·No text on this page.

·A2 HP
75 TS 55
WWW.W dans
THE
PRINCESS OF WALES
SHRHSUHTI-BIA VANA TEXTS
Vo...
EDITED BY
GOPINĀTHA KAVIRĪJA
THE
DHARMA VIJAYA NĀTAKA
Printeil low Juu krishna Das Gupta
It the Mulya lilnes Press, Gopal Jamlir Lene,
Beroes (ty.
1930
Balsable suis un into plastov pasco

·liewe lu 1.LLIT /Si 1/1, the insirelli thai ·EDITOR'S NOTE me I HAVE great pleasure in offering my sincere thanks to the following gentlemen who were pleased to lend the use of their manuscripts of the Nala Caritra Nāțaka in the preparation of this edition. 1. Professor S. Kuppuswamy Sastri, Curator, Government Oriental Manuscripts' Library, Madras. 2. M.R.Ry. A. Mahadeva Sastri, Director, Adyar Library 3. MR Ry. Subrahmanya Sastri of Tanjore. 4. M.R Ry, Kası Viswanatha Sastri, Vyakarana Siromani, Madras. It is a pity that the work was available only as far as the middle of the Sixth Act. I shall deem it a great favour if any gentleman in possession of the unpublished portion of this work condescends to send me his manuscript so as to enable me to supplement this edition by publishing the remaining portion as well C. SANKARARAMA SASTRI.

·No text on this page.

·NILAKANȚHA DIKŞITA IN A.D. 1553 Appayya Dikșita, the Great South Indian Reformer and Philosopher, the reputed author of more than hundred works traversing all branches of knowledge, was born in the village of Adayappalam near Arni in South Arcot District, Madras. Nilakantha Diksıta, the Art-Critic of the Renaissance period of Classical Sanskrit was born about the year A.D. 1613 as the second son of Nārāyaṇa Diksita, son of Accân Dīkṣita, the younger brother of the Renowned Appayya Dīkşita. Of Nīlakantha Diksita's birth and parentage, we have reliable information from his own works as well as from the Accāndikşitendravamsāvali, composed by Vīrarāghava Kavi, a scion of Nīlakantha's family. Regarding Nilakantha's carly life and activities, we have some scanty information supplied to us by Sivānandayogîndra in his epilogue to his edition of Nilakantha's Sivotkarsamanjari printed in Benares. He says: श्रीभरद्वाजकुलजलधिविलसदप्पयदीक्षितविद्येश्वरवी. दीक्षाक्षपिना.. खिलमलः श्रीनीलकण्ठाभिधो बटुादशवार्षिक: त्रयीं समग्रामर्धन्त्य ·V1 गुरुमुखात् भमितरुद्राक्षमहालिङ्गादिमाहेश्वरसम्पदमुपलभ्य तस्मिन्! चिदम्बरसदसि महामहसि सर्वेषां पश्यतां विलीने सितभसिताङ्गराग शिवनिवेशितचेताः शिवनियोगेन भूमि समाधातुभोषधिप्रस्थात प्रस्थितोऽगम्त्यमुनिग्वि भूमिदेव्याम्बया दक्षिणामामुग्वः प्रतस्थे । शिवदिदृक्षुरंनंकदिनैरगनः कुटजदौलभवामगमन्नदीम् । सपदि भूपतिकर्मकृतातो वटुग्यं मधुरापुरमाप हि ।। मलयसह्यगिरिप्रसग्नदी द्वितबनीक्तिकहारविभूपिताम् । पुरमुवास स सुन्दापाण्ड्य नृपतिनुग्वैरपरैरपि पालिताम् ।। व अथ खल्वेष श्रीतिरुमलनायकभूपालन्यायसमाधिपपण्डितकृतमण्डन: सर्वतन्त्रम्वतन्त्रो मत्वा जायामुदाल / सुन्दरगं साम्बं बहुमग्वैर्यष्टा अकण्टकं भृपालं धगधिपत्येऽभिषिच्य कलिविडम्बनान्यापदेशवैराग्यश्त- कार्यागतकयान्तिविलामनीलकण्ठविजयानन्दमागरम्तवादिसरसकविता- मुधासारैर्जगदानन्दयन्नाची उकेरळ पाड्यदगाधिपसाचिव्यं सबहुमानं पञ्चत्रिशद्वत्मरान् प्राचीनश्रीमणिवाचक इव बिझन् जानुचिद्राजदम्पति- सभानिर्माणच्छलेन श्री गरिमा कुमारवश्यकं त्र्यक्षे समर्प्य भावि- बुद्धयुद्धसन्नाहम पि संशूच्य नन गज्ञा सह प्रम्थाय विषयवैतृप्ण्यात्ताम्रा- नदीतीर 'विजने वने भवने वा स्वात्मानन्दं चिरमनुबभूवेति किंवदन्त्यावगम्यते । शिवार्चनशिवध्यानगिवज्ञानग्तम्सदा । आयुश्शेपं शिवं नीत्या ययावन्ते महश्शिवम् ।।

·V11 - It is clear--and this agrees with the extant tradition—that Nīlakantha must have been a young lad of twelve when his grandfather Appayya Diksita showered his choicest blessings on him at Chidambaram just before his demise The death of his grandfather must have forced Nilakantha to look out for shaping his future in other and more advantageous places. And that is why, we find him bound southwards to Madura with his mother, even at that early age. In due course, he gained great proficiency in all the Sästras including statecraft. After serving the Madura Nayaks for thirty-five years in various capacities as Regent, Advisor and Prime Minister, he seems to have grown disgusted, towards the end of that period, with his Sovereign's whimsicalities to such a degree that he decided to lay down his office in quest of retirement and peace. From his Sovereign, he obtained a free gift of the village of Pālāmadai on the left bank of the Ta mraparni River in the Tinnevelly District and spent the evening of his life in devout meditation which finally led him on to renounce the worldly life and become a real Sanyasin. He must have lived to a ripe old age. His tomb may even now be seen within the precincts of the local temple.

·VINT As a Poet and Art-Critic, Nīlakantha Diksita stands supreme among the galaxy of South Indian Sanskrit Writers of eminence. His works are many and varied in subject and diction. Throughout, he exhibits the masterhand which can wield the pen fluently, elegantly and at the same time with overflowing humour and pregnant suggestiveness. Nīlakantha wrote his Nīlakanthavijayacampū in Kali 4738 or A.D. 1637. This is probably his earliest work. His major works are two Mahākavyas, Sivalīlārņava in 22 cantos and Gangāvatarana in 8 cantos. Among his other works Sivotkarşamanjarī, Kalividambanam, Sabhārañjanasatakam, Santivilā sa, Vairāgyasatakam, Anandasāgarastava and Anyāpadesasatakam have already been published. His Nalacaritanataka, a drama in six acts is now published for the first time. This charming little drama is so full of exquisite dramatic action and inspiring poetry that it needs no apology for its publication. In style, the work is so fluent and easy that it can well serve as an excellent introduction for beginners in the field of Sanskrit Drama. Nīlakantha Dikşita thus tersely puts his reason for the choice of the plot : " कालं जेतुमुपायो द्वौ कलिकल्मपसंप्लुतम् । कथा वा निषधशस्य काशी वा विश्वपावनी ॥'

·1X - 1 One easily hears the ring of Bhavabhūti in such a 1 dogmatic assertion. It is a pity that all the available manuscripts abruptly stop about the middle of the sixth act. One rescension states that Nilakantha Dikṣita wrote only so far as the printed portion goes and adds that the author left it off at that stage with a detinite ain in view, to wit, that it may be filled up by that writer who may complete the Mahāvīracarita of Bhavabhūti. With reference to this allusion to Bhavabhūri, it is worth while to mention that Bhavabhūl's Miháviracarita was first published in Bombay with the latter portions composed by the learned editor of the same and that, at a later date, the publishers republished the Mahavīracarita with Bhavabhūti's own text which came to light later on. Another rescension of the Nalacarita MS, informs us that the scribe Virarāghava Kavi who lived in the latter half of the last century, completed the Nalacarita in excellent style, in full, in conformity with the original author's plan. But we have not so far been fortunate enough to get at this completed version. Time and further researches alone will have to decide whether the Drama was ever a completed whole. We cannot better bring to a close our note on Nīlakantha Dikşita than by subscribing whole·x heartedly to the following just estimate of Nilakantha's poetry expressed by Professor S. Kuppuswami Sastri. ..' उपमा कालिदासस्य भारवेरर्थगौरवम् । दण्डिनः पदलालित्यं माघे सन्ति त्रयो गुणाः ॥" भूम्ना भवन्ति यत्रै गुणाः सर्वे तथापरे । नीलकण्ठस्य वक्रोक्तिः सा मुग्धेन्दुकलानिभा ॥" P. P. S. SASTRI, B.A. (OXON), MANORAMA M.A. (MADRAS), M.R.A.S., Kodaikanal Superintendent of Sanskrit Schools 15-5-1925. au / Colleges, lladras. Durno 1-1 minted at the Varanta Press, Adyar.

·॥ श्रीः॥ नलचरित्रं नाम नाटकम् ॥ अद्भुतं किमपि द्वन्द्वमस्तु तन्मम शर्मणे । स्वस्तिकस्तनुते यस्य सुदृगाउलेपनिवृतिम् ॥ १ ॥ अपि च । पत्युर्ने कराभ्यामपि च पिदधती लक्षिता फालदृष्ट्या पश्चाल्लीनापि पीता सरभसमधरे पश्चिमेनाननेन । दीपे निर्वापितेऽपि प्रकटविहरणा चन्द्रिकाभिर्जटेन्दोः हीणा हृष्टा च भूयः प्रथमपरिचये पातु गौरी चिरं वः॥२॥ अपि च । कैकेय्यामनमूयतां प्रथमतः प्राप्तेऽपि राज्यच्यवे कामास्ते फलिताः किलेत्यनुपदं निन्दां च लङ्कारणे । पद्यैः संसदि गायवोस्तनययोः पार्थोपविष्टे कवी हाशवला जयन्ति जगतां नेतुः कटाक्षोर्मयः ।। ३ ।। ( नान्यन्ते ) मूत्रधार:- ( पञ्चषपदानि गत्वा, पुष्पाञ्जलिं विकीर्य, नेपथ्याभिमुख- मवलोक्य ) मारिष, इतस्तावन् । पाठान्तरम्। १. सुदृढाश्लेष. २. वाद्यैः. ३. पत्युः , ·-- { प्रविश्य ) पारिपार्श्वकः- अयमस्मि । सूत्रधारः- सुविहितानि रङ्गमङ्गलानि । पारिपार्श्वकः- किमिदानी प्रस्तुतम । सूत्रधारः- ( विहस्य ) अपि नाश्रयन्त भगवतः काञ्चीपुरनाथस्य कामाक्षीपरिणयोत्सवयात्रागतानामाज्ञाक्षराणि सामाजिकानाम् । पारिपार्श्वकः- कथमिव । सूत्रधारः स्वादनेव रसान कटून् विदधतां कर्पन्तु मा मेति च क्रन्दन्त्येव पदानि वा कवयतां कुर्वन्तु लजां चं वा । कुत्रेको मधुरो रसः क मधुरा वाणीति ना जीवतां कर्णो निष्करुणं दहन्ति कवयः कस्मादिदानीन्तनाः ॥ ४ ॥ तदर्हति भवानभिनवरूपकदर्शनव्यापन्ना नामायुप्यमापाद- यितुम् । तथा च-- यत्र चित्राः कथोद्धाता यत्र च स्यन्दने रसः । व्युत्पन्नस्य कवेः कर्म तत्किश्चिदभिनीयताम् ।। ५ ।। इति । पारिपार्श्वकः- ( विहस्य ) साधु सामाजिका: साधु, इदं खलु लवणोदादिक्षुरसानयनादेशनम् । कः पुनरस्मिनं पाठान्तरम् । १. क्रिमिव. २. क्रन्दत्येव. ५. काव्यं. ६. ग-रमातृकयो स्ति. ३. कर्ष च लज्जा च वा. ७ अस्मिन्नपि.

·खलु पितृव्योऽयं- काले तादृशः प्रवन्धः। सूत्रधार:- सत्यम, तथापि खल्वस्ति तादृशमेव नवनिर्वर्तित नलचरित्र नाम नाटकम् । कविरपि तस्य जगद्विदित एव । पारिपाचकः- 'प्राः, सं रुक्मिणीपरिणयस्यापि प्रणेता । मूत्रधार:-- (निहाय ) नहि नहि, अस्य मप्पयदीक्षिता नाम सरसकवितासाम्राज्यसार्वभौमम्तत्प्रणेता। अयं तु मुकुन्दविलासस्य काव्यस्य निवन्द्धा । पारिपाचकः-. आः, स्मृतम् । अस्य किल कूटस्थाः साक्षात्कृ- तब्रह्माणः सर्वविद्यागुरवश्छन्दोगा: सोमपीथिनो द्वैतवादास- हिष्णवो जगद्विदिता एव । अमीष्वपि विशेषात्तत्रभवानाचा- दीक्षितः । मूत्रधारः साधु स्मृतं साधु, तस्य किल कृष्णराजवन्दित- चरणारविन्दम्य भरद्वाजकुलचूडामणरष्टाभिः क्रतुभिरष्टभिरा- यतनैः शंभोरष्टमिग्रामैरष्टभिस्तटाकैरटभिश्च सर्वविद्याविशा- रदस्तनयरष्टापि देशो यशोभिज्वलिताः । तस्य पञ्चमः सूनुरद्वैतविद्यामुकुरविवरणदर्पणाद्यनेकप्रबन्धनिर्माता शीलित एवं श्रीरङ्गराजाध्वरी पारिपार्श्वकः- शीलित एव । तस्य हि तपःपरिपाकफलमखिल- राजकमौलिविश्रान्तशासनश्चतुराधकशतप्रबन्धानमाणसाहसा पाठान्तरम् । १. म हि. २. अयमित्यारभ्य निबन्द्धत्यन्त थ-रमा- तृकयोनास्ति. ३ कूलकूटस्थाः. ४. आभज्वालता:. ५. परिशीलित.

·नलचारत्र - - श्रीकण्ठमतनिर्वहधूर्वहः श्रीमानप्पथावरी । सूत्रधारः- ज्ञायते स कल्पतरूं व्याचक्षाणः सरसकविना यद- स्तूयत बालकविना 'अप्पदीक्षित किमित्यतिस्तुति वर्णयामि भवतो वदान्यताम् । सोऽपि कल्पतरुरर्थलिप्सया त्वद्रािमवसरं प्रतीक्षते॥६॥ इति । पारिपार्श्वकः- न केवलं तदेव । तदपि ज्ञायते यदेष शिवा- कमणिदीपिकावसानलब्धकनकस्नानः प्रशंसितः साहित्यमा- र्गसंप्रदायगुरुणा कविना समरपुङ्गवयज्वना-- 'हेमाभिषेकसमये परितो निषण्ण. सौवर्णसंहतिमिषाचिनबोम्मभूपः । अप्पय्यदीक्षितमणेरनवद्यविद्या- कल्पद्रुमस्य कुरुते कनकालवालम् ।। ७ ।।' इति सूत्रधारः- तत्सोदर्यस्य विद्वत्कवराच्चादीक्षितस्य महिमा केन वर्ण्यते । तथापि किञ्चिद्वर्णितं गुरुरामकविना- 'शब्दब्रह्म जगाहुषी जगृहुषी वैशेषिकं साहुषी तर्कोन्मर्दमुपेयुषी श्रुतिशिखां भाट्टे पदं दाशुषी। साङ्ख्यार्थीनधिजग्मुषी विविदुषी साहित्यमाखिलं कस्मिन्नस्य हि शेमुषी नृपसभे नापूपुपद्वैदुषीम् ।। ८ ।' पाठान्तरम् । साबशादी. १. नाम. २.

·प्रथमाऽङ्कः। - इति । तस्य पौत्र: साहित्यरत्नाकर-हावीर चरितादिप्रबन्धव्या- ख्यातुः कविलोकचूडामणेरम्बिकापुरुषावतारस्य तत्रभ- वतो नारागणावरिणो द्वितीयनन्दनो भूमिदवीगर्भसंभवः कविलकण्ठः प्रणेतास्य प्रवन्धस्य । पारिपार्श्वक:- ( साश्चर्यम् ) इयदनेन शास्त्र साहित्ययोः कौशल- मासादित कि.मनुग्रहेण । सूत्रधारः- कस्य वा पुनरन्यस्यानुग्रहेण भविष्यति। तत्रभवत्याः परदेवतायास्तदवतारस्य च भगवतो नारायणाध्वरिणः प्रसादन । उक्त च तेनैव कावना- चन्द्रशेखरसव्याङ्गचरणोन्मार्जनाम्भसाम् । विवर्ता जगदुत्सङ्गे विहरन्ति मदुक्तयः ।। ९ ।। नारायणाध्वरीन्द्राय नमोऽस्तु ज्ञानसिन्धवे । शारदा यत्कटाक्षाणां साप्यवेतनकिंकरा ॥ १० ॥ इति च । पारिपाचकः- कथमिदमतिगम्भीरहृदयं रूपकमार्येण तत्त्वतः परिजातम् । सूत्रधारः- ( वहस्य ) अम्त्युपायः । पारिपार्श्वकः- क इव । मूत्रधारः- अग्रजन्मा खलु तस्य रसिकलोकमोलिमणिराबादी- क्षितो व्याकरोदिदं रूपकमनुजस्नेहात् । पाठान्तरम् १. भवान्या . २ कविलोक.

·नलचरित्रे ur पारिपार्श्वकः- कथमयं कविरन्तर्मुखन यन्तविचारप्रवृत्तोऽपि करोति स्म नाटकेऽप्यभिरुचिम् । मूत्रधारः- गतोऽयमीहशस्तत एवोक्तमत्रापि विषये तेनैव । कालं जेतुमुपानी द्वौ कलिकल्पपसंप्लुतम् । कथा वा निपधेशस्य काशी वा विश्वपावनी ॥ ११॥ इति । ( पुन: हम ) सर्व सुघटितम् , तथा हि कविविदितः, काव्यं च । अन्य दव कौशलमम्माक भरततन्त्रेषु, परिषदपि रमोन्मुखी। पारिपाचकः सत्यमेतत् । कथमद्य पुगभागी खललोकः सहतामममियन्नमुत्कर्षम् । मूत्रधारः- महतां मा वा । किमभिः । प्रायो व्याहन्यमानापि प्रत्यूहरन्तरान्तरा। लब्धव कीनिरम्माकं नलस्येव विदर्भजा ॥ १२ ॥ पारिपावकः- ('नुम्मरणम् ) किमुपक्रममभिनेतव्या कथा- म्माभिनवधम्य । मूत्रधारः- यहा बलु, समानकुलरूपसौशाल्यशाालना प्रापायतु दमयन्तीमन्यां च पुनरैन्दववशमूर्धन्यमासादयितुं कुमार- मिन्द्रसेनमातापितया पितामहेन भगवत्यैव सरस्वत्या सह- जगाम्भीर्यसम्तम्भमन्थरमवगाहयितुं हृदयमनङ्गवीरशरगो- पाठान्तरम्। १ खलु लोक: २. लन्यैव.

·प्रथमाऽङ्कः। चरे सन्दर्शिता स्वप्ने सैव निषधेश्वरस्य राजर्षेः ( इत्य/क्के पुरोऽवलोक्य ) अद्वितीयः किल रूपकामिनयेष्वनुजो मे रङ्ग- शेखरः । यदेष यथाचिन्तितमेव स्वप्नदर्शनात्प्रभृत्युन्मनाय- मानस्य तद्विनोदनायैव विसृष्टनिखिलराजकम्य विदूषकमा- वोपसेवितस्य नैपधस्यैव भूमिकामादाय प्रविशति रङ्गम- ण्डपम् । तदेह्यावामप्यनन्तरपात्रनिर्वर्तनाय गच्छावः । ( इति निष्क्रान्ती) । प्रस्तावना ॥ ( तत. प्रविशांत कामयमानावस्थो राजा विदूषकश्व ) राजा- ( मदनाकूतमभिनीय ) अस्थाने विनिपात्य शान्तविषयव्याक्षेपमुस्थं मनो दूरे विम्वमिव प्रदर्य मुकुरे दुष्पापमर्थ पुनः । म्यामिन्मन्मथ यत्त्वया खलु जनो मुग्धोऽयमायास्यते किं ते शौर्यमिदं किमङ्ग हसितं किं नाम वा कौशलम् ॥ विदूषकः जेदु महाराओ। जयतु महाराजः। राजा - ( अश्रुतिमभिनीय पुनम्तमेव पठति ) विदूपकः-- ( आत्मगतं । वलिअं खु रूढो से हिअआवक्खेवो । ( प्रकाशम् ) णं भगामि जेदु महाराओ त्ति । बलवान् खलु रूढोऽस्य हृदयावक्षेपः । ननु भणामि पाठान्तरम्। १. किल. सिल. २ तकि.

·८
नलचरित्र
जयतु महाराज इति ।
राजा- ( विलोक्य ) आसीदतु प्रियवयस्यः ।
विदृपकः- ( सोल्लसम् ) कि णु खु अभुत्तवन्तो विअ किळंतो
दीसइ।
-
किं नु खलु अभुक्तवानिव क्लाम्यन् दृश्यसे।
राजा- (आत्मगतम् ) जठरपरिग्लानिर्भरणमात्रेण जातचिन्ता-
सन्तोषवृत्तयः प्रार्थितदुर्लभाः खलु प्रकृतया ब्राह्मणानाम् ।
( प्रकाशम् ) आतपे मृगयाविनादात ।
विदूषकः
कि णु खु आदवसन्दावस्स
गअणोवाळंमणं
पडिआरो।
किं नु खलु आतपसन्तापस्य मटनोपालम्भनं प्रतीकारः ।
राजा ( आत्मगतम् ) आः कथमश्रयनव बटुना विम्रब्धस्य मे
विभ्रान्तजल्पितं, कथं वा पुनरसंभावितोदर्क मे प्रस्तुतमम्मे
निवेद्यताम् । ( विहस्य )
वन्ध्योदर्क इति हियैव सुदृहं रूढां रुजं मानसी
वक्तुं न प्रभवामि यत्र हृदयादप्यन्तरङ्गे जने ।
प्रत्याशा तु तथाविधेऽपि विपये मग्नैव नोन्मजति
पायो युक्तमलङ्घयशासन इति त्रैलोक्यवीरे स्मरे ।। १४ ।।
(प्रकाशम् सर्वतोऽवलोक्य, दीर्घमुष्णं च निश्वम्य )
आ:, श्रूयतां तावत् ।
पाठान्तरम् ।
१. हरण.
२. जातचिन्ता:. ३. तथाविधे तु

·प्रथमाऽङ्कः । पायशो रूढमूलानां चिन्तानामुभयी गतिः । सिद्धिरर्थस्य मित्रेषु संक्रमः केवलोऽथवा ।। १५ ।। सम्वे चारायण, किमपर कार्यज्ञोऽसि गुममन्त्रश्च । अतो निःशङ्कमावेद्यते हृदय वस्कन्दः । हतु विवेकमवीरयितुं च धैर्य अन्धे तमस्यपि निमज्जयितुं मनो मे । मायेव काचन वधरिति दर्शिताभूत स्वप्ने निवृत्तकरुणं मकरध्वजेन ॥ १६ ।। तां च मदनरहस्तन्त्राधिदेवतां प्रणयस्नेहलज्जापरिप्लुतं पश्यन्तीमिव मां यावदनुभवामि, तावदस्मदीययोर्वन्दिहत- कयोः प्रभातभोगावलीपठनकोलाहलेन तिबोधितोऽस्मि मन्दभाग्यः। विदूषकः- ( बगतम् ) पंच्छ्रमदिट्ठो से मिविण फलिम्सदि गुणम । अहवा कांवइम्म दाव ( प्रकाशम् ) भी वअस्स मए जाणीदम् । प्रत्यूपदृष्टोऽस्य स्वप्नः फलिप्यति नूनम् । अथवा कोपयि- प्यामि तावत् । भो वयस्य मया ज्ञातम् । राजा-- किमिव । विदूषकः--- पच्छ्रसोत्ति पुडम पडिबुद्धा अन्तेउरं गच्छन्ती देवी एव्व णिहाकलुसळोअग्रेण तुए दिट्ठा सा एव्व दे मअण पाठान्तरम्। १. प्रबुद्धोऽस्मि. २ पय्यूसदिटे सिविणओ ·नलचरित्रे माया संवुत्ता। प्रत्यूष इति प्रथमं प्रतिवुद्धा अन्तःपुरं गच्छन्ती देव्येव निद्राकलुषलोचनेन त्वया दृष्टा व ते मदनमाया संवृत्ता। बालिश, श्रोतव्यं शेषं न शृणोषि । कः-- कहेहि कहेहि अवहिदो ह्मि । कथय कथय अवहितोऽस्मि । ततः प्रतिवद्धाऽपि प्रत्यक्षामित्र तामनुभवन परवानस्मि मदनन । ततश्च । पोद्भुतस्तिमितमन्थरितरपाङ्गः अङ्गैश्च मान्द्रपुलकैराभलाक्षत नः । आतङ्कमङ्गजनिरूढमपाङ्गयन्त्या देव्या गतं प्रकृतिकोपनयावरोधे ।। १७ ।। अपि च न कथञ्चिदत्यम्यामसौ प्रतीतिरवतरति । यत: तद्भुयुगं तरलितं कुचयोयुगं तत् तद्वक्त्रमिन्दुमधुरं नदपाङ्गितं च । तद्वा वपुगदृशो न मया न चान्यैः आलोकितं कचिदथाकलिनं श्रुतं वा ॥ १८ ॥ दूपक --- जइ एवं, सफळो दे मिविण ओ होदु । यद्येवं, सफलस्ते स्वप्नो भवतु । ठान्तरम् । १ श्रोतव्यशेष.

