·मातापितचरणयोः ।
*TY LIBRAS
ON
thuaife

·PREFACE “Pānini's Grammar is the centre of a vast and important branch of the ancient literature No work has struck deeper roots than his in the soil of the scientific development of India. It is the standard of accuracy in speech-the grammatical basis of the Vedic commentaries It is appealed to by every scientific writer whenever he meets with a linguistic difficulty Goldstucker-Pānını, The Laghukaumudi is considered to be the best introduction to the system of Pāņını Though it is extensively studied in our Pāthaśālas and is also prescribed for the degree examinations of several Indian Universities, no attempt has yet been made to make the work thoroughly intelligible and interesting to the students This year the Nagpur University too has prescribed some part of it for the B A Examination. This suggested to me the idea of bringing out an annotated edition of the selections as I thought that they would prove interesting to other students as well. I found, however, that there was no simple commentary on this work written in an easy style to meet especially the requirements of the University student. I, therefore, thought of composing one myself, giving the anuvritti, showing the construction of the words in each sūtra and explaining the formation and significance of each illustration To make it intelligible to beginners I have not followed the rules of Sandhi in some cases. If the student carefully reads the commentary, he will, it is hoped, become acquainted with the style of grammatical discussion and would be able to make his way through such learned commentaries as the Tattvabodhini or the Balamanoranā on the Siddhantakaumudi. V ·There is only one available translation of the book viz that by Dr. Ballantyne, which, though excellent in its own way, contains a few errors of commission and omission Dr. Ballan. tyne has again confined himself to a literal translation of the work and rarely brings out the full significance of the wording of a sūtra The present edition contains, besides a faithful translation of every sūtra, copious critical and explanatory notes and a detailed exposition of every form with the citation and explanation of the necessary sūtras The appendices added at the end will, it is hoped, be found useful in studying the present work Of the several works used in writing the commentary and notes, I must especially mention the Mahābhashya of Patañjali. That great work which has, for centuries, been a perennial source of inspiration to countless grammatical writers, has also been my constant guide, I have also made full use of the commentaries-Kašikā, Tattvabodhini and Balamanorama and have borrowed a few technical terms and happy renderings of words from Dr Ballantyne's translation. Dr Otto Bohtlingk's German edition of the Ashtadhyāyi has saved me much trouble in preparing the explanatory index of technical terms. My sincere thanks are due to the authors of all these works V V. MIRASHI 1-2-1928 vi ·PREFACE TO THE SECOND EDITION The Book has long been out of print I was pressed by several persons, students and others, to bring out its second edition I was glad to know that it had proved very helpful for the study of the Laghukaumudi. The Commentary and Notes have been thoroughly revised for this edition and all misprints which had crept into the first edition have been corrected An Introduction dealing with the life and works of the author Varadarāja has also been added have to thank my friend Prof S, P, Chaturvedi for some valuable suggestions in this connection I have also to record my gratitude to the late Prof G. K Garde who first awakened in me real interest in the technicalities of the Pāninian system. He took keen interest in the first edition of this work It is very unfortunate that he does not live to see its second edition published I V. V. MIRASHI 1st February, 1947 vii

·No text on this page.

·INTRODUCTION Very 1.ttle is known about Varadarāja, the author of the Laghukaumudi From his name he appears to have been a Brāhmana of South India He was the son of Durgātanaya as stated by him in a verse which occurs at the end of his särasıddhantakaumudil Durgātanaya appears to be a metronymic The real personal name of his father may have been Ganesa whom he has named in another work called Girvānapadamañgari, as suggested by Mr P.K, Gode From another verse' which occurs in the beginning of his Madhyasiddhantakaumudi, we learn that Varadarāja was a pupil of Bhattoji Dikshita, the illustrious author of the Siddhantakaumudí As Bhattoji Dikshita's literary activity probably fell in the period A D 1560-16203, Vara . darāja may have flourished in the first half of the seventeenth century A D This conjecture receives confirmation from the date A. D 1624 of the earliest known manuscript of the Laghukaumudi, now deposited in a Library of the United States of America'. 1 कृता यरदभट्टश्रीदुर्गातनयसूनुना । वेदवेद ( २ ) प्रवेशाय सारसिद्धान्तelust u cited by Mr. P. K. Gode Students are advised to read Mr. Gode's informative article on Varadarāja and his works in the Festschrift Prof P V Kane, pp 188 f 2 नत्वा वरदराज श्रीगुरून्भट्टोजिदीक्षितान् । करोति पाणिनीयाना मध्यसि- द्धान्तकौमुदीम् ॥ 3 See Mr Gode's article on the date of Bhattoji in the Annals of Sri Venkatesa Oriental Institute, Vol 1, pp 177 f 4 H. Pleman, Indic Manuscripts in U. SA etc pp 130 The oldest manuscript of the Laghukaud mudi in the Bhandarkar Institute is dated Samyat 1739 (A. D. 1683) ix ·Varadarāja is known to have composed the following works-Laghusiddhantakaumudi ( also called Laghukaumudi), Madhyasiddhantakaumudi, Gērvärrapadamañarſ and Sarasiddhantakaumudi. These works were probably composed in the order stated here, for the first two works are mentioned in the Girvānapadamañart which does not however refer to the last. The first two are well-known abridgments of the siddhantakaumudi, the standard work af Bhattoji Dīkshita on the Pāninian system of Sanskrit grammar. Laghusiddhantakaumudi is meant for beginners of Sanskrit grammar and therefore eschews all unnecessary details which are likely to bewilder beginners. The Madhyasıddhāntakaumudi is more comprehensive in its scope and contains, besides the sections included in the Laghukaumudi, those on Vedic accents and grammar which were omitted in the latter work The Girvanapadamañjarī (also called Sanskritamañjari) is a work giving conversational questions and answers on a variety of topics, literary, social and devotional The last work Sarasıddhantakaumudi is the shortest abridgment of the Siddhantakaumudi. As the earliest known manuscript of the Laghukaumudi is dated A D. 1624, the work may have been written in A D 1620 at the latest. It was perhaps composed by the author at the instance of his guru Bhattoji Dīkshita to popularise the Pānınian system of Sanskrit grammar among beginners. It served this purpose very well and soon ousted the Sārasvata and other systems from the field It is now extensively used in Sanskrit Pāthaśālas throughout the length and breadth of this country as it is considered to be the best introduction to the Pānınian system. 5 See Mr. Gode's article in the Bharatiya Vidya, Vol. VI, pp. 27 f X ·CONTENTS Text page Notes page १ . ८ ... ... : : मङ्गलाचरणम् 105 संज्ञाप्रकरणम् २ 105 अच्संधिप्रकरणम् 110 हल्सधिप्रकरणम् १८ 119 विसर्गसंधिप्रकरणम् २७ 126 कृत्यप्रक्रियाप्रकरणम् 129 कृत्प्रकियाप्रकरणम् 139 विभक्त्यर्थप्रकरणम् ६५ 153 समासप्रकरणम् 157 अव्ययीभावप्रकरणम् 159 तत्पुरुषप्रकरणम् 162 बहुव्रीहिप्रकरणम् 171 द्वन्द्वप्रकरणम् 175 समासान्तप्रकरणम् १०२ 177 Appendix A (Visarga Sandhis. ) 179 Appendix B. (Explanatory Index of Technical Terms.) 180 ... .. ... xi ·आभ्यन्तरबाह्यप्रयत्नज्ञानार्थक कोष्ठकम् । आभ्यन्तरा प्रयत्ना. स्पृष्टाः ईषद्विवृताः विवृता. संवृतः अन्त स्थाः, ईषत्स्पृष्टाः सज्ञाः स्पर्शाः ऊष्माण स्वरा OM الار عر للر ير لمر ह्रस्वःप्रयोगे ल औ बाह्यप्रयत्नाः व्यञ्जनानि स्वराश्च घ्यू अ इ ए बूम् ए জ্ব সূ ट् ट् ड्ण् । द त् थ् द् न् । ध् ल उदात्तानुदात्तस्वरिताः अ.प्रा.म प्रा. अल्प.प्रा.म.प्रा अल्प. म. प्रा अल्पप्राण विवार सवार संवार संवार विवार सं संवार श्वास नाद नाद नाद श्वास ना. नाद अघोष घोष घोष घोष अघोष घो. घोष वर्णोद्भवस्थानानि। ए ओ M44 औ SUNA to por 15 h व एक 44SGAON MA अनु श् ष् स् क. तालु मूर्वा दताः ओष्ठौ नासिका कं ता क ओ. द. ओ जि. मू नासिका xii ·॥श्रीः॥ लघुसिद्धान्तकौमुदी। -4500-- ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ नत्वा सरस्वती देवीं शुद्धां गुण्यां करोम्यहम् ॥ पाणिनीयप्रवेशाय लघुसिद्धान्तकौमुदीम् ॥ १॥ नमस्तस्मै गणेशाय सर्वविघ्नोपशान्तये। यत्कृपावशतः सम्यगुल्लसन्ति सता धियः॥ मातापित्रोस्ततः पादौ गुरोरपि तथैव च । प्रणम्य परया भक्त्या रच्यते बालबोधिनी ॥ अथ 'मंगलदीनि मंगलमध्यानि मंगलान्तानि शास्त्राणि प्रथन्ते' इत्यभियुक्तोक्तिं स्मरन् प्रारिप्सितग्रंथस्य अविघ्नपरिसमाप्त्यर्थ ग्रंथक वरदराजः इष्टदेवतास्मरण अनुबन्धचतुष्टयनिर्देश च करोति-नत्वेति । अह सरस्वती देवी नत्वा पाणिनीयप्रवेशाय शुद्धा गुण्या लघुसिद्धान्तकौमुदी करोमि इत्यन्वयः। ब्रह्मदुहितर निखिलविद्याधिदेवता सरस्वती नमस्कृत्य दोषरहित प्रशस्तगुणयुक्त स्वल्पाकारमपि कौमुदीवत् जनचित्ताह्लादक वैयाकरणसिद्धान्तार्थप्रकाशक ग्रन्थं विरचयामीत्यर्थः । अनेन वैयाकरणसिद्धान्ताः प्रतिपाद्यविषयाः, पाणिनीयव्याकरणज्ञान प्रयोजनं, तस्य ग्रंथस्य च प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावरूपः सबधः, वैयाकरणसिद्धान्तजिज्ञासुमहापरिश्रमासहश्चाधिकारी इत्यनुबन्धचतुष्टय निर्दिष्टम् ॥

·लघुकौमुद्यां numaantar ॥ अथ संज्ञाप्रकरणम् ॥ अइउण् १ ऋलक २ एओङ् ३ ऐऔच ४ हयवरट् ५ लण् ६ ञमङणनम् ७ झभञ् ८ घढधष् ९ जबगडदश् १० खफछठथ- चटतव् ११ कपय १२ शषसर १३ हल् १४॥ इति माहेश्वराणि सूत्राण्यणादिसज्ञार्थानि । एषायन्त्या इतः । हकारादिष्वकार उच्चारणार्थ । लण्मध्ये वित्सशकः॥ हलन्त्यम् । १।३।३। उपदेशेऽन्त्य हलिस्यात् । उपदेश आद्यो- च्चारणम् । 'सूत्रेष्वदृष्ट पद सूत्रान्तरादनुवर्तनीयं सर्वत्र ॥ अदर्शनं लोपः संज्ञाप्रकरणमिति । पाणिनीयशास्त्रे प्रयुक्ताना अणादि- सज्ञाना सार्थकत्वायापेक्षितानि अइउण् इत्यादिमाहेश्वरसूत्राणि पठति । माहेश्वराणि महेश्वरादागतानि महेश्वरेण प्रकाशितानि इति यावत् । तथा द्युक्तम्-नृत्तावसाने नटराजराजों ननाद ढक्का, नवपञ्चवारम् । उद्धर्तुकामः सनकादिसिद्धानेतद्विमर्श शिवसूत्रजालम् ॥ अणादिसंज्ञार्थानि अणादि- संज्ञाकरणे पाणिनिना प्रयुक्तानीत्यर्थः ॥ एषामन्त्या इति । एतेषा चतुर्दश- सूत्राणा ण् क् इत्याद्यन्त्याः चतुर्दशवर्णाः इत्सज्ञयाऽस्मिन् शास्त्रे व्यपदिश्यन्ते । तेषा प्रयोजनमनुपदमेव स्पष्टीभविष्यति ॥ हकारादिष्विति । आदौ चतुर्यु सूत्रेषु स्वरा निर्दिष्टाः । तदनतर हयवरट् इत्येतदादिषु सूत्रेषु व्यजनानि निर्दिष्टानि । तत्र हकारादीनि व्यजनानि उच्चारणसौक-र्थ अकारसहितानि निर्दिश्यन्ते ॥ लण्मध्य इति । लण् इत्यस्मिन् सूत्रे अ ण् इति द्वावफि वर्णी इतौ । अकारस्य इत्सज्ञया 'र' इति प्रत्याहारः रलवर्णयोर्वाचको भवति ॥ हलन्त्यमिति । उपदेशे आये व्याकरणशास्त्रोपदेष्टुणा शकरपाणि- न्यादीनां उच्चारणे ( यथा प्रकृते माहेश्वरसूत्रपाठे) सूत्रावसाने निर्दिष्ट हल् व्यंजन इत्सज्ञ स्यात् । एति गच्छति इति इत् (इ + क्किप ) स्वकार्य कृत्वा विनश्यत् इत्यर्थः ॥ प्रकृतसूत्रे उपदेशे इत् इति पदे न विद्यते । कुतस्ते गृहीते इत्याशकायामाह - सूत्रेष्विति । भगवता पाणिनिना आचार्येण निखिलं व्याकरणशास्त्र अष्टाध्यायीनाम्नि स्वकीयग्रथे प्रकाशितम् । तत्र अष्टा- ध्यायीपाठे 'अर्धमात्रालाघवेन पुत्रोत्सवं मन्यन्ते वैयाकरणाः' इति न्याय- ·संज्ञाप्रकरणम् । ।१।१।६०। प्रसक्तस्यादर्शन लोपसन स्यात् ॥ तस्य लोपः १।३।९। तस्येतो लोप स्यात् । णादयोऽणाद्यर्थाः ॥ आदिरन्त्येन सहेता ११११७१। अन्त्येनेता सहित आदिमध्यगानां स्वस्य च संना स्यात् । यथा-अणिति अइउ. वर्णाना संज्ञा । एकमक अच् हल् अलित्यादयः। ऊकालोऽज्झस्वदीर्घप्लुतः ११२।२७। उश्च अश्च अ३श्च वः । वा काल इव कालो यस्य सोऽच् क्रमाद्धस्वदीर्घलुतसज्ञः स्यात् । स प्रत्येक- मवलम्ब्य यत्र सूत्रक्रमवशात् पूर्वसूत्रेभ्योऽपेक्षितानि पदानि अनुवृत्त्या, क्वचिद् उत्तरसूत्रादपकर्षण वा, ग्रहीतुं शक्न्यते तत्र प्रतिसूत्रं न तानि निर्दिष्टानि । तस्मात् सूत्रव्याख्यानेऽपेक्षितानि पदानि अन्धसूत्रेभ्यो ग्रहीतव्यानि तथा च वृत्तौ निर्दिश्यन्ते ।। अदर्शनमिति । प्रसक्तस्य शास्त्रतः प्राप्तस्य अदर्शन श्रवणाभावः लोपसंजः स्यात् ॥ तस्येति । 'तस्य' इत्यनेन पूर्वसूत्रे (१-३-२) प्रयुक्त 'इत्' इति पदं परामृश्यते । तस्य इ.सज्ञकस्य लोपः स्यात् । इत्संजका वर्णाः स्वकार्य कृत्वा अदृष्टा भवन्ति परिनिष्ठितशब्दषु न दृश्यन्ते इत्यर्थः। णादयः-अहउण् इत्यादिषु चतुर्दशसूत्रेषु अन्ते निर्दिष्टा वर्णाः । अणाद्यर्थाः अणादिप्रत्याहारनिर्माण- प्रयोजनाः ॥ आदिरिति । माहेश्वरसूत्रावसाने निर्दिष्टेन इत्सज्ञकेन वर्णेन सहितः प्रथमो वर्णो मध्यवर्तिना वर्णानामात्मनश्च निर्देशको भवतीत्यर्थः ॥ एवमक् इति । अक् अ, इ, उ, ऋ, ल, इत्येषा सना, मध्यवर्तिना इद्वर्णाना प्रत्याहारेऽग्रहणात् । एव अच् इति स्वराणा हल् इति व्यजनाना च संज्ञा बोध्या ॥ ' आदिरन्त्येन'-इति सूत्रेण कृताः सज्ञाः प्रत्याहारशब्देन व्यवड्रियन्ते, प्रत्याढ़ियन्ते संक्षिायन्ते वर्णा येपु इति व्युत्पत्तेः । एवमणादिप्रत्याहारसज्ञा व्याख्याय ह्रस्वादिसज्ञा निर्दिश्यन्ते ॥ ऊकालोजिति । उशब्दः कुक्कुटरुतानु- करणः । वः इति ऊशब्दस्य प्रथमाबहुवचनम् । ऊकालः बहुव्रीहिः । वामिति ऊशब्दस्य षष्ठीबहुवचनम् । ह्रस्वश्च दीर्घश्च ग्लुतश्च ह्रस्वदीर्घालुतः । इतरेतरद्वन्द्वे एकवचनमार्ष ' सूत्रे लिगवचनमतन्त्रम्' इति न्यायात् । क्रमात् यथासंख्यम् । उकालस्य अचः ह्रस्वसज्ञा, उकालस्य दीर्घसज्ञा, ऊ३कालस्य च ग्लुतसज्ञेत्यर्थः ॥ स प्रत्येकमिति । ह्रस्वदीर्घग्लुतानामुदात्तानुदात्तस्वरिता भेदाः ॥ उच्चैरिति । उच्चैः ताल्वादीना ऊर्ध्वभागे ( न तु महता नादेन) ·लघुकौमुद्या सुदात्तादिभेदेन त्रिधा । उउत्तः । १।२।२९। नीचैरनुदात्तः । श२।३०। समाहारः स्वरितः।१२।३१ । स नवविधोऽपि प्रत्येकमनु- नासिकाननुनासिकत्वाभ्या द्विधा ।। मुखनासिकावचनोऽनुनासिकः।।१।८। मुखसहितनासिकयोच्चार्यमाणो वर्णोऽनुनासिकसज्ञः स्यात् । तदित्थम् । अइउऋ एषा वर्णाना प्रत्येकमष्टादश भेदाः। लवर्णस्य द्वादश। तस्य दीर्घाभावात् । एचामपि द्वादश । तेषा ह्रस्वाभावात् ।। तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम् ।१।१।९। ताल्वादिस्थानमाभ्यन्तरप्रयत्नश्चैतद्वय निष्णन्नोऽच् उदात्तसज्ञः । एव ताल्वादीनामधोभागे निष्पन्नः अच अनुदात्तः । समाहारः समुच्चयः एकीकरण मेलन वा । स्वरिते द्वयोर युदात्तानुदात्तयोरुपलभात् । एते उदात्तादयः वेदेष्वेवोपलभ्यन्ते ॥ नवविधः-अच् प्रथमं ह्रस्वादिभेदैस्त्रिधा विभक्तः । पुनश्च ह्रस्वादयः उदात्तादिभेदैस्त्रिधा विशेषिताः, एंव अच् नवविधः ॥ स च पुनः द्विधा वर्ण्यते मुखनासिकावचन इति । मुखसहिता नासिका मुखनासिका । शाक्रपार्थिवादित्वात् सहित इत्युत्तरपदस्य लोपः । उच्यते उच्चार्यते इति वचनः उच्चार्यमाणः इत्यर्थः । मुखनासिकया वचनः मुखनासिकावचन । तत्पुरुषसमासः। अनु पश्चात् नासिका उच्चारणस्थान यस्य स अनुनासिकः । तदित्थमिति । एवमचा अवान्तरभेदान् व्याख्यायाधुना सकलनेन निर्दिशति । अइउऋ इत्येते स्वराः पूर्वनिर्दिष्टप्रकारेण नवविधाः। ततश्च अनुनासिकाननु- नासिकभेदेन पुनः द्विविधा । एवं एतेषा प्रत्येकमष्टादश भेदाः । लवर्णस्य दीर्घत्वं नास्ति । तस्य प्रथमं द्वौ भेदौ। ह्रस्वः ग्लुतः इति । ततः प्रत्येक उदात्तानुदात्तस्वरितभेदेन भेदत्रयम् । ततः अनुनासिकाननुनासिकत्वाच्या पुनः प्रत्येकं द्वौ भेदौ । एवं द्वादश । एवं ए ऐ ओ औ इत्येषामपि हस्वाभावात् प्रत्येकं द्वादश भेदाः॥ एवमचा भेदान् परिंगणय्य सवर्णसज्ञा व्याख्याति तुल्यास्यप्रयत्नमिति । अस्यन्त्यनेन वर्णानिति आस्य ओष्ठात्प्रभृति प्राकाकलकात् । आस्ये मुखे भवमास्य ताल्वादिस्थानम् । प्रकृष्ट- यत्नः प्रयत्नः। प्रशब्दबलात् आभ्यन्तरयत्नोऽत्र विवक्षितः । आस्य च प्रयत्नश्च आस्य- प्रयत्नौ । तुल्यौ समानौ आस्यप्रयत्नौ यस्य वर्णसमूहस्य स परस्पर सवर्णसंज्ञो ·संज्ञाप्रकरणम् यस्य येन तुल्य तन्मिथः सवर्णमज्ञ स्यात् । (ऋलवर्णयोर्मिथः सावर्ण्य वाच्यम् । ) अकुहविसर्जनीयाना कण्ठः । इचुयशाना तालु । ऋटुरषाणा मूर्धा। लतुलसाना दन्ताः । उपूपध्मानीयानामोष्ठौ । अमडणनाना नासिका च । एदैतोः कण्ठतालु । ओदौतो. कण्ठोष्ठम् । वकारस्य दन्तोष्ठम् । जिह्वामूलीयस्य । जिह्वामूलम् । नासिकाऽनुस्वारस्य ॥ यत्नो द्विधा । आभ्यन्तरो बाह्यश्च । आद्यः पञ्चधा । स्पृष्टेषरस्पृष्टेषद्विवृतविवृतसवृतभेदात् । तत्र स्पृष्ट प्रयतन स्पर्शानाम् । भवति । यथा कवर्गाक्षराणा मिथः सावर्ण्यम् ॥ ऋलवर्णयोरिति । एतत्कात्यायनप्रणीत वार्तिकम् । ऋकारस्य स्थान मूर्धा लकारस्य च दन्ताः । एव स्थानभेदात् तयोः सावर्ण्य न स्यात् इति वार्तिकापेक्षा। उक्तानुक्तादुरुक्तचिन्तनात्मकं हि वार्त्तिकम् । एतद्वशाच्च - होतृ लकार इति स्थिते 'अकः सवर्णे दीर्घः' इति सूत्रेण होतृकारः इति सवर्णदीर्घत्व भवति । उरण रपरः इति सूत्र च लकारविषयेऽपि प्रवर्तते ।। अकुहविसर्जनीयानामिति । अष्टादशविध अवर्णः क् , ख, ग् , , , , विसर्गश्च इत्येतेषा कण्ठः स्थानम् जिह्वाकण्ठसयोगात्तनामुत्पत्तेः । एवमग्रेऽपि बोध्यम् ॥ उपध्मानीयः - प फ इति पफाभ्या प्रागविसर्गसदृशः उपध्मानीयः। उ उवर्णः प• पकारः एतौ ध्मायेते उच्चार्येते अनेनेति उपध्मानः ओष्ठः तदुद्भवः पफाश्रयेणोच्चारणात् उप-मानीयः ॥ एदैतोरिति । अत्र तपरत्व मुखसुखार्थमसदेहार्थ च । कण्ठतालु कण्ठश्च तालु च 'द्वन्द्वश्च प्राणितूर्य- सेनाङ्गानाम् ' इति प्राण्यङ्गत्वात् समाहारद्वन्द्वः । एवमग्रेऽपि । कण्ठोष्ठम् कण्ठश्च ओष्ठौ च । ओत्वोष्ठयोः समासे वा' इति वार्तिकेन पररूपादेशः जिह्वामूलीयस्येति करखाम्या प्रागर्धविसर्गसदृशः जिह्वामूलीयः जिह्वामूले भवः 'जिह्वाम्लाङ्गुले छ.' इति सूत्रेण छः । यत्न उच्चारणप्रयासः आभ्यन्तरः आस्ये उत्पन्नः वर्णोत्पत्तेः प्राग्भावी । बाह्यः आस्याद्बहिः कण्ठे उद्भूतः वर्णोत्पत्तरूप्रभावी। तथा हि 'नाभिप्रदेशात्प्रयत्नप्रेरितो वायु. प्राणो नाम ऊर्वमाक्रामन् उरःप्रभृतीनि स्थानान्याहन्ति । ततो वर्णस्य तदभिव्यञ्जक- ध्वनेर्वा उत्पत्तिः । तत्रोत्पत्तेः प्राग्यदा जिह्वाग्रोपायमध्यमूलानि तत्तद्वर्णोत्पत्ति- स्थान ताल्वादि सम्यक् स्पृशन्ति तदा स्पृष्टता। ईषत् यदा स्पृशन्ति तदा ·लघुकौमुद्यां ईप्रत्स्पृष्टमन्तःस्थानाम् । ईषद्विवृतमूष्मणाम् । विवृत स्वराणाम् । ह्रस्वस्यावर्णस्य प्रयोगे सवृतम् । प्रक्रियादशाया तु विवृतमेव ॥ बाह्यप्रयत्नस्त्वेकादशवा । विवारः सवारः श्वासो नादो घोषोऽघोषोऽल्लप्राणो महाप्राण उदात्तोऽनुदात्तः स्वरितश्चेति । ईषत्स्पृष्टता समीपावस्थानमात्रे सवृतता । दूरत्वे विवृतता । विवारसवारा- दयस्तु वर्णोत्पत्तेः पश्चान्मूर्ध्नि प्रतिहते निवृत्ते प्राणाख्यवायावुत्पद्यन्ते इति बाह्या इत्युच्यन्ते इति तत्त्वबोधिन्याम् ॥ स्पृष्टं प्रयतनमिति । एतानि सूत्राणि कस्मा- च्चित्प्रातिशाख्यात् भाष्ये उद्धृतानि । स्पृष्ट करणं स्पर्शानामिति तत्र पाठः । स्पृष्टकरणाः स्पर्शाः कादिपञ्चवर्गीयाः। एतेपामुच्चारणे जिह्वाग्रोपाग्रमध्यमूलाना तत्तत्स्थानै ओष्ठयोः परस्पर च स्पर्शः सयोगो भवति ॥ अन्तःस्थानामिति । स्पर्शीष्मणा अन्तः मध्ये तिष्ठन्ति इति अन्तःस्थाः य , र, ल, व् इति । एतेषामु- च्चारणे जिह्वाग्रादीना तत्तत्स्थागैः दन्तानामोष्ठेन च मनाक् सयोगो भवति ।। ऊष्मणामिति । ऊष्मा वायुः तत्प्रधाना वर्णाः श् प् स् ढ् इति ऊष्माणः । विवृतं विवरणम् । स्वरोच्चारणे अवयवाना संकोचाभावात् ॥ ह्रस्वस्यावर्ण- स्येति । अकारस्य संवृतः प्रयत्नः । प्रक्रियादशाया शास्त्रीयकार्यप्रवृत्तिकाले यद्यपि अकारस्य प्रयत्नः संवृतः तथापि व्याकरणनियमानुसारेण रूपसाधनवेलाया तत्प्रयत्नः विवृत एवाभ्युपगतः। तेन दण्ड आहरणमित्यत्र 'अकः सवर्णे दीर्घः' इति सूत्रस्य प्राप्तिः। एतच्च प्रक्रियादशायामेवाकारस्य विवृतत्व ' अ अ । इति अष्टाध्याय्या अन्तिमसूत्रेण ज्ञापित तत्सूत्रस्य 'पूर्वत्रासिद्धम् ' इति सूत्रेण संपूर्णाष्टाध्यायी प्रत्यसिद्धत्वात् । प्रयोगे परिनिष्ठितरूपाणा वाक्ये प्रयोगावसरे विवारः उच्चारणे कण्ठबिलस्य विकासः। तस्यैव संकोचात्सवारः॥ श्वास इति । अय श्वासानुप्रदानः इत्यपि उच्यते । यस्य वर्णस्य उत्पत्तौ कण्ठ- बिलस्य विवृतत्वात् घण्टानिरंदवत् श्वासरूपमनुप्रदानमनुस्वनन दृश्यते तस्य श्वासः प्रयत्नः। यस्य तु निष्पत्त्यनतर कण्ठबिलस्य संवृतत्वात् नादरूपं अनुस्वनन दृश्यते तस्य नादः प्रयत्नः । तथा हि शौनकीये प्रातिशाख्ये उक्तम्- वायुः प्राणः कोष्ठ्यमनुप्रदान कण्ठस्य खे विवृते संवृते वा । आपद्यते श्वासता नादता वा वक्त्रीहायामुभय वान्तरोभौ ॥ ( ऋ. प्रा १-२ ) इति अघोषः घोषः ध्वनिः अघोषः । , - ·सज्ञाप्रकरणम् खरो विवाराः श्वासा अघोषाश्च । हशः सवारा नादा घोषाश्च । वर्गाणा प्रथमतृतीयपञ्चमा यणचाल्पप्राणाः । वर्गाणा द्वितीयचतुर्थो शलश्च महाप्राणाः। कादयो मावसानाः स्पाः। यणोऽन्तस्थाः। शल ऊष्माणः। अचः स्वराः। क ख इति कखाभ्या प्रागर्धविसर्गसदृशो जिह्वामूलीयः। ४५.४फ इति पफा-या प्रागर्धविसर्गसदृश उपध्मानीयः। अं अः इत्यचः परावनुस्वारविसौ ॥ अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः ।१।१।६९। प्रतीयते विधीयत इति प्रत्ययः । अविधीयमानोऽणुदिच्च सवर्णसज्ञा स्यात् । अत्रैवाः परेण णकारेण । कुचुटुतुपु एते उदितः । तदेवम् । अइत्यष्टादशाना सज्ञा । तथेकारोकारौ । ऋकार- स्त्रिंशतः । एव लकारोऽपि । एचो द्वादशानाम् । अनुनासिकाननुनासिकभेदेन यवला द्विधा । तेनाननुनासिकास्ते द्वयोर्द्वयोः संज्ञा ॥ परः सन्निकर्षः संहिता । १४१०९ । वर्णानामतिशयितः सन्निधिः सहितासज्ञः स्यात् ॥ हलोs- नन्तराः संयोगः ।१।१७। अज्भिरव्यवहिता हलः संयोगसंज्ञाः स्युः ।। अल्पप्राणः-अल्पः प्राणः वायुः यस्मिन् सः ।। महाप्राणः महान् प्राणः वायुर्यस्मिन् सः। उभयत्रापि प्राणपदेन ऊष्मापरपर्यायः वायुाह्य. प्रतिशाख्ये महाप्राणाना सोष्मशब्देन व्यपदेशात् । यण् प्रत्याहारः य व र् ल इत्येषा वाचकः शलपि प्रत्याहारः श, ष, स, ह, इत्येषा वाचकः। अनु पश्चात् स्वर्यते इत्यनुस्वारः। विसृज्यते विरम्यते येन स विसर्ग ॥ अणुदित्-इति । प्रतीयते विधीयते केनचित् सूत्रेणेति प्रत्ययः । एतेन प्रत्ययादेशागमादीना ग्रहणम् । तादृशो न भवति इत्यप्रत्ययः । उत् इत् यस्मिन् स उदित् यथा कु चुटु तु पु । सवर्णसंज्ञा सवर्णस्य आहकः । अण् प्रत्याहारः। स. 'अइउणू' इति सूत्रस्थेन पूर्वेण णकारेण 'लण्' सूत्रस्थेन परेण णकारेण वा इति सशये आह अत्रैवाणिति। एवपदेन अन्यत्र उरण रपरः' इत्यादिस्थलेषु पूर्वेणैव णकारेण अण् व्याख्येयः इति सूच्यते । तदुक्त ‘परेणैवेण्ग्रहाः सर्वे पूर्वेणैवाण्ग्रहा मताः । ऋतेऽणुदित्सवर्णस्येत्येतदेक परेण तु ।' अ इति अष्टादशानामिति । अकारस्य संवृतप्रयत्नत्वेऽपि प्रक्रियादशाया विवृतत्वेनाभ्युपगमात् दीर्घप्लुताभ्या सावर्ण्यम् ।। अतिशयितः सन्निधिः अव्यवधानेनोच्चारणम् ॥ हलोऽनन्तरा इति । न विद्यतेऽन्तरं ·लघुकौमुद्यां सुप्तिङन्तं पदम् ।।४।१४। सुबन्त तिङन्तं च पदसज्ञ स्यात् ॥ इति संशाप्रकरणम् । ॥ अथाच्संधिप्रकरणम् ॥ इको यणचि ।६१७७। इक• स्थाने यण् स्यादचि सहिताया विषये सुधी उपास्य इति स्थिते ॥ तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य ।१।१६६। सप्तमीनिर्देशेन विधीयमानं कार्य वर्णान्तरेणाव्यवहितस्य पूर्वस्य बोध्यम् ।। स्थानेऽन्तरतमः ।।१५०। प्रसङ्गे सति सदृशतम आदेशः स्यात् । सुध्य- व्यवधानं येषु ते अनन्तराः व्यवधानरहिताः। व्यवधान च विजातीयेनैवेति 'अभि- रव्यवहिताः' इति वृत्तिः। सयुज्यन्तेऽ स्मिन् समुदाये वर्णा इति सयोगः । अत्र हल इति बहुवचनमविवक्षितम् । द्वयोरपि व्यञ्जनयोः सयोगसंज्ञासत्त्वात् ॥ सुप्तिङन्तमिति । स्वौजसू-इत्यादिसूत्रे निर्दिष्टाना विभक्तिप्रत्ययाना वाचकः सुप् प्रत्याहारः सुप् अन्ते यस्य तत् सुबन्तम् यथा रामः । तिड् इति तिप्तस्झि इत्यादिसूत्रे निर्दिष्टाना विभक्तिप्रत्ययाना सज्ञा । तिड् अन्ते यस्य तत् तिडन्तम् यथा 'भवति ॥ इति संज्ञाप्रकरणम् ॥ अथाच्संधिप्रकरणम् । इक इति-इक् यण अच् इति प्रत्याहाराः 'इकः' इति षष्ठी। 'षष्ठी स्थाने- योगा' इति सूत्रेण इकः स्थाने इति अर्थः पर्यवस्यति। आचि स्वरे परतः सति । सहिताया इति पद अधिकारसूत्रादनुवर्तते । शोभना धीर्येषा ते सुधियः तैरुपास्यः ( कृष्णः) इत्यस्मिन्नर्थे सुधी उपास्य इत्येतयोः समासे कृते इको यणचि इति सूत्रमुपतिष्ठते । अस्मिन् सूत्रे यदच्परकत्वं निर्दिष्टं तदन्यवर्णस्य व्यवधान सहते न वा इति सशये आह तस्मिन्निति । सूत्रे सप्तमी प्रयुज्य यत्र किचित् कार्य विधीयते तत्र तत् कार्य अन्यवर्णव्यव वानरहितस्यैव भवति इत्यर्थः ॥ एवं सुधी उपास्य इत्यत्र ईकारस्य स्थाने यणप्रत्याहारान्त पातिनः य, व् , र, ल, इत्यादेशाः प्राप्ताः, तत्र कतमोऽत्र ग्राह्य इति सशये आह स्थान इति । प्रसगे आदेशप्राप्तौ इत्यर्थः । अतिशयेन अन्तरः सदृशः अन्तरतमः सदृशतमः अत्र ईकाग्यकारयोः तालुस्थानकत्वात् ईकारस्थाने , ८ ·अच्संधिप्रकरणम् उपास्य इति जाते॥ अनचि च साधा४७ अचः परस्य यरो द्वे वा स्तो न बचि ॥ झलां जश् झशि ।।४।५३। स्पष्टम् । इति धकारस्य दकारः ।। संयोगान्तस्य लोपः । ८२।५३। संयोगान्त यत्पदं तदन्तस्य लोपः स्यात् ॥ अलोऽन्त्यस्य ।।११५२ षष्ठीनिर्दिष्टस्यान्त्यस्यादेशः स्यात् । इति यलोपे प्राते (यणः प्रतिषेधो वाच्यः।)। सुद्धयुपास्यः मवरिः, धात्त्रश , लाकृतिः॥ एचोऽयवायावः ।६।११७८। एचः क्रमादय् अव् आय् आव् एते स्युरचि ॥ यथासंख्यमनुदेशः समानाम् ।।३।१०। समसंबन्धी विधिर्यथासख्य यकारादेशो भवति । एव सुध्य उपास्य इति स्थिते आह अनचि च । पूर्वसूत्रेभ्यः अचः, यरः, द्वे, वा इति चत्वारि पदान्यनुवर्तन्ते । तत्र अचः इति पञ्चमी । 'तस्मादित्युत्तरस्य' इति परिभाषया अचः परस्येत्यर्थों लभ्यते । न अच् अनच् तस्मिन् हलि परत इत्यर्थो नात्र विवक्षित इत्याह न त्वचि । प्रसज्यप्रतिषेधोऽत्र नअर्थः ॥ एव सुध्ध्य् उपास्य इति स्थिते आह झलां जश् इति। झला स्थाने जश् स्यात् झशि परतः। धकारस्य प्रथमधकारस्येत्यर्थः॥ एव सुद्ध्य् उपास्य इति स्थिते आह संयोगान्तस्येति । इत्यधिकारसूत्रमत्रानुवृत्तम् । सयोगः अन्ते यस्य तस्य पदस्य लोप इत्यर्थः । अत्र सुद्ध्य् इत्येतत् समासान्तर्वर्तिनी विभक्तिमाश्रित्य सयोगान्तं पदम् । 'प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम्' इति सूत्रेण विभक्तिलोपेपि पदसज्ञा न नश्यति । अत्र किं कृत्स्नपदस्य लोपः कर्तव्यः इत्याशंकायामाह अलोन्त्यस्येति । षष्ठी इति पदमनुवर्तते तृतीयान्तत्वेन च विपरिणम्यते । निर्दिष्टस्य इति शेषः । षष्ठीविभक्तिनिर्दिष्टस्य शब्दस्य अन्त्यस्य वर्णस्य आदेशः स्यात् इति यकारस्य लोपादेशे प्राते वार्त्तिकमुदाहरति यण इति । यणः संयोगान्तलोपो न भवतीत्यर्थः। एवं मधुनाम्नः असुरस्य अरिः मवरिः कृष्णः। धातुरंशः धास्त्रशः लकारस्याकृति' लाकृतिः॥ एचः क्रमादिति यथासख्यमनुदेशः समाना- मिति न्यायेन ए ओ ऐ औ इत्येतेषा अयू अव् आय् आव् इति क्रमेण आदेशाः॥ यथासंख्यमिति । समाना सख्यया सरूपाणाम् । सख्या प्रथमत्वादिसख्या- धर्मे क्रम अनतिक्रम्य यथासंख्यम् (अव्ययीभावः) । यत्र स्थानिना आदेशाना च समाना संख्या वर्तते तत्र स्थानिना निर्देशक्रमेण आदेशा भवन्ती- पदस्य' ·लघुकौमुद्यां स्यात् । हरये, विष्णवे, नायकः, पावक ॥ वान्तो यि प्रत्यये ६१७९॥ यकारादौ प्रत्यये परे ओदौतोरवावौ स्तः । गव्यम् , नाव्यम् । (अध्वपरिमाणे च ।) गव्यूतिः ॥ अदेङ गुणः शश। अदेड् च गुणसज्ञः स्यात् ॥ तपरस्तत्का- लस्य ।।१।७० तः परो यस्मात्स च तात्परश्चोच्चार्यमाणसमकालस्यैव सज्ञा स्यात् ॥ आद्गुणः ।६।१।८। अवर्णादचि परे पूर्वपरयोरेको त्यर्थः । एव हरे+ए हरय्+ए हरये । विष्णो+ए-विष्णवे । नै+अकः-नायकः ! वान्त इति । वान्त: वकारः अन्ते यस्य सः अवादेश आवादेशश्च । यि इति प्रत्यये इत्यस्य विशेषणम् । तेन ' यस्मिन् विधिस्तदादावल्ग्रहणे' (अल् वर्णः । सप्तम्यन्तेऽ वर्णग्रहणे विशेषणीभूते यो विधिरारभ्यते स तद्वर्णादौ शेयः।) इत्यनया 'परिभाषया यकारादौ इति लभ्यते । स्थान्याकाक्षाया एचोऽनुवृत्तौ सत्यामपि ओकारौकारावेव उपतिष्ठतः तयोरेव वान्तादेशसभवात् । गव्यम् ‘गोपयसोर्यत्' इति सूत्रेण यत् । गो य इति स्थिते प्रकृतसूत्रेण ओकारस्य अवादेशः तेन गव्यम् । नावा तार्य नाव्यम् । नौवयोधर्म- इत्यादिना यत् , पूर्ववच्चावादेशः। अध्वपरिमाण इति । चकारेण 'गोमूतौ' इति अनुवृत्तिर्लभ्यते । तेन गो£तौ 'परतः अध्वपरिमाणेऽर्थे अवादेशो भवति इति वार्तिकार्थः गोशब्दः यूयते मिश्यते श्रूयते तावानध्वा गव्यूतिः' इति बालमनोरमायाम् । गव्यूतिः स्त्री क्रोशयुगमित्यमरः ॥ अधुना गुणसज्ञा व्याख्याति-अदेय इति । एड् प्रत्याहारः॥ अत् इत्यत्र तपरत्वस्य प्रयोजनमाह-तपर इति । तपरः इति पदं आवर्तते कितु तन्त्रेण सकृदेव प्रयुक्तम् । तस्य द्विधा व्याख्यानमाह । तः परो यस्मात् स तपर. (बहुव्रीहिः) यथा अत् इत् उत् । तात्परः तपरः (तत्पुरुष.) यथा ' वृद्धिरादैच् ' इति सूत्रे दैच् [त् + ऐच्] तेन ऐच इह द्विमात्र एव । अतः कृष्ण+एकत्वम् = कृष्णैकत्वम् इत्यत्र ऐकारः त्रिमात्रो न । तत्कालस्य-तस्य काल इव कालो यस्य, उच्चार्यमाणसमकालस्य न तु तद्भिन्नकालस्य।। आद्गुण इति । आत् इति पंचमी। 'एकः पूर्वपरयोः' इत्याधिकारसूत्रं उत्तर- सूत्रेषु वर्तते । इको यणचि इत्यतः अचि इति चानुवृत्तम्। उप इन्द्रः अत्र अकारे- कारयोः कण्ठतालुस्थानयोः कण्ठतालुस्थानः गुणः एकारः आदेशः । गड्गा + 'यावति ·अच्संधिप्रकरणम् गुणादेशः स्यात् । उपेन्द्रः, गङ्गोदकम् ॥ उपदेशेऽजनुनासिक इत् ।१।३।२। उपदेशेऽनुनासिकोऽजित्सज्ञ. स्यात् । प्रतिज्ञानुनासिक्या पाणिनीयाः। लणसूत्रास्था- वर्णेन सहोच्चार्यमाणो रेफो रलयोः सज्ञा ॥ उरण रपरः ॥१॥१॥५१॥ ऋ इति त्रिशतः सजेत्युक्त तत्स्थाने योऽण् स रपरः सन्नेव प्रवर्तते । कृष्णर्द्धि , तबल्कार ॥ लोपः शाकल्यस्य ।८।३।१९। अवर्णपूर्वयोः पदान्तयोर्यवयोर्लोपो वाशि उदकम् = गड्गोदकम् ।। 'उरण रपरः' इति सूत्रे रकारस्य प्रत्याहारत्व साधयितु प्राक् प्रतिज्ञाता लणसूत्रस्थावर्णस्य इ.सज्ञा निर्दिशति । उपदेश इति । उपदेशे आद्योच्चारणे सूत्रे इति यावत् । लणसूत्रे अकार. अनुनासि- कत्वात् इत्संज्ञः इत्यर्थः ॥ लकारस्थ एवाकारोऽनुनासिक इति कथं शेयमिति आशड्कायामाह प्रतिक्षेति । प्रतिज्ञायते इति प्रतिज्ञा ॥ अनुनासि- कस्य भाव. आनुनासिक्य । प्रतिज्ञा आनुनासिक्य येषा ते । पाणिनिना प्रोक्तं पाणिनीय, वृद्धाच्छः । तदधीयते विदन्ति वा पाणिनीया । पाणिनिव्याकरणे अनुनासिकत्वं गुरुपरपरया एव ज्ञायते। अनुनासिकपाठस्य इदानीमनुपलब्धत्वात् इत्यर्थ । लणसूत्रस्थेति । लणसूत्रेऽकार इत् इति प्रागुक्त तत्सामर्थ्यात् रप्रत्याहारेण लकारस्यापि ग्रहण भवति ।। कृष्ण ऋद्धिः इति स्थिते आद्गुण इत्यनेन पूर्वपरयोः स्थाने गुणादेशे कर्तव्ये अकार एकार ओकार इति त्रिष्वपि गुणेषु अकारेण साम्याविशेषात् ऋकारेणच स्थानसाम्याभावात् क आदेशः कर्तव्य इत्याकाडमाया सूत्रमुदाहरति उरण इति । उः इति ऋकारस्य षष्ठ्या एकवचनम् । अलवर्णयोः मिथः सावर्ण्य वाच्यमिति वार्तिकेन ऋकारोऽत्र अष्टादशविधस्य ऋवर्णस्य द्वादशविधस्य लवर्णस्य च संज्ञा । परः यस्मात् । रश्च प्रत्याहारः । तेन रपरः इत्यर्थः पर्यवस्यति । अण्प्रत्याहारोऽत्र पूर्वेणैव णकारेण । ततश्च स अ, इ, उ, इत्येषामेव वाचकः । तदेव कृष्ण ऋद्धिः इत्यत्र अकारस्य ऋकारस्य च स्थाने अर् इत्येव आदेशः स्थानिसाम्याद्भवति । एकारः ओकारश्च न भवत. स्थानि- साम्याभावात् । तव लकारः तवल्कारः ।। हरे इह इति स्थिते ' एचोऽयवायावः' इत्यनेन एकारस्य अयादेशे यकारस्य पाक्षिक लोपं विधत्ते लोप इति । अस्मिन् सूत्रे पूर्वसूत्रेभ्य 'अपूर्वस्य ' 'व्योः' 'अशि' इति चानुवर्तन्ते । सकलितमर्थ निर्दिशति अवर्णपूर्वयोरिति । शाकल्याचार्यग्रहणं विकल्पार्थम् । ११ रपरः र लपरश्च ·लघुकौमुद्यां परे॥ पूर्वत्रासिद्धम् ।।१।। तेन सपादसप्ताव्यायी प्रति त्रिपाद्यसिद्धा, त्रिपाद्या- मपि पूर्व प्रति पर शास्त्रमसिद्धम् । हर इह, हरयिह विष्ण इह, विष्णविह ॥ वृद्धिरादैच् ।१।११। आदैच्च वृद्धिसज्ञः स्यात् ।। वृद्धिरेचि ।।१।८८८ आदेचि परे वृद्धिरेकादेशः स्यात् । गुणापवाद । कृष्णकत्वम् , गगौघ , देवैश्वर्यम् , कृष्णोत्कण्ठ्यम् ॥ एत्येधत्यूठ्नु ।६।१।८९। अवर्णा- देजाद्योरेत्येधत्योरूठि च परे वृद्धिरेकादेशः स्यात् । उपैति, उपैधते, आचार्यदेशशीलनस्य विकल्पार्थत्वस्य भाष्ये निर्णीतत्वात् ॥ एव हर इह, इनि स्थिते पुनः गुणे प्रसक्ते आह पूर्वत्रासिद्धम् । अष्टाध्याय्या द्वौ भागौ पाणिनिमुनिना कल्पितौ । एकः सपादसप्ताध्याय्यात्मकः। द्वितीयः अष्टमाध्याया- न्तिमत्रिपाद्यात्मकः । तत्र पूर्वशास्त्रप्रवृत्तिसमये त्रैपादिक शास्त्रमसिद्धमित्यर्थः ।। पूर्वत्रामिद्वमित्यधिकारसूत्र अष्टमाध्यायसमाप्ति यावदनुवर्तते तेन त्रिपाद्यामपि पूर्वसूत्रदृष्टया परसूत्रमसिद्धम् । हर इह इति प्रकृतस्थले ' लोपः शाकल्यस्य । (८-३-१९) इति त्रिपादीशास्त्रेण विहितस्य यलोपस्य आद्गुणः । (६-१-८७) इति पूर्वशास्त्रदृष्टया असिद्धत्वात् गुणो न भवतीत्यर्थ ।' वृद्धिरादैजिति । ऐच् प्रत्याहारः । वृद्धिरेचीति। आत् इति पूर्वसूत्रा- द्वर्तते । अवर्णादित्यर्थः। गुणापवादः ' आद्गुणः' इत्यस्यापवादः, 'आद्गुणः इति गुणे प्राते वृद्धिर्विधीयते सा गुणस्य बाधिका भवति। कृष्ण एकत्वम् इत्यत्र वृद्धौ कर्तव्याया अकारैकारस्थानिसाम्यात् ऐकार एव भवति । न तु आकारः न वा औकारः । एवं गंगा + ओघः = गड्गौघ । देव + ऐश्वर्यम्= देवैश्वर्यम् । कृष्ण+औत्कण्ठ्यम् = कृष्णौत्कण्ठ्यम् ॥ एत्येधत्यू[सु इति । एति एधति इत्यत्र श्तिपा धातुनिर्देशः । 'इश्तिपौ धातुनिर्देशै'। पूर्वसूत्रादेचि इति पदमनुवृत्तं तच्च एत्येधत्योर्विशेषणम् । ततः एजाद्यो एत्येधत्यो इत्यर्थः पर्य- वस्यति । 'एडि पररूपम्' इत्यस्यापवादोऽयम् । ऊट इति वाहः संप्रसारणम्। उप + एति= उपैति । उप + एधते = उपैधते । प्रष्ठ वहतीति प्रष्ठवाट दमनकाले कण्ठारोपितकाष्ठवाहः । प्रष्ठवाइ युगपार्श्वगः इत्यमरः । तस्य द्वितीयाबहुवचने वाहः सप्रसारणे प्रष्ठ + ऊह् + शस् इति स्थिते प्रकृतसूत्रेण प्रष्ठौहः । उप + १२ ·अच्सधिप्रकरणम् " १ प्रष्ठाहः । एजाद्योः किम् । उपेतः। माभवान्प्रेदिधत् । [ अक्षा(हिन्यामुप- संख्यानम् ।] अक्षौहिणी सेना । (प्रादूहोढोढयेषैष्येषु।) प्रौह., प्रौढ , प्रोटिः प्रेषः, प्रैष्यः। (ऋते च तृतीयासमासे।) सुखेन ऋतः सुखार्तः। तृतीयेति किम् । परमत. । (प्रवत्लतरकम्बलवसनार्णदशानामृणे।)प्राणम् , वत्स- तरार्णमित्यादि ॥ उपसर्गाः क्रियायोगे शा५९। प्रादयः क्रियायोगे उपसर्ग- सजाः स्युः। प्र परा अप सम् अनु अव निम् निर् दुस् दुर् वि आड् नि अधि अपि अति सु उत् अभि प्रति परि उप। एते प्रादयः॥ भूवादयो धातवः ॥१॥३॥१॥ क्रियावचिनो स्वादयो धातुसज्ञाः स्युः ॥ उपसर्गादति धातौ ।।१।११॥ इतः उपेतः । अत्र एतिः न एजादिः कितु इकारादिः । प्रेदिधत् इति प्रपूर्वस्य एधतेः णिजन्तस्य लुडः प्रथमपुरुषस्य एकवचने रूपम् । 'न माड्योगे' इत्यनेन आडागमप्रतिषेधः । प्र+इदिधत् इति स्थिते एजादित्वाभावात् न वृद्धि । अक्षादिति । अक्षशब्दात् ऊहिनीशब्द परे पूर्वपरयोवृद्धिरेकादेशः स्यात् इत्यर्थः। ऊहः समूहः अस्त्यस्याः इति ऊहिनी। अक्षाणामूहिनी अक्षौहिणी सेनाविशेषः दशानीकिन्यात्मकः । प्रादूहेति । प्र इत्युपसर्गात् ऊह, ऊढ, ऊढि, एप, एष्य इत्येतेषु परतः पूर्वपरयोर्वृद्धिरेकादेश. स्यात् प्रकृष्टः ऊहः तर्कः प्रौह । प्रवृष्टं ऊढः प्रौढः। प्रकृष्टा ऊढिः प्रौढिः। प्रकृष्टः एष (इच्छा) प्रैपः विधिः। प्र + एष्यः प्रैष्यः भृत्यः ॥ ऋत इति । तृतीयासमासे अवर्णात् ऋतशब्दे परे पूर्वपरयोवृद्धिरेकादेशो भवति । ऋतः गतः । परमश्चासौ ऋतश्च परमर्तः । अत्र तृतीयासमासाभावात् न वृद्विः । वत्सतरार्णम् - वत्सतरस्य ऋणम् । वत्सतरक्रयार्थ गृहीतं ऋणम् एवमग्रेऽपि । उपसर्गा इति । क्रियायोगे किम् । अन्यथा ते निपातसज्ञा एव भवन्ति । भूवाय इति । भूश्च वाश्च भूवौ । आदिश्च आदिश्च आदी । प्रथम आदिः क्रमवाची । द्वितीयस्तु सादृश्यवाची । भूवौ आदी येषां ते भूवादयः । वासदृशा भूप्रभृतय इत्यर्थः । वासदृशाः क्रियावाचिनः ॥ उपसर्गादति धाताविति । आत् इत्यनुवर्तते । तच्च उपसर्गादित्यस्य विशेषणम् । येन विधिस्तदन्तस्य इति परिभाषया अवर्णान्तात् उपसर्गादित्यर्थः । ऋति इति धातौ इत्यस्य विशेषणम् 'यस्मिन् विधिस्तदादावल्ग्रहणे' इति परिभाषया १३ ·लघुकौमुद्या अवर्णान्तादुपसर्गादृकारादौ धातौ परे वृद्धिरेकादेशः स्यात् । प्रार्छति ।। एङि पररूपम् ।६।१।९४॥ आदुपसगीदेडादौ धातौ परे पररूपमेकादेशः स्यात् ।प्रेजते । उपोषति ॥ अचोऽन्त्यादि टि।१।०६४ा अचा मध्ये योऽन्त्यःस आदिर्यस्य तट्टिसज्ञं स्यात् (शकन्ध्वादिषु पररूपं वाच्यम् ।) तच्च टे । शकन्धुः, कर्कन्धुः, मनीषा। आकृतिगणोऽयम् । मार्तण्डः॥ओमाङोश्च श९५॥ ओमि आडि चात्परे पररूपमेकादेशः स्यात् । शिवायोन्नमः। शिव एहि शिवेहि ॥ अकः सवर्णे दीर्घः।६।१।१०१।अकः सवर्णेऽचि परे पूर्वपरयोर्दीर्घ एकादेशः ऋकारादौ धातौ इत्यर्थः पर्यवस्यति । एडि पररूपम् इति । 'आत्' इति 'उपसर्गात् ' इति चानुवृत्त तेन अवर्णान्तात् उपसर्गात् इत्यर्थः । एडि इति धातौ इति अस्य विशेषण तेन एडादौ धातौ परे इत्यर्थः । प्र + एजते = प्रेजते। एजृ दीप्तौ । अयमात्मनेपदी । एज्र कम्पने इति तु परस्मैपदी । उप + ओषति उपोषति || उष दाहे । पररूपप्रकरणे टेः अपि क्वचित् पररूप व्याख्यातुं टिसज्ञां लक्षयति । अचोऽन्त्यादीति । निर्धारणे षष्ठी। जातौ एकवचनमि- त्याह - अचा मध्ये । अन्ते भवः अन्त्यः स आदिर्थस्य तत् टिसंजम् ॥ शकन्ध्वादिष्विति । शकन्वादिषु शब्देपु टेरचि परे पूर्वपरयो स्थाने पररूपमेकादेशः स्यात् । शकानामन्धुः कूषःशकन्युः सवर्णदीर्घापवादः। कर्काणा- मन्धुः कर्कन्धुः। मनसः ईषा मनीषा ( अत्र 'मनस्' इत्यस्य अस् ' टिसज्ञम् ।) आकृतिगणः आकृत्या कैश्चित् शब्दरूपैः गण्यते इति आकृतिगणः । एतादृशगणस्य सर्वे शब्दा न गणपाठे पठिताः कितु लोकव्यवहारतो ज्ञातव्या इत्यर्थ । मृतण्डात् जातः मार्तण्डः, अणि परतः मृत अण्ड इत्यत्र पररूपम् । ओमाङोश्चेति । ओमाडोरिति सतमीद्विवचनम् । तेन ओमि आडि च परे इत्यर्थो लभ्यते। आत् ' इति 'पररूपम् ' इति च वर्तते । अय वृद्वयपवादः। शिवाय ओम् नमः शिवायों नमः । शिव आ इहि इत्यत्र धातूपसर्गयो. सन्धिः अन्तरगत्वात् पूर्व कार्यः । तेन शिव एहि इति स्थिते प्रकृतसूत्रेण पररूपम् ॥ अकः सवर्ण इति । अकः इति पञ्चमी । अचि इति वर्तते । तस्य सवर्णे इति विशेषणम् । दैत्य + अरिः १४ - ·अच्संधिप्रकरणम् स्यात् । दैत्यारिः, श्रीश , विष्णूदयः, होतृकारः ॥ एङः पदान्तादति । ६।१।१०९ पदान्तादेडोऽति परे पूर्वरूपमेकादेशः स्यात् । हरेऽव, विष्णोऽव ॥ सर्वत्र विभाषा गोश१२२। लोके वेदे चैडन्तस्य गोरति वा प्रकृतिभावः पदान्ते । गोअग्रम् , गोऽयम्। एडन्तस्य किम् । चित्रग्वग्रम्, पदान्ते किम् । गोः ॥ अनेकाशित्सर्वस्य ।।११५५। इति प्राते ॥ ङिच्च ।१।०५३। डिदनेकालप्यन्त्यस्यैव स्यात् । अवस्फोटायनस्य ।।१। दैत्यारिः । श्री + ईशः = श्रीशः। विष्णु + उदयः = विष्णूदयः होतृ + ऋकारः, होतृ + लकार वा होतृकारः। एङः पदान्तादिति । पूर्वः इति वर्तते । पदान्तात् इति एङः इत्यस्य विशेषणम् । एड् प्रत्याहारः। हरे+ अव (रक्ष)=हरेऽत्र । अय एचोऽयवायावः इत्यस्य अपवाद । सर्वत्रेति । अस्मिन् सूत्रे पदान्तात्, एडः, अति, प्रकृत्या, इति पदानि पूर्वसूत्रेभ्य अनुवृत्तानि । एडः इति गोरित्यस्य विशेषणम् । तेन एडन्तस्य गोरित्यर्थों लभ्यते । विभाषा विकल्पेन । प्रकृत्या विकाररहितत्वेन असन्धिरूपत्वेनेति यावत् । सर्वत्र लौकिक- व्यवहारे छन्दसि च । चित्रगु अग्रम् इत्यत्र गोः एडन्तत्वाभावात् न प्रकृति- भावः । गोः इति गोशब्दस्य पञ्चम्या एकवचनम् । गो अस् इति स्थिते गोशब्दस्य भत्वात् पदसज्ञाभावात् ओकारस्य न पदान्तत्वम् । ततश्च न प्रकृतिभावः । अनेकालिति । अनेके अलः यस्य सः अनेकाल् बहुवर्णः । शकारः इत्सज्ञक यस्य स शित् । अनेकाल्च शित् च अनेकाशित् (समाहारद्वंद्वः) तादृशः आदेशः सर्वस्य स्थाने स्यात् । 'अलोऽन्त्यस्य' इत्यस्यापवादोऽयम् ।। ङिच्चेति । अलोऽन्त्यस्येत्यनुवर्तते । ड् इत् यस्य स डित् यथा अवड् । तादृशः आदेशः अन्त्यस्य वर्णस्य स्थाने स्यात् । 'अनेका ल्शित् सर्वस्य ' इति सूत्रस्य अपवादः॥ ' अति , इति निवृत्तम् । 'गोः । पदान्तात् ' अचि ' इत्येतानि अनुवर्तन्ते । डित्त्वात् अनकाल्त्वेऽपि अन्त्यादेशत्वम् ' सर्वत्र विभाषा-' इति सूत्रात् विभाषानुवृत्तिसभवे स्फोटायनग्रहणं पूजार्थम् । गवि गोशब्दस्य सप्तम्येकवचने रूपम् । अत्र गोः पदसंजाभावात् अवडादेशः प्लुतप्रगृह्या-इति प्रयुक्ता प्लुतसंज्ञा १५ । अवङ् इति । न सूत्रे ·लघुकौमुद्या . १२३। पदान्त एडन्तस्यगोरवड् वाऽचि । गोऽग्रम् गवाग्रम्। पदान्ते किम् । गवि ।। इन्द्रे च ।६।१।१२४। गोरवड् स्यादिन्द्रे । गवेन्द्रः॥ दूराद्भूते च ।८।२।८४। दूरात्सबोधने वाक्यस्य टेः प्लतो वा । प्लुतप्रगृ- ह्या अचि नित्यम् ।६।१२१२५॥ एतेऽचि प्रकृत्या स्युः। आगच्छ कृष्ण३ अत्र गौश्वरति॥ ईदूदेद्विवचनं प्रगृह्यम् ॥१२॥११॥ ईदूदेदन्त द्विवचनं प्रगृह्य स्यात् हरी एतौ, विष्णू इमौ । गङ्गे अमू। अदसो मात् ।१।१।१२। अस्मात्परावीदूती प्रगृह्यौ स्तः । अमी ईशा , रामकृष्णावमू आसाते। मात्किम् अमुकेऽत्र॥चादयोऽ सत्त्वे ११४५७। अद्रव्यार्थाश्चादयो निपाताः स्युः ॥ प्रादयः।१।४।५८। एतेऽपि तथा ॥ निपात एकाजनाङ ।१।१।१४। एकोऽज् निपात आड्वयं प्रगृह्यः व्याख्याति । दूराभूते इति । हूते आह्वाने सबोधने । वाक्यस्य टेः प्लुतः उदात्तः' इति पदान्यावर्तन्ते । वाक्यग्रहणात् अनन्त्यस्य पदस्य टेः प्लुतो न भवतीत्यर्थः । टिग्रहणात् व्यञ्जनान्तस्यापि शब्दस्य अन्त्यस्य अचः 'लुतो भवति ।। प्लुतप्रगृह्या इति । प्रगृह्यसंज्ञा अनुपदमेव व्याख्यास्यति । 'प्रकृत्या' इत्यनुव- तते । प्रकृत्या स्युः । एतेषा सधिकार्य न भवेत् इत्यर्थः । इदूदेदिति। ईच्च ऊच्च 'एच्च ईदूदेत् द्विवचनस्य विशेषणम् । तेन ईदूदेदन्त द्विवचनमित्यर्थ । हरी + एतौ अत्र ईकारस्य द्विवचनत्वात् एकारनिमित्त न सधिकार्यम् । एवमग्रेऽपि । अदसोमादिति । ईत्' 'ऊत्' इनि 'प्रगृह्यं' इति च अनुवर्तते न तु 'एत्' तत्यासंभवात् । अदसः इत्यवयवपष्ठी। मात् । दिग्योगे पञ्चमी मात् परौ इत्यर्थः । अमुकेऽत्र । अमुके इति अदःशब्दस्य अव्ययसर्वनाम्नामकच् प्राक् टेः” इति सूत्रेण साकच्कस्य प्रथमाबहुवचनम् । मात् इति पदेऽसति अमुके इति अदसः रूपे एकारस्य सभवात् सूत्रेऽनुवृत्तिः स्यात् । ततश्च तद्रूपस्य प्रगृह्यत्वं दुर्वारम् इति भावः । चादय इति । सत्त्वः द्रव्यम् । तच्च लिगसख्याकारकान्वितम् । चादिपाठे 'सत्य'' पशु सदृशाः केचन शब्दा द्विस्वरूपा वर्तन्ते । यदा द्रव्यवाचकास्तदा ते न निपातसज्ञा भवन्तीत्यर्थः ॥ प्रादय इति। तथा निपातसंज्ञाः इत्यर्थः ॥ तेषा निपातत्वेऽपि उत्तरसूत्रेण क्रियायोगे उपसर्गसज्ञालाभाय पृथक् निर्देशः॥ निपात एकाजनाङ् इति । एकः अच् एकाच (तत्पुरुषः) नतु 'एकः अच् यस्मिन्' .

