·आनन्दाश्रममुद्रणालयस्थग्रन्थानां सूचीपत्रम् । ग्रन्थनाम क ४ ५ o १४ . ... 1 १ oc . 10 ४ १ १ K.S.R.I. LIBRARY मूल्यम् रू० अ० । गणशाथर्वशीर्षम्-सभाष्यम् । - कद्राध्याय:- सायणाचार्यभट्टभास्करप्रणीतभाष्याभ्यां संवलितः १ ३ पुरुषमक्कम-- सायणभाध्योपेतम् । ४ योगरत्नाकर:-वैद्यकशास्त्रीय ग्रन्थोऽतीव पुरातनः । ईशावास्योपनियत्-मटीकशांकरभाष्यायुपता । कनोपनिषत--सटीकशांकरभाष्याधुपेता । ५ काठकोपनिषत-टीकाद्वयसहितशांकरभाष्योपेता । ८ प्रश्नोपनिषत-सटीक शांकरभाष्याद्युपेता । ५. मुण्डकोपनिषत--सरीकशांकरभाष्यापेता । 1- पाक्योपनिषत-मदीक शांकरभाष्यमाइपादीयकारिकाद्यपना । 11 तस्योपनिषत-सर्ट १२ निर्गयोपनिषत-- १२ निगयोपनिषद्भार १४ छान्दोग्योपनिषत- १५. बृहदारयकोपनिष १६ वृहदारण्यकोपनिष १७ वनावनोपनिषत-भाप्यदीपिकाद्युपला । १८ भोगपुनम --श्रीपद्वैपायनप्रणीतम् । उपपुराणम् । 1. पानसमुच्चयः--श्रीमद्वाग्भटाचार्यविरनिनः । वैद्यकग्रन्थः। २० जीव मुक्तिबिंदकः-विद्यारण्यविरचितः मटीकः । १२ • ब्रह्म सत्राणि-मीकांकरभाष्यातानि भागद्वयात्मकानि । १२ ॐ श्रीसमकादिग्विजयः-विद्यारण्यकृतः। टीकाटिप्पणीभ्यां सहितः। ६ ०३ यामकन्यायमालाविस्तरः-भारतीतीर्थमुनिप्रणीतः । ... १२ २४ जैमिनीयन्यायमालाविस्तर:-श्रीमाधवप्रणीतः । २५ मनमंहिता-माधवकृतीकोपेना । भागत्रयात्मिका । हम्त्यायुर्वेदः-पालकाप्यमुनिविरचितः । २७ वृन्दमाधवः-श्रीमद्वन्दप्रणीतः । भटीकः । वैद्यकग्रन्थः । १२ २८ ब्रह्मपुराणम-श्रीमदव्यासविचितम् । प्रथमं महापुराणम् । ACCESSION NUMBER हम्। २ 57 ܀ ܀ ८ ४ 3 O 3 १२ 3 1 ८ ... 11 w ६ ६ ४ ·१ २ ६ ४ ४ १ ३ ८ [२] ग्रन्थनाम। मूल्यमा आ. २९ उपनिषदां समुच्चयः-श्रीनारायणशंकरानन्दकतदीपिकासहितः।६ १२ ३० नृसिंहपूर्वोत्तरतापनीयोपनिषतू-भाप्याद्युपेता। १२ ३१ बृहदारण्यकोपनिषन्मिताक्षग-श्रीनित्यानन्दमुनिविरचिता । २ १२ ३२ ऐतरेमब्राह्मणम-सायणभाष्यममेनम् । भागद्वयात्मकम् ।... १० १० ३३ धन्वन्तरीयनिघण्टुः-श्रीधन्वन्तरिविरचितः। वैद्यकग्रन्थः ३४ श्रीमद्भगवद्गीता-शांकरभाष्योपेता । ३४ श्रीमद्भगवद्गीता-सटीकशांकरभाष्योपना । ३५ संगीतरत्नाकरः-शादेवकृतः सटीको द्विभागः। गानशास्त्रम्। १० ३६ तैत्तिरीयारण्यकम-सायणभाष्यसमेतं भागद्यात्मकम् । ३७ तैपिरीयब्राह्मणम-सायणभाष्यसमेतं भागत्रयात्मकम् ।... १४ ३८ ऐतरेयारण्यकम-मायणभाष्यमहितम् । ३९ संस्काररत्नमाला-पीनाथभटट विरचिता। भागद्वयात्मिका। १२ ४० संध्याभाष्यममुच्चय.-बण्डगन श्रीकृष्णपण्डिनादिप्रणीतः। २ ४१ अग्निपुराणम्-महर्षि यान तिम् । महागणप ४२ तैनिगयमंहिता--मायणमा गमन । भागनवकामिका । ४३ वैयाकरणमिद्धान्तकारिकाः-शानी मशिनरताः सटीकाः। . १२ ४४ श्रीमद्भगवद्गीता-शाच माध्यममना । ४५ श्रीमद्भगवदीता-मथमद नश्रीधरकृतीकोपेता। ४६ याज्ञवल्क्यस्मृतिः-अपराक कनटीकामहिना भागद्वयात्मिका। १३ ४७ पातञ्जलयोगमत्राणि-माप्यवृत्तियां गमेनानि । ५८ स्मृतीनां ममुच्च य:-अङ्गिर :मभनि माविंशतिम्मृन्यामकः । ५ ४९ वायुपुराणम्-महर्षि यामप्रणीनम । महापुराणम । १२ ५० यतीन्द्रमतदीपिका-श्रीनिवामदासकना । प्रकाशटीकोपेता। १ ५१ सर्वदर्शनसंग्रहः-माधवाचार्यप्रणीतः। .. ५२ श्रीमदणेशगीता-नीलकण्टकृतीकोपेता। २ ५३ सत्याषाढश्रौतसूत्रम् - सत्याषाढविरचितं भागदशकात्मकम् । २८ ५४ मत्स्यपुराणम्-श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् । महापुराणम् । ५५ पुरुषार्थचिन्तामणिः-आठवलंइत्युपाढविष्णुभट्टकृतः । ५६ नित्यापोडशिकाणवः-भास्कररायोनीतटीकासहितः । ४ ४८ १० ४ ३ ० ० ४ ४ २ ६ oc .

·६ ४ २ १ ८ ८ ३ ४ ४ 1 ६ oc oc [३] ग्रन्थनाम। मूल्यम् । आ. ५७ आचारभूषणम्-हिरण्यकेश्यानिकमोकोपाह्वत्र्यम्बककृतम् । ४ ५८ आचारेन्दुः-माटेइत्युपाहव्यम्बकविरचितः । ५९ श्राद्धमञ्जरी-केळकरोपाह्वबापूभट्टविरचिता। ६० यतिधर्मसंग्रहः-विश्वेश्वरसरस्वतीकृतः । १२ ६१ गौतमप्रणीतधर्मसूत्रम्-हरदत्तकृतटीकासमेतम् । २ ६२ ईशकेनकठप्रश्नमुण्डमाण्डूक्यानन्दवल्लीभृगपनिषदः-सटीकाः२ ६३ छान्दोग्योपनिषत्-रङ्गरामानुजविरचितमकाशिकोपेता । १२ ६४ बृहदारण्यकोपनिषत्-रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेता। ३ ६५ शाङ्खायनब्राह्मणम्-ऋग्वेदान्तर्गतबाष्कलशाखीयम् । ६६ काव्यप्रकाशः-उद्द्योतयुतप्रदीपसहितः। ६७ ब्रह्मसूत्राणि-दीपिकासमेतानि । ६८ बृहद्ब्रह्मसंहिता-नारदपश्चरावान्तर्गता । १२ ६९ ज्ञानार्णवतन्त्रम्-ईश्वरप्रोक्तम् । तन्त्रशास्त्रग्रन्थः । ७० स्मृत्यर्थसारः-श्रीधराचार्यविरचितः । ७१ बृहद्योगतरगिणी-त्रिमल्लभट्टविरचिता भागद्वयोपेता । १२ ७२ परिभाषेन्दुशेखरः-वैद्यनाथकृतगदाख्यटीकायुतः । ७३ गायत्रीपुरश्चरणपद्धतिः-श्रीमच्छंकराचार्यविरचिता।... ७४ द्राह्यायणगृह्यसूत्रवृत्तिः-रुद्रस्कन्दप्रणीता । ७५ ब्रह्मसूत्रभाष्यार्थरत्नमाला- सुब्रह्मण्यविरचिता । ७६ ईशकेनकठोपनिषदः-दिगम्बरानुचरकृतव्याख्यासमेताः । ७७ वेदान्तसूत्रमुक्तावालः-ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता । ७८ त्रिस्थलीसेतुः-नारायणंभट्टविरचितः । १२ ७९ छान्दोग्योपनिषत्-मिताक्षराव्याख्यासमेता । ८० वाक्यवृत्तिः-श्रीमच्छंकराचार्यकृता सटीका । ८१ आश्वलायनश्रौतसूत्रम्-नारायणकृतवृत्तिसमेतम् । ८२ ब्रह्मसूत्रवृत्तिः-हरिदीक्षितविरचिता । ८३ संक्षेपशारीरकम-व्याख्यासहितं भागद्वयोपेतम् । १४ अद्वैतामोदः-अभ्यंकरोपाह्ववासुदेवशास्त्रिप्रणीतः । ८५ ज्योतिर्निवन्ध-शूरमहाठश्रीशिवराजविरचितः । १५ ४ १ १० १० २ १ १ ४ ४ १ ३ २ : : : : 6. ११ ० ० m', १

·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः ।
निवासकरकवीन्द्रपरमानन्दविरचितं
श्रीशिवभारतम् ।
-:0-0-0-0:-
एतत्पुस्तकं
के० शा० सं० पुरुषोत्तमशास्त्री गनडे इत्येतैः
वे. शा० सं० वासुदेवशास्त्री मराठे इत्येतैश्च
संशोधितम् ।
तश्च
बी. ए. इत्युपपदंधारिभिः
विनायक गणेश आपटे
इत्येतैः
पुण्याख्यपत्तने
श्रीमन्महादेव चिमणाजी आपटे
इत्यभिधेयमहाभागप्रतिष्ठापिते
आनन्दाश्रममुद्रणालये
आयसाक्षरैर्मुदयित्वा
प्रकाशितम् ।
शालिवाहन शकाब्दाः १८५२
खिस्ताब्दाः १९३०
( अस्य सर्वेऽधिकारी राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः)।
मूल्यं पश्चाणकाधिको रूपकः (१०५)।

·No text on this page.

·प्रकाशयितुराशयः। सुविदितमेवैतच्छ्रुतिस्मृतीतिहासादिपरिशीलनशालिनां प्राचीनार्वाचीनैतदुभयविधप- ण्डितप्रकाण्डानाम् । यदतक्येन्द्रजालिकः षड्गुणैश्वर्यशाली वनमाली भगवान्नारायणः स्थावरजङ्गमात्मकमखिलं जगत्सिमक्षुः स्वसंकल्पमात्रान्महाभूतोत्पत्तिक्रमेण मनुजप्रभृत. यस्तरुशैलान्ता जरायुजाद्यनकभेदभिन्नाः प्रजाः सह गुणकर्मभिरनाक्षीदिति । तासां चाभ्युदयाखिलव्यवहारयोयोगक्षेमाय दिव्यदृष्टयस्त्रिकालज्ञाः परमप्राचीना मह - र्षय आहारविहारादिषु सर्वेष्वेव वर्तनेषु वर्णाश्रमादिप्रतिनियतान्नकशो धार्मिकान्नियमा- श्रुतिस्मृत्यादिषूपनिबद्धान्विधाय चातुर्वर्ण्यसंस्थामेकतन्त्यां सदाचरणरूपायां सूत्रे मणिगणमिव निगडितां व्यवास्थापयन् । तत्र नैकोऽपि तादृशो व्यवहारोऽस्ति यन्मूले धर्म- कल्पनेषदपि नास्तीति । भारतवर्षीयो हिन्दुजनसमाजश्चाद्ययावत्तांस्तान्धर्मनिर्बन्धान्यथा- वन्महत्याऽऽरभट्येत्थं परिपालयति यत्र प्राणसंकटमपि तृणाय मन्यते । सेयं सदाचारपद्धतिः प्राचीनसंकृतिश्च यदा यदा कालविपर्ययान्मानुपाद्वार- पराधाभारतीयानां दुर्दैवविलासाद्वाऽपि सर्वतो ग्लानिमुपगता भवति सभीहते चाध्या- रेदं जगत्यर्वाचीनसंस्कृतिर्दुराचरणपद्धतिश्च तदा तदा वन्यवनबद्धपरिकरो जगदी- शिता नानासमयेष्वनेकदशेषु विभिन्नजातिषु च रामकृष्णादिमानुषाकारं गृहीत्वा जगतीतलेऽवतीर्याधर्मध्वंसनपुरःसरं धर्मसंस्थापनाद्यवतारकृत्यमनुतिष्ठतीति स्मृतीतिहासा- दिषु प्रसिद्धम् । तदुक्तं भगवता स्वयमेव गीतायाम्- यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदाऽऽत्मानं सृजाम्यहम् ॥ इति । धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे ॥ इति च । प्रकृततिहासप्रधानपुरुषश्छत्रपतिः शिबराजभूपतिरपि तादृशावतारविभूतिकोट्यन्तर्गत एवैको भूत्वा गतः । अत्रार्थे येतचरित्रं प्रत्यक्षयतां प्राचीनसंस्कृतिभाजां मनोदेवतव साक्षिणीति तत्त्वे विप्रतिपत्तौ सैव प्रष्टव्या । तथा हि--विंशेऽध्यायेऽल्लीशाहेन शिवराज- निग्रहार्थ प्रेषिते फजलमहावीरे समायाते सति शिवराजमुद्दिश्य-- त्वं यदा वासुदेवोऽभूस्तदा-हं नन्दमन्दिरे । त्रिदिवात्तव साहाग्यविधानार्थमवातरम् ॥ इदानीमपि दैत्यारे विमुच्य तुलजापुरम् । उपेताऽस्मीति जानीहि साहाय्यायैव ते स्वयम् ॥ -- ·[२] यथाजातेन कंसेन यथाऽहमवमानिता । पूर्व तथाऽधुनैतेनाप्यवज्ञाताऽस्मि पाप्मना ॥ विधिना विहितोऽस्त्यस्य मृत्युस्त्वत्पाणिनाऽमुना। अतस्तिष्ठामि भूत्वा हं कृपाणी तव भूमणे ॥ इति देव्या स्पष्टमुक्तत्वात् । न ह्येतच्छिवराजस्य सामान्यमनुष्यमात्रत्व उपपद्यते एवमादयो भूयांसः प्रसङ्गा अत्रोदाहर्तुं शक्याः । ' अवतारपुरुषः शिवराजस्तस्य भवान तरवारिः' इत्यबाधितशिष्टलोकप्रसिद्धिरप्यत्रानुकूला भवति । तथा चोपदेशपरम्परा रूपागमप्रामाण्याद्भारतादिप्रसिद्धकृष्णार्जुनवदसौ शिवराजोऽपि कथमिव नावतारो भवेत्। किंचानुमानमप्यत्र शिवराजावतारत्व उपोद्दलकं भवति । पूर्वोक्तेन यदा यदेति श्लोकेन धर्मग्लान्यधर्माभ्युत्थानैतद्वयान्यतराधिकरणीभूतं कालमवतारग्रहणाधिकरणीभूतकालत्वेन प्रदर्य परित्राणायेति लोकेनावतारग्रहणस्य साधुपरित्राणदुप्कृद्विनाशधर्मसंस्थापनैतल्लक्षणं प्रयोजनत्रयमुक्तम् । तथा चोक्तप्रयोजनत्रयान्यतमेन साधुपरित्राणादिना कार्येण हेतुना धूमेनेव क्वचियक्तिविशेष पक्षे पर्वतादाविव भगवदवतरणं वह्निमिवानुमीयते । यथा कृष्णद्वैपायनो नारायणावतारः शंकराचार्यश्च शिवावतार इति प्रसिद्धं लोके । शिवराज- च्छत्रपतौ गोब्राह्मणप्रतिपालनाफजलादिनिबर्हणभारतीयहिन्दुजनसमाजगतप्राचीनसंस्कृति- सदाचरणपद्धत्यादिचातुर्वर्ण्यधर्मसंस्थापनलक्षणस्य दलत्रयात्मकस्य लक्षणस्य सद्भावात्सु- तरां भगवदवतारत्वं सिध्यति । यदा चैकेनापि लक्षणेन बादरायणादानवतारित्वेऽङ्गीकृते यत्र समुदितस्य लक्षणत्रयस्य सद्भावस्तस्य भगवदवतारत्वमिति किमु वक्तव्यं, सविशेष तस्य भगवत्त्वं भवतीत्येतन्न केनाप्यनङ्गीकरणपात्रतामापादयितुं शक्यम् । नन किमर्थमयं शिवभूपतावीश्वरावतारत्वानुमानरूपो महान् संरभः । यतो मनुष्येप्वपि प्रबल वलतरभावः संलक्ष्यते । तत्र यः प्रबलतरः स खबलानुसारेण तादृशानि पूर्वोक्तानि कार्याणि साधयेत् । तथा च शिवराजभूपतिर्मानव एव सन् मानवजात्युचिताधिकारविशेषमवलम्ब्यैव धर्मसंस्थापनादीनि महान्ति जगत्परिपा- लनोपयुक्तानि कार्याण्यकरोदिति किमनयाऽज्ञजनप्रतारणकारिण्याऽवतारकल्पनयेति चेत्-उच्यते । यतोऽयं सर्वज्ञः सर्वशक्तिमान भगवान् वासुदेवो धर्मसंस्था. पनादीनि विशिष्ट कार्याणि स्वीयावतारग्रहणस्य प्रयोजनत्वेनाल्लिखति तत एव. मवगम्यते यदीदृशानि विशिष्टकर्तव्यानि विशिष्टशक्तीश्वरसंपाद्यानि, न मानवजातीय- साध्यानि प्रत्युत मानवजात्युचितशक्तिज्ञानाभ्यां वहिर्भूतानीति । यदि कश्चित्किंचिज्ज्ञः किंचिच्छक्तिमांश्च मानवजातीयोऽपीदृशानि विशिष्ठकार्याण्यनुष्ठातुं प्रभवेत्तदा किंकृतोऽ- यमीश्वरस्यावतारग्रहणे समुद्योगः । किमिति च न प्रमाणत्वेन गृहीतव्यासादिप्रोक्तपुराणे- तिहासादिवर्णितरामकृष्णाद्यवतारकथाविलोपप्रसङ्गः ।

·[३] अन्यत्र चेशविशिष्टकार्यकर्तव्यताधिकारः परमेश्वरस्यैव वर्णितो दृश्यते न मनुज- जातीयस्य । तथा हि- सृष्टिस्थित्यन्तकरणादेक एव महेश्वरः । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च संज्ञामाप पृथक्पृथक् ॥ इति । सर्वज्ञः सर्वशक्तिमांश्च स परमेश्वरो ब्रह्मविष्णुमहेशरूपेण त्रिधा विभक्त आत्मनि सर्जनपालनसंहरणरूपेण स्वशक्तिं पृथग्विभज्य क्रमेण प्रत्येकमेकैकां व्यवस्थापितवानिति तदर्थः । ततश्च यथा जगत्सर्जनं ब्रह्मेतरकर्तृकं जगत्संहरणं च रुद्रव्यतिरिक्तकर्तृकं न समस्ति तथा जगत्परिपालनमपि विष्णुपदवाच्येश्वरभिन्नकर्तृकं नास्ति । न श्रूयते च क्वापि पुराणग्रन्थेषु । किंच जगदधिकारिसंज्ञानां नियतविषयत्वात्स्वेतरस्पर्शित्वं नेप्यते । अत एव कवि- कुलशिरोमणिना कालिदासेन रघुवंशे तृतीयसर्गे- हरिय॑थकः पुरुषोत्तमः स्मृतो महेश्वरस्त्र्यम्बक एव नापरः । तथा विदुर्मा मुनयः शतक्रतुं द्वितीयगामी न हि शब्द एष नः ॥ इत्युक्तम् । एतावता प्रबन्धेन धर्मसंस्थापनाद्यशत्रयात्मकजगत्परिपालनकर्मणि सर्व- शक्तिसंपन्नस्येश्वरजातीयस्यैव सामर्थ्य प्रक्रमते न यत्किंचिच्छक्तिकस्य मनुजस्यानीश्व- रस्येति सिद्धम् । महति कार्ये महत्त्वविशिष्टकर्तृकत्वस्यैवोचित्यात् । तादृशकार्यम्य मानवजात्युचितप्रबलतरशक्तेरपि बहिर्भूतत्वेन तद्विषयत्वासंभवाच्च । तथा चाकुण्ठशक्ती- श्वरसाध्यानि कर्माणि मर्यादितशक्तिकः शिवराजोऽनीश्वरः कथं कर्तुं प्रभवेत् । अत एव शिवमहिम्नस्तोत्रे- अनीशो वा कुर्याद्भुवनजनने कः परिकरो यतो मन्दास्त्वां प्रत्यमरवर संशेरत इमे । इत्युक्तं संगच्छते । एवं च शिवराजच्छत्रपताववतारत्वाकल्पनेन मनुप्यत्वस्यैवानुसं- धाने प्रत्यक्षतोऽनुभूयमानं परम्परया श्रूयमाणमितिहासोट्टङ्कितं च साधुपरित्राणादि विशि- ष्टशक्तिसाध्यं कर्म किमपि कथमपि न युज्यंत । युज्यते त्वीश्वरावतारत्वात्मिकायां मदु- क्तकल्पनायाम् । एतादृशीमवतारभूतां राजविशेषव्यक्तिमनुलक्ष्येवोक्तम् नारायणादृते नान्यो वसुमत्याः पतिर्भवेत् । नारायणांशजो राजा मनुप्यो न कदाचन ।। इति । तेन नातिप्रसङ्गः शिवभारततिहासक्तिं चानुगृहीतं भवतीति सर्व समञ्जस. मित्यास्तां तावदियं भाविकजनमनोहारिणी शिवराजावतारविचारसरणिः - .

·[४] एवमस्य चरित्रस्य प्रधानपुरुषः श्रीमाछत्रपतिः शिवराजोऽवतार इति विवि- च्येदमिदानीं निरूप्यते---शिवभारतमिति ग्रन्थाभिधाने यः शिवशब्दों निवेशितः से तु युक्त एव । शिवशब्दस्य च्छत्रपतौ तत्पित्रादिमिः संकेतितत्वात् । भारतशब्दस्तु केनाऽऽशयेन प्रवेशित इति । भारतशब्दस्य हि भरतानधिकृत्य कृतमिति व्युत्पत्त्या भरतवंशीयराजकृतजगत्परि- पालनप्रयोजनकमहापराक्रमादेवर्णनमर्थः । तादृशवर्णनं च भारतेतिहासनाम्ना प्रथिताया श्रीमद्वेदव्यासप्रणीतायां शतसाहस्यां संहितायां दृश्यत इति युक्तस्तत्र - भारतशब्दप्र- योगः । अत्र तु ग्रन्थे भृशबलकुलोत्पन्नराजचरितवर्णनावयुक्तोऽयं कवीन्द्रपरमानन्द- कृतो भारतशब्दनिवेश इति चेद्रान्तोऽसि । यथा स सुगृहीतनामधेयो भरतराजश्रेष्ठः, लोकोत्तरपराक्रमशाली अपर इव वन- माली भारतकुलप्रवर्तको भारतदेशोद्धारको भारतजनपरिपालको भारतधर्मसंस्थापक- श्वाऽऽसीत्तथाऽयमपि शिवराजश्छत्रपतिरिति द्योतयितुं कवीन्द्रेणैतच्चरिते भारतशब्दस्य योजितत्वात् । यथा पुरुषश्रेष्ठगतशौर्यादिगुणविशेषं स्फोरयितुं पुरुषव्याघ्र इति वा नरसिंह इति वा प्रयुज्यते तद्वत् । किं च भारतनाम्ना प्रसिद्धो निवन्धो हीतिहासलक्षणाकान्तत्वादितिहास इति प्रोक्तो लोके । इतिहासलक्षणं च--- धर्मार्थकाममोक्षाणामुपदेशसमन्वितम् । पूर्ववृत्तकथायुक्तमितिहासं प्रचक्षते ॥ इति । तथा च--इति–इत्येवंप्रकारकं वस्तु, ह-किल निश्चयेनेत्यर्थः । आस्ते यत्रेति व्युत्पत्त्या प्राचीनसमयसंवृत्तयत्किंचिदर्थस्य यथावस्थितत्वेन प्रकाशकमाख्यानमितिहा- सपदार्थः संपद्यते । यथा रामायणादि । एवं प्रकृतशिवराजचरितमपीतिहासलक्षणाक्रा- न्तत्वादितिहासः । इतिहासप्रामाण्यं चेतिहासशब्दार्थमहिम्नैव वादिप्रतिवाद्येतदुभयप- क्षमध्यगतेन न केनाप्यनङ्गीकर्तुं शक्यम् । अर्थान्नात्र मयाऽज्ञानान्मोहात्कवित्वशक्ति. विलसनाद्वा कस्यचिदपि कथांशस्य लेशतोऽपि विपर्यासः कृतः। किंतु यथावस्थितमेव वस्तु प्रदर्शितभिति भारतवदस्य सर्वात्मना प्रामाण्यमिति सूचयितुं शिवराजेतिहासविषये भारत- शब्दो निर्दिष्ट इति तत्तात्पर्यम् । एतेनाध्यायपरिसमाप्तौ — अनुपुराणे ' इत्युक्तत्वात्पुरा- णस्य च केषांचिन्मते प्रमाणत्वेनासंमतत्वादसत्कल्पमसिराणरियं यच्छिवराजस्तरणिरि- 'तीति वदन्तः परास्ताः । प्रकृतशिवराजचरिताख्यनिबन्धस्य, सर्गश्च प्रतिसर्गश्चेत्यादि- पञ्चांशात्मकपुराणलक्षणेन सर्वात्मनाऽनाक्रान्तत्वात् । मम्वन्तरादिवर्णनस्य तत्रादर्श- नात् । ननु किमर्थं तर्हि पुराणशब्दप्रयोगस्तत्रेति चेदुच्यते । यथा हि पुराणं श्रवणपठ- नादिना स्वोत्कर्षप्रयोजकधर्माधायकमेवमेवेदमपि शिवराजचरितं पुराणकविप्रोक्तगीर्वाण·t] पाणीसरणिमनुगतं तादृशधर्माधायकमिति सूचनेन स्वतः सिमितिहासप्रामाण्यवाह- लयितुमिति गृहाण । नन्वत्र पुरुषार्थोपदेशादर्शनादितिहासलक्षणमपि न सर्वात्मनाऽवतरतानि चेन । अवतारपुरुषचरितस्य हि निसर्गत एवासन्मार्गनिवृत्तिपूर्वकसन्मार्गप्रवृत्तिबोधप्रदत्वेन तादृशबोधस्य चार्थोत्कर्षसाधकत्वेनार्थोत्कर्षस्य च धोककम्यकत्वेनास्येतिहासस्य परम्परया पुरुषार्थोपदेशसमन्वितत्वात् । इत्थं प्रौढतामापोऽयमवतारपुरुषाधिष्ठितस्वागीर्वाणवाणीमयस्वाल द्वितीय इवार्धना- रीनटेश्वरः शोभते शिवराजेतिहासः । अत एव सच्चिदानन्दाधिष्ठित आनन्दाश्रममु. द्रणालये लब्धोऽनेनावकाश इति युक्तमेव । यद्यप्ययमन्यत्र मुद्रितपूर्वस्तथाऽपि येयं शिवराजेतिहासपुस्तिका संस्करण आधारतयाऽ- वलम्बिताऽस्माभिः सेयमद्ययावदुपलब्धासु पुस्तिकासु प्रथमा प्राचीनकाल लिखिता चैत्य- तिजीर्णतया पत्रगतप्रकारविशेषतया क्षरलेखनसरण्या चावगम्यते । नैतावदेव किंतु शिवरा- जकविराजैतदुभयसमकालीनत्वं भासते तस्याः । प्रेक्षणार्थ तस्वारछायाचित्रमप्येकं निवे- शितम् । भूयांश्च भारतीयजनसमाजः सांप्रतं शिवराजेतिहासे समासक्तान्तःकरणः सन् सूक्ष्मेक्षिकया युक्तिप्रयुक्त्यादिभिस्तदीययावदर्थगतसत्यतांशपरिशोधने व्याप्तो बह्वाकुलो दृश्यते । तत्र संशोधनेऽतिप्राचीनस्य शिवराजसमकालिकस्य वाज्येतिहासप्रन्थस्य मह- देव सहायकं भूत्वा देशकार्यमपि कृतमेव भवेदय च शिवराजकाले भगवती गीर्वाण- वाणी नाधुनेव विवशा किंतु तरुणीव सानन्दं समुत्कर्षावस्थामनुमन्ती गभीरतरा चा:- सीदित्यप्यवगतं भवेदित्यतः पुनर्मुद्रणयन्त्रमध्यारोपितोऽसौ । एतत्संस्करणं चाऽऽनन्दा- श्रमस्थपण्डितः प्रधानसंशोधकमन्तरेण सर्वेरेव कृतम् । सोऽयं ग्रन्थः करवीरक्षेत्रनिवासिनां श्रीमतां 'अप्पासाहेब राजोपाध्याय ' इत्यभि- धेयमहाभागानां विशाले पुरातनाधुनातनपुस्तकपुस्तिकादिसंबहे विद्यमानं प्राची. नजीर्णलेख्यपात्राणां राशिमपरमिवोदधिमालोड्योपलब्धं कच्छिवराजेतिहासस्य प्राथमकल्पिकं पुस्तिकान्तरं तदनुसारेण मद्रितः । तदालोडनकार्य च कलाभिज्ञपदभू- पितन देवधरोपालकृष्णरायतनूद्भवदत्तात्रयशर्मणा करवीरपुरवासव्येन स्वीयममूल्यं समयं व्ययीकृत्य महता परिश्रमेण संपादितम् । अथ च शिवचरित्रकार्यालयस्थ 'काळे' इत्युपाख्यपंतदिनकरद्वारा पुण्यपत्तनस्थभारतेतिहाससंशोधकमण्डलस्यपहारीकृतम् । तेन च महाभागेन मण्डलेनाऽऽनन्दाश्रमसंस्थायां संस्करणे सहायकैनोपादातुं समर्पितमिति तान्सर्वानभिनन्दये स्मरामि च मुहर्मुहुस्तेषां कतारुपहताच । एवं संजातागमे गीर्वाणवाणीरूपण परिणत इतिहासराजे कविराजशिर्वराजमहाशक्त्योः संभेदः कृष्णाकोयनयोः प्रीतिसंगम इवासीवामिरामः पवित्रम संजात इति वाचनसमका. लमेव प्रतीयसेऽतस्साहशे संगमे निरन्तरमक्माहनादिना परिमार्जयन्त्वसन्मार्गप्रवृत्ति- ·। अतीव प्राचीनायाः शिवगजेतिहासपुस्तिकाया हस्तलिखितायाः पृष्ठात्मकमकं छायाचित्रम् । ( आनन्दाश्रम--- म्यानेजिंग टूस्टी) [६] दुष्कृति 'भारतीया जनाः । एवं श्रीशिवसच्चिदानन्दपदकमलयोः प्रार्थयते प्रकाशकः- ण्यपत्तने-आषाढपौर्णमास्यां । आपटेकुलोद्भवो गणेशात्मजो विनायकरायः-- शके १८५२ चर्यायोपोपीयूषधाशिक्षिाभाप्तापिरिसरशंतमधिदेहालसातारशासघाल पोलस तिलिमिनस्वमिकाढत स्फुरहितानपर्यंतउन्मोनिकजालक/२२॥ प्रत्ययपल्लगेप विविका धितमधीमसद्यःसलिलसंपूर्णसुवर्णकलशान्वित:२३. द्वारदेशसयतलिखि नोमिदैवतायन्तिःस्थापितानेकदीपमंगलदीपक।विहितोपयिक त्यसंयोति काही दिव्यतेजोमदेवीदिव्यरूपाव्यराजतायाभूवाणपाणराब्दै-मितेशाळि गहनेशिक संवसरेनषदोवोतरायणे २६॥शिशिरविर्तमानेषशस्तेमामिफान्गु जलपक्षेत्रतीयायोनिशिलनिसुशोभुने।अनुकूलतरैरतंगसंश्रयः पंचातय निवाशेषजयंतीस्थिरताबाड्यदेव यारलावण्यमयोगकर्तनामय काम घय डाकसलहर

·No text on this page.

·No text on this page.

·कीन्द्रपरमानन्दकृतस्य शिवस्तिस्य प्रस्तावना। - यं यं लोकं मनसा विभाति, विशुद्धसत्त्वः कामयते यांश्च कामान् । तं तं लोकं जयते तांश्च कामांस्तम्मादात्मज्ञं ह्यर्चयेद्भुतिकामः । ( मुण्डक १०, १, ३० पृ० अ००१ ) श्रीमतश्छत्रपतः शिवराजस्य चरित्रविषये बहवो ग्रन्था लेखाश्च निमिताः संप्रति विद्वद्भिः । स्पष्टमिदं यत्तेपां पुराणपत्राणि लिखितान्येव च प्रमाणत्वेन स्वी क्रियन्त इति । एतादृशप्राचीनलेख्यपत्राणामापेक्षिकसमृद्धयभावान्महाराजस्य चरित्रालोकसमये बहवो मोहकारिणः प्रसङ्गा उपतिष्ठन्ते । विशेषतः परकीयाणां दुरभिमानदोषदुष्टैलेख्यरम्मदी- यानामजनिष्ट प्रायो बुद्धिभेदः । भावुकतया महाराष्ट्रीयाणां हृदये यद्यपि महाराजम्य चरित्रविषये विपुलतर आदरोऽस्ति तथाऽपि पाश्चात्योद्भावितबुद्धिभेदस्य निरसने पार- यितुं न शक्नोति सा महाराष्ट्रीयाणां भावुकता । अत्र परमोज्ज्वलम्य वर्तत आवश्यकता सत्येतिहासस्य । एतादृशं सत्येतिहासं सम्यक्संशाध्य परकीयः प्रकीर्ण बुद्धिभेदं निवारयि- तुकामेन भारततिहाससंशोधकमण्डलनातीव कृतः परिश्रमः । आविष्कृतं च शिवराजचरि- तम् । एवं संशोधनं कुर्वता मण्डलेन पाश्चात्यानां खण्डनेन सह व स्वकीयानामद्भुतरम्या भावना अप्यपरिहार्यतया गत्यन्तराभावाच्च खण्डिता इति प्राप्तमेतत् । अस्मिन्कार्य में ग्रन्था लेखाश्चापयुज्यन्ते तत्रेदं शिवभारतमेव प्रमुखतामापन्नम् । राज्ञा शिवेन समका- लीनतां भजतां लेग्न्यानां ग्रन्थानां वा योग्यतेतरेभ्यः सर्वभ्योऽप्यधिकतमाऽम्तीति नात्र संदेहः । शिवभारतस्य कर्ता परमानन्दो न केवलं शिवराजसमकालीनः किंतु तस्याऽऽश्रितः कृपापात्रमासीदिति कवीन्द्रेणैवोक्तमात्मनो ग्रन्थे । महाराजेनाऽऽदिष्ट एव व्यरचयदिमं ग्रन्थं कवीन्द्रः । न केवलमिदं काव्यं, यतोऽत्र चरित्रे प्रधानपुरुषाणां वृत्त न तनातिशयोक्तिः कृता । न कृतो विपर्यासो विजये पराभव वा गुणदोपयोवी क्वाप्युल्लयतिहासमर्यादामाश्रित्य वाऽमृतकल्पनाम् । तस्मासिद्धमिदमैतिहासिकमनुपुराणमिति । तथाऽपि विशेषप्रसङ्ग- वर्णनसमये काव्यस्फूर्तिः परमोत्कर्षतां भजते परमानन्दम्य । तथाहि-शाह नृपतेः सौन्दर्यवर्णनं, मुस्तफाखानेन स यदा बन्दीकृतम्तदा जातस्य तुमुलयुद्धम्य वर्णनं, शिवराजस्य बालक्रीडावर्णनमेवमादिषु तत्र तत्रोज्ज्वलं प्राकाशत परमानन्दम्य प्रतिभा । काव्येतिहासयोमेलनेन ग्रन्थोऽयमतीव हृदयंगमः संजातोऽपि नेतिहाससत्यस्यामजत किंचिन्न्यूनतां पावित्र्यं वेत्यही आश्चर्य कविप्रतिभायाः । संस्कृतभाषायां पुराणग्रन्थे- प्वस्ति विलक्षणः काव्येतिहासयोर्व्यतिकरस्तेन प्रसिद्धप्रायमिदं यदितिहाससंशोधने संशो- ·[२] धकानां चेतः कथं खिद्यत इति । परमानन्देन त्वात्मनः काव्यमतीव चातुर्येण व्यरचि तत्काव्यसंसर्गेणेतिहासोऽयमधिकमेवाविन्दत विकासम् । अतो ग्रन्थस्यास्य पठनसमये " इतिहासोत्तमादस्माज्जायन्ते कविबुद्धयः" इति व्यासवचनं स्मयते सहजतया । अत्रा नुपुराणेऽङ्गीकृता महाभारतस्य सराणः । तञ्जावर उपलब्धस्य पुस्तकस्याध्यायपरिसमा- प्तिसंकल्पे " शतसाहरुयां संहितायां " इति दृश्येते पदे । तस्य हेतुः कदाचिदेवं स्यात्---यथा महाभारते शतसहस्रश्लोका विद्यन्ते तथा शिव- भारतस्यापि की शतसहस्रश्लोका ग्रन्थेऽस्मिन्नकारिषतेति । अवान्तरप्रमाणैर्ग्रन्थलेखैस्त्व- यमभिप्रायः प्रामादिक इति सिध्येत् । प्रामादिकीयं शतसाहस्रीकल्पने. त्यत्रास्ति प्रत्यक्षप्रमाणम् । अत्र हि ग्रन्थेऽध्यायपरिसमाप्तिसंकल्पेऽध्यायशतसंहिताया- मिति विस्पष्टं तावदृश्यते । तस्माद्ग्रन्थस्यास्याध्यायर तमेव परमानन्देन संकल्पित- मिति निश्चीयते । न शक्यते परिज्ञातुं यथा परमानन्दस्यायं संकल्पः सिद्धिमगान्न वेति । यथाऽयं ग्रन्थोऽपूर्णतयापलब्धस्तथैवास्याधिष्ठानमलं प्रकाशेत । उपलभ्यमानेनानेन ग्रन्थन राज्ञो मालवर्मणः शाहस्य च चरित्रमधुनाऽमजताभ्युपगमयोग्यताम् । आसीच्च केषांचिन्मतं यथा मालवर्मा नाम कश्चित्कर्षकोऽराजकश्चेति । तदपास्तमनेन ग्रन्थेन । मालवर्मा तु ससैन्यो माण्डलिक आसीच्चैकस्य मण्डलस्य शास्ता अत एवाऽऽपत्काले निजामशाहेनाऽऽहूतः सहायार्थमसौ । तदिदं प्राप्तकालमिति ज्ञात्वा राज्ञा मालवर्मणाऽऽत्मनः स्वकुलस्य चोत्कर्षोऽकारि । एवमादिप्रबन्धमस्मिन्- ग्रन्थे रमणीयतया वर्णयामास तत्रभवान्परमानन्दः । वर्णयित्वा च मालवर्मणस्तत्सू. नोश्च शाह नृपतेश्चरित्रं तत एव शिवराजस्य वृत्तं प्रारभत । आशयस्त्वत्र शिवराजस्य पितृपितामहादयः पूर्वजाः कथमध्यासितराज्यपदाः शौर्यादिगुणशालिनश्चाऽऽसंस्तत्स. म्यगवगम्यतां सर्वैरिति । भृशवलानां वंशोऽयं न शूद्रतामहति किंतु राजवंशोऽयं सूर्यवंशेन सह संबध्यत इति ग्रन्थकृद्वयक्तमेवात्र ग्रन्थेऽवादीत् । विषयेऽस्मिन्प्राचीनतम- पुराणसरणिमनुसरता ग्रन्थकृता न वाप्युल्लविता समितिहासिकसत्यम्य । .. विशेषतः शिवभूपतेर्जन्मवृत्तकथनावसरे परिपूर्णतया पुराणपद्धतिमन्वसरत्परमा- नन्दः । भगवतो रघुनाथस्य भगवतः श्रीकृष्णस्य वा जन्मनः प्राग्यथा वसुंधरा गोरूपं धृत्वा परमात्मानं शरणं जगाम तथव शिवराजम्य जन्मनः प्राग्विश्वंभरेयं गोरूपधारिणी सती शरणमियाय विधातारम् । म्लेच्छा पदिकं धर्म कथं विध्वंसन्ति तन्निवेद्य भूभार- हरणं प्रति परमेष्ठिनं प्रार्थयामास सा । ब्रह्मणोक्तं मया पूर्वमेवावस्थेयं तव विनिवेदिता भगवते वासुदेवायेति । भगवता विष्णुनाऽप्यादिष्टं भृशबलवंशे शाहवर्मणो यादवन. न्दिन्यामवतितीपुरम्मीति । अवतीर्य च स्थापयिष्यामि वैदिक धर्मम् । तस्मात्त्वं विग- तसाचसा सती स्वसंनिविशे सुखमाम्म्ब । एवं विधिना समाश्वासिता क्षमा स्वस्थानमा- ·[३] जगामेति । एवमादिविस्तरशो वर्णितः कथासंदर्भस्तत्रभवता• परमानन्देन । समग्रस्याम्य कथासंदर्भस्यायमभिप्रायो यथाऽसौ शिवराजो न मनुष्यः किंत्वसाधारणतया रामकृ. ष्णादीनां तुलामारोहतीति । प्राचीनपद्धतिमनुसृत्यावतारोऽयं साक्षाद्भगवतो विष्णो- रिति ग्रन्थकृता सिद्धान्तितम् । एतावत्कालपर्यन्तं कस्यचिदप्यसामान्यम्य जीवनवृत्ता- न्तेऽद्भुतकल्पनामन्तेरणावतारित्वं न सेत्स्यतीति सर्वेषामेवाभून्मतिः । अतोऽमुनाऽद्भु- तवर्णनेन शिवराजम्यावतारित्वं निश्चेतुमैच्छत्कवीन्द्रः । यद्यप्यत्र मन्येत भुव आत्मभुवं प्रति गमनं महाविष्णोश्चावतारग्रहणेऽनुमोदनमेतत्सर्व कल्पितप्रायमपि तु धरया कथिता तत्कालपरिस्थितिर्या वैदिकधर्मम्य सा केवलं न कल्पिता किंतु सत्यवाभूत् । एतादृशि विपदि शिवराजेन यल्लोकोत्तरसामर्थन सर्वरसंभाव्यतयोपेक्ष्यमाणं हिन्दवीयस्वराज्यं प्रत्यक्ष- मेव प्रस्थापितं तस्मादयमवतीर्णः शिवरूपेण भगवान् वासुदेव इत्यत्र नाम्ति संदेहः । अने- नैव हेतुना शिवराजस्य जन्मनः प्राग्वृत्तं सादभुतमवादीत्परमानन्दः । अद्भुतकथामन्त- रेण महाराजस्य चरित्रमवतारचरित्रमिति कथं सिध्येदित्येष प्रश्नः किंचित्सविस्तरमत्र विविच्यते । यतः परमानन्देन वर्णितस्याद्भुतवृत्तान्तस्य परित्यागेन सहैवान्यासामद्भुः तकल्पनानां परित्यागः कृत एव स्यात् । इदानींतनानामपि केषांचिन्मनस्येवं स्याद्य- दद्भुतकल्पनामन्तरेण राजा शिव ईश्वरांशेनावतीणः खल्वेवं वक्तुं शक्येतति । अतोऽवश्यमेव व्याख्येयोऽसौ विषयः शास्त्रीयतया । यः खलु साधूनां परित्राणं दुःकृतां विनाशं धर्मस्य च संस्थापनं करोति स एवेश्वरावतार इति गीतायां भगवतोक्तम् । दलत्रयात्मकमिदं लक्षणमीश्वरावतारम्य । यत्रतानि त्रीणि दलानि दृश्यन्ते सोऽवतार इत्युच्यते । अवतार इति शब्दोऽयं नाऽऽर्षः । किंत्वर्वाचीनस्त्वसौ। आर्षेऽवतारशब्दात्प्रति संभव इति शब्दः प्रयुज्यते । महाभारतस्याऽऽदिपर्वण्यरत्येकं संभवाख्यं पर्व । गीताया- मपि " संभवामि युगे युगे" इत्युक्तं भगवता। संभवावतारयोस्तुल्यार्थकत्वादुपरिनि- दिष्टे दलत्रयात्मके लक्षणे निर्दिष्टानां त्रयाणामपि हेतूनां पूर्त्यर्थमेव परमात्मा व्यक्त- स्वरूपं स्वीकृत्य भूमण्डलेऽवतरतीत्यवतारमीमांसायास्तात्पर्यम् । अत्रावतारमीमांसायां कश्चिदंशावतारः कश्चिच्च पूर्णावतार इति विभागः कल्प्यते कैश्चिद्विद्वद्भिः । अनुप- पन्नस्त्वयं पूर्णावतारम्य विचारः । परमात्मा सामग्र्येणावतरति न वा । नाऽऽद्यः । युक्तिशून्यत्वात् । पूर्णावतारदशायां जगतो मूलाधिष्ठान ईश्वरभावप्रसङ्गात् । न चाव- तीर्णस्य पुरुषस्य रसरक्तादयः सर्वेऽपि शरीरावयवा ईश्वरमया इति वाच्यम् । सर्व- स्यापि जगत ईश्वरमयत्वादवतीर्णस्यैव शरीरमीश्वर इत्यत्र को विशेषः । द्वितीये सिद्धसाधनत्वम् । परशुरामादयःसर्वेऽप्यंशावताराः कृष्णस्तु पूर्णावतार इति चेन्न । पूर्णावतारस्यायं विचारो न शास्त्रीयतामर्हति । प्रमाणाभावात् । अत एव श्रीमदाचार्थ- विहायेमा पूर्णावतारकल्पनां गीताभाष्यप्रस्तावे विस्पष्टं तावल्लिखितं यथा-" अंशेन ·[४] किल संबभूव भगवान् वासुदेवः ” इति । अनयैव रीत्या भगवद्गीतासु विचारितोऽय, मर्थो भगवता वासुदेवेन [ गी० ४ । ६ ] । तम्मादत्राप्यवतारमीमांसावसंरंऽशावतार एवाभिप्रेयत इति परिज्ञातव्यम् । गीतास्ववतारस्य त्रीणि निमित्तानि विद्यन्ते । अनेन निमित्तत्रयेण परमात्माऽवतरति राष्ट्रकल्याणायैव न व्यक्तिहितायेति सुनिश्चितमनुमीयते । अवतीर्णः पुरुषो संस्थापयति राष्ट्रधर्ममेव न व्यक्तिधर्ममिति रामकृष्णादीनां चरित्रेभ्योऽभिज्ञायते । यः खलु साधु- परित्राणादिषु मध्य एकमेव कार्य पारयितुं शक्नोति स विभूतिरिति सूरिभिर्भक्ति- सांप्रदायिकादयोऽत्रोदाहियन्ते । तैर्धर्मोपदेशमात्रेणैव जनानां विहितं हितं न साधुपरित्राणं दुप्कृतां विनाशश्च कृतः कारितो वा । अतस्ते विभूतय इत्यभिधीयन्ते । शिवराजस्यो- दन्ते तु त्रयोऽपि लक्षणधर्मा दृश्यन्ते । महाराजेन हि साधवः परिपालिता अफजलखान- सदृशानां दुप्कृतां विनाशः कृतो महाराष्ट्रधर्मश्च संस्थापितः । तम्माच्छाम्रतो पि सिद्ध- मिदं यच्छिवराजस्य रूपेणावतीणः परमात्मेति । न शिवराजेन यानि संपादितानि महाकार्याणि यच्च विक्रान्तं यच्च संस्थापितं स्वराज्यं तत्सर्वमपि महाराष्ट्रार्थमेव न कस्मैचिद्वयक्तिधर्मार्थम् । कलौ भविप्यति म्लेच्छप्राय भूमण्डलमन्ते च कल्किरूपेणेश्वरावतारादनन्तरं भविष्यति च धर्मसंस्थापन मिति पुराणवादः सर्वेषां चेतसि दृढमेव संनिविष्टः । अतो हिन्दवीयस्वराज्यम्य विचारो कस्यापि वुद्ध्या शक्यकोटिमारोढुमशनोत् । एवं च सति शिवराजेन प्रत्यक्षतयैव हिन्दवीयस्वराज्य संस्थापितं तस्माकिमत्र चित्रं यच्छिवराज ईश्वरावतार इति लोका अमन्यन्त । केनचिदत्युत्कटेनैकेनापि सद्गुणेन नरोऽसामान्य- तामवाप्नोति किमुतात्युत्कटैर्बहुभिः सद्गुणैः संपन्नः पुरुषोऽसामान्यताया अप्युञ्चतम इति । मन्यते सर्वैरियमेव भूमिकेश्वरावतारकल्पनाया इति । गुणसमुच्चयस्याम्योदात्तहेताव- धिष्ठाने सति शास्त्रतोऽप्यसावीश्वरावतार इति च सुतरां सिध्यति । चातुर्य प्रतापश्चा- नयोयोरेकत्र संनिवेशः प्रायेण दुर्लभतरो लोके । अनेन गुणद्वयेनालंकृताः पुरुष- पुंगवा बहवः प्रसिद्धिमीयुरितिहासे । गुणेन तु सदैव चरिते तत्र दोषोऽप्युद्भूततया विभाव्यते । विदितमिदमितिहासज्ञानाम् । राज्ञः शिवस्य चरित्रे न केवलमिदं गुणद्वयं किंत्वन्येऽपि बहवो गुणा दृश्यन्ते । प्रसङ्गावहितत्वं, अव्यभिचारि परीक्षणं, अलौकिकी बुद्धिः, अप्रतिबद्धा म्फूर्तिः, इत्यादयो दिव्या गुणा एकी बभूवुरत्र । अथाप्यस्मिन् दिव्ये गुणमण्डले स्वधर्मनिष्ठा, मनःसंयमो ध्रुवा नीतिरीश्वरभावे ( स्वातन्त्र्ये ) रतिर्गुणात्मकमिदं मूर्तित्रयं व्यराजताननेव हेतुनेश्वरावतारोऽयं शिवराज इति सिद्धम् । तत्सिद्धयर्थ नापेक्ष्यतेऽद्भुतकल्पना । यद्यप्यद्भुतकल्पनयाऽभ्युपगम्यमानमव- तारित्वं भावुका अभिप्रयन्ति तथाऽपि नेयं सराणिः शास्त्रेऽभिप्रेयते ।

·[५] शिवराज इव तपितरावप्यभिजनवन्तावास्ताम् । यद्यपि हिन्दवीयस्वराज्यं न शशाक प्रस्थापयितुं शाहवर्मा तथाऽपि संरक्षणार्थं हिन्दुजनतायाः संपादनार्थ स्वातन्त्र्यस्य च यावज्जीवं स परिश्रममकरोत् । अतुलनीयमासीच्छाहराजस्य समरधैर्यम् । शिवभार- तस्य का परमानन्देनानेकेषु प्रसङ्गेषु तस्य समरधैर्यमतीवाश्लाध्यत । तथैव जननी शिवराजस्याप्यासीद् धैर्यशालिनी चतुरा च । सत्सु बहुप्वपि दारेषु शाहवर्मणाऽस्या एव यादवनन्दिन्यै स्वहृदयं समर्पितमित्युक्तवानस्मिन् ग्रन्थे परमानन्दः । एकेनैवानेन हेतुना सुगृहिणीत्वं सिध्यति शिवस्य मातुः । सा यथा सौन्दर्येण संपन्नाऽऽसीत्तथैव गुणेन धैर्येण प्रत्युत्पन्नमतित्वेन च । एतेनैव तस्या वीरपत्नीत्वं वीरमातृत्वं च सेत्स्यति । पर्णालदुर्गे शिवराजे यवनेन निरुध्यमाने सति सेनानीर्नेता पालकरेत्युपनामको जिजां प्रति द्रष्टुं राजगिरौं संप्राप्तः । एकतः शास्ताखानोऽन्यतो जोहारश्चैवमुभयतोऽपि महाराष्ट्र परैराक्रान्ते सति स्वयं शिवभूपालो निरुद्ध इव संवृत्तः । एतस्मिन्नवसरे द्रष्टुमागतेन पालकरेण सह जायमाने संभाषणे तया शिवस्य मात्रा यत्तेज आविष्कृतं तन्न केवल- मार्यम्त्रीणामपि निखिलम्यापि तु स्त्रीजनम्य ललामभूतमित्यत्र न संदेहः । ' यदि विपद्य- स्मिन् न यूयं प्रतिकर्तुं शक्नुथ तर्खहमेव रणभूमिं गत्वा योत्स्ये यवनैः सार्ध मोक्षयिष्यामि च शिवराजम् ' इत्यम्मिन् ग्रन्थे परमानन्देन तदुक्तिनिरदिश्यत । दृष्ट्वा तां जिजाया वीरश्रियं तयाऽभ्यभवच्छौर्यशाली स नेताऽपि । आसीदीदृशी महासाध्व्यतीव तेज- स्विनी च यादवनन्दिनी यम्यां भगवान् वासुदेवांऽशेन संबभूवेति किमत्र चित्रम् । दृढतमा निष्ठाऽऽसीन्महाराजस्य राष्ट्रीयस्वातन्त्र्ये । अनेनैव हेतुना चरि(रचि)तं तेन कर्माऽऽत्मनः । किं बहुनोक्तेन न चचाल तस्य धिषणा किंचिदपि राष्ट्रधर्माद्विवाहादिषु व्यक्तिधर्मप्वपि । तम्य तादृगाचारेषु बुद्धिभेदः स्यात्केषांचित् । यथा भगवतो वासुदे- वस्य चरितमसंगतप्रायमिति कतिचिददूरदर्शिनो मन्यन्ते, तथैव शिवचरितेऽप्यनेकेषां बुद्धिर्भिद्येत । निपुणं निरूपिते च निमित्तं धर्मसंस्थापनायाः, यथा भगवतः श्रीकृष्णस्य चरित्रेऽसंगत्यादिदोषो निवार्यते तथा शिवराजस्यापि चरिते सम्यनिरूप्यमाणायां स्वातन्त्र्यसंपादनबुद्धौ न कोऽपि दोषोऽधिगम्येत । न चाफजलस्य युद्धे शिवराजेन विश्वासघातः कृत इति वाच्यम् । तादृशप्रमाणाभावात् । शठे शाठ्यं विधाय शिवराजेन प्राप्तो महान्विघ्नः प्रत्यकारि । दुष्कृता सह सद्वृत्तेन न राष्ट्रधर्ममाचरितुं पारयति कश्चित् । शठेषु शठवत्कुर्यादिति न्यायेनावश्यं राष्ट्रधर्माचरणम् । अन्यथाऽशक्यः खलु राष्ट्रधर्मः संस्थापयितुम् । भगवतः श्रीहरेः शिवराजस्य च न केव- लमासीत्परिकीविरोधः । परपक्षीभूतैरपि साकं स्वकीयैरनयोरवश्यंभावी समजायत विरो- धः । ततः कस्मिंश्चित्समये ताभ्यामसत्यमप्याश्रीयत । तथाऽपि न तत्पापं कर्म । समय. विशेषे तदसत्यमेव सत्यमिति शास्त्रकृद्भिनिरणायि । सत्यस्य कृते कपटपटोरफजलस्य कप- ·[६] टविषयीभवने न कोऽपि पुण्यलाभः । दुष्टस्य धर्मद्वेषिणो विश्वासघातिनश्च शाठ्यमभिज्ञाय महाराजेन सोऽहन्यतैतदेव तस्य महत्पुण्याचरणमिति सिध्यति शास्त्रवचनप्रामाण्येन । तथा च महाभारते- " यथाऽवध्ये वध्यमाने भवेदोषो जनार्दन । स वध्यस्यावधे दृष्ट इति धर्मविदो विदुः " ॥ इति । तथैवात्र वासिष्ठवचनम्- बहूनां कण्टकं यस्तु पापात्मानं सुदुर्मतिम् । हन्यात्प्राप्तापराधं च तस्य पुण्यफलं महत् ॥ इति । तस्मान्महाराजस्योग्रस्य वा सौम्यकर्मणो हिन्दवीयस्वातन्त्र्यस्य प्रेरणयैव प्रवर्त. मानत्वाद्यद्यपि तदापाततः सदोषमिव दृश्येत तथाऽपि शास्त्रदृष्ट्या पुण्यमेव तत् । स्वराज्यं संस्थापयता महाराजेन कथं धर्मः संस्थापित इति वक्तुं शक्येत । न च स्वातन्त्र्यस- पादनेन तत्सिध्यतीति वाच्यम् । स्वातन्त्र्यमिति व्यावहारिको विपयस्तत्संपादनेन राष्ट्रस्य व्यवहारतः कल्याणं भवेत् । अतश्चरितमिदं महाराजस्याग्रभूमिमध्यारूढमपि न सा धर्मसंस्थापना इति चेन्न । प्रथमं तावत्समाजम्वातन्त्र्यं कथं धर्मान्तरं भवतीति विचार्यते । चातुर्वण्यसंस्थारूपं वैदिकस्य धर्मस्य प्रधानमङ्गमिति प्रसिद्धमेतत् । तत्र स्वातन्त्र्यं स्वराज्यं सत्ताऽपि च क्षात्रधर्म एवान्तर्भवति । ब्राह्मण्ये रक्षिते रक्षितः स्याद्वदिको धर्म इति केषांचिन्मतमासीत् । परं तु तदनुभवविरुद्धमिति न प्रमाणगम्यम् । नेतादृशः प्राचीनाना- मृषीणामाशयः । अथापि तु ब्राह्मः क्षात्र धर्मश्चोभावेतो परिपूर्णो भूत्वा यदि मिथः संग- च्छेयातां तदैव रक्षितः स्याद्वैदिको धर्मोऽभ्युदयं चेयादिति तेषां सिद्धान्तः । तथा च मनु:- नाब्रह्म क्षत्रमृध्नोति नाक्षत्रं ब्रह्म वर्धते । ब्रह्म क्षत्रं च संपृक्तमिहामुत्र च मोदते" ॥ इति । तथा च सप्रमाणमिदं सिद्धान्तितं भगवता कृष्णद्वैपायनेन महाभारते । सर्वतः समाज- स्वास्थ्यस्य राजसत्तैवाधिष्ठानम् । यदा कालः पर्यवर्ततेत्युच्यते तदा कालशब्देन परि- स्थितिरेवाभिधीयते । कालपरिवर्तनं नाम कोऽप्यद्भुततरः संकेत इति मन्यन्ते शास्त्र- विचारपराङ्मुखाः । महाभारतकृता श्रीमता व्यासेन तु सुनिश्चितोऽत्र निर्णीतोऽर्थः । तथा च महाभारते- " कालस्य कारणं राजा राजा वा कालकारणम् । इति ते संशयो मा भूद्राजा कालस्य कारणम् " ॥ तथैव शान्तिपर्वणि भीष्मवाक्ये- ·[७] ॥ " राजा कृतयुगस्रष्टा त्रेताया द्वापरस्य च । युगस्य च चतुर्थस्य राजा भवति कारणम् अनेन कृतादीनामपि युगानां राजमूलत्वात्सर्वस्यापि कालस्य राजसत्तैव कारणमिति सुदृढः सिद्धान्तो भगवतः कृष्णद्वैपायनस्य । तस्माद् ब्राह्मण्ये रक्षिते रक्षितः स्याद् वदिको धर्म इति न प्राचीनानां मन्त्रदृशां ऋषीणां संमतम् । ततो दुर्वारोऽयं ब्राह्मणस्येव क्षात्रधर्मस्य धर्मेऽन्तर्भावः । एतेन हिन्दवीयसत्ता संस्थापयता महाराजेन धर्म एव संस्थापित इति सिद्धम् । अस्मिन्धभकार्ये व्यक्तिमाहात्म्य( अहंकारः )मभिलाष एतादृशां दोषाणा- मभावान्महाराजम्य चरितं नाम धर्मसंस्थापनाया एव चरितम् । शास्ताखानप्रभृतीनां खलानां निषूदयिता महाराजो ग्लापितान् स्वधर्मनिष्ठान्महाराष्ट्रीयानरक्षत् । प्रास्थापयच्च हिन्दवीयस्वातन्त्र्यात्मना वैदिकं धर्मम् । अतः शिवराज ईश्वरावतार इति सिद्धम् । शास्त्रतो व्यवहारतश्चायभेवार्थोऽद्भुतकल्पनासहकृतः कवीन्द्रेण आत्मनो ग्रन्थे पुराणस- रणिमाश्रित्य वर्णितः । जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः । त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥ इति । अवतारमीमांसावसरे भगवता मधुसूदनेनावतीर्णम्य चरित्राध्ययनमवश्यमित्युक्तम् । अय. मेव न्याय इतिहासाध्ययनावश्यकतामपि द्रढयति । अत्र महाभारतम्- इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपयेत् । विभेत्यल्पश्रुताद्वेद। मामयं प्रहरिष्यति ॥ इति । एतनेतिहासाध्ययनम्याऽऽवश्यकतां प्राचीनतमऋषिभिरङ्गीकृता । संप्रति त सिद्धान्तोऽयमा- क्षिप्यते कैश्चित्पण्डितमानिभिः । स्वराज्यसंपादनमर्थार्जनं वा प्राप्तकालम् । येन राजपुरुषे- भ्योऽधिकारा लभ्येरन्येन वा प्रत्यक्षमर्जिन भवेत्तस्यैव विषयस्य लोके शिक्षणमावश्य- कम् । प्रत्यक्षं तावन्नोपयुज्यत इतिहासाध्ययनमर्थार्जने स्वातन्त्र्यसंपादने वेतिहासस्य संशोधनं संशोधितम्य च प्रसारोऽधुना निप्प्रयोजनतामेवाऽऽपद्यते । प्राचीनोऽयमितिहासो न प्रत्यक्षं संबध्यते वर्तमानेन राजकारणेन । वाणिज्येऽपि च नोपयुज्यतेतिहासशास्त्रम् । तस्मात्कोऽयं निष्फलः प्रयास इत्याक्षेपकाणामाशयः । एवमाक्षिपद्भिर्न सम्यगधीतं समाज- शास्त्रमित्यनुमीयते । क्षात्रधर्मों वाणिज्यं वा भवतु तत्र किमपि स्फुरणमापेक्षिकं स्यात् । अत्रापि तितिक्षा स्वार्थत्यागो भव्यश्च श्रेयस्काम इत्यादिसद्गुणानां संवर्धनस्याऽऽवश्यकता तते । तादृग्गुणसंवर्धनाय इतिहासमन्तरेण साधनान्तरं नोपलभ्यत इति सर्वेषामनुभवः । सूक्तमभियुक्तैर्यस्य प्राचीनेतिहासो विद्यतेऽभ्युदयसंपन्नस्तदेव राष्ट्र पुनरुज्जीवनमर्हति इति- हासशास्त्रस्याऽऽचार्यो विश्वनाथशर्मा राजवाडे इत्युपनामकः,खरे इत्युपनामको वासुदेवशास्त्री ·[८] तिलको लोकमान्यः प्राड्विवाकस्तत्रभवान्रानडे इत्युपनामको महादेवशर्मा इत्येतैर्महारा- ष्ट्रस्य स्फूर्तिदायिनी इतिहासात्मिका मृतसंजीविनी महाराष्ट्र प्रति न दीयेत, तर्हि महाराष्ट्र यत् किंचिच्चैतन्यमजनिष्ट तत्कथमपि नाभविष्यदिति बाढमुच्यते । राष्ट्रस्योन्नतिं प्रति तस्य सर्वेष्वप्यङ्गेषु, चैतन्योत्पादनमावश्यकमस्ति । विद्या, कला, पराक्रमणमर्थश्च इत्यादीनि सर्वाण्यप्यङ्गानि सममेव समुन्नततिं गन्तुतपेक्षन्ते । अतो राष्ट्रस्य राजवृत्तमिव धर्मवृत्तं समाजवृत्तं वार्तावृत्तमप्यवश्यमेवाध्येतव्यम् । शिवराजस्येतिवृत्तं सर्वतोऽतीव स्फूर्तिजन- कमस्तीत्यत्र न संदेहावकाशः । अतः शिवराजचरितस्याध्ययनं सर्वेषामप्यत्यन्तं श्रेयस्करं स्यात् । यतः कर्ताऽस्यानुपुराणस्य (शिवभारतस्य ) तत्रभवान् परमानन्दः कवीन्द्रो महाराजस्य समकालिकत्वेन प्रतिपाद्यविषये नात्यकामत सत्यस्य मर्या- दाम् । अतोऽस्य ग्रन्थस्य पठनावसरे प्रत्यक्षमेवावलोक्यते महाराजस्य चरितमिति स्यान्मनसि पाठकानाम् । उपलब्धानां सर्वेषामपि शिवचरित्राणां मध्ये न कोऽपि शिवभारत- स्यास्य तुलामधिरोहति । विशेषतस्तु श्रीमतो राजपुरोहितस्य समन्यवाप्तोऽयं ग्रन्थः प्राचीनतमत्वादतीव श्लाध्यतरः संजातः । तथा च तञ्जावरीयपुस्तकापेक्षयाऽस्य शुद्ध- तरत्वात्पाठकानामयमेव ग्रन्थः श्रेयान्वाचनार्थम् । तञ्जावरीयपुस्तकमवलोकयतां तत्रस्था- ननेकान्दोषान्दृष्ट्वा यच्छुद्धीकरणं मनस्युपस्थितमासीत्तदेवात्र ग्रन्थे वलोक्य परमां ते मुद- माप्नुवन् । तस्मात्संशोधकैर्निपुणं परीक्ष्यायं ग्रन्थः सम्यक्संस्कृत इति वाचयितृणामिति. हासाध्ययनेऽत्युपकारकः संवृत्तः । अत एव करवीरस्थाः श्रीमन्तो राजपुरोहिताः संशो- धको देवधरशर्मेत्यादिभिरुपकृतमिदं भारतवर्षमिति मन्यामहे । आनन्दाश्रमचालकमण्डलेन च प्रकाशयित्वेमं ग्रन्थं सर्व लोका अनुगृहीता अतस्ते चालका अभजन् धन्यवादपात्रताम् । प्रस्तावस्यास्य लेखकोऽप्यहं तानानन्दाश्रमचाल- कान्धन्यवादं वदामि । यतस्तैर्वयमस्मिन् प्रस्तावलेखने नियोज्यानुगृहीताः स्मः । तथा चास्मत्सुहृद्भिः, आपटेइत्युपनामकैरितिहाससंशोधनैकपण्डितैर्दत्तात्रेयशर्मभिरहं प्रोत्साहि- तोऽस्मिन्कर्मण्यतस्तदनुग्रहमपि प्रतिक्षणं स्मरामि । यथाऽयं ग्रन्थ स्तथाऽस्यावशेषोऽप्युपलभ्यतामिति परमात्मानं साञ्जलिबन्धं सप्रणामं प्रार्थयित्वा विज्ञा- प्यन्ते भारतीया ग्रन्थमिमं प्रेमाण हृदयेन वाचयन्तु भवन्तोऽहर्निशमिति शम् । उपलब्ध गीताधर्ममण्डलसंस्थापको गोपालसूनुर्भिडे इत्यु- पनामकः सदाशिवशर्मा।