·प्रथमाऽङ्कः। राजा कुतो मे स्वप्नस्य सफलता । पश्य क्षणं तावत्स्वने तटिदिव मृगाक्षी परिचिता विलिल्ये सा भूयो गगन इव गन्धर्वनगरी । कुलं वा शीलं वा वसतिरपि वाऽस्या न विदितं कुतो नः प्रत्याशा कुवलयदृशा सङ्गम इति ।! १९ ॥ परम्तात्तु वनवृत्तान्तः परिज्ञान एव भवतोऽपि । विदूपकः- जाणामि किं वि, सव्वं तु ण जाणामि । जह तुए बाले असमाअदे हमे हसे गहिअमत्ते एव बह्मणत्तणसु- लहेण सद्धसेण पळाइदोमि उवरि कहेहि । जानामि किमपि, सर्व तु न जानामि यथा त्वया ब्रह्मलो- कसमागते हैम हमे गृहीतमात्र एवं ब्राह्मण्यसुलभेन साध्वसन पलायितोऽस्मि । उपरि कथय । राजा- तम्य च गृहीतमात्रस्यैव तर परिभ्रान्तलोचनेन तादृश- दगाविशेषेण विदुतहृदयो विशिथिलमिव करोमि याव- न्मुष्टिवन्वं स च तावदुड्डीय साधयन्निदमाचचक्षे । विदूषकः - जं ण तवेण वि सुलझं जं च तुए सिविणए दिवम् । अंकाहरणं रअणं तं ते उपकत्तुणो मए होदु ॥ २० ॥ यन्न तपसापि सुलभं यच्च त्वया स्वप्ने दृष्टं । अङ्काभरणं रत्नं तत्ते उपकर्तुमया भवतु ॥ राजा- इयदभिधाय गतो न पुनरागतः । पाठान्तरम् । १. दृशः. २ पुरस्ता वृत्तान्तस्तु. ३ श्रान्त. ४. अगाहरण ·नलचरित्रे विदूपकः- कह एत्तिअं वि संघडिदे कजे तुह ईरिसी चिता । कथमेतावदपि सङ्कटित कार्य तवेदशी चिन्ता । राजा- ( विहस्य ) इयत्तावदद्य सङ्घटितम् । पश्य- सा लभ्या मम नाम या न विदिता कस्येति वा केति वा दूतोऽस्यास्स च नाम यः परिचितो जात्येव नास्मिन्क्रमे । किं माया मदनस्य किं त्वयमपि स्वमः किमाहो भ्रमः किं वा चापलमेव मे हतविधिव्यतुं परिक्रीडते ॥ २१ ।। विदूषकः-- भो वअम्स, पौरणिअगोट्ठीसु एसो महंतो वादो, जं सिविणअदिट्ठो एव्व अणिरुद्धो उसाए लद्धोत्ति । तुह वि तह एव भविस्सदि । भो वयस्य, पौराणिकगोष्ठीषु एप महान् वादः, यत्स्वप्नदृ. पृ एवानिरुद्धः उपया लब्ध इति । तथापि तथैव भविष्यति। राजा-तत्तु चित्रलेखा प्रभावात् । विदूषकः- तुह वि मह पहावादो । ण खु मन्तव्वं सरीरणिमाण- सरिसो खु से बुद्धिविसंसोत्ति । अंडकासे खु गंधमज्जारस्स अस्थि सअळळोअमाणणि जो परिमळी । तवापि मम प्रभावात् । न खलु मन्तव्यं शरीरनिर्माणस. दृशः खल्वस्य बुद्धिविशेष इति । अण्डकोसे खलु गन्धमा- र्जारस्य अस्ति सकललोकमाननीयः परिमळः । राजा- ( निस्सहम् विहस्य ) भवतु यथा तथा वा, भण यथाप्र- पाठान्तरम् । १. व्यक्तं. २. इद पदं त-गकोश योनास्त.

·प्रथमोऽङ्कः। १३ ततिम । कालस्तावदेकः क्षिप्रो भवति । अपि च । अप्राप्य वहिरुपायानन्तस्सम्भ्रान्तपिण्डितं चेतः । पय इव निविडोत्पीडं प्रार्थयते कियदपि द्वारम् ।। २२ ॥ विदूषकः- जारिसी तुप सिविणा दिट्ठा तारिसी एन चित्ते लिहीअदु । यादृशी त्वया स्वप्ने दृष्टा, तादृश्येव चित्रे लिख्यताम् । राजा-- अयमपरोऽनर्थः । अयमसौ कण्टकमुद्धृत्य शल्यप्रक्षेपः । अपि च भूयानायासः स्फुटं च न किञ्चित्फलमित्युपरम्य- ताम। विदूषकः- सफळं एव । सफलमेव। राजा-- कथमिव । विदूषकः -- तदो तं आकिदिविसेसं दट्टण सामुहिअलखणविअ- क्वणो देवण्णो अह्मकेरो सञ्चाअरिओ वदिस्सदि, एसा ईरिसमस कण्णा ईरिसदेसिआ, ईरिसस्स बहू भकि- म्सदित्ति । ततः तमाकृतिविशेषं दृष्ट्वा सामुद्रिकालक्षणविचक्षणो दैवज्ञोऽस्मदीयः सत्याचार्यों वदिष्यति, एषा ईदृशस्य कन्यका, ईदृशदेशीया, ईदृशस्य वधूभविष्यतीति । राजा- ( आत्मगतम् ) कथं भविष्यतीत्यपरिगृहीतामेव तां निर्दि. शति प्रियवयस्यः । (स्मरणमभिनीय ) सत्यमपरिगृहीतैव पाठान्तरम्। १. क्षिप्तो.

·१४ नलचरित्रे . : तत्रभवती। तथा हि । आवद्धहारलतिकापुनरुक्तरेखं आभुग्नमीषदिव मामवलोकयन्त्याः । अन्तर्दशा ननु समाक्षषि कण्ठनाळं अस्वीकृतप्रथमभूषणमानताङ्गायाः ।। २३ ।। ( प्रकाशम् ) साधु भोम्साधु, चतुरमुत्प्रेक्षसे, गच्छ सम्पादयः चित्रसम्भारान | विदृपकः- जं आणवदि वअस्सो । ( इति निष्क न्तः ) यदाज्ञापयति वयस्यः । राजा-- प्रत्यग्रोपनहिनियमिता तैस्तैः प्रजावेक्षण- व्याक्षः प्रणयातिवर्तनभिया रुद्धावरोधेष्वपि। स्तोकनाञ्चलिता जने सहृदये स्रोतश्शतनाधुना चिन्ता संप्लवते चिराय विजने लब्धावकाशेव नः ।। २४॥ (प्रविश्य ) कञ्चकी- ( किञ्चिदिवापसृत्य ) कथं महाराजो विविक्तमध्यास्ते । ( सखेदम् ) अपि च । पणेऽपि त्रुटिते विवृत्तवदनस्साशङ्कमाशङ्कत दत्ते च कचिदेव वीतविषयव्यापारदीर्घा दृशम् पाठान्तरम् । १ सातमाशते ·प्रथमाऽङ्का किश्चिन्मन्त्रयते निजेन हृदयनव श्वांसत्यायत कष्ट धिक प्रतिरोहतीव करुणो देवस्य चिन्ताज्वरः ।। कः पुनरस्य चिन्ताहेतुस्स्यात् । (विमृश्य ) हन्त नूनं त- यैव हंससंवादकिंवदन्त्या भवितव्यम् । तदेवमसमये कथं निवेद्यताम् । ( विचिन्त्य ) अथवा किमेतेन समय पु वाऽसम- येषु वा वक्तव्यमेव दृष्टमित्यस्माकमादेशः । ( उपमृत्य वे. त्रदण्ड माघयन् ) महाराजपादसन्दर्शनाय पौरजानपदाः प्र- तिहारभूमिमधिवसन्ति । राजा- परिश्रान्तोऽयं जन इति प्रेष्यतां समाजः । सत्याचार्यः पुनरेका स्थाप्यताम। कञ्चुकी- यदाज्ञापयति देवः। ( इति निकन्त: ) राजा- मत्यमधुनाऽन्य एव नलोऽस्मि संवृत्तः । प्राक्तनस्तु स्वप्नदृष्ट एवं जने सर्वभावेन अलीनः । तथा हि । विश्रान्तिः किल यत्र तत्र मनसः क्षोभोऽधुनान्तःपुरे यत्राक्ष्णोः परमा रतिः परिजने तत्रैव रूक्षा स्थितिः । यान्यस्त्रैणकथा श्रुतापि न पुरा सा वर्तते मन्त्रवत् संभाव्येत किमेषु किश्चिदपि मे स्याचेन्नलःप्राक्तनः॥२६।। ( पुरोऽवलोक्य ) कथमयं जाल्मः कलावत्यैव चित्रसंभार- मानाय यति । उच्छ्रसितमियं हि देव्याः तत्पादमूल एव यामि- कस्य प्रत्यवरोपितं मुषितम् । ( विचिन्त्य ) किमत्र प्रति- पाठान्तरम् ।। १.किञ्चामन्त्र यते. २. सूनृतयेव. ३. विलीन:.

·नलचरित्रे । कर्तव्यम , भवत्वेवं तावत् । ( प्रविश्य कलावतीद्वितीयो विदूषकः ) विदृपकः- एसो चित्तसम्भारो। एप चित्रसंभारः। राजा- बालिश रे समानय चित्रवस्तूनीति विचिववस्तुदिदृ- क्षयाऽऽदिष्टस्समानीतवानसि किमालेख्यसामग्रीम् । विदृषकः- णं मए तुह एव्व अभिप्पायाणुरोहेण । ( इत्य|क्त रा- ज्ञा संज्ञाप्यमानः स्तब्ध इव स्थित्वा ) ता णाणीदं मन्दबुद्धिणा । ननु मया तवैवाभिप्रायानुरोधेन । तन्नानीतं मन्दबुद्धिना। राजा - (स्वगतम् ) सर्वथा हतास्मो वयममुना यथाश्रुतग्राहिणा पशुना। कलावती- ताणाणीदीति चाराअणवअणादो एल पअप्पिदं दे- व्वस्स विचित्तवस्तुदंसणकोदृहळं । होदु देवीए णिवेदइस्सम् । ( इति चित्रसंभारानिक्षिप्य कुपिता निक्रान्ता ) तन्नानीतमिति चारायणवचनादेव प्रजल्पितं देवस्य वि- चित्रवस्तुदर्शनकौतूहलम् । भवतु देव्यै निवेदयिष्यामि । विदुपक:- गच्छदु दुट्ठदासी, लद्धो चित्तसम्भारो । ( इत्युपवि- । शति) गच्छतु दुष्टदासी, लब्धश्चित्रसम्भारः । राजा- कथमापतित एव दुष्परिहारोऽनर्थः । विदूषकः- एक्कदण्डप्पणाममेत्तेण एकवारचळणताडणेण पि वा प- डिकराणिजे सारं साहणिजे वि देवीए कोवे कीरिसं तुम ·. प्रथमोऽङ्कः। चिन्तेसि । एकदण्डप्रणाममात्रेण एकवारचरणताडनेनापि वा परिहरणीये सायं साधनीयऽपि देव्याः कोपे कीदृशं त्वं चिन्तयसि । राजा मत्यमाह सायाह्न इति वयस्यः । अद्य खलु प्राणता रजनी चिन्तयितव्या । तदर्पय चित्रपटम् । विदूषकः- इदं फळअं, एसो चित्तपडो, इअं च तूलिआ, इम अ वण्णसंभारा । ( इत्यर्पयांत ) इदं फलकं, एष चित्रपटः, इयं च तूलिका, इमे च वर्ण- संभाराः। राजा- (गृहीत्वा, क्षणमनु यान नाटितकेन पुनर्निधाय ) स्मृतिपथमुपारूढा सुभ्रूयदि प्रणिधानतः कियदपि किल स्तम्भादङ्गानि न प्रसरन्ति नः। अथ न विरतो वादः का लिख्यतामिति संपति प्रकृतमभवत्कर्म द्वेधाप्यसंभववाधितम् ॥ २७ ॥ विदूषकः- सहज एव्व धेरं गेह्निअ लिहटु वअस्सो । सहजमेव धैर्य गृहीत्वा लिखतु वयस्यः । राजा- या मन्मथेन लिखिता मम चित्तभित्ती या लिख्यते तदनु दिक्फलके च दृष्टया । पाठान्तरम् । १. दर्शय. २. चित्रपुटं. 2 ·१८ नलचरित्रे । तामालिखेयमिह चित्रपटेऽपि तन्वीं सिद्धिस्तु मारहतकस्य करे निविष्टा ॥ २८ ॥ ( कथञ्चिदालख्य ) पश्यतु प्रियवयस्यः । विदूषकः- सा एव्व एसा। सैवैषा । राजा-अथ किम । विदूषकः-- भअवदि णमो दे, जा तुम ईरिसी अण्णारिसेव अस्स संदावे काळणं । ( राजानं प्रति ) जहदिटुं लिहिदा । भगवति नमस्ते, या त्वमीहशी अन्याशीवास्य सन्तापे कारणम् । यथादृष्टं लिखिता । राजा-लिखितव । ( चित्रनायिका प्रति सवाष्पम् ) पश्ययं भवती दृशा न तु तया ग्लायन्ति गात्रााणे ते त्वामालिङ्गितुमर्थये न हि महानङ्गेप्वनङ्गज्वरः । त्वामन्तःकरणे वहे न हि न हि केदं ममेदृङ्मनः पुष्पादप्यतिकोमला क भवती मन्तुर्नवः क्षम्यताम् ।। २९ ।। विदूपकः- कि द्वे पलावेण । सण्णिाहिदा सिद्धी, सञ्चाअरिओ समाणीअदु। किं ते प्रलापेन । सन्निहिता सिद्धिः, सत्याचार्यः समा- नीयताम् । राजा- ( कथञ्चिदात्मानं निगृह्य चक्षुषी विमृज्य ) कः कोऽत्र भोः । (प्रविश्य ) पाठान्तरम्। १. ननु. २. उत्सहे. ३. ननु. ४. ममेदं.

·प्रथमोऽङ्कः। कञ्चुकी- अयमस्मि । राजा- सत्याचार्यः प्रवेश्यताम् । कञ्चुकी- यदाज्ञापयति देवः । ( इति निष्क्रम्य सत्याचार्येण सह प्रविश्य ) एष महाराजः । उपसर्पतु भवान् । सत्याचार्यः-- कष्टमपवादभूयिष्ठं अल्पप्रयोजनं च दैवज्ञजीवि- तम् ! अपि च दुप्परिहरमेव पौरोभाग्यमभिज्ञमानिनाम् । प्रकृतिस्सा किल नाम प्रमादजो यः फले विसंवादः। शतशोऽपि दृश्यमानस्संवादः काकतालीयः ॥ ३० ॥ न च विचारोऽयमस्मत्स्वामिनि यस्य बिरुदमिदमुद्रुप्यते । परिज्ञातुं तत्त्वं निखिलमपि विद्यासु विदुषां परिज्ञातं भूयः परिपदि सतां श्लाधितुमपि । फलेोक्तुं तत्तत्क्रमसमुचितैः श्लाघितमपि प्रगल्भः कोऽन्यस्स्यात्रिभुवनवदान्यो यदि नलः॥ ३१ ॥ ( उपसृत्य ) स्वस्ति महाराजनैषधाय । राजा-- एष वः प्रणामः । परिगृह्यतामासनम् । सत्याचार्यः-- ( उपविशति ) राजा- कञ्चुकिन् , अस्मदादेशमन्तरेण पार्श्वचरोऽपि जन: क्षणं न प्रवेश्यताम् । कञ्चुकी- यदाज्ञापयति देवः । ( इति निष्कान्तः ) सत्याचार्यः-( सप्रश्रयम् ) कीदृशो महाराजस्य नियोगः ।

·२०
नलचरित्रे
विदूषकः- ( साक्षेपम् ) णं देवण्णो तुम, ता किं ति करअळे दप्पणं
गण्हिअ कीरिसं मे मुहं ति पुच्छसि । कहहि देवस्स चि-
तिदम् ।
ननु दैवज्ञस्त्वं, तत्किमिति करतले दर्पणं गृहीत्वा कीदृशं
मे मुखमिति पृच्छसि । कथय देवस्य चिन्तितम् ।
सत्याचार्यः– ( विदूषकवाक्याक्षराणि गणयन् ) प्रायेण स्त्रियं
वा श्रियं वाधिकृत्य प्रवृत्तेयं चिन्ता ।
विदूषकः ण केवलं गणिदे एव्व सइवत्तणे वि पण्डिदोऽमि ।
जं राआणो पाएण अत्थकामपरा होतित्ति तदणुरूवं भणि-
दम ।
केवलं गणित एव साचिव्येऽपि पण्डितोऽसि, यद्रा-
जानः प्रायेण अर्थकामपरा भवन्तीति तदनुरूपं भणितम् .
सत्याचार्यः-. ( सकोपम् ) चारायण सर्वपथीनस्ते परिहामः ।
शृणु तावत । ( क्षण मनुध्याय ) स्त्रियमधिकृत्यैव चिन्ता ।
राजा
परीक्ष्यते किमिदानी नवीन इव प्रज्ञान्मेषो भवताम् ।
( इति चित्रपटं दर्शयन् ) एपा किंजातीयम्य कन्यका किजा-
तीयम्य परिग्रह इति सामुद्रिकालक्षणेन परीक्षन्तां भवन्तः ।
सत्याचार्यः- ( विलोक्य ) मानुषीप्वेषा ।
विदूषकः- किं रक्खसित्ति सन्देहो ।
किं राक्षसीति सन्देहः ।
राजा-- (स्वगतम् ) कथमीदशस्य रूपस्य मानुपीपु संभवः ।
-

·प्रथमोऽङ्कः। ( प्रकाशम् ) ततस्ततः । सत्याचार्यः- ( सहर्षम् ) उन्नतं त्रिषु नासायामुभयोः कुचयोरपि । दीर्घ द्वयोदशोरस्या रूपं त्रैलोक्यदुर्लभम् ।। ३२ ॥ विदूषकः-- हीही णिगहीदोसि । मम वि बह्मणीए ईरिसं रूपम् । ही ही निगृहीतोऽसि । ममापि ब्राह्मण्याः ईदृशं रूपम् । सत्याचार्यः ( साश्चर्यम् ) कथम । विदूषकः --- सा वि दुवेसु दीहा थणेसु, तिसु उण्णदा दंदे णिडाले -- जडरे अ। सापि द्वयोर्दीर्घा स्तनयोः, त्रिपून्नता दन्ते निटिले जठरे च। राजा- (विहस्य ) किमनेनासम्बद्धप्रलोपिना । दृश्यतां द्रष्टव्यम् । सत्याचार्यः- नूनमन्यूना भाग्यरेखा पितृमुखच्छायामप्याक्षिपे- दम्याः । ततश्च ईदृशमुखारविन्देन गुरुणापि महाराजेन भवितव्यम् । राजा- (स्वगतम् ) किमेतावता सीदतो हृदयस्य । इदं तु खलु प्रागेव निश्चितम् । अवाप्तुमीदृशीं कन्यामस्ति यस्य विधेलिपिः । स महानिति राजेति संशयः कोऽत्र वर्तते ॥ ३३ ॥ ( प्रकाशम् ) कस्मिन्नु जनुर्जनपदे। “पाठान्तरम्। १. प्रलापेन.

·२२ नलचरित्रे सत्याचार्यः- ( क्षणं स्थित्वा ) वकारादौ जनपदे विदर्भेषु वः विराटेषु वा। राजा- किं परिग्रहयोगोऽस्त्यस्याः। सत्याचार्यः- बाढम् । अपि च । प्रस्निग्धं पुनरंसलं च कृशमप्यङ्गं प्रकृत्या यतो यच्चास्याः कुटिलापि गुल्फवलयव्यालम्बिनी वेणिका । वैशाल्येऽपि यदायते च नयने तत्कि प्रपश्चर्गिरां सप्तद्वीपपतेस्तु कस्यचिदियं राज्ञोऽवरोधोचिता ॥ ३४ ।। राजा- अयि सर्वथा कस्यचिदिति महति संशये पातितास्मः । विदूषकः- को अत्थ संदेहो सत्तद्दीपपइणो परिग्गहोत्ति अ- साहारणेण लच्छणेण सामण्णमुहेण वि तुमं व णिहिटो । कोऽत्र सन्देहः सप्तद्वीपपतेः परिग्रह इति असाधारणेन लक्षणेन सामान्यमुखेनापि त्वमेव निर्दिष्टः । राजा- ( स्वगतम् ) इदं खलु त्रिलोकीगृहमेधिनि मघवत्यपि युज्यते ! ( विचिन्त्य ) भवतु पृच्छामि तावत् । (प्रकाशम् ) भगवन् , अपि ज्ञातुं शक्यं नरस्य वा सुरस्य वा परिग्रह एषेति । सत्याचार्यः- अद्य वदामि । ( विमृश्य ) अस्तीव देवपरिग्रह- प्रसङ्गः। राजा- ( आत्मगतम् ) आः कीदृशो दैवपरिणामः, विच्छिन्नः- प्रत्याशातन्तुः, विफलश्च नलनिर्माणपरिश्रमो विधातुः !

·प्रथमोऽङ्कः। २३ विदूषकः- धीरो होहि । अत्थीवत्ति खु भणिदं । पुच्छिस्सं दाव सेसं वि। धीरो भव । अस्तीवेति खलु भन्तिम् । प्रक्ष्यामि तावत् शेषमपि । राजा- (प्रकाशम् ) सम्बनिरूप्यताम् । सत्याचार्यः- ( सम्य निरूप्य ) प्रार्थ्यते केवलं देवैः प्राप्यते न कथ-धन । राजा-( आत्मगतम् ) हृदय समाश्वसिहि नाश्वसिहि । सत्याचार्यः-- स एव पतिरस्याः राजा- ( आत्मगतम् ) कः खल्वेषः । सत्याचार्यः- यस्सप्तद्वीपाधिपो यः॥ ३५ ॥ किन्तु परिग्रहे पुनरस्याः प्रत्यूहा बलवन्तः पुरस्तादपि परस्तादपि । राजा- ( स्वगतम् ) प्रत्यूहा इति अनुग्रहाक्षराण्यमूनि । प्रसक्ति- महोत्सवः किलानेन संपाद्यते । सत्याचार्यः- कालविप्रकर्षसंवादिभिः किमन्यैः । इदं तावदभि- लक्षये । यत्किल तिरश्चापि व्यक्तवाचा द्रुतेन श्रोष्यते HAMMAR पाठान्तरम् । १. अण्डजेन.

·२४ नलचरित्रे - नूनमधुनैव तम्या वृत्तान्तः । विदूषकः- ( राजानं विलोक्य ) देवो एव एमो । देव एवैषः । ( इत्युत्थाय प्रणन्तुमिच्छन् राज्ञा भ्रूभजे न संज्ञया बारितस्तिष्ठति ।) राजा ( हृदयं प्रति ) ममाश्वसिहि क्षणं समागममनोरथसंभाव- नया । ( सत्याचार्य प्रात ) मनस्येव विश्राम्यत्वयमों भव- ताम् । मत्याचार्यः- ( विहग्य ) बाल्यतः प्रभृत्येव कृतमहाराजसेवनः किमेतावदपि न जाने । राजोदन्तश्च मन्त्रश्च धर्मश्च विधिचोदितः। संतृतस्संवृतः श्रेयान्विवृतो विकृतो हतः ॥ ३६ ।। राजा- परिश्रान्त इवाम्मि । सत्याचार्यः- स्वस्ति विश्राम्यतु देवः । ( इति निष्कान्तः ) विदूषकः- सञ्चवअणो खु सञ्चारिओ सत्यवचनः खलु सत्याचार्यः । राजा द्रक्ष्यामस्मन्निहितेर कार्येण । ( निःश्रस्य ) खिन्नमिव बाह्यकरणग्रामानुविधानपारतन्त्र्येण । स्वच्छन्दवृत्ति हृदयं स्वयमखिलं धावते विषयम् ॥ ३७॥ कोऽस्य विनोदनोपायः विदूषकः- रसंतरवासङ्गेण विमरणिज्जो एसो अहिणिवेसो । रसान्तरव्यासङ्गेन विस्मरणीय एषोऽभिनिवेशः । राजा-(विहस्य ) अभिभवति रसान्तराभिनिवेशमादिमरसव्या- ) ·प्रथमोऽङ्कः। २५ मङ्गः न पुनरभिभूयते । भवतु तदपि ताव दृक्ष्यामः । उप- वनमार्गमादेशय । विदूषकः- इदो इदो भवं । ( उभौ परिकामतः ) इत इतो भवान् : विदूषकः- ( प्रवेशं नाटयन् ) इदं खु पेरंतणिरूढणोमालिआवल- म्बवेसळं आणीलसिणिद्धदीहदरणालिएरसाहासहस्सणिअमि. दादवसंदावसीदळं चतुदिसाणिविद्रुतरुणकदळीदळाबद्ध- सामळविदाणकोमळं उजाणमण्डवं पविसदु वअसो । इदं खलु पर्यन्तनिरूढनवमालिकावलम्बपेशलं आनील- स्निग्धदर्घितरनालिकेरशाखासहस्रनियमितातपसन्ताप- शीतलं चतुर्दिशानिविष्टतरुणकदलीदळाबद्ध श्यामल- वितानकोमलं उद्यानमण्डपं प्रविशतु वयस्यः । राजा- ( प्रविश्य समन्तादवलोक्य ) अगोचरे खलु गिरामाराम- स्य रामणीयकम् । तथा हि । तरुणपवनाघातव्याधूतनूतनकेतक- स्तवकविगलन्माध्वीसंपातशीतलिताम्भसाम् । उपरि सरसामस्मिन्नुत्तानिताननपङ्क्तयः तरळलहरीडोलारूढास्तरन्ति शकुन्तयः ॥ ३८ ॥ अत्रैव मण्डपे मुहूर्तमास्वहे । विदूषकः- जं रोअदि वअस्सस्स ( इत्युभावुपविशतः ) ·२६ नलचरित्रे यद्रोचते वयस्याय । राजा---- ( अन्यतोऽवलोक्य ) वयस्य इतस्तावत् । पर्यायसक्तसरलायतकाण्डरूढ- पर्णावलीकृतवितानमनोरमाणि । पश्योन्मिषत्प्रसवसौरभमेदुराणि प्रच्छायशीतलतलानि लंतागृहाणि ॥ ३९ ॥ ( नेपथ्ये कलकलः ) विदूषकः- किण्णु खु एदं। किन्नु खल्वेतत् । राजा--- प्रायेण मध्याह्नो वर्तत इति मजनशालोपस्कारकोलाहलो महानर्थ मदनुजीविनाम् । तत्पश्य तावदधुना कतमं विहा- यसो देशमलङ्करोति भगवानब्जबन्धुरिति । विदूषकः- ( उत्थाय परिक्रम्य ऊर्ध्वमवलोक्य ससंभ्रम ) अब्बह्मbणं अब्बह्मण्णम् । हीमाणहे को वि रक्खसो विअ सुवण्णमईहिं छाआहिं मं अणुपिदिव्व । ता परि- ताअदु पिअवअस्सो । अब्रह्मण्यं अब्रह्मण्यं अहो कोऽपि राक्षस इव स्वर्णमयीभिः छायाभिः मामनुलिम्पतीव । तस्मात् परित्रायता प्रियवयस्यः । राजा-- सखे न भेतव्यं न भेतव्यम् । कः कोऽत्र भोः धनुर्धनुः। ( इत्युद्धतं परिक्रम्य ऊर्ध्वमवलोक्य सहर्षम् ) चारायण, पाठान्तरम्। १. मनोहराणि . २. शिलागृहाणि.

