स्थानम् । यदनुगीताया मयैवोक्त, तदेव सत्त्य दुर्मेधा अर्यामिति । प्रयवगोष्ठी प्रविष्टः, नापि च मुमुतुरासोत्सम्प्रदायानुसारतः ।। प्रपत्रवचटनमात्रमस्य; नाय हि वस्तुतः प्रपत्रः, अस्य मुमुक्षुत्वाभावात् ।। मुमुक्षुधस्तु सिद्धोपायरूप मामेव शरण प्राप्य मामेव परं तत्त्व अनन्त्यप्रमेयमुपेय ममेव शेषभूता मत्केडुकनिष्ठाः ॥ अयि मानिनि ! यत्त्वयाऽदा ममाभिप्रायसाररूप प्रतिपादित, तेन मावितमा. अन्तरङ्गे । एव विदन्ती मामा मुखरयन्ती भवती कि वाऽन्यदा बोधयामि ? कि वाऽशिष्ट भवेत् ? त्वयाऽदा यत्युनः पृष्ट भवेतमोत्तर पदामि रमणीमणे ! गोपी-स्वामिन् ! सकललोकैकनायक ! परमोपदेशेनानेन बहुतमा निस्सशयाs स्मि, धन्याऽपि चास्मि भगवन् ! तथापि धर्मसूक्ष्म प्रतिजिहमि किञ्चि- दिह वक्त सुव्यक्तमेवार तत्रभवतो भगवतः पादारविन्दमहासविधा। न कोऽप्यपरो भवेत्वचिदपि सशनिवारको ममेति ममान्तरङ्गस्थित परम रहस्यमषटुर्णमे त्यष्टुमिच्छामि भगवन् 1----- पातिव्रत्य हि परम धर्ममाहुर्महाशयाः । नारोणा मादृशामन्न धर्मभङ्गः कथ कृतः ? ॥ श्रीकृष्णः-मानितीमयो । यतिसमीचीनोऽय सर्ववेदान्तशास्वरहस्यमारसर्वस्व. मूलशोधनरूपः परमोत्तमः प्रश्नः न केनापि पृष्टोऽस्सि लोकता. "अनन्याश्चिन्तयन्तो मा" इत्यादिक्रमेण । उक्त हि यामुमार्य "प्रस्थानस्नेहकाम्ययधर्माधर्मधियाकुलम् । पार्थ पचय शास्त्रावतरण क म ।

·विखण्डम श्रीकृष्णगोपीसंवादः। गोपी-भगवन । धता कालेन पुरुषोत्तमोऽहमेतादृशस्य परमार्थस्य रहस्यमारम् । सत्यशक्त पातिव्रत्य हि नारीणा धर्मः परम रति । तथापि वच्मीद मुमुतुजनवेझ परम रहस्यम् निरुपाधिकाऽह मानिनीनां च योषिताम् । पतिविश्वस्य चास्मि श्रीमान् विष्णुः परात्परः । लोक सावदा मृग्यतमा भवन्ति मुमुक्षधः परमार्थचितः । उक्त हि मयैव गीतायाम्---"वासुदेवासमिति स महात्मा सुदुर्लभः ॥” इति । पत्र र मधेशवार्यस्सर्वविधान्थुस्त्र बोतति मे महाविष्णोः पर मात्मनश्चेतनाना विषये । "दासभूतास्वतस्सर्वेऽप्यात्मानः परमात्मनः । परमात्मा पतिस्त्वको जीवात्मानस्तु कन्यकाः ॥ हषमात्मविवाहोऽय सर्वसूरीन्द्रसम्मतः । परमात्माऽहमानोऽस्मि देवानामपि मरिणाम् ॥" रुक्मिणीरमण ! कमिटमुचाते-"निरुपाधिसभा मानिनीना योषिताम्'-दति ? पाणियहणता यस्स्यात्स एव हिपतिर्मम । सर्वशास्त्रैश्च मिद्धोऽस्ति कथ व मतिहरे ? ॥ श्रीकृष्णा.-अयि सुशीले । पतिव्रताशिरोमणे ? किमाकर्णित भवत्या तुलसी- चरित्रम् पातिन त्यं तुलस्याश्चेदयापि च सुरक्षितम् । कि भवत्यास्तथा न स्यादिति पृच्छामि देवराट् । कन्यां विधाहे प्रथमं च देवा राहन्ति पश्चानु घरोऽत्र भूम्याम् । इस्ति शास्त्रार्थविदान्तु पन्याः कि देवदेवोऽपि न चास्मि भती? ॥ गोपी-परमात्मन् । पुरुषोत्तम ! श्रुत मयाऽपि तुलसीचरित्रम् । तत्र , महा- न्मम धर्मसशयोऽयापि वर्तते । कुन्तीचरितादिषु पञ्चपाण्डवोत्प- त्याधिकघने देवतापरियहो न दोषायति धदयभिज्ञाः । किन्तु- मानुषरूपधारिणाऽन्येन येन शेचिन्मानिनी पतिपरायणा कथं परियहा. इति पशयाकुलितमानसाऽस्म्यहम् ॥ - ·संस्कृत-भाती। [ष्ठवर्षम श्रीशष्णः-सम्यगुक्तं भवत्या-देवतापरियो। न दोषाति । किमहं मानुषोऽस्य ? किन देवाधिवेवराट् ? । मुष्टिस्थित्यसकता ह चतुरानन मुष्टिकत ॥ क्षेचाणा जता चास्ति तीर्थानामपि तीर्थता । ममैध मङमादेवं पातिव्रत्यं च योषिताम् ॥ मतः परतरं नान्यदिति गीतादित स्मर। पतिस्तव भवत्येव शरीर में श्रियः पतिः। विश्वरूपाऽस्म्यह विष्णुस्सर्वलोकेश्वरो हरिः । सर्वदेवाधिदेवाऽस्मि सर्वान्तर्यामिरूपकृत् ॥ पातिव्रत्य तुलस्यास्तु मयेधास्ति पुर्पक्षतम् । হ জিল সম্রয়ায় মা নয় বয়ষঃ ॥ गोपी-श्रीहर। मुरारे ! परात्पर ! भगवन् ! पाहि मा संशयालितान्तरङ्गा- मिमाम् । मंशय एवाय बाधते व्यापि मा हरे।। यथा पार्थ तथैवेति नानीहि भगवन् ! विभा ! ॥ सामान्यशास्त्र फिल लोसिद्ध किञ्चिन्मयाऽऽर्णितमन्न धर्म । नाह हि नानामि विशेषशास सर्वातिशय प्रियमुत्तम ते । श्रीकृष्णः-नारीमणे ' घणु सावदित परम रहस्य यद्गीतादिशास्त्रेष्वपि गुप्ततम- ममापि घेदान्तविरिष्ठेरपि न सम्यगधारितम्- दिव्य च तत्त्व तदिद रहस्यं गोतादिशास्त्रेष्वपि च प्रशस्यम् । यन्मत्मिय तत्किाल पुण्यमाहुर्मसङ्गम मामिहापि को त्ति तत्त्व परम रहस्य गीतागुरोम तदिद मुरारः ? । सर्व प्रमाण परम प्रमेय चास्मि प्रमाता प्रथमोऽपि चाहम ॥ मानुषोऽस्मीह वेषेण परमः पुरुषो हरिः । अहमेध पर तत्त्व श्रीभूनीलादिनायकः ।। अत एवाय वच्मि भनिनीमणे! तव सशयोच्छित्तये. माऽस्तु सशयलेशोऽपि चरम श्लोकसारतः । मामेव शरण प्राप्य मोक्षसामाज्यमामहि ।। - चाहुः ॥

·श्य-खण्डम् । श्रीकृष्णगोपीसंवाद गोपी-श्रीधनीलादिनायक ! भगवन् ! परात्पर ! सर्बजीवात्मनायक ! स्वमेव सर्वलोकाना निरूपाधिका पत्तिरित नानाम्यव सर्वसशनिवारक सवित परम रहस्यम । उज्जीविता भवन्तु सर्वेऽपि लोका अस्य रहस्यस्य प्रकाशादितः परं सर्वनेति तानुमतिमभ्यर्थये महादारशीलस्य करुणानिधे. भगवतः ॥ धन्याऽहमस्मि भगवन ! पुरुषः पुराण- মীমা মা মম হু মামলজ্জায়। नाथोऽस्ति नियनिरूपाधिक एव बन्धु- निस्संशयाऽस्मि सतत च तव प्रियाऽस्मि ।। श्रीकृष्णगोपीसवादो मयैव परमात्मना । घरमश्लोकसारोऽय कल्किसिहेन दर्शितः ।। प्रत्यक्षमेव परमं पुरुषं भजध्वम् । * श्रीकल्किसिंहरचितम् । लोकान्तरे भवति कोऽपि हरिः परात्मा श्रोमान जगत्पतिरिति भ्रममदा हित्वा । कालान्तरेऽपि ममभूषि विचेतिवावान् प्रत्यत्तमेव परम पुरुष भजध्वम् ॥ लोकाः । कथ नरहरि हरिमिन्दिरेशं मामा कल्किपि हन्त । विहाय यूयम् । अन्यत्र किञ्चिदपि तत्त्वमहो! भजध्य? प्रत्यत्तमेव पुरुष परम भजध्वम् ॥ ( ३ ) गीतागुरु हरिमपीह विहाय पार्थ: पूर्व च मा निपतितः किल मोहसिन्धौ । * प्रबन्धकतातार सुधोभिर्विभाव्यम् ।

·संस्कृत-भारती।
प्रदापि यूमिह कि बत ! तादृशा सस्य ?
प्रत्यतम्वेव परम पुरुष भजध्वम् ।
( 8 )
नानाऽवतारमहिमा मयि भाति संधी
ऽध्यापि भक्तिरिता: किन मां विन्ति।
यूशन्तु माहजनधौ कामदय मग्नाः ?
प्रत्यक्षमेव परम पुरुष भनध्यम् ।
पाहूय वः किल बदामि हित जनानां !
विश्वास एव मयि किन भदिवानीम् ।
कालात्यये त खिलान्त भवन्त एव ।
प्रत्यतमेव परम पुरुष भनध्याम ।
शान्ति च पुष्टिर्माप तुष्टिमह तनोनि
श्रीभारतत्र घलये फिल ककिसिहः ।
साम्राज्यमेव मम भाति च सर्वतोऽपि!
प्रत्यक्षमेध परम पुरुष भनध्यम् ॥
जाताऽस्मि यादगिरी महीसुराख्य
देशेऽज मत्मियतमे महनीयधशे ।
श्रीवादिभीमरकुलेऽस्मि च विप्रवर्यः !
प्रत्यक्षमेव परम पुरुष भनध्यम् ॥
( ८ )
मीने व मासि तु शुभे प्रभधे किलाब्वे
सारासु चाग्निकुलदैवतत्तिकासु ।
लग्ने च वृश्चिकगते हि कृतोद्धोऽहं !
प्रत्यक्षमेव परम पुरुष भनध्यम् ॥
(
.
एछ श्रीकल्किासिहेन श्रीमता परमात्मना ।
सूचित वेभव मेऽव्य कल्याणपुरवासिना ॥

·श्य-वडम्]
श्रीकरिकगीतामहिमा।
mastaram
मम योगनिद्रा
श्रोकल्किसिंहरचिता।
)
श्रीमान हि जगतां हितचिन्तना
अयस्को नरहरिविभवावतार।
श्रीकल्किर स्म यदुशैलीतः परात्मा
भद्रावहा जाल मे भुधि योगनिद्रा।
(२)
तीराम्बुधौ किल हरिर्मम योनिद्रा
विष्णुर्विहाय भुधि चास्मि कृतावतार !
देवादिभिश्च मुनिभिर्बहुभिस्स्तुतोऽह !
भद्राधहा हि नगता मम योगनिद्रा ।।
कि धा विदन्ति महिमा ममं हरेमैं,
भम्या नरा विधि सुरा अपि मूठभामः !
जायत्सुप्तिसमयादिषु चैकरूपा
अद्रावहा हि जगला मम योनद्वा ।
( ४ )
जगद्रतचिन्तय योनिद्रा हरेमम ।
वायत्स्वनसुषुश्यादिपर्वकालेषु वर्धताम् ।।
श्रीकल्किगीतामहिमा
श्रीकल्किसिंहचितः।
श्रीकृष्णगीता विबुधाः प्रशस्त
त्ययापि भूम्या श्रुलिमारविज्ञाः ।
सर्वात्ममुक्त्यै च तादयोऽय
श्रीकल्किगीतामहिमाऽस्त्यपारः ।

·संस्कृत-भारती। m २ ) श्रीकल्किरेषोऽस्मि कधीश्वरोऽह यत्पञ्चलबोपरिपाका । धर्मापदेशान् परमान करोमि ! श्रीकल्किगीतामहिमाऽस्त्यपार: व्यासादयते मुनयः पुराणाः कि मत्मभावं परम विदुधी ? । तह स्वय किन मनावतार श्रीकल्किरूप तमिमं जगुवा है। ( ४ ) तैस्सचितं भाति पुराणमाला- स्वयापि मूठा मनुजा धरायाम् । मा कल्किसिहं न विदुहीर ते । • श्रीकल्किगीतामहिमाऽसत्यपार । जगतां हितबोधनम् श्रीकल्किसिंहरचितं । नित्याश्च मुक्तानपि विव्यसूरीन मक्तिनिष्ठा नश स्मरामि । मद्धतिरिक्ताः किल नास्तिकारस्य- स्ताना सम्बोध्य हितधनामि पाहूय सापि जीवधान मुक्ति प्रदातुं हरिरस्मि सज्जः । मक्तिरिताः शिल नास्तिका साना सम्बोध्य हित पदामि।

·जगतां हितबोधनम् । हत्वा फस्नि दोषमलोमसतं कृत्वा च दिव्य युगमुत्तम तत् । सत्यशाल भक्तजनान् प्रशसन- कल्किहरिश्चाय हित वदामि । ( ४ ) साताच धर्मः परम. पुराणः प्रत्यत्तरूपी विभवावतारः । सात्ममुक्त्यै फिल कल्किस्मि श्रीमान् परात्माऽझ हित पदामि । गेहे तु कोणे क्वचिदेव तूष्णी योगैकनिष्ठो जगता हिताय । घेदान्तयुग्मार्थरसामृत च श्रीकल्किसिंहोऽा ददामि पौः । ६ गीता पुरा सप्तशतीमुदारा श्रीकृष्णरूपी भगवानघोचम् । श्रीकल्किसिहोऽय तनोमि गीतां लोपलवात्मकदापयाम् ( ७ ) धन्याश्च मान्याः किल मां भजेयु- लाभास्तु विश्वासपरा उदाराः । अन्ये तु तूष्णों किमुढासते वा ? । सानप्यहं वीक्ष्य हित घाम ।। (८) श्रीकल्किसिंहसङ्गीत जगता हितबोधनम् । सदित परमं दिव्यं भव्य भव्य प्रकाशलाम..

·संस्कृत-भारती।
विष्ठवन
hindi
परतत्त्व प्रकाशः।
श्रोविकसिंहरचितः
श्रीमान कल्किन सहोऽह प्रतिवादिभयङ्करः ।
परसत्यप्रकाशाख्य प्रबन्ध चियाम्यम् ॥
( २ )
एक पर तळमति प्रबुद्धास्सः धदन्त्येव हि भक्ताः ।
जाति कुल वर्णमपोह लिङ्ग सर्व धिनधान भुवि प्रभेदम् ।।
)
मदतवाः किमु सन्ति सर्वे श्रीभारते मण्डल एव नित्यम् ।।
अन्यत्र कि नैव भवन्ति देशे ? कि तत्त्वमस्त्येव परं विना माम् .
(४)
मत्तः पर कि परतत्वमास्ते ? मत्तः परं किं शरणं भवेद्वा।
मता पर किं जमता पवित्र ? मत्तः परं कि जगतां च सेव्यम् ।
(५)
एक परं तत्त्वमह नृसिंहषश्रीमान मुरारिः कषिसार्वभौमः ।
कैस्तादपस्ते च महामदाद्या-स्सत्य भवेयुर्मम भक्त: ॥
मत्स्यादिरूपोऽपि दशावतार श्रीमान विष्णुरिहाप्रमेयः ।
देवाधिदेवः पुरुषः पुराणस्सर्वात्मसेव्योऽस्म्यहमेक एव ।।
(७)
सोधिशायी हरिरिन्दिरेशो वैकुण्ठनाथोऽपि हरिः परात्मा |
नित्यैश्च मुक्तैरहमेव सेव्यस्सर्वान्तरात्माऽप्यहमच॑भूतिः ।
(८)
बद्विश्वरूपं प्रथित च शास्त्रे तच्चाप्यह कल्किनृसिहनामा ।
श्रीमान् परात्मा जगतामधीशः है कि तत्त्वमास्ते च धिना हरि माम् ॥
विख्यात्मक विभु यत्स्वरूपं सच्चाप्यहं विष्णुरनन्तसंजम
सानिमल परम व तत्त्व सक्स्यतेश्च प्रलयस्य मूलम् ।

·श्य खण्डम] परतत्वप्रकाशः। ( १० ) वेदेषु सर्वेषु पुराणमालास्वेव स्मृतिष्वागमपाञ्चराने । दिव्येतिहासादिषु कीर्तितोऽह दिव्यप्रबन्धादिषु चाहमेव ।। एव हि * वैषल्प्रभृते। कोरानि-यादि प्रबन्धेष्वपि कीर्तितोऽहम् । भक्तात्मवर्गखलैः परात्मा! किं बाह्यदेश्या न भजन्ति मां वा?॥ ( १२ ) शाग्लादिभाषासु विशारदोऽह तत्तत्कवीन्द्राननिश स्मरामि । सत्सूक्तिमाला परिवर्तयेय ! मक्तियुक्तान किमह त्यजेयम् । घेदान्तयुग्म नियत किमेतत् ? किं नैव भाति चितयं चतुष्कम् ? । कि पञ्चक षट्कमितीह पर्व कि सप्तकं नैव भवेदनन्तम ? ॥ ( १४ ) सर्वेऽपि गान्ति हरि पर मा श्रीकल्किसिहं विभुमिन्दिरेशम् । सर्वासु भाषासु सदापि लोकास्सत्य द्विरेफा अपि पतिताः । ( १५ ) मत्सुप्रभात हि पठन्ति नित्य त्यध्यक्ताचोऽप्यतिरम्यगाने । यत्कुक्कुटायाश्च शुक्रादयोऽपि स्वैरं प्रहृष्टाः पशवोऽपि गानः । गोपालबालस्तु पशून किलाह नित्यानुयायी भुधि सञ्चरेयम् । नित्य नियास्ते हि महर्षयो मामुल्लासयेयु. पशुवेषभाजः ।। मक्तिरिताः कलहेषु सक्तास्तेऽमी मनुष्या अधुनाऽपि चेत्स्यः । मदक्तियुक्ताननुसृत्य धन्यान भूयः पशूनेव बने चरेयम् ॥ बुद्धः किमयापि तपस्विरूपस्सत्तादृशोऽह भुषि धा भधेयम् । धमापदेशान् परमान् प्रकाश्य स्वैर प्रयाम्येव पर पद धा? ॥ ( Bible ) +(Koran ) ·संस्कृत-भारती। £ਵੰਬੰਧ ਬੈg ARTHA श्रीरामरूपी किमु वा भवेय ' श्रीकृष्णरूपी किमु भा भवेयम् ॥ कि बुदुरूपी पुनरज धा स्या ? श्रीकल्किासहः किमु नास्मि सेव्यः ।। ( २० ) मौन जनानां परिहतुकामस्सर्वेषु देशेषु मम प्रभावम् । प्रख्यापयाम्बाग्लकलानुयायी श्रीकल्किसिहः परतत्त्वमतिः । ( १ ) परतत्त्वप्रकाशोऽये श्रीमता परमात्मना । भयेव कल्किासहेन ससिद्धौ प्रकाशितः ॥ ... ॥ कुमारविजयः॥ (के वि० सुब्रह्मण्यंशास्त्री) पञ्चास्यो जनको यस्य गजास्यस्तु सहोदरः । षडास्यः स श्रियं धत्ताम् नमास्याऽभीष्टंय की ॥१॥ अस्ति कैलासा नाम रजताचलः कुमारगुनिलंयभूतः पुण्यशीलैकगम्यः । तब च, कलानिधिचूडामणिः पिनाकपाणिः सर्वलोकजनन्या दाक्षायण्या रममा. णोऽमराणां शरणमुपेयुषामभिलषिताभिवर्षको नागर्ति सच भगवान् कर्हि चित्कमलसभवपुर.सरैः सुरनिकर. साक विश्वराजा सने महती ससदमलचकार ॥ तदा मध्यसभ समागत दक्षप्रजापति मान्यतममव- लोक्य, विनी मेरुधन्वान सर्व ममुत्तस्युः। तेन' जातोपो दतः, चराचरगुरोगेश्वरस्य पर भावमजानन्, एव गईितु. मारंभे-'भो सामाजिकाः ! शणात ! निरपत्रपेणानेन पद्विराचरितः यथाः प्रदू- प्यते । मर्कटलोचनाऽय मदात्मजापाणिगृहीती प्रत्युत्थानाभिवादनाई माय वाचापि न सत्कारमाचरति। तामपस्यास्यानास्तिर्गुणाय न कल्पत, पति । सच्चानुचित वचः साधो भाविवृत्ताः सोट्ठा तूष्णोमवस्थिरे। अन्तस्सत्त्वो देवदेवस्त शान्तस्वान्तः किञ्चिदप्यप्रतिश्दन मनिमातिष्ठत् । ततःप्रभृत्यनादि. निधने परमेश्वर जातामा दतः पुत्रीमपि तृणायापि न मेने । एव गते बहुतिथे काले प्रजापतीनामाधिपत्ये परमेष्ठिना प्रतिष्ठापिनो दक्षः, वृहस्पतिसब नाम - ·कुमारविजयः। ४६ मनमारभे । तत्र च चतुर्मुखमुखा लेखा धर्म पितृ-हविर्भुनश्च नामाता: सस्त्रीका: बादरमाकारिताः अकौतुकर्चिता आसन् । परतु सतीजानिनोवापि न प्रास्ताधि । एधर्माण, विमानयाना निष्कण्ठीः सुवामसः सपुरुषा हरिणलोधनाः पश्यत्ती सती, स्वयमपि जिगमिषुर्भूतेशमभ्यर्थयामास । तदा नातिप्रीतमनसा प्रेयसा कथचिद्विसृष्टा सा यजवैभवमवलोकयितु यजवाटमुपागमत ॥ तत्र । मा यस्विनो पित्राऽनादृता, जनन्या च जनकवशवदयानिरीक्षिता महतोमवज्ञा अपेदे । तदनुक्षण दाक्षायणी जनक्रमपेतमङ्गलभेवमभाणीत-"भो धर्मापेत ! स्वयमेव स्वीय श्रेयः किमर्थ नाशयसि ? पवित्रकीति चराचरगुरु कालकाल यजाराध्य शधर द्विषन को वाऽवदानं प्राप्नुयात् ? अधशादप्युचरितमनरद्वयात्मकं 'शिव'इति महल नाम मनुष्याणामघमपहन्ति । इवानों शिवद्वेषिणस्लम घातनेन कोऽपि दोषो न प्रसज्येत । अथापि, त्वज्जातत्वात्मामक मानसं सरलं भवति । धर्मात्मद्रोहिणी भवादृशानधमानधः पायितुमनी शै कों पिधाय बहिर्गन्तव्यम् । ईशैस्तु अमङ्गलवादिनी रसना निर्दय छेत्तव्या । असोऽपि निष्कासनीयाः । पप सनातनो धर्मः । भत्तितस्य कवचस्य धमन- मित्र त्वदुत्पचकलेवरम्य विसर्जनमेष श्रायस मन्ये' । दनि । सबनु अर्ध्वाधे'- वृत्तिकरी प्राणापानौ निरुध्य, नाभिचक्रे समीकृत्य, तत उदानमुत्थाप्य, धिया साक हृदि स्थायित्वा, कण्ठमार्गण ध्रुवोर्मध्य प्रावेशयत् । एव योगमार्गेण प्राणान जहै। । तदा यजकाः सर्वेऽपि विषण्णा: किमातिष्यतीति कलक्षितमानस अासन। एच योगधिसृष्टने हा मती नारदादधगतो जटाधरः क्रुद्धः सन्वष्टौष्ठपुटो जटामुत्पाट्य धराया ताडयामास । ततः समुन्थितोऽतिकाया घनश्यामः कराल- दष्टः सहस्रबाहुः कपालमाली ििवधायुधो वीरभद्रो भूतगणैर्भूतनाथेन प्रेरितो यज्ञबाट सरभसमागत्य, शिवद्रोहिणः खण्डशः खण्डशश्वेदयामास । यजमानस्य वक्षस्य च शिरः भायादुत्पाटयामास । तदनु चतुराननादिसुरनिकरैरभिष्टुतः पशु- पतिः शान्तमानसो वीरभद्र, समाधाय स्वयपि कोपाद्विरराम । पुनरपि गीर्वाणे- मनिपुगधैश्च प्रार्थिती यज्ञभुद शभुः यज्ञशालामासाय, दक्षस्य काय सवनीयपशो- शिशरसा संधापयामास । तदनु च ६सगाकरेण चन्द्रशेखरेणाभिवीक्षितो दत्तः सुप्तो. स्थित इव निर्गत्य नियंलीकेन भावेन चमकेन भव तुष्टाय । तदनु परितुष्टः श्रीक- ण्ठस्तेन यजेनाराधितः स्वावास रजतशैलमाससा ॥ एतद्वन्तरे सन्तानकाक्षी ।