·ॐ तत्सब्रह्मणे नमः।
कवीन्द्रपरमानन्दविरचितम् ।
श्रीशिवभारतम् ।
प्रथमोऽध्यायः ।
वन्दारुविबुधोदारमौलिमन्दारदामभिः । स्विद्यत्पदाविन्दाय गोविन्दाय नमो नमः ॥ १ ॥
कदाचित्परमानन्दशर्मा ब्राह्मणसत्तमः । तीर्थयात्राप्रसङ्गेन पुरीं वाराणसी ययौ ॥ २ ॥
मुच्यन्ते यत्र सर्वेऽपि मुक्तिरेव न मुच्यते । यत्रोपदिशति ब्रह्म तारकं स्वयमीश्वरः ॥ ३ ॥
तत्र तीर्थविधिं कृत्वा दृष्ट्वा देवं महेश्वरम् । पुण्ये भागीरथीतीरे निषसाद स धर्मवित् ॥ ४ ॥
तं वै पद्मासनासीनं विस्फुरद्ब्रह्मवर्चसम् । वेत्तारं सर्वशास्त्राणां वित्तमध्यात्मवित्तमम् ॥ ५ ॥
पौराणिकानां प्रवरं भट्टगोविन्दनन्दनम् । एकवीराप्रसादेन लब्धवाक्सिद्धिवैभवम् ॥ ६ ॥
कवीन्द्रं परमानन्दं परमानन्दविग्रहम् । दृष्ट्वा प्रमुदितास्तत्र विज्ञाः काशीनिवासिनः ॥ ७ ॥
स तानुदारचरितान् प्रत्युत्थायाभिवाद्य च । पूजयामास विधिवत्संप्राप्तानतिथीनिव ॥ ८ ॥
परिवार्योपविविशुस्ते सर्वे तं द्विजोत्तमाः । शुश्रूषमाणाश्चरितं प्रथितं शिवभूपतेः ॥ ९ ॥
ततः प्रमनसः सर्वे तमूचुस्ते मनीषिणः । कतारं चारुकाव्यानामवतारं बृहस्पतेः॥ १० ॥
मनीषिण ऊचुः-
यः शास्ति वसुधामेतां राजा राजगिरीश्वरः । तुलजायाः प्रसादेन लब्धराज्यो महातपाः॥
विष्णोरंशो विशेषेण लोकपालांशसंभवः । मनस्वी सुप्रसन्नात्मा प्रतापी विजितेन्द्रियः ॥१२॥
भीमादपि महाभीमः सीमा सर्वधनुताम् । धीमानुदारचरितः श्रीमानद्भुतविक्रमः ॥ १३ ॥
कृती कृतज्ञः सुकृती कृतात्मा कृतलक्षणः । वक्ता वाक्यस्य सत्यस्य श्रोता चातिवि-
चक्षणः ॥ १४॥
देवद्विजगवां गोप्ता दुर्दान्तयवनान्तकः । प्रपन्नानां परित्राता प्रजानां प्रियकारकः ॥ १५ ॥
तस्यास्य चरितं ब्रह्मन्ननेकाध्यायगर्भितम् । भगवत्याः प्रसादेन भवता यत्प्रकाशितम्॥१६॥
उदारशब्दसंदर्भ भूरिभावार्थमद्भुतम् । माधुर्यादिगुणोपेतमलंकारैरलंकृतम् ॥ १७ ॥
निचितं धर्मशास्त्रार्थैरर्थशास्त्रसमान्वतम् । विश्रुतं सर्वलोकेषु पुराणमिव नूतनम् ॥ १८ ॥
समस्तदोषरहितं सहितं लक्षणैर्निजैः । तदशेषमशेषज्ञ शंस नः शंसितव्रत ॥ १९ ॥
'इति चाराणसीस्थेन मण्डलेन मनीषिणाम् ।प्रोक्तः प्रोवाच धर्मात्मा कवीन्द्रो वदतां वरः॥२०॥

·कवीन्द्रपरमानन्दविरचितम् ।
कवीन्द्र उवाच-
एकवीरां भगवतीं गणेशं च सरस्वतीम् । सद्गुरुं च महासिद्धं सिद्धानामपि सिद्धिदम् २१
प्रणिपत्य प्रवक्ष्यामि महाराजस्य धीमतः । चरितं शिवराजस्य भरतस्येव भारतम् ॥ २२ ॥
कलिकल्मषहारीणि हारीणि जनचेतसाम् । यशांसि शिवराजस्य श्रोतव्यानि मनीषिभिः॥२३॥
योऽयं विजयते वीरः पर्वतानामधीश्वरः । दाक्षिणात्यो महाराजः शाहराजात्मजः शिवः ॥
साक्षान्नारायणस्यांशस्त्रिदशद्वेषिदारणः। स एकदाऽऽत्मनिष्ठं मां प्रसाद्येदमभाषत ॥ २५ ॥
यानि यानि चरित्राणि विहितानि मया भुवि । विधीयन्ते च सुमते तानि सर्वाणि वर्णय ॥
मालभूपमुपक्रम्य प्रथितं मत्पितामहम् । कथामेतां महाभाग महनीयां निरूपय ॥ २७ ॥
तस्येमां वाचमनघामभिनन्द्य द्विजोत्तमाः। प्रतिश्रुत्य गृहानेत्य स्वयमेतदचिन्तयम् ॥ २८ ॥
अहो कथमहं कुर्या भारतप्रतिमं महत् । अमानुषचरित्रस्य शिवस्यैतत्समीहितम् ॥२९॥
इति संचिन्तयन्तं मां चिरसुस्थिरचेतसम् । देवी भगवती साक्षात्समेत्येदमवोचत ॥३०॥
देव्युवाच-
कवीन्द्र कुरु मा चिन्तामनुकूलाऽस्म्यहं तव । ममाऽऽदेशादयं राजा त्वामिदं कार्यमादिशत्।।
एवमाश्वासयन्ती मां कृपालुः कुलदेवता । चतुर्भुजा भगवती हृदयं मे समाविशत् ३२
तदाप्रभृति वाग्ब्रह्म समग्रं पश्यतो मम । जागर्त्यर्थेन सहितं रसनाप्रमधिष्ठितम् ॥ ३३ ॥
अनागतानां भावानामतीतानां च सर्वशः। साक्षात्संदर्शनेनाहममानुष इवाभवम् ।। ३४ ॥
कृतकृत्यमथाऽऽत्मानं मन्यमानेन वै मया। कृतमेतन्महापुण्यमाख्यानमनघव्रताः ॥ ३५ ॥
यत्राऽऽस्ते महिमा शंभोर्महादेवस्य वर्णितः । दुर्वृत्तासुरमर्दिन्यास्तुलजायास्तथैव च ॥३६॥
धर्मस्यार्थस्य कामस्य मोक्षस्य च यथायथम् । तीर्थानामपि माहात्म्यं यत्र सम्यनिरू-
पितम् ॥ ३७॥
यत्र युद्धान्यनेकानि शिवस्य यवनैः सह । तेषामेव विनाशार्थमवतीर्णस्य भूतले ॥ ३८ ॥
देवानां ब्राह्मणानां च गवां च महिमाधिकम् । पवित्राणि विचित्राणि चरित्राणि च भूभु-
जाम् ॥ ३९ ॥
गजानां तुरगाणां च दुर्गाणां लक्षणानि च । निरूपितान्यशेषेण राजनीतिश्च शाश्वती ४०
तं सूर्यवंशमनघं कथ्यमानं मयाऽऽदितः । सर्वेऽप्यवहितात्मानः शृणुध्वं शृण्वतां वराः ४१
दक्षिणस्यां दिशि श्रीमान्मालवर्मा नरेश्वरः । बभूव वंशे सूर्यस्य स्वयं सूर्य इवौजसा ॥४२॥
महाराष्ट्रं जनपदं महाराष्ट्रः स भूमिपः । प्रशशास प्रसन्नात्मा निजधर्मधुरंधरः ॥ ४३ ॥
कमलायतनेत्रोऽसौ कमलापतिविक्रमः । शुशुभे गुणगम्भीरः प्रजारजनमाचरन् ॥ ४४ ॥

·३ शिवभारतम् । स पुण्यदेशे धर्मात्मा निवासं स्वमकल्पयत्। तन्वन्सौराज्यमधिकं नदी भीमरथीमनु॥४५॥ त्वगत्तुरंगमखुरक्षुण्णभीमरथीतटः । समुद्यदुन्दुभिध्वानविभ्रमक्षोभितार्णवः ॥ ४६ ॥ प्रतापतापितरातिधराधिपतिमण्डलः । सह्याद्रिखण्डमखिलं बुभुजे स बली बलात् ॥ ४७ ॥ द्विषद्भिर्दुःसहः सोऽभूधुर्यः सर्वधनुष्मताम् । नारायणांशसंभूतो धनंजय इवापरः ॥४८॥ महावंशसमुद्भूतामुमां नाम यशस्विनीम् । उपयमे स विधिना सावित्री सत्यवानिव ॥ अथासौ बहु मेने तामनुरूपगुणान्विताम् । अजो रघुसुतः श्रीमान्साध्वीमिन्दुमतीमिव ।। प्रसादमिव पार्वत्या दत्तमात्मीयमात्मना । उमेति भूषयामास नामधेयमुमा सती ॥ ५१ ॥ अथ श्रीदसमृद्धश्रीः स तया सुदृशाऽन्वितः । समाचचार मतिमान्कृती धर्माननेकधा ५२ अमिहोत्राणि सत्राणि यज्ञाः सुबहुदक्षिणाः । महादानान्यपि तथा राष्ट्रे तस्य सदाऽ- भवन् ॥ ५३ ॥ स शंभुप्रीतये शंभोभक्तः सागरसंनिभम् । मधुरं खानयामास तडागं शंभुपर्वते ॥ ५४ ॥ सुवर्णसानुप्रतिमान्प्रासादानुच्चतोरणान्। आरामानभिरामांश्च भूरिभूरुहभूषितान् ॥ ५५ ॥ दीर्घाश्च दीर्घिकाः स्वर्णसोपानपथभूषिताः । धर्मात्मा कारयामास प्रपाःशालाश्च भूरिशः ।। तमन्वगात्सुमहती चतुरङ्गा पताकिनी । महासत्त्वं महासत्त्वा स्वर्णदीव भगीरथम् ॥ ५७ ॥ तमुन्नतं नमन्ति स्म सामन्ताः पृथिवीभृतः । समीरणसमुद्वेलं वजुला इव वारिधिम् ॥५८॥ एतस्मिन्नेव समये दुर्ग देवगिरिं श्रयन् । निजामशाहो धर्मात्मा पालयामास मेदिनीम् ॥५९॥ तमसेवन्त सततं यवनानामधीश्वरम् । सर्वे यादवराजाद्या दाक्षिणात्याः क्षमाभुजः ॥६०॥ तदा येदिलशाहोऽपि पत्तने (विजयाहये । निवसन्राज्यमकरोद्यवनो यवनैर्वृतः ॥६१ ॥ अथ केनापि कालेन निमित्तेन बलीयसा । येदिलेन निजामस्य विरोधः सुमहानभूत् ॥६२॥ तदा तं मालभूपालं कालं प्रतिमहीभृताम् । श्रुत्वा निजामो मेधावी साहाय्ये समकल्पयत् ॥ ततस्तस्य प्रियं तत्र कर्तुमप्रतिमद्युतिः । गत्वा देवगिरि मालमहीपतिरुवास ह ॥ ६४ ॥ अथ विठ्ठलराजोऽस्य भ्राता भीमपराक्रमः । समेतः स्वपताकिन्या भेजे धारागिरीश्वरम् ॥६५॥ प्रीतात्मा च निजामोऽपि निजमन्तिकमागतौ । तावुभौ पूजयामास सामदानेन भूयसा ॥६६॥ ये ये निजामशाहस्य प्राभवन्परिपन्थिनः । तांस्तानुत्सादयामास मालवर्मा महाभुजः ६७॥ तथा विठ्ठलराजोऽपि निजामस्य चिकीर्षितम् । सहायीभूय सततं चक्रे शक्रपराक्रमः ॥६८॥ यद्यप्यासन्निजामस्य सहायास्तत्र भूरिशः । तथाऽपि मालवर्मैव सर्वेभ्योऽभ्यधिकोऽभवत् ॥ कुलक्रमागतं राज्यं निधाय निजमन्त्रिषु । दत्तं निजामशाहेन देशमन्यं शशास सः॥७॥ अथ तस्य सभार्यस्य सुतजन्मसमुज्वलाम् । श्रियं समीहमानस्य दिनानि सुबहून्ययुः ॥ संतानार्थी स नृपतिधर्मपलीसमन्वितः । देवदेवं महादेवमारराध महाव्रतः ॥ ७२ ।।

·कविन्द्रपरमानन्दविरचितम् ।
अथ कालेन महता देवी तस्य महौजसः । आनन्दयन्ती दयितं ससत्त्वा समजायतः॥७३॥
ततः सा दशमे मासि प्रस्फुरद्राजलक्षणम् । सुमुखं शुभवेलायां सुषुवे सुप्तमद्भुतम् ॥७॥
सुनसं सुविशालाक्षं सुभालं श्लक्ष्णकुन्तलम् । विस्तीर्णवक्षसं दीर्घभुजमानद्धकंधरम् ॥७५॥
सुवर्णवर्णमरुणस्निग्धपाणिपदाम्बुजम् । प्रोद्भासयन्तं भवनं प्रभूत्तेन स्वतेजसा ॥ ७६ ॥
तं दृष्ट्वा मुदितास्तत्र धान्यः संजातसंभ्रमाः। राज्ञे निवेदयामासुर्जनैः शुद्धान्तचासिभिः ७७
ततस्तमुत्सवं श्रुत्वा सुतजन्मसमुद्भवम् । पीयूषवर्षसंसिक्तप्रतीक इव सोऽभवत् ॥ ७८ ॥
ततः समुत्सुकोऽभ्येत्य नृपतिर्दुतमाप्लुतः । आननं सुकुमारस्य कुमारस्य व्यलोकत ॥७९॥
अथ प्रमुदितस्तत्र समेतः स्वपुरोधसा । चकार जातकर्मास्य स्वस्तिवाचनपूर्वकम् ॥८॥
जाते राजकुमारेऽस्मिन्कुमारसमतेजसि । नेदुर्मङ्गलवाद्यानि ननृतुर्वारयोषितः ।। ८१ ॥
वरेण स्निग्धतारेण जगुर्गीतानि गायनाः । पेठुश्च प्रथितामुच्चैर्बन्दिनो बिरुदावलिम् ॥८२॥
अमोघाभिस्तथाऽऽशीर्भिरभ्यनन्दन्द्विजोत्तमाः । गृहे गृहे विशेषेण ववृधे स महोत्सवः।।८३॥
महामुक्ताः प्रवालानि रत्नालंकरणानि च । स्वर्णानि स्वर्णवासांसि गास्तुरंगान् गजानपि ।
जनाय याचमानाय ददानः स तदा प्रभुः । ददृशे मनुजैः साक्षात्कल्पद्रुम इवापरः ॥८५॥
अथ मौइर्तिकादिष्टे विध्युक्तेऽहनि शोभने। पिता चक्रे कुमारस्य नाम शाह इति स्वयम् ॥
दिने दिने स ववृधे शिशुः सरसिजाननः । पित्रोः संवर्धयन्स्वाभि-लाभिलोचनोत्सवम् ।।
अथ वर्षद्वयेऽतीते द्वितीयमपि नन्दनम् । लेभे महीपतेः पत्नी मूर्तिमन्तमिवोत्सवम् ॥८८॥
तस्य जातस्य हि विधि संविधाय बुधैःसह । शरीफ इति सिद्धोक्तं नामधेयं व्यधाविभुः ॥
तौ शाहश्च शरीफश्च सिद्धनामाङ्कितावुभौ । ववृधाते श्रिया साधू कुमारौ कुलदीपकौ ९०
अथ समुदितराजलक्षणाभ्यां मुदितमनाः स्वजनान्वितः स ताभ्याम् ।
नृपतिकुलवतंसमात्मवंशं भुवमधिपल्लवितं प्रभूय मेने ॥ ९१ ।।
कथितमिति मया जगत्प्रतीतं शुभमिह राजकुमारजन्म तावत् ।
कलिकलुषहरं निशम्य धीमाननुभवति स्वसमीहितानि सद्यः ॥ ९२ ॥
इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकर कवीन्द्रपरमानन्दप्रकाशितायामध्यायशतसंमितायां
वैयासिक्यां संहितायां कुमारप्रभवो नाम प्रथमोऽध्यायः
.
अथ द्वितीयोऽध्यायः।
प्रपेदे पञ्चमं वर्ष शरीफस्याग्रजो यदा । तदा महोदारकर्मा मालवी महीपतिः ॥ १ ॥

·शिवभारतम्। महत्या सेनया साधं दधानोऽभ्यर्हितं धनुः । प्रस्थापितो निजामेन समायेन्दरापुरम् ।। तत्रास्यर्थ युध्यमानः सबलैराभियायिभिः । प्रभूतैः परिधीभूतैर्हन्यमानः समन्ततः ॥ ३ ॥ पदातिमत्तमातङ्गहयकीलालवाहिनीम् । प्रवातीक महतीं तीव्रवेगां तरङ्गिणीम् ॥४॥ कृतान्त इव संक्रुद्धः समृद्धः स्वेन तेजसा । पुरोधाय प्रतिभटान्प्रययाक्ससस्वतीम् ।। वज्रपातभिवाऽऽकर्ण्य तमुदन्तमुमा सती । पपात वाताभिहता कदलीक महीतले ॥६॥ दिनेश्वरेण विधुरा दिनश्रीरिव सा तदा । बतावलम्बरहिता मजति स्म तमोम्बुधौ ।। ७ ।। अथ विठ्ठलराजस्तां मातृभा तथाविधाम् । भर्तृशोकभराक्रान्तां क्रन्दन्ती कुररीमिव ॥८॥ समाधातुमनास्तत्र क्षरद्वाष्पेक्षणः स्वयम् । निजंगाद महाबुद्धिर्गद्दस्वरया गिरा ॥ ९॥ विद्ध्यनित्यमिमं लोकं शोकं त्यज महाशये । पतिस्तक गतः स्वर्ग स्ववर्ग परिमुच्य वै ॥ एष वै प्रार्थितः पन्थाः शूराणामनिवर्तिनाम् । परशस्त्राभिघातायन्मरणं रणसूर्धनि ॥११॥ सुधां पिपासतां सद्यः सुरलोकं यियासताम् । न नूनमात्मवर्गस्य प्रणयः स्वार्थदर्शिनाम् ॥ हा विहाय महासाध्वी भवती बालमातरम् । प्रस्थितस्य परं लोकं पत्युस्ते परुषं मनः ॥ असंशयं नश्वराणि शरीराणि शरीरिणाम् । रक्षितान्यपि यत्नेन क्षीयन्ते हायुषः क्षये ॥ बतैतदगदंकारैरुपचीर्णमनामयम् । मृदुचीनैः समीचीनैः सिचयैः परिधापितम् ॥ १५ ॥ हृद्यैर्हितावहैर्वृष्यैश्चोष्यादिभिरनेकधा । लघुभिः स्निग्धमधुरैराहारैरुपचायितम् ॥१६॥ कालागुरुक्षोदलिप्तधूपवर्तिसुपिते । रम्ये हर्म्यतले दीव्यन्मणिदीधितिदीपिते ॥ १७ ॥ शिरीषपुष्पमृदुले शयनीये सुशोभने । शायितं नीरशिशिरोशीरव्यजनवीजितम् ॥ १८ ॥ सुन्दरीभिः शयाम्भोजसंवाहितपदं पुनः । बहूपकृतमत्युच्चैर्यत्नेन धृतमात्मना ॥ १९ ॥ कृतप्रतामिव दधद्वपुष्मन्तमये वपुः । नानुयाति जगत्यस्मिन् तस्मात्कश्चिन्न कस्यचित् ॥ कलत्राण्यनुकूलानि पुत्राश्च कृतलक्षणाः । तौ मातापितरौ तद्वद्भातरः सोदरा अपि ॥२१॥ मित्राणि शत्रवश्वापि संपदो विपदोऽपि च । भवन्ति तावदेवास्य यावदस्ति कलेवरम् ॥२२॥ एष शाहः शरीफश्च तव देवि सुतावुभौ । तेजस्विनौ विराजेते पुष्पवन्ताविवोदितौ ॥२३॥ आभ्यां वंशावतंसाभ्यां भविष्यत्युज्ज्वलं यशः । सर्वस्मिन्नपि संसारे वीरमातुम्तवाद्भुतम् ।। क्षीरकण्ठाविमौ वत्सौ बत त्वन्मयजीवितौ। मनागपि जगत्यत्र त्वां विना स्थास्यतः कथम् ॥ तस्मात्त्वं बिभृहि प्राणांस्त्राणार्थमनयोर्द्वयोः । दधती धैर्यमधुना वचनेनामुना मम ॥२६॥ इति विठ्ठलराजस्तां पर्याश्वासयदात्मनः । स्थित्यर्थमन्ववायस्य राज्यस्य च विशेषतः ॥ दत्तदृष्टिस्तु सा देवी वात्सल्यात्तनयद्वये । अपास्य शोकमनघा बभार बत जीवितम् ॥ महान्तमपि तं शोकं निगृह्य स महामतिः । अकारयद्विधि भ्रातुः सकलं पारलौकिकम् ।। ततः शाहं शरीफं च पुरस्कृत्य प्रतापिना । चक्रे विठ्ठलराजेन राज्यं तदखिलं स्थिरम् ।।

·कवीन्द्रपरमानन्दविरचितम् ।
निशम्यैतनिजामोऽपि निधनं मालवर्मणः । पक्षहीनामिव निजांबत मेने पताकिनीम् ॥३१॥
ततः शाहशरीफाही मालवर्मसुतावुभौ । समं विठ्ठलराजेन समानाय्य महामनाः ॥ ३२ ॥
सान्त्वयित्वा स्वयं दत्त्वा ताभ्यां तपितृवैभवम् । सत्कृत्य हेमाभरणैर्वासोभिश्च मनोहरैः ॥
अनर्घ्यमणिमालाभिस्तथा च गजवाजिभिः । विसृष्टवान् गृहानेतौ तुष्टो धारागिरीश्वरः ।।
अथ तेन पितृव्येण परिपालितयोस्तयोः । वपुषी बाल्यसंपृक्ते परां पुपुषतुः श्रियम् ॥
प्रशस्तलक्षणोपेते निकेते सर्वसंपदाम् । सोदरेऽथ शरीफस्य राजशब्दो व्यराजत ॥ ३६ ॥
तं बालमपि भूपालमणयः सर्व एव ते । मानयन्तो नमन्ति स्म महाभुजमुमात्मजम् ॥ ३७॥
सतः शरीरं शाहस्य प्रविष्टे नवयौवने । ससंबाधेव शिशुता संचुकोच शनैः शनैः ।।
करिपोतमिवोदश्चन्मदराजिविराजितम् । व्यक्तीभवन्नवश्मश्रुलेख लेखमनोहरम् ॥ ३९ ॥
सुवर्णविस्फुरद्वर्णमाकर्णायतलोचनम् । कृतकीरकुलत्रासनासावंशमनोहरम् ॥ ४० ॥
कलाधरतिरस्कारिमनोहारिमुखं पुनः । जानुपर्यन्तविश्रान्तभुजमद्भुतविग्रहम् ॥ ४१ ॥
दानवीरं दयावीरं युद्धवीरं महौजसम् । मालभूपसुतं शाहं वरलक्षणलक्षितम् ॥४२ ॥
दृष्ट्वा यादवराजेन राजराजसमश्रिया । दिष्टे दैवज्ञसंदिष्टे विशिष्टेऽभिमतैर्महैः ॥ ४३ ॥
कुलकन्या कुले धन्या कन्या कुवलयेक्षणा । दत्ता सदक्षिणा तस्मै जिजूर्विजयलक्षणा ॥
सा तं महाशयं प्राप्य बिभ्रती वपुरुज्ज्वलम् । गङ्गेव गुणगम्भीरा व्यराजत महोदधिम् ॥
स च तां प्रेयसी लब्ध्वा पद्महस्तां भुवः श्रियम् । लावण्यवैभववतीमतीव महितान्वयाम् ।।
नितम्बप्रान्तविश्रान्तस्निग्धश्यामलकुन्तलाम् । चन्द्रार्धभ्रान्तिकृद्भालां शरासनसमभ्रुवम् ॥
सत्तामिव मनोजस्य लसत्तामरसेक्षणाम् । सुवर्णशुक्तिप्रतिमश्रुतिं सरलनासिकाम् ।।
प्रत्यप्रतरकुन्दाग्रदन्तीं शोणरदच्छदाम् । विकस्वराम्भोजमुखी कम्बुकण्ठी पिकस्वराम् ॥
मृणालकोमलभुजां नवाङ्कुरितयौवनाम् । व्याकोशाम्भोरुहशयां लसत्किसलयाङ्गुलिम् ॥
सिग्धारुणनखश्रेणिं निम्ननाभिं तनूदरीम् । रम्भास्तम्भाभिरामोरूं गूढगुल्फां यशस्विनीम् ॥
राजरेखाचितपदां प्रशस्ति सर्वसंपदाम् । नानालंकारसंभारसंदृब्धास्निग्धवोणकाम् ॥ ५२ ॥
मुक्तामणिश्रीणकान्तसीमन्तप्रान्तीतना । स्फुरितारुणवर्णेन शिरःपुष्पेण शोभिताम् ।।
सुवृन्ते स्वर्णताटके पर्यन्तप्रोतमौक्तिके। दधतीं दीधितिमती सरत्नां च ललाटिकाम् ॥
पृथुमुक्तामणिमयोदारहारमनोहराम् । रत्नमुक्ताञ्चितानेकगुच्छगुच्छार्धधारिणीम् ॥ ५५ ॥
केयूरकान्तिकिर्मीरसरत्नकरकङ्कणाम् । कृशावलमसंलग्नसप्तकीसंभृतश्रियम् ॥ ५६ ॥
कलहंसगतिं शिञ्जन्मणिमञ्जीरशालिनीम् । अनर्घ्यरत्नाभरणप्रसाधितपदाङ्गुलिम् ॥ ५७ ॥
सुवर्णतन्तुसंतानविलसदसनावृताम् । रत्नमुक्तामणिवातस्फुरत्कर्पासकान्विताम् ॥ ५८ ॥

·शिवभारतम्
७
पश्यन्प्रसन्नवदनां प्रसन्नवदनः स्वयम् । सूर्यवंशमणिस्तूर्यघोषेण गृहमाविशत् ॥ ५९ ॥
समागतां समं तेन पत्या प्रश्रयसंश्रयाम् । श्रियं नारायणेनेव प्रविशन्तीं निकेतनम् ॥६०॥
संभूयाऽऽशु समेताभिः पश्यन्तीभिः सविभ्रमम् । सुभगाभिः पुरंध्रीभिः कृतनीराजनाविधिम् ॥
वन्दमानाममोघाभिराशीर्भिरभिनन्दिताम् । स्नुषामिमामथ श्वश्रुः सकौतुकमलोकत ॥६२॥
श्वश्रूशुश्रूषणपरां पतिप्रियतरोत्तराम् । शीलसंरक्षणे सज्जां लज्जां मूर्तिमतीमिव ॥ ६३ ॥
साध्वीजनाध्वमर्यादामन्वयद्वयसंमताम् । जनीं नन्दत्परिजनामभ्यनन्दनसतीजनाः ॥६४॥
सुतां विश्वासराजस्य दुर्गा नाम्नाऽथ सद्गुणाम् । शरीफोऽपि महाबाहुभव्यां भार्यामविन्दत।।
सा तया च तया तन्व्या स्नुषया सेविताऽन्वहम् । विनीताभ्यां च पुत्राभ्यामुमा लेभे परां
मुदम् ॥६६॥
अगणितगुणभाजो भ्रातरो तावमूभ्याम् । निरवधिकगुणाभ्यां प्राजमानौ वधूभ्याम् ।।
सपदि निजयशोभिः शोभमानामशेषान् । भुवमपि जनयित्रीं नन्दयामासतुः स्वाम् ॥ ६७
सार्धं तेनानुजेनाप्रतिहतगतिना मारुतेनेव शुप्मा ।
भीष्मादत्युग्रकर्मा युधि युधि विजयी विश्रुतः शाहवर्मा ॥
कुर्वन्नित्यं निजामप्रियमतुलबलः कालकोदण्डपाणिः ।
सर्वेषां पार्थिवानां पृथुरिव पृथिवीवासवः शासकोऽभूत् ॥६८ ॥
इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकरपरमानन्दकवीन्द्रप्रकाशिताया-
मध्यायशतसंमितायां वैयासक्यां संहितायां शाहशरी-
फपरिणयो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥
-
अथ तृतीयोऽध्यायः ।
कवीन्द्र उवाच-
अथ विठ्ठलराजे स्वे पितृव्येऽपि दिवंगते । नृपनीतिविधिज्ञेन मातुर्वचनवर्तिना ॥ १ ॥
महावीरेण धीरेण शाहराजेन धीमता । राज्यभारः स हि महान्दधे बत निजे भुजे ॥२॥
संभः खेलश्च मल्लश्च मम्बो नागश्च पशुकः । त्र्यम्बकश्चापि ककश्च भ्रातरःसोदरा अमी ॥
पुत्रा विठ्ठलराजस्य सुत्रामसमविक्रमाः । मालभूपात्मजौ शाहशरीफौ च प्रभाविणौ ॥ ४ ॥
एते क्षोणिजये सक्ताः शक्ताः समरकर्मणि । निजामस्य प्रियकराः कराकृष्टशरासनाः॥५॥
पर्वतप्रांशुवपुषः सहस्रांशुसमत्विषः । भूयसा भुजसारेण भूरिणाऽभिजनेन च ॥ ६ ॥
सैन्येन च गुणैश्चान्यैरनन्यसमतेजसः । परं न गणयामासुरम्बरस्य मते स्थिताः ॥७॥

·कवीन्द्रपरमानन्दविरचितम् ।
..
एकदाऽन्तःपुरादाप्तभृत्यामात्यनिषेवितम् । निजामशाहमास्थानीमेत्य सिंहासने स्थितम् ।।
दृष्ट्वा यादवराजाद्याः प्रणिपत्य यथाक्रमम् । प्रचलन्ति स्म तरसा सर्वे स्वं स्वं निवेशनम् ॥
ततः प्रचलतां तेषामन्योन्यस्पर्धिचेतसाम् । संमर्दः सुमहानासीदास्थानीतोरणाहहिः॥१०॥
तत्र क्षेत्रधरैीरादुत्सारितजनाः पुरः । परिपीनोन्नतस्कन्धाः संनद्धाः पृथुक्क्षसः ॥११॥
किरीटिनः कुण्डलिनः कवचच्छन्नविग्रहाः । मुक्तामणिमयोदारहाराः केयरधारिणः ॥१२॥
सुलक्षणाः क्षोणिभुजः पद्मपत्रायतेक्षणाः । स्वैः स्वैः सैन्यैः परिवृताः पुरः प्रोच्चयितध्वजैः॥
हयानन्ये गजानन्ये याप्ययानानि चापरे । समारुह्याप्रतिहतप्रभावाः संप्रतस्थिरे ॥१४॥
ततः खण्डार्गलाख्यस्य नृपस्याग्रेसरः करी । मर्दयन्नन्यसैन्यानि प्रचचाल बलाबली ॥१५॥
पदे पदेऽङ्कुशाघातैर्निषिद्धोऽपि निषादिना । स सिन्धुरः सैनिकानां चकार कदनं महत् ॥
तं मृनन्तमनीकानि गर्जन्तमकुतोभयम् । प्रलयाम्मोधरनिभं रोध्दं शेकुर्न केचन॥१७॥
अथ यादवराजस्य दत्तवादिभिः सुतैः । न सेहे गर्जतस्तस्य गर्नः प्रतिगजैरिव ॥ १८ ॥
ततो दत्तसमादिष्टाः सुभटास्तं मदोत्कटम् । निजघ्नुः शरनिस्त्रिंशकुन्ततोमरशक्तिभिः ॥
स भिन्नवर्मा बहुभिर्घोरकर्मा मदद्विपः । विकर्षन्पुष्करणोच्चैः सहसा हयसादिनः ॥२०॥
करेण कांश्चिदादाय क्षिपन्कांश्चिदपातयत् । कांश्चिन्निपात्य चरणैस्तत्तलैन्निप्पिपेष च ॥
दत्तवर्माऽथ तं दृष्ट्वा स्वसैन्यस्य पराभवम् । तं दन्तिनमभीयाय हर्यक्ष इव लक्षयन् ॥२२॥
तदा तेनाऽऽतिरभसात्स बताऽऽयुधसादितः। विधुन्वानः स्वमूर्धानं रराण रणमूर्धनि ॥२३॥
ततो विठ्ठलराजस्य संभखेलावुभौ सुतौ । खण्डार्गलस्य साहाय्यं विधातुं समुपस्थितौ ॥२४
तौ तं लोहितलिप्ताङ्ग धातुमन्तभिवाचलम् । पर्यपालयतां तत्र दत्तराजवशं गतम् ॥२५॥
दत्तराजस्तु तं हित्वा विहस्तं मदहस्तिनम् । अनुजं प्रतिजग्राह संभराजं महाभुजम् २६
तयोः कुपितयोस्तत्र द्वंद्वयुद्धे समुद्यते । आवर्तः सुमहानासीद्योधानामभिधावताम् २७॥
हस्ताहस्ति ततो युद्धमुभयोः सेनयोरभूत् । दत्तवर्माणमभ्येते संभे जम्भास्तेिजसि ॥२८॥
यादवानां तदद्धाऽपि सांबन्धिकमलक्षयन् । ररक्ष पक्षं सम्भस्य भ्राता शाहमहीपतिः॥२९॥
ततश्चर्मधरस्तत्र दत्तराजः प्रतापवान् । व्यधत्त मण्डलाग्रेण परिवेषमिवात्मनः ॥ ३० ॥
तस्मिन्नाकस्मिके युद्धे शूराणां संनिपेतुषाम् । श्वेडितास्फोटितभरैर्बभूवुर्बधिरा दिशः ॥
तदा स्वमण्डलाण मण्डलानि वितन्वता । ननृते तेन धीरेण रणरङ्गे महीयसि ॥ ३२ ॥
लठत्सु वरवीराणां सकिरीटेषु मूर्धसु । असिभिः खण्यमानेषु सकोदण्डेषु बाहुषु ॥३३॥
कृपाणबाणपरशुप्रासभिन्नेषु वर्मसु । शितचक्रनिकृत्तेषु सशरेषु करेषु च ॥ ३४ ॥
तुरङ्गमत्तमातङ्गपत्रिसंघातजन्मभिः । स्फुटं रुधिरधाराभिः शान्तेषु रणरेणुषु ॥ ३५ ॥

·[ ३ अध्यायः ] श्रीशिवभारतम् । ध्वजांशुकपरीतासु समराजिरभूमिषु । शराचितशरीरेषु नरेषु निपतत्सु च ॥ ३६ ॥ तेन यादववीरेण धीरेणामित्रघातिना । संभराजं समासाद्य बिभिदे मित्रमण्डलम् ॥ ३७ ॥ तमप्रतिमकर्माणं दत्तवर्माणमाहवे। शृण्वानः संभनिहतं यादवेन्द्रः स्वमात्मजम् ॥ ३८॥ पुरो गच्छन्नर्धपथादतिरोषारुणेक्षणः । परावृत्तो महाराजः संभराजजिघांसया ॥ ३९ ॥ तस्मिन् रोषसमाविष्टे यादवानामधीश्वरे । सपर्वतवनद्वीपा वसुधा समकम्पत ॥ ४०॥ असुतोऽप्यधिको येन हतो जाल्मेन मे सुतः। तमहं निहनिप्यामि करिष्यामि समीहितम् ।। इत्यमर्षवशीभूतं श्वशुरं सुरविक्रमम् । स्वपक्षरक्षणाङ्काक्षी शाहराजोऽभ्ययुध्यत ॥ ४२ ॥ युध्यमानममुं वीक्ष्य जामातरमरिंदमः । जघान साहसी शाहं भुजगेन्द्रसमे भुजे॥ ४३ ॥ शाहस्तेनासिपातेन श्रयन्मूर्छा महीयसीम् । कथंचिदपि धैर्येण धारयामास जीवितम्॥४४॥ ततः खेलं पराभूय न्यक्कृत्यान्यांश्च पार्थिवान् । निर्जित्य च निजामस्य श्यामाननमयीं चमूम् गाढमुष्टिर्गाढमुष्टिं समुद्यम्य स यादवः । संरब्धोऽभ्यपतत्पूर्ण संभं समरदुर्जयम् ॥४६॥ ततः संभः प्रसन्नास्यः परं परिहसन्निव । अरं व्यापारयामास करं कौक्षेयके निजे ॥४७॥ तयोस्तदाऽभवयुद्धं मिथो विस्पर्धमानयोः। साध्वसावहमन्येषां मत्तयोपियोरिव ॥४८॥ ततोऽसिपातान् बहुशः सोवा संभस्य यादवः । तं जगत्यां जितारातिरसिनैव न्यपातयत् ॥ तं सुतस्य निहन्तारं निपात्य वसुधातले । तेन यादववीरेण वैरनिर्यातनं कृतम् ॥५०॥ तदा यादवराजेन महाराजेन संयति । सुते विठ्ठलराजस्य बत ज्येष्ठे निपातिते ॥५१॥ तत्र प्रतिक्रियां कांचिदपि कर्तुमशक्नुवत् । निजामस्याखिलं सैन्यमवसन्नमजायत ॥५२॥ युग्मम्- स्वामिनाऽथ निजामेन सान्त्वयित्वा निवारिते। ते सेने प्रसभोवृत्ते निवृत्ते कलहान्मिथः । रणाङ्गणादुपादाय वमणी संभदत्तयोः । शोचमाने हतोत्साहं स्वं स्वं शिबिरमीयतुः॥५४॥ विषण्णमनसः सर्वे खेलकर्णादयोऽनुजाः । ततस्तमन्वशोचन्त ज्येष्ठं भ्रातरमात्मनः ॥५५॥ सुतस्य कारयामास यादवः कार्यमुत्तरम् । भ्रातुज्येष्ठस्य विधिवत्खेलकर्णस्तदुत्तरम् ॥५६॥ सांबन्धिकस्य महतः सुतरां विरुद्धं स्पर्धिष्णुभि शबलैर्यदभूद्धि युद्धम् । तद्यादवेन सुधिया हृदि सावलेपे जानीमहे किमपि चिन्तयताऽनुतेपे ॥१७॥ इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकरकवीन्द्रपरमानन्दविरचिताया. मध्यायशतसंमितायां वैयासक्यां संहितायामाकस्मि- कास्कन्दनं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥३॥ -

·१
कवीन्द्रपरमानन्दविरचितं-
[ ४ अध्यायः
-
चतुर्थोऽध्यायः।
कवीन्द्र उवाच-
अथो विठ्ठलराजस्य पुत्रेष्वद्भुतकर्मसु । खेलकर्णप्रभृतिषु प्रभुणा पक्षपातिना ॥ १ ॥
प्रभूताभिजनं भूरिबलौघपरिवारितम् । प्रतिपक्षज्यानिपरं पविपाणिमियापरम् ॥ २ ॥
अतीव दुर्धरतरं जानता यादवेश्वरम् । निजे हृदि निजामेन न्यधीयत परं छलम् ॥ ३॥
तस्य दुर्मन्त्रितं बुद्ध्वा यादवानां धुरंधरः । प्रस्थाय स महाबाहुदिल्लीश्वरमुपाश्रयत्॥ ४ ॥
निजामविषयं हित्वा गतो यदुपतिर्थदा । येदिलोऽन्तरमासाद्य तदेव मुमुदे तदा॥ ५ ॥
स हि पूर्व निजाभेन पराभूतः पदे पदे । तदा ताम्राधिपतिना साधू संधिं स्वयं व्यधात् ।।
चिरस्प( निजामस्य दिल्लीपतिरुदारधीः । येदिलस्योहतं. सद्यः प्रतिजज्ञे प्रतापवान् ॥७॥
जहानगीरस्ताम्राणामधिपस्तीवविक्रमः । इभरामहितार्थाय प्रजिघाय पताकिनीम् ॥ ८ ॥
ता वैताम्राननमयों प्रतिपद्य पताकिनीम् । येदिलस्तृणयामास निजामं निजवैरिणम् ॥ ९॥
ततः शाहनरेन्द्रेण शरीफेण च धन्विना । खेलकर्णेन वीरेण वर्णनीयगुणश्रिया ॥ १० ॥
बलिना मल्लराजेन राज्ञा मम्बाभिधेन च । नागराजाहयेनापि नागराजसमौजसा ॥ ११ ॥
तथा परशुरामेण त्र्यम्बकेण च भूभृता । कक्काख्येनापि संग्रामविख्यातभुजतेजसा॥ १२ ॥
चाहुबाणेन हम्मीरराजेन विजितद्विषा । मुधाभिधेन च फलस्थानाधिपतिना तथा ॥ १३ ॥
नृसिंहराजप्रमुखनिषादैः समरोन्मुखः । तेरेवान्यैश्च बहुभिर्बल्लाळत्रिपदादिभिः ॥ १४ ॥
तथा विठ्ठलराजेन काण्टिकेनानुभाविना । दत्ताजीनागनाथेन मम्बेन च यशस्विना ॥१५॥
'द्विजातिना नृसिंहन पिंगळोपाभिधाभृता । जगदेवतनूजेन सुन्दरेण च भूभुजा ॥ १६ ॥
तथा सारथिना खानयाकुतेनाभिमानिना । मनसूरेण शूरेण सुरूपेणोपकर्मणा ॥ १७ ॥
तथा जोहरखानेन हमीदेन च दर्पिणा । आतसेन च वीरेण हुताशनसमत्विषा ॥ १८ ॥
बर्वरेणाम्बरमणिप्रतापेनाम्बरेण च । तत्सुतेनोग्रगतिना फत्तेखानेन मानिना ॥ १९ ॥
मुतरामदखानस्य तथाऽतिगुणविश्रुतैः । अन्यैरपि महासैन्यैः समन्तादभिरक्षितः ॥ २० ॥
विद्विपवृन्दविध्वंसी स्वबाहुबलदर्पितः । परं न गणयामास निजामो ज्वलनोपमः ॥२१॥
येदिलः स तु दिल्लीन्द्रं सहायं समुपाश्रयन् । स्वयं निजामशाहेन सार्ध योद्धमथैहत॥२२॥
जलालश्च जहानश्च खञ्जीरश्च सिकन्दरः । करमुल्लाखलेलश्च सुजानश्च हि सामदः ॥२३॥
एते बहादुरयुता म्लेच्छाः सर्वे प्रतापिनः । राजा दुदाभिधानश्च संपरायपरायणः ॥ २४ ॥
उदारामश्चाग्रजन्मा ख्यातः क्षात्रेण कर्मणा । दादाजी विश्वनाथश्च भारद्वाज इवाऽऽजिषु ।।
राषवश्वानलश्चापि जसवन्तबहादुगै । एने यादवराजम्प सुना स च महाभुजः ॥ २६ ॥

·[५ अध्यायः ] श्रीशिवभारतम् । ११ सर्वे लश्करखानेन सेनाधिपतिना समम् । दिल्लीन्द्रेणाभ्यनुज्ञाताः संप्राप्ता दक्षिणां दिशम् ।। अव्याहताशुगमनाः पवना इव पुष्करम् । आचक्रमुर्निजामस्य नीवृतं कृतविक्रमाः ॥२८॥ मुस्तफाख्यो मसूदच फरादश्च दिलावरः । सरजायाकुतश्चापि खैरतश्च तथाऽम्बरः ॥२९॥ अकुशवेति यवना अन्येऽप्यतुलविक्रमाः । इभरामस्य बहवः सुहृदश्चानुजीविनः ॥३०॥ द्विजन्मा इंढिनामा च तज्जातिश्चापि रुस्तुमः । घाण्टिकाद्याश्च बहवो महाराष्ट्रा महीभुजः मुल्लामहंमदं नाम पुरस्कृत्य प्रभाविणम् । येदिलानीकपतयोऽप्यथाऽऽजच्यथाक्रमम्॥३२॥ अथ ताम्रानुत्तरतस्तथा दक्षिणतः परान् । अभियातानभीयाय निजामप्रहितोऽम्बरः ॥३३॥ तं पर्यवारयंस्तत्र शाहवर्मादयो नृपाः । तारकासुरसंग्रामे महासेनमिवामराः ॥ ३४ ॥ ततोऽभूट्टैरवं युद्धमम्बरस्य परैः सह । पिशाचभूतवेतालनिशाचरसुखावहम् ॥ ३५ ॥ धावद्धयखुरोद्धृतधूलिधूसरमण्डलः । चण्डांशुरन्वभूद् व्याम्नि तदा घनघटावृतिम् ॥३६॥ श्रेणी धरणिरेणूनां भृशमभ्रंकषा बभौ । निःश्रोणिरिव वीराणां सद्यो द्यामारुरुक्षताम् ॥३७॥ हेषाभिरथ वाहानां कुंजराणां च गर्जितैः । सिंहनादेन वीराणां भेरीणां निनदेन च ॥३८॥ शरासनानां सज्जानां टंकारेण महीयसा । स्फुरन्तीनां पताकानां मर्मरेण च भूयसा ॥३९॥ घनगम्भीरकण्ठानां पाठैश्च जयबन्दिनाम् । प्रसभं प्रतिदध्वान परिपूरितमम्बरम् ॥ ४० ॥ प्रधावतामथान्योन्यं शूराणां शस्त्रधारिणाम् । पदाघातेन महता शतधा वसुधाऽभवत् ॥ हन्तालक्षितसंपातैर्निशातैर्नतपर्वभिः । शरैः शिरांस्यपात्यन्त योधिभिः प्रतियोधिनाम् ॥ शोणितक्लिन्नकेशानि तत्र शोणेक्षणानि च । दष्टाधराणि शूराणां शिरांसि क्षितिमाययुः ।। दन्तावलानां दन्तेषु दम्भोलिदृढमूर्तिषु । योधानां गाढमुष्टीनां निपेतुर्गाढमुष्टयः ॥ ४४ ।। असिना प्रतियोद्धार विधाय सपदि द्विधा । निपपात क्षणादूर्ध्वमपमूर्धकलेवरम् ॥ ४५ ॥ किरन्तो रुधिरं भूरितरं सह मदाम्भसा । बभुः शरशताविद्धतटाः करटिनां कटाः ॥४६॥ नरावकरिकीलालमयी वीचिमतीमनु । महानिद्रां महावीराः श्रान्ता इव सिषेविरे ॥४७|| कृतहस्तैः कुन्तहस्तैवी रैर्विध्वस्तसादिनः । भूरिसंरम्भसंतप्ताः सप्तयः परिबभ्रमुः ।। ४८ ॥ ततः शाहशरीफाभ्यां खेलेन च महौजसा । श्यामाननैश्च यवनैरम्बरप्रियकारिभिः ॥४९॥ तथा हम्मीरराजाधैर्महावीरैः प्रतापिभिः । क्षुरप्रचक्रनिस्त्रिंशकुन्तपट्टिशपाणिभिः ॥५०॥ हन्यमानमशेषेण ताम्राननबलं महद् । रयाद् भयातुरं भेजे जिजीविषु दिशो दश ॥५१॥ अथापयातामालोक्य तां वै ताम्रपताकिनीम् । येदिलस्यापि पृतना कान्दिशीकतमाऽभवत् । मत्तैर्दन्तावतस्तानास्यो मनचेहरः । द्रवतस्तस्य सैन्यस्य स्वयं पाणिग्रहोऽभवत् ॥५३॥ तमन्तरा स्थिरं दीदन्तरायं जयश्रियाम् । पुरः पन्थानमावृत्य स्थितं विन्ध्यमिवापरम् ॥

·१२.
कवीन्द्रपरमानन्दविरचितं-
[५ अध्यायः ]
दृष्ट्वा शाहशरीफायाः सर्वे भृशबलान्वयाः । चक्रिरे विक्रमपराः संप्रहर्तुमुपक्रमम् ॥५५॥
महामहीधराकारकरिपाकारवर्तिना। तेन ते समयुध्यन्त गुरुगर्वेण वर्मिणः ॥ ५६ ॥
प्रामयन् भल्लमभ्रान्तस्तीव्रमभ्रान्तमानसः । तज्जधान गजानीकं शरीफः संगरोद्धतः ५७
त्रिशूलकाण्डकोदण्डगदापरिघधारिणः । तमग्रयायिनं धीरं रुरुधुर्गजयोधिनः ॥ ५८ ॥
तं युध्यमानमभितः क्रुध्यन्तमभिमानिनम् । शरीफं पातयामासुस्ततस्ते निशितैः शरैः ॥५९॥
तस्मिन्नवरजे वीरे विध्वस्तपरकुंजरे । सपत्नशरनिर्भिन्ने गते वीरगति प्रति ॥६०॥
तरसा खेलकर्णाधैर्धातृभिः परिवारितः । शाहः क्रुद्धोऽभिदुद्राव ससैन्यं मनचेहरम् ॥६१ ॥
ततः प्रासवरत्रासपराहतमदद्विपः । प्रतापी ताम्रवदनः स पराचीनतां ययौ ॥ ६२ ।।
अपक्रामति संग्रामात्तस्मिन्नच्छिन्नकुंजरे । सैनिकास्तु निजामस्य सिंहनादान वितेनिरे ॥
तदोदीचीमपाची च प्राचीमपि च रंहसा । संश्रित्य विद्रवन्ति स्म ते निजामस्य विद्विषः ।।
ततः प्रसन्नमनसः शाहराजादयो नृपाः । द्रवतस्ताननुद्रुत्य सर्वानिजगृहुर्बलात् ॥ ६५ ॥
रयादथाऽऽनीय रणप्रचण्डान् प्रसह्य संदानितबाहुदण्डान् ।
ताम्राननेकानपरांश्च वीरान् चक्रुः समुह्याऽऽशु पुरोऽम्बरस्य ॥ ६६ ॥
इति जितरिपुरम्बरः प्रतापी भृशबलबाहुबलावलम्बनेन ।
पटहरवविमिश्रतूर्यघोषैः सपदि जगाम निजामदर्शनार्थम् ॥ ६७ ॥
दिल्लीन्द्रस्य प्रतापाद्भुतविभवभृतः सैन्यमन्यैरजय्यं
सद्यस्तयेदिलस्याप्यतुलबलमथोज्जासयित्वा जवेन ।
बन्दीकृत्योरुदर्पानपि च युधि चमूनायकानुग्रकर्मा
सेनानीरम्बरोऽसौ भृशबलसहितस्तं निजामं नमाम ॥ ६८ ॥
इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकरकवीन्द्रपरमानन्दविरचिताया-
मध्यायशतसंमितायां वैयासक्यां संहितायां निजाम-
प्रकर्षों नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
पञ्चमोऽध्यायः ।
कवीन्द्र उवाच-
अथ विठ्ठलराजस्य खेलकर्णादयः सुताः । धीरेण धर्मराजेन धृतराष्ट्रात्मजा इव ॥ १ ॥
प्रसभं शाहराजेन स्पर्धमानाः पदे पदे । द्विषन्त इव विद्वेषं दायादत्वाददर्शयन् ॥ २ ॥
ते मन्त्रिणं निजामस्य म्लेच्छमम्बरनायकम् । स्वशेमुषीविशेषेण वशीकृतमहीतलम् ॥३॥

·[५ अध्यायः ] श्रीशिवभारतम् । १३ श्रयणीयं संश्रयन्तः स्पृहयन्तः श्रियेऽन्वहम् । न सेहिरे महाबाहुं शाहं सूर्यसमौजसम् ।। तमन्तर्भेदमुद्भूतमात्मीयकुलसंभवम् । परिज्ञायेङ्गितज्ञेन सुधिया शाहवर्मणा ॥५॥ तमम्बरं निजामंच दायादास्तांश्च दुर्मदान्। पटुनाऽऽत्मप्रतापेन न्यक्कृत्य निकृतिस्थितान् स्वीयसैन्यसमेतेन निकेतेन जयश्रियाम् । महासंनाहयुक्तेन महोत्साहेन मानिना ॥ ७ ॥ स्कन्धविन्यस्तकुन्तेन शकुन्तेशानशक्तिना । आनीयताचिरेणैव निजदेशःसदेशताम् ॥८॥ तं प्रस्थितं प्रभावेण स्थितं जनपदे निजे । नैव मन्त्री निजामस्य वशीकर्तुं शशाक सः ॥ तदा तेन विना तिग्मद्युतिनेव युमण्डलम् । अपि प्राज्यं निजामस्य राज्यं तन्न व्यराजत ॥ १० ॥ येदिलस्तमथोद्वीक्ष्य भेदयोग्यमनेहसम् । अमुं शाहं महाबाहुं महोत्साहं महाशयम् ।। साहाय्यार्थ समानाय्य महाभृत्यैर्महामतिः । स्पर्धी निजामशाहस्य स्वं दुर्धर्षममन्यत । येदिलस्तमथाऽऽसाथ दवानल इवानिलम् । ववृधे वैरिसैन्यानि विपिनानि विनिर्दहन् ॥ तपन्नात्मप्रतापेन परितस्तपनोपमः । स जिगाय महाबाहुरुदारग्रहमम्बरम् ॥ १४ ॥ गतिमुत्कर्षिणीं बिभ्रत् प्रभञ्जन इव द्रुमम् । बद्धमूलं निजामस्य भुजदम्भ बभञ्ज सः ।। ततस्तेनेभरामेण तस्मै विध्वस्तविद्विषे । मन्ये संतुष्य शाहाय निजमर्धपदं ददे ॥१६॥ विरुद्धमिभरामस्य समृदजनसेवितम् । मुधाभिधं फलस्थानपुराधिपतिमुद्धतम् ॥ १७ ॥ प्रतिप्रस्थाय संनाहशाली शैलमिवोन्नतम् । स भूपः प्रसभं भूरिप्रभावं पर्यभावयत् ॥ निर्जित्य केरलान् क्रूरकर्मा कार्णाटकानपि । स कोषमिभरामस्य पुपोष बहुतोषकृत् ॥ सोऽन्यानपि नृपानुप्रान् निगृह्य निजनीतिभिः । तद्राज्यमिभरामस्य रामराज्यमिवाकरोत् ।। तमिन्दुसुन्दरमुखी सुदती यदुवंशजा । उपाचरन्महाराजं गौरीव वृषभध्वजम् ॥ २१ ॥ सा भृशं विभ्रमवती प्रसादाभिमुखी सती । देवी सफलयामास पत्युस्तत्तदभीप्सितम् ।। तस्य तस्यामजायन्त पुत्राः षट् शुभलक्षणाः । तेषां मध्ये शंभुशिवौ द्वावेवान्वयवर्धनौ शिवस्तु वैष्णवं तेजोऽवतीर्य क्षोणिमण्डलम् । समस्तभूभृतां नेता विनेता प्रतिभूभृताम् ।। [ यथा समजनिष्टायं जगदानन्दवर्धनः । ] तथाऽहमभिधास्यामि शृणुत द्विजसत्तमाः ॥ पुरा पुरारिमाराध्य तीत्रेण तपसाऽन्वहम् । निषेधाच्छुतिशास्त्राणां कालः कलिरवर्धत ।। हितावहमसाधूनां साधूनामहितावहम् । दैत्यास्ततस्तमासाद्य पापीयांसमनेहसम्॥ २७ ॥ छमिनो म्लेच्छरूपेण देवभूदेवविद्विषः । अवातरन्वसुमतीमधिविप्लावहेतवः ॥ २८ ॥ प्रतीची ककुभं तावदुदीची तदनन्तरम् । जगृहुस्ते बलात् प्राचीमपाचीमपि दुर्घहाम् ॥ तेषां निजनयज्ञानां न यज्ञानां प्रवृत्तयः । तथाऽपि तिष्यस्य बलादू भृशं ववृधिरे श्रियः ॥

·ये १४. कवीन्द्रपरमानन्दविरचितं [५ अध्यायः ] उत्थाप्य स्थापिताः केचित् केचियुद्धे निपातिताः । बलिभिस्तैस्ततः प्रायः क्षषियाः क्षीणतां गताः ॥ ३१ ॥ ततो विश्वंभरा देवी म्लेच्छभारभरादिता । प्रत्यपद्यत लोकेशं शरण्यं शरणैषिणी ॥ ३२ ॥ परितापेन महता मलिना नलिनासनम् । सा ववन्दे त्रयस्त्रिंशत्कोटित्रिदशवन्दितम् ॥ निवेदयित्री निर्वेदवती खेदमनेकधा । सा निबद्धाञ्जलिपुटा प्रोवाच परमेष्ठिनम् ॥ ३४ ॥ त्वं पिता सर्वलोकस्य त्रयीधर्मस्थितिप्रियः । लोकेश मां तमोम्भोधौ मज्जन्तीं किमु- पेक्षसे ॥ ३५॥ त्वया विरचितं विश्वं विरिश्चे यच्चराचरम् । दनुजैम्लेंच्छतनुभिः तदद्य बत सीदति ॥ हताः प्रथमं देवैर्दुमदास्त्रिदशद्विषः । ते मां तुदन्ति तिप्येऽस्मिन्नुपेत्य म्लेच्छरू- पताम् ॥ ३७॥ दुष्टदैत्यान्तके कृष्णे निजं धामाधितिष्ठति । बुद्धावतारे भगवत्यपि मौनावलम्बिनि ॥ दुर्जना यवनास्तात वृजिनानि वितन्वते । त्रातारं नाधिगच्छामि नियच्छेयं कथं व्यथाम् ।। नाऽऽहूयन्ते दिविषदो न हूयन्ते हुताशनाः । न वेदा अप्यधीयन्ते नाभ्यर्च्यन्ते द्विजातयः ।। न सत्राणि प्रवर्तन्ते तथैव च मखक्रियाः । न दानानि विधीयन्ते विहीयन्ते व्रतानि च ॥ खिद्यन्ते साधवः सर्वे भिद्यन्ते धर्मसेतवः । म्लेच्छधर्माः प्रवर्धन्ते हन्यन्ते धेनवोऽपि च ॥ सज्जना यान्ति विलयं व्रजन्ति क्षत्रियाः क्षयम् । प्रादुर्भूतमिदानी मे यवनेभ्यो महद्भयम् ।। विहसन्ति तथा सर्वे मां म्लेच्छवशवर्तिनीम् । स्थितां तथागतमुखे श्रुतिं श्रुतिविदो यथा ॥ उदभूत् पूर्वदेवेभ्यो भयं मम यदा यदा । तदा तदा प्रभवता भवता ह्यविताऽस्म्यहम् ॥ इदं निगद्य जगती जगतीनामधीश्वरम् । बभूव तूष्णीमित्युष्णं निश्वसन्त्यश्रुलोचना ॥ पितामहस्तामालोक्य विहस्तामस्थिरां स्थिराम् । एवमाश्वासयामास विश्वविश्वासवासभूः ॥ पितामह उवाच- मा भैषी र भव्यं ते भविताऽऽशु वसुंधरे । स्वस्था स्वं स्थानमास्थाय स्थिरे स्थिरतरा भव ।। मया पुरा. मुरारातिस्त्वन्निमित्तं दयाम्बुधिः । प्रार्थितः परया भक्त्या स्वयमेतदुवाच माम् ॥ विष्णुरुवाच- विधे विधेहि मा चिन्तामवधेहि वचो मम । भवतोऽभिमतं तावदचिरेण भविष्यति ॥५०॥ मालवर्मात्मजः शाहवर्मा यः पार्थिवोत्तमः । दाक्षिणात्यो महाराजः कृतकर्मा सुलक्षणः ॥ तरसा मारुतसमस्तेजसा तपनोपमः । वर्वर्ति विश्वविजयी पुण्यात्मा पृथुविक्रमः ।। ५२ ॥ तस्य भार्या महासाध्वी जिजूर्विजयवर्धिनी । नन्दिनी यादवेन्द्रस्य जागर्ति जगतीतले ॥ तेजोमयं देवी स्वोदरे धारयिष्यति । तत्पुत्रतां प्रपद्याहं करिष्यामि तव प्रियम् ॥ स्थापयिष्यामि धर्मस्य मर्यादां भुवि शाश्वतीम् । यवनान् सादयिष्यामि पालयिष्यामि देवताः सा

·1 ६ अध्यायः] श्रीशिवभारतम् ।
१५
पुनः प्रवर्तयिष्यामि सप्ततन्त्वादिकाः क्रियाः । क्षेमं गवां विधास्यामि स्थितिं चापि द्विजन्म-
नाम् ॥ ५६॥
प्रतिज्ञायेति भगवान् सत्यलोकाय मां विभुः । समनुज्ञातवान् भद्रे स्वयं भूतभविष्यवित् ॥
अभिधायेति वसुधां समाधाय पितामहः । विससर्ज स्वयं साऽपि स्वकं लोकमलोकत ॥
तां वाचं भूतधात्री त्रिभुवनसुहितां हृत्समाधर्विधात्री
वैधात्रीं न्यस्य चित्ते तमभिमतमथानेहसं प्रेक्षमाणा ।
म्लेच्छच्छद्मासुरेभ्योऽभ्युदितमतितरामुज्झती भीतिभारं
हन्त ब्रह्मर्षिदेवद्विजकुलसहिता निर्भरं नन्दति स्म ॥ ५९ ॥
हरिरपि भुवमुच्चैर्भूरिभारायमाणत्रिदशरिपुसहस्राक्रान्तरूपामजसम् ।
सपदि सदयचित्तस्त्रातुकामः समग्रां बत निरुपममूर्तिर्मानुषं भावमैच्छत् ॥६०॥
इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकरकवीन्द्रपरमानन्दविरचितायामध्याशतसंमितायां
वैयासक्यां संहितायां भगवत्प्रतिज्ञानं नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥५॥
षष्ठोऽध्यायः।
कवीन्द्र उवाच-
अथो विविक्षुस्तत्कुक्षिं स्वयं योगेश्वरो हरिः । शाहपल्यै प्रसन्नात्मा स्वमात्मानमदर्शयत् ॥
सैकदा सुतनुः स्वप्ने दिविषद्वन्दवन्दितम् । शङ्खचक्रगदापद्मपाणिं श्यामं चतुर्भुजम् ॥
श्रीवत्सवक्षसं कण्ठविनिवेशितकौस्तुभम् । वैजयन्तीकृतावासं पीतकौशेयवाससम् ॥ ३ ॥
विलसद्रलमुकुटं स्फुरन्मकरकुण्डलम् । मन्दस्मितोल्लसद्गण्डं प्रसन्नमुखमण्डलम् ॥ ४ ॥
पुण्डरीकायतदृशं सुनसं शुभलक्षणम् । प्रतिप्रतीकलावण्यलीलानिलयमद्भुतम् ॥ ५ ॥
समाश्लिष्टं कमलया शोभितं वनमालया । सर्वदेवमयं देवं सर्वाभरणभूषितम् ॥ ६ ॥
वज्ररेखाध्वजच्छत्रचिहिताइनिसरोरुहम् । बाललीलाधरं देवी स्वास्थितमलोकत ॥ ७ ॥
ततोऽचिरेण सा गर्ने पत्नी शाहमहीपतेः । प्रभविष्णुं महाविष्णुमंशमूर्तिमदीधरत् ॥ ८॥
महता महसा तेन निजगर्भगतेन सा । व्यभाद्विभाकरेणेव शरदम्भोदमण्डली ॥९॥
तं वै तेजोमयं गर्भ तदा बिभ्राणया तया । यादवेन्द्रस्य सुतया भूषितं बत भूतलम्॥१०॥
अथोद्यद्दोहदरसा गर्भभारभरालसा । अमंस्त पृथुलश्रोणी भारमाभरणानि सा ॥ ११ ॥
तदाननं पाण्डिमानं दधानमतुलं तदा । उपाइसत्प्रसादेन शारदं शशिमण्डलम् ॥ १२ ॥

