·KĀSHI SANSKRIT SERIES
(HLARIDAS SANSKRIT GRANTIAMĀLĀ)
NO. 72.
(Jyotisa Section No. 4.)
THE
SIDDHANTA SIROMANI
A TREATISE ON ASTRONOMY
By
BHÃSKARACHARYA.
WITH HIS OWN EXPOSITION
28038 THE VASANÄBHASHYA.
FORMERLY EDITED BY THE LATE MAHAMAHOPADHYAYA
PANDIT BĀPŪ DEVA SĀSTRI, C. 1. E.
PROFESSOR OF ASTRONOMY, BENARES SANSKRIT COLLEGE, HONORARY MEMBER
OF THE ROYAL, ASIATIO SOCIETY OF GREAT BRITAIN AND IRELAND,
FIONORARY MEMBER OF THE ASIATIC SOCIETY OF BENGAL, FELLOW
OP TTIE UNIVERSITIES OF CALCUTTA AND ALLAHABAD.
NOW REVISED BY
Pandit Ganapati Deva Sastri
PRINTED, PUBLISHED & SOLD BY
JAI KRISHNADAS-HARIDAS GUPTA,
The Chowkhamba Sanskrit Series Office, Vidya Vilas Press
North of Gopalmandir, Benares City.
1929.
Registered according to Act XXV. of 1867,
( All Rights Reserved by the Publisher. )

·Printed-Published & sold by
JAI KRISHNADAS-HARIDAS GUPTA,
The Chowkhamba Sanskrit Series Office,
VIDYA VILAS PRESS,
North of Gopal Mandir,
BENARES CITY.
Printed by Jai Krishna Das Gupta
at the Vidya Vilas Press, Benares,
Agents:
1 Otto Harrassowitz, Leipzig:
GERMANY.
2 Arthur Probsthain,
Oriental & Foreign Booksellor,
LONDON.
3 The Oriontal Book-supplying Agency,
POONA.
CENTRAL ARCHAEOLOGIGAL
LIBRARY, NEW YELHI.
AOC
3318466
SaST
****** 2.0.238
Bhaf hak.

·-y हरिदास संस्कृत ग्रन्थ मा लास मा ख्य- काशीसंस्कृतसीरिज़पुस्तकमालायाः ७२ ज्योतिषविभागे(४)चतुर्थ पुष्पम् । श्रीभास्कराचार्यविरचितः सिद्धान्तशिरोमणिः वासनाभाष्यसहितः। BAD New Delhi ज्योतिषाचार्यवमहामहोपाध्यायः श्रीमहापूदेवशास्त्रिाभिः प्राक् संशोधितः । तत्तनयेन पं० गणपतिदेवशास्त्रिणानुसंस्कृतः । प्रकाशक:- जयकृष्णदास-हरिदासगुप्तः- चौखम्बा संस्कृत सीरिज आफिस, विद्याविलास प्रेस, गोपालमंदिर के उत्तरफाटक, बनारस सिटी। १९८६ राजशासनानुसारेण प्रकाशकेन सर्वेऽधिकाराः स्वागनीकृताः ।

·हमारे यहां हर तरहकी छपाई व जिल्लसाजीका कार्य भी होता है।
हर तरह के संस्कृत ग्रन्थ तथा भाषा पुस्तकों के मिलने का पता-
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः,
चौखम्बासंस्कृतसीरीज आफिस,
विद्याविलास प्रेस, गोपालमन्दिर लेन,
बनारस सिटी।

·( FROM TRUBNER'S AMERICAN AND ORIENTAL LITERARY RECORD, MARCH 31, 1868.) an We have received from Benares a very neat edition of the Ganitadhyaya and Goladhyaya, accompanied by their commentary, the Vasana-bhshya. [ Siddhanta Siromani. A Treatise on Astronomy. By Bhâskaracharya, with his own exposition, the Vasanâbhâshya. Edited by Paņdita Båpû Deva. S'âstri. 8vo. pp. iv. and 384 and 18 sewed. Benarcs, 1867, 12s.] The editor of these valuable astronomical treatises is the learned Paņdita Bâpû Deva S'âstrin, Professor of Mathematics and Astronomy in the Benares Government College, and already favourably known to the Oriental world by several meritorious publications in Sanskrit and English, His name is a sufficient guarantee that Bhaskara has found a competent and conscientious editor. To the original texts he has subjoined a most helpful index of technicalities, alphabetically arranged; and he has prefaced his volume with some details, in very good English, from which the ordinary reader may gain an idea of the pature and value of his supplementations. For he has annotated his author, and in Sanskrit, and with that originality and fullness of information which we could expect only from the profoundest and most accomplished of living Hindu astronomers. In addition to his annotatory elucidations, he has supplied diagrams which the reader of the text will find most useful. The Pandit would add to his laurels by now editing the rest of Bhaskara’s works, which have not, as yet, been given to the world in an authentic shape. It is satisfactory to see that the Pandit is so amply justifying the discrimination which was lately shown by the Royal Asiatic Sociəty, in electing him an honorary member. 9 Reed. fam mis Moh

·No text on this page.

·PREFACE. Of all the SIDDHĀNTAS, or works on Astronomy, the SIDDHĀNTAS'IROMAŅI of BHASKARĀCHARYA which was composed in the year 1150 A.D. is most usually learned, and the others, composed before and after it, are seldom learned or taught, and are consequently very rarely procurable. The man who has a thorough knowledge of this particular SIDDHĀNTA possesses such competency in this science that he can by himself understand all other SIDDHĀNTAS. This SIDDHĀNTAS'IROMANI, wherever found, is found together with the Author's own exposition called VĀSANĀ-BHĀSHYA, and consequently common people imagine that both the work and the exposition together form the text. The late Mr. L. Wilkinson, the Political Agent at Sehore, a most benevolent and sincere friend of education, having learned that people were earnestly desirous of reading this SIDDHĀNTA, and seeing the scarcity of the work, had it published in the year 1841 A, D. at Calcutta. Afterwards it was again published in the year 1855 A. D. by the Calcutta-School-Book-Society. But mistakes having been found in many places in both editions students of this work have frequently solicited me to amend it, and consequently I have undertaken to correct and reprint it as carefully as I could, by consulting many MSS. of the same work and the commentaries on it. I have given in their proper places Figures and Diagrams in my annotations, in order that students may easily understand it; and quoted particular verses of ancient authors by way of authority. To gratify the most unbiassed astronomers, I have introduced in many places new subjects some of which are entirely untouched by the former, to render the sense of the text and its exposition intelligible.

·PREFACE, As on the example given by BHĀSKARĀCHĀRYA. "In the place where the equinoctial shadow is 5 digits, what will be the Sun's declination when the goomonie shadow is observed 9 digits at 10 GHAȚİS or 4 hours after sun-rise?" I gave a rule for finding the two values of declination, as follows, 1. "Having determined the sine of half the UNNATA KALA ( the time reckoned in the diurnal circle from the horizon to the Sun ) multiply it by 12, and divide the product by the equinoctial hypotenuse. The arc corresponding to the result, being doubled, may be called the former. 2. Multiply the product of the radius and the sine of UNNATA KALA by 12, and divide the result by the product of the equinoctial hypotenuse and the sine of the former. The arc answering to the quotient may be called the latter. 3. Multiply the product of the radius and 12 by the cosine of the former, and divide the result by the product of the sine of the former, and the gnomonic shadow. Determine the arc corresponding to the quotient, and find the sum and difference of the arc and the latter, 4. When the former is greater or less than 90°, the sum of difference (just found ) will be the north degrees of direcion ( the complement of azimuth ) respectively. ( But in finding the difference of the arc and the latter ) if the latter is deducted from the arc, the degrees of direction will be south. From these degrees the degrees of declination can easily be found. 5. When the former is less than 90°, subtract the sum aforesaid from 1809, the remainder will be the so south degrees of direction, 6. From these degrees find also the degrees of declination. Thus you will get two values of declination &c." ( see in the note on vərse 38 Prashnādhyāya. ) ·PREFACE On These two values of declination can clearly be seen the globe in the following manner. When the latitude of the place, the altitude of the Sun and the UNNATA KĀLA are given, in order to find the declination of the Sun, take a point in the equinoctial in the eastern or western hemisphere, according as the UNNATA KĀLA is in the western or eastern hemisphere, at the distance of the degrees of the UNNATA KĀLA from the meridian, and place a circle of declination at that point. In the circle make a mark at the distance of the complement of latitude reckoned from the equinoctial pole, place a great circle round that mark at a distance of 90° from it, and also a small circle round the zenith at a distance of the zenith-distance from the zenith. Then, the distance from the point where these two circles intersect each other, to the equinoctial, is the declination of the Sun. These two circles intersect each other in two places if the arc of a vertical circle, intercepted between the zenith and the mark made in the circle of declination, be greater than the altitude of the Sup. ( These two intersecting points sometimes lie in the same side of the equinoctial and at others, one point lies in the northern side of the equinoctial and the other in the southern. ) If the altitude be equal to the arc of the vertical circle, the two circles touch each other only in one point, and if the altitude be less, the small circle entirely lies within the greater one and therefore they do not intersect each other. Thus proficients in the spheric can clearly see that the declination has two possible values, or one possible value or impossible one under the aforesaid circumstances, Therefore in the example of BHASKARÃCHARYA stated above, the declination has two possible values ( both of them are northern ) because the altitude of the sun is less than the arc of the vertical circle. In the same manner in my example :

·PREFACE. "Tell the Sun's declination when the gnomonic shadow is 13 digits at 8- GHAȚIS after sun-rise in the place where the equinoctial shadow is 4 digits." ( Note on verse 38 Prashpādhyāya ) The declination has two values; but this example differs from the former only in this respect that in this, one declination is north and the other is south. But this idea of two values of declination never entered into the thought of BHASKARÃCHARYA and others. The author of the MARICHI, an excellent commentary on the SIDDÃNTA SIROMANI, says that as at the same UNNATA KĀLA the gnomonic shadow cannot be equal when the Sun is even in the different sides of the equinoctial, the idea of two values of declination is not possible. Thus on the examples given by BHÃSKARACHARYA, I. Find the declination of the Sun when he enters the Prime vertical of UJJAYINÍ ( of the place where the equinoctial shadow is 5 digits ) at 5 GHAȚİS after sunrise. II. Find the Sun's declination and the equinoctial shadow of the place where the gnomonic shadow is observed 16 digits at 8 GHAȚIS after sun-rise on a certain day at the time when the sun is in the Prime vertical. I have ascertained the value of the Sun's declination ( Note on verse 40 and 41 Prashnādhyāya ) without having cecourse to the repeating process which BHASKARĀ- CHÃRYA and others applied here. And thus in many other places I have shewn new rules, BAPŪ DEVA SĀSTRI.

·भूमिका । नानाविधेषु ज्यौतिषसिद्धान्तग्रन्थेषु द्विसप्तत्युत्तरकसहस्त्रमिते शालिवाहनशके श्रीभा- स्कराचार्येण(१) विरचितः सिद्धान्तशिरोमणिरेव प्रायो लोकैरधीयते अन्येषां तु ततः प्राची- नानामर्वाचीनानां च सिद्धान्तानामध्ययनमध्यापनं च क्वचिदेव भवति । अतएव च ते कचिदेवोपलभ्यन्ते । एकमेवामुं सम्यगधीयानैश्च शक्यन्ते सकलसिद्धान्ता अवगन्तुम् । स चायं सिद्धान्तशिरोमणिस्तकत्रैव विरचितया वासनाभाष्यनामिकया व्याख्यया सहित एव सर्वत्रोपलभ्यते । मन्यन्ते च प्राय: सव्याख्यमेवामुं मूलग्रन्थं लोकाः । एवममुं सिद्धान्तमध्येतुमुत्सकान् बहून् जनान पुस्तकाबाहुल्यं चावगम्य परमकारु- णिकन श्रीलानसिलट्विल्किन्सन्साहिबाभिधेनायं ग्रन्थश्चतुःषष्ट्युत्तरसप्तदशशतमिते शालि- वाहनशके कलकत्तानगरे मुद्रितस्ततस्तस्मिन्नेव नगरे सप्तसप्तत्युत्तरसप्तदशशततमे शके कलकत्तास्कूलबुकसोसैटीनामकसमाजयन्त्रे पुनः स मुद्रितोऽभूत् । एवं वारद्वयं मुद्रितेऽपि (१) भास्कराचार्यस्य पूर्वापरकुलजानां ज्ञानाय श्रीभाऊदाजीनामकेन वैद्यराजेन महा- राष्ट्रदेशे नाशिकक्षेत्रसंनिधावासादिते ताम्रपट्टे लिखिताः श्लोकाः कतिचनेह प्रदश्यन्ते । शाण्डिल्यवंशे कविचक्रवर्ती त्रिविक्रमोऽभूत् तनयोऽस्य जातः । यो भोजराजेन कृताभिधानो विद्यापतिर्भास्करभट्टनामा ॥ तस्मादोविन्दसर्वज्ञो जातो गोविन्दसंनिभः । प्रभाकरः सुतस्तस्मात् प्रभाकर इवापरः ।। तस्मान्मनोरथो जातः सतां पूर्णमनोरथः । श्रीमान् महेश्वराचार्यस्ततोऽजनि कवीश्वरः।। तत्सूनुः कविवृन्दवन्दितपदः सद्वेदविद्यालता- कन्दः कंसरिपुप्रसादितपदः सर्वज्ञविद्यासदः । यच्छिष्यैः : सह कोऽपि नो विवदितुं दक्षो विवादी क्वचि- च्छीमान् भास्करकोविदः समभवत् सत्कीर्तिपुण्यान्वितः ॥ लक्ष्मीधराख्योऽखिलसूरिमुख्यो वेदार्थवित् तार्किकचक्रवर्ती । ऋतुक्रियाकाण्डविचारसारो विशारदो भास्करनन्दनोऽभूत् ॥ सर्वशास्त्रार्थदक्षोऽयमिति मत्वा पुरादतः । जैत्रपालेन यो नीतः कृतश्च विबुधाप्रणीः ।। तस्मात् सुतः सिंघणचक्रवर्ती दैवज्ञवर्योऽजनि चङ्गदेवः । श्रीभास्कराचार्यनिबद्धशास्त्रविस्तारहेतोः कुरुते मठं यः ॥ भास्कररचितप्रन्थाः सिद्धान्तशिरोमणिप्रमुखाः । तद्वंश्यकृताश्चान्ये व्याख्येया मन्मठे नियतम् ॥

·भूमिका। ग्रन्थेऽस्मिन्त्रशुद्धताबाहुल्यमालोक्य तध्येतृभिवछात्रैस्तत्संशोधनायासकृत् प्राथितोऽहमने- कानि तस्य प्राचीनपुस्तकानि तट्टीकाग्रन्थांश्च संगृह्य तानि विचारपूर्वकं सम्यगवलोक्य चेम वासनाभाष्यसहितं सिद्धान्तशिरोमणिमतिप्रयासेन सावधानतया च संशोध्य श्रीकाश्यां मुद्रयितुमुद्यतः । अत्र मयाध्येतणां लाघवेन बोधाय टिप्पण्यां यथास्थान भङ्गन्यः परिलेखाश्च लिखिताः । स्थानविशेषे विशेषार्थानि प्रमाणभूतानि च प्राचीनाचार्याणां पद्यान्यन्न संगृही- तानि । बहुषु स्थानेषु मूलग्रन्थस्य व्याख्यायाश्च व्यक्तीकरणाय स्वयं विशेषा अभिहिताः। कतिचिच्च पूर्वैरनवगता अपि सहृदयानां गणकानामानन्दाय प्रदर्शिताः । यथा । पञ्चाङ्गुला गणक यन्त्र पलप्रभा स्यादित्यादिप्रश्नस्येहप्रसाध्योन्नतकालखण्ड- ज्यकामित्यादिविविधनान्त्यानयनार्थो भङ्गः । (प्रक्षनाध्याये श्लो ३८ टि) तच्च क्रान्ते- वैविध्य गोलयुक्तिसिद्धम् । तथाहि । पलांशानां रखेरुन्नतांशानामुन्नतकालस्य चावगमे 'सत्युन्नतकालासंबन्धिनि कपाले गोले नाडीवलये तद्याम्योत्तरवृत्तैक्यादुन्नतकालांशान्तरे चिह्न कृत्वा तच्चिह्नगते ध्रुवसूत्रे ध्रुवस्थानालम्बांशान्तरे कृतं चिह्नान्तरं परितो विन्यस्तस्य त्रिज्यावृत्तस्य खस्व. स्तिकमभितो नतांशान्तरे कृतस्य लघुवृत्तस्य च यत्र संपातस्तस्य विषुववृत्तस्य चान्तरे खेः क्रान्तिर्भवति । सच संपातश्चिह्नान्तरखस्वस्तिकयोरन्तरस्योन्नतांशेभ्योऽधिकत्वे स्था- नद्वये भवति । तच्च स्थानद्वयं कदाचिदेकस्मिन्नेव गोले कदाचिनिन्नयोर्गोलयोरित्यन्यत् । उन्नतांशसमत्वे चैकस्मिन्नेव स्थाने न्यूनत्वे च नैवेति क्वचित् क्रान्तेद्वैविध्यं कचि. देकविधत्वं कचिच्च खिलत्वं भवतीति सर्व स्फुटं गोलविद्भिरवगन्तुं शक्यते । तस्मात् पञ्चाङ्गुला गणक यन्त्र पलप्रभा स्यादित्यादिमूलोक्तोदाहरणे चिह्नान्तखस्वस्तिकयोरन्त- रस्योन्नतांशेभ्योऽधिकत्वेन क्रान्तेद्वैविध्यमेव । तच्चोत्तरगोलीयम् । एवं पञ्चांशो- नाष्टनाडीस्वित्यादिमदुक्तोदाहरणेऽपि । एका क्रान्तिरुत्तरान्या दक्षिणेत्येव पूर्वस्माद्विशेषः। परमेष द्वैविध्योपलम्भो न भास्कराचार्यादिभिः स्पृष्टः । मरीचिकारैश्च गोलद्वये तुल्यो- न्नतकाले छायासमत्वाभावादित्यनेन गोलद्वयसंबन्धित्वेनासंभवी प्रदर्शितः । एवं मार्तण्डः सममण्डलं किल यदेत्यायुदाहरणे मार्तण्डे सममण्डलं प्रविशतिच्छाया किलाष्टयॉलेत्याधुदाहरणे च सकृत्प्रकारेण क्रान्त्यानयने ( प्रश्नाध्याये श्लो ४० टि श्लो ४१ टि)। एवमादयः । तदिह न गुणदोषौ योजनीयावलीको कथमपि महता यत् संस्कृतोऽयं श्रमेण । इति सुगणकवृन्दं प्रार्थये संविनीतो मिलितकरयुगोऽहं बापुदेवाभिधानः ।

·सिद्धान्तशिरोमणिस्थप्रकरणानामनुक्रमणिका । ग्रहगणिते पृ० मध्यमाधिकारः। ... ... ... तत्र कालमानाध्यायः। ... wor भगणाध्यायः। ... ... ... ... vt. ३२ ... . ... .. ... १०९ ग्रहानयनाध्यायः कक्षाध्यायः । प्रत्यब्दशुद्धिः। ... अधिमासादिनिर्णयः । स्पष्टाधिकारः। त्रिप्रनाधिकारः। पर्वसंभवाधिकारः। चन्द्रग्रहणाधिकारः। सूर्यग्रहणाधिकारः। ग्रहच्छायाधिकारः। ग्रहोदयास्ताधिकारः। शृङ्गोन्नत्यधिकार। ग्रहयुत्यधिकारः। भग्रहयुत्यधिकारः। पाताधिकारः। ... Sr. १२६ ... ३. ... १३८ ... ... : :: :: ::: ... ... ... .... ... ... १५७ ... ... ... १६२

·No text on this page.

·ग्रहगोले पृ. गोलप्रशंसा। ... ... ... ... ... १७५ गोलस्वरूपप्रश्नाध्यायः । ... ... ... ... ... १७७ भुवनकोशः। .. ... ... ... ... मध्यगतिवासना। ... ... ... ... स्फुटगतिवासना । ... ... तत्र ज्योत्पत्तिः। ... ... ... ... छेद्यकाधिकारः। ... ... २०० गोलबन्धाधिकारः। .... ... त्रिप्रश्नवासना। ... ... ... २१२ ग्रहणवासना। २२० द्रुक्कर्मवासना। ... .... ... ... ... ... शृङ्गोन्नतिवासना। ... ... ... ... २३२ यन्त्राध्यायः । ... ... ... .... २३३ ऋतुवर्णनम् । ... ... ... ... ... २४९ प्रश्नाध्यायः। ... ... ... ... ... ज्योत्पत्तिः। ... ... ... ... ... ...

·No text on this page.

·श्रीगणेशाय नमः। अथ सिद्धान्तशिरोमणे- ग्रहगणिताध्यायो वासनाभाष्यसहितः । - - - - जयति जगति गूढानन्धकारे पदार्थान् जनघनघृणयाऽयं व्यञ्जयन्नात्मभाभिः । विमलितमनसां सद्वासनाभ्यासयोग- रपि च परमतत्त्वं योगिनां भानुरेकः ॥ जयति सर्वोत्कर्षेण वर्तते । कः । अयं भानुः सूर्यः । किविशिष्टः । एकः अद्वि- तीयः । किं कुर्वन् । व्यञ्जयन् प्रकाशयन् । कान् । पदार्थान् । काभिः । आत्मभाभिः स्वदीप्तिभिः । क्व । जगति । किंविशिष्टान् पदार्थान् । गूढान् अदृश्यान् । कस्मिन् सति । अन्धकारे सति । कया हेतुभूतया । जनघनघृणया धना चालो घृणा च धनघृणा जनानां घनघृणा जनघनघृणा तयेत्यर्थः । न केवलं घटपटादीन् पदार्थान् व्यञ्जयन् । अपि च परमतत्त्वं परं ब्रह्म । केषाम् । योगिनाम् । कथंभूतम् । कलुषितमनोभावादज्ञानरूपेण तमसा अतिगूढम् । किविशिष्टानां योगिनाम् । विमलितमनसां निर्मलीकृतचेतसाम् । कैः । सद्वासनाभ्यासयोगैः । सतो ब्रह्मणो वासना सद्वासना तस्या अभ्यासयोगास्तैर- मलीकृतचेतसां योगिनां परमतत्त्वं व्यञ्जयन्नेको रविरेव राजते । अथ निजकृतशास्त्रे तत्प्रसादात् पदार्थान् शिशुजनघृणयाऽहं व्यायाम्यत्र गूढान् । विमलितमनसां सद्धासनाभ्यासयोग- हदि भवति यथैषां तत्त्वभूतार्थबोधः ॥ वासनावगतिर्गौलानभिज्ञस्य न जायते । व्याख्याताः प्रथमं तेन गोले या विषमोक्तयः ॥ तत्रादौ तावदभीष्टदेवतां मनोवाक्कायैनमस्कृत्य तस्याः सकाशादभीष्टार्थस्याशंसनमाह। यत्र त्रातुमिदं जगजलजिनीबन्धौ समभ्युद्गते ध्वान्तध्वंसविधौ विधौतविनमन्निःशेषदोषोच्चये । वर्तन्ते क्रतवः शतक्रतुमुखा दीव्यन्ति देवा दिवि द्राङ्नः सूक्तिमुचं व्यनक्तु स गिरं गीर्वाणवन्द्यो रविः ॥ १ ॥ व्यनक्तु प्रकाशयतु । कः । सः । स कः । रविः सूर्यः । काम् । गिरं वाचम् । केषाम् । नः अस्माकम् । किविशिष्टां वाचम् । सूक्तिमुचं सूक्तिं मुञ्चतीति सूक्तिमुक्ता सूक्तिमुचम् । कथम् । द्वाक् झटिति । किविशिष्टो रविः । गीर्वाणवन्धः । गीर्वाणा - ·Maries ग्रहगणिते - देवास्तैर्वन्ध इति गीर्वाणवन्धः । पुनः किविशिष्टो रविः । यत्र यस्मिन् खाविदं जगत् . त्रातु रक्षित निशि मृतपतितमिवोत्थापयितुं समभ्युद्गतेऽस्यां पृथिव्यां समभितः समन्तादुद्गते सति वर्तन्ते प्रवर्तन्ते । के क्रतवः । यज्ञाः पञ्च महायज्ञा दर्शपौ- मासयागज्योतिष्टोमादयः । यत्र यत्र यदा यदा स भगवानुदेति तत्र तत्र तदा तदा यज्ञाः प्रवर्तन्त इत्यर्थः । समभ्युद्गत इत्येवं वदताऽऽचार्येणोदितहोमिनामेव पक्षोऽङ्गीकृत- इति नाशङ्कनीयम् । यतोऽनुदितहोमिनामप्युदयात् प्रागासन्न एव यागकाल इति भावः । न केवलं यज्ञाः प्रवर्तन्ते । अत एव कारणाद्दीव्यन्ति च क्रीडावन्तो द्योतन्ते । क। दिवि स्वर्गे । के। देवाः । किंविशिष्टाः । शतक्रतुसुखा इन्द्रादयः । यतस्ते यज्ञांश- भुजः । पुनः किंविशिष्टे रवौ । ध्वान्तध्वंसविधौ ध्वान्तमन्धकारस्तस्य ध्वंसं विदधा- तीति ध्यान्तध्वंसविधिस्तस्मिन् । पुनः किंविशिष्टे विधौतविनमन्निःशेषदोषोच्चये विधौतः प्रक्षालितो विनमतां प्रणतानां निःशेषदोषोच्चयः सकलपापसमूहो येन असौ विधौतविनमन्निःशेषदोषोच्चयस्तस्मिन् । पुनः किंविशिष्टे । जलजिनीबन्धौ । कमलिनी- बन्धौ । अत्र जलजिनीशब्देन कुमुदिन्यपि गृह्यते । यतस्तामपि चन्द्रबिम्बसंक्रान्तैः स्वर- श्मिभिरेवोल्लासयतीति । एवं जलजस्थलजादीनां त्रैलोक्योदरवर्त्तिनामुपकारप्रकृतिः स गिरं दिशतु | अहो एवंविशिष्टादपि भगवतः सूर्यात् किं वाङ्मात्रस्याशंसनं कृतम् । सर्त्य तदप्युच्यते । इह हि कवीनां काव्यरचनोद्यतानां सदाक्यप्रवृत्तिरेवाभीष्टमिति भावः । इदानी पूर्वाचार्याणां प्रशंसनं सविनयमाह । कृती जयति जिष्णुजो गणकचक्रचूडामणि- जयन्ति ललितोक्तयः प्रथिततन्त्रसद्युक्तयः । वराहमिहिरादयः समवलोक्य येषां कृतीः कृती भवति मादशोऽप्यतनुतन्त्रवन्धेऽल्पधीः ॥ २ ॥ स्पष्टार्थमिदम् । इदानीमात्मनः कर्तृत्वारम्भणीयस्य च सम्बन्धार्थमाह । कृत्वा चेतसि भक्तितो निजगुरोः पादारविन्दं ततो लब्ध्वा बोधलवं करोति सुमतिप्रज्ञासमुल्लासकम् । सवृत्तं ललितोक्तियुक्तममलं लीलाववोधं स्फुटं सत्सिद्धान्तशिरोमणिं सुगणकप्रीत्यै कृती भास्करः ॥ ३ ॥ इदमपि सुगमम् । इदानी ग्रन्थस्यानारम्भकारणं विशिष्टमारम्भे कारणान्तरं पूर्वार्धनाभिधायोत्तरार्धन सुजनगणकान् प्रार्थयन्नाह । कृता यद्यप्याद्यैश्चतुरवचना ग्रन्थरचना तथाऽप्यारधेयं तदुदितविशेषान् निगदितुम् । मया मध्ये मध्ये त इह हि यथास्थाननिहिता विलोक्याऽतः कृत्स्ना सुजनगणकैमत्कृतिरपि ॥ ४ ॥ आद्यैराचार्यद्यपि चतुरवचना श्लक्ष्णा ग्रन्थरचना कृता तथाऽपि मयाऽऽरब्धा । इदमः

·मध्यमाधिकारे कालमानाध्यायः।
-
'प्रस्तुतनिर्देशादियमीदृशी चतुरवचना अचतुरवचना वा । यद्यचतुरवचना तर्हि किमारम्भ-
गीया तदर्थमाह । तदुदितविशेषान् निगदितुमिति । यत् तैरुदितं तत् तदुदितं तस्माद्ये
विशेषास्ते तदुदितविशेषाः । ये तैक्ता इत्यर्थः । अथ सुजनान् प्रत्याह । सुजनाश्च ते
गणकाश्च सुजनगणकास्तैरियं मत्कृतिरपि विलोक्या। अपिशब्दः समुच्चयार्थे । तेन हे
सुजनगणका भवद्भिर्ब्रह्मादीनां कृतयः किल विलोकिताः । इदानीं मत्कृतिरपि मदुपरोधेन
विलोक्या। यदि विलोक्या तर्हि कृत्स्ना समग्रा । किमिति । हि यस्मात् कारणात्
ते विशेषा इहास्मिन् ग्रन्थे मया मध्ये मध्ये यथास्थानं यथाऽवसरं निहिता निक्षिप्ताः ।
कृत्स्नग्रन्थविलोकनेन विना सवें न ज्ञायन्त इत्यर्थः ।
इदानीं सुजनगणकान् प्रार्थयन् प्रयोजनमाह ।
तुष्यन्तु सुजना बुद्ध्वा विशेषान् मदुदीरितान् ।
अबोधेन हसन्तो मां तोषमेष्यन्ति दुर्जनाः ॥ ५ ॥
सुजना इति विशेषणं किम् । यतो दुर्जनाः स्वतस्तोषमेष्यन्ति । यदा दुर्जना मदु-
कान विशेषान् द्रक्ष्यन्ति तदा तानज्ञात्वा दौर्जन्येन सन्छन्नमतयो विशेषार्थान् न बुध्य-
न्ति तेनाबोधेन मदुक्तिमेव विरुद्धां मन्यमानाः सहर्षाः किं तेन कविना विरुद्धमुक्तमिति
मामेव हसन्तस्तोषमेष्यन्ति । न हि तोषं विना हास्यमुत्पद्यत इति भावः ।
अथैकश्लोकेन सिद्धान्तग्रन्थलक्षणमनन्तरश्लोकद्वयेन सिद्धान्तप्रशंसां चाह ।
त्रुट्यादिप्रलयान्तकालकलना मानप्रभेदः क्रमा-
चारश्च धुसदां द्विधा च गणितं प्रश्नास्तथा सोत्तराः ।
भूधिष्ण्यग्रहसंस्थितेश्च कथनं यन्त्रादि यत्रोच्यते
सिद्धान्तः स उदाहृतोऽत्र गणितस्कन्धप्रबन्धे बुधैः ॥ ६ ॥
जानन् जातकसंहिताः सगणितस्कन्धैकदेशा अपि
ज्योतिःशास्त्रविचारसारचतुरप्रश्नेष्वकिंचित्करः ।
यः सिद्धान्तमनन्तयुक्तिविततं नो वेत्ति भित्तौ यथा
राजा चित्रमयोऽथवा सुघटितः काष्ठस्य कराठीरवः ॥ ७ ॥
गर्जत्कुञ्जरवर्जिता नुपचमूरप्यूजिताऽश्वादिकै-
रुद्यानं च्युतचूतवृक्षमथवा पाथोविहीनं सरः ।
योषित प्रोषितनूतनप्रियतमा यद्वन्न भात्युश्चकै-
ज्योतिःशास्त्रमिदं तथैव विबुधाः सिद्धान्तहीनं जगुः ॥ ७ ॥
स्पष्टम्।
इदानीं ज्योतिःशास्त्रस्य वेदाङ्गत्वं निरूप्य वेदाङ्गत्वावश्यमध्येतव्यं तद्विजैरेव नान्यः
शूद्रादिभिरित्येतत्प्रतिपादनार्थ श्लोकचतुष्टयमाह ।
वेदास्तावद्यज्ञकर्मप्रवृत्ता यज्ञाः प्रोक्तास्ते तु कालाश्रयेण ।
शास्त्रादस्मात् कालबोधो यतः स्याद्वेदाङ्गत्वं ज्यौतिषस्योक्तमस्मात् ॥९॥
शब्दशास्त्रं मुखं ज्यौतिषं चक्षुषी श्रोत्रमुक्तं निरुक्तं च कल्पः करौं।
या तु शिक्षाऽस्य वेदस्य सा नासिका पादपद्वयं छन्द प्राद्यैर्बुधैः ॥१०॥

·प्रहगणिते - ॥ - वेदचक्षुः किलेदं स्मृतं ज्यौतिषं मुख्यता चाङ्गमध्येऽस्य तेनोच्यते । संयुतोऽपीतरैः कर्णनासादिभिश्चक्षुषाऽङ्गेन हीनो न किञ्चिस्करः ॥ ११ ।। तस्माद्विजैरध्ययनीयमेतत् पुण्यं रहस्यं परमं च तत्त्वम् । यो ज्योतिषं वेत्ति नरः स सम्यग्धर्मार्थकामाँल्लभते यशश्च ॥ १२ ॥ स्पष्टम् । इदानीं ज्योतिःशास्त्रमूलभूतस्य सग्रहस्य भचक्रस्य चलनं श्लोकद्वयेनाह । सृष्ट्वा भचक्र कमलोद्भवेन ग्रहैः सहैतद्भगणादिसंस्थैः । शश्वभ्रमे विश्वसृजा नियुक्तं तदन्ततारे च तथा ध्रुवत्वे (१) ॥१३॥ ततोऽपराशाभिमुखं भपञ्जरे सखेचरे शीघ्रतरे भ्रमत्यपि । तदल्पगत्येन्द्रदिशं नभश्चराश्चरन्ति नीचोच्चतरात्मवर्मसु(२) ॥१४॥ यदेतद्भचक्र ग्रहै: सह भ्रमद्दृश्यते तद्विश्वसृजा जगदुत्पादकेन कमलोद्भवेन ब्रह्मणा सृष्ट्यादौ सृष्ट्वा ततः शश्वद्भमेऽनवरतभ्रमणे नियुक्तम् । एतदुक्तं भवति । भान्य- शिवन्यादीन्यन्यानि विशिष्टानि ज्योतींषि तेषां समूहश्वक्र ग्रहाश्च सूर्यादयस्तैः सह सृष्टम् । तानि भानि प्रासंस्थया समन्तान्निवेशितानि । ग्रहास्तु भगणादावश्विनीमुखे निवेशि- तास्त उपर्युपरिसंस्थया । तत्रादौ तावदधश्चन्द्रः। तदुपरि बुधः । ततः शुक्रः । ततो रविः । तस्माझौमः । ततो गुरुः । ततः शनिः । सर्वेषामुपरि दूरे भचक्रम् । एषां कक्षाप्रमाणानि कक्षाध्याये प्रतिपादयिष्यन्ते । अहो यचूर्वावस्था ग्रहास्तदुपरि दूरतो भगणस्तत कथं भगणादिसंस्थैर्ग्रहैरित्युच्यते । सत्यम् । अत्र भूमध्ये सूत्रस्यैकमग्रं बध्वा द्वितीयमयं भ- चक्रेऽश्विनीमुखे किल निबद्धम् । तस्मिन् सूत्रे प्रोता मणय इव चन्द्रादयो ग्रहाः सृष्ट्या- दौ ब्रह्मणा निवेशिताः । भमण्डलं द्वादशधा विभज्यैवं भूमध्यात् सूत्राणि प्रतिभागं नी- त्वा किल बद्धानि तैः सूत्रैः सह ग्रहकक्षायां ये संपातास्ते तास कक्षास राश्यन्ताः । तद्व- त्प्रकारा राशय इति संक्षिप्तमिहोक्तम् । कक्षाध्याये गोले च किञ्चिद्विस्तार्य वक्ष्यामः । १. आर्यभटः। "उदयास्तमयनिमित्तं प्रवहेण वायुना क्षिप्तः। लङ्कासमपश्चिमगो भपञ्जरः सग्रहो भ्रमति ॥" २.अत्र लल्लः। "मध्यमकक्षावृत्ते मध्यमया गच्छति प्रहो गत्या । उपरिष्टात् तल्लव्या तदधिकगत्या त्वधःस्थः स्यात् ।। वक्री यात्यपराशां निसर्गतो गच्छति ग्रहः प्राचीम् । क्रान्त्या याम्योदीच्योर्महगतिरेवं भवेत् षोढा ॥" तथा श्रीपतिः। "स्वव्यापारात प्राग्गतिः खेचराणामूर्वाधस्ताद्याम्यसौम्यापराणि । गोलाभिज्ञैः पञ्च यातानि यानि तेषामुक्तान्यन्यहेतूनि तानि ॥ प्रत्यग्गतिः प्रवहवायुवशेन तेषां नीचोच्चवृत्तजनितोर्ध्वमधश्च सा स्यात् । याम्योत्तरा त्वपमवृत्तविमण्डलाभ्यां षोढा गतिर्निगदितैवमिह प्रहाणाम् ॥”

·मध्यमाधिकारे कालमानाध्यायः। । एवंविधं भचक्र सृष्ट्वा ब्रह्मणा गगने निवेशितम् । यत्र निवेशितं तत्र प्रवहो नाम वायुः। स च नित्यं प्रत्यग्गतिः । तेन समाहत भचक्र सखेचरं पश्चिमाभिमुखभ्रमे प्रवृत्तम् । यत् तस्य प्रत्यग्भ्रमणं तच्छीघ्रतरम् । यत एकेनाह्ना भमण्डलस्य परिवर्तः । एवं तस्मिन् भ- पारे सखेचरे शीघ्रतरे भ्रमत्यपि खेचरा इन्द्रदिशं चरन्ति पूर्वाभिमुखं व्रजन्ति । नीचो. च्चतरात्मवर्त्मसु । अनन्तरकथितेषु स्वस्वमार्गेषु तेषां प्रारिभ्रमणम् । तत् तदल्पगत्या । प्रत्यग्गतेबहुत्त्वात् प्रागल्पगत्या ब्रजन्तो नोपलक्ष्यन्त इति भावः । तथा तस्य भपक्षरस्य यौ दक्षिणोत्तराधन्तो तत्र ये तारे ते ध्रुवत्वे नियुक्ते । इदानीमनाद्यनन्तस्य कालस्य प्रवृत्तिमाह । लङ्कानगर्यामुयाच्च भानोस्तस्यैव वारे प्रथमं बभूव । मधोः सितादेदिनमासवर्षयुगादिकानां युगपत् प्रवृत्तिः(१) ॥१५॥ ननु पूर्वटीकायामनादिरनन्तश्च कालोऽभिहितः । अथ च सृष्ट्यादौ तस्य प्रवृत्तिः । प्रवृत्तिर्नाम आदिः । प्रलये तदन्तः । तथा च शास्त्रान्तरे । "काल: पचति भूतानि सर्वाण्येव सहात्मना । कान्ते स पक्कस्तेनैव सहाव्यक्ते लयं व्रजेत् ॥" इति तत् कथमनाद्यनन्तः काल उच्यते । सत्यं योऽयं भगवान् मूतौ व्यापकश्च काल- इतस्य प्राक्तनप्राकृतिकलयादनन्तरं व्यक्तिजनकानां सूर्यादीनामभावादव्यक्तस्याव्यक्ते यदवस्थानं स तस्य लय उच्यते । नत्वात्यन्तिकः प्रलयः कालस्यास्तीति । यत् तूक्तम् । कान्ते स पक्कस्तेनैव सहाऽव्यक्ते लयं ब्रजेदिति तत् तेनैवाव्यक्तावस्थानाभिप्रायेण । अतो युक्तमनाद्यनन्तत्वं तस्योक्तम् । तस्याव्यक्तस्य कालस्य सुष्ट्यादौ व्यक्तिजनकानां भन- हाणां प्रादुर्भावे सति कालस्य व्यक्तीनामपि दिनमासवर्षयुगादीगां युगपदेकहेलया प्रवृ. त्तिर्बभूव । एतदुक्तं भवति । चन्द्रार्कयोमेषादिस्थयोश्चैत्रस्य शुक्लपक्षादिः प्रतिपत् । अतो मधोः सितादेर्दिनानां सौरादिमासानां वर्षाणां युगानां मन्वन्तराणां कल्पस्य च तदैव प्रवृत्तिः । अथोदयाच्च भानोः । स चोदयः कस्मिन् देशे । लानगर्याम् । तथा तस्यैव वारे । आदित्यवार इत्यर्थः । इदानीं कालमानानां विभागकल्पनां श्लोकत्रयेणाह । योऽक्ष्णोनिमेषस्य खरामभागः स तत्परस्तच्छतभाग उक्ता। त्रुटिनिमेषकृतिभिश्च काष्टा तत्रिंशता सद्गगणकैः कलोक्ता ॥१६॥ त्रिंशत्कलाऽऽी घटिका क्षणः स्यान्नाडीद्वयं तै खगुणैर्दिनं च । गुर्वक्षरैः खेन्दुमितैरसुस्तैः षभिः पलं तैर्घटिका खषभिः ॥१७॥ स्याद्वा घटीषष्टिरहः खरामैर्मासो दिनैस्तैविकुभिश्च वर्षम् । १. अत्र विष्णुधर्मोत्तरपुराणान्तर्गतब्रह्मसिद्धान्ते श्रीमद्भगवद्भृगुसंवाद भगवद्वाक्यम् । "लङ्कायामऊदये चैत्र शुक्लप्रतिपदारम्भेऽर्कदिनादावाविन्यादौ किंस्तुघ्नादौ रौद्रादौ कालवृत्तिः ।" अत एव ब्रह्मगुप्तः। चैत्रसितादेरुदयाद्भानोदिनमासवर्षयुगकल्पाः। सृष्ट्यादौ लङ्कायां समं प्रवृत्ता दिनेऽर्कस्य ॥" - - ·ग्रहगणिते क्षेत्रे समायेन समा विभागाः स्युश्चक्रराश्यंशकलाविलिताः ॥१८॥ योऽक्ष्णोर्लोचनयोः पक्षमपातः स निमेषः । स यावता कालेन निष्पद्यते तावान, कालोऽपि निमेषशब्देनोच्यते । उपचारात् । तस्य त्रिंशद्विभागस्तत्परसंज्ञः । तत्परस्य शतांशस्त्रुटिरिति । अथ च निमेषैरष्टादशभिः काष्टा । क्वचिच्छास्त्रान्तरे तिथिभिरिति पाठः। काष्ठात्रिंशता कलोक्ता । कलानां त्रिंशता घटिका । सा चाक्षी । भभ्रमस्य षष्टिभाग- इत्यर्थः । घटिकाद्वयेन क्षणो मुहूर्तः । क्षणानां त्रिंशता दिनम् । अथ प्रकारान्तरेण दिन- मुच्यते । गुर्वक्षरैः खेन्दुमितैरमुरिति । एकमात्रो लघुः । द्विमानो गुरुः । .० तथा "सानुस्वारो विसर्गान्तो दी? युक्तपरस्तु यः ।" इति छन्दोलक्षणे प्रतिपादितम् । यदक्षरं सानुस्वारं विसर्गान्तं दीर्घ यस्याक्षरस्क परतः संयोगस्तल्लघ्वपि गुरुसंझं ज्ञेयम् । गुर्वक्षरस्योच्चार्यमाणस्य यावान् कालस्तद्दश- केनैकोऽसः प्राणः । प्रशस्तेन्द्रियपुरुषस्य श्वासोच्छ्वासान्तवर्ती काल इत्यर्थः । षड्भिः प्राणे रेकं पानीयपलम् । पलानां षष्ट्या घटी। घटीनां षष्ट्या दिनम् । त्रिंशदिनै रेको मासः । मासैदिशभिर्वर्षमिति कालस्य विभागो दर्शितः । अथैतत्प्रसंगेन क्षेत्रविभा- गोऽपि कथितः । क्षेत्रे समायेन समा विभागा इति क्षेत्रे कक्षायां समायेन वर्षाद्येन समा- स्तुल्याः क्षेत्रविभागा ज्ञेयाः। ते के। चक्रराश्यंशकलाविलिताः। यथैकस्य वर्षस्य मास- दिनादयो विभागा एवं भगणस्य राश्यशादयः । इदानीमनयैव कालविभागपरिभाषया सौरादीनि तन्मानान्याह । रवेश्चक्रभोगोऽर्कवर्ष प्रदिष्टं धुरात्रं च देवासुराणां तदेव । रवीन्द्वोर्युतेः संयुतिर्यावदन्या विधोर्मास एतच्च पैत्रं धुरात्रम् ॥१९॥ इनोदयद्वयान्तरं तदर्कसावनं दिनम् । तदेव मेदिनीदिनं भवासरस्तु भभ्रमः ॥ २० ॥ रविर्यावता कालेन पूर्वगत्या मेषादिभचक्रं भ्रमति तावत्प्रमाणं रविवर्ष प्रदिष्टम् । तस्य द्वादशभागो रविमासः । मासस्य त्रिंशदंशोऽर्क दिनम् । दिनषष्ट्यंशोऽर्कघटिका । तत्वष्ट्यंशोऽर्कविघटिकेति पूर्वपरिभाषया सर्वत्र वेदितव्यम् । इत्यर्कमानम् । अथ दैवमानम् । धुरात्रं च देवासराणां तदेवेति । यदववर्ष तदेव देवानां दैत्यानां च धुरात्रमहोरात्रम् । एकमेव तेषामहोरात्रम् । किन्तु यदेवानां दिनं सा दैत्यानां रजनी । तथा च गोले वक्ष्यति। अस्मादहोरानान्मासवर्षादिकल्पना तयैव परिभाषया । एवं देवानां वर्ष रविवर्षशतत्रयेण षष्ट्यधिकेन भवति । इति दैवमानम् । अथ चान्द्रमानम् । रवीन्द्वोर्युतेः संयुतिर्यावदन्या विधोर्मास इति । रवीन्द्वोर्युतिरमा- वास्यान्ते भवति । तस्या युतेरन्ययुतिपर्यन्तं यावान् कालस्तावान् विधुमासः । एवं योऽत्रामावास्यान्तो मासः स विधुमास इत्युक्तं भवति । तस्मान्मासात् पूर्वपरिभाषया वर्षादिकल्पनेति चान्द्रमानम् । अथ पैत्रम् । एतच्च पैत्रं धुराबमिति । यो विधुमासस्तदेव पितॄणामहोरात्रम् । अतः पूर्ववन्मासवर्षादिकल्पना । इति पैत्रम् । ।

·मध्यमाधिकारे कालमानाध्यायः। .. - अथ सावनम् । इनोदयद्वयान्तरमिति । अर्कोदययोरन्सरं यत् तदर्कसावनं दिनं तदेव कुदिनसंझं ज्ञेयम् । अतोऽपि पूर्ववन्मासवर्षादिकल्पना । अनार्कग्रहणमुपलक्षणं तेना- न्येषामपि ग्रहाणां तदुदयद्वयान्तरं तत्सावनमिति । इति सावनम् । अथ नाक्षत्रमानम् । भवासरस्तु भश्रम इति । भभ्रमो नक्षत्रसावनमित्यर्थः । इति नाक्षत्रम् । इदानी ब्राह्ममानमाह। खखाभ्रदन्तसागरैर्युगाग्नियुग्मभूगुणैः । क्रमेण सूर्यवत्सरैः कृतादयो युगाज्रयः ॥ २१ ॥ स्वसन्ध्यकातदंशकैनिजार्कभागसंमितः। युताश्च तद्युतौ युगं रदाब्धयोऽयुताहताः ॥ २२ ॥ मनुः क्षमानगैर्युगयुगेन्दुभिश्च तैर्भवेत् । दिनं सरोजजन्मनो निशा च तत्प्रमाणिका ॥ २३ ॥ सन्धयः स्युर्मनूनां कृताब्दैः समा आदिमध्यावसानेषु तैमिश्रितैः । स्यायुगानां सहस्रं दिनं वेधसः सोऽपि कल्पो धुरात्रं तु कल्पद्वयम् ॥२४॥ शतायुः शतानन्द एवं प्रदिष्टस्तदायुमहाकल्प इत्युक्तमाद्यैः । यतोऽनादिमानेष कालस्ततोऽहं नवेम्यत्र पद्मोद्भवा ये गतास्तान्। खखाभ्रदन्तसागरैरिति । रविवर्षाणां लक्षचतुष्टयेन द्वात्रिंशत्सहस्राधिकेन चतुर्गुणेन कृतं नाम प्रथमो युगचरणः १७२८००० । त्रिगुणेन त्रेतासंज्ञो द्वितीयो युगचरण: १२९६००० । द्विगुणेन द्वापराख्यस्तृतीयः ८६४००० । एकगुणेन- कलिश्चतुर्थः ४३२००० । किविशिष्टा एते युगचरणाः । स्वसन्ध्यकातदंशकैनिजार्कभागसंमितैर्युताश्च । युगचरण- प्रमाणस्य यो द्वादशांशस्तत्प्रमाणा तस्य चरणस्य सन्ध्या । सा चरणादौ भवति । तावाश्च सन्ध्यांशः । स चरणस्यान्ते। एवं स्वसन्ध्यासन्ध्यांशैः सह एते युगचरणाः कथिता इत्यर्थः । कृतादौ सन्ध्यावर्षाणि १४४००० । कृतान्ते सन्ध्यांशः १४४००० । त्रेतादौ सन्ध्या १०८००० । नेतान्ते सन्ध्यांशः १०८००० । द्वापरादौ सन्ध्या ७२००० । द्वापरान्ते सन्ध्यांशः ७२००० । कल्यादौ सन्ध्या ३६००० । कल्यन्ते सन्ध्यांशः ३६००० । तद्युतौ युगमिति । तेषां चतुर्णा" चरणप्रमाणानां युतौ युगप्रमाणम् । तच्च रदान्धयोऽयुताहताः ४३२०००० । मनुः क्षमानगैर्युगैरिति । तैर्युगै रेकसप्तत्या मितै रेको मनुः । तैर्मनुभिर्युगे- न्दुभिश्चतुर्दशभिर्दिनं सरोजजन्मनो निशा च तत्प्रमाणिका । ब्रह्मणो दिनतुल्या रात्रिश्च भवति । प्रमाणिकाशब्देन छन्दोऽपि सूचितम् । अहो एकसप्ततियुगो मनुरुक्तः । ब्रह्म- दिने चतुर्दश मनवः । एकसप्ततिर्यावञ्चतुर्दशभिर्गुण्यते तावत् षडून सहस्रं भवति । स्मृतिपुराणदौ तु । "चतुर्युगसहस्त्रेण ब्रह्मणो दिनमुच्यते ।" तत् कथमिदमुच्यत इत्याशङ्कां परिहरन् आह । सन्धयः स्युर्मनूनां कृताब्दैः समा आदिमध्यावसानेष्विति । आदिश्च मध्यानि चावसानं च आदिमध्यावसानानि । एवं तानि पञ्चदश । तेष्वादिमध्यावसानेषु मनूनां सन्धयः स्युः । ते च कृताब्दसमकालाः । - .. -- ·- ग्रहगणिते. कृतान्द्रा यावत पञ्चदशभिर्गुण्यन्ते तावयुगषट्काब्दतुल्या भवन्ति । अतस्तैमिश्रितैर्युग- सहस्रं ब्रह्मणो दिनमुच्यते । तत् कथमिदमुच्यत इत्यनुपपन्नमित्युपपद्यते । यदब्रह्मदि सोऽपि कल्पसंज्ञः । एवं निशा च तत्प्रमाणिकेति। धुरानं तु कल्पद्वयमिति । अस्मा- दिनाद्यत् पूर्वपरिभाषया वर्षशतं तद् ब्रह्मण आयुः । यत् तस्यायुः स महाकल्प इत्यु- च्यते । ततोऽन्यो ब्रह्मा तदन्तेऽन्य इति पुराणादौ कथ्यते श्रूयते च । विष्णुपुराणे । "निजेनैव तु मानेन आयुर्वर्षशतं स्मृतम् । तत्पराख्यं तदर्थं तु परार्धमभिधीयते ॥" तत् कियन्तस्ते गता इत्याशङ्कायामाह । यतोऽनादिमानित्यादि । यतः कालोऽना- दिमान् । अतो ये गतास्तान्न वेद्मि । इदानीमन्यदाह। तथा वर्तमानस्य कस्यायुषोऽधं गतं सार्धवर्षाष्टक(१) केचिदूचुः । भवत्वागमः कोऽपि नास्योपयोगो ग्रहावर्त्तमानघुयातात् प्रसाध्याः॥२६॥ तथा वर्तमानस्य ब्रह्मण आयुःकालस्य किं गतमिति न वेद्मि । तत्र केचिदाचार्या आयुषोऽधं गतं केचित् सार्धवर्षाष्टकं गतमित्यूचुः । तत्रागमः प्रमाणम् । इहागमद्वैविध्ये का प्रमाणमित्यत्रास्माकं नाग्रहः । यतोऽस्य गतैर्वषैर्मासैदिनैरपि प्रयोजनाभावः । ग्रहा- स्तु वर्तमानस्य दिवसस्य गतात साध्याः । इदानीं तत्कारणमाह। यतः सृष्टिरेषां दिनादौ दिनान्ते लय(२)स्तेषु सत्स्वेव तच्चारचिन्ता । अतो युज्यते कुर्वते तां पुनर्येऽप्यसत्स्वेषु तेभ्यो महद्भ्यो नमोऽस्तु ॥२७॥ यत एषां ग्रहाणां दिनादौ सृष्टिदिनान्ते लयः । यदि महाकल्पगताद्ग्रहाः साध्यन्ते तर्हि यावत्योऽस्य विभावों गतास्तासु ग्रहाभाव एव । अतो विद्यमानेष्वेव ग्रहेषु तच्चारचि- न्ता कतुं युज्यते । यत् तु कैश्चिदविद्यमानेष्वपि तेषु महाकल्पगताद्वर्तमानाः कृतास्तान् प्रति वक्रोक्त्या सोपहासमाह । तेभ्यो महदूभ्यो नमोऽस्त्विति । इदानी वर्तमानदिनगतमाह । याताः षण्मनयो युगानि भमितान्यन्ययुगाद्भित्रयं नन्दाद्रीन्दुगुणास्तथा शकनृपस्यान्ते कलेवत्सराः । १. "आयुषोऽमितं तस्य"-इति सूर्यसिद्धान्तोतिः । "कजन्मनोऽष्टौ सदलाः समा ययुः"-श्चेति वटेश्वरः । २. अत्र भगवदुक्तिः । "अव्यक्ताव्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे । रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञके ॥" ब्रह्मगुप्तः। "ग्रहनक्षत्रोत्पत्तिब्रह्मदिनादौ दिनक्षये प्रलयः । यस्मात् कल्पस्तस्माद्रहगणिते कल्पयाताब्दाः ॥" श्रीपतिः । "ज्योतिर्महाणां विधिवासरादौ सृष्टिर्लयस्तदिवसावसाने । यस्मादतोऽस्मिन् गणिते ग्रहाणां योग्यो मते नः खलु कल्प एवं ॥"

·मध्यमाधिकारे कालमानाध्यायः। .. : गोद्रीन्द्वद्रिकृताङ्कदननगगोचन्द्राः १९७२९४७१७९ शकाब्दान्विताः सर्वे संकलिताः पितामहदिने स्युर्वर्तमाने गताः ॥ २८ ॥ स्वायम्भुवो मनुरभूत् प्रथमस्ततोऽमी स्वारोचिषोत्तमजतामसरैवताख्याः। षष्ठस्तु चाक्षुष इति प्रथितः पृथिव्यां वैवस्वतस्तदनु सम्प्रति सप्तमोऽयम्(१)॥ श्लोकद्वयं स्पष्टार्थम् । इति ब्राह्ममानम् । इदानीं बार्हस्पत्यं मानुषमानं चाह । बृहस्पतेमध्यमराशिभोगत् संवत्सरं साहितिका वदन्ति(२)। धेयं विमिश्रं तु मनुष्यमानं मानैश्चतुभिर्व्यवहारवृत्तेः ॥ ३० ॥ वर्षायनर्तुयुगपूर्वकमत्र सौरान्- मासास्तथा च तिथवस्तुहिनांशुमानात् । यत् कृच्छसूतकचिकित्सितवालराचं तत् सावनाच घटिकादिकमार्तमानात्(३) ॥ ३१ ॥ १. अत्र श्रीपतिः। “स्वायम्भुवाख्यो मनुराध आसीत् स्वारोचिषश्चोत्तमतामसाख्यौ । जातौ ततो रैवतचाक्षुषौ च वैवस्वतः सम्प्रति सप्तमोऽयम् ॥" अन्येषां नामानि पुराणवचनाज्ञयानि । तथा च तद्वचनम् । "सावर्णिर्दक्षसावर्णिब्रह्मसावर्णिकस्ततः। धर्मसावर्णिको रुद्रपुत्रो च्यश्च भौत्यकः ॥" २. अत्र क्षेपकं पद्यम् । "कल्पादितो मध्यमजीवभुक्ता ये राशयः षष्टिहृतावशेषाः । संवत्सरास्ते विजयाश्विनाद्या इतीज्यमानं किल संहितोक्तम् ॥" तथा श्रीपतिः। "कल्पादिभुक्ता गुरुराशयो ये संवत्सराः स्युर्विजयादयस्ते । बभाषिरे साहितिका हि पूर्वे वर्षाणि तस्याश्विनपूर्वकाणि ॥" अत्र विशेषो मुहूर्तकल्पद्रुमे "चेत् स्पष्टया वाऽप्यथ मध्यगत्या राश्यन्तरं यत्र च चान्द्रवर्षे । गुरुनै यायादधिवत्सरोऽधिमासेन तुल्यः स शुभेषु वयः ॥" यशोधरतन्त्रे। “एकस्मिन् रविवर्षे गौरववर्षद्वयावसानं चेत् । व्यब्दस्पृगेनमेवं विलुप्तसंवत्सरं प्राहुः ॥" ज्योतिर्विदाभरणे। "गुरुसंक्रमयुग्मवत्समा गदिता सा ननु लुप्तसंज्ञिता। विबुधै रहिता शुभे तु याऽधिसमा गीष्पतिसंक्रमोज्झिता ॥" अत्र श्रीपतिः । "वर्षाणि सौरात् प्रवदन्ति चान्द्रान्मासाँस्तिथीः सावनतो दिनानि । सौरैन्दवाभ्यां तु विना न तत् स्यान्नाक्षत्रमानाद्घटिकादिकालः । युगायन प्रभृतीनि सौरान्मानायुराव्योरपि वृद्धिहानी ।

·ग्रहगणिते पूर्वश्लोके पूर्वाधं सुगमम् । मनुष्यमानं तु विमिश्रं ज्ञेयम् । कुतः । यतो लोके चतुभिरेव मानैर्व्यवहारः प्रवर्तते । वर्षायन युगादिकं सौरमानात् प्रवर्तते लोके । मासा- स्तिथयश्च चान्द्रात् । व्रतोपवासचिकित्सितसूतकवासराद्यर्कसावनात् । घटिकादिकं नाक्ष- श्रादेव । एवं सौरचान्द्रसाबननाक्षत्रमानैश्चतुर्भिरेभिमिश्रितैर्मनुष्यमानम् । इदानीं मानोपसंहारश्लोकमाह । एवं पृथगमानवदैवजैवपैत्रार्दसौरैन्दयसावानानि । ब्राह्मं च काले नवमं प्रमाणं ग्रहास्तु साध्या मनुजैः स्वमानात्(१) ॥३२॥ एवं कालस्य नव मानानि । तत्र ग्रहानयनं मनुष्यमानात् । यतस्ते मनुष्यैः साध्याः । इति श्रीभास्करीये सिद्धान्तशिरोमणौ कालमानाध्यायः । .. - अथेदानी ग्रहाणां मन्दोच्चानां चलोच्चानां ग्रहपातानां च भगणान् श्लोकषट्केनाह । अर्कशुक्रबुधपर्यया विधेरह्नि कोटिगुणिता रदाब्धयः ४३२००००००० । एत एव शनिजीवभूभुवां कीर्तिताश्च गणकैश्चलोच्चजाः ॥ १ ॥ खाभ्रखाभ्रगगनामरेन्द्रियक्ष्माधराद्रिविषया५७७५३३००००० हिमथुतेः । युग्मयुग्मशरनागलोचनव्यालषरनवयमाश्विनो २२९६८२८५२२ऽसृजः ॥२॥ सिन्धुसिन्धुरनवाष्टगोऽषयङ्कसप्तशशिनो १७४३६888८४ शीघ्रजाः। पञ्चपञ्चयुगषट्कलोचनद्वयब्धिषड्गुणमिता ३६४२२६४५५ गुरोर्मताः ॥३॥ द्विनन्दवेदाङ्कगजाग्निलोचनद्विशन्यशैलाः ७०२२३८९४२२ सितशीघ्रपर्ययाः। भुजङ्गनन्दाद्विनगाङ्गबाणषट्कृतेन्दवः १४६५६७२९८ सूर्यसुतस्य पर्ययाः॥४॥ खाष्ट्राब्धयो ४०टाक्षगजेषुदिग्द्विप- द्विपाब्धयो ४८८१०५८५८ व्ययमा २९२ रदाग्नयः ३३२ । शरेष्विभा ५५ स्त्र्यक्षरसाः ६५३ कुसागरा: ४१ स्युः पूर्वगत्या तरणेच्दूच्चजाः ॥ ५ ॥ गजाष्टिभर्गत्रिरदाश्विनः २३२३१११६८ कुभृ- द्रसाश्विनः २६७ कुद्विशराः ५२१ क्रमर्त्तवः ६३ । त्रिनन्दनागा ८९३ युगकुञ्जरेषवो ५८४ निशाकराद्व्यस्तगपातपर्ययाः॥६॥ पर्वाधिमासोनदिनानि चान्द्रात् तथा तिथेरधमपि प्रदिष्टम् ॥ प्रायश्चित्तं सूतकाद्यं चिकित्सा यज्ञायेवं कर्म वारादिकं च । शास्त्र त्वस्मिन् खेचराणां च चारा विज्ञातव्याः सावनाद्धास्करीयात् ॥” १. अन्न श्रीपतिः। "पैतामहं दिव्यमथासुरं च पैत्रं तथा मानुषमानमन्यन् । सौराक्षहैमांशवसावनानि जैवं तथेदं दश कीर्तितानि सौरचान्द्रमससावनमानैः साक्षकैग्रहगतेरवबोधः। एभिरत्र मनुजव्यवहारो दृश्यते च पृथगेव चतुर्भिः ॥" ॥

·मध्यमाधिकारे भगणाध्यायः । ग्रहाणां पूर्वगत्या गच्छतां कल्प एतावन्तो भगणा भवन्ति । तथा मन्दोच्चानां चलोच्चानां च प्राग्गत्या एतावन्तः पर्यया भवन्ति । तथा पातानां पश्चिमगत्या एता- वन्तो भवन्ति । अनोपपत्तिः । सा तु तत्तद्भाषाकुशलेन तत्तत्क्षेत्रसंस्थानज्ञेन श्रुतगोलेनैव श्रोतुं शक्यते नान्येन । ग्रहमन्दशीघ्रोच्चपाताः स्वस्वमार्गेषु गच्छन्त एतावतः पर्ययान् कल्पे कुर्वन्ती- त्यागम एव प्रमाणम् । स चागमो महता कालेन लेखकाध्यापकाध्येतृदोषैर्बहुधा जात- स्तदा कतमस्य प्रामाण्यम् । अथ यद्येवमुच्यते गणितस्कन्ध उपपत्तिमानेवागमः प्रमाणम् । उपपत्त्या ये सिध्यन्ति भगणास्ते ग्राह्याः । तदपि न । यतोऽतिप्राज्ञेन पुरुषेणोपपत्तिा- तुमेव शक्यते । न तया तेषां भगणानामियत्ता कर्तुं शक्यते । पुरुषायुषाल्पत्वात् । उपपत्तौ तु ग्रहः प्रत्यहं यन्त्रेण वेध्यः । भगणान्तं यावत् । एवं शनैश्चरस्य तावद्वर्षाणां त्रिंशता भगणः पूर्यते । मन्दोच्चानां तु वर्षशतैरनेकैः । अतो नायमर्थः पुरुषसाध्य इति । अत एवातिप्राज्ञा गणकाः साम्प्रतोपलब्ध्यनुसारिणं प्रौढगणकस्वीकृतं कमप्यागममङ्गी- कृत्य ग्रहगणित आत्मनो गणितगोलयोनिरतिशयं कौशलं दर्शयितुं तथाऽन्यैान्तिज्ञानेना- न्यथोदितानांश्च निराकर्तुमन्यान् ग्रन्थान रचयन्ति । ग्रहगणित इतिकर्तव्यतायामस्मा- भिः कौशलं दर्शनीयं भवत्वागमो योऽपि कोऽप्ययमाशयस्तेषाम् । यथाऽत्र ग्रन्थे ब्रह्मगु- तस्वीकृतागमोऽङ्गीकृत इति । तर्हि तिष्ठतु तावदुपपत्त्या भगणानामियत्तासाधनम् । अथ यापपत्तिरुच्यते तर्हि इतरेतराश्रयदोषशया वक्तुमशक्या । तथापि संक्षिप्तामुपपत्ति वक्ष्यामः । इतरेतराश्रयदोषोऽत्र दोषाभासः । उपपत्तिभेदानां योगपद्येन वक्तुमशक्यत्वात् । अथोच्यते । अर्वशुक्रबुधपर्यया विधेरित्यादि । यावन्ति कल्पे वर्षाणि तावन्त एव सूर्यभगणा इत्युपपन्नम् । यतो भगणभोगकालो हि वर्षमुक्तम् । बुधशुक्रौ तु खेरासन्नावेव कदाचिदग्रतः कदाचित् पृष्टतस्तस्यानुचराविव सदा वजन्तौ दृश्येते । अतस्तयोरपि रवि- भगणतुल्या भगणा(१) इत्युपपन्नम् । चलोच्चभगणोपपत्तिमने वक्ष्यामः । अथ समायां भूमावभीष्टकर्कटकेन त्रिज्यामिताडैरङ्कितेन वृत्तं दिगडित भगणांशैश्चा- तिं कृत्वा तत्र प्राचीचिह्नादक्षिणतो नातिदूरे प्रदेश उत्तरेऽयने वृत्तमध्यस्थितेन कीलेन खेरुदयो वेध्यः । ततोऽनन्तरं वर्षमेकं रब्युदया गणनीयाः । ते च पञ्चषष्ट्यधिकशतत्रय- ३६५ तुल्या भवन्ति । तत्रान्तिमोदयः पूर्वोदयस्थानादासन्नो दक्षिणत एव भवति । तयोरन्तरं विगणय्य ग्राह्यम् । ततोऽन्यस्मिन् दिने पुनरुदयो वेभ्यः । स तु पूर्वचिह्नादु- तरत एव भवति । तदप्युत्तरमन्तरं ग्राह्यम् । ततोऽनुपातः । यद्यन्तरद्वितयकलाभिरेकीकृ. ताभिः षष्टि-६० घटिका लभ्यन्ते तदा दक्षिणेनान्तरेण किमिति(२) । अन्न लभ्यन्ते पञ्च- दश घटिकास्त्रिंशत् पलानि सार्धानि द्वाविंशतिर्विपलानि १५ । ३० । २२ । ३० । आ- भिर्घटीभिः सहितानि पञ्चषष्ट्यधिकशतत्रयतुल्यानि सावनदिनान्येकस्मिन रव्यब्दे भवन्ति ३६५ । १५ । ३० । २२ । ३०। ततोऽनुपातः । यद्येकेन वगैतावन्ति कुदिनानि १. अत्र कस्यचित् पद्यम् । "शुक्रज्ञौ पृष्टतश्चाग्रे सदाऽकानुसरौ यतः। ततोऽभगणस्तुल्याः कल्पे स्युभंगणास्तयोः ॥" २. अत्र तात्कालिकगतिविवेचनयाऽग्रान्तरानुपातो भास्करीयो युक्तियुक्त इति ।

·ग्रहगणिते तदा कल्पवर्षेः किमिति । एवं ये लभ्यन्ते ते सावनदिवसा भवन्ति कल्पे । अथ तैरेव खेर्व- न्तिःपातिभिः कुदिनैश्चक्रकला लभ्यन्ते तदैकेन किमिति । फलं. मध्यमा रविगति. रित्युपपन्नम् । अथ चन्द्रभगणोपपत्तिः । तत्रादौ तावद् ग्रहवेधार्थ गोलबन्धोक्तविधिना विपुलं गोलयन्त्रं कार्यम् । तत्र खगोलस्यान्तर्भगोल आधारवृत्तद्वयस्योपरि विषुववृत्तम् । तत्र च यथोक्तं क्रातिवृत्तं भगणांशाडितं च बद्ध्वा कदम्बद्वयकीलकयोः प्रोतमन्यच्चलं ग्रहवेधलयम् । तच भगणांशाङ्कितं कार्यम् । ततस्तदोलयन्नं सम्यग्वाभिमुखयष्टिक जलसमक्षितिजवलयं च यथा भवति तथा स्थिरं कृत्वा रात्रौ गोलमध्यचिह्नगतया दृष्ट्या रेवतीतारां विलोक्य क्रान्तिवृत्ते यो मीनान्तस्तं रेवतीतारायां निवेश्य मध्यगतयैव दृष्ट्या चन्द्रं विलोक्य तद्वेधवलयं चन्द्रोपरि निवेश्यम् । एवं कृते सति वेधवृत्तस्य क्रान्तिवृत्तस्य च यः संपातस्तस्य मीनान्तस्य च यावदन्तर तस्मिन् काले तावान् स्फुटचन्द्रो वेदित- व्यः । क्रान्तिवृत्तस्य चन्द्रबिम्बमध्यस्य च वेधवृत्ते यावदन्तरं तावांस्तस्य विक्षेपः । ततो यावतीषु रानिगतघटिकासु वेधः कृतस्तावतीष्वेव पुनद्वितीयदिने कर्तव्यः । एवं द्वितीयदिने स्फुटचन्द्रं ज्ञात्वा तयोर्यदन्तरं सा तद्दिने स्फुटा गतिः। अथ तौ चन्द्रौ "स्फुटग्रहं मध्यख प्रकल्प्य -इत्यादिना मध्यमौ कृत्वा तयोरन्तरं सा मध्यमा चन्द्रगतिः । तयाऽनुपात: योकेन दिनेनैतावती चन्द्रगतिस्तदा कुदिनैः किमित्येवं चन्द्रभागणा उत्पद्यन्ते । तथा चाह श्रीमान् ब्रह्मगुप्तः । "ज्ञातं कृत्वा मध्यं भूयोऽन्यदिने तदन्तरं भुक्तिः । त्रैराशिकेन भुक्त्या कल्पग्रहमण्डलानयनम् ॥" एवमन्येषामपि भगणोपपपत्तिः । अथ चन्द्रोच्चस्य । एवं प्रत्यहं चन्द्रवेधं कृत्वा स्फुटगतयो विलोक्याः । यस्मिन् दिने गतेः परमाल्पत्वं दृष्टं तत्र दिने मध्यम एव स्फुटचन्द्रो भवति तदेवोच्चस्थानम् । यत उच्चसमे ग्रहे फलाभावो गतेश्च परमाल्पत्वम् । ततश्च तस्मादिनादारभ्यान्यस्मि. श्चन्द्रपर्यये प्रत्यहं चन्द्रवेधात् तथैवोच्चस्थानं ज्ञेयम् । तच्च पूर्वस्थानादग्रत एव भवति । यत् तयोरन्तरं तज्ज्ञात्वाऽनुपातः क्रियते । यद्येतावनिरन्तरदिनैरिदमुच्चयोरन्तरं लभ्यते तदैकेन किमिति । फलं तुङ्गगतिः । तयाऽनुपातात् कल्पभगणाः । अथ चन्द्रपातभगणोपपत्तिः । एवं प्रत्यहं चन्द्रवेधादक्षिणविक्षेपे क्षीयमाणे यस्मिन् दिने विक्षेपाभावो दृष्टः क्रान्तिवृत्ते तत् स्थानं चिह्नयित्वा तत्र यावान् विधुः स भगणाच्छुद्धः पातः स्यादिति ज्ञेयम् । पुनरन्यस्मिन्नपि पर्यये दक्षिणविक्षेपाभावस्थानं ज्ञेयम् । क्रान्ति- वृत्ते तत् स्थानं पूर्वस्थानात् पश्चित एव भवति । अतो ज्ञाता पातस्य विलोमा गतिः । सा चानुपातात् । यद्येतत्कालान्तरदिनैरेतावत् पातयोरन्तरं लभ्यते तदैकेन किमिति । फलं पातगतिः । तया प्राग्वत् कल्लभगणाः । अथ रवितुङ्गोपपत्तिः । मिथुनस्थे रवौ कस्मिश्चिदिने रेवतीतारकोदयाद्यावतीभिर्घटि- काभीरविरुदितस्तावतीभिर्मानान्ताल्लग्नं साध्यम् यल्लग्नं स तदा स्फुटो रविज्ञेयः । एव- मन्यस्मिन दिनेऽपि तय: स्फुटार्कयोरन्तरं स्फुटा गतिः । एवं प्रत्यहं स्फुटगतयो । ..

·। । =या १९७२०४ का ४३२००००००० मध्यमाधिकारे भगणाध्यायः । ज्ञातव्याः । यस्मिन् दिने गतेः परमाल्पत्वं तहिने यावान् रविस्तावदेव खेरुचं भवति तस्योच्चस्य चलनं वर्षशतेनापि नोपलक्ष्यते। किन्त्वाचार्यैश्चन्द्रमन्दोच्चवदनुमानात् कल्पि- ता गतिः । सा चैवम् । यैर्भगणैः साम्प्रताहर्गणाद्वर्षगणाद्वा एतावदुच्चं भवति ते भगणा युक्त्या बुट्टकेन वा कल्पिताः(१)। अथान्येषां शीघ्रोचोपपत्तिः । तत्र एत एव शनिजीवभूभुवामित्यादि । उच्चो ह्याक- र्षको भवति । तेन स्वकक्षामण्डले भ्रमन ग्रहः स्वाभिमुखमाकृष्यते । तेनाकृष्टः सन् कक्षा- भण्डले मध्यग्रहादग्रतः पृष्टतो वा. यावताऽन्तरेण दृश्यते तावत् तस्य फलं मान्दं शैष्यं वा । अहो उच्चो नाम प्रदेशविशेषस्तेन कथमाकृष्यत इति तदुच्यते । यथोक्तं सूर्य सिद्धान्ते । "अदृश्यरूपाः कालस्य मूर्तयो भगणाश्रिताः । शीघ्रमन्दोच्चपाताख्या ग्रहाणां गतिहेतवः ॥ तद्वातरश्मिभिर्बद्धास्तैः सव्येतरपाणिभिः । प्राक् पश्चादपकृष्यन्ते यथाऽऽसन्नं स्वादिङ्मुखम् ॥" इत्यादि। एवमत्रोच्चस्य देवताविशेषत्वेनाङ्गीकृतत्वाददोषः। एतदुक्तं भवति । शने. जीवात् कृजाद्वा यदा रविरने वर्तते तदा मध्यग्रहात स्फुटग्रहोऽग्रतो दृश्यते । यदा तु पृष्ठगतोऽस्तदा मध्यात् स्फुटग्रहः पृष्टतो दृश्यते । अतस्तेषां त्रयाणां रविसमं शीघ्रोच्च धीरैः कल्पितम् । अतो रविभगणतुल्याः शीघ्रोच्चभगणा इत्युपपन्नम् । अथ मन्दोच्चोपपत्तिः । तत्र वेधेन स्फुटगृहं ज्ञात्वा तं मन्दस्फुटं प्रकल्प्य ततः शी. १. अत्र संशोधन साम्प्रतं रविमन्दोच्चस्य स्वल्पान्तरादष्टाद्रिभागमितस्योपलब्धौ कुक- युक्त्या तद्भगणानयनं प्रदश्यते । तथा हि सप्ताष्टात्यष्टिमिते शालिवाहनशके कल्पगतवर्षगणः १९७२९४८९६६ अथ रविमन्दोच्च- कल्पभगणप्रमाणं यावत्तावत् । अस्मिन् गतवर्षगुणिते कल्पवर्षभक्ते गतमन्दोच्चभगणा भ्यन्ते तत्प्रमाणं कालकः । एतद्गुणितेषु कल्पवर्षेषु यावत्तावद्गुणितगतवर्षेभ्यः शोधितेषु. सिद्धं भगणशेषम् । । इदं चक्रांशैः ३६० संगुण्य कल्पवविभज्य लब्धमष्टाद्रिभिः समं कृत्वा छेदगमं च विधाय नखनगैरपवर्तितौ जातो या ९८६४७४४८३ का २१६००००० -रू४६८०००००० समशोधनेन जातो या ९८६४७४४८३ रू४६८०००००० =का २१६००००००० पुनः पक्षौ युगाभ्रनागषट्पक्षनेत्रयुग्मैः २२२६८०४ स्वरूपान्तरत्वादपवर्तिती जाती या ४४३ रू २०१० का ९७० अतः कुटकालब्धं यावत्तावन्मानम् = ४८० । २ सि० शि० ·ग्रहगणिते घ्रफलमानीय तत् तस्मिन् स्फुटे विलोमं कृत्वैवमसकृन्मन्दस्फुटो ज्ञेयः । एवं प्रत्यहं मन्द. स्फुटो ज्ञेयः । एवं प्रत्यहं मन्दस्फुटमुपलक्ष्य स मन्दस्फुटो धनमन्दफले क्षीयमाणे यस्मिन् दिने मध्यमतुल्यो भवति तदा तत्तुल्यमेव मन्दोच्चं ज्ञेयम् । ततस्तस्मादविमन्दोच्चवद्ध- गणाः कल्प्याः । एवं सर्वेषाम् । अथ बुधशुक्रयोः शीघ्रोच्चोपपत्तिः । तत्र रविशुक्रयोः पूर्वस्यां दिशि चक्रयन्त्रवेधे- नान्तरभागा ज्ञेयाः । ते तयोः स्फुटयोरन्तरांशा जातास्तैः स्फुटार्काद्विशोधितैः स्फुटः शुक्रो भवति । ततः शुक्रस्य मन्दफलमानीय तत् स्फुढे शुक्र धनणं व्यस्त कार्यम् । रविश्च मध्यमः कार्यः । तयोर्यदन्तरं तच्छीघ्रफलमृणं धनं च ज्ञेयम् । एवं प्रतिदिनवेधेन तच्छीघ्रफलं परममृणं ज्ञातव्यम् । तत् तादृक् फलमर्कात् तिर्यस्थितेनोचेनाकृष्टस्य भव- ति । तच्च तिर्यस्थत्वं निभान्तरितस्य स्यात् । अतस्तत्र निभोनेन स्फुटशुक्रेण तुल्य शीघ्रोच्चं ज्ञेयम् । एवं पुनरन्यस्मिन् पर्यये प्राच्यामेवान्यच्छीघ्रोच्चं ज्ञात्वाऽनुपात: क्रि. यते । यद्येतत्कालान्तरदिनैस्तयोरुच्चयोरन्तरमिदं लभ्यते तदैकेन किमिति । फलं तुङ्ग- गतिः । प्राग्वत तया भगणाः । एवं बुधस्यापि । अथ भौमादीनां वेधेन प्राग्वदक्षिणविक्षेपाभावस्थाने यावान् मन्दस्फुटो ग्रहश्चक्रशु- दुस्तावान पातः । बुधशुक्रयोस्तु तदा मन्दफलाव्यस्तसंस्कृतं यावच्छीघ्रोच्चं चक्रशुद्ध तावान् पातो ज्ञेयः । ततः प्राग्वदगणकल्पना । अथ मनमानाह। खखेषुवेषड्गुणाकृतीभभूतभूमयः । शताहता १५८२२३६४५०००० भपश्चिमभ्रमा भवन्ति काहनि ॥ ७ ॥ काहनि ब्रह्मदिन एतावन्तो भानां पश्चिमनमा भवन्ति । अनोपपत्तिोले “समं भसूर्यावुदितौ”-इत्यादिना कथिता व्याख्याता च । अथ सूर्याहाँश्चान्द्राहांश्चाह । विधिदिने दिनकृदिवसाः करे- न्द्रियशरेषुभुवोऽर्बुदसंगुणाः १५५५२०००००००० नवनवाङ्ककराभरसेन्दवः प्रयुतलंगुणिता १६०२९६६०००००० विधुवासराः ॥ ८ ॥ अनोपपत्तिः । रविवर्षाणि दिनीकृतानीति सुगमम् । चन्द्रार्कयोर्यावन्तः कल्पे योगा- स्तावन्तः किल शशिमासाः । ते तु योगा भगणान्तरतुल्याः स्युः । उभयोरपि प्रागग- मनात् । अतो भगणान्तरतुल्या: शशिमासा भवन्ति । ते त्रिंशद्गुणाः शशिदिवसा भवन्तीत्युपपन्नम् । अथ कुदिनान्याह । भूदिनानि शरवेदभूपगोसप्तसप्ततिथयोऽयुताहताः १५७७६१६४५०००० ।। भभमास्तु भगणैविधर्जिता यस्य तस्य कुदिनानि तानि वा(१) ॥8॥ १. चन्द्रभौमगुरुशनिसावनादिनानां निबन्धनश्लोकी । खानखाभ्रशरभूगुणनागान्ध्याम्धिनेत्रतिथयो विधुक्कहाः १५२४४८३१५०००० । - ·मध्यमाधिकारे भगणाध्यायः । एषामुपपत्तिः प्रागेवोक्ता । एकस्मिन् रविवर्षे यावन्तो भनमाः स्युस्तावन्त एवैकोना रविसावनदिवसा भवन्ति । यतो रविः प्राग्गत्या एक पर्ययं गतः । अतो भगणसंख्ययोना भनमाः कहा भवन्ति । एवमन्येषामपि ग्रहाणां कुदिनानि स्युरित्युपपन्नम् । अथाधिमासान न्यूनाहांश्वाह । लक्षाहता देवनवेषुचन्द्राः १५६३३००००० कल्पेऽधिमासाः कथिताः सुधीभिः । दिनक्षयास्तत्र सहस्त्रनिन्नाः खबाणबाणाश्यहिखेषुदनाः २५०८२५५०००० ॥ १० ॥ अनोपपत्तिः । अत्र प्रकृतास्तावद्रविमासास्तेभ्यश्चान्द्रमासा यावद्धिरधिकास्तेऽधि. मासा उच्यन्ते । एवं प्रकृतानां सावनानां चान्द्राणां चान्तरमवमान्युच्यन्ते । सावनदि. नेभ्यश्चान्द्राहा यावद्भिरधिकास्ते दिनक्षयाः । अतस्तेषामन्तरमेतावद्भवतीत्युपपन्नम् । इदानीमधिमासेन्दुदिनावमानि प्रकारान्तरेणाह । रवेः कोटिनिघ्नाः कृताष्टेन्दुबाणाः ५१८४००००००० मुराग्न्यब्धिरामेषवो लक्षनिघ्नाः ५३४३३३००००० । शशाङ्कस्य मासाः पृथक सूर्यमासै- विहीनास्तु कल्पेऽथ वा तेऽधिमासाः ॥ ११ ॥ अधिदिनैदिनकृद्दिनसंचयः सहित इन्दुदिनान्यथ तानि वा । विरहितानि च तानि दिनक्षयैः क्षितिदिनान्यत उत्क्रमतोऽपरम् ॥ १२ ॥ एवमनया वासनया पठितार्कचन्द्रमासान्तरमधिमासाः । किं पाठेनेति वाशब्दार्थः । एवमधिमासदिनैः सहिताः सौराहाश्चान्द्राहा भवन्ति । किं तत्पाठेन वा । तेऽवमैरूना:- कहाः स्युर्वा । इदानी प्रकारान्तरेण चाद्रमासान् दिनक्षयांश्चाह । अन्तरं तरणिचन्द्रचक्रजं यद्भवेत् स विधुमाससंचयः। चन्द्रचक्रदिवसक्यमूनिलं चन्द्रमासभदिनैदिनक्षयाः ॥ १३ ॥ पूर्वार्धस्य वासना प्रागेवोक्ता । अथ चन्द्रचक्रदिनैक्ये चन्द्रमासभदिनैक्येन वर्जिते क्षयाहाः स्युः। अत्र वासना । चन्द्रभगणा रविभगणैरूनाश्चन्द्रमासाः स्युः । अतो विपर्ययाञ्चन्द्र- "व्यालशैलमनुनेत्रषण्नवव्यङ्कगोनगशरेन्दवः कुजे १५७९९३९६२१४७८ पञ्चवेदशरपावकाकृतियाद्रिधृत्यहिशेरेन्दवो गुरोः १५८१८७२२२३५४५ । ध्यभ्रभेभगजगोगजाम्बरधष्टबाणशशिनः शनिकहाः १५८२०८९८८२७०२ ॥” तथा ज्ञसितशीघ्रोच्चयोश्चन्द्रमन्दोच्चपातयोश्च । "भूपशून्यकुशराब्धिनवायब्धिषट्कतिथयो बुधशीघ्र १५६४२९९४५१०१६ । नागखेषुखरसाभ्रयुगाब्जयाशुगागशरभूः सितशीघ्र १५७५२ १४०६०५०८ ।। यब्धिभूकृतयुगानिगजाब्ध्यत्यष्टिनागतिथयो विधुतुङ्गे १५८१७४८३४४१४२ । दन्तनागगजविश्वयुगाभाभ्राश्विदन्तिशरभूः शशिपाते ।१५८२००४१३८८३२॥” - ·ग्रहगणिते १ । मासोनाश्चन्द्रभगणा रविभगणा भवन्ति । तैरूना भनमाः सावनदिवसा भवन्ति । तैरू- नाश्चान्द्राहाः क्षयाहा भवन्ति । एतदव्यक्तस्थित्या लिख्यते । चंमा । चंभ १ । एते किल रविभगणाः। एभिरूनाः भभ्रमाः संशोध्यमानमृणं धनं भवतीति जाताः सावनाः । चंमा १ भभ्रमाः १ चंभ । । एभिरूनाश्चान्द्राहा जाताः चंभ १ चंदि १ चंमा । भन । एवं क्षयाहा भवन्तीत्युपपन्नम् । एतच्छिष्याणां धनर्णयोगवियोगकौशलार्थं दर्शितम् । इदानीमन्यदाह । इन्दुमण्डलगुणेन्दु १३ संगुणबन्धचक्रविवरऽधिमासकाः । खेचरोच्चभगणान्तरोन्मिताः सन्ति मन्दचलकेन्द्रपर्ययाः(१) ॥१४॥ अनोपपत्तिः । चन्द्रभगणा रविभगणोनाश्चन्द्रमासा भवन्ति तेऽधिमासज्ञानार्थ रविमासोनाः कार्याः । रविमासास्तु द्वादशगुणितै रविभगणैर्भवन्ति । पूर्वमेकगुणैरूना इदानी द्वादशगुणैश्च । अतस्त्रयोदशगुणै रविभगणैरूनाश्चन्द्रभगणा अधिमासा भवन्तीत्यु- पपन्नम् । उत्तरार्धन केन्द्रस्वरूपमुक्तम् । इति भगणाध्यायः । अथ ग्रहानयनाध्यायः। तत्राहर्गणानयनमाह । कथितकल्पगतोऽर्कसमागणो रविगुणो गतमाससमन्वितः । खदानैर्गुणितस्तिथिसंयुतः पृथगतोऽधिकमास-१५६३३००००० समाहतात् ॥ १॥ रविदिना-१५५५.२०००००००० प्तगताधिकमासकैः कृतदिनैः सहितो धुगणो विधोः । १. एषां पर्ययाणां निबन्धनश्लोकाः । "मन्दकेन्द्रभगणा नखेषुगोनन्दनन्दनवभूत्रिसागराः ४३१९९९९५२० । तीक्ष्णगोमिनुवेदनवाब्जाक्षाङ्गपक्षनगसायका विधोः ५७२६५१९४१४२ ।। खरामाइव्यहियष्टषड्गोद्विदत्रा २२९६८२८२३० गजाङ्गाङ्गगोगोङ्कगोभूात्रवेदाः ४३ १९९९९६६८ । खखाङ्गेषुपक्षाश्विवेदाङ्गरामा ३६४२२५६०० नगाब्ध्यग्निगोगोङ्कगोभूत्रिवेदाः ४३१९९९९३४७ ।। नगतत्त्वान्यनपश्चरसशकाः १४६५६७२५७ कुजादथ । गजाद्रिमनुसतेन्दुव्यश्विखाश्विमिताः २०२३१७१४७८ क्रमात् ।। कृताष्टाङ्कगजाङ्काऋषभूषड्रामभूमिताः १३६१६९९८९८४ । पञ्चाब्धीष्वग्निसप्तागपञ्चपञ्चनवानयः ३९५५७७३५४५ ॥ ब्यङ्कामध्यङ्कगजाग्न्यश्विखभै-२७०२३८९४९२ द्राक्केन्द्रपर्ययाः । द्विखभत्र्यब्धिरामागकुवेदा ४१७३४३२७०२ ब्रह्मणो दिने ॥"

·मध्यमाधिकारे ग्रहानयनाध्यायः। पृथगतः पठितावम-२५००२५५०००० संगुणाद्- विधुदिना-१६०२888०००००० प्तगतावमवर्जितः ॥२॥ भवति भास्करवासरपूर्वको दिनगणो रविमध्यमसावनः । अधिकमासदिनक्षयशेषतो धुघटिकादिकमत्र न गृह्यते ॥३॥ स्पष्टम्। अत्र वासना । कल्पगताब्दा द्वादशगुणिता रविमासा जातास्ते चैत्रादिगतचान्द्रतु- ल्यैः सौर रेव युतास्त्रिंशद्रगुणा इष्टमासप्रतिपदादिगततिथितुल्यैः सौरैरेव दिनैर्युताः । एवं ते सौरा जातास्तेभ्यः पृथक् स्थितेभ्योऽधिमासानयनं त्रैराशिकेन । यदि कल्पसौरदिनैः कल्पाधिमासा लभ्यन्ते तदैभिः किमिति । फलं गताधिमासाः । तैर्दिनीकृतैः पृथक स्थि. तः सौराहर्गणः सहितश्चान्द्रो भवति । ततः सौरचान्द्वान्तरमधिमासदिनान्येव । अथ चान्द्राद् युगणादवमानयनं त्रैराशिकेन । यदि कल्पचान्द्राहैः कल्पावमानि लभ्यन्ते त- दैभिः किमिति । फलं गतावमानि । तैरूनश्चान्द्रोऽहर्गणोऽतः कर्तव्यः । यतः सावनचा- न्द्रान्तरेऽवमान्येव । एवं कृते सति वेमध्यमः सावनाहर्गणो भवति न स्फुटः । मध्य. मस्फुटाहर्गणयो दो गोले कथितः । स चाहर्गणोऽकर्कादिः । यतः कल्पादौ रविवासरः । अन्नाऽधिमासानयनेऽधिमासशेषमनष्टं स्थाप्यम् । न पुनस्तस्मादिनाघवयवा ग्राह्याः । एवमवमशेषमपि । न तस्मादूघटिकादिकं ग्राह्यम् । नन्वनुपातः सावयवो भवति कुतस्त. दवयवा न ग्राहाः । तत्कारणं गोले कथितं व्याख्यातं च । इदानी ग्रहानयनमाह । धुचरचक्रहतो दिनसंचयः कहहृतो भगणादि फलं ग्रहः । दशशिरःपुरि मध्यमभास्करे क्षितिजसंनिधिगे सति मध्यमः ॥ ४॥ अहर्गणे भगणगुणे क्वहहते मध्यमो गृहो भवति । स च लङ्कायां मध्यमे स्वौ क्षि- तिजासन्ने कदाचिदूर्ध्वस्थे कदाचिदधास्थिते भवतीति ज्ञेयम् । तत्कारणं गोले कथितं व्याख्यातं च । इदानी ज्ञातेऽऽवमशेषाञ्चन्द्रमाह । कोट्याहतैरकतेन्दुविश्व-१३१४४००००००० यूंनाहशेषे विहते लवाद्यम । रविघ्नतिथ्याढ्यमनेन युक्तो रविविधुः स्याद्विधुरूनितोऽर्कः ॥ ५ ॥ अस्योपपत्तिः । चन्द्रार्कयो रन्तरभागैर्द्वादशभिरेकैका तिथिर्भवति । अतस्तिथयो द्वा- दशगुणास्तयोरन्तरभागा भवन्ति । ते यदि स्वौ क्षिप्यन्ते तदा शशी स्यात् । यदि शशिनः शोध्यन्ते तदाऽव: स्यात् । इति युक्तमुक्तम् । किन्त्वेवं तिथ्यन्ते भवति । अथ चन्द्र औ. दयिकः साध्यः । तत्र तिथ्यन्तार्कोदययोर्मध्येऽवमशेषं वर्तते । तच्च सावनम् । तस्य सा- वनत्वं गोले प्रतिपादितम् । तच्चानुपातेन चान्द्र कार्यम् । यदि कल्पकुदिनैः कल्प- चान्द्रदिनानि लभ्यन्ते तदाऽवमशेषान्तःपातिभिः कुदिनैः किमिति । पूर्वमवमशेषस्य चान्द्रदिनानि भागहार इदानी तानि गुणकारः । तुल्यत्वात् तयोर्गुणकभाजकयो शे कृते. कुदिनानि भागहारः । फलं चन्द्रदिनात्मकं भवति । तद्द्वादशगुणितमंशात्मकं भवति । अतो द्वादशभिः कुदिनानामपवर्ते कृते खाभ्रबाणगिरिरामखत्रिगोशक्रविश्वमितो भागहार .. - - ·ग्रहगणिते । । उत्पन्नः । तत्र लाघवार्थमायेषु सप्तड स्थानेषु शून्यान्येव कृत्वा भागहारः पठितः । यत. स्तथा कृत एकाऽपि विकला नान्तरं भवति । अतस्तैश्च भागैर्युतोऽर्कः शशी स्यादित्युपपन्नम् । इदानीमधिमासावमशेषाभ्यां चन्द्रार्कानयनमाह । कोट्याहतैर्यद्भवभै-२७११००००००० रवाप्तं न्यूनाहशेषे विहृते कलाद्यम् । नत् स्याद्धनाख्यं तरणेविधोस्तत् विभूहतं स्वेषुगुणांशयुक् स्वम् ॥६॥ चैत्रादियातास्तिथयः पृथक्स्था विश्वैर्हताः सूर्यविधू लवाद्यौ । तौ चाधिशेषाच्छशिमासलब्ध्या हीनौ युतौ स्वस्वधनाथाभ्याम्(१)॥७॥ अवमशेषाभवभैः कोटिगुणैर्भक्ताद्यल्लब्धं कलाद्यं तवेर्धनसंझं भवति । तदेव फलं त्रयोदशगुणं स्वकीयेन पञ्चत्रिंशदंशेन युतं विधोर्धनसंगं भवति । अथ चैत्रादिगतास्ति- थयो द्विः स्थाप्याः। द्वितीयस्थाने विश्व-१३ गुणास्तावंशात्मको रविचन्द्रौ भवतः परमधिमालशेषाच्छशिमासभक्ताद्यत् फलं तेन द्वावप्यूनीकृतौ । स्वस्वफलेन धनाख्येन युक्तौ कृतौ। अनोपपत्तिः । रविवर्षान्ताधावन्तोऽर्कदिवसा गतास्तावन्तोऽर्कभागाः किल भव- न्ति । ते कियन्त इति न ज्ञायन्ते । रविवर्षान्तोऽपि न ज्ञायते । अतश्चैत्रादेर्गतास्तिथयो यावन्तस्तावन्त एव सौराहाः कल्पिताः । यथाऽहर्गणानयने स एव भागात्मको रविः । असो पृथग् विश्वगुणः कृतः । यतस्ताभिरेव द्वादशगुणाभिस्तिथिभिर्युक्तः कर्तव्यः । तिथी तिथौ हि रविचन्द्रान्तरं द्वादश भागाः । अथ चैत्रादिगततिथितुल्याः सौराहाः कल्पि- तास्तेऽधिमासशेषसंभूतैश्चन्द्रदिनैरधिका जाताः। यतो मध्यममेषसंक्रान्तिकालो रव्यब्दा- न्तः । तस्य चैत्रादेश्चान्तरं तिथ्यात्मकमधिमासशेषम् । यथा गोले कथितम् । "दर्शाग्रतः संक्रमकालतः प्राक् सदैव तिष्ठत्यधिमासशेषम् ।” इति । तत् तावत् सौरचान्द्रान्तरमधिकं जातम् । तथा कल्पितचन्द्रदिनसंबन्धि यत् सौरचान्द्रातरं तदप्यधिकं जातम् । तदप्यधिमासशेषसंभूतम् । एतदुक्तं भवति । अधिमासशेषात् त्रिंशद्गुणात् स्वच्छेदेन हृताचे लभ्यन्ते ते चान्द्राहाः । तेषां चान्द्राणां यावन्तः सौरा भवन्ति तैरधिकोऽको जातः । अतस्ते शोध्याः। तेषां चान्द्राणां सौरक- रणायानुपातः । यदि कल्पचान्द्राहैः कल्पसौराहा लभ्यन्ते तदाऽधिमासशेषस्थैः किमि- ति । पूर्वमधिमासशेषस्य त्रिंशद्गुणस्य सौराहा भागहार इति स्थितम् । इदानी गुण- कारस्तुल्यत्वात् तयोनशे कृतेऽधिमासशेषस्य चान्द्राहा भागहारः । ततः पुनर्भाज्यभा- जकयोस्त्रिंशताऽपवर्तने कृतेऽधिमासशेषस्य चान्द्रमासा भागहारः । फलं सौराहाः । त एव भागाः । तैरूनः कल्पितोऽर्को निरन्तरः स्यात् । परं तिथ्यन्ते । असावौदयिकः कार्य: । । - १. अत्र श्रीपतिः । "कल्पधिमासगुणितादवमावशेषात् क्ष्माहोद्धृतात् फलयुतं ह्यधिमासशेषम् । मासादिकं फलमतः शशिवासरैः स्यात् माहेहताच दिवसाद्यवमावशेषात् ।। चैत्रादितो विगतमासदिनैयुतं तत् कृत्वा दिनाद्यथ पृथग्गुणितं च विश्वैः । मासादिना विरहिते विहिते क्रमेण यद्वा दिवाकरतुषारकरौ भवेताम् ॥"

·मध्यमाधिकारे अहानयनाध्यायः । १ ९ - .. तिथ्यन्ताौदययोर्मध्येऽवमशेषम् । तच्च सावनम् । तेल चन्द्रार्कावौदयिकौ कार्यों तत्रानुपातः यदि चान्द्राहतुल्येन परमावमशेषेण रविगतिलभ्यते तदेष्टेनानेन किमिति । एवमवमशेष रविगत्या गुणनीयं चान्द्राहैर्भाज्यम् । अत्र गुणकभाजकयो रविगत्याऽपवर्ते कृते भागहारे किंचित् प्रक्षिप्य कोट्याहतभवभतुल्यः सुखार्थ भागहारः कृतः । स्वल्पा- न्तरत्वात् । तेन भागहारेणावमशेषे भक्ते याः कला लभ्यन्ते ताः कला रखौ क्षेप्या इति धनसंज्ञाः । अथ चन्द्रस्य परमेऽवमशेषे चन्द्रगतितुल्याः कला भवन्ति । अतो रविगत्या चन्द्रगतौ हृतायां स्वपञ्चत्रिंशदंशाधिकास्त्रयोदश १३३३ लभ्यन्ते । अतो वेर्धनफलं अयोदशगुणं स्वपञ्चत्रिंशदंशाधिकं चन्द्रस्य धनं भवतीत्युपपन्नम् । एवं स्वस्वफलेनाधिको तिथ्यन्तकालिकौ चन्द्रार्कावौदयिकौ भवत इति सर्वं निरवद्यम् । इदानी प्रकारान्तरेण ग्रहानयनमाह । अर्कसावनदिवागणो हतः स्वस्वसावनदिनैस्तु कल्पजैः । खाभ्रवाणगिरिरामखत्रिगोशक्रविश्व-१३१४६३०३७५०० विहृदाप्तराशिभिः॥८॥ विवर्जितो विकतनो गृहादिको गृहादिकाः । ग्रहा भवन्ति वा बुधैर्विचिन्त्यमन्यदप्यतः ॥ ६ ॥ अहर्गणाद्ग्रहस्य कल्पसावनदिनैर्गुणितात् खानबाणगिरिरामखनिगोशक्रविश्वविद्वता- यत् फलं राश्यादि तेन राश्यादिना राश्यादिको रविरूनोऽभीष्टो ग्रहः स्यात् । अस्मादा- जयनप्रकाराबुधैरन्यदपि प्रकारान्तरं विचिन्त्यम् । अनोपपत्तिः । भगणैरूना भभ्रमा ग्रह सावनदिवसा भवन्ति । तैः सावनैरूनास्ते भभ्र- मा गृहभगणा भवन्ति । अतोऽहर्गणाग्रहवदनुपातेत गतभनमान् ग्रहसावनदिवसांचा- नीय तैः सावनैस्ते भभ्रमा वर्जिता यदि क्रियन्ते तदा भगणादिको गृहो भवतीत्युपायो दृष्टः । अथ च यो भगणाद्यो रविरागतः सोऽहर्गणतुल्यैर्भगणैर्युतो यावत् क्रियते ताव- द्वतमभ्रमा भवन्ति । यतः कुदिनानां रविभगणानां च योगे भभ्रमाः । अन्न भगणानां प्रयोजनाभावाद्वाश्यादिरेव रविर्भभ्रमावयवीभूतो गृहीतः । एवं ग्रहगतसावनानयनेऽपि । तत्र ग्रहकल्पसावनैरहर्गणे गुणिते कुदिनैर्हते भगणादिकं किल फलं भवति । तद्द्वादशगुणितं राश्यादिकं स्यात् । अतः कुदिनानि द्वादशभि-रपवर्तितानि भागहारः कृतः । लब्धराशिषु द्वादशतष्टेषु भगणा लभ्यन्ते ते प्रयोजनाभावात् त्याज्याः । अत उक्तम् । आप्तराशिभिर्विवर्जितो विकर्तन इत्यादि जातं सर्वमुपपन्नम् । इदानीमानयनप्रकारान्तराणामुपपत्तिमाह । यथायथाऽधिमासकावमेन्दुमासपूर्वकाः। परस्परं युतोनिता भवन्ति खेटपर्ययाः ॥ १० ॥ त एव सूर्यसावनथुपिण्डतोऽनुपातजाः। तथातथा युतोनिता भवन्ति तेऽथवा ग्रहाः ॥ ११ ॥ अनाधिमासावमेन्दुमासपूर्वका इति पूर्वशब्दोपादानादन्येऽप्यभीष्टा राशयो यथायथा परस्परं युतोनिताः सन्त इष्टग्रहभगणसमा भवन्तीति पूर्व संप्रधार्य तानेव राशीन भग- णान् प्रकल्प्याहर्गणादनुपातेन फलानि साध्यानि । तेषां फलानां तथातथा योगे वियोगे - ·२० ग्रहगणिते - व कृते ग्रहः स्यादिति । तद्यथा । "इन्दुमण्डलगुणेन्दुसंगुणबध्नचक्रविवरेऽधिमासकाः।" इति चन्द्रभगणानां त्रयोदशगुणाभगणानां चान्तरे यद्यधिमासा भवन्ति तदा त्रयो. दशगुणाभगणाधिमासयोगे चन्द्रभगणाः स्युरित्यर्थाजातम् । अतोऽहणादधिमालग- हमानीय त्रयोदशगुणोऽस्तेनाधिकश्चन्द्रः स्यादित्येवमादीनि प्रकारान्तरशतान्युत्पद्यन्ते । इदानीमस्योदाहरणभूतानि प्रकारान्तराणि दर्शयन्नाह । द्विचक्रयोगजो ग्रहो वियोगजेन युग्वियुक् । दलीकृतौ च तौ क्रमादमन्दमन्दगामिनौ ॥ १२ ॥ द्विपर्ययान्तरोद्भवग्रहेण वर्जितो द्रतः। समन्दगोऽथ मन्दगो युतो भवेदमन्दगः ॥ १३ ॥ अत्राद्यानयनस्योपपत्तिः संक्रमगणितेन । द्वितीयस्यातिगमा । पुनः प्रकारान्तरेणाह। केन्द्रोच्चयोश्चञ्चलयोवियोगे योगेऽथवा स्यान्मृदुनोः प्रसाध्यः । साध्यस्य चक्रैर्गुणितः प्रसिद्धो भक्तो निजैः स्यादथ वा प्रसाध्यः ॥१४॥ अनोपपत्तिः । शीघ्रोच्चाद् ग्रहे शोधिते शीघ्रकेन्द्र भवति । शीघ्रकेन्द्रे शोधिते गृहो भवतीति किमाश्चर्यम् । मन्दोच्चोनो ग्रहो मन्दकेन्द्रम् । तत् केन्द्र मन्दो चेन युतं ग्रहो भवतीति किं चित्रम् । यदि सिद्धग्रहस्य युगभगणैः सिद्धग्रहो लभ्यते तदा साध्यभगणैः किमिति फलं साध्यग्रहः स्यादित्युपपन्नम् । अहर्गणान्मध्यमगृहमानीयेदानीं मध्यमगृहादहर्गणमाह । सामात् सचक्राच्च खगात् कहनात् तत्कल्पचक्रातमहर्गणः स्यात् । निरनचक्रादपि कुट्टकेन वक्ष्येऽग्रतोऽग्राञ्च तथाप्रयोगात् ॥ १५ ॥ ग्रहस्य भगणराशिभागकलाविकला अन्ते विकलाशेषं च कुदिनैः संगुण्य स्वच्छेदेन विभज्योपर्युपरि निक्षिपेत् । तद्यथा । भगणादिग्रहे विकलाशेषावधि कल्पकुदिनगुणे विकलाशेषस्थाने कुदिनैविभज्य विकलास्थाने फलं प्रक्षिप्य तन्त्र पट्या ६० विभज्य कलास्थाने निक्षिप्यैवं भगणान्तं यावत् । तत्र कल्पभगणैर्हतेऽहर्गणः स्यात् । अत्रोपपत्ति- विलोमगणितेन । तथा निरगूचनादपि गृहात् तथा केवलादगादपि तथा शेषयोः शेषाणां वा योगादहर्गणानयनमगत इति प्रश्नाध्याये कुट्टकविधिना वक्ष्ये । इदानीमहर्गणादपि कल्पगतमाह । अभिमतागणादवमैहतात् क्षितिदिनाप्तगतावमसंयुतः । दिनगणः स भवेत् तिथिसंचयः पृथगतोऽधिकमाससमाहतात्॥१६॥ विधुदिनाप्तगताधिकमासकैः कृतदिनै रहितोऽर्कदिनोच्चयः । भवति मालगणः खगुणो३०द्धृतोरवि१२हतः स च कल्पगताः समाः॥१७॥ स्पष्टार्थमिदम् । अत्रोपपत्तिस्त्रैराशिकाभ्याम् । अहर्गणानयनाद्विलोमप्रकारेण कल्पगतानयनं सुगमम् । । ।

·मध्यमाधिकारे कक्षाध्यायः । । इदानी कलिगतादप्यहर्गणादिकमाह । कलिगतादध वा दिनसंचयो दिनपति गुजप्रभृतिस्तदा(१) । कलिमुखध्रुवकेण समन्वितो भवति तागणोद्भवखेचरः ॥ १८ ॥ अत्र कलिगताहर्गणेऽयं विशेषः । शुक्राद्यो वारो गणनीयः। यतः कल्पगताहर्गणात् कलिमुखे शुक्रवारो भवति । तत्र च ये ग्रहास्ते ध्रुवसंज्ञाः कल्पिताः । तद्युगणभवः खेच- रश्च कलिमुखध्रुवकेण समन्वितः कार्य इत्यत्र वासनाऽपि सुगमा । इदानी कलिमुखग्रहानाह। खादिरामाग्नयः ३३७० क्वग्निरामाङ्कका ६३३१ वेदवेदाङ्कचन्द्रा १९४४ विलिप्ताः क्रमात् । षड्साङ्गाब्धयो-४६६६ ऽङ्गाभ्रवेदाब्धयो ४४०६ वेदषटकाभ्रभूपाभ्रभूसंमिताः १०१६०६४ ॥ १६ ॥ वेदचन्द्रद्विवेदान्धिनागाः ८४४२१४ कर- द्वयब्धिवेदाब्धिशैला ७४४४२२ भवेयुः कुजात् । द्वापरान्तध्रुवाश्चक्रशुद्धास्तथा सूर्य तुझेन्दुतुङ्गेन्दुपातोद्भवाः ॥ २०॥ कुजादीनां सर्वेषां ध्रुवाश्चक्रशुद्धाः पठिता लाघवार्थम् । स्पष्टार्थमिदम् । कल्यादौ ग्रहाः। शु० रतुं० चंतुं० वंपा. ११ १७ ३ १२ ३४ इति ग्रहानयनाध्यायः । ० श० २ २ ७ २ २८ २८ ४२ ४६ २९ २९ ६८ अथ कक्षाप्रकारेण ग्रहानयनाध्यायः । तत्र खकक्षा तावदाह । कोटिनै खनन्दषट्कमखभूभूभृद्भुजङ्गेन्दुभि-१८७१२०६६२०००००००० ज्योतिःशास्त्रविदो वदन्ति नभसः कक्षामिमां योजनैः(२)। १. श्रीमत्पण्डितशिरोमणिबापूदेवानुकम्पितश्चन्द्रदेवः । "तिथ्यह्मयुगवेदाब्धिरामाङ्गनखभूधराः ७२० ६३४४४२७१५ । गणेन कलेर्युक्ताः कल्पादेयुगणो भवेत् ॥" २. अत्र ब्रह्मगुप्तः। "अम्बरयोजनपरिधिः शशिभगणाः शून्यखखजिनानिगुणाः ।" तथा श्रीपतिः । "व्यक्तुखेनागधृतिप्रमाणा कक्षाम्बरस्यार्बुदयोजनघ्नी।"

·ग्रहगणिते. .. - तदु ब्रह्माण्डकटाहसंपुटतटे केचिजगुर्वेष्टनं केचित् प्रोचुरदृश्यदृश्यकगिरि पौराणिकाः सरयः(१) ॥ १॥ करतलकलितामलकवदमलं सकलं विदन्ति ये गोलम् । दिनकरकरनिकरनिहततमसो नभसः स परिधिरुदितस्तैः ॥२॥ एभिर्योजनैस्तुल्यां गणकाः खकक्षामाकाशपरिधि वदन्ति । तन्न कथमनन्तस्याकाश- स्येयत्ता वक्तुं शक्यत इत्याशङ्कयाऽहर्पतिद्युतियुजो नमसः परिधेरिद मानं वदन्ति । अत एक पौराणिका गणकास्ते ब्रह्माण्डपरिधि वदन्ति । केचिल्लोकालोकं वदन्ति । यतस्तदन्तर्व- तिन एवार्करश्मयः । एवमन्ये वदन्तीति नास्माकं मतमित्यर्थः प्रमाणशून्यत्वात् । कर- तलकलितसकलब्रह्माण्डगोला एवं वक्तुं शक्नुवन्ति । इदानीं स्वमतमाह- ब्रह्माण्डमेतन्मितमस्तु नो वा कल्पे ग्रहः कामति योजनानि । यावन्ति पूर्वैरिह तत्प्रमाणं प्रोक्तं खकक्षास्यमिदं मतं नः ॥ ३॥ स्पष्टार्थम् । इदानीं ग्रहकक्षा आह । ग्रहस्य चक्रविहृता खकक्षा भवेत् स्वकक्षा निजकक्षिकायाम् । ग्रहः खकक्षामितयोजनानि भ्रमत्यजत्रं परिवर्त्तमानः ॥४॥ सा खकक्षा यस्य यस्य भगहियते तस्य तस्य ग्रहस्य कक्षामितिलभ्यते । अस्योप- पत्तिरूपं श्लोकस्योत्तरार्धमिति । यतः स्वकक्षायां ग्रहो भ्रमन्नजस्त्रं परिवर्त्तमान: खकक्षा- मितानि योजनानि पूरयति । अतो ग्रहभगणैर्भक्तायाः खकक्षाया यल्लभ्यते सा ग्रहकक्षा- मितिरित्युपपन्नम् । इदानीमेवं सिद्धे रवीन्दुकक्षे भकक्षा चाह । सार्धाद्रिगोमनुसुराब्धिमिताऽर्ककक्षा ४३३१४६७३ चान्द्री सहस्त्रगुणिता जिनरामसंख्या(२) ३२४००० । चतुर्वेदाचार्योऽपि । "द्विच्छिद्रषट्काम्बरनेत्रचन्द्रशैलाष्टरूपाणि गुणानि कोट्या । व्योम्नः र: सधान्नः परिधिर्दशनैः कल्पे ग्रहाणां स च योजनाध्वा ॥" १. अत्र कस्यचित् पद्यम् । "हिरण्यगर्भाण्ड कटाहसंपुटप्रवेष्टनं तच्च बभाषिरे बुधाः । अदृश्यदृश्यं च गिरिं पुरातना जगुः खकक्षामिति गोलवादिनः ॥" २. शेषाणां ग्रहाणां कक्षाप्रमाणानि श्रीपतिनोक्तानि । "अष्ट्यङ्कषण्मनुगजाः ८१४६९१६ क्षितिनन्दनस्य ज्ञस्येशदन्तकृतखेन्दुमिता-१०४३२११ ऽथ सूरेः । रूपाश्विनागयुगशैलगुणेन्दुवाणा: ५१३७४८२१ खाग्न्यङ्गसागररसोत्कृतयः २६६४६३० सितस्य ॥ भूधराहिनगनागरसतुक्ष्माधराश्विशशिनः १२७६६८७८७ शनिकक्षा ।"

·मध्यमाधिकारे कक्षाध्यायः। ३ : 42 अभ्रष्विभाङ्कगजकुञ्जरगोऽक्षपक्षाः २५८८५० कक्षां गृणन्ति गणका भगणस्य चेमाम् ॥ ५ ॥ खेः कक्षा ४३३१४९७३ । चन्द्रकक्षा ३२४००० । भकक्षा २५९८८९८५० । अनार्क- कक्षातो भकक्षा षष्टिगुणा । "अर्को भषष्टयंश" इत्यागमप्रामाण्येनाङ्गीकृता । एवमन्ये. बामपि ग्रहाणां कार्याः । इदानीं ग्रहगतियोजनान्याह । कल्पोद्भवैः क्षितिदिनैर्गगमस्य कक्षा भक्ता भवेद्दिनगतिर्गगनेचरस्य । पादोनगोऽक्षधृतिभूमितयोजनानि ११८५८ । ४५ खेटा ब्रजन्त्यनुदिनं निज वर्मनीमे ॥ ६ ॥ अन्नोपपत्तिः । यदि कुदिनैः खकक्षामितयोजनानि गच्छन्ति तदैकेन किमिति । फलं दिनगतियोजनानि । तानि च स्थूलत्वेन तावत् पादोनगोऽक्षतिभूमितानि स्युः। इदानी ग्रहानयनमाह । अहर्गणात क्वक्षिनवाङ्क-४२१ निम्नानवेन्दुवेदेषुहुताश-३५४१६ लब्ध्या । अहर्गणो गोऽक्षधृतीन्दु-११८५९ निघ्नो विवर्जितः स्युर्गतयोजनानि ॥ ७ ॥ स्वया स्वया तानि पृथक् च कक्षया हतानि वा स्युर्भगणादिका ग्रहाः । अहर्गणे भूनेत्रनवनन्दगुणे ९९२१ नवशशिश्रुतिबाणाग्निभिर्भक्त ३६४१९ यल्लब्धं तेन विवर्जितः कार्यः । कः । नन्देन्द्रियस्तीन्दु ११८६९गुणोऽहर्गणः । एवं गतयोजनानि स्युः। तेभ्यः पृथक् पृथक् स्वया स्वया कक्षया भाजितेभ्यो भगणाद्या ग्रहा लभ्यन्ते। अनोपपत्तिः । दिनगतियोजनरहर्गणे गुणिते गतयोजनानि भवन्तीति सुगमम् । अत्र सुखार्थ गोक्षश्तीन्दुभिः ११८५९ संपूर्णरहर्गणो गुणितः । सोऽधिको जातः। यदधिक तच्छोध्यम् । तस्याधिकस्य ज्ञानार्थमुपायः । परमोऽहर्गणः कुदिनतुल्यः । तेन गुणकेन गुण्यः । एवं गोऽक्षश्तीन्दुनिघ्नः सन् खकक्षातोऽधिको भवति । तस्मात् खकक्षा विशोध्य शेषेणानुपातः । यदि कुदिनतुल्येनाहर्गणेनैतावदधिकं भवति तदेष्टेनाहर्गणेन किमिति । अत्र कुदिनानां तस्य शेषस्य च पञ्चपञ्चयुगवेदैरयुतगुणितै-४४६५०००० रपवते कृते सति शेष- स्थाने क्वक्षिनवाडा उत्पन्नाः । कुदिनस्थाने नन्देन्दुवेदेषुहुताशाः । एवं त्रैराशिकेन यल्ल- भ्यते तेन स्थूलगतिगुणितेऽहर्गणे वर्जिते गतयोजनानि भवन्ति । सर्वेषां ग्रहाणां तान्येव । गतेस्तुल्यत्वात् । अथ ग्रहार्थमनुपातः । यदि कक्षातुल्यैर्गतयोजनैरेको भगणस्तदैभिः किमिति । फलं गतभगणाद्याः सर्वे ग्रहा भवन्तीत्युपपन्नम् । इदानी विशेषमाह । ग्रहस्य कक्षैव हि तुङ्गपातयोः पृथक् च कल्प्याऽत्र तदीयसिद्धये ॥ ॥ अर्कस्य कक्षव सितशयोः सा ज्ञेया तयोरानयनार्थमेव । उक्त तयोर्ये चलतुङ्गकक्षे तत्रैव तौ च भ्रमतोऽर्कगत्या ॥ ६ ॥ अत्रोच्चस्य पातस्य च या कक्षाऽऽगच्छति सा तयोरानयनार्थमेव कल्ष्या । अन्यथा या ग्रहस्य कक्षा सैव तयोरपि । यतो ग्रहकमाया उच्चप्रदेशस्योचव्यपदेशः । यत्र च विम- । - ·२४ ग्रहगणिते ण्डलेन सह संपातस्तस्य प्रदेशस्य पातसंज्ञेति गोले सम्यक् प्रतिपादितमस्ति । तथा बुध- शुक्रयोरन ये अर्ककक्षातुल्ये कक्षे आगच्छतस्ते तयोरानयनार्थमेव । किन्तु तयोर्ये चलकक्ष तत्रैव तौ च भ्रमतः । परमगत्या । एतदुक्तं भवति । भूमध्यादक प्रति नीतं सूत्रं यन्न ज्ञचलकक्षायां लगति तत्र बुधो यन्त्र शुक्रचलकक्षायां लगति तत्र शुक्रो श्रमतीत्यर्थः । इति कक्षाप्रकारेण ग्रहानयनाध्यायः । अथ प्रत्यब्दशुद्धिः। तत्रादौ सावनदिनाघमाह । अधोऽधस्त्रिधा कल्पयाताब्दवृन्दात् कराभ्यां कृतैः पावकः ४ संगुणाच्च ।। ३ भुजङ्गैरवाप्तं फलं स्यादिनाधं तब्दान्वितं भास्करादब्दपः स्यात्(१)॥२॥ स्पष्टार्थम् । अनोपपत्तिः । एकस्मिन् रविवर्षे सावनाहाः प्राक् प्रतिपादिताः । तेभ्यः पञ्चषष्ट्य. धिक शतत्रयं ३६५ प्रोह्य शेष दिनस्थाने पूर्ण पञ्चदश नाड्यस्त्रिंशत् पलानि तथा सार्धानि द्वाविंशतिविपलानि । १५ । ३० । २२ । ३० एतदष्टभिः सर्वाणतं जातम् ४ । अतो- ३ ऽनुपातः । यद्यष्टभिर्वरेतावदिनाद्यं तदा कल्पगतैः किमिति । फलं दिनाद्यम् । तदनष्ट संस्थाप्यम् । ततो गताब्दैर्युतं सदब्दपतिः स्यादिति यदुक्तं तदतः । यतः पष्टयधिकशतनये सप्तभिर्भक्त एकोऽवशिष्यते । अत एकगुणाब्दसंख्या तस्मिन् दिनाचे निक्षिप्ता । तस्मिन् सप्ततष्टेऽौद्योऽब्दपतिः । यतो यस्मिन् वारेऽब्दादिः सो- ऽन्दपतिः स्यादित्युपपन्नम् । इदानी प्रकारान्तरेणाह। निजाशीति-८० भागेन युक्तं समाधं खषड्-६० भक्तमन्दाध्रियुग्वा दिनाद्यम् । अन्न वर्षाणामधं निजेनाशीतिभागेन युक्तं षष्टया हृतं वर्षचतुर्थी शेन युक्त सदिनाचं वा । अनोपपत्तिः । पूर्वस्मिन् दिनाचे पञ्चदश घटिकाः स एकस्य दिनस्य चतुर्थीशः। यानि त्रिंशत् पलानि तद् घटिकाया अर्धम् ३० । एतदनष्टमर्धघटिकाया अधस्तनेनावय. सवर्णितेन यावध्रियते तावदशीतिलभ्यते । अतो वर्षाध निजाशीतिभागेन युक्त । १. संशोधकः। "समानिनिध्न्यः खभुजङ्गभक्ताः स्त्रदिग्लवोनाः सहिता गताब्दैः । चतुर्विभक्ताश्च भवेद्दिनायं तब्दयुग्भास्करतोऽन्दपः स्यात् ॥”

·मध्यमाधिकारे प्रत्यब्दशुद्धिः। घटिका भवन्ति । तत्पष्टयंशो दिनानि । तानि पूर्वकथितवर्षचतुर्थीशेन युतानि दिनानि भवन्तीत्युपपन्नम् । पुनः प्रकारान्तरेणाह। गताब्दा विभक्ताः समुद्रः ४ खसूर्यैः १२० खखाङ्गाङ्ककै ९६०० वा फलैक्यं दिनाधम् ॥ २॥ स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । एक दिन पञ्चदशघटिकाभिर्यावध्रियते तावञ्चत्वारो लभ्यन्ते । याव- दर्धघटिकया तावत् खसूर्याः १२० यावदधस्तनेनावयवेन ० । ०।०। २२ । ३० तावत् खखाङ्गाङ्ककाः ९६०० । एवं प्रत्यब्दम् । अतो गताब्दा एभिर्विभक्ताः फलैक्यं दिनाद्यं स्यादित्युपपन्नम् । इदानी क्षयाहानाह। स्वषष्ट्यंशयुक्तानि वर्षाणि वर्षेः खरामाहतैः संयुतान्यभ्रभूपैः १६० । विभक्तानि तान्यत्र लब्धं विशुद्ध समाभ्यो गताभ्यो भवन्ति क्षयाहाः ॥३॥ स्पष्टम्। अनोपपत्तिः । यदि कल्पवर्षेः कल्पक्षयाहा लभ्यन्ते तदैकेन किमिति । फलमेक- स्मिन् वर्षे क्षयाहाद्यम् ५ । ४८ । २२ । ७ । ३० । अस्मात् पञ्च विशोध्य शेषेणा- ब्दा गुणिता अवमाद्यं भवति । तत्र लाघवार्थं शेषं रूपाद्विशोध्योर्वरितमन्नभूपैः १६० सवर्णितं जातम् ३१॥ १॥ ततोऽनुपातः । यद्यभ्रभूपैर्व रेकत्रिंशदिनानि घटिकयाऽधिकानि लभ्यन्ते तदा गताब्दैः किमिति । अन्न स्वषष्ट्यंशयुक्तानि वर्षाणि खरामाहतवर्षयुतानि एकत्रिंशता नाड्यधिकया गुणितानि भवन्ति । अत्रानभूपै-१६०र्लब्धफलेन गताब्दा अतो वर्जिताः कृताः। यतः प्रत्यब्द षष्ठेऽवमे यन्न पूर्यते तद्गृहीत्वा कर्म कृतमिति सर्वमुपपन्नम् । इदानी प्रकारान्तरेण क्षयाहानाह । दिनाद्यं त्रिनिघ्नं समाभ्राभ्रवेदां-४००शकोनं समात्रिंशदशेन युग्वा । यत् प्रागानीतं दिनाद्यं तत् त्रिगुणं वर्षचतुःशतांशोनं वर्षत्रिंशदंशेन युतं वा क्षयाहा भवन्ति । अनोपपत्तिः । अत्रैकवर्षे दिनाद्यम् ० । १५ । ३० । २२ । ३० । तथाऽवमाद्यम्। ४८ । २२ । ७ । ३० । दिनाद्ये त्रिगुणितेऽवमाधाद्विशोधिते जातं शेषम् ० । १ । ११॥ इदं त्रिगुणे दिनाये यदि क्षिप्यते तदाऽवमाद्यं भवति । इदं शेषं खखा-१२०० गुणितं जातं सप्तत्रिंशत् ३७ । अब्दाः सप्तत्रिंशता गुण्याः खखार्भक्तास्त्रिगुणे दिनाये यदि क्षिप्यन्ते तदा गतावमानि भवन्ति । अत्र गुणके रूपनयं प्रक्षिप्य सुखार्थ चत्वारिंशदू- गुणकः कृतः । रूपनयमृणं गुणका ४० । ३ । आभ्यामब्दा गुण्याः । खखार्भाज्याः तत्र प्रथमगुणकश्चत्वारिंशताऽपवर्तितो जातः १ । हरश्च ३० । द्वितीयो गुणकस्त्रिभिरपव. तितः १ । तत्र हरश्चतुःशती ४०० । अतो गताब्दाः पृथक् त्रिंशता चतुःशत्या च हृताः प्रथमफलं त्रिगुणदिनाये धनं द्वितीयमृणमेवमवमाद्यं भवतीत्युपपन्नम् । ३ सि०शि० --

·२६
ग्रहगणिते
स्पष्टम्।
अथ प्रकारान्तरेणावमान्याह ।
स्वषष्ट्यं शहीनाब्दखानेन्दु-१६० भागः स्वपञ्चांशहीनाब्दयुग्बा क्षयाहाः ॥३॥
अनोपपत्तिः । एकस्मिन् रविवर्षेऽवमशेषमष्टाचत्वारिंशद घटिकाः । तत् पञ्चांशोनं
-दिनम् । अतः पञ्चांशोना अब्दाः कृताः । अथ तदधस्तना अवयवाः ० । ० । २२ ।
७ । ३० एते खाङ्गेन्दुभि-१६० गुणिता जाताः ० । ५९ । एतत् षष्ट्यंशोनं रूपमतः
स्वपष्टयंशोनाब्दाः खाङ्गेन्दुभिर्भक्ताः पञ्चांशोनाब्दयुता अवमाद्यं भवतीत्युपपन्नम् ।
अथ गताधिमासांश्छुद्धिं चाह ।
दिनादिक्षयाहादिदिग्नाब्दयोगः खरामैर्हतः स्युः प्रयाताधिमासाः ।
भवेच्छुद्धिसंशं यदत्रावशिष्टं तदूनं सदूनाहनाडयादिकेन ॥ ५ ॥
अनन्तरानीते ये दिनादिक्षयाहाये तयोर्योगो दशनैर्गताब्दैर्युतस्त्रिंशता हृतः फलं
गताधिमासा भवन्ति । यदत्रावशिष्टं तच्छुद्धिसंज्ञम् । परं क्षयाहानां नाड्यादिकेन
वर्जितं सत् ।
अनोपपत्तिः अत्रैकवर्षसावनाना-३६५ । १५
३० । २२ । ३० मवमानां च
५। ४८ । २२ । ७ । ३० योगतुल्या वर्षे चान्द्राहा भवन्ति ३७१ । ३ । १२ । ३० ।
तथा वर्षे षष्टयधिकशतत्रयं ३६० सौराहाः । एभिरूनाश्चान्द्राहाः प्रत्यब्दमधिमाससम्ब-
न्धिन एकादश भवन्ति घटीत्रयं च सार्धानि द्विपञ्चाशत् पलानि ११ । ३ । १२ । ३० ।
एवमेकस्मिन् वर्षे दिनादिक्षयाहादियोगो दशाधिकोऽधिदिनानि भवन्ति । अधिदिनैस्त्रि-
शद्भिरधिमासो भवतीत्युपपन्नमधिमासानयनम् । अथाधिशेषदिनान्यहर्गणानयने शोध्य-
त्वाच्छुद्धिसंज्ञानि । अत्राधिमासशेषतिथिभ्यो यदवमघटिकाः शोधितास्तत्कारणमने
कथयिष्यामः ।
अथ प्रकारान्तरेणाधिमासानयनमाह ।
द्विधाब्दा द्विरामैः ३२ खरामै-३० श्च भक्ताः फलैक्यं शिवधनाब्दयुक्तं विभक्तम् ।
खरामैस्तु ते वाधिमासाश्च शेषं भवेच्छुद्धिरूनाहनाडीविहीनम् ॥ ६ ॥
स्पष्टार्थम् ।
अनोपपत्तिः । प्रत्यब्द यान्यधिमासशेषसम्बन्धिदिनानि ११ । ३ । ५२ । ३० ।
एभिः किलाब्दा गुण्यास्त्रिंशता ३० हृता अधिमासा भवन्ति । तत्र लाघवार्थमेभ्य एका-
दश विशोध्य शेषम् ० । ३ । ५२ । ३० । खाष्टवेदै-४८० गुणितं जातमेकत्रिंशत् ३१ ।
अनेनाब्दा गुण्याः किल खाष्टवेदै-४८० भाज्या: । तत्राचायेंण रूपविभागाद्गुणकस्य
खण्डद्वयं कृतम् । तत्राद्यं पञ्चदश द्वितीयं षोडश । उभयत्र हरः स एव । ततः खण्डाभ्यां
हरे पृथगपवर्तिते जात आद्यो हरो द्वात्रिंशत् ३२ अन्यस्त्रिंशत् ३० । अतो द्वात्रिंशता
त्रिंशता च पृथग्गताब्दा भक्ताः । फलैक्यमेकादशगुणाब्युतं त्रिंशद्भक्तं फलमधिमासाः ।
शेपं प्राग्वच्छुद्धिरित्युपपन्नम्।
इदानी दिनायेन विनाऽप्यब्दाधिपानयनमाह ।
गतान्दाधिमासान्तरं द्विघ्नमाढ्यं क्षयाहैर्गतः सप्तभक्तावशिष्टम् ।
विशुद्धं च शुद्धः स वर्षाधिपो वा भवेत् सप्तभक्तावशिष्टोऽर्कपूर्वः ॥ ७॥

·मध्यमाधिकार प्रत्यब्दशुद्धिः । : - स्पष्टम् । अनोपपत्तिः । व्यब्दान्ते योऽहर्गणस्तत्र यो वारः सोऽब्दाधिपः । प्रत्यब्द सौर. दिनसङ्ख्या षष्ट्यधिकं शतत्रयम् । तस्मिन् सप्ततष्टे योऽवशिष्यन्ते मासदिनेषु सप्तत- टेषु द्वयमवशिष्यतेऽतो गताब्दास्त्रिगुणा गताधिमासा द्विगुणास्तदैक्यं सप्लतष्टं यावद्भवति तावदेव चैत्रादेः प्रागतीते तिथिगणे सप्ततष्टेऽवशेषं स्यात् । तत् किल शुद्धितिथिषु योज्यम् । ततः पूर्वलब्धाः क्षयाहाः शोध्याः । तथा प्रत्यब्दं पञ्च पञ्च । अतोऽब्दाः पञ्चगुणाः शोध्याः। पूर्व त्रिगुणाः क्षेप्याः । अतो द्विगुणाः शोध्या एव । द्विगुणाः किलाधिमा- साश्च योज्याः । अतो लाघवार्थमधिमासोना अब्दा द्विगुणास्तैलब्धावमैश्च सप्ततष्टैः शु- द्धिरूना सप्ततष्टा रव्यब्दान्ते वारो भवति । स एवाब्दप इत्युपपन्नम् । इदानीमवमैविनाऽप्यवमशेषघटिका आह । यत् त्वधिमासकशेषकनाडीपूर्वमिदं रहितं विहितं सत् । प्रायदिनाद्यघटीभिरथैवं स्युः क्षयशेषभवा घटिका वा ॥2॥ यदधिमासशेषं तिथ्यात्मकं तस्याधो या घटिकास्ता आद्यदिनाद्यस्य घटीभिरूनाः सत्यः क्षयघटिका भवन्ति । अत्र द्विधाब्दा द्विरामः खरामैश्च भक्ता इत्यादिना ये दिनाये फले उत्पद्यते तन्निराकरणार्थमायग्रहणम् । अनोपपत्तिः सुगमा । यतो दिनावमघटिकैक्येनाधिमासशेषस्य घटिकास्ता दिनघटि- कोना अवमघटिकाः । यदाऽवमघटिकोनास्तदा दिनघटिकाः स्युरिति भावः । इदानी व्यब्दान्तग्रहानयनमाह । कल्पजचक्रहतास्तु गताब्दाः कल्पसमाविहृता भगणाद्याः। स्युर्धवका दिनकृद्भगणान्ते पातमृदूच्चचलोच्चखगानाम् ॥ ४॥ स्पष्टार्थमिदम् । अत्रोपपत्तिस्त्रैराशिकेन । यदि कल्पवर्षेः कल्पभगणा लभ्यन्ते तदा गतैः किमिति फलं रविमण्डलान्तिका ग्रहा भवन्ति । ये तत्र ग्रहास्ते ध्रुवकाः कल्पिताः । यदत्र पातमृदूच्चग्रहणं तत् तेषामतिमन्दगतित्वाद्वर्षगणेनैवानयनमुचितमिति सूचितम् । इदानी चन्द्रध्रुवकं प्रकारान्तरेणाह । यत् तु दिनाद्यधिशेषमिनघ्नं १२ स्याद् ध्रुवकस्त्वथवा स लवाद्यः । कैरविणीवनिताजनभर्तुः पीतचकोरमरीचिचयस्य ॥१०॥ यदधिमासशेषं तिथ्यात्मकं तद्रविगुणं भागात्मको विधुर्भवति । अनोपपत्तिः सुगमा । यतो द्वादशगुणास्तिथयो रवीन्द्वोरन्तरभागाः स्युः । तत्र रविः पूर्णम् । अतस्ताहगेव शशीत्युपपन्नम् । इदानी कलिगतादाह । कलेगताब्दैरथवा दिनाद्यं पूर्व यदुक्तं खलु तत् प्रसाध्यम् । अब्दाधिपस्तत्र सितादिकः स्याद् ध्रुवाश्च युक्ताः कलिवक्त्रखेटैः ॥११॥ स्पष्टम् । .

·ग्रहगणिते .. । - इदानीमहर्गणार्थ क्षेपदिनान्याह । स्वीयनखांशयुताः क्षयनाड्यः क्षेपदिनानि दिवागणसिद्ध्यै । पूर्वमानीता ये क्षयाहास्तेषामधो यन्नाडिकाद्यं तत् स्वीयविंशांशयुतं सद्दिनाओं क- ल्प्यम् । या घटिकास्तानि दिनानि या विघटिकास्ता घटिकास्तासामध्यधो ये षष्ट्य शास्तानि पानीयपलानीति । किमर्थम् । दिवागणसिद्धयै अहर्गणसिद्धयर्थम् । अनोपपत्तिः । वक्ष्यमाणेऽहर्गणानयने यदवमानयनं तत्र चतुःषष्टिांगहारः कृतः यतश्चान्द्राहाणां चतुःषष्ट्यैकमवमं पतति । अतो स्व्यब्दान्ते यदवमशेष तच्छुद्धयूनाउ तिथिषु स्वीयकराभ्रतुरङ्ग-७०२ लवयुतासु सदृशच्छेदं कृत्वा क्षेप्यम् । ततश्चतुःषष्ट्या भागे गृहीते लब्धमवमानीत्युचितम् । तत्र व्यब्दान्ते यदवमशेषं घटिकात्मकं पूर्व गृहीतम. स्ति तत् तु षष्टिच्छेदं तत् चतुःषष्टिच्छेदं कार्यम् । अतस्ता घटिकाश्चतुःषष्ट्या किल गुण्या: पष्ट्या भाज्याः । एवं चतुष्टिच्छेदमवमशेष भवति । अथ चतुःषष्टिस्थाने त्रिषष्टिरेव कृता । किमिति । तन्त्रोच्यते पूर्व या अधिमासशेषतिथय आगतास्ता एव शुद्धित्वेन ग्र- हीतुं युज्यन्ते । यतस्ताभिरूनाश्चैत्राद्यास्तिथयोऽब्दान्तादग्रतो गृहीता भवन्ति । अथ च शुद्धितिथयः कार्यान्तरवशादवमघटीभिरूनाः शुद्धित्वेन परिकल्पिताः । अवमघटिकोनया शुद्धया यावच्चैत्राद्यास्तिथय ऊनीकृतास्तावच्छेषतिथिष्ववमशेषघटिका अधिका जाताः । यतः शोध्यमानमृणं धनं स्यादिति । यत एकगुणा युक्ताः । अतस्त्रिषष्टिगुणा योज्याः । तनावमघटिकानां त्रिषष्टिगुणकारः षष्टिर्भागहारः। तत्र गुणकभागहासै त्रिभिरपवर्ति- तौ । गुणकस्थान एकविंशति-२१ र्भागहारस्थाने विंशतिः २० । फलं दिनानि । अत्रह- सद्गुणको विशांशाधिकोऽतः स्वीयनखांशयुताः क्षयनाड्यः क्षेपदिनानीत्युपपन्नम् । इदानीमहर्गणानयनमाह । चैत्रसितादिगतस्तिथिसः शोधितशुद्धिरधस्तु समेतः॥ १२ ॥ स्वीयकराभ्रतुरङ्ग-७०२ लवेन क्षेपयुतः कृतषटकविभक्तः । लब्धदिनक्षयवर्जितशेषो रव्युदये धुगणोऽब्दपतेः स्यात् ॥ १३ ॥ चत्रादेर्गततिथिसंचयः शुद्धिरहितस्त्रिष्टः कार्यः । अन्तिमो द्विखतुरङ्ग-७०२ ज्यः । फलं मध्यस्थे क्षेप्यम् । ततोऽनन्तरानीतानि क्षेपदिनानि तन्न क्षिप्त्वा स राशिश्चतुःषष्ट्या भाज्यः । फलमवमानि । शेषमवमशेषम् । चन्द्रानयनाथं तत् पृथगनष्टं स्थाप्यम् अव- मैरूनः प्रथमो राशिरहर्गणः स्यात् । स चाब्दपत्यादिः । यस्मिन् वारे यावतीषु घटिकाठ रव्यब्दान्तो जातस्तस्मात् कालात् तदनन्तरार्कोदयं यावद्या घटिकास्ता एवाहर्गणावय- वीभूताः । यतस्तासु गतास्वन्दान्तो जातोऽभूत् । तदग्रतो दिनतुल्या वारा इति बुद्धि. मता गणनीयम् । अत्रोपपत्तिः । अत्र चैत्रादिगततिथयः शुद्धयूना अतः कृताः। यतोऽधिमासशेषतिथि- भिः साचयवाभिरूनीकृताः सत्यो रव्यब्दान्तादग्रतो गृहीता भवन्ति । रेव्यब्दान्तादूर्ध्व- मिष्टदिनोदयं यावद् घुगणः साध्यः । अतोऽब्दान्तानन्तराऊदयान्तरघटीतुल्येनाहर्गणा- धोऽवयवेन भवितव्यम् । अब्दान्तस्तु दिनाथस्य घटिकान्ते । अतः शुद्धितिथिषु साव- न्यवास्ववमघटिका विशोध्य दिनघटिका यथोक्ता भवन्ति । एवं कृतेऽवमानयनं किंचित् ।

·मध्यमाधिकारे प्रत्यब्दशुद्धिः। - १ १ .. सान्तरं स्यात् तत् क्षेपदिनानयनेन निरन्तरीकृतम् । अवमानयनेऽनुपातः । यदि कल्प- तिथिभिः कल्पावमानि लभ्यन्ते तदाऽऽभिः किमिति । एवमवमानि गुणश्चन्द्रदिनानि हारः। ततः संचारः । यदि चन्द्रदिनहारेणावमानि गुणस्तदा चतुःषष्टया किमिति । चतुः- षष्टया गुणितानामवमानां चन्द्रदिनहतानां लब्धं रूपम् । शेषेण शेषमपवर्तितं जातं रूपम् । हारश्चापवर्तितो जातो द्विखशैलमितः०३ । अयं गततिथीनां गुणश्चतुःषष्टिह.. रोऽतः समेतः स्वीयकराभ्रतुरङ्गालवेनेति सर्व निरवद्यम् । इदानीं विशेषमाह । यावत् तिथिभ्योऽभ्यधिकाऽत्र शुद्धिः प्राक्चैत्रतस्तावदहर्गणः स्यात् । प्राक्शुद्धिपूर्वेण तथैव खेटाः प्राग्वर्षजातैवकैः समेताः (१) ॥१४॥ अन यावच्चैत्रादितिथिभ्यः शुद्धिर्न शुध्यति तावत् पाश्चात्यचैत्रादेरारभ्य तिथीगण-- यित्वा पूर्ववर्षभवैः शुद्धयब्दपक्षेपदिनैरहर्गणः साध्यः । तस्मादागता ग्रहाः पूर्ववर्षध्रुवकैश्च युलाः कार्याः । यतो रव्यब्दादेरहर्गणस्यान्यरव्यब्दान्तं यावदुपचय इयमेवान वासना । इदानीं व्यानयनमाह। दिनगणो निजपष्टिलवोनितो भवति तिग्मरुचिः स लवादिकः । गुणगुणाद् धुगणादथ भाजिताद् यमयमैः २२ कलिकादिफलान्वितः ॥१५॥ स्पष्टम्। अनोपपत्तिः । अन्न बालावबोधार्थ रूपमहर्गणं कृत्वा ग्रहाणां दिनगतयः साधिताः । मं गु उ CG पा . ० ० १ ६९ ४ ८ ५० ७ २८ ९ ४४ . ७ ६३ ५६ e २० ५३ २१ दिनगणः स्वषष्ठयंशोनो भागा इति प्रत्यहमेकोनषष्टिः कला गृहीताः । शेषावयवेनः सत्रिभागैः सप्तभिदिनै रेका कला भवति । अतो गुणगुणादू युगणाद्यमयमै जितादि- त्युपपन्नम्। अथ चन्द्रानयनमाह । रविगुणैस्तिथिभिः पृथगुष्ण गुर्लवगतः सहितः स हिमद्युतिः । स्वनगभागयुतेन दशाहतक्षयदिनोर्वरितेन कलान्वितः ॥ १६ ॥ १. अत्रलल्लः । यावन्न मेषं व्रजति प्रभाकरस्तावन्न पूर्वध्रुवकान् परित्यजेत् । चैत्रे प्रविष्टेऽपि विलोमकर्म वा शुद्ध्या विजह्यादगते क्रियं रवौ ॥ भास्वानृणाहर्गणतश्च सिद्धः पात्यो भचक्रात् स्वफलानि चैवम् । स्वस्वध्रुवादप्यथ खेचराणां शोध्यानि यत्नात् प्रवदन्ति सन्तः ।

·ग्रहगणिते स रविः पृथग रविगुणतिथितुल्यैर्भागः सहितो हिमद्युतिर्भवतीति प्रसिद्धा वासना । परमेवं तिथ्यन्ते । अथ चौदयिकः कार्यः । तिथ्यन्तार्कोदययोर्मध्येऽवमशेषम् । तत् सा. बनम् । तस्य चान्द्रीकरणायानुपातः । यदि त्रिषष्टया सावनैश्चतुःषष्टितिथयस्तदाऽवमशे- घान्तःपातिभिः सावनावयवैः किमिति । पूर्वमवमशेषस्य चतुःषष्टिश्छेद इदानीं गुणस्तुल्यत्वात् तयोशे कृते त्रिषष्टिरेव हरः । फलं तिथ्यात्मकम् । तद्द्वादशगुणं किल भागाः। पुनः षष्टिगुणं कलाः। एवं द्विसप्ततिर्दशगुणाऽवमशेषस्य गुणस्त्रिषष्टिहरः । हरगुणौ नवभिरपवर्तितौ । हरस्थाने जाताः सप्त ७ गुणस्थानेऽष्टौ दशगुणाः ८० यो राशिर- भिर्गुणितः सप्तभिहियते स स्वसप्तमांशेनाधिकः कृतो भवति । अत उक्तं स्वनगभाग- युतेन दशाहतक्षयदिनोर्वरितेन कलान्वित इति । एवं ताभिः कलाभिश्च युत औदयिकः शशी स्यादित्युपपन्नम्। इदानी भौमानयनमाह । दिनगणार्धमधो गुणसंगुणं धुगणसप्तदशांशविवर्जितम् । लवकलादिफलद्वयसंयुतः क्षितिसुतध्रुवकः क्षितिजो भवेत् ॥ १७ ॥ स्पष्टार्थमिदम् । अत्रोपपत्तिः । दिनगणाधं भागा इति प्रत्यहं त्रिंशत् कला गृहीताः ३० । तत् पृथक् त्रिगुणं जातम् ३० । एताः कला: पूर्वकला मिश्रीकृता जाताः ३: । एतत् कुजग- तेरधिकमतोऽतः कुजगति विशोध्य शेषम् । ० । ३ । ३१ । १३ । अनेन सप्तदशगुणे- नैका कला भवति । अत उक्तं युगणसप्तदशांशविवर्जितमिति । पूर्वफलेन भागादिनाऽनेन च कलादिना भौमध्रुवको युक्तः कुजो भवति । यतोऽयमहर्गणोऽब्दिान्तादूर्ध्वमतस्त- दुत्थं फलं रविमण्डलान्तिके योज्यमित्युपपन्नम् । इदानी बुधचलानयनमाह- दिनगणः कृतसंगुणितः पृथग् गुणगुणः खगुणेन्दुभिरुद्धृतः । फलयुतः खलु तेन लवादिना बुधचलं भवति ध्रुवकोऽन्वितः ॥१८॥ स्पष्टार्थम् । अनोपपत्तिः । अहर्गणश्चतुर्गुणो भागा भवन्तीति प्रसिद्धम् । अथ ज्ञचलस्य कल्प- भगणानां भागान कृत्वा तेभ्यश्चतुर्गुणान वहान् विशोध्य शेषस्यास्य १४५६५३८३४२४० द्वादशांशेनानेन १२१३७८१९९२० शेषं वहाश्चापवर्तिता जाताः शेषस्थाने द्वादश १२ वहस्थाने खगुणेन्दवः १३० । अतः पृथगहर्गणो द्वादशभिर्गुण्यः । पूर्व चात्र चतु- गुणोऽहर्गण आसीत् । स एव त्रिगुणो द्वादशगुणो भवतीति गुणगुण उक्तः । पृथक तो यश्चतुर्गुणितः स एव त्रिगुणीकृतस्तेन द्वादशगुणितो जातः । खगुणेन्दुभिर्भक्तः फल- भागैः पृथक् स्थितश्चतुर्गुणोऽहर्गणो युतः कार्यः । एवं ते भागाः प्राग्वत् ध्रुवके क्षेप्या -इत्युपपन्नम्। इदानी गुरोरानयनमाह । धुमणिभिः कुनगैर्युगणो हृतो लवकलाः स्वमृणं ध्रुवके गुरुः । स्पष्टम् ।

·मध्यमाधिकारे प्रत्यब्दशुद्धिः।
३१
अनोपपत्तिः । किंचिन्न्यूनाः पञ्च कला गुरोर्गतिरिति द्वादशभिर्दिनरैको भागः ।
यन्न्यूनं तेन रूपे हृते एकसप्ततिलभ्यते । अत एकसप्तत्या दिनै रेका कलोनेत्युपपन्नम् ।
अथ शुक्रचलानयनमाह ।
ऋतुभिरक्षदिनैर्दशसंगुणात् फललवाः स्वमृणं ध्रुवके सितः ॥१६॥
स्पष्टार्थम् ।
अनोपपत्तिः । अत्र सुखार्थमहर्गणं दशगुणं कृत्वा भागहारद्वयेन फले साधिते । तन्त्र
दशभ्यः षड्भिर्भागे हते लब्धमेको भागश्चत्वारिंशत् कलाः १।४० । इदं दिनगतेरधिक
जातम् । अस्मादू गति विशोध्य शेषम्
० । ३ । ६२ । १५ । २५ । अनेन दशभ्यो
भागे हृते लब्धाः पञ्चपञ्चेन्दवः १५६ । अतोऽहर्गणाद्दशध्नात् पृथक् षड्भिः पञ्चतिथि-
मिश्च हृताल्लब्धे भागाद्ये धनर्णरूपे फले इत्युपपन्नम् ।
इदानी शनेरानयनमाह।
द्विघ्नो दिनौधः पृथगक्षभक्तो लिप्ता विलिता ध्रुवके स्वमार्किः ।
अनोपपत्तिः । गतिः कलाद्वयम् । अधोऽवयवात् पञ्चभिदिनैढे विकले च भवत
इत्युपपन्नं द्विध्नो दिनौध इत्यादि ।
इदानीं विधूच्चानयनमाह-
दिग्भिगंजेभैश्च हुतो दिनौघः नेप्यो ध्रुवांशेषु भवेद्विधूश्चम् ॥ २० ॥
अनोपपत्तिः । कलाषट्कं गतिरिति दशभिदिनैर्भागः । भागादिगतेः कलाषटकं वि-
शोध्य शेषेणानेन । । ४० । ६३ । १६ रूपे हृते लब्धा गजेभाः ८८ । अतो
दिग्भिगजेमैरित्याद्युपपन्नम् ।
-
अथ पातानयनमाह।
..
ताडितः खदहनैदिनसङ्घः षट्कषट्कशरहृत् फलमंशाः ।
स्वं ध्रुवे कुमुदिनोपतिपातो राहुमाहुरिह केऽपि तमेव ॥ २१ ॥
अनोपपत्तिः । कल्पराहुभगणानां राशिभिः कुदिनेषु भक्तेषु लब्धं पटकपटकशराः
५६६ । एभिर्युगणे भक्ते राश्यादि फलम् । तद्भागादिकं कर्तुं ताडितः खदहनैरित्युपपन्नम्।
इदानीं प्रकारान्तरेण ग्रहानयनमाह ।
- लक्षाहताद्दिनणाच्छशिषट्कशक-
दिग्भि १०९४६१ नंगानगभूतिथिभिः क्रमेण १५१७८७ ।
देवाष्टखाङ्कशशिभि १४०८३३ श्च रसाग्निवेद-
सिद्धः २४४३६ खखाब्धिदहनाभ्रयमेन्दुभिश्च १२०३४०० ॥ २१ ॥
भूपाब्धिलोचनरसैः ६२४१६ खखखाभ्रनन्द-
नन्दाश्विभि २६४०००० गंगनखाभ्रगजाङ्कनागैः ८८००० ।
खाभ्राष्टषड्गजधृतिप्रमिते १८८६८०० श्च भक्ताद्
भागादिकानि हि फलानि रवेः सकाशात् ॥ २३ ॥
विधोः फलं खाश्विगुणं विधेयं ग्रहध्रुवाः स्वस्वफलैः समेताः ।
ते वा भवन्ति द्युचराः क्रमेण भागादिकः स्यात् फलमेव भानुः ॥२४॥

·ग्रहगणिते स्पष्टम् । अत्रोपपत्तिः । यदि कल्पकुदिनैः कल्पभगणभागा लभ्यन्ते तदाहर्गणेन किमिति । एवं त्रैराशिके कृते पश्चात संचारः । यदि भगणभागमिते गुणके कुदिनानि हारस्तदा लक्ष- मिते किमित्ति । एवं लक्षगुणकुदिनेभ्यः पृथग् भगणभागतेभ्यो यानि फलानि तानि लक्षाहतस्य दिनगणस्य भागहारा भवन्ति । विधोस्तु लक्षण विंशत्या च गुणितेभ्यः कुदिनेभ्यो हारः साध्यते । गतेबहुत्वादित्युपपन्नम् । इदानी दिनगतिसाधनमाह । महीमितादहर्गणात् फलानि यानि तत्कलाः । भवन्ति मध्यमाः क्रमानभासदां धुभुक्तयः ॥ २५ ॥ समा गतिस्तु योजनैनमः सदा सदा भवेत् । कलादिकल्पनावशान्मृदु ता च सा स्मृता ॥ २६ ॥ अनोपपत्तिस्त्रैराशिकेन । पूर्व गतियोजनात्मिका ग्रहाणां तुल्यैवोक्ता । इदानीमत- ल्या । सा कलादिकल्पनावशात् । इदानीमतुल्यत्वे कारणमाह । कक्षाः सर्वा अपि दिविषदां चक्रलिप्ताङ्कितास्ता वृत्ते लक्ष्यो लघुनि महति स्युर्महत्यश्च लिप्ताः । तस्मादेते शशिजभृगुजादित्यभौमेज्यमन्दा मन्दाक्रान्ता इत्र शशधराद्भान्ति यान्तः क्रमेण ॥ २७ ॥ यतः सर्वा अपि कक्षाश्चक्रलिप्ताभिरेवाङ्किताः । अतो महति वृत्ते महत्यो लिप्ताः स्युः । लघुनि लव्यः । तद्यथा चन्द्रकक्षा सर्वाधःस्था लघुः । तस्यामेका कला पञ्चदश- भिर्योजनैर्भवति । शनेः कक्षा सर्वोपरिस्था सा महती। तस्यामेका कला योजनानां पड्भिः सहौ रेकसप्तत्यो नै१९२९ भवति । योजनं चतु:क्रोशमेव । अतश्चन्द्रात सकाशादूर्वार्ध्व- स्था बुधशुक्रादयः क्रमेण मन्दाक्रान्ता मन्दगतय इव भान्ति मन्दाक्रान्ताछन्दोऽपि सूचितम् । इति सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये प्रत्यब्दशुद्धिः । - इदानीमहर्गणादौ विशेषमाह । अभीष्टवारार्थमहर्गणश्चेत् सैको निरेकस्तिथयोऽपि तद्वत् । तदाधिमासावमशेषके च कल्पाधिमासावमयुक्तहीने ॥१॥ इह किल स्थूलतिथ्यानयने यस्यां तिथौ यो वार आगतः स चेदहर्गणे नागच्छति तदाहर्गणं सैकं निरेकं कृत्वा ग्रहाः साध्या इति ज्योतिर्विदां संप्रदायो युक्तियुक्त एव । यतोऽहर्गणस्य वारो नियामकः । एवं कृते यो विशेषः सोऽभिधीयते । तिथयोऽपि तद्वदि- त्यादि । अत्रैतदुक्तं भवति । यदा वारार्थ सैकोऽहर्गणः कृतस्तदाधिमासावमशेषाभ्यां - ।

·मध्यमाधिकारेऽधिमासादिनिर्णयः । स्ताः सैकाः .. चन्द्रार्कानयने कोट्याहतैरकृतेन्दुविश्वैरित्यादौ द्वादशगुणास्तिथयोऽभागेषु याः क्षेप्या- : कृत्वा द्वादशगुणाः क्षेप्याः । यदा निरेकोऽहर्गणः कृतस्तदा निरेकाः कृत्वा । तथा यदि सैकोऽहर्गणस्तदाधिमासशेषं कल्पाधिमासैर्युतं कार्यम् । अवमैरवमशेषं च । यतः सैकासु तिथिषु सैकोऽहर्गणो निरेकाउ निरेकः । तथा प्रतिदिनमधिमासशेषस्याधि- मासैरुपचयोऽवमैरवमशेषस्यातो युक्तमुक्तम् । इदानी लघुदिनौघविषयमाह । अथैवमेवाल्पदिवागणेऽपि सैकं निरेकं च तदावमानम् । तथाधिमासस्य तिथीग्रूहीत्वा लघुदिनौघः सुधिया प्रसाध्यः ॥ २ ॥ लध्वहर्गणे सैके निरेके तिथयोऽपि सैका निरेकाः । तत्रावमशेषमपि सैकं निरेक कार्यम् । यतस्तत्रावमानयने रूपगुणा एव तिथयश्चतुःषष्ट्या हृताः । अथ लध्वहर्गणे सा. ध्यमानेऽभीष्टाहचैत्राद्यन्तरे यद्यधिमासोऽस्ति तदा तस्यापि तिथीहीत्वा लघुर्दिनौधः साध्यः । अत्र लघुरिति विशेषणाबृहदहर्गणे न ग्राह्याः । यतस्तत्राधिमासान्यनेन लब्धाधिमासे ता युक्ता भविष्यन्ति । लध्वहर्गणानयने त्वब्दान्तादूर्ध्वमधिमासानयन- स्याभावात् तनावश्यं योज्याः । इदानीमन्यदाह। स्पष्टोऽधिमासः पतितोऽप्यलब्धो यदा यदा वाऽपतितोऽपि लब्धः । सैकैनिरेकै क्रमशोऽधिमासैस्तदा दिनौघः सुधिया प्रसाध्यः ॥ ३॥ कृत्वा युतोनं क्रमशोऽधिशर्ष दिनीकृतैः कल्पभवाधिमासैः। सैकान्निरकान्मधुयातमासांस्ततः प्रसाध्यौ खलु पुष्पवन्तौ ॥ ४ ॥ अथाहर्गणानयने योऽधिमास आगच्छति स मध्यममानेन । यदा स्पष्टोऽधिमासः पतितः। अथ चाहर्गणानयने न लब्धस्तदा लब्धाधिमासान् सैकान् कृत्वाऽहर्गणः साध्यः। तदा यदधिमासशेषमागतं तच्च युतं कार्यम् । कैः । दिनीकृतैः कल्पभवाधिमासैः । तथा चैत्रादिमासान् सैकान् कृत्वा चन्द्रार्को साध्यौ । यदा वापतितोऽपि लब्धस्तदास्माद्विप. रीतम् । एतदुक्तं भवति । यदा स्पष्टोऽधिमासः पतितस्तदाऽलब्धोपि ग्राह्यः । यदा न प्रतितस्तदा लब्धोऽपि न ग्राह्यः । तदाधिमासशेष कल्पाधिमादिनीकृतैर्यथाक्रमं युतोनं कार्यम् । यतस्त्रिंशता दिनैर्दिनगणोऽन्तरितः । तस्मादधिमासशेषाच्चन्द्रार्को साध्यौ । तदा चैत्रादयो मासाः सैका निरेकाश्च ग्राह्याश्चन्द्रार्कसाधने । इदानी शुद्धौ विशेषमाह । शुद्ध्यागमे त्वपतितोऽपि स लभ्यतेचे च्छुद्ध्या तदा खदहनै ३० युतया दिनौधः । एतद्विदन्ति सुधियः स्वयमेव किन्तु बालावबोधविधये मयका निरुक्तम् ॥ ५ ॥ शुद्ध्यानयने स स्पष्टोऽधिमासोऽपतितोऽपि यदि लभ्यते तदा सोऽपि न ग्राह्यः । तस्मिन्नगृहीते त्रिंशदधिका शुद्धिर्भवति । तयाहर्गणस्तदा कर्तुं युज्यते । स्पष्टाधिमा- सस्य ग्रहणात् ।

·ग्रहगणिते अतः इदानीमधिमासस्य क्षयमासस्य च लक्षणमाह । असंक्रान्तिमासोऽधिमासः स्फुट स्यादु(१) द्विसंक्रान्तिमासः क्षयाख्यः कदाचित् । क्षयः कार्तिकादित्रये नान्यतः स्यात् तदा वर्षमध्येऽधिमासद्वयं च (२०॥ ६ ॥ यस्मिन् शशिमासेऽर्करसंक्रान्तिास्ति सोऽधिमास इति प्रसिद्धम् । तथा यत्र मासे संक्रान्तिद्वयं भवति स क्षयमासो ज्ञेयः । यतः संक्रान्त्युपलक्षिता मासाः । एकस्मिन् मासे संक्रान्तिद्वये जाते सति मासयुगलं जातम् । स क्षयमासः कदाचित कालान्तरे भवति । यदा भवति तदा कार्तिकादित्रय एव । तदा क्षयमासात् पूर्व मासत्रयान्तर एकोऽधिमासोऽग्रतश्च मासनयान्तरितोऽन्यश्चासंक्रान्तिमासः स्यात् । अनोपपत्तिः । चन्द्रमासप्रमाणमेकोनत्रिंशत् सावनदिनान्येकत्रिंशत् घटिकाः पञ्चा- शत् पलानि २९॥३१॥५०॥ तथा मासस्विंशदिनानि षड्विंशतिर्घटिकाः सप्तदशपलानि ३०।२६।१७। एतावद्भिर्दिवसैरविर्मध्यमगत्या राशिं गच्छति । यदार्कगतिरेकषष्टिः कला- स्तदा साधैकोनत्रिंशता दिनै २९ । ३० राशिं गच्छति । अतश्चान्द्रमासादल्पोऽर्कमास- स्तदा स्यात् । एवं रविमासस्य परमाल्पता (३)२९।२०।४० । सा चैकषष्टिगतिश्चि- १. अत्र ब्रह्मसिद्धान्ते। मेषादिस्थे सवितरि यो यो मासः प्रपूर्यते चान्द्रः । चैत्रायः स ज्ञेयः पूर्तिद्वित्वेऽधिमासोऽन्त्यः ।। अत्रार्षवचनानि । सर्वेषु मासेण्वधिमासकः स्यात तुलादिषट्के ऽपि च शून्यमासः । संसर्पकः सर्वभवो हि मासः सर्वेऽपि चैते खलु निन्द्यमासाः ॥ एकस्मिन्नपि वर्षे चेरौ मासावधिमासकौ । पूर्वो मासः प्रशस्तः स्यादपरस्त्वधिमासकः ॥ एकस्मिन्नपि वर्षे यत्रेदं लक्ष्म दृश्यते उभयोः । तत्रोत्तरोऽधिमासः स्फुटगत्या चायमर्केन्द्रोः ॥ ३. वर्तमानकाले स्वल्पान्तरेणाङ्गीकृताष्टाद्रिभागमितसूर्यमन्दोचे मेषादिराशिस्थितेऽक सावनदिनानि। २. मे वृ क तु वृ ध मी मि ३१ सिं ३१ । ३१ २८ ३० २४ २७ ४९ २३ २ ३ एतनिबन्धनश्लोकाश्च । त्रिंशत् पञ्चशरा देवा मेषेऽर्के दिवसादिकम् । वृषे धराग्नयः सिद्धाः षट्शरा मिथुने क्रमात् ॥