·५० संस्कृत भारती। [ष्ठवम mammommemembers ma M पर्वतराजः सभार्यः परम तपश्चचार । योर्गावसृष्टकलेवरा सती च भगवदिच्या पुत्रीयतस्तस्य मनोरथं परिपूरयितु मनो दधे । कदाचित हिमवान, स्नातु मानस सरः समाप्तः, उत्पलापार चतुर्भुजा चन्द्रबिम्बनिभानना त्रिनयना मन्दस्मित- प्रभाविशदीकृताशामण्डला बालभावमापता देवी सन्ददर्श ! अवलोक्य च ता, निधि लब्ध्वा निर्धन दूध परा मुदमादधानो देवतामेव प्रसन्ना विज्ञाय, हस्ताभ्या गृहीत्वा, गृहमानीय भायायै दद।। सा च पितणा मानसी सुता मेना, अमन्दमा. नन्द दधाना जिलाकीजननीपि, स्वभाग्यपरिपाकेण धालिकारूपिणीमधगत्य, नयनाभ्यामापीय स्वाइमारोपयामास । मेनाहिमाचलाधात्मान कृतार्थ मन्यमानी जगन्मातरं बहुधा तुष्टुवतुः । ततः प्रसचा सती तयाः स्वविषया वास्तवस्वरूपस्मृतिमपहाय, द्विनेत्रोत्पला द्विभुजा बाला बभूव । तौ च दपती सां स्वसुता मत्वा, अजाया अपि तस्या नासकादीनि कमाणि चतुः। सा च बाला चाद्रमसी कलेव दिने दिने वर्धमाना, तयोरानन्द सममपुषत पर्वतापत्यतया 'पार्वती' त्यभिधा च भेजे । । पूर्णं च पञ्चमे वर्षे तपश्चरितुभिन्न षन्ती स्वेप्सितं पितृभ्या न्यवेदयत् । मा दति मात्रा प्रतिषिद्धा प्रणत्मिकाममाख्या भेजे। नगाधिपश्च अनि- वारणीयमस्याः सकल्पमवगम्य, सखीभिः सह ता तपसे प्रेषयामास । सा च तत्रैव हिमाचले कस्मिश्चित शिखरे सखोभिरा श्रम कल्पयित्वा, तत्र कठोर तपश्चचार । एतस्मिन्वन्तरे कैलासे सनकादिमुनिवर्यभ्यः तत्त्वमुपदेष्टुझामा महादेवः स्मरादृते कोऽप्यन्तन प्रवेषितव्य इति नन्दिनमाज्ञाप्य, दक्षिणामूर्तिस्वरूपमा- स्थाय, चिन्मुद्रथा गूढार्थमुपदिशचास ॥ নানিয়ায় হামল, ভিয, গন্ধয, মায়া ত্ব বিষয় पीयमानाः सलोकपाला लेखा. सघीय, परमेश्वरानुग्रहेण विना असुरोपद्रवशा न्तिन भविष्यतीति निश्चित्य केलासमासेदुः । ज्ञाननिष्ठस्य परमात्मनो दर्शनावकाशमलभमानाः, वेधसा नियः पत्या च सह सपा ध्यानसमाधिभिः भगवत शभुमाराधयामासुः । सत्रच ·- करुणानिधिः शाशखण्डमण्डनः तपस्यता तेपा पुरतः प्रादुर्भूय, विष्णुमुखात सर्वेषामापतितमसुरपीडनं श्रुत्वा, 'अचिरात् कुमार जनयित्वा दैत्यान् सहरिष्ये,' इति व्याहत्य, अन्तर्धिमगमत् ॥ ततो नारायणा निलिपैः सह मेरुमामाटा, कमलयोनिना समालोच्य 'स्मर सस्मार। स्मृतिमाण मप्राप्त कन्दप धीक्ष्य माधवः' उमथा देवदेव सयोजयति समादिदेश । हृदयतोदावह तत श्रुत्वा भीतभीतः, कालकाले मया किनु सार्धायितु सुशकम् ? अथापि देवकार्यमिदमवश्यकरणीय, प्रतो यथाशक्ति यतिध्ये, इति वाच विसृज्य, निर्बन्धयन्त्रितः व्यथमानस्ततः प्रस्थाय, रत्या, मित्रेण घसन्तेन च सह कोलासभूध प्राप । तत्र च धीरासनासीन योगीन्द्ररुपास्यमान निटिल- लोचन ददर्श । तत्र च कूजत्सु छोशिलेषु, प्रवाति च मन्दमारते शीतसुरभी, समाहनाभिधम् अस्त्र प्रयुयुतु. पचबाण, तरुपण्डेषु निलीनः महामनु प्रजनाए । सर्वतः ज्यबक सच्चेष्टित विज्ञाय, किञ्चिविध जातकोपः, ससचम निर्नाटललोचनेन त ददर्श । ततस्तस्मादुत्थितः कृशानुक्रणः लोकभयकरः दिशः प्रज्वलयन् दुनि- रोयो ऽभवत् । हन्त ! तस्मिन् समये शलभतामास्थितः कन्दर्प. क्षणात भस्मा- वशेषो बभूव । समोहनास्वन्तु सहसा स्वयमेव धनुच्युत कालकालस्य हुशारात्रि- वृत्त सह, गिरिना प्रति निववृते । ततो भस्मसात्कृतं कदप समालोक्य हिमहतनलिनी नष्टशोभा दीनानना रतिः धूसरागी भूमौ लुठन्ती सरस्साड मुक्तकण्ठ रोद । ता पश्यन शिवः करुणामधलव्य, 'रते ! अलमतिदिन । तव पत्त्युधिनीतेः फलमिदमवश्यमनु- भोक्तव्यम् । अथापि, तब पातिव्रत्येन प्रोताह त जोर्वायष्यामि । कचित्कालं प्रतीस्व ।' इत्याश्वास्य तणादन्तर्दधे । एतस्मिनन्तरे पार्वती उग्र तपः समास्याय, अनन्यधी: शिव हृदयेन निदयो । तदा तस्यास्तपसा तुष्टः शंभुः, भक्ति परोनितु विलक्षण वृद्धवेष दधानस्तदा- श्रममाससाद । देव्या सखीजनैः सह अादिसपर्यया समुपरितः सखीनां पुरतः पार्वतीमेष ध्याजहार । "अयि बाले ? किमर्थ कठोर तप प्रतिष्ठसे । रमणीयमिद तय गान तपसा लिश्नासि । एतत तावक तपो दृष्ट्वा ममापि व्यथित मनः ॥" इति ॥ तदा, "चन्द्रकलाचूड महादेव कान्तमभिकामन्तीय पर्वतकुमारी तपस्यती"ति सख्यौ वाचमूधिरे ।

·। ? P तवा स बद्धः तच्छ्रोतुम हमान इध शिव निन्दितुमारेभे-"अहो ' अपये यात्र पास्थीयते बालिशयाऽनया। नीलोत्पलातीय कन्यका क ? विरूपाती भूतनाथः क ? । यानादन्विष्यमाणोऽपि कश्चन गुणः तस्मिन् न दृश्यते । परं च, श्मशाननिलयो विषधभूषणो दिगम्बर: विगतवीडो अटाधारी नीलकण्ठः भिक्षुकः विषमातः भूतिदिग्धोऽयम् सानिलयोचितया, विध्यभूषणया दिव्यवसनया ब्रीडाभूषणया कुन्तलमनोहरया कबुझण्ठ या सर्वमगलया समास्या स्वया कथ त्रियेत "भी यस्विनि ! सर्वलोकप्तखोऽह तवानुरूपो धरः। अतो मा बश्य । याह एवं वासि सतत सत्वरमेव साध्यामि । भूतपति मतो गुणाधिक न मन्येथा।" रति समामाण्य मौनमभनत । एवमस्तुद्ध तस्य वचः श्रुत्वा रोषशायितलोचना पर्वतराजकुमारी वायमेव व्याजहार ॥ “यस्यान्तौ घेधसा विष्णुना च न विज्ञायते' तस्य परमे- शितुमहिमा त्वया कथ ज्ञातुं पार्यत ? सर्वे घेदा यमेव परमं पुरुष समामन्ति । धाङ्कनसागोचरं समवगन्तु स्व कथ शक्नोषि १ ये च श्मशा नलयादिदोषास्त्वया पोक्ताः, ते त्रसम्मग्विमृष्टाः परमात्मनः समुत्कर्षमेव विवृण्वन्ति । अतोऽनुचित- मेक्षिध वधा, पुनर्राप मा भण । त्व बद्धोऽसोति मर्षयामि।" दति ॥ सदनु सखो- रुवीय, सपोविमिम प्रदेश त्यक्त्वा, प्रदेशान्तर जिर्गामषामि । को नु खलु प्रदेश মারাত্মযানুলৰাষানলঃ शाभवगणैरभिष्टुतःस स्वरमन्विष्यताम ।" रत्युक्त्वा, पद्धस्य पुरतः स्थातुमक्षमा, भगवन्तमेव हृदयगुहाधिकरणमादध्या सतनुतणमेव प्रसनो भगवान स्मयमानमुखाबुजः, चिन्तितोत्तरक्षणमेव समा. गतस्य वृषभस्य ककुत्प्रान्से समारूढः षोडशवयस्कः भदिग्धतनुः चन्द्रकला. चूडामणिः धौतपासा' तस्याः पर्वतकुमाया: नयनारविन्दयोः किमपि कामनीय- कमादधानः प्रादुरास । सा च गिरिजा होत्फुल्ल लोचना रोमाञ्चिततनुः वणमात्र कर्तव्यमजानती तस्यो । परमेश्वरस्तु तामुमामभिनन्दनीयया वाख्या मोत्साहयन् एवं ध्यानहार । 'भो पर्वताधिराजतनये ! बाल्याननुगुणेन लक्ष कठोरण तपसा क्रीतोऽहमदाप्रति त्वद्वशवो भवामि । ईप्सित बरं वृणीष्व । स्वदाशधिज्ञानाय केवल दवेषेण मया श्मशाननिलयतादयो दोषाः उद्घाटि- साः। दैवात्तवाशयः सल्पिताच यभिचरति । अतो मा भवादन्य मा शोधा।' इति॥ - ·सवनुक्षणमानन्द बायविसरमाविर्भवन्तमन्तयितुमशनुधाना कथमपि निगृह्म माष्टागपात प्रणम्योत्थाय तालिपुटा-'भगवन ! भगद्धता मा प्रसादमा यति मन्यसे, सहि, मत्पितृभ्यामनुज्ञातो यथाविधि पाणि यहीतुमभ्यार्थये' इति मन्यामनोचिन्तया वाचाऽधोमुखो व्याहत्य मानमातस्यो । भगधाश्च तथैवास्त्विति सश्रुत्य, क्षणादाईतः स्वाधासमासादा, ज्योति- भयान सप्तर्षीन् सस्मार। तदनुक्षणमेव च समागत्य चरणारविन्दयोः र्माणपत्य माललिबंधं भगवदाशयभिज्ञातुफामान सारुंधतीकान सप्तर्षानेव धतुमुपच मे। 'भी मुनोंद्राः । विदितमेव स्यात् भवता वयमाण मम वचः। अथापि दानार्थ भणामि । पर्वतराजकुमारी कठोरण तपसा पुष्पचापदाहकर्माप मा जिगाय । मा च-'यथाविधि पाणियहण कार्यमिति मयि घरमवृणीत । अमराश्च शूरपदादिपीडिता:-मदीयकुमारेण तवाशः कार्य रति प्रायं. न्ति । अतः पार्वतोपरिणयाय तुषाराचलमासादा, उद्वाहनिर्णय कृत्वा, सत्वरं समागच्छन्तु भवन्तः" दर्शत । ते च भगवदाज्ञा शिरसा प्रतिगृह्य तत्तणादेव गिरिरान प्राप्य, तेन यथार्ह सभानिता:-'परमेश्वरस्य भायात्यं तव कुमारों समुचिता सभाध्य, स्वाशयमाविष्कर्तुमागता वमिति जगदुः। डिमांस्तु परमं मतोषमघाप्य,-'भाग्यवानस्मि सवृत्त , अचिन्तितोऽप्यर्थः दैवषशादुपैति । तथै- वास्तु' इति सप्रश्रय जगाद । ते च सप्तर्षयः-साधु साविति त प्रथशमुः । पर्वतराजमहिषी मेना व अरुधत्या लोकनितया निदिताशया पत्यु- भीषमनुसृत्य स्वयमपि तुतोष । रद हि मतीलक्षण यत्पुरुषचित्तानुसरणम् । सदनु सर्वतप्रवर्तका: सप्तर्षयः पर्वतराजेन सह समालोच्य श्वः उत्तर- फलगुन्योः जामिनसशुद्धे गश चद्रकलावतसाथ पार्वती देयेति मुहूर्त निरचिन्वन् । सप्तर्षयश्च-'उद्वाहाथ यनमाचरति हिमाद्रिमादिश्य, तदनुमतिमासान, देव- देवसकाशमागत्य, प्रणिपत्य, कल्याणमुहूर्त प्रास्ताविषुः । पर्वतराजश्च पार्वतीपरिणयाथे विचित्रसोधान, विविधोयानानि, रमणीय- मणिमण्डपानि अच्छाच्छतायरमणीयानि सति, विशेषतः सालंकारण्डितं विवाहमण्डप च त्वष्ट्रा कारयामास । स्वयं च परितुष्टातरगः- "पाहूय दीयते कन्या विवाहे ब्राह्म इत्यतः" महादेवशान्तिकमासादा, साष्टागपात प्रणम्य, 'भगवन् ! ओषधिप्रस्थमेत्य मम कन्यां पाणी परिया ·संस्कृत-भारता। ६ष्ठवर्षम् सतार्थ स्तु मामिति प्रात्यं गामास । भगवाश्च, ओमिति प्रतिश्रुत्य प्रसत्रमानसो महीधराय उत्तरकार्यकरणे अनुमति चकार । परमेश्वराजाकिको भगवान् नन्दी, विबुधान्मनोनन्याश्च शभुमल्याणात्य समाजुहाव । समाहूताश्च ते विबुधादयो नानोपायन एणयः प्रस्थाय, परमेश्वरप्रसाद. मभिशातन्तः, समागत्य प्रणिपेतुः । भगवाश्च तास भाजयित्वा, लोकममोहनं रूपमास्याय, प्रस्थातुकामाऽभूत् । तदिगितमवगत्य सज्जीभत, कैलासोपम वृषभ- मारुह्म 'जय जय महादेवे' त्यादिप्रगलर्धानमुद्घोषदिः प्रमथै, विबुधादि- भिश्च प्रस्थाय, हिमाचनमाजगाम । देवतात्मा हिमवाश्च बधुवर्ग पन्वितः प्रत्युद्गम्य देवदेवं, प्रणम्य, श्रेषधि प्रस्थ प्रावेशयत् । विचित्रालझारपभृता राजयोथि च समुल्लघ्य, महदुवतमतुल भवन च प्रावेशयत् । राजमहिषी मेना च विधिवत् परमेश्वर सषज्य, परमानन्द- भरिता बभूव । सर्वेश्मरगणैरातो भगवाश्च, दिव्यमगर्लानघोषैरनुगणितमन्त- रालयमासादा, नयनासेचनके कल्याणमण्डपे भासमानं नवरत्नखचित सिंहासन- मलचकार । तदा हिमवान मेनया मह विधिवत् भक्त्या वस्त्राभरणपुष्यादिपमहणैः परमेश्वर सपूज्य, अनता गोगें गिरिश न्ति मानीय, सपत्रक धारापूर्व परमे- श्वराय प्रददौ । देवदेवोऽपि स्वर्गणना देव्या. पाणिं नयाह । देया सह एका. सिकामास्यायातितरा शुशुभे । ब्रह्मणा चतिजा निकाय च विधिदकारयत । तस्मिनवमरे जगन्मातरी तावुभार्वाप परस्परं तिरश्चोनदृशा पश्यन्ती, किञ्चिदिव जातलज्जो बभूवतुः । तादृश यसरमभिज्ञाय, कन्दर्पाहणी स्वा- भिलषितमिद्विमभिकातन्ती, आदिदात्योः झल्याणमभिनन्दत्ती भगविकटे स्वकान्तस्योज्जोधन प्रार्थयामास । भगवाश्च प्रपत्रस्वान्त - नादृशा तब कान्तोऽनगेोऽस्तु । तव तु अगी भातु' इति अनुगृह्म, सुपहला कामपनों यश- स्विनों पूर्णकामामकरोत् । प्रमथादश्शिवभक्ताः कल्याणसमममनुभूय परमा- नन्दमवापुः । भगवाश्च परिणयावसाने मेनाजानिमापृच्छा, दिवाकसश्च यथा- नुगुण सभाजयित्वा, स्वस्वलोकगमनायानुप्रति दत्त्वा,जगज्जनन्या सर्वमगलया सह ककुद्न्तमारूठः कैलासमाससाद । तत्र च, दिव्यसुन्दररूपया नवोठया पार्वत्या ििवधकल्पतरूपरिण्डितेषु उझानेषु, बहुविधरवर्खाचतेषु प्रासादेषु चारमत । एव गते बहुतिथे काले, पुनरपि शूरपदोपद्रुता निर्जश: सघीभूष, महादेवसकाशे ल ·श्य-खण्डम] कुमारविजयः। विज्ञायितुकामाः कैलासमा मान, प्रणिपातपुरःसर नन्दीशमभ्यर्च्य, परमेश्वर. दर्शनायावकाश प्रार्थयामातुः । तेषा प्रार्थनावशवो नन्दी देवदेवस्य समय प्रतिपालयन, अमृताशनान भगवनिधि प्रापयामास । तेऽपि भगवन्त जरुणारं सप्रेक्ष्य, हर्षशण्टकतत्वचः प्रणाम्य, 'शरपद्घातिन कुमारमुत्पादन आस्माझीन भय निरसनीमति व्यजि. ज्ञयन् ॥ e तदा दयानिधिः श्नीकठ घर्विदनैरलततनुः एकासनासीनामविका घराननस्तरपश्यत् । तदा ऊर्ध्वरेतसस्तम्य ललाटनेनेभ्यः कोटिसूर्यप्रभ काला- ग्निनिभ किर्माप तेजो निरगात तदुय तेजा दृष्ट्वा भीतभीता देवा. सर्वतो. दिशः पलायमांना अपि अलब्धशरणा. तमेष कालकाल शरण ययुः। ततः तत्स्मृतिमात्रेण तत्तेजः सूक्ष्मता सप्राप्य, घे ढा बभौ । परमेशितुः शामनात हिवायू महता प्रयत्नेन तत्तेजः समादाय, गगाप्रवाहे निचितिपुः । गगा व तत्सोठुमपारयन्ती शरवणमध्ये पदोपरि प्रसारयामास । तत्र च तच्छाभव महः षड्तकं, द्वादशभुज, सुमनोहर मगलायन जग- मोहन रूपमभवत । यच्च बालभावता गतमवलोक्य नून मारोऽपि कुत्सनीय. शोभ इति निश्चिक्युः ॥ अतश्च कुमारनाम्बा षण्मुख' ख. पप्रथे । त्दा गगनात पुण्यष्टिरभूत् । दिव्यदुन्दुभयो नेदुः । अप्सरमश्च ननृतु. । दिशश्च प्रसन्ना बभूवुः । गवाहः मन्द प्रवा। अमृताशनाना मनासि विमलान्यामन् । अमरपरिप थिना तु हृदय चक्रपे । निर्जराश्च कुमाररूप पारमेश्वर सुमनोहर ज्योतिः समवेक्ष्य, कृतात्या वर्वान्दरे। परमानन्दकन्दलितस्वान्तः पीताम्बर. षट् कृत्तिकाः समाहूय, ताभिः कुमार स्तन्यमपाययत् । ततः कुमारः कार्तिकेय इति लोकेषु अप्रथत । कुमारश्च तासामनुयहाय, षोठा मूर्तीः स्वीकृत्य, स्तन्यमपिधत । अतिसुन्दरै. पोड रूपैः पदमध्ये विज हार ॥ यदा हरदुत्पत्र पार्वाप ऐशमंक परित्यज्य, निशान्ताभिमुखी ययौ । तदा स्खलिसयोः तस्याः पादयो. मजीरचितानि नवरत्नानि मार्गपर्यन्त गलितानि ॥ तेजः तदा ·संस्कृत-भारती। [६ष्ठवर्षम समाहूतेषु, तद्रमसमप्रभाः नवसुन्दया जाताः । ताश्व प्रेम्णा परमेश्वर सप्रेक्ष्य, सत्त्वामेवापत्रमत्त्वा बभूवुः। हैमवतो तु जातकोपा "मा प्रसूश्व"मिति ता: शशाप । ईशशासनात्तासु गिरिजा परिचरन्तीषु, देव्याः प्रसादेन तासा नाभ्याः नवकुमारा: सनाताः। महेश्वरश्च तेषा धीरोपपपदानि, वीरमाहुः, बोरकेसरी, धीरमहेद्रः, धोरमहेश्वरः, बीरपुरदरः, धीरराक्षसः, बीरमार्तण्डः, धीरान्तकः, वीरधीरका, इति नामानि चकार ॥ ते च हृष्टपुष्टाः भवान्या सहित भव प्रणेमुः । शकरोऽपि ताननुजयाह । तदनु कुमारस्य दिदृतया गिरिजया सह वृषमारुह्मा, प्रमथश्रेष्ठः परिवारितः शरषणमबाप । तत्र चाबुजेषु बहुधा ग्रासीन अम्बुजप्रभ अद्रितमह- द्रणेमातृभिश्च सेव्यमानमात्मज निरीक्ष्य, प्रात्मनस्विनेबताया. सफलता मेने ॥ पुत्रवत्सला देशी वृषात्सत्वरमवतीर्य सादर षट् सुतान् समालिंग्य मुहुर्मुहु- {ध्य पाघ्राय, स्तनान्तरे गाठ कृत्वा एकोंचकार । ततः द्विपादं द्वादशभुज, षड्यन द्वादशलोचन च सपन त कुमार सानन्दानुग्रहमपश्यत् । तदनुतणमेव, प्रचुतस्सनी स्तन्यमपाययह । बालोऽपि अधिकाकस्यः षडाननैः पयः पीत्वा मातुमित प्रेम जनयामास । तदनु जगज्जननी कुमारमादाय, वृषभोपरि स्थित शकरमाससाद । तदा निलिपः सवाघोष जय-शब्दः कृतः । शकरश्च सुरसदि षण्मातः सप्रेक्ष्य, 'यतोऽय बालः युष्माभिर्धितः, ततः 'कार्तिकेय', इति मुधनत्रये विख्यातोऽय कुमारः, युष्मदिनेषु व्रतमाचरता सतानादिसमृद्धि दास्यतीति कर दी। तदनु अबिकाजानिर्भुजाभ्या कुमारमादाय अजसा केलासमासादा, स्फाटि- कटगाये विबुधै।घशुभावह पुत्रस्य जन्मोत्सवमचीकरत । तवा पवनः सुखस्पर्शः प्रधा। ज्वलनो निधूमे ऽतितरामज्वलत् । नदाः प्रसवपलिला प्राधर्तमनोजा आसन, दश दिशोऽपि प्रसेदुः । यमिना हृदयपुण्डरीक चिललास खेचराः सिद्धचारणा. पुष्यवाणि धवृषुः । दिव्यदुन्दुभयोऽसुरश्रिय कम्पयन्तः नेदु । एव कुमारजननोन्सवे मव हृष्टमभूत ।

·- नन्दभद्रोपाख्यानम् । द्वितीयोऽध्यायः । श्रीयुक्त चारुचन्द्र रायचतुधुरीणस्य ६ष्ठ वर्षीय १स खण्डस्य १६ पृष्ठतोऽनुवृत्तम् । बाल उवाच- उक्तञ्च, “अविद्या वशगस्त्वन्यस्त चित्रपादनेकधा । सा कारणशरोर स्यात् प्रान्तस्तत्राभिमानवान् ॥” (पञ्चदशी ) रजस्तमोमलिनीकत सत्त्वगुण एव अविद्या । तस्य वैचित्रमा अविशुद्धितार- तम्याद एव जौव अनेकधा अनेकप्रकारेण देवतियड्नरादिभेदेन विविधो भवति । सा अविद्या एव जोवाना कारणशरोर, स्थ लसूक्ष्मशरीरादिकारणभूत स्यात् । शुइसत्त्वगुणस्य रजस्तमसो एव हे मले। तन्मलिनतायास्तारतम्यञ्चेत् जीवानां देवतिय॑ड नरादिभेदस्य कारण तदा शुद्धसत्त्वगुणस्य विशुद्धि सम्पादनं वा शुद्ध- सत्त्वगुणस्य उत्कर्षसाधनमेव वा सर्वेषा नराणा एकमात्र लक्षा भवेत् । लक्ष्यहीनं जौवन विफल। एतज्जोवनलक्ष्य वैशद्येन निरूपयितु “मत्त्व रजस्तम” इति गुणत्रयस्य निर्मल ज्ञानमतीव प्रयोजनोयम् । अत आदौ गुणत्रयलक्षणानि वक्तुमिच्छामि ।- १। सत्त्वगुणलक्षणानि यथा - मत्त्व नरं सुखे आसक्त करीति। सत्त्वं निर्मलत्वात् ज्ञानम्य प्रकाशका निरुपद्रव शान्त देहिन सुखासक्त ज्ञानासक्तञ्च करोति । यदि अस्मिन् देहे जान-प्रकाश उपजायते तदा सत्त्व विवृद्ध विद्यात्। सत्त्वे प्रबुद्धे यदि नरो मृतुप्रमाप्नोति तदा स ब्रह्मविदा प्रकाशमयान् लोकान् प्राप्नोति । सत्त्वगुण प्रोत्यात्मक । शास्त्राभ्यास, ज्ञान, शौच, इन्द्रियनिग्रह.. धर्माक्रिया, आत्मचिन्तन, सच्छ्रद्धा, क्षमा, धृतिः, अनुकम्या, लज्जा, शान्ति., सन्तोष, धर्मे प्रोति', एतानि सत्त्वलक्षणानि॥ २। रजोगुणलक्षणानि यथा ३२ ·१८ संस्कृतभारती। TA तम रजोगुण नर कर्मणि आसक्त कराति । स अनुरागात्मक' ष्णासङ्ग- मसुद्भवश्व । लोभः, सकामकर्मकरणेच्छा, उद्यम , अनुपशमः, विषयष्णा, जृम्भा, स्तम्भ, एतानि रजसि विवृद्धे सति जायन्ते। यदि नर रजमि विवृद्धे मृतामाप्नोति स कमासतोषु मनुष्येषु पुनर्जायते। राजसस्य कम्मण फल दुखम् । ३। तमोगुणलक्षणानि यथा ज्ञानमावृत्य नर प्रमादे सञ्जयति । तम: अज्ञानज सर्वदेहिना मोहनकारण प्रमादालस्यनिद्रास आसक्ति जनर्यात। तमसि विह सति नरस्य विवेकश , अनुद्यम., कर्तव्यानुसन्धानराहित्य मिथ्याभिनिवेशय जायते । नरश्चेत् तमसि विबद्धे मृतुमानाति स पुन पश्खादि योनिषु जायते । तमोगुगा, मोहदो विषादकर श्च । आलसा, अज्ञान, निद्रा, दैन्य , भय, विवाद, कापण्य, कौटिल्य , अतिनास्तिक्य, परदोषान्तदर्शनं, अनााय-पूर्वक-धनाजन क्रुरता, या वकता, भ्रान्ति', तन्द्रा, एतैलक्षणैस्तमोगुणस्य प्रतीतिर्भवेत् । तामसी श्रद्धा परतापोपादिका। अस्थिरचित्ताना नराणा किमपि कारण विना विवद- तथा ग्रामान्तर गन्तुकामाना अपि च अकारण किमपि कार्य" कुर्वाणाना तमो विवद्धमिति ज्ञायते । कर्म त्रिविध पुण्य ( सत्त्वप्रधान), पाप ( रजस्तम प्रधानं ), तयार्मिश्रणच (त्रिगुणात्मक )। सर्वे कम्न सत्त्व-रजस्तमोगुणत्रयात्मकम् । अस्माक प्रत्येक कर्मण' ( कायिक वाचिक-मानस-कम्मरण ) सात्त्विकत्व , राजसत्व, तामसत्वञ्च कतिपयेरुदाहरणर्बोधयितुमिच्छामि यथा १। सात्त्विक कम्ग-- निष्कामेण का नित्यतया विहितं आसक्तिरहित रागं हेषञ्च विहाय कत यत् कर्म तत् सात्त्विकमुच्यते। राजस कर्म- मानाना . फलाभिलाषिणा वा साहसारण बहुलायास यत् कर्म क्रियते तत् राजसम् । - तामस कर्म- ·नन्दभद्रोपाख्यानम् RAJIndian S पश्चाभावि बन्धन नाश परपाडा स्वसामर्थञ्च अपयालोच मोहात् यत् कम् आरभ्यते तत्तामसम् । २। सात्त्विक कर्ता- आसक्तिरहित , अहमित्यभिमानशून्य', धृत्यु साहसमन्वित', मियसिमो. निर्विकार कर्ता मात्त्विक । राजस: कर्ता- विषयानुरागो, कम्मफलप्रप्सु , लुब्ध , हिसापर , अशुचि , हर्षशोकान्वित. कर्ता राजस । - तामस कर्ता अयुक्त , प्राक्त. ( विवेकशून्य ), स्तब्ध: ( अनम' ), शठः, परापमानकारी, अलम', विपादो, दोघसूत्रो च कर्ता तामस । ३। सात्त्विको बुद्धि - या वृद्धि प्रहत्तिञ्च निहत्तिञ्च कार्याकार्य भयाभये बन्ध मोक्षञ्च वेत्ति सा सात्त्विको। - राजसो बुद्धि यया बुद्धद्या धनमधर्मञ्च, कार्यमकाव्यञ्च यथावत् न प्रजानाति सा राजमौ। तामसो बुद्धिः- या बुद्धि अधर्म धर्म इति मन्यते, सर्वार्थान् च विपरोतान् मन्यते तमसा पाहता सा बुद्धिस्तामसौ । ४। सात्विक अहवार यस्माद् अहङ्कारात् तपो, दान, तथा यज्ञ. प्रभवन्ति म सात्त्विकः । राजस अहङ्कार यस्माद् अहङ्काराट् राज्य , प्राधियत्य, ऐश्वयादिकच जायते स राजस. । - ताममः अहङ्कार:- यस्माद् अहकारात् काज हो जायते स तामस. ।