·अच्सधिप्रकरणम् स्यात् । इ इन्द्रः, उ उमेशः। वाक्यस्मरणयोरडित् । आ एव नु मन्यसे, आ एवं किल तत् । अन्यत्र डित् । ईषदुष्णम् ओष्णम् ।। ओत् ।१।१।१५। ओदन्तो निपात. प्रगृह्यः । अहो ईशाः॥ संबद्धौ शाकल्यस्येतावनार्षे ।१।१।१६। सबुद्धिनिमित्तक ओकारो वा प्रगृह्योऽवैदिके इतौ परे । विष्णो इति, विष्ण इति, विष्णविति ॥ मय उजो वो वा ।८।३।३३॥ मयः परस्य उजो वो वाऽचि । किम्बुक्तम्, किमु उक्तम् ॥ इकोऽसवणे शाकल्यस्य ह्रस्वश्च ।६।१।१२७ । पदान्ता इको ह्रस्वा वा स्युरसवर्णेऽचि ह्रस्वविधिसामर्थ्यान्न स्वरसंधिः । चक्रि अत्र (बहु०) अन्यथा प्रादीनामपि प्रगृह्यत्वापत्तिः। न आड् अनाड् पर्युदासोऽत्र नअर्थः । अनाडू इत्युक्तेः अडिदाकारः प्रगृह्य एव तद्दर्शयति आ एवं नु मन्यसे। अत्र पूर्व प्रकृत वाक्य आकारेण निर्दिश्यते । आ एव किल तत् । अत्र स्मरणे आकारः । अन्यत्र वाक्यस्मरणार्थों विहाय अन्यस्मिन् अर्थे । ईषदर्थे क्रियायोगे मर्यादाभिविधौ च यः। एतमात डित विद्याद्वाक्यस्मरणयोरडित् ॥ आ+उष्णम् अत्र न प्रगृह्यत्वम् । ईषदर्थे डित्त्वात् ॥ ओदिति । निपातः इति प्रगृह्य. इति चानुवर्तते । 'ओत्' इति 'निपात ' इत्यस्य विशेषणम् । तेन ओदन्तः निपातः इत्यर्थः॥ संबुद्धौ शाकल्यस्येति । 'सबुद्धौ' इति निमित्तसप्तमी। ओत् इत्यनुवर्तते तेन संबुद्धिनिमित्तिकः ओकारः । ऋषिः वेदः । तत्र भवः आर्षः । न आर्षः अनार्ष. अवैदिकः इत्यर्थः । 'अनाः' इति 'इतौ' इत्यस्य विशेषणम् । शाकल्यग्रहण विकल्पार्थम् । पदपाठे लौकिकव्यवहारे वा विष्णो इति इति स्थिते ओकारस्य प्रगृह्यत्वे विष्णो इति। तस्याप्रगृह्यत्वे 'एचोऽयवायावः' इत्यनेन अवादेशे विष्णविति । लोपः शाकल्यस्येत्यनेन च वकारलोपे विष्ण इति॥ मय उजो वो वेति ।मयः इति दिग्योगे पञ्चमी। तेन मयः परस्येत्यर्थः। उञः इति षष्ठी । इकोऽ- सवर्ण इति। 'पदान्तात् 'अचि' 'प्रकृत्या' इति च अनुवृत्तानि । इकः इति षष्ठी- वचनात् 'पदान्तात्' इति षष्ठयन्ततया विपरिणम्यते। पदान्तस्य इक असवणे अचि शाकल्यस्याचार्यस्य मतेन ह्रस्वः स्यात् । स च ह्रस्वः प्रकृत्या । अत्र भाष्य- कारमतेन ह्रस्वविधिसामर्थ्यादेव प्रकृतिभावे सिद्ध चकारेण 'प्रकृत्या' इत्यस्य अनुवृत्तिय॑र्था । तदेव ग्रन्थकृताप्युच्यते, ह्रस्वविधिसामर्थ्यात् (न तु प्रकृत्या ल. कौ. २ १७ ·लघुकौमुद्यां चक्रयत्र । पदान्ता इति किम् । गोयौ ॥ अचो रहाभ्यां द्वे ।८१४१४६। अचः पराभ्या रेफहकाराभ्या परस्य यरो द्वे वा स्तः । गोयौँ । ( न समासे ।) वाप्यश्वः ॥ऋत्यकः ।६।१।१२८। ऋति परे पदान्ता अकः प्राग्वद्वा । ब्रह्म- ऋषि , ब्रह्मर्षिः । पदान्ताः किम् । आर्छत् ।। इत्यच्संधिः। ॥ अथ हल्संधिप्रकरणम् ॥ स्तोः श्चुना श्चुः ।८।४।४०। सकारतवर्गयोः शकारचवर्गाच्या योगे शकारचवौँ स्तः । रामश्शेते, रामश्चिनोति, सचित्, शाङ्गिंजय ॥ इति पदस्यानुवृत्त्या) न स्वरसधिः । चक्री अत्र इति स्थिते प्रकृतसूत्रेण ईकारस्य ह्रस्वत्वं ह्रस्वस्य प्रकृतिभावश्च । चक्रि अत्र । पक्षे 'इको यणचि' इत्यनेन यभावश्च। पदान्ता इति किम्। गौरी औ इति स्थिते न ह्रस्वभावः।। अचो रहाभ्यामिति। 'यरः' इति 'वा' इति चानुवर्तते । अचः इति दिग्योगे पञ्चमी । अचः परम् इत्यर्थः । रहाभ्या इत्यपि दिग्योगे पञ्चमी तेन रेफहकाराभ्या परस्येत्यर्थः । यर् प्रत्याहारः ॥ समासे ' इकोऽसवर्णे' इति ह्रस्वविधः अतिव्याति निवार- यितु वार्तिकमुदाहरति न समास इति । वाग्यामश्वः इत्यर्थे वापी अश्वः इति स्थिते समासान्तवर्तिनीं विभक्तिमाश्रिय वापी इत्यस्य ईकारस्य पदान्तत्व- मस्ति । तथापि समासभावात् इस्वो न भवति ॥ ऋत्यक इति । पूर्ववत् पदान्तादित्यनुवर्तते अकः इति षष्ठीवचनसामर्थ्येन षष्ठयन्तत्वेन विपरिणम्यते च । प्राग्वत्-हस्वाः प्रकृत्या च । आर्छत् इति ऋधातोः लडि प्रथमपुरुषै- कवचनम् । आ+ ऋच्छत् इति स्थिते आकारस्य आगमत्वेन पदसज्ञाऽभावात् न ह्रस्वत्व प्रकृतिभावो वा । इत्यचूसंधिः॥ अथ हल्संधिप्रकरणम्। स्तोः श्चुना श्चुरिति । स् च तुश्च इत्येतयोः समाहारः स्तुः । सौत्रं पुंस्त्वम् । स्तोरिति षष्ठी । श्चुना इति सहार्थे तृतीया । योगे इति अव्याहार्यम् । इचुना ( योगे) इति किम् । अन्यथा सप्तमीप्रयोगे स्तो. श्वौ परतः श्चुरादेशो ·हलसंधिप्रकरणम् शात् ।८।४।४४१ शात्परस्य तवर्गस्य श्चुत्वं न स्यात् । विश्नः, प्रश्नः॥ टुना ष्टुः ।८।४।४१॥ स्तोः ष्टुना योगे ष्टुः स्यात् । रामष्षष्ठः, रामष्टीकते, पेष्टा, तट्टीका, चक्रिण्ढौकसे ॥ न पदान्ताट्टोरनाम् ।८।४।४२पदान्तादृवर्गात्परस्यानाम: म्तोः ष्टुर्न स्यात् । षट्सन्तः, षट् ते । पदान्तात्किम् । ईट्टे । टोः किम् । सर्पिष्टमम् । (अनाम्नवतिनगरीणामिति वाच्यम्)। षण्णाम् , षण्णवतिः, षण्णगर्यः । तोषि।८।२।३९। न ष्टुत्वम् । सन्षष्ठः ॥ भवति इत्यर्थः स्यात् स च नेष्यते। श्चोः परस्यापि स्तोः श्रुत्व भवति सकारतवर्गयोरिति । अत्र 'यथासंख्यमनुदेशः समानाम्' इति सूत्रेण सकारस्य स्थाने शकारः तकारस्य स्थाने चकारः इति यथासंख्यं स्थान्यादेशा ज्ञातव्याः। निमित्तकार्थिणोस्तु न यथासख्यम् । तेन 'रामस् चिनोति' इत्यत्र सकारस्य चकारेणापि योगे शकारादेशो भवति ।। शात् इति। अत्र 'न पदान्ताहो' -इति पूर्वसूत्रात् 'न' इति 'तोः षि।' इति सूत्रात् तो इति चानुवर्तते । स्तोःश्चुना- इत्यत्र 'निमित्तकार्यिणोन यथासंख्यम्' इत्यनेन ज्ञाप्यते । अन्यथा शात्परस्य तवर्गस्य श्चत्वप्रसक्त्यभावेन निषेधवैयर्थ्य स्यात् । विश्न इति 'विच्छ गतौ' इत्यस्मात् नडि प्रत्यये परतः च्छ्वोः शूड्- इति च्छकारस्य शत्वे, रूपम् । अत्र शात्परत्वेन नकारस्य न श्चत्वम् । प्रश्नः 'प्रच्छ जीप्सायाम्' इति धातोः पूर्ववत् नडि रूपम् ॥ न पदान्तादिति । अनाम् इति लुप्तषष्ठीक पदम् । अनामः नाभिन्नस्य इत्यर्थः । स्तोः टुरित्यनुवर्तते । षट् सन्तः इति-षट इत्यस्य 'सुप्तिङन्त पदम्' इति सूत्रेण पदसज्ञा तेन टकारस्यात्र पदान्तत्वम् । ईट्टे इत्यत्र तु ईड् ते इति स्थिते खरि च इति डस्य चर्वे, ईट ते इत्यत्र टकारस्य पदान्तत्वाभावात् न तकारस्य टुत्वनिषेधः । टोः किमिति । सूत्रे टोरभावे पदान्तात् षकारादपि परस्य स्तोः ष्टुत्व न स्यात् । तत्तु इष्यते सर्पिष्टममित्या- दिस्थलेषु सर्पिष् तमम् इत्यत्र 'सर्पिष् ' शब्दस्य ' स्वादिष्वसर्वनामस्थाने' इति सूत्रेण पदसज्ञा । अनाम्नवतीति । ष्टत्वप्रतिषेधे नाम्प्रत्ययवत् 'नवति' 'नगरी' इति शब्दयोरपि नकारस्य पर्युदासः कर्तव्य इति वार्त्तिकप्रयोजनम् । षण्णवतिः-घडधिका नवतिः । षण्णगर्यः इति पृथक् पदे । अन्यथा द्विगुसमासे क्लीबत्व एकवचनं च १९ ·लघुकौमुद्यां ककारस्य गकारः झलां जशोऽन्ते । ८।२।३९। पदान्ते झला जशः स्युः । वागीशः ॥ यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा ।८।४।४५। यर पदान्तस्यानुनासिके परेऽनुनासिको वा स्यात् । एतन्मुरारिः, एतमुरारिः । (प्रत्यये भाषायां नित्यम् ।) तन्मात्रम् चिन्मयम् ॥ तोलि । ८।४।६०। तवर्गस्य लकारे परे परसवर्णः । तल्लयः, विद्वाले लिखति । नस्यानुनासिको लः ॥ उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य ।८।४।६१। उदः परयोः स्थास्तम्भोः पूर्वसवर्णः ॥ तस्मादित्युत्तरस्य ।१।१।६७। पञ्चमीनिर्देशेन क्रियमाणं कार्य वर्णान्तरेणाव्यवहितस्य परस्य ज्ञेयम् ।। आदेः परस्य ।।१।११५४। परस्य यद्विहित तत्तस्यादेर्बोध्यम् । इति सस्य थः ॥ झरो झरि सवर्णे। स्यात् ॥ तोः षि - इति । न इति ष्टुः इति चानुवर्तते ॥ झलां जशोऽन्त इति । वाचा ईशः इत्यर्थे वाक् ईशः इत्येतयोः समासे कर्तव्ये झल्प्रत्याहारान्तः- पातिनः जश्त्वादेश आन्तरतम्यात् ॥ यरो ऽनुनासिक इति । न पदान्तात् इति सूत्रात् पदान्तात् इत्यनुवर्तते इति षष्ठीवशाच्च षष्ठयन्ततया विपरिणम्यते । एतन्मुरारिः एष मुरारिः इत्यर्थे कर्मधारयः॥ प्रत्यये भाषायामिति । भाषाया लौकिक- शब्दप्रयोगे न तु छन्दसि इत्यर्थः । नित्यम् न विभाषया इत्यर्थः । तत् प्रमाणमस्येति तन्मात्रम् , प्रमाणे मात्रच् प्रत्ययः। चिन्मयमित्यत्र ताद्रूप्ये मयट् ॥ तोर्लि इति । परसवर्णः इत्यनुवर्तते । परसवर्णः परेण निमित्तीभूतेन वर्णेन सवर्णः । तल्लयः इत्यत्र तस्याननुनासिकत्वात् अननुनासिकलकारादेश ॥ विद्वान् लिखति इत्यत्र तु अनुनासिकलकारादेशः । उदः स्थास्तम्भोरिति । उदः इति पञ्चमी तेन उदः परयोः इत्यर्थः पर्यव- स्यति ॥ तस्मादित्युत्तरस्येति । तस्मिन्निति निर्दिष्टे - इति सूत्रात् निर्दिष्टे इत्यनुवर्तते । निर्दिष्टे अव्यवहितोच्चारिते इत्यर्थः । एवमपि उद् स्थानम् इत्यत्र अलोन्त्यस्य इति परिभाषया स्था इति आकारस्य पूर्वसवणे प्राप्ते आह आदेः परस्येति । अल. इति वर्तते। अयं अलोऽन्त्यसूत्रापवाद । एवं सकारस्य दकारसवणे आदेशे कर्तव्ये दन्त्यसकारेण सह तवर्गीयाणा सर्वेषामपि वर्णाना स्थानतः आन्तर्याविशेषात् प्रयत्नत आन्तर्ये विचार्यमाणे विवारस्य २० यरः + ·हल्संधिप्रकरणम् ८।४।६५। हलः परस्य झरो वा लोपः सवर्णे झरि ॥ खरि च । ८१४।५५। खरि झला चरः स्युः । इत्युदो दस्य तः। उत्थानम् उत्तम्भनम्॥ झयो होऽन्यतरस्याम् ।८।४।६२। परस्य हस्य वा पूर्वसवर्णः । नादस्य घोषस्य संवारस्य महाप्राणस्य तादृशो वर्गचतुर्थः। वाग्धरिः वारहरिः॥ शश्छोऽटि । ८।४।६३। झयः परस्य शस्य छो वाऽटि । तशिव झयः - श्वासस्य अघोषस्य महाप्राणस्य सस्य तादृश एव थकारः ॥ एव उथ्थानमिति स्थिते आह झरो झरीति । अत्र पूर्वसूत्रेभ्यः ‘अन्यतरस्या' इति 'हलः' इति लोपः' इति चानुवर्तते । हलः इति पञ्चमी । झरः इति षष्ठी । एव उथ्थानम् इत्यत्र पूर्वथकारस्य पाक्षिकलोपे कृते आह खरि चेति । अत्र झलामिति चरः इति चानुवर्तते । एवं उथानम् इत्यत्र दकारस्य तकारे कृते उत्थानमिति रूपम् । लोपाभावे उत्थ्थानम् इति रूपम् । एव उत्थ्तम्भनम् उत्तम्भनम् ॥ झयो हो - इति । 'झयः' इति पञ्चमी तेन झयः परस्मात् इत्यर्थ । 'हः इति 'सवर्णः' इति च वर्तत । वाग्धरिः इति वाच हरिः इति स्थिते 'चोः कुः' इत्यनेन चकारस्य ककारः ततः झला जशोऽन्ते' इति सूत्रेण गकारः। एव वाग् हरिः इति स्थिते हकारस्थाने प्रकृतसूत्रेण गकारसवर्णे कर्तव्ये कवर्गी- याणा सर्वेषामपि स्थानतो हकारेणान्तर्याविशेषात् आभ्यन्तरप्रयत्नसाम्याभावाच्च बाह्यप्रयत्नत आन्तये विचार्यमाणे नादघोषसंवारमहाप्राणवता हकारेण घकारस्यैवान्तरतम्यम् तेन वाग्धरिः इति रूपम् । पक्षे हकारस्य पूर्वसवर्णाभावे वाग्हरिः इति रूपम् । 'झयः' इति किम् । 'प्राट् हसति' इत्यत्र 'भवान् हसति' इत्यत्र च पूर्वसवर्णाभावः ॥ शश्छो - इति । झयः इति अन्यतरस्या- मिति च पूर्वसूत्रादनुवर्तते । स शिवः इत्यर्थे कर्मधारयसमासे तद् शिवः इति स्थिते दकारस्य ' इति सूत्रेण जकारे कृते 'खरि च' इति सूत्रंग चकारः । ततः प्रकृतसूत्रेण 'स्तोः ३चुना- शकारस्य : चवं प्रति प्रथमथकारस्यासिद्धत्वात् अस्मिन् पक्षे न तकारादेशः । २१ ·लघुकौमुद्या . षष्ठी इत्यत्र दस्य श्चुत्वेन जकारे कृते खरि चेति जकारस्य चकारः । तच्शिवः तच्छिवः । (छत्वममोति वाच्यम् ।) तच्छ्रोकेन ॥ मोऽनुस्वारः ।८।३।२३। मान्तस्य पदस्यानुस्वारो हलि । हरि वन्दे ॥ नश्चा- पदान्तस्य झलि।८।३।२४। नस्य मस्य चापदान्तस्य झल्यनुस्वारः। यशासि, आक्रस्यते । झलि किम् । मन्यते ॥ अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः ।८।४।५८। स्पष्टम् । शान्तः ॥ वा पदान्तस्य ।८१४१५९। त्वङ्करोषि, त्व करोषि । पक्षे छत्वम् । तेन तच्छिवः इति रूपम् । पक्षे तच्शिवः ॥ छत्वममीति । शश्छोऽमि' इति सूत्र पठनीयमिति वार्तिकार्थः । अन्यथा तद् श्लोकेन इत्यत्र लकारस्य अट्' प्रत्याहारान्तःपातित्वाभावात् शकारस्य छत्व न स्यात् ॥ मोऽनुस्वार इति। पदस्य इत्यधिकारसूत्रमत्रानुवृत्तम् । 'मः' इति पदस्य' इत्यनेन संबध्यते । ततः 'येन विधिस्तदन्तस्य ।' इति सूत्रेण मान्तस्य पदस्य इत्यर्थः पर्यवस्यति । हलि इति अनुवर्तते । हरिम् वन्दे इत्यत्र प्रकृतसूत्रेण हरिम् इति पदस्यानुस्वारे कर्तव्ये 'अलोऽन्त्यस्य' इति परिभाषया मकारस्यानुस्वारः । मान्तस्य पदस्य इति किम् । गम्यते इत्यत्र मकारस्थ पदान्तत्वाभावात् नानुस्वारः ॥ नश्चेति । चकारेण 'मः । इति षष्ठयन्त पदमनुकृष्यते । यशासि इति प्रथमाबहुवचनम् । यगस् शब्दात् जस् । तस्य शिः । तस्मिन् परतः यशस् शब्दम्य 'नुम् ' आगमः, उपधादीर्घत्व च । यशान् स इ इति स्थिते प्रकृतसूत्रेण नकारस्यानुस्वार । आक्रस्यते इति ‘क्रम पादविक्षेपे ' इति आङ् पूर्वात् धातोः ल्ट प्रथमपुरुषैकवचनम् । अत्र मका- रस्यानुस्वारः। मन्यते इत्यत्र यकारस्य झल्प्रत्याहारबहिर्भूतत्वात् नकारस्य नानु- स्वार ॥ अनुस्वारस्येति । शान्तः ‘शम उपशमे' इति धातोर्निष्ठाया रूपम् । शम् त इति स्थिते 'वा दान्तशान्त-' इति सूत्रेण निपातनादिडभावे ' अनुनासि- कस्य विझलोः किडति' इति सूत्रेण उपधादीर्घ शाम् त इति स्थिते नश्वापदान्त- स्येति सूत्रेण अनुस्वारे कृते प्रकृतसूत्रेण तकारसवर्णो नकारः॥ वा पदान्तस्थति। पदान्तम्यानुस्वारस्य ययि परतः विकल्पेन परसवर्णादेशो भवति इत्यर्थः । त्वम् करोपि इति स्थिते पदान्तस्य मकारस्य विभाषया कसवर्णो नासिकास्थानो डकारादेशः ॥ मो राजि सम इति । 'मोऽनुस्वारः' इति २२ ·हलमधिप्रकरणम् मो राजि समः क्वौ ।८।३।२५। किबन्ते राजतौ परे समो मस्य म एव स्यात् । सम्राट् ॥ हे मपरे वा ।८।३।२६। मपरे हकारे परे मस्य मो वा । किम् मलयति, कि झलयति । ( यवलपरे यवला वा)। किये ह्यः, कि ह्यः । किव ह्वलयति, कि ह्वलयति, किले ह्लादयति, कि हादयति ॥ नपरे नः 1८।३।२७। नपरे हकारे मस्य नो वा। किन् न्हुते, कि न्हुते ॥ डः सि धुन 1८।३।२९। डात्परस्य सस्य धुड्वा ॥ आद्यन्तौ टकितौ । ।१।११४६। टिकितौ यस्योक्तौ तस्य क्रमादाद्यन्ताववयवौ स्तः । षट्त्सन्तः, षट्सन्तः ।। सूत्रात् 'मः' इति षष्ठयन्तमनुवर्तते । प्रकृतसूत्रे 'म.' इति प्रथमान्त पदम् । को राजि कि प्रत्ययान्ते राजतौ परतः । मकारस्य मः स्यात् अनुस्वारो न स्यादित्यर्थः । 'मोऽनुस्वारः' इत्यस्यापवादोऽयम् । सम्राट् विष्प्रत्ययान्तस्य सम्पूर्वस्य राजुधातोः प्रथमैकवचनम् । समः इति किम् । अयं राट् । कौ इति किम् सराजिता ॥ हे मपर इति। मः इति षष्ठयन्त मः इति प्रथमान्तं च पूर्वसूत्रेभ्योऽनुवर्तते । 'मपरे' इति बहुव्रीहिः 'हे' इत्यस्य विशेषणम् । मः परो यस्मात् तस्मिन् इति विग्रहः । मलयति-झल चलने इति स्वादिगणीयात् धातोर्णिचि रूपम् । मित्त्वात् उपधाहस्वः । यवलपर इति । यवलपरे हकारे परतः मस्य यवला वा। नासिकास्थानस्यानुनासिका एव यवला आदेशा भवन्ति तेन किये ह्यः इति रूपम् । पक्षे मस्यानुस्वारे कि ह्यः॥ नपरे न इति। 'हे' इति 'मः' इति 'वा' इति चानुवर्तते । नः परो यस्मात् सः नपरः । हुते-हुड् अपनयने इत्यस्य लटि प्रथमपुरुषैकवचनम्।। डःसीति । वा इति वर्तते। डः इति पञ्चमी,डकारात् परतः। उभयनिर्देशे पञ्चमीनिर्देशो बलीयान् , परत्वात् । एतत्पञ्चमीवशाच्च सि इति सप्तमी षष्ठी सम्पद्यते। तस्मादित्युत्तरस्य । धुट आगमः । उकार उच्चारणार्थः। टकारः इत् । तस्य प्रयोजन दर्शयति आद्यन्ता इति । आदिश्च अन्तश्च आद्यन्तौ टश्च क्च टकौ टकारादकार उच्चारणार्थः। टकौ इतौ ययोः तौ टकितौ यथा धुट्, षुक् । टित् षष्ठीनिर्दिष्टस्य आदिर्भवति कित् अन्तो भवतीत्यर्थः । षड् सन्तः इति स्थिते पूर्वसूत्रेण सस्य धुट धकारस्य 'खरि च' इति सूत्रेण तकार । ततः उकारस्य २३ ·लघुकौमुद्यां डोः कुक् टुक् शरि ।८।३।२८। वा स्तः । प्राषष्ठः, प्राङ्क्षष्ठः। (चयो द्वितीयाः शरि पौष्करसादेरिति वाच्यम्।) प्राषष्ठ , सुगषष्ठः, सुगण्टषष्ठः, सुगषष्ठः ॥ नश्च ।८।३।३० नान्तात्परस्य सस्य धुवा । सन्सः, सन्सः॥ शि तुक् ।८।३।३१। पदान्तत्य नस्य शे परे तुग्वा । सञ्छभुः सञ्च्छंभुः, सञ्चशभुः, सशंभुः ॥ उमो ह्रस्वादचि ङमुनित्यम् ।८।३।३२। ह्रस्वात्परो यो डम् तदन्तं यत्पदं तस्मात्परस्याचो डमुट्। प्रत्यड्डात्मा, सुगण्णीशः सन्नच्युतः ।। तेनैव सूत्रेण टकारः । षट् सन्तः। धुडमावे षट् सन्तः॥ डोः कुक्-इति। डोः इति षष्ठी डकारस्य णकारस्य चेत्यर्थ । कुक्टुको आगमौ । वा इति पूर्वसूत्राद- नुवर्तते । प्राड् षष्ठः इति स्थिते प्रकृतसूत्रेण डकारस्य कुगागमोऽन्तावयव । प्राङ्. क्षष्ठः॥चयो द्वितीया इति । कारणकाराभ्या परस्य वर्गाणा प्रथमवर्णस्य स्थान द्वितीयवर्णो भवति शरि परतः इति पौष्करसादेः आचार्यस्य मतम् । आचार्यनाम- निर्देशात् विकल्पः । पुष्करे तीर्थविशेष सीदति इति पुष्करसद् , तस्य अपत्यं पौष्करसादि । अनुशतिकादित्वादुभयपदवृद्धिः। एतद्वात्र्तिकेन पक्षे प्राथ् षष्ठः। शोभनं गणयति इति सुगण् । नश्चेति। 'सिधुट्' इति 'वा' इति च वर्तते। न. इति पञ्चमी। पदस्य इत्यनुवृत्त नः इति पञ्चमीवशात् पञ्चम्या विपरिणम्यते तदन्त- विधिना नान्तात्पदात् परतः इत्यर्थः पर्यवस्थति । शोभन सः सन्सः, सन्सः॥शि तुगिति । नः इति पदस्य इति वा इति च वर्तते । शि इति सप्तमी नः इति पञ्चम्या- षष्ठी प्रकल्पयति तेन फलितमाह-पदान्तस्य नस्य । सन् शंभुः इति स्थिते प्रकृतसूत्रेण नकारस्यान्तावयवः तुक् । सन्त् शभुः इति जाते शश्छोऽटि इति सूत्रेण शकारस्य छत्वम् । ततः तकारस्य नकारस्य च श्चुत्वम् । सञ्च्छभुः। 'झरो झरि सवर्णे' इति चकारस्य पाक्षिके लोपे सति सञ् छम्भुः । छत्वाभावे सञ्च्शभुः। तुगभावे सञ्शम्भुः ॥ ङमो ह्रस्वादिति । डमः इति पञ्चमी तद्वलाच्च पदस्य इति अधिकृत पदं पञ्चम्यन्ततया विपरिणम्यते । तेन डमन्ता- पदात् इत्यर्थः । ह्रस्वात् इति ङमः इत्यनेन संबध्यते तेन फलितमाह-हस्वा- त्यरो यो डम् इति । डमः इति पञ्चमीबलात् अचि इति सप्तमी षष्ठी सम्पद्यते मुट् आगमः । उकारः उच्चारणार्थः ! टकारः इत् । डम् प्रत्याहारः । डमुटि सज्ञायां कृतं टित्त्वं ङ्ण न् इति संजिभिः संबध्यते । तेन डकारान्तात्परस्य २४ ·हलसंधिप्रकरणम् समः सुटि ।८।३।५। समो रु सुटि ॥ अत्रानुनासिका पूर्वस्य तु वा ।८।३।२। अत्र रुप्रकरणे रोः पूर्वस्यानुनासिको वा ॥ अनुनासिकात्परोऽनुस्वारः ।८।३।४ अनुनासिकं विहाय रोः पूर्वस्मात्परोऽ नुस्वारागमः ॥ खरवसानयोर्विसर्जनीयः ।८।३।१५। खरि अवसाने च पदान्तस्य रेफस्य विसर्गः। (संपुंकानां सो वक्तव्यः।) सँस्स्कर्ता सस्स्कर्ता ॥ पुमः खय्यम्परे ।८।३।६। अम्परे खयि पुमो रुः । पुस्कोकिलः । अचः डमुट् आगमः । णकारान्तात् णुट् , नकारान्ताच्च नुट् , इत्यर्थः ॥ समः सुटीति । रुः इति अनुवर्तते । सम्पूर्वात् करोतेस्तृचि सुडागमे सम् स्कर्ता इति स्थिते प्रकृतसूत्रेण मस्य रुत्वम्, ततः सर् स्कर्ता इति जाते आह अत्रानुनासिक इति। अत्र रुप्रकरणे । पूर्वस्य-रु इत्यपेक्षया पूर्वस्य । अधिकारसूत्रमिदम् । इत उत्तर यस्य स्थाने रुः विधीयते ततः पूर्वस्य वर्णस्य वाऽनुनासिको भवतीत्यर्थः । एतेन संस्कर्ता इति भवति ॥ अनुनासिका- भावपक्षेऽनुस्वार विधत्ते-अनुनासिकात्परोऽनुस्वारः इति । अनुनासिक विहाय इत्यर्थे ल्यब्लोपे 'कर्मण्यधिकरणेच' इति वार्तिकेन 'अनुनासिकात्' इति प्रयोगः । यस्मिन् पक्षेऽनुनासिको न भवति तस्मिन् इत्यर्थः । परः परशब्देन रोः पूर्वस्य अनुस्वारः आगमो भवतीति द्योत्यते । तेन संता इति पक्षे भवति ॥ अधुना पक्षद्वयेऽपि रेफस्य विसर्गभाव विधत्ते खरवसानयोरिति । 'रः' इति 'पदस्य' इति च वर्तते । तेन रेफान्तस्य पदस्य इत्यर्थः। अलोऽन्त्यपरिभाषया 'पदान्तस्य रेफस्य' इत्यर्थः पर्यवस्यति ॥ एवं पक्षद्वयेऽपि प्रकृतसूत्रेण रोर्विसर्गे जाते आह संपुंकानाम् -इति । 'सम्' 'पुम्' 'कान्' इत्येतेषा विसर्गाणा सः भवति, इति वार्तिकार्थः । एतेन अनुनासिकपक्षे संस्स्कर्ता इति रूप, अनुस्वारपक्षे तु संस्कर्ता इति रूप लभ्यते ॥ 'समो वा लोपमेके' इति भाष्योक्तेः समो मस्य पाक्षिकलोपे कृते सॅस्कर्ता सस्कर्ता इत्येकसकारं रूपद्वयम् । पुमः खय्यम्परे-इति । रुः इति वर्तते । पुमः इति लुप्तसकारस्य पुम्सू 'शब्दस्यानुकरण षष्ठय- न्तम् । पुमो रुः-अलोन्त्यपरिभाषया मकारस्य रुः । पुस्कोकिल:- पुमान् कोकिल इत्यर्थे कर्मधारयसमासे पुस् कोकिलः इति स्थिते सयोगान्तस्य लोपः' इति सूत्रेण सकारस्य लोपे पुम् कोकिलः इति स्थिते, २५ C ·लघुकौमुद्यां पुस्कोकिलः ॥ नश्छव्यप्रशान् ।८।३७॥ अम्परे छवि नान्तस्य पदस्य हः ॥ विसर्जनीयस्य सः ।८।३।३४। खरि। चक्रि स्त्रायस्य, चक्रिस्त्रा- यस्व । अप्रशान् किम् । प्रशान्तनोति । पदान्तस्येति किम् । हन्ति । नृन्पे ।८।३।१०। नृनित्यस्य रुर्वा पे ॥ कुरोः कः पौ च । ८।३।३७ कवर्गे पवर्गे च विसर्गस्य क पौ स्तः । चाद्विसर्गः । नॅ: , -- प्रकृतसूत्रेण मकारस्य रुः, रोः पूर्वस्य विकल्पेनानुनासिकत्वमनुस्वारागमश्च पक्षद्वयेऽपि 'खरवसानयोः-' इति सूत्रेण रोविसर्गः 'सपुकानाम् इति वार्तिकेन च तस्य सकारः। एव पुस्कोकिलः पुस्कोकिलः इति रूपद्वयम् ॥ नश्छव्यप्रशानिति । नः इति षष्ठी 'पदस्य ' इत्यधिकृतस्य विशेषणम् । तदन्तविधिना 'नान्तस्य पदस्य ' इत्यर्थः । अम्परे इति वर्तते । तस्य छवि इत्यनेनान्वयः। रुः इत्यपि वर्तते । चक्रिन् त्रायस्व इति स्थिते प्रकृतसूत्रेण नकारस्य रुः, रोः पूर्वस्य विकल्पेनानुनासिकत्वमनुस्वारागमश्च पक्षद्वयेऽपि रोर्विसर्गः। एव चक्रि: त्रायस्व इति चक्रिः त्रायस्व इति च जाते आह विसर्ज- नीयस्येति । खरि इति वर्तते । अप्रशान् इति । नश्छवि - इति सूत्रे वर्तमानं . अप्रशान्' इति पदं प्रथमान्तं षष्ठ्यर्थे प्रयुक्तम् । प्रशा- न्भिन्नस्य नान्तस्य पदस्य रुर्भवति इत्यर्थः । प्रशान् इति प्रपूर्वात् शाम्यतेः क्विप्प्रत्ययान्तस्य प्रथमैकवचनम् । हन्ति-अत्र नकारो न पदान्तः, हन् इत्यस्य पदसज्ञाऽभावात् । सुप्तिडन्त पदम् ॥ नून् प इति। 'रुः' इति 'उभयथा' इति च वर्तते । नृन् इति द्वितीयान्त शब्दस्वरूपपरं सूत्रे प्रयुक्तम् । तत्परस्य षष्ठ्या लुक् । पे इति सप्तमी । अत्र अकारः उच्चारणार्थः, तेन ने पुनाति इत्यत्रापि रुत्वादि भवति । नृन् पाहि इति स्थिते प्रकृतसूत्रेण पक्षे नृः पाहि नृः पाहि इति च जाते आह कुप्वोरिति । सूत्रे आदेशयोः कपो जिह्वामूली- योपध्मानीययोर्निर्देशायोच्चारणार्थों । तदेवं नॅ: पाहि, नृ पाहि इत्यु- पध्मानीयपक्षे आनुनासिक्थेऽनुस्वारे च सति रूपद्वयम् । एवमेव नः पाहि, नृः पाहि इति विसर्गपक्षे रूपद्वयम् । रुत्वाभावे च नृन् पाहि इति रूपम् । एव पञ्च रूपाणि ॥ ' कानामेडिते ' इति सूत्रस्थ मानेडितपदं व्याचष्टे तस्य पर- २६ .

·विसर्गसधिप्रकरणम् पाहि, नृ ५ पाहि, नॅः पाहि, नृ पाहि, नन्पाहि ॥ तस्य परमानेडितम् १८।१।२। द्विरुक्तस्य परमानेडित स्यात् ॥ कानानेडिते ।८।३।१२। कान- कारस्य रुः स्यादानेडिते। कॉस्कान् , कास्कान् ।। छे च ।६।१।७३। ह्रस्वस्य छे तुगागमः। शिवच्छाया ॥ पदान्ताद्वा ।६।११७६। दीर्घात्पदान्ताच्छे तुग्वा । लक्ष्मीच्छाया, लक्ष्मीछाया ॥ इति हल्संधिप्रकरणम् ॥ ॥ अथ विसर्गसधिप्रकरणम् ॥ विसर्जनीयस्य सः ८३१३४। खरि । विष्णुस्त्राता || वा शरि १८।३।३६। शरि विसर्गस्य विसर्गो वा । हरिः शेते, हरिश्ोते ॥ मिति । तस्य द्विरुक्तस्य । कानानंडित इति । 'कान्' इति द्विती- यान्त शब्दस्वरूपपरम् । षष्ठ्याः सौत्रो लुक् । नः इति रुः इति च वर्तते । कान् कान् इति स्थिते प्रकृतसूत्रेण प्रथम कान्शब्दस्य नकारस्य रु । ततोऽ नुनासिकपक्षे रोविसर्गे, सुपुकानामिति वात्ति केन विसर्गस्य सकारे कृते कॉस्कान् इति रूपम् । अनुस्वारपक्षे तु कास्कान् इति ॥ छे चेति । सहितायाम् इति हृस्वस्य तुक् इति च वर्तते । शिवस्य छाया इत्यर्थे तत्पुरुषसमासे शिव छाया इति स्थिते प्रकृतसूत्रेण अकारस्य तुगागमे कृते शिवत् छाया इति जाते तकारस्य जश्त्वेन दकारे, स्तो श्चुना श्चुः इति दकारस्य जकारे खरि चेति चत्वे कृते शिवच्छाया इति रूपम् । 'छे' इत्यस्मिन् अकारः उच्चारणार्थः तेन विच्छिन्नमित्यत्रापि तुम् भवति ।। पदान्ताद्वेति । दीर्घात् इति छे इति तुक् इति च वर्तते । दीर्घात् पदान्तात् इति पञ्चमी पष्ठयर्थे । पदान्तस्य दीर्घस्य इत्यर्थः । पूर्ववत् लक्ष्मीच्छाया इति तुकि कृते रूपम् । तुगभावे तु लक्ष्मीछाया ।। इति हलसंधिः। अथ विसर्गसन्धिप्रकरणम् । विसर्जनीयस्य स इति । खरि इति वर्तते । विष्णुः त्राता इति स्थिते तकारस्य खरप्रत्याहारान्तःपातित्वात् विसर्गस्य सः, विष्णुस्त्राता ॥ वा शरीति । विसर्जनीयस्य इति विसर्जनीयः इति च वर्तते ॥ २७ ·लघुकौमुद्यां ससजुषो रुः । ८।२।६६। पदान्तस्य सस्य सजुषश्च रुः स्यात् ॥ अंतो रोरप्लुतादप्लुते ।६।१।११३। अप्लुतादतः परस्य रोरुः स्यादालुतेऽति । शिवोऽर्व्यः ।। हशि च ।६।१११४। तथा । शिवो वन्द्य ॥ भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि । ८।३।१७। एतत्पूर्वस्य रोर्यादेशोऽशि । देवा ससजुषो रुरिति । पदस्य इति वर्तते । तदन्तविधिना पदान्तस्य सस्य पदान्तस्य सजुषश्च इत्यर्थः । 'सजुष्' शब्दे 'अलोऽन्त्यस्य' इति योगेना- न्त्यषकारस्यैव रु । शिवस् अW. इति स्थिते प्रकृतसूत्रेण सकारस्य रुग्वे कृते आह अतो रोरप्लुतादप्लुत इति । उत् इति अत् इति च वर्तते । अप्लुतादकारादुत्तरस्य रोः आलुतेऽकारे परतः उकारादेशो भवति इत्यर्थः । एतेन शिवउ अर्यः इति जाते 'आद्गुणः' इति सूत्रेण पूर्वपरयोगुणादेशे शिवो अय॑ः इति जाते ‘ण्डः पदान्तात्-' इति सूत्रेण ओकारस्य अकारस्य च स्थाने पूर्वरूप ओकार * । शिवोऽर्यः ।। हशि चेति । 'अतो रोरप्लुतात् ' इति — उत्' इति च वर्तते । आलुतादकारादुत्तरस्य रोः हशि परतः उकारादेशो भवति इत्यर्थः। शिवस् वन्द्यः इति स्थिते सस्य रुत्वे प्रकृतसूत्रेण उत्वे च कृते अकारोकारयोः स्थाने गुणादेशे शिवो वन्द्य इति रूपम् । सजुप् + देवेभिः = सजूदेवेभिः ‘र्वोरुपधाया दीर्घ इकः' इति उकारस्य दीर्घत्वम् । भोभगो - इति । रोः इति वर्तते । भो भगो अघो अ इत्येषा द्वन्द्वः, एते पूर्वे यस्मात् तस्य रोः। पूर्वशब्दः प्रत्येकं सबध्यते । देवास् इह इति स्थिते 'ससजुषो रुः' इति सूत्रेण सस्य रुत्वे प्रकृतसूत्रेण रोर्यत्वे देवायिह इति रूपम् । 'लोपः शाकल्यस्य' इति योगेन पक्षे यकारलोपे देव . अत्र काशिका-भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशीत्यस्मिन् प्राप्ते उत्वं विधीयते । रुत्वमस्याश्रयत्वात्पूर्वत्रासिद्धमित्यसिद्ध न भवति । अत इति किम् । अग्निरत्र । तपरकरण किम् । वृक्षा अत्र । सानुबन्धग्रहण किम् स्वरत्र प्रातरत्र । अति इत्येव । वृक्ष इह । तस्यापि तपरत्वादत्र न भवति । वृक्ष आश्रितः। अप्लुतादिति किम् । सुस्रोता३ अत्र न्वसि । अलुत इति किम् । तिष्ठतु पय आइश्चिन् । अत्र प्लुतस्यासिन्दत्वादुत्व प्राप्नोति इति अप्लुतादप्लुत इत्युच्यते ।

·विसर्गसंधिप्रकरणम् इह, देवायिह । भोस् भगोस् अघोस् इति सान्ता निपाता । तेषा रोर्यत्वे कृते ॥ हलि सर्वेषाम् । ८ । ३ । २२ । भोभगोअघोअपूर्वस्य यस्य लोपः स्याद्धलि । भो देवाः। भगो नमस्ते । अघो याहि ॥ रोऽसुपि । ८।३।६९। अह्नो रेफादेशो न तु सुपि । अहरहः, अहर्गणः ॥रोरि । ८।३।१४। रेफस्य रेफे परे लोपः ॥ दलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः ।६।३।१११। ढरेफयोर्लोपनिमित्तयोः पूर्वस्याणो दीर्घ । पुना रमते, हरी रम्यः, शभू राजते । अणः किम् । तृढः, वृढः॥ - इह । हलि सर्वेषामिति । भोभगोअघोअपूर्वस्य इति वर्तते । व्योलघु- प्रयत्न-इति पूर्वसूत्रात् यकारग्रहण 'लोपः शाकल्यस्य' इति सूत्रात् लोपः इति चानुवर्तते । सर्वेषा सर्वाचार्याणा मतेन । भोस् देवाः इति स्थिते सस्य यत्वे प्रकृतसूत्रेण यस्य लोपः । भो देवाः । एव भगो नमस्ते इत्यादि । रोऽसुपीति । अह्नः इति वर्तते । 'असुपि' इति न पर्युदासः किंतु प्रसज्य- प्रतिषेध इति दर्शयति - न तु सुपि । पर्युदासाश्रयणे सुब्भिन्ने प्रत्यये इत्यर्थः स्यात् , ततश्च अहर्वान् इत्यत्रैव रेफादशः स्यात् न तु 'अहीति' इत्यत्र । अहरहः अहनि अहनि इत्यर्थे नित्यवीप्सयोरिति द्वित्त्वम् । अह्ना गणः अहर्गणः ॥ पुनर् रमते इति स्थिते आह रो रीति । रः इति षष्ठी । लोपः इति वर्तते ॥ एतेन रलोपे जाते आह दलोपे इति । द् च रेफश्च द्रौ, तौ लोपयति इति ठूलोपः उपपदसमासः । ढलोपनिमित्ते (ढकारे) रेफलोपनिमित्ते (रकारे) च परत इत्यर्थः । ढलोपे रेफलोपे च पूर्वस्याणो दीर्घ इति न व्याख्येयम् । अन्यथा चयनीयमित्यत्र अनीयरप्रत्ययस्य रेफस्य लोपे यकारा- दकारस्य दीर्घापत्तिः। पूर्वस्य अव्यवहितपूर्वस्येत्यर्थः । एव पुना रमते । सूत्रे अणः इति प्रत्याहारः पूर्वेण णकारेण । 'अणुदित्सवर्णस्य च' इति सूत्रे एव अण् परेण णकारेण इति व्याख्यातपूर्वत्वात्। तृढः 'तृहू हिसायाम्' इति धातोः क्त- प्रत्यये तृह् क्त इति स्थिते ' हो ढः' इति हस्य ढत्वे 'अषस्तथो?ऽध इति तकारस्य धत्वे, तस्य च ष्टुत्वेन ढकारे, 'ढो ढे लोपः' इति पूर्वस्य ढकारस्य लोपे तृढ. इति रूपम् , अण्ग्रहणाभावे ऋकारस्य दीर्घत्वं स्यात् तत्तु नेष्यते । एव बृहू उद्यमने' इति धातोः वृढः इति रूपम् ॥ मनस् रथः इत्यत्र 'ससजुषो रु इति योगेन सकारस्य रुत्वे कृते मनर २९ ·लघुकौमुद्यां मनस् रथ इत्यत्र रुत्वे कृते हशि चेत्युत्वे रोरीति लोपे च प्राप्ते । विप्रतिषेधे परं कार्यम् ।१।४।२। तुल्यबलविरोधे पर कार्य स्यात् । इति लोपे प्राप्ते । पूर्वत्रासिद्वमिति रोरीत्यस्यासिद्धत्वादुत्वमेव । मनोरथः ॥ एतत्तदोः सु लोपोऽकोरनजसमासे हलि ।६।१।१३२। अककारयो- रेतत्तदोर्यः सुस्तस्य लोपो हलि न तु नसमासे । एष विष्णुः, स शंभुः। अकोः किम् । एषको रुद्रः । अनसमासे किम् । असश्शिवः । हलि किम् । एषोऽत्र ।। सोऽचि लोपे चेत्पादपूरणम् ।६।११३४। स इत्यस्य सोर्लोपः स्यादचि , उत रथः इति जाते 'हशि च' इति सूत्रेण रोः उत्वं कर्तव्यम् , 'रो रि' इति सूत्रेण रकारस्य लोपः कर्तव्यः इति सशये, परत्वात् रकारलोपः स्यात् इति शकते विप्रतिषेध इति । विप्रतिपूर्वात् सेधतेः घञि विप्रतिषेधशब्दः परस्परविरोधार्थः । विरोधश्च तुल्यर्बलयोरेवेत्याह तुल्यबलविरोध इति । अत्र 'हशि च' इति सूत्र शिवो वन्द्यः इत्यादिस्थलेषु सावकाशम् , 'रो रि' इति सूत्र च पुना रमते इत्यत्र । एव द्वयोरपि अन्यत्र सावकाशत्वात् , मनर रथः इत्यत्र च युगपदसंभवात् , अन्यतरस्मिन् बाधनीये अष्टमाध्यायवर्तिनो 'रो रि' इति सूत्रस्य 'हशि च' इति षष्ठाध्यायवर्तिसूत्रापेक्षया परत्वम् । एव उत्व बाधित्वा लोपे प्राप्ते आह-पूर्वत्रासिद्धमिति । ‘रो रि' इति सूत्रस्य त्रिपाद्यन्तर्भूतत्वेन ' हशि च' इति शास्त्रदृष्ट्या ऽ सिद्धत्वम् । ततश्च मनर् रथः इत्यत्र रेफस्य उत्वमेव । ततः ' आगुणः' इति योगेन पूर्वपरयोर्गुणादेशे, मनोरथ इति रूपम् ॥ एतत्तदोरिति । 'अकोः ' इति 'एतत्तदोः' इत्यस्य विशेषणम् । न विद्यते ककारो ययो तौ अकौ, तयोः अकोः एतत्तदो । सु इति लुप्तषष्ठीक पृथक् पदम् एतत्तदोरित्यनेनान्वेति । अनसमासे इति प्रसज्यप्रतिषेधः। पर्युदासाश्रयणे नसमासभिन्नसमासे एव सुलोपः स्यात् न तु एष विष्णुः इत्यादिवाक्येषु । अकोः किम् । एषकः 'अव्ययसर्व- नाम्नामकच् प्राक टेः' इति योगेन अकचि कृते एपकः इति रूपम् । तत्तु न एतद्भिन्न तन्मध्यपतितास्तद्हणेन इति न्यायात् । अतस्तत्पर्युदासाय आह अकोः इति ॥ सो 5 चि-इति । सस् इति , - . गृह्यन्ते ।

·कृदन्ते कृत्यप्रक्रियाप्रकरणम् पादचेलोपे सत्येव पूर्येत । सेमामविड्ढि प्रभृतिम् , सैष दाशरथी रामः ॥ इति विसर्गसन्धिप्रकरणम् ॥ अथ कृदन्ते कृत्यप्रक्रियाप्रकरणम् ॥ धातोः ।३।१। ९१। आतृतीयाध्यायसमाप्त्यन्त ये प्रत्ययास्ते धातोः परे स्युः । कृदतिडिति कृत्सज्ञा ॥ वाऽसरूपोऽस्त्रियाम् । . प्रथमान्त शब्दस्वरूपपर । ततः पठ्या लुक् । सु लोपः इति चानुवर्तते । सेमाम- विड्ढि प्रभृति य ईशिषे । (ऋ० २-२४-१) अत्र द्वादशाक्षरपादा जगती छन्दः ।। सस्य लोपेऽसति त्रयोदशाक्षराणि भवेयुः। हे बृहस्पते स त्व इमा अस्मदीया प्रभृति प्रकर्षण भृता स्तुति अविड्डि प्राग्नुहि । अविति' इति अवतः प्रात्प्यर्थस्य लोटि छादस रूपम्' इति ऋग्वेदभाष्ये । 'पादशब्देन ऋक्माद एवेह गृह्यते ' इति वामनः । अविशेषाच्छोकपादोऽपि ' इत्यपरे । यथा सैष दाशरथी रामः । इति विसर्गसन्धिप्रकरणम् । अथ कृदन्ते कृत्यप्रक्रियाप्रकरणम् । धातोरिति । अधिकारसूत्रमिद आ तृतीयाध्यायसमाप्तेरनुवर्तते । तेन तृतीयाध्यायपरिसमाप्तिपर्यन्त निर्दिष्टाः प्रत्यया धातोर्भवन्ति इति वेदितव्यम् । अस्मिन्नधिकारे कृतस्तिडश्च निर्दिश्यन्ते । तेन सर्वेषु कृत्प्रत्यय- विधायकसूत्रषु धातोरित्यधिकारो वेदितव्यः ॥ कृदतिङ् इति । सन्निहिते धात्वधिकारे तिभिन्नः प्रत्ययः कृत्सज्ञ स्यात् । तिड् प्रत्याहारः 'तिप्तस्झि- सिप्थस्थमिब्वस्मस्ताताञ्झथासाथान्वमिड्वहिमहिड्' इत्यस्मिन् सूत्रे निर्दि- ष्टाना प्रत्ययाना वाचकः । “ धातोः कर्मण समानकर्तृकादिच्छायाम् ।” इति " धातोरेकाचो हलादे. क्रियासमभिहारे यड् !” इति च द्वा अन्यौ धात्वधिकारी वर्तेते । तत्र विहिताना तु प्रत्ययाना न कृत्सज्ञा । वाऽसरूप इति । परिमापेयम् । समान रूप यस्य स सरूपः, न सरूपः असरूपः। नानुबन्धकृतमसारूप्यम् । ३१ , ·लघुकौमुद्या ३।१। ९४ । अस्मिन्धात्वधिकारेऽसरूपोऽपवादप्रत्यय उत्सर्गस्य बाधको वा स्यात् स्त्र्यधिकारोक्त विना ॥ कृत्याः ।३।१ । ९५ । ण्वुल्- तृचावित्यतः प्राक् कृत्यसज्ञाः स्युः ॥ कर्तरि कृत् । ३ । ४ । ६७ । , तेन कः अण् इति सरूपौ एव । असरूपः अपवादप्रत्ययः उत्सर्गस्थ वा बाधको भवति । यथा ण्वुल्तृचौ उत्सर्गः । 'इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः' इति सूत्रेण विहितः कः' अपवादः। तस्य ण्वुल्तृभ्या सारूग्याभावात् ‘विक्षिप्' धातोस्त्रयोऽपि भवन्ति तेन विक्षेपकः विक्षता विक्षिपः इति त्रीणि रूपाणि । सरूपप्रत्ययस्तु नित्यं बाधकः। यथा 'कर्मण्यण ' इति सूत्रेण विहितस्य औत्सर्गिकस्य अणः ‘आतोऽनुपसर्गे कः' इति योगेन विहितः 'क' प्रत्ययो नित्यं बाधकः। तेन गा ददातीत्यस्मिन् अर्थे गोदः इति कप्रत्ययान्तमेव रूपम् ।। अस्त्रियामिति । अस्मिन् एव धात्वधिकारे स्त्रीत्वविवक्षाया धातोः क्तिन्ना- दयः केचन कृत्प्रत्यया भवन्ति ते स्त्रिया क्तिन् । ' (३-३-९४) इत्यादिषु सूत्रेषु निर्दिष्टाः । तेषु असरूपोऽपि अपवादप्रत्ययो नित्यं उत्सर्गस्य बाधको भवति यथा 'स्त्रिया क्तिन् ।' इत्युत्सर्गस्य 'अ प्रत्ययात् ' इत्यपवादो बाधक एव भवति तेन कृधातोः सन्नन्तात् चिकीर्षा इत्येव रूपम् ॥ कृत्या इति । अधिकारसूत्रमिद ' ण्वुल्तृचौ ' ( ३ - १ - १३३) इत्यतः प्रागनुवर्तते । अधुना कृत्यानामर्थ निर्दिशति । कर्तरि कृदिति । कर्तरि इति अर्थनिर्देशार्थ सप्तमी । यत्र अर्थादेशो नास्ति तत्रेदमुपतिष्ठते ॥ कृत्यप्रत्ययाना कृत्सज्ञाऽपि वर्तते तेन तेषा कर्बर्थे प्राप्ते आह तयोरेवेति । पूर्वसूत्रे प्रयुक्तौ भावकर्मशब्दौ तच्छब्देन परामृश्यते । एवकार- कर्थस्यापकर्षणार्थः । एते प्रत्ययाः कर्तरि न भवन्तीत्यर्थः । कृत्याः कर्मणि यथा - कर्तव्यः कटो भवता। भावे यथा - स्थातव्य त्वया। क्तः कर्मणि-कृतः कटो भवता । भावे- आसित भवता । खलाः-खल इव अर्थों येषा ते खल्युजादयः । ते कर्मणि यथा - ईषत्करः कटो भवता, अत्र खल् । ईषत्पान. सोमो भवता, अत्र युच् । आतो युच् । खलोऽपवादः । भावे यथा ईषदाव्यभवं भवता, अत्र खल् ॥ ३२ ·कृदन्ते कृत्यप्रक्रियाप्रकरणम् कृत्प्रत्ययः कर्तरि स्यादिति प्राप्ते ॥ तयोरेव कृत्यक्तखलाः । ३।४। ७०। एते भावकर्मणोरेव स्यु ॥ तव्यत्तव्यानीयरः । ३।१। ९६ । धातोरेते प्रत्ययाः स्युः। एधितव्यम् , एधनीय त्वया । भावे औत्सर्गिक- भेकवचनं क्लीबत्वम् । चेतव्यश्चयनीयो वा धर्मस्त्वया । (केलिमर उप- संख्यानम्।) पचेलिमा माषाः, पक्तव्या इत्यर्थः । भिदेलिमाः सरलाः । भेत्तव्याः । कर्मणि प्रत्ययः ॥ कृत्यल्युटो बहुलम् । ३ । ३ । ११३ । क्वचित्प्रवृत्ति क्वचिदप्रवृत्ति क्वचिद्विभाषा क्वचिदन्यदेव ॥ विधेर्विधान बहुधा समीक्ष्य चतुर्विध बाहुलकं वदन्ति ॥ १॥ स्नात्यनेनेति स्नानीय चूर्णम् । दीयतेऽस्मै दानीयो विप्रः ।। अचो यत् । ३।११९७। अजन्ताद्धातोर्यत्स्यात् । चेयम् ॥ ईद्यति ।६। तव्यत्तव्यानीयरः इति । तव्यत् तव्य अनीयर् एषा द्वन्द्वः। तकाररेफौ स्वरार्थौ । धात्वधिकारात् 'धातोः' इति वर्तते । एते प्रत्ययाः कृत्सज्ञकाः कृत्यसज्ञकाश्च ॥ भावे औत्सर्गिकमिति । द्विबहुत्वाभावे एकवचनम् , सामान्ये नपुंसकमिति न्यायात् ॥ केलिमर इति । धातोः भावकर्मणोः केलिमप्रत्ययो भवति इत्यर्थः । केलिमरि ककाररेफौ इतौ । कित्त्व गुणवृद्धि- बाधनार्थम् । रेफः स्वरार्थः। सरलाः वृक्षविशेषा. । वृत्तिकारः कर्मकर्तरि चायं (केलिमर्) इष्यते इत्याह तत् भाष्यविरुद्धत्वादुपेक्ष्यमत आह --कर्मणि प्रत्यय ॥ कृत्यल्युट इति । येम्यो धातुभ्यो येष्वर्थेषु विहितास्ततोऽन्यत्रापि भवन्ति इत्यर्थः । यथा भावकर्मणोः कृत्या विहितास्ततोऽन्यत्रापि भवन्ति यथा स्नात्यनेन इति स्नानीय चूर्णम् । अत्र करणे अनीयर् । दीयतेऽस्मै इति दानीयो विप्रः । अत्र सप्रदाने अनीयर् । एव करणाधिकरणयोर्भाव च ल्युट् । ततो ऽन्यत्रापि भवति यथा राजभोजनाः शालयः, कर्मणि ल्युट् । बहुलग्रहणात् अन्येऽपि कृतो यथाप्राप्त अभिधेय व्यभिचरन्ति । यथा पादाभ्या ठ्ठियते इति पादहारकः ॥ अचो यदिति । अचः इति धातोः इत्यस्य विशेषणम् । तदन्तविधिना अजन्तस्य धातोरित्यर्थः । तकारः तकारः इत् स्वरार्थः । अस्मिन् सूत्रेऽग्रहण शक्यमकर्तुम् । ऋहलोर्ण्यत्' इति ऋहलन्त- विषये विशेषविधानात् यत्प्रत्ययस्याप्रवृत्तेः । योगविभागोऽपि शक्योऽकर्तुम् ल. कौ,३ ३३ ·लघुकौमुद्यां 1,४ । ६५ । यति परे आत ईत्स्यात् । देयम्, ग्लेयम् ॥ पोरदुपधात् । ३।१ । ९८ पवर्गान्ताददुपधाद्यत्स्यात् । ण्यतोऽपवादः । शप्यम् , लभ्यम् ॥ एतिस्तुशास्वृदृजुषः क्यप् ।३।१।१०९। एभ्यः क्यप् स्यात् ॥ हस्वस्य पिति कृति तुक् ।६। १ । ७१। इत्यः, स्तुत्य । शासु अनुशिष्टौ ॥ शास इदङ्हलोः । ६ ४ । ३४ । शास तव्यदादिष्वेव यतोऽपि सुपठत्वात् इति दीक्षितः ॥ दाधातोः प्रकृतसूत्रेण यत्प्रत्यये कृते दा यत् इति स्थिते आह-ईद्यति । आतः इति वर्तते । एव दी+ य इति जाते 'सार्वधातुकार्धधातुकयोः।' (एतयोः प्रत्यययो परतः इगन्ताङ्गस्य गुणः स्यात् ।) इति सूत्रेण ईकारस्य गुणे कृते देयमिति रूप सिद्धम् । ग्लेयम् 'ग्लै हर्षक्षये' इति धातोः ‘आदेचू उपदेशे ऽ शिति ।' इति सूत्रेण ऐकारस्य आकारे जाते ग्ला यत् इति स्थिते पूर्ववत् ईकारे गुणे च कृते ग्लेयमिति रूपम् ॥ पोदुरपधात् । पोः इति पञ्चम्यन्त पद धानोः इत्यधिकृतस्य विशेषणम् । 'अणुदित्'-इति सूत्रेण तदन्तविधिना च पवर्गान्ताद्धातोः इत्यर्थः पर्यवस्यति । अदुपधात् - अत् उपधा यस्य सः अदुपधः, तस्मात् (धातोः)। अय 'यत् यत् ' 'ऋहलोय॑त् । ' इत्यग्रे विहितस्य ण्यतोऽ पवादः । यत्ण्यतोः सारूप्यात् , अनुबन्धकृतविशेषस्य अविवक्षितत्वात् । 'शप आक्रोशे' इति धातोः शग्यम् । डुलभष् प्राप्तौ ' इति धातोः लभ्यम् । पोः इति किम् । पाक्यम् । अदुपधादिति किम् कोग्यम् , आग्यम् इत्यादि । एतिस्तुशास्त- इति । एति इति 'इश्तिपौ इश्तिपौ धातुनिर्देशे। इति सूत्रेण इण धातोर्निर्देशः । एति शास् इत्यादीना समाहारद्वन्द्वात् पञ्चमी । क्यपि कपौ इतौ ॥ ' इण् गतौ' इति धातोः क्यपि, इ क्यपू इति स्थिते आह ह्रस्वस्येति । ह्रस्वान्तस्य धातोः पिति कृत्प्रत्यये परतः तुगागमः स्यात् । क्यपः पित्कृत्प्रत्ययत्वात् तुकि कृते इत्यः इति रूपं सिद्धम् । एवं ' ष्टुञ् स्तुतौ ' इति धातोः स्तुन्यः ॥ इस्वस्येति किम् । आलूय । पितीति किम् , कृतम् । कृतीति किम् , पटुतरः । 'शासु अनुशिष्टौ इति धातोः क्यपि कृते आह शास इदङ्ग इति । उपधायाः डिति ८ , , - ·कृदन्ते कृत्यप्रक्रियाप्रकरणम् उपधाया इत्स्यादडि हलादौ विडति । शिष्यः, वृत्यः, आहत्यः, जुष्यः ।। मृजर्विभाषा । ३ । १ । ११३ । मृजेः क्यब्वा । मृज्यः । ऋहलोर्ण्यत् । ३।१।१२४ । ऋवर्णान्ताद्धलन्ताच्च धातोर्ण्यत् । कार्यम् , हार्यम् , धार्यम् ॥ चजोः कु घिण्यतोः। ७ । ३१ ५२। चजोः कुत्वं स्याद्धिति ण्यति च परे ।। मृजेर्वृद्धिः । ७।२।११४ । मृजेरिको वृद्धि मार्वधातुकार्वधा- तुकयोः । मार्ग्यः ॥ भोज्यं भक्ष्ये ।७।३६९। भोग्यमन्यत् ॥ इति कृत्यप्रक्रिया॥ इत्युनुवर्तते । 'अहलोः' इति सप्तमी अडि हलि च इत्यर्थः । ' क्डिति' इति 'हलि' इति च प्रत्यये इत्यस्य विशेषणम् । शासिवसिघसीना चेति षत्वे शिष्यः इति रूपम् । सूत्रे वृ इति वृञो ग्रहणम् , न वृडः। वृत्य । 'वृड् सभक्तौ ' इत्यस्मात् वार्या ऋत्विजः । 'दृड् आदरे' इति धातोः आइत्यः । जुषी प्रीतिसेवनयोः. जुन्यः ॥ मृजर्विभाषेति । ' मृजू शुद्वौ' इति धातोः क्यपि मृज्यः । पक्षे अग्रि- मसूत्रेण ण्यति मायः ॥ ऋहलोरिति । ऋहलो. इति पञ्चम्यर्थे षष्ठी। प्रकृत- सूत्रेण मृज् ण्यत् इति स्थिते आह चजोरिति । चजोः इति षष्ठी। कु इत्यविभक्तिको निर्देशः। चजो घिण्यतोश्च न यथासंख्यम् । सूत्रकारेणैव 'तेन रक्त रागात् ' इत्यत्र रञ्जधातोः घञि परतः जस्य कुत्वप्राप्त्या निष्पन्नस्य रागशब्दस्य प्रयोगात् । चजोः कुत्व - चकारस्य ककारः जकारस्य च गकार. इत्यर्थ । घिति पाकः त्यागः (घञ् ) । ' मृजू शुद्धौ' इति धातोर्ण्यति, मृज् ण्यत् इति स्थिते प्रकृतसूत्रेण मृग् ण्यत् इति जाते आह मृजेर्वृद्धिरिति । 'इको गुणवृद्धी । ' (गुणवृद्विशब्दा-या यत्र गुणवृद्धी विधीयेते तत्र इक इति पष्ठयन्तं पदमुपतिष्ठते ।) इति परिभाषासूत्रेण इकः इति उपस्थितम् । मृजेः इति अवयवषष्ठी | भोज्यं भक्ष्ये इति । भुजधातोः भक्ष्येऽर्थे ण्यति परतः कुत्वाभावो निपात्यते । भक्ष्ये इति किम् - भोग्य यन्न भक्ष्यम् कितु उपभोग्यम् ॥ इति कृत्यप्रक्रिया। - ·लघुकौमुद्यां अथ कृदन्ते कृत्प्रक्रियाप्रकरणम् । ण्वुल्तृचौ । ३ । १ । १३३ । धातोरेतौ स्तः । कर्तरि कृदिति कर्बर्थे || युवोरनाको । ७ । १ । १। यु बु एतयोरनाको स्तः। कारकः, कर्ता ॥ नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः । ३ । १ । १३४ । नन्द्यादेल्यु- ग्रह्यादेणिनिः पचादेरच् स्यात् । नन्दयतीति नन्दनः । जनमर्दयतीति जनार्दनः । लवणः । ग्राही, स्थायी, मन्त्री । पचादिराकृतिगणः ।। अथ कृत्प्रक्रियाप्रकरणम् । ण्वुल्तृचाविति । धातोरिति वर्तते । ण्वुल्प्रत्यये णकारः वृद्ध्यर्थः । लकारः स्वरार्थः । तृप्रत्यये चकारः तृनोऽग्रहणार्थः ॥ कर्तरि - इति । कर्बर्थे कृत्प्रत्यया भवन्ति ॥ युवोरनाको इति । यु वु एतयोः समाहारद्वन्द्वः । सौत्र पुंस्त्वम् , तेन युवोरिति षष्ठी । यु वु इति प्रत्यययोः स्थाने यथासख्यं अन अक इति आदेशौ भवतः । 'डुकृञ् करणे' इति धातोः एबुलि, कृ ण्वुल् इति स्थिते 'अचो णिति।' इति योगेन ऋकारस्य वृद्धौ, वुस्थाने चाकादेशे, विभक्तिकार्ये च कृते कारकः इति रूपम् । एव तृचि परतः 'सार्वधातुकार्धधातुकयोः ।' इति सूत्रेण ऋकारस्य गुणादेशे कर्ता इति रूप सिद्धम् ॥ नन्दिग्रहि इति । आदिशब्दः प्रत्येकमभिसबध्यते । त्रिभ्यो गणेभ्यस्त्रयः प्रत्यया यथासख्यं भवन्तीत्याह नन्द्यादेयुः । सूत्रे नन्दि इति ण्यन्तग्रहणम् । तदाह नन्दयति इति नन्दनः । आदिशब्दार्थ निर्दिशति जनमईयति इति जनार्दनः । लुनाति इति लवणः । नन्द्यादिगणे निपातनाण्णत्वम् । 'ग्रह उपादाने' इति धातोः णिनिप्रत्यये 'अत उपधायाः।' इति सूत्रेण उपधावृद्धौ ग्राही इति रूपम् । णिनिप्रत्यये अन्त्य इकारः उच्चारणार्थः । 'ष्ठा गतिनिवृत्ती' इति धातोणिनिप्रत्यये 'आतो युक्चिण्कृतोः।' इति युकि विभक्तिकार्ये च कृते स्थायी इति रूप सिद्धम् । पचादिराकृतिगणः इति । पचादिगणीयाः सर्वे धातवो गणपाठे न पठिताः, ते लोकव्यवहारतो ज्ञातव्याः इत्यर्थः ॥ ३६ - ·कृदन्ते कृत्प्रक्रियाप्रकरणम् इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः।३।१।१३५ । एभ्यः कः स्यात् । बुधः, कृशः, ज्ञः, प्रियः, किरः । आतश्चोपसर्गे । ३ । १ । १३६ । प्रज्ञः, सुग्लः ॥ गेहे कः ।३।१।१४४ । गेहे कर्तरि ग्रहेः कः स्यात् । गृहम् ॥ कर्मण्यण् । ३ । २।१। कर्मण्युपपदे धातोरण प्रत्ययः स्यात् । कुम्भ करोतीति कुम्भकारः ॥ आतोऽनुपसर्गे कः । ३ । २ । ३ । - , - , इगुपधशा - इति । इक् प्रत्याहारः । इक् उपधा यस्य स इगुपधः धातुः। किर् इति ‘कृ विक्षेपे' इति धातोः रूपम् । इगुपधः, ज्ञा, प्री, किर् इत्येषा द्वन्द्वे पञ्चम्येकवचनम् । कप्रत्यये कित्त्वं गुणनिषेधार्थम् । इगुपधधातूनुदाहरति बुध अवगमने' इति धातोः बुधः । कृश तनूकरणे' - कृश. ।' ज्ञा अवबोधने' -जानातीति ज्ञः । जा क इति स्थिते 'आतो लोप इटि च । इति आलोपे जः इति रूपम् । 'प्रीञ् तर्पणे "प्रीणाति इति प्रियः। प्री क इति स्थिते 'अचि धातुभ्रवा खोरियडुवडौ ।' इति योगेन इयडादेशे प्रिय इति रूपम् । कृ क इति स्थित 'ऋत इद्धातोः।' इति 'उरण रपर ।' इति च ऋकारस्य इरादेशे किरः इति रूपम् ।। आतश्च-इति। धातोरिति वर्तते । तदन्तविधिना आदन्तात् धातो उपसर्गे उपपदे कः स्यात् । प्रकर्षण जानातीति प्रज्ञः । सुग्ल: - 'सु' उपपदात् ग्लैधातोः ‘आदेच उपदेशेऽशिति । ' इति आत्वे कृते कप्रत्यये 'आतो लोप इटि च । ' ( अजाद्योरार्धधातुकयोः कृिदिटोः परयोरातो लोपः स्यात् ।) इति सूत्रेण आलोपे सुग्लः इति रूपम् ॥ गेहे क इति । ग्रहः इति वर्तते । ग्रहधातो गेहे अर्थे कर्तरि कः प्रत्ययः स्यात् । प्रत्ययस्य कित्त्वात् । अहिज्या ' इति सूत्रेण ग्रहेः संप्रसारणम् । गृहाति धान्यादिकमिति गृहम् । तत्र तिष्ठन्ति इति लक्षणया गृहाः दाराः ॥ कर्मण्यण् इति । कर्मणि इति सप्तम्यन्तं पदम् उपपदम् । तत्रोपपदं सप्तमीस्थम् । धातोः इति वर्तते । कुभ करोति इति कुभकारः। 'उपपदमतिड् ।' सूत्रेण उपपदसमासोऽयम् । अण् उत्सर्गः । वक्ष्यमाणाः कादयो ऽ पवादाः ॥ आतो ऽ नुपसर्ग-इति । कर्मणि इति धातोः इति च वर्तते । तेन आदन्ताद्धातोरनुपसर्गात् इत्याद्यर्थः । ३७ ·लघुकौमुद्यां आदन्ताद्वातोरनुपसर्गात्कर्मण्युपपदे कः स्यात् । आतो लोपः । अणो- पवादः । गोदः धनदः कम्बलदः । अनुपसर्गे किम् । गोसदायः । (मूलविभुजादिभ्यः कः ।) मूलानि विभुजति मूलविभुजो रथः । आकृतिगणोऽयम् । महीध्रः, कुध्रः।। चरेष्ठ. । ३ । २ । १६ । अधिकरणे उपपदे । कुरुचर. ॥ भिक्षासेनादायेषु च |३२| १७ भिक्षाचरः। सेनाचरः । आदायेति ल्यबन्तम् । आदायचरः ॥ कृओ हेतुताच्छील्यानुलो- म्येषु । ३ । २ । २० । एषु द्योत्येषु करोतेष्टः स्यात् ॥ अतः गा ददाति इत्यर्थे गोशब्दोपपदात् दाबातोः कप्रत्यये कित्त्वात् 'आतो लोपः--' इति सूत्रेण आतो लोपे गोदः इति रूपम् । एवं धन ददाति धनदः। कम्बलं ददाति कंबलदः । सूत्रे अनुपसर्गे इति पदस्य प्रयोजन- माह-गोसदायः । अत्र सम् इति उपसर्गस्य सत्त्वात् न कप्रत्ययः किन्तु औत्सर्गिकः अण् । तस्मिन् परतः 'आतो युक् चिण्कृतोः।' इति युकि गोसदायः इति रूप सिद्वम् ॥ मूलविभुजादिभ्य इति । इद वार्तिक औसर्गिकाण्बाधनार्थम् । तादयं चतुर्थी । मूलविभुजादिशब्दसिद्वयर्थम् इत्यर्थः ।। मूलानि विभुजति विमर्दयति इति मूलविभुजो रथः ॥ आकृतिगण इति तेन महीं धरति इति महीनः। कप्रत्ययस्य कित्त्वात् धृधातोः ऋकारस्य गुणा- भावे 'इको यणचि । ' इति रेफे कृते महीध्रः इति रूपम् । एव कुः पृथ्वी ता धरतीति कुध्रः पर्वतः ॥ चरेष्ट इति । अधिकरणे इति वर्तते । कुरुषु चरति इति कुरुचरः। प्रत्ययस्य टित्त्व स्त्रिया डीबर्थम् । कुरुचरी ॥ भिक्षासेनेति । एषु उपपदेषु चरेष्टः स्यात् नात्र पूर्वसूत्रवत् अधिकरणमुपपदार्थः । भिक्षा चरति इति भिक्षाचरः । आदाय लब्ध द्रव्य गृहीत्वा चरतीति आदायचरः ॥ कृओ हेतु-इति । कर्मणि इति वर्तते । टप्रत्ययः कर्तृवाचकः । सूत्रे हेतु- ताच्छील्यानुलोम्येषु इति सप्तमी न उपपदवाचिका कितु अर्थद्योतिका इत्याह. एषु द्योत्यषु । हेतुः ऐकान्तिक कारणम् । ताच्छील्यम् तत्स्वभावत्वम् । आनु- लोम्यं-अनुकूलता। यशस्करी विद्या इति हेतौ द्योत्ये यशः कृ ट डीप् इति ३८ ·कृदन्ते कृत्प्रक्रियाप्रकरणम् कमिकंसकुम्भपात्रकुशाकर्णीष्वनव्ययस्य । ८ । ३ । ४६ । आदुत्तर- स्यानव्ययस्य विसर्गस्य समासे नित्य सादेशः करोत्यादिषु परेषु । यशस्करी विद्या। श्राद्धकरः। वचनकरः॥ एजेः खश् । ३ । २ । २८ । ण्यन्तादेजेः खश् स्यात् ।। अरुद्धिषदज- न्तस्य मुम्।६।३। ६७ । अरुषो द्विषतोऽजन्तस्य च मुमागमः स्यात्खिदन्ते परे न स्वव्ययस्य | शित्वाच्छबादिः । जनमेजयतीति जनमेजयः ॥ प्रियवशे , स्थिते आह अतः कृकमि-इति । अकारादुत्तरस्य अनव्ययविसर्जनीयस्य समासेऽनुत्तरपदस्थस्य नित्य सकारो भवति कृ कमि कस-इत्यादिषु परतः । अयस्कारः अयस्कामः अयस्कंसः इत्यादि । अनव्ययस्य इति किम् श्वःकारः। समासे इति किम् । यशः करोति। यशस्करी विद्या । यशोहेतुर्विद्या इत्यर्थः । ताच्छील्ये-श्राद्धकर. । आनुलोम्ये-वचनकरः ॥ एजेः खश् इति । एजेरिति ण्यन्तस्य कम्पनार्थस्य एजुधातोर्ग्रहणम् । न तु शुद्धस्य एजधातोः 'इश्तिपी धातुनिर्देशे।' इति इका निर्देशः। तथा सति खश् प्रत्यये शित्त्वस्य प्रयोजनामावः, असत्यपि शित्त्वे तस्यैव रूपस्य लाभात्, अत आह ण्यन्तादेजे इति । खशि खकारो मुमर्थः, शकारः प्रत्ययस्य सार्वधातुकसज्ञालाभेन शबर्थः । 'तिड् शित्सार्वधातुकम्' । 'कर्तरि शपू । प्रकृतसूत्रे कर्मणि इति वर्तते । जन एज् णिच् खश् इति स्थिते आह अरुद्विषदिति। उत्तरपदे परतः इत्यर्थः पर्यवस्यति । अनव्ययस्येत्यनि अनुवर्तते तेन आह अरुषो-इत्यादि । मुम् आगमः । उकारः उच्चारणार्थः। मित्त्वात् ‘मिदचोऽन्त्यात्परः।' इति सूत्रेण उपपदस्य अन्त्यात्स्वरात्पर स निवेश्यः तेन जनम् एज इ शप् अ इति स्थिते 'सार्वधातुकार्धधातुकयोः ।' इति योगेन इकारस्य गुणे, अयादेशे, 'अतो गुणे । ' इति सूत्रेण शपः अकारस्य च स्थाने पररूपादेशे जनमेजयः इति रूप सिद्धम् । एव अरुन्तुद द्विषन्तपः इत्यादीनि रूपाणि ॥ प्रियवशे वद इति । प्रिये वशे च कर्मणि उपपदे वदधातोः खच् प्रत्यय स्यादित्यर्थः । खचि प्रत्यये खकारः पूर्ववत् मुमर्थः, चकारस्तु खशो व्यावृत्त्यर्थः । 'द्विषत्परयोस्तापे ।' .