·१६ कवीन्द्रपरमानन्दविरचितम् 1 ६ अध्यायः] न तच्चित्रं श्रिता यत्सा सुतनुस्तनुगौरवम् । देवो जगद्गुरुर्यस्याः साक्षात्कुक्षिमवीविशत् ॥ परिपाण्डुमुखीं सत्त्ववतीमथ सखीजनः । तामज्ञासीत्पार्श्वसेवी देवीमन्याहशीमिव ॥१४॥ अथाध्यासनमद्रीणां द्विपानां द्वीपिनां तथा । स्वर्णसिंहासने स्थैर्य सितच्छत्रतलेऽपि च ॥ केतनोन्नमनं चोच्चैश्चारुचामरवीजनम् । श्रुतिर्दुन्दुभिशब्दानां कृतिः संगरकर्मणाम्॥१६॥ धारणं काण्डकोदण्डशक्तिनिस्त्रिंशवर्मणाम् । प्रसाधनं पर्वतानां साधनं विजयश्रियाम् ॥ महानादेष्वभिरतिधर्मस्य स्थापने मतिः । समभूवन्नमन्यस्यां दोहदानि दिने दिने ॥१८॥ ततः कुमारभृत्यासु कुशलाभिरहर्निशम् । कुलशीलसमृद्धाभिवृद्धाभिः समुपासिते ॥१९॥ चित्तानुसारिभिनित्यमत्यर्थं हितकारिभिः । जनैः सहचरीणां च लब्धवर्णनिषेविते ॥२०॥ गर्भिणीपरिचर्यायां प्रौदैः पीयूषपाणिभिः । आप्तैमिषम्भिरश्रान्तमधिदेहलि संश्रित ॥२१॥ सुधालेपोल्लसद्भिचिनिर्मितेस्वस्तिकाद्भुते । स्फुरद्वितानपर्यन्तलुलन्मौक्तिकजालके ॥२२॥ प्रत्यग्रपल्लवोपेते विकीर्णश्वेतसर्षपे । सद्यः सलिलसंपूर्णसुवर्णकलशान्विते ॥ २३ ॥ द्वारदेशोभयप्रान्तलिखितोचितदैवते । परितः स्थापितानेकदीप्तमङ्गलदीपके ॥२४ ॥ विहितोपयिकद्रव्यसंग्रहे सूतिकागृहे । दिव्य तेजोमयी देवी दिव्यरूपा व्यराजत ॥२५॥ भूबाणप्राणचन्द्राब्दैः संमिते शालिवाहने। शके संवत्सरे शुक्ले प्रवृत्ते चोत्तरायणे ॥ २६ ॥ शिशिरतौ वर्तमाने प्रशस्ते मासि फाल्गुने । कृष्णपक्षे तृतीयायां निशि लमे सुशोभने । अनुकूलतरैस्तुङ्गसंश्रयः पञ्चभिः । व्यञ्जिताशेषजगतीस्थिरसाम्राज्यवैभवम् ॥ २८ ॥ अपारलावण्यमयं स्वर्णवर्णमनामयम । कमनीयतमग्रीवमुन्नतस्कन्धमण्डलम् ॥ २९॥ अलिकान्तमिलत्कान्तकुन्तलामविराजितम । सरोजसुन्दरदृशं नवकिंशुकनासिकम् ॥३०॥ सहजस्मेरवदनं घनगम्भीरनिःस्वनम् । महोरस्कं महाबाहुं सुषुवे साद्भुतं सुतम् ॥३१॥ तदा मुदा मानुषाणां सुराणां च सहस्रशः । समं दुन्दुभयस्तस्य नादेन नदतोऽभवन् । वादित्राण्यप्यवाद्यन्त विविधानि गृहे गृहे । प्रसीदन्ति स्म हरितः समस्ताः सरितस्तथा ॥ शनैः शनैस्तथा वाता वाताः सुरभिशीतलाः । हुतं हविरुपादत्त प्रसन्नश्च हुताशनः ॥ श्रुतिः स्मृतिधृतिर्भधा कान्तिः शान्तिः क्षमा दया । नीतिः प्रीतिः कृतिः कीर्तिः सिद्धिः श्रीश्च सरस्वती ॥ ३५॥ तुष्टिः पुष्टिश्च शक्तिश्च हीश्च विद्या च संनतिः । तं देवं देवता एताः समेताः पर्यवारयन् ॥ योद्धमद्धा पठानेन दाखानेन मानिना । शाहराजे महाराजे प्रयाते विषयान्तरम्॥३७॥ अनुग्रहाय देवानां दैत्यानां निग्रहाय च । प्रभुः स जगतां प्रादुरभूभृशबलान्वये ॥३८॥ । मतोऽजस्यापि जातस्य जातकर्म तदञ्जसा । व्यधीयत विधिज्ञेन यथाविधि पुरोधसा ॥ :. यः स्वयं सर्वलोकस्य स्थित्यर्थमभवद्विभुः । सूक्तैः सूक्तविदस्तस्याप्याचरन् स्वस्तिवाचनम् ॥

·: [.६ अध्यायः ] श्रीशिवभारतम् । १७ तदा तत्रावतीर्णस्य विष्णोर्मानुषवर्मणः । तेजोभरेण महता निशाऽपि दिवसायिता ॥४१॥ आदित्या वसवो विश्वे रुद्राश्च समरुदणाः । यक्षाः साध्याश्च गन्धर्वास्तथा विद्याधरा अपि ॥ नन्दिनीप्रमुखा गावो नागाश्चैरावतादयः । सुरर्षयो नारदाद्याः संभूयाप्सरसस्तथा ।। इन्द्रोऽमिर्धर्मराजश्च नैऋतश्च जलेश्वरः । पृषदश्वो धनेशश्च महेशश्च दिगीश्वराः ॥ ४४ ॥ अष्टाविमेऽश्विनी देवी सूर्याचन्द्रमसौ तथा । अन्येऽपि च सनक्षत्रा ग्रहाः सुभगविग्रहाः पटीमुहूर्ताहोरात्रपक्षमासर्तुवत्सराः । युगानि दिव्यादिव्यानि तथा मन्वन्तराणि च ॥४६॥ भुवो भारमपाकर्तुमवतीर्ण जगत्पती । संनिधाय स्वयं तत्र स्वस्तिवाचनमाचरन् ॥ ४७ ॥ गणेशं जन्मदां षष्ठी देवी जीवन्तिकामपि । स्कन्दं नारायणं वंशं बलदेवं च लाङ्गलम् ॥४८॥ शरासनं शरान् खड्गं विविधान्यायुधानि च । तत्तन्मन्त्रैः समभ्यर्च्य सूतिकाग्रहमन्तरा।। प्रयतः पञ्चमे षष्ठेऽप्यष्टने नवमेऽहनि । रक्षन्तु बालमित्युक्त्वा प्रणम्य च पुरोहितः।।५०॥ क्षेत्रपालाय भूतेभ्यो राक्षसेभ्यो गृहाबहिः । बलीनदाद्योगिनीभ्यो दिक्पालेभ्योऽप्यनेकधा त्रिजगज्जागरूकम्य जाते षष्ठीप्रजागरे । जने जनिविशेषेण दशमेऽहि महात्मनः ॥५२ ॥ ताम्रपर्यथ कावेरी तुङ्गभद्रा मलापहा । कृष्णा ककुद्मती वणा नीरा भीमरथी तथा ५३ गोदावरी च गायत्री प्रवरा वजुला पुनः । पूर्णा पयोष्णी तापी च नर्मदा च महानदी क्षिप्रा चर्मण्वती मद्रा यमुना वेत्रवत्यपि । भागीरथी चन्द्रभागा गोमती गण्डकी तथा ।। इरावती विपाशा च शतद्रुश्च सरस्वती । वितस्ता सरयूश्चापि तमसा च वधूसरा ॥५६॥ सिन्धुघर्धरशोणाचनदैनिःश्रेयसप्रदेः । पुष्कराचैः सरोभिश्च सागरेश्च समन्विताः ॥ ५७ ॥ अलक्षितेन रूपेण नद्यः पुण्यतमा इमाः । तदा तस्याभिषेकाय सोत्सवाः समुपागमन् ५८ देवसेना शची स्वाहा समृद्धिः सर्वमङ्गला। अदितिर्विनता संज्ञा सावित्री चाप्यरुन्धती ।। तां युक्तां तत्र बालन तेनाप्रतिममूर्तिना । प्रसूतिकामनपयन् मिलिताः कुलयोषितः ॥ जननी रजनीरागरञ्जिताशुकधारिणीम् । अलंकारवतीमङ्कविनिवेशितबालकाम् ॥ ६१ ॥ दिनश्रियभिवोदारां नवोदितदिवाकराम् । नीराजनाभिः सुभगाः सुभ्रवः समभावयन् ६२ यतः शिवगिरे नि जातः स पुरुषोत्तमः । ततः प्रसिद्धा लोकेऽस्य शिव इत्याभिधाऽभवत् ॥ फरिप्यत्येष बलवानिह कांतिमानुषम् । म्लेच्छानिहत्य महतीं कीर्ति विस्तारयिप्यति ॥ जिस्वाऽवाच्यांश्च पाश्चात्यान् प्राच्यांश्च भुजतेजसा । तथादीच्यांश्च विजयी स्वराज्यं संविधास्यति ।। ६५॥ साहसी सागरमपि वश्यतामानयिष्यति । बली बदिगन्तेभ्या बलीनानाययिष्यति ॥६६॥ प्रभावी गिरिदुर्गाणि वनदुर्गाणि चाप्ययम् । तथा सलिलदुर्गाणि स्थलदुर्गाणि गोप्म्यति ॥ :- ·१८ कवीन्द्रपरमानन्दविरचित- ६ अध्यायः ] बत दिल्लीपतेमूर्ध्नि प्रतापेन तपन्नयम् । निजं चरणमाधाय जगदाज्ञापयिष्यति ॥ ६८ ॥ सुदुर्गमेषु मार्गेषु गहनेषु गिरिप्वपि । सरित्सु च समुद्रेषु यस्याप्रतिहता गतिः ॥ ६९ ॥ स एष पाण्ड्यद्रविडलाटकर्णाटकेरलान् । करहाटवैराटान्ध्रमालवाभीरगुर्जरान् ॥ ७० ॥ आर्यावर्ताश्च दुर्लेच्छकृतावनिनेकशः । कुरुजाङ्गलसौवीरधन्वसौराष्ट्रकोसलान् ॥७१॥ वाहीकमद्रगान्धारत्रिगनिर्तसैन्धवान् । कलिङ्गकामरूपाङ्गवङ्गकाम्बोजकेकयान् ॥ ७२ ॥ पारसीकान् शिबीन् शाल्वान्पुलिन्दारट्टबर्बरान् । काश्मीरमत्स्यमगधविदेहोत्कलटकणान् ॥ किरातकाशिपाञ्चालचेदीनपि च कुन्तलान् । खशांश्च शूरसेनांश्च हुणान् हैमवतानपि।।७४॥ उण्डा-पुण्ड्रान ललित्थांश्च महितेन स्वतेजसा । चिरजीवी विनिर्जित्य महाराजो भविष्यति यथा पृथुरभूत्पूर्व यथा राजा पुरूरवाः । अम्बरीषोऽपि च यथा शिबिश्चौशीनरो यथा ।। यथाऽजनिष्ट मांधाता यथा च निषधाधिपः । यथा बभूव भरतो यथा भूपो भगीरथः ।। हरिश्चन्द्रः स च यथा रामो दाशरथिर्यथा । यथा च मिथिलाधीशो ययातिनहुषो यथा ।। यथा धर्मधनो राजा धर्मराजो युधिष्ठिरः । भविष्यति तथैवायं शाहराजसुतः शिवः॥ ७९ ॥ मध्यसभं दैवविदः सर्वसिद्धान्तपारगाः । एवमस्य कुमारस्य जन्मवेलामवीवदन् ॥ ८० ॥ प्रचीयमानावयवव्यक्तविग्रह भूषणम् । स्थितिप्रयाणलावण्यलब्धसौभाग्यवभवम् ॥ ८१ ॥ विचित्रमणियुक्ताभिमुक्ताभिर्भजुलात्मना । विभ्राजमान हैमेन मुकुटेन शिरःस्पृशा ।।८२।। लीलाचलाचलं भाले हेमं चलदलच्छदम् । दधानं विम्फुर-मुक्तामणिसूत्रान्तलम्बितम् ॥ अनर्ग्रहीरकिरिपद्मरागमरीचिभिः । संभृतश्रीभरोदने विभ्राणं भुजभूषणे ।। ८४ ॥ गरुत्मद्रत्नसंपृक्तसामव्याघनखश्रिया । विन्यस्तया भ्राजमानं कृष्णकाचमणिस्रजा ॥ ८५ ॥ सद्रत्ननिकरोदश्चत्काञ्चनप्रतिमात्मिकाम् । देवी जीवन्तिकानाम्नीमाबिभ्राणं भुजान्तरे ॥ प्रवालनीलसंमिश्रसुवर्णमणिनिर्मिते । वलये ललिताकारे कलयन्तं करद्वये ॥ ८७ ।। वताऽऽनन्दमयं दिव्यसूत्रसंबद्धमध्यमम् । विस्फुरद्गुलफवलयं विलसन्मणिनू पुरम् ।। विदग्धाभिः स्वयं स्निग्धलोचकाञ्चितलोचनम् । भालान्तरालविन्यस्तचित्रकज्जलचित्रकम् ।। कमनीयतमस्वर्णकञ्चुकावृतविग्रहम् । धात्र्यः स्मेरमुखं प्रीतास्तं बालं पर्यपालयन् ॥ ९० ॥ अन्तर्बहिश्वरोऽप्येष बहिविहितनिष्क्रमः । व्यधादसूर्यपश्यायाः शिशुः सूर्यस्य दर्श- नम् ॥ ९१ ॥ उपवेशनमप्यन्नप्राशन च यथाविधि । अन्य राजकुमारस्य क्रमेण समजायत ॥ ९२ ॥ दर्याखानं शरैभित्त्वा नीत्वा निरवलेपताम् । विजयी शाहराजोऽपि शिवं गिरिमधावजत् ॥ स तत्र सोदरं शंभोरम्भाजसमलाननम् । लपलोकत मुद्रोपेतः सदोदितपराक्रमः ॥ ९४ ।।

·[७ अध्यायः ] श्रीशिवभारतम् । १९ अथ गाः काञ्चनानि करिणस्तुरगांश्च राजा रत्नानि च प्रमुदितो व्यतरत्तदानीम् ॥ सद्यो यथाऽत्र निरमुच्यत भूरिकालं सर्वोऽर्थिनामपि जनोऽन्यजनार्थनाभ्यः ॥ ९५ ॥ धरणिमघोनः सूनुरुच्चैधरित्रीमधि सरसिजहस्तः संचरल्लोकबन्धुः । निखिलतिमिरहारी बालसूर्योपमानः प्रसभमभृत शोभा वर्धमानः क्रमेण ॥ २६ ॥ इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकरकवीन्द्रपरमानन्दविरचितायामध्यायश- तसंमितायां वैयासक्या संहितायां शिवराजप्रभवो नाम षष्ठोऽध्यायः ॥ ६॥ सप्तमोऽधायः । कवीन्द्र उवाच अथ तं शिशुरूपेण ललन्तं ललितद्युतिम् । न जानीतः स्म पितरावमानुषमुरुक्रमम् ॥ अवतीर्णः क्षोणितलं क्षोणीभारापनुत्तये । विहरन् बालरूपेण शाहराजनिकेतने ॥ २ ॥ जनयित्री जनं चापि रजयन् निजया श्रिया । अचेष्टत स सर्वात्मा तत्र तत्तद्विचष्टि- तम् ॥ ३ ॥ सुत्रामकाक्षितं कर्तुं दितेः पुत्राननेकशः । संगरे संगरे हत्वा चतुबोहुरुदायुधः ॥ ४ ॥ यः श्रान्त इव निद्राति मध्ये दुग्धमहोदधेः । जननीस्तन्यपानाय व्यतानीद्रुदितानि सः ॥ शिशुलीलाधरो रिङ्गन्स हरिन्मणिभूमिषु । प्रतिविम्बितमात्मानं बलेनाऽऽदातुमैहत ॥६॥ जानुभ्यां रिङ्गतस्तस्य पदाम्बुजतलत्विषा । पद्मरागश्रियं प्रापुः प्राङ्गणस्थाः सितोपलाः ॥ धूलिधूसरितानस्य रिङ्गतोऽस्य गृहाङ्गणे । रञ्जयामास जननी मणिमञ्जीरसिञ्जितम् ।। स लीलातरलस्तत्र रिङ्गन्मणिमयेऽङ्गणे । बताऽऽत्मप्रतिबिम्बेन प्रास्पर्धत पदे पदे ॥ ९ ॥ अपिबन्यत्प्रसादेन सुधां सर्वे सुधान्धसः । अहो सोऽपि मुदं प्रापदावाद्य मृदुलां मृदम् ॥ १० ॥ छलयन् यो बलिं लोकांस्त्रीन्ललधे त्रिभिः क्रमैः । बतालवत यत्लेन स देवो गेहद- हलीम् ॥ ११ ॥ सप्तानामपि लोकानां योऽवलम्बः स्वयं प्रभुः । उदतिष्ठदहो धृत्वा सोऽपि धात्रीकरा- गुलिम् ॥ १२ ॥ धवलोपलबद्धासु भित्तिषु प्रतिबिम्बितम् । बिम्बमंशुमतो वीक्ष्य तर्जन्यग्रेण दर्शयन् ।। आदाय निजहस्तेन मह्यं देहीत्यहो रुदन् । स मुग्ध इव मौग्ध्येन मातरं पर्यहासयत् ।।

·२० कवीन्द्र परमानन्दविरचितं--- [७ अध्यायः स्वहस्तपुष्करोध्दतधूलिधूसरमस्तकम् । उद्भिद्यमानदन्ताप्रकुन्दकुडमलभूषितम् ॥ १५ ॥ ललन्तं निलयद्वारि द्विरदस्येव शावकम् । विनेतुमागता धात्री विलोक्य स्तिमिताअ. वत् ॥१६॥ स धात्रीकरतााभिः संवर्धितकुतूहलः । कुरुते स्म स्मेरमुखो लास्वलीलामनेकधा ॥ अपाठयाद्विधातारं निगमान्यः सलक्षणान् । सोऽपि धात्रीमुखात्तत्तन्नामधयमपीपठत् ।। उत्तार्योत्तार्य तरसा स्वरसात्स समधुकः । व्यश्राणयदलंकारान् धात्रीभ्यः स्वशरीरतः ॥ अनादृत्य पितुस्तांस्तान् द्विपान्हप्तांस्तथा हयान् । प्रभुमन्तुममन्तुं च बहमंस्त स मृन्मयान् ॥ २० ॥ स्पृहयालुः शिखण्डेभ्यः शोभमानशिवण्डकः । अन्वधावदहो डिम्भः स खण्डानि शिख- ण्डिनाम् ॥ २१ ॥ शिखिनां च शुकानां च पिकानां च रुतान्यसौ । विकुर्वाणोऽनुकुर्वाणस्तत्तद्भमकरोऽ- भवत् ॥ २२ ॥ स एष फिल कुर्वाणः शिशुः शार्दूलशब्दितम् । पार्श्ववती नेहपात्रीमपि धात्रीमभीषयत् ।। अभ्रान्तोऽपि भ्रमरवद् भ्रमि प्रान्तः कदाचन । हृष्टा हय इव हेषामहषत कदाचन ॥२४॥ उच्चैरुदचरद्दन्तिबृंहितानि कदाचन । कदा च सिंहनिनदान्दृप्तः सिंह इवाकरोत् ] ॥२५॥ पूरयद्भिर्धरां द्यां च गभीरमधुरस्वरः । सोऽभिमानपरो भेरीमन्वकार्षात् कदाचन ॥२६॥ मृत्कृटान्यपि तुङ्गानि कारयन् स किशोरकः । इमानि मम दुर्गाणीत्यवोचत कदाचन ।। निलीनः समनः कोणे दृङ्निमीलनकेलिषु । अन्विष्य सखिभिः स्पृष्टो हसति स्म कदाचन।। पातितं पाणिना हस्तादुत्पतन्तं मुहुर्मुहुः । अताडयत् पातयितुं कन्दुकं च कदाचन ॥ आत्मनोत्पातितं दूरात् पतन्तं व्योममण्डलात् । कन्दुकं कृष्णसाराक्षः पश्यन्नवहितोन्मुखः नृत्यन्निव पदद्वंद्वतलताडितभूतलः । प्रोत्तानिताभ्यां पाणिभ्यामग्रहीत्स कदाचन ॥३१॥ दृष्टो हरति यस्तूर्णं जन्मिनां जननभ्रमम् । अभ्रामयदहो दारुभ्रमरं स कदाचन ॥३२॥ प्रतिषिद्धोऽपि धात्री भिस्तर्जनीतर्जनादिना । शाहसिंहशिशुस्तां तां शिशुलीलां व्यगाहत॥ भुक्ष्वेत्युक्तोऽपि नाभुङ्क्त पिबेत्युक्तोऽपि नापिबत् । अनुनीय स. धात्रीभिः शेष्वेत्युक्तोऽ- पि नास्वपत् ॥३४॥ तत्तखेलावसक्तात्मा स आत्मा जगतः परः । समाहूतो जनन्याऽपि व्यधादूरमपक्रमम् यत्र यत्राबजबाललीलारसवशः शिवः । तमन्वपालयंस्तत्र तत्र देवाः सवासवाः ॥३६॥ यः श्रीमान् करुणानिधिः सुमनसामाधारभूतः स्वयं संजातः किल शाहभूपभवने हतु धरित्रीमयम् । .

·८ अध्यायः ] श्रीशिवभारतम् । २१ वेदान्तैः पठितः पुराणपुरुषः ग्व्यातः पुराणेषु य- स्तं प्राप्य श्रियमाबभार महती बाल्याभिधानं वयः ॥ ३७ ॥ इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकरकवीन्द्रपरमानन्दविरचिताया. मध्यायशतसंमितायां वैयासक्यां संहितायां शिशुलीला- वर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः ॥७॥ अष्टमोऽध्यायः । मनीषिण ऊचुः- शिवनेरिगिरौ जातः शिवराज इति त्वया । परमानन्द संप्रोक्तमस्ति नस्तत्र संशयः ॥१॥ स हि शैलो निजामस्य प्रियकारी महायशाः । प्रतापी प्रथितो लोके धारागिरिरिवापरः २ अभूदागमनं तत्र यथा शाहमहीपतेः । तथा कथय नः सर्व भट्टगोविन्दनन्दन ॥ ३ ॥ कवीन्द्र उवाच सुधामिवातिमाधुर्यवतीं पुण्यवतीमिमाम् । कथां शाहनरेन्द्रस्य शृणुत द्विजसत्तमाः ॥४॥ अस्तंगतेऽम्बरमणिप्रतापे बर्बरे ऽम्बरे । निमन्त्रिणि निजामे च स्थितिसंजातसंशये ॥ ५॥ दिवंगते दैवयोगादिभरामेऽनुभाविनि । तत्सुते महमूदे च दृप्ते तत्पदवर्तिनि ॥ ६ ॥ सैन्ये साहिजहानस्य दिल्लीन्द्रत्वमुपयुषः । दक्षिणां दिशमादातुमवलेपादुपागते ॥ ७ ॥ प्रतनेनानुबन्धेन निजामापचिकीर्षया । शाहराजो महाबाहुर्विजयाई पुरं जहौ ॥ ८ ॥ अथ यादवराजोऽपि हित्वा ताम्रानुयायिताम् । पक्षपाती निजामस्य धारागिरिमुपागमत् ।। अत्रान्तरे निजामस्य भृशं विश्रम्भभाजनम् । वंश्यो विश्वासराजस्य शिवभक्तो महाव्रतः॥ तनयः सिद्धपालस्य सुप्रसिद्धोऽतिवैमवः । शिवनेरिगिरिस्थायी नृपतिर्विजयायः ॥११॥ वराय शंभुराजाय शाहराजसुताय वै जयन्तीमात्मतनयामनुरूपाममन्यत ॥ १२ ॥ शाहराजोऽपि संबन्धं तं सुश्लाध्यतमं भुवि । संविचिन्त्य स्नुषात्वेन जयन्तीं तमयाचत ॥ ततो विजयराजस्य शाहराजम्य चोभयोः । अभूद्यथोक्तसंबन्धसुप्रयुक्तो महोत्सवः ॥१४॥ विश्वासराजवंश्यानां भूपानां भूरितेजसाम् । तथा भृशबलानां स समवायो महानभूत् ।। स तयोः श्लाध्यगुणदोर्जयन्तीशंभुराजयोः । शिवनेरिगिरावासीत्पाणिग्रहमहो महान् ।। अथो कतिपयाहोमिस्तं समाप्य महोत्सवम् । तस्यैव च गिरेमूर्ध्नि स्वजनेन समन्विताम्॥ संबन्ध्यनुमतः पत्लीमन्तवली निधाय ताम् । प्रतस्थे शाहनृपतिर्दाखानजिगीषया॥१८॥ शिवनेरिगिरौ घासीच्छाहस्याऽऽगमनं यथा । तथा कथितवानस्मि किमय श्रोतुमिच्छथ ।।

·२२ कवीन्द्रपरगानन्दविरचित [ ८ अध्यायः मनीषिण ऊचुः- सद्यो दिल्लीश्वरं हित्वा पक्षपाति-युपागते । महाव्रत महाराजे यदुराजे महाभुजे ॥ २०॥ अभिक्रमपरस्ताम्रमुखोंधुं समुद्यते । अभीप्समानः स्वाभीष्टं निजामः किमचेष्टत ॥२१॥ कवीन्द्र उवाच---- अथ देवान्निजामस्य विषयाविष्टचेतसः । हन्त दुर्मन्त्रिणो योगाजने मतिविपर्ययः ॥२२॥ तस्य मत्तस्य सविधे ययौ साधुरसाधुताम् । प्रियवादपरोऽत्यर्थमसाधुरपि साधुताम् ॥२३॥ विपरीतदृशा तेन गुरवोऽपि लघूकृताः । गुणोपेताश्च गुरवो नीताः शीघ्रमगौरवम् ॥ २४ ॥ अव्यवस्थितचित्तस्य मत्तम्य मधुनाऽन्वहम् । अवद्यवादिनम्तम्य बत राष्ट्रमहीयत ॥२५॥ अथ प्रणन्तुमायातमतीवप्रतिभान्वितम् । निजामा यादवाधीशमवमने सुदुर्मतिः ॥ २६ ॥ अवज्ञातो निजामेन महामानी महामनाः । यदुराजस्तदा वीररसावेशवशाऽभवत् ॥ २७ ॥ अथ सेनाधिपतयो हमीदाधाः सुदुर्मदाः । दुर्मन्त्रित निजामन पूर्वमेव प्रबोधिताः ॥ २८ ॥ साभिमानं परावर्तमानं मत्तमिव द्विपम् । आस्थानीतोरणापान्ते रुरुधुर्यादवेश्वरम् ॥ २९ ॥ स तत्र बहुभियुध्यन् सपुत्रामात्यबान्धवः । प्रत्युद्यातः सुरगणैः सुरलोकमलोकत ॥ ३० ॥ यथा मेरोविपर्यासः पातो भानुमतो यथा । यथा ह्यन्तः कृतान्तस्य दाहः पत्युरपां यथा॥३१॥ तथा यादवराजम्य तदा तत्र बतात्ययः । सप्तानामपि लोकानामभूदत्यहितावहः ॥३२॥ तदवस्थमथ श्रुत्वा श्वशुरं यादवेश्वरम् । शाही निजामसाहाय्याद्विरराम महायशाः ॥३३॥ अथं तापीतटात्तूर्णमेत्य ताम्रपताकिनी। अधिष्ठितं निजामन धारागिरिमवेष्टयत् ॥ ३४ ॥ समुह्य स्वां महामानी तदानीमेव यदिलः । पृतनां प्रेषयामास लुब्धो धारागिरिं प्रति॥३५॥ सैन्य साहिजहानस्य महमूदग्य चान्वहम् । अयुध्येतां मिथस्तत्र धारागिरिजिवृक्षया॥३६॥ स्वयं निजामशाहोऽपि धारागिरिशिरःस्थितः । तदा ताभ्यामपि द्वाभ्यामनीकाभ्यामयुध्यत ततोऽतिबलिभिस्ताम्रवलैयुध्यद्भिरञ्जसा । महमृदस्य चानीकैनिजामः पर्यभूयत ॥ ३८ ॥ ततः स तेन शैलेन सैन्येन विविधन च । यथाजातन च तथा फत्तेखानेन मन्त्रिणा ॥३९॥ परिग्रहेण सर्वेण कोषेण च महीयसा । ममज्ज सहितम्तत्र ताम्राननवलार्णवे ॥ ४० ॥ मनीषिण ऊचुः यस्याशीतिसहस्राणि तुरगाणां तरम्विनाम् । अशीतिरदिदुर्गाणां चतुर्भिरधिका पुनः॥४१॥ स्थले जले च यस्याऽऽसन् बत दुर्गाण्यनेकशः । समृद्धो विषयो यम्य वशे विद्वेषिदुर्ग्रहः ।। येन येदिलशाहम्य दिल्लीन्द्रम्य च मानिनः । पदे पदे बलं सर्व जीवग्राहं व्यमृज्यत ॥४३॥ यम्याऽऽकस्मिकझम्पस्य श्येनम्येवोलातिप्यतः । प्रभावेण न्यलीयन्त परिपन्थिविहंगमाः ।।

·[८ अध्यायः ] श्रीशिवभारतम् । २३ स निजामस्तदा येन हेतुना विलयं गतः । शुश्रूपमाणान् नः सर्वान् कवीन्द्र तमुदीरय॥४५॥ कवीन्द्र उवाच समस्तपालनपरे पितर्युपरतेऽम्बर । भवितव्यानुसारेण फत्तेखानोऽल्पचेतनः ॥ ४६ ॥ अमात्यतां निजामस्य प्रतिपद्य प्रतापवान् । तापयामास जनतां कृतान्त इव निप्कृपः॥४७॥ निजामस्तस्य मन्त्रेण हमीदम्य च दुर्भतः । यदाप्रभृति राजन्यं यदुराज न्यघातयत् ॥४८॥ शाहराजप्रभृतयस्तदाप्रभृति भूभृतः । सर्वे विमनसो भूत्वा म्लेच्छाश्च पृतनाभृतः ॥४९॥ अविश्रम्भादमर्षाच्च साध्वसाच्च समाकुलाः । शिश्रियुर्वेदिलं केऽपि केऽपि दिल्लीन्द्रमश्रयन् ।। केचिच्च क्रूरमनसो विरुद्धत्व पाचरन् । तटस्थमिव चाऽऽत्मानं बत केचिददर्शयन्॥५१॥ तेन तेन तदा तस्य दुर्नयन दुरात्मनः । अवष्टिरजनिष्टोच्चरनिष्टाय शरीरिणाम् ॥ ५२ ।। चिरस्य विषये तम्य न ववर्ष वया यदा । सम्यं सुदुलभमभूत्वर्ण तु सुलभं तदा।। ५३ ।। प्रस्थमात्राणि रत्नानि विनिमय्य धनीजनः । कथंचन समादत्त कुलत्थान्प्रस्थसंमितान्।।५४॥ आहाराभावतोऽत्यर्थं हाहाभूताः परम्परम् । पशू-वं पशवो जक्षुर्मानुषा अपि मानुपान्।।५५।। तेनावर्षेण महता परचक्रागमेन च । अभावेन च मौलानामनीकम्य च भूयसः ॥ ५६ ॥ अनुक्षणं क्षीयमाणम्ताम्राम्यैरनुभाविमिः । धृतो धारागिरिपतिः फत्तेखानश्च दुर्मतिः५७।। अनुकूलेन कालेन सर्व धत्तेऽनुकूलताम । प्रतिकूलेन तनव सकलं प्रतिकूलताम् ॥ ५८ ।। यस्यानकूलो भगवान् काल एप सनातनः । अनायासन सिध्यन्ति तम्य कार्याणि देहिनः ।। जनिः सत्ता च वद्धिश्च विपाकोऽपचयानि च । क्षयश्च पडभी भावविकाराः कालनिर्मिताः जयः पराजयो वाऽपि वर मन्त्रिबलाबले विद्यत्वविद्यत्वमुदारत्वं कदर्थता ॥ ६१ ॥ प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च स्वातन्त्र्यं परतन्त्रता । समृद्धिरसमृद्धिश्च जायन्ते कालपर्थयात् ।।६२॥ मृत्युर्जन्म वयश्चापि तिस्रोऽवस्थादच तम्य ताः । कालादेव प्रवर्तन्त तथा यज्ञादिकाः क्रियाः ने कालेन पिना बीजं न कालन विनाऽङ्कुरः । न कालेन विना पुष्पं न कालेन विना फलम् ॥ ६४॥ न कालेन विना तीर्थ न कालन बिना तपः । न कालेन विना सिद्धिर्न कालेन विना जयः ।। न कालेन विना भान्ति शशाङ्कशुचिभास्करराः । न कालेन विना वृद्धिमवृद्धि चैति सागरः ।। न कालेन विना गङ्गामाजहार भगीरथः । न कालेन विना कार्कलास्यान्मुक्तो नृगो नृपः। न कालेन विना रामो निजवान दशाननम् । न कालेन विना लङ्का प्रतिपदे बिभीषणम् ॥ न कालेन विना कृष्णो गोवर्धनमदीधरत् । न कालेन विना पार्थो वैकर्तनमजीवतत् ॥ सुखानामसुखानां च काल एव हि कारणम् । कालमेवेश्वरं मन्यो सर्गस्थित्यन्तकारिणम् ॥ संगरे भङ्गमासाब निजागो विलयं गतः । लब्ध्वा देवगिरि दैत्यो दिल्लीन्द्रो मुदमागतः।। .

·४
कवीन्द्रपरमानन्दविरचितं [ ९ अध्यायः ]
तथा येदिलशाहोऽपि सैन्यभङ्गाद्विलजितः । तदेतदखिलं कालाजातं जानीत भो द्विजाः।।
निरुध्य धारागिरिदुर्गमुग्रं ताम्राननैस्तत्र धृते निजामे । गताभिमाना विहिताफ्याना बभूव
सेना किल येदिलस्य ॥७३॥
इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकरकवीन्द्रपरमानन्दविरचितायामध्याशतसंमितायां
वैयासक्यां संहितायां [ निजामविलयो ] नाम अष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥
।
नवमोऽध्यायः ।
कवीन्द्र उवाच-
अब देवगिरिं प्राप्य दिल्लीन्द्रे मुदितात्मनि । दुर्भदे महमूदे च सनसैन्ये बिषादिनि १ ॥
शाहो निजामशाहस्य शैलदुर्गाण्यनेकशः । शिवनेरिमुखान्याशु बसेन वशमानयत् ॥ २ ॥
मोदावरी महापुण्यां प्रवरां च प्रभाविणीम् । नीरां क्षीरधिसक्षीरां भीमां भीमरथीमपि ३॥
श्रितं जनपद सर्व समाक्रम्य क्रमेण च । स्ववशे स्थापयामास सकः सायं च पर्वतम् ॥४॥
शक्रप्रस्थस्य शक्रेण विरुद्धोऽयमभूद्यदा । महाराजममुं भेजुर्महाराष्ट्रनृपास्तदा ॥ ५ ॥
पाण्टिकाः काण्टिकास्तद्वद्गोकपाटाश्च काङ्कटाः । तोमराश्चाहुकाणाश्च महिताश्च महा-
दिकाः ॥ ६ ॥
खराटाः: पाण्डरास्तद्वव्याघ्रघोरफटादयः । तदा शाहनरेन्द्रेण पृतनापतयः कृताः ॥७॥
अथ शाहजयापेक्षी जहानगिरनन्दनः । समं येदिलशाहेन सद्यः संधिमयोजयत ॥ ८ ॥
ततो राजतुरासाहं शाहं युधि जिगीषतोः । तयोः समभवत्सीमा भीमा नाम महानदी९॥
मनीषिण ऊचुः-
शाहः शाहिजहानस्य सेनया येदिलस्य च । साहसी सिंहविक्रान्तः कति वर्षाण्ययुध्यत१०
कथं च संधिमकरोत्ताभ्यां द्वाभ्यामपि प्रभुः । कवीन्द्र भवतः श्रोतुमिदमीहामहे वयम् ११
कवीन्द्र उवाच-
शाहः साहिजहानस्त्र येदिलस्य च सेनया । अयुध्यत समान्तिसः सहस्रकरविक्रमः १२॥
ततो स्वप्नपतिः स्वप्ने धूटिस्तेन वन्दितः । तदृशौ दशनोद्योतैदीपयंस्तमवोचत १३ ॥
धूर्जटिरुवाच-
मतीवदुर्जयो लोके दिल्ली-द्रोऽसी महायुतिः । तस्मादायोधनादेशाविरम वं महामते १४
यदनेन पुरा चीर्ण तपस्तीनं दुरात्मना । तद्यावदम्त्यसौ तावन्न विनाशमुपैष्यति ॥१५॥
सर्वेऽपि यवनास्तात पूर्वदेवान्वया इमे । देवांश्च भूमिदेवांश्च विद्विषन्ति पदे पदे ॥१६॥

·[९ अध्यायः ] श्रीशिवभारतम् । २५ यो हन्तुं यवनानेतानेतां भुवमवातरत् । स एष भगवान् विष्णुः शिवसंज्ञः शिशुस्तव॥१७॥ करिष्यत्यचिरेणैव तदेतत्त्वच्चिकीर्षितम् । तस्मादनेहसं कंचित्प्रतीक्षस्व महाभुज ॥१८॥ एवमुक्तवति प्रीतिमति देवे कपर्दिनि । प्राबुध्यत प्रसन्नात्मा प्रभाते पृथिवीपतिः ॥ १९॥ ततो निज़ामविषयं शाहः स्वविषयं विना । दिल्लीन्द्राय ददौ कंचिोदिलाय च कंचन ।। हठशीलोऽपि तं शाहः प्रहाय हठमात्मनः। व्यधायेदिलताम्राभ्यां संधिं त्रियनाज्ञया।।२१ ततो निजामविषयं संप्राप्य मुदितात्मसु । परावृत्तेषु तानेषु पराक्रमणकारिषु ॥ २२ ॥ असमर्थमिवाऽऽत्मानं मन्यमानो महामतिः । तदिदं चिन्तयामास येदिलो निज- चेतसि ॥ २३ ॥ समथैः समराम्भोधौ निजामो यैर्निमज्जितः । तेऽमी ताम्राननाः प्रायो मज्जयिष्यन्ति मामपि २४ ॥ तस्मादमु महाबाहुं मालवर्मात्मजं नृपम् । सहाय्ये स्वे निधास्यामि विधास्यामि विधि- त्सितम् ॥ २५॥ पूर्वमस्यैवावेलंम्बादिभरामः पिता मम । विध्वस्तारातिरध्यास्त निर्विशङ्कः स्वमा- नसम् ॥ २६॥ सहसाऽवमतः सोऽयं मतिमन्दतया मया । मामुपेक्ष्य गतो मानादिभरामादनन्तरम् ॥२७॥ महामानी महाबाहुरसौ शाहमहीपतिः । कृत्वा मदधिकं स्नेहमिभरामेण वर्धितः ॥ २८ ॥ इति चेतसि संचिन्त्य महमूदो महाद्युतिः । अमात्यान् प्रेषयामास सद्यः शाहनृपं प्रति २९॥ अनुनीतः स तैस्तत्र मन्त्रिभिर्मन्त्रवेदिभिः । प्रतिजज्ञे महाबाहुर्येदिलस्य सहायताम् ॥३०॥ अथ शाहमहीपालमवलम्ब्यावलम्बदम् । बत प्रतिपदं लेभे महमूदो महामुदम् ॥ ३१ ॥ अथो फरादखानस्य सुतं समरधूर्वहम् । निखिलानीकिनीमान्यं सेनान्यं रणदूलहम् ॥३२॥ बलिना शाहराजेन महाराजेन संयुतम् । प्रतापी प्रेषयामास जेतुं कर्णाटनीवृतम् ॥३३॥ तदा फरादखानेन याकुतेनाङ्कुशेन च । हुशेन्यम्बरखानेन मसूदेन तथा पुनः ॥ ३४ ॥ प्रवारघाण्टिकङ्गालगाढघोरफटादिभिः । सुभटैः सहितैस्तैस्तैः प्रतस्थे रणदूलहः ॥ ३५ ।। अथ सेनाधिपतिना सार्धं तेन महामनाः । बली भृशबलो राजा प्राप कर्णाटमण्डलम् ॥ ततो बिन्दुपुराधीश वीरभद्रं महौजसम् । वृषपत्तनपालं च प्रसिद्ध केजनायकम् ॥ ३७॥ कावेरीपत्तनपतिं जगद्देवं महाभुजम् । श्रीरङ्गपत्तनेन्द्रं च क्रूरं कण्ठीरवाभिधम् ॥ ३८ ॥ तञ्जापुरप्रभुं चापि वीरं विजयराघवम् । तथा तजीपरिवृढं प्रौढं वेङ्कटनायकम् ॥ ३९ ॥ त्रिमलनायकाई च मधुरानाथमुदतम् । पीलुगण्डाखण्डलं च विकटं वेङ्कटायम् ॥४०॥ TH

·-
२६
कवीन्द्रपरमानन्दविरचितं-
९ अध्यायः]
धीरं श्रीरङ्गराजं च विद्यानगरनायकम् । प्रसिद्धं तम्मगौडं च हंसकूटपुस्वरम् ॥ ४१ ॥
वशीकृत्य प्रतापेन तथाऽन्यानपि पार्थिवान् । शाहः संतोषयामास सेनान्यं रणदूलहम् ॥
कृत्वाऽथ वीरसंहारकारि युद्धमहर्दिवम् । युद्धशौण्डात् किम्पगाण्डात् गृहीतं सुमनोहरम् ॥
रणदूलहखानेन पारिबर्हमिवार्पितम् । सोऽध्यास्त विजयी राजा बिजलळाभिधं पुरम।४४॥
अथ तस्मिन् पुरवरे पटुप्राकारगोपुरे । सुधावदातसौधारपताकोल्लिखिताम्बरे ॥ ४५ ॥
तत्तत्कारुकलाकीर्णरम्यहर्म्यमयान्तरे । विटङ्कस्थितबंहिष्ठपारावतकृतस्वरे ॥ ४६॥
वातायनोत्पतन्नीलकण्ठकूजितपूजिते । विस्तीर्णापणविन्यस्तपण्यवस्तुसमन्विते ॥ ४७ ॥
प्रतिसोल्लसत्कूपे विकसद्दीर्धदाधिके । नैकशृङ्गाटकोदञ्चज्जलयन्त्रोच्छल जले ॥ ४८ ॥
प्रफुल्लनिप्कुटकुटच्छायच्छन्नमहीतले । भित्तिविन्यस्तसच्चित्रलुभ्यलोकविलोचने ॥ ४९ ॥
नानावर्णाश्मसंबद्धस्निग्धसुन्दरमन्दुरे । विसंकटपुरद्वारकूटकुट्टिममण्डिते ॥ ५० ॥
चयाट्टमस्तकन्यस्तनालायन्त्रसुदुर्गमे । सभीकनिपुणानीकप्रकरप्रतिपालिते ॥ ५१ ॥
समन्तादतलस्पर्शपरिखावारिभासुरे । अपारसागराकारकासारपरिशीलिते ॥ ५२ ॥
अनिलोल्लासितलताललितोद्यानमण्डले । कनकाचलसंकाशदेवतायतनाश्चिते ॥ ५३ ॥
संवसन् वासवसमः स एष नृपसत्तमः । निजैः परिजनैः सार्ध विविध मुदमाददे ॥५४॥
स कदाचिन्मृगयया कदाचित् साधुसेवया । कदाचिदर्चया शंभोः कदाचित् काव्यचर्चया।।
कदाचिन्नर्तकीनृत्यदर्शनोत्सवलीलया । कदाचिन्नेकविधया शरसंधानशिक्षया ॥५६ ॥
कदाचिदायुधागारविन्यस्तायुधवीक्षया । कदाचिदात्मसंग्राह्यतत्तत्सैन्यपरीक्षया ।। ५७ ।।
कदाचित् पुष्पितोदामनगरोद्यानयात्रया । कदाचित् सारसाक्षीभिः शृङ्गाररसदीक्षया॥५८॥
कदाचिद्योगशास्त्रोक्तकलया योगमुद्रया । प्रभुस्तत्तद्रसमयं समयं समनीनयत् ॥५९ ॥
जननी शंभुशिवयोस्तत्र यादवनन्दिनी । जग्राह हृदयं पत्युः शुद्धान्ते सुमहत्यवि॥६०॥
हलिना हरिणा चापि वसुदेवो यथाऽन्वहम् । व्यराजत तथा शाहः शंभुना.च शिवेन च।।
स तु शंभोः कनीयांसं गरीयांसं गुणश्रिया । बहु मेने महाराजः शिवशर्माणमात्मजम् ॥
यदाप्रभृति संजातः स एष तनयः शिवः । तदाप्रभृति शाहस्य समृद्धाः सर्वसंपदः॥६३॥
अतिष्ठन् द्वारि बहुशो मन्दराचलसुन्दराः। विजिता भोरुहरुचो मदवारिमुचो गजाः॥६४॥
आसन्सहस्रशश्चापि मन्दुरायां मनोहराः । वाता इवाऽऽशुगतयः सैन्धवा समरोऽदुराः॥६५॥
ववृधे चाधिक कोषस्तोषेण सह नित्यशः। प्रतापः पप्रथेऽत्यर्थ प्रभावश्च दिने दिने ॥६६॥
दुर्ग्रहाण्यपि दुर्गाणि सुग्रहत्वं प्रपेदिरे। विजयः सर्वदैवाऽऽसीत् स्वमेऽपि न पराभवः॥६७॥
पुष्पाणां च फलानां च सस्यानां चाभिवृद्धयः । साधनेन विना सिद्धिमीयुः साश्च
सिद्धयः ॥ ६८॥

·1१० अध्यायः] श्रीशिवभारतम् ।
२७
एवं समृद्धतां नीतः पुराणपुरुषात्मना । सुतेन तेन सुतरां मुमुदे मालनन्दनः ॥ ६९ ॥
ततस्तं तनयं वीक्ष्य सगुणं सप्तहायनम् । लिपिग्रहणयोग्योऽयमिति भूपो व्यचिन्तयत् ॥
स तं पुत्रं मन्त्रिपुत्रैः सवयोभिः समन्वितम् । न्यवेशयत गुर्वके मेधाविनमलोहलम्॥७१॥
आख्याति लिखितुं यावदाचार्यों वर्णमादिमम् ।तावद्वितीयमप्येष विलिख्य तमदर्शयत् ॥
सर्वासामपि विद्यानां द्वारभावमुपागताम् । लिपिं यथावदखिलां ग्राहयामास तं गुरुः ॥
तमथ सहजमेधाशालिनं सुस्वभावं नृपमृगपतिशावं वागगम्यानुभावम् ।
गुरुरुपचितचित्तः शिक्षितानां समूहे द्रुतधृतलिपिविद्यं वीक्ष्य वैलक्ष्यमूहे ॥ ७४ ॥
इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकरकवीन्द्रपरमानन्दविरचितायामध्या-
यशतसंमितायां वैयासक्यां संहितायां कर्णाटविजयो
नाम नवमोऽध्यायः ।
दशमोऽध्यायः ।
-
कवीन्द्र उवाच-
शिववर्मा यदा वर्ष द्वादशं प्रत्यपद्यत । तदा नृपः शाहवर्मा नियोगेन पिनाकिनः ॥ १॥
अमुं शंभुकनीयांसमाहूय शिवलक्षणम् । अर्कयुतिमुदकज्ञः पुण्यदेशेश्वरं व्यधात् ॥ २ ॥
मनीषिण
ऊचुः
यथाऽऽदेशाद्भगवतो देवस्य त्रिपुरद्विषः । पुण्यदेशं प्रति नृपः प्रेषयामास तं शिवम् ।। ३ ३॥
यथा च पुण्यविषयं प्राप्तः स पितुराज्ञया । कवीन्द्र परमानन्द तथा त्वमभिधेहि नः॥४॥
कवीन्द्र उवाच---
एकदाऽभ्यर्च्य भवने भगवन्तं वृषध्वजम् । शयानः सुखशय्यायां सुकृती शाहभूपतिः॥५॥
प्रसन्नपञ्चवदनं दशहस्तं त्रिलोचनम् । मन्दाकिनीजलस्निग्धजटाजूटमनोहरम् ॥ ६ ॥
शीतांशुशकलोत्तंसं त्रिपुण्डूललितद्युतिम् । हरिन्मणिनिभग्रीवं सरीसृपविभूषणम् ॥ ७ ॥
क्राभयप्रदं वीरं विविधायुधधारिणम् । द्वीपिचर्मोत्तरासङ्गं द्विपचर्माधराम्बरम् ॥ ८ ॥
निदानं सर्वमुक्तीनां निधानं सकलश्रियाम् । योगिनं योगिनामिन्द्रमिन्द्रोपेन्द्रादिवन्दितम् ।।
समस्तलोकसहितं सहित गिरिकन्यया । अपश्यद्विस्मितः स्वप्ने पुरस्तात्रिपुरद्विषम्॥१०॥
दृष्ट्वा तमीश्वरं साक्षात्स्वयं समभिवन्द्य सः । पुरो बद्धाञ्जलिपुटस्तिष्ठति स्मातिनिर्वृतः॥ ११॥
ततः स भगवान् भर्गः स्वभक्तमवनीश्वरम् । वचनेनानुजग्राह निरवग्रहशक्तिभृत् ॥१२॥

·- २८ कवीन्द्रपरमानन्दविरचितं [१० अध्यायः ईश्वर उवाच- सूर्यवंश्य महाबाहो शहाराज महामते । समाकर्णय मद्वाचमिमां कुशलमस्ति ते ॥ १३ ॥ य एष भ्राजतेऽभ्यणे कनीयांस्तनयस्तव । तमेनं लक्षणोपेतमवेहि पुरुषोत्तमम् ॥ १४ ॥ वर्धमानः क्रमेणैव त्वत्पुत्रोऽयमुरुक्रमः । समाक्रम्यावनी सर्वा यवनानिहनिष्यति ॥ १५ ॥ इयं भगवती देवी गिरिजा भक्तवत्सला । समय समयेऽभ्येत्य तमिमं पालयिष्यति ॥१६॥ हर्ता धरित्रीभारस्य संहर्ता प्रतिभूभृताम् । मद्भक्त एष सर्वेषामप्यधृष्यो भविष्यति ॥१७॥ तस्मादमुं महाबाहुं महाशयशिवालयम् । पुण्यदेशाधिपत्येन महनीयेन योजय ॥ १८ ॥ तमित्युक्त्वा महेशानस्तदा मुक्तामयी स्रजम् । तस्य राजकुमारस्य कण्ठे स्वयमयोजयत्॥१९॥ एवमाविर्भवद्धार्दभरे देवे कपर्दिनि । प्राबुध्यत धरापालो मुहूर्ते ब्रह्मदैवते ॥ २० ॥ विशिष्टः स्वेन तपसा विस्मयाविष्टमानसः । तामेव मूर्तिमीशस्य ध्यायन्नेष मुहुर्मुहुः॥२१॥ प्रातः प्रभाकर नाम प्रभाकरसमप्रभम् । पुरोहितं समानाय्य शशंस स्वप्नमात्मनः॥२२॥ अथानुमोदितस्तेन प्रहृष्टन पुरोधसा । पुण्यदेशाधिपत्येन शाहः शिवमयोजयत् ॥ २३ ॥ अथ तस्मिन्नाधिपत्ये पित्रा दत्ते प्रतापिना । प्रयातुकामः स्वं राष्ट्र शिवराजो व्यराजत । ततः कतिपयरेव गजवाजिपदातिभिः । मौलराप्तैरमात्यैश्च ख्यातैरध्यापकैरपि ॥ २५ ॥ विरुदैश्च ध्वजैरुच्चैः कोषेणापि च भूयसा । तथा परिजनैरन्यैरनन्यसमकर्मभिः ॥२६॥ समवेतममुं शाहभूपतिः शोभने दिने । प्राहिणोत्पुण्यदेशाय पुण्यकारिणमात्मजम् ॥२७॥ ततः कतिपयैरेष दिनदिनकृदन्वयः । अयाद्देशं महाराष्ट्रं तस्मात् कर्णाटमण्डलात् ॥२८॥ स शक्तित्रितयोपेतः समेतः सैन्यसंचयः । शिवः स्वया श्रिया सार्ध पुण्याहं पुरमासदत्॥२९ चक्रप्रियकरः सद्यः समुल्लासितमण्डलम् । नावेदयदमुं लोकबन्धुं लोको व्यलोकत ॥३०॥ ततोऽनुकूलप्रकृतिः कुर्वन् प्रकृतिरञ्जनम् । अवर्धत क्रमेणैष विक्रमी यशसा सह ॥ ३१ ॥ महाराष्ट्रो जनपदस्तदानीं तत्समाश्रयात् । अन्वर्थतामन्वभवत् समृद्धजनतान्वितः॥३२॥ श्रयन्तः प्रश्रयोपेतं गुरवस्तं गुणैः सह । अनन्यनिष्ठमनसः समगच्छन् कृतार्थताम्॥३३॥ श्रुतिस्मृतिपुराणेषु भारते दण्डनीतिषु । समस्तेष्वपि शास्त्रेषु काव्ये रामायणे तथा ॥३४॥ व्यायामे वास्तुविद्यायां होरासु गणितेष्वपि । धनुर्वेद चिकित्सायां मते सामुद्रिके पुनः ।। तासु तासु च भाषासु छन्दःसु च सुभाषिते । चर्यास्विभरथाश्वानां तथा तल्लक्षणेष्वपि । आरोहणे प्रतरणे चक्रमे च विलझ्ने । कृपाणचापचक्रेषु प्रासपट्टिशशक्तिषु ॥ ३७ ॥ युद्धे नियुद्धे दुर्गाणां दुर्गमीकरणेषु च । दुर्लक्ष्यलक्ष्यवेधेषु दुर्गमाभिगमेष्वपि ॥ ३८ ॥ इङ्गितेषु च मायासु विषनिर्हरणादिषु । तत्तद्रलपरीक्षायामवधाने लिपिष्वपि ॥ ३९ ॥ प्रवीणः स स्वयं तांस्तान् गुरुन्गुरुयशोभरैः । अयोजयभृशं तत्तत् प्रत्यभिज्ञानवान् विभुः।।

·। ११ अध्यायः ]
श्रीशिवभारतम् ।
२९
स एष यौवनारम्भे दधानोऽभिनवां श्रियम् । व्यभाद्यथा वासन्तबिभवे सुरभूरुहः ॥४१॥
तमुल्लङ्धितकौमारमुद्भवन्नवयौवनम् । मीनकेतनलावण्यश्रीविलासमनोहरम् ॥ ४२ ॥
सती शीलवती रम्यरूपा चातिगुणोज्ज्वला । अभजद्भूपतिं भार्या प्रवारकुलसंभवा ॥ ४३॥
पूर्वजन्मप्रणयिनी स इमां वरवर्णिनीम् । लब्ध्वा मुदमुपादत्त श्रीकृष्ण इव रुक्मिणीम् ॥
प्रादुर्भवत्प्राग्भवसंस्तवाभ्यां
मिथोऽनुकूलत्वमुपागताभ्याम् ॥
अधत्त ताभ्यामथ दंपतीभ्यां
संभूय शोभा महतीं त्रिवर्गः ॥ ४५ ॥
इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकरकवीन्द्रपरमानन्दविरचिताया.
मध्यायशतसंमितायां वैयासक्यां संहितायां शिवराजस्य
पुण्यदेशेश्वरत्वप्रदानं नाम दशमोऽध्यायः ॥१०॥
एकादशोऽध्यायः ।
मनीषिण ऊचुः
संप्रेष्य पुण्यविषयं सनयं तनयं शिवम् । शाहराजः किमकरोत्कर्णाटविषये वसन् ॥१॥
कथं च महमूदोऽपि तस्मिन् विजितविद्विषि। प्रसिद्धायोधनोत्साहे शाहे स्वयमवर्तत ॥२॥
कवीन्द्र उवाच
पाड्गुण्यस्य प्रयोगेण तत्तन्मन्त्रबलेन च । वशी चकार सकलं शाहः कर्णाटमण्डलम् ॥३॥
प्रसूनमिव संप्राप्य प्रणयी प्रणतिस्पृशा । शिरसा प्रतिजग्राह जगद्देवोऽस्य शासनम् ॥४॥
दुर्धर्षोऽपि विधेयोऽस्य बभूव मधुराधिपः । प्रतिपेदे महाशूरपतिरप्यस्य वश्यताम् ॥५॥
रणदूलहखानेन खलेनापहृतं बलात् । भद्रासनं स्वमध्यास्त वीरभद्रोऽस्य संश्रयात् ॥ ६॥
तं तं मन्त्रं तत्र तत्र प्रयुञ्जानस्य धीमतः । बहवोऽस्यानुभावेन जहुर्यवनजं भयम् ॥७॥
शाहराजस्य मन्त्रेण भवन्नन्यसुदुःसहः । सर्वाणि स्वामिकार्याणि चकार रणदूलहः ॥ ८॥
अथ कालगतिं प्राप्ते सेनान्यां रणदूलहे । कार्णाटकान्नरपतीन् स्ववशीकर्तुमञ्जसा ॥९॥
यं यं सेनापतिं तत्र प्राहिणोत् किल येदिलः । स स तत्काइक्षिताकाङ्क्षी शाहमेवान्व-
वर्तत ॥ १०॥
ततो भृशबलं भूपं नियन्तुमनयं स्पृशन् । इभरामसुतो दर्पान्मुस्तुफाखानमादिशत् ॥११॥

·३०
कवीन्द्रपरमानन्दविरचितं-
[११ अध्यायः]
अथाऽऽनकनिनादेन सागरं प्रतिगर्जयन् । जयशब्देन योधानां दिङ्मुखानि प्रपूरयन् ॥
तरलाभिः पताकाभिस्तडितः परितर्जयन् । उदःशुण्डिशुण्डागर्मुदिरान् प्रतिसारयन् ॥१३॥
पांसुभिस्तुरगोध्दूतैः सप्तसप्तिं विलोपयन् । वाहिनीनिवहैरध्ववाहिनीः परिशोषयन् ॥ १४॥
निम्मोन्नतां वसुमतीमतीव समतां नयन् । प्रपेदे सप्रतिभटेवृतं कर्णाटनीवृतम् ॥ १५ ॥
ततः श्रुत्वा तमायान्तमनेकानीकपान्वितम् । प्राप्तसेनापतिपदं येदिलप्रत्ययास्पदम् ॥१६॥
प्रथितं मुस्तुफाखानं महामानं महान्वयम् । कपटानोकहभुवं खुरासानभुवां वरम् ॥१७॥
अविश्रब्धो पि विश्रम्भमात्मनः संप्रदर्शयन् । प्रत्युजगाम संरम्भात् ससैन्यःशाहभूपतिः ॥
अथाधिकाधिक सेहं मिथो दर्शयतोस्तयोः । सख्योरिव महाञ् जज्ञे पथि संदर्शनोत्सवः॥
उभावपि तदा तत्र वस्त्राण्याभरणानि च । कुंजरांस्तुरगांश्चोञ्चरन्योन्यमुपजहतुः ॥२०॥
तदानीं मुस्तुफानीकनिवेशस्यान्तिके निजाम् । सेनां निवेशयामास भूभृद् भृशबलो बली ।।
अद्राक्षीन्मुस्तफाखानश्छिद्रान्वेषी यदा यदा । सन्नद्धमेव सुतरां शाहराजं तदा तदा ॥
प्रत्याययितुमात्मानं परिदर्शितसौहृदः । स तत्तत्कार्यकरणे शाहमेघ पुरो व्यधात् ॥२३॥
प्रत्युत्थानेन तरसा दूरप्रत्युद्गमेन च । हस्ताश्लेषेण हर्षेण हस्तसंधारणेन च ॥ २४ ॥
अर्धासनप्रदानेन संमुखीभवनेन च । स्मितपूर्वेण वचसा तथा प्रीतिस्पृशा दृशा ॥२५॥
तत्तन्मन्त्रप्रयोगाणां प्रकाशकरणेन च । तेषु तेषु च कार्येषु पुरस्कारेण भूयसा ॥ २६ ॥
अhण परिबर्हेण संस्तवेन स्तवेन च । परिहासरसेनोचैरध्यात्मकथनेन च ॥ २७॥
हिताहितोद्भावनेन स्ववृत्तावेदनेन च । यवनः सोऽन्वहं तस्मै प्रत्ययं समदर्शयत् ॥२८॥
ततः स पृतनापालः समस्तान् पृतनापतीन् । आनाय्य न्यायनिपुणो विविक्ते वाक्यमब्रवीत्।।
मुस्तुफाखान उवाच --
यस्यान्नं भुज्यते येन मनुजनानुजीविना । तस्य यो स भवेदात्मा नादसीयः कदाचन ।।
न महत्त्वं विना विद्यां न काव्यं प्रतिभा विना । कदाचिदपि नाभीष्टं दृष्टं स्वामिकृपां
विना ॥ ३१ ॥
तस्माद् यः स्वामिनोऽर्थाय त्यजत्यात्मानमात्मनः । तमेव धन्यमित्याहुर्नीतितन्त्रविदो
जनाः॥ ३२ ॥
न बान्धवो न च सखा न संबन्धी न सोदरः । न पिताऽप्यनुरोद्धव्यः स्वामिसेवाप-
रात्मभिः ॥ ३३ ॥
यस्मिंस्तुष्टे तुष्टिमेति यस्मिन् रुष्टेऽस्तमेति च । तमनन्येन मनसा न विषेवेत कः
पुमान् ॥ ३४ ॥

·[ १२ अध्यायः ] श्रीशिवभारतम् ।
३१
सर्वेऽपि वयमेतर्हि नियमे महति स्थिताः । संभूय महमूदस्य हिताय प्रयतेमहि ॥ ३५ ॥
यदद्य स्वामिना स्वेन महमूदेन मानिना। निग्राह्यः शाह इति वै संदेश्याऽऽवेदितं मयि ।
की भृशबलो भूपः स यावन्नावबुध्यते । तावत्तद्धि विधातव्यमस्माभिः स्वहितार्थिभिः ।।
निशीथिनीमतीत्येमां महत्युषसि संहताः । सहिताः सैनिकै स्वैः स्वैस्तन्निगृहीत पार्थि-
वम् ॥ ३८ ॥
इत्थमावेदितास्तेन मुस्तुफेनार्थसिद्धये । पृतनापतयः स्वं स्वं शिबिरं प्रतिपेदिरे ॥ ३९ ॥
मन्त्रमेतमविन्धास्ते निशि यस्याममन्त्रयन् । तस्यामेव महोत्पाताः शाहस्य शिबिरेऽभवन् ।
सप्तयो दृक्पयोऽमुञ्चन्नरणन् करुणं गजाः । अतर्कितमभज्यन्त क्रूरारवकृतो ध्वजाः ॥
चक्रिरेऽनाहता एव पटहाः क्रूरमारवम् । रजसा सहसाऽऽवर्त वितेने वातमण्डली ॥ ४२ ॥
अभोदराद्विनैवाभं करकाः परितोऽपतन् । विनैवाम्भोधरं व्योम्नः प्रादुरासीदिरंमदः ।
न प्रदीपनवेलायां प्रदीपाः प्रदिदीपिरे । न प्रसेदुर्मनुष्याणां वदनानि मनांसि च ॥
अकारि पृतनोपान्ते शिवाभिरशिवो रवः । श्वभिरूर्ध्वमुखीभूय चक्रन्दे चातिनिन्दितम् ।।
मुहुरभ्यर्णमभ्येत्य घूको घूत्कारमातनोत् । तथा वृकगणः क्रूरमारवं सहसाऽकरोत् ।।
घकम्पिरे सुमनसां प्रतिमाः प्रतिमन्दिरम् । अकस्मादर्धरात्रे च गौश्चक्रन्द निकेतगा ।।
इमान्यासन्निमित्तानि भयशंसीनि भूरिशः। तथाऽप्यवहितो नाभूद्भूपः स नियतेर्वशः॥४८॥
सज्जीभूय निजे निजेऽद्य शिबिरे तिष्ठन्त्यनीकाधिपाः
साधं यैर्व्यदधान्निशाधसमये मन्त्रं चिरं मुस्तुफः ।
आगत्येति निवेदितं प्रणियिभिः श्रुत्वाऽतिसत्त्वाधिको
दैवायत्ततया न शाहनृपतिश्चक्रे तदात्वोचितम् ॥ ४९ ॥
इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकरकवीन्द्रपरमानन्दविरचितायामध्यायशत-
संमितायां वैयासक्यासंहितायां [शाहस्य दुर्निमित्ताविर्भावो
नाम ] एकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥
द्वादशोऽध्यायः
अथ कोकवियोगार्तिहरे बन्धूकभास्वरे । पूर्वपर्वतशृङ्गामारुरुक्षति भास्करे ॥ १ ॥
प्रभातसंध्यारागेण रञ्जिते गगनाङ्गणे । तमस्तभीचरमुखप्रमुक्ते ककुभाङ्गणे ॥ २ ॥
इरान्दोलितपम्पाम्भःकणसंपर्कशीतले फुल्लदम्भोरुहामोदमधुरे वाति मारुते ॥ ३ ॥
देलावरो मसूदश्च सरजा याकुतोऽम्बरः । अदवन्यधिनाथश्च तथा कर्णपुराधिपः ॥ ४ ॥

·३२
कवीन्द्रपरमानन्दविरचितं [ १२ अध्यायः ]
फरादः कैरतश्चोभौ तथा याकुतसारभिः । आजमो बहुलोलश्च मानी मलिकराहनः ॥
राघवो मम्बतनयो वेदजिद्भास्करात्मजः । सुतो हैबतराजस्य बल्लालश्च महाबलः ॥ ६ ॥
त्रयोऽप्येतेऽप्रजन्मानः सैनिकाग्यः सुदुर्मदाः । प्रवारौ सिद्धमम्बाहौ मम्बो भृशबल-
स्तथा ॥ ७ ॥
अन्येऽप्यनीकपतयः तत्तदन्वयसंभवाः । तदा युद्धमदावेशवशात्मानो महायुधाः ॥ ८ ॥
कम्पयन्त इवाऽऽकाशं पताकापटमण्डलैः । क्षोदयन्त इव क्षोणीं चलैर्हयखुराञ्चलैः ॥ ९॥
दिधक्षन्त इवाशेषां त्रिलोकी तेजसां चयैः । प्राकारमिव कुर्वन्तः परितः प्रबलैबलैः ॥
पावका इव दीव्यन्तः कृतान्त इव निर्भयाः । शिबिरं शाहराजस्य रुरुधुर्मुस्तुफाज्ञया ॥
असंनाहितमातङ्गमपल्याणितसैन्धवम् । असज्जयोधसंदोहमसुप्तोत्थितनायकम् ॥ १२ ॥
यामिनीजागरोद्दामक्लमनिद्राणयामिकम् । शिबिरं तत्तदातङ्कवशाद्वैहस्त्यमाददे ॥ १३ ॥
परिवेषण महता बिम्बमंशुमतो यथा । शुशुभे प्रतिसैन्येन शाहस्य शिबिरं तथा ॥ १४ ॥
सर्वतस्तस्य सैन्यस्य सागरस्येव गर्जतः । पाणिग्राहः स्वयमभून्मुस्तुफो वाहिनीश्वरः ॥
अथ खण्डजिता चाम्बुजिता मानजिता तथा । सहितो बन्धुभिश्चान्यैः सैनिकैश्च सम-
न्ततः ॥ १६ ॥
चन्द्रहासधरैश्चापधरैः प्रासधेरैरपि । अमियन्त्रधरैश्चक्रधरैश्च पुरुषैर्वृतः ॥ १७ ॥
घोरकर्मा घोरफटो बाजराजो महाभुजः । वाडवो जसवन्तश्च वाडवामिरिवापरः ॥ १८ ॥
मल्लजिन्नरपालश्च प्रवारकुलदीपकः । ख्यातश्च तलजिन्नाम नृपो भृशबलान्वयः ॥ १९ ॥
अध्यासितसगर्वार्वखुरक्षुण्णवसुंधराः । विविशुः शाहशिबिरं सर्वेऽमी बलिनां वराः ॥
ते तदाऽतीव गर्जन्तो जिगीषन्तो महामदाः। सुप्तं प्रबोधयामासुः शाहं सिंहमिव द्विपाः ॥
शाहः प्रबुद्धमात्रस्तु निशम्याऽऽगमनं द्विषाम् । सज्जमानः शशासोच्चैः सज्जध्वमिति
सैनिकान् ॥ २२ ॥
अश्वोऽवोऽसिरसिः प्रासः प्रास इत्यादयस्तदा । आरवाः समजायन्त शिबिरे शहा.
भूभृतः ॥ २३ ॥
अथ शाहे महाबाहौ सजमाने महौज़सि । अदसीय महासन्येऽप्याकस्मिकभयस्पृशि२४
कण्ठीरव इवाकुण्ठगतिः संयति संयति । खण्डपाटल एवैको ययौ घोरफटान् प्रति ॥२५॥
आमुक्तकवचः श्रीमानभेद्यफलकोद्धरः । कृतहस्तः कुन्तधरः कृपाणी कर्मकोविदः२६॥
स तूर्ण तुरगारूढो रणाङ्गणमगायदा । सिंहनादं नदन्ति स्म बाजराजादयस्तदा ॥२७॥
ततो घोरफटानांकपतयोऽतिरयोद्धताः । तं पाटलकुलोतंसं रुषा रुरुधिरेऽभितः ॥२८॥