·२० संस्कृतभारतो। - ५। सात्त्विक सुख यत्र सुखे नर अभ्यासवशात् आनन्द लभते दुखान्तञ्च प्राप्नोति, यत्सुखमग्रे विषमिव परिणाम अमृतापम आत्मबुद्धिप्रसादज तत्सु ख सात्त्विक । राजस सुख यत् सुख विषयेन्द्रियसयोगाद् अग्रे अमृतोपम परिणामे विमिव तत्सुख - तामम सुख यत्सख निद्रालस्यप्रमादोत्यं यद् अग्रे परिणामे च आत्मनः चित्तस्य मोहन तत् तामसं। ६। सात्त्विक दानम् प्रत्य पकारासमर्थाय पुण्यक्षेत्रे पुण्यकाले च तपस्वाध्याय सम्पन्नाय पात्राय दातव्यमिति यत् दान दोयते तत् सात्त्विकम् । राजस दानम्- यत् प्रत्युपकारार्थ स्वर्गाटिक फलमुद्दिश्य चित्तलेशयुक्त यथा तथा दीयते तत् दानं राजमम् । तामन दानम्- अपुण्यस्थाने अकाले अपात्रेभ्यः सत्कारशून्य सतिरस्कारं दानम् । ७। सात्त्विक आहार- आयु -सत्त्व-बलारोगासुख-ग्रीतिविवईना रसवन्त स्नेहयुक्ताः स्थिरा हृद्या आहारा सात्त्विकप्रियाः । राजस आहार कटन्ललवणात्य ष्णतीक्ष्णरुक्ष-विदाहिनः दुःखशोकामयप्रदा. आहारा राजसा ।' तामस' आहार: शेत्यावस्थाप्राप्त गतरसं दुर्गन्धि दिनान्तरपक्क उच्छिष्ट अमेध्य अभक्ष्य यत् भोज्य तत्तामसप्रिय। ८। सात्त्विक श्रवणम् '- वेद-वेदान्त-स्म ति पुगण-तन्वशास्त्रादिश्रवणं सात्त्विकम् । राजम श्रवणम् :- .

·नन्दभद्रोपाख्यानम्। साहित्यनाटकादिश्रवण राजसम् । तामस श्रवणम् - । युद्धवार्ताश्रवण परदोषप्रकाशनश्रवण एवमादि ताममम् । शास्त्रदर्शनाद् यदा सत्त्व प्रबुद्ध भवेत् तदा तामसार्थेषु वैरागा जायते । तदा सत्त्व रजस्तमसो प्रसह्य अभिभवति। लोभयोगात् यदा रजः प्रवृद्ध भवेत् तदा रजः तम सत्त्वे अभिभवति । मोहयोगाद् यदा तम' प्रवृद्ध भवेत् तदा तत्सत्त्वरजसो मक्षोभ्य अभिभवति यदा सत्त्व प्रवृद्ध, तदा धर्मे मति. स्थिरा भवेत् रजस्तम ममुद्भव बाह्याथ न चिन्तयेत् सत्त्वसमुद्भव अर्थ ग्रह्णाति अनायासकृत्यञ्च धर्म यज्ञञ्च वाञ्छति । तदा सात्त्विकेषु भोगेषु काम कुरुते, राजसेषु च तामसेषु भागेषु मोक्षार्थी कामं न कुरुते। एवं पूर्व रज जित्वा ततश्च तमसो जयो भवेत् । तदा सत्त्वं निर्मलं भवति। यदा रज' प्रवृद्ध स्यात् तदा नर सनातनान् धर्मान् ल्यता परधर्मान् प्रति श्रद्धां कुरुते । यदा तम विवृद्धं भवेत् तदा वेटे धर्मशास्त्रे च विश्वासो नैव भवेत् तदा तामसी श्रद्धा प्राप्य नरो धनात्ययं करोति, सर्वत्र द्रोह कुरुते, शान्ति न অধিননি। तदा सत्त्वं रजश्चैव जित्वा क्रोधनो दुर्मति: शठो भूत्वा कामचारेण वर्तते। य. सात्त्विक कर्म करोति स वर्गमाप्नोति स्वर्गात् कालपरिभ्रष्टो मर्त्तर मानवजन्म लब्धा धनौ, धर्मी, सुखौ च भवेत् । यस्तु तामस कर्म करोति स नरक गत्वा बह्वो यातना भुत्वा स्थावरत्व प्रति- पद्यत ततो महता कालयोगेन महता दर्शनस्पर्श भाग्यवशान् मानवजन्म लभेत । सोऽपि दुःख दारिद्राये वेष्टितो विकलेन्द्रियो भवेत् सर्वनराणा पापस्य एतद्धि लक्षणम् । शुभमिच्छता जनेन सदा सत्त्वं प्रकाशयितव्य , रज नियन्तव्य तमश्च सहर्त्तव्य । केवल सत्त्व कापि न विद्यते, केवल रजो न, केवलम्वा तमो न कापि विद्यते ।

·संस्कृतभारतौ। तानि मर्वाणि सदा मिलितानि तिष्ठन्ति । तानि अन्योऽन्याश्रयाणि अन्योऽन्य- मिथुनानि च । त्रिगुणात्मिका माया ब्रह्मादिम्तम्बपर्यन्त-देवासुरादोन् स्थावरजङ्गमात्म कान प्रागिन पुत्तलिकावत् नर्त्तयति। मायासमुद्भव गुणत्रय त्रिविधस्वभावविशिष्ट यथा--शान्त, छोरं, भूटञ्च । अत सर्वदेहिना स्वभावोऽपि गुणत्रयानुसारत त्रिविध यथा-शान्त , घोर . मूढश्च । ब्रह्मा, विष्णु', रुद्रदेवश्च त्रिगुणाश्रव अन्येषा का कचा, नेऽपि कडा प्रौतियुक्ता कदा अप्रौतियुक्ता कदाचिच्च विषादयुक्ता भवन्ति । ब्रह्मा यदा मत्त्वस्य तदा शान्त समाधियुक्तश्श, यदा म रजोगुणाधिक्ये तिष्ठति तदा स घोररूप मर्वन अमोतियुक्तश्च यदा स तमोगुणाधिक्ये वर्तते तदा म सविषादो मूढश्च । माधवो यदा मत्त्वसथित तिष्ठति तदा म शान्त', प्रौतियुक्त , ज्ञानममन्वितश्च, यदा स रजोगुणाधिक्ये तिष्ठति तदा स अप्रौतियुक्त सर्वभूतानि प्रति घोररूपश्च भवति । यदा रुद्रो देव सत्त्वगुणाधिक्य वर्तते तदा म प्रोतिमान् शान्तिमाञ्च, यदा स रजोगुणाधिक्य तिष्ठति तदा स प्रौतिविवज्जि तो घाररूपश्च भवति, स तमोगणाधिक्यवशत मूढो विषादयुक्तश्च भवति । तेऽपि यतो गुणा- धोना अन्येषा का कथा ? सात्त्विकैबुद्धयादिभिर्देवत्व राजमर्मानवत्व तामसैश्च स्थाणुयोनिता भवेत् । यथा कलाद ( स्वर्णकार ) कलादोना सुवण शोधयेत् तथा रजस्तमशेव सात्त्विकेगण मशोध्ये। अनादिप्रतिभवाद् अम्मादेव गुणाना समवायात् प्रागिन सुखिनो दुखिनश्चैव शास्त्रदर्शिनो भवन्ति । ईखरो गुणानामेकैकं अष्टाविशतिलक्ष व्यभजत् ता' चतुरशोतिलक्षा जीवयो- नय । ते जौवा ईश्वरस्य मनस' प्रभवन्ति । ते सर्व्व ईश्वराशा प्र कतैगणैर्मोहिता. । ते जौवा यथैव ईश्वरकताधिकार लभन्त तथैव अन्नाना पयसाञ्चापि विषयेषु क्लेशान् प्राप्नुवन्ति। तेषा जीवाना मध्ये नरजन्म तत्त्वज्ञाः श्रेयसे वदन्ति यत- स्तत् शिवभावेन भावितम् ।” बालस्य बहुपदेशपूर्ण तहचः श्रुत्वा नन्दभद्र उवाच-“अहो । मम सब- सन्द हो निराकत.। अधुना एकस्मिन् विषये मम सन्देहविशेषोऽस्ति। ईश्वशः -- ·ब्राह्मणीय-काण्डम् । टु मञ्चटातार , ये नरा देवता अञ्चयन्ति, ता ठेवतास्तास्तान् स्वमतान् नरान् कथं खेभ्यो न रक्षन्ति ? केऽपि देवभक्ता कथं विशेषाद दु.खमग्ना दृश्यन्ते १ इति मे बुद्धिमुद्यति। भो वाल । त्व वा कि मन्यसे ?" बाल्न उवाच- देवभक्ता हिविधो यथा-अशु चश्च शुचिचव। यो हि कर्मणा मनसा वाचा इष्टदेवे रत. स देवभक्त उच्यते । यदा नरोऽशुचिर्देवताः पूजयति तदा भूतानि प्राविशन्त, न तत्क्षणान् मुह्यांत । म तटा विमूढ सन् अकार्याणि निषेवते, ततः क्षिप्र विनश्यति, तत अशुचिर्दवता न पूजयेत्। यस्तु शुचिः सन् देवतामभ्यञ्च येत् तस्य चेदशुभ भवेत् तत् तस्य पूर्वकताना कर्मणा फल व्यक्तमित्य च्यते। अत पर कर्मफलमधिकृत्य किञ्चिद् ब्रवीमि । इति द्वितीयोऽध्याय । ब्राह्मगीय-काण्डम् । श्रोयुक्त विभूतीशचन्द्र शिरोमणे । पलालीग्रामवासो राममयभट्टाचार्यो धनार्जनाय कलिकाताप्रवासी बभूव । एकदा स माता असुम्थ ति पत्रिकामवाप। तत मातुरुत्कलित कलिकातात कर्म स्थानादवकाश गृहोत्वा यह गन्तुकाम वास्पयानेन वईमानमाजगाम । तत्र च मोनमेकमुपक्रोय पदव्रजेन भवनमभिगच्छन् प्रान्तरस्यान्तरे कलिग्राम- वामिना महेन्द्ररायेण सोऽवलोकित । अथ स तस्मिन् रुचिररुचौ मसेर उपजातरुचि कौतुकप्रियतया ब्राह्मण प्रतायं तमादातुकामः कृतप्रणाम आत्मान विषय मिव दर्शयित्वोवाच-अहो पिलव्यदेव । अद्य गृहं गच्छसि ?

·मंस्कृतभारती। । गच्छ गच्छेति । ब्राह्मणस्तस्य तत् तादृश वचनमाकर्ण्य भृशमुहिग्न प्राह-केन तात । एव ब्रुषे ? मातुर्मे किमप्यनिष्ट जातं किम् ? महेन्द्रः-"नहि नहि गृह याहि यह याहि, अहह इत्युवाच । राममयस्तस्य तवचनभङ्गा माता मृतेति निश्चित्व"हा हा माता मे मृता। अहो मन्दभाग्य मादर्शनेऽपि वञ्चित ।" इत्येव रुदन् प्राह-तात । नात परमामिषकर यास्यामि । तत् त्वमेवैन मत्सामादत्स्वेति दत्त्वा सत्वर यातुमारेभे । महेन्द्रोऽपि-"ब्राह्मणस्य वस्तुग्रहणमनुचितम् , कित्त्वेवविध काले का गतिरिति ग्टहीत्वा गृह गतः” । ( २ ) अथ राममय स्वभवनप्राङ्ग गमागत्य "क्कासि जननि। कासि मे नेहमयि ।" इतुक्ता भूमिपतितो माटशोकेनाकुल उच्चैरोदितु प्रवृत्त । तज्जननी च पुत्रस्वरमाकये ग्रहाद् बहिरागल्य तादृश रोदनप्रवृत्त पुत्र विलोक्य स्नेहाकुला "केन जात । रोदिषि ? मा तात। कद्यता , एषाह जोवामी"त्येव मान्वयन्तो तच्छिर करमाज्जित चकार। राममय मातर सुस्थतरा निरीक्ष्य शान्तिनिखासं परिजहदचिन्तयूद अहो तेनानपत्यापुत्रेण भृशमह वञ्चितोऽस्मि । स पुनरन्य द्युः मामभिवौच्य यमपहास करिष्यति, स मे नितान्तमसहनोयो भविष्यति । तत् कि करोमि। केनास्य प्रतिशोधो ग्रहोतो भवेत् । भवतु, स यथा एवं विधाकम्मण सकर्णमह विरमति तथा मया कार्यम् । एव विमृशतस्तस्य मानमपटे महेन्द्ररायस्य स्वसु सुशीलाया' श्वशुरालयो न्यासिग्राम समुदितो बभूव। सुशोलाया भी विमलकान्तिसामन्तः विवाहयौतुक मनोमत न जातमिति श्यालकाय कह भाटभवनगमनात् पत्नी निषिद्धवान् । साऽपि चिरान्माटमुखमपश्यन्तो नितरा दुखिताऽऽसोत् । एतदथ महेन्द्रस्य माताऽपि भवनमागतस्य यस्य कस्याप्यन्तिके बहुधाभियोग कृतवती । परमेतावन्ति दिनानि सुशौलाया जनकालयागमनस्य कोऽप्य पायो नाभवत्। कोऽपि तमुग्र- क्षत्रियस्योग्र कोप शमयितु समर्थी नासौत् । किन्वद्यैष ब्राह्मण एकेनैव लोष्टेण इयो पक्षिणोः प्राणसहार विधास्य इति किङ्करमेकमाय तस्य हस्ते पत्रिका मेका प्रदाय एवमेव वाचमित्युपदिश्य त न्या संग्राममभिप्रेषयामास। दिन- शेषे च स्वग्रामनिवासिनं महेन्द्ररायस्य भगिनौसूनु हरिहरनामानमाझ्याब्रवीत्- - ·ब्रामणीय-काण्डम् । भद्र हरिहर । तव मातुलोऽद्य वर्द्धमानादागच्छतो मे नयनातिथि सञ्जातः। न त्वामादिशत्। तस्य भवने श्वो ब्राह्मणभोजन भविता। तत् त्वयाद्य केनापि ब्राह्मणेनास्मग्रामीणा ब्राह्मणा निमन्वयितव्याः , श्खो मध्याह्ने मा दुग्धा दुग्धं, कदलोपत्राणि च ग्टहीत्वा तद्ग्रहमवश्य गन्तव्यञ्च। हरिहरोऽपि यथा जापयसौतुरवा सादर त प्रणि पत्य स्वभवन प्रत्यगात् । तत म विनोऽपि तस्मिन्नेवापराह्न कलिग्राम जगाम । ( ३ ) अथ परेयुः हरिहरो दुग्धादिक द्रव्यजातमादाय मध्याह्नसमये मातुल. भवनमाससाद। मध्याह्नसमये त तदवस्थमायातमालोक्य महेन्द्र प्राह-केन तात। अस्मिन् मध्याह्नसमये सहसाऽऽगतोऽसि ? केन वा बहुलशन कदलो- यत्रादिकमानीतवानसि? तस्येदृशं वचनमाकय हरिहर' सविस्मयमवदत् न किमद्य भवद्भवने ब्राह्मणभोजनम ? मया पुन' राममयवाह्मणस्य वचनात् पलाशीवासिनः सर्व एव ब्राह्मणा निमन्त्रिताः। तल्कि --ब्राह्मणेन. मृषो- दितम् १ अहो एतदतौव गर्हितम् । महेन्द्रोऽब्रवीत् अहो सब्ब नाश: संवत्तः । तात । नास्त्यत्र तस्य ब्राह्मणस्य दोष । मयैव गहितमाचरितम् । मल्क त. प्रतारणाया प्रतिशोध नवमनुष्ठितम। किन्तु स्मिन् मध्याह्नसमये ब्राह्मणाना मध्याह्नभोजनस्य व्य-कथ भवितुमहति । ब्राह्मणाश्च ग्रामान्तरादागत्यास्मद्- भवनादनशना यास्यन्ति । तत् किमधुना विधास्य । तात। जानासि ? साम्प्रत स ब्राह्मण: कास्ते । हरिहर प्राह, सधः इममेव ग्राम सम्प्राप्त इति श्रत मया। वत्स । आशु तमन्विषयानय इति तस्यान्वेषणाय महेन्द्र आगिनेयं प्रेषयामास । तत एकैकशो निमन्विता ब्राह्मणा: समाजम्म स तान् बहुमानपुर सर पाद्यासनादिभिरर्चयामास। परं हृदय तस्य मुषलेनाभिहन्यमानस्य उदूखलस्य दशामियाय। ततो हरिहरपुर सर समायात राममय रहसि समाइय तच्चरण- योनिपतित स प्राह-तात । रक्ष मा, समयेऽस्मिन् यद् युक्त , तद् विधेहि त्वदृते विपदोऽस्या नास्ति समाधानम् । तदधुना किं करोमि तदुच्यताम् । - ३२ ·मंस्कृतभारतौ। राममयो विहस्य साटोपमाह-पुतळह्मणस्य मत्सामसासि । महेन्द्रः । “एषोऽह सकर्शमई ब्रवोमि। ईदृशोऽन्यायो न पुनर्भविष्यति । इति कर्णावमईयत् । राममयः "जेतावतिष्ठव। सम्मान' सम्मानिनस्तवाक्षयो भवतु । अभय ते प्रदीयते। माऽस्तु ते भय । ब्राह्मणान् निमन्त्रा न मया निश्चिन्तन स्थीयते। अतीतदिवस एवावागत्य भोज्यादिकं सर्वमेव प्रस्त य सज्जौवन्य रक्षितमित्युक्त्वा ममन्यदोयभवने निभृत प्रस्तुत द्रव्यजातमानोय ब्राह्मणान् भोजयितु प्रहत्तः । एतस्मिन्नेव समये तत्र शकटनेक ममायातम, ततोऽवतरन्तौ काचिद् युवतिः "मात । क गतासि ? अभागिन्यै दर्शन देहि, बहुदिनादागता तनया प्रेक्षत इति भूलुण्ठिताऽरोदौत्, विषमवदनो युवकश्चावतरन्नेकान्त दण्डायमानोऽतिष्ठत् । राममयस्तयोरागमनमुत्प्रेक्षमाण: मोत्कण्ठोऽतिष्ठत् , अधुना तावागताव- भिवोच्य मिदमकल्प महष नच्चे रुवाच-अये सभर्तृका सुशीला समायाता। एहि कल्याणि । एहि मा रोदोर्मारोदोर्मात । माता कस्यापि न चिर जीवति । समारस्यैष एव सगानो-नियम । अद्य माता ते मृता, श्वश्च ते श्वश्रूर्मर्ता, तदलं रोदनेन। तात विमल एहि पुत्र । एोहि, खवास्ते विरात्रश्राद्धे, ब्राह्मणा- भोजनस्यायोजन विविध विधेहि। महेन्द्रः । “एहि विमल । एहि मात । सुशीले। भगिनि । मा रोटी, माता न मृता, परमेतस्य ब्राह्मणस्यैषा कोर्तिरिति सर्व वृत्तान्त कथयामास । विमलोऽभिदधौ "तादृशी पत्रिका प्राप्य रहे स्थातु कथं शक्य ने १ तत एव सत्वरमागतावावाम् । महेन्द्रो हसन्त राममय निरोक्ष्य धनयोऽसि पिलव्यदेव । मुनिपुणया बुद्धया मां विजितवानमि । एष पराजयो मा समधिकमानन्दयति । धातुर्विमलस्य रोषसमुद्रोऽनेन ब्राह्मणेन सहसा निपीतो वय पुनारत्नभाज: सनाताः। विषमिव कष्टमस्य शिवेनेवानेन निपीत वयं पुनरमतादना अभूम। अम्ब । अम्ब । त्वरितमेहि। सद्गुरुकरुणया भल्या सह प्रेमेवास्य ब्राह्मणस्या. नुकम्पया सुशीलया सहेष विमल समायातः । ततः प्रहृष्टतमा महेन्द्रस्य जननी सहसागत्य दुहितरमुरस्थानीयानन्दाचण्य- मुञ्चत्। सुशीलऽपि अम्ब ' दिध्या त्वा पुन: पश्यामौत्युत्माऽजनाण्यश्रुणि - ·ब्राह्मगीय-काण्डम् । विससज्ज,ततो महेन्द्रस्य जननी जामात्रा दुहिता च समं राममय प्रणनाम । राममय, सकौतुक प्राह आये । छिद्रितं भग्नं वा पैत्तल कुम्भमेक में पारितोषिक प्रयच्छ शिरस्त्राण विधाय यामि वस्त्रखण्ड मेकञ्चेति। ऋजुबुद्धिः साऽपि हवा कौतुक कत्तुमिच्छतो सत्यमेव पट्टवस्त्रमेकमेकं पैत्तलकुम्भञ्चानीय सादर प्रणत्य तसा प्रादात्। सोऽपि सवस्त्रं तमादाय उच्चैरघोषयत् भो भोः पश्यत महेन्द्र- नाथस्य माटश्राद्दे ब्राह्मणपण्डितविदायो भवतीति सर्वेभ्यो भनि पूर्वकमदर्शयत् । सर्वे तमानन्दोत्सव दृष्ट्वा सव्वं वृत्तान्त श्रुत्वा च जयोल्लासं चक्रुरूचुश्च साधवः मवदा सेव्या साधवः मुहृदः सदा । अभिशापोऽपि माधूना अमृतवाय कल्पते । समाप्तम्।

·परमपूज्यपाद मदीयाध्यापक-भारतविख्यात पण्डितप्रवर- महामहोपाध्याय-श्रीयुक्त-श्रीकृष्ण चरण-तर्कालङ्कार- चरणस्य महामहोपाध्यायोपाधि प्राप्तापलचे तदौयपूजानिमित्तं कतिपयकविता- कुसुमाञ्जलिप्रदानम्। श्रीमत्सातकडि-काव्यस्म तितीर्थस्य । ( १ ) श्रीमान् सम्राट गुणिगणगणिप्रीतिमान् प्रौतिपूलें दत्त्वा तुभ्य हिगुणितमहोपाधिरत्न महाघ । जीत. सद्यो जगति परम' साधुवादस्य पान सर्व कीर्ति ब्रजति हि परा पूज्यपूजाप्रसक्ती । ( २ ) हृद्भावोऽय विलमति धराधीश्वरस्याऽत्र मन्ये- भूषाविलसनमिता भातु सज्ञा क्षमायाम् । नाल भूषा तव तु भवितु रत्नभूतोऽप्ययं स्यात् यत्ते नान्नः प्रथमपदवी प्राप्य भूषान्वितोऽभूत् । यस्त्व विद्याभ्यमनसमये संसृते लशजालं भुञ्जानोऽपि प्रतिपदमल पाल्यबाहुल्यजन्यम् । यं यं यत्नं श्रित इह गुरो। प्राप्तवाणीप्रसाद'- आदर्श: सन् विलमसि पर: सोऽपि दृष्टान्त एव । -