·वस्या लघुकौमुद्यां वदः खच् । ३।२ । ३८। प्रियवदः वशवदः ॥ आत्ममाने खश्च । ३।२। ८३ । स्वकर्मके मनने . वर्तमानान्मन्यतेः सुपि खश् स्यात् चाणिनिः। पण्डितमात्मान मन्यते पण्डितमन्यः पण्डितमानी ॥ अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते । ३ । २ । ७५ । मनिन् कनिप् विच् एते प्रत्यया धातोः स्युः ॥ नड्डशि कृति । ७ । २ । ८ । वशादेः कृत इन स्यात् । शृ हिसायाम् । सुशर्मा । प्रातरित्वा ॥ विड्डनोरनुनासिकस्यात् । ६ । ४ । ४१ । अनुनासिकस्यात्स्यात् । विजायत इति विजावा । ओ” इति उत्तरसूत्रे खचोऽनृवृत्त्या 'खचि ह्रस्वः' इति सूत्रेण तापेः उपधाहस्वो भवति ॥ आत्ममान इति । आत्मनः मानः मननं आत्ममानः । कर्मणि षष्ठी । कर्मणि इति मनः इति च वर्तते । सूत्रे चकारेण णिनि- प्रत्ययोऽनुकृष्यते । खशः शित्त्वेन सार्वधातुकत्वात् मनधातोश्च दिवादित्वात् खशः पूर्व श्यन्विकरणो भवति । खशि पण्डितमन्य । णिनौ तु पण्डितमानी इति रूपम् ॥ अन्येभ्योपीति । पूर्वसूत्रे आदन्तधातुभ्य एते प्रत्यया विहिताः । अस्मिन् सूत्रे ततोऽन्यत्रापि भवन्ति इत्युच्यते । सूत्रे अपिशब्दः सर्वोपाधिव्यभिचारार्थ । तेन धीवा इत्यादिरूपाणि । दृश्यन्ते लोकव्यवहारे इति शेषः । शोभनं शृणाति इत्यर्थे सु र मन् इति स्थिते मनिनः आर्धधातुकत्वात् ' आर्धधातुकस्थड् वलादेः । इति सूत्रेण वलादित्वात् इटः प्राप्तौ आह नेड् वशीति ॥ वश् प्रत्याहार । वाश कृति इति सप्तम्यौ षष्ठ्यर्थे । तदादिविधिना वशादेः कृतः इत्यर्थः । एवं इटि प्रतिषिद्धे, ऋकारस्य गुणे सुशर्मा इति रूपम् । प्रातरेति इत्यर्थे प्रातर इ कृते प्रातरित्वा इति रूपम् ॥ विड्वनोरिति । विट् च वन् च विड्वनौ तयोः परतः धातोरनुनासिकस्य आकारः स्यात् । सूत्रे वन् इति वनिपक्वनिपोः सामान्येन ग्रहणम् । जनी प्रार्दुभावे' इति धातोर्वनिप्प्रत्यये नकारस्य आकारः, ततः सवर्णदीर्घत्वे विजावा । ओण अपनयने । वनिपि परतः णकारस्थाकारे ओकारस्य चावादेशे अवावा रूपम् । विच् प्रत्यये चकारः , - ·कृदन्ते कृत्प्रक्रियाप्रकरणम् , अपनयने । अवावा। विच् । रुष रिष हिसायाम् । रोट् , रेट्, सुगण् । क्विप् च । ३ । २ । ७६ । अयमपि दृश्यते । उखात्रत्, पर्णध्वत् , वाहभ्रट् । सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये । ३।२ । ७८ । अजात्यथे सुपि धातोर्णिनिस्ताच्छील्ये द्योत्ये । उष्णभोजी ॥ मनः । ३२। ८२ । सुपि मन्यतेणिनिः स्यात् । दर्शनीयमानी ।। खित्यनव्ययस्य । ६ । ३ । ६६ । , . स्वरार्थः, इकार उच्चारणार्थः, वकारस्य तु 'वेरपृक्तस्य ।' इति लोपः । रुष् विच् इति स्थिते उपधागुणे, प्रत्ययलोपे, 'झला जशोऽन्ते' इति सूत्रेण षकारस्य डकारे, ततः वावसाने।' इति सूत्रेण टकारे रोट् रूपं सिद्धम् । शोभनं गणयति इति सुगण , गर्विच् ॥ विप् चेति । अन्येभ्योऽपि इत्यनुवर्तते । उखायाः काथपात्रात् स्रसते इत्यर्थे उखा स्रस् विप् इति स्थिते 'अनिदिता हल उपधाया क्डिति । ' इति सूत्रेण नकारलोपे क्विब्लोपे च वसुत्रसुध्वस्वनडुहा दः ' इति सकारस्य दत्वे वाऽवसाने । इति चत्वे उखासत् रूपम् । एव पर्णात् ध्वसते इति पर्णध्वत् । वाहात् भ्रश्यति इति वाहभ्रट्, भ्रश्धातोः पूर्ववत् नकारलोपे व्रश्चभ्रस्जसूज- मृजयजराजभ्राजच्छशा षः ।' इति सूत्रेण शकारस्य षत्वे, तस्य च डत्वे झला जश् झशि इति वाऽवसाने इति चर्वे च वाहभ्रट् इति रूपम् ॥ सुप्यजाता इति । अजातौ सुपि इति उपपदनिर्देशः अजात्यर्थे सुबन्ते उपपदे इत्यर्थः । ताच्छील्ये इत्यर्थनिर्देशः। उष्णं भोक्तु शीलमस्येति उष्णभोजी। उष्णशब्दः गुणवाचकः न जातिवाचकः ॥ मन इति । सुपि णिनिरिति वर्तते । मनः इति मन्यतेर्ग्रहणं न तु मनुतेः बहुलग्रहणानुवृत्तेः । दर्शनीय मन्यते इति दर्शनीयमानी ॥ खित्यनव्ययस्योति । उत्तरपदे इति वर्तते तेन खिदन्ते उत्तरपदे इत्यर्थः पर्यवस्यति । ह्रस्वः इति चानुवर्तते । आत्मानं काली मन्यते इत्यर्थे काली मन् श्यन् खम् इति स्थिते प्रकृतसूत्रेण पूर्वपदस्य ईकारस्य ह्रस्वे प्रत्ययस्य खित्त्वान्मुमि च कृते कालिमन्या इति रूपम् अनव्ययस्येति किम् । दिवामन्या रात्रि । इद सूत्र । इद सूत्र 'आत्ममाने खश्च ।' इत्यनंतरमेवोदाहार्यम् । आत्ममाने एव खश्प्रत्ययप्रयोगात् । ४१ ·लघुकौमुद्या । वर्तते । 'धूर्वपदस्य इस्वः । कालिमन्या ।। करणे यजः ॥ ३।२। ८५ । करणे उपपदे भूतार्थयजेणिनिः कर्तरि । सोमेनेष्टवान् सोमयाजी । अग्निष्टोमयाजी ।। दृशेः क्वनिप् । ३।२ । ९४ । कर्मणि भूते । पार दृष्टवान् पारदृश्वा ।। राजनि युधि कृतः । ३ । २ । ९५ । क्वनिस्यात् । युधिरन्त वितण्यर्थः । राजान योवितवान् राजयुध्वा, राजकृत्वा ॥ सहे च ।३।३ । ९६ । कर्मणीति निवृत्तम् । सह योधितवान् सहयुध्वा । सहकृत्वा । सप्तम्यां जनेर्डः । ३ । २ । ९७ । तत्पुरुषे कृति बहु- लम् । ६ । ३ । १४ । डेरलुक् । सरसिज, सरोजम् ॥ उपसर्गे च संज्ञायाम् । ३।२।९९ प्रजा स्यात्सन्ततौ जने ॥ करणे यज इति । करणे इति सप्तमी उपपदवाचिका । भूते इति अधिकारोऽत्र वर्तते, तेन आह - भूतार्थयजेः ॥ णिनिरिति वर्तते प्रत्ययस्य णित्त्वात् । अत उपधायाः।' इति सूत्रेण यजेरुपधाया अकारस्य वृद्धिः । दृशेः क्वनिप् इति । कर्मणि इति भूते इति च वर्तते । कर्मण्युपपदे भूतार्थदृशेः कनिप् प्रत्ययः । ककारः गुणवृद्धिनिषेधार्थः, पकारः कृधातोः तुगर्थः ॥ राजनि युधीति । राजनि राजशब्दे उपपपदे इत्यर्थः युधिकृञ् इत्यनयोः समाहारद्वन्द्वात्पञ्चमी । क्वनिप् अनुवर्तते । राजनि कर्मण्युपपदे भूतार्थात् युवेः कृञश्च कनिप् । युधेरकर्मकत्वात् कथं तस्य राजशब्दः कर्म स्यात् इत्यत आह - युधिरन्त वितण्यर्थः, युधेर्णिजन्तमत्र ग्राह्यमित्यर्थः । गजान कृतवान् राजकृत्वा, कनिपः पित्त्वात् तुक् । । सहे चेति । सहशब्दस्य कर्मत्वासभवादाह कर्मणि इति निवृत्तम् । युधिकृञः इति कनिप् इति च वर्तते । सहशब्दे उपपदे युधिकृञः कनिम् प्रत्ययः ॥ सप्तम्यामिति । सप्तभ्यन्ते उपपदे भूतार्थात् जनेः डः । सरसि जायते इत्यर्थे सरःशब्दे उपपदे जनधातो. डप्रत्यये आह - तत्पुरुष इति । तत्पुरुषे समासे कृदन्ते उत्तरपदे सप्तम्या बहुलमलुग्भवति । उप्रत्ययस्य डित्त्वात् अत्र भसज्ञाऽभावेऽपि जनधातोः टेर्लोप. । बहुलम् किम् - सरोजम् ।। उपसर्गे इति । उपसर्गे चोपपदे जनेर्डप्रत्ययो भवति संज्ञाया विषये । समुदा- योपाधिः संज्ञा इति काशिकायाम् । समुदायः उपाधिः सकेताश्रयः यस्याः। ४२ ·कृदन्ते कृत्प्रक्रियाप्रकरणम् तक्तवतू निष्ठा । १।१ । २६ । एतौ निष्ठासज्ञौ स्तः॥निष्ठा । ३ ॥ २॥ १०२। भूतार्थवृत्तेीतोनिष्ठा स्यात् । तत्र तयोरेवेति भावकर्मणोः क्तः। कर्तरि कृदिति कर्तरि क्तवतुः । उकावितौ । स्नात मया । स्तुतस्त्वया विष्णुः । विश्व कृतवान् विष्णुः॥ रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः । ८।२। ४२ । रदा-या परस्य निष्ठातस्य नः स्यान्निष्ठापेक्षया पूर्वस्य धातोर्दस्य च । श हिसायाम् । ऋत इत् । रपरः। णत्वम् । शीर्णः, भिन्नः, छिन्नः ॥ सयोगादेरातो धातोर्यण्वतः यत्रावयवेभ्यो न तदर्थोत्पत्तिः किंत्ववयविन एवेत्यर्थः ।। निष्ठासज्ञा व्याचष्टे- तक्तवतू निष्ठेति । क्तश्च क्तवतुश्च तक्तवतू । ककारः गुणवृद्धिबाधनार्थः । उकारः स्त्रिया उगितश्चेति सूत्रेण डोबर्थः ।। निष्टेति । भूते इति धातोरिति चाधिकृतम् । तेनाह भूतार्थवृत्तेर्धातो निष्ठा स्यात् । ' तयोरेव कृत्यक्तखलाः' इति सूत्रे क्तस्यैव ग्रहणात् क्तः अकर्मकेभ्यः भावे, सकर्मकेभ्यस्तु कर्मणि प्रयोज्यः। क्तवतुम्तु 'कर्तरि कृत्' इति सूत्रेण कर्तर्येव ॥ रदाभ्यामिति । रदाभ्या इति पञ्चमी । तान्या पर इत्यर्थः । अकारौ उच्चारणायौ । रेफदका- राम्या तकारो विशेष्यते, न निष्ठा । तेन यदा रेफदकाराम्या परत अव्यवहितः तकागे दृश्यते, तदैव तस्य नत्वम् न तु चरितमित्यादौ । पूर्वस्य च दः -- निष्ठातः पूर्वस्य दकारस्य नः स्यादित्यर्थः । 'शू हिसायाम् ' इति धातोः क्ते परे ‘ऋत इद् धातोः।' इति सूत्रेण ऋकारस्य इकारे 'उरण् इति रपरे च कृते प्रकृतसूत्रेण तकारस्य नत्वे शिर् न इति स्थिते हलि च ।' (रेफवान्तस्य धातोरुपधाया इको दी| हलि ।) इति सूत्रेण दीर्धे शीर्णः इति रूपम् । एव 'भिदिर् विदारणे' इति धातोः भिन्नम् , 'छिदिर् द्वैधीकरणे' इत्यस्मात् छिन्नम् ॥ संयोगादेरिति । निष्ठातो नः इत्यनुवर्तते । संयोग आदिर्यस्य स सयोगादिः । आतः इति धातोः इत्यस्य विशेषणम् , तदन्तविधिना आदन्तात् धातोरित्यर्थः । यण प्रत्याहारः सोऽस्त्यस्येति यण्वान् तस्मात् धातोः। 'द्रा कुत्साया गतो, स्वप्ने च'- द्राणः । ‘ग्लै हर्षक्षये' ग्लानः ४३ , रपरः , ·लघुकौमुद्यां । ८।२।४३ । निष्ठातस्य नः स्यात् । द्राणः, ग्लानः, ॥ ल्वादिभ्यः 1८।२।४४। एकविशतेलञादिभ्यः प्राग्वत् । लूनः। ज्याधातुः । अहिज्येति सप्रसारणम् ॥ हल: ।६।४।२ । अङ्गावयवाद्धलः पर यत्सप्रसारण तदन्तस्य दीर्घः । जीनः॥ ओदितश्च । ८।२।४५। मुजो भुग्नः । टुओश्वि उच्छूनः ॥ . . सयोगादेरिति किम् । यातः । आतः इति किम् , च्युतः । धातोरिति किम् निर्वातः । यण्वत इति किम् स्नातः ॥ ल्वादिभ्य इति । निष्ठातो नः इति वर्तते 'लूञ् छेदने' लूनः।। 'ज्या वयोहानौ' इति धातोःक्तप्रत्यये कित्त्वात् अहिज्या- इति सप्रसारणेन यकारस्य इकारे सप्रसारणाच्च ' इति योगेन पूर्वपरयोः पूर्वरूपादेशे, जि त इति स्थिते ल्वादित्वात् तकारस्य नकारे कृते आह हल इति । हलः इति पञ्चमी । हलः पर इत्यर्थः । संप्रसारणस्य इति अनुवर्तते । अगस्य इति अधिकृतं पदमत्रावृत्त विज्ञेयम् । तत्र एक 'अंगस्य' इति पदं हलः इत्यनेन अन्वेति। अवयवार्था षष्ठी, तेन 'अगावयात् हलः परं यत् सप्रसारणम्' इत्यर्थों लभ्यते । द्वितीय 'अगस्य' इति पदं संप्रसारणस्य इत्यनेनान्वेति । तदन्तविधिना 'सप्रसारणान्तस्य अगस्य' इत्यर्थः । दीर्घः इत्यपि अनुवर्तते । सकलितमर्थ निर्दिशति-अगावयवाद् हलः इति ॥ ओदितश्चेति । धातोरिति निष्ठातो न. इति चानुवर्तते । ओकारः इत् यस्मिन् तस्मात् धातोः निष्ठातस्य नः इत्यर्थः। “भुजो कौटिल्ये' (६ प.) भुमः। ‘टुओश्चि गतिवृद्धयोः' टुशब्दः इत् , द्वितोऽथुच् इति अथुजर्थः । 'ओदितश्च' इति नत्वार्थः । उत्पूर्वात् श्विधातोः क्तप्रत्यये उत् श्वि क्त इति स्थिते यजादित्वात् 'वचिस्वपियजादीना किति' इति सप्रसारणे 'सप्रसारणाच' इति पूर्वरूपे ' हलः' इति दीर्घत्वे च कृते उत् शू त इति स्थिते प्रकृतसूत्रेण निष्ठातस्य नत्वे, ‘स्तोः श्चुना श्चुः।' इति उपसर्गतकारस्य चकारे च कृते उन् छूनः इति रूपम् ॥ शुषः क इति। 'शुष शोषणे' इति धातोः निष्ठातस्य कः भवति । शुष्कः॥ पचो व इति । डुपचप् पाके' । डुकारः इत् ‘ड्डितः स्त्रिः क्त्रेमग्नित्यम्' इति सूत्राभ्या विहितत्रिमप्रत्ययार्थः । अस्मात् धातोः निष्ठा- ओकारोऽपि इत्, ४४ al ·कृदन्ते कृ प्रक्रियाप्रकरणम् शुषः कः। ८।२।५१। निष्ठातस्य कः । शुष्कः ॥ पचो वः। 1८।२।५२ । पक्वः । झै हर्पक्षये ॥क्षायो मः। ८।२।५३ । क्षामः॥ निष्ठायां सेटि । ६ । ४ । ५२ । णेर्लोपः । भावितः भावितवान् । दृह वृद्धौ ॥ दृढः स्थूलबलयोः । ७ । २ । २० । स्थूले बलवति च निपात्यते ॥ दधातेहिः । ७ । ४ । ४२ । तादौ किति । हितम् ॥ दो- दद्धोः । ७ । ४ । ४६ । घुसंज्ञकस्य दा इत्यस्य दथ् स्यात्तादौ किति । तस्य वः स्यात् । एव पच् व इति जाते प्रकृतसूत्रस्य त्रिपाद्यन्तर्गतत्वेन वकार- स्यासिद्धत्वात् , झल्परत्वात् 'चोः कुः' इति चकारस्य ककारे कृते पक्कः इति रूपम् ॥ क्षायो म इति । ' श्रये' इति धातोः निष्ठातस्य मः स्यादित्यर्थः । क्तप्रत्यये 'आदेच उपदेशेऽशिति' इति ऐकारस्य आकारे विहिते प्रकृतसूत्रेण निष्ठातस्य मकारे कृते क्षामः इति रूपम् ॥ निष्ठायां सेटि-इति । णेः इति लोपः इति च वर्तते । निष्ठाया सेटि प्रत्यये परतः णेर्लोपः । णिजन्तात् भूधातोः क्तप्रत्यये भू णिच् क्त इति स्थिते, णिचः णित्त्वात् 'अचो णिति । ' इति वृद्धौ ऊकारस्य औकारे, तस्य च 'एचोऽयवायावः।' इति आवादेशे, 'आर्धधातुकस्येड्वलादेः।' इति निष्ठातस्य इडागमे प्रकृतसूत्रेण णिचो लोपे भावितः इति रूपम् । क्तवतुप्रत्यये, भावितवान् ।। दृढः स्थूलबलयोरिति । बलमस्यास्तीति बलः स्थूले बलवति चार्थे दृढः इति निपात्यते। किमत्र निपा- त्यते । दृह धातोः क्तप्रत्यये 'आर्धधातुकस्येड् वलादेः।' इति प्राप्तस्य इटोऽभावः, तकारस्य ढत्वं, ततो हस्य लोपो निपात्यते । दृहिः प्रकृतिश्चेत् 'इदितो नुम् धातोः।' इति प्राप्तस्य नुमोऽप्यभावः अनेन निपात्यते, एवं धातुद्वयादपि दृढ इत्येव रूपम् ॥ दधातेहििित । दधातेः इति पञ्चमी । अत्र स्तिपा निर्देशः धेट पाने' इति धातोवर्जनार्थः । अन्यथा 'धातः हिः' इत्युक्ते 'आदेच उपदे- शेऽशिति । ' इत्यनेन धेटोऽपि ग्रहण स्यात् । हिः इत्यनेकाल्वातू सर्वादेशः । ति किति इति वर्तते । तादौ किति इत्यर्थः ॥ दो दद्घोरिति । दाधा ध्वदाप् । ' इति सूत्रेण 'डुदाञ् दाने' इत्यस्य घुसज्ञा । घोः इति दः इत्यस्य विशेषणम् । दः इति षष्ठी । ति किति इति वर्तते । दथ् इति थान्त आदेशः । ४५ ·लघुकौमुद्यां 3 चवम् । दत्तः॥ लिटः कानज्वा ।३।२।१०६। वसुश्च ।३।२ । १०७ । लिटः कानच् कसुश्च वा स्तः । तडानावात्मनेपदम् । चक्राणः ॥ म्वोच ।८।२। ६५ । मान्तस्य धातोनत्व म्वोः परतः। जगन्वान् । लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे ।३।२।१२४ । सकलितमर्थमाह घुसंज्ञकस्यति । दा क्त इति स्थिते प्रकृतसूत्रेण दथ् त इति जाते 'खरि च।' इति थकारस्य चर्वे दत्तः इति रूपम् । सूत्रे दः इति किमर्थम् । शृणु तस्याभावे धेटोऽपि घुसज्ञत्वात् दथ् आदेशः स्यात् स तु नेष्यते यतः वेटः धीतः इति रूपम् । घोरिति किम् । दाप लवने'-दात बर्हिः। 'दैप शोधने'-अवदातं मुखम् । लिटः कानज्वा वसुश्चेति ॥ लिट. कानच् वसुः इत्येतौ आदेशौ विभाषया भवतः । कानच्प्रत्यये ककारचकारौ इतौ । तडानावात्मनेपदम् ' इति सूत्रेण आत्मनेपदे एवाय प्रयोज्यः । वा किम् । पक्षे लिट श्रवणार्थम् । 'वाऽसरूपविधि देशेषु न प्रवर्तते' इति ख्यापनार्थ वा । कसुप्रत्यये ककार उकारश्चेनौ । ककारो गुणवृद्धिनिषेधार्थः। उकारः स्त्रिया 'उगितश्च' इति डीबर्थः । 'डुकृञ् करणे' इति धातोः लिटि प्रकृतसूत्रेण कानप्रत्यये, कृ आन इति जाते, लिटि धातोरनभ्यासस्य ।' इति वातोत्वेिपासना च कृते, चक आन इति जाते इको यणचि' इति यणि, रषाम्या नो णः समानपदे । इति णत्वे चक्राणः इति रूपम् । सूत्रद्वयेऽपि छन्दसि इति अनुवृत्त्या कसु- कानचौ छादसाविति त्रिमुनिमतम् । कवयस्तु बहुलं प्रयुञ्जते त तस्थिवासं नगरोपकण्ठे' इत्यादि । ” (सि को ) म्वोश्चेति । मो नो धातोः इति वर्तते । मः इति षष्ठी धातोः इत्यस्य विशेषणम् । तदन्तविधिना मान्तस्य 'धातोः' इत्यर्थः । नः इति प्रथमा । म्वोः इति सप्तमी, मकारे वकारे च परतः । तेन मान्तस्य धातोः मस्य नकारादेश स्यान्मकारे नकारे च परे । गम्लधातोः लिटि कस्वादेशे गम् वस् इति स्थिते द्वित्वे प्रकृतसूत्रेण मकारस्य नत्वे विभक्तिकार्ये च जगन्वान् इति रूपम् ॥ लटः शतृशानचा इति । वर्तमाने विहितस्य लटः शतृ शानच् इत्येतौ आदेशौ भवतः, अप्रथ- ४६ द ·कृढन्ते कृत्प्रक्रियाप्रकरणम् अप्रथमान्तेन समानाधिकरणे लट एतौ वा स्तः। शबादिः पचन्त चैत्र पश्य ।। आने मुक् । ७।२।८२। अदन्ताङ्गस्य मुगागमः स्यादाने परे । पचमान चैत्र पश्य । लडित्यनुवर्तमाने पुनर्लङ्ग्रहणात्प्रथमासामानाधिकरण्येऽपि क्वचित् । सन्द्विजः ॥ विदेः शतुर्वसुः ।७।१।३६। वेत्तेः परस्य शतुर्वसुरादेशो वा । विदन् , विद्वान् ॥ तौ सत् ।३।२।१२७ । तौ शतृशानचौ सत्संजौ स्त ॥ मान्तेन सामानाधिकरण्ये सति । 'तडानावात्मनेपदम्' इति सूत्रेण आत्मनेपदे शानच् । परस्मैपदे तु शतृप्रत्यय. । उभयोरपि शित्त्वात् सार्वधातुकत्वेन तत्पूर्व शबादयो विकरणा भवन्ति । 'डुपचप पाके' इति धातोर्लटि शत्रादेशे शपि, पच् अ अ इति जाते, 'अतो गुणे' इति पररूपत्वे पचत् इति रूपम् , तस्य द्वितीयैकवचन पचन्त चैत्रमित्यनेनान्वति । ' वर्तमाने लट् ।' इति पूर्वसूत्रात् लटोऽनुवृत्तिसभवे पुनर्लङ्ग्रहण शतृशानचौ कचित्प्रथमासमानाधिकरणे ऽपि भवत इति द्योतनार्थम् । विद्यते ब्राह्मणः इत्यर्थे विद्यमानो ब्राह्मणः इत्यादि- प्रयोगाः ॥ पचधातोः शानचि, तस्य शित्त्वात् शपि कृते, पच अ आन इति स्थिते आह आने मुगिति । अगस्य इति अतः इति च वर्तते । तदन्त- विधिना अदन्तागस्य इत्यर्थः । मुक् कित्त्वात् अन्तादेशः। उकारः उच्चारणार्थः। एतेन पचमानरूपसिद्धिः ॥ विदेः शतुर्वसुरिति । विदेः इति पञ्चमी । शतुरिति स्थानषष्ठी । वा इत्यनुवर्तते । ननु वसुः इत्यत्र उकारः किमर्थः । न डीबर्थः । स्थानिवदादेशः इति न्यायेन शतुः ऋदित्त्वेनापि डीप्प्राप्तिः स्यात् इति चेत् । वसोरुकारकरण वसोः सप्रसारणमित्यत्र कसोरपि सामान्य- ग्रहणार्थम् | अन्यथा वसः सप्रसारणमित्युच्यमाने निरनुबन्धकत्वादस्यैव ग्रहण स्यात् । तौ सदिति । तौ इति शतृशानचौ व्यपदिश्यते । सत्' इति तयोः सज्ञा । सा च 'पूरणगुणसुहितार्थसदव्ययतव्यसमानाधिकरणेन ।' इत्यादिसूत्रेषु प्रयुक्ता ।। लटः सद्वेति । लूटः स्थाने शतृशानचौ वा स्तः। व्यवस्थितविभाषा लक्ष्यानुसारेण व्यवस्थया प्रवृत्ता विभाषा । तेन क्वचित् लटः शतृगानचौ नित्य भवतः, यथा अप्रथमासामानाधिकरण्ये, प्रत्ययोत्तरपदयोः, सबोधने,

·No text on this page.

·कृदन्ते कृत्प्रक्रियाप्रकरणम् , , प्रत्ययस्य । १।३।६। प्रत्ययस्यादिः ष इत्सज्ञः स्यात् । जल्पाकः, भिक्षाकः, कुट्टाकः, लुण्टाकः, वराकः, वराकी ॥ सनाशंसभिक्ष उः । ३।२।१६८ । चिकीर्षुः आशसुः, भिक्षुः ॥ भ्राजभासधुर्विद्युतोर्जिपृजुग्रावस्तुवः क्विम् । ३ । २ । १७७ । विभ्राट्, भाः॥ राल्लोपः । ६ । ४ । २१ । रेफाच्छोर्लोपः क्यौ झलादौ कृिति । धूः, स्वरार्थः । जल्प व्यक्ताया वाचि' जल्पाकः । 'भिक्ष भिक्षायामलाभे लाभे च ' - भिक्षाकः। 'कुट्ट छेदनभर्सनयोः' कुट्टाकः। 'लुटि स्तेये, लुण्टाकः । 'वृड् सभक्तो वराकः । स्त्रिया डीप वराकी || सनाशंसति । सन् इति सन्प्रत्ययान्त इह गृह्यते न तु 'षणु दाने' 'षण सम्भक्तौ' च, यतः गर्गादिपाठे विजिगीषुशब्दः पठ्यते तत्साधक त्वन्यत्सूत्र न विद्यते । सन् आशस भिक्ष इत्येषा समाहारद्वद्वात् पञ्चमी । एभ्यः तच्छीलादिषु उप्रत्ययः स्यात् । सन्-चिकीर्षुः। 'आडः शसि इच्छायाम् ' - आशंसुः ॥ भ्राजभासधुर्विद्युतेति । एभ्योऽष्टभ्यो धातुभ्यस्तच्छीलादिषु कर्तृषु क्विप् स्यात् । विपूर्वात् ' भ्राज दीप्तौ ' इति धातोः प्रकृतसूत्रेण क्विपि, 'वेरपृक्तस्य । इति क्विपो लोपे, कृदन्तत्वात् प्रातिपदिकसंज्ञाया, सौ, हलक्याब्भ्यो दीर्घात्- इत्यादिसूत्रेण सोर्लोपे व्रजभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशा षः इति जस्य षत्वे 'झला जशोऽन्ते ।' इति षस्य डत्वे 'वावसाने ।' इति डस्य टत्वे विभ्राट् रूपम् । भास दीप्तौ' इति धातोः पूर्ववत् क्विपः सोश्च लोपे सकारस्य 'ससजुषो रुः।' इति रुत्वे 'खरवसानयो.-' इति विसर्गे भाः इति रूपम् । 'धुर्वी हिसायाम्' इति धातोः क्विपि आह । राल्लोप इति । छ्वोः इति क्विझलोः क्डिति इति चानुवर्तते । छ्वोः इति षष्ठी लोपः इत्यनेन सबध्यते । रेफात्परयोः छकारवकारयोः लोपः स्यात् क्वौ झलादौ किति प्रत्यये । एतेन वकारलोपे क्विपश्च लोपे, सौ, तस्य लोपे, 'र्वोरुपधाया दीर्घ इकः ।' इति उपधाया दीर्घत्वे, रस्य विसर्गत्वे च विहिते धूः इति रूपम् । 'ऊर्ज बलप्राणयोः' इति चौरादिकात् धातोः ऊर्छ । चोः कुः (चवर्गस्य कवर्गः स्यात् झलि पदान्ते च ।) इति जस्य गत्वम् । 'पृ पालनपूरणयोः' इति धातोः क्विपि तस्य लोपे, उदोष्ठयपूर्वस्येति ल. कौ. ४ .