·मध्यमाधिकारेऽधिमासादिनिर्णयः। ३५ कादित्रयेऽर्कस्य । स ईडशोऽल्पोऽर्कमासो यदा चन्द्रमासस्यानल्पस्यान्तः पाती भवति तदैकस्मिन् मासे संक्रमणद्वयमुपपद्यते । अत उक्तं क्षयः कार्तिकादित्रय इति । पूर्व किल भाद्रपदोऽसंक्रान्तिर्जातस्ततोऽर्कगतेरधिकत्वान्मार्गशीर्षो द्विसंक्रान्तिः । ततः पुनर्गतेरल्प- त्वाच्चैत्रोऽप्यसंक्रान्तिर्भवति । ततो वर्षमध्येऽधिमासद्वयमित्युपपन्नम् । इदानीं गणकानां प्रतीत्यर्थं क्षयमासकालान गतागतान् कतिचिद्दर्शयतिस्मः । गतोऽध्यद्रिनन्दै १७४ मिते शाककाले तिथीशै १११५ भविष्यत्यथाङ्गाक्षसूर्यैः १२५६ । गजाधूग्निभूभि १३७८ स्तथा प्रायशोऽयं कुवेदेन्दु १४१ वर्षेः क्वचिद्गोकुभिश्च १६ (१)॥ ७ ॥ धरामयः सप्तरामा रदाः कर्के धरामयः । गजाश्विनोऽक्षरामाश्च सिंहे भूवन्हयो द्वयम् ॥ द्विशराश्च स्त्रियां त्रिंशद्गोऽश्विनः श्रुतयस्तुले। गोऽश्विनोऽद्रिशराः पक्षौ गोऽश्विनो भानि गोऽनयः ॥ कौर्ये धनुषि गोदनास्तिथयो वन्हयो मृगे। गोऽश्विनोऽब्धियमाः कुम्भे गोदस्रा गोऽब्धयस्तथा ॥ रामाब्धयो झषे त्रिंशद्रामदस्रा धरामयः । ५. श्रीम० देवः। आसन्नमानं भिन्नस्य ज्ञातुमिष्टं यदा तदा। आदावंशहरौ कार्यों दृढौ तौ च मिथो भजेत् ॥ पृथक् फलानि विन्यस्य पङ्क्त्यां तेषामधः क्रमात् । आद्यं फलं लवस्थाने हरे रूपं न्यसेत्ततः ॥ द्वितीयलब्धिसंक्षुण्णं कल्पितांशं युतं भुवा । तयैवलब्ध्या भक्तं तं द्वितीयाप्तादधो न्यसेत् ॥ ततस्तृतायलब्ध्या च द्वितीयांशहरौ हतौ । युतावाद्यांशहाराभ्यां तृतीयाप्तादधो न्यसेत् ॥ ततश्चतुर्थलब्ध्या च तृतीयांशहरौ हतौ । द्वितीयलवहाराभ्यां क्रमतः संयुतौ न्यसेत् ॥ चतुर्थाप्तादधोप्येवं पञ्चमाप्तादिषु क्रमात् । लब्ध्यन्तं न भवेद्यावत्तावत्कार्य विजानता ॥ न्यूनानि विषमाणि स्युः स्युः समान्यधिकानि वै एवमासनमानानि स्युः सूक्ष्माण्युत्तरोत्तरम् ॥ अत्रोदाहरणम् । राशिः १५२३३००००० 8 एतावंशहरौ लक्षत्रयेणापवर्तितौ जातौ दृढौ ५३११० अस्मादुक्तवत् । - ६ १ १ ७ ३ लब्धयः ०२१२ २ आसन्न- ० १३ मानानि ५२ ९७ ७३१-२२९० ५३११:

·ग्रहगणिते स्पष्टम् । अनोपपत्तिः । यदा किलैकविंशतिः शुद्धिस्तदा भाद्रपदोऽधिमासः । तस्मिन् जाते कार्तिकादिनये क्षयमासः संभाव्यते । सा च तथाविधा शुद्धिः कुवेदेन्दु १४१ वर्षान्तरे काले पुनर्भवति । किन्तु सत्रिभागाभिः षड्भिर्घटिकाभिरधिका भवति । कदाचिदेकोन- विंशत्या वस्तादृशी भवति । तत्र त्रिभागोनाभिश्चतुर्दशघटिकाभिरधिका भवति । कुवे- देन्दुवर्षेभ्यस्तथैकोनविंशतिवर्षेभ्यो द्विधाब्दा द्विरामैः खरामैश्च भक्का इत्यादिना लब्धे. ध्वधिमासेषु शेषतिथिषु शून्यं प्रथमस्थाने सत्र्यंशाः षड्घटिकाः स्युः ६ । २० । द्वितीये वित्र्यंशाश्चतुर्दश १३ । ४० । अत उक्तं प्रायशोऽयं कुवेदेन्दुवर्षेः क्वचिद्गोकुभिश्चेति । प्रागग्रतश्चेत्यर्थादुक्तं स्यात् । इदानीमस्य प्रश्नमाह- यत् प्रोक्तं फलकीर्तनाय मुनिभिर्वर्षेऽधिमासद्वयं(१) तत् प्रब्रूहि कथं कदा कतिषु वा वर्षेषु तत्संभवः । एवं प्रश्नविदां वरेण गणका पृष्टो विजानाति य. स्तं मन्ये गणकाजकुड्मलवनप्रोद्बोधने भास्करम् ॥ ८ ॥ स्पष्टम् । इत्यधिमासादिनिर्णयः । इदानीं भूपरिधिमाह । प्रोक्तो योजनसंख्यया कुपरिधिः सप्ताङ्गनन्दाब्धय- ४९६७ स्तद्वयासः कुभुजङ्गसायकभुवो १५८१ ऽथ प्रोच्यते योजनम् । याम्योदक्पुरयोः पलान्तरहतं भूवेष्टनं भांश ३६० हृत् तद्भक्तस्य पुरान्तरध्वन इह ज्ञेयं समं योजनम्(२) ॥१॥ १, अत्रार्षवचनानि । प्रायशो न शुभः प्रोक्तो ज्येष्ठश्वाषाढ एव च । मध्यमौ चैत्रवैशाखावधिकोऽन्यः सुभिक्षकृत् ॥ प्रायः कार्तिकमासस्य वृद्धिनष्टेह तादृशी। आत्यन्तिकी यदा सा स्याज्जगदौत्पातिकं तदा ॥ देव कार्तिकमासोऽयं वर्धते नापि हीयते । मासानामितरेषां वै वर्धनं प्राह नारदः॥ यां तिथिं समनुप्राप्य तुलां गच्छति भास्करः। तयैव सर्वसंक्रान्तिर्यावन्मेषं न गच्छति ॥ २ अत्र कस्यचित् पद्ये। वेश्मान्तः पतितेषु भास्करकरेष्वालोक्यते यद्रजः स प्रोक्तः परमाणुरष्टगुणितैस्तैरेव रेणुर्भवेत् ।

·मध्यमाधिकरः। - भूपरिधेरुपपत्तिर्गोले कथ्यते । योजनलक्षणं गणिते कथितमस्ति । तथाप्यत्र यदु- च्यते तनेदं कारणम् । भूरेकैच किन्तु यत्त्वार्यभटादिभिराचार्यैः सत्यपि नियामके पला- शदर्शनेऽन्यथान्यथा तत्प्रमाणमभिहितं तत्र षट्सप्लाष्टयवमङ्गलं कनिष्ठिकादिभेदेन शास्त्रे. घूच्यते । तेनाभिप्रायेणाऽन्येन वा यत् तैरुक्तं तदनेन स्पष्टीक्रियते । याम्योत्तरयोः पुरयोः पलांशान् वक्ष्यमाणप्रकारैत्विा तेषामन्तरेणानुपातः । यदि भांशपरिधौ दक्षिणोत्तरम. ण्डल एतावत् पलान्तरं तदा भूपरिधौ पुरान्तरे किमिति । यल्लब्धं तावन्तो विभागाः पुरान्तरस्य क्रियन्ते । यावानेको विभागस्तावद्योजनं ज्ञेयम् । तादृशैर्योजनैर्देशान्तर कर्तव्यमित्यर्थः इदानीं भूपरिधिस्फुटीकरणं मध्यरेखां चाह- लम्बज्यागुणितो भवेत् कुपरिधिः स्पष्टस्त्रिभज्याहतो यद्वा द्वादशसंगुणः स विषुवत्कर्णेन भक्तः स्फुटः । यल्लङ्कोज्जयिनीपुरोपरि कुरुक्षेत्रादिदेशान् स्पृशत् सूत्रं मेरुगतं बुधैर्निगदिता सा मध्यरेखा भुवः(१) ॥२॥ अत्रोपपत्तिोले । इदानी देशान्तरमाह । यत्र रेखापुरे स्वाक्षतुल्यः पलस्तन्निजस्थानमध्यस्थितैर्योजनः खेटभुक्तिहता स्पष्टभूवेष्टनेनोद्धृता प्रागृणां स्वं तु पश्चाद् ग्रहे ॥३॥ अनोपपत्तिस्त्रैराशिकेन गोलेऽभिहिता च । इदानी देशान्तरघटिका आह । प्राग्भूविभागे गणितोत्थकालानन्तरं प्रगहणं विधोः स्यात् । श्रादौ हि पश्चाद्विवरे तयोर्या भवन्ति देशान्तरनाडिकास्ताः॥४॥ तैर्बालाप्रमथाष्टभिः कचमुखैलीक्षा च यूकाष्टभिः स्यात् ताभिश्च तदष्टकेन च यवोऽष्टाभिश्च तैरङ्गुलम् ॥ तैः स्याद्वादशभिर्वितास्तरुदितो हस्तश्व ताभ्यां पुन- श्चापं हस्तचतुष्टयेन धनुषां क्रोशः सहस्रद्वयम् । एवं क्रोशचतुष्टयेन गदितं सांवत्सरैर्योजनं कक्षातगृधिष्ण्यभूपरिधितो व्यासादिसंसिद्धये ॥ १. अत्र श्रीपतिः। लङ्का कुमारी नगरी च काञ्ची पानाटमद्रिश्च सितः षडास्यः । श्रीवत्सगुल्मं च पुरी ततश्च माहिष्मती चोज्जयिनी प्रसिद्धा ॥ स्यादाश्रमोऽस्मानगरं सुरम्यं ततः पुरं पट्टशिवाभिधानम् । श्रीगर्गराटं च सरोहिताक्षस्थानेश्वरं शीतगिरिः सुमेरुः ॥ इतीव याम्योत्तरगां धराया रेखामिमां गोलविदो वदन्ति । अन्यानि रेखास्थितिभाजि लोके ज्ञेयानि तज्ज्ञैः पुटभेदनानि ॥ ४ सि०शि० ·ग्रहगणिते तनं स्फुटं षष्टिहतं कुवृत्तं भवन्ति देशान्तरयोजनानि । घटीगुणा षष्टिहता धुभुक्तिः स्वर्ण ग्रहे चोक्तवदेव कार्यम् ॥ ५ ॥ अर्कोदयादूर्ध्वमधश्च ताभिः प्राच्या प्रतीच्यां दिनपप्रवृत्तिः । ऊवं तथाधश्चरनाडिकाभीरवावुदग्दक्षिणगोलयाते(१)॥६॥ यः किल मध्यरेखाया अपरिज्ञानात् ततः प्राक् पश्चाद्वा स्थितोऽस्मीति न वेत्ति तेनैवं ज्ञातव्यम् । विधुग्रहणदिने घटिकायन्त्रेण स्पर्शकाले रात्रिगतं ज्ञेयम् । अथच गणितेन स्पर्शकालो ज्ञेयः । गणितोत्थकालादनन्तरं प्रग्रहणं यदि दृष्टं तदा द्रष्टा रेखातः प्राग्भू. विभागे। यतो द्रष्टा यथायथा रेखातः प्राग्व्रजति तथातथा रेखोदयात् प्रागेवार्कोदर्य पश्यति । इतोऽन्यथा चेत् तदा पश्चाद् द्रष्टा । दृग्ग्रहणप्रग्रहणकालयोरन्तरं देशान्तरघटि- कास्ताभिर्गुणितं षष्टया हृतं स्पष्टभूवेष्टनम् । एवमनुपाताद्देशान्तरयोजनानि । अथवा कि योजनैः । यदि घटीषष्ट्या गतिलभ्यते तदा देशान्तरघटीभिः किमिति एवं यत् फलमुत्पद्यते तत् प्रागृणं पश्चाद्धनमिति युक्तमुक्तम् । तथा प्राच्या ताभिर्घटीभिर्दिनवारप्रवृत्तिकादया- दूर्ध्वं भवति । प्रतीच्यां तु तस्मादधः । यतो लोदये वारादिः । अत एव च स्वावुत्तर- गोलस्थे चरार्धघटिकाभिरूयम् । यतस्तदोन्मण्डलं क्षितिजादूर्ध्वम् । दक्षिणे त्वधोऽत- स्तत्रोदयादधो वारप्रवृत्तिरिति सर्व निरवद्यम् । इदानी ग्रहाणां बीजकर्माह। खानखाकैहृताः कल्पयाताः समाः शेषकं भागहारात् पृथक पातयेत् । यत् तयोरल्पकं तद्विशत्या २०० भजेल्लिप्तिकाद्यं फलं तत् त्रिभिः सायकैः॥७॥ पञ्चभिः पञ्चभूभिः कराभ्यां हतं भानुचन्द्रज्यशुक्रन्दुतुङ्गेष्वृणम् । इन्दुना दनबाणैः कराभ्यां कृतै मसौम्येन्दुपातार्किषु स्वं क्रमात् ॥ ८ ॥ । - स्पष्टम् । १.अत्र ब्रह्मगुप्तः। जगति तमोभूतेऽस्मिन् सृष्टयादौ भास्करादिभिः सृष्टैः यस्मादिनप्रवृत्तिर्दिनवारोऽर्कोदयात् तस्मात् ॥ तथा श्रीपतिः सृष्टेर्मुखे ध्वान्तमये हि विश्वे ग्रहेषु सृष्टेष्विनपूर्वकेषु । दिनप्रवृत्तिस्तदधीश्वरस्य वारस्य तस्मादुदयात् प्रवृत्तिः ।। लकोदग्याम्यसूत्रात् प्रथममपरतः पूर्वदेशे च पश्चाद. ध्वोत्थाभिर्घटीभिः सवितुरुदयतो वासरेशप्रवृत्तिः। ज्ञेया सूर्योदयात् प्राक् चरशकलभवैश्चासुभिर्याम्यगोले पश्चात् तैः सौम्यगोले युतिवियुतिवशाचोभयोः स्पष्टकालः ॥ एवं कस्यचित् पद्यम् । केचिद्वारं सवितुरुदयात् प्राहुरन्ये दिनार्धाद्धानोरर्धास्तमयसमयादूचिरे केचिदेवम् । वारस्यादि यवननृपतिर्दिङ्मुहूर्ते निशायां लाटाचार्यः कथयति पुनश्चाधराने स्वतन्त्रे ॥

·स्पष्टाधिकारः ३९. अनोपलब्धिरेव वासना । यद्वर्षसहस्रषटकं यावदुपचयस्ततोऽपचय इत्यत्रागम एक प्रमाणं नान्यत् कारणं वक्तुं शक्यत इत्यर्थः । अथाधिकारोपसंहारे श्लोकद्वयं युक्तियुक्तमाह । यद्ग्राम्यैरपि विस्तृतं बहुतरैस्तन्त्रं प्रकारान्तरे- मन्दानन्दकरं तदत्र निपुणैः प्राज्ञैरवज्ञायते । श्राख्याते पृथुता सगोलगणिते व्यर्था हि तस्मान्मया संक्षिप्तं नच विस्तृत विरचितं रज्यो हि सर्वो जनः ॥ ६ ॥ रूपस्थानविभागतो दृढगुणच्छिद्भ्यां च संचारतो नानाच्छेदविभेद्भिन्नगुणकै नाप्रकारेष्वपि । श्राद्याद्यत्र विचित्रभङ्गिभिरभिप्रेतप्रसिद्ध्य क्रिया लध्वी वाथ समा तदेव लुधिया कार्य प्रकारान्तरम्(१)॥ १० ॥ स्पष्टार्थमिदं श्लोकद्वयम् । इति श्रीभास्कराचार्यविरचिते सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये मिताक्षरे मध्यगतिसाधनाधिकारः प्रथमः ॥ १ ॥ - अत्राधिकारे ग्रन्थसंख्या नवशतानि । ९०० । इदानीं स्पष्टगतिर्व्याख्यायते । तत्रादौ तदारम्भप्रयोजनमाह- यात्राविवाहोत्सवजातकादौ खेटः स्फुटैरेव फलस्फुटत्वम् । स्यात् प्रोच्यते तेन नभश्चराणां स्फुटक्रिया दग्गणितैक्यकृद्या ॥ १ ॥ स्पष्टार्थम् । इदानीमज्यिाकारणं ताश्चाह । अर्धज्याने खेचरो मध्यसूत्रात् तिर्यकसंस्थो जायते येन तेन । अर्धज्याभिः कर्म सर्व ग्रहाणामर्धज्यैव ज्याभिधानात्र वेद्या ॥२॥ तत्त्वाश्विनो नन्दसमुद्रवेदाश्चन्द्राद्रिषटका गगनाङ्कनागाः । पञ्चाभ्ररुद्रास्तिथिविश्वतुल्या श्राद्यैर्निरुक्ता नखबाणचन्द्राः ॥ ३ ॥ नन्दावनीशैलभुवो दिगङ्कचन्द्रा हुताशग्रहपूर्णदनाः । तुरङ्गषटकाकृतयः कुरामसिद्धाः शराष्टघुयमाः क्रमेण ॥४॥ गजाश्विभान्यङ्कशराष्टदस्रास्तुरङ्गसप्तग्रहलोचनानि(२) । अम्भोधिकुम्भ्यभ्रगुणास्तुरङ्गशैलेन्दुरामा रसभूतदन्ताः ॥ ५ ॥ १. अत एव विष्णुदैवज्ञः। यद्यत् क्रियालाघवमत्र तन्त्रे तत् तद् गुरुत्वाय भवेत् कृतीनाम् । क्रियागुरुत्वानितरां लघुत्वमहो विचित्रा गणितप्रसक्तिः ॥ २. "ततः परं नागयाङ्क बाहवः” इति धीवृद्धिदे । "वस्वययमास्तथा" इति सूर्यसिद्धान्ते । किन्तु "तुरङ्गसप्तग्रहलोचनानि" इति पाठः साधुः ।

·ग्रहगणिते कुदन्तलोका द्वितुरङ्गदेवा गोऽभ्राब्धिलोकाः कुगुणाब्धिरामाः । भुजङ्गलोकाब्धिगुणाः क्रमज्या(१) अथोत्क्रमज्या मुनयोऽङ्कदनाः ॥ ६ ॥ रसर्तवो भूधरभूमिचन्द्रा द्वयष्टेन्दवो भूरसलोचनानि । कृतेषुरामाः शशिषट्कवेदा नन्दाद्रिवाणा गगनेन्दुशैलाः ॥ ७ ॥ गुणेषुनागा नगखाम्रचन्द्राः कुशैलरुद्राः शरवेदविश्वे । भुजङ्गनेत्रेषुभुवो नवेन्दुसप्तेन्दवोऽथो धृतिनन्दचन्द्राः ॥ ८॥ त्रिसूर्यनेत्राण्यमरत्रिदना वस्वब्धितत्वानि नगर्तुभानि । गोऽष्टाङ्कदना दहनेन्दुदन्ता नागाग्निवेदाज्यभुजस्त्रिभज्या ॥९॥ स्याद्वयासखण्डं खलु खण्डकानि प्रोक्तानि जीवाविवराणि तज्ज्ञैः। इह हि स्पष्टीकरणप्रभृति सर्व कर्माज्याभिः प्रतिपाद्यते । यतो ग्रहवलये कोऽप्य- वधिभूतः प्रदेशो मध्यशब्देनोच्यते । तस्मान्मध्यावलयगर्भगामि सूत्रं मध्यसूत्रमित्यु- च्यते । तस्मान्मध्यसूत्रात् तिर्यस्थोग्रहो वलयेऽर्धज्याने भवति । अतोऽर्धज्याभिः सर्व कर्म । तत्र भगणकलाडितवृत्तचतुर्थीश ईदृशान्येव चतुर्विशतियार्धानि भवन्ति । अतएव सूर्यसिद्धान्तार्यभटतन्त्रेष्वेतान्येव । एषामुपपत्तिोलेऽनेकधा कथिता। तेषां ज्यार्धाना- मन्तराणि ज्याखण्डसंज्ञानि । क्रमज्याः २२५ । ४४९ । ६७१ । ८९० । ११०५ । १३१५ । १९२० । १७१९ । १९१० । २०९३ । २२६७।२४३१ । २५८५ । २७२८ । २८५९ । २९७७ । ३०८४ । ३१७७ । ३२५६ । ३३२१ । ३३७२ । ३४०९ । ३४३१ । ३४३८ ।। अन्तराणि २२४ । २२२ । २१९ । २१५ । २१० । २०५ । १९९ १८३ । १७४ । १६४ । १५४ । १४३ । १३१ । ११८ । १०७ । ९३ । ७९ । ६५ । ५१ । ३७ । २२ । ७ ॥ उत्क्रमज्याः ७ ॥ २९ । ६६ । ११७ । १८२ । २६१ । ३६४ । ४६१ । २७९ । ७१० । ८५३ । १००७ । ११७१ । १३४५ ॥ १६२८ । १७१९ । १९१८ । २१२३ । २३३३ । २५४८ । २७६७ । २९८९ । ३२१३ । ३४३८ । अन्तराणि २२ । ३७। ११ । ६५ । ७९ । ९३ । १०७ । ११८ । १३१ । १४३ । - । १. अत्र संशोधकः । ज्यावर्गात् खरसाक्षाभ्रबाणोनात् पूर्वजीवया । अवाप्तमग्रजीवा स्यादप्राप्तं पूर्वशिन्जिनी ॥ एवमासन्नजीवाभ्यां गजाग्न्यब्धिगुणैर्मिते । व्यासार्धेऽत्रावशिष्टज्याः सिध्यन्ति लघुकर्मणा ॥ यद्वा त्र्यब्धिनमाया अयुतेन लब्धं द्विघ्रज्यकायाः प्रविशोध्य शेषम् । विश्लिष्यपूर्वज्यकयाजीवा वेद्याप्रमौर्या खलु पूर्वजीवा ।।

·स्पष्टाधिकाः। ४१. - १९४ । १६४ । १७४ । १८३ । १९१ । १९९ । २०६। २१० । २१५ । २१९ । २२२ । २२४ । २२५ । इदानीं ज्यालाधनमाह । तत्वाश्विभक्ता श्रसवः कला वा तल्लब्धसंख्या गतशिञ्जिनी सा ॥ १० ॥ यातैष्यजीवान्तरशेषघातात् तत्वाश्विलब्ध्या सहितेप्सिता स्यात् । यदि कलानां जीवाः साध्यास्तदा ता: कलास्तत्वाश्चिमि २२६ ज्याः । यदि कालावयवस्य तदासवस्तत्वाश्विभि ज्याः। यल्लब्धं तत्संख्या गतज्या ग्राह्या । यातै- ब्यजीवयोरन्तरस्य शेषकलानां च घातात् तत्वाशिवभक्ताद्या लब्धिस्तया लब्ध्या सहिता सतीप्सिता स्यात् । 'अनोपपत्तिः । चतुर्विंशतिः किल ज्यार्धानि । वृत्तचतुर्थीशे कलाः खखाब्धिविषयाः ५४००। आसां कलानां चतुर्विशतिभागस्तत्वाश्विनः २२५ । अतो गतकलासु तत्वा. विहृतासु गतज्या लभ्यते । अथ वृत्ते ज्याग्रयोरन्तरं तत्वाश्विकलामितधनुःखण्डम् । यद्यनेन धनुःखण्डेन गतागतज्यान्तरतुल्यं ज्याखण्डं लभ्यते तदा शेषकलातुल्येन किमि ति । फलेन युक्ता सती गतज्येप्सिता स्यादित्युपपन्नम् । अथ धनुःकरणमाह। ज्यां प्रोभय तत्वाश्विहतावशेषं यातैष्यजीवाविवरण भक्तम ॥ ११ ।। जीवा विशुद्धा यतमात्र तदुनैस्तत्वाश्विभिस्तत् सहितं धनुः स्यात् । यस्य धनुः कार्य तस्माद्या जीवा विशुध्यति सा शोध्या । शेषात् तत्वाश्विगुणा- द्वतागतज्यान्तरहृताद्यल्लभ्यते तत् स्थाप्यम् । ततो यतमा जीवाविशुद्धा तद्गुणितैस्त- त्वाशिवभिः सहितं धनुः स्यात् । इदानी परमक्रान्तिज्यामाह- अश्वाङ्कविश्वे १३६७ ऽत्र जिनांशजीवा यद्वा सुखार्थ लघुखण्डकैा ॥१२॥ रूपाश्विनो विंशतिरङ्कचन्द्रा २१ । २० । १६ अत्यष्टितिथ्यर्कनवेषुदस्राः१७ । १५ । १२।४।५।२। ज्याखण्डकान्यंशमितेर्दशाप्तं स्युर्यातखण्डान्यथ भोग्यनिघ्नाः ॥ १३ ॥ शेषांशकाः खेन्दुहृता यदाप्तं तद्यातखण्डैक्ययुतं लघुज्या । जिनांशजीवाङ्ककृता विपादा:४८ । ४५ स्यादुत्क्रमज्यात्र विलोमखण्डैः॥१४॥ विशोध्य खण्डानि दशघ्रशेषादशुद्धलब्धं धनुरंशकाद्यम् । विशुद्धसंख्याहतदिग्युतं स्याद् भोग्यात् स्फुटाज्ज्यातिपरिस्फुटात्र ॥१५॥ चतुर्विंशतिभागानां जीवाश्वाविश्व १३९७ तुल्या भवति । इयं परमकान्तिज्या सन्ततोपयोगित्वात् पठिता । अथ लघुखण्डकैया साध्यते सुखार्थम् । कानि तानि खण्ड. कानि । रूपाश्विन इत्यादीनि नव । अथ ज्यासाधनम् । यस्य ज्या साध्या तस्य भागान् कृत्वा दशभि १० मजेत् । तत्र यावल्लभ्यते तावन्ति गतखण्डकानि स्युः । अथ शेषांशान्.. भोग्यखण्डेन संगुण्य दशभिर्भजेत् । फलं यातखण्डैक्येन युतं लध्वी ज्यका स्यात् । एवमत्र ।

·ग्रहगणिते निभज्या खार्क १२० मिता स्यात्। तथा जिनांशज्या पादोना नवाब्धयः ४८१४६ । अन्नो. स्क्रमज्यानां पृथक् पाठाभावात् कथमुत्क्रमज्याः साध्या इत्यत आह । स्यादुत्क्रमज्यात्र विलोमखण्डैरिति । अथ धनुःसाधनम् । यस्य धनुः साध्यते तस्मादाद्यखण्डादारभ्य चावन्ति खण्डकानि शुद्धयन्ति तावन्ति शोधयेत् । शेषाद्दशगुणादशुद्धखण्डभक्ताद्यल्लब्धर्म- शायं तद्विशुद्धखण्डसंख्यागुणैर्दशभिर्युतं धनुः स्यात् । अनोपपत्तिः प्राग्वदनुपातेन । अन्न यावद्यावन्महद्वथासाधूबहूनि च खण्डानि तावत् तावत् स्फुटा ज्या स्यात् । तदन्यथा स्थूला । अत उक्तं भोग्यात् स्फुटाज्यातिपरि. स्फुटात्रेति । इदानी भोग्यखण्डस्पष्टीकरणमाह- यातैष्ययोः खण्डकयोविशेषः शेषांशनिघ्नो नखहृत् तदूनम् । युतं गतैष्यैक्यदलं स्फुटं स्यात् क्रमोत्क्रमज्याकरणेऽत्र भोग्यम्(१) ॥१६॥ १. अत्र संशोधकोत्तोपपत्तिः। श्रेढयाः प्रत्येकराशीनामित्यादिना प्रकारेण यत्र परंप- राणामियत्तास्यात् तस्याः श्रेढयाः सर्वधनं निरन्तरमवगन्तुं शक्यते । यत्र च परंपराणामानन्त्य तत्र यथायथा परंपरा अधिका गृहीत्वा सर्वधनं साध्यते तथातथा तदासन्नं सूक्ष्मतरं च भव- ति । इत्यनयैवासन्नसर्वधनानयनयुक्त्या लघुज्याखण्डरूपश्रेढ्या येषामंशानां ज्या साध्या तेषां दशमांशेन समे गच्छे यत् सर्वधनं स्यात् सैव स्फुटा ज्या भवेत् तस्या विलोमेन भोग्य- खण्डावगमः सुगम इति पूर्व सम्यङ्मनसि विचिन्त्यम् । ततो लाघवार्थ यदि लघुज्याकरणे यद्गतखण्डं तदेव श्रेट्या आदिः कल्प्येत तर्हि शेषांशदशांशेन सहितं रूपं गच्छः स्यात् । तत एकामेव परंपरां गृहीत्वा साधितात् सर्वधनाच्छ्रेट्याधराशिरूपे गतखण्डे विशोधिते शेषम- भीष्टस्पष्टज्याशेष स्यात् । ततो विलोमेन भोग्यानयनाय तस्मिन् शेषे दशभिर्गुणिते शेषांशैहते स्फुटं भोग्यखण्डं लभ्यतेत्यतिरोहितमेव मतिमतामित्येतदेव बजिक्रियया विलिख्य प्रदश्यते । तथाहि । यातखण्डम् या १ इदमेव श्रेढ्या आद्यराशिः । एष्यखण्डम् ए १ अतः या ए १ अयमाद्यपरंपराया आदिः । रू १ शेअयं गच्छः । अस्माच्छ्रेढीपदादेकभेदमानम् रू १ शे व द्विभेदमानम् शे. शेव ३०० एते क्रमेण या १, या १ ए १, आभ्यां श्रेब्याद्यप- रंपरयोराद्याभ्यामाहते जाते या१ या. शे । या. शे ३० ए. शे ३० या. शेव ३० ए. शेव: अनयोोंगे जातं सर्व धनम् या १ या. शे ३० ए. शे ३० या. शेव ३०० ए. शेव २०. अस्माद्यात- खण्डे विशोधिते जातमिष्टज्याशेषम् । या. शे। ए. शे १० या. शेव ३०० ए. शेव १. अस्मिन् दशभिर्गुणिते शेषांशैहते जातं स्फुटभोग्यखण्डम् या ३ ए ३ या. शे ३० ए. शे २० । यद्वा ( या १ ए १) ३ ( या ए १)शे क्रमज्या करणे खण्डानामु. त्तरोत्तरमपचयात् या ए १ अस्य मानमृणं स्यादुत्क्रमज्याकरणे तूपचयात्तन्मानं धनं भवे- दित्युपपन्नं यातैष्ययोरित्यादि । अत्र केचिद्भाग्यखण्डस्फुटीकरणपूर्वकलघुज्या साधनाथमुद्दिष्टांशानां दशभ्योऽत्सत्वे ·स्पष्टाधिकारः। गतैष्ययोःखण्डकयोर्यदन्तरं तज्ज्यासाधने दशभक्तभागेभ्यो ये शेषांशास्तैर्गुणितं नखै- भजेत् । फलेन गतैष्ययोः खण्डयोर्योगार्धमूनीकृत स्फुटं भोग्यं भवति । उत्क्रमज्या. । करणे तु युतम्। नखै २० अत्रोपपत्तिः । गतैष्ययोः खण्डयोर्योगार्थ खण्डसन्धौ खण्ड भवितुमर्हति । भोग्य- खण्डं तु भोग्यान्तस्थाने । तदन्तरेऽनुपातः । यदि दशभिर्भागस्तयोरन्तरार्ध लभ्यते तदा शेषांशैः किमिति । एवं त्रैराशिकेन गतैष्यखण्डान्तरगुणितानां शेषांशानां विंशतिर्भाग- हारः स्यात् । फलेन गतैष्ययोर्योगार्धमत ऊनं क्रियते यतः क्रमज्याकरणे खण्डान्यपचयेन वर्तन्ते । उत्क्रमज्याकरणे तूपचयेनातस्तत्र युतमित्युपपन्नम् । इदानी भोग्यखण्डस्य धनुःकरणाय स्फुटीकरणमाह- विशोध्य खण्डान्यवशेषकानिधनं गतैष्यान्तरमेष्यभक्तम् । फलोनयुग्येयगतैक्यखण्डं चापार्थमेवं स्फुटभोग्यखण्डम् ॥ १७ ॥ अन धनुःकरणे खण्डेषु विशुद्धेषु यच्छेषं तस्याधेन गतैष्यखण्डान्तरं गुणितमेष्यखण्डेन भजेत् । फलेन गतैष्यखण्डैक्यदलं प्राग्वत् क्रमधनुःकरणाय हीनमुत्क्रमधनुःकरणाय योज्यम्। अन्नापि सैव वासना । इदं धनुःखण्डस्फुटीकरणं किंचित् स्थूलम् । स्थूलमपि सुखा- र्थमङ्गीकृतम् । अन्यथा बीजकर्मणाऽसत्कर्मणा वा स्फुटं कर्तुं युज्यते(१)। थातखण्डं शून्यमत्वा भोग्यखण्डमानीय ततः स्पष्ट ज्यां साधयन्ति । यथा यदा किल पञ्चानाम- शानां ज्यासाध्या तदा यातखण्डम् एष्यखण्डम् २१ अनयोर्विशेषः २१ शेषांशै ५ गुणितो भक्तोजातः ५। १५ अनेनोनितं यातैष्यखण्डयोर्योगार्धम् १० । ३० इदं जातं स्फुट भोग्यखण्डम् ५। १५ ततोऽनेननिघ्नाः शेषांशाः २६ । १५ खेन्दुभि १०भक्ताः २ । ३७ । ३० आप्तेनानेन युतं यातखण्डैक्यम्० जाता लघुज्या २ । ३७ ॥ ३० ॥ यद्वाऽत्र यातखण्डादेष्यखण्डस्य महत्वाद्यातैष्यखण्डयोर्योगार्धे १० । ३० अस्मिन् ५ । १५ अनेन युक्ते जातं भोग्यखण्डम् १५ । ४५ अतः सिद्धा लघुज्या ७ । ५२ । ३० । एवमुभयथापि सिद्धां जीवामशुद्धां बुध्वा यातैष्ययोः खण्डकयोरित्यादिराचार्योक्तः स्फुटभोग्यखण्डसाधनप्र. कार उद्दिष्टांशानां दशभ्योऽनरूपत्वे बोध्य इति निश्चिन्वन्ति । अत्रास्माभिरुच्यते । यातज्यातस्तत्पूर्वज्यायां शोधितायां यच्छिष्यते तदेव यातखण्डं नाम अतो दशभ्योऽल्पानामशानां ज्यासाधने गतज्या पूर्णम्० तत्पूर्वज्या च रूपाश्वि २१ मितैव किन्तु सा चतुर्थपदस्थत्वादृणम् अस्यां २१ गतज्यातः शोधितायां संशोध्यमान- मृणं स्वं स्यादित्यनेन जातं शेषमेकविंशतिर्धनम् २१ इदमेवात्र गतखण्डम् । अतः पञ्चाना- मंशानां ज्यासाधने स्पष्ट भोग्यार्थ यातैष्ययोः खण्डयोः २१, २१ अनयोर्विशेषः • शेषांश- निघ्नः ० नखहृत् . अनेनोनं यातैष्यखण्डयोर्योगार्धम् २१ इदमेव स्फुटं भोग्यखण्डम् । अनेन निघ्राः शेषांशाः १०५ खेन्दुभिभक्ताः १० । ३० इदमाप्तं यातखण्डैक्येन • युतम् १० । ३० जाता पञ्चानामंशानां लघुज्येति सर्व निरवद्यम् । १. अत्र संशोधकेन स्फुटधनुःखण्डसाधनं बीजकर्मणा प्रदर्यते । शे१० तथाहि । स्फुटभोग्यखण्डप्रमाणं या १ अनेन दशनशेषे भक्ते जातम् इदं शुद्ध या ·ग्रहगणिते इदानी केन्द्रमभिधीयते ततो धनर्णकल्पनां भुजकोटिकल्पनां च श्लोकचतुष्टयेनाह । मृदूच्चन हीनो ग्रहो मन्दकेन्द्रं चलोयं ग्रहोनं भवेच्छीघ्रकेन्द्रम् । तुलाजादिकेन्द्रे फलं स्वर्णमेवं मृदु शेयमस्माद्विलोमं च शीघ्रम् ॥ १८ ॥ त्रिभिर्भः पदं तानि चत्वारि चक्र क्रमात् स्यादयुग्युग्मसंज्ञा च तेषाम् । अयुग्मे पदे यातमेष्यं तु युग्मे भुजो बाहुहीनं त्रिभं कोटिरुता ॥ १९ ॥ ये दोःकोट्योः स्तः क्रमज्ये तदूने त्रिज्ये ते वा कोटिदोरुत्क्रमज्ये ये दोकोट्योरुत्क्रमज्ये तदूने त्रिज्ये ते वा कोटिदोषणोः क्रमज्ये ॥ २० ॥ दोकोटिज्यावर्गहीनौ त्रिभज्यावर्गौ मूले वा तयोः कोटिंदोज्य । एवं धुज्याक्रान्तिजीवे मिथः स्तोद्वग्ज्याशकू यच्छुतिर्वा त्रिभज्या ॥ २१ ॥ स्पष्टानि । अनोपपत्तिोले कथितैव । तथापि बालावबोधार्थ किंचिदुच्यते । अन्न समायां भूमौ शे१० खण्डसंख्याहतदिग्युतं जातं धनुः शु १० अस्माद्धनुषः पुनर्जीवायां क्रियमाणायाम. या१ शमितेदेशाप्तमित्यादिक्रियया जाताः शेषांशाः शे१ एतेषु यातैष्ययोः खण्डयोविशेषेण या १ निनेषु नखभक्तेषु जातम् वि. शे १ अनेन यातैष्यखण्डयोर्योगाई क्रमज्याकरणे हीनमुत्क्रम- या २ या २ या. द्वाभ्यां गृहीते जातौ मू१ यो वि.शेत ज्याकरणे च युतं जातम् योई इदं यावत्तावत्समं कृत्वा समच्छेदीकृत्य छेदगमे यो १ वि.शे वि. शेत सिद्धौ पक्षी समशोधने कृते जाती एतौ याव २ यो याव २ या. वि. शे २ योव १ संगुण्योभयोर्यातैष्यखण्डयोगार्धवर्गे प्रक्षिप्ते सिद्धौ पक्षयोर्मूले याव ४ या. यो ई योव १ अस्माल्लब्धं यावत्तावन्मानम् यो मू। या २ अस्मादिदं सूत्रमवतरति- खण्डानि विशोध्याथो शेषं यातैष्यखण्डविवरघ्नम् । द्विगुणेन तेन यातध्यक्यार्धकृतेर्विहीनयुक्तायाः ॥ मूलेन तदैक्याधं युक्तं दलितं भवेत् स्पष्टम् । भोग्यं क्रमोत्क्रमधनुःकरणायैवं गुरुत्वतो न कृतम् ॥ एवमसकृत्कर्मणापि भोग्यखण्डं स्फुटं भवति । तदित्थम् । पूर्व विशोध्य खण्डानि दश- घ्नशेषादित्यादिनोद्दिष्टजीवातः साधिताद्धनुषः क्रमज्यार्थं यातैष्ययोः खण्डकयोर्विशेष इत्यादिप्र- कारेण भोग्यखण्डं साध्यम् । इदमेव भोग्यं गृहीत्वा विशोध्य खण्डानि दशनशेषादित्यादिना पुनरुद्दिष्टजीवातो धनुः साध्यम् । तस्मात् पुनः कमज्यार्थ भोग्यखण्डम् । एवमसकृत् कृते स्फुटं भवति ।

·स्पष्टाधिकारः। त्रिज्यातुल्येन कर्कटकेन वृत्तं कृत्वा भांशै ३६० रयम् । तन्मध्ये पूर्वापर याम्योत्तरां च रेखां कृत्वा प्राच्याः सकाशात् सव्यक्रमेण किल पदानि कल्प्यानि वृत्ते रेखावच्छि- नानि । तेषां क्रमेणायुग्मयुग्मसंज्ञा च । अत्र प्रथमपदे प्राच्याः सकाशावृत्तेऽभीष्टस्थाने बिन्दुः कार्यः । तस्य बिन्दोः प्राच्यपरायाश्च यदन्तरं सा दोा । बिन्दोर्याम्योत्तरायाश्च यदन्तरं सा कोटिज्या । तद्धनुषी भुजकोटिसंज्ञे । यथा यथा स बिन्दुरग्रतश्वाल्यते तथा तथा दोयोपचीयते कोटिज्या चापचीयते । पदान्तं प्राप्त बिन्दौ कोटेरभावः । दोया च व्यासातुल्या स्यात् । ततो द्वितीयपदे कोटेरुपचयः । तत्पदान्ते कोटिः परमा। भुजस्याभावः । अतएवोक्तम् । अयुग्मे पदे यातमेष्यन्तु युग्म इति । तथान धनुपि ज्यारूपा या सा क्रमज्या । शररूपं यदन्तरं सोत्क्रमज्या । बाणोनं व्यासार्धं चैतदित- रज्यातुल्यं स्याज्जीवोनं व्यासाधं तदितरबाणतुल्यं स्यादिति वृत्तोपरि सर्वं दर्शनीयम्(१)। अथ मन्दपरिधीनाह- मन्दोञ्चनीचपरिधिस्त्रिलवोनशक्र १३ । ४० भागा रवेजिनकलोनरदा ३१ । ३६ हिमांशोः । खाश्वा ७० मुजङ्गदहना ३८ अमरा ३३ भवाश्च ११ पूर्णेषवो ५० निगदिताः क्षितिजादिकानाम् ॥ २२ ॥ इह ग्रहफलोपपत्यर्थ मन्दोच्चनीचवृत्तानि पूर्वेः कल्पितानि । तेषां प्रमाणान्येतावन्तो अनोपपत्तिः । ग्रहस्य यन्त्रवेधविधिना यत् परमं फलमुत्पद्यते तस्य ज्या परमफल- ज्यान्त्यफलज्या चोच्यते । अन्त्यफलज्यातुल्यव्यासार्धेन यवृत्तमुत्पद्यते तन्नीचोच्चवृत्तम् । तत्परिधिस्त्रैराशिकेन । यदि त्रिज्याव्यासाधे भांशाः ३६० परिधिस्तदान्त्यफलज्या- व्यासाधे किमिति लब्धं परिधिभागाः। एवमर्कादीनां चिलवोनशक्रा इत्यादय उत्पद्यन्ते । १. अत्र क्षेत्रदर्शनम् । भागाः। । भुजपा भु. ज्या कोटि काज्या को. च.प. प्रथम पदम् को.. ताप. वि.प. को मुज्या दो मुः ·ग्रहगणिते अथ भौमादीनां चलपरिधीनाह- एषां चलाः कृतजिनास्त्रिलवेन हीना २४३ । ४० दन्तेन्दवो १३२ वसुरसा ६८ वसुबारणदत्राः २५८ । पूर्णाब्धयो ४० ऽथ भृगुजस्य तु मन्दकेन्द्र- दोःशिलिनी द्विगुणिता त्रिगुणेन ३४३८ भक्ता ॥ २३ ॥ लब्धेन भन्दपरिधी रहितः स्फुटः स्यात् तच्छीघ्रकेन्द्रभुजमौर्व्यथ बाणनिघ्नी । त्रिज्योद्धृताशुपरिधिः फलयुक् स्फुटः स्या- द्भौमाशुकेन्द्रपदगम्यगताल्पजीवा ॥ २४ ॥ व्यंशोनशैल ६ । ४० गुणितार्धयुतस्य राशे- मौव्योद्धृताप्तलवहीनयुतं मृदूञ्चम् । भौमस्य कर्किमकरादिगते स्वकेन्द्र लब्धांशकैविरहितः परिधिस्तु शैक्ष्यः(१) ॥ २५ ॥ एषां भौमादीनां चलाश्चलनीचोच्चवृत्तपरिधिभागा एते । अथ शुक्रस्य मन्दकेन्द्रे या दोा सा द्विगुणिता त्रिगुणेन ३४३८ भाज्या । फलेन मन्दपरिधिस्तस्य रहितः सन् स्फुटो भवति । अथ शुक्रस्य शीघ्रकेन्द्रे या दोा सा पञ्चगुणा त्रिज्यया भाज्या । फलेन शीघ्रपरिधिर्युतः सन् स्फुटो भवति । अथ भौमस्य प्रथम शीघ्रकेन्द्रं कृत्वा तद्य- स्मिन् पदे वर्तते तस्य यद्गतं यच्च गम्यं तयोरल्पस्य या ज्या सा त्रिभागोनैः सप्तभिरंशै. ६ । ४० गुणनीया । ततः पञ्चचत्वारिंशद्धागानां ज्ययानया २४३१ भाज्या । यल्लब्ध भागादिफलं तदनष्टं स्थाप्यम् । तेन कुजस्य मन्दोच्चं सहित कार्यम् । यदि शीघ्रकेन्द्र मकारादिषट्के । कादिषट् के तु हीनं कार्यम् । एवं मन्दोच्च स्फुटं भवति । अथ कुजस्य यः पठितः शीघ्रपरिधिः स तेनानष्टस्थापितेन फलेन सदैव वर्जितः सन् स्फुटो भवति । अनोपपत्तिः । एषां भौमादीनां यानि परमाणि शीघ्रफलान्युपलभ्यन्ते तेषां ज्या- न्त्यफलज्या । ततः प्राग्वत् परिधिभागाः । अथ शुक्रस्य ये मन्दपरिधिभागा रुद्रतुल्याः पठितास्ते युग्मपदान्ते ओजपदान्ते तु नव ९ । अवान्तरेऽनुपातः । यदि त्रिज्या परि- १.अत्र लल्ल: । वस्वीशा दशबाहवोऽम्बरधृती खाङ्का रसत्र्याश्वनो मन्दांशा मनुशैलशैलयुगगोसंख्याः स्वमन्दा गुणाः । शैया रामशराः शशाङ्कदहना भूपास्त्रिवगैषवो नन्दाश्च क्षितिजज्ञजीवभृगुजच्छायासुतानां क्रमात् ॥ वेदाक्षीन्दुयमाधिभिमृदुभवां दोया क्रमेणाहतां व्यासार्धन भजेद्गुणाः फलयुता हीनी ज्ञभृग्वोः स्फुटाः । द्विद्वान्दुद्विकुभिहतां चलभवां दोज्यां भजेत् त्रिज्यया सर्वे शीघ्रभवाः फलेन रहिताः स्पष्टाः स्युरेवं गुणाः ॥

·स्पष्टाधिकारः। ध्यन्तरं द्वयं २ लभ्यते तदेष्टदोज्यंया किमिति । फलेन परिधिरपचीयमानत्वावर्जितः कृतः । तथा तस्य यः शीघ्रपरिधिः पठितो वसुबाणदत्रा इति २५८ एष युग्मपदान्ते । ओजप- दान्ते तु पञ्चाधिक: २६३ । अवान्तरेऽनुपातेन यत् फलं तदुपचीयमानत्वाद्धर्न कृतम् । अथ भौमस्थ यन्मन्दोच्चं गणितागतं तच्छीघ्रकेन्द्रपदसन्धिषु सर्वेषु तथाविधमेव । पद- मध्ये पुनस्चिभागोनैः सप्तभिरंशैरधिकमेव भवति मृगादिकेन्द्रे । कादौ तु हीनम् । तथा तस्य यः शीघ्रपरिधिः पठितः । असौ पदसन्धिषु । पदमध्ये तु तै गैरून एव । तदन्तरेऽनुपातः । यद्यर्धयुतराशिज्यया २४३१ त्रिभागोनाः सह भागा लभ्यन्ते तदा पदगतगम्याल्पज्यया किमिति। फलमुपचयापचयवशाद्धनर्णम् । अनागम एवं प्रमाणम् । इदानीं भुजकोटयोः फलानयनमाह- स्वेनाहते परिधिना भुजकोटिजीवे भांशै ३६० हृते च भुजकोटिफलाह्वये स्तः(१) । त्रिज्योद्धृते च यदि वान्त्यफलज्यकान्यौ त्रिज्योद्भवं फलमिहान्त्यफलस्य जीवा ॥ २६ ॥ स्पष्टम् । अनोपपत्तिः । यावत् केन्द्रं प्रतिमण्डले तावदेव नीचोचवृत्ते स्यात् । अतः प्रतिम- उडलदो कोटिज्ये अनुपातेन नीचोच्चवृत्ते परिणाम्येते । यदि भांशवृत्त एते दोकोटिज्ये तदा परिध्यंशवृत्ते किमिति । अथवा त्रिज्याव्यासार्ध एते दोःकोटिज्ये तदान्त्यफलज्या- व्यासाचे किमिति । फलं तुल्यमेव । अन्त्यफलज्या पूर्व नोक्ता तदर्थ त्रिज्योजवं फल- मित्यादि । त्रिज्या पृथग् ग्रहाणां मन्दशीघ्रपरिधिभागैर्गुण्या भांशै ३६० र्भाज्यान्त्यफ- लज्या भवतीत्यर्थः । इदानी कर्णानयनं.प्रकारचतुष्टयेनाह- स्वकोटिजीवान्त्यफलज्ययोर्यो योगो मृगादावथ कर्कटादौ । केन्द्रेऽन्तरं तद्भुजजीवयोर्यद्वगैक्यमूलं कथितः स कर्णः ॥ २७ ॥ त्रिज्या तथा कोटिफलेन युक्ता हीना च तद्दोःफलवर्गयोगात् । मूलं श्रुतिर्वान्त्यफलत्रिमौर्योर्वर्गक्यराशेश्च तथा युतोनात् ॥ २८ ॥ त्रिभज्यया कोटिफलद्विनिधन्या कोटिज्यया वान्त्यफलद्विनिया । मूलं श्रुतिर्वा मृदुदो फलस्य चापं बुधा मन्दफलं वदन्ति ॥ २६ ॥ मृगादी केन्द्रे कोटिज्यान्त्यफलज्ययोर्यो योगः कादौ तु यदन्तरं तस्य भुजज्या- याच वर्गक्यपदं कर्णः स्यात्। तथा मृगादिकेन्द्रे त्रिज्याकोटिफलयोर्योग: कादौ तु ॥ - .. १.अत्र लल्ल: । दोावर्गविवर्जितत्रिभवनज्यावर्गमूलं भवेत् कोटिज्या भुजभागवर्जितनवत्यंशोत्थजीवाथवा ॥ स्पष्टस्वस्वगुणाहते खवसुभिर्दोःकोटिजीवे हरेत् स्यातां दोःफलकोटिसंज्ञितफले ताभ्यां श्रुति साधयेत् ।

·ग्रहगणिते - यदन्तरं तस्य भुजफलस्य च, वगैक्यपदं वा कर्णः स्यात् । तथा मृगादिकेन्द्र त्रिज्या- न्त्यफलज्ययोर्वर्गयोगात् त्रिज्यया कोटिफलगुणया द्विगुणया च युतादथवा कोटिज्यया- न्त्यफलज्यागुणया द्विगुणया च युतात् कादौ तु हीनान्मूलं वा श्रुतिः स्यात् । अथ मन्दभुजफलस्य धनुर्ग्रहस्य मन्दफलं भवति । अनोपपत्तिः । समायां भूमौ बिन्दुं कृत्वा तां भूमि प्रकल्प्य ततस्त्रिज्यामितेन कर्क- टकेन कक्षाख्यमण्डलं लिखेत(१) । तद्भगणाङ्कितं कृत्वा मेषादेरारभ्य ग्रहमुच्चं च दत्त्वा तत्र चिह्न कायें । ततो भूबिन्दूच्चचिह्नयोरुपरि रेखा दीर्घा कार्या । सोच्चरेखोच्यते । अथ तदु- त्थमत्स्येन कक्षामण्डलेऽन्या तिर्यग्रेखा च कार्या । भूबिन्दोरुपर्यन्त्यफलज्यामुच्चोन्मुखी दत्वा तदने त्रिज्यामितकर्क टेन प्रतिमण्डलं च कार्यम् । उच्चरेखया सह यत्र सम्पातस्तत्र प्रतिमण्डलेऽप्युच्चं ज्ञेयम् । तस्मादुच्चभोगं विलोमं दत्वा तन्त्र प्रतिमण्डले मेषादिज्ञेयः ततो ग्रहमनुलोमं दत्वा तत्र चिह्न कार्यम् । अथप्रतिमण्डलमध्येऽप्यन्या तिर्यग्रेखा कार्या : तिर्यग्रेखयोरन्तरमन्त्यफलज्यातुल्यमेव सर्वन भवति । ग्रहोच्चरेखयोरन्तरं दोा । ग्रह- तिर्यग्रेखयोरन्तरं कोटिज्या। प्रतिमण्डलस्थग्रहाभूबिन्दुगामि सूत्रं कर्णः। कर्णसूत्रस्य कक्षावृत्तस्य च यत्र सम्पातस्तत्र स्फुटो ग्रहः । कक्षामण्डले स्फुटमध्ययोरन्तरं फलम् । तञ्च मध्यग्रहात् स्फुटेऽग्रस्थे धनं पृष्टस्थे त्वृणमिति किल ग्रहसंस्थानम् । अथात्र कर्णस्यो- पपत्तिः । कक्षावृत्तप्रतिवृत्ततिर्यकस्थरेखयोरन्तरं किलान्त्यफलज्या। प्रतिमण्डले कोटि- ज्यान्त्यफलज्याप्रादुपरि भवति मृगादिकेन्द्रेऽतस्तत्र तदैक्यं स्फुटा कोटिः । कादौ तु तदधोऽतस्तत्र तदन्तरं स्फुटा कोटिः । स्फुटकोटिमूलस्य भूबिन्दोश्च यदन्तरं तद्भुज- ज्यातुल्यमेव स्यात् । अतस्तयोर्भुजकोट्योर्वर्गयोगात् पदं कर्ण इत्युपपन्नम् । अथ क्रियो- १. अत्र प्रतिवृत्तभङ्गिः । । उच्चम् केन्द्रदोचा प्रतिटना स्प.ग्र. कक्षात कोटिज्या hele फ.ज्या भः कर्णः कोटिज्या रोमी नीचम् । फलम् ·स्पष्टाधिकरः। .. । पसंहाः । कोटिज्यान्त्यफलज्ययोर्योगस्यान्तरस्य च वर्ग: कार्यः स चैवम् । खण्डद्वय. स्याभिहतिदिनिघ्नी तत्खण्डवगैक्ययुता कृतिः स्यादिति। तत्र कोटिज्यैकं खण्डम् । अन्त्यफलज्या द्वितीयं खण्डम् । आभ्यां कृता कृतिः । कोअं २ कोव १ अंब १ । इयं योगस्य । अन्तरस्येयं को कोव १ अंव १ । इदानी दोावर्गः साध्यते । कोटिज्या- वर्गोनस्त्रिज्यावर्गो दोावर्गः स्यादिति जातो दोावर्ग: कोव त्रिव १। अनयोर्या वद्योगः क्रियते तावद्धनर्णयोः कोटिज्यावर्गयोस्तुल्यत्वान्नाशे कृते त्रिज्यान्त्यफलज्ययोर्व. गैक्यं कोटिज्ययान्त्यफलज्यागुणया द्विनिघ्न्या च युतं जातम् । एवं मृगादिकेन्द्रे । कांदिकेन्द्रे तु तया हीनं भवति । एवं तन्मूलं कर्ग इत्युपपन्नम् । इदं कर्गानयनद्वयं प्रतिमण्डलभङ्गया । अथ नीचोचवृत्तभङ्गया चोच्यते(१) । कक्षामण्डले मध्यग्रहस्थानेऽ- न्त्यफलज्यामितकर्कटेन वृत्तं विलिख्य भूबिन्दोर्मध्यग्रहोपरिगामिनी रेखा कार्या सा तन्त्रोच्चरेखा । तस्य वृत्तस्य रेखया सह यौ योगौ तयोरुपरितन उच्चसंज्ञः । अधस्तनो नीचसंज्ञः । तदेखातोऽन्या तिर्यग् वृत्तमध्ये मत्स्येन रेखा कार्या । तदपि वृत्तमुच्चप्रदेशाद्भाशैरयम् । तत्रोच्चाच्छ्रीवकेन्द्रमनुलोमं देयम् । मन्दकेन्द्रं तु विलोम देयम् । तन्न शीघ्रकेन्द्रायो पारमार्थिको ग्रहः । मन्दाग्रे मन्दस्फुटः । अत्रापि ग्रहोचरेख. योरन्तरं भुजफलं ग्रहतिर्यग्रेखयोरन्तरं कोटिफलं ग्रहभूम्योरन्तरं प्राग्वत् कर्णः । अथ तदानयनम् । मकरादिकेन्द्रे त्रिज्योर्ध्वतः कोटिफलं दृश्यते । कादौ तु तदधः । अत. स्तदैक्यान्तरं स्फुटा कोटिः । भुजफलं तु तत्र भुजः तयोर्वर्गयोगपदं कर्ण इत्युपपन्नम् । १. नीचोच्चवृत्तभङ्गिः । ह সবি The BE सान्या नी. कार्य: •ER IN/ 7.ka. ५ सि०शि० ·ग्रहगणिते । अत्रापि क्रियोपसंहारः । अत्र स्फुटकोटिवर्गः खण्डद्वयेन प्राग्वत् । तत्रैकं खण्ड त्रिज्या । द्वितीयं कोटिफलम् खण्डद्वयस्यामिहतिहिनिघ्नीत्यादिना जातो वर्ग: । त्रिकोफ २ त्रिव १ कोफव १ अयं योगस्य । अन्तरस्यायम् । त्रिकोफ २ त्रिव १ कोफव १ । कोटिफलवर्गोनोऽन्त्यफलज्यावर्गों भुजफलवर्गो जातः कोफव अंव १ अनयोोगे कोटिफलवर्गनाशे त्रिज्यान्त्यफलज्यावर्गक्यं त्रिज्याकोटि- फलघातेन द्विगुणेन मृगादिकेन्द्रे युतं कादौ तु रहितं तस्य पदं कर्ण इत्युपपन्नम् । इदानीमन्द्वोः फलानयनं लघुज्यया लघुप्रकारेणाह- ये केन्द्रदोये लधुखण्डकोत्थे क्रमाद्रवीन्द्रो खसंगुणे ते । भक्ते त्रिखेशै ११०३ मुंनिसप्तवेदै ४७७ र्यद्वा तयोर्मन्दफले लवाद्ये ॥३०॥ स्पष्टम्। अनोपपत्तिः । अस्य बृहज्ज्याभिः परमं फलमानीतं भागद्वयं सार्धदशकलाधिक किल भवति । २।१०।३१ । यदि लच्या त्रिज्यातुल्यया दोय॑येदं फलं तदाभीष्टया किमिति । एवमनुपातेन दोायाः फलं गुणस्त्रिज्या १२० हरः । अथ संचारः । यदि फलमिते गुणे त्रिज्याहरस्तदा विंशतिमिते किमित्युत्पद्यन्ते त्रिखेशाः ११०३ । अथ चन्द्रस्य परम फलमष्टविकलाधिककलाद्वयाधिकाः पञ्च भागा: ५ । २ । ८ । इहापि न. खगुणत्रिज्यायाः २४०० फलेन भागे हृते लभ्यन्ते मुनिसप्तवेदाः ४७७ । इदानीमकेंन्द्वोर्गतिस्पष्टीकरणम्- तत्कोटिजीवा कृतबाणभक्ता रवेविधोर्वेदहताद्रिभक्ता। लब्धाः कलाः कर्किमृगादिकेन्द्रे गतेः फलं तत् क्रमशो धनर्णम् ॥३॥ तत्कोटिजीवेति । लध्वी कोटिज्या कृतबाणभक्ता रखेर्गतिफलं स्यात् । विधोस्तु केन्द्रकोटिज्या लक्ष्वी वेदगुणा सप्तभक्ता गतिफलं स्यात् । तत् फलं कादिकेन्द्रे धनं मकरादावृणं गतः कार्यम् । एवं तात्कालिकी स्फुटा गतिर्भवति । अन्नोपपत्तिः । तत्र वक्ष्यमाणप्रकारेण कोटीफलध्नी मृदुकेन्द्रभुक्तिरित्यादिनानीते रविचन्द्रयोः परमे गतिफले कलाये २४ । ६८। आभ्यां गतिफलज्ञानार्थमनुपातः । यदि लष्व्या त्रिज्यातुल्यया कोटिज्यया एते रविचन्द्रयोर्गतिफले तदेष्टया किमिति । अन्न गुणकेन गुणकभाजकावपवर्त्य ज्ञाता भाजके युगशराः १४ । चन्द्रस्य गतिफलचतुर्थीशेन गतिफलं त्रिज्यां चापवर्त्य ज्ञातो गुणकः ४ । भाजकश्च ७ । इत्युपपन्नम् । धनर्णतोपप- त्तिरग्रे वक्ष्ये । इदानीं भौमादीनां शीघ्रफलानयनम्- द्राग्दोः फलात् संगुणितात् त्रिमौळ घाताद्भुजज्यान्त्यफलज्ययोर्वा । कर्णोद्धृताद्यत् सममेव लब्धं तत्कार्मुकं शीघ्रफलं ग्रहाणाम्(१) ॥ ३२ ॥ १. अत्र संशोधकोक्तं प्रकारान्तरेण शीघ्रफलानयनम् । द्राक्केन्द्रकोटिमौयान्त्यफलज्यागुणया क्रमात् । मृगकादिके केन्द्रे युतोना त्रिज्यकाकृतिः ॥

·स्पष्टाधिकारः। स्पष्टम् । अत्र वासना त्रैराशिकेन । कर्णकोटिसूत्रयोर्यदि कर्णाग्रे भुजफलतुल्यमन्तरं तदा त्रिज्यालो किमिति । अतस्त्रिज्याघ्नं भुजफलं कर्णेन हृतम् । तच्चापकरणेन वृत्तगतत्वं फलस्योपपन्नम् । अथान्यप्रकारेण । दोान्त्यफलज्याध्नी त्रिज्यया भक्ता भुजफलं भव- ति । यदि कर्णाग्र एतावदन्तरं तदा त्रिज्याग्रे किमिति । पूर्व त्रिज्या हरः । इदानीं स गुणस्तुल्यत्वान्नाशे कृते सति घातात् भुजज्यान्त्यफलज्ययोर्वेत्युपपन्नम् । इदानी प्रकारान्तरेण फलमाह- त्रिज्याहता कर्णहृता भुजज्या तञ्चापबाह्वोर्विवरं फलं वा । शेयोऽत्र बाहुः प्रतिमण्डलस्य चापेन शीघ्रान्त्यफलज्यकायाः ॥३३॥ त्रिभ युतोनोनयुतं पदानि दोस्तेषु यातैष्यमयुग्मयुग्मे । भुजज्या त्रिज्यया गुण्या कर्णेन भाज्या लब्धस्य यच्चापं तस्य बाहोश्च यदन्तरं तदू. ग्रहस्य शीघ्रफलम् । परमत्र बाहुः प्रतिमण्डलस्य ज्ञेयः । अथ तद्वाहुज्ञानार्थमाह । चा- पेन शीघ्रान्त्यफलज्यकाया इति । ग्रहस्य परमेण शीघ्रफलेन युतोनोनयुतं कार्यम् । किम् । राशिवयं चतुःस्थम् । तानि प्रतिमण्डलपदानि भवन्ति । तद्यथा बुधस्य परमं शीघ्रफल. मेकविंशतिभागाः पादोनद्वात्रिंशत्कलाधिकाः २१ । ३१ । ४३ । अनेन कृतानि पदानि ३ ३ एतानि बुधस्य प्रतिमण्डलपदानि । यदा प्रतिमण्डलभुजः क्रियते २१ ८ २१ तदायुग्मे पदे यातमेष्यं तु युग्म इत्यादिनैव । तद्यथा । यदा सा- ३१ २८ २८ ३१ र्धराशित्रयस्य केन्द्रस्य भुजः क्रियते तदा तावानेव भवति । यदा ४३ १७ १७ ४३ सार्धराश्यष्टकस्य केन्द्रस्य भुजः क्रियते तदा सार्धराशिन्त्रयं भवतीति ज्ञेयम् । तच्चापबा- होर्विवरं फलं वेत्यत्रायं बाहुज्ञेय इत्यर्थः । अनोपपत्तिस्त्रैराशिकेन । कर्णोच्चरेखयोरन्तरं यदि कर्णाग्रे भुजज्यातुल्यं भवति तदा शीघ्रकर्णहृता लब्धं फलकोटिज्यका भवेत् । तचापांशोनिताः खाङ्काः स्युः शीघ्रफलभागकाः ॥ एवं द्राक्फलतः शीघ्रकेन्द्रभुजांशानयनम् । फलान्त्यफलयोर्जीवावर्गयोरन्तरात् पदम् । फलकोटिज्यया निन्नं केन्द्रे कर्किमृगादिके ॥ फलज्याकृतियुक्तोनं भक्तमन्त्यफलज्यया। लब्धचापलवाः खाङ्कच्युता द्राक्केन्द्रदोलवाः ॥ २ ८ - यद्वा। फलान्त्यफलशिञ्जिन्योर्योगान्तरहतेः : पदम् । फलकोटिज्यका तेन पदेनादयोनिता क्रमात् ॥ मृगकादिके केन्द्र गुणिता च फलज्यया । भक्तान्त्यफलमौा स्याच्छीघ्रकेन्द्रभुजज्यका ॥

·ग्रहगणिते त्रिज्याने किमिति । फलं स्फुटग्रहोचरेखयोरन्तरं ज्यारूपं स्यात् । तच्वापस्य प्रति- मण्डलबाहोश्च यदन्तरं तच्छीघ्रफलं स्यात् । अतोऽत्र प्रतिमण्डलस्य बाहुः । यतः प्रति- मण्डलस्यौजपदान्तं यावत् फलस्योपचयः ततोऽपचयः । तथाचोक्तं गोले । कक्षामध्यगतिर्यग्रेखाप्रतिवृत्तसम्पाते। मध्यैव गतिः स्पष्टा परं फलं तत्र खेटस्य । इत्येवं फलानयनमुक्त्वेदानी ग्रहस्पष्टीकरणमाह- स्यात् संस्कृतो मन्दफलेन मध्यो मन्दस्फुटोऽस्माञ्चलकेन्द्रपूर्वम् ॥३४॥ विधाय शैष्येण फलेन चैवं खेटः स्फुटः स्यादसकृत् फलाभ्याम् । दलीकृताभ्यां प्रथमं फलाभ्यां ततोऽखिलाभ्यामसकृत् कुजस्तु ॥ ३५ ॥ स्फुटौ रवीन्दू मृदुनैव वेद्यो शीघ्राख्यतुङ्गल्य तयोरभावात् । आदौ ग्रहस्य मन्दफलमानीय तेन संस्कृतोऽसौ मन्दस्फुटः स्यात् । तं शीघ्रोच्चाद्वि- शोध्य शीघ्रकेन्द्रं कृत्वा ततः शीघ्रफलं तेन संस्कृतो मन्दस्फुटो ग्रहः स्फुटः स्यात् । तस्मात् स्फुटान्मन्दोच्चं विशोध्य मन्दफलमानीय तेन गणितागतो मध्यः संस्कृतो मन्द- स्फुटः स्यात् । तेन पुनश्चलकेन्द्र ततश्चलफलं तेन मन्दस्फुटः संस्कृतः स्फुटः स्यात् । एव- मसकृद्यावदविशेषः । अस्योपपत्तिोले । शीघ्रनीचोच्चवृत्तस्य मध्यस्थितिं ज्ञातुमादौ कृतं कर्म मान्दं ततः । खेटबोधाय शैष्यं मिथःसंश्रिते मान्दशैये हि तेनासकृत् साधिते ॥ इति तथा मन्दकर्मणि कर्णो न कृतस्तत्कारणमपि गोले कथितम् । यत् तु दलीकृता- भ्यां प्रथमं फलाभ्यामित्यादि कुजस्य विशेषस्तत्रोपलब्धिरेव वासना । इदानीं गतिस्फुटीकरणमाह- दिनान्तरस्पष्टखगान्तरं स्याद् गतिः स्फुटा तत्समयान्तराले ॥ ३६ ॥ कोटीफलनी मृदुकेन्द्रभुक्तिःस्त्रिज्योधृता कर्किमृगादिकेन्द्रे । तया युतोना ग्रहमध्यभुक्तिस्तात्कालिकी मन्दपरिस्फुटा स्यात्(१)॥३७॥ १. अनलल्लः। ज्याखण्डकेन गुणिता मृदुकेन्द्रजेन भुक्तिहस्य शरयुग्मयमैविभक्ता क्षुण्णा स्फुटेन गुणकेन हृता खनागैलिप्ता गतेः फलमृणं धनमुक्तवच्च ।। श्रीर मन्दकेन्द्रगतिरर्कचन्द्रयोयान्तरेण गुणिता हृताद्यया । जीवया स्वपरिणाहताडिता खतरामविहृता गतेः फलम् ॥ अत्र संशोधकोक्तो विशेषः। कोटीफलनीत्यायुक्तप्रकारेणानीतं मन्दगतिफलं स्वल्पान्तरम् ॥ तस्याद्यतनश्वस्तनफलज्य. योरन्तरत्वात् । सूक्ष्मं त्वद्यतनश्वस्तनफलान्तरमेव । तच्च साधितज्यान्तरानुपातेनावगन्तुं सुश- कम् । तथाहि । अद्यतनफलस्य जीवायां क्रियमाणायां योग्यखण्डं तेन यदि शरद्विदन- मितं चापान्तरं लभ्यते तदा साधितज्यान्तरेण किमित्यनुपातेन शरद्विदस्रघ्नं साधितज्यान्तरं ·स्पष्टाधिकाः। - - - समीपतिथ्यन्तसमीपचालनं विधोस्तु तत्कालजयैव युज्यते । सुदूरसंचालनमाधया यतः प्रतिक्षणं सा न समा महत्वतः ॥ ३८ ॥ अद्यतनश्वस्तनस्फुटग्रहयोरौदयिकयोदिनार्धजयोस्तिकालिकयोर्वा यदन्तरं कलादिर्क सा स्फुटा गतिः। अद्यतनाच्छ्वस्तने न्यूने वक्रा गतिज्ञेया । तत्समयान्तराल इति । तस्य कालस्य मध्येऽनया गत्या ग्रहश्चालयितुं युज्यत इति । इयं किल स्थूला गतिः । अथ सूक्ष्मा तात्कालिकी कथ्यते । तुङ्गगत्यूना चन्द्रगतिः केन्द्रगतिः । अन्येषां ग्रहाणां ग्रह- गतिरेव केन्द्रगतिः । मृदु केन्द्रको टिफलं कृत्वा तेन केन्द्रगतिर्गुण्या त्रिज्यया भाज्या लब्धेन कादिकेन्द्रे ग्रहगतियुक्ता कार्या । मृगादौ तु रहिता कार्या । एवं तात्कालिकी मन्दपरिस्फुटा स्यात् । तात्कालिक्या भुक्त्या चन्द्रस्य विशिष्टं प्रयोजनम् । तदाह । समीपतिथ्यन्तसमीपचालनमिति । यत्कालिकश्चन्द्रस्तस्मात् कालागतो वा गम्यो वा यदासन्नस्तिथ्यन्तस्तदा तात्कालिक्या गत्या तिथिसाधनं कर्तुं युज्यते । तथा समीपचा- लनं च । यदा तु दूरतरस्तिथ्यन्तो दूरचालनं वा चन्द्रस्य तदाद्यया स्थूलया कर्तुं युज्यते । स्थूलकालत्वात् । यतश्चन्द्रगतिमहत्वात् प्रतिक्षणं समा न भवति । अतस्तदर्थमयं विशे-- षोऽभिहितः । अथ गतिफलवासना । अद्यतनश्वस्तनग्रहयोरन्तरं गतिः । अत एव ग्रहफलयोरन्तरं गतिफलं भवितुमर्हति । अथ तत्साधनम् । अद्यतनश्वस्तनकेन्द्रयोरन्तरं केन्द्रगतिः । भुजज्याकरणे योग्यखण्डं तेन सा गुण्या शरद्विदर्भाज्या । तत्र तावत् तात्कालिकमो- ग्यखण्डकरणायानुपातः । यदि त्रिज्यातुल्यया कोटिज्ययाद्यं भोग्यखण्डं शरद्विदवतुल्यं लभ्यते तदेष्टया किमित्यन्न कोटिज्यायाः शरद्विदना २२५ गुणस्त्रिज्या हः। फलं ता- त्कालिकं स्फुटभोग्यखण्डं तेन केन्द्रगतिणनीया शरद्विदर्भाज्या। अत्र शरद्विदमि- तयोर्गुणकभाजकयोस्तुल्यत्वान्नाशे कृते केन्द्रगतेः कोटिज्या गुणस्त्रिज्या हरः स्यात् । फ- लमद्यतनश्वस्तनकेन्द्रदोर्ययोरन्तरं भवति । तत्फलकरणार्थ स्वपरिधिना गुण्यं भांशै-- ३६० भज्यम् । पुर्व किल गुणक: कोटिज्या सा यावत् परिधिना गुण्यते भांशै ३६० हियते तावत्कोटिफलं जायत इत्युपपन्नं कोटीफलध्नी मृदुकेन्द्रभुक्तिरित्यादि । एवमद्य- तनश्वस्तनग्रहफलयोरन्तरं तद्वतः फलं कादिकेन्द्रे ग्रहणफलस्यापचीयमानत्वात् तुलादौ - भोग्यखण्डहृतमद्यतनश्वस्तनफलान्तरं स्यात् । तत्र त्रिज्यातुल्यया कोटिज्यया शरद्विस्रमितं भोग्यखण्डं तदा फलकोटिज्यया किमित्यनुपातेन शरद्विदननी फलकोटिज्या त्रिज्यया भक्ता फकोज्या२२५ कोफ.केगर२५ स्फुटभोग्यखण्डं स्यात अनेन साधितज्यान्तरे शरद्विदलने त्रि १ त्रि.कोफ.केग २२५ अस्मिन् भक्ते जातम्- अत्र त्रिज्यातुल्ययोःशरद्विदसतुल्ययोश्वगुणकभाज. त्रि.फकोज्या २२५ कयो शे कृते कोटीफलनी मृदुकेन्द्रभुक्तिः फलकोटिज्यया विहृतेति सिद्धम् । इदमेव सूक्ष्म मन्दगतिफलम् । मन्दफलान्तरत्वात् । आचार्योक्तं तु स्थूलं फलज्यान्तरत्वात् । त्रि १ ·५४ ग्रहगणिते धनफलस्योपचीयमानत्वाद्धनम् । मकरादौ तु धनफलस्यापचीयमानत्वान्मेषादावृणफल- स्योपचीयमानत्वाहणमित्युपपन्नम् । इदानी गतेः शीधफलमाह । फलांशखाङ्कान्तरशिञ्जिनीनी द्राकेन्द्रभुक्तिः श्रुतिहृद्विशोध्या । स्वशीघ्रभुक्तः स्फुटखेटभुक्तिः शेषं च वक्रा विपरीतशुद्धौ(१) ॥३९॥ ग्रहस्थ ये शीघूफलांशा आगच्छन्ति ते नवतेः ९० शोध्याः। शेषांशानां या ज्या तया शीघ्रकेन्द्रगतिण्या शीतकर्णेन भाज्या । लब्धं शीघ्रोच्चगतेः शोध्यम् । शेष स्फुटा गतिर्भवति । यदि न शुध्यति तदा विपरीतशोधने कृते वक्रा गतिर्भवति । अनोपपत्तिः । अद्यतनश्वस्तनशीघ्रफलयोरन्तरं गतेः शीघ्रफलं स्यात् । तच्च यथा मान्दं गतिफलं ग्रहफलवदानीतं तथा यद्यानीयते कृतेऽपि कर्णानुपाते सान्तरमेव स्यात् । यथा धीवृद्धिदे । नहिं केन्द्रगतिजमेव फलयोरन्तरं स्यात् किन्त्वन्यदपि अद्यतनभुजफ. लश्वस्तनभुजफलान्तरे त्रिज्यागुणेऽद्यतनकर्णहते यादृशं फलं न तादृशं श्वस्त- -नकर्णहृते । स्वल्पान्तरेऽपि कर्णे भाज्यस्य बहुत्वाद्बह्वन्तरं स्यादित्येतदानय हित्वान्यन्महामतिमभिः कल्पितम् । तद्यथा । केन्द्रगतिरेव स्पष्टीकृता । तस्यां हि शीघ्रोच्चगतेः शोधितायां ग्रहस्य गतिः स्फुटैवावशिष्यत इति । तत्र स्फुटकेन्द्रगतिप्रद- १. अत्र श्रीपतिः। द्राक्केन्द्रभुक्तिरथवा गुणिता स्वभोग्यमौया शराकृतिहृता परिणाहनिम्नी । चक्रांशकैरपि हृता गुणिता त्रिमौा कर्णोद्धृता भवति शीघ्रफलं हि मुक्तेः ।। . . तद्वर्जिता स्वचलतुङ्गगतिः स्वभोग्यखण्डाहता शरयमाक्षिहता हता च । स्वेन स्फुटेन गुणकेन खनागभक्ता त्रिज्याहता श्रुतिहृताशुफलं गतः स्यात् ॥ मन्दस्फुटा ग्रहगतिः स्फुटतामुपैति युक्तोनिता विरहिता सहितामुना च । शीघ्राभिधाननिजकेन्द्रपदक्रमेण वक्रा गतिर्भवति चेदृणतो विशुद्धा ॥ बाणाब्धिभिः शशिगुणः खयमैः खबाणैरङ्गैस्त्रिगृहमाद्यपदं युतं स्यात् । ऊनं तृतीयमिति केन्द्रपदोक्तलक्ष्म बुद्धवा गतौ चलफलं स्वमृणं विधेयम् ॥ त्रिज्याहता प्रहगतिम॒दुकर्णहृद्वा मन्दस्फुटा भवति तद्रहिताशुभुक्ति । त्रिज्याहता स्वचलकर्णहृताशुचापभोग्यज्यया विगुणिता विहृताधमौन्यां ॥ लब्धं त्यजेत् स्वचलतुङ्गगतेः सदैव शेषं स्फुटा भवति च ग्रहमुक्तिरेवम् । लब्धं भवेद्यदधिकं चलतुङ्गभुक्तर्व्यस्तं भुनक्ति खचरः प्रतिवासरं तत् ॥ अत्र संशोधकोक्तं कर्णनिरपेक्षं स्फुटगतिसाधनम् । त्रिज्या द्राक्केन्द्रभुक्तिनी द्विघ्नद्राक्फलदोय॑या । क्षुण्णान्त्यफलजीवाध्न्या द्विघ्न्या द्राक्केन्द्रदोय॑या । भक्का लब्धे स्वशीघ्रोच्चगतेः शुद्धेऽवशेषकम् । स्पष्टा खेटगतिर्व्यस्तशुद्धौ वक्रगतिभवेत् ॥

·स्पष्टाधिकारः। र्शनार्थ (१) छेद्यकोक्तविधिना कक्षावृत्तं प्रतिमण्डलं च विलिख्य तयारद्यतनग्रहस्थानोच्च- स्थाने चिन्हथित्वा भूमध्यात् प्रतिमण्डलग्रहचिन्हगामिनी कर्णरेखा कार्या । रेखाकक्षा- वृत्तयोः संपातेऽद्यतनस्फुटो ग्रहः । यथा मध्यग्रहोचचिन्हयोर्मध्ये मध्यम केन्द्रमेवं स्फुटो. चयोर्मध्ये स्फुट केन्द्रमित्यवगन्तव्यम् । स्फुटकेन्द्रे शीघ्रोच्चाच्छोधिते स्फुटो ग्रहोऽवशिष्यत इति भावः । अथ कक्षावृत्ते प्रतिवृत्ते च मध्यचिन्हात् केन्द्रगतिर्विलोमा देया। तदयो स्वस्तन मध्यकेन्द्रम् । अत्राप्यन्या कर्ण रेखा कार्या । कक्षावृत्ते रेखोच्चयोर्मध्ये श्वस्तनं स्फुटकेन्द्रम् । रेखयोर्मध्ये स्फुटा केन्द्रगतिः । इह स्फुटग्रहस्थानयोरन्तरत्वात् कथमियमेव स्फुटा ग्रहगतिर्न स्यादिति नाशङ्कनीयम् । यतोऽद्यतनकर्ण रेखा केन्द्रगतिज्ञानार्थमेव रक्षि- ता। अन्यथा श्वस्तनग्रह उच्चे च मेषादेरनुलोम चालिते सत्यद्यतनस्फुटग्रहाच्छ्वस्तनस्फु- टोऽग्रत एव भवत्यवक्रो यदि । वक्रगतस्तु पृष्ठतः । तयोरन्तरं सा ग्रहगतिः स्पष्टा । इयं तु केन्द्रगतिरेव । अथ तन्मानज्ञानार्थमुपायः । यथा भूमध्याद्विनिःसृता कर्णरेखा कक्षा- वृत्तेऽद्यतनमध्यग्रहात् फलतुल्येऽन्तरे लग्ना । एवं प्रतिमण्डलमध्याद्विनिःसृता रेखा प्रति- वृत्तग्रहात् फलतुल्येऽन्तरे यथा लगति तथा कृता सती कर्णसमकलया तिष्ठति । तस्याः कर्णेन सह सर्वत्र तुल्यमेवान्तरं स्यादित्यर्थः । अथ तदवधित्वेन प्रतिमण्डले फलस्य ज्याङ्या यथा ज्यायां प्रतिवृत्तमध्यग्रहचिन्हे भवति । अथ केन्द्रगत्याधिकस्य च फलस्य ज्याङ्या । तयोर्जीवयोरन्तरं कर्णसूत्रात् तिर्यग्रूपं भवति । तदत्र गणितेन ज्याकरणवा- सनया सिध्यति । शीघ्रफलस्य जीवायां क्रियमाणायां योग्यखण्डं तेन केन्द्रगतिर्गुण्या । शरद्विदर्भाज्या । लब्धं तु तयोर्जीवयोरन्तरं स्यात् । यतो ज्याग्रस्थेन भोग्यखण्डेन जी. वाया उपचयः । अथ तस्य भोग्यखण्डस्य स्फुटीकरणम् । यदि त्रिज्यातुल्यया कोटिज्य- याद्यं भोग्यखण्डं तदा फलकोटिज्यया किमिति । एवं कृत आग्रखण्डं फलकोटिज्या १. अत्र क्षेत्रदर्शनम् । अधानकर्णः श्वसनकर्णः भः ·५६ ग्रहगणिते । स्पष्टा । अ-- च केन्द्रगतेर्गुणौ शरद्विवस्त्रास्त्रिज्या च हरौ २२५ । ३४३८ । अथान्योऽनुपातः । यदि कर्णाग्र एतावदन्तरं तदा त्रिज्यागे किमिति । लब्धं कक्षावृत्ते ज्यारूपं भवति । तस्य धनुःकरणेऽल्पत्वाज्जीवा न शुध्यति किन्तु शरद्विदना गुण आद्यखण्डं हरः स्यात् । तथा कृते दर्शनम् । गुणः । त्रि.फलको.आ. २२५ ॥ छेदः । त्रि-क आ. २२६ अन शर- द्विदवतुल्ययोस्तथा त्रिज्यातुल्ययोस्तथाद्यखण्डतुल्ययोश्च गुणकभाजकयोस्तुल्यत्वान्नाशे कृते केन्द्रगतेः फलकोटिज्या गुणः कर्णो हरः स्यात् । फलं तु स्फुटा केन्द्रगतिर्भवति । सा शीघ्रोच्चगतेः शोध्या । शेषं स्फुटा ग्रहगतिर्भवति । अत उक्तं फलांशखाकान्तरशिक्षि:- नीघ्नीत्यादि । अन भोग्यखण्डस्फुटीकरणस्य फलं प्रदर्श्यते । कक्षामध्यगतिर्यगोखाप्रति- वृत्तसंपाते भुजज्यातुल्यः कर्णो भवति । तावती च फलांशखानान्तरशिञ्जिनी । अतस्तु- ल्यत्वात् गुणकभाजकयोरविकृतैव केन्द्रगतिः । ततो मध्यैवात्रगतिः स्फुटखण्डग्रहणे । त्रिज्याहता स्वचलकर्णहृताशुचाप- भोग्यज्यया विगुणिता विहताद्यमौा । इत्यनेनाप्यानयनेन तत्र मध्यगतितुत्या सम्यग्भवतीति सर्वमन्त्र निरवद्यमिति भावः इदानी लल्लोक्तगतिफलस्य दूधणमाह- धीवृद्धिदे चलफलं धुगतेर्यदुक्तं लल्लेन तन्न सदिदं गणकैर्विचिन्त्यम् । केन्द्र त्रिभे च नवभे च फलस्य नाशा- द्भावात् तथा गतिफलस्य धनर्णसन्धौ ॥४॥ धीवृद्धिदे तन्ने यन्तेश्चलफलमुक्तं तदसत् । त्रिभे नवभे च केन्द्रे भोग्यखण्डाभावात फलाभावः स्यात् । तथा धनर्णसन्धौ गतिफलाभावस्थानेऽपि फलमुत्पद्यत एव । त. त्पक्षे गतिफलाभावकारणस्याभावात् । येऽत्र वासनाविदस्तैरुक्तमात्रमपीदं ज्ञायते । येऽन्ये न विदन्ति । अथवा वृथाभिमानिनस्तेषां धूलीकर्मणा प्रतीतिरुत्पाद्या । तद्यथा(१)। १. अत्र संशोधकः । भौमस्य शीघ्रकेन्द्रांशाः १३५ भुजः ४५ भुजज्या २४३१ भोग्यखण्डम् १५४ कोटिज्या २४३१ द्विद्वीन्दुद्विकुभिरित्यादिना जातः स्पष्टो गुणः ५१:३५ "स्पष्टस्व स्वगुणाहते" इत्यादिना सिद्धं भुजफलम् १५६७ । २९ कोटिफलम् १५६७ । २९ स्पष्ट कोटिः १८७० । ३१ शीघ्रकर्णः २४४० । २७ । अथ केन्द्रगतिः २७ । ४२ स्वभोग्यखण्डाहतेत्यादिना जातं गतेः शीघ्रफलम् १७ । १३ । एवं शुक्रस्य केन्द्रांशाः १४० भुजज्या २२०९ भोग्यखण्डम् १७४ कोटेज्या २६३२ । ४० स्पष्टो गुणः ५७ । ४३ भुजफलम् १५९३ । ४२ कोटिफलम् १८९९ । २२ स्फुटा कोटिः :: १५३८ ।३८ । शीघ्रकर्णः २२१५ । १४ केन्द्रगतिः ३७ स्वभोग्यखण्डाहतेत्यादिना जातं गतेः शीघ्रफलम् ३२ । २ । एवं बुधस्य केन्द्रांशाः १२१ । ५ दोया २९४२ । ५५ स्फुटगुणकः २९ । १७ को- ..

·स्पष्टाधिकारः। भौमस्य धनर्णसन्धिकेन्द्र सार्धराशिचतुष्टयम् । ४ । १५ शुक्रस्य विंशतिभागाधिकम् । ४ । २० अत्र यावदुक्तम् गतिफलमानीयते तावत् सप्तदशकला १७ भौमस्य । शुक्रस्य द्वात्रिंशत् ३२ कला आगछति । तदसत् । अथ स्वल्पान्तरत्वादिति चेत् तदपि न । एकत्रिंशत् कला गतिः सप्तदशकला अन्तरम् । तत् कथं स्वल्पमुच्यते । अन्न केचिद्वास- नाबाह्याः स्वभोग्यखण्डाहतेत्याशुचापभोग्यखण्डाहतेति मन्यन्ते । एवं बुधगतिफलस्वर्ण- प्रवृत्तौ केन्द्र राशिचतुष्टये भागेन कलापञ्चकेन चाधिके ४ । १ । ६ अवक्रस्थानेऽपि वक्रा गतिरायातीति सुधीभिरिदमपि विलोक्यम् । इदानी वक्रतासंभवमाह- द्राकेन्द्रभागैस्त्रिनृपः १६३ शरेन्द्र. १४५ स्तत्वेन्दुभिः १२५ पञ्चनृपै १६५ स्त्रिरुद्रः ११३ । स्थाद्वक्रता भूमिसुतादिकाना-(१) मवक्रता तद्रहितैश्च भांशैः ३६० ॥ ४ ॥ टिज्या १७७४ । ११ भुजफलम् १०७७ । १४ कोटिफलम् ६४९ । २५ स्पष्टा कोटिः २७८८ । ३५ शीघ्रकर्णः २९८९ । २५ शीघ्रफलज्या १२३८ । ५३ शीघ्रफलचापभोग्य- खण्डम् २१० । अत्र केन्द्रभुजभोग्यखण्डस्थाने शीघ्रफलचापभोग्यखण्डस्य २१० अस्य प्रहणे जातं गतः शीघ्रफलम् ७३ । १४ कर्कादिकेन्द्रत्वादिदं मध्यगतेः शोध्यम् । तन शुद्धयतीति विपरीतशोधनेन शेषम् १४ । ६ जाता वक्रगतिः । १. अत्र ब्रह्मगुप्तः। अग्न्यष्टिभिरिषुमनुभिः शरसूरिषुरसेन्दुभिस्त्रिभवैः। शीघ्रान्त्यकेन्द्रभागै मादीनां भवति वक्रम् ।। गुणनृपतिभिर्वाणान्ध्येकैः शिलीमुखभास्करैः शररसकुभिर्विश्वक्ष्माभिलवैश्चलकेन्द्रजैः। भवति नियतं वक्रारम्भः कुजादिनभःसदां पुनराप भवेद्वक्रत्यागश्च्युतैस्तु भमण्डलात् ।। अत्र संशोधकोक्तो वक्रारम्भकालिकशीघ्रकेन्द्रांशावगमकः प्रकारः । त्रिज्याकृतिः खचरमध्यमभुक्तिनिन्नी शीघ्रोच्चभुक्तिगुणितोऽन्त्यफलस्य वर्गः । योगस्तयोः परफलज् अकया विभक्तः शीघ्रोच्चभुक्तिखगवेगसमासहृच्च ॥ लब्धस्य धनुषो भागा वियदङ्कसमन्विताः। वक्रारम्भे ग्रहस्य स्युः शीघ्र केन्द्रलवाः स्फुटाः ॥ अत्र कस्यचित् पद्ये । तुझं कार्मुकमौर्विकरितशरो गत्वा निवृत्तो यथा प्रावस्थानादपरत्र वायुवशतो गच्छत्यवेगस्तथा । कक्षावृत्तधनुर्गुणेरितखगस्तद्वचलोच्चं गतो नीचं याति यदा तदापरगतिर्वक्री स एवोच्यते ॥ कक्षापदच्युतखगा इव नीचसंगात् पूर्वात्ममार्गमपहाय चरन्ति वक्रम् । चदित्यहो पृथुलबिम्बविलोकनं किं सर्वोऽपि रूपमखिलं विपदस्य पश्येत् ।। तथा लल्लः।

·ग्रहगणिते : यादृशे केन्द्रे गतिः पूर्ण भवति ताशस्य केन्द्रस्य भागाः सुखार्थ पाठेन पठिताः । यतो वक्रारम्भे वक्रत्यागे च गतिः पूर्ण भवति । अतश्चक्राच्च्युतास्तेऽवक्रभागा भवन्ती- त्युपपन्नम् । मार्गभागाः १९७ । २१६ । २३५ । १९५ । २४७ ॥ इदानीमुदयास्तसंभवमाह- प्राच्यामुदेति क्षितिजोऽष्टदौः २८ शकै १४ गुरुः सप्तकुभिश्च १७ भन्दः(१) । स्वस्वोदयांशोनितचक्रभाग-३३२ । ३४६ । ३४३ । स्त्रयो व्रजन्त्यस्तमयं प्रतीच्याम् ॥ ४२ ॥ खासै ५० जिनै २४ सितयोरुदयः प्रतीच्या- मस्तश्च पञ्चतिथिमि १५५ मुंनिसप्तभूमिः १७७ । प्रागुनमः शरनखै २०५ स्त्रिधृतिप्रमाणे- १८३ रस्तश्च तत्र दशवन्हिभि ३१० रङ्गदेवैः ३३६ ॥ ४३ ॥ श्रवक्रवक्रास्तमयोदयोक्तभागाधिकोनाः कलिका विभक्ताः । द्राकेन्द्रभुक्त्याप्तदिनैर्गतैष्यैरवक्रवक्रास्तमयोदयाः स्युः ॥ ४४ ॥ स्पष्टार्थमिदम् । अनोपपत्तिः । उदयास्तमयाध्याये ये कालांशाः पठिताः स्फुटार्कात् स्फुटग्रहे तैरन्त- रित उदयोऽस्तमयो वा भवति । इह तु मध्यमार्कात् स्थूलस्फुटे ग्रहे तावद्भिः क्षेत्रांशैर- न्तरिते य उदयोऽस्तमयो वा स्थूलः स कथ्यते । इह यच्छीघ्रकेन्द्रं तन्मन्दस्फुटस्य मध्यरवेश्चान्तरम् । यथा क्षितिजस्याष्टदस्त्राः २८ । एभिः केन्द्रभागैर्यावद्धौमस्य फल- मानीयते तावदेकादश भागा ११ भवन्ति । तैरधिको मन्दस्फुटो यावदाच्छोध्यते तावत् सप्तदशभागान्तरितो भवति । सप्तदश हि तस्य कालांशाः अतस्तावति केन्द्र उदयः । एभिः केन्द्रभागैश्चक्राच्च्युतैः पश्चिमदिशि तावदेव भौमार्कयोरन्तरं स्यात् । अतस्तत्रास्त- मयः । एवं यदा गुरोश्चतुर्दश भागाः १४ केन्द्रम् । तस्मात् केन्द्रानागत्रयं फलम् । तद- धिकस्य गुरोरकस्य चान्तरमेकादश भागाः । एवं मन्दस्यापि स्फुटस्याण सहान्तर पञ्चदश कालांशाः १५ । एवमनयो मवच्चक्राच्छुद्धैरस्तमयः । बुधशुक्रयोस्तु खा:-५० जिनैः २४ केन्द्रोशैविश्वरुद्रमिताः कालांशा उत्पद्यन्ते । तै गैरधिको तौ तैरेव भाग खेरग्रतः स्याताम् । यतो य एव मध्यो रविस्तावेव ज्ञशुक्रौ। अतः कालांशान्तरित- । १. अत्र श्रीम० देवोक्तं कुजगुरुशनीनां कालांशेभ्यस्तदुदयकेन्द्रांशानयनम् । पूर्व कर्ण त्रिभज्यान्त्यफलज्यैक्यं प्रकल्पयेत् । त्रिज्या कालांशजीवाप्ता हरस्तेनोद्धृतं श्रवः ॥ आप्तिः स्यान्चलकेन्द्रस्य जीवा स्थूला ततः श्रुतिः । तस्याः केन्द्रज्यका चैवमसकृच्चेत् स्फुटा भवेत् ॥ तस्याश्वापांशकाः शीघ्रकेन्द्रांशा युदयाभिधाः । महीजजीवमन्दानां विज्ञेया गणकैः खलु ।।

·स्पष्टाधिकारः। योरुदयः । एवं तयोर्य उदयास्तभागाः पठितास्तैस्तैः कालांशैस्तुल्यमेव फलं. भवति । अवक्रवक्रोदयास्तभागेभ्य ऊनाधिकाः कला हाकेन्द्रभुक्त्या हृता गतैष्यदिनानि भवन्ती- ति त्रैराशिकेनोपपन्नम्। इदानीं स्फुटग्रहान्मध्यग्रहानयनमाह- स्फुटग्रहं मध्यखगं प्रकल्प्य कृत्वा फले मन्दचले यथोक्ते । ताभ्यां मुहुर्व्यस्तधनर्णकाभ्यां सुसंस्कृतो मध्यखगो भवेत् सः(१)॥४५॥ स्पष्टार्थमिदम् । अन विलोमविधिरेव वासना । इदानी पलभाज्ञानमाह- क्रियतुलाधरसंक्रमपूर्वतोऽयनलबोत्थदिनैर्विषुवहिनम् । मकरकर्कटसंक्रमतोऽयनं धुदलभा विषुवदिवसेऽक्षमा ॥ ४६॥ अयनांशानां कला रविभुक्त्या हृताः फलमयनलवोत्थदिनानि। तैदिनमेषसंक्रान्तेस्तु. लासंक्रान्तेश्च प्राग्विषुवदिनं भवति । एवं मकरकर्कटसंक्रमतः प्रागयनदिनम् । तस्मिन् विषु- दिने मध्याह्ने या छाया सा पलभा । अस्य क्षेत्रस्य वासना गोले इदानीं पञ्चज्यासाधनमाह- युक्तायनांशादपमः प्रसाध्यः कालौ च खेटात् खलु भुक्तभोग्यौ । जिनांशमौा १३९७ गुणितार्कदोा त्रिज्यो ३४३८ द्धृता क्रान्तिगुणोऽस्य वर्गम् ॥ ४७॥ त्रिज्याकृतेः ११८१४४४ पोहा पदं घुजीवा क्रान्तिर्भवेत् क्रान्तिगुणस्य चापम् । अक्षप्रभासंगुणितापमज्या तद्वादशांशो भवति क्षितिज्या ॥ ४८ । सा त्रिज्यकानी विहृता धुमौा चरज्यकास्थाश्च धनुश्वरं स्यात् । अन्न खेटादित्युपलक्षणम् । यस्मात् खेटाल्लग्नाद्वापमः साध्यस्तस्मात् सायनांशा. देव । तथा यस्मादुदयसम्बन्धिनौ भुक्तभोग्यकालौ साध्यौ तस्मादपि सायनांशादेव । १. संशोधकः। व्यत्यासतः कर्किमृगादि केन्द्रे स्फुटं खराशुं परिकल्प्य साध्या । मन्दश्रुति क्फलवत्ततो यत् फलं रवेमन्दफलं भवेत्तत् ॥ यद्वा बृहत्याः स्फुटभानुकेन्द्रकोटिज्यकायास्त्रिभजीवयाप्तम् । यद्यच्च रव्यन्त्यफलज्ययाप्तं त्रिभज्यकाया अनयोर्वियुत्या ॥ मृगादिकेन्द्रे किल कर्कटादी केन्द्रे च युत्या मृदुकेन्द्रदोया । विभाजिता मन्दफलं कलाद्यं स्फुटार्कतो लाघवतः सकृत् स्यात् ॥

·ग्रहगणिते
-
सायनार्कस्य दोा जिनभागज्यया गुणिता त्रिज्यया भका क्रान्तिज्या स्यादित्यादि
स्पष्टार्थम् ।
अस्योपपत्तिः। विषुवत्क्रान्तिवृत्तयोर्याम्योत्तरमन्तरं क्रान्तिः। तयोः संपाते क्रान्त्यभावः।
ततस्त्रिभेऽन्तरे परमा जिनतुल्यभागाः । अतस्तत्संपातादारभ्य क्रान्तिः साध्या । उदया-
श्च तत एव । स तु संपातो मेषादेः प्रागयनांशतुल्येऽन्तरे । अतः सायनांशात खेटात् का..
न्तिभुक्तभोग्यकालौ चेत्युक्तम् । यदि त्रिज्यातुल्यया भुजज्यया जिनांशज्यातुल्या क्रान्ति-
ज्या लभ्यते तदेष्टज्यया किमिति । फलं क्रान्तिज्या विषुववृत्तात् तिर्यग्रूपा भवति ।
क्रान्तिज्या भुजस्त्रिज्या कर्णस्तवर्गान्तरपदमहोरात्रवृत्तव्यासार्धम् । सैव युज्या । अथ
कुज्योच्यते । यदि द्वादशकोटेः पलमा भुजस्तदा क्रान्तिज्याकोटेः किमिति । फलं क्षिति-
जोन्मण्डलयोर्मध्येऽहोरात्रवृत्ते ज्यारूपं स्यात् सैव कुज्या । सा धनुःकरणार्थ त्रिज्या-
वृत्ते परिणाम्यते । यदि युज्याव्यासार्ध एतावती तदा त्रिज्याव्यासार्धे किमिति फल
वरज्या । तद्धनुश्वरमित्युपपन्नम् ।
अथ प्रकारान्तरेण चरानयनमाह-
स्वदेशजैस्तच्चरखण्डकैर्वा लघुज्यकाबद्रविदोस्त्रिभागात् ॥ ४९ ॥
मेषादिराशित्रितयस्य यानि
चराण्यधोऽधः परिशोधितानि ।
तानि स्वदेशे चरखण्डकानि
दिङ्नागसत्र्यंशगुणै १०।८।
पलप्रभा तोयपलात्मकानि स्थूलानि वा स्युश्चरखण्डकानि ।
स्थूलं चरं चाम्बुपलात्मक तैस्तत्प्राणचापं यदि वापि सूक्ष्मम् ॥ ११ ॥
अथवा तच्चरं वक्ष्यमाणैस्त्रिभिः खण्डकैः स्वदेशजैर्लघुज्याप्रकारेणांशमितेर्दशाप्तमि-
त्यादिना साध्यम् । कस्मादित्याह।रविदोस्त्रिभागात् । अर्कस्य सायनांशस्य यो भुजस्तस्य
यस्त्र्यंशस्तस्मादंशमितेर्दशाप्तमित्यादिना । अथ खण्डकानि । मेषादिराशिन्नितयस्येत्यादि
स्टुगमम् । अथ स्थूलखण्डकैर्यच्चरं तत् स्थूलं पानीयपलात्मकं भवति । तत् षड्गुणं प्राणा-
त्मकम् । तस्माद्यदि धनुः क्रियते तदा सूक्ष्म चराध स्यात् ।
अनोपपत्तिः । एकमङ्गुलं पलभां प्रकल्प्य एकद्वित्रिराशीनां पृथक् चराण्यानीय तानि.
पड्भिविभज्य पानीयपलात्मकानि कृत्वा यावदधोऽधो विशोध्यन्ते तावद्दिङ्नागसत्र्यंश-
गुणा उत्पद्यन्ते । अतोऽनुपातः। यद्येकाङ्गुलया पलभयैतानि चरखण्डानि तदेष्टया किमिति ।
एवं चरखण्डानि स्युः। परं तानि ज्यात्मकानि । यतः पूर्व स्वल्पत्वात् धनुर्नोत्पन्नम् । अतः
एव तत्प्राणचापं यदि वापि सूक्ष्ममित्युक्तम् । खण्डकैश्चरकरणे लघुज्यासाधनवद्वासना ।
तत्र लघुज्याखण्डकानि नव चरखण्डकानि श्रोणि परमे राशिनये भुजे यथा त्रीणि लभ्यन्ते
तदर्थ रविदोस्त्रिभागादित्युक्तम् ।
इदानी दिनरात्रिमानमाह-
चरघटीसहिता रहिताः क्रमात्तिथिमिता घटिकाः खलु गोलयोः ।
भवति तद् धुदलं निजसावनं खगुणतः पतितं रजनीदलम् ॥ ५२ ॥
३ विनिघ्नी ॥ ५० ॥

·स्पष्टाधिकरः। पञ्चदश नाड्य उत्तरगोले चरघटीभिः सहिता दक्षिणे रहिताः । एवं कृते निजसावन धुदलप्रमाणं भवति । यस्य ग्रहस्य चरं तस्येत्यर्थः । दिनदलं त्रिंशतो विशुद्धं रात्रिदलं भवति । । । अत्र वासना । उन्मण्डलयाम्योत्तरवलययोर्मध्ये पञ्चदश घटिकाः । उन्मण्डलादधः क्षितिजमुत्तरगोले चरार्धकालेनातस्तदधिकाः पञ्चदश घटिकाः। यास्यगोले तु तदूर्ध्वमतश्च- रोनास्तत्र पञ्चदश । इदानीं ग्रहाणां चरकर्माह- चरनभुक्तिधुनिशासु भक्ता तयोनयुक्तः खचरो विधेयः। क्रमादुदग्दक्षिणगोलगेऽर्के सूर्योदये व्यस्तमतोऽस्तकाले(१) ॥ ५३ ॥ ग्रहस्य भुक्तिश्चरासुभिर्गुण्याहोरान्नासुभि २१६५९ र्भाज्या । फलकलाभिरुत्तरगोले ग्रहो रहितो दक्षिणगोले सहितः । एवमौदयिको ग्रहः । यद्यस्तकालिकस्तदातो व्यस्तम् । उत्तरगोले सहितो दक्षिणगोले रहित इत्यर्थः । अनोपपत्तिः । ये लङ्कोदयकालिकास्ते स्वोदयकालिकाः क्रियन्ते । अत्र तदुदययो. मध्ये चरकालः। ततोऽनुपात: यद्यहोरात्रासुभि २१६५९ र्गतिकला लम्न्यन्ते तदा चरासुभिा किमिति । फलकलाभिरूनो ग्रह उत्तरगोलस्थेऽऽतः क्रियते यतस्तत्र लडोदयात् प्राक् स्वोदयः । यल्लङ्कायां क्षितिजं तदन्यदेश उन्मण्डलम् । अत उन्मण्डलादधःस्थे क्षितिजे ऋणम् । दक्षिणगोले तूपरिस्थिते धनम् । अस्तकाले त्वस्माद्विपरीतम् । यतस्तत्रोन्मण्डलं प्राप्य पश्चात् क्षितिजं प्राप्नोति रविरुत्तरगोले दक्षिणगोले त्वादावेव । एवं सर्वमुपपन्नमि- त्यादि वासना गोले सम्यगभिहिता । इह संक्षिप्तोता। अध लडोदयसाधनमाह- एकस्य राशेबृहती ज्यका या द्वयोस्त्रिभस्यापि कृतीकृतानाम् । स्वस्थापमज्याकृतिवर्जितानां मूलानि तासां त्रिगुणा ३४३८ हतानि ॥ ५५ ॥ स्वस्वद्युमौा विभजेत् फलानां चापान्यधोऽधः परिशोधितानि । क्रमोत्क्रमस्थानि निरक्षदेशे मेषादिकानामुदयासवः स्युः ।। ५५ ॥ एकस्य राशेङ्घहती ज्येत्यष्टमी ज्या। द्वयोरिति षोडशी ज्या । त्रिभस्येति त्रिज्या। आसां वनितानां स्वकीयस्वकीयक्रान्तिज्यावगैर्जितानां मूलानि त्रिज्यागुणितानि स्व- स्वाज्यया विभजेत् । फलानां चापान्यधोऽधः परिशोधितानीति तृतीयात् द्वितीयं द्विती- यात् प्रथमं शोध्यम् । प्रथमं तथाविधमेव । एवं लडोदयासवः स्युः । अनोपपत्तिः । अत्रोद्गच्छतः क्रान्तिवृत्तस्य तिर्यस्थितत्वात् त्यस्त्राणि क्षेत्राण्युत्प- धन्ते । तद्यथा । मेषान्तस्य ज्या क्रान्तिवृत्ते कर्णः । तत्क्रान्तिज्या लङ्काक्षितिजे भुजः । सद्वर्गान्तरपदं मेषान्तेऽहोरात्रवृत्ते कोटिः । एवं राशिद्वयस्य ज्या कर्णः । तत्क्रान्तिज्या भुजः । तद्वर्गान्तरपदं वृषभान्तेऽहोरात्रवृत्ते कोटिः । एवं निराशिज्या कर्णः । परमा १. अत्र श्रीपतिः । प्रहगीतचरखण्डप्राणपिण्डाभिघातादहरसुभिरवाप्तं ताश्च लिप्ता ग्रहेषु । धनमृणमुदये स्युर्याम्यसौम्येऽर्कगोले न दिनरजनिमध्ये व्यस्तमस्ते विधेयम् ॥ ६ सि०शि० -- ·ग्रहगणिते - - क्रान्तिज्या भुजः । पमाल्पाज्या कोटिः । एताः कोटयश्चापकरणार्थं त्रिज्यावृत्ते परि- णामिताः । त्रिज्यागुणाः स्वस्वाज्यया भक्तास्तासां चापानि । प्रथमं मेषोदयस्य कालः । द्वितीयं राशिद्वयस्य । तृतीयं राशिनयस्य । अतो विश्लेषितानीत्युपपन्नम् । इदानी प्रकारान्तरेणाह- कीटादिराश्यन्तजकोटिजीवास्त्रिज्या ३४३८ गुणाः स्वस्वदिनज्ययाताः। चापीकृताः प्राग्वदधो विशुद्धाः कीटादिकानामुदयासवो वा ॥ ५६ ॥ कीटादिराश्यन्तजकोटिजीवास्ता एकद्वित्रिराशिज्या भवन्ति १७१९।२९७७।३४३८॥ एतास्त्रिज्यया गुण्याः स्वस्वदिनज्यया भक्ता इति । यैव वृषभान्ते युज्या सैव कीटान्ते. ऽपि ३२१८ । यैव मेषान्ते धुज्या सैव सिंहान्तेऽपि ३३६६ । कन्यान्ते युज्या त्रिज्यैव ३४३८ । आभिस्ता भाज्याः । फलानां चापान्यधोऽधः शुद्धानि कीटादीनामुदयासवः स्युनिरक्षे वा । त एव मिथुनवृषभमेषाणामित्यर्थः । अनोपपत्तिः । क्रान्तिवृत्तेवृषभान्ते सूत्रस्यैकमग्रं बद्ध्वा द्वितीयमग्रं कीटान्ते निबध्यते तस्य सूत्रस्यार्धमेकराशेा भवति । एवं सूत्रस्यैकमग्रं मेषान्ते बद्ध्वा द्वितीयं सिंहान्ते तस्य सूत्रस्याधं राशिद्वयस्य ज्या भवति । एवं मेषतुलादौ बद्धसूत्रस्याधं त्रिज्या । एता एव वृषभान्तमेषान्तमीनान्ताहोरात्रवृत्तानां ज्या भवन्ति । यतस्तत्संपातेषु क्रान्तिवृत्ते सूत्रा- णि बद्धानि । अतस्तासां त्रिज्यावृत्तपरिणतानां चापान्तराणि कीटादिकानामुदया भव. न्तीति गोले प्रदर्शयेत्। इदानीं पुनः प्रकारान्तरेणाह- मेषादिजीवास्त्रिगृहयुमौया ३१४१ क्षुण्णा हताः स्वस्वदिनज्यया बाई चापीकृताः प्राग्वदधो विशुद्धा मेषादिकानामुदयासवः स्युः ॥ १७ ॥ स्पष्टार्थमिदम् । अस्योपपत्तिोले कथितैव मुगमा च । अथ निष्पन्नांस्तानसूनाह- तेऽभ्राद्रिभूपा १६७० गुणगोऽद्रिचन्द्राः १७९३ सप्ताग्निनन्देन्दुमिता १९३७ (१)अथैते । क्रमोत्क्रमस्थाश्चरखण्डकैः स्वैः क्रमोत्क्रमस्थैश्च विहीनयुक्ताः ॥ ५ ॥ मेषादिषणणामुदयाः स्वदेशे तुलादितोऽमी च विलोमसंस्थाः(२) । । - १. अत्र लल्लः । ते चासवो गगनभूधरषटकचन्द्राः पञ्चाङ्कसप्तशशिनोऽक्षगुणाङ्कचन्द्राः । व्यस्तास्तथा निजचरार्धविहीनयुक्ताः षण्णां क्रमात् स्वविषये पुनरुत्क्रमाच । सूर्यसिद्धान्ते। खागाष्टयोऽर्थगोगैकाः शरत्र्यऋहिमांशवः ॥ २. अत्र संशोधकोक्तं लकोदयनिरपेक्षमाद्यपदे स्वदेशोदयसाधनम् । अक्षज्यका च त्रिगृहयुजीवा चैते पृथक् त्रिज्यकया विनिघ्न्यौ ·स्पष्टाधिकारः। । उदेति राशिः समयेन येन तत्सप्तमोऽस्तं समुपैति तेन ॥ ५९॥ अत्र धनुःकरणे जीवानां स्थूलत्वाद्वितीयतृतीयावुदयौ नान्यः सम्यक पठितौ प्रथमप्रकारेण प्रथम उदयो गृह्यते । द्वितीयप्रकारेण द्वितीयतृतीयौ। शेषं स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । निरक्षस्वदेशार्कोदययोरन्तरं चरम् । निरक्षे स्वदेशे च मेषादिः सममु. देति । मेषान्त आदौ स्वक्षितिजे तत उन्मण्डले लगति । अतश्चरखण्डोनो मेषोदयः स्व- देशोदयो भवति । एवं वृषमिथुनयोरपि । कादौ तु चरखण्डानामपचीयमानत्वाद्धनं तानि परणमन्ति । तुलादौ तून्मण्डलस्याधःस्थितत्वाच्चरखण्डानि धनं भवन्ति । मकरा- दौ तु चरखण्डानामपचीयमानत्वाहणं परिणमन्ति । इत्यादि गोले सम्यग्विलोक्यते । इदानी नैपुण्यमाह- क्षेत्राणां स्थूलत्वात् स्थूला उदया भवन्ति राशीनाम् । समार्थी होराणां कुर्याद्क्काणकानां वा(१) ॥ ६ ॥ यथा राश्युदयाः साधितास्तथा होरोदया अपि साध्याः । तद्यथा। पञ्चदशादिपञ्च- दशभागोत्तरभागानां ज्या होराज्याः षड् भवन्ति । ताभिमिथुनान्ताज्या ३१४१ पृथक पृथग्गुण्या स्वस्वधुज्यया भाज्या। फलानां धनष्यधोऽधः शुद्धानि । षष्ठात् पञ्चमं पञ्चमा. चतुर्थमित्यादि । शेषाणि होरोदयासवो भवन्ति । एवं दशादिदशोत्तरभागद्रेष्काणोदया भवन्ति । ते च नव । तथा होरांशानां षट् चराणि यान्यधोऽधः शुद्धानि तानि तेषां चर• खण्डानि । तैः क्रमोत्क्रमस्थैः क्रमोत्क्रमस्था जनयुताः सन्तः स्वदेशे होरोदया भवन्ति । मेषादीनां द्वादश । ते च व्यस्तास्तुलादीनाम् । एवं चतुर्विशतिः २४ । एवमेव वृक्काणो- दयाः षट्त्रिंशत् । तथा चार्कस्य सायनांशस्य भागाः पञ्चदश १५ हृता गतहोराः स्युः । शेषांशास्ते भुक्तास्ते पञ्चदशभ्यः शुद्धा भोग्यांशाः स्युः । भोग्यांशघ्नः स्वदेशहोरोदयः मेषादिराश्युत्थदिनज्ययाप्ते तच्चापभागान्तरजातमौाः ॥ मेषादिराशिज्यकया हताया लम्बज्ययाप्तस्य धनुःकला याः। ता एव मेषायुदयासवः स्युः स्वदेशजाश्चाद्यपदे किलैवम् ॥ श्रीम० देवोक्तं द्वितीयपदे स्वदेशोदयसाधनम् । तचापभागान्तरजातमौर्वीस्थाने तु तचापलवैक्यमौर्वी । कार्या ततश्चोक्तवदेवकुर्याद्भवेयुरेवं ह्युदयाख्यभागाः ॥ अस्मिन्पदेऽब्धिद्विकलाधिकाक्षाशुगांशतश्चाभ्यधिकाक्षदेशे। ये स्युद्धितीयोदयचापभागास्तदूनिताः खेभभुवोविधेयाः ॥ सर्वत्र या स्याच्चरमोदयज्या कार्यास्तदुत्थोदयभागहीनाः । खाष्टेन्दवस्तेादयाख्यभागास्तेषां कलाः स्वोदयजासवः स्युः ।। मेषादिराशित्रितयस्य ये ते क्रमेण कन्याहरिकर्कटानाम् । ज्ञेयाबुधैर्यक्षपुरोदयानां ज्ञानं विना स्वोदयसाधनं हि ॥ १. अत्रार्यभटः । द्रेष्काणज्याः सर्वा मिथुनान्ताज्यया निघ्न्यः । स्वस्वाज्याभक्तास्तचापकला भवन्त्यसवः ॥

·ग्रहगणिते पञ्चदशहृतः फलं भोग्यासवः स्युस्तानिष्टासुभ्यो विशोध्य तदग्रतो होरोदयांश्च शोधयेत् । शेष पञ्चदशगुणमशुद्धहोरोदयेन भजेत् । फलं लवाः । अशुद्धपूर्वाणां होरोदयानां संख्यया गुणितैः पञ्चदशभिर्युताः सन्तो लग्नस्यांशा भवन्ति । एवं लग्नात् कालसाधनेऽपि । एव. मेव हक्काणोदयैरपि लग्नसाधनम् । तत्र पञ्चदशस्थाने दश १० गुणने भजने च कल्प्याः । एवं होरोदयैमुक्काणोदयैर्वा साधितं लग्नादिकमुदयान्तराख्यं कर्म च सूक्ष्मं भवति । अन्यथा स्थूलम् । इदानीं भुजान्तरमाह- भानोः फलं गुणितमर्कयुतस्य राशे- य॑क्षोदयेन खखनागमही १८०० विभक्तम् । गत्या ग्रहस्य गुणितं धुनिशानुभक्त स्वर्ण ग्रहेऽवदिदं तु भुजान्तराख्यम् ॥ ६१ ॥ अर्कस्य यद्भुजफलं यस्मिन् राशौ रविवर्तते तस्य राशेः सम्बन्धी यो निरक्षोदयस्तेन तद्गुणितं राशिकलाभि १८०० भक्तं पुनर्ग्रहगत्या गुणितमहोरात्रासमि २१६५९ भक्त यत् फलं तद्ग्रहेऽर्कवद्धनर्णं कार्यम् । यद्यस्य भुजफलं धनं तदा सूर्यस्यान्येषां च धनम् । यदि ऋणं तदा ऋणमित्यर्थः । अत्रोपपत्तिः । ये मध्यमाौदयिकास्ते स्फुटार्कोदयिकाः क्रियन्ते । तत्रार्कफलस्या- सुकरणेऽनुपातः । यदि राशिकला १८०० निरक्षोदयासभिरुगच्छन्ति तदा फलकलाः कति- भिरिति । लब्धं आस्वत्फलोत्था असवो भवन्ति । अथान्योऽनुपात: । यदि युनिशासु. मिर्गतिकला लभ्यन्ते तदैभिः किमिति । ताः कला अतो ऋणं धनं यतो मध्यमार्कोद- यात् प्राक् स्फुटार्कोदयः स्याहणे तत्फले स्वे यतोऽनन्तरमित्युपपन्नम् । इदानीमुदयान्तरमाह- युक्तायनांशस्य तु मध्यमस्य भुक्तासवोऽर्कस्य निरतदेशे। मेषादिभुक्तोदयसंयुता ये यश्चायनांशान्वितमध्यभानोः ॥ ६२ ॥ लिप्तागणस्तद्विवरण निधी गतिम्रहस्य धुनिशासुभक्ता। स्वर्ण ग्रहे चेदसवोऽधिकोना इर्द ग्रहाणामुयान्तराख्यम् ॥ ६३ ॥ मध्यमार्कस्य सायनांशस्य ये राशेर्भुक्तभागास्तैस्तदुदयं निरक्षदेशीयं संगुण्य त्रिंशता विभजेत् फलं तस्य राशेर्भुक्तासवः । अथ मेषाद्या येऽर्केण भुक्ता राशयस्तेषां च निरक्षो- दयासवस्तत्र योज्यास्ते मेषादिभुक्तोदयासवः स्युः । अथ मध्यमार्कस्य सायनांशस्य क- लाः कार्याः । तासां कलानां तेषामसूनां च यदन्तरं तेन ग्रहगतिर्गुण्या युनिशासुभिर्भा- ज्या लब्धाः कला ग्रहे धनं कार्याः । यदि कलाभ्योऽसवोऽधिकाः स्युः । यदि न्यूना- स्तदा ऋणम् । अनोपपत्तिः । इह यः पूर्वमहर्गणः कृतः समध्यमसावनमानेन स्फुटसावनस्य चल- त्वात् । रविमध्यगतिकलातुल्यासभिः सहिता नाक्षत्राः षष्टिघटिकाः ६० । ५९ ८ ॥ इदं मध्यममर्कसावनम् । ता गतिकला यैरसभिरुद्धच्छन्ति तद्युताः षष्टिघटिकाः स्फुटसा- वनम् । तच्चलम् । प्रत्यहं गत्यन्यत्वात् प्रतिमासं राश्युदयान्यत्वाच्च । तादृशोऽहर्गणः ·स्पष्टाधिकाः। कर्तुं नायातीति मध्यमः कृतः । तेन सम्यगोदये ग्रहा न भवन्ति । कदाचिदर्कोदयात् प्राक् कदाचिदनन्तरम् । अत एव प्रागुक्तम् । दशशिरःपुरि मध्यमभास्करे क्षितिजसन्निधिगेसति मध्यमः । इति । अथ स्फुटमध्याहर्गणयोरन्तरानयनम् । मेषादेरारम्ययेऽर्कभुक्ता राशयस्ते यैरसु- भिरुद्गच्छन्ति त एकीकृताः । तावत्यस्वात्मके काले भदिनान्तादूर्ध्वमहर्गणेन भवितव्यम् । अथच मेषादिभुक्तकलातुल्येऽन्तरे कृतः । अतोऽसूनां कलानां च यदन्तरं तावद्भिरभिर- हर्गणोऽन्तरितः । यद्यहोरान्नासुभिर्गतिर्लभ्यते तदैभिरन्तरासुभिः किमिति । फलं ग्रहेषु स्वं यद्यसवोऽधिकाः । अन्यथा ऋणमित्येतदुक्तं युक्तमेव । इदानीं येऽस्योदयान्तरस्य वासनां न बुध्यन्ति तेषां प्रतीत्यर्थमन्यदप्याह- चेत् स्वोदयः स्फुटरवेरसवः कृतास्ते विश्लेषिताश्च यदि मध्यरवेः कलाभिः । बाह्वन्तराख्यमुदयान्तरकं चराख्यं कर्मत्रयं विहितमौदयिके तदा स्यात् ॥ ६४ ॥ यदि स्फुटस्वेः स्वोदयेन भुक्तासवः कृता मेषादिस्वोदयैश्च युतास्तेषामसूनां मध्यमा- ककलानां च यदन्तरं तेन भुक्तिर्गुणिता युनिशासुभिर्भक्ता । यद्यसवोऽधिकास्तदा फलं अहे स्वमन्यथा ऋणम् । एवं कृते सति भुनान्तरमुइयान्तरं चराख्यं च कर्मत्रयमपि कृतं स्यादौदयिके ग्रहे। इदानी प्रकारान्तरेणौदयिककर्माह- मध्याद्रवेरयनभागयुताद्धिनिनाद्दोा लघुर्गतिगुणा खनगाश्वि २७० भक्ता। स्वर्ण ग्रहे युगयुजोः पदयोविलिप्तास्वेवं स्फुट खलु भवेदुदयान्तरं वा ॥६५॥ मध्यमार्कस्य सायनांशस्य द्विगुणितस्य या लघुखण्डकोज्या तया गुणिता ग्रहगतिः खसप्तयमै २७० हृता फलं विकलादि ग्रहे धनम् । एवं युग्मपदस्थितेऽर्के । अयुग्मपद. स्थिते त्वृणम् । अत्रोपपत्तिः : । क्रान्तिवृत्तस्य चत्वार्यपि पदानि पृथक् पृथक् पञ्चदशभिः पञ्चदशभि- टिकाभिरुगच्छन्ति । परं नैकैको राशिः पञ्चभिरत उदयान्तरकर्म पदमध्यं यावदुपची. यते । अत एव पदान्तेषु तस्याभावः । पदमध्येषु परमता । यदत्र निरक्षोदयैः कर्म दर्शितं तद्वालावबोधार्थम् । तत् स्थूलम् । उदयानां स्थूलत्वात् । अत एवार्यभटादिभिः सूक्ष्म- त्वार्थ हक्काणोदयाः पठिताः । इदमुदयान्तरं कर्म यथा सम्यग्भवति तथोच्यते(१) । मध्यमार्कस्य सायनांशस्य दोया धुज्यां च कृत्वा तया युज्यया सादोया भाज्या मिथुनान्त- शुज्यया गुणनीया । तस्या धनुषोयेऽसवस्तैर्मध्यमार्कस्य सायनांशस्य भुजकला ऊनाः सत्यः १. संशोधकः। मध्यातू खरांशोरयनांशयुक्ताद्विघ्नाद्भुजज्या बृहती विनिम्नी । परापमव्यस्तगुणेन दग्न्या ग्रुजीवयाप्ता ग्रहमुक्तिनिम्नी ।। हृता दुरानासुभिराप्तलिप्ता हे विधेयाः स्वमृणं क्रमेण । सहस्ररश्मी युगयुक्पदस्थे सुसूक्ष्ममेवं ह्युदयान्तरं स्यात् ॥

·ग्रहगणिते . स्फुटा अन्तरासवो भवन्ति। तैरुदयोऽन्तरित इत्यर्थः । एवं पदमध्ये षड्विंशतिः २६ पलानि किंचिदधिकानि भवन्ति । तानि ज्याप्रकारेण साधयितुमर्कोद्विगुणितः । द्विगुणि तस्यास्य यावद्भुजः क्रियते तावत् पदमध्ये राशिवयं भवति । तदोय॑या लष्व्या पड़- विंशत्या चानुपातः । यदि खार्कमितया दोळया षड्विंशतिर्लभ्यते तदाभीष्टया किमि ति । अन्न षड्विंशत्या खार्का अपवर्तिता गुणकस्थाने रूपम् १ । हरस्थाने सार्धाश्चत्वा० रः । फलं पानीयपलानि । पुनरन्योऽनुपातः । यदि पानीयपलषष्टया गतिकलातुल्या विक- ला लभ्यन्ते तदैभिः किमिति । पूर्व लध्वी दोा गुणः सार्धाश्चत्वारो हरः । इदानीं षष्टिहरः । अतो ग्रहगतेःया गुणः । हरयोर्धातो हरः खनगाश्विन २७० इत्युपपन्नम् । ओजपदेऽसवः कलाभ्य ऊना एव भवन्त्यतस्तत्र ऋणम् । युग्मपदे त्वधिका अतस्तत्र धनम् । इदानी तिथिकरणभयोगानां साधनमाह- रवि १२ रसै ६ विरवीन्दुलवा हृताः फलमितास्तिथयः करणानि च । कुरहितानि च तानि बवादितः शकुनितोऽसितभूतदलादनु ॥ ६६ ॥ ग्रहकला: सरवीन्दुकला हृताः खखगजै ८०० श्च भयोगमिती क्रमात् । अथ हृताः स्वगतैष्यविलिप्तिकाः स्वगतिभिश्च गतागतनाडिकाः ॥ ६७ ।। व्यर्केन्दो गा द्विष्ठाः । एकत्र रविभिर्भाज्यास्तत्र फलं गतास्तिथयः । अन्यत्र रसै- र्भाज्याः । फलं गतकरणानि । तानि त्वेकोनानि बवादितो भवन्ति । कृष्णचतुर्दश्यर्धा- दुपरि यान्यवशिष्यन्ते त्रीणि चतुर्थं प्रतिपत्प्रथमाधै च । एतानि चत्वारि शकुनितः । शकुनिचतुष्पदनागकिंस्तुध्नानीति शेषः । यस्य ग्रहस्य नक्षत्रं ज्ञातुमिष्यते तस्य कलाः कार्याः । तथा चन्द्रार्कयोगस्य कलाः कार्याः । उभयत्र शताष्टकेन ८०० हृते प्रथमस्थाने गतभानि द्वितीयस्थाने गतयोगाः । अथ यान्यवशिष्टानि तानि गतानि । तानि स्वस्थ- हरच्युतानि गम्यानि स्युः । तेषां गतानां सम्बन्धिन्यो विकलाः स्वस्वगतिभिर्भाज्याः । यल्लभ्यते ता गतघटिका भवन्ति । यद्येष्याणां विकला भक्तास्तदैष्या घटिका भवन्ति अत्रोपपत्तिः । यदि व्यकेंन्दोश्चक्रांशै ३६० स्त्रिंशत् ३० तिथयो लभ्यन्ते तदैभिः किमि- ति । अत्र त्रिंशतापवर्तिते हरे जातो द्वादश हरः । अथ यदि चक्रांशैः ३६० करणानि लभ्यन्ते तदैभिः किमिति । अत्रापि षष्ट्यापवर्तिते जातो हरः पण्मितः । अथ यदि चक्र- कलाभिः 1: २१६०० सप्तविंशति नि लभ्यन्ते योगा वा तदाभिः किमिति । अत्रापि सप्त- विंशत्यापवर्तने कृते जातोऽष्टशती हर उभयत्र । अथ घटीकरणार्थमनुपातः । यदि गति- कलाभिः षष्टिघटिका लभ्यन्ते तदा गतैष्याभिः कलाभिः किमिति फलं गतेप्या घटिकाः। अथ कलाः षष्टया गुणिता विकलाः स्युरित्यत उक्तम् । अथ हृताः स्वगतैष्यविलिप्तिका इति सर्वमुपपन्नम् । इदानी नतकर्माह- तिथ्यन्तनाडीनतबाहुमौा लघव्यार्कशीतांशुफले विनिध्ने । क्रमेण भक्ते नखगोसमुद्रः ४९२० क्वङ्गाग्निवेदैः (१) ४३६१ फलहीनयुक्तः ॥ १. अत्र क्वगाग्निवेदैरिति पाठः साधुः ।

·स्पष्टाधिकारः। ६७ - । प्राक्पधिमस्थस्तरणिविधुः प्रागृणे फले युक्त इतोऽन्यथोनः । मुहुः स्फुटातो ग्रहणे रवीन्द्वोस्तिथिस्त्विदं जिष्णुसुतो जगाद(१) ॥६॥ चन्द्रग्रहेऽर्कग्रहे वा यास्तिथ्यन्ते नतनाड्यस्ता रस ६ गुणा नतभागा भवन्ति । तेषां लध्वी दोा साध्या। तयार्कशीतांशुभुजफले गुण्ये । अर्कस्य नखगोसमुद्रेश्चन्द्रस्य वडा- निवेदैर्भाज्ये । यदि फले अंशाचे गुणिते ताशाद्या लब्धिाह्या। यदि कलाये तर्हि कलाद्या तेन लब्धफलेन प्राक्कपालस्थो रविहीनः कार्यः। यदि पश्चिमस्थस्तदा युक्तः । विधुस्तु प्रा- कपालस्थे ऋणे च फले वर्तमाने युक्तः कार्यः । अतोऽन्यथा प्राक् पश्चाद्वा हीन एव । अतः पुनस्ताभ्यां तिथिः । पुनर्नतकर्म च यावदविशेषः । इदं जिष्णुसुतो जगादेति । एतदा. गमप्रामाण्येनास्माभिलिखितमित्यर्थः । चतुर्वेदाचार्येणाप्युपलब्धिरेव वासनेत्यभिहितम् । यदीदृश्युपलब्धिरस्ति तदास्माभिः किं नाङ्गीकर्तव्यमिति भावः । अथ ब्रह्मगुप्तोत्तमुच्यते । अत्र त्र्यंशोनाश्चतुर्दश नीचोच्चवृत्तपरिधिभागा खेः पठि- ताः । तथा ये जिनकलोनरदा हिमांशोस्ते याम्योत्तरमण्डलस्थस्यैव । ते खेमध्याह्नस्थस्य परिधिभागा ऋणे फले प्रागुन्मण्डलस्थस्य कला विंशत्याधिकाः पश्चादूनाः । धनफले तु प्रागूनाः पश्चादधिकाः। प प ऋणफले १४ १३ १३ धनफले १३ १३ १४ ०४० २० . अथ चन्द्रस्य मध्याह्नस्थस्य परिधिभागाः प्रागुन्मण्डलस्थस्य ऋणे वा धने वा फले द्विपञ्चाशता १२ कलाभिरूनाः । पश्चाहणे फले ताभिः कलाभि ५२ र्युताः धने तु ताभिरूनाः प प ऋशफले ३० ३१ ३२ धनफले ४४३६ २८ अवान्तरे त्वनुपातात.परिधिभागानानीय तैः स्फुटीकरणं कृत्वेदानीं तत्संस्कारः क्रि- यते। तत्रानुपातः। यदि त्रिज्यातुल्यया नतभागज्यया भागन्यंशः परिध्यन्तरं तदेष्टया कि- मिति । अन्न नतभागज्याया भागत्र्यंशो गुणस्त्रिज्या हरः १२० एवं कृते सति नतज्यायाः, षष्टयधिकशतत्रयं भागहारः । फलं स्फुटपरिध्यन्तरम् । अथान्योऽनुपातः । यदि त्र्यंशो- नैश्चतुर्दशभिः परिधिभागैरिदं फलं(२) लभ्यते तदा स्फुटपरिध्यन्तरेण किमिति । अत्र फल. स्य नतज्या गुणः परिध्यंशाः षष्टय धिकशतत्रयं च हरः । इदानी हरयो_ते उत्पन्ना नख- - १. तथाच ब्रह्मगुप्तः । तयुदलपरिध्यन्तगुणा हृता त्रिज्यया स्वनतजीवा । ऊने धनमृणमधिके दिनापरिधौ स्फुटः परिधिः ॥ २. मन्दफलम् ।

·ग्रहगणिते .. गोसमुद्राः । एवं चन्द्रस्यापि(१) । तत्र परिध्यन्तरं द्विपञ्चाशत् कलाः ५२ । इदानीं स्फुटग्रहस्य तात्कालिकीकरणमाह- यातैष्यनाडीगुणता धुभुक्तिः षष्ट्या ६० हृता तद्रहितो युतश्च । तात्कालिकास्यात् खचरःशशीनौ तिथ्यन्त एवं समलितिको स्तः ॥ ७० ॥ पूर्णान्तकाले तु समौ लवाद्यैर्दन्तिकालेऽवयवैहाद्यैः(२) । स्पष्टम् । वासनापि सुगमा नैराशिकेन । इदानीं सूक्ष्मनक्षत्रानयनमाह- स्थूलं कृतं भानयनं यदेतज्ज्योतिर्विदां संव्यवहारहेतोः ॥ ७१ ॥ सूक्ष्म प्रवक्ष्येऽथ मुनिप्रणीतं विवाहयात्रादिफलप्रसिद्ध्यै । अध्यर्धभोगानि १९८५ । ५२ षडा तज्ज्ञाः प्रोचुर्विशाखादितिमधूवाणि॥७२॥ षडधंभोगानि च ३९५ । १७ भोगिरुद्र- वातान्तकेन्द्राधिपवारुणानि । शेषाण्यतः पञ्चदशैकमोगा- न्युक्तो भभोगः शशिमध्यभुक्तिः ७९० ॥ ३५ ॥ ७३ ॥ सर्वक्षभोगोनितचकलिता वैश्वाग्रतः स्यादभिजिद्भभोगः। कलीकृतादिष्टखगाद्विशोध्य दास्त्रादिभोगान् गतभानि विद्यात् ॥७॥ विशुद्धसंख्यानि गतं तु शेषमशुद्धभोगात् पतितं तदेष्यम् । गतागते षष्टिगुणे विभक्ते ग्रहस्य भुक्त्या घटिका गतैष्याः ॥ ७५ ॥ इह यन्नक्षत्रानयनं कृतं तत् स्थूलं लोकव्यवहारार्थमात्रं कृतम् । अथ पुलिशवसिष्ठ- गर्गादिभिर्यद्विवाहयात्रादौ सम्यक् फलसिद्धययं कथितं तत् सूक्ष्ममिदानी प्रवक्ष्ये । तन्त्र पडध्यर्धभोगानि । विशाखापुनर्वसरोहिण्युत्तरात्रयम् । अथ षडर्धभोगानि । आश्लेषार्दा स्वाती भरणी ज्येष्ठा शतभिषक् । एभ्यः शेषाणि पञ्चदशैकभोगानि । भोगप्रमाणं तु शशिमध्यभुक्तिः ७९० । ३५ । अध्यर्धभोगः ११८५ । ५२ अर्धभोगः ३९५ । १७ । - १. त्रिज्यातुल्यया नतभागज्यया १२० इदं परिभ्यन्तरं भागात्मक तदेष्टया किमिति । ६० अत्र त्रिज्यायाः षष्टिगुणाया द्विपञ्चाशतापवर्ते कृत इष्टनतज्याया हरो लभ्यते । इष्टनतज्या इदं स्फुटपरिध्यन्तरं । यदि जिनकलोनरदैः ३१ । ३६ परिधिभागैरिदं फलं लभ्यते १ तदा स्फुटपरिध्यन्तरेणानेन किमिति । अत्रापि हरयोर्घातो हरः स्यादिति जाताः १३८ क्वङ्गाग्निवेदाः ४३६१। २ अत्र लल्लः। मासान्ते रविशशिनौ समौ भवेता पक्षान्ते लवकलिकाविलिप्तिकाभिः । अन्यस्यामपि च तिथौ सदावसाने तुल्यौ स्तः खलु कलिकाविलिप्तिकाभिः ।।

·ता कलाः त्रिप्रश्नाधिकारः। सर्वःभोगैरूनितानां चक्रकलानां २१६०० यच्छेषं सोऽभिजिझोगः २६४ । १८ । अथ तत्साधनम् । ग्रहं कलीकृत्याश्चिन्यादीनां भोगान् विशोधयेत् । यावन्तः शुद्धास्तावन्ति गतमानि जानीयात् । शेषाः कला गतसंज्ञाः । ता अशुद्धभोगात् पतिता एष्यसंज्ञाः । गतैष्याः षष्टि ६० गुणा ग्रहगत्या भक्ता गतैष्या घटिका भवन्ति अनोपपत्तिरागमप्रामाण्येन । इदानी ग्रहाणां राशिसंक्रान्तिमानं भतिथिकरणयोगानां सन्धिमानं चाह- षष्टितबिम्बं ग्रहमुक्तिभक्तं संक्रान्तिनाड्योऽखिलधर्मकृत्ये । रवेस्तु ताः पुरायतमा ग्रहः स्वसंक्रान्तिगो मिश्रफलं विधत्ते ॥ ७६ ॥ शशितनुविकलाभ्यश्चन्द्रभुक्त्येन्दुभान्वो. गतिविवरकलाभिर्भूय एताभिरेव । पृथगथ गतियुत्या नाडिकाः सन्धिराता भतिथिकरणयोगानां फलं तत्र मिश्रम् ॥ ७७ ॥ वक्ष्यमाणप्रकारेण ग्रहबिम्बकला आनीय षष्टया संगुण्य ग्रहमुक्त्या भजेत् यल्लब्धं ताः संक्रान्तिनाड्यः । राश्यन्तकालात् पूर्वमर्धा उत्तरतोऽर्धा इत्यर्थागम्यते । ताः संक्रान्ति- नाड्यो खेस्तु पुण्यतमाः । तथा यावत् संक्रान्तिस्थो ग्रहस्तावद्राशिवयोत्थं फलं करोति । एवं शशिबिम्बविकलाभ्यो या घटिका उत्पद्यन्ते ता भतिथिकरणयोगानां सन्धिघटिकाः स्युः । सन्धौ मिनफलमित्यर्थः । अन्न सन्धिरुभयतोऽपि बिम्बस्य स्थितत्वात् । उपप- त्तिरप्यत्र सुगमा । इति सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये मिताक्षरे ग्रहस्पष्टीकरणं समाप्तम् । ग्रन्थसंख्या ६०० अथ निप्रश्नाध्यायं विवक्षुस्तावत् तदारम्भप्रयोजनमाह- जगुविदोऽदः किल कालतन्त्रं दिग्देशकालावगमोऽत्र यस्मिन् । त्रिप्रश्ननाम्नि प्रचुरोक्तिधाग्नि ब्रुवेऽधिकारं तमशेषसारम् ॥ १॥ स्पष्टार्थम् । इदानी लग्नसाधनमाह- तात्कालिकार्केण युतस्य राशेरभुक्तभागैर्गुणितोदयात् स्वात् । भोग्यासवः खाग्निहृतादवाप्ता भुक्तासवो भुक्तलवैः स्युरेवम् ॥ २ ॥ इष्टासुसङ्घादपनीय भोग्यास्तद्नता राश्युद्यांश्च शेषम् । अशुद्धहृत् खाग्निगुणं लवाद्यमशुद्धपूर्वैर्भवनैरजाद्यैः ॥ ३ ॥ युक्तं तनुः स्यायनांशहीनमिष्टासवोऽल्पा यदि भोग्यकेभ्यः । त्रिंशद्गुणाः स्वोदयभाजितास्ते लब्धांशयुक्तो रविरेव लग्नम्॥४॥ यस्मिन् काले लग्नं ज्ञेयं तस्मिन् काले तात्कालिकोऽर्कः सायनांशः कार्यः । तेनार्केण युतस्य राशेर्ये भोग्यांशास्तैस्तदुदयासवो गुण्यास्त्रिंशता भाज्याः। ये लब्धास्ते भोग्या- सवः स्युः । अथेष्टासभ्यो भोग्यासून विशोध्य तदग्रतो यावन्त उदयाः शुध्यन्ति तावन्तः ..