·प्रथमोऽङ्कः। दिष्टया वर्धसे । ननु स एव । समाकर्षन्नन्तश्चरणमवभुग्नाङ्गुलिदलं वितन्वन्नामूलादपि गरुतमस्पन्दसरलम् । प्रमाद्यत्पौलोमीपरिजनकरोन्मुक्तनिपत. न्मणिच्छत्रच्छायामनुसरति हंसः परिपतन् ॥ ४० ॥ विदूषकः - ता तम्सि एव मण्डवे चिट्ठावो । तत्तस्मिन्नेव मण्डपे तिष्ठावः । राजा- यथा रोचते भवते । ( इत्युपविशत: ) (प्रविश्य ) हंसः- जेदु महाराओ। जयतु महाराजः। राजा- स्वागतं शकुन्तचूडामणये । हंसः- विसेसण महाराअस्स पसादादो । विशेषेण महाराजस्य प्रसादात् । राजा- कतमम्त्वया परिमुषितशोभः कृतो देशः । हंसः- विदव्भादो दमअंतीसआसादो भअवदीए सरस्सदी पेसिदो आअदोमि । विदर्भेभ्यः दमयन्तीसकाशात् भगवत्या सरस्वत्या प्रेषित आगतोऽस्मि। राजा- ( सहर्षम् ) कथं प्रियसुहृदो भीमस्यैव स्वसा तत्रभवती हंसः- अह । अथ किम् ।

·.२८ नलचरित्रे राजा- ( अपवार्य ) हन्त विदर्भेष्विति महाराजकन्यकेति त्रैलो- क्य दुर्लभरूपेति च दैवज्ञेन शतशः प्रतिबोध्यमानोऽपि न स्मृतवानम्मि श्रुतचरीमेव दमयन्तीम् । विदूषकः-- चित्तसखेवो एद्ध अवरज्झइ । चित्तसंक्षेपः अत्र अपराध्यते । राजा- सत्यमेतन् । तथा हि । स्फुलिङ्गा इव संस्काराश्चिन्ताक्षोभैस्तनूकृताः। उद्बोध्यमाना यत्नेन नोदुध्यन्ते कथञ्चन ।। ४१ ।। कथं सा मया लभ्या । विदूषकः- किं वि चिंतेसि । णं परिक्खिदं एक सच्चाअरिअस्स वअणम् । किमपि चिन्तयासि । ननु परीक्षितमेव सत्याचार्यस्य व- चनम् । राजा-मा मैवम् । दैवज्ञानामपि खलु व्याहाराः । वक्तुर्वानवधानेन श्रोतुर्वा भाग्यमान्यतः । न फलन्ति फलन्तो वा केवलैस्स्युमनोरथैः ॥ ४२ ॥ विपकः- अहो दे रागगद्धिणो विममदंसित्तणं जं विवक्खिदे कजे वत्तणो वा पमादो मोदुणो वा मंदभाअहेअत्तणं गवे. सणाअम् । अणभिमदेसु उण रामबाणा सञ्चाआरिअस्स वाहारा। पाठान्तरम् । १. पिपरिक्खिदे.

·प्रथमोऽङ्कः। २९ अहो ते रागगृध्नोः विषमदर्शित्वं यद्विवक्षिते कार्ये वक्तुर्वा प्रमादः श्रोतुर्वा मन्दभागधेयत्वं गवेषणीयम् । अनभिमतेषु पुना रामबाणाः सत्याचार्यस्य व्याहाराः । राजा-( आत्मगतम् ) किमधुना । प्रक्ष्यामस्तावदेनम् । प्रकाशम् ) किं नु कारणं भगवत्यास्तत्र सन्निधाने । हंसः- इमादो एव्व जाणीअदु। ( इति लेखमर्पयति । ) अस्मादेव जानातु । विदूषकः-- ( गृहीत्वा उन्मुच्य ) अह्महे णेमाइं अह्माणं अक्ख- राई । ( इति राज्ञा हस्ते समर्पयति । ) अहो नेमान्यस्माकमक्षराणि । राजा- साश्चर्य निर्दश्य ) किं भगवत्या एवं करारविन्देन व्यापृतम । हंसः अह इम। अथ किम् । राजा- आसन्ना हारमुक्तासममथ च मिथस्सङ्गला नैकवर्णाः भान्त्येवान्योन्यचित्रंव्यतिकरविधुराः पक्तयो नांतिदूराः । नास्पष्टा नापि वक्रास्तदपि परिगता रेखिकास्सूक्ष्मभावं माँ वा वस्तुप्रभावः क पुनरिदमहो कौशलं वर्णलेखे । ( सरस्वती प्रति सबाष्पगद्गदम् ) त्वमसि परमं तत्त्वं त्वं नादबिन्दुकलामयी त्वमसि च परं शब्दब्रह्म त्वमेव जगन्मयी । - पाठान्तरम् । १ चिह्न. २. नापि दू.:. ३. मा नामास्तु. ४. लख्य.

·.३० नलचरित्रे तव यदि तनूरेषा वर्णात्मना न विवर्तते निपतति तमस्यन्धे निश्शेषमम्ब जगत्त्रयम् ॥ ४४ ॥ ( इति लेखमक्ष्णोदिशरसि चार्पयन्वाचयति । ) "स्वस्ति वत्साय नैषधाय निर्माय रत्नं किमपि त्रिलोकी- लावण्यसारेण पितामहो वः । निर्माणवैफल्यभियादिशन्मां भोक्तारमस्यानुगुणं वरीतुम् ॥ ४५ ॥ श्रेयांसि बहुविनानीति शुभस्य शीघ्रमिति च श्रुतमेव वत्सेनापि वृद्धमुखात् । अतस्तदनुरूपमाचारतव्यमन्यच्च हंसमुखादवगन्तव्यम् ।" इति । राजा- ( स्वगतम् ) रत्नमिति युक्तमुक्तं भगवत्या । (प्रकाशम् ) कियान्मयि निर्व्याज: पक्षपातो भगवत्याः । किं नु खलु मया तदनुरूपमाचरितव्यमिति । हंसः-( कर्णे ) एव्वं विअ । एवमिव । राजा- अनुगृहीतोऽस्मि । हंसः- मझण्णो वट्टइ माणिकण्णिआवगाहणपआणसमओ भअवं- तस्स । मए वि सणिहादव्वम् । मध्याह्नो वर्तते मणिकर्णिकावगाहनप्रयाणसमयो भग- वतः। मयापि सन्निधातव्यम् । पाठान्तरम्। १. सत्यमुकं.

·THE KUPPUSWANA SA!! प्रथमोऽङ्कः। TAR राजा- साधय महोपकारिन् । सन्तु च पुनः अचिरादेव नस्समा- गमप्रबन्धाः। - हंसः- ण विह्मरणीओ अ जणो । ( इति निष्क्रान्तः । ) न विस्मरणीयोऽयं जनः । ( नेपथ्ये) वैतालिकौ-- सुखाय मध्यमा सन्ध्या भवतु देवस्य । एक:- आमुक्तहारलतमादृतगन्धपङ्क उन्मुक्तकञ्चुकमुपोढदुकूलचेलम् । आवीज्यमाननालनीदलतालवृन्तं अद्य क्षिपन्ति दिनयौवनमानताङ्ग यः ॥ ४६॥ अपर:- स्वच्छन्दप्रचरन्मदान्धमहिपव्याधृतशृङ्गाहति- क्षुभ्यत्पङ्ककलङ्कपल्वलपयोलुण्ठाकचण्डातपाः। दृश्यन्ते परिपाकपाण्डरदलव्याकीर्णजीर्णाटवी- रिङ्खदावशिखाचटचटरवोन्मिश्रा गिरिश्रेणयः ।। ४७ ।। राजा-तदेहि मजनशालामेव गच्छावः । ( इति निष्क्रान्तास्सर्वे) ॥ इति प्रथमोऽङ्कः॥ पाठान्तरम् । १. आमुक. २. आवज्यमान.

·३२ ३ नलचरित्रे ॥ अथ द्वितीयोऽङ्कः ॥ (तत : प्रविशत्युपविष्टश्चिन्तां नाट यन्वाचस्पतिः ।) वाचस्पतिः- (प्रामुखमञ्जलि बद्धा ) प्रणमामः परं ब्रह्म भवानीशङ्करात्मकम् । स्वस्ति गोब्राह्मणेभ्योऽस्तु सुप्रातं दिनमस्तु नः॥१॥ ( इति चक्षुधी उन्मील्य ) कथं व्युट्रैव रजनी । अद्य खलु संगृह्णन्ति हिमच्युतः परिमितानिन्दोश्चकोराः करान आसीदन्ति शनेश्शनैरभिमुखापाङ्गा रथाङ्गायाः । सत्रासप्रतिबुद्धतापसवटुप्रारब्धानिद्रास्वल- द्वर्णग्रामकसामगीतिमुखरक्रोडास्सनीडाश्रमाः ।।२।। ( नेपथ्ये ) सुप्रभातमखिलसुरासुरवन्दितचरणरविन्दम्य राजाधिरा- अमूर्धन्यस्य भगवतो महेन्द्रस्य | संप्रति हि आसीद्वयुष्टा रजनिरलमित्यालपन्त्योऽपि वेगात् अधोंगीणैस्त्वमित इत इत्यक्षरेव च्यमानाः । मुक्ताः कृच्छादपि च कुचयोर्गाढमालिङ्गन्य कान्तः आकृष्यन्ते पुनरपि पटेष्वत्र गन्धर्वकान्ताः ॥ ३ ॥ अतिप्रभाता रजनी । पश्यतु देवः । पाठान्तरम् । १. अर्कोद्गीणे.. २. व्यङ्ग यमाना.. ३. कुञ्जादाप. ४. पदेषु.

·द्वितीयोऽङ्कः। ३३ आसीदन्प्रथमाचलेन्द्रमकुटीमद्यापि नाक्रामति द्यामेष घुमणिविचित्रमभितस्तावत्करैः क्रीडितम् । प्रम्लाने मुदितं मनाक प्रहसितं प्रक्रान्तनिद्रारसे व्याकोचन्मुकुलीकृते च यदभूदम्भोरुहं कैरवे !॥ ४ ॥ वाचस्पतिः- ( विहस्य ) राजमूर्धन्यतानुगुणा एव महेन्द्रस्य । पश्य । नारी विदर्भतनया न व सानुरक्ता स्वस्मिन्न चापि मुलभं परिणेतुमेनाम् । अस्यामशेषसुरयोक्तयाच्यमान- यादृच्छिकाक्षिवलनोऽपि हि यः प्रमूढः ।। ५ ॥ हन्त कथमनुभूतफलोऽपि गौतमदारेषु न प्रतिपद्यते कर्त- व्यगकर्तव्यं च । अथवा किमतेन । सा हि दुर्लङ्घयपाता भगवती मदनहन्तपञ्चशरी, यां किल त्रिभिरेवाभिनिवृत्ते त्रिलोकीविजयोत्सवे । उत्तंसयव्रतेश्शेषमुपयुङ्क्ते मनोभवः ॥ ६ ॥ तदेवं मदनशरपरागपरिपातदूषितमिव भतिमतामपि शास्त्र. निर्मलं चक्षुर्न गृह्णाति विषयेषु निम्नमुन्नतं वा । अपि च पुन- रनर्थादनान्तरमद्यापतितम् । यत्किल प्रकृत्या कामुके शक्रे प्राप्तोऽयं वैणिको मुनिः । पाठान्तरम् । १. महतामपि. 3 ·नलचरित्रे पागेव कलुषं चक्षुः पांसुना तच्च दूषितम् ॥ ७ ॥ तस्य किल कलहानुपलम्भनिर्विष्णं चक्षुः कण्डूलमिव घुरु- घुरायते नाम मुनिपाशस्य । अपि तत्पथमद्वन्द्वमन्योन्यस्यूतविग्रहम् । शक्नोति विश्लेषयितुं स हि कर्णेजपो मुनिः ॥ ८ ॥ किं पुनरमरेन्द्रनैषधयोर्विरोधमापादयितुम् । ( साश्चर्यम् ) पश्यत मृदुमर्दिनः कालस्य वैषम्यम् । यदस्मिजगद- न्यादृशमिवास्ते । तथा हि । उपरतमभूच्छारेरुद्वृत्तनिग्रहणवतं जगति विरतश्शापश्शान्तो मुनिस्स च कोपनः । अशरणमिवाशेष व्यत्यासयन्तमिदं जगत् न खलु शपति क्रुध्यत्येको नियच्छति वाप्यमुम् ।। ९॥ मान्वतं च नाम रहास तेन महेन्द्रसंसदि पूर्वरात्रे बैलो- क्यरत्नं दमयन्ती सा तवैवोचिता सुलभा चेति । तदत्र कथं समीकर्तव्यम् । ( विचिन्त्य ) समीकृय वा किमनु- भूयते । यतः राज्यग्रहगृहीतानां राज्ञामन्यादृशी मतिः । असिद्धिर्मन्त्रिमन्त्रेण सिद्धिस्स्वस्यैव वैभवात् ॥ १० ॥ इति । अथवा न शोचितव्यम् । प्रकृतिरियं जीवलोकस्य यत्किल पाठान्तरम्। १. मृदूपमर्दिनः.

·द्वितीयोऽतः। प्रासादप्रतिमा इव सकलभारवहनमाभिनयन्तः परिक्लिश्यन्ते राजपिण्डोपजीविनो मन्त्रिजनाः । ( अप्रतोऽवलोक्य ) विद- र्भनगरवृत्तान्तविचारणाय प्रेषितो विश्वावसुः परिम्लानमुख इत एवाभिवर्तते । (प्रविश्य ) विश्वावसुः- ( उपसृत्य ) भगवन्नभिवादये । वाचस्पतिः- अभिमतेन युज्यस्व । कः पुनर्वृत्तान्तो विदर्भेषु । विश्वावसुः- यः परिचिन्तितो भगवता । वाचस्पतिः- ( तस्य हस्ते हस्तमास्फालयन् ) अपि सन्निहिता तत्रभवती शारदा । विश्वावसुः- न केवलं सन्निहिता, निवृत्तसत्यलोकगमनाध्यवसा- योतिरूढमूला च तत्रैव सा। वाचस्पतिः- अथ सन्दिष्टमपि नलाय भगवत्या । विश्वावसुः- इयं तु विरला किंवदन्ती । वाचस्पतिः-- सत्यैव सा । विश्वावसुः- कथमिव । वाचस्पतिः कुण्डिननगरबाह्योद्याने कुलदेवताराधनव्याजेन समानीय वैदी संयोजयिष्यामीति सन्दिष्टमेव नलाय शारदया । शंसितं हि तथा नः पूर्वेयुरनेन पथा सत्यलोक- , - 'पाठान्तरम् । १. निरुढमूला.

·नलचरित्रे मुपतिष्ठमानेनानभिज्ञातनूतनास्मन्नगरवृत्तान्तेन पितामहशता- ङ्गयुगसव्यभागोपान्तवाहिना हिरण्मयेन हंसेन । विश्वावसुः- तर्हि सूनृतमेव । वाचस्पतिः- पुनः कीदृशी किंवदन्ती । विश्वावसुः-- न कापि नूतना । नलासक्ता भैमी स्वयमनुमतं तच्च विधिना त्रिलोकीनाथस्तामभिलपति शक्रोऽप्यतिबली । न जानामः काइक परणातारेदानीमिति परा प्रवृत्तका वार्ता यदि पुनरुभौ तत्र मिलितौ ॥ ११ ॥ वाचस्पतिः- ( साक्षेपम् ) कीदगिव भविष्यति । ननु निश्चित: परिणामः। विश्वावसुः- निश्चित एव भगवतः प्रसादेन कल्याणोदक भविष्यतीति । सचिवसंपत्तिहि भूभुजां सर्वकामदुघा कल्प- लता । तथा हि। निरालम्बाः श्रियो राज्ञां लोका इव नभस्सदाम् । ध्रियन्ते मन्त्रिणो मन्त्रैस्स्कन्धेरिव नभस्वतः ॥ १२ ॥ तच्चिन्तयतु महाभागः शिवमत्र पन्थानम् । वाचस्पतिः- ( विचिन्त्य समुखभङ्गं ) अविततार्थो न कश्चिदिहो- । पायः। पाठान्तरम् । १. सद्धमुखभर. २.अविप्लुतार्थो.

·द्वितीयोऽङ्कः। ३७ विश्वावमुः- ननु सिद्ध एवायमुपायः। अद्य किल महतीयं वार्ता विदर्भेषु भीमो राजा दमयन्याः स्वयंवरं कारयिष्य- तीति । । वाचस्पतिः --- (विहस्य विश्व'वसोश्वरमाङ्गं परामृशन् ) सुमते तदेव नो विघटनीयम । प्रागेव किल सा नलाभिलाषिणी। ततश्च निम्नार्थिनः पयसः परीवाहप्रदर्शनमिव निखिलमिदमनुकूलं तदध्यवसायस्य। विश्वावमुः- दृन्यं वा तर्हि प्रस्तूयताम् । वाचस्पतिः- केन । कम्मै । विश्वाक्षुः- , असरोभिरामचयितुमभ्याश्चित्तवृत्तिमस्मत्स्वामिनि । वाचस्पतिः-- उभयमप्येतत् अपथमेव । विश्वावसुः- कथमिव ! वाचस्पतिः- प्रथमं तावदस्मदभ्यर्थितामन्यमुखेन प्रार्थयते कथम साविति वलवान्भवति वैरानुबन्धो नलस्य । विश्वावसुः- ( सपरिहासम् ) बलवदमी वेपामहे । वाचस्पतिः- वत्स मा मैवम् । परिज्ञायते हि सप्तद्वीपविजयि- नो नैपधस्य पराक्रमोत्कर्षः शतशस्त्वयैव देवासुरसमर- साहाय्यकप्रवृत्तस्य । द्वितीयं च ननु त्वयैव दृश्यताम् । साम्राज्यं यदि सप्तमार्णवतटीविश्राम्यदाज्ञाक्षरं सौन्दर्य यदि मुदिताः स्मरगिरस्सा चेन्मतिः के वयम् ।

·३८ नलचरित्रे शौर्य चेत्पुनरन्यदेव तदिति इलाध्ये नले सर्वतः सक्ता भीमसुता कुतः खलु गुणादिन्द्रे निधत्तां मनः ।। अयं पुनरुपाय इव | विश्वावसुः-- क इव । वाचस्पतिः-- स एव दृत्ये वरणीयः । अथ तर्हि न कोपो भवि. ध्यति । अपि च तेनैव प्रवर्तिते दूत्ये महेन्द्रस्य पशुरयमेवम- र्थिनीमपि मां परस्मै दातुमभिलषतीति वा यस्यायमीदृशा दूतः स कीदगिति वा रज्येदपि नाम जातु भीमसुता पाकशासने । विधावसुः- रज्येदेव सा यदि नलो दूतस्स्यात् । कः खलु मन्द- धीरपि नाम करस्थं रत्नमुत्सृज्य काचं गवेषयते । वाचस्पतिः- यत्किञ्चिदेतत् । किं न श्रुतस्त्वया दुस्त्यजस्सङ्कल्पो. नैषधस्य । अपि दद्यामिदं राज्यमपि दद्यां च जीवितम् । अर्थिनो न तु पश्येयमसम्पूर्णमनोरथान् ॥ १४ ॥ विश्वावसुः- (सहर्षम् ) यद्येवं विघटितो नलपरिग्रहो दमयन्याः का पुनरद्याप्यपरिपूर्णता भवताम् । वाचस्पतिः स एव न विघटित इति । विश्वावसुः- कुतः। वाचस्पतिः- त्रिभुवनविदिता हि वदान्यता महानुभावता चा ·द्वितीयोऽङ्कः। वीरसेनजन्मनो राजर्षेः । ततश्च निखिलमप्येतत् गुणमेव मन्यमाना गुणगृह्या सूक्ष्मदर्शिनी च दमयन्ती तमेव वृणु- यात् । अनयैवंविधयापि तया वरयेदेव वा नैषधं वाणी । विश्वावसुः- ( सविषादम् ) कथं तर्हि विघटनीयोऽयं यत्नः । वाचस्पतिः- न कथञ्चित् । परं तु यद्येष दुर्ग्रहः परिगृहीतैव सा भवत्यवस्कन्दनीया। विश्वावसुः- कः खलु कार्कोटफणामणये करं प्रसारयति । वाचस्पतिः- सत्यं अस्ति तु पुनरत्र बहु वक्तव्यम् । अतिवर्तते च नस्समयः सन्ध्यामुपासितुम् । तदेहि प्रस्थापय पाकशा. सनम् । विश्वावसुः- प्रस्थिता वा वयमप्रस्थिता वा किं करिष्यामः केवलमतयः। वाचस्पतिः- वत्स, मा भवम् । कः खलु हास्यति कटाक्षवृत्ति देवस्य । मन्त्रिणः किल नाम मन्त्रायितुं प्रभवः शास्त्रदृष्टेन पथा, न पुनः संम्पादयितुमपि कार्याणि । तथा हि । वन्ध्या इव न वन्ध्याः स्युरवन्ध्या इव चान्यथा । कार्येषु मन्त्राः प्रायेण कटाक्षानुगुणा विधेः ॥ १५॥ तदेहि, यथोक्तनिवर्तनायाहमपि मन्दाकिनीतीरमेव गच्छामि । ( इति निष्कान्तौ ) ॥ शुद्धविष्कम्भः ॥ पाठान्तरम् । १. एतदारभ्य प्रसारयतीत्यन्तं गकोशे नास्ति. २. संसाधयितुं.

·नलचरित्रे ( ततः प्रविशति रथत्थासमीपविमानस्थेन विश्वावसुना उपास्य मान इन्द्रो मातलिन ) इन्द्रः- मातले विसृज विदर्भानुद्दिश्य त्वारितं रथरश्मीन् । माताल:- ( कर्ण दत्त्वा ) आयुष्मन् किमाज्ञाप्यते । अवतीर्णानि कर्णपुटीमायुष्मतो न शासनाक्षराणि । मञ्जीरैर्नटना टीमुखरितैः स्वर्वारवामभुवां मन्द्रस्निग्बरवैश्च किन्नरकरव्यापारितैमर्दलैः । श्लाघाउलोकशतश्च चारणगणप्रोद्गीयमानैरियं शब्दब्रह्ममयीव संप्रति यतो जागर्नि लोकत्रयी ॥१६॥ इन्द्रः-- ( कान दस :) ननु वदामि विनृज विदर्भानुद्दिश्य त्वरितं रथरमीनिति । मातलि:- विमृजामि तावत् । अद्य खलु । आसीदद्गजवाजिसकुलभवन्नासीरसीमाचल- द्वत्रिव्यापृतहेमदण्डपतनाशङ्काभिराशङ्किताः । भूयो मौलिभिरञ्जलिस्तवकितैस्सङ्ग्रीभव तम्सुराः पश्यंत कलयन्त्यलब्धचरणन्यासावकाशा पुरीम् ॥ तदतिक्रामत्यायुष्मानमरावतीपर्यन्तमण्डलानि (किश्चिदन्तरं गत्वा ) अतिक्रान्ता वयममरपुरोपशल्यानि । चतः । निर्मजत्रिदशावरोधतरुणीवक्षोजशृङ्गार कस्तूरीघनसारकुङ्कमरजस्सम्बाधजम्बालिताः। पाठान्तरम्। १. व्याहतवेम.

·द्वितीयोऽङ्कः। ४१ दृश्यन्ते मृदुववृन्तवलयव्यामुक्तसद्यःपत- न्मन्दारप्रसवानुवद्धमधुरा मन्दाकिनीवीचयः ॥ १८ ॥ इन्द्रः- कथमद्यापि मन्दाकिन्येव । मातलिः- ( सोत्साहम् ) अवलोकयत्वायुष्मानितो मातलेः पा- णिकौशलम् । ( इति रथरश्मीनुत्सृजति ) विश्वावसुः- ( रथवेग निरूपयन् ) महाराज दीयतामिह तावदश- शती दृशाम । फलबानम्तु रथपतनवेगः कटाक्षार्पणानुग्र- हेण । अद्य खलु यदृष्टं पुरतस्तदेति जयनं भूयस्समालोकने थरुतानितमक्षि वीक्षितुमिदं तैरेव तन्नम्रितम् । कि बहुना। यत्राख्यातुमुपक्रमे विनिपतन्त्यत्रेति तत्रैव मे संवृत्ता भवतश्शताङ्गरभसान् भूतार्थगर्भा गिरः ॥१९॥ इन्द्रः- कतमाम्मन्नवकाशे वयमधुना वर्तामहे । मातलि:-- अध्यर्धयोजने धरणेः । इन्द्रः- नियम्यन्तां रथरश्मयः । मन्दं खलु द्रष्टव्या अदृष्टचरा भूविभागाः। माताल:- यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । ( इति तथा करोति ) इन्द्रः- कोऽयमग्रतस्सर्वश्वेतो गिरिः! पाठान्तरम् । १. तत्र स्थितम् २. नियम्यन्तामितो. ३. भूमिभागा:

·४२ नलचरित्रे विश्वावसुः- नन्वयमावसथं भगवतश्शशाङ्कशेखरस्य शैलराजः कैलासः। अस्मिन्विस्मयधाम्नि सर्वजगतामकेंन्दुकान्तोपल- पायासु क्षितिषु स्वयं विहरतश्चन्द्रार्धचूडामणेः । दृश्यन्तामपसव्यसव्यनयनव्यापारमात्रादपि ज्वालाभिर्जटिलाः कचित्कचिदमी भागाः पयःस्यन्दिनः ।। इन्द्रः- ( अन्यतोऽत्रलोक्य ) विश्वावसो किमत्राद्भुतम् यत्र बद्धाञ्जलिपुटा महर्षयः परिगलितबाष्पसंरुद्धलोचनाः स- वीभूय परिष्टुवन्ति गद्गदया गिरा। विश्वावसुः- अय॑न्तामक्षिभिरखिलसुरमौलिविश्रान्तरेणवः पद- पंक्तयः परतत्त्वस्य । इन्द्रः- ( साश्चर्य निर्वर्ण्य सविनयमञ्जलि बद्धा) पुंसापि प्रथमेन या न कलिता भूदारतामेयुषा निर्विण्णाश्श्रुतयो विचिन्त्य च पुनर्या एव वन्ध्यश्रमाः। प्रव्यक्ता गिरिगैरिकेषु परिवस्ता एप भाग्येन मे धन्यैरक्षिभिरर्चिता भगवतश्शंभोः पदश्रेणयः ॥ २१ ॥ विश्वावसुः- ( अन्यतो दर्शयन् ) सहस्रमपि दृशामत्र सफलयतु महाराजः । परिदृश्यते गङ्गानिपातपावितोत्सङ्गा भगवती वाराणसी। यत्रैकं श्रुतमक्षरं पशुपतेर्हेतुश्श्रुतीनां कृतौ सद्यो रोहति चाष्टधा तनुभृतां यत्रैकमुप्तं वपुः ।

·द्वितीयोऽङ्कः। यत्रैकाभ्रनदीकणेऽपि विधृते सर्वैव सा धार्यते सा दिव्याद्भुतवैभवा कविगिरां पारे हि वाराणसी ॥२२॥ इन्द्रः- अगोचर एव वाङ्मनसयोः आनन्दवनी । ( इति सप्रश्रयं प्रणम्य ) अस्मत्पुरे दिविषदां शतशोऽपि यस्यां अद्यापि विश्रमफलान्यवगाहनानि । आब्रह्मकीटमवगाहजुषामिहेषा कैवल्यहेतुरिति काशि तव प्रभावः ॥ २३ ॥ माताल:- ईदृश्यवेयम् । त्रय्यन्तसिद्धाञ्जननिर्मलाः तपोधनैरप्यनवेक्षितं यत्। आलक्ष्यते धाम तदेव यस्यां आत्यन्तिकेनाक्षिनिमीलनेन ॥ २४ ॥ ( अन्यतो दर्शयन् ) सस्पर्धोपनिरुध्यमानयमुनाकल्लोलमूलस्थली- मग्नोन्मग्नविसारिपाण्डरवलस्वर्गापगाम्भाप्लवः । प्रत्यासीदति नः पचेलिमतपःसंभारसंभावित- प्रत्यासङ्गकृतार्थसार्थनिबिडाभोगः प्रयागः पुरः ॥२५॥ इन्द्रः- अभिमतपदारोहनिःश्रेणिस्सरिदियमङ्गभाजाम । (स्वगतम् ) १. यत्रैकामनदीकणे. २. विनमफलानि. 1 पाठान्तरम्।

·नलचरित्रे मजत्यत्र कुतो न नाम सलिले चन्द्रस्सरोजानि वा लभ्या येन विदर्भराजदुहितुस्सा वक्त्रविम्बोपमा । अथवा के वयं तान्युपालन्धुम । पङ्किल एव पादतले प्रप- दमस्माभिरुन्मृज्यते । यतः । अस्माभिः किमिति व्यगायत न सा हा धिक् भ्रमो यावता भमीप्रेमनवावताररसिकः स्यामेव साक्षान्नलः ॥ २६ ॥ विश्वावसुः- ( सहर्षम् ) प्रविष्ठा एवं कथमस्माभिः पर्यन्तभूम. यो विन्ध्यगिरेः । पश्य पश्य । सन्दृश्यन्ते करीषकपपवनसमुद्भूतभाण्डीरशाखा- डोलारूढप्लवङ्गप्रकरकिलकिलारावमेदस्विकुञ्जाः । ओणीभृत्कन्दरोयनमहिषविपाणाग्रघोराभिधात- त्रुट्यद्रल्मीकधुलीचुलकितसरितो विन्थ्यकान्ताररेखाः ।। अभ्यणभ्रमदध्वनीनपरिपन्निध्यानपर्याकुल- क्रोश-पकणवाटकुकुरघटाबुक्कारवोद्गारिणः । लघ्यन्त कतिचित कचित्कचिदपि प्रक्रालचक्रानिल- प्रेकपाटलपांसुमांसलदिशाभोगा विभागा ध्रुवः ।। मातलि:- इतः प्रभृत्यवतीणां वयं विदर्भेपु । नोद्भन्नस्स्तनकुंडमलो न कुटिला वाचो न तीक्ष्णा दृशो रेखा नैव तथापि यत्र सुदृशामुड्डीयते यौवनम् । पाठान्तरम् । १. परपदं. २. क्षोणीभूत्कारमाद्यद्वन, ३. श्रय. ४. भुवां. ५. मण्डलो. रेखान्यैव. ८. मुद्गीविते यौवने. ६. कुशला. ७.