·[१२ अध्यायः ] श्रीशिवभारतम् । ३३ स तदाऽनंलिहं भल्लं भ्रामयामास भासुरः । कारयामास चाश्वेन मण्डलानि सहस्रशः॥२९॥ तद्भामितस्य भल्लस्य परिभ्रान्ता नभोन्तरा । दिनेशमण्डलाकारा दिदीपे द्युतिमण्डली ।। तैस्तैः प्रहरणैस्तत्र प्रहरन्तो महायुधाः । खण्डशः खण्डशः क्रोधात्तेन भल्लभृता कृताः॥३१॥ कुप्यता पविहस्तेन पर्वता इव पातिताः। प्रतिप्रतीकं त्रुट्यन्तः पेतुरुामनेकशः ॥३२ ।। रोषदष्टाधरैधीरैरायोधनपरैः परैः। प्रसभं प्रहृतोऽप्येष पौरुषं स्वमदर्शयत् ॥ ३३ ॥ स ततः स्वेन भल्लेन निशितेनाऽऽयतेन च । जहार कस्यचित्तस्य शिरोऽदिशिखरोपमम् ॥ तथैव कस्यचिद्वक्षः शिलातलभिवाऽऽयतम्। अभेद्यमपि संरम्भाद् बिभेद बलिनां वरः ॥ स भल्लफलकाघातपतिताश्वस्य कस्यचित् । कुम्भिकुम्भोपमं सद्यः स्कन्धकूटमपातयत् ॥३६॥ कस्यचिच्चरणद्वंद्वं वलनं चापि कस्यचित् । कस्यचित् कण्ठनालं च चिच्छेद किल खण्डजित् उत्पत्योत्पत्य भल्लेन पातयन्परितः परान् । एकोऽपि पाटलः प्राप तत्र चित्रमनेकताम् ॥ अभियातारिसंघातशातहेतिशताहतः । स भिन्नवारबाणोऽरिवारणान् प्रत्यवारयत् ॥ ३९ ॥ स विपक्षविनिर्मुक्तविशिखक्षतविग्रहः । शुशुभे लोहिताङ्गो लोहिताङ्ग इव ग्रहः ॥४०॥ युध्यतः पाटलस्यास्य दृष्ट्वा पाटवमद्भुतम् । श्वेडितास्फोटितं चक्रुर्वाजराजादयो भटाः ।। परमानजिता मानजिता भल्लभृता युधि । भिन्नभल्लस्य जग्राह करे क्रूरां कृपाणिकाम्॥४२॥ कृतहस्तं खङ्गहस्तं ततस्तं प्रेक्ष्य सस्मितः । बाजराजो महाबाहुराजुहाव महाहवे ॥४३॥ कालदण्डकरालेन करवालेन पाटलः । तदा प्रहारमकरोदबाजराजस्य वक्षसि ॥ ४४ ।। तेनाऽऽघातेन महता प्रहतायतवक्षसि । बाजराजे महाबाहो मोहमुद्रामुपेयुषि ॥ ४५ ॥ अम्बुजित्परिघं घोरं मानजिन्मुद्गरं तथा । मल्लजिच्च सितां शक्तिं शिखां शैखावतीमिव ।। बलजिद्भल्लमतुलं जसवन्तश्च सायकम् । खण्डाजच्च प्रचिक्षेप खङ्ग खण्डजितं प्रति ॥४७॥ स भीमेन समस्तानि समस्तानि समन्ततः । आपतन्त्यायुधीयानामायुधानि समं ततः॥४८॥ द्विधा चक्रेऽसिना स्वेन कानिचिच्च त्रिधा त्रिधा । कानिचित्पञ्चधा चापि नवधा दशधा तथा ॥ बाजराजः क्षणं मह्यं क्षणं सर्वविलक्षणम् । अनुभूय स्वयं भूयः प्रत्ययुध्यत पाटलम् ॥५०॥ अथ स्वया प्रतिभया परप्रतिभयाकृतिम् । बाजराजो गदामुर्वी पातयामास पाटले ॥५१॥ क्रूरया कार्तिकेयस्य शक्त्येव क्रौञ्चपर्वते । बाजराजस्य गदया तया भित्त्वा निपातिते॥५२॥ त्रिदशस्यन्दनारूढे सुभटे खण्डपाटले । हन्यमानेन सैन्येन खसैन्ये चातिविहले ॥ ५३ ॥ द्रुतसंबद्धशीर्षण्यनस्तोष्णीषपटाञ्चलः । चर्मवान् वर्मवानुच्चः शरासनवतां वरः ॥ ५४ ।। कुन्तयोधी मण्डलायमण्डलीकारपारगः । शाहराजो महाबाहुमहाराजो महाहवः ॥५५॥ अधिरुह्य महावाहमम्बुवाहमिवाम्बुदः । सपदि प्रतिजग्राह बाजराजं जिघांसया ॥ ५६ ॥ भाभीरराजो दशजिद्दशदिग्जयकारकः । योगजिच्च धनुःकाण्डधरो भाण्डकरान्वयः ।। १

·३४
कवीन्द्रपरमानन्दविरचितं-
[.१२ अध्यायः ]
-
-
गुञ्जावटकरः सन्तो मेघजिट्ठक्कुरस्तथा । भ्राता व्यम्बकराजश्व दत्तराजश्व दर्पितः।।५८॥
अन्येऽप्यनीकपतयः शाहराजं समन्ततः । जुगुपुः शतशस्तत्र पृष्ठगोपाश्च भूरिशः।।५९॥
तमथाऽऽकृष्टकोदण्डटंकारोट्टङ्किताम्बरम् । वीरं कण्ठीरवग्रीवं वृषस्कन्धं महौजसम् ॥६०॥
दत्तत्र्यम्बकराजाभ्यां भ्रातृभ्यां परिवारितम् । सैनिकैः स्वैः परिवृतं सुरैरिव शतक्रतुम् ॥
मरुता प्रतिकूलेन सपदि प्रतिवारितम् । ददृशुः शाहनृपति बाजराजादयो नृपाः ॥१२॥
शाहराजोऽप्यभिप्रेक्ष्य प्रतिपक्षानुदायुधान् । नादयन्मेदिनी द्यां च सिंहनादमनीनदत् ॥
शाहस्य तेन नादेन पूरिताः ककुभोऽभवन् । प्रतिदध्वान चाम्बोधिः सपदि क्षुभितोऽभवत् ।
न सेहे बाजराजेन शाहराजस्य गर्जितम् । प्रमत्तेन द्विपेनेव प्रमत्तद्विपबृंहितम् ॥ ६५ ॥
अथ घोरपटै|रवननिर्घोषघोषिभिः । अभ्येत्य ज्ञापितस्वस्वनामभिः प्रौढधामभिः ॥६६॥
चारुचर्मभिरामुक्तवर्मभिः कृतकर्मभिः । परिवत्रेतरां शाहस्तोयदैरिव चन्द्रमाः ॥ ६७ ॥
तदा त्र्यम्बकदत्ताहौ राजानौ दशजित्तथा । मेघजिच्च महाबाहुमहासेमसमप्रभः ॥६८॥
योगजिच्च तथाऽन्येऽपि गुञ्जावटकरादयः । प्रत्यगृह्णन् प्रतिभटान शाहराजपरीप्सया॥६९॥
ततस्व्यम्बकराजेन चापहस्तेन मानजित् । खलखण्डजिता दत्तराजेनापि च खण्डजित् ॥
प्रतिमल्लजिता योगजिता च सह मल्लजित् । तथा भेघजिता मेघनादसाम्यभृताऽम्बुजित् ॥
युयुधे शाहराजेन बाजराजः पराक्रमी । अन्ये चान्यैश्च बहवो बहुभिर्दीर्घबाहुभिः॥७२॥
टंकार्य चापमन्योन्यं जिगीषन्तो मदोत्कटाः । रणरङ्गे नटन्ति स्म नटा इव महाभटाः ॥
पत्तिभिः पत्तयस्तत्र सप्तिभिः सप्तयस्तथा । द्विपर्द्विपाश्च बहवः ससञ्जर्विजिगीषया ।
शक्तिभिः शक्तयो गाढमुष्टिभिर्गाढमुष्टयः । परिघाः परिधैोरैर्मुद्गरैर्मुद्रास्तथा ॥ ७५ ॥
पट्टिशाः पट्टिशैस्तीत्रैस्तोमरैरपि तोमराः । गदाभिश्च गदाश्चकैश्वक्राणि च सहसशः ॥
सायकाः सायकैस्तीक्ष्णैः कटारैश्च कटारकाः। तदानीमभ्यहन्यन्त भल्लैभल्लाश्च भूरिशः॥
शिरांसि सशिरस्त्राणि सतनुत्राण्युरांसि च । पाणयः सतलत्राश्च सफेयूराश्च बाहवः॥७८॥
सपताको ध्वजश्चापि सशरं च शरासनम् । यश्च सहयारोहः करी च सनियन्तकः ॥
इमानि द्विषदुन्मुक्तशस्त्रच्छिन्नान्यनेकशः । तदानीमपतन् भूमौ पक्षयोरुभयोरपि ॥८०॥
शरासनानि कर्षन्तः साङ्गुलीयकपाणयः । पृथुस्कन्धाः कवन्धाश्च प्रत्यधावनितस्ततः ॥
यस्य येन शिरश्छिन्नं यद्यदङ्गमपात्यत । तस्य तत्तत्तदोत्पत्य बत तं प्रत्यधावत ॥ ८२॥
अथाश्वेभ्यः करिभ्यश्च नरेभ्यश्च शितैः शरैः । कर्त्यमानशरीरेभ्यः प्रवृत्ते रुधिरहदे ॥८३॥
मज्जामांसवसाभेदोमेदुरे मेदिनीतले । नटन्तीभिः पिशाचभिः प्रहारे डाकिनीकुले ॥८॥
तत्तत्पताकिनीपालकपालकृतकुण्डले । भैरवीभिः समं भूस्मित्ते भैरवमण्डले ॥ ८५ ॥
चण्डदीधितिभिरिमुण्डमालामनोहरे । भूतैः समुदिते चातिमुदिते चन्द्रशेखरे ॥ ८६ ॥

·। १२ अध्यायः] श्रीशिवभारतम् । ३५ राज्ञा खण्डजिता तत्र दत्तराजे विहस्तिते । बत त्र्यम्बकराजे च राज्ञा मानजिता जिते ॥ वदम्बुजिदुन्मुक्तहेतिपातपराहते । भीते मेघजिति हीते दशजित्यपि विद्रुते ॥ ८८ ॥ अन्यस्मिन्नपि सैन्ये स्वे हीयमाने भयाकुले । कुम्भोद्भवेन मुनिना पीयमान इवार्णवे ॥ तथा मल्लजितः काण्डकुलैर्भाण्डकरेऽदिते । शाहराजः शितैर्बाणैर्बाजराजमवाकिरत् ॥१०॥ बाजराजस्तु विक्रान्तस्तैनितान्तशितैः शरैः। शीर्यमाणशरीरोऽपि न मुमोह महोर्मिभिः ।। ततः स तत्र संप्रेक्ष्य प्रस्फुरदुर्म सान्तरम् । ताडयामास भल्लेन शाहराजभुजान्तरम् ॥ कुशलो युद्धविद्यायां कुलिशाभेद्यविग्रहः । तेन मल्लाभिघातेन शाहराजो न विव्यथे ॥९३।। अथ प्रकटितक्रोधैर्योधैर्मानजिदादिभिः । शरशक्तिगदाखद्गभल्लाद्यायुधधारिभिः ॥९.४।। बाजराजं पालयद्भिर्दर्शयद्भिः स्वपौरुषम् । परिवत्रे महाराजः शाहराजः पराक्रमी ॥ ९५ ॥ तत्र कालानलज्वालासमस्पर्शधरैः शरैः । तापयामास तान् सर्वान् प्रतापी स महीपतिः ॥ तदानीं शाहराजेन शरैः स्वैः शकलीकृताः । स्रस्तबाहुलतास्तत्र स्रवल्लोहितलोहिताः ।।०७।। चण्डवाताहताः सद्यः पुष्पिता इव किंशुकाः । शतशः सैनिकाः पेतुर्बाजराजस्य पश्यतः ।। उत्पतत्तुरगारूढो यत्र यत्रोत्पपात सः । तत्र तत्र परित्रस्य प्रतिवीराः सहस्रशः ॥ ९९ ॥ पर्वता इव संशीर्णाः पविपातपराहताः । समजायन्त दशधा शतधा च सहस्रधा ॥ १०० ।। ततः परिचरं कश्चित्कश्चित्सहचरं पुनः । वर्म चाप्रतिम कश्चित्कश्चिच्चर्म सचन्द्रकम् ।। ततो घोरपटः कश्चिदिषुधिं च शरासनम् । चिच्छेद शाहराजस्य कश्चिच्च ध्वजमुन्नतम् अथारिपातितापारहोतपातप(प्र)तापता(ना)त् । तूर्णमुत्पत्य तुरगादुरगारातिचेष्टिते ॥१०३॥ शराचितशरीरोत्थलोहितद्रवलोहिते । प्रभूतप्रधनोद्भूतपरिश्रमविमोहिते ॥ १०४ ॥ महाराजे महाबाहौ परिरब्धमहीतले । क्ष्वेडितास्फोटितावेशपरे च परमण्डले ॥ १०५ ॥ हाहाकारस्तदाऽत्युच्चैरभूद्भाबले बले । तत्र धर्मधनं धरि धर्मराजसमश्रियम् ॥ १०६ ॥ सर्वस्वमिव लोकस्य सर्वस्यापि समाश्रयम् । तं महीतलसंलग्नं मनं मोहमहोर्मिषु ।। १०७ ॥ देवाद्दिवस्तटाद्देवं दिवाकरमिव च्युतम् । रयाद्धयादवप्लुत्य बान्धवत्वं प्रकाशयन् ॥ फलकेम स्वकीयेन ररक्ष बलजिबली । अथ शाहं महाबाहुं बाजराजः स्मयं तथा ।। निश्वसन्तं निजग्राह नागं जाङ्गुलिको यथा । ततो हस्तिनमारोप्य नीयमानमरातिभिः ॥ श्रितमूर्छासुसं शुष्कमुखं मुद्रितचक्षुषम् । पञ्चाननमिवाऽऽनीय पञ्जराभ्यन्तरेऽर्पितम् ॥ निकृतं निकृतिज्ञेन मुस्तुफेन दुरात्मना । शाहभूभृतमालोक्य भृशमाचुक्रुशुर्जनाः ॥ ११२ ॥ प्यधत्त यवनः स्वेन कपटेन पटेन यम् । नयं न वेद तं विद्मः शाहः सर्वविदप्ययम् ॥ :: स्वामिकार्यार्थी पस्पर्श सुतमातशम् । अहो विश्रम्भणायास्य ललऽ च स्वपुस्तकम् तं यवनं तत्र जगहें जनताऽभितः । स तु स्वस्वामिकार्यार्थी कृतकृत्योऽभवत्ततः ॥

·३६
३
कवीन्द्रपरमानन्दविरचितं-
[१३ अध्यायः]
न पल्याणं न तुरगो न करी न क्रमेलकः । नाऽऽयुधं नाऽऽयुधीयश्च न वाद्यं न च वादकः॥
न मञ्चको न चोल्लोचो न पताका न च ध्वजः। न विक्रेयं न विक्रेता नेन्धनं न च कीलकः।।
न काण्डपटकस्तत्र न चाऽऽसीत्पटमण्डपः । तथाऽभवत् क्षणार्धेन शाहस्य शिबिरं तदा।
अमीभिः संवर्तानलनिभबलैर्मुस्तुफमुखैश्चमूपालैः कालैरिव युधि निलिम्पाधिपबलम् ।
अमुं शाहं साहंकृतिमिति नितान्तं नियमितं स्वदूतेभ्यः श्रुत्वा मनसि महमूदेन मुमुदे।
इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकरकवीन्द्रपरमानन्दविरचितायामध्या-
यशतसंमितायां वैयासक्यां संहितायां शाहराजनिग्रहो नाम
द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥
त्रयोदशोऽध्यायः ।
मनीषिण ऊचुः-
अथ स्वपितरं श्रुत्वा निगृहीतमरातिभिः । शंभुराजः किमकरोत्तथा शिवमहीपतिः ॥१॥
तं निगृह्य महाराज मुस्तुफो वाहिनीपतिः । व्यधत्त किमधर्मात्मा महमूदश्च दुर्मतिः ॥
कवीन्द्र उवाच-
शंभुः स्वपितरं श्रुत्वा निगृहीतमरातिभिः । चुकोप मुस्तुमायोच्चैर्बिङ्गरूरं पुरं श्रयन् ।।
निशम्य शिवराजोऽपि शाहराजदशामिमाम् । येदिलस्यापकाराय प्रतिजज्ञे प्रतापवान् ॥
मुस्तुफस्तु महामानी बिजरूरजिघृक्षया । रयान्नृपं तानजितं डुरान्वयधुरंधरम् ॥ ५ ॥
तथा विठ्ठलगोपालं विप्रं क्षात्रोपजीविनम् । प्रौढं फरादखानं च सद्यः प्रस्थातुमादिशत् ॥
तदानी महमूदोऽपि मेधावी पृतनापतीन् । योगमाज्ञापयामास शिवस्य विषयं प्रति ॥७॥
अथ सेनापति म फत्तेखानो महामनाः । मिनादरतनौ शेखौ फत्तेखानश्च कोपनः ॥८॥
करो शरफशाहश्च धन्वधारी यशोधनः । संनाहसहिता एते यवनाः सज्जसाधनाः ॥९॥
पाण्टिको मत्तराजश्च कुलिशोपमसायकः । तथा फलस्थानपतिर्बलवान् बाजनायकः॥१०॥
समन्ताः शतशश्चान्ये स्वर्णपृष्ठशरासनाः । स्वर्णसारसनाः स्वर्णवसनाः स्वर्णकेतनाः॥११॥
स्वर्णचन्द्रकमुद्राकिफलकातिशालिनः । तस्थुराक्रम्य तरसा पुरं विल्वसरोभिधम् ॥१२॥
तथा हैबतराजस्य सुतो बल्लालसंज्ञकः । कृतहस्तः कृती क्रूरकर्मा द्रौणिरिवापरः ॥१३॥
सिंहसंहननोऽनेकैरनीकैः परिवारितः । पुरं शिरोबलं प्राप शिवसैन्यैरवारितः ॥ १४ ॥
पुरंदरशिरोवर्ती पुरंदरसुतोपमः । तदा तदागमं श्रुत्वा शिवः स्मेरनताननः ॥ १५ ॥

·[१३ अध्यायः श्रीशिवभारतम् । ३७ संनाहवान् धनुर्बाणपाणिः संनद्धसाधनः । सीरायुधसमान धीरान् स्ववीरानिदमब्रवीत् ॥ शिव उवाच- विश्वस्तो मुस्तुफाखाने महाराजः पिता मम । अहो व्यसनमापन्नः संपन्नः संपदा स्तया ॥ न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्तेऽपि न विश्वसेत् । विश्वासाद्भयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकृन्तति ॥ इति व्यासस्य वचनं श्रुतवानपि पार्थिवः । अविश्वास्यतरे तस्मिन्नहो विश्वस्ततां गतः ॥ अविज्ञातङ्गितगतिः श्रितयेदिलशासनः । निजग्राह महाराजं मुस्तुफो यवनाधमः ॥२०॥ विश्वस्तः स्वर्णहरिणे हरिणाझ्या प्रणोदितः । वञ्चितो दशवक्त्रेण सोऽपि दाशरथिर्नृपः॥ अतिविश्रब्धतां नीत्वा विप्रलब्धो मरुत्वता । पपात त्रिदिवात्तूर्ण ययातिनहुषात्मजः॥२२॥ सहजं कवचं बिभ्रद्विश्वस्तो बलविद्विषा । तथा स विहितः कर्णः पार्थेन निहतो यथा ॥ विश्वस्तो धर्मराजोऽपि भरतानां धुरंधरः । सुयोधनसहायेन छूते शकुनिना जितः ॥२४॥ अतो वैरिषु विश्वासं न कुर्वीत विचक्षणः । येन सम्यगधीतोऽस्ति राजधर्मः सलक्षणः ।। हालाहलधराश्लेषो हालाहलविषेवणम् । विद्विषत्सु च विश्वासस्त्रयमेतत्समं स्मृतम् ॥२६॥ लालनं कपिबालानां कालपन्नगचालनम् । तथा स्यादपकाराय खलप्रणयपालनम् ॥२७॥ यथाऽन्धमन्दिरालिन्दमध्यदीपकदीपनम् । यथा स्रोतस्विनीस्रोतः सिकतासेतुबन्धनम् ॥ यथा शकलितानय॑मुक्तासंधानसाधनम् । यथा च जगति ख्यातं कदलीकाण्डदारणम् ॥ यथा ह्याकाशखननं यथा सलिलताडनम् । तथा परिश्रमायैव भवेदसदुपासनम् ॥ ३० ॥ द्विषि विश्वसता येन नीतिशास्त्रं न तत्स्मृतम् । किं तेन खदिराङ्गारपर्यशयनं कृतम् ॥ भवेद्यदि सतृष्णस्य वैतृष्ण्यं मृगतृष्णया । तर्हि स्यादेव निखिलं कुशलं खलसेवया॥३२॥ सुषिरान्वेषणपरः परस्पीकरः खलः । अहितोऽप्यहितो ज्ञेयो नावज्ञेयो विजानता ॥३३॥ रक्षितं राष्ट्रमखिलं वाक्यं च परिपालितम् । अमुष्य महमूदस्य महाराजेन किं कृतम् ॥ हितानामहितो भूत्वा महितोऽपि स्वया श्रिया। अहो येदिलशाहोऽयं न सीदति निराश्रयः।। रुद्धः फरादखानाद्येविरुद्धरुद्धतस्मयः । योत्स्यते तत्र मे भ्राता बिगरूरपुराश्रयः ॥३६॥ इमानि गिरिदुर्गाणि पालयन्नातिनिर्वृतः । योत्स्येऽहमहितैरत्र संनद्धानीकसंयुतः ॥ ३७॥ अहमत्र स्वयं तत्र शंभुराजः पराक्रमी । मोचयिप्यावहे तातं युध्यमानावुभावपि ॥३८॥ अथास्मदभिभूतात्मा महमूदः सुदुर्मदः । सहैव स्वेन दर्पण महाराजं विमोक्ष्यति ॥३९॥ स्वेन धर्मेण सहितं महितं तातमावयोः । महमूदो न चेन्मोक्ता तर्हि भोक्ता स्वकर्म तत्॥ यर्हि मोहान्महाराजं येदिलः प्रहरिप्यति । तर्हि तं सहितं सद्यस्तात एव हनिष्यति ॥४१॥ अनारतं मनो येषां धर्मपाशनिबन्धनम् । अलं न तेषां बन्धाय कारागारादिबन्धनम्॥४२॥ गृहीता महिता लोके जयवल्ली मया पुरा । स्थापितश्चन्द्रराजश्च तस्यां तदभिलाषुकः

·कवीन्द्रपरमानन्दविरचितं--
[१३ अध्यायः
-
घोरात्मानो घोरफटाः कुपिता इव पन्नगाः । मां जाङ्गुलिकमालोक्य महतीं शान्तिमागताः।।
प्रस्थाय प्रधनाय द्राङ्मया विद्रावितः पुरा । जीवन्नादाय मुक्तश्च फलस्थानपुरेश्वरः ॥
एतेऽधुना समुदिताः फत्तेखानादयो भटाः । योत्स्यन्तेऽस्मान्समासाद्य द्विपा इव मदोस्कटाः।।
बलीयानेष बल्लालः पालयन् प्रबलं बलम् । मन्यते बहुमात्मानं समादाय शिरोवलम् ।।
असो द्रुतमितो गत्वा तमेव बलिनां वरम् । विनिगृह्य भवन्तोऽद्य मोचयन्तु शिरोबलम् ॥
अथ श्वो वा परश्चो वा फत्तेखानं महाबलम् । अत्र वा तत्र वा वीक्ष्य प्रतियोत्स्यामहे वयम् ॥
कवीन्द्र उवाच-
शिवस्येति वचः श्रुत्वा सैनिकास्ते सहस्रशः । पुष्करं पूरयामासुः सिंहनादेन भूयसा ॥५०॥
अथारातिप्रमथनो जगत्स्थापकवंशजः । प्रवृद्धप्रधनामोदो गोदो नाम महायुधः ॥५१॥
व्याघ्रान्वयस्तथा भीमो भीमो भीम इवापरः । दलितद्वेषिदोःस्तम्भदम्भः संभश्च काण्टिकः ।।
शृङ्गारः संगराङ्गानामिङ्गालकुलसंभवः । शिवश्चोत्तालकुन्तानः करालः कालसंनिभः ॥५३॥
परवीरश्रियां चोरश्चोरवंश्यो गणाग्रणीः । भीकोऽतिभीषणानीकोऽत्यभीको रणकर्मणि ॥
वैरिवित्रासजननो युधि भैरवभैरवः । स भाभिर्भासमानोऽस्य सनाभिरपि भैरवः ॥ ५५ ॥
अमी शैलपतेः शूराः सूरा इव सतेजसः । स्वया स्वया श्रिया रम्याः प्रणम्यामु प्रतस्थिरे ॥
आध्यक्षे शिव एतेषां न्ययोजयत कावुकम् । सर्वेषां वृष्णिवीराणां वासुदेव इवाऽऽहुकम् ॥
संनाहैः स्वैः समाकीर्णास्तेऽवतीर्णाः पुरंदरात् । अम्बुदा इव गर्जतः सन्नद्धतरसैन्धवाः ॥
तामतीत्य निशां तत्र प्रतीपविजिगीषया। प्रयाणाभिमुखीभूय कारयामासुरानकान् ॥५९॥
अथ पद्भिः पदातीनां भिन्दन्त इव भूतलम् । कर्तयन्त इवाश्वीयवर्तकैोममण्डलम् ॥
प्रकिरन्त इवारीणामुपरि प्रलयानलम् । शूरास्ते ददृशुः सद्यो विकुर्वाणाः शिरोबलम् ॥६॥
परस्त बलवद्वीक्ष्य शिवसैन्यमुपागतम् । निजगाद निजानीकपत्तीनतिमतीनिदम् ॥६२॥
'बल्लाल उवाच-
मा. भैष्ट स्मयबंहिष्ठमवलोक्य द्विषद्बलम् । प्रधने निधनं श्रेष्ठमश्रेष्ठं हि पलायनम् ॥६३ ॥
फत्तेखानमतेनैते वयं प्राप्ताः शिरोबलम् । अवस्थानमिहास्माकं ध्रुवस्थानमिव ध्रुवम् ॥६॥
यदि वो भयमेतर्हि तर्हि सद्यो ममाऽऽज्ञया। द्वितीयमिव मामत्र वप्रमालम्ब्य तिष्ठत ॥६५॥
न ह्यस्मन्निधनेनैव स्वामिकार्य प्रसिध्यति । अतो युद्धाय महते वप्रमेवाऽऽश्रयामहे ॥६६॥
क्षोदिष्ठमपि दिष्टेन दिष्टेऽमुष्मिन् सुदुर्गमे । दुर्गमेतद्धि सिद्धिं नो युद्धस्यास्य विधास्यति ॥
साभिमानैः साभिमानं युध्यमानैः शिरोवले । इहास्माभिः शिरो देयं न तु देयं यशो रणे ॥
यशसे दयितां स्वीयां दशास्यदमनो जहौ। यशसे दानवाधीशो बलिः पातालमाययौ ॥६९॥
यशसे दानवारातिः कामठीं तनुमाददे । यशसे स्वयमुत्कृत्योत्कृत्य मांसं शिबिर्ददौ ॥७॥

·।१३ अध्यायः] श्रीशिवभारतम् । यशसे खण्डपरशुः सद्यो हालाहलं पपौ । यशसेऽस्थीन्यहो कृत्त्वा दधीचिः सद्गतिं ययौ ।। यशसे काश्यपी समित्यजज्जमदग्मिजः । यशसे शरशय्यायामशेत स्वर्णदीसुतः॥ ७२ ॥ सदद्य यशसेऽर्थाय प्रतियोत्स्यामहे परान् । यावन्न प्रहरन्त्येते वीक्ष्य वीक्ष्य वरान् वरान् ।। इत्युक्तवति बल्लाले योधास्तस्य सहस्रशः । सद्यस्तदुर्गमास्थाय विनेदुर्द्विरदा इव ॥७४॥ अथ प्रतिभटान् दृष्ट्वा कृतवप्रावलम्बनान् । कावुकः समराकाङ्क्षी स्वान सैन्यानिदमब्रवीत्।। कावुक उवाच- अहो शिवस्य विषयं संप्राप्तो विजिगीषया । बलवानेष बल्लालो वप्रमाश्रित्य तिष्ठति ॥७६॥ अस्मदीयमिदं ह्येष समाश्रित्य शिरोबलम् । अहो दर्शयते मन्दमतिरात्मशिरोबलम् ॥७७॥ न सन्त्यहास्तथा चास्य नास्ति परिखा तथा । अतो न दुर्गमं दुर्गमदो जानीत सैनिकाः ।। क्रियतां परिवेषोऽस्य परितोऽध्वा निरुध्यताम् । क्षणेनकेन निखिला परिखाऽपि प्रपूर्यताम विहामानिवोदग्रक्रमानात्मतुरङ्गमान् । उत्पात्याऽऽदीयतामेतत्कुद्दाली विदार्यताम् ॥८॥ उत्खन्यतामदः सद्यो मूलमस्य निखन्यताम् । किमु दुर्गमिदं लङ्का थेनाऽऽतङ्काय जायताम् ॥ इत्युक्ताः कावुकेनोच्चैः सैनिकाः समरोद्धताः । सद्यस्तदुर्गमादातुमुपचक्रभिरेऽभितः ॥ परेऽप्यमून् पुरो वीक्ष्य सुरोधुरपराक्रमान् । मन्वानाः प्रधनारम्भं धन्वान्यादुधुवुस्तमाम् ॥ उपरिष्टादिमान्द्रष्टुं यश्चकारोन्नतं शिरः । स सधः छिन्नमूर्धत्वादभूत् केतुग्रहो यथा ॥८४॥ शाखाभ्य इव वृक्षाणां चञ्चरीकपरम्पराः । शरासनेभ्यः शूराणां निरीयुनिशिताः शराः ॥ क्रूराः कामुकमाकणे समाकृप्य महाजसः । शूराः शिरास शूराणा निचकतुः शितैः शरैः ।। कृतहस्तविनिर्मुक्ताः सायकाः पातुकाः क्षितिम् । पिपिशुस्तत्तलं चोचर्ददृशुश्च फणीश्वरम् ॥ रथाङ्गलागलरक्षेर्मुसलैरप्युलूखलः । उपलश्च घरट्रैश्च प्रज्वलद्भिस्तथोल्मुकैः ॥ ८८ ॥ खादिरागारपुडैश्च तप्तस्तैश्च भूरिशः । तस्तः शस्त्रैश्च वप्रस्थाः प्रतिवीरानवाकिरन् । हन्यमानैरपि परैः शिवसैन्यरुदायुधैः । परिमण्डलितं दुर्गभिदमभ्यधिकं बभौ ॥९० ॥ ततो गदाभिर्दीर्वाभिः परिधेरप्यनेकधा । तदुर्ग दारयामासुरुद्धताः केऽपि सैनिकाः ॥ केऽपि कुन्ताभिघातेन सुषिराणि प्रचक्रिरे । निःश्रेणीरधिरुपान्थे तद्भित्तीः परिरेभिरे ॥१२॥ आरूदास्तुरगान् केऽपि गरुडानिव रंहसा । तदुत्पतितुमहन्त हन्त संप्रेक्ष्य सर्वतः॥९३॥ कावुकस्तु गदादीनामायुधानामनेकधा । अभिघातेन महता दारयामास गोपुरम् ॥९४॥ स-भिन्नगोपुरं वीरः प्राकारं प्राविशद्यदा। अभ्येत्य युयुधे तत्र येदिलानाकिनी तदा ॥९५॥ बडवामीनिवाग्राह्यतमानभ्यागतानिमान् । प्रतिगृह्य प्रतिग्राह्यान् बल्लालो बलवान् बभौ ॥ दर्शनीयतमः प्रांशुः पिनद्धकवचो युवा । कुन्तधारी धन्वधरो धीरः सैनिकसंवृतः ॥ ९७ ॥ तुझं तुरनमारूढः स तदाऽभ्यधिकं तथा । दिदीपे किल निर्वाणवेलायां दीपको यथा ॥

·४०
कवीन्द्रपरमानन्दविरचितं [१३ अध्यायः]
अथ भीमश्च भीमश्च तुको गोदः सदस्तथा । संभश्चान्ये च सुभटाः पुरोविहितकावुकाः ॥
द्रुतमुत्पातितोदप्रतुरगास्तरलायुधाः । प्रहरन्ति स्म बल्लालप्रभृतींस्तीवया क्रुधा ॥१०॥
ततस्तेषां च तेषां च द्वेषान्धतमसान्तरे । आयुधान्यायुधीयानामन्योन्यं परिभिरे ॥
समरारम्भसंरम्भादन्योन्यमभियायिनाम् । ताह्मस्फुरत्तरतरत्तुरगस्थितिशालिनाम् ॥१०२॥
प्रत्यहन्यन्त शतशः शस्त्रैः शस्त्राणि शस्त्रिणाम् । विद्युतामिव तेजोभिर्दिवि तेजांसि विद्युताम् ॥
कुन्तपाणिः कुन्तधरं धन्वधारी धनुर्धरम् । गदी जघान गदिनं तदानीं शकलीभवन् ।
न चर्मिण विना चर्मी न वर्मी वर्मिणं विना । युयुधे प्रधनेऽमुष्मिन्न धन्वी धन्विनं विना ।।
उरश्छदमनिर्भिद्य द्रुतमुत्पतिताः शराः । क्षणं नभस्यभासन्त यथा वैभाकराः कराः ।।
भटान् सोरश्छदान् भित्त्वा वसुधां विविशुः शराः । ततो रुधिरधाराणामाविरासुः परम्पराः ॥
क्रुद्धहस्तवदुन्मुक्तपृषकोत्कृत्तमस्तकाः। क्षरद्रुधिरदिग्धाङ्गाः कबन्धास्तत्र चुक्रुधुः॥१०८॥
ततो धरातले पेतुर्मातङ्गानां तताः कराः । शरैः शकलिताङ्गानां तुरंगाणां च कंधराः ॥
शरासनधरैः शूरैः शरच्छिन्नान्यनेकशः। परितस्तरिरेऽरीणां शिरांसि समराजिरे ॥११०॥
कंचित्प्रसभमभ्येत्य गदापाणिमुपागतम् । संग्रामसागरग्राहमभिजग्राह कश्चन ॥ १११ ॥
तत्रान्यच्छिन्नमेकं यः स्वं हस्तं नावबुद्धवान् । स एकेनैव हस्तेन हस्तीवाभिययौ परान्।
पञ्चविंशतिमिङ्गालः पोलः पञ्च च सप्त च । चोरश्चतुर्दश तथा नवाष्टौ षट् च घाण्टिकः ।।
निजघान क्षणात्तत्र वीरान् व्याघ्रश्च षोडश । एकोनविंशाः सुभटाः कावुकेन विषदिताः ॥
प्रहतानेकपत्यश्वद्विपवर्मसमुद्भवा । प्रावर्तत तदा तत्र रयाद्रक्ततरङ्गिणी ॥ ११५ ॥
पराभूय परे वीराः परिवत्रुर्थदा बलात् । तदा भयाद्विदुद्राव बल्लालबलमाहवात् ॥११६||
हैबतस्याऽऽत्मजस्तत्र शत्रुभिर्विमुखीकृतम् । न चक्षमे स्थिरीकर्तुं तदलं विचलङ्कलम् ।।
अथाद्धा स किल स्पर्धामादायोद्यमितायुधः । रयादभीयाय परान् रुषा वृत्र इवामरान् ।।
यावन्तः किल तस्याऽऽसन्निषुधिद्वितयीशराः । तावन्तः पातितास्तेन कावुकीयाः पुरःसराः ।।
स यावत्प्रासमादाय त्रासयत्यभितः परान् । तावत्कुन्ताभिघातेन कावुकस्तमपातयत् ।।
युध्यमानेऽभिमानेन सिंहेनेवोन्मदे गजे । शिवसेनाधिपतिना पातिते हैबतात्मजे ॥१२१॥
रक्तमेदोवसामांसमसृणे क्षोणिमण्डले । कोऽपि धर्तुमहो धैर्य प्रभुरासीन्न तहले ॥१२२।।
तत्र दन्तामविन्यस्ततृणास्त्राणार्थिनो जनाः । शतशः स्वैरमगमन् विमुक्तास्तेन मानिना।
केऽपि युद्धाभिमानेन युध्यमानाः प्रमन्यवः । सायकैः शकलीभूताः शतक्रतुपदं ययुः ।।
केचन च्छिन्नचरणाः केचन च्छिन्नपाणवः । केचन च्छिन्नवर्माणः केचन च्छिन्नवक्षसः ।।
छिन्नत्रिकास्तथा केचित्केचिंच्छिन्नकफोणयः । रणन्तः करुणं मम्लुर्विलुण्ठन्तो महीतले ॥
अथ विद्विषतस्तस्य शयानस्य रणाङ्गणे। कुंजरांस्तुरगांस्तुगांस्तत्तदाभरणानि च ॥१२७॥

·[१४ अध्यायः ] श्रीशिवभारतम् । ४१ चित्राण्यपि च वस्त्राणि तनुत्राण्यायुधानि च । याप्ययानानि कोषांश्च संभारानपरानपि ॥ संप्रहृष्टाः समादाय सुभटाः कावुकादयः । पुरंदरप्रभु द्रष्टुं पुरंदरगिरिं ययुः ॥ १२९ ॥ अपहतरिपुवीरानेकपाश्वप्रवेकप्रचुरकनकमुक्ताहाररत्नोपहाराः । अवनमितशिरस्काः सैनिकाः कावुकाद्याः सरभसकृतकार्याः शाहसूनुं प्रणेमुः ॥ १३० ॥ इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निबासकरकवीन्द्रपरमानन्दविरचितायामध्यायश- तसंमितायां वैयासक्यां संहितायां हैबतपुत्रवधो नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥ चतुर्दशोऽध्यायः । कवीन्द्र उवाच-- प्रधने पातितं श्रुत्वा बलिन हंबतात्मजम् । चुकोप शिवराजाय फत्तेखानः स्मयं वहन् ।। ततो मुसेखानमुखैर्यवनैः सबलैर्वृतः । मत्तजित्प्रमुखै पैरनेकैश्चाभिरक्षितः ॥ २ ॥ मतङ्गजैरिवोन्मत्तैः सामन्तैश्च समन्ततः । युतः सोऽभिययौ तूर्णं शिवराजजिगीषया ॥३॥ प्रचलन्मत्तमातङ्गचक्रनक्रसमाकुलम् प्रोत्पतत्तरलोत्तुङ्गतुरङ्गतिमिमण्डलम् ॥ ४ ॥ मारुतान्दोलितानेकपताकोर्मिविराजितम् । धरातलोद्धृतरजोभरधाराधरोद्धरम् ॥ ५ ॥ स्फुरदुन्दुभिनिर्घोषं घोषोद्घोषितदिक्तटम् । सितातपत्रडिण्डीरपिण्डमण्डलपाण्डुरम् ॥६॥ कठोरचर्मकमळं चण्डकोदण्डपन्नगम् । विस्फुरद्धेतिवडवानलप्रतिभयप्रदम् ॥ ७ ॥ समरार्थी समादाय तरसा सैन्यसागरम् । स येदिलचमूपालः पश्यति स्म पुरंदरम् ॥ ८ ॥ साभिमानः फतेखानः प्रचलन्ती प्रभाविणीम् । अविदूरे गिरेस्तस्य न्यवेशयत वाहिनीम् शाहसूनुस्तदालोक्य द्विषत्सैन्यमुपागतम् । न्यध्वानयद् गिरेस्तस्य शिखरे संगरानकम् ।। तेनाऽऽनकनिनादेन परसैनिकमानसम् । चकम्पे पवनेनेव सरः सपदि मानसम् ॥ ११ ॥ अथ मानी फतेखानः समानगुणशालिभिः । मुसेखानप्रभृतिभिर्महाहंकारकारिभिः ॥१२॥ कल्पानलसमप्राणकृपाणवरधारिभिः । प्रवृद्धाभ्याहवोत्साहः ससंनाहै: प्रभाविभिः ॥१३॥ धीरैः परिवृतो वीरैः श्वेडारवविधायिभिः । सद्यः पुरंदरं शैलमारोढुमुपचक्रमे ॥ १४ ॥ विदारिताभ्रगर्माणि वेडितानि वितन्वतः । तस्यानीकस्य महतो धरं तमधिरोहतः॥१५॥ अभूत्पृष्ठे फतेखानो मुसेखानो मुखेऽभवत्। फलस्थानपतिः सव्ये पार्थेऽन्यत्र च घाण्टिकः।। ददुनैव पदं भूमो येऽन्वहं यानयायिनः । ते तमारुरुहुः शैलं तदा बत निजैः पदैः ।। - ·४२ कवीन्द्रपरमानन्दविरचितं- [१४ अध्यायः अचलारोहणपरांन्ततो दृष्ट्वाऽभितः परान् । शिवसेनाधिपतयः क्रुद्धाः सिंहा इवानदन् ॥ प्रज्वलाद्भरयःपिण्डै लायन्त्रास्यनिःसृतैः । नलिकागुलिकाभिश्च गण्डशैलैरनेकशः ॥१९॥ उल्काबाणैश्च शतशो भिन्दिपालैश्च भूरिशः । परानवाकिरन् भूरि शिवशूराः सहस्रशः॥ शिलोच्चयपरिभ्रष्टानुपलानुरुविग्रहान् । यांतले पातयामासुः शिवसैन्याः किलोधुरान् ॥ दूरादापततां तेषां संघट्टादध्वसंस्थिताः । धाराधरारवधराः समुद्धृतरजोभवाः ॥ २२ ॥ पृथुलास्तत्क्षणोन्मीलत्प्रचुराभिकणाकुलाः। [इवाऽऽघातात्पृथग्भूता उल्कापाताः सहस्रशः।। उपलाः शकलीभूताः प्रभूताः परितोऽम्बरम् । प्रोत्पत्य प्राहरन्नुञ्चेस्तदुपेतं द्विषवलम् ।। इरंभदप्रतिभयलिजालमयैस्तदा । अभियन्त्रोद्गतरश्मसारपिण्डेरनेकशः ॥ २५ ॥ खण्डशः खण्डशो भूतास्ते येदिलचमूभटाः । खगा इव खमुत्पत्य श्येनश्रेणिमतर्पयन् ।। उल्काबाणाः क्षणे तस्मिन्नुपाहितसलक्षणाः । प्रोद्भवद्दारुणारावमापतन्तो नभोगणात् ॥ गरलज्वलनज्वालाननाः किमनिलाशनाः। भ्रान्त्वा भ्रान्त्वा परिभ्रान्तां विदधुर्यावनी चमूम्।। एकाऽपि गुलिका तत्र नलिकायन्त्रनिर्गता । भित्वाऽभ्यपातयद् भूमौ जवना यवनान् बहून् गिरिस्थपरिमुक्ताभिः शिलाभिः शीर्णवक्षसः । केचित्प्रपद्य वैचित्यमध्वनोऽर्देऽवतस्थिरे ।। गिरेस्तस्य तटे लमाः केऽपि भग्ना महाश्मभिः । वमन्तोलोहितं भूरि रक्तवालुकलोहितम् ।। समुह्यानुप्लवैरुह्यमानाः प्राणावनार्थिनः । परावृत्य रयादात्मशिबिराय प्रतस्थिरे ॥ ३२ ॥ गुलिकायन्त्रनिर्यातगुलिकाभिन्नविग्रहाः । जलयन्त्रजलाकारकीलालोत्कलिकाकुलाः॥३३॥ संजातसंज्वरावेशभरास्तनुतरस्वराः । फेचित्पिपासिता एव कृतान्तातिथितां ययुः॥ ३४ ॥ पताकिनी तामालोक्य द्विषत्कृतपराभवाम् । मुसेखानः सजातीयान्सुभटानभ्यभाषत॥३५॥ मुसेखान उवाच-- अभी महाश्मनां पाताः किमुत्पाताः पदे पदे । समन्तादापतन्तोऽमन् पातयन्ति चमपतीन् । अहो महोदयोऽमुप्य पुरंदरपतेरयम् । यदस्मानपि विक्रान्तान विक्रम्याऽऽकामति स्वयम्॥ निस्त्रिंशप्रभवं लोके येषां नः प्रथितं यशः । अपयानमितस्तेषां नितान्तमयशस्करम् ॥३८॥ मैव दद्ध्वं पदं पश्चात्पुरः पश्यत भूधरम् । न जहाति जयः प्रायः संपरायस्थितं नरम् ।। इति ब्रुवाण एवायं समं तरनिवर्तिभिः । पुरंदराचलतटीमारुरोह महामनाः ॥ अथाशरफशाहेन संनिकैः स्वैश्च भूरिशः । उभाभ्यामपि शेखाभ्यां राज्ञा मन्त्रजिता तथा ॥ प्रवलेन फलस्थाननायकेन च रंहसा । फत्तेखानस्य चानीकैः सामन्तैरप्यनेकशः ॥४२॥ सनिर्मिहामधेर्महामेघ इवाभितः । तमारोहन्तमालोक्य पुरंदरतटीं रुषा ॥ ४३ ॥ सद्यः शिवतमादिष्टाः क्षेपिष्ठाः सर्वतो दिशम् । गोदप्रभृतयो योधाः प्रत्यगृहनुदायुधाः ।। मुसेखानप्रभृतयोऽप्यमून् परचमूभटान् । अभीयुरभियोऽभ्येत्य ग्रहा इव महामहान् ॥४५॥ ४० ॥

·।१५ अध्यायः] श्रीशिवभारतम् । सदाऽशरफशाहेन सदो भुजमदोद्धृतः । मुसेखानेन सरुषा जगस्थापकवंशजः ॥ ४६ ।। मिनादरतनाभ्यां तु युयुधे भैरवाभिधः । पाण्टिकेन च वीरेण व्याघ्रः शीघ्रतरायुधः॥४७॥ महामानी गदापाणिः प्रबलानीकिनीयुतः । सैन्यैरन्यैश्च बहुभिर्बह्वयुध्यत कावुकः ॥४८॥ अभ्याहवस्मयभृतो युगव्यायतबाहवः । वरशीर्षण्यशीर्षाणो वर्मसंवृतविग्रहाः ॥ ४९ ॥ ते तेऽनीकद्वयीयोधाः सविरोधाः परस्परम् । शरासनं विधुन्वानाः संदधानाः शितं शरम् ॥ भूयो भूयः सहस्वेति भाषमाणाः स्मयोद्धरम् । तटे पुरंदरगिरेस्तदा युयुधेिरऽद्भुतम्॥५१॥ तदा पुरंदरार्थाय प्रहरन्तः परस्परम् । नैकेऽवरोढुमारोढुं बत नैके तदाऽशकन् ॥ ५२ ॥ अवलोक्य बतान्योन्यमानीय च शरव्यताम् । एके भुवस्तलं बाणैः प्यधुरन्ये दिवस्तलम्।। यः कस्यचिदुरो भित्त्वा भुजं चिच्छेद कस्यचित् । स एवेषुः सशीषण्यमन्यदीय शिरो हरत् ।। तत्र प्रसभमभ्येत्य गोदः क्रोधरयोद्धतः । निचखान क्ष्णुतं भल्लं मुसेखानभुजान्तरे।।५५॥ निशातं विद्विषा तेन निखातं निजवक्षसि । यवनः स तु तं भलं भीमं संनाहभेदिनम् ।। उभाभ्यामपि पाणिभ्यामुद्धृत्य स्वभुजान्तरात् । रोषदष्टाधरतलः सद्य एव द्विधा व्यधात्।। अलंचकार तं तत्र रुधिरामुरःस्थलम् । यथा शिलोच्चयं सान्द्रगरिकारल्यशिलातलम् ॥५८॥ इहान्तरे खड्गचर्मधारी धीरः सदः स्यदात् । योद्धाऽशरफशाहेन यो मद्धाऽभ्यपद्यत ।। उभावपि युधा मत्तौ रक्तनेत्रावुभावपि। उभावपि ससंनाही महोत्साहावुभावपि ॥ ६० ॥ स्वया स्वयाऽसिलतया परिनर्तितया भृशम् । दिवं सौदामिनीद्योतैर्दीपयन्तावुभावपि ॥६१॥ परस्परान्तरप्रेक्षापरौ पञ्चाननस्वरौ। भ्रान्तोद्धान्तादिकान् भेदान् दर्शयन्तौ विरेजतुः॥६२॥ अथासिपातैरन्योन्यविहितैः क्षतविग्रहौ । एकेनैव क्षणेनैतौ रुधिराद्री बभूवतुः ॥ ६३ ॥ व्याघ्रस्तु पुरुषव्याघ्रं घाण्टिकं घोरशक्तिकम् । प्रजहार भुजस्तम्भे शक्त्या निशितया द्रुतम्॥ ततः स्रवदसन्दिग्धदेहो युद्धविशारदः । शक्त्यैव घाण्टिको त्युच्चैः प्रवेष्टे तमताडयत्॥६५॥ तदाऽमुना हन्यमानो व्याघ्रो व्याघ्र इवापरः । स्वशौर्य दर्शयामास हर्षयामास च स्वकान् । भाकर्णाकृष्टधन्वानौ मिनादरतनावपि । अभ्येतं भैरवं चोरं छादयामासतुः शरैः ॥६७॥ ताभ्यामुभाभ्यामुन्मुक्तैः शरैर्नीतं शरव्यताम् । अवाप्तचालनीभावं तदभ्राजत तद्वपुः ॥६८॥ स एको द्वाविभौ तत्र युद्धमप्यभवञ्चिरम् । तथाऽपि भैरवश्चोरः प्रतिपेदे जयश्रियम् ॥६९॥ कावुकेनापि सरुषा पावकप्रतिमौजसा । गदाघातेन महता शाायेताः शतशो द्विषः।।७०॥ विशीर्णवरवर्माणो विदीर्णतरवक्षसः । सहसा परिमुह्यन्तो हस्तविस्रस्तहेतयः ॥ ७१ ॥ प्रतिप्रतीकनिर्गच्छद्रक्तरञ्जितभूमयः । आयोधनाजिरेऽमुष्मिन्निपतन्तो विरोजरे ॥ ७२ ।। विगलद्रक्तरक्ताङ्गाः सुभटास्ते बभुस्तदा । निर्झरोद्गारसंपृक्तगैरिकार्दा इवाद्रयः ॥ ७३ ॥ तत्र तेषां परेषां च तदभ्याहवकौतुकम् । व्यलोकत शिवोऽप्यद्धा वीरो वीरश्रियोल्लसन् ॥

·कवीन्द्रपरमानन्दविरचितं- - [१४ अध्यायः ] तदा पुरंदरतटादतिमात्रस्मयोद्धता । प्रणदन्ती प्रववृते लोहितोदा महानदी ॥ ७५ ॥ आरुह्य व्योमयानानि द्योतयन्तो दिवोऽन्तरम् । दर्श दर्श सुराः सर्वे प्रशशंसुर्महाहवम् ॥७६॥ तत्कालकलितोद्दाममुण्डमालामनोहरः । प्राननर्त मुदा तत्र प्रमथैः सहितो हरः ॥ ७७ ॥ अतिमात्रं जिघत्सन्तस्तत्क्षणाधिगतक्षणाः । अतृप्यन् प्रचुरं प्राप्य पिशितं पिशिताशनाः ।। प्रेतरकोऽमारोप्य करङ्कमकुतोभयः । संपृक्तशोणितरसं तरसं बुभुजे तदा ॥ ७९ ॥ उद्दामोड्डानशौण्डाभिर्डाकिनीभिः समं तदा। वपूंषि पुपुषुः स्वानि शाकिन्यः सैनिकामिषैः। कवीन्द्र उवाच- यथा तत्र मुसेखानो गोदेन निहतस्तदा । निशम्यतां तथा सर्वमभिधास्याम्यथ द्विजाः ॥ मुसेखानेन बलिना भमभल्लः स कोपनः । कालकाकोदराकारकरवालकरोऽभवत् ॥८२॥ तत्र तत्करवालेन तडिदाकारधारिणा । पेतुः पठाणाः शतशः शकलीभूय भूतले ॥ ८३॥ मुसेखानस्तु तदृष्ट्वा तस्य कर्मातिमानुषम् । तमात्मकरवालेन भुजे सव्ये व्यताडयत् ॥८४॥ ताडितः स भुजे सव्ये मुसेखानेन वेगिना । नावेपत महावीरो वातेनेव वनद्रुमः॥ ८५॥ निबद्धभ्रपुटौ भूरिरोषरूक्षेक्षणावुभौ । गतप्रत्यागतकरौ घोरखगलताकरौ ॥ ८६॥ द्विरदाविव नर्दन्तौ प्रहरन्तौ परस्परम् । विशीर्यमाणशीर्षण्यतनुत्री तो विरेजतुः ॥ ८७ ॥ अथान्योन्यायुधाघातदीयमाणावुभाविमौ । समं रुधिरधाराभिर्वसुधामभ्यषिञ्चताम् ।। ८८ ॥ क्षणमात्रमहो तत्र युद्धमासीत्तयोः समम् । ततस्तत्कृततोदोऽपि ततो गोदोऽधिकोऽभवत् ।। अथ प्रहारैर्बहुभिनिर्भरं विह्वलोऽपि सन् । बली स पातयामास खडं गोदस्य मूर्धनि... ॥ यावदापतति ह्यस्य करवालः स्वमूर्धान । तावद्गोदोऽसिना स्वेन तमरातिमताडयत्॥९.१।। ताडितः स तदा तत्र गोदेन क्रोधमूर्तिना । आस्कन्धभागमामध्यभागं भिन्नो द्विधाऽभवत् ।। निपातितं तदा तस्य द्विधाभूतं कलेवरम् । अभूच्च रुधिरोद्गारैररुणं धरणीतलम् ॥ ९३ ।। जगत्स्थापकवंश्येन मुसेखाने निपातिते । शतशस्तत्र यवनाः शमनातिथयोऽभवन् ॥९४॥ सदेन खड्गिना खड्गयुद्धं योद्धुमपारयन् । परः शरासनं गर्वादर्वाग्भूयाय्यमग्रहीत् ॥ ततोऽशरफशाहस्य तुदतस्ते जितैः शरैः । विकृष्यमाणमौर्वीकं व्योमान्तवलयायितम् ।। अनेकवर्णविन्यासमिन्द्रायुधमिवाऽऽयतम् । धनुरभ्येत्य चिच्छेद करवालकरः सदः ।। स तेन शीघ्रहस्तेन द्विषता द्विदलीकृतम् । विचित्रवर्णदुर्वर्णबिन्दुराजिविराजितम् ॥९८॥ तदा तदाहवसखं विहाय विशिखासनम् । सद्यस्तमहितं हन्तुं घोरं परिघमाददे ॥ ९९ ॥ पश्चाननसमस्तन्वा तन्वानोऽतितमा युधम् । गृहीतमात्रं चिच्छेद सदस्तस्य तदायुधम् ।। आदत्त तत्र हस्ते स्वेस म्लेच्छो यद्यदायुधम् । सदो वीररसावेशात् तरसा तत्तदच्छिनत् ।। ततो निरायुधो भूत्वा कृत्वाऽनभिमुखं मुखम् । यवनः स परावृत्तिपथं लेभे. यथासुखम् ।।

·[ १५ अध्यायः ] श्रीशिवभारतम् । ४५ अथ प्रतिभटात्तस्माद् घाण्टिकोऽपि द्रुतं तथा । अपद्रुतश्चिरं युद्ध्वा द्विरदाद् द्विरदो यथा ।। भैरवं भैरवं मत्वा मिनादरतनावपि । संवर्तसमयप्रायात्संपरायादपेयतुः ॥ १०४ ॥ पुरंदरात्परावर्तमानां त्राणार्थिनी चमूम् । नालोकत फतेखानो ग्लानोऽनभिमुखीभवन् ।। अभिमुखमुपायातं तत्र प्रभूतबलं बलाद्युधि किल फतेखानं भक्त्वा स शाहनृपात्मजः॥ अविहतगतिर्दैवोद्रेकादुदित्वरविक्रमो विजयपुरभूशनं जेतुं वताभिमुखोऽभवत् ॥ १०६ ॥ भृशं युद्ध्वाऽवाप्तः शिवधरणिपालादभिभवं फतेखानो म्लानो विजयपुरमभ्यर्णमकरोत् । तमाकर्योदन्तं सदसि महमूदेन सहसा ममजे चिन्ताब्धौ सुचिरमनुतप्तेन मनसा ॥१०७॥ इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकरकवीन्द्रपरमानन्दविरचितायामध्याय- शतसंमितायां वैयासक्यां संहितायां मुसेखानवधो नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥ पञ्चदशोऽध्यायः । ॥ कवीन्द्र उवाच--- परैः पुरंदरतटे मुसेखानं निपातितम् । प्रभूतं सैन्यमन्यच्च पराक्रम्य पराहतम् ॥ १ ॥ फत्तेखानं च विमुखीकृतमन्तिकमागतम् । निशम्य महमूदेन मुमुदे न दिवानिशम् ॥२॥ अथा विदूयमानोऽन्तः फत्तेखानस्य भङ्गतः । स्वे चेतसि चिरस्येत्थं महमूदो व्यचिन्तयत् ॥ अहो अहर्दिवममी अस्माभिः परिपालिताः। क्षिण्वन्ति यवनानस्मान् क्षत्रियाः कालनोदिताः समृद्धिमाधिका लब्ध्वा दुर्मदात्मा मदाश्रयात् । साहसी शाहराजोऽयं मन्नियोग न मन्यते॥ अनेन कोपनेनाद्धा विधायोद्धतमाहवम् । पुण्डरीकपुरोपान्ते विजितो रणदूलहः ॥ ६ ॥ अनेन मन्त्रकलया कलितो मलिकोऽम्बरः । निरर्गलेन निकृतः स चानेनार्गलेश्वरः ॥७॥ चिररात्राय पित्रेव येनायं परिपालितः । स निजामोऽप्यनेनोच्चैनिकृतिस्थेन वञ्चितः॥८॥ कार्णाटकाः क्षोणिभृतः परिहाय मदीयताम् । वतैतन्मन्त्रयोगेन प्रथयन्त्येतदीयताम् ॥९॥ मुहुराहूयमानोऽपि नाऽऽयातोऽयमुपहरे। अपातयदयं ह्यस्मजयं संशयगहरे ॥ १० ॥ अनेनोपकृतः पूर्वमिभरामः पदे पदे । निवेशितोऽयं संतुष्य तेनाप्यत्युन्नते पदे ॥ ११॥ अनेन हेतुना ह्यस्य मन्तवः शतशो मया । अतिक्रान्ताध्वनोऽत्यर्थ क्षान्ता एव दिने दिने॥ आगांसि सुगरीयांसि क्षन्तुं नैव क्षमोऽभवम् । तदानीं निग्रहायास्य मुस्तुफाखानमादिशम् ॥ अस्मिंस्तु निगृहीतेऽस्य सुतौ शंभुशिवावुभौ । उन्नद्धीभूय युध्येते मन्निमज्जनलोलुभौ ॥ पित्रर्थे शंभुना तत्र फरादः परिभावितः । संपराये शिवेनात्र फत्तेखानोऽपि यापितः ॥

·४६ फवीन्द्रपरमानन्दविरचितं- [ १५ अध्यायः] -- अलं बलमहो शंभोः किल येन यशस्विना। फरादस्तत्र भन्मो न भमं किंत्वद्य मन्मनः॥ शिवस्य यस्य हस्तेऽद्य धरौ सिंहपुरंदरौं । सोऽहंकारं कथंकारं न करिष्यति मय्यरौ ॥ रणो यत्राजनिष्टायं भीषणो भीष्मपर्वतः । सुतरां दुर्ग्रहोऽस्माभिः स पुरंदरपर्वतः ॥१८॥ बिगरूरे पुरे शंभुं शिवं चाद्रौ पुरंदरे । न्यवेशयत शाहोऽयं किमस्मत्पारभूयते ॥ १९ ॥ जनकः शंभुशिवयोन मोक्तव्यो मया यदा। समृद्धायै श्रियैऽमुष्य बत देयोऽञ्जलिस्तदा।। पृदाकुरिव निर्मुक्तो मोक्तव्योऽयं मया यदि । अगकारपरस्तर्हि किं मां नापकरिष्यति ॥ अयं मोक्तव्य इत्येको मोक्तव्यो नेति चापरः । मन्त्रयोरुभयोर्मन्ये प्रथमो मद्धितावहः ।। सर्वथा जिह्मगस्यास्य रोषो मन्मन्त्रवैभवात् । अपकारपरस्यापि प्रयास्यत्यवकेशिताम्॥२३॥ इमामुपकृतिं कृत्वा निधास्याम्यस्य मूर्धनि। न विस्मरिप्यति ह्येनां कुलीनोऽयं गुणाग्रणीः॥ चिरं विचिन्त्य मनसा सुधी(सचिवानिदम् । न्यगदद्येदिलो युक्तमित्यमन्यन्त तेऽप्यरम् ॥ अथ तं मङ्गलस्नानं निर्मलाम्बरभूषणम् । परिवेषविनिर्मुक्त नवीनमिव पूषणम् ॥ २६ ॥ उपहरे समानाय्य मानार्हमुपवेश्य च । अनुनीय च सोल्लासं महमूदोऽभ्यभाषत ॥२७॥ महमूद उवाच- मत्तो ह्यजानतो जातं तद्धि नो विद्धि जानतः । न जगत्यत्र दुर्जेयं राजंस्तव विजानतः ।। विहितो मुस्तुफेनोच्चद्देषादफजलेन वा । तं मन्तुतन्तुं राजेन्द्र मदीयं मन्तुमर्हसि ॥२९॥ दिदृक्षुस्त्वामहं यस्मै यत्नानकरवं बहून् । बत मे संमदः सोऽभूदस्तु वा माऽस्तु वा तव ।। उक्तोऽसि मृदुभिर्वाक्यैः परिमुक्तोऽसि निग्रहात् । अभिजातोऽसि भूपाल मदभीष्टपरो भव एकामप्युपकारस्य कणिकां प्राप्य निर्वृताः । शतमप्यपकाराणां न म्मरन्ति महाव्रताः ॥ अणुनाऽप्यपकारेण परिक्षुभितमानसाः । उपकारसहस्राणि न म्मरन्त्यपचेतसः ॥ ३३ ॥ अपकारसहस्राणि करोत्वलमसज्जनः । उपकारसहस्राणि करोत्येव तु सज्जनः ॥ ३४ ॥ उपकार परकृतं स्मरन्ति स्वकृतं न ये । त एव धारणावन्तः कृतज्ञाश्च सतां नये ॥३५॥ उपकारपरं लोकं प्रभुनॊपकरोति यः । स्वप्नलब्धा इव मुधा समृद्धा अपि तच्छ्यिः ॥ शिक्षयस्व कनीयांसं तनयं गर्वपर्वतम् । महाराज मदीयं मे देहि तं सिंहपर्वतम् ॥ ३७॥ न हि मां मुञ्चतितमां सिंहशैलग्रहाग्रहः । मदीयेन नियोगेन शिवायास्तु पुरंदरः ॥ ३८ ॥ करोतु मह्यं सोऽप्यद्धा बिगरूरमुपायनम् । यद्भग्नेन फरादेन व्यधीयत पलायनम् ॥ ३९ ॥ नियुञ्जते नियोगार्हान् कार्यायाऽऽर्याः क्षणे क्षणे । तन्न कुर्वन्ति ते तर्हि को हेतुः शीलरक्षणे ॥ प्रसङ्युक्त कार्यार्थी कार्यार्थी तं निषेवते । तयोरन्यतराकार्यान्न कार्यमुभयोरपि ॥४१॥ न साहित्यं विना पानं विना प्राणं न विग्रहः । विराजते महाराज नानुयानं विनाऽनुगः ।। कि स्वादुक्तेन बहुना तवाहं त्वं ममाधुना । अन्योन्यमवलम्बो नौ लोकस्यास्यावलम्बनम् ।।