·ग्रहगणिते .. - शोध्याः । ततः शेषात् खरामगुणादशुद्धोदयेन भक्ताधलब्धमंशाधं तदशुद्धोदयात् पूर्व यावन्तो मेषाद्या उदयास्तावनीराशिभिर्युतमयनांशैश्व रहितं तल्लग्नं स्यात् । अथ यदी- टासभ्यो भोग्या न शुध्यन्ति तदेष्टासवस्त्रिंशद्गुणास्तदुदयासभि ज्याः । फलेनाशाद्येन युतो रविर्लग्नं स्यात् । अत्र वासना त्रैराशिकेन सुगमा । इदानी लग्नात् कालानयनमाह- अर्कस्य भोग्यस्तनुभुक्तयुक्तो मध्योदयाढयः समयो विलग्नात् । यदैकमे लग्नरवी तदा तद्भागान्तरघ्रोदयखाग्निभागः ॥५॥ लग्नेऽल्पके तु द्युनिशात् स शोध्यस्तात्कालिकादिसञ्च कालः । चेत् सावनाः प्रष्टुरभीष्टनाड्यस्तदैव तात्कालिकतिग्मरश्मेः ॥ ६॥ आयो यदेष्टा घटिका विलग्नं कालश्च तत्रौदयिकात् सकृञ्च । अर्कस्य प्राग्वद्भोग्यकालः साध्यः । लग्नस्य सायनांशस्य भुक्तकालः साध्यः । तयो. रैक्यमर्कादग्रतो लग्नपर्यन्तं ये मध्ये राशयस्तेषामुदयाश्च क्षेप्यास्तत्रैव । एवं लग्नात् कालो भवति । अत्र यदैकराशौ लग्नाकों भवतस्तदा तयोरन्तरांशैः स्वोदयं संगुण्य त्रिंशता भजेत् । फलमिष्टकालः स्यात् । परं यद्यल्लिग्नमधिकम् । यद्यल्पं तदा स कालोऽहो. रात्राच्छोध्यः। शेषमिष्टकालः स्यात् । अत्रेष्टकालसाधनेऽस्य भोग्यमौदयिकादेव क्रियते । (यतः) कालज्ञानात् तात्कालिकत्वमर्कस्य कार्यम् । अतः स्थूलः काल आयाति । अनेन कालेन तात्कालिकमकं कृत्वा मुहुः कालः साधयितुं युज्यते । परं यदि प्रष्टुः सावनघटिका इष्टाः । एतदुक्तं भवति । उदयानन्तरमेतावतीष्वर्कसावनघटिकासु कीदृग् लग्नं भवतीत्ये. तदभीष्टं तदैव तात्कालिकार्काल्लग्नं साध्यते । तदैव लग्नादसकृत् कालः । यदा पुनरिष्ट. घटिका आयस्तदौदयिकादेवाल्लिग्नं लग्नात् कालः सकञ्च । अत्रोपपत्तिः सुगमा । तात्कालिकीकरणकारणता गोले कथिता व्याख्याता च । इदानी विलोमलग्नमाह- भुक्तासुशुद्धेविपरीतलग्नं भुक्तांशगेहातलवोनितोऽर्कः ॥ ७ ॥ यदोदयात् पूर्वघटीषु लग्नमिष्टं तदा तात्कालिकमकं कृत्वा तस्य भुक्तासवः साध्या- स्तानिष्टासुभ्यो विशोध्य शेषाभ्यो यावन्त उदया विशुध्यन्ति तावन्तो विलोमेन विशो- धयेत् । शेषात् खरामगुणितादविशुद्धोदयभक्ताचे लब्धा अंशास्तैस्तथाभुक्तांशैश्च तथा विशुद्धोदयतुल्यै राशिभिश्चोनीकृतो रविर्लग्नं भवति । वासनाप्यत्र सुगमा। इदानी दिग्ज्ञानमाह- वृत्तेऽम्भः सुसमीकृतक्षितिगते केन्द्रस्थशङ्कोः क्रमा- द्भाग्रं यत्र विशत्यपैति च यतस्तत्रापरैन्यौ दिशौ । तत्कालापमजीवयोस्तु विवराद्भाकर्णमित्याहता- लम्बज्याप्तमिताकुलैरयनदिश्यन्द्री स्फुटा चालिता(१) ॥ ८ ॥ १ अत्र श्रीपतिः । छायानिर्गमनप्रवेशसमयार्कक्रान्तिजीवान्तरं - :

·त्रिप्रश्नाधिकारः। ७१ तन्मत्स्यादथ याम्यसौम्यककुभौ सौम्या ध्रुवे वा भवे- देकस्मादपि भारतो भुजमिता कोटीमितां शङ्कतः । न्यस्येद्यष्टिमृजें तथा भुवि यथा यष्टयग्रयोः संयुतिः कोटि: प्राच्यपरा भवेदिति कृते बाहुश्च याम्योत्तरा ॥8॥ उदकेन समीकृतायां भूमाविष्टप्रमाण वृत्तं विलिख्य तस्य केन्द्रे द्वादशाङ्गुलशकुं निवेश्य तस्य छाया तस्मिन् वृत्ते यत्र प्रविशति पूर्वाह्नेऽपराह्ने यतो निर्गच्छति तत्र पश्चि- मपूर्वदिशौ किल भवतः । परन्तु यस्मिन् काले छायाप्रवेशो जातो यस्मिन् काले च निर्ग. मस्तात्कालिकयोरर्कयोः क्रान्तिज्ये साध्ये । तयोरन्तरात् तस्याश्छायायाः कर्णेन गुणिता- छम्बज्यया भक्ताद्यलब्धमगुलादि फलं तेनैन्द्री दिगृत्तरतश्चालिता स्फुटा भवति ययुत्तरे- ऽयने रविवर्तते । यदि दक्षिणे तदा दक्षिणतः । एवं स्फुटा प्राची । अन्यथा स्थूलेत्यर्थः । तन्मत्स्याद्याम्यसौम्ये दिशौ । अथ प्रकारान्तरेणाह । ध्रुवमवलम्बसूत्रेण विध्वा ध्रुवा- भिमुखकीलकः सौम्या । स्वस्थानकीलको याम्या । तन्मत्स्यात् पूर्वापरे । प्रथमं भाव- याग्रदर्शने दिग्ज्ञानमुक्तम् । इदानीमथकस्मादपि भाग्रतः । तच्चैवम् । अभीष्टकाले शङ्कोर्भायं चिह्नयित्वा तस्याश्छायाया वक्ष्यमाणप्रकारेण भुजं कोटि चानीय भुजकोटिमिते शलाके गृहीत्वा शकुमूलाधथादिग्गतां कोटिशलाकां छायाग्राद्वयस्तदिग्गतां भुजशलाका च तथा भुवि न्यसेद्यथा शलाकाग्रयोः संयुतिः स्यात् । एवं कृते सति कोटिः प्राच्यपरा दिग्भवति । बाहुश्च याम्योत्तरा । अनोपपत्तिः अहोरात्रवृत्त इष्टानामुन्नतघटिकानामने पूर्वाह्ने सममण्डलेन यावदन्तरं तावदेवापराह्ने तावतीनामिष्टघटीनामग्रे भवति । अतस्तच्छायाग्रबिन्दुभ्यां दिग्ज्ञानमुप- पद्यते । परं तत्कालान्तरेण यदर्कक्रान्त्यन्तरं तेनान्तरितं भवति । अतस्तत् सन्धेयम् । तच्चैवम् । तस्मिन् काले यानि कर्णवृत्ताप्राङ्गुलानि पूर्वाह्ने यानि चापराह्ने तेषामन्तरं कार्यम् । तत्र लाघवार्थं तत्कालक्रान्त्योरेवान्तरं कृतम् । ततोऽयान्तरकरणायानुपातः । यदि लम्बज्याकोट्या त्रिज्याकर्णस्तदा क्रान्तिज्यान्तरेण किमिति । अन्न लब्धमग्रान्तरम् । ततोऽन्योऽनुपातः । यदि त्रिज्याव्यासार्ध एतावदन्तरं तदा कर्णव्यासार्धे किमिति । अन्न तुल्यत्वाद्गुणकभाजकयोस्त्रिज्यानाशे कृते सत्युपपन्नं तत्कालापमजीवयोस्तु विवरादित्यादि। यद्युत्तरमयनं वर्तत उत्तरतोऽर्के चलिते शोर्भागं दक्षिणतो याति तदुत्तरतश्चालनीयम् । अत उपपन्नमैन्द्री स्फुटा चालितेति । भुजकोटीनामुपपत्तिरग्ने। तन्निवेशमात्रेण दिग्ज्ञान- मिह दर्शितम् । इदानीमेतत्सम्बन्धमाह- दिकसूत्रसंपातगतस्य शङ्कोश्च्छायानपूर्वापरसूत्रमध्यम् । दोर्दोःप्रभावर्गवियोगमूलं कोटिर्नरात् प्रागपरा ततः स्यात् ॥ १० ॥ । क्षुण्णं स्वश्रवणेन लम्बकहृतं स्यादङ्गुलाद्यं फलम् । पश्चाद्विन्दुमनेन रव्ययनतः संचालयेद्यत्ययात् स्पष्टा प्राच्यपराथवायनवशात् प्रारिबन्दुमुत्सारयेत् ॥

·ग्रहगणिते अत एव दिक्सम्पातस्थस्य शोभीग्रं यत्र पतति तस्य पूर्वापरसूत्रस्य च यदन्तरं स दोरित्युच्यते । दोश्च्छाययोर्वर्गान्तरपदं पूर्वापरा कोटिरिति । इदानी छायातः कर्ण कर्णाच्छायां चाह- भाकृतीन १२ कृति १४४ संयुतेः पदं स्थाच्छ्रुतिः श्रुतिकृतीनवर्गयोः १४४ । अन्तराद्रवियुतोनकर्णयोराहतेश्च यदि वा पदं प्रभा ॥ ११ ॥ छायावर्गाद्वादशवर्ग १४४ युतान्मूलं कर्णः । कर्णवर्गाद्वादशवर्गो १४४ नान्मूल छाया । अथवा कर्णो द्विष्टः । एकत्र द्वादशभिरूनोऽन्यत्र युतस्तयोर्घातान्मूलं छाया । अस्योपपत्तिर्गणिते कथिता । इदानीं संज्ञाविशेषानाह- शङ्कुरो ना कथितः स एव खार्धाद्रवेर्या विषुवद्दिनार्धे । नतिः पलोऽक्षश्च स एव तस्तत्रोन्नतिर्यास्य स एव लम्बः ॥ १२ ॥ स्पष्टम् । इदानीमक्षक्षेत्राण्याह- भुजोऽक्षमा कोटिरिनाङ्गुलो ना कर्णोऽक्षकर्णः खलु मूलमेतत् । क्षेत्राणि यान्यक्षभवानि तेषां विद्येव मानार्थयशः सुखानाम् ॥ १३ ॥ लम्बज्यका कोटिरथाक्षजीवा भुजोऽत्र कर्णस्त्रिभुजे विभज्या। कुज्या भुजः कोटिरपक्रमज्या कर्णोऽग्रका च त्रिभुजं तथेदम् ॥ १४ ॥ तथैव कोटिः समवृत्तशङ्करमा भुजस्त धृतिरत्र कर्णः । भुजोऽपमज्या समना च कर्णः कुज्योनिता तद्धृतिरत्र कोटिः ॥१५॥ अग्रादिखण्डं कथिता च कोटिरुद्वत्तना दोः श्रवणोऽपमज्या । उनुत्तना कोटिरथागकाग्रखण्डं भुजस्तच्छ्वणः क्षितिज्या ॥ १६ ॥ खण्डं यदूर्ध्व समवृत्तशङ्कोर्यत् तद्धृतेस्तावथ कोटिकौँ । अग्रादिखण्डं भुज एवमष्टौ नेत्राण्यमून्यक्षभवानि तावत् ॥ १७ ॥ अन्न किल निरक्षदेशे यदेव विषुवन्मण्डलं तदेव सममण्डलम् । तथा क्षितिजादन्य- दुन्मण्डलं नाम वलयं नास्ति । तत्र ध्रुवौ च क्षितिजासत्तौ । अथ निरक्षदेशाइष्टा यथा यथोत्तरतो गच्छति तथा तथोदग्ध्रुवमुन्नतं पश्यति । तथा यैर्भागैर्भुव उन्नतस्तैरेव भागैर- क्षसंज्ञैः खस्वस्तिकाद्दक्षिणतो विषुवन्मण्डलं नतं पश्यति । विपुवन्मण्डलस्य तिर्यस्थि- तत्वात् तदाश्रितान्यहोरात्रवृत्तानि स्वस्थाने तिरश्चीनानि भवन्ति । अतः साक्षे देश खगोलवलयानां तिरश्चीनभगोलवलयानां च संपातात् त्र्यस्त्राणि क्षेत्राण्युत्पद्यन्ते । तान्य- क्षक्षेत्रसंज्ञान्युपयोगित्वात् कथ्यन्ते । अक्षमा नाम पलभा प्रसिद्धा सा भुजः । द्वादशाङ्गुलः शङ्कुः कोटिः । अक्षकर्णस्तत्र कर्णः । इदं तेषामक्षक्षेत्राणां वक्ष्यमाणानां मूलम् । केप किमिवेत्याह । विद्येव माना. र्थयशासखानामिति । अन्यैरप्येवमुच्यते । विद्या नाम नरस्य कीर्तिरतुला भाग्यक्षये चाश्रयो धेनुः कामदुधा रतिश्च विरहे नेत्रं तृतीयं च सा । - । - ·त्रिप्रश्नाधिकारः। सत्कारायतनं कुलस्य महिमा रत्नविना भूषणं तस्मादन्यमुपेक्ष्य हेतुविषयं विद्याधिकारं कुरु ॥ अथान्यत् क्षेत्रम् । क्षेत्रदर्शनार्थ यथोक्तं खगोलं भगोलं च बध्वा क्षेत्राणि दर्शयेत्। सन्न दक्षिणोत्तरमण्डले विषुवद्वृत्तसंपातादधो यावाल्लम्बः क्षितिजसमसूत्रपर्यन्तः सा तत्र कोटिः । लम्बनिपातकुमध्ययोरन्तरं साक्षज्या तत्र भुजः । भूमध्याल्लम्बाग्रगामि सूत्र त्रिज्या सा तत्र कर्णः । इदमप्यक्षक्षेत्रम् । इष्टाहोरात्रवृत्तं यन क्षितिजे लग्नं तस्य प्राक्स्वस्तिकस्य चान्तरमग्राचापांशाः । तेषां ज्याग्रा । तावती च प्रत्यक्षितिजे । अग्राग्रयोनिबद्धं सूत्रमुदयास्तसूत्रम् । अहो- रात्रवृत्तोन्मण्डलसंपातस्य प्राच्यपरसूत्रस्य च यदन्तरं सा क्रान्तिज्या। सा तत्र कोटिः । अग्रा कर्णः । तदग्रयोरन्तरं सा कुज्या । स भुजः । इदमक्षक्षेत्रम् । तथाहोरात्रवृत्तसममण्डलसंपातादधोऽवलम्बः वः समवृत्तशकुः । सा कोटिः । अग्रा भु. जः । अहोरात्रवृत्ते ज्याखण्डकं तद्धृतिः कर्णः । इदमक्षक्षेत्रम् । तथा कुज्योनिता तदूर्धतिरहोरात्रवृत्ते ज्याधं सा कोटिः । उन्मण्डले क्रान्तिज्या स भुजः । समवृत्तशङ्कः कर्णः इदमक्षक्षेत्रम् । तथाहोरात्रोन्मण्डलयोः संपातादवलम्ब उन्मण्डलशकुः स भुजः । उन्मण्डले क्रा- न्तिज्या कर्णः । उन्मण्डलशकुमूलस्थ प्राच्यपरसूत्रस्य च यदन्तरं तदग्रादिखण्डं सा तत्र कोटिः । इदमक्षक्षेत्रम् । तयोन्मण्डलशकुः कोटिः । शङ्खमूलोदयास्तसूत्रयोरन्तरमशाग्रस्खण्डं स भुजः । को- टिभुजाग्रयोरन्तरसून सा कुज्या । स तत्र कर्णः । इदमक्षक्षेत्रम् । तथोन्मण्डलशकुना हीनः समशकुस्तत् समशोरूर्व खण्डं सा कोटिः। कुज्योना तद्धृतिस्तद्धतेरू खण्डं स कर्णः । अग्रादिखण्डं स भुजः । इदमक्षक्षेत्रम् । एतान्यष्टौ तावत् कथितानि । एवमन्यान्यपि भवन्ति । इदानीमेषां साधनान्याह- एषामथकस्य तु बाहुकोटीकणमिथोऽन्यान्यनुपाततः स्युः । एषां क्षेत्राणामेकस्य दोकोटिकणैः परस्परमन्यानि भवन्ति । इदानी तथाह- त्रिज्ये पृथक कोटिभुजाहते ते कणोंद्धृते लम्बपलज्यके स्तः ॥१८॥ तत्कार्मुके लम्बपलौ च तज्ज्ये दोकोटिजीवावदतो मिथो वा । अक्षज्यका कोटिगुणा भुजाप्ता लम्बज्यका वाक्षगुणोऽन्यथातः ॥ १६ ॥ तत्र त्रिज्या सप्तम स्थानेषु सप्तभिः कोटिभिर्गुण्या । स्वकीयेन स्वकीयेन कर्णेन पृथक् पृथग्भाज्या । एवं सप्तधा लम्बज्या भवति । अथ सप्तधा त्रिज्या भुजैर्गुण्या स्व. स्वकर्णेन भाज्या । सप्तधाक्षज्या भवति । लम्बज्याक्षज्ययोर्धनुषी कायें । तौ लम्बाक्षी स्तः । लम्बोत्क्रमजीवयोना त्रिज्याक्षज्या स्यात् । अक्षोत्क्रमजीवयोना त्रिज्या लम्बज्या स्यात् । त्रिज्यावर्गात् पृथक् पृथक् लम्बाक्षज्यावर्गोनान्मूले अक्षलम्बज्ये वा । अक्षज्या सप्तम स्थानेषु सप्तभिः कोटिभिर्गुण्या स्वस्वभुजेन भाज्या सप्तधा लम्बज्या भवति ७ सि० शि० - - - ·७४ ग्रहगणिते सप्तधा लम्बज्या सप्तभिर्भुजैर्गुण्या स्वस्वकोट्या भक्ता सप्तधाक्षज्या स्यात् । इदानीमन्यदाह- क्रान्तिज्यके कर्णगुणे विभक्ते कोटया भुजेनाप्तमितायका स्यात् । श्राद्यं द्वितीयं समशङ्कुरेव स्यात् तधृतिः कोटिहृतः श्रुतिनः ॥२०॥ क्रान्तिज्याक्षक्षेत्रकर्णेन गुणिता द्विः स्थाप्या। एकत्र स्वकोट्या भक्ता सत्यया भव- ति । अन्यत्र स्वभुजेन भक्ता तत्र समशकुः । एवं सप्तभिः कर्णैः सप्तधागा सप्तधा च समशङ्कुर्भवति । एष शङ्कुः सप्तभिः कर्णैर्गुणितः स्वस्वकोटिभक्तः सप्तधा तळू. तिर्भवति । इदानीमन्यदाह- कर्णेन निघ्नी पृथगनका वा भुजेन भक्ता खलु तधृतिः स्यात् । अग्रका सप्तधा सप्तभिः कर्णैर्गुण्या स्वस्वभुजेन भाज्या सप्तधा वा तट्टतिर्भवति ।। इदानीमन्यदाह- कोटया हता तद्धृतिरमका च कर्णेन दोषणा क्रमशो विभक्ता ॥ २१ ॥ द्विधा भवेद्वा समवृत्तशङ्कः स दोर्गुणः कोटिहृतोऽनका वा। सप्तधा तद्धृतिः सप्तभिः कोटिभिर्गुण्या स्वस्वकगैर्भाज्या सप्तधा समशङ्कुर्भवति । एवं सप्तधामा सप्तभिः कोटिभिर्गुण्या स्वस्वभुजेन भक्ता । एवं वा सप्तधा समशकुर्भ- वति । स समशकुः सप्तधा सप्तभिर्भुजैर्गुण्यः स्वरबकोट्या भक्तः सप्तधाग्रा वा भवति इदानीमन्यदाह- कोट्युद्धृतं तधृतिखण्डमूवं श्रुत्या हतं वा समवृत्तशङ्कुः ॥ २२ ॥ कुज्योनिता तद्धृतिस्तत् तदृत्यूलखण्डम् । तत् सतधा सप्तभिः कर्णैर्गुण्यं स्वस्व- कोट्या भक्तं सप्तधा वा समराङ्कुर्भवति। इदानीमन्यदाह- द्विधापमज्या भुजकोटिनिघ्नी कोटया च दोषणा विहृताधमाप्तम् । कुज्या परं तद्धृतिखण्डमूवं स्यात् तद्धृतिः संयुतिरेतयोर्वा ॥ २३ ॥ सप्तधापमज्या सप्तधा भुजैर्गुण्या स्वस्वकोट्या भक्ता सप्तधा वा कुज्या भवति । अथ सप्तधापमज्या सक्षधा कोटिभिर्गुण्या स्वस्वभुजेन भाज्या सप्तधा तधृतेरूचं खर्ड भवति । कुज्योलखण्डयोर्योगस्तधृतिरित्यष्टनवतिभेदा भवन्ति(१)। इदानीमन्यदाह- कुज्यापमज्ये भुजकोटिनिधन्यौ कर्णोद्धृते स्यात् क्रमशो यदाप्तम् । १. अत्र संशोधकः। क्रान्तिज्यके कर्णगुणे इत्यादिना क्रान्तिज्यातः सप्तधागा सप्तधा च समशङ्कर्भवति । ताभ्यां दोःकोटिवगैक्यपदं श्रुतिः स्यादित्यादिनैकोनपञ्चाशत्प्रकारा तद्धृतिर्भवति । एवं द्विधा- पमज्या भुजकोटिनिन्नीत्यादिना क्रान्तिज्यातः सप्तधा कुज्या सप्तधा च तद्धृत्यूर्वखण्डं भवति । तयोर्युतावेकोनपञ्चाशत्प्रकारा तद्धृतिर्भवति । एवं तद्धृतेरष्टनवतिर्भेदा भवन्ति ॥

·त्रिप्रश्नाधिकारः। अग्रानखण्डं प्रथम द्वितीयमग्रादिखण्डं च तदैक्यमग्रा ॥ २४ ॥ कुज्या सप्तधा भुजैर्गुण्या स्वस्वकर्णेन भाज्या सप्तधामाग्रखण्डं भवति । एवं क्रा. न्तिज्या सप्तधा कोटिभिर्गुण्या स्वस्वकर्णेन भाज्या । सप्तधामा भवति । इदानीमन्यदाह- अनादिखण्डं च तथापमज्या भुजाहते ते क्रमशो विभक्त । कोटिश्रुतिभ्यामुभयत्र शङ्कुरुन्मण्डलस्थे रविमण्डले स्यात् ॥ २५ ॥ अग्रादिखण्डं सप्तधा भुजैर्गुण्यं स्वस्वकोट्या भाज्यं सप्तधोन्मण्डलशङ्कुर्भवति । एव- मपमज्या सप्तधा भुजैर्गुण्या स्वस्वकर्णेन भाज्या सप्तधोन्मण्डलशङ्कुर्भवति । इदानीमन्यदाह- अनाग्रखण्डं क्षितिशिञ्जिनी च कोटया हते दोश्रवणोद्धृते स्तः । उवृत्तशङ्क समना तदूनः स्यादूर्ध्वखण्डं समवृत्तशङ्कोः ॥ २६ ॥ अग्राग्रखण्ड सप्तधा कोटिभिर्गुण्यं स्वस्वभुजेन भाज्यं सप्तधा वोन्मण्डलशङ्कुर्भवति । एवं कुज्या सप्तधा कोटिभिर्गुण्या स्वस्वकर्गेन भाज्या। एवं सप्तधा वोन्मण्डलशङ्घर्भवति । तेनोन्मण्डलशकुना रहितः सममण्डलशकुस्तस्योध्वं खण्डं स्यात् । इदानीमन्यदाह- अना भुजघ्नी श्रुतिहत् क्षितिज्या तदूनिता तद्धृतिरूखण्डम् । अग्रा सप्तधा भुजैर्गुण्या स्वस्वकर्णेन भाज्या सप्तधा कुज्या स्यात् । कुज्योनिता तधृतिस्तदूर्ध्वखण्डं स्यात् । इदानीमन्यदाह- ज्ञाताच साध्यादितरे भवन्ति यद्वा गुणच्छेदविपर्ययेण ॥ २७ ॥ दोःकोटिवगैंक्यपदं श्रुतिः स्यात् तत्कोटिवर्गान्तरतः पदं दोः । दोःकर्णवर्गान्तरतश्च कोटिभ्यां तृतीया यदि वा स्युरेवम् ॥ २८ ॥ इदानीमुपसंहारश्लोकमाह- त्रिषष्टिरत्रानयनप्रभेदास्तावत् स्युरेवं पललम्वमौव्योः । अनादिकानां शतशः प्रभेदैर्लम्बादयोऽपि स्युरनन्तभेदाः ॥ २६ ॥ बहुप्रकारप्रतिपादनार्थमिदम् । ॥ इति लम्बाक्षज्याग्रादिभेदप्रकरणम् ॥ इदानी दिनियमेन छायानयनं विवक्षुरादौ कोणशङ्कोरानयनमाह- अग्राकृतिं द्विगुणितां त्रिगुणस्य वर्गात् ११८१९८४४ त्यक्त्वा पदंतदिह कोणनरोऽक्षभानः । अर्को १२ धृतः फलयुजासकृदग्रयासौ सौम्ये फलेन वियुजा तु तया प्रसाध्यः(१) ॥ ३० ॥ १. अत्र श्रीपतिः । अप्राकृत्या विहीनं त्रिगुणकृतिदलं वेदशनमाद्यः ·७६ ग्रहगणिते त्रिज्याया वर्गादावर्गेण द्विगुणितेनोनाद्यन्मूलं स किल कोणशङ्कुः स्थूलो भवति । स पलभया गुण्यो द्वादश १२ भक्तो यत् फलं तेन युताना कार्या । तयाग्रया पुनः शकु: साध्यः । तस्मादपि पुनः फलम् । पुनस्तेन युतयाग्रया स साध्यः । यावदविशेषः । एवं याम्यगोले । सौम्ये तु फलस्याग्रायाश्च यदन्तरं तामग्रां प्रकल्प्यासकृत् साध्यः । अनोपपत्तिः । अत्र कोणवृत्तस्थस्यास्य सममण्डलेन सह यावदन्तरं ज्यारूपं स भुजः । तावदेव याम्योत्तरमण्डलेन सहान्तरं भवति । सा कोटिः । तद्वर्गयोगपदं खम- ध्यार्कान्तरभागानां ज्या सा हग्ज्या। एवं भुजवर्गो द्विगुणो हग्ज्यावर्गों भवति । स दृग्ज्यावर्गस्त्रिज्यावर्गाद्यावद्विशोध्यते तावच्छङ्कुवर्गोऽवशिष्यते । अतस्तन्मूलं कोणश. कुर्भवति । किन्त्वन भुजो न ज्ञायते तज्ज्ञानं वक्ष्यमाणविधिना । अथाक्षभानो नरो- ऽहृदित्यादिना । अतः शङ्कुः पलभया गुण्यते द्वादशभिहियते । फलं शकुंतलं दक्षिणं स्थात् । स्वागास्वशङ्कतलयोर्यास्यगोले योगः सौम्ये त्वन्तरं भुजो भवति । अत्र को- णशोरज्ञानाच्छङ्कुतलाज्ञानम् । केवलमग्रा ज्ञायते । सैव प्रथम बाहुः कल्पितः । ततो- ऽग्राकृति द्विगुणितां त्रिगुणस्य वर्गादित्यादिना यः शङ्खरानीतः स स्थूलो जातः । सूर्याणाक्षप्रभाणामभिहतिरपरो भक्तयोरक्षभायाः । कृत्या यश्वाट्यया तो परकृतिसहितादाद्यतो यत् पदं स्या- दन्येनाढ्यं विहीनं धनदयमककुबगोलयोः कोणशङ्कुः ॥ उत्तरेतरविदिङ्नरो भवेदुत्तरे तु पदहीनयुक् परः। दक्षिणे न सममण्डलात् ततो भाश्रुतिश्च घटिकाश्च पूर्ववत् ॥ अत्र संशोधकोक्तो विशेषः । अप्राकृति द्विगुणितां त्रिगुणस्य वर्गादित्यादि भास्करकृतानयने विशेषः । सिद्धान्ततत्त्वसुविवेककृदादिभिर्यो नैवावबुद्ध इति सम्प्रति कथ्यते सः ॥ अक्षप्रभाकृतिविहीनगद्रिनिम्नः पञ्चाब्धिभागजगुणो विहृतो द्विकाश्वैः। अक्षप्रभाकृतियुतैः फलतोऽपका चेन्नाल्पा तदा न सदिदं रवियाम्यगोले कोणशोरानयनञ्च । अग्राऽक्षभयोर्घातो द्वादशनिघ्नो भवेत् प्रथमसंज्ञः । द्विध्न्यानाकृत्योनस्त्रिज्यावर्गः पराख्यः स्यात् ॥ तो पलभाकृतिनेत्राद्रिसमासहृतौ पराद्विसप्तगुणात् । प्रथमकृतियुतान्मूलं प्रथमयुतोनं विदिक् शङ्कुः ॥ गोलक्रमादिह स्यादथ यद्यग्राकृतिनयननिन्नी । त्रिज्या कृतेन शुद्धथेविरुद्धशुद्ध्या तदा परो ज्ञेयः ॥ तेन परेण नयननगनिनेनोनात् प्रथमवर्गात् । मूलेनोनो युक्तः प्रथमो द्विविधो विदिङ्नरः सौम्ये ॥ याम्ये तदा कुजोर्चे भानुन हि कोणमण्डलं विशति । इत्थं घटते नगभूम्यङ्गुलसमधिकपलप्रभे विषये ॥

·त्रिप्रश्नाधिकारः। ७७ तोऽसकृद्विधिना सम्यग्भवति । यथा यत्र देशे यस्मिन् कालेऽग्राध्यर्धराशिज्यातो २४३१ अभ्यधिका भवति तत्र तदा याम्यगोले कोणशङ्कोरभावः । उत्तरगोले तु कोणशंकुचतुष्टय- मुत्पद्यत एकस्मिन् दिने । यत्र देशे सप्तदशाङ्गुला १७ । ५ । २२ भ्यधिका विषुवती त्तत्रैवं भवति । इदानी दिनार्धशङ्कर्थमाह- स सौम्यगोलो अदलं यदाद्यं याम्योऽपरं सायनभागभानोः । क्रान्तः ककुब गोलघशेन वेद्या सदाक्षलम्बाधिह याम्यसौम्यौ ॥३१॥ पलावलम्बावपमेन संस्कृतौ नतोन्नते ते भवतो दिवादले । लवादिकं वा नवतेविंशोधितं नतं भवेदुन्नतमुन्नतं नतम् ॥ ३२ ॥ स्पष्टार्थः प्रथमः श्लोकः । पलावलम्बावपमेन संस्कृताविति । अन किल विंशतिर्भा- गाः २० पलो दक्षिणः । लम्बः सप्तत्यंशाः ७० । स चोत्तरः । खार्धाद्विषुवन्मण्डलं द. क्षिणतो विप्रकृष्टमतो दक्षिणोऽक्षः । क्षितिजादुत्तरतो विषुववृत्तमतो लम्बस्योत्तरसंज्ञा । अन समदिशोर्योगो भिन्नदिशोरन्तरं संस्कार उच्यते । अन किल खेरुत्तरोऽपमो द्वादश- भागाः १२ । अनेनापमेन संस्कृतौ पललम्बौ जाते नतोन्नते ८ । ८२ । यदापम उत्तर- श्चतुर्विंशतिर्भागा: २४ । तदापमाच्छुद्धेऽक्षे जातं नतमुत्तरम् ४ । लम्बे च संस्कृते जात- मुत्तरमुन्नतम् ९४ । एतदर्थान्नवतेरधिकत्वात् साशीतिशता १८० च्छोधितमुन्नतं स्यात् । लवादिकं वा नवतेविंशोधितमित्यतो वा। इदानी शकुं हग्ज्यां चाह- नतांशजीवा भवतीह द्वग्ज्या दिनार्धशङ्कुश्च तथोन्नतज्या । इह मध्यान्हे नतांशानां जीवा दृग्ज्या स्यात् । तथोन्नतांशानां ज्या स दिनार्धशङ्कः । बासनात्र सुगमा। इदानीं प्रकारान्तरेणाह- त्रिभज्यकोन्मण्डलशड्कुघाताचरज्ययाप्तं खलु यष्टिसंज्ञम् ॥ ३३ ॥ युतोनितोद्वत्तनरेण यष्टिका भवेदुदग्दक्षिणगोलयोर्नरः(१) । १. अत्र कश्चित् । यष्टर्यद्विषुवदिनार्धजनरस्त्रिज्यासमः स्याञ्चर- ज्योवृत्ताख्यनृसंक्षयादिति न सन् श्रीभास्करोक्तो नयः । कैश्चित् प्रोक्तमिदं तु तैश्चरगुणादुद्द्त्तना नोदितः स्वाज्ञानादिति भास्करोदितमसब्रूते स एवाबुधः ॥ अत्र संशोधकः । त्रिभज्यया चेद्यदि लम्बजीवा तदा द्युमौ० किल यष्टिका स्यात् । त्रिभज्यया चाक्षलवज्यका चेत् क्रान्तिज्ययोवृत्तनरस्तदा स्यात् ॥ उद्धृत्तशङ्कास्यविहीनयष्टिर्गोलक्रमात् स्याद्दिनमध्यशङ्खः । स एव लम्बापमभागयोगान्तरज्यकेति त्वतिरोहितं स्यात् ॥ अतोऽभीष्टयोश्चापयोर्यद् बृहत् स्यात् तदेव प्रकल्प्यं हि लम्बांशमानम् ।

·ग्रहगणिते कात्मक एव। उन्मण्डलशङ्कौ त्रिज्यया गुणिते चरज्यया भक्त यल्लब्धं सा यष्टिः स्यात् । सा यष्टि- रुत्तरगोल उन्मण्डलशङ्कुना युक्ता दक्षिणे हीना सती दिनार्धशङ्कुर्भवति । अनोपपत्तिः । क्षितिजोन्मण्डलयोर्मध्ये चरकालः । तस्य ज्याक्षकर्णवत् तिर्यग्रूपा । सा चरज्या । उन्मण्डलादूचं याम्योत्तरवृत्तं यावद्यः कालः स सदैव सर्वत्र पञ्चदशघटि- तस्य कालस्य ज्या त्रिज्या । इदानीमनुपातः । यदि चरज्ययोन्मण्डल- शङ्कुतुल्यमूर्ध्वं लभ्यते तदोन्मण्डलादूर्वकालज्यया त्रिज्यया किमिति । फलमुन्मण्डलश- समसूत्रादुपर्य रूपं भवति तस्य यष्टिसंज्ञा कृता । सा यष्टिरुन्मण्डलशङ्खनोत्तरगोले यु- ता दिनार्धशङ्खः स्यादित्युपपन्नम् । दक्षिणगोले तून्मण्डलस्याधःस्थितत्वाद्धीना । इदानी हृतिमन्त्यां चाह- क्षितिज्ययैवं धुगुणश्च सा हृतिश्चरज्ययैवं त्रिगुणोऽपि सान्त्यका ॥३४॥ युज्यैवं क्षितिज्ययोत्तरगोले युता याम्ये रहिता हृतिर्भवति । एवं त्रिज्या चरजीवया युतोनान्त्या स्यात् । अनोपपत्तिः। अत्र गोलेऽहोरात्रवृत्तक्षितिजसंपातयोर्बद्धं यत् तदुदयास्तसूत्रम् । एवमु. न्मण्डलसंपातयोर्बद्धं तदहोरात्रवृत्तव्याससूत्रम् । तदुदयास्तसूत्रयोरन्तरं सर्वत्र कुज्या । अथ याम्योत्तरवृत्तसंपातयोर्बद्धं तत् तन्मितं तस्य व्याससूत्रम् । तयोव्याससूत्रयोर्यः संपातस्त- स्मादुपरितनं खण्डं घुज्या । सोत्तरगोलेऽधःस्थया कुज्यया युता यावत् क्रियते तावहि- नाघेऽर्कोदयास्तसूत्रयोरन्तरं स्यात् । दक्षिणे तु कुज्यया हीना । यतस्तत्रोदयास्तसूत्रा- दधः कुज्या । यदर्कोदयास्तसूत्रयोरन्तरं सा च हृतिरुच्यते । एवमन्त्यापि । अत्राहोरा- अवृत्तव्यासाधं त्रिज्यातुल्यैरबैरयते तावत् त्रिज्यातुल्यं भवति । तैर.र्यावत् कुज्या गण्यते तावञ्चरज्यातुल्या भवति । अथ चरज्यया त्रिज्या युतोनान्त्यासंज्ञा भवति । न. ह्यन्त्याहृत्योः क्षेत्रसंस्थानभेदः किन्त्वङ्कानां गुरुलधुत्वात् केवलं संख्याकृतो भेद इत्युपपन्नम्। ततोऽन्यत् तथा क्रान्तिमानं च ताभ्यां कृते प्रोक्तरीत्यात्र मध्याह्नशङ्की । चापयोरिष्टयोःज्ये इत्यादी भास्करोदिता। सम्यग्ज्याभावना तूर्णं सुखेनैवोपपद्यते ॥ एवं त्रिमौर्व्यापलशिजिनी चेत् धुजीवया यष्टितलं तदा स्यात् । त्रिजीवया लम्बगुणस्तथा चेदग्रादिखण्डं त्वपमज्यया स्यात् ॥ अग्रादिखण्डोनयुतं दिनार्धे गोलक्रमाद्यष्टितलं हि हरज्या । लम्बापमैक्यान्तरकोटिजीवा सैवेति सर्व सुगमं बुधानाम् ॥ अत्रापि कल्प्यं बृहदेव चापं लम्बांशकान् क्रान्तिलवांस्तथान्यत् । तास्यां यथोक्त्या दिनमध्यहरज्या विलिख्य बीजक्रियया प्रसाध्या ।। ततश्च चापद्वयकोटिजीवयोर्हतिर्भुजज्यातिहीनसंयुता । हृता त्रिमौया भवतीह तद्धनुः समासविश्लेषजकोटिमौर्विका ॥ प्रकारोयमितिस्पष्टो लाघवेनोपपद्यते । सिद्धान्तेऽक्षभवक्षेत्रविज्ञानां सुधियां द्रुतम् ।

·त्रिप्रश्नाधिकारः। ওলামা इदानीमन्त्यातो हृति हृतेश्चान्त्यामाह । हृतिस्त्रिमौर्ध्या चरजीवया वा हता घुमौा क्षितिजीवया वा। भक्तान्त्यका स्यादथवान्त्यकाया हृतिर्गुणच्छेदविपर्ययेण ॥ ३५ ॥ हृतिस्त्रिज्यया गुणिता युज्यया भक्ता सत्यन्त्या भवति । अथवा चरज्यया गुणिता कुज्यया भक्तान्त्यका स्यात् । एवमन्त्या धुज्यागुणा त्रिज्यया भक्ता हृतिः स्यात् । अ- थवा कुज्यागुणा चरज्यया भक्ता हृतिः स्यात् । अत्रोपपत्तिस्त्रैराशिकेन । यदि युज्यया त्रिज्या लभ्यते कुज्यया वा चरज्या तदा हत्या किमिति । फलमन्त्या । यतो दुज्यापरिणता कुज्या त्रिज्यापरिणता चरज्या । एवमन्त्यातो हृतिविलोमविधिनेति सर्वमुपपन्नम् । इदानीमन्याहृतिभ्यां दिनार्धशकुमाह- अन्त्याथवोन्मण्डलशङ्कुनिघ्नी चरज्ययाप्ता स दिनार्धशङ्कुः । हृतिः पलक्षेत्रजकोटिनिनी तत्कर्णभक्ता यदि वा सशकुः(१) ॥ ३६ ॥ अन्त्योन्मण्डलशकुना गुणिता चरज्यया भक्ता फलं दिनार्धशङ्कुः । हृतिरष्टाभिः पलक्षेत्रकोटिभिर्गुणिता स्वस्वकर्णेन भक्ता फलमष्टधा दिनार्धशङ्कुः । अनोपपत्तिस्त्रैराशिकेन । यदि चरज्यातुल्येनान्त्याधःखण्डेनोन्मण्डलशङ्कुर्लभ्यते. तदा समग्रयान्त्यया किमिति। फलं दिनार्धशङ्कुः । अथ हृतितः । हृतिर्नामाक्षकर्णगत्या- प्रापि सूत्रम् । अतोऽक्षक्षेत्रकणैरनुपातः । यद्यक्षक्षेत्रकर्णेन तत्कोटिर्लभ्यते तदा हत्या कर्णेन किमिति । फलमल्लिम्बितसूत्रस्य भूपर्यन्तस्य प्रमाणं शङ्कुर्भवतीत्युपपन्नम् । इदानी दिनार्धग्ज्यामाह- हृतिः पलक्षेत्रभुजेन निघ्नी तत्कर्णभक्ताग्रकयोनयुक्ता। गोलक्रमात् स्यादथवात्र द्वग्ज्या याम्याथ सौम्या विपरीतशुद्धौ ॥३७॥ अथाष्टधा हृतिरष्टभिः पलक्षेत्रभुजैर्गुण्या स्वस्वकर्णेन भाज्या। यत् फलं तदुत्तर- गोलेऽग्रया हीनं याम्ये युतं दिनार्धे दृग्ज्या स्यात् । सा च याम्या । यद्युत्तरगोले फला- दगा न शुध्यति तदाग्रायाः फलमेव जह्यात् । शेष दृग्ज्या तदा सौम्या स्यात् । अनोपपत्तिस्राशिकेन । यदि पलक्षेत्रकर्णेन तद्भुजो लभ्यते तदा हत्या किमिति । फलमुदयास्तसूत्रादक्षिणतः शङ्खमूलं यावत् भवति । दृग्ज्या तु शकुमूलप्राच्यपरयो- रन्तरम् । अतः प्राच्यपरोदयास्तसूत्रयोरन्तरमग्रातुल्यं याम्यगोले तत्र क्षेप्यम् । उत्तर- गोले तु तस्माद्विशोध्यम् । शेषं याम्या दृरज्या स्यादिति युक्तम् । यदा तूत्तरगोले खार्धादुत्तरतो रविवर्तते तदा शङ्खमूलं प्राच्यपराया उत्तरतो भवति । अतस्तत्र फलादग्रा - १. अत्रज्ञानराजः। यत् सिद्धान्तशिरोमणौ समुदितं मध्यान्त्ययोन्ना हतः सम्भक्तश्चरजीवया दिनदले शङ्कुर्भवेद्वाथ सः । अक्षक्षेत्रजकोदिभिर्विगुणितस्तत्कर्णभक्ता हति- स्तत् सर्व विषुवद्दिने व्यभिचरत्यस्मान्मया नोदितम् ॥

·। - ग्रहगणिते न शुध्यति । अग्रातो यावत् फलं विशोध्यते तावत् प्राच्यपराशङ्कुमूलयोरन्तरमवशिष्य- ते । सैव दृग्ज्या। एवं सौम्या चेत्युपपन्नम् । इदानी प्रकारान्तरेणाह- गोलक्रमात् तद्धृतिहीनयुक्ता हतिः पलक्षेत्रभुजेन निघ्नी। तत्कर्णभक्ता भवतीह द्वग्ज्या प्रद्योतने वा धुदलं प्रयाते(१) ॥ ३८ ॥ हृतिरुत्तरगोले तद्धत्या हीना दक्षिणे युक्ता साष्टधाष्टाभिः पलक्षेत्रभुजैर्गुण्या स्वस्त्र- कर्णन भाज्या फलमष्टधा हरज्या स्यात् । अन्नोपपत्तिः । अहोरात्रवृत्तसममण्डलसंपातयोः पूर्वपश्चिमयोर्यदूबद्धं सूत्रं तस्य या- म्योत्तरवृत्तसंपाते निबद्धहृतिसूत्रस्योदयास्तसूत्रपर्यन्तस्य यः सम्पातस्तस्मादधस्तनं हृति- खण्डं तद्धतितुल्यं भवति। अतस्तेनोनिता हृतिरूप्रखण्डं समसूत्रादक्षिणतोऽक्षकर्णग- त्यापर्यन्तं भवति । अतस्तेनानुपातः । यद्यक्षक्षेत्रकर्णेन तद्भुजो लभ्यते तदानेन किमि- ति । फलं हग्ज्या । दक्षिणगोले तु क्षितिजादधोऽहोरात्रवृत्तस्य सममण्डलेन संपांतस्तत्रा- धोमुखः समशः क्षितिजादधश्च तदूधृतिः । अतस्तया तद्धृत्येयं हृतिर्युताधःसमसूत्रा. दक्षिणतोऽक्षकर्णगत्यापर्यन्तं भवति । अतस्तयानुपातः । फलं याम्या हग्ज्या। खस्व. स्तिकादक्षिणोत्तरवृत्ते यैर्भागैरकों नतस्तेषां ज्येत्यर्थः । इदानी प्रकारान्तरेणाह- त्रिज्या नृचापोत्क्रमजीवयोना दुग्ज्या भवेदेवमतो नरो वा । एवं हि द्वग्ज्या यदि वाखिलानां विदिक्समोवृत्तनरादिकानाम् ॥३९॥ त्रिज्या शकुचापस्योत्क्रमज्यया हीना हग्ज्या भवति । दृग्ज्याचापस्योत्क्रमजी- वयोना तदा शङ्कुर्भवति । अनेन प्रकारेण दिनार्धोन्मण्डलसमशङ्कवादीनां हरज्या स्या- त् । पूर्व तु या कथिता सा दिनार्ध एव । अस्योपपत्तिर्भुजकोटिज्याप्रकरण एवं प्रतिपादिता। इदानीं छायाकर्णावाह- दृग्ज्यात्रिजीचे रविसंगुणे ते शङ्कद्धृते भाश्रवणौ भवेताम् । हग्ज्या च त्रिज्या च द्वे द्वादशगुणे शकुना भाज्ये । हग्ज्यास्थाने यत् फलं लभ्यते सा छायाऽङ्गुलात्मिका भवति । यत् त्रिज्यास्थाने सोऽस्याश्च्छायायाः कर्णः । अनोपपत्तिस्त्रैराशिकेन । यदि शङ्कुकोटेईग्ज्यात्रिज्ये भुजको तदा द्वादशाङ्गुलश- डोः कौ । फले छायाकर्णौ स्त इत्युपपन्नम् । इदानी प्रकारान्तरेण दिनार्धकर्णमाह- त्रिज्याक्षकर्णेन गु(२)णा विभक्ता हत्या श्रुतिर्वा दिनमध्यगेऽर्के ॥४०॥ निज्यामक्षकर्णेन संगुण्य हत्या भजेत् । फलं मध्यकर्णः स्यात् । अन्नोपपत्तिस्त्रैराशिकाभ्याम् । यद्यक्षकर्णेन द्वादश १२ शङ्कुस्तदा हृत्या तुल्येन किमिति । अत्र हृतिदिशगुणाक्षकर्णेन भाज्या। फलं मध्यशकुः । अथान्योऽनुपातः । १. युदलप्रयाते । इति वा पाठः । २. हतेति पाठः साधुः। ।

·त्रिप्रश्नाधिकारः। ८१ तया ज्यया यदि मध्याह्नशङ्कुना त्रिज्याकर्णस्तदा द्वादशाङ्गुल १२ शकुना किमिति । इह त्रिज्या द्वादशगुणा पूर्वानीतशकुरूपभाजकस्य छेदांशविपर्यासे कृतेऽक्षकर्णगुणा च द्वादशगुणया हत्या भाज्या । अन्न गुणकभाजकयोदशकयो शे कृते त्रिज्याक्षकर्णेन गुण्या हत्या भा. ज्या । फलं मध्यकर्णःस्थादित्युपपन्नम् । इदानी प्रकारान्तरेणाह- युतायनांशार्कबृहद्भुजज्यया खरामतिथ्यभ्रभुवो १०१५३० हृताः परः । पलश्रुतिनः पलभाविभाजितः परोऽथवोतृत्तगते रवौ श्रुतिः ॥ ४१ ॥ अबस्य सायनांशस्य बृहती भुजज्या साध्या । न लघुखण्डज्येत्यर्थः पूर्णाग्नितिथिशून्यशशिनो १०१५३० भाज्याः। यल्लब्धमसौ पराख्यः । स परः पल. कर्णेन गुण्यः पलभया भाज्यः फलमुन्मण्डलगतस्यास्य छायाकर्णो वा भवति । इदानीं तस्मादेव परसंज्ञात् समवृत्तकर्णमाह- परोऽक्षमासंगुणितोऽक्षकर्णभक्तोऽथवा स्यात् समवृत्तकर्णः । स एव परः पलभया गुण्यः पलकर्णेन भाज्यः । फलं सममण्डलगतस्यार्कस्य छायाको वा भवति । अनोपपत्तिस्त्रैराशिकनयेण। यदि त्रिज्यया परक्रान्तिज्या लभ्यते तदादोर्व्यथा किमिति । अत्र दोा परमक्रान्तिज्यया गुण्या त्रिज्यया भाज्या फलं क्रान्तिज्या। अथा- न्योऽनुपातः। यद्यक्षकर्णेन फलमा भुजो लभ्यते तदा क्रान्तिज्यया किमिति । फलमुन्मण्ड- लशङ्खः । इदानीं दोायाः परमक्रान्तिज्या पलभा च गुणस्त्रिज्याक्षकर्णश्च हरः । इदा- नीमन्योऽनुपातः । यद्यस्य शलोस्त्रिज्या कर्णस्तदा द्वादशाङ्गुलस्य शङ्कोः किमिति । अत्र त्रिज्या द्वादशगुणा भाज्यः। पूर्वराशि जकः । इह छेदांशविपर्यासे कृते त्रिज्यावर्गों द्वाद- शगुणोऽक्षकर्णगुणश्च भाज्यः । दोर्ध्या परक्रान्तिज्यागुणा पलभागुणा च भाजकः । अत्र भाज्यभाजकयोः परक्रान्त्यापवर्तः । द्वादशगुणस्त्रिज्यावर्गः परकान्त्या यावदपवर्त्य ते तावत् खरामतिथ्यभ्रभुवो लभ्यन्ते १०१९३० । एते दोयया भक्ताः परसंज्ञाः कृताः । अन्य- स्मिन्नानयन उपयोगित्वात् । इदानीमसौ परोऽक्षकर्णेन गुण्यः पलभया विभक्त उन्मण्डल- कर्णः स्यादित्युपपन्नम् । एवं सममण्डलकर्णार्थ यथायोगमनुपातत्रये कृते तथैव परक्रा- न्तिज्ययापवते कृते स एव परः स्यात् । किन्तु तत्राक्षमा गुणोऽक्षक! हरः । फलं सम- मण्डलकर्णः स्यादित्युपपन्नम् । इदानीमुन्मण्डलकर्यान्मध्यकर्णमाह- उद्धृत्तकर्णश्वरशिञ्जिनीघ्रो भक्तोऽन्त्यया वा श्रवणो दिनाधे ॥ ४२ ॥ उन्मण्डलकर्णश्वरज्यया गुण्योऽन्त्यया भाज्यः । फलं वा मध्यकर्णो भवति । अन्नोपपत्तिस्त्रैराशिकेन(१)। यद्यन्त्याधःशकलेन चरज्यामितेनोन्मण्डलकर्णो लभ्यते १. अथवा उन्मण्डलकर्णे द्वादशशङ्कुस्तदा त्रिज्यया किमिति । फलं महाशङ्खः । अथान्योनुपातः । यदि चरज्यामितेनान्त्याधःखण्डेनोन्मण्डलशङ्कुस्तदाऽन्त्यया किमिति । फलं मध्यशङ्कुः । पुनरन्योनुपातः । यद्यनेन त्रिज्याकर्णस्तदा द्वादशशङ्कौ किमिति । फलं ·ग्रहगणिते तदान्त्यया किमिति । इदं व्यस्तत्रैराशिकम् । इच्छावृद्धौ फले हासो हासे वृद्धिश्च जायते । व्यस्तं त्रैराशिकं तत्र ज्ञेयं गणितकोविदः ।। अतोऽन्न चरज्या गुणोऽन्त्या हरः फलं मध्यकर्ण इत्युपपन्नम् । इदानी प्रकारान्तरेणोन्मण्डलकर्णात् समवृत्तकर्णाच्च मध्यकर्णमाह- उद्धृत्तकर्णः समवृत्तकर्णः क्षितिज्यया तधृतिसंज्ञया च । क्रमेण निम्तौ विहृतौ च हृत्या दिनार्धकर्णावथवा भवेताम् ॥ ४ ॥ स्पष्टार्थम् । अनोपपत्तिस्त्रैराशिकेन । यद्युन्मण्डलाधःस्थेन हतिखण्डेन कुज्यामितेनोन्मण्डलकर्णी लभ्यते तद्धृत्या च सममण्डलकर्णो लभ्यते तदा हत्या किमिति। एते च व्यस्तत्रैराशि- के । अन्न फलं मध्यकर्णः कर्णादुक्तवन्मध्यच्छायेत्युपपन्नम् । इदानीमिच्छादिक्छायां विवक्षुस्तज्ज्ञस्य सुज्ञताधिक्यं निरूपयन् प्रश्नरूपेणाह- याम्योदकसमकोणभाः किल कृताः पूर्वैः पृथक्साधन- र्यास्तद्दिग्विवरान्तरान्तरगता याः प्रच्छकेच्छावशात् । ता एकानयनेन चानयति यो मन्ये तमन्यं भुवि ज्योतिर्विद्वदनारविन्दमुकुलप्रोल्लासने भास्करम् ॥४४॥ इह किल पूर्वाचायैः कालानपेक्षया तिस्त्र एवं छाया आनीताः । एका पूर्वापरा । अन्या याम्योत्तरा । तदन्या कोणच्छाया । ताश्च पृथक् पृथक् साधनैः । येनानयनेन मध्य. छायाऽऽगच्छति न तेन कोणच्छाया न समच्छाया । इतरस्या आनयनेनेतरा नाग- च्छतीत्यर्थः । या एता याश्च तदिग्विवरान्तर्गता याश्च प्रच्छकेच्छावशात् । एतदुक्तं भ. वति । एताश्च्छाया य आनयति । परमेकेनैवानयनेन । न नानानयनभेदैः । तमहं भुवि सूर्यमन्यं मन्ये । एकः किल दिवि सूर्यः । अयं भुवि । कस्मिन् विषये ज्योतिर्विदनार- विन्दमुकुलप्रोल्लासने गणकवदनकमलकलिकाविकासे । इदनीं तदर्थमाह- चक्रांशकाङ्के क्षितिजाख्यवृत्ते प्राक्स्वस्तिकाभीष्टदिशोस्तु मध्ये । येऽशास्थितास्तेऽत्र दिगंशकाख्यास्तज्ज्यान दिग्ज्येत्यपरे विभागे ॥४॥ कदाचिदप्यभीष्टदिने यस्मिन् काले प्रच्छकः पृच्छति तत्र कालेऽर्कोपरि न्यस्तरन्य हमण्डलस्य क्षितिजस्य च संपाते याभीष्टा दिक् तस्याः प्रास्वस्तिकस्य चान्तरे क्षि. तिजवृत्ते येऽशास्तेऽत्र दिगंशका ज्ञेयाः । तेषां ज्या दिग्ज्येति । एवं पश्चिमभागेऽपि । इदानीमिच्छादिक्च्छायानयनमाह- पलप्रभा व्यासदलेन निनी दिग्ज्योधृता तां पलभां प्रकल्प्य । साध्याक्षजीवाथ तया विनिम्नी स्वाक्षज्ययाप्तापमशिजिनी च ॥४६ ।। - AN मध्यकर्णः । अत्र भाज्यभाजकयोस्त्रिज्याद्वादशयोनाशे कृते सति उदृत्तकर्णश्वरशिजिनीनो भक्तोऽन्त्ययावेति यथोक्तमुपपद्यते ।

·८३ त्रिप्रश्नाधिकारः। ताभ्यां दिनार्धद्युतिवविध्यादभीष्टदिक्स्थे धुमणौ द्युतिं वा । पलप्रभा त्रिज्यया गुण्या । इच्छादिग्ज्यया भाज्या । यल्लभ्यते तां पलभां प्रकल्प्या- न्याक्षज्या साध्या । अथ या क्रान्तिज्या सेदानीमानीतयाक्षज्यया गुण्या स्वदेशाक्षज्यया भाज्या । फलमिष्टक्रान्तिज्या भवति । ताभ्यां दिनार्धद्युतिवद्विदध्यादिति । एतदुक्तं भ. वति । इष्टाक्षज्याया धनुरिष्टपलो भवति । इष्टक्रान्तिज्याया धनुरिष्टापमो भवति । पला- वलम्बावपमेन संस्कृतावित्यादिना या मध्यच्छाया भवति साभीष्टदिकस्थे घुमणौ छाया भवति। अत्रोपपत्तिः । विषुवदिने विषुवन्मण्डले रविभ्रमति । तत्र भ्रममाणेऽके इष्टदिशं गते यावती छाया सा तावदिह साध्यते । द्वादशाङ्गुलशोश्च्छायाग्रं दिमध्ये यथा भवति तथा विन्यस्तस्य प्राच्यपरया सहान्तरं विषुवतीतुल्यमेव भवति । तच्छङ्कुतलम् । अग्रा- भावात् स एव भुजः । छाया हग्ज्या। अथ दिनध्यात त्रिज्यातुल्येन कर्कटकेन यद्वृत्तं लिख्यते तत् किल क्षितिजम् । तत्र क्षितिजे या दिग्ज्या स भुजः । दिग्ज्याग्राद्दिमध्य- गामिनी त्रिज्या तत्र हरज्या । इदानीमनुपातः । यदि दिग्ज्यामितेन भुजेन त्रिज्यातु. ल्या हरज्या लभ्यते तदा पलभामितेन किमिति । अन त्रिज्या पलभया गुण्या । दि. गज्यया भाज्या । फलं विषुवन्मण्डलस्थेऽर्क इच्छादिकच्छाया भवति । अथ तां पलभां प्रकल्प्य साध्याक्षजीवेति । खमध्यार्कयोरन्तरे येऽशा दृमण्डलस्थितास्तेषां ज्या साध्या । येयमिदानीमानीता छाया तां पलभां प्रकल्प्य तस्याः कर्णमानीय सा पलभा त्रिज्यया गुण्या तत्कर्णेन भाज्या । फलमिष्टाक्षज्या स्यात् । स्वदेशाक्षज्या दक्षिणोत्तरवृत्तगता। इयं तु दृमण्डलगता तिर्यस्थितत्वादधिका जाता । इदानीं क्रान्तिज्यापि दृषण्डलगता क्रियते। तत्रानुपातः । यदि स्वदेशाक्षज्ययेष्टाक्षज्या दृङ्गण्डलगतैतावती लभ्यते तदा क्रान्तिज्यया दृमण्डलगता कियतीति । अत उक्तम् । अथ तया विनिघ्नी स्वाक्षज्ययाप्तापमशिलिनी चेति । अन्न फलं विषुवन्मण्डलार्कयोङ्गण्डले येऽन्तरांशास्तेषां ज्या भवति । सेप्टक्रा- न्तिज्या । अथ ताभ्यां दिनार्धातिवद्विदध्यादिति । इष्टाक्षज्याया धनुदृण्डलगत स इष्टोऽक्षः । इष्टक्रान्तिज्याया धनुरिष्टक्रान्तिदृङ्गण्डलगता । अथ तयोर्याम्यगोले योगः सौम्ये त्वन्तरं खमध्यादृण्डलगतार्कनतांशाभवन्ति । तेषां ज्या दृग्ज्या । नवतेविंशो- धितानां तेषां ज्योन्नतज्या स शङ्खः । दृग्ज्यात्रिजीवे रविसंगुणे ते इत्यादिना छायाकर्णी भवत इत्युपपन्नम्। इदानी विशेषमाह- एवं कृते ये पलभागकाः स्युस्तद्धीनखाष्टन्दुमिताश्च येऽशाः ॥ ४७ ॥ तांश्चाक्षभागान् प्रविकल्प्य साध्या द्विधेष्टदिग्भा यदि दिग्लवज्या । अल्पायकायाः खल सौम्यगोले याम्ये तु तस्यां दिशि नास्ति भैव ॥४॥ उत्तरगोले उत्तरेच्छादिग्ज्याग्रे दृङ्गण्डलं विन्यस्तं कस्मिंश्चिदहोरात्रवृत्ते पूर्वाण्हेऽपराण्हे च स्थानद्वये लगति । तस्मिन्नहोरात्रवृत्ते भ्रमतः सूर्यस्य तत्स्थानद्वयं प्राप्तस्य तद्दिवस्थ- त्वं वारद्वयं भवति । अतस्तदिशि भाद्वयेन भवितव्यम् । तत् कथमिति चेत् तदर्थमिदम् । एवमनेन प्रकारेश य इष्टपलांशाः स्युस्तेषु साशीतिशता१८०च्छोधितेषु ये शेषांशास्तांश्चा- ·ग्रहगणिते क्षभागान् प्रकल्प्य सति सम्भवे द्विधेष्टमा साध्या । एवं तदैव भवति । यदोत्तरगोलेड- प्रायाः सकाशादिग्ज्याल्पा भवति । थाम्यगोले तु तस्यां दिश्यकः क्षितिजादुपरि न प्रविशति । अतस्तत्र छायाऽभाव एव । अनापपत्तिः । अनेच्छादिशि न्यस्तस्य हड्ण्डलस्य विषुवन्मण्डलेन सह सम्पात एका खस्वस्तिकादासन्नो यै गर्भवति ते किलेच्छापलांशाः । अन्यः खस्वस्तिकाद्दूरत इतरस्यां दिशि यै गर्भवति ते च पलांशाः कल्पिताः। तेषामक्षांशानामग्रादितरेषां चा- ग्रादिष्टाहोरात्रवृत्तमिष्टान्त्यग्रे भवति । अत उभयतोऽपि साध्या छाया । अतः सति सम्भवे द्विधा भवति । इदं यथास्थिते गोले दिग्ज्याने हङ्गण्डलं विन्यस्य दर्शनीयम् । अथानेनानयनेन सममण्डलच्छायानयनार्थमुदाहरणम् । यस्मिन् देशे पञ्चाङ्गुला पलभा तन्त्र यदाशीत्यधिका सप्तशती क्रान्तिज्या ७८० तदाष्टाविंशत्यधिकसहस्त्रद्वयं २०२८ समशङ्कुः । अग्रा पञ्चचत्वारिंशदधिकाष्टशती ८४६ । अनेनानयनेनाप्ययं समश- कुरागच्छति । तद्यथा । तत्र देशेऽक्षज्या द्विदन्तेन्दुमिताष्टादशविकलाधिका १३२२ । १८ । पलप्रभा ५ व्यासदलेन निघ्नी १७१९० दिग्ज्योधृता । अत्र दिग्ज्या पूर्णम् ० । अनेनोधृता जात: खहरः १७१९० एतां पलभा प्रकल्प्याक्षज्या किल साध्या । अस्या वर्गाद्वादशवर्गण सदृशच्छेदेन शून्यीभूतेन युक्तान्मूलं जातः कर्णः पलभासम एवं १७१९० । त्रिज्या पलभया गुण्या तत्कर्णेन तत्समानेनैव भाज्या । एवमक्षज्या भवति । अन्न तुल्यत्वाद्गुणकभाजकयोः शून्ययोः पलभातुल्ययोश्च नाशे कृते त्रिज्यैवाक्षज्या जाता । तदनुरंशा नवति ९० रक्षः । नवतेः शोधितोऽक्षो लम्बः पूर्णम् विनिम्नीत्यादि । तया त्रिज्यातुल्ययाक्षज्यया ३४३८ क्रान्तिज्या ७८० गुण्या स्वदेशा- क्षज्ययानया १३२२ । १८ भाज्या । एवं कृते समशङ्कुरुत्पद्यते । इयमिण्टक्रान्तिज्या जाता २०२८ । अन्न लम्बः पूर्णम् ० । अयमिष्टक्रान्तिज्याधनुषा किलाधिकः कर्तव्यः। एवं कृत उन्नतांशा भवन्ति । तेषां जीवा स शङ्खः । एवं स एव सममण्डलशङ्कुर्भवति । एवं यदा क्रान्तिज्या पूर्ण • भवति तदा खगुणश्चिन्त्यश्च शेषविधावित्यादिगणितोतया शून्यपरिभाषयाग्रासमशक्वादीनि साधितान्यन्येषामनुपातार्थं न क्वचिदुष्यन्ति । इदानी प्रकारान्तरेणेच्छादिकछायामाह- व्यासार्धवर्गः पलभाकृतिघ्नो दिग्ज्याकृतिर्वादशवर्गनिधी । तत्संयुतिः स्यात् प्रथमस्तथान्यस्त्रिज्याक्षभानाभिहतिस्ततस्तौ ॥४९॥ दिग्ज्याग्रयोर्वर्गवियोगभक्तौ यदन्यवर्गेण युताधराशेः । पदं तदन्योनयुतं श्रुतिर्वा गोलक्रमादिष्टदिशं गतेऽर्के ॥ ५० ॥ स्थादग्रकाया यदि दिग्ज्यकाल्पा तदान्यवर्गात् प्रथमेन हीनात् । मूलेन हीनः सहितो द्विधान्यः कर्णद्वयं स्यादिति सौम्यगोले(१) ॥५२॥ NEPA- - अथ तया - १ अत्र संशोधकोक्तो विशेषः । पलप्रभानत्रिगुणस्य वर्गों वर्गेण दिग्ज्याहृतेः समेतः । आधस्ततोन्यस्त्रिगुणाक्षभाप्राहतिर्द्विभूसङ्गुणिताऽप्रकायाः ॥

·त्रिप्रश्नाधिकारः। एकत्र त्रिज्यावर्ग: पलभावगेंण गुण्योऽन्यत्र दिग्ज्याकृतिर्दादशवर्गेण गुण्या। तयो राश्योर्योगः प्रथमसंज्ञः स्थाप्यः । अथ त्रिज्याया अक्षभाया अग्रायाश्च तिसृणां घातोऽन्य- संज्ञश्च स्थाप्यः । अथ दिग्ज्याया अग्रायाश्च वर्गान्तरेण तावाद्यान्यावपवत्यौ । ततो य आद्यराशिस्तस्मादन्यराशेवंगेंण युताद्यत् पदं तदन्येन राशिनोनं सदुत्तरगोले दक्षिणगोले तु युतं सदिष्टदिशंगतेऽके छायाकर्णो वा भवति । अथोत्तरगोले यदि दिग्ज्याग्रायाः सका. शादल्पा भवति तदान्यराशेर्वर्गात् प्रथमेन हीनाद्यन्मूलं तेनान्यराशिरेकन हीनोऽन्यत्र युतः सन् द्विधा कर्णो भवति । यन्त्र युतः कृतस्तत्र सममण्डलादुत्तरस्थेऽर्के यन्त्र हीनः कृत- स्तत्र दक्षिणस्थ इति ज्ञेयम् । कदाचिदुत्तरतोऽपिकर्णद्वयं भवति । अनोपपत्तिबीजगणितप्रक्रियया। तत्राव्यक्तं याकारोफ्लक्षितं त्रिज्यानादिका आधा. क्षरोपलक्षिताः कृत्वा बीजप्रक्रिया प्रदर्श्यते । तद्यथा । छायाकर्णप्रमाणं यावत्तावत् १ । अस्माइजः साध्यः । त्रिभज्याहृतार्काग्रका कर्णनिध्नीत्यादिना दक्षिणगोल उत्तरा जाता कर्णवृत्तामा इयं कर्णवृत्तामा पलच्छायया संस्कृता जातो भुजः या. अ १ वि. त्रि १ । अस्मात् त्रिज्याहतोऽसौ प्रभया विभक्त इत्यादिना दिग्ज्या सा- त्रि १ ध्या। अयं त्रिज्यागुणितः या. अ १ वि. नि १ । कर्णवर्गाद्वादशवगैऽपनीते जातश्छाया- वर्ग: याव १ रू १४४ । वर्गेण वर्ग गुणयेगजेच्चेत्यनेन पूर्वराशिवर्गों भाज्यः। पूर्व- राशेर्यावद्वर्गः क्रियते तावत् प्रथमं यावत्तावद्वर्गगुणितोऽग्रावर्गः । ततोयाकारगुणितोऽग्रा. त्रिज्यापलमानां धातो द्विगुणस्ततः पलभावर्गगुणस्त्रिज्यावर्गो रूपराशिरन्ते भवति । स या. अ१ त्रि १ वर्गेण हीनात् प्रथमात् पदं दिग्जीवाहतं चान्ययुतोनितं यत् । गोलक्रमात्तेन हृदाद्य इष्टां काष्ठां गते भास्वति भाश्रुतिः स्यात् ॥ दिङ्मौर्विकाग्रानधिका यदा स्यात् पदेन दिग्ज्यागुणितेन तेन । द्विष्ठः परो हीनयुतस्तदाप्ते आद्याच्छ्रुती उत्तरगोलगेऽर्के ॥ तत्रापि मार्तण्डगुणाग्रकातः पलप्रभानत्रिगुणेऽधिकोने । बोध्यं द्विधा साधितकर्णमानं क्रमेण भिन्नैककपालजातम् ।। यत्राद्य आदित्यगुणाग्रकायाः कृत्या समस्यादिह दिग्गुणस्य । अग्राल्पकत्वेऽपि हि सौम्यगोले छायाश्रुतिः स्यात् स्फुटमेकधैव ॥ साद्यात् परेणाप्तमिताऽथवाग्राब्ध्यब्धीन्दुघातात् पलभात्रिमौर्योः । घातेन लब्धा ह्यथवार्कनिन्नक्रान्तिज्यकायाः पलजीवयाप्ता ॥ दिग्ज्या यदात्वाकया समा स्यात् सौम्ये तदाद्यस्य दलात् परेण । अवाप्तमेका खलु भाश्रुतिः स्यात् तथापरा तत्र भवेदनन्ता ॥ श्रीम० देवोक्तं सोम्येपमेक्षादधिकेसति परमाल्पदिग्ज्यानयनम् । त्रिज्याक्षभानिहतिरकहताप्तकृत्या हीनाग्रकाकृतिरतः पदमत्र दिग्ज्या। ज्ञेया बुधैलघुतमा किल सौम्यगोले क्रान्तेलवाः पललवाभ्यधिका यदा स्युः ॥ ८ सि० शि० ·८६ ग्रहगणिते . तेन छायावर्गेण भक्तो जातः याव. अव १ या. अ. वि. त्रि २ विव. त्रिव १ अत्र फल याव१ रू१४४ -दिग्ज्यावर्गः। अतोऽयं दिग्ज्यावर्गेण समः क्रियते । अन्न पक्षौ समच्छेदीकृत्य छेदगमे याव. अव १ या. अ. वि. त्रि २ विव. त्रिव १ अत्रैकाव्यक्तं शो- तयोः शोधनार्थं न्यासः याव. दिव १ या० दिव १४४ धयेदन्यपक्षादित्यादिना समशोधने कृते जातं प्रथमपक्षे प्रथमस्थाने दिग्ज्याग्रावर्गान्तर यावद्वर्गगुणितं द्वितीयस्थाने त्रिज्याक्षभाग्राभिहतिर्द्विगुणिता यावत्तावद्गुणिता ऋणगता च । द्वितीयपक्षे रूपस्थाने व्यासार्धवर्ग: पलभाकृतिघ्नो दिग्ज्याकृतिर्दादशवर्गनिघ्नी याव. दिव १ याव. अव या. अ. वि. त्रि तत्संयुतिर्जाता । शोधितपक्षयोासः । विव त्रिव १ दिव १४४ अथ पक्षयोर्मूलार्थ दिग्ज्यागावर्गवियोगेनापवर्तनं कृतम् । अव्यक्तवर्गस्थाने रूपं जातम् । इतरौ राशी अपवर्तितौ जातौ लघू । तत्र यो रूपराशिः सोऽत्र प्रथमसंज्ञः कृतः । अव्य- क्तस्थाने त्रिज्याक्षभायाभिहतिदिग्ज्याग्रावर्गवियोगभक्ता चान्यसंज्ञः कृतः । इदानी पक्षयो- रन्यवर्गतुल्यानि रूपाणि प्रक्षिप्याव्यक्तपक्षस्य मूलम् । या १ अन्यः । इदं प्रथमपक्ष. मूलम् । अथान्यवर्गेण युताधराशेर्मूलं द्वितीयपक्षमूलम् । तेन सह प्रथमपक्षमूलस्य पुनः समीकरणम् । तन्न प्रथमपक्षमूले योऽन्यो रूपराशिः स द्वितीयपक्षमूले समशोधने ऋणगत- त्वात् क्षेप्यो भवति दक्षिणगोले । उत्तरगोले तु धनगतत्वाच्छोध्यः । यदोत्तरगोलेऽग्राया अल्पे दिग्गुण इच्छादिक्छायासाधनं तदा दिग्ज्यावर्गादग्रावर्गों न शुध्यति । अतः समक्रियायां विलोमशोधने क्रियमाणेऽव्यक्तपक्षमूलेऽन्य ऋणगतो लभ्यते - स च द्वितीयपक्षमूलादधिकः स्यात् तदा अव्यक्तमूलगंगरूपतोऽल्पं व्यक्तस्य पक्षस्य पदं यदि स्यात् । ऋणं धनं तच्च विधाय साध्यमव्यक्तमानं द्विविधं कचित् तत् । इत्यस्याः परिभाषाया विषयः । अतस्तत्र द्विधा श्रुतिः स्यादित्युपपन्नम् । इदानीमहो सर्वासां दिक्छायानामेकमेवानयनमप्रसिद्धमनेनाचार्येणोक्तम् । तत्र का प्रती. ‘तिरिति मन्दानामाशङ्कां परिहरन्नाह- कर्णाप्रया बाहुरिह प्रसाध्यस्त्रिज्याहतोऽसौ प्रभया विभक्तः । भवेत् प्रतीत्यर्थमियं च दिग्ज्या तुल्यैव सा स्याछवणद्वयेऽपि ॥ ५२ ।। इदं सूरुक्तमानमपि ज्ञायते । इदानीं ये जडास्तेषां प्रतीत्यर्थं वक्ष्यमाणप्रकारेण कर्णाग्रया बाहुः साध्यः । स बाहुस्त्रिज्यया गुण्यश्छायया भक्तो दिग्ज्या भवति । यतः शकुमूलाच्छायाग्रगामि सूत्रं यत्र त्रिज्यावृत्ते लगति सा तस्याश्छायाया दिक् । किन्त्व. दिग्वैपरीत्येन भवति । एवं मन्दानां प्रतीतिरुत्पाद्या । एवं दिनियमेन छायानयनमभिधायेदानी कालनियमेनाह- उक्ता प्रभाभिमतदिनियमेन तावत् तामेव कालनियमेनच वच्मि भूयः। स्यादुन्नतं धुगतशेषकयोर्यदल्पं तेनोनितं दिनदलं नतसंज्ञकं च ॥१३॥ अथोन्नतादूनयुताञ्चरेण क्रमादुद्ग्दक्षिणगोलयोा।

·त्रिप्रश्नाधिकारः। - स्यात् सूत्रमेतद्गुणितं घुमौा व्यासार्धभक्तं च कलाभिधानम् ॥५४॥ दिवसस्य यद्गतं यच्च शेषं तयोर्यदल्पं तदुन्नतसंज्ञं ज्ञेयम् । तेनोन्नतेनोनीकृतं दिनदल- प्रमाणं तन्नतसंज्ञं भवति । अथोन्नतादुन्नतकालादुत्तरगोले चरेणोनितादक्षिणे युताद्या ज्या तत् सूत्रम् । सा सूत्रसंज्ञेत्यर्थः। तत् सूत्रं द्युज्यया गुणितं त्रिज्यया भक्तं कलासंगं भवति । अनोपपत्तिः । यस्मिन् काले छाया साध्या तस्मिन् काले स्वाहोरात्रवृत्ते यावती- भिर्घटिकाभिः क्षितिजादुन्नतो रविस्तासामुन्नतसंज्ञा । येन कालेन मध्याह्नान्नतस्तस्य नतसंज्ञा । अथ चरेणोनयुतस्योन्नतकालस्य किल ज्या साध्या । सा च ज्या मध्यावधि- भवति । स च प्रदेशोऽहोरात्रवृत्तस्योन्मण्डलसंपाते भवति । यत उन्मण्डलसंपाताभ्यामूर्ध्व- महोरात्रवृत्तस्यार्धमधोऽर्धम् । अत उन्मण्डलावधेर्जीवा साध्या। क्षितिजोन्मण्डलयोरन्तर चरार्धम् । अतश्चरार्धेन वर्जितादुन्नतादुत्तरगोले दक्षिणे तु युतात् । यत उत्तरगोले क्षिति- जादुपर्युन्मण्डलं दक्षिणेऽधः । तस्मात् कालाद्या ज्या साधिता सा त्रिज्यावृत्तपरिणता सा च सूत्रसंज्ञा । अथ यदि त्रिज्यावृत्त एतावती तदा धुज्यावृत्ते कियतीत्यनुपातेन घुज्यावृत्त. परिणता । सा च कलासंज्ञा । इदानी प्रकारान्तरेण कलां तस्याश्चेष्टयष्टिमाह-- सूत्रं कुजीवागुणितं विभक्तं चरज्यया स्यादथवा कला सा। कला पलक्षेत्रजकोटिनिनी तत्कर्णभक्ता भवतीष्टयाष्टिः ॥ ५५ ॥ अथवा तत् सूत्रं कुज्यया गुणितं चरज्यया भक्तं सत् कला भवति । सा च कलाष्टधा पलक्षेत्रकोटिभिर्गुण्या स्वस्वकर्णेन भाज्या फलमष्टधेष्टयष्टिर्भवति । अनोपपत्तिः । चरज्याकुज्ये त्रिज्याधुज्यापरिणते । अतस्ताभ्यां चानुपातः । यदि चरज्यया कुज्या लभ्यते तदा सूत्रेण किमिति । फलं कला । सा कलाहोरात्रवृत्ते ज्या । सा पलवशादक्षकर्णवत् तिरश्चीना जाता । अथ तस्याः कोटिसूत्रमात्रमानेयम् । तत्रानु- पातः । यदि पलक्षेत्रकर्णेन तत्कोटिर्लभ्यते तदा कलाकर्णेन किमिति । फलमुन्मण्डलशङ्क्क. ग्रसमसूत्रादुपर्यबिम्बादध ऊर्च कोटिरूपं भवति । तस्येष्टयष्टिसंज्ञा । इदानी प्रकारान्तरेणेष्टयष्टिमाह- उद्वृत्तशङ्कोरपि सूत्रनिघाज्यरज्ययाप्तं यदिवेष्टयष्टिः । स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । यदि चरज्याया उन्मण्डलशकुर्यष्टिस्तदा सूत्राख्यस्य किमिति त्रैरा-- शिकेन वा यष्टिरित्युपपन्नम् । इदानीमिष्टान्त्यकाहृत्योरानयनमाह- रवावुदग्दक्षिणगोलयाते सूत्रं युत्तोनं चरजीवया स्यात् ॥ ५६ ॥ इष्टान्त्यकैवं क्षितिजीवया च कला युतोना हृतिरिष्टकाले । यत् पूर्वानीतं सूत्रं तदुत्तरगोले चरज्यया युक्तं दक्षिणे हीनमिष्टान्त्यकासंज्ञं भवति । एवमनेनैव गोलक्रमेण कुज्यया युतहीना सती कलेष्टहतिसंज्ञा भवति । अनोपपत्तिः । अत्रोन्मण्डलादुपरितनकालस्याहोरान्नवृत्ते या ज्या सा कला । अध- स्तनस्य या ज्या सा कुज्या । तयोरुत्तरगोले योगे कृतेऽर्कबिम्बादुदयास्तसूत्रपर्यन्तमक्षक. - ।

·ग्रहगणिते - । - गंगत्या तिर्यसूत्रं भवति । सेप्टहतिः । सैव त्रिज्यापरिणता सतीष्टान्त्यका भवति । - अतश्वरज्यया सूत्रं युतं कृतम् । दक्षिणगोले तून्मण्डलस्य क्षितिजादधःस्थितत्वात् कला कुज्यया हीना कार्या सूत्रं चरज्ययेत्युपपन्नम् । इदानीमिष्टशकुमाह- युतोनितोन्मण्डलशङ्कनैवमिष्टाख्ययष्टिर्भवतीप्रशङ्कः ॥ ५७ ॥ एवमुत्तरगोल उन्मण्डलशकुना युता दक्षिणे रहितेष्टयष्टिरिष्टशनुर्भवति । अनोपपत्तिः । या पूर्वमानीतेष्टयष्टिः सोन्मण्डलशङ्कग्रसमसूत्रापर्यव॑रूपा । सा यावदुत्तरगोल उन्मण्डलशकुना युता दक्षिणे रहिता क्रियते तावदबिम्बादवलम्बो भूप. र्यन्तो भवति । स एवेष्टशङ्कुरित्युपपन्नम् । उन्नतकालाच्छकुमानीयेदानी नतकालादाह- नतोत्क्रमज्या शर इत्यनेन हीनान्त्यका वाभिमतान्त्यका स्यात् । धुज्याहतो व्यासदलेन भक्तः कुज्याहतो वा चरशिञ्जिनीहृत् ॥ ५ ॥ शरः पृथक्स्थेन फलेन हीना हृतिर्भवेद्वा हृतिरिष्टकाले । इष्टकाले यन्नतं तस्योत्क्रमज्या सा शरसंज्ञा ज्ञेया। अनेन शरेण प्रागानीतान्त्या रहिता सतीष्टान्त्या वा भवति । अथ शरो द्युज्यागुणो व्यासदलेन भक्तः । अथवा कुज्या- गुणश्चरज्यया भक्तः । यत् फलं तदनष्टं स्थाप्यम् । तेन पृथक्स्थेन फलेन प्रागानीता हृति- वर्जिता सतीष्टहतिर्वा भवति । अनोपपत्तिः । गोलक्रमेण त्रिज्या चरज्यया युतोना किलान्त्या भवति । सूत्रं चर- ज्यया युतोनमिष्टान्त्या भवति । नतोत्क्रमज्यया बाणरूपया त्रिज्या यावदूनिता क्रियते तावत् सूत्रं भवति । अत उक्तं शरोनान्त्येष्टान्त्या भवति । अथ यः शरत्रिज्यापरिणतो- ऽसावनुपातेन ग्रुज्यापरिणतः कृतः । यदि त्रिज्यया ग्रुज्या लभ्यते तदा शरेण किमिति । अथवा चरज्यया कुज्या लभ्यते तदा शरेण किमिति त्रैराशिकाभ्यां यत् फलमुत्पद्यते सा नतोत्क्रमज्या युज्यापरिणता जाता । घुज्या कुज्यया युतहीना किल हृतिः स्यात् । कला तु कुज्यया युतोनेष्टहतिः स्यात् । अथ नतोत्क्रमज्यया युज्यापरिणतया यावद्धुज्या वर्जिता क्रियते तावत् कला भवति । यदि हृतिरूना क्रियते तदेष्टहतिर्भवतीत्युपपन्नम् । अथ स्वाहोरात्रवृत्ते याम्योत्तरवृत्तसम्पाते सूत्रस्यैकमग्रं बद्ध्वा द्वितीयमधासम्पाते च । तस्य सूत्रस्योदयास्तसूत्रेण यः सम्पातस्तस्मादुपरितनं खण्ड हृतिः । अथाहोरात्रवृत्ते याम्योत्तरवृत्तसम्पातात् पूर्वतः पश्चिमतश्च नतघटिकाग्रे चिह्नयित्वा सूत्रं बनीयात् । तस्य सूत्रस्य हृतिसूत्रस्य च यः सम्पातस्तस्मादधःखण्डं यदुदयास्तसूत्रपर्यन्तं तावत्प्रमाणेष्ट- हृतिः । यत् तूर्वखण्ड सानतोत्क्रमज्या धुज्यापरिणता फलसंज्ञा। एवं गोलोपरि दर्शयेत् । इदानीमिष्टशवर्थमाह- फलं पलक्षेत्रनकोटिनिनं तत्कर्णभक्तं च तदुर्घसंशम् ॥8॥ उवृत्तशङ्कोः शरसंगुणात् स्याश्चरज्ययाप्तं यदिवोसंशम् । ऊबैन हीनो दिनमध्यशङ्कः स्यादिष्टशङ्कर्नततोऽथवैवम् ॥ ६॥ यत् पूर्वफलमनष्टं स्थापितं तदष्टधा पलक्षेत्रकोदिमिर्गुणितं स्वस्वकर्णेन भक्तं सदूर्ध्व- - -- । - ·। त्रिप्रश्नाधिकारः। संज्ञमष्टधा भवति । अथवा प्रागानीतः शर उन्मण्डलशङ्कुना गुणितश्वरज्यया भक्तस्तदूर्ध्व- संज्ञं स्यात् । किं फलानयनप्रयासेन । तेनो संज्ञेन दिनार्धशङ्कुरूनितः सन्निष्टशङ्कुर्भवति । अनोपपत्तिः । यत् प्राक् प्रदर्शितं हृतेरुपरिखण्डं फलसंशं तिर्यग्रूपं तस्य कोटिरूप- करणायानुपातः । यदि पलक्षेत्रकर्णेन तत्कोटिलभ्यते तदानेन फलसंज्ञेन किमिति । लब्ध. मूवं कोटिरुपं भवति । तद्यावद्दिनार्धशङ्कोविंशोध्यते तावदिष्टशङ्कोः समानमवशेष भवति । यतस्तत्समसूत्रेणैवार्कबिम्बमहोरात्रवृत्ते वर्तते । यदि चरज्यया त्रिज्यावृत्तपरिणतयोन्मण्ड- लशकुतुल्यमूवं लभ्यते तदा शरेण त्रिज्यावृत्तपरिणतेन कियदित्येवं तावदूर्ध्वमिति- सर्वमुपपन्नम् । इदानीमिष्टान्त्यकाहृतिभ्यां शकुमाह- इष्टान्त्यकायाश्च हृतेश्च यद्वा दिनार्धशङकूक्तवदिष्टशङ्कः । शङ्कोश्च दृग्ज्याश्रवणप्रभाः स्युहतेन दुग्ज्या सुधियात्र कार्या ॥ ६१ ॥ यथान्त्याया अन्त्याथवोन्मण्डलशकुनिघ्नीत्यादिना प्रकारेण दिनार्धशङकुरानीतः । तथा यथा हृतेश्च हृति: पलक्षेत्रजकोटिनिघ्नीत्यादिना च तथेष्टान्त्यकाया इष्टहृतेश्चेष्टश- कुः साध्यः । तथा शोर्डग्ज्या ततश्छायाकर्णश्छाया च साध्या । सा दिना/क्ति- वत् साध्येति शेषः । किन्त्वत्र हृतेर्डग्ज्या हृतिः पलक्षेत्रभुजेन निघ्नीत्यादिना न साध्या अयमर्थस्तत्राप्युक्तः। अनोपपत्तिः । हृतिर्दक्षिणोत्तरमण्डलगता तया या हग्ज्या साधिता सा दक्षिणोत्त- रमण्डल एव दिनाधे भवितुमर्हति । यतस्तत्र दक्षिणोत्तरमण्डलमेव ढङ्गण्डलम् । इह वन्यत् । अतो हृतेईज्या न साध्येत्युक्तम् । अय प्रकारान्तरेश्छायाकर्णमाह- उद्धृत्तकर्णात् क्षितिशिजिनीनात् समाख्यकर्णादपि तद्धृतिनात् । दिनार्धकर्णादथवा हतिवाद्धृत्येयाप्तं यदिवेष्टकर्णः ॥ ६ ॥ यः पूर्वमुन्मण्डलकर्ण आनीतः स कुज्यया गुण्यः । यश्च समवृत्तशङ्कोः कर्ण उत्प यते स तद्धृत्या गुणनीयः । यस्तु मध्यच्छायाकर्णः स हत्या गुण्यः । तेभ्यस्त्रिभ्य इष्टया हत्या भागे हृते पृथक् पृथक् विधेष्टको भवति । अत्रोपपत्तिय॑स्तत्रैराशिकेन । यदि कुज्यातुल्यया हृत्योन्मण्डलकर्णस्तद्धृत्या सम. मण्डलको हत्या मध्याह्नको लभ्यते तदेष्टहत्या किमिति । फलमिष्टकर्णो लभ्यत इत्युपपन्नम्। इदानीं विशेषमाह- यत्र क्वचिच्छुद्धिविधौ यदेह शोध्यं न शुध्येद्विपरीतशुद्ध्या । विधिस्तदा प्रोक्तवदेव किन्तु योगे वियोगः मुधिया विधेयः(१) ॥ ६३ ॥ १.अत्र लल्लः। अल्पीयांसो भवेयुः सवितृचरदलादिष्टकालासवश्चेत् सौम्ये गोले तदानी चरदलसमयात् पातयित्वेष्टकालम् । कार्या शेषस्य जीवा चरशकलगुणस्तद्विहीनोऽन्त्यका स्यात् त्रिज्याभक्ताथ सैव युगुणविगुणिता छेद इष्टः प्रदिष्टः ॥ - ·ग्रहगणिते । अथ यन्त्र कचिच्छुद्धिविधौ कर्तव्ये शोध्यं यदि न शुध्यति तदा शोध्यादितरराशि विशोध्य शेषविधिः कर्तव्यः । किन्तु व्यस्तशोधने कृते यदा योगविधिरुत्पद्यते तदा वि- योगविधिः कार्यः। अत्रोपपत्तिः । अत्राथोन्नतादूनयुताच्चरेणेत्यादौ यदोत्तरगोल उन्नतकालाच्चरं न शुध्य- ति तदा चरादुन्नतं विशोध्य शेषस्य ज्योन्मण्डलादधश्वरज्याखाडं सूत्रसंजं भवति । तस्य यदा कला क्रियते तदोन्मण्डलादधः कुज्याखण्डं भवति । कलाया यदेष्टयष्टिः क्रियते तदो- न्मण्डलशोरूवं खण्डं भवति । अथ खावुदग्दक्षिणगोलयात इत्यादौ सूत्रं किल चर- ज्यया युक्त कार्यम् । तदिह न कार्यम् । किन्तून्मण्डलादधोमुखं यत् सूत्रमागतं तच्च. रज्याया विशोध्यम् । शेषमिष्टान्त्या भवति । एवं तदा या कलोन्मण्डलादधोमुख्यागता सा कुज्याया विशोधिता शेष कुज्याधस्तनखण्डमिष्टहृतिः । एवमुन्मण्डलादधोमुखी येष्ट- यष्टिरागता सोन्मण्डलशङ्कोः शोध्या शेषमिष्टशङ्कुर्भवतीति युक्तमुक्तम् । इदानीमन्यं विशेषमाह- बाणेन्दु १५ नाड्यूननतात् क्रमज्या त्रिज्यान्विता सैव नतोत्क्रमज्या । उत्तशङ्कुस्तु न याम्यगोले दृश्योऽनुपातार्थमयं प्रसाध्यः ॥ ६४ ॥ यदा नतं पञ्चदशघटिकाभ्योऽधिकं भवति तदोत्क्रमज्याकरणे नतात् पञ्चदशघटिका विशोध्य शेषस्य क्रमजीवा त्रिज्यया युता सत्युत्क्रमज्या स्यादित्यवगन्तव्यम् । तथा द- क्षिणगोले क्षितिजादधः स्थितत्वादुन्मण्डलशङकुरदृश्यस्तथाप्ययमन्येषामनुपाताथं साध्यः । अनोपपत्तिः । उत्क्रमज्या हि वाणरूपा भवति यदा नतं पञ्चदशघटिकाधिकं तदा पञ्चदशघटिकानामुत्क्रमज्या बाणरूपा त्रिज्यातुल्या भवति । अथ पञ्चदशघटिकाधिको यः कालस्तस्य क्रमज्यो/धोरूपा भवति । सा यावत् त्रिज्यया युता क्रियते तावदा- णरूपोत्क्रमज्या भवति । अत्र गोलेऽहोरात्रवृत्ते याम्योत्तरवृत्तात् पूर्वतो नतघटिकाग्रे सूत्र- स्यैकमग्रं बद्ध्वा द्वितीयमग्रं पश्चिमतश्च नतघटिकाग्रे निबध्यते तस्य सूत्रस्य याम्योत्ताहो- -रात्रवृत्तसंपातस्य च यदन्तरं तद्वाणरूपम् । एवं तामुत्क्रमज्यां प्रदर्शयेत् । इदानीमन्यं विशेषमाह- मार्तण्डः सममण्डलं प्रविशति स्वल्पेऽपमे स्वात् पलात् दृश्यो युत्तरगोल एव स विशन् श्राव्या तदैवास्य भा। अप्राप्तेऽपि समाख्यमण्डलमिने यः शङ्कुरुत्पद्यते नूनं सोऽपि परानुपातविधये नैवं क्वचिद्दुष्यति ॥ १५ ॥ मार्तण्डस्य यावदुत्तरा क्रान्तिः पलाधिका भवति तावत् सममण्डलादुत्तरस्यात्यैव तस्य दिनाधं भवति । यावत् पलादूना तावद्दक्षिणस्थस्यैव । अतस्तत्र सममण्डलं प्रवि. शति । एवं दक्षिणगोलेऽपि पलादूनायां क्रान्तौ रविः सममण्डलं प्रविशति । किन्तु तत्र क्षितिजादधःस्थितत्वात् प्रविशन् न दृश्यते । उत्तरगोले तु दृश्यते । अतस्तत्रैव तस्य भा श्राव्या कथनीया। तथाऽप्राप्तेऽपि समाख्यमण्डलमिने यः शङ्कुरुत्पद्यत इति । यन किल विंशतिर्भागाः पलस्तन मिथुनान्तस्थो रविः सममण्डलादुत्तरतो भागचतुष्टयेन दिनार्धे भवति । अतस्तस्य सममण्डलमप्राप्तस्यापि यो गणितेन समशङ्कुरुत्पद्यते तथा तवृतिश्च - । - ।

·त्रिप्रश्नाधिकारः। । तत् कथमिदं द्वयं वन्ध्यासुतवत् । तदपि प्रदश्यते । उदयास्तसूत्रमध्यावृतिसूत्रगत्या सूत्रमेकं प्रसार्य द्वितीयं गोलमध्यात् खस्वस्तिकगामि च । तयोः सूत्रयोर्यो गोलादूर्ध्व- भागे संपातस्तस्मादध ऊर्ध्वसूत्रं यत्प्रमाण तत्प्रमाणस्तदा समशङ्कुरुत्पद्यते । यत्तु तिर्थ- कसूत्रप्रमाणं तत्प्रमाणा तवृतिरुत्पद्यते । तत्राप्यग्रा भुजरूपिणी । इदमक्षक्षेत्रम् । अतो- ऽन्येषामनुपातार्थमिदं न दुष्यति । दक्षिणगोलेऽदृश्यो यः समशङ्खः सोऽप्यनुपातार्थ न दुष्यतीत्यपि शब्दार्थः । इदानी छायातः कालज्ञानमाह- उदुवृत्तकर्णाच्चरशिञ्जिनीनादिनार्धकर्णादथवान्त्यकाघ्रात् । इष्टेन कर्णेन हृताधदाप्तमिष्टान्त्यका सैव पृथक् पृथक् स्यात् ॥ ६६ ॥ पलश्रुतिघ्न स्निगुणस्य वर्गोधुज्येष्टकर्णाहतिहृद्भवेद्वा । इष्टान्त्यका तद्रहितान्त्यकाया भवन्ति या उत्क्रमचापलिप्ताः ॥ ६७ ॥ नतासवस्ते स्युरहर्दलं तैरूनीकृतं चोन्नतकाल एवम् । उन्मण्डलकर्णाञ्चरज्यया गुणितादथवा मध्याह्नकर्णादन्त्यया गुणितादिष्टकर्णेन भक्ता- न्चत् फलं लभ्यते सेष्टान्त्या भवति । उभयत्र तुल्येत्यर्थः । अथ प्रकारान्तरेणेष्टान्त्या. माह । पलश्रुतिघ्नस्त्रिगुणस्य वर्ग इत्यादि । त्रिज्यावर्ग: पलकर्णेन गुण्यः । युज्याया इष्टकर्णस्य च धातेन भाज्यः । यत् फलं लभ्यते सेष्टान्त्यका । तयेष्टान्त्यया रहिताया अन्त्याया यच्छेषं तस्योत्क्रमेण धनुः कार्यम् । तस्य धनुषो यावत्यः कलास्तावन्तस्त- स्मिन् काले नतासबो ज्ञेयाः । तैर्नतासभिरूनीकृता दिनदलासव उन्नतासवः स्युः । अन्नोपपत्तिय॑स्तत्रैराशिकेन । यद्युन्मण्डलकर्णेन चरज्येष्टान्त्यका लभ्यते तदेष्टकर्णेन किमिति । अथवा यदि मध्याह्नकर्णनान्त्यका लभ्यते तदेष्टच्छायाकर्णेन किमिति । एव- मनोभयत्र फलमिष्टान्त्यका भवति । अथान्यस्मिन् प्रकारान्तरे त्रैराशिकत्रयेणोपपत्तिः । यदीष्टच्छायाकर्णेन द्वादशाङ्गुलशङ्कुर्लभ्यते तदा त्रिज्याकर्णेन क इति । अत्र त्रिज्याया द्वादशगुण इष्टकर्णो हरः फलं महाशङ्खः । अथ तस्य हृतिकरणार्थमनुपातः । यदि द्वाद- शाङ्गुलशोविषुवत्कर्णः कर्णस्तदा महाशोः क इति । पूर्व त्रिज्याया द्वादश गुणः । इ. दानी हरः । अतस्तुल्यत्वाद्वादशकयोर्गुणहरयो शे कृते सति त्रिज्यायाः पलकर्णो गुण इ. पृच्छायाकोहः । फलमिष्टहृतिः । अथेष्टान्त्याकरणायानुपातः । यदि घुज्यया त्रिज्या लभ्यते तदेष्टहत्या किमिति । इदानी त्रिज्या गुणो युज्या हरः। हरयोर्धातो हर इति धुज्ये. कर्णाहतिर्भवति । गुणयोर्धाते त्रिज्यावर्गः पलकर्णगुणितो भवति। एवं फलमिष्टान्त्यका । तया वर्जिताया अन्त्याया यदवशेष सा नतस्योत्क्रमज्या शरसंज्ञा । अतस्तस्या धनुरुत्क- मेण स नतकालः स्यात् । नतकालो दिनार्धात् पतित उन्नतकालः स्यादित्युपपन्नम् । इदानी विशेषमाह- त्रिज्याधिकस्य क्रमचापयुक्ताः खखाब्धिबाणा धनुरुत्क्रमात् स्थात् ॥६॥ यदेष्टान्त्यकावर्जिताया अन्त्यायाः शेषं त्रिज्यातोऽधिकं भवति तदा तस्मात् त्रिज्या शोध्या । शेषस्य क्रमचापलिताः खखाब्धिबाणैर्युता उत्क्रमचापं भवति । ते तदा नता- सवो भवन्तीत्यर्थः । अत्र यैवाधिकस्य क्रमज्याकरणे युक्तिः सैवाधिकस्य क्रमधनुःकरणे । - ·ग्रहगणिते इदानीमुन्नतकालस्य प्रकारान्तरमाह- इष्टान्त्यका सा चरजीवयोना युक्ता च गोलक्रमतः क्रमोत्थाः । तचापलिताश्चरयुक्तहीनाः समुन्नतास्ते यदिवासवः स्युः॥ ६॥ अथवा सेष्टान्त्यकोत्तरगोले चरज्यया हीना दक्षिणे युता। ततस्तस्याः क्रमज्याभि- श्वापम् । तदुत्तरगोले चरेण युतं दक्षिणे हीनं तत्काल उन्नतासवो भवन्ति। यदेष्टान्त्यकाया- श्वरज्योत्तरगोले न शुध्यति तदा चरज्याया इष्टान्त्या शोध्या । शेषस्य चापं तत्र चरं क्षेप्यं तदिह न क्षिप्यते व्यस्तविशोधने कृते योगे वियोगः सुधिया विधेय इति वचनात् तच्चापं धाद्विशोध्यम् । शेषमुन्नतासवो भवन्ति । उन्नतादिनार्धाच्छोधितान्नतासवो भवन्ति । अत्रोपपत्तिः । इष्टान्त्यकाकरणे या क्षेत्रसंस्था कथिता सैवेह तथापीषत् कथ्यते । इष्टान्त्यकायाश्चरज्या यावदुत्तरगोले शोध्यते दक्षिणे तु क्षिप्यते तावदुन्मण्डलादुपरितन- कालस्य ज्या सूत्रसंज्ञा भवति । अतस्तस्या धनुरुत्तरगोले तून्भण्डलादधःस्थेन चरेण युतं दक्षिणे तूपरिस्थेन हीनं सत् क्षितिजादुन्नतकालो भवतीत्युपपन्नम् । यदा तूत्तरगोले चर- ज्या न शुध्यति । तदा व्यस्तविशोधने कृत उन्मण्डलादधोमुखी ज्या सूत्रसंज्ञा भवति अतस्तस्या धनुषि चराच्छोधिते सति क्षितिजादुन्नतकालो भवतीत्युपपन्नम् । इदानी छायातोऽनियनमाह- दिनार्धातेत्रिज्यकान्या हृतायाः स्वकर्णेन चापांशकाः स्युर्नतांशाः । दिनार्धे वियुक्ता युतास्ते पलांशेरुदग्दक्षिणे भाग्रकेऽर्कापमा स्यात् ॥७०॥ ततः क्रान्तितो वैपरीत्येन भानुर्भवदेतदन्यच्च गोले प्रवक्ष्ये । मध्याह्नच्छाया त्रिज्यया गुण्या। मध्याह्नच्छायाकर्णन भाज्या । यत् फलं लभ्यते तस्य चापांशा नताशा भवन्ति । यद्युत्तरं छायानं तदा दक्षिणाः । यदि दक्षिणं तदोत्त- राः । एवं दिनार्धे ये नतांशा भवन्ति ते यदि दक्षिणास्तदा पलांशैर्वियुक्ताः । यद्युत्तरास्तदा पलाशैर्युताः सन्तः क्रान्त्यंशा भवन्ति । ततः क्रान्तितो वैपरीत्येन रविर्भवतीति गोले वक्ष्ये । अन्यच्च बहु गोले वक्ष्ये । अनोपपत्तिः । यदि मध्यच्छायाकर्णेन मध्याह्नच्छायातुल्यो भुजो लभ्यते तदा त्रिज्या- कर्णेन क इति । यदनेन त्रैराशिकेन फलमुत्पद्यते सा याम्योत्तरवृत्ते खमध्यार्कान्तरांशानां जीवा । अतस्तस्या धनुर्नतांशाः । ते च छायातो दिग्वैपरीत्येन भवन्तीति प्रसिद्धम् । यदि ते दक्षिणा जातास्तदा तेभ्योऽक्षांशाः शोध्याः । शेषं विषुवन्मण्डलाइक्षिणतः क्रान्त्य- शा भवन्ति । यदि तेभ्यः पलांशा न शुध्यन्ति तदा पलांशेभ्यो नताशान् विशोध्य शेष विषुवन्मण्डलादुत्तराः क्रान्त्यंशा ज्ञेयाः । यद्युत्तरा नतांशास्तदा पलाशैर्युताः सन्त उत्तराः क्रान्त्यंशा भवन्तीति मुधिया ज्ञातव्यम् । इदानी क्रान्तिज्ञाने सति पलज्ञानमाह- नतांशापमांशान्तरं तुल्यदिक्त्वे युतिभिन्नदिक्त्वे पलांशा भवेयुः॥ ७१ ॥ एवं छायातो ये नतांशा ज्ञातास्तेषामपमांशानां च दिक्साम्येऽन्तरं दिग्भेदे योगः पलो भवति । पूर्वोपपत्तिकथनवैपरीत्येनास्योपपत्तिः कथिता भवति । - - ·নিসলাঘিাষ। १३ - इदानी छायातो भुजज्ञानमाह- त्रिभज्याहृतार्कानका कर्णनिती भवेत् कर्णवृत्तानका व्यस्तगोला । पलच्छायया सौम्यया संस्कृता स्याहुजोऽथोत्तरे भारके सौम्यगोले ॥७२॥ भुजः कर्णवृत्ताग्रयाढ्योऽन्यदासौ वियुक्तोऽक्षमा स्यात् तया वा वियुक्तः । भुजः सौभ्यभाग्रेऽन्यदाढयस्त्रिभज्याहतः कर्णभक्तोऽनका चापमोऽतः ॥७३॥ अस्याग्रष्टच्छायाकर्णेन गुण्या त्रिभज्यया भाज्या फलं कर्णवृत्ताया स्यात् । सा च व्यस्तगोला । उत्तरगोले यास्या दक्षिणगोले सौम्या । सा पलच्छायया सौम्यया संस्कर्त. व्या। पलच्छाया सदैव सौम्या ज्ञेया । तस्याः कर्णवृत्तापायाश्चोत्तरगोलेऽन्तरं याम्ये योगो भुजः स्यात् । भुजो नाम छायानपूर्वापररेखयोर्याम्योत्तरमन्तरम् । अथ भुजदर्शने कर्णवृत्ताग्रया पलभाज्ञानमाह । अथोत्तरे भाग्रक इति । यदोत्तरगोले सममण्डलाइक्षिणगते रवावुत्तरं भागं भवति तदोत्तरभुजः कर्णवृत्ताग्रया युतः सन् पलभा भवति । अन्यदा तु भुजस्य कर्णवृत्तापायाश्चान्तरं पलभा । अथ दृष्टे भुजे पलभया कर्णवृत्ताग्राज्ञानमाह । तया वा वियुक्त इत्यादि । यदा सौम्यो भुजस्तदा तस्याक्षभायाश्चान्तरमन्यथा योगः कर्णवृत्ताग्रा भवति । सा त्रिज्यागुणा कर्णभक्तामा स्यात् । अग्रा पलक्षेत्रकोटिगुणिता तत्कर्णभक्ता क्रान्तिज्या स्यात् । अत्रोपपत्तिः । समायां भूमौ त्रिज्यावृत्तं विलिख्य दिगडितं च कृत्वा तत्र पूर्वतः पश्चिमतश्च यथादिशमग्रां दत्त्वा तदअयोरुदयास्तसूत्ररेखां कुर्यात् । अथोत्तरगोल इष्टकाले सममण्डलादुत्तरतोऽहोरान्नवृत्तस्थाद्वेरघोऽवलम्बस्तदा किल शङ्कुः । शङ्खमूलस्य प्राच्यपर- सूत्रेण सहान्तरं स शङ्कोरुत्तरो भुजः । उदयास्तसूत्रेण सहान्तरं तच्छङ्कुतलम् । अतः शङ्कु- तलं यावदनाया विशोध्यते तावद्भुजोऽवशिष्यते । यावद्भुजो विशोध्यते तावच्छङ्कुतलमव- शिष्यते । शङ्कुतलभुजयोर्योगोऽया भवति । यदोत्तरगोले समवृत्ताइक्षिणतः शङ्कुस्तदा शङ्कुतलादग्रायां विशोधितायां भुजोऽवशिष्यते । भुजे विशोधितेऽया। भुजाग्रयोर्योग- स्तदा शङ्कुतलं भवतीत्यन्न योगवियोगे किं वासनावैचित्र्यम् । इदं महाशङ्कोस्त्रिज्यातुल्ये कर्णे दर्शितम् । महाशङ्कुरनियतः । इदानी नियतस्य द्वादशाङ्गुलशङ्कोरुच्यते । महाशङ्ख- दशभिर्भाज्यः । यल्लब्धं तेन महाशङ्खर्यावच्छिद्यते तावद् द्वादश लभ्यन्ते । यावत् त्रि- ज्या छिद्यते तावच्छायाको लभ्यते । यावदना छिद्यते तावच्छायाकर्णवृत्तामा स्यात् । यावच्छङ्कुतलं छिद्यते तावत् पलमा स्यात् । यावद्भुजश्च्छिद्यते तावद्भुजो लभ्यते । अथवा त्रैराशिकेन सर्वम् । यदि त्रिज्यावृत्त इदमग्रादिकं लभ्यते तदा कर्णवृत्ते कि- मिति । फलं तदेव । अतश्छायाकर्णवृत्ताग्रापलभयोर्योगवियोगादूभुजः । ततश्चाग्रेत्युपपन्नम् । किन्तु शङ्खप्राच्यपरयोर्यावदन्तरं तावदेव छायाग्रप्राच्यपरयोः स्यात् । किन्तु दिग्वैपरीत्येन । अतस्तेन कर्णवृत्ताग्रा व्यस्तगोलेत्युपपन्नम् । अथ मन्दावबोधार्थमुदाहरणम् । यत्र देशे पञ्चाङ्गुला विषुवती तत्रोत्तरगोले यदा पञ्चांशोनैः सप्तदशभिरधिका नवशत्यया ९१६ । ४८ । तन दिन इच्छायाकर्णस्त्रिंशदङ्गु- लः ३० पञ्चदशाङ्गुलो वा । तत्र पृथक् पृथक् भुजं ब्रूहि भुजात् पलभां ताभ्यां चाग्रा- मिति । त्रिभज्याहृतार्काप्रकेत्यादिना त्रिंशदङ्गुले कर्णे ज्ञाता कर्णवृत्ताग्रा याम्या । इयं - ततः पलमा ।

·९४ ग्रहगाणते । - पलच्छायया सौम्यया ६ वियुक्ता जातो याम्यो भुजः ३ । अथ भुजे ज्ञाते तेन रहिता कर्णवृत्ताया जाता पलभा ६ । पलभाभुजयोतियोर्योगे जाता कर्णवृत्ताग्रा ८ । इयं त्रि- ज्यागुणा कर्णभक्ता जाताग्रा ९१६ । ४८ । एवं पञ्चदशाङ्गुले कर्णे कर्णवृत्ताग्रा चतुरङ्गुला ४ । सौम्यो भुजोऽङ्गुलम् १ । पलभा सैव ५ । इदानी प्रश्नाः सोत्तराः । तत्र छायाकणे भुजेऽके च ज्ञातेऽथवार्काज्ञाने भुजद्वये कर्ण:- द्वये च ज्ञाते यः पलमा वेत्ति तस्योत्कर्षमाह- दृष्ट्वेष्टभां योऽत्र दिगर्कवेदी छायाद्वयं वा प्रविलोक्य दिग्ज्ञः। वेत्त्यक्षभामुद्धतदैववेदिदुर्दर्पसर्पप्रशमे स तार्क्ष्यः ॥ ७ ॥ स्पष्टार्थन् । इदानी प्रश्नमाह- भाकणे खगुणाकुले ३० किल सखे याम्यो भुजव्यङ्गुलो. ऽन्यस्मिन् पञ्चदशाङ्गुले १५ ऽङ्गुलमुदग्बाहुश्च यत्रेक्षितः । अक्षामां वद तत्र षटकृतगजै ८४६ र्यद्वापमज्यां समां दृष्ट्वेष्टामनयोः श्रुतिं च सभुजां द्राग्वहि मेऽक्षमभाम् ॥ ॥ स्पष्टार्थ प्रश्नद्वयम् । प्रथमप्रश्नस्योत्तरमाह- भादयस्थ भुजयोः समाशथोर्व्यस्तकर्णहतयोर्यदन्तरम् । ऐक्यमन्यककुभोः पलप्रभा जायते श्रुतिवियोगभाजितम् ॥ ७६ ॥ अनैको बाहुर्याम्यस्त्रयम् ३ । तत्र कर्णस्त्रिंशत् ३० । अन्यः सौम्यो रूपम् १ । तन्त्र कर्णः पञ्चदश १५ । अनयोर्भुजयोरन्योन्यकर्णहतयोभिन्नदिशोर्योगः ७५ । अयं कर्णान्त- रेण भक्तो जाता पलभा ५ । एकदिशोस्त्वन्तरम् । अस्योपपत्तिस्तावदुच्यते । सा चाव्यक्तक्रियया । अन्नपलभाप्रमाणं यावत्तावत् १ । इयं दक्षिणेन भुजेन युता जाता कर्णवृत्ताग्रा या १ रू३ । इयं त्रिज्यागुणा कर्णभक्ता या. नि१ त्रि । एवमन्यभुजादपि पलभा या १ । इयमुत्तरेण भुजेनोना ३० कर्णवृत्ताग्रा भवति या १रू । इयं त्रिज्यागुणा कर्णभक्ता जाताना या. त्रि१निक या. त्रि १५ त्रि अनयोरन्योन्यच्छेदगुणयोश्छेदगमे समशोधनार्थ न्यासः अनयोस्त्रि. त्रि ज्ययापवत्ते कृत एकाव्यक्तं शोधयेदन्यपक्षादित्यादिना यावत्तावच्छेषं कर्णान्तरतुल्यं हरो जातः १५ । रूपशेषमन्योन्यकर्णाहतभुजयोर्योगो जातो भाज्यः ७५ । अत उपपन्न भाद्वयस्य भुजयोः समाशयोरित्यादि। अथ द्वितीयः प्रश्नः । अथवा षटकृत गजै ८४६ स्तुल्यां क्रान्तिज्या कर्ण भुजं च दृष्ट्वा पलभा ब्रूहीत्यस्योत्तरमाह । क्रान्तिज्याकर्णवधात् त्रिज्याप्तकृतिलघुः स दोः कृत्या। हीनोऽब्धिमनु१४४नः स्थादाद्योऽथ परो भुजः कृतेन्द्र १४४नः ॥ ७७ ।। ३ जाताना १६ या. त्रि दृष्ट्वा तयोरे ·त्रिप्रश्नाधिकारः। तौ लघुवेदेन्द्रा १४४ न्तरभक्तौ परवर्गतो यदाद्याढयात्(१)। मूलं परयुतवियुतं सौम्ये याम्ये भुजे पलभा(२)॥ ७८ ॥ १. परवर्गसंयुतादाद्यात् । इति पाठान्तरम् । २. अन संशोधकोक्को विशेषः । एवं तदा यदा स्युादशवर्गो लघुश्च भुजवर्गः । एते त्रयो यथोत्तरमल्पा यदि ते यथोत्तरं त्वधिकाः ॥१॥ परवर्गेण तदाढ्यादाद्यान्मूलं परेण हीनयुतम् । सौम्ये याम्ये बाहौ पलभा स्यादथ भुजस्य वर्गश्चेत् ॥ २ ॥ लघुवेदेन्द्रवियोगादधिकः किन्वर्कवर्गभुजवौँ । लघुतोऽल्पो याम्यभुजे सौम्ये त्वधिको तदाद्यानात् ॥ ३ ॥ परवर्गाद्यन्मूलं तेम युतोनः परोऽक्षमा द्विविधा । लघुतोऽधिकेऽत्र बाहोर्वर्गे साध्यो विलोमशुध्यायः ॥ ४ ॥ अत्र प्रथमं द्वादशवर्गलघुभुजवर्गाणामुत्तरोत्तरमल्पत्वे तावदुदाहरणम् । यत्राङ्गशकेन्दुमितापमज्या छायाश्रुतिः खाग्निमिताकुला च । पञ्चाङ्गुले याम्यभुजे प्रदृष्टा तत्राक्षमा तूर्णमवेहि धीमन् ॥ ५ ॥ न्यासः । अत्र कान्तिज्याकर्णवधादित्यादिना जातो लघुः १०० आधः २५९० अन्यः ० परवर्गतो यदाद्या व्यादित्यादिकरणेन सिद्धा पलभा ६ । १७ । २७ । अथार्कवर्गलधुभुजवर्गाणामुत्तरोत्तरमधिकत्व उदाहरणम् । रसाब्धिरुद्वैः प्रमितापमज्या छायाश्रुतिर्नत्रयुगाङ्गुला च । सौम्ये भुजे पञ्चदशाङ्गुले स्याद्यत्राक्षभां तत्र वदाशु मित्र ॥ ६ ॥ न्यासः । उक्तप्रकारेण लघुः १९६ अस्माद्बाहुवर्गस्याधिकत्वादत्र विलोमशुद्ध्या साधित आधः १९३४ परः ५४° परवर्गेण तदाढ्यादित्यादिना सौम्यभुजे जाता पलभा०। ५७१२० । अथान्यदुदाहरणम् । नगसुरेन्दुमितापमशिजिनी तिथिमितामुलको यमदिग्भुजः । रसगुणाकुलसम्मितभाश्रुतिर्यदि तदा पलभां वद सत्वरम् ॥ ७ ॥ न्यासः । उक्तप्रकारेण लघुः १९६ अस्माद्वाहुवर्गस्याधिकत्वादन विलोमशुद्ध्या साधित आद्यः १९३४ परः ५४३° परवर्गेण तदाढ्यादित्यादिना याम्यभुजे जाता पलमा ८४।१।५७ अथ भुजवर्गस्य लघुवेदेन्द्रान्तरतोऽधिकत्वे द्वादशवर्गभुजवर्गयोः प्रत्येकं लघुतोऽल्पत्वे चोदाहरणम् । सप्तदेवकुमितापमज्यका षड्गुणाजुलमिता च भाश्रुतिः । याम्यदोषि भुजगाङ्गुले भवेद्यत्र तत्र पलभां वदाशु मे ॥ ८ ॥ न्यासः । उक्तवत् करणेन सिद्धो लघुः १९६ आद्यः ४५३२ परः २६ परवर्गादित्यादिना सिद्धाक्षमा द्विविधा ३३ । २० । ४४ । वा १० । ५७ । ४४ । अथान्यदुदाहरणम्। यदि च भाश्रवणे त्रिरसाडले युगरसादिमितापममौर्विका । २४. तदाद्योनात ·९६ ग्रहगणिते ११ क्रान्तिज्योद्दिष्टच्छायाकर्णेन गुण्या त्रिज्यया भाज्या। फलस्य वर्गों लघुसंज्ञः पृथगन- धः स्थाप्यः । स लघुर्भुजवर्गणोनोवेदेन्द्र १४४ गुण्यः । स आघसंज्ञः स्यात् । अथ भुजो वेदेन्द्रै १४४ र्गुणितोऽन्यसंज्ञः स्यात् । तावाद्यान्यौ तस्य लघोदेन्द्राणां १४४ चान्तरेणा- पवत्यौ । ततोऽन्यवर्गादायेन युतायन्मूलं तदुत्तरे भुजे सति परेण युतं याम्ये वर्जितं पल. मा भवतीति सूत्रार्थः । यमभुजश्च गुणेन्दुमिताङ्गुलो वद तदा पलभां गणकाशु मे ॥ ९॥ न्यासः । उक्तवत् करणेन सिद्धो लघुः १९६ आद्यः १५३२ परः ३६ तदाद्योनात् पर- वर्गादित्यादिना सिद्धाक्षमा द्विविधा ७० ५६ । ४६ । वा १।३ । १४ । एवं भुजवर्गम्य लघुवेदेन्द्रान्तरतोऽधिकत्वे द्वादशवर्गभुजवर्गयोरपि प्रत्येक लघुतोऽधिकरवं चोदाहरणम् । रुद्राङ्गुलोऽस्त्युदग्बाहुर्भकर्णोऽङ्गानलाङ्गुलः । क्रान्तिज्याक्षशराकाश्च यत्र तत्राक्षभां वद ॥ १० ॥ न्यासः । उक्तवत् सिद्धो लघुः १०. आद्यः परः ३६ तदाद्योनात् परवर्गादि. त्यादिना सिद्धा सौम्ये भुजेऽपि द्विविधा पलभा • । ५८ । ३ । वा ७१ । १ । ५७ । अथान्यदुदाहरणम् । क्रान्तज्यका वेदरसादितुल्या विश्वाङ्गुलः सौम्यभुजश्च यत्र । छायाश्रुतौ पञ्चयुगाङ्गुलायां तत्राक्षमा स्यात् कियती वद द्राक् ॥ ११ ॥ न्यासः । उक्तवत् सिद्धो लघुः १०० आद्यः २१६४ परः १६८ तदाद्योनात् परवर्गा. दित्यादिना सिद्धा सौम्ये भुजेऽपि द्विविधा पलभा २ । ४४ । ३२ । वा ८२ । २० । ५५३ यत्तु केनचित् । परस्य वर्गोऽभ्यधिको यदाद्यात् तदन्तरोत्थेन तदा पदेन । परो युतोनः पलभा द्विधैवं भुजे यमाशे सुधियात्र वेद्या ॥ इति पधं निबध्य मूले प्रक्षिप्तं तदसदर्थकमिति प्रतिभाति। यतो यत्राङ्ग शक्रेन्दुमितेत्यादि प्रथमोदाहरणे परवर्गस्याद्याधिकत्वे भुजस्य च यमाशत्वेऽपि तदन्तरोत्थेनेत्यादिप्रकारेण ये पलभामाने २१॥३४॥३४ आगच्छतः प्रत्येकं ताभ्यां त्रिभज्याहृतार्काप्रकेत्यादिना साधितं भुज- द्वयं ३।५२१३९ एवं विधं भिन्नमायाति । न प्रत्येकमुदाहृतभुजसमम् । आचार्योक्तप्रकारे- णानीतायाः पलभायास्तु ६ । १७ । २७ त्रिभज्याहृतार्काग्रकेत्यादिनानीतो भुजः पञ्चाङ्गुल एव भवतीति संशोधकोक्तमेव समीचीनमिति सर्व निरवद्यम् । एवं तदा यदास्युरित्यादि संशोधकोक्तविशेषस्य श्रीम० देवोक्तो विशेषः। यदा वेदाब्धिभूतुल्यो लघुः स्यादाद्यखण्डतः । परेणाप्तमिताक्षामा घनन्ता त्वपरा तदा। अत्रोदाहरणम् । क्रान्तिज्यका षड्युगरुद्रतुल्या छायाश्रुतिः षड्गुणसमिता च । वस्वङ्गुले याम्यभुजे प्रदृष्टा तत्राक्षभां ब्रूहि विचार्य विद्वान् ।। न्यासः । उक्तवत् सिद्धो लघुः १४४ आद्यः ११५२० परः ११५२ आद्यखण्डतः परे- ·त्रिप्रश्नाधिकारः। अस्योपपत्तिर्भध्यमाहरणबीजेन । यदा त्रिंशदङ्गुलः कर्णः । यत्र त्र्यङ्गुलो ३ याम्यो भुजः । षट्कृतगजैस्तुल्या ८४६ क्रान्तिज्या । तत्र तावदुच्यते । पलभाप्रमाणं यावत्ता- वत् १ । इयं याम्येन भुजेन युता जाता कर्णवृत्ताग्रा या १ रू३ । अथ प्रकारान्तरेण कर्णवृत्ताग्रा । तन्त्र क्रान्तिज्या पलकर्णगुणा द्वादश १२ भक्ता किलाग्रा स्यात् । तत्र पलकर्णो न ज्ञायते किन्त्वव्यक्तात्मकः पलकर्णवर्गो ज्ञायते । स चैवम् । पलभावों द्वाद- शवर्गयुतः पलकर्णवर्गः स्यात् याव १ रू १४४ वर्गेण वर्ग गुणयेगजेच्चेति क्रान्तिज्या. शाप्तमितेत्यादिना सिद्धा याम्ये भुजेऽपि द्विविधा पलभा ५/०1०1 वा अनन्ता । अन्यदुदाहरणम् । तिथ्यङ्गुलोस्त्युदग्बाहुर्वेदाशुगमिता श्रुतिः । युगाङ्गागमिता क्रान्तिज्यका तत्राक्षभां वद ॥ न्यासः । उक्तवत् सिद्धो लघुः १४४ आधः ११६६४ परः २१६. आधखण्डतः परे। पातमितेत्यादिना सिद्धा सौम्ये भुजेऽपि द्विविधा पलभा २१४२।। वा अनन्ता । अन्योविशेषः । लघुश्च यदि दोर्वर्गसमः स्यादाद्वहतः परः । तदेव पलभामानं ज्ञेयं गणितकोविदैः ।। अत्रोदाहरणम् । क्रान्तिमौवी रसाब्धीशतुल्या खारन्यमुला श्रुतिः । दिगङ्गुलोस्त्युदग्बाहुर्यत्र तत्राक्षभां वद ॥ न्यासः । उक्तवत् सिद्धो लधुः १०० आधः . परः द्विहतः परः तदेवेत्यादिना सिद्धा सौम्ये भुजे जाता पलभा ६५।२७।१६। अन्यदुदाहरणम् । याम्यः शक्राङ्गुलो बाहुः श्रुतिस्त्वङ्गाग्निसंमिता। क्रान्तिज्या शैलदेवाब्जतुल्याक्षाभों वदाशु मे ॥ न्यासः । उक्तवत् सिद्धो लघुः १९६ आद्यः ० परः ५३४ द्विहतः परः तदेवेत्यादिना सिद्धा याम्ये भुजे जाता पलभा ७७१३२॥२८॥ अथवाऽत्राचार्योक्तप्रश्नस्य संशोधकोदिताना मदुक्तानाञ्च प्रश्नानामेकेनैवानयनेन यथोत्तरं स्यात्तथोच्यते । त्रिजीवाऽर्कघातः किलाधस्तथाऽन्यः श्रुतिकान्तिजीवाहतिस्तौ विभक्तौ युगेन्द्राढ्यदोर्वर्गमूलेन लब्धी ज्यकेस्तस्तयोश्चापभागाः प्रसाध्याः ॥ आयो द्विष्ठस्त्वन्यकोट्यूनयुक्तो याम्ये बाहौ स्युः पलांशा द्विधा ते द्विष्टा चाद्याख्यस्य कोटियुतोना ह्यन्येनाक्षांशा द्विधा सौम्यबाहौ । उत्पद्यते योगविधौ युतिश्चेत् खाङ्काधिका शुद्धिविधौ तु शोध्यम् । न शुध्यते वाऽत्र विधिद्वयेऽपि ज्ञेया खिलास्ते पलभागकाः स्युः ।। पलांशका एकविधाः क्वचित् स्युः क्वचिच्च ते स्युर्द्विविधास्तु तेभ्यः । सिद्धान्तरीत्या पलभाप्रमाणं संसाध्य वाच्यं गणितप्रवीणैः ।। सि. शि० ११ - ·ग्रहगणिते याव. क्रांव १ क्रांव १४४ वर्गोऽनेन गुण्यो द्वादशवर्गेण भाज्यः फलमनावर्गः स्यात् अथ त्रिभज्याहृतार्कायका कर्णनिनीति कर्णवगेंणायं गुण्यस्त्रिज्यावर्गेण भाज्य: याच. क्रांव. कव १ क्रांव. कव १४४, कर्णवृत्ताग्रावर्गो भवति अत्र भाज्यराशावव्यक्तवर्गस्थाने क्रान्तिज्यावर्ग ७१९७१६ कर्णवर्गगुणे त्रिज्यावर्ग ११८१९८४४ च्छिन्ने जातो लघुसंज्ञः । रूपस्थाने च क्रान्तिज्यावर्ग कर्णवर्गगुणे वेदेन्द्र १४४ गुणे च त्रिज्यावर्गच्छिन्ने जातो लघुर्वेदेन्द्रगुणोऽङ्गुलानि तदधो व्यङ्गुलानि च बालावबोधार्थ स्थापितानि । तस्य राशे. त्रिव १४४ याव ५४० ७८५० .. यश्छेदः सोऽपि त्रिज्यावर्गच्छिन्नस्तदधोन्यस्तस्तथा दर्शनम् । छेदः १४४ । य एवं क्रान्तिज्यावर्गः कर्णवर्गगुणस्त्रिज्यावर्गच्छिन्नः सैव क्रान्तिज्याकर्णवधात् त्रि. ज्याप्तकृतिः । अयं राशिः कर्णवृत्ताग्रावर्गः पूर्वकल्पिताया अस्याः कर्णवृत्ताग्रायाः या १ रू ३ । वर्गणानेन याव १ या ६ रू ९ समः कार्यः । अयं समच्छेदकरणार्थ शकुव- याव१४४ या.८६४ रू१२९६ गैण १४४ गुणितस्ततश्छेदगमे कृते शोधनार्थ न्यासः याव समशोधने कृते जातमुपरिपक्षे लघुवेदेन्द्रान्तरतुल्यो यावराशिः । कृतेन्द्र १४४ घ्नो भुजो द्विगुणश्च याराशिः । द्वितीयपक्षे जातो लघुझे:कृत्या हीनोऽब्धिमनु १४४ घ्न । याव८९ या ८६४ । अयं रूपराशिराघसंज्ञः कल्पितः । यो मध्यराशिरर्धितः स भुजः ६५१४ . याव१ या याव ४ या१रू ५० कृतेन्द्र १४४ नो जातः । सोऽन्यसंज्ञः कल्पितः । अथ पक्षो लघुवेदेन्द्रान्तरेणापतितौ जातो अनयोः पक्षयोस्पतितान्यवर्ग३३तुल्यानि रूपाणि प्रक्षि- या ० रू५३॥ प्य मूले गृहीते अनयोः साम्ये क्रियमाणे व्यक्तपक्षस्य मूलमव्यक्त- यारू पक्षमूलस्य रूपैरन्यतुल्यैरूनमेकेन भक्तं सज्जाता पलभा १ । उत्तरे भुजे त्वन्यतुल्यरूपाणि ऋणं भवन्ति तैः शोध्यत्वाद्युतं पलमा स्यादित्युपपन्नम् । इदानी सममण्डलप्रश्न:- दिनकरे करिवैरिदल ४ । १५ स्थिते नर १२ समा नरभापरदिङ्मुखी । भवति यत्र पटो पुटभेदने कथय तान्त्रिक तत्र पलप्रभाम् ॥ ७९ ॥ स्पष्टार्थम् । इदानीमस्योत्तरमाह- त्रिज्यार्कघातः श्रुतिहन्नरः स्याद्यत् क्रान्तिमौर्वीसमवृत्तशङ्कोः । वर्गान्तरान्मूलभतेन भक्ता क्रान्तिज्यका सूर्य १२ हताक्षभा स्यात् ॥८॥ - ·নিমহনঘিাষ। त्रिज्याकंघातः श्रुतिहन्नरः स्यादिति साधारणम् । त्रिज्याद्वादशघातस्य यस्याश्छा- यायाः कर्णन भागो हियते तस्याः सम्बन्धी महाशङ्कुर्लभ्यते । अत्रानुपातः । यद्यनेन कर्णेन द्वादशाङ्गुलशङ्कुस्तदा त्रिज्याकणेन क इति । एवमत्रोदाहरणे यो लभ्यते स समशङ्खः । स कर्णः । सिंहार्धगतस्यास्य क्रान्तिज्या भुजः । तद्वर्गान्तरपदं कुज्योनिता तद्धतिः कोटिः । इदं पलक्षेत्रम् । यद्यनया कोट्या क्रान्तिज्या भुजो लभ्यते तदा द्वादशा- गुलमितया किमिति । फलं पलभेति त्रैराशिकेनोपपन्नम् । अत्र सममण्डलशङ्कादशी ज्या २४३१ । सिंहाध ४ । १५ क्रान्तिज्यापञ्चांशोनाअष्टवसुनन्दाः ९८७१४८अनयोर्वर्गान्त- पदेन द्वादशगुणा क्रान्तिज्या भाज्या । तत्रास्था वर्ग: ९७६७४९। शङ्खवर्गः ५९०९७६१ ।' अनयोरन्तरम् ४९३४०१२ मूलम् २२२१ । १५ अनेन भक्ता द्वादशगुणा क्रान्तिज्या ११८५३ । ३६ लब्धा तत्र देशे पलभा सत्र्यंशपञ्चाङ्गुला ५ । २० । इदानीमन्यो प्रश्नो- मार्तण्डः सममण्डलं किल यदा दृष्टः प्रविष्टः सखे काले पञ्चघटीमिते दिनगते यद्वा नते तावति । केनाप्युजयिनीगतेन तरणे क्रान्ति तदा वेत्सि चे. न्मन्ये त्वां निशितं सगर्वगणकोन्मत्तभकुम्भाङ्कशम् ॥ ८ ॥ हे गणक केनचित् किलोजयिनीगतेन यदा दिनगते पञ्चघटीमिते काले मार्तण्डः सम. मण्डलं प्रविष्टो दृष्टस्तदा कियती क्रान्तिज्येत्येकः प्रश्नः । अथान्यः । तावति पञ्चघटीमिते नते वा काले सममण्डलं प्रविष्टो दृष्टस्तदा च या क्रान्तिज्या तां त्वं चेद्वेसि तदा सगर्वग- णकोन्मत्तेभकुम्भाङ्कुशं निशाणोद्धृतं त्वामहं मन्ये । इति स्पष्टार्थम् । इदानी प्रथमप्रश्नस्योत्तरमाह- या स्याद्रवेरुन्नतकालजीवाभीष्टा हृतिः सा प्रथम प्रकल्प्या। अर्का १२ क्षभाघातहनाक्षकर्णकृत्योधृता स्यादपमज्यकास्याः ॥८॥ चरादिकेनेष्टहतिः प्रसाध्या क्षुण्णस्तया क्रान्तिगुणोऽसकृच्च । तदाद्यहत्या विहृतः स्फुटः स्यात् सहस्ररश्मौ सममण्डलस्थे(१)॥८३॥ खेः सममण्डलप्रवेशे य उन्नतकाल उद्दिष्टस्तस्य जीवा सा तावत् प्रथममिष्टहतिः क- ल्प्या। ततो द्वादशगुणयाक्षभया गुण्या पलकर्णवर्गेण भाज्या । सा किल स्थूला क्रान्तिज्या भवति । तस्याः क्रान्तिज्याया युज्यां कुज्यां चरज्यां चरं च कृत्वाथोन्नतादूनयुताच्चरेणे- त्यादिनेष्टहतिः साध्या। तथा पूर्वमागता क्रान्तिज्या गुण्या। आद्यहृत्याकल्पितया भाज्या । स्फुटासन्ना क्रान्तिज्या भवति । अनोपपत्तिः अत्रोन्नतकालजीवातुल्या प्रथम तद्धतिः कल्पिता । तस्या अनुपातेन १. संशोधकः । अर्काङ्गुलोना च पलप्रभैती मिथोहृतौ तद्युतिराद्यसंज्ञा । समुन्नतासूत्क्रममौर्विकायात्रिभज्ययाप्तं परसंज्ञकं स्यात् ॥ आवस्य वर्गात् परवर्गहानान्मूलेन भक्तोन्नतकालजीवा । क्रान्तिज्यका स्यात् सकृदेव सूक्ष्मा सहस्ररश्मौ समवृत्तयाते ॥

·१०० ग्रहगणिते । शङ्खः । यदि पलकणन द्वादशकोटिस्तदा तद्धतिकगेन किमिति । अत्र ततेादशगुणः पलकर्णो हरः । फलं सममण्डलशङ्खः । पुनरन्योऽनुगतः । यदि पलकर्णेनाक्षमा भुजो लभ्यते तदा सममण्डलशङ्कुतुल्येन कर्णेन किमिति । फलं क्रान्तिज्या स्थूला । अस्याः क्रान्तिज्या. याश्चरादिकेनाथोन्नतादूनयुताच्चरेणेत्यादिनेष्टहतिः साध्या । तां तद्धति प्रकल्प्य पुनः क्रा- न्तिज्या साध्या । एवमसकृद्यावदविशेषः । तत्रासकृत्कर्मणिराशिकेन क्रियोपसंहारः कृतः । यदि कल्पितया हत्येयं क्रान्तिज्या लभ्यते तदेदानीमानीतया किमिति । एवं क्रान्तिज्या स्फुटा स्यादित्युपपन्नम् । इदानी द्वितीयप्रश्नस्योत्तरमाह- तदा नतज्यात्रिभजीवयोर्यद्वर्गान्तरं तत् पलभाकृतिधनम् । तेनोद्धृतो व्यासदलस्य वर्गों वेदेन्द्र १४४ निनोऽथ सरूपलब्ध्या ॥४॥ व्यासार्धवर्गाद्विहृतात् पदं स्यात्क्रान्तिज्यका(१)सा त्रिभशिजिनीधनी । जिनांशमौा विहृताप्तचापादने प्रवक्ष्ये च यथा रविः स्यात् ॥ ५ ॥ यदा सममण्डलं प्रविष्टो दृष्टस्तदा या नतघटिकास्तासां जीवा । तस्या वर्गेण त्रिज्या- वर्गो रहितः । ततः पलभावगैण गुण्यः। तेन भाज्यः । कस्त्रिज्यावर्ग:। किविशिष्टः। वेदेन्द्र- १४४ गुणितः । तत्र यत् फलं लभ्यते तेन सैकेन त्रिज्यावर्गाद्भक्ताद्यन्मूलं लभ्यते सा क्रान्तिज्या स्यात् । सा क्रान्तिज्या त्रिज्यागुणा जिनांशज्यया भक्ता यत् फलं तस्य चापाद्यथा रविर्भवति तथाग्रे वक्ष्ये। अनोपपत्तिरव्यक्तकल्पनया। तत्र क्रान्तिज्याप्रमाणं । यावत्तावत् १ । क्रान्तिज्या- वर्गोनस्त्रिज्यावर्गों द्युज्यावर्गः स्यात् । याव । त्रिव १ । तदा नतज्यावर्गणोन स्त्रिज्या- वर्ग: सूत्रसंज्ञस्य वर्ग: स्यात् । सूत्रं धुज्यागुणं त्रिज्याहृतं कलासंगं स्यात् । तत्र कला नाम कुज्योना तवृतिः । अत्र वर्गेण वर्ग गुणयेगजेचेति सूत्रसंज्ञस्य वर्गेण धुज्यावर्गो गुण्यस्त्रिज्यावर्गेण भाज्यः। फलं कलावर्गो भवति । तत्र कला कोटिः । क्रान्तिज्या भुजः। समशङ्कुः कर्णः । इदं पलक्षेत्रम् । अतस्तेनानुपातः । यदि द्वादशकोटेः पलभाभुजस्तदा कुज्योनिततद्धृतेः कलासंज्ञायाः किमिति । एवमन्त्र कलावर्गस्य पलभावर्गो गुणः । द्वाद- शवर्गो हरः । फलं क्रान्तिज्यावर्गः । एवमत्र धुज्यावर्गस्य सूत्रवर्गविषुवतीवर्गयोर्धातो गुणस्त्रिज्यावर्गद्वादशवर्गयोर्घातो १७०२०६७५३६ हरः । अत्र सूत्रवर्गेण पलभावर्ग गुणेन भाज्येऽपवर्तिते जातो धुज्यावर्ग एव याव | रू ११८१९८४४ । भाजके चापर्तिते जाता अष्टौ वित्र्यंशाः ७१४०। अयं धुज्यावर्गस्य छेदः । दर्शनम् । याव रू ११८१९८४४ छेदः ७ । ४० । अयं क्रान्तिज्यावर्गस्यास्य याव १ सम इति समच्छेदीकृत्य छेगमे पक्षयोः शोधनार्थ याव १रू ११८१९८४४ । अत्र शोधने कृतेऽव्यक्ताङ्केनानेन ८१४० व्यासार्ध- १. संशोधकः । पलप्रभानी नतकालकोटिज्यका त्रिभज्या विहृता यदाप्तम् । अक्षप्रभां तत् प्रविकल्प्य साध्या पलज्यका क्रान्तिगुणः स एव ॥ 'न्यासः याव७। ४० । रू०।

·त्रिप्रश्नाधिकारः। aa वर्गाद्भक्तान्मूलं लब्धं यावत्तावन्मानम् । सैव क्रान्तिज्या ११६८ । एवं नतज्यात्रिभजी- वयोर्यद्वर्गान्तरमित्यादि सर्वमुपपन्नम् । अथान्य प्रश्नमाह- मार्तण्डे सममण्डलं प्रविशति च्छाया किलाप्टयङ्गुला दृष्टाष्टासु घटीषु कुत्रचिदपि स्थाने कदाचिदिने । अर्कक्रान्तिगुणं तदा वदसि चेदक्षप्रभा तत्र च त्रिप्रश्नप्रचुरप्रपञ्चचतुरं मन्ये स्वदन्यं नहि ॥ ६ ॥ अस्योत्तरमाह- अत्रापि साध्योन्नतकालजीवा पूर्व तु सैवेष्टहृतिः प्रकल्प्या । ततोऽर्कनिनी समशकुंभक्ता पलश्रुतिः स्यात् पलभा ततश्च ॥ ८७ ॥ पलप्रभानः समशङ्कुरक्षकर्णोद्धृतः स्यादपमज्यकातः। चरादिकेनेष्टहतिस्ततोऽक्षकर्णोऽसकृत् क्रान्तिगुणश्च तस्मात् (१) ॥८॥ अन्न किल षोडशाङ्गुला सममण्डलच्छाया । विंशत्यङ्गुलः कर्णः । यद्यनेन करेंन द्वादशाङ्गुलशङ्कुस्तदा त्रिज्याकर्णेन क इति फलं सममण्डलशङ्खः । तथा च प्रागभिहित त्रिज्याघातः श्रुतिहृन्नरः स्यादिति । अतोऽत्र ज्ञातः समशङ्कुः पञ्चांशोनास्त्र्यङ्गनखाः २०६२ । ४८ । अत्रापि साध्योन्नतकालजीवेति । यथा पूर्वप्रश्नभङ्ग उन्नतकालज्येष्टहतिः प्रकल्पिता तथानाप्युनतकालज्येष्टा हृतिः प्रथम प्रकल्प्या । सार्क १२ गुणा सममण्ड- लशडना भाज्या । यत् फलं स स्थूलः पलकर्ण: स्यात् । तस्मात् पलभा साध्या । तया पलभया सममण्डलशङ्कुर्गुण्यः पलकर्णेन भाज्यः । फलं स्थूला क्रान्तिज्या । तस्याः क्रा- न्तिज्याया धुज्याकुज्यादिकं प्रसाध्याथोन्नतादूनयुताश्वरेणेत्यादिनेष्टहतिः साध्या । तस्याः पुनरक्षकर्णस्ततः क्रान्तिश्च । एवमसकृद्यावदविशेषः । अनोपपत्तिः । अत्र योन्नतकालज्या सा तधृतिः कल्पिता । तयानुपातः । यदि समशोस्तद्धृतिः कर्णस्तदा द्वादशाङ्गुलशङ्कोः क इति । फलं पलकर्णः । ततोऽन्योऽनुपाः तः । यदि पलकर्णस्य पलमा भुजस्तदा समशङ्कुतुल्यस्य कर्णस्य क इति । फलं क्रान्ति-- ज्या । यतः समशङ्खः कर्णः । क्रान्तिज्या भुजः । कुज्योनिता तदूधृतिः कोटिः । इदं पलक्षेत्रम् । एवमसकृत्कर्मणा पलभाक्रान्तिज्ये स्फुटे भवत इत्युपपन्नम् । इदानीमिष्टप्रभाप्रश्नमाह- पञ्चाङ्गुला गणक यत्र पलप्रभा स्यात् तवेष्टभा नवमिता दशनाडिकासु । १. श्रीम० देवः । उन्नतासूत्क्रमज्याऽर्कवर्गत्रिभगुणाहतिः । समकर्णस्यकृत्याऽऽप्ता ह्याद्यः स्यादुन्नतज्यका ॥ समप्रभार्धसंक्षुण्णा समकर्णहृता परः । परवगयुतादाद्यान्मूलं हि परसंयुतम् ॥ तद्धृतिर्वं भवेदेवं ततः क्रान्तिज्यकाक्षभे । "अक्षक्षेत्रोक्तमार्गेण साध्ये सिद्धान्तविद्वरैः ।। - ·ग्रहगणिते दृष्टा यदा वद तदा तरणिं तवास्ति यद्यत्र कौशलमलं गणिते सगोले ॥९॥ स्पष्टम्। अस्योत्तरमाह--- इष्टान्त्यकामुन्नतकालमौर्वीतुल्यां प्रकल्प्याथ तया विभक्तः । इष्टप्रभाशडकुहतोऽक्षकर्णखिज्यागुणो द्वादशभाजितश्च ॥ १० ॥ धुज्या भवेत् तत्कृतिवर्जितायास्त्रिज्याकृतेर्मूलमपक्रमज्या। इष्टान्त्यका प्राग्वदतोऽसकृञ्च धुज्यापमज्या (१)च ततः खरांशुः ॥९१॥ अत्र नवाङ्गुलेष्टमा । तत्कर्णः पञ्चदशाङ्गुलः १५ । त्रिज्यार्कघातः श्रुतिहन्नरः म्यादिति जात इष्टभाया महाशङ्खः खबाणाद्विदनाः कलाश्चतुर्विंशतिविकलाधिकाः २७५० । २४ । अथोन्नतकालस्य ज्या सा प्रथममिष्टान्त्यका कल्प्या । तयेष्टान्त्यकयेष्ट - च्छायामहाशङ्कुरक्षकर्णेन गुणितो भाज्यः । यत् फल तत् त्रिज्यया गुणितं द्वादशभिश्च भाज्यम् । फलं स्थूला घुज्या स्यात् । अथ त्रिज्याकृतेर्तुज्याकृतिविवर्जिताया मूल क्रान्तिज्या । ततः क्रान्तिज्यायाश्चरादिकं साध्यम् । ततोऽथोन्नतादूनयुताचरेणेत्यादिने- टान्त्यका साध्या । ननु प्रश्ने गोलस्यानिर्दिष्टत्वात् कथमन्त्यां साधयेत् । सत्यम् । तन्न युक्तिः । यस्मिन् गोले कल्पिते कल्पिताया इष्टान्त्यकाया आसन्ना साधितेष्टान्त्यका भ. चति स गोल; कल्प्यः । तस्या इष्टान्त्यकायाश्च पुनर्बुज्या । ततः क्रान्तिज्या। तत इष्टान्त्यका । एवमसकृत् क्रान्तिज्या स्फुटा भवति । ततो रविळस्तविधिना । अनोपपत्तिविलोमगणितेन । अत्र महाशङ्कुति एव । ततोऽनुपातः । यदि द्वादशा- गुलशङ्कोः पलकर्णः कर्णस्तदा महाशङ्कोः क इति । फलमिष्टहतिः स्यात् । हृतिस्त्रिज्या- गुणा यदि शुज्यया हियते तदेष्टान्त्या लभ्यते । यदीष्टान्त्यया ह्रियते तदा ग्रुन्या लभ्यते । अत इयमिष्टहतिस्त्रिज्यागुणा कल्पितेष्टान्त्यया भक्ता फल ज्या । अत उक्तमिष्टान्त्यकामु- नतकालमौर्वीतल्या प्रकल्प्याथ तया विभक्तः । इष्टप्रभाशङ्कुहतोऽक्षकर्णस्त्रिज्यागुणो द्वाद- शभाजितश्च धुज्या भवेदिति । ततः क्रान्तिज्या । ततश्चरादिकेनेष्टान्त्येत्युपपन्नम् । १. संशोधकः । ये तीक्ष्णभानूनतकालजाते क्रम क्रमज्ये क्रमशा हते ते । अक्षोत्थकांक्षभवप्रभाभ्यां तद्वर्गयोगो हरसंज्ञकः स्यात् ॥ त्रिज्याक्षकर्णाहतिरिष्टकोद्धृता भवेदिष्टहतिश्च तस्याः । पलश्रुतिभ्याः कृतिरेतदूनाद्धरात् पदं चोनतकालमौया ।। विनिम्नमाद्यः पलभोन्नतासूत्क्रमज्ययोराहतिरिष्टहत्या । समाहताऽन्यस्त्रिभमौर्विकार्काहत्या हतौ तौ हरसंविभक्तौ ॥ आद्यान्ययोरैक्यमपक्रमज्या सौम्या भवेत् तद्विवरं च याम्या । यद्यन्तरेऽन्यात् प्रथमो विशुध्येत् तदा द्विधा सौम्यदिगेव सा स्यात् ॥ अक्षोद्भवश्रुतिहतेष्टहतेः कृतिः स्यात् तुल्या हरेण यदि तपमज्यका तु। अन्यप्रमा भवति सौम्यदिगेकधैवोद्दिष्टं खिलं यदि कृतिहरतोऽधिकेयम् ॥

·त्रिप्रश्नाधिकारः। ६२॥ याव२८८०रू अथान्य प्रश्नमाह- यत्र क्षितिज्या शरसिद्धतुल्या २४५ स्यात् तधृतिस्तत्वकुरामसंख्या ३१२५ । तत्राक्षभाकौं गणक प्रचक्ष्व चेदक्षजक्षेत्रविचक्षणोऽसि अस्योत्तरमाह- कुज्योनतद्धृतिकृता कृतशक्रनिन्नी कुज्यैव यत् फलपदं पलभा भवेत् सा। कुज्या हतारविभिरक्षभया विभक्ता क्रान्तिज्यका भवति भानुरतोविलोमम्॥ स्पष्टार्थम् । अनोपपत्तिः । तत्र पलभाप्रमाणं यावत्तावत् १ । अतोऽनुपातः । यदि पलाभामिते भुजे द्वादश कोटिस्तदा कुज्यामिते केति । फलं क्रान्तिज्या । पुद्धितीय राशिकम् यदि पलभामिते भुजे द्वादश कोटिस्तदा क्रान्तिज्यामिते केति फल कुज्योनिता तकृति- भवति । एवमन कुज्याया २४६ द्वादशवर्गो गुणः पलभावर्गो हरः । तथा कृते न्यासः रू३६२८० । छेदः याव १॥ इदं कुज्योनतद्धृतिसममितिपक्षौ समच्छेदीकृत्य छेदगमें शोधनार्थ न्यासः आव ० ६.३९२८० पक्षौ नखशैलै ७२० रपवर्त्य पक्षयोर्मूले गृहीते जातं पलभामान सार्धानि त्रीण्यङ्गुलानि ३३ । यदि पलभया द्वादश कोटिस्तदा कुज्यया किमिति फलं क्रा- इन्तिज्या ८४० । एवं कुज्योनतधृतिरित्यादि सर्वमुपपन्नम् । अथान्य प्रश्नमाह-- क्रान्तिज्यासमशङ्कुतकृतियुनि कुज्योनितां वीक्ष्य यो विशत्यश्वरसै ६७२० मितामथ परां षष्टयङ्कचन्द्रमिताम् १९६० । कुज्यानापमशिञ्जिनीयुतिमिनं वेत्त्यक्षमा चापित ज्योतिविकमलावबोधनविधौ वन्दे परंभास्करम् ॥ १४ ॥ स्पष्टम् । इदानीमस्योत्तरमाह- क्रान्तिज्यासमशकुतधृतियुतिः कुज्योनिता था तथा कुज्यानापमशिञ्जिनीयुतिमिनैः १२ क्षुण्णां पृथक्स्थां भजेत् । लब्धं स्यात् पलभा पलश्रुतिपलच्छायार्कयुत्या ततो भाज्यान्याथ पृथक् स्थिताप्तमपमज्या स्यात् ततो भास्करः ॥ १५ ॥ अन या क्रान्तिज्यासमशङ्खनवृतियुतिः कुज्योनिता विंशत्यश्वरसै६ ७२०मिता दृष्टा तया यान्या कुज्यानापमशिञ्जिनीयुतिः षट्यचन्द्रमिता १९६० दृष्टा तां द्वादशभिः सङ्गु- यय पृथक् स्थापयित्वा भजेत् । लब्धं पलमा स्यात् । ततः पलकर्ण: कार्यः । पलकर्णस्य पलभाया द्वादशानां च योगेन तां पृथक् स्थापितां भजेत् । लब्धं क्रान्तिज्या स्यात् ८४० । अन्न पलभा ३ । ३० । पलकर्णः १२।३० । अत्र समशङ्कुः ३००० । अग्रा८७९॥ कुज्या २४५ । तद्धृतिः ३१२५ । ओपपत्ति/जक्रियया । तत्राज्ञातानां बहुत्वादनेकवर्णकल्पनया वर्गगतया क्रिया प्रसरति न निर्वहति च । अतोऽत्र सधुक्तिः । क्रान्तिज्या तावत् पलक्षेत्रकोटिः । कुज्या ·। १०४ ग्रहगणिते भुजः । तथा समशः कोटिः । अग्रा भुजः । तथा तद्धतिः कुज्योनिता कोटिः । क्रा- न्तिज्या भुजः । अत्र यः प्रथम दृष्टो योगः स कोटीनां योगः। द्वितीयो भुजानाम् । भुजकोटियोगी भुजकोटित्वं न त्यजतः । अतोऽनुपातः । यदि कोटियोगमित्या कोट्या भुजयोगमितो भुजो लभ्यते तदा द्वादशाङ्गुलमित्या कोट्या किमिति । फलं पलभा । अथ क्रान्तिज्याज्ञानार्थ युक्तिः । येयं कुज्यायापमशिञ्जिनीयुतिः सा पलक्षेत्रभुनकोटिक- र्णानां च भवति । तत्र कुज्या भुजः । अग्रा कर्णः । क्रान्तिज्या कोटिः । अतोऽत्रानुपातः । यदि पलभापलकर्णद्वादशानां योगेन द्वादशकोटिर्लभ्यते तदा कुज्यायापमशिझिनीनां योगे- न किमिति । एवमत्र कोटिः क्रान्तिज्या लभ्यते । अतो विलोमविधिना रविरित्युपपन्नम् । अथान्य प्रश्नमाह- क्रान्तिज्यासमशङ्कनद्धृतियुति कुज्योनितां वीक्ष्य यः पूर्णाध्यब्धिमहीमिता १४४० मथ परां खाम्राष्टभूसंमिताम्१८०० । अग्नाज्यासमशङ्कतधृतियुति वेत्यक्षभाः च तं ज्योतिविकमलावबाधनविधौ वन्दे परं भास्करम् ॥ ६ ॥ सुगमम् । अस्योत्तरमाह- कान्तिज्यासमशङ्कतधृतियुतिः कुज्योनिताद्यो हता तेनानासमशङ्कत धृतियुतिः सूर्याहताक्षश्रुतिः । स्यात् तस्याः पलभा पलश्रुतिपलच्छायाकं १२ युत्योधृता- दाद्यादक्षभयाहताच भवति क्रान्तिज्यकातो रविः ॥७॥ अनोपपत्तिः । अत्रापि साक्तिः । अत्र क्रान्तिज्या कोटिः । अग्रा कर्णः । तथा सम- शङ्खः कोटिः । तद्धृतिः कर्णः । कुज्योनिता तद्धृतिः कोटिः । समशङ्खः कर्णः । एकः कोटीनां योगो दृष्टः । अन्यः कर्णानाम् । तत्र राशिकम् । यदि कोटियोगतुल्यकोटेः कर्णो लभ्यते तदा द्वादशाङ्गलकोटेः क इति । फलं पलकर्ण: स्यात् । ततः पलभा । ततः पूर्ववत क्रान्तिज्येत्युपपन्नम् । इदानीमन्यं प्रानमाह- यत्र त्रिवर्गेण मिता पलामा तत्र त्रिनाडीप्रमितं चरं स्यात् । यदा तदाक यदि वेत्सि विद्वन् सांवत्सराणां प्रवरोऽसि नूनम् ॥ ६८ ॥ इदानीमस्योत्तरमाह- चरज्यकार्काभिहतिस्त्रिमा भक्ताप्तवर्गोऽक्षभया स्वनिधन्या । युतोऽथ तन्मूलहृता चरज्या सूर्या १२ हता क्रान्तिगुणस्ततोऽर्क(१)॥२९॥ १. अत्र श्रीपतिः । सूर्यघ्नो चरशिञ्जिनी कृतकृतिस्तयुक्तभक्ता सती त्रिज्याक्षप्रभयोर्वधस्य करणी छेदस्त्रिभज्याकृतेः। लब्धेर्मूलामेनापमस्य हि गुणस्तस्मादपि प्रोक्तवत् तिग्मांशुर्विषुवत्प्रभाचरदलज्ञानादसौ जायते।। संशोधकः । वेदेन्द्रनिन्याश्वरमौर्विकायाः पलप्रभाध्या त्रिभंजीवयाप्तम् । । - ·त्रिप्रश्नाधिकारः। . । ३ ३ ९४ अस्य वर्गः अनोपपत्तिः । क्रान्तिज्याप्रमाणं यावत्तावत् १ । इयमक्षप्रभागुणा द्वादश १२ भक्ता कुज्या स्यात् । या. वि १३ । इदानी प्रकारान्तरेण कुज्यावर्गः । तत्र यावत्तावद्वर्गोन- खिज्यावर्गो घुज्यावर्गः स्यात् । तेन गुणितश्चरज्यावर्गस्त्रिज्यावर्गभक्तः कुज्यावर्ग: स्यात् याव. चव त्रिव. चव १ छेदः त्रिव १ अयं पूर्वकुज्यावर्गणानेन याव. विवाह सम इति पक्षी याव. विवं. त्रिव १ रू० समच्छेदीकृत्य छेदगमे कृते शोधनार्थ न्यासः अनयोस्त्रि- याव. चव १४४ त्रिव चत्र१४४ ज्यावर्गणापवर्तितयोः समीकरणे क्रियमाण एवं जातम् । अधस्तनपक्षे यावर्गण चरज्या- वर्गद्वादशवर्गयोर्घातसमेन त्रिज्यावर्गच्छिन्नेनर्णगतेन शोध्यत्वाद्धनगतेनोपरितनराशिर्यावर्गो विषुवतीवर्गतुल्यो युतः कृतस्तस्य मूलेनाधस्तनरूपराशेर्मूलं चरज्याद्वादशघाततुल्यं भक्त ‘फल क्रान्तिज्येत्युपपन्नम्। अथवा तद्देशीयैश्चरखण्डकैश्चरज्यासाधनव्यस्तविधिना स्थूलोरविः स्यात् । अत्र चरं घटीत्रयम् ३ । अस्य ज्या १०६२ । अर्कगुणिता जाता १२७४४ । इयं त्रिज्याभक्ता लब्धम् ४३ । अक्षभावगेंणानेन ८१ युतः । । अस्य मूलम्।। अनेन हुना चरज्या सूर्या १२ हता लब्धं क्रान्तिज्या १३०९ । ३९ । अथान्यं प्रश्नमाह- द्युज्यकापमगुणार्कदोयंकासंयुति खखखबाण ५००० संमिताम् । वीक्ष्य भास्करमवेहि मध्यम मध्यमाहरणमस्ति चेच्छुतम् ॥ १०॥ स्पष्टार्थम् । इदानीमस्योत्तरमाह- युज्यापक्रमभानुदोर्गुणयुतिस्तिथ्यु १५ धृताब्ध्या ४ हता स्थादाद्यो यतिवर्गतो यम २ गुणात् सप्तामरा ३३७ तोनिताः । नागाद्रयङ्गदिगदकाः ९१०९७८ पदमतस्तेनाद्य ऊनो भवेद व्यासार्धेऽष्टगुणान्धिपावक ३४३८ मिते क्रान्तिज्यका(१)तोरविः ॥१०१॥ अक्षप्रभां तत् प्रावकल्प्य साध्या पलज्यका क्रान्तिगुणः स एव ॥ चरज्यकार्काभिहातः पलामा भक्ताप्तवर्गस्त्रिगुणस्य कृन्या । युतोऽथ तन्मूलहृतस्त्रिभज्यावर्गो ग्रुजीवा भवति स्फुटैवम् ॥ १. अत्र संशोधकाकोपपत्तिः । क्रान्तिज्याप्रमाणं या १ इयं त्रिज्यागुणा जिनज्याभक्ता जातार्कदा क्रान्तिज्यादोज्ययायोगे युतेः शोधिते शिष्टा युज्या या. जिया. नि । यु.जि १ । जि१ क्रान्तिज्यायुज्ययोर्वर्गयोस्त्रिज्यावर्गसम इति सिद्धौ पक्षी याव. जिव २ याव. त्रिव १ युव. जिव १ याव. त्रि. जि २ या. यु. जिव या. यु. त्रि.जिए त्रिव. जिव १ समशोधनेन जातो या. त्रि १ जि १ ·१०६ ग्रहगणिते याव१ युव. जिव या. यु: योद्दिष्टा रविदोाधुज्याक्रान्तिज्यानां युतिः सा पृथक्स्था चतुभिर्गुण्या पञ्चदशभि- र्भाज्या। फलमाद्यसंज्ञं स्यात् । अथ युतिकृतेः पृथक्स्थाया द्विगुणायाः सप्तामरै ३३७ भांग गृहीते यल्लभ्यते तेनोनिताः कार्याः । के । नागाद्यङ्गदिगङकाः । अत एभ्यो यत् पद तनाद्य ऊनीकृतः सन् क्रान्तिज्या भवति । सा चक्रकलाव्यासाः । अस्या रविः साध्यः । याव. त्रिव १ याव. त्रि. जि २ याव. जिव २ या. यु. जिव रं या. यु. त्रि. जि ६. युव. जिव त्रिव. जिव १ एतौ पक्षौ त्रिव १ त्रि.जि २ जिव २ अनेनापवर्तितौ जातो या. यु. जिव २ या. यु. त्रि. जिई त्रिव १ त्रि.जि २जिव २ त्रिव. जिव १ त्रिव १त्रि.जि २ जिव २ त्रिव १ त्रि.जिर जिव २ यु. जिन यु. त्रि. जित अथ यावत्तावद्गुणकार्धस्यास्य त्रिव १ त्रि.जि २ जिव २ वर्गे युव. जिवव १ युव. त्रि. जिघ २ युव. त्रिव. जिव १ त्रिव १ त्रि. जि२ जिव२ व १ पक्षयोयोजिते जाती जिवर या. यु. त्रि. जिरं युव. जिवव १ युव. त्रि. जिधर युव. त्रिव. जिव यावं १ त्रिव १ त्रि. जि २ जिव २ त्रिव १ त्रि. जि२ जिव २ व १ युव.जिवव१युव त्रि.जिघ२ युव.त्रिव.जिव त्रिव.जिव १ त्रिव१ त्रि.जिर जिव २/११ त्रिवत्रि.जिरजिवर त्रिवत्रि.जिरजिव२ द्वितीयपक्षस्य प्रथमद्वितीयखण्डयोोंगे कृते सिद्धः स पक्षः त्रिव. जिव१ त्रिव१त्रि.जिर जिवर २१ त्रिव १ त्रि.जि२ जिव २ अत्र त्रिज्याजिनज्ययोः क्रमेणाष्टगुणाब्धिपावकैर श्वाङ्कविश्वैरुत्थापने कृते सिद्धा पक्ष याव १ या. यु ३६३२६८३४ युव ६४१६४१८३१७९९५५६ युव ६४१५४९८३१७२९५५ १३२८८३४ अत्र प्रथमपक्षे यावत्तावद्गुणकस्य यु ३३३३६६ अस्यांशहरयोः १३५०८९९० एतत्संख्याया अष्टमांशेनापवर्तितयोः सिद्धो गुणकः । यु१६ एतदर्धस्याधसंज्ञा कृता । एवं द्वितीयपक्षे प्रथमखण्डस्यांशहरयोः ३८०८७७७६८८८८१ एतत्संख्याया अर्धेनापवर्तितयोः सिद्धमाद्यखण्डम् । युव ३३७ तथा द्वितीयखण्डस्यांशे छेदेन विहृते सिद्धं तत् खण्डम्, ९१०७२९ तथा च जातौ पक्षौ । याव १ या. आरआव १. युव ३३० रू ९१०७२९ पक्षयोर्मूले गृहीते या १ आ 1 आयेनोनोऽव्यक्तराशि: प्रथमः पक्षः । मथ युतिवर्गतो युव. जिव युव. जिवव । ३८०८७७७६८८८८ रू ७७१३९२८९९६ ·त्रिप्रश्नाधिकारः। १०७ - अनोपपत्तिः । क्रान्तिज्याप्रमाणं यावत्तावत् १ । इयं त्रिज्यागुणा जिनांशज्यया भक्ता रविदोया स्यात् । या ३३६ । इयं क्रान्तिज्यायुक्ता। उद्दिष्टयुतेः शोध्या। शेष या ४८३५ रू६९८५००० छेदः रू १३९७ अथ प्रकारान्तरेण धुज्यावर्ग: याव । त्रिव १ । अस्य पूर्वाज्यावर्गेण साम्यम् । तत्र पक्षौ समच्छेदीकृत्य छेदगमे शोधने, च कृत मूलग्रहणार्थ यावत्तावद्वान पक्षयोश्छिद्यमानयोर्भाज्यभाजकयोर्यथायोगमपवर्तने च क्रिय- माण एवं विधा क्रियोपपद्यते । अन्न क्रान्तिज्या ४६। युज्या ३६०७ । दोज्या धुज्या भवति १३३२ । रविः ११। ३२ इदानीमन्यं प्रश्नमाह- क्रान्तिज्यासमशनद्धृतिमहीजीवानकाणां युति- ईष्टा खाम्बरपञ्चखेचर ५०० मिता पश्चाङ्गुलाक्षप्रमे। देशेतत्र पृथक् पृथग्गणक ता गोलेऽसि दक्षाऽतज- क्षेत्रक्षोदविधौ विचक्षण समाचक्ष्वाविलक्षोऽसि चेत् ॥ १०२ ॥ स्पष्टार्थम् । इदानीमस्योत्तरमाह- क्रान्तिज्यां विषुवत्प्रभारविहतेस्तुल्या प्रकल्प्यापराः कृत्वानासमशकुतधृतिमहीजीवा अभीष्टास्ततः । द्वयाद्यास्तद्युतिभाजिताः पृथगथ प्रोद्दिष्टयुत्था हता उद्दिष्टा खलु यद्युतिः पृथगिमा व्यक्ता भवन्ति क्रमात् ॥ १०३ ॥ स्पष्टार्थम् । अनोपपत्तिः । अत्र क्रान्तिज्येष्टा कल्प्या सात्र द्वादशगुणविषुवच्छायातुल्या कल्पि. अमगुणात् सप्तःमरातोनिनानां नन्दव्य द्रदिगानां मूलं द्वितीयः पक्षः । अत्राव्यक्तमूलगंगरू, पतो व्यक्तमूलमल्पमस्त्यतोऽव्यक्तमानं द्विविधं संभवति । तत्र व्यक्तपक्षमूलस्य धनत्वकल्पने क्रान्तिज्या परापमज्यातोऽधिका भवतीत्यतस्तत्कल्पनं न युक्तमतस्तत्पक्षमूलमृणं प्रकल्प्य सम- शोधने कृते मूलोन आद्यराशिः क्रान्तिज्यामानं स्यादित्यु ग्पन्नं युज्यापक्रमेत्यादि । अत्र नन्दब्य द्रदिगङ्कस्थाने नाग घङ्गदिगङ्का एवाचाथैः किमितिकृतास्तत्रोच्यते । यंदा क्रान्तिज्या पूर्ण भवति तदातिस्त्रिज्यातुल्या स्यात् । आभ्यां विलोमविधिना गणिते क्रियमाणे व्योमाद्यादिगङ्का उत्पद्यन्ते ते स्वल्पान्तरत्वानागाद्यङ्गदिगङ्का उक्ता इति भातीत्यलम् । अत्र कस्यचिच्छ्लोको वेदाशाजनभोऽद्रिवेदभनमोऽद्यःष्टषट्खेचराक्ष्यष्टय श्विकृताष्टसायकमिते! युतेस्ताडितः । चन्द्राष्टाष्टगजाष्टषटम्बरनगावष्ट भनागानिाभः पात्यः शेषपदेन पञ्चखचराध्यब्धीष्वगाणाहता ॥ युातवर्जिता सर्परामाब्धिरामत्रिभज्यानुरुद्धा हृतापक्रमज्या । युगान्यष्टनागद्विरामेषुदौः क्रियागौरवं नात्र दोषश्च सौक्ष्म्यात् ।।

·ग्रहगणिते । - ता यथेतरा निरग्रा लभ्यन्ते । क्रान्तिज्या ६० । समशङ्खः १५६ । तदूधृतिः १६९ कुज्या २५ । अग्रा ६५ । एवमस्याः क्रान्तिज्याया ६० एताः साधिताः । अतस्त्रैरा. शिकम् । अत्र थासां युतिरुदाहृता तासां युतिः कार्या । तथा कृता ४७५ । यद्यनया युत्यैताः क्रान्तिज्याद्याः पृथक् पृथक् पञ्च ज्या लभ्यन्ते तदानया खाम्बरपञ्चखेचर ९५०० मितया किमिति । एवं लब्धा क्रान्तिज्या १२००। समशङ्खः ३१२० । तद्धृतिः ३३८३ है। महीजीचा ५०० । अग्रका १३०० । इदानीमस्यानयनस्य व्याप्तिदर्शनार्थमन्य प्रश्नमाह- अग्रापमज्याक्षितिशिलिनीनां योगं सहस्त्रद्वितयं २००० विदित्वा । पृथक् पृथक् ता गणक प्रचक्ष्व रूढा सगोले गणिते मतिश्चेत् ॥१०४॥ अनापि क्रान्तिज्यां विषुवत्प्रभारविहतस्तुल्या प्रकल्प्येत्यादिना कल्पिता क्रान्ति ज्या । ततोऽग्राकुज्ये च साधिते । क्रान्तिज्या ६० । अग्रा ६५ । कुज्या २५ । आसा युत्यानया १५० यद्येताः पृथक् पृथम् लभ्यन्ते तदा सहस्रद्वितयेन २००० किमिति लब्धा कान्तिज्या ८०० । अग्रा ६६ । कुज्या ३३३ । इदानीं नलकयन्त्रेण ग्रहविलोकनप्रकारमाह- विधाय बिन्दु समभूमिभागे ज्ञात्वा दिशः कोटिरतः प्रदेया। प्रत्यङ्मुखी पूर्वकपालसंस्थे पूर्वामुखो पश्चिमगे ग्रहे सा ॥ १०५ ॥ कोट्यग्रतो दोरपि याम्यसौम्यो बिन्दोश्च भा भाप्रभुजाग्रयोगात् । सूत्रं च बिन्दुस्थनराग्रसक्तं प्रसार्य कर्णाकृतिसूत्रगत्या ॥ १०६ ।। द्वगुञ्चमूलं नलकं निवेश्य वंशद्वयाधारमथास्य रन्ध्रे । विलोकयेत् खे खचरं किलैवं जले विलोमं तदपि प्रवक्ष्ये ॥ १०७ ॥ यस्मिन् दिने ग्रहं ग्रहणं ग्रहयुति शृङ्गोन्नतिं वा नलकयन्त्रेण दर्शयितुमिच्छति तस्मिन् दिने तस्मिन् काले तस्य ग्रहस्य ग्रहच्छायोक्तप्रकारेण छायां कर्णे भुजं कोटि चानीय नलकयन्त्रं निवेशयेत् । तत्रायं सूत्रावतारः । विधाय बिन्दु समभूमिभाग इति । जलसमीकृतायां भूमौ बिदं कृत्वा ध्रुवादिना दिक्साधनं च कृत्वा बिन्दोरुपरि प्राच्यपर रेखा कार्या । ततो यदि तदा ग्रहः पूर्वकपाले वर्तते तर्हि बिन्दोः सकाशात् कोटि: प्रत्य- मुखी देया । यदि पश्चिमकपाले ग्रहस्तदा पूर्वाभिमुखी । ततः कोट्यप्रामुजो याम्यः सौम्यो वा यथादिग्दातव्यः । तथा बिन्दोः सकाशाच्छायाप्रमाणा शलाका भुजाग्राभि- मुखी प्रसार्या । छायाभुजशलाकाग्रयोर्यत्र योगस्तत्र सूत्रस्यैकमग्रं धृत्वा द्वितीयमगं बिन्दू- परिनिवेशितस्य शङ्कोरग्रसक्तं तिर्यक् कर्णगत्या प्रसार्य कस्मिन्नप्युञ्चदशे बध्नीयात् । तत- स्तया सूत्रगत्या नलकं निवेशयेत् । एतदुक्तं भवति । नलकमपिरगर्भ यथा तत् सूत्रं भवति तथा जलका केनचिदाधारद्वयेन स्थिरः कार्यः । यथा नलकस्य मूलं गुचं भवति । एवं नलकमूलस्थितया दृष्ट्या नलकसुषिरेणादिष्टकाले ग्रहादिकं दर्शयेद्गने । इदानीं जले विलोकनार्थमाह- निवेश्य शकुं भुजभानयोगे बिन्दो रामानुगते च सूत्रे । तथैव धार्यो नलको विलोक्यो बिन्दुस्थतोये सुषिरेण खेटः ॥ १०८ ।। - - ·पर्वसम्भवाधिकारः। जले विलोममिति । भुजभाग्रयोोंगे शङ्कु निवेश्य बिन्दोः सकाशाच्छङ्कग्रसक्तं सूत्र कर्णगत्या प्रसार्य सूत्रगत्या प्राग्वन्नलकं निवेश्य किन्तु हगुच्चामं नलकाने दृष्टिं कृत्वाधः- सुषिरेण बिन्दुस्थापितजलपान्ने ग्रहं विलोकयेदिति । अन्नोपपत्तिः । अत्र ग्रहाद्विपरीतदिशि छाया भ्रमति । यदि प्राग्भागे ग्रहस्तदा पश्चिमभागे छाया यदि पश्चिमभागे ग्रहस्तदा प्राग्भागे छाया । यदि ग्रहप्राच्यपरयोरन्तरं दक्षिणं तदा छायाग्रप्राच्यपरयोरन्तरमुत्तरम् । यद्युत्तरं तदा दक्षिणम् । अतएव प्राच्यपरा कोटिविपरीता दत्ता । भुजस्तु यथादिग्गतो दत्तः । यतोऽसौ छायाग्रस्य भुजः प्रागेव वि- परीत आनीतः । अतश्छायायाच्छवग्रगामि यत् सूत्रं ग्रहानुगतं भवति तद्गत्या निवेशि- तस्य नलकस्य सपिरे ग्रहो दृश्यत इति तत्र किं चित्रम् । उगमान वासनेत्यर्थः । अथ जले विलोममिति । जलाद्यस्यां दिशि यावति दूरे यावदुच्चं वेण्वग्रादिकं वर्तते तत् तस्यां दिशि तावति दूरे तदुच्चप्रमाणं भुवः सकाशादधोमुखं कृतं सद्दष्ट्रा पुरुषेण जले दृश्यत इति जलदृष्टयोर्वस्तुशक्तिः । अधोमुखन्यस्तस्य वेणोरणे सूत्रस्यैकमयं बद्ध्वा द्वितीयमयं पुरुष. दृष्टिमानीयमानं यत्र भुवं भित्वा निर्गच्छति तद्विन्दुस्थानम् । तत्र जलपात्रम् । पुरुषस्य गुच्छ्यः शङ्कुः । पुरुषजलान्तरं छाया । दृक्सूत्रं कर्ण इति सर्वमुपपन्नम् । इदानीमस्योपसंहारश्लोकमाह । दर्शयेहि विचरं दिवि के वानेहसि धुचरदर्शनयोग्ये । पूर्वमेव विरचय्य यथोक्तं रखनाय सुजनस्य नृपस्य(१) ॥ १०६ ॥ स्पष्टार्थम् । इति सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये मिताक्षरे त्रिप्रश्नाधिकारस्तृतीयः । अत्र ग्रन्थ- संख्या सपादा नवशती ९२५ । - अथ पर्वसम्भवज्ञानमाह- कलेगताब्दा रवि १२ भिर्विनिनाश्चैत्रादिमासैः सहिताः पृथकस्थाः । द्विघ्नाः स्वनागाङ्कगजांश-८हीनाः पञ्चाङ्ग ६५ भक्ताः प्रथमान्विताः स्युः ॥१॥ मासाः पृथक् ते द्विगुणास्त्रिपूर्णबाणा ५०३ धिकाः स्वाङ्कनृपांश १६९ युक्ताः । त्रिभि ३ विभक्ताः फलमंशपूर्वं मासौधतुल्यैश्च गृहैर्युतं स्यात् ॥ २ ॥ संपातसूर्योऽस्य भुजांशका यदा मनू १४ नकाः स्याद्ग्रहणस्य संभवः । कलिमुखादेरारभ्य गताब्दा द्वादश १२ गुणाश्चैत्रादिगतमासयुताः पृथकस्था द्विघ्नाः स्वकीयेन गजाकाष्ट ८९८ भागेनोनाः पञ्चषष्टया ६९ भक्ताः फलमधिमासाः । तैः पृथ. कस्था युताश्चान्द्रमासा भवन्ति । १. अत्र कस्यचित् पद्यम् । श्रौतस्मातविचारसारचतुरः सत्सूक्तिरत्नाकरः सत्सांवत्सरचक्रवक्त्रकमलप्रोद्बोधने भास्करः । आसीद्विप्रवरः सुरार्चनपरः श्रीभास्करस्तत्कृते सत्सिद्धान्तशिरोमणौ विजयते त्रिप्रश्नविस्फूर्जितम् ॥ १० सि० शि० ·ग्रहगणिते - - - । अनोपपत्तिस्त्रैराशिकेन । यदि युगरविमासै ११८४०००० युगाधिमासा १५९३३०० लभ्यन्ते तदैभिः कलिगतैः किमिति । अनाधिमासानामधुनानेन ७९६६५० गुणकभाज. कावपतितौ जातं गुणकस्थाने द्वयम् २ भागहारस्थाने पञ्चषष्टिः किंचिदभ्यधिका ६५ । ४ । २१ । अतः पञ्चषष्टिगुणानामधिमासानां १०३५६४५०० द्विगुणानां रविमासानां च १०३६८०००० यदन्तरं ११५५०० । तेन द्विगुणा रविमासा भक्ता लब्धमष्टाङ्कगजाः ८९८ । द्विगुणाः कलिगतमासा भाज्याः । यल्लभ्यते तेन तान् वर्जितान् कृत्वा पञ्चष. ट्या ६५ भागे हृतेऽधिमासा लभ्यन्त इत्युपपन्नम् । तैरधिमासैः पृथक्स्था युताश्चान्द्रमासाः स्युः। ते चान्द्रमासाः पृथग द्विनिधना. स्त्रिपूर्णबाणैः ५०३ सहिताः स्वकीयेनाङ्कनृपांशेन १६९ युक्तास्थिभिर्भाज्याः। फलमंशा ग्राह्यम् । तानंशांत्रिंशता ३० विभज्य फलं राशयस्तदुपरि स्थाप्याः । राशिस्थाने मासौ. धतुल्या राशयश्च क्षेप्याः । एवमसौ सपातसूर्यो भवति। तस्य भुजांशा यदि चतुर्दशभ्य १४ ऊना भवन्ति तदा चन्द्रग्रहणस्य संभवो वेदितव्यः । अत्रोपपत्तिः । ग्रहणं हि मानक्यार्धादूने विक्षेपे भवति । चन्द्रग्रहे मध्यमं मानैक्या षट्पञ्चाशत् कलाः ५६ । सूर्यग्रहे द्वात्रिंशत् ३२ । षट्पञ्चाशत् कलाः शरो द्वादशभिर्भु. जभागैर्भवति । द्वात्रिंशन्मिताः सप्तभिर्भुजभागैर्भवति । अतः स तु विक्षेपः सपातेन्दो साध्यते । दर्शान्ते यावान् विधुस्तीवानेव रविर्भवति । पौर्णमास्यन्ते तु षट्भाधिकः स्यात् । षड्भाधिकस्यापि भुजस्तुल्य एव । अतः सपातार्काद्विक्षेपः कृतः । अतः सपातसूर्यसाध- नेऽनुपातः । तत्रापातयोः कल्पभगणानामैक्य द्वादशभिः १२ संगुण्य राश्यात्मकं का- र्यम् । यदि कल्पचान्द्रमासैरैभि ५३४३३३००००० रेते राशयो ५४६२७७३४०१६ लभ्य- न्ते तदैकेन किमिति लब्धमेको राशिः १ । शेषं त्रिंशता ३० संगुण्य तेनैव हारेण भागे हियमाणे लब्धं पूर्णम् । शेष भागांशा अधश्छेदश्च ३३४३३३२०४६ । छेदत्र्यं. शेन १७८१११००००० छेदेऽपवर्तिते जातं द्वयम् २ । शेषार्धन शेषे २१०८२०४८०ऽपव- तिते जातं द्वयम् २ । पूर्वच्छेदस्य त्र्यंशे च शेषार्धेनापवर्तिते जाता अनृपाः १६९ । अतो द्विगुणान्मासगणात् स्वाङ्कनृपां १६९ शाधिकात् त्रिभिर्विभक्तात् फलं भागादि मासगणतुल्या राशयश्च तन्त्र क्षेप्याः । एवं सपातसूर्यो भवतीत्युपपन्नम् । यदुक्तं त्रिपूर्ण- बाणा ५०३ धिका इति । अयं कलियुगादौ पातस्य क्षेपस्तथा सपातसूर्यमासार्धक्षेपश्चात्र योजितः(१) । तथानमध्यमः सूर्यः सपात आगच्छति । तेन स्फुटेन भवितव्यम् । स्फुट- मध्ययोरन्तरं स्थूलं किल भागद्वयम् २ । अत उक्तं मनूनका इति । अन्यथा द्वादशभि. रेव भुजभागैर्माक्यातुल्यः शर उत्पद्यते । तथा गूढक्रियया फलमानीय सपातसूर्य इति नामनिर्देशः कृतः । तेन तयो/जकर्म सूचितम् । तदप्यन्त्र सपाताकें कार्यम् । अथ सूर्यग्रहार्थं विशेषः। गृहाई युक्तस्य सपातभास्वतो भुजांशकान् गोलदिशोऽवगम्य च ॥३॥ १. कलियुगादौ पातस्य क्षेपः ५ । ३ । १३ सपातसूर्यमासार्धक्षेपः अन योोंगः ५। १८ । ३३ अस्माद्विलोमविधिना द्विगुणमासयोगहिास्त्रपूणबाणतुल्यःक्षेपः कृतः। । ०।१५। २० ·पर्वसम्भवाधिकारः। : ज्ञेयोऽर्को रविसंक्रमातदिनदर्शान्तनाडीनता- द्वेदां ४ शेन गृहादिनोनसहितः प्राक् पश्चिमेऽस्यापमः। अक्षांशैः खलु संस्कृतो रसलवेनास्याथ ते संस्कृताः पातायाभुजांशका यदि नगो ७ नाः स्युस्तदाग्रहः ॥ ४ ॥ रूप १ वियत् ० पूर्णकृतान् ४० सपादान १५ क्षिप्त्वा सपाते प्रतिमासमर्के । तत्सम्भवं प्रागवलोक्य धीमान् ग्रहान् ग्रहार्थं विदधीत तत्र ॥ ५॥ अत्रोक्तवद्यः सपातसूर्यो ज्ञातः । असौ पञ्चदशभि १६ भांगैरधिकः कार्यः । यदि सूर्यग्रहणसम्भवो ज्ञातव्यः । ततस्तस्य भुजांशा यदि सपातः सूर्य उत्तरगोले तदोत्तरा यदि दक्षिणे तदा दक्षिणाः । तद्दिचिह्निता अनष्टाः स्थाप्याः । अथ रविसंक्रमात् सूर्यो ज्ञेयः। रविसंक्रमाद्यावन्तो दिवसा गतास्तावन्तो भागाः कल्प्याः । गतसंक्रान्तितुल्या राशयश्च । ततोऽमावास्यान्तकालस्य स्थूलस्य नतघटिकाः कार्याः । तासां चतुर्भि-४ भांगे हृते यल्लभ्यते तद्वाश्यादिकं फलं ग्राह्यम् । तेन राश्यादिना फलेन पूर्वाह्ने रविरूनः कार्योऽपराह्ने युतस्तस्य सायनांशस्य क्रान्तिः साध्या । क्रान्त्यक्षांशानां च तुल्यदिशा योगोऽन्यदिशामन्तरमेवं ते नतांशा भवन्ति । तेषां रसांशेन ६ तेऽनष्टस्थापिता भागाः संस्कृताः कार्याः । समदिशां योगो भिन्नदिशामन्तरमित्यर्थः । एवं ते भागा यदि सप्तभ्य ऊना भवन्ति तदा सूर्यग्रहणसंभवो वेदितव्यः । अथ सपातसूर्यस्य प्रतिमासक्षेपः । यदि तस्मिन् मासे नार्कग्रहस्तदा सपातसूर्ये राशिस्थाने रूपम् १ । भागस्थाने पूर्णम् सपादाश्चत्वारिंशत् कलाश्च ४० । १६ । प्रतिमासं प्रक्षिप्य संभवो ज्ञेयः । ज्ञाते संभवे स्फुटार्थं तत्र ग्रहाः कार्याः । अनोपपत्तिः । ये सपातसूर्यस्य भुजांशास्ते शरार्थ पृथक् स्थापिताः । अथच सूर्य- ग्रहे शरो नत्या संस्कृतः कार्यः । तदर्थ दर्शान्ते या नतघटिकास्ता लम्बनेनाधिकाः कार्याः । नतघटीनां चतुर्थाशः स्थूलं लम्बनम् । पञ्चभिः पञ्चभिर्घटिकाभिरेकैकः किल राशिः । या: 'किल नतघटिकास्ताश्चतुर्थाशेन लम्बनेनाधिकाः । ततः पञ्चभिर्भाज्याः । एवं कृते पूर्वघटि- काश्चतुभिर्भक्ता भवन्ति । अतस्तेन राश्यादिनोनो रविः पूर्वाह्ने वित्रिभासन्नो भवति । पश्चिमकपाले तु युतः सन् । यतस्तत्रादिग्रतो विनिभं वर्तते । एवं वित्रिभलग्नस्य क्रा- न्तिरक्षाशैः संस्कृता नतांशा जाताः । ते यदा नतांशाः पञ्चचत्वारिंशद् ४५ भवन्ति तदा यदि त्रिज्यया परमावनति ४८ । ४६ लभ्यते तदा पञ्चचत्वारिंशदंशानां ज्यया २४३१ किमिति । फलं नतिः सार्धाश्चतुस्त्रिंशत् कलाः ३४ । ३० । एतावांश्छरो यैर्भुजभागैरुत्प- द्यते ते ज्ञेयाः । यदि सप्तत्या कलानां पञ्चदश १५ भागा लभ्यन्ते तदाभिनतिकलाभिः ३४ । ३० किमिति लब्धा अंशाः सप्त चतुर्विंशतिःकलाश्च । एते तु नतलवानां षडंशेनो. त्पद्यन्ते । अत उक्त रसलवेनास्याथ ते संस्कृता इत्युपपन्नम् । प्रतिमासक्षेपे तु वासना सुगमा । इति श्रीभास्करीये सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये पर्वसंभवाधिकारः । ०॥ - ·ग्रहगणिते . - इदानी ग्रहणं विवक्षुस्तदारम्भप्रयोजनमाह- बहुफलं जपदानहुतादिके(१) स्मृतिपुराणविदः प्रवदन्ति हि । सदुपयोगि जने सचमत्कृति(२) ग्रहणमिन्द्विनयोः कथयाम्यतः ॥ १ ॥ स्पष्टार्थम् । इदानी ग्रहणोपयोगिनीमितिकर्तव्यतामाह- समगृहांशकलाविकलो स्फुटौ रविविधू विदधीत रविग्रहम् । समलवावयवौ तु विधुग्रहं समवगन्तुमगुं च तदोक्तवत् ॥ २॥ सति सम्भवे रविग्रहं ज्ञातुममावास्यायां रविविधू तमश्च कृत्वा ततोऽन्दू देशान्तरा- दिस्पष्टीकरणैः स्फुटौ विधाय तिथिं च कृत्वा यथोक्तं नतकर्म च । तथा कृते सति तिथ्य- न्तकालिको तौ कार्यों तमश्च । एवं चन्द्रग्रहणं ज्ञातुं पौर्णमास्यां च। यतस्ततो ग्रहणक्रिया। इदानीमकेंन्द्वोः कक्षाव्यासाधे आह- नगनगाग्निनवाष्टरसा ६८६३७७ रवे रसरसेषुमहीषु ५१५६६ मिता विधोः । निगदितावनिमध्यत उच्छितिः श्रुतिरियं किल योजनसंख्यया(३) ॥ ३ ॥ स्पष्टार्थम् । अनोपपत्तिः । कक्षाध्याये चन्द्रार्कयोः किल कक्षे कथिते । किन्तु व्यासौ न कथितौ । ताविदानी त्रैराशिकेन । यदि भनन्दाग्निमित ३९२७ परिधः खबाणसूर्ये १२५० मितो. १. अत्र स्मृतिपुराणवचनानि स्नानं स्यादुपरागादौ मध्ये होमसुरार्चने । सर्वस्वेनापि कर्तव्यं श्राद्धं वै राहुदर्शने ॥ अकुर्वाणस्तु नास्तिक्यात् पङ्के गौरिवसीदति । स्नानं दानं तपः श्राद्धमनन्तं राहुदर्शने ॥ सन्ध्याराव्योन कर्तव्यं श्राद्धं खलु विचक्षणैः । द्वयोरपि च कर्तव्यं यदि स्यादाहुदर्शनम् ॥ उषस्युषसि यत् स्नानं सन्ध्यायामुदिते रवौ । चन्द्रसूर्योपरागे च प्राजापत्येन तत् समम् ॥ २. जनेशचमत्कृतीत्यपि पाठः । ३. अत्र भौमादिग्रहाणां नक्षत्राणां च योजनकर्णाः । भौमस्य गोकुरसषण्नवसूर्यसंख्या १२९६६१९ दन्ताभ्रषण्नृपमिता १६६०३२ श्रुतिरिन्दुजस्य । पूज्यस्य नागगुणपञ्चरसाद्रिभूमि नागा ८१७६५३८ श्च सर्पगजखाब्धियमाब्धयोऽथ ४२४०८८ ॥ शुक्रस्य सूर्यतनयस्य कुसप्तखाङ्क- भूत्यभ्रदरमित २०३१९०७१ योजनकर्ण एवम् । नागाक्षषड्यमरसाग्निकुवेदसंख्यो ४१३६२६५८ नक्षत्रमण्डलभवश्रवणो निरुक्तः ।

·- चन्द्रग्रहणाधिकारः। व्यासस्तदा सार्धाद्रिगोमनुसुराब्धिमिता४३३१४९७।३०कक्षायास्तथा सहस्त्रगुणितजि. नरामसंख्याया ३२४००० श्चन्द्रकक्षायाः क इति । फलं व्यासौ । तयोरधे एते श्रुती । इयं भूमध्यात् कक्षाया उच्छ्रितिः । इदानीमस्य योजनात्मककर्णस्य स्फुटीकरणार्थं कलाकर्ण तावदाह- मन्दश्रुतिक्श्रुितिवत् प्रसाध्या तया त्रिभज्या द्विगुणा विहीना । त्रिज्याकृतिः शेषहृता स्फुटा स्यालिप्ताश्रुतिस्तिग्मरुचेवियोश्च ॥४॥ यथा ग्रहस्य शीघ्रकर्मणि कर्णः साधितस्तथास्य विधोश्च पृथक् पृथङ् मन्दकर्ग: सा. यः । तं कर्ण द्विगुणाया २ स्त्रिज्याया विशोध्य शेषेण त्रिज्याकृति ज्या । फलं स्फुटः कलाकों भवति । एवं विधोश्च । अनोपपत्तिः । इह स्पष्टीकरणे ये मन्दनीचोचवृत्तपरिधिभागाः पठितास्ते त्रिज्यातुल्ये कक्षाव्यासार्धे। यहा ग्रहस्य कर्ण उत्पन्नस्तदा कर्णो व्यासाधं ग्रहकक्षायाः । अतस्त्रैराशिकेन तत्परिणतास्ते कार्याः । यदि त्रिज्याव्यासार्ध एते मन्दपरिधिभागास्तदा कर्णव्यासार्धे क इति । एवं परिधेः स्फुटत्वं विधायासकृत् कर्णः कार्यः । स कलाकर्णः स्फुटो भवति । ए. तदसत्कर्मोपसंहृत्य सकृत्कर्मणा कर्णस्य स्फुटत्वं कृतम् । प्रथमं यः कर्ण आगतस्तमेव त्रिज्यारूपं प्रकल्प्य स्फुटः कर्णोऽत्र साध्यते । यदा किल कर्णस्त्रिज्यातो न्यूनो भवति या. वता न्यूनस्तत् त्रिज्यया संयोज्य यद्यधिको वर्तते यावताधिकस्तत् त्रिज्याया विशोध्य शेषेणानुपातः । यद्यनेन त्रिज्या लभ्यते तदा त्रिज्यया किमिति (१)। अनेनानुपातेन स्फुटः कर्णः सकृद्भवति । अन धूलीकर्मणा प्रत्यक्षप्रतीतिः । इदानी योजनात्मककर्णस्य स्फुटत्वमाह- लिप्ताश्रुतिघ्नत्रिगुणेन भक्तः स्पष्टो भवेद्योजनकर्ण एवम् । स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिस्त्रैराशिकेन । यदि त्रिज्याव्यासार्ध एतावान् स्फुटः कर्णस्तदा योजनात्म- कव्यासाधे किमिति । फलं भूमध्यादग्रहोच्छ्रितियोजनानि भवन्ति इदानी योजनबिम्बान्याह- बिम्ब रवेद्विद्विशरतु ६५२२ संख्थानीन्दोः खनागाम्बुधि४८० योजनानि(२)॥५॥ भूव्यासहीनं रविविम्बमिन्दुकर्णाहतं भास्करकर्णभक्तम् । भूविस्तृतिर्लब्धफलेन हीना भवेत् कुमाविस्तृतिरिन्दुमागें ॥ ६ ॥ वेर्योजनात्मकं बिम्ब मध्यम द्वियमबाणषटकतुल्यानि ६५२२ योजनानि । इन्दोस्तु शून्यवसवेद ४८० मितानि । अथ राहोरुच्यते । रविबिम्ब भूव्यासेन ही ४९४१ कृत्वे- न्दुकर्णेन स्फुटेन योजनात्मकेन संगुण्य रविकर्णेन स्फुटेन भजेत् । फलेन भूव्यासो वर्जि- १. अथवा त्रिज्यामिते शेषेऽसकृत्कर्मोत्पन्नास्त्रिज्यातुल्यः कर्णो लभ्यते तदेष्टशेषेण किमिति व्यस्तत्रैराशिकेन तदेव फलम् । २. अत्र श्रीपतिः। व्यासा रवीन्दुक्षितिगोलकानां क्रमेण तेजोजलमृन्मयानाम् । स्युर्योजनैराकृतिबाणषड्भि ६५२२ यॊमाष्टवेदैः ४८० कुगजेषुचन्द्रः १५८१ ॥ - ·। - प्रहगणिते तश्चन्द्रकक्षायां भूभाव्यासो भवति । एतानि योजनबिम्बानि । अनोपपत्तिः । यस्मिन् दिनेऽर्कस्य मध्यतुल्यैव स्फुटा गतिः स्यात् तस्मिन् दिन उदयकाले चक्रकलाव्यासार्धमितेन यष्टिद्वितयेन मूलमिलितेन तत्रस्थदृष्ट्या तदग्राभ्यां बिम्ब. प्रान्तौ विध्येत् । या यष्ट्यप्रयोरन्तरकलास्ता रविबिम्बकला भवन्ति मध्यमाः । ताश्च द्वात्रिंशत् किंचिदधिकैकत्रिंशद्विकलाधिकाः ३२ । ३१ । ३३ । एवं विधोरपि पौर्णमास्यां यदा मध्यैव गतिः स्पष्टा तदा विध्येत् । तस्यैवं द्वात्रिंशत् कलाः ३२ । । ९ उत्पद्यन्ते। बिम्बकलानां योजनीकरणायानुपातः । यदि त्रिज्याव्यासार्ध एतावत्प्रमाणं बिम्बं तदा पठितश्रुतियोजनैः किमित्येवमुत्पद्यन्ते द्विद्विशतु ६६२२ संख्यानि योजनानि । विधोस्तु खनागाम्बुधि ४८० मितानीति । अथ भूभाबिम्बस्योपपत्तिरुच्यते(१) । अर्कबिम्बव्यासाभृव्यासो यतोऽल्पोऽतो भूभा सूच्यया भवति दीर्वतया चन्द्रकक्षामतीत्य दूरं बहिर्गच्छति । अतो भूविस्तृतेः कियत्यप- चये जाते चन्द्रकक्षायां भूभाविस्तृतिर्भवतीति ज्ञानायानुपातः । यदि रविकर्णेन सूर्यबि- म्बभूव्यासान्तरयोजनानि ४९४१ लभ्यन्ते तदा चन्द्रकर्णेन किमिति । फलं भूव्यासस्याप- चययोजनानि भवन्ति । अतस्तै व्यास ऊनीकृतश्चन्द्रकक्षायां भूभाव्यासो भवतीत्युपपन्नम् । इदानी योजनानां कलाकरणार्थमाह- सूर्येन्दुभूभातनुयोजनानि त्रिज्याहतान्यर्कशशीन्दुकर्णः। भक्तानि तत्कार्मुकलिप्तिकास्तास्तेषां क्रमान्मानकला भवन्ति ॥ ७ ॥ स्पष्टार्थम् । अनोपपत्तिस्त्रैराशिकेन । यदि योजनात्मकव्यासार्ध एतावन्ति बिम्बमानानि तदा त्रिज्याव्यासार्धे कियन्तीति फलानां चापानि लघुज्याभिप्रायेणोक्तानि । इदानी प्रकारान्तरेण बिम्बकलानयनमाह- भानोर्गतिः स्वदश १० भागयुताधिता वा बिम्ब:विधोस्त्रि ३ गुणिता युगशैल ७४ भक्ता । तिथ्यद्रि ७१५ हीनशशिभुक्तिरिषुद्वि २५ भक्ता नन्दाक्षि २६ युग्भवति वा विधुबिम्बमेवम् ॥ ८ ॥ वेर्गतिः स्वदशांशेन १० युताधिता च खेः कलाबिम्बं भवति । अथ चन्द्रगतितिः ३ गुणिता युगशैलभक्ता तद्विधुबिम्ब भवति । अथवा चन्द्रभुक्तिस्तिथ्यदिभि ७१५ हीना पञ्चविंशत्या २५ भक्ता फलमेकोनत्रिंशता २९ युतं चन्द्रबिम्बं भवति । अत्रोपपत्तिः । त्रिज्यातो महति कर्णे ग्रहबिम्ब लघु भवति तथा गतिश्च लध्वी भूम- १. अत्र क्षेत्रदर्शनम् । ।

·चन्द्रग्रहणाधिकारः। ध्याद्दूरगतत्वाग्रहस्य । अथाल्पे कर्णे बिम्बं पृथु गतिश्च महती। तत्रासन्नत्वात् । बिम्ब- गत्योरुपचयापचययोस्तुल्यकालत्वाद्गतेरपि बिम्ब साधयितुमुचितं भवति । तद्यथा । तत्र त्रैराशिकम् । यदि योजनात्मिकया गत्या पादोनगोऽक्षधतिभूमितया द्विद्विशरर्तु-६५२२ संख्यं बिम्ब लभ्यते तदा कलागत्या किमिति । अन गुणकस्य द्विद्विशरर्तुसंख्यस्यैकाद. शभागेन ६९२ । १५ गुणकभाजकावपवर्तितौ जाता गुणकस्थान एकादश ११ । भाजके विंशतिः २० । अतो रविगतिः सुखार्थ दशगुणा विंशत्या ह्रियते तावदर्धिता भवति यत एकादशभिर्गुण्यातो दशांशेनाधिका कृतेत्युपपन्नम् । एवं चन्द्रस्य खनागाम्बुधि ४८० मितो गुणो भागहारो योजनगतिरेव ११८६९ । एतौ खनृपै १६० रपवर्तितौ जातं गुण- कस्थाने त्रयं भागहारस्थाने चतुःसप्ततिः ७४ । अत्र परमं विकलात्रितयं यदन्तरं तत् सुखार्थमङ्गीकृतम् । अथ चन्द्रबिम्बानयने क्रियोपसंहार: सुखोपायार्थ कृतः । तत्र तिथ्यद्रि ७१५ तुल्यस्य गतिखण्डस्यैकोनत्रिंश २९ मितं बिम्बखण्डं लभ्यते । गतिशेषस्य पञ्च- विंशत्या २५ भागे हृते बिम्बशेष कलात्रयं ३ लभ्यते । अतस्तदैक्ये द्वात्रिंश ३२ मध्यम चन्द्रबिम्बम् । गतरुपचयापचयवशात् स्फुटत्वे बिम्बस्यापि स्फुटत्वमुपपन्नम् । इदानी राहोः प्रकारान्तरेण कलाबिम्बमाह- भानोर्गतिःशर ५ हता रविभि १२ विभक्ता चन्द्रस्य लोचन २ गुणा तिथि १५ भाजिता च । लब्धान्तरं भवति वावनिभाप्रमाणं भूभा विधुं विधुरिनं ग्रहणे पिधत्ते ॥ ९ ॥ रविगतिः पञ्चगुणा द्वादशभक्ता फलं कलात्मकमनष्टं स्थाप्यम् । अथ शशिगतिविगु- णिता पञ्चदशभाजिता । इदमपि कलात्मकं फलम् । अनयोः फलयोरन्तरं भूभाबिम्ब- प्रमाणं भवति । इदानीं ग्रहणे छाद्यच्छादकत्वं प्रतिपादयति । भूभा विधुग्रहणे विधं छादयति रविन- हणे तु रविं विधुश्छादयति । अनोपपत्तिः । अन्न क्वव्यासान्तरमितानां योजनानां रविकक्षायां कलाकरणायानु- पातः । यदि गतियोजनै ११८५९ र्गतिकला लभ्यन्ते तदा कर्कव्यासान्तरयोजनैः ४९४१ किमिति । अन्न रविगतेः क्वर्कव्यासान्तरं गुणः ४९४१ । गतियोजनानि हरः । एतौ वठवमुनवमि ९८८ रपवर्तितौ जाता गुणस्थाने पञ्च ५ । हरस्थाने द्वादश १२ । फलं रवि- गतिसम्बन्धिन्योऽपचयलिप्साः । अथ भूव्यासस्य चन्द्रकक्षायां लिसाकरणार्थमनुपातः । यदि गतियोजनै ११८९९श्चन्द्रगतिकला लभ्यन्ते तदा भूव्यासयोजनैः १९८१ किमिति अन्न गुणकार्धेन गुणकभाजकावपवर्तितौ जातं गुणकस्थाने द्वयम् २ । भागहारस्थाने पञ्च. दश १५ । फलं भूव्यासकलाः । एताभ्यः पूर्वकला: शोध्याः। यत उपर्युपरि गच्छन्त्या भूभाया विस्तृतिरपचयिनी भवति । शेषोपपत्तिोले सविस्तरा । इदानी चन्द्रविक्षेपानयनमाह- सपाततात्कालिकचन्द्रदोा खभै २७० हंता व्यासदलेन भक्ता । सपातशीतद्युतिगोलदिक् स्याद्विक्षेप इन्दोः स च बाणसंज्ञः ॥ १० ॥ यस्मिन् काले 'विक्षेपः साध्यस्तस्मिन् काले तात्कालिकयोश्चन्द्रपातयोर्योगः कर्तव्य । ..