·लघुकौमुद्यां विद्युत् , ऊ , पूः । दृशिग्रहणस्यापकर्षाजवतेर्दीर्घः । जूः । प्रावस्तुत् । (क्विब्वचिप्रच्छ्यायतस्तुकटप्रुजुश्रीणां दीर्घोऽसंप्रसारणं च ।) वक्तीति वाक् । पृच्छतीति प्राट् । आयतं स्तौतीत्यायतस्तूः कट प्रवते कटप्रूः ।। जूरुक्तः। श्रयति हरि श्रीः ॥ दाम्नीशसयुयुजस्तुतुदसिसिचमिहपतदशनहः करणे ।३। २। १८२ । दाबादेः ष्ट्रन् स्यात्करणेऽर्थे । टात्यनेन दात्रम् , नेत्रम् ॥ ऋकारस्य उरि, पुर् इति जाते, सौ, तस्य लोपे च विहिते ‘र्वोरुपधाया दीर्घ इकः।' इत्युपधाया दीर्घत्वे रस्य विसर्गत्वे च पूः इति रूपम् । जुधातोः क्विपि। क्विपो लोपे, उकारस्य दीर्घत्व साधयितुमाह दृशिग्रहणस्योत । 'अन्ये- भ्योऽपि दृश्यते ।' (३-२-१७८) इत्युत्तरसूत्रे दृश्यते' इति पद विवप्- प्रत्यये दीर्घसंप्रसारणह्रस्वत्वादिविध्यन्तरोपसंग्रहार्थमिति व्याख्यायते । तस्य आस्मन् सूत्रेऽपकर्षणात् अस्मिन् सूत्रे निर्दिष्टस्य जुधातोदीर्घत्व भवति इत्यर्थः । तेन जूः इति रूपम् । ग्रावन्शब्दस्य स्तुधातुना समासः सूत्रे निपात्यते। ततः क्विपि ह्रस्वस्य पिति-इत्यादिना तुकि 'हलडयाब्भ्यो - इति सोलोपे प्रावस्तुत् इति रूपम् । क्विब्वचिप्रच्छयायतेति । वार्तिकमिदम् । वक्ति इति वाक्-दीर्घत्वं सप्रसारणाभावश्च निपात्येते । पृच्छतीति प्राट-पूर्ववत् दीर्घत्वं संप्रसारणाभावः । आयत स्तौति इति आयतस्तूः , दीर्घः । कटं प्रवते इति कटः, दीर्घः । श्रयति हरि इति श्रीः, दीर्घः। ननु 'क्विब्वचि- प्रच्छिश्रि द्रुगुज्वा दीर्घोऽसप्रसारणं च ' इति उणादिसूत्रे केषाचित् धातूना ग्रहणात् पुनरस्मिन् वार्तिके किमर्थे तेषां ग्रहणम् । उच्यते-ताच्छीलिके क्विब्वचिपच्छि-इति वार्तिके तद्धातूना ग्रहणा भावे तेभ्यःतृन् एव स्यात् , न तु क्विप् । ततश्च वाक् प्राट् इत्यादिरूपाणि ताच्छीलिकेष्वर्थेषु न प्रयुज्येरन् । यतः वाऽसरूपविधिः ताच्छीलिकेषु न प्रवर्तते' ॥ दाम्नीशसयुयुजेति दाबादिभ्यस्त्रयोदशभ्यो धातुभ्यः ष्ट्रन् स्यात् । करणार्थे ष्ट्रन्प्रत्यये षकार इत् 'षिद्गौरादिभ्यश्च । ' इति डीषर्थः । नकारः स्वरार्थः । अवशिष्टे 'त्र' प्रत्यये षकारयोगात् ष्टुत्वम् । दाप लवने इति धातोः दात्यनेनेति अर्थे दात्रम् । णीञ् प्रापणे ' नेत्रम् । सार्वधातुकार्धधातुकयोरिति गुणः । 'शसु हिंसायाम् " . ५० ·कृदन्ते कृत्प्रक्रियाप्रकरणम् तितुत्रतथसिसुसरकसेषु च । ७ । २ । ९ । एषां दशाना कृत्प्रत्ययानामिण्न । शस्त्रम् योत्रम् योक्त्रम् स्तोत्रम् तोत्रम् सेत्रम् सेक्त्रम् मेढ़म् पत्रम् दंष्ट्रा नड्री ॥ अर्तिलूधूसूखनसहचर इत्रः - १ 2 - , - इति धातोः ष्ट्रनि 'आर्धधातुकस्येड्वलादेः' इति वलादित्वात् इटि प्राप्ते आह-तितुत्रतथेति । नेट् कृति इति वर्तते । ति, तु, त्र, थ, सि, सु, सर, क, स एतेषा दशानां कृत्प्रत्ययाना योगे इट् न । शस्त्रम् । यु मिश्रणे - योत्रम् । युजिर् योगे - योक्त्रम् , आबन्धो योत्रं योक्त्रभित्यमरः, 'जुंपणी' इति भाषायाम् । 'टुञ् स्तुतौ' स्तोत्रम् । 'तुद व्यथने तोत्रम् , लघूपधगुणः । ‘षिञ् बन्धने सेत्रम् । 'सिचिर् क्षरणे सेक्त्रम् । 'मिह सेचने' - मेद्रम् । 'पत्ल गतौ पत्रम् , इडभावः। सूत्रे दश इति 'दश दशने' इत्यस्य शपा निर्देशः । 'दंशसजस्वञ्जा शपि ।' इति नलोपः । दशधातोः ष्ट्रनि, व्रजभ्रस्ज ' इति सूत्रेण शस्य षत्वे, ततः तस्य टत्वे, ष्ट्रनि षित्त्वात् डीषि प्राप्ते ऽपि 'अनित्यः षितां ङीष् ' इति तस्यानित्यवात् अजाद्यतष्टाप् ।' इति टापि दंष्ट्रा इति रूपम् । ‘णह बन्धने' इति धातोः ष्ट्रनि 'नहो धः ।' इति हस्य धत्वे 'झषस्तथो? ऽ धः । ' इति तकारस्य धकारे नव इति जाते प्रत्ययस्य वित्त्वात् डीषि नदी, नह्यते ऽ नयेति चर्मरज्जुः । तितुत्र - इति सूत्रस्योदाहरणानि । तन् - तन्तिः । सच् – सक्तुः । शस् - शस्त्रम् । हस् – हस्तः । कुष् - कुष्ठम् , औणादिकः क्थप्रत्ययः। कुष् कुक्षिः, औणादिकः क्सिः । इष् – इक्षुः, औणादिकः क्सुः । अश् - अक्षरम् , सरन् प्रत्ययः । शल् – शल्कः । वद् - वत्सः ॥ अर्तिलूधू - इति । करणे इति वर्तते ।' ऋ गतौ' - अरित्रम् 'अरित्र केनिपातकः । इत्यमरः सुकाणूं इति भाषायाम् । 'लूञ् छेदने ' लवित्रम् दात्रम् । 'धू विधूनने' इति कुटादिरेवात्र गृह्यते निरनुबन्धकत्वात् । तन ' गाड्कुटादिभ्योऽञ्णिन् डित् ।' (गाडादेशात् कुटादिभ्यश्च परे ऽ ञ्णितः प्रत्यया डितः स्युः।) इति ष्ट्रनः ‘डित्त्वे, गुणाभावात् उकारस्य उवडादेशे, धुवित्रम् । - ·लघुकौमुद्यां । ३ । २। १८४। अरित्रम् लवित्रम् धुवित्रम् सवित्रम् खनित्रम् सहित्रम् चरित्रम् ॥ पुवः संज्ञायाम् । ३ । २ । १८५ । पवित्रम् ॥॥॥ अथोणादयः ॥ कृवापाजिमिस्वदिसाध्यशूभ्य उण् ॥ करोतीति कारुः । वातीति वायुः । पायुर्गुदम् । जायुरौषधम् । मायुः पित्तम् । अमरकोषे तु 'धवित्रं व्यजनं तद्यद्रचित मृगचर्मणा' इति 'धूञ् कम्पने' इति क्रयादिगणीयो ऽ पि गृहीतः । 'घुञ् प्रेरणे' - सवित्रम् । सवित्रम् । 'खनु अवदारणे'-खनित्रम् । षह मर्षणे'–सहितं धैर्यम् । 'चर गति- भक्षणयोः' - चरित्रम् ॥ पुवः संज्ञायाम् । पुवः इति पूड्पूजोः सामान्येन ग्रहणम् । पूयते ऽ नेनाज्यादिकमिति पवित्र दर्भाः । पूयते आचमनोदकादि अनेन इति पवित्र अनामिकावेष्टनम् पवित्र अनामिकावेष्टनम् । पावमान्यादिसूक्तमित्यप्युक्तं लघुशब्देन्दुशेखरे । उणादय इति । कृवाजिमिस्वदि - इति सूत्रे उण् प्रत्ययो विधीयते । एतदादीनि च सूत्राणि उणादिसूत्राणि उच्यन्ते । तानि शाकटा- यनमुनिना प्रणीतानि न पाणिनिना। 'नामान्याख्यातजानि इति शाकटायनो नैरुक्तसमयश्च ।' इति पाणिनेरपि प्राचीनस्य यास्काचार्यस्य निरुक्ते शाकटाय- नमतमुपन्यस्तम् । 'नाम च धातुजमाह निरुक्त व्याकरणे शकटस्य च तोकम् ' इति वार्तिके ऽ पि तन्मतस्योल्लेखो विद्यते । पाणिनिमते तु एतान्यव्युत्पन्नानि इति 'प्रातिपदिकविज्ञानाच्च भगवतः पाणिनेः सिद्ध- मुणादयो ह्यन्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि' इति महाभाष्ये उक्तम् । तेषा उणादिप्रत्ययाना 'उणादयो बहुलम्' इति सूत्रे पाणिनिना निर्देशः कृतः। कृवाजिमिस्वदि - इति । उणादयो बहुलम् इति सूत्रे 'वर्तमाने ' इति 'संज्ञाया' इति च अनुवर्तते । तेन एते वर्तमाने सज्ञार्थे च बहुलं भवन्ति । कृधातोः उणि, णित्त्वाद् वृद्धौ, कारुः इति रूपम् । ' विश्वकर्मणि ना कारुस्त्रिषु कारकशिल्पिनोः' इति मेदिनी । वाति इति वायुः । प्रत्ययस्य णित्त्वात् ' आतो युक्चिण्कृतोः।' इति युक् । पिषन्त्यनेन तैलादिकं इति पायुः । जयत्यभिभवति रोगान् इति जायुः औषधम् । मिनोति प्रक्षिपति देहे ऊष्माणमिति मायुः पित्तम् । स्वदते रोचते इति स्वादुः। साध्नोति परकार्य- ५२ १ ·कृदन्ते कृत्प्रक्रियाप्रकरणम् सानोति परकार्यमिति साधुः ॥ आशु शीघ्रम् ॥ उणादयो बहुलम् । ३ । ३ । १ । एते वर्तमाने सज्ञाया च बहुल स्युः । केचिदविहिता अप्यूह्याः । सज्ञासु धातुरूपाणि प्रत्ययाश्च ततः परे । कार्यद्विद्यादनूबन्धमेतच्छास्त्रमुणादिषु ।। तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम् । ३।३ । १० । क्रियार्थाया क्रियायामुपपदे भविष्यत्यर्थे धातोरेतौ स्तः। मान्तत्वादव्ययत्वम् । कृष्ण द्रष्टु याति, कृष्णं दर्शको याति । कालसमयवेलासु तुमुन् । ३ । ३ । १६७ । कालार्थेषूपपदेषु तुमुन् । कालः समयो वेला वा भोक्तुम् ॥ मिति साधुः, अश्नुते व्याप्नोति इति आशु शीघ्रम् । उणादयो बहुलम् इति । अस्मिन् सूत्रे धातोः इति, प्रत्ययः इति, कृत् इति चानुवर्तते तेन शास्त्र- बहिर्भूतानामप्युणादीना प्रत्ययसज्ञा कृत्संज्ञा कर्बर्थश्च सिध्यति । 'कृत्तद्धितस- मासाश्च ।' इति सूत्रेण प्रातिपदिकसज्ञापि, ततः स्वादिविभक्तीनामुत्पत्तिः । संज्ञायाम्-रूढा एते उणादिप्रत्ययान्ताः अविद्यमानमपि धात्ववयवार्थमाश्रित्य व्युत्पाद्याः । बहुलम्- सर्वेषा प्रत्ययाना उणादिसूत्रेष्वपि अनुक्तत्वात् बहुलपदप्रयोगः। तेन तेष्वविहिता अपि केचित्प्रत्यया रूपानुरोधेन तव । कार्याद्विद्यात् इति । यथा गुणवृद्धिनिषेधे प्रत्ययः कित् डिद्वा ज्ञेयः। वृद्धौ जित् णिद्वा जह्यः । अनूबन्ध इति उपसर्गे घञ्यमनुष्ये बहुलमिति उकारदीर्घः । तुमुन्ण्वुलौ क्रियायामिति । उपपदार्था सप्तमी । तेन क्रियाया क्रिया- यामुपपदे इत्यर्थः । भविष्यति इति वर्तते । क्रिया अर्थः प्रयोजनं यस्याः सा क्रियार्था । 'कृष्णं द्रष्टुं याति,' 'कृष्णं दर्शको याति' इत्यत्र कृष्णकर्मकभवि- ष्यदर्शनार्थ यानं वर्तते तेन तादृशे याधातौ उपपदे दृशधातोः तुमुन्ण्वुलौ भवतः। तुमुन् मान्तः कृत् । तेन 'कृन्मेजन्तः।' इति सूत्रेण तुमुन्नन्तं अव्ययम् । 'अव्यय- कृतो भावे' इति वचनात् भावे तुमुन् भवति ॥ कालसमयवेलास्विति। कालपर्यायाणा उपादानात् कालार्थेषु उपपदेषु इत्यर्थः । तेन अनेहा भोक्तुमित्यपि भवति । इह कथं तुमुन् न भवति - कालो भोजनस्य इति । वाऽस- रूपविधिना ल्युडपि भवति ॥ भाव इति । घञ् इति वर्तते । क्रियासामान्य ५३ ·लघुकौमुद्यां भावे । ३।३ । १८ । सिद्धावस्थापन्ने धात्वर्थे वाच्ये धातोर्घञ् । पाकः॥ अकर्तरि च कारके संज्ञायाम् । ३। ३ । १९ । कर्तृभिन्ने कारके घजू स्यात्।। घनि च भावकरणयोः । ६ । ४ । २७ । रञ्जेनलोपः स्यात् । रागः अनयोः किम् । रज्यत्यस्मिन्निति रङ्गः ॥ निवासचितिशरीरोपसमा- धानेष्वादेश्च कः। ३ । ३। ४१ । एषु चिनोतेर्घञ् आदेश्च ककारः । उपसमाधानं राशीकरणम् ।। निकायः, कायः । गोमयनिकायः ॥ प्रासः यथा भावशब्दार्थः । 'कृदभिहितो भावो द्रव्यवत्प्रकाशते' इति भाष्यात् लिगसख्या- न्वययोग्यः सिद्धावस्थापन्नो धात्वर्थो भावशब्दार्थोऽत्र । पचति इत्यादौ तु साध्या- वस्थावर्ती धात्वर्थः । पचधातोर्घञि, अित्त्वात् 'अत उपधायाः। इति अका- रवृद्धौ ‘चजोः कु घिण्यतोः' । इति चस्य कत्वे पाकः इति रूपम् ॥ अकर्तरि च कारके- इति । पञ् इति वर्तत । सज्ञाया रूढौ। कर्तृभिन्ने कारके कर्मणि यथा-प्रास्यन्ति तं अपादाने आहरन्ति तस्माद्रसमित्याहारः यथा तक्षशिलाहारः । अकर्तरि किम् ? बिभयंसौ भर्ती । अत्र न घञ्। संज्ञाव्यभिचारार्थश्चकार इति काशिकायाम् । तेन लाभः दायः इत्यादिरूपाणि ॥ घञि च भावकरणयोरिति । नलोपः इति रञ्जः इति च वर्तते । रञ्जुर्घञि प्रकृतसूत्रेण नकारलोपे प्रत्ययस्य जित्वात् उपधावृद्धौ ‘चजोः कु घिण्यतोः।' इति जस्य गत्वे रागः इति रूपम् । रञ्जनं रागः, रज्यतेऽनेनेति च रागः । भावकरणयोरिति किमुक्तम् । रज्यत्यस्मिन् इति रङ्गः, अत्राधिकरणार्थत्वात् नलोपो न । इत उत्तरं 'भावे' 'अकर्तरि च कारके' इति द्वयमपि 'कृत्यल्युटो बहुलम् ' (३.३ ११३) इति यावदनुवर्तते ॥ निवासचितीति । चेः इति घञ् इति च वर्तते । निवासाद्यर्थेषु चिनोतेर्घञ् , आदः चकारस्य च ककारः। निवासे-काशीनिकायः ( निचीयते मोक्षोऽत्र । ), चितौ-आकायमग्नि चिन्वीत ( आचीयन्तेऽस्मिन् इष्टकाः इति ।) शरीरे-कायः ( चीयतेऽस्मिन्नस्थ्यादिकमिति । उपसमाधाने राशीकरणे गोमयनिकायः ( चीयते इति । ) निवासादिषु किम् ? अन्यत्र एरच ' इति सूत्रेण अच् यथा चयः ॥ एरच ५४ ·कृदन्ते कृत्प्रक्रियाप्रकरणम् एरच् । ३ । ३ । ५६ । इवर्णान्तादच् । चयः जयः । ऋदोरम् । ३ । ३ । ५७ । ऋवर्णान्तादुर्णान्तादप् । करः, गरः, यवः, लवः, स्तवः, पवः । (घअर्थे कविधानम् । ) प्रस्थः॥ ड्डितः त्रिः। ३ । ६। ८८। क्त्रेम नित्यम् । त्रिप्रत्ययान्तान्मम् निवृत्तेऽथे । पाकेन निर्वृत्तं पवित्रमम् । डुवप् उत्रिमम् ॥ ट्वितोऽथुच् । ३ । ३ । ८९ । टुवेट कम्पने । वेपथुः ।। कृ इति इति पञ्चम्यन्तं धातोरित्यधिकृतस्य विशेषणम् । भावे, अकर्तरि च कारके इत्यर्थः। चेः अचि चि अ इति स्थिते सार्वधातुक-' इति गुणे अयादेशे चयः । जेरचि जयः । घञोऽपवादः। ऋदोरिति। ऋच्च उः च तयोः समाहारः ऋदुः सौत्रं पुस्त्वम् । ऋदोरिति पञ्चम्यर्थे षष्ठी। तेन ऋवर्णान्ताद् उवर्णान्ताच्च क्षतोः भावे अकर्तरि च कारके अप्। अपः पित्त्वम् स्वरार्थम् । ननु ऋदोरित्यत्र किमर्थ तकारः । ऋकारस्य दीर्घत्वात् सवर्णग्रहणप्रसगाभावेन, तपरः तत्कालस्येति तकारस्यानावश्यकत्वात् इति । उच्यते । नायं तकारः, किंतु दकारो मुखसुखार्थः । तात्परत्वे तु हस्वस्यैव उकारस्य ग्रहण स्यात् न तु दीर्घस्यति दकार एवायम् । 'कृ विक्षेपे :- अ इति स्थिते ' सार्वधातुक' इति ऋकारस्य गुणे कर इति रूपम् । गृ निगरणे गरः । युमिश्रणेऽमिश्रणे च-यवः। लूञ् छेदने - लवः। पूञ् पवने-पवः। घञर्थे-इति । घञ् भावे अकर्तरि च कारके भवति । तस्मिन्नेवार्थे कः' भवति । प्रतिष्ठन्ते ऽस्मिन् धान्यानीति प्रस्थः। प्रपूर्वात् स्था- धातोः कप्रत्यये, कित्त्वात् 'आतो लोप इटि च' इति आलोपः । ड्वितः त्रिः । धातोः इति वर्तते । डुः इत् यस्य तस्मात् धातोः स्त्रिः प्रत्ययो भवति । क्त्रेमम्नित्यमिति । त्रिप्रत्ययान्तात् मप् निवृत्ते ऽर्थे । वित्रप्रत्ययः मबिना केवलो न वापि प्रयुज्यते । 'भावे इति 'अकर्तरि च कारके' इति च वर्तते । परं, अयं भावे एव स्वभावात् । 'डुपचष् पाके -पाकेन निर्वृत्तं पवित्रमम् । 'डुवप् बीजसंताने' । क्त्रेः कित्त्वात् 'वचि- स्वपि- ' इति सप्रसारणे उप्तिमम् ॥ द्वितो ऽ थुजिति । टु इत् ५५ १ ·लघुकौमुद्या यजयाचयतविच्छप्रच्छरक्षो नङ् । ३ । ३ । ९० । यज्ञः, याच्ञा, यत्नः विश्नः, प्रश्नः, रक्ष्णः ॥ स्वपो नन् । ३ । ३ । ९१ । स्वप्नः ॥ उपसर्गे घोः किः।३।३ । ९२ । प्रधिः, उपधिः ।। स्त्रियां क्तिन् । ३ । ३ । ९४ । स्त्रीलिङ्गे भावे क्तिन् स्यात् । घञोऽपवादः। यस्य तस्मात् ट्रितः । 'टुवेप कम्पने' – वेपथुः । 'टुओश्वि गति- वृद्धयोः-श्वयथुः ॥ यजयाचयतविच्छप्रच्छति । एतेभ्यो धातुभ्यो नड्प्रत्ययः स्यात्, भावे अकरि च कारके । यज देवपूजासंगति- करणदानेषु -' इति धातोः नडि, यज् न इति स्थिते ' स्तोः ३चुना - इति नस्य अत्वे जजोयॊगेन ज्ञे कृते यज्ञः इति रूपम् । टुयाचू याज्ञायाम्' याज्ञा । यंती प्रयत्ने' - यत्नः । 'विच्छ भाषाया दीप्तौ च ' इति धातोः नङि, “च्छ्योः शूडननुनासिके च' इति सतुक्कस्य छस्य शत्वे विश्नः। प्रच्छ जीप्सायाम्' इति धातोः नडि, डित्त्वात् 'अहिज्या - इति सप्रसारणे प्राप्ते 'प्रश्ने चासन्नकाले' इति सूत्रे आचार्येण प्रश्नशब्दप्रयोगेण 'नडि प्रच्छधातोः सप्रसारणं न भवति' इति ज्ञापितत्वात् सप्रसारणाभावे, च्छोः शूडननुनासिके च' इति सतुक्कस्य छस्य शत्वे प्रश्नः इति रूपम् । रक्ष पालने रक्ष्णः॥ स्वपो-इति । 'जिष्वप् शये' इति धातोः नन् प्रत्ययो भवति । नित्त्वं स्वरार्थम् । उपसर्गे घोः - इति । ' दाधा ध्वदापू' इति दाधाधात्वोः घुसंज्ञा । उपसर्गे उपपदे घुसज्ञकधातुभ्यः किः प्रत्ययो भवति भावे अकर्तरि च कारके । प्रपूर्वात् डुधाञ् धारणपोषणयोः' इति धाधातोः किप्रत्यये कित्त्वात् 'आतो लोप इटि च' इति आलोपे प्रधिः चक्रनेमिः। उपधिः कपटम् ‘कपटोs स्त्री व्याजदम्भोपधयः इत्यमरः स्त्रियां क्तिन् इति । कृत्यल्युटो बहुलमित्यतः प्राक् स्त्रियामित्यधिक्रियते । तेन स्त्रीत्वविशिष्टे भावे अकर्तरि च कारके धातोः क्तिन्नादयो भवन्ति । घञ् सामान्येन विहितः । तस्यायं स्त्रीत्वविवक्षायामपवादः । अपवादविषयपरिहारेणोत्सर्गस्य . . - १ ॥ ५६ ·कृदन्ते कृत्प्रक्रियाप्रकरणम् (ऋल्वादिभ्यः क्तिनिष्ठावद्वाच्यः ।) तेन नत्वम् । कीर्णिः, लूनिः, धूनिः । (सम्पदादिभ्यः विप् ।) सम्पत् , विपत् , आपत् । (क्तिनपीष्यते।) सम्पत्तिः। विपत्तिः, आपत्तिः ॥ उतियूतिजूतिसातिहेतिकीर्तयश्च । ३ । ३ । ९७ । C निष्ठातो नः - व्यवस्थितेः, स्त्रिया घञ् न भवति । स्च्यधिकारे वा ऽ सरूपविधिर्नास्तीति प्रागुक्तम् । अयं तिन्प्रत्ययः परत्वात् अजपौ नित्यं बाधते। तौ पुंस्त्व- विशिष्टभावादौ भवतः । नकारः स्वरार्थः । 'डुकृञ् करणे' इति धातोः क्तिनि कित्त्वात् गुणाभावे कृति । एवं स्तुतिः ॥ ऋल्वादिम्य इति । ऋकारान्तेभ्यो ल्वादिभ्यश्च धातुभ्यः परः क्तिन् निष्ठावद् वाच्यः । अतिदेशवार्त्तिकमिदम् । ऋल्वादीनां धातूना निष्ठायां यानि कार्याणि विहितानि तानि क्तिनि परतोऽपि भवन्ति । यथा ' कृ धातोः क्तिनि, 'ऋत इद् धातोः' इति किर् ति इति जाते, 'हलि च' इति सूत्रेण कीर् + ति इति भूते, प्रकृतवार्तिकेन क्तिनो निष्ठावत्त्वे, 'रदाम्या ' इति सूत्रेण तस्य नत्वे, कीर् नि इति जाते, नस्य णत्वे, कीर्णिः इति रूपम् । लूञ् छेदने' इति धातोः क्तिनि, तस्य निष्ठावत्त्वे, 'ल्वादिभ्यः' इति तकारस्य नकारे लूनिः रूपम् । एव धूञ् कम्पने धूनिः । पूनिः इति रूपं तु चिन्त्यम् । पूजः ल्वादिगणे पाठाभावात् ।। संपदादिभ्य इति । सपदादिभ्यः भावे अकर्तरि च कारके विप् भवति । किपः 'वेरपृक्तस्य' इति लुप्तत्वात् सम्पद्, विपद् इत्यादि- रूपाणि । स्त्र्यधिकारे वाऽ सरूपविधिनषेधात् कपा क्तिनो नित्य बाधः । स्यात्, ततः सम्पत्तिः इत्यादिरूपाणि कथमित्यत आह 'क्तिनपी- प्यते' इति । इष्टिरिय भाष्यकारस्य । संपदादिभ्यः धातुभ्यः भावे अकर्तरि च कारके क्तिन्नपि भवतीत्यर्थः । तेन संपत्तिः, विपत्तिः ॥ उतियुतिजूति - इति । एते शब्दाः स्त्रिया क्तिन्नन्ता निपात्यन्ते । ननु किमर्थ 'अति' शब्दोऽत्र निपात्यते । अवधातोः क्तिनि 'ज्वरत्वरस्त्रिव्यवि ' - इति अकारवकारयोः ऊठि आदेशे सति ऊतिः इति रूप लभ्यते । उच्यते । पूर्वसूत्रात् उदात्तः इत्यस्यानुवृत्या ५७ यतः ·लघुकौमुद्या एते निपात्यन्ते ॥ ज्वरत्वरस्रिव्यविमवामुपधायाश्च । ६ । ४ । २० । एषामुपधावकारयोरूठ अनुनासिके क्वौ झलादौ क्डिति । अतः क्विप् । जू:, तूः, सूः, ऊः, मूः॥ इच्छा । ३।३ । १०१। इषेर्निपातोऽयम् ॥ अ प्रत्य- यात् । ३ । ३ । १०२ । प्रत्ययान्तेभ्यो धातुम्यः स्त्रियामकारः प्रत्ययः - ऊत्यादिषु क्तिन् उदात्तः इत्यर्थों भवति । एतत्स्वरार्थ अत्र ऊतिशब्द- ग्रहणम् । अन्यथा 'नित्यादिनित्यम्' इति सूत्रेण प्रकृतेरादिः उदात्तः स्यात् । युधातोः यूतिः, जुधातोश्च जूतिः । अनयोः दीर्घत्वं निपात्यते । षोऽन्तकर्मणि' इति धातोः सातिः। द्यतिस्यति - इति इत्वे प्राते इह इत्वाभावो निपात्यते । 'षणु दाने' इति धातोर्वा इद रूपम् । जनसनखना सञ्झलोः' इति आत्वे कृते स्वरार्थमिह ग्रहणम् । हन्तेहिनोतेवी हेतिः । कृत सशब्दने' इति धातोर्णिजन्तत्वात् ‘ण्यासश्रन्थो युच्' इति युचं बाधित्वा तिन् निपात्यते, कीर्तिः ज्वरत्वरस्त्रिवि इति । च्छ्वोः शूडनु – ' इति सूत्रात् वकारः ऊळू चानुवर्तते । क्विझलोः क्डिति इत्यप्यनुवर्तते । एतेषा धातूना उपधावकारयोः स्थाने ऊ आदेशः स्यात क्वौ झलादौ क्ङिति च प्रत्यये । ज्वरधातोः क्विपि प्रकृतसूत्रेण वकाराकारयोः ऊठादेशे जूर् इति जाते सौ ' हल्डयाब्भ्यो' इति सुलोपे रकारस्य विसर्गे जूः इति रूपम् । त्वरधातोः तूः । त्रिविधातोः सूः । अव. धातोः ऊः ॥ इच्छा-इति । इषु इच्छायाभिति धातोर्निपातः । भावे इत्येव । अत्र इषेवि शः यगभावश्च निपात्यते । अन्यथा शे कृते शस्ट सार्वधातुकत्वात् भावे ' सार्वधातुके यक्' इति यक् स्यात् ॥ अ प्रत्ययात इति । अ इति लुप्तप्रथमाकं पदम् । प्रत्ययात् इति धातोरित्यधिकृतस्य विशेषणम् । तदन्तविधिना प्रत्ययान्ताद्धातोः इत्यर्थः। स्त्रियामिति वर्तते तेन स्त्रीत्वविशिष्टे भावे अकर्तरि च कारके इत्यर्थः । चिकीर्ष इति सन्प्रत्ययान्तात्कृधातोः प्रकृतसूत्रेण अप्रत्यये, तस्यार्धधातुकत्वात् 'अत्तै लोपः' इति सूत्रेण चिकीर्ष इत्यस्य अकारलोपे, कृदन्तत्वात्प्रातिपदिको स्त्रीत्वविवक्षायां टापि चिकीर्षा इति रूपम् । एवमेव पुत्रकाम्य इति ·कृदन्ते कृत्प्रक्रियाप्रकरणम् स्यात् । चिकीर्षा, पुत्रकाम्या || गुरोश्च हलः । ३ । ३ । १०३। गुरुमतो हलन्तास्त्रियामप्रत्ययः स्यात् ईहा ॥ ण्यासश्रन्थो युच् । ३ । ३ । १०७ । अकारस्यापवादः । कारणा हारणा ॥ नपुंसके भावे क्तः । ३ । ३ । ११४ । ल्युट् च । ३ । ३ । ११५ । इसितम्, हसनम् ॥ पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण । ३ । ३ । ११८ । छादेर्धेऽयुपसर्गस्य । काम्यच्प्रत्ययान्तात् अप्रत्यये, अकारलोपे, टापि पुत्रकाम्या । गुरोश्च हल इति । हलः इति पञ्चमी धातोः इत्यस्य विशेषणम् , तेन हलन्तात् इत्यर्थः । तस्य गुरुत्वासभवेन गुरुमतः इत्यर्थः पर्यवस्यति । दीर्घस्य संयोगा- पूर्वस्य स्वस्य चाचो गुरुसज्ञा । ईहधातोः ईहा । ऊहधातोः ऊहा । गुरोः किम् , भजधातोः भक्तिः । हलः किम् , नीतिः ॥ ण्यासश्रन्थो युजिति । ण्यन्तेभ्यः आस, श्रन्थ इत्येताभ्या च स्त्रिया भावे अकर्तरि च कारके युच्प्रत्ययो भवति । अ प्रत्ययात्' 'गुरोश्च हलः' इति सूत्रद्वये विहितस्य अप्रत्ययस्यायमपवादः । णिजन्तात् कृधातोः युचि, युवोरनाको इति अनादेशे, कारि अन इति स्थिते 'णेरनिटि' इति इकारलोपे, कार् अन इति जाते, 'रषाभ्या नो णः- ' इति नस्य णत्वे, टापि कारणा। एवं णिजन्तात् हृधातोः हारणा । आस उपवेशने आसना । श्रन्थ विमोचनप्रतिहर्षयोः-श्रन्थना ॥ नपुंसके भाव इति । क्लीबत्वविशिष्टे भावे कालसामान्ये क्तः स्यात् । अयं अकर्मकेभ्य एव । हसधातोः क्ते, आर्धधातुकस्येड् वलादेः' इति इटि हसितं रूपम् । एवं शयितम् , जल्पितम् ॥ ल्युट चेति । अयमपि क्लीबत्वविशिष्टे भावे । हसनं जल्पन इत्यादि । पुंसि संज्ञायां घ इति । करणाधिकरणयोरिति वर्तते । अर्थनिर्देशे सप्तमी । पुल्लिगयोः करणाधिकरणयोः अभिधेययोः धातोः प्रत्ययो भवति, समुदायेन चेत्संज्ञा गम्यते । प्रायग्रहण 'न सर्वेषु स्थलेषु घो भवति' इलि द्योतनार्थम् । पुंसि इति किम् , प्रसाधनम् । धकारः 'छादेघे - ' इति विशेषणार्थः ॥ छादेर्घ इति । उपधायाः इति ह्रस्वः इति च वर्तते । अद्वयपसर्गस्य - द्वौ उपसर्गौ यस्य स द्वथुपसर्गः, स न भवतीति अद्वयुपसर्गः, - ·लघुकौमुद्या ६ । ४ । ९६ । द्विप्रभृत्युपसर्गहीनस्य छादे स्वो घे परे । दन्ताश्छा- द्यन्तेऽनेन दन्तच्छदः । आकुर्वन्त्यस्मिन्नित्याकरः । अवे तृस्त्रोर्घञ् । ३ । ३ । १२० । अवतारः कूपादेः । अवस्तारो जवनिका ॥ हलश्च । ३ । ३ । १२१। हलन्ताद्धञ् । घापवादः । रमन्ते योगिनोऽस्मिन्निति रामः। अपमृज्यतेऽनेन व्याध्यादिरित्यपामार्गः। ईषदुःसुषु कृच्छ्राकृच्छ्रार्थेषु खल् ।३।३।१२६। करणाधिकरणयोरिति निवृत्तम् । एषु दुःखसुखार्थेषूपपदेषु खल् । तयोरेवेति भावे कर्मणि च इदं अद्विप्रभृत्युपसर्गोपलक्षणपरम् । तेन' त्रिचतुरादिषु उपसर्गेषु इस्वो न भवति । दन्ता छाद्यन्ते ऽ नेनेति दन्तच्छदः । करणे धः । दन्त छादि घ' इति स्थिते ‘णेरनिटि' इति इकारलोपे प्रकृतसूत्रेण उपधास्वत्वे, दन्तच्छदः' इति रूपम् । आकुर्वन्त्यस्मिन्निति आकरः, अधिकरणे घः ॥ अवे तृस्त्रोर्धनिति । अव इत्युपसर्गे उपपदे तृ स्तृ इति धातुभ्या घञ् स्यात् करणाधिकरणयोः पुंसि सज्ञाया प्रायेण । अवतृ घञ् इति स्थिते नित्वात् 'अचो णिति' इति ऋकारस्य वृद्धौ अवतारः इति रूपम् । इयं न संज्ञा । प्रायोवृत्तेः असंज्ञायामपि घञ् भवति ॥ हलश्चेति । पुसि संज्ञाया करणाधिकरणयोः घञ्प्रत्ययो भवति । अयं 'पुसि संज्ञायाम्' इति विहितस्य घस्यापवादः । रमन्ते ऽ स्मिन् योगिनः इति रामः, अधिकरणे घञ् । अत उपधायाः ।' इति उपधावृद्धिः । अपमृज्यते ऽनेन व्याध्यादिः इत्यपामार्गः, 'उपसर्गस्य घञ्य ' इति दीर्घः।। अपमृज् घञ् इति स्थिते 'मृजेर्वृद्धिः' इति वृद्धौ ‘चजोः कु घिण्यतोः' इति जस्य गत्वे अपामार्गः ॥ ईषुद्दःसुष्विति । उपपदार्था सप्तमी करणा- धिकरणयोः इति नानुवर्तते तथा व्याख्यानात् । कृच्छ्रे दुःखम् । अकृच्छ्र सुखम् । 'तयोरेव कृत्यक्तखलाः।' इति सूत्रेण भावे कर्मणि च खल् । ईषदुःसुषु इति किम् , कृच्छ्रेण कार्यः कटः । कृच्छ्राकृच्छ्रार्थेषु इति किम् , ईषत्कार्यम् ,अल्प- मित्यर्थः । खल्प्रत्ययस्य लकारः स्वरार्थः । खित्त्व उत्तरसूत्रे मुमर्थम् । प्रकृत सूत्रे सु इत्युपपदस्य अजन्तत्वेऽपि अव्ययत्वात् ' अरुषिजन्तस्य मुम्।' इति. ६० - ·कृदन्ते कृत्प्रक्रियाप्रकरणम् कृच्छ्रे दुष्करः कटो भवता । अकृच्छे ईषत्कारः, सुकरः। आतो युचू । ३। ३। १२८ । खलोपवादः। ईषत्पानः सोमो भवता । दुष्पानः, सुपानः ॥ अलंखल्वोः प्रतिषेधयोः प्राचां क्त्वा । ३ । ४ । १८ । प्रतिषे- धार्थयोरलंखल्वोरुपपदयोः क्त्वा स्यात् । प्राचा ग्रहण पूजार्थम् । अमैवाव्ययेनेति नियमान्नोपपदसमासः। दो दद्धोः। अल दत्त्वा। घुमात्थे- तीत्वम् । पीत्वा खलु । अलंखल्वोः किम् । मा कार्षीत् । प्रतिषेधयोः सूत्रेण प्राप्तो मुम् न भवति । खित्यनव्ययस्य ॥ आतो युजिति । ईषदुःसुषु कृच्छ्राकृच्छ्रार्थेषु इत्यनुवर्तते । तेन ईषदादिषु कृछ्राकृड्रार्थेषु उपपदेषु आदन्तादू धातोर्युच् स्यादित्यर्थः । अयमाप खलर्थत्वात् भावे कर्माण च भवति । युवोरनाको' इति योरनादेशः। चकारः स्वरार्थः ॥ अलंखल्वोरिति । प्रतिषेधयोः इति पदं अलंखल्वोरित्यस्य विशेषणम् । तेन आह प्रतिषेधार्थयोः इति अलखल्वोः इति उपपदार्थे सप्तमी। अव्ययकृतो भावे भवन्ति इति वचनात् क्त्वा भावार्थकः। सूत्रे प्राचा ग्रहण विकल्पार्थमिति काशिकायाम् । पूजार्थमिति सिद्धान्तकौमुद्याम् , विकल्पस्तु वासरूपविधिना लभ्यते । केचित्तु वाऽसरूपविधिः स्त्रिया क्तिन् इत्यतः प्रागेव प्रवर्तते, अल रोदनेन इत्यादिप्रयो- गास्तु बहुलग्रहणात्समाधेया इत्याहुः। अलं दत्त्वा इत्यत्र उपपदसमासे क्त्वो ल्यप् आदेशः स्यादित्याशंक्य आह अमैवाव्ययेनेति । अमा एव तुल्यविधान यदुपपदं तदेवाव्ययेन समस्यते । यस्मिन् सूत्रे अम् (णमुल्) एव विधीयते तस्मिन् यत्पदस्य उपपदसज्ञा भवति तेनैव सह अव्ययस्य समासः । यथा स्वादुकारम् अत्र स्वादुमि णमुल्' इति सूत्रेण णमुल । एतेन अन्यत्र अव्ययेन सह समासो निषिद्धः । अलपूर्वकात् दाधातोः क्त्वाप्रत्यये, 'दो दद्धोः' इत्यनेन ददादेशे, 'खरि च' इति थस्य तत्वे, कृदन्तत्वात् सौ कृते, 'क्त्वातोसुन्कसुनः।' इति अव्ययसंज्ञाया, 'अव्ययादाप्सुपः।' इति सोपे दत्त्वा इति रूपम् | खलूपपदात् पाधातोः क्त्वा प्रत्यये 'घुमास्थागापाजहातिसा हलि ।' इति आकारस्य ईत्वे पूर्ववत् 'पीत्वा' रूपम् । पीत्वा खलु, पानेन साध्यं नास्तीत्यर्थः । अलं दत्त्वा, अपात्रे न देयम् । अलखल्वोः किम् । प्रतिषे- धार्थे अन्यस्मिन्नुपपदे क्त्वा न भवति-मा कार्षीत् , माडि लुडू। न माडू ·लघुकौमुद्यां किम् । अलंकारः ॥ समानकर्तृकयोः पूर्वकाले। ३ । ४ । २१ । समानकर्तृकयोर्धात्वर्थयोः पूर्वकाले विद्यमानाद्धातोः क्त्वा स्यात् । भुक्त्वा ब्रजति । द्वित्वमतन्त्रम् । भुक्त्वा पीत्वा व्रजति । न क्त्वा सेट् । १। २। १८ । सेट् क्त्वा किन्न स्यात् । शयित्वा । सेटू किम् । कृत्वा । रलो व्युपधाद्धलादेः संश्च । १ । २। २६ । इव!वर्णोपधाद्धलादे रलन्तात्परौ क्त्वासनौ सेटौ वा कितौ स्तः । द्युतित्वा, द्योतित्वा । योगे ।' इत्यडागमप्रतिषेधः। प्रतिषेधयोः किम् । अप्रतिषेधार्थे अलमुपपदे क्त्वा न भवति । अलंकारः ॥ समानकर्तृकयोरिति । समानः एकः कर्ता ययोः तयोः धात्वर्थयोः । निर्धारणे षष्ठी। पूर्वकाले इति धातोरित्यस्य विशेषणम् । तेन पूर्वकाले विद्यमानाद् धातोरित्यर्थः । भुक्त्वा वजति इत्यत्र भोजनादूर्ध्व गमनम् इत्यर्थः । तेन पूर्वकालिकात् भोजनार्थकभुजधातोः क्त्वा । 'चोः कुः।' इति जकारस्य गकारः तस्य च 'खरि च' इति ककारः।' द्वित्वमतन्त्रमिति सूत्रे समानकर्तृकयोः इति द्विवचन न विवक्षितम् । तेन भुक्त्वा पीत्वा ब्रजति इत्यत्र त्रिषु धातुषु व्रजनापेक्षया भोजनपानयोः पूर्वकालिकत्वात् क्त्वा । समानकर्तृकयोरिति किम्. । भुक्तवति देवदत्ते गच्छति यज्ञदत्त ॥ न क्त्वा सेडिति । कित्' इति वर्तते । इटा सहितः । सेट 'शीङ् स्वप्ने' इति धातोः क्त्वाप्रत्यये 'आर्धधातुकास्येड् वलादेः।' इति इटि प्रकृतसू- त्रेण क्त्वाप्रत्ययस्य कित्त्वाभावे 'सार्वधातुकार्धधातुकयोः ।' इति गुणे, शे इत्वा इति जाते 'एचोऽयवायावः।' इति अयादेशे शयित्वा इति रूपम् । सेटू किम् । कृत्वा - अत्र कृधातोः क्त्वाप्रत्यये 'एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् इति इण्निपेधे कित्त्वात्' ' क्डिति च ' इति गुणाभावे कृत्वा इति रूपम् । रलो व्युपधादिति । पूर्वसूत्रेभ्यः क्त्वा सेट् कित् वा इति चत्वारि पदान्यनुवर्तन्ते । रल प्रत्याहारः । रलः रलन्तात् धातोः इत्यर्थः। उश्च इश्च वी। ते उपधे यस्य तस्मात् । हल आदिर्यस्य तस्मात् हलादेः। तस्मात् हलादेः। 'द्युत दीप्तौ' इति धातोः क्त्वा प्रत्यये, ' आर्धधातुकस्येड् -' इति सूत्रेण इटि प्रकृतसूत्रेण क्त्वाप्रत्ययस्य ६२ १ ·कृदन्ते कृत्प्रक्रियाप्रकरणम् हलादेः लिखित्वा, लेखित्वा । व्युपधात्किम् । वर्तित्वा । रलः किम् । सेवित्वा । हलादेः । किम् एषित्वा । सेट् किम् । भुक्त्वा ॥ उदितो वा । ७ । २ । ५६ । उदितः परस्य क्त्व इड्डा। शमित्वा शान्त्वा । देवित्वा द्यूत्वा । दधातर्हिः। . कित्त्वनिषेधे, 'पुगन्तलघूपधस्य च ।' इति उपधागुणे द्योतित्वा इति रूपम् । कित्त्वे तु द्युतित्वा । 'लिख अक्षरविन्यासे' इतीकारोपधात् धातोः लिखित्वा, लेखित्वा । सन्-दिद्युतिषते दिद्योतिषते । लिलिखिषति लिलेखिषति ।। व्युपधात् किम, वर्तित्वा । अत्र क्त्वाप्रत्यये 'आर्धधातुकस्य -' इति इडागमे ऋकारोपधत्वात् 'न क्त्वा सेटू ।' इति नित्यं कित्त्वनिषेधे उपधागुणे वर्तित्वा रूपम् । रलः किम् देवित्वा - अत्र रलन्तत्वाभावात् सेटः क्वाप्रत्ययस्य नित्य कित्त्वाभावे देवित्वा रूपम् । ‘सेवित्वा' इति पाठे 'षिवु तन्तुसन्ताने' इति धातो रूपम् । हलादेः किम् एषित्वा - अत्र हलादित्वाभावात् न कित्त्वविकल्पः । सेट्र किम् । भुजधातोः क्त्वाप्रत्यये एकाच उपदेशेऽनु- दात्तात्' इति इटोऽभावे नित्यं कित्त्वम् ॥ उदितो वेति । क्त्वः इति वर्तते । उदितः इति अधिकृतस्य धातोर्विशेषणम् । उत् इत् यस्य स उदित् । उदितः धातोः परस्य क्त्वाप्रत्ययस्य इड् वा । 'शमु उपशमे' इति धातोः क्त्वाप्रत्यये प्रकृतसूत्रेण इविकल्पे इट्पक्षे शमित्वा । इडभावे 'अनुनासिकस्य क्विझलोः क्डिति' इति उप- धादीधै 'नश्चापदान्तस्य झलि ।' इति मस्यानुस्वारे अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः' इति परसवर्णे शान्त्वा इति रूपम् । 'दिवु क्रीडाविजिगीषादिषु' इति धातोः क्त्वाप्रत्यये, प्रकृतसूत्रेण इविकल्पे, इट्पक्षे 'न क्वा सेट्' इति कित्त्वाभावे, उपधागुणे देवित्वा, । इडभावपक्षे तु दिवू क्त्वा इति स्थिते ' च्छोः शूडननुनासिके च' इत्यूठि 'इको यणचि' इति यणि च कृते द्यूत्वा रूपम् ॥ दधातैर्हिः - इति । ति किति इति वर्तते । तादौ किति इत्यर्थः । डुधाञ् धारंणपोषणयोः' इति धातोः क्त्वाप्रत्यये प्रकृतसूत्रेण हित्वे ' अनेकाशित्सर्वस्य । इति सर्वांदेशे कृते ६३ ·लघुकौमुद्या हित्वा ॥ जहातेश्च क्वि । ७ । ४ । ४३ । हित्वा । हाडस्तु हात्वा ॥ समासेऽनपूर्वे क्त्वो ल्यप् । ७ । १ । ३७ । अव्ययपूर्वपदेऽनङ्स- मासे क्त्वो ल्यबादेशः स्यात् । तुक् । प्रकृत्य । अनञ् किम् । अकृत्वा ॥ आभीक्ष्ण्ये णमुलू च । ३ । ४ । २२ । आभीक्ष्ण्ये द्योत्ये पूर्व विषये णमुल् स्यात् क्त्वा च ॥ नित्यवीप्सयोः। ८।१।४। आभीक्ष्ण्ये वी- 'साया च द्योत्ये पदस्य द्वित्व स्यात् । आभीक्ष्ण्य तिडन्तेष्वव्ययसजकेषु कित्त्वाद्गुणनिषेधे हित्वा रूपम् ॥ जहातश्चेति । हिः इति वर्तते । ओहाक् त्यागे' इति धातोः क्त्वाप्रत्यये हिः आदेशो भवति । हित्वा । जहातेः इति शितपा निर्देशः 'ओहाट् गतौ' इत्यस्य वारणार्थः । तस्मात् हात्वा इति रूपम् ॥ समासेऽनपूर्व इति । न पूर्वः पूर्वपदं यस्य स नपूर्वः । स न भवति इत्यनपूर्वः समासः' पर्युदासात् नभिन्ने नसदृशे च अव्यये पूर्वपदे क्त्वो ल्यबादेशः स्यात् । प्रपूर्वककृधातोः 'कुगतिप्रादयः' इति नित्ये समासे क्त्वाप्रत्ययस्य कित्त्वात् इस्वस्य पिति -' इति तुकि प्रकृतसूत्रेण क्त्वो ल्यबादेशे प्रकृत्य इति रूपम् । अनञ् इति किम् । अकृत्वा । 'अनीत्वा पंकता धूलिमुदक नावतिष्ठते' इति माघे ॥ आभीक्ष्ण्ये णमुल् चेति । समानकर्तृकयोः 'पूर्वकाले इति पूर्वसूत्रादनुवर्तते । चकारेण क्त्वाऽनुकृष्यते । अभीक्ष्णस्य भावः आभीक्ष्ण्यम् पौनःपुन्यम् । पौनःपुन्ये द्योत्ये समानकर्तृकयोः धात्वोः पूर्वकालिकाद् धातोः णमुल इत्यर्थः । नित्यवीप्सयोरिति । सर्वस्य द्वे इत्यनुवर्तते । नित्य नित्यत्व आभीक्ष्ण्यमित्यर्थः व्यातुमिच्छा वीप्सा व्याप्तिः इह काय॑म् । द्योत्ये इति वृत्तौ विशेषणस्य नपुंसकनिर्देश एकवचनं च ' नपुंसकमनपुसकेनैकवच्च ।' इति सूत्रेणैकशेषात् । सर्वस्य द्वे इत्यनुवृत्तम् , तेन एकस्य पदस्य स्थाने द्वे पदे समुदिते आदेशत्वेन विधीयते इत्यर्थः । आभीक्ष्ण्य तिङन्तेषु - इति । तद्धि क्रियानिष्ठधर्मः । तेन तद्योतनार्थ द्वित्वं क्रियाप्रधानमनामेव न्याय्यम् । क्रियाप्राधान्य क्त्वा भवतः ·विभक्त्यर्थप्रकरणम् । कृदन्तेषु । स्मार स्मार नमति शिवम् । स्मृत्वा स्मृत्वा । पायं पायम् भोज भोजम् । श्रावं श्रावम् ॥ अन्यथैवंकथमित्थंसु सिद्धाप्रयोगश्चेत् । ३ । ४ । २७ । एषु कृञो णमुल् स्यासिद्धोऽप्रयोगोऽस्य एवभूतश्चेत् कृञ् । व्यर्थत्वात्प्रयागानह इत्यर्थः। अन्यथाकारम् , एवकारम् , कथकारम् , इत्थंकारं भुङ्क्ते । सिद्धेति किम् । शिरोऽन्यथा कृत्वा भुङ्क्ते । इति कृदन्तप्रक्रिया ॥ अथ विभक्तयर्थप्रकरणम् ॥ प्रातिपदिकार्थलिङ्गपरिमाणवचनमात्रे प्रथमा । २ । ३ । ४६ । अन्यथा चाख्याते ऽ स्ति कृतिशेपेच 'अव्ययकृतो भावे ।' इति वक्ष्यमाणत्वादिति भावः इति तत्त्वबोधिन्याम् । स्मार स्मार एतत् णमुलन्तम् । स्मृ धातोः णमुलि, 'अचो णिति' इति ऋकारस्य वृद्धौ स्मारम् इति जाते, प्रकृत- सूत्रेण द्वित्त्वे, मस्य चानुस्वारे, स्मार स्मार नमति शिवमिति सिद्धम् । पक्षे क्त्वान्तम्, स्मृत्वा स्मृत्वा । पाय पायम् - पा धातोर्णमुलि, 'आतो युक् चिण्कृतोः' इति युकि, प्रकृतसूत्रेण द्वित्त्वे, पाय पाय इति रूपसिद्धिः। एव भोज, भोजमित्यादि ॥ अन्यथैवंकथमित्थंस्विति । एवमित्यादिषु कृञः णमुल् स्यात् । सिद्धाप्रयोगः - सिद्धः अप्रयोगः प्रयोगाभावः यस्य सः सिद्धाप्रयोगः कृञ् चेत् । कृञोऽ र्थस्य अविवक्षि- तत्वे ऽ पि णमुल्प्रत्ययसाधुत्वार्थ तस्य प्रयोगः इति भावः । अन्यथाकार भुंक्ते, अन्यथा भुक्ते इत्यर्थ । सिद्धाप्रयोग इति किम् । कृशोऽ थे- विवक्षाया णमुल न भवति यथा शिरो ऽन्यथा कृत्वा भुक्ते । इति कृदन्तप्रक्रिया। अथ विभक्त्यर्थप्रकरणम् । प्रातिपदिकार्थ - इति 'अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्' इति प्रातिपदिकलक्षणम् । तस्यार्थः प्रातिपदिकार्थः । शब्दात् द्वावौँ ज्ञायते ६५ ल कौ. ५ ·लघुकौमुद्या नियतोपस्थितिकः प्रातिपदिकार्थः । मात्रशब्दस्य प्रत्येक योगः । प्रातिपदिकार्थमात्रे लिगमात्राद्याधिक्ये संख्यामात्रे च प्रथमा स्यात् । प्रातिपदिकार्थमात्रे । उच्चैः, नीचैः, कृष्णः, श्रीः, ज्ञानम् । लिगमात्राधिक्ये तटः, तटी, तटम् । परिमाणमात्रे द्रोणो व्रीहिः । वचन संख्या । एकः, द्वौ, बहवः ॥ संबोधने च । २ । ३ । ४७ । प्रथमा स्यात् । हे राम व शक्यार्थों लक्ष्यार्थश्च तत्र कतरो ऽत्र ग्राह्य इति आशंकायामाह नियतोपस्थितिक इति । नियता उपस्थितियस्येति बहुव्रीहिसमासः । यस्मिन् प्रातिपदिके उच्चारिते सति यस्यार्थस्य नियमेन स्मरणं भवति स शक्यार्थः तत्प्रातिपदिकार्थः प्रथमाविभक्त्युत्पत्त्यनन्तरं पदान्तरसानिध्यात् शक्यार्थानुपपत्तेर्वा क्वचिल्लक्ष्यार्थो ऽ पि तस्माज्ज्ञायते, पर तस्यासार्वत्रिकत्वान्न प्रातिपदिकार्थत्वम् । प्रातिपदिकार्थश्च लिगं च परिमाण च वचन चेत्येतेषा द्वन्द्वः । मात्रशब्दो ऽ वधारणार्थः। ' द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणं पद प्रत्येकमभि- सबध्यते' इति न्यायेन प्रातिपदिकार्थमात्रे लिगमात्रे इति तस्य प्रत्येकमन्वयः। प्रातिपदिकार्थ विना केवलस्य लिगस्य परिमाणस्य च प्रतीतिर्न भवतीत्याह लिगमात्राद्याधिक्य इति । आदिपदेन परिमाणं परामृश्यते । वचनं सख्या । उच्चैः नीचैरिति । अव्यये इमे । तयोः अलिगत्वात् प्रातिपदि- कार्थे प्रथमा । कृष्णः, श्रीः, ज्ञानम् इत्येतेषा नियतलिगत्वात् अत्रापि प्रातिपदिकार्थे एव प्रथमा । एतल्लिगाना प्रातिपदिकार्थे ऽन्तर्भावात् । तट इत्यादि । एतेषामनियतलिगत्वात् प्रातिपदिकार्थः लिंग च इति द्वयोरेव प्रथमा । द्रोणो व्रीहिरिति । द्रोणः चतुराढकमितं परिमाणम् । परिमाणमात्राधिके प्रातिपदिकार्थे प्रथमा । व्रीहिः धान्यविशेषः जाता- वेकवचनम् । सामानाधिकरण्यात् द्रोणरूपं यत्परिमाण तत्परिच्छिन्नो ब्रीहिरित्यर्थः । एक इति । प्रकृतिभ्य एव एकत्वाद्यर्थलाभात् प्रकृतसूत्रेण प्रथमाविभक्त्य केवलं तदनुवादः क्रियते । प्रातिपदिकार्थनरपेक्ष्येण एक्त्वाद्यर्थस्य नियमनोपस्थितेः 'सख्यामात्राधिक्ये' इति नोक्तम् ॥ संबोधने चेति । प्रथमा इति वर्तते । ६ ·विभक्त्यर्थप्रकरणम् । कर्तुरीप्सिततमं कर्म । १ । ४ । ४९ । कर्तुः क्रियया आप्तुमिष्टतम कारक कर्मसज स्यात् ॥ कर्मणि द्वितीया । २।३।२। अनुक्ते कर्मणि द्वितीया स्यात् । हरि भजति । अभिहिते तु कर्मादौ प्रथमा । हरि. सेव्यते । लक्ष्म्या सेवितः ॥ अकथित च ।१।४। ५१। अपादानादिविशेषैरविवक्षित कारक कर्मसंज स्यात् । दुह्याच्पच्दण्ड्रधिप्रच्छि, संबोधनाधिके प्रातिपदिकार्थे प्रथमा इत्यर्थः । सम् सम्मुखीकृत्य बोधनं ज्ञापनं संबोधनम् ॥ कर्तुरीप्सिततममिति । कारके इति वर्तते । तच्च प्रथमा- न्ततया विपरिणम्यते । करोति क्रिया निर्वर्तयति इति कारकम् । ईप्सित आप्नोते. सन्नन्तात् क्तः । अतिशयेन ईप्सितं ईप्सिततमम् । 'क्तस्य च वर्तमाने' इति सूत्रेण कतुः इति कर्तरि षष्ठी । वर्तमानार्थस्तु न विवक्षित. । तेन कटं कृतवान् , कटं करिष्यति इत्यादौ कटमित्यस्य कर्मसजा सिध्यति । कथं ईप्सित- भित्याकाक्षाया क्रियया इति लभ्यते । कर्तुरिति किम् । माषेष्वश्व बध्नाति । अत्र कर्मणः अश्वपदार्थस्य ईसिताः माषाः, न तु कर्तुरिति माषपदस्य न कर्मसंज्ञा । तमन्ग्रहण किमर्थम् । पयसा ओदन भुक्ते इत्यत्र ओदन एव प्रधान- भक्ष्यम् । पयस्तु तन्मिश्रणसाधनत्वेन गौणम् । अतस्तस्य न कर्मसज्ञा ॥ कर्मणीति । 'अनभिहिते' इत्यविकृत 'कर्मणि' इत्यस्य विशेषणम् । तेन आह - अनुक्ते कर्मणि । हरि भजति इत्यत्र कर्तरि तिङ् । कर्म तु अनुक्तमेव । अतस्तस्य द्वितीया । हरिः सेव्यते इत्यत्र तु कर्मणि तिड् । कर्मण- स्तिडा उक्तत्वात् 'प्रातिपदिकार्थ-' इति सूत्रेण हरिशब्दस्य प्रथमा ॥ अकथितं चेति । कारके इत्यधिकृतं पूर्ववत्प्रथमान्ततया विपरिणम्यते । अकथित अविवक्षितम् । कथमित्याकाक्षाया आह-अपादानादिविशेषैः । अपादानं, सम्प्रदानं, अधिकरणं, कर्म, करणं, कर्ता इति षट् कारकाणि । यदा अपादानत्वादिविशेषरूपेण कारक न विवक्ष्यते तदा तत्कर्मसंज्ञं भवतीत्यर्थः । ननु 'नटस्य गाथा शृणोति' इत्यत्रापि अपादानत्वाविवक्षाया नटशब्दस्य कर्मत्वं स्यात् । उच्यते--अकथितस्य कर्मसंज्ञा केषुचिदेव धातुषु प्रवर्तते न सर्वत्र । अतः परिगणनार्थमाह-दुह्याचपचेति । दुहादीना द्वादशाना नीप्रभृतीना चतुर्णा ६७ ·लघुकौमुद्यां चित्शासुजिमन्थमुषाम् ॥ कर्मयुक् स्यादकथित तथा स्थानीहृकृष्वहाम् ॥ १ ॥ गा दोन्धि पयः । बलि याचते वसुधाम् । तण्डुलानोदन पचति । गर्गान् शत दण्डयति । व्रजमवरुणद्धि गाम् । माणवक पन्थान पृच्छति । वृक्ष- मवचिनोति फलानि । माणवक धर्म ब्रूते शास्ति वा । शत जयति देवदत्तम् । सुधा क्षीरनिधि मश्नाति । देवदत्तं शत मुष्णाति । ग्राममजा नयति हरति कर्षति वहति वा । अर्थनिबन्धनेय संज्ञा । बलि भिक्षते वसुधाम् । माणवकं धर्म भाषते, अभिधत्ते, वक्तीत्यादि । स्वतन्त्रः कर्ता ।।४।५४ क्रियाया स्वातत्र्येण विवक्षितोऽर्थः कर्ता स्यात् ॥ साधकतमं करणम् । १ । ४ । ४२ । क्रियासिद्धौ प्रकृष्टोपकारक च धातूना कर्मयुक्, प्रधानकर्मणा यद् युज्यते संबद्धं भवति, तदेव अकथितं कर्म इत्यर्थः । ‘गौणे कर्मणि दुह्यादेः प्रधाने नीहृकृष्वहाम्' इति कर्मणि प्रयोगे व्यवस्थामाश्रित्य गणद्वये धातूना विभागोऽत्र कृतः । गा दोग्धि पयः- दोग्धुरीप्सिततमत्वात् पयोऽत्र मुख्य कर्म । गौस्तु तन्निमित्तवनात्रोक्ता इति तस्या अपादानत्वाविवक्षाया कर्मसंज्ञा । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् । अर्थनि- बन्धनेति । अर्थः निबन्धनं कारण यस्याः सा । न केवलं कारिकाया निर्दिष्टेषु धातुषु अकथितस्य कर्मसंज्ञा, किन्तु तत्समानार्थक्रेष्वपि इत्यर्थः ।। स्वतन्त्रः कतैति । कारके इति वर्तते । तत्सामर्थ्यात् क्रियाया स्वतन्त्रः इत्यर्थों लभ्यते । स्वतन्त्रः प्रधानभूतः । स्थाली पचति, काष्ठानि पचन्ति इत्यादौ सौकर्यातिशयं द्योतयितुं स्थाल्यादीना वस्तुतः स्वातन्याभावे ऽपि कर्तृत्वेन प्रयोगो दृश्यते तत्रातिव्याप्ति वारयितुमाह - स्वातन्त्र्येण विवक्षितोऽर्थ इति ॥ साधकतमं करणमिति । साध्यते निर्वत्यैते 5नेनेति साधकम् । अतिशयेन साधक साधकतमम् । यद्वयापारानन्तरं फलप्राप्तिर्भवति तत् इत्यर्थः । ननु तमग्रहणं व्यर्थम् । यथा लोके 'अभिरूपाय कन्या देया' इत्युक्ते अभिरूपतमायैव कन्या दीयते एव साधक करणमित्युक्ते : साधकतमं करणं , इत्यर्थी लभ्येत । सत्यम् । एवं तर्हि प्रकर्षार्थप्राप्तावपि यत्तमब्ग्रहणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्य: कारकप्रकरणे तमपा विना प्रकर्षों न विज्ञेय इति । तेन गंगाया ६८ ·विभक्त्यर्थप्रकरणाम् । करणमंज्ञ स्यात् ॥ कर्तृकरणयोस्तृतीया । २।३ । १८ । अनभिहिते कर्तरि करणे च तृतीया स्यात् । रामेण बाणेन हतो वाली ॥ कर्मणा यमभिप्रेति स संप्रदानम् । १ । ४ । ३२ । दानस्य कर्मणा यमभिप्रैति स सप्रदानसनः स्यात् ॥ चतुर्थी संप्रदाने । २ । ३ । १३ । विप्राय गा ददाति ॥ नमःस्वस्तिस्वाहास्वधालंवषड्योगाच्च । २ । ३ । १६ । एभिर्योगे चतुर्थी । हरये नमः । प्रजाभ्यः स्वस्ति । अग्नये स्वाहा । पितृभ्यः स्वधा । अलमिति पर्याप्त्यर्थग्रहणम् । तेन दैत्येभ्यो हरिरल, प्रभुः, समर्थः, शक्त इत्यादि। ध्रुवमपायेऽपादानम् । १ । ४ । २४ । अपायो विश्लेषस्तस्मिन्साध्ये यद् , घोषः। इत्यत्र घोपेण अखिलगगाया व्याप्त्यभावेऽपि आधारोऽधि- करणमिति सूत्रेण गंगाया अधिकरणसंज्ञा भवति ॥ कर्तृकरणयोरिति । अनभिहिते इति वर्तते । तद्वशात् 'रामो वालिन हन्ति' इत्यत्र कत्रर्थस्य तिडा उक्तत्वात् रामशब्दस्य न तृतीया । रामेण बाणेन हतो वाली' इत्यत्र हत. इति कर्मणि क्तः। रामेण इति अनुक्ते कर्तरि बाणेन इति अनुक्ते करणे च तृतीया ॥ कर्मणा यमभिप्रेतीति । सप्रदीयते अस्मै इति सप्रदानमन्वर्थसजा । तद्वशात् कस्य कर्मणा इत्याकाक्षाया दानस्य इति लभ्यते। अत आह - दानस्य कर्मणा । अभिप्रेति अभिमुख प्रकर्षेण एति गच्छति, दानक्रियोद्देश्य करोतीत्यर्थः ॥ नमःस्वस्तिस्वाहेति । एभिः संयुक्तात् शब्दाच्चतुर्थीत्यर्थः । इय उपपदविभक्तिः, पदान्तरसयोगजन्यत्वात् । 'उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिबलीयसी' इति न्यायेन नमस्करोति देवानित्यत्र तु द्वितीयैव न चतुर्थी । सूत्रे 'अल' पदेन 'प्रभुः' 'शक्तः' इत्यादि पर्याप्त्यर्थकशब्दाना ग्रहणम् । न तु भूषणार्थस्य, न वा वारणार्थस्य । तेन 'कुमारीणामलंकारः' 'अलमनेन' इत्यादिषु न चतुर्थीप्रयोगः । अलं भूषणपर्याप्तिशक्तिवारणवाचकम् ' इत्यमर. ॥ ध्रुवमपाय इति । अपाये विश्लेषे वियोगे, ध्रुव अवधिभूतं, यस्मादन्यस्य वियोगो भवति तत् , स्थिरं ६९ . .

·लघुकौमुद्या ब्रुवमवधिभूत कारक तदपादान स्यात् ॥ अपादाने पञ्चमी । २ । ३ । २८ । ग्रामादायाति । धावतोऽश्वात्पततीत्यादि। षष्ठी शेषे। २।३।५० । कारकप्रातिपदिकार्थव्यतिरिक्त. स्वस्वामिभावादिः संबन्ध. शेषस्तत्र पष्ठी । राज्ञः पुरुषः । कर्मादीनामपि सबन्धमात्रविवक्षाया षष्ठयेव । सता गतम् । सर्पिषो जानीते । मातुः स्मरति । एधो दकस्योपस्कुरुते । भज शभोश्चरणयोः॥ आधारोऽधिकरणम् । १ । ४ । ४५ । कर्तृकर्मद्वारा तन्निष्ठक्रियाया आधारः कारकमधिकरण स्यात् ॥ सप्तम्यधिकरणे च ।२।३।३६ । अधिकरणे यथा ग्रामादायाति । चल यथा धावतोऽश्वात्पतति । षष्ठी शेष इति। उक्तादन्यः शोषः। कर्मादिकारकेषु द्वितीयादिविभक्तयः प्रातिपदिकाद्यर्थेषु च प्रथमा उक्तपूर्वाः ततोऽन्यस्मिन् अर्थे स्वस्वामिभावादिसबधे पष्ठी भवति । आदिपदेन अवयवा- वयविसंबधे जन्यजनकसबधे च । यथा पशोः पादः। पितुः पुत्रः॥ कर्मादी- नामपीति । कर्मादीना कमत्वाविवक्षाया सबंधसामान्यविवक्षाया षष्ठी- इत्यर्थः। सता गतम् । भावे क्तः। अत्र ‘कर्तृकरणयोस्तृतीया' इति तृतीया न विवक्षिता। सर्पिषो जानीते। सर्पिषा करणेन प्रवर्तते इत्यर्थ.। करणत्वाविवक्षाया षष्ठी। 'ज्ञोऽविदर्थस्य करणे' इति सूत्रेण ज्ञाधातोरत्र ज्ञानभिन्ने प्रवृत्त्यर्थे प्रयोगः। मातुः स्मरति । मातर स्मरतीत्यर्थः। कर्मत्वाविवक्षाया पठी । एधोदकस्येति एधश्च उदक चैघा समाहारः एधोदकम् । अत्र एधशब्दः पुंल्लिङ्गोऽदन्तः। यद्वा एधासि दकं चैषा समाहारः । उदकपर्यायो दकशब्दः 'भुवनममृत जीवनीय दक च' इति हलायुधे । अथवा एध. कर्ता । उपस्कुरुते गुणान्तरमाधत्ते । भजे शंभोरिति । अत्र कर्मत्वाविवक्षा ॥ आधार इति । कारके इत्यधि- कृत प्रथमान्तत्वेन विपरिणम्यते । आध्रियतेऽस्मिन् क्रिया इत्याधारः। अधिकरणे घञ् । साक्षाक्रियाधारस्य तु न अधिकरणसजा सभवति, पराम्या कर्तृकर्मसज्ञान्या बाधितत्वादत आह-कर्तृकर्मद्वारा तन्निष्ठक्रियायाः इति ॥ सप्तम्यधिकरण इति । 'दूरान्तिकार्थेभ्यो द्वितीया च' इति पूर्वसूत्रात् दूरान्तिकार्थेभ्य इति पदं चकारेणानुकृष्यते । औपश्लेषिकः-उपश्लेषः सयोगः तेन निवृत्तः । यथा कटे आस्ते । अत्र कटः कर्तृद्वारा क्रियाया औपश्लेषिक आधारः। स्थाल्या पचति ।