·[१६ अध्यायः] श्रीशिवभारतम् । ४७ अल्पवर्णमयीमित्थमनल्पार्थगरीयसीम् । येदिलः शाहराजाय श्रावयामास भारतीम् ॥ ४४ ॥ यत्र यद्व्यञ्जयामास महमूदो वदावदः । शाहः स्वेन स्मितार्धेन तत्र तस्योत्तरं ददौ । स तदानीं महाबुद्धिर्महमूदं मदोद्धतम् । तदुर्गद्वितयीदानसंप्रदानममन्यत ॥ ४६ ॥ अथ तस्य विमुक्तस्य सत्कृतस्य यथायथम् । येदिलः सदनद्वारि द्विरदाश्वमबन्धयत् ॥ स तदा जगदालादतत्परः परसंकटात् । मुमुचेऽम्भोधरघटापटलादिव चन्द्रमाः ॥ ४८ ॥ बन्धुः सर्वस्य लोकस्य मुक्तस्तस्मात्स निग्रहात् । व्यराजततरां तत्र दिवाकर इव ग्रहात् ।। मुक्तमात्रः स युक्तोऽभूदनीकेन महीयसा । दिदीपे जगती सर्वा तदीयेन सुतेजसा ।। अथ शंभुमहाबाहुरनतिक्रमणीयया । बिगरूरं पुरं सद्यस्तत्याज पितुराज्ञया ॥ ५१ ॥ मर्थोऽप्याहवं कर्तुमदेयमपि सर्वथा । शिवः सिंहाचलं प्रादात् पित्रीय गरीयसे ।। ५२ ॥ ाथ निज इति मत्वा पूजयित्वा वचोभिः पदि पदि विहिताभिः प्रीणयित्वोपदाभिः । पचितबहुसेनः प्रेषितो येदिलेन प्रतिभटविजयार्थ शाहराजः प्रतस्थे ॥ ५३ ॥ इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकरकवीन्द्रपरमानन्दविरचितायाम- ध्यायशतसंमितायां वेयासक्यां संहितायां दुर्गद्वयप्रदान नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥ पेडशोऽध्यायः । कवीन्द्र उवाच जथाभिमतलाभेन महमूदेऽतिनिवृते । स्वयं तु पितुरर्थाय वितीणे सिंहपर्वते ॥ १ ॥ आहूय स्वर्णशर्माणमग्रजन्मानमन्तिक । शिवोऽद्धा मन्त्रवित्तत्तन्मन्त्रवेदिनमब्रवीत् ॥२॥ शिव उवाच- जानतामतिमूर्धन्यं यं धन्यं जानते जनाः । स मां नूनं न जानीते महाराजो महामनाः ॥ अजानानो न जानातु सुखेनैव सतो गुणान् । जानानो यन्न जानीते तदुनोति हि सन्मनः सोऽज्ञास्यद्यहि मां तर्हि नादास्यत्सिंहपर्वतम् । कोऽन्यथा तरसा जेप्यत्तमिमं मत्करस्थितम् ।। अप्रमत्तोऽपि यो मत्तो द्विषते सिंहपर्वतम् । आदापयद्येदिलाय किं वक्ष्ये तं महाव्रतम् ।। स्वयं नियन्ता विश्वस्य विश्वस्य बत वैरिषु । सुखं सुप्तो निजगृहे ततो निजगृहे रिभिः॥ नावज्ञेयाः खलु शेन वराका अपि विद्विषः । प्रशाम्यते पतंगेन प्रज्वलन्नपि दीपकः ।। दीपं विनाशयन्नेव पतंगश्चेद्विनश्यति । तुल्यतां कस्तयोस्तर्हि जात्यन्ध इव पश्यति ॥ नूनं पिपीलकोऽप्येकः प्रविश्य करिणः करम् । भवत्यन्तकरस्तस्मादल्पं मन्येत नो परम् ।। अहो महाबाहुरसो जानानोऽपि महानयम् । गणयत्येव न परानस्य दोषो महानयम् ॥

·४८
कवीन्द्रपरमानन्दविरचितं [१६ अध्यायः ]
अरातिनिगृहीतेन शाहेन गुरुणा मम । यः प्राप्तश्चिररात्राय कारागारपरिश्रमः ॥ १२ ॥
तस्य निर्यातनं कर्तुं संप्रवृत्तोऽस्मि सर्वथा । यवनान्तात्प्रवृत्ताऽद्यप्रभृत्यत्रास्तु मत्प्रथा ॥
यः परस्माब्दिभेत्युच्चैः परस्तस्माद्बिभेति च । न बिभेति परस्माद्यः परस्तस्माद्बिभेति हि ॥
नूनं मया निहन्तव्यास्ते ते यवननायकाः । शरधिद्वितयस्यैते तेजिताः सन्ति सायकाः ।।
विजयाह्नपुरग्राहोत्सुकं संप्रति मन्मनः। अतोऽद्य नोद्यसे सद्यो नियुज्यन्तां तुरंगिणः ॥
सुवर्णशर्मोवाच-
दुरन्तं बलवद्वरं दुरन्तः पापसंचयः । दुरन्ताऽभ्यहितागर्दा दुरन्ता गुरुगर्हणा ॥ १७ ॥
विधाय बलवद्वरं तव तातः कृताग्रहः । नाभूदवहितो यर्हि तदर्हस्तर्हि निग्रहः ॥१८॥
स प्रभावी महाराजो मन्त्रिणस्तस्य सुव्रताः । तेन यद्दलवद्वैरं कृतं सोऽपनयः कृतः ॥
तनुते यद्यलं वैरमबलीयान् बलीयसा । तर्हि तस्य परीभावे सर्वथा प्रभुरेव सः ॥ २० ॥
दानमभ्यधिके शत्रौ समे साम विधीयते। ऊने दण्डविधिः प्रोक्तो भेदः साधारणः स्मृतः
दिने दिने भवन्ननः समः साम्यं विमुञ्चति । आधिक्यं चाधिको येन को भेदं न प्रशंसति।।
नरन्द्र नूनमनोऽपि द्वेषणो भेदमर्हति । ऊनन्याप्यूनताऽत्यर्थं हितायैव भवेयुधि ॥२३॥
ऊनोऽपि यदि दनोऽयमिति मत्वाऽनुनीयते । तद्दन्तः श्लाघमानोऽसौ स्वमेव बहु मन्यते
ऊनानामप्यनूनत्वंममनूनानां तथोनता । दृश्यते मनुजाधीश समयान्तरवैभवात् ॥ २५ ॥
तस्माद्ने नरन्द्रेण द्विषि दण्डो विधीयते । मते पत्युरपां येन मनः सम्यक् निधीयते ॥
समर्थश्वासमर्थश्चन्युपायो द्विविधो मतः। द्वितीयो ह्यवकेशी स्यात्प्रथमस्तु फलेग्रहिः ॥
योषितः सारहारिण्यो मदिरा मोहदायिनी । दुरोदरं घनहरं कादर्य कार्यहानिकृत् ॥
वाक्पारुप्यमलक्ष्मीकं मृगया पापकारिणी । नरेन्द्र दण्डपारुप्यमत्यर्थमयशस्करम् ॥२९॥
तस्मादेतानि सप्तापि व्यसनानि परित्यजेत् । बतान्यतममप्येषां मतिभ्रंशाय जायते ॥३०॥
येषामेकतरेणापि मतिभ्रंशो विधीयते । तान्यनेकानि संसेव्य कः पुमान्न प्रहीयते ॥३१॥
नीतिशास्त्रेषु विरसं निजकार्यभरालसम् । मानुषं विजहाति. श्रीर्व्यसनापन्नमानसम् ॥
मुष्णन्त्युचैः प्रमत्तेऽस्मिन्कोश कोशाधिकारिणः । तुदन्ति च दुरात्मनो राष्ट्र राष्ट्राधिकारिणः।।
तत्तद्वयसनसक्तस्य वैचित्यमुपचीयते । वैचित्योपचयादुच्चेरौचित्यमपचीयते ॥ ३४ ॥
औचित्यापचयादेनं जनाः सर्वेऽवमन्वते । विनियुक्ताश्च कार्येषु नैव तान्याशु कुर्वते॥
अथ क्रोधोधुरोत्युच्चरुच्चरन् रुशती गिरम् । दिने दिने तुदत्येतान् समेतानपि संसदि ।।
ततो अनुक्षणकृतासूक्षणक्षतचेतसः । परोक्षे परिभाषन्ते तथा चोपहसन्त्यमुम् ॥ ३७ ॥
सतो मुञ्चत्यमुं केऽपि केऽप्यमुग्मिन्नुदासते । केचिद्विपक्षपक्षान्तर्निपत्य सुखमासते ॥३८॥

·[१६ अध्यायः ] श्रीशिवभारतम् । प्रकोपनममुं मत्वा शपन्त्येव तु केचन । भजन्ति न यथापूर्वमत्यजन्तोऽपि केचन ॥३९॥ सप्तव्यसनसक्तत्वादजानानश्छलं बलम् । मन्यते प्रभुमात्मानमहंकारेण केवलम् ॥ ४० ॥ व्यसनासक्तचित्तेन येनेत्थं वत भूयते । जैत्रयात्रापरैः सद्यः परैः स परिभूयते ॥४१॥ गिरयो नैव गुरवो गुरुरेव गुरुर्मतः । भवताऽत्र प्रभवता दत्तः सिंहाचलस्ततः ॥ ४२ ॥ प्रदत्ते द्विषतेऽमुप्मिन्विमुक्तश्चेत्स पार्थिवः । तर्हि इत्तोऽपि भवता न दत्तः सिंहपर्वतः ।। यः सिंहपर्वतं मेने समं शाहसुमेरुणा । बिगरूरं च नगरं किं कृतं तेन वैरिणा ॥ ४४ ॥ उपक्रान्तमिदानी तु त्वया विजयमण्डलम् । सुविक्रान्तस्य नृपतेः सर्वमेव महीतलम् ॥४५॥ राजा तावत्ततो मन्त्री सुहृदो विपुलं धनम् । राष्ट्र दुर्गाणि सैन्यानि राज्यस्याङ्गानि सप्त वै॥ एतैरविकलैर्युक्तं राज्यं सद्भिः प्रशस्यते । एकेनापि विहीनं तदितररुपहस्यते. ॥४७॥ मौलिर्नृपो मुखं मन्त्री धनसैन्ये भुजद्वयम् । राष्ट्रमन्यद्वपुः सर्व सुहृदः संधयो दृढाः ।। दुर्गाणि तु दृढान्युच्चैस्तदस्थीनि तदन्तरा । एवमङ्गानि राज्यस्य सप्तोक्तानि मनीषिभिः ।। सप्ताङ्गस्यास्य राज्यस्य धर्म आत्माऽभिधीयते । मन्त्रः प्राणो बलं नीतिरीतिरसमर्थता ॥ दण्डो यथोचितः शौर्यमधर्मो रिपुरुद्धतः । मदः परम्परं भेदो दीर्घमायुरभेद्यता ॥५१ ।। जनरञ्जनमुत्कर्षों दर्शनं दीर्घदर्शिता । प्रतापः प्रोज्वलं रूपं विमला बुद्धिरायुधम् ॥५२॥ तथैव बलवद्वैरमन्तरायः प्रकीर्तितः । प्रमादस्तु भवेन्निद्रा प्रबोधः सावधानता ॥ ५३ ॥ समं च विषमं चेति वैरं द्विविधमुच्यते । प्रथमं तु सभेनाऽऽहुद्वितीयमधिकेन चेत् ॥ समे समत्वादुभयो भवेद्विजयः खलु। अधिकस्याधिकत्वेन विषमे विजयो ध्रुवम् ॥५५।। फतेखानप्रभङ्गेम मुसेखानवधेन च । अहर्दिवं प्रभो तुभ्यं महमूदोऽभ्यसूयति ॥ ५६ ॥ पश्य येदिलदिल्लीन्द्र विषयानन्तरों तव । यवनों बलिनी तुभ्यं द्रुह्यतोऽहनिशं नः ।। अमू उभयतो यस्य द्वेषणौ रोषणों तव । तस्य नूनभिह स्थाने स्थितिः स्थाने न संप्रति ॥ अतोऽतिदुर्गमें स्थानमास्थाय जगतीपते । यतस्व जगतीं जेतुं किमजय्यं शिवस्य तं ॥ कण्ठेकालेन कैलासः स मेरुः शम्बपाणिना । अभ्यन्तरमपां पत्युः शिश्रिये दनुजारिणा ।। न दुर्ग दुर्गमित्येव दुर्गमं मन्यते जनः । तस्य दुर्गमता सैव यत्प्रभुन्तस्य दुर्गमः ।।६१॥ प्रभुणा दुर्गमं दुर्ग प्रभुर्दुर्गण दुर्गमः । अदुर्गमत्वादुभयोविद्विपन्नेव दुर्गमः ॥ ६२ ॥ सन्ति ते यानि दुर्गाणि तानि सर्वाणि सर्वथा । यथा सुदुर्गमाणि स्युस्तथा सद्यो विधीयताम् ।। सुवर्णशर्मणो वाचमिमां श्रुत्वा नृपोत्तमः । माननीयोऽतिमहतां माननीयाममन्यत ॥६४॥ प्रभुत्वं बिभ्राणस्त्रिभुवनपरित्राणकरणे पितृद्वेषिद्वेषी तदनुतनुजः शाहनृमणेः । निरातङ्कः सक्तो यवनकदनायातिमहते समग्रामप्युवीममनुत वसन्ती करतले ॥ ६५ ॥ इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकरकवीन्द्रपरमानन्दविरचितायामध्यायश- लसंमितायां वैयासक्यां संहितामां [शिवं प्रति सुवर्णशर्मकृतोप- देशो नाम ] षोडशोऽध्यायः॥ १६ ॥ .

·५०
कवीन्द्रपरमानन्दविरचितं-
[१७ अध्यायः ]
सप्तदशोऽध्यायः ।
कवीन्द्र उवाच-
ततोऽफजलमाहूय स्वीयसेन्यधुरंधरम् । अल्लीशाहः स्वयं वाचमुवाच समयोचिताम् ॥१॥
अल्लीशाह उवाच--
हितावहस्त्वमस्माकमस्मिन् सैनिकसंचये । विरोद्धा द्विजदेवानां कालः कलिरिवापरः॥२॥
प्रस्थितेन त्वया पूर्व पृतनाव्यूहवर्तिना । रामराजान्वयभुवो राजानो युधि निर्जिताः ॥३॥
कृतप्रतीपसंतापे प्रतापे तव जाग्रति । बत श्रीरङ्गराजोऽपि रणरङ्गाद्विरज्यते ॥ ४ ॥
त्वया विक्रम्य वारण क्षणात्कर्णपुराधिपः । सर्पो जाङ्गुलिकेनेव स्फुरद्द? वशीकृतः ॥५॥
त्वया मन्दरसारण मथिता मधुरा पुरी । निगृह्य नगरी काश्चीमाहृतं चापि काञ्चनम् ॥६॥
पदे पदे शुभवता भवता किंकरीकृतः । व्यस्मरद्वीरभद्रोऽपि च्छत्रचामरसंपदः ॥ ७ ॥
बिभेति सिंहलपतिमत्तो लङ्कापतिस्तथा । भजत्यम्भोधिरपि मां तदिदं पौरुषं तव ॥ ८ ॥
प्रचलन्त्यचलाः सप्त चलत्यफजल त्वयि । क्षुभ्यन्ति चाब्धयः सप्त द्वीपाः सीदन्ति सप्त च ॥
बतेन्द्रप्रस्थनाथोऽपि निशम्य तव पौरुषम् । रोषावेशवशीभूतो न निद्राति दिवानिशम् ॥
एताहशि महावीरे दुर्जये त्वयि जामति । मह्यं द्रुह्यत्यहोरात्रमहो शाहसुतः शिवः ॥११॥
हन्त तेन महोत्साहवता वीरेण मानिना। स्वधर्माभिनिविष्टेन म्लेच्छधर्मो विहन्यते॥१२॥
क्रमेणाऽऽक्रन्य विकटां कण्ठीरव इवाटवीम् । एष आत्मवशो नैव मन्यते मम शासनम्॥
छलप्रचलचित्तस्य खलस्यास्य समाश्रयात् । मम चित्ते चिरं धत्ते शैलः सोऽप्यसमताम् ।।
महमूदेन पित्रा में यदि न स्यात्स वारितः । तर्हि स्यान्मज्जितोऽम्भोधौ तेन राजपुरीश्वरः।।
स चन्द्रराजं निर्जित्य पुत्रामात्यसमन्वितम् । जयवल्ली च नगरीमग्रहीनिरवग्रहः ॥१६॥
दत्तोऽवरङ्गशाहाय मया यः संधिकाम्यया । नीवृन्निजामशाहस्य सपर्वतवनाकरः ॥१७॥
स तेनाऽऽत्मवशेनास्मानवमत्य प्रतापिना । परानप्यविनीतेन प्रसह्य स्ववीकृतः ॥१८॥
अतर्कितागमोऽभ्येत्य दस्युवृत्तिपरायणः । मत्पत्तनपुरप्रामानुवृत्तोऽयं विलुण्ठति ॥१९॥
अहोरात्रेण पक्षेण गम्यं पक्षद्वयेन च । अत्येति स किलाध्वानं क्षणेनैवाकुतोभयः ॥२०॥
अयं कौमारमारभ्य निकृतिप्रकृतिः स्वयम् । यवनानवजानाति जाग्रदुमपराक्रमः ॥२१॥
आक्रम्य ताम्रवक्त्राणां नगराण्युरुविक्रमः । नगरप्रभृतीन्येष चण्डचण्डमदण्डयत् ॥२२॥
स्थैर्य निजामराष्ट्रस्य गृहीतस्यापि यत्नतः । अपि दिल्लीपति व मनुतेऽस्माद्विशक्तिः ॥
पितामहेन में पूर्व पिता तस्य विवर्धितः । शाहराजो दुर्विनीतं तं न शिक्षयितुं क्षमः ।।
अयं विगृह्य पित्रा मे निगृहीतं प्रतापिना । शाहराजं महाबाहुर्बलेनैव न्यमोचयत् ॥२५॥
नो दृयते परभयादयमल्पवथा अपि । अतिक्रामति चाप्यस्मान् विस्मारकपराक्रमः ॥२६॥
दिने दिने वर्धमानः प्रतापेन सह श्रिया । अयमाश्रीयते भूपैराकाइक्षितसमृद्रिभिः ॥२७॥

·[१७. अध्यायः] श्रीशिवभारतम् । शनैः शनैरेष बली पदं कुर्वन् पुरः पुरः । अस्मद्राज्यं समाच्छिद्य करिष्यति किमात्मसात् ।। तज्जयाय पुरा वीरान्यान्यान्प्रास्थापय मुहुः। न प्राप्ताः पुनरावृत्तिं ते तं प्राप्य प्रतापिनम् ॥ निर्वाणमरिवीराणां कुर्वाणमकुतोभयम् । त्वां विना तस्य जेतारं नान्यं पश्यामि कंचन ॥ तस्मास्वमेव गत्वा तं कृतदुर्गपरिग्रहम् । सविग्रहं ग्रहमिव निगृह्याऽऽनय दुर्ग्रहम् ॥३१॥ कवीन्द्र उवाच ---- एवमुक्तोऽतिविश्रम्भादल्लीशाहेन मानिना । प्रोवाचाफजलः प्रीत्या प्रस्तुतार्थमयं वचः ॥ अफजल उवाच---- विश्रम्भेणापि च प्रेम्णा यदाज्ञापयति प्रभुः । तस्य कर्ता स एव स्याद्गुणीभूतम्तु किंकरः।। द्विषर्गक्षयकरी जागर्ति किल या मयि । कार्यमादिशता साऽद्य शक्तिरुत्तेजिता त्वया।॥३४॥ उपाय विग्रहायास्मै त्वया प्रेषयता ह्यमुम् । अवैम्यनुग्रहेणेष संगृहीतोऽनुगः स्वयम्॥३५॥ कर्तव्यं भृत्यवर्गीय स्वामी चेन्न समादिशेत् । अस्ति नास्तीति कस्तर्हि तम्य ज्ञास्यति पौरुषम्॥ अहमद्धा भृशं बद्ध्वा स्पर्धाकरमहर्निशम् । तमन्तकमिवोवृत्तमानयि ये तवान्तिकम् ॥ प्रविश्य देशं कार्णाटं निर्जिता शतशो नृपाः । स जयस्तमनिर्जित्य जीवतो मे निरर्थकः ।। कवीन्द्र उवाच---- इत्युक्तवन्तमत्यर्थं समर्थबलदर्पितम् । कतु प्रतिश्रुतं कर्म सद्य एव समुद्यतम् ॥ ३९ ॥ येदिलोऽफजलं तत्र प्रस्थापयितुमादृतः । तदा संभावयामास बहुभिः पारितोषिकैः ।।४०॥ ततः सरत्नपर्याणपृष्ठा-पुष्टांस्तुरंगमान् । तथैवाऽऽभरणोपेतान् भद्रजातीन्मतंगजान् ॥४१॥ तनुत्राणि शिरस्त्राणि शस्त्राणि विविधानि च । विचित्राणि च वस्त्राणि निजानि बिरुदानि च ॥ तिरस्कृतविमानानि याप्ययानान्यनेकधा । रौप्यान् रोक्मांश्च पर्यङ्कान् करतांश्च पतद्ग्रहान् ॥ रत्नोत्तंसानथो मुक्तास्रजो हीराङ्गदानि च । कटकान्यूमिकाश्चापि चित्ररत्नचयाङ्किताः ॥४४॥ तथा द्वीपान्तरोत्थानि जातिश्रेष्ठान्यनेकशः । अल्लीशाहादफजल: प्रापकोषांश्च कोटिशः ॥ वज्रधारामिव शितां रत्नकोषनिवेशिताम् । निजां पाणिस्थितां प्रादात्प्रभम्तम्मै कृपाणिकाम्।। स्वामिनैवाथ विन्यस्तो प्रेम्णा सारसनान्तरे । सरत्नकोषाभरणां स बभार कटारिकाम् ॥४७॥ ततः पुनः पुनस्तस्मै प्रीत्या प्रास्थानकालिकाः । कृत्वा नतीरफजल: प्रचचालाचलोपमः ॥ प्रचलन्तममुं तावत्प्रणमन्तं मुहुर्मुहुः । पदे पदेऽनुजग्राह दिशन्नीशो दयादृशम् ॥४९॥ तं वीरमान्यं सेनान्यं स विधाय महामनाः । अन्यानमूंश्चमूनाथांस्तत्साहाय्ये समादिशत् ॥ अम्बरः शम्बरसमः प्रतापी याकुतः पुनः । महामानी मुसेखानः पठानो हसनोऽपि च ॥ रणदूलहसूनुश्च रणदूलहसंज्ञकः । तथैवाङ्कुशखानोऽपि निरङ्कुशगजक्रमः ॥ ५२ ।। बर्बरः खेलकर्णस्य प्राप्तो यः क्रीतपुत्रताम् । स हिलालो महाबाहुः प्रत्यार्थद्रुमकुंजरः ॥ इत्येतेऽन्ये च यवनाः ससैन्याः ससुहृद्गणाः । सद्यः स्वामिसमादिष्टास्तं सेनापतिमन्वयुः ।।

·५२
कवीन्द्रपरमानन्दविरचितं-
[ १७ अध्यायः ]
जितानेकप्रतिभटाः प्रसभं सभरोद्भटाः । घोरकर्मकृतो घोरफटा अपि तमन्वयुः ॥५५॥
पाण्डरो नायकश्चैवं खराटोऽपि च नायकः । कल्याणयादवश्वापि नैकसैनिकनायकः ।।
समुद्याद्धसरम्भो मम्बो भृशबलस्तथा । विश्वविश्रुतकर्माणो घाण्टिकाः काण्टिका अपि ॥
इत्येतेऽन्ये च राजानः सामन्ताश्च सहस्रशः । चतुरङ्गचमूयुक्तास्तं सेनापतिमन्वयुः ॥५८॥
ततः कान्तिकादिष्टे समये तस्य गच्छतः । अभव्यशंसीन्यभवन्दुर्निमित्तान्यनेकशः ॥
सपक्षपात क्रोशन्तः प्रकामं वामगामिनः । वृथेति कथयामासुर्वायसास्तस्य साहसम्॥
वत भेजे दिनार्धेऽपि भानुरम्पष्टभानुताम् । प्रजज्वालेवान्तरिक्षं बभूवुधूसरा दिशः ॥६१॥
सहसैव महत्युल्का निपपात दिवस्तटात् । घनं विनैव च व्योम्नि बभूवाशनिनिस्वनः ॥
बवाशिरे प्रतिभयं दिशमैन्द्रीं श्रिताः शिवाः । भङ्गमाप ध्वजो यानान्यप्रहृष्टानि चाभवन् ।
अवाप सदृषद्रेणुवर्षी वातः प्रतीपताम् । वभ्रामाग्रे प्रणुन्नोऽपि वारणः पृतनाग्रणीः ॥६४॥
यद्यप्येतानि चान्यानि तन्निमित्तान्यवारयन् । तथाऽपि स रणोत्साहं नामुञ्चन्नमुचिर्यथा ॥
ततः स प्रस्थितस्तम्मात्पत्तनाद्विजयाह्वयात् । योजनार्धमिते देशे वसतिं स्वामकल्पयत् ॥
तत्राऽऽगताभिरभितो वाहिनीभिः समन्वितः ।स विवेशोन्मुखः सन्यव्यूहोऽम्भोधिरिवाऽऽबभौ
महाहवर्णैरुच्छायच्छादितव्योममण्डलैः । नवैरुत्तम्भितस्तम्भमण्डितं पटमण्डपः ॥६८ ॥
प्रोल्लसत्काण्डपटकप्राकारमयमण्डपम् । विचित्रासनविस्तारप्रस्तारितसभान्तरम् ॥ ६९ ॥
पुञ्जीकृतेष्टभूयिष्ठवन्तुसंभारभासुरम् । उच्चरुत्तानितोल्लोचप्रच्छायाञ्चितचत्वरम् ॥ ७० ॥
अविदूरपुरोदेशद्वयीनद्धतुरङ्गमम् । समदद्विरदव्यूहबृहितम्पृष्टदिक्तटम्
जागरूकैरहोरात्रं गुटिकायन्त्रधारिभिः । कोदण्डिभिस्तथाऽन्यश्च खडखेटकपाणिभिः।।७२।।
अपारश्च तथा पारश्वधिकैः शक्तिहेतिकैः । अभिगुप्ताष्टदिग्भागमभितःस्थितिशालिभिः॥७३॥
तदनेकानकोदग्रवाद्यनिर्घोषभीषणम् । तत्तत्कार्यविधिव्यग्रजनकोलाहलाकुलम् ॥ ७४ ॥
यथास्थानस्थिताशेषजनलब्धसुखोदयम् । सैन्यं सैन्यपतिः सर्वं गुरुगर्व व्यलोकत ॥७५॥
संग्रामे साभिमानः स भृशमफजलः स्वामिनो लब्धमानः ।
शौर्यश्रीशोभमानः सपदि भृशवलं भूपति जेतुकामः ।
दुर्देवाकृष्टचित्तः पथि पथि परितो दुनिमित्तानि पश्यन्
वैराटं राष्ट्रमन्तर्गतगुरुनिकृतिः क्षिप्रमभ्याससाद ॥ ७६ ।
इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकरकवीन्द्रपरमानन्दविरचितायाम-
ध्यायशतसंमितायां वैयासक्यां संहितायामफजलाभ्या-
गमो नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥

·[ १८ अध्यायः ] श्रीशिवभारतम्। अष्टादशोऽध्यायः । मनीषिण ऊचुः- उपेक्ष्य स खलः कस्माच्छिवं पुण्यपुरस्थितम् । वैराटमेव विषयं ययौ सेनासमन्वितः ।। कवीन्द्र उवाच---- साहंकारः शिवं जेतुं स कालयवनतिः । यवनोऽफजलस्तृणं प्रस्थितः स्वामिशासनात् ।। वैराटमेव विषयं प्राविशयेन हेतुना । तमहं संप्रवक्ष्यामि शृणुध्वं भो मनीषिणः ॥ ३ ॥ निगृह्य बाजराजं तं कृष्णराजं च दुर्मदम् । जनकं च तयोश्चन्द्रराजमाजी महौजसम् ॥ अव्यक्तवर्तनीयुक्तां सह्यपर्यन्तवर्तिनीम् । अटवीप्रायविषयां महादुर्गसमाश्रयाम् ॥ ५ ॥ उन्निद्रसैनिकोढग्रामद्रिप्राकारमध्यगाम् । जयवल्ली नाम पुरीमग्रहीदुर्ग्रहां शिवः ॥ ६॥ ये येऽत्र चन्द्रराजस्य सहायाश्च सनाभयः । तांस्तानशातयद्वीरः शिवः शक्तिमतां वरः।। तदा प्रतापवर्मा यश्चन्द्रराजम्य बान्धवः । पलायितः शिवभयाद्यदिलं प्रत्यपद्यत ॥ ८ ॥ चन्द्रराजपदाकाङ्क्षी मन्त्रविन्मन्त्रिभिर्युतम् । यदिलं प्रीणयामास चिरं स परिचर्यया ॥ तं देशं चन्द्रराजस्य महावनसमाश्रयम् । तस्मादाच्छिद्य नृपतेर्दास्यामि भवते ध्रुवम् ॥ येदिलम्येति वचसा तदा सोऽपहृतव्यथः । चकाराफजलस्याभिक्रमकर्मसहायताम् ॥११॥ ततोऽभिमानिना तेन चन्द्रराजसनाभिना । भेदं निवेद्याफजलो वैराटं समनीयत ॥ १२ ॥ जयवल्ली वशे यम्य वैराटं तस्य सर्वथा । तथा सह्याद्रिरखिलः सान्तरीपश्च सागरः ॥१३॥ इति मत्वा स यवनस्तामेवाऽऽदातुमादितः । समुद्यतो महाबाहुर्रतं वैराटमाययौ ॥१४॥ ततः समेत्य सैन्येन वैराटं राष्ट्रमास्थिते । यवनेऽफजले तूर्ण जयवल्ली जिघृक्षति ॥१५॥ शिवराजः कृती तत्र प्रतीकारपरायणः । प्रभुः प्रभूतदर्पत्वादिदमात्मन्यचिन्तयत् ॥१६॥ येदिलेन विसृष्टोऽसौ मयि रुष्टेन मानिना । करिष्यत्यात्मसदृशं पौरुषं पु(प)रुषक्रमः॥१७॥ स एष यवनो यस्य दुर्नयेन गरीयसा । अहो कलियुगस्यास्य माहात्म्यमुपचीयते ॥१८॥ दुर्नयेन भृशं येन निशुम्भसमतेजसा । अवाज्ञायत वै देवी तुलजापुरवासिनी ॥ १९ ॥ यः सदैवानस्तिदयो रोषणो राशिरंहसाम् । द्विजानक्षिगतानक्षिगतानिव जिघांसति ॥२०॥ पर्वतः पातकस्येव सर्वतः सुमदोद्धतः । पद्धतिं वर्णधर्माणां रोर्बु यो हि व्यवस्थितः ।। निषेद्धा सर्वधर्माणामधर्माणां विवर्धकः । स मया हन्त हन्तव्यः समया समुपागतः।।२२॥ हविष्प्रकृतयो गावः पयसा सर्पिषाऽपि च । विधये सप्ततन्तूनां विधिना विहिता भुवि ॥२३॥ तासामसौ तामसात्मा हन्ता हन्त दिने दिने । विपर्यासयितुं धर्ममशेषमपि वाञ्छति ।। इयं वसुंधरा देवी धर्मेण खलु धार्यते । रुवं स धार्यते देवैस्तेऽधार्यन्त द्विजातिभिः ॥ अतः सर्वस्य लोकस्य मूलमेते द्विजातयः । पालनीयाः प्रयत्नने पूजनीयाश्च सर्वदा ॥

·५४ कवीन्द्रपरमानन्दविरचितं- [१८ अध्यायः ] सुराणां भूसुराणां च सुरभीणां च पालनम् । विदधाम्यहमेवाद्धा भूत्वा भूत्वा युगे युगे ॥२७॥ येनाम्भोनिधिमाविश्य बिभ्रता मीनरूपताम् । हतः शङ्खासुरः संख्ये श्रुतयश्चाप्युपाहृताः॥ अधारि मन्दरो येन पृष्ठे स्वे कमठात्मना। तथा चाऽऽधारतामेत्य व्यधायि वसुधा स्थिरा।। उद्धृत्य वसुधां सद्यः समुद्राइष्ट्रया स्वया। येन वाराहरूपेण हिरण्याक्षो निषदितः ॥३०॥ हरेर्यवीयसा येन हरिणा ह्रस्वरूपिणा । अलं छलं कलयता बलिनीतो रसातलम् ॥३१॥ आविर्भूय सभास्तम्भान्नरसिंहत्वमीयुषा । व्यदारि करजैर्येन हिरण्यकशिपोरुरः ॥ ३२ ॥ भृगुवंशावतंसेन रेणुकेयेन येन वै । कार्तवीर्य निहत्याऽऽजौ कृता निःक्षत्रिया मही ॥ येन दाशरथीभूय निबद्धाम्भोधिसेतुना । दशकण्ठशिरःश्रेणी शरेणैकेन पातिता ॥३४॥ वृष्णिवंशावतंसेन येन शूरेण शौरिणा। धर्म व्यवस्थापयता हताः कंसादयः खलाः ॥३५॥ स विष्णुः सर्वदेवानां सर्वस्वमहमीश्वरः । हतु भारमिमं भूमेराविर्भूतोऽस्मि भूतले ॥३६॥ यवनानाममी वंशाः सर्वेऽप्यंशाःसुरद्विषाम् । जगतीं निजधर्मेण निमज्जयितुमुद्यताः॥३७॥ तस्मादेतान्हनिष्यामि दानवान्यवनाकृतीन् । प्रथयिप्यामि धर्मम्य पन्थानमकुतोभयम् ।। जयवल्लीवनं घोरं गृहं कण्ठीरवम्य मे । विशन्निधनमागन्ता द्विषन्नफजलो गजः ॥ ३९ ॥ समुत्पतन्पक्षबलादलक्षितनिजान्तकः । पतंग इव मां लब्ध्वा स वै निधनमेप्यति ॥ ४० ॥ इति चित्ते विनिश्चित्य स शिवः पुरुषोत्तमः । संदिश्य निजसेनान्यं रिपुराष्ट्रविकर्षणे ॥ नरानधिकृतास्तत्तत्कार्येष्ववहितान्हितान् । नियुज्य निजराष्ट्रस्य दुर्गाणां चाभिगुप्तये ।। स्वयं षाड्गुण्यनिपुणः परवीरविमर्दनः । परीतः पत्तिसैन्येन जयवल्लीमुपागमत् ॥ ४३ ॥ अथ गुप्तङ्गिताकारमपारभुजपौरुषम् । प्रतीतमन्यैरजितं शक्तित्रयसमन्वितम् ॥ ४४ ॥ जयवल्लीमधिष्ठाय स्वयं योध्दुमवस्थितम् । संनद्धानीकनिवहं निशम्याफजलः शिवम् ॥ ४५॥ व्यसृजद्वाचिकं तस्मै सर्वार्थविदुषे यथा । तथा निशम्यतां सर्व विबुधाः कथयामि वः ।। अफजल उवाच--- विदधाति यदौद्धत्यं भवानद्य पदे पदे । तद्येदिलस्य हृदये भजते शल्यरूपताम् ॥ ४७ ॥ गते निजामे विलयं गमितः स्वीयतां स्वयम् । यदिलेन वितीर्णो यस्ताळेभ्यः संधिकाम्यया ॥ स एष विषयस्तेषां गिरिदुर्गसमाश्रयः । गृहीतः संगृहीतश्च शाहराजात्मज त्वया ॥ ४९ ॥ भवता सततं लाभवता तत्र पदे पदे । गृहीतविषयः बुद्धो रुद्धो राजपुरीश्वरः ॥ ५० ॥ त्वयेदं चन्द्रराजस्य गाढमन्यदुरासदम् । अभिक्रम्य च विक्रम्य प्राज्यं राज्यं हृतं हठात् ।। त्वया गृहीत्वा कल्याणं तथा भीमपुरीमपि यवनानां महासिद्धिनिलयाः किल पातिताः ॥ तुभ्यं कुप्यन्ति तेऽद्यापि यवनाः पवनाशनाः । अपहृत्यापि सर्वस्वं कृता येषां विडम्बना ।। निगृह्य यवनाचार्यानविचार्याऽऽत्मनो बलम् । प्रतिबध्नास्यविद्धानामध्वानमकुतोभयः ॥ यच्चक्रवर्तिचिहानि धत्से स्वयमभीतवत् । अध्यारोहसि च स्वर्णसिंहासनमनीतिमान् ॥

·। १९ अध्यायः ]
श्रीशिवभारतम् ।
५५
स्वयमेवानुगृह्णासि निगृह्णासि च मानवान् । अहो आत्मवशो नम्यान्न नमस्यभिमानवान् ॥
दुर्मिवारगतिर्यस्माद्यस्मात्कस्माद्विभेपि न । तस्मादहं प्रेषितोऽस्मि येदिलेन प्रतापिना ॥
येदिलस्य नियोगाद्यन्मया सह समागतम् । उद्योजयति सद्यो मां तदिदं षडिधं बलम् ॥
मुसेखानादयो ह्येते त्वया सह युयुत्सवः । प्रोत्साहयन्ति मामत्र जयवल्ली जिवृक्षवः ॥ ५९ ॥
तदद्य मन्नियोगेन संधिमेव महीपते । विधेहि देहि सकलानचलानचलामपि ॥ ६० ॥
सिंह लोहं महान्तं च प्रबलं च शिलोच्चयम् । पुरंदरं गिरि तद्वत्पुरी चक्रावतीमपि ॥
विषयं च तथा नीराभीमरथ्यन्तराश्रयम् । प्रणिपत्य प्रयच्छाऽऽशु दिल्लीन्द्रायामितौजसे ॥
या चन्द्रराजादाच्छिद्य गृहीता निग्रहात्त्वया । जयवल्लीमिमामल्लीशाहस्त्वां तां हि याचते ।।
उपनतमहितस्य पत्रलेखं रहसि निशम्य तमेतमेकवीरः ।
स किल सकलराजलोकरत्नं न्यधित निजे हृदि कंचिदेव यत्नम् ॥६४॥
स्मृत्वा मन्त्रमथेप्सिताय जगतः सर्वस्य सर्वोत्तरं
यत्संप्रेषितवानसौ नरपतिः पत्रस्य तस्योत्तरम् ।
यच्चागादभिमानवानफजल: सज्जस्य तस्याटवीं
तत्सर्वं कथयामि वः सुमतयः श्रेयस्करं श्रृयताम् ॥ ६५ ॥
इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकरकवीन्द्रपरमानन्दविरचितायामध्याय-
शतसंमितायां वैयासक्यां संहितायां [ शिवं प्रत्यफजल ]
संदेशादेशनं नामाष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥
एकानबिंगोऽध्यायः ।
कवीन्द्र उवाच--
नियोजयन्स सर्वत्र दृशं प्रणिधिरूपिणीम् । पश्यत्यवहितः सर्वं शिवो बाह्यं तथाऽऽन्तरम् ।।
ततोऽसौ दूतमाहूय निष्णातं निजकर्मणि । प्रतिवाचभिमां तस्मै प्राहिणोत्परिपन्थिने ॥२॥
शिवराज उवाच-
समस्ताः समरे येन ध्वस्ताः काणीटभूमिपाः । तस्य तेऽद्य मयि श्रेयानियानपि दयोदयः॥
अतुलं ते बाहुबलं बलं च तुलितानलम् । अलंकृतं क्षितितलं त्वया त्वयि नहि च्छलम् ॥
दिक्षुरासि यद्येतान्विभवान्वनसंभवान् । तद्विलोकयताम्मेत्य जयवल्लीमिमां भवान् ॥ ५॥
तवाऽऽगमनमेवेतः सांप्रतं वद्मि सांप्रतम् । अभयं मम तेनैव भविताऽपि च वैभवम् ॥६॥
तृणाय मन्ये ताम्राणामनम्राणामनीकिनीम् । येदिलस्य च तां तद्वत् त्वां विना तीवविक्रमम्।।
दसः पन्थास्त्वमागच्छ प्रयच्छामि शिलोच्चयान् । भवते याचमानाय जयवल्लीमिमामपि ॥८॥
प्रेक्ष्य दुष्प्रेक्षणीयं त्वामिह विश्रब्धमानसः । इमां पुरःकरिप्यामि निजपाणिकृपाणिकाम् ॥
वनीमिमां ते पृतना प्रतनामतनीयसीम् । पश्यन्ती सुतलच्छायासुखान्यनुभविष्यति ॥१०॥
इति सूत्रमिवात्यल्पवर्ण बहर्थसंयुतम् । शिवः संदेशमादिश्य व्यसृजदूतमात्मनः॥११॥

·५६
कवीन्द्रपरमानन्दविरचितं [१९ अध्यायः]
स तं संदेशमाकर्ण्य शिवदूतेन भाषितम् । स्वामिकार्य कृतं स्वेनेत्यमन्यत सुदुर्मतिः॥१२॥
वैराटस्थोऽपि सुतरां योजनत्रयसान्तराम् । जयवल्ली स यवनः स्वहस्तस्थामवागमत् ॥१३॥
अथाऽऽस्थाय स आस्थानी समाहूय स्वसैनिकान् । वाचमेतां नयोपेतां व्याजहार महामनाः ।।
अफजल उवाच-----
समाह्वयति मां तत्र स शिवः संधिकाम्यया । स्वामिकार्येप्सुना तत्र प्रयातव्यमितो मया ॥
समुन्नद्धैः सुसन्नद्धैः सैनिकैः स्वः समीयुषाम् । सदेवोजागरूकाणां न तत्र भयमस्ति नः ।।
समुह्य व्यूह्य सैन्यानि यास्यामस्तत्र सर्वथा । अहो यत्र वने घोरे नैव नाभास्वती कथा ॥
द्विपीपिशरण्यानामरण्यानामुदीक्षणम् । भवताद्भवतां तत्र विश्रान्तानामनुक्षणम् ॥१८॥
तत्र भूभृत्तटावन्यां वन्यां वक्ष्यि महीयसीम् । वन्या इव विनाऽऽलानं क्रीडन्तु करिणो मम ।।
प्रपतेदपि चाऽऽकाशं निपतेयुः शतदाः । तदप्यफजलस्याम्य न भवेन्मतिरन्यथा ॥२०॥
क्षितिमुत्खातयिष्यामि पातयिप्याभि पर्वतान्। वनानि च प्रधक्ष्यामि सद्यः क्रोधकृशानुना ।।
प्रतिज्ञा पारयिष्यामि भ्रंशयिष्यामि देवताः । नाऽऽदास्यते स चेन्मा द्यान्मदीयमुचितं वचः ।।
इति ब्रुवाणमास्थानभ्राजमानासनस्थितम् । देवः स्तधियस्ते तु न तं प्रत्याचचक्षिरे ॥२३॥
अथ तं मन्त्रिणः सर्वं पुरः प्रस्थातुमुद्यतम् । इति नीतिमुपाश्रित्य विनयेन व्यजिज्ञपन् ।
मन्त्रिण ऊचुः
स्वामिन्विधीयतामेव भवताऽऽत्मचिकीर्षितम् । प्रत्याख्याताऽस्तु कम्तम्य यत्र देवमवस्थितम्
प्रशस्तेन स्वचित्तेन विश्वस्तः स यदि त्वयि । तहि सद्यः समायातु जयवल्लीवनाबहिः ।।
उपाहरतु सर्वस्वमात्मीयं भवतो मुदे । निजां नामयतु सीवां नमन्निह पदे पदे ॥ २७॥
थेन कौमारमारभ्य धन्विना धूर्जटि विना । स्वप्नेऽपि स्वामिनेऽन्यम्मै न निजं नामितं शिरः।।
बाल्यात्प्रभृति लोकेऽस्मिन्ननल्पबलशालिनः । कर्माण्यमानुषस्थेव प्रायो यस्यह शुश्रुम ॥
विगायति च यो लोके यवनानां विलोकनम् । निजधर्मधुरीणोऽद्धा शृणोति च न तद्वचः ।।
स आह्वयति तत्रैव भवन्तमभयो यदि । तर्हि मन्यामहे तस्य विद्यते साहसं हृदि ।। ३१ ।।
पदे पदे परिश्लिष्टकारकुलसंकुला। न गताय हिताऽश्वानां विपमा नगमेदिनी ।। ३२ ।।
श्लिष्टाग्रनोकहशतैः श्लिष्टारोहावरोहया । स्तम्बरमाः कथं यान्तु तया पर्वतपद्यया ॥३३॥
आत्मा त्वमल्लीशाहस्य शल्यं दिल्ली न्द्रवक्षसः। स्वामी सेनामतल्लीनां विश मा विषमाटीवम् ।।
योगीव विजिताहारविहारो विजितासनः । यः सर्वस्यापि लोकस्य वेत्त्यहो गुप्तमाशयम् ॥
उत्प्लुत्य पर्वतशिरः प्राकाराभ्यान्तरास्थितान् । निहन्ति यो जिह्मगतीन्परान्यतगराडिव ।।
यस्य यातमविज्ञातं भवत्यमितयोजनम् । अति मनसेवाऽऽप्तं द्विषन्तमपि यो जनम् ॥३७||
भवताऽपकृता पूर्व भवतापकृता स्वयम् । विधत्ते तुलजादेवी सततं यत्सहायताम् ॥ ३८ ॥
तेन विद्विषताऽनेकसैन्ययुक्तेन पालिताम् । कथं त्वं तामरण्यानीमभिमानी गमिष्यसि॥३९॥
इत्याकर्ण्य वचस्तेषां स विद्वेषान्धमानसः । प्रोवाच ताननादृत्य दप्तः शोणविलोचनः ॥४०॥
अफजल उवाच----
जन्मप्रभृति दृप्तात्मा योऽस्मभ्यमपराध्यति । स परः स्वयमस्माकमर्यण कथयति ॥११॥

·५७
1 २० अध्यायः श्रीशिवभारतम् ।
यदमानुषकर्मेति तं प्रशंसथ मानुषम् । अवैमि तदविज्ञाय मदीयमपि पौरुषम् ॥४२॥
धावद्वाहखुराञ्चलैर्विदलितं कार्णाटकानां बलं
तत्तत्स्थानभिदा च संप्रति पराभूतं सुराणां कुलम् ।
तं सर्वोन्नतमन्तकोऽपि सहसा कोपानलव्याकुलं
मां दृष्ट्वा समया मया सह भयाद्धन्ताद्य संधास्यति ॥४३॥
या युष्मानतिविक्रमानपि भिया संयोजयन्ती तता
नैकानोकहसंवृता प्रतिभटैर्यध्यद्भिरप्यन्विता ।
तामेतामटवीमतीवविषमां सद्यः करिष्ये समां
व्याहृत्येति हि तान् हितान् कुमतिना तेन प्रतस्थेतमाम् ॥४४॥
इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकरकवीन्द्रपरमानन्दविरचिताया-
मध्यायशतसमितायां वैयासक्यां संहितायामफजलप्रयाणं
नामैकोनविंशोऽध्यायः ॥ १९ ॥
विशोऽध्यायः।
कवीन्द्र उवाच-
अत्रान्तरे भमवती तुलजा भक्तवत्सला । स्वं रूपं दर्शयामास शिवाय जगतीजिते ॥१॥
कल्पवल्लीमिव नवां पुरस्तादथ तां स्थिताम् । सरत्नाभरणां शोणचरणां चम्पकप्रभाम् ॥२॥
विलसन्नीलवसनां नीलधम्मिल्लशालिनीम् । अतीवसुकुमाराङ्गी कुमारीवेषधारिणीम् ॥३॥
पूर्णेन्दुवन्द्यवदनामिन्दीवरविलोचनाम् । मन्दस्मितामभिनवप्रवालतुलिताधराम् ॥ ४ ॥
भ्राजिष्णुभालतिलका रत्नरञ्जितकर्णिकाम् । मनोज्ञनासिकान्यस्तचित्ररत्नमयूरिकाम् ।।
मृदुबाहुलतां पद्महस्तां सुललिताङ्गुलिम् । रत्नरश्मिकुलाकीर्णकङ्कणां शुभलक्षणाम् ॥६॥
कण्ठसंसक्तगुच्छार्धगुच्छरत्नललन्तिकाम् । सुवर्णसुमनःश्लिष्टनीलकचुलिकावृताम् ॥७॥
आनाभिविलसद्धारां रत्नकाञ्चीकृतश्रियम् । वरदां विश्वजननीमवनीपतिरक्षत ॥ ८ ॥
अथ तद्दर्शनोल्लासभृशसंजातसंभ्रमः । प्रश्रयेणाऽऽदिमायां तामसीत्स मुहुर्मुहुः ॥ ९ ॥
प्रणमन्तं तु तं देवी समुत्थाप्याऽऽत्मपाणिना । दृशा दयाया भक्तमपश्यज्जगदीश्वरी ॥
अभिष्ट्य सहस्रेण नाम्नां स्थितमथाग्रतः । तमुवाचेति सा देवी सुदती सस्मितानना ।।
देन्युवाच-
उपत्यफजलो नाम योऽयं यवनपुंगवः । स एष सच्छलो बस त्वयों
कलिकालतरोमूलं प्रतिकूलं दिवौकसाम् । तमिमं यवनात्मानं दुर्मदं विद्धि दानवम्॥१३॥

·- ५८ कवीन्द्रपरमानन्दविरचितं [ २० अध्यायः । अवध्यं सर्वदेवानां दशाननमिवापरम् । सहितं सर्वसैन्येन मोहितं मायया मया ॥१४॥ सहसव समायातमन्तकस्य तवान्तिकं । तममुं हतमेवेति त्वमवेहि महीपते ॥ १५ ॥ उद्भवन्तं निरोधाय धर्मस्येह मुहुर्मुहुः। तमेनमसिपातेन महता भुवि पातय ।। १६ ॥ क्षरद्रुधिरधारार्द्रप्रतीकमपमस्तकम् । स्रस्तबाहुलतं व्यस्तप्रसारितपदद्वयम् ॥ १७ ॥ गृध्रगोमायुभल्लूकारिष्टोत्कृष्टान्त्रसंचयम्। पश्यन्तु विबुधाः सर्वे तमिमं पातितं भुवि ।।१८।। स्वं यदा वासुदेवोऽभूस्तदाऽहं नन्दमन्दिरे । त्रिदिवात्तव साहाय्यविधानार्थमवातरम् ॥१९॥ इदानीमपि दैत्यारे विमुच्य तुलनापुरम् । उपेताऽस्मीति जानीहि साहाय्यायैव ते स्वयम्॥ यथाजातेन कंसेन यथाऽहमवमानिता । पूर्व तथाऽधुनतेनाप्यवज्ञाताऽस्मि पाप्मना॥२१॥ विधिना विहितोऽस्त्यस्य मृत्युस्त्वत्पाणिनाऽमुना। अतस्तिष्ठामि भूत्वाऽहं कृपाणी भूमणे तव व्याहरन्तीति शर्वाणी तत्कृपाणीमवीविशत् । असौ जाग्रदवस्थोऽपि तत्स्वप्नवदमन्यत ।। ततोऽसौ तुलनां देवीं ध्यायं ध्यायं निजे हृदि । समस्तमपि भूमारममस्त हृतमात्मना ।। तिष्ठन्नयं प्रतापादिशिरःप्राकारसंसदि । आन्नाय्य न्यगदवाचं पत्तिसेनापतीनिति ॥ २५ ॥ समाहूतो मया सैन्यसमवेतो महाशयः । इत एव समायाति स म्लेच्छः संधिकाम्यया । तदद्य मन्नियोगेन युष्माभिरनिवारिता । संपश्यत्वटवीमेतामेता परपताकिनी ॥ २७ ॥ मियो मद्वीक्षणाकासी स मां योधैरुदायुधैः । भवद्भिः सहितं श्रुत्वा भयं संभावयेदपि॥२८॥ तस्माद्विशत वै सर्वे गहनं गहनोदरम् । यूयं परैरविज्ञाताः सज्जाः संनिहिता अपि ॥ स्वयं विहितसंघोऽपि न संधास्यति यद्यसौ । तर्हि निम्नन्तु तत्सेनां जातेऽस्मद्न्दभिध्वनौ । रहस्यमिव राजेन्द्रो रहस्तानित्युपादिशत् । परोऽपि सेनया साध तं पन्थानमथाऽऽसदत्।। विसंकटदृषद्धृष्टजानुभ्रश्यदृढत्वचः । अध्यारोहन् करटिनः कथंचिदय तं गिरिम् ॥ निषादिनुन्नाः करिणो द्रुमाणां वर्त्मवर्तिनाम् । बुध्नानधुरवाग्भावमिया शुण्डाग्रमण्डलैः ॥ उत्तारितमहाभारलघत्रोऽप्युनतेऽध्वनि। शरीराण्येव करभाः स्वानि माराय मेनिरे॥३४॥ सप्तयो वल्लभधरैनीयमानाः शनैः शनैः । अवरूढहयारोहा अध्यायन्त कथंचन ॥३१॥ प्रपातपातकातर्याद् धृतेषु बत पाणिभिः । क्षुषेषु मुक्तमूळेषु केचित् पेतुरवाङ्मुख': ॥ आरोहन्मत्तमातङ्गपदाभिहतिनिःस: : । पतद्भिरुपलेः स्थलैविध्वस्तोऽधःस्थितो जनः ॥ लताप्रतानसंमिश्रत्वक्सारान्तरचारिणी । वीतध्वनपटा तिच्छत्रा साऽभूदनीकिनी ॥३८॥ प्रमत्ततरमातङ्गकरसंपर्कभीरवः । तत्र सत्यनुरात्मानं भृगपातेन केचन ॥ ३९ ॥ प्रोच्चप्रपातपर्यन्तस्रस्तहस्तपदेस्तदा । कैश्चित्पतद्भिरन्येऽपि बहवः स्वसखीकृताः॥४०॥ एवमारुह्य तं शैलं सर्वा यवनवाहिनी । परिम्लानाऽपि सा धैर्यादवरोहे मतिं दधे ॥४१॥ सम्बरमास्तमारुह्य पर्वत पर्तता इव । मन्दं मन्दमवारोहन्नुज्झन्तो मदमात्ममः ॥१२॥ ..

·५९ [२० अध्यायः] श्रीशिषभारतम् । आरुह्य भूधरममुं यथा त्रिदशभूतलम् । तथाऽवरुह्य तैलॉकवतालोकि तलातलम् ॥ ४३ ॥ अथ पर्वतमध्यस्थां गम्भीरां कन्दरामिव । सिंहव्याघ्रवराहक्षतरक्षुकुलसेविताम् ॥ ४४ ॥ वज्रपाणिमणिश्यामवनां वज्रमयीमिव । तमोम्बुनिंधिसंभूतां ततां विषलतामिव ॥ ४५ ॥ तलातलस्येव महीमहीनगुणशालिना । त्रिजगज्जयिना नित्यं शिवेन परिपालिताम् ॥ दिवाकरकरास्पृष्टतला प्रच्छायसंकुलाम् । अभ्यागच्छन्नफजलो जयवल्लीं व्यलोकत ॥ उपेत्य जयवल्ली तामसावफजलो बली । इयं मया गृहीतेति निजे चेतस्यचिन्तयत् ॥ शिवराजोऽपि तं श्रुत्वा जयवल्लीमुपागतम् । मम पाणितलं दैवादयमायात इत्यवेत् ॥ ततः कुमुद्वतीकूले कीचकवजसंकुले । निरुत्सवा इव भयादवात्सुर्मिलिताः परे ॥ ५० ॥ भयमीयुः प्रतिमये यत्र ते तस्य सैनिकाः । स एकोऽफजलस्तत्र साभिमानो बिभाय न ॥ ततः प्रोच्छ्रायितोद्दामपटमण्डपमण्डितम् । निबद्धनिगडालाननियन्त्रितमदाद्विपम् ॥५२॥ निखातशङ्कुसंबद्धसैन्धवश्रेणिसंयुतम् । सद्यः सदानितानेकक्रमेलककुलाकुलम् ॥ ५३ ॥ पण्यपूर्णापणाकीर्णविपणिभ्राजितान्तरम् । व्रजदाजदुद्भ्रान्तजनस्वनभरान्वितम् ॥ १४ ॥ अत्यायतं वनावन्यामनायतमिव स्थितम् । दृश्यमप्याददे तत्र तदनीकमदृश्यताम् ॥१५॥ शिवश्चाफजलश्चोभावपि तावदनामयम् । प्रष्टुं निजं निजं दूतं न्ययुञ्जातां परस्परम् ॥ शिवस्याफजलो वेद हृदयं स च तस्य तत् । तं विधिं तु विधिर्वेद वेद संधिविधिं जनः ॥ देयान्युपायनान्यस्मै प्राप्तायातिथये मया । निजनीत्युनुरोधेन तत्सुतेभ्योऽपि सर्वथा ॥ मुसेखानायाङ्कुशाय याकुतायाम्बराय च । तथा हसनखानाय परेभ्यश्च पृथक् पृथक् ।। तथैव मम्बराजाय पितृव्याय गरीयसे । तत्तद्रत्नपरीक्षा च कारणीयाऽस्ति वै पुनः । इत्थमानायितास्तेन राज्ञा विपणिनो यदा । तदा तेऽफजलादिष्टाः शिवस्यान्तिकमाययुः ॥ स्वानि स्वानि समानीतान्यथ रत्नानि तानि ते । धनिनो दर्शयामासुः शिवायाऽऽशु जिघृक्षवे॥ आहूतेभ्यः स तस्मादफनलकटकात्तत्र तेभ्यो धनिभ्यः सर्वाण्यादत्त रत्नान्यथ निजसविधे तान् समस्तान्यधत्त । लुब्धात्मानस्तदानीं विधिविहतधियो भूरिभारानुरोधा- दज्ञा नाज्ञासिषुस्ते बत गिरिशिखरे सर्वतः स्वं निरोधम् ॥ ६३ ॥ विश्रब्धो मयि वर्तते शिवमहीपालः स तस्मादहं तस्योपान्तमुपेत्य सांप्रतममुं सामोपधिं संश्रयन् । गुप्तामात्मकटारिकां तदुदरे गाढं निखाय स्वयं देवानामपि मन्दिरेऽद्य सुतरां सद्यो विधास्ये भयम् ॥ ६४ ॥ इत्थं चेतसि चिन्तितं बत निजे म्लेच्छेन तेनं च्छलं तद्विज्ञाय शिवः स एष सकलं सद्यस्तदीयं फलम् ।

·६० कवीन्द्रपरमानन्दविरचितं- [२१ अध्यायः] नम्मै दातुमथोद्यतो युधि यथा वक्ष्यामि सर्व तथा मन्ये तद्यशसा सुधामधुकथा पीयूषवार्ता वृथा ॥ १५ ॥ इत्यपुराणे सूर्यवंशे निवासकरकवीन्द्रपरमानन्दविरचितायामध्याय- शतसंमितायां वैयासक्यां संहितायामफजलागमनं नाम विंशोऽध्यायः ॥ २० ॥ एकविंशोऽध्यायः । कवीन्द्र उवाच- अथो मिथो दर्शनार्थ भृशमुद्यतयोस्तयोः । अप्यत्रस्त धियोस्तत्र निजनीतिसमेतयोः॥ १॥ यथा दूतमुखेनैव नियमः समजायत । कथयामि तथा सर्व शृणुत द्विजसत्तमाः ॥ २ ॥ विन्यस्यानीकमात्मीयं यथावास्थितमात्मना । एकेनाफजलेनैव प्रस्थेय शस्त्रपाणिना ॥३॥ याप्ययानाधिरूढेन यातव्यं च पुरः पुनः । सन्तु तत्परिचर्यार्थ द्वित्रा एवानुजीविनः॥ तथैव स्वयमभ्येत्य प्रतापातरुपत्यकाम् । शिवं प्रतीक्षमाणेन स्थेयं तत्रैव संसदि ॥ ५ ॥ शिवेन च समभ्येत्य शस्त्रहस्तेन गौरवात् । आतिथ्यमतिथेस्तस्य विधातव्यं यथाविधि ।। तिष्ठन्तु दंशिताः शूराः पृष्ठे दश दश स्थिराः । शरस्यान्तरमासाद्य रक्षणाय द्वयोरपि॥ मिलिताम्यामुभाम्यां च कर्तव्यं तत्र तद्रहः । सर्वस्यापि हि लोकस्य भवेद्येन महान्महः।। एवं विधाय नियम विधाय च्छलमान्तरम् । दिदृक्षमाणावन्योन्यं तदानीं तो व्यराजताम् ॥ ततः श्रुत्वा तमायान्तं प्रतापाद्रितलस्थलीम् । शिवराजो महारानः सज्जमानो व्यराजत ।। विविधामिविधाभिर्वै यथादिष्टं पुरोधसा। तथा नित्यवदम्यर्च्य देवदेवं वृषध्वजम् ॥११॥ नित्यदानविधिं कृत्वा भुक्त्वा स्वल्पमनरूपधीः । सम्यगाचम्य च मुहुर्मुहुरम्बु शुचि स्वयम्॥ चिन्तयित्वा च तां देवीं तुलजांक्षणमात्मनि । विधाय चाऽऽत्मनो वेषं तदात्वोचितमात्मना। निजमप्रतिम लोके विलोक्य मुकुरे मुखम् । उत्थाय चाऽऽसनात्सद्यः प्रणिपत्य पुरोहितम्।। द्विजानन्यांश्च तैः सर्वैराशंसितशुभोदयः । दधिक्षितान्स्पृष्ट्वा दृष्ट्वा मार्तण्डमण्डलम् ।। स्थितामभ्येत्य च पुरः सवत्सां स्वर्णसंयुताम् । वितीर्य सुरभि सद्यः सगुणायाग्रजन्मने ॥ उद्यताननुयानार्थमात्मीयाननुयायिनः । प्रतापिनः प्रतापाद्रेर्गुप्तये विनियुज्य च ॥१७॥ तमन्तःसच्छलं म्लेच्छमभ्यत्य स्थितमन्तिके। अभ्यगच्छदसौहार्दादम्यागतमिवाऽऽत्मनः।। उष्णीषेणैव शुचिना व्यमादुत्तंसधारिणा । काश्मीरजपृषद्वर्षरञ्जितेनाऽऽङ्गिकेन च ॥ १९॥ शिववर्मा भृशबलः संवृतः शिववर्मणा । तस्य वज्रशरीरस्य किं कार्य तेन वर्मणा ।। कृपाणं पाणिनैकेन बिभ्राणोऽन्येन पट्टिशम् । स नन्दकगदाहस्तः साक्षाद्धरिरदेक्ष्यत ।

·1९१ अध्यायः.] श्रीशिधभारतम् । ६९ अथ पर्वतपर्यन्तात्पञ्चाननामिवोद्गतम् द्रुतप्रत्यर्पितपदं संप्रसज्य रः स्थितम् ॥ २२॥ सृण्यासुन्दरोदनव्यायतश्मश्रुभीषणम् धीर धीरदृशं वीरं शिवं रिपुरुदेक्षत ॥ २३ ॥ शिवोऽपितं पुरो वीक्ष्य वृषा वृत्रमिवाऽऽगतम् ' स्मयमानः स्वयं तस्य दृशा दृशमयोजयत् ॥ विरुद्धस्थितिमुद्बुद्धं क्रुद्धः क्रुद्धमिवान्तकम् । स तं शाहसुतं वीरं विश्वासयितुमात्मनि ॥ स्वहस्तस्थायिनं खड्गमखण्डितगतिं खलः । स्वपार्श्ववर्तिपाणिस्थमकरोद्विधृतच्छलः ।। ततः स्वरेण तारेण मृषादर्शितसौहृदः । प्रतिकलेन विधिना हतः स तमवोचत ॥२७॥ अफजल उवाच- अये मृषामृधोत्साहधारिन्स्वैरतरस्थिते । किं नीतिपथमुत्सृज्य मजस्यपथपान्थताम् ॥ येदिलं कुतुबं वाऽपि दिल्लीन्द्रं वा महाजसम् । न सेवसे न मनुषे तनुषे गर्वमात्मनि ॥ तदद्य दुर्विनातं त्वां विनेतुमहमागतः । प्रराच्छ पर्वतानेतान्गृनुतां त्यज मां मज ॥३०॥ धृत्वाऽहं त्वां म्वहस्तेन नीत्वा विजयपत्तनम् : अल्लीश'हम्य च पुरा नामयित्वा शिरस्तव प्रणिपत्य च विज्ञाप्य तं प्रतापिनमीश्वरम दाम्यामि वैभवं तुभ्यं भूयो भूयस्तरं नृप ।। शाहराजात्मज शिशो विहाय म्वां विहम्तताम म्पृश हम्तेन मे हम्तमेहि देह्यङ्कपालिकाम् ।। एवमुक्त्वा स तद्रीवां धृत्वा वामेन पाणिना । इतरेण च तत्कुक्षौ निचखान कटारिकाम् ॥ नियुद्धविच्छिवः सद्यस्तद्धस्तोन्मुक्तकंधरः। ध्वनिना धीरधीरेण प्रतिध्वानितकन्दरः ॥ प्रविशन्तीमात्मकुक्षिभागमभ्रान्तमानमः । किंचिदाकुञ्चिताङ्गस्तां शिवः स्वयमवञ्चयत् ।। ददाम्येतं कृपाणं ते गृहाण निगृह ण माम् । इदं विनिगदन्नेव धीरः सिंहसमस्वरः ॥ सिंहयायी सिंहकायः सिंहटक्सिहकंधरः । म्वपाणिद्वितयोद्भूतविकोशायुधसुन्दरः॥३८॥ तं निर्यातयितुं वैरं प्रवृत्तोऽसौ महाव्रतः। शिवः कृपाणिकाग्रेण कुलावेव तमस्टशत् ॥३९॥ आपृष्ठं विद्विषत्कुक्षिं तूर्णं तेन प्रवेशिता । आकृष्यान्त्राणि सर्वाणि सा कृपाणी विनिर्गता कुप्यतः कार्तिकेयस्य शक्तिः क्रौञ्चाचलं यथा । व्यमादफजलं मित्त्वा शिवखड्गलता तथा ॥ घूर्णमानेन शिरसा बभावफजलस्तदा। ईदृशं शिवराजेन पौरुषं दर्शितं यदा ॥ ४२ ॥ ततो रुधिरधाराभिराकृतमहीतलः । प्रमत्त इव मोहेन घूर्णमानोऽतिविह्वलः ॥ ३३ ॥ यथैव शिवशस्त्रेण निःसृतान्युदराबहिः । तथैवान्त्राणि सर्वाणि बिभ्राणः स्वेन पाणिना ॥ अनेन निहतोऽस्मीह जोनमहितं जवात् । इति वक्ति स तं यावत्तावत्तत्पार्श्ववर्तिना ॥ तमेवाफजलस्यासि समुद्यम्याभिमानिना । जिघांसयैव सहसा शिवराजोऽभ्यपद्यत॥४६॥ नो हनिष्यत्यमुं राजा द्विजातिमिति जानता । स्वामिनाऽफजलेनासौ योद्धा युद्धे निवेशितः द्विनातिरिति तं श्रुत्वा जानानः शिवभूमिपः । अभ्येतमपि नो हन्तुमैच्छन्निजनयस्थितः ॥ अप्राप्ता एव यावत्ते तत्राफजलसैनिकाः । तावत्स एव तं खड़े शिवस्योपर्यपातयत् ॥