·कुसुमाञ्जलिप्रदानम् ।
( ४ )
विद्यावादे सति च समिती पण्डिताना विजेता
पावाला व विवुधविदितः शुद्धबुद्विस्वभावात् ।
लब्धा ख्याति क्षितिपरिचिता क्षिप्त कुन्देन्दुकान्ति
प्राप्तधेस्य सुरपतिगुरोगौरवं तुलारूपम् ॥
4.
नानादेशादुपगतमितो दौनविद्यार्थिवन्दं
साध्वी विद्यामधिगतरसा नित्यमध्याप्य यत्नात् ।
इष्टं भोज्य नियतमनघ भोजयित्वा निकास
लब्ध यत् यत् सुविमलयशो भूषण तत्तु सम्यक् ।।
(६ )
दीप्तं तेन क्षितितलमभूत् होनकान्तिहिमांश
नेशं ध्वान्त हरति स परं बट्यश सर्वकालम।
इस्य लज्जाजनिततमसा नूनमेवविध स्यात्
को वा भातु प्रभवति लघु प्राप्ततुङ्गप्रसङ्ग ॥
(७)
ज्योत्स्नायोगाद् ज्वलयति जगद् यामिनीजानिरेषः
पयायेण प्रशमितपरः पक्षमाश्रित्य पूर्वम् ।
स्वाधीन ते धवलयति तु मातल कीर्तिजालं
मन्ये खिन्नः खलु शशधरः शेषपक्षे प्रलुप्त. ॥
त्वामासाद्य प्रणयिनमिय कान्तकल्पाध्यक्ष
विद्यावल्लौ सुविपुलवा सूतकीर्तिप्रसूना
विहन्द मधुपनिकर मोहयन्ती निकाम
पुष्प, कोसी: कलयति दिशोऽध्यापनावातनीता

·संस्कृतभारतो। ( 2 ) शास्त्रार्थेष्वप्रतिहतमतिः शुद्धसिद्धान्तवादी सर्वत्रेवाप्रतिहतगतिर्वा दिवन्द विजित्य । अध्यारूढः प्रथमपदमध्यापनाया धराया त्व धीराणामुपमितिपद प्राप्त इप्रभाम् ॥ ( १० ) विद्यादानाद् जनयसि पुनर्जन्मयोगं शिशूना पनानान्धान् नयसि कुपथात् सत्पथ सनिदेशात् । पापादुद्वारयसि विधिदः पापिसङ्घय मुमुक्षु विद्याबन्धुस्त्वमसि जगत सर्वशान्तिप्रदाता ॥ ( ११ ) तव यश:कुसुमान्यधुना जन- भुवि ततान्यमितानि विलोकयन् । विमलमाल्यसमूह विधित्सया- नक गुणेन विगुम्फति सन्ततम् ॥ ( १२ ) अथ विगुम्का पुन पुनरप्यद वत समापयितुं न तु शक्वन् । प्रतिरषा क्षिपति क्षणदापतेः निलय एव चिर बहुवाहुभिः ॥ १३ ) न यदि तत् किमिति क्षणदागमे गगनमण्डलभेति विचित्रता। किमिति वा हिमकान्तिरसौतमः नमपहन्ति विना सहकारकम् ॥

·"वड्वामी" पविकातः ममुद्दतम् । - पारे विद्यासमुद्र विलसति तव धोर्या न कुण्ठा कदाचित्- दोप्तं तस्या' स्वरूप विदशपतिगुरोर्भावनामादधान। नाह वक्त समर्थ किमनितरशिश. मिन्धुपार प्रयाति तस्मात् क्षन्तव्यमेव तव गणकथन पूर्णचापलाजन्यम् ॥ ( १५ ) भगवान् भवदीयभावना नयतु नत्रायत एव नन्दथुम् । अपि लब्धसुदीर्घजीवन: जगत साधय शान्तिसन्ततिम् ॥ - मोहान्तायसन्यासिनामाचारमधिकृत्य व्यवस्थापत्र "बड़वासौ" पत्रिकातः समुड तम् । माननीयाशेषशास्त्राध्यापकपण्डितमहोदयाना सविधे वगीयब्राह्मणसभा. सम्यादकप्रभृतौना केषाञ्चिन् निवेदनम् । तारकेश्वरप्रभृतितीर्थपरिचालकैः मोहान्तेतिप्रसिद्ध पुरुषवरैः कीदृशमा- चारजात सेवनोयम् ते यदि तद् उल्लङ्घयेयुः तदा तान् प्रति कोशी व्यवस्था समीचीना? अनयो यथाशास्त्रमुत्तर कृपया प्रदीयतामिति- अस्योत्तरम् । तारकेश्वरप्रभृतितीर्थपरिचालकाना मोहान्तेतिप्रसिद्धाना गिरिपुरीवन- प्रभृतिनामधारिणा शास्त्रोक्त-सन्यासधम्मावलम्बित्वम् अवश्यमपेक्षणीयम्। येषा मोहान्तेति प्रसिद्धाना सन्यामिना सन्यासधम्मान्तर्गतस्य कस्यचिद धर्मस्य प्रचुप्रतिः, ते तादृशतीर्थ परिचालकपदात् अवश्यमेव बहिष्करगीया' । भत्र प्रमागाम- श्रीमच्छङ्कराचार्यशिष्यपरस्परासु दश नामानि, यथा- নীঘাষনবাৰ্য-মিqিলনাম:। सरस्वतो भारतौ च पुरोति दश कीर्तिता.॥ इति ·सस्कृतभारतौ। - तेषा धम्मा यथा- सदन्ने वा कदन् वा लोष्ट्र वा काञ्चने तथा । समबुद्धिर्यस्य शश्वत् स मन्यासीति कोसितः ॥ दण्ड कमण्डलु रतावस्त्रमानञ्च धारयेत् । नित्य प्रवासो नैकन म मन्यासोति कोर्तित ॥ न च पश्यत् मुख स्त्रीणा न तिष्ठत् तत्समोपतः । दारवीमपि योषाञ्च न स्मृशेद् यः स भिक्षुक ॥ इत्यादयः । तद्धर्मप्रच्युती तु- मञ्चक शुक्लवस्त्रञ्च स्त्रीकथा लोल्यमेव च । दिवाखापश्च यानञ्च यतीना पतनानि षट् ॥ इति- धु तधमाणा तेषा दण्डो यथा- पारिब्रजंग ग्रहीत्वा तु यः स्वधम्म न तिष्ठति। खपटेनायित्वा तु राजा शीघ्र प्रवासयेत् ॥ इति- पारूढो नैष्ठिक धर्म यस्तु प्रच्यवते पुनः । प्रायश्चित्तं न पश्यामि येन शुध्ये त् स आत्महा ॥ इति बहिस्त भयथापि स्म तेराचाराचे ति । एतत्सूत्रस्य श्रीमच्छङ्कराचार्यकृतव्याख्यानम्- “याईरेतसा स्वाश्रमेभ्य प्रच्यवन महापातक यदि वा उपपातकमुभयथापि शिष्यस्त बहिष्कर्तव्या” इति च। इति विदुषा परामर्श ॥ महामहोपाध्याय- भट्टपल्लीय- श्रीकामाख्यानाथ तर्क वागीशशर्मणाम् श्रीपञ्चाननतरत्न नवदीप-बास्तव्यानाम् । देवशमणाम्। कलिकातावास्तव्य-महामहोपाध्याय- श्रीकृष्ण चरणतर्कालङ्कारशम्र्मणाम् । .

·खाण्डवदाहनम् । प्रोचण्डवैरिकुल-मुण्डविखण्डनेषु काण्डेषु काण्डपरिताण्डवमण्डनाया। ब्रह्माण्डभाण्डपरिपूरणतोऽपि नूनं पूर्बानुगा जलनिधिप्रतिमा भवेद या ॥ सेय विभाति परिभूतविपक्षवर्ग- प्रारम्भगर्वमिषुधिहितयोषुहासे । उत्साहमुन्नमयति प्रकृत मदीयं दृष्टियथा हि समये हृदय प्रवप्त:। ( ३२ ) प्रक्षीणशक्तिरपि चास्मि तवेष्टसिद्धौ भक्तिप्रसतिमवलम्बा करोमि चेष्टाम् । तत्राकृती नहि भवामि यथा तथा भोः सिद्धेः प्रभावमपर परिभावयन्तु । किंवा ब्रवीमि ननु पावक पूतभाव सम्भाव्यमीदृशमहो भवता प्रभावम् । यस्य प्रचण्डकरतापमवाप्य विश्व खल्पेन कुत्र लयमेति च वीक्षणेन ॥ यः क्षोभितः पिवति नाम महाम्बुराशिं तेजस्विनोऽपि न कदा परिभूतिमति । सोऽप्यद्य मामगुरुमर्थयते गरीयान् सर्वत्र नूनमदयो विधिरोदृशोऽस्ति ॥ ( ३५ ) m ·संस्कृतभारती। एवं प्रयुज्य विविध वचन श्रुतज' पार्थः प्रणम्य हुतवाहमुपार्च यंश्च । सर्लान् सुरेश्वरमुखान् हरितामधीशान् भत्त्याभिवन्ध च रथं विधिनीपतस्थे ॥ प्रह्लादफुल्लहृदयः पवनैकबन्धु- स्तत्र स्मितेन विजयाय शुभाः प्रवाचः । कष्णार्जुनौ प्रतियुयोज पुनर्विभासो- मेघान्तरे विधुरिवाभविभागयुग्मे ॥ हे वासुदेव तव हन्त विशुद्धमूतिः किं वच्मि मङ्गलकथा प्रकृतेविरुद्धाम् । यस्माद् भवानखिलशान्तिशुभप्रदाने व्यस्तः समस्तविषये समता विभूनाम् ॥ यस्य प्रकाण्डभुजदण्डनखः प्रसह्य- दीप्रासुरोरसि पट कठिनोन्नतेऽपि । शैलोदरे पविरिव प्रविवेश पूर्व कि न म शस्त्रमपरं कलयामि तेऽद्य॥ ( ३८ ) मत्कशाधनधन तदपि प्रतीच्छन् मासा ग्रहीतुमपि नार्हसि साधुवृत्त । । कञ्चन विभावदकिञ्चनोऽपि शस्त्र सुदर्शनमिदं प्रददामि तुभ्यम् ॥ (४. ) meanim -

·खाण्डवदाहनम् ।
ज्वालामय किल सपत्नवनप्रदाह
तेजोऽभिभूतशततिग्ममयूखमालि
चक्रं तदेतदरिदाहपर प्रसह्य
तत्याणिपङ्कजदलोरुपदं प्रयातु॥
( ४१ )
इत्य निगद्य दहनो भगवास्तदानो
नाम्ना सुदर्शनमपीक्षणलोभनीयम्।
तस्मै रथाङ्गमतुलं दनुजान्तकाय
प्रायच्छदच्छकिरण रणचण्डकम्म।
( ४२ )
तेनाथ दैत्यकुलतापयिता मुरारि-
रासीत् पुरा खलु जगत्यशत्रुहन्ता ।
तद्धाम नूतनमिवाप्य रगज भूयो
मध्यन्दिने दिनकरेण यथा विहाया।
( ४३ )
हे पाण्डुनन्दन महापुरुषं सहायं
नित्य जयस्यथ समेत्य तमेनमाद्यम् ।
य वेदितु मुनिजना नियमाभिषक्ता
भक्त्या महावनपदेषु तपश्चरन्ति ॥
( ४४ )
कि चित्रमत्र मम कत्यसुसिद्धिबन्ध
तस्य प्रकाशकठिने तव साधुशक्तो ।
सख्यानुवन्धविहितं परम सहायं
प्राप्तोऽसि देवममरार्चितपादपनम् ॥
( ४५

·मंस्कृतभारती। तस्मादशेषशुभभाजनमेव वेनि वा सत्यमन्यचितं किमिवास्ति सौम्य। तत्रापि बीरपदवोमनुसृत्य भद्र क्षत्रोत्तमाह्य मभिविन्दतु कोतिहारम् ॥ (४६) आशोभिरेवमभिनन्दा तदा कशानुः सूर्यप्रभानिकरभासुरमझताभम् । ध्वान्तान्तकारिणमुपान्तवनकभूम- नत्वा यथाक्रमममु रथमानरोह ॥ (४०) समाप्तवानपि रथ स्वमनोरथ वा प्रीतिं पराञ्च फलसिद्धिनिमित्तभूताम् । 'इष्टमियोपकरण सुकरोपपन्न प्रायः फलमभवमाहुरूदककाले ॥ ( ४८ ) अग्रे निधाय शिखिन हरिरज्जुनश्च व्यक्तप्रचण्डतमशौर्यविशालदाहु.। यात्राप्रचेयशुभकार्यमिव प्रधार्य नेनैव साकमनुरीति रथ प्रभजे ॥ तेषा वपूरुचिभिरारुणशुधिकाभि- चित्रीकतो नयनवम विरोधिनीभिः। तात्कालिकों श्रियमियाय शताङ्गवयं. साय मरीचिभिरिवाशुमतोऽपरा द्यौ ·खाण्डवदाहनम्। तत्काय-सुन्दर करोच्छसितेव सद्यः सम्मोदनिर्भरतया नु शताङ्गतन्वाः । कान्तिः ससार परित: किरती विलासं शुद्धा मणेरिव शशिद्युतिनन्दितायाः ॥ (५१ ) एवं प्रभासुरशिरोनिकरः प्रभाभि. सप्ताश्वमण्डलमृताभिरिवारुणाभिः । तेषा प्रयाणकुतुकादिव सगराय स्वाभाविकीमगमदेष विधाशक्तिम् । ( ५२ ) सौवर्णकान्तिकमनीयतर स्वगर्भ प्राप्य प्रसङ्गमिलितान् हरिवह्निपार्थान् । वजाग्निदीपित-महाजलभृहिराजत्- कुचोदरविदशगोत्ररुचिं विजिग्य ॥ (५३) नानायुधावलिमयूखविकाशभिन्ना.. देवप्रभावभवदीप्तिविभूतिदीर्घाः । चक्रुः प्रभा रथवरस्य विभातकाल- लक्ष्मीश्चम सपदि दावतमोनिरासात् ॥ ( १४ ) दृष्ट्वा क्षण धनुरथेदमुपेन्द्रमित्रो मित्रप्रताप उपजातकुतूहलेन । जग्राह यावदुपपीडितवाहुमुष्टि- स्तावत्ससार रसनं किल किङ्गिणीना॥ (( ५५ ·संस्कृतभारतौ - आसाद्य नाम सुचिरादवसादभङ्ग' शूराग्रपाणि-परिनोदनतो नतोऽपि । कर्तव्यसस्मरणभिन्नविलासनिद्र- चापोध्वनि स तवा चिल-किणिोभिः ॥ बामेन वाहुपुटकेन महोशपुत्रो मुष्टीकृतेन सहसा सहसास्य विम्ब'। धृत्वाग्रकामुकमदो बलमात्मनीन सम्पूर्णमाप किमिवाद्भुतदीप्रशक्तिः ॥ ( ५७ ) नानाशुगावलिविपूरितदीप्रमध्यां सत्यक्षचित्रकिरणास्ततमोविलासाम् । तूणइयों विमलभासमिव प्रतिज्ञा स्खीया बबन्ध स च पावकसत्रिकर्षे । ( ५८ ) कर्मप्रसक्तिमनवाप्य चिराय यत्तु निष्कमनाम पदमाप न कामुक तत् । पाण्डो सुतेन कृतनीदनमानतिञ्च सद्यो विनीतमिव मित्रमियाय तत्र ॥ ( ५८ ) मौबींचकर्ष च तदा वृहती कठोरा मुझेविदारण पटुव॑निरध्वनौनान् । कर्णप्रकीर्णधमनिव्यथितान् प्रकुर्वन् आशा व्यकम्पयदिवाध्वनि चामराणाम् ॥ (६०)

·खाण्डवदाहनम् ।
तेजखिना हरिसुतेन धनुगरीयः
कोटिहये गुणयुतं सपदि प्रचक्रे ।
आत्मीय-वाक्यविभवन समं समस्य
प्रायः क्रियापरिणतिमहता परोक्तिः ॥
( ६१ )
शब्दः ससर्प धनुषो बहुल सदपः
प्रत्यब्दवम पवनेन कृतप्रनोदः ।
सख्युर्हिताय शिखिनो जयघोषणेन
किं नाम नाकपुरमप्यनुपूरयंश्च ।
(६२ )
हस्तकतोरुधनुषा तनयेन राजो
दीव्यत्कृशानुकिरणच्छटया पुरस्तात् ।
देवेन्द्रचापरुचिरस्य महोल्कया च
कालाम्वुदस्य सदृशी समगामि लक्ष्मीः ।
( ६३ )
प्रीतोऽथ विक्रमपरः परपक्षहन्ता
सखुाः सहायपदमत्र विधौ विधिसुः ।
मुक्ताकलापकलितातिशय प्रकाश
खाङ्गविषा रथमलततवान् रथाङ्गो ।
६४ )
पवन-सारथिना परिणोदित
वहति य सदुपायचतुष्टयम्।
हयकदम्बकमेव रथेन ते
तदनु तेन जयाय ययुतम् ॥
(६५ )

·संस्कृतभारती।
अनुगुणविरुतानां पत्रिणा सुस्थिताना
श्रवणमधुरतार वासित धारयन्तः ।
तट-विटपि-समूहाः पुण्यकोोस्तयोर्खा
स्तुतिमिव.जययाने वन्दिवर्गाः प्रचक्रुः
(६५)
सपदि तरलतानां चारुचञ्चलताना
किशलयरुचिराणा पुष्यमालाविकाशै ।
सुभगविपिन-भूमिविभ्रम तत्र पौरम
प्रति नवमिव भूयो मङ्गल सन्ततान ।
( ६७ )
तात: सत्यपरो विभूतिरुचिरो विप्रो विनोदाभिधी
माता चानुगुणा पवित्र कुसुमाखमानेन यस्याबनौ।
तस्य श्रीललितस्य मे सुमनसामानन्दबन्धे महा-
काव्ये खाण्डवदाहनेऽयमगमत्सर्गो हि वेदनमः ॥

·अथ पञ्चमः सर्गः । म नित्यादिगिरा देवो नौहारहारहारिणी सा पातु पूतपादाम्भो-भवसम्म तरेणुभिः । ( १ ) अथ रथो गुरुनेमि-भवैश्चिर क्षुभितवारिनिधि-प्रभवेरिख । ध्वनिभिरामुखरोकृतकानन- स्त्रिदिवमदिवसक्षयवद् ययौ । ( २ ) उभयती भयतो वनसम्भवा- चपलताप लताश्च तदा शनैः । सुपतता पतता शुभशाखिनः कलरवैररवैभवमस्तुवत् ॥ ( ३ ) रथजवेन विकम्पितविग्रहा: शिथिलबन्धन-पुष्यततो स्तदा । विमसृजुस्तरवो नवसौरभाः पुरसदो रसदोत्सवतो यथा । विजयिनोरनयोर्गतिमङ्गलं प्रतिविधित्सुरिव व्रततो-ततिः । परिमलावहसूनसुहासिनी सुमनसो मनसो मुमुचे सुदे। ( ५ ) ·संस्कृतभारतौ। तदरसम्भववात-विलालिताः कुसुममालमनोरमविनमाः । भ्रमितपल्लवचारुलता लता भुवनपावनपादवरानिमान् ।। जगदिद नियतं नियतात्मभि- निखिलमात्मगुणे प्रतिपाल्यते । इति मतिप्रणयादिव-कौतुका- दनुनता नु न ता विरता' पुनः ॥ (युग्मकम् ) ( ७ ) सुललिता लतिका नवभाविता' पुरयुवत्य इवानुगतोत्सवा' । गरनुकूलमधुप्रियकाकली- रनुदिशं नु दिशन्ति तदा स्म वा । रथस्यन्नमिताव पलाशिन' शिखिहरीन्द्रभुवामति दूरगा। सविधमापुरतो जगदाश्रय- पदपयोदपयोऽनुभवाय नु । (८) नतु चिराय तदीयरसायन खदितुमिष्टममौ प्रभवोऽभवन् । सकतिना समयोपगत कृतं फलति का लतिकाऽसमये भुवि । ( १० ) ·खाण्डवदाहनम् । सपदि पृष्ठगता अतिदूरतो विहगनादपरोततदाग्रहाः । द्रुतमतौत्य शताङ्गवर तदा पुनरमी नरमीखरमन्वयुः ॥ ( ११ ) कुसुमदामविलासितवल्लरों मृदुमरुचपला नवमञ्जरी। कलरसै सरसा नलिनी तदा ह्यमलिनामलिनामकरोगणाः ॥ ( १२ ) गुरुरथाङ्गभवे निनदे धन- स्तनितविनमतो नमतोच्छिखम् । शिखिगणेन शुभ परिकूजितं वनदमानदमाङ्गनिरीक्षणात् ॥ ( १३ ) वनभुवो मधुरैग्वि तत्क्षणे चतुरवहिरवे जयिनोस्तयो । हुतभुजा सह नाम कुलस्त्रियः सुगमना गमनायमुपाजगुः ॥ ( १४ ) उपकता::परमान्तरभक्तितो वनमही परितो दुमवल्लिभिः । सुतरसा सरथः खलु लड्डयन् सुमनसा मनसा नु दधौ व्यथाम् ॥ ( १५ )

·संस्कृतभारतौ।
वनभुव तरसा च विदूरयन्
प्रचलितः सरथ खरसूचितः।
अनुगुण-क्रमणेन नमखता
विरजसा रजसाऽपि न लडितः ।।
( १६ )
तदनु कोऽपि मरुत्तदतिक्रमे
विगतमाहम ण्व तदाक्रमे ।
अपटुताञ्च
निजा किन्न भसयन्
रुदितमादित माहिकपाशुभिः ।
( १७ )
तरणिजा कलनादसमाकुला
कलयति स्म तदा रभसानयो।
अग्रहराज्जुनयो: प्रणयाच्छुभ
सकलह कलहसरवरिया
प्रकृतचारुगतिर्जलदच्छवि:
सरवसारसमञ्जुलनूपुग।
उदितभङ्ग भुजा किमु सा रसा.
दनुगतानुगतामनयोस्तदा ।।
( १८ )
सदपि तत्पदवीमनवाप्य कि
सरिदसी तमसा मलिनीता।
चिरवियोगकशा रमणी यथा--
विहितदा हि तदापगतेक्षणात् ॥
( २० )
-

·खाण्डवदाहनम् । तटवराभरणायितमुच्चके कुसुमारमुपान्तलतावले । सुरभित परिदृश्य तत' पुन- मुंदमवादमवापुरमौ हृदि ॥ ( २१ ) सुरभिभावमितामभितः स्फट तरलतानिलयेषु सविभ्रमाम् । अभिनवा तरुणीमिव वीक्ष्य ता मुमुदिरे मुदिरेक्षणतो नु ते ॥ ( २२ ) ललितरागलसबवपल्लवा कुसुमहासवतोलतिका स्तदा । प्रणयिवेशवधूरिव पश्यता रतिरभूतिरभूद् हृदये तत ।। ( २३ ) वनमृगा रथवम विहाय तो सदहनौ दहनौ रिपुमहतः । ददृशुरादृश आशुतया गतः सुनयना नयनाथमथाययु ॥ ( २४ ) अब नक्षिगताऽभवदेव या सपदि वेगवशादति पातिता। हरिविलोचन-भावितलालसा- मक्कत सा जनसाधुनिवेशनात् ॥ ( २५ ) ·संस्कृतभारती। घनतमालपलाश-समालया रचितरम्य वितान-विलासभाक् । वनमही तदुपस्थितिसम्पदाद महमिवाहमिवास्मयमब्रवीत् ॥ सविधमाप जवेन रसेन या महिरभूत्सहसा सहसेव सा। विरहमेभिरियाय तदा तु या न विधुरा विधुरापि न साऽभवत् । ( २७) मदकलस्य विहङ्गकुन्नस्य च प्रतिपट करुणैरिव कूजितः। ख हृदयाधिममौषु विवृण्वतो तटविभाटविभा तमसा जिता ॥ ( २८ ) रथरचा क्षणमल्लसिता पुनः लघुतमोघटया परिभूयते । इति दशापरिणाममवेक्ष्य ते बनभुवो न भुवोऽपि मुद ययुः ॥ ( २८ ) सकल-शाखिलता-रमणीयतां नयनलोभकरी परिदृश्य ते। अभिननन्दुरिदं जननी वन- प्रकृतिमाकतिमानगुणाकरा ॥ ( ३० )

·खाण्डवदाहनम्।
विकचपाटलसौरभमोदिना
नवसुनौलटणोचवसन्ततिम् ।
परित आदधतास्तरणोमिवा-
व्यथितमुस्थितमुद्ययुरध्वना ॥
( ३१ )
अतरुणारुणसत्तरुपल्लवा
स्तरलयन् यमुनाम्व तरगयन् ।
कुसुमगुच्छल ताः परिदोलयन्
उपवनं पवनश्च ववौ पुर' ॥
( ३२ )
अनुपयोगमहीगतया नु तैः
प्रतिरथाभिजिगीषु।भरानुते ।
तदपि सयमिताल्पशुगन्धया
विलसितालसितान्तसुगन्धया ॥
( ३३ )
नयनरञ्जनरागविचित्रया
परिविसारितया तरुमान्नया ।
सहसयेव दिनान्तपरिष्कृिया
चतुरयातुरयाल्पतमिस्रया।
( ३४ )
प्रतिफलद्रथकाञ्चनकान्तिभि
विरहिता गतया तटगोत्रया।
अधिगतं किमिवाद्भुतदर्शनं
सपदि वाप दिवापदमौदृशम् ॥
विशेषकम् ।
( ३५ )

·संस्कृतभारती।
रथवरगा तथा जववत्तया
प्रतिगुणं क्षगतस्तुतिपातिता ।
विटपिन परिमण्डलविभ्रमै
प्रतिगदान्त गद स्म तदात्मनाम् ॥
अनुयियासुतया कतिचिद् द्रमाः
पुनरशक्ततयेव निवर्तिता :
तदरविभ्रमिता पतिता इवे
क्षणपथ न पथञ्च तदाभजन् ।
( ३७ )
कतिपये महतां नु दिदृक्षया
मतिमदीक्षणशक्तिनिराकृता।
मुहुरहो भ्रममीयुरपोहिताः
प्रकृतित' कृतितः स्मयिनो यथा ॥
( ३८ )
सरलसालगणाः सहमा च ये
नहि दृशा पथि सम्पतितास्तु ते ।
क्षणत ईक्षणमेत्य पुरस्ततः
कुजनभाजनभावगतिं ययु ॥
( ३८ )
स हि शताङ्गवर समतीत्य या.
मतिरयेण गत सहसाऽपि सा।
अवनिरुञ्चलताञ्च वियोगता
न महसा महसादमियाय न ॥
( ४० )