·समासप्रकरणम् । सप्तमी स्यात् । चकारादूरान्तिकार्थेभ्यः । औपश्लेषिको वैषयिकोऽभिव्यापकश्चे- त्याधारस्त्रिधा । कटे आस्ते । । स्थाल्या पचति । मोक्षे इच्छास्ति । सर्वस्मिन्नात्मास्ति । वनस्य दूरे अन्तिके वा ॥ इति विभक्त्यर्थाः॥ अथ समासप्रकरणम् ॥ समासः पञ्चधा । तत्र समसन समासः । स च विशेषसज्ञाविनिर्मुक्तः केवलसमासः प्रथमः १ प्रायेण पूर्वपदार्थप्रधानोऽव्ययीभावो द्वितीयः २ प्रायेणोत्तरपदार्थप्रधानस्तत्पुरुषस्तृतीयः ३ ( तत्पुरुषभेदः कर्मधारयः । स्थाली तण्डुलात्मककर्मद्वारा पाकक्रियाया औपश्लेषिक आधारः मोक्षे इच्छा अस्ति । मोक्षविषया इच्छा इत्यर्थः । वैषयिक विषयकृतः । सर्वस्मिन्नात्माऽस्ति सर्वव्यापक आत्मा इत्यर्थः । अभिव्यापकः संबधः । चकारः किमर्थः । वनस्य दूरे अन्तिके वा । अत्र 'दूरान्तिकार्थेभ्यो द्वितीया च' इति सूत्रेण द्वितीया, पञ्चमी, तृतीया च भवन्ति । वनस्य दूरं, दूरात् , दूरेण वा । एवमन्तिकशब्दादपि । इति विभक्त्यर्थाः। अथ समासप्रकरणम् । समासः पञ्चधा इति । वक्ष्यमाणप्रकारेण समासः पञ्चविधो भवति । सम्पूर्वात् असधातोः असधातोः भावद्योतके घञि परतः, प्रत्ययस्य जित्त्वात् अत उपधायाः ' इति उपधावृद्धौ समासः इति रूपम् । समसनं एकस्या वृत्तौ निक्षेप. समासः सक्षेपः इत्यर्थः । विशेषसंज्ञाविनिमुक्तः- तत्पुरुषबहुव्रीह्यादिसज्ञारहित इत्यर्थः । पूर्वपदस्य अर्थः प्रधान यस्मिन् स पूर्वपदार्थप्रधानः । अधिहरि' इत्यादिषु अव्ययीभावसमासोदाहरणेषु अव्ययार्थस्य प्राधान्यं वर्तते । प्रायेण इति किम् । क्वचित् सूपप्रति इत्याद्यव्ययीभावसमासेषु उत्तरपदप्राधान्य दृश्यते । प्रायेणोत्तर- पदार्थप्रधान इति । यथा राजपुरुषः इति तत्पुरुषे पुरुषशब्दस्य प्राधान्यम् । प्रायेण इति किम् । क्वचित् अतिमाल इत्यादिषु ७१ ·लघुकौमुद्यां कर्मधारयोभेदो द्विगुः । ) प्रायेणान्यपदार्थप्रधानो बहुव्रीहिश्चतुर्थः ४ प्रायेणो- भयपदार्थप्रधानो द्वन्द्वः पञ्चमः ५ ॥ समर्थः पदविधिः । २।१।१। पदसबन्धी यो विधि. स समाश्रितो बोध्यः ॥ प्राकडारात्समासः यतस्तत्र तत्पुरुषोदाहरणेषु पूर्वपदप्राधान्यम् । तत्पुरुषस्य भेद. विशेषः तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः' इति सूत्रात् । प्रायेणान्यपदार्थेति। यथा पीताम्बरः इति बहुव्रीहिसमासे न पीतशब्दस्य न वाऽम्बरशब्दस्य प्राधान्य किन्तु विष्णुः इत्यन्यपदार्थस्येति भावः । प्रायेण इति किम् । कचित् द्वित्राः इत्यादिबहुव्रीहिषु उभयपदार्थ. प्रधानम् । प्रायेणोभयपदार्थेति । यथा रामकृष्णौ । प्रायेण इति किम् । क्वचित् दन्तोष्ठम् इत्यादिद्वन्द्वेषु समाहारार्थः प्रधानम् ॥ समर्थः पदविधिरिति । समर्थशब्द: लक्षणया समाश्रितः इत्यर्थे बोध्यः । समर्थशब्दस्य द्वावौँ – (१) सम्प्रेक्षितः आकाशितः अर्थः यस्य स समर्थः साकारः सापेक्षः इति यावत् । (२) सम्बद्धः अर्थ. यस्य स समर्थः सबद्धार्थः इत्यर्थः । व्यपेक्षारूप प्रथम सामर्थ्य वाक्ये दृश्यते परस्परसाकाक्षाण्येव पदानि प्रयुज्यन्ते । एकार्थीभावरूपं द्वितीय तु तद्धितसमासादिषु वृत्तिषु । विधीयते इति विधिः । पदस्य विधिः पदविधिः , सम्बन्धे षष्ठी । कृत्तद्धितसमासैकशेषसनाद्यन्तधातुरूपाः पञ्च पदविधयो वृत्तयो वा । एते विधयः सम्बद्धार्थ वेव शब्देषु प्रवर्तन्ते । तेन 'पश्यति कृष्णं श्रितो देवदत्तम् ' इत्यादिषु स्थलेषु 'द्वितीया श्रितातीत - ' इति सूत्रेण कृष्णश्रितः इति समासो न भवति । सामर्थ्याभावात् । अस्मिन् सूत्रे पदग्रहण किमर्थम् । वर्णविधौ सामर्थ्यस्यानपक्षेणात् । यथा - तिष्ठतु दध्यगानत्व शाकेन । अत्र सामर्थ्याभावेऽपि यणादेशो भवति ॥ प्राकडारात् - इति । कडारशब्दः यस्मिन् सूत्रे प्रयुज्यते तस्मात् कंडाराः कर्मधारये, २, २, ३८ ) इति सूत्रात् प्राक् यान् इत ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामः ते समाससज्ञा ज्ञातव्याः इत्यर्थः । 'प्राक् ' पद द्विरावर्तते तेन समाससज्ञा प्राकू, अव्ययीभावादय. भवन्तीत्यर्थः ७२ . ततः सज्ञा अन्यथा ·समासप्रकरणम् । ।२।१।३ । कडाराः कर्मधारय इत्यतः प्राक् समास इत्यधिक्रियते ॥ सह सुपा।२।१। ४ । सुप् सुपा सह वा समस्यते। समासत्वात्प्राति- पदिकत्वेन सुपो लुक् । परार्थाभिधानं वृत्तिः । कृत्तद्धितसमासैकशेषसनाद्यन्त- धातुरूपाः पञ्च वृत्तयः । वृत्त्यर्थावबोधक वाक्य विग्रहः । स च 'आ परा , कडारादेका सजा' इति सूत्रेण याः अनवकाशाश्च एव अव्ययीभावादयः सज्ञा भवेयुः, न तु समाससज्ञा । सह सुपा' इत्यादिषु 'समासः' इति पदमधिकृतम् । तेन समस्यते इति समासः। 'अकर्तरि च कारके ' इति सूत्रेण कर्मणि घञ् । सह सुपेति । सुप् इति समासः इति च वर्तते । तदन्तविधिना सुबन्त सुबन्तेन सह समस्यते इत्यर्थः । अय समासो वैकल्पिकः । अव्यय विभक्ति-' इत्यादिसूत्रेषु सूत्रकारेण समाससंजाविधानात् । अन्यथा प्रकृतसूत्रेणैव सर्वत्र समाससज्ञाया सिद्धाया अव्ययीभावादिविधिषु समाससजाविधान व्यर्थ स्यात् । पूर्व भूत' इति विग्रहे 'सह सुपा' इति सूत्रेण समासे, ‘कृत्तद्धितसमासाश्च' इति सूत्रेण प्रातिपदिकसज्ञाया कृताया 'सुपो धातुप्रातिपदिकयो.' ( एतयोरवयवस्य सुपो लुक् स्यात् । ) इति सूत्रेण सुलोपे, पूर्वभूत इति प्राप्ते ' भूतपूर्वे चरट् । ' ( भूतपूर्वे वर्तमानात् प्रातिपदिकात् स्वार्थे चरट् स्यात्, आढ्यो भूतपूर्वः आब्यचरः।) इति सूत्रे भगवताऽऽचार्येण भूतपूर्व इति शब्दप्रयोगात् भूतशब्दस्य पूर्वनिपातः । प्रातिपदिकार्थे भूतपूर्वः इति प्रथमा । परार्थाभिधानमिति । प्रत्ययान्तर्भा- वेन परपदान्तर्भावेन वा यः कस्यचित् पदस्य विशिष्टोऽर्थो भवति स परार्थः । सोऽभिधीयतेऽनेनेति परार्थाभिधानम् । करणे ल्युट् । कृत् - यथा कुम्भकारः इत्यत्र 'कुम्भ' इति पद 'कार' पदेन संबद्ध सद्विशिष्टं अर्थान्तरं बोधयति तेन इय कृवृत्तिः । तद्धितः-- शैवः, वैनतेयः इत्यादिः। एकशेषः सन् आदिः येषां ते सनादयः प्रत्ययाः । आदिशब्देन क्य च्, काम्यच् , क्यड् - इत्यादयो ग्राह्याः। ते अन्ते यस्य सनाद्यन्तः धातुः, यथा ७३ पितरौ। - ·लघुकौमुद्या लौकिकोऽलौकिकवेति द्विधा । तत्र पूर्व भूत इति लौकिकः । पूर्व अम् भूत सु इत्यलौकिकः । भूतपूर्वः । भूतपूर्व चरडिति निर्देशाद् भूतशब्दस्य पूर्वनिपातः । ( इवेन सह समासो विभक्त्यलोपश्च ।) वागर्थी इव वागर्थाविव । इति केवलसमासः॥१॥ अथाव्ययीभावः। अव्ययीभावः । ३ । १ । ५ । अधिकारोय प्राक् तत्पुरुषात् ॥ अध्ययं विभक्तिसमीपसमृद्धिवृद्धयर्थाभावात्ययासंप्रतिशब्दप्रादुर्भाव- पश्चाद्यथानुपूर्ययोगपद्यसादृश्यसंपत्तिसाकल्यान्तवचनेषु । २।१।६। विभक्त्यर्थादिषु वर्तमानमव्यय सुबन्तेन नित्य समस्यते । जिगमिषति, पुत्रकाम्यति इत्यादिषु । विशेषेण गृह्यते ज्ञायतेऽनेनेति विग्रहः । लौकिकः -- परिनिष्ठितत्वात् व्याकरणशास्त्रनियमानुरोधेन प्रयोगार्हः । अलौकिकः-ताशप्रयोगानहः शब्दविभक्तिमात्रप्रदर्शकः । इवेन समास इति । वार्तिकमिदम् । ' पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्व च' इत्यधिक भाष्ये दृश्यते इद वार्तिक 'इव' शब्दस्य पूर्वनिपातनिवृत्त्यर्थम् । अन्यथा 'सह सुपा' इति सूत्रेण तस्य कदाचित् पूर्वनिपातोऽपि स्यात् । वागर्थाविव - वाक् च अर्थश्च वागर्थी, तो इव वागर्थाविव । अत्र विभक्तिर्न लुप्ता । अनित्योऽयं समासः, 'तेन उद्वाहुरिव वामनः' इति कालिदासोक्तौ इवशब्दस्य उपमानात्पूर्व प्रयोगात् समासाभावो दृश्यते ॥ अव्ययीभाव इति । अधिकारसूत्रमिदम् । तत्पुरुषः । (२, १, २२) इति सूत्रात् प्राक् यानित ऊर्बमनुक्रमि- च्यामस्तेऽव्ययीभावसज्ञा वेदितव्या इत्यर्थः ॥ अव्ययं विभक्तीति । सुप् सुपा' इति 'समासः' इति च वर्तते । विभक्ति इत्यनेन विभक्त्यर्थो विवक्षितः । विभक्त्यर्थादिष्वर्थेषु वाच्येषु इति सप्तम्यर्थः । समासस्य पदविधि- त्वात् विभक्त्यर्थादिवाच्येषु अव्यय समर्थेन सुपा सह समस्यते अव्ययीभावश्च समासो भवतीत्यर्थः । नित्यमिति । कतिपयसूत्रानन्तर विभाषा । (२,१, ११,) इति सूत्रेण केषाञ्चिदव्ययीभावाना विकल्पविधानात् तत्पूर्व विहिता अव्ययी- ७४ ·समासप्रकरणेऽव्ययीभावः । प्रायेणाविग्रहो नित्यसमासः प्रायेणास्वपदविग्रहो वा । विभक्तौ । हरि जि अधि इति स्थिते ॥ प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम् ।१।२ । ४३ । समासशास्त्रे प्रथमानिर्दिष्टमुपसर्जनसंज्ञं स्यात् ॥ उपसर्जनं पूर्वम् । २। २ । ३०। समासे उपसर्जनं प्राक् प्रयोज्यम् । इत्यधेः प्राक् प्रयोगः । सुपो लुक् । एकदेशविकृतस्यानन्यत्वात्प्रातिपदिकसंजाया स्वाद्युत्पत्तिः । अ- व्ययीभावश्चेत्यव्ययत्वात्सुपो लुक् । अधिहरि ।। अव्ययीभावश्च । २।४। - भावसमासा नित्या इत्याचार्येण ज्ञाप्यते । नित्यसमासं व्याचष्टे - प्रायेणा- विग्रह इति - प्रायेण यस्य अलौकिकविग्रहवाक्यं न विद्यते स नित्यसमासः । अस्वपदविग्रहः - यस्य विग्रहवाक्ये समासघटकपदानि प्रयोक्तु न शक्यन्ते यथा 'हरौ इति अधिहरि' इत्यत्र विग्रहवाक्ये अधिशब्दो न प्रयुक्तः । प्रायेण इाते किम् । क्वचित् 'प्रत्यर्थम् ' इत्यादिसमासेषु एतादृशो विग्रहो विद्यते एव । अव्ययं विभक्ति - इति सूत्रस्य विभक्त्यर्थे उदाहरणमाह हरि डि अधि । हरौ इत्यर्थे हरि अधि इत्येतयोः समासे द्वयो. पदयोः कतरस्य पूर्व विन्यासः कर्तव्य इत्याशंकाया आह - प्रथमानिर्दिष्टमिति । समासे लक्षणया समासशास्त्रे समासविधायकसूत्रेष्वित्यर्थः । प्रथमानिर्दिष्ट यथा 'अव्ययं विभक्ति - ' इत्यादौ अव्यय इति पदं प्रथमानिर्दिष्टम् । 'उपसर्जनम् ' ( गौणम् ) इत्यन्वर्थसंज्ञेयम् । न त्वाचार्यप्रयुक्ता टि घु इत्यादिवत् केवलसंज्ञा । उपसर्जनं पूर्वमिति । समासे कर्तव्ये यदुपसर्जनसंज्ञ तत्समासे पूर्व प्रयोक्तव्यम् । एतेन अधेः हरिशब्दात् प्राक् प्रयोगः । अधिहरि डि इति जाते, समासत्वात्प्रातिपदिकसंज्ञाया ‘सुपो धातु --' इति सूत्रेण सुब्लुकि आधिहरि इति जातम् । एकदेशविकृतमनन्यवत् ( यदेकेनैवाशेन विपरिणतं तत् भिन्नमिति न गण्यते, 'छिन्नेऽपि पुच्छे श्वा वैव न चाश्वो न च गर्दभ. इति न्यायात् ) इति परिभाषया सुपो लोपानंतरमपि प्रातिपदिकसज्ञानपायात् स्वादिविभक्युपत्तिः ।। अव्ययीभावश्चेति । अव्ययीभावश्च अव्यय स्यात् । एतेन अधिहरि इत्यस्य अव्ययत्वात् 'अव्ययादासुपः।' इति सुपो लोपे अधिहरि इति सिद्धम् ॥ अव्ययीभावश्चति । इदं भिन्न सूत्रम् । नपुंसकमिति ७ ·लघुकौमुद्यां १८ । अय नपुंसकं स्यात् । गाः पातीति गोपाः तस्मिन्नित्यधिगोपम् ॥ नाव्ययीभावादतो ऽस्त्वपञ्चम्याः ।२।४।८३। अदन्तादव्ययी- भावात्सुपो न लुक् तस्य पञ्चमी विना अमादेशश्च स्यात् ॥ तृतीया- सप्तम्योर्बहुलम् । २ । ४ । ८४ । अदन्तादव्ययीभावात्तृतीयासप्तम्योर्ब- हुलमम्भावः स्यात् । उपकृष्णम् , उपकृष्णेन । मद्राणा समृद्धिः सुमद्रम् । ८ वर्तते । तेनाह-अयं नपुंसक स्यात् । गोपायति इति गोपाः । 'गुपू रक्षणे' इति धातोः विच प्रत्ययः । आयप्रत्ययान्तस्याकारस्य ‘अतो लोपः' इति लोपे 'लोपोव्योवलि' इति योगने च यकारलोपे वेरपृक्तस्येति वकारलोपे, विभक्ति- कार्ये च गोपा. इति रूपम् । अन्या व्युत्पत्ति दर्शयति । गाः पाति इति गोपा, गोशेब्द उपपदे पाधातोविच्प्रत्ययः । गोपि इति आधगोपम् । अधि गोपा डि इति स्थिते ‘सुपो धातुप्रातिपदिकयोः' इति डेलीपे, प्रातिपदिकत्वात् सौ समागते, 'अव्ययीभावश्च' इति नपुंसकत्वात् 'स्वो नपुसके प्रातिपदिकस्य, इति अन्त्याकरस्य इस्वत्वे, अधि गोप सू जाते अव्ययत्वात् सकारस्य लोपे प्रासे आह नाव्ययीभावादिति । सुपो लुक् इति वर्तते । अत.' इति अव्ययीभावात् ' इत्यस्य विशेषणम् । तदन्तविधिना 'अदन्तादव्ययीभावात्' इत्यर्थः । अपञ्चम्यास्तु अम्' इति वाक्यान्तरम् । पञ्चमीभिन्नसुपः अम् आदेशो भवति । पञ्चम्या तु लुगमादेशौ उभावनि न भवत इत्यर्थः तेन अधिगोप अम् इति जाते ' अमि पूर्वः' इत्यनेन अधिगोपम् इति रूपम् । अतः इति किम् अधिकुमारि । अपञ्चम्याः इति किम् उपकुम्भात् आनय ।। तृतीयासप्तम्योरिति । पूर्वेण नित्य अम्भावे प्राप्ते इदमुच्यते । अतोऽव्ययीभावात् अम् इति अनुवर्तते । बहुलम्-क्वचिद् अमादेशो भवनि क्वचिन्न भवतीत्यर्थः । तृतीया, 'कृष्णस्य समीपेन' इत्यर्थे उपकृष्णम् , उपकृ. ष्णेन । सप्तमी, कुम्भस्य समीपे इत्यर्थे उपकुम्भं उपकुम्भे वा निधेहि । अव्यय विभक्ति इति सूत्रस्यावशिष्टाशं व्याचष्टे-समीपे, कृष्णस्य समीपेन उपकृष्णम् , उपकृष्णेन । समृद्धिः- मद्राणा समृद्धिः सुमद्रम् , सम्मद्रम् इति पाठान्तरम् । समृद्धयर्थंकस्य सुशब्दस्य सम्शब्दस्य वा मद्रशब्देन सह समास मद्राणामाधिक्येन ·समासप्रकरणेऽव्ययीभाव. ! यवनाना व्यृद्धिदुर्यवनम् । मक्षिकाणामभावो निर्मक्षिकम् । हिमस्यात्ययोऽ- तिहिमम् । निद्रा संप्रति न युज्यत इत्यतिनिद्रम् । हरिशब्दस्य प्रकाश इतिहरि । विष्णोः पश्चादनुविष्णु । योग्यतावी'सापदार्थानतिवृत्तिसादृश्यानि यथार्थाः । रूपस्य योग्यमनुरूपम् । अर्थमर्थ प्रति प्रत्यर्थम् । शक्तिमन- तिक्रम्य यथाशक्ति ॥ अव्ययीभावे चाकाले ।६।३। ८१। सहस्य सः स्यादव्ययीभावे न तु काले । हरेः सादृश्यं सहरि । ज्येष्ठस्यानुपूर्ये- णेत्यनुज्येष्ठम् । चक्रेण युगपत्सचक्रम् । सदृश. सख्या ससखि । क्षत्राणा संपत्तिः सक्षत्रम्। तृणमयपरित्यज्य सतृणमत्ति । अमिग्रन्थपर्यन्तमधीते साग्नि । समृद्धिर्वतते इत्यर्थः । व्यृद्धिः - ऋद्धेरभावः । यवनाना व्यृद्धिः दुर्थवनम् । अर्थाभावः - वस्तुनोऽभावः, मक्षिकाणामभावः निर्मक्षिकम् । अत्ययः अपगमः । असंप्रति यत् संप्रति वर्तमानकाले न युज्यते । शब्दप्रादुर्भावः शब्दस्य प्रकाशः । इतिहरि - हरिशब्दो लोके प्रकाशते इत्यर्थः । इति अव्ययं प्रकाशार्थकम् । यथा इत्यस्य चत्वारोऽर्थाः । तेषु अर्थेषु यदव्ययं वर्तते तत् समर्थन सुबन्तेन सह समस्यते । सादृश्यार्थे सहशब्देन समासः - हरेः सादृश्यं इत्यर्थे सह हरि इति स्थिते आह - अव्ययीभावे चेति । सहस्य सः इति वर्तते । अकाले इति किम् , सहपूर्वाह्नम् । आनुपूर्व्यम् - पूर्वस्य क्रमेणानुपूर्वम् । ततः स्वार्थे व्यञ् । अनुज्येष्ठं प्रविशन्तु – ज्येष्ठा- नुपूर्व्या इत्यर्थः । सादृश्यम् - सदृशः सख्या ससखि इत्यत्र सदृशार्थकसह- शब्दस्य सखीशब्देनाव्ययीभावः । ननु प्राक् यथार्येषु सादृश्यमुक्तं, किमर्थे पुनस्तस्येह ग्रहणम् । उच्यते - यथार्थेषु प्रधानसादृश्यस्यैव ग्रहणम् । इह तु गौणसादृश्यस्येति भेदः। सदृशशब्देन सादृश्यवान् साक्षात् उच्यते सादृश्य तु परपरया, अतः सदृशः सख्या ससखि इत्यत्रोदाहरणम् , हरेः सादृश्यं सहरि इति तु पूर्वत्रोक्तम् । सम्पत्तिः अनुरूपः आत्मभावः, आत्मनोऽ- नुरूपं कर्मेत्यर्थः। न तु समृद्धिः, तस्याः पूर्वमेवोक्तत्वात् । यथा 'सक्षत्रं शालंकायनानाम् – ' तेषा क्षात्रभावोऽनुरूपः इत्यर्थः। सतृणम् - किञ्चिद- प्यभ्यवहार्यमपरित्यज्येत्यर्थः । साग्नि - अग्निशब्देन तत्प्रतिपादकः कश्चिद् ७७ ·लघुकौमुद्यां नदीभिश्च ।२।१।२०। नदीभिः सह संख्या समस्यते । समाहारे चायमिष्यते । पञ्चगङ्गम् , द्वियमुनम् ॥ तद्धिताः।४।१।७६ । आपञ्चमसमातेरधिकारोऽयम् ॥ अव्ययीभावे शरत्प्रभृतिभ्यः।५।४।१०७ । शरदादिम्यष्टच् स्यात्समासान्तोऽव्ययीभावे । शरदः समीपमुपशरदम् । प्रतिविपाशम् । जराया जरश्च । उपजरसमित्यादि । . ग्रन्थो विवक्षितः तत्पर्यन्तमित्यर्थः । नदीभिश्च - इति । संख्या इति वर्तते । बहुवचननिर्देशात् न नदीशब्दः कि तु नद्यर्थो विवक्षितः । तेन गंगा यमुना इति नदीविशेषवाचकैः नद्यर्थकैश्च शब्दैः समासो भवति यथा सप्तगोदावरम् । समाहारे चायमिष्यत इति । समाहारेऽपि अव्ययीभाव एवायं न द्विगुः । पञ्चाना गड्गाना समाहारः इत्यर्थे पञ्चन् आम् गंगा आम् इति स्थिते, सुब्लुकि 'न लोपः प्रातिपदिकान्तस्य ' इति सूत्रेण नकारलोपे 'अव्ययीभावश्च' इति नपुंसकत्वे, 'स्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य ' इति आकारस्य ह्रस्वत्वे, पञ्चगड्ग इति जाते, प्रातिपदिकत्वात् सौ समागते, तस्य अमादेशे पूर्वरूपत्वे पञ्चगंगम् इति रूपम् । अव्ययीभावसमासान्तप्रत्ययान् विधित्सुः प्रथमं तेषा तद्धितसंज्ञा विधत्ते तद्धिता इति । आ पञ्चमपरिसमाप्तेः सर्वे समासान्तप्रत्ययाः पञ्चमाध्यायस्य चतुर्थपादे विहिताः । अतः तद्विधायकसूत्रेषु तद्धिताधिकारो विद्यत एव । समामान्तप्रत्ययास्तद्धिताः स्वार्थे भवन्ति ॥ अव्ययीभावे चेति । टच् इति समासान्ताः इति च वर्तते । शरदः समीपमुपशरदम् समीपार्थेऽव्ययीभावः । टचि कृते उपशरद इत्यस्य अव्ययीभावसंज्ञाया प्रातिपदिकत्वात् सौ समागते 'नाव्ययीभावात् - ' इति तस्य अमादेशे उपशरदम् इति रूपम् । विपाशः अभिमुखम् प्रतिविपाशम् । 'जराया जरस् च' इति गणसूत्रं शरदादिगणेऽन्तर्भूतम् । अस्मिन् गणे जराया जरस् आदेशो भवतीत्यर्थः ॥ अनश्चेति । अव्ययीभावे इति वर्तते तच अनः इति पञ्चमीवशात् पञ्चम्यन्ततया विपरिणम्यते । तदन्तविधिना अन्नन्तादव्ययीभावात् इत्यर्थः । राजः समीपे इत्यर्थे उप राजन् अस् ·समासप्रकरणे तत्पुरुषः । अनश्च ।५।४।१०८ । अन्नन्तादव्ययीभावाट्टच् स्यात् ॥ नस्ताद्धते ।६।४ । १४४ । नान्तस्य भस्य टेर्लोपस्तद्धिते । उपराजम् , अध्यात्मम् ।। नपुंसकादन्यतरस्याम् । ५ १ ४ । १०९ । अन्नन्तं यक्लीव तदन्तादव्ययी- भावाट्टज्वा स्यात् । उपचर्मम् , उपचर्म ।। झयः । ५ । ४ । १११ । झयन्ता- दव्ययीभावाट्टज्वा स्यात् । उपसमिधम् उपसमित् ॥ इत्यव्ययीभावः ॥२॥ अथ तत्पुरुषः। तत्पुरुषः। २ । १ । २२ । अधिकारोऽयम् प्राग्बहुव्रीहेः ॥ द्विगुश्च । २। १ । २३ । द्विगुरपि तत्पुरुषसज्ञक: स्यात् ॥ द्वितीया श्रितातीत- इति स्थिते, सुब्लुकि प्रकृतसूत्रेण टचि, उप राजन् अ इति जाते ' याच भम् ' ( यकारादिषु अजादिषु च कप्प्रत्ययावधिषु स्वादिष्वसर्वनामस्थानेषु परतः पूर्व भसंशं स्यात् ' ) इति सूत्रेण भसज्ञाया आह नस्तद्धित इति । भस्य इति अधिकृतम् । तत् नः इति षष्ठयन्तेन अन्वेति । तदन्तविधिना नान्तस्य भस्येत्यर्थः । टेः इति लोप. इति च वर्तते । तदाह - नान्तस्य भस्य इति । उपराजन् अ इत्यत्र टिलोपे प्रातिपदिकत्वात् सौ समागते, तस्य अमादेशे च उपराजम् इति रूपम् । एवं आत्मनि इति अध्यात्मम् ॥ नपुंसकादिति । अन• टच् इति वर्तते । टचि कृते पूर्ववत् उपचर्मम् । टजमावे तु उप चर्मन् इति जाते प्रातिपदिकसंज्ञया सौ समागते, स्वमोनंपुसकात्' इति तस्य लुकि 'न लोपः प्रातिपदिकान्तस्य ' इति नकारलोपे उपचर्म इति रूपम् ॥ झय इति । अव्ययीभावे इति टच् इति अन्यतरस्यामिति च वर्तते । झय् इति प्रत्याहारः । तदन्तविधिना झयन्तादव्ययीभावादित्यर्थः । टचि कृते उपसमिधम् । टजभावे उपसमिद् । इत्यव्ययीभावः। अय तत्पुरुषः। तत्पुरुष इति । प्राग्बहुव्रीहेः शेषो बहुव्रीहिः (२, २, २३) इत्यतः प्राक् इत्यर्थः ॥ द्वितीया श्रितातीतोत प्रत्ययग्रहणे ·लघुकौमुद्या पतितगतात्यस्तप्राप्तापन्नः ।२।१ । २४ । ।२।१। २४ । द्वितीयान्तं श्रितादिप्रकृ- तिकैः सुबन्तैः सह वा समस्यते स च तत्पुरुषः । कृष्ण श्रितः कृष्णश्रित इत्यादि ॥ तृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेन ।२।१।३०। तृती- यान्तं तृतीयान्तार्थकृतगुणवचनेनार्थशब्देन च सह वा प्राग्वत् । शङ्कुलया खण्डः शङकुलाखण्डः । धान्येनार्थो धान्यार्थः । तत्कृतेति किम् । अक्ष्णा काणः ॥ कर्तृकरणे कृता बहुलम् । २ । १ । ३२। कर्तरि करणे च तृतीया कृदन्तेन बहुलं प्राग्वत् । हरिणा त्रातो हरित्रातः । नर्भिन्नो तदन्तग्रहणमिति न्यायेन द्वितीयाशब्देन द्वितीयान्त गृह्यते । सुप् सुपा इति वर्तते । तदन्तविधिना बहुवचनविपरिणामेन च सुपा इत्यस्य सुबन्तै- रित्यर्थः । सुबन्तैः श्रितादिभिः इत्यस्य श्रितादिप्रकृतिकैः सुबन्तैरित्यर्थः पर्यवस्यति ।। 'विभाषा' (२, १, ११) इत्यधिकारात् वैकल्पिका इमे समासाः । अत्यस्तः - नद्यत्यस्तः नदीमतिक्रान्तः इत्यर्थः ॥ तृतीया तत्कृतार्थेन - इति । पूर्ववत् तृतीयापदेन तृतीयान्तं लक्ष्यते । तत्कृत इति लुप्ततृतीयाक गुणवचनेन इत्यस्य विशेषणम् । तच्छब्देन तृतीयान्त परामृश्यते । तृतीयान्तार्थकृतगुणवचनेन अर्थशब्देन च समस्यते इत्यर्थः । गुणमुक्तवान् गुणवचनः । कृत्यल्युटो बहुलमिति भूते कर्तरि ल्युट् । तेन यः गुणमुक्त्वा तद्गुणयुक्त द्रव्यमाह स गुणवचनः खण्डः छिन्नः इत्यादिः। न तु केवलगुणवाचकः, यथा पाटवं शौक्लयमित्यादि । शकुलया शस्त्रविशेषेण खण्डः भिन्न वस्तु शंकुलाखण्डः । अर्थशब्दः धनवाची। धान्येन अर्थः धान्यार्थः धान्येन प्राप्त धनमित्यर्थः । तत्कृत - इति किम् । अक्ष्णा काणः इत्यत्र काणत्व न अक्षिकृतम् । किंतु कर्मकृतमिति भावः। अत्र न हेतौ तृतीया किन्त्वगविकारे। कर्तृकरणे कृतेति । कर्ता च करणं च कर्तृकरणम् । तृतीया इति वर्तते । कृता इति तृतीया - कृदन्तेन इत्यर्थः । हरित्रातः - कर्तरि तृतीयया समासः । नखभिन्नः करणे तृतीया । 'बहुलम् ' इति किम् । कर्तरि ·समासप्रकरणे तत्पुरुषः । नखभिन्नः (कृग्रहणे गतिकारकपूर्वस्याऽपि ग्रहणम् । नखनिर्भिन्नः।।) चतुर्थी तदर्थार्थबलिहितसुखरक्षितैः । २।१।३६। चतुर्थ्यन्तार्थीय यत्तद्वाचिना अर्थादिभिश्च चतुर्थ्यन्तं वा प्राग्वत् । यूपाय दारु यूपदारु । तदर्थेन प्रकृतिविकृतिभाव एवेष्टः । तेनेह न। रन्धनाय स्थाली। (अर्थेन नित्य- समासोविशेष्यलिङ्गता चेति वक्तव्यम् ।) द्विजार्थः सूपः, द्विजार्था यवागूः, द्विजार्थं पयः। भूतबलिः, गोहितम् , गोसुखम् , गोरक्षितम् , ॥ पञ्चमी भयेन । करणे च या तृतीया तदन्तमपि बहुलग्रहणात् क्वचिन्न समस्यते । यथा दात्रेण लूनवान् । क्वचितु विभक्त्यन्तरमपि समस्यते बहुलग्रहणादेव यथा गलेचोपकः (तत्त्व०)॥ कृग्रहणे गतिकारकेति। परिभात्रेयम् । केवलेन कृदन्तेन यो विधिः उक्तः स गतिकारकसमभिव्याहृतेनापि तेन भवति इत्यर्थः । गतिरिति प्रादीनामुपसर्गाणा ' अर्याद्यव्ययाना च संज्ञा। नखनिर्भिन्नः-अत्र गतिपूर्वपदेन कृदन्तेन नखशब्दस्य समासः ॥ चतुर्थीति। चतुर्थीशब्देन चतुर्थ्यन्त लक्ष्यते। तदर्थम् , सः अर्थः प्रयोजन यस्य तत् तदर्थम्। तच्छब्देन अत्र चतुर्थ्यन्त परामृश्यते । तेनाह-चतुर्थ्यन्तार्थाय यत् तद्वाचिना चतुर्थ्यन्त समस्यते । यथा यूपाय दारु इत्यत्र यूपाय इति चतुर्थ्यन्तम् । तदर्थ यत् दारु तद्वाचिना यूपशब्दः समस्यते । तदर्थेन प्रकृतिविकृतिभाव इति । यथा दारु प्रकृतिः, यूपः विकारः। एतच्च सूत्रे बलिरक्षितशब्दयोः प्रयोगेण ज्ञाप्यते । अन्यथा यक्षाय बलिः इत्यादिष्वपि उदाहरणेपु तादर्थ्यदर्शनात् बलिशब्दस्य पृथगुपादान नावश्यकम् । तदर्थशब्देन प्रकृतिविकृतिभावस्य लक्षणात् तस्य च रन्धनाय स्थाली इत्यत्राभावात् नात्र चतुर्थीसमासो भवति । अर्थेन नित्यसमास इति । अर्थशब्देन चतुर्थ्यन्तं नित्यं समस्यते । समासस्य विशेपणत्वात् तद्विशेष्यस्य यल्लिगं तदेव तस्यापि लिंगं भवतीत्यर्थः । अन्यथा 'परवल्लिग द्वन्द्वतत्पुरुषयोः' इति नियमेन अर्थशब्दस्य नित्य पुंल्लिग- त्वात् सर्वत्र पुंल्लिगतैव स्यात् । नित्यसमासत्वेन अस्वपदविग्रहो ज्ञाप्यते । गोभ्यो रक्षितं (तृणादिक) गोरक्षितम् । पञ्चमी भयेनेति । भयेन भयशब्देन । न तु भयार्थकैः त्रासादिभिः, अन्यथा ' भयभीतभीतिमीभिरिति वाच्यम्' इति ८१ ल. कौ. ६ ·लघुकौमुद्यां २ । १। ३७ । चोराद्भयं चोरभयम् ॥ स्तोकान्तिकदूरार्थकृच्छ्राणि तेन ।२।१।३९ । पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः ।६।३।२। अलुक् स्यादुत्तपरपदे स्तोकान्मुक्तः । अन्तिकादागतः । अभ्याशादागतः। दूरादागतः। कृच्छ्रादागतः ॥ षष्ठी । २।२।८। सुबन्तेन प्राग्वत् । राजपुरुषः॥ पूर्वापराघरोत्तरमेकदेशिनकाधिकरणे । २ । २ । १। अवयविना सह पूर्वादयः समस्यन्ते एकत्वसख्याविशिष्टश्चेदवयवी । षष्ठीसमासा- पवादः। पूर्व कायस्य पूर्वकायः। अपरकायः। एक विकारो किम् । पूर्व- इछात्राणाम् ॥ अर्घ नपुंसकम् । २ । २ । २ । समाशवाच्यर्धशब्दो वार्तिक नावश्यकं स्यात् । ननु भोगोपरतः, ग्रामनिर्गतः इत्यादिषु कथ पञ्चम्य- न्तस्य समासः । उच्यते-कर्तृकरणे इत्यत्र बहुलशब्दप्रयोगात् क्वचिद्विभक्त्य- न्तरमपि कृदन्तेन समस्यते इत्युक्तमेव ॥ स्तोकान्तिकेति । अर्थशब्दः स्तोकादिषु प्रत्येकमभिसबध्यते । स्तोकाद्यर्थाः पञ्चम्यन्ताः शब्दः पञ्चम्यन्त- कृच्छ्रशब्दश्च क्तान्तेन वा समस्यन्ते, तत्पुरुषश्च समासो भवति ॥ पञ्चम्याः स्तोकादिभ्य इति । अलुगुत्तरपदे इति वर्तते । न लुक् अलुक् , लोपाभावः। उत्तरपदे-समासे उत्तरपदे परतः सति इत्यर्थः । अय 'सुपो धातुप्रातिपदिकयोः' इत्यस्यापवादः। उत्तरपदे इति किम् , निष्क्रान्तः स्तोकात् निःस्तोकः अत्र उत्तर- पदाभावान्नालुक् ॥ पष्ठीति। सुप् सुपा इति तत्पुरुषः इति विभाषा इति च वर्तते । षष्ठयन्तं समर्थन सुबन्तेन वा समस्यते तत्पुरुषश्च समासो भवति इत्यर्थः ॥ पूर्वापराधरोत्तरमिति । पूर्वापराधरोत्तरमिति समाहारद्वन्द्वः। एकदेशः अवयवः अस्यास्तीति एकदेशी अवयवी। अधिकरण द्रव्य । एकाधिकरणे सति तेनावयविना एकत्वविशिष्टं द्रव्यं द्योत्यते चेत् । षष्ठीममासापवादः- एतत्सूत्राभावे ' पूर्व कायस्य' इत्यादिस्थलेषु 'षष्ठी' इति सूत्रेण समासे सति पष्ठयन्तस्य प्रथमानिर्दिष्टत्वेन उपसर्जनत्वात् पूर्वपदत्व स्यात् इति भावः । एकदे- शिना इति किम् । पूर्व नाभेः कायस्य, अत्र नाभेः इति न अवयविषष्ठी, किं तु दिग्योगलक्षणा पञ्चमी । पूर्वश्छात्राणाम् अत्र अवयवी बहुत्वसंख्याविशिष्टस्तेन न समासः ॥ अर्ध नपुंसकमिति । अर्धमिति निर्देशादेव नपुसकत्वे प्राप्ते ८२ ·समासप्रकरणे तत्पुरुषः । नित्यं क्लीबे प्राग्वत् ॥ अर्ध पिम्पल्या अर्धपिपली ॥ सप्तमी शौण्डैः १२।१।४० । सप्तम्यन्त शौण्डादिभिः प्राग्वत् । अक्षेषु शौण्डः अक्षशौण्ड इत्यादि। द्वितीयातृतीयेत्यादियोगविभागादन्यत्रापि द्वितीयादिविभक्तीना प्रयोगवशात्स- मासो ज्ञेयः॥ दिक्लंख्ये संज्ञायाम् । २ । १ । ५ ० । संज्ञायामेवेति नियमार्थ - . पुनः पुसद व्दप्रयोगः नित्यनपुसकलिगार्थः । तेन ' वा पुंस्योऽर्ध समेऽशके इत्यमरात् समाशवाची अर्धशब्दोऽत्राभिप्रेतः। स प्राग्वत् - स एकत्वविशिष्टेन अवयविवाचिना शब्दन वा समस्यते तत्पुरुषश्च समासो भवति । पिप्पली 'उषणा पिप्पली शौण्डी' इत्यमरः । पिपळी इति भाषायाम् । एकदेशिना इति किम् । अर्ध पशोर्देवदत्तस्य । अत्र देवदत्तशब्देन समासो न भवति । नपुसकभिति किम् - ग्रामाधः नगराधः। अत्र 'षष्ठी' इति सूत्रेण समासः।। सप्तमी शौण्डैरिति । शौण्डैः इति बहुवचननिर्देशात् गणपाठे शौण्डादि- गणदर्शनाच्च शौण्डादिभिरित्यर्थः । शौण्डः निपुणः॥ ननु 'आसनबन्धधीरः', नगेन्द्रसक्ता (दृष्टि)' इत्याद्याः कतिचित् तत्पुरुषसमासा दृश्यन्ते तत्साधकानि तु सूत्राणि नोपलभ्यन्ते । कथं ते समर्थनीया इति चेदाह द्वितीया- तृतीयेति । योगस्य सूत्रस्य विभागः योगविभागः। 'द्वितीया श्रितातीत-' इति सूत्र विभज्य 'द्वितीया' इति प्रथम सूत्रं द्रष्टव्यम् , तस्यार्थ:-द्वितीयान्त समर्थन सुबन्तेन सह वा समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति। ततः श्रितातीत-इति। द्वितीया इति वर्तते । तेन द्वितीयान्त श्रितादिप्रकृतिकैः सुबन्तैः समस्यते इत्यादि पूर्ववत् । पूर्ववत् । एव अन्यत्रापि प्रयोगवशाद्योगविभागः कर्तव्यः, इष्टसाधनत्वाच्छास्त्रस्य । अन्ये त्वाहुः । एतादृशाः प्रयोगाः ‘सह सुपा' इति सूत्रेण ' कर्तृकरणे कृता बहुलम्' इति योगे बहुलग्रहणेन वा समर्थनीयाः॥ दिसंख्ये इति । समानाधिकरणेन इति वर्तते । दिक्सख्ये द्वन्द्वः। द्विग्वा- चकाः सख्यावाचकाश्च शब्दाः सज्ञाया समानाधिकरणेन सुबन्तेन सह समस्यन्ते। ननु ‘विशेषण विशेष्येण बहुल' इत्यनेनैव एतत्सिद्धम् ॥ सत्यम् । एवं सिद्धे सति यदेतत्सूत्र प्रणीतं तज्ज्ञापयत्याचार्यः दिग्वाचकाः संख्यावाचकाश्च शब्दाः सज्ञाया- मेव समस्यन्ते । इषुकामशमी देशविशेषस्य नाम । सप्तर्षयः मरीच्यादीना ८३ ·लघुकौमुद्यां सूत्रम् । पूर्वेषुकामशमी। सप्तर्षयः । तेनेह न । उत्तरा वृक्षाः। पञ्च ब्राह्मणाः ॥ तद्धितार्थोत्तरपदलमाहारे च । २ । १ । ५१ । तद्धितार्थ- विषये उत्तरपदे च परतः समाहारे च वाच्ये दिसंख्ये प्राग्वत् । पूर्वस्या शालाया भवः पूर्वशाल इति ममासे जाते ( सर्वनाम्रो वृत्तिमात्रे पुंबद्भवः) ॥ दिक्पूर्वपदादसंज्ञायां अः । ४ । २ । १०७ । अस्माद्भ- वाद्यर्थे अः स्यादसज्ञायाम् ॥ तद्धितेष्वचामादेः। ७।२। ११७ । जिति णिति च तद्धितेष्वचामादरचो वृद्धिः स्यात् । यस्येति च । पौर्वशालः । पंच - संज्ञा । ननु कथं तत्पूर्वभंगे वितथप्रयत्न : ' इति रघौ ॥ अत्र पूर्वशब्दः न दिग्वाची कितु कालवाची । तेन संज्ञाया अभावेऽपि 'विशेषण विशेष्येण-' इति समासः ॥ तद्धितार्थोत्तरेति । दिक्सख्ये इति समानाधिकरणे इति सुपा इति च वर्तते । तद्धितार्थे समासात्परं तद्धितप्रत्यय कर्तव्ये इत्यर्थः । उत्तरपदे समासान्तरस्य उतरपदे परतः । पूर्वस्याम् शालाया भवः इत्यर्थे तद्धितार्थविषये प्रथम पूर्वा शाला इत्येतयोः समासे कर्तव्ये पूर्वपदस्य पुंवद्भावमाह सर्वनाम्न इति । यत्किमपि सर्वनाम्नो लिगं भवतु तत्परित्यज्य तद्धितसमासादिषु सर्ववृत्तिषु तदात्मनः पुंवद्रूप धारयति इत्यर्थः । एतेन पूर्वशाला इति जाते तत्र भवः इत्यर्थे तद्धितप्रत्यये कर्तव्ये आह दिक्तर्वपदादिति । दिकू पूर्वपद यस्य तस्मात् समासात् 'तत्र भवः' इत्याद्यर्थेषु ञः स्यात् , न तु संज्ञायाम् । पूर्वशाला ञ इति स्थिते आह तद्धितेष्वचामादेरिति । णिति वृद्धिः इति वर्तते । अचामिति निर्धारणे षष्ठी । अत्र प्रत्ययस्य जित्त्वात् ऊकारस्य वृद्धौ पौर्वशाला अ इति जाते आह - यस्येति चेति । यस्यति चेति। भस्य इति लोपः इति तद्धिते इति च वर्तते । यस्य ईति च' इति पदच्छेदः । इश्च अश्च तयोः समाहारः यम् । तस्य -- इवर्णस्य अवर्णस्य चेत्यर्थः । भस्य इवर्णावर्णयोर्लोपः स्यादीकारे तद्धिते च परे । तेन आकारलोपे विभक्तिकार्ये च पौर्वशालः इति रूपम्। उत्तरपदोदाहरणमाह पञ्च गावः धनं . - ८४ ·समासप्रकरणे तत्पुरुषः । गावो धन यस्येति त्रिपदे बहुव्रीहौ द्वन्द्वतत्पुरुषयोरुत्तरपदे नित्यसमास- वचनम् ॥ गोरतद्धितलुकि । ५। ४ । ९२ । गोन्तात्तत्पुरुषाट्टच् स्यात् समासान्तो न तु तद्धितलुकि । पञ्चगवधनः॥ तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः।१।२। ४२ । संख्यापूर्वी द्विगुः ।२।१।५२। तद्धितार्थत्यत्रोक्तस्त्रिविधः संख्यापूर्वो द्विगुसज्ञः स्थात् ॥ द्विगुरेकवचनम्।२।४। १ । द्विग्वर्थः समाहार एकवत्स्यात् ॥ स नपुंसकम् । यस्य उत्तरपदे परतः - इति । द्वन्द्वताहायोरिति । यौ द्वन्द्वतत्पुरुषौ तौ नित्यमेव भवतः न तु विभाषया । एवं धनशब्दे उत्तरपदे पञ्चन् गो इत्येतयोः समासे कर्तव्ये आह गोरतद्धितेति । तत्पुरुषस्येति वर्तते । तच्च पञ्चम्यन्ततया विपरिणम्यते । तदन्तविधिना गोशब्दान्तात् तत्पुरुषात् इत्यर्थः । टच् इत्यपि वर्तते । अतद्धितलुकि - यदा तद्धितो लुप्यते तदा टच् न भवतीत्यर्थः। यथा पञ्चभिः गोभिः क्रीतः पञ्चगु । 'अधर्धपूर्वार्द द्विगोल्गसज्ञायाम्' इति तद्धितलुक् । तत्पुरुषः समानाधिकरण इति । समानमधिकरणं द्रव्यं वाच्यत्वेन ययोः ते समानाधिकरणे पदे । ते अस्य स्त इति समानाधिकरणः । अर्श- आदिभ्योऽच्' इति मत्वर्थीयः अच् समानाधिकरणपदकः इत्यर्थः । कर्मधारयसज्ञालाभे ऽपि तत्पुरुषसज्ञा न हीयते इति ज्ञापयितु इद सूत्रं समासाधिकारादन्यत्र पठ्यते । अन्यथा समासाधिकारे 'आकडारादेका संज्ञा' इति एकसंज्ञानियमात् कर्मधारयसज्ञायां प्राप्ताया तत्पुरुषसज्ञा न भवेत् ॥ संख्यापूर्वो द्विगुरिति । संख्या पूर्वः अवयवः यस्य स संख्यापूर्वः प्रत्यासत्त्या तद्धितार्थोत्तरपद इत्यत्र विहितस्य संख्या पूर्वपदस्य त्रिविधस्य समासस्येयं संज्ञा ॥ द्विगुरेकवचनमिति । अत्र 'समाहारग्रहणं च तद्धितार्थप्रतिषधार्थम् ' इति वार्त्तिकात् समाहारार्थ एव द्विगुरत्र विवक्षितः । वक्ति इति वचनम् । 'कृत्यल्युटो बहुलम् इति बहुलवचनात् कर्तरि ल्युट् । एकस्य वचनम् एकवचनम् । एकस्यार्थस्य वाचकः इत्यर्थः ॥ स नपुंसकमिति । एकवचनप्रकरणात् स इति पदेन - ·लघुकौमुद्या २१४।१७ । समाहारे द्विगुर्द्वन्द्वश्च नपुसकवत्स्यात् । पञ्चाना गवां समाहारः पञ्चगवम् ॥ विशेषणं विशेष्येण बढुलम् । २।१।५७ । भेदक भेद्येन समानाधिकरणेन बहुल प्राग्वत् । नीलमुत्ल नीलोत्पलम् । बहुलग्रहणात्कचिन्नि- त्यम् । कृष्णसर्पः। क्वचिन्न । रामो जामदग्न्यः।। उपमानानि सामान्यवचनैः ।२।१।५५ । घन इव श्यामो घनश्याम । (शाकपार्थिवादीनां सिद्धये उत्तरपदलोपस्योपसंख्यानम् ।) शाकप्रियः पार्थिवः शाकपार्थिवः। देवपूजको ब्राह्मणो देवब्राह्मणः ॥ नञ् । २ । २ । ६ नञ् सुपा सह समस्यते ॥ नलो- समाहारवाचकः द्विगुः द्वन्द्वश्च निर्दिश्यते ॥ विशेषणं विशेष्येणेति । विशिष्यते ऽ नेनेति विशेषणम्, करणे त्युट् । भेदकं व्यावर्तकमित्यर्थः । समानाधिकरणेन इति वर्तते । प्राग्वत् - भेदक समानाधिकरणेन भेद्येन समस्यते तत्पुरुषश्च समासो भवति । समानाधिकरणत्वात् कर्मवारयसंज्ञा ऽ पि । बहुलग्रहणं किमर्थम् । 'विभाषा' इत्यविकारात् समासस्य वैकल्पिकत्वसिद्धिः स्यादेव इति चेत् । उच्यते बहुलपदेन नागाप्रकारा धोत्यन्ते । क्वचित्समासो नित्यं भवति यथा कृष्णसर्पः । क्वचिन्न भवति यथा रामो जामदग्न्यः । क्वचिदुभयथा नोलमुत्पलं नीलोत्पलम् ॥ उपमानानीति । उपमीयन्ते सदृशतया परिछिद्यन्ते यैस्तानि उपमानानि, व्याघ्रः, कमल इत्यादीनि । समानस्य भाव सामान्य साधारणधर्मः, तत् उक्तवन्तः इति सामान्यवचनाः । ल्युट । ये पूर्व साधारणधर्म उक्त्वा तद्वत् द्रव्यमभिदधति ते विशेषणशब्दाः । समानाधिकरणेन इति वर्तते। धन इव शानः-पूर्वपदस्य उपमानत्वं द्योतयितु इवशब्दः विग्रहे प्रयुज्यते । समासे उपमानान्येव पूर्व प्रयोज्यानि इति विधातुं सूत्रारभः । अन्यथा विशेषणविशेष्यभावे कामचारात् विशेषण विशेष्येण बहुलं' इति सूत्रेग समासे कृते उपमानस्य परनिपातोऽपि स्यात् ॥ शाकपार्थिवादीनामिति ॥ वार्तिकमिदम् । शाकः प्रियः यस्य स शाकप्रियः बहुव्रीहिः । अस्य पार्थिवशब्देन समानाधिकरणेन समासे कर्तव्ये उत्तरपदस्य प्रियशब्दस्य लोपः। गाकपार्थिवः। नजिति । समानाधिकरणे इति निवृत्तम् । नञ् सुपा सह समस्यते तत्पुरुषश्च समासो भवति। उत्तरपदार्थप्रधानत्वात् आरोपितत्वं ना द्योत्यते अब्राह्मणः आरोपितब्राह्मणत्ववान् , ब्राह्मणभिन्न इत्यर्थः। . बाहुलकात् कर्तरि - ८६ ·समासप्रकरणे तत्पुरुषः। पो नञः।६।३।७३ । नञो नस्य लोप उत्तरपदे । न ब्राह्मणः अब्राह्मणः ।। तस्मान्नुडचि । ६ । ३ । ७४ । लुप्तनकारान्नञ उत्तरपदस्याजादेर्नुडागमः स्यात् । अनश्वः । नैकधेत्यादौ तु नशब्देन सह सुप्सुपेति समासः॥ कुगतिप्रादयः ।२।२। १८ । एते समर्थेन नित्य समस्यन्ते । कुत्सितः पुरुषः कुपुरुषः ॥ ऊर्यादिविडाचश्च । १ । ४ । ६१ । , अन्ये तु 'तत्सादृश्यमभावश्च तदन्यत्व तदल्पता । अप्राशस्त्य विरोधश्च नार्थाः षट् प्रकीर्तिताः ॥' इति नार्थानाहुः । नञर्थानाहुः । उदाहरणानि-अब्राह्मणः अपापम् , अनश्वः, अनुदरा कन्या, अपशवो वा अन्ये गोअश्वेभ्यः, अधर्मः ॥ नलोपो नत्र इति । नलोपः नकारस्य लोपः। सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वात् समासः। न इति लुप्तषष्ठीकं वा पदम् । नञः इति षष्ठी । नञ् इति अव्ययमिह विवक्षितं न तु 'स्त्रीपुंसाभ्या ननौ भवनात् ' इति सूत्रे विहितो नञ्प्रत्ययः। उत्तरपदे इति वर्तते । नञः इति ञकारेण निर्दे- शात् यत्र 'नकधा' 'नातिशीतोष्णः ' इत्यादिषु सुपसुप्समासेषु नलोपो न भवति तत्र निरनुबन्धको नशब्दः पूर्वपदं इति शेयम् ॥ तस्मानुडिति । । तच्छब्देन लुप्तनकारो नञ् परामृश्यते । उत्तरपदे इत्यनुवृत्तं अचि इत्यनेन विशिष्यते । 'यस्मिन्विधिस्तदादावल्ग्रहणे' इति परिभाषया अजादौ उत्तरपदे इत्यर्थः पर्यवस्यति । तस्मात् इति पञ्चमी 'तस्मादित्युत्तरस्य ।' इति परिभाषया अचि इति सप्तम्याः षष्ठी प्रकल्पयति । तस्मिन् इति निर्दिष्टे पूर्वस्येति परिभाषा तु नात्र प्रवर्तते 'उभयनिर्देशे पञ्चमीनिर्देशो बलीयान् ' इति न्यायात् । तेन न अश्वः इति विग्रहे नकारलोपे कृते अजाद्युत्तरपदस्य अश्वशब्दस्य नुट् । उकार उच्चारणार्थः । टित्त्वात् 'आद्यन्तौ टकिती' इति योगेन नुट् आद्यवयवो भवति ॥ कुगतिप्रादय इति । नित्य इति वर्तते । तेन एते नित्यसमासाः। प्रादीना क्रियायोगे गतिसज्ञा भवत्येव । अस्मिन् सूत्रे तेषा पृथग्रहणात् अक्रियायुक्ता अपि प्रादयः समर्थेन समस्यन्ते इति भावः। यथा सुपुरुषः। गतिसंज्ञा व्याचष्टे-उर्यादीति । क्रियायोगे इति वर्तते । ऊरी उररी अगी- । ८७ ·लघुकौमुद्यां । ऊर्यादयश्च्व्यन्ता डाजन्ताश्च क्रियायोगे गतिसज्ञाः स्युः। ऊरीकृत्य शुक्लीकृत्य पटपटाकृत्य। सुपुरुषः। (प्रादयोगताद्यर्थे प्रथमया।) प्रगत आचार्यः प्राचार्यः (अत्यादयः कान्ताद्यर्थे द्वितीयया) अतिक्रान्तो मालामिति विग्रहे ॥ एक- विभक्ति चापूर्वनिपाते । १ । २ । ४४ । विग्रहे यन्नियतविभक्तिक तदु- , , करणे विस्तारे च । विडाचौ कृभ्वस्तियोगे विहितौ । तत्साहचर्यादुर्यादीनामपि कृभ्वस्तिभिरेव योगे गतिसंज्ञा विधीयते। ऊरी इत्यस्य कृत्वा इत्यनेन समासे समासेऽनपूर्वे क्त्वो ल्यप् ' इति ल्यबादेशः। शुक्लीकृत्येति- अशुक्लं शुक्लं कृत्वा इत्यर्थे ' अभूततभावे कृभ्वस्तियोगे सपद्यकर्तरि च्विः' इति कृत्वाशब्दयोगे शुक्लशब्दात् विप्रत्यये, 'अस्य च्वौ ' इति अन्त्यस्याकारस्य ईकारे, 'वेरपृक्तस्य' इति च्चिलोपे शुक्ली कृत्वा इत्येतयोः समासे, 'समासे ऽनपूर्वे'-इत्यादिना क्त्वाप्रत्ययस्य ल्यबादेशः । पटपटाकृत्येति । पटत्- सदृशं शब्दं कृत्वा इत्यर्थे कृत्वाशब्दयोगे 'अव्यक्तानुकरणाद् द्वथजवरार्धादनितौ डाच् ' इति डाच् । 'डाचि विवक्षिते द्वे बहुलम्' इति वार्तिकेन द्वित्त्वे, पटत् पटत् डाच् कृत्वा इति स्थिते 'नित्यमानेडिते डाचीति वक्तव्यम्' । इति तकारपकारयोः पररूपे, पटपटत् डाच् कृत्वा इति जाते, डित्त्वात् टेर्लोपे, पटपटा कृत्वा इत्येतयोः समासे कर्तव्य पूर्ववत् क्त्वो ल्यबादेशः॥ प्रादीनां व्यवस्थापनार्थ सौनागैः स्वव्याकरणे पठितानि भाष्ये चोद्धतानि वार्त्तिकानि पठति-प्रादयो गताद्यर्थे इति । गताद्यर्थ वर्तमानाः प्रादयः समर्थेन सुबन्तेन समस्यन्ते इत्यर्थः। अतिक्रान्तो मालामिति विग्रहे माला- शब्दस्य अन्त्याकारस्य ह्रस्व शासितुं प्रथमं तस्योपसर्जनसज्ञा विधत्ते एक- विभक्ति चेति । एका विभक्तिर्यस्य तत् एकविभक्ति । विधीयमाने यन्नियतविमक्तिकं द्वितीये स्वंससृष्टार्थके बहुभिर्विभत्ति- भिर्युज्यमानेऽपि एकयैव विभक्त्या युज्यते तत् यथा अतिक्रान्तः मालाम्, अतिक्रान्त मालाम् इत्यादिषु मालाशब्दः। अपूर्वनिपाते इति विषयसप्तमी । उपसर्जनं पूर्वमिति उपसर्जनस्य पूर्वनिपाताख्यं कार्य वर्जयित्वा अन्यस्मिन् ह्रस्वत्वादिकार्ये । उपसर्जनमिति समाके इत्यर्थः । ८८ ·समासप्रकरणे तत्पुरुषः । पसर्जनसंज्ञ स्यान्न तु तस्य पूर्वनिपातः । गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य ।१ । २।४८ । उपसर्जनं यो गोशब्दः स्त्रीप्रत्ययान्त च तदन्तस्य प्रातिपदिकस्य द्वस्वः स्यात् । अतिमालः । (अवादयः क्रुष्टाद्यर्थे तृतीयया।) अवक्रुष्टः कोकिलया अवकोकिलः। (पर्यादयो ग्लानाद्यर्थे चतुर्थ्या। ) परिग्लानोऽध्ययनाय पर्यध्ययनः । निरादयः कान्ताद्यर्थे पक्षम्या।) निष्क्रान्तः कौशाम्ब्याः निष्कौशाम्बिः ॥ तत्रोपपदं सप्तमीस्थम् । ३ । १। ९२ । सप्तम्यन्ते पदे कर्मणीत्यादौ वाच्यत्वेन स्थितं कुम्भादि तद्वाचक पदमुपपदसज्ञ स्यात् ।उपपइजतिन् ।२।२।१९। उपपद सुबन्त समर्थेन नित्यं समस्यतेऽतिडन्तश्चायं समासः । कुम्भ करोतीति वर्तते । एवं मालाशब्दस्य मालाशब्दस्य उपसर्जनसज्ञायामाह - गोलियोरिति । प्रातिपदिकस्य इति इस्वः इति च वर्तते। सूत्रे गोपदेन गोशब्दस्वरूपं विवक्षितं न तु तदर्थः । स्त्री इति स्त्रीप्रत्ययः न स्त्रीशब्दस्वरूपम् । गोस्त्रियोः इति षष्ठीद्विवचनम् । उपसर्जनस्येति गोस्त्रियोरित्यस्य विशेषणम् । प्रत्येकाभिप्रायमेकवचनम् । तेन उपसर्जनभूतस्य गोशब्दस्य स्त्रीप्रत्ययान्तस्य चेत्यर्थः। प्रातिपदिकस्य इति वर्तते । तच्च गोस्त्रियो- रित्यनेन विशेष्यते तदन्तविधिना उपसर्जन यो गोशब्दः इत्यादिरर्थः एवं मालाशब्दस्याकारस्य इस्वत्वे अतिमालः इति रूपम् । । अवक्रुष्टः आहूतः । परिग्लानोऽध्ययनाय - अध्ययनेन श्रान्त इत्यर्थः ।। तत्रोपपदमिति । तत्र धात्वधिकारे । प्रत्यासत्त्या तृतीयधात्वधिकार एवात्र गृह्यते । सप्तमीपदेन सप्तम्यन्तं लक्ष्यते । तस्मिन् वाच्यवाचक- भावेन तिष्ठतीति सप्तमीस्थम् , यथा कर्मण्यण् इति सूत्रे सप्तम्यन्तस्य 'कर्मणि' इति पदस्य वाच्यत्वेन स्थितं कुम्भादि । लक्षणया तद्वाचकं पदमित्यर्थः। स्थपदेन 'न केवल यत्र सप्तम्या जनेः' इत्यादिवत् सप्तमीशब्दः प्रयुक्तस्तत्रोपपदसज्ञा कितु 'यत्र किचित्पद सप्तम्या निर्दिष्टं तत्रापि ' इत्यर्थो द्योत्यते ।। उपोच्चारित पदमुपपदम् । उपपदमतिङ् इति । नित्यमिति सुप् इति च वर्तते । तेन उपपद सुबन्तेन समर्थेन नित्यं समस्यते इत्यर्थः । न विद्यते तिड् यस्मिन् सोऽतिड् । इद 'समासः ८९ ·लघुकौमुद्यां कुम्भकारः । अतिड् किम् । मा भवान् भूत् । माडि लुडिति सप्तमीनिर्देशान्माङ- पपदम् । (गतिकारकोपपदानां कृद्भिःसह समासवचनं प्राक् सुबुत्पत्तेः। व्याघ्री अश्वक्रीती कच्छपीत्यादि।) लत्पुरुषस्याले संख्याध्यादेः।५। , n इत्यधिकृतस्य पदस्य विशेषणम् । तेनाह - अतिङन्तश्चायं समासः। तिडन्तं समासस्य उत्तरपद न भवतीत्यर्थः। माडि लुङ इति सूत्रे माडू सप्तमीनिर्दिष्टत्वेनोपपदम् , पर तत् 'भूत्' इति तिडन्तेन न समस्यते समासाभावश्च भवान् ' इति पदव्यवधानेन द्योत्यते । ननु 'सह सुपा' इत्यतः सुपा इत्यस्य अनुवृत्तिसभवे किमर्थ अतिड् इत्युक्तम् । उच्यते-अतिङ् प्रयोगेण सुप् निवृत्तं इति गम्यते । ततश्च 'गतिकारकोपपदाना कृद्भिः सह समा- सवचन प्राक् सुब्रुत्पत्तेः' इति परिभाषा ज्ञाप्यते । किमस्याः परिभाषायाः फलम् ज्याघ्री इत्यादीनि रूपाणि सिध्यन्ति । तथाहि व्याजिघ्रति इति व्याघ्री। आतश्चोपसर्गे' इति आपूर्वात् ब्राधातोः कः। 'आतो लोप इटि च' इति आकारलोपः। आघ्रः इत्युपपदसमासः । ततः वेः आघ्र इत्यनेन गतिसमासः क्रियते । स्त्रीव विवक्षाया 'जातेरस्त्रीविषयादयोपधात्' इति सूत्रेण जातिलक्षणे डीषि सुपि च व्याघ्री इति रूपम् । समासात्पूर्व सुबुत्पतौ तु 'स्वार्थद्रव्यलिंग- वचनविभक्तिकार्याणि क्रमेण भवन्ति' इति सिद्धान्तात् सुबुत्पत्तेः पूर्व लिंगयोग इति स्त्रीत्वविवक्षाया आघ्रशब्दस्य जातित्वाभावात् न डीए किं तु टाप् एव स्यात् ततः समासे व्याघ्रा इति रूप स्यात् । एवं कारकोदाहरणं अश्वक्रीती इति । अश्वेन क्रीता । 'कर्तृकरणे कृता बहुलम् ' इति निर्विभक्तिकेन कृदन्तेन समासः। ततः 'क्रीतात्करणपूर्वात्' इति डीप् । सुबन्तेन समासे तु केवलस्य क्रीतशब्दस्य करणपूर्वत्वाभावात् न डीप् किं तु टाप् एव स्यात् तेन अश्वक्रीता इति रूपं स्यात् । उपपदोदाहरण कच्छपी । कच्छेन तीरेण पिबति इति । कच्छशब्द उपपदे पाधातोः कप्रत्यये 'आतो लोप इटि च' इत्याकारलोपे प इति रूपम् । कच्छशब्दस्य प इति निर्विभक्तिकेन कृदन्तेन समासः । ततो जातिलक्षणे डीषि कच्छपी इति रूपम् । सुबन्तेन समासे तु कच्छपा इति स्यात् । तत्पुरुषे समासान्तानाह - तत्पुरुषस्येति । , ९० ·समासप्रवरणे तत्पुरुषः। ४ । ८६ । सख्याव्ययादेरगुल्यन्तस्य समासान्तोऽच् स्यात् । द्वे अङ्गुली प्रमाणमस्य द्वयङ्गुलम् । निर्गतमङ्गुलिभ्यो निरङ्गुलम् ॥ अहःसर्वैकदेशसंख्या- तपुण्याञ्च रात्रः। ५ । ४ । ८७ । एभ्यो रात्रेरच् स्याच्चात्संख्याव्ययादेः । अहर्ग्रहणं द्वन्द्वार्थम् ॥ रात्राहाहाः पुंसि। २ । ४ । २९ । एतदन्तौ द्वन्द्वतत्पुरुषौ पुंस्येव। अहश्च रात्रिश्चाहोरात्रः। सर्वरात्रः। सख्यातरात्रः। संख्यापूर्व रात्र क्लीबम् । द्विरात्रम्। त्रिरात्रम् ॥ राजाहासखिभ्यष्टच् । ५।४।९१ । एतदन्ता- समासान्तः इति अच् इति च वर्तते । सख्या च अव्यय च सख्याव्यये ते आदी यस्य तस्य सख्याव्ययादेः तत्पुरुषस्य । अगुलेः इत्यपि तत्पुरुषस्य इत्यस्य विशेषणम् । तदन्तविधिना अगुल्यन्तस्य अगुल्युत्तरपदस्येत्यर्थः । समासान्तः इत्यनुवृत्तेः अच् समासस्य अन्तावयवो भवति । तेन तत्पुरुषस्येति अवयवषष्ठी। द्वे अड्गुली प्रमाण अस्प इति प्रमाणार्थे मात्रच्प्रत्यये विवक्षिते तद्धितार्थोत्तर-इति सूत्रेण तत्पुरुषविशेषः द्विगुसमासः । ततः प्रकृतसूत्रेण अच्प्रत्यये कृने द्वयड्गुलि अ इति जाते, 'यस्येति च' इति इकारलोपे, 'द्विगोर्नित्यम्' इति मात्रचो लोपे, द्वयड्गुल इति सिद्धम् । निर्गतमड्गुलिभ्यः निरगुलम् , प्रादिसमासः ॥ अहःसर्वैकदेशेति । तत्पुरुषस्य इति वर्तते । चकारेण सख्याव्ययादेरित्यनुकृष्यते । अहरादेः राज्यन्तस्य तत्पुरुषस्यासभवात् वार्तिकमुदाहरति - अहर्ग्रहणं द्वन्द्वार्थम् । अहोरात्रः जातिरप्राणिनामित्येकवद्भावः । ‘स नपुंसकम् ' इति सूत्र बाधित्वा 'रात्राहाहाः पुंसि' इति सूत्रेण पुंस्त्वम् । सर्वा रात्रिः सर्वरात्रः । एकदेशः-पूर्व रात्रेः पूर्वरात्रः, द्वयोः राज्योः समाहारः द्विरात्रम् । 'रात्राहाहाः पुंसि' इति सूत्र बाधित्वा 'सख्यापूर्व रात्रं क्लीवम् ' इति वार्तिकेन क्लोबत्वम् ॥ राजाहः- सखिभ्य इति । तत्पुरुषस्य इति वर्तते । तत् पञ्चमीबहुवचनेन विपरिणतं राजाहःसत्रिभ्यः इत्यनेन विशेष्यते । तदन्तविधिना राजाहःसख्यन्तात् तत्पुरुषात् इत्यर्थः । परमश्चासौ राजा च परमराजः। एव उत्तमाहः, राजसखः इत्यादि । टचः चकारः स्वरार्थः । टित्त्व तु टिड्ढाणञ् इति डीबर्थम् । तेन - ·लघुकौमुद्यां त्तत्पुरुषाट्टच् स्यात् । परमराजः ॥ आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः।६।३।४६ । महत आकारोs न्तादेशः स्यात्समानाधिकरण उत्तरपदे जातीये च परे । महाराजः। प्रकारवचने जातीयर् । महाप्रकारो महाजातीयः ॥ द्वयष्टनः संख्यायामबहुव्रीह्यशीत्योः। ६ । ३ । ४७ । आत्स्यात् । द्वौ च दश च द्वादश । अष्टाविशतिः ॥ परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयोः।२।३।२६। एतयोः परपदस्येव लिङ्गं स्यात्। कुक्कुटमयूर्याविमे । मयूरीकुक्कुटाविमौ । अपिपली । (द्विगुप्राप्तापन्नालं- पूर्वगतिसमासेषु प्रतिषेधो वाच्यः।) पञ्चसु कपालेषु संस्कृतः पञ्चकपालः राजानमतिकान्ता स्त्री अतिराजी ।। आन्महतः समानाधिकरणेति । उत्तरपदे इति वर्तते । तच्च मनाधिक पदेन अन्वेति न तु जातोयेन । यतो जातीयर् प्रत्ययः, न पद्गम् । आत् इत्यादेशे तकारः उच्चारणार्थः। अलोऽन्त्यपरिभाषया सोऽन्तादेशो भवति । महान् राजा महाराजः । राजाहः- खिभ्यष्टच् । प्रकारवचन इति । सामान्यस्य भेदको विशेष प्रकारः। तस्य वचने, महाजातीयः महत्सदृशः इत्यर्थः ॥ इयष्टनः संख्यायामिति । आत् इति वर्तते । द्वयष्टनः इति समाहारस्य षष्ठयेकत्र वनम् । द्विशब्दस्य अष्टन्शदस्य च आकारोऽन्तादेशः स्यात् न तु बहुव्रीही न वा अशीतो उत्तरपदे इत्यर्थः । द्वौ च दश च द्वादश समाहारद्वन्द्वः। द्वयधिका दश द्वादश शाकपार्थिवादित्वा- दुत्तरपदलोपः । अष्टौ च विशतिश्च अष्टाविशतिः। समाहारः। स्त्रीत्व लोकात् । न तु इतरेतरद्वन्द्वः । तथाऽर्थानवगमात् । द्वयष्टनः किम् । पञ्चदश । संख्यायामिति किम् । द्वैमातुरः । अबछुव्रीह्यशीलतः किम् । द्वित्राः, द्वयनीतिः ॥ परवल्लिङ्गेति । परवत् परस्य इव । तत्र तस्येव इति सूत्रेण पष्ठयन्ताद्वतिः। परशब्देन परपद लक्ष्यते । द्वन्द्वपद इतरेतरद्वंद्वपरम् । समाहारद्वन्द्वे : स नपुंसकम् ' इति परसूत्रेण क्लीबत्वमेव । कुक्कुटश्च मयूरी च कुक्कुटमयूर्यो स्त्रीलिगस्थ मयूरीशब्दस्योत्तरपदत्वात् समासस्यापि स्त्रीत्वम् । 'मयूरीकुक्कुटौ इत्यत्र तु उत्तरपदस्य पुंस्त्वात् समासस्यापि पुंस्त्वम् । अर्ध पिप्पल्याः अर्धपिप्पली। उत्तरपदस्य स्त्रीत्वात् समासस्यापि स्त्रीत्वम् ॥ द्विगुप्राप्तेति । द्विगु, प्राप्त, आपन्न, अलंपूर्व, गतिसमास एतेषु गतिसमास एतेषु परवल्लिग - इति ·समासप्रकरणे बहुव्रीहिः । पुरोडाशः। प्राप्तो जीविका प्राप्तजीविकः । अलं कुमार्यै अलंकुमारिः। अत एव ज्ञापकात्समासः । निष्कौशाम्बिः ॥ अर्धर्चाः पुंसि च । २। ४ । ३१ । अर्धर्चादयः शब्दाः पुसि क्लीबे च स्युः । अर्धर्चः अर्धर्चम् । एव ध्वजतीर्थशरीर- मण्डपीयूषदेहाङ्कशपात्रसूत्रादयः। सामान्ये नपुंसकम् । मृदु पचति । प्रातः कमनीयम् ॥ इति तत्पुरुषः॥ ३ ॥ अथ बहुव्रीहिः॥४॥ शेषो बहुव्रीहिः। २ । २ । २३ । अविकारोऽयं प्रारद्वन्द्वात् ॥ समागः, सूत्रेण विहितस्य परवल्लिङ्गस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः। द्विगु:-पञ्चसु कपालेषु संस्कृत इति विग्रहे 'संस्कृत भक्षाः' इति अणि विवक्षिते तद्धितार्थ-इति सूत्रेण पञ्चन्शब्दस्य कपालशब्देन ततः द्विगो गनपत्ये इति प्रत्ययस्य लुक् । उत्तरपदस्य नपुसकत्वात् समासस्य नपुसकत्वे प्राप्ते प्रकृतवार्तिकेन विशेष्यलिगता । एव प्राप्तजीविकः आपन्नजीविकः इत्यत्र उत्तरपदस्य स्त्रीत्वात् समासस्य स्त्रीत्वे प्राते पूर्ववत् विशेष्यलिगता। अलं कुमार्यै अलंकुमारिः अत्र तादर्थ्यायोगात् न चतुर्थीसमासः। एतत्साधक चान्यत्सूत्र न वर्तते । अतः अस्मिन् वार्तिके परवल्लिगतानिषेधेन अलंशब्दः चतुर्थ्यन्तेन समस्यते इति ज्ञाप्यते । कुमारीशब्दस्योपसर्जनत्वात् गोस्त्रियोः- इति हस्वः । निर्गतः कौशाम्ब्याः निष्कौशाम्बिः गतिसमासः, पूर्ववत् इस्वत्वम् ॥ अर्धर्चाः पुंलि चेति । चकारात् क्लीबेऽपि इति भावः। ऋचोऽर्धम् अर्धर्चः अर्धर्चम् । सूत्रे बहुवचनप्रयोगात् अर्धर्चादयः इत्यर्थः। परवल्लिंग -इत्यस्यापवादः। सामान्ये नपुंसकम् । वार्तिकमिदम् । विशेष्यविशेषासन्नि- धाने स्त्रीत्वपुस्त्वयोर विवक्षाया नपुसकत्वे 'नपुसकं लिगसर्वनाम' इति भाष्योक्तेः। मृदु पचति -- मृदु इति क्रियाविशेषणं द्वितीयान्तम् । मृदु पाकं करोति इत्यर्थः। प्रातः कमनीयम् प्रातः इत्यस्य विशेष्यस्यालिड्गत्वात् कमनीयं इति सामान्ये नपुंसकमिति । अथ बहुव्रीहिः। शेषो बहुव्रीहिरिति अन्यसमासो नोक्तः - यत्र ·लघुकौमुद्यां अनेकमन्यपदार्थे । २।२।२४ । अनेक प्रथमान्तमन्यस्य पदस्यार्थे वर्तमानं वा समस्यते स बहुव्रीहिः ॥ सप्तमीविशेषणे बहुव्रीहौ । २ । २। ३५ । सप्तम्यन्तं विशेषण च बहुव्रीही पूर्व स्यात् । कण्ठेकालः । अत एव ज्ञापकाद्वयधिकरणपदो बहुव्रीहिः॥ हलदन्तात्सप्तम्याः संज्ञायाम् ।६। ३। ९। हलन्ताददन्तात्सप्तम्मा अलुक् प्राप्तमुदक यं प्राप्तोदको ग्रामः ।। - शेषः । द्वितीया श्रितातीत इत्यादिसूत्रः द्वितीयादि विभक्तीना घण्णा निर्देशेन समासो विहितः । अतः शेषः प्रथमान्तः इत्यर्थः । प्रथमान्तं समर्थेन समस्यते बहुव्रीहिश्च समासो भवति इति भावः। ननु विशेषणं विशेष्येण बहुलामित्यत्र प्रथमान्त समस्यते अतः कथ शेषः प्रथमान्तम् । उच्यते। तस्मिन् सूत्रे प्रथमा इति शब्दमुच्चार्य न समासो विहितः, अतो यासा विभक्तीना विशिष्य समास उक्तस्तदपेक्षयैव शेषत्वम् । यद्यपि 'प्रादयो गताद्यर्थे प्रथमया' इति गतिसमासे प्रथमानिर्देशः कृतस्तथापि द्वितीयादिवत् प्रथमा केनचित्समस्यते इति नोक्तमिति भावः॥ अनेकमन्यपदार्थ इति । शेषः इति वर्तते तेन आह अनेकं प्रथमान्तम् । अन्यपदार्थे समस्यमानपदातिरिक्तपदार्थ इत्यर्थः । महाविभाषया वैकल्पिको ऽ यं समासः सप्तमीनिशेषण इति । पूर्व इति वर्तते । 'प्रत्ययग्रहणे तदन्ता ग्राह्याः' इति परिभाषया सप्तमोपदेन सप्तम्यन्त लक्ष्यते। कण्ठे कालः यस्य स कण्ठेकालः । 'अमूर्धमस्तकात्स्वागादकामे' मूर्धमस्तक- भिन्नात् हलन्ताददन्ताच्च पूर्वपदात् या सप्तमी तस्या अलुक् कामशब्द- भिन्ने उत्तरपदे इति सूत्रेण सप्तम्या अलुक् । ' शेषो बहुव्रीहिः' इति सूत्रेण प्रथमान्तं समस्यते इत्युक्तम् । अस्मात् सूत्रादप्रथमान्तमपि कचित् समस्यते व्यधिकरणपदो बहुव्रीहिर्भवति इति ज्ञायते । अत एव 'अवरों बहुव्रीहिय॑धिकरणो जन्मायुत्तरपदः' इति वामनेनाप्युक्तम् । यथा सच्छास्त्र- जन्मा हि विवेकलाभः। कान्तवृत्तयः प्राणाः। कान्ते प्रिये वृत्तियेषा ते इति विग्रहः ॥ हलदन्तात्सप्तम्या इति। अलुक् इति वर्तते । एतत्सूत्रं कण्ठेकालः इति सप्तम्या लोपाभाव साधयितुं उपन्यस्तम् । परं कण्ठशब्दस्य ९४ ·समासप्रकरणे बहुव्रीहिः । उढरथोऽनड्वान् । उपहृतपशू रुद्रः। उद्धृतौदना स्थाली। पीताम्बरो हरिः । वीरपुरुषको ग्रामः। (प्रादिभ्यो धातुजस्य वाच्योवा चोत्तरपदलोपः।) प्रपतितपर्णः प्रपर्णः॥ (नमोऽस्त्यर्थानां वाच्यो वा चोत्तरपदलोपः।) अविद्यमानपुत्रोऽपुत्रः ।। स्त्रियाः पुर्वद्भाषितपुंस्कादनूङ् ससानाधिकरणे स्त्रियामपूरणीप्रियादिषु ।६।३। ३४ । उक्तपुस्कादनूडू उडोऽभावोऽस्यामिति बहुव्रीहिः। निपातनात्प- स्वागवाचित्वात् अमूर्धमस्तकात्-इति सूत्रेणैव अलुक् व्याख्येयः। त्वचिसारः, वनेचरः इत्यादिषु तु लदन्तादिति सूत्रेणालुक् ॥ द्वितीयाथ बहुव्रीहिमुदाहरति -प्राप्तमुदकं य स प्राप्तोदको ग्रामः । ऊढः रथः येन स ऊढरथोऽनड्वान्- तृतीयार्थबहुव्रीहिः। एवमग्रेऽपि द्रष्टव्यम् । प्रादिभ्यो धातुजस्येति -समासे प्रादिभ्यः परं यदि धातुजं कृदन्त प्रथमान्त उत्तरपदं भवति तस्य समासस्य अन्येन प्रथमान्तेन बहुव्रीहिसमासे तद् धातुजं उत्तरपदं वा लुप्यते इत्यर्थः। प्रपतितानि पर्णानि यस्य प्रपर्णः। प्रपतितपर्णो वा । अत्र पतित इति प्रथमसमासस्योत्तरपद वा लुायते ॥ नमोऽस्त्यर्थानामिति ॥ नञः परेषां विद्यमानार्थवाचिना सुबन्ताना बहुव्रीहिर्वाच्यः। तत्र च उत्तरपद- भूताना विद्यमानार्थाना वा लोपो भवति इति वाच्यम् । अविद्यमानः पुत्रः यस्य सोऽविद्यमानपुत्रः अपुत्रो वा॥ स्त्रियाः पुवदिति। उत्तरपदे इति वर्तते । भाषितपुस्कादनू स्त्रियाः अपूरणीप्रियादिषु समानाधिकरणे स्त्रिया उत्तरपदे पुंवत् इति अन्वयः। भापितपुंस्कादनूड् इति समासः स्त्रियाः इत्यस्य विशेषणम् । निपातनात् षष्ठया लुक् । भाषितपुस्कादनूङः इत्यर्थः । भाषितः उक्तः पुमान् येन स भाषितपुस्कः, तुल्ये प्रवृत्तिनिमित्ते एकस्मिन्नेवार्थे यस्य पुंवाचकं रूप विद्यते स इत्यर्थः। ऊडोऽभावः अनूड् । भाषितपुस्कात् परः अनूड् यस्य स भाषितपुस्कादनूड् । निपातनात् भाषित- पुंस्कशब्दात्परं पञ्चम्या अलुक् । तस्य स्त्रियाः स्त्रीवाचकस्य शब्दस्य (न तु स्त्रीप्रत्ययस्य) पुंवत् पुवाचकस्येव रूपं स्यात् । कदा ? समानाधिकरणे स्त्रिया स्त्रीलिगे उत्तरपदे परतः सति, न तु पूरण्या प्रियादौ च परतः इत्यर्थः । ९५ ·लघुकौमुद्यां ञ्चम्या अलुक् षष्ठयाश्च लुक् । तुल्ये प्रवृत्तिनिमित्ते यदुक्तपुंस्कं तस्मात्पर ऊडो- ऽभावो यत्र तथाभूतस्य स्त्रीवाचकशब्दस्य पुवाचकस्येव रूपं स्यात् समाना- धिकरणे स्त्रीलिङ्गे उत्तरपदे न तु पूरण्या प्रियादौ च परतः । गोस्त्रियोरिति इस्वः । चित्रगुः । रूपवद्भार्यः । अनूड किम् । वामोरूभार्यः । अप्पूरणीप्रमाण्योः । ५। ४ । ११६ । पूरणार्थप्रत्ययान्त यत्स्त्रीलिङ्ग तद- न्तात्प्रमाण्यन्ताच्च बहुत्रीहेरप्स्यात् । कल्याणी पञ्चमी यासा रात्रीणा ताः कल्याणीपञ्चमा रात्रयः । स्त्री प्रमाणी यस्य स स्त्रीप्रमाणः। अप्रियादिषु किम् । कल्याणीप्रिय इत्यादि ॥ बहुव्रीही सक्थ्यक्ष्णोः स्वाङ्गाषच् । " । संकलितमर्थ निर्दिशति-तुल्ये प्रवृत्तिनिमित्त इति । चित्रा गावो यस्य इति विग्रहे चित्राशब्दस्य भापितपुरकत्वात् स्त्रीलिगे समानाधिकरणे गोशब्दे परतः पुवद्भावः। तेन चित्र गो इोते जाते 'गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य' इति गोशब्दस्य इस्वत्वे 'एच इग्घ्रस्वादेशे' इति ओकारस्त उकारे चित्रगुरिति रूपम् । रूपवती भार्या यस्य स रूपवद्भार्यः । अनूडू किम् । वामोरू: भार्या यस्य स वामोरूभायः । वामौ सुदरौ ऊरू यस्याः सा वामोरूः, स्त्रिया वामोरुशब्दात् 'सहितशफलक्षणवामादेश्व' इति सूत्रेण ऊड् । अत्र ऊडो भावात् पुंवद्रूपं न भवति । भाषितपुंस्कात् इति किम् गंगाभार्यः। समानाधिरकणे किम् कल्याण्याः माता कल्याणीमाता । स्त्रिया किम् ? कल्याणी प्रधानं यस्य स कल्याणीप्रधानः। अपूरणी-इति पुवत्वप्रतिषेधं उदाहर्तु प्रथम पूरण्युत्तर- पदाबहुव्रीहेः समासान्तप्रत्ययमाह अपूरणीति । बहुव्रीहौ इति वर्तते पञ्चम्यन्तनया च विपरिणम्यते । तत् पूरणीप्रमाण्योः इत्यनेन च विशेष्यते । तदन्तविधिः। पूरणी इति स्त्रीलिगनिर्देशात् पूरणार्थप्रत्ययान्तं स्त्रीलिंगमिह गृह्यते । पूर्यतेऽनया इति पूरणी द्वितीया तृतीया इत्यादि क्रमत्वबोधिका संख्या । कल्याणी पञ्चमी यासा इति कल्याणी पञ्चमी अ इति स्थिते 'यस्येति' च इतीकारलोपः॥ बहुव्रीही सक्थ्यक्ष्णोरिति । बहुव्रीही इति सप्तमी पञ्चम्यर्थे । सक्थ्यक्ष्णोरिति षष्ठी अपि पञ्चम्यर्थे । स्वागात् इति सक्थ्यक्ष्णोरित्यस्य विशेषणम् । सक्थ्यक्ष्णोः इति बहुव्रीहेविशेषणम् ।