·प्रहगणिते इति साधारण्येनोक्तम् । इह चन्द्रग्रहणावगमे समकलस्य चन्द्रस्य तात्कालिकपातस्य च योगः कर्तव्यः । तस्य दोया खभै २७० गुण्या त्रिज्यया भाज्या फलं कलात्मकश्च- न्द्रविक्षेपः । स च बाणसंज्ञः । यदि षड्भादूनः सपातचन्द्रस्तदोत्तरो ज्ञेयो यदा षड्भा- धिकस्तदा दक्षिणो ज्ञेयः । अनोपपत्तिः । चन्द्रो हि विमण्डले भ्रमति क्रान्तिमण्डलस्य विमण्डलस्य च यः संपातस्तस्य पातसंज्ञा । स पातो मीनान्ताद्विलोमं गच्छति । तस्मात् पातादग्रतस्त्रिभेऽ- न्तरे तद्विमण्डलं सार्धेश्चतुर्भि ४।३० भांगैः क्रान्तिवृत्तादुत्तरतो भवति । पातात् पृष्ठतस्त्रि- भेऽन्तरे तैरेव भाग ४ । ३०दक्षिणतो भवति । अथ विमण्डलगतस्य चन्द्रस्य क्रान्तिमण्ड. लेन सह यदन्तरं स याम्योत्तरो विक्षेपः । तज्ज्ञानार्थं चन्द्रपातयोरन्तरं ज्ञेयम् । तच्च चन्द्र- पातयोोंगे कृते भवति । पातस्य विलोमगत्वात् । तस्य सपात वन्द्रस्य दोय॑यानुपातः । यदि त्रिज्यातुल्यया दोय॑या परमः खमुनियम २७० कलातुल्यो विक्षेपस्तदानया किया- निति । फलमिन्दुविक्षेपः । यतः पातादग्रतः षड्भं क्रान्तिवृत्तादुरतोऽन्यदक्षिणतोऽतः सपातशीतद्युतिगोलदिक्क इत्युपपन्नम् । इदानीं ग्रहणे ग्रासप्रमाणमाह- यच्छाद्यसंछादकमण्डलैक्यखण्डं शरोनं स्थगितप्रमाणम् । तच्छाद्यबिम्बादधिकं यदा स्याज्ज्ञेयं च सर्वग्रहणं तदानीम् ॥ ११ ॥ स्पष्टार्थम् । अनोपपत्तिः । खेरग्रतो भार्धान्तरे क्रान्तिवृत्ते भूभा भ्रमति । अतः पौर्णमास्यन्ते भूभा. चन्द्रौ समौ भवतः । किन्तु याम्योत्तरमन्तरं विक्षेपतुल्यं भवति । स विक्षेपश्छाद्यच्छादक- बिम्बमध्ययोरन्तरम् । तद्यदा बिम्बाधैक्यसमं तदा बिम्बप्रान्तयोर्योगमानं स्यात् । यदा यावता मानक्यार्धादूनं तावच्छाद्यबिम्बे छादकबिम्बं प्रविशति । अत उक्तं तत् स्थगित. प्रमाणमिति । तत् स्थगित छाद्यबिम्बादधिकं यदा भवति तदा सर्वग्रहणमित्यपि सुगमम् । इदानी स्थितिमर्धियोरानयनमाह- मानार्धयोगान्तरयोः कृतिभ्यां शरस्य वर्गेण विवर्जिताभ्याम् । मूले खषट् ६० संगुणिते विभक्ते भुक्त्यन्तरेण स्थिातमर्दखण्डे ॥ १२ ।। स्पष्टार्थम् । अनोपपत्तिः(१)। स्पर्शकाले तु बिम्बगर्भयोरन्तरं मानैक्यार्धम् । तच्च कर्णरूपं भ- १. अत्र क्षेत्रदर्शनम् ।

·चन्द्रग्रहणाधिकारः। वति । तत्र यः शरः सा कोटिः । कर्णकोट्योर्वर्गान्तरपदं भुजः । तच्च ग्राहकमार्गखण्डम् । तत्क्रमणकालायानुपातः । तच्चन्द्रार्कयोः प्राग्गमनामुत्यन्तरेण । यदि भुक्त्यन्तरतुल्यक- लाभिः षष्टि ६० घटीरकेंन्दू क्रामतस्तदा लब्धाभिर्भुजकलाभिः कियत्य इति । फलं स्थि. त्यर्धघटिकाः । परं स्पर्शकालशराज्ञानान्मध्यग्रहणशरेणैतत् कर्म कृतमतः स्थूलं स्थित्यधं जातम् । अथ मर्दार्थमुच्यते । यदा छादकेन छाद्ये समग्रे छन्ने संमीलनमानं तदा बिम्बगर्भ- योरन्तरे बिम्बार्धान्तरतुल्याः कला भवन्ति । ताश्च कर्णरूपाः । तस्मिन् काले यावान् विक्षेपस्तावती कोटिस्तयोर्वर्गान्तरपदं ग्राहकवर्त्मखण्डं भवति । तत्रापि पूर्ववदनुपातेन घटि- कात्मकः कालो मर्दखण्डं भवति । सोऽपि इदानीं स्फुटीकरणमाह- स्थित्यर्धनाडागुणिता स्वभुक्तिः षष्टया ६० हृता तद्रहितौ युतौ च । कृत्वेन्दुपातावसकृच्छराभ्यां स्थित्यर्धमाद्यं स्फुटमन्तिम च(१) ॥ १३ ॥ स्पष्टार्थम् । अत्र स्पर्शकालभवशरेण कोटिरूपेण कर्म कार्यम् । एवं स्थित्यर्धमसकृत् स्फुट भवतीति - सुगमावासना। - इदानीमेवं विमर्दार्धमपीत्यतिदिशति- एवं विमर्धफलोनयुक्तसपातचन्द्रोद्भवसायकाभ्याम् । पृथक् पृथक् पूर्ववदेव सिद्धे स्फुट स्त श्राद्यान्त्यविमर्दखण्डे ॥ १४ ॥ स्पष्टार्थम् । इदानीमिष्टकाले भुजानयनमाह- स्पर्शाग्रतः स्पार्शिकमिष्टमुक्तं प्राङ्कोक्षतो मौक्षिकमत्र पूर्वैः । वीष्टेन निघ्नाः स्थितिखण्डकेन भुक्त्यन्तरांशा भुज इष्टकाले ॥ १५ ॥ १. अत्र संशोधकोक्तं सकृत् प्रकारेण स्थित्यर्धयोरानयनं वक्ष्यमाणं भदखण्डयोरानयनं प्रासादिष्टकालानयनञ्च। पूर्णान्तकाले विधुमार्गणो यः स बाणसंज्ञो रविशीतरश्म्योः । यदेकनाडीभवभुक्तिलिप्तान्तरं भवेत् तच्च विशेषसंज्ञम् ॥ येन्दोरुदग्दक्षिणभुक्तिरेकघटीभवा सा शरवेगसंज्ञा । विशेषवर्गः शरवेगकृत्या युक्तो हरो बाणविशेषघातात् ॥ लब्धस्य मानैक्यदलेन कृत्या हीनाद्धरान्मूलमनेन निन्नम् । मानैक्यखण्डं शरवेगनिघ्नबाणेन चैतत् पृथगूनयुक्तम् ॥ हरोद्धृतं स्पार्शिकमौक्षिके ते घटीमुखे स्तः स्थितिखण्डके चेत् । संक्षीयमाणो विशिखोऽन्यथा तु ते मौक्षिकस्पशंभवे क्रमात् स्तः ॥ इत्थञ्च मानान्तरखण्डतुल्यं मानक्यखण्डं परिकल्प्य साध्ये । स्थित्यर्धके ते किल मर्दखण्डे ज्ञेये सुसूक्ष्मे ग्रहणप्रवीणैः ॥ ग्रासोनितं मानदलैक्यमेवं प्रकल्प्य मानैक्यदलं कृताभ्याम् । स्थित्यकाभ्यां रहिते स्वकीयस्थित्यधके स्तः पृथगिष्टकालौ ।

·ग्रहगणिते - । एवं विमर्धिहताः पृथक् ते संमीलनोन्मीलनयोर्भुजौ स्तः । पूर्वाधं स्पष्टार्थम् । इष्टोनेन स्थितिखण्डेन गुणिता भुक्त्यन्तरभागाः कलात्मको भुजो भवति । एवं त एव भुत्यन्तरांशाः प्रथमविमर्धगुणाः संमीलनभुजो भवति । द्वितीय- गुणास्तदोन्मीलने। अनोपपत्तिः । इष्टकाले यत्र ग्राहकबिम्बमध्यचिह्न यत्र च मध्यशराग्रचिह्न तयोरन्तरं ग्राहकमार्गखण्डं भुज इहोच्यते । तस्यानयन नैराशिकेन । यदि घटीषष्टया भुक्त्यन्तरकला लन्यन्ते तदेष्टोनस्थितिदलेन किमिति । अत्र गुणकभाजकयोः षष्टयापवर्तने कृते जाता भुक्त्यन्तरांशा गुणकस्थाने । हरस्थाने रूपम् । एवं विमर्दार्धाभ्यां मर्दभुजौ। इदानी कर्णार्थमाह- कोटिश्च तत्कालशरोऽथ कोटीदोर्वर्गयोगस्य पदं श्रुतिः स्यात् ॥ १६ ॥ मानक्यखण्डं श्रुतिवर्जितं सद्ग्रासप्रमाणं भवतीष्टकाले । इष्टकाले यावांश्छरः सा तत्र कोटिः । कोटिभुजवर्गयोगपदं कर्णः । कर्णोन मानक्या- मिष्टकाले ग्रासप्रमाणं भवति । अत्रोपपत्तिः(१)। भुजोऽत्र क्रान्तिवृत्ते प्राच्यपरस्तस्माद्याम्योत्तरः शरोऽतः कोटिः । तद्वगंयोगपदं कर्ण इत्युचितम् । कर्णो नाम बिम्बमध्ययोरन्तरम् । स यावता मानैक्यार्धा- दूनो भवति तावद्ग्राहकबिम्ब ग्राह्ये प्रविष्टम् । अतस्तावानिष्टकाले ग्रास इत्युपपन्नम् । इदानी ग्रासात् तत्कालज्ञानमाह- ग्रासोनमानक्यदलस्य वर्गविक्षेपकृत्या रहितात् पदं यत् ॥ १७ ॥ गत्यन्तरांशैविहृतं फलोनं स्थित्यर्धक स्वं भवतीष्टकालः । तत्कालवाणेन मुहुः स्फुटोऽने वक्ष्येऽन्यथा वा परिलेखतोऽमुम् ॥ १८ ॥ इष्टग्रासेनोनस्य मानक्यार्धस्य वर्गात् तत्कालविक्षेपवर्गणोनान्मूलं गत्यन्तरांशैविभ- जेत् । फलेन स्पर्शस्थित्यधं हीनं यदि स्पार्शिको प्रासः । यदि मौक्षिकस्तदा मौक्षिक हीनम् । शेषमिष्टकालो भवति । स च स्थूलः । अथ तत्कालशरेण य आनीयते स सूक्ष्मा. सन्नः । एवमसकृत् स्फुटः स्यात् । अमुमिष्टकालमने परिलेखादेव वक्ष्ये । - १. अत्र क्षेत्रदर्शनम् ।

·चन्द्रग्रहणाधिकारः। wom IAS अनोपपत्तिविलोमगणितेन । ग्रासोनमानैक्याधं कर्णस्तत्कालशरः कोटिस्तद्वर्गान्तर- पदं भुजः । स गत्यन्तरांशैविहृतः फलमिष्टकालस्य मध्यग्रहस्य च सावनान्तरमतः स्वस्थि- त्यर्धाच्छोधितमित्युपपन्नम् । इदानीं स्पर्शादिव्यवस्थितिमाह- मध्यग्रहः पर्व विरामकाले(१) प्राक् प्रग्रहोऽस्मात् परतश्च मुक्तिः । स्थित्यर्धनाडीवथ मर्दजासु संमीलनोन्मीलनके तथैव ॥ १६ ॥ स्पष्टार्थम् । इदानीं वलनानयनमाह- खाङ्का ४० हतं स्वादलेन भक्तं स्पर्शादिकालोत्थनतं लवाः स्युः । तेषां क्रमज्या पलशिजिनीनी भक्ता घुमौा यद्वाप्तचापम् ॥ २० ॥ प्रजायते प्रागपरे नते क्रमादुद्ग्यमाशं वलनं पलोद्भवम् । यस्मिन् काले वलनं साध्यं तस्मिन् काले या नतघटिकास्ताः खाका ९० हताश्चन्द्रग्रहे रात्र्यर्धेन भक्ता अग्रहे दिनाधैन फलमंशाः स्युः । तेषां क्रमज्याक्षज्यया गुण्या ग्रुजीवया भक्का लब्धस्य चापं पलोद्भवं वलनं जायते । प्राङ्नते सौम्यं पश्चिमनते याम्यम् । वलना- नयनमुत्क्रमज्यया कैश्चित् कृतं तन्निरासार्थमन्त्र क्रमज्येति विशेषणम् । पुनरेतद्विशेषणबलाद- न्यत्र सर्वनोत्क्रमज्याः प्राप्नुवन्ति । इदं कुतः । यैरुत्क्रमज्याविधिनैतदुक्तमिति ज्ञापकात् । अनोपपत्तिर्गोलाध्याये। इदानीमायनं वलनमाह- युतायनांशोडुपकोटिशिञ्जिनी जिनांशमौा १३६७ गुणिता विभाजिता ॥२१॥ युजीवया लब्धफलस्य कार्मुकं भवेच्छशाङ्कायनदिक्कमायनम्(२) । १, अत्र ज्ञानराजदैवज्ञः। पर्वान्तः किल साधितो भवलये सूर्येन्दुचिन्हान्तरात् तस्मिन् बिम्बसमागमो नहि यतश्चन्द्रः शराग्रे स्थितः । तस्मादायनदृष्टिसंस्कृतविधोरानीततिथ्यन्तके बिम्बैक्यं भवतीति किं न विहितं पूर्वन विमो वयम् ॥ संशोधकः। रवीन्द्वोर्गतिविश्लेषकला एकघटीभवाः । यास्तथा शरवृद्धा तद्धासस्य च याः कलाः ॥ तद्वनॅक्यहृताः स्वीयवृद्धिह्रासनमार्गणात् । आप्तेन घटिकायेन तिथ्यन्तो हीनसंयुतः ॥ ग्रहस्य मध्यसमयो भवेत् सूक्ष्मः सुयुक्तियुक् । स्वल्पान्तरत्वतो नायमर्थः प्रोक्तः पुरातनैः ॥ २. संशोधकः। जिनाक्षजाता पलभा ग्रहस्य कोटिज्ययास्ता त्रिगुणेन भक्ता। लब्धं पलाभां प्रविकल्प्य साध्यः पलोऽयनाख्यं वलनं भवेत् सः ॥

·१२० ग्रहगणिते । .. ग्रहस्य सायनांशस्य कोटिज्या जिनांशज्यया गुण्या युज्यया भक्ता फलस्य चापमा- यनं वलनं भवति । तच्च यस्मिन्नयने ग्रहो वर्तते तद्दिक् भवति । अनोपपत्तिोले । इदानीं स्फुटवलनार्थमाह- तयोः पलोत्थायनयोः समाशयोर्युतेवियुक्तस्तु विभिन्नकाष्ठयोः ॥२२॥ या शिञ्जिनी मानदलैक्यनिघ्नी त्रिज्योधृता तद्वलनं स्फुटं स्यात् । यैरुत्क्रमज्याविधिनैतदुक्तं(१)सम्यङनते गोलगति विदन्ति ॥ २३ ॥ तयोः पलोद्भवायनयोर्वलनचापयोः समाशयोोगो भिन्नाशयोरन्तरं तस्य ज्या मान- क्यार्धगुणा त्रिज्यया भक्ता फलं स्फुटा वलनज्या भवति । यैरिदं वलनद्वयमुत्क्रमज्याविधि- नोक्तं सम्यङ् न ते गोलगति विदन्तीति गोलं परिभ्राम्य दिशां वलनस्योत्क्रमज्ययोपचयः क्रमज्यया वेति तैः सम्यक् क्वापि नावलोकितमित्यर्थः । अत्रोपपत्तिोले सविस्तरा । इह सममण्डलं द्रष्टुः प्राची सममण्डलादिष्टे नते काले विषुवन्मण्डलप्राची यावता यतश्चलिता तावत् तद्दिक पलोद्भवं वलनं ज्ञेयम् । अथ विषुव- न्मण्डलात् क्रान्तिवृत्तप्राची यावता यतश्वलिता तदायनं तदिग्ज्ञेयम् । तयोर्योगवियोगात् स्फुटमिति । सममण्डलात् क्रान्तिमण्डलप्राची यावता यतश्चलिता तत् स्फुटमित्यर्थः। एवं त्रिज्यापरिणतं तदन्नानुपातेन मानैक्यापरिणतं कृतम् । यतोऽत्र मनैक्यार्धवृत्ते वलनं देयम् । इदानीमङ्गुललितार्थमाह- त्रिज्योद्धृतस्तत्समयोत्थशन्कु: सार्धद्वि २ । ३० युक्तोऽङ्गुललिप्तिकाः स्युः । स्थूलाः सुखार्थं दुदलेन भक्तं समुन्नतं सार्धयमा २ । ३० न्वितं वा ॥ २४ ॥ मध्यग्रहणकाले ग्रहस्य त्रिप्रश्नोक्त्या शङ्कुः साध्यः । स शङ्कस्त्रिज्यया भक्तः । फलं १. अत्र लल्लः। स्पर्शादिकालजनतोत्क्रमशिञ्जिनीभिः क्षुण्णाक्षभा पलभवश्रवणेन भक्ता। चापानि पूर्वनतपश्चिमयोः फलानि सौम्येतराणि समवेहि पृथक् क्रमेण ॥ ग्राह्यात् सराशित्रितयाद्भुजज्या व्यस्ता ततः प्राग्वदपक्रमज्या । तस्या धनुः सत्रिगृहेन्दुदिक् स्यात् क्षेपो विपातस्य विधोर्दिशि स्यात् ॥ अपक्रमक्षेपपलोद्भवानां युतिः क्रमादेकदिशां कलानाम् । कार्या वियोगोऽन्यदिशां ततो ज्या ग्राह्या भवेत् सा वलनस्य जीवा ।। तथा श्रीपतिः। नतोत्क्रमज्याक्षगुणाभिघातात् त्रिभज्यकाप्तादथ कार्मुकं यत् । उदक् च याम्यं च कपालयोस्तु तदाक्षमाशावलनं वदन्ति ॥ त्रिभवनसहिताच ग्राह्यतो व्यस्तजीवारचितमपमचापं संस्कृतं स्वेषुणा यत् । पलवलनमनेन सष्टमेकीकृतं स्यात् सदृशदिशि वियुक्तं भिन्नदिक्त्वे कृतज्यम् ।।

·चन्द्रग्रहणाधिकारः। १२१ सार्धद्वियुक्तमङ्गुललिप्सिका भवन्ति । अथवोन्नतघटिका ग्रहस्य दिनार्धवटीभिर्भक्ताः फल सार्धद्वियुक्तं सुखार्थ स्थूला अङ्गुललिप्तिका भवन्ति । अत्रोपपत्तिः । गगनमध्यस्थं यद्ग्रहबिम्ब तस्य निखिलकरनिकरपिहितपरिधित्वात् किंचित् सूक्ष्मं दृश्यते । अथोदये क्षितिजस्थं भूव्यवहिततत्करनिकरं विशालमिव प्रतिभा- ति (१) । तत् सूक्ष्मत्वं विशालत्वं चोपलब्ध्या बुद्धिमद्भिः कल्पितम् । तच्च गगनमध्ये सार्धत्रिकलं ३ । ३० । उदये सार्धद्विकलं २ । ३० अङ्गुलं कल्पितम् । अवान्तरेऽनुपा- तेन । यदि त्रिज्यातुल्ये शङ्कावॉललिप्तान्तरं रूपं १ लभ्यते तदेष्टेन किमिति । फलं सार्धद्वियुक्तमललिप्सिकाः स्युरित्युपपन्नम् । अथवा स्थूलोऽनुपात: । यदि दिनार्धतुल्या- भिन्नतघटिकाभी रूपं१ लभ्यते तदेष्टाभिः किमिति । इदानी वलनादीनामङ्गुलीकरणमाह । आभिविभक्का बलनेषुबिम्बदोश्छन्नलिताः स्युरथाङ्गुलानि । शरा यथाशा ग्रहणे खरांशोश्चन्द्रग्रहे व्यस्तदिशस्तु वेद्याः ॥ २५॥ अभिरङ्गुलकलाभिर्वलनविक्षेपबिम्बच्छन्नभुजकोटिकर्णा भाज्या: । फलान्यङ्गुलानि भवन्ति । इह रविग्रहणे शरा यथागतदिश एव । चन्द्रग्रहणे तु व्यस्तदिशो ज्ञातव्याः । अनोपपत्तिः । अङ्गुलकरणे तु कथितैत्र । शराप्रे हि चन्द्रः शरमूले भूभाऽतश्चन्द्रवि- क्षेपादन्यदिशि भूभा वर्तते । तत्स्थानज्ञानार्थं चन्द्रग्रहणे व्यस्तदिशः शरा द्या इत्युपपन्नम्। इदानी परिलेखमाह- ग्राह्यार्धसूत्रेण विधाय वृत्तं मानक्यखण्डेन च साधिताशम् । बाह्येऽत्र वृत्ते वलनं ज्यकावत् प्राचिह्नतः स्पर्शभवं हिमांशोः ॥ २६ ॥ सव्यापसव्यं खलु याम्यसौम्यं मौक्षं तदा पश्चिमतश्च देयम् । रविग्रहे पश्चिमपूर्वतस्ते विक्षेपदिचिह्नत एव माध्यम् ॥ २७ ॥ सूत्राणि केन्द्राद्वलनाग्रसक्तान्ययान्यतः स्पर्शविमुक्तिवाणौ । ज्यावन्निजाभ्यां वलनानकाभ्यां देयौ यथाशावथ मध्यबाणः ॥ २८ ॥ केन्द्रात् प्रदेयो वलनस्य सूत्रे(२)तेभ्यः पृथग्ग्राहकखण्डकेन । १. अत्र श्रीपतिः । द्रष्टा महीव्यासदलेन यस्मात् समुच्छ्रितस्तिष्ठति भूमिपृष्ठे । नभस्थभानोनिकटस्ततस्तं प्रभाकरं सूक्ष्ममवेक्षतेऽसौ ॥ पिधीयते भानुवपुर्मयूखैः समन्ततः पङ्कजकर्णिकेव तत्केसरैरम्बरमध्यवर्ती निरीक्ष्यते तेन च सूक्ष्ममूर्तिः ॥ वसुन्धरागोलनिरुद्धधामा दूरस्थितोऽयं सुखदृश्यबिम्बः । महीजवृत्तोपगतो विवस्वानतो महान् भात्यरुणो विरश्मिः॥ २. वलनामसूत्रे । इति पाठान्तरम् । ११ सि० शि० ·१२२ ग्रहगणिते वृत्तः कृतैः स्पर्शविमुक्ति मध्यग्रासाः क्रमेणवमिहावगम्याः(१) ॥ २९ ॥ समायामवनौ ग्राह्यार्धप्रमाणेन सूत्रेणेष्ट स्थानकल्पितबिन्दोवृत्तं लिखित्वा तस्मादेव. बिन्दोनिक्यखण्डप्रमाणेन सूत्रेणान्यवृत्तं कृत्वा तस्य बिन्दोरुपरि प्राच्यपरं याम्योत्तरं व सूत्र खटिकाया रजसोच्छाद्य रेखे कार्ये । अथ मानैक्यार्धवृत्ते वलनं देयम् । तत्र चन्द्रस्य स्पाशिक प्राचीचिह्नतो मौक्षिकं प्रतीचीचिह्नतः । वस्तु स्पार्शिकं प्रतीचीचिह्नान्मौक्षिक प्राचीचिह्नतः । अथ मध्यवलनं यदि विक्षेपो दक्षिणतो देवस्तदा दक्षिणचिह्नाग्रदोत्तरतस्त- दोत्तरचिह्नात् । तत् कथं देयमित्याह । सव्यापसव्यं खलु याम्यसौम्यमिति । यदि याम्य वलनं तदा सव्यक्रमेण प्राचीचिह्नाद्याम्यं दक्षिणचिह्नात् पश्चिम पश्चिमचिह्नादुत्तरमुत्तरचिह्नात् पूर्वमिति सव्यम् । इतोऽन्यथापसव्यम् । तच्च वलनं ज्यावद्देयं न धनुर्वत् । एवं वलनानि दत्त्वा केन्द्राद्वलनाग्रगतानि सूत्राण्यङ्ग्यानि । अथ स्पर्शवलनामात् स्पार्शिको मोक्षवल. नाग्रान्मौक्षिको विक्षेपो देयः । स च ज्यावत् । अथ मध्यविक्षेपः केन्द्राद्वलनसूत्रे देयः । तेभ्यः शराग्रचितेभ्यो ग्राहकाप्रमाणेन सूत्रेण वृत्तान्युत्पाद्य स्पर्शमुक्तिमध्यग्रा- सा वेदितव्याः । अत्र वासना । मानैक्यार्धवृत्ते ग्राहकवृत्तस्य मध्यं यदा भवति तदा ग्राह्यग्राहकयो- बिम्बप्रान्तौ संलग्नौ भवतोऽतो मानैक्यार्धवृत्तं बहिलिखितं तच्च दिगडितं तत्र या प्रा. १. चन्द्रग्रहपरिलेखः। - ·चन्द्रग्रहणाधिकारः। १२३ ची सा सममण्डलप्राची ततस्तस्या वलने दत्ते या केन्द्रावलनानगा रेखा सा क्रान्तिव. तप्राची। एवं सर्वदिशां वलनम् । अथ वलनसूत्राज्यावद्विक्षेपः । यतः क्रान्तिवृत्तप्रा. च्या विक्षेपो याम्योत्तरः । एवं स्पर्शमोक्षयोः किल । अथ मध्यशाः केन्द्राद्वलनसूत्रेऽतो दत्तो यतो मध्यवलनं नाम तत्कालक्रान्तिवृत्तप्राच्या याम्योत्तरा दिक् । विक्षेपाने ग्राहक- वृत्तमध्यमतस्तन कृतैर्वृत्तः स्पर्शमोक्षमध्या भवन्तीत्युपपन्नम् । इदानी निमीलनोन्मीलनेष्टग्रासपरिलेखमाह- केन्द्राभुजं स्वे वलनस्य सूत्रे शरं भुजामाच्छवणं च केन्द्रात् । प्रसार्य कोटिश्रुतियोगचिट्ठावृत्ते कृते ग्राहकखण्डकेन ॥ ३० ॥ संमीलनोन्मीलनकेष्टकालनासाश्च वेद्या (१)यदि वान्यथामी । संमीलनकाले वलनमानीय तत् प्राचिह्नतः प्राग्वद्दत्वा केन्द्राद्वलनायगां रेखां कृत्वा तस्यां रेखायां केन्द्रात् पूर्वतो भुजो देयः । भुजामात् तत्कालशरप्रमाणां शलाकां तथा केन्द्रात् कर्णमितां च प्रसार्य शलाकाग्रयोयुतिचिन्हाग्राहकाधेन वृत्तं विलिख्य संमीलन . स्थानं ज्ञेयम् । एवमुन्मीलनवलनं पश्चिमतो दत्त्वोन्मीलनस्थानं ज्ञेयम् । एवमेव तत्कालवल. नमिष्टवशेन प्राक् पश्चिमतो वा दत्त्वोक्तवदिष्टयासो ज्ञेयः। यदि वान्यथामीत्यग्रे सम्बन्धः । अत्रोपपत्तिः । भुजो हि ग्राहकमार्गखण्डम् । तत्र शरः कोटिस्तद्वर्गयोगपदं कर्णः । कर्णाग्राड्राहकबिम्बे लिखिते संमीलनादिकं भवतीति युक्तमुक्तम् । ननु ग्राह्यबिम्बमध्यादः लनसूत्रे भुजो दत्तस्तत् कथं भुजो ग्राहकमार्गखण्डमित्युच्यते । सत्यम् । यत्र कुत्रचि - जकोटिकर्णैस्त्र्यसमुत्पद्यते तदवश्यमायतचतुरस्त्राधं स्यात् । तदन्न भुजाग्राद्विक्षेपः कोटिः। एवं भुजमूलादपि। विक्षेपमूलयोरन्तरेयावान् भुजस्तावान् विक्षेपाग्रयोरपि । अतो ग्राहकमार्गखण्ड भुज इत्युच्यते तदुष्टम् । १. संमीलनोन्मीलनेष्टग्रासपरिलेखः ।

·१२४ ग्रहगणिते इदानीमन्यथा संमीलनादिपरिलेखमाह- ये स्पर्शमुक्त्योर्विशिखाग्रचिह्ने ताभ्यां पृथङ्मध्यशराग्रयाते ॥ ३१ ॥ रेखे किल प्रग्रहमोक्षमार्गों तयोश्च माने विगणय्य वेद्ये । बिम्बान्तरार्धन विधाय वृत्तं केन्द्रेऽथ तन्मार्गयुतिद्वयेऽपि ॥ ३२ ॥ भूभार्धसूत्रेण विधाय वृत्ते संमीलनोन्मीलनके च वेद्य । स्पर्शशराग्रान्मध्यशराग्रयाता रेखा कार्या । स प्रग्रहमार्गो ज्ञेयः । अथ मध्यशरापा- न्मुक्तिशराग्रगा पृथगन्या रेखा कार्या । स मुक्तिमार्गो ज्ञेयः । तयोर्मार्गयोः प्रमाणे अङ्गु- लशलाकया मित्वा पृथगनष्टे स्थाप्ये । अथ बिम्बान्तरार्धप्रमाणेन सूत्रेण केन्द्रे वृत्तमुत्पाछ तस्य वृत्तस्य मार्गद्वयेन यौ योगौ तस्माद्योगद्वयचिह्नात् भूभार्धसूत्रेण वृत्ते विधाय संमी. लनोन्मीलने ज्ञातव्ये। अनोपपत्तिः । स्वमार्गेणागच्छतो ग्राहकमध्यस्य यत्र मानान्तरार्धतुल्यः कर्णो भवति तत्रस्थे तस्मिन् ग्राहके संमीलनमुन्मीलनं च यत उत्पद्यते ततो बिम्बान्तरार्धन वृत्तं वि. लिख्य ते स्थाने ज्ञातव्ये (१)। इदानीमिष्टयासार्थमाह- मार्गाङ्गुलघ्नं स्थितिखण्डभक्तमिष्टं स्युरिष्टाङ्गुलसंशकानि ॥ ३३ ॥ इष्टाङ्गुलानीटवशात् स्वमार्गे दत्त्वात्र च ग्राहकखण्डवृत्तम् । कृत्वेष्टखण्डं यदि वावगम्य स्थूलः सुखार्थ परिलेख एवम् ॥ ३४ ॥ इष्टमितीष्टकालो घटिकादिरनष्टस्थापितैर्मार्गाङ्गुलैर्गुण्यः स्वस्थित्यर्धघटीभि ज्यः । फलमिष्टाङ्गुलानि भवन्ति । तानीष्टाङ्गुलानि स्वमार्गे दत्त्वा । कथमिति चेत् । इष्टवशात् । यदि स्पर्शादग्रत इष्टं कल्पितं तदा स्पर्शशराग्रादग्रत इष्टाङ्गुलानि देयानि । यदि मध्यातू १. अत्र क्षेत्रदर्शनम्।

·. - चन्द्रग्रहणाधिकारः। पूर्वत इष्टं तदा मध्यशराग्रात् पूर्वतो देयानि । एवं मुक्तिमार्गेऽपीष्टवशादिष्टाङ्गुलाने ग्राह. कबिम्बार्धे वृत्तं विलिख्येष्टग्रासो ज्ञेयः । एवं वा स्थूलः सुखार्थ परिलेखः । अनोपपत्तिस्त्रैराशिकेन । यदि स्थित्यर्धघटीभिर्मार्गाङ्गुलानि लभ्यन्ते तदेष्टघटीभिः कि- मिति । फलमिष्टाङ्गुलानि । तदने ग्राहकबिम्बमध्यमित्यर्थः । तन्न ग्राहकाधेन वृत्ते कृत इष्टग्रासो भवतीति किं चित्रम् । इदानीं ग्रासात् कालानयनं परिलेखेनैवाह- ग्रासोनमानैक्यदलेन केन्द्र वृत्तात् कृतान्मार्गदले बहिये । ते संगुणे स्वस्थितिखण्डकेन मार्गाङ्गुलाप्ते पृथगिष्टकालौ ॥ ३५ ॥ मानैक्याधेन ग्रासोनेन केन्द्रे वृत्तं लिखेत् । तस्माद्वृत्ताहिये मार्गखण्डे भवतस्ते स्वस्थि- तिखण्डकेन गुणिते स्वमार्गाङ्गुलैर्भाज्ये। फलं स्पर्शादग्रत इष्टकालो भवति । मोक्षात् पृष्ठतश्च । अनोपपत्तिः । ग्रासोनमानैक्यदलमिष्टकाले ग्राह्यग्राहकबिम्बमध्ययोरन्तरं कर्ण इत्यर्थः । इदं पूर्वमेव कथितम् । तेन कर्णेन केन्द्र वृत्तात् कृताये मार्गखाडे बहिर्भवतस्ताभ्यामिहा. नुपातः । यदि मार्गाङ्गुलैः स्थित्यर्धघटिका लभ्यन्ते तदा बहिर्भूतखण्डाङ्गुलैः किमिति फ. लमिष्टकाल इति सर्व निरवद्यम्। इदानीं ग्रहणे वर्णमाह- स्वल्पे छन्ने धूम्रवर्णः सुधांशोरर्धे कृष्णः कृष्णरक्तोऽधिकेऽर्धात् । सर्वच्छन्ने वर्ण उक्तः पिशङ्गो भानोश्छन्ने सर्वदा कृष्ण एव ॥ ३६ ॥ स्पष्टार्थम् । इदानीमादेश्यानादेश्यानाह- इन्दोर्भागः षोडशः खण्डितोऽपि तेजःपुखच्छन्नभावान्न लक्ष्यः । तेजस्तैदण्यात् तीचणगोर्वादशांशो नादेश्योऽतोऽल्पो ग्रहो बुद्धिमद्भिः ॥३७॥ स्पष्टार्थम् । अथोत्क्रमज्यानिराकरणे दृष्टान्तद्वारेण गोलविदो गणकान् प्रति सोपालम्भमाह । यत् खस्वस्तिकगे रवौ भवलये दृग्वृत्तवत् संस्थिते प्रत्यक्ष वलनं कुजे त्रिभयुतार्कानासमं दृश्यते । त्वं चेदुत्क्रमजीवयानयसि तत् ताद्वक् सखे गोलविन्- मन्ये त_मलं तदेव चलनं धीवृद्धिदाद्योदितम् ॥ ३८ ॥ यत्राक्षोऽङ्गरसा ६६ लवा दिनमणेस्तत्रोदयं गच्छतो मेषे वा वृषभेऽपि वाप्यनिमिषे कुम्भे स्थितस्यापि वा । स्पर्शो दक्षिणतस्तदा क्षितिजवत् स्यात् क्रान्तिवृत्तं यत- स्तबद्युत्क्रमजीवयात्र वलनं व्यासार्धतुल्यं कथम् ॥ ३० ॥ एतच्छ्लोकद्वयं गोले सविस्तरं व्याख्यातम् । इति श्रीसिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये मिताक्षरे चन्द्रग्रहणाधिकाः समाप्तः । अत्राधिकारे ग्रन्थसंख्या चत्वारिंशदधिकत्रिशती ।

·१२६ ग्रहगणिते अपि। इदानी सूर्यग्रहणाधिकारी व्याख्यायते । तत्रादौ तदारम्भप्रयोजनमाह- दर्शान्तकालेऽपि समौ रवीन्दू द्रष्टा नतो येन विभिन्नकक्षौ । क्व! च्छ्रितः पश्यति नैक सूत्रे तल्लम्बनं तेन नतिं च वच्मि ॥१॥ अमावास्यान्तकाले समकलावपि चन्द्रार्को नतो खार्धादन्यत्र यतस्ततोऽपि वा स्थि- तौ भूम्यर्धेनौच्छितो द्रष्टैकसूने न पश्यति । येन कारणेन तौ विभिन्नकक्षौ । चन्द्रस्य कक्षा लवी । अर्कस्य महती। यथा चन्द्रग्रहणे यैव चन्द्रस्य कक्षा सैव भूभाया तत्र तिथ्यन्ते समौ भूभन्दू नतावपि कोच्छ्रितोऽपि द्रष्टैकसूत्रे पश्यति तथार्कग्रहणेऽन्दू न पश्यति भिन्न कक्षत्वात् । तेन कारणेन तल्लम्बनाख्यमन्तरं नत्याख्यं च वच्मि । इदानी लम्बनस्य भावाभावं धनर्णत्वं च कथयितुमिति कर्त्तव्यतामाह- दर्शान्तलग्नं प्रथम विधायन लम्बनं वित्रिभलग्नतुल्ये । रवौ तदूनेऽभ्यधिके च तत् स्यादेवं धनणं क्रमतश्च वेद्यम् ॥ २ ॥ अत्र लम्बनं ज्ञातुं दन्तिका ले लग्नं विधाय तत् त्रिभोनं कार्यम् । तेन त्रिभोनेन लग्नेन समे वो लम्बनं नास्ति । तदूनेऽभ्यधिके च स्यादिति वेदितव्यम् । तथा वित्रि- भलग्नादूने खौ यल्लम्बनमुत्पद्यते तद्धनसंज्ञं वेदितव्यम् । तिथ्यन्तघटिकास योज्यमि- त्यर्थः । यदधिके तहणं तिथ्यन्तघटिकाभ्यः शोध्यमित्यर्थः । अथ लम्बनस्योपपत्तिस्तावदुच्यते । इह किल सममण्डलयाम्योत्तरकोणवृत्तानाम- च्छेदेन परिकरवद्यवृत्तं निबध्यते तत् क्षितिजम् । तत्रस्थं ग्रहं भूगर्भस्थो द्रष्टा पश्यति । भूपृष्ठगस्तु भूच्छन्नं तत् क्षितिजमपि न पश्यति । किन्तु भूम्यर्धयोजनस्तस्मात् क्षितिजा- दुपरि समन्तादन्यत् क्षितिजं स मन्यते । यतस्तस्मादूर्ध्व स पश्यति । तदधः क्षितिज दृक् सूत्राल्लम्बितं न पश्यति अतो ग्रहकक्षायां दृङ्गण्डले तेषां योजनानां सम्बन्धिन्यो या लिशास्ताः कुच्छन्नलितास्ता एव परमलम्बनलिताः परमावनतिलिप्ताश्च । तास्तु ग्रहमुक्तिप- दशांशतुल्या भवन्ति । यतो गतियोजनानां पञ्चदशांशो भूव्यासार्धम् । यदा किल क्षिति- जस्थस्तदा कुच्छन्नलिप्साभिर्नतत्वं गतः । अथ यदा खमध्यस्थो रविस्तदा तं भूगर्भस्थो द्रष्टा भूपृष्ठस्थोऽपि खमध्यस्थमेव पश्यति । न कुतोऽपि नतमतस्तत्र लम्बनाभावः । क्षि- तिजे तु कुच्छन्नलिसातुल्यं परमं लम्बनम् । अतो ज्ञातं खार्धानते ग्रहे लम्बनमुत्पद्यते । एवं चन्द्रस्यापि । दान्ते चन्द्रलम्बनलिप्ताभ्योऽर्कलम्बनलिप्तासु शुद्धास शेषं ४८ । ४६ रविहक्सूत्रादधश्चन्द्रस्य परमा लम्बनलिताः । अथ यदा झण्डलाकारं क्रान्तिवृत्तं भवति तदा परमलम्बनलिसानां घटीकरणायानुपातः । यदि गत्यन्तरकलाभिर्घटीषष्टिलभ्यते तदा गत्यन्तरपञ्चदशांशतुल्याभिः किमिति । पलं घटिकाचतुष्टयं परमं लम्बनम् । अतो घटि- काचतुष्टयानुपातेन लम्बनं साधयितुं युज्यते परं यदि दृमण्डलाकारं क्रान्तिवृत्तम् । यदा तदपि तिरश्चीनं तदानुपातद्वयेन । लम्बनं हि दृङ्गण्डलसूत्रेणोपपद्यते तच्च मध्यम लम्बनम् । तत् क्रान्तिवृत्तप्राचीपरिणत कोटिरूपं स्फुटं भवति । यदा दृशण्डलमेव क्रान्तिवृत्तं तदा तदेव स्फुटम् । यतः क्रान्तिवृत्तप्राच्यपरया लम्बनस्य स्फुटत्वम् । अतः क्रान्तिवृत्तस्य पर- मनीचस्थाने लम्बनस्य परमत्वम् । परमोच्चस्थाने लम्बनाभावः । तच्च तस्य परमोच्चत - ·सूर्यग्रहणाधिकारः। - .. वित्रिभलग्ने भवति । यदा वित्रिभं खमध्ये भवति तदा तच्छङ्कुखिज्यातुल्यः स्यात् । तदा मध्यमेव स्फुट लम्बनम् । यदा तद्वित्रिभ खमध्यान्नतं भवति तदा तच्छङ्कुखिज्यातो न्यू- नो भवति तदा मध्यमलम्बनात् स्फुट लम्बनं कोटिरूपकरणेन तदल्पतां याति । अतो वित्रिभलग्नशोरपचयवशेन लम्बनस्यापचयः। अतो वित्रिभलग्नशङ्कुना मध्यमलम्बनस्य स्फुटत्वकरणेऽनुपातः कर्तुं युज्यते । इदानीममुमेवार्थ सम्प्रधानुपातद्वयेन लम्बनमाह- त्रिभोनलग्नं तरणि प्रकल्प्य तल्लनयोर्यः समयोऽन्तरेसौ। त्रिभोनलग्नस्य भवेद्ययातः शक्काद्यतस्तस्य चरान्त्यकाद्यैः(१) ॥३॥ त्रिभोनलग्नाविशेषशिजिनी कृताहता व्यासदलेन भाजिता । हतात् फलाद्वित्रिभलग्नशङ्कुना त्रिजीवयाप्तं घटिकादि लम्बनम् ॥ ४॥ दर्शान्तकाले लग्नं विधाय तदनष्टं वित्रिभं च कृत्वा तयोवित्रिभस्य भोग्यं लनस्य भुक्तमन्तरोदययुतं वित्रिभस्योदितः कालो भवति । तेन कालेन वित्रिभलग्नजनितकुज्या- युज्यान्त्यादिभिश्च विप्रश्नोक्त्या शङ्खः साध्यः । शङ्कोच दृग्ज्या तच्छायाकर्णश्च साध्यः । अथ त्रिभोनलग्नार्कयोरन्तरस्य ज्या साध्या । अथ तया लम्बनार्थमनुपातः । यदि त्रिज्या. तुल्यया वित्रिभलमार्कान्तरज्यया चतस्रो घटिका लम्बनं तदानयाभीष्टया किमिति फलं मध्यमलम्बनम् । अतस्तत्स्फुटीकरणार्थ द्वितीयोऽनुपातः । यदि त्रिज्यातुल्यवित्रिभलग्न- शङ्कावेतावल्लम्बनं लभ्यते तदास्मिन्ननन्तरानीते किमित्येवं लम्बनं स्फुटं भवति । इदानी प्रकारान्तरेण स्फुटीकरणमाह- फलाद्रवि १२ नात् निभहीनलग्नकर्णन लब्धं खलु लम्बनं वा । फलाद्रविन्नादिति । मध्यलम्बनाद्वादशगुणाद्वित्रिभलग्नसंभूतच्छायाकर्णेन भक्ताद्य- लुब्धं तद्वा स्फुट लम्बनं भवति । अनोपपत्तिस्त्रैराशिकेन । तत्र वित्रिभलग्नशङ्कोदिशांशेन वित्रिभलनशङ्कुत्रिज्या चापवर्तिता जाता गुणकस्थाने द्वादश १२ हरस्थाने वित्रिभलग्न कर्ण इत्युपपन्नम् । इदानी प्रकारान्तरेण लम्बनमाह- त्रिभोनलग्नस्य रवेश्च शङ्कोर्वा दुग्ज्ययोर्वर्गवियोगमूलम् ॥५॥ स्यादुद्रुङ्नतिर्वेद ४ गुणा त्रिमौर्या भक्ताथवा लम्बननाडिकाः स्युः। त्रिभोनलग्नस्य यः शङ्कुः साधितस्तथा दर्शान्तकाले रवेः स्वोपकरणैर्यः शङ्कुरुत्पद्यते तावनष्टौ स्थापयित्वा तयोश्च दृग्ज्ये साध्ये । अथ तयोः शक्वोर्यद्वर्गान्तरपदं तङ्नति- संज्ञं भवति । प्रथमप्रकारोऽयम् । अथ दृङ्नतेर्द्वितीयः प्रकारः । तयोर्टग्ज्ययोर्वर्गान्तरपदं १. अत्र संशोधकः । अक्षज्यावित्रिभक्रान्तिज्यके त्रिज्यकयाहते । लग्नाजीवया भक्के साध्ये चापे च लब्धयोः ॥ त्रिभोनाङ्गे तुलाजादौ चापयोरैक्यमन्तरम् । त्रिभहीनस्य लग्नस्य हग्ज्याचापं भवेत् क्रमात् ॥

·ग्रहगणिते - - । दृङ्नतिसंज्ञं भवति । अथ दृङ्नतेर्लम्बनमुच्यते । दृङ्नतिश्चतुर्गुणा त्रिज्यया भक्ता फलं लम्बननाडिकाः अनोपपत्तिः सैव । यदा वित्रिभलग्नं खमध्ये भवति तदा भण्डलमेव क्रान्तिवृत्तम् । त्रिभोनलग्नार्कयोर्यान्तरज्या सैव तदार्कस्य हरज्या । सा चतुर्गुणा त्रिज्ययाता मध्यमं किल लम्बनं भवति । तदेव स्फुटम् । ऊर्ध्वस्थितत्वात् क्रान्तिवृत्तस्य । अथ यदा वित्रिभलनं खार्धान्नतम् । तिर्यस्थितत्वात् क्रान्तिवृत्तस्य तदा तत् प्राच्यपरया स्फुट लम्बनं कोटि. रूपं भवति । तच्च वित्रिभलनशचनुपातेन तथा स्फुट कोटिरूपं कृतम् । तत् कथमिति चेत् तदर्थमुच्यते । मध्यलम्बनानयने त्रिज्यैव वित्रिभलग्नशङ्कुः । ततः स्फुटत्वार्थं यः सा- धितो वित्रिभलग्नशङ्कुः स दृक्क्षेपमण्डले कोटिस्तदृग्ज्या भुजस्त्रिज्या कर्णः । वित्रिभल- नस्य यदृङ्गण्डलं तक्षेपमण्डलमिति गोले कथितम् । अतस्त्रिज्यापरिणतया नतज्यया यदानीतं तजातं कर्णरूपं तत् कोटिरूपस्य विनिमलमशहोरनुपातेन कोटित्वं नीतमित्युपपन्नम् यदेव स्फुटलम्बनस्य कोटिरूपत्वमुपपन्नं तदेव प्रकारान्तरेणोपपादितम् । खेर्डङ्गण्डले या दृग्ज्या सा कर्णरूपिणी । वित्रिभलग्नस्य या दृग्ज्या स एव दृक्क्षेपः स भुजरूपः । यतः क्रान्तिमण्डलप्राच्याः सम्यग्दक्षिणोत्तरं खार्धाद्वित्रिभलनोपरिंगतं दृकुक्षेपमण्डलम् । तत्र वित्रिभलनस्य या दृग्ज्या स दृक्क्षेपः । तजनिता नतिकलाश्चन्द्रार्ककक्षयोर्याम्योत्तरमन्तरं सर्वत्र तुल्यमेव दृष्टा पश्यति । यथोक्तं गोले । कक्षयोरन्तरं यत् स्याद्वित्रिभे सर्वतोऽपि तत् । अतः, नतिलिता भुजः कर्णो दृग्लम्बनकलास्तयोः । कृत्यन्तरपदं कोटिः स्फुटलम्बनलिप्तिकाः ॥ यत इदं लम्बनक्षेत्रमतो दृक्क्षेपार्कदृग्ज्ययोर्वर्गान्तरपदतुल्या दृड्नतिर्भवितुमर्हति । परं यथा स्थिते गोले क्षेत्रोपरीयं न दृश्यते । यतो विनिमलग्नार्कयोरन्तरज्या वित्रिभल- अशङ्कुच्यासार्धपरिणता सती दृड्नतिर्भवति । अत एवानेनापि प्रकारेण क्षितिजस्थेऽकें परमा हङ्नतिर्वित्रिभलनशङ्कुतुल्या भवति । अतोऽयमपि प्रकारः पूर्वतुल्य एव । किन्तु दृका- पार्कदृग्ज्ययोस्तुल्ये शलाके भुजकर्णरूपे समायां भूमौ विन्यस्य तदन्तरे कोटिरूपां हङनति दर्शयेत् । एवमनेकविधान्युपपत्त्यनुसारेण क्षेत्राणि परिकल्प्य धूलीकर्मोपसंहारमार्याः कुर्वते । अथ प्रस्तुतमुच्यते । अत्र किल वित्रिभलग्नस्य खेश्च दृग्ज्ययोर्यद्वर्गान्तरपदं तावदेव तच्छङ्कोरपि भवति । तत् कथमिति चेत् तदुच्यते । अत्र स्वस्वशङ्खवगेंणोनौ त्रिज्या- वर्गों दृग्ज्याव! भवतः । तयोरन्तरे कृते त्रिज्यावर्गयोस्तुल्यत्वाद्गतयोः शङ्कवर्गान्तरमेवा- वशिष्यते । एवं यत्र कुत्रचिद्वयासाधेऽपि भुजज्ययोर्वर्गान्तरतुल्यं तत्कोटिज्ययोर्वर्गान्तर भवतीति । अत उक्तं त्रिभोनलग्नस्य वेश्च शवोर्वा हग्ज्ययोरिति । दृङ्नतितस्त्रिज्यानु-. पातेन लम्बनस्य घटीकरणम् । इदानी लम्बनप्रयोजनमाह- शक्कोस्तयोर्दृग्गुणयोस्तयोर्वा त्रिज्याचतुर्थीशविभक्तयोः स्यात् ॥६॥ यद्वर्गविश्लेषपदं द्विधैवं विलम्बनं तदुघटिकादिकं वा । तयोरनन्तरकथितयोविनिभलमार्कशङ्कोस्त्रिज्याचतुर्थांशेनापतितयोर्यद्वर्गान्तरपदं त. ॥ - ·सूर्यग्रहणाधिकारा। लम्बन वा भवति । अथ तयोः शङ्कोयें हग्ज्ये तयोस्त्रिज्याचतुर्थीशभक्तयोर्वगान्तरपद वा लम्बनं भवति। अनोपपत्तिः । अत्र निष्पन्नाया दृङ्नतेः कोटिरूपाया घटीचतुष्टयेन त्रिज्यया चानु- पातः । स तदुपकरणभूतयोः शवोस्तदृग्ज्ययोर्वा क्रियालाघवार्थ यदि क्रियते तदा घटि- कात्मिकैव दृङ्नतिरुत्पद्यते । तदेव लम्बनम् । अतस्तथा कृते जातमन्यत् प्रकारद्वयम् । इदानी लम्बनप्रयोजनमाह- तत्संस्कृतः पर्वविराम एवं स्फुटोऽसकृत् स ग्रहमध्यकालः ॥ ७ ॥ एवं यदर्शान्तकाले लम्बनमुत्पन्नं तद्वित्रिभलग्नादूनेऽकें धनमतो दर्शान्तघटिकामाक्षेप्यम् । शदि वित्रिभादधिकेऽ जातं तहणं दर्शान्तघटीभ्यः शोध्यम् । एवमसकृल्लम्बनसंस्कृताद्दर्शा- न्तकालालग्नमानीय वित्रिमं च कृत्वोक्तप्रकारेण लम्बनं साध्यम् । तेन गणितागतो दर्शान्तः पुनः संस्कार्यः । एवं मुहुर्यावदविशेषः । एवं संस्कृतो दर्शान्तो ग्रहणमध्यकालो भवति । अनोपपत्तिः । अत्र चन्द्रकक्षाया आसन्नत्वाद्रविकक्षाया दूरत्वात् वर्धाच्छ्रिताष्ट्र रविमण्डलगामि यत् सूत्रं तस्मादधश्चन्द्रोऽवलम्बितो दृश्यते तल्लम्बनम् । क्रान्तिवृत्ते परमो- चस्थाने किल वित्रिभम् । तस्मादूनो यदा रविस्तदादिवलम्बितश्चन्द्रः पृष्ठतो भवति । चन्द्रो हि शीघ्रगतिः। शीघे पृष्टगते युतिरेष्या । अतो लम्बनं तिथौ धनम् । यदा वित्रिभल- नादधिकोऽर्कस्तदा चन्द्रोऽवलम्बितोऽर्कादग्रतो भवति । शीघ्रऽग्रगे युतिर्याता लम्बनतुल्येन कालेनातस्तत्र लम्बनमृणम् । एवं लम्बनसंस्कृतो दर्शान्तो ग्रहणमध्यकालः स्यादित्युपप- नम् । यदि त्रिज्यातुल्याहग्ज्यया परमा भुक्त्यन्तरपञ्चदशांशतुल्या लम्बनलिसा ४८॥ ४६ लभ्यन्ते तदेष्टयाग्ज्यया किमिति । फलं हग्लम्बनकलाः। एवमनेनैवानुपातेन हक्क्षे- पाद्या लम्बनलिसा उत्पद्यन्ते ता अवनतिलिप्ताः । ता भुजरूपाः । डग्लम्बनकलाः कर्णः । तयोर्वर्गान्तरपदं स्फुटलम्बनलिप्ताः । यतो हड्नत्यानयनेऽर्कहरज्या कर्णो हक्क्षेपो भुजः । अतो हक्क्षेपाजनितावनतिर्भुजः । स्फुटलम्बनलिताः कोटिः । इदमखिलं गोले लम्बनो. पपत्तौ कथितम् । तद्यथा । यतः कोच्छितो द्रष्टा चन्द्रं पश्यति लम्बितम् । साध्यते कुदलेनातो लम्बनं च नतिस्तथा ॥ इष्टापतितां पृथ्वीं कक्षे च शशिसूर्ययोः(१)। भित्तौ विलिख्य तन्मध्ये तिर्यग्रेखां तथोर्ध्वगाम् ॥ १. अत्र क्षेत्रदर्शनम् । - - खमध्यम रविकक्षा दृकसूत्रम् ·ग्रहगणिते तिर्यग्रेखायुतौ कल्प्यं कक्षायां क्षितिजं तथा । ऊर्ध्व रेखायुतौ खाधं हग्ज्याचापांशकै तौ ॥ कृत्वान्दू समुत्पत्ति लम्बनस्य प्रदर्शयेत् । एकं भूमध्यतः सूत्रं नयेचण्डांशुमण्डलम् ॥ द्रष्टुभूपृष्ठगादन्यादृदृष्टिसूत्रं तदुच्यते । कक्षायां सूत्रयोर्मध्ये यास्ता लम्बनलिप्तिकाः ॥ गर्भसूत्रे सदा स्यातां चन्द्राको समलिप्तिको । हक्सूत्राल्लम्बितश्चन्द्रस्तेन तल्लम्बनं स्मृतम् ॥ दृग्गर्भसूत्रयोरैक्यात् खमध्ये नास्ति लम्बनम् । अथ याम्योत्तरायां तु भित्तौ पूर्वोक्तमालिखेत् ॥ ये कक्षामण्डले ते तु ज्ञेये हक्क्षेपमण्डले । त्रिभोनलनहरज्या या स दृक्क्षेपो द्वयोरपि(१) ॥ तच्चापांशै तो बिन्दू कृत्वा वित्रिभसंज्ञको । प्राग्वदृक्सूत्रतश्चन्द्रवित्रिभस्य नतिर्नतिः ॥ कक्षयोरन्तरं यत् स्याद्वित्रिभे सर्वतोऽपि तत् । यम्योत्तरं नतिः सात्र दृक्क्षेपात् साध्यते ततः ॥ यत्र तत्र नतादादधश्चन्द्रावलम्बनम् । तहग्वृत्तेऽन्तरं चन्द्रभान्वोः पूर्वापरं तु तत् ॥ पूर्वापरं च याम्योदग्जातं तेनान्तरद्वयम् । अनापमण्डलं प्राची तत्तिर्यग्दक्षिणोत्तरा ॥ यत् पूर्वापरभावेन लम्बनाख्यं तदन्तरम् । यद्याम्योत्तरभावेन नतिसंज्ञं तदुच्यते ॥ नतिलिप्ता भुजः कर्णो दृग्लम्बनकलास्तयोः । कृत्यन्तरपदं कोटिः स्फुटलम्बनलिप्तिकाः ॥ परलम्बनलिप्ता ४६ नी त्रिज्या ३४३८ सा रविहग्ज्यका । हग्लम्बनकलास्ताः स्युरेवं दृक्क्षेपतो नतिः ॥ ५३१ तिथ्यशः ४८ । ४६ परलम्बनलिप्तिकाः । गतियोजन ११६५८ तिथ्यंशः ९° कुदलस्य यतो मितिः ॥ स्युर्लम्बनकला नाड्यो गत्यन्तरलवोद्धृताः । प्रागग्रतो वेश्चन्द्रः पश्चात् पृष्ठेऽवलम्बितः ।। शीघ्रऽग्रगे युतिर्याता गम्या पृष्ठगते यतः । प्रागृणं तद्धनं पश्चात् क्रियते लम्बनं तिथौ ॥ याम्योत्तरं शरस्तावदन्तरं शशिसूर्ययोः । नतिस्तथा तया तस्मात् संस्कृतः स्यात् स्फुट: शरः ॥ १९ ॥ १. त्रिभानलमदृग्ज्याकंडक्क्षेपोऽस्माद्विधोश्च य इति पाठान्तरम् । गत्यन्तरस्य ·सूर्यग्रहणाधिकारः। - इदानीं सकृत्प्रकारेण लम्बनमाह- त्रिभोनलग्नस्य नरस्त्रिभू १३ नो दन्तै ३२ विभक्तः परसंशकः स्यात् । लग्नार्कयोरन्तरकोटिदोज्य विधाय दोापरयोवियोगात् ॥ ८ ॥ स्वप्नायुतात् कोटिगुणस्य कृत्या मूलं श्रुतिः कोटिगुणात् परमात् । श्रुत्या हृताल्लब्धधनुःकला यास्ते वासवो लम्बनजाः सकृत् स्युः ॥९॥ त्रिभोनलग्नस्थ यः शङ्कः स त्रयोदशगुणो द्वात्रिंशद्भक्तः फलं परसंज्ञं भवति । दर्शान्त- काले यल्लग्नं तस्मादौनाद्भुजकोटिज्ये साध्ये तत्र दोाया अनन्तरानीतस्य च परस्य यो वियोगस्तस्माद्वर्गीकृतात् कोटिज्यावर्गेण युतायत् पदं स कर्णः । कोटिज्यापरयोर्घातात तेन कर्णेन भक्ताधत् फलं तस्य चापे यावत्यः कलास्तावन्तो लम्बनासवः सकृदेव भवेयुः । अनोपपत्तिः । यदि त्रिज्यातुल्ये वित्रिभलग्नशडौ परमलम्बनज्या लभ्यते तदेष्टशौ का इति । तत्र संचारः । यदि परमलम्बनज्यातुल्यगुणकेन त्रिज्या हरस्तदा योदशगुणकेन कः । फलं द्वात्रिंशत् । तस्य परसंज्ञा कृता । अधोधःस्थयोरपि चन्द्रार्कयोः क्रियोपसं. हारार्थमन्यथा कल्पितं लम्बनक्षेत्रम् । तत्र तावत् परमं लम्बनमुच्यते । चतस्रो घटिकाः किल परमं लम्बनम् । तत् तु त्रिज्यातुल्ये वित्रिभलग्नशडौ । तासां घटीनां यावन्तोऽस. वस्तावत्य एव चतुर्विंशतिभागानां कला भवन्ति । अतस्त्रिज्यासंभूतक्रान्तेः कलानी तुल्यास्तदा परमलम्बनासवो भवन्ति । यदा पुनर्वित्रिभलग्नशङ्कुस्त्रिज्यातोऽल्पो भवति तदा तजनितक्रान्तेः कलानां तुल्या भवन्ति । अतो वित्रिभलनशङ्कुजनिता क्रान्तिज्या तदा परमलम्बनासूनां ज्या भवतीत्यवगन्तव्यम् । अथ पूर्वापरायताया भित्तेरुत्तरपार्वे त्रि- ज्यामितामुलकर्कटेन वृत्तमालिख्य तन्मध्ये तिर्यग्रेखामूर्ध्वरेखां च कुर्यात् (१) । तत् किल १. अत्र क्षेत्रदर्शनम्। सू.वि. चं.वि. h अकादत्तम् ছুক হ্মী বসু बृहज्ज्यकाभिम्रदशङ्कुटरज्ये साध्ये हते ते परलम्बनस्य । कलाभिराधान्यसमाह्वयेस्तस्त्रिज्योश्रुताद्योनितया त्रिमौया ।। संशोधकः । अन्यो विभक्तः समवाप्ततुल्याः खेटस्य दृग्लम्बनलिप्तिकाः स्युः। अथो कलायाः परलम्बनस्य त्रिभोनलग्नस्य नरेण निम्न्यः ॥ भूः ·ग्रहगणिते चन्द्रकक्षावृत्तं कल्प्यम् । तन्मध्यादुपरि परमलम्बनासुज्यान्तरे भूसंज्ञितं बिन्दुं कृत्वा तत्र तेनैव कर्कटेनान्यवृत्तं विलिखेत् । तन्मध्येऽप्यन्या तिर्यग्रेखा कार्या । ऊर्धरेखा सैवोपरितो नेया। तत् किलार्ककक्षावृत्तम् । ते वृत्ते चक्रांशैटिकाषष्टया चाये । ऊर्ध्वरेखायुतौ द्वयोरपि वित्रिभलमसंज्ञौ बिन्दू कार्यों ततो वित्रिभलनार्कान्तरभागै रविकक्षायां वित्रिभलमानतं र- विसंज्ञक बिन्दु कुर्यात् । एवं चन्द्रविनिभाञ्चन्द्रकक्षायां तैरेव भागैर्नतं चन्द्रबिन्दु च । ततो भूबिन्दोः सकाशाच्चन्द्रबिन्दूपरिंगतं सूत्रं प्रसार्यम् । तत् सूत्रं यन्त्र रविकक्षायां लगति तत्सूर्यबिन्द्वोरन्तरे यावत्यो घटिकास्तावत्यस्तस्मिन् काले लम्बनघटिका ज्ञेयाः। एवंविधे क्षेत्रेऽस्य लम्बनस्य साधनोपपत्तिहशीघ्रफलवदुत्पद्यते । तत्र रविकक्षा कक्षामण्डलं चन्द्र- कक्षा प्रतिमण्डलं परमलम्बनासुज्यामन्त्थफलज्या वित्रिमलग्नं सषड्भं शीघ्रोचं प्रकल्प्य शेषा क्रियोहा । एतदानयन किञ्चित् स्थूलम् । अथ नत्यर्थमन्द्वोर्डक्क्षेपावाह- दूग्ज्यैव या वित्रिभलग्नशङ्कोः स एव दृक्क्षेप इनस्य तावत् । सौम्येऽपमे वित्रिभजेऽधिकेऽक्षात् सौम्योऽन्यथा दक्षिण एव वेद्यः ॥१०॥ चापीकृतस्यास्य तु संस्कृतस्य त्रिभोनलग्नोत्थशरण जीवा । पूर्वाधं सुगम प्रागेव व्याख्यातम् । सोऽहक्क्षेपः सौम्यो याम्यो वेति ज्ञानायो- च्यते । तत्र वित्रिभलग्नस्यापमे सौम्येऽक्षांशेभ्योऽधिक सति सौम्यो ज्ञेयः । इतोऽन्यथा याम्यः । अथ तस्य क्षेपस्य धनुः कार्यम् । वित्रिभलनं चन्द्र प्रकल्प्य साततात्कालि- कचन्द्रदोज्यत्येवं विक्षेपः साध्यः । तेन वित्रिभलनविक्षेपेण तटक्क्षेपधनुः संस्कार्यम् । एकदिशोर्योगो भिन्नदिशोरन्तरमित्यर्थः । संस्कृतिवशाचन्द्रहक्क्षेपस्य दिक् । तस्य जीवा हक्क्षेप इन्दोरित्यग्रे सम्बन्धः । अनोपपत्तिः । विनिमलग्नं क्रान्तिवृत्ते तभ्रमवशात् कदाचिद्दक्षिणोत्तावृत्तात् पूर्वतः कदाचित् पश्चिमतो भवति । यद्युदयलग्नमुत्तरगोले तदा पूर्वतो भवति । तदन्यथा पश्चिर मत इत्यर्थः । खार्धाद्वित्रिभलनोपरिंगत हक्क्षेपमण्डलं यन्त्र विनिभे लगति तत्वार्धान्तरे- ऽहक्क्षेपचापांशाः। यत्र विमण्डले लगति तत्वार्धान्तरे चन्द्रहक्क्षेपचापांशाः । तज्ज्ये तयोडेक्क्षेपौ । यथाह श्रीमान् ब्रह्मगुप्तः । हक्क्षेपमण्डले युक्ते । अपमण्डलेन भानोश्चन्द्रस्य विमण्डलेन युते । इति । यदा कक्षामण्डलं खमध्ये भवति तदा तस्य मण्डलाकारत्वायत्र कुत्र स्थितोऽपि ग्रहो लम्बितोऽपि कक्षामण्डलं न त्यजति । अतोऽत्रावनतेरभावः । यदा खार्धात्रतं वित्रिमलग्नं दक्षिणतः । तदा तिरश्वीनत्वात् क्रान्तिवृत्तस्य तन्त्रस्थो रविडङ्ण्डलगत्यावलम्बितः क्रा- न्तिवृत्तादक्षिणतो यावतान्तरेण दृश्यते तावती तस्य नतिः । एवं वित्रिभलग्नं यदि खार्धा- । - खेटेषु कोटिज्यकया विभक्काः कल्प्याः कलास्ताः परलम्बनस्य । खेटत्रिभोनाङ्गवियोगकोटीदोज्यै च कल्प्ये प्रहशङ्कुरज्ये ॥ ततश्च दृग्लम्बनलिप्तिका याः पूर्वप्रकारेण भवन्ति सिद्धाः । ता एव खेटस्फुटलम्बनस्य ज्ञेयाः कलाः क्रान्तिवृतौ प्रहहः ॥

·SAPAN १३३ सूर्यग्रहणाधिकारः। नतमुत्तरतस्तदोत्तरा नतिः । एवं चन्द्रस्यापि नतिः । किन्तु चन्द्रकलामण्डलं विमण्डल- मेव कल्प्यम् । यतश्चन्द्रो विमण्डले भ्रमति । अतः खार्धाद्विमण्डलं यावता नतं तावञ्चन्द्र- हक्क्षेपस्य चापम् । तज्ज्या तक्क्षेपः । एवं दृक्क्षेपवशात् तिरश्चीने स्थिते विमण्डले सति भण्डलगत्या विलम्बितस्य चन्द्रस्य विमण्डलेन सह यदन्तरं दक्षिणोत्तरं सा चन्द्र- नतिस्तस्य हक्क्षेपादागच्छति । इदानी हक्क्षेपानतिसाधनमाह- हुक्क्षेप इन्दोनिजमध्यभुक्तितिथ्यंशनिघ्नौ त्रिगुणोद्धृतौ तौ ॥ ११ ॥ नती रवीन्द्धोः समभिन्नदिक्त्वे तदन्तरैक्यं तु नतिः स्फुटात्र । तौ चन्द्रार्कयो!क्क्षेपौ स्वस्वमध्यभुक्तिपञ्चदशांशेन गुणितौ त्रिज्याभक्तौ फले तयो- नती भवतः । तयोर्नत्योः समदिशोरन्तरं भिन्नदिशोर्योगो रविग्रहे स्फुटा नतिर्भवति । अत्रोपपत्तिस्त्रैराशिकेन । यदि त्रिज्यातुल्येन हक्क्षेपेण परमा भुक्तिपञ्चदशांशतुल्या नति- लभ्यते तदेष्टेन किम् । फलं नतिकलाः । अथ तयोर्नत्योर्योगवियोगकारणमुच्यते । यस्यां दिशि चन्द्रो नतस्तस्यां दिशि यदि रविस्तदा नत्योरन्तरेण चन्द्रार्कयोरन्तरं ज्ञातं भवति यदा भिन्नदिशौ नती तदा तयोर्योगेन चन्द्रार्कयोरन्तरमुत्पद्यते । इदानीं स्फुटनतेरेवानयनमाह- द्वक्षेप इन्दोद्विगुणो विभक्तः क्विन्द्रः १४१ स्फुटैवावनतिर्भवेद्वा(१)॥१२॥ लघुज्यकोत्थो द्विगुणोऽक्षभक्तः षष्टयंशयुक्तोऽवनतिः स्फुटा वा । चन्द्रस्य दृक्क्षेपो द्विगुणो भूशन १४१ र्भाजितः फलं स्फुदैवावनतिः । यदि लघुज्य- कोत्थो विधुडक्क्षेपस्तदा द्विगुणः पञ्चभक्तः फलं स्वषष्टयंशयुक्तं स्फुटैवावनतिर्भवेत् । अनोपपत्तिः । तत्र स्वल्पान्तरत्वाच्छशिक्क्षेपतुल्यमहक्क्षेपं परिकल्प्य भुक्त्यन्त. रपञ्चदशांशेनानुपातः । यदि त्रिज्यातुल्ये हक्क्षेपे भुक्त्यन्तरपञ्चदशांशमिता स्फुटा नतिर्ल- भ्यते तदाभीष्टेऽस्मिन् किमिति । अत्र भुक्त्यन्तरपञ्चदशांशो गुणस्त्रिज्या हरः । गुणकहरौं गुणकार्धेनापतितौ । जातं गुणकस्थाने द्वयं २ हरस्थाने विन्द्राः १४१ । एवं बृहज्ज्य- काभिः । लघुज्यकाभिस्तु गुणकस्थाने द्वयं २ हरस्थाने किञ्चिन्न्यूनाः पञ्च ४ । ५५ । ते मुखार्थ पञ्च कृताः ५ । अतस्तत् फलं स्वषष्टयंशयुतं कृतम् । इदानी स्थूले लम्बनावनती सुखार्थमाह- त्रिभोनलग्नस्य दिनार्धजाते नतोन्नतज्ये यदि वा सुखार्थम् ॥ १३ ॥ द्रुक्क्षेपशकू परिकल्प्य साध्यं स्वल्पान्तरं लम्बन नतिश्च । त्रिभोनलग्नं चन्द्र प्रकल्प्य तस्य क्रान्तिः शरश्च साध्यः । तेन शरेण क्रान्तिः संस्का- .. १ संशोधकः । त्रिभोनलग्नग्रहयोर्वियोगज्यका त्रिभोनाङ्गनरेण निन्नी। विभाजिता खेचरहग्ज्यया सा हता च दृग्लम्बनलिप्तिकाभिः ॥ भक्ता कलाभिः स्फुटलम्बनस्य फलस्य चापं नवतेर्विशोध्यम् । शेषं स्फुटः स्यान्नतिसंस्कृतेषुस्ताभ्यां नतेर्सानमतिप्रसिद्धम् ।। १२ सि०शि० ·- । - १३४ ग्रहगणिते यो । सा तस्य स्फुटा क्रान्तिः । पलावलम्बावपमेन संस्कृतावित्यादिना नतांशा उन्नतां- शाश्च कार्याः । तज्ज्ये वित्रिभलनस्य दिनार्धजाते नतोन्नतज्ये । यथाह श्रीब्रह्मगुप्तः । वित्रिभलमापक्रमविक्षेपाक्षांशयुतिवियुतेः। इत्यादि । अत्रोन्नतज्यां वित्रिभलनशङ्ख नतज्यां चन्द्रहक्षेपं च परिकल्प्योक्तवल्लम्ब स्वल्पान्तरमवनतिश्च सुखार्थ साध्या । अनोपपत्तिः । वित्रिभलनशङ्कोरासन्न एव दिनार्धशकुस्तद्रज्यासन्चो इक्क्षेप इति भावः । शेषोपपत्तिः कथितैव । इदानी नतेः प्रयोजनमाह- स्पष्टोऽत्र बाणो नतिसंस्कृतोऽस्मात् प्राग्वत् प्रसाध्ये स्थितिमखण्डे॥१४॥ अन्न सूर्यग्रहणे यः पूर्ववच्छर आगच्छति । असौ नत्या संस्कृतः सन् स्फुटो भवति । अत्रैतदुक्तं भवति । गणितागतो दर्शान्तकालो लम्बनेनासकृत् स्फुटीकृतः स किल ग्रहम- ध्यकालः । तत्र तात्कालिकं सपातं चन्द्रं कृत्वा विक्षेपः साध्यः । अथ स्थिरलम्बनकाले यद्वित्रिभलग्नं तस्मादवनतिः साध्या । तया स विक्षेपः संस्कृतः । स मध्यग्रहणविक्षेपः स्फुटो भवतीत्यवगन्तव्यम् । ततो मानार्धयोगान्तरयोः कृतिभ्यामित्यादिना स्थितिमर्द- खण्डे साध्ये । अनोपपत्तिः । चन्द्रस्थाने क्रान्तिमण्डलविमण्डलयोरन्तरालं विक्षेपः । चन्द्रोविमण्डले रविः क्रान्तिमण्डलेऽतस्तयोविक्षेपो याम्योत्तरमन्तरम् । परं यदि भूगर्भस्थो द्रष्टा । यदा तु क्वधेनोच्छ्रितो भूपृष्टस्थस्तदा रविकक्षामण्डलाञ्चन्द्रकक्षामण्डलमधो दृक्क्षेपवशाल्लम्बित भवति । तद्याम्योत्तरभावेन यावता लम्बितं तावती नतिस्तदनाच्छरोऽतस्तया शरे संस्कृते स्फुटमकेंन्द्वोरन्तरं भवति । स एव स्फुटशरः । यथोक्तं गोले याम्योत्तरं शरस्तावदन्तरं शशिसूर्ययोः । नतिस्तथा तया तस्मात् संस्कृतः स्यात् स्फुटः शरः ॥ इति । स्थित्यर्धमर्धिवासना प्रागुक्तैव । इदानी स्पर्शमुक्तिसंमीलनोन्मीलनकालार्थमाह- तिथ्यन्ताद्गणितागतात् स्थितिदलेनोनाधिकालम्बनं तत्कालोत्थनतीषुसंस्कृतिभवस्थित्यर्धहीनाधिके । दर्शान्ते गणितागते धनमृणं वा तद्विधायासंकृज- शेयौ प्रग्रहमोक्षसंज्ञसमयावेवं क्रमात् प्रस्फुटौ ॥ १५ ॥ तन्मध्यकालान्तरयोः समाने स्पष्ट भवेतां स्थितिखण्डके च। दर्शान्ततो मर्ददलोनयुक्तात् संमीलनोन्मीलनकाल पवम् ॥ १६ ॥ सकृत्प्रकारेण विलम्बनं चेत् सकृत् स्फुटौ प्रग्रहमोक्षकालौ। किंवत्र बाणावनती पुनश्च तात्कालिकाभ्यां विधुवित्रिभाभ्याम् ॥१७॥ प्रथमं यो गणितागतस्तिथ्यन्तस्तस्मात् स्थितिदलेनोनाधिकालम्बनं साध्यम् । स्पर्श स्थितिदलेनोनान्मोक्षेऽधिकादित्यर्थः । अत्र किल स्पर्शकालः साध्यते । तत्र गणिवागत- तिथ्यन्तात् स्थित्य?नात् प्राग्वल्लम्बनमानीय तदनष्ट स्थापयित्वा तदणितागते तिथ्यन्ते ·.. सूर्यग्रहणाधिकारः। १३५ स्थितिदलेनोने धनमृणं वा कार्यम् । स स्थूलः स्पर्शकालः । तन्मध्यकालयोरन्तरं स्थूल स्थित्यर्धम् । तजनितफलोनात् समकलेन्दोः शरस्तत्कालवित्रिभजनितया नत्या संस्कृतस्त- स्मात् स्फुटविक्षेपात् पुनः स्थित्यर्धम् । तेन स्थित्यर्धन गणितागते दर्शान्त ऊने तल्लम्ब- नं धनमृणं वा कार्यम् । एवं कृते सति यावान् कालस्तावान् स्पर्शकालः । एवमसकृदिति । स्पर्शमध्यग्रहकालयोरन्तरं स्पार्शिकं स्थित्यधं ज्ञेयम् । स्पर्शकालात् पुनर्लम्बनमानीयान- एं स्थाप्यम् । अथ स्पार्शिकस्थित्यर्धघटीफलेन चन्द्रमूनीकृत्य (१) शरः साध्यः । अनन्त- रानीतवित्रिभलमानतिश्च । तया स्फुटीकृताच्छरात् पुनः स्थित्यर्धम् । तेनोनित गणिता- गते दर्शान्ते तल्लम्बनं धनमृणं वा कार्यम् । एवं स्फुटः स्पर्शकालः । असवदिति यावदविशेषः । ( मौक्षिका) मध्यग्रहकालोत्थस्थितिः समकलोत्थतिथ्यन्ते योज्या । तत्रासकृल्लम्ब- नान्तशरभवस्थित्या गणितागततिथ्यन्तो युतः सा मोक्षस्थितिरस्पष्टा । तल्लम्बनान्तशरो. त्थस्थित्या वारं वारं पूर्वदर्शान्तो योज्यः । एवं स्थिरलम्बनान्तशरोत्थस्थितिर्माक्षस्थिति- जया। सैव मौक्षिकम् ।) (२) एवं स्थितिदलेनाध्यागणितागतान्मोक्षकालोऽपि । तत्र चन्द्रपाततात्कालिकीकरणे फलं धनम् । एवं मोक्षमध्यग्रहकालयोरन्तरं मौक्षिकं स्थित्यर्धम् । एवं मर्ददलेनोनागणि- तागतात् संमीलनकाल: । मर्ददलेन युक्तादुन्मीलनकालः । संमीलनमध्यग्रहकालयोरन्तरं "प्रथम स्फुट मधिम् । उन्मीलनमध्यग्रहकालयोरन्तरं द्वितीयम् । यद्यसकृद्विधिना लम्बन क्रियते तदैवम् । यदा पुनःसद्विधिना लम्बनं तदा स्पर्शकालो मोक्षकालोऽपि सकृदेव स्फुटो भवति । किन्तु तत्रायं विशेषः। स्पर्शकाले मोक्षकाले वा पुनर्वित्रिभलग्नं कृत्वा तस्मान्नतिः साध्या । तया तत्कालभवो विक्षेपः संस्कृतः सन् स्फुटः स्पार्शिकः । मौक्षिको वा स्फुटो भवति । नचेदेवं तदा स्थूलः । अनोपपत्तिः । स्थित्यर्धानयने पूर्वोक्त्व । तत्स्फुटीकरणे प्रोच्यते । गणितागतो हि दर्शान्तकालो मध्यग्रहकालो भवितुमर्हति । चन्द्रार्कयोस्तत्र तुल्यत्वात् । स्थित्यर्धेनोनो दर्शान्तकालः स्पर्शकालो भवति । युतो मोक्षकालः । अथ च द्रष्टुः कोच्छ्रितत्वाल्लम्ब. नमुत्पन्नम् । अतस्तेन संस्कृतो दर्शान्तो मध्यग्रहकालः स्फुटो भवति । एवं स्पर्शकालोऽपि तत्कालजनितलम्बनेन संस्कृतः स्फुटो भवितुमर्हति । या युक्तिमध्यग्रहणकालस्य लम्बनसं- स्कारे सैव स्पर्शमोक्षसंमीलनोन्मीलनकालानाम् । किंतु स्पर्शकालस्य लम्बनसंस्कारे क्रिय. माणे कालान्यत्वाच्छरः किंचिदन्यथा भवति । नतिश्च किंचिदन्याशी । तत्संस्कृतिभवं स्थित्यर्धमपि किंचिदन्यादृशम् । अतस्तेनोने गणितागते दर्शान्ते तल्लम्बनं धनमृणं वा कतुं युज्यते । अत उक्तं तत्कालोत्थनतीषुसंस्कृतिभवस्थित्यर्धहीनाधिक इत्यादि । यद्यस- कृद्विधिना लम्बनं तदा पुनः पुनर्लम्बनं नतिश्च । तया तत्कालशरः स्फुटः स्थित्य. थं किल क्रियते । तदा स्थित्यधं स्फुट भवति । तदा तत्कालशरोऽपि स्फुटो भवति । १. अत्र श्रीमदेवः। चन्द्रमूनीकृत्येत्यत्र मध्यग्रहकालिकं चन्द्रमूनीकृत्येति ज्ञेयम् । २. अत्र संशोधकः । मौक्षिकार्थमितिप्रभृति मौक्षिकमित्यन्तं केनचित् प्रक्षिप्तमिति प्रतिभाति । -- - । ।

·ग्रहगणिते स एव स्पार्शिकः शर इति वेदितव्यम् । यदा पुनः सकृद्विधिना लम्बनं तदा पुनः पुनः शरस्य नतेश्चाकरणात् स्पार्शिकः शरः पुनः कर्तुं युज्यते । अत उक्तं किंवत्र बाणावनती पुनश्च तात्कालिकाभ्यां विधुवित्रिभाभ्यामिति । इदानी विशेषमाह- शेष शशाङ्कग्रहणोक्तमत्र स्फुटेषुजेन स्थितिखण्डकेन । हतोऽथ तेनैव हृतः स्फुटन बाहुः स्फुटः स्यादुग्रहणेऽत्र भानोः ॥ १८ ॥ ग्रासाच कालानयने फलं यत् स्फुटन निघ्नं स्थितिखण्डकेन । स्फुटेषुजेनासकृदुधृतं तत् स्थित्यर्धशुद्धं भवतीष्टकालः ॥ १६ ॥ अत्र रविग्रहणे बिम्बवलनभुजकोव्यादीनामानयनं शशाङ्ग्रहणोक्तं वेदितव्यम् । किंत्वन भुजसाधने विशेषः । अत्र पूर्वानयनेन यो भुज आगच्छति। असौ तत्कालस्फुटशर. जनितेन स्थित्यधेन गुण्यः स्फुटेन स्थितिखण्डकेन भाज्यः । स्पर्शमध्यकालयोरन्तरेण भाज्य इत्यर्थः । फलं स्फुटो भुजोभवति । अथ ग्रासाच्च कालानयने फलं यदिति । ग्रासोनमानैक्यदलस्य वर्गाद्विक्षेपकृत्या रहितात् पदं यत् । गत्यन्तरांशैविहृतमिति यत् फलं लभ्यते तस्य स्फुटीकरणम् । तत् फलं स्फुटेन स्थित्यर्धेन स्पर्शमध्यकालयोरन्तरेण गुणितं तत्कालस्फुटशरजनितेन स्थित्यर्धेन भक्तं स्फुटं भवति । तत् स्वस्थित्यर्धाच्छुद्धमिष्टकालो भवति । स च स्पर्शादग्रतो मोक्षात् पृष्ठतः । तस्मिन् काले नतिसंस्कृतं शरं पुनः कृत्वा ग्रासोनमानैक्यदलस्य वर्गाद्विक्षेपकृत्येत्यादिना फलं साध्यम् । तत् फलं पुनः स्फुटं कर्त- व्यम् । एवं यावदिष्टकालः स्फुटो भवति तावदसकृत्कर्म । अत्रोपपत्तिः । भुजानयने पूर्वोक्तैव । तत्स्फुटीकरणे प्रोच्यते । यथा चन्द्रग्रहणे स्थि. त्यधं शरमानैक्यार्धयोर्वर्गान्तरादुद्भुतं तथेहाप्यानीतम् । तदस्फुटम् । लम्बनसंस्कारे कृते स्पर्शमध्यग्रहकालयोरन्तरं तत् स्फुटं स्थित्यर्धम् । लम्बनान्तरसंस्कृतमित्यर्थः । भुजो हि स्थित्यर्धसम्बन्धेनागच्छति । यथा चन्द्रग्रहे मध्यममेव स्थित्यर्धम् । तत्सम्बन्धेन याशो भुजस्तत्रागच्छति तादृशेनेहापि भवितव्यम् । वासनायास्तुल्यत्वात् । अथ च वीष्टेन निघ्नाः स्थितिखण्डकेनेत्येवं यदानीयते तदा स्फुटस्थित्यधं वीष्टं कृत्वा गणक आनयति तदा स्फुटस्थित्यर्धसम्बन्धी भुजः स्यात् । असावसम्यक् । अतस्तस्य तत्कालस्फुटशरज. नितस्थित्यसम्बन्धीकरणायानुपात: । यदि स्फुटस्थित्यधैनैतावान् भुजस्तदा तत्कालज- नितस्फुटशरभवस्थित्यधैन किमिति । फलं स्फुटो भुजो भवति । एतदेव विपरीतं कर्म ग्रासात् कालानयने । यतो ग्रासोनमानैक्यदलस्य वर्गादित्यादिना यत् फलमागच्छति तन्म- ध्यमं स्थित्यधं वीष्टम् । तत् स्फुटस्थित्यर्धाद्यावद्विशोध्यते तावदसम्यगिष्टं भवति । अत. स्तस्य फलस्य स्फुटस्थित्यर्धपरिणामायानुपातः । यदि मध्यमस्थित्यधे नैतावत् फलं तदा स्फुटस्थित्यर्धेन कियदिति । अत्र यल्लभ्यते स्फुटं फलं तस्मिन् स्फुटस्थित्यर्धाच्छोधिते स्फुटमिष्टमवशिष्यत इत्यर्थः । इदानी चाद्योक्तद्वारेण विशेषोऽभिधीयते.व्याख्यायते च- शशिहक्क्षेपार्थ यद्वित्रिभलग्नेषुणात्र संस्करणम् । जिष्णुजमतं तदुक्तं न मन्मतं वच्मि युक्तिमिह ॥ १ ॥ - - - ·सूयग्रहणाधिकारः। ६ ० mo ० यत्राक्षोजिनभागास्तत्रार्केन्दू तुलादिगावुदये । पातः किल गृहपटकं सममण्डलवत् तदापवृत्तं स्यात् ॥ २ ॥ अर्काल्लम्बितचन्द्रो न जहात्यपमण्डलं ह्यविक्षिप्तः । वित्रिमशरसंस्कारान्नतिरत्रायाति सा व्यर्था ॥ ३ ॥ अत्र रविदृक्क्षेपधनुर्वित्रिभलामोत्थशरेण संस्कृतं शशिदृक्क्षेपधनुर्भवतीति यदुक्तं तन- हागुप्तस्य मतं न मन्मतम् । तदयुक्तमिव प्रतिभातीति भावः । तत् कथमयुक्तमिति तद- र्थमाह । वच्मि युक्तिमिहेति । अत्र रविग्रहेऽर्कचन्द्रयोर्याम्योत्तरमन्तरं विक्षेपः । विक्षेपो नाम कक्षामण्डलविमण्डलयोर्याम्योत्तरमन्तरम् । अथ यदा दृमण्डलगत्याधोलम्बित. श्चन्द्रस्तदा तस्य चन्द्रस्य रविकक्षयासह यावदन्तरं तच्चन्द्रार्कयोर्याम्योत्तरमन्तरं स स्फुट- विक्षेप इत्यर्थः । तस्य पूर्वविक्षेपेण सह यदन्तरं तावती नतिरित्यर्थः । इति किल रविग्रहे नतिस्वरूपम् । अथ युक्तिरुच्यते । यन्त्र देशे चतुर्विंशतिरक्षांशाः । यदा किलार्को राशिषट्कं तावांश्च चन्द्रस्तावांश्च पात: शशिशरः शुन्यम् । तदा तस्मिन् देशे खेरुदयकाले रविरेव लग्नम् रविः तद्वित्रिभलग्नं राशित्रयं भवति । चन्द्रः पात: लग्नम् वित्रिभम् तस्य क्रान्तिरुत्तरा. चतुर्विंशतिर्भागास्तैरक्षे संस्कृते नतांशानामभावः । अतो वित्रिभलग्नं खस्वस्तिके प्राक्स्व. स्तिके रविः । सममण्डलमेव तदा क्रान्तिमण्डलम् । तदेव दृङ्गण्डलम् । दृङ्गण्डलगत्याधो लम्बितश्चन्द्रस्तत्कक्षामण्डलं न त्यजति । अतोऽत्र स्फुटविक्षेपोऽपि शून्यम् । अतोऽत्र नतेरभावः । वित्रिभलनशरसंस्कारेणान कलाचतुष्टयं नतिरुत्पद्यते सा व्यर्था । यद्ब्रह्मगुप्तेन विमण्डलमेव कक्षामण्डलं परिकल्प्य नतिरानीता सापि युक्तियुक्ता । किंतु सा विमण्डलावधिरायाता न कक्षामण्डलावधिः । अतो लम्बनकालेन चालितस्य विधोर्यावान् विक्षेपो यावांश्च प्रथमस्तयोरन्तरं तस्या नव्य॑स्तं कार्यम् । रविटक्क्षेपधनुषि यदि वित्रिभलग्नशरो युक्तस्तदेदमन्तरं नतेः शोध्यम् । यदा रहितस्तदा युक्त कार्यमित्यर्थः । एवं कृते सति सा नतिः स्फुटा भवितुमर्हति । अथवा रविक्षेपधनुश्चन्द्रशरेण संस्कृतं कृत्वा नतिः साध्यते सापि स्फुटासन्ना भवति । किंतु ग्रहणे चन्द्रशरोऽल्पो भवति । संस्कारे कृतेऽपि स्वल्पान्तरा नतिः । अत एवाद्यैराचार्यैः स्वल्पान्तरत्वादिदं कर्मोपेक्षित- मिति मम मतम् । अथवा कि जगद्विरोधेन यत् तेन कृतं तदपि युक्तम् । लम्बनकालशरान्तरमस्यां व्यस्तं नतौ यदि क्रियते । स्यष्टैवं स्यादथवा चन्द्रस्य शरेण संस्कृत्य ॥ ४ ॥ भानोईक्षेपधनुः साध्या स्वल्पान्तरा नतिस्तस्मात् । ग्रहणे स्वल्पशरत्वात् स्वल्पान्तरता नतेर्यस्मात् ॥ ६ ॥ तस्मान्नेदं पूर्वैरकीशायैस्तथा कृतं कर्म । आत्मप्रतिभासो वा मयोदितः किं जगद्विरोधेन ॥ ६ ॥ इति सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये मिताक्षरे सूर्यग्रहणाधिकारः । ग्रन्थसंख्या ३२५ ॥

·Pin । । । ग्रहगणिते अथ ग्रहच्छायाधिकारी व्याख्यायते । तन्नादौ तावद्ग्रहविक्षेपान मध्यमानाह । विक्षेपलिताः क्षितिजादिकानां खेशा ११० द्विबाणेन्दुमिता १५२ रसाश्वाः ७६ । षत्रीन्दवः १३६ खाग्निभुवः १३० सितश- पातौ स्फुटौ स्तश्चलकेन्द्रयुक्तौ ॥१॥ क्षितिजस्य खरुद्रमिता ११० मध्यमा विक्षेपलिताः । बुधस्य द्विबाणेन्दुमिताः १९२ ॥ गुरोः षट्सप्ततिः ७६ । शुक्रस्य षड्विश्व १३६ तुल्याः । शनेः खत्रीन्दु १३० मिता वेदि- तव्याः । तथा बुधशुक्रयोर्यो गणितागतौ पातौ तौ स्वस्वशीघ्रकेन्द्रेण युक्तौ कार्यों एवं स्फुटौ स्तः । अनोपपत्तिः । मध्यमगतिवासनायां वेधप्रकारेण वेधवलये ग्रहविक्षेपोपपत्तिदर्शितैव । किंत्वन्त्यफलज्यार्धधनुषा सत्रिगृहेण तुल्यं यदा शीघ्रकेद्रं भवति तदा त्रिज्यातुल्यः शीघ्र- कर्णो भवति । तस्मिन् दिने वेधवलये यावान् परमो विक्षेप उपलभ्यते तावान् ग्रहस्य परमो मध्यमविक्षेपः । एवमेते भौमादीनामुपलब्धाः पठिताः। अथ ज्ञशुक्रयोः पातस्य स्फुटत्वमुच्यते । भगणाध्याये ये बुधशुक्रयोः पातभगणाः पठितास्ते स्वशीघ्रकेन्द्रभगणैर- धिकाः सन्तो वास्तवा भवन्ति । ये पठितास्ते स्वल्पाः कर्मलाघवेन मुखार्थम् । अतः पठितचक्रभवौ स्वशीघ्रकेन्द्रयुतौ वास्तवभगणनिष्पन्नौ स्फुटौ भवतः । तथा चोक्तं गोले ये चात्र पातभगणाः पठिता ज्ञभृग्वोस्ते शीघ्रकेन्द्रनगणैरित्यादि। इदानीं ग्रहविक्षेपानयनमाह- मन्दस्फुटात् खेचरतः स्वपातयुक्ताद्भुजज्या पठितेषु निघ्नी । स्वीशीघ्रकणन हृता शरः स्यात् सपातमन्दस्फुटगोलदिकः ॥२॥ मन्दस्फुटाद ग्रहात् स्वपातयुक्तादूभुजज्या साध्या । सा ग्रहस्य पठितेन शरेण गुण्या स्वशीघ्रकर्णेन भाज्या । फलं स्फुटविक्षेपः स्यात् । सपातो मन्दस्फुटो ग्रहो यदि राशिष- ट्कादूनस्तदोत्तरो विक्षेपोऽन्यथा दक्षिणः । अनोपपत्तिः । मन्दस्फुटो ग्रहः स्वशीघ्रप्रतिमण्डले भ्रमति । तत्र च तस्य पातोऽपि । पातो नाम प्रतिमण्डलविमण्डलयोः संपातः। तस्मादारभ्य विक्षेपप्रवृत्तिः । इह सुसरलवंश- शलाकया कक्षामण्डलं तत्प्रतिमण्डलं च छेद्यकोक्तविधिना विरचय्य तत्र शीघ्रप्रतिमण्डले मेषादेः प्रतिलोमं पातस्थानं च चिह्नयित्वा तत्र विमण्डलं निवेश्यम् । पातचिह्नादाशिष- टकान्तरे विमण्डलप्रतिमण्डलयोरन्यं संपातं कृत्वा पातात् पूर्वतस्त्रिभेऽन्तरे पठितविक्षेपप्र. माणेन प्रतिमण्डलादुत्तरतो विमण्डलं केनचिदाधारेण स्थिरं कृत्वा मेषादेरनुलोमं मन्द- स्फुटं ग्रहं प्रतिमण्डले विमण्डले च दत्त्वा विक्षेपोपपत्ति दर्शयेत् । तत्र तयोग्रहयोर्यावान् विप्रकर्षस्तावांस्तत्र प्रदेशे विक्षेपः । अथ तस्यानयनम् । पातस्थाने हि विक्षेपाभावः । ततस्त्रिभेऽन्तरे परमो विक्षेपः । अन्तरेऽनुपातेन । अतः पातग्रहचिह्नयोरन्तरं तावज्ज्ञेयम् । तञ्च तयोर्योगे कृते भवति । यतो मेषादेरनुलोमं ग्रहोदत्तः । पातस्तु प्रतिलोमम् । अतस्त- योर्योगः शरार्थ किल केन्द्रम् । तस्य दोर्ध्या साध्या । यदि त्रिज्यातुल्ययादोर्यया पवित- विक्षेपतुल्यं प्रतिमण्डलविमण्डलयोरन्तरं लभ्यते तदाभीष्टया ग्रहस्थानभवया दोयंया - ·- ग्रहच्छायाधिकारः। किमिति। फलं शीघ्रकर्णाग्रे विक्षेपः । अथ द्वितीयोऽनुपातः । यदि शीघ्रकर्णाग्र एता. वान् विक्षेपस्तदा त्रिज्याने क इति । अत्र गुणकभाजकयोस्त्रिज्यातुल्ययोस्तुल्यत्वान्नाशे कृते सति दोायाः पठितविक्षेपो गुणः शीघ्रको हरः । फलं कक्षाप्रदेशे विक्षेपो ज्यारू- पस्तस्य चापं स्फुटविक्षेप इत्यर्थः । भूचिह्न सूत्रस्यैकमग्रं बद्ध्वा द्वितीयमनं विमण्डले ग्रहस्थाने निबद्धं सूत्रं कर्ण:(१)। सूत्रकक्षामण्डलयोरन्तरं स्फुटः शर इत्यादि सर्व छात्राय दर्शनीयम् । इदानी विक्षेपस्य क्रान्तिसंस्कारयोग्यतालक्षणमन्यत् स्फुटीकरणमाह- त्रिज्यावर्गादयनवलनज्याकृति प्रोह्य मूलं यष्टिर्यष्टया धुचरविशिखस्ताडितस्त्रिज्ययाप्तः । यद्वा राशिययुतखगधुज्यका स्त्रिमौर्या भक्तः स्पष्टो भवति नियतं क्रान्तिसंस्कारयोग्यः॥३॥ ग्रहस्य युतायनांशोडुपकोटिशिजिनीत्यादिनायनं वलनं साध्यम् । अत्र वलनशब्देन वलनज्या ग्राह्या न धनुः । तथा इतः प्रभृति बृहज्ज्याभिः कर्म कर्तव्यम् । यतो बृहज्ज्याभिः शरज्या शरकलातुल्यैव भवति। तस्यानयनम् । वलनस्य वर्ग त्रिज्याव- र्गादपास्य यन्मूलं लभ्यते तद्यष्टिसंज्ञं ज्ञेयम् । तया यष्ट्या ग्रहविक्षेपो गुणितस्त्रिज्यया भक्तः स्फुटः क्रान्तिसंस्कारयोग्यो भवति । अथानुकल्प उच्यते । यद्वा राशिययुतखग- धुज्यकान्न इतिः। राशिययुतस्य ग्रहस्य यावती घुज्या तया वा गुण्यस्त्रिज्यया भक्तः स्फुटो भवति । अन्न भाजकस्यैकत्वाद्गुणकस्यान्यत्वात् फलं स्वल्पान्तरमित्यतो. उनुकल्पेनोक्तम् । अनोपपत्तिः । क्रान्त्यग्रात् किल शरो भवति । शराग्रे ग्रहः । क्रान्तिः शरेण संस्कृता स्पुटा भवति। अत्र गणितागतेनैव शरेण क्रान्तिः स्फुटा क्रियते तद्युक्तम् । यतः का- न्तिविषुवन्मण्डलात् तिर्यग्वाभिमुखी । विक्षेपस्तु क्रान्तिमण्डलात् तिर्यग्रूपः कदम्बाभि- मुखः । यथोक्तं गोले । सर्वतः क्रान्तिसूत्राणां ध्रुवे योगो भवेद्यतः। विषुवन्मण्डलप्राच्या ध्रुवे याम्या तथोत्तरा ॥ सर्वतः क्षेपसूत्राणां भुवाजिनलवान्तरे । योगः कदम्बसंज्ञोऽयं ज्ञेयो वलनबोधकृत् ॥ तनापमण्डलप्राच्या याम्या सौम्या च दिक् सदा । कदम्बभ्रमवृत्तं चेति । अतो विक्षेपः कदम्बाभिमुखो भवति । ध्रुवाभिमुख्या क्रान्त्या सह कथं तस्य भिन्न- १. अत्र संशोधकोक्तो विशेषः । द्राक्केन्द्रकोटिज्यकया विनिन्नी त्रिभज्ययाप्ता शरकोटिजीवा । तचापभागैः सहितान् वियुक्तान् खाङ्कांशकान् कर्किमृगादिकेन्द्रे ॥ द्राक्केन्द्रभागान् प्रविकल्प्य साध्यः शीघ्राख्य कर्णः स भवेद्हस्य । बिम्बीयक! मृगकर्कटादावल्पोधिकः स्थानभवाच्च कर्णात् ॥ - ·- -- १४० ग्रहगणिते दिक्कल्य योगवियोगावुचितौ । तयोर्यद्भिन्नदिक्त्वं तदायनवलनवशात् । अथ तगोलोपरि प्रदर्श्यते । यथोदितं गोलं विरचय्य क्रान्तिवृत्ते यद्ग्रहचिह्न तस्मात् परितो नवतिभागा- न्तरेऽन्यत् त्रिज्यावृत्तं निवेश्यम् । अथ ग्रहचिह्नाध्रुवोपरिगामि सूत्रं तस्मिन् वृत्ते यत्र- लगति तत्कदम्बयोरन्तरमायनं वलनमतस्तस्य ज्या भुजः । ग्रहचिह्नकदम्बयोरन्तरस्य ज्या त्रिज्या स कर्णः । तयोर्वर्गान्तरपदं कोटिः। सा च यष्टिसंज्ञा । क्रान्त्यग्राद्विक्षेपः कदम्बा- भिमुखः कर्णरूपः । तस्य कोटिरूपकरणायानुपातः । यदि त्रिज्याकर्णे यष्टिः कोटिस्तदा- शरकणे का । फलं क्रान्तिसंस्कारयोग्यो विक्षेपो भवति । तेन संस्कृता क्रान्तिः स्फुटा । विक्षेपाग्रस्थस्य ग्रहस्य विषुवन्मण्डलस्य च यद्याम्योत्तरमन्तरं सा स्फुटा क्रान्तिरुच्यते । अथानुकल्पेऽपीयमेव वासना । अन्न सत्रिराशिग्रहक्रान्तिज्या भुजस्थाने कल्पिता स भु. जः । ताज्या यष्टिस्थाने कल्पिता सा कोटिः । तत्रापि त्रिज्या कर्ण इति सर्वमुपपन्नम्। इदानीमायनं हक्काह- आयनं वलनमस्फुटषुणा संगुणं धुगुणभाजितं हतम् । पूर्णपूर्णधृतिभिर्ग्रहाश्रितब्यक्षभोदयहृदायनाः कलाः॥४॥ अस्फुटेषुवलनाहतिस्तु वा यष्टिहृत् फलकलाः स्युरायनाः । ता ग्रहेऽयनपृषत्कयोः क्रमादेकभिन्नककुभोणं धनम् ॥ ५ ॥ ग्रहस्य यदायनं वलनं तदस्फुटशरेण संगुण्य तद्द्युज्यया भजेत् । फलमष्टादशशतैः १८०० संगुण्य यस्मिन् राशौ ग्रहो वर्तते तस्य निरक्षोदयासुभिविभजेत् । फलमायनकला भवन्ति । अथ वायनवलनकला अस्फुटेन शरेण संगुण्य यष्टया विभजेत् । फलमायनकलाः स्वल्पान्तरा भवन्तीत्यनुकल्पः । ग्रहो यस्मिन्नयने वर्तते तस्यायनस्य ग्रहशरस्य च यद्यो- का दिक् तदा ता आयनाः कला ग्रहे ऋणं कार्याः । यदि तयोभिन्ना दिक् तदा धन कार्याः । एवं कृतायनहकर्मको ग्रहो भवति । अनोपपत्तिोले सविस्तराभिहिता । अथेहापि किंचिदुच्यते । क्रान्तिवृत्ते यद्ग्रह- स्थानचिह्न तद्यदा क्षितिजे लगति न तदा ग्रहः । यतोऽसौ शराग्ने। शराय हि कदम्बा- भिमुखम् । यदोत्तरकदम्बः क्षितिजादुपरि भवति तदा तदुन्मुखेन शरेण ग्रहः क्षितिजादु- न्नाम्यते । क्षितिजकदम्बयोरन्तरं तदेवोत्तरमायनं वलनम् । यदा क्षितिजादधः कदम्ब- स्तदा शरेण ग्रहो नाम्यते क्षितिजकदम्बयोरन्तरं तदा दक्षिणं वलनम् । अतो वलनवशेन ग्रहस्योन्नामन नामनं च । उन्नामितो ग्रह आदावेवोदितः । नामितः पश्चादुदेष्यति । स च कियता कालेनेति तदानयनं त्रैराशिकेन । यदि त्रिज्यातुल्ये कर्णे कदम्बक्षितिजयोर- न्तरकला वलनसंज्ञा लभ्यन्ते तदा अस्फुटशरतुल्ये किमिति । फलं ग्रहादधोऽवलम्बरूपाः कला भवन्ति । ग्रहस्थाने याज्यावृत्तं तत्र ता जीवारूपाः । तासां त्रिज्यावृत्तपरिणा- मायान्योऽनुपातः । यदि घुज्यावृत्त एतावती ज्या तदा त्रिज्यावृत्ते कियतीत्येवं याः फल- कलास्ता एवासवः । फलस्य धनुः स्वल्पत्वानोत्पद्यत इति न कृतम् । तैः क्रान्तिवृत्ते परिणामायान्योऽनुपातः । यदि निरक्षोदयासुभी राशिकला अष्टादशशतानि लभ्यन्ते तदै- भिरसभिः किमिति । फलं क्रान्तिवृत्तपरिणताः कला भवन्ति । यदोत्तरं किल वलनमु- त्तरश्च विक्षेपस्तदा तेन विक्षेपेणोन्नामितो ग्रहो यावत् क्षितिज नीयते तावत् क्रान्तिवृत्तग्र- । - । ।

·१४१ - प्रहच्छायाधिकारः। हस्थानात् पृष्ठतः क्रान्तिवृत्तं क्षितिजे लगति तदेव स्थानं कृतहकर्मको ग्रहः । किं ना। गोले क्रान्तिमण्डले यथास्थानं विमण्डलं विन्यस्य तत्र ग्रहं च दत्त्वा चिन्हं कार्यम् । अथ ध्रुवाद्ग्रहोपरि नीयमानं वृत्ताकारं सूत्रं यन्त्र क्रान्तिवृत्ते लगति तत्र कृतहक्कमको ग्रहः । एवं ध्रुवान्नीयमानेन सूत्रेण शरकृतं त्र्यस्त्रं भवति । क्रान्तिवृत्तग्रहस्थानादग्रतः पृष्ठ• तो वा आयनकलातुल्येऽन्तरे तत् सूत्र क्रान्तिवृत्ते लगति । अत आयनकला भुजः । अस्फुटविक्षेपः कोटिः । शराग्रक्रान्तिवृत्तयोरन्तरे यावत् सूत्रखण्डं स तत्र कर्णः । एतत् त्र्यस्त्रं वलनत्र्यस्त्रसंभवम् । अतस्त्रैराशिकेनायनकलानामानयनम् । यदि यष्टिकोट्या वलन- कलाभुजो लभ्यते तदा अस्फुटविक्षेपकोट्या किमिति । फलमायनकला इति सर्वमुपपन्नम् । इदानीमक्ष हक्काह- स्फुटास्फुटक्रान्तिजयोश्चरार्धयोः समान्यदिक्त्वेऽन्तरयोगजासवः । पलोद्भवाख्या भनभासदां शरे महत्यथाल्पे यदिवा स्युरन्यथा ॥ ६॥ स्पष्टषुरक्षवलनेन हतो विभक्तो लम्बज्यया रविहृतोऽक्षभया हतो वा। लब्धं हतं त्रिभगुणेन हृतं द्युमौा स्युर्वासवः पलभवा अथ तैः शरे तु ॥७॥ याम्योत्तरे क्रमविलोमविधानलग्नं खेटात् कृतायनफलादुदयाख्यलग्नम् । सौम्ये क्रमेण विपरीतमिषौ तु याम्ये भार्धाधिकात्खचरतोऽस्तविलग्नमेवम्॥८॥ प्रहत्य स्फुटक्रान्तेरस्फुटक्रान्तेश्वरार्धे साध्ये । यदि स्फुटास्फुटक्रान्ती तुल्यदिके तदा चरार्धयोरन्तरं कार्यम् । यदि भिन्नदिक्के तदा योगः । एवं येऽसवो भवेयुस्ते पलोगवा ज्ञेयाः । ग्रहस्य भस्य वा यदा महांश्छरस्तदैवम् । यदाल्पस्तदान्यथा पलोद्भवासवः सा- ध्याः । ग्रहस्य स्पष्टः शरोऽक्षवलनेन गुण्यो लम्बज्यया भाज्यः । अथवा विषुवत्या गुणि- तो द्वादशभिर्भाज्यः। यल्लब्धं तत् त्रिज्यया गुण्यं धुज्यया भाज्यं फलं पलोद्भवा अस- वो भवन्तीत्यनुकल्पः । अथ कृतायनकर्मकं ग्रहं रवि प्रकल्प्य तैः पलोद्भवासुभिलग्नं सा- ध्यम् । यदि ग्रहस्य याम्यः शरस्तदा क्रमविलग्नम् । यदि सौम्यस्तदा विलोमलग्नम् । एवं कृते सति ग्रहस्योदयलग्नं भवति । अथ तमेव ग्रहं सभाध रविं प्रकल्प्य तैरेवासुभिरु- तरे शरे यत् क्रमलग्नं याम्ये विलोमं क्रियते तद्ग्रहस्यास्तलग्नम् । अनोपपत्तिः । अन्न गोले विषुवन्मण्डलं स्वाक्षाशैर्यावन्नामितं तावदुन्मण्डलमुत्तरगाले क्षितिजादुपरि लगति याम्येऽधः । यतस्तत्रस्थो ग्रहः स्वचरार्धासभिरुन्नति नतिं च गतः । अतश्चरार्धस्य या वासना सैव पलोद्भवासूनाम् । स्फुटास्फुटक्रान्तिजयोश्चरार्धयोरन्तरे या. वन्तोऽ सवस्तावन्तः शरभवा इत्यर्थाज्जातम् । यतस्तयोरन्तरं शर एव । एवं तुल्यदि. क्त्वे । यदा महता शरेणान्यदिक्त्वं नीता क्रान्तिस्तदा शरस्यैकं खण्डमुत्तरतोऽन्यद्दक्षिण- तः । तयोर्योगे यतः शरो भवति । अतस्तजनितयोश्चरार्धायोोंगे शरजनिताः पलोन- वासवः स्युः । एवं हि महति शरे । अथाल् । ग्रहः किलोत्तरगोल उत्तरश्च तस्य शरस्तदाक्षवशाच्छरेण ग्रहस्य यदुन्नमनं तत् त्रैराशिकेन साध्यते । यदि लम्बज्यया को- ट्याक्षवलनतुल्यो भुजस्तदा स्फुटशरतुल्यया किमिति । अत्र यत् फलं तद्ग्रहयुज्यावृत्ते ज्यारूपं भवति । अथवा लघुना क्षेत्रेणानुपातः । यदि द्वादशाङ्गुलकोट्या पलमा भुज- स्तदा स्फुटशरकोट्या किमिति । फलं तुल्यमेव । अथ त्रिज्यावृत्ते परिणामायानुपातः । । ।

·। ग्रहगणिते यदि घुज्यावृत्त एतावती ज्या तदा त्रिज्यावृते कियतीति । फलस्य धनुः कर्तुं युज्यते । तच्छरस्याल्पत्वान्नोपपद्यत इति न कृतम् । आयनहकर्मण्यस्फुटविक्षेपादसवः साधि- ताः। इह तु स्फुटात् । तत्र कारणमुच्यते । तेन दृकर्मणा निरक्षदेशक्षितिजस्थो ग्रहः कृतः । तत् क्षितिजमन्यदेश उन्मण्डलम् । शरमूले यद्धुज्यावृत्तं शरागे च यत् तयोर्वृत्तयोरुमण्डले यावदन्तरं तावान स्फुटः शरः । स तु कोटिरूपः । अस्फुटः क. र्णरूपः। अतोऽन्न कोटिरूपेण पलोद्भवा असवः साधिताः । कृतायनहकर्मको ग्रहोऽक्षव- शात् प्रागुदित उदेष्यति वा यैरसभिस्तेऽत्र पलोद्भवाख्याः। अथ याम्ये शरे ते रसुभिः क्षितिजादधःस्थो ग्रहो यावदुपरि क्षितिजं नीयते तावत् कृतायनहकर्मग्रहादग्रतः क्रान्तिवृत्तं क्षितिजे लगति । यदि सौम्यः शरस्तदा तैरमुभिः क्षितिजादुपरिस्थो ग्रहः क्षितिजं यावदधो नीयते तावत् कृतायनहकर्मकाग्रहात् पृष्टतः क्रान्तिवृत्तं क्षितिजे लगति । अत उक्तं शरे याम्योत्तरे क्रमविलोमविधानलग्नमित्यादि । एवं कृत उदयलग्न जातम् । अस्मादुदयलग्नसाधनाद्वयस्तमस्तलग्नसाधनम् । यतो थैरसभिर्विक्षेपेण प्राच्या ग्रहः क्षितिजादुन्नाम्यते तैरेव प्रतीच्यां नाम्यते । यैर्नास्यते तैरेवोन्नाम्यते । अथ प्रतीच्या ग्रहेऽस्तं गच्छति प्राच्यां यल्लग्नमुदेति तदस्तलग्नम् । अतो भार्धाधिकात् खचरत इत्यु- क्तम् । इदं सर्व गोलोपरि सम्यग्दृश्यते । इदानीमुदयास्तलग्नयोः स्वरूपं प्रयोजनं चाह- निजनिजोदयलग्नसमुद्गमे समुदयोऽपि भवेद्भनभः सदाम् । भवति चास्तविलग्नसमुद्गमे प्रतिदिनेऽस्तमयः प्रवहभ्रमात् ॥ ६ ॥ स्पष्टार्थम् । इदानीं ग्रहस्यं दृश्यत्वलक्षणमाह- निशीष्टलग्नादुद्यास्तलग्ने न्यूनाधिके यस्य खगः स दृश्यः । दिनेऽपि चन्द्रो रविसन्निधानान्नास्तं गतश्चेत् सति दर्शने भा ॥१०॥ दिनकरेऽस्तं गते यदिष्टकाले लग्नं तदिष्टलग्नम् । तस्माद्ग्रहस्योदयाख्यलग्नं न्यून- मस्ताख्यं चाधिक यदि भवति तदा ग्रहो दृश्यः । इतोऽन्यथा चेददृश्यः । एवं लक्षणे सति चन्द्रो दिवसेऽपि दृश्यः । यदि ग्रहो दृश्यस्तदा ग्रहस्य छाया साध्या । अनोपपत्तिः स्पष्टार्थी। इदानी छायार्थ ग्रहस्य घुगतमाह- शातुं यदा भाभिमता ग्रहस्य तत्कालखेटोदयलग्नलग्ने । साध्ये तयोरन्तरनाडिका यास्ताः सावनाः स्युर्युगता ग्रहस्य ॥ ११ ॥ ता एव खेटद्युतिसाधनाथ क्षेत्रात्मकत्वात् सुधिया नियोज्याः । ऊनस्य भोग्योऽधिकभुक्तयुक्तो मध्योदयादयोऽन्तरकाल एवम् ॥ १२ ॥ यस्मिन् काले ग्रहस्य छाया ज्ञातव्या तात्कालिकस्य ग्रहस्योदयलग्नमिष्टल च तयो- रन्तरघटिकाः साध्या ऊनस्य भोग्योऽधिकभुक्तयुक्त इत्यादिना । एवं ता ग्रहस्य सावनध- टिका दिनगता भवन्ति । अत्रोपपत्तिः । अत्रेष्टलग्नं किल क्षितिजे । इष्टकालिकस्य ग्रहस्य यदुदयलनं कृतं तदु- ·ग्रहच्छायाधिकारः। १४३ दयलग्नमेव । ग्रहः स क्षितिजादुपरि यत्र कुत्रचित् स्थाने। तस्य भोग्यकाल इष्टलग्नस्य भुक्तकालेन मध्योदयैश्च युक्तस्तस्य ग्रहस्य दिनगतः कालो भवितुमर्हति । ता घटिकाः सावना भवन्तीति यदुक्तं तत् कुतः । यतस्ता घटिकाः क्षेत्रात्मिकाः । इदं गोलोपरि दर्श- येत् । गोल इष्टलग्नं क्षितिजे निवेश्य तात्कालिकग्रहस्योदयलग्न मेषादेर्दत्त्वा तदो ग्रहसं- ज्ञको बिन्दुः कार्यः । तत्र तस्याहोरात्रवृत्तं निवेश्यम् । तस्मिन् वृत्ते पूर्वक्षितिजसंपाता- दारभ्य ग्रहचिह्नपर्यन्तं यावत्यो घटिकास्तावत्यस्तस्य ग्रहस्य युगता भवन्ति । ताश्च सा- वनाः । यतोऽहोरात्रवृत्ते विगणय्य गृहीताः। ग्रहस्याहोराने याः षष्टियटिकास्ताः सावनाः। छायासाधनाथ क्षेत्रात्मिका एव नाड्यो ग्रहीतुं युज्यन्ते । छायासाधनं हि क्षेत्रव्यवहारः । अत उक्त ता एव खेटद्युतिसाधनार्थमित्यादि । इदानी क्रान्तेः स्फुटत्वं कृत्वा छाया साधनातिदेशं करोति स्म । स्पष्टा क्रान्तिःस्फुटशरयुतोनकभिन्नाशभावे तज्ज्या स्पष्टोऽपमगुण इतो धुज्यकाद्यं ग्रहस्य । कृत्वा साध्या तदुदितघटीभिःप्रभा भानुभाव- च्चन्द्रादीनां नलकसुषिरे दर्शनायापि भानाम् ॥ १३ ॥ ग्रहस्य क्रान्तिः स्फुटेन शरेण तुल्यदिक्त्वे युता भिन्नदिक्त्वे वियुता सती स्फुटा भवति । स्फुटक्रान्तेर्या ज्या सा स्फुटक्रान्तिज्या तया कुज्याधुज्याचरज्यादि सर्व प्रसा- ध्यम् । पूर्वानीताभिर्चुगतवटिकाभिरुन्नतं ज्ञात्वाथोन्नतादूनयुतादित्यादिना भानुभाव. चन्द्रादीनां ग्रहाणां भानां वा छाया साध्या । यद्यपि ताराग्रहाणां भानां च छाया न दृश्यते तथापि नलकसपिरे तदर्शनाय तदुपयोगिनी भविष्यतीति साध्या । अनोपपत्तिस्त्रिप्रश्नोक्तव। इदानीमन्त्रापि विशेषमाह- खभुक्तितिथ्यंशविवर्जितो ना महांल्लघुः खाग्निकृतां ४३० शहीनः । स्पष्टो भवेदस्फुटजातदृग्ज्या संताडिताः स्फुटशङ्कुमक्ता ॥ १५ ॥ प्रभा भवेन्ना तिथिभागतोऽल्पो यावद्विधुस्तावदसावदृश्यः । एवं किल स्यादितरग्रहाणां स्वल्पान्तरत्वान्न कृतं तदाद्यैः ॥ १५ ॥ एवं त्रिप्रश्नोत्या ग्रहस्य शङ्ख हग्ज्यां च साधयेत् । ततः शङ्कोः स्फुटत्वं कार्यम् । ग्रहस्य भुक्तिपञ्चदशांशेन वर्जितः शङ्खः स्फुटो भवति । अस्फुटशडोर्या जाता हग्ज्या सा द्वादशगुणा स्फुटशङ्कुना भक्ता छाया भवति । छायावर्गाद्वादशवर्गयुतान्मूलं कर्णः बृहज्ज्याभिर्यदा शङ्खः कृतस्तदैवम् । यदा लघुज्याभिलघुः शङ्कुः कृतस्तदा भुक्तेः खाग्नि- वेदांशेन ४३० वर्जितः स्फुटो भवति। यदा महाञ्छङ्कुः भुक्तिपञ्चदशांशात् स्वल्पो लघुः शङ्कुर्वा भुक्तेः खाग्निकृतांशात् स्वल्पस्तावद्विधुरदृश्यो ज्ञेयः । अनोपपत्तिः । अन्न यः शङ्कुरसौ दृमण्डल उन्नतभागानां जीवा तस्य शङ्कोर्मूलादु- परि भुक्तिपञ्चदशांशतुल्याः कला भुवा छन्ना भूपृष्ठस्थो द्रष्टा न पश्यति । ता भूच्छन्न- लिसाः पूर्व प्रतिपादिता एव । तथा च गोले। कुपृष्ठगानां कुदलेन हीनं दृङ्मण्डलाधं खचरस्य दृश्यम् । ।

·ग्रहगणिते - कुच्छन्नलितानुरतो विशोध्याः स्वभुक्तितिथ्यशमिता: प्रभार्थम् ॥ यदि वसंगुणकृतानि ३४३८ तुल्ये व्यासार्धे भुक्तः पञ्चदशांशः कुच्छन्नलिसा लभ्यन्ते तदा खार्क १२० मिते किमिति । एवमनुपातेन खामिकृतांशो लघुशकुपक्षे कुच्छन्नलिसाः एताभ्यो लिसाभ्यः शङ्कावूने चन्द्रस्त्वदृश्यः । एवं किल सर्वे ग्रहा अदृश्या भवन्ति । कि विधोनिर्धारणं तदाद्याचार्याभिप्रायेण । तैः स्वल्पान्तरत्वादन्येषां ग्रहाणां नोक्तम् । इदानी तेषां दूषणं निराकुर्वन्नाह- स्वल्पान्तरत्वादबहूपयोगात् प्रसिद्धभावाच्च बहुप्रयासात् । ग्रन्थस्य तज्जैर्गुरुताभयेन यस्त्यज्यतेऽर्थो न स दूषणाय ॥ १६ ॥ इति श्रीभास्कराचार्यविरचिते सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये मिताक्षरे ग्रहच्छायाधिकारः। अयमध्यायस्त्रिप्रश्नस्याङ्गमतो नाधिकारेष्वस्य पृथरगणना ग्रन्थसंख्यानवत्यधिक शतम् १९० ॥ । अथ ग्रहोदयास्तमयाध्यायो व्याख्यायते । तत्रादौ नित्योदयास्तयोर्गतगम्यलक्षगमाह- प्राग्गुग्ग्रहः स्यादुदयाख्यलग्नमस्ताख्यकं पश्चिमद्वग्ग्रहः सः । प्राग्गुग्ग्रहोऽल्पोऽत्र यदीष्टलग्नाद्गतो गमिष्यत्युदयं बहुश्चेत् ॥ १ ॥ ऊनोऽधिकः पश्चिमद्गुग्ग्रहश्चेदस्तं गतो यास्यति चेति वेद्यम् । यस्मिन् दिने यस्मिन् काले यस्य ग्रहस्योदयोऽस्तो वा ज्ञातव्यस्तस्मिन् दिने तात्का- लिकं स्फुटं ग्रहं कृत्वा तस्योदयास्तलग्ने लाध्ये । अथ तत्काले यदिष्टलग्नं तच्च साध्यम् । तत्र यदुदयलरनं तत् प्राग्ग्ग्रहसंशं वेदितव्यम् । यदस्तलग्नं तत् पश्चिमडग्ग्रहसंज्ञं वेद्यम् । यदिप्राग्ग्ग्रह इष्टलग्नादल्पो भवति तदा ग्रह उदित इति वेदितव्यम् । यदाधिकस्तदोदर्य यास्यतीति ज्ञेयम् । एवमुदयगतैष्यताज्ञानम् । अथ पश्चिमहग्ग्रह इष्टलग्नाबदाल्पस्तदा ग्रहोऽस्तं गत इति वेदितव्यम् । यदाधिकस्तदा यास्यतीति च ज्ञेयम् । अनोपपत्तिः । इष्टलग्नादृग्ग्रह ऊनः क्षितिजादुपरि वर्ततेऽत उदितः । यदाधिक- स्तदा क्षितिजादधोऽत उदेष्यतीति युक्तमुक्तम् । एवमिष्टलग्नाद्ग्रहस्यास्तलग्ने न्यूने ग्रहः प्रत्यक्षितिजादधो वर्ततेऽतोऽस्तं गतः । अधिके तु प्रत्यक्षितिजादुपरि वर्ततेऽतोऽस्तै यास्यतीति । इदानीं तदन्तरघटिकाज्ञानमाह- तदन्तरोत्था घटिका गतेप्यास्तच्चालितः स्यात् स निजोदयेऽस्ते ॥ २॥ तल्लग्नयोरन्तरतोऽसकृद्याः कालात्मिकास्ता घटिकाः स्युरायः । अभीष्टकालद्युचरोद्यान्तर्थद्वेष्टकालधुचरास्तमध्ये ॥३॥ इष्टलग्नात् प्राग्ग्ग्रहो यदोनस्तदा तयोरन्तरघटिकाः प्राग्वत् साधिता गता भवन्ति ताश्च सावनाः । अथ ताभिहस्य भुक्तिं संगुण्य षष्ट्या विभज्य फलकलाभिरूनितो ग्ग्रहो निजोदयकालिको भवति । अथ तस्येष्टलग्नस्य चान्तरघटिकाः साध्याः । एवमसकृद्यावत् स्थिरा भवन्ति । ताः कालात्मिका: । ग्रहोदयेष्टकालयोर्मध्य एतावत्यो नाक्षत्रा गतघटिका इत्यर्थः । एवमेष्या अपि । एवमस्तेऽपि कालात्मिकानां घटिकानां गतागतानां साधनम् । । - ·उदयास्ताधिकारः। । । अनोपपत्तिः । लग्नघटिकानां नाक्षत्राणां साधने प्रागुक्तैन । एवं ग्रहस्य प्रवहवशेन प्रतिदिनं यावुदयास्तौ तौ निरुतौ । इदानीमर्कासन्नभावेन यावुदयास्तौ तदर्थमाह- निरुक्तौ ग्रहस्येति नित्योदयास्ताविनासन्नभावेन यौ तौ च वक्ष्ये । रवेरूनभुक्तिर्ग्रहः प्रागुदेति प्रतीच्यामसावस्तमेत्यन्यथान्यः॥४॥ यो ग्रहो रखेः सकाशादूनभुक्तिरसौ प्राच्या दिश्युदेति प्रतीच्यामस्तमेति । यथा भौमो गुरुः शनिश्च । योऽधिकभुक्तिरसौ प्रतीच्यामुदेति प्राच्या प्रतितिष्ठति । यथा चन्द्रः । अनोपपत्तिः । यो मन्दगतिम्रहो दिनकरकरनिकटतयाऽदृश्यतां गतः । असावके शी. प्रतया पुरतो गच्छति सति ग्रहो मन्दगतित्वात् पृष्ठतो विलम्बितः प्राच्या दिश्योदयात् पूर्वमेव दृश्यो भवति । अथ यो मन्दगतिम्रहोऽकांदधिक आसीदसौ शीघ्रतया खेस्तदास. न्नतां गच्छति तदा तत्करनिकरावगुण्ठितः प्रतीच्यामसावस्तमेति । अनयैव युक्त्याधिक भुक्तिः प्रतीच्यामुदेति प्राच्या प्रतितिष्ठति । इदानी बुधशुक्रयोविशेषमाह- ज्ञशुक्रावृजू प्रत्यगुद्गम्य वक्रां गतिं प्राप्य तत्रैव यातः प्रतिष्ठाम् । ततः प्राक् समुद्गम्य वक्रावृजुत्वं समासाद्य तत्रैव चास्तं व्रजेताम् ॥५॥ बुधशुक्रौ तु यदा ऋजू तदाधिकभुक्तित्वात् प्रतीच्यामुद्गच्छतः । ततस्तत्रैव वक्रता प्राप्यास्तं गच्छतः । ततस्तयैव वक्रतया प्राच्यामुद्गम्य ततोऽवक्रतां प्राप्याधिकभुक्तित्वात् प्राच्यामेवास्तं व्रजेताम् । अत्रापि सैव वासना । किञ्च यत् प्राच्या दिश्युद्गमनं प्रतीच्यामस्तमयस्तद्वक्रता. वैपरीत्यम् । इदानीं कालांशानाह- दस्नेन्दवः १२ शैलभुवश्व१७शका१४ रुद्राः ११ खचन्द्रा१० स्तिथयः१५ क्रमेण । चन्द्रादितः काललवा निरुक्ता ज्ञशुक्रयोर्वक्रगयोद्धिहीनाः ॥ ६ ॥ चन्द्रादीनामेते १२ । १७ । १४ । ११ । १० । १५ । कालांशा ज्ञेयाः । बुधशुक्र- योस्तु वक्रगतयोडिहीना द्विवर्जिता ज्ञेयाः । अनोपपत्तिः । कालांशा इति कालात्मका अंशाः कालांशाः । षड्भिरंशैरेका घटिका । एकस्यांशस्य दश पानीयपलानि । अत्रैतदुक्तं भवति । चन्द्रस्य किल द्वादश १२ कालांशाः । अर्कस्यास्तमयादुदयाद्वा घटिकाद्वयाधिकेऽन्तरे चन्द्रो दृष्टियोग्यो भवति तदूने तत्प्रभाच्छा- दितत्वाददृश्यः । अतस्तस्य द्वादश कालांशाः । एवं भौमस्य सप्तदश १७ षडशोनास्तिस्रो घटिका २ । ५० इत्यर्थः । एवमन्येषां यथा पठितास्तेषां बिम्बस्य स्थूलसूक्ष्मतावशान्न्यू- नाधिकता। अत एव बुधशुक्रयोर्वक्रगतयोबिम्बस्य स्थूलत्वाद्विहीनाः । अनोपलब्धिरेव वासना । इदानीमितिकर्तव्यतामाह- यत्रोदयो वास्तमयोऽवगम्यस्तहिग्भवो दुक्खचरो रविश्च । अस्तोदयासन्नदिने कदाचित् साध्यस्तु पश्चात् तरणिः सषड्भः॥ ७॥ १३ सि० शि० ।

·ग्रहगणिते - - इह केन्द्रभागैर्ग्रहस्योदयोऽस्तमयो वा यस्मिन् दिन आयातस्तस्यासन्ने कस्मिंश्चिदिने तं ग्रहं रविं च स्फुटं कृत्वा यस्यां दिशि ग्रहोदयोऽस्तमयो वा तदिग्भवो दृग्ग्रहः कार्यः । यदि प्राच्यां तदौदयिक ग्रहं कृत्वोदयलग्नं साध्यम् । यदि च प्रतीच्यां तदास्तमयिकं ग्रह कृत्वास्तलग्नं साध्यमित्यर्थः । यदा प्रतीच्यां तदा रविः सषड्भश्च कार्यः। इदानीमिष्टकालांशानयनमाह- द्वक्खेचरान्तिरजातनाइयो रसाहताः काललवाः स्युरिष्टाः । हरग्रहार्कयोरन्तरघटिकाः साध्यास्ता रस ६ हता इष्टा: कालांशा भवन्ति । अथ तैरुदयास्तयोर्गतैष्यतामाह । उक्तभ्य ऊनाभ्यधिका यदीष्टाः खेटोदयो गम्यगतस्तदा स्यात् ॥ - ॥ श्रतोऽन्यथा वास्तमयोऽवगम्यः प्रोक्तेष्टकालांशवियोगलिप्ताः । खाम्राष्टभू १८०० ना धुचरोदयाप्ताः खेटार्कभुक्तयन्तरभाजिताश्च ॥ ॥ वक्रे तु भुक्त्यैक्यता अवाप्तास्तदन्तराले दिवसा गतैष्याः। तात्कालिकाभ्यां रविदृग्ग्रहाभ्यां मुहुः कृतास्ते स्फुटतां प्रयान्ति ॥ १० ॥ एवं य इष्टकालांशा आनीतास्ते प्रोक्तेभ्यो यदि स्वल्पा भवन्ति तदा ग्रहस्योदयो गम्यः । यद्यधिकास्तदा गत इति वेदितव्यम् । अतोऽन्यथास्तमय इति । उक्तेभ्यो यदीष्टाः स्व- ल्पास्तदा ग्रहल्यास्तमयो गतो यद्यधिकास्तदा गम्य इति । अथ प्रोक्तानामिष्टकालांशानां च या अन्तरे कलास्ता अष्टादशशतै १८०० गुण्या दृग्ग्रहाक्रान्तस्य राशेः स्वदेशोदयासु- भिर्भाज्याः । फलकलानां ग्रहाकभुक्तयन्तरेण वक्रगे ग्रहे भुक्तियोगेन भागे गृहीते यल्लब्ध ते गता एष्या वा दिवसा भवन्त्युदये वास्तमये वा। तैर्दिवसैस्तात्कालिको हग्ग्रहाकौं कृत्वैवमसकृत्कर्मणा सम्यक् तत्कालज्ञानं भवति अनोपपत्तिः । इष्टकालांशसाधने लग्नवासनैव । प्रोक्तानां कालांशानामन्तर्वर्ती ग्रहोs. दृश्यो भवति । अतो यावदिष्टा न्यूनास्तावददृश्यः । उदये विलोक्यमान उदेष्यति । अस्ते विलोक्यमानेऽस्तं गत इत्यर्थाज्ज्ञायते । इष्टा यद्यधिकास्तदा प्रोक्तेभ्यो बहिर्भूतत्वाद्ग्रहो दृश्यः । उदये विलोक्यमान उदितः। भस्ते विलोक्यमानेऽस्तं यास्यतीत्यर्थाज्ज्ञायते । अथ तेषां प्रोक्तष्टानां कालांशानां या अन्तरे कलास्तासां क्षेत्रलिप्तीकरणायानुपातः । यावत्यः कालकलास्तावन्त एवासवो भवन्ति । अथ यदि दृग्ग्रहोदयासुभिरष्टादशशतानि १८०० क्षेत्रलिप्ता लभ्यन्ते तदा तदन्तरकलासुभिः किमिति । फलं क्षेत्रलिप्ताः । ता ग्रहार्कभुक्तय- न्तरेण भाज्याः। भुक्त्यन्तरं हि क्षेत्रलिप्तान्तरात्मकमतः सजातीयकरणाय क्षेत्रलिप्तीकर- गम् । भुक्त्यन्तरेणैको दिवसो लभ्यत इति युक्तमुक्तम् । वक्रे तु भुक्तियोग एव भुक्त्यन्त- रम् । दूरान्तरे स्थूलकालो भवतीत्यसकृत्कर्म सूक्ष्मार्थम् । अथ विशेषमाह । प्रारद्ग्ग्रहश्चेदधिको रवेः स्यादूनोऽथवा पश्चिमद्ग्ग्रहश्च । प्रोक्तेष्टकालांशयुतेः कलाभिः साध्यास्तदानी दिवसा गतैष्याः ॥ ११ ॥ तथा यदीष्टकालांशाः प्रोक्तेभ्योऽभ्यधिकास्तदा । व्यत्ययश्च गतैष्यत्वे शेयोऽह्नां सुधिया खलु ॥ १२ ॥ ।

·- - शृङ्गोन्नत्यधिकारः। यदि प्रारहग्ग्रहो खेरधिको भवति । अथवा पश्चिमहग्ग्रहो न्यूनो भवति तदा य इष्टकालांशा आनीतास्तेषां प्रोक्तानां च योगकलाभिर्दिवसाः साध्याः । नान्तरकलाभिः तथा प्राग्ग्ग्रहेऽर्कादधिके सति पश्चादृग्ग्रहे वा न्यूने य इष्टकालांशा आगतास्ते च यदि प्रोक्तेभ्योऽभ्यधिका भवन्ति तदा प्रोक्तेष्टकालांशयुतेः कलाभिये दिवसाः साधितास्तेषां दिवसानां गतैष्यत्वे विपर्ययो ज्ञेयः । अनोपपत्तिः । यो ग्रहः प्राच्यामुदेति प्रतितिष्ठति वा असौ खेरुनः सन् पश्चिमाया- मधिकः सन् प्राच्यां दिशि प्रोक्तकालांशैरूनः सन् प्रदृश्यतामेति । तावद्भिरेव पश्चिमाया- मधिकः सन् । अतो वेः पृष्ठतः प्राच्यां प्रोक्तकालांशाः प्रतीच्यामग्रतः । प्राच्यामूने आहे य इष्टकालांशाः साध्यन्ते ते वेः पृष्ठतः । अतः पृष्ठगतैरेव प्रोक्तकालांशैस्तेषामन्तरं कर्तुं युज्यते । अथ प्राच्यां खेरधिके डग्ग्रहे य इष्टकालांशाः साध्यन्ते ते खेरग्रतो भवन्ति । अतोऽग्रगतानां पृष्ठगतानां च कालांशानां योगे कृते सत्यन्तरं कृतं भवति । तथा उक्तभ्यः ऊनाभ्यधिका यदीष्टा इति यद्गतगम्यलक्षणमुक्तं तत् सजातीयानामेव । यदा पुनरेके पृष्ठगता एकेऽग्रगतास्तदा तद्गतगम्यलक्षणं व्यत्ययेन भवति । अत उक्त व्यत्ययश्च गतैष्यत्व इत्यादि। अत्र सुधियेति विशेषणाबुद्धिमतेदमनुक्तमपि ज्ञायत इत्यर्थः । इति श्रीभास्कराचार्यविरचिते सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये मिताक्षरे ग्रहो- दयास्ताधिकारः समाप्तः । अस्मिन्नधिकारे ग्रन्थसंख्या शतम् १०० । इदानीं शृङ्गोन्नतियाख्यायते । तत्रादौ चन्द्रशकर्थमाह- मासान्तपादे प्रथमेऽथवेन्दोः शृङ्गोन्नतिर्यदिवसेऽवगम्या। तदोदयेऽस्ते निशि वा प्रसाध्यः शङ्कुर्विधोः स्वोदितनाडिकाद्यैः ॥१॥ मासान्तपाद इति कृष्णाष्टम्या उपरि प्रथमेऽथवा शुक्लाष्टम्याः प्रागेव यस्मिन्नभीष्ट- दिने शशिङ्गोन्नतिर्जातुमभीष्टा तस्मिन् दिने मासान्तपाद औदायिको चन्द्राको स्पष्टी कार्यों । प्रथमचरणे त्वस्तकालिकौ । ततः शृङ्गोन्नतिज्ञेया । निशि वा । एतदुक्तं भवति । मासान्तपाद उदयकाले शशिश्शोन्नतिः साध्या । प्रथमचरणे त्वस्तकाले । अथवा किमु. दयास्तनियमेन । यत्रोदये तत्रोदयात् प्रागिष्टघटीतुल्यकाले वा यनास्ते तत्रास्तादुपरीष्टासु घटीषु वा शृङ्गोन्नतिः साध्या । तत्र तात्कालिको चन्द्रार्को कृत्वा चन्द्रस्य स्फुटक्रान्त्युद- यास्तलग्नोन्नतघटिकादिभिस्तदुपकरणैः शङ्खः साध्यः । अनोपपत्तिः । चन्द्रस्यार्धादूने शुक्ले तत्कोटी शृङ्गाकारे भवतः । तत्रेष्टकाले कतर- शृङ्गोन्नतिर्भविष्यतीति ज्ञातव्यम् । तत्र शुक्लस्य शृङ्गाकारतार्धादूने शुक्ले । तच्चार्धादूनत्वं मासान्तपादे प्रथमे च संभवति । द्वितीयतृतीययोरपि चरणयोर्ब्रह्मगुप्तादिभिः कृष्णङ्गोन्न- तिरानीता सा मम न संमता । नहिं नरैः कृष्णशृङ्गोन्नतिः स्पष्टोपलभ्यते । प्रसिद्धा तु शुक्लशृङ्गोन्नतिः । अत उक्त मासान्तपादे प्रथमेऽथवेति । अथार्कशङ्कथं शङ्कुतलार्थं चाह- निशावशेषैरसुभिर्गतैर्वा यथाक्रमं गोलविपर्ययेण । रवेरधः शङ्कुरथाक्षभानो नरोऽर्क १२ हृच्छङ्घतलं यमाशम् ॥ २ ॥ । ॥

·ग्रहगणिते । - शृङ्गोन्नतिकाले विधोः किल शङ्खः साधितः । अथ रवेः साध्यः । तत्र यादयेऽस्त- मये वा तदा खेः शङ्खः पूर्ण सिद्ध एव । यदा तूदयात् प्रागस्तानन्तरं तदा क्षितिजादध:- स्थस्य खेः कथं शङ्कुः साध्यस्तदर्थमाह । निशावशेषैरसुभिरित्यादि । उदयात् प्राग्याव- तीभिर्घटिकाभिः शृङ्गोन्नतिस्तावत्यो निशावशेषाः । अस्तादनन्तरं याभिर्घटीभिस्ता रात्रि- गताः । तासामसभी रवि गोलविपर्ययस्थं प्रकल्प्याथोन्नतादूनयुतादित्यादिना यः शङ्कः साध्यतेऽसौ खेरधः शङ्कुर्भवति । अथ चन्द्रस्य शङ्क खेर्वा शङ्कुरन्यस्य कस्यचिद्वाक्षभया गुण्यते द्वादशभिर्भाज्यते फलं शङ्घतलं भवति । तच्च याम्यम् । अधोमुखनरस्य सौम्य शङ्कुतलं वेदितव्यम् । अनोपपत्तिः । निशावशेषा गता वा येऽसवस्तेऽधःस्थलोकाभिप्रायेण । तैरसुभिर्यः शङ्कुः साध्यतेऽसौ खेरधोमुखः शङ्कुर्भवति । स च गोलविपर्ययेण साध्यः । यतो यस्मिन् गोलेऽस्माकं क्षितिजादुपर्युन्मण्डलं तञ्च तेषां क्षितिजादधः यत्रास्मद्देशे क्षितिजाइधस्तत्र तद्देशे क्षितिजोपरि । शङ्कुसाधने वासना पूर्वोक्तैव । अथ शङ्कुतलवासनोच्यते । क्षितिजे समवृत्ताहोरात्रवृत्तयोरन्तरभागानां जीवाया । सा च प्राच्या पश्चिमतश्च । अग्राग्रयोनिबद्धं सूत्रमुदयास्तसूत्रम् । अहोरात्रवृत्तं क्षितिजादुपर्यक्षवशादक्षिणतो नतं भवति । क्षितिजाद- धस्तद्वशादेवोत्तरतो नतं भवति । तत्रस्थग्रहात् क्षितिजगामी लम्बः शङ्कः । उपरिस्थश- झोस्तल्लम्बनिपातस्थानमुदयास्तसूत्राद्दक्षिणतो भवति । अधः शङ्कोस्तु तत् तलमुत्तरतो भवति । तत्र शङ्कुतलं भुजः शङ्कुः कोटिरिष्टहृतिः कर्णः । एतदक्षक्षेत्रम् । अतोऽशक्षेत्रेणा- नुपातः । यदि द्वादशाङ्गुलशङ्कोः पलभा भुजस्तदा कलात्मकस्यास्य महाशकोः क इति लब्धं कलात्मकं शङ्कुतलम् । अथ भुजज्ञानार्थमाह- सौम्यं त्वधोमुखनरस्य तलं प्रदिष्टं स्वानास्वशङ्कतलयोः समभिन्नदिक्त्वे । योगोऽन्तरं भवति दोरिनचन्द्रदोष्णोस्तुल्याशयोविवरमन्यदिशोस्तु योगः॥३॥ स्पष्टो भुजो भवति चन्द्रभुजाश इन्दोः शुद्ध भुजे रविभुजाद्विपरीतदिक्कः । प्रथमचरणो व्याख्यात एव । खेर्याना यच्च शङ्घतलं तयोः समदिशोर्योगो भिन्नदि- शोरन्तरमसौ रविभुजः । एवं चन्द्रस्याग्राशङ्कुतलयोर्योगान्तरे चन्द्रभुजः स्यात् । अथ चन्द्रार्कभुजयोः समदिशोरन्तरं भिन्नदिशोर्योगः शृङ्गोन्नतौ स्फुटो भुजो भवति । भिन्ना. शयोश्चन्द्रार्कभुजयोर्यदा योगस्तदा दक्षिण उत्तरो वा स्फुटो भुजो भवतीत्येतदर्थमाह । चन्द्रभुजाश इति । या चन्द्रभुजस्य दिक् सैव स्फुटभुजस्य कल्प्येत्यर्थः । एवं तुल्यदिशो- रन्तरेऽपि चन्द्रभुजाशो ज्ञेयः । पर यदि चन्द्रभुजाच्छुछुः । यदा तु रविभुजाञ्चन्द्रभुजः शुद्ध- स्तदा विपरीतदिकः । यदि चन्द्रभुज उत्तर आसीत् तदा स्फुटभुजो दक्षिणो भवति । यदि दक्षिणस्तदोत्तर इत्यर्थः । अनोपपत्तिः । अत्र किल भुजो ज्ञेयः । भुजो नाम पूर्वापरसूत्रस्य शङ्खमूलस्य च यद्द- क्षिणोत्तरमन्तरम् । पूर्वापरसूत्रोदयास्तसूत्रयोरन्तरं तावदना । सा च थदा किलोत्तरा तदोदयास्तसूत्रशङ्कोर्यदन्तरं शङ्कुतलं तेन दक्षिणेनाना यावदूना क्रियते तच्छेषमग्राखण्ड उत्तरो भुजो भवति । प्राच्यपरसूत्रादुत्तरतस्तावत्यन्तरे शङ्कुर्वर्त्तत इत्यर्थः । यद्यन्तरे क्रिय- ..