·( ब २६ ) "अन्योन्यमिथुनाः सर्व सर्वे सर्वजगामिनः । रजसो मिथुन सत्त्व सत्त्वस्य मिथुन रजः । तमसश्चापि मिथुने ते सत्त्वरजसी उभे । उभयोः सत्त्वरजसोर्मिथुन तम उच्यते । नैषामादिः सम्प्रयोगा वियोगा वापलभ्यते ॥" इति। सर्वेषा वस्तूना त्रिगुणात्मकत्वम् । रजःकार्य हिसादिकं मागुतमेव । सत्त्वगुणप्रधाने सात्त्विशे रजतिरेव गौणत्वेन वर्तते । तादृश रजस्तस. कार्य हिसाच स्वभावसात्त्विकैः परिहर्त्तव्यमवश्यमेवेति श्रुत्या मा हिस्यात सर्व- भूतानीति व्यवस्थापितम् । अतो लिन्न स्वाभाविकसात्त्विकाना निवर्तनान्त- र्गतप्रसन्यासिविध्यर्थकपि मन्तव्यम् । श्रुतिरिय सर्वैः प्रतिणल्या विशेषतः स्वाभाविकमात्त्विकाना नात्र कोऽपि सशयावकाशः ॥ शिव्यः ।-गुरो । जातं हिंसा न निधूतदोति । तथा सति न कदापि वेधेति মিম্বিীহ-বিধা থাঝেনা থানা মা গৃঘ যিন মাঘি- हिसायाः। ते वैधहिसाया वैधमन्यत किमपि भवितुमर्हत्येव । अधुना सध्यगुपलब्ध वैर्धाहसापि हिसाप्रकारविशेष इति । वैहिसायां माणित्यामात्रजन्यानिष्टमवैधे हिमाऽवैधत्वजन्यञ्चेत्यनयोविभेवः । गुरो !'मा हिस्यात सर्वा भूतानीति" "अहिसन सर्वभूतान्यन्यत्र तीर्थस्य- श्च" ति श्रुत्यानुपपत्तिरभित्रविषयत्वाद् द्वयोरपि । अतः कथ भीमा- स्यमेतह गुरुः । वत्स ' साधूक्त त्वया, यथाज्ञानं मीमांस्यते श्रयताम् । “अहिंसन सर्व- भूतान्यन्यत्र तोर्थभ्य" इति श्रुती रजःप्रतिकूला तस्माद्रजःप्रधानस्य বাঘিয় নিনাদনসঙ্গনিঘষিথি। অন্যান্য লাঘৰয निवर्तनावोदितमवर्तनाविधिरपि सम्भवति त्रिगुणात्मकत्वाद् वस्तुजातस्य जमतः । स्वभावतो हिसावतां राजसिवाना व्यापहिंसाविनिवृत्तये तथा सय्येष्टफललाभार्थमुपदेशादस्य । नापि सम्भति कश्चित प्रत्यवायस्तेषां राजसाना वैहिसायां स्वभावनाचे स्वरूपनाशापत्तेश्च । परन्तु हिंसा- जनकरजःप्राबल्यात सत्त्वगुणप्रधानस्य सात्विकस्य सत्त्वस्वरूपक्षतिः सात्विकत्वानुपपत्तिा । न तथा राजसिकानामित्यनया श्रुत्या प्रतिपा- ·( ब २७ ) INDIA "सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत" । "श्रेयान स्वधी विगुणः परधर्मात स्वनुष्ठितात् । स्वधर्म निधन श्रेयः परधम्मा भयावहः।" अपिच मानवधर्मशास्त्रे- "वरं स्वधम्मो विगुणो न पारक्यः स्वनुष्ठितः। परधर्मेण जीवन हि सत्यः पति जातितः " वत्स! नेत्यं हिंधायाः सङ्कोचविधिः स्याद् यति, तर राजसः स्वैरसोहिमा सम्पायष्यते स्वभावधर्मत्वात् तेन सत्त्वगुणसापेक्षपरमपुरुषार्थस्तैरत्यन्त- दुर्लभोऽप्राप्यो वा स्यादिति मन्तव्यम् । अपिच वत्स ! सत्त्वप्रतिकूलरजः- कार्य हिंसा न भवेत् कदाचिदेव रजःप्रतिकूलमत्वकार्यस्याहिसाया उपादेश विधिः । नहि हिंसालभ्य निःश्रेयसम् । सत्त्वोत्कर्ष एव पुरुषार्थसाधकः । शय्यफलं हिसादिरजाकार्यलभ्यम् । अहिंसादिसत्त्वकार्यन्तु चित्तशुद्धिरूपाक्षयफलकमेव । चित्तशुदिरेष मुक्तः प्रधानतम साधनम् । अतो वत्स! राजसाना समुनयनार्थमयं विधिःस्पिार्थको विहित एव कृपाप दैस्तेषा सदातनधीमहिपायापार- प्रशमनमनोभिः। सोऽयं विधिरपि प्रतिध्वन्यते श्रुति-मनु-पुराण-तन-लो- बहुधा- "यज्ञार्थं पशवः सृष्टाः स्वयमेव स्वयम्भुक्षा" इत्यादिना । "देवोद्वेश विना भने हिसा सर्वत्र वर्जयेत्" इत्यादिना । "विधिना परमेशानि दि पूजादिकञ्चरेत्" इत्यादिना । अतो वत्स नास्ति कश्चिविरोधलेशो मूलतोऽनयोरापानविरुद्धत्वेन प्रतीय- मानयो "हसन सर्वभूतान्यन्यत्र तीर्थभ्यो" "मा हिस्थात सा भूतानि" घेति श्रुत्योरभित्रविषयत्वावधिकारिभेदाढ़ा। शिष्यः ।-गुरो ! अस्तु तावदनयोः सामान्यविशेषभावः । यटुन पापक्षादयोरप- वादविधिबलीयानितिन्याया' दहिसन् सर्वभूतान्यन्यत्र तीर्थभ्य" इति विशेषश्रुतिर्बलीयसीति मीमासनीयम् । गुरुः । वत्स ! मैव तुल्यबलत्वादस्या वैहिंसाया विधिनिषेधयोरधिकारिभे- বা। মিছি ভায়রমহিলা ও যম, নিহন্ত আহ্মাসন पश्चात् । बलीयस्त्व मस्यसम्भविष्यति चेबा न विशेषमाधाममपि ·( ब २८ ) VAN सामान्य स्यात्, यद्वा विशेषविधिर्न सर्वत्राबाधितो बलीयान वा सामान्यविधेर्यतः क्वचिदुत्सर्गस्यापि समावेश दति न्यायाद्वेशझालपाचा. नुरोधाच्च । अतः प्रागुक्तमेवाधिकारिणा सदोषोऽपि स्वयमाऽनुष्ठातव्य. धर्म निधनं श्रेयः परधी भयावहः" इति भगवद्वाक्यस्मरणादपि । शिष्यः ।-सम्यगुपलब्धमेध नानयोः सामान्यविशेषभावस्था साप नाच विशेषभावप्रसक्तिरिति । ननु हिसायाश्चेत् सदोषत्वमधिकार्यानि- रपेक्ष पूजादिक बलिमन्तरेण कथ सम्भवेत् तद्यथा' मातृका- भेदतन्त:- "विधिना परमेशानि दि पूजादिक चरेत । वतमरान्ते प्रदातव्यो बलिरेकः सुरेश्वरि ॥" पूजाधिकारिणो हिसाधिकाराद् बहुप्रसितवैर्धाहसाश्रवणाच्च । बलिव्यातिनिरूपणम् । गुरुः ।-वत्स, सावधान श्रयता कथयामि ते। आदावेव निरूप्यते पूजाया बले. याप्तिस्ततो मीमासिष्यतेऽन्योन्याविषयस्तस्य । ददाति, हि स्त, निरूपयतीति बलिर्बलदाने निरूपणे हिपाया चेति धातुकौमुढ्याम् । उपास्यस्य प्रीति दातुः पुरावा ददाति प्रीतिकाल निरूपयतीति बलि- रथवा अनिष्टबाहुल्य हिसवल्यानिष्ट दत्त्वाऽप्युपास्यस्य प्रीतिकाल निरू- पयतीति बलिः । इत्य बलेपहीतधात्वर्थोपहारपूजासामयीत्या- भिधानिकार्थन शास्त्रनिबहेन विहित विधानम् । अतो बहिसो पहारार्थशत्वमेव न हिसासाध्योपहारार्थकत्वमस्य, परन्तु हिमासामान्या- भाववदुपहारार्थकत्वयि, अहिसाभावप्रतियोगिलिविधानादेतच्चाये स्फारीभविष्यति । अधुना स्थिरीक्रियते पशुयागे हिसायाः शास्त्रचोदि- ताया मुख्यत्व गौणत्व वेति । मुख्यत्वङ्गित्वमिति यावत । पशुप्रधानो विशिष्टफलोपधायकताविशिष्टपशुधातप्रधानो यज्ञः पशुयज्ञः यथाश्व- मेधो गोमेध इत्यादयः । प्राधान्यञ्च तवामाङ्कितत्वात क्रतोः प्राजा- पत्यत्वाच्च । मुख्यत्वेऽपि पशः क्रतो कचिद् व्यभिचरति स नाव यथा ·ब २६ ) कल्पान्तर- 0 - নিভৗমাছিলাম । अन्यत्राग्निहोत्रादौ पशोः विधानाद् गोषत्वमप्रधानत्वमहत्वं धा सदङ्ग-"मुख्यफलाज- नावे सति मुख्यफलजनकव्यापारजनकम"मिति मीमासकाः। यथा गोमे. धाश्वमेधाग्निष्टोमादिषु, भौतकादिष्वेव विचार्यमेवेद मुख्यत्व गौणत्वं, न तथा पौराणिकतान्त्रिकपूजाकर्मसु । अनान्यत्व तस्यैतत पश्चाद् ध्याकरिष्यते । पूजाया बलेरूपहारत्वमुतोपचारत्वमित्यादाववालोच्यते । सविशेषं श्रयताम् । बलिरुपहार दति प्राक् प्रदर्शितमेव । नोपचारस्त्वनभिधानात् “आहरणे उपढौकने नैवेद्ये बलौ" इति शब्दरत्नाकरः । "उपायनमुपयाह्ममुपहारस्तथोप- देति" अमरः। उपचारस्त "आराधनाया सेवायामुतकोचे उपचर्यायां पूजाद्रव्ये वस्त्रे शमे" इति शब्दरत्नाकरः । वत्स, नैवेद्यार्थकोपहारस्य सम्भवत्येव क्वचिदप्यु. पचारत्वम् नोपचारस्योपहारत्व । न स्यादेवोपहारं विना प्रधानफलहानिः । किन्तु प्रधानफलजनकोपचारेण विना न ततफलप्राप्तिः केनान्येनापि कदा- चिद, यत उपचर्यते सेव्यते पूज्यतेऽनेनेति उपचारस्ततः प्रधानफलजनकद्रव्य. स्योपचारत्व प्रकल्पितं शास्त्रकोधिदैनौपहारत्वम् । पूजासामग्रीणामेकतश्चतुः. धष्ठिप्रकाराणां प्रत्येकस्योपचारत्व विहित शानिवहेषु । नापेक्षिकत्व प्रधानापूर्व- फलेन सममुपहारस्य । अनोदाहियते यद् वत्स, निमन्त्रित श्यामः सादरमभ्यर्थित- स्त्वयावपानादिभिः मुर्पितः परा वृप्ति प्राप्तो न तस्मै किमप्युपसृतमुपायनादिक स्याद् यदि कि तेन तव कर्त्तव्यताहानिर्वा तस्यावृप्तिा सम्भवेत कदाचिदेवेति मन्तव्यम् ? न । प्रदत्तोपहाराज्जायते तस्य निमन्तितस्य निमन्त्रणप्तिविजा- तीयवृप्तिनं सा प्रधानफलेकदेशः परन्तु नास्वीकार्यमेश निमन्त्रणाङ्गानित्व- मृतेऽभ्यर्थनादिकन्तस्य निमन्त्रितस्य । यथाजोपहारो निमन्त्रणव्यापारेऽन्यफलार्थ- स्तथा पूजादौ बलिपि। अन्न श्यामप्रीतिरूपमुख्यफलजनसत्व यथा नास्त्याद- रादेः प्रत्येक किन्तु मुख्यफनजनकव्यापारजनकत्वमतोऽङ्गत्वमेव तस्य, न तथा बलेः पूजाया तस्मादन्यत्वमङ्गविजातीयत्व, तस्य बलिसामान्याभाववत पूजनविधानादेतच्च प्रदर्शयिष्यते पश्चात । शिष्यः ।-गुरो, सम्यर्गाधगत बलेपहारत्व नोपचारत्वं परन्तु पूजाद्रव्यशब्देन नैवेदामप्यवगम्यत एव । प्रत उपहारत्वेऽपि तस्योपचारत्व कल्पनीयम् । गुरुः ।-बाढम् । प्रागुक्तमेधेतत तस्योपचारत्व कादाचितकमेव । तथाप्युपचारमा- ·'( ब ) । लायामस्य पार्थक्यमुपवारावेोति पृथगाहणात । नोपचारशन सर्वत्र नैवेद्य रह्यते । एकस्य द्वयोवा षड्विशत उपचाराणां मध्ये तस्या- ग्रहणाच्च । नापि पूजाद्रव्यसामान्यधाचिलिशब्देन नैवेदास्य ग्रहणम् । अलिप्रदानेऽर्चनातिरिक्तसल्यविशेषविधानात । यथा “प्रोत्यादि अमुक- देवताप्रीतिकाम इमममुकपशु हिदैवतं श्रीअमुकदेवतायै तुभ्यमह सम्प्रददे धा सम्प्रददानि" । नार्चना बिना किमप्यन्यदन्योपचारदाने देव- सायै नैवेशदानेऽपि । बलिसामान्याभाववापि पूजा देव्या स्वय माहोत জ্বালামুখ ঘষলাগলাই যথা- "यत्र यत्र नरः पूजां निर्जने कुरुते च यः । तस्यादत्त स्वयं देवी पत्र पुष्य फलं जलम् ॥" शिष्यः ।-गुरुदेव, सम्यगधिगतमेवोपचारोपहारयोविभेदो नापि कियततिरुप- हाराभावात् प्रधानफलस्येतिच । श्रोतुमुतकलितोऽहमधुनैवोपचारा. दारभ्य चतुःषष्टुपचारान् सर्वान् यथाक्रम, तेन बलेः प्राधान्यमवश्य- कर्तव्यत्व वा निरूयिष्यते पजायाम् । गुरुः । एषोऽह कथयामि ते । शब्दकल्पद्रुमे पूजाप्रकरण एकोपचारों यथा :- ‘নুলল এল জলাবন মূল অলল ” द्वापचार:-"गन्धपुष्याभ्याम्" युपचार:-"धूपदीपो विना यदि" । पञ्चो. पचारा:-"गन्धादयो नैवेद्यान्ताः पूजा: पञ्चोपचारिकाः। गन्ध पुष्य तथा धूप दीपं नैवेदामेव च ॥ प्रयोगसारे सप्तोपचारा यथा- "अध्ये गन्धस्तथा पुष्पमतत धूपमेव च । दीपनवेझे सप्ताडी सपयंत्यपरे जगुः ।" कालीतन्त्र दशोपचारा यथा- "अध्यं पादा नियाथ तथैवाचमनीयकम् । मधुपकाचमनज्वैव गन्धपुष्पे ततः परम् ॥ धूपदीपोच नैवेदा दशोपचारकाः स्मृताः ।" अथवा-"पानमध्ये सथाचाम मधुपकाचमन तथा । गन्धादयो नैवेद्यान्ता उपचारा दश क्रमात ।" - - ·- लन्नसार बोडशोपचाराः देवीपते यथा- "अासनं स्वागतं पादामर्थ्यमाचमनीयकम् । मधुपर्क. खानजल वस्त्र भूषणचन्दने । ঘল ঘুথ স্ত্রীঘহু নক্সালগঃ ঘ। नैवेदनाचमनीये तु उपचारास्तु घोडश ॥" अपिचवावल्याम- "पायााचमनीयञ्च खान प्रसनभूषणे । गन्धयुष्ये धूपदीप नैवेशाचमन तसः ॥ ताम्बलमर्चनां स्तोत्र तर्पणञ्च नमातिम् । प्रयोजयेदर्चनायामुपवारांस्तु षोडश" फेतकारिणीतन्त्र । হাখা যা- "आसनावाहने चाध्य पाद्यमाचमनीयकम् । खान बासोपवीतञ्च भूषणानि च सर्वशः ॥ गन्धपुष्ये धूपदीपावत्रञ्च तर्पण ततः । माल्यानुलेपने चैव नमस्कारविसर्जने ॥ अष्टादशोपचारस्तु मन्त्री पूजां समाचरेत्" । निबन्धे निशदुपचारा यथा- "आसनादौ दन्तकाष्ठमुर्त्तनधिस्तणे । सम्मार्जन सपिरादिखापनाशाहने ततः ॥ पाझार्दाचमनीयानि खानीयमधुपर्कको । पुनराचमनीयञ्च नमस्कारोऽथ नर्तनम् ॥ गोतवादो च दानानि (गानानि) स्तुतिहम्मप्रदक्षिणम् । प्रादर्शदर्शनञ्चैव चामरव्यजनं तथा ॥ शय्यानुलेपनं बस्नमलडारोपवीतके । गन्धपुष्ये धूपदीपो बलिदानच्च तर्पणम् ॥ स्वाभीष्टात्मार्पणञ्चैव ततो देवी विसर्जनम् । उपचारा इमे जेयाः निशचण्डिका ने" ॥ গিন্তু যুদ্ধাঘীন নান্দাননামা- 20- ·( ब ३२ ) सम्मान पिदिसपनावाहने ततः ॥ पाया चमनीयञ्च स्नानीयमधुपर्कको । पुनराचमनोयञ्च बस्त्रयज्ञोपवीतजे ॥ अलङ्का गन्धपुष्प धूपदीपा तथैव च ॥ ताम्बलादिकनैवेद्य पुष्पमाला तथैव च । अनुलेपश्च शय्या च चामरव्यजन तथा ॥ आदर्शदर्शनञ्चैव नमस्कारोऽथ नर्तनम् । गीतवादोव नृत्यानि स्तुति होमप्रदक्षिणम् ॥ दन्तकाष्ठप्रदानञ्च ततो देवविर्जनम् । उपचारा इमे जेयाः तिशत सुरपूजने ॥" ज्ञानमालायामष्टात्रिशदुपचारा यथा- "आसन प्रथमन्तेषामावाहनमुपस्थितिः । सानिध्यमाभिमुख्यञ्च स्थिरीकृतिप्रसादने । अर्घ्यञ्च पायाचमने मधुपर्कमुपस्पृशम् । खान नीराजन बस्त्रमाचामञ्चोपवीतकम् ॥ पुनराचामभूषे च दर्पणालोकन ततः । गन्धपुष्ये धूपदीपो नैवेदाञ्च ततः श्रमात ॥ पानीय तोयमाचाम हस्तबाणस्ततः परम् । ताम्बूलमनुलेपञ्च पुष्पदान पुनः पुनः । गीतं वादा तथा नृत्य स्तुतिश्चैव प्रदक्षिणम् । पुष्याज्जलिनमस्कारावष्टात्रिशत समीरिताः ।" केवलक्तिविषये सियामलोक्तश्चतुःषष्ट्य पचारा यथा- १ । आसनारोपणम् । ३ । सुर्गान्धतैलाभ्यङ्गः । ३ । मज्जनशालाप्रवेशनम् । ४ । मज्जनर्माणपीठोपवेशनम् ।.५ । दिव्यज्ञानीयकम् । ६ । उद्वर्त्तनम् । उष्णोदकसानम् । ८। कनककलसस्थितसकलतीर्थाभिषेकः । धात- वस्त्रपरिमार्जनम् । १० । अरुणदुकूनपरिधानम् । ११ । अणदुकुलोत्तरीयम् । १२ । आलेपनमण्डपप्रवेशनम् । १३ । भालेपनमणिपीठोपवेशनम् । १४ । चन्द. नागसकडमकर्मर कस्तुरीरोचनादिव्यगन्धसवाड़ानुलेपनम् । १५ । केशभारस्य ·ब३३ कुसुममालाभूषणम् १६ । भूषणमण्डपप्रवेशनम् १७ । भूषहमणिपोठोपवेशनम् १८ । नवमणिमुकुटम् १८ । चन्द्रशकलम् २० । सौमन्तसिन्दूरम् २१ । तिलक- रत्नम् २२ । कालाञ्चनम् २३ । नासाभरणम् २४ । अधरयावकम् २५ । अथन भूषणम् २६ । कनचित्रपदकम् २७। महापदकम् २८ । मुक्तावलि २८ । एकावलि ३० । देवच्छन्दक' ३१ । केयूरयुगलम् ३२ । वलयावलिः ३३। हारावलिः ३४। ऊर्मिकावलिः ३५। काञ्चौदाम ३६ । कटिसूत्रम् ३७ । शोभनाख्याभरणम् ३८ । पादवाटकम् ३८ । रत्ननुपूरम् ४ . । पादाङ्गरोयक ४१। एककरे पाश: ४२। अन्य करेऽनुशम् ४३। इतरकरे पुण्ड्रक्षुचाप ४४ । अपरकरे पुष्पवाणा: ४५ । श्रीमन्माणिक्यपादुमा ४६ । स्वसमानशास्त्रा- वरणदेवताभि. सह मिहासनारोहणम् ४७। कामेश्वरपर्यशारोपणं ४८। अमृता- शनचषकम् ४८ । आचमनोयकम् ५०। कपूरवटिका ५१ । आनन्दोल्लास- विलासहास: ५२। मङ्गतारात्रिकम् ५३ । खेतच्छतन् ५४ । चामरयुगलम् ५५ । दर्पण: ५६ । तालबन्तम् ५७ । गन्ध. ५८ । पुण्यम् ५८ । धूप. ६० । दोपः ६१ । नैवेद्यम् ६२ । पुनराचमनीयकम् ६३ । ताम्बुलम् ६४ । वन्दनम् । इति कथिता वत्स, प्रचलिताप्रचलितशास्त्रीयोपचाराः । अधुना पूजायाः साधारण विधिः कथ्यते श्रूयताम् । तोडनतन्चे ढतोयपटले यथा , “सूत्राकारेण देवेशि पूजाविधिरिहोयते । खस्ति वाच्य च.सङ्कल्या घट सस्थाप्य यत्नत ॥ मन्त्र गाचमन कार्य सामान्ययाध्य ततो न्यसेत् । तज्जलै हारमभ्युक्ष्य हारपूजा समाचरेत् ॥ त्रिविधं विघ्नमुतमार्य भूतापसारणं ततः । आसनच्च समभ्यय गुरुदेव नमेत् सुधीः ॥ करशडि तालवयं दत्त्वा दिग्बन्धन तत । वतिना वेष्टन कार्य भूतशुद्धिमथाचरेत् ॥ माटकाया षडगञ्च कुयादान्तरमाटकाम् । मालकाध्यानसुच्चार्य वाद्ये तु माल का नासेन ॥ पौठन्यास ततः कृत्वा प्राणायाम समाचरेत् ।

·ऋष्यादिक कराङ्गच वर्णन्यास समाचरेत ॥
षोडान्यास ततो देवि व्यापक तदनन्तरम् ।
एव समाहितमनास्तत्त्वन्यासं समाचरेत् ।
जीवन्यासं ततो देवि व्यापका विन्यसेत् सुधौ ।
मूलेन सप्तधा ध्यान मानस पूजनञ्चरेत् ॥
विशेषाध्य पौठपूजा पुनयानं सनेत्रकम् ।
मुद्रादिदर्शन कार्य प्रावाहनषडङ्ग कम् ॥
धन्वादिकं ततः प्राणप्रतिष्ठा मूलपूजनम् ।
प्राजाप्रार्थनमङ्गानि काल्पादोंश्च प्रपूजयेत् ॥
खङ्गादीन् गुरुपतिञ्च पुनः वीं प्रपूजयेत्।
बान्नदान ततो हाम प्राणायाम पुनश्चरेत् ॥
अधा दत्त्वा महेशानि चात्मानञ्च समर्पयेत् ।
स्तुतिञ्च कवच स्म त्वा चाष्टाङ्ग प्रणमेत् सुधीः ॥
शिवोऽहमिति सञ्चिन्ता सहारेण विसर्जयेत् ।
ऐशान्यां मण्डल कृत्वा चाण्डाल्यच्छिष्टपूर्वक ॥
अयं सन्धाय शिरसि चन्दनञ्च ललाटके ।
नैवेद्य किञ्चित् स्खौलत्य विहरेञ्च निजेच्छया ॥"
संक्षेपविधिस्तव,
संक्षेपपूजामथवा कुयान्मन्त्री समाहितः ।
पादाकृष्यादि विन्यस्य करशुद्धि तत. परम् ॥
अङ्गुलोव्यापकन्यामौ हृदादिन्यासमेव च ।
तालत्रयञ्च दिग्बन्धं प्राणायामन्तत परम् ॥
ध्यान मानसयागच्च अध्यंस्थापनमेव च ।
पीठपूजा पुनध्यानं ततश्चावाहनचरेत् ॥
जीवन्यास ततः कृत्वा पूजयेत् परदेवताम् ।
अन्नपूनाञ्च काल्यादीन् ब्राह्मयादींचाष्टभैरवान् ॥

·ब३५
महाकाल पूजयित्वा गुरुपति यजत्तत ।
खङ्गादीन् पूजयित्वा तु पुन दैवी प्रपूजयेत् ।
प्राणायाम तत कृत्वा चाष्टाङ्ग प्रणमेत् सुधौ ।
स्तुतिञ्च कवच स्म त्वा विशेषायं प्रदापयेत् ॥
प्रात्मसमर्पण कृत्वा सहारण विसर्जयेत् ।
ऐशान्या मण्डल कृत्वा चाण्डाल्थुच्छिष्टपूब्बक ।
नैवेद्य किञ्चित् स्खोवत्य विहरैच्च निजेच्छया ।
पपि च पिच्छिलातन्वे हादशपटले ,-
आचम्य हारदेशे तु सामान्यायं समाचरेत् ।
लिपि-ऋष्यादिविन्यासी मूलेन करशोधनम् ॥
करव्यापकविन्याम कल्वाङ्गानि न्यसेत् सुधौ ।
सालवय दिशा बन्ध प्राणायाम लयलय। ।।
ध्याननिष्ठस्यैव पूजा अपर कालिकाच नम्।
अयमेव विधिः प्रोक्तः सर्वेषा यजनक्रम ॥
उपचार षोडशैस्तु तद्भवेत् पूजनं महत् ।
नित्ये दशोपचारन्तु पञ्च वा विरचेच्छिये ॥
अभाव गन्धपुष्पाभ्या पुष्येण तदभावत ।
तदभाव यजेत् पत्र स्तगह लेन जलेन वा ।
मानसी तदभावेऽपि पूजा न लायेत् शाचित् ।”
तथा च यामले
'श्रादायथादिविन्यासः करशुद्धिस्तत परम् ।
अङ्गालव्यापकन्यासी हदादिन्यास एव च ॥
तालत्रयञ्च दिग्बन्ध प्राणायामस्तत परम ।
ध्यान पूजा जपश्चेव सर्वतन्वेष्वय विधि ॥"
वत्स, इति ते मर्च प्रचलित. पूजाया: कथितो विधि । अतोऽवगन्तव्यमेव
चेदलिः पूजाया भवेद परिहार्योपचारस्तहि नानुलिखित स्थात् कदाचिदेव
बलिशब्द सर्वेषु पूजाविधिपचार विधिषु च । अपि तु बलिरत्र म एकोपचारः
.