·समासप्रकरणे बहुव्रीहिः । १५।४।११३॥ स्वागवाचिसक्थ्यक्ष्यन्ताहुव्रीहेः षच् स्यात् । दीर्घसक्थः। जलजाक्षी स्वाङ्गास्किम् । दीर्घसक्थि शकटम् । स्थूलाक्षा वेणुयष्टिः। अक्ष्णोऽदर्शनादिति वक्ष्यमाणोऽच् ॥ द्वित्रिभ्यां ष मूर्ध्नः । ५ । ४ । ११५ । आभ्यां मूर्ध्नः षः स्थाद्बहुव्रीहौ । द्विमूर्धः ।। अन्तर्बहिया च लोम्नः। ५ । ४ । ११७ ॥ आभ्या लोग्नोऽप्स्याद्बहुव्रीहौ । अन्तर्लोमः । बहिर्लोमः ॥ पादस्य लोपो 5- हस्त्यादिभ्यः। ५ । ४ । १३८ । हस्त्यादिवर्जिता दुपमानावरस्य पादशब्दस्य लोपः स्याद्बहुब्रीहौ । व्याघ्रस्येव पादावस्य व्याघ्रपात् । अहत्यादिभ्यः किम् । तदन्तविधिना स्वागवाचिसक्थ्यक्ष्यन्तादित्यर्थः । दीर्घ सक्थिनी यस्य स दीर्घ सक्थि अ इति स्थिते यस्येति चेति इकारलोपः । षचूप्रत्यये चकारः स्वरार्थः । पित्त्व तु स्त्रिया षिद्गौरादिभ्यश्चेति सूत्रेण ङीष्प्रत्यथार्थम् । तेन जलजे इवाक्षिणी यस्याः सा जलजाक्षी । दीर्घसक्थि शकटम् । दीर्घ सक्थिनी सक्थिसदृशौ ईषादण्डौ यस्य तत् । अत्र सक्थिशब्दस्य स्वागवाचित्वाभावात् न षचू । स्थूलाक्षा - स्थूलानि अक्षीणि पर्वाकुराणि यस्याः सा वेणुयष्टिः । अक्ष्णो दर्शनादिति । दृश्यते ऽ नेन इति दर्शनं चक्षुः। अचक्षुर्वाचिनः अक्ष्णः अच् स्यात् समासान्तः । स्थूल अक्षि अ इति स्थिते, 'यस्येति च' इति इकारलोपे, स्थूलाक्ष इति च जाते स्त्रिया 'अजाद्यतष्टापू' इति टाप् ॥ द्वित्रिभ्यामिति । बहुव्रीहौ इति वर्तते । ष इति लुप्तप्रथमाकं पदम् । द्वौ मूर्धानौ यस्य स द्विमूधः, द्विमूर्धन् ष इति स्थिते 'नस्तद्धिते' इति मूर्धन्शब्दस्य टेलोपे द्विमूर्धः इति रूपम् । कथं त्रयश्च दूषणखरत्रिमूर्धानो रणे हताः।” १ समासान्तविधेरनित्यत्वान्न षप्रत्ययः। ॥ अन्तर्बहिर्ष्यामिति । बहुव्रीहौ इत्यनुवर्तते । बहुव्रीहौ अन्तर्बहिन्या परस्य लोम्नः अप् स्यात् । अन्तर्लोमानि यस्य सोऽन्तर्लोमः । पूर्ववत् 'नस्तद्धिते' इति टिलोपः॥ पादस्य लोप इति । बहुब्रीहौ इति उपमानात् इति च वर्तते अहस्त्या- दिभ्य. इत्यनेन च विशेष्यते । पादः अत्र उपमेयम् । पादशब्दस्य लोप इति । अलोऽन्त्यपरिभाषया अन्त्यस्य अकारस्य लोपो भवति । प्रकरणात् लोपोऽयं समासान्तः। हस्तिपादः हस्तिशब्दस्य पूर्वपदत्वात् पादशब्दस्य ल. कौ. ७ ·लघुकौमुद्यां हस्तिपादः । कुसूलपादः ॥ संख्यासुपूर्वस्य । ५ । ४ । १४० । पादस्य लोपः स्यात्समासोन्तो बहुव्रीहौ । द्विपात् , सुपात् ॥ उद्विभ्यां काकुदस्य । ५ । ४ । १४८ । लोपः स्यात् । उत्काकुत् , विकाकुत् ॥ पूर्णाद्विभाषा । ५ । ४ । १४९। पूर्णकाकुत्, पूर्णकाकुदः मित्रामित्रयोः। ५ । ४ । १५० । सुदुभ्यो हृदयस्य हृद्भावो निपात्यते । सुहृन्मित्रम् । दुहृदमित्रः ॥ उरःप्रभृतिभ्यः कप् । ५ । ४ । १५१ ॥ कस्कादिषु च । ८।३ । ४८ । एष्विण उत्तरस्य विसर्गस्य षोऽन्यस्य तु स ॥ सुहृदुहृदौ लोपो न भवतीत्यर्थः ॥ संख्यासुपूर्वस्योति। बहुव्रीहौ इति पादस्य लोपः इति च वर्तते । द्वौ पादौ यस्य स द्विपाद् , शोभनौ पादौ यस्य स सुपात् ।। उद्विभ्यां काकुदस्येति । बहुव्रीहौ इति लोप इति च वर्तते । उद्विभ्यां परस्य काकुदस्य लोपः स्याबहुव्रीहौ । उन्नत काकुदं यस्य स उत्काकुत् । तालु काकुदमुच्यते ॥ सुहृदुहृदा इति । सुहृदुहृदौ निपातौ । शोभनं हृदय यस्य इति विग्रहो ऽत्र नाश्रयणीयः । निपातनात् । मित्रामित्रयोः किम् । शोभन हृदयमस्येति अर्थे सुहृदयः कारुणिकः ॥ उरःप्रभृतिभ्य इति । बहुव्रीहौ समासान्तः इति वर्तते । तेन उरःप्रभृत्युत्तरपदाबहुव्रीहेः समासान्तः कप्प्रत्ययो भवति । व्यूढं उरः यस्य इति विग्रहे व्यूढ उरस् कप् इति स्थिते खरवसानयोरिति सस्य विसर्गत्वे 'सो ऽ पदादौ' (विसर्जनी- यस्य सः स्यादपदाद्योः कुम्वोः परयोः) इति सूत्रेण विसर्गस्य सकारे विभक्ति- कार्ये च व्यूढोरस्कः । प्रियं सर्पिः यस्य स इति विग्रहे प्रियसर्पिस् क इति स्थिते पूर्ववत् सस्य विसर्गे 'इणः षः' (इणः परस्य विसर्गस्य षकारः स्यादपदाद्योः कुप्वोः।) इति सूत्रेण षत्वे प्रियसर्पिष्क इति रूपम् ॥ कस्कादिषु चेति । इदं सूत्रं व्यूढोरस्कः इत्यत्र विसर्गस्य सकार प्रियसर्पिष्कः इत्यत्र तु षकारं शासितुमुपन्यस्तम् तत्तु चिन्त्यम् । यतः कस्कादिगणे पदादिकवर्गपवर्गवशात् पूर्वपदान्त्यविसर्जनीयस्य सकारषकारौ यत्र भवतस्तादृशा एव शब्दा पठिताः । व्यूढोरस्कः प्रियसर्पिष्कः इति प्रकृतोदाहरणयोस्तु अपदादिकवर्गपवर्गवशात् सकारषकारौ दृश्येते । तेन, ·समासप्रकरणे द्वन्द्वः। इति सः। व्यूढोरस्कः । प्रियसर्पिष्कः ॥ निष्ठा । २ । २ । ३६ । निष्ठान्तं बहुव्रीहौ पूर्व स्यात् । युक्तयोगः॥ शेषाद्विभाषा । ५ । ४ । १५४ । अनुक्तसमासान्ताबहुव्रीहे: कब्वा । महायशस्कः, महायशाः ॥ इति बहुव्रीहिः ॥ ४॥ अथ द्वन्द्वसमासः ॥५॥ चाथै द्वन्द्वः।२।२।२९ । अनेकं सुबन्तं चार्थे वर्तमानं वा समस्यते , 'सोऽपदादौ' 'इणः षः' इति सूत्रे एवात्रोदाहरणीये। उरःप्रभृतिगणे पुमान् अनड्वान् पयो नौलक्ष्मीः इत्येकवचनान्तानि पठ्यन्ते न प्रातिपदिकानि । तेन द्विवचनबहुवचनान्तेभ्यः ' शेषाद्विभाषा' इति विकल्पेन कप् ॥ निष्ठेति। बहुव्रीहौ इति पूर्वमिति च वर्तते । प्रत्ययग्रहणपरिभापया निष्ठान्त- मित्यर्थः । युजिर् योगे इति धातोः क्तप्रत्यये युक्तः इति रूपम् । युक्तः योगः येन स युक्तयोगः। ननु निष्ठान्तं विशेषण, तस्य च सप्तमीविशेषणे बहुव्रीहौ' इति सूत्रेण पूर्वनिपातः स्यादेव । किमर्थमिद सूत्रम् ? उच्यते- 'विशेषणविशेष्यभावे कामचारः' इति न्यायेन कचित् निष्ठान्तस्य विशेष्यत्वेऽपि पूर्वनिपातो भवति इति प्रकृत सूत्रं क्रियते । इद सूत्र ‘सप्तमी विशेषणे-' इत्यस्यानन्तरमेव पठितु युक्तम् । शेषाद्विभाषा इति । शेषशब्दोऽत्र द्वयर्थः । उक्तादन्य. शेषः अनुक्तसमासान्तः । इतः पूर्व येभ्यः समासान्तप्रत्यया विहितास्ततोऽन्यः शेषः। शेषात् शेषाधिकारस्थात् 'शेषा बहुव्रीहिः' इति सूत्रेण विहितात् इत्यप्यर्थः। महत् महत् यशः महायशा महायशस्को वा । अनुक्तसमासान्तात् इति किम् । व्याघ्रपात् पादस्य लोपः-इति अकारलोपोऽत्र विहितः तेन न कप् । शेपाधिकारस्थात् इति किम् ? पुत्रेण सह सपुत्रः इत्यत्र 'तेन सहेति तुल्ययोगे' इति बहुव्रीहि- समासो विशेषविहितः । नायं शेषाधिकारस्थः। तेन अन्यसमासान्तप्रत्ययेऽ- नुक्तेऽपि नात्र कप भवति। द्वन्द्वसमासः। चार्थे द्वन्द्वः। सुप् इति अनेकमिति च वर्तते । समासः इति विभाषा यस्य ·लघुकौमुद्यां स द्वन्द्वः । समुच्चयान्वाचयेतरेतरयोगसमाहाराश्चार्थाः । तत्रेश्वरं गुरु च भजस्वेति परस्परनिरपेक्षस्यानेकस्यैकस्मिन्नन्वयः समुच्चयः । भिक्षामट चानयेत्यनंतरस्यानुषङ्गिकत्वेनान्वयोऽन्वाचयः । अनयोरसामर्थ्या- समासो न। धवखदिरौ छिन्द्धीति । मिलितानामन्वय इतरेतरयोगः । संज्ञापरिभाषम् । समूहः समाहारः ॥ राजदन्तादिषु परम् । २ । २। ३१ । एषु पूर्वप्रयोगार्ह पर स्यात् । दन्ताना राजा राजदन्तः। धर्मादिष्वनियमः । इति च अधिकारसूत्रे । तेन आह-अनेकं सुबन्त इत्यादि । परस्परनिरपेक्षस्य यथा प्रकृतवाक्ये ईश्वरभजनं न गुरुभजनापेक्षम् । तेन समुच्चयोऽत्र चार्थः । ईश्वरपदस्य गुरुपदस्य च चशद्वेन एकस्या भजनक्रियाया क्रमेणान्ययः, ईश्वरं भजस्व गुरु च भजस्वेत्यर्थः। ॐrieसकिरवति। अनुषंगा- दागतः आनुषंगिकः, तस्य भाव. आनुपगिकत्व परार्थप्रवृत्तिविषयत्वम् । यथा भिक्षामट गा चानय इत्यत्र भिक्षार्थमटन प्रधानम्, गवानयनं तु आनुषगिकम् । भिक्षाटने गौर्टष्टा चत्तामानयेत्यर्थः । एतयोरर्थयोः द्वयोः पदयोः परस्परान्वया- भावात् न समासः । इतरेतरयोगमुदाहरति-धवखदिरौ छिन्द्धि । धवं च खदिरं च छिद्धि। अत्र चकारद्वयप्रयोगात् पदयोः परस्सरापेक्षा द्योत्यते । परस्परसाहचर्येण तयोः छिदिक्रिययाऽन्वयः तनात्र परस्परसाहि- त्यसत्त्वात् समर्थत्वेन समासः । समाहारार्थमुदाहरति-संज्ञापरिभाषम् । सज्ञा च परिभाषा च तयोः समाहारः सज्ञापरिभापम् । समाहारस्यैकत्वादेक- वचनम् । ‘स नपुसकम् । 'स नपुसकम्' इति नपुंसकत्वम् । इतरेतरयोगे मिलितानामपि अवयवाना पृथक्त्वेन ग्रहणं भवति, समाहारे तु समूहस्य एकत्वेनैव इति तयोर्भेदः ॥ राजदन्तादिष्विति । उपसर्जन पूर्वमिति वर्तते । तेन एतेषु उपसर्जन पर स्यात् यच्च पूर्व पूर्वप्रयोगार्ह तदपि परं स्यात् । तस्मात् अयं न केवलं ' उपसर्जनं पूर्वम्' इत्यस्यापवाद किन्त्वन्यस्यापि यथालक्षणं विहितस्य पूर्वनिपातस्येति भावः । इदं सूत्र द्वन्द्वतत्पुरुषविषयकमिह धर्मार्थों इत्यभिप्रायेणोपन्यस्तम् । दन्ताना राजा राजदन्तः। षष्ठयन्तस्योपसर्जनत्वेन पूर्वनिपाते प्राप्ते प्रकृतसूत्रेण परनिपातो विधीयते ॥ धर्मादिष्वनियम इति । वार्त्तिकमिदम् । पूर्वनिपातस्य अनियम• अन्यतरस्य पूर्वनिपातो १०० ·लघुकौमुद्या मार्दङ्गिकवैणविकम् । रथिकाश्वारोहम् ।। द्वन्द्वाच्चुदषहान्तात्समाहारे ५।४।१०६ । चवर्गान्ताद्दषहान्ताच्च द्वन्द्वाट्टच् स्यात्समाहारे । वाक् च त्वक् च वाक्त्वचम् । त्वक्त्रजम् । शमीहषदम् । वाक्त्वि- षम् । छत्रोपानहम् । समाहारे किम् । प्राबृटशरदौ ॥ इति द्वन्द्वसमासः ॥५॥ अथ समासान्ताः॥६॥ ऋक्पूरब्धःपथामानक्षे। ५ । ४ । ७४ । अ अनच इति छेदः । ऋगाद्यन्तस्य समासस्य अप्रत्ययोऽन्तावयवः । अशे या धूस्तदन्तस्य तु न । अर्धर्चः । विष्णुपुरम् । विमलाप सरः । राजधुरा । अक्षे तु अक्षधूः । , ग्रहणं कर्तव्यम्' इति वार्तिकस्य अत्राप्यनुवृत्तेः द्वन्द्वपदेन समाहारद्वन्द्रो लक्ष्यते। प्राणी च तूर्य च सेना च प्राणितूर्यसेनाः तासामगानि प्राणितूर्यसेनागानि तेषाम् | द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणं पद प्रत्येकमभिमबध्यते' इति न्यायेन प्राण्यगाना तूर्यागाना सेनागानाम् इत्यर्थः । प्राणिसेनयोः पक्षे अगं अवयवार्थकम् , तूर्यपक्षे तु उपकारकार्थ बोध्यम् । पाण्योश्च पादयोश्च समाहारः पाणिपादम् । मृदगवादन शिल्पमेषामित्यर्थे मृदगशब्दात् ठकू मागिकाः। एवं वैणविका अपि । मार्दगिकवणविकाना समाहार मार्दगिकवणविकम् । रथेन चरन्ति इति रथिकाः । छन् । रथिकाना अश्वारोहाणा च समाहारः रथिकाश्वारोहम् ॥ द्वन्द्वाच्चुदेति । टच् इति वर्तते । समासान्तः इति अधिक्रियते । चुदषहाः अन्ते यस्य तस्मात् द्वन्द्वात् । वाक् च त्वक् च वाक्त्वचम् । समुच्चयश्चार्थः । ऋक्पूरब्धूरिति । बहुव्रीहौ इति नानुवर्तते । समाससामान्येन विधानम् । समासान्तः इति वर्तते । तत्र समासस्य इति पदस्य ऋक्पूरब्धू पथामिति षष्ठयन्तं विशेषणम् तदन्तविधिना ऋगाद्यन्तस्य समासस्य 'अ' प्रत्ययोs न्तः अन्तावयवो भवति । अनक्षेन तु अक्षे अक्षसबन्वे । अनक्षे इति सामान्यतः श्रुतमपि धूःशब्देनैव संबध्यते नान्यः, असम्भवात् । तेन आह अक्षे या धूरिति। अर्धं ऋचः अर्धचः, अर्धचम्। 'अर्धर्चाः पुंसि च'। विष्णोः पू: विष्णुपुरम् । परवल्लिंगतानियम बाधित्वा लोकव्यवहारात् क्लीबत्वं भवति । यद्यपि पुरशब्देन समासेऽप्येतत्सिध्यति तथापि विष्णुपूरित्यनिष्टवारणाय सूत्रे पूर्ग्रहणमिति १०२ ·समासान्ताः । दृढधूरक्षः । सखिपथः । रम्यपथो देशः ॥ अक्ष्णोऽदर्शनात् । ५ । ४ । ७६ । अचक्षुःपर्यायादक्ष्णोऽन् स्यात्समासान्तः । गवामक्षीव गवाक्षः ॥ उपसर्गादध्वनः ।५।४ । ८५ । प्रगतो ऽ ध्वानं प्राध्वो रथः ॥ न पूजनात् । ५४ । ६९। पूजनार्थात्परेभ्यः समासान्ता न स्युः । सुराजा अतिराजा ॥ इति समासान्ताः॥६॥ . तत्त्वबोधिन्याम् । विमलाः आपः यस्मिन् तत् विमलाप सरः। राज्ञः धूः राजधुरा स्त्रीत्वे टाप् । अक्षस्य रथावयवस्य धूः अक्षधूः। अनक्षे इति पदं न तु अक्षशब्दे पूर्वपदे , इति न व्याख्येयमिति दर्शयति दृढधूरक्षः। अत्रापि धूःशब्दस्य अक्षसंबंधित्वात् न अप्रत्ययः । सख्युः पन्थाः सखिपथः । 'नस्तद्धिते' इति टिलोपः । रम्याः पन्थानो यस्मिन् स रम्यपथः । अक्ष्णो ऽ दर्श- नादिति । व्याख्यातपूर्वमेतत् ॥ उपसदध्वन इति । अच् वर्तते । उपसर्गात् परो य अध्वशब्दः तस्मात् अच् स्यात्समासे ॥ न पूजनादिति । समासान्ताः इत्यधिकृतम् । परेभ्यः इत्यध्याहार्यम् । यान् शब्दान् उद्दिश्य समासान्ता विहितास्ते शब्दा यदा पूजनात् पूजनार्थाच्छब्दात्परे भवन्ति तदा समासान्तप्रत्ययो न भवतीत्यर्थः । शोभनो राजा सुराजा, पूज्यो राजा अति- राजा । उभयत्रापि 'राजाहःसखिभ्यष्टच्' इति सूत्रेण विहितष्टच् न भवतीत्यर्थः। राजानमतिक्रान्ता इति विग्रहे तु पूजनार्थत्वाभावात् अतिराजः इत्येव रूपम् । इति मिराश्युपान विष्णुसूनुना वासुदेवेन कृताया बालबोधिन्याख्याया लघुकौमुदीव्याख्यायाः प्रथमो भागः समाप्तः। १०३

·No text on this page.

·NOTES ogboso.gobom Tato- TO-" having bowed to Goddess Sarasvati I compose this short Sıddhānta Kaumudī which is free from defects and contains (many) merits, as an introduction to the study of the Pānınian system of Sanskrit Grammar)” qaat S TOIPTA तस्मिन् प्रवेशाय । कौमुदी इव कौमुदी (प्रकाशिका)। सिद्धान्ताना कौमुदी सिद्धान्त- कौमुदी । लघ्वी चासौ सिद्धान्तकौमुदी च लघुसिद्धान्तकौमुदी । The work is so called because just as moonlight dispels darkness and delights all people oppressed by the heat of the sun, so the present work will remove ignorance about the settled conclusions of gram marians and please all students of grammar who feel bewildered in reading the higher works of Patañjali and others P 2 सज्ञा a technical term used in the system of Pāni. ni. माहेश्वराणि सूत्राणि-These fourteen sutras are believed to have been revealed by Śiva by the sound of his tabor at the end of his Tändava dance See the verse quoted in the com For the importance of these sūtras, see the following glowing tribute paid by Patanjali -सोऽयमक्षरसमाम्नायो वाक्समाम्नाय पुष्पित फलितश्चन्द्रतारकवत् प्रतिमण्डितो वेदितव्यो वेदराशि । अणादिसज्ञानि-" intended for forming the technical terms (also called प्रत्याहारs) such as अणू &c." अणू, as we shall learn later, is an abbreviation for 37, 5 and 3 Such प्रत्याहारs are used in the sutras of Panini (eg अणुदित् सवर्णस्य TTT 1) They could not have been formed in the absence of these Māheśvara sūtras which have divided the whole Sanskrit alphabet into fourteen parts with an indicatory letter affixed to each. Note that is included twice in these sūtras as it is required in two प्रत्याहारs अट and शलू used in अट्कुप्वाइनुमव्यवायेऽपि। and शलू इगुपधादनिट क्स । to explain the forms अhण and अधुक्षत् 105 ·LAGHUKAUMUDI 4 respectively. Cf. हकारो द्विरुपात्ताऽयमटि शल्यपि वाञ्छता। अhणाधुक्षदित्ये- तद्वय सिद्ध भविष्यति ॥ एषामन्त्याः &c -" The consonants at the end of these sūtras are called इत् ( indicatory ) इत् (इ+क्विप् ) means what disappears after serving its purpose. हकारादिष्वकार The consonants are enumerated from the fifth sūtra onwards They are shown in the sūtras with the vowel 37 added to them for pronunciation The st in in the sixth sūtra is, however, indicatory This enables Panini to form the प्रत्याहार 'र' (with the letter र in हयवरट्र and अ in लण) representing र and लू. This प्रत्याहार is used in उरण रपर etc. हलन्त्यम्-“ The final consonant in the first enunciations of the teachers of grammar (e. g. शकर, 'पाणिनि ) should be regarded as इत्" See com for the meaning of उपदेश. Cf also उपदिश्यतेऽनेनेति उपदेश शास्त्रवाक्यानि सूत्रपाठ खिलपाठश्च । Kasika on 1, 3, 2, also महाभाष्य-उपदेश इति घजय करणसाधन or उपदेशनम् उपदेश । भावे घन । उपदेश means an elementary term lad down by the ancient grammarians in सूत्र, वार्त्तिक, धातु, गण, उणादि, लिगानुशासन, आगम, प्रत्यय and आदेश Cf. धातुसूत्रगणोणादिवाक्यलिगानु- शासनम् । आगमप्रत्ययादेशा उपदेशा प्रकीर्तिता ॥ Also cf धातुप्रातिपदिकनिपा- तप्रत्याहारसूत्रप्रत्ययादेशागमानामन्त्यम् । महाभाष्य on I, 3. Why is the word 59 at necessary in the explanation of the sūtra ? Ans. Because otherwise the final consonant of even such words as अग्निचित्, सोमसुत् &c which are current in the language would get इत्सज्ञा and then would be ehded. सूत्रेष्वदृष्टं -A word which is not used in the sūtra ( but is necessary for construing it properly, e. g. उपदेशे and इत् in the sātra हलन्त्यम् ), should in all cases be supplied from other sūtras' This process is called अनुवृत्ति The student is advised to refer to the अष्टाध्यायी frequently to see the अनुवृत्ति P. 3. अदर्शनं लोपः- “ The disappearance of what presents itself by some rule is called elsion (लोप) " This is a संज्ञासूत्र For the different kinds of sātras cf सज्ञा च परिभाषा च विधिनियम एव च । अतिदेशाधिकारश्च षविध सूत्रलक्षणम् । तस्य लोप-तस्य refers to इत् “An indicatory ( इत् ) letter disappears (after serving its purpose )" 106 an ·NOTES This is a विधिसूत्र णादयः etc The of and other consonants at the end of the माहेश्वरसूत्रs are added to make the formation of अण् and other states possible. " ca etc - An initial letter together with a final indicatory letter (e. g. in the HIÈTES ) designates itself and (all) the intervening letters ” Thus tur formed with 37 and of the indicatory letter of for the first HTËPUNKTET, denote itself ( 37 ) and the intervening and 3. Similarly अकू stands for अ, इ, उ, ऋ and ल, अच् for vowels, en for consonants and 376 for all the letters of the alphabet The intervening indicatory letters are to be excluded in interpreting such abbreviated expressions which are called प्रत्याहारs. ऊकालोच &c - " A vowel whose pronunciation requires the same time as (short ) , ( long ) 5, or (prolated ) 5 is called short, long or prolated respectively 3 is taken from the note of a cock When a cock crows early in the morning, it makes these three sounds successively For the time measure of the notes of different birds cf. चाषस्तु वदते मात्रा द्विमात्र त्वेव वायस । शिखी रौति त्रिमात्र तु नकुलस्त्वर्ध- मात्रकम् । ( शिक्षा ) For the measure of ह्रस्व, दीर्घ and प्लुत cf एकमात्रो भवेदनस्वो द्विमात्रो दीर्घ उच्यते । त्रिमात्रस्तु प्लुतो ज्ञेयो व्यञ्जन चार्धमात्रकम् ॥ मात्रा represents the time required for a twinkling of the eye (Cf BTN- स्पदनप्रमाण कालो मात्रा।) P 4 gear: etc -"The vowel which is produced in the higher part of a particular vocal organ is called GGTTT (lit raised, acute ), that produced in the lower part of it is called 3776177 ( not raised, grave ); while that formed by a combination of the two is called Fata ( lit. sounded, circumflex. ) " ngang nasalised. Teata1799: &c.- “ The letter which is pronounced with the nose and the mouth is called TEATRO (nasal ) अइउऋवर्णानां &c - Thus अ 1s first हस्व, दीर्घ and प्लुत Each of these 1s again उदात्त, अनुदात्त and स्वरित. So we get 9 अकारs. Each of these is moreover Toni and 3 CATRE, So 37 has 18 forms has 12 only as it has no दीर्घ form. एचामपि &c - ए, ऐ, ओ and औ have no EF form Hence they have only 12 forms in all it &c - "The letters which are pronounced by the same vocal 107 ·LAGHUKAUMUDI " ” - organ and with the same internal effort are called homogeneous ( or similar ). प्रयत्न-प्रकृष्ट यत्नः 1.e आभ्यन्तरयत्न . आस्ये भवं आस्यम् । आस्य + यत् by शरीरावयवाद्यत् । The final य of आस्य 1s elided by यस्येति च and हलो यमा यमि लोप । So the resulting form 15 आस्य. P. 5. अलवर्णयोः etc - This is a वार्तिक The words वाच्यम्, उप- संख्यानम् &c are characteristic of वार्त्तिका E and should be regarded as homogeneous ऋकार is produced in the मूर्धस्थान and लकार in the दन्तस्थान They would not have become homogeneous by the sūtra TAIFAYET &c Hence the need of this वार्तिक This वार्तिक makes the rules about ऋ applicable in the case of ल. also, seee.g उरणू रपर । See also com अकुहविसर्जनीयानां - कु stands for the letters of कवर्ग, 1 e., कु, ख, ग, घ् and इ“ The letters अ, क, ख, ग, घ, ङ, हूँ and विसर्ग have the throat as ther organ of pronunciation." उपध्मानीय is the term applied to the अर्ध विसर्ग when it precedes u and फू अमडणनानां -" ज,म्, ङ, ण and I have the nose also ( 1. e. in addition to the organ which each of them has in common with the other members of its class ), as the organ of pronunciation.” FETHIOTT ( lit--what is produced at the root of the tongue )--a term applied to the अर्ध विसर्ग before क् and ख् यत्नो द्विधा-“ Effort is of two kindsinternal and external". For this difference cf. पदमजरी-आभ्यन्तरत्व स्थानकरणव्यापारेणोत्पत्तिकाले एव भावात् । स्थान ताल्वादि । करण जिह्वाया अग्रोपाग्रमध्यमूलानि । . ...बाह्यत्व पुन वर्णनिष्पत्तिकालादूर्ध्व वायुवशेनोत्पत्ते । The internal effort is of five kinds-स्पृष्ट, ईषत्स्पृष्ट, ईषद्विवृत, विवृत and T The effort for Fall letters or mutes (1. e, all the letters of कवर्ग, चवर्ग, टवर्ग, तवर्ग and पवर्ग) is called स्पृष्ट ( because in their case the tongue completely touches the several organs of pronunciation in the case of the first four classes, while the two lips touch each other in the case of cari.) See the passage from Trailert quoted in the com. P. 6. The effort for 37777 FT letters or semi-vowels is faYE ( for the tongue slightly touches the organs ), that for 3,672 108 ·NOTES see letters or sibilants श, षु, सू and ह्, 15 ईषद्विवृत ( as the tongue remains a little apart from the organs ), that for vowels is fan (as the tongue keeps away from the organs). Fakturº "Short 37 has #TATY when it is actually used in speech, for the tongue keeps close to the organ of utterance without touching it, but in considering grammatical operations applicable to it, at is regarded as an "If it is not so regarded, we would not get the required sandhi in such cases as दण्ड + आहरणम् । as the sātra अक सवर्णे दीर्घ । would be inapplicable, the विवृत आ not being homogeneous to the HTC 37. The TTIST of short 3T, while it is taking part in grammatical operations, is indicated by Pānini in the last sūtra of the Ashtādhyāyi ( 37 ) which means- The विवृत अकार becomes सवृत * This sūtra occurs under the आधिकार पूर्वत्रासिद्धम् ।' which makes it non-existent (आसिद्ध) for the purpose of the application of rules in the whole 3727eyrft For more explanation of पूर्वत्रासिद्धम् । under that sūtra बाह्यप्रयत्नस्त्वेकादशधा-External effort is of eleven kinds-विवार expansion of the glottis (विवारयति विकासयति कण्ठम् ), सवार-contraction of the glottis, 4 hissing, breath, 91-sounding, resonance, [ these two follow the pronunciation of certain letters ]; tra-low preparatory murmur (Ballantyne ], Staq-absence of such murmur. 3767TUr-short breath, slight aspiration. Helstu-great breath, strong aspiration उदात्त, अनुदात्त and स्वरित have been explained above These efforts are called external, because they are produced outside the mouth (STIET ), which is defined as ओष्ठात्प्रभृति प्राकाकलकात् । महाभाष्य on P 1, 1, 8, (the part which stretches from Adam's apple to the lips ) The TreatyTS, though not useful in determining the homogeneity of letters, will be used in determining the nearest substitute. See explanation of झयो होऽन्यतरस्याम् । below. Cf. सि. कौ. on पूर्वत्रासिद्धम् । P. 7 खर -खू, फ, छ, रु, थ्, च, द, तू, क्, पू, श, ष, and सू 1. surds. arriott Thaa 4591-The first, third and fifth letters of the five classes (कवर्ग &c ). यण -the semivowels न्यू, व्, र and ल. शल.-२, ए, 'स्, and हू. स्पर्शा-mutes. अन्तस्था'-semivowels. 109 e.