·६२ कवीन्द्रपरमानन्दविरचितं- [२१ अध्यायः वै शिवस्तस्पातितं खडं खड्डेनाऽऽदत्त वै तदा । शिरस्तदधिपस्यापि पटिशेन व्यधाद्विधा । पष्टिशेन विनिर्मिन्नमुच्छ्रितस्य रिपोः शिरः। स्वरुणा विहतं सद्यो गिरेः शङ्गमिवापतत् ।। असौ जिष्णुरभूत्तत्र स म्लेच्छोऽभून्महीधरः । शितकोटिः पटिशोऽपि शतकोटिरभूत्तदा । क्वचित्कबन्धःप्रसृतः त्रस्तान्यन्त्राणि च क्वचित् ।न्यपतञ्च क्वचिन्मूर्धा शिरोवेष्टोऽपि च क्वचित् विप्रकीर्ण क्वचिच्छत्रं प्रकीर्णकमपि क्वचित् । तत्तन्मुक्तामाणमयो रत्नोत्तंसः स च क्वचित् ।। क्वचिद्वस्त्रं क्वचिच्छत्रं समासाद्य दशामिमाम् । सोऽलुठन्मेदिनीपृष्ठे दुष्टः स्वेनैव कर्मणा ॥ निमिष्य नोन्मिषन्त्येव यावत्ते तस्य सैनिकाः । तावच्छिवनृपेणोच्चैर्यवनः स निपातितः ।। ते हतं स्वामिन वीक्ष्य यवनानीकनायकाः । कुप्यन्तोऽतीव दृप्यन्तो विनिर्धूतायतायुधाः संय्यदोऽबदुलो नाम बडाह्वोऽपि च सय्यदः । रहीमखानोऽफजलभ्रातृपुत्रश्च दुर्मदः ॥ पहीलवानखानोऽपि महामानी महान्वयः । पीलुनिच्छंकरश्चोभी वारी महितवंशजौ ॥ चत्वारोऽन्येऽपि यवनाः पवनातिगविक्रमाः । बलिनोऽफजलस्यते पाणिग्राहाः प्रमाथिनः ।। ध्वस्ते जम्मामुरे सद्यः सुरेश्वरमिवासुराः । संभूयाभ्यपतन्सर्वे शिवराजजिघांसवः ॥६१॥ तदा हेतिद्वयं तद्वै परिभ्रामयताऽमुना । परितो वितताकारः प्राकारः किमकार न ॥ अभ्रमन्नपि युद्धेऽस्मिन् स भ्रमन्नभ्रमन्तरा। अभ्रामयदहोरात्रं मिषतां द्विषतां दृशः ॥ कालेन करवालेन पटुना पट्टिशेन च। ककुमां वलयानीव मण्डलानि व्यधत्त सः ॥६४॥ मण्डलानि वितन्वानं मन्वानं दर्पमात्मनि । पट्टिश च कृपाणं च व्याधुन्वानं मुहुर्मुहुः ।। तदा तमुग्रकर्माणं शिववर्माणमाहवे । न विलोकायतुं शेकुः परे स्वेऽपि च सैनिकाः ।। क्षणं विशन्वसुमती क्षणमाकाशमाविशन् । मध्य एव क्षणं तिष्ठोषमासीन्न स क्षणम् ॥ तडित्पातानिव रयादुपेतानात्मनोऽन्तिके | पातितान्प्रतिवीरेस्तैः खड्गपाताननेकशः ॥ कदाचित्पट्टिशेनैव कदाचिद्गाढमुष्टिना । कदाचिद्युगपत्ताभ्यां द्वाभ्यामादत्त स प्रभुः॥६९।। तदा संभः कावुकीयः काटकश्चेङ्गालसंभवः । कुण्डजिच्च यशोजिच्च द्वाविमो कङ्कवंशनी गोकपाटान्वयः कृष्णः शूरजित्काण्टकोऽपि च । तथैव माहिलो जीवो विश्वजिच्च मुरुम्बकः।। संभः करवरस्तद्वदिभरामोऽपि बर्बरः। एते दश महावीराः शिवराजाभिरक्षिणः ॥७२॥ कृतक्ष्वेडारवाः कोषनिष्कासितमहासयः। प्रत्यगृह्णन्त तांस्तत्र पवनानिव पर्वताः॥७३॥ तेषां तेषां च नादेन पूरिते गगनोदरे। मन्दुरायां निरुद्धोऽपि विद्रुतोऽभूद्धरिर्हरेः।।७४॥ राजन्ददाम्यहं तुभ्यमसिमेतं सहस्व मे । वदन्मुहुर्मुहुरिदं बडाह्वः सय्यदस्तदा ॥७॥ नदन्तं सिंहवद्भरि भूयोऽप्यफजलान्तिकम् । प्रत्यधावन्निषिद्धोऽपि माहिलेन तरस्विना।। अहमेव निहन्म्येनमायात्वेष ममान्तिके । इति क्षितिपतेाक्यमनाकण्येव माहिलः॥७७॥ तमसिं सय्यदोरिक्ष समादत्त स्ववर्मणा । व्यधाच्च सय्यदं वीरः करवालेन वै द्विधा ॥

·[ २२ अव्यायः] श्रीशिवभारतम् । ६३ कावुकीयेन कङ्काम्यामिङ्गालेनाभिमानिनां । मरुम्बकेन वीरेण तथा करवरेण च ॥७९॥ क्रूरेण काण्टकेनापि गोकपाटेन च द्रुतम् । वरेण च सावेशं युद्धयन्तोऽन्येऽपि पातिताः ॥ निकृत्तस्कन्धहस्तानि निकृत्तचरणानि च । निकृत्तमर्धमध्यानि पतितानि समन्ततः॥८१।। लोहितेनानुलिप्तानि द्रुमामयसमश्रिया । तत्र तेषामहो तानि वपूंषि प्रचकाशिरे ।।८२॥ एकाशीत्यधिकः पञ्च दशभिः संमितः शतः । शालिवाहे शके संवत्सरे चैव विकारिणि ।। मासि मा सिते पक्षे सप्तम्यां गुरुवासरे। मध्याह्ने देवतद्वेषी शिवनाफजलो हतः ॥८४॥ विध्वस्तेऽफनले वलिन्यपि बलेनैतेन भूमीभृता वाति स्मातिहिमः प्रभूतकसमामोदी मृदुर्मारुतः । नद्यश्चापि सुधावदातसलिलाः सद्यः स्थिरा सुस्थिरा स्वं स्वं स्थानमवाप्य निर्वृतहृदः सर्वेऽप्यभूवन्सुराः ॥ ८५ ॥ इति निजरिपुमुचैः संगरे पातयित्वा विलसति शिवभूमीवल्लभे शस्त्रपाणौ । सपदि विजयशंसी व्यनुवानस्त्रिलोकी गिरिशिरसि गभीरो दुन्दुभिः प्रादुरासीत् ॥८६॥ इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकवीन्द्रपरमानन्दविरचिताया- मध्यायशतसंमितायां वैयासक्यां संहितायामफजलवधो नामैकविंशोऽध्यायः ॥ २१ ॥ द्वाविंशोऽध्यायः । कवीन्द्र उवाच- तेन दुंदुभिनादेन दूतेनेव प्रसर्पता । सैनिकाः शिवराजस्य सपदि प्रतिबोधिताः ॥ १ ॥ सोलक्षिकः कमलजिद्यशोजित्कङ्क एव च । तानाजन्मल्लसूरश्च कुण्डा वरखलस्तथा । रामः पाङ्गारिकश्चामी पञ्च पञ्चाग्नितेजसः । एकैकेन सहस्रेण पत्तीनां परिवारिताः ॥ सहस्रैः पञ्चभिस्तद्वद्वतो नारायणो द्विजः। क्षात्रेण कर्मणा ख्यातः सर्वेऽप्येते महायुधाः ॥ बह्वायुधायगहनां गहनान्तरवर्तिनीम् । रयादवारयन्नेत्य परितः परवाहिनीम् ॥ ५ ॥ अत्रान्तरे परेऽप्युः पटहेन प्रणादिना । हतोऽफजल इत्येव सहसा प्रतिबोधिताः ॥ सज्जमानाः साभिमानान्संरब्धान्प्रतिरुन्धतः । तान्पत्तीर्पवतोपान्तादेतानेक्षन्त सर्वतः ॥ निर्मदा इव मातङ्गा निर्विषा इव पन्नगाः । निरुप्णीषा इव नरा निःशृङ्गा इव भूधराः ॥ निर्भावना इव घनाः क्षितीशा इव निर्धनाः । विरोजिरे न यवनास्ते तदाऽफजलं विना ।। तातस्याफनलस्यैतत् पतनं नमसो यथा । श्रुत्वा ध्वस्तधियस्ता मुमुहुस्तनयास्त्रयः ।।

·६४
कवीन्द्रपरमानन्दविरचितं [ २२ अध्यायः ]
नभस्वता प्रतीपेन भग्नपोता इवार्णवे । तदा ते जीवितस्याऽऽशामत्यजन् गहने वने ॥
अथ कृच्छ्रगतान्सर्वान्गतगर्वान्गतौजसः । सैन्यान्तर्वर्तिनः सैन्यान्वीक्ष्य विद्रवतो निजान् ॥
भक्तिमान् स्वामिनि मृधे शक्तिमानतिकोपनः । स्फुरदुद्धोणवदनः पृथुप्रसृतिलोचनः ॥
क्रूरः करिकराकारकरः प्रतिभयस्वरः । स्थिरीकृत्य मुसेखानः पठानः स्वयमब्रवीत् ॥
मुसेखान उवाच-
तृणीकृत्याऽऽत्मनःप्राणान्स्वामिकार्यचिकीर्षया । स गतोऽफजलस्तर्हि वयं सर्वेऽपिकिंगताः
सर्वतः संवृतपथः पर्वतः क गमिष्यथ । आस्तिष्ठत प्रहरत प्रतीपान् परितः स्थितान् ॥
स्वामिनं वा सखायं वा सहायं वा स्वमुज्झताम् । केषांचिदपि विद्रुत्य जीवतां माऽस्तु जीवितम्
स्वामिकार्यमकुर्वाणः कुर्वाणस्त्राणमात्मनः । कथं दर्शयतु स्वीयं मुखमात्मजनान्तिके ।।
विकरालं महाकालं करवालं करे वहन् । प्रसह्य विद्विपा सेनामिमां पातायताऽस्म्यहम् ॥
एवमुक्त्वा महाबाहुः समारुह्य महाहयम्। संवृतः स्वन सैन्थेन शिबिरान्निर्ययो रयात् ।।
तमन्वियाय हसनः श्वसनप्रतिमो बली । अन्येऽपि सैन्यपतयः स्वस्वसैन्यसमान्विताः ॥
अन्तरा दन्तुरानेकप्रसृतप्रस्तराविलम् । तुरंगमुखराघातोत्पतदग्निकणाकुलम् ॥ २२ ॥
स्यदस्खलत्पदपतज्जङ्घालजनसंकुलम् । अभृत् प्रचलने तेषां प्रचलं तन्महीतलम् ॥२३॥
अथ प्रतिभटान्वीक्ष्य संरब्धेरश्वसादमिः । अयश्म श्मवर्मसु रयात् पुरो नुनुदिरे हयाः ।।
ततः पुरः प्रणुनाश्वो मुसेखानोऽत्यमर्षणः। तरस्वी प्रतिजग्राह पृषत्केः परसैनिकान् ॥
हसनाद्यास्तथाऽन्येऽपि क्रुद्धाः सर्वे धनुर्भृतः । शेर राकुलयांचक्रुः पुरःस्थापरिपन्धिनः।।
तदा रोषारवैस्तेषां हयानां हेपितरपि । हितश्च महेमाना युद्धावेशोपबंहितः ॥ २७॥
चण्डदण्डाहतानां च पटहाना पटुस्वनः । विविधानां च वाद्यानां निनाद शभीषणः ।।
तथाऽमितस्तरक्षूणामृक्षाणां वनपक्षिणाम् । शार्दछानां वृकाणां च खडिनां वनदंष्टिणाम् ॥
निर्गतानां दरीगर्भात् सद्यः क्षुमितचेतसाम् । कोलाहलैः सुबहुमिर्गगनोदरगामिभिः ॥
प्रसभं पूरिताऽत्युच्चैरटवी साऽतिसंकटा। प्रतिध्वानः प्रतिभटानुद्भटान् वहृत यत् ॥३१॥
शरस्तीक्ष्णतरैििद्धा अप्यविन्धानपदातयः । तस्मिन् रणे मण्डलाः तितिमण्डलमानयन् ॥
धावद्भिरसिधारामिः शकलाकृततन्धवाः स्पर्धयेवाश्ववारास्तैः पत्तिभिः पत्तयः कृताः ॥
कश्चित् परप्रहरणप्रहृतो रुधिरारुणः । पतन्ननूरुः सहसा सूर्यमण्डलमासदत् ॥ ३४ ॥
कश्चिद् भीमेन भिन्नोरुयुगमण्डलः । सद्यस्तु सुयोधनदशामन्वभूद्वसुधां श्रितः ॥ ३९ ।।
कश्चिनियुध्यतात्युच्चेदिषता विदलीतः । वीरो विपर्यस्तवपुर्जरासंध इवापतत् ॥३६॥
गुलिकायन्त्रनिर्मुक्तगुलिकाविद्धवक्षसः । केचिद्धृतवनुगामा अपि निर्मावतां दधुः ॥३७॥

·६५ । [२२ अध्यायः] श्रीशिवभारतम् । तत्तल्लाघवमास्थाय प्रहरन्वै प्रभाविणम् । खड्गखेटकभृत्कश्चिद्वभार बत गौरवम् ॥३८॥ परितः पातितोदनतरवारितडिल्लताः । प्रावेपयन्त यवनान्धनाः शिवपदातयः ॥ ३९ ॥ स्वमुखेन स्वयोधानां संमुखे यो व्यकत्थयत् । सोऽपि संख्ये मुसेखानः शूरैस्तैरभ्यभाव्यत ।। अथ ध्वस्तहये सस्तशस्त्रे वित्रस्तचेतसि । अपक्रामति संग्रामान्मुसेखानेऽभिमानिनि ॥४१॥ सद्यो यापितवैयात्ये याकुतेऽप्यपयायिनि । अत्याहितेन हसने व्यसनेषु निमजति ॥४२॥ भयशङ्कुवशे क्षिप्रमङ्कुशे विगतजसि । मृदुभ्यामपकोपाभ्यां पदाभ्यामपसर्पति ॥ ४३ ।। कातरों भ्रातरौ हित्वा ज्यायानफजलात्मजः । विहाय सेनां चाऽऽस्थाय रूपान्तरमपासरत् ।। ततस्तद्येदिलानीकमपारमपनायकम् । पलायमानमभितः शिवसैन्यन्यरुव्यत ॥ ४५ ॥ युध्यध्वं मां भृशबलं भ्रातरं शाहभूभुजः । मम्बो वदन्निदं तत्र बत बन्धादमुच्यत ॥४६॥ पौत्रः फरादखानस्य नाम्ना यो रणदूलहः । तेजसा तीव्रतीत्रेण सर्वेणापि सुदुःसहः ॥४७॥ साहसी शोणनयनः कोपी कोणपविक्रमः । युगदीभुजो मानी घनसंहननो युवा ॥४८॥ स निजं प्रयन्नेव शैलशङ्गसमं शिरः । शिवसैन्यवशं यातो बत बन्धमुपाददे ।। ४९ ॥ सभयोऽम्बरखानस्य तनयोऽम्बरनामकः । तदा विवर्णवदनों बत जीवितकामुकः ॥५०॥ विन्यस्तव निस्त्रिंशच शक्तिशरासनः । शिवसन्यवशं यातो बत बन्धमुपाददं ।। ५१ ।। मतङ्गजवदुन्मत्तो राजजिन्नाम घाण्टिकः । शिवसैन्यवशं यातो बत बन्धमुपाददे ॥५२॥ निजाग्रजपरित्यक्तो यो तावफजलात्मजौ । शिवसैन्यवशं याता बत बन्धमुपेयतुः ॥५३॥ अन्येऽपि येदिलानांकनायकाश्छिन्नसायकाः । सहनिणो द्विसाहस्राः त्रिसाहस्राश्च भूरिशः। पञ्चषट्सप्तसाहस्राः त्रिदशारिसमश्रियः । शिवसन्यवशं याता बत बन्धमुपाययुः ॥५५॥ पातितश्च पतद्भिश्च पात्यमानः पलायितः । तद्वीराशंसनं पारगमद्वर्णनीयताम् ।। ५६ ॥ पाशैः प्रासश्चन्द्रहासैः पहिरोश्च परश्वधैः । मुद्गरैः परिचस्तद्वत्रिशूलस्तोमरैरपि ॥ ५७ ।। गदाभिः शक्तिभिश्चापेनिषारिपुपूरितः । खेटकैश्चापि चक्रैश्च च्छुरिकाभिः कटारकैः ॥ तनुत्रैश्च शिरस्त्रैश्च स्वर्णसारसनैस्तथा । तलत्रैरङ्गुलिश्च यन्त्रैरामेयसज्ञिकः ॥ ५९ ॥ आनकप्रमुख धैः पताकाभिर्ध्वजैरपि । बिरुदैरातपत्रेश्व प्रकीर्णश्च प्रकीर्णकः ॥ ६० ॥ उल्लोचैः काण्डपटकरनेकैः पटमण्डपैः । नैकवर्णैः सुविस्तीर्ण हाहोमजन्मभिः ॥६१ ॥ त्रिपदैः करकैः स्थालश्चषकैश्च पतद्ग्रहः । चतुष्कर्मश्चकैश्चापि रूप्यकाञ्चननिर्मितः ॥१२॥ इतस्ततः परिस्रस्तस्तस्तवस्त्रंश्च भूरिशः । अन्यैरपि महासन्यसंभारेरभितः श्रिता ॥६३ ॥ पिवतास्यपरिस्पष्टदशनैः स्तब्धलोचनैः । शिरोभिविगतोष्णीपेरुपयेवती कचित् ॥६४ ।। आबाहुमूलात्पतिततरत्नाकुलथिकः । कचित्प्रसापिताशीव कोभलाकुलिमिः कः ॥१५॥ स्थूलस्थूणोप लामिछानेरुरु मिरूरुभिः। जानुजवायविश्र रविनिश्चचिता कचित् ॥

·कवीन्द्रपरमानन्दविरचितं [२३ अध्यायः
गृधैरुत्कृत्तमस्तिष्कग्रासग्रसनलम्पटैः । पटुचञ्चूपुटैः पक्षप्रच्छायितपथा क्वचित् ॥ ६७ ।।
आपतन्निजयूथ्योग्रत्रस्यत्क्रोष्ट्रकुलाकुला । क्षतजोत्क्षेपणक्रीडड्डाकिनीमण्डला कचित् ॥६८॥
दर्शितोदनदन्ताग्रनिकृत्तान्त्रवसामिषैः । स्रुतलोंहितलिप्ताङ्गैः पिशाचैश्वाञ्चिता क्वचित् ॥
हरहारविधिप्रीतयोगिनीयोगिनी कचित् । सा तदाऽधिगतार्थाऽभूजयवल्लीवनावनी ॥७०॥
इति जितपरानीकास्ते ते पदातिबलाधिपाः
प्रमुदितहृदः सर्वे खर्वेतरस्मयसंगताः ।
सरभसमथो बद्धानद्धा विरुद्धचमूपतीन्
पदि पदि पुरस्कुर्वन्तस्ताञ्छिवं समलोकयन् ॥ ७१ ॥
केचित्संयति पातिताः सकुतुकं केचिच्च विद्राविताः
संरब्धेन शिवेन ते प्रतिभटाः केचिच्च बन्दीकृताः ।
एतत्तत्र जगत्रयस्थितिपरे राजन्यलीलाधरे
दुष्टध्वंसकरे धराभयहरे चित्रं न विश्वभरे
॥ ७२ ॥
इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकरकवीन्द्रपरमानन्दविरचितायामध्याय-
शतसंमितायां वैयासक्यां संहितायामफजलसैन्यभङ्गो नाम
द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२ ॥
त्रयोविंशोऽध्यायः।
कवीन्द्र उवाचं---
अथ तत्तच्छिरोवेष्टश्लिष्टदोर्द्वयपृष्ठकान् । उष्णक्लान्तान्निरुप्णीपानमग्रीवान्विचेतसः ॥१॥
विकृष्टान्सैनिकः स्वीयैः परसेनापतीन्पुरः । पुजीभूतान्प्रतापाद्रौ शिवराजो व्यलोकत ॥२॥
ततोऽरिसैन्यादानीतान्सौवर्णानराजतान्पणान् । मञ्जूषान्तरनिक्षिप्तान्रत्नराशीननेकशः ॥३॥
तथा मुक्तामयान्हारान्हेमभारांश्च भूरिशः । स कुबेरगृहाकारे कोषागारे न्यधापयत् ॥४॥
मनीषिण ऊचुः
अल्लीशाहस्य तां सेनां सहितः पत्तिसेनया। जयवल्लीवनाम्भोधौ न्यमजयदयं शिवः ॥५॥
तावत्सेनापतिस्तस्य सहितः सप्तिसेनया । क नु स्थितो किमकरोत्कवीन्द्र तदुदीरय ॥६॥
कवीन्द्र उवाच-
वलादफजलं नाम दनुजं हन्तुमुद्यतः । प्रस्थितोऽमित्रविजयी जयवल्ली यदा शिवः ॥७॥
तदा तदाज्ञया तूर्णं प्रस्थितः पृतनापतिः । द्विषां बबन्ध राष्ट्राणि वभन्न नगराणि च ।।
अस्मिन्नवसरे स्वाभिकार्येकनिहितात्मना । वैराटवर्तिना तेन यवनेनाभिमानिना ॥ ९॥

·[२३ अध्यायः ] श्रीशिवभारतम् । ६७ प्रहिताः स्वहिताः सन्यपतयस्तावविक्रमाः। उपचक्रमिरे शव राष्ट्रमाक्रमितुं क्रमात् ॥१०॥ यादवः शूर्पविषयं पाण्डरश्च शिरोवलम् । खराटः साहसवटं हिलाल: पुण्यनोवृतम् ॥११॥ हपसः सैफखानश्च परसैनिकसंकटम् । प्रविश्य निग्रहणव जग्राह तलकोङ्कणम् ॥१२॥ ततः शिवस्य सेनानीः श्रुत्वा तां देशदुःस्थताम् । कृतामायोधनपरः परेरफजलाज्ञया ॥१३॥ सहितः सप्तिभिः सप्तसाहस्रः पत्तिाभिस्तथा।संपरायपरः श्रीमानस्वामिकायाभियोगवान् ॥१४॥ परावृत्य महाबाहुमहाबाहुजिगीषया । प्रायात्पतगराहाः शिवराष्ट्रमनामयम् ॥ १५ ॥ खराटं पाण्डरं चाथ यादवं च सुदुर्जयम् । हिलालं सैफखानं च विधास्ये शमनातिथिम् ।। सेनापतरिमां संघां समाकर्ण्य शिवः स्वयम् । तस्मै निजन दूतेन द्रुतमेतदवेदयत् ॥१७॥ यवनोऽफजलो नाम दानवो दुरतिक्रमः । जयवल्लामिमामति ससैन्यः संधिकाम्यया ॥१८॥ तस्मात्त्वया न योद्धव्यं तस्य तैः सनिकैः समम् । सनद्धनव च स्थयं यावत्संधिावानर्णयः ।। भवेदहन्यथो यस्मिन्मम तस्य च दर्शनम् । तस्मिन्नवान्तिक कुयास्त्व वैराटमसंशयम् ॥ इत्यादिष्टः स्पष्टमेव स परं शिवभूभृता। नायुध्यत परैः सार्ध मध्य एव व्यवस्थितः ॥२१॥ अथ युद्धमभूद् यस्मिञ्छिवाफजलयोद्वयोः । वैराटमाययो सन्यपातस्तम्योत्तरऽहान ॥२२॥ तेन ते न धृतास्तेन विद्रुताः सर्वतोदिशम् । मुसेखानप्रभृतयो दुर्घषास्त्रिदशाद्वषः ॥२३॥ मनीषिण ऊचुः- स आरोहः सोऽवरोहः स पन्थाः सा महावनी । स विरोधी स पारधिः सा निशा स पराभवः ॥ स वेषः स च संत्रासावेशः साऽप्यसहायता । जयवल्लीपरिसरादमी कथमपासरन् ॥२५॥ कवीन्द्र उवाच- पातितेऽफजले तस्मिान्छवेन शिवपत्तयः । पलायमानानभितो यवनान्पयवारयन् ॥ २६ ॥ मुसखानश्च हसनो याकुतश्चाङ्कुशस्तथा । नासहन्त परं तत्र परेः कृतमतिक्रमम् ॥२७॥ अपराह महानासीत्तषां तेषां च संगरः । प्रोत्पतन्निपतद्धतिमहोत्पातभयंकरः ॥२८॥ साशैलभूमिः पत्तोनां हिता वै नाश्वसादिनाम् । यवनास्त ततो भग्नाः समनाः साध्वसाणव ॥ परस्परेकमनसः पालयन्तः परम्परम् । द्विषदभ्यागमधिया वीक्षमाणा दिशा दश ॥३०॥ अतीवतुङ्गान्मातङ्गांस्तुरगान्सुमनोहरान् । अपारान्कोषसंभारान्परिवारान्प्रियानपि ॥ ३१ ॥ विहायापसृतास्तस्मात्समरादमरारयः । ताग्यन्तस्तामसधियस्त तरूनन्तराऽन्तरा ॥ ३२ ॥ भ्रमन्तः कातरतराः परेषां दृगगोचराः । कण्टकाविद्धसर्वाङ्गाः क्षतजादाः क्षतौजसः ॥ शिलाशीर्णोरुपर्वाणो मार्गान्वेषणतत्पराः । पुरः प्रतापवर्माण चन्द्रराजस्य बान्धवम् ॥३४॥ वित्रस्तं वञ्चितदृशं द्वित्ररेव जनैतम् । द्राग् विद्रवन्तमद्राक्षुरक्षुद्राः क्षुद्रताजुषः ॥३५॥ अथाऽऽयुधभृतः सर्वे सद्यः क्षुमितमानसाः । निहन्तव्योऽयमित्युच्चैय्वन्तस्ते तमब्रुवन् ॥

·६८
कवीन्द्रपरमानन्दविरचितं [२३ अध्यायः]
पुरा कर्णेजपीभूय पुनः पुनरुपेयुषा । मिथ्यानुलापिना नित्यं निजच्छमापलापिना ॥३७॥
त्वयैवाऽऽनीयाफजलः स महानीकनायकः । सहसा सहितोऽस्माभिः कालानलमुखे हुतः॥
एवमुक्तवतस्तांस्तु हन्तुमुद्यमितायुधान् । स निबद्धाञ्जलिः क्रुद्धान् प्रणनाम पुनः पुनः ॥
मुसेखानस्ततस्तत्र दृष्ट्वा काकुरवाकुलम् । ऊचे करुणयैवैनं नीचीकृतनिजस्वरः ॥ ४० ॥
मुसेखान उवाच
तव दृष्टचरैवेयमटवी गाढसंकटा । अतोऽस्मानपतो भूत्वा नय केनचिदध्वना ॥ ४१ ।।
वैराटं विषयं गत्वा वयं त्वामात्मदायिनम् । सौहृदादुपकर्तारः सखायमिव सुव्रतम् ॥४२॥
स इमां गिरमकाये मुसेखानमुखोद्गताम् । तथेति संप्रतिश्रुत्य भृशविश्रब्धमानसः ॥४३॥
केनाप्यज्ञायमानेन दृष्टपूर्वेण वर्त्मना । द्राक्तान् निष्क्रामयामास शिवस्य विषयावहिः ।।
तथाविधानुजत्यागालजितोऽफजलात्मजः । विन्यस्तपूर्वान् वैराटे तातेनाश्वांश्च कुंजरान् ॥
संभारानवरोधांश्च कोषान् योधांश्च कांश्चन । आदाय दूयमानात्मा द्रुतमस्माद्विनिर्ययौ ॥
अनुद्रत्यापि नाद्राक्षीद्यदा तान् द्रुतविद्रुतान् । तदा सेनापतिर्नेता पुनर्वैराटमागमत् ॥४७॥
शिवोऽपि विहितद्वषादल्लीशाहात्सुदुमतेः । बली बलेन विषयं क्षिप्रमादातुमुद्यतः ॥ ४८॥
प्रस्थानभेरीभांकारभांकारितदिगन्तरः । प्रभावी बहुभिः सैन्यैवैराटं स्थानमासदत् ॥४९॥
अथ स्वेन प्रभावेण कृष्णातटमकण्टकम् । कृतं व्यलोकत मुदा मोदितो मुदितैर्द्विजैः ॥
ततोऽप्रयायिनं कृत्वा स तं सेनापतिं निजम् । अन्यमाक्रमितुं देशममुपाक्रमत विक्रमी॥५१॥
ततस्तु तस्य सैन्यानि परसैन्येन पालितौ । पर्यमण्डलयञ्छलावुभौ चन्दनवन्दनौ ॥५२॥
स नृपः श्रीपतिः साक्षादद्राक्षीदालयं श्रियः । श्यालयं नाम नगरं नामनिर्वासिताहितः ॥
ततोऽफजलविध्वंसादवसन्नावनाश्रयो । भृशं भृशवलानीकः पुण्यदेशादपासितौ ॥ ५४ ॥
उभौ नायकनामानी राजानी यादवान्वितौ । खेलकर्णक्रीतपुत्रं हिलालं विश्रुतं क्षितौ ॥५५॥
पुरस्कृत्याभयं प्राप्य प्रपद्य च महाशयम् । न्यषेवेतां विशेषेण शिवतातिममुं शिवम् ॥५६॥
उपायनान्युपानीय नमतस्तान्महाभुजान् । आत्मनीनतया श्रीमाञ्छिवः श्रीभिः समार्धयत् ।।
अथ खट्वाङ्गकं मायावनी रामपुरं पुनः । कलधौतं बाल्लवं च तथा हलजयन्तिकाम् ॥
अष्टिं चाष्टं वटग्रामं वेलापुरमुदुम्बरम् । मसूरं करहाटं च शूर्प तानं च पल्लिकाम् ॥५९॥
नेरलं कामनगरी विश्रामपुरमप्युत । सवाहमूरणं कोलं करवीरपुरं तथा ॥ ६० ॥
बलैराक्रम्य स बली बलीनादाय भूरिशः । प्रयच्छन्नभयं वीरो न्यदधान्निजशासने ॥६१॥
ततो न्यस्य यथान्यासं परितः स्वां पताकिनीम् । सहसा स महीपालः प्रणालं शैलमावृणोत
परिमण्डलितं वीक्ष्य शैलं शैलाधिवासिनः । क्षिप्रं वप्रमुपाश्लिष्य जगर्जुर्जलदा इव॥६३॥
ते शस्त्रवर्षेः सोत्कर्षेः पृथुवर्मभिरश्मभिः । परानवाकिरन्नुमतरैरुल्काशरैरपि ॥ ६४ ॥

·२४ . अध्यायः] श्रीशिवभारतम् । ६९ भूमानमागतेधूमैनीलायन्त्राननोद्गतः । नभोऽन्त(न्ध)कारितमभूद् भृशमम्भोधररिव ॥६५॥ आमेययन्त्रोदरनिःसृतानां नवोदितार्कप्रभविग्रहाणाम् । कदम्बकरायसकन्दुकानां कुतूहलान्यादित संगरश्रीः ॥ ६६ ॥ तडित्समानाः सुतरां रणन्तः प्रोत्क्षिप्यमाणाः शिवसैनिकौघैः । उल्काशरास्तत्र तथा निपेतुः परे यथा चेतसि नो चिचेतुः ॥ ६७ ॥ अथाऽऽयुधायाः शिवभूमिपीयास्तं शलमध्यारुरुहुर्बलेन । निषिध्यमाना अपि तैः समस्ताद्वषद्भिरुध्दनितहेतिहस्तैः ॥ ६८ ॥ उत्पत्य तत्राऽऽपततां समन्तात् तायक्रमाणां शिवसैनिकानाम् । क्रूरैः कृपानिशितैश्च बाणः प्राणैर्व्ययुज्यन्त बत प्रतीपाः ॥ ६९ ॥ शरैः शिवानीकचरप्रयुक्तनिपेतुषा शैलजुषा जनेन । मन्येऽधमणप्रतिमेन भने प्रत्यर्पितो भूदशितो धनौघः ॥ ७० ॥ सह्यस्य भर्ता द्विषतामसह्यस्तेभ्यो गृहीतं सपदि प्रसह्य । अध्यास्य विन्ध्याचलतुल्यकायं प्रभुः प्रणालाचलमैक्षतायम् ॥ ७१ ।। दीदत्य प्रणालाचलशिरसि शिवः सैनिकरात्मनीन- यस्यंस्तस्मिन्ननीकं दिनमिव निखिलां यामिनी तामतीत्य । प्राकारागारवापीविलसदुपवनापारकासारगुवर्वी दृष्टां दृष्टां मुहुस्तां श्रियमतुलतरां पार्वतीयामपश्यत् ।। ७२ ॥ इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकरकवीन्द्रपरमानन्दविरचितायामध्या- यशतसंमितायां वैयासक्यां संहितायां प्रणालाद्रिग्रहो नाम त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥ चतुर्विंशोऽध्यायः । मनीषिण ऊचुः- ते तदाऽऽयोधनात्तस्मान्निधनाभावकाङ्क्षया । सहसा विमुखीभूता मुसेखानपुरोगमाः ॥ हीनाः स्वीयेन सैन्येन हीणाश्चाफजलं विना । किमकुर्वत किं मत्वा गत्वा विजयपत्तनम् ॥ निशम्याफजलम्यान्तं प्रणालाद्रिग्रहं तथा । स्वयं पुनः किमकरोयेदिलो भृशबालिशः ॥ तं च शैलं समादाय बलादफजलान्तकः । स विश्वविजयी वीरश्चरितं किंविधं व्यधात् ॥ कवीन्द्र उवाच- मुसेखानः फाजिलेन याकुतेनाड्कुशेन च । हसनेन च संभूय निजेनाभिजनेन च ॥५॥ विजयाई पुरं गत्वा नत्वा स्वामिनमात्मनः । प्रहग्रीवः पुरोवर्ती बद्धाञ्जलिपुटोऽभवत् ॥

·७० कवीन्द्रपरमानन्दविरचितं- - [२४ अध्यायः ] येदिलस्तमथोद्वीक्ष्य विषीदन्तमधोमुखम् । जगाद गर्वगर्भाभिर्गीर्भिरुत्साहयन् भृशम् ॥ येदिल उवाच-- सहसा साहसात्स्वामिकार्यव्ययितजीवितः । स यातस्तां दशां तर्हि न यातः शोचनीयताम् ।। कृतहस्तः स्वयं तत्र कुसृतिप्रकृतिः परः । तमेकाकिनमाहूय हतवान्विजने वने ॥ ९ ॥ यद्ययास्यत्तदा तत्र सेनामादाय भूयसीम् । असावफजलस्तहिं नायास्यत्तादृशों दशाम् ।। न हि साहसमात्रेण सिद्धिमायान्त्युपक्रमाः । अलं फलाय महते सनयाः किल विक्रमाः ॥ विपिनेऽफजलं तत्र यो हन्त हतवान् रुषा । आशीविष इवोच्छीषगतो नोपेक्ष्य एव सः ।। अविषह्यतमं तस्मात्तमागस्करमात्मनः । शल्यतुल्यं सह्यशैलादुद्धरिप्यामि सर्वथा ॥१३॥ बत प्रस्थाय वैराटमास्थितः सोऽपि संप्रति । सद्यः समुह्य सैन्यानि प्रणालादिमुपेप्यति ॥ निगदन्ति प्रणिधयः किंवदन्तीमिमामिह । तस्मात्सर्वेऽप्यभिक्रम्य कुरुध्वमतिविक्रमम् ॥ तत्तद्देशजुषस्तांस्तानानाय्यानीकनायकान् । परनिग्रहणायोच्चर्जागरूकानिव ग्रहान् ॥ साहाय्याय समुन्नद्धान्संदोह्यान्यांश्च सैनिकान् । अदिवमविश्रान्ताः प्रयात पतगा इव ।। फरादमूनुमनुर्हि नाम्ना यो रुग्तुमेजनः । स पृथुप्रधनश्लाघी पृतनापतिरस्तु नः ॥ १८ ॥ इत्युक्तास्तेन सर्वेऽपि सत्कृताश्च यथोचितम् । तमात्मनः परिवृढं प्रणिपत्य प्रभाविणम् ॥ ते सैन्यपतयस्तस्मात्पुराद्विजयसाह्वयात् । कृतक्ष्वेडारवोदग्राः समग्रा अपि निर्ययुः॥२०॥ अथ संप्रेषितचराश्चरास्ते येदिलान्तिके । तमुदन्तं प्रणालाद्रेद्रुतमेत्य न्यवेदयन् ॥ २१ ॥ निशम्य येदिलस्तेन नरेन्द्रेण करे कृतम् । अन्वशोचत्तमचलं फणी फणमिवोन्नतम् ॥२२॥ तमद्रिमद्रिपतिना शिवेन स्ववशीकृतम् । अल्लीशाहोऽन्वहं चित्त चिन्तयन्पयतप्यत ॥२३॥ अथाऽऽत्मानमपर्याप्तं म वानस्तद्विनिग्रहे । द्रुतमानाययामास दिल्लीपतिपताकिनीम् ॥२४॥ शिवराजोऽपि तान्श्रुत्वा घनसंनाहशालिनः । परसैन्यपतीन्भूयः संपरायाभिलाषिणः ॥२५॥ नियुज्य पृतनामुग्रां प्रणालाचलपालने । स्वयमुत्साहवानुञ्चरुत्सुकस्तजिगीषया ॥ २६ ॥ स्फुरद्धेतिशतोदग्रदवामिसमविभ्रमैः । सैन्यैः समन्वितस्तस्तैः पुरस्तात्तरसाऽभवत् ॥२७॥ परेऽपि रुस्तुमं नाम पृतनाधिपतिं निजम् । सुदुधरं पुरस्कृत्य साभिमानाः पुरोऽभवन् ॥ अथ वीक्ष्य सुदुर्धर्षों परवीरपताकिनीम् । रुस्तमः फाजिलादीन्स्वान्यूथनाथानवोचत ॥२९॥ रुस्तुम उवाच-- पश्यत प्रसमं व्यूढां प्रतिपक्षचमूमिमाम् । संनाहिनी महोत्साहां धोरामुल्लसितध्वजाम् ॥ सन्त्यस्यां हि महावीराः सीरायुधसमश्रियः । प्रत्यात्मान इवानेके शिवस्यातुलतेजसः ॥ स एष शिवसेनानीर्नेता नाम प्रतापवान् । योत्स्यते भृशमस्माभिरभिमानभृतां वरः।॥३२॥ तथा यादवराजोऽपि व्यूढककटको युवा । प्रभूतकटकः क्रुध्यन्नस्मानभिबुभूषति ॥३३॥ खराटः खर्वितारातिबलः प्रबलसाहसः । सूनुना हनुमन्नाम्ना सहितोऽस्माञ्जिगीषति ॥ पाण्डवप्रतिमो युद्धे पाण्डरः पाण्डरध्वजः । बलस्य महतो भर्ता कर्ता समरमद्भुतम् ॥३५॥ करवालकरः कालः कालज्वलनभीषणः । करिष्यति हिलालोऽपि भृशं भृशबलिप्रियम् ॥

·। २४ अध्यायः ]
श्रीशिवभारतम् ।
७१
महसां राशिरिङ्गालो हीरवर्मा महाभुजः । तथा व्याघ्रो भीमनामा प्रवारः सिद्धजित्तथा ॥
गोदो नाम महावीरो जगत्स्थापकवंशजः। तथा परशुरामोऽपि महाद्रिककुलोद्भवः॥३८॥
अपरेऽपि महानीकनाथाः प्रधनपारगाः । शिवराजस्याभिसराः प्रसरन्ति पुरः पुरः ॥३९॥
स्वयं भृशबलो राजा शिवोऽपि रिपुराजहा । अमरप्रतिमः कामं समरं पारयिष्यति ॥४०॥
तदद्धाऽस्माकमप्येते यूथनाथाः समन्ततः । संव्युह्य वाहिनीं स्वां स्वां तिष्ठन्तु मृधमूर्धनि॥
पालयिप्याम्यहं मध्यभागमद्धा महायुधाः । सव्यं पार्श्वमनीकस्थः फाजिलोऽवतु विक्रमी ।।
मलीक इतबाराहः सादातेन समन्वितः । पालयत्वपरं पार्श्व पृतनायाः पृथुस्मयः ॥ ४३॥
अजीजखानतनयः फतेखानो महायशाः। तथा मुल्लाहयाहोऽस्तु पाणिग्राहक्रियापरः ।।
सन्ताभिधो घोरफटः सर्जराजश्च घाण्टिकः । संनद्धाः सैनिकाश्चान्ये पालयन्त्वभितश्चमूम् ॥
इत्युक्तास्तेन ते सर्वे यथास्थानमवस्थिताः। पालयामासुरव्यग्राः समग्रामपि वाहिनीम् ॥
तदानीमेव भूपालः शिवोऽपि निजवाहिनीम् । व्यूहयन्नभितो योधानवोचदुचितं वचः ॥
नेता फाजिलमभ्येतु चतुरङ्गचम्पतिः । प्रयातु पर रिनो व्याघ्रो मुल्लाहयाह्वयम् ॥ ४८ ॥
मलीकामितबाराख्यामिङ्गालोऽप्यभिसर्पतु । महादिको महामानी फतेखानेन युध्यतु ॥४९॥
प्रवारवंश्यः सिद्धोऽपि सादाताभिमुखोऽञ्चतु । गोदस्तु घाण्टिकं घोरफटं च प्रतियास्यति ।
अहं तु रुस्तुमं नाम यवनानीकनायकम् । सादयिप्यामि समरे शूरं नासीरवर्तिनम् ॥५१॥
दक्षिणेन च सैन्यस्य खराटः पाण्डरोऽपि च । हिलालो यादवश्चोभावितरेणाभिगच्छताम् ।।
इत्युक्तवति राजेन्द्रे तद्योधास्ते महायुधाः । समं दुन्दुभिनादेन सिंहनादान्वितेनिरे ॥५३॥
ततो भूरिप्रभेदानां दुन्दुभीनामनेकशः । क्रकचानां काहलानां पणवानां च सर्वशः ॥५४॥
गोमुखानां च शृङ्गाणामनीकद्वयवर्तिनाम् । निध्वानः पुष्कराध्वानमावृणोद्दीदिङ्मुखः ॥
अग्रतः प्रचलन्तीनां पताकानां समन्ततः । कान्तिभिः सकलं व्योम तदा किरितां दधौ ।
ते ततोऽत्यर्थमुद्वेले स्वनन्त्यो भृशभीषणे । पूर्वापरार्णवनिभे पृतने समसज्जताम् ॥ ५७ ॥
आवेशादथ भुजदम्भदृप्तचित्तैरभ्यागतपृतनाद्वयाग्रयोधैः ।
गर्जद्भिः सकुतुकसंप्रणोदिताश्वैर्धाराभिः समरधराऽभिषिच्यते स्म ॥ ५८ ॥
आधावत्तुरगखुरोत्थरेणुधारासंभाराकुलितमिहान्तरेऽन्तरिक्षम् ।
संप्राप्ते घनसमये वहन्नवाम्भः संपृक्तं सर इव धूसरं बभूव ॥ ५९ ।।
तं वृष्टेः समयमुदीक्ष्य दीर्घसारैरासारैर्नबजलदैरिव प्रकामम् ।
धावद्भिः सपदि धनुर्धरैरनेकैर्वाणौधैर्गगनतलं बताप्यधाथि ॥६॥
यावत्स्वं रिपुमवलोक्य लब्धहर्षः कोदण्डं किल युधि कश्चिदाचकर्ष ।
तावत्तत्करधृतभल्लभिन्नहस्तस्तच्चित्रं यदजनि तत्र नो विहस्तः ॥ ६१॥
संग्रामाङ्गणभुवि भूरिकीर्तिपुष्पाण्यादातुं सपदि धनुर्लतां विकृष्य ।
ते शूराः करकलया शिलीमुखानां संदोहं द्रुतमुदपातयन् परेषु ॥ ६२ ॥

·७२ कवीन्द्रपरमानन्दविरचितं- [२४ अध्यायः ] अभ्येतप्रतिभटचण्डचन्द्रहासप्रौढिम्ना द्रुतमपमूर्धतां प्रपद्य । श्लिष्यद्भिः क्षितिमपि बद्धमुष्टिभावान्नोन्मुक्ताः कचन पताकिभिः पताकाः॥६३॥ आगच्छन् गुरुतरगर्वमववाहः संसृज्य द्रुतकृत्संगरावगाहैः । संरम्भादभिजगृहेऽप्रगैरनेकः सैन्यौपः स्वयमथ रुस्तुमः शिवेन ॥६४ ॥ कर्षन्तः सपदि धनूंषि सप्रकर्ष युध्यन्तः शिवसुभटाः शरैरमोधैः । क्रुद्धानामभिपततां महायुधानां म्लेच्छानामदयमपातयञ्छिरांसि ॥६५॥ सोल्लासं भृशबलसैन्यपातितानां दम्भोलिप्रकृतिभृता बताऽऽयुधानाम् । संघातं कथमपि सेहिरे न तस्मिन् संभः सुमहति रुस्तुमायुधीयाः ॥६६॥ तिष्ठन्तं करकटिकदम्बदुर्गदेशे गर्जन्तं घनमिव फाजिलं तदोच्चैः । आक्रामन् मरुदिव सर्वतो बलीयानुभ्रान्तं शिवपृतनापतिय॑धत्त ॥ ६७ ॥ नेतारं भृशबलभूपवाहिनीनां नेतारं कुपितमुदीक्ष्य फाजिलोऽद्धा । उच्चैरुच्चरितपदां पपाठ नान्दी प्रारम्भे द्रुमपयानरूपकस्य ॥ ६८ ॥ रत्नाढ्याभरणभूषिता युवानः संग्रामाङ्गणभुव लोहिताङ्गरागाः । अन्येभ्यो भयमपहाय केऽपि वीरश्रीयुक्ताः शरशयनेषु शेरते स्म ॥ ६९ ॥ संग्रामे महति खराटकेन केचिद्योद्धारः सपदि च पाण्डरेण केचित् । विध्वस्ताः स्वयमथ यादवेन केचिद्वय प्रेण स्वयमभिपत्य चापि केचित् ॥ ७० ॥ सोत्साहं प्रधनपरो महोग्रकर्मा विक्रम्यामृणदहितान्स हीरवर्मा । क्रोधामिप्रसमरधूमधूम्रधामा कांश्चित्तानथ हतवान्हिलालनामा ॥ ७१ ॥ स्वं शस्त्रं विजहति रुस्तुमे वियात संग्रामात् सपदि फाजिलेऽपयाते। सादातप्रमुखमनीकमव्यवस्थं त्रातारं कमपि निजस्य नाध्यगच्छत् ॥ ७२ ॥ अथ समरसदेशात्पञ्चपैश्ववारपसरति विहस्ती रुस्तुमे भङ्गमाजि । भृशमशरणमल्लीशाहसैन्यं समस्तं व्यधित दशदिगन्तप्रेक्षणायासमाशु ॥ ७३ ॥ तदनु शिवनृपस्तं प्राप्तभङ्ग पुरस्तात्प्रसभमपसरन्तं रुस्तुमं त्रस्तमुच्चैः । निकटगमपि नैव न्यग्रहीन्निग्रहाहं न हि विदधति भारी शूरतां सूर्यवंश्याः॥७४॥ येऽस्मानप्यपहाय हन्त समरे सद्योऽपयाताः स्वयं भूयोऽप्याश्रयितुं पाविरहिताल्लंजामहे तान् वयम् । मन्यानाः सुतरामितीव हृदये ते येदिलानीकिनी- मत्तेभाः सबलं शिवं भृशबलं भेजुः शरण्यं प्रभुम् ॥ ७५ ।। सोत्साहोत्सवशिवसंहृतप्रतीपप्रसस्ताभरणगणप्रभानुभावैः ।। कर्षन्ती सकुतुकलोकलोचनौघं सौभाग्यं किमपि बभार सा मृधश्रीः ॥ ७६ ।। प्रयलपोन्मजतुरगशतविज्ञातहृदयां गभीरं गर्जन्तीमतिभयतरामुद्धतरयाम् ॥

·१५ अध्यायः श्रीशिषभारतम् । ७३ प्रवाहप्रौढिम्ना सपदि परिपूर्णोभयतटां कबन्धानां श्रेणी कथमथ तताराश्रसरितम् ॥७७॥ इत्थं स रुस्तुममुखान्विमुखान्विधाय देशं च तं नरपतिः स्वकरे निधाय । ढक्कारवेण मधुरेण दिगङ्गानानामुल्लासयक्षुदलसदनाम्बुजानि ।। ७८ ॥ इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकरकवीन्द्रपरमानन्दविरचिताया. मध्यायशतसंमितायां वैयासक्यां संहितायां रुस्तुमादि. मङ्गो नाम चतुर्विंशोऽध्यायः ॥ २४ ॥ पञ्चविंशोऽध्यायः । कवीन्द्र उवाच- रुस्तुमादीन्विनिर्मित्य वितत्य च सितं यशः । शिवोऽलीशाहविषयं वशमानेतुमञ्जसा ॥ संप्रेष्य महतीं सेनां सेनापतिसमन्विताम् । स्वयं पुनः प्रणालाद्रिमवेक्षितुमुपागमत् ॥२॥ सोऽपि सेनापतिर्नेता शिवराजनियोजितः । येदिलस्याऽऽशु तद्राष्ट्र वशी चक्रे महायशाः ।। कपित्थं बदरग्रामं मल्लग्रामं च कुण्डलम् । गोहग्रामं सतीकीरमेडं च मिरज तथा ॥४॥ गोकाकं दुग्धवाटं च पुरं मुरवटं पुनः । धारावटं महादुर्ग क्षुद्रवन्धपुरं तथा ॥ ५ ॥ श्यामग्रामं मायिलं च पारग्रामं च संगलम् । काणदं कर्दमवटं कागलं ह्रींबलं तथा हनुवल्ली हूणवटं रायबाकं हुकेरिकाम् । काण्डग्रामं हरिद्रां च घुणिकां किणिकामपि ।। अरगं तिलसङ्गं च केरूरं चाम्बुपं पुनः । कामलापुरसंयुक्तामतनी च त्रिकूटकम् ॥ ८ ॥ एतान्यन्यानि च महापत्तनानि पुराणि च । निगृह्य निग्रहाभिज्ञो निन्ये नेता स्वनिघ्नताम् इति ध्वस्ते जनपदे त्रस्ते सैन्येऽपि भूयसि । पराधीनत्वमाप्तेषु प्रणालाद्रि(दि)षु वाद्रिषु चिरयत्सु च तानेषु द्रुतमाकारितेष्वपि । विद्यमानोऽनुदिनं पतन्नत्याहिताम्बुधौ।।११॥ अल्ली कर्णपुराधीशं जोहरं नाम बर्बरम् । आहूय प्राहिणोत्तूर्ण निग्रहीतुं शिवं नृपम् ।। स ततोऽनेकसाहौरश्ववारैः सजातिभिः । अपारैः पर्वताकारैः करिभिश्च समन्वितः ।। तथा कार्णाटकैः पत्तिबलैरतिबलैबली । पालितं शिवभूपेन प्रणालाचलमागमत् ॥ १४ ॥ रुस्तुमः फाजिलश्चैव भग्नपूर्वावुभावपि । येदिलस्याऽऽज्ञया भूयः संभूय निजसेनया ॥ समानगुणशीलेन सादातेन समन्वितौ । द्रुताग्रगामिना तेन जोहरेण समीयतुः ॥ १६ ॥ बाजराजो घोरफटः कार्णाटः पीडनायकः । वल्लीखानात्मजो भायीखानः समरदुर्जयः ॥ मसूदो बर्बरोऽन्येऽपि येदिलस्य नियोगतः । प्रणालमद्रिमादातुं जोहरान्तिकमाययुः ॥ ततः स जोहरस्तद्वत्फाजिलश्चापि रुस्तुमः। अमी स्वैः स्वैरश्ववारैः सहिताः संगरोद्भुराः।। १० ·कवीन्द्रपरमानन्दाविरचितं- [२९ मध्यायः] बडेखानादिमिः पत्तिसेनाधिपतिभिर्वृताः । पूर्वदिग्भागमध्यास्य तं न्यरुन्धन्महीधरम् ॥ सादातश्च मसूदश्च बाजराजश्च बाहुजः । मायीखानादयोऽन्येऽपि स्वैः स्वैः सैन्यैः पुरस्कृताः तथा कार्णाटयाष्टीकैः स्फुरत्फलकयष्टिकैः । अन्यैश्च गुलिकायन्त्रधरैरुत्पतनोद्धतैः ॥२२॥ पदातिभिः परिवृतः प्रभावी पीडनायकः । प्रणालाचलमावत्रुः प्रतीची दिशमाश्रिताः ॥ अन्यान्यपि च सैन्यानि तस्याद्रेर्दक्षिणोत्तरौ। तस्थौ मागावुपाश्रित्य संश्लिष्टं जोहराज्ञया शैलवर्ती शिवोऽत्युञ्चैरतिनीचैश्च जोहरः। आहवः स तदप्यासीद्धारताहवसोदरः॥२५॥ परः स बहून्मासान्युयुधे तेन भूभृता। तथाऽपि न यशो लेमे प्रतिवेलं पराहतः ॥२६॥ एवं वदन्तमनघं कवीन्द्र विप्रपुंगवम् । श्रीगोविन्दपदाम्भोजप्रमोदभरमेदुरम् ॥ २७ ॥ शिवभूपयश:सोमसमुल्लासितचेतसम् । पर्यपृच्छन्निति मुदा बुधाः काशीनिवासिनः॥२८॥ मनीषिण ऊचुः अल्ली दिल्लीपतेः सेनां विधृतायोधनस्मगाम् । विसृज्य दूतमात्मीयं द्रुतमाह्वयति स्म याम् ॥ सा पुनः कियती केन नायकैनामिरक्षिता । केनाध्वना क्व चाऽऽयाता किं कार्य चान्वपद्यत ॥ कं प्रतीकारमकरोच्छिवराजश्च तां प्रति । परमानन्द सुमते तत्सर्वमभिधीयताम् ॥३१॥ कवीन्द्र उवाच- शिवस्योपचयं वीक्ष्य तथाऽपचयमात्मनः । याचितां येदिलेनोच्चैः साहाय्यमभिवाञ्छता ॥ दिल्लीपतिः स्वपृतनां पृथुसारां प्रथीयसीम् । बलिना मातुलेनाद्धा शास्ताखानेन रक्षिताम् ॥ प्रपन्नपालनपरः शतशो जितसंगरः । प्रयातुमादिशत्तूर्णं धारागिरितलस्थिताम् ॥ ३४ ॥ ततोऽनेकेऽनीकनाथाः स्वामिशासनवर्तिनः । प्रतस्थिरे सुसंनद्धाः शास्ताखानपुरोगमाः॥ मानी शमसखानाख्यः पटा(ठा)नः प्रथितक्रमः । सुतो जाफरखानस्य नामदारश्च दुर्जयः ।। तथा गयासुदीखानो मुनीमो हसनोऽपि च । मिरजासुलतानश्च प्रतापी मनचेहरः ॥३७॥ तथा तुरुकताजश्च क्रूरात्मा च कुबाहतः । हौदखानोऽप्युजबखास्त्रयोऽमी समरोन्मुखाः ॥ इमामबिरुदीखानो लोदीखानश्च दुर्धरः। पठानी द्वाविमौ तद्वन्मौलदौ द्वौ दिलावरौ ॥३९॥ तथाऽबदुलबेगश्च मङ्गडः खोजडम्बरः। जोहरश्च पुनः खोजसुलतानः पराक्रमी ॥ ४०॥ सिदीफतेफतेजङ्गो रणरङ्गविशारदौ । क्रोधनः कारतलवो गाजीखानादयोऽपि च ॥४१॥ तनयः शत्रुशल्यस्य भावसिंहः प्रभावभृत् । किशोरशामसिंहाही राजानी चास्य बान्धवी राजा गिरिधरो नाम तथैव च मनोहरः । प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश्च पञ्चमः पुरुषोत्तमः ॥४३॥ गोवर्धनेन सहिताः षडमी मौडवंशजाः । क्षत्रियाः क्षपितारातिकुलाः क्षितिभृतां वराः ॥ गौडविठ्ठलदासस्य नप्ता सप्ताश्वसंनिमः । सुतोऽर्जुनस्य विजयी राजसिंहश्च पार्थिवः ..

·[ २५ अध्यायः ] श्रीशिवभारतम् । वारो वीरमदेवश्च रामसिंहश्च सुव्रतः । तथैव रायसिंहश्च त्रयोऽमी शीर्षदान्वयाः॥४६॥ श्रीमानमरसिंहाख्यो राजा चन्द्रवतान्वयः। तथा चन्द्रपुरेन्द्रस्य सेनापतिररिंदमः ॥४७॥ द्वारकाजिच्च जीवानित्पशुजिह्वलजित्पुनः। शरीफनृपसूनुश्च त्र्यम्बकः समरोन्मुखः ॥४८॥ एते भृशबलाः प्रौढवलाः सर्वे प्रतापिनः । गोकपाटश्च सुरजिद्यशोजिच्च महाभुजः॥४९॥ राजा दिनकरश्चापि ख्यातः काङ्कटकान्वयः । त्र्यम्बकानन्तदत्ताख्यास्त्रयः खण्डार्गलान्वयाः दत्तरुस्तुमवर्माणौ राजानौ यादवान्वयौ । सर्वजित्तनयो रम्भः प्रवारः परवीरहा ॥११॥ जायामुदयरामस्य जगज्जीवनमातरम् । राजव्याघ्रीति यां प्राहुर्युधि व्याघ्रीमिवोध्दुराम् ॥ सा प्रतापेन महता बताप्रतिहतायुधा । कृष्णराजप्रचण्डायैः सहिताऽऽत्मसनामिभिः ।। घाण्टिकः सर्जराजश्च गाढः कमल एव च । कोकाटो जसवन्तश्च कमलेन समन्वितः ।। दिल्लीपतेनियोगेन सर्व एते महाभुजाः । स्वस्वसैन्यान्विताः शास्ताखानं सेनान्यमन्वयुः ।। तैर्बलैः परितोऽप्यध्वसरितो विहितास्तथा । विना घनागमं नैताः पश्यन्त्यात्मपति यथा निर्धाय स ततः शास्ताखानः शास्ता चमूभृताम् । सहजैः सप्तसप्तत्या तुरगैः परिवारितः गम्भीरवेदिभिर्भद्रकरिभिगिरिसंनिभैः । तथा बकसरैरग्रसरैः पत्तिवरैर्वृतः ॥ ५८ ॥ संनद्धः सहितस्तैस्तैर्विविधैर्युद्धसाधनैः । प्रपेदे सरितं भीमां सीमां विद्वेषिनीवृतः ॥ प्रोच्छिन्नदेवायतनं छिन्नभिन्नमठीमठम् । भज्यमानाध्यक्षगृहं भग्नोद्यानमहीरुहम् ।। ६० ॥ प्रभूतविजनीभूतप्रतनग्रामपत्तनम् । पर्यटनम्लेच्छकटकस्पष्टभ्रष्टसरित्तटम् ॥ ६१ ।। ग्रस्तं विधुतुदेनेव निखिलं विधुमण्डलम् । दर्शनीयेतरमभूत्तदा तन्मेदिनीतलम् ॥ १२ ॥ ततः क्षिप्रमुपेतेन क्षुभिताम्भोधिबन्धुना । तेन चक्रेण चकित चक्रे चक्रावतीतलम् ।। रुरुधुस्तां शोणमुखाः पुरी चक्रावती रुषा । शिवराजे महाराने प्रणालाचलवर्तिनि ।। तत्र संग्रामदुर्गान्तर्वतिभिः शिवपत्तिभिः । युयुधुयुद्धकुशलास्ते दिनानि बहून्यपि । यावाध्यात जोहरेण बलिना क्रुद्धः प्रणालाचले राजा तावदमी वयं समुदिताश्चक्रावतीमण्डले । योत्स्यामः प्रतियोधिभिः प्रतिपदं दुर्गस्थितानामिदं विज्ञायाभिमतं तथा न विदधे शास्ताऽपि शस्तं मनः ॥ ६६ ॥ अल्लीशाहोऽपि दिल्लीपरिवृढपूतनां तत्र संग्रामदुर्गे युध्यन्तीमाकलब्य प्रथितपृथुवलां किंचिदाश्वस्तचित्तः ।

·७६ - कवीन्द्रपरमानन्दविरचितं [२६ अध्यायः रोद्धव्योऽयं विरुद्धः प्रसममवहितीभूय शैले प्रणाले संरम्भादित्यमुच्चैर्विजयपुरगतो जोहरायाऽऽलिलेख ॥ ६७ ॥ इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकरकवीन्द्रपरमानन्दविरचिताया- मध्यायशतसंमितायां वैयासक्यां संहितायां शास्ताखा- नाम्यागमो नाम पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ २५ ॥ षडविंशोऽध्यायः। कवीन्द्र:उवाच- अथ त्रस्ते जनपदे विस्रस्ते च महाजने । लुण्ठिते साहसवटे सूर्षे चाप्यवगुण्ठिते ॥१॥ निगृहीते पुण्यपुरे गृहीते चेन्दिरापुरे । परचक्रचयग्रस्तप्रायचक्रावतीचये ॥२॥ आत्मजे शिवराजे च प्रणालाचलवर्तिनि । ऋद्धेऽपि जोहरेणोच्चैः क्रुद्धे तत्रैव युध्यति ।। सुता यादवराजस्य शाहपत्नी महाव्रता । अहो रणरसोत्साहादाहोपुरुषिकामधात् ॥४॥ जननी शिवराजस्य सा राजगिरिवर्तिनी । निनानां गिरिदुर्गाणामवनेऽवहिताऽभवत् ।। अथ सेनापतिर्नेता नैकानीकनिषेवितः । प्लुष्ट्वा शाहपुरं सर्व दृष्ट्वा पृष्ठं च विद्विषः ॥ ६ ॥ शिवसंदेशमासाद्य प्रसादमिव सुव्रतः । समन्वितो हिलालेन शिवपत्तनमाययौ ॥ ७ ॥ ततः स वत्सलां वत्सालोकने चिरमुत्सुकाम् । यातुं प्रणालमचलं स्वयमेव समुद्यताम् ॥ रोषावेशवतीं स्वेन सैन्येन महताऽऽवृताम् । ददर्श शाहराजस्य राज्ञी राजगिरिस्थिताम् ॥ आगस्कर इवात्यर्थ भीतभीतः पदे पदे । स ननाम हिलालेन सहितस्तां महाव्रताम् ।। प्रणमन्ताविमौ दृष्ट्वा बद्धाञ्जलिपुटावुभौ। सा जगाद महाभागा मृदुगम्भीरभाषिणी ॥१०॥ राजमातोवाच- बिभ्राणः समरोत्साहं मत्प्राणः स बहिश्चरः । रुद्धो विरुद्धराभितः प्रणालाचलमूर्धनि ।। तत्रतं स्वामिनं हित्वा त्रपां चातिमहीयसीम् । अहो युवां परभिया परावृत्तावुमावपि ॥ तमेकमात्मनो वत्सं विमोचयितुमात्मना । प्रयतिष्ये हरिप्येऽद्य जोहरस्य शिरो युधि । वन्यामिव दिशं शून्यामिमां पश्यामि यंविना । आनयिष्यामि तं सद्यः शिशुं सिंहमिवोद्भतम् श्रीवत्सलाञ्छनस्यांशं तमेकं वत्समात्मनः । क्षणं यदि न पश्यामि तर्हि त्यक्ष्यामि जीवितम् युध्यध्वमिह संभूय यूयमत्र परैः सह । स्वयं योत्स्यामि तेनाहं जोहरेण विरोधिना ॥ एवमुक्तवतीं तत्र तां परित्रस्तचेतनः । क्षुमिता चारुचरितां चमूपतिरवोचत ॥ १८ ॥ - ·-- [२६ अध्यायः] श्रीशिवभारतम् । चमपतिरुवाच-- भगवत्याः प्रभावेण महाप्राणो महाभुजः । सोऽवेक्षते जगत्कृत्स्नं न सहायमपेक्षते ॥ अतस्तदाज्ञया गत्वा जित्वा विजयपत्तनम् । परावृत्तोऽाम भव्यं ते योध्दं ताम्रमुखैः समम् ।। पातुमायातु मामत्रभवती भव्यनिश्चया । तत्र वर्वति विजयी शिवः स भृशनिर्भयः ॥ तमात्मनः परिवृढं दुर्धराणां धुरंधरम् । कदा द्रक्ष्यामि च कदा परैः स्रक्ष्यामि संगरम् ।। यात्स्यन्ति ताम्रवदनैरनेके सैनिका इमे । अहं तु तत्र योत्स्मामि विरुद्धैोहरादिभिः ॥ पालितान्यतियत्नेन शिवसैन्यैरिहाधुना । प्रभवत्यद्य दुर्गाणि गृहीतुं नारुणाननः ॥ इति विज्ञापयामास तत्र तां पृतनापतिः । प्रतस्थे च प्रतापेन प्रणालमचलं प्रति ॥ तरसा तुरगारूढं करवालकरं दृढम् । षड्विधान्यपि सैन्यानि तं महान्वयमन्वयुः ।। शुण्डिशुण्डासमुध्दूतधूलिधूसरितध्वजम् । स बाहुजो महाबाहुस्तदुवाह महबलम् ॥२७॥ निशम्य जोहरोऽप्येनां रिपुसेनामुपागताम् । तेन सेनाधिपतिना हिलालेन च पालिताम् ।। प्रतियोधयितुं योधानात्मनीनाननेकशः । तत्र संप्रेपयामास प्रासपट्टिशधारिणः ॥२९॥ ततस्ते बर्बराः सर्वे गर्वेण महताऽऽवृताः । प्रासपाशधनुर्वाणधारिणः प्रौढिकारिणः॥३०॥ तामिमां पर्वतपतेः पृतनां सुप्रयीयसीम् । ऋद्धां रुद्ध्वाऽध्वनोर्मध्ये प्रत्ययुध्यन्नुदायुधाः ॥ तत्र युद्धान्यजायन्त हिलालम्य परैः सह । शरोत्कृत्तशिरस्कानि कुन्तकृत्तकराणि च ॥ वाहवाहो महाबाहुहिलालम्याऽऽत्मजस्तदा । विवेश विद्विषां व्यूहं मन्युमानभिमानवान् ॥ स युवा पृथुताम्राक्षो वैरिवक्षोविदारणः । अतीव दर्शनीयोऽभूदर्शयन्हस्तलाघवम् ॥३४॥ स ततस्तैर्महायोधर्विविधायुधयोविभिः । हयान्निपातितो मानी मुमोह मृधमूनि ॥३५॥ तं भिन्नभल्लवपुष भृशविह्वलचेतसम् । द्विपन्तोऽतीव हृप्यन्तो निन्युः स्वशिबिरं प्रति ।। तमात्मानमिवाऽऽत्मीय नीयमानमरातिभिः । न शशाक हिलालोऽपि विमोचायतुमात्मजम्॥ नोहरायुधिकास्तत्र क्रुधा युयुधिरे तथा । हिलालप्रमुखाः सर्वे विमुखाः सर्वतो यथा ॥ तमुदन्तमथाऽऽकर्ण्य पृष्ठगोपश्चभूपतिः । हिलालतनयं वीरमन्वशोचत चेतसि ॥ ३९ ।। इति नेतृप्रभृतयो युध्यन्तोऽपि दिने दिने । प्रणालमचलं गन्तुमन्तरं न प्रपेदिरे ॥ ४० ॥ निशम्य शिवभूपालश्चमूपालपराभवम् । चुक्रोध नोहरायव जम्मायेवाऽऽशु जम्मनित् ॥ स एकदा नृपस्तत्र शयानः सुखसमनि ! प्रयतः प्रेक्षत स्वप्ने तुलजां वरदायिनीम् ।। महासत्त्वं महासत्त्वा प्रणमन्तमथाग्रतः । तमेनमवनीपालं जगाद जगदीश्वरी ॥ ४३ ॥ तुलजोवाच- एत्य ताम्राननैस्तत्र पुरी चक्रावती जिता । अतस्त्वयाऽन न स्थेयं प्रस्थेयं पुत्र सर्वथा ।।