·- पञ्चाशत्कला- - - शृङ्गोन्नत्यधिकारः। माणे शङ्कुतलादग्रा विशुद्धा तदा याम्यो भुजो भवति । एवं सममण्डलप्रवेशादनन्तरं भवति । अथ यदा दक्षिणाग्रा तदा शङ्कुतलमपि दक्षिणम् । तयोर्योगे कृते समसूत्रशङ्कोरन्तरालं भुजो भवति । एवमधोमुखशडोरुत्तरगोलेऽग्राशङ्कतलयोोंगे भवति । यतस्तत्रोत्तरं शङ्क- तलम् । दक्षिणगोले त्वन्तरे कृते । एवं चन्द्रार्कयोर्भुजौ । अथ ताभ्यां स्फुटो भुजः । स्फुटो भुजो नाम चन्द्रार्कयोर्याम्योत्तरमन्तरम् । तच्च तयोर्भुजयोरेकदिशोरन्तरे भिन्नदिशोर्योगे कृते भवति । तद्यथा । चन्द्रस्योत्तरो भुजः किल चत्वारिंशदधिकं शतम् १४० । खेस्तु. नवतिः 1: ९० कला उत्तरः । शशिभुजादविभुजे तुल्यदिक्काच्छोधिते पञ्चाशत् कला १० उत्तरो भुजोऽवशिष्यते । एवं दक्षिणयोर्भुजयोः शशिभुजशेषं दक्षिणो भुजः । यदा तु रवि- भुजाच्छशिभुजः शुद्ध उत्तरदिक्त्वे तदा प्राच्यपरसूत्रादुत्तरतश्चन्द्रशङ्खः किल न्तरे ५० । रविशङ्कुस्तु नवति ९० कलान्तरे । तदा रविशझोः कलाश्चत्वारिंशत् ४० । दक्षिणतश्चन्द्रशङ्कुरित्यागम्यते । एवं भुजो जातः । इदानी कोटिमाह- योऽधो नरो दिनकृतः स विधोरुग्रशवन्वितो मम मता खलु सैव कोटिः॥४॥ योखेरधः शङ्कुरसौ विधोरुव॑शङ्कुना युतः सैव कोटिर्मम मता । मम मतेति साका- क्षत्वाद्ब्रह्मगुप्तेनेत उपरि बहुनायासेनान्या कोटिरानीता सा मम न संमतेति सूचितम् । अनोपपत्तिः । इहाकेंन्द्वोर्याम्योत्तरभावेन यदन्तरं स भुजः । ऊर्ध्वाधरभावेन यदन्तरं सा कोटिः । सा चैवं भवति । उदयेऽस्ते वा यदि शृङ्गोन्नतिस्तदा रविशोरभावाच्छशि. शङ्कुरेव कोटिः । यदा निशि रखेरधः शङ्कुस्तदा स शङ्कुर्विधोरुग्रशङ्कुना युतो यावांस्तावत् तयोर्यत्रतत्रस्थयोरूर्वाधरमन्तरं सैव कोटिरुचिता । द्रष्ट्रा पुरुषेणात्मनोऽवस्थानवशेन शशिनः शृङ्गमुन्नतमवलोक्यम् । अतः स्वावस्थानसमसूत्रादूर्ध्वरूपिण्या कोट्या भवित. व्यम् । भुजकोटिकर्णकृतं यत्रं दृष्टेरग्रत आदर्शवत् संमुखं यथा भवति तथा कल्प्यम् । तत् क्षेत्रं ब्रह्मगुप्तेन रवीन्द्वोरन्तरार्धज्यां द्विगुणां कर्ण प्रकल्प्य तद्भुजवर्गान्तरपदं कोटिरिति(१) यत् त्र्यस्त्रं प्रकल्पितं तत् तिरश्वीनं जातम् । नहि द्रष्टुदृष्टिसंमुखमादर्शवत् । न तेन सम्यक शृङ्गोन्नतिरिति मम मतम् । अथ दिग्वलनार्थमाह- दोकोटिवगैंक्यपदं श्रुतिः स्याद्भुजो रस ६ नः श्रवणेन भक्तः । प्रजायते दिग्वलनं हिमांशोः शृङ्गोन्नतौ तत् स्फुटबाहुदिकम् ॥ ५ ॥ भुजकोट्योर्वर्गयोगपदं कर्णः । अथ भुजः षड्गुणः कर्णेन भक्तः फलं वलनम् । स्फु-- टबाहोर्या दिक् सा तस्य वलनस्य ज्ञेया । अनोपपत्तिः । कर्णानयने गणितोक्तैव । भुजको टिकणैः शृङ्गोन्नतेस्तावत् परिलेखः क्रि. यते । इह तु चन्द्रबिम्बव्यासाधं षडङ्गुलं कर्ण प्रकल्प्य तत्परिणतस्य च भुजस्य वलन- संज्ञा कृता । अथ तत्परिणामायानुपातः । यद्यनन्तरानीतेन कर्णेन भुजो लभ्यते तदा षड- डुलेन किमिति । फलं चन्द्रबिम्बे वलनमित्युपपन्नम् । (१) ब्रह्मगुप्तः। व्यर्केन्द्वर्धभुजज्या द्विगुणार्केन्द्वन्तरं भवति कर्णः । तान्तरपदमिदमिन्दुभुजाप्रान्तरं कोटिः ॥ ।

·ग्रहगणिते o अथ चन्द्रस्य परिलेखसूत्रानयनयोग्यतां कर्तुं संस्कारविशेषमाह- चन्द्रस्य योजनमयश्रवणेन निनो व्यन्दुदोर्गुण इनश्रवणेन भक्तः । तत्कार्मुकेण सहितः खलु शुक्लपक्षे कृष्णेऽमुना विरहितः शशभृद्विधेयः॥६॥ शृङ्गोन्नतिकालिकं चन्द्रं रविणा रहितं कृत्वा तस्य दोया चन्द्रस्य योजनकर्णेन गुण्या रवियोजनकर्णेन भाज्या यत् फलं तस्य धनु शुक्लपक्षे शशी युक्तः कार्यः कृष्णे रहितः । एवं परिलेखसूत्रसाधनयोग्यश्चन्द्रो भवति । अनोपपत्तिः । परिलेखसूत्रं हि शुक्लवशेन । शुक्लस्योपचयो व्यकैन्दोरुपचयवशेन । तद्यथा । बिम्बाध षडङ्गुलं प्रकल्प्योच्यते । यदा व्यकेंन्दुः पञ्चदश १५ भागास्तदाङ्गुलं १ शुक्लम् । यदा त्रिंशत् ३० तदाङ्गुलद्वयम् । एवं यदा नवति ९० र्भागास्तदाङ्गुलषट्कं ६ शुक्लम् । एवं बहुभिराचार्यैः शुक्लमानीतम् । तदसदिव प्रतिभाति । यदा तु पादोनष- दकाष्ट ८५।४५ लवा व्यर्केन्दुस्तदैव बिम्बाध शुक्लं भवितुमर्हति । यथोक्तं गोले वासनाध्याये। कक्षाचतुर्थे तरणेहि चन्द्रकान्तरे तिर्यगिनो यतोऽब्जात् । पादोनषटकाष्टलवान्तरेऽतो दलं नृदृश्यस्य दलस्य शुक्लम् ॥ चन्द्रार्कयोर्योजनकर्णो केनचिदिष्टेनापवर्त्तनेनापवर्त्य भित्तेरुत्तरपाश्वें भूसंज्ञं बिन्दुं कृत्वा ततः स्वस्वकर्णेन कर्कटकेन तयोः कक्षे विलिख्य भगणांशाङ्किते च कृत्वा तयोर्मध्ये तिर्यग्रे- खामूर्ध्वरेखां च कुर्यात् । कक्ष संपातयोरन्तरे नवतिर्नवतिर्भागा भवन्ति । अथ भूबि. न्दोपरि चन्द्रकक्षोर्ध्वरेखासंपाते चन्द्रबिम्ब विलिख्य तन्मध्येऽन्या तिर्यग्रेखा कार्या । तस्याश्चन्द्ररेखाया रविकक्षायाश्च यो संपातौ तावधस्तिर्यग्रेखाया उपरि सपादभागचतु. ष्टये भवतः । यदा तत्रस्थो रविस्तदा चन्द्रात् तिर्यग्भवति । तत्र यदा पश्चिमसंपातस्थ. स्तदा गोलकाकारस्य चन्द्रस्योर्ध्व रेखायाः पश्चिमं चन्द्रस्याधं शुक्लम् भवति । अतो मनुष्यदृश्यस्याधोदलस्य दलं शुक्लं भवितुमर्हतीति । अथ तद्भागचतुष्टयं सपादं नवर्या- बद्विशोध्यते तावत् पादोनषट्काष्टलवा अवशिष्यन्ते । तावांस्तदा व्यकेंन्दुः । तावति व्यकेंन्दौ पूर्वानयनेनाङ्गुलषट्क ६ नायाति । अतस्तत्र चन्द्रे भागचतुष्टयं सपादं ४।१५ क्षेप्यम् । अवान्तरे तद्वशादनुपातेन यद्भवति तत् क्षिप्यते । अथानुपात: कथ्यते । यदि रवियोजनकर्णस्य त्रिज्यामिता: कला भवन्ति तदा चन्द्राधःस्थस्य चन्द्रयोजनमितस्य रविकर्णखण्डस्य कियत्य इति । एवं या लभ्यन्ते कलास्ता ज्यारूपाः । अथ द्वितीयोऽनु- पातः । यदि त्रिज्यातुल्यया व्यकेंन्दुदोय॑यैताः कला लभ्यन्ते तदाभीष्टया किमिति । अन्न पूर्वानुपाते त्रिज्या गुण इदानी हरोऽतस्तयोस्तुल्यत्वान्नाशे कृते चन्द्रकों गुणो रविकर्णो हर इत्युपपन्नमत उक्तम्. चन्द्रस्य योजनमयश्रवणेन निघ्न इत्यादि । अथ तासां कलानां धनुषा शुक्लपक्षे चन्द्रो युक्तः सन् कृष्णे रहितः सन् शुक्लसाधनयोग्यो भवति । तच धनुः परमं भागचतुष्टयं सपादं भवति । अवान्तरे तदनुसारेण । अथ परिलेखसूत्रमाह- व्यन्दुकोट्यंशशरेन्दु १५ भागो हारोऽमुना षटकृति ३६ तो यदाप्तम् । द्विष्ठं च हारोनयुतं तदधै स्यातां क्रमादत्र विभास्वभाख्ये ॥ ७ ॥ - - - ·- शृङ्गोनत्यधिकारः। परिलेखसूत्रस्वरूपं तावदुच्यते । व्यकेंन्दुभुजभागाः पञ्चदश १५ भक्ताः शुक्लाङ्गुला- 'नि भवन्ति(१) । चन्द्रं भूमौ विलिख्य तत्र यथोक्तं वलनं दत्त्वा वलनसूत्रं चोच्छाद्य - क्लपक्षे पश्चाभागाद्वलनसूत्रेण शुक्लं दत्त्वा तदने चिन्हं कार्यम् । तथा वलनसूत्रात् तिर्य- प्रेखां च कृत्वा तवृत्तसंपातयोश्चान्यञ्चिन्हद्वयं कार्यम् । तञ्चिन्हवयं यथा स्पृशति तथा यद्वृत्तमुत्पद्यते तत् परिलेखवृत्तम् । तद्येन व्यासार्धेनोत्पद्यते तत् परिलेखसूत्रमुच्यते । परि लेखवृत्तस्य मध्यं हि वलनसूत्र एव भवति । वलनरेखायां च तत्र बिन्दुः कार्यः । तस्मा- द्विन्दोस्तञ्चिन्हगामिनी रेखा कार्या स कर्णः । चन्द्रवृत्तमध्यात् तचिन्हगामिनी तिर्यग्रेखा भुजः । चन्द्रमध्यपरिलेखवृत्तमध्यबिन्द्वोरन्तरं कोटिः । चन्द्रमध्यशुक्लचिन्हयोरन्तरम् कोटिकर्णान्तरम् । भजाद्वर्गितात् कोटिकर्णान्तराप्तमित्यादि । एवं कोटिकौँ साधितौ । तौ चैवम् । व्यकेंन्दुभुजभागाः पञ्चदशहताः शुक्लाङ्गुलानि किल भवन्ति । कोटिभागेभ्य एवं शुक्लोनितं चन्द्रबिम्बाधं भवति । तदेव कोटिकर्णान्तरम् । चन्द्रच्यासार्धमङ्गुलषट्क भुजः । भुजो वर्गितो जाता षट्कृतिः ३६ । इयं कोटिकर्णान्तरेण भाज्या । अत उक्त व्यकेंन्दुकोट्यंशशरेन्दुभागो हारोऽमुना पटकृतितो यदासमिति । अत्र यदाप्तमसौ कोटि- कर्णयोगः । द्विष्ठं च हारोनयुतमिति संक्रमगणितेन जातौ कोटिकणौँ । तत्र कोटेविभा- संज्ञा कृता कर्णस्य स्वभासंज्ञा । कर्ण एव परिलेखसूत्रमित्युपपन्नम् । अथ परिलेखमाह- सूत्रेण बिम्बमुडुपस्य षडङ्गलेन कृत्वा दिगङ्कमिह तद्वलनं ज्यकावत् । मासस्य तुर्यचरणे वरुणेशदेशात् प्राग्भागतः प्रथमके सुधिया प्रदेयम् ॥८॥ केन्द्राद्विभां तद्वलनानसूत्रे कृत्वा विभाग्ने स्वभया च वृत्तम् । ज्ञेयेन्दुखण्डाकृतिरेवमत्र स्थात् तुङ्गशृङ्गं वलनान्यदिकस्थम्(२) ॥ ६ ॥ (१) अत्र लल्लः । रविशीतकरान्तरांशजीवा विपरीता शशिखण्डताडिता च । विहृता त्रिमजीवया सितं स्याच्छशलक्ष्माङ्गवदगुलानि तस्मिन् ॥ (२) क्षेत्रदर्शनम् ।

·। ग्रहगणिते समायां भूमौ षडङ्गुलेन सूत्रेण वृत्तमालिख्य दिग्भिरहितं च कृत्वा तं चन्द्रं परिकल्प्य तक वृत्ते प्रागानीतवलनं ज्यावद्यथाशं देयम् । मासान्तपादे पश्चिमदिक्चिन्हतः । प्रथमचरणे तु पूर्वदिग्भागात् । ततः केन्द्राद्वलनोपरि वृत्तादहिरपि खटिकया सूत्रमुच्छाद्यम् । अथ केन्द्रात् सूत्रे विभा च देया। ततो विभाग्रचिन्हे स्वभामितेन सूत्रेण वृत्तमालिख्य तेन वृत्तेन खण्डितस्य चन्द्रस्य शेषखण्डाकृतिरेवमत्र ज्ञातव्या । ननून्नतिनती अर्ध्वाधरभावौ । समा. यां भूमौ चन्द्रविम्बखण्डे लिखिते दृष्टे शृङ्गमुन्नतमिति कथं ज्ञायत इत्याशङ्याह । स्यात् तुङ्गाङ्ग वलनान्यदिक्स्थमिति । यदि दक्षिणं वलनं तदोत्तरं शृङ्गामुन्नतं ज्ञातव्यं यदुत्तर तदा दक्षिणमिति । अनोपपत्तिः । जलमयस्य गोलकाकारस्य शशिनः शुक्लत्वकारणं तदुपचयापचयका- रणं च तावदुच्यते । यथोक्तम् गोले । तरणिकिरणसङ्गादेष पीयूषपिण्डो दिनकरदिशि चन्द्रश्चन्द्रिकाभिश्वकास्ति । तदितरदिशि बालाकुन्तलश्यामलश्रीर्घट इव निजमूर्तिच्छाययैवातपस्थः(१) ॥ हरिहरविरञ्चिवरलाभश्रवणसहर्षपुत्त्रकामात्रिनेत्रविगलितजलबिन्दुरयमिन्दुः पितामहेन महत्व आकाशे निवेशित इति श्रूयते स्मृतिषु पुराणेषु । अत आगमप्रामाण्येनास्य जल- मयत्वम् । तदुपरि दूरतो रविर्धमति । अतोऽस्य यस्यां दिशि दिनकरस्तत्करनिकरसङ्ग- मजनितचारुचन्द्रिकानिचयेन तस्यां दिशि चन्द्रश्वकास्ति दीप्तिमान् भवति । तदितरदिशि बालाकुन्तलश्यामलश्रीः । कुन्तलो वर्तुलः केशबन्धविशेषः । तदुपचारतः कैश्चित् केशेष्वपि प्रयुज्यते । बालाकुन्तलस्येव श्यामला कृष्णा श्रीः शोभा यस्येति विग्रहः । कया तन्त्र श्यामलः। निजमूर्तिच्छायया। क इव । आतपस्थो घट इव । आतपस्थस्य घटस्य दिनक. रदिशि यद्दलं तदुज्ज्वलमितरच्छ्यामलं दृश्यते तथा चन्द्रस्येत्यर्थः । अत एकराशौ दर्श सूर्यादधःस्थस्य विधोरूर्वमधं शुक्लम् । अधस्तनं मनुष्यदृश्यं कृष्णम् । अथ भार्धान्त-. रितस्य परिवर्त्तनेन पौर्णमास्यामूर्ध्वमधु कृष्णमधस्तनं शुक्लम् । एवं पादोनषटकाष्टलवान्त- रितस्य रवेस्तिर्यविस्थतत्वादूर्वाधोदलयोदले सितासिते भवतः । एवमर्केन्द्रोदक्षिणोत्तर- वलनाहिग्वलनम् । तज्ज्ञानाय भुजकोटिसाधनम् । तदुपपत्तिोलेऽप्यभिहिता। यद्याम्योदक तपनशशिनोरन्तरं सोऽत्र बाहुः कोटिस्तूर्ध्वाधरमपि तयोर्यञ्च तिर्यक् स कर्णः । दोर्मूलेऽर्कः शशिदिशि भुजोऽग्राञ्च कोटिस्तदने चन्द्रः कर्णो रविदिगनया दीयते तेन शौक्ल्यम् ।। रवीन्द्वोर्दक्षिणोत्तरमन्तरं भुजः । खेर्यतः शशी सा तस्य दिक् । यदूर्ध्वाधरमन्तरी (१) अत्र लल्लः। भार्गवेन्दुसुतयोरधःस्थयोदृश्यते यदसितं न चन्द्रवत् । तद्रवेनिकटवर्तिनोस्तयोः सर्वमेव वपुरुज्ज्वलं भवेत् ॥ श्रीपतिः। विवस्वतोऽधःस्थितयोरपीन्दुवन्न कृष्णभावो वपुषि ज्ञशुक्रयोः । रवेः समासन्नतयाल्पकाययोर्यथा मणेरातपदेशवर्तिनः ॥ - ·शृङ्गोन्नधिकार। १५३ - सा को दिः । यत् तिर्यक् स कर्णः । चन्द्रबिम्बार्धमङ्गुलषट्कं कर्ण परिकल्प्य तत्परिणतस्य भुजस्य वलनसंज्ञा कृता । मासस्य प्रथमचरणे किल शृङ्गोन्नतिः । वलनं च याम्यमङ्गुल- त्रितयम् ३ । तत्र पूर्वभागाभिमुखे चन्द्रशृङ्ग भवतः । अतश्चन्द्रमध्यात् पूर्वाभिमुखी विभा देया । यतस्तदयात् खण्डितस्य चण्डीशचूडामणेस्तथाविधे शृङ्गे भवतः । अतः प्राग्मागतो चलनं दक्षिणं दत्तम् । मासान्तपादे तु पश्चिमभागाभिमुखे शृङ्ग भवतः । अतस्तत्र पश्चिम- भागाद्वलनं देयम् । अत उक्तं मासस्य तुर्यचरणे बरुणेशदेशादिति । ततश्चन्द्रकेन्द्राद्वलना- ग्रानुगते सूत्रे या विभा दत्ता सा पूर्वप्रतिपादितत्र्यस्त्रकोटिः । स्वभा तु कर्णः । अतस्तया विभागावृत्ते कृते चन्द्रशुक्लखण्डस्य सम्यगाकृतिञ्जयते । यस्यां दिशि चन्द्रादविर्भवति त- द्दिक शृङ्गमुन्नतं भवति । यत् पूर्व वलनमानीतं तच्चन्द्रदिक् । चन्द्रादर्को व्यस्तदिग्भवति अत उक्तं स्यात् तुङ्गशृङ्ग वलनान्यदिक्स्थमिति सर्वमुपपन्नम् । उपपत्तौ हि क्वचिदमूर्त प्रमेयं परब्रह्मवत् तज्ज्ञानमेव स्वसंवेद्यम् । अतोऽत्र मन्दावबो- धनेन स्वमतं द्रढयितुं परमतनिराकरणाय सुगणकानभ्यर्थ्य दृष्टान्तमाह । यौ ब्रह्मगुप्तकथितौ किल कोटिकणा ताभ्यां कृते तु परिलेखविधौ यथोक्ते । नास्तीच भाति मम दुग्गणितैक्यमत्र शृङ्गोन्नतौ सुगणकैनिपुणं विलोक्यम्॥१०॥ यत्राक्षोऽङ्गरसा ६६ लवाः क्षितिजवत् तत्रापवृत्ते स्थिते मेषादावुदयं प्रयाति तपने नक्रादिगेन्दोर्दलम् । याम्योदग्वलयेन खण्डितमिव प्राच्यां सितं स्यात् तदा नैतब्रह्ममतेऽस्य हि त्रिमगुणो बाहुश्च कोटिस्तदा ॥ ११ ॥ शृङ्गे समेस्तो यदि बाह्वभाव ऊर्ध्वाधरे ते यदि कोट्यभावः । त्रिज्यासमौ तस्य च कोटिबाहू किंवा ममानेन नमो महद्भ्यः ॥ १२ ॥ यत्र देशे षट्षष्टिः ६६ पलांशास्तत्र मेषादिर्यदा प्राक्षितिजस्थो भवति तदा सर्वे- ऽपि राशयः क्षितिजस्था भवन्ति । अपममण्डलमेव क्षितिजम् । यदा वृषभान्तस्थः किल सूर्यो मेषान्तस्थश्चन्द्रस्तदा चन्द्रस्योत्तरे भागे द्वयङ्गुलं शुक्लमूर्ध्वरूपं च शृङ्गं भवति । उत्तरस्थितत्वादर्कस्य । यदा मेषान्तस्थो रविमेषादिस्थश्चन्द्रस्तदाप्येवमेव । यदा मेषादिस्थो रविः कुम्भार्धस्थो विधुस्तदा त्र्यङ्गुलं शुक्लमुत्तरत ऊर्ध्वाधरमेव शृङ्गम् । एवं यदा मकरा- दिस्थश्चन्द्रस्तदा मेषादिस्थो रविरिति यदुक्तं तत् तिर्यक्स्थत्वोपलक्षणार्थम् । तेन मेषादेः प्राक् सपादे भागचतुष्टये यदि रविस्तस्य मकरादिस्थस्य विधोश्च पादोनषट्काष्ट ८५ । ४६ लवा अन्तरं भवति । एतदुक्तं भवति । रविकक्षायां प्राक्स्वस्तिकादक्षिणतश्चन्द्रयोजनकर्ण- तुल्येऽन्तरे रविवर्तते । दिमध्यचिह्नादक्षिणतस्तावद्भिरेव योजनैः स्वकक्षायां चन्द्रोऽपि मकरादिस्थो वर्तते। अतो खेः सम्यक् तिर्यविस्थतत्वाद्धिमकरस्य मकरादिस्थस्य प्राच्या- मधं याम्योत्तरमण्डलेन खण्डितमिव शुक्लं भवति । तत्राप्यूर्ध्वरूपं शृङ्गमित्यर्थः । ननु यु- क्तियुक्तमिदमुक्तं प्रतीतिजनकत्वात् प्रत्यक्षमिव कयापि युक्त्या निराकतुं न शक्यते तत् किमर्थमिदं निरूपणमित्याशङ्याह । शृङ्गे समे स्तो यदि बाह्वभाव इत्यादि । अत्र बहुभि- ग्रन्थकारैर्बाहुः स एवानीतः कोटिकर्णावपि तदनुसारिणौ । ब्रह्मगुप्तेन तु कोटिकर्णावन्यौ साधितौ । परिलेखस्तु सवैरेक एव । तस्य परिलेखस्यायं परिणामः । शृङ्गे समे स्तो यदि ।

·ग्रहगणिते बाह्वभाव इति । यतो बाहुदिशि शृङ्गं नमति । अतो बाहोरभावाच्छृङ्गे समे स्तः । यदा कोटेरभावस्तदोर्ध्वाधरे शृङ्ग भवतः । उपरि शृङ्गाग्राल्लम्बनिपातोऽधः शृङ्गाग्ने भवति । अ- यं परिलेखपरिणामः । अथ च हिमकरें मकरादिगते त्रिज्यामितो बाहुः । ब्रह्मगुप्तपक्षे त्रि. ज्यातुल्या च कोदिः । अतः परिलेखे क्रियमाणे कथं शृङ्गयोरुधिरत्वम् । अन्न सौरार्य- भटादिशास्त्रेषु कोटेरभाव एव । हिमकरे मकरादिगत इत्युपलक्षणम् । यदापममण्डलं क्षि. तिजवङ्गवति तदा मासान्तपादे प्रथमे । अथवा यत्रतत्रस्थस्यापि विधोरुर्ध्वाधर एव शृङ्गे भवतः । जिष्णुजकोटिकर्णाभ्यां न काप्यूर्ध्वाधर भवतः । अथवा किं ममानेन नमो मह. दूभ्यः । महतामभिप्रायं महान्त एव विदन्ति । वेत्ति विश्वंभरा भारं गिरीणां गरिमाश्रयमिति । इति श्रीभास्कराचार्यविरचिते सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये मिताक्षरे शृङ्गोन्नत्यधिकारः । अत्र ग्रन्थसंख्या १८० । । अथ ग्रहयुतियाख्यायते । तत्रादौ ग्रहाणां मध्यमबिम्बान्याह । व्यधीषवः ४ । ४५ सचरणा ऋतव ६ । १५ स्त्रिभाग- युक्ताद्यो ७ । २० नव च सत्रिलवेषव ५ । २० श्च । स्युर्मध्यमास्तनुकलाः क्षितिजादिकानां त्रिज्याशुकर्णविवरेण पृथग्विनिधन्यः ॥१॥ भौमस्थ मध्यमं बिम्ब पादोनाः पञ्च कलाः । बुधस्य सपादाः षट् । गुरोः सत्यंशाः सप्त । शुक्रस्य नव कलाः । शनेः सत्र्यंशाः पञ्च । त्रिज्याशुकर्णविवरणेत्यग्रे सम्बन्धः । अथासां स्फुटीकरणमाह। त्रिज्या निजान्त्यफलमौर्विकया विभक्ता लब्धेन युक्तरहिताः क्रमशः पृथकस्थाः। ऊनाधिके त्रिभगुणाच्छवणे स्फुटाः स्युः कल्प्यं खलु त्रिकलमङ्गुलमत्र बिम्बे ॥ २ ॥ ता मध्यमास्तनुकलाः पृथक्स्थास्त्रिज्याशुकर्णयोरन्तरेण पृथग्गुण्या ग्रहस्य चलान्त्य. फलज्यया त्रिगुणया भाज्याः । लब्धेन पृथक्स्था युताः कार्याः । यदि त्रिज्यातोऽल्पः शीघ्रकर्णः । यद्यधिकस्तदा रहिताः कार्याः । एवं बिम्बकलाः स्पष्टा भवन्ति । तत्र त्रिक- लमङ्गुलं कल्प्यम् । कलास्त्रिभक्ता अङ्गुलानि भवन्तीत्यर्थः । अनोपपत्तिरुपलब्धिरेव । यदा त्रिज्यातुल्यः शीघ्रकर्णस्तदा यावदुपलभ्यते तावन्मध्य- में बिम्बम् । त्रिज्यातोऽल्पे कर्णे भूमेरासन्नत्वात् तदुपचीयते । त्रिज्याधिके तु कर्णे ग्रहस्य भूमेर्दूरस्थितत्वाद्विम्बस्थापचयः । तस्य बिम्बस्य त्रिभागः परम उपचयः । तथा परमापच- यः। अवान्तरेऽनुपातेन । परमोपचयेऽपचयेप्युपलब्धिरेव वासना । सा चोपलब्धिर्यष्टिद्वया- प्रवेधेन प्रागुक्तैव । तत्रैवं यदा त्रिज्यातुल्यश्चलकर्णस्तदा यष्टिद्वयानवेधेन यावद्विम्बमुपलभ्यते तावन्मध्यमम् । अन्त्यफलज्योनत्रिज्यातुल्ये कर्णे यदुपलभ्यते तत् परमं स्थूलम् । अन्त्य- फलज्याधिकत्रिज्यातुल्ये कर्णे यदुपलभ्यते तत् परमं सूक्ष्मम् । एवं मध्यमपरम- ।

·। ग्रहयुत्यधिकारः। सूक्ष्मयोर्मध्यमपरमस्थूलयोश्चान्तरे मध्यमबिम्बस्य विभाग एवोपलभ्यते । अतोऽवान्तरे तेनानुपातः । यद्यन्त्यफलज्यातुल्येन त्रिज्याशुकर्णविवरेण बिम्बनिभाग उपलभ्यते तदा- भीष्टेन किमिति । त्रिज्यातोऽल्पे करें फलेन मध्यमं बिम्ब युक्तमधिके तु रहितं स्फुट बिम्ब भवतीत्युपपन्नम् । इदानी युतिकालज्ञानार्थमाह- दिवौकसोरन्तरलिप्तिकौघागत्योवियोगेन हृताद्यदैकः । वक्री जवैक्येन दिनैरवाप्तैर्याता तयोः संयुतिरल्पभुक्तौ ॥ ३ ॥ वक्रेऽथवा न्यूनतरेऽन्यथैष्या द्वयोरनृज्योविपरीतमस्मात् । अभीष्टदिने ग्रहयोरन्तरकलास्तयोर्भुक्त्यन्तरेण भाज्याः । यदैको वक्री तदा भुक्तियोगेन। ग्लब्धैर्दिवसैयुतिर्याता ज्ञेया । यद्यल्पभुक्तिरूनः । द्वयोर्यो वक्री स यद्यूनस्तदापि याता युतिः । इतोऽन्यथैष्या । यदि द्वावपि वक्रौ तदाल्पभुक्तिर्यघूनस्तदैष्या । यद्यधिकस्तदा याता यु. तिरिति वेदितव्यम् अनोपपत्तिः । द्वयोरेकदिशं गच्छतो क्त्यन्तरमेव प्रत्यहमन्तरं भवति । यदेकोऽग्रतः प्राची गच्छत्यन्यः पृष्ठतः प्रतीची तदा तयोर्गतियोगः प्रत्यहमन्तरं भवति । अतस्तेना- नुपातः । यद्येतावता ग्रहान्तरेणैक दिन लभ्यते तदा ग्रहान्तरकलाभिः किमिति । लब्ध. दिनैर्युतिर्याता । लघुगतौ वक्रे ग्रहे वा न्यूने यतस्तमतिक्रम्येतरो ग्रहोऽग्रतो गतः । द्वयो- क्रिणोरितोऽन्यथेति तदपि युक्तम् । अथैवं स्थूलकालमानीय सूक्ष्मार्थमाह- दुकर्म कृत्वायनमेव भूयः साध्येति तात्कालिकयोयुतिर्यत् ॥ ४ ॥ एवं कृते दिविचरौ ध्रुवसूत्रसंस्थौ स्यातां तदा वियति सैव युतिनिरुक्ता। द्वकर्मणायनभवेन न संस्कृतौ चेत् सूत्रे तदा त्वपमवृत्तजयाम्यसौम्ये ॥५॥ एवं स्थूलैदिनैर्यस्मिन् दिने युतिरायाता तस्मिन् दिने पुनस्तौ मध्यमौ स्फुटौ च कृत्वा तयोः शरावानीयायनं दृक्कर्म च कृत्वा दिवौकसोरन्तरलिप्तिकौघादित्यादिना पुनर्युतिकालः साध्यः । स स्फुटो भवति । एवं कृते सति ग्रहौ युतिकाले ध्रुवसूत्रसंस्थौ भवतः । ध्रुवा- ग्रहोपरि नीयमानं सूत्रमितरग्रहस्योपरि गच्छतीत्यर्थः । सैव तदा युतिः । आयनहकर्मणा ध्रुवसूत्रगतो ग्रहः क्रियत इत्यस्य वासना प्रागुक्तव । यद्यकृते दृक्कर्मणि युतिः सा- थ्यते सापि भवति । तदा तौ ग्रहो क्रान्तिवृत्तात् तिर्यक्सून्ने । तदा कदम्बोपरि भीयमानं सूत्रं ग्रहद्वयोपरि गतं भवतीत्यर्थः । कइम्बप्रसिद्धतारयोरभावाद्रष्टुः प्रतीतिर्नो- स्पद्यत इति ध्रुवसूत्रे युतिः कथिता । युति म यदाकाशे द्वयोरल्पमन्तरं तत् प्रायः कद- म्बसूत्रस्थयोरेव भवति । अथ दक्षिणोत्तरान्तरज्ञानार्थमाह- एवं लब्धैर्ग्रहयुतिदिनैश्चालितौ तौ समौ स्त- स्ताभ्यां सूर्यग्रहणवदिषू संस्कृतौ स्वस्वनत्या । तौ च स्पष्टौ तदतु विशिखौ पूर्ववत् संविधेयौ दिक्साम्ये या वियुतिरनयोः संयुतिभिन्नदिक्त्वे ॥ ६ ॥ - - ।

·ग्रहगणिते याम्योदक्स्थधुचरविवरं ज्ञेयमत्रेषुदिक्स्थौ खेटौ यः स्यालघुतरशरः सोऽन्यदिक् तुल्यदिक्त्वे । एवं ये स्फुटा युतिदिवसा आगतास्ते गता एष्या वा तैश्चालिताविति तात्कालिको कृतौ ग्रहो गृहांशकलादिभिः समौ भवतः । ततस्ताभ्यां शरौ सूर्यग्रहवत् स्वस्वनत्या. संस्कृतौ कृत्वा ततो यष्ट्या धुचरविशिखस्ताडित इत्यादिना स्फुटौ कार्यो । ततस्तयोः शरयोदिक्साम्येऽन्तरं भिन्नदिक्त्वे योगस्तयोर्ग्रहयोर्याम्योत्तरमन्तरं भवति । तौ च ग्रहो स्वस्वदिशि ज्ञातव्यो। एकदिक्त्वे तु यस्याल्पः शरः सोऽन्यदिशीतरग्रहात् । अनोपपत्तिः प्रागुक्तव। इदानी भेदयोगलम्बनज्ञानार्थमाह- मानक्यार्धाधुचरविवरऽल्पे भवेदुभेदयोगः कार्य सूर्यग्रहवदखिलं लम्बनाचं स्फुटार्थम् ॥७॥ कल्प्योऽधःस्थः सुधांशुस्तदुपरिग इनो लम्बनादिप्रसिद्ध्यै कित्वादेव लग्नं ग्रहयुतिसमये कल्पितार्कान्न साध्यम् । प्राग्वत् तल्लम्बनेन ग्रहयुतिसमयः संस्कृतः प्रस्फुटः स्यात् खेटौ तौ दृष्टियोग्यौ यदि युतिसमये कार्यमेवं तदेव ॥ ८ ॥ यम्योदस्थाचरविवरं भेदयोगे स बाणो ज्ञेयः सूर्याद्भवति स यतः शीतगुः सा शराशा। मन्दाक्रान्तोऽनृजुरपि यदाधःस्थितः स्यात् तदैन्द्रयां स्पर्शो मोक्षोऽपरदिशि तदा पारिलेख्येऽवगम्यः ॥8॥ तयाम्योत्तरमन्तरं ग्रहयोनिक्यार्धाद्यदाल्पं भवति तदा भेदयुति या । यदा भेदयु- तिस्तदा सूर्यग्रहवल्लम्बनाचं साध्यं स्पष्टार्थम् । तत्र तयोर्ग्रहयोर्मध्ये योऽधास्थः स सुधांशुः कल्प्य उर्ध्वस्थो रविः । किमर्थ तथा कल्प्यौ । लम्बनादिसाधनाय । किंतु यल्लनं वित्रि. भलमार्थ साध्यं तदर्कादेव । न कल्पितार्कात् । अर्काल्लनसाधने कः कालः । ग्रहयुतिलमये । एतदुक्तं भवति । यस्मिन् दिने यावतीषु रात्रिघटिकासु गतासु ग्रहयुतिरायाता ताभिर्घटीभिः सषड्भ ६ मकं कृत्वा लग्नं साध्यम् । तद्वित्रिभं कृत्वा तस्योक्तवच्छङ्कु कृत्वा तस्य वित्रि- भस्य कल्पितार्कस्य चान्तरज्या कृता ४ हता व्यासदलेन भाजितेत्यादिना प्राग्वल्लम्बन साध्यं नतिश्च । तत्र लम्बनेन ग्रहयुतिकालः संस्कार्यः । एवं लम्बनादिकं तदैव कार्य यदा तो खेटौ दृष्टियोग्यौ । तस्मिन् भेदयोगे यद्याम्योत्तरमन्तरं स बाणः । कल्पितार्कात् कल्पितः शशी यस्यां दिशि वर्तते सा दिक् तस्य बाणस्य ज्ञेया । तथा पारिलेख्ये कर्मणि विशेष उच्यते । योऽधःस्थो ग्रहः शशी कल्पितः स चेदल्पभुक्तिर्भवति वक्रो वा तदा प्राच्या दिशि स्पर्शः पश्चिमायां दिशि मोक्ष इति वेदितव्यम् । इतोऽन्यथा चेत् तदा प्रतीच्या स्पर्शः प्राङ्मोक्ष इति । अन्न भेदयोगे वासनया ये ये भेदा उत्पद्यन्ते ते तेऽत्राभिहिताः । नान्यः कश्चित् कर्मविशेषः । अतोऽत्र वासना विमला सुगमा च । इति श्रीभास्कराचार्यविरचिते सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये मिताक्षरे ग्रहयुत्यधिकारः समाप्तः । अत्र ग्रन्थसंख्या ८५ । ।

·- भग्रहयुत्यधिकारः। अथ भग्रहयुतियाख्यायते । तत्रादौ भध्रुवकानाह- अष्टौ नखा गजगुणाः खशरात्रिषटकाः सप्तर्तवस्तिनव चाङ्गदिशोऽष्टकाष्ठाः । गोऽस्तिथाद्रिमनवःशरबाणचन्द्राः खात्यष्टयस्त्रिधृतयो नवनन्दचन्द्राः॥१॥ अर्काश्विनो जिनयमा नवबाहुदनाः कब्ध्यश्विनोजलधितत्त्वमिताश्वभागाः। षष्टयश्विनश्च पवनोत्कृतयोऽष्टभानि खाङ्काश्विनो नखगुणारसदन्तसंख्याः॥२॥ सप्तामराः खमिति भध्रुवका निरुक्ता ढक्कर्मणायनभवेन सहाविधिष्ण्यात् । ब्रह्माग्निभध्रुवलवारदलिप्तिकोना मैत्रैन्द्रयोद्वर्थधिपभस्य च सेषुलिप्ताः ॥३॥ कृ. रो. मु. पु. पु. आ. चि. १ १८ अ. आ. म. 3 ३ ८ ६ द ५ ८ ७ ३ M २० ३ ० . . . . ० . . . स्वा. वि. अ. ज्ये. उ. अ. ध. मू. ८ ६ ७ ८ ८ ९ १ १४ २० ६ . ७ . ० ० अष्टौ नखा इत्यादयोऽश्विन्यादीनां साभिजितां ध्रुवभागा वेदितव्याः । तत्रापि विशे- षमाह । ब्रह्मानिभध्रुवलवा इत्यादि । कृत्तिकारोहिणीनक्षत्रयोद्वात्रिंशत्कलोनाः । विशाखा- नुराधाज्येष्ठानांकलापञ्चकेनाधिका ध्रुवकभागा वेदितव्याः । अथ भानां शरांशानाह- दिशोऽश्चि सार्धाब्धयः सार्धवेदादशेशा रसाः खं स्वराः खं च सूर्याः । त्रिचन्द्राः कुचन्द्रा विपादौ च दनौ तुरङ्गाग्नयः सत्रिभागं च रूपम् ॥ ४॥ विपादं द्वयं सार्थरामाश्च सार्धा गजाः सत्रिभागेषवो मार्गणाश्च । द्विषष्टिः खरामाश्च षड्वर्गसंख्यास्त्रिभागो जिना उत्कृतिः खं च भानाम्॥५॥ निरुक्ताः स्फुटा योगताराशरांशास्त्रयं ब्रह्मधिष्ण्याद्विशाखादिषट्कम् । करो वारुणं त्वाष्ट्रभं सार्पमेषां शरा दक्षिणा उत्तराः शेषभानाम्(१) ॥ ६ ॥ (१) अश्विन्यादिनक्षत्राणां तारासंख्या तत्सन्निवेशस्वरूपं च श्रीपतिनोक्तम् । वहित्रिऋत्विषुगुणेन्दुकृताग्निभूतबाणाश्विनेत्रशरभूकुयुगामिरामाः । रुद्राब्धिरामगुणवेदशतद्वियुग्मदन्ता बुधैर्निगदिताः क्रमशो भताराः ॥ तुरगमुखसदृक्षं योनिरूपं क्षुरामं शकटनिभमथैणस्योत्तमाङ्गेन तुल्यम् । मणिगृहशरचक्राभानि शालोपमं च शयनसदृशमन्यचात्र पर्यङ्करूपम् ॥ हस्ताकारमजस्रमौक्तिकसमं चान्यत् प्रवालोपमं धिष्ण्यं तोरणवत् स्थितं बलिनिभं स्यात् कुण्डलाभं परम् । क्रुध्यत्केसरिविक्रमेण सदृशं शय्यासमानं परं चान्यद्दन्तिविलासवत् स्थितमतः शृङ्गाटकव्यक्ति च ॥ त्रिविक्रमाभं च मृदङ्गरूपं वृत्तं ततोऽन्यद्यमलद्वयाभम् । पर्यतुल्यं मुरजानुकारमित्येवमव्यादिभचक्ररूपम् ॥ १४ सि०शि० ·ग्रहगणिते भ. आ. चि. आ.म. १० १२ ४ १२ १३ १ 200 4 Pur उ to. द उ उ द स्वा. वि. अ. श्र. ध. अ. ज्ये. मू. पू. ६ 24 ८ ar on om . २६ ७ ४५ ३०, २० २० द उ उ - .. दिशोऽको इत्यादयस्तेषां भानां शरांशा ज्ञेयाः । शेष स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिः । तत्र भवेधार्थ गोलबन्धोक्तविधिना विपुलं गोलयन्त्रं कार्यम् । तत्र खगोलस्यान्तर्भगोल आधारवृत्तद्वयस्योपरि विषुववृत्तम् । तत्र च यथोक्तं क्रान्तिवृत्तं भग- णांशा ३६० तिं च कार्यम् । ततस्तद्गोलयन्त्रं सम्यग्ध्रुवाभिमुखयष्टिकं जलसमक्षितिज- वलयं यथा भवति तथा स्थिरं कृत्वा रात्रौ गोलमध्यगचिह्नगतया दृष्टया रेवतीतारां विलो- क्य क्रान्तिवृत्ते यो मीनान्तस्तं रेवतीतारायां निवेश्य मध्यगतयैव दृष्ट्याश्विन्यादेनक्षत्रस्य योगतारां विलोक्य तस्योपरि वेधवलयं निवेश्यम् । एवं कृते सति वेधवलयस्य क्रान्तिवृत्तस्य च यः संपातः स मीनान्तादग्रतो यावद्भिरंशैस्तावन्तस्तस्य धिष्ण्यस्य ध्रुवांशा ज्ञेयाः । अथ वेधवलये तस्यैव संपातस्य योगतारायाश्च यावन्तोऽन्तरेंऽशास्तावन्तस्तस्य शरांशा उ- तरा दक्षिणा वा वेदितव्याः । अथ ये ध्रुवभागाः पठितास्ते कृतहकर्मका एव । ये तु शरांशाः पठितास्ते स्फुटा एव । यतो ध्रुवद्वयकीलयोः प्रोतं वेधवलयम् । तस्मिन वेधव. लये यो ज्ञातः शरः स ध्रुवाभिमुखः । योहि ध्रुवाभिमुखः शरः स स्फुटः । अस्फुटस्तु क- दम्बाभिमुखः । अत एव पूर्व भगणोत्पत्तिकथने ग्रहवेधवलयं कदम्बकीलयोः प्रोतं कर्तव्य- मित्युक्तम् । अत एव कारणात् कृतहक्कमका एव भध्रुवाः । यतो ध्रुवाद्ग्रहोपरि नीय- मानं सूत्रं यत्र क्रान्तिवृत्ते लगति तन्न कृतायनहकर्मको ग्रह इति दृकर्मवासनायां पूर्व कथितमेव । अथागस्त्यलुब्धकयोराह- अगस्त्यध्रुवः सप्तनागास्तु भागास्तुरङ्गाद्रयस्तस्य याम्याः शरांशाः । षडष्टौ लवा लुब्धकस्य ध्रुवोऽयं नमोऽम्भोधिभागा: शरस्तस्य याम्यः ॥७॥ स्पष्टम् । अस्योपपत्तिः पूर्ववत् । अथेष्टघटिका आह- अगस्त्यस्य नाडीद्वयं प्रोक्तमिष्टं सषड्भागनाडीद्वयं लुब्धकस्य । त्रिभागाधिकं स्थूलमानामरणूनां ततश्चाधिकं तारतम्येन कल्प्यम् ॥ ८॥ स्पष्टार्थम् । अनोपपत्तिः । अगस्त्यस्य नाडीद्वयं यदिष्टं तत् तस्य द्वादशकालांशा उत्पधन्ते । स- षड्भागनाडीद्वयं लुब्धकस्येति । तन्त्र त्रयोदश १३ कालांशाः । त्रिभागाधिकं स्थूलभाना- - ·.0 भग्रहयुत्यधिकारः। मिति । यानि स्थूलानि नक्षत्राणि तेषां चतुर्दश कालांशाः । अणूनां ततश्चाधिकमिति के- षांचित् पञ्चदश केषांचित् षोडशेति कल्प्यते । अत्र ग्रहाणां भानां वा ये कालांशास्ते स्थूलसूक्ष्मत्वतारतम्यपर्यालोचनया । याः स्थूलास्तारास्ता अर्कोदयादल्पेन कालेनान्तरि. तादृश्या भवन्ति । याः सूक्ष्मास्ता अधिकेनेत्युपपन्नम् । भग्रहयुतौ पूर्वकर्तव्यतामाह- विधेयमायनं प्रहे स्वद्गाष्टिकर्म पूर्ववत् । स्फुटश्व खेटसायको प्रहर्दयोगसिद्धये ॥६॥ स्पष्टम्। अत्रोपपत्तिः । यतो भानां ध्रुवाः कृतहकर्मकाः शराश्च स्फुटाः । अतो भग्रहयुतिसा- धनाय ग्रह आयनहक्कम स्फुटं च सायकं कृत्वा युतिसाधनं कर्तुं युज्यते । अथ युतिकालज्ञानार्थमाह- प्रहध्रुषान्तरे कला नभोगभुक्तिभाजिताः। गतागताप्तवासरैयुतिम्रहेऽधिकोनके ॥ १० ॥ विलोमगे नभश्चरे गतैष्यताविपर्ययः । ग्रहःदक्षिणोत्तरान्तरं नभोगयोगवत् ॥ ११ ॥ येन नक्षत्रेण सह ग्रहस्य युतिरन्विष्यते तस्य ध्रुवस्य ग्रहस्य चान्तरकला ग्रहभुक्त्या विभज्य लब्धदिनैर्युतिर्गता ज्ञेया । यदि ध्रुवाद्ग्रहोऽधिकः । अथ यद्यूनस्तदैष्या । यदि वक्रो ग्रहस्तदा गतैष्यताविपर्ययः । अथ ग्रहक्षयोदक्षिणोत्तरमन्तरं तद्ग्रहयुतिवत् । अनोपपत्तिर्गहयुतिवदेव । भध्रुवस्य गति शून्य प्रकल्प्य दिवौकसोरन्तरलिप्तिकौघाद्ग- त्योवियोगेनेत्यादिना यथा कालः साधितस्तथानापि । अतः सर्वा ग्रहयुतिवद्वासना । अथ युतिप्रसङ्गन भानामुदयास्तकालमाह- दृकर्मणा पलभवेन तु केवलेन भानां मुनेगरिपोरुदयास्तलग्ने । कृत्वा तयोरुदयलग्नमिनं प्रकल्प्य लग्नं ततो निजनिजे पठितेष्टकाले ॥१२॥ यत् स्यादसावुदयभानुरथास्तलग्नाद्व्यस्तं विभार्धमपि लग्नकमस्तसूर्यः । इष्टोनषष्टि ६० घटिकास्वथ वास्तलग्नालनंक्रमण भदलोनितमस्तसूर्यः ॥१३॥ स्यादनमो निजनिजोदयभानुतुल्ये सूर्येऽस्तभास्करसमेऽस्तमयश्च भानाम् । अत्राधिकोनकलिका रविभुक्तिभक्तायातैष्यवासरमितिश्च तदन्तरे स्यात्॥१४॥ भानामगस्त्यस्य लुब्धकस्य च पूर्ववदुदयास्तलग्ने साध्ये । परंतु केवलेन पलभवेन हकर्मणा । ध्रुवस्य कृतायनदृक्कर्मकत्वात् पुनरायनं दृक्कर्म न कर्तव्यमित्यर्थः । तत्रोदयल. नमकं प्रकल्प्य लग्नं साध्यम् । तच्च स्वकीये पठितेष्टकाले । एवं यल्लग्न सिध्यति स उद. यार्को ज्ञातव्यः । अथ यदस्तलग्नमानीतं तच्चाकं प्रकल्प्य निजनिजेष्टकाले विलोमं लग्नं साध्यम् । तद्वाशिषट्कोनमस्तसूर्यसंजं भवति । अथवेष्टघटिकोनाभिः षष्टिपटिकाभि. रस्तलग्नात् क्रमेण लग्नं साधितं तदूभदलोनितमस्तसूर्यो भवति । यदोदयभानुसमो भानुर्भवति तदा तस्य नक्षत्रस्योदयो भवति । यदास्तसूर्यसमस्तदास्तमयः । यदाग- स्त्योदयः किलाभीष्टदिनात् कियद्भिदिनैरिति विज्ञातुमिष्यते तदेष्टदिनार्कल्यागस्त्योदया. - ।

·- । - प्रहगणिते कस्य चान्तरकला रविभुक्त्या भाज्याः । लब्धदिनैरगस्त्यस्योदय एष्यः । यद्युदयार्को महान् । यद्यूनस्तदा गतः। एवमस्तसूर्यादस्तमयोऽपि । एवं भानामपि । अनोपपत्तिः । उदयास्तलग्नसाधने तु पूर्व कथितैव । उदयलग्नोदये किल भस्यो- दयः यदोदयलग्नसमो रविर्भवति तदा रविणा सह तन्नक्षत्रमुदेति । तस्मादुदयात् प्राक् पठितेष्टघटिकातुल्यं कालं यावत् तन्नक्षत्रं रविप्रभाभिर्हत क्षितिजादुपरिस्थमपि न दृश्यते । अथ पठितेष्टकाले यत् क्रमलग्नं तत्स्थानस्थितो रविरुदयार्कतुल्यो भवति तथा व्यस्तमया- दनन्तरं नक्षत्रास्तमयात् पूर्व प्रत्यक् क्षितिजादुपरिस्थमपि नक्षत्रं पठितेष्टकालं यावन्न दृश्यते । अथ नक्षत्रस्य क्षितिजादुपरि स्थितत्वात् प्रत्यक्षितिजस्थेनार्केग न्यूनेन भवित. व्यम् । अतोऽस्तलग्नात् पठितेष्टकाले व्यस्तं कार्यम् । तल्लग्नं प्राक्षितिजस्थं भवति । अतः षड्भोनितं प्रत्यक्षितिजेऽस्तसूर्यो भवतीत्युपपन्नम् । इष्टोनषष्टि ६० घटिकास्वि. त्यादौ वासना सुगमैव । अथ विशेषमाह- यस्योदयार्कादधिकोऽस्तभानुः प्रजायते सौम्यशरातिदयात् । तिग्मांशुसान्निध्यवशेन नास्ति धिष्ण्यस्य तस्यास्तमयः कथंचित् ॥१५॥ यस्य नक्षत्रस्योदयार्कादस्तार्कोऽधिको भवति तस्य नक्षत्रस्यार्कसान्निध्यवशादस्तो नास्तीति वेदितव्यम् । इदं कुत इति सौम्यशरातिदैर्ध्यात् । यस्य भस्य सौम्यः शरो दीर्घा भवति तस्य पलोद्भवासबो बहवो भवन्ति । तैविलोमलग्ने क्रियमाण उदयलग्नमूनं भवति । अस्तलग्नं क्रियमाणमधिकं भवति ताभ्यां ह्युदयास्ताकौं साध्यौ । तत्रास्ताकेंण किल न्यूनेन भवितव्यम् । अस्तार्कसमे स्वौ किलादृश्यतारम्भस्ततः कियन्ति च दिना. न्यदृश्यं भूत्वोदयार्कसमे रखौ तद्धिष्ण्यमुद्देति । अत उदयार्केगाधिकेन भवितव्यम् । य. तोऽसन्निधिवशेनैतावुदयास्तौ । यथा यथा सौम्यशरस्य दीर्घत्वं यथा यथाक्षवशेन गोल- स्य दक्षिणतो नामन तथा तथोदयास्तार्कयोल्पमन्तरं भवति । अल्पान्तरेऽल्पान्येव दिनानि तन्नक्षत्रमदृश्यं भवति । एवं यस्मिन् देशे उदयास्तार्को तुल्यौ भवतस्ततः परं तस्मिन् देशे तस्य नक्षत्रस्यार्कासन्नभावेनादृश्यताभाव इति युक्तितः सिद्धम् । अथान्यं विशेषमाह- यस्य स्फुटा क्रान्तिरुदक् च यत्र लम्बाधिका तत्र सदोदितं तत् । न दृश्यते तत् खलु यस्य याम्या में लुब्धकः कुम्भभवो ग्रहो वा ॥१६॥ यस्य स्फुटा क्रान्तिरुत्तरा यस्मिन् देशे लम्बाधिका भवति तस्मिन् देशे तदर्भ ग्रहो वा सदोदित एव । यस्य याम्या त लुब्धकोऽगस्त्यो ग्रहो वा सदा न दृश्यते । यस्मिन् देशे सप्तत्रिंशदधिकाः पलांशास्तत्रागस्त्यो न दृश्यते । यन्त्र द्विपञ्चाशदधिकाः पलांशा- स्तत्राभिजित् सदोदितमेव । अस्य वासना । लम्बांशैर्विषुवन्मण्डलं दक्षिणक्षितिजादुपरि भवति तैरेव भागैरुत्त. रक्षितिजादधः । अतो लम्बाधिकामुत्तरां क्रान्तिं विषुवन्मण्डलाहत्त्वा तदने यदहोरात्रवृत्तं निबध्यते तदुत्तरक्षितिजादुपयेव भवति । अथ तामेव दक्षिणां क्रान्तिं दत्त्वा तद्ने यदहो- रात्रवृत्तं निबध्यते तद्दक्षिणक्षितिजादध एव भवति । अतस्तस्मिन् क्षितिजाधःस्थेऽहोरात्र. वृत्ते परिभ्रमत् तदूर्भ सततमदृश्यम् । एवं क्षितिजादुपरिस्थे तु सततं दृश्यम् । ।

·भनयुत्यधिकारः। अथ देशान्तरवशेन विशेषमभिधायेदानी कालान्तरवशेन विशेषमाह- इत्यभावेऽयनांशानां कृतद्वक्कर्मका ध्रुवाः । कथिताश्च स्फुटा बाणाः सुखार्थ पूर्वसूरिभिः ॥ १७ ॥ अयनांशवशादेषामन्याद्वक्त्वं च जायते । शरज्या अस्फुटाः कार्याः स्फुटीकृतिविपर्ययात् ॥ १८ ॥ ताभिरायनद्रुक्कर्म मुहुर्व्यस्तं ध्रुवेष्वथ । अयनांशवशात् कार्य तवक्कर्म यथोदितम् ॥ १६ ॥ एवं स्युर्बुवकाः स्पष्टाः शरज्याश्च ततः स्फुटाः । यथोक्तविधिना कार्यास्तच्चापानि स्फुटाः शराः ॥ २०॥ ततो भग्रहयोगादि स्फुटं ज्ञेयं विजानता। इत्याधिक्येऽयनांशानामल्पत्वे त्वल्पमन्तरम् ॥ २१ ॥ ये भध्रुवकास्ते स्थिरत्वात् पूर्वाचार्यैः कृतहकर्मका एव मुखार्थ पठिताः । परमेतेऽयनां- शाभाव एव भवन्ति । यदा तैः पठितास्तदा प्रायस्तेषामयनांशानामभावः संभाव्यते । अन्यदा त्वयनांशवशादेषां किंचिदन्यादृक्त्वं च भवति । अतस्तेषां सम्यक् स्फुटीकरणा- याह । शरज्या अस्फुटा इत्यादि । ये स्फुटाः शरांशाः पठितास्तेऽस्फुटास्तावत् कार्यास्ते च धनूरूपाः सन्त्यतो ज्यास्तेषां कृत्वा यष्टया युचरविशिखस्ताडित इत्यादिना व्यस्तेन कर्मणाऽस्फुटाः कार्याः । एतदुक्तं भवति । भध्रुवं ग्रह प्रकल्प्यायनांशाभाव आयनं वलनं यष्टिं चानीय पठितशरस्य ज्या त्रिज्यया गुण्या यष्टया भाज्या । फलमस्फुटशरस्य ज्या भवति । ताभिरायनदृक्कर्म कार्य व्यस्तमसकृत् । (तञ्च यथा गोले सम्यगायनं वलनमुक्त तत्र व्यस्त कार्यम् । शरस्य महत्त्वात् (१)।) तद्यथा । साऽस्फुटशरज्यायनवलनेन गुण्या युज्यया भाज्या । फलचापासभिः शरवलनयोरेकदिशो ध्रुवकमकं प्रकल्प्य निरक्षोदयैः क्रम- लग्नं कार्यम् । भिन्न दिशोरुत्क्रमलग्नम् । एवमसकृदकृतायनहकर्मको ध्रुवो भवति । ततस्तस्य ध्रुवस्यायनांशवशादनुलोममायनं कर्म कार्यम् । तद्यथा अकृतहकर्मकस्य ध्रुवस्यायनांशान दत्त्वा वलनं यष्टिश्च साध्या । तद्वलनमस्फुटशरज्यया गुण्यं ध्रुवस्य धुज्यया भाज्यं फलचा- पासभिरकृतहकर्मकं भध्रुवं रवि प्रकल्प्य शरवलनयो रेकदिशोरुत्क्रमलग्नं भिन्नदिशोः क्रमला यद्भवति स स्फुटो भध्रुवः । यः पाठपठितोऽसावयनांशाभाव एव । तथा याऽस्फुटा शरज्या सा यष्टया गुण्या त्रिज्यया भाज्या। फलस्य चापांशास्ते स्फुटाः शरांशाः । ये पाठ. पठितास्ते स्थूलाः । एवं स्फुटेन ध्रुवेण स्फुटशरेण च भग्रहयोगादिकं साध्यं विजानता गणकेन । अन्नायनांशानामल्पत्वेऽल्पमन्तरं कृतेऽपि तस्मिन् कर्मणि भवति । बहुत्वे तु. बहु । अतो यदा बहवोऽयनांशास्तदेदं कर्मावश्यं कर्तव्यमित्यर्थः । इति श्रीभास्कराचार्यविरचिते सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये मिताक्षरे भग्रहयुत्यधिकारः । ग्रन्थसंख्या १३० । । (१) अत्र संशोधकः। तश्चेतिप्रभृति महत्वादित्यन्तं केनचित् प्रक्षिप्तमिति प्रतिभाति ।

·।
१
।
-
१६२
ग्रहगणिते
अथ पाताध्यायो व्याख्यायते । तत्रादौ तदारम्भप्रयोजनमाह ।
भावाभावे गतैष्यत्वे पातस्य विदुषां भ्रमः ।
पूर्वेषां यत्र वदयेऽहं तत्साधनमपि स्फुटम् ॥ १ ॥
स्पष्टम् ।
अथार्कस्य गोलायनसन्धिप्रतिपादनार्थमाह-
चक्रे १२ चक्राध ६ च व्ययनांशेऽर्कस्य गोलसन्धिः स्यात् ।
एवं त्रिभे च निवभे हऽयनसन्धिय॑यनभागेऽस्य ॥२॥
चक्रे राशिद्वादशके १२ चक्राधे राशिषटके ६ । किंविशिष्टे । व्ययनांशे । अयनांश-
विरहिते । तत्र किम् । अर्कस्य गोलसन्धिः । तद्यथा । यदा किलैकादश ११ अयनांशा-
स्तदा गोलसन्धिः ११।१५ । यदैतावान् रविर्भवति तदा क्रान्तेरभावाद्गोलसन्धौ वर्तते
विषुवन्मण्डलस्थ इत्यर्थः । एवं त्रिभे राशिनये नवभे राशिनवके अयनांशैरूनिते।
तत्र किम् । अर्कस्यायनसन्धिः २३ । १६ । यदैतावान् रविस्तदायनसन्धौ वर्तते ।
अनोपपत्तिः । अन्न किल क्रान्तिमण्डलस्य मेषादेः पश्चिमतोऽयनांशतुल्येऽन्तरे विषु-
वन्मण्डलेन सह संपातः । अमुमर्थ गोले वक्ष्ये । तत्रस्थो रविर्गालसन्धौ । विषुवन्मण्डले
हि याम्योत्तरगोलविभागयोः सन्धिः । एवं तस्मात् संपातादग्रतस्त्रिभेऽन्तर उत्तरा परमा
क्रान्तिः । तत्रस्थो रविस्यनसन्धौ वर्तते । ततो हि दक्षिणगमने प्रवृत्तिः। एवं पृष्ठतोऽपि
त्रिभेऽन्तरे परमा याम्या क्रान्तिः । ततश्चोत्तरगमनप्रवृत्तिरित्युपपन्नमनायनसन्धित्वम् ।
अथ समायां भूमावभीष्टकर्कटकेन वृत्तमालिख्य तच्चक्रकलाङ्कितं ध्रुवविलोकनादिना
सम्यग्दिगङ्कितं च कृत्वा दिनध्य ऋजुः सूक्ष्मः कीलकश्च निवेश्यः। प्रातः पश्चिमभागस्थो द्रष्टा
करकलितावलम्बकसूत्रेण तेन च कीलकेन प्रत्यहमोदितमादित्यं विद्ध्वा त्रिज्यावृत्तस्य
प्राविभागे तत्र तत्र चिह्नानि कुर्यात् । एवं विध्यता यस्मिन् दिने सम्यक् प्राच्या रविरुदितो
दृष्टस्तद्विषुवद्दिनम् । तस्मिन् दिने गणितेन स्फुटो रविः कार्यः। तस्य वेर्मेषादेश्च यदन्तरं
तेऽयनांशा ज्ञेयाः। एवमुत्तरगमने सति । दक्षिणे तु तस्यास्य तुलादेश्वान्तरमयनांशाः। एवं
प्रतिदिनवेधेनोत्तरां परमां काष्ठां प्राप्य यस्मिन् दिने दक्षिणत उच्चलन् दृष्टस्तदयनं दिनम् ।
ततः प्रवृति दक्षिणगमनम् । तस्मिश्च दिने गणितेन रविः स्फुट: कार्यः तस्य त्रिभेण सहा-
न्तरेऽपि तावन्त एवायनांशा भवन्ति । एवं दक्षिणां परमां काष्ठां प्राप्य निवृत्तो दृष्टस्त-
दुत्तरायणं दिनम् । ततः प्रभृत्युत्तरगमनमित्यर्थः । एवं चन्द्रस्यापि गोलायनसन्धयो
वेधेन वेद्याः।
अथ चन्द्रस्य विशेषमा-चतुष्टयेनाह-
अयनांशोनितपाताहोकोटिज्ये लघुज्यकोत्थे ये ।
ते गुणसूर्ये १२३ रश्वै ७ गुणिते भक्ते कृतैः ४ सूर्यैः १२ ॥ ३ ॥
अयनांशोनितपाते मृगकादिस्थिवे द्विषडामः ३६२ ।
कोटिफलयुतविहीन हुफलं भक्तमातांशः ॥४॥
मेषादिस्थे गोलायनसन्धी भास्करस्योनौ ।
तौ चन्द्रस्य स्यातां तुलादिषड्भस्थिते तु संयुक्तौ ॥ ५ ॥

·पाताधिकारः। हीनः - - गोलायनसन्ध्यन्तं पदं विधोरत्र धीमता शेयम् । रविगोलवदस्पष्टा स्पष्टा क्रान्तिः स्वगोलदिक् शशिनः ॥ ६ ॥ यस्मिन् काले क्रान्तिसाम्यमन्वेष्यं तदा कस्मिंश्चित् तदासन्नतमदिने स्फुटौ चन्द्राको पातश्च कार्यः । एवं कृते सति सूत्रावतारः । तस्य पातस्यायनांशैविवर्जितस्य लघुज्यकाभी रूपाश्विनो विंशतिरकचन्द्रा इत्यादिना दोा कोटिज्या च कार्या । तत्र दोा गुणसू- यैस्त्रयोविंशतियुतशतेन गुण्या । कोटिज्या तु सप्तभिर्गुण्या । ततो दोया चतुर्भिर्भाज्या । कोटिज्या तु द्वादशभिः । एवं भुजफलकोटिफले भवतः । ततो द्विषड्रामैः कोटिफलयुतवि- । कथमित्याह । अयनांशोनितपाते मृगकादिस्थिते । यदायनांशोनितपातो मृगादौ वर्तते तदा कोटिफलयुतैः कादौ तु कोटिफलविहीनैस्तै हुफलं भाज्यम् । फल- मंशाधं ग्राह्यम् । तस्मिन्नयनांशोनितपाते मेषादिषट्के वर्तमाने तैराप्तभागैरादित्यस्य गोलायनसन्धी ऊनीकृतौ चन्द्रस्य भवतः। तुलादिषट्के तु तैर्भागैर्युतौ सन्तौ भवतः। यदा- खगोलसन्धेः सकाशादयनसन्धिं यावत् त्रिगृहं तत् प्रथमं पदमुच्यते । ततोऽन्यत् त्रिभ द्वितीयगोलसन्ध्यन्तं द्वितीयपदम् । एवं तृतीयचतुर्थे । तथा यदेन्दोः क्रान्तिः साध्यते तदा किल रविवत् । तथा सिद्धायाः क्रान्ते रविगोलवशेन दिक्कल्पना । न स्वगोलवशेन । ततः शरेण संस्कृता सती स्वगोलदिग्भविष्यतीति बालोऽपि जानाति । अनोपपत्तिः । अनार्कगोलायनसन्धिभ्यामन्यौ चन्द्रस्य यत् कथितौ तत्र कारणमु- ज्यते । खेः किलापमण्डलविषुवन्मण्डलसंपाते गोलसन्धिः । विधोस्तु विषुवन्मण्डल- विमण्डलसंपाते। यतोऽसौ विमण्डले भ्रमति। तत्संपातस्थ एव प्राच्यामुदेति । तत्र. स्थस्य विधोः क्रान्तिः स्फुटेन शरेण संस्कृता सती शून्यं भवतीत्यर्थः । तदग्रतः पृष्ठतश्च त्रिभेऽन्तरे स्फुटा परमा क्रान्तिः । तत्रस्थो हि शशी यथासंख्यमुत्तरां याम्यां च परमां काष्ठ प्राप्यनिवर्तते । अतस्तावेवायनसन्धी चन्द्रस्येत्युपपन्नम् । अत्रादौ तावदुदाहरणमुक्त्वा गोलोपरि प्रदर्श्यते । तत्तूदाहरणं प्रश्नाध्याये । तद्यथा । युक्तायनांशोंऽशशतं १०० शशी चेदशीति ८० रर्को द्विशती २०० विपातः । चन्द्रस्तदानीं वद पातमाशु धीवृद्धिदं त्वं यदि बोबुधीषि ॥ यदा किलैकादशा ११ यनांशास्तदा किल नवभागाधिक राशिद्वयं रविः । भागोन रविः चं त्रिभं शशी । एकविंशतिभागाधिकं त्रिभं पातः। ३३३३३ । एवं युक्तायनांशोंऽशशत शशी । अशीतिरकः । अंशद्विशती सपातः।अन्न पातः ३।२१ । २ । २९ । अतोऽशद्वि- शती सपातचन्द्रो २०० भवति । रविः २ । २० । चन्द्रः ३ । १० । सपातः ६ । २० । प्रश्ने विपातचन्द्र इति यदुक्तं तद्धीवृद्धिदाभिप्रायेण । तत्र हि चक्राच्छोधितः पातः । अतस्तत्र विपातोऽत्र सपातस्तुल्य एव भवति । अत्रायनांशोनितपातः ३ । १० अस्य दोः कोटिजीवे लघुज्यकोत्थे ११८ । २१ अन्न दोया गुणसूर्यै १२३ गुणिता कृतै ४ भक्ता जातं दोःफलम् ३६२८ । ३० कोटिज्या त्वश्वै ७ गुणिता सूर्यै १२ भक्ता जातं कोटि- फलम् १२ । ११ अनेन कोटिफलेन वर्जिता द्विषामा जाताः ३४९ । ४६ । यस्माद- यनांशोनितपातोऽयम् ३ । १० कादौ वर्ततेऽतः कोटिफलोनैस्तैर्बाहुफले भक्त लब्धां- - पातः - ।

·ग्रहगणिते शाः १० । २२ । २८ एभिरादित्यस्य गोलायनसन्धी ऊनीकृतौ । यतोऽयनांशोनितपातो मेषादौ वर्तते । एवं जातौ चन्द्रस्य गोलायनसन्धी ११ । ८।३७ । ३२ ॥ २ ॥ ८ ॥ ३७ । ३२ । तथान्यौ ५। ८।३७ ॥ ३२ ॥ ८॥ ८ ॥३७ ॥ ३२ । अन्न स्वगोलसन्धि- स्थस्य विधोः स्फुटेन शरेण स्फुटीकृता क्रान्तिः पूर्ण भवतीति प्रतीतिः । अन यथोक्त बद्धे गोले क्रान्तिवृत्ते मेषादेः सकाशाद्विलोमं चन्द्रपातस्य राशिभागा- दिकं गणयित्वायो चिन्हं कार्यम् । एवं विमण्डलेऽपि । तयोर्मण्डलयोस्तत्र संपातं कृत्वा तस्मात् पूर्वतस्त्रिभेऽन्तरे सार्धेश्चतुर्भि ४ । ३० आँगैः क्रान्तिमण्डलादुत्तरतस्तथा पश्चिमे निभेऽन्तरे तैरेव भागैर्दक्षिणतो विमण्डलं विन्यस्य स्थिरं कार्यम् । तथा कृते सति विम- ण्डले विषुवन्मण्डलेन सह यन्त्र संपातस्तत्र चन्द्रस्य गोलसन्धिः । स तु रविगोलसन्धेः कियतान्तरेण वर्तते इति न ज्ञायते । किंतु रविगोलसन्धौ यावान् विक्षेप- स्तावान् विज्ञायते । स च कथं तदुच्यते । रविगोलसन्धिरयनांशोनितं चक्रम् ११११९ ।। तत्रस्थस्य चन्द्रस्य शरसाधनाथं चन्द्रस्य पातो यावत् संयोज्यते तावदयनांशोनितपात:: संपद्यते । तस्य दोया परमशर २७० गुणा त्रिज्यया १२० भाज्या । एवं सति गुणकभा- जको निशतापवर्तितौ । गुणकस्थाने नव ९ । भागहारस्थाने चत्वारः ४ । फलं तत्र स्थाने चन्द्रस्य शरः । तावत्येव तत्र तस्य स्फुटा क्रान्तिः । अस्फुटक्रान्तेरभावात् । एतावती स्फुटा क्रान्तिः कियनिर्भागः संपद्यत इति ज्ञातुमशक्यम् । अन्न किल क्रान्तिसाधने छा- त्राणां मुखार्थ स्थूलान्यपि पञ्चदशभागलभ्यानि क्रान्तिखण्डानि ब्रह्मगुप्तायैः पठितानि । तद्यथा। । क्रान्तिकला द्विरसगुणास्त्रिखमुनयो द्विखदिशो वसुन्न्याः । वसवमविश्वे च खकृतमनवश्च क्षेपयुतवियुताः । इति । ३६२ । ७०३ । १००२ । १२३८ । १३८८ । १४४० । तथा शरखण्डकान्यपि मया करणे कथितानि । खाश्वा बाणर्तवोऽङ्गाक्षास्यब्धयो भानि खेचराः । इति । ७०। ६५ । १६ । ४३ । २७ । ९ । अन्न प्रदेशे क्रान्तेः प्रथमखण्डेनैवोपचयो गोलसन्धित्वात् । ततस्तस्मिन्नेव प्रदेश यच्छरखण्डकं तेनाधिकेन क्रान्तिखण्डेन स्फुटक्रान्तेरुपचयः । यदि परमा क्रान्तिश्चतुर्विंश- तिभागाधिका । यधूना तदा शरखण्डकोनेन क्रान्तिखण्डेनोपचयः । अतस्ते द्विरसगुणाः ३६२ तत्स्थानीयशरखण्डकेन संस्कृता यावन्तो भवन्ति तत्प्रमाणं स्फुटक्रान्तेः खण्डं भवि- तुमर्हतीत्यर्थः । तत्स्थानीयशरखण्डकं कथं ज्ञायते तदर्थमुपायः । सर्वन भुजज्याकरणे स्फु- टं भोग्यखण्डक कोटिज्यया त्रैराशिकेन ज्ञायते । तद्यथा । यदि त्रिज्यातुल्यया १२० कोटिज़्यया प्रथमं शरखण्डं सप्ततितुल्यं लभ्यते तदायनांशोनितपातस्य कोटिज्यया कि- मिति । अन्न गुणकभाजको दशभिरपवर्तितौ । एवं कृते कोटिज्यायाः सप्त गुणो द्वादश भागहारः । फलं तत्स्थाने शरखण्डं भवति । तेन खण्डकेन द्विरसगुणा ३६२ युक्ताः का- याः । यद्ययनांशोनितपातो मकरादिषट्के वर्तते । यतस्तत्र वर्तमाने सति राशित्रयाधि- कस्य चन्द्रस्य स्फुटा परमा क्रान्तिश्चतुर्विंशतिभागाधिकैव भवति । कादिषट्कस्थित - - ·বানাক্কিা। - । .. उनैव । तदेवं स्फुटखण्डं जातम् । तेनानुपातः । यद्येतावता खण्डेन पञ्चदश १५ धनुर्भागा विमण्डलगताः क्रान्तिमण्डलगता वा लभ्यन्ते तदा प्रागानीतशरतुल्येन किमिति । पूर्व शरसाधने दोाया नव ९ गुणश्चत्वारो भागहार इति स्थितम् । इदानी पञ्चदश गुणकारः । कोटिफलोनयुता द्विषड्रामा हरः । एवं च गुणयोर्घाते कृते पञ्चत्रिंशदधिकं शतं १३५ गु- णः । अथ च शरः स्फुटः कर्तव्यः। तत्र सत्रिराशिग्रहयुज्यानिघ्नस्त्रियोद्धृतः शरः स्फु- दो भवतीति । तत्रस्थश्चन्द्रः सायनांशः पूर्ण भवति । तस्य राशिययुतस्य धुज्या परम- युज्या । अतः पञ्चत्रिंशदधिकं शतं यावत् परमाज्यया गुण्यते त्रिज्यया हियते तावदुत्फ- ना गुणसूर्याः १२३ । एवमयनांशोनितपातादोा गुणसूर्यैर्गुणिता कृतैर्भक्ता । तदूभुजफलं कोटिफलोनयुतद्विरसगुणै ३६२ भक्तम् । लब्धैरैशैरर्कगोलसन्धिरयनांशोनितपाते मेषादि. स्थेऽत ऊनीक्रियते यतः पातो विलोमगस्तत्स्थानं विषुवन्मण्डलाइक्षिणतः क्रान्तिवृत्ते भ- वति । तत्र विन्यस्तस्य विमण्डलस्य पूर्वाधं यावदुत्तरतः परमविक्षेपाशैनीयते तावद्भिरंशै रविगोलसन्धेः पश्चिमत एव तस्य विषुवन्मण्डलेन सह संपातो भवति । अतस्तुलादिस्थे तु विपरीतमिति । एतद्यथास्थिते गोले यथोक्तं विषुवन्मण्डलं विन्यस्य दर्शयेत् । इति सर्व निरवद्यम् अथ साधारण्येन क्रान्तिसाम्यसंभवासंभवज्ञानमाह- स्वायनसन्धाविन्दोः क्रान्तिस्तत्कालभास्करक्रान्तेः। ऊना यावत् तावत् क्रान्त्योः साम्यं तयोर्नास्ति ॥ ७॥ यत्र कुत्रचिदिने यावतीषु घटिकासु स्वायनसन्धितुल्यः स्फुटश्चन्द्रो भवति तस्य स्फुटा क्रान्तिः साध्यते । तत्र काले यावान् रविस्तस्य क्रान्तिः साध्यते । तस्यारविक्रान्तः स- काशाद्यधूना स्फुटा शशिक्रान्तिस्तदा क्रान्त्योः साम्यं नास्तीत्यवगन्तव्यम् । अत्रेयं प्रकटैव वासना । स्वायनसन्धिस्थविधोर्या क्रान्तिः सा तस्य स्फुटो परमा । तस्मात् स्थानादग्रतः पृष्ठतो वा यावच्छशी चाल्यते तावत् तस्य क्रान्तियं नैव भवति । अतोऽधिकया रविक्रान्त्या सह साम्यं नास्ति । अतोऽन्यथास्तीत्युपपन्नम् । अत्र यावदूना तावत् क्रान्त्योः साम्यं नास्तीत्यस्याभिप्रायो व्याख्यायते । यदा किल ब्ययनांशो राशिषटकं पातः । खेरयनसन्धितुल्यः शशी २।१९ रविश्व तावान् २।१९ तदार्क- चन्द्रयोरयनसन्धिस्तुल्य एव भवति २ । १९ तत्र स्वायनसन्धाविन्दोः क्रान्तिः११७०। तत्र वेश्च क्रान्तिः १४४० । अत्र विधोःक्रान्तेरूनत्वात्क्रान्तिसाम्याभावः। तस्मात् कालाद. अतो वित्र्यशैश्चतुर्दशभिदिनैः१३।४ ०। रविचन्द्रपाता मध्यगत्यैव किल चालिता एतावन्तो- भवन्ति । र. चं. पा. अत्र विधोरयनसन्धिद्वितीयः ८ । १९ । ९ । ३५ । अत्र स्वायनसन्धाविन्दोः क्रान्तिः ११६९ । तत्र तत्कालभास्कर - १९ ११ क्रान्तिः १३९८ । अत्रापि विधुक्रान्तेख्नत्वात् क्रान्तिसाम्या- ४३ भावः । एवमस्मादपि कालादग्रतस्तावत्येव दिनान्तरे १२ २८ क्रान्तिसाम्याभाव एव भविष्यतीति । एवं प्रथमकालात् पृष्ठतश्चालनद्वये कृतेऽपि क्रान्तिसाम्याभाव एव । एवं मासद्वये क्रान्तिसाम्याभाव एव ८ ६ २ २८ ४ ·। यदा ग्रहगणिते। संभूतः । यदा गोलसन्धि(१)समीपस्थः पातो भवति तदा खेर्दक्षिणायनादुत्तरायणाचो- भयतः कियन्ति च दिनानि क्रान्तिसाम्याभाव एवेत्यर्थः । अथ व्यतिपातवैधतयोर्लक्षणमाह- व्यतिपातोऽयनभेदे गोलकत्वेऽर्कचन्द्रयोः क्रान्त्योः । साम्ये वैधृत एकायनेऽन्यदिगपक्रमसमत्वे ॥ ८ ॥ पूर्व किल साधारण्येन क्रान्तिसाम्यस्य भावाभावलक्षणमुक्तम् । तच्च क्रान्तिसाम्य- स्य लक्षणविशेषेण व्यतिपातवैधतनामयोगौ भवतः। इदं हि किल लक्षणम् । यदार्कच- न्द्रौ भिन्नायनसंस्थावेकगोलौ च भवतस्तदा यदि तयोः क्रान्तिसाम्यं भवति तदा व्यति-- पातनामा योग उच्यते । यदेकायनस्थयोभिन्नगोलस्थयोश्च क्रान्तिसाम्यं भवति तदा वैर.. तनामा योग उच्यते । तत् तादृशं लक्षणं कदा चेति न ज्ञायते । अतस्तज्ज्ञानार्थं संभवमाह- सायनरविशशियोगो भाई ६ चक्रं १२ यदा तदासन्नः । तत्संभवस्तदूनाधिकलिप्ता भुक्तियोगहृताः॥६॥ लब्धदिनैरेष्यगतैस्तात्कालिकयोरपक्रमौ साध्यौ । कस्मिंश्चिदिने स्फुटौ रविचन्द्रौ पातश्च कार्यः। तयो रविचन्द्रयोः पृथक् पृथक् सा- यनांशयोोगो भाधं भवति तदा तस्य कालस्यासन्नोऽग्रतः पृष्ठतो वा व्यतिपातस्य संभवोऽस्तीति ज्ञेयम् । यदा तु तयोर्योगश्चक्रं १२ भवति तदासन्नो वैधतस्य संभवो ज्ञेयः । यदा योगो भाधं चक्रं वा न पूर्यते तदा यावतीभिः कलाभिः पूर्यते ता ऊना: कलाः । यदा तु भार्धादधिको योगस्तदा योगाद्भाधे शोधिते याः शेषस्य कलास्ता अधि- ककला उच्यन्ते । एवं चक्रादप्यूनाधिकलिताः । ताः कलाश्चन्द्रार्कयोः स्फुटगतियोगेन- भाज्याः । फलं दिनादिकं ग्राह्यम् । तैदिनैरेष्यगतैरिति । यथासंख्येन । यद्यूना लिप्ता भक्तास्तदेष्यदिवसा लब्धाः । यदाधिकाः कलास्तदा गतदिवसाः । तैर्दिवसैरेष्यैर्गुणिता भुक्तिकलाः पृथक् स्थाप्याः । ततो दिवसावयवघटीभिः पुनर्गुणिता भुक्तिः षष्टया हृता लब्धकलाभिमिश्रिताः पूर्वकला ग्रहे योज्याः । यदि गतदिनैर्गुणिता भुक्तिस्तदा शोध्याः । एवं खेविधोः पातस्य च तात्कालिकीकरणम् । तात्कालिकयोश्चन्द्रार्कयोः सायनांशयो- योगे भाधं चक्रं वा भवतीत्यर्थः । ततस्तयोस्तात्कालिकयोरपक्रमौ साध्यौ अन्न वासना प्रकटैव । सा यथा । यदा रविशशियोगो भाधं चक्रं वा तदासन्नः क्रा- तिसाम्यस्य संभव इति यदुक्तं तस्यायमभिप्रायः । ययोर्योगे राशिषट्कं चक्र वा भवति तयोरवश्यं भुजस्तुल्य एव स्यात् । भुजस्य तुल्यत्वादस्फुटशशिकान्ते रविक्रान्तेश्च तुल्य- त्वमेव । किंतु स्फुटक्रान्तिस्तस्मिन् काले रविक्रान्तेः सकाशाच्छरेणोनाधिका वा भवती- त्यर्थः । तात्कालिकीकरणवासना सुगमैव । इदानीं तस्मात् कालात् क्रान्तिसाम्यस्य गतैष्यत्वप्रतिपादनार्थमाह- भोजपदेन्दुक्रान्तिमहती सूर्यापमालघुः समजा ॥ १० ॥ १) श्रीम० देवः । अत्र गोलसन्धिस्तुलादियः। - - ·पाताधिकारः। - यदि भवति तदा शेयो यातः पातस्तदन्यथा गम्यः । ओजपदे विषमपदे वर्तमानस्येन्दोः स्फुटा क्रान्तिर्यदा महती भवति । कस्मात् । सूर्यापमात् । तथा यदि समपदे शशी भवति । तस्य क्रान्तियंदा सूर्यापमालधुर्भवति तदा गतः पातः । यातं क्रान्तिसाम्यम् । अस्माल्लक्षणादन्यथा तर्हि गम्यम् । अनोपपत्तिः । रविस्तावत् स्थिरगतिश्चन्द्रोऽतीव चलस्तस्यैव क्रान्तेः प्रतिक्षणमन्य. थात्वम् । अतश्चन्द्रमधिकृत्योच्यते । अत्रौजपदे वर्तमानस्य विधोः क्रान्तिरुपचये वर्तते । यथायथा ग्रहोऽग्रतो याति तथातथा तस्य क्रान्तिविषमपद उपचीयते । प्रथमपदस्य तृती- यपदस्य च गोलसन्धावादिः । तदप्रतस्त्रिभेऽन्तरे क्रान्तः परमत्वम् । अतो विषमपदे वर्त- मानो यथायथाग्रतो याति तथातथा क्रान्तिरुपचीयते । ततस्त्रिमात् परतो द्वितीयगोलस- न्धि यावत् समपदम् । तत्र वर्तमानो यथायथाग्रतो याति तथातथा क्रान्तिरपचीयते । एवं तृतीयचतुर्थपदयोरपि । अत ओजपदे वर्तमानस्येन्दोः क्रान्तियंदा सूर्यापमान्महती तदाने चालितस्येन्दोरतिशयेन महती भवति । यदि यथायथा पृष्ठतश्वाल्यते शशी तथा- तथा क्रान्तिरूनैव भवति । अत ऊनया रविक्रान्त्या सह साम्यं गतमेवानुमितम् । अथ समपदे, वर्तमानस्य विधोः क्रान्तिर्लध्वी सूर्यापमाद्भवति तदापि पृष्ठतश्चालितस्येन्दोः क्रान्तिमहती भवति । अतो महत्या सूर्यक्रान्त्या सह साम्यं गतमिति ज्ञातम् । अस्मा. लक्षणादन्यथात्वे क्रान्तिसाम्यमेष्यमित्यर्थाज्ज्ञायते । अतो गतगम्यत्वलक्षणं युक्तमुक्तम् । अथ तस्मात् कालाद्गतगम्यस्य क्रान्तिसाम्यकालस्य परिक्षानमार्योत्तरार्धादारभ्य साधे. नार्यात्रयेणाह- तत्कान्स्योरेकदिशोरन्तरमैक्यं विभिन्न दिशोः ॥ ११ ॥ कार्य व्यतिपाताख्ये तदन्यथा वैधृते प्रथम एवम् । गतगम्येष्टघटीभी रवीन्दुपातान् प्रचाल्य साध्योऽन्यः ॥ १२ ॥ श्राद्यान्यकालयोरपि यदि गम्यं लक्षणं गतं यदि वा। प्राधान्ययोस्तदान्तरमतोऽन्यथैक्यं च तेन हृताः ॥ १३ ॥ श्राद्यगुणा नाडयोऽसदिष्टाः स्पष्टाः स्युरेवमेतासु । चक्रार्धचक्रकालागतगम्यं पातमध्यमाद्यवशात्(१) ॥ १४ ॥ इदं पूर्वोदाहरणस्योपरि प्रदर्श्यते । तच्चोदाहरणं युक्तायनांशोंऽशशतं शशी चेदित्यादि। तत्र नवभागाधिक राशिद्वयं रविः २ । ९ । भागेनोन त्रिभ शशी २ । २९ । एकविंश. (१) अत्र लल्लः। क्रान्त्योर्युतिरेकदिक्कयोर्विवरं भिन्नदिशोस्तु वैधृते । विवरं समदिक्कयोस्तयोयतिपातेऽन्यदिशोः समागमः ॥ प्रथमः स तथा परो युते रहितैरिष्टघटीफलेन तैः । गतयोरथवापि गम्ययोर्विवरं संयुतिरन्यथा तयोः ॥ प्रथमेष्टघटीवधेऽमुना विहृते लब्धघटीमितेऽन्तरे। पातः प्रथमे गतागते गतगम्यः प्रथमाख्यकालतः ॥

·- - अनोदाहरणे चन्द्रः २ । २९ । अस्यासन्नो योग्यता ग्रहगणिते तिभागाधिकं त्रिभ पातः ३ । २१ । एते तात्कालिका एव कल्पिताः । यतोऽनयो रवि- चन्द्रयोः सायनांशयोोंगे भार्ध' भवति । रविः २ । २० । चं३ । १० । अत एव व्यति- पातेनात्र भवितव्यम् । अत्र वेस्तावद्गोलायनसन्धी ११ | तथा चन्द्रस्य साधितौ स गृह्यते । स्वायन- सन्धाविन्दोः क्रान्तिरिति सन्धितुल्यं विधं प्रकल्प्य साधिता स्फुटा क्रान्तिः सप्तदशाधि- कानि चतुर्दशशतानि १४१७ । अथ तत्कालभास्करक्रान्तिरिति । यस्मिन् काले शशी स्वायनसन्धितुल्यो जातो भविष्यति तत्र काले यावान् रविः स तत्कालभास्करः । अत्रा- यनसन्धिश्चन्द्रादूनोऽतः प्रागेवायनसन्धिस्थो जातः । स च कियता कालेनेति । अत्र विधोः स्वायनसन्धेश्चान्तरकलाश्चन्द्रभुक्त्या भाज्याः । लब्धदिनैः स्वसन्धिस्थो जातो भविष्यति वेति वेदितव्यम् । अनोदाहरणे विधोः स्वसन्धेश्चान्तरे भागाः २० । २३ । एषां कलाश्चन्द्रभुक्त्या भाज्याः । अत्र चन्द्रभुक्तिः सुखार्थ खवसमुनिमिता: कलाः ७८०. कल्पिताः। खेश्च भुक्तिः षष्टिः ६० । अन चन्द्रभुक्त्या ताः कला भक्ता लब्धमेकं दिनं घटि- काश्चतुस्त्रिंशत् १ । ३४ । एतावता कालेन विधुः स्वायनसन्धिस्थः पूर्वमेव जातः । अतो- ऽनेन कालेन चालितो रविः । अयं तत्कालभास्करः २ । ७ । २६ । अस्य क्रान्तिर्दशा- धिकानि चतुर्दशशतानि १४१० । अस्याः सकाशात् स्वायनसन्धिक्रान्तिरिय १४१७ म- धिकातोऽस्ति क्रान्तिसाम्यम् । अन्न धीवृद्धिदपक्षे सूर्यापमादोजपदोद्भवादित्यादिलक्षणेन (१)कान्तिसाम्याभावः । तथा ब्रह्मगुप्तपक्षेऽपि निनवगृहेन्दुक्रान्तिरित्याविना लक्षणेन(२) तथा त्रिनवभवनजाता क्रान्तिरित्यादिना शेखरोक्तलक्षणेन(३) । तथा वेरोजपदक्रान्तेश्चन्द्रयुग्मपदोद्भवा । स्वल्पा चेन्न तयोः क्रान्त्योः साम्यं स्यादन्यथा भवेत् ॥ इति माधवोक्तसिद्धान्तचूडामणिलक्षणेनापि क्रान्तिसाम्याभावः । एवमन्येषां तदनु- सारिणामपि पक्षे । अथ प्रसङ्गनाप्युदाहरणं तद्व्याप्तिदर्शनायोच्यते । तिग्मांशुचन्द्रौ किल सायनांशौ चतुरािशी च विपातचन्द्रः । गृहाष्टकं तत्र वदाशु पातं धीवृद्धिदं त्वं यदि बोबुधीषि ॥ (१) लल्लः। सूर्यापमादोजपदोद्भवाच्चेद्युग्मादिजश्चन्द्रमसो लघीयान् । अपक्रमः स्यान्न तदास्ति पातस्तदन्यथात्वेऽपमयोः समत्वम् ॥ (२) ब्रह्मगुप्तः । त्रिनवगृहेन्दुकान्तिर्मेषतुलादौ दिवाकरकान्तेः । ऊना यावदभावस्तावद्भावोऽन्यथा चेति ॥ । (३) श्रीपतिः। त्रिनवभवनजाता क्रान्तिरिन्दोर्यदाल्पा दिनकृदपमतः स्यान्मेषजूकादिजातात् । नहि भवति तदा च क्रान्तिसाम्यं रवीन्द्वोर्नियतमितरथात्वे जायते सम्भवोऽस्य ।।

·पांताधिकारः। - । अन तिग्मांशुचन्द्रपाताः । रविः ४ । चन्द्रः २ । पातः ६ । यदा किलायनांशाभा- वस्तदैते तात्कालिकाः कल्पिताः । अत्र सूर्यापमादोजपदोद्भवादित्यादिलक्षणेन क्रान्तिसा- म्यमस्ति । यतः सूर्यो युग्मपदे वर्तते । यदा कदाचित् क्रान्तिसाम्याभावस्तदा विषमपद- स्थ एवादित्ये तत्पक्षे । अन्यथौजपदोगवादिति विशेषणं निरर्थकमेव स्यात् । अतोऽत्र त- पक्षेऽस्ति पातः । स च अयुग्मजश्चन्द्रमसोऽपम इत्यादिना(१) तदुक्तलक्षणेनैष्यो जातः । अथ तदुक्तेनैवासकृत्साधनप्रकारेणानीयमानं क्रान्तिसाम्यं वर्षशतेनापि नागच्छतीत्यत्र प्र- त्यक्षं प्रमाणम् । अतः किं कुर्मः । क उपालंभ्यः । यत्रेदमसमञ्जसमिति । किं जगद्विरो- धेन । अत्रास्मत्पक्षे क्रान्तिसाम्याभाव एव । एवमत्र भावाभावे श्रमो दर्शितः । क्वचिद्ग- तैष्यत्वेऽपि स उदाहरणान्तरे दर्शितः । अथ प्रस्तुतमुच्यते । तात्कालिकयोरपक्रमौ साध्याविति साधितौ तयोश्चन्द्रार्कयोरप- क्रमौ । र ३ । चं ३३ । पा ३ । १४१६ । १३२४ । ओजपदेन्दुक्रान्तिरिति पूर्व साधारण्येनेदं व्याख्यातम् । अत्रेन्दुः समपदे वर्तते तस्य क्रान्तिर्लध्वी । अतोऽत्र यातः पातः । स च कियता कालेनेति तदर्थ तत्क्रान्त्योरेकदिशोरन्तरमित्यादि सूत्रम् । अतस्त- योः क्रान्त्योरुत्तराशयोरन्तरं कृतम् । यदि भिन्नादिशौ भवतस्तदैक्यं कार्यम् । एवं व्यतिपा- वैधते त्वन्यथा। तदन्तरमैक्थं वा प्रथमसंज्ञं भवति । तच्चानष्टं स्थाप्यम् । तथात्र जातः प्रथमः ९२ । एवमनेन प्रकारेण तत्कालत्योरेकदिशोरित्यादिनान्यः साध्यः । स च किं कृत्वा तदाह । गतगम्येष्टघटीभी रवीन्दुपातान् प्रचाल्येति । एतदुक्तं भवति । कतिचि. दिष्टपटिकाः कल्प्याः । ताश्च गते पाते गताः । गम्ये गम्याः । ताभिर्घटीभिर्यातैष्यनाडी. गुणिता घुभुक्तिरित्यादिनोक्तप्रकारेण रखीन्दुपातास्तात्कालिकाः कार्याः । तथात्र कल्पिता इष्टघटिकाः ६० । आभिः कृतास्तात्कालिकाः र २ । ८। । । चं २ । १६ । ०। । पातः ३ । २० । १६ । ४९ । अतस्तात्कालिकयोरपक्रमौ साध्यावित्यादिसूत्रावतारः । साधितावपक्रमौ । उत्तरा क्रान्ती रवेः १४१२ । ४ । उत्तरा क्रान्तिश्चन्द्रस्य १४०९ । २६ । आभ्यामपक्रमाभ्यामोजपदेन्दुक्रान्तिरित्यादिना गतगम्यावलोकनम् । पुनरत्रापि गतः पातः। अथ तत्क्रान्त्योरेकदिशोः कृतमन्तरं जातोऽयमन्यः २ । ३९ । आद्यान्यकालयोरपि यदि गम्य लक्षणं गतं यदि वेति तयोराद्यान्ययोः साध्यमानयोईयोरपि यदि गम्यं लक्षणं भ- वति । अथवा द्वयोरपि गतं तदाद्यान्ययोरन्तरं कार्यम् । अन्यथा यदा तदैक्यम् । तेना- न्तरेणैक्येन वा भाज्याः । का इष्टघटिकाः । किविशिष्टाः । आधेन गुणिताः । तत्र यल्ल- भ्यते तद्घटिकादिकं गृह्यते । ता इष्टघटिकाः प्रकल्प्य पुनरन्यः साध्यः । आधः पूर्व एव । तेन पूर्वानीतेनाद्येन पुनरानीतेनान्येन च पुनरिष्टघटिकाः साध्याः । एवमसकृयावत् स्थिरा भवन्ति । ता इष्टघटिकाः स्फुटाः । एवमेताभिश्चक्रार्धचक्रकालागतगम्यं पातमध्यमाद्यव. शादिति । यस्मिन् काले चन्द्रार्कयोर्योगश्चक्रा, ६ चक्रं वा १२ जातं तस्मात् कालात् प्रागेव ताभिर्घटिकाभिः क्रान्तिसाम्यं गतं वेदितव्यम् । यद्याद्यकाले गतं लक्षणं जातम् । (१) लल्लः । अयुग्मजश्चन्द्रमसोऽपमश्चेदपक्रमाद्भानुमतोऽधिक: स्यात् । समोद्भवो वानधिकस्तदेतो निपातकालो भवितान्यथातः॥ १५ सि० शि०. ।

·प्रहगणिते । यदि गम्यं तदा गम्यमिति वेदितव्यम् । यदैव क्रान्तिसाम्यं तदैव पातमध्यम् । एवम- ब्राधान्ययोरपि कालयोर्गते लक्षणे जाते कृतमाद्यान्ययोरन्तरम् ८९ । २१ । अनेनेष्टघटि- कागुणे प्रथमे भक्त जाता अन्या इष्टघटिकाः ६१ । ४७ । एवं पुनरप्यसकृत्कर्मणा जाताः स्थिरा इष्टघटिकाः ७० | आभिर्घटीभिश्चक्रार्धकालात् पातमध्यं गतमिति ज्ञातम् । अनोपपत्तिः । अत्र चक्राकाले क्रान्तिसाम्यस्य गतत्वं किल ज्ञातम् । इदानीं त. कालज्ञानार्थमाद्यैराचार्यरुपायः कल्पितः । तत्क्रान्त्योरन्तरं परमेकदिशोर्व्यतिपातयोगे च । यतो व्यतिपात एकगोलस्थयोरेव भवति । अतस्तत्क्रान्त्योरन्तरं कृतम् । यत्क्रा- न्स्योरन्तरं स यत्रतत्रस्थितयोरपि चन्द्रार्कयोर्याम्योत्तरभावः । तयोर्युरात्रवृत्तयोरन्तरमि- त्यर्थः । यदा पुनश्चन्द्रक्रान्तिशरेणान्यगोलं नीता तदा कान्त्योोगः कृतः । यतश्चन्द्र- स्यान्यगोलेऽहोरात्रवृत्तमर्कस्यान्यगोले । एकस्य स्वक्रान्त्यग्र उत्तरतोऽन्यस्य स्वक्रान्त्य दक्षिणतोऽतस्तयोरहोरात्रवृत्तयोरन्तरं तत् क्रान्तियोगेनैव भवतीत्युपपन्नं तत्क्रान्त्यो रेकदिशो- रन्तस्मैक्यं विभिन्नदिशोरिति । यदकस्याहोरात्रवृत्तं तदेव यदा चन्द्रस्याहोरात्रवृत्तं भवति तदा व्यतिपातः । अथ विषुवन्मण्डलादुत्तरतो दक्षिणतो वा यावतान्तरेण रवेरहोरात्रवृत्तं तावतैवान्तरेण विषुववृत्तादन्यदिशि यदेन्दोरहोरात्रवृत्तं भवति तदा वैश्तनामा योगः । अथ किल दक्षि. णगोले रविवर्तते । तस्य क्रान्त्यने स्वाहोरात्रवृत्तं निवेश्यम् । ततो विषुवन्मण्डलादुत्तर- तस्तावतैवान्तरेण निवेश्यम् । तस्मिन् मण्डले यदि चन्द्रो भवति तदा वैधत इति भावः । यदा पुनश्चक्रकालिकश्चन्द्र उत्तरगोले किल वर्तमानः स्वोत्तरक्रान्तेरल्पत्वात् तस्मा- दहोरात्रवृत्तादक्षिणतोऽन्यस्मिन्नहोरात्रवृत्ते अमति तदा तयोर्वृत्तयोरन्तरं कथं ज्ञायते तदर्थ खेर्दक्षिणक्रान्तितुल्येऽन्तरे विषुवन्मण्डलादुत्तरतस्तद्वृत्तं निवेश्यम् । अथवेष्टकालिकस्य चन्द्रस्य यदन्यदहोरात्रवृत्तं तच्चन्द्रस्योत्तरकान्तेरने । अतश्चन्द्रस्योत्तरक्रान्ते खेर्दक्षिणका- न्तेश्च यदन्तरं तत् तयोवृत्तयोरन्तरम् । अथ यदि विक्षेपेण दक्षिणगोलं नीतस्तदा चन्द्र. स्य स्फुटा क्रान्तिर्दक्षिणा वर्तते । अन्नेष्टकालिकस्य चन्द्रस्य यदन्यदहोरात्रवृत्तं तदा त- स्योत्तरे निवेशितस्याहोरात्रवृत्तस्य चान्तरं तयोः क्रान्त्योर्योगे भवति । अत उक्तं तद- न्यथा वैधत इति । एवं तत्क्रान्त्योरन्तरं प्रथमसंज्ञं कल्पितम् । अस्य क्रान्त्यन्तरस्यापची- यमानस्य यदाऽभावस्तदा क्रान्तिसाम्यम् । अथ च तदपचयस्यापीयत्ता कतुं न शक्यते । अत इष्टकालघटिकाभिश्चालितयोश्चन्द्रार्कयोः क्रान्त्यन्तरमुक्तप्रकारेण पुनः कृतम् । तस्या- न्यसंज्ञा कृता । ततस्तयोराद्यान्ययोर्यदन्तरं स तावतीनां घटिकानां सम्बन्धी क्रान्त्यन्तर- स्यापचयः । अतस्तयोरन्तरं कृतम् । परं यद्याद्यान्यकालयोर्गतं गम्यं वा लक्षणं तदैव । यदा किलाद्यकाले गतलक्षणमन्यकाले गम्यं तदा प्रथमक्रान्त्यन्तरमपचीयमानमभावं प्राप्य पुनरुपचितम् । अतस्तत्राद्यान्ययोोंगे कृते सत्यन्तरं कृतं भवति । अतोऽनुपातः । योता- वता क्रान्त्यन्तरापचयेनेष्टघटिका लभ्यन्ते तदा प्रथमतुल्येन कियत्य इत्यत इष्टघटिकागुणे प्रथम आधान्यान्तरभक्त या घटिका लभ्यन्ते ताः स्फुटासन्ना भवन्ति । यतः प्रतिक्षणं क्रान्तिचलनं समं न भवति । अतस्ताभिटिकाभिरसकृत्कर्मणा स्फुटाः कर्तुं युज्यन्त इति सर्वमुपपन्नम् । । - ·पाताधिकारः। १७१ .. - एवं पातमध्यमभिधायेदानीं पाताद्यन्तकालपरिज्ञानार्थमाह- मानैक्याधं गुणितं स्पष्टघटीभिर्विभक्तमायेन । लब्धघटीभिर्मध्यादादिः प्रागग्रतश्च पातान्तः ॥ १५ ॥ तात्कालिक पृथक् पृथगाचं प्राग्वत् प्रसाध्य तेन भजेत् । मानक्यार्धेन हता असकृत् स्थित्यर्धनाडिकाः स्पष्टाः ॥ १६ ॥ एवं स्पष्टा या इष्टघटिका जातास्ताभिः पातमध्यं गतं गम्यं वा । अथ ताभिटि- काभिश्चक्रार्धचक्रकालिको चन्द्रार्को प्रचाल्य पातमध्यकालिको कृत्वा तथा तयोश्चन्द्रग्रह- णोक्या बिम्बे प्रसाध्ये । ततो मानक्याचं प्रागानीताभिः स्फुटाभिर्घटीभिर्गुण्यं तेनाद्यसंज्ञेन भाज्यम् । फलं घटिकादि ग्राह्यम् । ताभिर्लब्धघटिकाभिः पातमध्यकालात् पूर्वतः पात- स्यादियः । तथा ताभिरेव लब्धघटिकाभिः पातमध्यकालादग्रतः पातस्यान्तो ज्ञेयः । ताः स्थित्यर्धघटिका जाता इत्यर्थः । अथ पाताधन्तकालिकाः पृथक् पृथक् चन्द्रार्कपाताः कार्याः । स्थित्यर्धगुणा भुक्तिः षष्टिहता यत् फलं तेन स्वस्वफलेन पातमध्यकालिका एक- बोना अन्यत्राधिकाः कार्या इत्यर्थः । ततस्तयोस्तात्कालिकयोश्चन्द्रार्कयोः क्रान्ती कृत्वा प्राग्वत् तयोरन्तरमाद्यसंज्ञं कल्पितम् । तेनायेन भजेत् । काः । मानक्यान गुणिता: स्थित्यर्धनाडिकाः । एवं स्पष्टा भवन्ति । ततस्ताभिर्घटिकाभिस्तात्कालिकीकरणादिनाऽस- कृत्कर्म कार्यम् । यावत् स्थित्यर्धनाडिकाः स्थिरा भवन्ति । एवं पृथक् पृथगुत्पाद्य तदि- कालिकैः कृतं तद्वितीयं स्फुट स्थि मित्यर्थः। अनोपपत्तिः । अहो यदा क्रान्तिसाम्यं तदैव पातस्तस्मात् कालात् प्रागग्रतश्च कथ. मवस्थानं पातस्य । तत्र क्रान्तिसाम्याभावात् । क्रान्तिसाम्यं नाम पातः । तत्रोच्यते । यावती बिम्बमध्यस्य क्रान्तिर्भवति सा बिम्बाधेनोनिता सती बिम्बप्रान्तस्य पाश्चात्यस्य तावती क्रान्तिर्भवति । बिम्बार्धनाधिकाग्रतो बिम्बप्रान्तस्य भवति । एवं वेश्चन्द्रस्य च। अन्न बिम्बे पृष्ठमग्रं च याम्योत्तरभावेनोच्यते । यावती खेबिम्बपृष्ठप्रान्तकान्तिस्तावती यदा चन्द्रस्याग्रप्रान्तस्य क्रान्तिर्भवति तदा तयोबिम्बैकदेशेन क्रान्त्योः साम्यात् पातस्यादि. रिति । तदा तयोबिम्बमध्ययोर्मानैक्यातुल्यमन्तरं भवति । तदनन्तरं क्रमेण गच्छतो- यंदा बिम्बमध्ययोः क्रान्तिसाम्यं तदा पातमध्यम् । तदनन्तरं रवेरग्रप्रान्तस्य चन्द्रपृष्ठप्रा- न्तस्य च यदा क्रान्तिसाम्यं तदा पातान्तः । यतो यावन्मानक्यार्धादून क्रान्त्यन्तरं ता- वत् पातोऽस्तीत्यत उक्ते स्थित्यर्थे । अथ तदानयनस्योपपत्तिः । पातमध्यसाधने यदाध- संज्ञं कान्त्यन्तरं याश्वासकृत्कर्मणा स्फुटीकृता इष्टघटिकास्तेन ताभिश्चानुपातः । यद्याद्यतु . ल्येन क्रान्त्यन्तरेणैतावत्यो घटिका लभ्यन्ते तदा मानैक्यातुल्येनान्तरेण किमिति । एवं त्रैराशिकेन या लभ्यन्ते स्थित्यर्धघटिकास्ताः स्थूला जातास्तत्स्फुटीकरणार्थं तात्कालि. कयोः पुनः क्रान्त्यन्तरं कृतम् । तन्मानक्यार्धासन्नं जातम् । तेन पुनरनुपातः । यद्यनेन क्रान्त्यन्तरेणैतावत्यः स्थित्यर्धघटिका लभ्यन्ते तदा मानक्यातुल्येन किमिति । एवमस- कृत् तासां घटीनां स्फुटत्वमित्युपपन्नम् । अथ स्थित्योपपत्तिरूपं श्लोकमाह- तावत् समत्वमेव क्रान्त्योविवरं भवेद्यावत् । ।

·ग्रहगणिते. . । - । मानक्यार्धादूनं साम्याद्बिम्बैकदेशजक्रान्त्योः ॥ १७ ॥ अस्यार्थी व्याख्यात एव । अथ विशेषमार्यात्रयेणाह- स्वायनसन्धाविन्दोः क्रान्तिस्तत्कालभास्करक्रान्तः । ऊना तयोस्तु विवरं मानक्यार्धाधदाल्पकं भवति ॥ १८॥ ज्ञेयं तदैव मध्यं पातस्यापक्रमान्तरं चायः । तस्मादिष्टघटीभिः प्राक् पश्चाचापरौ साध्यौ ॥ १६ ॥ श्राद्यान्यान्तरभक्तं मानक्यार्धाद्ययोस्तदा विवरम् । इष्टघटीभिः क्षुण्णं स्थित्यर्धे स्तः पृथक पृथक स्पष्टे ॥ २० ॥ अत्र भावाभावलक्षणे यदुक्तं स्वायनसन्धाविन्दोः क्रान्तिस्तत्कालभास्करक्रान्तेरूना तदा क्रान्तिसाम्यस्याभाव इत्यस्य विशेषोऽयम् । यदोना भवति तयोः क्रान्त्योविवर यदि मानैक्यार्धादूनं स्यात् तदास्ति पात इत्यवगन्तव्यम् । तस्य पातस्य कदा मध्यमि- त्येतदर्थमाह । ज्ञेयं तदैव मध्यं पातस्येति । यस्मिन् काले चन्द्रः स्वायनसन्धि प्राप्तस्त- स्मिन्नेव काले पातमध्यं ज्ञेयम् । तथा तयोः क्रान्त्योर्यदन्तरं स आद्यः कल्प्यः । ततस्त. स्मात् कालादग्रतः पृष्ठतश्चेष्टघटिकाभिश्चालितयोः पृथक् पृथक् क्रान्त्यन्तरे साध्ये । ताव- न्यसंज्ञौ भवतः । अतोऽनन्तरं चाद्यस्यान्यस्य चान्तरेण मानक्यार्धाद्ययोरन्तरमिष्टघटीगुणं भाज्यम् । तदेकदा स्थित्यर्धम् । एवं द्वितीयमप्यपरेणान्येन । अत्राप्यसकृत्कर्मानुक्कमप्य- ज्ज्ञिायते । अनोपपत्तिः । स्वायनसन्धौ वर्तमानस्येन्दोस्तत्कालभास्करस्य च क्रान्त्यन्तरं यदि मानैक्यार्धादूनं भवति तदा स्थित्य|पपत्तिवद्विम्बैकदेशजक्रान्त्योः साम्यात् पातः केन निवार्यते । अस्त्येव पातः । किंच यस्मिन्नेव कालेऽयनान्तं प्राप्तश्चन्द्रस्तस्मिन्नेव काले पा- तमध्यम् । यतस्तस्मात् कालादग्रतः पृष्ठतश्च क्रान्त्यन्तरमधिकमधिकं भवति । अथ तस्य पातस्याद्यान्तप्रतिपादनाथं भूमौ बिम्बे विलिख्योच्यते । तद्यथा । चन्द्राकौं किल यदोत्त- रगोलस्थौ तदा समायां भूमौ याम्योत्तरां रेखां कृत्वा तस्यां रेखायां बिन्दुं च कृत्वा स बिन्दुः किलोत्तरश्चन्द्रस्यायनसन्धिः कल्पितः । अयनसन्धौ यावत् क्रान्त्यन्तरं तस्याद्य. संज्ञा पूर्व कल्पिता । तस्याद्यस्य यावत्यः कलास्तन्मितैरॉलैश्यनान्तादुत्तरतोऽन्यं बिन्हें कृत्वा तत्र रविस्वाहोरात्रवृत्तं कल्प्यम् । तत्र च रविबिम्बार्धकलामितैरङ्गुलै रविबिम्ब वि- लिख्य मादविबिम्बमध्यादक्षिणतो मानैक्यार्धकलामितैरङ्गुलैरन्यो बिन्दुः कार्यः । तत्र किलेन्दोः स्वाहोरात्रवृत्तम् । तत्र च चन्द्रबिम्बार्धकलामितैरङ्गुग्लैश्चन्द्रबिम्ब कार्यम् । तयो- चन्द्रार्कबिम्बयोः प्रान्तौ संलग्नौ । (यदायनान्तमुपसर्पतश्चन्द्रस्य कालेन वृत्तं भवति । अय- नान्तमनुमासस्य यत् तत्राहोरात्रवृत्तं भवति तत् तत्रस्थस्यैव चन्द्रस्य । ) (१)एवं बिम्ब- प्रान्तकान्त्योः साम्यात् तत्र पातादिः । ततोऽनन्तरं यावता कालेनायनान्तं प्राप्नोति तावदायें स्थित्यम् । ततोऽनन्तरमयनान्तादपसर्पन यावता कालेन तदेवाहोरात्रवृत्तं पुनः (१) अत्र संशोधकः । यदायनान्तमितिप्रभृति चन्द्रस्येत्यन्तं केनचित् प्रक्षिप्तमिति प्रतिभाति । । - FACE THAT ·पाताधिकारः। - प्राप्नोति तावदन्त्यं स्थित्यर्धम् । स्थित्यर्धसाधनवासना त्रैराशिकेन । तत्रेष्टघटिकाभिश्च- न्द्राको प्रचाल्य क्रान्त्यन्तरमन्याख्यं कृतम् । तस्याद्याख्यस्य चान्यस्य यदन्तरं तदिष्टध- टिकानां सम्बन्धि क्रान्त्यन्तरं भवति । यद्यनेन क्रान्त्यन्तरेणेष्टघटिका लभ्यन्ते तदाद्योनि. तमानैक्यातुल्येन कियत्य इति । यतश्चन्द्राहोरात्रवृत्तस्यायनान्तस्य चान्तरमाद्योनितं मानक्याधं वर्ततेऽत उपपन्नमाधान्यान्तरभक्त मानक्यार्धाधयोस्तदा विवरम् । इष्टघटीभिः क्षुण्णमिति सर्व निरवद्यम् । इदानीं पातप्रयोजनमाह- पातस्थितिकालान्तर्मनलकृत्यं न शस्यते तज्ज्ञः। स्नानजपहोमदानादिकमत्रोपैति खलु वृद्धिम् ॥ २१ ॥ स्पष्टम्। इति श्रीभास्कराचार्यविरचिते सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये मिताक्षरे पाताधिकारः। ग्रन्थसंख्या ३४० । एवमादितो ग्रन्थसंख्या ४३४९ । ॥ समाप्तोऽयं प्रहगणिताध्यायः ।।

·DISTRIEOSDODCONSIDERDISTOICONDOMDISTRICOLOGICONSOORATORSXE इस कार्यालय द्वारा "काशीसंस्कृतसीरिज" के अलावा और भी ३ सीरिज यथा "चौखम्वा संस्कृत सीरिज" "बनारससंस्कृतसीरिज" "हरिदाससंस्कृतसीरिज" ग्रन्थ- मालायें निकलती हैं तथा इन ४ सीरिजो के पश्चात् और भी विविध शास्त्र की पुस्तके प्रकाशित की गई है तथा अन्य सब स्थानों के छपे हुए संस्कृत तथा भाषा-भाष्य के प्रन्थ विक्रयार्थ प्रस्तुत रहते हैं, सूचीपत्र पृथक् मंगवाकर देखें, इसके अलावा हमारे यहाँ सर्व प्रकार की संस्कृत, हिन्दी, अङ्ग्रेजी की सुन्दर छपाई होती है, परिक्षा प्रार्थनीय है । पत्रादि प्रेषणास्थानम्- जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः- 'चौखम्बा संस्कृतसीरिज़" आफिस, विद्याविलास प्रेस, comroordardG00000000000 गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक, बनारस सिटी। Vaaravaacaroora ·* श्रीगणेशाय नमः * सिद्धान्तशिरोमणे- गोलाध्यायो वासनाभाष्यसहितः । - अथ गोलाध्यायो व्याख्यायते। गोलाध्याये निजे या या अपूर्वा विषमोक्तयः । तास्ता बालावबोधाय संक्षेपाद्विवृणोम्यहम् ॥ गोलग्रन्थो हि सविस्तरतया प्राक्षलः । किंतु अत्र या या अपूर्वा नान्यैरुक्ता उक्तयो विषमास्तास्ताः संक्षेपाद्विवृणोमि । अत्र या या इति प्रथमान्तं पदं तास्ता इति द्विती- यान्तं पदं बुद्धिमता व्याख्येयम् । तत्रादौ तावदभीष्टदेवतानमस्कारपूर्वकं गोलं ब्रवीमीत्याह- सिद्धिं साध्यमुपैति यत्स्मरणतः क्षिप्रं प्रसादात् तथा यस्याश्चित्रपदा स्वलकृतिरलं लालित्यलीलावती । नृत्यन्ती मुखरङ्गगेव कृतिनां स्याभारती भारती तं तां च प्रणिपत्य गोलममलं बालावबोधं ब्रुवे ॥१॥ ब्रुवे वच्मि । कः । कर्ताहं भास्करः । किम् । गोल गोलाध्यायम् । किविशिष्टम् । अमलं निर्दूषणम् । पुनः किंभूतम् । बालावबोधम् । अविषममित्यर्थः । किं कृत्वा । प्रणिपत्य । प्रणिपातपूर्वकं नमस्कृत्य । कम् । तम् । न केवलं तम् । तां च । स कः । सा च का । तदाह । यस्य देवस्य स्मरणात् पुंसां साध्यमभीष्टं क्षिप्रं शीघ्र सिध्यति । सोs- र्थाद्विघ्नराजः । तथा यस्या देव्याः प्रसादात् कृतिनां विदुषां भारती वाणी नृत्यन्ती भार- तीव स्यात् । भारती नर्तकस्त्री च । कथंभूता वाणी नर्तकी च । चित्रपदा विचित्रपदवि- न्यासा । स्वलंकृतिः शोभनालंकारमुद्राङ्किता । लालित्यलीलावती माधुर्यगुणसंपन्ना । कथं वाक् नृत्यन्तीति चेत् । नवदमृतबिन्दुसन्दोहसदृशसुरससकोमलोक्तिगुणा गद्यपद्यमयी चतुरजनमनश्चमत्कारकारिणी वाणी नृत्यन्तीव भाति । किंविशिष्टा भारती । मुखरङ्गगा। मुखमेव रङ्गो मुखरङ्गः। रङ्गो नृत्यस्थानम् । यस्याः प्रसादात् कृतिनां मुखेष्वेवंविधा भारती स्यात् । सार्थात् सरस्वती । तां च प्रणिपत्येति । मङ्गलादीनि मङ्गलान्तानि च शास्त्रा- ण्यलंकारकृतां मतान्यतः सिद्धिवृद्धिशब्दावाद्यन्तयोनिक्षितौ । अथ गोलग्रथनकारणमाह- मध्यायं धुसदां यत्र गणितं तस्योपपत्तिं विना प्रौढिं प्रौढसभासु नैति गणको निःसंशयो न स्वयम् । गोले सा विमला करामलकवत् प्रत्यक्षतो दृश्यते तस्मादस्म्युपपत्तिबोधविधये गोलप्रबन्धोद्यतः ॥ २॥ - - १६ सि०शि० ·गोलाध्याये १७६ स्पष्टार्थम् । इदानी गोलप्रशंसया गोलानभिज्ञगणकोपहासं श्लोकद्वयेनाह- भोज्यं यथा सर्वरसं विनाज्यं राज्यं यथा राजविवर्जितं च । सभा न भातीव सुवक्तृहीना गोलानभिज्ञो गणकस्तथात्र ॥३॥ वादी व्याकरणं विनैव विदुषां धृष्टः प्रविष्टः सभा जल्पन्नल्पमतिः स्मयात् पटुबटुभ्रूभङ्गवक्रोक्तिभिः । हीणः सन्नुपहासमेति गणको गोलानभिज्ञस्तथा ज्योतिवित्सदसि प्रगल्भगणकप्रश्नप्रपञ्चोक्तिभिः ॥४॥ स्पष्टार्थम् । अथ गोलस्वरूपमाह- दृष्टान्त एवावनिमग्रहाणां संस्थानमानप्रतिपादनार्थम् । गोलः स्मृतः क्षेत्रविशेष एष प्राज्ञैरतः स्यागणितेन गम्यः ॥ ५ ॥ स्पष्टार्थम् । इदानी गणितप्रशंसामाह- ज्योतिःशास्त्रफलं पुराणगणकैरादेश इत्युच्यते नूनं लग्नबलाश्रितः पुनरयं तत् स्पष्टखेटाश्रयम् । ते गोलाश्रयिणोऽन्तरेण गणितं गोलोऽपि न ज्ञायते तस्माद्यो गणितं न वेत्ति स कथं गोलादिकं ज्ञास्यति ॥ ६॥ स्पष्टार्थम् । इदानी ज्योतिःशास्त्रश्रवणाधिकारिलक्षणमाह- द्विविधगणितमुक्तं व्यक्तमव्यक्तयुक्तं तवगमननिष्ठः शब्दशास्त्रे पटिष्ठः । यदि भवति तदेदं ज्योतिषं भूरिभेदं प्रपठितुमधिकारी सोऽन्यथा नामधारी॥७॥ स्पष्टार्थम् । अथ व्याकरणवर्णनमाह- यो वेद वेदवदनं सदनं हि सम्यगब्राह्मयाः स वेदमपि वेद किमन्यशास्त्रम् । यस्मादतः प्रथममेतदधीत्य धीमान् शास्त्रान्तरस्य भवति श्रवणेऽधिकारी ॥ स्पष्टार्थम् । अथात्मनो गोलग्रन्थस्य प्रवृत्यर्थमन्योक्तिप्रकारेणाह- गोलं श्रोतुं यदि तव मतिर्भास्करीयं शृणु त्वं नो संक्षिप्तो न च बहुवृथाविस्तरः शास्त्रतत्त्वम् । लीलागम्यः सुललितपदःप्रश्नरम्यः स यस्माद्- विद्वन् विद्वत्सदसि पठतां पण्डितोक्ति व्यनक्ति ॥ ६ ॥ स्पष्टम्। इति गोलप्रशंसा। - ..

·गोलस्वरूपप्रश्नाध्यायः। अथ भूसंस्थानप्रश्न श्लोकद्वयेनाह- भ्रमद्भचक्रचक्रान्तर्गगने गगनेचरैः । वृता धृता धरा केन येन नेयमियाद्धः ॥१॥ किमाकारा कियन्माना नानाशास्त्रविचारणात् । कीद्रद्वीपकुलादीन्द्रसमुद्रमुद्रितोच्यताम् ॥ २ ॥ इयं भूर्गगनेचरैः खेचरैयूँता केन धृता सती गगने परितो वर्तमानेऽधोनेयान्न गच्छेत् । कथमियं गगने स्थितेत्यवगतम् । यतो भ्रमनचक्रचक्रान्तर्वर्तते । भानां चक्रं समूहः । भचक्रमेव चक्र भचक्रम् । यदि भूमेर्मूर्ताधारपरंपराङ्गीक्रियते तदा समन्ताद्वर्तमानधनभचक्र- स्याधारे स्खलितस्य भ्रमण नोपपद्यत इत्यर्थः । तथा च सा भूः किमाकारा कियन्माना द्वीपानां कुलाचलेन्द्राणां च कीगवस्थानमिति सर्व नानाशास्त्रविचारणात् । बौद्धादिप्र- तिवादिपक्षमधरीकृत्योच्यतामित्यर्थः । इदानी ग्रहस्फुटीकरणोपपत्तिप्रश्नान् श्लोकद्वयेनाह- संसिद्धाधुगणाधुगादिभगणैः खेटोऽनुपातेन यः स्यात् तस्यास्फुटता कथं कथमथ स्पष्टीकृति कधा। कि देशान्तरमुद्रमान्तरमहो बाह्वन्तरं किं चर किं चोच्चं मृदु चञ्चलं च तदिदं कस्तात पातः स्मृतः ॥ ३ ॥ किं केन्द्रं किमु केन्द्रजं किमु चलं किं वाचलं तत्फलं कस्मात् तत्सहितः कुतश्च रहितः खेटः स्फुटो जायते । किं दृकर्म तथोदयास्तसमये द्वधा विध्युर्बुधाः सर्व में विमलं वदामलमलं गोलं विजानासि चेत् ॥४॥ अन्न किं देशान्तरमुद्द्वमान्तरमित्यादि यत् पृष्टं तत् सर्वं मे विमलं यथा भवति तथा वद । यद्यमलं ब्रह्मादिसुकविरचितं गोलमलमत्यर्थ विजानासि । शेषं स्पष्टम् । अथ त्रिप्रश्ने दिनमानभेदप्रश्नं श्लोकद्वयेनाह- महदहः किमहो रजनी तनुर्दिनमणी गणकोत्तरगोलगे । ननु तनुर्दियसो महती निशा वद विचक्षण दक्षिणदिग्गते ॥५॥ भवति किं धुनिशं युनिवासिनां द्युमणिवर्षमितं च सुरद्विषाम् । पितृषु किं शशिमासमितं तथा युगसहस्रयुगं द्रुहिणस्य किम् ॥६॥ स्पष्टम् । अथ राश्युदयभेदप्रश्नमाह- भवलयस्य किलार्कलवाः समाः किमसमैः समयैः खलु राशयः । समुपयान्त्युदयं किमु गोलविन्न विषयेष्वखिलेष्वपि ते समाः ॥ ७ ॥ स्पष्टम् । इदानीं धुज्याकुज्यादिसंस्थानप्रश्नं वृत्ताधंनाह- धुज्याकुज्यापमसमनराग्राक्षलम्बादिकानां विद्वन् गोले वियति हि यथा दर्शय क्षेत्रसंस्थाम् । स्पष्टार्थम् । .0 ·गोलाध्याये इदानी चन्द्रार्कग्रहणयोर्दिक्कालभेदायुपपत्तिप्रश्नान सार्धश्लोकेनाह- तिथ्यन्ते चेद्ग्रह उडुपतेः(१)किन भानोस्तदानी- मिन्दोः प्राच्यां भवति तरणेः प्रग्रहः किं प्रतीच्याम् ॥ ८ ॥ लम्बनं बत किं का च नतिर्मतिमतां वर । तत्संस्कृतिस्तिथौ बाणे किं ते सिधे कुतः कुतः ॥ ६॥ अत्र किल प्रष्टुरयमभिप्रायः । चन्द्रग्रहणे भूभा ग्रहणकी । पौर्णमास्यन्ते भूभेन्द्रो- स्तुल्यत्वाद्युतिर्भवितुमर्हति । एवं सूर्यग्रहे चन्द्रश्छादकः । दर्शान्ते तयोस्तुल्यत्वाद्योगेन भवितव्यम् । अत उक्तम् । तिथ्यन्ते चेद्ग्रह उडुपतेः किं न मानोस्तदानीमिति । बत अहो गणक लम्बनं नाम कि नतिश्च का । तत्संस्कृतिस्तिथौ बाणे च किम् । लम्बनेन तिथिः संस्क्रियते नत्या किं बाणश्च । तथान्यः प्रश्नः । ते सिद्ध कुतः कुत इति । ते ल. म्बनावनती कुतो हेतोः कुतः पृथिव्याः साधिते । भूव्यासार्धन साधिते इत्यर्थः । तथेन्दोः प्राच्यां दिशि स्पर्शः । किं खेः प्रतीच्यामित्यादि सर्व वद । अथ शृङ्गोन्नतौ चन्द्रशुक्लस्य क्षयवृद्धिप्रश्नमाह- शुक्लस्य द्विजराज एष महसो हान्या कुवृत्तः कुतः सवृत्तत्वगतोऽप्यहो भ्रमभवादोषातिसङ्गादिव । संप्राप्याथ पुनस्त्रयीतनुमतस्तस्याश्रयेणैव किं शुक्लस्य क्रमशस्तथैव महसो वृद्ध्यति सद्वृत्तताम् ॥ १० ॥ अहो गणक एष द्विजराजश्चन्द्रः सवृत्तत्वं गतोऽपि पौर्णमास्यां सुवर्तुलतां प्राप्तोऽपि कुतो हेतोः कुवृत्तः कुवर्तुलो भवति । भ्रमभवादोषातिसङ्गादिव । दोषा रात्रिः । तथा पौर्णमास्यां सकलया सकलस्यापि चन्द्रस्य यः सङ्गः सोऽतिसङ्गः । तत्सङ्गानन्तरं शुक्लस्य तेजसो हानि याति तया हान्या कुवृत्तः कुत्सितवृत्तः स्यादितीव प्रतिभाति । यथा द्विज. राजो ब्राह्मणोऽपि सवृत्तत्वं सदाचारत्वं गतोऽपि भ्रमभवाञ्चित्तचलनसंभवादोषातिसङ्गात् पापातिसङ्गाच्छुक्लस्य शुद्धस्थ तेजसो हानि याति । तया कुत्सितवृत्तः स्यात् । अथ पुन- स्त्रयीतनुमादित्यं प्राप्य ततोऽनन्तरं शुक्लस्य तेजसो वृद्धया तथैव सद्वृत्ततां सुवर्तुलतां प्रा- प्नोति । तस्य भगवतस्त्रयीतनोराश्रयेणैव । यथा कुवृत्तो ब्राह्मणस्वयीतर्नु त्रैविद्यं पर्षत्त्रविद्य- मेव वेति स्मृत्युक्तं पर्षद्रूपमन्यं ब्राह्मणं प्राप्य तेन कृतानुग्रहस्तेजोवृद्धिं तथा पुनः सुवृ. त्ततामेतीत्यर्थान्तरम् । इति सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये मिताक्षरे गोलाध्याये गोलस्वरूपप्रश्नाध्यायः ।। x १. अत्र संशोधकः। चन्द्रस्य ग्रहोऽपि सर्वदा तिथ्यन्ते न भवति । यतो ग्रहो नाम छाद्यच्छादकयोोगः । सच भूभेन्दुकेन्द्रयोर्यदात्यल्पमन्तरं स्यात् तदैव भवति । तच्च पूर्णान्ते कदम्बसूत्रं गतयोभू- भेन्द्रोस्तत् प्रायः कदम्बसूत्रस्थयोरेव भवतीत्यनेन योगः प्रायिकः कादाचित्कस्त्वन्यत्र स्थित- योरपीति प्रदर्शयद्भिराचास्तिथ्यन्तादितरत्रापि स्वयं दर्शितम् । वस्तुतश्च कदम्बसूत्रं गतयोभू- भेन्द्वोः केन्द्रान्तरसत्त्वेऽयल्पमन्तरं नैव भवत्यपित्वन्यत्रैवेति ।

·- भुवनकोशः। अथ प्रथमप्रश्नस्य पृथ्वीसंस्थानोपपत्तेरुत्तरं विवक्षुरादिसर्गे पृथिव्यादीनां तत्वाना- मादितत्त्वं निखिलजगज्जननैकबीजं परं ब्रह्म मनसा प्रणिपत्यादौ तावत् तज्जयमाह । यस्मात् क्षुब्धप्रकृतिपुरुषाभ्यां महानस्य गर्भ- ऽहंकारोऽभूत् खकशिखिजलोय॑स्ततः संहतेश्च । ब्रह्माण्डं यजठरगमहीपृष्ठनिष्ठाद्विरचे- विश्वं शश्वज्जयति परमं ब्रह्म तत् तत्त्वमाद्यम् ॥ १॥ जयति सर्वोत्कर्षेण वर्तते । किं तत् । परं ब्रह्म । आदितत्त्वं यत् । किविशिष्टम् । यस्मात् क्षुब्धप्रकृतिपुरुषाभ्यां सकाशान्महानभूत् । महतो गर्भेऽहंकारोऽभूदित्यादि। अत्रै. तदुक्तं भवति । साङ्ख्यादियोगशास्त्रेषु श्रुतिपुराणेषु चादिसर्गे यथोदितं तदत्रोच्यते । तत्र प्रकृतिर्नामाव्यक्तमव्याकृतं गुणसाम्यं कारणमित्यादयः प्रकृतेः पर्यायाः । तस्याः प्रकृतेरन्त- भगवान् सर्वव्यापकः पुरुषोऽस्ति । सत्त्वं रजस्तम इति सर्वे गुणास्तुल्या एव सन्ति । अत एव तद्गुणसाम्यम् । तथा प्राकृतिके पूर्व प्रलये लीनस्तत्राव्यक्तो व्यापकः कालोऽप्यस्ति। यदा स भगवान् वासुदेवः परब्रह्माख्यः सिसक्षुर्भवति तदा तस्मात् संकर्षणाख्योऽशो नि- र्गत्य प्रकृतिपुरुषयोः सन्निधिस्थयोः क्षोभं जनयति । ताभ्यां क्षुब्धाभ्यां महानभूत् । म- हान् वै बुद्धिलक्षण इति । तन्महत्तत्त्वं बुद्धितत्त्वं चोच्यते । यन्महत्तत्वं स प्रद्युम्ननामा भगवतोंऽशः । तस्य महत्तत्त्वस्य विकुर्वाणल्य गर्भेऽहंकारोऽभूत् । सोऽनिरुद्धनामा । त एते वासुदेवसंकर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धा इति मूर्तिभेदा वैष्णवागमे विशेषतः प्रसिद्धाः । सो- ऽहकारो गुणवशेन निधाभवत् । यः साविकः स वैकारिकः । यो राजसः स तैजसः । य- स्तामसः स भूतादिः । यथोक्तं विष्णुपुराणे । वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चैव तामसः । त्रिविधोऽयमहंकारो महत्तत्वादजायत । तत्र यस्तामसोऽहंकारः स भूतादिः । तस्मात् पञ्चमहाभूतान्यभवन् । कानि तानि भूतानि । खकशिखिजलोwः । खमाकाशम् । को वायुः । शिखी अग्निः । जलमुदकम् । उर्वी पृथ्वी । एतानि भूतानि स्वस्वगुणपूर्वकाण्यभूवन् । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धा इत्या- काशादीनां मुख्यगुणाः । तत्राहंकाराच्छब्दतन्मात्रम् । गुणस्यातिसूक्ष्मरूपावस्थानं तन्मा- शब्देनोच्यते । शब्दतन्मात्रादाकाशम् । आकाशात् स्पर्शतन्मात्रम् । तस्माद्वायुः । वायो रूपतन्मात्रम् । तस्मात् तेजः । तेजसो रसतन्मात्रम् । तस्माज्जलम् । जलाद्न्धत- न्मात्रम् । ततः पृथ्वी । एवमाकाशादीन्येकोत्तरगुणान्यभवन् । अथ च तेषां गुणानां श- दादीनां ग्राहकाणीन्द्रियाणि । श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चेति पञ्च बुद्धीन्द्रि- याणि । वाक्पाणिपादगुदमेद्राणीति पञ्च कर्मेन्द्रियाणि । अथोभयात्मकं मनः । न हीन्द्रियैः स्वातन्त्र्येण गुणग्रहणं कर्तुं शक्यते । अतस्तदधिष्ठातारो देवाः । दिग्वातार्कप्रचेतोऽश्विवहीन्द्रोपेन्द्रमित्रकाः । इति । श्रोनेन्द्रियस्य दिशः । त्वचो वायुः । चक्षुषोरकः । जिह्वाया वरुणः । ना- सिकयोरश्विनौ । तथा वाचोऽग्निः । बाह्वोरिन्द्रः । पादयोर्विष्णुः । गुदस्य मित्रः । मेढ़- स्य प्रजापतिः । मनसश्चन्द्रः । इतीन्द्रियाधिदेवताः । तत्र यानीन्द्रियाणि तानि तैजसा- - - - । । - ·गोलाध्याये दहकारात् । ये देवास्ते वैकारिकादभवन् । यथोक्तं विष्णुपुराणे । तैजसादिन्द्रियाण्याहुदेवा वैकारिकादश । एकादशं मनश्चात्र देवा वैकारिकाः स्मृताः ॥ इति । ततः संहतेश्च ब्रह्माण्डम् । एवमुत्पन्नानां तत्त्वानां समुदायात् पूर्व प्राकृतिक- प्रलयमिलितसकलजलधिजले बुबुद्दाकारं ब्रह्माण्डमभवत् । तज्जठरे पद्माकारा मही। तन्त्र कर्णिकाकारो मेरुस्तत्पृष्ठनिष्टश्चतुर्वदनः कमलोद्भवस्तस्मात् सदनुजमनुजादित्यदैत्यं विश्वम- भवत् । यस्मादाद्यतत्त्वात् परब्रह्मणः क्षुब्धप्रकृतिपुरुषाभ्यां महदादिपरंपरासमुदायोत्पादि- तब्रह्माण्डजठरगतजगतीजलजजनिताद्विरञ्चेरिदं विश्वमभवत् । शश्वदनवरतम् । तस्य ब्रह्म- णोऽवसानेऽन्यो ब्रह्मान्यज्जगदित्यर्थः । अतस्तदाधं तत्वं जयति । इदानी भूमेः स्वरूपमाह- भूमेः पिण्डः शशाङ्कज्ञकविरविकुजेज्यार्किनक्षत्रकक्षा- वृत्तवृत्तो वृतः सन् मृदनिलसलिलव्योमतेजोमयोऽयम् । नान्याधारः स्वशक्त्यैव वियति नियतं तिष्ठती(१)हास्य पृष्ठे निष्ठं विश्वं च शश्वत् सदनुजमनुजादित्यदैत्यं समन्तात् ॥ २ ॥ सर्वतः पर्वतारामग्रामचैत्यचयश्चितः । कदम्बकुसुमाग्रन्थिः केसरप्रसरैरिव ॥३॥ योऽयं मृदनिलसलिलव्योमतेजोमय इति पाशभौतिको भूमेः पिण्डो वृत्तो वर्तुलाका- रस्तदहिस्थैः शशाङ्कादिकक्षावृत्तैरावृतः सन्ननन्याधारः स्वशक्त्यैव नियतं निश्चितं विय- त्याकाशे तिष्ठति । तत्पृष्ठनिष्ठं च जगत् । सदनुजमनुजादित्यदैत्यम् । दनुजा दानवाः । मनुजा मानवाः । आदित्या देवाः । दैत्या असुराः । तैः समेतं समन्तात् तिष्ठति । शेष स्पष्टार्थम् । इदानी पुराणेषु भूमेराधारपरंपरा या पठिता तां निराकुर्वन्नाह- मूर्ती धर्ता चेद्धरित्र्यास्ततोऽन्यस्तस्याप्यन्योऽस्यैवमत्रानवस्था । अन्त्ये कल्प्या चेत् स्वशक्तिः किमाये किं नो भूमेः साष्टमूर्तेश्च मूर्तिः॥४॥ स्पष्टम् । इदानी कथमियं भूमेः स्वशक्तिरित्याशङ्का परिहरन्नाह- यथोष्णतानिलयोश्च शीतता विधौ द्रुतिः के कठिनत्वमश्मनि । मरुच्चलो भूरचला स्वभावतो यतो विचित्रा बत वस्तुशक्तयः ॥ ५ ॥ प्राकृष्टिशक्तिश्च मही तया यत् खस्थं गुरु स्वाभिमुखं स्वशक्तया । प्राकृष्यते तत्पततीव भाति समे समन्तात् क पतत्वियं खे ॥६॥ १. अत्र लल्लः। सलिले विलयो मृदो भवेदिति गोरप्सु न युज्यते स्थितिः । अथ पात्रगतेति तत् कथं न भवेद्यावदिलैव पार्थिवम् ॥ यदिवाम्भसि संस्थिता मही सलिलं तावदप्रतिष्ठितम् । गुरुणोऽम्भसि चेत् स्थितिर्भवेत् क्षितिगोलस्य न किं विहायसि ॥ - - .

·- भुवनकोशः। पूर्वश्लोकः सुगमः । आकृष्टिशक्तिश्च महीत्यनेन भूमेरधःपतनं तत्तिर्यगधः स्थितानां- चाधःपतनशङ्का निरस्ता। इदानी बौद्धादियुक्तिमाह- भपारस्य भ्रमणावलोकादाधारशून्या कुरिति प्रतीतिः । खस्थं न दृष्टं च गुरु क्षमातः खेऽधः प्रयातीति वदन्ति बौद्धाः ॥ ७ ॥ द्वौ द्वौ रवीन्दू भगणौ च तद्वदेकान्तरौ तावुयं ब्रजेताम्(१)। यदब्रुवन्नेवमनम्बराद्या ब्रवीम्यतस्तान प्रति युक्तियुक्तम् ॥ ८ ॥ भूमेः समन्ताद्वर्तमानस्य भपक्षरस्य भ्रमणान्यथानुपपत्त्या निराधारा भूरिति तेषां प्रतीतिरभूत् । तथाकाशस्थं गुरु वस्तु किमपि न दृष्टम् । अतो भूरधो यातीति बौद्धा व- दन्ति । यथा नौस्थो नावं गच्छन्तीमपि न वेत्ति तथा भूस्थो जनो न वेत्तोति । तथा द्वौ सूर्यो। द्वौ चन्द्रमसौ । चतुष्पञ्चाशन्नक्षत्राणि । चतुर्भुजस्तम्भनिभो मेरुः । एकान्तरको- जस्थौ सूर्यो मेरुकोणवशेनैकान्तरौ तावुदयं गच्छत इति जैनाश्चाब्रुवन् । इदानीं तेषां युक्तिभङ्गमाह- भूः खेऽधः खलु यातीति बुद्धिबौद्ध मुधा कथम् । जाता यातं तु दृष्ट्वापि खे यत् क्षिप्तं गुरु क्षितिम् ॥ ६ ॥ यदि भूरधो याति तदा शरादिकमूवं क्षिप्तं पुनर्भुवं नैष्यति । उभयोरधो गमनात् । अथ भूमेर्मन्दा गतिः शरादेः शीघ्रा । तदपि न । यतो गुरुतरं शीघ्र पतति । उयंति- गुर्वी । शरादिरतिलघुः । रे बौद्वैवं दृष्ट्वापि भूरधो यातीति बुद्धिः कथमियं तव वृथोत्पन्ना। इदानी जैनयुक्तिभङ्गमाह- किं गण्यं तव वैगुण्यं द्वैगुण्यं यो वृथाकथाः। भार्केन्दूनां विलोक्याला ध्रुवमत्स्थपरिभ्रमम् ॥ १० ॥ यदा भरणीस्थो रविर्भवति तदा तस्यास्तमयकाले ध्रुवमत्स्यस्तिर्यस्थो भवति । तस्य मुखतारा पश्चिमतः । पुच्छतारा पूर्वतः । तदा मुखतारासूत्रे रविरित्यर्थः । अथ निशाव- साने मुखतारा परिवयं पूर्वतो याति । पुच्छतारा पश्चिमतो याति । ततो मुखतारासूत्र- गतस्यैवार्कस्योदयो दृश्यते । अतो द्वौ द्वौ सूर्यावित्यनुपपन्नम् । अत उक्तं किं किमेक तव वैगुण्यं गण्यम् । येन ध्रुवमत्स्यपरिभ्रमं दृष्ट्वापि भार्केन्दूनां द्वैगुण्यमङ्गीकृतम् । इदानीं भूगोलस्य समतां निराकुर्वन्नाह- यदि समा मुकुरोदसन्निभा(२)भगवती धरणी तरणिः तितेः। १. अत्र श्रीपतिः । अधः पतन्त्याः स्थितिरस्ति नोा नभस्यनन्तेऽत्र वदन्ति जैनाः । द्वौ द्वौ रवीन्दू द्विगुणां भसंस्थां चतुर्भुजस्तम्भनिभं च मेरुम् ॥ दो चन्दा दो सुज्जा इत्यादि जैनवाक्यम् । २. अत्र श्रीपतिः। आदर्शोदरसंनिभा भगवती विश्वंभरा कीर्तिता कैश्चित् कैश्चन कूर्मपृष्ठ सदृशी कैश्चित् सरोजाकृतिः ।

·गोलाध्याये उपरि दूरगतोऽपि परिभ्रमन् किमु नरैरमरैरिव नेच्यते ॥ ११ ॥ यदि निशाजनकः कनकाचलः किमु तदन्तरगः स न दृश्यते । उदगयं ननु मेरुरथांशुमान् कथमुदेति च दक्षिणभागके ॥ १२ ॥ पुराणे भूः समादर्शीदरसन्निभा कथ्यते । तन्मध्ये मेरुः । परितो जम्बूद्वीपं लक्षयो- जनव्यासम् । तद्वहिर्लक्षप्रमाणः क्षाराम्भोधिः । ततोऽन्यदूद्वीपं लक्षद्वयम् । ततः समुद्र- स्ततोऽन्यदूद्वीपम् । द्वीपाद्वीपं द्विगुणम् । समुद्रात् समुद्रो द्विगुणः । एवं यत् सलम पुष्करद्वीपं तन्मध्ये मानसोत्तरपर्वतो वलयाकारोऽस्ति । तन्मस्तकोपरि रविरथचक्रं लक्षयो- जनान्तरे विषुवदिने श्रमति । उत्तरगोले तदुत्तरतो दक्षिणगोले दक्षिणत इति । अथ युक्तिरुच्यते । यदि समा भूस्तदा तदुपरि दूरगतो रविभ्रमन् किमस्मदादिभिर्न दृश्यते । सततं देवैरिव । यदि मेरुणान्तहितो रविस्तहि मेरुः कथं न दृश्यते । यदि मेरुत- टानिःसृतस्यार्कस्योदयस्तहि प्राच्या उत्तरत एवार्कस्योदयेन भवितव्यम् । यतो मेरुरुत्त- रतः । अथ कथं दक्षिणभाग उद्गच्छन् दृश्यते । अतो भूमेः समतायामिदं नोपपद्यत इत्यर्थः । अथ प्रत्यक्षविरोधशङ्कां परिहरन्नाह- समो यतः स्यात् परिधेः शतांशः पृथ्वी च पृथ्वी नितरां तनीयान् । नरश्च तत्पृष्ठगतस्य कृत्स्ना समेव तस्य प्रतिभात्यतः सा ॥१३॥ स्पष्टम्। इदानी स्वोक्तस्य भूपरिधिप्रमाणस्थोपपत्तिमाह- पुरान्तरं चेदिदमुत्तरं स्थात् तदक्षविश्लेषलवैस्तदा किम् । चक्रांशकैरित्यनुपातयुक्त्या युक्तं निरुक्तं परिधेः प्रमाणम् ॥ १४ ॥ निरक्षदेशः स्वदेशाद्यथायथा दक्षिणतो भवति तथातथा खस्वस्तिकाद्विषुववृत्तं नतम् । तयोरन्तरेऽक्षांशाः । ते च निरक्षदेशादपसारयोजनैरनुपातेनोत्पद्यन्ते । अतः कस्मिंश्चित् पुरे- अक्षांशान् ज्ञात्वा तस्मात् पुरादुत्तरतोऽन्यस्मिन् पुरे ज्ञेयाः । ततस्तेषामन्तरांशैः पुरान्तर- योजनैश्चानुपातः । यद्यन्तरांशैः पुरान्तरयोजनानि लभ्यन्ते तदा चक्रांशैः ३६० किमिति ।। फलं भूपरिधियोजनानि । अथ तदेव दृढीकुर्वन्नाह- निरक्षदेशात् क्षितिषोडशांशे भवेदवन्ती गणितेन यस्मात् । तदन्तरं षोडशसंगुणं स्याद्भूमानमस्माद्बहु किं तदुक्तम्(१) ॥ १५ ॥ शृङ्गोन्नतिग्रहयुतिग्रहणोदयास्तच्छायादिकं परिधिना घटतेऽमुना हि । नान्येन तेन जगुरुक्तमहीप्रमाणप्रामाण्यमन्वययुजा व्यतिरेककेण ॥ १६ ॥ स्पष्टम् । - समता यदि विद्यते भुवस्तरवस्तालनिभा बहूछ्याः । कथमेव न दृष्टिगोचरं नुरहो यान्ति सुदूरसंस्थिताः ॥ १. अत्र लल्लः। अमिता यदि भूरियोजना स्यात् क्षितिरहा परिवत्येते कथ भैः । परिधेः खलु षोडशे स्थितांशे नच लङ्काविषयाद्भवत्यवन्ती ।।

·भुवनकोशः।
-
इदानी भूगोले पुरनिवेशमाह-
लङ्का कुमध्ये यमकोटिरस्याः प्राक् पश्चिमे रोमकपत्तनं च ।
अधस्ततः सिद्धपुरं सुमेरुः सौम्येऽथ याम्ये वडवानलश्च ॥ १७ ॥
कुवृत्तपादान्तरितानि तानि स्थानानि षड्डोलविदो वदन्ति ।
वसन्ति मेरौ सुरसिद्धसङ्घा और्वे च सर्वे नरकाः सदैत्याः ॥ १८ ॥
यो यत्र तिष्ठत्यवनीं तलस्थामात्मानमस्या उपरि स्थितं च ।
स मन्यतेऽतः कुचतुर्थसंस्था मिथश्च ये तिर्यगिवामनन्ति ॥ १ ॥
अधःशिरस्काः कुदलान्तरस्थाश्छायामनुष्या इव नीरतीरे ।
अनाकुलास्तिर्यगधःस्थिताश्च तिष्ठन्ति ते तत्र वयं यथात्र ॥ २० ॥
सुगमम् ।
इदानी द्वीपानां समुद्राणां च स्थानमाह-
भूमेरधं क्षारसिन्धोरुदक्स्थं जम्बूद्वीपं प्राहुराचार्यवर्याः ।
अर्धेऽन्यस्मिन् द्वीपषट्कस्य याम्ये क्षारक्षीराद्यम्वुधीनां निवेशः ॥ २१॥
लवणजलधिरादौ दुग्धसिन्धुश्च तस्मादमृतममृतरश्मिः श्रीश्च यस्माद्वभूव ।
महितचरणपद्मः पद्मजन्मादिदेवैर्वसति सकलवासो वासुदेवश्च यत्र ॥ २२ ॥
ध्नो घृतस्येक्षुरसस्य तस्मान्मद्यस्य च स्वादुजलस्य चान्त्यः ।
स्वादकान्तर्वडवानलोऽसौ पाताललोकाः पृथिवीपुटानि ॥ २३ ॥
चञ्चत्फणामणिगणांशुकृतप्रकाशा एतेषु सासुरगणाः फणिनो वसन्ति ।
दीव्यन्ति दिव्यरमणीरमणीयदेहैः सिद्धाश्च तत्र च लसत्कनकावभासैः ॥२४॥
शाकं ततः शाल्मलमत्र कौशं क्रौञ्चं च गोमेदकपुष्कर च ।
द्वयोर्द्वयोरन्तरमेकमेकं समुद्रयोर्दीपमुदाहरन्ति ॥ २५ ॥
स्पष्टम् ।
इदानी जम्बूद्वीपमध्ये गिरिनिवेशवशेन नव खण्डान्याह-
लङ्कादेशाद्धिमगिरिरुदग्धेमकूटोऽथ तस्मात्
तस्माच्चान्यो निषध इति ते सिन्धुपर्यन्ताः ।
एवं सिद्धादुदगपि पुराच्छङ्गवच्छुक्लनीला
वर्षाण्येषां जगुरिह बुधा अन्तरे द्रोणिदेशान् ॥ २६ ॥
भारतवर्षमिदं युदगस्मात् किन्नरवर्षमतो हरिवर्षम् ।
सिद्धपुराच्च तथा कुरु तस्मादुविद्धि हिरण्मयरम्यकवर्षे ॥ २७ ॥
माल्यवांश्च यमकोटिपत्तनाद्रोमकाञ्च किल गन्धमादनः ।
नीलशैलनिषधावधी च तावन्तरालमनयोरिलावृतम् ॥ २८ ॥
माल्यवजलधिमध्यवर्ति यत् तत् तु भद्रतुरगं जगुर्बुधाः ।
गन्धशैलजलराशिमध्यगं केतुमालकमिलाकलाविदः ॥ २४ ॥
निषधनीलसुगन्धसुमाल्यकैरलमिलावृतमावृतमाबभौ ।
अमरकेलिकुलायसमाकुलं रुचिरकाञ्चनचित्रमहीतलम् ॥ ३० ॥

·गोलाध्याये । - अत्र भूगोलस्यार्धमुत्तरं जम्बूद्वीपम् । तस्य क्षाराब्धेश्च सन्धिनिरक्षदेशः । तत्र लङ्का रोमकं सिद्धपुरं यमकोटिरिति पुरचतुष्टयं भूपरिधिचतुर्थीशान्तरं किल कथितम् । तेभ्यः पुरेभ्यो यस्यां दिशि मेरुः सोत्तरा । अतो लङ्काया उत्तरतो हिमवान् नाम गिरिः पूर्वापर- सिन्धुपर्यन्तदैोऽस्ति । तस्योत्तरे हेमकूटः। सोऽपि समुद्रपर्यन्तदैर्ध्यः । तथा तदुत्तरे निषधः । तेषामन्तरे द्रोणिदेशा वर्षसंज्ञाः । तत्रादौ भारतवर्षम् । तदुत्तरं किन्नरवर्षम् । ततो हरिवर्षमिति । एवं सिद्धपुरादुत्तरतः शृङ्गवान् नाम गिरिः । ततः श्वेतगिरिः । ततो नीलगिरिरिति । तेऽपि सिन्धुपर्यन्तदैाः । तेषामन्तरे च वर्षाणि । तत्रादौ कुरुवर्षम् । तदुत्तरे हिरण्मयम् । ततो रम्यकमिति । अथ यमकोटेरुत्तरतो माल्यवान् नाम गिरिः । स तु निषधनीलपर्यन्तदैर्ध्यः । तस्य जलधेश्च मध्ये भद्राश्वं वर्षम् । एवं रोमकादुत्तरतो ग- न्धमादनः । तस्य जलधेश्च मध्ये केतुमालम् । एवं निषधनीलमाल्यवद्गन्धमादनैरावृतमि- लावृतं नाम नवमखण्डम् । सा स्वर्गभूमिः । अतस्तत्र देवक्रीडागृहाणि । शेषं स्पष्टम् । इदानी मेरुसंस्थानमाह । इह हि मेरुगिरिः किल मध्यगः कनकरत्नमयस्त्रिदशालयः । द्रुहिणजन्मकुपद्मजकर्णिकेति च पुराणविदोऽमुमवर्णयन् ॥ ३१ ॥ विष्कम्भशैलाः खलु मन्दोऽस्य सुगन्धशैलो विपुलः सुपार्श्वः । तेषु क्रमात् सन्ति च केतुवृताः कदम्बजम्बूवटपिप्पलाख्याः ॥ ३२ ॥ जम्बूफलामलगलद्रसतः प्रवृत्ता जम्बूनदी रसयुता मृदभूत् सुवर्णम् । जाम्बूनदं हि तदतः सुरसिद्धसंघाः शश्वत् पिबन्त्यमृतपानपराङ्मुखास्तम्३३।। वन तथा चैत्ररथं विचित्रं तेष्वप्सरोनन्दननन्दनं च । धृत्याह्वयंयधृतिकृत् सुराणां भ्राजिष्णु वैभ्राजमिति प्रसिद्धम् ॥ ३४ ॥ सरांस्यथैतेष्वरुणं च मानसं महाह्रदं श्वेतजलं यथाक्रमम् । सरःसु रामारमणश्रमालसाः सुरा रमन्ते जलकेलिलालसाः ॥ ३५ ॥ सदनकाञ्चनमयं शिखरत्रयं च मेरौ मुरारिकपुरारिपुराणि तेषु । तेषामधः शतमखज्वलनान्तकानां रक्षोऽम्बुपानिलशशीशपुराणि चाष्टौ॥३६॥ तस्येलावृतस्य मध्ये कनकरत्नमयो मेरुगिरिः कर्णिकाकारस्तदेव देवानामालयम् । तत्र मेराबुपरि शिखरत्रयम् । तेषु शिखरेषु मुरारेब्रह्मणः पुरारेश्च पुराणि सन्ति । शिखरा- णामधः समन्तादिन्द्रादिलोकपालानां पुराणि सन्ति । अथ मेरोविष्कम्भशैला इत्याधार. पर्वताः । यस्यां दिशि यमकोटिस्तबिक्प्रभृतिमन्दरसगन्धविपुलसुपाची दिक्षु सन्ति । मन्दरे कदम्बः केतुवृक्षश्चैत्ररथं वनमरुणोदं सरः । सुगन्धशैलमस्तके केतुवृक्षो जम्बूः । ये- नेदं जम्बूद्वीपमुच्यते । नन्दनं वनं मानसं सरः । विपुलशैलमस्तके केतुवृक्षो वटो तिर्वनै महादं सरः । सुपार्श्वमस्तके केतुवृक्षः पिप्पलो वैभ्राजं वनं श्वेतोदं सरः। शेष सुगमम् । तत्रान्यं विशेषमाह- विष्णुपदी विष्णुपदात् पतिता मेरौ चतुर्धास्मात् । विष्कम्भाचलमस्तकशस्तसरःसंगतागता वियता ॥ ३७ ॥ सीताख्या भद्राश्वं सालकनन्दा च भारतं वर्षम् ।

·- - .. भुवनकोशः। १८५ चक्षुश्च केतुमालं भद्राख्या चोत्तरान् कुरून् याता ॥ ३८ ॥ याकणिताभिलषिता दृष्टा स्पृष्टावगाहिता पीता । उक्ता स्मृता स्तुता वा पुनाति बहुधापि पापिनः पुरुषान् ॥ ३४ ॥ यां चलिते दलिताखिलबन्धो गच्छति वल्गति तपितृसंघः । प्राप्ततटे विजितान्तकदूतो याति नरे निरयात् सुरलोकम् ॥ ४० ॥ गङ्गां यामीत्युपक्रम कुर्वत्यपि नरे तस्य पितृणां नरकस्थानां यमपाशबन्धास्युट्यन्ति । अथ गच्छति मार्गलग्ने तत्पितरो वल्गन्ति । अस्मत्कुलजो गङ्गां गच्छति । अतोऽस्माकं दुष्कृतकर्मविच्छेदादूर्ध्वगतिर्भविष्यतीति हर्षेणोत्पतन्ति । अथ प्राप्ततटे गङ्गासन्नस्थिते स्वकुलजे गङ्गाबलेन मुष्टिघातादिभिरन्तकदूतान् जित्वा देवलोकं यान्ति । एवंविधाया गङ्गाया मन्दाकिन्याः किमन्यद्वयेत इत्यर्थः । शेषं स्पष्टम् । इदानी भारतस्यापि मध्ये नव खण्डानि सप्त कुलाचलांश्चाह- ऐन्द्र कशेरुशकलं किल ताम्रपर्णमन्यद्भस्तिमदतश्च कुमारिकाख्यम् । नागं च सौम्यमिह वारुणमन्त्यखण्डं गान्धर्वसंशमिति भारतवर्षमध्ये ॥४॥ वर्णव्यवस्थितिरिहैव कुमारिकाख्ये शेषेषु चान्त्यजजना निवसन्ति सर्वे । माहेन्द्रशुक्तिमलयर्तकपारियात्राः सह्यः सविन्ध्य इह सप्त कुलाचलाख्याः॥४२॥ स्पष्टम् । इदानी लोकव्यवस्थामाह- भूर्लोकाख्यो दक्षिणे व्यक्षदेशात् तस्मात् सौम्योऽयं भुवः स्वश्च मेरुः । पुण्यैः खे महः स्याजनोऽतोऽनल्पानल्पैः स्वैस्तपः सत्यमन्त्यः ॥४३॥ स्पष्टम् । यदिदमुक्तं तत् सर्व पुराणाश्रितम् । इदानी दिग्व्यवस्थितिमाह- लङ्कापुरेश्र्कस्य यदोव्यः स्यात् तदा दिनाधं यमकोटिपुर्याम् । अधस्तदा सिद्धपुरेऽस्तकालः स्याद्रोमके रात्रिदलं तदैव ॥ ४४ ॥ यत्रोदितोऽर्कः किल तत्र पूर्वा तत्रापरा यत्र गतः प्रतिष्ठाम् । तन्मत्स्यतोऽन्ये च ततोऽखिलानामुदस्थितो मेरुरिति प्रसिद्धम् ॥ ४५ ॥ स्पष्टम्। इदानीं विशेषमाह- यथोजयिन्याः कुचतुर्थभागे प्राच्यां दिशि स्याद्यमकोटिरेव । ततश्च पश्चान्न भवेदवन्ती लकैव तस्याः ककुभि प्रतीच्याम् ॥ ४६ ॥ तथैव सर्वत्र यतो हि यत् स्यात् प्राच्यां ततस्तन्न भवेत् प्रतीच्याम्(१)। निरक्षदेशादितरत्र तस्मात् प्राचीप्रतीच्यौ च विचित्रसंस्थे॥४७॥ १. अत्र श्रीपतिः । मेरौ रविभ्रमति भूजगतः समन्तादाशा न काचिदपि तत्र विचारणीया । पूर्व हि दर्शनमुपैति स चेह पूर्वा तत्रास्ततो भवति सैव कथं प्रतीची ॥ .. .