·LAGHUKAUMUDI अत्रैवाण " - ऊष्माण -sibilants and the aspirate ह. अणुदि-The letters comprised in the pratyāhāra 370[ 1 e., vowels, semiyowels and ] when not specifically laid down by any sūtra, as also that which has an indicatory , designate their homogeneous letters also. अप्रत्यय in the Sutra excludes not only affixes (प्रत्ययः), but also augments (BTTS) Hence the word is taken in the derivative sense See com Stue Two Mānešvara sūtras-the first and the sixth-have an indicatory T There is likely to be a doubt about the interpretation of 3tu So the author says- In this case alone the pratyāhāra 3Tur should be understood as formed with the o of the later sūtra viz (1 e, it comprises vowels and semivowels )” and I though included in the प्रत्याहार have no homogeneous letter. उदित् e. g कु, which thus stands for all the letters of the कवर्ग अ इत्यष्टादशाना- अ being regarded as विवृत in applying the rules of the अष्टाध्यायी becomes homogeneous to and therefore stands for 35T also. 37 is therefore ह्रस्व, दीर्घ and प्लुत Each of these is उदात्त, अनुदात्त and Fa So ST has 9 forms Each of these is, again, STTTIR, and अननुनासिक अ has thus 18 forms in all. ऋकारस्त्रिशत -Like अ, ऋ also has 18 forms It stands again for a (cf ce qui itaet Fauef ate!) Now has no ate form It is therefore of 12 kinds only. Hence designates 30 forms ( 18 of EPR and 12 of 941). अनुनासिकाननुनासिकभेदेन &c - य, व् and ल are either nasalised or not. Their non-nasalısed form designates both the varieties : सनिकर्ष The extreme proximity of letters is called FECIT (combination) olarayı -“ Consonants not separated by vowels are called a conjunct consonant (सयोग). P. 8. glasraº “That which ends in a letter of the प्रत्याहार सुप् or that of the प्रत्याहार तिड़ is called पद". सुपू Includes all the case-affixes. Cf स्वौजसमौट्छष्टाभ्याभिस्डेभ्याभ्यस्डसिभ्या- YHEHTHTESTIENTI(P. IV, 1, 2,) and fare all verbal terminations. (Cf. तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस्ताताञ्झथासाथान्ध्वमिड्वहिमहिड्। III, 4, 78,). A means therefore a case-inflected word or a verbal form. O 110 ·NOTES O >> The Sandhis of Vowels इको यण, In combining letters (FET) ( the semivowels), L, I, and (tor) are substituted in the place of ( the vowels) , J, and ai (short or long) ( 59 ) when immediately followed by a vowel (370) The author now proceeds to state a RHTCT for the interpretation of this sūtra. परिभाषा a maxim for the interpretation of the sutras Cf म भा on 11 परिभाषा एकदेशस्था सती कृत्स्न शास्त्रमभिज्वलयति प्रदीपवत् । तद्यथा प्रदीप सुप्रज्वलित एकदेशस्थ सर्व वेश्माभिज्वलयति । Also cf. परितो व्यापृता HTAT TRATAT GTE I atamara—" When a ( grammatical ) operation is laid down ( in a sūtra) by using a word in the Locative, it should be understood as referring to the letter which immediately precedes ” In the sūtra ga gure, therefore, un which is ordained by using 377 in the Locative comes in the place of 5 Now que includes 1, 2, 5 and Which of them is to be substituted in the place of ई in the example सुधी + उपास्य ? To answer this question the author quotes the next sūtra- स्थानेऽन्तरतमः "When many substitutes present themselves in the place of a letter, that which bears the greatest resemblance to it is the actual substitute ” Of the four possible substitutes यू, and , T resembles most, as both are pronounced by the same organ ( viz. तालु) Hence we get सुधूयू + उपास्य P.9 Here the following sūtra presents itself. Bagi Any consonant except (2) preceded by a vowel is reduplicated optionally, but not when a vowel follows " So we get सुध्ध्यु+उपास्य झलां जश् &c -“ In the place of any consonant except a nasal and a semi-vowel (te), the third letter of its class (1) is substituted when followed by the third or fourth letter of a class (*t)". So the first ez is changed to cart &c.-" The final letter of an inflected word which ends in a conjunct consonant is dropped." TFT is to be supplied from the preceding sutra This sūtra should mean, therefore, An inflected word ending in a conjunct consonant is dropped.” How 111 ·LAGHUKAUMUDI did we get the meaning, The final letter of an inflected word &c.”? Ans.--By the next yRATATET, STISFETESTI "A substitute comes in the place of the final letter of the term used in the genitive case (in a sūtra)" The term of being in the genitive, its final letter only is dropped A4 also is regarded as a substitute in grammar In सुद्ध्यू + उपास्य which is a compound, the first member yg retains its That even after its case-affix is dropped by सुपो धातुप्रातिपदिकयो । For cf प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् 1. (प्रत्यये लुप्तेऽपि तनिमित्तक कार्य पदसंज्ञादिक भवत्येव)P 1, 1, 62 The final Q of सुद्ध्य् will, therefore, have to be dropped But this is prevented by the following Vārttika of Kātyāyana-40: grad at &c-" The prohibition of the elision laid down by TFT should be stated in the case of the semi-vowels (यण)" The words इति वाच्यम्, उपसख्यानम् &c are characteristic of Varttikas. The y not being dropped, we get URTAIFT I'worshipped by the wise Similarly मधु+आरि = ETA The enemy of Madhu (1 e , Vishnu). art +372 = Salat- A portion of the Creator ल+आकृति =लाकृति -A form of ल. एचोऽयवायावः-For ए, ओ, ऐ and औ (एच) are respectively substituted 371, 371, 371, and 31 when followed by a vowel.' How do we get the sense of क्रमात् (respectively)? See यथासंख्यं - When in a rule the substitutes laid down are equal in number to the original letters, they should be mutually assigned according to the order of enumeration So STEL is substituted for 5, अव् for ओ and so on हरे+ए ( Dative case-affix) = हरये, similarly विष्णो + ए = विष्णवे, नै+अक (ण्वुल)-नायक ; so पौ+अक=पावक (fire). P. 10 arrat &c "For 3ft and sit are substituted 37 and 31 [ lit. what ends in a ] when an affix beginning with a follows." So गो+य (यत् land down by गोपयसोर्यत् । IV, 3, 160 in the sense of तस्य विकार । )-गव्यम् the milk of a cow नौ+य (यत् in the sense of तेन तार्यम् ; see नौवयोधर्म• P IV, 4, 91) =नाव्यम् accessible by a boat, fordable. अध्वपरिमाणे च ।- “The ओ of गो 1s changed to अव in sense of a measure of distance also, when it is followed by यूति @ in a compound” Why is 7 (also ] used in the art ? Ans.“ Because stayifat is used in the Vedas in the sense of a pasture-land. 112 > ·NOTES Cf. Rigveda X, 14, 2 नैषा गव्यूतिरपभर्तवा उ । गन्यूति -Two kosas. अदेङ् गुण.- " Short अ as well as ए and ओ [ एड् ] are called गुण " How is अत् taken to mean short अ only and not आ or अ३? See तपर The word aq though used only once in the sūtra should be taken in two senses [1] त पर यस्मात् “followed by त्" and [2] तात् पर -“preceded by त्" "A vowel which is followed by त् and that which is preceded by I designate only what requires the same measure of time ( for pronunciation ) " This is an exception to अणुदित् &c Hence long and prolated 37 do not get गुणसंज्ञा. For an illustration of तात् परः, see दैच् (त् + ऐच) in वृद्धिरादैच् । आद्गुण - “ When अ or आ is followed by a vowel (अच् ), a गुण latter is substituted for both" उप+इन्द्र =उपेन्द्रः Here of the three yor letters, T alone is the actual substitute, as being uttered with the throat and the palate, it is most similar to 3 and , that have the throat and the palate as their respective organs of pronunciation. So गगा+उदकम् =गगोदकम् P 11 उपदेशे-" A nasalised vowel in an उपदेशे ( grammatical enunciation) is called इत् " प्रतिज्ञा - "The students of Panini's work know the nasality (of a vowel) from traditional teaching " There is no visible sign of nasality in Panini's work, the अनुनासिकपाठ not being extant प्रतिजया प्रतिज्ञामात्रेण समधिगम्यमानमानुनासिक्य येषा ते प्रतिनानुनासिक्या । ते पाणिनीया यत्रानुनासिक्य प्रतिजानते तत्रैव तदपठ्यमानमपि भवति नान्यत्र । (प्रक्रियाकौमुदी) लणसूत्रस्था र् pronounced with the (इत् ) letter अ in the sātra लणू (1e, the प्रत्याहार 'र') designates both र् and ल ” उरण-अ, इ and उ (अणू ) substituted for a which, as seen above, stands for 30 forms ( 18 of ऋand 12 of ल) are always followed by theप्रत्याहार र (1 e by र and लू)" कृष्ण+ऋद्धि . Here by आद्गुण- a गुण letter 1s to be substituted for 37 and 7 And if 37 is substituted, it will be followed by र्, 1 e, will have the form अर् Now of the three गुण letters अर्, ए and ओ, अर् alone can be the actual substitute, for it has some portion resembling both 37 and = So we get outie: 1 Similarly in तव लकार -तवल्कार (your letter ल ) अल 1s substi- 113 ल कौ.८ o , ·LAGHUKAUMUDI tuted for अ and ल लोपः शाकल्यस्य &c.- According to शाकल्य यू and a standing at the end of a te and preceded by the letter 37 (i. e. 27 or 3T) are dropped when followed by a vowel, a semivowel or a soft consonant ( 3437).” Why' according to 11 Formel?? Because according to others, and are not dropped in such cases-in other words, and a are optionally dropped Whenever a teacher's name is mentiond in a sütra, the rule it lays down is considered as optional So हरे+इह-हरयिह or हर इह । Here, oh Hari ! P. 12 Now the question arises-Can we further combine the two vowels in the latter case by STOTIUT 1? Ans ---No, for this is debarred by gåafhen“ The rules taught hereafter ( in the last three yes of the eighth adhyāya) are to be regarded as not existing when the rules in the first seven adhyāyas and the first pāda of the eighth are to take effect Similarly in the last three pādas also, each succeeding rule is to be regarded as not existing in applying a preceding rule 377ETATUTSTA-The sūtra पूर्वत्रासिद्धम् । which stands at the beginning of the second पाद of the eighth adhyāya, is to be repeated (STEETT ) in the succeeding sātras to the end of that adhyaya Hence त्रिपाद्यामपि पूर्व प्रति &c in the Th An 3frReet is a governing rule, the influence of which extends over a number of succeeding Sūtras The elision of in हर+इह caused by लोप शाकल्यस्य । which occurs in the third pāda of the 8th adhyāya is to be regarded as not existing in considering the application of 31 TOT I which occurs in the sixth adhyāya i e et is regarded as present so far as that sūtra is concerned Hence no further sandhi Similarly विष्णो+इह = विष्णविह. वृद्धिरादैच्-" The vowels आ, ऐ and औ ( ऐच् ) are called वृद्धि The reason why त् is prefixed to ऐच् Is thus stated इद तर्हि प्रयोजनम् आन्तर्यतस्त्रिमात्रचतुर्मात्राणा स्थानिना त्रिमात्रचतुर्मात्रा आदेशा मा भूवानिति । खट्वा + ओदन. खट्वौदनः। Here औ which is substituted is not चतुमीत्रक वृद्धिरेचि-“When ए, ओ, ऐ and औ (एच् ) follow अ or आ, Vriddhi is substituted for both." TUTTA1.- This sūtra is an exception to Bagut i which therefore dose not apply in such cases. 114 > ·NOTES " - कृष्ण + एकत्वम् = कृष्णैकत्वम् “oneness with Krishna." गगा + ओघ. गगौघ the stream of the Ganges. देव+ऐश्वर्यम् = देवैश्वर्यम् । कृष्ण + औत्कण्ठ्यम्- a longing after Krishna एत्येधत्यूठसु- “When the forms of 5 to go (ga) and Tay to increase, beginning with ए or ऐ ( एच् ) and the substitute ऊठ follow अ or आ, Vriddhi 1s substituted for both the vowels This is an exception to yis- पररूपम् । उप + एति = उपैति ( He approaches.) उप + एवते उपैधते ( He) prospers ऊठू (ऊ) is a संप्रसारण substitute for the वू of वाहू before certain case-affixes beginning with a vowel by वाह ऊम् । VI, 4 132 प्रष्ठवाह् + शस् = प्रष्ठ + ऊह् + अम् = प्रष्ठौह Acc. pl of प्रष्ठवाहू a young bull being trained for the plough.' Why beginning with ए or ऐ" ( एजाद्यो ) in this sitra? See उप + इत उपेत । Here there is no वृद्धि substitute as the form of s does not begin with ए, or ऐ मा भवान् प्रेदिवत्-प्रेदिधत् Is Aorist 3 per sing of met with 5 (causal), the augment 317 not being added on account of the presence of मा प्र+ इदिधत् = प्रेदिधत् । Here एथ् does not begin with a diphthong and so no वृद्धि मा भवान् &c- Do not promote him) " " P 13 अक्षादूहिन्यां A Vriddhi vowel is also substituted when the word ऊहिनी comes after अक्ष अक्ष + ऊहिनी = अक्षौहिणी. This and the following rules are alltids HICE "A Vriddhi vowel is also substituted when ऊह, ऊढ, ऊढि, एष and एष्य follow प्र प्र+ ऊह -प्रौह good reasoning प्रौढि Boldness प्रैष Sending , a direction to a priest प्रैष्यः-A servant ऋते चं- “A वृद्धि vowel 1s substituted also when in a compound with the first member having the sense of the instrumental case, 757 comes after a word ending in अ or आ " सुख + ऋत.-सुखार्तः Happy Why do we say " (in a compound) with the first member in the Instrumental case' ? See परमश्चासौ ऋतश्च परमत 1 last gone. Here the first member is in the Nominative Hence no le sqachazo A वृद्धि vowel is also substituted, when ऋण follows प्र, वत्सतर, कम्बल, वसन, ऋण and दश, प्रार्णम् - A chief debt वत्सतराणम् the debt incurred for purchasing a calf, ऋणार्ण-the debt incurred for 115 ·LAGHUKAUMUDI 66 paying off another debt. दशार्ण -दश ऋणानि दुर्गभूमय यस्मिन् Eastern Malwa, with the capital laigail. It corresponds with 'Dosarene' mentioned by Ptolemy It is mentioned by Kālıdāsa in his Meghaduta I 23 There is also a river of the same name flowing through it. दश ऋणानि जलानि यस्या सा दशार्णा नदी उपसर्गाः &c 5 and others when connected with an action (1. e, prefixed to a verb &c ) are called his ( Prepositions) भूवादयों-" भू and others denoting an action are called Dhātus (roots ) "For the interpretation of this sūtra see com Sam-“ When a root beginning with follows a preposition ending in 37 or 37, a वृद्धि vowel 1s substituted for both -An exception to आद्गुण । 5+boa=ma " He goes forth." P 14 एङि पररूपम्-When a root beginning with ए or ओ 5) follows a preposition ending in 37 or 81, the form of the subsequent vowel (17547) is substituted for both "5+gsta = ja He shines very much. Te to tremble is Parasm. 39+Sitaa = guna He burns' ( q lst Conj Par. to burn ) An exception to वृद्धिरेचि । अचान्त्यादि -The portion of a word beginning with the last vowel (1 e, the final vowel together with the following consonants, if any,) is called " This is a HSE as is a conventional term used by Pānını Trafegº-" In such words as Tre, the form of the subsequent vowel is substituted for the f portion of the first member and initial vowel of the second, " 374 +374 - 7AT -A well of the ſakas (Scythians ) Similarly कर्कन्धु - a well of the Karkas मनस् + ईषा = मनीषा desire लागल + ईषा JIETTQT the handle of a plough reau - A list of words, which is not exhaustive, but contains a few typical cases A word of the same type, if met with in literature, should be understood as included in it. Thus AIGUE though not enumerated in the bacati@urut is seen to follow the present rule. मृत + अण्ड' + अणू = मार्तण्ड the Sun ओमाङोश्वwhen the word air and the preposition 37€ follow for STT, the form of the subsequent vowel is substituted for both शिव 116 ·NOTES + आ + इहि = शिव + एहि शिवेहि. In such cases वृद्धि would otherwise have been substituted by वृद्धिरेचि। अकः सवर्णे &c.-When 3T, , 3, 7, or (short or long) (379) is followed by a homogeneous vowel, the (corresponding ) long vowel is substituted for both " दैत्य+अरि-दैत्यारि. The enemy of demons. होतृ + ऋकार or होतृ + लकार = are -The letter word of the Hotri priest (Cf. ऋलवर्णयोर्मिथ सावर्ण्य वाच्यम् ।) 66 do we say P. 15. एडः पदान्तात्-“When ए and ओ at the end of a पद are followed by short 37, the form of the preceding vowel is substituted for both " + 372 = sa-Protect, oh Hari! ST-Imperative second person sing of ST 1st conj Par to protect This sitra is an exception to एचोऽयवायाव । सर्वत्र fazt &c.-“ Everywhere ( 1 e. in the Vedic as well as common speech ) the word rīt, when it retains this form (TE) at the end of a 9€, optionally remains unchanged when followed by(short) अ" विभाषा-optionally गो+ अयम् = गोअग्रम् or गोऽयम्- the best of cows ( गवा अग्रम् ) or led by cows (गाव अग्र यस्य). Why when it retains this form &c » See चित्रगु + अग्रम्- led by those who have brindled cows. चित्रगु-चित्रा गावो यस्य स (ब). Here it does not retain its form and so the present rule does not apply Why" at the end of a q”? See T +377 ( affix of the abl. or gen. singular )= Here it has no TGET (see com ) and hence the sandhi is not prohibited. 37. ' A substitute having more than one letter ( 1121 ) or containing an indicatory I is substituted for the whole of the original word " This is an exception to TESCUET I 5-“That which has an indicatory , though it may consist of more than one letter, is substituted for the final letter only of the original word." An exception to stato. 3773°"3798 is, according to Sphotāyana, (1 e, optionally ) substituted for it, when it retains this form at the end of a पद, if it is followed by a vowel ( अचू)" गो+अग्रम् =गवाग्रम् in addition to the two forms noted above Stay is fea and is, therefore, substituted for the final letter only of गो Why पदान्ते ? 117 ·LAGHUKAUMUDI “ " See गो + डि [ Loc sing affix] = गवि Here गो has no पदसंज्ञा. इन्द्रे च-अवइ is also substituted for गो when followed by इन्द्र. गो + इन्द्र -गवेन्द्र The best bull. दूराद्भूते -Anr' in calling out to a person from dist ince, the t portion of a sentence is optionally prolated, प्लुतप्रगृह्या.-" The प्लुत ( prolated ) and प्रगृह्य (ht which must be kept separate ) vowels remain unchanged in all cases when followed by a vowel "आगच्छ &c-'Come, oh Krishna | here (your) cow is grazing' Here (the prolated ) अ ३ of कृष्ण ३ 1s not combined with the initial अ of अत्र ईदूदेन ' A dual case-affix ending in ई, ऊ or ए 15 प्रगृय " हरी एतौ These two Haris अदसो मात् The vowels ई and ऊ coming after the letter म् of अदस become प्रगृह्य " अमी ईशा These lords Why मात् ?-See अमुकेत्र These here. Here ए does not come immediately after म्, but after कू. चादयः &c-"The words च and others, when not meaning a substance are called निपात" (उच्चावचेष्वर्थेषु निपतन्ति इति निपाता ।) प्रादयः-प्र and others also are called निपातs They are separated from f and others as they are required to be supplied in the next sūtra, 39 TEATRINT I See com P.17. निपात &c-" A निपात consisting only of one vowel, except आ (आइ), IS प्रगृह्य." वाक्यस्मरणयोः 37T has no indicatory when it refers to a (previous ) sentence or indicates remembrance." e g. आ एव नु0h ! you think so ' आ एव किल तत् Ah ! so it was | अन्यत्र डित्-" In other cases (e g, when it denotes the sense of fra slightly ) it has an indicatory " and is not, therefore, प्रगृह्य आ + उष्णम् = ओष्णम् Cf. ईषदर्थे क्रियायोगे मर्यादाभिवित्रौ च य । एतमात डित विद्याद्वाक्यस्मरणयोरडित् ।। ओ -A निपात ending in ओ Is प्रगृह्य सबुद्धौ०-" The vocative singular ending in ओ 1s, according to शाकल्य, (1e, optionally) प्रगृह्य when followed by the non-Vedic word ga” This word sa may be taken as used in the पदपाठ or in secular literature विष्णो+इति-विष्णो इति by the present rule, or 'विष्णविति by एचोऽयवायाव । मय उजो० " The particle उ (उञ् ), coming after any letter of the five classes except ञ् (मयू) 1s optionally changed to u when 118 " ·NOTES % 3D followed by a vowel इकोऽसवर्णे-" According to शाकल्य, the vowels इ, उ, ऋ and ल ( short or long ) (इकू) at the end of a पद are (optionally) shortened when a dissimilar vowel follows " चक्री + अत्र = चक्रि अत्र or चक्रयत्र. Also दधि + अत्र दवि अत्र or दध्यत्र हस्वविधिसामर्थ्यात् “ This rule about the shortening of the vowels precludes further sandhı ” ( Otherwise the shortening will be quite useless as we would get the same form in both the cases). Why at the end of a पद' ? See गौरी + औ ( Nom. or Acc dual affix) गौयौँ । Here गौरी has no पदसंज्ञा. Hence there is no option. अचो रहाभ्यां &c. Any consonant except हू (यर् ) coming after or following a vowel is optionally reduplicated " Hence गौरी + औ = गौय्यौँ न समासे-“ The optional shortening land down by इकोऽसवर्ण &c. does not occur in a compound वापी+अश्व -वाप्यश्व -The horse in a well प्रत्यक:- The vowels अ, इ, उ, ऋ and ल ( short or long ) when at the end of a 96, are optionally shortened when followed by short ऋ.'ब्रह्मा + ऋषि =ब्रह्मर्षि or ब्रह्मऋषि- Why “at the end of See आ + ऋच्छ + अत् = आर्च्छत् । Here आ [ आद] is an augument and no 96. Hence it is not shortened The sandhis of consonants. स्तोः श्चुना-“When स् and letters of the dental class [तु] are combined (योगे) with शू and letters of the palatal class (चु), the latter are (respectively) substituted for the former The word in ( when in combination ) is purposely used in the sūtra to show that the rule applies not only when I and palatals come after सू and dentals, but vice versa also By यथासख्यमनुदेश. शू Is substituted for स् , चू for त् and so on रामस् + शेते = रामशेते Rāma sleeps ' रामसू + चिनोति = रामचिनोति-Rama gathers सत् + 'चित् = सच्चित्-“ Existence and consciousness (intelligence ) ( which form the nature of Brahman) शार्द्विगन् + जय = शागि जय Oh Vishnu, be victorious" P 19 Tia-"A dental letter is not changed to its corresponding palatal letter when it follows I This prohibition " a पद . " 119 ·LAGHUKAUMUDI " " indicates that the combination of स्तु and श्चु spoken of in स्तोः चुना may be in any order, (1. e, not necessarily respectively'), for, otherwise, there was no need of this prohibition The substitutes will, however, be in the order of enumeration in the sūtra स्तोः श्चुना as noticed above विच्छ्र + न ( नइ ) = विश् + न = विश्नः lustre Similarly प्रच्छ् + न (नड़) = प्रश्नः । ष्टुना ष्टु-"When स् and dentals [a] are combined with q and cerebrals [E], the latter are ( respectively ) substituted for the former." रामसू + टीकते = रामष्टीकते- Rama goes पेषु + ता = HET ( a derivative from foran to grind), agrinder चक्रिन् + ढौकसे चक्रिण्ढौकसे, Oh discus-wielderl Thou goest न पदान्तात् - "The letter स् and dentals when coming after cerebrals () at the end of a t are not changed to m and cerebrals except in the case of नाम् षद सन्त-being SIX. Here स् is not changed to ष् षट्र ते- Those six Why “at the end of a पद" ? See ईड्+ते = ईट्+ते = ईटे Here e does not occur at the end of a पद and hence ते is changed to टे Why coming after cerebrals” ? Because, otherwise, I would not be changed to टू even after , see [ सर्पिस्+तम = ] सर्पिष् + तमसर्पिष्टमम्- Best ghee. Here सर्पिस् has पदसज्ञा by स्वादिष्वसर्वनामस्थाने । (I, 4,17) कप्प्रत्ययावधिषु स्वादिष्वसर्वनामस्थानेषु परत पूर्व पद स्यात् । Taddhita affixes are included in these A word gets That before a Taddhita affix beginning with a consonant and as1 before one beginning with a vowel तमप् as laid down by अतिशायने तमविष्टनौ । V,3,55 सर्पिस् does not however end in and hence the substitution of for it is not prohibited अनाम्नवति &c -A Vārttika which adds some more exceptions to न पदान्तात् टो । Instead of 'except in the case we should read except in the cases of नाम् , नवति and नगरी' in the sutra न पदान्तात्०" षट्+नाम् = षण्णाम् (gen pl. of षष्), षट्+नवति = षण्णवति =ninety-six. ( Here न् of नवति 1s first changed to P and then टू Is changed to णू by यरोऽनुनासिके० See below ) षट्+नगर्य = षण्णगर्य. I six cities of नाम् १ P. 20 aÌ TÔ "A dental letter is not changed to its corresponding cerebral when followed by " सन् षष्ठः- being sixth. झलां 120 ·NOTES FETIS" A soft unaspirated consonant (1 e., the third letter of a class ) (SPI) is substituted for any consonant except a semivowel and a nasal (झल) at the end of a पद." वाक्+ईश. arist the lord of speech, Brihaspati or Brahmā. This is a compound are is regarded as a q@ here though its case-affix is dropped by सुपो धातुप्रातिपदिकयोः। see प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् । यरोऽ TERETSO-“ A nasal is optionally substituted for any consonant except (g) when followed by a nasal एतत् +मुरारि =एतन्मु- रारि or एतद् मुरारि -This Murari प्रत्यये भाषायां-- " A nasal is necessarily substituted ( by the preceding rule ) when the following nasal occurs in an affix in the spoken language Pānını uses HT to distinguish Classical Sanskrit which was spoken in his time from Vedic Sanskrit तत् +मात्रम् - तन्मात्रम् (=iga ) a pure element (1 e, earth, water &c before they are mixed with other elements ) चित् + भयम् = चिन्मयम् ( = चिदेव ) consisting solely of consciousness allo-" When a dental letter is followed by a letter homogeneous with the subsequent letter (1 e) is substituted for it तत् +लय तल्लय its absorption विद्वान् + लिखति = विद्वाल लिखति The nasalised लकार which is nearer to 7 than the non-nasalised one is the actual substitute (Cf. FASTEGTH ) 3: FIFAFAT: &c -" The substitute in the case of FIT and FTALI when following 37 15 a letter homogeneous with what precedes” In applying this rule to उदू+स्थानम् and उद+ स्तम्भनम् we have to find out where the substitute would The author quotes, therefore, the following TRHIT, agree .“When a grammatical operation is laid down by using a term in the ablative ( in a sūtra ), it should be understood as substituted for what immediately follows it " In 3. FITFETT &c, 36 is in the ablative, the substitute will, therefore, come in the place of FaH and FTAFF Its exact position is determined by the following sūtra. 9è: - That, which is laid down as coming in the place of what follows ( a word ), should be understood as substituted for the initial letter thereof " So in the present cases of FUTH and 121 7 come in ·LAGHUKAUMUDI “ - वाकू + हरि. स्तम्भनम् 1s to be changed to a letter homogeneous with द् Out of the five letters of तवर्ग, थू alone can be the actual substitute, as like सू It is विवार, श्वास, अघोष and महाप्राण So we get उद्ध्थानम् and उद्ध्तम्भनम् P. 21. झरो झरि &c-" Any consonant except a nasal, semivowel or ( 577 ) coming after another consonant is optionally dropped when followed by a homogeneous letter except a nasal, semi-vowel or ह (झर्) So we get उद् + थानम् खरि च । “ Any consonant except a nasal or a semi-vowel [ ] is changed to the first letter of its classes or a sibilant ( 78 ) when followed by a surd (खर्) So we get उत्थानम्. Similarly उत्तम्भनम् For optional forms see com झयो &c - coming after the first · four letters of a class (FC) is optionally changed to a letter homogeneous with what precedes it " अन्यतरस्याम् adv. optionally. Now the substitute for हु must be, like the latter, नाद, घोष, सवार and HETSTTT This can only be the fourth letter of each class वाग्धरि or वागृहरि Brihaspati, ht. “ a lion in discourse" ( Ballantyne). शश्छोऽटि-"शू coming after the first four letters of a class (T) is optionally changed to when followed by a vowel, or हू, यू, व् or र् In तद् + शिव. we get-तज् + शिव by स्तो श्चुना &c. = तच् + शिव by खरि च = तच्छिव' or Talata. by the present sūtra - That Śiva P.22. छत्वममि०-A वार्तिक " Instead of 312 in this sutra, we should read अमि' (when followed by a vowel, a semivowel, a nasal or ह्)" For see तद् + श्लोकेन = तजू + श्लोकेन तच् + श्लोकेन as above As लू is not included in अटू, शू would not have been changed to छू here So we must read अमि anstead of अटि So तच्छ्लोकेन । मोऽनुस्वारः-" An अनुस्वार 18 substituted for an inflected word (6) ending in 2 when followed by a consonant By अलोऽन्त्यस्य । this substitute comes in the place of the final म् नश्वापदान्तस्य An अनुस्वार 15 substituted for Falso (i e, for both and 7 ) not standing at the end of a C, when followed by any consonant except a 122 ·NOTES nasal or a semivowel (झल) यगान् + सू + इ = यशासि ( Nom. or Acc. pl. of यशस् ). आक्रम् + स्य + ते = आक्रस्यते ( Second Future 3rd per sing of आक्रम् to vanquish ) अनुस्वारस्य "When an अनुस्वार is followed by a mute or a semivowel ( यय् ) it is changed to a letter homogeneous with what follows गाम् + त = शा +त-गान्त ।वा पदान्तस्य-"The change lard down by the preceding rule is optional when the 37869r stands at the end of a पद "त्व + करोषि = त्व करोषि or त्वड़करोषि. P. 23 मो राजि०- “ The letter म् of the particle सम्, when followed by 75l ending in the affix 694, remains unchanged.” सम् + राज् + क्विप् = सम्राट । क्विप् (व् ) is dropped by वेरपृक्तस्य । An affix consisting of the single letter (अपृक्त) व् Is dropped ' हे मपरे &c.- “ The letter म् optionally remains unchanged when followed by # comes after it. ” In the other alternative there 1s अनुस्वार by मोऽनुस्वार । मलयति- causal pre. 3rd pers sing from ह्मल 1st conj. P.to shake यवलपरे &c.-A वार्त्तिक. “यु, qoris optionally substituted for when followed by which is itself followed by य, व, or ल It is the nasalised form of यू, व्, or ल, that is so substituted by स्थानेऽन्तरतम । ह्य - yesterday ह्वलयति- (causal from हल 1st conj. P) 'causes to shake ' नपरें-“न् 1s optionally substituted for when followed by which is itself followed by न्" हृते- conceals डः सि -'The augment धू (धुद) is optionally added to when it follows a " But is this augment to be prefixed or suffixed? See the next sutra आद्यन्तौ टकितौ । “ Augments having an indicatory टू and • precede and follow respectively that for which they are laid down " Hence we get षट् + सन्त = षट् त्सन्त by खरि च । Optionally धुद not being prefixed, we get षट्र सन्तः। P 24 डोः कुक् टुक् “ The augments कुक् (क्) and टुक् (द) are optionally added to and u respectively when followed by a sibilant (शर् ). As they have an indicatory क् they are added atter इ and ण् सुगण्-on who counts well सुगण + षष्ठ. सुगण्ट 123 - ·LAGHUKAUMUDI षष्ठः। or सुगण् षष्ठः चयो द्वितीया' &c -According to the teacher पौष्करसादि, in the place of the first letter of a class which follows or , is substituted the second letter of that class when followed by a sibilant The rule is optional as a teacher's name is mentioned So सुगण्ट षष्ठ । नश्व-धुट' is optionally prefixed to स् when it follows what ends in I also HT + 7 सन्स or सन् त्स। FT TE="Ta is optionally affixed to I coming at the end of a पद when s follows " सन् + शम्भु = सन्त् + शम्भु by the present sutra = सन्त् + छम्भु by श*छोऽटि = सन् च् + छम्भु by स्तो श्चुना &c = सञ्च्छम्भु by स्तो श्चुना - The good Siva' For other forms see com डमो हुस्वात् &c,- “ The augment ड, ण् or = 1s necessarily prefixed to a vowel following a TĘ ending in , Tor न् respectively, preceded by a short vowel." प्रत्यड + आत्मा = प्रत्यइात्मा The individual soul सुगण + ईश = सुगण्णीश. The lord of those who count well we P 25 सम सुटि-" रु is substituted for सम् (ie, for its finalम्) when followed by the augment सुद " In सम् कृ+ता, सुटू 1s added by सम्परिभ्या करोती भूषणे । ( The augment स् (सुट्) is prefixed to 5 when preceded by TH and Tf in the sense of ornamentation.) So have सम् + सू + कृ + ता सर् + + + ता by the precent sūtra In रु, उ is indicatory अत्रानुनासिक &c - “In this section dealing with F ( VIII, 3, 3 - 12 ) the letter preceding रु 15 optionally nasalised " This is an अविकारसूत्र which lays down a rule whose influence extends over a number of sātras (Cf. आधिकार प्रतियोग तस्यानिर्देशार्थ इति योगे योगे उपतिष्ठते ।म भा on II, 7 7) So we have सर्+स्+कृ+ता In the other alternative we have the following rule-अनुनासिकात् &c.-" An अनुस्वार 1s the augment of what precedes 5, when it is not nasalised अनु- नासिकात् = अनुनासिक विहाय (Cf ल्यब्लोपे कर्मण्यविकरणे च । वा० When an absolutive is dropped, the word denoting its object or location is used in the ablative case.) So we have सर्+सू+कृ+ता. The word qe (after ) denotes that 343FR is an augment and not a substitute. खरवसानयोः &c.---" A Visarga is substituted for र् 124 " ·NOTES ० standing at the end of a F, when followed by a surd or by nothing" For अवसानम् cf विरामोऽवसानम् P 1, 4, 110 ( वर्णानामभावोऽवसानसज्ञ. स्यात् ।) It means a pause or the end of a word or a grammatical form when not followed by any letter. So र् in (1) सर् + स्कर्ता and (ii) सर् + स्कर्ता is changed to विसर्ग. Now see संपुंकानां &c-“स् 1s ( necessarily ) substituted for विसर्ग in the case of सम् , पुम् and कान् " This वार्तिक 1s an exception to वा गरि । for which see below. So we have सँस्स्कर्ता and सस्स्कर्ता. पुमः खयि &c-“F Is substituted for ( the final of ) gh when the first or second letter of a class (खय् ) followed by a vowel, a semi-vowel, a nasal or ह्, comes after it." पुम् here means the word पुस् with स् dropped. पुसू + कोकिल पुम्+कोकिल by सयोगान्तस्य लोप । पुर् + कोकिल. = पुर् + कोकिल or पुर् + कोकिल =' + कोकिल or पु + कोकिल by खरवसानयो पुस्कोकिल or पुस्कोकिल by सपुंकाना P 26 नश्छव्यप्रशान्–“रु 1s substituted in the place of l at the end of a 46, except in the case of the word STETII, when it is followed by च् , छ, द, or तू , थ् (छ) " So चक्रिन् +त्रायस्व = चकि +रु+त्रायस्व = चक्रिर् +त्रायस्व or चकिर् + त्रायस्व= चकि +त्रायस्व or चक्रिः +त्रायस्व Now we have विसर्जनीयस्य सः-"A Visarga is changed to स् when followed by a surd (खर्)" Hence चक्रित्रायस्व or चक्रिस्त्रायस्व 'Protect, oh Vishnul' Why except in the case of the word प्रशान् ? See प्रशान् तनोति “ The quiet man spreads " Here - 1s not change to रु Why - (in the place of न्) at the end of aपद?' See हन् + ति हन्ति. Here हन् 1s not a पद (सुप्तिडन्त पदम् ।) नृन्पे-“रु is optionally substituted for (the final of ) नृन्' when followed by नृन् + पाहि=नृर् + पाहि-नॅर् + पाहि or नूर् + पाहि =न पाहि or नृ. पाहि Now we have कुप्वोः क पौ च । -"A जिह्वामूलीय or an उप- ध्मानीय is optionally (च) substituted for a विसर्ग when followed by a letter of the guttural or the labial class respectively." So " न पाहि, नृ. पाहि, नॅ पाहि, न पाहि, नून् पाहि (when tremains unchanged) प्. So Protect men 125 ·LAGHUKAUMUDI “ D P. 27 तस्य परमाम्रडितम् ।- A सजासूत्र When a word or a form is reduplicated the second word or form is called TST - (reduplication)." कानाम्रडिते।- “रु 1s substituted for the न् of कान् (acc pl. of Ra mas ) when followed by a reduplication (आमेडितम्) " So कान् + कान् कार+कान् = कॉर् + कान् 01 कार् + कान् कॉ + कान्' or का + कान् = कॉस्कान् or कास्कान् by सपुकाना &c छे च । “ A short vowel has the augment त् (तुक्) affixed to it when followed by छु" शिव + छाया = शिवत् + छाया = शिवच्छाया by स्तो श्चुना &c पदान्ताद्वा।" When a long vowel standing at the end of a 96 is followed by 7, it has yet added on to it लक्ष्मी + छाया = लक्ष्मीत् + छाया = लक्ष्मीच्छाया or लक्ष्मीछाया, 'The lustre of Laxmi' The Sandhis of Visarga. विसर्जनीयस्य &c - For translation see abovep. 125 (Notes.) The scope of this sutra 1s restricted by वा शरि । and कुप्वोक पौ च । so that a विसर्ग 1s necessarily changed to स् only before छु, द, तू, त् and थ् Before च and छ, however, it is changed to शू by स्तो श्चुना श्चु । while before and © it is changed to r byष्टना टु । वा शरि-&c-" A Visarga may optionally remain unchanged before a sıbılant ( T ) » P. 28 समजुषों रु is substituted for सू at the end of a पद and for ( the final r of ) the word सजुष् So in शिवसू + अW we get शिव+रु+अW Note that the sātra ससजुषो रु (VIII, 2,66) is not governed by अत्रानुनासिक (VIII, 3,2) and so the preceding vowel is' not nasalised or augmented with an 375FR We get in stead the following rule-अतो रोरप्लुतात् An exception to भोमगों See below. "Jis substituted for coming after an unprolated short 37 (अत्) when it is followed by an unprolated short अ (अत् )" रुत्व is caused by HELET (VIII, 2, 66 ) A rule is eye ought to be regarded as असिद्ध (non-existent ) in applying अतो रोः. which occurs in the earlier portion (सपादसप्ताध्यायी) The referance to it in 126 ·NOTES BTC T° indicates, however, that Pānını does not regard Free as असिद्ध for the purposes of that sātra Cf सि को उत्व प्रति रुत्वस्यासि- द्धत्व तु न भवति । रुत्वमनूद्योत्वविधे सामर्थ्यात् । The प्लुतत्व caused by P. VIII, 2, 83 f.would also be us and the present rule would have applted even in such cases as एहि सुस्रोत ३ अत्र स्नाहि । ( Come, oh Susrotas' Bathe here ) This is however debarred by the words अप्लुतात् and अप्लुत in the present sutra. So we have शिव+उ + अW = शिवो + अर्घ्य ( by आद्गुण ) = शिवोऽर्थ्य (by एड पदान्तात्० ) हशि च-“3 is also substituted for s coming after an unprolated short अ, when a soft consonant (हश) follows शिव + वन्द्य = शिवो वन्द्य 'Siva should be worshipped' भोभगो-“य् 1s substituted for रु coming after भो, भगो, अघो and अ ( short or long) when a vowel or a sonant (अशू) follows देवासू + इह = देवा + रु + इह देवायू + इह = देवायिह य् is optionally dropped by लोप शाकल्यस्य । P 29. भोस , भगोस and अघोस् are particles ending in सू. In भोस्+देवा. we have भो+रु+ देवा (by ससजुषो &c )=भोय्+देवा by भोभगो० Now see हलि सर्वेषाम् ।-" According to all ( teachers), य् coming after भो, भगो, अघो and अ (short or long ) 1s dropped when followed by a consonant (हल).” So we have भो देवा.। The last things which are somewhat complicated will be clearly understood from Appendix A. Note that FASTET E I lays down a general rule This रु 1s changed to य in certain cases ( भोभगो- अघो०) and to विसर्ग in some other (खरवसानयो°). Further, the scope of भो भगों in so far as it concerns अ or आ 1s limited by अतो रोरप्लुतात्० and हशि च । Again, the scope of खरवसानयो &c. 1s restricted by कुप्वोक पौ च ।, वा शरि । and विसर्जनीयस्य सः। रोऽसुपि-" is substituted for ( the final of ) अहन्', but not when a case-affix (सुप् ) follows" अहन + अहन् = अहरह -Every day. अहर्गण --A collection of days. रो रि।-“र् when followed by र् 1s dropped” 9 &c –“ When what causes an elision of or ? follows, the preceding अ, इ or उ is lengthened here be taken as formed with the first indicatory of (Cf the gra on अणुदित् above ) पुनर् + रमते = पुना रमते । He sports again. ' हरि + 127 अण् should ·LAGHUKAUMUDI RT = EA TF4 Why " the preceding 3, or 3 "? See E + तृहू क्त तृ+त = तृ +ध = TG For the several sūtras applicable here, see com तृढ P 30 In मनसू+रथ we have मन+रथ (by ससजुषो रु ) Now two conflicting sūtras present themselves here simultaneously- (1) mai ( VI, I, 114 ) which would change to and (2) Ô (VIII, 3, 14) which would elide the first Which of these is to be applied here ? See fauragà°— " Of two conflicting rules that have equal force, that which occurs later in the order of the Ashtadhyayi should be applied" For विप्रतिषेध cf द्वौ प्रसङ्गावन्या- वेकस्मिन् स विप्रतिषेध । वार्तिक According to this परिभाषासूत्र, रो रि। would have taken effect, but this is debarred by SaucH 1. For TT I which occurs in faucet ( the last three yręs of the Ashtādhyāyī ) is to be regarded as nonexistent in applying at all which occurs in the MATE ( the first seven adhyāyas and the first pada of the eighth). Hence मन+उ+रथ = मनोरथ एतत्तदोः The case-affix स् (सु) of the (pronouns ) एतद् and तद् 1s dropped when followed by a consonant (a), provided they have not the augment on added to them, but not when they occur in a negative (Tatpurusha ) compound विष्णु. = एष विष्णु Why “ provided they have not the augment क added to them'? See एषक + रुद्र =एषको रुद्र This Rudra Why "not when they occur in a negative (Tatpurusha ) compound " ? See अस + शिव = अस शिव or असश्शिव• Siva who is not that. Why when a consonant follows?” See to +377 TOTS1. Here F is not dropped because it is followed by a vowel FISI &c -" The case-affix of the forme ( Nom sing of ng mas ) is elided when followed by a vowel provided the metrical form of the quarter would be completed only by its elision The gre ( quarter ) may be of a hymn or of a śloka #HIHIATS TÀ E SETT-Thou who rulest, accept this excellent hymn of ours ). Note the sandhi 7 +3719= HTH in order to suit the Vedic metre Ermal which consists of 13 syllables in each quarter. 128 एष + ·NOTES For अविड्डि see com. सैष दाशरथी &c.-The whole verse 1s-सैष दाशरथी राम सैष भीमो महाबल । सेप कर्णा महात्यागी सैष राजा युधिष्ठिर ॥ Here सस् +39 =žiq due to the exigencies of the Staat metre, which consists of eight syllables in each quarter Kritya Affixes P 31. arat -" The affixes laid down hereafter up to the end of the third Adhyāya come after a root " This is an RFET, which governs all sūtras from III, 1, 92 to III 4, 117. rag! An affix other than false laid down in this section under the governing rule धातो ( III, 1, 91 ) is called कृत् The affixes laid down in sūtras from III, 1, 92 to the end of the third adhyāya are either 52 or as alusTEO “In tais section governed by i ule at 'after some root,' an affix which forms an exception, not being of the same form as the general affix, optionally supersedes the latter, but not in cases governed by the rule feel I ( III, 3, 94–112) ( when such an affix supersedes the general affix necessarily )" This is a.परिभाषासूत्र. Thus ण्वुल (अक) and Te are general affixes laid down by III, 1, 133, while ei, ordained by 594&ST (III, 1, 135), is an exceptional one which comes after only a few roots Not being uniform, however, with veas and it supersedes them only optionally Thus from विक्षिप् we get three forms विक्षेपकः, विक्षेप्ता and विक्षिप. नानुबन्ध- कृतमसारूप्यम् । परिभाषा Absence of uniformity spoken of in this rule is not that due to difference in indicatory letters Thus and stor are taken to be uniform, though their indicatory letters are different therefore necessarily supersedes Stut Why “but not in cases governed by FERTI'"? Both क्तिन् (ति) and 3T are feminine affixes laid down in that section They are unlıke in form Still 37 supersedes The necessarily. So we get only one form चिकीर्षा from the base चिकीर्ष P 32. Fate TT: L The affixes laid down hereafter up to go TET (III, 1, 133 ) are called sock The word het is a conventional 129 ल कौ. ९ ·LAGHUKAUMUDI 67 in term used by Pāaini So he finds it necessary to define it कर्तरि कृत्- A Krit affix is added in the sense of an agent The कृत्य affixes being laid down the section III, 1, 91-III, 4, 117, and not being as are called me. They would, therefore, have the sense of agency, but this is debarred by the sutra-तयोरेव कृत्य &c. “ The affixes called कृत्य, and such as have the sense of खलू (III, 3, 126 ) (viz खलू, युच् &c. ) are used only in the senses of action' and ' object' P. 33 तव्यत्तव्या-“ The affixes तव्यत्, तव्य and अनीयर् are added to roots ( in the senses mentioned above. )" The difference between तव्यत् and तव्य is only of accent In अनीयर, 1s indicatory, a steario When the sense of a si affix is that of the action itself, the form is used in the singular number and neuter gender by the general rule ( the singular should be used when the sense of two or many is not to be conveyed and the neuter gender, when the sense of masculine or feminine is not to be expressed ) CF # HT teha paychef. करिष्यते तस्य द्विबह्वोरर्थयोर्द्विवचनबहुवचने अपवादौ भविष्यत । and सामान्ये नपुसकम् । वा. So we have एवितव्य or एधनीय त्वया । ' Thou must prosper !! But, when the sense is that of an object, any number and gender, as required by the nature of the case, may be used चि+तव्य = चेतव्य (the final इ taking its गुण by सार्वधातुकार्धधातुकयो । “ Betore a सार्वधातुक and an आर्धधातुक affix, the final , 3, or 2, short or long, takes its TU ") ht: &c The affix sag should be enumerated in addition to pola &c)" In TSH and Fare indicatory prevents but of the final vowel and of the penultimate short ( 2 ) and shows some accent पच् + केलिमर् OTTISHT - what are to be cooked. भित् + केलिमर् = भिटेलिमा । to be split. कर्मणि प्रत्यय - “ The affix Teshe denotes an object " See com atayatº “ The affixes called met and th- affix mye are used in various senses A कृत्य affix generally denotes the sense of भाव or कर्मन्. But see स्नानीय चूर्णम् a powder to bathe with. Here BTTTT is used in the sense of FRUT 130 ·NOTES ( an instrument) Tiefe-A Brāhmana to whom a gift is to be made Here Terre denotes HTCTT Similarly ie is generally used in the sense of करण, आधिकरण and भाव But see राजभोजनाः : 3116 Rice fit to be eaten by a king Here is used in the sense of कर्मन् क्वचित्प्रवृत्तिः This explains बहुलम् Seeing that a rule takes effect variously, applying in some cases in the absence of an express provision ), not applying in some others ( in spite of an express provision for it ), applying optionally in cases ( where it should have been invariable) and producing some other result in certain others, they say diversity' (बाहुलकम् ) of a rule 1s of four kinds " अचो यत्-" The affix यत् is added to a root ending in a vowel " F + F5 = ETH " What is to be collected ” I is indicatory. The final of takes yor by Aldara preko gara -" is substituted for the (final ) 371 of a root when followed by यत. दा+ यत् दी+य ( by मार्वधातुका० ) = ढेयम् 'what is to be given In this and the following illustrations, the author gives the forms in the Nom. singular, as in Sanskrit no declinable word can be used without a case-affix Cf म भा अपद न प्रयुञ्जीत । ग्लै+यत्-ग्ला+यत् [ by आदेच उपदेशेऽशिति । 'A root ending in ए, , ओ or औ (एच) as shown in the उपदेश (1e धातुपाठ) is to be regarded as a root ending in 37 when followed by a non-conjugational affix' (STT lit not having an indicatory I Cf. निदशित्सार्वधातुकम् ) ] = ग्ली + य = ग्लेयम् ( by सार्वधातुकार्वधातुकयो ।) दे+य P. 34 Pratama --" The affix el is added to a root ending in a labial letter preceded by short " An exception to ऋहलोर्ण्यत् See below गप् + यत् = शप्यम् what deserves to be cursed. PRETTELS—"The affix 14 is added to sto go, hai to praise Sith to rule, I to choose, (with 3TT) to respect and go to please." e in 37 prevents for and causes the addition of the augment तुक् by the sūtra, ह्रस्वस्य &c “A root ending in a short vowel has the augment I () added on to it when a Kiit affix with an indicatory पू follows" So इ+क्यप् = इत् + य= इत्य स्तु+क्यप् 131 ·LAGHUKAUMUDI स्तुत्य For शासू+क्यप् we get the following1ule-शास इत् &c. “Short इ 1s substituted for the penultimate (आ) of शास् when followed by 35 ( of the Aorist) or an affix beginning with a consonant and having an indicatory t 1 इ" So we get शिस् + य = शिष्य , वृ+क्यप् = वृत्य See अशिषत् , Aorist 3rd p sing of शास् P 35 मृजेर्विभाषा । “ The affix क्यप् is optionally added to मृज मृज् + क्यप् = मृज्य: In the other alternative it follows the rule- ऋहलोय॑त् । The affix pela is added to a root ending in 75 ( short on long ) or in a consonant."-कृ + ण्यत् = कार् + य (by अचो- Cautat i 'The final vowel of a root takes its is when followed by an affix with an indicatory ज or ' ) So मृजू + ण्यत् Here ज् is changed to गू by चजो कुछ-" For च् and ज् the ( corresponding) guttural letter is substituted when followed by an affix with an indicatory ध् or by the affix. ण्यत् ' So मृगू + ण्यत् Now the penultimate vowel ऋ would have here taken गुण by पुगन्तलघूपधस्य च । ( Before conjugational and non-conjugational affixes, the final इ, उ, ऋor ल, short or long, of a causal base taking the augment प् and the penultimate short इ, उ, ऋ or ल of other bases take their guna), but in its place वृद्धि 15 Oudained by मृजेवृद्धि । 'The (penulumate ) = of takes its ac before a conjugational and a nonconjugational affix " भोज्य भले-“ The form भोज्य 1s irregularly formed form or in the sense of an eatable ( Here जू 1s not changed to I in spite of चजो &c.) The regular form भोग्य njeans' what is to be enjoyed " " Krit Alfixes P 36 ण्वुल तृचौ The affixes ण्वुल (अक) and तृच (तृ) come after ( all ) roots They denote the sense of agency by कर्तरि कृत् । युवोरनाको- “अन and अक are substituted ( in this system of grammar ) for यु and वु for यु and वु " So कृ + ण्वुलू = कार्+वु ( by अचो ञ्णिति।) = कार् + अक = कारक . कृ + तृच = कर् + त ( by सार्व- धातुकार्ध) = कर्ता ( Nom sing ) नन्दि &c. - The affixes ल्यु (अन) णिनि (इन् ) and अचू (अ) are added to the roots नन्दू ( causal ) 132 ·NOTES and others, ग्रह and others, and पच् and others respectively, नन्द + णिच् + ल्यु = नन्द + अन ( णिच् is dropped before an आर्धधातुक affix not taking the augment इट् by णेरनिटि।)-नन्दन । जनार्दन -जन जन्म, तमर्दयति इति । जना समुद्रस्थदैत्यभेदा तानर्दयति इति वा । Name of Vishnu. ल + अन = लो+अन (by सार्वधातुकाध) लवण (न् changed to ण् irregularly ) अहू + णिनि = ग्राहू + इन् ( by अत उपधाया | The penultimate 35 of a word takes its is when it is followed by an affix having an indicatory - or ) = ग्राही ( Nom sing ) स्था + णिनि = स्था + य् + इन् (by आतो युक्चिण्कृतो । The augment य् (युक्) is added to roots in आ when followed by इ (चिण) of the thud person singular Aorist, passive, as well as by a si affix with an indicatory or ण् )रथायी ( Nom sing ) “One who stays," permanent" मन्त्री - A councillor पचा शिराकृतिगण - The list of पच् and other roots is not exhaustuve.. " - इयू and P 37 इगुपधज्ञा-" The affix क (= अ) is added toroots having इ, उ, ऋ or ल (इक्), short or long, for then penultimate, and the roots JT to know, sit to please and to scatter. वुधू+क = बुध ( The indicatory v debars गुण of the penultimate short vowel by विडति च।) कृश - lean ज्ञा+ क = + अ [ by आतो लोप इटि च । The ( final ) आ of a root is dropped before an आर्धधातुक affix beginning with a vowel and having an indicatory e or as well as before the augment इट] =ज्ञ One who knows प्री+क प्रियू + अ [ by अचि नुधातुभ्रुवा य्वोरियडुवडौ । 39 are substituted for ( the final vowel of ) the base of roots of the fifth conj ending in नु (श्नु), of those ending in s or उ ( short or long ) as well as of the word = when followed by a vowel] = प्रियः one who pleases, a dear one क + क = किर् + अL by ऋत इद्धातो । 'Shorts is substituted for the ऋ (long) of a root. It is again followed by र् by उरणू रपर ।] = किर One who scatters आतश्वोपसमें।- " The affix क 1s added to a root ending in आ when preceded by a preposition." प्र+ज्ञा+क-प्र++अ (आ dropped by आतो लोप इटि च।) = प्रज्ञ A wise man सु + ग्लै 133 ·LAGHUKAUMUDI 27 ) +कम+रला+क-सुग्ल ग्रहू takes THTOT before an affis with an indicatory क् - गृहम् कर्मण्यम् - " The affix अण् 1s added to a root when its object is piefixed to it कुम्भ+कृ+अणू = कुम्भ- कार् +अ ( by अचो णिति ।)=कुम्भकार A potter आतोऽनुपसर्गे० "The affix is added to a root ending in 34T when it is not preceded by a preposition and when its object is prefixed to it " STOTITIE - This sātra is an exception to कर्मण्यण् । गो+दा+ क = गो + + अ (by आतो लोप &c) = गोद , वनद' -Kubera Why when not preceded by a preposition"? See +47 +31 +370 = + सदा+ युक् +अ = (by आतो युक् &c ) = THEFT One who gives COws with proper ceremonies P 38 yolasiti +370-The affix a should also be seen in such words as years and others ” COHT (a chariot ) that uproots ( grass &c ) The list is not exhaustive SO HET+I+= HETET ( 5 prevents ator of the final vowel and of the penultimate short.) 9-a mountain TT 1-" The affix 2 ( = 37 ) is added to of when a word in the Locative is prefixed to it dicatory denotes that the word so formed takes aig in the feminine stare one who moves among the Kurus seat (fem.) FAICT-" The affix is added to also when the words भिक्षा, सेना and the absolutive आदाय are prefixed to it" भिक्षाचर -A beggar सेनाचर -One who goes with an army आदायचर -One who goes after having taken a thing, a thief -" The affix is added to (when its object is prefixed to it) in the senses of a cause, habit and inclination P 39. In यश + कृ+ट, the विसर्ग of यश is changed to सू by 317 Ah &c -" The Visarga coming after ( short) 37 in any word which is not an indeclinable, is changed to when it is prefixed to the roots 5 to do, FL to desire, and the words for cup, कुम्भ a gar, पात्र a pot, कुशा a rope and कणी a barbed arrow So we have FETEFT 1 In the fem this word takes n as the affix with which it is formed had an indicatory ZERT fer-Learning leading to fame 377FETT-a rope partly consisting of iron (Apte ) The in- 134 ·NOTES ०- “ अय सहिता कुशा (सि को ) श्राद्धकर -one who always performs sraddha वचनकर -obedient एजे खश-"The affix खश is added to the causal base (ण्यन्त ) of एज् ( to tremble)" जन + एज् + णि+शा +खशू (शप् is added because खर , having an indicatory श , is a conjugational affix तिइशित्सार्ववातुकम् । कर्तरि शप् ) Now अरुषि० Before an affix with an indicatory Ę the augment FH is added to the words STERII a vital part, an an enemy and a word ending in a vowel, provided it is not an indeclinable The indicatory # of TF denotes that it comes after the last vowel of the word which takes it मिदचोऽन्त्यात्पर ISo जनम+एज् +5+अ+अ = जनम् + एज+ए+अ+अजनम् + एजयू +अ+अ = जनमेजय [ by अतो गुणे। When 37, not standing at the end of a 96, is followed by a Tu letter (अ, ए or ओ), the form of the latter is substituted for both.] " - P 40. प्रियवशे० “ The affix खचू 1s a added to the root वदू when the word प्रिय or वग 1s prefixed to it. प्रिय+व+खच् = प्रियम् + वद् + अ (by अरुचिष &c ) = प्रियवद sweet-speaking, affable in address वशवद' submassive आत्ममाने- " The affix खश (अ) also (1 e, in addition to णिनि ) is added to the root मन् when a case-inflected word is prefixed to it and when the sense 1s — thinking of oneself." पण्डित + मन् + श्यन् + खशू (श्यन् the conjugational sign is added because of the शित्त्व of खशू) पण्डितम् + मन् + य + अ = पण्डितमन्य [ by अतो गुणे । explained above] When णिनि 1s added we get पण्डित + मन् + णिनि = पण्डित +मान् + इन् ( by अत उपधाया ।)= पण्डितमानी (Nom sing ) 'one who prdes himself on his learning अन्येभ्योऽपि-&c “The affixes मनिन् ( मन्), क्वनिप् (वन् ) and विचू (व ) are seen after other roots also So सु + + मन् श being a set root, मन् , an आर्धधातुक affix, would have taken इद, but this is debarred by नेड् वाश “A Krit affix beginning with a sonant (or soft consonant) except and य does not take इट " So we have मु+शर् + मन् (by सार्वधातु- कार्ध०) = सुशर्मा Nom sing प्रातर् + इ + क्वनिप् = प्रातर् + इत् + वन् ( by हस्वस्य पिति &c.)=प्रातरित्वा Nom. sing.-one who goes 135 " ·LAGHUKAUMUDI 1% in the morning faşai: - “Long 375 is substituted for the (final) nasal of a root when followed by विट्र (व) and वन्" वि+ जन् + वनिपू = वि + जा + वन् = विजावा (Nom sing )-One who boin ओण् + वनिपू = ओ+ आ + वन् = अवावा ( Nom sing ) -One who takes away. रुयू + विच् == रो) + विच् (= व् which is dropped by artist i An affix consisting of the single letter a is dropped ) Now रोषू+सू-रोष् (सू being dropped by हलूडयाब्स्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्त हल।)रोड् ( by झला जशोऽन्ते) = रोट्र (by वाऽवसाने) Similarly रेट from रिष् one who injures सुगण -one who calculates well %3 P 41 क्विप् च ।- “ The affix क्विप् also is seen (after other roots) उखा + स्रस्+ विप् = उखा + स्रसू+ विप् [ by अनिदिता हल उपधाया किडति। The penultimate न् of a base ending in a conso. nant, but not having an indicatory , 19 dropped when followed by an affix with an indicatory 01 ] Now उखास्रस् + क्विप् + सू =उखा+ खद् [क्विप् being dropped by वेरपृक्तस्य । and final सू of स्रसू changed to द् by वसुत्रसुध्वस्वनडुडा द । At the end of a पद, द् 1s substituted for the final # of words in th as well as for ( the final letter of ) त्रसू, ध्वस् and अनडुह ] = उखात्रत् (by वाऽवसाने । ) Similarly पर्ण + वसू+ क्विप् = पर्ण वत्-what falls from a leaf. वाह + भ्रश+किप वाह + भ्रशू + क्विप् = वाह + प्रश् = वाहभ्रष् (by वस्जभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशाष | See com These roots change therr final consonant to ष्) = वाहभ्रड ( by झला जशोऽन्ते।) = वाहभ्रट (by वाऽवसाने ।) one who falls from a conveyance. सुप्यजाती- The affix 'णिनि (इन् ) is added in the sense of a habit (or tendency) to a root to which a case-inflected word not denoting a genus (जाति) is prefixed." For जाति ct महाभाष्य or ऋलक् । चतुष्टयी शब्दाना प्रवृत्ति जातिशब्दा गुणशब्दा क्रियाशब्दा यहच्छाशब्दाश्चतुर्था Words are of four kinds, some like ब्राह्मण, वृक्ष, कमल &c. denote a genus or class, some like शुक्ल, कृष्ण &c. denote a quality, some, again, like करोति, गच्छति, express an action, while others are names of individuals उष्ण + भुजू + णिनि = उष्ण + भोज् + इन् = उष्ण- मोजी ( Nom. sing.) One who takes hot ( food ) उष्ण denotes a 136 .