·द्वितीयोऽङ्कः। स्पर्धन्तेऽपि च यत्र नूतनसुधासाराय वीराद्भुत- प्रायोदारगभीरकोमलपदोद्गाराः कवीनां गिरः ।। २९ ।। इन्द्रः- मातले आस्ति किं विदर्भेष्वयमरावती । माताल:- न हि न हि कुलराजधानीयं विदर्भाणां कुण्डिनपुरी। आरुह्य साधशिखराण्यवलोकयन्तः सिन्धुं हराद्रिमपि यत्र जनाः कियन्तः । प्रव्यक्तसारमनयोः प्रतियन्ति नव देवं रघूद्वहमहो दशकन्धरं वा ॥ ३० ॥ इन्द्रः- तदवतरामो वयमत्रैव बाह्योद्याने। मातलिः यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । ( इति सर्वेऽवतरणं नाटयी त ।) इन्द्रः- इयमेव सा नगरी यत्र सा भीमसुता ।। इति निःश्वस्य । विश्वावसो किामतः परमाचरितव्यमित्यादिष्टमाचार्यपादः विश्वावसुः-- ननु निवेदितमेव निखिलमपि तदानुपूयेण । इन्द्रः- सत्यं उत्कण्ठैव पुनः पुनरनुयोजयति । विश्वावसुः- किं विस्तरेण, नलासक्ता ममी नलमुखादेव ल- -ब - ब्धव्यति । इन्द्रः- (स्वगतम् ) मय्यर्थिनि जगद्वीरमौलिविश्रान्तशासन । मानुषं सा महीमात्रनाथं कथमिवेहताम् ।। ३१ ।। पाठान्तरम्। १. गिर सूक्तयः.

·नलचरित्रे प्रायेण कार्यचिन्तानिर्विष्णचेतसा परिहारोपाय एव निर्दिष्टो भगवता वाचस्पतिना । (विमृश्य ) अपि सत्यमिदं भवेत् । कथं वा पुनरत्र तत्त्वमवबुध्यताम् । विचिन्त्य ) इहत्येभ्य एव निश्चतव्या इहत्या किंवदन्ती । अप्रतोऽवलोक्य ) आः कथमग्रत एवेयमनर्घाभरणपाणि: कामपि कामशरपीडितां परित्रातुकामेव पल्लवभङ्गानित- म्तत: सञ्चिनुते । प्रायेण चैतया वैदर्भीपार्श्ववर्तिन्या भवितव्यं, इयमेव व्याजेन प्रष्टव्या । ( प्रकाशम् ) मातले, परिश्रान्ता रथवाजिनः, विश्रामय तावदेनान् । माताल:- यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । ( दात निष्कान्नः इन्द्रः- ( विश्वावसु प्रांत ) परिज्ञातव्या हि नः प्रवृत्तिरत्र दमयन्त्याः । तदुपगम्य भवानिमामुक्तिप्रत्युक्तिकामुपक्र- मताम् । वयमपि तिरस्करणिकानिगूढाः शृण्वन्त एव वर्ता- महे । विश्वावसुः- यदाज्ञापयति देवः ( इत्युपसृत्य स्वगतम् ) कतमेना- मन्त्रितेन संभाव्यतामेषा । ( विचिन्त्य ) भवत्वेवं तावत् । ( प्रकाशम् ) कल्याण कुत एकाकिनी भवत्यत्रास्ते ( प्रविश्य ) चेटी- ( ससंभ्रममुपसृत्य ) को उण एसो इमाई पेच्छइ । ( इति पल्लवभडानाच्छादयति ) कः पुनरेष इमानि प्रेक्षते ।

·द्वितीयोऽङ्कः। ४७ विश्वावसुः- (स्वगतम् ) अतिचकितेयं वर्तते । कथमस्या विसम्भस्संपाद्यताम् । ( विमृश्य ) अयं तावदेकः पन्थाः । ( प्रकाशम् ) मखि न बाह्योऽयं जनश्चिन्त्यताम् । तदेकयूथप्रविष्टे जने कस्तवायमातङ्कः । चेटी- (स्वगतम् ) को उण एसो अपरिचिदो वि अंतरंगोत्ति णिस्सत वाहरइ । ( विमृश्य ) सो एव्व एसो जो णिस- धेसरेण पट्टिदेण हिअअणिव्विसेसो भद्दमुहो णाम णिअस. माअमवुत्तंतणिवेदइत्तओ पेसिदो सरस्सईए सआसं ति सुणीअदि । ता ण एदस्सिं संकिदव्वम् । ( उपसृत्य प्रकाशम् ) किण्णु खु भवं णिमधेसरेण पेसिदो। कः पुनरेषोऽपरिचितोऽपि अन्तरङ्ग इति निश्शत व्याह रति । स एवैषः यो निषधेश्वरेण प्रस्थितेन हृदयनिर्विशेषो भद्रमुखो नाम निजसमागमवृत्तान्तनिवेदयिता प्रेषितः स. रस्वत्याः सकाशमिति श्रूयते तन्नेतस्मिन् शङ्कितव्यम् । कि नु खलु भवान् निषधेश्वरेण प्रेषितः । विश्वावसुः-- (स्वगतम् , सहर्षम् ) आः किमतो वक्तव्यमित्य- प्रतिपत्तिमूढे मयि गतिरनयैव दर्शिता । ( प्रकाशम् ) अथ किम् । चेटी- अवि तुमं भद्दमुहो। अपि त्वं भद्रमुखः विश्वावसुः- (स्वगतम् ) हन्त नामाप्युपदिष्टमनयैव (प्रकाशम् ) :। पाठान्तरम् । १. चकितेव. २. किमितो. ३. मप्रतिपत्तिमूढे.

·४८
नलचरित्रे
अथ किम् ।
इन्द्रः- (स्वगतम् ) इदमेकं परिज्ञातं प्रार्थयते नलो वैदर्भी-
मिति । अस्मिन्नियमनुरक्ता न वेति तु विचारणीयम् ।
चेटी- अह्महे महमुह निसधेसरसमाअमवुत्तन्तनिवेदइन्तअम्स
तुह दसणेण जीविदंह्मि । अवि दाणिं पिअजणसमाअम-
संभावणाए धारेदि मे भट्टिदारिआ जीविदम ।
अहो भद्रमुख निपधेश्वरसमागमवृत्तान्तनिवेदयितुस्तव
दर्शनेन जीवितास्मि । अपीदानीं प्रियजनसमागमसम्भाव-
नया धारयति में भर्तृदारिका जीवितम् ।
विश्वावसुः- ( आत्मगतम् ) अपि प्रस्थितस्स राजा ।
इन्द्रः- ( अपवार्य, सनिर्वेदम् ) विश्वावसो
श्रुतमधुना श्रोतव्यम ।
किमद्यापि नः प्रत्याशा । बलवदनुरक्ता भैमी नैषधे ।
विश्वावसुः-- मा मैवम ! न हि विप्लुतार्था वाचः कदाचिदपि
वाचम्पतेः । सन्निधास्यत्यचिरादत्र नैषधोऽपि । तमेव दूत्ये
वृणुमः।
इन्द्रः- ( विहस्य ) इदमशक्यं कर्तुम । ननु ममेदानीम्
याः किश्चित्पतिता मयीति जननं धन्यं जगन्मन्यते
यासां भान्त्यधुनापि हन्त तृणवदेवाश्च वा दानवाः।
ता एता नवशिक्षितार्थनविधिन्यक्कारसंमीलिता
लज्जन्ते बलवन्नलस्य वदनं द्रष्टुं सहस्रं दृशः ॥३२॥

·द्वितीयोऽङ्कः। ४९ । विश्वावसुः- (स्वगतम् ) हन्त लज्जयत्येवाभिनवो गाच्यावतारः स्वामिनम । अन्तरेण च नलाभ्यर्थनामस्य न पश्यामि कार्य- सङ्घटनम् । कथमिदमापतितम । इन्द्रः- अनयैव तावन् । ( इत्यधों के ) विश्वावसुः- ज्ञातं ज्ञातम । अन्यमुखेन दूयमनभिमतं वाचस्पतेः । इन्द्रः- भवत्वेवमियता किं दुष्यति । चित्तवृत्तिमेव वा तावन ज्ञास्यामः । प्रसञ्जय किञ्चिदस्मदभ्यर्थनाम् । विश्वावसुः- अस्तु दृश्यतां तदपि । ( चंटी प्रति ) अपि सखि श्रुतमिदानी प्रार्थयते तव भृर्तृदारिकां महेन्द्र इति । चेटी-- ( सविधादम् ) ण केवलं मए भट्टिदारिआए वि अन्ज सुदो एसो अणत्यो। न केवलं मया भर्तृदारिकयापि अद्य श्रुत एषोऽनर्थ । इन्द्रः- अलमुपसंहियतामयं प्रसङ्गः । अनर्थ इति गिरैव सत्य- माप्यायिता कर्णपुटी। चेटी- तदो किळ नळपरिग्गहपच्चूहसंकाए विसेसरूढमअणातका पञ्चित्तनिहिळभूसणा पल्लवसअणेसु वि ण णिव्विसदि णो भट्टिदारिआ। ततः किल नलपरिग्रहप्रत्यूहशङ्कया विशेषरूढमदनातका परित्यक्तनिखिलभूषणा पल्लवशयनेष्वपि न निर्विशति नो भर्तृदारिका। संस्कृतमाश्रित्य )। किञ्च पाठान्तरम् । १. अनयैतावत्. २. तावदस्याः. 1 ·नलचरित्रे आयस्तापि मनोभवेन बहुशः पृष्टा सखीभिश्च वा ध्यायन्ती कमपि स्वयं न खलु सा दत्ते गिरं कामपि । व्रत यद्यथ जातु किञ्चन तदा नैकं वचः प्राक्तनं नव्यः किन्तु नलो नलो नल इति व्याहार एकः श्रुतः ॥३३॥ विश्वावसुः- ( स्वगतम् ) उचितमेव गृहीतमुत्तरमाचार्यवच- नान्यप्यविश्वसता स्वामिना । चटी- कहि दाणिं सो राआ । कुत्रदानी स राजा। इन्द्रः- ( अश्वार्य ) प्रस्थितो नषधः पथि कि विलम्बिध्यते सन्निहित इति वक्तव्यम् । विश्वावसुः- सत्यमेतत् । ( चेटी प्रति ) सन्निहित एव । चंटी-(महर्थम् ) जइ एक अह एव दाणिं इमं वनंतं भट्टि- दारिआए णिवेदइस्सम । जा खु अहं अकुसळा कजचिन्तासु अदिमेनसरळाहअआ मुद्धा अमारं गिरन्तीआ भट्टिणीए कजचिंताणु'पविठ्ठाहिं पण्डिदमाणिणीहि सहीहिं ईरिसेसु वावारेमु णिओइदा सा एव ताणं पुरदी पारितोसिअभा- अगं होमि । ( इति सहर्षसंभ्रम निष्कान्ता ) यद्येवं अहमेवेदानी इमं वृत्तान्तं भर्तृदारिकायै निवेदयिष्या- मि। या खल्वहं अकुशला कार्यचिन्तासु अतिमात्रसरलह दया मुग्धा असारं गिरन्ती भट्टिन्याः कार्यचिन्तानुप्रविष्टा- भिः पण्डितमानिनीभिः सखीभिः ईदृशेषु व्यापारेषु नियो. जिता सैव तासां पुरतः पारितोषिकभाजनं भवामि । विश्वावसुः-- सत्यमियं मुग्धैव येयमस्मास्वपि रहस्यमेवं विवृतवती ।

·द्वितीयोऽङ्कः। इन्द्रः- ( नि वस्य ) पश्य विश्वावसो समयम्य वैषम्यम् । तपस्यन्त्यो यस्मै शतमपि सहस्रं युवतयो न विन्दत्येका मां ननु मनुजगीर्वाणफणिनाम् । स एवाहं याचे स्वययपगतवीडमपि यां उदास्ते सा भैमी न परमथ शोचत्यपि कथम् ॥३४॥ अपि च । न कथञ्चिदस्यामासक्तं मनःशक्यं निवारयितुम् । तथा हि। क वयमखिलस्वर्गस्त्रैणस्वयम्परिरम्भण- प्रणयरसिकाः केयं नारी न युक्तमिदं हि नः । इति किल ततो यावद्द्यावय॑ते हृदयं मया पुनरपि कथं तावत्तत्रैव मज्जति भूयसा ।। ३५ ॥ अपि च स एव पुनरर्थनीयो जज्ञे । विश्वावसुः हन्त कोऽयमभ्यर्थनीय इत्यस्थान एव देवस्य निर्वेदः । अपि न श्रुतमानुभाव्यमस्य राजर्षेः । इन्द्रः- केन न श्रुतम् । ननु तमेव पुण्यश्लोकस्त्रिभुवननयी भूभुजामग्रगण्यो दाता प्राणानपि यदि भजन्त्यर्थिनः कर्णमूलम् । इत्थं जाने तदपि रसनामध्यमध्यासितुं नो यान्ति ब्रीडामभिनवतया हन्त यात्राक्षराणि ॥३६ ।। विश्वावसुः- ( स्वगतम् ) सर्वथाप्ययमर्थनेत्येव लज्जते । अस्मि- पाठान्तरम् । १. मूलमध्यासितुं २ हन्त सर्वधाप्ययमात्मनेत्येव. ।

·५२ नलचरित्र निदमन्यथाकरणीयम् । ( प्रकाशम् ) हन्त सकललोकनार्थ न स्वामिनापि मध्यमलोकमात्रपतौ विधेयेऽप्येवमस्मिन्नाज्ञा पनानुग्रह एव कथमर्थनादैन्यामत्यध्यवसायत । इन्द्रः- ( वितस्य ) नन्वेकमेवेदं उभयथापि आज्ञापनैव सा नूनमनुकूलो विधिर्यदि । अर्थनादैन्यमेवेदमन्यथा यदि दृश्यते ।। ३७ ।। विश्वावसुः- कः प्रसङ्गम्तदन्यथाभावस्य । इन्द्रः- अस्तु मा वा प्रसङ्गः। नीतः पुरा किल मयैव यतः पुरारेः नेत्रानलाचिंषि पतङ्गदशां मनोभूः । मन्ये पुराणमनुचिन्त्य तदेव वैर मर्माणि संप्रति निकृन्तति मे ततोऽयम् ॥ ३८ ।। नेपथ्ये ) भअवदि सावित्ति सण्णिहिदो सणिहिदो । भगवति सावित्रि सन्निहितः सन्निहितः । विश्वावसुः- अत्र मिलन्तीव मन्दमन्दमन्तःपुरिका विदर्भप- तः । तदपमृत्य वयमन्यत्रैव नैषधागमनं प्रतीक्षावहे । इन्दः- यथा रोचते भवते । ( इत्युभौ पार कामतः ) विश्वावसुः- महाराज अत्रैव चम्पकवनच्छाये मुहूर्तमास्वहे । ( इति निष्क्रान्ती) ॥ इति द्वितीयोऽङ्कः ॥

·तृतीयोऽङ्कः । ॥ अथ तृतीयोऽङ्कः॥ (ततः प्रविशति सावित्री संभ्रान्ता चेटी च ) मावित्री- अनङ्गलते कुत्र सन्निहितस्स राजा । अनङ्गलता- उबवणसमीपे एव । किं ण सुणीअदि भअवदीए चन्दिमाळोअचलिदजळधिघोसगभीरमंधरो महाराअणेस- हस्स रहणिग्योसो। उपवन समीप एव । किं न श्रूयते भगवत्या चन्द्रमआलो- कचलितजलधिधापगभीरमधरो महाराजनैषधस्य रथ- निर्घोषः। सावित्री - ( कर्ण दत्त्वा सहर्षम् ) नाक्षेर्जातु चटचटायितमहो चक्रश्च न कृतं न कापि स्वलितं तटित्यपि न वा विश्राम्य तस्थे क्वचित् । प्रन्द्रस्निग्धगभीरमेव स्थनिर्घोषो यथा श्रूयते प्रत्यासीदति सर्वकर्मकुशलः शङ्के तथा नैपधः ॥ १ ॥ गच्छ वृत्तान्तमिमं भगवत्यै सरस्वत्यै निवेदयितुम् । अनङ्गलता- तुझेहिं उण कहि दाव गन्तव्यम् । युष्माभिः पुनः कुत्र तावद्गन्तव्यम् । सावित्री-- अहं किल बलवदस्वस्थां वत्सां दमयन्ती भीमकुलदे- वतायाः भगवत्याः गौर्याः पादमूलमुपनेतुं प्रेषिता देव्या ।

·नलचरित्रे प्रस्थापय त्वमपि भगवतीम् । अनङ्गलता-जं आणवेदि । ( हीत निष्क्रान्ता यदाज्ञापयति । सावित्री- ( अप्रतोऽवलोक्य ) कथमत्रैव वत्सा दमयन्ती । इयं किल बलवदभिभूयते मदनेन । तथा हि । दृष्टमिदं ननु यत्किल दीपयते नाम पावकं पवनः । अतिवेलयति श्वासानधुना मदनानलः कृतज्ञोऽस्याः ।। २। तदुपगम्य वत्सां प्रस्थापयामि । ( इति निष्कान्ता ) ।। इत्यहास्यम् ॥ (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टा दमयन्ती सख्यश्च ) दमयन्ती- ( सोत्कण्ठम् ) भण सारंगिए पाणे मे सपे । अवि सञ्चं तुह वअणम । अहवा आसासम्स परिहास- इस वा। भण सारङ्गिके प्राणैमें शपे । अपि सत्यं तर वाम् । अथवा आश्वासस्य पारहामस्य वा! सारङ्गिका- को एद्ध सन्देहो । ण खु जादु मए तुह्मसु अळि- आई विण्णवीअन्ति । कोऽत्र सन्देहः । न खलु जातु मया युष्मासु अलीकानि विज्ञाप्यन्ते। दमयन्ती हळा चन्दकळे सञ्चवाइणीए सारंगिआए वअणमु पाठान्तरम् । १. प्रेषयामि.

·तृतीयोऽङ्कः। ५५ । मुद्धेत्ति ण मे पञ्चओ। हळा चन्द्रकले सत्यवादिन्याः सारङ्गिकाया वचनेषु मुग्धे तिन में प्रत्ययः । सारङ्गिका--- कहिं उग कज्जे दिटुं मे मुद्धत्तणम् । माप खु सो एव्य भदमुहो अन्ज संभासिदो । कुत्र पुनः कार्ये दृष्टं मे मुग्धत्वम् । मया खलु स एवं भद्रमुखः अद्य सम्भापितः। चन्द्रकला-हळा वासंतिए पिउगं उनसकिदं पिअसहीए । जो हिओ आअदो सो हिओ एच णिव्युत्तो । केण दाणिं इमा- ए संभासिदम् । हळा वासन्तिके, निपुणमुपशङ्कितं प्रियसख्या । यो ह्य आ- गतः स ह्य एव निवृत्तः । कनेदानीमनया सम्भाषितम् । दमयन्ती-- ( सविषाद उसि हस्तं कृत्व ) अवि एवं णाम एवं वि सव्वं । एसा वि पउत्ति मम एव मंदभाइणीए दवदे- सेण असच्चा आसी । पुच्छ दाव वासंतिए कहिं उण दाणिं उग्घोसिदो इमाए अझकेर वुत्तंतोत्ति | अप्येवं नाम एतदपि सर्वम् । एपापि प्रवृत्तिः ममैव मन्द- भागिन्याः व्यपदेशेन असत्या आसीत्। पृच्छ तावत् वा- सन्ति के कुत्र पुनारदानी उद्घोषित: अनया मदीयवृत्तान्त इति। वासन्तिका- भण सारंगिए कीरिसो सो।

·नलचरित्रे भण सारङ्गिके कीदृशः सः । सारङ्गिका– केत्तिों में मुद्धावेसि । किण्ण जाणे भद्दमुहं । सो खु दुःीओ गेमहो । तदणुरूवाइं तस्स आहरणाई । वअं वि तम्स पञ्चविंसवरुसपरिमाणं । सो वि मट्टिदारिआ- वृत्तंतवादिणि मं दट्टण हरिसणिण्णिमेसदिट्ठी चिरं संभा- समाणो आसी। कियन्मां मुग्धापयसि । किन्न जाने भद्रमुखम् । स खलु द्वितीयो नैषधः । तदनुरूपाणि तस्याभरणानि । वयोऽपि तस्य पञ्चविंशतिवर्षपरिमाणम् । सोऽपि भर्तृदारिकावृत्ता- न्तवादिनी मा दृष्टा हर्षनिर्निमेपदृष्टिः चिरं संभापमाण आसीत् । चन्द्रकला हद्धि हद्धि जह भणइ एसा तह मण्णे देवो एव्व एमो कोवित्ति। हा धिक हाधिक यथा भणत्येषा तथा मन्ये देव एवैष कोऽवति । दमयन्ती- ( मदेम ) अवि फळिदो अज्ज मुदो वुत्तो। अपि फटिनो श्रुतो वृत्तान्तः । वासन्तिका- कुतो णु खु एवं सुदं सव्वं सञ्चति । कुतो नु खल तच्छुतं सर्व सत्यमिति । दमयन्ती- ण ग्बु तह भणामि । इअं ग्वु सुणीअदि गरिटु- गोट्ठीसु । फलन्ति न शुभा वाचः प्रजानां प्रचुरा अपि ।

·be तृतीयोऽङ्कः। RESEAR.. Mi प्रवृत्तमात्रा अपि ताः फलन्त्येव शुभेतराः ॥ ३ ॥ देवो एव्व सो तत्तवि । ( इत्य|क्त ) सारंगिए केत्तिआई तस्स णअणाइम् । न खल तथा भणामि । इदं खलु श्रूयते गरिष्ठगोष्ठीषु । देव एव सः तत्रापि । सारङ्गिके कियन्ति तस्य नयनानि । माराङ्गका- ( सकोपम् ) तुम भण माणुमाणं केत्तिआ पादा कत्तिा करा एत्ति । त्वं भण मानुपाणां कियन्तः पादाः कियन्तः करा इति । दमयन्ती - ण सो सहम्सलोअणो अणुअसे तस्स विस्सावसू एव्व मो. जो तेण पट्ठिदेण मह पट्टिदोत्ति सुणीअदि । हद्धि हद्धि, सक्को एव में पत्थेदि । कुदो मे तम्सि जगे पञ्चा- सा । ( इति रोदिात ) न स सहस्रलोचनः अनुचरस्तस्य विश्वावसुरेव सः, यः तेन प्रस्थितेन सह प्रस्थित इति श्रूयते । हा धिक हा धि- क, शक्र एव मां प्रार्थयते । कुतो मे तस्मिन् जने प्रत्याशा । चन्द्रकला-हला दमअंति मा एवं । सखि दमयन्ति मैवम् । (पुनसाक्षेप सारीकापह्नवार्थ संस्कृतमाश्रित्य ) नाहारो न च मज्जनं न च परिष्कारो न वा विभ्रमो नालापोऽपि किमन्यदत्र न च ते चैतन्यमात्रापि वा को हेतुर्न विबुध्यते न जहति प्राणास्त्वदीयं वपुः स्वात्मद्रोहिणि किं न्वितोऽपि परतः कर्तुं त्वया रुद्यते ॥

·५८ नलचरित्रे ( नेपथ्ये ) चारायण निवर्त्यन्तामनुचराः उच्यन्तां च न वयमिहस्थाः कस्यापि निवेदनीया इति । दमयन्ती- ( सोत्कण्ठम् ) कहिं उण सद्दो विअ । कुत्र पुनः शब्द इव । वासन्तिका किं णु सणिहिको सक्को एव । किं नु सन्निहितः शक्र एव । चन्द्रकला कीरिसी दे दिट्ठी अविण दिलाई विकसिअकदव- दलापमाई अङ्गाई पिअसहीए । ता मण्णे सो एच राआ एत्थ सणिहिदोत्ति । कीदृशी ते दृष्टिः । अपि न दृष्टानि विकसितकदम्बदळो- पमानि अङ्गानि प्रियसख्याः । तन्मन्ये स एव गजा अत्र सन्निहित इति । दमयन्ती- ( सलज्जास्मतम् ) जाणासि पिअंवदे वावणं वि जण जीवावेदु। ( स्वगतम् ) सच्च वि णाम जादु चंदकलाए वअणं भवे । सव्वहा इमाए ण सण्णिहादव्वम् । होदु एवं दाव । (प्रकाशम् ) सारगिए णिवेदहि भअवदीए एत्थ वअं संणिहिदेत्ति । जानासि प्रियंवदे व्यापन्नमपि जनं जीवयितुं, सत्यमपि नाम जातु चन्द्रकलाया वचनं भवेत् । सर्वथा अनया न सन्निधातव्यं, भवत्वेवं तावत्, सारङ्गिके निवेदय भगव- त्यै अन्न वयं सन्निहिता इति । .