·mom - गोलाध्याये इष्टप्रदेशान्मेरोरभिमुखीमुत्तर दिशं निश्चलां कृत्वा निरक्षाभिमुखी दक्षिणां च निश्चला कृत्वा तन्मत्स्यात् प्राच्यपरा साध्या । एवं यत् प्राच्य चिन्हें भवति ततः पुनरुत्तरां दक्षिणां च साधयित्वा यावत् प्राच्यपरा साध्यते तावत् पूर्व रेखायां न पतति । उत्तराया- श्चलितत्वात् प्राच्यपरा चलिता भवतीत्यर्थः । शेष सुगमम् । इदानी चक्रनमणव्यवस्थामाह- निरक्षदेशे क्षितिमण्डलोपगौ ध्रुवौ नरः(१) पश्यति दक्षिणोत्तरौ । तदाश्रितं खे जलयन्त्रवत् तथा भ्रमद्भचक्रं निजमस्तकोपरि ॥४८॥ उदग्दिशं याति यथा यथा नरस्तथा तथा खानतमृक्षमण्डलम् । उदग्ध्रुवं पश्यति चोन्नतं तितेस्तदन्तरे योजनजाः पलांशकाः ॥ ४ ॥ योजनसंख्या भांशैर्गुणिता स्वपरिधिहता भवन्त्यंशाः। भूमौ कक्षायां वा भागेभ्यो योजनानि च व्यस्तम् ॥ ५० ॥ उदग्दिशं याति यथा यथा नर इत्यनेनापसारयोजनैरनुपातः सूचितः । यदि भूपरि- धियोजनैश्चक्रांशा लभ्यन्ते तदापसारयोजनैः किमिति । फलमक्षांशाः । यदि चक्रांशमित- परिधिना भूपरिधिलभ्यते तदाक्षांशैः किमिति । फलं निरक्षदेशस्वदेशयोरन्तरयोजनानि स्युः । शेषं स्पष्टम् । एवं निरक्षदेशात् क्षितिचतुर्थोशे किल मेरुः । तत्र नवतिः ९० पलांशाः। अतस्तत्र ध्रुवर्भसंस्थानमाह- सौम्यं ध्रुवं मेरुगताः खमध्ये याम्यं च दैत्या निजमस्तकोचे । सव्यापसव्यं भ्रमवृक्षचक्रं विलोकयन्ति क्षितिजप्रसक्तम् ॥ ५१ ॥ स्पष्टम्। कृते गोलबन्धे भगोलं परिभ्राम्येदं शिष्याय दर्शयेत् । इदानीं भूपरिधिमानं प्राक्कथितमपि विशेषार्थमनुवदति स्म । प्रोक्तो योजनसंख्यया कुपरिधिः सप्ताङ्गनन्दाब्धय- ४६६७ स्तव्यासः कुभुजङ्गसायकभुवः सिद्धांशकेनाधिकाः १५८१३। पृष्टक्षेत्रफलं तथा युगगुणत्रिंशच्छराष्टाद्रयो ७८५३०३४ भूमेः कन्दुकजालवत् कुपरिधिव्यासाहतेः प्रस्फुटम् ॥ ५२ ॥ भूव्यासः कुभुजङ्गसायकभूमितानि योजनानि चतुर्विशत्यंशयुतानि १६८१ ।। परिधिः सप्ताङ्गनन्दाब्धिमितानि ४९६७ । ब्रह्मोक्तभूव्यासस्य कथं त्वदुक्तादन्यः परिधि- रिति चेदनोच्यते । महदयुतादि व्यासाधं प्रकल्प्य वृत्तशतांशादपि सूक्ष्मविभागस्य ज्यो- त्पत्तिविधिना ज्या साध्या । यत्संख्याकस्य विभागस्य ज्या तत्संख्यया सा गुणिता सती परिधिर्भवति(२) । यतः शतांशादपि सूक्ष्मोंऽशो वृत्ते समः स्यात् । अतोऽयुतद्वयव्यासे २०००० द्विकारन्यष्टयमर्तुमितः ६२८३२ परिधिरार्यभटाद्यैरङ्गीकृतः । यत् पुनः श्रीधरा- १. ध्रुवौ यतः पश्यतीति पाठान्तरम् । २. अत्र संशोधकोक्तं सूक्ष्मपरिध्यानयनोपयोगि पद्यम् । त्रिज्या रूपमिता यत्र चापस्पर्धिगुणस्य च । द्याव्यस्य मूलं चापार्धस्पर्धिनीशिञ्जिनी भवेत् ॥

·भुवनकोशः। १८७ चार्यब्रह्मगुप्तादिभिर्व्यासवर्गाशगुणात् पदं परिधिः स्थूलोऽप्यङ्गीकृतः स मुखार्थम् । नहि ते न जानन्तीति । तथा भूपृष्ठक्षेत्रफलं योजनात्मकं युगगुणनिशच्छराष्टाद्रयः ७८५३०३४ । कथमिदं जातं तदाह । परिधिव्यासाहतेः प्रस्फुटम् । लल्लोक्तस्य नगशिलीमुखबाणभुजङ्गमेत्यादेर्भूपृष्ठफलस्य(१) दूषणमाह । दुष्टं कन्दुकपृष्ठजालवदिलागोले फलं जल्पितं लल्लेनास्य शतांशकोऽपि न भवेद्यस्मात् फलं वास्तवम् । तत् प्रत्यक्षविरुद्धमुद्धतमिदं नैवास्तु वा वस्तु वा हे प्रौढा गणका विचारयत तन्मध्यस्थबुद्ध्या भृशम् ॥ ५३ ॥ यल्लल्लोक्तं भूपृष्ठफलं तदुष्टम् । यतस्तदुक्तफलस्य शतांशकोऽपि वास्तवं पारमार्थिक कलं न भवति । अत्यन्तं दुष्टमित्यर्थः । कुतो यतस्तत् प्रत्यक्षविरुद्धम् । प्रत्यक्षबाधो हि महादूषणम् । अथात्मन औद्धत्याशङ्का परिहरन्नाह । इदं मदुक्तं नैवोद्धतं किंतु वस्तु पर- मार्थ: ।। अथवा कि शपथपरिहारेण । उद्धतमस्तु वा वस्त्वस्तु वा । हे प्रौढा गणका मध्यस्थबुद्ध्या विचारयत भृशमत्यर्थम् । अथ सयुक्तिः । यत् परिध्यर्धविष्कम्भं वृत्तं कृत्तं किलांशुकम् । तेनार्धश्छाद्यते गोलः किंचिद्वस्त्रेऽवशिष्यते ॥ ५४॥ गोलक्षेत्रफलात् तस्माद्वस्त्रक्षेत्रफलं यतः। सार्धद्विगुणितासन्नं तावदेवापरे दले ॥५५॥ एवं पञ्चगुणात् क्षेत्रफलात् पृष्ठफलं खलु। नाधिकं जायते तेन परिधिघ्नं कुतः कृतम ॥ ५६ ॥ वृत्तक्षेत्रफलं यस्मात् परिधिघ्नं न युक्तिमत् । दुष्टत्वाद्गणितस्यास्य दुष्टं भूपृष्ठजं फलम् ॥ ५७ ।। गोलपरिध्यर्धप्रमाणो यथा व्यासो भवति तथा वस्त्रं वृत्तं कृत्वा तेन वस्त्रेण गोलोपरि न्यस्तेन गोलार्ध प्रच्छाद्यते । वस्त्रपरिधेः संकोचात् किंचिद्वस्त्रेऽवशेष भवति । एवं सति गोलव्यासवृत्तक्षेत्रफलाद्वस्त्रवृत्तक्षेत्रफलं सार्धद्विगुणितासन्न भवति । तावदेवापरे किल गो- लार्धे । एवं वृत्तक्षेत्रफलात् पञ्चगुणादधिकं पृष्ठफलं कथंचिदपि न भवति । किंतु न्यूनमेव स्यात् । तर्हि तेन लल्लेन । वृत्तफलं परिधिघ्नं समंततो भवति गोलपृष्ठफलम् । इति स्वगणिते कथं परिधिघ्नं कृतम् । किंतु वृत्तफलं चतुम्नमेव पृष्ठफलं भवति । अस्य लल्लोक्तस्य गणितस्य दुष्टत्वाभूपृष्ठफलमपि दुष्टमित्यर्थः । अथ बालावबोधार्थ गोलस्योपरि दर्शयेत् । भूगोलं मृण्मयं दारुमयं वा कृत्वा तं च- कलापरिधि प्रकल्प्य २१६०० तस्य मस्तके बिन्दुं कृत्वा तस्माद्विन्दोर्गोलषण्णवति. । । १. लल्लः। नगशिलीमुखबाणभुजङ्गमज्वलनवहिरसेघुगजाश्विनः २८५६३३८५५७ । कुवलयस्य बहिः परियोजनान्यथ जगुः खलु कन्दुकजालवत् ॥ १७ सि०शि० ·- । गोलाध्याये भागेन शरद्विदनसंख्येन २२५ धनूरूपेणैव वृत्तरेखामुत्पादयेत् । पुनस्तस्मादेव बिन्दोस्तेनैव द्विगुणसूत्रेणान्यां त्रिगुणेनान्यामेवं चतुर्विंशतिगुणं यावच्चतुर्विंशतिर्वृत्तानि भवन्ति । एषां वृत्तानां शरनेत्रबाहव २२६ इत्यादीनि ज्या/नि व्यासार्धानि स्युः । तेभ्योऽनुपाता. त्तप्रमाणानि । तत्र तावदन्त्यवृत्तस्य मानं चक्रकलाः २१६०० । तस्य व्यासाधं त्रिज्या ३४३८ । ज्यार्धानि चक्रकलागुणानि त्रिज्याभक्तानि वृत्तमानानि जायन्ते । द्वयोर्द्वयोवृत्त- योर्मध्य एकैकं वलयाकार क्षेत्रम् । तानि चतुर्विंशतिः । बहुज्यापक्षे बहूनि स्युः । तत्र महदधोवृत्तं भूमिमुपरितन लघु मुखं शरद्विदरमितं लम्ब प्रकल्प्य लम्बगुणं कुमुखयोगा- र्धमित्येवं पृथक् पृथक् फलानि । तेषां फलानां योगो गोलार्धपृष्ठफलम् । तद्विगुणं सक- लगोलपृष्ठफलम् । तद्वयासपरिधिघाततुल्यमेव स्यात् । अथान्यथा प्रतिपाद्यते। गोलस्य परिधिः कल्प्यो वेदनज्यामितेर्मितः । मुखबुधनगरेखाभिर्यद्वदामलके स्थिताः ॥ ५ ॥ दृश्यन्ते वप्रकास्तद्वत् प्रागुक्तपरिधेर्मितान् । ऊर्ध्वाधः कृतरेखाभिर्गोले वप्रान् प्रकल्पयेत् ॥ ५ ॥ तत्रैकवप्रकक्षेत्रफलं खण्डः प्रसाध्यते । सर्वज्यैक्यं त्रिभज्याहीनं त्रिज्यार्धभाजितम् ॥ ६ ॥ एवं वप्रफलं तत् स्याद्गोलव्याससमं यतः । परिधिव्यासघातोऽतो गोलपृष्ठफलं स्मृतम् ॥ ६१ ॥ अनाभीष्टे कस्मिंश्चिद्ग्रन्थे यावन्ति ज्यार्धानि तत्संख्या चतुर्गुणा । तन्मितः किल. गोले परिधिः कल्प्यः । यथामलकगोलपृष्ठे मुखबुधनगरेखाभिः सहजाभिर्विभक्ता वप्रका दृश्यन्ते । तथाभीष्टे गोलपृष्ठे मस्तकात् तलगरेखाभिः कल्पितपरिधिसंख्यान् वप्रकानू प्रकल्प्यैकस्मिन् वप्रे क्षेत्रफलं साध्यम् । तद्यथा । इह किल धावृद्धिदे चतुर्विंशतिार्धा- नि । अतः षण्णवतिहस्तमितो गोले परिधिः कल्पितः । प्रतिहस्तमूर्वाधोरेखाभिस्ताव- न्तो वप्रकाश्च कृताः । तत्रैकस्य वप्रकस्याधै हस्तान्तरे हस्तान्तरे तिर्यग्रेखाः कृत्वा ज्या- संख्यानि चतुर्विंशतिः खण्डानि कल्पितानि । तत्र जीवाः पृथक् पृथक् त्रिज्याभक्तास्तिर्य. ग्रेखाप्रमाणानि भवन्ति । तत्राधस्तनी रेखा हस्तमात्रा । उपरितन्यस्तु ज्यावशेन किंचित किंचिन्न्यूनाः । सर्वत्र हस्तमित एव लम्बः । लम्बगुणं कुमुखयोगार्धमिति खण्डफलान्या- नीयैकीकृतानि । तद्वप्रकाधैं फलम् । तद्विगुणमेकस्मिन् वप्रके फलं भवति । तत्साधना. र्थमिह सूत्रमिदम् । सर्वज्यैक्यं त्रिभज्यार्धहीनमित्यादि । अत्र सर्वज्यानां शरनेत्रबाहव इत्यादीनामैक्य(१) सुरयमकृतबाणतुल्यम् ५४२३३ । एतत् त्रिज्या(नोनं जातं मनुतत्त्व- १. अत्र संशोधकोक्ताः सर्वज्यैक्यानयनप्रकाराः । आद्यचापदलकोटिदोर्ययोः संयुतिस्त्रिभगुणार्धसङ्गुणा । आद्यचापदलजीवया हृता स्यात् स्फुटा सकलशिञ्जिनीयुतिः ॥ आद्यचापदलयुक्शरवेदांशज्यका शरयुगांशगुणन्नी । आद्यचापदलमौर्विकया वा भाजिता भवति सर्वगुणैक्यम् ॥ - - । MAHARI M TAN S A ·भुवनकोशः। पञ्चमितम् ६२५१४ । एतत् त्रिज्यार्धभक्तं जातमेकवप्रके क्षेत्रफलं व्याससमम् ३० । ३३ । यत एतावानेव षण्णवतिपरिधेलस्य व्यासः स्यात् ३० । ३३ । परिधितुल्यकाश्च वप्र. का इति परिधिव्यासघातो गोलपृष्ठफलमित्युपपन्नम् । तथा चोक्कमस्मत्पाटीगणिते । वृत्तक्षेत्रे परिधिगुणितव्यासपादः फलं तत् क्षुण्ण वेदैरुपरि परितः कन्दुकस्येव जालम् । गोलस्यैवं तदपि च फलं पृष्ठजं व्यासनिघ्नं षड्भिर्भक्तं भवति नियतं गोलग घनाख्यम् । गोलपृष्ठफलस्य व्यासगुणितस्य षडशो धनफलं स्यात् । अत्रोपपत्तिः । पृष्ठफलसंख्यानि रूपबाहूनि व्यासार्धतुल्यवेधानि सूचीखातानि गो- लपृष्ठे प्रकल्प्यानि। सूच्यग्राणां गोलगर्भे संपातः । एवं सूचीफलानां योगो धनफल. मित्युपपन्नम् । यत् पुनः क्षेत्रफलमूलेन क्षेत्रफलं गुणितं धनफलं(१) स्यादिति । तत् प्राय. चतुर्वेदाचार्यः परमतमुपन्यस्तवान् । इदानी भूमेः प्रलयभेदौ प्रलयांश्चाह । वृद्धिविधेरह्नि भुवः समन्तात् स्याद्योजनं भूभवभूतपूर्वैः । ब्राझे लये योजनमात्रवृद्धे शो भुवः प्राकृतिकेऽखिलायाः ॥ ६२ ॥ दिने दिने यन्त्रियते हि भूतैर्दैनंदिनं तं प्रलयं वदन्ति । ब्राझं लयं ब्रह्मदिनान्तकाले भूतानि यद्ब्रह्मतनुं विशन्ति ॥ ६३ ॥ ब्रह्मात्यये यत् प्रकृति प्रयान्ति सर्वाण्यतः प्राकृतिक कृतीन्द्राः। लीनान्यतः कर्मपुटान्तरत्वात् पृथक क्रियन्ते प्रकृतेर्विकारैः ॥ ६४ ॥ ज्ञानाग्निदग्धाखिलपुण्यपापा मनः समाधाय हरौ परेशे । यद्योगिनो यान्त्यनिवृत्तिमस्मादात्यन्तिकं चेति लयश्चतुर्धा ॥६५॥ अन लयो नाम भूतविनाशः । स तु साम्प्रतं प्रत्यहमुत्पद्यते । स दैनंदिन उच्यते । या ब्रह्मदिनान्ते चतुर्युगसहस्त्रावसाने लोकत्रयस्य संहारः स ब्राह्मो लय उच्यते । तत्राक्षी- गपुण्यपापा एव लोकाः कालवशेन ब्रह्मशरीरं प्रविशन्ति । तत्र मुखं ब्राह्मणाः । बाह्वन्तरं क्षत्रियाः । ऊरुद्वयं वैश्याः । पादद्वयं शूद्राः । ततो निशावसाने पुनर्बह्मणः सृष्टिं चिन्तयतो मुखादिस्थानेभ्यः कर्मपुटान्तरत्वाद्ब्राह्मणादयस्तत एव निःसरन्ति । तस्मिन् प्रलये भुवो योजनमात्रवृद्धेविलयो नाखिलायाः । अथ यदा ब्रह्मण आयुषोऽन्तस्तदा यः प्रलयः स महाप्रलय उच्यते । तत्र ब्रह्मा ब्रह्माण्डे । तत् पाञ्चभौतिके। भूर्जले । जलं तेजसि । यद्वा। क्रमोत्कमज्यायुतिराद्यचापोद्भवा त्रिमौळ गुणिता विभक्का । द्विघ्न्याद्यचापोत्क्रमजीवया स्यात् सर्वज्यकैक्यं सुखतोऽतिसूक्ष्मम् । एवमष्टत्रिवेदामिव्यासार्धे या जिनज्यकाः। सामाः सूक्ष्मास्तदैक्यं स्यानन्दद्विद्वियुगेषवः ५४२२९ ॥ अत्र ज्यैक्यानयनप्रसङ्गादुत्क्रमज्यैक्यानयनम् । सैकज्यासङ्खयानी त्रिज्या सर्वज्यकैक्यैन । होना स्यात् सर्वोत्क्रमजीवानां संयुतिः स्पष्टा ॥ १. इदं स्वचतुर्थांशोनं वास्तवासन्नं भवति । - - ·गोलाध्याये । - तेजो वायौ । वायुराकाशे । आकाशमहंकारे । अहंकारो महत्तत्वे । महत्तत्वं प्रकृतौ । एवं सकलभुवनलोका अक्षीणपुण्यपापा एवाव्यक्तं प्रविशन्ति । यदा भगवान सिसक्षुः प्रकृ- तिपुरुषो क्षोभयति । तदा तानि भूतानि कर्मपुटान्तरत्वात् प्रकृतेः स्वत एवं निःसरन्ति । यथाह श्रीविष्णुपुराणे पराशरो जगदुत्पत्तिकारणम् । प्रधानकारणीभूता यतो वै सृज्यशक्तय इति । सृज्यशक्तयस्तत्कर्माणि । तान्येव सृष्टौ मुख्य कारणम् । इतराणि निमित्तकारणानि । अन्वैरप्युक्तम् । नाभुक्तं क्षीयते कर्म पकोदिशतैरपि। नह्यात्मनां भवति कर्मफलोपभोगः कायाद्विनेत्यादि । अस्मिन् प्रलयेऽखिलाया भुवो नाश इत्यर्थः । तथा ज्ञानाग्निदग्धाखिलपुण्यपापा यो- गिनो विषयेभ्यो मनः समाधाय समाहृत्य तद्धरौ समाहितं कृत्वा यान्ति । देहं त्यजन्ति । अनिवृत्ति यान्ति । स आत्यन्तिको लय इति । अथ ब्रह्माण्डगोलमाह- भूभूधरत्रिदशदानवमानवाद्या ये याश्च धिष्ण्यगगनेचरचक्रकक्षाः । लोकव्यवस्थितिरुपर्युपरि प्रदिष्टा ब्रह्माण्डभाण्डजउरे तदिदं समस्तम् ॥६६॥ स्पष्टम् । इदानीमन्योदितं ब्रह्माण्डमानं पूर्व कथितमपि प्रसङ्गादनुवदति स्म । कोटिनै खनन्दषट्कनखभूभूभृद्भुजङ्गेन्दुभि. १८७१२०६६२०००००००० ज्योतिः शास्त्रविदो वदन्ति नभसः कक्षामिमां योजनैः। तद्ब्रह्माण्डकटाहसंपुटतटे केचिजगुर्वेष्टनं केचित् प्रोचुरदश्यदृश्यकगिरि पौराणिकाः सूरयः ॥१७॥ करतलकलितामलकवदमलं सकलं विदन्ति ये गोलम् । दिनकरकरनिकरनिहततमसो नभसः स परिधिरुदितस्तैः ॥ ६८ ॥ ब्रह्माण्डमेतन्मितमस्तु नो वा कल्पे ग्रहः कामति योजनानि । यावन्ति पूर्वैरिह तत्प्रमाणं प्रोक्तं खकक्षाख्यमिदं मतं नः ॥ ६ ॥ प्रमाणशून्यत्वात् प्रयोजनाभावाचास्माभिर्ब्रह्माण्डमानं न कथितमित्यर्थः । इति गोलभाष्ये भुवनकोशः । - इदानीं भूमेरूपरि सप्त वायुस्कन्धास्तानाह- भूवायुरावह इह प्रवहस्तदूर्ध्वः स्यादुद्वहस्तदनु संवहसंज्ञकश्च । अन्यस्ततोऽपि सुवहः परिपूर्वकोऽस्माद्बाह्यः परावह इमे पवना प्रसिद्धा*॥१॥ * अत्र श्रीपतिः। स्यादावहः प्रवह उद्वहसंवहौ च स्वादिर्वहः परिवहश्च परावहश्च । स्कन्धाः क्रमेण मरुतामिह सप्तसङ्ख्या विश्वम्भरापवनमावहमाहुरेके ॥

·मध्यंगतिवासना। भूमेबाहर्वादशयोजनानि भूवायुरत्राम्बुदविद्युदाद्यम्(१) । तदूर्ध्वगो यः प्रवहः स नित्यं प्रत्यग्गतिस्तस्य तु मध्यसंस्था ॥ २ ॥ १. अत्र श्रीपतिः। निर्घातोल्काघनसुरधनुर्वियुदन्तः कुवायोः सन्दृश्यन्ते खनगरपरीवेषपूर्व तथान्यत् । तत्र विद्युतः। सुजलजलधिमध्ये वाडवोऽमिः स्थितोऽस्मात् सलिलभरनिममादुत्थिता धूममालाः। वियति पवननीताः सर्वतस्ता द्रवन्ति द्युमणिकिरणतप्ता विद्युतस्तत्स्फुलिङ्गाः ।। करकाः। उद्धृतैः पांसुभिभूमेः प्रचण्डपवनोच्चयात् । मेघमण्डलमानीतैर्मालिन्यपरिवर्जितैः ॥ मिश्रणाज्जलबिन्दूनां पिण्डभावो भवेदिह । दृषद्वनिपतन्त्येते द्रवन्ते च पुनः क्षितौ ॥ विद्युत्पातसम्भवस्तु । अकस्माद्वैद्युतं तेजः पार्थिवांशकमिश्रितम् । वात्यावद्भ्रमदाघाते प्रतिकूलानुकूलयोः ॥ वाय्वोस्तत् पतति प्रायो ह्यकालप्राप्यवर्षणे । यतः प्रावृषि नैवैते पांसवः प्रसरन्ति हि ॥ तत् त्रेधा पार्थिवं चाप्यं तैजसं तत्तदुस्थितम् । गर्तनिझरदाहैश्च भूमिस्थैरनुभूयते ॥ अथेन्द्रधनुः । सूर्यस्य विविधवर्णाः पवनेन विघटिताः कराः साभ्रे । वियति धनुःसंस्थाना ये दृश्यन्ते तदिन्द्रधनुः ॥ परिवेषः । सम्मूर्छिता रवीन्द्वोः किरणाः पवनेन मण्डलीभूताः । नानावर्णाकृतयस्तन्वभ्रे व्योम्नि परिवेषः॥ उल्का । यासां गतिर्दिवि भवेदणितेन गम्या तास्तारकाः सकलखेचरतोऽतिदूरे । तिष्ठन्ति या अनियतोद्तयश्च ताराश्चन्द्रादधो हि निवसन्ति तदानितास्ताः ॥ शीतांशुवज्जलमयास्तपनात् स्फुरन्ति ताश्चावहप्रवहमारुतसन्धिसंस्थाः । पूर्वानिले स्तिमितभावमुपागतेऽस्मिस्ताराः पतन्ति कुहचिद्गुरुतावशेन । अथ रजःसंहतिः। वर्षान्ते निर्जला मेघा वायुना विरलीकताः । ईषद्बाष्पावशेषास्तु पतन्ति वसुधातले ॥ धूमावयवरूपैस्तैश्छाद्यन्ते गिरयो द्रुमाः। रामारामादयस्ते तु पुनरकांशुशोषिताः॥

·गोलाध्याये .. नक्षत्रकक्षाखचरैः समेतो यस्मादतस्तेन समाहतोऽयम् । भपजरः खेचरचक्रयुक्तो भ्रमत्यजस्लं प्रवहानिलेन(१) ॥३॥ प्रसिद्धमिदम् । इदानीं ग्रहाणां पूर्वगतिमनुपलक्षितामपि दृष्टान्तेन दृढीकुर्वनाह- यान्तो भचके लघुपूर्वगत्या खेटास्तु तस्यापरशीघ्रगत्या । कुलालचक्रभ्रमिवामगत्या यान्तो न कीटा इव भान्ति यान्तः ॥ ४ ॥ इदानीं मध्यगतिवासनां विवक्षुरादौ तावद्भदिनपूर्वक खेः स्फुटसावनदिनमाह- समं भसूर्यादितौ किलादा षष्टया घटीनामुदितं पुनर्भम् । रविस्ततः स्वोदयभुक्तिघातात् खाम्राष्टभू १८०० लब्धलमासुभिश्चा५ समागतासुसंयुता रवेस्तु षष्टिनाडिकाः । स्फुटं धुरात्रमुगमायुभुक्तितश्च तच्चलम् ॥६॥ षष्टया घटीनां भदिनं सदाया तद्भुक्तितुल्यासुयुतं खरांशोः । भूवायुना विशीर्णास्तु विलीयन्ते नभस्तले। तद्रजःसंहतिर्धेनुमहिषीक्षीरनाशकृत् ॥ सन्ध्यारागस्तु। भूम्युस्थितै रजोधूमैर्दिगन्तव्योनि संस्थितैः । सूर्याल्पकिरणैमिभैरारुण्यमवभासते। विरलावयवं वस्तु यदृष्टेर्व्यवधायकम् । तेनाभ्रमरुणीभूतं दृश्यते शकचापवत् ॥ सन्ध्यारागः स विज्ञेयो दिनादौ च दिनात्यये । राकायां तु निशावक्त्रे तथैवेन्दुकरोद्यमे ॥ १. अत्र श्रीपतिः। नौस्थोऽनुलोमगमनादचलं यथा न चामन्यते चलति नैवमिलाश्रमेण । लङ्कासमापरगतिप्रचलद्भचक्रमाभाति सुस्थिरमपीति वदन्ति केचित् ॥ यद्येवमम्बरचरा विहगाः स्वनीडमासादयन्ति न खलु भ्रमणे धरित्र्याः । किश्चाम्बुदा अपि न भूरिपयोमुचः स्युर्देशस्य पूर्वगमनेन चिराय हन्त । भूगोलवेगजनितेन समीरणेन केत्वादयोऽप्यपरदिग्गतयः सदा स्युः । प्रासादभूधरशिरांस्यपि सम्पतन्ति तस्माद्धमत्युडुगणस्त्वचलाऽचलैव लल्लः। यदि च भ्रमति क्षमा तदा स्वकुलायं कथमाप्नुयुः खगाः । इषवोऽभिनभः समुज्झिता निपतन्तः स्युरपांपतेर्दिशि ॥ पूर्वाभिमुखे भ्रमे भुवो वरुणाशाभिमुखो व्रजेद्धनः । अथ मन्दगमात् तथा भवेत् कथमेकेन दिवा परिभ्रमः ॥ .

·मध्यगतिवासना। । सच कियता - स्यान्मध्यमं सावनमेवमब्दे तत्संख्यका भभ्रमतो निरेका(१) ॥ ७॥ यदा किमपि नक्षत्रं सूर्यश्च किल समकालमुदितः । नार्कोदयवेलायां किमपि नक्षत्र- मुपलभ्यते किन्तु केवलान युक्तिरुच्यत इति किलशब्दः प्रयुक्तः । तस्मात् कालादनन्तरं नाक्षत्राणां घटीनां षष्ट्या ६० तन्नक्षत्रं पुनरुदेति । ततोनन्तरं रविरुदेति कालेन । तदर्थमनुपातः । रविः किल क्रान्तिवृत्ते स्फुटगत्या पूर्वतो गतः । यद्यष्टादशश- तानि राशिकलाः स्वोदया मिरुद्गच्छन्ति तदा स्फुटगतिकलाः कियनिरिति । एवं लब्धासभि दयानन्तरं खेरुदयः । अत एव नाक्षत्राः षष्टिघटिकास्तैर्लब्धासुभिरधिका खेः स्फुटं सावनमहोरानं भवति । तच्चाहोरानं चलम् । प्रत्यहमन्यादृक् । प्रत्यहं गत्य- न्यत्वात् प्रतिमासं राश्युदयान्यत्वाच्च । यत् पुनर्घटीषष्ट्या मध्यमभुक्तितुल्याउयुतया सा- वनं धुरान्नमुच्यते तन्मध्यमम् । यतोऽद्धान्ते यावन्ति स्फुटसावनानि तावन्त्येव मध्यमानि स्युः। गतीनामुदयानां च हासवृध्योस्तुल्यत्वात् । तत् कथं नित्यं रविगतिलिप्तासमासभिः सहितो भाहः सावनाहो भवतीति लल्लादिभिरुक्तम् । स्यादेतत् । यदि विषुवन्मण्डले रविः पूर्वतो याति । तर्हि विषुवन्मण्डलस्यैका कलैकेनासुनोदेति । तदा रविगतिलिसास- मासुभिरिति वक्तुं युज्यते । तन्न युक्तम् । रविः क्रान्तिवृत्तेन याति तन मेषराशेः कला अष्टादशशतानि १८०० गगनभूधरषटकचन्द्रमितैरभि १६७० रुगच्छन्ति । अन्यस्या- न्यैरिति गतिकलानामनुपातेनासवः कर्तुं युज्यन्ते । एवं कृते सति स्फुटमहोरानं भवति यत् तैरुक्तं तन्मध्यममेव । एवं वर्षमध्ये यावन्ति स्फुटसावनानि तावन्त्येव मध्यमानि स्युः । तत्संख्यका भभ्रमतो निरेकेति । यावन्तो भश्रमा जातास्तत्संख्यकैकोना सती सावनदिवससंख्या भवति । यतो रविः पूर्वतो गच्छन्नेक परिवतं गतः । अतस्तस्यो- दयसंख्यैकोनेत्युपपद्यते । इदानीं वर्षमध्ये सावनसंख्यामाह- पञ्चाङ्गरामास्तिथयः खरामाः सार्धद्विदनाः कुदिनाद्यमब्दे । अस्यार्कमासोऽर्कलवः प्रदिष्टस्त्रिंशद्दिनः सावनमास एव ॥८॥ एकस्मिन् सौवर्षे पञ्चषष्ट्यधिकत्रिशती ३६६ मिताः सावनदिवसाः पञ्चदश १५ नाडिकाश्च त्रिंशत् ३० पलानि च सार्धानि द्वाविंशति २२ । ३० विपलानि । एषामुपप- त्तिमध्यगतिभाष्ये कथितैव । अस्यार्कवर्षस्य द्वादशांशोऽर्कमासो भवतीति युक्तम् । सा- वनमासस्तु सावनानां त्रिंशतैव भवति । इदानी चान्द्रमासमाह- कालेन येनैति पुनः शशीनं क्रामन् भचक्र विवरेण गत्योः । मासःस चान्द्रोऽङ्कयमाः कुरामाः पूर्णेषव २६।३१ । ५० स्तत्कुदिनप्रमाणम् ॥६॥ दर्शान्ते किल शशी रविणा युक्तो भवति । ततो द्वावपि पूर्वतो गच्छतः । तयोः शशी शीघ्रगत्वात् प्रत्यहं गत्यन्तरेणाग्रतो याति । एवं गच्छंश्चक्रकला २१६०० तुल्यमन्तरं यदाग्रतो याति तदा रविणा योगमेति । तयोः कालयोरन्तरालं चन्द्रमासः । तत्प्रमाणम. १. समकालं विनिष्क्रान्तौ समकालं समागतौ । तयोदिनविपर्यासोऽचिन्त्या माया हि सा हरेः ।। .. ।

·गोलाध्याये नुपातेन । चन्द्रार्कयोर्मध्यगती आदौ सम्यक् सावयवे कृत्वा यदि गत्यन्तरेणैक कुदिनं लभ्यते तदा चक्रकलातुल्येनान्तरेण कियन्तीत्यनुपातेन चान्द्रमासे कुदिनानि लभ्यन्ते । एकोनविंशदिनान्येकत्रिंशदूघटिकाः T: पञ्चाशत् पलानि २९ । ३१ । ६० । इत्युपपन्नम् । इदानीमधिमासोपपत्तिमाह- चान्द्रोनसौरेण हृतात् तु चान्द्रादवाप्तसौरैर्दशनैर्दलाढयैः ३२ । १६ । मासैर्भवेच्चान्द्रमसोऽधिमासः कल्पेऽपि कल्प्या अनुपाततोऽतः ॥ १० ॥ सौरान्मासादैन्दवः स्याल्लधीयान् यस्मात् तस्मात् संख्यया तेऽधिकाः स्युः । चान्द्राः कल्पे सौरचान्द्रान्तरे ये मासास्तहस्तेऽधिमासाः पूदिष्टाः ॥ ११ ॥ अत्र द्वितीयश्लोकस्तावत् प्रथमं व्याख्यायते । सौरान्मासादैन्दवो मासो यतो लघुरतः कारणात् कल्पे सौरमाससंख्यायाश्चान्द्रमाससंख्याधिका भवति । यथा धान्यराशिमानेऽष्ट- सेतिकाहारमितेः षट्सेतिकाहारमितिरधिका भवतीति बालैरपि बुध्यते । यावन्तश्चान्द्रमा- साः कल्पेऽधिका भवन्ति तत्संख्याधिमाससंख्या तज्ज्ञैः कल्पिता । तत्र कियभिः सौरैरे. कोऽधिमासो भवतीति युक्तिरुच्यते । चान्द्रोनसौ रेण हृतात् तु चान्द्रादिति । सौरमासकु- दिनेभ्यश्चन्द्रमासकुदिनेषु शोधितेषु शेष दिनस्थाने पूर्णमधश्चतुष्पञ्चाशघटिकाः सप्तविंश- तिःपलानि सावयवानि । ४ ॥ २७ ॥ ३१ । ५२ । ३० । एकस्मिन् सौरमास इदं सौरचान्द्रान्तरं कुदिनात्मकम् । युगस्यादेरुपयेकस्मिन् दर्शान्ते प्राप्त एकश्चान्द्रमासः पूर्ण- स्तदनन्तरं चतुष्पञ्चाशदूघटिकाभिः सावयवाभिमध्यमार्कस्य वृषभसंक्रान्तिस्तत्र रविमासः पूर्णस्ततोऽन्यस्मिन् दर्शान्ते प्राप्तेऽन्यश्चान्द्रमासान्तः । ततो दर्शान्तादुपरि द्विगुणाभिस्ता- भिरेव घटीभिमिथुनसंक्रान्तिः । एवं त्रिगुणचतुर्गुणादिभिः कर्कटादिसंक्रान्तयो भवन्ति । एवं संक्रान्तिरग्रतोऽग्रतो याति । पुनदर्शान्तं प्राप्नोति । तदा गतचान्द्रमासेभ्यः सौरा एकोना भवन्ति । यदा संक्रान्तिदन्तिमतिक्रम्याग्रतो याति तदानुपातेन यावन्तः सौरा भवन्ति तावद्भिरेकोऽधिमासः । तत्रानुपातः । यद्यनेन सौरचान्द्रान्तरेण कुदिनात्मकेन ०। ५४ । २७ । ३१ । १२ । ३० एक सौरो मासो भवति तदा चान्द्रमासान्तःपातिभिः कुदिनैः २९ । ३१ । ५० कियन्त इति । फलं सूर्यमासाः ३२ । १५ । ३१ । २८ । ४७ । अथच युगाधिमासैर्युगसौरमासा लभ्यन्ते तदैकेन किमिति । फलमेतावन्त एवं सौरमासा लभ्यन्ते । एतावद्भिः सौरमासै रेकश्चान्द्रमासोऽधिको भवति । अत एवाधिमा- सस्य चान्द्रत्वम् । कल्पेऽपि कल्प्या अनुपाततोऽत इति सुगमम् । इदानीमवमोपपत्तिमाह- शशाङ्कमासोनितसावनेन ०।२८। १० त्रिंशधृता लब्धदिनैस्तु चान्द्रः । रुद्रांशकोनाब्धिरसैः ६३ । ५४ । ३३ क्षयाहः स्यात् सावनोऽतश्च युगेऽनुपातात् ॥ १२ ॥ युगे चान्द्राणां सावनानां च दिनानां यदन्तरं तान्यवमानि । अत एकस्मिन् मासे चान्द्रसावनान्तरं कुदिनात्मकं गृहीतम् । तत्र दिवसा: पूर्णमष्टाविंशतिर्घटिका दश पानी- यपलानि च ० । २८ । १० । इदमेकस्मिन् चान्द्रमासे त्रिंशत्तिथ्यात्मके कुदिनात्मकo - ·मध्यगतिवासना। । मवमखण्डम् । यद्यनेनत्रिंशच्चान्द्राणि दिनानि लभ्यन्ते तदा संपूर्णेनैकेनावमेन कियन्तीति त्रैराशिकेन लब्धै रुद्रांशकोनाब्धिसै ६३ । १४ । ३३ रेकः क्षयाहो भवति । स च सा- वनः । अखण्डस्य रूपस्य सावनेच्छाकल्पनात् । अतोऽनुपातात् कल्पेऽपि । इदानीमधिमासस्य चान्द्रत्वमवमस्य सावनत्वमभिधायाहर्गणात् कल्पगतमानेतुं वि- लोमविधिना यान्यवमान्यानीतानि ये चाधिमासास्तेषां विशेषमाह- सौरेभ्यः साधितास्ते चेदधिमासास्तदैन्दवाः । चेच्चान्द्रेभ्यस्तदा सौरास्तच्छेषं तद्वशात् तथा ॥ १३ ॥ सावनान्यवमानि स्युश्चान्द्रेभ्यः साधितानि चेत् । सावनेभ्यस्तु चान्द्राणि तच्छेषं तद्वशात् तथा ॥ १४ ॥ यथाहर्गणानयने सौ रेभ्यश्चान्द्रान् साधयितुं येऽधिमासा आनीयन्ते ते चान्द्रास्त- च्छेषं च चान्द्रम् । यदि चान्द्रेभ्यः सौरान साधयितुं तदा सौरास्तच्छेषमपि सौरम् । एवं चान्द्रेभ्यः सावनानि साधयितुमवमान्यानीयन्ते तदा तानि सावनानि । यदि सावनेभ्य- श्चान्द्राणि कर्तुं तदा चान्द्राणि स्युः । साध्यत्वं भजन्तीत्यर्थः । तच्छेषमपि तद्वशात् । अभिमतद्युगणादवमैर्हतादित्यादिनाहर्गणात् कल्पगतमानीतं तदा सावनेभ्योऽत्रमान्यानी- तानि । तानि चान्द्राणि । चन्द्रदिवसेभ्योऽधिमासाः साधितास्ते सौरास्तच्छेषं तदशा- दित्यर्थः । अधिमासस्य चान्द्रत्वे सौरत्वे चाधिमासशेषं तुल्यमेव स्यात् । कित्वेकत्र र- विदिनानि छेदः । अन्यत्र चान्द्राणि । एवमवमशेषस्यापि तुल्यत्वमेव । एकत्र चन्द्रदि- नान्यन्यत्र कुदिनानि छेदः। अधिमासावमशेषयोरिष्टजातित्वं प्रकल्प्य मतिमद्भिश्चन्द्रा- कौनयनानि कृतानि । तत्र ये जडास्ते वासनां.पर्यालोचयन्तो भ्रमन्ति । इदानी विशेषः प्रश्नाध्याये- अहर्गणस्थानयनेऽर्कमासाश्चैत्रादिचान्द्रेर्गणकान्विताः किम् । कुतोऽधिमासावमशेषके च त्यक्ते यतः सावयवोऽनुपातः ॥ १५ ॥ अस्य प्रश्नस्योत्तरमाह। दर्शावधिश्चान्द्रसमो हि मासः सौरस्तु संक्रान्त्यवधिर्यतोऽतः । दर्शाग्रतः संक्रमकालतः प्राक् सदैव तिष्ठत्यधिमासशेषम् ॥ १६ ॥ दर्शान्ततो याततिथिप्रमाणैः सौरैस्तु सौरा दिवसाः समेताः । यतोऽधिशेषोत्थदिनाधिकास्ते त्यक्तं तदस्मादधिमासशेषम् ॥ १७ ॥ तिथ्यन्तसूर्योदययोस्तु मध्ये सदैव तिष्ठत्यवमावशेषम् । त्यक्तेन तेनोदयकालिक: स्यात् तिथ्यन्तकाले धुगणोऽन्यथातः ॥ १८ ॥ मध्यममानेन यावत्यमावास्या तदन्ते चान्द्रमासान्तः । मध्यमार्कस्य यस्मिन् दिने संक्रान्तिस्तत्र संक्रान्तिकाले रविमासान्तः । तयो रविचन्द्रमासान्तयोरन्तरे यावत्यस्ति- थयः सावयवास्ता अधिमासशेषतिथयः । यतः सौरचान्द्रान्तरमधिमासाः । अहर्गणानयने गतान्दा रविगुणास्ते सौरा मासा जाताः । अतस्तेषु चैत्रादिचान्द्रतुल्याः सौरा एवं मासा योजितास्ते संक्रान्त्यवधयो जातास्तेषु त्रिंशद्गुणेषु गततिथितुल्याः सौरा एव दिवसा योजिताः । अतः सौरचान्द्रान्तरेणाधिका जातास्तदन्तरमधिमासशेषदिनानि भव.

·गोलाध्याये - । न्ति । सौरचान्द्रान्तरत्वात् । अतोऽधिमासशेषदिनान्येभ्यः शोध्यानि । अथ चाधिमा- सानयनेऽनुपातलम्रैरधिमादिनीकृतस्तच्छेषदिनैश्च युक्ताःसौराहाश्चान्द्राहा भवितुमर्हन्ति । एवमत्राधिमासशेषदिनानि क्षेप्याणि । तत्र शोध्यानि । अतः कारणादधिमासशेषं त्य- क्तम् । अथावमशेषत्यागकारणमुच्यते । तिथ्यन्तानन्तरं यावतीभिर्घटीभिः सूर्योदयस्ता अवमशेषघटिकाः। यतश्चान्द्रसावनान्तरमवमानि । यद्यवमशेषं न त्यज्यते लब्धावमै- स्वमशेषघटिकाभिश्च तिथय ऊनीक्रियन्ते तदा तिथ्यन्ते सावनोहर्गणो भवति । अथ च सूर्योदयावधिः साध्यः । तिथ्यन्ताहर्गणोऽवमशेषघटीभिर्युक्तः सन्नुदयावधिर्भवति । अतो- ऽवमशेषे त्यक्ते स्वतः सूर्योदयावधिर्भवति । अथोदयान्तराख्यकर्मोपपत्तिमाह । अहर्गणो मध्यमसावनेन कृतश्चलत्वात् स्फुटसावनस्य । तदुत्थखेटा उद्यान्तराख्यकर्मोद्भवेनोनयुताः फलेन ॥१४॥ लकोदये स्युन कृतास्तथाधैर्यतोऽन्तरं तच्चलमल्पकं च । योऽयमहर्गण आनीतः स मध्यमसावनेनैव । कुतः । स्फुटसावनस्य चलत्वात् । त. थाविधेनानुपातेन स्फुटो नायातीत्यर्थः । युगादेरारभ्य वर्तमानरविवर्षादेः प्राग्यावान म- ध्यमसावनस्तावानेव स्फुटसावनः स्यात् । किंतु रविवर्षादेवं यावान् मध्यमसावनस्ता- वान् न स्फुटः । अतस्तदुत्थखेटा उदयान्तराख्यकर्मोद्भवेन फलेनोनयुताः सन्तो लङ्कोदये स्युर्नान्यथा । लङ्कायां भास्करोदये मध्या इति यदन्यैरुक्तं तदसत् । अथोदयान्तरकाह। मध्यार्कभुक्ता श्रसवो निरक्षे ये ये च मध्यार्ककलासमानाः ॥ २० ॥ तदन्तरं यत् स्फुटमध्ययोस्तधुपिण्डयोः स्याद्विवर गतिघ्रम् । हृतं धुरात्रासुभिराप्तलिप्ताहीना ग्रहाश्चेदसवोऽल्पकाः स्युः ॥ २१ ॥ तदन्यथाढयास्तु निजोदयैश्चेत् भुक्तासुपूर्व विहितं तदानीम् । कृतं तथा स्याच्चरकर्ममिश्रं कर्म ग्रहाणामुदयान्तराख्यम् ॥ २२ ॥ सायनांशेन रविणा मेषादेरारभ्य ये भुक्ता राशयस्तत्सम्बन्धिनो ये निरक्षोदयासवो गगनभूधरषट्कचन्द्रा १६७० इत्यादयस्तेषामैक्यं कृत्वा भुज्यमानराशेये भुक्ता भागास्ता- स्तदुदयासुभिः संगुण्य त्रिंशता ३० विभज्य लब्धासवोऽपि तन्न क्षेप्याः । एवं मध्यार्क- भुक्तासवः स्युः । भदिनान्तादूचं तावत्यस्वात्मके काले लङ्कायां मध्यमस्यास्योदयः । तत्काले हि ग्रहाः साध्याः । अथ चाहर्गणेन. ये सिद्धास्ते मध्यमार्ककलामितेऽस्वात्मके काले भदिनान्तादूध्वं जाताः । अतोऽसूनां कलानां च यदन्तरं तेनार्कोदयोऽन्तरितः । अत- स्तदुदयान्तराख्यं कर्मोच्यते । तैरन्तरासभिर्ग्रहगति संगुण्यार्कसावनाहोरात्रासभि-२१६५९ विभज्य लब्धकला ग्रहे ऋणं कार्याः । यदि कलाभ्योऽसवोऽल्पकाः स्युः । अन्यथा धनम् । यदि तु स्वदेशोदयैर्मध्यमार्कमुक्तानसूनानीयेदं कर्म कृतं तदौयिकानां ग्रहाणां चरकापि कृतं स्यात् । यदि तु स्फुटार्कभुक्तानसून स्वोदयाइभिरानीयेदं कर्म कृतं तदोद- यान्तरभुजान्तरचरकर्माणि त्रीण्यपि कृतानि स्युः । तर्हि कथमिदमुदयान्तराख्यं कर्माद्यैर्न कृतं तदाह । यतोऽन्तरं तच्चलमल्पकं च । वर्षचरणान्तेषु चतुष्प्यन्तराभावः । तन्मध्ये- ध्वन्तरस्य वृद्धिक्षयो।

·मध्यगतिवासना। १९७ इदानी देशान्तरस्वरूपमाह- येऽनेन लोदयकालिकास्ते देशान्तरेण स्वपुरोदये स्युः। देशान्तरं प्रागपरं तथान्यद्याम्योत्तरं तच्चरसंज्ञमुक्तम् ॥ २३ ॥ य उदयान्तरकर्मणा लङ्कायामौदयिका ग्रहा जातास्ते देशान्तरकर्मणा स्वपुरौदयिकाः स्युः । तच्च देशान्तरं द्विविधम् । एक पूर्वापरमन्यद्याम्योत्तरम् । तञ्चरसंज्ञमुक्तम् । तत्र तावत् पूर्वापरमाह- यल्लङ्कोजयिनीपुरोपरि कुरुक्षेत्रादिदेशान् स्पृशत् सूत्रं मेरुगतं बुधैनिगदिता सा मध्यरेखा भुवः। आदौ प्रागुदयोऽपरत्रविषये पश्चाद्धि रेखोदयात् स्यात् तस्मात् क्रियते तदन्तरभवं खेटेष्वृणं स्वं फलम् ॥ २४ ॥ लङ्काया मेरुपर्यन्तं नीयमाना रेखोजयिनीकुरुक्षेत्रादिदेशान् स्पृशन्ती याति सा मध्य- रेखेत्युच्यते । रेखायां यदाऊदयस्तत्कालात् पूर्वमेव पूर्वदेशे भवति । रेखोदयकालादन- न्तरं पश्चिमदेशेऽर्कोदयः । तदन्तरकालस्तदन्तरयोजनैः स्पष्टभूवेष्टनादनुपातेन ज्ञायते । यदि स्फुटपरिधियोजनैः षष्टि-६० घटिका लभ्यन्ते तदा रेखास्वपुरयोरन्तरयोजनैः किमितीति त्रैराशिकेन देशान्तरघटिका लभ्यन्ते । मध्यगत्याथचानीता नाड्यस्ताभिरनुपातः । यदि घटीषष्टया ग्रहस्य गतिकला लक्ष्यन्ते तदा देशान्तरघटीभिः किमिति । अथवा योजनै रेवा- नुपातः । स्फुटपरिधियोजनैर्गतिः प्राप्यते तदा देशान्तरयोजनैः किमिति । फलं कलाः प्रागृणं यतस्तन्नादावुदयः । पश्चाद्धनम् । यतस्तत्र रेखोदयादनन्तरमर्कोदय इत्युपपन्नम् । इदानीं भूगोले स्फुटपरिधिप्रदेशं स्फुटतानुपातं चाह- स्वदेशमेर्वन्तरयोजनैर्यल्लम्बांशजैमरुगिरेः समन्तात् । वृत्तं स्फुटो भूपरिधिर्यतः स्यात् त्रिज्याहृतो लम्बगुणः कृतोऽस्मात् ॥२५॥ स्वपुरस्य मेरुगर्भस्य चान्तरे यावन्ति योजनानि तावन्ति लम्बांशजानि । यतो निर- क्षदेशस्वपुरान्तरयाजनान्यक्षांशजानि । भागेभ्यो योजनानि च व्यस्तमित्युपपद्यत इत्यर्थः । तैर्लम्बांशजैर्योजनौरुगिरेः समन्ताद्यवृत्तमुत्पद्यते स स्फुटो भूपरिधिः । यो मध्यपरिधिः पठितः स निरक्षदेशोपरि । अयं तु स्वपुरोपरि । अतः किंचिन्न्यूनो भवति । अथ तदा- नयनम् । मध्यपरिधेरभीष्टं त्रिज्यातुल्यं व्यासाधं प्रकल्प्य तस्मिन् व्यासार्धे स्वपुरे यावती लम्बज्या तावत् स्फुटपरिधेळसाधं भवितुमर्हति । अतस्तेन त्रैराशिकम् । यदि त्रिज्या- व्यासार्धे मध्यमः परिधिर्लभ्यते तदा लम्बज्यामिते क इति । फलं स्फुटपरिधिरित्युपपन्नम् । इति गोलभाष्ये मध्यगतिवासना । अत्र ग्रन्थसंख्या १७५ । इदानी गोलं विवक्षुरादौ ज्योत्पत्तिकथने कारणमाह- पटो यथा तन्तुभिरूर्वतिर्यग्रूपैनिबद्धोऽत्र तथैव गोलः। दोकोटिजीवाभिरमुं प्रवक्तं ज्योत्पत्तिमेव प्रथमं प्रवक्ष्ये ॥१॥ स्पष्टम् । इदानी जीवाक्षेत्रसंस्थान तावदाह- इष्टा त्रिज्या सा श्रुतिर्दो जज्या कोटिज्या तवर्गविश्लेषमूलम् । । - ·- गोलाध्याये दोःकोट्यशानां क्रमज्ये पृथक् ते त्रिज्याशुद्दे कोटिदोरुत्क्रमज्ये ॥ २ ॥ ज्याचापमध्ये खलु बाणरूपा स्यादुत्क्रमज्या त्रिभमौर्विकायाः । वर्गार्धमूलं शरवेदभागजीवा ततः कोटिगुणोऽपि तावान् ॥ ३ ॥ त्रिभज्यकाधं खगुणांशजीवा तत्कोटिजीवा खरसांशकानाम् । क्रमोत्क्रमज्याकृतियोगमूलादलं तदधाशकशिञ्जिनी स्यात् ॥ ४ ॥ त्रिज्योत्क्रमज्यानिहतेर्दलस्य मूलं तदधीशकशिञ्जिनी वा। तस्याः पुनस्तद्दलभागकानां कोटेश्व कोटयंशदलस्य चैवम् ॥ ५ ॥ एवं त्रिषट्सूर्यजिनादिसंख्या अभीष्टजीवाः सुधिया विधेयाः । त्रिज्योत्थवृत्ते भगणाङ्किते वा ग्राहा अभीष्टा विगणय्य जीवाः ॥ ६॥ अन त्रिज्योत्थवृत्ते भगणाङ्किते वेत्येतदन्त्यवृत्तस्योत्तरार्धमादौ व्याख्यायते । ज्यो- त्पत्तावभीष्टा त्रिज्या कल्प्यते समायां भूमौ त्रिज्यामिताङ्गुलेन सूत्रेण वृत्तं विलिख्य दिग. हितं चक्रांशकैश्चाङ्कितं कृत्वा तत्रैकस्मिन्नेकस्मिन् वृत्तचतुर्थीशे नवतिर्नवतिभीगा भवन्ति । ततो यावन्ति ज्याधीनि कार्याणि तावद्भिविभागैरेकैकं वृत्तचतुर्थाशं विभज्य तत्र चिह्नानि कार्याणि । तद्यथा । यत्र चतुर्विशतिर्जीवाः साध्यास्तत्र चतुर्विशतिर्भवन्ति । एवं द्विती- यचतुर्थीशेऽपि । ततो दिचिह्नादुभयतश्चिह्नद्वयोपरि गतं सूत्रं ज्यारूपं भवति । एवं चतु- विशतिा भवन्ति । तासामर्धानि ज्यार्धानि । तत्प्रमाणान्यङ्गुलैर्मित्वा ग्राह्याणि । अथादितो व्याख्यायते । येष्टा त्रिज्या स कर्णः कल्प्यः । या भुजज्या स भुजस्तयोः कर्णभुजयोर्वर्गान्तरपदं कोटिः । कोटिज्येत्यर्थः । तत्र ये भुजकोटिज्ये ते भुजकोट्यंशानां क्रमज्ये ज्ञातव्ये । भुजज्या त्रिज्यातो यावद्विशोध्यते तावत् कोटयंशानामुत्क्रमज्यावशि- प्यते । एवं कोटिज्योना त्रिज्या भुजांशानामुत्क्रमज्या स्यात् । अथोत्क्रमज्यास्थानं दर्शयति । तत्र पूर्वलिखिते वृत्ते चिह्नयोरुपरि गतं सूत्रं किल ज्या । तदुपरि तयोश्चिन्हयोर्मध्ये यवृत्तखण्डं तच्चापं धनुः । चापमध्यस्य ज्यामध्यस्य च यदन्तरं बाणाकारं सोत्क्रमज्येत्युच्यते । त्रिभमौर्विकाया इत्यने सम्बन्धः । एवं साधारण्येन ज्याक्षेत्रं दर्शयित्वाथ निर्दिष्टांशानां गणितेन ज्यानयनम् । त्रिभमौ. विकाया यद्वर्गार्धस्य मूलं सा पञ्चचत्वारिंशदेशानां ज्या स्यात् । तस्या यावत् कोटिज्या साध्यते तावत् तावत्येव भवति । यतस्तत्र कोटयंशा अपि पञ्चचत्वारिंशत् । अनोपपत्तिः । त्रिज्या भुजस्त्रिज्या च कोटिस्तद्वर्गयोगपदं वृत्तान्तःसमचतुरस्रस्य भुजः स्यात् । सैव नवतिभागानां ज्या। तदर्ध ग्राह्यम् । अतो वर्गयोगस्य चतुर्थीश: कृतः । तदेव त्रिज्यावर्गार्धमतस्तन्मूलं शरवेदमागज्येत्युपपन्नम् । अथ त्रिंशद्धागानां ज्या त्रिज्यामिता स्यात् । तस्याः कोटिज्या षष्टिभागानां ज्या स्यात् । अनोपपत्तिः । वृत्तान्तःपातिसमषडलस्य भुजो व्यासार्धमितः स्यादिति(१) प्रसिद्ध गणितेऽपि कथितम् । अतस्त्रिज्या त्रिंशदूभागज्येत्युपपन्नम् । १ अत्र श्रीपतिः । क्षेत्रे षडले हृदयाख्यरज्जुर्बाहोः समा गोलविदो वदन्ति । वृत्ते परीणाहषडंशजीवा विष्कम्भखण्डेन समोपलब्धेः ॥ । ।

·ज्योत्पत्तिः । अतः प्राग्वदुत्क्रमज्या । षष्टिभागज्ययोना त्रिज्या राशेरुत्क्रमज्या । सा कोटिरू. पिणी । क्रमज्या भुजरूपिणी । तइग्रयोनिबद्धसूत्रं तत् कर्णः । तत् त्रिंशद्धागानां ज्यारू. पम् । अतस्तदर्ध पञ्चदशभागानां ज्यामित्युपपन्नम् । एवं सर्वत्र तींशकशिञ्जिनी- नामुपपत्तिज्ञेया । अथ प्रकारान्तरेण तदशकशिञ्जिनीमाह । त्रिज्योत्क्रमज्यानिहतेरित्यादि । अस्योपपत्तिः । तत्राद्याक्षरचिन्है/जप्रकारेण कथ्यते । तत्रोत्क्रमज्योना त्रिज्या किल कोटिज्या । तस्या वर्गोऽयम् । उव १ उत्रिभारं त्रिव १ । अनेनोना त्रिज्याकृतिोा- कृतिः स्यात् । उव उत्रिभा २ । अयं क्रमज्यावर्ग उत्क्रमज्यावर्गयुतो जातः । उत्रिभा २ ॥ अस्य चतुर्थभागः । उत्रिभा ३ । अस्य मूलं ग्राह्यम् । अत उक्तं त्रिज्योत्क्रमज्यानिहते - रित्यादि । एवं तस्या अप्यन्या तदधींशकशिञ्जिनीति । एवं कोटिज्याया अपि यावद- भिमतखण्डानि स्युः । तद्यथा । यत्र चतुर्विंशतिःखण्डानि तत्र राशेाष्टमं खण्डम् ८ । तत्कोटिज्या पोड- शम् १६ । शरवेदभागज्या द्वादशम् १२ । अस्मात् खण्डनयात् कथितप्रकारेण चतुर्विशः तिखण्डान्युत्पद्यन्ते । तत्राष्टमात् तदर्धाशकशिञ्जिनी चतुर्थम् ४ । तत्कोटिज्या विशम् २० । एवं चतुर्थाद्वितीयम् २ । द्वाविंशं च २२ । द्वितीयात् प्रथम १ । त्रयोविंशं च २३ । एवं दशमचतुर्दशपञ्चमैकोनविंशसप्तमसप्तदशैकादशत्रयोदशानीत्यष्टमात् १० । १४ । ५ । १९ । ७ । १७ । ११ । १३ । अथ द्वादशात् षष्ठाष्टादशतृतीयैकविंशनवमपञ्चदशानि६ ॥१८॥ ३ । २१ । ९ । १५ । त्रिज्या चतुर्विशमिति २४ । अतोऽवशिष्टां ज्योत्पत्तिमो वक्ष्यामः । इदानी स्पष्टीकरणे फलस्योत्पत्तिमाह- भूमेमध्ये खलु भवलयस्यापि मध्यं यतः स्याद्- यस्मिन् वृत्ते भ्रमति खचरो नास्य मध्यं कुमध्ये । भूस्थो द्रष्टा नहि भवलये मध्यतुल्यं प्रपश्येत् तस्मात् तज्ज्ञैः क्रियत इह तहोःफलं मध्यखेटे ॥७॥ यदेतत् भपक्षरेऽश्विन्यादीनां भानां वलयं तद्भूमेः समन्तात् सर्वत्र तुल्येऽन्तरे वर्तते । अतस्तस्य मध्यं कुमध्ये । अथ यस्मिन् वृत्ते ग्रहो भ्रमति तस्य मध्यं कुमध्ये न । तद्भू- मेः समन्तात् समानान्तरं नेत्यर्थः । अतो भूस्थो द्रष्टा भवलये मध्यमस्थाने ग्रहं न पश्य- ति । किंत्वन्यन्न पश्यति । तयोर्भवलये यदन्तरं तद्ग्रहस्य फलमित्यर्थादुक्तं भवति । अत उक्तं तस्मात् तज्ज्ञैः क्रियत इह तहोःफलं मध्यखेट इति । एवमेकेनैव श्लोकेन संक्षेपाच्छेद्यकसर्वस्वमुक्त्वेदानी किंचित् सविस्तरं छात्रान् प्रत्याह- पूर्वापरायतायां तद्भित्तावुत्तरपार्श्वके । दर्शयेच्छिष्यबोधार्थ लिखित्वा छेद्यकं सुधीः ॥ ८ ॥ नाद्यापीदं सम्यगस्माभिर्जायत इति शिष्यैरुक्त आचार्य आह । पूर्वापरायतायामि- त्यादि । स्पष्टार्थम् । इदानी कालविलम्बेन प्रतारणपरं वाक्यमिति ज्ञात्वा शिष्यैः पुनः पृष्टः सन्नाह- दिव्यं ज्ञानमतीन्द्रियं यदृषिभिर्बाह्यं वसिष्ठादिभिः पारंपर्यवशाद्रहस्यमवनी नीतं प्रकाश्यं ततः । १८ सि०शि० ·२०० गोलाध्याये स्फुटगतिवासनायां नैतवेषिकृतघ्नदुर्जनदुराचाराचिरावासिनां स्यादायुःसुकृतक्षयो मुनिकृतां सीमामिमामुज्झतः(१) ॥ ॥ स्पष्टार्थम् । इदानी विलिख्य छेद्यकमाह(२)। त्रिभज्यकासंमितकर्कटेन कक्षाख्यवृत्तं प्रथमं विलिख्य । तन्मध्यतो मध्यमखेटभुक्तितिथ्यंशमानेन महीं सुवृत्ताम् ॥ १० ॥ कक्षाख्यवृत्ते भगणाङ्कितेऽत्र दत्त्वोच्चखेटौ क्रियतोऽथ रेखा । कुमध्यतुङ्गोपरिगा विधेया तिर्यक् ततोऽन्या सुधिया कुमध्ये ॥ ११ ॥ उच्चोन्मुखीमन्त्यफलज्यकां च दत्त्वा कुमध्याद्विलिखेत् तदने । त्रिभज्ययैव प्रतिमण्डलाख्यं सैवोच्चरेखा त्वपरात्र तिर्यक् ॥ १२ ॥ तुङ्गोयरेखा खलु यत्र लग्ना तत्रोच्चमस्मिन् प्रतिमण्डलेऽपि । ततो विलोमं खलु तुगभागैर्मेषादिरस्मात् खचरोऽनुलोमम् ॥ १३ ॥ देयस्तदुच्चान्तरमत्र केन्द्रं दोोच्चरेखाखगयोश्च मध्ये । तिर्यकृस्थरेखाखगयोस्तु कोटिः सोर्ध्वाधरा बाहुगुणस्तु तिर्यक् ॥ १४ ॥ भित्तेरुत्तरपार्वे बिन्दुं कृत्वा तस्माद्विन्दोस्त्रिज्यामितेन कर्कटेन वृत्तं विलिखेत् । तत् कक्षावृत्तम् । यस्य ग्रहस्य छेद्यकं विलिख्यते तस्य मध्यमभुक्तिपञ्चदशांशेन तस्मिन्नेक बिन्दौ यद्वृत्तं क्रियते सा भूः । लम्बनावनतिदर्शनार्थमियं भूः । अन्यथा बिन्दुरेव भूः कल्प्यते । तत् कक्षावृत्तं चक्रांऔरङ्यम् । तत्रेष्टस्थाने मेषादि प्रकल्प्य तस्मान्मध्यमग्रह- मुञ्च च दत्त्वा तदग्रयोश्चिह्न कार्ये । भूम्युच्चयोरुपरि गता रेखा कार्या । सोचरेखा । अथ भूमध्य उच्चरेखाजनितमत्स्येन तिर्यग्रेखान्या कार्या । अथ ग्रहस्यान्त्यफलज्यामितं सूत्रं भूमध्यादुच्चरेखायां दत्त्वा तदप्रचिन्हात त्रिज्यामितेनैव कर्कटकेन यद्वृत्तं विलिख्यते तत् प्रतिमण्डलम् । तत्रापिसैवोच्चरेखा । किंतु तन्मध्येऽन्या तिर्यग्रेखा कार्या । प्रतिमण्डलमपि वक्रांशैरङ्यम् । अथोच्चरेखोपरि नीयमाना यन्त्र लगति तन्त्र प्रतिमण्डलेऽप्युच्च कल्प्यम् । तस्मादुच्चराशिभागान् विलोमतो गणयित्वा तदने मेषादिः कल्प्यः । ततो ग्रहोऽनुलोम देयः । तत्र ग्रहोच्चयोरन्तर केन्द्रम् । उच्चरेखायास्तिर्यग्ग्रहगामिनी रेखा सा दोर्ला । प्रतिमण्डलमध्ये या तिर्यग्रेखा तद्ग्रहयोरन्तरं कोटिज्या । सा किलोर्ध्वरूपा भवति । इदानी फलानयन इतिकर्तव्यतोपपत्तिमाह- मध्यस्थरखे किल वृत्तयोयें तदन्तरालेऽन्त्यफलस्य जीवा । १. अत्र श्रीपतिः। भक्ताय शिष्याय चिरोषिताय गुणोपपन्नाय च देयमेतत् । भ्रात्रे च मित्राय च सूनवे च सुदुर्लभं छेद्यकगोलतन्त्रम् ॥ प्रतिकञ्चुककृत्कृतघ्नविद्विड्वपिताधार्मिकमूर्खदुर्जनेभ्यः । इह तन्त्ररहस्यमप्रमेयं ददतः स्यात् सुकृतायुषोः प्रणाशः॥ २. अत्र क्षेत्रं प्रहगणिते स्पष्टाधिकारेऽष्टचत्वारिंशत्तमे ४८ पृष्ठे द्रष्टव्यम् ।

·छेद्यकाधिकारः। - न्तदूर्ध्वतः कोटिगुणो मृगादौ कादिकेन्द्रे तद्धो यतः स्यात् ॥ १५ ॥ अतस्तदैक्यान्तरमत्र कोटि॰ा भुजस्तस्कृतियोगमूलम् । (१) कर्णः कुमध्यप्रतिमण्डलस्थखेटान्तरे स्पष्टखगो हि दृश्यः ॥ १६ ॥ कक्षाख्यवृत्ते श्रुतिसूत्रसक्ते फलं च मध्यस्फुटखेटमध्ये । मध्येऽग्रगे स्पष्टखगाढणं तत्पृष्ठस्थिते स्वं क्रियते ततश्च ॥ १७ ॥ तयोः कक्षावृत्तप्रतिवृत्तयोर्मध्यस्थे ये तिर्यग्रेखे तयोरन्तरं सर्वत्रान्त्यफलज्यातुल्यमेव स्यात् । अतोऽन्त्यफलज्यागादुपरि प्रतिवृत्तस्य कोटिज्या मृगादौ केन्द्रे भवति । कादौ तु तदधः । अतः कोटिज्यान्त्यफलज्ययोर्योगवियोगी कृतौ । तथा कृते सति कक्षामध्यग- तिर्यग्रेखावधेः स्फुटा कोटिर्भवति । कोटितलकुमध्ययोरन्तरं दोा स भुजः । तत्कोटिव- गैक्यपदं कर्ण इत्युपपन्नम् । कर्णो नाम ग्रहकुमध्ययोरन्तरसूत्रम् । तत् सूत्रं कक्षामण्डले यत्र लग्नं तत्र स्फुटो ग्रहः । स्फुटमध्ययोरन्तरं फलम् । तच्च मध्यग्रहात् स्फुटे ग्रहेऽधिके धनमून ऋणं क्रियत इत्युपपन्नम् । एवं मन्दफलेन मन्दस्फुटः शीघ्रफलेन स्फुटः स्यात् । इदानी मन्दस्फुटं मध्यम प्रकल्प्य शीघ्रफलं यत् साध्यते तदुपपत्तिमाह- मध्यो हि मन्दप्रतिमण्डले स्वे मन्दस्फुटो द्राक्प्रतिमण्डले च । भ्रमत्यतश्चञ्चलकर्मणीह मन्दस्फुटो मध्यखगः प्रकल्प्यः ॥ १८ ॥ मन्दकर्मपूर्वकं शीघ्रकर्मत्येतत् स्पष्टार्थम् । इदानींमुच्चोपपत्तिमाह- भ्रमन् ग्रहः स्वे प्रतिमण्डले नृभिः स यत्र कक्षावलये विलोक्यते । स्फुटो हि तत्रास्य फलोपपत्तये प्रकल्पितं तुङ्गमिहाद्यसूरिभिः ॥ १६ ॥ यः स्यात् प्रदेशः प्रतिमण्डलस्य दूरे भुवस्तस्य कृतोच्चसंज्ञा । सोऽपि प्रदेशश्चलतीति तस्मात् प्रकल्पिता तुङ्गगतिर्गतिः ॥ २० ॥ उच्चाद्भषटकान्तरितं च नीचं मध्यः स्वनीचोच्चसमो यदा स्यात् । कक्षास्थमध्योपरि कर्णसूत्रपातात् स्फुटो मध्यसमस्तदानीम् ॥ २१ ॥ उच्चदेशात् क्रमेण चलितस्य फलप्रवृत्तिदृश्यते । अतस्तुङ्ग कल्पितम् । शेषं स्पष्टम् । मध्यगतिवासनायां च सविस्तरमुक्तम् । इदानीमन्यदाह- उच्चस्थितो व्योमचरः सुदूरे नीचस्थितः स्यान्निकटे धरियाः । अतोऽणुबिम्बः पृथुलश्च भाति भानोस्तथासन्नसुदूरवर्ती ॥ २२ ॥ स्पष्टम् । इदानीमन्यद्वक्तुं प्रकारान्तरमाह- उक्ता मयैषा प्रतिवृत्तभङ्गया युक्तिः पृथक् श्रोतुरसंभ्रमार्थम् । स्पष्टीकृतेस्तां पुनरन्यथाहं नीचोच्चवृत्तस्य च वच्मि भङ्गया(२) ॥ २३ ॥ १.अत्र श्रीपतिः। प्रहपरफलमौर्व्या दत्तयोर्चे कुमध्यात् प्रतिवलयमिदं स्यान्यासखण्डन वृ. त्तम्। भवति हि निजकक्षामण्डलाप्रे यदन्यत् परफलगुणवृत्तं स्वोच्चनीचाख्यमेतत् ।। २. नीचोच्चवृत्तस्य च वच्मि भूय इति पाठान्तरम् । ।

·२०२ गोलाध्याये स्फुटगतिवासनायां इह किल स्पष्टीकरणयुक्तिः प्रतिवृत्तमङ्गया मयोक्ता । अथ तामेव नीचोच्चवृत्त- भङ्गया वच्मि । - इदानीं तां भङ्गिमाह(१)- कक्षास्थमध्यग्रहचिह्नतोऽथ वृत्तं लिखेदन्त्यफलज्यया तत् । नीचोच्चसंज्ञं रचयेच्च रेखां कुमध्यतो मध्यखगोपरिस्थाम् ॥ २४ ॥ कुमध्यतो दूरतरे प्रदेशे रेखायुते तुङ्गमिह प्रकल्प्यम् । नीचं तथासन्नतरेऽथ तिर्यङ्नीचोच्चमध्ये रचयेच्च रेखाम् ॥ २५ ॥ नीचोच्चवृत्ते भगणाङ्कितेऽस्मिन् मान्दे विलोमं निजकेन्द्रगत्या । शैन्येऽनुलोमं भ्रमति स्वतुङ्गादारभ्य मध्ययुचरो हि यस्मात् ॥ २६ ।। अतो यथोक्तं मृदुशीघ्रकेन्द्र देयं निजोच्चाधुचरस्तदने । दोज्योच्चरेखावधि खेटतः स्यात्तिर्यक्स्थरेखावधि कोटिजीवा ॥ २७ ।। प्राग्वत् कक्षावृत्तं चक्रांशाडितं कृत्वा तत्र मध्यग्रहं च दत्त्वा ग्रहचिह्नऽन्त्यफलज्याप्र- माणेनान्यद्वृत्तं लिखेत् । तन्नीचोच्चवृत्तसंज्ञम् । अथ भूमध्याद्ग्रहोपरिंगता रेखा किंचि. हीर्धा कार्या । सात्रोच्चरेखा । नीचोच्चवृत्ते भूमेर्दू रतरे प्रदेशे रेखायुत उच्च प्रकल्प्यम् । आसन्ने रेखायुते नीचम् । नीचोच्चचिह्नाभ्यां मत्स्यमुत्पाद्य तिर्यग्रेखा मध्ये कार्या । त- स्मिन् वृत्ते केन्द्रगत्योच्चस्थानादारभ्य मध्यग्रहो भ्रमति । मान्दे विलोमं शैघ्रयेऽनुलो- मम् । अतः कारणान्मन्दकेन्द्रमुच्चाद्विलोमं देयम् । शीघ्रकेन्द्रमनुलोमम् । तदने ग्रहः । अत्रापि ग्रहोच्चरेखान्तरे दोा। ग्रहतिर्यग्रेखयोरन्तरे कोटिज्या । इदानी कर्णानयनं फलं चाह- ये केन्द्रदो कोटिफले कृते ते नीचोच्चवृत्ते भुजकोटिजीवे । त्रिज्योर्ध्वतः कोटिफलं मृगादौ कादिकेन्द्र तद्धो यतः स्यात् ॥२८॥ अतस्तदैक्यान्तरमत्र कोटिदोर्दोःफलं भूग्रहमध्यसूत्रम् । कर्णोऽथ मध्यग्रहकर्णमध्ये फलं धनणं तदिहोक्तवच्च ॥ २६ ॥ पूर्वाधं सुगमम् । कक्षावृत्ते व्यासाधं किल त्रिज्या । त्रिज्याग्रादुपरि कोटिफलं यतो मृगादौ केन्द्रे भवति कादौ तु तदधः । अतस्तदैक्यान्तरं स्पष्टा कोटिः। तस्मिन् त्र्यस्त्रे भुजफलमेव बाहुः । भूग्रहान्तरं कर्णः । दोकोटिवगैंक्यपदमिति प्रसिद्धम् । अत्राफि प्राग्वत् कक्षावृत्ते कर्णसूत्रसक्ते स्फुटो ग्रहः । स्फुटमध्ययोरन्तरं फलमित्यादि । इति नीचोच्चवृत्तभङ्गिः । अथ मिश्रभगिमाह- मन्दोच्चतोऽग्रे प्रतिमण्डले प्राग्ग्रहोऽनुलोमं निजकेन्द्रगत्या । शीघ्राद्विलोमं भ्रमतीव भाति विलम्बितः पृष्ठत एव यस्मात् ॥ ३० ।। नीचोच्चवृत्ते पुनरन्यथा ते तस्यानुलोमप्रतिलोमयाने । एका गतिः सा प्रतिभानमन्यत् प्राज्ञैः फलार्थं प्रधिकल्पितं तत्(२)॥३१॥ १. अत्र क्षेत्रं प्रहगणिते स्पष्टाधिकार एकोनचत्वारिंशत्तने ४९ पृष्ठे द्रष्टव्यम् । २. परिकल्पितं तत् । इति पाठान्तरम् ।

·छेद्यकाधिकार २०३ । भङ्गिद्धयं चेल्लिखितं विमिश्रं वृत्तद्वयेऽप्यत्र यथोक्तदत्तः । नीचोच्चवृत्तप्रतिवृत्तयोगे भवत्यवश्यं धुचरस्तदानीम्(१) ॥ ३२ ॥ यथा भवेत् तैलिकयन्त्रमध्ये काष्ठभ्रमो गोभ्रमतो विलोमः । नीचोच्चवृत्तभ्रमण तथान्यत्स्याद्गच्छतोऽपि प्रतिमण्डलेन ॥ ३३ ॥ ग्रहः पूर्वगत्या प्रतिमण्डलेनैव भ्रमति । यदेतन्नीचोच्चवृत्तं तत् प्राणकैः फलार्थ कल्पितम् । तत्र प्रतिमण्डलगतेविलोमं ग्रहो गच्छन्निव प्रतिभाति । कथं तन विलोमगतिः प्रतिभाति । तत्र दृष्टान्तः । यथा तैलिक्यन्त्रमध्ये तिलपीडनार्थमूर्ध्वकाष्ठं प्रक्षिप्यते । तस्य यथा गोनमाद्विपरीतो भ्रमः । तत्र गौः किलापसव्यं भ्रमति । तदूर्ध्वकाष्ठं. श्राम्यमाणमपि स्वाङ्गेन सव्यश्रममुत्पादयति । एवं नीचोच्चवृत्ते भ्रमणं विपरीतमिव प्रतिभाति । शेष स्पष्टम् । इति मिश्रभङ्गिः। इदानी मन्दशीघ्रकर्मद्वयेन स्फुटत्वे कारणमाह- मध्यगत्या स्वकक्षाख्यवृत्ते ब्रजेन्मन्दनीचोच्चवृत्तस्य मध्यं यतः तद्भुतौ शीघ्रनीचोच्चमध्यं तथा शीघ्रनीचोच्चवृत्ते स्फुटः खेचरः॥३४॥ शीघ्रनीचोच्चवृत्तस्य मध्यस्थितिं ज्ञातुमादौ कृतं कर्म मान्दं ततः । खेटबोधाय शैम्रय मिथः संचिते मान्दशैये हि तेनासकृत् साधिते॥३५॥ नीचोच्चवृत्तभङ्गिपर्यालोचनयैवं परिणमतीति स्पष्टार्थम् । इदानीं मन्दकर्मणि कर्णः किं न कृत इत्याशङ्योत्तरमाह- स्वल्पान्तरत्वान्मृदुकर्मणीह कर्णः कृतो नेति वदन्ति केचित् । १. मिश्रभङ्गिः।

·- - २०४ गोलाध्याये स्फुटगतिवासनायां त्रिज्योधृतः कर्णगुणः कृतेऽपि कर्णे स्फुटः स्यात् परिधिर्यतोऽत्र॥३६॥ तेनाद्यतुल्यं फलमेति तस्मात् कर्णः कृतो नेति च केचिदूचुः । नाशङ्कनीयं न चले किमित्थं यतो विचित्रा फलवासनात्र ॥ ३७ ॥ इह कर्णेन यत् फलमानीयते तदेव समीचीनम् । यन्मन्दकर्मणि कर्णो न कृतस्तत् स्वल्पान्तरत्वात् । मन्दफलानि हि स्वल्पानि भवन्ति । तदन्तरं चातिस्वल्पमिति केषां- चित् पक्षः । ब्रह्मगुप्तोऽत्र कारणमाह । त्रिज्याभक्तः परिधिः कर्णगुण इत्यादि(१)। मन्द- कर्मणि मन्दकर्णतुल्येन व्यासाधेन यवृत्तमुत्पद्यते तत् कक्षामण्डलम् । तेन ग्रहो गच्छति । यो मन्दपरिधिः पाठपठितः स त्रिज्यापरिणतः । अतोऽसौ कर्णव्यासार्धे परिणाम्यते । ततो. ऽनुपातः । यदि त्रिज्यावृत्ते ऽयंपरिधिस्तदा कर्णवृत्ते क इति। अत्र परिधेः कर्णो गुणस्त्रिज्या हरः। एवं स्फुटपरिधिस्तेन दोा गुण्या भांशै ३६० र्भाज्या । ततस्त्रिज्यया गुण्या कर्णेन भाज्या । एवंसति त्रिज्यातुल्ययोः कर्णतुल्ययोश्च गुणहरयोस्तुल्यत्वान्नाशे कृते पूर्वफलतुल्यमेव फलमागच्छतीति ब्रह्मगुप्तमतम् । अथ यद्येवं परिधेः कणेन स्फुटत्वं तर्हि किं शीघ्रकर्मणि न कृतमित्याशङ्कय चतुर्वेद आह । ब्रह्मगुप्तेनान्येषां प्रतारणपरमिदमुक्तमिति । तदसत् । चले कर्मणीत्थं किं न कृतमिति नाशङ्कनीयम् । यतः फलवासना विचित्रा । शुक्रस्यान्यथा परिधः स्फुटत्वं भौमस्यान्यथा तथा किं न बुधादीनामिति नाशयम् । अतो ब्रह्मोक्तिरत्र सुन्दरी । इदानी नतकर्मवासनामाह- प्राक् पश्चात् प्रतिमण्डलस्थखचरं द्रष्टा कुमध्यस्थितः कक्षायां खलु यत्र पश्यति नतं नो तत्र भूपृष्ठगः । मध्याह्ने तु कुमध्यपृष्ठगनरौ तुल्यं यतः पश्यत. स्तेनोक्तं नतकर्म लम्बनविधौ या युक्तिरत्रापि सा ॥ ३८ ॥ स्पष्टम् । इदानी गतिफलाभावस्थानमाह- कक्षामध्यगतिर्यग्रेखाप्रतिवृत्तसंपाते । मध्यैव गतिः स्पष्टा परं फलं तत्र खेटस्य ॥ ३६॥ कक्षावृत्तमध्ये या तिर्यग्रेखा तस्याः प्रतिवृत्तस्य च यः संपातस्तत्र मध्यैव गतिः स्पष्टा । गतिफलाभावात् । किंच तत्र ग्रहस्य परमं फलं स्यात् । यत्र ग्रहस्य परमं फलं तत्रैव गतिफलाभावेन भवितव्यम् । यतोऽद्यतनश्वस्तनग्रहयोरन्तरं गतिः । फलयोरन्तरं गतिफलम् । ग्रहस्य गतेर्वा फलाभावस्थानमेव धनर्णसंधिः । यत् पुनर्लल्लोक्तम् । १. अत्र ब्रह्मगुप्तः। त्रिज्याभक्कः परिधिः कर्णगुणो बाहुकोटिगुणकाराः । असकृन्मान्दे तत्फलमाद्यसमं नात्र कर्णोऽस्मात् ॥ श्रीपतिः । त्रिज्यागुणः श्रुतिहृतः परिधिर्यतो दो-कोट्योगुणो मृदुफलानयनेऽसकृत् स्यात् । स्यान्मन्दमाद्यसममेव फलं ततश्च कर्णः कृतो न मृदुकर्मणि तन्त्रकारैः ।

·छेद्यकाधिकारः। २०५ -- मध्यैव गतिः स्पष्टा वृत्तद्वययोगगे धुचरे । इति । तदसत् । नहि वृत्तद्वययोगे ग्रहस्य परमं फलम् इदानीं ग्रहस्य वक्रत्वं छेद्यके यथा शीघ्रं दृश्यते तदर्थमाह- वंशोद्भवाभिः प्रतिमण्डलाधं कृत्वा शलाकाभिरिदं यथोक्तम् । प्रचाल्य तुझं खचरं च गत्या वक्रादि सर्व खलु दर्शयेद्दाक(१) ॥४०॥ वंशशलाकाभिश्छेद्यकं कृत्वा तत्राद्यतनस्फुटग्रहस्थानं चिह्नयित्वा द्वितीयदिन उच्च ग्रह चोच्चवशान्मेषादि च प्रकल्प्यान्यत् स्फुटग्रहस्थान चिह्नयम् । तत् पूर्वचिह्नाद्यदि पृष्टगतं तदा वक्रा गतिज्ञेया। इदानी केन्द्रसंज्ञा स्फुटकक्षां चाह- वृत्तस्य मध्यं किल केन्द्रमुक्त केन्द्र ग्रहोच्चान्तरमुच्यतेऽतः । यतोऽन्तरे तावति तुङ्गदेशान्नाचोच्चवृत्तस्य सदैव केन्द्रम् ॥ ४॥ १. वक्रादिदर्शनार्थ भङ्गिः।

·२०६
गोलाध्याये स्फुटगतिवासनायां
ग्रहस्य कक्षा चलकर्णनिघ्नी स्फुटा भवेद्वयासदलेन भक्ता।
तद्वयासखण्डान्तरितः कुमध्यात्स भ्राम्यते हि प्रवहानिलेन ॥ ४२ ॥
श्लोकद्वयमपि स्पष्टम् ।
इदानी भुजान्तरकर्मोपपत्तिमाह-
मध्यमार्कोदयात् पाक स्फुटार्कोद्यः स्यांदणे तत्फले स्वे यतोऽनन्तरम् ।
तेन भास्वत्फलोत्थासुजातं क्षयः स्वं फलं युक्तियुक्तं निरुक्तं ग्रहे ॥४३॥
स्पष्टं स्फुटगतौ व्याख्यातं च
इदानी छेद्यकोपसंहारेण गणकप्रज्ञां वर्णयन्नाह-
ये दर्भगर्भावधियोऽत्र तेषां स्याच्छेद्यकार्थः परमाणुरूपः ।
येऽन्ये जडाः कुण्ठधियश्च तेषां स्यादिन्द्रवज्राहतपक्षतुल्यः ॥४४॥
इन्द्रवज्राहतपक्षः पर्वतस्तत्तुल्यश्छेद्यकार्थों जडानाम् । इन्द्रवज्राछन्दश्च सूचितम् ।
शेषं स्पष्टम् ।
इति श्रीभास्करोये गोलभाष्ये मिताक्षरे स्फुटगतिवासनायां छेद्यकाधिकारः ।
अन्न ग्रन्थसंख्या २४० ।
इदानीं गोलबन्धाधिकारमाह-
सुसरलवंशशलाकावलयैः श्लदणैः सचक्रभागाङ्कः।
रचयेद्गोलं गोले शिल्पे चानल्पनैपुणो गणकः ॥१॥
अथ गोलबन्धमाह-
कृत्वादो ध्रुवयष्टिमिष्टतरुजामृज्वीं सुवृत्तां ततो
यष्टीमध्यगतां विधाय शिथिला पृथ्वीमपृथ्वीं बहिः ।
बध्नीयाच्छशिसौम्यशुक्रतपनारज्यार्किभानां गुदान
गोलांस्तत्परितः श्लथौ च नलिकासंस्थौ खदृग्गोलको ॥२॥
आदौ सारदारुमयीं यष्टिं कृत्वा तदर्धस्थाने तन प्रोतां पृथ्वी सूक्ष्मां शिथिलां च
विधाय तस्या बहिश्चन्द्रादीनां गोलान् यष्ट्या सह ढान् बन्नीयात् । तेषां बहिर्नलिका-
संस्थौ खग्गोलाविति साधारण्येनोक्तम् ।
इदानी सविशेषमाह-
पूर्वापरं विरचयेत् सममण्डलाख्यं याम्योत्तरं च विदिशोर्वलयद्वयं च ।
ऊर्ध्वाध एवमिह वृत्तचतुष्कमेतदावेष्टय तिर्यगपरं क्षितिजं तदर्थे ॥३॥
एक पूर्वापरमन्यद्याम्योत्तर तथा कोणवृत्तद्वयमेवं वृत्तचतुष्टयमूर्वाधोरुपमावेष्टय तद
वृत्तं क्षितिजाख्यं निवेशयेत् । अत्र याम्योत्तरवृत्त उत्तरक्षितिजादुपरि पलांशान्तर एक ध्रुव-
चिह्न कार्यम् । दक्षिणक्षितिजादधोऽन्यत् ।
इदानीमुन्मण्डलमाह-
पूर्वापरक्षितिजसंगमयोविलनं याम्ये ध्रुवे पललवैः क्षितिजाधःस्थे ।
सौम्ये कुजादुपरि चाक्षलवैर्धवे तदुन्मण्डलं दिननिशोः क्षयवृद्धिकारि ॥४॥

·गोलबन्धाधिकारः। २०७ समवृत्तक्षितिजयोयौँ पूर्वापरौ संपातौ तयोर्बुवचिह्नयोश्च सक्तं यन्निबध्यते तदुन्मण्डल- संज्ञम् । दिनरात्र्योर्वृद्धिक्षयौ तद्वशेन भवतः । इदानी विषुवन्मण्डलमाह- पूर्वापरस्वस्तिकयोविलग्न खस्वस्तिकाइक्षिणतोऽक्षभागैः । अधश्च तैरुत्तरतोऽङ्कितं च षष्टयात्र नाडीवलयं विदध्यात् ॥ ॥ तयोरेव पूर्वापरसंपातयोविलनं तथा याम्योत्तरवृत्ते खस्वस्तिकादक्षिणतोऽधास्वस्ति- कादुत्तरतोऽक्षांशान्तरे यद्वृत्तं निबध्यते तद्विषुववृत्तम् । इदानीं दृमण्डलमाह- ऊर्ध्वाधरस्वस्तिककीलयुग्मे प्रोतं श्लथं दृग्वलयं तदन्तः । कृत्वा परिभ्राम्य च तत्र तत्र नेयं ग्रहो गच्छति यत्र यत्र ॥६॥ खस्वस्तिके चाधास्वस्तिके चान्तःकीलको कृत्वा तयोः प्रोतं श्थं दृग्वलयं कार्यम् । तत्तु पूर्ववृत्तेभ्यः किंचिन्न्यूनं कार्यम् । यथा खगोलान्तर्धमति । यद्येक एवं ग्रहगोलस्त- दैकमेव दृङ्गण्डलम् । यो यो ग्रहो यत्र यत्र वर्तते तस्य तस्योपरीदमेव परिभ्राम्य विन्यस्य दृग्ज्याशङ्कादिकं दर्शनीयम् । अथवा पृथक् पृथगष्टौ दृङ्गण्डलानि रचयेत् । तत्राष्टम वित्रिभलग्नस्य । तच्च हक्क्षेपमण्डलम् । अथ विशेषमाह- ज्ञेयं तदेवाखिलखेचराणां पृथक् पृथग्वा रचयेत् तथाष्टौ हमण्डलं वित्रिभलग्नकस्य हुक्क्षेपवृत्ताख्यमिदं वदन्ति ॥ ७॥ व्याख्यातमेवेदम् । इदानीमेवं खगोलमुक्त्वा दृग्गोलमाह- बद्ध्वा खगोले नलिकाद्वयं च ध्रुवद्वये तन्नलिकास्थमेव । बहिः खगोलाद्विदधीत धीमान् दृग्गोलमेवं खलु वक्ष्यमाणम् ॥ ८॥ भगोलवृत्तः सहितः खगोलो दृग्गोलसंज्ञोऽपममण्डलायैः(१) । द्विगोलजातं खलु दृश्यतेऽत्र क्षेत्रं हि दृग्गोलमतो वदन्ति ॥ ६॥ तस्मिन् खगोले ध्रुवचिह्नयोर्नलिकाद्वयं बवा तन्नलिकाधारमेव खगोलाबाहिरङ्गुलन- यान्तरे दृग्गोल रचयेत् । कथितैः खगोलवृत्तैर्वक्ष्यमाणैर्भगोलवृत्तैः क्रान्तिविमण्डलायुर्यो निबध्यते स हरगोलः । कथमस्य दृग्गोलसंज्ञेति तदर्थमाह । द्विगोलजातमित्यादि । यतोऽग्राकुज्यासमशडक्वाद्यक्षक्षेत्राणि द्विगोलजातानि । भगोलवृत्तैः खगोलवृत्तमिलितैस्ता- न्युत्पद्यन्ते । भिन्नगोलबन्धे सम्यङ्नोपलक्ष्यन्त इति हरगोलः कृतः । इति खगोलहरगोलबन्धौ। इदानीं भगोलबन्धमाह-- याम्योत्तरक्षितिजवत् सुदृढं विदध्यादाधारवृत्तयुगलं ध्रुवयष्टिबद्धम् । षष्टयङ्कमत्र सममण्डलवत् तृतीयं नाडयाह्वयं च विषुवद्वलयं तदेव॥१०॥ १. दृग्गोलसंज्ञोऽपविमण्डलाबैरिति पाठान्तरम् । - - ·२०८ गोलाध्याये यथा खगोले क्षितिज याम्योत्तरं च तदाकारमपरमाधारवृत्तद्वयं ध्रुवयष्टिस्थं कृत्वा तदुपर्यन्यत् तृतीयं सममण्डलाकारं घटीषष्ट्या चाङ्कितं कार्यम् । तन्नाडीवृत्तं विषुववृ- त्तसंच। इदानी क्रान्तिवृत्तमाह- क्रान्तिवृत्तं विधेयं गृहाई भ्रमत्यत्र भानुश्च भार्धे कुभा भानुतः । क्रान्तिपातः प्रतीपं तथा प्रस्फुटाः क्षेपपाताश्च तत्स्थानकान्यङ्कयेत्॥११॥ अथान्यत् तत्प्रमाणमेव वृत्तं कृत्वा तन मेषादि प्रकल्प्य द्वादशराशयोऽडयाः । तत् क्रान्तिवृत्तसंज्ञम् । तस्मिन् वृत्ते रविभ्रमति । तथा वेर्भार्धान्तरे भूभा च । तथा तन्त्र क्रान्तिपातो मेषादेविलोमं भ्रमति । तथा ग्रहाणां विक्षेपपाताः प्रस्फुटा विलोम भ्रमन्ति । अतः क्रान्तिपातादीनां स्थानानि तवाङ्यानि । इदानी क्रान्तिवृत्तस्य निवेशनमाह- क्रान्तिपाते च पाताद्भषट्कान्तरे नाडिकावृत्तलग्नं विदध्यादिदम् । पाततः प्राक् त्रिभे सिद्धभागैरुदग्दक्षिणे तैश्च भागैविभागेऽपरे ॥ १२ ॥ क्रान्तिपातचिह्नात् षड्भेऽन्तरेऽन्यच्चिह्न कार्यम् । ते चिह्न नाडीवृत्तेन संसक्त कृत्वा पातचिह्नादग्रतस्त्रिभेऽन्तरे नाडीवृत्तामागचतुर्विंशत्योत्तरतो यथा. भवत्यपरविभागे त्रिभेऽ- न्तरे दक्षिणतश्च तैर्भागैर्यथा भवति तथा बन्नीयात् । इदानीं विमण्डलमाह- नाडिकामण्डले क्रान्तिवृत्तं यथा क्रान्तिवृत्ते तथा क्षेत्वृत्तं न्यसेत् । भोपवृत्तं तु राश्यङ्कितं तत्र च क्षेपपातेषु चिह्नानि कृत्वोक्तवत् ॥ १३ ॥ क्रान्तिवृत्तस्य विक्षेपवृत्तस्य च क्षेपपाते सषड्भे च कृत्वा युतिम् । क्षेपपाताग्रतः पृष्ठतश्च त्रिभे क्षेपभागैः स्फुटः सौम्ययाम्ये न्यसेत् ॥१४॥ शीघ्रकर्णेन भक्तास्त्रिभज्यागुणाः स्युः परक्षेपभागा ग्रहाणां स्फुटाः । क्षेपवृत्तानि षराणां विद्ध्यात् पृथकूस्वस्थवृत्त भूमन्तीन्दुपूर्वाग्रहाः ॥१५॥ अस्य श्लोकस्य समग्रस्य व्याख्यानम् । यथा क्रान्तिवृत्तं पृथक् कृतमेवं विमण्डलमपि राध्यक् पृथक् कृत्वा तत्र मेषादेर्व्यस्त स्फुटं क्षेपपातं दत्वाने चिह्न कार्यम् । अथ क्रान्ति- वृत्तस्य विमण्डलस्य च क्षेपपातचिह्नयोः संपातं कृत्वा तस्मात् षड्भान्तरेऽन्यं च संपातं कृत्वा क्षेपपाताग्रतस्त्रिभेऽन्तरे क्रान्तिवृत्तादुत्तरतः स्फुटैः क्षेपभागैः पृष्ठतश्च त्रिभेऽन्तरे तैरेव भागैर्दक्षिणतः स्थिरं कृत्वा विमण्डलं निवेशनीयम् । अथ पठिता ये विक्षेपभागास्ते त्रि- ज्यागुणाः शीघ्रकणेन भक्ताः स्फुटा ज्ञेयाः । अत्रानुपातः यदि कर्णाय एतावन्तस्तहि त्रिज्याग्रे कियन्त इति । यतो भगोले बिज्यैव व्यासार्धम् । एवं चन्द्रादीनां षड्विमण्ड- लानि कार्याणि । स्वस्वविमण्डले ग्रहा भ्रमन्ति । इदानी क्रान्ति विक्षेपं चाह- नाडिकामण्डलात् तिर्यगत्रापमः कान्तिवृत्तावधिः क्रान्तिवृत्ताच्छरः । क्षेपवृत्तावधिस्तियंगेवं स्फुटो नाडिकावृत्तखेटान्तरालेऽपमः ॥ १६ ॥ क्रान्तिवृत्ते यत् स्फुटग्रहस्थानं तस्य नाडीवृत्तात् तिर्यगन्तरं सा क्रान्तिः । अथ विम- ।

·। - - गोलबन्धाधिकारः। २०९ ण्डले च यत् ग्रहस्थानं तस्य क्रान्तिवृत्ताद्यत् तिर्यगन्तरं स विक्षेपः । अथ विमण्डलस्थ. ग्रहस्य नाडीवृत्ताधत तिर्यगन्तरं सा स्फुटा क्रान्तिः । इदानी क्रान्तिपातमाह- विषुवत्क्रान्तिवलययोः संपातः क्रान्तिपातः स्यात् । तद्भगणाः सौरोक्ता व्यस्ता अयुतत्रयं कल्पे ॥ १७ ॥ अयनचलनं यदुक्तं मुखालाद्यैः स एवायम् । तत्पक्षे तद्भगणाः कल्पे गोऽर्जुनन्दगोचन्द्राः(१) १९९६६९ ॥१८॥ तत्संजातं पातं क्षिप्त्वा खेटेऽपमः साध्यः । कान्तिवशाच्चरमुद्याश्चरदललग्नागमे ततः क्षेप्यः ॥ १९ ॥ क्रान्त्यर्थ पातः क्रान्तिपातः। पातो नाम संपातः । कयोः। विषुवत्क्रान्तिवलययोः नहि तयोर्मेषादावेव संपातः। किंतु तस्यापि चलनमस्ति । येऽयनचलनभागाः प्रसिद्धास्त एव विलोमगस्य क्रान्तिपातस्य भागाः । मेषादेः पृष्ठतस्तावद्भागान्तरे क्रान्तिवृत्ते वि- षुववृत्तं लग्नमित्यर्थः । नहि क्रान्तिपातो नास्तीति वक्तुं शक्यते । प्रत्यक्षेण तस्योपलब्ध- त्वात् । उपलब्धिप्रकारमग्रे वक्ष्यति । तत् कथं ब्रह्मगुप्तादिभिनिपुणैरपि नोक्त इति चेत् । तदा स्वल्पत्वात् तैपलब्धः । इदानी बहुत्वात् साम्प्रतिकैरुपलब्धः । अत एव तस्य गतिरस्तीत्यवगतम् । यद्येवमनुपलब्धोऽपि सौरसिद्धान्तोक्तत्वादागमप्रामाण्येन भगणप- रिध्यादिवत् कथं तैनॊक्तः । सत्यम् । अत्र गणितस्कन्ध उपपत्तिमानेवागमः प्रमाणम् । तहि मन्दोच्चपातभगणा आगमप्रामाण्येनैव कथं तैरता इति नच वक्तव्यम् । यतो ग्रहाणां मन्दफलाभावस्थानानि प्रत्यक्षेणैवोपलभ्यन्ते । तान्येव मन्दोच्चस्थानानि । यान्येव विक्षे. पाभावस्थानानि तान्येव पातस्थानानि । किंतु तेषां गतिरस्ति नास्ति वेति सन्दिग्धम् । तत्र मन्दोचपातानां गतिरस्ति । चन्द्रमन्दोच्चपातवदित्यनुमानेन सिद्धा । सा च कियती तदुच्यते । यैर्भगणैरुपलब्धिस्थानानि तानि गणितेनागच्छन्ति तद्भगणसंभवा वार्षिकी दैनं- दिनी वा गतिज्ञेया। नन्वेवं यद्यन्यैरपि भगणैस्तान्येव स्थानान्यागच्छन्ति तदा कतरस्या तेः प्रामाण्यम् । सत्यम् । तर्हि साम्प्रतिकोपलब्ध्यनुसारिणी कापि गतिरङ्गीकर्तव्या। यदा पुनर्महता कालेन महदन्तरं भविष्यति तदा महामतिमन्तो ब्रह्मगुप्तादीनां समानधर्माण एवोत्पत्स्यन्ते । ते तदुपलब्ध्यनुसारिणी गतिमुररीकृत्य शास्त्राणि करिष्यन्ति । १. मुञ्जाल: । उत्तरतो याम्यदिशं याम्यान्तात् तदनु सौम्यदिग्भागम् । परिसरता गगनसदां चलनं किञ्चिद्भवेदपमे ॥ विषुवदपक्रममण्डलसंपाते प्राचि मेषादिः । पश्चात् तुलादिरनयोरपक्रमासम्भवः प्रोक्तः ॥ रशित्रयान्तरेऽस्मात् कर्कादिरनुक्रमान्मृगादिश्च । तत्र च परमा क्रान्तिर्जिनभागमिताथ तत्रैव ॥ निर्दिष्टोऽयनसन्धिश्चलनं तत्रैव सम्भवति । तद्भ गणाः कल्पे स्युौरसरसगोऽकचन्द्रमिताः ॥ - । - - - गते - ·२१० गोलाध्याये । अतएवायं गणितस्कन्धो महामतिमनिर्धतः सन्ननाद्यन्तेऽपि काले खिलत्वं न याति । भतोऽस्य क्रान्तिपातस्य भगणा: कल्पेऽयुतत्रयं तावत् सूर्यसिद्धान्तोक्ताः । तथा मुञ्जा- लाधैर्यदयनचलनमुक्तं स एवायं क्रान्तिपातः । ते गोऽङ्ग नन्दगोचन्द्रा १९९६६९ उत्प- द्यन्ते । अथच ये वा ते वा भगणा भवन्तु । यदा येऽशा निपुणैरुपलभ्यन्ते तदा ल एवं क्रान्तिपात इत्यर्थः । तं विलोमगं क्रान्तिपातं ग्रहे प्रक्षिप्य क्रान्तिः साध्या । इदानी विक्षेपपातानाह- एवं क्रान्तिविमण्डलसंपाताः क्षेपपाताः स्युः । चन्द्रादीनां व्यस्ताः क्षेपानयने तु ते योज्याः ॥ २० ॥ मन्दस्फुटो द्राक्प्रतिमण्डले हि ग्रहो भ्रमत्यत्र च तस्य पातः । पातेन युक्तागणितागतेन मन्दस्फुटात् खेचरतः शरोऽस्मात् ॥ २१ ।। पातेऽथवा शीघ्रफलं विलोमं कृत्वा स्फुटात् तेन युताच्छरोऽतः । चन्द्रस्य कक्षावलये हि पातः स्फुटाद्विधोमध्यमपातयुक्तात् ॥२२॥ तथा क्रान्तिवृत्तविमण्डलयोः संपातः क्षेपपातः । तं ग्रहे प्रक्षिप्य क्षेपः साध्यः । एतदुक्तं भवति । क्रान्तिपातः प्रसिद्धः । यथा तं ग्रहे प्रक्षिप्य क्रान्तिः साध्यते । ए विक्षेपपातं ग्रहे प्रक्षिप्य क्षेपः साध्य इत्यर्थः । अथ विक्षेपपातो मन्दस्फुटे यत् प्रक्षिप्यते तत्कारणमाह । मन्दस्फुट इति । यतः शीघ्रप्रतिमण्डले मन्दस्फुटगत्या ग्रहो भ्रमति । तत्र च वृत्ते पातोऽतो गणितागतं पातं मन्दस्फुटे प्रक्षिप्य क्षेपः साध्यते । शेषं स्पष्टम् । इदानी ज्ञशुक्रयोविशेषमाह- ये चात्र पातभगणाः पठिता शभृग्वोस्ते शीघ्रकेन्द्रभगणैरधिका यतः स्युः । स्वल्पाःसुखार्थमुदिताश्चलकेन्द्रयुक्तौ पातौ तयोः पठितचक्रभवौ विधेयौ॥२३॥ चलाद्विशोध्यः किल केन्द्रसिद्धय केन्द्र सपाते धुचरस्तु योज्यः । अतश्चलात् पातयुताज्ज्ञभृग्वोः सुधीभिराद्यैः शरसिद्धिरुक्ता ॥ २४ ॥ स्फुटोनशीघ्रोच्चयुतौ स्फुटौ तयोः पातौ भगोले स्फुट एव पातः । ननु ज्ञशुक्रयोः शीघ्रोच्चपातयुति केन्द्रं कृत्वा यो विक्षेप आनीतः स शीघ्रोच्चस्थान एवं भवितुमर्हति । ग्रहस्थाने । यतो ग्रहोऽन्यत्र वर्तते । अत इदमनुपपन्नमिव प्रतिभाति । तथा च ब्रह्मसिद्धान्तभाष्ये । ज्ञशुक्रयोः शीघ्रोच्चस्थाने यावान् विक्षेपस्तावानेव यत्रतत्र- स्थस्यापि ग्रहस्य भवति । अनोपलब्धिरेव वासना नान्यत् कारणं वक्तुं शक्यत इति चतुर्वेदेनाप्यनध्यवसायोऽत्र कृतः । सत्यम् । अत्रोच्यते । येऽत्र ज्ञशुक्रयोः पातभगणाः पठितास्ते शीघ्रकेन्द्रभगणैर्युताः सन्तस्तद्भगणा भवन्ति । तथा च माधवीये सिद्धान्तचू- डामणौ पठिताः । अतोऽल्पभगणभवः पातः स्वशीघ्रकेन्द्रेण युतः कार्यः । शीघ्रोच्चाद्ग्रहे शोधिते शीघ्रकेन्द्रम् । तस्मिन् सपाते क्षेपकेन्द्रकरणाथ ग्रहः क्षेप्यः । अतस्तुल्यशोध्य- क्षेपयो शे कृते शीघ्रोच्चपातयोग एवावशिष्यत इत्युपपन्नम् । किंच मन्दस्फुटोनं शीघ्रोचं प्रतिमण्डले चलकेन्द्रम् । तत् पाते क्षे युज्यते । एवं कृते सति विक्षेपकेन्द्र मन्दफलेनान्तरितं स्यात् । ग्रहच्छायाधिकारे सितज्ञपातौ स्फुटौ स्त- श्चलकेन्द्रयुक्तावित्यत्र मन्दस्फुटोनं शीघ्रोच्चं शीघ्रकेन्द्रं पाते क्षिप्तम् । अतस्तत्र मन्दफला- ·गोलबन्धाधिकारः। न्तरमङ्गीकृतमित्यर्थः । इतरकेन्द्रस्यानुपपत्तेः । अतो मन्दफलं पातेऽव्यस्त देयम् । यतो. ऽनुपातसिद्धं चलकेन्द्र मध्यग्रहोनशीघ्रोच्चतुल्यं भवति । यत्तु भगोले क्रान्तिवृत्तं तत् कक्षा- वृत्तम् । तत्र यद्विमण्डलं तत्र स्फुटग्रहः । तत्स्फुटपातयोगो हि विक्षेपकेन्द्रम् । अतः स्फु. टपातस्थाने संपातं कृत्वा ततस्त्रिभेऽन्तरे स्फुटीकृतैः परमविक्षेपांशैः प्राग्वदुत्तरे दक्षिणे च विन्यस्यम् । तथा न्यस्ते विमण्डले स्फुटग्रहस्थाने विक्षेपः स्फुटविक्षेपेण गणितागतेन तुल्यो दृश्यते नान्यथेत्यर्थः। इदानीं ग्रहगोले विशेषमाह- अहस्य गोले कथितापमण्डलं प्रकल्प्य कक्षावलयं यथोदितम् ॥ २५ ।। निबध्य शीघ्रप्रतिवृत्तमस्मिन् विमण्डलं तत् पठितैः शरांशैः मध्योऽत्र पातो धुसदा झभृग्वोः स्वशीघ्रकेन्द्रेण युतस्तु देयः ॥ २६ ॥ भगोल एव तावग्रहगोलः कल्प्यः । तत्र स्फुट एव पातः । अथ यदि तदन्तर्ग्रह- गोलोऽन्यो निबध्यते तदा तत्र यथोक्तं विषुववृत्तं क्रान्तिवृत्तं च बध्या तत् क्रान्तिवृत्तं कक्षामण्डलं प्रकल्प्य तत्र छेधकोक्तविधिना शीघ्रप्रतिमण्डलं बद्ध्वा तन्त्र प्रतिमण्डले गणि- लागतं पातं मेषादेविलोमं गणयित्वा तत्र चिह्न कार्यम् । अथ त्रिज्याव्यासार्धमेवान्य बृत्तं राश्य विमण्डलाख्यं कृत्वा तत्रापि मेषादेर्व्यस्तं पाताने चिह्न कृत्वा प्रतिमण्डलवि. मण्डलयोः पातचिह्न प्रथम संपातं ततो भार्धान्तरे द्वितीयं च संपातं कृत्वा पातादग्रतः पृ. तश्च निभेऽन्तरे परमविक्षेपांशैः पठितैः प्रतिवृत्तादुत्तरे दक्षिणे च विमण्डलं विन्यस्यम् । तन्त्र मन्दस्फुटगत्या पारमार्थिको ग्रहो भ्रमति । अतो मेषादेरनुलोमं मन्दस्फुटो विमण्डले देयः । स तत्रस्थः प्रतिमण्डलाधावतान्तरेण विक्षिप्तस्तावांस्तत्प्रदेशे विक्षेपः । यतो वृत्त- संपातस्थे ग्रहे विक्षेपाभावः । त्रिभेऽन्तरे परमो विक्षेपः । मध्येऽनुपातेन । अतो वृत्तसंपा- लग्रहयोरन्तरं शेयम् । तदन्तरं पातग्रहयोगे कृते भवति । पातस्य विलोमगत्वात् । स योगः शरार्थ केन्द्रम् । यदि त्रिज्यातुल्यया केन्द्रज्यया परमः शरस्तदाभीष्टयानया क इति । फलं प्रतिमण्डलविमण्डलयोस्ति गन्तरं स्यात् । विमण्डलस्थग्रहाद्यभूमध्यगं सून तद्भग्रहान्तरम् । स च शीघ्रकर्णः । यदि भूमध्यात् कर्णाग्र एतावान् विक्षेपस्तदा त्रिज्या- ग्रे कियानिति द्वितीयं त्रैराशिकम् । आये त्रिज्या हरो द्वितीये गुणस्तयोनाशे कृते केन्द्र- ज्यायाः परमशरगुणायाः कर्णो हरः । फलं कक्षावृत्तसूत्रयोस्तिर्यगन्तरम् । स स्फुटः शरः । इदानीमहोरात्रवृत्तमाह- ईप्सितक्रान्तितुल्येऽन्तरे सर्वतो नाडिकाख्यादहोरात्रवृत्ताह्वयम् । तत्र बद्ध्वा घटीनां च षष्टयाङ्कयेदस्य विष्कम्भखण्डं घुजीवा मता ॥ २७ ॥ नाडीवृत्तादुत्तरतो दक्षिणतो वा सर्वत इष्टक्रान्तितुल्येऽन्तरे यवृत्तं निबध्यते तदहो- रात्रवृत्तम् । तेन वृत्तेन तस्मिन् दिने रविभ्रंमतीत्यर्थः । तस्य वृत्तस्य व्यासाधं घुज्या । इदानीमन्यदाह- श्रथ कल्प्या मेषाद्या अनुलोमं क्रान्तिपाताङ्कात् । एषां मेषादीनां धुरात्रवृत्तानि बध्नीयात् ।। २८ ।। नाडीवृत्तोभयतस्त्रीणि त्रीणि क्रमोत्क्रमात् तानि । - - -1 - १९ सि०शि०

·२१२
गोलाध्याये
।
-
क्रान्तिपाताडादारभ्य त्रिंशता त्रिंशता भागैरन्यान् मेपादीन् प्रकल्ण्य तदमेषूक्तव
दहोरात्रवृत्तानि बध्नीयात् । तानि च नाडीवृत्तस्योभयतस्त्रीणि त्रीणि भवन्ति । तान्येक
क्रमोत्क्रमतः सायनांशास्य द्वादशराशीनाम् ।
इदानीमस्योपसंहारमाह-
एष भगोलः कथितः खेचरगोलोऽयमेव विज्ञयः ॥२४॥
अत्रापमण्डले वा सूत्राधारधश्च तस्यैव ।
शन्यादीनां कक्षा बध्नीयादूर्णनाभजालाभाः ॥ ३०॥
बद्ध्वा भगोलमेवं यष्टयां यष्टिं खगोलनलिकान्तः ।
प्रक्षिप्य भ्रमयेत् तं यष्टयाधारं स्थिरौ खदृग्गोलौ ॥ ३१ ।।
यथायं भगोलो बद्धस्तथैव ग्रहगोला अपि बन्धनीयाः। किंतु तेषां छेयकमन्तश्चाल-
यितुं नायातीति बहिःस्थमेव दर्शनीयम् । अथवान भगोले यदपमण्डलं तस्याधोऽधस्तन्जि-
बद्वैः सूत्राधारैर्बद्ध्वा शनैश्चरादीनां कक्षा दर्शनीयाः। एवंविधं भगोलं यष्टयां दृढं बदूवा
यष्ट्यग्रयोः प्रोते नलिकाद्वये निबद्धौ खगोलदृग्गोलौ कृत्वा भगोलभ्रमणं दर्शयेत् ।
इति श्रीभास्कराचार्यविरचिते गोलवासनाभाष्ये मिताक्षरे गोलबन्धा-
धिकारः समाप्तः । अत्र ग्रन्थसंख्या १८० ।
-
-
अथ त्रिप्रश्नवासना । तत्रादौ चरस्थानमाह-
उन्मण्डलक्ष्मावलयान्तराले धुरात्रवृत्ते चरखण्डकालः ।
तज्ज्यात्र कुज्या चरशिजिनी स्यादुव्यासार्धवृत्ते परिणामिता सा॥१॥
क्षितिजोन्मण्डलयोर्मध्येऽहोरात्रवृत्ते यावान् कालः स चरखण्डकालः । तत्रोन्मण्ड.
लादुभयतश्वरतुल्येऽन्तरे चिह्ने कृत्वा तयोनिबद्धसूत्रस्याधं कुज्या । सैव त्रिज्यावृत्तपरिणता
सती चरज्या स्यादिति निप्रश्ने व्याख्यातम् ।
इदानी लङ्कास्वदेशार्कोदययोरन्तरं चरकालमाह-
निरक्षदेशे क्षितिजाख्यवृत्तमुन्मण्डलं तजगुरन्यदेशे।
स्वे स्वे कुजेऽर्कस्य समुद्गमोऽस्माच्चरार्धमर्कोदययोस्तु मध्ये ॥ २१॥
स्पष्टार्थम् ।
इदानी चरफलस्य धनर्णवासनामाह-
प्रादौ स्वदेशेऽथ निरक्षदेशे सूर्योदयो हस्तमयोऽन्यथातः ।
ऋणं ग्रहेऽस्मादुदये स्वमस्ते फलं चरोत्थं रविसौम्यगोले ॥३॥
याम्ये विलोमं खलु तत्र यस्मादुन्मएडलं स्वनितिजाधस्तात् ।
नाडयाह्वयादुत्तरयाम्यभागौ गोलस्य तावुत्तरयाम्यगोलौ ॥ ४॥
सुगम पूर्व व्याख्यातं च ।
इदानी दिननिशोर्लघुत्वमहत्त्वे हेतुमाह-
अतश्च सौम्ये दिवसो महान् स्याद्रात्रिलंघुर्व्यस्तमतश्च याम्ये ।
धुरात्रवृत्ते क्षितिजाधःस्थे रात्रिर्यतः स्थाहिनमानमूर्ध्वं ॥ ५ ॥

·त्रिप्रश्नवासना। २१३ सदा समत्वं धुनिशोनिरक्षे नोन्मण्डलं तत्र कुजाद्यतोऽन्यत् । क्षितिजादुपरिस्थेऽहोरानवृत्तखण्डे यावान् कालस्तावान् दिवसः । यावांस्तदधास्थे तावती रात्रिरिति सुगमम् । इदानी विशेषमाह- षट्षष्टिभागाभ्यधिकाः पलांशा यत्राथ तत्रास्त्यपरो विशेषः ॥ ६ ॥ लम्बाधिका क्रान्तिरुदकच यावत् तावहिनं सन्ततमेव तत्र । यावच्च याम्या सततं तमिस्त्रा ततश्च मेरौ सततं समाधम् ॥ ७ ॥ यत्र देशे षट्पष्टे ६६ रधिकाः पलाशास्तत्राय विशेषः । अर्कस्योत्तरा क्रान्तिर्याव- कालं लम्बाधिका भवति तावत्कालं सन्ततं दिनमेव । याम्या क्रान्तिर्यावत् तावत् स न्ततं रात्रिरेव । तद्यथा । यत्र किल सप्ततिः ७० पलांशास्तत्र लम्बो विंशतिः २० । तत्र देशे विषुववृत्तं दक्षिणक्षितिजादुपरि भागविंशत्योत्तरक्षितिजादधश्च तावता । यदा स्वेरुत्तरा क्रान्तिर्भागविंशतिर्भवति । तदोत्तरक्षितिजे रविबिम्बमोदितं भूत्वा मध्याह्ने दक्षिणक्षितिजादुपरि याम्योत्तरमण्डले भागचत्वारिंशतोन्नतं भवति । तदा त्रिंशद्घटिका दिनदलम् । अतो दिनं षष्टिः । रात्रिः शून्यम् । ततो द्वितीयदिन उत्तरक्रान्तेरधिकत्वाद्र. विरुत्तरक्षितिजं न स्पृशति । एवं प्रतिपर्ययं परमक्रान्तिं यावदुपर्युपरि परिभ्रमति । एवं मिथुनान्त उत्तरक्षितिजादुपरि भागचतुष्टयं याति । पुनस्तेनैवक्रमेणावरोहति । विंशतिभा. गाधिका क्रान्तिावत् तावत्कालं रविः सततं दृश्यः । तावदिनमेव । अनयैव युक्त्या इक्षिणगोले क्षितिजादधःस्थेऽः सन्ततं रानिरिति । अत एव मेरौ षण्मासं दिनम् । इदानी मेरुसंस्थानमाह- विषुववृत्तं धुसदां क्षितिजत्वमितं तथा च दैत्यानाम् । उत्तरयाम्यो क्रमशो मूोर्ध्वगतौ ध्रुवौ यतस्तेषाम् ॥ ८॥ उत्तरगोले क्षितिजाचे परितो भ्रमन्तमादित्यम् । सव्यं त्रिदशाः सततं पश्यन्त्यसुरा असव्यगं याम्ये ॥९॥ स्पष्टार्थम् । अदानी दिनरात्रिस्वरूपे पितृदिनं चाह- दिन दिनेशस्य यतोऽत्र दर्शने तमी तमोहन्तुरदर्शने सति । कुपृष्ठगानां द्युनिशं यथा नृणां तथा पितॄणां शशिपृष्ठवासिनाम् ॥१०॥ स्पष्टम् । इदानी संहितोक्तस्याभिप्रायमाह- दिनं सुराणामयनं यदुत्तरं निशेतरत् साहितिकैः प्रकीर्तितम् । दिनोन्मुखेऽके दिनमेव तन्मतं निशा तथा तत्कलकीर्तनाय तत्(१) ॥१२॥ १. अत्र श्रीपतिः । मृगादिराशिद्वयभानुभोगात् षडतवः स्युः शिशिरो वसन्तः। ग्रीष्मश्च वर्षां च शरच्च तद्वद्धेमन्तनामा कथितोऽत्र षष्ठः ॥ - ·गोलाध्याये - - द्वन्द्वान्तमारोहति थे। क्रमेण तैरेव वृत्तरवरोहतीनः । यत्रैव दृष्टः प्रथमं स देवैस्तत्रैव तिष्ठन् न विलोक्यते किम् ॥ १२ ॥ साहितिकानां न चेदयमभिप्रायस्हि मेंपादेवं मिथुनान्तं यावद्यैर्वृत्तैरेवारोहण कुर्वन्नपि देवैदृष्टस्तैरेव पुनरवरोहणं कुर्वन् किं न दृश्यत इति । अतस्तदसत् । इदानीं पितृदिवसस्योदयास्तादिकालानाह- विधूप्रभागे पितरो वसन्तः स्वाधः सुधादीधितिमामनन्ति । पश्यन्ति तेऽक निजमस्तकोर्चे दर्श यतोऽस्मायुदलं तदेषाम् ॥ १३ ॥ भार्धान्तरत्वान्न विधोरधःस्थं तस्मानिशीथः खलु पौर्णमास्याम् । कृष्णे रविः पक्षदलेऽभ्युदेति शुक्लेऽस्तमेत्यर्थत एव सिद्धम् ॥ १४ ॥ स्पष्टम्। अथ ब्रह्मदिनोपपत्तिमाह- यदतिदुरगतो दुहिणः क्षितः सततमाप्रलयं रविमीक्षते(१) । भवति तावदयं शयितश्च तद्युगसहस्रयुगं द्युनिशं विधेः ॥ १५ ॥ दूरस्थितत्वादाप्रलयं रविं पश्यति । दिनान्ते रव्यादीनुपसंहृत्य शेत इत्यर्थः । इदानीमुदयवासनामाह- यो हि प्रदेशोऽपममण्डलस्य तिर्यस्थितो यात्युदयं तथास्तम् । सोऽल्पेन कालेन य ऊर्ध्वसंस्थोऽनल्पेन सोऽस्मादुदया न तुल्याः ॥१६॥ शिशिरपूर्वमृतुत्रयमुत्तरं ह्ययनमाहुरहश्च तदामरम् । भवति दक्षिणमन्यतुत्रयं निगदिता रजनी मरुतां च सा ॥ गृहप्रवेशत्रिदशप्रतिष्ठाविवाहचौलव्रतबन्धपूर्वम् । सौम्यायने कर्म शुभं विधेयं यदर्हितं तत् खलु दक्षिणे च ।। केशवार्कः। अथाप्यसौ केवलवासनायां नायाति सिद्धं तदपि प्रियं नः । अवासनं किं न सुर|रात्रमर्कायनाभ्यां भवतैव भेजे ॥ सिद्धान्तपक्षस्तु परं दिनार्धानिशा निशार्धात् परतो दिनश्रीः । एवं पुराणे गणिते च साम्यमर्कायनाभ्यां सदसत्फलेषु ॥ कर्क गतेऽके हि सुरापराह्नः फलं पुना रात्रिवदाहुरस्य । नक्रं गते चापररात्रमेषामेतत्परं वासरवत् स्मरन्ति । अतश्व कैश्चिदशमीध्वपि प्राक्कापालिको वेधविधिः किलोक्तः । मासोऽन्य एवं नियमव्रतादौ पित्र्ये निशार्धे सति पौर्णमास्याम् ॥ १. अत्र श्रीम० देवः। तिथ्युद्धृता भानुगतिः कलाद्यमाप्तं फलं तेन युता जिनांशाः । तांश्चाक्षभागान् प्रविकल्प्य साध्या ह्यक्षश्रुतिः सा रविभिर्वियुक्ता ।। अर्हता भूदलयोजननी स्यादुच्छ्रितिस्तन्मितयोजनैश्च । भूपृष्ठतस्तुङ्गगतो विधिश्चन्मित्रं सदैवाप्रलयं स पश्येत् ॥

·त्रिप्रश्नवासना। य उद्गमे यास्यनता मृगाद्याः स्वस्वापमेनापि निरतदेशे। याम्याक्षतस्तेऽतिनतत्वमाप्ता उद्यन्ति कालेन ततोऽल्पकेन ॥ १७ ॥ कादयः सौम्यनता हि येऽत्र ते यान्ति याम्याक्षवशाहजुत्वम् । कालेन तस्मादबहुनोदयन्ते तदन्तरे स्वं चरखण्डमेव ॥ १ ॥ विषुवदहोरात्रवृत्तानि लडायां समपश्चिमगानि । राशिवलयं तु मकरादौ परमकान्त्या विषुवन्मण्डलादक्षिणतो मिथुनान्त उत्तरतो लग्नमतस्तिरश्चीनम् । तत्रापि मेषः स्वक्रान्त्या महत्या तिरश्चीन उदेति । अतोऽल्पकालोदयः । वृषभस्तदल्पयातस्तस्मात् किंचिदधिक कालः । मिथुनस्तदल्पयातस्तदधिककालः । एवं निरक्षेऽपि न समा उदयाः । अथ ये मक. रादयो याम्ये नतास्ते याम्याक्षवशादतिनता उद्गच्छन्ति स्वदेशेऽतोऽल्पकालोदयाः । ये तु कादयः स्वस्वक्रान्त्या सौम्ये नतास्ते याम्याक्षवशाहजुत्वं गता उद्यन्ति । अतश्विरका- लोदयाः । लङ्कास्वदेशोदययोरन्तराले स्वं चरखण्डमेव भवति । यतस्तत्क्षितिजयोरन्त- शले चरम्। अथ चरखण्डैरूनाधिकत्वं गोलभ्रमणोपरि यथा प्रतीयते तथाह- भचक्रपादास्तिथिनाडिकाभिः पृथक समुद्यन्ति निरक्षदेशे चक्रार्धमाद्यं च तथा द्वितीयं सर्वत्र पूर्णाग्निमिताभिरेव ॥ १६ मेषादेमिथुनान्तो नाडीभिस्तिथिमिताभिरुवृत्ते । लगति कुजे तदधःस्थे प्रथमं ताभिश्चरोनाभिः ॥ २० ॥ कन्यान्तानुषोऽन्तस्तिथिमितनाडीभिरुवलये। लगति कुजे चोर्ध्वस्थे पश्चात् ताभिश्वराढयाभिः ॥ २१ ॥ तद्रहितत्रिंशद्भिः कन्यान्तो वा झषान्तो वा । चरखण्डैरूनाढयास्तेन निरक्षोदयाः स्वदेशे स्युः ॥ २२ ॥ क्षितिजेऽजादि कृत्वा गोलं भ्रमयन प्रदर्शयेत् सर्वम् । उक्तमनुक्तं चान्यच्छिष्याणां बोधजननार्थम् ॥ २३ ॥ उदयवासना स्फुटगत्यध्याये कथितैव । इह तु मेषादि क्षितिजे कृत्वा गोलं भ्रमयन् क्रमेण यदुक्तं वक्ष्यमाणं च सर्वं दर्शयेत् । तत्र सर्व दृश्यत इत्यर्थः । अथास्तमयानाह- योऽभ्युदेति समयेन येन तत्सप्तमोऽस्तमुपयाति तेन च । राशिरूर्वमपमण्डलं कुजादर्धमेव सततं यतः स्थितम् ॥ २४ ॥ यो राशियेन कालेनोदेति तेन तत्सप्तमोऽस्तं याति । ये मेषादीनामुदयास्ते तुलादी- नामस्तमयाः । ये तुलादीनामुदयास्ते मेषादीनामस्तमया इत्यर्थः । यतोऽपमवृत्तं क्षिति- जादुपर्यर्धमेव भवति । अर्धमधश्च । अतो राश्योरुदयमस्तमयं च गच्छतोस्तुल्यकालतो. पद्यते । इदानी विशेषमाह- यत्र लम्बजलवा जिनोनकास्तत्र नोदयचराधमुक्तवत् । नान्यसंस्थिततयान्यथोदितं येन नैष विषयो नृगोचरः ॥ २५ ॥ - ·गोलाध्याये - यस्मिन् देशे षट्षष्टि ६६ भागाधिकः पलस्तत्र केचन राशयः सदोदयाः केचन सदा- स्तमिताः केचन प्रान्तादुद्गच्छन्ति । अतस्तत्र यथा कथितास्तथोदया न भवन्ति । यावत, सदोदितो रविस्तावदहोरात्रवृत्तं क्षितिजं न स्पृशति । अहोरात्रवृत्ते क्षितिजोन्मण्डलयोर. न्तरं हि चरम् । अतस्तत्र कुज्यागाचरज्यादिकमसत् । शेषं स्पष्टम् । इदानी लग्नशब्दव्युत्पत्त्योदयास्तमध्यलग्नस्थानान्याह- यत्र लग्नमपमण्डलं कुजे तद्ग्रहाद्यमिह लग्नमुच्यते । प्राचि पश्चिमकुजेऽस्तलग्नक मध्यलग्नमिति दक्षिणोत्तरे ॥ २६ ॥ स्पष्टार्थम् । अथ लक्षार्थमर्कस्य तात्कालिकीकरणवासनामाह- लग्नार्थमिष्टघटिका यदि साचनास्तास्तात्कालिकार्ककरणेन भवेयुरायः । आक्षोंदया हिसदृशीभ्याइहापनेयास्तात्कालकत्वमथ न क्रियते यदाय॑ः॥२७॥ ननु लग्न करणार्थ या इष्टटिकास्ताः सावना उत नाक्षत्राः । यदि सावनास्तहि नाक्षत्रा उदयाः कथं विसदृशास्ताभ्यो विशोध्याः । अतस्ताभि क्षत्राभिर्भवितव्यम् । तथा भोग्य. कालसाधनार्थमर्कस्तात्कालिकः किं कृतः । यत उदयावधेरिष्टघटिकास्तथाऊदयानन्तरमेव राशे ग्यांशाः क्रमेणोद्गच्छन्ति । अत औदयिकार्कस्य भोग्यं ग्रहीतुं युज्यते न तात्का- लिकस्य । . तथा प्रतीत्यर्थमुदाहरणम् । यत्र किल पञ्चाङ्गुला ५ विषुवती तन्त्र मेषादिगेऽके स्फुट- महोरात्रं चतुश्चत्वारिंशदसुभिरधिकाः षष्टिघटिकाः ६० । ७ । २ । अथ उदयानन्तरमहो- रात्रसमे काले ६० । ७ । २ यावत् तात्कालिकालिनं साध्यते तावदाधिकं स्यान्न समम् । याबदौदयिकार्कात् क्रियते तावत् सममेव । अतोऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रतीतेथुक्ति. तश्चार्कतात्कालिकीकरणमयुक्तमिव प्रतिभाति । सत्यम् । अतएवोक्तं लग्नार्थमिष्टघटिका इत्यादि। अनेष्टघटिका: सावनास्तावदाचारङ्गीकृतास्तासां नाक्षत्रत्वं कर्तव्यम् । तच्चैवम् । यथा प्रागुक्तस्वाहोरात्रसम्बन्धिन्यो या गतिकलास्ताः स्वोदयासुभिः संगुण्य राशिकला- भिविभज्य फलामभिरधिकाः सावनतुल्या नाक्षत्राः षष्टिघटिका अहोरात्रवृत्ते नाक्षत्राः स्युः । एवमिष्टघटीसम्बन्धिन्यो या गतिकलास्ताः स्वोदयामभिः संगुण्य राशिकलाभि- विभज्य फलासवस्तास्विष्टयटिकासु सावनास प्रक्षेप्याः। एवं नाक्षत्राः स्युः । तत औदयि- कार्कस्य भोग्यासवः शोध्या: । एवं सत्याचार्येण लाघवार्थमिष्टघटीसम्बन्धिन्यो गतिकला अर्के प्रक्षिप्तास्ततो ये भोग्यासवस्त औदयिकार्कभोग्यासुभ्यो न्यूना जातास्ते यावदिष्टध- टिकाभ्यः शोध्यन्ते तावत् ता इष्टघटीसम्बन्धिगतिकलासुभिरधिकाः कृताः स्युः । एवं तासां सावनानां नाक्षत्रीकरणार्थमर्कस्य तात्कालिकीकरणमुपपन्नम् । ननु यद्येवं तर्हि किं सावना अङ्गीकृत्य नाक्षत्रीकरणप्रयासेन । किमु नाक्षत्रा एव नाङ्गीकृताः । सत्यम् । तदप्युच्यते । अन्न त्रिप्रश्ने छायार्थं ग्रहाणां स्वस्वसावनमेवोदितं ग्राह्यम् । तद्यथा । इष्टकाले स्वाहोरात्रवृत्ते यन्त्र ग्रहः स्थितः । यत्र च क्षितिजसंगस्तयो- रन्तरे यावन्तो घटीविभागास्तावत्यः सावना नाड्यस्ता हि क्षेत्रविभागात्मिकाः । अथ ·त्रिप्रश्नवासना। चोदयकाले यत्र स्थितो ग्रह आसीत् तत्कुजमध्ये यावत्यस्तावत्यो नाक्षत्रास्तास्तु कालवि. भागात्मिकाः । यथा पौर्णमास्यां छायाकरणे चन्द्रस्यासऋद्विधिनोदिता नाडिकास्ताश्छा- यार्थ न युज्यन्ते । यत्तु कैश्चिच्छायार्थमध्यसकृद्विधिनानीतास्तदसत् । अत एव वक्ष्यति ! चन्द्रप्रभार्थमसकृद्विधिनोदितं यत् कैश्चित् कृतं खलु न सत् तदसावनत्वात् । जानन्ति ये न निपुणं गणितं सगोलं तेषां तु तन्त्रकरणव्यसनं वृथैव ॥ इति । छायायाः क्षेत्रात्मकत्वात् सावनाभिरेव साध्या । अयमविप्रश्ने व्याख्यात एव । एतत्सावनघटिकाप्रसङ्गालमार्थमपि सावना अङ्गीकृताइत्यर्थः । इदानी देशविशेषेण राशीन् सदोदिताननुदितांश्चाह- त्र्यंशयुड्नवरसाः ३६ पलांशका यत्र तत्र विषये कदाचन । दृश्यते न मकरो न कार्मुकं किंच कर्किमिथुनौ सदोदितौ ॥ २८ ॥ यत्र साध्रिगजवाजिसंमिता५६ स्तत्र वृश्चिकचतुष्टयं न च । दृश्यतेऽथ वृषभाच्चतुष्टयं सर्वदा समुदितं च लक्ष्यते ॥ २९ ॥ यत्र तेऽथ नवतिः पलांशकास्तत्र काञ्चनगिरौ कदाचन । दृश्यते न भदलं तुलादिकं सर्वदा समुदितं क्रियादिकम् ॥ ३० ॥ अयमर्थस्त्रिप्रश्ने लम्बाधिका क्रान्तिरुइक् च यावत् तावद्दिनं सन्ततमेव तत्रेत्यादिना सम्यक् कथित एव । यत्र वृश्चिकान्तक्रान्तितुल्यो लम्बस्तत्रैते पलांशाः ६९ । २० । तन्त्र धनुर्मकरी क्षितिजादधास्थितावेव भ्रमतः । कर्किमिथुनौ तूपर्येव । यन्त्र तुलान्तक्रान्तितु. ल्यो लम्बस्तत्राष्टसप्ततिः सप्तदशकलाधिका ७८ । १७ पलांशास्तत्र वृश्चिकादिचतुष्टयं क्षि- तिजादधो वृषभादिकमुपरि । एवं मेरौ नवतिः ९० पलांशास्तत्र तुलादिषट्कमधो मेषादि. कमुपरीति सर्वं भगोले भ्रामिते सति दृश्यते । इदानी लल्लोक्तस्य दृश्यादृश्यत्वलक्षणस्य दूषशमाह- राशेयस्य निरक्षजोदयसमाः स्वीयाश्चरार्धासवो दृश्यस्तत्र सदा स राशिरिति यनियुक्ति लल्लोदितम्(१)। यद्येवं रसषट् ६६ पलांशविषये सर्वेऽप्यमी सर्वदा दृश्याः स्युर्युगपञ्चरोदयघटीसाम्यादसत् तत् ततः ॥ ३१ ॥ एकद्विनिराशीनां चराण्यधोऽधः शोधितानि तानि चरखण्डानि राशीनां पृथक्पृथक स्वचरार्धानि चोच्यन्ते । निरक्षोदयासवो गगनभूधरषटकचन्द्रा १६७० इत्यादयो यत्र देशे अस्य राशेः स्वचरार्धसमाः स राशिस्तत्र देशे सदा दृश्य इत्यत्र का युक्तिः । अन्यथा दृश्या- दृश्यं सर्व युक्तिशून्यमुक्तम् । यद्येवं तर्हि यन्त्र षट्षष्टिः ६६ पलांशास्तत्र सर्वेषां स्वचरोदय- साम्यं स्यात् । युगपत् सर्वेषां सदा दृश्यत्वं मेरावपि न घटते किंत्वन्यत्रातस्तदसत् । .. १. अत्र लल्ल: । यस्य स्वचरार्धसमा निरक्षविषयोदयासवो राशेः । दृश्यः स सदा तस्मिन् दृश्यादृश्योऽन्यथा भवति ॥

·૨૧૮ गोलाध्याये - इदानीमन्यदूषणमाह। षट्षष्टिः सदला लवाः पलभवा यस्मिन् न तस्मिन् धनु- नक्रश्चापि न वृश्चिको न च घटः पञ्चायो ७५ । ० यत्र च (१)। दृश्यः स्यादिति यत् सदा प्रलपित लल्लेन गोले निजे गोलज्ञ त्रिलवोनितास्त उदिताः केनोच्यतां हेतुना ॥ ३२ ॥ अत्र त्र्यंशयुनवरसा इत्यादिभिर्भवितव्यम् । ६९ । २१ ॥ ७८ । १५ । एषां स्थान एते ३६।७५ । त्रिभिस्त्रिभिरंशैरूनाः केन हेतुना लल्लेन निजे गोले पठिताः । हे तद्गोलज्ञ तत् प्रोच्यताम् । [ तथा नहि तेषां राशीनां निरक्षोदयसमानि स्वचरखण्डानि । तत्र चरार्धान्यपि ना. गच्छन्ति । चरज्यायास्त्रिज्यातोऽधिकत्वात् । अतः पूर्वश्लोकेऽतिदुष्टत्वमित्यर्थः । 1 (२) अथाक्षलम्बज्ञानार्थमाह- यन्त्रवेधविधिना ध्रुवोन्नति नतिश्च भवतोऽक्षलम्बको । तौ क्रमाद्विषुवदह्नयहर्दले येऽथवा नतसमुन्नता लवाः ॥ ३३ ॥ चक्रयन्त्रेण ग्रहवेधवध्रुवं विध्येत् । तत्र यन्त्रनेम्यां य उन्नतांशास्तेऽक्षांशाः नतास्ते लम्बांशाः । अथवा विषुवद्दिनाधे येऽस्य नतोन्नतांशास्तेऽक्षलम्बांशा इति यु. कियुक्तम् । इदानीं शङ्कानयनवासनां संक्षिप्तामाह- उन्नतं धुनिशमण्डले कुजात् सावनं द्युतिविधौ हि तज्ज्यका । तिर्यगक्षवशतोऽक्षकर्णवच्छेदको न तु नरः स लम्बवत् ॥ ३४ ॥ अस्य वासना त्रिप्रश्ने कथितैव । इदानीं केषांचिदूषणमाह- चन्द्रप्रभार्थमसद्विधिनोदितं यत् कैश्चित् कृतं खलु न सत् तदसावनत्वात् । जानन्ति ये न निपुणं गणितं सगोलं तेषां तु तन्त्रकरणब्यसनं वृथैव ॥३५॥ व्याख्यातमेव । इदानी शङ्कुस्थानमाह- दृष्टिमण्डलभवा लवाः कुजादुन्नता गगनमध्यतो नताः । शकुरुनतलवज्यका भवेद्बग्गुणश्च नतभागशिञ्जिनी ॥ ३६ ॥ भास्करेऽत्र सममण्डलोपगे यो नरः स समशङ्कुरुच्यते । कोणशङ्कुरथ कोणवृत्तगे मध्यशङ्कुरिति दक्षिणोत्तरे ॥ ३७ ॥ १.अत्र लल्लः। पञ्चभिरधिका सप्ततिरंशा यस्मिन् पलस्य विषये स्युः । तत्र न वृश्चिककार्मुकमकरघटा दृश्यतां यान्ति ॥ २. अत्र संशोधकः । तथा नहीतिप्रभृतीत्यर्थ इत्यन्तं केनचिद्गोलानभिज्ञेन प्रक्षिप्तमिति प्रतिभाति ।

·. - त्रिप्रश्नवासना। २२६ कुपृष्ठगानां कुदलेन हीनं दृमण्डलाधं खचरस्य दृश्यम् । कुच्छन्नलिप्तानुरतो विशोध्याः स्वभुक्तितिथ्यंशमिता प्रभार्थम् ॥३८॥ दृङ्मण्डले क्षितिजादुपरि ग्रहपर्यन्तं येऽशास्त उन्नताः । खमध्यादधस्ते नताः । उ- न्नतांशानां ज्या शकुः । नतांशज्या दृग्ज्या । शङ्खः कुच्छन्नलिप्ताभिरूनः कार्यः । द्रष्टुः कुदलेनोच्छ्रितत्वात् । अयमों ग्रहच्छायाधिकारे व्याख्यात एव । इदानीमग्रामुदयास्तसूत्रं चाह- दमाजे धुरात्रसममण्डलमध्यभागजीवानका भवति पूर्वपराशयोः सा। अनाग्रयोः प्रगुणमत्र निबद्धसूत्रं यत् तद्वदन्ति गणका उदयास्तसूत्रम् ॥३९॥ सूत्राहिवाशङ्कुतलं यमाशं याम्यां गतं हि युनिशं कुजोर्चे । अधश्च सौम्यां निशि सौम्यमस्मात् सद्युक्तियुक्तं नृतलं निरुक्तम् ॥४०॥ सौम्यायकायान्नृतलं हि याम्यं याम्याग्रकाग्रात् पुनरेव याम्यम् । तदन्तरक्यं समवृत्तखेटमध्यांशजीवां भुवि बाहुमाहुः ॥ ४१ ॥ दुग्ज्यां श्रुति चाथ तयोस्तु कोटि पूर्वापर वर्गवियोगमूलम् । क्षितिजस्वाहोरात्रवृत्तसंपातयोर्बद्धं सूत्रमुदयास्तसूत्रम् । ग्रहस्थानाल्लम्बः शकुः । तस्य तलमुदयास्तसूत्रादक्षिणतो भवति । यतः क्षितिजादुपरि दक्षिणतोऽहोरात्रवृत्तं गतम् । अधस्तूत्तरतो गतम् । अतो निश्युत्तरं नृतलम् । अथ भुज उच्यते । उत्तरगोलेऽग्रोत्तरा नृतलं याम्यमतस्तेनोनाग्रा बाहुर्भवति । बाहुर्नाम शङ्कप्राच्यपरसूत्रयोरन्तरम् । यदाना श- कुतलादूना तदा तयोरन्तरं दक्षिणं शकुंतलं बाहुः स्यात् । एवं समवृत्तप्रवेशादुपरि । दक्षिणगोले त्वग्रा याम्या शकुंतलं च याम्यं तयोर्योगे कृते बाहुः स्यात् । रविसममण्डल- योरन्तरांशानां ज्या बाहुः । तत्र या हग्ज्या स कर्णः । तयोर्वर्गान्तरपदं पूर्वापरा कोटिः इदानी क्रान्तिक्षेत्राण्याह- क्षत्राणि वक्ष्येऽपमसंभवानि संक्षेपतोऽक्षप्रभवाणि चातः ॥ ४२ ॥ भुजोऽपमः कोदिगुणो धुजीवा(१) कर्ण स्त्रिभज्या त्रिभुजेऽपमोत्थे । मेषादिजीवाः श्रुतयोऽपवृत्ते तद्भूमिजे क्रान्तिगुणा भुजाः स्युः॥४३॥ तत्कोटयः स्वधुनिशाख्यवृत्ते व्यासार्धवृत्ते परिणामितानाम् । चापेषु तासामसवस्ततो ये तेऽधो विशुद्धा उदया निरक्षे ॥ ४४ ॥ स्पष्टम् । एषां क्षेत्राणामुपपत्तिः स्पष्टाधिकारे दर्शितैव । अथाक्षक्षेत्राण्याह- भुजोऽक्षमा कोटिरिनाङ्गुलो ना कणोंऽक्षकर्ण स्त्रिभुजं यथेदम् । तथाक्षलम्बौ भुजकोटिरूपो त्रिज्या श्रुतिर्दक्षिणसौम्यवृत्ते ॥४५॥ उन्मण्डले प्रागंपरोत्थसूत्रात् क्रान्तिज्यका कोटिरथ धुराने । कुज्या भुजोऽग्रा क्षितिजे च कर्णः क्षेत्र तथेदं त्रिभुज प्रसिद्धम् ॥४६॥ अना भुजः स्वे समना च कोटिर्युरात्रके तद्धृतिरत्र कर्णः । भुजोऽपमज्या समना च कर्णः कुज्योनिता तद्धृतिरेव कोटिः ॥४७॥ १. भुजोऽषमज्या युगुणस्तु कोटिरिति वा पाठः ।

·गोलाध्याये .. उदृत्तना दोरपमः श्रुतिः स्यादनादिखण्डं खलु तत्र कोटिः । उद्धृत्तना कोटिरथानकाअखण्डं भुजस्तच्छ्रवणः क्षितिज्या ॥ ४ ॥ कोटिर्नरः शकुंतलं च बाहुश्छेदः श्रुतिस्त्र्यनसहनमेवम् । उत्पाद्य सद्यः स्फुटगोलविद्यैश्छात्राय शास्त्रे प्रतिपादनीयम् ॥ ४९ ॥ अक्षक्षेत्राणां साधनानामप्युपपरिस्थिप्रश्ने दर्शिता इति श्रीभास्करीये गोलभाष्ये मिताक्षरे निप्रश्नवासना । अत्र ग्रन्थसंख्या १९० । - अथ ग्रहणवासना । चन्द्रार्कग्रहणयोः स्पर्श मोक्षे च दिग्व्यत्ययस्योपपत्तिमाह- पश्चाद्भागाजलदवद्धः(१)संस्थितोऽभ्येत्य चन्द्रो भानोबिम्ब स्फुरदसितया छादयस्यात्ममूर्त्या । पश्चात् स्पर्शो हरिदिशि ततो मुक्तिरस्यात एव क्वापिच्छन्नः क्वचिदपिहितो नैष कक्षान्तरत्वात् ॥ १ ॥ अर्कादधश्चन्द्रकक्षा । यथा मेघोऽधःस्थः पश्चादूभागादागत्य रवि छादयति । एवं चन्द्रोऽपि शीघ्रत्वात् पश्चाद्भागादागत्य रवि छादयति । ततः पश्चात् स्पर्शः । निःसरति चन्द्रे पूर्वतो मोक्षो खेः । अत एव कक्षाभेदात् कचिदश्छन्नो दृश्यते कचिदेष न छन्नः । रग्याधःस्थे मेघे कैश्चिदूरविन दृश्यते कैश्चिदृश्यते प्रदेशान्तरस्थैः । इहानी नतिलम्बनयोः कारणमाह- पर्वान्तेऽर्क नतमुडुपत्तिच्छन्नमेव प्रपश्येत् भूमध्यस्थो न तु वसुमतीपृष्ठनिष्ठस्तदानीम् । तदक्सूत्राद्धिमरुचिरधो लम्बितोऽग्रहेऽतः कक्षाभेदादिह खलु नतिर्लम्बनं चोपपन्नम् ॥ २ ॥ समकलकाले भूभा लगति मृगाके यतस्तया स्नानम् । सर्वे पश्यन्ति समं समकक्षत्वान्न लम्बनावनती ॥३॥ पूर्वाभिमुखो गच्छन् कुच्छायान्तर्यतः शशी विशति । तेन प्राक् प्रग्रहणं पश्चान्मोक्षोऽस्य निःसरतः॥४॥ भानोबिम्बपृथुत्वा(२)दपृथुपृथिव्याः प्रभा हि सूच्यया । दीर्घतया शशिकक्षामतीत्य दूरं बहिर्याता ॥ ५॥ अनुपातात् तद्देध्यं शशिकक्षायां च तबिम्बम् (३) । भूभेन्दोरन्यदिशि व्यस्तः क्षेपः शशिग्रहे तस्मात् ॥ ६ ॥ १. जलदवदधोऽवस्थितोऽभ्येत्येति पाठान्तरम् । २. भानोबिम्बमहत्त्वादिति वा पाठः । ३ संशोधकः। दिवाकरनिशानाथपरलम्बनसंयुतिः । सूर्यबिम्बाधरहिता भूभाबिम्बदलं भवेत् ॥

·ग्रहणवासना। - - दर्शान्तकाले रविं पूर्वतः पश्चिमतो वा नतं चन्द्रेण छन्नमेव प्रपश्यति भूमध्यस्थो द्रष्टा । यतो दर्शान्ते समौ भवतः । यो भूपृष्ठस्थो द्रष्टा स तदाकं छन्नं न पश्यति । यत- स्तदृष्टिसूत्राचन्द्रोऽधो लम्बितो भवति । अतः कक्षाभेदालम्बनं नतिश्वोपपद्यते । चन्द्रग्रहे तु लम्बननत्योरभावः । यतः समकलकाले भूभा चन्द्रे लगति तया छन्नं सर्वे विदेशान्तरस्था अपि नतमपि तं चन्द्रं समं पश्यन्ति । यतस्तत्र छाद्यच्छादकयोरेकैव कक्षा जाता । तथा भूभा तावत् पूर्वाभिमुखमर्कगत्या गच्छति । चन्द्रश्च स्वगत्या । स शीघ्रत्वात् पूर्वाभि- मुखो गच्छन् भूभां प्रविशति । तेन तस्य प्राक् स्पर्शः। भुभाया निःसरतः पश्चान्मुक्तिः । भानोबिम्ब विपुलं पृथ्वी लघुः । अतो भूभा सूच्यया भवति । दीर्घत्वेन चन्द्रकक्षामतीत्य दूरं गता। तय॑मनुपातात् साध्यते । चन्द्रकक्षाप्रदेशे भूभा चन्द्रबिम्ब चेति सर्व ग्रहणे प्रतिपादितमेव । इदानी छादकनिर्णयमाह- छादकः पृथुतरस्ततो विधोरर्धखण्डिततनोविषाणयोः । कुण्ठता च महती स्थितिय॑तो लक्ष्यते हरिणलक्षणग्रहे ॥ ७ ॥ अर्धखण्डिततनोविषाणयोस्तीक्ष्णता भवति तीदणदीधितेः। स्यात् स्थितिर्लघुरतो लघुः पृथक् छादको दिनकृतोऽवगम्यते ॥८॥ दिग्देशकालावरणादिभेदान्नच्छादको राहुरिति वन्ति । यन्मानिनः केवलगोलविद्यास्तत् संहितावेदपुराणबाह्यम् ॥ ९॥ राहुः कुभामण्डलगः शशाङ्क शशाङ्कगश्छादयतीनबिम्बम् । तमोमयः शंभुवरप्रदानात् सर्वागमानामविरुद्धमेतत्(१) ॥ १० ॥ अर्कच्छादकाचन्द्रच्छादकः पृथुतरोऽवगम्यते । कुतः । यतोऽर्धखण्डितस्येन्दोविषाणयोः कुण्ठता दृश्यते स्थितिश्च महती। अर्कस्य पुनरर्धखण्डितस्य तीक्ष्णता विषाणयोः स्थि- तिश्च लध्वी । एतत्कारणद्वयान्यथानुपपत्त्यार्कस्य छादकोऽन्यः । स च लघुः । एवं रबी- न्द्वोर्न छादको राहुरिति वदन्ति । कुतः । दिग्देशकालावरणादिभेदात् । एकस्य प्राक् स्पर्शः । इतरस्य पश्चात् । खेः कापि ग्रहणमस्ति कापि नास्ति । क्वापि दर्शान्तादग्रतः कापि पृष्ठतः । अतो राहुकृतं न ग्रहणम् । नहि बहवो राहवः । एवं के वदन्ति । केवलगोलवि- द्यास्तदभिमानिनश्च । इदं संहितावेदपुराणबाह्यम् । यतः संहितासु राहुरष्टमो ग्रहः । स्व- र्भानुर्ह वा आउरः सूर्य तमसा विव्याधेति माध्यंदिनी श्रुतिः । । १. अत्र लल्लः। ग्रहणे कमलासनानुभावाद्भुतदत्तांशभुजोऽस्य सन्निधानम् । यदतः स्मृतिवेदसंहितासु प्रहणं राहुकृतं गतं प्रसिद्धिम् ॥ अत्र श्रीपतिः। भूच्छायायां प्रविष्टः स्थगयति शशिनं शुक्लपक्षावसाने राहुब्रह्मप्रसादात् समधिगतवरस्तत्तमो व्यासतुल्यः । ऊर्ध्वस्थं भानुबिम्बं सलिलमयतनोरप्यधोवर्ति बिम्ब संसृत्यैवं च मासव्युपरतिसमये स्वस्य साहित्यहेतोः॥

·गोलाध्याये ૨૨૨ सर्व गङ्गासमं तोयं सर्वे ब्रह्मसमा द्विजाः । सर्व भूमिसमं दानं राहुग्रस्ते दिवाकरे ॥ इत्यादि पुराणवाक्यानि । अतोऽविरुद्धमुच्यते । राहुरनियतगतिस्तमोमयो ब्रह्मवरप्र- दानादूभूभां प्रविश्य चन्द्रं छादयति चंद्रं प्रविश्य रविं छादयतीति सर्वागमानामविरुद्धम् । इदानीं ते लम्बनावनती कुतो हेतोः कुत इति कुदलेन साध्येते इत्यस्य प्रश्नस्योत्तरमाह- यतः कोच्छ्रितो द्रष्टा चन्द्रं पश्यति लम्बितम् । साध्यते कुदलेनातो लम्बनं च नतिस्तथा ॥ ११ ॥ स्पष्टम् । इदानी बालावबोधार्थं छेद्यकप्रकारेण लम्बनमाह(१)- इष्टापतितां पृथ्वीं कक्षे च शशिसूर्ययोः । भित्तौ विलिख्य तन्मध्ये तिर्यग्रेखां तथोर्ध्वगाम् ॥ १२ ॥ तिर्यखायुतौ कल्प्य कक्षायां क्षितिजं तथा । ऊर्ध्वरेखाथुतौ खाधं दुग्ज्याचापांशकैतौ ॥ १३ ॥ कृत्वान्दू समुत्पत्ति लम्बनस्य प्रदर्शयेत् । एकं भूमध्यतः सूत्रं नयेच्चण्डांशुमण्डलम् ॥ १४ ॥ द्रष्टुर्भपृष्टगादन्यदुष्टिसूत्रं तदुच्यते । कक्षायां सूत्रयोर्मध्ये यास्ता लम्बनलिप्तिकाः ॥ १५ ॥ गभसूत्रे सदा स्यातां चन्द्राकौं समलिप्तिको। दक्सूत्रालम्बितश्चन्द्रस्तेन तल्लम्वनं स्मृतम् ॥ १६ ॥ दुग्गर्भसूत्रयोरैक्यात् खमध्ये नास्ति लम्बनम् । स्पष्टार्थमपि स्वरूपमा व्याख्यायते । कुदलेनोच्छ्रितो द्रष्टा हामण्डले स्वस्थाना- न्नतं ग्रहं पश्यति । अतस्तज्ज्ञानार्थ पृथिवीव्यासार्धस्य योजनानि कक्षाव्यासार्धस्य च योजनान्येकेन केनचिद्धरेण छित्त्वा तेन प्रमाणेन भित्तौ विलिखेत् । एतदुक्तं भवति । भूव्यासः कुभुजङ्गसायकभू १५८१ मितानि योजनानि । एतानि केनचिन्महता हरेण छिन्नानि । तद्दलं भूव्यासार्धम् । तेनैव छेदेन चन्द्रार्ककक्षाव्यासाधे छिन्ने । ते तद्वयासाधैं भवतः । एवं कृत्वा भित्तावुत्तरपार्श्वे बिन्दुं कृत्वा तस्माद्विन्दो व्यासार्धेन भूवृत्तं कृत्वा कक्षाव्यासार्धाभ्यां कक्षावृत्ते च कायें। तस्माद्विन्दोव रेखा तिर्यग्रेखा च कार्या। तिर्य- ग्रेखा यन्त्र कक्षायां लग्ना तत्र क्षितिजं कल्प्यम् । ऊर्ध्व रेखा यन्त्र लग्ना तत्र खमध्यं कल्प्यम् । एवं चन्द्रकक्षायां रविकक्षायां च । ते च कक्षे भगणांशै ३६० रडनीये । ते च- न्द्रार्कयोईङमण्डले । अथ दर्शान्तेऽर्कस्य या दृग्ज्या तच्चापांशैः खमध्यान्नतो बिन्दुः कार्यः । एवं चन्द्रकक्षायामपि तावद्भिरेव नतांशैः । तौ बिन्दू रविचन्द्रौ कल्प्यौ । अथ भूमध्यादविबिन्दुगामिनी रेखा कार्या सा रेखा चन्द्र भित्वा रविं याति । अथ भूपृष्ठगादृष्टुरन्या रेखा रविबिन्दु नेया सा रेखा चन्द्रे न लगति । तयोः सूत्रयोर- न्तरे चन्द्रकक्षायां या: कला दृश्यन्ते ता लम्बनलिताः । अथवा द्रष्टुश्चन्द्रबिन्दूपरिगता - - - - - १. अत्र क्षेत्रं ग्रहगणिते सूर्यग्रहणाधिकार एकोनत्रिंशदधिकशत १२९ तमे पृष्ठे द्रष्टव्यम् ।

·ग्रहणवासना। २२३ । रैया रविकक्षायां नेया तत्र सूत्रयोरन्तरे याः कला दृश्यन्ते ता वा लम्बनलितास्तुल्या एक भवन्ति । भूगर्भाधा नीता रेखा तद्गर्भसूत्रम् । समकलौ चन्द्राको तत्र सदैव भवतः । अथ या रेखा द्रष्ट्र रविबिन्दु नीता तडक्सूत्रमुच्यते । हक्सूत्राचन्द्रो लम्बितो भवति । अत. स्तल्लम्बनम् । अथ यदा चन्द्रार्की खमध्ये भवतस्तदा गर्भदृष्टिसूत्रयोरैक्यमतस्तत्र लम्बना- भावः । इयं घमण्डले लम्बनस्योपपत्तिर्दशिता । इदानी नत्युपपत्तिमाह- अथ याम्योत्तरायां तु भित्तौ पूर्वोक्तमालिखेत् ॥ १७ ॥ ये कक्षामण्डले तत्र ज्ञेये दक्क्षेपमण्डले। त्रिभोनलग्नद्रज्या या स हक्क्षेपो द्वयोरपि ॥ १ ॥ तच्चापांशै तौ विन्दू कृत्वा वित्रिभसंज्ञको । तल्लम्बनकलाः प्राग्वज्ञयास्ता नतिलिप्तिकाः ॥ १६ ॥ कक्षयोरन्तरं यत् स्थावित्रिभे सर्वतोऽपि तत् । याम्योत्तरं नतिः सात्र नक्क्षेपात् साध्यते ततः ॥ २० ॥ इदमेव छेद्यक याम्योत्तरायां भित्तौ पूर्वपाश्र्वे लिखित्वा नत्युपपत्तिदर्शनीया । ये तक कक्षामण्डले ते हक्क्षेपमण्डले । दर्शाते त्रिभोनलग्नस्य या दृग्ज्या स हक्क्षेपः । द्वयोरधि तावान् । ब्रह्मगुप्तमते तु तच्चापांशा वित्रिभलनशरसंस्कृताश्चन्द्रहक्क्षेपचापांशाः स्युः । त- योवृत्तयोः खार्धात् स्वस्ववक्षेपचापांशेनतौ बिन्दू कार्यो । तौ च विनिभसंज्ञौ । ततः प्रा- ग्वद्भूमध्याद् भूपृष्टाच्च सूत्रे प्रसार्य लम्बनलिप्तिका ज्ञेयास्ता नतिलिप्तिकाः । नतिर्नाम च- न्द्रार्ककक्षयोर्याम्योत्तरमन्तरम् । तद्वित्रिभलमस्थाने यावत् सर्वतोऽपि तावदेव भवति अतो इक्क्षेपात् साधिता नतिः । इदानीं स्फुटलम्बनार्थमाह- यत्र तत्र नतादादधश्चन्द्रावलम्बनम् । तदग्वृत्तेऽन्तरं चन्द्रभान्वोः पूर्वापरं तु तत् ॥ २१ ॥ पूर्वापरं च याम्योदग्जातं तेनान्तरद्वयम् । अत्रापमण्डलं प्राची तत्तिर्यग्दक्षिणोत्तरा ॥ २२ ॥ यत् पूर्वापरभावेन लम्बनाख्यं तदन्तरम् । यद्याम्योत्तरभावेन नतिसंशं तदुच्यते ॥ २३ ॥ नतिलिप्ता भुजः कर्णो दृग्लम्बनकलास्तयोः । कृत्यन्तरपदं कोटिः स्फुटलम्बनलिप्तिकाः ॥ २४ ॥ परलम्बनलितानी त्रिज्याप्ता रविग्ज्यका । दुग्लम्बनकलास्ताः स्युरेवं इक्क्षेपतो नतिः ॥ २५ ॥ गत्यन्तरस्य तिथ्यंशः परलम्बनलिप्तिकाः४ः । गतियोजन तिथ्यंशः कुदलस्य यतो मितिः ॥ २६ ॥ स्युलम्बनकला नाड्यो गत्यन्तरलवोद्धृताः । २० सि०शि० - ४ ·२२४ गालाध्याये प्रागग्रतो रवेश्चन्द्रः पश्चात् पृष्ठेऽवलम्बितः ॥ २७ ॥ शीघ्रऽग्रगे युतिर्याता गम्या पृष्ठगते यतः। प्रागृणं तद्धनं पश्चात् क्रियते लम्बनं तिथौ ॥ २८॥ याम्योत्तरं शरस्तावदन्तरं शशिसूर्ययोः । नतिस्तथा तथा तस्मात् संस्कृतः स्यात् स्फुटः शरः ॥ २ ॥ स्पष्टार्थमिदं ग्रहणवासनायां व्याख्यातं च । अथ वलनवासनामाह- तुलाजाद्योहि संपाते विषुवन्क्रान्तिवृत्तयोः । स्यातां याम्योत्तरे भिन्ने परक्रान्त्यन्तरे च ते ॥३०॥ प्रायनं वलनं तत्र जिनांशज्यासमं ततः। एकैवायनसंधौ तयोः स्यादक्षिणोतरा ॥ ३१ ॥ एकैव तद्वशात् प्राची तत्र नो वलनं ततः । तदन्तरेऽनुपातेन खेटकोटिक्रमज्यका ॥ ३२ ॥ जिनज्यानी घुजीवा(१)तायन दिग्बलनं भवेत् । एवमेव हि संपाते विषुवत्समवृत्तयोः ॥ ३३ ॥ उन्मण्डलं भवेत् तत्र विषुत्रदक्षिणोत्तरा। तिति समवृत्तस्य पलज्या च तदन्तरम् ॥ ३४॥ क्षितिजेऽक्षज्यया तुल्यमक्षजं वलनं ततः। तयोरेकैव याम्योदङ्न मध्ये बलनं ततः ॥ ३५ ॥ नतक्रमज्यया साध्यमन्तरे त्वनुपाततः । मतं खाङ्काहतं भक्तं धुदलेनाप्तभागकैः ॥ ३६ ॥ क्रमज्याक्षज्यया क्षुण्णा धुज्याभक्ताक्षजं भवेत् । प्राक् सौम्यं पश्चिमे याम्यं तच्चापैक्यान्तरात् स्फुटम् ॥ ३७ ॥ एवमेव च संपातो यः क्रान्तिसमवृत्तयोः । परमं तत्र तत्कालवलनैक्यान्तरं स्फुटम् ॥ ३८॥ अग्रतः पृष्ठतस्तस्मात् क्रान्तिवृत्ते त्रिभेऽन्तरे तयोर्याम्योत्तरैकत्वात् तत्र नो वलनं स्फुटम् ॥ ३९ ॥ न स्पष्टवलनाभावस्तत्र स्यादुत्क्रमज्यया । क्रमज्यया ततः कार्य दाढर्यार्थ कथ्यते पुनः॥ ४०॥ सर्वतः क्रान्तिसूत्राणां ध्रुवे योगो भवेद्यतः । विषुवन्मण्डलप्राच्या ध्रुवे याम्या तथोत्तरा ॥४१॥ सर्वतः क्षेपसूत्राणां ध्रुवाजिनलबान्तरे । योगः कदम्बसंशोऽयं शेयो वलनबोधकृत् ॥ ४२ ॥ १. अत्र बिम्बीयवलनमिष्टं चेद्विम्बीययुज्या ग्राह्या ।