·NOTES - quality. Why "not denoting a genus not denoting a genus"? See ब्राह्मणानामन्त्रयिता- He who invites Brāhmanas Here णिनि 1s not added as ब्राह्मण denotes a genus The affix णिनि is added to मन् when a case-inflected word is prefixed to it" दर्शनीय+मन+णिनि-दर्शनीय +मान् +इन् (by अत उपधाया ।)= दर्शनीयमानी who considers somebody or something beautiful Contrast आत्ममाने खच on P 40 which applies when theagent thinks of himself दर्शनीपमान, देवदत्तस्य यज्ञदत्त । काशिका on III, 2, 83 खित्यनव्ययस्य-"When an affix with an indicatory ख् follows (a root), ( the final vowel of ) the word prefixed to it is shortened, provided it is not an indeclinable So काली+मन् + इयन् + खश+टाप (ferm affix) = कालि+मन+य+खश टाप् = कालि + मन् + य+ अ + टाप् = कालेमन्य + आ = कलिगन्या (A woman) who considers herself Kālı Why" provided it is not an indeclinable" ? See दिवामन्या रात्रि । दोपामन्यमह । " . P 42 Affixes denotang past time-करणे &c This and the following sitias occur under the अधिकारसूत्र, भूते । (III, 2,83) whose influence extends up to वर्तमाने लट्र। (III, 2, 123) The affixes laid down in these sūtras are, therefore, added in the sense of past time ' The affix 'णिनि (इन्) denoting agency' is added to the root y with the sense of past time when a word denoting an instrument is prefixed to it" सोम + यजू + णिनि = सोम+याज् + इन् =सोमयाजी (Nom sing )-One who has performed a Soma sacrifice. दृशेः क्वनिप् ।- “ The affix क्वनिप् (= वन्) (denoting agency) is added to get in the sense of past time, when its object is prefixed to it.” पारदृश्वा-one who has seen the other end क्वनिप् has not the sense of an object as Ballantyne supposes alū means कर्मणि उपपदे राजनि-"The affix क्वनिप् 1s added to युध् (causal) and कृ (with the sense of past time) when the word राजन् 1s prefixed to it as its object " The word will is to be supplied in this sūtra from III, 2, 93 The 100t युध् 1s, however, intransitive and cannot take 275TTI as its object in the primitive sense. So it is to be understood in its causal sense राजयुध्वा who has caused a king to fight राजान कृतवान्-राजन् + कृ+ क्वनिप् = राज+ 137 ·LAGHUKAUMUDI > <6 कृ+ वनिप् (by नलोप प्रातिपदिकान्तस्य । The final = of a पद which has also the designation of a प्रातिपदिक 1s dropped )-राज+कृत् + वन् (ह्रस्वस्य पिति &c ) = राजकृत्वा (Nom sing ) सह च ।- “Also when the word vra is prefixed ( the roots at and take 79104 in the sense of past time)" कर्मणीति निवृत्तम्-कर्मणि 1s not to be supplied in this sūtra ( as they cannot be an object ) सप्तम्यां &c - The affix 5 is added to a root ( in the sense of past time) when a word prefixed to it would take the Locative case सरसि+जन्+ड The Locative case is retained optionally by age &c -" In a Tatpurusha compound, when the second member is formed with a Krit affix, the Locative case-ending of the first member is sometimes retained". This is an exception to सुपो वातुप्रातिपदिकयो । So सरसि+जन् +ड = सरसिजू+अ = सरसिजम् The टि portion of जन् 1s dropped as the affix has an indicatory 391 70-“ The affix is added to I preceded by a preposition in the sense of an appellation FISTT does not necessarily mean a proper name It means a word whose signification is not coextensive with that of its component parts So प्र+जन् + ड+टाप-प्र+जू+अ+ आ-प्रजा 19 P 43 Past participle affixes thao &c.- “The affixes क्त (=त) and क्तवतु (=तवत्) are called निष्ठा." निष्ठा ।- A निष्ठा ( past participle ) affix is added to a root in the sense of past time is used to denote action and object by Juta &c See above, P 130 (Notes ), while the denotes 'agency' by the general rule कर्तरि कृत् । स्नात मया - I have bathed (Here the past participle denotes action ) FCFF &c-Vishnu was praised by you Here it denotes ' object' fee &c -Vishnu created the Universe Heie sociala denotes agent रदाभ्यां &c-"न् 1s substituted for the of the past participle coming (immediately) after I and and also for the letter that precedes the FFET affix" शृ+क्त + शिर् +त ( by ऋत इद्धतो । and उरण रपर् । ) = शिर् + न (by the present sitra) = शीर् + न (by हलि च । The penultimate S, E, F or of a root ending in or is lengthened when 138 ·LAGHUKAUMUDI P 45 TTT : 1 His substituted for the a of the past participle after : to waste away" +क्त =क्षा+क्त (by आदेच उप- देशे &c ) =क्षा + म (by the present sutra)क्षाम (Nom sing) Ferdi Ha~" To ( the sign of the 10th class and the causal) is dropped when a past participle affix with the augment follows." भू+ णिच् + इट् + क्त = भो+5+इत =भाव् + इ + इत = भावित. (Nom sing ), with that the form is Haas in the Nom sing. (mas ) : &c - ' The form 7 is an irregularly formed past participle from a to grow, in the sense of large and strong " For the irregularity see com " is substituted for the (whole) root all, when followed by an affix beginning with and having an indicatos y F" 41+ = + q=lēnu Nom. sing (neu ) - placed a 7 l 72 is substituted for the root to which is designated T (in this system), when followed by an affix beginning with I and having an indicatory क् दा+त = दा + त = दत् + त (by खरि च।) = दत्त (given) For घु cf दाधा वदाए। The roots दा and धा and other roots that assume these forms (e ga, &c ) except a to cut and to purify, are called 'Why which is designated घु?" See दातम् from दा 2nd conj P to cut; अवदातम् from 379+ & 1st conj P to purify P 46. Perfect participle affixes -- To: wall stay at The affix कानच (= आन) and वसु (वस्) are optionally substituted for लिट (Perfect)" कानच् is an Atmanepada affic by तहानावात्म- 196! [The terminations included in the pratyāhāra 75 in the sūtra a &c (See notes, P 110) and 3tr are called Atmanepada ] आन is a common designation for शानचू (of the present participle ) $ + = 7+3+ SITT (by reduplication ) = 75810T (Nom. sing ) one who did T-" I is also substituted for the final letter of) a root ending in when followed by # and " गम् + वसु= जगम् + वसू-जगन्वान् (Nom sing ) who went < > 140 ·NOTES Present parlectble affixes-लट शतृशानचौं-“शतृ ( = अत्) and शानच् ( = आन) are substituted optionally for लट्र (Present) when in apposition with what is not in the Nominative case शानच् being an Atmanepadi affia, is added to 10ots that take the Atmanepada, while 77 comes after those that take the Parasmaipada Both are सार्वधातुक (Cf तिशित्सार्वधातुकम् । ) Therefore the conjugational sign (e g 14, 34. &c ) is added to a root before them (Cf कर्तरि शप् । ) पव् + शप् + शतृ = पच् + अ + अतू = पचन्तम् (पररूपादेश by अतो गुणे । ) Acc sing पचन्त चैत्र &c-See Chaitra who is cooking (for somebody else ) P 47. पचू +शप् + गानच् = पच+ आन Now the following sutra presents itself आने मुक् A base ending in (short) अ takes the augment मुक (=म् )when followed by आन " So we have पचम् + आन=पचमानम् (Acc. sing.) cooking (for himself)'.लडित्यनुवर्तमाने- The word ge, which could have been supplied from the preceding sātra वर्तमाने लद ।, 1s used in this sātra to indicate that the affixes are added to a rool even when the word so formed would be in apposition with another in the Nom case, e g , सन् द्विज = द्विजो- ऽस्ति There is a Brahmana सन्-Nom sing of सत् pr part from अस् to be विदे शतुः- वसु (= वस्) 1s optionally substituted for शतृ after विद् ( to know)" विद्+शतृ शप् being dropped by अदिप्रभृतिभ्य शप. । लुक्) = विदन् ( Nom sing ) or विद् + वस् = विद्वान् (Nom sing ) तो सत्-" The affixes (शतृ and शानच्) are called सत् " सत् is a technical term “ P 48 Future Participle affixes: AGT I " The affixes called सत् (1 e , शतृ and शानचू) are optionally substituted for लट् (Second Future)" व्यवस्थितविभाषा &c - The word वा in this sūtia does not mean that these aſfixes are always optionally substituted for the terminations of the Second Future It denotes a limited option, i e, option only in certain cases The affixes are therefore necessarily substituted when the word so formed would not be in apposition with a word in the Nom, when it would be followed by a Taddhita affix, or by another 141 ·L4GHUKAUMUDI word to form a compound, when it is used in the Vocative or when it is intended to denote a mark or a reason For instances see com Sometimes the affixes are added even in cases of coordination with the Nom See com Affixes denotang ताच्छील्य &c-आकस्तच्छील &c - “Affixes laid down hereafter as far as El inclusive, are added in the senses of " having that habit or tendency", "doing it as a duty" and " doing it skılfully " 971-" The affix TT is added in the above senses" कृ + तृन् = वर् + तु (by सार्वधातुकार्धधातुकयो ।) = कर्ता Nom sing As the word is formed with II it cannot be used with the Genitive case (Cf 7 arº quoted in the com.) Hence fani foeli-one who is good at making mats TETO-" The affix षाकन् is added to जत्प् to chatter, भिक्ष to beg, कुट्ट to cut, लुण्ट्र to steal and ? (9 conj Aon) to serve TOTEFT I-" The initial of an affix is indicatory It shows that the words formed with such affixes take ca in the fem See com. जल्पाकः-a babbler, a chatterbox कुट्टाक what cuts T-poor; fem -वराकी P 49 FETETEO-" The affix J is added to the desiderative) bases in सन् , and the roots आगंस् and भिक्ष कृ+ सन् + उ = चिकीर्ष + उ = चिकीर्षु (अ dropped by अतो लोप । Before an आर्ध- Ea affix the final 37 of a base, which ends in short ( 1 ) when the 3744CF affix is ordained, is dropped )-“ desirous of doing आशसु -hopeful भिक्षु -a 1eligious mendicant भ्राजभास०-The affix bit is added ( in the sense of 72eyles &c ) to the roots -715T and ATEL to shine, ale to injure, un to shine, suit to be strong, q to fill, T to be quick, and Fl to piaise when 1977, a stone, is prefixed to it " So वि + भ्राज + विप् + स्-वि + भ्राट् or विभ्राड् 'Shining'. ( for the sūtras applicable here, see com ) HIEL + fery +=HTEL = #1 - Splendour In gá + 16 + we get the following rule- 1914 - “The letters 7 and a are dropped when coming after and followed by the affix en or by one beginning with any consonant except a nasal or a semi-vowel (516) and having an indi- 142 ·NOTES 1 catory of or So धुर् + किप + स् = धुर् + स = धू ( the penultimate vowel is lengthened by वोरुपधाया दीर्घ इक । At the end of a C, the penultimate , , or of a word ending in र् or व् is lengthened' र is changed to विसर्ग by खरवसानयोविसर्जनीय ।) Parga-Lightning so-Strength 5-a town ( See com ) 7 + EL + = How is the vowel of lengthened? Ans - In the next sātra अन्येभ्योऽपि दृश्यते । (III 2, 178) the word दृश्यते is, taken to refer to such changes as the lengthening of a vowel, samprasārana, shortening of a vowel etc which are noticed in the cases of words formed with frill That word puid should be anticipated in this sūtra It accounts for the lengthening in the present case So जू-swift ग्रावन्' + स्तु+विप+सू = ग्राव+स्तुत् + विप् + स् (by ह्रस्वस्य पिति &c ) ग्रावस्तुत् one who praises the (Soma-pressing) stones P 50. विब्बचि-A वार्तिक “Before विप् the radical vowel in the case of a to speak, 973 to ask, RICET to praise extravagantly, fed to move on a mat, 5 to be swift and ſet to resort to, is lengthened and does not undergo सप्रसारण" प्रच्छू + विप् + सू = प्राच्छ् + क्विप+स् (by the present वार्तिक ) Here the following sūtra presents itself-ez regaria al The substitutes 37 and Saig come respectively in places of the final with 3 (1 e. ) and of a base when followed by âhil, an affix beginning with a nasal, or one beginning with any consonant except a nasal or a semiyowel and having an indicatory s or So प्राश + विप् + स् = प्राए ( by व्रश्चभ्रस्ज &c ) = प्राडू - (by झला जशोऽन्ते । =प्राट् ( वाऽवसाने ) one who asks (Cf Sefarark -a judge ) आयतस्तू a panegyrist. कटप्रू The formation of is already explained ÎT -Lakshmi Affixes in the sense of an Instrument- Cats &c - The affix ष्टन् (त्र) is added to दाप (दा) to cut, नी to lead, शस् injure, y and yet to join, tu to praise, IT to pain, Per to bind, सिच् to sprinkle, मिह to urinate, पत् to fall, दश (दश) to bite and Te to bind, in the sense of an instrument 143 wa worm ·LAGHUKAUMUDI P 51 दात्रम्-a sickle तितुत्र faqat'-" The ten Krit affixes fa, , T &c do not take the augment " An exception to STATIS- कस्ये वलादे । योत्रम् or योक्त्रम् - a rope to the an animal to a yoke , तोत्रम् = a goad, सेत्रम्-a fetter, सेक्त्रम्-a splinkling pot , पत्रम्- a conveyance, 71-a leather thong face-" The affix a is added to E to go, to cut, to shake, to give birth to, at to dig, he to bear and at to go ऋ+इत्र-अर् + इत्र = अरित्रम्- an oar, a helm लवित्रम्-a sickle, पवित्रम् or धुवित्रम् a fan made of the deer's skin -cause of generation, Engh-a spade, सहित्रम्-patience, चरित्रम्-life, conduct P. 52 ga. -" The affix is added to q in the sense of an appellation" पू+इत्र = पवित्रम् a ring of Kusa grass or the sacred thread The Unädı affixes --- These are laid down in the corretas which are so called because the first sūtra cited here ordains 30L. For the authorship of the Soilghts which is a vexed question, see Goldstucker - Panini, pp 120 foll , Prof KB Pathak, in the Annals of the Bhandarkar Institute (Vol III-136 ), K G Subrahmanyam in the Journul of Oriental Research for January 1927 FETT &c - The first उणादिसूत्र. " The affix gut is added to to do, ar to blow, a to drink, fet to oyerpower, Ħ to throw or to scatter, fic to taste sweet, साधू to accomplish and अशू to pervade " कृ+ उ = कार् + उ (अचो णिति ।) = कारु an artisan वा + उ = वाय् + उ ( by आतो युक्विण्कृतो ।) = वायु wind , जायु - medicine, मायु - bile, आशु- quickly, FT-one who accomplishes the work of another person, a good man P 53 Julgelt- " 3or and other affixes are variously added to roots with the sense of present time and denoting an appellation " The word ash shows that some, though not ordained in these sūtras should be inferred ( from the forms of words) सज्ञासु- A वार्तिक cited in भाष्य on III, 3, 1 The forms of roots and affixes as added IV, PP A 144 ·NOTES to them should be inferred in the case of appellatives One should know the indicatory letters of these affixes from the changes the original roots undergo This is the rule in the case of Unādi affixes " The सूत्र 'उणादयो बहुलम् ।' divides कृत्प्रत्ययs into two sections पूर्वकृदन्तप्रकरण and उत्तरकृदन्तप्रकरण. The first section contains कृत् affixes in the sense of कर्तृ (कर्तरि कृत् ।) with of course some exceptions like खल, क्त etc, while the second contains those in the senses of भाव and अकर्तृकारक (such as क्त्वा, तुमुन्, घञ्, स्त्रीप्रत्ययs &c ) " . Infinateves-तुमुन्ण्वुलौं- “The affixes तुमुन् (तुम् ) and ण्वुल (अक) are added to a root in the sense of future time, when it is used in connection with what denotes an action intended for (the future ) action's A derivative in तुम् , as it ends in the is an indeclinable (Cf कृन्मेजन्त - 'A kridanta ending in म् or ए, ऐ, ओ or औ (एच् ) 1s an indeclinable') कृष्णं द्रष्टु याति Here the action of going' is intended for 'seeing ' and so तुम् is added to दृश् दृश + तुम् = द्रश् + तुम् (by सृजिशो- ईल्यमकिति) = द्रष् +तुम् (by व्रश्चभ्रस्ज &c ) = द्रष्टम् दृश् + ण्वुल = दर्श + अक = दर्शक Note that a derivative in अक denoting futurity Is not used with the Genitive (Cf P II, 3, 70) कालसमय- The affix TFT is added to a root when used in connection with काल, समय or वेला all meaning time' (See com for the use of these synonyms) भुज्+तुम् = भोक्तुम् Affixes denoteng an accomplished action (भाव) and a case relation other than the agent- भावे-"The affix घन (अ) is added to a root in the sense of an accomplished action.' भाव or the sense of a root 1s of two kinds (1) सान्यावस्थापनwhat is to be accomplished' as in करोति, गच्छति &c and (2) सिद्धावस्थापन्न- 'accomplished.' The latter is also defined as सत्त्वभूत or लिगसख्यान्वययोग्य 'which is capable of having 145 ल. कौ. १० ·LAGHUKAUMUDÍ " gender and number घन् and other affixes are added in this latter sense पच् + घन् = पाक् + अ ( by अत उपधाया । and चजो कु घिण्यतो ।)= पाक P 54 अकर्तरि च कारके The affix is added to a root to form an appellative which is connected with it in a sense other than the agent This and the preceding sūtra are to be supplied in the construction of the sūtras that follow as far as कृत्यल्युटो बहुलम् ( III, 3, 113) घजिचं- “The ( penultimate)न् of रङ्ग् 1s dropped when followed by sa ( 37 ) in the sense of accomplished action or instrument रज+ घज ( added in the sense of भाव, रञ्जनम् । or करण, रज्यतेऽनेनेति ।) = रज् + घन् = राज् + घ = राग + अ ( by चजोः कु घिण्यतोः ।) = राग. (1) coloured state, (भाव); (2) a colour, love, passion (egur) Why' in the sense of accomplished action or instrument'? See रंग - a stage, a playhouse (where people are delighted or where the heart is moved with passions ) Here घञ् 1s added in the sense of अधिकरण (location) and so the penultimate - 1s not dropped निवासचिति-“ The affix घञ् (अ) Is added to the root चि (5 con]. P A ) ' to collect' and कू is substituted for the initial 7 in the senses of a place of residence; a funeral pyre, the body, and a heap" निकाय -a place of residence काय -the body, गोमयनिकाय -a heap of cowdung एरच् ।- The affix अच् (अ) is added to a root ending in इ (short or long) (in the senses of completed action or a Kāraka relation other than the agent)" चि + अच् = चे + अ (by सार्ववातुकार्व०) चय gathering (Cf. पुष्पावचय in Saliauntala) P. 55 ऋदोरम् ।-“ The affix अप् (अ) 1s added to root ending in ऋ ( long) or उ ( short or long )” कृ + अप् = कर् + अ = कर. -Scattering गर -Swallowing, poison (from गृ to swallow) यव - barley (from यु to join) स्तव -praase (from स्तु to praise) लव - cutting (from 0 to cut) पव -purification, winnowing corn (from पू to purify) घन\- A वार्तिक. क 1s ordained in the sense 146 “ ·NOTES of घन (1. e that of completed action and a Kaiaka relation other than the agent) " प्र+स्था+क= प्र+स्थ् + अ (by आतो लोपः) प्रस्थ a seer, a peak of a mountain वि+ हन् +कवि++न् + अ ( by गमहनजनखनघसा लोप क्डित्यनाड। The (penultimate) अ of गम् , हन् , जन्, खन् , and घस् 1s dropped when followed by a vowel affix with an indicatory कू or 5, but not before अड of the Aorist ) वि+ घ् + न् + अ (by हो हन्तेञ्णिन्नेषु । The इ of हन् 1s changed to चू when followed by an affix having an indicatory c or णू or by न्) = विघ्नः. ड्वितः त्रि. “ The affix चित्र (त्रि) is added to a root having an indicatory डु ( in the sense of भाव &c )" क्त्रेमम्नित्यम्- The augment Aq is necessarily added to farm when used in the sense of “accomplished thereby " From डुपचण् we get पच् + वित्र + मप् = पक् + त्रि+म (by चोः कु ।)= पक्त्रिमम् , '11pe' From डुवप् (वप्) to sow, we have वप् + त्रि+मप्- उप - त्रि+म (सप्रसारण by वचिस्वपि &c )= उग्निमम् 'Sown' द्वितो- 'The affix अथुच् is added to a root with an indicatory (in the above senses) From टुवे (वेप्) to tremble, we get वेप् + अथुच = वेपथु 'tremor' P 56 यजयाचयत० The affix Te is added to Yo to worship, याच to beg, यत् to try, विच्छ्र to speak or to shine, प्रच्छ to ask and Team to protect (in the senses of complete action and a Kāraka relation other than the agent) यज्+नड़-यज्+ञ (by स्तो चुना &c )= यज्ञ Similarly यत्न an effort विश्न splendour, lustre प्रश्न -a question (See com ) रक्ष्ण -protection स्वपो नन्- The affix 5751 (37) is added to the root 794 to sleep (in the sense of completed action &c.)" स्वप्न a dream उपसर्गे घो:- "The affix कि (इ) is added to root दा, धा and others that assume these forms (घु) when a preposition is prefixed to them " प्र+ धा+कि =प्र++5 (by आतो लोप इटि च)= प्रवि the circumference of a wheel Similarly 3969-a deceitful tuck Feminine derivatives - Ferri fer " The affix क्तिन् (ति) 19 added to a root to form a derivative of the feminine gender in the sense of completed action &c घ was laid down as a general affix by भावे। and अकर्तरि च कारके सज्ञायाम् । It is supersed- 147 " " ·LAGHUKAUMUDI ed by that which is ordained by the present sūtra in special cases (1 e, when the derivatives are to be of the fem gender). The rule of optional supersession ( 47 SHETAT. ) has no force in the case of affixes that form fem derivatives Hence क्तिन् supersedes se necessarily कृ+क्तिन् - कृति (गुण being debarred by क्डिति च ।) 'action', similarly स्तुति -praise धूनि P 57 Heatlet: &c -" The affix that should be taken (to cause the same radical changes) as the affixes called allt (viz th and 9690), when it is added to roots in (long) as well as to to cut and the following ” So + fint = Pape + fat (by ऋत इद्धातो ।)= कीर् +ति ( by हलि च । The penultimate vowel of a root ending in orą is lengthened when followed by a consonant,) = कीर् + नि (by रदाभ्या निष्ठातो &c ) = कीर् + णि (by रषाभ्या नो ण &c ) = कीर्णि scattering Similarly लूनि -cutting shaking. Ta - This form though given in the Nirnayasāgar and some other editions of the For seems to be wrong forç is enumerated before and not alter in the 1948 (Cf also HEMU On VIII, 2, 44, Kielhoin's Ed ) vl na (in the Bāl manoramā Ed ) which also occuis in the Kaśka on III, 3, 94 This is equally unsatisfactory as T does not occur in the calfcuts सम्पदादिभ्य विप्-"The affix विप् is added to पद् with सम् and other roots" सम् + पद् + क्विपू = सम्पत् As the rule of optional supersession does not hold good in the present section (स्त्र्यधिकार), विप् would debar Fahrt altogether Hence क्तिनपि-"क्तिन् also is desired after with H and other roots ( that take it )", This has the form of an sig or Patañjali's sūtra and is cited in the Kaśka on III, 3, 94. But it is not met with in the Bhāshya See however, Kaiyata, on H T III, 3, 108 haft ab aega सम्पत्तिरिति । So सपत्ति- prosperity विपत्ति adversity &c स्त्रियाम्' is to be repeated in the following sūtras up to III, 3, 112 salão." The words sa piotection, la joinng, sa speed, साति destruction or a gift, हेति. a weapon and कीर्ति. glory are irregularly formed" (For the irregularity in each case see com ) 148 ·NOTES P 58 ज्वरत्वरस्त्रिव्यवि When an affix beginning with a nasal, or the affix Éti (1. e lemn) or one beginning with any consonant except a nasal or a semivowel and having an indicatory or follows, and is substituted for the penultimate vowel and व् of the roots ज्वर् to be feverish, त्वर् to make haste, स्रिव् to go, अव् to protect, and म to fasten ज्वर् + क्विप् = जूर् = जू Nom sing Also जूर्ति -fever (Cf क्तिनपीष्यते।) From त्वर we have तू and तूर्ति -speed त्रिव्-सू or खूति a sacrificial ladle अव्-ऊ 01 ऊति - protection म-मू or मूति -binding इच्छा-“The word इच्छा 1s irregularly formed from इपू to desire 3T EFTETIT I-" The affix 3T is added to roots ending in an affix to form a fem derivative ( in the sense of भाव &c )" From Ferental which is a desiderative 100t we have चिकीर्ष + अ + टाप् (fem. affix ) = चिकीर्ष + आ ( by अतो लोप ।)= चिकीर्षा (desire to do ). Similarly पुत्रकाम्य + अ + टाप् = पुत्रकाम्या-desire for a son. P 59 गुरोच-"The affix अ is added to a root ending in a consonant and having a prosodially long (TE) vowel, to form a fem derivative in the sense of HTET &c ईहू + अ + टाप् = ईहा desire, activity ण्यासश्रन्थों-“ The affix युच् (अन) is added to a rcot in its causal form and to the roots 311 to sit and श्रन्थ् to loosen, to form a fem derivative This is an exception to अ land down by the two sutras अ प्रत्ययात् । and गुरोश्च हल.। कृ + णिचू + युच् + टाप् = कार् + अन + आ = कार् + अन+आ (by णेरनिटि ।) = कारणा, getting something done Similarly हारणा from the causal of हृ Other Derrvattves - नपुसके and ल्युट् च ।- “क्त (त) and ल्युट (अन) are added to a root to form a neuter derivative in the sense of action. हसू + क्त = हस् + इत = हसितम् Laughter Also हस् + ल्युट = हसनम् पुसि सज्ञायां - " The affix घ is generally added to a root to form an appellative of the mas gender (in the sense of an instrument or location.)" So दन्त + छद् + णिच् + घ= दन्त+ छाद् + इ+घ Now we have the following छादेर्थे 149 " " ·LAGHUKAUMUDI " - The vowel of छादि (छन् 10 ct to cover ) not preceded by two or moie prepositions is shoi tened when followed by So दन्त + छद् + अ (णिच् being dropped by णेरनिटि ।)= दन्तच्छद the lip आ + कृ+घ= आकर a mine P 60 अवे तृस्त्रों- “ The affix घन (अ) is generally added to to cross and Fa to spread, preceded by 3ra (to denote an appellative of the mas gender in the sense of an instrument or location)" अव + तृ+घञ् = अव + तार् +अ (by अचो णिति।) अवतार a flight of steps to descend ( into a well &c.). This is not a सज्ञा Cf. प्रायेण in the preceding sutra, which is to be repeated here घज Is added in the sense of करण and अधिकरण only ( and not in that of a action) Hence the use of the word in the sense of 'incarnation' is a solecism (Ct वामन, काव्यालकारसूत्र V, 2, 40-अवतरापचायशब्दयोदीर्घव्यत्यासो बालानाम् । ) Similarly अवस्तार a stage curtain The affix EET is added to a root ending in a consonant ( to form a mas appellative in the sense करण or अधिकरण)" रम् + धन =राम (1it in whom yogins find delight). अपामार्ग -a herb which drives away disease ईषदुःसुषु- The affic खलू 1s added to a root to which ईषत् , दुसू or सु 1s prefixed in the sense of difficulty or ease" There is no अनुवृत्ति of EROTIFEATURETT in this sūtra. The affix is added in the sense of भाव (action) or कर्म (object) by तयोरेव कृत्यक्तखला । दुसू + + खल = दुष्कर difficult to make ईषत्कर or सुकर easy to make P 61 आतो युच् “The afix युच् (अन) is added to roots ending in आ preceded by ईषत् , दुसू or सु in the sense of difficulty or ease ईषत्पान easy to drink Why ' in the sense of difficulty or ease ' ?-See ईषत्कार्यम्-what is to be done a little अलखल्वोः According to the Eastern Grammarians, the affix Feat is added to root when used in connection with stand es denoling prohibition दा+ क्त्वा = दथ् दत्त्वा अल दत्त्वा-Do not give. The word प्राचाम् ' according to the Eastern Grammarrans' is used in the sutra to show respect to them It does not de- 150 + त्वा % 3D ·NOTES note that Fat is used optionally in this sense The optional use of क्वा in such cases can be justified by वाऽसरूपोऽस्त्रियाम् । or TECHI (See com) For the dividing line between Eastern and Western Grammarians, see-प्रागुदञ्चौ विभजते हसः क्षीरोदके यथा। विदुषा शब्दसिद्धयर्थ सा न पातु शरावती ॥ अल and खलु are not compounded, for 379TTI II, 2, 20 lays down that if a word is enunciated as an उपपद only with the gerund in अम् (1 e. णमुलन्त) (and not with that in can also ) it alone is compounded with an indeclinable ( viz the gerund in 3TF). This sūtra prohibits the compounds with other indeclinables पा+क्त्वा =पी + त्वा ( by धुमास्थागापाजहातिसा हलि । The आ of the roots दा, धा and other roots assuming these forms, as well as AT, FIT, OTT (# ), a and I to abandon, is changed to when followed by a non-conjugational affix, beginning with a consonant and having an indicatory at or = पीत्वा पीत्वा खलु-Do not drink Why' when used in connection with अल and खलु?' See मा काषात् Here the form in क्त्वा is not used as the prohibitive particle used here is HI Why denoting prohibition'? See अलकार where अल conveys the sense of ornamentation 5) P. 62 Absolutives- predjepert: -“ when ( two ) roots denote actions having the same agent, fcat is added to that which refers to prior time”. Y al-Having eaten he goes The dual in HFF is not necessarily binding So we get भुक्त्वा पीत्वा ब्रजति- Having eaten and drunk he goes न क्त्वा - The affix Fear when it takes the augment should not be regarded as having an indicatory क्” शी+ इ + क्त्वा = शे+इत्वा ( by सार्वधातुकार्वधातुकयो ।)= गयित्वा. Having slept Why when it takes the augment इट' ? See कृ+क्त्वा = कृत्वा ( Here क्त्वा 1s कित् and so it does not cause गुण Cf क्डिति च ।) रलो व्युपधात्- “The affixes Far and I are regarded as optionally having an indicatory when they take the augment and are added to a 100t which has or = (short or long ) for its penultimate, which begins with a consonant and ends with any consonant except 151 ·LAGHUKAUMUDI य् or व् " द्युत् + क्त्वा = द्युत् + इट् + क्त्वा = (1) द्युतित्वा (when क्त्वा 15 regarded as कितू) and (2) योतित्वा ( when it is regarded as अकित्, the penultimate vowel taking its गुण by पुगन्तलघूपधस्य च।) 'Having shone' Similarly forecaTor FECIT 'Having written' Why ' which has for 5 for its penultimate ?? See T. +5+49T =ale (There is no option in this case as the penultimate vowel 15 ) Why 'which ends with any consonant except or a ?' See decat Ballantyne takes this from a to serve The object of the author in giving act as a counter-illustration (प्रत्युदाहरण) is evidently to show that the affix क्त्वा with the augment इद is necessarily अकित् The कित्त्व or अकित्त्व of क्त्वा, however, makes no difference in the case of hq as we would get the form HQET in either case We should therefore derive सेवित्वा from सिव (4 P ) to sew The Kasika gives देवित्वा as a counter-illustration which is unambiguous. Why' which begins with a consonant'? See grocer- Having desired (from which begins with a vowel ). Why' when they take the augment s'? See भुक्त्वा ( Here क्त्वा, not taking इद, does not cease to be कित् ) P 63 उदितो वा।-"The affix क्त्वा takes इद optionally when added to a root with an indicatory z " From se ( 27 ) ' to be quiet' we get (1) शम् + इद+क्त्वा = शमित्वा and (2) शम् + क्त्वा =शाम् + क्त्वा ( by अनुनासिकस्य विझलो क्डिति । The penultimate vowel of a root ending in a nasal is lengthened when followed by lênų or an affix beginning with any consonant except a nasal or a semivowel and having an indicatory e or's = Trecat ( by नश्चापदान्तरय।). From दिवु (दिव्) to play we have (1) दिव् + इट +क्त्वा = देवित्वा and (2) दिवू + क्त्वा = दि + ऊ+ क्त्वा ( by च्छो शृङनु०) द्यूत्वा From धा to place we have धा+क्त्वा = हि+क्त्वा (by दधातेहि । “हि is substituted for the root धा, when followed by an affix beginning with and having an indicatory " As consists of more than one letter it is substituted for the whole of aq and not for its final letter only ) So ferat-Having placed 152 हि ·NOTES P 64 जहातेश्च क्त्वि। हि is also substituted for हा to abandon when followed by Fat" हा+क्त्वा -हि+क्त्वा = हित्वा Having given up From हा ( 3 Cony Atm ) to go, we have हात्वा. समासेऽनन्पूर्वे -“ल्यप् (य) is substituted for क्त्वा in a compound other than the negative Tatpurusha, the first member of which is an indeclinable"प्र++क्त्वा-प्र++ ल्यप्-प्र+कृ+त् + य (by हूस्वस्य०) Esteet-Having begun Why' other than the negative Tatpurusha ?? See अकृत्वा-not having done Cf अनीत्वा पकता धूलिमुदक नावतिष्ठते । माघ II, 3, 4 आभक्षिण्ये णमुल च।-“When two roots denote actions having the same agent, the affixes Tea and #cat are added to denote frequency to the root which denotes a prior action " निन्यवीप्सयोः- “A word is repeated to denote frequency and totality Frequency (STT=figuz77) is possible in the case of verbal forms and indeclinable verbal derivatives (747) In the case of verbal derivatives we have-स्मार स्मार नमति शिवम् । Having frequently remembered Siva, he Siva, he bows down' स्मृ+ णमुल = स्मारम् . Optionally we get स्मृत्वा स्मृत्वा Similarly पाय पायम् 'Having drunk again and again' HIS HISH ‘Having eaten repeatedly' (Totality 1s possible in the case of nominal forms e g वृक्ष वृक्ष सिञ्चति । ग्रामो ग्रामो रमणीय ।) P 65 अन्यथैवकथमित्थसु-" The affix णमुल (अम्) is added to कृ when preceded by अन्यथा otherwise, एवम् in this way, कथम् how and इत्थम् thus, when the use of कृज is not otherwise necessary (its sense not being intended )" अन्यथा++ णमुल : अन्यथाकारम् otherwise Similarly एवकारम् in this way Why when the use of or is not otherwise necessary See गिरोऽन्यथा कृत्वा भुक्ते-He eats, turning away his head ( Here कृत्वा 1s not meaningless and so णमुल 1s not used ) - " Senses of Case-affixes. Saulceatafo_“ The Nominative case affix is added to denote the sense of a crude form only or, in addition to it, that of gender only or measure only or to express number only 153 ·LAGHUKAUMUDI >> P 66 fagarage. The sense of a crude form is what is invariably understood when the word is uttered. It means, therefore, only the primary sense of a word. The indicated sense ( 27Tef) of a word is understood only when the primary meaning is inapplicable e g TTTET ETT – There is a herd-station on the Ganges,' where AT means not the stream of the Ganges but its bank Such an indicated sense is not included in Satgasi API TEFCO-" The word 'only' should be consti ued with each of the terms (as shown above)” ESTATZENEFI-"As the sense of gender or number can be conveyed only in connection with a crude form, the Nominative is said to denote, in addition to the sense of a crude form, that of gender only or measure only.' 39: :o-These words indeclinables and words of one gender only) are instances of the Nominative denoting the sense of a crude form लिगमात्रे = लिगमात्राविक्ये तटः, तटी, तटम् are instances of the Nominative denoting the sense of a gender in addition to that of the crude form TREHTOTHÈ परिमाणमात्रे = परिमाणमात्राधिक्ये. द्रोणो व्रीहिः T: one droņa (of) rice. 16 şeqs=1 3167, 4 3716&s=151. U is an instance of the Nom denoting the sense of a measure besides that of a crude form एकः द्वौ, बहवः-The crude forms of these words denote number and the case affix' merely reiterates it ei -" The Nom is also used in addressing. e g.TH Oh Rāma! 7 P 67 o CATTAFO-" That which is most desired to be accomplished by some act of the agent is called the object Why do we say ' (some act) of the agent'? See Flou aa- Here the word 419 (beans) is used in the Locative (and not in the Accusative ) as beans are desired by the horse (372) which is the object and not the agent of aurê Why “most desired"? See que fica YET-' He eats rice with milk,' where rice forms the chief article of food, milk being used to give a flavour to it So पयसू is not used in the Accusative case. कर्मणि द्वितीया-“The Accusative case is used to denote the object which is not express- 154 ·NOTES ed (by the tense-affix of the verbal form in a sentence, 1. e., when the verb does not agree with it)” af hf. He worships Hari nga go-“When the object is, however, expressed by the tense-affix of the verbal form, the Nom is to be used ”eg per-Here the tense-affix of the verbal form, which is passive, expresses the object fry tea ()-Here the past passive participle affix expresses the object अकथितं च।- “A Kāraka which is intended to be expressed in such special relations as ablation &c is also called an object " This corresponds to the indirect object in English and is possible only in the case of the roots in the Falt-E17147 &c -" That (Kāraka) which is connected with the object of a to milk, to beg, a to cook, que to punish, red to obstruct, free to ask, # to collect, a to speak, ze to teach, ist to conquer,,pt to churn and C to steal, as also in the case of all to lead, t to take, s to draw and qe to carry, is called an unexpressed (indirect) object " दोग्धि पय । Here गाम् which is connected with पय is not intended to be expressed in the relation of ablation and is therefore used in the Accusative case P. 68. अर्थनिबन्धना "The term 3778ea depends on the sense of the roots in the Kārıkā.” So other roots having the same sense will also have an indirect object Cf बलिं भिक्षते वसुधाम् । He begs the earth of Bali Here For though not included in the Kārıkā, has the same sense as ea and, therefore, takes an indirect object viz. ICH face. "That, which is intended to be expressed as independent in any action is called the agent (of that action ) P 69 साधकतम करणम् । That which is most useful in the accomplishment of an action is called the instrument (करणम्) of that action." कर्तृकरणयोः The Instrumental case is used to denote the sense of the agent or the instrument (of an action) when not expressed otherwise रामेण बाणेन -Vāli was killed by Rāma with an arrow. Here an (past pass part ) 155 & 99 O ·LAGHUKAUMUDI 66 expresses the object and not the agent TH is therefore used in the Instrumental case बाणेन-Here the तृतीया denotes करण HOTT TAHTa -“He whom (one) intends to connect with a gift is called FIGTH (the recipient) " agaff anca I - “The Dative case is used to denote the recipient विप्राय गा ददाति-He gives a cow to a Brahmin नम स्वस्तिस्वाहा The Dative is also used in connection with TH (a bow), FOTES ( Hail'), FATET and Fan ( terms used in offering oblations to gods and manes respectively), 375 (a match for) and 99€ (a term for offerings to gods ). THÀ°—377 is used here in the sense of 'a word denoting a match for' (and not in that of 'enough' when it governs the Instrumental ) So we get TATT ETTH &c -where not only 37, but other words as a &c are used in that sense. ध्रुवमपायें The Kāraka which forms a limit in a case of separation is called अपादान'( ablation) " Cf. अपाये यदुदासीन चल वा यदि वाञ्चलम् । ध्रुवमेव तदावेशात्तदपादानमुच्यते ॥ वाक्यपदीय P. 70 TIITTO The Ablative case is used to denote ablation " THIGPIT -- He comes from a village The word ध्रुवम् in the sutra includes a moving limit also Cf धावतोऽश्वात्पतति-He falls fiom a i unning horse get To I – “The Genitive case is used to denote a relation (eg that between a thing and its possessor) other than that of a Kāraka or a crude from '75: पुरुष The king's officer CA - The Genitive case only is to be used of the object &c when relation in general is intended to be expressed ' FEAT TAH 'The manner of the good ( Here the specific relation of the agent is not intended to be expressed and so the Instrumental case is not used ) Similarly TUOTE- He acts using ghee as the means (of getting his object.) See com HIS F He thinks of his mother एधो दकस्य &c - Fuel heats water भजे भो &c - I worship the feet of Sambhu 3779T &c- The Kāraka which denotes the place of an action through its agent or object is called 37 UT (location ) " Far 1- "The Locative case 156 66 ·NOTES is also used to denote location The word also' indicates that it is used in connection with words having the sense of दूर and अन्तिक The location of an action is due to contact, or to its having an object, or to its pervasion कटे आस्ते-He sits on a mat. FATEJT 97a-He cooks in a pot In these instances the Locative case denotes the location of the particular action through contact with its agent or object. HIT 5733 SET There is a desire for final liberation Here the Locative case denotes the object OFF THTSTE- The soul is in all things Here the Locative case denotes pervasion TFT - Far away from or near the forest Here the words and 37776 are used in the Locative They can also be used in the Accusative, Instrumental or Ablative Compounds P 71 ATE: he: - "Compounds are of five kinds The first which has no particular name is called CHF The second in which the sense of the former member is generally prominent is called 3toale HTC The third in which the sense of the latter member is prominent is called ayant A subdivision of तत्पुरुष is called कर्मधारय and a subdivision of कर्मधारय is called द्विगु The fourth in which the sense of some word other than its members is generally prominent is called agaiÈ The fifth in which the senses of both the members are generally equally prominent is called द्वन्द्व." P 72 HOT: PGA-"A rule relating to inflected words should be understood to apply to such as are connected in sense Such पदविधिs are five कृत् , तद्धित, समास, एकशेष and सनाद्यन्तधातु (a derivative root) Why do we say 'applying to such as are connected in sense ?? Ans -Otherwise we would get a compound like Brita even when the words are not connected in sense as in the following पश्यति कृष्ण श्रितो देवदत्तम् । 157 ·LAGHUKAUMUDI 6 6 Why do we say (a rule relating to ) inflected words"? Ans -Because rules relating to letters ( qunara ), e. g Sandhi rules, do not require connection in sense तिष्ठतु दयशान' त्व 370687 1- Let alone curds. Eat with vegetable (Here there is Sandhi though sia and 37510TT are not connected in sense ) ESRTT &c- The word compound' governs all the following sūtras up to GERT HATTI (II, 2, 38 ) ” It should, therefore, be understood in each case प्राक् should be read twice in this sūtra, the sense intended being the combined words first get समाससज्ञा and then अव्ययीभाव, तत्पुरुष &c. Otherwise the rule आ कडारादेका सज्ञा । would preclude समाससज्ञा in cases of अव्ययीभाव &c See com. P. 73 HE IT-" A case-infiected word is optionally compounded with another case-inflected word” When the words are thus compounded, they are designated प्रातिपदिक by कृत्तद्धितसमासाश्च । (Words formed with Krit and Taddhita affixes as well as compounds are called statica ) Then the case-affixes of the members of the compound are dropped by सुपो धातुप्रातिपदिकयो । (The case affixes of the members of a root and of a crude foim are dropped ) qarTu-"ATF is a complex formation in which a word conveys a sense other than its own It is the same as a Glata which, as explained above, is of five kinds rufaars An expression which brings out the sense of a e is called its dissolution' It is of two kinds (1) popular, such as can be used in common speech and (2) technical, not current in common speech The popular dissolution of भूतपूर्वः Is पूर्व भूत , while its technical dissolutron 1s पूर्व + अम् भूत + सु in which the crude forms and case affixes of words are shown separately. The word 2 in this compound is 11 regularly placed first, as indicated by Pānını in the sūtra vaca pelí V, 3, 53 ) P. 74. aa -A TIENE “A case-inflected word is compounded with sea and its case-affix is not dropped (contı ary to the rule सुपो धातु.) वागी इव &c.- Like a word and its sense. (Raghu 1, 1) Here the case-affix of sf is not dropped. 158 ·NOTES ) Avyayžbhäva Compounds-367712777: 1-" This is a governing rule whose influence extends upto II, I, 22 (acych i You HTC &c -"An indeclinable conveying the sense of a caseaffix, near, prosperity, adversity, absence of a thing, disappearance, something being inopportune, appearance of a word, after, such as, succession, simultaneity, similarity, suitability to oneself, totality and limit, is necessarily) compounded with a caseinflected word (and the compound is called state)" :-An obligatory compound is one, whose meaning cannot be generally expressed in dissolution or in the dissolution of which some constituent members cannot generally be used This definition is ascribed to धर्मकीर्ति Cf तथा चोक्त धर्मकीर्तिना। अविग्रहो नित्यसमासोऽस्वपदविग्रहो वा ! प्रक्रियाकौमुदी, Vol I, p 470 An अव्ययीभाव compound in the sense of a case-alfix-SITETER 'on Hari It is thus formed a Here though the expresses the sense of the Locative, ale is used in that case on account of the rule * An indeclinable is compounded with a case-inflected word = + Fe ( case affix ) + BTTTT ) P 75 Now we get the following i ule- THIAGE &c The word which is expressed in the Nom case in a rule which ordains a compound is called 3424547 (lit-subordinate ).” As in the sūtra 37oft fazifi &c the word toe is used in the Nom case, अधि gets उपसर्जनसना 5979–“ The word which is designated उपसर्जन should be placed first in a compound. आवि being thus placed first, we get +ft+ Now this technical dissolution gets HTHT before words are joined by sandhı rules. (Cf T 7 on VII, 2, 98 ) By STIGHETTI (words ending in IT and area affixes as well as compounds also are designated प्रातिपदिक ) आधि + हरि+हि gets प्रातिपदिकसजा Now by सुपो धातुप्राति - Trg I (The case-affix which forms a part of a root and of a Sayfarfo is dropped) le being dropped, and the words being Joined together, we get अधिहरि This word retains its प्रातिपदिकसज्ञा, though it has lost a part (viz. the case-affix ft ) by the maxim 159 ·LAGHUKAUMUDI 7 > एकदेशविकृतमनन्यवत् (That which is changed only in part does not become something else) It will therefore take a case-affix It is however dropped by the following.- TopH799 _“An 324H compound also is called an indeclinable" The caseaffix after an indeclinable is dropped by 3TopCTET I So we get आधिहरि Now to form a compound for on a cowherd गोपा+डि+आधि-आधि+ गोपा as before Now we have अव्ययीभावश्च।- This sūtra is different from the one interpreted above An STOLTHta compound also is neuter Now by ह्रस्वो नपुसके StaylaHer I (The final vowel of a crude form, when of the neuter gender, is shortened), we have STTTT This word being a प्रातिपदिक will take a case-affix. (Cf -कृत्तद्धितसमासाश्च ।) P. 76 Now as this word gets STOR HIT, its case-affix would ordinarily be dropped, but this is prevented by a TUT HTETE -" The case-affix after an 3toupe compound ending in T is not dropped, (but) is changed to s# provided it is not of the Ablative So we have अधिगोपम् To illustrate an अव्ययीभाव in which the indeclinable conveys the sense of 'near’, we have कृष्णस्य समीपेन = उप+ कृष्ण + अस्- उपकृष्ण Now as this compound is to convey the sense of the Instrumental (Cf G in the विग्रहवाक्य।) we have the following sātra-तृतीयासप्तम्यों-"The case-affix after an foute compound ending in 37 is diversely changed to 377 when it is of the Instrumental or Locative. So we have उपकृष्णम् or उपकृष्णेन Other instances of अव्ययीभाव- सुमद्रम् (e g in सुमद्र वर्तते । )-the Madras being prosperous दुर्यवनम्-the Yavanas faring badly निर्मक्षिकम् ।-free from (even) flies. (Cf śakuntala, Act II a Han afect 1) STAHLthe chilly weather being over ARCH Sleep being inopportune. SCERthe name of Harı being well-known (in the world ) अनुविष्णु- After Vishnu P 77. raram-" The word et (as) in the sutra conveys the senses of conformity, totality, absence of transgression, and similarity.” 375594- in keeping with one's form, >> ·NOTES 1 e, fit प्रत्यर्थम् - in every case. यथाशक्ति- as far as hes in one's power As for an indeclinable conveying the sense of सादृश्य (similarity), we have सह + हरि + डस् = सह + हरि Here we get the following rule- अव्ययीभावे चाकाले।- “ The word स 1s substituted for सह in an अव्ययीभाव, compound, but not when the other member denotes time? So we have सहरि- Like Hari अनुज्येष्ठम्- in order of seniority सचक्रम्- along with the discus (e g. in सचक्र धनु धेहि- Place the bow and the discus simultaneously ) ससखि- Like a friend (For the distinction between this and सहरि above, see com ) सक्षत्रम्- Their warlike nature befitting them. (Cf सक्षत्र शालकायनानाम् । क्षत्रभावोऽनुरूप शालकायनानामित्यर्थ । Com on प्रक्रियाकौमुदी). सतृणम्- Not leaving even grass FIFA as far as the section on fire. P. 78. नदीभिश्च । - A numeral is also optionally compounded with (the names of ) rivers.” समाहारे च- An addition made by Patañjalı "This foupire compound is desired only in the sense of an aggregate of means ve here. This occurs in the भाष्य on II, 1, 20 as नदीभिः सख्याया समाहारेऽ व्ययीभावो वक्तव्यः । पञ्चगङ्गम् At the confluence of the five Ganges. Why समाहारे ? See सर्वमेकनदीतरे । (म. भा ) All at the crossing of one river तद्धिताः।- An अधिकारसूत्र which governs all sātras to the end of the fifth adhyaya. The समासान्तप्रत्ययs occur in this आधिकार and so get तद्धितसंज्ञा अव्ययीभावें- “In an अव्ययीभाव compound the affix टच् is added after शरद् &c. as the final member of the compound " उप + शरदू+अ-उपशरद As ट्च् 1s the finall member of the compound, the whole word 3431 is called अव्ययीभाव and by नाव्ययीभावात् we get the form उपशरदम्- Sarad season.' प्रतिविपाशम् - Towards the river Vipas जराया - जरस् 1s again substituted for जरा (in the शरदादिगण) when टच 1s added". उपजरसम् when old age is near. अनश्च। टच् Is also added as a समासान्त affix after an अव्ययीभाव compound ending in अन् " So we have उप + राजन् + टचू 161 ल. को ११ " - ·LAGHUKAUMUDI P 79 tagal-"The last vowel with the following consonant of a H stem ending in I is dropped when followed by a Taddhita affix 7 is defined as a 17 I ( The stem, before an affix laid down in sütras IV, 1, 2 - V, 4, 151 and beginning with a vowel or य, is called म ) As टच, a समासान्तप्रयय, is called तद्धित and begins with a vowel, अन् of राजन् 1s dropped So we have उपराजम्-near a king अन्यात्मम् - relating to the Soul नपुंसकात्- “ The affix टच् is optionally added as a समासान्त affix after an toephe compound ending with a neuter word in अन् ” So उप+चर्मन् + टच् = उपचम् +अ = उपचर्मम् When टच् 1s not added we have उपचर्म (See com ) झय. टच 1s optionally added as a समासान्त affix after an अव्ययीभाव compound ending with any mute except a nasal (झय्)" So उपसमिवम् (when टच् is added ) and STAT (when it is not added )-near fuel sticks Tatpurusha Compounds- तत्पुरुषः।- An अधिकारसूत्र governing all the sūtras up to the DEFINÈ III, 2, 23 “The compounds ordained by these sutras are called तत्पुरुष " द्विगुश्च । The द्विगु compound 1s also called तत्पुरुष” द्वितीया -“A word in the Accusative is optionally compounded with the case-inflected words FTC (who has resorted to), stara ( who has gone beyond ), qwa (who has fallen on), TT ( who has gone to ), अत्यस्त (who has crossed ), प्राप्त (who has reached) and आपन्न (who has come to) to form a gya compould ” Hunter Who has resorted to Krishna. P 80. gatun-"A word in the Instrumental is optionally compounded with that which denotes a quality and which is made with the thing signified by the word in the Instrumental, as well as with the word 37ef (wealth )." TCT US - what is cut with a knife ateitief - wealth obtained by corn Why do we say what is made with the thing signified by a word in the Instrumental case ? See 3TaoTT ETT -blind of one eye ( where no compound is possible) olete °–“A word in the Instru- 162 ·NOTES mental, denoting the agent or the instrument is diversely comº pounded with a Kridanta to form a Tatpurusha Compound हरित्रातः- saved by Harn नखभिन्न -torn with nails P 81. godt - A PÊ-197“When a Krit-affix is used in a sūtra it includes also a Kridanta to which a ta or a foresta has been prefixed " A T is a technical term denoting prepositions and some other adverbial affixes such as crite feer, the forms in 192 &c when connected with some action This TFHITT makes the present sūtra applicable in such cases as ननिर्भिन = नखनिर्भिन्न where भिन्न, a कृदन्त, 1s preceded by the गति word निर चतुर्थी तदर्थार्थ-"A word in the Dative case is optionally compounded with that which is intended for the thing signified by the word in the Dative and also with stet (for the sake of), and (an offering), feci ( beneficial or suitable for), सुख (pleasing) and रक्षित (preserved) यूपदारु-wood for a sacrificial post The word geef what is intended for in the sūtra should be taken to refer only to the relation of a material cause and its effect So no compound is possible in TART Fatot a pot for cooking spa fadhlº " The compound (of a word in the Dative) with 37ef is obligatory and takes the gender of the word it qualifies” PESTE 74 -Broth for a Brāhmana ( Here the comp is mas as सूप is mas ) द्विजार्था यवागू - rice gruel for a Brāhmana (Here the comp. is fem as 791T is fem ) TRTSHpreserved for cows: 434 Heal-“A word in the Ablative is optionally compounded with the word Hey (fear) to form a dagar compound.” DH-Fear of a thief " P 82 स्तोकान्तिक-“Words conveying the sense of स्तोक little, fie near, distant, and the word she difficulty, used in the Ablative are optionally compounded with a past passive participle to form a तत्पुरुष compound" पञ्चम्या स्तोकादिभ्यः।-“The Ablative case affix of Frist and other words is not dropped when followed by the latter member of a compound ” Fatih स्तोकान्मुक्त 163 ·LAGHUKAUMUDI 9 Narrowly escaped अन्तिकादागत - Come from near अन्याश दात Come from near 37PET is thus compounded as it conveys the same sense as अन्तिक Ballantyne's rendering 'come from studying' is evidently wrong GTIGINTAT-Come from a distance कृच्छादागत-Come with difficulty TOTI" A word in the Genitive Is (optionally, compounded with another case-inflected word (connected with it in sense) to from a che compound" पुरुष -The king's man, an officer पूर्वापर-"The words पूर्व ( forepart), 3745 (hinder part), State (lower part), SFR ( upper part) are optionally compounded with another in the Genitive case, denoting a whole and conveying a single unit to form a rychu compound” This is an exception to the Genitive Tatpuru sha compound ordained by 989 I which requires that the word In the Genitive should be placed first (Cf प्रथमानिर्दिष्ट समास उप- सर्जनम् । उपसर्जन पूर्वम् । ) The present sātra enjoins on the other hand that the staza in the Genitive should form the second member of the compound gear The forepart of the body Why'denoting a single unit'? See gargal TTL ' the foremost among students', where the words cannot be compounded 378 F41 The word 373 which is always used in the neuter and denotes a half is compounded with another word in the Genitive, denoting a whole and conveying a single unit, to form a actor compound stelf-Half a pepper P 83 aftº- A word in the Locative is optionally compounded with Etive ( skilled) and others to form a actor compound अक्षशौण्ड - clever at dice-play. द्वितीयातृतीया -As the words द्वितीया, तृतीया &c. can be disjoined ( to form separate sūtras ) by splitting the sūtras where they occur, the compounds of words in the Accusative &c with other words also (1 e, with those not mentioned in the sūtras given above ) can be justified as they are used in classical literature) Another way is to bring such compounds under कर्तृकरणे कृता बहुलम् । Cf. lygt, Vol 1, p 512 For illustrations see com. legerede – 164 ·NOTES "A word denoting a direction or a number is compounded with another to form a cyst only when the compound is to denote an appellative As such compounds could have been formed by farro fazer ECHI (see below), we take the sūtra in a restinctive sense सज्ञायामेव - (the words are compounded ) only when the compound is to denote an appellative' This is a ARUHHH as the sense of a hat cannot be conveyed by a sentence Cf काशिका on II, I, 44 सज्ञा समुदायोपाधि । तेन नित्यसमास एवायम् । नहि वाक्येन सबा गम्यते । पूर्वेषुकामशमी- Eastern Ishukāma- Sami. सप्तर्षय -The seven sages viz मरीचि, आत्र, अगिरस्, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु and वसिष्ठ that appeal as the constellation Ursa Major' in the firmament This is a 5 as any other seven sages would not be designated by this term Cf also नवग्रहाः As the sūtra is taken in a restrictive sense as shown above, there is no compound in उत्तरा वृक्षा Northern trees, or 'पञ्च ब्राह्मणा Five Brāhmanas'. 6 > 6 P 84 तद्धितार्थोत्तरपद-"A word denoting a direction or a number is optionally compounded with a case-inflected word connected with it in sense to form a ayau compound, when the sense of a Taddhita is intended to be expressed, or when it is to be followed by the second member of another compound or when the sense is that of an aggregate To form a compound for the expression-Set SPT Ha (existing in the eastern hall) we compound ai with lot as a Taddhita affix is to be added after the compound. Now weari &c - A pronoun assumes its masculine form in all complex formations (IFTS ) e g कृत्, तद्धित, समास &c.' So we have पूर्वशाला. To this the Taddhita affix 7 is added by the following-regar gera &c -" The affix (37) is added in the sense of “existing therein'to a compound which is not an appellative and which has a word signifying a direction as its first member So पूर्वगाला + न -Now area TIC: 1-The first vowel of a word takes itself when followed by a Taddhita affix with an indicatory I or U So we 165 ·LAGHUKAUMUDI have पौवंशाला+अ Now by यस्येति च । (The finals or a short or long of a stem is dropped when followed by a Taddhita affix or ई of the fem ) we get पौर्वशालू + अ = पौर्वशाल Similarly षामातुर (a numer al compounded with another word with a Taddhita affix following it ) As an instance of STRTE we have पञ्चगवधन Here पञ्चन् 1s first compounded with गो This compound is obligatory by the वार्तिक-द्वन्द्वतत्पु- 5949 º-"Words are necessarily compounded to form for en and cregrante compounds when these are to be followed by the second member of another compound " Tieaica - is added as a समासान्त affix to a तत्पुरुष ending in गो provided a Taddhita affix added to it is not dropped. So we have पञ्चगो+टच् + धन = पञ्च- गवधन• Having five cows as his wealth Similarly पूर्वशालाप्रिय. Karmadharaya compounds-rega FHEUTEROTO-“A Tatpurusha compound, the members of which are in apposition is called कर्मधारय" संख्यापूर्वो-The compound having a numeral as its first member, which is of three kinds as laid down in TEATTITRE is called feu fengseah !-" The fu compound signifying an aggregate is used in the singular See com. स नपुसकम् । The lau and great compounds in the sense of an aggregate take the neuter gender. Thus पञ्चम् + गो+टच = पञ्चगवम् -A collection of five cows. 9 P. 86 Fantquiº_"An adjective is diversely compounded with the thing it qualifies (to form a कर्मधारय compound)." नीलोत्पलम् A blue lotus The word “diversely used in the sūtra shows that the compound is obligatory in certain cases e g surat a black serpent-a species of serpents, while it is not allowed in others See THT - Rāma ( Paraśurāma ) the son of Jamadagni START - "Words denoting a standard of comparison are optionally compounded with those signifying common property." घनश्याम - dark hke a cloud. शाकपार्थिवादीनां - To justify compounds like Mra, the second member of the first compound should be taken as dropped शाकप्रिय पार्थिव - 166 a ·NOTES > TA4TerąA king fond of vegetables (Here 15127 which forms the second member of the first compound is dropped ). This word is derived in the भाष्य on II, 1, 68 as गाकभोजी पाथिवः । देव. FETT - A Brāhmana who worships gods 1 e. who lives on the offerings made to idois, a temple-priest. Such Brāhmanas were looked down upon Cf ĦT III, 152 Negative Tatpurusha Compounds-F791 -"The negative particle 777 (T) is optionally compounded with a case-inflectec word to form a तत्पुरुष P 87. 2014 &c –“7 of Tom is dropped when followed by the second member of a compound अब्राह्मण One who is not Brāhmana ( but resembles a Brāhmana) Hirgefa-"A word beginning with a vowel, which as the second member of a compound follows 74 with I di opped, takes the augment ge )” 7. + 3724 – 37 + 7 + 35a 3748 – that which is not a horse at &c. Such compounds as T (not in one way, 1 e, ir many ways ) should be taken as formed with 7 (and not 77) by the sutra e GTT | Indeclinables like Vet are regardec as सुबन्त's, therr case-affix being dropped by अव्ययादाप्सुप । Prädı Tatpurusha Coinpounds-agar “The wore $, those called state and the preposition and others are necessa rily compounded with words connected with them in sense to form 1644 compounds." and other prepositions are callec a when connected with an action They are mentioned here separately to show that they are compounded even when they are not connected with any action e g EYFY -A good man कुपुरुष -A bad man (कुत्सित पुरुष ) As it is a नित्यसमास, कु cannol be used in the dissolution if- "The words soft and others those ending in the affix च्चि and डाच् (आ) are called गति when connected with some action "Eric Having accepted. This is a गतिसमास and so क्त्वा of the absolutive 1s changed to ल्यप् by समासेऽनपूर्वं क्त्वो ल्यप् । Similarly शुक्लीकृत्य-Having whitened पटपटाकृत्य-Having made a rattling noise 167 ·LAGHUKAUMUDI 6 99 66 P 88 प्रादयो &c -This and the following one are वार्तिक taken from the grammar of the सौनागs Cf महाभाष्य on II, 2, 18 एतदेव च सौनागैर्विस्तरतरकेण पठितम् । प्रादयो गताद्यर्थे प्रथमया। &c. and other prepositions in the sense of 'gone' &c are compounded with words in the Nominative प्राचार्य - the late teacher CF SUCHE Great-grand father अत्यादय अति and others in the sense of “ crossed &c ” are compounded with words in the Accusative ” SHIO -- which has surpassed a garland. एकविभक्ति च &c. That which appears in the same case in dissolution, (whatever may be the case of the compound word), is called उपसर्जनम् , but (contrary to the rule उपसर्जन पूर्वम् ।) it is not placed first in the compound" Here in अतिक्रान्तो मालाम् , माला 15 उपसर्जन as it is always used in the Accusative, though the other word ( dla) be sased in the Nom , Instr &c P. 89. - " The final vowel of a crude form is shortened, when it ends in T or a word formed with a feminine affix, regarded as 34751T माला is thus derived-(१) मल धारणे (भ्वा आ ) अकर्तरि च कारके सजायामिति घञ् । ततष्टाप् । (२) मा लाति इति माल । (क प्रत्यय ।) ततष्टाप् । The word माला being thus formed with a fem. affix and being उपसर्जन, the final आ of अतिमाला 1s shortened. So अतिमाल . अवादयः- “The words अव and others in the sense of' called out' are compounded with words in the Instrumental" अवकोकिल called out by a cuckoo पर्यादय - qft and other words in the sense of weary of' are compounded with words in the Dative” perrufen -weary of study. Forence - "The words Park and others in the sense of “ gone beyond,' are compounded with words in the Ablative”. obrane - Who has gone out of Kaušāmbi Upapada Tatpurusha compounds-919927°– “The word denoting a thing like a jar &c. signified by a word in the Locative (e. g shift in the sūtra estivemo) in the section (III, 1, 92 - III, 4, 117) governed by a (III, 1, 9, ) is called उपपद" उपपदमतिडू ।- “An उपपद 1s necessarily compounded 168 6 3 ·NOTES 7 Here माइ, with another word connected with it in sense ( to form a Tegen) and the compound does not end in a tense-affix (@E)" कुम्भकार - A potter कुम्भ is called an उपपद because it is signified by the word 2 (Loc ) in the sūtra HUTUTI It is compounded with all Why this (The compound does not end in a tense-affix ) ? See AT HATT HET though referred to by a word in the Locative in माडि लुङ् ।, is not compounded with an as the latter is a verbal form AT can, therefore, be separated from 17 P 90 Why does Pänını say Biar', when he could have supplied सुपा by अनुवृत्ति from सह सुपा । ? Ans - The use of the word le shows that gut is not to be so supplied. Pānını indicates thereby the following परिभाक-गतिकारकोपपदानां-The गति, कारक and उपपद words are necessarily compounded with verbal derivatives ( Kridantas) before case-affixes are added to them' What purpose does this TRHIT serve ? Ans It explains such forms as left a tigress, 372lcit a female animal bought in exchange for a horse, 4-a female tortoise &c Thus- व्याघ्री an instance of गतिसमास First we form 37TET ( an उपपद समास ) by आतश्वोपसर्गे । आ + घ्रा + क =आध्र) This is further compounded with वि to form a गतिसमास व्याघ्र Then डीए 15 added by जातेरस्त्रीविषयादयोपधात् । (डीए 1s adcled to a word denoting a class which is not always feminine and has not a for its penultimate ). So we get it. If a case-affix is, however, added to 3T before the sta word (@) is compounded, we would not get this form For before 3TET takes the case-affix it must assume the fem. form by the rule The affixes denoting gender, number and case are successively added to a word after it denotes a particular thing” (Cf FTHER Toat निरपेक्षो द्रव्यमाह समवेतम्। समवेतस्य च वचने लिगं वचन विभक्ति च ॥ cited in the H15 on V, 3, 74 ) 3T will, however, take 2 (and not tret) as it does not denote a Fiat ( viz a tiger) We would, 169 ·LAGHUKAUMUDI therefore, get the form one and not left as required For explanations of अश्वक्रीती and कच्छपी See com P 91 The affixes added to Tatpurusha Compounds तत्पुरुषस्य &c - “अच् (अ) is added as a समासान्त affix to a तत्पुरुष beginning with a numeral or an indeclinable and ending with BTEURS ( finger-breadth) " द्वि+अइगुलि + अच् + मात्रच = धइगुलम् (मात्रच being dropped by द्विगोर्नित्यम् ।) Measuring two finger-breadths. FREUSE-Measuring more than the breadth of (five) fingers. अह.सवैक-“अच् (अ) is added at the end of a तत्पुरुष having अहन् (day), सर्व ( whole), a word meaning a part (e g. पूर्व &c ), संख्यात ( numbered ) and पुण्य ( holy) also as its first member and रात्रि (night) as its second member" चात् सख्या-The word च ( also ) in the sūtra means that 375L is added even when TÊis preceded by a numeral or an indeclinable in a तत्पुरुष अहर्ग्रहणं- A वार्तिक The word STEFI is mentioned in the sūtra as a member of a द्वन्द्व compound (and not of a तत्पुरुष, as no such तत्पुरुष 15 possible.) Cf भाष्य on V, 4, 87, न हि राज्यन्तोदर दित्तन्युरोऽस्ति । रात्राहाहाः &c-" The द्वन्द्व and तत्पुरुष compounds ending in रात्र, अह्न and 3 are used in the masculine only STEITET - Day and mght सर्वरात्र - the whole night सख्यातरात्र -A numbered night. This sātra is an exception to the rule परवल्लिङ्ग द्वन्द्वतत्पुरुषयो । (The gender of a se or of a nyer is like that of its final member ) संख्यापूर्व -The compound in which रात्र is preceded by a numeral is neuter. द्विरात्रम्-a duration of two nights त्रिरात्रम्-aduration of three nights. राजाहासखिभ्यः &c -“टच् (अ) is added at the end of a तत्पुरुष ending in राजन् (a king ), अहन् (day ) or सखि (a friend)' परमराज - A great king, an Emperor. The Indicatory दof टचू shows that the compound takes डीए (ई) in the fem e g. अतिराजी (= राजानमतिकान्ता) P 92. आन्महतः-" The final letter of महत् is changed to आ when followed by a word in apposition or by the affix जातीयर् महत् + राजन् + टचू = महा + राजू +अ = महाराज प्रकारवचने- (V, 3,69) जातीयर् (जातीय, is added to denote a quality " महाप्रकार:- Like the 170 ·NOTES 57 29 great 19:-“ The final letter of @ (two) and 37857 (eight) is changed to 3T when the compound denotes a number, but not in a Bahuvrīhi, nor when they are followed by the word Fita (eighty) as the second member of a compound द्वादश- Twelve, 3721PT -Twenty eight Why 'not in a Bahuvrīhı'? See at Two or three Why 'not when they are followed by अशीति' ? See द्वयशीति - Eighty two परवल्लिङ्ग द्वन्द्व-See above p 170 (Notes) fichiera- This cock and this peahen (The compound is fem because of the final member is fem ) Flere vaheliaht- Here the comp is mas as the final member is mas द्विगुप्राप्ता -A वार्तिक “The rule परवत् does not apply in a द्विगु compound, in those that have प्राप्त, आपन्न or अलम् as their first member as well as in a la compound P. 93. 500 gPICI:-A sacrificial cake baked on five pans The affix etue added to the compounds (by #FIT 2724T) is dropped by अन्यर्धपूर्वात् द्विगोलुंगसंज्ञायाम् । प्राप्तजीविक - Who has obtained a living Similaily आपन्नजीविक अलकुमारि - who is a match for a girl This compound, though not ordained by any sūtra, is allowed, as it is implied in the present sūtra achata a Tahar 'One who has gone out of Kaušāmbi’ All the se compounds are mas though their final members are neuter or feminine अर्धर्चाः पुसि च । - "अर्धर्च and other words are used in the masculine also (1.e in the masculine and neuter” 3tefe or अर्धर्चम्- Half a stanza (of the Rigveda) एव 'बजतीर्थ- Similarly the words at a banner, after a holy place, she the body, HUS the scum of boiled rice, are nectar, at the body, 319-1 goad, पात्र' a pot, सूत्र a thread &c are mas and neuter सामान्ये - "The neuter is the gender in general (when mas or fem is not intended) मृदु पचति He cooks soft. प्रात कमनीयम् - The morning is pleasant See com. Bahuvrihi Compounds शेषो बहुव्रीहिः। The rest (1 e those not expressly ordained by mentioning a case e g. 171 7 ·LAGHUKAUMUDI 97 facient fairia") are called Bahuvrīhı ” The compounds of all cases except the Nom are specifically laid down in the preceding sūtras The present sūtra, therefore, means - A word in the Nom is compounded with another connected with it in sense to form a Bahuviīhı This governs all the following sutras up to चार्थे द्वन्द्व । II, 2, 29 P 94 team 79619- SEDAPTER - "Several words, used in the Nominative and denoting the sense of some other word are optionally compounded and the compound is called Bahuvrīhı FHhtaaquº—“A word in the Locative and an adjective are placed first in a Bahuvrihi Compound" 0215 - who is black in the throat a re 19 - This very sutra, (in which a word in the Locative is ordained to be placed first ), indicates that a Bahuvrihı may consist of words in different cases Torella – “The Locative case--affix after a word ending in a consonant or 37 may be retained in a compound when it denotes an appellative ” - a bamboo (lit, that which has its strength in the bark ) This sūtra is evidently quoted here to explain the अलुक् of the Locative in कण्ठेकाल But it is better to cite अमूर्धमस्तकात्स्वागादकामे । on this point as it specially provides for nonelision of the Locative case-affix of words denoting a part of the body. See com STEGET TA - A village which water has reached IT SAFFT - A bull, that has carried a chariot STENRI E se - Rudra to whom a beast is offered. Erede IT &c -A cooking pot from which boiled rice is taken out. पीताम्बरो हरि-Hari who has worna yellow garment वीरपुरुषको ग्राम - A village which contains brave men P 95 प्रादिभ्यों-A वार्तिक “A verbal derivative to which प्र or some preposition is prefixed is compounded ( with a word connected with it in sense to form a Bahuvrihi ) and the latter part of the first member ( viz the derivative ) is optionally dropped" प्रपतितपर्ण or प्रपर्ण- whose leaves have fallen down नजोऽस्त्यर्थानां -A वार्तिक "Words denoting 'existence' to which > 172 ·NOTES FP is prefixed, are compounded with others connected with them in sense to form a Bahuvrihi and the latter part of the first member is optionally dropped " अविद्यमानपुत्र or अपुत्र -One who has no son ferit gjaq-"A feminine word which does not end in the affix 5 and which has a corresponding masculine form assumes that form, when followed by a feminine word in apposition as the second member of a compound, but not when the second member is a ordinal or a word of the Sun." उक्तपुस्कादनू-भाषितपुस्कादनूइ 1s a compound qualifying स्त्रिया , its case-affix being dropped irregularly The ablative case ending in भाषितपुस्कात् 1s also retained irregularly See com. चित्रा+गो = चित्र + गो by the present sātra = चित्रगु. by गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य । One who has variegated cows 64951 - One who has a beautiful wife (Here रूपवती 1s changed to its masculine base रूपवत् Why' the fem word which does not end in the affix 5'? See वामोरूभार्यः-One havinga wife with beautiful thighs (where वामोरू does not assume its mas form ) >> 7 6 P 96 The affixes added to Bahuvrihi Compounds-pagpont- The affix 377 (27) is added at the end of a Bahuyrīhi Compound which ends in a fem word denoting an ordinal or thruft कल्याणी + पञ्चमी + अप = कल्याणी + पञ्चम् + अ (by यस्येति च।)= कल्याणीपञ्चमा Nom pl of which the fifth is auspicious Here aut does not assume its mas form, as it is followed by an ordinal EPISTATUT – Who looks on his wife as an authority. Why 'not when the second member is a word of the felice class ?? See कल्याणीप्रियः one whose beloved is fortunate, where also prometuit does not assume its mas form as it is followed by प्रिय बहुव्रीहौं-" The affix षच् (अ) is added at the end of a Bahuvrīhi ending in HFST ( the thigh) or 3ret ( the eye) denoting a part of the body" दीर्घ + सक्थि + षच = दीर्घ + सक्थ् +अ (by यस्येति च।)=दीर्घसक्थ Having long thighs As the affix has an indicatory & the word formed with it takes place in the fem. by षिद्गौरादिभ्यश्च । So we get जलजाक्ष + डीष् = जलजाक्षी A lotuseyed 173 ·LAGHUKAUMUDI woman 6 Why when denoting parts of the body'? See दीर्घसक्थि शकटम् - A cart having long poles (Here is not added. ) FESTETT agere – A bamboo having large knots Here the affix is अच् by अक्ष्णोऽदर्शनात् । for which see below See also com. P 97 द्वित्रिभ्यां ष मून। The affix o ( = 3 ) is added at the end of a Bahuvrihi in which the PL ( the head ) comes after द्वि or त्रि" द्विमूर्ध Two-headed द्वि + मूर्धन् +अ = द्वि + मूर्ध + अ ( by नस्तद्धिते)= द्विमूर्व fraef - Three-headed How do you explain त्रिमूर्धान in त्रयश्च दूषणखरात्रिमूर्धानो रणे हता । उत्तररामचरित II, 15? Ans - The rules laying down FATIT affixes are not always obligatory अन्तर्बहिभ्यां - The affix अप् (अ) is added at the end of a Bahuvrīhi compound in which IHI ( hair) comes after अन्तर् ( inner ) or बहिर् ( outer) अन्तमि -(a furgarment) of which the hair is inside (Ballantyne) afin - Whose hair is outside. TIGET 190°- "( The final vowel of) 97 is dropped, when in a Bahuvrihi compound it comes after a standard of comparison other than EESTI an elephant' &c." 4194T-tiger-footed Why “other than EFI &c”? See ELTETYTG - elephant-footed attenta - Having feet ( as large) as grain jars. P_98 सख्यासुपूर्वस्य ।- “The final vowel of पाद' is dropped when in a Bahuvrīhi compound it comes after a numeral or g द्विपात्- a biped सुपात्-Having good feet उद्विभ्यां &c -- “The final letter of the ( the palate ) is dropped when in a Bahuvrihi It comes after उत् and वि" उत्काकुत्- Having a high palate विकाकुत्- Having a deformed palate सुहृहहूंदौ &c. GeT are irregular formations in the sense of a friend and a foe respectively Why in the sense of a friend and a foe'? Otherwise we get JEGT: -Having a good heart, compassionate CECT: Having a bad heart, wicked 3.rary:º कपू 15 added as a HHTHIET affix after TF etc in a Bahuvrihi compound व्यूढ + उरस् + कप् = व्यूढ + उर + कप् (by खरवसानयोर्विसर्जनीय ।) 174 NAM सुहृद् and 8 66 7 ·NOTES व्यूट + उरस् + क by सोऽपदादौ । ( The विमर्ग 1s changed to म् when followed by a letter of the guttural or labial class, not standing at the beginning of a पद ) = व्यूढोरस्क व्यूढोरस्क Having a broad chest Cf . Raghu I, 13. free-Who is fond of ghee. कस्तादिषु च ।- “In कस्क and the following words the विसर्ग following a vowel other than 34 or 377 (Vr) is changed to a otherwise to F " Our author cites this sūtra here to explain the change of विसर्ग to स् in व्यूढोरस्क- and to ~ in प्रियसर्पिष्क . We find that all the words in this कस्कादिगण are सुबन्तs or case-inflected and not mere affixes like कर सोऽपदादौ । and इण.ष । are therefore the right sūtras to be cited here See com P 99. FET 1-"A word ending in a FET affix (1 e. th or क्तवतु ) is placed first in a Bahuvrihi Compound.” युक्तयोग Who is engaged in yoga TATIZHTAT ? " The affix 4 is added to a Bahuvrīhi in the case of which no FATHI5T affix is laid down (and which is formed under the general rule 4 BAIE 1)" महायशा or महायशस्क-of great glory Dvandva Compounds-चाथै द्वन्द्वः Several case-inflected words used in the sense of '7 (and)' are optionally compounded and the compound is called "Now e conveys four senses -(1) - connection of mutually independent things with some action &c e. g fant TF T 15149- Worship God and your teacher. Here the two words sports and TË which are mutually independent are successively connected with the action of 'worshipping' (2) Ballery the connection of two things, one of them being principal and the other subordinate - e g. भिक्षामट गा चानय । Go about for alms and bring the cow Here going about for alms" is the principal duty of the student He is to bring the cow if he finds her on his way In these two cases no compound is possible as the words are not mutually connected in sense (3) satasenter, the connection of mutually related things with some action &c eg er छिन्द्धि । Cut the trees धव and खदिर. Also हरिहरौ कुरुत (प्र कौ ). 175 ·LAGHUKAUMUDI (4) HET a collective combination of things which have lost their individuality SITTRH1#- a collection of conventional terms and maxims of interpretation. P 100 राजदन्तादिषु &c -“ In the case of राजदन्त and the following words, that which should be placed first is placed last राजदन्त -The principal tooth धर्मादिष्वनियम ।-A वार्तिक- "In the case of art and the following words there is no restriction (1 e, they may be placed first or last in a compound ) ” Stefamat or Thier-Religious merit and wealth P. 101 fai-Words ending in (short) or except सखि (घि ) are placed first in a द्वन्द्व compound हरिहरौ-Hari and Hara FEGETH 1-" A word beginning with a vowel and ending with (short) 37 is placed Arst in a serie eg SRTEA BUTT- The Lord (Sankara) and Krishna. 376415H A word which has fewer vowels is placed first eg fatahrat Śiva and Kešava. fara containing fewer vowels than 28279 is placed first ). qan htarl-When the word force ( father ) is compounded with HIEL ( mother), it (alone) is optionally retained. faci or Aracat father and mother This is called एकशेषवृत्ति Pānını has distinguished this from 19 as in the latter the two or more words, that are joined together, are all retained, while in the Variata only one of the two words is retained and the other is dropped The sūtras dealing with steele are not, therefore given in the THIETER - The Dvandva compound ( denoting an aggregate ) of the limbs of living beings, players on musical instruments and parts of an army is always ) singular in number. पाणिपादम्-Hands and feet मार्दगिकवैणविकम्- Players on the tabor and the flute. CATATTIEH-Warriors fighting from chariots and horsemen P 102. FEB – The affix az ( 37 ) is added at the end of a Dvandva compound signifying an aggregate and ending in a letter of the palatal class, or " are + 0 + 31 = 176

·No text on this page.

·APPENDIX A Preceded by Followed by Substitute Sutra विसर्ग or रु अतो रोरप्लतात् a A soft conso- हशि च। nant (हश) आ A vowel य् (which is भोगभोगवों or a soft optionally consonant dropped लोप. शाकल्यस्य (अशु) wiren follow हलि सर्वेशाम् । ed by vowel and necessarily when followed by a soft conso. nant) any vowel | A vowel or र ससजुषो रु। other a soft conthan 37 sonant or any A guttural vowel or a labial कandxप तु, थ् विसर्जनीयस्य स । य and स्तो & आ विसर्ग or " कुप्वो क पौ च। " " " चुना &c and टुनाष्टु। " श,ष, स् विसर्ग or श, ष, स वाशरि। 179

·APPENDIX B
An Explanatory Index of Technical Terms used in
Panini's System*
अकथित adj to कर्मन् , indirect (object)
3579:-Absence of a low preparatory murmur in the articulation
of a letter.
375T -The base of a word to which an affix is added.
272-(1) 37, a krit affix denoting agency (2) अ, a समासान्त
affix in a तत्पुरुष comp
37 37, a krit affix denoting agency.
अथुच - अथु a krit affix denoting भाव.
TUTE - Location, the sense of the Locative.
3775b: - A rule which governs a number of sūtras.
- The affix which does not take the augment ; the root,
the non-conjugational terminations added to which do not
take इद
staffers - Pi which forms a Pot. Pass. Part.
BTGETTT - Not raised, grave (accent).
BEGATIF - Nasalised, pronounced by the mouth and the nose
Brace - Optionally.
अप् - (1) अ a krit affix showing भाव etc. (2) अ, a समासान्त affix
in some Bah. compounds
अपवादः An exception.
379167TH - Ablation, the sense of the Ablative.
अपृक्त -- (adj. to प्रत्यय) consisting of a single letter
अभ्यासः- The reduplicative syllable
अलुक्- Absence of elision
* This list is not exhaustive, but contains only such terms as
are used in the sūtras of this part or the commentary on them.
180

·APPENDIX B 27245 - Short breath, slight aspiration. BERETTA - Pause, the end of a word or a grammatical form. Stoeper - An indeclinable. BoyTHTE: - Name of a compound. आगमः : · An augment, SITET: - A substitute. आभ्यन्तरप्रयत्नः An internal effort. #SCH -The latter part of a word which is reduplicated. आर्धधातुक That which is added to Stefano (a root without the conjugational sign), non-conjugational. - indicatory When added to a root in the 1646 it signifies that the root takes a penultimate nasal which is not dropped before an affix with an indicatory of or - An augment () which is prefixed to a non-conjugational affix $C - A letter which disappears ; indicatory, also called 34 These indicatory letters serve various purposes e. g. they distinguish affixes which are otherwise similar in form, denote accent, cause or prevent yu or is, indicate the fem. affix which the resulting word would take &c. ST - An indicatory letter of a root showing that it substitutes optionally 31€ for Fers in the Aorist, Par. - An indicatory letter of a root showing that the past part. affix in its case does not takes SERYE - An internal effort in which the organs of pronunciation slightly touch each other. 3 - An indicatory letter added to , , E, a and q to show that they include all the homogeneous letters. When added to a root, it signifies that the past pass part. affix takes see optionally When added to an affix it signifies that the resulting word takes any in the fem 30-3, an affıx denoting agency. graf: - A general rule. 3GIT - Raised, acute (accent). 181 ·LAGHUKAUMUDI 34&at: - The original and complete expression of a root, affix &c in a सूत्र, वार्तिक धातुपाठ &c. उपधा -A penultimate letter उपध्मानीयः - The अर्धविसर्ग before u and फ 34967 - A word placed near, a word signifying a thing denoted by a word in the Loc used in the sūtrās from III, 1 92 to the end of the third adhyāya. 34P/F# - Additional enumeration, a word characteristic of the Värttikas graf - A preposition, a term applied to and others when joined to a root 5946177 - Subordinate that which is denoted by a word used in the Nom in a sütra which lays down a comp , also the word which is always used in the same case in the dissolution of a comp. - The indicatory letter of a root showing that it is ac 35 - 5, a fem. affix ऊठ - ऊ, substituted by सप्रसारण for the s of वाहू. * - The indicatory letter (1) of an affix showing that the word formed with it takes are in the fem , (2) of a root which does not shorten its penultimate before as of the Aorist (causal - The indicatory letter of a root showing that it takes 376 in the Aorist, T - The indicatory letter of a root showing that its vowel does not take the before fate of the Aorist. Tapaia: - The un or complex formation in which only one of two or more words is left behind. goat - Consisting of a single letter 1 - The indicatory letter of a root showing that of the past part in its case is changed to Z - The indicatory letter (1) of a flattf or an strafallet affix which prevents Tor or is, causes ESTERUT in a few cases and elision of the penultimate T in some others, (2) of 182 ·APPENDIX B a तद्धित affix showing that the first vowel of the base takes वृद्धि, (3) of an augment showing that it is added at the end. For its accent cf P VI. 1, 165. क - अ a krit affix. causes elision of the final आ of a root कप- A समासान्त affix in Bah compounds. कि - इ, a krit affix showing भाव or a kāraka relation other than the agent. करणम् - An instrument, a sense denoted by the Instr. or a krit affix कर्तृ- An agent, a sense denoted by the Instr case, a verbal term. or a krit affix कर्मधारय - A subdivision of तत्पुरुष, the members of which are in the same case. कर्मन् - An object, denoted by the Accusative, a verbal term. or a krit affix कानचू - आन a perf part affix. काम्यचू - An affix which forms nominal verbs. . कारकम् - The relation subsisting between a noun and a verb in a sentence कृत् - कृ+क्विप् A primary affix added to a root to form a noun, an adjective or an indeclinable. कृत्यः An affix of the pot pass. part e.g तव्यत् , तव्य, अनीयर् , यत् , क्यप् , ण्यत् , य and केलिमर् कैमिलर् - एलिम, a kritya affix denoting भाव or कर्मन् . क्त-त, a past pass part affix क्तवतु तवत् , a past active part. affix क्तिन् - ति, a fem affix denoting भाव क्त्रि -त्रि, a krit affix क्त्वा Call of the absolutive क्यप् - य, an affix of the pot pass part denoting भाव or कर्मन् . क्वनिप् वन् , a krit affix denoting agency क्वसु-वसू of the perf. part कि - stands for both क्विन् and विप् . . fee and fenu -, a kſit affıx denoting agency, which is dropped. 183 - - ·LAGHUKAUMUDI w - The indicatory letter of a krit affix showing that (1) the final vowel of the 445, when not an indeclinable, is shortened, (2) , CA and vowel-ending words take the augment मुम् 6 - 37, a krit affix, denoting agency खल - अ, a krit affix denoting भाव and कर्मन् . CI - 37, a krit affix denoting agency. T - The indicatory letter of a krit affix which prevents yu or fa: – 5 and other prepositions as well as some indeclinables likeऊरी, forms in च्चि, डाचू &c when connected with action Tur - The vowels 37, 5 and 311. TE - Prosodially long. 1107 - (1) Secondary; (2) indirect (e. g cha) - The indicatory letter of a krit affix changing the radical a and I to F and respectively. & - 37, a krit affix forming a mas appellative in the sense of करण and आधिकरण घनू - अ (knt) showing भाव and a karaka relation other than the agent fe – Words ending in and 5 (except are and wa) when they are not called T&T. Also ya when coming at the end of a compound. The roots ar 1 P. and 3 U. & 1 A; TI 4 P, ET 3 U. and #IP. sig: - A low preparatory murmur in the pronunciation of a letter. & -The indicatory letter (1) of 3 which is not TIJ, (2) of a root which takes Atm, (3) of a substitute which, though consisting of more than one letter, comes in the place of the final letter only of a word, (4) of a primary affix (krit) or verbal term preventing yut or re, causing or in a few cases and elision of the penultimate I in some others. TI - A common term for 4, et and fit-fem. affixes which differ in accents - 184 ·APPENDIX B ट - Indicatory, showing gGtr on the last syllable, (Cf. P. VI, 1, 163-4) चरट - चर, a Taddhita affix Penge of the Aorist third pers sing (pass ) ita - (Taddhita ) which is dropped The word so formed is prefixed to कू, भू or असू and is called गति जिह्वामूलीयः - The अर्धविसर्ग before t and खू - The indicatory ( 1 ) of a root which takes both the ; (2) of a verbal term and a krit affix which cause qiet of the final vowel and of the penultimate 3T A radical base in 87T takes I before such a krit affix. (3) of a niga affix which causes ise of the first vowel of a base. - The indicatory letter (1) of an affix showing era in the fem , (2) of an augment which is prefixed to a word - A krit affix denoting agency टच् - अ, an affix added at the end of a few अव्ययीभाव, तत्पुरुष add a compounds. ETT – 317, a fem. affix. Fe - The final vowel with the following consonant, if any, of a word -(1) A lingual letter, (5) The indicatory letter of a root which takes अथुचू in the sense of भाव. - Indicatory letter of an affix causing elision of the fa portion of a base 317 - 31, a Taddhita affix before which a word is reduplicated. It is used with कृ,भू or अस् - Indicatory, of a root taking the krit affix feat. OT – The indicatory letter of a verbal term, a Krit or a Taddhita affix It signifies the same changes as T. णमुल - अम् which forms an absolutive. fure - which forms the causal. णिनि-इन् , a krit affix denoting ताच्छील्य ण्यत् - यत् of the pot pass part denoting भाव or कर्मन. fue -a, a krit affix showing agency 185 ·LAGHUKAUMUDI ण्वुल - अक, a krit affix showing agency. तु- Indicatory letter of an affix For accent see P VI, 1,185 तत्पुरुष. - Name of a compound area: - An affix which forms a secondary derivative or is added to form the final member of a compound तव्यत्-तव्य of pot pass part. ति A verbal term of any tense or mood. तुमुन्-तुम् of the infinitive तृ - A common term for तृच and तृन् तृच् - तृ, a krit affix showing agency तृन् - तृ, a krit affix showing ताच्छील्य. द्वन्द्वः A compound conveying the sense of च. द्विगुः -- The Karmadhāraya compound whose first member is a numeral धातु A root given in the area or used in a sūtra Also those formed by adding सन् , क्यच , काम्यच् , क्यइ , क्यष् , गिड़, णिच् , यड्, यक् , आय , ईयइ and विप् to roots or nouns न् - Indicatory, shows some accent (P. VI, I, 197 ) नङ् and नन् - न, a krit affix denoting भाव or a Karaka relation other than agent नञ्-न, a negative particle नदी - A fem word in ई or ऊ (except such as change their final vowel to इय् or उव् before a vowel case-affix.) स्त्री also 1s a नदी word नादः Sounding, a बाह्यप्रयत्न निपातः - (1) The position of a word e. g पूर्वनिपातः, परनिपात • &c , (2) A term applied to च and other particles, prepositions such as प्र, गति words, कर्मप्रवचनीयs &c . (3) An irregularly formed word निर्धारणम् – Specification निष्ठा - The past passive or active participle affix क्त or क्तवतु नुम् - The augment which is placed after the last vowel of a word. नुटू - The augment = which is prefixed to word. 186 ·APPENDIX B q - The indicatory letter (1) of a verbal strong term and (2) of a Krit affix, before which a root ending in a short vowel takes the augment Tes. For accent see P. III, 1, 4, 6-(1) A case-inflected word (Han) or a verbal form (FET) (2) The base of a word before a case-affix (except in GHETTET), a fem, or a taddhita affix beginning with any consonant except T. See also P 1, 4, 15,-16 PRETH - The form of the subsequent letter. qriqui. - A letter homogeneous with the subsequent letter. पुंवत्- Like the masculine form ge- , an augment added at the end of a word. gue - Ordinal ( as applied to numbers.) पूर्वरूपम् - The form of the preceding letter gehaus - A letter homogeneous with the preceding letter cu - In its original form, unchanged stre - (1) An affix (2) What is laid down (staza fara gla) STUTET - An abbreviation प्रयत्न -7912 FT An internal effort for the articulation of a letter sulaureaat - The crude form of a word which has a sense and is not a root, an affix or a word ending in an affix, also what ends in Kritor Taddhita affix as well as a compound प्लुत Prolated ( as applied to a vowel ) atte: - The compound in which two or more words are joined to denote something else भ The base before fem. and Taddhita affixes and case inflections (except in AHFIT) which begin with a vowel org. See also P I, 4, 19, 20 He: -(1) incomplete action, cf Hart 1 (2) completed action, the word denoting which can take gender and number Hiffage - That which has a corresponding mas form. - past (time). 187 ·LAGHUKAUMUDI - The indicatory letter of an augment which comes aftei the last vowel of a word ARTEL - FL, a Krit affix. HETENTUT Of strong aspiration'-alle. माङ्- The prohibitive participle मा FIAT - The time required for a twinkling of the eye. - , an augment which is added at the end of a word of a syllable. F - F, an augment added after the last vowel or a word. यत् - An affix of the pot. pass part denoting भाव or कर्मन् - The affix 3fat, a common term for युचू, ल्यु &c युक-यु, an augment added at the end of a root 99-3777, a Krit affix added to a root to form a fem. noun in the sense of भाव TTT: - A splitting of the sutras. - shows some accent See P. VI, 1, 217 which is, in some cases, changed to 3, T or fart. - shows some accent See P VI, 1, 193 A common term for the ten tenses and moods, viz. Present, 5 Imperfect, St Imperative, forse Potential (विधिलिड्) and Benedictive (आशीर्लिङ्), लिद Perfect, लुद First Future, a Second Future, etc Conditional, se Aorist and Subjunctive. GET – Prosodially short. 96, GT and ota: - Elision. ल्यप्-य of the absolutive. ल्यु and ल्यट- अन, a Krt affix showing various senses वर्तमान - Present ag - 94, an affix of ( 1 ) the present or ( 2 ) the perfect participle. at - Optionally. fa - A common term for क्विन् , विप् , च्चि , वि, विच्, 'विट् &c, व् which is dropped fabet: - An option. faut: - A case-affix or a verbal termination. 188 ·APPENDIX B 6 farare - Optionally. विवारः - Expansion of the throat, a बाह्यप्रयत्न. feasisiter - The Visarga. वु - stands for अक, a common term for ण्वुलू , वुन् &c. वृद्धि - The vowels आ, ऐ and औ barfuafazni - A limited option. 1- The indicatory letter (1) of an affix showing that it is FT4104, (2) of a substitute which takes the place of the entire original word. T7 - 317h, an affix of the pres. part. 79- The general affix which comes after a root when it is followed by a gang termination or affix in the sense of 'agent' Tre - 371, an affix of the pres. part. 3014: - Breath, a hissing sound. - The indicatory letter of (1) a root which takes the Krit affix , ( 2 ) of an affix, showing that the word formed with it takes to in fem ष and षच् - समासान्त affixes (in Bah compounds). षाकन् - आक, a Krit affix denoting agency ET - The affix a denoting “ Instrument. संयोगः A conjunct consonant. संवार Contraction of the throat, a बाह्यप्रयत्न संवृत - An आभ्यन्तरप्रयत्न digar - Very close proximity of letters HII -(1) A conventional term, ( 2 ) An appellative. सत् - A pres part. affix, includes both शतृ and शानचू. 7, which forms the desiderative. Hef - (1) connected in sense (2) interdependent PATEITETEAROT - Referring to the same thing : standing in the 79 same case ARE - A compound. संप्रदानम् - The recipient of a gift 189

·LAGHUKAUMUDI
संप्रसारणम् - The substitution of the vowels इ, उ, ऋ and ल for
1,7, and or the vowels so substituted.
HATHFUIFE - The affix of (1) the Nom sing dual and pl and
the Acc. sing. and dual of the mas and fem (2) the
Nom and Acc pl of the neuter
90 - Homogeneous
ARTICE - An affix or a term before which a root takes its
conjugational sign
9 - The augment which is prefixed to a word
94 - An abbreviation for all the case-affixes
E - (An affix) which takes the augment (5)
FURT - The twenty-five letters of the five classes gutteral
mutes.
स्पृष्ट
The 377
PRAC di a letter in whose case the tongue
touches the organ of pronunciation.
Fara - Circumflex (accent)
: -(1) The motive of an action (2) the causal agent.
etc,
190

·SANSKRIT CLASSICS Edited and Annotated Rs as p +Kavyaprakasha of Mammata, Ullas I, II, III By Prof SS SUKHTANKAR 3 8 0 +Kavyaprakasha of Mammata, Ullas X By Prof SS SUKHTANKAR 5 0 0 Kumar-Sambhavam,k Cantos IV & V Edited by V R NERURKAR 1 8 0 #Meghadutam Edited by V R NERURKAR 1 0 0 + The Kadambari of Banabhatta, Pp 76-124 of Peterson's Edition Edited by VR NERURKAR DEVASTHALI and GV 2 0 0 ... 2 12 0 .. 2 8 0 + The Kadambari of Bana," Pages 124-175 (HETTITTIES) By H D KARNIK & V D GANGAL #Vikramorvasiyam Edited by S B ATHALYE & S S BHAVE +Raghuvamsa of Kalidasa, Cantos VI-IX Edited by Prof CR DEODHAR #Abhunana Sakuntala of Kalıdasa“ Edited by Prof C R. DEODHAR and Prof N G SURU 3 00 4 8 0 Malavikagnimitram 2 0 0 . * Books with are edited with an Introduction and Notes and those with † contain Translation also.

·. NEW INDIAN ANTIQUARY and ALLIED PUBLICATIONS New Indian Antiquary Vols I, II, III, IV, V, VI & VII in Loose Numbers, each Volume 15 00 New Indian Antiquary Vols I to VI (Bound) each Volume ... 18 00 A Volume of Eastern and Indian Studies In Honour of FW THOMAS 12 8 0 A Volume of Indian and Iranian Studies Presented to E DENNISON Ross 12 8 0 Inscriptions of Kathiawar By D B DISKALKAR 6 4 0 Paramarthasar of Adisesa Edited by S S SURYANARAYAN SASTRI 4 0 0 Introduction to Indian Textual Criticism By Dr S M KATRE, MA, PhD 4 0 0 Some Survivals of Harappa Culture By T. G ARAVAMUTHAN 3 0 0 Bhoja's Sringar Prakash Vol I Part I An exposition by Dr V RAGHAVAN, MA, PhD 7 8 0 Do Do Part II 7 8 0 Vedic Bibliography By Prof R.N DANDEKAR 15 00 KESHAV BHIKAJI DHA WALE KARNATAK PUBLISHING HOUSE Shri Samarth Sadan 2, Chira Bazar, Bombay 2