·तृतीयोऽङ्कः। ५९ साराङ्गका- जं आणवेदि भट्टिणी । ( इति निष्क्रान्ता } यदाज्ञापयति भट्टिनी। ( पुनर्नेपथ्ये ) भो वअस्स इदो इदा एदु भवं । भो वयस्थ इत इत एतु भवान् । चन्द्रकला- लदाघरे पत्थ दे किं वि अचरिअं दंसमि लतागृहेऽत्र ते किमन्याश्चर्य दर्शयामि । दमयन्ती- चन्दकले पुना वि सहो विअ । पेक्ख दाव परिदो वि चन्द्रकले पुनरपि शब्द इव । प्रेक्षस्व तावत्परितोऽपि । चन्द्रकला- ( परिक्रम्यावलाक्य ) अयि संकासीले ण को कि । एत्थ । अयि शङ्काशील न कोऽप्यत्र । (तत. प्रविशति विटपान्तरितस्समदनो राजा विदूषकश्च राजा- किमत्राश्चर्यम् । विदूषकः- अग्गदो पेक्ख । अग्रतः प्रेक्षस्व । राजा- ( अग्रतो विलोक्य साश्चर्य दीनां दृष्टिमजस्रवाष्पपतनोच्छ्रनां दिशन्ती पदे क्षामं व्याकुलितालकं च दधती भूयः कपोलं करे। श्वासेन स्खलितान्तरण कुचयोरुत्कम्पमातन्वती केनेयं विधिवञ्चितेन तरुणी यूना शुचं नीयते ॥ ५ ॥ पाठान्तरम्। १. स्खलितोत्तरेण. २. मामुञ्चती.

·नलचरित्रे
( पुनस्सहर्षम् ) चारायण दिष्ट्या वर्धसे । हन्त स्वप्नदृष्टतनु-
च्छायानुकारिणीवाकृतिरस्याः । अथवा किं छायानुका-
रिणीवेति । छायानुकारिण्येव । तथा हि ।
सा वेणी निविडायता स च कुचाभोगः कठोरोन्नतः
तद्वक्त्रं मधुरं तदेव मदनाद्वैतं दृशोरश्चलम् ।
किन्त्वस्यामियंदेव भेदकमियं म्लाना न सा वीशी
स्वप्नः किं बहुना स एव ननु मे विस्तावदावर्तते ॥
विदृषकः- सा एव्व एसा । सैवैषा ।
राजा- यदि सैवैषा शक्यं जीवितुम । कुत एवेतत्सैवेयमिति ।
यथामनोरथमभिधीयताम् ।
विदृपकः -- ण खु तह भणिदव्वम् । अस्थि ए.२५ पमाणम् ।
तह हि जह सुदं पुरा चारमुहादी, जह दिट्ठ तुए सिवि-
णए मए चित्ते वि, जह सुददिट्ठाणुवादिणी आकिदी एसा, जह
उज्जाणं इदं कुण्डिणसमीवे, जह विरहपज्जूसिआ एसा,
जह अ तुए एव्व भणिदं संदिढ मारदाए एव्यंति, जह अ
दाणि सज्जदि दे दिट्ठी, तह मण्णे सा एव एसत्ति ।
न खलु तथा भणित व्यम् । अस्त्यत्र प्रमाणम् । तथा हि य.
था श्रुतं पुरा चार मुखात्, यथा दृष्टं त्वया स्वप्ने मया चित्रेऽपि,
यथा श्रुतद्दष्टानुवादिनी आकृतिरेषा, यथा उद्यानमेतत्
कुण्डिनस मोपे, यथा विरहपर्युत्सुका एपा, यथा च त्वयैव
पाठान्तरम् । १.जन. २. मिदमेव.
.

·तृतीयोऽङ्कः।
भणितं सन्दिष्ट शारदायैवमिति, यथा चेदानी सजति
ते दृष्टिः तथा मन्ये सैवैषेति ।
राजा- ( बिहाय ) सत्यमियानात्मनि दृढम्संवादः। परीक्ष्यमा-
णस्तु परिगृह्णाति शिथिलताम् । तथा हि ।
अस्तु त्वदीरितं सत्यमस्त्वन्येयं च काचन ।
बाधकं तद्विपक्षे स्यात् प्रमाणं तन्न किञ्चन ।। ७ ।।
विदूषकः-- अदिभूमि गदो रागो सव्वत्त संसरं संपादेदि ।
कि उण दे दाणि पमाणं भवे ।
अतिभूमिं गतो रागः सर्वत्र संशयं सम्पादयति । कि
पुनस्तं इदानी प्रमाणं भवेत् ।
राजा- अन्त्येवं अस्या विनम्भजल्पितेरवधारयामस्तत्त्वम् ।
( इति निभृतौ तिटतः)
दमयन्ती- दुल्लहमणोरहाभिणिविट्ठा खु अहं आआसआरिणी
तुह्माणं संयुत्ता । कहि णिसहा कहि विदभा सव्वहा
मोहा एव्व मे मणोरहा।
दुर्लभमनोरथाभिनिविष्टा खल्वहं आयासकारिणी युष्मा-
कं संवृत्ता । कुत्र निपधाः, कुत्र विदर्भाः सर्वथा मोहा एव
मे मनारथाः।
विदूषकः- सुदं सोदव्वम् । कि एद्ध वि दे अस्थि संका ।
श्रुतं श्रोतव्यम् । किमत्रापि तेऽस्ति शङ्का ।
राजा- संवदतीव चिन्ता । श्रोष्यावः शेषमपि ।

·६२ नलचरित्रे चन्द्रकला- ( संस्कृतमाश्रित्य ) घटयितुमथ व्याहन्तुं वा सुरैरपि कानितं प्रभवति यदेवकं वश्यान्वयव्यतिरेक च । अनुगुणमभूदस्मिन्नर्थे तदेव मनो विधेः इति च विदती कस्मादिन्थं विपीदसि कातरे ।। ८ ।। मा च नामान्तु मनस्तथाविधं विधः । आँप ते नालमनुग्रहः सरस्वत्याः । राजा- सखे सत्यवागसि यदम्मिन्कर्मणि साचिव्यमपि सरस्व- त्याश्यते । हन्त दुर्ललितं देवमतिक्रमितुं न शक्यते । तथा ह। भीमो गुरुः प्रियसखः प्रतिभूश्च वाणी प्राप्ता वयं परिचितं हृदयं च तस्याः । एवंप्रकारमधुनापि मनो मदीयं आस्तामिदं कथमसावपि खेदंमेति ॥ ९ ॥ दमयन्ती- अळं एव अणुग्गहो सरस्मईए । किंदु बळवन्तस्स पत्थणोदन्तसवणेण वेवइ विअ मे हिअअम । अलमेव अनुग्रहः सरस्वत्याः । किंतु बलवतः प्रार्थनोदन्त- श्रवणेन वेपत इव मे हृदयम् । विदूषकः- को उण एणं पत्थेदि । कः पुनरेनां प्रार्थयते। पाठान्तरम्। १. तन्व्या'. २. आस्तामियं. ३. खेदमेत्य.

·तृतीयोऽङ्कः। राजा- यम्सारमभिजानाति । विदूषकः- को उण वळवन्तो। कः पुनर्बलवान् । राजा- तमेव हि सखे विचिन्तयन्नपि न पश्यामि । ( पुनर्विचिन्य ) हन्त सन्दिष्टं हि पुरैव शारदया श्रेयांसि बहुविनानीति। दृष्टं च तदेव देवज्ञेनापि परिग्रहेऽस्याः प्रत्यूहा बलवन्त इति । अपि च विशिष्याप्यभिहितं तेनैव प्रार्यते देव रेषति । प्रायेण तदेनां देवा एवं प्रार्थयन्त इति मन्ये । ( इति खंद नाट गन् ) हन्त कथममृतेनेव सिञ्चन् विविग्नौ निपान यति । किञ्च ममैव स्वप्नेनाकरितः पुरा विकसितः मृक्त्या ततः पत्रिणः शाखो दमवापितो विधिवधूसन्देशवाक्यस्ततः । अन्वक्षं तु निरीक्षणादथ च यः प्राप्तः प्रसूनोद्गमं वृत्तान्तेन मनोरथोऽयममुना कष्टं धिगुन्मूल्यते ॥ १० ॥ विदूषकः-- कुदो एमो अपदे विसादो । जइ देवा पत्थअंदि एवं ता जिदं अमेहिं ति मन्तव्वम् । अहं खु तत्तं जणामि | खु तुवत्तो बलवंता देवा । कुत एषोऽपदे विषादः । यदि देवाः प्रार्थयन्ते एतां त- जितमस्माभिरिति मन्तव्यम् । अहं खलु तत्त्वं जानामि न खलु त्वत्तो बलवन्तो देवाः । वासन्तिका-हळा दमअंतिए अहं दे एत्थ उवाअं पेक्खामि । पाठान्तरम् । १. विचिन्वनपि. २. ममृतेनैव.

·नलचरित्रे कथय कथय। सखि दमयन्ति अहं तेऽत्र उपायं पश्यामि । दमयन्ती- ( सोत्कण्ठम् ) कहेहि कहहि । वासन्तिका- जाव ण सो संणिहिदो दाव सो उवगन्तव्यो । ता विसज्जेहि तस्स समीवे कं वि संदेसहारिणम । यावन स सन्निहितः तावत्स उपगन्तव्यः । तत् विसर्ज- य तस्य समीपे कमपि सन्देशहारिणम् । दमयन्ती- सासो वि मे भअवदीणिदेसाअत्तो कि उण दुर्दी- विसज्जणम् । श्वासोऽपि मे भगवतीनिदेशायत्तः, किं पुनर्दूतीविसर्जनम्। विदूषकः- भो वअस्स अअं एव्व दे समओ अत्ताणं दंसेदुम् । भो वयस्य अयमेव ते समयः आत्मानं दयितुम् । राजा-नहि नहि । किं न श्रूयते निःश्वासोऽपि भगवतीनिदेशाय- त्त इति । अतो बलवदुद्विजे शारदानभ्यनुज्ञातसन्निधानमा- त्मानम स्यै दर्शयितुम । आस्स्व मुहूर्त आगच्छतु सापि ? वासन्तिका- किं दाणिं तुए चितीअदि । किमिदानीं त्वया चिन्त्यते । दमयन्ती- किं विअ चिंतिस्सम् । किमिव चिन्तयिष्यामि । ( संस्कृतमाश्रित्य ) एषोऽपि दुर्लभमनोरथसिद्धिरेवं अङ्गेषु जीर्यतु चिरादनुरागवह्निः ।

·तृतीयोऽङ्कः । ६५ प्राणान् स्वतो जिगमिषूनपि वा किमन्यत् कालेन मारहतकः कवलीकरोतु ॥ १ ॥ ( इति द्विस्त्रिरभिधाय रोदिति ) वासन्तिका- हळा चन्दकळे अदिभूमि गदो से मश्रणातको । उवणेहि दाब दाणिं उसीरचंदणघणसारमुहाई उवआरसाह- णाइम। सखि चन्दकले अतिभूमि गतोऽस्या मदनातकः । उपनय तावदिदानी उशीरचन्दनघनसारमुखान्युपचारसाधनानि । चन्द्रकला-- ( नाट्येन सर्वमर्पयांत । उभे यथाचित मुपचरतः । ) राजा- पश्य नृशंसस्य मम कृते बलवदिगामापन्नाम् । अस्याः किल नाला नेत्रसरोजयोरिव नवं रूढा कपोलस्थले बाप्पाम्भपतनोवणा शिव शिव श्यामायिता रोखिका। किश्चेदं कुसुमायुधेन कुचयोरुत्तेजितानां रजो बाणानामिव पश्यतो मलिनतां पिष्टात नीयते ॥ १२ ॥ ( पुनस्सखेदाद्भुतं निवर्ण्य ) कथमम्यामपि दशायामीदृशं कामनीयकम् । तथा हि या कान्तिः करयोमणालवलयनेयं मणीकङ्कणैः यद्रूपं नलिनीदलेन कुचयोर्नेदं धृते कञ्चुके । यद्वाष्पोद्गमरेखया नयनयोस्तन्नाञ्जने सौभगं यत्सत्यं स्वदतेऽधुना परिचिता स्वमादपि प्रेयसी ॥ १३ ॥ पाठान्तरम् । १. सन्दावो. २. पतनोष्मणा. ३. स्वदते च या. 5 ·नलचरित्रे - दमयन्ती ( किञ्चिदक्षिणी निर्माल्य मद नवैलव्यनाटित केन ) कहिं महीओ । अपेहि मे अङ्गमु सिसिरोवआरसंभारम् । कुत्र सख्यः । अर्पय भऽङ्गेषु शिशिरोपचारसम्भारम् । सख्यो- ( सारत्रम् ) हद्धि हद्धि केत्तिओ से मअणातको जेण एसा किदं वि ण जाणादि । ( इ'त पुनर्यथोचितमुपचरतः ) हा धिक हा धिक, कियानस्या मदनातङ्कः येनैषा कृत- मपि न जानाति । चन्द्रकला--( वामन्ति का प्रति संस्कृतमाश्रित्य ) स्वेदोत्पीडः चुत इव दृशोरायतापाङ्गसीमा- सञ्चारेण श्रमतरळयोस्स्यन्दते बाष्पपूरः । अपि च । चेतस्स्थायिप्रियतमगुरुश्वासमालानुबन्धात मन्ये जाताः श्वसनमरुतो मांसलाः कोमलाङ्गायाः ॥ १४ ॥ दमयन्ती- ( मदनतापमभिनीय ) भअवं कुसुमायुह सअळळोअ- विलक्खणाई दे चरिदाई लक्लिअन्ति । इअं खु जणा जप्पंति। जं दुक्खं जो खु जणो अणुहोदि ण तं परस्स सो कुणइ । संदावेसि कुदो मं संतत्तो संभुळोअणेण तुमम् ॥ १५ ॥ ( पुनस्सान ) को णु स्खु तुमं णिवारेदि । अवणेहि जीविदं अज एच जइ अवणेदव्वं ति ववसाओ । किंदु पाठान्तरम् । १. चेतस्स्थायी. २. प्रियतमगुरू. प्रियतम इव. ३. श्वसितमस्तो. .

·तृतीयोऽङ्कः। ६७ एकवारं वि मे तस्स जणस्स मुहं दंसिअ । ( इस्यों के मूर्छा नाटयति ) भगवन् कुसुमायुध सकललोकविलक्षणानि ते चरितानि लक्ष्यन्ते । इदं खलु जना जल्पन्ति । यहुःखं यः खलु जनोऽनुभवति न तत्परस्य स करोति सन्तापयसि कुतो मां सन्तप्तः शम्भुलोचनेन त्वम् ॥ १५ ॥ को नु खलु त्वां निवारयति । अपनय जीवितमद्येव यद्यपनेतव्यमिति व्यवसायः । किंतु एकवारमपि मे तस्य जनस्य मुखं दर्शयित्वा। विदूषकः- हद्धि हद्धि, कहं सासो वि से ण दीसइ, पेक्खदु भवम् । हा धिक, हा धिक, कथं श्वासोऽप्यस्याः न दृश्यते, पश्यतु भवान् । राजा- ( साम्रगद्गदम् ) पश्यामि सखे पश्यामि । द्रष्टुमेव हि दुर्विपाकमीदृशं सृष्टो नलो विधिना । पश्य, पश्य । यामेतां दधतीं दशामपि शिला शक्नोति नालोकितुं यां विध्यन्मदनोऽपि सास्रनयनं व्यावर्तयेदाननम् । बामेकस्त्वहमेव वज्रहृदयश्शक्तश्चिरं वीक्षितुं करोऽसाविति जानतैव विधिना नन्वस्मि सन्दर्शितः ॥ १६॥ भवतु यथातथा वा । उपसर्पामस्तावदधुनैव । ( इति गन्तु- मिच्छति) सख्यौ- ( ससंभ्रमम् ) हळा दमअंति समस्ससिहि समस्ससिहि ।

·६८
नलचरित्रे
( इति मुखे वीजयतः)
सखि दमयन्ति समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।
दमयन्ती- ( आश्वस्य ) किं चिरं णाम एवं संसइदजीविदं
दुळहमणोरहाहिणिविटुं च मं जाणिअ तुझेहि वि अप्पा
आआसीअदि ।
किं चिरं नामवं संशयितजीवितां दुर्लभमनोरथाभिनि:
विष्टां च मां ज्ञात्वा युष्माभिरप्यात्मा आयास्यते ।
( नेपथ्ये )
सखि सावित्रि अपीदानीमत्र सन्निहितो वत्सो भवेत् ।
दमयन्ती-(
( ससंभ्रमम् ) सहिओ सद्दो विअ भअवदीए सुणी-
अदि । ता अवणेहि दाणिं अङ्गेसु मे मिणाळवळआई
नाळनीदळाई ।
सख्यः शब्द इब भगवत्याः श्रूयते । तदपनयेदानी अङ्गेषु में
मृणालवलयानि नलिनीदलानि च।
(पुनर्नेपथ्ये )
कथं न वत्सात्र दमयन्ती ।
दमयन्ती-हळा चन्दकळे पुणो वि सद्दो इदोमुहो संणिहिदोअ ।
ता मण्णे मं एव्व अण्णेसन्ती भअवदी इदो एव्व आअ.
च्छदित्ति । अह्महि वि विणीदवेसाई अग्गदो एव्व
देवीए गंतव्यम् । ( इति यथःनिर्दिष्टमप्रतस्सर्वाः परिक्रान्ति
सखि चन्द्रकले पुनरपि शब्दः इतोमुखः सन्निहितश्च ।
तन्मन्ये मामेवान्वेषयन्ती भगवती इत एव आगच्छतीति :
.

·तृतीयोऽङ्कः। अस्माभिरपि विनीतवेषाभिरग्रत एव देव्या गन्तव्यम् । राजा- चारायण अद्य खलु द्रष्टव्या साक्षादेव भगवती। यत्स- त्यमामैकोपगम्यमनुभवामि महान्तमानन्दम् । (ततः प्रविशति सरस्वती सावित्री च ) मावित्री- हन्त कथमलिप्रापि सुखासुखैरालिप्यसे बलवदमुना भैमीपरिणयव्यसनेन । सरस्वती- ( विहस्य ) अस्ति च मे नक्ष्यत्येदमित्यपत्रपापि । अथापि संमोहितेव मोहनचूर्णेन किमप्यात्मनैवात्र सज्यामि । अतः खलु मदीयमेव सान्निध्यमभिलष्य तपस्यतो भीमस्य मनोरथपूरणमपदिश्यानुज्ञातकल्पापि भगवता स्वयमम्मि सन्निहितः । तदनुगुणं च । सन्त्वज्ञाः सन्तु बुधास्सन्तु पुमांसस्त्रियश्च वा सन्तु । सं स रसिकः कविरधुना जज्ञे यो यो जनो विदर्भेषु ।। सावित्री- प्रागेव खलु ते विदर्भा इत्येव प्रकृष्टमुत्कण्ठते हृदयम् । किं पुनरनुमताया इव भगवतापि । यत्र सा वैदर्भी रीतिः । आदिः स्वादुषु या परा कवयतां काष्ठा यदारोहणे या ते निःश्वसितं नवापि च रसा यत्र स्वदन्तेतराम् । पाञ्चालीति परम्परापरिचितो वादः कवीनां परं वैदर्भी यदि सैव वाचि किमितः स्वर्गेऽपवर्गेऽपि वा ॥ सरस्वती- किं मया सन्निहितया यदद्यापि न नियूढं प्रस्तुतम् । पाठान्तरम् । १. सर्वज्ञाः. २ स्वारसिकः.

·नलचरित्रे सावित्री- सन्निहितेऽपि कादशी चिन्ता । सरस्वती- यावदव वत्सो न सन्निहितः तावदहं न प्रत्यमि सन्निहितं कार्यमिति । यदैव स्वप्नदर्शनाभिज्ञानसूचनपुरस्स- रमुपक्षिप्य भैमीवृत्तान्तमुपलक्षितो मया नैषध इत्यस्मदनुप्र- हितेन हंसेन निवेदितं तदाप्रभृति किञ्चिदुपजातकौतुका आयासयाम्येवमात्मानम् । प्रकृतिस्थस्य विजिगीषार्गभीर- तया स्वायत्तकामतया च परिशङ्कमानया रणरणकेनैव मया निद्रापि न लब्धा । अननकेन परमाश्वसिाम किञ्चित् । तास्ता नूतनशिक्षितालसपरिक्षेपाः कटाक्षोर्मयः ते ते वा मदनास्त्रजर्जरजगज्जीवातवो विभ्रमाः । वत्साया यदि वा न वक्रमधुरं तत्तद्विरां कौशलं कुत्रामी विषया विपाकविरसाः कायं गभीरो नलः ।। सावित्री- दिवा ते न चिन्तनीया विदर्भपतिः सरस्वती- सखि किमुच्यते न चिन्तनीय इति । दृरे हि वाङ्- मनसयोर्दुष्करमन्यैः मयि भक्तिगौरवं भीमम्य सन्निहितायां च मयि प्रणिपत्य सास्रगद्गदमित्थमाभिहित तेन । यन्मे राज्यं यद्धलं यश्च कोशो ये च प्राणा ये सुता ये च दाराः। सर्वत्रास्मिन् संप्रति त्वं प्रमाणं विक्रीते वा देवि विश्राणिते वा ॥ २० ॥ इति । पाठान्तरम् । १. प्राकृतस्तस्य. २. नर्तन. ३. मन्थर. ४. मधुराः. ।

·तृतीयोऽङ्कः। ७१ अथवा तिमिदमद्भुतमित्युष्यते । अनुगुणमेव किलेदम- खिलर" चकमूर्धन्यस्य विदितवेदितव्यम्य विशिष्य च मयि भूयसीभक्तिकम्य तस्य राजर्षेः अपत्यानि तम्य दारा: परिच्छ- दाश्च कथमम्मासु भक्तिमनतिशयामनुवन्ति, तेषु च वत्सा दमयन्ती। तथा हि श्रुत्वोत्तिष्ठति दुरतो मम गिरं नास्ते बलादासिता गच्छन्तीमनुयाति मामथ पुनः प्रत्युठ्ठजत्यायतीम् । आस्तां भक्तिरियं विदर्भदुहितुः प्रेमापि कोटिं परां आरूढं मयि यत्सखीष्विव परं तन्मेऽद्य चित्रीयते ।। ( इति पारक्रम्य अग्रतोऽवलं क्य सहर्षम् ) अग्रत एव चन्द्रकला- वासन्निकाभ्यामनुगम्यमाना वत्सा मामितः प्रत्युद्ता । ( पुनर्निरूप्य मतदं ) हन्तेयमसन्निधानेन में बलवदिव रुदि- तवती । तथा हि उच्छूने मसणे च बाष्पसलिलक्लेदेन यत्पक्ष्मणी रक्तं यच्च कनिष्ठिकानखमुग्वोल्लेखादिवाधस्तयोः । उच्छ्वासिस्फुरितोत्तरं यदपि वा नासाग्रमापाटलं वत्सां नातिविरप्रशान्तरुदितां सर्व तदाख्याति नः ॥२२॥ दमयन्ती- ( उपसृत्य ) भअवदि वन्दामि । भगवति वन्दे । सरस्वती- अचिरादेव त्वमभिमतं भर्तारं लभस्व, एहि परिष्व- जस्व माम् । ( इति सस्नेहास्रं परिष्वज्य ) अहह कियानङ्गेषु पाठान्तरम् । १. भूयिष्ट.