·स्य इ यत तस्योल ह टूरे प्रास्ता तावत् स विशदुपचारमध्ये तोडलतन्त्रोक्त- वृहत्पूजन विधायेद तोल को बले । किन्तु केवलदेवोपक्षे विहितचतु - परिप्रकारोपचारमधि न ब त चन। अमान बलहराहारत्वेनाघि प्रयोजन मविधष पिच्छिलानन्चोयहादशपटले स्पष्टसुक्त महापूजन स्यात्तदेव षोडशोपचारेण यत् मयायते। बले अवस्यकर्तव्यत्वे तब तस्य मविधान सम्भवत्येव । अतो न बले रेकात्तिकत्व सोपचारमध्ये तस्यानभिनिवेशादिति ॥ शिष्य । गुरो, यत् मधात तत्तथैव परन्तु मालकाभेदतन्ले दाम्पटले, - “बलिदान विना यस्तु पूजयेनारिणी नर । न झान न च मोक्ष स्यात्तेषां पशुधिया प्रिये" "पशुदान विना देवी पूजयेन कदाचन ॥" इत्यादिक यडुल तत्कयं सङ्गच्छते ? अतो बलेरङ्गत्व स्वोकर्तव्यमेव । गुरु.। अस्यान्यत्व प्रागालोचितमेव । बले. प्रधानापूर्वफलाजनकत्वेऽप्यन्या- -पूर्जफनजनकत्वम् । प्रधान फल्नजनकत्वे तदभावान्नित्यपूजायामपि प्रतिष्ठितविग्रहादीना पूर्ण फलजाभाप्रसङ्ग स्तेन पुन: पुनश्चाविहित- पूजना हेवत्वक्षनः पुनःप्रतिष्ठाकर्तव्यतापत्तिय संषा राघवभहत- प्रमाणावरणाद् यथा, "एक इपूजाविहतो कुयाहिशु गमनम् । दिशः तु महापूजा समोक्षगनत परम् ॥ मासाध्वमनेकाहं पूजा यदि विहन्यते । प्रतिष्ठे बोचते कैश्चित् केचित् संप्रीक्षणक्रम ॥" अतो न वलिरव यकत्र्तव्यः । पूजाया वलेरकत्व प्रागुल मेव, प्रधाना- पूर्व फलातिरिक्त फलेप्स भि' सर्वैरपि माधकै विधेयो बालनात्र सन्हा- वकाश, परन्तु पशुक्लेरधिकारिणामेवाय विधि पशुदानं विनति तदनधिकारिणा वलिदानं विनेति वस्तुतस्तु बालप्रशसासूचकानि प्रमाणवचनानि प्रायशो विधीयन्ते, बलिशून्य पूजाविधानात् । न ·. वत्त वाभावे धूमाभाववत् बल्यभावे पूजाफनामावः। इति बले- व्याक्षिानपणम्॥ बलिमेदनिरूपणम् । शिष्यः। गुरो, नाम किमधि प्रष्टव्य, ननु बलिदानपशुदानयोरस्ति मैदः कोऽपि येनाननवता पशुटानाधिकारी बलिदानाधिकारी चेति कथ्यते । गुरु । श्रूयता वत्स, न बलि शब्देन सर्वत्र पशुप्रतीतिरनभिधानात् । यद्यपि शचित् कुत्रचित् स्यादेव यथा “बलिदान विना देव्या हिसा सब्बत কিনি দ্বিয়ালৰিালৰ ব্ৰয়ললিসনীনিন্দা মিয়া, तथाचोता "क्रियाहार का सम्बन्धमभिधानाभिधेययोः । ज्ञात्वा फलमवाप्नोति श्रुतिर्वक्ति पुन:पुन: ॥" वत्स । नोपचारमध्य न चापि पूजाविधी बलिदानेतिशब्देन प्रशदान• मित्युक्त तथोतो सनि बलिदानपशुदानयोर्नेकतरविधाने सम्भवत्येव काचिहिभेदाशङ्गा क्षतिः सन्देहो वा। छन्दोऽनुरोधादित्यमिन वक्तव्यं तस्याव्याहतत्वादनयोः पशुबलिशब्दयोरिति । शिष्यः। गुरो, ननु तेनोपचारदानवत् पशुदाने पशुधातानुपपत्ति स्तनागार्थवा.' झानस्येति । गुरु.। तन्न। घातार्थकत्वेन खोकर्तव्यमेव प्रमिहत्यागार्थकत्व दानशब्दस्य । अत्र दानशब्द न त्यागार्थकदाधातानिष्यन्नः परन्वदादिगणीयलव- नाथ कदाधानोदिवादिगगीय "दो" धातो भावे ल्युट प्रत्ययेन निष्यन्न , “दायल्तु लवने प्रोक्तः” ॥ इति धातु कौमुदी ॥ “दाल लूनौ" ॥ "दोयच्छेटे" ॥ इति कविकल्पम ॥ "दो त्ववखण्डने छेदे" ॥ इति धातुनौमुटौ ॥ इत्यतो वत्स हिमार्थकत्वसिद्विस्तस्य दानशब्दस्य । वस्तुवस्तु योरेकाथ कल्लामावानेबैकपयायभुक्तत्व तगे। सर्वेषा साधवानामेव बलिदानाधिका रत्व न पशुदानाधिकारिल साधक विशेषनिष्ठत्वाक्तस्य। इत्यमादेव न बलिदामस्थाने पशदान विहित शास्त्रे शास्त्र कोविदः।

·ब३८ थिय । गुगे, बलिदानपादानयोरधिगतो विभेद । कि नाम तछेदकारणम् । साधकाना गुणभेदेन वैविध्यमपि बले विध्यमुक्ता यथा समायाचार- तन्त्र "वालच हिविधा देवि सात्विको राजसस्तथा। सात्त्विको बलिराख्यातो रक्तमासाटिवर्जितः । राजसो रक्तमासादियुक्ता, स प्रोयते प्रये ॥" तथाच कालिकापुराणे दुर्गोत्सवतत्त्व च, 'राजमौ बलिटानैश्च नैग्दो सामिषेस्तथा । सुरामासाद्युपहारै जपयज्ञे विना तु या सात्त्विको जपयज्ञाचे नैवेद्यश्च निरामिषै ॥" इति वत्म, बले हैं वध्य दृश्यते शास्त्रनिवहे। रजमि तमोऽन्तभावान पृथगुप्ता स्ताममिकबलि । अत. निरामिषामिपभेदेन बलिर्हि विधः सामिष' पशवलिरवेति वलिनिरूपणम् ॥ पूजामेदनिरूपणम्। शिष्यः। गुरो इत्थं बलिभेटे कि नाम कारण फलमामान्यात्तस्य । गुरु । वत्म, अधिक रिभेदात् पूजाभेद एव तस्य कारणम। श्रूयतामादावेव पूजाभेद कथाते पश्चादधिकारिभेदः । साविकाद्युपासकभेदेनोपासना विविधा यथा ब्रह्मवैवर्ते प्रचतिखण्डे , "सात्त्विको तामसो चैव विधा पूजा च गजमी।" आँप च कालिकापुराणदुर्गोत्मवतत्त्वहन्नान्दोकेश्वर यथा ,- "शारदो चण्डिका पूजा विविधा परिगोयते। सात्त्विको तामसी चैव राजसी चेति विश्रुति ॥ तथा च रुद्रयामले ,- "भावनय हि पूजाना सत्वरजस्तमोमयम्,” राघवभट्टैः- "पुनस्त्रिधा मता पूजा उत्तमाधममध्यमा।"

·ब३६ - अन्नदाकल्पेऽपि :- "मात्त्विको राजसी चेव ताममी चेति तां शृण । इति विविधा पूजा विहिता । सात्तिको पूजा कथ्यते तेन राजम. तामसपूजनमपि सुष्ठुवगम्यं भवेत् कालिकापुरा पदुर्गोत्मवतत्त्वे यथा, -- "सात्तिको जपयज्ञाचे नैवेद्यैश्च निरामिषैः । माहात्मा भगवत्याश्च पुराणादिषु कोर्तितम् ॥ पाठस्तस्य जप' प्रोक्त पठेद्देवोमनास्तथा । देवीसूक्तजपश्चैव यत्रो वह्निषु तर्पणम् ॥ ब्रह्मवैवर्त यथा :- "जीवहिसाविहीनाया वग पूजा च सात्त्विको” । इति राजसपूजन बलिभेदप्रस्त बनाया मायुक्तमिव तस्यावान्तरभेद एव तामसपूजनम्। साधकनिरूपणम् । शिष्य । गुरो, पूजाभेदोऽपि मम्यगवगत एवाधुना कि नाम भेदकारणं तच्छोतु- मुतसुकः। गुरुः। वत्स, उपासनोपासकमानसव्यापारविशेषस्तेषा प्रकृतिवैभित्र्यात् सत्त्व- रजस्तमोभेदेन त्रिधा माधक परिदृश्यते तथाच समयाचारतन्वे सप्तम. पटले यथा,- "साधकास्त्रिविधा' प्रोता सात्त्विका राजसास्तथा । तामसास्तु तथा देवि तेषा वक्ष्यामि लक्षणम् ॥ सात्त्विक सात्त्विकै युक्तो लक्षणश्चापि सुन्दरि । सात्त्विको बलिदानानि नित्य कुयात् प्रयत्नत ॥ राजसो रजोगुणयुक्त सत्य सत्यं वरानने । राजसो बलिदानानि सुरेशे राजसै युतः । तामसस्तामसगुणरालस्यादियुत: प्रिये ॥ " ·माधके । पुरा पतन्त्रादिशास्त्रेषु विहितो बन्न. विविधपूजाया त्रिविधो भवत्येव तामसबले पृथगनु नादाजमबलि ग्राह्य स्तामसिकपूजावा तामसिक न मौमास्यमिव कदाचिदपि बलिदानशब्दात् पशुबलि- दि.त तथा मति बलिपूजासाधकभेदार्थानुपपत्ति: सर्वशास्त्रेषु । शिष्य.। गुरो, बल्यादेवैविध्य सम्यगभ्युपगतम्। अधुनाधिकारिविषयः कथ्य प्राचार्य। स्वभावत' गुरु.। वत्म, सावधान श्रूयता, साधकनिष्ठत्वात् साधनाया. साधकवभिन्यमेव साधनाभित्र्यकारणम् । पूर्वजन्मार्जितसस्कारपरिपुष्टप्रतिमानवः सात्त्विको राजसिकस्तामसिकति त्रिविधः सञ्जा- यते। पुनः स्वाभाविकास्वाभाविकभेदेन स हिविध इति ब्याकरिष्यते पश्चात् । एकेव पूजा साधकभेदेन विविधा परिगीयत इत्युक्त पूब्ब - मेव। स्वस्वप्रकृतिगपूजया त्रिविध. साधकेनाम्यमेव पूजाफलं सम्यगन्यथा महाननर्थ सम्भवेदत. शास्त्रे विहिता नानाविधोपासना । नानविकारचा कदापि करणीयेति तावतारेण भगवता श्रीरामचन्द्रेण व्यधाषितरा जगति तपोनिरतशूद्रशम्बुकसंहारेण। पक्षान्तरे प्राणि- हिसाकर-युद्द-पराच खोऽज्जुन क्षत्रिय श्रोभगवतोचते यथा ,- "सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् । श्रेयान् स्वधर्मो विगुण परधमात् स्वनुष्ठितात् । स्वधर्मे निधन श्रेय परधर्मो भयावहः ॥" शिष्यः । गुरो, के तावत् सात्त्विकादय साधका ? गुरु। सत्त्वगुणाधिक्यमवलम्बा जातस्य सात्त्विकत्व स्वाभाविक एव राजसिकत्वं ताममिकत्व तत्तद्गुणप्राधान्यात्। इद सात्त्विकत्वादिकं खाभाविक मुख्य वा। शिष्यः । गुरो, किं नाम तेनास्वाभाविकसात्त्विकत्वादिकम् ? गुरुः। वत्स, ये तावत्तद्गुणाधिक्यमनबलम्बा जाता अपि शमदमादिशिक्षा.

·SAMSKRITA BHARATI SUPPLEMENT No, II, Vol VI. May to August, 1924. Pages Noe 33-36 # $ & 36-38 # 38-39 40-41 41-42 Artrcies Authors (1) My Horoscope, past History Su-Kalkı (2) Technological Elucation, Sj J, C. Ghosh (3) Youth problems of India, K, G, I. (4) A short extract from an address at Utkıl Conference at Cuttack, Sir P.C Roy, (5) An exti act from an American report, on the Public Health &Hygiene, (6) Tombay caves, 2000 yeats old, HGF. (7) Gleanings from the "Times of India (8) Proposed Temple & Dharamshala in London, (9) On the Age of Consent bill, Pandit Madan Mohan Malavija, (10) Short notes. (11) The history and antiquity of Astrology or The science of toreknowledge, Prof, Prokash Rao, Bharatıbhusan, (12) Experiences of Sri-Kalki, Sui Kalkı NB --Page XIII, Footnote, line 1. "blsponsifle should be "lesponsible 46-47 WS . 48 1-XIII XIII-XVI

·No text on this page.