·७८ कवीन्द्रपरमानन्दविरचितं. [२७ अध्यायः ] सिद्धिवक्त्रेऽद्य ताम्राणां लग्ना चक्रावती तथा । गरीयसेऽपकाराय तिमानां बडिशं यथा ॥ अरं राजगिरिं याहि पाहि राज्यं निजं नृप । ताम्यति त्वां विना तत्र जरती जननी तव ॥ सैन्यैः कतिपयैरेव प्रयातव्यमितस्त्वया । जोहरं योधयिष्यन्ति त्वद्योधाः पर्वताश्रयाः ।। अहं तु निनयोगेन मोहयिष्यामि जोहरम् । प्रथयिष्यामि भुवने भवद्भुजयशोभरम् ॥ गतायुरेष पापात्मा न चिरायुभविष्यति । निमित्तान्तरमाश्रित्य मृत्युरेनं निघृक्षति ॥ एवमादिश्य तं देवी तत्रैवान्तरधीयत । स तु प्रबुद्धस्तामेव पुनः पुनरनीनमत् ॥ १०॥ ततः प्रत्यर्थिसैन्येन परितः कृतमण्डलात् । घनाघनघटालोकलीलाशालिशिखावलात् ॥ समन्ततस्तमःश्यामतमकाननसंकुलात् । जननीलीमिलत्पङ्कपिच्छिलोपत्यकातलात् ।।५२।। गम्भीरगद्गदनदन्निः सरनकनिझरात् । प्रणालादचलादात्मबलान्निर्यातुमुद्यतः ॥ ५३ ।। प्रौढां पताकिनी तत्र निधित्सुः शिवभूमिपः । पर्याम्नातगुणं लोके नाम्ना त्र्यम्बकभास्करम् ।। निर्धामग्रजन्मानमवधार्य धिया स्वया । गर्हिताहितसंदोहामहितां गिरमभ्यधात् ॥१५॥ राजोवाच-- पश्य युध्यभिरेवाहर्दिवमुद्यमितायुधः । मासाचैत्रादयोऽस्मानिरिह नीताः प्रभाविभिः ॥ पञ्चमोऽयं तु संप्राप्तो नभाः श्यामनभाः शुभः । शोभा सुमहतीं तन्वन्निह काननसंकुले ।। हन्ताहायशिरस्यस्मिन्नहिताहार्यपौरुषैः । हतो न जोहरोऽस्माभिरहो शैलतलस्थितः ।। भग्नाः सेनाधिपतयो नेतृप्रभृतयः किल । नैनं परिधिमेतेषामीपत्क्षपयितुं क्षमाः ॥१९॥ बलशाली बर्बरोऽयं सुबाहुबहभिर्बलः । अशक्यो जेतुमस्माभिरिदानीमिति मे मतिः ॥ इहैव निग्रहायास्य चिरस्य मदवस्थितिः । न स्थाने पुण्यविषयस्थाने ताम्रावृते सति ।। महती ताम्रवदनध्वनिनी साहसप्रिया । तत्र मन्ये मदन्थेन न पराभूतिमेष्यति ॥६॥ भतोऽस्मि प्रस्थितस्तूर्ण ताम्राननजिघांसया । परधर्पणीणोऽस्तु पर्वतोऽयं त्वदाश्रयः ॥ स्वमत्र भव सेनानी: सेनानीम( रि) विक्रमी । उज्जासनाय परितः परिवेषकृतां द्विषाम् ।। मित्यैनं विद्विपद्व्यूहं पार्थस्येव प्रयास्यतः । प्रतियोद्धा न मे कश्चित्पतितोऽद्धा भविष्यति ॥ इत्युदीर्थ स तं धीरं परे तस्मिन् निधाय च । यामिन्याः प्रथमे यामे प्रस्थितः पृथिवीपतिः ॥ याप्ययानसमासीनं तमेनं स्वामिनं भुवः । तदा बतानुयान्ति स्म पदगानां शतानि षट् ॥ प्रस्थानदुन्दुभिस्तस्य दध्वान मधुरं तथा । ध्वनदम्भोधरभ्रान्त्या परैर्न वुबुधे यथा ॥६॥ कदम्बकेतकीकुन्दकुटनामोदमेदुरः । परिस्फुरनिझराम्भःकणसंपर्कमन्थरः॥ ६९ ॥ तस्यानुकूलतां तत्र दधानः पवनम्तदा। आत्मीयं दर्शयामास साहाय्यं स्वजनो यथाn७०॥ बजते भूभृतेऽमुष्मै चरदृष्टचरे पथि । स्थली निम्नोन्नतां सद्यः सौदामिन्योऽप्यदर्शयन् ।। मपि यान्तमदूरेण पथा तमवनीश्वरम् । नाज्ञासिषुपिद्विषतो भवत्या विमोहिताः ॥ ७२ त ·२७ ७ अध्यायः] श्रीशिषभारतम् । ७९ ततोऽतरान्तरात्रस्तप्रस्तरोन्नतानतम् । प्रपातपातनिनदन्नदीनदसुदुर्गमम् ॥ ७ ॥ नीलैशवलसंश्लिष्टसक्थिदध्ननिषद्वरम् । नैकधातुद्रवमिलन्मृदुमृन्मसृणोदरम् ॥ ७४ ॥ पल्लवप्रोल्लसद्वीरुत्परिरब्धमहीरुहम् । वर्षाकुलितशार्दूलकुलसंकुलकंदरम् ॥ ७९ ॥ वामलूरान्तरोद्गच्छद्दन्दशूकजिघांसया । कृतकोलाहलं कोपात्प्रचलद्भिः कपालिभिः॥७६॥ अदृष्टजनसंचारं चरदृष्टचरं तदा । राजा राजगिरेशिस्तमध्वानमलङ्घत ॥ ७७ ।। अथ धरणिमणिर्विशालशैलं निजमधिरुह्य विलोकनीयशीलम् ।। वसतिमभिमतां विलयिताध्वा स्वकटकविश्रमहेतुकामकार्षीत् ॥ ७८ ॥ इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकरकवीन्द्रपरमानन्दविरचितायामध्याय- शतसंमितायां वैयासक्यां संहितायां स्वराष्ट्रावेक्षणं नाम षड्विंशोऽध्यायः ॥ २६ ॥ सप्तविंशोऽध्यायः । मनीषिण ऊचुः- - प्रणालभूधरादात्मनिहितानीकदुर्ग्रहात् । समं पत्तिशतैः षड्मिस्तमज्ञातविनिर्गतम् ॥ १ ॥ जोहरः कथमज्ञासीन्मोहितो योगमायया । प्रतीकारं च कं चक्रे स्वेन चक्रेण संवृतः ॥ शिववीरयशःक्षीरनिधिप्लावितचेतसा । परमानन्द भवता तत्सर्वमभिधीयताम् ॥ ३ ॥ कवीन्द्र उवाच- शिवः स्वयं प्रणालादर्यियासुरभवद्यदा । वीराय जोहरायेमं संदेशं व्यसृजत्तदा ॥ ४ ॥ शिवराज उवाच - येदिलेन समाहूतैस्तानः स विषयो मम । उपक्रान्तस्त्वाक्रमितुमतिक्रान्तिविकारिभिः ॥५॥ अतस्तैरधुना योद्धमितः प्रस्थीयते मया । योद्धव्यं बत मे योधैर्युद्धविद्भिरिह त्वया ॥ यदि वाऽस्ति मतिस्तेऽद्य द्वंद्वयुद्धे सकौतुका । तहलंक्रियतामेत्य प्रणालादुरुपत्यकाम् ॥ स्वेन स्वेन ह्यनीकेन विदूरादवलोकितौ । योत्स्यावः सोत्सवं तत्र बत निस्त्रिंशधारिणौ ।। तमाकापि संदेशं कृती कर्णपुराधिपः । अनाकर्णितवच्चक्रे चकितेन स्वचेतसा ॥ ९॥ तदाप्रभृति तेनोच्च यीखानादयो भटाः । संदिष्टाः सर्वतस्तस्य पर्वतस्य निरोधने॥ १० अज्ञाता नैव निर्याति न चाऽऽयाति पिपीलिका । तथोपविविशुस्तत्र ततो जोहरसैनिकाः ॥ अन्धीकृत्येव तांस्तत्र निविष्टान्प्रतियोधिनः । शिवः स्वीयेन शौर्येण परिधिं तमलङ्घयत् ।। स ततः सप्तभिर्यामैः पञ्चभियोजनैर्मितम् । अंतीत्य किल पन्थानं विशालं शैलमासदत्॥ अथोदन्तविदश्चाराः शाहराजात्मजं नृपम् । विनिर्गतं प्रणालाद्रे!हाराय न्यवेदयन् ॥ सर्तसागरावर्तवर्तीव स ततः स्वयम् । तान्तभावमधात्तत्रा भ्रान्तभ्रान्तः समान्तरे ॥

·८० कवीन्द्रपरमानन्दविरचितं- [२७ अध्यायः] - अहो रुदो विरुद्धोऽयमस्मामिरिह भूधरे। अस्मान्विस्मापयन्नस्मादकस्मादध निर्गतः ॥ अथ येदिलशाहाय दर्शयिष्ये कथं मुखम् । अतःप्रभृति मे जन्म परिहासाय केवलम् ॥ यवनान्तकरं ह्यमं मम हस्ताद्विनिःसृतम् | निशम्य किं वदिष्यन्ति शास्ताखानादयोऽपि माम् अनुतप्येति स चिरं विचिन्त्य च मुहुर्मुहुः । जगाद दुर्मदं वीर मसूदं नाम बबरम्॥ १९॥ मोहर उवाच- ग्रन्थिस्थेनेव रत्नेन सपत्नेनाधुनाऽमुना । निराधपरिमुक्तेन बत मे दूयते मनः ॥ २० ॥ पश्यतां नः समस्तानां हस्ताद्योऽद्य विनिःसृतः । द्रुतमेव महाबाहो मसूद तमनुद्रव ।। निजकार्यान्सरव्यग्रो विशाले च शिल्लोच्चये । स चिरं बत न स्थाता त्वमतस्त्वरितो भव॥ स तेनेति विनिर्दिष्टो विशिष्टः शौर्यकर्मणि । महत्या सेनया सार्धमनुदुद्राव तं द्विषम् ॥ आजानु तुरगास्तस्य ममज्जुः पथि पङ्किले। निपेतुः पत्तयश्चापि सान्द्रशवालसंकुले । मसूदमागतं श्रुत्वा शिवराजः पराक्रमी । सज्जे संगरायोच्चैवसंस्तत्र चिलोचये ॥२५॥ पल्लीवनपतिवीरो जसवन्तो नराधिपः । प्रतापी सूर्यराजश्व शृङ्गारपुरपार्थिवः ॥ २६ ॥ अपरेऽपि च सामन्ताः शैलस्यास्य निरोधने । नियोजितचरास्तेन जोहरेण दुरात्मना । युध्यमाना अपि मुहुः शिवं शैलाधिरोहिणम् | निषेद्धं न क्षमन्ते स्म पराभूताः पदे पदे॥ ते सर्वेऽपि मसूदेन ससैन्येनाभिमानिना। समेत्य भूधरममुं भूयो रुरुधुरुद्धताः ॥ २९ ॥ अथ ते शिवराजस्य योधाः क्रोधारुणेक्षणाः । अवरुह्य गिरेम्तम्मान्नि:स्वनन्तो वना इव ॥ धावमानाः सावधानान्सन्धानानमियायिनः । शिताभिरसिधाराभिः कृतोत्पातमघातयन् ।। बहवो बर्बरास्तत्र बलिभिः शिवपत्तिभिः खण्डिताः खड्गधाराभिर्ययुः संयमिनी पुरीम् ।। जसवन्तः सूर्यराजः सामन्ताश्चापि भूरिशः । रयं धारयितुं तेषां न तत्र प्रभवोऽभवन् ॥ मसूदस्त्वपयान्तीं तां परावाऽऽत्मवाहिनीम् । वेगवान्प्रतिजग्राह परान्ग्रह इव ग्रहान् ।। अथोमयेषां सैन्यानां संनिपातो महानभूत् । असिभिः शक्तिभिश्चाच्चनिन तामितरेतरम् ।। ततो भुजमदावेशनिघ्नान्विघ्नानिवाऽऽगतान् । बर्बरान्पातयामासुः परे प्रधनपारगाः।। ३६ ॥ तरूनिव तडित्वन्तो गुरुत्मन्त इवोरगान् । जगर्नुम्तान्विनिर्जित्य शैलाधिपतिपत्तयः॥३७॥ परितः शीर्णशीर्षण्यं शीर्णपाण्यध्रिमम्तकम् ! शीर्णस्कन्धोरुयुगलं तदाऽन्भूद्रणमण्डलम्॥ सा शादहरिताऽप्युच्चैर्विशालाद्रेरुपत्यका । लोहितः प्रतिवीराणामभूत्रूपदि लोहिता॥३९॥ ऊरुमि नुभिश्चापि तथा जङ्घाभिरतिभिः । शिरोभिश्च नराश्वानां दुष्प्रेक्ष्या वसुधाऽभवत्। इत्थं मसूदः स्वं सैन्यं शिवरोपमहार्णवे। समस्तमात्महस्तेन मज्जायत्वा विलज्जितः॥४१॥ परैः प्रधनपारीणैर्जीवन्मुक्तोऽनपेक्षितः। पराचीनोऽभवत्तेभ्यः परं निर्वेदमागतः ॥ ४२ ॥ प्रपलाय्य रणात्तस्मात्पुरस्तादात्मनः स्थितम् । जोहरस्तमथामस्त परलोकादिवाऽऽगतम् ।। अथ स्वविषयोपान्तादानायितचरां चमूम् । समादाय विशालाहापर्वता प्रस्थितः स्वयम् ॥

·[२८ अध्यायः ] श्रीशिवभारतम् । ८१ उषित्वा वसतीस्तास्ताः सोत्सवे पथि पञ्चषाः। सद्यो राजगिरिं गत्वा राजा राजगिरीश्वरः ॥ चञ्चन्मरीचिनिचयस्फुरद्रलासनस्थिताम् । कुलस्त्रीभिः परिवृतां कुलस्त्रीकुलदेवताम्॥४६॥ तत्तद्वतवतीं नक्तंदिवमश्चितदेवताम् । ददतीमाशिषस्तास्ताः सत्यगम्भीरभाषिताम् ॥४७॥ प्रमोदबाप्पप्रचयस्तिमितायतलोचनाम् । समुच्चलितवात्सल्यरसां संदर्शनोत्सुकाम् ॥४८॥ संप्रस्नुतस्तनस्तन्यधाराभिरमृतात्मभिः । नपयन्ती महाबाहुर्जननीं स्वामवन्दत ।। ४९ ॥ ततस्तदन्तिके तत्तद्वृत्तमावेदयन्नयम् । अनयत्तद्दिनं सर्वं विजयी शाहनन्दनः ॥ ५० ॥ आगतो विजयी राजा निजं राजगिरिं यदा । प्राणदन्मृद्गम्भीरस्वनं दुन्दुभयस्तदा ॥५१॥ तत्रस्थं परिभूय बर्बरबलं सद्यः स्वबाहोर्बला- दायाते शिवपत्तनं शिवमहीपाले प्रणालाचलात् । सेनाभिः सकलाभिरेव सहितस्तत्तत्प्रयत्नाकुलः स्वेऽभीष्टे किल संशयालुरभवदिल्लीपतेर्मातुलः ॥ ५२ ॥ इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकरकवीन्द्रपरमानन्दविरचितायामध्यायश- तसंमितायां वैयासक्यां संहितायां स्वपुरप्रवेशो नाम सप्तविंशोऽध्यायः ॥ २७ ॥ अष्टाविंशोऽध्यायः। मनीषिण ऊचुः- तस्मिन्भृशबलोत्तंसे राज्ञि राजगिरि गते । गतिः काऽभूत्प्रणालाद्रेस्तदाचक्ष्व महामते ।। कवीन्द्र उवाच- शास्ताखानः स्वयं ह्यत्र विषये तत्र जोहरः । उभयत्रापि युद्धाय प्रभवामः कथं वयम् ।। तदद्य येदिलाधीनः प्रणालाद्रिविधीयताम् । प्रस्थीयतां च भवता कार्यान्तरमिह स्थितम् ।। अल्लीशाहात्प्रतिनिधिं तस्य शैलस्य सर्वथा । आदास्यामः क्षणेनैव नास्मद्वचनमन्यथा ॥ निजदूतमुखेनेत्थं शिवेन प्रतिबोधितः । परिचिन्त्य निजे चित्ते स्वयं त्र्यम्बकभास्करः ॥ संगराभिनिविष्टोऽपि प्रभोराज्ञां प्रमाणयन् । अल्लीशाहाय तं शैलं विततार विनीतवत् ॥ ततः स जोहरं दृष्ट्वा तस्मै पृष्ट्वाऽप्यनामयम् । सुतरां सत्कृतस्तेन शिवसौहृदकाङ्क्षया ॥ बहुना स्वसहायेन सैन्येन परितो वृतः । उपेत्य प्रणमन्मौलिः प्रभु निजमुदॆक्षत ॥ ८ ॥ मनीषिण ऊचुः- नायं त्वया निहन्तव्यो मन्तव्यो मन्त्र एष मे । निमित्तमन्यदेवास्य जोहरस्य विनाशने ॥ भगवत्या समागत्य शिवराजाय धीमते । उक्तपूर्वमिदं ह्यासीत्प्रणालाचलवर्तिने ॥ १० ॥ तर्हि येन निमित्तेन यथा स निधनं गतः। तथा कथय नः सर्वं कवीन्द्र कुशलो ह्यसि ।। अयं भागीरथीतीरे भवतो भारतीमिमाम् । पायं पायं न तृप्यामः सुधां सुमनसो यथा ॥ !

·८२ कवीन्द्रपरमानन्दविरचितं- [२८ अध्यायः कवीन्द्र उवाच- भगवत्या समादिष्टे शिवभूपे महाभुजे । ध्वजिनीं ताम्रवक्त्राणां पराभवितुमात्मना ॥१३॥ बलिनं बर्बरव्यूह सद्यो भित्त्वा विनिर्गते । शिलोचये प्रणाले च दैवाद्धस्तमुपागते ॥१४॥ अल्लीशाहोऽतिमन्दात्मा मन्यमानोऽन्यथाऽऽत्मनि । चिराय जोहरायैव चुकोप किल कोपनः।। ततो भूरि धनं लब्ध्वा बत लुब्धात्मना त्वया। कुमते ज्ञायमानोऽपि स प्रस्थास्यन्नुपेक्षितः भवता प्रतिरुद्धस्य भवतोऽनुमति विना । दुर्गमो निर्गमस्तस्य नृपतेरिति मे मनः॥१७॥ तस्मादेहि धनं देहि यदत्तं तेन भूभृता । मद्धस्तेनैव भवतो भवेनिधनमन्यथा ॥ १८ ॥ वर्णदूतमिमं तस्मै प्रेषयामास येदिलः । तथाऽपि न बिभायास्माद्बर्बरो बलिनां वरः।।१९॥ न यदा येदिलेनैष संपरायमपारयत् । तदा कर्णपुरं सद्यः शिश्रिये दुर्गदुर्ममम् ॥ २० ॥ अथ केनापि यत्नेन जोहराय स येदिलः ।हालया साकमज्ञातं हालाहलमदापयत्॥ २१॥ अहो येदिलशाहस्य महती मतिमन्दता । उपकारपरे येन जोहरेऽपनयः कृतः ॥२२॥ अमानुषगतिर्देव्याः प्रसादेन सुदुर्धरः । मोहयित्वा परचमं परिवेषपरां पराम् ॥२३॥ प्रयातो भूधरात्तस्माद्भूभृद्भुशबलो यदि । मन्यामहे वयं तर्हि नापराधी स जोहरः ॥२४॥ अप्रस्तुतमिदं ह्यास्तां प्रथमप्रस्तुतं परम् । सुधांशुदर्शनोद्वेल्लत्सुधाम्भोधिसहोदरम् ॥२५॥ चरित्रं शिवराजस्य कथ्यमानं सविस्तरम् । निशम्य विबुधैः सर्वैर्निजे हृदि निधीयताम् ॥ बर्बरान्परिधीभूतान्परिभूय स्वतेजसा । बली भृशबलो यावदायति शिवपत्तनम् ॥ २७ ॥ तायत्ताम्राननबलैः सबलः कृतविक्रमम । संग्रामदुर्गमाक्रान्तं कृत्वा संग्राममद्भुतम् ॥२८॥ तमुदन्तं शिवनपो निशम्य शिवपत्तने । सर्वनीतिविदां वर्यः सचिवानिदमब्रवीत् । २९॥ शिवराज उवाच- कार्यान्तरप्रसक्तत्वान्मथि सान्तरमास्थिते । संग्रामदुर्गसहिंता गता चक्रावती पुरी ॥३०॥ इदानीमेव तां दुर्गसहितां दुर्ग्रहामपि । स्वयमभ्येत्य तामेभ्यो ग्रहीतुमहमुत्सहे ॥ ३१ ॥ परं त्वापतितं यद्धि कार्यान्तरमनन्तरम् । प्रयतिप्यामहे तस्मै वयं सर्वेऽप्यतःपरम् ॥३२॥ सहायपरिहीनेन नरेणेह न केनचित् । परीभावयितुं शक्या प्रतीपानामनीकिनी ॥ ३३ ॥ तस्माद्यत्नेन महता नरेन्द्रेण विपश्चिता । संग्राह्यानीकिनी शश्वत्परनिग्रहकारिणी ॥३४॥ बहुनाऽर्थेन रहितो महानपि महीपतिः । न तद्विधानां सेनानां संग्रहं कर्तुमर्हति ॥३५॥ अर्थादर्थो भवत्युच्चैराद्धर्मोऽपि वर्धते । अर्थादेव तृतीयोऽर्थस्तम्मादर्थः प्रशस्यते ॥३६॥ कुलं शीलं वयो विद्या पौरुषं सत्यवादिता । गुणज्ञता च गाम्भीर्यमर्थादेव प्रजायते ॥३७॥ अर्थादसों परश्वोच्चलॊको लोकस्य निश्चितः । पुमानर्थेन रहितो जीवन्नपि न जीवति ।। यस्यार्थास्तस्य सुहृदो यम्या स्तम्य पौरुषम् । यस्यार्थास्तस्य सर्वेऽपि सहायाः संभवन्ति हि तदुग्ध्वाऽऽत्मप्रभावेण पृथुवत्पृथिवीमिमाम् । तमर्थमाहरिष्यामि यवधीनमिदं जगत् ॥

·[२८ अध्यायः] श्रीशिवभारतम्। ८३ ३ तदनन्तरमेवोच्चैस्तत्र दिल्लीन्द्रमातुले । करिप्यामि प्रतीकारमगस्त्य इव सागरे ॥ ४१ ॥ इति ब्रु वाण मुचितं सचिवाः सदसि स्थितम् । नयोपेतं विनयिनो व्याहरन्ति स्म भूपतिम्॥ सचिवा ऊचुः- - अर्थः समर्थ इति यद्भवानाह तदर्थवत् । तन्नेति कः प्रतिबृते तिष्ठन्वैतण्डिकवते ॥४३॥ अर्थः समर्थसामर्थ्याद्धत्ते सामर्थ्यमात्मनि । असमाश्रितस्त्वर्थो नार्थोऽनर्थो हि केवलम्॥ योऽर्थः सर्वेषु लोकेषु स तवैतेति विद्महे । तद्याहि जैत्रयात्राय शिवराज महायुते ॥४५॥ किंच संप्रति सेनानीरिन्द्रप्रस्थेन्द्रमातुलः । संग्रामदुर्गमव्यग्रो जित्वा भूत्वा महामनाः ।। पुरः पुण्यपुरमास्थाय च स्थितः । निशम्य त्वां महाबाहो शिवपत्तनवर्तिनम् ।। भृशं विशङ्कमानोऽन्तः प्रायस्तेनैव वर्मना । सह्यशैलावरोहाय सेनां संप्रेषयिष्यति ॥१८॥ अभिद्रवन्ती सह्याद्रेर्यथा सा नावरोहति । तावत्तथा विधातव्यमथान्यदपि सर्वथा ॥४९॥ सचिवानामिति वचो निशम्य समयोचितम् । स धन्यचरितः सम्यगमन्यत महामतिः ॥ प्रस्थाय वै मनीषिण ऊचुः-- सहस्रः सप्तिवाहानां त्रिसप्तत्या समन्वितः । शास्ताखानः किमकरोद्वत पुण्यपुरस्थितः ।। कवीन्द्र उवाच- स कारतलब नाम यवनं कार्यकारिणम् । पुरःस्थितं समाहय मिथ एतदभाषत ॥ ५२ ॥ - शास्ताखान उवाच- प्रतापी जसवन्तस्ते जनकोऽजवडान्वयः । भवानपि नयत्येताद्धेने(न)व निजं वयः ॥५३॥ प्रबलं गालिब जित्वा संप्रति स्वबलाश्रयात् । प्रचण्डपुरमादाय मह्यं दत्तमिह त्वया ॥५४॥ सोऽधिपः सह्यशैलस्य दुर्धर्षः संगरे यथा । करोत्यसुकरं कर्म तवापि विदितं तथा ॥५५॥ स जय्यः सह्यपतिः सह्यस्याऽऽक्रमणं विना । नैवास्मद्वशतां गन्ता हन्ताहंकारसंयुतः ॥ सेनया सहितः सद्यस्तदद्य त्वं ममाऽऽज्ञया । बत प्रसह्य सह्याद्रेवरोहे मतिं कुरु ॥ ५७ ॥ अद्यप्रभृत्यहं वीर भविष्यामि भवद्वशः । अवरुह्य धरं सह्यं मह्यं देहि महद्यशः ॥ ५८ ॥ चम्पावत्यथ कल्याणपुरं भीमपुरी तथा । पणवल्ली पुनर्नागस्थानं कार्यं त्वयाऽऽत्मसात् ॥ कच्छपाश्चाहुबाणाश्च महाप्राणा महायुधाः । तथैवामरसिंहोऽपि मित्रसेनः सबान्धवः ॥ गाढान्वयः सर्जराजो राजव्याघ्री च दुर्धरा । जसवन्तश्च कोकाटो यादवश्च महाभुजः ॥ एतेऽतिमहिताः सैन्यसहिताः प्रहिता मया । सैन्यास्त्वामनुयातारो विरोचनमिवासुराः ॥ अग्र्यः समग्रसैन्यानां त्वमव्यग्रः पुरो भव । परिपालयिता पृष्ठं तवाहं प्रेष्ठकारिणः ॥ इत्थं नियुक्तमात्रोऽयं पृतनापतिनाऽमुना । वीरैः परिवृतो वीरः प्रतस्थे प्रथितक्रमः ॥ ६४ ॥ अथ पन्थानमाश्रित्य लोहाद्रेर्दक्षिणोत्तरम् । वीतभीः स बताऽऽरेभे सह्यशैलावरोहणम् ॥ एकपद्या तया यान्त्री नलिकायन्त्रतुल्यया । अभूदतीव स्थगिता वाहिनी सा पदे पदे ॥

·कवीन्द्रपरमानन्दविरचितं- [२८ अध्यायः अस्मादवाङ्मुखीभूताः पताम इति निश्चिताः । नरास्ताम्राननचमूचराः सबमवातरन् ।। अहंकारपरः कारतलबः स्वबलान्वितः । हन्तारं नैव हन्तारं कान्तारं तु व्यलोकत ॥ शून्यामिव परैः पूर्णा तां वन्यां सोऽविशधदा । मित्रसेनादयस्तस्य पार्श्व न विजहुस्तदा ॥ न यत्र पवनस्तत्र यवनः स महावने । निवसन्नवने हेतुमात्मनो न व्यचिन्तयत् ॥ ७० ॥ मनीषिण ऊचुः तां वन्यामाविशन्तस्ते द्विषन्तः शिवभूपतेः । अनालोकमयं लोकं पश्यामः स्मेति मन्वते । सह्याद्रेवरोहन्तं प्रतिकूलमरुद्धतम् । तावदेव शिवः कस्मान्न विरुद्धमरुद्ध तम् ॥ ७२ ॥ विषयः शिवराजस्य स हि सह्यतलाश्रयः । परैर्न कथमाक्रान्तस्तदा तद्ग्रहतत्परैः ॥ ७३ ।। कवीन्द्र उवाच--- आदावेव हि रुद्धः स्यात्स विरुद्धः शिवेन चेत् । नापतिप्यत्समं सैन्यैस्तहि तस्मिन्वनार्णवे ।। इत्थमेव विनिश्चित्य स तं भुजमदोद्धतम् । न्यरुणत्किल नो तत्र समर्थोऽपि महीपतिः ॥ अधस्तादथ सह्याद्रेः समायातं पुरः पुरः । न्यरौत्सीदध्वनो मध्ये तं शिवोऽभ्येत्य विद्विषम् ।। तेन राजन्यवीरेण पूर्वमेव नियोजितान् । तत्र तत्र स्थितानेत्य भागयोरुभयोरपि ॥ ७७ ॥ संनद्धा पत्तिमूर्धन्यांस्तां वन्यामन्तराऽन्तरा । नाविदन्नुपकण्ठस्थानपि दिल्लीन्द्रसैनिकाः ।। अथोदुम्बरखण्डाहगहनान्तरवर्तिनीम् । वर्तनी कारतलबः प्राविशत्पृतनान्वितः ॥ ७९ ॥ ततः सद्यः स्वनन्तीनां भेरीणां निःस्वनो महान् । उपागतः शिव इति प्रतियोधानबोधयत् ।। तं श्रुत्वा कारतलबः शिवनिःसाननिःस्वनम् । हन्त वीररसावेशे निदधे निजमानसम् ॥ तदा तुङ्गारण्यपतिर्मित्रसेनो महाभुजः । अवतीर्य हयात्तूर्णमवलम्ब्योन्नतां भुवम् ॥ ८२ ॥ स्वीयैः परिवृतो वीरैर्वीरो वीरासने स्थितः । न्युजीकृतेषुधिस्तत्र शरसंधानतत्परः ॥ ८३ ॥ चापमारोपयांचक्रे परान्तकरणोद्यतः । अन्येऽप्यमरसिंहाद्यास्तस्थुः स इव संयते ॥ ८४ ।। अथ सपदि कृशानुयन्त्रगोलैः पदि पदि तत्र विनिम्नतः प्रतीपान् । सरभसमवगम्य स प्रभावी बत यवनः स्वचमू समुह्य तस्थौ ।। ८५ ॥ अथ भृशमविहस्तस्तत्र कान्तारगर्भेऽभिनवसुभटशोभाधाम धीरो धनुष्मान् । प्रतिनरपतिसैन्यं सादयन्सायकौघैः समरममरसिंहो भूषयामास भूरि ॥ ८६ ॥ अनुवनमपयान्तीं यावनी वाहिनीं तां बत कथमपि मा भैः (भीः) स्थैर्यमेहीत्युदीर्य ।। निरुपमनिजचापारोपितैर्वाणवृन्दैद्रुतमरुणदमित्रानीकिनी मित्रसेनः ॥ ८७ ॥ प्रसभममरसिंहमित्रसेनप्रहितशराभिहताः परस्य योधाः । स्रवदसृगभिषिच्यमानगात्राः कतिचन पेतुरुपेत्य मोहमुद्राम् ॥ ८८ ॥ प्रतिभयतमां वन्यामेतां सरोषमुपेयुषां त्यजति न भृशं युद्धावेशं बलं बहलं द्विषाम् ।

·[२९ अध्यायः ]
श्रीशिवभारतम् ।
0
%
सपदि भवता सर्वोऽप्यध्वा तदस्य निरुध्यता-
मिति शिवमहीपाल: सेनापतिं स्वमवोचत ॥ ८९ ॥
तदनुतुरगारूढस्तूर्णं वधाय विरोधिनां
जगति जनितोत्कर्ष कर्षन्करेण शरासनम् ।
ज्वलितहुतभुगज्वालाजालावलेहितखाण्डवात्
किमपि न पृथासूनोरूनो व्यलोकि सुरासुरैः ॥ ९० ॥
शितविततकृपाणपातितानां रुधिरभरण विरोधिसैन्धवानाम् ।
शिवसुभटवरैर्वनान्तरालं द्युतिमरुणादरुणामनीयतालम् ॥ ९१ ॥
प्रतिपदमविहस्तैर्मित्रसेनादिभिम्तैरवितमपि तदिन्द्रप्रस्थसुत्रामसैन्यम् ।
प्रतिभटविशिखस्रक्पञ्जराभ्यन्तरम्थं परिचितदुरवम्थं निर्व्यवस्थं व्यरंसीत् ॥९२॥
इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकरकवीन्द्रपरमानन्दविरचितायामध्या-
यशतसंमितायां वैयासक्यां संहितायां कारतलबसैन्या-
गमो नामाष्टविंशोऽध्यायः ॥ २८ ॥
एकोनत्रिंशोऽध्यायः।
कवीन्द्र उवाच-
अथ द्युतिपतौ देवे दिवो मध्यमुपागते । समेत्य शिवतेजोभिः संतापयितुमुद्यते ॥ १॥
अवीक्षितवने तस्मिन्विपक्षविहितावने । अलभ्यमानपवने दूयमानं महावने ॥ २ ॥
विलोक्यानीकमखिलं विषीदन्तमनेकधा । जगाद कारतलबं राजव्याघ्री मदोद्धता ॥३॥
राजव्याध्युवाच-
अकारोपितसैन्यस्त्वमकरोः कर्म गर्हितम् । प्राविशः सहसा येन शिवसिंहाश्रयं वनम् ॥४॥
बत त्वया समानीय सैन्यं दिल्लीपतेरिह । अहो महोत्साहवता पञ्चाननमुखेऽर्पितम् ॥५॥
अद्ययावद्यशो यावदिन्द्रप्रस्थभृताऽर्जितम् । तत्तस्य भवताऽमुष्मिन्विपिने विनिमज्जितम्॥६॥
पश्चात्पुरस्ताच्च पुनः सव्यदक्षिणपार्श्वयोः। स्थिता पश्य युयुत्सन्ते सोत्सवाः परिपन्थिनः॥
अमी सर्वे सुप्रयोगसायकास्तव सैनिकाः । तूष्णीमेवाऽऽसते यत्र बताऽऽलेख्यगता इव ॥
अहो दिल्लीन्द्रसेनानीः शास्ताखानोऽल्पचेतनः । परिपन्थिप्रतापामौ ससैन्यं त्वामपातयत् ॥
जीवग्राहं निगृह्याऽऽशु द्वेषणस्त्वां निनीषति । त्वं त्वन्ध इव कान्तारे रुद्धो युद्धं चिकीर्षसि ॥
सत्यां हि फलनिष्पत्तौ पुरुषस्येह पौरुषम् । परथा परिहासाय तदेव खलु साहसम् ॥११॥
तदद्य सद्य एव त्वं तं प्रपद्य महीभृतम् । अये ससैन्यमात्मानं मृत्युपाशाद्विमोचय ॥१२॥
एवं स यवनस्तत्र राजव्याध्या प्रबोधितः । विरराम महावीरः साहसी समराततः॥१३॥

·८६
कवीन्द्रपरमानन्दविरचितं [२९ अध्यायः
अथेष संदेशहरं पराभिप्रायवेदिनम् । शिवाय प्रेषयामास प्रहभावमुपाश्रयन् ॥ १४ ॥
ततोऽतिसुन्दरोदप्रणीचे व्यायतवक्षसि । शिक्षिते लक्षणोपेते महाकाये महौजसि ॥१५॥
पार्श्वद्वितयसंसक्तनिषद्वयपक्षतौ । सरत्नाभरणे सप्तौ ताक्ष्ये हरिमिव स्थितम् ॥ १६ ॥
आमुक्तवारबाणानां धन्वबाणासिधारणाम् । बहूनां वाहवाराणां व्यूहाभ्यन्तरवर्तिनम् ॥१७॥
पिनद्धाभेद्यवर्माणं वर्ण्यशीषण्यशालिनम् । भव्यसव्येतरस्कन्धविषक्तविशिखासनम् ॥१८॥
वैकक्षिकीकृतोदामफलकोद्योतिताम्बरम् । स्वर्णसारसनालम्बिकौक्षेयककृतश्रियम् ॥ १९ ॥
दीव्यद्दक्षिणपाण्यप्रसंसक्तोन्नतशक्तिकम् । अतिसौम्यमपि स्वेन प्रभावेणातिभीषणम् ॥२०॥
पुरः प्रोत्सारणप]मवेत्रधरैनरैः। यथास्थानीकृतानेकसैनिकैः साधु सेवितम् ॥ २१ ॥
उपमुग्रादपि भृशं दुर्धरं दहनादपि । निघृणं नैर्ऋताच्चोच्चबलिनं मारुतादपि ॥ २२ ॥
वित्तेशादपि वित्ताढ्यं प्रभुं वज्रधरादपि । दण्डहस्तादपि क्रूरं नीतिज्ञं वरुणादपि ॥२३॥
चन्द्रादपि कृतालादं दुर्जयं मन्मथादपि । नरर्वत्रधरैस्तत्र नमन्मौलिनिवेदितः ॥ २४ ॥
स तं राजानमाजानुभुजं दूरादलोकत । शिवं शिवमिवाऽमात्यः स्वगणैः पर्युपासितम् ॥
अमुं विनम्रमूर्धानं ताम्रदूतमुपागतम् । सरोरुहसदृग्भ्यां स दृग्भ्यां देवोऽप्युदैवत ॥२६॥
अथाऽऽज्ञप्तः शिवेनैष किंचिदुन्नमितध्रुवा । यत्संदेशहरम्तम्य व्याजहार म्वयं वचः ।।
दूत उवाच-
यं कारतलब नाम लङ्कापतिमिवापरम् । अजय्यं जानते लोकाः स त्वां विज्ञापयत्यदः ॥
शास्ताखाननियोगेन योगेन समयस्य च । बतावलोकितोऽस्माभिः स एष विषयस्तव ॥
न ह्यन्यवशतां गन्ता गुप्तोऽयं विषयस्त्वया । मणिः फणाधरेणेव स्वयमूर्राकृताश्चरम् ॥
हन्त द्वित्राण्यहान्यत्र मया लब्धं न जीवनम् । तस्मादभयदानेन देहि मे मम जीवनम् ॥
तलातलमिवाऽऽसाद्य सह्याचलतलस्थलम् । विररामश्चिरं चित्ते विस्मरामश्च पौरुषम् ॥३२॥
तुङ्गारण्यादपि घनं सह्यारण्यमिदं तव । महार्णवसमेऽमुमिस्त्वमस्मच्छरणं भव ॥ ३३ ॥
जनकः शाहराजस्ते महाराजो महामतिः। यवनेऽप्यन्वहं स्नेहमपारमकरोन्मयि ॥ ३४ ॥
तत्सर्वमपि विस्मृत्य परप्रेप्यतया मया। अग्नेरिव तवावज्ञा विज्ञायापि विनिर्मिता ॥३५॥
तद्वितीर्य स्वसर्वस्वमात्मानमनवस्करम् । चिकीर्षामि महाबाहो जीवञ्जिगमिषामि च ॥३६॥
अनुमन्यस्व मां तस्मात्त्वमस्मिन्विषये नृप । प्रपन्नपालनपरो भवानिव भवानिह ॥३७॥
यथायथं गदित्वेत्थं दूते विरतिमीयुषि । नृपः स्वसैनिकान्वीक्ष्य स तं प्रत्यब्रवीदिदम् ॥
शिवराज उवाच-
यहि प्रपद्यसे तर्हि स्वीयया सेनया सह । निर्याहि विषयादस्मादास्तेऽस्मदभयं तव ॥३९॥
अदो मद्वचनं तस्मै मद्भीताय दयार्थिने । त्वमितस्त्वरितो गत्वा यवनाय निवेदय ॥४०॥

·(२९ अध्यायः ] श्रीशिवभारतम् । २७ इत्थं शिवनृपोदीर्णामाकर्ण्य रुचिरां गिरम् । दूतः प्रतीक्षमाणाय स्वाधिपाय न्यवेदयत् ॥ तस्मादभयमानीतं तेन दूतेन वै यदा । शिवाय कारतलबः प्रजिघाय बलिं तदा ॥४२॥ युध्यन्तोप्यभयं प्राप्य मित्रसेनादयो नृपाः। शिवाय प्रेषयामासुः स्वं स्वं सद्यः स्वमञ्जसा ॥ अभयं यावदायाति तावद्यवनसैनिकाः । युध्यन्तः शिवसैन्येन लुण्ठिताश्चावकुण्ठिताः॥४४॥ परस्मै फलकं दत्त्वा कश्चिन्मुक्तोऽभवत्तदा । अवरुह्य हयात्तूर्णं भयात्कश्चिदमुच्यत॥४५॥ बत तत्र दधानेन वासो लोहितलोहितम् । सद्यो विन्यम्तशस्त्रेण संन्यस्तमिव केनचित् ॥ कर्णाभरणलुब्धेन च्छिन्नकर्णश्च कश्चन । म्वकण्ठाभरणं सद्यो मुक्तामणिमयं जहौ ॥४७॥ वयं शिवनृपस्यैव भवाम इति वादिनः । अमोचयन्निजात्मानं केचित्तुरगसादिनः ॥४८॥ कृपाणच्छिन्नमूर्धाऽपि त्वरमाणोऽभिघातिनम् । सद्यः सहचरं चक्रे चित्रं चक्रेण कश्चन॥४९॥ अत्रान्तरे सह्यपतेराज्ञया वेत्रपाणयः । ऊर्वीकृतकरास्तारस्वराः क्रोधपरा इव ॥ ५० ॥ तांस्तान्सैन्यपतीनेत्य विपिनाभ्यन्तरस्थितान् । समन्ततः प्रतिभटप्रतियुद्धादवारयन् ॥५१॥ अथ लब्धाभयास्ताम्रसैनिकाः सभया इव । द्रुतं विनिर्ययुस्तस्मादनात्परकृतावनात् ॥५२॥ अथाऽऽशु ताम्रवक्त्रेषु प्रयातेषु यथागतम् । गर्जत्यु निजसैन्येषु तूर्येषु निनदत्सु च ॥५३॥ पुरःसरेष्वनेकेषु विनदद्वेत्रपाणिषु । जयघोषविशेषेण पूरयत्सु च पुष्करम् ॥ ५४ ॥ भव्याम्बरेषु भव्येषु भव्याभरणधारिपु । उच्चस्तरां यशोगाथाश्चारणेषु पठत्सु च ॥ ५५॥ अपारकोषगर्भासु मञ्जूषासु निजनरैः । क्षिप्रमाहियमाणासु ताम्रक्षिप्तास्वितस्ततः ॥५६॥ विमुक्तेष्वटवीगर्भे रिपुभिः प्रपलायिभिः । सैन्यैरानीयमानेषु गजेषु तुरगेषु च ॥ ५७ ॥ भारभीत्याऽवमुक्तानामपयातररातिभिः । स्थालानां चषकाणां च भृङ्गाराणां च भूरिशः ॥ अन्येषां चाप्यमत्राणां सौवर्णानामनेकशः । स्वभृत्यैः क्रियमाणेषु पर्वतेषु च सर्वतः ॥५९॥ चण्डेन भुजदण्डेन दण्डितारातिमण्डलः । शिवः समीक्ष्य नेतारं सेनापतिमवोचत ॥६०॥ शिवराज उवाच-- याम्यहं येदिलायत्तराष्ट्राक्रमणकर्मणे । इहैव तु त्वया स्थेय ताम्रानननिबर्हणे ॥६१ ॥ परावृत्ता एव परे न परावृत्तिकारिणः । इति त्वया न मन्तव्यं ताम्रास्ते घभिमानिनः ॥६२॥ प्रणालाद्रिप्रतिनिधिं द्रुतमादित्सतो मम । उद्यमः सद्य एवायं फलितो भविता न न । इति संमन्व्य सेनान्या समं तत्र स मन्त्रवित् । अकारयज्जयी जैत्रप्रयाणपटहस्वनम् ॥ अथ प्रगे प्रजानाथः स आस्थाय हयोत्तमम् । अभूषयत्तमध्वानं वाहिनीव्यूहभूषितम् ॥ क्रमेण क्रममाणोऽसौ पुरग्रामाचलाटवीः । पश्यन्रिपुभिरुत्सृष्टास्तुष्टिमाधत्त भूयसीम् ।। ततो दाल्भ्यपुरं गत्वा नत्वा दाल्भ्येश्वरं नृपः । आदौ तमेव विषयं व्यधत्त तरसाऽऽत्मसात्॥ स तदा विषयस्तेन शिवेन स्ववशीकृतः । साध्वसाधवनस्पृष्टिसृष्टात्सद्यो व्यमुच्यत । तदा पल्लीवनपतिर्जसवन्तो महाभुजः । स्मरन्कृतचरां स्वेन जोहरस्य सहायताम् ॥६९॥ M

·कवीन्द्रपरमानन्दविरचितं [ २९ अध्यायः]
दुर्विनीतान्तकाद्भीतः शिवादभ्यर्णवर्तिनः । प्रपेदे शरणं सद्यः शृङ्गारपुरनायकम् ॥७०॥
सोऽपि प्रभावलीपालः सूर्यराजः प्रतापवान् । तं जुगोप शिवाद्भीतमात्मानमिव सागसम् ॥
शिवस्तु सूर्यराजस्य जसवन्तस्य चापि तत् । कर्म नामन्यतान्याय्यं परायत्तावुभाविति ॥
अथ दाल्भ्यपुरे राजा यथार्हमधिकारिणम् । निधाय सज्जं युद्धाय वीरं च द्विसहस्रिणम् ॥
व्रजन्नभयदानेन प्रीणयन्नभयार्थिनः । अपश्यच्चित्रपुलिनं पुरं त्रिचतुर्दिनैः॥ ७४ ॥
स तत्र वरदं विश्वविश्रुतं चिरजीविनम् । रेणुकेयं वर्णनीयचरितं निरवर्णयत् ॥ ७५ ॥
अथासौ कालकामाभ्यां भ्रातृभ्यां परिवारितम् । भक्तिमान्भृशमर्दाभिर्भार्गवं समभावयत्॥
अद्धा परशुरामोऽपि ध्वस्ताविद्धाधिपौजसे । पृथु प्रसादमकरोदमुष्मै पृथिवीभृते॥७७॥
स तत्र भार्गवक्षेत्रे दानशौण्डो दयान्वितः । क्षिप्रदत्तेन वित्तेन विप्रवृन्दमनन्दयत् ॥७८॥
ततोऽधिकारिभिर्लेच्छजनैस्तत्क्षणमुज्झितम् । संगमेश्वरयोगेन संगमेश्वरसंज्ञकम् ॥७९॥
नगर स्ववशीभूतं प्रभूतद्विजदैवतम् । दृष्ट्वा मनुष्यदेवर्षिर्देवर्षिस्थानमीयिवान् ॥ ८० ॥
तदा तदाज्ञया नीलकण्ठराजात्मजो द्विजः । मल्लसूरान्वयेनोच्चैःपदातिपृतनाभृता ॥ ८१ ॥
तत्तद्युद्धप्रसिद्धेन योदना तानजिता युतः। विपक्षाभ्यागमव्यग्रं संगमेश्वरमागमत् ॥८२॥
गुप्त्यर्थमस्य देशस्य तिष्ठन्ती संगमेश्वरे । अनीकिनी मामकीना शृङ्गारपुरवर्तिना ॥८३॥
कामं त्वयाऽवेक्षणीया यावदागमनं मम । मत्यं परिहर्तव्यं कर्तव्यं मदुदीरितम् ॥८४॥
इत्थं संदेशमाप्तेन दूतेन स नृपस्तदा । प्रभावलीभृते भूमिपालाय समदेशयत् ॥ ८५ ॥
अथ पुनागबकुलप्रसूनप्रायसौरभम् । नागवल्लीनारिकरक्रमुकप्रायभूरुहम् ॥ ८६ ॥
दैवतप्रायभूभागं द्विजन्मप्रायमानवम् । आरामप्रायभूमीधं तीर्थप्रायनदीनदम् ॥ ८७ ।।
देशं सपदि स्वीये निदेशे विनिवेशयन् । अयं राजवरो राजपुरं जित्वा व्मराजत ।
हत्वा म्लेच्छबलं स्वबाहुविभवेराक्रम्य तन्मण्डलं
शकश्रीः शरणागताय सदयः सद्यः प्रदायाभयम् ।
धत्ते पोतवणिग्जनेर्धनदतां यस्यान्तिके सागर-
स्तस्मिन्राजपुरे व्यराजततरां राजाधिराजः शिवः ॥ ८९ ।।
इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकरकवीन्द्रपरमानन्दविरचितायामध्याय-
शतसंमितायां वैयासक्यां संहितायां कारतलबपराभवो
नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥ २९ ॥
त्रिंशोऽध्यायः ।
कवीन्द्र उवाच
अथामियन्त्रसंधानविशेषोदप्रविक्रमान् । प्राकारयुद्धकुशालीनृद्ध्या जितधनेश्वरान् ॥ १ ॥

·-
: [३० अध्यायः ] श्रीशिवभारतम् ।
८९
'मयमायाधरानब्धिमध्यसंचारदुर्धरान् । उन्मार्गवर्तिनस्तांस्तान्फैरङ्गान्यवनावरान् ॥२॥
! तथा नौसाधनपरान्मल्लवाराननावरान् । सांयात्रिकाननेकांश्च कृतद्वीपान्तराश्रयान् ॥३॥
असंमतांश्च सामन्तान्मत्तानिव महाद्विपान् । बलेरानाय्य स बली तत्तदानाययद्धनम् ॥
स बद्धमुष्टिमिस्तैस्तरविद्धश्चिरपालिताम् । स्वहस्तमनयत्सद्यः श्रियं राजपुरस्थिताम् ॥
निक्षेपस्वर्णसंपूर्णकटाहजठरां धराम् । खलान्तकः स खनकरनेकः समखानयत् ॥ ६ ॥
न यद्यपि नरेन्द्रस्य तत्र सिद्धाञ्जनाञ्चिते । तदप्यद्धा निधानानि पश्यतः म्म विलोचने॥
न्ययोजयदयं राजा यत्र यत्र निजे दृशौ । तत्र तत्रामवन्मेरुसदृशाः स्वर्णराशयः ॥८॥
महाजनेनोपहृतैरनेके रत्नराशिमिः । तत्र तस्मै विदूरादिरविद्र इवाभवत् ॥९॥
चिरस्थयवनस्पर्शवशादशुचितां गता । सनिक्षेपां स तत्र मां खनकैः किमशोधयत् ।।
जातरूपं तथा रूप्यमारकूटं च सीसकम् । तानं लोहं च वङ्गं च काचं च स्वर्णमाक्षिकम् ॥
मुक्तां मरकत पद्मरागं वज्रं च विद्रुमम् । खड्गशृङ्गं चामरं च रदं स्ताम्बेरमं तथा ॥१२॥
कस्तूरिकां च काश्मीरं पाटीरं हिमवालुकाम् । कालागुरुं च कर्च्रं कङ्कोलं रक्तचन्दनम्।।
एलां च देवकसमं त्वक्पत्रं पीनदारु च । कतक नक्रनखरं नलदं नागकेसरम् ॥१४॥
जातीफलं मातुलानामहिफेनं च पत्रकम् । राजादनं कन्दरालं द्राक्षां खजूरकं तथा ॥११॥
खरं मरिच पूगं देवदारु च नागरम् । ग्रन्थिकं च पला चव्यं काञ्चनीमथ सैन्धवम् ।।
सौवर्चलं यवक्षारं सनिकां च हरितकीम् । वृकधूपं सनरसं सिलाजतु च सिक्थकम् ।।
साक्ष्यशैल शिखिनी चक्षप्यां यामनं पुनः। अनमोदां च बाह्रींक नीरकं लोधक तथा ।।
गुग्गुलं पावकशिखं मञ्जिष्ठां नागसंभवम् । पारदं हरितालं च गन्धाश्मानं मनःशिलाम् ।।
लाक्षां गन्धरसं चापि गोरोचनमथाभ्रकम् । तांस्ताविषविशेषांश्च तत्तनिहरणानि च ।।
कौशयान्यथ तानिक्षीमाणि फलनानि च । राङ्कवाणि तोगनिवासांस्यमिनवानि च ।।
एतान्यन्यानि च तदा वस्तूनि बहुशो नृपः । महाभारसंहवाहिपामाभिर्वृषभस्तथा ॥२२॥
भारयधिश्चापि पुरुषैपिष्टिकारिमिः । वाहयित्वाऽऽत्मदुर्गेषु तेषु तेषु न्यधापयत्॥२३॥
शाठवल्ली समदलं हरचारी च नेवरम् । नान्धवाट कुन्तवाट केळिवल्ली कशेळिका॥२४॥
प्रांशुर्धामनसं बिल्ववदं च क्षारपत्तनम् । अमन्यन्यान्यपि पुराण्यमुष्मै करमाहरन् ॥२५॥
इत्थं स नीवृतस्तांस्तान्वशीकृत्य प्रतापवान् । विविधं धनमाहत्य स्वराष्ट्राभिमुखोऽभवत् ।।
मनीषिण ऊचुः
विद्राध्याविद्धपूतनां द्रुतं दाभ्यपुरं नितम् । तथैव चित्रलिन पुरं निजकरे कृतम् ॥२७॥
गृहीत चाप्रयासेन नगर संगमेश्वरम् । अहो राजपुरं सर्वमापातालं च खानितम् ॥२८॥

·९०
-
कवीन्द्रपरमानन्दविरचितं [ ३० अध्यायः]
गृहीताः संचयाः सर्वे निगृहीताश्च नागराः । तथाऽक्रियत सामर्थ्यात्करदः सरितां वरः।।
शिवराजेन विद्वेषाद्राष्ट्रमेवमुपप्लुतम् । अवेत्य येदिलस्तत्र कमुपायमचिन्तयत् ॥ ३० ॥
कवीन्द्र उवाच-
सं विरोधी किलास्माकं ब्रजराजपुरं प्रति । न निरुद्धस्त्वया तस्मिन्वनमार्गे सुदुर्गमे ॥३१॥
आस्तामिदमिदानीं तु त्वमस्मदपकारिणम् । समुद्वृत्तं परावृत्तं निरुन्तम्वाम्यर्णमागतम् ॥३२॥
इत्थमाज्ञां निजां तत्र येदिलो दूनमानसः । शृङ्गारपुरभूपाय प्राहिणोत्सूर्यवर्मणे ॥ ३३ ॥
मनीषिण ऊचुः-
स तदा येदिलस्तांस्तान्परिहत्य चमूपतीन् । कस्मात्तमेव नृपति कार्येऽमुष्मिन्न्ययोनयत् ॥
कवीन्द्र उवाच-
भन्नपूर्वाः शिवेनैव रुस्तुमाद्याश्चमूभृतः । प्रभविष्यन्ति नो यो मिति चिन्तयता स्वयम् ॥
येदिलेनाटवीमध्यवर्ती पत्तिबलान्वितः । स एव दुष्करेऽप्यस्मिन्कार्ये किल नियोजितः ॥३॥
अथाभिमानकधनः प्रभावी स भूपतिर्थदिलशासनेन ।
दधौ धियं वैरमथीं मदेन करीव सिंहेन समं शिवेन ॥ ३७ ॥
दुरध्वसंचालनसंचिकीर्षया शिवेन विन्यासविदा निवेशिताम् ।
अनीकिनी तामधिसंगमेश्वरं स्थितां ससैन्यः स रुरोध सत्वरम् ॥३८॥
स पत्तिसंपत्तियुतो निशीथे निरुध्य सेनां महतीं शिवस्य ।
दुर्दैवयोगेन युयुत्सुरुच्चै गर्न मेघप्रतिमश्विरस्य ॥ ३९ ॥
उच्चकैः श्रवणगोचरीकृतं पन्नगारय इवाहिफूत्कृतम् ।
तत्तदाऽऽयुधभूतो न सेहिरे ताननित्प्रभृतयोऽस्य गर्जितम् ॥१०॥
तदाऽतिभीतः किल नीलकण्ठराजात्मजो देवहतः पिलानी ।
प्रमावलीशाय यशांसि दातुममस्त युद्धादपयानमेव ॥ ४१ ॥
सनातवेपथुममुं भृशमुच्छ्वसन्तं विन्यस्तपाणिगकृपाणमपद्रवन्तम् ।
सद्यः स्वयं कतिपयानि पदानि गत्वा धृत्वा करे न्यगकरोत्किल मठसूरः ।।
मल्लसूर उवाच-
तवाहमम्मिन्ममरे सहायः पलायसे ही स्वजनं विहाय ।
आसन्पुरा यानि विकत्थितानि तानि व तेऽनीकपते गतानि ॥४॥
प्रदाय माहात्म्यमभीष्टदेन यः पालितोऽभूः शिवभूमिपेन ।
सेनापतिः सोऽद्य विमुक्तसेनः पलायसे हन्त विलन्जसे न ॥१॥

·॥ १८ ॥
[३१ अध्यायः श्रीशिषभारतम् ।
९१
इत्युक्त्वा दृषदि निषध्य रज्जुखण्डैस्तं प्रस्तं निजसविधे स्थिरं विधाय ।
आत्मीयां सपदि स तत्र शौर्यशक्तिं शूरेभ्यः पदि पदि दर्शयन्ननर्त ॥
प्रतिहतरिपुशूरप्रस्रवद्रक्तपुरः प्रचुरसमरशोमासुभ्रवः कर्णपूरः ।
स मृधमधि विरेने तानजिन्मल्लसूरः समजनि निशि तस्यां तेजसा यस्य सूरः ॥
अथ कृतजयघोषग्रस्तमेघस्वनानां विलसदासिलतानां हन्तुमेवोद्यतानाम् ।
प्रतिपदमविहस्ताः संनिपाते रिपूणां सुमहति कृतहस्ताः सैनिकास्तं ररक्षुः ॥
आतिष्ठ प्रहर प्रयच्छ विरम व्यापारय प्रापय
त्रायस्व त्यज मुश्च विद्रव नय व्यावर्तयाऽऽलोकय ।
भिन्धि च्छिन्धि गृहाण पातय जहीत्युच्चैस्ततो मर्जतां
योधानामभिधावतामुभयतः कोलाहलः कोऽप्यभृत्
स्फूर्जद्रत्नाङ्गुलीयद्युतिशबलनखद्योतिभिः पञ्चशाखैः
त्रस्तोष्णीषैः शिरोभिर्निबिडनिपतितैरधिभिर्बाहुभिश्च ।
अङ्करन्यैश्च हन्त क्षणरुचिविलसत्खड्गवल्लीनिकृत्त-
रुत्कृष्टासृक्प्रवाहप्रचायमिरथ सा दुर्गमाऽभूद्धरित्री ॥ ४९ ॥
अथ भवति विमावरीविराम तिमिरमिवार्यमरश्मिभिः समग्रम् ।
शिवनृपसुभटैः प्रसह्य मनं सपदि जगाम विराममन्यसैन्यम् ॥५०॥
अथ विहितपलायनेषु तेषु प्रतिनृपसैनिकपुंगवेषु सद्यः ।
स्वनदभिनवमेघसाम्यमाजा सह पटहेन जगर्न मल्लसूरः ॥ ११ ॥
इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकरकवीन्द्रपरमानन्दविरचिताया-
मध्यायशतसंमितायां वैयासक्यां संहितायां तानजित्परा-
क्रमवर्णन नाम त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३० ॥
एकत्रिंशोऽध्यायः ।
कवीन्द्र उवाच-
अथ रामपुरात्तर्ण परावृत्तं शिवं प्रभुम् । प्रत्युद्गम्य समं सैन्यैर्मलसूरो व्यलोकत ॥१॥
तं मूरिणा प्रभावेण परिभूतारिसैनिकम् । वन्दमानं नृपः पश्यन्नभिमानधनं तदा ।
उपकण्ठे नीलकण्ठराजात्मजनिवेदितम् । प्रधीयसा प्रसादेन सानीकं समभावयत् ॥३॥

·- कवीन्द्रपरमानन्दविरचितं [ ३१ अध्याय बत: श्रुत्वा सदात्य सूर्यराजकृतं शिवः । तरस्वी सरक्षणेऽत्यर्थ क्रुद्धोऽपि क्रोधमाघृणोत् अथ वैवधिकस्तूर्णं विसृष्टः शिवभूभृता । प्रोचे प्रमावलीपालमुपेत्य महितं वचः ॥५॥ वैवाधिक उवाच- यदा यदा येदिलम्य साहाय्यं समुपेयुषा । भवता शिवभूपस्य बहवो मन्तवः कृताः ॥ यञ्च सैन्ये शिवस्योच्चैः संगमेश्वरवर्तिनि । न्यपतः सैन्यसहितो वीतभीनिशि संप्रति ॥ प्रभावलीपते विश्वनयिना शाहसूनुना । कथं कथय सोढव्यः स तवापनयो महान् ॥८॥ अतः स कुपितोऽप्युच्चदैवादात्तदयस्त्वयि। बताऽऽदिशद्यथाऽद्य त्वां तथा वक्ष्ये निशम्यताम् शिवराज उवाच- वनद्विप इवोन्मत्तो मत्तो भीतः पलायितः । यः प्राप्तस्त्वां महाबाहो महाबाहुर्नराधिपः।। तस्य पल्लीवनपतेर्विमतेपिहितागसः । उपवर्तवमाहर्तुमुद्यतोऽस्म्यहमञ्जसा ॥ ११ ॥ अथाम्मत्तो न भेतव्यमेतव्यमपि च त्वया । तत्र पल्लीवने यत्र दातव्यममयं मया॥१२॥ आगन्तासि न चेद्दत्तिर्हि गन्तासि तदशाम् । न विद्यतेऽद्य मत्कोपात्कोऽपि गोपायिता तव। ततो वार्तावहादित्थं निशम्य शिवभाषितम् । शृङ्गारपुरभूपालो याहि यामीत्युवाच तम् ॥ अथ पल्लीवनाभ्यर्णमुपेत्य शिवमूभृते । विविक्ते सूर्यराजोक्तं वचनं व्याजहार सः।।१५।। ततस्तं देशमाक्रम्य शिवः पल्लीवनाह्वयम् । अन्वग्रहीदनुग्राह्यान्निगृह्यान्न्यग्रहीदपि॥१६॥ विप्राश्च बाहुजास्तद्वदूरच्याश्च जघन्यनाः । कांस्यकाराः कलादाश्च व्योकाराः शौल्बि. कास्तथा ॥ १७ ॥ तक्षाणः पलगण्डाश्च नापिताः प्रतिहारिकाः । मालाकाराः कुम्भकाराः कारूकाश्च कुशीलवाः तन्तुवायास्तुन्नवाया रङ्गाजीवाश्च भूरिशः। ताम्बूलिकाश्चाक्रिकाश्च रजकाः शौण्डिका अपि अजापालाश्च गोपाला देवलाश्च कृषीवलाः । गान्धिकाश्च तथा कान्दविकाः काम्बविकाः पुनः मार्दङ्गिकाश्च वेणुध्माः पाणिवादाश्च वैणिकाः । वाद्यविद्याविदग्धाश्च लुब्धकाश्चासिधावकाः कुसीदवृत्तयः काण्डकारिणश्चाहितुण्डिकाः । पादूकृतः पुलिन्दाश्च जालिकाश्च जनंगमाः उपलब्धमयाः सद्यस्तमेत्य विषयं पुनः । दिने दिने वर्धमानश्रियो नन्दन्ननेकधा ॥२३॥ अथो जनपदस्यास्य रक्षणाय भृशक्षमम् । चिरदुर्गमितिख्यातमवलोक्य शिलोच्चयम् ॥ समन्ततः शिरस्युच्चैः प्राकारेण पटीयसा । परिवारितमुत्साही स कारुमिरकारयत् ॥ अथ मण्डनमस्यैष मण्डलस्येति सूचयन् । शैलमेनं महीपालो व्यदधान्मण्डनाह्वयम् ॥ अथ दुर्गपतिस्तस्मिन्गिरिदुर्गे मुदुर्गमे । निधायाघृष्यमध्यक्ष दक्षं रक्षणकर्मणि ॥ २७ ॥ सेनां च कांचिदव्यग्रः समग्रगुणशालिनीम् । प्रभुः प्रास्थित शृङ्गारपुरभूपजिगीषया ॥.