·७२ नलचरित्रे ) तापोऽस्याः । सखि कदा पुनरिमां शान्तखेदां द्रक्ष्यामि । सावित्री- यदि तवास्यामियाननुग्रहः शान्त एव खेदोऽस्याः । सरस्वती-विश्वसिमि किञ्चिदेकमिदम् । विश्वमातुश्चरणारविन्द- वन्दनमेव विनेष्यति खेदमस्या इति । तदेहि भगवत्या एव पादमूलमुपसर्पामः । ( इति सर्वाः परिकामान्त ) राजा-सखे निक्रान्तः कन्यावर्गः। तदावाभ्यामपि गूढाभ्यामात्म- सन्दर्शनावसरप्रतीक्षणाय तत्र गन्तव्यं यत्र भैमी भगवती च । ( ३-युभी परिकामतः सरस्वती- ( परिक्रम्याप्रतोऽवलोक्य शिरस्यजलि बद्धा ) इदमेव तदायतनं यत्र भगवती जगजननी । ( इत्युपसृत्य ) सत्यानन्दचिदात्मकं समयिभिब्रह्मेति या गीयत कौलेराहतविग्रहा परशिवावस्थेति या स्तूयते । नित्यैका जगतां प्रमुरिति च या तैरुत्तरेख़ुष्यते प्रत्यक्षं परिदृश्यते भगवती सेवात्र धन्यजनैः ।। २३ ॥ (पुनासाम्रगद्गदम् ) क नु ध्यानं मातः क नु तव सपर्यापरिचयः क वा नानाहोमः क्व नु विविधमुद्राविरचना । क नु न्यासव्यूहः क नु मनुसमानेडनमिति प्रपद्ये त्वामेकां भुवनजननी भक्तिसुलभाम् ॥ २४ ॥ ( इति सावित्र्या सह प्रणम्य ) वत्से इतस्तावत् ।

·RESEARCH तृतीयोऽ ७३ दमयन्ती-( उपसर्पति राजा-( साश्चर्यमप्रतो निर्वर्य ) वयस्य दृश्यतामनेन विटपान्त- रेण देवी शारदा, सम्पाद्यतां साफल्यं चक्षुषोः । निश्शङ्का ननु ये नृपा इव जनानाज्ञापयन्ति स्वयं मित्राणीव हितानि चाभिदधते माध्यस्थ्यमालम्ब्य ये । आलापा इव सुचवां सरसतामापाद्य धिन्वन्ति ये शब्दास्ते निखिलाश्च पश्य भुवने यस्या विभूतेः कणाः ।। सा किल दूरत एवं साक्षात्कृतब्रह्मणामपि योगिनां, किमुत माहशाम् । विदूषकः- एसा वि देवी कहं गौरीए पणमदि । एषापि देवी कथं गीर्याः प्रणमति । राजा-( ( लिहस्य ) अतिशयितकारणत्रयशक्तिसाम्राज्यमाधिराज्यं हि महारान्याः। सरस्वती- ( दमयन्ता हस्ते गृहीत्वा ) प्रणम्यतां वसे मनोरथम- भिप्रार्य भगवती पराशक्तिः । दमयन्ती- (म्बगतम् ) को उण मे अवरो मणोरहो एकवार वि तं जणं केवळं वा पेक्खिम्सम । (प्रकाशम् ) तुह एव्व दया णिचा होदु ( इति प्रणमति ) का पुनर्मेऽपरो मनोरथ एकवारमपि तं जनं केवलं वा प्रेक्षिष्ये । तवैव दया नित्या सावित्री- ( सरस्वती प्रति ) साधु वत्सया प्रार्थितम् । सा किल भवतु।

·७४
नलचरित्रे
विदूषकः- कि
सकलमनोरथानां संक्षेपत: प्रार्थना ।
राजा- पश्यतु वयस्यः प्रणमन्ती दमयन्तीम् ।
जानुस्पृष्टमहीतलं नतशिरस्सीमन्तरेखापदं
भ्रश्यद्रनललन्तिकं परिगलत्संव्यानदृश्यस्तनम् ।
किञ्चित्कुञ्चितपाणिसक्तनिटिलं गौर नमस्कुर्वती
संक्षिप्तेव पताकिका रतिपतेरेषा समालक्ष्यते ।। २६ ।।
तुए विलम्बिअदि । तुह वि मणोरहसिद्धीए
काळणं पदाए पसादो । इअं खु मए महंताणं मुहादो गहिदं
किं त्वया विलम्यते तत्रापि मनोरथ सिद्ध कारणमंतस्याः
प्रसादः । इदं खलु मया महतां मुखता गृहीतम् ।
( सस्कृतमाश्रित्य )
कर्णाभ्यर्णनिविष्टमुष्टिमुकुलव्याकृष्टमौलितां
तिष्ठन्तीमवकुञ्च्य सव्यचरणं किञ्चिद्विनम्याननम् ।
ये ध्यायन्ति जना मनागपि शिवां कान्ताः स्मरान्धाः स्वयं
मुह्यन्ति प्रलपन्ति तान प्रति मुहुायन्ति गायन्ति च ॥
ता पुडम एव्व अणुरत्ताए वि एदाए पुणो वि दिढतरं राग
संपादेहूँ एव्वरूपं गौरी चिदिअ इह ट्ठिदो एव्व भवं पणमदु ।
तत्प्रथममेव अनुरक्ताया अप्येतस्याः पुनरपि दृढ तरं रागं
सम्पादयितुं एवंरूपां गौरी चिन्तयित्वा इह स्थित एव
भवान् प्रणमतु
पाठान्तरम् । १. इकललन्तिकं २ दृष्टस्तन. ३. कास तुए वलबीअदि

·तृतीयोऽङ्कः। ७५ राजा- ( विहन्य ) फलराजमप्यपवर्ग तृणमिव पश्यतो भगवती- प्रसादस्य फलं किमेतत् । कथ वा पुनरर्थ्यतामपि नाम कार्यमेतदतिनीचमुद्दिश्य सेव भया परदेवता । आदिष्टं हि तयैव पौरुषं विग्रहमनुगृह्यन्त्या काममुत्सृज्यव कर्तव्यमुपा- सनमिति भक्तिशालिने पार्थाय यज्जुहोषि यदश्नासि यत्करोपि ददासि यत् । यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् ॥ २८ ॥ दद्यां रत्नसुवर्णदन्तितुरगप्रायां ग्मामित्यसो आस्तां वञ्चनचातुरी दिशसि चेदेहीदमेकं वृणे। आशास्यं हरिशङ्करादिभिरनाहार्य वराकः परैः अप्राप्यं तपसापि तावकदयासाम्राज्यसिंहासनम् ।। २९ ।। ( इति चक्षुषी निमीत्याञ्जलि बध्नाति ) सरस्वती- सखि सावित्रि परिश्रान्ता वत्सा । परुषश्चातपा रखेः। तदत्रैव सालप्रच्छाये मुहूर्तमाम्महे । सावित्री- उचितमेवेदम् । ( इति दमयन्ती हस्ते गृहीत्वा सह सखो- भ्यामन्यत्र परिकामति ) सावित्री- ( सानुध्यानम् )। अपाङ्गरिकत्करुणातरङ्गं अनुक्षणस्मेरमुखारविन्दम्। पाठान्तरम् । १. माया. २. परुषश्चाय मातपवेगः ३. करुणान्तरङ्गं

·नलचरित्र
अत्र गता।
आपीनवक्षोरुहलम्बहारं
आलोकये धाम पुनः कदाहम् ।। ३० ।।
( इति वदन्ती परिक्रामति)
राजा- ( चक्षुषी उन्मील्य ) कुत्र भगवती ।
विदूषकः- ( अन्यतो दर्शयन् ) एत्थ गदा ।
राजा- तदेह्यावामपि तत्रैव गच्छावः। ( इन्युभौ परिकामतः )
( नेपथ्ये कलकल: )
राजा- चारायण कलकल इव श्रूयते । प्रायेण मामन्विच्छन्तः
परापतन्ति मम सैनिका इति मन्ये । तद्गच्छतु भवान्
तान्निवारयितुम् ।
विदूषकः- जं आणवेदि वअस्सो । ( इति नि कान्तो विदूषकः )
यदाज्ञापयति वयस्य।
सरस्वती-- सखि सावित्रि विचीयतां सान्निहितः कुत्र वत्स इति ।
राजा- ( सहर्षम् ) अये विचिनोति मामद्य भगवती । तदयमेव
समय आत्मानं दर्शयितुम् । ( इत्यप्रतः परिकामति
सरस्वती- (निर्वर्ण्य स्वगतम् ) कः पुनरयं महापुरुषः । ( वि.
चन्त्य सहर्षम् ) जाने वत्स एवायं नैषधः । ( इन्युत्तिष्ठति )
राजा- आस्यतां आस्यतां अपचारः अपचारः । ( इति त्वरितपदं
परिक्रम्य ) अम्ब वैरसेनिनलोऽभिवादयते ।
सरस्वती दिष्टया कुशलिनं त्वां दीर्घायुषं पश्यामि । ( इत्युत्था.
पाठान्तरम् । १. लम्बि.
-

·तृतीयोऽङ्कः। प्य ढमालिङ्गति ) सख्यौ- जुत्तो खु पिअसहिए एदस्सि महापुरिसे ईरिसो अभि- णिवेसो। युक्तः खलु प्रियसख्याः एतस्मिन् महापुरुषे ईदृशोऽभिनि- वशः। दमयन्ती-( निर्वर्ण्य दीर्घमाधकं च निःश्वस्य म्वगतम् ) अमोघदसणा खु कुळदेवता जाए पसादेण अह अज दिटुवदी एदं महापु- रुसम् । अमोघदर्शना खलु कुलदेवता यस्याः प्रसादेन अहमद्य ह- टवती एतं महापुरुषम् । राजा- ( सावित्री मुपमय ) भगवत्यभिवादये । सावित्री- फलतु ते मनारथः प्रसादेन मे प्रियसख्याः । राजा- ( सलजस्तिप्रति )। सरस्वती- सखि दृष्टा माय भक्तिवत्सस्य । राजा- किमाज्ञाप्यते भक्तिरिति । ननु युष्माभिरेव मयि नि- ाजमनुगृहीतम् । तथा हि यः पुष्पापचितौ द्वितीयकुसुमग्राहादपि क्लिश्यते यं चासावुपजीवति त्रिजगती चन्द्रं चकोरीव वा। पाणिर्देवि स एव ते मम कृते यत्पत्रिकालेखन- व्यापारे विनियोजितस्त्रिभुवने मत्तोऽपरः कोऽधिकः ॥ पाठान्तरम्। १. दीर्घमालिङ्गति.

·७८ नलचरित्रे सरस्वती- एहि वत्स इत आस्वहे । ( इति राज्ञा सह दमयन्तीस- मीपे उाविंशति ) राजा- ( कटाक्षेण नायिका पश्यन् , स्वगतम् ) अधुना पुनरतिस. निधानेन स्पष्टतरमालक्ष्यते रूपसर्वस्वमस्याः। व्यक्तं रक्ततया मृदुत्वमधरे व्यङ्गथं यदास्वादनात् दृष्टा पीनतया कुचे कठिनता दृश्या विमर्देन या । ज्ञातः स्निग्धतया कचे परिमलो ज्ञेयस्समाघ्राय यो दृष्टिः किं बहुना किमन्यकरणैः स्वे स्वेऽभिषिक्ता पदे ।। दमयन्ती- ( राजान निर्वर्ण्य आत्मगतम् ) किं णु खु सोम्मदंसण- म्स एदस्स दंसणेण संमूढवेदणा अत्तणो वि ण पहवामि। किं नु खलु सौम्यदर्शनस्य एतस्य दर्शनेन सम्मूढवेदना आत्मनोऽपि न प्रभवामि । सावित्री- सखि शारदे, भगवत्यास्सन्निधानेन परिहृतताम्बूलमे- वना बलवदभिभूयते वत्सा जम्भिकया । तद्नुमन्यतामिमां भगवती ताम्बूलपरिग्रहाय । राजा- ( नायिकामपाङ्ग यन् ) ताम्बूलपरिहरणानीं तन्वीयम् । उत्पीडस्तिमिताश्रु यत्किल मनागुच्छ्नदन्तच्छदं प्रायस्तत्सहनाक्षमापरिणमत्पाटल्यवक्त्राम्बुजम् । कॉन्ति हन्त बिभर्त्यसौ संरलितग्रीवासमुल्लासित- स्तोकोन्नम्रपयोधरं प्रतिमुहुर्जुम्भासु बिम्बाधरा ॥ ३३ ॥ पाठान्तरम् । १. ममान्य. २. भवत्याः. ३. गुन्मुद. ४. क्लान्ति ५. तरलित ·तृतीयोऽङ्कः। ७९ सरस्वती-- ( क्षणं विचिन्त्य ) वत्से परिगृह्यतां वीटिका । सख्यौ-- ( निर्वर्ण्य ) वासन्ति के वितर वीटिकां वत्सायै । वासन्तिका-( नाट्येनार्पयति ) दमयन्ती-- ( गृहीत्वा सलज्जं तिष्ठति ) सरस्वती- आगतं सत्कार्यमप्यतिथिमनादृत्य न युक्तमात्मनैव किञ्चिदपि सेवितुम । तदयमेव प्रथमं संभाव्यताम् । दमयन्ती-(स्वगतम् ) भवदि लज्जेमि पसीददु होदि । परित्ता- अहि किं वि मुहुत्तमेत्तअं धीरत्तणप्पदाणेण। अज वि तुह पसा- दे तु दत्तदसणं एवं संभावमि । ( प्रकाशम् लज्जा नाटयन्ती सरस्वत्या हस्तेऽर्पयति ) भगवति लज्जे, प्रसीदतु भवती, परित्रायस्व किमपि मुहू. तमात्रकं धीरत्वप्रदानेन, अद्यापि तव प्रसादेन (?) दर्शनभेतत्सम्भावयामि। सरस्वती- ( सपरिहासम् ) का वयमन्यदीयमन्यस्मै दातुम् । त्वयैव संभाव्यतामुपस्थितोऽयमतिथिः । दमयन्ती- ( सलजा निभृतं तिष्ठति ) सरस्वती- ( दमयन्त्याः करं गृहीत्वा राज्ञो हस्तेऽर्पयति ) राजा-(स्वगतम् ) किं नाम नोपकृतमेतत्प्रसङ्गसंपादयित्र्या सावित्र्या। दमयन्ती- ( आत्मगतम् ) णं पुढमं एव्व अहं एदम्स हत्ये स- पाठान्तरम् । १. तुलग्गदद्ध. तुलादन्ध. तुळग्गळय्य. २. तां त्वामुप.

·८० नलचरित्रे मप्पिदा मअणेण । दाणि उण पञ्चक्खं तह करेइ मं भअ- वदी । ( प्रकाशम् लज्जया सखीमुखासकरष्टिरर्पयति ननु प्रथममेवाहं एतस्य हस्ते समर्पिता मदनेन । इदानी पुनः प्रत्यक्षं तथा करोति मां भगवती। सरस्वती- गृह्यतां वत्सेन । राजा- युष्मत्प्रसाद इति गृह्यते । सरस्वती- ( विहस्य ) अस्त्विदमेवम् । अन्यदपि गृह्यतामस्मन्प्र- साद इति वत्सेन । राजा- ( स्वगतम् ) अत्र किमाज्ञापनव्यसनेन भगवत्याः यत्कृत जनोऽयमेवमर्थयते सावित्री- पाणिव्यतिकराऽयं वत्सयो: पूर्वरङ्गः खन्ट सन्निहित. स्य पाणिग्रहणस्य । सख्यो- ( सहषम् ) गणइ देवि सावित्ति तम्स को जुत्ता समओत्ति तुह्माणं चित्ते पडिहाइ । गणय देवि सावित्रि तस्य को युक्तः समय इति युष्माकं चित्त प्रतिभाति । सरस्वती- ( सावित्री प्रति अपवार्य ) कम्पमय इति मन्यसे । सावित्री- क इतोऽपि । दमयन्ती-- ( सीडकोपम् सख्यावपाङ्गे न पश्यति ) वारान्तरम। १. मेवं क्रियते.

·तृतीयोऽङ्कः। ८१ राजा- मारत्यां सुधयेव कुत्रचिदियं भक्त्या परिक्षालिता काश्मीरिव चर्चिताथ परतः कान्तानुरागेण च । पङ्कः कापि कलङ्कितेव च परानुप्रार्थनाशङ्कया नैकांरीतिमिहाधिरोहति मनोवृत्तिः कथं मामिका ॥३४॥ सरस्वती- अस्ति नः किञ्चित्कर्तव्यम् । तदत्रैव वत्साभ्यामास्य- ताम् । ( इति सावित्र्या सह गन्तुमिच्छति ) ( नेपथ्ये शब्दः) राजा ( कर्णं दत्त्वा ) परिजनश्वारायणो नाम संप्रत्येव प्रस्थितः सैनिकान्निवारयितुम । तस्यायं शब्दः । ( प्रविश्य ) विदूषकः- ( सरस्वता प्रणम्य राजानं प्रति ) विम्सावसुदुदीओ इंदो तुमं अण्णेसंतो इदो आअञ्चदि । विश्वावसुद्वितीयः इन्द्रः त्वामन्वेषयन् इत आगच्छति । राजा- प्रियं नः । कथं भगवानेव पाकशासन: काडूति मां दर्श- नानुग्रहेण पावयितुम् । दमयन्ती- ( स्वगतम् सविषादम् ) कहं महाराओं एवं भणइ । किं ण जाणादि तस्स वुतंतं । उद जाणतो वि मम मंदभा- अणीए अदिद्वेण तं एव्वं बहुमण्णेदि । । पाठान्तरम् । १. तत्र विदिता. २. आयतते इत्यधिकः पाठः. ३. भगवतीतनयस्य इत्यधिकः पाटः । 6 ·नलचरित्रे । कथं महाराजः एवं भणति । किन्न जानाति तस्य वृत्तान्तं । उत जानन्नपि मम मन्दभाग्यायाः अदृष्टेन तमेवं बहुमन्यते । सरस्वती-( सावित्री प्रत्यपवार्य ) सखि मन्ये वत्मो न जानाति वासवोदन्तं येनैवमभिधत्ते । तदस्माभिस्सर्वथैव न दर्श- यितव्या तस्मै दमयन्ती । ( प्रकाशम् ) वत्सोऽप्यद्य वास- वेन संभाष्य प्रतिनिवर्तमानो भीमान्तःपुरे मामुपतिष्ठताम् । ( इम्युत्थाय ) साधय वत्स, साधयामो वयम् । ( इति सर्वा- भिः परिकामति ) राजा-(परस्वत्याः पादावुरसंगृह्य ) भवत्या एवादेश इति परित्य- ज्यसे पुत्रेण । ( इति परिकामनिवृत्य दमयन्ती निर्व) प्रा. र्थनीयोऽपि मे वासवाभिगमः परिक्लेशहेतुरासीन्, यदियं करगतैव मे गलति कला चान्द्रमसी । दमयन्ती- ( स्वगतम् ) अग्गदो वि गच्छन्ती अवहीरामि पञ्चा मअणेण । ( इति निष्कान्ताः सर्वे अग्रतोऽपि गच्छन्ती अपहिये पश्चात् मदनेन । ॥ इति तृतीयोऽङ्कः॥ पाठान्तरम्। २. संभाव्य. ३. अवहरामि. १. तस्यैषा.

·चतुर्थोऽङ्कः । ८३ ॥ अथ चतुर्थोऽङ्कः ॥ (ततः प्रविशतः चन्द्रकलावासन्तिके ) चन्द्रकला- हळा वासन्तिए किं ति एआइणिं पिअसहि परिचअ पट्ठिदासि । सखि वासन्तिके किमित्यकाकिनी प्रियसखी परित्यज्य प्रस्थितासि । वासन्तिका-ताए एव णिओएण । तस्या एव नियोगेन । चन्द्रकला:- कीरिसो ताए णिओओ। कीदृशस्तस्या नियोगः । वासन्तिका झत्ति पडिणिविट्टामित्ति णिग्गदा वि एवं किंदवि- ळंबा तुमं एव्व विआरइव्वेति । झटिति प्रतिनिवर्त इति निर्गताप्येवं कृतविळम्बा स्वमेव विचारयितव्येति । चन्द्रकला- कजेसु पविट्ठाणं कहं णु सक्कं जहाणरिटुं आअं- तुम् । तुम भण किं करोदि णो पिअसही । कार्येषु प्रविष्टानां कथं नु शक्यं यथानिर्दिष्टमागन्तुम् । वं भण किं कराति नः प्रियसखी । वासन्तिका- किं विअ करिस्सदि । णिसग्गतिक्खं विणिरत- रसकप्पवळळहसमुळेहणकुण्ठिदग्गं कडक्खं तुह मग्गे पादअंती चिट्ठइ दमअन्ती । को उण तस्स वुत्तंतो। 'पाठान्तरम् । १. जहचिन्तिदं.

·नलचरित्रे . कालं कियन्तमनयन्कठिनैस्तपोभिः नक्तंचरेन्द्रनगरीनिलया युवानः। जानन्ति ये न किल जात्वपि दारुणानि गन्धाचलात्प्रचलितस्य गतागतानि ॥ ५ ॥ अथवा किमित्येतानुपालभे। किं नासीदयमुत्सवाय सुरभिः किं नाभवन्मन्मथः शृङ्गारेषु गुरुः किमेष पवनो मित्रं न मे प्रागभूत् । अद्यैवं मधुरेऽपि वस्तुनि रसानास्वादयनन्यथा रांगीवाहमनेन दग्धविधिना नीतो दशामीदृशीम् ।। ६ । ( क्षणं स्तब्धं स्थित्वा, समन्तादवलोक्य, दीर्घ नि वस्य ) अधः पतितस्सकृदधोऽधः पतति जनः। यदिदं प्रथममीदशं दुर्विपा. कमापादयन विधिरपहृतवानिव मनोविनोदनोपायमपि । यत्र खलु निवेद्यापि केवलं आतङ्कमान्तरममिलषामि कि- चिदाश्वसितुं स एव कथमभिज्ञातवृत्तान्तोऽपि चाराय- णश्विरायति । ( अप्रतो निर्वर्ण्य सहर्ष ) हन्त चिन्तितमात्र एव सन्निहितो हृदयज्ञश्चारायणः । ( प्रविश्य ) विदूषकः- विजई होहि । विजयी भव। राजा-इत आस्यताम् । विदूषकः- ( उपविशति ) पाठान्तरम् । १. प्रचलतोऽस्य.

·चतुर्थोऽङ्कः। ८७ राजा- किंनिमित्तं सखे सन्दिष्टममात्यकामन्तकेन, कीदृशं च तत्, किं च त्वया मदनुप्रहितेन तं प्रति प्रतिसन्दिष्टम् । विदूषकः- जाणासि तुह दाआदं पुक्खरअं । जानासि तव दायादं पुष्करकम् । राजा- ( विहस्य ) ज्ञायत एव दुरभ्यस्तधनुर्विद्यादुर्विदग्धो वटु- रेषः । अतिचरितमपि तेन किञ्चिदसन्निहिता वयमिति जनपदेषु । विदूषकः- ण हि ण हि अदिचारदुं उवकंदं ण उण अदिच- रिदं । विपडिहदं तं वि अमञ्चकामंतअप्पहावेण । अह वि से- णिअसंणिहाणं राआणं धंमोत्ति सेणावई चण्डसेणो पसइदव्वो लि संदिटुं अमञ्चेण । मए वि सो एब्व अणुप्पेमिदो । न हि न हि अतिचरितुमुपक्रान्तं न पुनरतिचरितम् । वि- प्रतिहतं तदप्यमात्यकामन्तकप्रभावेण । अथापि सैनिकस- निधानं राज्ञां धर्म इति सेनापतिश्चण्डसेनः प्रेषयितव्य इ- ति सन्दिष्टममात्येन । मयापि स एवानुप्रेषितः । राजा- साधु कर्तव्यमेव कृतम् । उपेक्षितश्शत्रुरल्प इत्युन्मिष- ति कालेन स्फुलिङ्ग इव । तत्पशयितव्यस्समूलमेव जनपदं प्रविष्टमात्रैरयमस्माभिः। विदूषकः किं एत्तिअस्स कोवस्स एसो विसओ। किं एतावतः कोपस्यैष विषयः । राजा - चारायण प्रशस्यमानस्त्वया बलवदिव लज्जे । यतः । - ·८८ नलचरित्रे अब्धीन्सप्त च शोषयेयमखिलान् भिन्द्यां कुलाद्रीनपि क्रुद्धश्चेद्युधि धावयेयमपि तत्सैन्यं च दैवासुरम् । दुस्साधं यदितोऽपि किश्चिदपि तत्कर्तुं क्षमे न क्षमे पुष्पेपोर्यदनङ्गकस्य पुरतः स्थातुं मनोजन्मनः ॥ ७ ॥ विदूषकः- णं विसुमरिदम् । कहेहि कोरिमो सक्कसंवादवुत्त- न्तो। ननु विस्मृतम् । कथय कीदृशः शक्रसंवादवृत्तान्तः । राजा- ( सनिर्वेदम् ) सखे कीदगिव कथयामि । अनर्थः खलु महाननेन संवृत्तः । विदूषकः- ( सोद्वेगम् ) कहं विअ । कथमिव । राजा-- श्रयतामनुक्रमेण । विदितमेव हि भवताऽपि यथा व- यमेवोपस्थिता महेन्द्रमुपनिवेशिताश्च साभ्युत्थानमासने ते- नेति । विदूषकः- आं वअस्स आं, ण केवळं आसणे णिवेसिदो पसं- सिदो वि तुम महेंदेण बहुविहेहिं वअणेहिं तदो किळ किंवि तुह्माणं महाराएण रहस्से कहिदव्वं अत्थीति कहि जमाणे विस्तारसुणा कामंतअसंदेसहरे उवहिद अह्मकेरे चारे ते- विसजिदो आंदमय आं, न केवलमासने निवेशितः प्रशंसितोऽपि त्वं महेन्देण बहुविधैर्वचनैः । ततः किल किमपि युष्माकं महाराजेन रहस्ये कथयितव्यमस्तीति कथ्यमाने विश्वाव- कसेण अहं तुए ·चतुर्थोऽङ्कः। सुना कामन्तकसन्देशहरे उपस्थिते अस्मदीये चारे तेन व्यपदेशेनाहं त्वया विसर्जितः । राजा-- सखे सम्यगनुस्मारितोऽस्मि । ततः खलु प्रामवादिवापा- ततः परमार्थतस्तु लज्जयैव विलम्बमाने बिडौजसि सबहुमा- नमित्थमभिहितं विश्वावसुना । विदित एव हि विधुवं- शप्रसूतरुपकाराभिनिवेशः परमात्रे, ततः स्वजनेषु, ततस्तरां च विबुधेषु, ततस्तमां च निखिललोकगृहमेधिनि भगवति पाकशासने । तत्र च न वाचमपेक्षन्ते तव गुणाः । तथा हि । एकैकां क्रमभाविनीमपि कलामिन्दोस्समास्वाद्य यः कण्ठोद्रीवितजीवितैर्निरवधिः कालः कथाश्चज्जितः। सैरेवोदरपूरमध्वरहविःसारं प्रसादेन ते भुञ्जानदिविषद्भिरय जठरप्रायं वपुर्धायते ॥ ८ ॥ . भपि च । अस्मिन्नथितदायिनि त्रिजगतीदोगर्वसर्वकषे दोस्स्तम्भे तव संयता दृढतरज्याघातरेखाङ्किते । व्याकृष्टापि ततस्ततो वरवलादुद्दामभिर्दानवः स्वच्छन्दापि निसर्गतो न चलति स्वर्लोकलक्ष्मीरियम् ।। अलमतिप्रसङ्गप्रस्तावनयेत्यभिदधाने मयि पुतरेतदभिहितम् । यद्गोष्ठे कलिता स्वयं सुरगवी यत्कल्पवल्ल्यश्च वा लीलोद्यानजुषो गृहाङ्गणगतश्चिन्तामणिश्चापि यत् । १. हविःस्फार. पाठान्तरम् ।

·९२ नलचरित्रे "दूतो भवानि कैथयानि च तानि तानि वाक्यानि यानि किल संवननोचितानि । आवर्जयानि सुमुखीमपि शक्तितस्तां वक्तुं विभेमि तु परं घटयेत वेति ॥ १३ ॥ यतः खलु निसर्गदुर्निवाराणि निश्चितार्थानि मनांसि नाम जनानाम् । किं पुनः प्रकृतिकुटिलानि तान्येव स्त्रीणाम् । अपि च कथमुत्सहे गन्तुमर्ककरैरपि दुष्प्रवेशमन्तःपुरं विद- र्भपतेः इति । महेन्द्रस्तु ततस्समुत्थाय प्रवेक्ष्यसि भीमान्तःपुरं प्रभावेन तिरस्करिण्याः, साधयिष्यसि च दुस्साधमपि प्रति- श्रुतं इत्युक्त्वा विससर्ज । विदूषकः-- साहु तुए अणाआसेण ळद्धो बहुमाणो । हन्त भो किं ति वीडिं दाऊण वीडिककं गहीदं ति अत्ताणं बहुमण्णेसि । साधु त्वयानायासेन लब्धो बहुमानः । हन्त भोः किमिति वीटी दत्वा वीटिकल्कं गृहीतमिति आत्मानं बहुमन्यसे । गजा- सखे न बहुमतोऽस्मीति विकत्थे । अनर्थमेव परं ता- दात्विकमानुपूर्येण कथयामि । विपक:- कहेहि कहेहि कण्णामिअम् । किं तुए साविदा एमा बुत्तन्तम् । स्थय कथय कर्णामृतम् । किं त्वया श्रावितैषा इमं वृत्तान्तम्। साठान्तरम् । १. भवामि. २. कथयामि. ३. आलापयामि.