·ग्रहणवासना। २२५ तत्रापमण्डलप्राच्या याम्या सौम्या च दिक् सदा । कदम्बभ्रमवृत्तं च बध्नीयात् परितो ध्रुवात् ॥ ४३ ॥ गोले तु जिनतुल्यांशैस्तत्र ज्या क्रान्तिशिजिनी । सर्वतः समवृत्ताच याम्योदक्कुजसंगमे ॥ ४४ ॥ तत्तिर्यगतसूत्राणां योगः स समसंज्ञकः । समध्रुवकदम्बानामुपरि धुचरानयेत् ॥ ४५ ॥ सूत्राणि वृत्तरूपाणि वलनानि तदन्तरे। अक्षजं वलनं मध्ये स्यात् समध्रुवसूत्रयोः ॥ ४६ ॥ कदम्बध्रुवसूत्रान्तरायनं च त्रिभे ग्रहात् । कदम्बसमसूत्रान्तः स्फुटं सर्वदिशां च तत् ॥ ४७ ॥ अथवा परितः खेटात् खाङ्कभागान्तरे न्यसेत् । त्रिज्यावृत्तं ततस्तत्र विषुवत्समवृत्तयोः ॥ ४८ ॥ मध्येऽक्षवलने विद्याद्विषुवत्क्रान्तिवृत्तयोः । अन्तरं चायन क्रान्तिसमवृत्तान्तरे स्फुटम् ॥ ४ ॥ तत्रापमण्डलं प्राची तस्या याम्योत्तरः शरः। चलनानयने क्षेपः क्षिप्तो यैस्ते कुबुद्धयः ॥ ५० ॥ नक्रादिश्च कदम्बश्च स्यातां याम्योत्तरे समम् । श्रायनं वलनं तस्मान्नायनादौ प्रजायते ॥ ५१ ॥ ततो भ्रमति गोले स मकरादिर्यथा यथा । तथा तथा भ्रमत्येष कदम्बो निजमण्डले ॥ १२ ॥ कुम्भादावथ मीनादौ याम्योदग्वलयस्थिते ।। जायते वलनं तद्यत् सौम्यसूत्रकदम्बयोः ॥ १३ ॥ अन्तरं शिलिनीरूपं कदम्बभ्रममण्डले। अयनाद्गतकालांशक्रमकान्तिज्यका हिसा ॥ ५४॥ उत्क्रमज्या यतो बाणः शिजिनी तु क्रमज्यका । सत्रिभार्कात् क्रमक्रान्तिज्यातो वलनमायनम् ॥ ५५ ॥ यैरुक्तमुत्क्रमकान्त्या भ्रान्त्या तै शितं हि तत् । युक्त्यानयैव विज्ञेयमक्षजं च क्रमज्यया ॥ ५६ ॥ परोक्तरन्यथा ब्रूयाद्यः परान् न प्रदूषयेत् । तस्यैव दुषणं तद्धि न दोषोऽतोऽन्यदूषणे ॥ ५७ ॥ उत्क्रमज्यानिरासोऽयमन्यथा वाथ कथ्यते । जिनांशेर्जिनवृत्ताख्यं कदम्बात् परितो न्यसेत् ॥ ५८ ॥ क्रान्तियाम्योत्तरं वृत्तं कदम्बद्वयकीलयोः । प्रोतं कृत्वा चलं न्यस्तं द्वन्द्वान्ते स्याद्धृवोपरि ॥ ५ ॥ द्वन्द्वान्ताच्चाल्यतेऽशैयस्तैरेव चलति ध्रुवात् ।

·२२६ गोलाध्याये जिनवृत्ते तदंशानां तत्र ज्या क्रान्तिशिलिनी ॥ ६० ॥ श्रायनं सैव वलनं धुज्याने जायते ग्रहात् । ग्रहध्रुवान्तरे यस्मादाज्याचापांशकाः सदा ॥ ११ ॥ त्रिज्यावृत्ते यतो देयं तत्रातः परिणाम्यते । एवमक्षांशकैर्वृत्तं समाख्यात् परितो न्यसेत् ॥ १२ ॥ लमकीलकयोः प्रोतं तथा याम्योत्तरं चलम् । तत्तखेटोपरि न्यस्तं थैरंशैः खार्धतो नतम् ॥ ६३ ॥ समवृत्तेऽक्षवृत्ते च तैरेव स्यानतं ध्रुवात् । समवृत्तनतांशज्याक्षज्यापरिणताक्षजम् ॥ ६४ ॥ धुज्याने वलनं प्राग्वत् त्रिज्याने परिणाम्यते । उपपत्त्यानया सम्यक् समवृत्तनतांशजम् ॥६५॥ वलनं स्यात् तथा वक्ष्ये स्वाहोरात्रनतादपि । अनानुतलयोर्योगः समदिक्त्वेऽन्यथान्तरम् ॥ ६६ ॥ तस्त्रिज्यावर्गविश्लेषपदभक्ताक्षशिलिनी। नतासुदोय॑या क्षुण्णा वलनं पलज स्फुटम् ॥ ६७ ॥ नतं खाङ्काहतं भक्तं धुदलेनातभागकैः । क्रमज्याक्षज्यया क्षुण्णा स्थूलं वा धुज्यया हृता ॥ ६८ ॥ धुज्यावृत्तापवृत्तैक्ये न्यसेद्वा रविमण्डलम् । बिम्बाग्रे वलनं तद्यदन्तरं वृत्तयोस्तयोः ॥ ६ ॥ बिम्बान्तबिम्बमध्योत्थक्रान्तिमौव्यास्तदन्तरम् । अर्कदो ग्यखण्डनं बिम्बाधं तत्त्वदनहृत् ॥ ७० जिनज्यान त्रिभज्याप्तमेवं स्थादन्तरं हि तत् । विम्बार्धहृत् त्रिभज्यानमेवं त्रिज्यागतं भवेत् ॥ ७१ ॥ गुणहारकबिम्बार्धत्रिज्यानारो कृते सति । भोग्यखण्डं जिनांशज्यागुणं तत्त्वाश्विभाजितम् ॥ ७२ ॥ सत्रिभार्कात् क्रमकान्तेस्तत् तुल्यं जायतेऽथवा । क्रमकान्तेरिदं वीक्ष्य भ्रान्ति त्यजत बालिशाः ॥ ७३ ॥ नामितं छुत्रवद्विम्ब तिर्यक् कान्तिस्तु सा समा। अत्र धुज्यानुपातो यस्तत्तिर्यकरणाय सः ॥ ७४ ॥ अथ वलनेषु डकर्मणि चोत्क्रमज्यानिराकरणाय मूलसूत्रेऽपि बहूक्तं तथापि किंचिदि- होच्यते । विषुववृत्तं समवृत्तं प्रकल्प्य दक्षिणोत्तरवृत्तस्थे ग्रह आयनवलनस्योपपत्तिप्रती- त्यर्थ पृथग्दर्शयेत् । अपमण्डलप्राच्यपराया एकः कदम्बो याम्यान्यः सौम्या दिक् । एवं विषुववृत्तप्राच्यपराया ध्रुवौ। यदा मकरादिर्याम्योत्तरवृत्ते तदैव कदम्बोऽपि । अतो विषु- वत्क्रान्तिवृत्तयोरेकैव याम्योदक् । तथा दक्षिणोत्तरवृत्तस्य कुम्भादेश मध्ये स्वाहोरात्रवृत्ते पञ्चगुणाचन्द्रा १९३५ असवो वर्तन्ते । ते षष्टयुद्धताः कालांशाः स्युः ३२ । १५ । - ·२२७ ग्रहणवासना। अथ कुम्भादिर्यावदक्षिणोत्तरवृत्तं नीयते तावत् कदम्बो निजमण्डले चक्रांशाङ्किते तावहिरेव कालांौ ३२ । १५ दक्षिणोत्तरवृत्तसंपातात् प्रत्यगवलम्बते । कदम्बयाम्योत्तरसूत्रयोर- न्तरं वलनम् । सा च तेषामंशानां कदम्बवृत्ते ज्या । अतः क्रमज्या । उत्क्रमज्या तु बाणरूपा भवति । कदम्बवृत्ते या ज्या सा क्रान्तिज्या । अतस्तेषामंशानां क्रमक्रान्ति- ज्या वलनम् । अथवैकराशेः क्रमकान्तिज्या त्रिज्यागुणा धुज्याहृता तथापि सैव भवति । अथवान्यप्रकारेणोत्क्रमज्यानिराकरणं शुज्यानुपातश्च प्रतिपाद्यते । क्रान्तिवृत्तेऽर्कस्था- नेऽबिम्ब मुद्रिकाकारं विन्यस्य बिम्बपरिधौ यन्त्र स्वाहोरात्रवृत्तं लग्नं यत्र च क्रान्ति- वृत्तं तयोरन्तरं यद्दक्षिणोत्तरं तत् तत्र बिम्बे प्राच्यपरयोर्वलनम् । तच्चार्कक्रान्तबिम्बार्धक- लायुतस्यार्कस्य क्रान्तेश्चान्तरम् । अतस्तस्यानयनम् । रविदोायां क्रियमाणायां यदो- ग्यखण्डं तेन मानार्धकला गुण्याः शरद्विदस्तै २२५ भज्याः । फलं दोय॑योरन्तरं स्यात् । तत्र तावत् स्टभोग्यखण्डज्ञानायानुपातः। यदि त्रिज्यातुल्यायां कोटौ प्रथमं ज्याधं शर. द्विदत्रा भोग्यखण्डं तदाभिमतायामस्यां किमिति । फलं स्फुटं भोग्यखण्डम् । तेन गु. णितं बिम्बार्ध शरद्विदत्रैर्भाज्यम् । एवं स्थिते शरद्विदमितयोर्गुणहरयो शे को बिम्बा- र्धस्य कोटिज्या गुणस्त्रिज्या हरः । फलं दोय॑योरन्तरम् । ततः क्रान्त्यर्थमनुशतः । यदि निज्यया जिनज्या लभ्यते तदानेन दोान्तरेण किमिति । फलं क्रा- न्त्यन्तरम् । तद्विम्बव्यासार्धवृने बलनम् । अथान्योऽनुपातः । यदि बिबव्यालार्धवृत्त एतावद्वलनं तदा त्रिज्याव्यासार्धवृत्ते किमिति । अत्र त्रिज्यातुल्ययोर्गुणहरयोस्तथा बि- म्बार्धमितयोश्च तुल्यत्वान्नाशे कृते कोटिज्याया जिनांशज्या गुणस्त्रिज्याहरः । फलं कोटि. क्रमक्रान्तिज्या । तत् त्रिज्यावृत्ते वलनम् । एवं विषुववृत्तस्थित एव ग्रहे । यतो भूम- ध्यात् खस्वस्तिकस्थबिम्बमध्य प्रति यत् सूत्रं नीयते तत् त्रिज्यासूत्रं दण्डवत् । तदुपरि- स्थं बिम्ब छत्रवत् समन्तात् सममेव । यत् तत्परितस्त्रिज्यावृत्तं यत्र च वलनज्यादेया त- दपि भूसममेव स्थितम् । अतस्तत्र यथागतमेव वलनम् । यदा किल मेषान्ते ग्रहस्तदा तत्क्रान्त्या खस्वस्तिकादुत्तरे नतं बिम्बं स्यात् । त्रिज्यासूत्रं तदा कर्णरूपम् । बिम्बम. ध्याच्च लम्बसूत्रं ध्रुवयष्टयन्तं युज्या । सा तत्र कोटिः । क्रान्तिज्या भुजः । यथा किं. चित् कर्णस्थित्या धृते दण्डे छन्नमपि तत्स्पर्धिन्यां दिशि कर्णरूपं भवति। तत्र वलनज्यया- पि कर्णरूपिण्या भवितव्यम् । यत् पूर्वमानीतं क्रान्त्यन्तरं लम्बसूत्रप्रतिस्पर्धि तत् कोटि. रूपं जातम् । तस्य कर्णकरणायानुपातः । यदि धुज्याकोट्या त्रिज्या कर्णस्तदानया किमिति । पूर्व कोटिज्याया जिनज्या गुणस्त्रिज्या हरः । इदानी त्रिज्या गुणो शुज्या हरः । अन्नापि त्रिज्यातुल्ययोर्गुणहरयोनाशे कृते कोटिज्या जिनज्यागुणा धुज्यया भक्का वलनं स्यादित्युपपन्नम् । युक्त्यानयैव विज्ञेयमक्षजं च क्रमज्ययेति । यथायनवलनज्ञानार्थ ध्रुवात् परितो जिन- भागैः कदम्बभ्रमवृत्तं निबद्धं तथा याम्योत्तरक्षितिजयोर्यः संपातः स समसंज्ञकः । तस्मा- दण्यक्षांशैः परितोऽक्षवलनज्ञानार्थं वृत्तं बध्नीयात् । तत् किलाक्षवलयसंज्ञम् । तदपि मां- औरङ्कथम् । तत्राक्षवलनोपपत्तिदर्शनीया । तद्यथा । मध्याह्नेऽर्कात् समचिह्न प्रति नीयमान वृत्ताकारं सूत्रं ध्रुवचिह्नलग्नं याति । अतस्तत्र विषुवत्समवृत्तयोरेकैव याम्योत्तरा । वलना - । ।

·२२८ गोलाध्याये । अग्राश. भाव इत्यर्थः । अथ यदि दिनान्नितं सूर्य कृत्वा समचिह्नात् सूर्य प्रति नीयमानं सूत्र यत्र सममण्डले लगति तत्वस्वस्तिकयोर्मध्ये यावन्तोऽशास्तावन्त एवाक्षवृत्ते समसूत्रधु- वयोमध्ये भवन्ति । यतस्तत्समवृत्तानुकार बद्धम् । तेषां भागानामक्षवलये यावती क्रम- ज्या तावदेव समसूत्रध्रुवयोरन्तरम् । अथ क्षितिजस्थेऽके क्षितिजमेव समसूत्रम् । तत्रा- अवृत्ते समवृत्ते च नवतिनतांशाः । तेषां ज्याक्षवलयेऽक्षज्यातुल्या स्यात् । अतः सममण्डलगतैर्नताशैलन साधयितुं युज्यते । ते तु महायासेन ज्ञायन्ते । न तु सुखेन । अतस्तज्ज्ञानार्थ स्थूलोऽनुपातः सुखाथं कृतः । यदि दिनार्धतुल्येन स्वाहो- राननतेन नवतिः सममण्डलनतांशा लभ्यन्ते तदेष्टेन किमिति । लब्धनतांशानां या क्रम- ज्या साक्षज्यावृत्ते परिणाम्यते । यदि त्रिज्यावृत्त एतावती ज्या तदाक्षज्यावृत्ते कियतीति लब्धं किल वलनज्या स्यात् । परं सा युज्याने न बिज्याने। यतः समसूत्रध्रुवयोरन्तरं तत् । ग्रहध्रुवयोर्मध्ये ज्याचापांशा एव वर्तन्ते । यदि युज्यावृत्त एतावती तदा त्रिज्यावृत्ते कि. यतीति । एवं सति पूर्वनैराशिके निज्या हरः । इदानीं गुणः । तुल्यत्वात् तयोाशे कृते नतांशज्याया अक्षज्या गुणो धुज्या हरः । फलं स्थूला वलनज्या स्यात् । अथ सूक्ष्माप्युच्यते । ग्रहणकालेऽर्कस्य शङ्कुः शकुंतलमग्रा च साध्या । कुतलयोः समदिशोरैक्यमन्यथान्तरं स किल बाहुः पूर्व प्रतिपादित एव । ग्रहसमवृत्तयो- रन्तरं ज्यारूपं दक्षिणोत्तरं बाहुतुल्यं स्यात् । तथा विषुववृत्तादुत्तरतो दक्षिणतो वा क्रा- न्तिज्यान्तरे धुज्यावृत्तं तथा समबृत्तादपि बाहुक्शादुत्तरतो दक्षिणतो वा बाहुतुल्येऽन्तर उपवृत्तं कल्प्यम् । तदपि भांशैरयम् । बाहुवर्गोनत्रिज्यावर्गस्य पदं तम्मिन् वृत्ते ध्रु. ज्यावद्वयासार्धम् । अथ युज्यावृत्तोपवृत्तयोयौँ प्राक्पश्चात्संपातौ तयोर्जीवावद्यत् सूत्रं नि. बध्यते तस्यार्धमुपवृत्ते नतांशानां ज्या । सैवाहोरात्रवृत्तनतांशानां भुजज्या । अथ तदान- यनम् । नतासूनां या भुजजीवा सा गुज्यावृत्ते परिणाम्यते । यदि त्रिज्यावृत्त एतावती तदा युज्यावृत्ते कियतीति । एवमुपवृत्तनतांशज्या भवति । ततो यापवृत्तव्यासार्ध एतावती तदाक्षज्याव्यासाधे कियतीति । ततो घुज्यान एतावती वलनज्या तदा त्रिज्याने किय- तीति । अन्न प्रथमेऽनुपाते त्रिज्या हरो घुज्या गुणः । तृतीयेऽनुपाते त्रिज्या गुणो घुज्या हरोऽतस्तुल्यत्वात् तयो शे कृते नतासूनां भुजज्याक्षजीवया गुणितोपवृत्तव्यासाधेन भका सा सूक्ष्मा वलनज्या स्यात् । अत उक्तमग्रानृतलयोर्योग इत्यादि । अथ दृष्टान्तः । यत्र किल वृषभान्तक्रान्तितुल्योऽक्षः २० । ३८ । तत्र वृषभान्तस्थो- को दिनाधै खस्वस्तिके भवति । तदा क्रान्तिवृत्तं दृङ्मण्डलाकारं स्यात् । सत्रिगृहो- ऽर्को राशिपञ्चकं सिंहान्तः । स च तदा क्षितिजे वर्तते । तत् प्राच्यपरयोरन्तरं क्षितिजे प्रत्यक्ष वलनं दृश्यते । सा च सिंहान्तस्याग्रा । तत् कथं सत्रिगृहाऊत्क्रमक्रान्तिर्वलनम् । अतोऽसत् । अस्मदानयनं विना नेदमग्रारूपं वलनमुत्पद्यत इत्यर्थः । अथान्यो महान् दृष्टान्तः । यत्र देशे षट्षष्टिभागा ६६ अक्षः । तत्र मेषादौ क्षिति- जस्थे सर्वेऽपि राशयः समकालमेव क्षितिजस्था भवन्ति । तदा क्रान्तिवृत्तमेव क्षितिज भवतीत्यर्थः । तत्र मेषादौ वृषभादौ मिथुनादौ वा स्थिते रवौ परमं त्रिज्यातुल्यमेव स्फु- र वलनं स्यात् । यतः क्रान्तिवृत्तप्राच्युत्तरा जाता । तथा विक्षेपाभावे सति तदा खेर्द- - ·द्वकर्मवासना। क्षिणस्यां दिशि स्पर्शः । चन्द्रस्योत्तरस्यामित्यर्थः । एतदुक्तं भवति । तत्र देशे तस्मिन् काले तस्य त्रिज्यातुल्यस्य वलनस्यान्यथानुपपत्त्यास्मदीयमेव वलनानयनं समीचीनम् । तत्र देशेऽक्षज्या ३१४० । मेषादिगे रखौ युज्या ३४३८ । चरज्यासवः ० क्षितिजस्थे के नतपटिकाः १५ । आयनवलनचापांशाः २४ । आक्षवलनचापांशाः ६६ । स्फुटवलनस्य चापांशाः ९० । वृषादिगे रखौ युज्या ३३६६ । चरज्यासवः१६७० । नतघटिकाः १९ । ३८ । आयनवलनचापांशाः २१ । ४ । अक्षजस्य ६८ ॥ ५६ । स्फुटवलनस्य चापांशाः ९. । मिथुनादिगे धुज्या ३२१८ । चरासवः ३४६५ । नतघटिकाः २४ । ३७ । आय- नवलनांशाः १२ । ३२ । अक्षजस्य ७७ । २८ । स्फुटस्य ९० । एवं सर्वत्र । अत एव प्रतिवादिनं प्रत्याह- यत् खस्वस्तिकगे रवौ भवलये हरवृत्तवत् संस्थिते प्रत्यक्षं वलनं कुजे त्रिभयुतार्कानासमं दृश्यते । त्वं चेदुत्क्रमजीवयानयसि तत् तादृक् सखे गोलविन्- मन्ये तमिलं तदेव वलनं धीवृद्धिदाद्योदितम् ॥ यत्राक्षोऽङ्गरसा लवा दिनमणेस्तनोदयं गच्छतो मेषे वा वृषभेऽपि वाप्यनिमिषे कुम्भे स्थितस्यापि वा। स्पर्शी दक्षिणतस्तदा क्षितिजवत् स्यात् क्रान्तिवृत्तं यत. स्तबेलुत्क्रमजीवयान्न वलनं व्यासार्धतुल्यं कथम् ॥ अनेनैवोत्क्रमज्यानिराकरणेन कर्मापि क्रमज्यया साध्यम् । वलनमूलत्वाकर्मणो- उतन्तयोरेकैव वासना । इति श्रीभास्करीये सिद्धान्तशिरोमणिगोलवासनाभाष्ये मिताक्षरे ग्रहणवासना । अथोदयास्तवासना । तत्रादावुदयेऽस्तेच कर्मकारणमाह- क्रान्तिवृत्तग्रहस्थानचिह्न यदा स्यात् कुजे नो तदा खेचरोऽयं यतः । स्वेषुणोक्षिप्यते नाम्यते वा कुजात तेन दृकर्म खेटोदयास्ते कृतम् ॥१॥ नैव बाणः कुजेऽसौ कदम्बोन्मुखस्तत्समुत्क्षपणं नामनं च द्विधा । आयनं चाक्षजं तेन कर्मद्वयं तत्प्रपञ्चः पुनः संविविच्योच्यते ॥ २ ॥ स्पष्टार्थम् । अथ तत्कर्माह- क्षितिजे वलने ये स्तस्तद्वशादिषुणा ग्रहः । याम्येन नाम्यते दमाजात् सौम्येनोन्नाम्यते तथा ॥ ३ ॥ तद्वयस्तं वलने याम्ये व्यस्तं प्रत्यककुजेऽप्यतः । प्रायनं त्रिज्यया चेत् स्यादस्पष्टेन शरेण किम् ॥ ४ ॥ लम्बज्ययाक्षजं चेत् स्याद्वलन(१) किं स्फुटषुणा । १. संशोधकः ।

·.२३० गोलाध्याये इति राशिकाल्लब्धे त्रिज्याघ्ने युज्ययोद्धृते ॥ ५ ॥ तचापैक्यान्तरमाणोः कुजात् खेटो नतोन्नतः । तैः प्राणैर्यत् क्रमालनं नतात् खेटात् प्रजायते ॥ ६ ॥ उत्क्रमेणोन्नताद्यच्च तद्ग्रहोदयलग्नकम् । उक्तव्यत्ययतः प्रत्यगस्तलग्नं सषड्ग्रहातू ॥७॥ शरे महति भानां तु चरा, मध्यमापमात् । शरस्फुटात् तथा कृत्वा तच्चापैक्यान्तरासुभिः ॥ ८ ॥ विभिन्नैकदिशोविद्यादक्षजेन नतोन्नतम् । प्रायनान्नजयोर्योगवियोगाल्लग्नमुक्तवत् ॥ ९ ॥ अन्न गोले यथोक्तं क्रान्तिमण्डले विमण्डले च ग्रहं दत्त्वा विमण्डलस्थग्रहोपरि ज्या- वृत्ते च बद्धे यथेयं हक्कोपपत्तिः सुखेन बालैपि बुध्यते तथायं सूत्रपाठः कृतोऽतः सुगमा । तथा ग्रहच्छायाधिकार इथमुपपत्तिः सम्यक् कथितैव । अथ शरस्य स्पष्टीकरणमाह- सत्रिराशिग्रहधुज्यानिघ्नस्त्रिज्योद्धृतः शरः(१)। स्फुटोऽसौ क्रान्तिसंस्कारे नकर्मण्यक्षजे तथा ॥ १० ॥ अयं संक्षितो गौणप्रकारः । मुख्यस्तु पूर्व व्याख्यात एव । तथापीह युक्तिमान- मुच्यते । विषुववृत्तात् क्रान्तिधुंवाभिमुखी । क्रान्त्यग्राच्छरः कदम्बाभिमुखः । कर्थ तेन तिर्यस्थेन सा संस्कार्या । अतः क्रान्त्यग्रे याज्यावृत्तं तस्य शराग्रस्य च यदन्त- रमृज तेन संस्कृता सती स्फुटा भवति । तच्चान्तरं कोटिरूपम् । शरः कर्णरूपः । तद्वा- न्तरपदं धुज्यावृत्ते भुजः । एतत् यत्रं दिग्बलनजपत्रपंभवम् । तत्र सत्रिराशिग्रहकान्तिः कदम्बध्रुवसूत्रयोरन्तरम् । तज्ज्या भुजः । तद्यज्या कोटिखिज्या कर्णः । यदि त्रिज्ययेय कोटिस्तदा शरेण केत्युपपन्नम् । कोटिरूपस्यैव शरस्य ध्रुवोन्मुखस्य ज्ययाक्षज हक्कम कर्तुं युज्यते । शेषोक्तिः स्पष्टार्था । अथ ब्रह्मगुप्तादिभिः किं स्पष्टो नोक्त इत्याशङ्याह- ब्रह्मगुप्तादिभिः स्वल्पान्तरत्वान्न कृतः स्फुटः । स्थित्यर्धपरिलेखादौ गणितागत एव हि ॥ ११ ॥ नक्षत्राणां स्फुटा एव स्थिरत्वात् पठिताः शराः। द्वकर्मणायनेनैषां संस्कृताश्च तथा ध्रुवाः ॥ १२ ॥ स्पष्टार्थम् । अथ सदूषणानुपहसन्नाह- क्रान्तिसूत्रे शरं केचिन्मन्यन्ते ते कुबुद्धयः । चरांशखाकान्त रशिजिनीनी लम्बाशजीवा त्रिभजीवयाप्ता । तचापखाङ्कान्तरभागतुल्यं कुजे भवेत् तद्वलनं पलोत्थम् । १. अत्र परमाल्पाजीवाने ग्राज्योद्धृतः शर इति पाठः साधुः । - - ·- । द्वकर्मवासना। २३१ यद्येवमायनं तैश्च द्वकर्मान्यैश्च किं कृतम् ॥ १३ ॥ किं स्पष्टे वालने सूत्रे दत्तो मध्यशरश्च तैः । कोटिवद्वालनात् सूत्रात् स्पर्शमुक्तिशरौ च किम् ॥ १४ ॥ किंच कृत्वा शरं कोटिं स्थित्यर्धानयनं कृतम् । तादृक् चेत् स शरस्तेन नानुपातेन सिध्यति ॥ १५ ॥ यदि क्रान्तिसूत्रे शरस्तदा ध्रुवाभिमुखः स्यात् । निरक्षदेशे क्षितिजस्थो ध्रुवः । ध्रुवा- भिमुखशराग्रस्थो ग्रहः क्षितिज न त्यजति । नामनोज्ञामनाभावात् । किं तत्रायन- दृकर्मणा। अथावाचार्यैः कृतं ये न मन्यन्ते तैरपि कृतं भ्रान्तत्वात् । तथा परिलेखे बिम्बमध्यात् स्पष्टवलनायोपरिगत सूत्रं क्रान्तिवृत्तप्राची। तस्याः कोटिवच्छरः किं दत्तः तत्पक्षे ध्रुवसूने नेयः । शेषं स्पष्टम् । अथोत्क्रमज्यानिवृत्तिमाह- दृष्टिकर्म वलनं च केनचिभ्रान्तितः कथितमुत्क्रमज्यया। तत् कृतं तदनुगैस्ततोऽपरैरन्धपूरुषपरंपरोपमैः ॥ १६ ॥ ब्रह्मगुप्तकृतिरत्र सुन्दरी सान्यथा तदनुगैर्विचार्यते । नोद्धता कृतिरथोद्धतास्तु वा मामिका सुगणका विचार्यताम् ॥ १७ ॥ अत्र ब्रह्मगुप्तकृतिः सुन्दर्यपि चतुर्वेदाचार्यैरन्यथा व्याख्याता । अथात्मन औद्धत्या.' शङ्कां मत्वोक्तम् । हे सुगणका इयं मामिका कृतिौद्धता । अथ वास्तूद्धता । सम्यग्वि- चार्यताम् । अत्र रथोद्धतेति छन्दोनामापि सूचितम् । अथ व्यभिचारमाह- उत्क्रमज्याविधानेन द्वकर्म वलनं तथा । यत् तैरुक्तं न तत् तथ्यं व्यभिचारोऽत्र कथ्यते ॥ १८ ॥ जिनाल्पकाक्षांशगुणत्रिभज्याघातो जिनज्याविहृतोऽस्य चापम् । तेन त्रिभोनेन समः प्रतीच्यां प्राक् सत्रिभेण द्युचरः कुजे चेत् ॥ १९ ॥ हृमण्डलाकारतयाफ्वृत्तं तद्याम्यसौम्यं क्षितिजं तदा स्यात् । क्षिप्तोऽपि खेटः परमेषुणात्र याम्योत्तरत्वात् क्षितिजं न जह्यात् ॥ २० ॥ द्वकर्मसंभूतफलद्वयस्थ नाशो भवेदत्र धनर्णसाम्यात् । नैवोत्क्रमज्याविधिनात्र साम्यं द्वकर्म कार्य क्रमजीवयातः ॥ २१ ॥ तथैव नाशो वलनद्वयस्य साम्यागिन्यत्ववियोजनेन । न साम्यमत्रोत्क्रमजीवया स्यात् क्रमज्ययातो वलनं विधेयम् ॥ २२ ॥ यत्र चतुर्विंशतिभागेभ्योऽल्पोऽक्षस्तत्राक्षज्यात्रिज्ययोर्घातो जिनांशज्याभक्तः । लस्य यावच्चापं तावतो भुजस्य क्रान्तिज्योत्तराक्षज्यासमा भवतीत्यर्थः । क्षांशाः ३ । एषां ज्या १२१० । अस्यास्त्रिज्यागुणाया जिनज्याहृतायाश्चापं राशिव- यम् २ । अनेन सत्रिभेण समो ग्रहो ५ यदा पूर्वक्षितिजे । अथवा वित्रिभेण ११ समः प्रत्यक्षितिजे ग्रहो भवति तदा वृषभान्तः खस्वस्तिके । अतो दृमण्डलाकारं क्रान्ति- वृत्तं स्यात् । अस्य क्रान्तिवृत्तस्य क्षितिजप्रदेशे क्षितिजमेव दक्षिणोत्तरं स्यात् । यतस्तदा तद्यथा। अ- ·गोलाध्याये कदम्बः क्षितिजे वर्तते । अतः क्षितिजस्थो ग्रहः परमेणापि शरेण कदम्बोन्मुखेन विक्षिप्तः क्षितिजं न त्यजति । क्रान्तिवृत्तग्रहस्थानमेवोदयलग्नं स्यात् । एवं कर्मफलयोर्धनर्णयोः साम्यं भवति । उत्क्रमज्याविधानेन तयोर्न साम्यं स्यात् । अतः क्रमज्ययैव कर्तव्यम् । एवं तत्रैव वर्तमानस्यार्कस्य वलनाभावः । वलनयोभिन्नदिशोः साम्यात् । उत्क्रमज्यया नैव साम्यमित्यर्थः । अथ यत् खस्वस्तिकगे रवाविति श्लोकद्वयं पूर्व व्याख्यातमेव । अथ तन्मतिभ्रमे कारणमाह- गर्वाद्रसराभस्यात् परविश्वासात् प्रमादतश्चापि । मुह्यन्त्यपि मतिमन्तः किं मन्दोऽन्यैस्तथा चोक्तम् (१) ॥ २३ ॥ गणयन्ति नापशब्दं न वृत्तभङ्गं क्षयं न चार्थस्य । रसिकत्वेनाकुलिता वेश्यापतयः कुकवयश्च ॥ २४ ॥ स्पष्टम् । इति श्रीभास्करीये गोलभाष्ये मिताक्षर उदयास्तहकर्मवासना । अथ शृङ्गोन्नतिवासना । तत्र शुक्लत्वे कृष्णत्वे च कारणमाह- तरणिकिरणसङ्गादेष पीयूषपिण्डो दिनकरदिशि चन्द्रश्चन्द्रिकाभिश्वकास्ति । तदितरदिशिबालाकुन्तलश्यामलश्रीर्घट इव निजमूर्तिच्छाययैवातपस्थः(२)॥१॥ सूर्याधःस्थस्य विधोरधःस्थमधं मृद्रश्य सकलासितं स्यात् । दशेऽथ भार्धान्तरितस्य शुक्लं तत् पौर्णमास्यां परिवर्तनेन ॥२॥ कक्षाचतुर्थे तरणेहि चन्द्रकान्तरे तिर्यगिनो यतोऽजात् । पादोनषटकाष्ट ६५ लवान्तरेऽतो दल(३) नृदृश्यस्य दलस्य शुक्लम् ॥ ३ ॥ उपचितिमुपयाति शौक्लयमिन्दोस्त्यजत इनं बजतश्च मेचकत्वम्(४)। जलमयजलजस्य गोलकत्वात् प्रभवति तीक्ष्णविषाणरूपतास्य ॥४॥ १. किमुतान्येऽन्यैस्तथा चोक्तम् । इति पाठान्तरम् । २. अत्र श्रीपतिः। धाम्ना धामनिधेरयं जलमयो धत्ते सुधादीधितिः सद्यःकृत्तमृणालकन्दविशदच्छायां विवस्वदिशि । हम्र्थे धर्मघृणेः करैर्घट इवान्यस्मिन् विभागे पुन- बालाकुन्तलकालतां कलयति स्वच्छां तनोश्छायया ॥ अधांबम्बसहशे सिते विधोः खण्डिते वपुषि चार्धजीवया । रूपमुद्वहति लोललोचनाभालपट्टभवमेणलाञ्छनः ॥ ४. अत्रज्ञानराजः। भानुश्चेत् प्रतिबिम्बितो जलमये शीतांशुगोले दिवा निस्तेजा निशि मुप्रभः कथमथो कि सूर्यबिम्बासमः । गोलार्धे रविसोज्ज्वलं च सकलं न स्यात् तडागे यथा मासार्धऽखिलाश्यतेति गणकान् ज्ञानाह्वयः पृच्छति ॥ OM ·यन्त्राध्यायः। २३३ । यद्याम्योदक तपनशशिनोरन्तरं सोऽत्र बाहुः कोटिस्तूर्वाधरमपि तयोर्यच्च तिर्यक् स कर्णः । दोर्मूलेऽकः शशिदिशि भुजोऽनाञ्चकोटिस्तदने चन्द्रः कर्णो रविदिगनया दीयते तेन शौक्लयम्(१) ॥ ५ ॥ स्पष्टम् । अस्य वासना पूर्व कथितैव । तथापि किंविदिहोच्यते । प्राग्वद्भितेरुत्तर- पावें चन्द्रकक्षा रविकक्षां च विलिख्य तत्रोव रेखां तिर्यग्रेखां च कृत्वा चन्द्रकक्षोयरेखा- संपाते चन्द्रबिम्ब विलिख्येदं दर्शयेत् । तिर्यप्रखाया उपरि चन्द्रकक्षाव्यासार्थमितेऽन्तरेऽन्यां तिर्थग्रेखां कुर्यात् । सा रेखा प्रत्याविकक्षायां यत्र लग्ना तत्र स्थित एवार्क ऊध्र्व रेखाव- च्छिनचन्द्रबिम्बाधं पश्चिमतः शुक्लं भवति । तस्यामिश्रस्तनं मनुष्यदृश्यम् । तत्रस्थेऽके अयन्दुः सपादचतुर्भागोनं राशिन भवति २ । २५ । ४९ । एतावत्येव व्यकेंन्दुभुजे बिम्बाधं पश्चिम पूर्व वा शुक्लं भवितुमर्हति । न त्रिभे । अथाध्यायोपसंहारश्लोकमाह- ईषदीपदिह मध्यगमादौ ग्रन्थगौरवभयेन मयोक्ता। वासना मतिमता सकलोह्या गोलबोध इदमेव फलं हि ॥ ६ ॥ हि यस्मात् कारणात् गोले ज्ञात इदमेव फलं यदश्रुतापि वासनोह्यते । इति श्रीभास्कीये सिद्धान्तशिरोमणिगोलभाष्ये मिताक्षरे शृङ्गोन्नतिवासनाध्यायः । ग्रन्थसंख्या १८ । अथ यन्त्राध्यायो व्याख्यायते । तत्रादौ तदारम्भप्रयोजनमाह- दिनगतकालावयवा ज्ञातुमशक्या यतो विना यन्त्रैः घक्ष्ये यन्त्राणि ततः स्फुटानि संक्षेपतः कतिचित् ॥ १ ॥ गोलो नाडीवलयं यष्टिः शङ्खर्घटी चक्रम् । चापं तुर्य फलकं धीरेकं पारमार्थिकं यन्त्रम् ॥ २ ॥ स्पष्टम्। अथ प्रथम गोलयन्त्रमाह- अपवृत्तगरविचिन्हं क्षितिजे धृत्वा कुजेन संसक्त। नाडीवृत्ते बिन्दुं कृत्वा धृत्वाथ जलसमं क्षितिजम् ॥ ३ ॥ रविचिह्नस्य च्छाया पतति कुमध्ये यथा तथा विधृते । उडगोले कुजबिन्द्वोर्मध्ये नाडयो धुयाताः स्युः॥४॥ यथोक्तविधिना खगोलान्तर्भगोलं बध्वा तन्त्र क्रान्तिवृत्ते मेषादेरारभ्य रविभुक्तरा- शिभागार्थ दत्त्वा तदने यश्चिह्न तदपवृत्तगरविचिह्नमुच्यते । भगोलं चालयित्वा रविचिई क्षितिजे धार्यम् । तथा धृते सति क्षितिज प्राच्या विषुवन्मण्डले यत्र लग्नं तत्र खटिकया बिन्दुः कार्यः । ततः क्षितिजवृत्तं जलसमं यथा भवति तथा गोलयन्त्रं स्थिरं कृत्वा भ- १. अत्र क्षेत्र प्रहगणिते शोन्नत्यधिकारे १५१ पृष्ठ द्रष्टव्यम् । - ·२३४ गोलाध्याये गोलस्तथा चाल्यो यथा रविचिह्नस्य छाया भूगर्भ पतति । तथा कृते सति विषुववृत्ते क्षितिजबिन्द्वोर्मध्ये यावत्यो घटिकास्तावत्यस्तस्मिन् काले दिनगता ज्ञेयाः । अपवृत्ते मे. पादेरारभ्य प्राक्षितिजपर्यन्तं यदाशिभागाचं तल्लग्नं ज्ञेयम् । इति गोलयन्त्रम् अथ नाडीवलयमाह- अपवृत्ते कुजलग्ने लग्नं चाथो खगोलनलिकान्तः । भूस्थं ध्रुवयष्टिस्थं चक्रं षया निजोदयैश्चाङ्कयम् ॥ ५ ॥. व्यस्तैर्यष्टीभायामुदयेऽक न्यस्य नाडिका ज्ञेयाः। इष्टच्छायासूर्यान्तरेऽथ लग्नं प्रभायां च ॥ ६ ॥ केनचिदाधारेण ध्रुवाभिमुखकीलकेऽत्र धृते । अथवा कीलच्छायातलमध्ये स्युर्नता नाडयः॥ ७ ॥(१) अन्न चारुदारुमयमिष्टप्रमाणं चक्राकारं सम नेम्यां षष्टिघटिकाई यन्त्रं खगोलमध्य- स्थायां भुवयष्टौ पृथ्वीमध्यस्थाने प्रोतं कार्यम् । तथा स्वोदयप्रमाणेमेषादिराशिभिरसमै- रुभयपार्श्वयोः षड्वर्गेण च बुद्धिमतरहुनीयम् । तेश्वोदयैर्विलोमेरऽयम् । मेषात् पश्चिमतो वृषो वृषात् पश्चिमतो मिथुन इत्यादि । स चाकूनप्रकारः सर्वतोभद्रयन्त्रे यथा मया पठितः । वृतौ चक्रभागैस्तदन्तर्षटीभिः स्वदेशोदयश्चात्येवस्य पार्थम् । प्रतिस्बोइयं खाग्निभिः क्षेत्रभागैस्त्रिभागाभिधैादशांशैनवांशैः त्रिभागैविभागैस्तथा स्वस्वनाथैः प्रयत्नेन षड्वर्गमेवं विभज्य । एवं यन्त्रं कृत्वा यस्मिन् दिने तेन कालज्ञानं तस्मिन् दिने यावानौदयिको रविस्त - कान् राशीन् मेषादेर्दत्रा भुज्यमानराशे गान् क्षेत्रभागेषु दत्त्वाऽग्रे रविचिह्न कार्यम् । तस्मिन् दिन उदयकाले यष्टिच्छाया या पश्चिमतो गता तस्यां छायायां रविचिह्न यथा भवति तथा यन्त्रं स्थिरं कार्यम् । ततोऽनन्तरं रविर्यथायथोपरि याति तथातथा छायाधी गच्छति । छायाचिह्नयोर्मध्ये या घटिकास्ता दिनगता जेयाः । तथा यष्टिच्छायायां यो राशिये च क्षेत्रांशास्तल्लनं ज्ञेयम् । स च षड्वर्गः । अथवा किं खगोलान्तःस्थेन यष्टि- प्रोतेन । चक्रान्तरिष्टप्रमाणं कीलकं प्रोतं कृत्वा स कीलको ध्रुवाभिमुखोयथा भवति तथा केनचिदाधारेण चक्र स्थिर कार्यम् । तथा कृत इष्टकाले कोलच्छाया यन्त्र लगति तस्य यन्त्राधश्चितस्य च मध्ये नतनाडिका ज्ञेयाः । इति नाडीवलयम् । अथ घटिकामाह- घटदलरूपा घटिता घटिका ताम्री तले पृथुच्छिद्रा। धुनिशनिमजनमित्या भक्तं धुनिशं घटोमानम्(२) ॥ ८ ॥ १. अत्र संशोधकः। इदमेव नाडीवलयं क्षितिजे प्रकल्पितं चेच्छायायन्त्रं भवति । अत्र श्रीपतिः। शुल्बस्य दिग्भिर्विहितं पलैर्यत् षडङ्गुलोचं द्विगुणायतास्यम् । तदम्भसा षष्टिपलैः प्रपूर्य पात्रं घटार्धप्रतिमं घटी स्यात् ॥ ।

·यन्त्राध्यायः॥ २३५ अत्र दशभिः शुल्बस्य पलैरित्यादि यघटीलक्षणं कैश्चित् कृतं तद्युक्तिशून्यं दुर्घटं चे- त्येतदुपेक्षितम् । इष्टप्रमाणाकारसपिरं पात्रं घटीसंज्ञमङ्गीकृतम् । धुनिशनिमजनसंख्यया यदि षत्रिंशच्छतानि पानीयपलानि लभ्यन्ते तदैकेन निमजनेन किमिति त्रैराशिकम् । इति घटीयन्त्रम् । अथ शङ्कुमाह- समतलमस्तकपरिधिर्धमसिद्धो दन्तिदन्तजः शङ्खः । तच्छायातः प्रोक्तं ज्ञानं दिग्देशकालानाम् (१) ॥३॥ स्पष्टम् । इति शकुयन्त्रम् । अथ चक्रमाह- चक्र चक्रांशाडू परिधौ श्लथशृङ्खलादिकाधारम् । धात्री त्रिभ आधारात् कल्प्या भार्धेऽत्र खाधं च ॥ १० ॥ तन्मध्ये सूक्ष्माक्षं क्षिप्त्वार्काभिमुखनेमिकं धार्यम् । भूमेरुन्नतभागास्तत्राक्षच्छायया भुक्ताः तत्वार्धान्तश्च नता उन्नतलवसंगुणीकृतं द्युदलम् । घुदलोन्नतांशभक्तं नाड्यः स्थूलाः परैः प्रोक्ताः(२) ॥ १२ ॥ धातुमयं दारुमयं वा समं चक्रं कृत्वा तन्नेम्यां शृङ्खलादिराधारः शिथिलः कार्यः । चक्रमध्ये सूक्ष्मं सुपिरमाधारात् सुषिरोपरिगामिनी लम्बवदूर्ध्व रेखा कार्या । तन्मत्स्यतो- ऽन्या तिर्यग्रेखा चान कार्या । तचक्र परिधौ भगणांशैरङ्कयित्वाधारात् त्रिभ इति नवति- भागान्तरे तिर्यग्रेखातत्परिधिसंपाते धात्री क्षितिः कल्प्या। भाधेऽन्तर ऊर्ध्व रेखानेमिसं. पाते खाध कल्प्यम् । सपिरे सूक्ष्मा शलाका प्रवातव्या । सा चाक्षसंज्ञा । तचक्रमर्काभि- मुखनेमिकं च यथा भवति तथाधारे धार्यम् । तथा तेऽक्षस्य छाया परिधौ यन्त्र लगति तत्कुजचिन्हयोरेन्तरे येऽशास्ते खेरुन्नतांशाः । ये छायाखार्धयोरन्तरे ते नतांशा ज्ञेयाः । एवमत्र नतोन्नतांशज्ञानमेव भवति । अतोऽन्यैर्घटिका अप्यानीताः । तद्यथा । तस्मिन्. दिने गणितेन मध्यंदिनोन्नतांशान् दिनार्धमानं च ज्ञात्वानुपातः कृतः । यदि मध्यंदिनो. न्नतांशैदिनार्धनाड्यो लभ्यन्ते तदैभिः किमित्येवं स्थूला घटिकाः स्युः । अथ वेधेन ग्रहज्ञानमाह- पैत्रपुष्यान्तिमवारुणानामृक्षद्वयं नेमिगतं यथा स्यात् । सत्र्यंशमाषत्रयनिर्मिता या हेम्नः शलाका चतुरडला स्यात् । विद्धं तया प्राक्तनमत्र पात्रं प्रपूर्यते नाडिकयाम्बुना तत् । १. अत्र कश्चित् । भ्रमविरचितवृत्तस्तुल्यमूलाग्रभागो द्विरददशनजन्मा सारदारूद्भवो वा। अतिऋजुरवलम्बादवणः षट्कवृत्तः समतल इह शस्तः शङ्करकाकुलः स्यात् ॥ २. अत्र परवाक्यम् । इष्टोन्नतांशा युदलेन निन्ना मध्योन्नतांशैविहृताश्च नाड्यः दिनस्य पूर्वापरभागयोश्च याताश्च शेषाः क्रमशो भवन्ति ॥ २१ सि०शि० ·गोलाध्याये दुरेन्तरेऽल्पेषुभखेचरौ वा तथात्र यन्त्रं सुधिया प्रधार्यम् ॥ १३ ॥ नेमिस्थदृष्टयाक्षगतं प्रपश्येत् खेट व धिष्ण्यस्य च योगताराम् । नेम्यङ्कयोरक्षयुजोस्तु मध्ये येंडशाः स्थिता भध्रुवको युतस्तैः ॥ १४ ॥ प्रत्यक् स्थिते भेऽथ पुरःस्थिते तैहीनो ध्रुवः स्यात् खचरस्य भुक्तम् । तत्र यन्त्रस्याधोनेम्यां दृष्टिं कृत्वोयनेम्यामुक्ताणां मध्ये भद्वितयं युगपन्नेमिगतं यथा स्यात् तथा यन्त्र स्थिरं कृत्वा नेम्यां धिष्ण्योरेकतरं स्थानमयेत् । ततोऽग्रे पृष्ठतो वा दृष्टिं चालयित्वा ग्रह विध्येत् । ग्रहः प्रायोऽक्षगतो दृश्यते । अक्षमूलस्थ ग्रहस्य चा- न्तरं शरो ग्रहावधिः । अक्षमूलं नेम्यां यत्र लग्नं दृश्यते तत् स्थानमण्यक्यम् । अथ भग्रहाङ्कयोर्मध्ये येऽशास्तैर्भध्रुवो युतः स्फुटग्रहो भवति । यदा ग्रहात् पश्चिमस्थं नक्षत्रम् । यदा पूर्वस्थं नक्षत्रं तदा भध्रुवो हीनः स्फुटग्रहो भवति । अथवाल्पशरं नक्षत्रं रोहिण्याचं ततो दूरेऽन्तरे यदा ग्रहस्तदा तावेव विध्वा प्रोक्तवद्ग्रहज्ञानम् । इति चक्रयन्त्रम् । अथ चापं तुर्यगोलं चाह- दलीकृतं चक्रमुशन्ति चापं कोदण्डखण्डं खलु तुर्यगोलम् ॥ १५ ॥ स्पष्टम् । अत्र यन्त्रेषु गोलो गोल एव । नाडीवलयं विषुववृत्तम् । तयोटिकाज्ञाने गोल- युक्तिरेव वासना । सम्यग्ध्रुवाभिमुखयष्टिके गोले धृते यथोक्ताः स्वत एव घटिका ज्ञायन्त इत्यर्थः । यत्तु नाडीवलयं चक्रं कृत्वा यष्टयां प्रोतं तत् षड्वर्गाडनार्थमेव । यत्तु चक्र तह- मण्डलम् । तत्र नतोन्नतांशज्ञानमेव गोलयुक्त्या भवति । दृङ्मण्डले क्षितिजादुपरि यै. भोगै रविर्भवति तैरेव पश्चिमक्षितिजादधः कीलकच्छाया लगतीत्यर्थः । ग्रहवेधे यदक्षे. पधिष्ण्यद्वयं नेमिस्थं कृत्वा यन्त्र धृतं तत् क्रान्तिवृत्ताकारावस्थानार्थम् । अतस्तत्रापि गो. लयुक्तिरेव वासना । इति चापतुयें । अथ फलकयन्त्रार्थमाह- द्वङ्गण्डलेऽत्र स्फुटकाल उक्तः सुखेन नान्यैर्यतितं मयातः । सद्गोलयुक्तर्गणितस्य सारं स्पष्टं प्रवक्ष्ये फलकाख्ययन्त्रम् ॥ १६ ॥ स्पष्टार्थम् । इदानीमभीष्टदेवतानमस्कारपूर्वकमाह- नित्यं जाडयतमोहरं सुमनसामुल्लासनं सप्रभ चाक्लेशं समयावबोधनविधौ प्रोद्बोधितज्योतिषम् । सेव्यं मण्डलमध्यगं सुकृतिभिर्यन्त्रं स्फुट वच्म्यहं नत्वैतद्गुणमेव देवममलं श्रीभास्करं भास्करः ॥ १७ ॥ वच्मि कथयामि । किम् । यन्त्रम् । किविशिष्टम् । स्फुटमव्यभिचारि । कः । कर्ताह भास्करः । किं कृत्वा । नत्वा प्रणिपत्य । कम् । भास्कर सूर्यम् । किविशिष्टम् । मण्ड- लमध्यगं सूक्ष्मरूपावस्थानम् । पुनः किविशिष्टमिति प्रतिविशेषणं सम्बध्यते । नित्यम. विनाशिनम् । तथा जाड्यतमोहरं शैत्यतमोहरम् । तथा सुमनसां कमलादीनामुल्लासनम् । तथा । सप्रमं सदीप्तिकम् । तथा अक्लेशं निरायासम् । क । समयावबोधनविधौ काल- - ·यन्त्राध्यायः। २३७ ज्ञानविधाने । प्रोद्बोधितज्योतिषमुल्लासिततारकम् । यदेतत् तारकाणां तेजस्तद्रवितेज:- संजनितमेवेत्यर्थः । तथा सेव्यमुपास्यम् । कैः । सुकृतिभिः पुण्यकृद्धिः । अर्थतान्येव विशेषणानि यन्त्रे व्याख्यायन्ते । किविशिष्टं यन्त्रम् । जाड्यतमोह- रम् । जाड्यं मौढ्यं तदेव तमो हरतीति जाड्यतमोहरम् । कदा । नित्यं प्रत्यहम् । तथा सुमनसां विदुषामुल्लासनम् । तथा सप्रमं छायासहितम् । तथा अक्लेशं समयावबोधन. विधौ । अन्न मुखेन कालज्ञानं भवतीत्यर्थः । तथा प्रोद्बोधितज्योतिषमुज्ज्वलीकृतज्योतिः- शास्त्रम् । तथा सुकृतिभिः सुगणकैः सेव्यम् । तथा मण्डलमध्यगम् । मण्डलं मध्यगं य- स्येति मण्डलमध्यगमन्तलिखितवृत्तमित्यर्थः । तथामलमिति । इदानी यन्त्रलक्षणमाह- कर्तव्यं चतुरस्त्रकं सुफलकं खाङ्का १० जुलैर्विस्तृतं विस्ताराद्विगुणा १८० यतं सुगणकेनायाममध्ये तथा । प्राधारः श्लथगृहलादिघटितः कार्या च रेखा तत- स्त्वाधारादवलम्बसूत्रसदृशी सा लम्बरेखोच्यते ॥ १८ ॥ लम्ब नवत्य ६० मुलकैविभज्य प्रत्यङ्गुलं तिर्यगतः प्रसार्य । सूत्राणि तत्रायतसूक्ष्मरेखा जीवाभिधानाः सुधिया विधेयाः ॥ १६॥ अाधारतोऽधः खगुणा ३० मुलेषु ज्यालम्बयोगे सुषिरं च सूक्ष्मम् । इष्टप्रमाणा सुषिरे शलाका क्षेप्याक्षसंज्ञा खलु सा प्रकल्प्या ॥ २० ॥ षष्टयङ्गुलव्यासमतश्च रन्ध्रात् कृत्वा सुवृत्तं परिधौ तदयम् । षष्टया घटीनां भगणांश ३६० कैश्च प्रत्यंशकं चाम्बुपलेश्च दिग्भिः ॥२॥ अग्रे सरन्ध्रा तनुपट्टिकैका षष्टयङ्गुला दीर्घतया तथाङ्कया। अन्नादौ धातुमयं श्रीपादिदारुमयं वा फलकं चतुरस्र श्लक्ष्णं समं कर्तव्यम् । तच्च नवत्यङ्गुलविस्तारं द्विगुणविस्तारदैर्घ्यम् । तत्समीपे दैर्घ्यमध्ये तस्याधारः शिथिलः शृङ्ख- लादिः कार्य: । आधारे धृतं यन्त्रं यथा लम्बमानं स्यात् तथा ते फलक आधारादधःसू. नमवलम्बरेखा कार्या । सा च लम्बसंज्ञा । तं लम्बं नवतिभागं कृत्वा भागे भागे तिर्य- ग्रेखा दीर्घा कार्या । तिर्यक्त्वं तु लम्बभवान्मत्स्यात् । सा रेखा ज्यासंज्ञा ज्ञेया । आधा- रादधस्त्रिंशदगुलान्तरे या ज्या तस्या लम्बस्य च संपाते सुषिरम् । तन्नेष्टप्रमाणा शलाका क्षेप्या । साक्षसंज्ञा । तस्माद्वन्ध्रात् त्रिंशदगुलेन कर्कटकेन वृत्तरेखा कार्या । सा षष्टि- ६० घटिकाभिभंगणांशकैः खषडग्निसंख्यैः ३६० प्रत्यंशं दशभिर्दशभिः पानीयपलैश्चाया । अथ ताम्रादिमयी वंशशलाकामयी वा पट्टिका षष्ट्यङ्गुला ६० दीर्घतया तैरेव फलकाङ्गुलैस्त- थैवाङ्किता कार्या । सा पट्टिकार्धाङ्गुलविस्तृता । एकस्मिन्नग्रेऽङ्गुलविस्तृता कुठाराकारा कार्या । तत्र विस्तारमध्ये छिद्रं कार्यम् । अक्षप्रोतायाः पट्टिकाया लम्बोपरि ताया एक पावं यथा लम्बरेखां न जहाति तथा सरन्ध्रा कार्येत्यर्थः । इदानी यन्त्रोपकरणमाह- यत् खण्डकैः स्थूलचरं पलाद्यं तद्गोकु १६ हृत् स्याञ्चरशिजिनीह ॥२२॥ यत् खण्डकोत्थं चराधं पानीयपलात्मकं तस्यैकोनविंशति १९ भागोऽत्र चरज्या ज्ञेया। - - - ·२३८ गोलाध्याये । तानि चरखण्डानि । दिङ्नागसत्र्यंशगुणै १०।८। ३३ । विनिनी पलप्रभा स्युश्चरखण्ड- कानीति । तानि यथा सार्धचतुरङ्गुले ४ । ३० पलप्रभादेशे ४५ । ३६ । १५ । अनोपपत्तिः । खण्डकैश्चरसाधने कथितैव । तचरं रूपतश्चरज्यारूपमेवागच्छति । तच्च पानीयपलात्मकम् । अतस्तत् षङ्गुणितमत्वात्मकं स्यात् । (स्वल्पत्वादस्य ज्या ताव. त्येव भवति ।) (१)ततोऽनुपातः । यदि त्रिज्याव्यासार्ध एतावती चरज्या तदा त्रिंश- व्यासाधे कियतीति । अन त्रिंशचरज्याया गुणकस्त्रिज्या हरः । अतः षड्भिस्त्रिंशता च त्रिज्यापवर्तने कृते जात एकोनविंशतिहरः १९ । रूपं १ गुणः । फलमन यन्त्रे चर- ज्येत्युपपन्नम्। इदानी यष्टिसाधनमाह- वेदाभवाः ११शैलभुवो१७धृतिश्चर-विश्वे १३च बाणाः ५ पलकर्णनिघ्नाः! अर्कोद्धृताः स्युः क्रमशः स्वदेशे राश्यलभ्यानि हि खण्डकानि ॥ २३ ॥ तैः कान्तिपाताढ्यरवेर्भुजज्या षष्टयुद्धृताक्षश्रवणेन युक्ता । दिग्नी कृताप्ता भवतीह यष्टिः (२)सा पट्टिकायां सुषिरात् प्रदेया ॥२४॥ ४ । ११ । १७ । १८ । १३ । ५ एतानि खण्डकानि निरक्षदेशे पलकर्णगुणानि द्वादशभक्कानि स्वदेशे भवन्ति । पञ्चदशभिः पञ्चदशभिर्भागै रेकै लभ्यते । एवं तैः ख. ण्डकैः सायनांशार्का जज्या साध्या । सा षष्टिभक्ता पलकर्णयुता ततो दशगुणा चतुर्भ- क्ताङ्गुलात्मिका यष्टिर्भवति । सा यष्टिः पट्टिकायां सुषिराद्देया । यष्टिमितान्यगुलानि पट्टि- कायां रन्ध्रादारभ्य गणयित्वाग्रे चिह्न कार्यमित्यर्थः । अनोपपत्तिः । (३)अत्र सुपिरोपरि या ज्यारेखा सा मध्यरेखेति ज्ञातव्या । इह किल दृङ्मण्डलाकारे ते यन्त्रे कीलच्छाया यत्र परिधौ लगति तन्मध्यरेखयोरन्तरे य उन्नतभा- गास्तेषां ज्योन्नतज्या । मध्यरेखाछाययोर्मध्ये यावन्त्यङ्गुलानि तावत्युन्नतज्येत्यर्थः । सैवे- १. अत्र संशोधकः। स्वल्पत्वादिति प्रकृति भवतीत्यन्तं केनचित् प्रक्षिप्तमिति प्रतिभाति । २. अत्र केशवदैवज्ञः। वैदैर्भबैः सप्तकुभिगजाब्जैविश्वैः शरैः सायनसूर्यदोया । राश्यर्धजैर्वाऽष्टगजाश्वि २८८ भक्ता सार्धद्वया २ । ३० व्या पलकर्णनिन्नी। ३. अत्र गणेशदैवज्ञः । व्यक्षेऽकाङ्गुलशङ्कुजाहृतिरिनास्त्रिज्याहता युज्यया- प्ताऽन्त्या स्यादिति भार्धजाः षडमुतोऽर्कान्प्रोझ्य शेषाण्यधः । प्रोझ्याब्ध्यादिकखण्डषटकामनहृत् स्वाक्षश्रवोघ्नं पुरे स्वे स्यादुत्क्रमतोऽक्षकर्णयुगिनास्त्यक्ता निरक्षे यतः ।। शङ्को द्वादशकेऽन्तिकेयमुदिता यन्त्रोन्नतांशज्यका- शङ्कौ कि यदि यन्त्रजोन्नतगुणे त्रिंशच्छ्रुतिस्तत्र किम् । यष्टिः स्यात् फलमत्र मध्यगुणयष्ट्यपान्तरन्त्या ततो यष्ट्यप्राइवरोधंदत्तचरजज्यास्पृरावृत्ते नतम् ॥

·यन्त्राध्यायः। N - काले शल्कुः । स एव पलकर्णगुणो द्वादशहत इष्टहतिः स्यात् । सा त्रिज्यागुणा धुज्यया भक्तेष्टान्त्यका स्यात् । अथ त्रिज्योत्तरगोले चरज्यया युता दक्षिणे हीना सत्यन्त्या स्या- त् । अन्त्याया इष्टान्त्यकोनाया यच्छेषं सा नतकालस्योत्क्रमज्या स्यात् । अतस्तस्या उत्क्रमचापे कृते नतकालो ज्ञायत इति किल गोले कालज्ञानवासना । इदं धूलोकर्म यन्त्रादेवोपसंहतुं यष्टिः कृता । तत्र तावाश्यधैं भुजे घुज्या ३४१८ । राशौ ३३६६ । साधे राशौ ३२९२ । राशिद्वये ३२१८ । सार्धराशिद्वये ३१६१ । राशिनये ३१४१ । यदा किल द्वादशाङ्गुलशङ्कुखिज्यया गुण्यत आभियुंज्याभिः पृथक् पृथविभज्यते तावत् सर्वत्र द्वादशाङ्गुलानि लभ्यन्ते । अधो वेदा इत्यादीनि व्यङ्गुलानि । उपरितनान् द्वादश परित्यज्यैषामेवान्योऽनुपातः । एतान्येव स्वदेशे पलकर्णगुणानि द्वादशहतानि पञ्चदशभाग- लभ्यानि खण्डकानि कल्पितानि । तैः खण्डकैः सायनांशार्कस्य भुजज्या व्यङ्गुलात्मिका भवति । अतः षष्टयुद्धता । इयमक्षकर्णेऽतो योज्या । यतो य उपरि त्यक्ता द्वादश ते या- वदक्षकर्णेन गुण्यन्ते द्वादशभिर्विभज्यन्ते तावदक्षकर्ण एव लभ्यते । एवं द्वादशाङ्गुलस्य श- बोरिष्टान्त्या जाता। इयं धूलीकर्मोपसंहारा) त्रिंशदगुलस्य शोः परिणामिता । तत्रा- नुपातः । यदि द्वादशाङ्गुलस्येयं तदा त्रिंशदङ्गुलस्य केति । अत्र गुणकभाजको त्रिभिरपत्र यं गुणकस्थाने दश १० भागहारे चत्वारः ४ कृताः । एवमनुपातेन त्रिंशदङ्गुलशोरिष्टा- न्त्या यष्टिसंज्ञा भवतीत्यर्थः । यदि त्रिंशच्छडोर्यष्टिमितेष्टान्त्या तदेष्टशङ्कोः कियतीति । एवमिष्टशङ्कुर्यष्टया गुण्यस्त्रिंशता भाज्यः । फलमिष्टान्त्येति स्थितम् । तदर्थं सा यष्टिः पट्टिकायां दत्ता तदग्ने चिह्न च कृतम् । इदानी यष्टिप्रयोजनमाह- धार्य तथा फलकयन्त्रमिदं यथैव तत्पार्श्वयोर्लंगति तुल्यमिनस्य तेजः । छायातजा स्पृशति तत्परिधौ यमंशं तत्रांशके मतिमता तरणिः प्रकल्प्यः॥२५॥ अक्षप्रोतां रविलवगतां पट्टिका न्यस्य तस्माद्- यष्टरग्रादुपरि फलकेऽधश्च गोलक्रमेण । यत्नाइयश्चरदलगुणस्तत्र या ज्या तयात्र छिन्ने वृत्ते तलगघटिकाः स्युनता लम्बकान्ताः ॥ २६ ॥ तद्यन्त्रमाधारेऽवलम्बमानं तथा धार्य यथा यन्त्रोभयपायोस्तुल्यकालमेवार्कतेजो लगति । अर्काभिमुखनेमिकं दृमण्डलाकारमित्यर्थः । तथा ते सपिरे प्रोतस्याक्षस्य छा- या वृत्तपरिधौ यस्मिन्नंशे लगति तत्रांशेऽर्कः कल्प्यः । अथाक्षप्रोतैव पट्टिका रविचिह्न स्था. प्या । तथा धृतायां पट्टिकायां यत् पूर्व कृतं यष्टिचिह्न तस्मादुपर्युत्तरगोले । दक्षिणगोले तु तदधश्वरज्यामितान्यङ्गुलानि फलके गणयित्वा तत्र चिह्न कार्यम् । चिह्नस्थाने या ज्यारे- खा सा वृत्ते यत्र लमा तस्मादधो वृत्ते लम्बरेखावधेर्यावत्यो घटिकास्तावत्यस्तत्काले नता ज्ञेयाः । तदविचिह्न यदि रेखयोर्मध्ये स्थितं तदा तदनुसारिणी तत्रान्यां रेखां प्रकल्प्य नाड्यो ज्ञेयाः। अनोपपत्तिः । अनोत्तरगोले सुषिरादुपरि दक्षिणे तदधश्चरज्यामितान्यङ्गुलानि दत्त्वा तदने चिह्न कार्यम् । तदन्त्याग्रं ज्ञेयम् । एवं वृत्तस्याधो व्यासाधं चरज्यया युतीनं कृतं ।

·२४० गोलाध्याये भवति । अत: सान्त्या। अथ वृत्तपरिधौ यत्र छाया लग्ना तन्मध्यरेखयोरन्तरं किल शकुः । छायोपरि पहिकायां न्यस्तायां यत्र यष्टिचिह्न तन्मध्यरेखयोरन्तरमिष्टान्त्या। यदि त्रिज्याने शङ्कुतुल्यो विप्रकर्षस्तदा यष्टयने कियानित्येवं नैराशिकं कृतं भवति । सा धुदलेऽन्त्यायाः शोध्या। अन्त्याग्रं तु चरज्यया मध्यज्याया उत्तरगोल उपरि दक्षिणेऽधो वर्तते । अतो यष्टयग्रादुपर्यधश्वरज्या दत्ता । तदने या ज्यारेखा तयावच्छिन्नेऽधोवृत्तखण्डे बाणरूपमन्त्याया अवशेषं भवति । अतस्तदुत्क्रमज्यायाश्चापं नतघटिका भवन्ति । तस्या ज्यारेखायाः सकाशाल्लम्बरेखावधि नतघटिका वृत्ते विगणय्य ग्राह्या इत्यर्थः । एवं छायादर्शनात् कालज्ञानमुक्त्वेदानीमेतावत्यभीष्टे काले नते व छाया लगिष्यती- त्येतदर्थमाह- लम्बाद्देया विनतघटिकास्तज्ज्यकातश्चरज्या व्यस्ता देया भवति च तथा यापरा तत्र मौर्वी धार्या पट्टी स्पृशति हि यथा तज्ज्यकां यष्टिचिह्न पट्टीस्थाने निपतति तदाक्षस्य नूनं प्रभास्य ॥ २७ ॥ अधस्तनाल्लम्बवृत्तसंपातादूचं वृत्ते नतघटिका गण्याः । तदने या ज्यारेखा तल्या अध उत्तरगोले दक्षिणे तु तदुपरि फलके चरज्यामितान्यगुलानि गणयित्वाग्रे चिह्न कार्यम् । तत्र या ज्यारेखा तस्यां रेखायां पट्टीस्थितयष्टिचिह्न यथा लगति तथाक्षप्रोतैव सा पट्टीधार्या पट्टीस्थाने तस्मिन् कालेऽक्षस्य छाया पतिष्यतीति ज्ञेयम् । अत्रोपपत्तिः कथितप्रकारवैपरीत्येन । यदस्य यन्त्रस्य नवत्यङ्गुलविस्तारस्तद्विगुणं दैर्घ्यमुक्तं तत् सर्वदेशाभिप्रायेण । अथ- वा यावदेव स्वदेश उपयोगि तावदेव बुद्धिमता कार्यम् । तद्यथा । वृत्तमध्यरन्ध्रादुपरि परमचरज्यामिता रेखाष्टाधश्चाष्टत्रिंशत् । एवं षट्चत्वारिंश ४६ दगुलानि विस्तारे । पर- मयष्टिमितान्यकुलानि द्विगुणानि षट्सप्ततिध्ये ७६ । एतावता कुरुक्षेत्रपर्यन्तं यावत् कालज्ञानं स्यात् । इति फलकयन्त्रम् । अथ यष्टियन्त्रमाह- त्रिज्याविष्कम्भाधं वृत्तं कृत्वा दिगङ्कितं तत्र । दत्त्वायां प्राक् पश्चायुज्यावृत्तं च तन्मध्ये ॥ २८ ॥ तत्परिधौ षष्टयङ्क यष्टिर्नष्टथुतिस्ततः केन्द्रे । त्रिज्यागुला निधेया यष्टयग्रानान्तरं यावत् ॥ २६ तावत्या मौा यद्वितीयवृत्ते धनुर्भवेत् तत्र । दिनगतशेषा नाडयः प्राक् पश्चात् स्युः क्रमेणैवम् ॥ ३०॥ समायां भूमौ त्रिज्यासिताङ्गुलेन कर्क टेन वृत्तं दिगङ्कितं च कृत्वा तत्र प्राक् पश्चादना गोलवशादुत्तरा दक्षिणा वा ज्यार्धवहेया । अग्राग्रयोर्बद्ध सूत्रमुदयास्तसूत्रमुच्यते । तस्यैव वृत्तस्य मध्ये धुज्यामितेन कर्कटेनान्यद्वृत्तं कृत्वा नाडीषष्टयाङ्कनीयम् ततस्त्रि- ज्यामितामुलाया ऋजुयष्टेमूलं केन्द्रे लग्नं कृत्वाग्रमर्काभिमुख तथा धार्य यथा यष्टिर्नष्टच्छा. । अथ ·यन्त्राध्यायः॥ । । या स्यात् । ततः प्राच्यां दिशि त्रिज्यावृत्ते यदग्राग्रचिह्न तस्य यष्ट्यग्रस्य च मध्यमृजुश- लाकया मित्वा सा शलाका दुज्यावृत्ते जीवावद्धार्या । न ज्यावत् । ततः शलाका- अयोर्मध्ये धनुषि यावत्यो घटिकास्तावत्यस्तदा दिनगता ज्ञेयाः । एवं पश्चिमायाग्रयष्टयन- योर्मध्ये शलाकया दिनशेषा ज्ञेयाः । दिनशेषोनं दिनमान दिनगतनाड्यो भवन्ति । यत- स्तदैक्यं दिनमानम् । अनोपपत्तिर्गोलयुक्त्यैव । यष्टिस्त्रिज्या । यद्भुवि वृत्तं लिखितं तत् क्षितिजम् । तत्र पूर्वतः पश्चिमतश्चाग्रा । अग्राग्रयोस्परिंगता रेखोदयास्तसूत्रम् । अग्राग्र उदितो रविर्यथाय- थाहोरानवृत्तगत्योपरि गच्छति तथातथा केन्द्रे निवेशितमूलाया यष्टेरने भ्राम्यमाणे यष्टि- नष्टद्युतिः स्यात् । यतो यष्टयने रविः । अग्रानादकं यावदहोरात्रवृत्ते यावत्यो घटिकास्ता- बत्यो दिनगता भवन्ति । तत्राकाशे युज्यावृत्तं लेखितुं नायाति । अतोऽग्रामयष्टयनयोर- न्तरं शलाकया मित्वा गृहीतम् । ततो भुवि लिखिते द्युज्यावृत्ते तया शलाकया ज्यारू- पया धनुषि घटिकाज्ञानं युक्तियुक्तम् । अथान्यदाह- यष्टयग्राल्लम्बो ना ज्ञेया द्वग्ज्या नृकेन्द्रयोर्मध्ये । नष्टद्युतेर्यष्टेरग्रादधो यावान् लम्बस्तावांस्तस्मिन् काले शकुः । शङ्ककेन्द्रयोर्मध्ये दृग्ज्या ज्ञेया । शङ्खप्राच्यपरयोरन्तरं बाहुः । प्रागपराशानरान्तरं बाहुरिति वक्ष्यति । केवलदिग्ज्ञाने सत्यक्षभामाह- उदयेऽस्ते यष्टयनप्राच्यपरामध्यमग्रा स्यात् ॥ ३१ ॥ शकूयास्तसूत्रान्तरमर्कगुणं नरोद्धृतं पलभा । उदयकालेऽस्तकाले वा यष्टिर्नष्टद्युतिधियमाणा सकलैव भूलमा स्यात् । एवं यष्टयन- प्राच्यपरयोरन्तरं त्रिज्यावृत्ते ज्यावत् स्थितम् । साग्रा ज्ञेया । ततः प्राग्वदुदयास्तसूत्र- मिष्टकाले शङ्कुश्च । शकूदयास्तसूत्रयोरन्तरं द्वादशगुणं शकुना भक्तं पलमा स्यात् । अनोपपत्तिस्त्रैराशिकेन । तद्यथा । यद्यस्य शङ्कोः शङ्क्दयास्तसूत्रयोरन्तरं शकुंतलं भुजस्तदा द्वादशाङ्गुलस्य शङ्कोः क इति । फलं विषुवती भवति । अथोद्यन्तमर्कमदृष्ट्वापि । भुजयोरेकान्यदिशोरन्तरमैक्यं रविक्षुण्णम् ॥ ३२ ॥ शकन्तरहृत् पलभा प्रागपराशानरान्तरं बाहुः । स्पष्टार्थम् । अनोपपत्तिः । यत्र देशे विषुवती ४ । तन्नोत्तरगोले प्रथमशङ्कुस्त्रिंशदङ्गुलो दृष्टः । तस्य थाम्यो भुजः पञ्चाङ्गुलः । अन्यश्च षट्त्रिंशदङ्गुलः । तस्य याम्यो भुजः सप्ताङ्गुलः । अत्रा- प्रया विना किल शङ्कुतलं न ज्ञायते । किंतु भुजाग्रयोर्यावदन्तरं शङ्कुतलयोरपि तावदेवा- न्तरं भवति । तच्छङ्घतलं कल्पितम् २ । कस्य । शङ्कुच्छ्यान्तरतुल्यस्य शङ्कोः ६ । य- यस्यशङ्कोरिदै शकुंतलं तदा द्वादशाङ्गुलस्य किमिति । फलं पलभा ४ । अथवा पलभाप्रमाणं या १ । यदि द्वादशाङ्गुलस्य शङ्कोः पलभा शकुंतलं सदा निशदङ्गुलस्य षन्त्रिंशदङ्गुलस्य वा किमिति १२ । या १ । ३० ॥ १२ । या १ । ३६ । ।

·गोलाध्याय MO एवं ज्ञाते शङ्कुतले पृथक् पृथक् या ३३ । या ३३ । एते स्वस्वयाम्यभुजाभ्यां रहिते जाते उत्तरे अग्रे या ३३ रू ६० । या ३६ रू ८४ । अनयोरग्रयोः समीकरणे छेदगमे च क्रिय- माण इयं क्रियोपपद्यते । इदानी दिग्देशकालानामज्ञाने केवलार्कदर्शनादेव सर्वमाह- यष्टया शकुत्रितयं ज्ञात्वा वा कथ्यते सर्वम् ॥ ३३ ॥ आद्यन्तशकुशिरसोस्तिर्यक् सूत्रं निबध्य तत्सक्ने । मध्यमशकनारे सूत्रे भूमि पृथड्नेये ॥ ३४ ॥ भूचिह्नद्वितयोपरि सूत्रं तत्रोदयास्तसूत्रं स्यात् । तत्केन्द्रान्तरमग्रा सूत्रादग्रान्तरे ततः प्राची ॥ ३५ ॥ प्राग्वदतोऽक्षच्छाया तच्छ्रुतिविहतानकार्कसंगुणिता । क्रान्तिज्या त्रिज्यानी जिनभागज्योधृता दोया(१) ॥ ३६ ॥ त्रिज्यावृत्तं विलिख्य प्राग्वद्यष्टया शङ्कुत्रितयमभीष्टे काले ज्ञात्वा प्रथमतृतीयशङ्क- ग्रयोरेक सूत्रं तिर्यग्बध्वा मध्यस्थशङ्कोरग्रेऽन्यसूत्रस्यैकमग्रं बध्वा तत् सूत्रं तिर्यसूत्र- लमं यथा भवति तथा प्रथमशकभिमुखमधः कर्णगत्या त्रिज्यावृत्तपरिधि नीत्वा तत्र पूर्वभागे चिह्न कार्यम् । ततोऽन्यत् सूत्रं तदेव वा तृतीयशङक्वभिमुखमनेनैव प्रकारेणाः नीत्वा वृत्तपश्चिमभागे चिह्न कार्यम् । तयोश्चिह्नयोपरि गतं सूत्रमुदयास्तसूत्रं स्यात् । सूत्रकेन्द्रयोरन्तरमग्रा । उदयास्तसूत्रादग्रातुल्येऽन्तरे केन्द्रोपरि प्राच्यपरा रेखा कार्या : ततः शकूदयास्तसूत्रान्तरमित्यादिना पलभाज्ञानम् । शेषं स्पष्टम् । अन्न गोलेहोरात्रवृत्ते यथोक्तं क्षितिजसंपातयोरुदयास्तसूत्रं बद्ध्वा तस्मिन्नेवाहोरा- नवृत्ते चिह्नत्रयं कृत्वा तानि शङ्कुशिरांसि प्रकल्प्याद्यन्तचिह्नयोस्तिर्यसूत्रं च निबध्य मध्य. सूत्रात् तिर्यक् सूत्रसक्तमधःसूत्रं नीयमानमुदयास्तसूत्र एव लगतीत्युपपत्तिदर्शनीया । ततो- ऽग्रादिकपलभाज्ञानं युक्तियुक्तम् । पलभाज्ञाने तद्देशज्ञानम् । अथ कालज्ञानमाह- तद्धनुराधे चरणे वर्षस्थार्कः प्रजायतेऽन्येषु । भार्धाच्च्युतः सभा| भगणात् पतितोऽब्दचरणानाम् ॥ ३७॥ तुचिन्हानं(२) स्यातुचिन्हान्यग्रतस्ततो वक्ष्ये । - १. अत्र श्रीपतिः। अपमधनुषो मौा क्षुण्णा गृहत्रयशिञ्जिनी जिनलवजया शिजिन्याप्ता भवेद्दिनकृद्गुणः । कृतधनुरसौ तादग्भार्धाच्च्युतोऽथ सषड्गृहो भगणपतितः स्पष्टोऽर्कः स्यात् पदेषु चतुर्वपि ।। २. अत्र कस्यचित् पद्यम् । मधुः पलाशाप्रभवप्रसूनीष्मस्तु तापाज्जलदेन वर्षाः । पझैः शरत् कुन्दचयैर्हिमतुईयो लवल्या शिशिरः सुधीभिः ।।

·यन्त्राध्यायः। २४३ । मात्रितयाद्भाभ्रमणं न सदस्मादिकपलाद्यं च(१) ॥ ३८ ॥ छायातोऽग्रातो वा भानुः सक्रान्तिपात एव स्यात् । पातोनः स्फुटभानुः स्फुटभानूनो भवेत् पातः ॥ ३९ ॥ अन्नाग्रातस्तच्छुतिविद्वतारकार्कसंगुणितेत्यादिविलोमविधिना या स्फुटार्कदोानीता तस्या यजूनुः स रविर्भवति । एवं वर्षस्य प्रथमचरणे । द्वितीये भार्धाच्च्युतस्तृतीये सभा- र्धश्चतुर्थे भगणात् पतित इति व्यस्तविधिः । वर्षचरणज्ञानमृतुचिः । अन्नान्यैराचार्यभांत्रितयाग्ज्ञिानं दिग्ज्ञाने भानमरेखां चोत्पाद्य केन्द्रमानमरेखयो- यद्याम्योत्तरमन्तरं सा मध्यच्छाया। ततः क्रान्तिज्या । विलोमविधिना तस्या रविरक्ष- चैवं वक्ष्यमाणमहाप्रवनभङ्गार्थ यत् कृतं तदसत् । कुतः । यद्धानितयाद्धाभ्रमणं तदपि ताव. दसत् । अन्यान्यभाग्रहणादन्यथान्यथा भानमरेखा स्यादिति निपुणैरवलोक्यम् । भाभ्र- मनाशे दिक्पलादिकमपि न घटते । अतो यष्ट्या शङ्कुत्रितयं ज्ञात्वेत्यादिना महाप्रश्न- . - भङ्गो युक्तः । अन्न किलाग्रातो रवितिः । योऽत्रामातश्छायातो वा रवियिते स सक्रान्तिपात एवं स्यात् । अतः पातोनो रविर्भवति । रब्यूनश्च पातो भवतीति युक्तियुक्तम् । एवं १. अत्र लल्लः । छायात्रयानभवयोर्मुखपुच्छरज्वोर्योगो यमस्य दिगुदग्द्युदलप्रभागे। यत्र ध्रुवो धनपतेर्दिगसौ भवेद्वा तन्मत्स्यपुच्छमुखरज्जुरसिद्धसिद्धौ ॥ यो मत्स्यपुच्छमुखनिर्गतरज्जुयोगस्तस्मात् प्रभात्रितयचिह्नशिरोऽवगाहि । वृत्तं लिखेन विजहाति हि तस्य रेखां छाया कुलस्थितिमिवामलवंशजा स्त्री। अपि च । अग्रेषु चिह्नानि विधाय वृत्तमिथोऽवगाहैलिखितैस्तु तेभ्यः । तिमी भवेतां मुखपुच्छसक्ते रज्जू प्रसार्यावनयोयुतिर्या ॥ ततश्च चिह्नत्रयसक्तवृत्तं यल्लिख्यते भाग्रपरिभ्रमः सः । अतोऽन्यथा बाहुखमध्यभासां न्यासाद्भवेच्छकुपरिभ्रमः सः ॥ शङ्कोर्दिशां मध्यगतस्य भानं रेखां न जह्यात् खलु भाभ्रमः सः । शकुभ्रमेण भ्रमतश्च शोश्छायाप्रमाशागणयोगचिह्नम् ॥ तथा श्रीपतिः । छायानयामोद्भवमत्स्यमध्यस्पृकुसूत्रयोर्यत्र युतिः प्रदेशे । याम्योत्तरा शङ्कुतलात् ककुप् सा क्रमेण सौम्येतरगोलयोः स्यात् ॥ मत्स्योदरद्वयगसूत्रयुतेश्च तस्या भारत्रयस्मृगिति यद्भवतीह वृत्तम् । छाया न तत्परिधिमुज्झति मध्यशङ्कोमध्यस्य भागमिव साधुगातः कथंचित् ।। शङ्कुप्रभाभ्रमणमण्डलयोस्तु मध्यं मध्यप्रभा भवति दक्षिणमुत्तरं वा ॥ संशोधकः । वास्तवमानमरेखायास्तु शङ्कुच्छिन्नाभिधान ( Conic Sections ) गणितविधाने- नावगमः सुगमः।

·गोलाध्याये स्फुटरवेमध्यमो मध्यमादहर्गणोऽहर्गणात् कल्पगतमिति कालज्ञानम् । इति यष्टियन्त्रमा । इदानीं धीयन्त्रं विवक्षुरादौ तत्प्रशंसामाह- अथ किमु पृथतन्त्रैधीमतो भूरियन्त्रैः स्वकरकलितयण्टेर्दत्तमूलाग्रद्दष्टेः। न तदविदितमानं वस्तु यदृश्यमानं दिवि भुवि च जलस्थं प्रोच्यतेथ स्थलस्थम् ॥ ४० ॥ वंशस्य मूलं प्रविलोक्य चाग्नं तत्स्वान्तरं तस्य समुच्छ्रयं च । यो वेत्ति यष्ट्यैव करस्थयासौ धीयन्त्रवेदी(१) वद किं न वेत्ति ॥४१॥ १. अथ गणेशदैवज्ञविरचितं सुधीरजनं नाम यन्त्रम् । तत्र तावद्यन्त्रनिर्माणम् । यन्त्रं कुर्याद्धातुजं दारुजं वा पट्ट्याकारं दैर्यतस्त्वेकहस्तम् । दैयेऽत्रायाः षष्टिभागाः समानाः कस्मिंश्चिद्वाप्यत्र यन्त्रस्य कुक्षौ ॥१॥ अथ यन्त्रधारणवेधयोः प्रकारः । हस्ताभ्यां तयन्त्रतुल्येऽन्तरेऽक्ष्णोधृत्वा यन्त्र नेत्रमेकं निमीत्य । पश्येदर्थों द्वा यथाङ्गुष्ठयुग्मच्छन्नौस्तस्तन्मध्यगा वेधजांशाः ॥ २॥ अथ तावद्वस्तुद्वयान्तरे ज्ञाते तन्मध्यस्थितभूमिज्ञानार्थम् । वेणोरगं स्वजानुस्थदृष्टाय यावद्विलोक्यते । स्वस्थानादशमूलान्तः करा वेणुमितिर्भवेत् ॥ ३ ॥ वस्तुनोरन्तरं षष्टया निघ्नं वेधांशभाजितम् । वस्तुमध्यावधि स्वस्माद्भूमिमानं प्रजायते ॥ ४ ॥ अथ वस्तुद्वयान्तरज्ञानाभावेऽपि तज्ज्ञानार्थं तदात्मान्तरभूमिज्ञानार्थ चाह । एकस्थानाद्वस्तुयुग्मं च विध्वा ज्ञेया भागास्तत्पुरः पृष्ठतो वा। किंचिद्गत्वा ये पुनर्वेधभागा ज्ञेया गण्या चापसारस्वभूमिः ॥ ५॥ सा भूमिरंशद्वयघातनिनी भागान्तराप्ताऽथ पृथक् खषड्ढ़त् । वस्त्वन्तरं स्यादितरा स्वभागहत् स्यात् स्ववस्त्वन्तरभूमिमानम् ॥ ६ ॥ अथ वेणुमूलाग्रदृष्ट्वा तदात्ममध्यभूज्ञानार्थं वंशौच्च्यज्ञानार्थ चाह । यन्त्रं धृत्वा लम्बवत् प्राग्वदेव वेणोर्मूलाग्रे सहैव प्रवेध्ये । ज्ञेया वेधांशा द्विधाऽथो ततः स्यात् तद्वंशौच्च्यं स्वस्ववंशान्तरं च ॥ ७ ॥ अथात्मवंशान्तरे ज्ञाते वेण्वप्रदर्शनाद्वंशौच्च्यज्ञानार्थमाह । धृत्वा पट्ट्याधारभूलस्थयन्त्रं गत्वा पृष्ठे वेधयेत् कीचकाग्रम् । कोटिदृष्टयौच्च्योर्ध्वगा वेधजांशा दोःस्याद्धस्ता येऽपसारस्य भूमेः ॥ ८ ॥ स्ववंशान्तरगा हस्ता कोटिना बाहुभाजिताः । षष्टयाप्ता वंशहस्ताः स्युर्दगौच्च्यकरसंयुताः ॥ ९ ॥ अथ भूमिज्ञानाभावे केवलादप्रदर्शनादेव वंशौच्च्यमात्मवंशान्तरमाह । সষ শনিব্যালামাল অবস্থায়ী ·यन्त्राध्यायः। २४५ । स्पष्टार्थम् । अथ यष्टया ध्रुववेधेन पलभामाह- यष्टयग्रमूलसंस्थं विद्ध्वा ध्रुवमनमूलयोलम्बौ। बाहुर्लम्बान्तरभूर्लम्बोच्छ्रायान्तरं कोटिः॥ ४२ ॥ कोटिदिशगुणिता बाहुविभक्ता पलप्रभा ज्ञेया। अत्र समायां भूमौ स्थित्वा गणकेन वेधः कर्तव्यः । यष्ट्यप्रमूलसंस्थमिति । यष्टेरने मूले चैकहेलया यथा ध्रुवः संलझो दृश्यते तथा यष्टिर्धार्या । ततस्तदग्रान्मूलाच्च लम्बनि- पातौ कार्यों । भुवि लम्बनिपातयोरन्तरे यावन्त्यङ्गुलानि तावान् भुजः । एवं लम्बौच्च्य- बोरन्तरे यावन्ति तावती कोटिः । यष्टिप्रमाणं कर्णः । सर्ववेधेष्वप्ययमेव विधिज्ञेयः । ततो- ऽनुपातः । यद्यनेन बाहुनैतावती कोटिस्तदा द्वादशाङ्गुन्लेन किमिति फलं पलमा स्यात् । इदानी वंशादिवेधमाह- विद्ध्वैवं वंशतलं दृष्ट्युच्छ्रायाहताबाहोः ॥ ४३ ॥ कोटया लब्धं शेयं स्ववंशमध्ये महीमानम् । विद्ध्वाथो वंशाग्रं भूमानं कोटिसंगुणं भक्तम् ॥ ४४ ॥ दोषणा वंशोच्छ्रायो दृष्ट्युच्छायेण संयुतो ज्ञेयः । उदाहरणम्- पञ्चशकागुला १४५. यष्टिरष्टषष्टिगुच्छ्रयः । षट करास्तलवेधो दोः कोटिः सप्तदशाङ्गुला ॥ अग्रवेधे रसेशा ११६ दोः कोटिस्तुरगकुञ्जराः ८७ । वंशस्य यस्य तन्मानं चात्मवंशान्तरं वद ॥ पृष्ठे गत्वा द्विर्भुजौ ये च कोटी ते स्वे कोटी दोर्हते तद्वियुत्या । दोविश्लेषाल्लब्धमाद्यस्थितेः स्याद्भूमानं प्राग्वत्ततः कीचकौच्च्यम् ॥ १० ॥ इदं वासनासिद्धमपि दुःसाध्यम् । अथान्तरिक्षे वस्तुद्वयं दृष्ट्वा तदन्तरज्ञानार्थ भूमेस्तदोच्च्यज्ञानार्थ चाह । स्थित्वा विद्धाऽर्थद्वयं तत्तलस्थस्तुल्योच्यं तच्चोपविश्यापसारः । दृग्वेधांशात् स्यात्ततो वस्तुमध्यं स्यादौच्च्यं वासीनदृष्टयौच्च्ययुक्तम् ॥ ११ ॥ अथैकमेव वस्तु दृष्टं चेत् तदा तत्सन्निहितं मध्येऽन्यद्वस्तु प्रकल्प्य मध्यभूमिज्ञानं स्यादि- स्यनुक्तमपि ज्ञायते । अथ जलपर्यन्तं कूपमध्ये वधज्ञानमाह । एवं स्थित्वा कूपतीरे जलस्थं स्थानद्वन्द्र वीक्ष्य मध्यं तयोः स्यात् । अत्रौच्च्यं यच्चोर्ध्वदृष्टया विहीनं कूपे वेधः स्यादतोऽन्यत्र चोह्यः ॥ १२ ॥ अथ वा सूत्रम् । कण्ठे स्थितः कूपजलान्यकण्ठौ विद्ध्वा सहैवैत्य पुनश्च पृष्ठे । वंशौच्च्यवत् स्याज्जलकण्ठमध्ये कूपस्य तत् किन्तु दृगौच्च्यहीनम् ॥ १३ ॥ इति श्रीकेशवसांवत्सरात्मजगणेशदैवज्ञविरचितं सुधीरञ्जनयन्त्रम् ॥

·गोलाध्याये । यष्टिः १४५ । हगुच्छ्रायः ६८ । तलवेधेबाहुः १४४ । कोटिः १७ । अग्रवेधे बाहुः ११६ । कोटिः ८७ । अत्र तलवेधेऽप्रवेधे वा ध्रुववद्यष्टयग्रमूललम्बयोरन्तरभूर्भुजः । एवं यथोक्तकरणेन लब्धमात्मवंशान्तरम् १७६ । वंशौच्च्यम् ६०० । अनोपपत्तिः। आत्मवंशान्तरभूमिर्भुजः । दृष्टयुच्छ्रायः कोटिः । दृष्टिवंशमूलयोर्बद्ध सूत्रं कर्णः । एतत्त्र्यस्त्रानुसारमेव यष्टया वेधेन त्र्यत्रमुत्पद्यते । तच्च लम्बान्तरभूर्भुजः । लम्बोच्च्यान्तरं कोटिः । यष्टिः कर्णः । अतोऽनेनानुपात: । यद्यनया कोव्यायं भुजो लभ्यते तदा हगुच्छ्रायकोट्या क इति । फलमात्मवंशान्तरभूमिः । एवमग्रवेधेऽपि । एवं वंशमूलादुपरि दृष्टयुच्छ्रायमितेऽन्तरे चिहं कल्प्यम् । तदृष्ट्योरन्तरे रेखा भूमानमिता स भुजः । चिह्नोपरिस्थं वंशखण्डं कोटिः । दृष्टिवंशाग्रयोर्बद्धं सूत्रं कर्णः । एतत्त्र्यस्नानुसारमेक धन्यत्रं भवत्यतोऽनुपातः । यदि वेधभुजेन वेधकोटिर्लभ्यते तदा भूमितेन भुजेन केति । फलं चिह्नोपरितनवंशखण्डम् । तदृष्टयुच्छ्रायेण युतं सकलवेणुप्रमाणम् । अथ केवलारवेधेनाह । अग्रं विध्वोर्ध्वस्थः पुनरुपविष्टश्च तद्विदुध्येत् ॥ ४५ ॥ निजभुजभक्ते कोटी तदन्तरहृतो दूगौच्च्यविश्लेषः । भूमिवंशौच्च्यमतः पृथक् पृथक् पूर्ववज्ज्ञेयम् ॥ ४६ ॥ अत्र प्रश्नः । ऊर्ध्वस्थस्य गृहादिभियंवहितस्याप्यग्रमात्रं सखे वंशस्य प्रगुणस्य यस्य सुसमे देशे समालोक्यते । अत्रैव त्वमवस्थितो यदि बदस्यस्यान्तरं चोच्छ्रयं मन्ये यन्त्रविदां वरिष्ठपदवीं यातोऽसि धीयन्त्रवित् ॥४७॥ उदाहरणम् । इष्टयष्टयोद्मसंस्थेन वंशाग्रं विध्यता भुजः। दृष्टश्चतुष्करोऽथान्ययष्टया खाङ्काङ्गुलः सखे ॥ निविष्टेन तथा कोटिरफुलं वेधयोरपि । आत्मवंशान्तरं ब्रूहि वंशोच्छ्रायं च वेधवित् ॥ ऊर्ध्ववेधे भुजः ९६ । कोटिः १ । उपविष्टवेधे भुजः ९० । कोटिः १ । अत्रेष्टौ हगु- च्छ्रायौ कल्पितौ ७२ । २४ । यथोक्तकरणेन लब्धं भूमानं हस्ताः २८८० । वंशौच्च्ये च हस्ताः ३३ । अत्रोपपत्तिरव्यक्तकल्पनया । तत्रात्मवंशान्तरभूः या १ । यष्टयूज़वेधभुजेन ९६ अनेनेयं कोटिर्लभ्यते तदा यावत्तावता किमिति । फलं पूर्ववदूगुच्छ्रायेण युतं जातं वंश. मानम् या १ रू ६६१२ । एवमुपविष्टवेधेन च वंशमानम् । या १ रू २१६० । एतौ समाविति समच्छेदीकृत्य छेदगमे शोधनाथं न्यासः । या ९०रू६२२०८० समीकर- या ९६ रू २०७३६० णेन लब्धं भूमानामुलानि ६९१२० । वंशयोरत्रोत्थापितयोरुभयन्नापि वंशमानं सममेवा- डुलानि ७९२ । ततश्चैवं क्रियोपपद्यत इत्यर्थः ।

·यन्त्राध्यायः। २४७ अथ जलान्तवेधमाह- एवं तोयेऽप्यौच्च्यं तत्र गौच्च्योनितं भवति । किंवा यष्टया कोटी दृष्टयुच्छ्रायौ जलान्तरे वाहू ॥ ४ ॥ अत्र प्रश्नः। दूरस्थस्य न दुरगस्थ यदि वादृष्टस्य दृष्टस्य वा वंशस्य प्रतिबिम्बितस्य सलिले दृष्ट्वागूमात्रं सखे । अत्रैव त्वमवस्थितो यदि बदस्यस्यान्तरं चोच्छ्रयं त्वां सर्वज्ञमतीन्द्रियज्ञमनुजन्याजेन मन्ये भुवि ॥४॥ उदाहरणम् । दृष्टा चेत् व्यङ्गुला कोटिर्बाहुश्च चतुरङ्गुलः । ऊर्ध्वस्थेनोपविष्टेन बाहुरेकादशाङ्गुलः ॥ कोटिरष्टाङ्गुला तोये वंशाग्रं विध्यता सखे । ध्येकहस्तौ द्वगुच्छ्रायौ वंशौच्च्यं चान्तरं वद ॥ ऊर्ध्ववेधे कोटिः ३ । भुजः ४ । उपविष्टवेधे कोटि: ८ । भुजः ११ । दृष्ट्युच्छ्रायौ क्रमेण ७२ । २४ । लब्धमात्मवंशान्तरं हस्ताः ८८ । वंशौच्च्यं हस्ताः ६३ । अनो- वेधेऽन्योपविष्टवेधे चान्या यष्टिरिति । अनोपपत्तिः । अत्र भित्तेः सुसमे पाश्वे तिर्यग्रेखा दीर्घा कार्या । सा किल जलसमा भूः । तत्रैकस्मिन्नेकान्तप्रदेश ऊर्ध्व रेखा कार्या । स किल वंशः । वंशमूलादधोगामिनी वं. शप्रमाणैवान्या रेखा कार्या । तत् किल वंशप्रतिबिम्बम् । अथ भूरेखाया उपर्यन्यप्रान्ते दृगुच्छितान्या रेखा कार्या । गुच्छायात् प्रतिबिम्बवंशाग्रगामिनी कर्ण रेखा कार्या । सा कर्ण रेखा भूरेखायां यन्त्र लग्ना तत्रस्थे जले वंशाग्रं द्रष्टा पश्यति । जलादुभयतो वे त्र्यस्त्रे भवतः । तत्र जलवंशमूलयोरन्तरं बाहुः । प्रतिबिम्बवंशः कोटिः । अधः कर्णखण्डं कर्णः । अन्यदात्मजलान्तरं बाहुः । दृष्ट्युच्छायः कोटिः । ऊर्ध्वकर्णखण्डं कर्णः । एते त्र्यस्त्रे पर. स्परानुमते । यष्टिवेधेन ये भुजकोटी ते अप्येतदनुसारे । अत उक्तं एवं तोयेऽपीति । किं. स्वत्र यदौच्च्यमागच्छति तडगौच्च्येन हीनं कार्यम् । प्रतिविम्बितस्याधोमुखत्वादृगौ. च्च्येन सहागच्छति । अतस्तदूनं कृतमिति सर्वमुपपन्नम् । किंवा यष्टयेत्यस्योदाहरणम् । षडङ्करमरैस्तुल्यान्यङ्गुलान्यथवा क्रमात् । आत्मतोयान्तरं दृष्ट्वा वंशौच्च्यं चान्तरं वद ॥ ऊर्ध्वस्थस्य जलान्तरम् ९६ । उपविष्टस्य जलान्तरम् ३३ । दृष्ट्युच्छायो ७२ २४ । लब्धं तदेव भूमानं हस्ताः ८८ । वंशौच्च्यं हस्ताः ६३ । इति धीयन्त्रम् । अथ स्वयंवहमाह- लघुदारुजसमचक्रे समसुषिराराः समान्तरा नेम्याम् । किंचिद्वक्रा योज्याः सुषिरस्याध पृथक् तासाम् ॥ ५० ॥ रसपूर्णे तञ्च द्वयाधाराक्षस्थितं स्वयं भ्रमति । - २२ सि०शि०

·गोलाध्याये
२४८
-
-
-
ग्रन्थिकीलरहिते लघुदारुमये भ्रमसिद्धे चक्र आराः । किविशिष्टाः । समप्रमाणाः
समसुषिराः समतौल्याः समान्तरा नेम्यां योज्याः । ताश्च नद्यावर्तवदेकत एवं
सर्वाः किंचिद्वका योज्याः। ततस्तासामाराणां सुषिरेषु पारदस्तथा क्षेप्यो यथा सुषि-
रार्धमेव पूर्ण भवति । ततो मुदितारानं तच्चक्रमयस्कारशाणवव्याधारस्थं स्वयं भ्रमति ।
अत्र युक्तिः । यन्त्रैकभागे रसो ह्यारामूलं प्रविशति । अन्यभागे त्वाराग्रं धावति। तेना.
कृष्टं तत् स्वयं भ्रमतीति ।
अथान्यदाह-
उत्कीर्य नेमिमथवा परितो मदनेन संलग्नम् ॥ ५१ ॥
तदुपरि तालदलाद्यं कृत्वा सुषिरे रसं क्षिपेत् तावत् ।
यावद्रसैकपार्श्वे क्षिप्तजलं नान्यतो याति ॥ ५२ ॥
पिहितच्छिद्रं तदतश्चक्रं भ्रमति स्वयं जलाकृष्टम् ।
यन्त्रनेमि भ्रमयन्त्रेण समन्तादुत्कीर्य द्वयङ्गुलमात्रं सुषिरस्य वेधो विस्तारश्च यथा
भवति ततस्तस्य सुषिरस्योपरि तालपत्रादिकं मदनादिना संलग्नं कार्यम् । तदपि चक्र
द्वयाधाराक्षस्थितं कृत्वोपरि नेम्यां तालदलं विद्धवा मुषिरे रसस्तावत् क्षेप्यो यावत् सषि.
रस्याधोभागो रसेन मुद्रितः । पुनरेकपार्वे जलं प्रक्षिपेत् । तेन जलेन द्रवोऽपि रसो गुरु-
त्वात् परतः सारयितुं न शक्यते । अतो मुद्रितच्छिद्रं तच्चक्रं जलेनाकृष्टं स्वयं भ्रमतीति ।
अथान्यदाह-
ताम्रादिमयस्याङ्कुशरूपनलस्याम्बुपूर्णस्य ॥ ५३ ॥
एकं कुण्डजलान्तद्वितीयमग्रं त्वधोमुखं च बहिः ।
युगपन्मुक्तं चेत् कं नलेन कुण्डाद्वहिः पतति ॥ ५४ ॥
नेस्यां
बध्या
घटिकाश्चक्रं जलयन्त्रवत् तथा धार्यम् ।
नलकप्रच्युतसलिलं पतति यथा तद्घटीमध्ये ॥ ५५ ॥
भ्रमति ततस्तत् सततं पूर्णघटीभिः समाकृष्टम् ।
चक्रच्युतं तदुदकं कुण्डे याति प्रणालिकया ॥५६॥
ताम्रादिधातुमयस्याङ्कुशरूपस्य वक्रीकृतस्य नलस्य जलपूर्णस्यैकमयं जलभाण्डेऽ-
न्यदग्रं बहिरधोमुख चैकहेलया यदि विमुच्यते तदा भाण्डजलं सकलमपि नलेन बहिः क्ष-
रति । तद्यथा । छिन्नकमलस्य कमलिनीनलस्य जलभृभाण्डे क्षिप्तस्य जलपूर्णसुषिरस्यै-
कमग्रं भाण्डाबहिरधोमुखं द्रुतं यदि ध्रियते तदा भाण्डजलं सकलमपि नलेन बहिर्याति ।
इदं कुक्कुटनाडीयन्त्रमिति शिल्पिनां हरमेखलिनां च प्रसिद्धम् । अनेन बहवश्चमत्काराः
सिद्ध्यन्ति । अथ चक्रनेम्यां घटीबद्ध्वा जलयन्त्रवत् द्वयाधाराक्षसंस्थितं तथा निवेश-
येद्यथा नलकप्रच्युतजलं तस्य घटीमुखे पतति । एवं पूर्णघटीभिराकृष्टं तद्भमत् केन निवा-
यते । अथ चक्रच्युतस्योदकस्याधःप्रणालिकया कुण्डगमने कृते कुण्डे पुनर्जलप्रक्षेपनैरपेक्ष्यम्
इदानीमन्येषां स्वयंवहमुपहसन्नाह-
यदधोरन्ध्रनलं तत् सापेक्षत्वात् स्वयंवहं ग्राम्यम् ।
चतुरचमत्कारकरी युक्तिर्यन्त्रं नहि ग्राम्यम् ॥ ५ ॥

·ऋतुवर्णनम् । एवं बहुधा यन्त्रं स्वयंवहं कुहकविद्यया भवति । नेदं गोलाश्रितया पूर्वोक्तत्वान्मयाप्युक्तम् ॥ ५८ ॥ स्पष्टार्थमिदम् । अत्र भ्रमणं कालानुसारं स्वबुद्ध्या विधातव्यमित्यध्याहार्यम् । इति श्रीभास्करीये सिद्धान्तशिरोमणौ वासनाभाष्ये मिताक्षरे गोले यन्त्राध्यायः । अत्र ग्रन्थसंख्या ३७५ । अथ ऋतुवर्णनमाह । उत्फुल्लनवमल्लिकापरिमलभ्रान्तभ्रमभ्रामरे रे पान्थाः कथमव्यथानि भवतां चेतांसि चैत्रोत्सवे। मन्दान्दोलितचूतनूतनधनस्फारस्फुरत्पल्लवै. रुद्धेलनववल्लरीविति लपन्त्युच्चैः कलं कोकिलाः ॥१॥ स्वकुसुमैर्मलिनामिव मालतीमवहसन्ति वसन्तजमल्लिकाः । उपवनं विनिवारयतीव ताः किसलयर्मलयानिलकम्पितैः ॥२॥ विहाय सौधं तृणकुडयमण्डपे प्रसिच्यमाने सलिलैः समन्ततः । शुचौ रमन्ते विरलं विलासिनः प्रियाजनैः सीकरसेचनोन्मुखाः ॥३॥ निदाघदाहातिविधातहेतवे धनाय कामोच्छ्रितचूतकेतवे । ब्रजन्ति वापीजलकेलिलालसाः शुचौ रतिस्वेदगलजलालसाः ॥ ४ ॥ मदनदहनखिन्नामागतेऽप्येत्य काले परिमलबहलानां मालतीनां नदीनाम् । अदय दयित सिञ्चस्थात्मद्ग्वारिणा किं परिमलबहलानां मा लतीनां न दीनाम् ॥ ५ ॥ उच्चैविरौति हि मयूरकुलं यदम्ब मन्दं कदम्बमकरन्दविमिश्रितश्च । वातः प्रचाति पतिरेति न तेन मन्ये निर्धाणनिघृणविकर्णविहत्त्वमस्य ॥६॥ एवंविधं विरहिणी विरहेण खिन्ना भिन्नाजनच्छविधने गगने घनौँ । मत्वा प्रियं तमदयं हृदयं प्रविष्टं ब्रूते सपेशलमलं परिहासमिश्रम् ॥७॥ स्वतनुजवनराज्या पुष्पवस्याश्लिषन्त्या ह्यनुचितकृतसङ्गोस्मीति शैलोऽनुतप्तः। निशि शशिकरचञ्चनिझरैरवकल्पैः शरदि हृदिजखेदस्वेद्वान् रोदितीय ॥८॥ सहस्यकाले बहुशस्यशालिनी चितामवश्यायकमौक्तिकोत्करैः प्रहृष्टपुष्टाखिलगोकुलामिलां विलोक्य. हृष्यन्त्यधिकं कृषीवलाः ॥ ६ ॥ अरुणनीलनिमीलितपल्लवं प्रचुरफुल्लसमुल्लसनैः श्रियम् । वहति कांचन काञ्चनकाननं नवतरां नितरां शिशिरागमे ॥ १० ॥ अपटुतिग्ममरीचिमरीचिभिर्नहि तथा शिशिरे शिशिरक्षतिः । निशि यथोष्मलपीनघनस्तनीभुजनिपीडनतः स्वपतां नृणाम् ॥ ११ ॥ तुव्यावर्णनव्याजादीषदेवा प्रदर्शिता । कविता तद्विदां प्रीत्यै रसिकानां मनोहरा ॥ १२ ॥ - ·२५० गोलाध्याये - सरसम भिलपन्ती सत्कवीनां विदग्धानवरतरमणीया भारती कामितार्थम् । न हरति हृदयं वा कस्य सा सानुरागा नवरतरमणी या भारती कामितार्थम्॥१३॥ न भवति हृतचित्तो वाचमाकर्य रम्यां परभृतसरसां ना कोऽमलां सत्कवीनाम्। सततमुपगतानां साम्बुजैर्वा पयोभिः परभृतसरसां नाकोमलां सत्कवीनाम्॥१४॥ त्रिदिवमधरयन्तस्तीरपङ्कन नानारुचिरसिकतया धाश्लेषिताझैः सुवृत्तः। कृतिन इहरमन्ते रम्यसारस्वतौघेरुचिरलिकतया वाश्लेषिताङ्गैः सुवृत्तः ॥१५॥ वर्षाकाले हृदयस्थमदयं दयितं प्रति विरहिणी किलैवं ब्रूते । हे दयित निर्दयास्मिन्न- प्यागते काल एत्यागत्य किं न सिञ्चसि । काम् । मा इति माम् । कथंभूताम् । मदन. दहनखिन्नाम् । कामाग्निदाहाकुलाम् । पुनः किंविशिष्टाम् । दीनाम् । केन । आत्महग्वा. रिणा स्वक्सलिलेन । कास संबन्धिनि काले । नदीनाम् । कथंभूतानाम् । परिमलब. हलानाम् । परि समन्तात् । मलबहलानाम् । न केवलं तासाम् । मालतीनामपि । परि- मलबहलानामामोदबहलानाम् । न केवलं तासामपि । लतीनामिति रतीनाम् । तासां च परिमलबहलानाम् । तत्र परस्य भावः परिमा । परिम्णो लवः परिमलवः । तं हरन्तीति परिमलवहराः । तासां परिमलबहराणाम् । रलयोर्बवयोश्चैक्यस्य श्लेषे तु गृहीतत्वात् । मानिनीनां मानिनां वा कामातुराणां मानभङ्गेन तुच्छत्वमापादयन्तीनां रतीनामित्यर्थः । अथ कविवर्णनम्। का सत्कवीनां विदग्धा भारती वाणी कल्य हृदयं न हरति । अपि तु सर्वापि सर्वस्य । अनवरतरमणीया । सततं रम्या । किं कुर्वती । अभिलपन्ती । कम् । अमितार्थम् । असंख्यमर्थम् । किविशिष्टम् । सरसम् । सा च कस्य न हरति । किम् । अर्थ हृदयं वा । या । का । नवरतरमणी । अपूर्वसरता युवती। किंविशिष्टा । भारती भरतसम्बन्धिनी नर्तकस्वी । कथंभूता सती । कामिता । पुनः किंविशिष्टा । सानुरागा । कि कुर्वती । सरसमभिलपन्ती । विदग्धा । ना नरः सत्कवीनां वाचमाकर्ण्य हृतचित्तो न भवति । किविशिष्टाम् । अमला निर्दषणाम् । पुनः कथंभूताम् । सततं रम्याम् । पुनः किविशिष्टाम् परभृतसरसाम् । पर- भूतस्य कोकिलण्येव सरसां रसवतीम् । अथ द्वितीयोऽर्थः । के उदके वयः पक्षिणः सन्तश्व ते वयश्च सत्कवयो हंसाया जलपक्षिणः । तेषां वाचं सततं रम्यामाकये का ना हृतचित्तो न भवति । किविशिष्टाम् । न अकोमलाम् । कोमलाम् । कथंभूतानां तेषाम् । उपगतानां तीरविलासिनामित्यर्थः । केषाम् । परभृतसरसाम् । पराणि च तानि भूतानि पूर्णानि सरांसि तेषां परभृतसरसाम् । कैः । पयोभिः । कथंभूतैः । साम्बुजैः । अथवा । उपग- तानां नगरनिकटवर्तिनां सरसा सत्कसंबन्धिनो वयः सत्कवयस्तेषाम् । अथ किमेवंविधयात्र ग्रन्थे प्राकृतिकानां गणकानामित्याशयोच्यते । नहि मन्दार्थ- मेव ग्रन्थ आरभ्यत इत्याह । इह कवीनां द्वे गती । इयमियं वा । एतत्परोऽयं श्लोकः । रमन्ते । के। कृतिनो विद्वांसः । । रम्यसारस्वतौधे । सरस्वतीनदीप्रवाहे । सरस्वत्याः सर्वगतत्वादूगङ्गाद्या अपि सरस्वत्य उच्यन्ते । अत्र किंविशिष्टा उपलक्षिताः । कैः सुवृत्तैः स्म्याचारैः १ । पुनः कैः । आश्लेषिताङ्गः । अवलिप्ताङ्गैः । केन । नदीतीरपड्डेन । न केवलं तेन । नानारुचिरसिकतया वा । किं कुर्वन्तः । तथा रमन्ते । अधरयन्तः । अधरीकुर्व- - । - - । - । - -

·प्रश्नाध्यायः ।
-
.
-
न्तः । किम् । त्रिदिवम् । अस्मादप्युपरितनं स्थानं वान्छन्तः । अथ द्वितीयोऽर्थः । ना-
नारुच्या रसिकत्वं रसिकता तयेह रम्यसारस्वतौघे वाक्यसमूहे चतुरवचननिचये कृतिनो रम-
न्ते । कैः कृत्वा । सुवृत्तः श्लक्ष्णैः श्लोकैः । मालिनीप्रभृतिभिः । किविशिष्टैः । श्लेषि-
ताङ्गैः । श्लेषोक्तियुक्तचरणैः । पादावृत्तिप्रभृतिभिः । किं कुर्वन्तः । त्रिदिवमधरयन्तः ।
त्रिदिवसुखादपि काव्यरतिसुखमधिकं मत्वेत्यर्थः । शेष स्पष्टम् ।
इति श्रीभास्करीये सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये गोलाध्याये मिताक्षरे ऋतुवर्णन
समाप्तम् । अत्र ग्रन्थसंख्या ६० ।
अथ प्रश्नाध्यायो व्याख्यायते । तत्रादौ तदारम्भप्रयोजन तत्प्रशंसां चाह-
प्रौदि प्रौढसभासु नैति गणकः प्रश्नविना प्रायशो-
ऽत्तस्ताम् बच्मि विचित्रभङ्गिचतुरप्रीतिप्रदानाय यान् ।
श्राकापि सुवर्णवर्णवदनं वैवर्ण्यमेति क्षणात्
तस्याखर्वकुगर्वपर्वतशिरः प्रौढयाधिरूढोऽत्र यः॥१॥
पाटया च बीजेन च कुट्टकेन वर्गप्रकृत्या च तथोत्तराणि ।
गोलेन यन्त्रैः कथितानि तेषां बालावबोधे कतिचिच्च वच्मि ॥२॥
स्पष्टार्थम् ।
अथ बुद्धिमतः प्रशंसामाह-
अस्ति त्रैराशिकं पाटी बीजं च विमला मतिः।
किमज्ञातं सुबुद्धीनामतो मन्दार्थमुच्यते ॥ ३ ॥
वर्ग वर्गपदं धनं घनपदं संत्यज्य यद्गण्यते
तत् त्रैराशिकमेव भेदबहुलं नान्यत् ततो विद्यते ।
एतद्यद्वहुधास्मदादिजडधीधीवृद्धिबुड्या बुधै-
विद्वच्चक्रचकोरचारुमतिभिः पाटीति तनिर्मितम् ॥ ४॥
नैव वर्णात्मकं बीजं न बीजानि पृथक पृथक् ।
एकमेव मति/जमनल्पा कल्पना यतः ॥ ५ ॥
स्पष्टार्थम् ।
अय प्रश्नानाह-
अहर्गणस्यानयनेऽर्कमासाश्चैत्रादिचान्द्रेर्गणकान्विताः किम् ।
कुतोऽधिमासावमशेषके च त्यक्ते यतः सावयवोऽनुपातः ॥ ६ ॥
अयमस्य भङ्गश्च पूर्व व्याख्यात एव ।
अथान्यमाह।
चन्द्रश्चन्द्रगुणो रवी रविगुणश्चाङ्गारकोऽङ्गाहत-
स्तद्योगो गुणसंगुणात् सुरगुरो राश्यादिकात् पातितः।
शेषं चापरपर्ययोत्थखचरेणोनं युतं वा शनिः
स्यात् केऽन्ये भगणा वदेति तव चेदस्ति श्रमो मिश्रके ॥ ७ ॥

·२५२ गोलाध्याये - अथास्य भङ्गः । उद्देशकालापवदेव कार्य योगान्तराद्य ग्रहपर्ययाणाम् । दृष्टस्य चक्राणि तदूनितानि तैरूनितं तत् क्रमशो विधेयम् ॥ ८ ॥ अज्ञातखेटः स्वमृणं कृतश्चेदशातचक्राणि भवन्ति तानि । कहाः प्रथा अविशुद्धशुद्धौ क्वहैश्च तक्ष्यं कुदिनाधिकं चेत् ॥ ९ ॥ उदाहरणे ग्रहाणां यथायथा योगोऽन्तरं वाभिहितं तथातथा ग्रहयुगभगणानामपि कार्यम् । यदि शोध्य न शुध्येत् तदा कुदिनानि दत्त्वा शोधयेत् । तथा गुणकैर्गुणने योगे च कृते यदि राशिः कुदिनाधिको भवति तदा कुदिनैस्तक्ष्यः । एवं योगान्तरादि यद्भवति तेन दृष्टग्रहस्थ युगभगणा एकत्रोनाः कार्याः । अन्यत्र तैर्भगणैस्तनं कार्यम् । एवं कृते प्रथमस्थाने यदवशेष तेऽन्यभगणा भवन्ति । यद्ययभगणा उदाहरणे धनं कृताः । यदि अणं कृतास्तदा द्वितीयस्थाने यदवशेषं तेऽन्यमगणा इति । अनोपपत्तिः । यद्ग्रहाणां योगवियोगादिकं तत् तद्युगभगणानां कृतम् । तथाविधैर्भग- गैरहर्गणाद्ग्रहवत् फर आनीते तद्योगवियोगादिकमुत्पद्यते । यत्र शोध्यं न शुद्धयति तत्र यत् कुदिनानि दत्तानि तत्रेय युक्तिः । यैर्भगणैहशो ग्रहो राश्यादिको भवति तैरेव कुदि- नाधिकैस्तादृश एवं राश्यादिकः स्यात् । भगगशेषयोस्तुल्यत्वात् । किंतु तद्गगणा अधिका आगच्छन्ति ते परित्यक्ताः प्रयोजनाभावात् । उदाहरणं हि राश्यादिग्रहाणामेव । अनयैव युज्या यन्त्र गुणनादिके कृते कुदिनाधिकत्वं दृश्यते तत्र राशिः कुदिनैस्तक्ष्य इत्यु- क्तम् । अथैवं योगवियोगादिके ये भगणा जातास्तेऽन्यभगणैरूनाः सन्तो दृष्टग्रहभगणा भवन्ति । दृष्टभगणैरूना अन्यभगणा भवन्तीति विलोमविधिः । यदान्यभगणैर्युक्ताः सन्तो दृष्टभगणा भवन्ति तदा तैरेवोना दृष्टभगणा अन्यभगणा भवन्तीत्यर्थात् सिद्धम् । अथ बालावबोधार्थ कल्पितभगणैरुदाहरणम् । तत्र खेभंगणास्त्रयः ३ । चन्द्रस्य चत्वारः ४ । भौमत्स्य पञ्च ६ । गुरोः सप्त ७ । शने व ९ । कुदिनानि षष्टिः ६० । त्रयोविंशति २३ महर्गणं प्रकल्प्य साधिता ग्रहाः र. चं. मं. गु. श. । अन्नद्वाद- शगुणोऽकः । एकगुणश्चन्द्रः । षड्गुणो भौमः । मं.।। एषां योगः १० । ० । अमुं त्रिगुणाद्गुरोविंशोध्य २४ । १८ शेषम् २ । १८ । अथाज्ञातभ- गणज्ञानार्थं ग्रहयुगभगणानां यथोक्ते योगे वियोगे च कृते जातम् ११ । । एतच्छनिभग. गैर्नवभिरूनीकृतं जातावन्यभगणौ २ । यद्यन्यभगणा ऋणं तद्भगणद्वयसंभूतो ग्रहः९ । ६ । अस्मिन् पूर्वस्मात् २ । १८ शोधिते जातः शनिः ६ । १२ । यद्यज्ञात: खेटः स्वं तदा शनिभगणेषु ९ कुदिनानि ६० प्रक्षिप्यैकादश ११ विशोध्य जाता अन्यभगणाः ९८ । एभ्यो जातो ग्रहः २ । २४ । अनेन पूर्वशेषे युते जातः शनि: । १२ । अथान्य प्रश्नमाह। ये याताधिकमासहीनदिवसा ये चापि तच्छषके तेषामैक्यमवेक्ष्य यो दिनगणान् व्रतेऽत्र कल्पे गतान् । संश्लिष्टस्फुटकुट्टकोटबटुक्षुद्रेणविद्रावणे । १ ६ ११ १२ ६ १२ ·प्रश्नाध्यायः। २५३ अस्य भङ्गश्च । तस्याव्यक्तविदो विदो विजयते शार्दूलविक्रीडितम् (१) ॥१०॥ अथास्य भङ्गः। कृताष्टाष्टिगोध्यब्धिशैलामरतु- द्विप ८६३३७४४९१६८४ घने सशेषाधिमासावमैक्ये । भवेद्वयेकचन्द्राह १६०२६९८४९९९६९ भक्तेऽवशेष गतेन्दुधुराशिस्ततः सावनाद्यः ॥ ११ ॥ स्पष्टार्थम् । उदाहरणम्- ये याताधिकमासहीनदिवसा ये चापि तच्छेषके तेषामैक्यमवेक्ष्य जिष्णुजकृताच्छास्त्राद्यथैवागतम् । भूशैलेन्दुखखाभ्रषट्करयुगाष्टाध्यङ्ग ६४८४२६०००१७१ तुल्यं यदा काले कल्पगतं तदा वदति यः स ब्रह्मसिद्धान्तवित् ॥ १२ ॥ १. अत्र संशोधकोक्तः प्रश्नः । अधिमासावमशेषे ज्ञात्वा योऽहर्गणं वदेदाशु । संश्लिष्टस्फुटकुट्टकवेत्तॄणामग्रणीः सः स्यात् ॥ कल्पाधिमासावमसङ्घयोगे भाज्ये च तच्छेषयुतौ च शुद्धौ । कल्पेन्दुघस्रौघमिते हरे यो गुणो गतेन्दुागणो भवेत् सः ॥ सावनाहर्गणं तस्माद्गतसौरसमागणम् । मासादिकं च विज्ञातुं शक्नुयादणकः सुधीः ।। अत्र श्रीम० देवोक्तः प्रश्नः । यदाऽधिमासावमशेषके च समे तदा कल्पगतं वदेद्यः । तमेव मन्ये गणकाऽग्रगण्यं शिरोमणि स्पष्टतरं स वेत्ति ॥ अस्योत्तरम् । द्विदेवायग्निभूम्यश्वि २१३७३३२ मितैश्चान्द्रदिनैः क्रमात् । भवेच्च शेषयोः साम्यं कल्पारम्भात् पुनःपुनः॥ अन्य: प्रश्नः । लब्धाऽधिमासाः स्वाग्रेण सहितास्ते यदा सखे । कल्पचान्द्राहतुल्याः स्युर्वद कल्पगतं तदा ॥ अस्य भङ्गः। कल्पाधिमासाः किल भाज्यराशिः शुद्धिस्तु रूपप्रमिताऽत्र कल्प्या। व्येकेन्दुघलौघहरे गुणो यः स्यादिष्टचान्द्राहमितिः स एव ॥ प्रश्नः । लब्धा दिनक्षया ये ते निजशेषयुता यदा । समाः कल्पेन्दुघौः स्युस्तदा कल्पगतं वद ॥ अस्य भङ्गः। भाज्यः कल्पावमानि स्याद्धारो व्येकेन्दुवासराः । रूपशुद्धौ गुणो यः स्यात् स वै चान्द्रगणो भवेत् ॥ ...

·गोलाध्याये अहर्गणानयने ये लब्धा अधिमासाः क्षयाहाश्च ये च तच्छेषके तेषामैक्यं भूशैलेन्दु. खखाभ्रषट्करयुगाष्टाध्यङ्ग ६४८४२६०००१७१ तुल्यं कृताष्टाष्टिगोऽध्यादिभि ८६३३७४४९१६८४ गुणितं जातम् ५५९८३४४६८२९२३२६४२२०७७९६४ । ब्येक- चन्द्राहै १६०२९९८९९९९९९भक्तं लब्धम् ३४९२४१९३२३३६ । जातोऽवशेषमितोग- तेन्दुयुगणः १०३००। अस्मात् प्राग्वदवमानि १६१। अवमशेषं च २६७४२६००००००। सावनाहर्गणश्च १०१३९ । अथ पृथगतेन्दुद्युगणोऽधिमासैर्गुणितो युगेन्दुदिनैर्भक्तो लब्ध गताधिमासाः १० । अधिमासशेषं च ३८१००००००००० । लब्धाधिमासैदिनीकृतै- ३०० रून इन्दुधुगणः १०३०० । सौराहगणो भवति १०००० । अतः कल्पगतम्। सप्तविंशति २७ वर्षाणि । नव ९ मासाः । दश १० दिनानि । अस्योपपत्तिर्बीजगणितेन । एको हरश्चेद्गुणकौविभिन्नावित्यादिना । कथमस्य विषय इति चेत् । उच्यते । गतसौरदिनेभ्यो यावन्तोऽधिमासा यच्च शेषं गतचन्द्रदिनेभ्योऽपि तावन्त एव भवन्ति तावदेव चावशेषम् । अवमान्यवमशेषं च चन्द्रदिनेभ्य एव सिध्यति । अतस्तयोः शेषयोश्च योग उदाहृते युगाधिमासावमयोगो गुणो युगेन्दुदिनानि हरः । गते- न्दुदिनप्रमाणं यावत्तावत् १ । तद्गुणेन गुणितं हरेण भक्तम् । तत्र लब्धिप्रमाणं कालक: १। तद्गुणितं हर गुणकगुणिताद्यावत्तावतो विशोध्य ज्ञातं शेषम् । या २६६७५८५०००० का १६०२९९९०००००० । एतदधिमासावमशेषैक्यम् । यो लब्धः कालकः १ स गताधिमासावमानामैक्यम् । तच्छेषे यदि क्षिष्यते तदा चतुर्णा योगः कृतो भवति । या २६६७५८५०००० का १६०२९९८९९९९९९। अस्य चतुर्णी योगस्योद्दिष्टयोगेन स. मीकरणे क्रियमाणेऽधिमासावमयोगो भाज्यः । व्येकेन्दुदिनानि हरः । उद्दिष्टयोग क्र. णक्षेपः । एवं सति लाघवार्थ रूपशुद्धावाचार्येण स्थिरः कुट्टकः कृतः । स च कृताष्टा- ष्टीत्यादि। इदानी महाप्रश्नमाह- चक्रामाणि गृहायकाणि च लवाग्राणि ग्रहाणां पृथग- यानि स्युः कलिकामकाणि विकलाग्राणीह धीवृद्धिदे। चन्द्रार्कारगुरुज्ञभार्गवचलच्छायासुतानां तथा पूर्व सिद्धमहर्गणागमविधौ न्यूनाहशेषं च यत् ॥ १३ ॥ षत्रिंशत् सहितानि तानि कुदिनस्तष्टानि दृष्ट्वाग्रका- ण्याचष्टे स्फुटकुट्टके पटुमतिः खेटान् दिनौधं च यः। तं मन्ये गणिताटवीविघटनप्रौढिप्रमत्ताखिल- ज्योतिर्वित्करिकुम्भपीठलुठनप्रोत्कण्ठकण्ठीरवम् ॥ १४ ॥ अथास्य भङ्गः। उद्दिष्टं कह(१)१५७७९१७५०० तष्टमम्बुधिहृतं शुध्यन्न चेत् तत् खिलं १. अत्र लल्लः। व्योमाभ्रबाणतुरगक्षिीतनन्दशलक्ष्माभृच्छिलीमुखभुवः १५७७९१७५०० क्षितिवासराः स्युः । पूर्णाभ्रसायकशिलोच्चयरामदस्रद्वीभेषुशीतकिरणा १५८२२३७५०० भपरिभ्रमाः स्युः॥

·प्रश्नाध्यायः। लब्धं रामनखाद्रिलोचनरसयङ्कद्वि २६३६२७२०३ निघ्नं ततः। पञ्चाद्रिविनवाद्रिसागरयुगच्छिद्राग्निभिः ३०४४७६३७५ संभजे- च्छेषं स्याद्युगणो हरेण स युतो यावद्भवेदीप्सितः ॥ १५ ॥ अस्योदाहरणम्- पञ्चत्रिंशदहो सखे दिविषदां चक्रादिशेषाणि या- ज्येषां सावमशेषमैक्यमपि यद्धीवृद्धिदे जायते । तत् तष्टं कुदिनैः खखेषुभरविच्छिद्रेन्द्र १४६१२२७५०० तुल्यं गुरो- रिन्दोर्वाह्नि कुजस्य वा वद यदा कीदृग्द्युपिण्डस्तदा ॥ १६ ॥ धीवृद्धिदे तन्त्रे ग्रहाणां चक्रादिशेषाणि मिलितान्यवमशेषयुतानि च १४९१२२७५०० । एतानि किलोद्दिष्टानि चतुर्भिविभज्य लब्धं रामनखाद्रिलोचनरसत्र्यद्विभिः २९३६२ ७२०३ संगुण्य पञ्चाद्रिविनवाद्रिसागरयुगच्छिद्राग्नि ३९४४७९३७५ भिर्विभज्य शेषमहर्गणो जातः खखाभ्रदिमितः १०००० । अयं जातः कुजदिने । द्विगुणे हरे क्षिप्ते जातः सोमवासरे ७८८९६८७५० । त्रिगुणे क्षिप्त जातो गुरुदिने ११८३४४८१२५ । अनोपपत्तिरेको हरश्चेद्गुणको विभिन्नावित्यनेनैव । अत्र गुणकाविति द्विवचनमुपल. क्षणार्थम् । तेन बहुगुणानामैक्यं गुणो भवति । अग्राणामैक्यमग्रम् । तद्यथा । रूपमह. गणं प्रकल्प्य ग्रहाणां चक्रादिशेषाण्यानीय तेषामैक्यं युगावमयुतं भाज्यः कल्भ्यः । कुदि- नानि हरः । उद्दिष्टषत्रिंशच्छेषाणां योग ऋणक्षेपः । एषां भाज्यहारक्षेपाणां चतुर्भिरप- वर्तः कृतः । ततो लाघवार्थ रूपशुद्धौ लब्धं रामनखादीत्यादिस्थिरकुटकः कृतः(१)। इदानी निरनचक्रादपि ग्रहादहर्गणमाह- लिप्ताधं दशयुग्भवन्ति विकलास्तासां वियोगस्त्रियुग- भागा भागदलं गृहाणि शशिनः खत्रीन्दवस्तद्युतिः । दृष्टा चन्द्रदिने कदा वद पुनस्तादृक् च काव्याहनि व्यक्ताव्यक्तविविक्तयुक्तिगणितं विद्वन् विजानासि चेत् ॥ १७ ॥ अस्य भङ्गः(२)। १. संशोधकोक्तः प्रश्नः । सूर्येन्दुसौरयो मध्याः समा भूत्वा पुनः कदा । भवेयुस्तादृशा एव विचक्षण वद द्रुतम् ॥ अस्य भङ्गश्च। कल्पे येऽब्जियोर्योगा ये च तीक्ष्णांशुमन्दयोः । ते केनचित् समेनैव विधेया अपवर्तिताः ॥ तत्र प्रथमलब्धेन समानैः शशिमासकैः । सूर्येन्दुसौरयो मध्या भवेयुस्ते पुनः समाः ॥ २. अत्र संशोधकोक्तः प्रश्नः । राश्यादेर्विकला दृढकुदिन गुणाश्चक्रविकलिकाभक्ताः । शेषाभावे विकलाशेषाभावोऽत्र विज्ञयः॥ ..

·गोलाध्याये - राश्यादेर्विकला दृढकुदिनगुणाश्चक्रविकलिकाभक्ताः । शेषत्यागे लब्धं रूपयुतं भगणशेषं स्यात् ॥ १८ ॥ शेषोनहरो विकलाशेष तस्मिन् कहाधिके ज्ञेयः । स खिलः खेटस्त्वखिले विकलाशेषाद् (१)धुपिण्डो वा ॥ १९ ॥ दृढभगणा येन गुणाश्चक्रानोना दृढक्कहैः शुद्धाः। स धुगणो दृढकुदिनयुतस्तावद्यावदीप्सितो वारः ॥ २० ॥ उदाहरणम्। चक्रानं शशिनः खखाम्रगगनप्राणभूभि १६५०००० हृतं शुध्येञ्चेन्न खिलं फलं कृतगुणाष्टाङ्गाहिनागा ८८६८३४ हतम् । विश्वाग्न्यङ्गशराङ्ककै ९५६३१३ श्व विभजेत् स्याच्छेषमहां गण- स्तावत् तत्र हरं क्षिपेदभिमते यावद्भवेद्वासरे ॥ २१ ॥ लिसाधं दशयुगित्यत्र लिप्ताप्रमाणं यावत्तावत् १ प्रकल्प्योक्तविधि कृत्वायबीजक्रियया ज्ञात: शशी ११ । २२ । ५८ । ३९ । अस्य भगणानां कुदिनानां चापवर्तः १६५०००० । दृढभगणाः ३५००२ । दृढक्कहाः ९५६३१३ । जातोऽहर्गणः २५७१५१ । अयं जातः शनिवासरे। द्विगुणे क्षेपे क्षिप्ले जातः सोमवासरे २१६९७७७ । षड्गुणे क्षिले जातः शुक्र- वासरे ५९९५०२९ । समगुणे क्षिप्तेऽनेकधा सोमवासरे २१६९७७७ । वा ८८६३९६८ । वा १५५५८१५९ इत्यादि । अथवा शुक्रवासरे ५९९५०२९ । वा १२६८९२२० वा. १९३८३४११ इत्यादि । एवमन्येषां ग्रहाणां स्थिरकुट्टकः कार्यः । अत्र वासना । भगणशेष चक्रविकलाभिर्यदि गुण्यते कहैविभज्यते तदा विकलात्मको ग्रहो लभ्यते । शेषं विकलाशेषं स्यात् । अतो विलोमविधिना भगणशेषानयनम् । राश्या. देविकलाः १२७०७१९ । दृढकुदिनै ९५६३१३ र्गुणिताश्चक्रविकलाभि १२९६००० भक्ताः । यल्लब्धं तद्भगणोर्वरितं स्याच्छेषसत्वे तु । शेषत्यागे लब्धं रूपयुतं भगणशेषं स्यात् ॥ शेषोनहरो विकलाशेषं तस्मिन् दृढक्वहाभ्याधिके ज्ञेयः स खिलः खेटस्त्वखिले विकलाग्रतो युगणः ॥ येनेष्टेन क्षुण्णाश्चक्रविकलिका विलिप्तिकाप्रयुताः । दृढकुदिनाल्पास्तद्युतचक्रानं सा दृढक्कहाल्पयुतिः ॥ क्रमशः पर्ययशेषं विकलाशेषं च वा भवति । तस्माद्द्युगणो वेष्टाहतदृढकुदिनयुगनेकधा स स्यात् ॥ एतादृशं भङ्गं साधु मन्यते । १. अत्र श्रीम. देवः । चक्रविकलिकाः खेचरभगणैनिहता भवेद्भाज्यः । विकलाशेषं शुद्धिहारः कुदिनान्यतश्च लब्धिगुणौ ॥ सक्षेपौ प्रहविकला गतभूदिवसा भवन्ति तौ क्रमशः । इष्टनक्षेपयुतावेतौ स्यातामनेकधा चैवम् ॥ ..

·प्रश्नाध्यायः। २५७ लब्धम् ९३७६९८ । शेषम् ३३१०४७(१)। शेषत्यागे लब्धं रूपयुतमतः कृतम् । यतो विकलाशेष क्षिप्त्वा चक्रविकलिकाभिर्भाज्याः। तद्विकलावशेषमज्ञातम् । अथ विकलाशेष- ज्ञानमुच्यते । यदन्नावशेषं त्यक्तं तेनोनाश्चऋविकला न पूर्यन्ते तास्तत्र क्षिप्त्वा यदि भागो ह्रियते तदा लब्धिः सरूपा लभ्यते । अतस्तदेव विकलाशेषम् । विकलाशेषेण कुदिनेभ्यो न्यूनेन भवितव्यम् । एवं यज्ज्ञातं तत् किंचिदधिकमपि भवति । तदसत् । उद्दिष्टग्रहस्य 'खिलत्वात् । अथ खिलोदाहरणम् । राशयः खं ० लवाः पञ्च ५ कलाः षड्वर्ग ३६ संमिताः । विकला गोभुवो १४ नेगमध्येन्दुरुदये क्वचित् ॥ २२ ॥ चं० । ५ । ३६ । १९ । अतो राश्यादेविकला इत्यादिके कृते शेषं सप्तविंशतिः ३७ । शेषोनहरो विकलाशेषमिदम् १२९५९७३ । अस्मिन् दृढकहाधिके ज्ञातः खिल: खेट: ईशश्चन्द्रो मध्यम औदयिको न कदाचिद्भवतीत्यर्थः । एवमनेकधा खिलत्वं कुटकविषयमभिधायेदानी वर्गप्रकृतिविषयमाह- स्याद्यस्मिन्नधिमासशेषककृतिर्दिग्नी सरूपा कृति- व्यका शेषकृतिर्हता व दशभिः स्यान्मूलदा वा यदा । काले कल्पगतं तदा वदति यस्तत्पादपद्म बुधाः सेवन्ते बहुधा प्रमेयवियति भ्रान्ता भ्रमन्तोऽलिवत् ॥ २३ ॥ उहिष्टं कुट्टके त्तयं निरपवर्तनम् । व्यभिचारः क्वचित् क्वापि खिलत्वापत्तिरन्यथा ॥ २४ ॥ स्पष्टार्थम् । अस्य वर्गप्रकृत्या भङ्गः । तत्राधिमासशेषप्रमाणं यावत्तावत् १ । अस्य कृतिर्दिनी सरूपा जाता । याव १० रू १ । इष्टं हस्वमित्यादिना जाते हस्वज्ये. टमूले ६ । १९ । वा २२८ । ७२१ । अन ह्रस्वं यावत्तावन्मानं तदेवाधिमासशेषम् ६ । वा २२८ । अथ द्वितीयोदाहरणेऽधिमासशेषप्रमाणं यावत्तावत् १ । अस्य कृतिव्यका दश- हृता च जाता यावरू त । अस्य मूलप्रमाणं कालकः १ । अत: कालकवर्गसमीक- रणे शोधने च कृते जातं प्रथमपक्षमूलम् । या १ । परपक्षस्यास्य काव १० रू १ । वर्ग- 'प्रकृत्या मूले जाते ते एव ६ । १९ । वा २२८ । ७२१ । अत्र कनिष्ठं कालकमान ज्येष्ठ यावत्तावन्मानं तदेवाधिमालशेषम् । १९ वा ७२१ । अत: कल्पगतानयनं कुट्टकेन । तत्राधिमासा भाज्यः । रविदिनानि हारः । अधिमासशेष घटकमितमृणक्षेपः । ननु कथ. सयं क्षेपः । अत्र भाज्यभाजकयोर्लक्षनयेणापवर्तन तत्तु नास्य क्षेपस्येति खिलत्वापत्तिः । सत्यम् । अत उक्तमुद्दिष्टं कुट्टके तज्ज्ञैरित्यादि । अतो लक्षत्रयेणापवर्तने कृतेऽधिमासशेष षड्दृष्टम् । अतः कुट्टकेन ज्ञातं कल्पगतं चतुर्भिरूनानि त्रयोविंशतिशतवर्षाणि २२९६ । तथा षण्मासाः ६ । षट् तिथयश्च ६ । १. अत्र संशोधकः। अनेन शेषेण ३३१०४७ हीनो हरः १२९६००० जातं विकलाशेषम् ९६४९५३ । अस्य दृढकुदिनेभ्यः ९५६३१३ अधिकत्वादयं चन्द्रः ११ । २२ । ५८ । ३९ खिलः । ।

·२५८ गोलाध्याये - - । इदानी देशविशेषमुद्दिश्य पलांशप्रश्नानाह- प्राच्यामुजयिनीपुरात् कुपरिधेस्तुर्थेऽशके यत् पुरं तस्मात् पश्चिमतोऽपि तावति ततोऽप्यन्यत् पुरारेदिशि । नैर्ऋत्यां यदतोऽपि तेषु नगरेष्वाचच्व मेऽक्षांशकान् गोलतेत्रविचक्षण क्षणमिदं संचिन्त्य चित्ते मुहुः ॥ २५ ॥ अस्य भङ्गः- दिग्ज्यापलभाक्षुण्णे त्रिज्याकहते च बाहुकोटिज्ये । अपमृतियोजनलवजे तदन्तरं दक्षिणे भागे ॥ २६ ॥ ऐक्यं सौम्ये भूमेय॑स्तं पादाधिकेऽपसरे। रविगुणमक्षश्रवसा भक्तं तच्चापमक्षांशाः ॥ २७ ॥ अन्न तद्देशवशेन दिशो ज्ञेयाः । न स्वदेशवशेन । अत्र प्रथमे प्रश्नेऽपसारयोजनलवा नवतिः ९० । तद्दोा त्रिज्या ३४३८ । कोटिज्या पूर्णम् ० । दिग्ज्यादोय॑यो_तः पू. र्णम् । कोटिज्यापलभयोर्घातश्च पूर्णम् ० । एते त्रिज्ययाश्च यथाक्रम हृते तथापि शू- न्ये एव । ० । तयोर्योगे वियोगे वा शून्यमेव ० । एतद्रविगुणमक्षश्रवणहृतं शून्यमेव । अतो यमकोटिपत्तने शून्यं पलांशाः ० । अथ द्वितीयप्रश्नेऽप्येवं शून्यं पलांशाः । अतो यमकोटेः प्रतीच्या लदैव । अथ तृतीयप्रश्ने दिग्ज्या २४३१ । इयमपसारदोय॑या त्रिज्यामितया गुण्या त्रिज्य. अत इयमेव २४३१ । लङ्कायां पलभा पूर्णम् ० । तद्गुणाहता च कोटिज्या पूर्णम् । तयोर्योगस्तादृश एव २४३१ । इयमर्कगुणा लङ्काक्षकर्ण १२ हृतावि. कृतैव २४३१ दोा । अस्याश्चापं पलांशाः ४५ । यत्रैते पलांशास्तत्र पलभा १२ । पल- कर्णश्च १६ । ५८ । १४ ॥ अथ चतुर्थप्रश्ने सैव दिग्ज्या २४३१ । तथैवोक्तविधौ कृतेऽविकृतैव । किंतु इयमर्क- गुणाक्षकर्ण १६ । ६८ । १४ हृता । अस्याश्चापं पलांशाः ३० । अथान्यदुदाहरणम् । क्षितिपरिधिषडंशे प्राचि धारानगर्या- स्त्रिनयनदिशि यद्वा पत्तने चाग्निभागे । कथय गणक तत्र क्षिप्रमक्षांशकान् मे क्षितिपरिधितृतीयेऽथांशके तत्र तत्र ॥ २८ ॥ धारायामक्षप्रभा ६ । पलकर्णः १३ । अन्नापसारयोजनलवाः षष्टिः ६० । तहोज्या २९७७ । कोटिज्या १७१९ । दिग्ज्यायाः प्राच्यामभावः । तस्माद्भुजज्या पूर्णमेव । अतः कोटिज्या पलभा ६ गुणा । अक्षकर्णा १३ प्ता । फलस्य चापमक्षांशाः । एवं प्रा- च्यां गतस्याक्षांशाः ११ । ५।। ईशानदिशं गतस्य दिग्ज्या २४३१ । दोा दिग्ज्यागुणा त्रिज्याभक्ता कार्या । कोटिज्या तु पलभा ५ गुणा द्वादशभक्ता कार्या । तयोर्योगो द्वादशगुणः पलकर्ण १३ हृतः फलस्य चापमक्षांशाः ४९ । १८ । २४ । ईशा- न्यां गतस्य । एवमाग्नेय्यां च २१ । ५४ । ३४ । अथ त्र्यंशेऽपसारे लवाः १२० । एषां याचभाज्या - ·प्रश्नाध्यायः। २५९ दोाकोटिज्ये एते एव २९७७ । १७१९ । यथोक्तकरणेन जाताः प्राच्या पलांशाः ११ । ५ । ० । ऐशान्याम् २१ । १४ । ३४ । आग्नेय्याम् ४९ । १८ । २४ । अन्नोपपत्तिः । गोले खस्वस्तिकादिच्छादिचिह्नोपरि हङ्गण्डलं निवेश्यम् । तत्र ख. स्वस्तिकं स्वस्थानं कल्प्यम् । ततोऽपसारलवाग्रे घड्याण्डले पुरचिह्न कार्यम् । ध्रुवात् पुर. चितोपरि नीयमानं वृत्ताकारं सूत्रं यत्र विषुवन्मण्डले लगति तत्पुरचिह्नयोरन्तरं तसि पुरे पलांशाः । अथ तज्ज्ञानार्थमुपायः । अपसारयोजनलवानां दोःकोटिज्ये कृते दिग्लवा. नां च दिरज्या । ततोऽनुपातः । यदि त्रिज्यामितया दोqया दिग्ज्याभुजो लभ्यते तदा. पसारलवज्यया किमिति । फलं पुरसममण्डलयोरन्तरं याम्योत्तरं ज्यारूपम् । स भुजः । पुरविषुववृत्तयोर्यावदन्तर ताववैवान्तरेण सर्वत्र विषुववृत्तादुत्तरतोऽन्यत् स्वाहोरात्रवृत्त निवेशनीयम् । तस्य क्षितिजेन सह यत्र संपातस्तत्प्राच्यपरयोरन्तरमग्रा । यत्रोन्मण्डले लग्नं तत्प्राच्यपरयोरन्तरं पलांशाः क्रान्तिरूपाः अथ तज्ज्ञानार्थमपसारलवानां कोटि- ज्या । स पुरचिहाल्लम्बः शङ्कुः । स पलभया गुण्यो द्वादशभक्तो जातं शकुंतलम् । उत्तरगोल उत्तरभुजस्य शकुंतलस्य च योगेऽया भवति । तदन्यथान्तरे कृते सत्यग्रा । अतो वैपरीत्येन क्रान्तिः । तदर्थमनुपातः । यदि पलकर्णे द्वादश कोटिलभ्यते तदारया किमिति । फलं क्रान्तिज्यारुपाक्षज्या । अतस्तचापमक्षांशा इत्युपपन्नम्। भूमेः पादा- धिके ऽपसारेऽतो व्यस्तं यतो विषुववृत्तमधः सममण्डलादुत्तरतः । अथोक्तानपि प्रश्नानेकीकर्तुमाह(१) । १. अत्र संशोधकोक्तः प्रश्नः । पलभाज्ञः सहस्रांशोरुन्नतांशान दिशं च यः । अवलोक्य वदेत् क्रान्ति स वै गाणितिकोत्तमः ॥ अस्य भङ्गः। इष्टच्छायाहता दिग्ज्या पलभानत्रिभज्यका । ताभ्यामक्षीन्दुनिघ्नीभ्यामिष्टकर्णाक्षकर्णयोः । घातेनावाप्तयोर्योगो यदि सौम्या दिगंशकाः । अन्यथा त्वन्तर सौम्या याम्या क्रान्तिज्यका क्रमात् ॥ याम्यदिग्भागसत्वेऽपि प्रथमावाप्तमेव चेत् । द्वितीयावाप्ततः शुद्ध्येत् तदा सौम्यापमज्यका ॥ अत्र श्रीम० देवोक्तः प्रश्नः । लङ्कायां स्वपुरे चैककाले यद्भमुदेष्यति । तस्य क्रान्ति समाचक्ष्व गोले चेत् ते तता मतिः ॥ अस्य भङ्गः। देशान्तरोत्थो यः कालस्तन्नताख्यं प्रकल्पयेत् । नतकोटिज्यका सूर्हताऽक्षश्रुतिभाजिता ॥ तस्याश्चापं पराख्यं स्याल्लम्बज्या नतजीवया । गुणिता परकोटिज्याविहृता तद्धनुर्लवाः ॥ २३ सि०शि० ·गोलाध्याय २६० मित्र मित्रस्त्रिनेत्रस्य दिश्युद्गमं याति यत्र त्रिनेत्रर्तमध्यस्थितः। तत्र मे तान्त्रिकाक्षुब्धमक्षप्रभां क्षिप्रमाचक्ष्व दक्षोऽसि गोले यदि ॥ २8 । एकद्वित्रिचतुःपञ्चषभिर्यत्रोदितो रविः । मासैरस्तमयं याति तत्राक्षांशान् पृथग्वद् ॥ ३०॥ युज्यकापमगुणार्कदोयंकासंयुति खखखबाणसंमिताम् । वीक्ष्य भास्करमवेहि मध्यम मध्यमाहरणमस्ति चेच्छुतम् ॥ ३१॥ धुज्यापक्रमभानुदोगुणयुतिस्तिथ्युधृताब्ध्याहता दाद्यो युतिवर्गतो यमगुणात् सप्तामरा ३३७ तोनिताः । नागाद्रयङ्गदिगङ्ककाः ६१०६७८ पदमतस्तेनाद्य ऊनो भवे- क्रान्त्यंशा उत्तरा याम्याः परपूर्वनते क्रमात् । ज्ञेया ऋक्षस्य ते ह्यत्र जिनाल्पाश्चेद्रवेरपि ॥ संशोधकोक्तः प्रश्नः। चरापमांशसंयोगं विलोक्यानांशकांश्च यः । चरक्रान्ती पृथक् तूर्णं वदेत् स गणकोत्तमः ॥ अस्य भङ्गः। द्विनिन्यग्रकाभागखाङ्कान्तरज्या चरापक्रमैक्यस्य कोटिज्ययोना। युतिः शेषचापस्य कोट्या युतोना द्विभक्ता चरक्रान्तिभागाः पृथक् स्युः ॥ अधिकन्यूनभावं तु चरापक्रमयोः किल। प्रच्छकेच्छावशादेव गणकोऽत्र प्रकल्पयेत् ॥ प्रश्नः। तारकयोः प्रत्येकं ध्रुवकक्षेपौ कदम्बसूत्रोत्थौ । अवलोक्य तयोरन्तरमाकाशे किं भवेद्वद क्षिप्रम् ॥ अस्य भङ्गः। यदन्तरं भध्रुवयोः किलाल्पं तत्कोटिजीवा शरकोटिजाभ्याम् । ज्याभ्यां हताद्यः शरयोश्च मौ?हतिस्त्रिभज्यागुणिता परः स्यात् ॥ तयोर्युतिर्मार्गणतुल्यदिक्त्वे विभिन्नदिक्त्वे वियुतिर्विधेया। तस्या यदाप्तं त्रिगुणस्य कृत्या तच्चापकोटिर्भयुगन्तरं स्यात् ॥ चेदाद्य एव वियुतो हि पराद्विशुद्धोदाप्तस्य चापमिह खाङ्कयुगन्तरं स्यात् । यद्यन्तरं ध्रुवकयोरधिकं नवत्या योगेऽन्तरे च विदधीत सुधीविलोमम् ॥ विषुवांशस्फुटकान्तीरपि प्रत्येकमृक्षयोः । अवलोक्य सुधीरेवं जानीयादन्तरं तयोः ।। प्रहस्य मध्यमा क्रान्तिं शरं चालोक्य बुद्धिमन् । स्पष्टापमज्यकां विद्धि गोलेऽसि निपुणो यदि ॥ प्रश्नः। अस्य भङ्गः। प्रहस्यास्फुटक्रान्तिजीवेषुकोटिज्यकान्नी त्रिभज्योद्धृताथो शरज्या । त्रिभाज्यकान्नी त्रिभज्याविभका तयोः संस्कृतेः स्यात् स्फुटक्रान्तिजीवा ॥

·प्रश्नाध्यायः॥ द्वयासार्धेऽष्टगुणाब्धिपावकमिते क्रान्तिज्यकातो रविः ॥ ३२ ॥ क्रान्तिज्यासमशङ्कतधृतिमहीजीवाग्रकाणां युति- ईष्टा खाम्बरपञ्चखेचरमिता पञ्चाङ्गुलाक्षप्रमे। देशे तत्र पृथक पृथग्गणक ता गोलेऽसि दक्षोऽक्षज- क्षेत्रक्षोदविधौ विचक्षण समाचक्ष्वाविलक्षोऽसि चेत् ॥ ३३ ॥ क्रान्तिज्यां विषुवत्प्रभारविहतेस्तुल्या प्रकल्प्यापराः कृत्वानासमशङ्कतकृतिमहीजीवा अभीष्टास्ततः। द्वयाद्यास्तद्युतिभाजिताः पृथगथ प्रोदिष्टयुत्या हता उहिष्टा खलु यद्युतिः पृथगिमा व्यक्ता भवन्ति क्रमात् ॥ ३४ ॥ अग्रापमज्याक्षितिशिजिनीनां योगं सहस्रद्वितयं विदित्वा । पृथक्पृथक् ता गणक प्रचक्ष्व रूढा सगोले गणिते मतिश्चेत् ॥ ३५ ॥ प्रास्तां तावत् सगोलः सुगणक गणितस्कन्धबन्धप्रसिद्धः सिद्धान्तो लग्नसिद्ध्यै किमिति बत कृतस्तत्र तात्कालिकोऽकः । नाडीषष्टया धुरात्रं दशपलयुतया भानवीयं किलाा लग्नं तात्कालिकार्कात् प्रवद किमधिकं तद्द्यरात्रे पलोने(१) ॥ ३६॥ १. अत्र संशोधकोक्तो लग्नानयनप्रकारः। या सायनार्कस्य भुजज्यका सा त्रिभाजीवागुणिताद्यमौा । भक्ताप्तचापस्य लवाः खरांशोराये पदे स्युर्विषुवांशकास्ते ॥ तैश्चापभागैः खभुजङ्गचन्द्रा १८० हीना द्वितीयेऽथ युतास्तृतीये । तुर्ये पदे चक्रलवा विहीना भानोर्भवेयुर्विषुवाख्यभागाः ॥ यातेन शेषेण दिवा दिना विवर्जितं प्राक् परतः कपाले । भवेदिनेशस्य नतं क्रमेण रात्रौ तु शेषेण गतेन युक्तम् ॥ षड्नीभितनाडीभिस्तीक्ष्णांशोर्विषुवांशकाः । प्राच्यां हीना युताः पश्चात् स्युः खमध्यस्य ते ध्रुवम् ॥ आकाशमध्यविषुवाख्यलवाः प्रकल्प्योऽशाद्यो रविस्तदपमज्यकयार्कनिघ्न्या । तत्सूर्यगोलवशतो रहिताथ युक्ता कार्याक्षभाहतपरापमकोटिजीवा ॥ ततोऽक्षश्रवसा लब्धं हक्क्षेपो यमदिग्भवेत् । वियोगेऽत्र विलोमा चेच्छुद्धि यस्तदोत्तरः ॥ ततो वित्रिभस्य श्रुति साधयित्वा तया कल्पिताहर्पतेः कोटिजीवाम् । निहत्याक्षकर्णेन भक्त्वा यदाप्तं भवेद्धीमता तद्धनुः संविधेयम् ॥ धनुषा तेन हीनाढ्यं भषट्कं कल्पिते रवौ। मृगकांदिषड्भस्थे क्रमात् स्यात् सायना तनूः ॥ एवं तदा यदा राशित्रितयाज्यया हतात् । दृक्क्षेपात् त्रिज्यया लब्धमल्पमक्षगुणाद् भवेत् ॥

·गोलाध्याये नाक्षत्रा उत सावनास्तनुकृतौ नाडयोऽथ चेत् सावना नाक्षत्रा उदयाः कथं विसदशास्ताभ्यो विशोध्या वद । नाक्षत्रा यदि तद्द्धुरात्रसदृशे काले गतेऽर्काधिक किं लग्नं न समं ततो दिनकरस्तात्कालिकः किं कृतः ॥ ३७ ॥ अन्यथा धनुषा तेन चक्र हीनयुतं क्रमात् । कर्किनकादिषड्भस्थे कल्पितेऽर्के भवेत् तनुः ॥ श्रीम०देवोक्तोऽयमत्र विशेषः । स्फुटमेवमवाचीने दृक्क्षेपे विदुषामिदम् । विलोमशुद्ध्या सिद्धे तु सौम्ये व्यस्तमपि स्फुटम् ॥ एवं सति च केनापि यः पुरोभागिनेरितः। दोषस्तत्र स्फुटं मूलं गोलतत्त्वानभिज्ञता ॥ श्रीम० देवोक्तो लग्नानयनप्रकारः । या सायनार्कस्यभुजज्यकतिप्रकारतो ये विषुवाख्यभागाः । खमध्यजास्तान् रविमंशकायं प्रकल्प्य तत्कोटिगुणोऽनिघ्नः ॥ हृतोऽक्षकर्णेन फलस्य चापमाद्यस्त्रिभज्यागुणिताक्षमौयाः । यदाद्यकोटिज्यकया फलं तच्चापोनखाङ्काः परमापमांशः॥ युतोनिता गोलवशात् स्वकीयत्रयीतनोस्तत् परसंज्ञकं स्यात् । तज्ज्यार्कनिम्नी त्रिभमौर्विकाप्ता हताद्यकोटिज्यकयाघमौा । भक्ता फलं तत् पलभी प्रकल्प्य येऽक्षांशकास्तेस्युरभीष्टसंज्ञाः । तेऽग्न्यङ्कनन्दाग्निगृहे निजार्कपदक्रमाद्युग्वियुगाढथहीनाः ॥ धनर्णताया विपरीतता स्यात् सिद्ध्येत् परो यत्र विलोमशुध्या । तथायनांशैरहिता तनुः स्यात् स्फुटं किलेदं सुधियावगम्यम् ।। संशोधकोक्तः प्रश्नः। विवकस्मिन् यः कपाले द्विवारं ज्ञातकान्तेर्भास्करस्योन्नतांशान् । ज्ञात्वा वेधानेहसोरन्तरं च वेत्यक्षांशान् स प्रवीणोऽस्ति गोले ॥ अस्य भङ्गः। वेधकालान्तरार्धस्य शिजिनी युज्यया हता। त्रिज्याभक्काप्तचापं च द्विधं स्यादाद्यसंज्ञकम् ।। वेधकालान्तरस्य ज्या द्युशिञ्जिन्या समाहता। भक्तायजीवयाप्तस्य कार्मुकं स्यात् पराभिधम् ॥ आयकोटिज्यकान्नेन लघुना शङ्कुनोनितः । त्रिज्यानिनो महान् शङ्कुस्तस्मात् त्रिज्यकया हतात् ॥ महत्या हरज्ययाद्यज्यान्याप्तस्य धनुषा परः। गोलयोयुग्वियुक् कार्यस्तस्य दोा |जीवया ।। महत्या नतमौा च गुणिताथ त्रिभज्यया । क्रान्तिज्यालघुशङ्कुभ्यां हतयादयोनिता ततः ॥

·प्रश्नाध्याया। .. पञ्चाङ्गला गणक यत्र पलप्रभा स्यात् तत्रेष्टभा नवमिता दशनाडिकासु । दृष्टा यदा वद तदा तरणि तवास्ति यद्यत्र कौशलमलं गणिते सगोले(१)॥३८॥ त्रिज्यावर्गेण लब्धस्य चापं स्युः पलभागकाः । एवं ज्ञातापमादृक्षादप्यक्षावगमः स्फुटः ।। श्रीमदेवसतीर्थ्यविनायकशास्त्रिणा सगृहीतोऽत्र विशेषः । उदग्गोले परेणोनाच्चापाच सति सम्भवे । स्युरत्रैवं द्विधाक्षांशा अन्वशिक्षं गुरोरिदम् ॥ तदुक्तं प्रकारान्तरं च। वेधकालान्तरं स्वेष्टं तद्यस्तज्यापमज्यया । क्षुण्णा स्यात् प्रथमः शङ्कवोर्योगान्तरवधाः क्रमात् ॥ द्वितीयाद्याः स्युरिष्टज्याविहृतः सर्व एव ते । प्रथमत्रिज्ययोर्वर्गयुतिः स्याद्धरसंज्ञकः ॥ द्वितीयः प्रथमाभ्यस्त आद्यो द्विघ्नत्रिभज्यया। क्षुण्णा प्रथमतुर्याभिहतिः क्रान्तिज्यकाहृता ॥ तृतीयत्रिज्यकाघातकृत्या युक्ता तयोनिता । युज्याकृतिः परस्तौ स्तो त्रिज्याकृतिहतौ तथा ॥ हारभक्तावथायस्य वर्गेणाढयात् परात् पदम् । गोलयोराययुक्तोनं भवेदक्षांशशिञ्जिनी ॥ सौम्यापमे परो व्यस्तशुद्ध्या चेदाद्यवर्गतः । परेणोनात् पदान्योन आयोऽक्षज्या द्विधा भवेत् ॥ १. अत्र संशोधकः। द्विविधापमभागानामाचार्योक्तप्रकारतः। नात्र सिद्धिरतो ब्रूते नवं संशोधको विधिम् ॥ इह प्रसाध्योन्नतकालखण्डज्यकामथैतां गुणयेद् द्विभूमिः । ततोऽक्षकर्णेन हृतात् फलस्य चापं द्विकेनाहतमाद्यसंज्ञम् ॥ त्रिराशिजीवोन्नतकालमोयॊः समाहतेादशाभिहतायाः । आद्यस्य मौा पलकर्णनिघून्या लब्धस्य चापं परसंज्ञकं स्यात् ॥ अर्कत्रिजीवाहतिरायकोटिज्यया विनिम्नी विहृताद्यमौा । ततो भयाप्तस्य भवेद्धनुर्यद्योगान्तरे तत्परयोर्विदध्यात् ॥ आद्यस्य खालवतोऽभ्यधिकाल्पकत्वे योगोऽन्तरं क्रमत उत्तरदिग्लवाः स्युः । शुद्ध परेऽत्र धनुषोऽनुदगाशकास्ते तेभ्यस्त्वपक्रमलवावगमोऽस्ति शीघ्रम् ॥ खाङ्केभ्य आयस्य किलाल्पकत्वे पूर्वोक्तयोगं गगनेभभूभ्यः । विशोधयेच्छेषमितान् दिगंशान् यमाशकान् गाणितिकोऽवगच्छेत् ।। तेभ्यः पुनः क्रान्तिलवाः प्रसाध्यास्तत् क्रान्तिमानं द्विविधं क्वचित् सत् । क्वचिद् भवेदेकविधं च साधु क्वचिच्च मानद्वयमप्यसत् स्यात् ॥