·1 (E) N B Kindly (2n ciclete after per usci? Eng 2. Samskrita Bharatı Advertiser for 1925 SAMSKRITA BHARATI, With an English Supplemente An All In tra quarterly 211glo-Shus?.. uge 22n3 ( of Litcriture, Scrence, Philosophy & ails) 8.h yvai commences 27 January 1995 -Riligrous ant Von-Polztze al Sditorial Staff. Mabam ibopulbjaya Lakshman Sustu. Diabii, Ex- Professor, Gort Sauskit College, Calcutta 2 SJ Uma Chaian Ban lyopa lhyaya, Sastri x 4, Piruciral, Burdwan Raj College, Burd an. 3 Professor Ramesh Chaudra Vidy ablusan, Velantarırtha, Fijay Chatuspatlı, Buidvan. Our Patrons. The Magazine is published under the distinguisherl patronage of the Goverapeuts of Bengal, Madras, Behar and Orissa, Central-Proviuces and Berar, Assam, Baroda, Kashmu and Jammu Also approved by the Education Departments of Boribav, Punjab, Bhaba nagrı, Hyderabad and Indore Subscubed to by the Universities of Calcutta, Mysore Bombay, Benazes, Dacca, Hyderabad, Allahabad, Punjab 1 His Holiness Si Srı Jagatguiu Siimat Anantacharyja Swamiji Mahala), Sri Pratıbadlıbhayankara Matlı, Suhan, hıpır, 3 dias. 2 His Ho'ıness Achaiyya Sui Sul Goswam. Govardhan Lalji Maharaj of Słı Nathdwar, Udey pur, Mewai. 3 $unut Gobinda Ramanujadas, Mahanta Klabara), High priest, Tutara Parsa a Math Puri 4 Slipat Ramkrishnananda Saraswati Swami, Paramahamsa, Paubia ala chaiyya Hign Priest, Saulaianada Hath, Puri Sujus Ramkrishna Das Goswami Adhikary, High Puest Utkal- Math, Puri 6 Sujut Pandit Damodar Ramanuja Das Vaiyakaranbhusan, High Priest, Katak, Math, Puri 7. His Holiness the Swamiji of Yadugırı Yatuaj Math, Mellote, Madias, ·SAUISKRITI DIRITT ALTERTISER 9 Raja Sasisehhareswar Roy Lahadur, Tahu puı, Rajshahi 10 The Raja of Surangi, Ganjam, díadıas Presidency 11 Mabaiaja Kumar Luendia Kumar Ray, EA Natoie, Dengal Why to be encouraged ? Do you 110W (a) that the encouragement of this paper means the C'Cow25ortent of Sanskit leirning? () Let to encouiagement of Sanskut learning means the encouragement of the Indian Vernaculais which stand to the foi mei either as childien 01 as giand-children (0) That till 10_leised appioximation between Sanshent learning and Indian Venaculars so sbienuously advocated by this magazine can not but stimulate the growth and development of genuine Indian nationalism (d) should not you show even gieate. affection fo1, and consideration to, Sanskrit learning than even for ou to jouronn Sansluitic Pernacular? If so, may we not expect you to be an aident advocate of the cause of this paper ? An excellent medium fol the publicit on of notices and adinitisements, of Sanskrit Societies, Institutes, Eduir los etc of Sanskrit or Anglo- Sauskut wol, of Ayurvedic maiciacs etc, Litavy and facial suppoit is solicited Communicatioas. All literary Communications intended for publicatioa in Our Magazine should be sent direct to the Editoi-in chief, Buiawan, Bengal Business corespondence is to be addressed to the Manager Buidwan. Rates of Sabser.pt.on. Qinteily Annual Annual (Inland) (In1220) (Foreign) Samsluita Bhaiati with the English Supplement Rs 1 56 Rs 5 6 0 Re 7 0 0 Sainokrita Bliniati (Only the Sanskrit portion) 0 15 0 3 12 0 Samskrita Bhaialı (English Supplement only) 0 66 1 100 2 20 The rates include the postal expenses Subscriptions he alsays payable in advance Sample Covy of the Magazine (both the English and Sanskrit portions) can be sent free on arnlication on payment of postage stamps only Gentlemen iecelying a subsequent issue without the 9 ·(G) SAMSKRITA BHARATI ADVERTISER. Hall rate for Students. Foi Bora fiule students of Tols, Colleges and High Schools, the subsciiption is filed at lalf the iate Rates of Advertisement. Ist or 2nd insertion. Every next inscition, Single line Rs 02 0 One full page 7 S 0 (2 columns of 40 lines each) Half page (forty lines only) 4 0 0 OLD SAMSKRITA BHARATI Bound Volumes for 1918, 1919, 1920, 1922, 1923, 1924 may be had at the following rates (inclusive of postage) SANSKPITA BHARITI With the English supplement Rs, Samshuria Bharatı Rs, 4 As Sarisk,ita Bharati Supplement Rs 1 AS 12 Spackel 3m2 Erovements in this magazine for the year 1925 will, God willing be (a) Studies in Ancient Biography of India (b) Articles, involving work of iesearch, investigation in Indian History, Economics &c (c) Disquisitions on Vedanta and other systems of Indian philosoply. Piafulla Chalan Bancijce Jinager, SAMSKEITA BHARATI OFFICF, The Ellis will in no way be responsible for the views and opinions of the contibutors Places of Printing --Leraies & Calcutta Publishei -Sj Fial odh Chandia Sen, AI A Office-Buidwan, legal The Bueconsulated Ixective Committee OF THE SALSARITA BHARATI. 1. Ilus Iliness the Shamj1 of Yadagi Yatua) Math (Ex-officio, Picsident) Melkobe PO Mycole. # ·(H) SAMSKRITA BHARATI ADVERTISER genulla di ON 3 II S. a'am Vya, charyya, Sunoma ni Shiromanı-tole, Nibadwap, Nadia, Bengal. 4. Pandit Baumatha Sa ? Plautac' rusya Kalallusal, CH-1, Bowl 1722 Street, Calcutta, 5, Srijut Surendra lolan Bhattacharyya, Kabya-Vyakaran-tıtha, Head Punuit, Normal School, Dacca 7, Pandit Venkatai am Saima Sastii, Vidyabbusan, Chenganooi, Travancore 8, Professor Prakash Ray, Bharatibhuvan, kalinga Astrological Bui eau, Vizianagrain, Mladıas Piesidency. A 19 Kaviraja Himchandra Son X&virati, son of late I shannahopadhya va Kaviraj Vijayratra Sen, the well knowu A yirli edic physician of Calcutta, Medicincs Tantel, well-tried Catalogues Free application Ofältaj Kumaztuły Street, Calcutta A 20 The famous Astanga Ayurvedic College Etaslished at 17/19 Shyambazai Bridge Road, Calcutta, Excellent anangements for Boardig & instruction Founder & Principal- the eminent Kaviraj Jazini Bhusan Röya A BIB &c. 46 Beadou St, Calcutta, A 21 Khandava dahanam, A remu kably excellent ner Hahaharga in Sauskuit, by Pandit Lulatmolan kivya-Vyakaran Smrititirtha (Repimted from S Bhiratı ) Part T Ready Price 10 Annas (postage cxtia) Part II. (In the press ) , Apply to manager, S Bharati. A 22 Balıdana samadhanam, A leained Sanskut work on the intricate question of animal sacrifice at relig.ous rites, By Pandit Valaram Siddarta Sastri (Reprinted from Samskrita Bharats) Part I ready price 8 As, (postage extra ) ► ·SA I SKRITA BHARATI Vol VI. MAY-AUGUST, 1924 No II By fea, God Incarnate, MALLESVARAM, BANGALORE, *MY HOROSCOPE (MY SWEARING BY DIVINITY) I swear by GOD, the Supreme Being, that I am SRI-KALKI GIM? Incarnate as I am told by Saints and Sages (with whom I am fult coveisig through My Spućwil Comiungun), and I can touch the Hollento of Holes and the Sacred Temples, and other Holy ſustitutioner I swear to that effect My Swearing by Divinity Supre.ne must that remove all isla, na picors wud hostiations of the people of this woril and must c) vernul people that Ian SRL-XALKI, God Incarnate A proper study of My Horoscope by experts in ist slogv ingy 215.) convince all of this fact I give out my horoscope by the urhic ſc careful study S Before entering into the questio of 13.121 of th: Gill Age, I request the Literary World truly at l'11, lorop coupare the results of such in th nose of studying the Horoscopes of S i Rûnut, Sri Kishna, Budithre, &c I give below some important points for a stuly of the horoscopes of Sri Ranz and Sri Krishnu and I req.iest scholars to lefol to the Buldha Jåtrikre and nther works for Buddha's horoscope Whatever I may state from My own per 80 zal ezpez eances reguding any horoscope, muy be confirmed by Astrologers and Solea uists, if they can make u careful study of my horoscope comparatively, as requested above I depend entirely on my own erper z filccs 212 life, whien alone stand as most authentic ind most reliables outhuilty A.1 Pouranic and Astrological studies must be applied se is *The Šlitr is clo not hold themselves in any way icspousible for the tips and opinions (of ·34 to corroborate my own statements of my experiences in Life' Nothing contradictory to my actual experiences in life, can be accepted as authoritative I request experts in astrology to remember that my horoscope must be carefully revised and corrected (if necessary) to a slight extent, to determine the escact moment of my Birth I would request them all (1) first, to study my past History (which I note down below as briefly as possible), and (2) then to determine the exact moment of my Birth, and (3) lastly to study my future as correctly as they can, Meanwhile, I can only swear by Divinity Supreme that Saints and Sages have duly installed ME, as SRI KALKI, God Incarnate, since the 7th of February 1915, when I vanquished zaggu, through my inspirations received from Heaven for doing my duties Divine here on Earth, and for establishing that most virtuous and Unique Golden age A BRIEF_SKETCH OF My Past History SRI KALKI, GOD-INCARNATE, -born under the name of Mandayam Pratıvádz-Bhayankaram Tandanúr Narasınhacharya (M T Narasınha Iyengar)--at the holy centie afac-wafkIR Southern (or HTATTITUIVA) Melukote (18 miles to the north of French Rocks pear Seringapatam) on 7th of April 1867 at about 10 PM --as the elder of the two biothers now living, the two sons of Sri u Pra-Bha-Tandanúr Singalachdr ya Swami, well-known as asiakiuklarů (corresponding to faciany in the Puranas) at Melu kote ( zaizatę or PIR according to the Puranas) NB - My younger brother is wett-known as a great Mathematician, in India and is the Professor of Mathematics here, in the Central College, Bangalore, under the name of Professor M, T. Naraniangar, M.A., born on 11th October 1870 My education -Till 1880, at Melukote, studying Sanskrit up to the Champu Standard, and I practised versification under the famous teacher $12 U Rajaswami salvappelle Aruan aon at the are of 13 ·35 Marruuge -1880 Attempt to study English in Madias in 1880 Study of English --1881 to 1884 at Shimoga (Mysore State) up to the end of the Matriculation Courses Passed Middle School (1883) as first in the 1st class Matric-(1884) F A Examination (1885-1886) ---Mysore, B A Examination (1887 to 1892)-Bangalore. Appeared at the M A Examination (1895) in Sanskr at NB-I was one of the Examiners for B A and MA (Madras University) in Sanskrit for several years Government Service -(1) Tamil Pundit--Archaeological Office, Bangalore, 1st November 1891 to 1st November 1892 (2) Head Clerk, Mysore Gazetteer Department, November 1892 to February 1895 (3) High School Assistant and Sanskrit Lecturer at the Central College, Bangalore February 1895 to 1906; Sanskrit Professor 1906 to 1918 (Retired since January 1918) Domestic Affairs (1) Lost several elder brothers and sisters before 1870 (when I was 3 years old) (2) Lost father in January 1895 (30th January) (3) Lost mother in January 1902 ( -), (4) Lost the only elder sister (then alive) 1907 (22nd March) (6) Lost several children till 1903 (May to June) when I went on pilgrimage to ea as per Divine Dream and am now blessed with three children (1) DUTA (11) TIA199 and (111) Araait GLORY DIVINE Born of a highly orthodox sita wa Family, I was ever engaged in Serious Thoughts on Heaven, since my boyhood, and My Deepest Feelings (as in the case of Sri Ráma, Sri Krishna ·Ily Diuine linspiration tur manifestation as ti, Gorl-Incar. nate, began to sh.e 10 Je most pron.inently, sinct. 7th of February 1915 after My meeting and vanquishing gru, who professed to be a Rúja-Yogin (Baruerfaa) My announcement of the Golden Ag, and from (New Era since 27 or Tilly 1919) N B-(I) MY TEACHINGS AND WRITINGS DIVINE I am almost every day engaged in teaching to the World MY DOCTRINE DIVINE-the Doctrine of Virtue (97798J), and all my inspired w atings (wiitten as daily records already in 170 note-books)–(including lics of Sanskrit vClors) despive to be published soon II) MY MESSAGES DIVINE MY MESSAGE DIVINE, dudressed to Rulers on Britz, to burnsters and other Officers, to Religious Institu'on , to G1ru, Miia lhepatis in other Spiritual Heads, c, 01. Eaith, and also to Various parts of Heavens, to Sillata, Srges, Dene gods &c iu Heaven-ale all ailable as proofs authenti to colirm my statements TECHNOLOGICAL EDUCATION REPRINTED TRULI - THL ENGLISHMAN Sır, -At the inaugural wiciess before the Uurisiuzes Conference at Suala leceully, H E the Vicelu}, wbile speaking on the influence of education and of the rapid studes made by the university education in India in less than a decade, f191biy ob-erred toat' nefcrtLeless we should not rest complaceutly ou our luicls" Coutinulog His Excrllency remarked "We canuot conceal from ourselves that we have a vast fiel·l still to cover If the highest standards hid already been reached we should out foud so miny of ou buightest students leaving India to complete their education and to seek Degrees in England or foreign countries We inust confess to a need for further development in many duections, more especially in the higher technological education Certain authorities, however, seem to hold that it is the requirements of industry that stimulate technological education- "fiyet the need, then the capital, then the industry, last the trained men Wlioes el may be holding this view it must be distinctly understood that India ·37 as was not and will never be an industrial country in the sense of "Industrial" understood in the West About 92 per cent or more of India's population are agriculturists or are dependent on agricultural products and India is not a country of towns, but of villages Agricultural and village needs consequently loom large in India's requirements If these requirements have to be given the first and foremnost attention, techvological education must and undoubtedly be given the precedence Scientific agriculture and public health work are nothing but technological education phrased differently, Investigations in regard to these lines are now more or less confined to isolated centies and they can only reach and benefit the people at large if knowledge thereof is diffused and made to spied by suitable methods independent of artificial standards and restrictions generally imposed by universities There are at least five per cent of the people of Bengal who seek employment or are absorbed by the professions such as Law and Medicine, and whom we call tbe "bbadralog class Ignoriog the narrow and circumscubed view which regards education only as a means for employment we cannot but accept the necessity for proving profilable and independent means of subsistence when there is such overcrowding in the avenues of employment now open leadırg to discontent and unrest almost everywhere Technological education is desired not so much for fioding emplovment ter the unemployed in mills and factories, as for employing them, independent of all service, (1) on the land in the pursuit of higher agriculture, (2) Ou the betterment of sanitation 10 towns and village areas and (3) on the development of home and cottage zodustries by the application of science There is enough scope for small industries under individual control in almost every home either by mechanical means such as the “charka," sewing machine and other similar appliances coupled with sach scientific work as dyeing, bleaching, sizing, glazing cutting or by pure scientfic methods, such as (a) manufacturing fertilisers, weed-killers and other scientific products, (b) microscopical exainination of seeds, plant diseases and other vegetable specimens , (c) bacteriological examination of patbogenic geims and preventive measuies therefor, (d) making and repairing scientibc instruments and appliances, and in other numerous ways Lastly a decent proportion of the bhadralog" class may be employed as: teachers if we adopt and carry out a workable scheme of technological education for India, which will provide a sort of net-work connecting isolated centres like Pusa with the remote village organisations Our highest "intelligentsia” may for a period forego the glamour of honour derived from investigations of the kind of whether the earth's orbit is, ·38 elliptical or circular and may preferably engage themselves in such palionbuilding work as technolngical education in its relationship to agriculture, sanitation and industıies Such an arrangement need not be associated with a long and expensive course as contemplated by a medical or other University curriculum , but a short and easily attainable course designed to suit all classes and communities where they may be located and condacted by practical methods, is more likely to succeed and to solve the bread problem than the many ambitious and futile schemes now put forward It is earnestly hoped that these lines and nży previous letter may provide food for serious consideration just when we are emerging from the deliberations of an All-India University Conference and at a moment when the whole of Bengal are mourning the irieparable loss sustained by the sudden passing away of a great educational authority in the person of Sir Asutosh Mookerjee --Yours etc, JC GHOSE School of Chemical Technology, Calcutta May 26. YOUTH PROBLEMS OF INDIA REPRINTED FROM YOUNG THEOSOPHIST The Rangoon Youth Lodge had a discussion on the problein of Poverty One wishes that a report of the discussion could appear in the young Theosophist The abolition of poverty is going to be one of the greatest problems for the youth of Fadia to tackle Multiplication of oceupations is one of the vay, suggested, “Io what fields," is the Natural question? Industries, Commerce and Agriculture provide a large field There are other fields as well Enthusiasm is required The ught spuit of work is required for want of the right spirit, India might repeat the evils of European Civilizations namely the reproduction of the extremes of poverty and wealth, and both antagonistic. Without the enthusiasm of the young, no beadway will be made at all. Careers must be sought without regard to castes Sach great achievements as the Tata Iron Works may not be within the reach of the majority But instances of successful careers being found in new factories are coming to notice Tbese should multiply Manufactures of glass, sugar, agricultural implements, medical drugs, safety matches, pencils and even such small articles as socks occasionally show up as successful undertakings. These and others are being worked at different places by enthusiastic and hard working men But their number is pitifully small. If the youth of to-day be alert as a class, if they will equip themselves now and hereafter ·39 for these activities, if they will make it a hobby of studying raw products, even the most insigpificant ones, and find out wbat they may be turned into, many young men, besides finding careers for themselves, will be in a position to turn the wheel of the country's future to better purposes. Agriculture is crying out for a remodelling by the young Will the young Theosophists equip themselves with practical knowledge and go out to live on barren village sites both for the purpose of making barien lands productive and for assisting the agricultural people to improve their holdiogs? Are they ready to set themselves down to this task-very often at great distances from their family seats and ag un irrespective of castesand to spot the country with monumerable model farms! There are districts in the country where cotton of long staple may be experimented upon There are places wbich, given due industry and knowledge, can be managed as fruit gardens Is there not a flourishing trade in Australia and New Zealand, in Canada and elsewhere in the export of dry and preserved fruits? Indian young men should lay their hands on these and similar Gutlets It is not possible to make out an exhaustive list of avenues of work like the above But we want that the men of to-morrow who are the youths of to-day should busy themselves with such problems The dairy has been very much perfected as a profession in western countries It also wants,enterprising and trained young men spreading out into villages The Herald ef the star of January 1924-Page 37-has the following. The writer is described as being the world's largest individual producer of wheat 'I am not a farmer. I am a mechanical engineer," says he He employs tractors in place of horses He can plough in one day a furrow 10 feet wide and nearly (thousand) 1000 miles long He has perfected a machine, operated by two med. It seeds an area 60 feet wide and 2 miles long in one hour with one arrangement of machinery, Two men plough, double disc, seed, pack and harrow 30 acres of virgin prairie per day in one operation Three men with a combined harvester and thresher cover 50 acres a day The Editors of the Young Theo phist are endeavouring to get regular correspondents in the various countries of the world May I suggest that correspondents may be secured on business topics like the above also ? K. G I, ·A SHORT EXTRACT FROI SIR PC ROY'S ADDRESS AT UTKAL CONFERENCE AT CUTTACK All the Social evus we suffer from must be reino oved. The cause of unyoncbability more than any chog else stands in the way of our nationbuildiug Whilst as I have said above, Orisa is in a manner the holy land of Hildus it has also become so to speak the citadel of orthodoxy We must dia w into our bosom the so called depressed classes and make them feel that we are one with them, Hinduism in the old days was liberal and tolerant and never failed to assimilate new ideas and, as has been said above, sea voyage was never probibited The disruptive tendencies and elements of orthodox Hinduism must be eliminated The temple of Jayannath knows no distinction of caste May I enquire if the whole of India is not included within the jurisdiction of Jagaonath, the Lord of the universe 2 Why should & cordon be diawn round the temple 2 The doctrine which the prophet of Nadia preached koows no distinction of race, caste and creed We must assimilate ne v ideas and march with the times If we fail to adapt ourselves to the altered conditions of life, we shall simply be wiped out of existence It will no longer do for us Hindus to live like "the proverbial frog in the well” You in Orissa are not troubled over the Hindu Moslem question, as the followers of Islamic faith do not exceed 22 per cent The Hindus must show the utmost toleration towards them For centuries we have been living together side by side respecting each other's feelings and there is no reason why we should now quarrel over petty parochial differences like so inany Kilkenny cats More than anything else it is the Hindu Moslem quarels which stind in the way of our att unmi ni of Swaraj But as we have it, this particular item of distraction, unlike unhappy Bengal, is absent in Orissa and in this province therefore the progress towards our goal ought to be more rapid Apart from the question of Hindu Moslem unity the question of stopping corrupt practices in and around the Temples has very rightly come up to the fore So much money changes hand from pilgrims, rich and poor, and passes into the temple cuffers that if the custodians of temples were puie and righteous men as they ought to be, we could see many benevolent and educational institutions growing round the temples, making great ·41 We find from Hunte. Orissa that in 1869 a Committee was appointed to look over the income of the religious endowments and temples The income of these at that time was seven and half lacs What a lot of money to do public good from a single source The purification movement at Gurdwara has ushered in a sphere of public activity of awakened India and I trust very beneficial results will follow Puri and Bhubaneswar are holy places and if work for public good is undertaken by those respon. sible for the guidance of affairs at these places we shall see a real advance in Orissa AN EXTRACT FROM AN AMERICAN REPORT, ON PUBLIC HEALTH AND HYGIENE € as an REPRINTED FROM FORWARD," CALCUTTA Let us briefly consider these prerequisites for success First 10 seems to me we must extend educational publicity and begin early if adolesceats are to enter upon a rational sex life, for of necessity the training must be given them before the age of pubescence It seems to me that it is no more possible to have all this important training along social hygiene lines given in the home than it is possible to give complete information in the home in regard to avoiding preventible diseases The educational systems of our country should make provision for instruction in health questions, to give information to those children wbo would not otherwise hear health promotion intelligently discussed, and to supplement the home training of the more fortunate ones Sex instruction should be given in schools, in my opinion,- integral part of health education which should be inter woven with those courses of study wbere it can best be introduced without focussing the child's attention on sex It is obvious that much health lustruction could well be included in biology where many important facts of sex inforination may be discussed Then too pbysiology and hygiene in the schools offer an opportunity for general health and Social hygiene information to be impartei, Other studies, such as general science, history, civics, economics, sociology, and particularly the pbysical educational work may properly include health education, in which the problems of sex are given the treatment which their importance deserves I am not attempting to suggest a method of introducing sex education in schools but merely desire to invite attention to the fact that publ. health education and social hygiene training are so inter-related th it each is a part of the other The question of sex education in schools is, of course, not a new subject 2 ·In January 1920, eight and one-half per cent of 12 000 high schocle in the United States were giving sex education as a part of their curricalum Why should not all these 12,000 bigh schools make sex or social hygiene education a part of health education and interweave the subject through those courses of study where it can be incorporated ? obviously necessary to instruct children in health promotion and Social hygiene, it is also necessary to give information to parents, teachers, and other adults While it 19 There is another important common phase of public bealth and Social hygiene work to which reference may be made We are all more or less familiar with the fact that studies of sex delio quents, shew that a large proportion of such offenders have subnormal mentality In the case of mentally subnormal persons who are infected with venereal disease or who are leading an irregular sex life, it is certainly to the advantage of Society to place such persons under custodial care in an institution One feeble minded person may become the parent of many mentally defective children One of the duties of local Governments is to protect itself from the multi. plication of such useless citizens by making it impossible for mentally deficient persons to become parents Such a procedure promotes public health and protects the community In my opinion, however, this object can not be attained by the promiscuous distinction of informatron regarding so called birth control or contraception, nor do I think it wise for this Society to advocate the use of the mails for the teaching of procedure which will not attain the end to be desired but will deliberately offend the moral and ethical sense of large groups of intelligent and conscientious people. BOMBAY CAVES, 2,000 YEARS OLD Cave temples and rock homes are, of course, particularly common in India, and every person, visitor or resident, should make a point of seeing the most prominent and important of these The Karla Caves, it is true, are among the most well-known and popular of all the antiquities in the Bombay Presidency, and hence it is surprising to note that another set of caves, even more accessible than those at Karla, are particularly unknown, despite the fact that they are much more important historically and architecturally than any others within a radius of thousand miles. These Caves are at Bhaja about 3} miles from Karla, and situated about one mile on the other side of the Bombay-Poona Railway line, There are eighteen excavations altogether, most of which are vibaras, or ·dwelling caves The main nall, or chaltya, however, although not nearly Bo large or spectacul as its neighbour at Karla (which is the largest yet discovered) is the most interesting in India as it is now admitted to be the most important of all places showing cave architecture The remarkable feature of this chaitya is that it was a building of people accustomed to wooden edifices, and here they have, as it were petrified their methods in a permanent form Every feature of the chapel and its decoration is essentially wooden. Much 18 however, worked in stone, although to this day much of the actual wood-work remains, showing that the whole of the front, the ribs of the roof and all difficult parts of the temple were originally constructed in wood Even the stone facade of the great arch has five rows of pinholes, suggesting that the original ornamental facing was of wood Other particular points of importance are the series of vatif stupas carved out of stone a short distance from the chaitya, these being the first of their kind to be found in the Presidency, whilst the unique inward slope of the supporteg pillars of the temple shows that the constructors were 80 unused to making stone edifices that they retained their policy of slanting the uprights to counteract the thrust of the circular roof There are also a number of the usual cells with beds and benches which were occupled by the Buddhist monks These Bhaja caves must have been hewn out of the mountain side near Lopavla as early as, or earlier, than 200 B, C although on the other hand they could not have been started before the time of Asoka, in 250 B C yet despite their age, they are in such splendid preservation that every detail of ancient cave architecture is there shown H G F “ The Times of Iudic" GLEANINGS FROM THE TIMES OF INDIA (a) INCREASE OF AVERAGE HUMAN AGE. Beyond a doubt, the average age of man has increased with clvilization, the generally improved conditioas of life, the greater care of the young and of the aged and the advance in medioul and surgical science far more than outweigh any depressing effect caused by more strenuous and nervous activity caused by modern social organization The expectation of life of those who attain the age of sixty varies with race, sex, and occupation, but is certainly increasing, and an increasing number of persons ·44 have a chance of reaching, and do reach, ages betweep ninety and a hundred Thomas Parr, a Shropshire peasant, 19 supposed to have reached his 153rd year, but wbile the accuracy of this may well be doubted more people than ever are topping the hundred mark,--for better or for Wurse (6) RACIAL ANIMOSITY. No one will accuse us of holding a brief for Mr Gandhi, yet in the difference of opinion between him and the Arya Samajists we are on his side Mr Gundhı has stated a simple truth, that the Arya Samaj 18 responsible for a great deal of the communal trouble which is now raging all over the country, and he has named one or two Samajists who have taken a lead in the agitation Everyone knows that Mr Gandhi has not overshot the mark in his allegations The trouble began with the opening of the Suddhi Campaign by the Samajists in the United Provinces a little over a year ago, and in almost every riot which has since ocaurred between the two communities the work of the Samajists has been traced. Some Sam ajists have mentioned, like Swami Shraddhapand, that they are not working against the Mabomedans but merely wish to strengthen the position of the Hindus in India so that Hindus and Mahomedans may live in a position of fearless equality, others have given veat to frankly Anti- Mahomedan speeches But whatever the motives of leading Samajists, whether they aim at overa ving the Mahomedans or wipoing them over by kindness, the faco that their activities are deeply and bitterly resented by the Mahoinedans is commou knowledge which his not escaped the notice of the Samajists themselves Mr Gandhi's remarks have provoked a storm of criticism All over India Samajists are launching valuable protests against what he has said, but the protestations do not imprese us as very sincere for the Sam jists know as well as a youe how their Missionary work is regarded in Mahomedan circles (0) WALKING THROUGH FIRE Many are the mysteries of the Eust--Mysteries which never yet have been explained and may never be In a recent issue of the Illustrated " there appeared an article from & correspondent op " l'he Fires walking of the Gds" in which the ordeal of walking through fire was descubert as temble and barbarous Mr Vivian Bose, a Burrister-at-Law, wiites from Nagpur to refute this statement and tells of an extraordinary experience which be had himself when he personally walked through fire without any ill effects “It happened says Mi Bose, in a letter to the Editor of the "Illustrated Weekly," in the Jelankheri Gardens at Nagpur about ·45 Njvember, 1915 I am not sure now of the exact date The members of the Central Provinces Club at Nagpur bad org inised a fete to raise funds for the convent of Mary Immaculate at Nagpur, which had at that time been rather badly bit by the war A Mihomeden fakır was in Nagpur at the time who claimed that he was able to render persons who walked through fire at certain periods of time when he allowed it, immune from the effects of its heat Some of us had seen his performances at the cotton market 19 Nagpur some days previously, and were gf opinion that they were genuine A servant belonging to one of us volunteered to walk tbộough He did it in our presence and was unhurt. We were also given every opportunity to examine the fire It was undoubtedly hot This fakır agreed to repeat his performance at this fete in the Telankheri Gardens, and to his credit be 10 said, he refused to accept & giogle pie by way of remuneration on learning that the object of the fete was a charitable pne even though it was in aid of a definitely Christian Institution The fire arrangements were la charge of a European Executive Engineer in the PW D then stationed at Nagpur A trench some 20 or 25 feet long and about 4 feet broad and 6 inches deep was dug in the gardens Io this a Jarge wood fire was kindled and was kept burning for about an hour or an hour and a half. At the time of the performance all pieces of wood and large lumps of charcoal were removed, and merely a bed of glowing ciodera and red-hot ashes left But the heat was unmistakeable, and standing by the side of the trench one could bardly bear it on one's face. * A number of volunteers, Indixo servants, had been kept in readiness beforeband The Fakır muttered incantations over the fire and these fellows thep walked through Actiog on a sudden impulse, I determined to test the thing mye lf, so quietly drew off my boots and walked through in tbin lisle socks, alınost tran-parent We all of us walked and not rad I felt only a pleasant glow through iny feet. They were not blistered, por were my socks even singed After this in order to show that the fire was still very much alive and not of the dying order, a number of gunny bags or potato sacks also supplı-d by the P W D were quietly spread over the trench Insted of quenching the fire they themselves caught alight and the flames rose quite two feep Through these flames a number of persons walked quite deliberately 10 thin flimsy dboties, and not even a pair of their legs was singed I did not walk through the flames "All this occurred in the presence of numbers of officials and others then in Nagpar I can offer no explanation, nor could any body else All I know is, that if I place my foot on a red-hot cinder, it will at once raise a blister, and every body agreed that the file hail heat enough to du this, so far as we know, in phe ordinary way, None of us had enough courage ·to walk through, during the intervals in which the fabır declared the fire unsafe owiug to the efficacy of bis spells having spent itself There were several such intervals, at the conclusion of which he in every case mutters 1 fresh incantations PROPOSED TEMPLE AND DHARAMSHALA IN LONDON IL We gather from a recent issue of the "Forward" that Lala Giraban Lal and bis party came down to Calcutta with a view to popularising his proposal of the establishment of a Hindu Temple and Dharamshala in London, and to enlist, if possible, publie sympathy for, and support of, this movement The meeting was specially convened under the auspices of the Hindu Jana Samaj, (alcutta, with a view to meet Lala Giridhari Lal and party and to discuss Lalaji's proposal The meeting was presided over by Swami Abhedananda, Lala Gırıdhari Lal explained the social, educational, religious and com, mercial importance of such an institution in London. He regretted that the Hindu boys who went to England for education or other purposes generally lived as paying guests of ordinary people and as a rule were influenced by western customs and habits The result was as he pointed out these Indian students lost their faith in themselves and became indifferent to Hindu religion and culture. It was therefore necessary that there should be a central place in Eogland where they might occasionally congregate, and invite their friends to public and private functions for the realization of such a scheme, he said at least thirty lacs of rupees were needed, and for that he appealed to the Hindu public in general and Hindu Ruliog Chiefs in particular He said he had already enlisted the sympathy of such eminent men as HH Sri Jagat Guru Saukaracharya of Jagannath Puri, Pandit Madan Mohan Malaviya and some of the Indian Princes We fail to understand the necessity and utility of tbis ambitious proposal. The establishment of a big Hindu temple and Dharmsbala, 10 London is rather utopian apart from the heavy outlay the carrying out of such a scheme would necessarily involve The Hindu Priests, who are by the bye, orthodox Brahmins, would not condescend to cross the Kalapani, for performing daily worship at the temple If the offering of Poojabs were entrusted to the new race of Swamijis, springing up in different parts of India, who do not hesitate to visit different parts of Europe and America, the orthodox Hindu Community would never tolerate it Playing fast and loose with the deep rooted notions and ideas of the Hindus all over the land is not a prudent policy We earnestly request ·the Lalaji to pooder over the matter There are numerous ways in whico the well-to-do Hindu gentry and aristocrucy can display their charity bearer at home instead of wasting their resources in a fruitless enterpriss in a distant and PUNDIT MADAN MOHAN MALAVIYA ON THE AGE OF CONSENT BILL I am entfrely in favour of the age of tobsent being raised to 14 years #8 against a stranger I am also in agreement with the fiew that even a person to whom a girl has been married, should not consummate the marriage until the married girl has completed her fourteenth year But unfortunately marriages are permissible and take place in large numbers before a girl has reached the age of twelve And in 65 n cases out of a 100, Indian girls begin to menstruate between the ages of 12 and 146 The age of marriage and the period of the consummation of marriage are bleadily rising, and I am ioclined to believe that as a matter of factmarriages are not consummated in a very large number of cases before se girl has completed ber fourteenth year Still I think we ought pot to overlook the fact that there is a widespread idea among the people that a young woman becomes fit to live with her husband as soon as sbe begins do menstruate I agree with the opinion that this 19 a wrong idea 1 myself think that a woman should live with her husband only after she has completed her sixteenth year But in view of the fact that marriages take place before twelve and of the widespread belief to which I have teferred above, and also the religious belief prevalent among a considerable section of the people that it is the duty of a husband to live with his wife after she has begun to menstruate, I do not think cohabitation by a husband with his wife who 19 above the age of 12 should be made punishable by law I vote that it 18 proposed to infict a shorter term of punishment on husband than tbat to which a stranger will be liable. But having given the matter my most careful consideration, I am unable to advise that such a law should be passed at present There 18 a widespread movement in the Hindu community to raise the age of marriage and to delay the period of the consummation of marriage even when a marriage takes place earlier than 12 years I think that it will be right at least to postpone the enactment of such a law as is proposed and to leave it to Hindu Social and Religious Reform Associations to educate public opinion regarding the evil results of the consummation of marriage before the age of fourteen, I agree with the recommendation that the Bill as amended should be republished to elicit public opinion, ·48 SHORT VOIES (a) WARVING Notice RE KOLPI BARAP The public are informed tbat most of the Kulpı Burap sold by huwkers is of a dangerous nature, and its consuinption is bighly detrimental to health Dunng the six weeks commencing from 25th April 1924, the Health Departmen* collected 89 samples of Kulpi Barap sold by hawkers and examiued thein in the Corporation Liboratory 10 was found that 66 per cent of the simples were made from stile milk from 12 to 15 hours old and 55 per cent of the samples were highly polluted with foecal organisins The public are therefore advised to avoid the use of Kulpt barap sold by hawkers (sd) S C BOSE, Chief Executive Officer, Central Municipal Office, Calcutta sik (6) VAIKOM SATYAGRAHA It 18 suggested that the struggle at Vaikom may be solved in one Way, that 18, by constructing a regular new public roud to be used by all freely and by closing up the disputed road It has already been stated that the land records show that the road is a part of the temple land and is to be used by those who hive to go to the temple It may in future be regarded as a private road within the temple area and closed to all who have no right to go to the temple, its management being vested in the temple authorities (c) UPLIFT OF DEPRESSED CLASSES Swami Shraddhananda who aruved at Madras lately said that it was bis intention to devote his whole time to the uplift of the depressed classes of India He urged that early steps should be taken to stem the tide of conversion of the Hindus by others He wanted Hindu Sabhas to be organised in all centres for the purpose Explaining the condition of the depressed classes in various parts of India, the Swami observed that the worst conditions prevailed 10 Madras, particularly in Malabar He also advocated the protection of cows - (Associated Press) (d) MAHARASHTRA LITERARY CONFERENCE The eleventh session of the Maharashtra Literary Conference will be held in August, at Nagpur Elaborate arrangements are in progress and essays and other literary discourses on ballad poetry of Maharastra and ancient history of Bhonsla dynasty, etc, are invited The introduction of Indian vernaculars in higher education will also receive attention, ·[ I ] "Thus measuring things in heav'n by things on earth At thy request, and that thou may'st beware By what is past, to thee I have reveal'd What might have else to human race been hid Milton (These lines are interesting as revealing the very qualities which Astrology ascribes to the planets mentioned therein) "Lol from the dread immensity of space, Returning with accelerated course, The rushing Comet to the Sun descends And as he sinks below the shading earth, With awful crain projected over the heavens, The guilty nations tremble Thomson. *The Hour arrived and it became A wandering mass of shapeless flame, A pathless Comet, and a curse, The monace of the universe Byron, "And shale the yoke of ina uspicious Stars From this world wearied flesh Shakespeare. "There shall be signs in the Sun and in the Moon, and in the Stars for the powers of Heaven shall be shaken." Luke, XXI 25. " Astronomy is excellent, but it must come down to life to have its full value, and not to remain there in globes and spaces Emerson, *) "The stars over man's poor trivial body ride, And raise or lower it easier than a tide” The Ohillead.