·चतुर्थोऽ। ९३ राना- न हि न हि कथमङ्गारः कर्णयोरस्या वर्षणीय इति सं- शयानो यावदुपसर्पामि मन्दमन्दमन्त:पुरद्वारं, तावदभि- मुखागतया सावित्र्या तिरस्करिणीच्छन्नोऽपि दृष्ट एवास्मि माहात्म्यात् । विदूषकः-- किंति ताए तहिं आअदम । किमिति तया तनागतम् । राजा- यदेव वयं महेन्द्रेण संवदन्तस्थितास्तदैव चारमुखेन वि- दितवृत्तान्ता भगवती श्रावितवती नस्संवादमपि दमयन्तीम् । अथ च तां बलवदातङ्कितामभिलक्ष्य विदितनदीयहृदया भगवत्येव विसृजति स्म सन्देशहारिणी सावित्रीम् । अभि- हितं चैवमनयैव । विदूषकः - कीरिसो सन्देसो किमिओ अ । कीदृशः सन्देशः किमीयश्च । राजा- भगवत्या एव भैमीव्यपदेशिनः सन्देशा: इयन्त्येव च तान्य- क्षराणि पुनहिशानि च । यथा यदेवायं जनो भवन्तमियत तापाय गृह एव विचित्रपटेषु पितुस्समीपे लिखितमद्राक्षीन तदाप्रभृत्येव त्वयि न्यस्तजीवनः प्रभवति नात्मनोऽपि । किंबहुना । मानद. स्मरशरार्दितां चिरात् मां यदि त्वमनुमन्यसेऽधुना। पाठान्तरम् । १. मह. २. जीवितः.

·नलचरित्रे इदृशी च यदि वावमन्यसे सयासि मम जीवितेश्वरः ।। १४ ॥ इति । विदूषकः- सव्वहा जीविदेसरो तुमं ति किं कहिदं होदि। सर्वथा जीवितेश्वरस्त्वमिति किं कथितं भवति । राजा- ( विहस्य ) किमेतावदपि न ज्ञायते परिग्रहे तावत्प्रकट- मेव । अन्यथा पुनरवश्यंभाविनी दशमी दशेति सूचितमा- सीत् । विदूषकः- हद्धि, हद्धि, जइ एव्वं ण गंतव्वं तुए णच कत्तव्वं तम्स वि पसजणम । हा धिक हा धिक्, यद्येवं न गन्तव्यं त्वया न च कर्तव्यं तस्यापि प्रसञ्जनम् । राजा-न केवलमियदेव शापितोऽस्मि स्वयं सावित्र्यापि मा भवानिदमर्थ गमत् माच भवानमुमर्थ मनसापि प्रसञ्जयदि- ति भगवत्या एवं पादाभ्याम् । विदूषकः जिदं अमेहि भअवदीए एव उवार णिवेसीअदु दोसो । पालीअदु अ तुए तत्तहोदी दमअंती । जितमस्माभिः भगवत्या एवोपरि निवेश्यतां दोषः । पाल्य. तां च त्वया तत्रभवती दमयन्ती । राजा- सखे नाद्यापि ते परिणता बुद्धिः। येनैवमभिधत्से । यतः सत्यमप्येतदिहस्थैरस्माभिरभिधीयमानमसत्यमेव प्रतीयेत । तथा हि। मघवतः ·९५ चतुर्थोऽङ्कः । अर्थी यः प्रथमं विदर्भतनयामर्थ्यश्च तस्याः स्वयं भूयः प्रस्तुतसाधनेऽनुशयितो दृत्ये नियुक्तोऽपि यः ब्रूते यद्यनुपेत्य तामपि न सा संमन्यतेऽत्रेत्ययं विश्वस्यात्क इवापरोऽपि किमुत प्रागेव यः शङ्कितः ॥ ततश्चायमेव तामभिलषन्नन्यथापि गति कल्पयतीति वाले- पायते मनास मघवतोऽप्याशङ्का । विदूषकः- णं तुए वैदभि उपसप्पतेण वि ताए वि मुहादो अअं एव संदेसो सोदव्वो । सावइदव्वो वि सो एव्व सं. देसो महेंदं वि । तहि वि तस्स संका एसेव्व। एसो उण वि- सेसो । उणख दाव एक्को पुडमं भंजिदो होदि । तत्तहो- दीए अदिलंघिदो अहिणवो भअवदीपादाणं सावो होदि । ननु त्वया वैदर्भामुपसर्पतापि तस्या अपि मुखादवमेव स न्देशः श्रोतव्यः श्रावयितव्योऽपि स एव सन्देशो महेन्द्राय तस्मिन्नपि तस्य शङ्कषैव । एष पुनर्विशेषः प्रणयस्तावदेकः प्रथममेव भग्नो भवति । तत्रभवत्या अतिलडिन्तः अभिनवः भगवतीपादयोः शापो भवति । राजा- सखे सत्यमसि नीतिषु निष्णातः । इत्यमेव वयमपि चिन्तयन्तो विसृज्य तथेति सावित्रीमिहेव प्रतिनिवृत्ताः। विदूषकः- सच्चो खु जणवादो ! अवस्संभादी अत्थो अणिच्छन्त- स्स वि मुहादो स एव णिस्सरदित्ति जं तुमं पत्थअंतेण विस्सावसुणा भवता दुस्साधमस्येप्सित वि कहिदम् । । TPUSWAN? ARCH ·९६ नलचरित्रे सत्यः खलु जनवादः अवश्यंभाव्यर्थोऽनिच्छतोऽपि मुखा. त् स्वयमेव निस्सरतीति । यत्त्वां प्रार्थयमानेन विश्वावसुः ना भवता दुःसाधमस्यप्सितं इति कथितम् । राजा- ( विहम्य ) सखे संस्कृतेऽपि प्रगल्भसे । पश्य तथैव तत्पर्यवसन्नम् । विदूषकः- तदो खु तुमं सकरापाअसभोजिव्व चाराअणो अ. त्ताणं वि विसुमरिअ आणंदे णिमग्गोसि । ततः खलु त्वं शर्करापायसभोजीव चारायणः आत्मानम- पि विस्मृत्य आनन्दे निमग्नोऽसि राजा- ( विहम्य ) सखे सम्यगुपन्यस्तं निदर्शनम् । ( पुनर्विचि- न्त्य सखेदम् ) हन्त कथमभिज्ञातहृदयोऽपि मामन्यथा संभावयसे । यतः । स्त्रीरत्रं प्रथमं प्रसक्तमिति वा मय्यर्थिनी सेति वा प्रक्रान्तेऽपि दिवस्पतेः परिणये नास्थामधत्तेति वा । यत्सत्यं न कथञ्चिदाश्वसिति नो विस्मृत्य वा जात्वपि प्रत्यग्रार्थिमनोरथप्रतिहतिव्रीडाविलक्षं मनः ॥ १६ ॥ किश्च । अर्थी तु स्वयमागतस्त्रिजगतामेकेश्वरो वासवः प्रार्ष्या काप्यपरैव राजदुहिता स्वेनार्थिता या परम् । प्राग्यदातृवदाश्रुत कृपणवत्प्रत्युक्तमव पुनः तञ्चेतिक न विनिर्मले विधुकुले न्यस्तः कलङ्को मया ।। पाठान्तरम् । १. तत्सत्यं. २. काप्यवरव ३. करुण.

·चतुर्थोऽङ्कः । ९ ७ इत्येव दूयते हृदयमपत्रपते च । विदूषकः- कि तुए कामपरतंतिदेण पडिस्सवो भंजिदो । अ. हवा तुमं एव आहेळसंतो वि अत्थिदं महेंदेणेत्ति अण्णके- रं एव दमअंतिं ऊसंगे तस्स आरोवेदं पहबसि । कुदो णु खु णीदिमग्गकुसळो वि कुसंकाहिं अत्ताणं आआसेसि । किं वया कामपरतन्त्रितेन प्रतिश्रवो भग्नः । अथवा त्वमेवाभिलपन्नपि अर्थितं महेन्द्रणेति अन्यदायामेव दमय- न्ती उत्सङ्ग तस्यारोपयितुं प्रभवसि । कुतो नु खलु नीति- मार्गकुशलोऽपि कुशङ्काभि आत्मानं आयासयसि । राजा- ( क्षण थत्वा किञ्चिदाश्वस्य आत्मगतं ) केवलमेवं वा कि- ञ्चिदाश्वसिमः। विदूषकः- उठेहि वअस्स उपसप्पामो इंदसमीवम् । उत्तिष्ट वयस्य उपसर्पाव इन्द्रसमीपम् । राजा-- ( वहस्य ) अनुगुणमेव किलेदमपीयन्तमापूर्य मनोरथ- मागन्तुं नलम्य स्वयमेव महेन्द्रसन्निधिम् । अलमलं भवतैव निवेद्यताम । विदूषकः- होदु, अहं एव्व गमिस्सम् । कहेहि कहिं इंदो । भवतु, अहमेव गमिष्यामि । कथय कुत्रेन्द्रः । राजा- सखे नोचैरभिधीयताम् । स किल पौरेभ्यः प्रच्छन्नो विश्वावसुद्वितीयस्समीपमेवास्माकमध्यास्ते । तेन च प्रशान्ते दिवसे प्रवृत्ते च सर्वतस्सन्तमसे निगूढमुपसृत्य प्रत्युक्तिर- 7 ·९८ नलचरित्र भिधातव्येत्यादिष्टम् । तदारस्व कंचिन् कालमस्तमुपैतु भग- वान जबन्धुः। विदूषकः- णं अत्थगदो एव्व रवी । किं इदो वि काळी पडि- क्खिदव्वा । ननु अस्तगत एव रविः । किमितोऽपि कालः प्रतीक्षि- तव्यः। विदूषकः- समओ राजा- ( समन्तादवलोक्य ) कथं प्रशान्तमपि दिवसेन । मया तु मध्याह्न इति गृहीतम् । यतः । विरमति सवितुर्जनोपताप- व्यसनमिदं हि यथा यथा दिनान्ते । क्रमनमितशरासनो मनोजः तपति ममैव तथा तथाङ्गमङ्गम् ॥ १८ ॥ खु एसो मअणम्स परकमिदुम् । समयः खल्वेष मदनस्य पराक्रमितुम् । राजा-तथैव । अपि च सखे संभावयामि । अर्धोन्मुक्तनिचोलमद्य रभसादप्येत रत्या धनुः संभ्रान्तः किल माधवोऽद्य कलयेज्वीमपि ज्यालताम् । यावन्तः परितस्समुच्चिनुयुरप्यद्यानुगाः सायकान स्यादेवं मकरध्वजस्य मधुरस्सायन्तनः संभ्रमः ।। १९ ।। विदूषकः- साहु मअणवुत्तंतमौहुत्तिअ साहु सञ्चं ईरिसो मअण- ·चतुर्थोऽङ्कः। ९९ स्स सण्णाहो । अज्ज किळ । संदे चंडकरादवे पुडमदो सझंमि रागे गदे सण्णद्धे मअरद्धए अ सणि लज्जाणुराआउळा । दट्टणं कुळपाळिआ पिअदमं दट्टण सेज्जाघरं डिजन्ती विअ चक्खुणा गुरुअणं मुद्धा चिरं पेक्खा ॥ साधु मदनवृत्तान्तमौहर्तिक साधु । सत्यमीदृशो मदनस्य सन्नाहः । अद्य किल शान्ते चण्डकरातपे प्रथमतः सन्ध्यायां रागे गते सन्नद्ध मकरध्वजे च शनकैः लजानुरागाकुला । दृष्ट्वा कुलपालिका प्रियतमं दृष्ट्वा शय्यागृहं विध्यन्तीव ( 2 ) चक्षुषा गुरुजनं मुग्धा चिरं पश्यति ॥२०॥ राजा-- साधु भोः साधु, चतुरः खल्वसि पश्य सखे मायन्तन- माभिरूप्यमारामस्य । अत्र किल । व्यत्यासादधिगत्य कोटरकुटीनीडान्यमी संभ्रमात् कूजाभिर्व्यतिविद्रते शकुनयः क्लान्ताः शिशूनात्मनः । अपि च पुनरत्रैव केलिकासारे । गन्तुं निश्चितमात्र एव कमले संमीलिते षटपदैः उत्कूजैस्सुकुमारमुत्पलमनुध्यायद्भिरध्यास्यते । २१ ॥ ( समन्तादवलोक्य ) चारायण दृश्यतामन चक्रवाकयोरत्या- हितम् । यतः । ज्याठान्तरम्। १. ढंजंती. सजन्ती.

·१०० नलचरित्रे अस्तं गच्छतु भानुरस्तु च निशा किं नौ गतं तावता स्थास्यावः पुनरेवमत्र दृढमित्यर्थं वदन् शङ्कया । आश्लेषाय विसारितं गरुतमप्यन्तः शनैः संहरन कोकः प्रस्थित एव हन्त रुदतीं त्यक्त्वा रुदन् प्रेयसीम् । सखे सर्वतः प्रवृत्तं च सन्तमसम् । तथा हि । पश्यैतत्परिवृत्य पिण्डितमिव स्रोतः स्वतो यामुनं संप्रत्युल्लसितं तथा दश दिशः संरुन्धदन्धं तमः । प्राप्यन्ते परिदृप्यदुत्पलपुटीपर्यङ्कशय्याजुपः क्रन्दद्भिभ्रमरैर्यथा न शिशवः क्रन्दन्त एवान्तिके ॥ २३ ॥ विदूषकः- ता समयो एव मे तस्स समीपं गतु । ( इत्युत्थाय ) वअस्स कहं अभिहादब्वम् । तत्समय एव मे तस्य समीपं गन्तुम् । वयस्य कथमभि- धातव्यम्। राजा- ( सानदम् ) कथभिवाभिधास्यसि । अभिहितं च पुरेदम- स्माभिरन्यत्र वयं प्रतिभुवो न पुनरस्यास्संघटनेऽपीति । अधुन' तत्तथैव पर्यवसन्नमित्यभिधीयताम् । विदूषकः- जं वअस्सो आणवेदि। ( इति नि कान्तः ) यद्वयस्य आज्ञापयति । राजा- ( पुरोऽवलोवय ) कथमभ्युदेतीव पुरस्तादमृतकरः । तथ हि।

·चतुर्थोऽङ्कः । १०१ आप्याभिः परितो मृगाङ्कपदामाक्रीडवापीजुषां अम्भस्सान्द्रममुश्चतीभिरपि यन्नाडीभिरास्विद्यते । यद्वल्गन्ति चकोरिकाश्च वदनैरागीभवत्तालुभिः तन्मन्ये शशिनः कराः कातेपये प्राची परिष्कुर्वते ॥२४॥ ( पुनर्निरूप्य ) दिष्टयायं पुनरुद्गतो दिनमाणर्दिष्टयातिनीता निशे- त्युत्कण्ठामसणा दृशो विदधते यावद्रथाङ्गायाः। तावत्पाटलिमानमाभ्युदयिकं मुञ्चन्नुदश्चत्ययं तेषामेव मुखेस्समं धवलितं विम्बं दधचन्द्रमाः ।। २५ ॥ किमियतः कालस्य चारायणो महेन्द्रमुपसृत्य निवर्तेत । किं च प्रतिपद्येत चारायणवचनेषु महेन्द्रः। ( पुरोऽवलोक्य ) कथमधुनव प्रतिनिवृत्तश्चारायणः । ( प्रविश्य संभ्रान्तो विद षकः ) विदूपकः- विजई होहि । विजयी भव । राजा-- सखे किमास संभ्रान्त इव । विदूषकः- ण किं वि | न किमपि। राजा- किं दृष्टो महेन्द्रः । विदूषकः- दिट्ठो दिट्ठो। राजा- सखे किमाक्षिपसीव किञ्चिवज्ञया । विदूषकः- किं तुए विअ मए वि सो दासीएवुत्तो बहुमन्तव्यो । दृष्टो दृष्टः।

·१०२ नलचरित्रे किं त्वयेव मयापि स दास्या पुनो बहुमन्तव्यः । राजा- शान्तं पापं शान्तं पापं, अवजानासि न केवलमौदासी- न्येन हन्त निन्दस्यपि मुक्तकण्ठम् । किमन्यथा किञ्चिदनेन प्रतिपन्नम् । विदूषकः- किं भणसि अण्णहेत्ति ण केवळं पडिवण्णं कि दु एव्वं ति ( इति कर्णे कथयति किं भणस्यन्यथेति न केवलं प्रतिपनं किंत्वेवमिति । राजा- किमित्थमप्यभिहितम् । विदूषकः- कहं अस्सि वि जणे तुह् अविस्सासो । अनुं एव्व अत्थं संगहेण हे लिहिअ तुह समीवे पेसिदुकामो सो वट्टइ । तदो एव्व जाणीअदु । कथमस्मिन्नपि जने तवाविश्वासः । अमुमेवार्थ संग्रहण लेखे लिखित्वा तव समीपे प्रेषयितुकामः स वर्तते । तत एवज्ञायताम्। राजा- असंभावितमेतत् । नाभिधास्यत्येव जात्वेवम् । अभिद- धदपि वा किञ्चिदत्र निर्वेदादाभिधास्यति न प्रत्यक्षमपि । विदूषकः- जइ पञ्चक्खं वि अभिहिदं होदि तदो कि तुए पडिव- ज्जीअदु। यदि प्रत्यक्षमप्यभिहितं भवति ततः किं त्वया प्रतिपाद्य- ताम्। राजा- अलमसंभावितप्रस्तावनया ।

·चतुर्थोऽङ्कः।
१०३
।
.
(प्रविश्य पटाक्षेपेण )
पुरुषः-- अयमसौ महेन्द्रस्य लेखः ( इति लेख निक्षिप्य निष्कान्तः )
विदूषकः-- दिटुं मे वअणम् । दृष्टं मे वचनम् ।
राजा दृष्ट्वैव विस्मयतेऽयं जनः।
विदूषकः- वाचीअदु लेहो । वाच्यतां लखः ।
राजा- ( गृहीत्वा उन्मुच्य मनसा वाचविक्षिप्य साश्चर्यम् ) बहुमतः
किञ्चिदाचार इति दुर्जनो बलवदभिमन्यते विश्वमूर्धन्यमा-
स्मानम् । ( पुनस्सकोपम् ) अनात्मज्ञा च विशिष्य जातिरेवे-
यमवरभुजाम् । पश्य ।
भवति जगतामेको याज्यः स्वयं च शतक्रतुः
पतिरिति सुरा पत्रुश्चेनं तदस्तु यथातथा ।
इति यदि किल स्वस्मिन्नित्थं कृतो विनयो मया
प्रभुरिव सखे जाल्मस्तत्किं नु भीषयते च नः ।। २६ ।।
अपि च कियानयमवलेपवादस्त्वया वयमवज्ञाताः त्वयि
यदुचितं तदाचरिष्याम इति ।
विदूषकः- केत्तिअं एदं । ण खु दे एत्थ कोबस्स अवसरो।
कियदेतत् । न खलु तेऽत्र कोपस्यावसरः ।
राजा-सखे तथैव ।
जाल्मो जल्पतु नाम काममियतामों न हर्षः परं
शान्ति यास्यति नश्चिरात्परिणता दोर्दण्डकण्डरिति ।
पाठान्तरम् । १ विद्यु. २. तदनुरूपमाचरिष्यामः,

·१०४ नलचरित्रे ) अस्मिन्नार्थिनि किन्तु मामुपगते प्रागाश्रुतऽपि स्वयं निर्व्यढोऽस्य मनोरथो न कथमित्यद्यापि लजामहे ।। २७॥ विदूषकः-- उडेहि वअस्स इमिणा मग्गेण अते उरळीळुजाणवासि- णि भअवदि उवसप्पामो । उत्तिष्ठ वयस्य अनेन मार्गेणान्तःपुरलीलोद्यानवासिनी भ- गवतीमुपसर्पावः। राजा- नायं समयो भगवत्युपसर्पणाय । सर्वनो हि मांसलितश्व- न्द्रिकाभोगः। विदूषकः- ( विहभ्य ) तदो किं भवे । ततः किं भवेत् । राजा- प्रकाशं भवेन् । विदूषकः किं दाणिं गूढो वट्टामित्ति तुह अहिमाणो । किमिदानी गूढो वर्त इति तवाभिमानः । राजा-- किमस्ति केनचित ज्ञातम् | विदूषकः- अण्णेण ण केण वि । किदु तेण एव विदभराएण । अन्येन न केनापि । किंतु तेनैव विदर्भगजन । राजा- ( साधयम् ) कथ्यतां सखे कथं तेन परिज्ञातम् । विदूषकः - अज हि साअणे तुह सिविणअद मणप्पहुदि सावि- तीसंवादतं सव्वं वि वुनं सरस्सईए मुहादो सुणिअ जइ पोसहो एत्र परिग्गहिस्मदि तदो सहळो मे संसारोत्ति उ- वजादकुदृहळो उवक्त वि सप्रवरं उबट्ठिदं वि महें. दं उवक्खिअ पहादे तुह एव्व दातुकामो णिस्वाट्टआणिहिळ- - ·चतुर्थोऽङ्कः । १०५ मंगळकरणिज्जो अन्ज अदीदमेत्ते पुडमजामे सोहणे मु- हुत्ता तुमं दट्ट कामो वट्टइ विदभराओ । एसो वुत्ततो म- हदण संभासिअ णिवट्टमाणेण मए अंतेउरचराणं दुवेणं चंडीणं अण्णोण्णसंकावादो गहिदो । अद्य हि सायाह्न तव स्वप्नदर्शनप्रभृति सावित्रीसंवादान्तं सर्वमपि वृत्तान्तं सरस्वत्या मुखात् श्रुत्वा यदि नैषध एव परिग्रही प्यति तत सफलो में संसार इति उपजातकुतू- हल उपकान्तमपि स्वयंवरमुपस्थितमपि महेन्द्रमुपेक्ष्य प्र. ते तवैव दातुकामो निर्वतितनिखिलम ङ्गाळकरणीयोऽ. द्यानीनमात्रे प्रथमयामे शोभने मुहर्ते त्वां द्रएकामो वर्त- ते विदर्भराजः । एष वृत्तान्ती महंन्देण संभाष्य निवर्तमा- नेन मयाऽन्तःपुरचारिण्याईयोश्चट्योरन्योन्यसंलापाही- तः । राजा- अपि वयमियन्तं दूरमिदमर्थमेव समागता इति भीमाय भगवत्याभिहितम। विदूषकः- ण खु ण खु मज्झमळोए अपुब्वसणिहिदं अत्ताणं दछुक मेण तुए आअदं अणुमदं च पत्थुदप्पसङ्गेणत्ति कहि- दम् । न खलु न खलु मध्यमलोकेऽपूर्वसन्निहितामात्मानं इटकाभेन त्वया आगतमनुमतं च प्रस्तुतप्रसङ्गेनेति क- थितम्। राजा- उन्छसितोऽस्मि । आस्थेयः पुनरपरो महान् यत्नः अति-

·१०६
नलचरित्रे
नेतव्या द्राघायसीयं निशेति ।
विदूषकः-- किं विअ अचिणी णिमीलिअ एकवारपस्सपरिवट्टणमत्ते-
ण विरमन्तीए णिसाए. अदिवाहणे का चिता ।
किमिवाक्षिणी निमील्य एकवारपार्श्वपरिवर्तनमात्रेण वि.
रमन्त्या निशाया अतिवाहने का चिन्ता ।
राजा- ( विहस्य ) तव तु तथैव । मम तु
सजीभूय सकृत्पचाल्य शनकैरुक्षिप्य निष्पातिते
भूयः पक्षमतलेऽपि पक्ष्मणि भवत्येको निमेषस्सखे ।
काष्ठा ते कति ताः पुनः कति कलाप्येताः कति स्थात्क्षणो
नाड्यस्ते कति हन्त ताः कति निशा केनातिवाद्येत सा।
विदूषकः- ( विहस्य ) कहं रअणीए दीहलणं उववादिदं । कि ८
खु दे पहादं एव ण भविसदित्ति अहिमाणो ।
कथं रजन्या दीर्घत्वमुपपादितम् । किं नु खलु ते प्रभातमेव
न भविष्यतीत्यभिमानः ।
राजा- ( सोत्कण्ठम् )
आलम्ब्य धैर्यमतिवाह्य निशां च दीर्घा
उद्वाहयोग्यमुपलभ्य च तत्प्रभातम् ।
अत्रैव जन्मनि किमङ्ग तयैव साकं
एकं मणीफलकमेव समाश्रयेयम् ।। २९ ।।
विदूषकः- ण केवळं ताए सह एकपीडारोहो अवि तु ताए एव्व
ऊसंगे सइदो णाअं समओत्ति चाराअणं वि अण्णदो एव्व

·चतुर्थोऽङ्कः। १०७ परिअणेण समं ठावइस्ससि । न केवलं तया सहकपीठारोहः अपि तु तस्या उत्सङ्गे श- यितो नायं समय इति चारायणमप्यन्यत एव परिजनेन समं स्थापयिष्यसि राजा- वयम्य अलं परिहासेन । किमुपगन्तव्या भगवती । अथ प्रतिपालनीयः प्रियसखो विदर्भपतिः । विदूषकः- सव्वं भअवदि एव्व पुच्छिअ आआमिस्स । तुम वि परिअणसणाहो भविअ इह एव्य चिट्ठ! (इति निष्क्रान्ता:सर्वे सर्व भगवतीमेव पृष्ट्वा आगमिष्यामि । त्वमपि परिजनस- नाथो भूत्वा इहैव तिष्ठ । ।। इति चतुर्थोऽङ्कः॥

·१०८ नलचरित्र ॥ अथ पञ्चमोऽङ्कः॥ ( नेपथ्ये ) दत्तां विदर्भपतिना तुहिनाद्रिणेव देव्या गिरां पुरत एव जगजनन्याः । आसाद्य भीमतनयामनघे मुहूर्ते गौरी वृषाङ्क इव खेलनि नैषधोऽयम् ।। १ स चेदानी सरस्वतीविप्रवासखेदेन दुर्मनायमान देवी दमय- न्ती विनोदयितुं सह साभ्यामाराममण्डपमवतरति । तद- पंसरन्तु जना: ( इति चूलिका) ( ततः प्रविशति सोत्कण्ठो राजा सलजा नायिका सख्यौ च ) गजा-- प्रिये ममाश्वसिहि समाश्वसिहि, दुस्सहानि खलु नाम दुःग्वान्येव गुरुजनवियोगजातानि किमुत भगवतीविश्ले. पपरिणतानि । या तिस्रश्शरदो गृहे स्थितवतीत्युच्चैर्यशस्तावतः कालस्यापि वयं पुनस्सदिमाभद्राक्ष्म वा नैव वा । सा प्रानिष्टन संप्रतीति किमपि श्रुत्यव तस्यापि मे चेतः पश्यत लीयते परितपत्युन्माद्यति भ्राम्यति ।। राटान्तरम् । १ परिपतत्युत्ताम्यांत.