·गोलाध्याये दिनकर करिवैरिदलस्थिते नरसमा नरमापरदिङ्मुखी। भवति यत्र पटो पुटभेदने कथय तान्त्रिक तत्र पलप्रभाम् ॥ ३६॥ मार्तण्डः सममण्डलं किल यदा दृष्टः प्रविष्टः सखे काले पञ्चघटीमिते दिनगते(१) यद्वा नते तावति । केनाप्युज्जयिनीगतेन तरणेः क्रान्ति तदा चेलि चे- न्मन्ये त्वां निशितं सगर्वगणकोन्मत्तभकुम्भाङ्कुशम् ॥ ४०॥ पञ्चाङ्गुलेल्यागुदाहरणेऽनेन विधिना सिद्ध आयोऽशादिः ५४ । ५८ । २२ । परः ७७ ॥ २८ । ४९ आभ्यां जाता उत्तरा दिगंशाः ८। १९ । २६ खाङ्केभ्य आद्यस्येत्यादिना जाता याम्याः ३३ । २१ । ४८ तत इष्टच्छायाहतेत्यादिना सिद्धा क्रान्तिर्द्विविधाप्युत्तरैव २२ । ४९ । २५ वा ० । १० । ४२ । इदं मानद्वयमपि साधु । प्रत्येकं मानस्य परमक्रान्तितो- उरूपत्वात् । अत्रान्यदुदाहरणम् । पञ्चांशोनाष्टनाडीषु यदा विश्वाङ्गुलेष्टमा । वेदाङ्गुलाक्षभे देशे स्यात् तदाकापमं वद ॥ अत्राद्योऽशादिः ४४ । १६ । १ । परः .८२ । १२ । २७ दिगंशाः सौम्याः १०॥ ५६ । १७ । खाङ्केभ्य आयस्येत्यादिना सिद्धा दिगंशा दक्षिणा: २६ । ३१ । २३ तत इष्ट- च्छायाहतेत्यादिना सिद्धा क्रान्तिरुत्तरांशाया २० । १७ । २२ दक्षिणा वा ५ । ३३ । २८ एते क्रान्ती प्रत्येकं परमक्रान्तितोऽल्पत्वात् सत्यौ। १. अत्र संशोधकोको विधिः । अक्षप्रभाकृतिहतोन्नतकालकोटिज्यान्योऽर्कवर्गगुणितत्रिगुणो विभक्तः । अक्षप्रभाहतसमुन्नतकालमाा लब्धाक्षकर्णकृतियोगपदं हरः स्यात् ॥ त्रिभज्यकार्काभिहतेहराप्तं क्रान्तिज्यका गाणितिकोऽवगच्छेत् । ज्ञात्वाक्षभागांश्च समुन्नतासून् दृष्ट्वा प्रविष्टं सममण्डलेऽर्कम् ॥ द्वीन्दूनक्षप्रभास्थाने द्वीन्दुस्थाने तथाक्षभाम् । प्रकल्प्यापक्रमज्यात्र साधिता सैव लभ्यते ॥ यद्वा। अक्षप्रभाहितिताडितायाः समुन्नतासूत्क्रममौर्विकायाः । कृत्याक्षकर्णस्य विभाजितायाः फलस्य चापं नवतेर्विशोध्यम् ॥ शेषज्ययाक्षश्रुतिवर्गनिघ्न्याहृतार्कनिधन्युनतकालजीवा । त्रिज्याक्षभाघातहता सकृत् स्यात् क्रान्तिज्यकार्के सममण्डलस्थे ॥ अथवा। इहप्रसाध्योन्नतकालखण्डेत्यनेन साध्यः प्रथमं किलाद्यः । तत्कोटिजीवा पलकर्णनिघ्न्युन्नतासुमौव्या विहृता समाभा ॥ किञ्च । त्रिज्यानिनादक्षकर्णस्य वर्गाद्वैदेन्द्रघ्नीमुन्नतासूत्क्रमज्याम् ।

·अपिच । ३ पलकर्णः प्रश्नाध्यायः । मार्तण्डे सममण्डलं प्रविशतिच्छाया किलाष्टयङ्गुला दृष्टाष्टासु घटीषु कुत्रचिदपि स्थाने कदाचिहिने। अर्कक्रान्तिगुणं तदा वदसि चेदक्षप्रभां तत्र च त्रिप्रश्नप्रचुरप्रपञ्चचतुरं मन्ये त्वदन्यं नहि(१) ॥४१॥ यत्र क्षितिज्या शरसिद्ध २४५ तुल्या स्यात् तद्धृतिस्तत्त्वकुरामसंख्या ३१२५ तत्राक्षभाकौं गणक प्रचक्ष्व चेदक्षजक्षेत्रविचक्षणोऽसि(२) ॥ ४२ ॥ त्यक्त्वा शेषादुन्नतासुज्यकाक्षश्रुत्याहत्याप्तं समाख्यप्रभा वा ॥ तस्याः समनरः साध्यस्तस्मादक्षभया हृतात् । पलकर्णेन लब्धस्य चापं क्रान्तिर्भवेत् सकृत् ॥ द्विघ्नी त्रिभज्या नयनाहतानामक्षांशकानां भुजजीवयाप्ता । या योन्नतासूत्क्रममौर्विका च त्रिजीवया संविहृता तयोर्यत् ॥ वर्गान्तरान्मूलमनेन भक्तोनतासुजीवापममौर्विका स्यात् । समुन्नतास्वक्षलवावबोधाद्दष्टे प्रविष्टे समवृत्तम: ॥ उक्तवत् करणेन लब्धा क्रान्तिर्भागाद्या १० । १४ । १२ । १. अत्र संशोधकोक्तो विधिः । अत्रोन्नतासूत्क्रममौर्वकाघ्नस्त्रिज्याहृतो द्वादशवर्ग आद्यः । समप्रभार्धन हतोन्नतासुज्यका त्रिभज्याविहृतान्यसंज्ञः॥ अन्यस्य वर्गेण युताद्यदायान्मूलं तदन्यान्वितमक्षकर्णः । ततोऽक्षभाया अपि चापमस्य ज्ञान द्रुतं स्याद्णकाग्रणीनाम् ॥ अत्रोक्तवत् करणेन जात आद्यः ४७ । ४८ । ४३ । अन्यः ५ । ५६ १५। ३ । १८ पलभा ९ । ५। २९ क्रान्तिरंशाद्या २१ । १४ । ३६ २. अत्र संशोधकोक्तः प्रश्नः । वियदभ्ररसैर्मिता ६०० पमज्या खनवाङ्गाब्जमिता १६९० च तद्धृतिः स्यात् । वद तत्र पलप्रभां. सुबुद्धे यदि गोले गणिते च तेऽस्ति बोधः ॥ अस्य भङ्गः। क्रान्तिज्यकाविहृततद्धृतिराद्यसंज्ञा तर्गतोऽब्धिरहितात् पदमन्यसंज्ञम् । आद्यान्ययोरस ६ समाहतयोर्वियोगो योगश्च तत्र पलभा भवंति द्विधैव ॥ यत्र त्वपममौर्वीतस्तद्धृतिदिगुणा भवेत् । अत्र षड्नायतुल्या स्यादेकधैव पलप्रभा ॥ अत्र श्रीम० देवसतीर्थ्येन विनायकशास्त्रिणोक्ता अक्षक्षेत्रजयावत्प्रश्नानां भङ्गाः । सिद्धान्तगोलयोर्वेद्यान्यक्षक्षेत्राणि सप्त ये । तत्र क्षेत्रत्रयं कल्प्यं प्रत्येकं तु षडङ्गकम् ॥ व्यापकक्षेत्रमाणं तदूर्वाथः क्षेत्रसंयुतम् । एवं क्षेत्रत्रयं ज्ञेयं यतोऽयं प्रश्नसंग्रहः ॥

·गोलाध्याये क्रान्तिज्यासमशकुतद्धृतियुतिं कुज्योनितां वीक्ष्य यो विंशत्यश्वरसै ६७२० मितामथ परां षष्टयङ्कचन्दै १४६० मिताम् । कुज्यानापमशिजिनीयुतिमिनं वेत्त्यक्षभां चापि तं तदङ्गानि भुजः कोटिः कर्णो लम्बोऽथ तद्भवे । भुजकोटी ततो वे द्वे विज्ञायान्यानि साधयेत् ॥ ज्ञातद्वन्द्वानि चैकैकक्षेत्रे पश्चदशामुतः । भक्तुं प्रश्नास्तु नवधा स्फुटः पाटीविदां विधिः ॥ तत्कृत्योरितिपद्येन षट्सु शेषेषु वक्ष्यते। कर्णो लम्बजदोःकोट्यन्यतरच्च द्वयं यदि ॥ ज्ञातं तदितरज्ज्ञेयं द्वयोरन्तरतः स्फुटम् । वधालम्बजदोःकोटयोर्मूलं लम्बो भवेदिति ॥ अनुपातवशात् सिद्धं शेषेषु त्रिषु वक्ष्यते । श्रुतेर्लम्बजदोःकोट्यन्यतरस्यान्तरं परम् ॥ दोःकोट्यन्यतरत् स्वघ्नं वधस्तस्मात् स्फुटो विधिः । चतुर्गुणस्य घातस्येत्यादिना वक्ष्यतेऽपरः ॥ दलितो लम्बजः कोटिः पराख्योऽस्मात् कृतीकृतात् । भुजवर्गयुतान्मूलं परोनं लम्बजो भुजः ।। व्यत्ययाद् भुजकोट्योस्तु परः प्रश्नोऽपि सिद्ध्यति । वधो लम्बजदोःकोव्योलम्बवर्गो युतिः श्रुतिः ॥ विधिश्चतुर्गुणस्येति स्पष्टो वा वक्ष्यतेऽपरः । कर्णाधलम्बयोर्वर्गान्तरान्मूलेन हीनयुक् ॥ कर्णस्या द्विधैवं स्यात् कोटियॊत्रि लम्बजः । एवं पञ्चदशप्रश्नेष्वन्येषां साधनं स्फुटम् ।। क्षेत्रयोरेवमेकैकं विज्ञायान्ये प्रकल्पिताः । त्रयस्त्रिंशदिहप्रश्नास्ते निष्वेकोनितं शतम् ॥ प्रश्नानां नवतिस्तत्र प्रकारैः पूर्वकल्पितैः । सिद्ध्यत्यथो नवानां तु वक्ष्ये विधिचतुष्टयम् ॥ लम्बजः कोटिरू स्थो लम्बजो दोरधःस्थितः । व्यापकस्था श्रुतिस्तत्र द्वयं ज्ञात्वा विधिस्त्वयम् ॥ लघुवर्गान्महन्निनाद् घनमूलं तु यद्भवेत् । ऊर्ध्वाधः क्षेत्र प्रश्ने लघोः कोटिः श्रवोऽन्यथा ॥ लघुनिघ्नान्महद्वर्गाधनमूलं महद्भुजः । ऊर्ध्वव्यापकजे प्रश्ने कोटिस्तन्महतो भवेत् ॥ केवलं नामभेदात्तु दोःकोव्योर्या भिधा भवेत् । तन्मात्रेण न दोषोऽत्र देयो मतिमतां वरैः ॥

·प्रश्नाध्यायः। २६७ ज्योतिविकमलावबोधनविधौ वन्दे परं भास्करम्(१) ॥ ४३ ॥ क्रान्तिज्यासमशङ्कतद्धृतियुर्ति कुज्योनितां वीक्ष्य यः पूर्णब्ध्यब्धिमहीमिता १४४० मथ परां खाम्राष्टभू १८०० संमिताम् । अनाज्यापमशङ्कतधृतियुर्ति वेत्त्यक्षमाकौं च तं ज्योतिर्वित्कमलावबोधनविधौ वन्दे परं भास्करम् ॥ ४४ ॥ अधोदोरूर्ध्वकोटयोस्तु साधयेदन्यदेकतः । अन्यतो लम्बदोःकोट्यन्यतरत् तदसंयुतम् ।। ज्ञात्वा तेनान्वितं पूर्व प्रकल्प्य व्यापकश्रुतिम् । साधितं योजयेद्योज्ये पुनः कर्ण प्रकल्प्य तत् ॥ एवं पुनःपुनः साध्यमासाम्यं साधयेद्बुधः । एवमूर्ध्वाधरश्रुत्योः साधयेल्लम्बमन्यजम् ॥ अन्यतो लम्बदोःकोव्यन्यतरत् तदसंयुतम् । ज्ञात्वा तेनोनितं पूर्व कोटिं बाहुं स्वलम्बजम् ॥ प्रकल्प्य साधितेनोनं वियोज्यं तु पुनस्तथा । प्रकल्प्य कल्प्यमासाम्यमसकृत् साध्यमानयेत् ॥ ऊर्ध्वाधोलम्बयोरेकं प्रकल्प्यान्यत् तदानयेत् । ज्ञात्वा व्यापकजं कर्णं घनमूलं त्रिकाहतेः ॥ व्यापकक्षेत्रजो लम्बस्ततः पूर्वप्रकारतः । संसाध्य साध्यमासाम्यमेवं साध्यो मुहुः स्फुटः॥ प्रश्नाः षडेवमसकृद्विधिमालम्ब्य साधिताः । अन्ये सकृद्विधानेन पलभा सुलभा ततः ॥ १. संशोधकोक्तः प्रश्नः। अग्रकासमनृतधृतियोगः खाम्बराम्बरहयाः ७००० किल यत्र । व्योमसागरगजा ८४० स्त्वपमज्या ब्रूहि तत्र पलभां गणितज्ञ ॥ अस्य भङ्गः। अप्रासमनरतद्धृतियोगः क्रान्तिज्यया युतो द्विन्नः । तेन हृता योगकृतिस्तद्धृतिरस्याः पलप्रभा ज्ञेया ॥ अत्र श्रीम. देवसतीयन विनायकशास्त्रिणोक्ता अक्षक्षेत्रोत्थानां कतिपययोगजप्रश्नानां भुजकोटियुति लम्बं ज्ञात्वा तद्वर्गयोगतः । पदं लम्बोनितं कर्णस्तद्वर्गाद्विगुणात् त्यजेत् ॥ युतिवर्ग ततो मूलेनोनयुक्ता युतिः पृथक् । तद? भुजकोटी स्तो कर्णे ज्ञातेऽप्ययं विधिः । विज्ञाय कोटिभुजयोर्लम्बश्रुत्योश्च संयुतिम् । तयोर्वर्गान्तरपदं लम्बोऽतः श्रुतिमानयेत् ॥

·गोलाध्याये ૨૬૮ यत्र त्रिवर्गेण मिता पलामा तत्र त्रिनाडीप्रमितं चरं स्यात् । यदा तदा यदि वेरिस विद्वन् सांवत्सराणां प्रवरोऽसि नूनम्(१)॥४५॥ दोःकोट्योः श्रुतिकोट्योर्योगों ज्ञात्वा तदन्तराद् द्विघ्नात् । कोटिश्रुतियुतिहीनात् पदमन्तरहीनमत्र कोटिः स्यात् ॥ श्रुतिभुजयोः श्रुतिकोट्योोंगौ विज्ञाय तद्वयोर्घातात् । मूलं यद्योगोनं भुजकोटस्तिस्तदन्ययोगस्थौ ॥ युतिं दोःकोटिलम्बानां कर्णं चावक्ष्य तद्युतिः । लम्बः स्यात् तद्गुणाद् द्विघ्नकर्णान्मूलेन हीनयुक् ॥ युतिं दोःकोटिकर्णानां लम्बं चावेक्ष्य तद्युतिः । द्विन्नी तया हृतः पूर्वयुतिवर्गः श्रुतिर्भवेत् ॥ १. अत्र प्रश्नान्तरम् । पलप्रभा वीक्ष्य चरं च सम्यग्यो वक्ति याम्योत्तरवृत्तगेऽर्के । छायां स मन्ये गणकाप्रगण्यः पारङ्गतोऽभूगणिते सगोले ॥ अस्य संशोधकोक्तो भङ्गश्च । पलप्रभावर्गहता त्रिमौर्वी चरज्यया द्वादशवर्गनिघ्न्या। हानान्वितान्त्याक्षभयोर्वधेन हृदोलयोः स्यादिनमध्यजा भा ॥ छायेयमुत्तरामा स्यात् परमत्रान्तरे यदि । व्यस्तशुद्धिर्भवेत् तर्हि ज्ञेया सा दक्षिणायका ॥ यद्वा। चरज्यकाघ्नात् पलकर्णवर्गात् चरज्यकायुप्रहितत्रिमौा । पलप्रभासङ्गुणया यदाप्तं तेनोनयुक्ता पलभा भवेद्भा ॥ गोलक्रमाद्वासरमध्यकाले संशोध्यमानं यदि नात्र शुद्ध्येत् । तदा विधिः स्याद्विपरीतशुद्ध्या स्फुटं बुधानां पुरतस्तदेतत् ॥ अथ वासन्नमन्यत् प्रकारान्तरम् । वेदेन्द्राहतमक्षभाकृतिहृतं खाग्निामानान्तरं स्यादाद्योऽङ्कभुवस्तदाब्यरहिताः कार्या दिनेऽल्पाधिके । निम्नास्तेऽक्षभया पुनर्दिन मितिव्योमाग्निविश्लेषको- नाढ्यैरङ्ककुभिर्हता दिनदले सौम्याप्रका भा भवेत् ॥ दिनस्य मानं खगुणाधिक चेदाद्योङ्कचन्द्राभ्यधिकस्तदा तु । विलोमशुद्ध्योक्तवदेव साध्या मध्याह्नभा सानुदगप्रका स्यात् ॥ श्रीम० देवोक्तः प्रश्नः। समवृत्तगते भानौ नतकालापमौ बुधः । विज्ञाय पलभां ब्रूते स स्यागोलविदां वरः ॥ अस्य भङ्गः। त्रिज्यार्कक्रान्तिजीवानां घातात् सूत्राजीवयोः । वधेन विहृताल्लब्धं पलमा स्यादिदं स्फुटम् ॥

·प्रश्नाध्यायः। : याम्योदक्समकोणभाः किल कृताः पूर्वैः पृथक्साधन- र्यास्तद्दिग्विवरान्तरान्तरगता याः प्रच्छकेच्छावशात् । प्रश्नः। नतांशाचतकालं च सममण्डलगे रवौ । वीक्ष्य वक्त्यक्षमा क्रान्ति यस्तबुद्धिं किमु स्तुमः ।। अस्य भजः। द्वादशसमशङ्कुवधानतकालगुणेन सङ्गुणाद्भक्तात् । सूत्रनतांशज्यकयोर्वधेन फलमक्षकर्णः स्यात् ॥ प्रश्नः । समवृत्तगते सूर्ये समयौ तन्नतोन्नतौ । वीक्ष्यापमं तथाक्षाभां वक्ति यः स च गोलवित् ।। अस्य भङ्गः। चरज्यकाघ्न्या नतकोटिमौा हृता त्रिभज्याकृतिरेकयुक्ता। तन्मूलभक्ता त्रिभमौर्विका का स्यात् क्रान्तिज्यकातः सुलभा पलाभा ॥ अत्र श्रीम० देवसतीर्थेन विनायकशास्त्रिणोक्ताश्चरनतकालयोः सम्बन्धेनाक्षक्षेत्रजया- बत् प्रश्नानां भङ्गाः । चरज्याधुज्यकाघातस्त्रिज्याकुज्याहातप्रमः । सुव्यक्तत्वात् त्रिभज्याया द्वे विज्ञायान्यदानयेत् ॥ अग्राकोटिज्यका त्रिज्याचरज्याभ्यां हता पृथक् । चरकोटिज्यकाभक्ता गुज्याकुज्ये क्रमेण ते ॥ सूत्रोद्धृतश्चरगुणोऽस्य पदं रविघ्नमक्षप्रभा भवति सूत्रहता चरज्या । तन्मूलमर्कनिहतं त्रिगुणोद्धृतं तत् साध्यः प्रकल्प्य पलभां तु पलोऽपमः सः ॥ चरज्यानिघ्नी नतांशज्यकायाः कृतिस्त्रिज्यकावर्गभक्ताद्यसंज्ञः । स्वनिनाद्ययुक्तात् समाख्यस्य शङ्कोः कृतिस्तत्पदं हीनमाद्येन सूत्रम् ॥ घातात्तु तद्धृतिचरज्यकयोश्वरांशकोटिज्यया विहृतमर्धितमाप्तसंज्ञम् । तत्रिज्ययोः कृतियुतेः पदमाप्तहीनमप्रांशकोटिजगुणोऽथ ततोऽपमः स्यात् ॥ कुज्योनतधृतिदलेन हतश्वरज्यावर्गस्त्रिराशिगुणवर्गहृतः फलाख्यः । कृत्योर्युतेः फलचरज्यकयोस्तु मूलं लब्धेन तद्विरहितं क्षितिमौर्विका स्यात् ॥ उद्वृत्तशङ्कविहृता त्रिभमौर्विका या या स्याच्चरासुगुणहृच्चरकोटिजीवा । उद्धृत्तशङ्कुदलसङ्गुणितं तदीयवर्गान्तरं प्रथमसंज्ञकमत्र कल्प्यम् ॥ तत्रिज्ययोः कृतिवियोगपदं भवेद्यत् तेनान्वितोऽथ वियुतः प्रथमो द्विधायम् । शङ्खर्भवेदिह रवौ समवृत्तयाते क्रान्तिज्यकाथ पलभा च ततः प्रसिध्यत् ॥ कृत्योर्युतिश्चरगुणत्रिगुणोद्भवा या साप्राप्रखण्डदलसङ्गुणिताद्यसंज्ञः । अप्राप्रखण्डचरमौर्विकयोर्भवेद्यद्वर्गान्तरं त्रिगुणवर्गहतं पराख्यः ॥ तो भाजितौ स्वहतया चरजीवया स्तो वर्गीकृतात् प्रथमतः परसंयुताद्यत् । iलं विवर्जितमिदं प्रथमेन सिद्ध्येदप्रादिखण्डममुतः सुलभा पलाभा ॥

·गोलाध्याये २७० ता एकानयनेन चानयति यो मन्ये तमन्यं भुवि ज्योतिर्विद्वदनारविन्दमुकुलप्रोल्लासने भास्करम्(१) ॥ ४६ ॥ ज्ञाते त्वग्रादिखण्डे तु बुधैस्त्रिज्याचरज्यके । व्यत्यस्य तु प्रकारेऽस्मिन् साध्यमग्रामखण्डकम् ॥ समशङ्कलखण्डेन तुल्यं सूत्रं प्रकल्पयेत् । तच्चरज्याहतिस्रिज्यावर्गयुक्ताद्यसंज्ञकः ॥ समशङ्कखण्डस्य वर्गेण निहता युतिः । चरज्यासूत्रयोरन्यो भवेदाद्यान्ययोर्वधात् ॥ त्रिभज्यावर्गविहृताद् घनमूलं तु यद् भवेत् । तत् सूत्रं मुहुरेवं स्यादासाम्यं तत् स्फुटं भवेत् ॥ प्रकारेष्वेषु सर्वत्र मिथः सूत्रचरज्यके । समशङ्करके चैव कुज्याकुज्योनतद्धृती ॥ उन्मण्डलनरामादिखण्डे व्यत्यस्य कल्पयेत् । तथैव समशकूर्ध्वदलामाग्रदले ततः ॥ यत्र सूत्रं द्वितीयं स्यादुधो विज्ञाय तद् द्वयम् । प्रकारैरिह पूर्वोक्तैरन्यान् प्रश्नान् प्रसाधयेत् ॥ वेदेन्द्राः पलभावगंभक्तास्तद्नचरज्यका । सूत्रं स्यात् फलभक्तं तच्चरज्या स्यादतोऽपमः ।। १.प्रश्नः । ज्ञानाक्षांशः कान्तिवेत्ता च धीमान् वेधाज्ज्ञात्वा दिग्लवान् वा नताशान् । ब्रूते तूर्णं यो नतं कालमत्र त्रिस्कन्धं स ज्योतिषं वेत्ति सम्यक् ।। अत्र संशोधकोत्तौ विधी। पलप्रभाव्यासदलेननिम्नीत्यादिप्रकारागतभानुदृग्ज्या। दिगंशकोटिज्यकया विनिम्नी युज्याहृता स्यान्नतकालमौर्वी ॥ एवंकृते ये पलभागका स्युरित्यादिना चेद् द्विविधा नतांशाः । तेभ्यस्तदा प्रोक्तवदेव साध्या द्वेधा सुधीभिनतकालजीवा ॥ अभीष्टशकूनदिनार्धशङ्केत्रिज्याकृतिन्नाद् द्युगुणेन भक्तात् । लम्बज्य काप्तोत्क्रमचापलिप्ता नतासवः स्युर्दिवसाधिपस्य ॥ यद्वा। छायातस्तरणेः कृता नतलवा ये ये च मध्याह्नजा- स्तद्योगान्तरखण्डबाहुगुणयोर्घातो युजीवाहृतः। लम्बज्याविहतश्च तत्पदमथो त्रिज्याविनिम्नं भवेत् तीक्ष्णांशोनतकालखण्डजगुणः स्यात् कालबोधस्ततः ॥ अत्र श्रीम० देवोक्तो विशेषः । नताशेभ्यो नतं साध्यं बुधेनाद्यान्त्ययामयोः । दिग्लवेभ्यस्तथा मध्ये तन्नतं स्यानिरन्तरम् ॥

·प्रश्नाध्यायः॥ २७१ दृष्टेष्टमा थोऽत्र दिगर्ववेदी (१)छायाद्वयं वा प्रविलोक्य दिग्नः । वेत्त्यक्षभामुद्धतदैववेदिदुर्दर्पसर्पप्रशमे स तायः ॥ ४७ ।। १. अत्र संशोधकः। इह पूर्व ग्रहगणिते त्रिप्रश्नाधिकारे क्रान्तिज्याकर्णवधादित्यादिपद्यद्वयस्य टिप्पणे द्वाद- शवर्गभुजवर्गयोः प्रत्येक लघुतोऽधिकत्वे सौम्यभुजवर्गस्य लघुवेदेन्द्रान्तरतोऽधिकत्वे व रुद्राङ्गुलोऽस्त्युदग्बाहुरित्यायुदाहृत्य द्विविधं पलभामानं प्रदर्शितम् ( इदं षण्णवतितमपृष्ठे द्रष्टव्यम् ) परमत्रार्कवर्गभुजवर्गयोः प्रत्येक लघुतोऽधिकत्वे सौम्यभुजवर्गस्य लघुवेदेन्द्रान्त- रतोऽल्पत्वेऽपि द्विविधैव पलभा भवति । तत्रोदाहरणम् । अब्भ्यशाश्वैः : ७६४ संमिता क्रान्तिजीवा छायाकर्णः सप्तनेत्राङ्गुलश्च २७ । सौम्ये बाहौ यत्र सप्ताङ्गुले स्यात् तत्राक्षाभां शीघ्रमाचक्ष्व धीमन् ॥ न्यासः । उक्तवत् सिद्धो लघुः ३६ आद्यः ३२ परः ३८ तदाद्यानात् परवर्गादित्या- दिना सिद्धाक्षभा द्विविधा १७ । ४१। ८ वा ० । ५८ । ५२ । संशोधकोक्तः प्रश्नः। विषुवांशान् विदित्वा यो भुजांशान् वक्ति सत्वरम् । कमलाकरतोप्येनं मन्येऽहं बुद्धिमद्वरम् ।। अस्य भङ्गः। विषुवांशानिहाक्षांशान् प्रकल्प्य पलभा ततः। या स्यात् तस्यास्त्रिभज्याघ्न्यास्त्रिभाज्यकया च यत् ॥ अवाप्तं स्यात् तदिष्टाभां प्रकल्प्यातो नतांशकाः । ये स्युस्ते भुजभागाः स्युर्विषुवांशकतः स्फुटाः ॥ प्रश्नः। ये क्रान्तिनाडीवलयैक्यदेशात् क्षेत्रांशकास्तद्विषुवांशकाश्च । तदन्तरं स्यात् परमं कियत् तत् कुत्रेति मित्र प्रवदाशु सर्वम् ॥ अस्य भजः। त्रिज्या क्रमेण त्रिगृहामौा युक्तोनिता पूर्वपराभिधा स्यात् । त्रिज्या परघ्नी खलु पूर्वभक्ता ज्यका भवेत् सा परमान्तरस्य ॥ यद्वा त्रिभज्या परमापमाज्यिया स्वनिघ्न्या निहता विभक्ता। परापमांशार्धजकोटिमौर्व्याः कृत्या ज्यका स्यात् परमान्तरस्य ॥ तच्चापभागाः परमान्तरं स्यात् तत्खण्डयुक्तोनशराब्धिभागाः। क्षेत्रांशकास्तद्विषुवांशकाश्च यथाक्रमं ते सुधियात्र वेद्याः ॥ एष्वेव क्षेत्रभागेषु वर्तमानस्य तीक्ष्णगोः । आयनं वलनं नूनमपमेन समं भवेत् ॥ श्रीम० देवोक्तः प्रश्नः । प्रहस्य विषुवांशानां क्रान्त्यंशानां च संयुतिः । नवतिर्यत्र तां क्रान्ति पृथक् कृत्वा वदाशु मे ॥ २४ शि० सि० ·૭૨. गोलाध्याये भाव्यस्य भुजयोः समाशयोय॑स्तकर्णहतयोर्यदन्तरम् । ऐक्यभन्यककुभोः पलप्रभा जायते श्रुतिवियोगभाजितम् ॥ ४८ ॥ अस्य भङ्गः। त्रिज्यात्रिराशिदिनमौर्विकयोर्वधार्धाद्यद्भाजिताजिनलवज्यकया फलं स्यात् । तत्रिज्ययोः कृतियुतस्तु पदं फलोनं क्रान्तिज्यका भवति तत् सुगमं बुधानाम् ॥ प्रश्न:। प्रहस्य क्रान्तिभागानां भुजांशानां च संयुतिः । नवतियंत्र तां क्रान्ति पृथक् कृत्वा वदाशु मे ॥ अस्य भजः। त्रिज्याजिनांशशिजिन्योर्वर्गयोगपदोद्धृतः । बधः क्रान्तिज्यका सा स्याद् भुजकोटिज्यकासमा ॥ प्रश्नः। प्रहस्य विषुवांशानां भुजांशानां च संयुतिः । नवतिर्यत्र तत्राशु क्षेत्रांशान् वद कोविद ॥ अस्य भङ्गः। परापमव्यस्तमौास्त्रिज्यकाघ्न्याः पदं तु यत् । सा क्रान्तिज्या ततः साध्या भुजांशा विषुवांशकाः ॥ संशोधकोक्तः प्रश्नः । सहस्ररश्मौ समवृत्तयाते यः क्रान्तिवेत्तोन्नतकालमानम् । विज्ञाय विज्ञः पलभामवैति कस्तत्समोऽन्यो गणकोऽस्ति भूमौ ॥ अस्य भाव। स्यादुन्नतः काल इहेष्टसंज्ञस्तस्य ज्यका युज्यकया विनिन्नी । त्रिज्योद्धृता तद्धृतिमत्र लब्धं प्रकल्प्य तस्याः पलभा चरं च ॥ गुज्या चरोनेष्टगुणेन निन्नी त्रिज्योद्धृता तद्धृतिखण्डमूर्ध्वम् । ततोऽक्षमा तद्धृतिखण्डमूर्ध्वं ततोऽक्षमा स्यादसकृच्च तस्मात् ॥ अथ सकृत्प्रकारः। इष्टक्रमज्योत्क्रममौर्विके वा त्रिज्यापमज्यानिहते क्रमेण । कार्ये तयोर्वर्गयुतिर्युगाब्धिहिमांशुवर्गेण हताद्यसंज्ञा ॥ या क्रान्तिजीवेष्टदलज्यकानी द्विघ्नी च या च युगुणेन निन्नी । इष्टज्यका तत्कृतिसंयुतिक्ष्मिाद्विनिन्नी परसंज्ञिका स्यात् ।। त्रिज्यापमज्यावधवर्गभक्तौ तौ चाद्यहीनात् परवर्गतो यत् । मूलं तदूनाढ्यपरायुगेन्द्रहींनात् पदं स्याद् द्विविधा पलाभा । यद्वा। इष्टोत्क्रमज्याक्रममौर्विके वा त्रिज्यापमज्याविहते क्रमेण । तद्वर्गयोगः प्रथमाभिधः स्याद्रूपद्वयोनप्रथमस्य वर्गात् ॥

·प्रश्नाध्यायः। . अथवा। अक्षाभां तराण दिशो युगगतं मासं तिथिं वासरं यः कुपोद्धृतवन्न वेत्ति सहसा पृष्टो दिगर्कादिकम् । बहीत्याशु परैः कथं स कथयत्यस्योत्तरं वक्ति यो वन्दे तञ्चरणावमुष्य गणकाः के वा न सेवापराः ॥ ४॥ चतुर्मिरूनात् पदमत्र यत् स्यात् तेनोनयुक्तात् प्रथमाद्विशैलैः । निघ्नायुगेन्द्ररहितात् पदं स्यादक्षप्रभा लाघवतो द्विधा वा ॥ प्रथमेन हृतैर्वेदैरूनाद्रूपात् पदेन हीनयुतम् । द्विष्ठं रूपं क्रमशस्तन्मूले किल वियोगयोगपदे ॥ अनयोरेकेन हता अपरेण पदेन भाजिता अर्काः । द्विविधा वा पलभा स्यात् सममण्डलमागते तपने ॥ उभयत्रात्र प्रथमश्चेत् स्याद्वेदैः समस्तदा पलभा । अमितकविधैव स्यादित्यतिरोहितं सुधियाम् ॥ अपि च। क्रान्तिज्यया त्रिज्यकयोन्नतासुक्रमोत्क्रमज्ये क्रमशो विभक्ते । तद्वर्गयोगो युतिसंज्ञकः स्याद्युत्या हतायाश्चतुरूनयुत्याः ॥ पदेन नेत्रोनयुतिर्युतोना पृथक् तदर्धात् पदमर्कनिघ्नम् । द्विधाक्षमा स्यादपमोन्नतासुज्ञानाहिनशे समवृत्तयाते ॥ अत्र श्रीम. देवसतीर्थ्येन विनायकशास्त्रिणोक्ता उन्नतकालसंबन्धेनाक्षक्षेत्रजयावत्प्र- इनानां भङ्गाः। उन्नतज्यान्त्ययोर्वर्गयोरन्तराद् भाजितादुन्नतव्यस्तजीवान्त्ययोः । वर्गयुत्या पदं त्रिज्यकासङ्गुणं क्रान्तिजीवा भवेत् स्पष्टमेवं विदाम् ॥ तद्धृत्युन्नतकालज्यावर्गान्तरपदाद्धतात् । त्रिजीवयोन्नतव्यस्तज्ययाप्तमपमज्यका ॥ क्रान्तिज्यकाघ्न्युनतजोत्क्रमज्या त्रिज्योन्नतज्याभिहतिश्च या स्यात् । तद्वर्गयोर्योगपदं विभाज्यं त्रिभज्यया तत् खलु तद्धतिः स्यात् ॥ द्वीन्द्वक्षभावधहृतात् पलकर्णवर्गाद्यच्चोन्नतासुविपरीतगुणात् त्रिमौा । लब्धं तयोः कृतिवियोगपदं यदेतद्भक्तः समुन्नतगुणोऽपममौर्विका स्यात् ॥ युज्योन्नतज्याभिहतेर्दलाद्यत् क्रान्तिज्यया लब्धमथोन्नतस्य । या ज्या तयोर्वर्गयुतेः पदेन त्रिज्याकृतेराप्तमतो धनुर्यत् ॥ क्रान्तिज्ययात्रिज्यकयेतियुत्याः पदार्थभक्तात्रिगुणानुवा । पृथग्धनुः खाष्टकुशोधितं च दलीकृतं स्युर्द्विविधाः पलांशाः ॥ दृग्ज्योन्नतव्यस्तगुणाहतेर्यद्दलं त्रिभज्याविहृतं किलाद्यः । परस्तु युक्तः समशङ्कवर्गस्त्रिज्याविनिनोन्नतकोटिमौ० ॥ आद्यस्य वर्गात् परसंयुताद्यत् पदं तदाद्योनितमस्य चापम् । खनन्दसंशोधितमप्रका स्यात् तथाप्रकातः समशङ्कुरेवम् ॥

·२७४ गोलाध्याये वंशस्य मूलं प्रविलोक्य चागं तत्स्वान्तरं तस्य समुच्छ्रयं च । यो वेत्ति यष्ट्यैव करस्थयासौ धीयन्त्रवेदी वद किं न वेत्ति ॥ ५० ॥ त्रिभज्याकृतेरुनतव्युत्क्रमज्याकृतरर्धमत्रापहाय त्रिमौा । स्वनिघ्न्या भजेत् तत् कुजीवाघ्नमाद्योऽन्तरं वगयोरुन्नतज्याकुमायो । परः स्यादतश्चायवर्गेण युक्तात् पदं यत् तदायन विश्लेषितं सत् । कुजीवोनिता तद्धृतिः स्यात् ततोऽपि क्षितिज्यां बुधः साधयेदेवमेव ॥ उन्नताज्यका वर्गिता स्वाहतात्रिज्यया सा पृथक् सगुणा योजिता । भाज्यहारौ क्रमात् स्तः फलाद्यत् पदं तत् प्रकल्प्यापमज्यां बुधोऽवेत्य च ॥ एकमुद्द्त्तशकुं तथा वाग्रकाखण्डमाद्यं तयोस्तद्धृति साधयेत् । तद्धृतिज्ञोऽवगत्योन्नतं साधयेत् क्रान्तिजीवामथैवं मुहुः स्तः स्फुटे ॥ मूलं च तद्धृतिदलं परिकल्प्य विद्वानप्राप्रखण्डसमवृत्तनरोलखण्डे । ज्ञात्वैकशोऽपम इतोऽथ तमुन्नतं च विज्ञाय तद्धृतिरिदं च मुहुः स्फुटी तौ ॥ समुन्नतलवज्यकाहतचरांशकोटिज्यका विभज्य चरजीवयोन्नतजकोटिमौर्व्याप्तयोः । यदन्तरमिहामुना त्रिभगुणाद्धृताद्यत् पदं दिवाकरहतं भवेदिह पलप्रभेष्टे पुरे ॥ यदि सूत्रं चरज्यायाः स्थाने तत्साधितान्तरात् । त्रिभज्याविहृतान्मूलं रविघ्नं स्यात् पलप्रभा ॥ संशोधकोक्तः प्रश्नः। यस्तीक्ष्णरश्मेनतकालमानं दिशं च संवीक्ष्य पलांशदी। क्रान्ति विजानाति स एव गोलज्ञानाभिमानोन्नतमस्तकोऽस्ति ।। अस्य भङ्गः॥ दोः कोटिजीवे नतकालजाते दिग्ज्याक्षजीवानिहते क्रमेण । दिगंशकोटिज्यकया त्रिमौर्ध्या विभाजिते चाद्यपराह्वये स्तः ।। योगो वियोगश्च तयोदिगंशोत्तरानुदक्त्वेऽथ नतं यदि स्यात् । पञ्चेन्दुनाज्यभ्यधिकं तदातो व्यस्तं च तस्मादविभिर्विनिन्नात् ॥ लम्बज्ययाप्तं पलभां प्रकल्प्य साध्याक्षजीवापमशिजिनी सा । योगे तथाद्याच्च परस्य शुद्धौ दिगंशदिक्केतरथान्यदिक्का ॥ श्रीम० देवसतीर्थ्यमहादेवभट्टोक्तो भङ्गः । दिग्भागकोटिगुणलम्बलवोत्क्रमज्याहत्या हतो नतगुणस्त्रिगुणस्य कृत्या । भक्तोऽथ दिग्लवनतासुलवान्तरज्यालब्ध्योर्वियोगयुतितस्तु परः क्रमेण ॥ न्यूनाधिकत्ववशतोऽत्र दिगंशकानां चापं परस्य रहितं नवतेय॑यास्य । दिग्भागकोटिगुणलम्बगुणाहतेयल्लब्धं घुमौर्युदगतस्त्वपमः प्रसियेत् ।। सौम्या न दिग्लवकला यदि तन्नतासुयोगज्यकाप्तरहितान्य इतोऽपकं चेत् । दिग्भागकोटिगुणतो नतजीवयाप्तमक्षज्यकान्नमपमोऽनुदगन्यथोदक् ॥

·प्रश्नाध्यायः॥ २७५ Public प्रश्नः। ऊर्ध्वस्थस्थ गृहादिभिर्व्यवहितस्याप्यग्रमानं सखे वंशस्य प्रगुणस्य यस्य सुसमे देशे समालोक्यते । अत्रैव त्वमवस्थितो यदि वदस्यस्यान्तरं चोच्छ्रयं भन्ये यन्त्रविदां वरिष्ठपदवीं यातोऽसि धीयन्त्रवित् ॥ ५१ ॥ संशोधकोतः प्रश्नः । उन्नतं समयमक्षभा तथा तीक्ष्णगोर्दिशमवक्ष्य योऽपमम् । द्राग्ब्रवीति स हि गोलविद्वरो दुष्टगाणितिकगर्वनाशनः ॥ अस्य भङ्गः। पलकर्णदिगंशकोटिजीवोन्नतकालासुगुणाहतियुतोना। यमसोमजदिग्ज्ययोन्नतासूत्क्रमजीवाऽक्षभयोर्वधेन निघ्न्या ॥ विहिता हरसंज्ञिका किल स्यात् त्रिभजीवागुणितोऽक्षकर्णवर्गः । रहितो नयनेन्दुवर्गनिघ्न्योन्नतकालोत्क्रमजीवया च भाज्यः ॥ त्रिभमौर्विकया हतो हि भाज्यो हरभको भवति प्रभा नरोऽतः। अपमावगमस्ततः सुबोधः सुधियो गाणितिकस्य गोलवेत्तुः ।। यो विज्ञाय नतं कालमिष्टच्छायापलप्रमे। क्रान्तिज्या वक्ति तं मन्ये पटुं गणितगोलयोः ॥ अस्य भङ्गः। नतासुकोटीगुणसूर्यघातात् त्रिज्याप्तवर्गोऽक्षभया स्वनिघ्न्या। युतो हरोऽभीष्टहृतिद्विभूमीवधात् त्रिभज्याविहृतात् फलस्य ॥ वर्गेण हीनाच हरात् पदेन नतासुकोटीगुणसङ्गुणेन । पलप्रभानीष्टहतियुतोना सूर्याहता हारहृतापमज्या ॥ द्विधोदगेवात्र विलोमशुद्धौ सात्वन्तरोत्थानुदगेव वेया। फलस्य वर्गों हरतोऽधिकश्चेत् तदा खिलोद्दिष्टमथो स वर्गः ॥ हरेण तुल्यो यदि वा नतं स्यात् पञ्चेन्दुनाडीप्रमितं तदा स्यात् । हरोद्धृताभीष्टहतिः पलाभार्कघातनिध्न्येकविधोदगेव ॥ प्रश्नः। समुन्नतस्य कालस्य मानमिष्टप्रभा तथा । सूर्यमालोक्य गोलज्ञ पलभा ब्रूहि सत्वरम् ॥ श्रीम० देवोक्तोऽस्य भङ्गः । अत्रोन्नतासूत्क्रममौर्षिकाध्याः क्रान्तिज्यकायात्रिगुणोद्धृतायाः । वर्गेण युक्तोचतकालजीवाकृतिहरः स्यादथ शङ्कुनिघ्नी ॥ त्रिज्या युजीवागुणितोन्नतज्या तद्वर्गयोरन्तरतो हराप्तम् । आयः परः क्रान्तिगुणोन्नतासुव्यस्तज्यकाशङ्खवधाद्धराप्तम् ॥ स्वघ्नात् परादाद्ययुतात् पदं यत् पराब्यहीनं खलु गोलयोस्तत् । अक्षज्यका स्यादथ सौम्यगोले |ज्योन्नतज्याभिहतिर्यदाल्पा ॥

·२७६ गोलाध्याय दूरस्थस्य न दूरगस्थ यदि वादृष्टस्य दृष्टस्य वा वंशस्य प्रतिविम्बितस्य सलिले दृष्ट्वाग्रमात्रं सखे । अत्रैव त्वमवस्थितो यदि वदस्यस्यान्तरं चोच्छ्रयं त्वां सर्वज्ञमतीन्द्रियज्ञमनुजव्याजेन मन्ये भुवि ॥ ५२ ॥ शङ्कोस्त्रिभज्यागुणितात् तदोनात् परस्य वर्गात् प्रथमेन मूलम् । तेनोनयुक्तस्तु परो द्विधास्यादक्षज्यकेयं सुधियावगम्या ॥ प्रश्नः। नतांशमानं च नतासुमानं दिवाकरस्यापमभागमानम् । ज्ञात्वा वदेद्यः पलभागमानं किमत्र गण्यं सुधियोऽस्य मानम् ॥ अस्य भङ्गः। नतांशजीवागुणिता ग्रुजीवा त्रिज्योद्धृता तत्रिभजीवयोर्यत् । वर्गान्तरं तद्धरसंज्ञकं स्यादथो त्रिभज्यागुणितो नरो यः॥ सूत्रं ग्रुजीवागुणितं यदेतद्वर्गान्तरं हारहृदाद्यसंज्ञम् । शङ्कुत्रिभज्यापममौर्विकाणां घाताद्धराप्तं परसंज्ञकं स्यात् ।। पदं यदाद्यात्परवर्गयुक्तागोलकमात् तत् परयुक्तहीनम् । अक्षज्यका स्यादथ सौम्यगोले सूत्राजीवाभिहतियंदाल्पा ॥ शङ्कोस्त्रिभज्यागुणितात् तदाद्यहीनात् स्वनिघ्नात् परतः पदं यत् । तेनोनयुक्तः परसंज्ञकः स्याद्विधाक्षजीवा सुधियैवमूह्यम् ॥ संशोधकोक्तः प्रश्नः। एकस्य स्फुटवैषुवांशकमितिः शून्यं द्वितीयस्य च स्पष्टापक्रमसमितिः खमिति यावेकाशतुल्येषुकौ । खेटौ तद्विवरं भवृत्तगतमालोक्येषुमानं तयोः शीघ्रं मे गणक प्रचक्ष्व यदि ते गोलेऽस्त्यलं नैपुणम् ॥ अस्य भङ्गः। द्विगुणपरमकान्त्यंशानां ज्ययार्धितयाहृत- स्त्रिभवनगुणो यो या खेटान्तरोत्क्रमशिजिनी । त्रिभगुणहृता चैतत् कृत्योर्वियोगपदेन हृद् प्रहविवरजा ज्या स्याद्वाणज्यका च ततः शरः॥ अथवा। अक्षिक्षुण्णपरापमस्य हि गुणोऽन्यः स्यात् स खेटान्तर- व्यस्तज्या गुणितो हृतस्त्रिभगुणेनाप्तस्य खण्डाद्धनुः । यत् स्यात् तद्रहिताभनन्दलवतो मौा द्विनिध्न्या हृतो. ऽन्यः खेटान्तरजीवया विगुणितो वेषुज्यकातः शरः॥ प्रश्नः। नक्षत्राणां त्रयाणां स्याधेषां स्पष्टोऽपमः समः । एकदिक्कः किलेतेषामन्तरं च द्वयोर्द्वयोः ॥

·प्रश्नाध्यायः । २७७ तिग्मांशुचन्द्रौ किल सायनांशौ चतुरािशी च विपातचन्द्रः। गृहाष्टकं तत्र वदाशु पातं धीवृद्धिदं त्वं यदि बोबुधीषि ॥ ५३ ॥ बृहद्वृत्तगतं वीक्ष्य यो वदेत् तं स्फुटापमम् । स गोले गणितेऽत्यन्तं प्रवीणः स्यादसंशयम् ॥ अस्य भङ्गः। भजातान्यन्तराणि स्युस्त्रीणि यानि ततः पृथक् । दलानि यानि तज्जीवास्त्र्यसबाहून् प्रकल्पयेत् ॥ तत्त्र्यसबाहुघातार्धात् त्र्यस्रक्षेत्रफलेन यत् । अवाप्तं स्याद् धुजीवा स्यादपमावगमस्ततः ।। एवमन्येऽपि शिष्यबुद्धिवैशद्यार्थं संशोधकेन विरचिताः प्रश्नाः । (१) यद्भागनवत्यन्तरदलजीवायाः कृतिस्तदंशानाम् । द्विगुणाया जीवायाः कृत्या तुल्या भवेद्वदांशांस्तान् ।। ( २ ) अप्राक्षितिज्ययोर्योगं क्रान्तिज्यां चावगम्य यः । सत्वरं पलभां वेत्ति सोऽक्षक्षेत्रविदप्रणीः ॥ (३) समशङ्कप्रयोर्घातमवगत्य च तद्धृतिम् । अक्षक्षेत्रविदक्षाभां वद मित्र तथापमम् ॥ ( ४ ) उज्जयिन्यां यदा सूर्यः सममण्डलमागतः । नतकालं तदा वीक्ष्य क्रान्तिज्यां वद कोविद ॥ (५) अक्षप्रभा चरज्यां च ज्ञात्वा त्वं क्रान्तिमौर्विकाम् । अवगच्छ द्रुतं तात यदि गोलेऽसि शिक्षितः ।। (६ ) सहस्रभानौ समवृत्तयाते पलोद्भवाख्यं वलनं विदित्वा । समुन्नतं कालमवेक्ष्य विद्वन् ब्रह्मक्षभामुष्णकरापमं च ॥ (७) समाख्यवृत्तात् किल दक्षिणोदग्वृत्तं गतोऽर्कः समयेन येन । तत्राऽर्कमध्याह्ननरं च विद्वन् ज्ञात्वाक्षभागान् प्रवदापमं च ॥ (८) प्रहस्य मध्यमां क्रान्ति स्फुटांश्च विषुवांशकान् । विज्ञाय प्रस्फुटां क्रान्ति शरं च वद सत्वरम् ॥ (९ ) बिम्बीयायनवलनं मध्यां क्रान्ति खगस्य चावेक्ष्य । स्पष्टामपविषुवांशान् विशिखं च वदाशु गोलज्ञ ॥ (१०) मध्यां क्रान्ति च शरं ज्ञात्वा यः प्रस्फुटापमं वेत्ति । स्पष्टांश्च विषुवभागांस्तं मन्ये गोलविद्वर्यम् ॥ (११) स्फुटास्फुटापमक्रमाववेक्ष्य यः शरांशकान् । स्फुटांश्च वैषुनांशकान् वदेत् स गोलविद्वरः ॥ ( १२) खेटबिम्बवलनं किलायनं प्रस्फुटांश्च विषुवाख्यभागकान् । वीक्ष्य शीघ्रमपमौ स्फुटास्फुटौ मार्गणं च वद मित्र सत्त्वरम् ॥ (१३) खेटस्य बाणं विषुवाख्यभागांश्चावेक्ष्य यः शीघ्रमवैति भागान् । स्फुटास्फुटकान्तिभवान् स नूनं वैज्ञानिकः स्याद्गणिते सगोले ॥

·गोलाध्याये युक्तायनांर्थोऽशशतं शशी चेदशीतिरको द्विशती विपातः । चन्द्रस्तदानीं वद पातमाशु धीवृद्धिदं त्वं यदि बोकुधीषि ॥ ५४॥ (१४) स्फुटविषुवांशान् स्पष्ट क्रान्ति विज्ञाय मध्यमक्रान्तिम् । शरमपि वदति य एष प्राज्ञो गणितज्ञगणनीयः ॥ ( १५) खेटस्यायनवलन बिम्बोत्थं मार्गणं च विज्ञाय । गाणितिकवर्य शीघ्रं स्फुटविषुवांशान् समाचक्ष्व ॥ ( १६ ) खेटस्य स्फुटमपमं ज्ञात्वा बिम्बोत्थमायनं वलनम् । यो वेत्ति मध्यमापममियूं च विज्ञेय एष गोलज्ञः ॥ (१७) विद्वन् खगस्फुटक्रान्ति शरं विज्ञाय वेत्सि चेत् । अपमं मध्यमं तर्हि मन्ये गणितवित्तमम् ॥ (१८) यत्रादिनेत्रप्रमिताः पलांशास्तत्र घुयाते नखनाडिकाभिः । तुल्ये नृभाकॊदयसम्मुखी स्याद्यदा तदाऊपममाशु विद्धि ॥ ( १९ ) पलांशभानूनतभागयोगं सहस्ररश्मेरपमांशकांश्च । दिगंशकांश्च प्रविलोक्य मित्र प्रचक्ष्व मे सत्वरमक्षभागान् । (२०) नक्षत्रयोर्यः स्फुटवैषुवांशान् स्फुटापमांशांश्च समीक्ष्य धीमान् । ज्ञातानुदक्संज्ञपलांशदेशे यदा तयोः स्यान्नतभागसाम्यम् ।। तत्कालज तन्नतभागमानं प्रत्येकमृक्षस्य दिगंशभागान् । नताख्यकालौ च सपद्यवैति निःसंशयो गोलविदग्रणीः सः ।। एवमन्येऽपि शिष्यबुद्धिवेशद्यार्थ श्रीम० देवेन विरचिताः प्रश्नाः । समशङ्कुयुतं तद्धृत्यप्रायोगमवक्ष्य यः । पृथक्पृथग्वदेदेतांस्तं मन्ये क्षेत्रीवत्तमम् ॥ दिगंशनतकालवित् समवगत्य योऽशानतानथापमविदत्र वा वदति तूर्णमक्षप्रभाम् । स गोलगणिताटवीद्विरदगोलवित्सङ्गरे मृगाधिपकुमारको भुवि जयश्रियं संश्रयेत् ॥ सर्वे प्रहा रविमुखास्तु दवीयसो वा नेदीयसः खलु भुवश्च भवेयुरेव । कल्पे वद स्थितिरियं हि कदाकदा स्यात् तां च स्थितिं वद सदाश्रवणैकयोग्याम् ॥ वर्षाणि यानि नव तानि महीध्रमुख्यैर्भिन्नानि भारतमुखानि समं समन्तात् । गोलेऽन्तरास्थितमिलावृतमेकमेषामंशैविभज्य वद तानि पृथक्पृथङ् मे ॥ एवमन्येऽपि शिष्यबुद्धिवेशद्यार्थ श्रीम० देवसतीर्थ्येन विनायकशास्त्रिणा विरचिताः प्रश्नाः। योगान्तरज्यान्यतरज्ज्ञात्वा योगं ज्ययोरपि । यो वेद चापयोोज्य पृथक् कोऽन्यस्ततः सुधीः ।। योगान्तरज्यान्यतरद् विदित्वा चान्तरं ज्ययोः । यो वेद चापयोर्दोज्य पृथक् कोऽन्यस्ततः सुधीः ॥ बुधोपमनतांश वित् समवगत्य दिग्भागकान् नतं समयमन वा वदति शीघ्रमक्षज्यकाम् ।

·प्रश्नाध्यायः॥ २७९ असंभवः संभवलक्षणेऽपि स्यात् संभवोऽसंभवलक्षणे किम् । पातस्य सिद्धान्तमिह प्रचक्ष्व चेत् क्रान्तिसाम्ये प्रसृता मतिस्ते ॥ ५५ ॥ भागोनयुक्तं त्रिभ ३३ ॥ ३ मर्कचन्द्रौ चेत् सायनांशौ च विपातचन्द्रः । भागद्वयोनो भगण ३१ स्तदानीं पातं वद त्वं यदि बोबुधीषि ॥ ५६ ॥ यातेऽपि पाते क्वचिदेण्यलक्ष्म गम्ये न गम्यं वद चित्रमत्र । यत् संभवासंभववैपरीत्यं सांवत्सराचार्य विचार्य नूनम्(१) ॥ ५७ ॥ एते प्रश्ना व्याख्याता एव । सगोलगणितं कृतं करतलेऽमुना धीमता नगोचरममुष्य यत् तदिह नास्ति पृथ्वीतले ॥ अथ संशोधकोक्तोऽन्यः प्रश्नः । मासस्य प्रथमे पादे तुर्थे वा हिमदीधितेः । शुक्लाजुलानि सूक्ष्माणि वदाशु गणकोत्तम ।। अस्य भङ्गः। भानोर्यदेन्दुश्चरणोनषटकाष्टाल्पांशकैरन्तरितस्तदानीम् । तदंशदोःकोटिगुणौ खरांशुश्रुत्या निहत्य त्रिगुणेन भक्तौ ॥ कोटीफलस्य द्विजराजकर्णोनितस्य वर्गात् खलु दोःफलस्य । कृत्या युतान्मूलमनेन भक्तस्त्रिभज्यकादोःफलयोश्च घातः ॥ लब्धस्य याश्चापकलाः स्युरासां विलोममौा ऋतुभिर्हतायाः । त्रिभज्ययाप्तं तुहिनांशुबिम्बे शुक्लाङ्गुलानि स्युरतिस्फुटानि । अन्यः प्रश्नः । एवं संवीक्ष्य शीतांशुशुक्लाङ्गुलमिति सखे । सहस्ररश्मिशुभ्रांश्वोरन्तरांशान् द्रुतं वद ॥ अस्य भङ्गः। यदि रसतोऽल्परिन्दोः शुक्लाङ्गुलकै रवीन्दुविवरांशाः । ज्ञातुमभीष्टास्तु तदाङ्गुलसंख्या त्रिगुणसङ्गुणाङ्गहता ॥ आप्तोत्क्रमचापलवाः सितसंज्ञास्तज्ज्यकाघ्नविधुकर्णात् । रविकर्णाप्तधनुर्लवहीनसितांशा अभीष्टभागाः स्युः ।। १. अत्र संशोधकोकः प्रश्नः । हिमांशुगोलायनसन्धियुग्मज्ञानार्थमन्यैर्विधयो य उक्ताः । तेभ्योऽतिसूक्ष्मं सुलभं प्रकारं विचार्य पूर्ण वद विज्ञ तूर्णम् ॥ अस्य भङ्गश्च। परेषुजीवा व्ययनांशपातकोटिज्यकान्नी त्रिगुणेन भक्ता । फलात् परापक्रममौर्विकाघ्नात् त्रिभज्ययाप्त खलु लभ्यते यत् ॥ त्रिभामौाः परमेषुकोटिज्याघ्न्यास्त्रिमौर्व्या यदवाप्यते च । तदन्तरेक्यं विदधीत नक्रकादियाते व्ययनांशपाते ।।

·गोलाध्याये ૨૮૦ इदानी सिद्धान्तग्रथनकालमाह- रसगुणपूर्णमही १०३६ समशकनृपसमयेऽभवन्ममोत्पत्तिः। रसगुण ३६ वर्षेण मया सिद्धान्तशिरोमणी रचितः ॥ ५ ॥ इदानी विद्वज्जनानुनयादनौद्धत्यप्रतिपादनद्वारेणात्मनः प्रागल्भ्यं प्रार्थयन्नाह-- गणितस्कन्धसंदर्भोऽदभ्रदर्भागधीमतः(१)। उचितोऽनुचितो यन्मे धाष्ट्यं तत् क्षम्यतां विदः ॥ ५ ॥ गणितस्कन्धस्य संदर्भो नाम रचनाविशेषः । असावदभ्रदर्भाग्रधीमत एवोचितः । मूल- प्रदेशादुपरि यानि पुष्टानि दीर्घाणि दर्भपत्राणि असावदभ्रदर्भस्तस्याग्रं यथा तीक्ष्णं तथा यस्य मतिस्तीक्ष्णा अभेद्यमपि प्रमेयं भित्त्वान्तः प्रविशति तथाविधस्य गणितस्कन्धप्रबन्ध उचितः । अनुचितो मे तथापि कृतः । तद्धाष्टयं हे विद्वज्जना गणकाः । क्षम्यताम् । इदानीमाघदूषणापराधं परिहरन्नाह- ये वृद्धा लघवोऽपि येऽत्र गणका बद्ध्वाञ्जलिं वच्मि तान् क्षन्तव्यं मम तैर्मया यदधुना पूर्वोक्तयो दूषिताः । कर्तव्ये स्फुटवासनाप्रकथने पूर्वोक्तिविश्वासिनां तत्तदूषणमन्तरेण नितरां नास्ति प्रतीतिर्यतः ॥ ६० ॥ स्पष्टार्थम् । तचापकोटी रजनीश्वरस्य तात्कालिकः स्पष्टपरापमः स्यात् । तस्य ज्ययाप्ता व्ययनांशपातदोा परेषुज्यकया विनिम्नी ॥ फलं रवेराद्यपदीयदोया प्रकल्प्य तस्या विषुवाख्यभागान् । प्रसाध्य चैतळयनांशपाते मेषादिषड्राशिगते विहीनौ ॥ तुलादिषड्राशिगते तु युक्तौ सहस्ररश्मेः किल गोलसन्धी। कुर्वीत तावोषधिनायकस्य स्यातां सुबुद्धयेकविचारगम्यौ ॥ चन्द्रस्य गोलसन्धी राशित्रितयेन संयुक्तौ । क्रमशस्तदयनसन्धी ज्ञेयौ स्वल्पान्तरौ सुगोलविदा ॥ श्रीम०देवोक्तोऽयनसन्ध्योरानयनप्रकारः । परेषुजीवा व्ययनांशपातमौाहता स्पष्टपरापमस्य । मौर्योद्धृता लब्धजचापकोटिज्यानी जिनज्या त्रिगुणेन भक्ता ॥ आद्यास्त्रिराशियुगुणोऽन्यसंज्ञस्तौ च क्रमात् स्पष्टपरापमस्य । कोटिज्यया दोय॑कया विनिघ्नौ विश्लेष्य भक्त्वा परमेषुमौा ॥ तच्चापयुक्तोनितयुक्तहीनः पदक्रमेण व्ययनांशपातः । चकाच्च्युतोऽसावयनांशहीनः पृथक् सषड्भोऽयनसन्धियुग्मम् ॥ निशापतेस्तत् खलु गोलसन्धिविश्लेषितं स्पष्टपदं विधोः स्यात् । पूर्वैरनुक्तं यदिदं मयोक्तं तस्यैकहेतुस्तु गुरूपदेशः ॥ १. दर्भगर्भामधीमत इति पाठान्तरं क्वचित् पुस्तकेषूपलभ्यते तथाप्याचार्यकृते एत- च्छ्लोकव्याख्याने तथाविधार्थादर्शनेऽपि कथं पाठान्तरकल्पनेत्यत्र मूलं मृग्यम् ।

·ज्योत्पत्तिः। २८१ आसीत् सह्यकुलाचलाश्रितपुरे विद्यविद्वजने नानासज्जनधान्नि विजडविडे शाण्डिल्यगोत्रो द्विजः। श्रौतस्मातविचारसारचतुरो निःशेषविद्यानिधिः साधूनामवधिमहेश्वरकृती दैवज्ञचूडामणिः ॥ १ ॥ तजस्तञ्चरणारविन्दयुगलप्राप्तप्रसादः सुधी- मुग्धोद्बोधकरं विदग्धगणकप्रीतिप्रदं प्रस्फुटम् । एतद्धयक्तसदुक्तियुक्तिबहुलं हेलावगम्यं विदा सिद्धान्तप्रथनं कुबुद्धिमथनं चक्रे कविर्भास्करः ॥ ६२ ॥ केचित् पिपठिषन्त्येनं प्रश्नाध्यायं हि केवलम् । तदर्थं लिखिता अत्र प्रश्नाः प्राग्गदिता अपि ॥ ६३ ॥ प्रश्नानमून् प्रपठतो गणकस्य गोलकन्दोल्लसत्लरलयुक्तिशतप्रवालैः। प्रश्नोत्तरार्थपरिचिन्तनवारिसिक्तमूलामला मतिलता समुपैति वृद्धिम् ॥६॥ स्पष्टार्थम् । इति श्रीमहेश्वरोपाध्यायसुतभास्कराचार्यविरचिते सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये मिताक्षरे गोलाध्यायः समाप्तः । अन गोलाध्याये ग्रन्थसंख्या २१०० । अथ ज्योत्पत्तिः । प्राचार्याणां पदवी ज्योत्पत्त्या शातया यतो याति । विविधां विदग्धगणकप्रीत्यै तां भास्करो वक्ति ॥ १ ॥ इष्टाङ्गुलव्यासदलेन वृत्तं कार्य दिगङ्क भलवाङ्कितं च । ज्यासंख्ययाप्ता नवतेलवा ये तदाद्यजीवाधनुरेतदेव ॥२॥ द्विव्यादिनिघ्नं तदनन्तराणां चापे तु दत्वोभयतो दिगङ्कात् । ज्ञेयं तदग्रद्वयबद्धरजोरधं ज्यकाधं निखिलानि चैवम् ॥ ३॥ अथान्यथा वा गणितेन वच्मि ज्यार्धानि तान्येव परिस्फुटानि । त्रिज्याकृतिर्दोगुणवर्गहीना मूलं तदीयं खलु कोटिजीवा ॥४॥ दोकोटिजीवारहिते त्रिभज्ये तच्छेषके कोटिभुजोत्क्रमज्ये । ज्याचापमध्ये खलु योऽत्र बाणः सैवोत्क्रमज्या सुधियात्र वेद्या ॥५॥ त्रिज्याधं राशिज्या तत्कोटिज्या च षष्टिभागानाम् । त्रिज्यावर्गार्धपदं शरवेदांशज्यका भवति ॥ ६ ॥ त्रिज्याकृतीषुघातात् त्रिज्याकृतिवर्गपञ्चघातस्य । मूलोनादष्टहतान्मूलं षट्त्रिंशदंशज्या ॥ ७ ॥ गजहयगजेषु ५८७८ निघ्नी त्रिभजीवा वायुतेन १०००० संभक्ता । षत्रिंशदंशजीवा तत्कोटिज्याकृतेषूणाम्(१) ॥८॥ १. अत्र संशोधकः । त्रिज्यकृतीषुघातान्मूलं राशित्रयज्यया युक्तम् ।

·ज्योत्पत्तिः। त्रिज्याकृतीषुधातान्मूलं त्रिज्योनितं चतुर्भक्तम् । अष्टादशभागानां जीवा स्पष्टा भवत्येवम् ॥ ९ ॥ क्रमोनमज्याकृतियोगमूलाहलं तर्धाशकशिखिनी स्यात् । त्रिज्योत्नमज्यानिहतेईलस्य मूलं तसशकशिजिनी वा(१)॥१०॥ तस्याः पुनस्तद्दलभागकानां कोटेश्च कोट्यंशदलस्य चैवम् । अन्यज्यकासाधनमुक्तमेवं पूर्वैः प्रवक्ष्येऽथ विशिष्टमस्मात् ॥ ११॥ त्रिज्याभुजज्याहतिहीनयुक्त त्रिज्याकृती तद्दलयोः पदे स्तः । भुजोनयुक्तत्रिभखण्डयोज्य कोटि भुजज्यां परिकल्प्य चैवम् ॥ १२ ॥ यदोय॑योरन्तरमिष्टयोर्यत् कोटिज्ययोस्तत्कृतियोगमूलम् । दलीकृतं स्याद् भुजयोषियोगखण्डस्य जीवैवमनेकधा वा ॥१३॥ दोःकोटिजीवाविवरस्य वर्गों दलीकृतस्तस्य पदेन तुल्या। स्यात् कोटिबाह्वोर्विवरार्धजीवा(२) वक्ष्येऽथ मूलग्रहणं विनापि ॥१४॥ दोळकृतिासदलार्धभक्ता लब्धत्रिमौयोविवरेण तुल्या। दोकोटिभागान्तरशिजिनी स्याज्ज्यार्धानि वा कानिचिदेवमत्र ॥१५॥ स्वगोऽङ्गेषुषडंशेन(३) ६५६६ वर्जिता भुजशिजिनी । कोटिज्या दशभिः क्षुण्णा त्रिसप्तेषु ५७३ विभाजिता ॥ १६ ॥ सदैक्यमग्रजीवा स्यादन्तरं पूर्व शिञ्जिनी । प्रथमज्या भवेदेवं षष्टिरन्यास्ततस्ततः ॥ १७ ॥ व्यासाधेऽगुणाध्यग्नितुल्ये स्युर्नवतियंकाः । कोटिजीवा शताभ्यस्ता गोदत्रतिथि १५२६ भाजिता॥ १८ ॥ दोा स्वाङ्गवेदांश ४६७ हीना तद्योगसंमिता । तदग्रज्या तयोश्चापि विवरं पूर्वशिजिनी ॥ १९ ॥ संविहृतं च चतुर्भिर्वेदाक्षलवज्यका भवति ॥ यद्वाष्टादशभागज्यकयाढ्या त्रिंशदंशज्या। वेदाशुगभागज्या तत्कोटिज्याङ्गरामाणाम् ॥ १. अत्र संशोधकान्ताऽर्धाशज्याकोटिज्यानयनप्रकारः । त्रिज्याभुजज्याहतिहीनयुक्त त्रिज्याकृती तत्पदयोर्दले ये। तोवियोगो भुजखण्डजीवा योगो भवेहोर्दलकोटिमौर्वी ॥ अत्र श्रीम०देवसतीर्थ्येन विनायकशास्त्रिणोक्तोऽर्धाशकोटिज्यानयनविधिः । विशोध्य खाष्टेन्दुलवेभ्य इष्टान् भुजांशकान् व्यस्तगुणो य एषाम् । या स्यात् ततोऽभीष्टभुजार्धजीवा सा कोटिजीवेष्टभुजाधजाता ॥ २. अत्र श्रीम० देवः । कोटिज्ययोर्दोय॑कयोश्च घातौ युत्या तयोरूनयुता क्रमेण । त्रिज्याकृतिस्तद्दलयोः पदे स्तो दोःकोटिजीवे विवरार्धजाते ॥ ३. अत्र स्वाङ्गाङ्गेषुषडशेनेति पाठः साधुः ।

·ज्योत्पत्तिः । २८३ 'तत्त्वदना नगांशोना २२४ । ५१ एवमत्राद्यशिजिनी। ज्यापरंपरयैवं वा चतुर्विंशतिमौर्विकाः ॥ २० ॥ चापयोरिष्टयोर्दोज्ये मिथ:कोटिज्यकाइते । त्रिज्याभक्ते तयोरैक्यं स्याञ्चापैक्यस्य दोयंका ॥ २१ ॥ चापान्तरस्य जीवा स्यात् तयोरन्तरसंमिता(१)। अन्यज्यासाधने सम्यगियं ज्याभावनोदिता ॥ २२ ॥ समासभावना चैका तथान्यान्तरभावना। श्राद्यज्याचापभागानां प्रतिभागज्यकाविधिः ॥ २३ ॥ या ज्यानुपाततः सेष्टव्यासार्धे परिणाम्यते । श्राद्यदोःकोटिजीवाभ्यामेवं कार्या ततो मुहुः ॥ २४ ॥ भावना स्युस्तग्रज्या इष्टे व्यासदले स्फुटाः । स्थूलं ज्यानयनं पाट्यामिह तन्नोदितं मया ॥ २५ ॥ इति ज्योत्पत्तिः । उक्ता संक्षेपतः पूर्व ज्योत्पत्तिः सुगमा च सा। सविशेषाधुना तत्र विशेषाद्विवृणोम्यतः ॥ १॥ तत्र तावदाचार्याणां पदवीमित्यादि श्लोकपञ्चकं सुगमम् । अत्र गणितेन ज्याज्ञा. नार्थ मूलभूतज्याचतुष्कसिद्धप्रकारमेवाह । तत्प्रकारो हि बीजगणितक्रियया । त्रिज्या, राशिज्येत्यादि । त्रिज्यार्धेन १७१९ तुल्या त्रिंश ३० दंशानां ज्या भवति । तस्याः को- टिज्या षष्टि ६० भागानाम् । त्रिज्यावर्गार्धपदं पञ्चचत्वारिंशदंशानां ४६ ज्या भवति । अथ त्रिज्यावर्गात् पञ्चगुणात् त्रिज्याकृतिवर्गपञ्चघातस्य मृलेन(२) हीनादष्ट ८ हृतात् पदं षट्त्रिंशदंशानां ज्या । अथवा गजहयगजेषु ६८७८ निन्नी त्रिज्यायुतेन १०००० भक्ता षट्त्रिंशदंशानां ज्या स्यात् । इति गणितलाघवम् । तत्कोटिज्यार्थाच्चतुष्पञ्चाशदेशानां ज्या । तथा त्रिज्यावर्गस्य पञ्चगुणस्य मूलं त्रिज्याहीनं चतुर्भक्तं सदष्टादशभागानां ज्या भवति । तत्कोटिज्यार्थात् द्विसप्ततिभागानाम् । अतोऽन्यथा साधनमाह । क्रमोत्क्रमज्येत्यादि । कोटिज्योना त्रिज्या भुजस्योत्क्र. मज्या स्यात् । भुजज्योना त्रिज्या कोट्युत्क्रमज्या स्यात् । भुजक्रमज्योत्क्रमज्ययोश्च वर्गयोगपददलं भुजांशानामर्धस्य ज्या स्यात् । अथवा त्रिज्योत्क्रमज्याघातदलस्य मूलं तदर्धाशकशिजिनी स्यादिति क्रियालाघवम् । १. सिद्धान्तक्रोडसंगृहीतः संशोधकोकोऽत्र विशेषः । कार्मुकयोः कोटिज्याघातौ ज्याघातहीनसंयुक्तौ । त्रिज्याभक्तौ तद्धनुरैक्यान्तरकोटिमौर्विके भवतः ॥ २. पश्चगुणितस्य त्रिज्यावर्गवर्गस्य मूलेनेत्यर्थः । २५ सि०शि० ·ज्योत्पत्तिः। - । - - एवमुत्पन्नज्याया अपि कोटिज्या सा तत्कोदिभागानाम् । ततः पुनरेवमन्यास्तदर्धा- शकज्याः साध्याः । कोटेश्चैवमन्याः । तद्यथा । यत्र चतुर्विशतिास्तत्र त्रिज्यामष्टमं ८ ज्यार्धम् । तत्कोटिज्या तु षोडशम् १६ । शरवेदांशज्या द्वादशम् १२ । अथाष्टमात् तद- |शप्रकारेण चतुर्थम् ४ । तत्कोटिज्या विशम् २० । एवं चतुर्थात् द्वितीयं २ द्वाविंश व २२ । द्वितीयादा/ १ त्रयोविंशं व २३ । विंशतितमादशमं १० चतुर्दशं च १४ । द. शमात् पञ्चमं ५ एकोनविंशं च १९ । द्वाविंशादेकादशं ११ त्रयोदशं च १३ । चतुर्दशात् सप्तमं ७ सप्तदशं च १७ । अथ द्वादशात् षष्ट ६ मष्टादशं च १८ । षष्ठात् तृतीय-३ मेकविंशं च २१ । अष्टादशानवमं ९ पञ्चदशं च १५ । त्रिज्या चतुर्विशमिति । एवं किल पूर्वैरन्यज्यासाधनमुक्तम् । इदानीं विनाप्युत्क्रमज्यवाभिनवप्रकारेणाह । त्रिज्याभुनन्याहतोत्यादि । त्रिज्याभुज- ज्याघातेन त्रिज्याकृतिरेकनोनान्यत्र युता । वे चार्धिते । तयोर्मुले । आद्यं भुजोनखाडां- शानां दलस्य ज्या । द्वितीयं भुजाड्यखाडांशानां दलस्य । एवमतोऽप्यन्याः । तद्यथा । अष्टमात् षोडशं १६ ज्यार्धम् । षोडशाच्चतुर्थ ४ विशं च २० । चतुर्थादशम १० चतुर्दश च १४ । एवं सर्वाण्यपि प्रकारान्तरमाह । यद्दोय॑योरन्तरमित्यादि । इष्टदोययोर्यदन्तरं कोटिज्ययोश्च यत् तयोर्वगैक्यमूलस्य दलं भुजयोरन्तरार्धस्य ज्या भवति । एवमन्ययोरन्यान्याः । यथैका किल चतुर्थी ४ । अन्याष्टमी ८ दोा। ताभ्यां द्वितीया २ सिध्यति । द्वितीयाचतु. र्थीभ्यां प्रथमे १ त्यादि। तथा दोःकोटिज्ययोरन्तरवर्गदलस्य मूलं दोःकोटिभागान्तरार्धल्य ज्या स्यात् । यथा- ष्टमी ८ दोा । षोडशी १६ कोटिज्या। ताभ्यां चतुर्थी ४ स्यादित्यादि । अथ मूलग्रहणक्रियया विनापि दोःकोटिभागान्तरज्यानयनमाह । दोावतिरि- त्यादि । दोावर्गस्त्रिज्याधैन भक्तः । तस्य त्रिज्यायाश्च विवरं दोःकोट्यन्तरस्य ज्या स्यात् । कानिचिदेवमन ज्यार्धानि साध्यानि । तद्यथा । यत्र किल त्रिंशज्यार्धानि तत्र त्रिज्या, दशमम् १० । तत्कोटिज्या विंशतितमम् २० । शरवेदांशज्या पञ्चदशम् १५ । षट् त्रिंशदंशज्या द्वादशम् १२ । तत्कोटिज्याष्टादशं १८ ज्यार्धम् । अष्टादशभागानां ज्या षष्ठम् ६ । तत्कोटिज्या चतुर्विश २४ मिति । क्रमोत्क्रमज्याकृतियोगमूलादित्या- दिना पूर्वोक्तप्रकारेण दशमात् पञ्चमम् ५ । तत्कोटिज्या पञ्चविंशम् २५ । एवं द्वादशात् षष्ठं ६ चतुर्विशं २४ च । षष्ठात् तृतीयं ३ सप्तविंशं २७ च। अष्टादशान्नवम ९ मेक- विशं २१ च । एतान्येवानेन प्रकारेण सिध्यन्ति नान्यानि । अत उक्तं कानिचिदेवमति । यहोर्व्ययोरन्तरमित्यादिप्रकारेण । अतोऽत्र पञ्चम ५ मेका दोा नवम ९ मन्या। आभ्यां यहोर्ययोरन्तरमित्यादिना प्रकारेण भुजयोरन्तरार्धस्य ज्योत्पद्यते । तच्च द्वितीय २ ज्या- र्धम् । तत्कोटिज्याष्टाविंशम् २८ । आभ्यां क्रमोत्क्रमज्याकृतियोगमूलाइलमित्यादिप्रका- रेणाद्यं १ चतुर्दशं १४ च । एवमन्याश्चतुर्दश सिध्यन्ति । अथ ज्याभावना । सा च द्वधा । एका समासभावना । अन्यान्तरभावना। तद. र्थमाह । स्वगोङ्गेषुषडंशेनेत्यादि । यन्त्र किल वसत्रिवेदाग्नि ३४३८ तुल्या त्रिज्या नव- । । - ·ज्योत्पत्तिः। । -- तिश्च ज्यार्धानि तत्र तावदुच्यते । तत्र मूलभूतज्यानां मध्ये काचनेष्टा भुजज्या तत्कोटि- ज्या च पृथक् स्थाप्या । भुजज्या स्वनवषडिपुरस ६५६९ विभागेन रहिता कार्या । को- टिज्या तु दशगुणा त्रिसप्तपञ्चभि ५७३ भाज्या । तयोरैक्यं तदग्रज्या । अन्तरं पूर्वज्या स्यात् । यथा त्रिज्या, त्रिंशत्संख्याकं ज्यार्धम् ३० । ततः समासभावनयकत्रिंशत्संख्यम् ३१ । तस्माद् द्वात्रिंशत्संख्यमित्यादि । अन्तरभावनयात्वेकोनत्रिंश २९ मष्टाविंश २८ मि. त्यादि । पूर्ण दोर्यो कोटिज्यां त्रिज्यां च प्रकल्प्य प्रथम १ खण्डमेवं षष्टिः ६० स्यात् । अथ यदि सैव त्रिज्या चतुर्विशतियांर्धानि तदर्थमाह । कोटिजीवाशताभ्यस्तेत्या- दि । अत्रापि त्रिज्यामिष्टमं ८ ज्याध सा भुजज्या । षोडशं १६ कोटिज्या सा कोटिज्या शतगुणा गोदनतिथि १५२९ भाजिता । या तु दोा सा तु निजेन सप्ताङ्गवेदां-४६७ शन हीना कार्या । यदि तयोरैक्यं क्रियते तदा नवमं ९ ज्याधं भवति । यधन्तरं तदा सप्तमं ७ स्यात् । एवं समासभावनया नवमाद्दशमं १० दशमादेकादश ११ मित्यादि । तथान्तरभावनया सप्तमात् षष्ठं ६ षष्टात् पञ्चम ५ मित्यादि । एवं प्रथमं १ सप्तांशोनत. स्वदनमितं भवति । अथवा पूर्ण दोया त्रिज्यां च कोटिज्या प्रकल्प्य साध्यते तथापि तदेव । ततः समासभावनया द्वितीयादीन्यखिलानि भवन्ति । अथवा त्रिज्यां दोज्या प्रक- ल्प्य पूर्ण कोटिज्यां च प्रकल्प्य साध्यते तदा त्रयोविंश २३ मुत्पद्यते तस्मादन्तरभा. वनया द्वाविंशम् २२ । ततोऽप्येकविंशम् २१ । एवमखिलान्यपि निष्पद्यन्ते । अथ भावनामाह । चापयोरिष्टयोरित्यादि । इष्टयोश्चापयोये दोज्य ते कर्मभूमौ स्थाप्ये । तयोरवस्तात् कोटिज्ये च । ततः प्रथमकोटिज्या द्वितीयदोळया गुण्या । ततो द्वितीयको. टिज्या प्रथमदोय॑या गुण्या । द्वे अपि त्रिज्यया भाज्ये । फलयोः समासश्चापैक्यभुजस्य ज्या भवति । अन्तरं चापान्तरस्य ज्या भवति । इयं सिद्धज्यातोऽन्यज्यासाधने भावना । तद्यथा । तुल्यभावनया प्रथमज्यार्धस्य प्रथमज्यान सह समासभावनया द्वितीयम् २ द्वितीयस्य द्वितीयेनैवं चतुर्थ ४ मित्यादि । अथातुल्यभावनया । द्वितीयतृतीययोः समासभावनया पञ्चमम् ५ । अन्तरभावनया प्रथमं १ स्यादित्यादि । अथेष्टव्यासाधे ज्याज्ञानार्थमाह । आद्यज्याचापभागानामित्यादि। यावद्भिरंशैरैका ज्या लभ्यते त आधज्याचापांशाः । प्रतिभागज्यकाविधिरिति । त्रिसप्तपञ्चभि-६७३ भक्तत्यादिनाप्रागुक्तप्रकारेणैकभागस्य ज्यामानीय तद्भावनातो भागद्वयस्यैवं तेषां भागानां ज्या साध्या साभीष्टत्रिज्यया हता वस्वनलाधिवह्निभि ३४३८ भक्ता प्रथमज्या स्यात् । तस्यास्तयैव चैव सह भावनया द्वितीयाद्याः सिध्यन्ति । इतिज्योत्पत्तिवासना । - - । ॥ समाप्तोऽयं सिद्धान्तशिरोमणिर्वासनाभाष्यसहितः॥

·विशेषः। अत्र ये केषाश्चिद्विशेषा प्रन्थविस्तृतिभयेन यथास्थानं न निवेशितास्ते तदुपसंहाररूपेण प्रदश्यन्ते। पृ. ४ । श्लो । सृष्ट्वाभचक्र० । १३ । १४ । अत्र कस्य चित् पद्यम् । न यावनं पावनमस्ति यस्मादाय तथायीः खलु नाद्रियन्ते । न गौरवात सौरमतं श्रयन्ते वासिष्ठमस्माल्लघु युक्तियुक्तम् ॥ अत्र कश्चिदेतत् पद्यमेवं पिपठिषति । न यावनं पावनमस्ति यस्मादाय त्वनार्याः खलु नाद्रियन्ते । न गौरवात् सौरमतं श्रयन्ते वासिष्ठमस्माद्गुरु युक्तिशून्यम् ॥ 'पृ. २३ । श्लो० । अहर्गणात क्वक्षिः । ७ । अन्न श्रीम० देवसतीर्थ्यस्य विनायकशास्त्रिणः । अहर्गणादब्धिखखाक्षनिम्नानवेन्दुवेदेषुहुताशलब्ध्या। अहर्गणः सूर्यगुणो विहीनः सहस्रनिन्नो गतयोजनानि ॥ पृ. २४ । श्लो। अधोधस्त्रिधा०।१। अत्र श्रीम० देवसतीर्थ्यस्य विनायकशानिणः । गतान्दाष्टभागः स्वखाभ्राभागान्वितोऽथ द्विनिन्ना गताब्दा विभक्ताः । शराब्जैः फलैक्यं दिनाथं भवेत् तद्गताब्दान्वितं भास्करादब्दपः स्यात् ।। पृ. ३५ । श्लो० । गतोब्ध्यदिनन्दै० । ७ । अत्र गणेशदैवज्ञानाम् । यास्यत्येष शके द्विषण्मनु१४६२मिते मासः क्षयाख्यस्तथा तुल्ये त्र्यभ्रनृपै१६०३युगाब्ध्यगकुभि१७४४ाणाष्टनागेन्दुभिः१८८५ । षड्ड्यभ्राश्विभि२०२६रक्षवेदखयमै २०४५ गाब्धिचन्द्राश्विभिः२१४८ सप्ताङ्गेन्दुयमै२१६७ रदाकृतिमितै२२३२र्लोकादिरामाश्विभिः२३७३ ।। नेत्रायत्रियमै२३९२वृषाशुगयमै२५१४देवेषुदलप्रमैः२५३३ पञ्चाक्षोत्कृतिभि२६५५युगारियमै २६७४स्ताङ्कशैलाश्विभिः२७९६ । तिथ्यष्टाविभि२८१५रर्कमासजनितोऽथार्य विभेन्द्र१४८१स्तथा त्र्यजात्यष्टिभि १७६३रब्धिखातिधृतिमि१९०४नन्दाश्विनाकोन्मितैः२१२९॥ षण्नागेन्दुयमैः२१८६क्विषुद्वियमलै २२५१र्यास्यन्ति चेत्यादयो भूसूर्या१२१ इह शालिवाहन इता तत्वप्रमाः२५ सम्प्रति । ऊर्जादित्रय एष एव हि तदा प्राग्भाद्रयुग्मेऽधिको. ऽन्यः स्यान्माघचतुष्टयेऽवददिदं श्रीमद्गणेशः कृती ॥ अत्र श्रीम० देवोक्तो विशेषः । आचार्याणां गणेशदैवज्ञानां च तेषुतेषु शकाब्देषु क्षयमाससंभवमात्रकथनेन प्रायोवा- दोयमित्यवश्यवक्तव्यम् । तदुक्तेष्वष्टाश्वविश्व १३७८मितद्विनवाग्निनेत्र२३९२ मितादिवर्षेषु क्षयमासाभावेन तदनुक्तेषु खाष्टरुद्र ११८०मितवेदाभ्रनन्देन्दु १९०४ मितादिवर्षेषु क्षय- ·विशेषः । मासभावेनान्वयव्यतिरेकव्यभिचारदर्शनात् । विस्त रश्चास्यास्मन्मित्रबरगणपतिप्रसाददत्तविर- चितचैत्राधिमासीनर्णयाख्यपुस्तके जिज्ञासुभिर्विशेषतो द्रष्टव्यः । पृ. ५४ । श्लो० । फलांशखाङ्कान्तर० । ३९ । अत्र संशोधकस्य। चलगणित (Differential Calculus) प्रकारेणैतत् सम्यगुपपद्यते । किंचाचार्या अपि चलगणितमविदुरित्यत्र साधनमेष प्रकार इत्यपि वक्तुं सुशकम् । पृ. ८४ । लो० । व्यासार्धवर्ग: । ४९ । ५०। ५१ । अत्र संशोधकोक्तविशेषस्य पलनभानत्रिगुणस्येत्यादेस्तथापरातत्रभवेदनन्तेत्यस्याग्रतस्त- दुक्त एवायं विशेषः। चेत् सौम्यगोलेऽगुणाग्रकाया वर्गाल्लघुः स्यात् प्रथमस्तदेदम् । दिगंशतो भावगमाय पृष्टं दुष्टं भवेत् स्पष्टमिदं बुधानाम् ॥ पृ० ११७ श्लो० । स्थित्यर्धनाडी० ॥ १३ ॥ अत्र श्रीम० देवस्य । प्रग्रहसमयात् पूर्व मोक्षादूर्ध्व स्फुरद्विधोर्बिम्बे । प्राहमुक्त्योदिशि या धूसरतामा विलोक्यते किञ्चित् ॥ पूर्वैश्च तद्विधानं नानुपयोगाद् बुधैः प्रोक्तम् । यदि तत् साधनमिष्टं भास्करभूव्यासयोर्युतिः कार्या ॥ सा विधुकर्णेन हता रविकर्णहृता फलान्यभूव्यासः । त्रिभशिजिन्या निहतो विधुकर्णहृतः कलादिकं यत् तत् ॥ भूभामानं करप्यं तत एव प्रोक्तवत् समयः । धूसरताया शेयो हेतुश्चोह्योऽस्य विद्वद्भिः ।। पृ० १३२ । श्लो० । दृग्ज्यैव या वित्रिभ० । १० । अस्योपपत्तौ । यादयलममुत्तरगो- ले तदा पूर्वतो भवति । तदन्यथा पश्चिमत इत्यर्थः । इत्यत्र । श्रीम० देवस्य। यदिदमाचार्येणोकं तत् प्रायिकम् । तदित्थम् । यत्र परमापममागेभ्योऽभ्यधिकाः पला- शास्तत्रेत्थमेवस्थितिः। यत्र चाक्षांशानां जिनाल्पत्वं तत्रायं विशेषः । तत्रादौ निरक्षदेशे सायनलग्नस्य पदस्थत्वे याम्योत्तरवृत्तात् प्राक् समपदे च पश्चिमतो वित्रिभलमस्य स्थितिः। यत्र च जिनाल्पाः पलांशा उपलभ्यन्ते तत्र द्वितीयपदस्थे सायनलो तद्वित्रिभस्य क्रान्तिरुपचीयमानाक्षांशेभ्योऽभ्यधिका भवेत् ततः पदान्तं यावद्याभ्योत्तरकृतात्पश्चिमत एव वि- त्रिभ स्यात् । एवं तत्र तृतीयपदस्थे सायनलग्ने पदादित आरभ्य तद्वित्रिभस्य क्रान्तिरपची- यमाना यावदक्षांशाभ्यधिका तावद्याम्योत्तरवृत्तात् पूर्वत एव वित्रिभं स्यात् । अतोऽन्यत्र विषयेऽतुसर्तव्यभाचार्योक्तः पन्था इति दिक् । पृ० १३४ । श्लो० । तिथ्यन्तादाणतागतात् । १५ । १६ । अत्र श्रीम० देवस्य । तिथ्यन्तागणितागतादिति । तत्र प्रथमं रविग्रहे स्फुटा मध्यकालस्थित्यर्धस्पर्शादिकालाः ·विशेषः। ૨૮૮ - स्वरूपतो विधानतश्चोच्यन्ते । भूगर्भस्थानां गणितागतदर्शान्त एव किल ग्रहणमध्यकालः स मध्यममध्यकालो मध्यदर्शान्त इति चोच्यते अथ दर्शान्तकालिकत्रिभोनलनात् त्रिभोनलग्नार्कविशेषशिञ्जिनात्यादिना यद्धनमृणं वा लम्बनमुत्पद्यते तत्संस्कृतोगणितागतद- शान्तः स्थूलमध्यकालः । ततस्तात्कालिकरवेस्त्रिभोनलग्नं संसाध्य ततश्चानीतेन लम्बनेन सं- स्कृतो गणितागतदर्शान्तइत्येवमसकृद्विधानेन यः स्फुटमध्यकालः सिध्यति स एव स्फुटमध्य- कालत्वेन लोकैरपि व्यवह्रियते । अत इत्थमभिव्यक्तिः । यत्कालिकरवेस्त्रिभोनलग्नं सं. साध्य ततश्चानीतेन लम्बनेन संस्कृतो. गणितागतदर्शान्तः स एव कालो भवति स स्फुटम- ध्यकालः स्पष्टदर्शान्तो वा कुपृष्ठवासिनां ग्रहणमध्यकालः । एवं यस्मिन्निष्टकाले सूर्येन्दुपातान् संसाध्य पातेन्दुभ्यां सपाततात्कालिकचन्द्रदोज्यतिरी- त्या शरमानीय रवेश्च त्रिभोनलग्नमानीय ततः साधिताभ्यामर्केन्द्रोर्टक्क्षेपाभ्यां निजमध्यभुक्ति- तिथ्यंशनिघ्नावितिप्रकारेण संसाधितया नत्या संस्कृतात् तस्मात् स्फुटाच्छरान्मानार्धयोगान्त- रयो कृतिभ्यामित्यनेन यत् स्थितिखण्डमुत्पद्यते तदूनोमध्यदन्तिः पूर्वेष्टकालिकलम्बनेन सं. स्कृतः स एव पूर्वेष्टकालो भवति स स्फुटस्पर्शकालः । तस्य स्पष्टदर्शान्तकालस्य च यदन्तरं तत् स्पार्शिकं स्फुटस्थित्यधं भवति । अनेनैव संमीलनादिकालानां मादीनां च स्वरूपतो व्याख्यानं प्रत्युतम् । एतानि लक्षणान्यभिप्रेत्यैवाचार्येण वासनाभाध्ये यथा व्याख्यातं तदधुना प्रदश्यते। वासनाभाष्यम् । प्रथमं यो गणितागततिथ्यन्तस्तस्मात् स्थितिदलेनोनाधिकाल्लम्बनं साध्यम् । स्पर्श स्थितिदलेनोनान्मोक्षेऽधिकादित्यर्थः । स्पष्टदर्शान्तकाले संसाधितेभ्यः सूर्येन्दुपातेभ्यः पूर्वोक्तवद्यः स्पष्टशरआनीयते ततश्च यत् स्थूलं स्थित्यध तेनानाधिकान्मध्यदर्शान्तकालाल्लम्बनं साध्यमित्यर्थः । शरस्पष्टीकरणा- व्यवहितोत्तरमेवाचार्येणैतत्साधनस्योक्तत्वान्न मध्यमशरात स्थित्यानयनमाचार्याणामभिप्रेत- मिति भावः । स्थित्यधस्य स्पष्टदर्शान्तसंबन्धित्वाच्च । वासनाभाष्यम् । अत्र किल स्पर्शकालः साध्यते। तत्र गणितागततिथ्यन्तात् स्थित्यः /नात् प्राग्वल्लम्बनमानीय तदनष्टं स्थापयित्वा तद्गणितागततिथ्यन्ते स्थितिदलेनोने धनमृणं वा कार्य स स्थूलः स्पर्शकालः । मूले तु स्थितिदलेनोनाधिकाल्लम्बनं साध्यं तत्र संस्कार्य चेति भावः । लम्बनसंस्कार बिना स्थूलस्पर्शकालस्यापि वक्तुमशक्यत्वात् । वासनाभाष्यम् । तन्मध्यकालयोरन्तरं स्थूलं स्थित्यर्धम् । अनुपदं यो लम्बनसंस्कृतः स्थूलः स्पर्शकाल उक्तस्तस्य स्पष्टदर्शान्तस्य च यदन्तरं तत् प्रथमकर्मणि द्वितीयं स्थूलं स्थित्यर्धमिति तात्पर्यम् । वासनाभाष्यम् । तज्जनितफलोनात् समकलेन्दोः शरस्तत्कालवित्रिभजनितया नत्या सं- स्कृतस्तस्मात् स्फुटविक्षेपात् पुनः स्थित्यर्धम् । तेन स्थित्यर्थेन गणितागते दर्शान्त ऊने तल्ल म्बनं धनमृणं वा कार्यम् । एवं कृते सति यावान् कालस्तावान् स्पर्शकालः । पूर्वसाधितं यत् प्रथमकर्मणि द्वितीय स्थूलं स्थित्यधं तदूने मध्यदर्शान्तकाले सूर्येन्दुपातां- स्ततः स्पष्टशरं च संसाध्य तस्मात् स्फुटशंरात् पुनः स्थित्यर्ध साध्यम् । तेन स्थित्यधैनोनो ·मध्यदर्शात विशेषः। २८९ पृथक्स्थापितलम्बनेन संस्कृतः प्रथमकर्मणि द्वितीयः स्थूलः स्पर्शकालो भवतीति तज्जनितफलोनात् समकलेन्दोरित्यादेस्तात्पर्यम् । वासनाभाष्यम् । एवमसकृदिति । स्पर्शमध्यग्रहकालयोरन्तरं स्पार्शिकं स्थित्यर्ध ज्ञेयम् । असकृद्विधिना स्फुटः स्पर्शकालो भवति । स्पष्टस्पर्शकालस्य स्पर्शदर्शान्तकालस्य च यद- न्तरं तत् स्पार्शिकं स्फुटं स्थित्यमिति स्पष्टस्थित्यर्धस्वरूपमुक्तम् । वासनाभाष्यम् । स्पर्शकालात् पुनर्लम्बनमानीयानष्टं स्थाप्यम् । अथ स्पार्शिकस्थित्यर्ध- घटीफलेन चन्द्रमूनीकृत्य शरः साध्यः । अनन्तरानीतवित्रिभलग्नान्नतिश्च । तया स्फुटीकृता- च्छरात् पुनः स्थित्यर्धम् । तेनोनिते गणितागते दर्शान्ते तल्लम्बनं धनमृणं वा कार्यम् । एवं स्फुटः स्पर्शकालः। द्वितीयस्थूलस्पर्शकालस्य स्पष्टदर्शान्तस्य च यदन्तरं तत् किलेदानींतनं स्पार्शिकं स्थित्य- र्धम् । तद्घटिकोत्थफलेन स्पष्टदर्शान्तकालिकं चन्द्रमूनीकृत्येति तात्पर्यम् । तेन फलेन मध्य- दर्शान्तकालिकश्चन्द्रो रहितः कार्य इति तु न शक्यम् । तथा कृते त्वतात्कालिकचन्द्रस्य साध. नात् ततः शरादिसाधनस्य वैयर्थ्यात् । वस्तुत । प्रथमकर्मणि साधिते द्वितीयस्प- र्शकाले सूर्येन्दु मातांस्ततो लम्बनं शरं नतिं च संसाध्य स्पष्टशरात् स्थित्यधं च साध्यम् । तेन स्थित्यर्धेनोनो गणितागतदर्शान्तस्तेन लम्बनेन संस्कृतो द्वितीयकर्मणि स्पर्शकालो भवति । वासनाभाष्यम् । असकृदिति यावदविशेषः । प्रथमादिकर्मणि यः साधितः स्पर्शकालस्तत्काले नतिसंस्कृतशराद्यत् स्थित्यधं तेनोने मध्यदर्शान्ते तत्स्पर्शकालिकलम्बनेन संस्कृतेऽन्यः स्पर्शकाल इत्येवमसकृदिति तत्कालोत्थ- नतीषुसंस्कृतिभवस्थित्यर्धहीनाधिके दर्शान्ते गणितागते धनमणं वा तद्विधायासकृदितिमूलप्र- स्थस्य तात्पर्यम् । एवमसकृद्विधिना साधितस्य स्फुटस्पर्शकालस्य स्फुटमध्यकालस्य च यदन्तरं तत् स्पा- शिकं स्फुटस्थित्यर्धम् । इत्थमेवासकृद्विधानेन संमीलनादिकालान् ततस्तस्थित्यर्धानि च साध्यानि । शेषं स्पष्टम् ।

·GPAGAL DODOOGaDiliaGOOOOOOD इस कार्यालय द्वारा "काशीसंस्कृतसीरिज" के अलावा और भी ३ सीरिज यथा "चौखम्बा संस्कृत सीरिज" "बनारससंस्कृतसीरिज" "हरिदाससंस्कृतसीरिज" ग्रन्थ- मालायें निकलती हैं तथा इन ४ सीरिजों के पश्चात् और भी विविध शास्त्र की पुस्तकें प्रकाशित की गई है तथा अन्य सब स्थानों के छपे हुए संस्कृत तथा भाषा-भाष्य के प्रन्थ विक्रयार्थ प्रस्तुत रहते हैं, सूचीपत्र पृथक् मंगवाकर देखें, इसके अलावा हमारे यहां सर्व प्रकार की संस्कृत, हिन्दी, अङ्ग्रेजी की सुन्दर छपाई होती है, परिक्षा प्रार्थनीय है पत्रादि प्रेषणास्थानम्- जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः- 'चौखम्बा संस्कृतसीरिज़” आफिस, विद्याविलास प्रेस, गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक, बनारस सिटी। - MODSECONORGROGRAPGDEpapDRAGONDAROGREE RAINRIMONIA proordaroooooodara Jordarea ·श्लो ७। अर्कः । सूर्यः। श्लो २॥ ॥ अथानुक्रमाणिका ॥ इह मूलश्लोकेषु टिप्पणीषु च वर्तमानाः प्रायो जिज्ञास्यमानविषयप्रति- पादकाः शब्दास्त्वरितावर्गातहेतुमकाराद्यक्षरक्रममनुसृत्य स्थानज्ञानजनकैर- कैः सह लिख्यन्ते । तत्र न पृलिपितः परेऽङ्काः पृष्ठसंख्यां धोतयितुं श्लोलि. प्युत्तरवर्तिनश्च श्लोकसंख्या टिलिपिश्च टिप्पणीम् । अब्दपानयनम् । पृ २४ श्लो १ । पृ २६ अक्षः। पलः। अक्षकर्णः । पलकर्णः। अक्षक्षेत्राणि । पृ ७२ श्लो १३-१७ । अवमायानयनम्। पृ २५ । २६ श्लो ३।४ । एषां साधनानि । पृ७३-७५श्लो १८-२८॥ अवमानि । कल्पे तत्संख्या पृ १५ श्लो १० अक्षजं दृश्कर्म । पृ १४१ श्लो ६-८ । १३ । गतानां तेषामानयनम् पृ १६ अक्षज्या । पृ ७२ श्लो १४ । अंशः पृ६ श्लो १८ ॥ अक्षभा। पलभा । अक्षांशज्ञानम् । पृ ९२ श्लो ७१ । असुः । ५ श्लो १७ ॥ अगस्त्यः । तस्य ध्रुवकक्षेपकाः । १५८ अस्तभानुः । पृ १५९ श्लो १२ । १४ । श्लो ७ । इष्टघटिकाः । पृ १५८ श्लो ८ । अस्तलग्नं ग्रहाणाम् । पृ १४२ श्लो ९ । उदयास्तकालज्ञानम् । पृ १५९ श्लो अहः । पृ ५ श्लो १८॥ अहर्गणः । तदानयनम् । पृ १६ । १७ श्लो १२।१४। अग्रा । पृ७२ श्लो १४ । १-३ । अस्मात्कल्पगतानयनम् । पृ२० अग्रानखण्डम् । पृ ७२ श्लो १६ । श्लो १६ । १७ । अग्रादिखण्डम् । पृ ७२ श्लो १६ । अहर्गणादौ विशेषः । पृ ३२ श्लो १ । अधिकमासः। अधिमासः । आ अधिमासः । तल्लक्षणम् । पृ ३४ श्लो ६ । आक्षवलनानयनम् । पृ ११९ श्लो २० । २१ ॥ कल्पे तेषां संख्या । पृ १५ श्लो १०। आयनं इक्कर्म । पृ १४० श्लो ४ । ५ । ११ । पृ १६ श्लो १४ । गतानां तेषामा- आयनवलनानयनम् । पृ ११९ | १२० श्लो नयनम् । पृ १६ श्लो २ । तदानयने वि. २१ । २२ । शेषः । पृ ३३ श्लो ३ । ४ । अधिमासावमशेषाभ्यां मध्यमसूर्यचन्द्रानय- नम् । पृ १८ श्लो ६ । । टि। इष्टकालांशानयनम् । पृ १४६ श्लो ८ । अन्त्यफलज्या । पृ ४७ श्लो २६ । इष्टज्यासाधनम् । पृ ४१ श्लो १० । ११ । अन्त्या । पृ.७८ श्लो ३४ । ततोहृतेरानयनम्। इष्टदिक्छायानयनम् । पृ ८२ श्लो ४६ । ७९ श्लो ३५। ४७ । पृ ८४ इलो ४९-५१ । अपमः । क्रान्तिः । इष्टधनुः साधनम् । पृ ४१ श्लो ११ १२ । । - ·अनुक्रमणिका। इष्टयष्टिः । पृ ८७ श्लो ५५ । कालप्रवृत्तिः। पृ ५ श्लो १५ । इष्टशङ्कुः । पृ ८८ श्लो ५७ । ६० । पृ ८९ / कालमानविभागकल्पना। पृ ५ श्लो १६- श्लो ६१ १८। इष्टं स्पार्शिकं मौक्षिकं च । पृ११७ श्लो १५ । कालांशा ग्रहाणाम् । १४५ श्लो ६ इष्टहृतिः। पृ ८७ श्लो ५७।पृ.८८ श्लो ५९ । काष्ठा । पृ ५ श्लो १६ । इष्टान्त्या । पृ ८७ । श्लो ५७ पृ८८ श्लो कुजः । तस्य भगणाः कल्पे। पृ १० श्लो ५८ । पृ.९१ श्लो ६६ । ६७ । २ । शीघ्रोच्चस्य भगणाः १० श्लो १॥ मन्दोच्चस्य । पृ१० श्लो ५। पातस्य । उत्क्रमज्याङ्काः । पृ ४० श्लो ७-९ । श्लो ६ । मन्दकेन्द्रस्य । पृ १६ टि । उत्तमजः । पृ ९ श्लो २९ । शीघ्रकेन्द्रस्य । पृ १६ टि । कुजस्य उदयभानुः । पृ १५९ श्लो १२ । १४ । कक्षायाः प्रमाणम्। पृ२२ टि । मध्यमस्य उदयलनं ग्रहाणाम् । पृ १४२ श्लो ९ । तस्यानयनम् । पृ ३० श्लो १७ । कल्यादौ उदयान्तरम् । पृ ६४ श्लो ६२ । ६३ । स मध्यः । २१ श्लो १९ । २० । ६५ श्लो ६५। तस्य मन्दपरिधिः पृ ४५ श्लो २२ । उन्नतम् । पृ ८६ श्लो ५३ । पृ ९१ श्लो शीघ्रपरिधिः । पृ ४६ श्लो २३ । भूम- ६८ पृ ९२ श्लो ६९ । ध्यादुच्छ्रितिः । पृ ११२ टि । कालांशाः । उन्मण्डलकर्णः । पृ ८१ श्लो ४१ । पृ १४५ श्लो ६ । उन्मण्डलशङ्खः । पृ ७२ श्लो १६ । कुज्या । पृ ५९ श्लो ४८ । पृ ७२ श्लो १४ । उन्मीलनम् । पृ ११९ श्लो १९ । कुदिनानि । पृ १४ श्लो ९ । कृतप्रमाणम् । १७ श्लो २१ । ऊर्ध्वम् । पृ ८८ श्लो ५९ । ६० । कृताद्या युगाछ्यः । पृ ७ श्लो २१ । क कोटिः । पृ ४४ श्लो १९ । पृ७१ श्लो १० । करणसन्धिमानम् । पृ ६९ श्लो ७७ । शृङ्गोन्नतौ पृ १४९ श्लो ४ । करणसाधनम् । पृ ६६ श्लो ६६ । कोटिफलानयनम् । पृ ४७ श्लो २६ । कर्णः। पृ ११२ श्लो ३ । पृ ११७श्लो १५। कोणच्छाया । पृ ८२ श्लो ४४ । कर्णवृत्ताग्रा । पृ ९३ श्लो ७२ । कोणशङ्खः । तदानयनम् । पृ ७५ श्लो ३० । कर्णानयनम् । पृ ४७ श्लो २७-२९ । श्रीपत्युक्तम् । पृ ७५ टि। कला । पृ ५ श्लो १६। पृ ६ श्लो १८ । क्रमज्याङ्काः । पृ ३९ श्लो ३ पृ८७ श्लो ५४ ॥ क्रान्तिः पृ ५९ श्लो ४८ । पृ ९९ श्लो ८२ । कलिः । तत्प्रमाणम् । पृ ७ श्लो २१ । ८३ । पृ १०० श्लो ८५ । पृ १०१ श्लो कलिगतादहर्गणाद्यानयनम् । पृ २१ श्लो ८७ । ८८ । पृ १०२ श्लो ९० । ९१ । १८ । कल्यादौ मध्यमा ग्रहाः । पृ २१ पृ १०३ श्लो ९३ । ९५ । पृ १०४ श्लो श्लो १९ । २० । कलिगताद्दिनाद्यानयनम्। ९७ । ९९ । तद्दिग्ज्ञानम् । ७७ श्लो पृ २७ श्लो ११॥ कल्पः । पृ ५ श्लो २४ ॥ क्रान्तिज्या । पृ ७२ श्लो १४ । - ।

·पृ१७ श्ला४।१९ ला ८।९। अनुक्रमणिका। क्षणः । पृ ५ श्लो १७ ॥ क्षयमासः। तल्लक्षणम् । पृ ३४ श्लो ६ । कतिचित्क्षयमासकालाः । पृ ३५ श्लो ७। तत्सम्भववर्षाणि । पृ ३५ श्लो ७ । नम् । पृ २२ श्लो ४ । दिनगतियोजनानि पृ २३ श्लो ६ । रव्यब्दान्तिकमध्यग्रहा ध्रुवाख्यास्तेषामानयनम् । पृ २७ श्लो ९ । ग्रहाणां दिनगतिसाधनम् । पृ ३२ श्लो २५। । बीजकर्म । पृ ३८ श्लो ७॥ ८ ॥ मन्दपरिधयः । पृ ४५ श्लो २२ । शघ्रि. परिधयः पृ ४६ श्लो २३ । मन्दफलानय- नम् । पृ ४७ श्लो २९ । शीघ्रफलानय- खकक्षाप्रमाणम् । पृ २१ श्लो १ । ग - - नम् । पृ५० श्लों ३२ । १५ ग्लो ३३ । संशोधकोक्तम् । पृ ४२ टि। ग्रहाणां स्प. ष्टीकरणम् । पृ ५२ श्लो ३४ । ३५ ! गतिस्पष्टीकरणम् । पृ ५२ श्लो ३६ । ३७ । गतिशीघ्रफलम् । पृ५४ श्लो ३९ । श्रीपत्युक्तम् । पृ ५४ टि। लल्लोक्तम् । पृ ५४ टि । संशोधकोक्तं कर्णनिरपेक्षं स्फुट- गतिसाधनम् । पृ ५४ टि । लल्लोक्तगति- फलस्य दूषणम् । पृ ५६ श्लो ४० । प्रहा. णां वक्रतासंभवः । पृ ५७ श्लो ४१ । उ. दयास्तसंभवः । पृ ५८ श्लो ४२-४४ । चरकर्म । पृ श्लो ५३ । राशिसंक्रा. न्तिमानम् । पृ ६९ श्लो दुच्छ्रितयः । पृ ११२ टि । मध्यमाः पर. मशराः । पृ १३८ श्लो १ । उदयलग्नम् । पृ १४२ श्लो ९ । दृश्यादृश्यत्वलक्षणम् । पृ १४२ श्लो १० । गतसाधनम् । पृ. १४२ श्लो ११ । नित्योदयास्तयोर्गतग- म्यलक्षणम् । पृ१४४ श्लो १ । २ । कालांशाः । पृ १४५ श्लो ६ । मध्यमा बिम्बकलाः । पृ १५४ श्लो १ । प्रहयो- युतिकालज्ञानम् । पृ १५५ श्लो ३-५ । तयोर्याम्योत्तरान्तरज्ञानम् । पृ १५५ श्लो ६ । पृ १५६ श्लो ७। २४ । मध्यप्रहादहर्गणानयनम् । पृ २० श्लो १५ । कल्यादौ मध्यमा प्रहाः। पृ घटिका । पृ ५ श्लो १७ ॥ गुरोर्मन्दपरिधिः । । गुरुः । कल्पे तस्य भगणाः । पृ १० श्लो ३। शीघ्रोच्चस्य । पृ १० श्लो १ । मन्दोच्चस्य । पृ १० श्लो ५ । पातस्य। पृ १० श्लो ६ । मन्दकेन्द्रस्य । पृ १६ टि । शीघ्रकेन्द्रस्य । पृ १६ टि । गुरोः कक्षायाः प्रमाणम्। पृ २२ टि। मध्यमस्य तस्यानयनम् । पृ३० श्लो १९ । कल्या. दौ मध्यमगुरुः । पृ२१ श्लो १९ । २० । । पृ ४५ श्लो २२ । शीघ्रपरिधिः पृ ४६ श्लो २३ । भूम- ध्यादुच्छ्रितिः । पृ ११२ टि। कालांशाः। पृ १४५ श्लो । प्रहः । प्रहणम् । ग्रहणम् । तत्प्रयोजनम् । पृ ११२ श्लो १ । तत्र प्रासप्रमाणम् । पृ ११६ श्लो ११ । ततश्चेष्टकालज्ञानम् । पृ ११८ श्लो १८ । स्पर्शाद्यवगमाय परिलेखः । पृ१२१ श्लो २६-२९ । संमीलनोन्मीलनेष्टग्रासपरिले- खः । पृ १२३ श्लो ३०।३१। छन्नवर्णः। पृ १२५ श्लो ३६ । प्रहाः तेषां षोढा गतिर्लल्लश्रीपत्युक्ता । पृ४ टि। कल्पे तेषां भगणाः। पृ १०श्लो१-४। कुदि. नानि । पृ १४ श्लो ९ । मध्यग्रहानयनम्। ७६ । भूमध्या- HERE पृ २३ श्लो ७ । ८ । पृ ३१ श्लो २२- घ २१ श्लो १९ । २० । ग्रहाणां कक्षानय | घटिका ( आी) पृ ५ श्लो १७ ।

·अनुक्रमणिका। । पृ १० श्लो ।ग- छायातः क्रान्तिज्ञानम् । पृ ९२ श्लो ७० । चक्रम् । पृ६ श्लो १८॥ छायातः सूर्यज्ञानम् । पृ ९२ श्लो ७१ । चन्द्रः । कल्पे तस्य भगणाः छायातो भुजज्ञानम् । पृ ९३ श्लो ७२ । २ । दिवसाः । पृ १४ श्लो ८।मासाः। छायासुतः । शनिः । पृ १५ श्लो ११ । १३ । मन्दोच्चस्य भगणाः । पृ १० श्लो ५। पातस्य । पृ जीवः । गुरुः। १० श्लो ६ । मन्दकेन्द्रस्य । पृ १६ टि। कक्षाप्रमाणम् । पृ २२ श्लो ५ । ध्रुवका. तत्परः । पृ ५ श्लो १६ । नयनम् । पृ २७ श्लो १० । मध्यचन्द्रा तद्धृतिः। पृ ७२ श्लो १५ । तामसः । पृ ९ श्लो २९ । नयनम् । पृ २९ श्लो १६ । मन्दोच्चा. नयनम् । पृ३१ श्लो २० । पातानय. तिथिसन्धिमानम् । पृ ६९ श्लो ७७ । नम् । पृ ३१ श्लो २१ । कल्यादौ चन्द्र. तिथिसाधनम् । पृ६६ श्लो ६६ । स्य मन्दोच्चम् । पृ २१ श्लो २० । पा. त्रिप्रश्नारम्भप्रयोजनम् । पृ ६९ श्लो १ । तः । पृ २१ श्लो २० । चन्द्रस्य मन्दप- रिधिः । पृ ४५ श्लो २२ । फलानयनम् । दक्षसावर्णिः । पृ ९ टि। लघुज्याप्रकारेण । पृ ५० श्लो ३० दिगंशाः । पृ ८२ श्लो ४५ । तिस्फुटीकरणम् । पृ ५० श्लो ३१ । ग्र- दिग्ज्ञानम् । पृ ७० श्लो ८ । पृ ७१ श्लो हह्णसंभवज्ञानम् । पृ १०९-११० श्लो ९ । श्रीपत्युक्तम् । पृ ७० टि । १-३ । भूमध्यादुच्छ्रितिः । पृ ११३ श्लो दिग्ज्या। पृ ८२ श्लो ४५ । ४ । व्यासयोजनानि । पृ ११३ श्लो ५ । दिनम् । पृ ५ श्लो १७ ॥ बिम्बकलानयनम् । पृ ११४ श्लो ८ । दिनरात्रिमानम् । पृ. ६० श्लो ५२ । दृक्षेपः । पृ १३२ श्लो १० । शङ्कुसा दिनाद्यानयनम् । पृ २४ श्लो १ । २ । धनम् । पृ १४७ श्लो १ । दिग्वलनं - दिनार्धम् । तत्र नतोन्नतांशानयनम् । पृ ७७ डोन्नतौ । पृ १४९ श्लो ५ । शरसाध. श्लो ३२ । शङ्खः । पृ ७७ श्लो ३३ । नम् । पृ ११५ श्लो १० । कालांशाः । तत्साधनम् । पृ ७७ श्लो ३४ । पृ ७९ पृ १४५ श्लो ६ । गोलायनसन्धी । पृ श्लो ३६ । दृग्ज्या । पृ ७७ श्लो ३३ । १६२ । १६३ श्लो ३-६ । तत्साधनम् । पृ ७९ श्लो ३७ । पृ ८० चरम् । पृ ५९ श्लो ४९ श्लो ३८ । ३९ । छायाकर्णः । पृ ८० चाक्षुषः पृ ९ श्लो २९ । श्लो ४० । पृ ८१ श्लो ४२ । पृ ८२ चान्द्रमानम् । पृ६ श्लो १९ । श्लो ४३ । दृक्कर्म । आयनम् । पृ १४० श्लो ४ ॥ ५ ॥ छाया । पृ८० इलो ४० । अक्षजम् । पृ १४१ श्लो ६ । ८ । छायाकर्णः । पृ ८० श्लो ४० इङ्नतिः । पृ १२७ श्लो श्लो ६२ । देशान्तरम् । पृ ३७ श्लो ३ । देशान्तरघ- छायातः कालज्ञानम् । पृ ९१ श्लो ६६ । ६० टिकाः । पृ ३७ श्लो ४ । देशान्तरसं- - । । पृ८९ ·अनुक्रमणिका। । । पृ । स्कारः । पृ ३८ श्लो ५। पलः । पृ ७२ श्लो १२ । देवमानम् । पृ ६ श्लो १९ । पलम् । पृ ५ श्लो १७ ॥ युज्या । पृ ५९ श्लो ४८ । पलकर्णः ७२ श्लो १३ । द्वापरप्रमाणम् । पृ ७ श्लो २१ । पलदिक् । पृ ७७ श्लो ३१ । पलभा। पृ ७२ श्लो १३। धर्मसावर्णिः। पृ पलभाज्ञानम् । पृ ५९ श्लो ४६ । पृ ९४ ध्रुवकाः । पृ २७ श्लो ९ । नक्षत्राणां ध्रुव श्लो ७६ । ७७ । पृ ९५ श्लो ७८ । पृ काः। पृ १५७ श्लो १-३ । ९८ श्लो ८० । पृ १०३ श्लो ९३ । पातस्यसंभवासंभवज्ञानम् । पृ १६५ श्लो नक्षत्रसन्धिमानम् । पृ ६९ श्लो ७७ । ७ । मध्यकालज्ञानम् । पृ १६७ श्लो ११- नक्षत्रसाधनम् । पृ६६ श्लो ६७ । १४ । आद्यन्तकालज्ञानम् । पृ १७१ श्लो नक्षत्राणि । तेषां कक्षाप्रमाणम् । पृ २२ श्लो १५ । १६ । प्रयोजनम् । पृ १७३ ५ । भूमध्यादृच्छितिः । श्लो २१ । टि १२२ ध्रुवकाः । पृ १५७ श्लो १-३ । शराः । पाताध्यायारम्भप्रयोजनम् । पृ १६२ श्लो १ । पृ १५७ श्लो ४-६ । तारासंख्या तान्नवे पितृमानम् । पृ.६ श्लो १९ । शस्वरूपं च । पृ १५७ टि । नक्षत्रग्रह- युतिकालज्ञानम् । पृ १५९ श्लो १० । फलम् । मन्दं शीघ्रं च । मन्दफलम् । पृ नक्षत्रप्रयाम्योत्तरान्तरज्ञानम् । पृ १५९ ४७ श्लो । शीघ्रफलम् । पृ ५० इलो ११ । नक्षत्राणामुदयास्तकालज्ञानम् । श्लो ३२ । पृ ५१ श्लो ३३ । पृ १५९ श्लो १२-१४॥ फलम् । पृ ८८ श्लो ५९ । नतम् । पृ८६ श्लो ५३ । नतकर्म । पृ ६६ श्लो ६८ । पृ ६७ श्लो ६९। बार्हस्पत्यमानम् । पृ ९ श्लो ३० । नतिः । तत्साधनम् । पृ १३३ श्लो १२ । बीजकर्म । पृ ३८ श्लौ ७ । ८ । तत्प्रयोजनम् । पृ १३४ श्लो १४ । बुधः । कल्पे तस्य भगणाः पृ १० इलो १ । नरः। पृ ७२ श्लो १२ । शीघ्रोच्चस्य । पृ १० श्लो ३ । मन्दोच्चस्य । नलकेनग्रहावलोकनप्रकारः । पृ १०८ श्लो पृ १० श्लो ५ । पातस्य । पृ ५ श्लो ६ । १०५-१०७ । पृ १०८ श्लो १०८ । मन्दकेन्द्रस्य । पृ १६ टि । शीघ्रकेन्द्रस्य । ना। पृ ७२ श्लो १२ । पृ १६ टि । कक्षाप्रमाणम् । पृ २२ टि। नाक्षत्रमानम् । पृ ६ श्लो २० । शीघ्रोच्चानयनम् । पृ ३० श्लो १८ । क- निमेषः । पृ ५ श्लो १६ । ल्यादौ शीघ्रोच्चम् पृ २१ श्लो १९ । २० । मन्दपरिधिः । पृ ४५ श्लो २२ । शीघ्र- पदम् । पृ ४४ श्लो १२ । परिधिः । पृ ४६ श्लो २३ भूमध्या- परमक्रान्तिज्या । पृ ४१ श्लो १२ । दुच्छ्रितिः । पृ ११२ टि । कालांशाः । परिलेखः । पृ १२१ श्लो २६ । २९ । पृ १४५ श्लो ६ । मध्यमः परमशरः । परिलेखसूत्रम् । पृ १५० श्लो ७ ॥ पृ १३८ श्लो १ । मध्यमा बिम्बकलाः । । - । प ·अनुक्रमणिका। ९ । पृ १५४ श्लो १॥ मर्दार्धानयनम् । पृ ११६ श्लो १२ । बृहस्पतिः । गुरुः । महाकल्पः । पृ ७ श्लो २५ ॥ ब्रह्मसावर्णिः। पृ टि। मानोपसंहारः । पृ १० श्लो ३२ । ब्रह्मा । तस्य दिनप्रमाणम् । पृ ७ श्लो २३ । मार्तण्डः । सूर्यः । रात्रिप्रमाणम् । पृ ७ श्लो २३ । गतायु: मासः । पृ ५ श्लो १८। प्रमाणम् । पृ ८ श्लो २६ । वर्तमानदिन- मोक्षकालः । पृ ११९ श्लो १९ । गतप्रमाणम् । पृ ८ श्लो २८ ॥ मौक्षिकमिष्टम् । पृ ११७ श्लो १५ ॥ ब्रह्माण्डमानम् । पृ २१ श्लो १॥ ब्राह्ममानम् । पृ ७ श्लो २४ । यष्टिः । पृ ७७ श्लो ३३ । पृ १३९ श्लो ३ । याम्यगोलः पृ ७७ श्लो ३१ । भचक्रचलनम् । पृ ४ श्लो १३ । १४ । युगप्रमाणम् । पृ ७ श्लो २२ । भानुः । सूर्यः। योगसंधिमानम् । पृ ६९ श्लो ७७ । भुजः । पृ ४४ श्लो १९ । पृ ७१ श्लो १० । योगसाधनम् । पृ ६६ श्लो ६७ । पृ ११७ श्लो १५ । शृङ्गोन्नती। पृ १४८ श्लो ३ । ४। राशिः । प ६ श्लो १८ । अस्तमयाः। पृ भुजफलानयनम् । पृ ४७ श्लो २६ । ६३ श्लो ५९ । भुजान्तरम् । पृ ६४ श्लो ६१ । रुद्रपुत्रः। पृ९ टि। भूः। तत्परिधिस्फुटीकरणम् । पृ ३७ श्लो २। | रेखापुराणि । पृ ३७ टि। भूभाव्याससाधनम् । पृ ११३ श्लो ६ । तस्या | रैवतः । पृ ९ श्लो २९ । बिम्बकलानयनम् । पृ ११५ श्लो ९ । रौच्यः । पृ ९ टि। भूमध्यरेखा । पृ ३७ श्लो २ । भोग्यखण्डस्फुटीकरणम् । पृ ४२ श्लो १६ । लग्नसाधनम् । पृ ६९ श्लो २-४ । ततः धनुः करणाय । पृ ४३ श्लो १७ । संशो. कालानयनम् । श्लो ५।६। धकोक्तम् । पृ ४३ टि। लघुज्या । तत्साधनम् । पृ ४१ श्लो १३ । भौत्यकः । पृ ९ टि। १४ । तज्ज्यातो धनुःसाधनम् । पृ ४१ इलो लघ्वहर्गणः । तदर्थ क्षेपदिनानि । पृ २८ मङ्गलः । कुजः। श्लो १२ । लध्वहर्गणानयनम् । पृ २८ मध्यप्रहः । पृ ११९ श्लो १९ । श्लो १२ । १३ । तत्र विशेषः । पृ ३३ मध्यान्हः । दिनार्धम् । मनुप्रमाणम् । पृ.७ श्लो २३ । संधिप्रमाणम् । लङ्का । तदुदयसाधनम् । पृ ६१ श्लो ५४ । पृ ७ श्लो २४ । ५५ । पृ ६२ श्लो ५६ । ५७ । तदुद. मनुष्यमानम् । पृ ९ श्लो ३० । यासवः । पृ ६२ श्लो ५८ । लल्लोक्ताः। मन्दकेन्द्रम्। पृ ४४ श्लो १८ । मन्दफलसाधनम् । पृ ४७ श्लो २९ । लम्बः । पृ ७२ श्लो १२ । तज्ज्या। पृ ७२ । । । भौमः । कुजः । - १५ श्लो २। -- पृ ६२ टि।

·। - १० ४ । । १४। शीघ्रपरिधिः। पृ ४६ श्ला । अनुक्रमणिका। श्लो १४ । तद्दिक् । पृ ७७ इलो ३१ । शतानन्दः । पृ ७ श्लो २५ । लम्बनम् । तस्य भावाभावो धनर्णत्वं च । पृ शतायुः । पृ ७ श्लो २५ । १२६ श्लो २ । साधनम् । पृ १२७ श्लो शनिः । कल्पे तस्य भगणाः । पृ १० श्लो ३ । पृ १२८ श्लो ६ । प्रयोजनम् । पृ ४। मन्दोच्चस्य । पृ १० श्लो ५ । शी- १२९ श्लो ७ । साधनं सकृत्प्रकारेण । घ्रोच्चस्य । पृ १० श्लो १.। पातस्य । पृ पृ १३१ श्लो। ८ । ९ । श्लो ६ । मन्दकेन्द्रस्य । पृ १६ टि। लल्लः । तदुक्ता ग्रहाणां षोढा गतिः शीघ्रकेन्द्रस्य । पृ १६ टि। कक्षाप्रमा टि । गतिशीघ्रफलानयनम् । पृ ५४ टि । णम् । पृ २२ टि । मध्यमस्य शने. तदुक्तगतिफलस्य दूषणम् । पृ ५६ श्लो रानयनम् । पृ३१ श्लो २० । कल्यादौ म- ४० । तदुक्तालकोदयासवः । पृ ६२ टि । ध्यमः शनिः । पृ २१ श्लो १९ । २० । वलनानयनम् । पृ १२० टि । शनर्मन्दपरिधिः । पृ ४५ श्लो २२ । लुब्धकः । तस्य ध्रुवकक्षेपकाः । पृ १५८ श्लो । भूमध्या- ७ । इष्टघटिकाः । पृ १५८ श्लो ८ । उ दुच्छ्रितिः। पृ ११२ टि । कालांशाः दयास्तकालज्ञानम् । पृ १५९ श्लो १२ । पृ १४५ श्लो ६ । मध्यमः परमशरः । पृ १३८ श्लो १। मध्यमा बिम्बविकलाः । पृ१५४ श्लो १ वर्षम्। पृ ५ श्लो १८ ॥ शरः । पृ १३८ श्लो २ । स्पष्टीकरणम् । पृ वर्षारम्भकालिकगताधिमासानयनम् । पृ २६ १३९ श्लो ३ । श्लो ५। ६। शरः । पृ ८८ श्लो ५९ ॥ चलनादीनामङ्गुलीकरणम् । पृ १२१ श्लो शीघ्रकेन्द्रम् । पृ ४४ श्लो १८ । २५ । शीघ्रफलानयनम् । पृ ५० श्लो ३२ । पृ५१ वलनानयनम् । पृ ११९ श्लो २० । २१ । श्लो ३३ । पृ १२० श्लो २२ । २३ । लल्लोक्तम् । शुक्रः । कल्पे तस्य भगणाः। पृ १० श्लो १। पृ १२० टि । श्रीपत्युक्तम् । पृ १२० टि । शीघ्रोच्चस्य । पृ१० श्लो ४ । मन्दोच्चस्य । वारप्रवृत्तिः । पृ ३८ श्लो ६ । श्रीपत्युक्ता । पृ १० श्लो ५ । पातस्य । पृ १० श्लो ६ । मन्दकेन्द्रस्य । पृ १६ टि । शीघ्रके- विक्षेपः । शरः। न्द्रस्य । पृ १६ टि। कक्षाप्रमाणम् । पृ विभा । पृ १५० श्लो । विलिप्ता । पृ ६ श्लो १८ ॥ १९ । कल्यादौ शीघ्रोच्चम् । पृ २१ श्लो विलोमलग्नम् । पृ ७० श्लो ७॥ १९ । २० । मन्दपरिधिः । पृ ४५ श्लो वैधृतः । पृ १६६ श्लो ८॥ २२ । शीघ्रपरिधिः। । पृ ४६ वैवस्वतः पृ ९ टि। भूमध्यादुच्छ्रितिः । पृ ११२ टि । कालां- व्यतिपातः । पृ १६६ श्लो ८ । शाः । पृ १४५ श्लो ६ । मध्यमः परम- शरः । पृ १३८ श्लो १ । मध्यमा बिम्ब- शङ्खः । पृ ७२ श्लो १२ । विकलाः । पृ १५४ श्लो १। व - ३८ टि। २२ टि । शीघ्रोच्चानयनम् पृ ३१२ श्लो । इलो २३ । ।

·अनुक्रमणिका। । ४। कोटिः । पृ सौम्यः । बुधः। ७७ श्लो ३१ । शुद्धिः । पृ २६ श्लो ५। ६ । तत्र विशेषः । यनम् । पृ २९ श्लो १५ । मध्यमसूर्या- पृ ३३ श्लो ५। चन्द्रानयनम् । पृ १७ श्लो ५। कल्यादी शृङ्गोन्नती भुजः । पृ १४८ । १४९ श्लो ३ । सूर्यमन्दोच्चम् । पृ २१ श्लो २० । रवे. । पृ १४९ श्लो ४ । चन्द्रदि. मन्दपरिधिः । पृ ४५ श्लो २२ । मन्द ग्वलनम् । पृ १४९ श्लो ५ । परिलेखः । फलानयनं लघुज्याप्रकारेण । पृ ५० श्लो पृ १५१ श्लो ८।९। ३० । गतिस्फुटीकरणम् । पृ ५० श्लो श्रीपतिः । तदुक्ता ग्रहाणां षोढा गतिः। ३१ । प्रहणसभवज्ञानम् । पृ १११ श्लो टि । तदुक्तमधिमासावमशेषाभ्यां मध्यम ४। ५ । भूमध्यादुच्छ्रितिः। पृ ११२ श्लो सूर्यचन्द्रयोरानयनम् । पृ १८ टि। तदु. ३ । व्यासयोजनानि । पृ ११३ श्लो कानि रेखापुराणि । पृ ३७ टि । वारप्रवृ ५ । बिम्बकलानयनम् । पृ ११४ श्लो त्तिः । पृ ३८ टि । गतिशीघ्रफलानयनम्। ८ । दृक्क्षेपः । पृ १३२ श्लो १० । ग्रह- पृ ५४ टि । दिग्ज्ञानम् । पृ ७० टि। णे स्थितिमार्धसंमीलनोन्मीलनकालज्ञा कोणशङ्कोरानयनम् । पृ ७५ टि । वलना. नयनम् । पृ १२० टि। नम् । पृ १३४ इला १५। १६ । अधःश. कुसाधनम् । पृ १४७ श्लो २ । गोलाय- सध्या । पृ ७ श्लो २२ ॥ नसन्धी। पृ १६२ श्लो २ । संध्यांशः । पृ ७ श्लो २२ । समकर्णः : । पृ ८१ श्लो ४२ ॥ सौम्यगोल: समच्छाया । पृ ८२ श्लो ४४ । सौरमानम् । पृ ६ श्लो १९ । समवृत्तशङ्कुः । समशङ्कुः । स्थित्यर्धानयनम् । पृ ११६ श्लो १२ । समशङ्कः । पृ ७२ श्लो १५ । स्थूलं नतिसाधनम् । पृ १३३ श्लो १४ । संमीलनम् । पृ ११९ श्लो १९ । स्थूलं लम्बनसाधनम् । पृ १३३ श्लो १४ ।। सावर्णिः पृ ९ टि। स्पर्शकालः । पृ ११९ श्लो १९ । सावनदिनानि । कुदिनानि । स्पष्टक्रान्तिसाधनम् । पृ १४३ श्लो १३ । सावनमानम् । पृ ६ श्लो २० । स्पष्टग्रहान्मध्यप्रहानयनम् । पृ ५९ श्लो ४५ ॥ सिद्धान्तप्रशंसा । पृ ३ श्लो ७ । ८ । स्पष्टभूपरिधिसाधनम् । पृ३७ श्लो २ । सिद्धान्तलक्षणम् । पृ ३ श्लो ६ । स्पष्टाधिकारप्रयोजनम् । पृ ३९ श्लो १ । सूक्ष्मनक्षत्रानयनम् । पृ ६८ श्लो ७२-७५। स्पार्शिकमिष्टम् । पृ ११७ श्लो १५ । सूत्रम् । पृ ८७ श्लो ५४ ।। स्फुटप्रहस्य तात्कालिकीकरणम् । पृ ६८ श्लो ७०। सूर्यः। कल्पे तस्य भगणाः । पृ १० श्लो स्फुटवलनानयनम् । पृ १२० श्लो २३ । १। मन्दोच्चस्य । पृ १० श्ला ५। म- स्वभा। पृ १५० श्लो ७ । न्दोच्चभगणानयनं कुट्टकयुक्त्या । पृ १३ स्वायम्भुवः । पृ ९ श्लो २९ । टि । रवेर्मन्दकेन्द्रस्य भगणाः । पृ १६ स्वारोचिषः । पृ ९ श्लो २९ । टि । कल्पे दिनसंख्या । पृ १४ श्लो ८ । ह माससंख्या । पृ १५ श्लो ११ । कक्षाप्र हृतिः । पृ ७८ श्लो ३४ । ततोऽन्त्यासाध- माणम् । पृ २२ टि । मध्यमस्य रवेरान नम् । पृ ७९ श्लो ३५। । । । । RE ·गोलाध्यायस्यानुक्रमणिका। - अ उद्वहः । पृ १९० श्लो १ । अक्षः । पृ २३७ श्लो २० । उन्नतम् । पृ २१८ श्लो ३४ । अक्षक्षेत्राणि । पृ २१९श्लो ४५-४९ । उन्मण्डलम् । पृ २०६ श्लो ४ ॥ अक्षवृत्तम् । पृ २२६ श्लो ६२-६४ । उल्का । पृ १९१ टि। अक्षांशज्ञानम् । पृ २१८ श्लो ३३ । अग्रा । पृ २१९ श्लो ३९।४६ । ऋक्षकः । पृ १८४ श्लो ४२ । अधिमासः । तदुपपत्तिः । पृ १९४ श्लो ऋतुवर्णनम् । पृ २४९-२५१ श्लो १-१५॥ १०।११। तच्चान्द्रत्वसौरत्वोपपत्तिः । पृ ऐ १९५ श्लो १३ । ऐन्द्रम् । पृ १८५ श्लो ४१ ॥ अमृतम् । पृ १८३ श्लो २२ । अयनचलनम् । पृ २०९ श्लो १८ ॥ कदम्बः । पृ १८४ श्लो ३२ । अरुणम् । पृ १८४ श्लो ३५ । कदम्बभ्रमवृत्तम् । पृ २२५ श्लो ४३ । अलकनन्दा । पृ १८४ श्लो ३८ । करकालक्षणम् । पृ १९१ टि। अवमानि । तदुपपत्तिः । पृ १९४ श्लो १२ । कशेरु । पृ १८५ श्लो ४१ । तत्सावनत्वचान्द्रत्वोपपत्तिः। पृ १९५श्लो१४। किन्नरवर्षम् । पृ १८३ श्लो २७ । अस्तलग्नम् । पृ २१६ श्लो २६ । कुज्या । पृ २१९ श्लो ४६ । अहर्गणः । अत्राधिशेषत्यागकारणम् । पृ१९५ कुमारिका । पृ १८५ श्लो ४१ ॥ श्लो १६॥ १७॥ अवमशेषत्यागकारणम् । श्लो २७ ॥ पृ १९५ श्लो १८॥ कुलाचलाः । पृ १८५ श्लो ४२ । अहोरात्रवृत्तम् । पृ २११ श्लो २७ । केतुमालवर्षम् । पृ १८३ श्लो २९ । केतुवृक्षाः । पृ १८४ श्लो ३२ । आत्यन्तिकप्रलयः । पृ १८९ श्लो ६५ । केन्द्रम् । पृ २०५ श्लो ४१ । आधारपर्वताः । पृ १८४ श्लो३२ । कोटिः । पृ २१९ श्लो ४२ । आधारवृत्तद्वयम् । पृ २०७ श्लो १० । कोणवृत्तम् । पृ २०६ श्लो ३ । आवहः । पृ१९० श्लो १ । कोणशङ्कुः । पृ २१८ श्लो ३७ । कौशद्वीपम् । पृ १८३ श्लो २५ । इक्षुरससमुद्रः । पृ १८३ श्लो २३ । क्रान्तिः । पृ २०८ श्लो १६ । इन्द्रधनुः । पृ १९१ टि । स्पष्टा क्रान्तिः । पृ २०८ श्लो १६ । इलावृतवर्षम् । पृ १८३ लो २८ ।३०। क्रान्तिक्षेत्राणि । पृ २१९ श्लो ४२॥ ४४ । क्रान्तिज्या । पृ २१९ श्लो ४६ । उत्क्रमज्या । पृ १९८ श्लो ३ । क्रान्तिपातः । पृ २०९ श्लो १७-१९ । उदयान्तरम्। तदुपपत्तिः। पृ १९६ श्लो क्रान्तिवृत्तम् । पृ २०८ श्लो ११ ॥ १९-२२ । क्रान्तिसूत्रम् । पृ २२४ श्लो ४१ । उदयास्तसूत्रम् । पृ २१९ श्लो ३९ । क्रौञ्चद्वीपम् । पृ १८३ श्लो २५ । कुरुवर्षम् । पृ १८३ २ला २० ·अनुक्रमणिका। - r क्षारसमुद्रः । पृ १८३ श्लो २२ । पृ२३२ श्लो ४ । गोलायनसन्धिसाधन सं- क्षेपसूत्रम् । पृ २२४ श्लो ४२ शोधकोक्तम् । पृ २७९ टि। चरम् । चरकर्म । पृ १९७ श्लो २३ । चर- गणकप्रज्ञावर्णनम् । पृ २०६ श्लो ४४ । स्थानम् । पृ २१२ श्लो १। चरकालः । गणितप्रशंसा । पृ १७६ श्लो ६ । पृ २१२ श्लो २ । चरफलधनर्णवासना । गन्धमादनः । पृ १८३ श्लो. २८ । पृ २१२ श्लो ३॥४॥ गभस्तिमत् । पृ १८५ श्लो ४१ । चान्द्रमासमानम् । पृ १९३ श्लो ९ । गान्धर्वम् । पृ १८५ श्लो ४१ । चापयन्त्रम् । पृ २३६ श्लो १५ । गोमेदकद्वीपम् । पृ १८३ श्लो २५ । गोलपथनकारणम् । पृ १७५ श्लो २ । जनलोकः । पृ १८५ श्लो ४३ । गोलबन्धः । पृ २०६ श्लो २ । जम्बूः । पृ १८४ श्लो ३२ । गोलयन्त्रम् । पृ २३३ श्लो ३।४। जम्बूद्वीपम् । पृ १८३ श्लो २१ । गोलस्वरूपम् । पृ १७६ श्लो ५ । गोलानभिज्ञगणकोपहासः । पृ १७६श्लो३।४। ज्योतिः शास्त्रश्रवणाधिकारिलक्षणम् । पृ१७६ जिनवृत्तम् । पृ २२५ श्लो ५८ । प्रहणम् । चन्द्रार्कग्रहणयोर्दिक्कालभेदायुप- श्लो ७॥ पत्तिप्रश्नाः । पृ १७८ इलो ९ । स्पर्शे मोक्षे ज्योत्पत्तिः । पृ २८१-२८५ श्लो १-२५ । च दिग्व्यत्ययस्योपपत्तिः। पृ२२०३लो १।४। ज्योत्पत्तिकथनकारणम् । पृ १९७ श्लो १.. छादकनिर्णयः । पृ २२१ श्लो ७-१० । प्रहाः। गतिफलाभावस्थानम्। २०४श्लो३९। तद्धृतिः । पृ २१९ श्लो ४७ । प्रहस्फुटीकरणोपपत्तिप्रश्नाः । पृ १७७३लो : तपोलोकः । पृ १८५ श्लो ४३ ३।४। ग्रहाणां प्राग्गमने दृष्टान्तः। पृ१९२ / ताम्रपर्णम् । पृ १८५ श्लो ४१ । इलो ४। स्पष्टाः परमशराः । पृ२०८३लो १५॥ | तुरीययन्त्रम् । पृ २३६ श्लो १५. । वेधेन ग्रहज्ञानम् । पृ २३५ श्लो १३-१५। दधिसमुद्रः । पृ १८३ श्लो २३ । घटीयन्त्रम् । पृ २३४ श्लो ८ । दिग्व्यवस्थितिः । पृ १८५ श्लो ४४ । ४५ । घृतसमुद्रः । पृ १८३ श्लो २३ । दिनमानभेदप्रश्नः । पृ १७७ श्लो ५। ६ । दिनरात्रिस्वरूपे । पृ २१३ श्लो १० । चक्रभ्रमणव्यवस्था। पृ १८६ श्लो ४८१४९। दिनरात्र्योलघुत्वमहत्वकारणम् । पृ २१९ चक्रयन्त्रम् । पृ २३५ श्लो १०-१२ । श्लो ५। चक्षुः । पृ १८५ श्लो ३८ । चन्द्रः । शौक्ल्यस्य क्षयवृद्धिप्रश्नः । पृ१७८ दुग्धसमुद्रः । पृ १८३ श्लो २२ । इलो १०। प्रणे नतिलम्बनाभावकारणम् । दृक्कर्म । तत्कारणम् । पृ २२९ श्लो १।२ । पृ २२० श्लो ३ । स्पर्शमोक्षदिशौ । पृ सोपपत्तिकं तत् । पृ २२९ । २३० श्लो ३- २२० श्लो ४ । परिलेख शरदिग्व्यत्या. ९ । तत्रोत्क्रमज्यानिरासः। पृ २३१ श्लो सस्य कारणम् । पृ २२० श्लो ६ । च. १६ । १७ । उत्क्रमज्याग्रहणे व्यभिचारः । न्द्रस्य शुक्लत्वे कृष्णत्वे च कारणम् । पृ२३२॥ पृ २३१ श्लो १८-२२ । २३३ श्लो: १-५॥ तीक्ष्णङ्गत्वकारणम् । दृग्गोलः । पृ २०७ श्लो । घ च । । A । Home । । ।

·अनुक्रमणिका। । पृ ब दृग्ज्या। पृ २१८ श्लो ३६ । पितॄणामुदयास्तादिकालाः । पृ २१४ श्लो दृग्लम्बनम् । तत्स्वरूपम् । पृ २२२ श्लो १३ । १४॥ १२-१६ । तत्साधनम् । पृ २२३ श्लो२५। पिप्पलः । पृ १८४ श्लो ३२ । हङ्मण्डलम् । पृ २०७ श्लो ६ । पुष्करद्वीपम् । पृ १८३ श्लो २५ । देशान्तरम् । तत्स्वरूपम् । १९७ श्लो प्रतिवृत्तभङ्गिः । पृ २००१२०१ श्लो. १०-२१॥ २३। पूर्वापरम् । पृ १९७ श्लो २४ । प्रलयाः । पृ १८९ श्लो ६२-६५ । दैनंदिनः प्रलयः । पृ १८९ श्लो ६३ । प्रवहः । पृ १९० श्लो १ । युज्याकुज्यादिसंस्थानप्रश्नः । पृ १७७ श्लोटा प्रश्नाध्यायारम्भप्रयोजनम् । पृ २५१ श्लो१ । प्राकृतिकप्रलयः। पृ १८९ श्लो ६४ । धीयन्त्रप्रशंसा। पृ २४४ श्लो ४० । ४१ । धृतिः । पृ १८४ श्लो ३४ । फलम् । तदानयनेतिकर्तव्यतोपपत्तिः । पृ ध्रुवःसंस्थानम् । पृ १८६ श्लो ५१ । २०० । २०१ श्लो १५-१७ । पृ २०२ ध्रुवयष्टिः । पृ २०६ श्लो २ । श्लो २९ । फलकयन्त्रलक्षणम् । पृ २३७ श्लो१८-२१॥ नक्षत्रदिनम् । पृ १९२ श्लो ७ । फलकयन्त्रोपकरणम् । पृ. २३७ श्लो १२ । नतकर्मवासना। पृ २०४ श्लो ३८ । नतिः । पृ २२३ श्लो २३ । तत्साधनम् । पृ | बुद्धिमतः प्रशंसा । पृ २५१ श्लो ३-५ । २२३ श्लो २५ । नतेः स्वरूपम्। पृ २२३ बौद्धादियुक्तिः । पृ १८१ श्लो ७ । ८ । त- श्लो १७-२० । कारणम् । पृ २२० श्लो २ । युक्तिभङ्गः । पृ १८१ श्लो ९ । १० । नन्दनं वनम् । पृ १८४ श्लो ३४ । ब्रह्मा । तद्दिनोपपत्तिः । पृ २१४ श्लो १५॥ नागम् । पृ १८५ श्लो ४१ । ब्रह्माण्डगोलः । पृ १९० श्लो ६६ । नाडीवलययन्त्रम् । पृ २३४ श्लो ५-७ । ब्रह्माण्डमानम् । पृ १९० श्लो ६७६८ ॥ निषधः । पृ १८३ श्लो २६ । ब्राह्मोलयः । पृ १८९ श्लो ६३ । नीचोच्चवृत्तभङ्गिः । पृ २०२ श्लो २४-२९ । नीलः । पृ १८३ श्लो २६ । भगोलः । पृ २०७ श्लो ९ । भचक्रचलनम् । पृ १९२ श्लो ३ । परमहग्लम्बनसाधनम्। ५२२३ श्लो २६ । भद्रा । पृ १८५ श्लो ३८ । परावहः । पृ १९० श्लो १॥ भद्राश्ववर्षम् । पृ १८३ श्लो २९ । परिवहः । पृ १९० श्लो १। भाभ्रमखण्डनम् । पृ २४३ श्लो ३८ । परिवेषः । पृ १९१ टि। भारतवर्षम् । पृ १८३ श्लो २७ । पलभाज्ञानम् । पृ २४१ श्लो ३१ । ३२ । भुजः । पृ २१९ श्लो ४१ । ४२ । पृ २४५ श्लो ४२ । ४३ । भुजान्तरम् । तदुपपत्तिः । पृ २०६ श्लो४३। पाताललोकाः । पृ१८३ श्लो भुवर्लोकः । पृ १८५ श्लो ४३ । पारियात्रः । पृ १८५ श्लो ४६ । भूः । तस्याः संस्थानप्रश्नः। पृ १७७ श्लो पितृदिनम् । पृ २१३ श्लो १० । १।२। स्वरूपम् । पृ १८० इलो २ । २३ ।

·अनुक्रमणिका। र । । ३। आधारपरम्परायानिराकरणम् । पृ१८० यष्टिः । पृ २३८ इलो २४ । श्लो ४ । समतायानिराकरणम् । पृ १८१। यष्टिप्रयोजनम् । पृ २३९ श्लो २५॥२६॥ १८२ श्लो ११ । १२ । लल्लोक्तम् । पृ यष्टियन्त्रम् । पृ २४० श्लो २८-३० । १८१ टि। प्रत्यक्षविरोधशङ्कायाः परिहारः। याम्यगोलः । पृ २१२ श्लो ४ । पृ १८२ श्लो १३ । परिधिमानम् । पृ याम्योत्तरवृत्तम् । पृ २०६ श्लो ३ । १८६ श्लो ५२ । परिधिप्रमाणस्योपपत्तिः । पृ १८२ श्लो १४-१६ । भूगोले पुरनिवे रजःसंहतिः । पृ १९१ टि । शः । पृ १८३ श्लो १७ । भूपृष्ठफलस्य | रम्यकवर्षम् । पृ १८३ श्लो २७ । लल्लोक्तस्य दूषणम् । पृ १८७ श्लो ५३ । | राशिः । राशीनामुदयभेदप्रश्नः । पृ १७७ तत्र युक्तिः । पृ १८७ । १८८ श्लो ५४ श्लो ७ । उदयवासना। पृ २१४ । २१५ ६१ । भूवायूच्छ्रितिः। पृ १९१ श्लो २ । श्लो १६-२३। अस्तमयाः। पृ २१५ श्लो भूभ्रमदूषणं लल्लोक्तं श्रीपत्युक्तं च । पृ१९२ २४ । राशयो देशविशेषण सदोदिता अनु. टि। भूपरिधिस्फुटीकरणोपपत्तिः। पृ १९७ दिताश्च । पृ २१७ श्लो २८-३०। श्लो २५॥ रोमकपत्तनम् । पृ १८३ श्लो १७ । भूर्लोकः । पृ १८५ श्लो ४३ । लमसाधनं । संशोधकोक्तं । पृ २६१ टि । मतिभ्रमे कारणमाह । पृ २३२ श्लो २३।२४। लनशब्दव्युत्पत्तिः। पृ २१६ श्लो २६ । मद्यसमुद्रः । पृ १८३ श्लो २३ । लग्नार्थमर्कस्य तात्कालिकीकरणवासना । पृ मध्यलग्नम् । पृ २१६ श्लो २६ । २१६ श्लो २७ । मध्यशङ्खः । पृ २१८ श्लो ३७ । लङ्का । पृ १८३ श्लो १७ ॥ भन्दकर्मणि कर्णाकरणे युक्तिः । पृ २०३ । लम्बनम् । पृ २२३ श्लो २८ धनर्णत्वका- २०४ श्लो ३६ । ३७ ।। रणम् । पृ २२४ श्लो २८। लम्बनकलानां मन्दरः । पृ १८४ श्लो. ३२ । घटीकरणम् । पृ २२३ श्लो २७॥ मलयः । पृ १८५ श्लो ४२ । लम्बांशज्ञानम् । पृ २१८ श्लो महः । पृ १८५ श्लो ४३ । लल्लः । तदुक्तभूपृष्ठफलस्य दूषणम् । पृ१८७ महाह्रदं सरः । पृ १८४ श्लो ३५ । श्लो ५३ । तत्र युक्तिः । पृ १८७॥ १८८ मानसं सरः । पृ १८४ श्लो ३५ । श्लो ५४-६१। लल्लोकं भूभ्रमदूषणम् । पृ माल्यवान् । पृ १८३ श्लो २८ । १९२ टि । लल्लोक्तस्य राशिदृश्यादृश्यत्वल. माहेन्द्रः । पृ १८५ श्लो ४२ । क्षणस्य दूषणम् । पृ २१७ । २१८ श्लो मिश्रभङ्गिः । पृ २०२। २०३ श्लो ३०-३३। ३१॥३२॥ तदुक्तो भानमः । पृ २४३ टि । मेरुः। पृ.१८३ श्लो १७॥ तत्संस्थानम् । पृ. २१३, श्लो ८।९। वक्रादिभङ्गिः । पृ २०५ श्लो ४० । वटः । पृ १८४ श्लो ३२ । यन्त्राध्यायारम्भप्रयोजनम् । पृ २३३. श्लो। वडवानलः । पृ १८३ श्लो १७॥ २३ ।। यमकोटिः । पृ १८३ श्लो १७ ।। - वर्षम् । पृ १८३ श्लो २६ । - । । य PHE ·स । । । '२०६ श्लो ३ । अनुक्रमणिका। वर्षमध्ये सूर्यसावनसंख्या । पृ १९३ श्लो ८1 | श्वेतजलम् । पृ १८४ इलो ३५ । वर्षतुवर्णनम् । पृ २४९ श्लो ५-७ । वलनवासना । पृ २२४-२२६इलो ३०-७४। सत्यलोकः । पृ १८५ श्लो ४३ । वंशााच्छ्रितिज्ञानम् । पृ २४५-२४७ श्लो संध्यारागः । पृ १९१ टि । ४३-४८ । समः । पृ २२५ श्लो ४५ । वसन्तर्तुवर्णनम् । पृ २४९ श्लो १।२। सममण्डलम्। वायुस्कन्धाः सप्त । पृ १९० श्लो । समशङ्खः। पृ २१८ श्लो ३७ । पृ २१९ वारुणम् । पृ १८५ श्लो ४१ । श्लो ४७ । वासुदेवः । पृ १८३ श्लो २२ । संवहः । पृ १९० श्लो १। विक्षेपपाताः । पृ २१० श्लो २० । सह्यः । पृ १८५ श्लो ४२ । विद्युल्लक्षणम् । पृ १९१ टि । तत्पातसम्भ सावनमासदिनसङ्ख्या । पृ १९३ श्लो ८ । वश्च । पृ १९१ टि। सिद्धपुरम् । पृ १८३ श्लो १७ । विन्ध्यः । पृ १८५ श्लो ४२ । सिद्धान्तप्रथनकालः । पृ २८० श्लो ५८ । विपुलः । पृ १८४ ३लो ३२ । सीता । पृ १८४ श्लो ३८ । विमण्डलम् । पृ २०८ इलो १३-१५ । सुगन्धः । पृ १८४ श्लो ३२ । विषुववृत्तम् । पृ २०७ श्लो ५ । १०। । पृ १८४ श्लो ३२ ॥ विष्कम्भपर्वताः । पृ १८४ श्लो ३२ । सुवहः। । पृ १९० श्लो १ । वेधेन ग्रहज्ञानम् । पृ २३५ । २३६ श्लो सूर्यः । स्पष्टसावनदिनमानम् । पृ १९२ १३-१५ । वैभ्राज वनम् । पृ १८४ इलो ३४ । इलो ५।६ । मध्यमसावनदिनमानम् । व्याकरणवर्णनम् । पृ १७६ श्लो ८ । १९२ श्लो ७ । सूर्यवर्षमध्ये सावनसं. ख्या । पृ १९३ श्लो ८। अहणे स्पर्श- शङ्खः । पृ २१८ श्लो ३६ । मोक्षदिशौ । पृ २२० श्लो १। शङ्घतलम् । पृ २१९ श्लो ४० । सौम्यगोलः । पृ २१२ श्लो ४ । शङ्कयन्त्रम् । पृ २३५ श्लो ९ । सौम्यम् । पृ १८५ श्लो ४१ । शरः । पृ २०८ श्लो १६ स्पष्टीकरणम् । स्पष्टकक्षा । पृ २०६ श्लो ४२ । पृ २३० इलो १०। स्फुटलम्बनम् । पृ २२३ श्लो २४ । शरहतुवर्णनम् । पृ २४९ श्लो ८॥ स्वयंवहयन्त्रम्। पृ २४७१२४८ श्लो ५०-५६ । शाकद्वीपम् । पृ १८३ श्लो २५ । स्वर्लोकः । पृ १८५ श्लो ४३ । शाल्मलद्वीपम् । पृ १८३ श्लो २५ । स्वादूदकसमुद्रः । पृ १८३ इलो २३ । शिशिरतुवर्णनम् । पृ २४९ श्लो १०।११ । ह शुक्तिः । पृ १८५ श्लो ४२ । शुक्लः । पृ १८३ श्लो २६ । हिमालयः । पृ १८३ श्लो २६ । शृङ्गवान् । पृ १८३ श्लो २६ । हिरण्मयवर्षम् । पृ १८३ श्लो २७ । श्रीपतिः । तदुक्तभूभ्रमदूषणम् । पृ १९२ टि। | हेमकूटः । पृ १८३ श्लो २६ । भाभ्रमः । पृ २४३ टि। हेमन्तवर्णनम् । पृ २४९ श्लो ९ । सुपावः। हरिवर्षम् । पृ १८३ श्ला श्लो २७ । । । -

·No text on this page.

·शुद्धिपत्रम् । ११ १६ ९ " ९ ४ अशुद्धम् शुद्धम् ध्यान्त ध्वान्त सद्वाक्य सद्वाक्य तल्लव्या तल्लव्या प्रारिभ्रमणम् प्राग्भ्रमणम् निमेषधृतिभिश्च निमेषैधृतिभिश्च ते तैः कालवृत्तिः कालप्रवृत्तिः ॥२५॥ पुराणदौ पुराणादौ ब्रह्मदि ब्रह्मदिनं ॥२९॥ भोगत् भोगात् पृथग् पृथङ् •सावानानि सावनानि नवाष्ठ नवाष्ट दिव्य दिव्य मानमन्यन् मानमन्यत् पुरुषायुषाल्प- पुरुषायुषोऽल्प- त्वात् त्वात् कातिवृत्तं क्रान्तिवृत्तं वेधलयम् वेधवलयम् चन्द्रभागणा चन्द्रभगणा भगणोपपपत्तिः भगणोपपत्तिः " " " १६ ९ " " पृष्ठे पङ्को अशुद्धम् पृष्ठे पढौ २ १० शरभूः तिथयः १५ ३५ बन्ध ब्रन ४ २८ प्रवदनुपातेत ग्रहवदनुपातेन १९ १९ द्रतः २० सणितं सवर्णितं २४ १३ २८ ॥३॥ ॥४॥ २६ २ ३२ / चत्रादे चैत्रादे २८२४ ७ १६ / स्वषष्ठयंशोनो स्वषष्टयंशोनो हृते २ द्विध्नो द्विघ्नो १४ हतादिनणा हताद्दिनगणा ॥२१॥ ॥२२॥ ६ लध्वहर्गणे लध्वहर्गणे ६ | ऽधिशषं ऽधिशेषं १५ मास मास ३४ १४ ततस्तृताय ततस्तृतीय ३५ २४ मध्यमाधिकरः मध्यमाधिकार:३७ ११ ९ प्रगहणं प्रग्रहणं १२ ६ | वितास्त वितस्ति स्पष्टाधिकाः स्पष्टाधिकारः ४१ १.१६ प्रोमय प्रोझ्य भक्तम भक्तम् ३० निघ्राः निन्नाः ३२ स्पष्टाधिकरः स्पष्टाधिकारः ४९ योगस्य स्पष्टाधिकाः स्पष्टाधिकारः ५३ ३५ शीघफलं शीघ्रफलं ५४ १४ ३५ नय नयनं १३ १५ २२ पुनेराप पुनरपि ५७ २३ " ३३ / खराशुं खरांशु ५९२९ " २० " २४ " " ” , " पश्चित एव पश्चिमत एव " " ३३ स्ययोग " कल्समगणाः कल्पभगणा: कस्मिश्चिदिने कस्मिश्विहिने तयः तयोः प्रत्यह प्रत्यहं गुणनागा गुणोरगा चाद्रमासान् चान्द्रमासान् হাঃ तिथयः ३ " ·शुद्धिपत्रम् । 3 . 2 ४ " ७ " अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठे पतौ अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ट पङ्क स्पष्टाधिकरः स्पष्टाधिकारः ६१ कर्णन कर्णेन पमाल्प परमाल्प १ परवर्ग परवग तेऽधो विशोधि- क्रमो ताः स्युनिरक्षदे प्रथमो प्रथमो शोदयाः क्रमशः । ६३ ३५ मिता मिता स्पष्टाधिकाः स्पष्टाधिकारः ६५ वेत्यक्षभाको वेत्यक्षभास रारम्य ज्योतिविकम- ज्योतिर्वित्कम- संशोधकः संशोधकः लावबाधन लावबोधन ६६ ३३ / सूर्यन्नो सूर्यनी ॥६८॥ ॥६९॥ २ योगहिास्त्रर्पूण योगार्हस्निपूर्ण ११० ३४ गुणता गुणिता ६८ स्थिति स्तदप्रता स्तदप्रतो नाडा नाडी ११७ १०. मथकस्य मथैकस्य ७३ २४ / मनैक्या मानक्या १२० १६ कणर्मियो कर्णैर्मियो २४ क्रमेणव क्रमेणैव १२२ १ तयोव्यास तयोास पलं फलं ७८ १५ १२६ ३०. पलभा ८१ १७ परमोचर परमोच्चत्वं अत्रापपत्तिः अत्रोपपत्तिः ८४ ४ लम्बनं १३४ यत्प्रमाण यत्प्रमाणं स्यौवं स्पष्टैवं ९१ १३७ २८ यद्वापम यद्वापम ९४ १३ स्वीशीघ्रकणन स्वशीघ्रकर्णेन उदयलर उदयलग्नं १४२ ११ ९६ २५ कोटिकौं ११३८२४ १११३८।२४ कोटिको ०१५२।७ कोटिकणा कोटिको २।१७।२९ चकाध चक्रार्ध ३ स्थिात " ३ ५११५४३४ ११३८।२४