·[III] The following philosophers were both students of, and believers in, Astrology Plato Lilly Pliny Democritus Demosthenes Bacon Thales Socrates Ptolemy Locke Heydon Moore Seneca Cicero The following astronomers were also believers in Astrology Ptolemy Newton Galileo Copernicus Napier Witchell Pyth goras Kepler Descartes The great Hindu Rishis such as Sri Suka, Parasar 2, Jannini etc were giest believers in Astrology and also authors of several works on Hindu Astrology The "Jyoti-ha Sastra" ( Hindu Astrology ) is counted as one of the six angas of the Vedas All the religio is rites and sacrifices of the Hidus are guided by Astronomy and Astrology, both of which are included in the Jyotisha Sastra" Indeed Astrology is considered as the eye of the Vedas Astrology is the oldest of all the sciences Its history 15 traced back to the Vedas, the wise Rishis of wich, by soeval dey lopment of their spuitual powers could reach the shining From India the belief in Astrology spread to China, Babylonia, and Chaldea, whence it spread again to Egypt The Science of Astrology spread in Greece through Hercule (Harikulesa Balara na ) Bilarima wa also hnown as Harik 'lesa or biother of Lord Sri K112112 Tre worl Harikules i bevans Herculis in Greece The anc int Greek ani Ronan historians affum ( particul. arly Diodorus and Sicul 13 ) that Herculs first biought Astrology into Greece From Gre ce the science spiead throughout Europe and other Western countries Thus Astrology preul from India 10 other puts of the world Prof Jacob grounds his statement that the Vedas are traceable to at least 1000 B C on astronomical calvulations cinnected with the change in the beginning of the seasons According to ones نم ·[ IV) Rama's horoscope it is concluded that Rama must have been born before the year 3102 B C So far as the Indian History is corcerned we may go back to 3122 B C and the Tırvalore Tables, used solely for astrological purposes In view of these facts it is quite evident on the very face of it, that Astrology must have been in existence in India before it existed in any other part of the world Not only Astrology but the mathematical science and religion spread originally from India only to other parts of the world Prof Heeren says "India is the source from which not only the rest of Asia but the whole western world derived their knowledge and their religion" Prof Monier Williams says "To the Hindus is due the invention of Algebra and Geometry" Prof. Weber says "During the Eighth and Ninth centuries the Arabs were in Astronomy the disciples of Hindus,--:--whose Siddhantas they frequently worked up and translated in part under the supervision of Indian Astronomers themseles” Dr Enfield says "We find that it ( India ) was visited for the purpose of acquiring knowledge by Pythagoras Anaxarchus, Pyrrho and others who after wards became eminent philosophers m Greece" Mr W D Brown says "The Hindu is the parent of the Literature .. of the world' The days of the week are only seven throughout the world and in many countries they are named after the seven planets The days of the week must have come into existence when human beings first began to conceive the importance of the measurement of tine by minutes, hours and days etc From this one is tempted to infer that this universal fact points to a common origin Nobody knows nor do the present-day historians trace when the days of the week came into existence Who invented the system of measurement of time? No one knows It is evident from this fact that people used to believe in the existence of planets and in their influence over human beings etc ( sublunary nature ) from times immemorial The very fact that the first day of the week throughout the whole world is called "Sunday" which clearly shows that the day of the week "Sunday" 15 named after the planet Sun which is the first planet in the order of ·[v] the plancts "Monday" was named after the planet Moon and so on Thus the Science of Astrology has been believed in, in India and in the rest of the world from times out of mind There are still some more proofs to show that the science was believed in throughout all ages in many civilised parts of the world India, Egypt and Greece were the most civilized countries in ancient days It is not a very difficult affair for anybody to prove that belief in Astrology in India is older then history, and perhaps co eval with civilisation Egyptian History is full of astrological lore The whole of Egyptian philosophy was based upon Astrology In ancient Persia there were many celebrated Astrologers whose fame still lingers Major General Sir General Sir Thomas Malcolm, in his History of Persia writes _“The Persians study Astronomy chiefly for the purpose of becoming skilled in Judicial Astrology, a science in which the whole nation from the King to the peasant has the greatest faith" In Arabia Astrology flourished for many centuries. About 900 A.D some Hindu Astronomers were inyited to Arabia There is a very interesting fact in connection with the relations between India and Arabia but this is not the place to speak of it The histories of China, Siam and Ceylon clearly shew that Astrology flourished in those countries in days of yore. It can also be safely said that Astronomy was studied for astrological calculations 300 years before the birth of Christ m China We find abundant evidence of the knowledge of the science of Ast1o. logy in bith Old and New Testaments In no part of the Christian Script ires do we fine Astrology mentioned disapprovingly and nowhere is the study of Astrology forbidden though it warns us against abuse of the science. All the great Rishis of India have been great astrologers All the astrological books of the Hindus were written by the ancient Rishis There were very famous Astrologers in Greece, for example, Anaximander, Pythagoras and Plato Pliny, Virgil and Cicero etc who were great Astrologers lived in Italy Alfaganes, Hely and Alphero were great Arabian Astrologers Loid Napier, Bishop Robert Hall, Sir Edward Kelly, Dryden, George Wichell (Astronomer Royal ), Dr Solomon, Kepler, William ·[VI] Lily. George Digby, Milton, Emerson, M. Blake, Sn Thomas Grasham and Lord Bacon actually openly confessed their belief in Astrology , thus there has always been belief in Astrology all the world over and in every great religion, Astrology is believed in, to a great extent, in America at present There are even regular colleges of Astrology in America The Llean George's College of Astrology in Portland Cregan is an instance I here arc several Astrological Societies in America (a) THE IVFLUENCE OR PLANETS ON SUBLUNARY NATURE The immortal Keplar, the gieatest name in modern Astronomy, greater even than that of Sir Isaac Newton who discovered the lans of planetary motion says –"A most unfailing experience of the excitement of sublunary natires by the conjunctions and aspects of the planets has instructed and compelled my unwilling belief L'inacy( Luna-The Moon) Thus the word "Lunacy is derived from the word "Luna" which is equal to "Moon" The word "Lunatic, means an insane person or a mad man The madness of the lunatic will be increasing and decreasing just as the Moon is waving and waning Every body hnows how a mad man fares on New Moon and Full Moon days, this clearly shows that the Moon will exercise her influence over the mind of a man The influence of the planet Moon over the sea and tides can also be seen on New Moon and Fu'l Moon days The Moon has also got some influence over some planets Since the Moon has got her influence over the iniuds of men, we can read the cliaracter of men from the position of the planet Moon in the horoscope Imagine un astiologer giving the most accuiale character-sketch of men and omen who are thousands of miles away from himpersons he has never even heard of When all his human clients unanimously testify to the accuiacy of his sketches, what is to be thorght of the science ? A dramatist or & novelist may fail in the delmeation of character of the persons of his own creation And here is the Astrologer who gives the most accui ate character sketch of strangers and the know ledge of Astrology is his only guide Now call Astrology a ·[ VII السما come US 1s now # 6 science or on'y a bundle of empiric truths, but its reliability is uninpeachable. It cannot be that the originators of that great system, which connects earth and sky wrote their great works without ascertaining the causal connections between the planets and human doings We of to day may not be able to unravel the mysterious powers of those mighty minds. But there stands the science in broad day light proving its greatness in the fierce light of verifications Perhaps in the years to some astrologer may unearth what to only a mystery and puzzle But till that day may come, let none question the vitality of that great branch of knowledge but seek what good it is capable of doing Here I give some, out of the numerous opinions on my charactersketches from my clients representing all the great religions These I give only to prove my point Millicent Lane, London & South Western Bank, Clapham Junction, London, writes The Character Reading is quite correct M. K, D. Mudiliar, C/o Bain II Lauriston Place, Edinburgh, writes "I have great pleasure in saying that your Character Reading is thorough and accurate as far as the field of inquiry extends" Mr Sailesh Chandra Sanyal, MA, BL, 5, College Square, Calcutta, writes "The Character Reading given by you is simply astonishing Rai Sahib Beni Prasad Tewary Esq Deputy Collector Hardoi, writes _“I was much impressed by the Cnaracter Reading "* (b) Proofs of Astrological Truths from times immemorial up to the present day The death of Morad II was foretold by an Astiologer and the Sultan died exactly on the third day as predicted, in spite of the best medical help Astrologers foretold that Mohammed Il's reign should become illustrious by the glories of conquests , this prediction was made by the astrologers at the time of accession of Mohammed II According to the predictions of the astrologers Mobammed II became the conqueror of * And similar testimomials have been received from many other gentlemen, ·VIII przen Constantinople the destroyer of the Greeks, and me of the most illustrious princes of his family for genius, talents and taste for learning An astrologer at Damas predicted to Selim I that his reign would conclude before the expiration of nine years and that his son would reign nearly half a century and would be distinguished by splendid acts and warlıke virtues According to the picdiction Selim I died in the ninth year of his reign Suleyman 1 the son of Selim I, was boin in the gooth year of the Hijra and was the tenth monarch of his family Suleyman I extended the limits of his empire in three directions and his reign was indeed the most prosperous period of the monarchy The death of Mohammed III was predicted by an astrologer and the death took place on the 56th day exactly as predicted by the astrologer. A writer in the Gentleman's Magazine (in December, 1824) pointed out to its readers the truth of a remarhable prophecy regarding the death of Henry II of France, who was killed in a tournament, which event had been prophesied and published full three years before it actually happened Michael Scott, a Mathematician and Astrologer of the 15th century predicted that the Emperoi Fredric II should die at Florence, which prediction was fulfilled by the event William Lilly, a renowned astrologer mentioned in the history of England, predicted the Great Plague and dread ful fire of London in 1651, which events really succeeded each other After the fire, the House of Commons sent him olders to attend at the bar, on his appearing, the speaker informed him that "As he had 15 years before predicted the plague and dieadful fire, the house wished to ask him, if he could give any intelligence concerning the cause or authorship thereof" Lully answered, “That the House might readily believe, that having predicted it, he had spared no pains to investigate the cause, buf that all his endeavours had been ineffectual, from whence he was led to attribute the Conflagration to the immediate finger of God” The death of William, Earl of Pembroke, as foretold by an astrologer, happened on his birthday in the year 1630 ·[ IX ] The wonderful predictions made by the renowned astrologei3 in the reigns of Rama, Vikramarka, Salivahana and other great Indian Emperors are well known, The following opinions and appreciations of our clients will stiongly impress upon the mind of the reader the truth and exactness of the Science of Astrology Mabelle Greens, Corona L I New York, USA, writes "My sister has had a reading and has found it very satisfactory” Mr Syed Ahmad Hasan, P O Box 2, Port Sudan, Red Sea, Egypt \frica, writes - "I have great pleasure to -"I have great pleasure to report that th horuc, je proved absolutely true and practically all the things you mentioned came to pass and are nou happening” Mr V Ramachandra Iyer B A, B L, Vahil, High Court, Madura writes - "I am sincerely thankful to you for your clear and life like extensive reading of my life You have hit at the right points so thoroughly and beautifully I shall put forth every endeavour to profit by your words of wisdom and advice Hon'ble Raj Kumar Girjanandan Singh of Sheohar Raj, Dist. M zafferpur, writes :- I highly appreciate your work I am really quite surprised at your wonderful proficiency in predictions It seems you are endowe i with special gift in the Astrological Science (B) THE USEFULNESS OF ASTROLOGI The longevity I the span of a man's life ) of a person can only be found with the help of Astrology Knowledge of the period of death will enable a man to make all necessary arrangements most properly, and to prepare himself for the moment of death, to face it boldly ang to leave this world meditating upon God To know the time of one's death is no small arlvantage A Rishi wrote in one of the books that Astrology was invented originally to find out the period of life which would be useful in more ways than one to man To know the moment of death is very useful to people who are of a religious bent of mic It is cqually useful to rich people to bequeath their properties to the propi Such testimonials have been received from many other gull-one also 2 ·( ] I took my persons concerned without any trouble to them after the death of the individuals Here I will cite an example A certain gentleman came to me with the horoscope of a close relation of his wife and asked me to plet him know the longevity of the person concerned Olvn time and woiked it out and informed him of the result lhe gentle man who had full confidence in my prediction asked the person to write a will regarding the disposal of his property after his death, as the property would go away to some other unconcerned his or re The person in question (deceascd ) stubbornly iefused tre do so saying that he would live for another decade hut the poor man passed away within three months 15 predicted and the property went to the unconcerned heirs or reversioners I could multiplv instances bere but space foibids it versioners (C) TO FOREKNOW IS TO BE TOREARMED If a person comes to know that a particular event will take place om a particular date he will be very particular about that day Suppose an Astrologer predicts that a particular man's property will be stolen on a particular day, then the man will do the needful to avert it A merchant who will be doing speculative business may be told by an Astrologer that he should not do any speculative business during ? particular month and if the person confides in the predictions of the Astrologer he will be saved from a lot of trouble and loss A man can areit all impending calamties belonging to himself provided he tales. all the necessary precautions and provided he knows all the methods and ways of freeing himself from those calamities, except the question of longevity which is (at the disposal of God ) the province of God upon which nobody can encroach This should not however lead one to the solace of the fatalistic theory. Parasar the founder of the school of Astiology of his name is very clear on the point He wains men not to suspend their averting exertions against the painful event predicted. The rise and fall in the prices of metals, cotton, some foodstuffs, cloth, shares and the like can be predicted according to the movement of the planets The benefit of this hnowledge is obvious ·[ XI) A man will do well to take up the profession recommended by his horoscope A different choice will land him in a failure By the help of Astrology earthquakes and storms can be predicted It 1 superfluous to speak of the good of that foie-knowledge Astro logy can predict the ot-turn of harvest, famme and pestilence The usefulness of that fore-knowledge is only too evident Certain actions that are or will be begun at auspicious moments will terminate successfully In order to know the auspicious moment a coniect knowledge of Astiology is quite essential The success of an undertahing depends upon when it is begun The prosperity of some of the present important cities is only due to the vçry fact that they Tere built at certain auspicious moments either accidentally or purposely There is an exceedingly interesting instance tu illustrite it Before bulding the City of Vizianagar on the Thunga Bhadra the King consulted Astrologers to fix the auspiciou, moment to lay the foundation. It was ananged that a bull should be rung to announce the moment, Before that however a bell was iung to announce the ariival of d Sanny asin with his followers that the people of the town might go out to receive him Mist thing that bell for the pre-arranged signal, the King ordсied the foundation of the city to be lau The Astrologer coming to know of it regretted the mistake and prophesied the short life of the Kingdom of Vizianagai I have icnd some-where that an Astrologei warned a certain Europuan King against going tu battle on pain of receiving a wound in the log The King disregarded the warning and to his painful astonish ment, receivid a wound and achuon ledged the tiuth of Astrology (D) TIIL ( 1USES OF TIF FAILURE OT ISTROLOGICII PREDICTIONS The correct moment of birth.-It the moment of birth is not accurately noted the predictions cannot come right The correct time of bith is the foundation of every horoscope Just as a building collapses if the foundation is not well 14d, so also the results in the horoscope which is wrongly timed will not happen Certain people do not buon 10 the first place how to note the time of birth Some people ·[ YILI Some people will note the time of "Jalodaya* or the breaking of the bag of waters, ? en though this is the first stage of the delivery of the human being of the womb this is not the time of birth to be noted noce the time of 'Sırshodaya" or the appearance of the head and this is also not the proper time of birth, and other people note the time of “Bhupatanam" i the falling of the child on the earth from i = womb of +ne mother which is not also the correct time of the birth We are not concerned with the delivery out of the womb of bundle of bones, flesh, muscles but with the beginning of a human life separate from its mother functioning by itself and for itself Suice the heartbeat, breathing are the indexes of human life, the first breath which in most cases, is accompanied by a cry marks the birth or the beginning of human life, and therefore time of the first cry should be noted and treated as the time of birth This method of noting the time of birth can be substantiated philosophically by the following information The truth which underlies the philosophic concept that the cry of “Kwa” (equal to "where") is the cry of the soul at the sudden disappearance of the cheering face of the Supreme Being with whom it has had communion till then rudely cut off by the veil of Maya, and thus made to start its life on a different plane of existence The correct time of birth will a'ways yield correct results Thorough knowledge of the Science - Unless the Astro loger 15 well versed in the Science, his results are sure to fail, a half knox ledge is always dangerous and no less in Astrology than in other matters When an Astrologer predicts the results he has to sce the various aspects and the various conjunctions of planets and also their many contradicting influences or else his predictions will be a failure The Mood of the Astrologer - The Astiologer-should be in a good mood when he predicts the results He must be free from every anxiety and must concentrate all his attention on those points whose results he has to work out The Outspokenness of the Astrologer -The Astrologer when predicting results should not hide certain events and calamities for fear that his seivices will go unremunerated but he should be curt and plain in predicting the events -- ·[ XIII] Besides the above mentioned four points the Astrologer should be religious God-fearing honest, and sincere The Astrologer who is endowed with all the qualities that he ought to possess can predict results correctly to the very letter provided he is given the corect time date and place of birth according to Sastras The truth or otherwise of the Science entirely depends upon the above points only If all the above conditions are satisfied Astrology can give exact results Hence Astrology may be termed quite a reliable science or EXPERIENCES OF SRI KALKI . (A) My Spiritual Communion with Heaven :- I have been day and night corresponding with Saints, Sages, Demi. gods departed souls &c in Heaven, and I can swear to the effect that I am even seeing them with my own eyes My Communion with them is purely spiritual and may be called telepathic They reply to my questions and even inspire me with thoughts running thiough their minds They make me write their own ideas, they inspire me with their own songs and verses, and they even make me do what they please I fight against them at times, because I do not always agree with them, and when they go wrong and when they seem to mislead tease me I chastise them severely Then Then their mischief 15 curbed, and some of them are severely punished for then sins and crimes, and those that oppose me set at naught. I appreciate all the good influences of good souls and I am very much pleased with their godliness and Sattva guna, because my sole Aim is to make all souls pure, Sattvzka and godly and quite fit for My Services Divine, here as well as elsewhere The very idea of Salvation is to attain Sattvaguna to the highest pitch so that my services may be secured by souls, and Bliss Supieme may be thereby enjoyed for all time by them in my Eternal Abode in Heaven The editors in no way hold themselves blsponsifle for the views and opinions of their contributors or Corrnespondents are even ·[ I ] (B) My Present Experiences with Heavenly Spirits, Wonderful are my present experiences with Heavenly Spirits 1 They come to me whenever I think of them and they locate themselves in my body and make me do what they please I see them coming to me from the solai, lunar, planetary, stellar and othei iegions in airy forms atomic and I can very well perceive their presence in my Body If their influences are good and comfortable to me I allow them to stay in my Body If the influences are bad I chastise them severely, and they fly away from my body This process is going on almost every day and night at present (C) Wonderful Discoveries of Phrenological truths I have discovered the following truths regarding the Science of Phrenology I have seen with my own eye, how the Brain perfection can be attained by stiong Will Power According to the Science of phrenology, all good thoughts and feelings are recorded and preserved in Brain cells which are in the form of record-rooms in the upper part of the head and all the lower passions and evil thoughts are recorded and pieserved in the back part of the head If you pray to Heaverly Saints Sages, Gods and other good souls and also to the Supreme Being you will attain thiough their blessings what is called (piaga ) or gradual perfection of your brain, and this process of perfection you even see with your own eyes because the substance of ( 13 ) in the form of some white fibrou, mitter froin Heuven will come to your head from above and will be located in your brain cells in the upper part of the head The more the perfection of the brain-cells in the upper part of the head, the less the bad influences of the lower passions and evil thoughts in the back-part of the head You can very well sec how these evil thoughts and lower passions fly away from your head, through the nervous system either in the form of perspiration from the body or some phlegmatic matter through the nose or throat, or in the form of the same mattci passing away through urine, fisces &e Thus, the pure effect of meditation and concentration can be scientifically proved by actual observation of the brain matter, which gets ·[ XV ] purer and purer as you grow your IVill Power in order to attain perſection of the mind by appealing to Heavenly Suits Sages &c and also to the Supreme Being in Heaven or on Earth In this process of perfection you can see with your own eyes how you get rid of all evil thoughts and lower passions, as so much of nervous fibrous matter coming out and fal ing off from the back pait of your head as escretions, The record rooms or brain cells are being watched and purified by good agencies (as you appcal to Heaven ), and all evil records are thus destroyed and all good records well pie-eived in your bian1 through the Blessings of Heaven This is what is called ( Fragía ) Perfection of the mind. THE INFLUENCES OF IE 11 ENLI SPIRITS- (D) HOW THE CONVERSE WITH ME The Influences of Heavenly Spirits are wonderful indeed! The more you appeal to them, the better will be the results, if the souls to whom you appeal are really (#) pure and devout So, if you appeal to the Devout Saints and Sages, they are sure to respond to your appeals, and their good mfluences are clearly seen wrthin even a few days They begin to converse with you, by coming to you in atomic forms and by locating themselves in your mind and by inspirmg you with all their holy thoughts and with all then Divine Il'isdom This is what is called Inspiration fr011 Heaven With some experience in yogic ways of concentration and meditation, you can even see with youi eyes- how such good Souls from Heaven come and stand before you and enter into your head and inspire you or even actually converse with you in the foim of a Dialogue This is my Experience of late with Heavenly Spirits ·( XVI j (E) (as #9717) HOW TO CURE OR KILL THE EVIL SPIRITS All are generally subject on Earth to the bad ir Cuences of evil spirits, and there are temptations of various kinds Such evil spirits are called your enenies, and our Sastras say you should conquer the ser enemies ( 91093f) viz- #I# ( evil desire ), #14 ( anger ), 7TH ( grced ), H15 ( ignorance or illusion ), #* ( puide ) and ( jealousy, hatred ) These six enemies are really evil spirits presiding over all evil qua lities, and so if you conquer these enemies, you are killing all evil thougnts and all evil tendencies in your mind कल पुरुष the Ruler of the Iron Age may be called the Devil Satan presiding over all evil qualities, and his servants--the six enemies, with their numberless attendants may be called the Devil's followers The whole Satanic Party--including Satan and his followers-may be conquered by all devotees that keep entire faith in me, staren, (Satan-kıllei ---God Incai nate) HOW I HAVE KILLED THE DEVIL SATAN (TE) It is at the end of the year 2 ( corresponding to 1914 of the Christian Era ) that I met #furgo, who pretended to be a raja yogin and who had a few followers too When I was introduced to him I thought he might be a reliable person, but after a few days' experience, I found out that he was actu'lly the af of the Age, whom I ought to chastise severely My Appeal to Saints and Sages in Heaven-My Appeal to All My Revered Ancestors and Elders-was so successful that I was installed by thein as if, God Incarnate, and that I was made to meet the #fagra in order to chastise him severely and vanquish him completely on the 7th of Febiuary 1915 [ received Inspiration from Heaven that I was born to kill the Devil Satan (*) and his Party Satanic I then attacked (a) and condemned his ·1st or 2nd insert on . 1st line ति B page (40 A mme Advertiser's Golden Opportunity. Specially suitable for publication of notices of Sunskrit Societies, Exa- Evers 'ext minations, Sanskrit or Anglo Sais. insertion kint Works, As Torren Medreits Rs As. Rs. As Eucational, Literat, cli Se Entire Works &c. 0-2 0-11 Satya Pada Roy, [ full page (2 Asst Manager, columns of A3 Burdwan 1 Agnaburdhan Butike (diges- 40 lines eachy 7-86-8 tive pills) R, 2 per 28 pills-(packing and postage extra ) 2 Sri Gopul lal (a medicated lines only) 4-0 3-8 oil for dervous debility brain-disease, head-ache &c) I seer--- Rs 20 (packilig and postage extra). विज्ञापनमूल्यं स्वल्पम् । 8 Jvaranto kubuti (fever pills Re 1 As 8 pei 1 pills-(packing (क) सस्कृतग्रन्यकृता प्रयमविज्ञा- aud postage extra) पनं अतिसंजिन चेत् मूल्य And olber well-tried medicines. विनैव प्रकाशयिष्यते । For details see the S Bharati Advertiser in English, Bengalr &e (ख) प्रतिपंक्ति ( १म-श्य बारे) N B-The medicines are pure, Ayui vedic and prepared by some मूल्यम् अानकद्वयम् । (पश्चात्) enineut kavirajus , strongly recommended by those who have used साढ़ आनकै कमात्रम् । them Trial solicited AGENIS Asst Manager, 'Sanskrita Bharatı' मितं ) (१-२य वारे) an) Burdwan, Bengal. Sj Nanda Lal Banerjee, राजतमुद्रा. । ( पश्चात् ) ६॥) Sonarang, Dacca, Sj Aswini Kumar Mukherji, Medical Practitioner, , Hajigang, Comilla, अर्द्धपृष्ठम्-(१म-श्य वारे) ४) S, Rakhaharı Mukherji, C/o Accountant, Judge's Court, राजतमुद्राः । (पश्चात) ३॥) Mymensingh, Sy. Dinesh Chandra Banerjee, 40A Raja Rajball.' एकपृष्ठम्-( अशातिपक्तिपरि- 1 राजतमुद्राः । राजतमुद्राः ।

·संस्कृतभारती इंराजी-परिशिष्ट-समेता। साहित्य, पुराण, दर्शन और विज्ञानविषयक त्रैमासिक संस्कृत पत्रिका। बांगला, माद्रास्, विहार और उडिघ्या, मामाम, मध्यप्रदेश और वेरार, परदा एवं काश्मीर प्रभृति राज्यों को महामान्य गमईमेन्ट कर्तृक अनुमोदित और कृतसाहाय्यक । बोम्बाई,पभवाम्बु हायदावाद, इन्दोर भवनगर प्रदेशों की राजकीय शिक्षाविभाग कक अनुमोदित। कलकात्ता, चोम्बाई, महीसुर, वाराणसी हिन्दु, ढाका, हायदावाद, पचाम्नु, लक्षणो, एनाहाबाद, विश्वविद्यालय कर्तृक अनुमोदित । वार्षिक मूल्य -1) (प्रेरणव्यय समेत ) प्राप्तिस्थान-पोष्ट आफिस और सहर- धर्द्धमान, बङ्गदेश। A1 अध्यक्ष मथुर वावुका शक्ति औषधालय। भारतवर्ष मे सापेक्षा हत् अकृत्रिम सुलभ आयुर्वेदीय औषधालय। ५३०८ सन में स्थापित । (१) व्यवनप्राश ३) सेर। (२) मकरध्वज ८) तेला। (३) सारि- वाद सालसा ( रक्तदुष्टि का महौषध ) ३) सेर, १ शिशि ॥ पाना । ( १ ) शक्ति औषधालय का कारखाना-स्वामीवाग रेडि ढाका । (२) हेड् माफिस-पाट्याटुली स्ट्रोट, ढाका । (३) कलकात्ता हेड् माफिम-५२।१ विहन् ष्ट्रोट । (४) बड़बाजार वन-२२७ नं हेग्सिन रोड्। (५)१ अपार साकुलार रोड । (६) भवानीपुर वाऽच-७१।१ रसा रोड् ।(७) काशी वच-दशाश्वमेध घाट । (८) रङ्गपुर बान-रङ्गपुर ।