·पञ्चमोऽङ्कः। १०९ किं पुनरेतस्याः तस्यावाटुशनैर्विना सशपथ इक्तं न या प्रत्यहं या शेते न तदीयबाहुलतिकाभागेऽप्यकृत्वा शिरः । तस्या एव च. लालनेन जननीवाचं च या व्यस्मरन् यां च व्यस्मरतां तदङ्कवलभीपर्यङ्किणो दारको ।। ३ ।। सख्यौ- सव्वामिदं सच्चं एव । एत्तिअं वि वच्चळत्तणं पदेसु अ- द्धि दारएसु भअवदीए । मर्वमिदं सत्यमेव । एतावदपि वत्सलत्वमेतयारस्ति दारकयोः भगवत्या.। दमयन्ती- ( पुनस्सबाध्य रादिति ) राजा- ननु मुग्ध निर्गता भगवतीति खिद्यसे न पुनरियन्तं का- लं आस्थितेत्यानन्दसि । सख्यो-हळा दमअंति मा एवम । कि विसुमरिदं पुरा ग्वु तु- मं पइघरं पवेसिअ पट्ठादुकामं भअवदि महाराओ एव्व प. णिवादपुव्वअं इमाणं दीहाउसाणं चूडामङ्गळावहि ठाऊण अणुगहीद ति बळादो ठाविदवंतो। सखि दमयन्ति मैवम् । कि विस्मृतम् पुरा खलु त्वां पतिगृहं प्रवेश्य प्रस्थातुकामां भगवती महाराज एव प्र- णिपातपूर्वकमनयोर्दीर्घायुषोश्चूडामङ्गळावधि स्थित्वानु- ग्रहीतव्यमिति बलात् स्थापितवान् ! दमयन्ती- ( कश्चिदाश्वस्य ) पद्धता में वि मे वच्चाणं चूडामङ्गळं ·नलचरित्रे पडिउळं दाणि संवुत्तं । प्राथनीयमपि मे वत्सयोश्चूडामङ्गलं प्रतिकूलमिदानी सं- वृत्तम् । राजा- अस्याः किल न कथञ्चिदन्तरेण रसान्तरव्यासङ्गमान्तरः खेदः शक्यो विनेतुं, तद्गच्छत सज्जीकुरुत च प्रतीचीनमु- द्यानमण्डपम् । सख्यौ~ आणवेदि महाराओ। यदाज्ञापयति महाराजः । ( इति निष्कान्ते) राजा- ( नायिका करे गृहीत्वा अप्रतः प्रदर्शयन् ) पश्य दुर्ललिते स्वाभिव दुर्निवारकोपां दयितामनु परन्तीममम् । तथा हि तिष्ठन्नग्रे किसलयपुटं ताम्रमादाय दीर्घ कुर्वन्नेतत्तदनु शनकैश्चञ्चुकोटौ प्रियायाः । पश्यन्नेतां पुनरचलितां कोकिलस्संभ्रमार्तो नोपस्थातुं प्रभवति हठान्नानुनेतुं च मन्दम् ॥ ४ ॥ दमयन्ती- अहं विअ वराई एसा वि । जं दइदस्स संभमे दिट्ठ- मत्ते एव विळीणहिअआ माणं विमुक्वदी। अहमिव पराक्येषापि । यद्दयितस्य संभ्रमे रष्टमात्र एव वि. लीनहृदया मानं विमुक्तवती। राजा- निसर्गसरले किञ्चिदिव विज्ञप्तुकामोऽस्मि । दमयन्ती- ( सलज्जम् ) किं मुद्धेत्ति परिहसिव्वं । आणवीअदु पाठान्तरम् । कण्टे. २. संभ्रमान्धो. १.

·RESEAS पञ्चमोऽङ्कः। १११ जहचिंतिदं अज उत्तेण । किं मुग्धेति परिहसितत्यम् । आज्ञाप्यतां यथाचिन्तित- मार्यपुत्रण। राजा- ( हस्तेन चिबुकमुश्मयन् ) अमुना कोकिलव्यापारेण स्मा. रितमधरामृतं ( इत्यक्त दमयन्ती- जाणादि अजउत्तो चउरतरं मंतेदुम् । ( इति मुखं अपहरति ) जानात्यार्यपुत्रश्चतुरतरं मन्त्रयितुम् । राजा- अलं संभ्रमेण । यत्पृष्टं कलुषां प्रसाद्य भवतीं व्याजेन यच्चाननं व्रीडामन्थरतारकं सुमुखि ते किश्चिन्मयोदश्चितम् । यच्चाकर्ण्यत कोमलाक्षरपदं मा मेति मुग्धं वचो धन्योऽसावियताहमस्मि कियता तृप्तोऽस्तु कामी स्वतः ।। दमयन्ती- उजाणमंडवस्त मग्गं उवदिसदु अजउत्तो । उद्यानमण्डपस्य मार्गमुपदिशत्वार्यपुत्रः । राजा- इत इत एतु भवती । ( इत्युभौ परिकामतः ) राजा- इदं तदुद्यानमण्डपम् । ( इति दमयन्या सह प्रविश्य ) प्रिये परिश्रान्तासि । तथा हि । पादौ पञ्चषविक्रमैरपि तव प्रव्यक्तमालोहितो किश्चित्पीडितमुक्तमुग्धकुसुमावस्थानि गात्राणि च ।

·११२ नलचरित्रे स्वैरं संप्रति कम्पयन्ति च कुचौ श्वासा नियम्योज्झिता निम॒ष्टं च मुहुर्मुहुर्मुखमिदं धर्माम्बुभिः क्लिद्यते ॥ ६ ॥ तदत्रैव ममोत्सङ्गे अणमास्स्व शयिता । ( इति नायिका तथा करोति) दमयन्ती- ( आत्मगतम् ) अह्महे कहं अज्ज उत्तम्म वंसेण संमृढहिअआ अत्ताणं विसुमरिदम्हि । ( प्रकाशम् ) अजउत्तम्स उसङ्गपीडा मा होदु । ( इत्युत्थायान्यन्त्र शयितु- मिच्छति ) अहो कथमार्यपुत्रस्य स्पर्शन संमूढ हृदया आत्मानं वि. स्मृतवत्यस्मि । आर्यपुत्रस्योत्सङ्गपीडा मा भवतु । राजा- ( समभ्रमं नायिका तथा कुर्वन् । अयि सरले किमि- दमनुचितमाचरितम । ननु पश्य । अङ्गं तावति भावयामि भवती निद्राति में यावति क्षोणी तावति पालयामि विषय यावत्यसि त्वं प्रिये , आयुस्तावति रोचये किमपरस्त्वं यावति प्रेक्षसे यच्चान्यद्बहुमान्यमस्ति तदपि त्वद्योगयोगन मे ।। ७ ।। तदायासिभिरङ्गः अनुभूयतां निदा । दमयन्ती- अज्ज उत्तवअणारविन्दसुदरहरंतहिअआ ण सक्कुणा- मि णिहादुं । आर्यपुत्रवदनारविन्दसौन्दर्यहृतहृदया न शक्नोमि निद्रातुम् । राजा- प्रियंवदे कृतं प्रियालापैः। ( इत्यलकेषु परामृशति ) ·पञ्चमोऽङ्कः । ११३ दमयन्ती- ( निद्रा नाटयति ) राजा-(चिरं निर्वा आजिवन्मुग्वमापिवत्रदपटीमाम --मुञ्चन् कुचा- वालिङ्गन्नपि चाङ्गमङ्गमधुना नालक्षये नितम् । एनामेव पुरानुपेत्य सुमुखीमेवंविधान् विभ्रमान् चेतस्येव समुल्लिखंश्चिरतरं कालं कथं प्राणिषम् ।। ८ ।। दमयन्ती- ( चक्षुषी उन्मील्यैव सगद्दम् ) हा अन्ज उत्त परिच- तघरपरिञ्चददारअं तुह्मकरचरणमेत्तसरण एआइणि मं परि- चइअ कहं अरगणे एव्व पट्टिदोसि । हा आर्यपुत्र परित्यक्तगृहपरिच्छददारकां त्वदीयचरण- मात्रशरणामेकाकिनी मां परित्यज्य कथमरण्य एवं प्रस्थि: तोऽसि ।। राजा- ( सोद्वेगं ) कथमेषा गृहपरिच्छददारकैवियोगमरण्यवि- प्रवासमप्यावयोष्टवती । फलेदपि जात्वेतत् । ( पुनर्विमृ- श्य ) हन्त मया त्यज्यमानमात्मानमेषा दृष्टवती । कथं पु- नरेतद्भवेत् । अहं नाम कदाचिदात्मना दमयन्ती परित्य- जयम् । ( विहस्य ) अमुनैव निदर्शनेन दृश्यतामन्यदप्य- संभावितम् । भवतु तथापि विरमत्वेषा दुःस्वप्नात् ।( इत्य- अळ्या घट्टयति) दमयन्ती- ( ससंभ्रममुद्रुध्य ) अह्महे इदो एव्व अजउत्तो। ( इत्या लिङ्गय ) अज्जउत्त ण कदा वि मुंचेहि मं। अज खु अदिभी- 8

·११४
नलचरित्रे
सिदंम्हि दुस्सिविणअहदएण। ( इति वक्तुमुपक्रमते )
अहो इत एव आर्यपुत्रः । आर्यपुत्र न कदापि मुश्च माम् !
अद्य खल्वतिभीषितास्मि दुःस्वप्नहतकेन ।
देवि कथनान्नश्यति दुस्वप्न इत्यामनन्ति महान्तः ।
अस्वस्थहृदयया दृष्टः स्वप्नोऽययमन्यथा भवेत ।
दमयन्ती कहि सहीओ।
राजा-- एहि सख्यावेव द्रष्टुमन्तःपुरं गच्छावः ।
कुत्र सख्यौ।
( इति निकता
)
।। इति पञ्चमोऽङ्कः ।

·षष्ठोऽकः । ।। अथ पष्ठोऽङ्कः॥ ( ततः प्रविशति कामन्तकः ) कामन्तकः- (वामाक्षिस्पन्दं नाटयन् सविषादम ) प्रत्यूषे महति भुतान्यशृगवं पश्चाद्रहिनिस्सरन् अद्राक्षं प्रथमं च कुजहतकं संप्राप्तमन्तःपुरान् । अबैतन्नयनं च तावदसकद्वामं मम स्पन्दने को विद्यादखिलरमीभिरधुना किं नाम संपत्स्यते ।। यदेव खलु विदर्भेषु विदृषकमुग्वेन श्रावितो वृत्तान्तमिन्द्रो दमयन्त्याः तदाप्रभृत्येव संपादितं बलवता वैरामिति संभ्रा- न्तहदयो न म्वच्छमवतिष्ठं । अवेक्षणायश्चायमनुक्षणरन्ध्रा- वेपी दायादः पुष्करकः । न चैवं बलवातः परिपन्थिन इति शक्यमयभिधातुम् । यतः खलु राजानो निसर्गत एवं प्रसङ्गादपि परबलप्रशंसासहाः । तथा हि । परबलमुपाख्यातुं प्रक्रान्त एव पराक्रम स्वमभिदधतं स्वरं पश्यन्ति तं परिपन्थिनम् । कथयति न चेदेत प्राप्ते तु कार्यविपर्यये प्रसभमपरामृष्टो दण्डः पतत्यतिदारुणः ।। २ ।। तदिदमनेकप्रकारदुराराधमन्यदीयप्रवृत्तिपरतन्त्रममात्यजीव- राठान्तरम् । १. स्वस्थमवतिष्टे.

·११६ नलचरित्र नम् । किमाभिधातव्यमस्माभिरप्रियमेव प्रत्यक्षम् अथ नि- गृहितव्यम् । ( क्षणं विमृश्य ) सर्वथा न हि गृहितव्यम् । यदि न बयां आसन्नमैक्षन न पुष्करकं सपत्नं आसीत्ततो नरपतेः करुणा दशेयम् । कामन्तकश्च धुरि यः किल वेदितेति सामन्तमन्त्रिवचनानि कथं सहेय ॥ ३ ॥ अपि चेदानीमाबध्यते पुरन्दरपुष्करकयात्रीत्यपि विरलम- नुश्रूयते । समागते तु भद्रमुखे शक्यमत्र तत्त्वमवधारयितुम् । ( इति पुरतः पश्यति ) ( प्रविश्य ) भद्रमुखः- भगवन्नभिवादये। कामन्तकः राज्ञः प्रियो भूयाः। भद्रमुखः- कामन्तकः-- सौम्य कीदृशः पुष्करकस्य वृत्तान्तः । भद्रमुग्वः - यादृशः कालोचितः । कामन्तकः- ( सविषादम् ) किमस्ति मघवतस्तेन मैत्रीत्यपि किंवदन्ती। भद्रमुखः अस्ति च सत्या च । कामन्तकः- ( सनिर्वेदम् ) ( उपविशति ·षष्ठोऽङ्कः । ११७ कायं पुष्करको नृपंष्वपशदः कासौ त्रिलोकीश्वरः साक्षादेव शतक्रतुः क च पुनस्तेनास्य नामग्रहः । भद्रमुखः- कि नाम नामग्रह इति । पत्रिकासम्बन्धः परमं च सख्यमित्यभिधातव्यम्। कामन्तकः- ( विहस्य साश्चर्य तेनास्याथ च पत्रिकाव्यतिकरो मैत्री च नामाद्य चेत् किं ब्रूमो दुरतिक्रमं भगवतः कालस्य लीलायितम् ॥४॥ भद्रमुखः - विरोधोऽपि गुणवता विदधाति महान्तमुत्कर्षम । कामन्तकः- सत्यमेतत् । तथा हि । शाय व्यनक्ति पटुतां विदधाति मन्त्रे सख्यं महद्भिरपि राजभिरातनोति । विस्तारयत्यपि यशो विशदं दिगन्ते किं नाम नाकलयते गुणवद्विरोधः ।। ५ ।। किमुपार ज्ञायते किंविषयस्तयोः पत्रिकाव्यतिकर इति । भद्रमुखः-- तत्तु न ज्ञायते । कामन्तकः- अपि श्रुतं वा किञ्चिदचिरादेव तैरस्मासु विप्रकर्तु- मुपक्रम्यत इति । भद्रमुखः- इदं तु किञ्चिदिङ्गितेन मयैव ज्ञायते । भवन्तः कि- मिति सर्वमाकर्णितवृत्तान्ता इव पुरः कथयन्ति । MN पाठान्तरम्। १. कोऽयं.

·११८ नलचरित्रे - A कामन्तक:- श्रुत्वा दृढं चारमुखेन किञ्चित् निर्धार्य किञ्चिनिजया च बुद्धया । प्रागेव सन्दिष्टवती ममैवं प्रातः स्वयं कुब्जमुखेन देवी ॥ ६ ॥ तद्भवानपि गत्वा निवेदयतु वृत्तान्तमिम देवाय । भद्रमुखः- यदाज्ञापयत्यार्यः । ( इात निष्कान्त कामन्तकः- इतश्चतुरमुपशोधनीयं नगरम् । ( प्रविश्य पटाक्षेपेण राजपुरुषः- महाराजो भवन्तमाज्ञापयति । कामन्तकः ( मविनयम् ) किमिव । राजपुरुषः- वधवप्यधुना बुधा विशसनायंशेषु संशेरते स्पृश्यन्ते किमपि दिनाश्च शनकैः कोपेन लोभेन च । लक्ष्यन्ते समुपेक्षिता इव पुनर्वीराश्च वीरश्रिया जाने किंबहुना जगच्च निखिलं मालिन्यमालम्वते ।।७।। तत्किमपचारनिवन्धनो जनपदक्षोभ इति विचार्यतामिति । कामन्तकः- (स्वगतम् ) प्रायेणायमाथर्वणप्रयोग इति मन्यं । ( पुनावमृश्य ) न हि न हि कुत एतत । तथा हि । अप्रामाण्यं श्रुतीनां परिहतमननुष्ठानमूलं यदीयैः गेहे गेहे च नित्य विदधनि विहृतिं यत्र वेदास्त्रयोऽपि.

·षष्ठोऽङ्कः । ११९ पादैर्धर्मश्चतुर्भिः प्रचलति नियतं यत्र यस्याभिगोप्ता राजर्षिवरसेनिः क इव जनपदे तत्र कृत्याप्रवेशः॥ ८ ॥ तन्मन्ये देवतापचारनिबन्धनोऽयं दोष इति । तदितः किं प्रतिकर्तव्यम । ( वाचेल ) प्रत्यक्षमुपलभ्यैव किञ्चित्प्रति- कर्तव्यं उदासितव्यं वा । तदेवं तावद्भवतु । ( प्रकाशम् ) मन्दारक समाहूयतां मद्वचनेन बहिरासीनो नगरपालक: सारङ्गकः। मन्दारकः- यदाज्ञापयत्यार्यः। ( इति निष्क्रम्य सारङ्गकेण सह प्रवि. श्य ) घ सारङ्गकः । सारङ्गकः पसी वो सारङ्गअस्स पणामो । ( इति प्रणमति एष वः सारङ्गकस्य प्रणामः । कामन्तकः ( राजपुरुषं प्रति ) इतो विचार्यत इति विज्ञाप्यतां दवाय । राजपुरुषः- तथा । ( इति निष्कान्तः ) सारङ्गकः- आणवेटु अजो । आज्ञापयत्वार्यः कामन्तकः- सारङ्गक किमन्यन् चतुरोऽसि राजकार्येषु संमतश्च स्वामिपादानामिति नास्माभिः बहुवक्तव्योऽसि । तथापि किञ्चिदिदमावेदाते अग्रप्रभृति अस्मदीयासु जनपदनगर- ग्रामपल्लीषु । यददृष्टचरं भूतं यच्च वा किञ्चिदद्भुतम् ।

·१२० नलचरित्रे शङ्कितं वापि यत्किञ्चित् सर्वं तदुपलभ्यताम् ॥ ९ ॥ सारङ्गकः- अणुक्कोसेण सामिपादाणं अणुग्गहेण तुम्हाणं वि अज सव्वं जागिअ विण्णवमि । अनुक्रोशेन स्वामिपादानां अनुग्रहेण युग्माकमपि अद्य सर्व ज्ञात्वा विज्ञापयामि । ( इति ससंभ्रम निष्क्रान्तः) पाठान्तरम् । एतावदेवेदमुपलब्धम् । इति गकोशे । एतावत्पर्यन्तमेव प्रणीतमितरबुद्धिशोधनार्थमेव परित्यक्तं महावीरचरितं पूरय- ता पूरणीयमिदमपि नाटकम् । इति अकोशे रकोश च । अप्पदीक्षित सहोदरविद्वच्छीनृसिहमखिपत्रिवरेण । नोलकण्टमखिना कृतमेतनाटकं नल चरित्रपवित्रम् ॥ व्ययाख्येऽब्दे भानौ गतवति धनुजीवदिवसे तिथौ सप्तम्यां च प्रथितमुयशो ( ? ) यामखिकृतम् । युतं पद्यैः श्लाध्यैर्गुणगणयुतैः सध्वनियुतः अलेख्ये तत्पर्व सरसपदपूज्वं कविहितम् ।। नीलकण्ठावरिकृतं नलवृत्तसुशोभितम् । नाटकं लिखितं रम्यं वीरराघवसृरिणा ॥ इति रकाश ।

·श्लोकानुक्रमणिका ३१ अहं तावति भावयामि अद्भुतं किमपि द्वन्द्वं, अपाङ्गरिडत्करुणा अपि तत्प्रथमद्वन्द्वं अपि दद्यामिदं राज्यं अप्पदीक्षित किमि अप्राप्य बहिरुपायान् १०६ ११६ २९ अप्रामाण्यं श्रुतीनां ४० ३२ २ अधीनसप्त च शोषयेयं अन्यभ्रमद-वनीन अर्थ तु स्वयमागतः अर्था यः प्रथम विदर्भ अधोन्मुक्तानचोलमद्य अवाप्तमी कन्या ११२ आबदहारलतिका १ आमुक हारलतं ७५ 'आयस्तापि मनोभवेन ३८ आरुह्य सौधशिखराणि ३८ आलम्ब्य धैर्य ४ आसन्न मैक्षत न १३ आसन्ना हारमुक्का ११८ आसीदद्गजवाजि ८८ आसीद-प्रथमाचले ८४ आसीद्वयष्टा र जनिः २: आज्ञापनैव सा २५ उत्छने ममृणे च २.८ । उत्पीडस्तिमिताश्रु २१ उन्नतं त्रिषु नासाया ६१ उम्मीलरपुलक १०० उपरतमभूच्छौरेः ७ एकैका क्रमभाविनीमपि ४३ एषोऽपि दुर्लभ ८९ कर्णान्यर्णनिविष्ट ४२ कामो वल्गतु नाम ११३ कालं कियन्तमनयन् ६९ कालं जेतुमुपायौ द्वौ १०१ कि नासीदयमुत्सवाय 8 ५८ २१ । अस्तु त्वदीरितं अस्तं गच्छतु भानुरस्तु अस्थाने विनिपात्य अस्मत्पुरे दिविषदा अस्मिन्नार्थितदायिनि अस्मिन्विस्मयधानि आजिघ्रन्मुख आदिः स्वादुषु या आप्याभिः परितो ·-१२२ नलचरित . .३ ३३ ककेय्यामनसूयता कनु ध्यानं मात: क वयमखिलस्वर्ग कायं पुष्कर को क्षणं तावत्स्वप्न खिन्नमिव बाह्यकरण घटयितुमथ व्याहन्तुं चन्द्रशेखरसव्याज चूनर रितं स्मितं जं ण तवेण वि ज दुक्खं जो खु ज'नुम्पृष्टमहीतलं जाल्मो जन्तु नाम तद्युगं नलिन तपस्यन्त्यो यम्म तरुणपवनाघात तस्याश्च टुरातर्विना ताम्ता नूतनशिक्षिता 'तप्टनने किसलयपुटं वदधीना भीममुता त्वमास परमं तत्त्वं वय्यन्तसिद्धाजन त्रिभिरेवाभिनिवृत्त दत्तां विदर्भपतिना दद्यां रसुवर्ण दिघ्यायं पुनरुदतो १ दीनां दृष्टिमजन ७२ दूतो भवानि ५१ दृष्टमिदं ननु यत्किल ११७ नलासक्ता ममी ११ नाजातु चटचटा २४ नारायणावरीन्द्राय ६२ नारी विदर्भतनया ५ नाला नेत्रसरोजयोरिव ८५ नाहारो न च मजनं ११ निरालम्बा: धियो राज्ञा ६६ निमज्जस्त्रिदशावरोध ७४ निर्माय रत्न १.३ निशङ्का ननु ये १० नीतः पुरा किल ५१ नाद्भिन्नास्तनकुड़मलो २५ पत्युनेत्र कराभ्यां 1०९ परबलमुपाख्यातुं परिज्ञातुं तत्त्वं ११० पणेऽपि त्रांटते पर्यायसक २९ पश्येयं भवती ४३ पश्यैतत्परिवृत्य ३३ पादौ पञ्चषविक्रमपि १०८ पुण्यश्लोकत्रिभुवन ७५ पुंसापि प्रथमेन या १०१ प्रकृतिस्सा किल ११५ ७० १९ ४ २ १८ १०० १११ । १९ ·श्लोकानुक्रमणिका। १२३ १०८ १७ प्रकृत्या कापुके शके प्रणमाण.' परं ब्रह्म प्रत्यमोपनी प्रत्यूषे महति प्रस्निग्ध पुनरंसलं चं प्रार्थ्यते केवलं देवैः ४८ •. ९१ प्रायशो रुटमूलाना प्रायो व्याहन्यमानापि फलन्ति न शुभा वाच. बालाभिः परिशीलितः भवति जगतामेका भारत्या सुचयेव ३३.या कान्ति: करयोः ३२ या तिस्रशरदो गृहे १४ या मन्मथेन लिखिता ११५ यामतां दधती दशामपि २२ या: किञ्चि पतिता २१ यनैवं स्वयमागतं ९ राजोदन्तश्च मन्त्रश्च ६ राज्यग्रहगृहीताना ५६ वक्तवानवधानेन ८५ च्या इव न वागा: १०३ वभ्योदर्क इति हियेव विरमति सवितु' ८१ विश्रान्ति: किल ४४ वैश्वप्यधुना व्यक्तं रकतया ४५ व्यत्यासादधिगत्य ९३ शाब्दब्रह्म जगाहुषो भीमा गुहः १५ ११८ ८० ७५ मा व्यनकि ११७ दृढं चार ११८ ७१ मजतात्र कुतो न नाम मजोर नटनाभटी मप्यधिनि मानद स्मरशरादिना यज्जुहोषि यदनामि यत्पृष्ट कलुषां प्रसाद्य यत्र चित्रा. कथोदाता यत्रैक श्रुतमक्षर यदाचरं भुतं यद्रोष्टे कलिता स्वयं यदृष्टं पुरतस्तदति यन्मे ज्यं यदल यः पुष्पापचिती ३२ ९९ १११ श्रुत्वा , श्रुत्वोत्तिष्ट ते दूरतो ४. मगृह्णन्त हिमच्युतः ११९ पद चंडकरादवे पुडमदो मज भूय सकृप्रचाल्य ४१ मत्यानन्दचिदात्मक ७० मन्त्वज्ञाः सन्तु बुधाः ७७ सन्दृश्यन्ते करीष . ६९

·१२४
श्लोकानुक्रमणिका
२७ स्वच्छन्दप्रचरन्मदा
४३ स्वप्नासारतः पुर"
३७
स्वादूनेव रसान्
स्वेदोत्पीडः स्वत
हर्तु विवेकमवधारयितुं
२
२
समाकर्षनन्तश्चरण
सस्पोपनिरुध्यमान
साम्राज्यं यदि सप्तमा
सा लभ्या मम नाम या
सा वेणी निबिडायता
स्त्रीरत्नं प्रथम
स्फुलिङ्गा इव संस्काराः
स्मृतिपथमुपारुटा
१२
६
६०
९६
१०
२८ हर्षाद्भुतस्तिमित
१७ हेमाभिषेकसमये
४

·No text on this page.