·३१ अध्याय
श्रीशिवभारतम् ।
९३
मनीषिण ऊचुः-
1
क्षणात्प्रभावलीपालं परिभावयितुं प्रभुः । पुरेव म कथं यातः शिवः शृङ्गारपत्तनम् ॥
कथं च साभिमानाय दधानाय प्रतीपताम् । अभयं ते ददामीति दूतं तस्मै विसृष्टवान् ।।
• कवीन्द्र उवाच-
जयवल्लीजयायेन कर्मणा प्रथितं शिवम् । सूर्यराजः पुरा मत्वा पुरारिसमविक्रमम् ॥
प्राज्यं प्रमावलीराज्यं पिपालयिपुरात्मना । तव क्रीतसुतोऽस्मीति वाचिकेन व्यजिज्ञपत् ॥
तदाप्रभृति तं भूपं शरण्यः: शरणोन्मुखम् । शिवतातिः शिवनृपश्चिरकालमपालयत् ॥
अयुध्यदरिमिः सार्ध शिवराजो यदा यदा । अकरोदस्य साहाय्यं सूर्यराजस्तदा तदा ॥
अथ देवध्वस्तधिया परित्यक्तभियाऽमुना । अहंयुना घनारण्यवर्तिना जिह्मवृत्तिना ॥
शिवराजविरुद्धानामविद्धानामनेकधा । व्यक्तमव्यक्तमप्युच्चैय॑धीयत सहायता॥३६॥
दृढव्रतः शिवोऽमुष्मै भूयो भूयः कृतागसे । अपि निग्रहणीयाय निग्रहं न व्यचिन्तयत् ।।
आहूतोऽपि समर्याद नाऽऽययौ स यदा मदात् । अकुप्यत्सूर्यराजाय भूभृद्भुशबलस्तदा ॥
अथासौ पृथिवीनाथ: पदातीनां तरस्विनाम् । युतोऽयुतेन सार्धन प्रयाणाभिमुखोऽभवत् ।।
नृवाह्य यानमारुह्य व्रजन्नथ स सत्वरः । समपश्यन्महासारः पुरं सारवरं पुरः ॥ ४० ॥
अथ श्रुत्वा रुषा स्पृष्टं शिवमभ्यर्णमागतम् । प्रभावलीन्द्रो विमनाः स्वजनान्समवोचत ।
सूर्यराज उवाच-
कृतकर्मा महाबाहुः सुरासुरनरन्तः । मुतः शाहनरेन्द्रस्य नैकसैनिकसंयुतः ॥ १२ ॥
शृङ्गारपुरमादातुमस्मत्तोऽद्य बतोद्यतः । अज्ञात एव निकटे कूटयोधी किलाऽऽगतः ॥
समर्थन समं तेन संपरायममुं वयम् । अकूपारमिवापारं पारयिष्यामहे कथम् ॥ ४४ ॥
इत्युक्तवान्स तैस्तत्र स्वजनेरनुमोदितः । रिरक्षायपुरात्मानमपयाने मतिं दधे ॥ ४५ ॥
मनीषिण ऊचुः-
आसीदवस्थितिर्यस्य वनदुर्गे सुदुर्गमे । अहन्यहनि च प्रायो मतिरायोधनाद्यमे ॥४६॥
सुदुर्धर्षस्य सह्याद्रिमनुते यस्य शासनम् । येनान्यदुर्लभं लब्धं बत पूर्वनृपासनम् ॥४७॥
स्वराष्ट्ररक्षणाकाझी येन दुर्दान्तचेतसः । कृतागसाऽपि संघाय दौःस्थ्यं तत्याज येदिलः॥
कुर्वता स्ववशानेव हबसानवशानाप । अकारि विनयग्राही येन वै मकरालयः ॥ ४९॥
अनन्ददाधकं येन पारम्पगिता चमूः । यः परेणानुभावेन परिभूतो न केनचित् ॥१०॥
सोऽपि प्रभावलीपालः क्षत्रधर्मविदां वरः । नायुध्यत कथं तेन शिवेनापचिकीर्षता ॥
कवीन्द्र उवाच-
पुरा पुराग्निप्रतिमप्रतापं संगमेश्वरात् । प्रयातं शिवमाकर्ण्य पल्लीवनपुरं प्रति ॥ १२ ॥

·कवीन्द्रपरमानन्दविरचितं-
-
[११ अध्याय:
असपत्नमिवाऽऽस्मानं मन्यमानोऽरुपचेतनः । लक्षयन्प्रधनाभावं हर्यक्षसमविक्रमान् ।।
पुतीकृतास्वपृतनापतीन्भुवनपूजितान् । तांस्तान्स्वस्वनिकेताय सूर्यरामोऽनुमशिवान् ।।
अथ पल्लीवनात्तर्ण परावृत्तः शिवो यदा । सूर्यराजः समाहर्तु सेनां नाभूप्रमुस्तदा ॥
अमुना हेतुना नूनं दुर्मनाः स द्विजोत्तमाः। प्रमावलीपरिवृढो न मृधे निदधे मनः ॥
विष्वक्सेनावतारेण नैकसैनिकवर्तिना । दृप्योदिलदोःस्तम्भदाढय दम्भापहारिणा ॥
दीर्णदिल्लीन्द्रसैन्येन वज्रप्रतिममूर्तिना । अतीवाव्यक्तमन्त्रेण स्वतन्त्रेणानुमाविना ।।
दुर्ग्राह्यविद्विषददुर्गग्राहिणा हठवाहिना । चन्द्रराजभुजच्छेदकारिणाऽफजलारिणा ॥१९॥
विरच्य विपुलं वैरं पलायनपरं मनः । चकार सूर्यराजो यत्तन्न चित्रकरं मम ॥ ६ ॥
अयोलतानतशिलाशतसंकुलितान्तराम् । तरुकोटरसंविष्टकघूत्कारगर्मिताम् ॥ ११ ॥
महारगविनिर्मुक्तानकनिमोकभास्वराम् । अपारविटपिघातविटपव्याप्तपुष्कराम् ॥ १२ ॥
उपकण्ठनटकनीलकण्ठमनोहराम् । नीडान्तरोत्पतत्कीरां किकीदिविकृतस्वराम् ॥
परिम्लिष्टाचलतटामम्मोधरघटाकृतिम् । प्रतिक्षणोच्चलच्छाखामृगान्दोलितपल्लवाम् ।।
स्तब्धरोमसमारब्धघघरस्वरघोषणाम् । मृगादनवती माद्यदिभसंनिभसैरिमाम् ॥ १५ ॥
धनकारकुञ्जान्तर्निद्राणव्याघ्रपुंगवाम् । अभीकानेकमल्लूककृतवल्मीकदारणाम् ॥१९॥
विसंकटामपि कुटैरुत्कटः कृतसंकटाम् । विशन्सुभटशृङ्गारः स शृङ्गारपुराटवीम्॥ १७ ॥
विविधास्कन्दनाकाङ्क्षी सूर्यराजमपद्रुतम् । निशम्यानीकसहितो विमनस्क इवामवत् ।।
अथ प्रपन्नामयदायकेन दुर्दान्तदपिहसायकेन ।
उपेत्य शृङ्गारपुरं शिवन भुजस्मयावेशभृता व्यलोकि ॥ ६९ ॥
नृवाह्ययानस्थित एव तूर्ण स्वसैनिकम्तत्क्षणमेव पूर्णम् ।
प्रविश्य शृङ्गारपुरं प्रपश्यन्स्वमप्यमस्तष परैरघृष्यम् ॥ ७० ॥
अजय्यमन्यैरिति विश्रुतं यत्स भूपतिर्वैरिनृपासनं तत् ।
स्पृशन्भृशं स्वेन पदा तदानीममानि लोकेन महाभिमानी ॥ ७१ ॥
आदाय तस्मादमयं द्रढीयः समीयुषा पौरजनेन भूयः ।
प्रविश्य शृङ्गारपुरं प्रभूय प्रभूतशृङ्गारपदं व्यधायि ॥ ७२ ॥
अथ कतिपयसैनिकानुयातं प्रतिनृपमाशु दिगन्तमेव यातम् ।
त्रिभुवनजनजित्वरप्रतापः स बत निहन्तुमपत्रपामवापत् ॥ ७३ ।।
इत्यनुपुराणे सूर्यवंशे निवासकरकवीन्द्रपरमानन्दविरचिताया-
मध्यायशतसंमितायां वैयासक्यां संहितायां शृङ्गारपुरप्र-
वेशो नामकत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३१ ॥

·९५ [३२ अध्यायः] श्रीशिवभारतम् । द्वात्रिंशोऽध्यायः। कवीन्द्र उवाच- अथ शाहसुतः प्रभावलीविषयं सर्वमपि स्वतेजसा । अकरोनिनपाणिवर्तिनं नयवर्त्म प्रतनं प्रवर्तयन् ॥ १॥ पटुसंगरकर्मकर्मठं प्रथितं व्यम्बकभास्करं शिवः । सुमतिं सपदि प्रमावलीविषयाध्यक्षपदे न्ययोजयत् ॥ २ ॥ हृतराजपुरश्रियं रुषा जितशृङ्गारपुरं तथौनसा । परसैनिकपुङ्गवाः शतं शतमेतं शरणैषिणोऽनमन् ॥ ३ ॥ अथ तस्य पुरस्य रक्षणे क्षणमालक्ष्य सदेशवर्तिनम् । स गिरिं प्रथितं प्रतीत इत्यभिधानेन समन्वितं व्यधात् ॥ ४ ॥ अथ चन्द्रमृणालचन्द्रिकामिहिकाचन्दनचम्पकादिभिः । उपनीय मुदं तपर्तुना स भृशामोदभृता न्यषेव्यत ।। ५ ।। श्रितकेसरकाण्डपाटलीसुमनोदम्भनिषङ्गवाहिना । अपि विष्टपजित्वरेषुणाऽतनुनाऽहारि शिवस्य नो मनः ॥ ६ ॥ तपताऽतितरां तपागमे तपनेनाऽऽशु कदुष्णतां गताः । सरितस्ततसत्त्वंसंश्रयं दधुरन्तः सलिलं सुशीतलम् ॥ ७ ॥ प्रतिवासरकल्पिताम्भसः सरसीः पङ्कनिषण्णसारसाः । विरमज्झषकच्छपावलीविदधे तीव्रतरातपस्तपः:॥ ८॥ प्रतिफुल्लशिरीषपाटलीपटसौरम्यभृता नमस्वता । स्मरतापम भरन्मनः सुधियां निर्विषयास्मनामपि ॥ ९ ॥ १ एतदग्रिमो ग्रन्थः संप्रति न लभ्यते । यावानुपलब्धस्तावानेव प्रकाशितोऽस्माभिः

·No text on this page.

·अथ श्रीशिवभारतान्तर्गताध्यायविषयानुक्रमः विषयाः । अध्यायाङ्काः । विषयाः। जयपत्तने येदिलशाहस्य च निवा- सकथनम् । तयोरुभयोः प्रासङ्गिक- विरोधकथनम् । निजामशाहसहा- य्यार्थ विठ्ठलाख्यभ्रात्रा सह माल- वर्भगानवर्णनम् । तस्कृतगिजामद्वे- पणोच्छेदकथनम् । संतानार्थ माल- वकृतशिवाराधनम् , सादेन शाहशरीफाख्यपुत्रद्वमाप्त्यादिक- थनम् । ध्यायाङ्काः। १ मङ्गलाचरणम् । तीर्थविध्यर्थं वारा- णसी गतं परमानन्दं प्रति वाराण- सीस्थमनीषिणां शिवभूपतिचरित्र- विषयिका पृच्छा । परमानन्दस्य तान्प्रति चरित्रकथनविषये प्रतिज्ञा। नारायणांशस्य शिवभूपतेर्मालभूप- मुपक्रम्य निखिलस्वकीयचरित्रवर्णन- विषयिणी कवीन्द्रं परमानन्दं प्रति प्रार्थना । ततः ' अमानुषचरितस्य शिवस्य चरितं वर्णयितुं कथं पारये- यम् ' इति संचिन्तयन्तं परमानन्दं 'मा भैषीः प्रसन्नाऽस्म्यहं मन्निदे- शेनैव शिवभूपस्त्वामादिदेश' इति भगवत्या देव्या आश्वासनम् । ततश्च- रित्रवर्णनाधिकारप्राप्तिकथनम् । शि- वभारताख्येऽनुपुराणेऽस्मिन् 'श्री- गिरिजाजानेमहादेवस्य दुर्वृत्ता- सुरमर्दिन्यास्तुलजायाश्च महिम- वर्णनम् , धर्मादिचतुर्विधपुरुषार्थानां तीर्थानां यवनैः सत्रा शिवनृपकृत- संग्रामाणां च वर्णनम् , इत्यादयोऽने के विषया यथानुरूपावसरं प्रतिपाद्ये- रन् ' इति ग्रन्थकृत्कृतसंसूचनम् । पुण्यपत्तनवास्तव्यस्य सूर्यवंशीय- स्योमाजानेालवर्मणो नृपतेर्वणनम् । शंभुपर्वते श्रीशंभुप्रीतये तत्कृतवि- स्तीर्णकासारवर्णनम् । तस्मिन्नेव काले देवगिरौ निजामशाहस्य वि. २ निजामाज्ञया मालवणो युद्धार्थ- मिन्दापुरगमनम् । तत्र तनिधनव- र्णनम् । भर्तृनिधनेन विलपन्त्या मालभार्याया विठ्ठलाख्यदेवरकृतोऽ- नुनयः । मालनिधननिवाधनो नि- जामशाहस्य शोकः । शाहशरीफा- भ्यां विठ्ठल कृतस्वराज्यपालनम् । शाहस्वरूपवर्णनम् । जिजूनाम्न्या यादवराजात्मजया साकं शाहस्यो- द्वाहवर्णनम् । जिजूसौन्दर्यवर्ण- नम् । वधूवरयो गृहप्रवेशः । विश्वा- सराजसुताया दुर्गायाः शरीफस्य च पाणिपीडनवर्णनम् । निजामाश्रि- तयोस्तयोः शाहशरीफयोः स्वराष्ट्र- परिपालनवर्णनम् । ३ विठ्ठलराजस्य स्वीकगमनम् । ततः शाहराजो निजे भुजे राज्य- ·२ शिवभारतान्तर्गताध्यायानां- अध्यायाङ्काः। विषयाः । अध्यायाङ्काः। विषयाः । भारं बिभर्तीति कथनम् । सम्भ दिल्लीश्वरेण संधिकथनम् । दिल्लीश्व- खेल-मल्ल-मम्ब-नाग-पशुक-त्र्य रकृतस्तत्स्वीकारश्च । जहानगीर म्बक-बक्काख्या विठ्ठलतनूभुवोऽ इभरामं येदिलसहायार्थ संप्रेषयति म्बरमतावलम्बिनो वर्तन्ते स्मेति क स्मेति कथनम् । ताम्राननसहायेन थनम् । जातुचिन्निजामशाहं दृष्ट्वा येदिलो निजामं तृणायापि नामन्य- तेन समं संभाष्य च जाधवरावप्रभृ- तेति कथनम् । निजामोऽपि शाहा- तिषु वीरेषु प्रतिनिवर्तमानेषु सत्सु दिभिर्युक्तं ताम्राननं न गणयामासे- महति जनसंमर्दे खण्डार्गलस्याग्रेसरः ति वर्णनम् । येदिलो दिल्लीन्द्रस्य करी मदोन्मत्ततया लोकान्पीडयति सहायार्थ प्रायतिष्ट, दिल्लीन्द्रनिदे- स्म । तन्निवारणाय प्रयतमानो या शेन निजामशाहेन योद्धं जहालज- दवराजस्य दत्तवर्मा नाम सुतस्तं हानखञ्जीरसिकन्दरप्रमुखा योधा दन्तावलं शस्त्रैः प्रहृत्य व्याकुलय. दक्षिणां ककुभं संप्रापन् , तत्कृत- दिति वर्णनम् । तदसहमानौ सम्भ निजामदेशाक्रमणमित्यादिकथनम् । खेलनामानौ विठ्ठलतनयौ खण्डा. अम्बरसहायार्थ शाहादीनां प्रापण- गलं सहायमतानिष्टाम् । तत्प्रसङ्गेन म् । दिल्लीन्द्रनिजामसेनयोस्तुमुल- युध्यतोः सम्भदत्तयोः सम्भो दत्तं संग्रामवर्णनम् । शाहशरीफखेलादी- जघानेति वर्णनम् । पुत्रमरणक्रुद्धस्य नामतुलपराक्रमेण ताम्राननसैन्यस्य यादवराजस्य भृशबलानां च संग्रा- पलायनम् । मनचेहरसैन्यकृतशरी- मवर्णनम् । तस्मिंश्च संग्रामे यादव फवधवर्णनम् । अनुजविनाशेन क्रु- राजः स्वजामातरमपि शाहं प्रहृत्य द्धस्य शाहस्य पराक्रममसहमानस्य मूर्छयांचकार, सम्मं चावधीदिति बलस्य कान्दिशीकतां वीक्ष्य शाह- वर्णनम् । यादवभृशबलयोनिजाम शर्मसैन्यकृतसिंहगर्जनावर्णनम् शाहकृतसान्त्वनवर्णनम् । ताम्राननसेनायाः शाहकृतबन्धनक- थनम् । विजयिनः सेनापतेरम्बरस्य भृशबलैः साकं निजामशाहदर्शनार्थ ४ जाधवराजस्य कुपूयवर्तनमसहमान- प्रयाणवर्णनम् । स्य निजामस्य विषये दुर्मन्त्रचिन्तन- कथनम्।तज्ज्ञात्वा यादवस्य दिल्लश्वि- रसमीपगमनवर्णनम् । निजामं त्य ५ खेलादिविठ्ठलपुत्रैः कृतस्पर्धस्य शा- क्त्वा गतं यादवराज ज्ञात्वा येदिलस्य हवर्मणः स्वदेशगमनवर्णनम् । स्व- महानन्दसमुद्भववर्णनम् । येदिलस्य सांनिध्यनिवासार्थ शाहवर्माणं प्रति ·विषयानुक्रमः। विषयाः । अध्यायाङ्काः । अध्यायाताः। विषयाः । येदिलप्रार्थना । शाहसहायेन येदि मनवर्णनम् । शिवस्य जातकर्मादि- लकृतशत्रुपराभवः । शाहकृतोऽम्ब- संस्कारकथनम् । शिवस्याभिषेकार्थ रपराजयः । शाहकृतो मुधपराभवः। दशमेऽह्नि कृष्णागोदावरीभीमरथ्या- केरलकर्नाटकादिदेशान्विजित्य शा दिसरितां शिवसंनिधावागमनवर्ण- हवर्मकृतमिभरामकोशविवर्धनम् । नम् । देवसेनाशचीस्वाहादिवि- जिजूदेव्याः पातिव्रत्यम् । शिवजन्म- हितं प्रसूतिकास्नानवर्णनम् । नाम- प्रस्ताववर्णनम् । म्लेच्छभाराक्रान्ता- करणसंस्कारकथनम् । शिवस्य या विश्वंभरायाः स्वदुःखनिवेदनार्थ भाविविधेयानां वर्णनम् । विविधा- परमेष्ठिसंनिधिगमनवर्णनम् । वि लंकारविभूषितस्य शिवस्य बाल्या- धातारं प्रति स्वोद्धारार्थं प्रार्थना । वस्थासौन्दर्यवर्णनम् । उपवेशनान्न- यवनकृतवैदिकधर्मध्वंसनिवेदनम् । प्राशनसंस्कारवर्णनम् । शिवजन्मनः " धरे, मा भैषीः पुरा मया करुणा- प्रागदर्याखानं हन्तुं प्रस्थितस्य जीमूतो मुरारिः परया भक्त्या प्रा. शाहराजस्य तं हत्वा शिवनेरिदुर्ग र्थितः स्वयं मामुवाच-दाक्षिणात्यस्य प्रति प्रत्यागमनवर्णनम् । शाहकृत- शाहभूपतर्जिजूनामिकाया भार्यायाः शिवमुखावलोकनकथनम् । शिव- पुत्रतां प्रतिपद्य तव प्रियं विधा जन्मोत्सवे शाहकृतविविधवस्तुदान- स्यामि '-इति । तद्वसुंधरे स्थिरा भव" इत्यादिब्रह्मकृतं धरां प्रति स- माश्वासनम् । धात्री वैधात्री वाचं ७ शिवस्य बाल्यावस्थोचितानां विवि- श्रुत्वा स्वाधिष्ठानं प्रतस्थ इति धलीलानां वर्णनम् । कथनम् । मानुषभावस्वीकारे प्रभो- रिच्छा समजनीति कथनम् । ८ शिवजन्मवर्णनं श्रुत्वा कवीन्द्रं प्रति 'यत्र शिवजन्माभूत्स दुर्गो यवना- ६ शिवाख्यया प्रादुबुभूषोर्विष्णोर्जिजूं यत्तः, तत्र कथं शाहप्रवेशः' इति प्रति दर्शनम् । योगेश्वरस्य तत्का सांशयिकानां मनीषिणां प्रश्नः । लिकस्वरूपवर्णनम् । जिजोर्दोहद तत्संशयनिराकरणार्थ कन्द्रिकृत- वर्णनम् । अरिष्टवर्णनम् । श्रीशिव- कथाप्रस्तावः । निजामस्य विपत्कालं जन्मवर्णनम् । तत्स्वरूपकथनम् । दृष्ट्वा स्वकीयं प्राक्तनं संबन्धं वि- शिवप्रादुर्भावसमनन्तरमेव श्रीसर- चिन्त्य विजयपुरं त्यक्त्वा शाहभू- स्वत्यादिदेवतानां तत्समीप आग पतेर्निजामसमीपे गमनम् । अत्रा- वर्णनम् ।

·४ शिवभारतान्तर्गताध्यायानां- अध्यायाङ्काः। विषयाः । अध्यायाङ्काः। विषयाः । न्तरे विजयराजः शभुराजाय शाह करोत् , गोदावरीप्रवराभीमाधानां सूनवे जयन्तीनाम्नीमात्मतनयाम धुनीनां कूलस्थप्रदेशं स्वाधीनी च- नुरूपाममन्यतेति कथनम् । तयोः कारेत्यादिवर्णनम् । दिल्लीन्द्रप्रतीपान् शंभुजयात्योः शिवनेरिदुर्गे विवाह शाहप्रयत्नानवलोक्य धाण्टिककााण्ट वर्णनम् । नूनसमवायात्पत्नीमन्त- कादिवीराणां शाहसमीप आगम- वत्नी तत्र संस्थाप्य दर्याखानजि नम् । तभ्यः सेनापतिपददानम् । ये- गीषया शाहः प्रतस्थ इति वर्ण दिलशाहिजहानयोः संधिः । शाहः नम् । पूर्वोक्तसंशयसमर्थनं श्रुत्वा कति वर्षाणि ताभ्यामयुध्यत संधि- 'दिल्लीश्वरं हित्वा यदुराजे ताम्रास्यै श्च कथं विहित इत्यादिविषयकः योद्धं समुद्यते किमचेष्टत निजामः' कवीन्द्रं प्रति मनीषिणां प्रश्नः । इति कवीन्द्रं प्रति मनीषिणां प्रश्नः । वर्षत्रितयमित्यादि कवीन्द्रस्यात्तरम् । तान्प्रति कवीन्द्रस्योत्तरम् । दुर्व्य शाहं प्रति स्वप्ने धूर्जटेरुपदेशः शि. सनभर क्रान्तनिजाम् कृतयादवावमा वनिदेशेन स्वविषयमुज्झित्वा शाह- ननकथनम् । यादवराजरय निध कृत परविषयप्रत्यर्पणवर्णनम् ताम्र- नम् । श्वशुरविनाशेन संक्रुद्धग्य यदिलाभ्यां शाहस्य संधिः । स्वस- शाहभूपाय निजामसाहाय्याद्विराम । हायार्थं शाहनृपमानेतुं तन्निकटे ताम्रालनपताकिनी विहितधारागिरि स्वामात्यप्रेषणम् । शाहकृतस्वीकार- वे नम् । यदिलस्य धारागिरि प्रति वर्णनम् । शाहेन साकं फरादयाकूता- सेनाप्रेपणम् । धारागिरिजिघृक्षया दियुतस्य रणदूहलस्य महमूदाज्ञया. शाहिजहानमहमूदसनयोः संग्रामव. कर्णाटगमनम् । शाहकृतकर्णाटवि- र्णनम् । सैन्यद्वयकृतनिजामपराज जय वर्णनम् । प्रसन्नात्मना रणदूहलेन यवर्णन । निजामपराभवमधिकृत्य पारिताषिकीकृते बिगरूरपत्तने शाह- कवीन्द्रं प्रति मनीषिणां प्रश्नः । निवासः । बिगरूरवर्णनपूर्वकशाह- कवीन्द्रयोत्तरम् । कालदुर्विलास राजेश्वर्यकथनम् । शिवस्य प्राथ- वर्णनम् । मिकशिक्षणवर्णनम् । ९ देवगिरि गृहीत्वा ताम्राननसैन्ये १० शिवस्य शाहराजकृतं पुण्यपत्तना- महता मोदेन महमूदसैन्ये च दु धिपत्यम् । तद्विषयकमनीषिप्रश्नः । खन स्वस्वविषयं गते शाहराजः शाहस्वप्नवर्णनम् प्रभाकरनाम- शिवनेरिप्रभृतीन्दुर्गान् स्वायत्तान कपुरोहितसविधे शाहभूपस्य ·विषयानुक्रमः अध्यायाङ्काः। विषयाः । अध्यायाकाः । विषयाः । स्वप्नार्थविषयकः प्रश्नः । 'शुभ शाहशिविरविध्वंसनम् । बाजराज- सूचकोऽयं स्वप्मः' इति तदुत्तरम् । कृतशाहनिग्रहवर्णनम् । स्वप्ने शिवनिदेशेन पुण्यदेशाधिप- त्येन शाहः शिवमयोजयदिति व- १३ पितृनिरोधानन्तरं शंभुशिवौ किम- र्णनम् । शिवराजस्य स्मृतिपुराणेति- काष्टीमिति कवीन्द्रं प्रति मनीषि- हासादिशिक्षणवर्णनम् । शिवोद्वा. प्रश्नः । तदुत्तरोपक्रमः । बिगरूर- हवर्णनम् । जिघृक्षया मुग्तुफस्य तानजिदादीन् प्रति तत्र गमननिदेशः । महमूदस्य च शिवस्य विषया प्रति गन्तुं स्वकी- ११ शिवभूपस्य पुण्यपत्तनगमनानन्तरं यवीराणां प्रेषणम् । फत्तेखानादीनां बे- शाहः किमकरोत्, महमूदश्च कथ- लसराख्यनगरे सेनाभिनिवेशवर्णनम् । मवर्ततेति मनीषिणां प्रश्नः । कर्णा- शिवराजस्य स्वकीयसैनिकान्प्रति टमण्डलं वशी चकारेत्यादि कवीन्द्र- प्रोत्साहनात्मकं भाषणं वल्लालं निगृ- स्योत्तरम् । वीरभद्रस्य सिंहासनारो- हीतेति निदेशश्च । शिवनृपाज्ञया हणवर्णनम् । शाहं नियन्तुं मह तद्वीराणां शिरोबलं प्रति प्रयाणम् । मूदो मुस्तुफाखानमादिशदित्यादिव- बल्लालस्याऽऽत्मीयसैनिकान्प्रति प्रो- र्णनम् । मुम्तुफाखानस्य कर्णा- त्साहकवचनम् । शिववल्लालबलयोः टागमनवर्णनम् । आयान्तं मु- संग्रामवर्णनम् । हैबतसुतवधवर्णनम् । स्तुर्फ श्रुत्वा शाहस्य प्रत्युद्गमनम् । शाहं प्रत्याययितुं मुस्तुफप्रयत्नः । १४ हैबतसुतनिधनं श्रुत्वा संक्रुद्धस्य सेवकानधिकृत्य मुस्तुफस्योपदेश. फत्तेखानस्य शिवराजजिगीषयाऽभि- शाहं निगृह्णीत, इति मुस्तुफस्य यानवर्णनम् । ससैन्यम्य तस्य पुरंदरा- स्वसैनिकानादेशकथनम् । शाह धिरोहणम् । शत्रुसेनामवलोक्य शाहा. शिबिरे महोत्पाताः । शाहनिरुत्साह. मजकृतसमरदुंदुभिवादनवर्णनम् । शि- वर्णनम् । वफत्तेखानसैन्ययोस्तुमुलसंग्रामवर्णनम् । युद्धावलोकनार्थं तत्र पुरंदरदुर्गे देवा- गमनवर्णनम् माद्रकृत सेवानव- १२ मुस्तुफाखानसैन्यकृतशाहशिबिरनि माधवर्णनम् । शिवसैन्यधतान्त फत्ते- रोधवर्णनम् । शाहमुस्तफसैन्यसं १खानसैन्यस्यमा जिजीवितहानेच्छया -आपलायन । सस्ता खानस्य ' ·शिवभारतान्तर्गताध्यायाना- अध्यायाङ्काः । अध्यायाङ्काः । विषयाः । विजयनगरगमनम् । महमूदस्य विम- नस्कत्वकथनम् । विषयाः । मपि पारटेयुः, तद्यं सुदृढं कमपि दुर्गमं दुर्गं लभध्वं, भेदावलम्ब कुरुत, इत्यादिसुवर्णशर्मकृतस्योपदेशस्य वर्ण- नम् । शिवकृतस्वीकारकथनम् । १५ शिवस्योत्कर्षमात्मीयमपकर्ष च वि- ज्ञायमहमूदस्याग्रिमविधेयचिन्तनवर्ण- नम् । प्रासङ्गिकं शंभुकृतफरादपराभव- कथनम् । येदिलस्य शाहराजो मोक्त- व्यो न वेति विचारवर्णनम् । 'बिगरू- रसिंहगडगिरिद्वयप्रत्यर्पणाभिवचनस्व- रूपात्मकेन समयेन मोक्तव्यः । इति स्वीयविचाराणां निजप्रकृतिसविधे कथनम् । तेषां विषयेऽस्मिन्संमति- कथनम् । ' बिङ्गगरूरसिंहदुर्गप्रत्यः पणेन मोक्ष्यामि कारातः' इति शाहं प्रति येदिलवचनम् । तद्भाषणस्य शाहभूपकृतस्वीकारः । पितुर्निदेशेन शंभुशिवौ बिगरूरसिंहपर्वतो येदिला. यादातां शाहस्य बन्धमोचनं च । १७ अलीशाह कृताफजलवर्णनम् । अफ. जलनिकटे शिवपराक्रमवर्णनम् । शिव- कृतोडतकृत्यनिदशश्च । अफजल कृत- स्वप्रौढिवादः । तत्कृता शिवभूपज यविषयिणी संधा च । येदिल कृततत्स. कारवर्णनम् । अल्लीशाहादफजलस्य हस्त्तुिरगादिप्राणिनां विविधशस्त्राणां तथाऽन्यवस्तूनां प्राप्तिवर्णनम् । येदि- लकृतस्याफजलस्य सेनापतित्ववर्ण. नम् । महता सैन्येन सह विजयनग. रादफजलप्रयाणवर्णनम् । गच्छतोऽ. फजलस्याशुभशकुनवर्णनम् । अफ- जलसेनावर्णनम् । मध्यमार्ग सेना- भिनिवेशकथनम् । १६ ईप्सितलाभेन महमूदस्याऽऽनन्द कथनम् । सिंहपर्वतप्रत्यर्पणात्मिकया पित्राज्ञया क्षुब्धस्य शिवभूपस्य विज- यनगरजिधृक्षाकथनपूर्वकं सुवर्णश. र्माणं प्रति — नियुज्यन्तां तुरंगिणः ' इत्याज्ञाकथनम् । ' बलवद्भिर्विरोधो न हि विधातव्यः, बलवद्विरोधेनैव तव जनकः शाहभूपो बन्धनमन्वभूत् , येदिलताम्राननौ भवद्भयो नितराम. क्रुधताम् , तावुभावपि यदि संयुज्या. भ्यागच्छेतां नतरां भवन्तोऽग्रे स्थातु. १८ 'पुण्यप्रान्तस्थं शिवमुपेक्ष्य सोऽफ- जलः किमर्थं वैराटं विषयमभ्यग. मत् ' इति मनीषिकृतप्रश्नः । कवी. न्द्रस्योत्तरम् । चन्द्रराजादीनां वधं विधाय शिवनृपो जयवल्ली जग्राहेति कथनम् । चन्द्रराजभ्रातुः प्रतापवर्म- णः पलायनपूर्वकं येदिलाभ्यासगम- नवर्णनम् । प्रतापकृतं येदिलस्य सेवादिवर्णनम् । चन्द्रराजराज्य शिवनृपतेः सकाशाङ्कलात्प्रगृह्य तुभ्यं ·विषयानक्रमः। । --- अध्यायाङ्काः। विषयाः । अध्यायाङ्काः । विषयाः । दास्यामि ' इति प्रतापं प्रति चन्द्र श्य शिवभूपस्य रहस्यकथनम् । स- राजस्याऽऽश्वासनम् । प्रतापकृतम सैन्यस्याफजलस्य जयवल्लीमार्गे गम- फजलसहायम् । वैराटनगरेऽफजला- नम् । पर्वतारोहणावरोहणकालेऽफ- गमनम् । अफजलमागतं श्रुत्वा शिव- जलबलस्य दुरवस्थितिवर्णनम् । राजस्याग्रिमविधेयविचारवर्णनम् । अफजलस्य जयवल्लीदर्शनम् । कुमु. पदातिभिः सह शिवस्य जयवल्लीप्र- द्वतीकूलेऽफजलचमूनिवेशवर्णनम् । याणवर्णनम् । शिवं प्रति पत्रद्वारा:- कुशलपृच्छार्थ शिवाफजलयोः पर- फजलवाचिकवर्णनम् । शिवकृततत्प- स्परं स्वस्वदूतप्रेषणम् । रत्नग्रहणार्थ त्रवाचनम् । भाविविषयाणां कथन रत्नोद्यमिनां शिवाहानेन गमनम् । विषये कवीन्द्रस्याऽऽश्वासनम् । शिवभूपवधविषयेऽफजलस्य दुर्वि- चारसरणिवर्णनम् । १९ अफजलस्तवनपूर्वकं शिवस्य तन्नि. कटे स्वदूतप्रेषणं स्वाशयाविष्क- रणं च । अफजलम्य स्वसैनिकान्। २१ कवीन्द्रस्य शिवाफजलयोः समय- प्रति भापा,म् । सैनिकानां तन्नि. कथनविषयिका प्रतिज्ञा । तदुभयोः परस्परदर्शनकाले नियमवर्णनम् । कटे च स्वाभिप्रायाविष्करणम्। शिव- उपाध्यायवचनागिरिजाजानिं संपूज्य स्याद्भुतपर क्रमवर्णनम् । अफजलं प्रति जयवर्दुर्गमत्वात्तत्राऽऽगमनं दधिदूर्वादिमङ्गलवस्तुस्पर्श विधाय शिवभूपस्याफजलसंनिधौ गमनव- वरमिति सैनिकानां मन्त्रकथनम् र्णनम् । तत्कालिकशिवस्य नेपथ्य- तच्छत्वाऽफजलस्य क्रोधाविर्भावक. वर्णनम् । शिवाफजलयोः परस्पर- थनम् । अफजलप्रयाणम् । दर्शनवर्णनम् । शिवमधिकृत्याफज- लभाषणम् । तदुत्तरं शिवग्रीवाग्रह- २० शिवभूपस्य देव्या दर्शनं प्रसङ्गाहे णपूर्वकं शिवकुक्षौ स्वकीयकृपाणस्य वीवर्णनं च देव्या वन्दनम् । 'यवन- निखननम् । शिवः कृपाणिकाग्रेणा- पुंगवोऽफजलस्त्वया साकं युयुत्सु- फजलकुक्षि विदारयामासेति वर्ण- रुपैति तं जहि' इत्याद्यग्रिमविधेय नम् । अफजलस्य शिववधविषये सूचकं शिवं प्रति तुलजाया निदे- स्वसैनिकान्प्रति कथनम् । शिव- शवचनम् । देव्याः शिवकृपाणी. भूपकृताफजलवधकथनम् । सय्य- प्रवेशस्य कथनम् । स्वसैनिकानुद्दि दादीनां शिववधार्थमभिगमनम् ।

·८ शिवभारतान्तर्गताध्यायाना- विषयाः । अध्यायाङ्काः। विषयाः । शिवसैनिककृततन्निरोधः । जीव- माहिलकृतसय्यदवधवर्णनम् । प्रता- पगडे जयदुंदुभिध्वनिवर्णनम् । देशं जग्राह, -- २२ अफजलवोत्तरं खानसेन्यस्य भवर्णनम् । मुसेखानस्य स्वसैन्यं प्रत्युत्साहवर्धिष्णुवचनम् । अ- फजलज्येष्ठात्मजपलायनम् । शिव- सन्यकृतरणदहलनिरोधवर्णनम् । येदिलसन्यस्थाग्रेसराणां भटानां शिवभूपसन्यविहितबन्धनवर्णनम् । जयवल्लीनिकटचरारण्यस्य भयानक- त्वकथनम् । शिवसेनाकृतखानसैन्य. पराजयवर्णनम् । विजयशालिनां शिववीराणां विजयपूर्वकं शिवनृप- दर्शनकथनम् । जगदापितुमवतीर्णम्य विश्वभरस्य शिवराजस्य : नैतचित्रं चरित्रमित्यादि कथनम् । अध्यायाकाः । प्रति मनीषिप्रश्नः । अफजलं हन्तुं शिवनृपे प्रस्थिते तत्सेनापतिः शत्रु- अफजलप्रेषितसौनिकाः शिवविषयमपि जगृहुरित्यादिवर्ण- नम् । तच्छ्रवणानन्तरं शिवसेनाप- तिकृतस्वदेशगमनम् । सेनापतेः प्रतिज्ञा। सेनापति प्रति शिवसंदेशः। अफजलवधोत्तरं सेनापतेवैराट- विषये गमनम् । सेनापतेरुपेक्षया सुसेखानादीनां पङ्क्तिहरित्सु पला- यनम् । दुर्गमे पथि शत्रुसैन्यं कथं पलायते स्मेति मनीषिणां प्रश्नः । अफजलवधोत्तरं पलायनपरस्य तत्सै- न्यस्य शिवपदातिकृतनिरोधः । शिवाफलसेनासंग्रामः । मुसेखानस्य प्रतापरावं प्रति दुर्गमप्रदेशाबहिर्ग- मनार्थ मार्गप्रदर्शनार्थ प्रार्थना । प्रतापकृतस्वीकारश्च । अफजलात्म- जस्य वैराटतो गमनवर्णनम् । शि. वस्य परायत्तान्विषयान्ग्रहीतुं वैरा- टदेशे गमनम् । शिवकृत कृष्णाती- रस्थदेशाक्रमणम् । शिवसेनाकृतच- न्दनवन्दनाख्यदुर्गद्वयनिरोधः । ना- यकनामकयो राज्ञोहिलालं पुर- स्कृत्य शिवं प्रति शरणार्थ गम- नम् । आत्मनीनतया शिवस्तान्स- भृद्धानकरोदिति वर्णनम् । खवा- २३ विपद्गतानां परसैनिकानां शिवकृत- निरीक्षणम् । परसैन्यादानीतानां सौवर्णराजतपणादीनां स्वकीयको- पागारे निधानवर्णनम । ' अलीशा- हस्य तां सेनां शिवो जयवल्लीमहा- म्भोधौ न्यमज्जयत्तावत्तस्य सेनापतिः कत्यः किमकरोत?' इति कवीन्द्र ·विषयानुक्रमः । अध्यायाङ्काः। विषयाः गमायावनीरामपुरादीनां शिवनृप- कृतं स्वायत्तीकरणम् । शिवकृतं प्र- णालदुर्गस्याऽऽवरणम् । शिवदुर्गा- धिपसेनयोः संग्रामः । शिवराजकृतं प्रणालशैलस्य ग्रहणम् । तत्सौन्दर्य- वर्णनं च। २४ अफजलवधानन्तरं पराभूता मुसेखा- नादयो येदिलसैनिकाः किमकार्षुः, प्रणालदुर्गग्रहणानन्तरं स शाहात्म- जश्च किं व्यधादिति मनीषिणांप्रश्नः! पराजयब्रीडितान्मुसेखानादीन्प्रति ये. दिलस्योत्साहसंवर्धकं भाषणम् । येदिलाज्ञया रुस्तुमं सेनान्यं विधाय मुसेखानादीनां विजयपुटभे. दनतो गमनम् । पूर्वप्रेषितप्रणिधि- द्वारा येदिलकृतं प्रणालशैलपराभव श्रवणम् । येदिलप्रार्थनया दिल्लीप- तिस्तत्सहायार्थ स्वसैन्यं प्रेषयामा- सेति वर्णनम् । शिवस्य प्रणालशै- लरक्षणपूर्वकं परसेनां प्रत्यभिगम- नम् । रुस्तुमस्य स्वसैनिकान्प्रति स्वसेनासंनिवेशविधानकथनम्।शिव- स्यापि स्वीयवीरान्प्रति सेनाव्यूहवि- पये कथनम्। शिवसेनाकृतसिंहनादा- दिवर्णनम्।शिवरुस्तुमसैन्ययोः संग्रा- मवर्णनम् । हीरवर्महिलालयोस्तुमुल- युद्धवर्णनपूर्वकं परसैन्यनाशवर्णनम् । रुस्तुमस्य पराभवः शिवराजवि- जयवर्णनम् । अध्यायाङ्काः। विषयाः। २५ रुस्तुमपराजयानन्तरमल्लीशाहविषयं वशमानेतुं महतीं सेनां प्रेषयामास, तस्याः सेनायाः सेनापतियेदिलराष्ट्र वशी चकारेत्यादिवर्णनम् । स्वरा- ष्ट्रस्य बलस्य च नाशमवलोक्य चि- न्तार्णवे निममो येदिलः कर्णपुराधीशं जोहरं शिवं निग्रहीतुं प्रेषयामासेति वर्णनम् । जोहरस्य तुरगिभिः सह प्रणालदुर्गगमनम् । रुस्तुमफाजल- योस्तथैव बाजराजभाईखानपीडना- यकादीनां येदिलाज्ञया जोहरसहा- यार्थ तत्समीपमागमनम् । जोहरफा- जिलरुस्तुमादिविहितं प्राक् प्रणाल- दुर्गस्य वेष्टनम् । सादातमसूदबाज- राजादिरचितं प्रत्यग्वेष्टनम् । अन्य- सेनाकृतं दक्षिणत उत्तरतश्च रोधन- म् । उपत्यकास्थजोहरस्याधित्यका- गतशिवस्य च बहूनि दिनानि सम- रोऽभूत्तथाऽपि जोहरो न यशः सं- पादयामासेत्यादिवर्णनम् । 'अल्ली- शाहेन स्वसहायार्थ दूतं संप्रेष्य दि- ल्लीपतेर्वाहिनी सागाहूता तस्या ना- यकः क आसीत् , सा च केन प. था क प्रतस्थे किमकारि च तया' इत्यादिविषयको मनीषिणां प्रश्नः । दिल्लीपतिधोरागिरितलस्थितां स्वसे- नां स्वकीयमातुलस्य शास्ताखानस्य सैनापत्ये प्राहिणोदित्यादिकथनम् दिल्लीशाज्ञया शमसजाफरादीनां स्व. स्वसैन्येन सत्रा शास्ताखानानुगमन- ·शिवभारतान्तर्मतामायाना- - अध्यायाकाः। विषयाः। अध्यायाधाः। विषयाः । वर्णनस् । सप्तसप्ततिसहनसंख्याक निशम्य शिस्त्र क्रोधसंवर्धनम् । तुरगैः सह शास्ताखानो भीमाख्य विवस्वमगताबास्तुलजायाः शिव सरित्तीरस्थशत्रुविषयं प्रापदिति क प्रति भाविवियविषयकं भाषणम् । थनम् । यवनसेनाकृतमन्दिरारा देव्या अन्तर्धानकथनम् । प्रणाल- मादिध्वंसवर्णनम् । चक्रवतीनिरो पर्वते भास्करसुतं यम्बकं सेनान्य धकथनम् । शिवनिरोधविषयेऽल्ली विधाय पदातिसैन्येन सह शिवस्य शाहस्य जोहराय संदेशकथनम् । शत्रुकृतनिरोधाहहिर्निर्गमनवर्णनम्। ससैन्यस्य शिवभूपस्य विश्रमार्थ २६ यवनसैन्यकृतसाहसवटादिग्रहणम् । विशालदुर्गे निवासकथनम् । राजमातुः शरीरे वीररसाविर्भावः । तस्याः संग्रामविषयकं भाषणम् । शिवसेनापतेर्नेतुः शाहपुरदाहपूर्वकं २७ ' जोहरः प्रणालाद्रेः शिवनिर्गमं शिवपत्तनप्रयाणम् । नेतुः शिवमातू कथं नाशासीत् ' इत्यादिविषयको राजदुर्गे दर्शनम्। हिलालेन सहितस्य मनीषिणां कवीन्द्रं प्रति प्रश्नः । तस्य सैन्याधिपस्य राजमातरं प्रति 'येदिलेन समाहूतैस्तान विषयो वन्दनम् । ' प्रणालाचलमूर्धनि मम वशयितुमुपक्रान्तः, अतः संप्रति बहिश्चरः प्राणो विरुद्धै रुद्धोऽत- तैर्योर्बु प्रस्थीयते मया, त्व- स्तमात्मनो वत्सं विमोचयितुं प्रय- या मम संग्रामविशारदैयधैिर्योद्ध- तिष्ये, जोहरस्य मूर्धानं च युधि इत्याबाशयकः शिवस्य हरिष्ये' इत्यादिविषयकं राजमातुः जोहरं प्रति संदेशः। 'पर्वतस्य सहिलालं सैन्येशं प्रति भाषणम् । निरोधने भाषीखानादयो भटास्तेन राजप्रसूभाषणोत्तरं सेनापतिवचनम् । जोहरेण संदिष्ठाः' इत्यादिवर्णणम् । हिलालात्मजस्य वाहवाहस्य परसे- शिवनिर्गमविषये जोहराम गूढपुरु- नाव्यूहे प्रवेशः । परसैन्यशस्त्रप्रहारेण पाणां निवेदनकपनम् । शिवनिर्ग: संजातमूर्छस्य तस्य भूमौ निपात मेन चकितचकितस्व . जोहरस्य वर्णनम् । शत्रुशिबिरप्रापणवर्णन शिवानुगमनविषये मसूदाय नि- च । जोहरवीरप्रभावेण हिलालादीनां देशः । मसूदजसकन्तसूर्यराजादि. पलायनवर्णनम् । 'युध्यन्तोऽपि कृतविशालपर्वतपरिषीकरणवर्णनम् । नेतृपुरःसरा वीराः प्रणालाचलं प्र उभयसेनाकृतायोधनवर्णनम् । म- यातुं नान्तरं प्रपेदिरे' इत्यादि सूदादीनां पराभववर्णनम् । मसू- वर्णनम् । नेतृप्रमुखवीराणां पराभवं दस्य पराभवव्रीडितस्य जोहरसमापे , व्यम् ·विपथनुभमः। ११ ध्यायाङ्काः । विषमाः। गमनम् । विशालपर्वतादाजदुर्ग प्राप्तस्य शिवस्य स्वजननीदर्शन- वर्णनम् । स्वीष्टसिद्धिविषये शा- स्वाखानस्य चिन्ताकथनम् । ध्यायाकाः विषयाः। वर्णनम् । येदिलमौढयवर्णनम् । शत्रुसैन्यकृतं संग्रामदुर्गस्थाऽऽक्र- णमं श्रुत्वा शिवस्य सचिवान् प्रति तदुर्गस्य प्रतिग्रहणविषयेऽर्थस्य स्तवनपूर्वकं भाषणम् । ततः शि- वनृपं प्रति सचिवानां समयोचित- बचनम् । 'त्रिसप्तत्या सहसः सप्ति- वाहानां समन्धितः शास्ताखानः पुण्यपुटभेदनस्थः किमकरोत् ' इति मनीषिणां कवीन्द्र प्रत्यानुयोगः । कारतलब प्रति दिलीन्द्रमातुलस्य खानस्य माविविधयविषयकं कथ- नम् । प्रस्थिसस्य कारतलबबलस्य पथ्यन्तराऽन्तरा स्थगितत्ववर्णनम् । सखशैलादोहन्तं तं परं शिवः कस्मान न्यरौत्सीत् ' इति. मनी- 'यर्यादावेव मया स विरुद्धो रुद्धः स्यात- हि ससैन्यो नाऽऽप्रतिष्यात्, इति मनस्थानीय न न्यरुणतं शिवः ' इति कवीन्द्रस्योत्तरम् । शिवकार. तलबसेनासंग्रामवर्णनम् । मित्रसे- नामरसिंहादीनां पराक्रमवर्णनम् । कारतलबसैन्यदुःस्थितिकथनम् । . २८ 'भृशबलोत्से राज्ञि राजगिरि गते प्रणालाद्रेः का मतिः' इति कवीन्द्र प्रति मनीषिणांप्रश्नः। 'अत्र शास्ता- खानः, अन्यत्र जोहरः, तर्हि कथं वयं युगपदु यत्र योद्धं श- क्नुयाम, अतस्त्वं प्रणालादि येदि- लाधीनं विधायात्राऽऽयाहि, इह कार्यान्तरमुपस्थिम्' इति शिव- स्य त्र्यम्बकं प्र संदेशः । नृपा ज्ञया प्रणालसी जोहराय बित- णम् । जोहरतं येदिलसमीपे - मनं तदर्शनं ।' नायं जोहा- स्त्वया हन्तवः' इति देव्याः दिवं प्रति निदेशः । जोहरनाशविये मनीषिणां कवीन्द्र प्रति पुनः प्रश्नः । प्रणालपर्वताच्छिवनिगम ज्ञात्वाऽल्लीशाहस्य जोहरषिये क्रोधः । 'लुब्धात्मना त्वया भूरि धनं लब्धा प्रस्थास्यञ्छत्रुरुपोषितः, तस्मातेर भूपतिना यस्दायि तन्मयं हि नो चन्मरिष्यसि इति येदिल जोहरसमयदि वर्गदूत- प्रेषणम् । ततो जोहरस्य कर्णपुरं प्रति गमनम् । सहालाहाहाला- दानेन विलकृतेन जोहवनाश- विणां पृच्छा २९ 'शिवं शरणं व्रज ' इति राज- व्याध्याः कारतलबं प्रत्युपदेशः । शिवं प्रति कारतलबदूतगमनम् । प्रसनाच्छिववर्णनम् । कारतलबस्य दूतद्वास शिवं प्रत्यभययांचनम् ।

·शिवभारताम्वताभ्यायाना- . अध्यायाकाः। विषयाः । अध्यायाङ्काः। विषयाः । यर्हि स्वीयया सेनया सह प्रप शिवस्य समृद्धिवर्णनम् । बसे तर्हि मे विषयान्निर्याहि । इत्यादि शिवस्य कारतलबं प्रति दू- ३० फैरङ्गादिराजभ्यः शिवस्य बलिग्रहण- तद्वारा प्रतिसंदेशकथनम् । दूतस्य म् । यवनैश्चिरं संचितस्य धनस्य स्वा- कारतलब प्रति शिवसंदेशवचनम् । यत्तीकरणवर्णनं च । जातरूपरूप्य- मित्रसेनादीनां शिवाय बलिप्रेष- सीसकताम्रादीनां भारवाहकैरश्वा- णम् । यवनादिसैन्यस्य शिवसैन्य- दिभिः स्वदुर्गप्रापणवर्णनम् । 'श- कृतलुण्ठनम् । शिवस्य निजसैनि- ठवल्लीसादलहरचीरीनैवरक्षारपत्त- कान्प्रति ' युद्धान्निवर्तध्वम् ' इति नादीन्याी शिवराजाय करमा- निदेशकथनम् । ताम्राननसैन्यस्य हरन् ' इत्यादिवर्णनम् । शि- तस्माद्वनानिर्गमनम् । शिवसैन्य- वस्य स्वषिये प्रयाणम् । दा- कृतविजयघोषणादिवर्णनम् । 'ये- ल्भ्यपुरचिन्पुलिनसंगमेश्वरादीन्वि- दिलेनाऽऽक्रान्तं विषयं प्रतिग्रहीतुं जित्य ततः शिवः स्वविषयं गच्छाम्यहं त्वं ताम्रमुखनाशार्थ प्रतस्थ इति श्रुत्वा येदिलः कम- संनद्धोऽत्रैव तिष्ठ' इति शिवस्य पायं योजगमासेति मनीषिणां नेत्राख्यं सेनानायकं प्रति कथनम् । कवीन्द्रं प्रति प्रश्नः । शृङ्गारपुरभू- शिवस्य जयशब्दपूर्वकप्रयाणवर्ण पाय सूर्यवर्मणे ' परावृत्तं शिवभूपं नम् । शिवस्य दाल्भ्यपुरग्रहणम् । निरुन्धि' इते संदेशकथनम् । पल्लीवनपतेर्जसवन्तस्य शाहात्मजभ येदिलोऽन्याश्चमतीनुज्झित्वा तमेव याच्झारपुरनायकाश्रयणकथनम् । राजानं कार्येऽसि किमित्ययोज- शिवस्य चित्रपुलिनगमनवर्णनम् । यत्' इति मनीषि पुनः प्रश्नः। कामकालाभ्यां मातृभ्यां परिवारि 'इतरे रुस्तुमाद्या भअनोरथा योद्धं न तस्य भार्गवस्य शिवकृतपूजनवर्ण प्रभवेयुरिति स एव । जितः'इति तदु- नम् । शिवस्य परशुरामकृतप्रसाद तरवर्णनम्। संगमेश्व थितस्य शिव- कथनम् । ततस्तस्य देवर्षिस्थानप्र- सैन्यस्य सूर्यवर्मसैन्प्रतवेष्टनवर्णन- याणकथनम् । राजाज्ञया नीलक- म् । सूर्यवर्मणो मेघगतानजित्न- ण्ठसुतस्य संगमेश्वरगमनम् । प्रभा- भृतयो न सेहिरे' इदिकथनम् । वलीभृते भूमिपालाय दूतद्वारेण नीलकण्ठात्मजस्य जीसंज्ञस्य संदेशकथनम् । शिवकृतराजपुर- जन्यात्पलायनवर्णनम् , मलसूर- नयवर्णनम् । राजपुरे वास्तव्यस्य कृतधिकारपूर्वकतद्वन्धर्णनम् ।

·शिवभारतन्तर्गताध्यायानां विषयानुक्रमः । १३ [ध्यायाङ्काः । विषयः । मल्लसूरपराक्रमपूर्वकं जयघोषणक- थनम्। . तव ३१ राजपुरात्तर्ण पावृत्तं शिव सैन्येन समं मल्लसूर व्यलोकतति कथनम् । शिवतं तानजितः संमानवर्णनम् । प्रावलीपालं प्रति शिवराजप्रेषिततस ' पलीवनपते- देशं ग्रहीतुमुातोऽस्मि, तत्र त्वयाऽऽगन्तव्यम् । यदि दपन्ना. गमिप्यसि तहि । गोपायिला तेऽद्य विद्यते' इत्याद्याश्यकभाषणम् । त्वं याहि याम्यहम् इति सूर्यराजम्य शिवदूत प्रा प्रतिवचनम् । सूर्यराजप्रत्युत्तन् । शिवसमीपे दूतकृतं कथम् । यवनत्रासि- तानां लोकाां शिवप्रभावात्स्वीय- देशप्राप्त्या सौख्यास्थितिवर्णनम् । चिरदुर्गस्य ' मण्डनगडः इति अध्यायाङ्काः। विषयाः । नामकरणकथनम् । मण्डनदुर्गे स्वसन्यं निधाय शृङ्गारपुरजयार्थं शिवस्य प्रस्थानकथनम् । 'प्रभाव- लीपालं परिभावयितुं प्रभुः शिवः पुरैव शृङ्गारपुरजिगीषया कथं न प्रायात्' इति मनीषिणां प्रश्नः । ऋतिमुतोऽस्मि, इत्यादिप्रार्थनया पूर्व तत्कृतसाहाय्यं स्मृत्वा च शिवः प्राक्तं जेतुं न प्रययौ ' इति कवी. न्द्रस्योत्तरम् । ससैन्यस्य शाह सूनोः प्रयाणकथनम् । विमनस्कस्य सूर्यराजस्य पलायनविचारकथनम् । 'प्रभावलीशः शिवेन किं नायुध्यत' इति मनीषिणां प्रश्नः । तत्कारणकथ- नम् । सूर्यराजशिवराजयोयुद्धे सूर्यस्य पलायनं श्रुत्वा शिवनृपस्य विमन- स्कत्वकथनम् । शिवकृतं शृङ्गारपुरद- शन तत्र प्रवेशश्च । २२ ग्रीष्मवर्णनम् । डॉ. श्रीशिवभारतान्नगताध्यायांवषयानुक्रमः ·अथ शिवभारतान्तर्गताध्यायानां पृष्ठाङ्काः । : अध्यायाङ्काः। पृष्ठाकाः १ - ४ २ || ३ ७ २ ४ ५ ७ पृष्ठाङ्काः। अध्यायात्राः । १७ ४. १८ १९ १०-१२ २० १२-१५ २१ १५-१९ २२ १९-२१ २३ २१-२४ २४ २४-२७ २५ २७-२९ २६ २९-३१ २७ ३१-३६ २८ ३६-४१ ४१-४५ : ३० ५०-५२ ५३-५५ ५५-५७ ५७-६० ६०-६३ ६३-६६ ६६-६९ ६९-७३ ७३-७६ ७६-७९ ७९-८१ ८१-८५ ८ ९ १० ११ १२ १३ १४ १५ ८५-८८ ४५-४७ ३१ ३२ ८८-९१ ९१-९४ ९५- ६ ४७-१९ ·अथ श्रीशिवभारतान्तर्गतग्रामादिविशेषनाम्नां कोशः। कोशगतसंकेतचिहानामाः- ग्रा०-ग्रामविशेषनाम । उ०-उपनामविशेषः । व्य० व्यक्तिविशेषनाम जा० जातिविशेषनाम । प्रा०प्रान्तविशेषनाम । दु० दुर्गविशेषनाम ननदीविशेषनाम । अष्टम्-ग्रा० इङ्गाल:-उ० इन्दिरापुरम्-ग्रा० उदुम्बरम्०-ग्रा० उदुम्बरखण्डम्-ग्रा० कपित्थम्-प्रा० कर्णपुरम्-ग्रा० कर्दमवटम्-ग्रा० करवीरपुरम्-ग्रा. करहाटम्-ग्रा० कलधौतम्-ग्रा. कशेलिका-ग्राः काङ्कट:-उ० काण्टक:-व्या काण्टिकः-उ० काण्डग्रामः-ग्रा० कामनगरी-ग्रा० किणिका-ग्रा० कुण्डजित्-य० कुन्तवाटम्-ग्रा० केलिवल्ली-पा० कोलम्-० क्षारपत्तनम्-ग्रा० ( अष्टी) खराटः-२० ( खराटे) ( इंगळे ) गाढः-उ० ( गाठे ) ( इंदापूर ) गोकपाटः-उ० ( गायकवाड) ( औदुम्बर ) गोहग्रामः-ग्रा० ( घोगांव) ( उंबरखिंड) घाण्टिकः-उ० ( घाडगे) ( कवठे ) घोरफट:-उ० ( घोरपडे ) ( कणूल ) चक्रावती-ग्रा० ( चाकण) ( कुरुंदवाड ) चक्रावलीमण्डलम् -प्रा० ना० (चाकणप्रांत) ( कोल्हापूर ) चम्पावती-ग्रा० ( चौल) ( कन्हाड) चाहुबाणः-उ० ( चव्हाण) ( कलेढोण) चित्रपुलिनम्-ग्रा० ( चिपळूण) ( कशेळी ) चिरदुर्गः-दु० ना० ( पालीचाकिल्ला) ( कंक) जगत्स्थापकः-उ० ( जगताप) ( काताजी) जयवल्ली-ग्रा० ( जावळी) ( काटे) तञ्जापुरम्-ग्रा० (तंजावर) (जिंजी) ( तानाजी) ( किणी) ताम्रः-उ० ( मोगल) ( कोंडाजी) तिलासङ्गम्-ग्रा० ( तेलसंग) ( कोतवडे ) तुलजित्-व्य० ( तुळोजी) ( केळवली ) तोमरः-उ० ( ठोमरे ) त्रिकूटकम्-ग्रा० ( तिकोटें) ( खारेपाटण ) ल्भ्यपुरम्-ग्रा० ( दाभोळ) ( खटावकर ) देवगिरिः-ग्रा० (दौलताबाद) ( खंडागळे ) देवर्षिस्थानम्-ग्रा० ( देवरुख) ( कांडगांव ) तञ्जी-ग्रा० ( कामेरी) तानजित्-व्य० कोले खट्वाङ्गक:-उ० खण्डार्गल:-उ० ·[२] ( रायवागीण) (वडगांव ) ( नाधवडें) नेवरे ) ( पन्हाळा ) वैराटम् ---ग्रा० धामनसम्-ग्रा० धारागिरिः-ग्रा० धारावटम्-ग्रा० नागस्थानम्-ग्रा० नान्धवाटम्-ग्रा० नेरलम्-ग्रा० नैवरम्-ग्रा० पणवल्ली- ग्रा० पल्लिका-ग्रा० पारग्रामः-ग्रा० प्रणालाद्रिः-दु० ना० प्रवारः--उ० प्रांशुः -ग्रा० फलस्थानम्- ग्रा० बदरग्रामः-ग्रा० बिङ्गरूरम्-ग्रा० बिन्दुपुरम्-ग्रा० बिल्ववटम्--ग्रा० भीमपुरी-ग्रा० भीमरथी-न० ना० भृशबल:-उ० मत्तजित्-व्य० मल्लग्राम:-ग्रा० मल्लवार:--जा० मल्लसूर-उ० महाद्रिकः-जा० महितः-उ० मायावनी-ग्रा० मुरवटम्-ग्रा० यशोजित्-व्य० यादवः-30 येदिलः-30 रणदूलह:-च्य० (धामणसें ) राजव्याधी-व्य० ( दौलताबाद ) रायबाकम्-ग्रा० (रायाबग ( धारवाड) वटग्रामः-ग्रा० ( नागोठणे ) वाल्लवम्-ग्रा० ( वाळवें) विजयपत्तनम्-ग्रा० ( विजापूर) ( नेरलें ) विद्यानगरम्-ग्रा० ( विजयानगर) विशालशैल:-दु० ना० ( विशाळगड) (पनवेल) विश्रामपुरम्-ग्रा० ( विसापूर ) (पाली) विश्वजित्-व्य विसाजी) ( पारगांव) वृषपत्तनम्--ग्रा० ( बसवापट्टण) ( वाई ) ( पवार ) व्याघ्रः-उ० ( वाघ) (पावस) शठवल्ली -ग्रा० ( साटवली) ( फलटण । शिरोबलम्-ग्रा० ( शिरवळ) ( बोरगांव) शिवपत्तनम्-ग्रा० (शिवापूर ) (बंगरूळ) ( वेदनूर ) शूर्पविषयः-प्रा० ना० (सुपप्रांत) श्यामग्रामः--ग्रा० ( बेलवडे) ( सागांव ) ( भिवंडी) भ्यालयम् --ग्रा० ( शिराळे) ( भीमानदी) समदलम् -ग्रा० (सौंदळ) ( भोसले) संगलम्-ग्रा० ( सांगली) ( मत्ताजी) साहसवटम्--ग्रा० ( सासवड) ( मालगांव) सिद्धजित्-व्य० ( सिदाजी) ( मलबारी ) सुरजित् व्य० ( सूरजी) ( मालुसरे ) सुवणशमा- व्य० ( सोनोपंत ) ( महाडिक) स्वर्णशमा--- ( मोहिते ) हमीरः- ( हंबीर) ( मायणी ) हरचीरी ग्रा० ( हरचेरी) (मुरबाड ) हरिद्रा-ग्रा० ( हळदीगांव) ( येसाजी) हंसकूटः-ग्रा० ( होसकोट ) ( जाधव ) हुकेरिका---ग्रा० (हुकेरी) (अदिलशहा हणवटम्-ग्रा० (हणवाड) (रणदुल्लाखाने) हबिलम्-प्रा० (हेबाळ m ) ·[४] m .... ४ .... ४ ९ ४ ६ २ .... MY अन्यनाम् । मूल्यम् । भा ८५ ज्योतिर्निबन्धा-शरमहाठश्रीशिवराजविरचितः । ... १५ ८६ विधानमाला-श्रीनृसिंहभट्टविरचिता । ८७ अमिहोत्रचन्द्रिका-किंजवडेकरोपाहवामनशास्त्रिभिः कृता । २ १४ ८८ निरुक्तम्-दुर्गाचार्यकृतवृत्तिसमेतम् । भागद्वयात्मकम् । ११ ८९ काव्यप्रकाश-संकेताख्यटीकासमेतः । ३ ९० शाङ्गायनारण्यकम्-ऋग्वेदान्तर्गतबाष्कलशाखीयम् । ९१ गौतममणीतन्यायसूत्राणि-भाष्यवृत्तिभ्यां समेतानि । ९२ श्रीमद्भगवद्गीता-सटीकरामानुजभाष्ययुता । ८ ९३ दर्शपूर्णमासप्रकाश:-किंजवडेकरोपाह्ववामनशास्त्रिकृतः । १२ ९४ संस्कारपद्धतिः-अम्बंकरोपावभास्करशास्त्रिविरचिता। . ९५ काश्यपषिल्पम्-महेश्वरोपदिष्टम् । ९६ करणकौस्तुभ:-कृष्णदेवज्ञपिरचितः । ९७ भीमांसादर्शनम्-सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्योपेतं मागषटकात्मकम् ।२५ ९८ धर्मतत्त्वनिर्णय:--अभ्यंकरोपाह्ववासुदेवशास्त्रिप्रणीतः । ९८ धर्मतत्वनिर्णयपरिशिष्टम् । १३ ९९ भास्करीयबीजगणितम्--नवाङ्कुराटीकासहितम् । १०० प्रायश्चित्वेन्दुशेखरः--नागेशभट्टविरचितः । कुण्डाकयुतः ! १० १०१ शांकरपादभूषण:--पर्वतेइत्युवाहरघुनाथशास्त्रिकृतं द्विमागम् । ८ १०२ ब्रह्मवैवर्तपुराणम्-- भागद्वयात्मकम् । ९ भीमत्पद्मपुराणम्--महापुराणान्तर्गतं चतुर्भागात्मकम् । २० सिदान्तदर्शनम् --महर्षिवेदव्यासप्रणीत निरञ्जनमाष्ययुतम् । आषानपद्धति:--किंजवडेकरोपावामनशास्त्रिभिः कृता । १४ पश्वालम्भमीमांसा--किंजवडेकरोपाहवामनशास्त्रिविरचिता । शिवभारतम्--कवीन्द्रपरमानन्दविरचितम् । ९ .... ९ २ . १ ... ....

·आनन्दाश्रममुद्रणालयमुद्रितग्रन्थावल्या अकरादिवर्णानुक्रमेण ग्रन्थाङ्केन मूल्याङ्केन च सहित सूचीपत्रम् । १ ४ २ ३ २ ४ १ ४ ३ ४ N ܘܐ ९ २ ३ or our अन्धाङ्का: मूल्यम् ग्रन्थाङ्काः मूल्यम् रू० आ. रू. आ. ४१ अग्निपुराणम् ७९ छान्दोग्योप० । मिताक्षरा०)२ ८७ अग्निहोत्र चन्द्रिका १४ २० जीवन्मुक्तिविवेकः १२ ८४ अद्वैत मोदः २४ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः। ५७ आचारभूषणम् १ १९ ज्ञानार्णवतन्त्रम् (५ मोतिर्निबन्धः १८ आचारन्दुः १५ ३७ तत्तिरीयब्राह्मणम् आधानपद्धतिः ८१ आश्वलायनश्रौतसूत्रम् ४ ४२ तीयमहिना ११ ३६ तैत्तिर्गगारण्यकम् १२ ईशकेन कट (गमा०)२ ७६ ईशकेन कठापरिषदः १२ तैत्तिरीयोपनिषत् १२ १३ तात्तरीयोपनिषद्भाप्यवाति . २ ५ ईशागस्योपनिषत् ७८ त्रि थलीमतुः २९ उपनिषदां समुच्चयः १२ १२ ९३ दर्शपूर्णमासप्रकाशः ३२ ऐतरेब्राह्मणम् १२ १० ७४ द शायणगृह्मपत्रवृत्तिः ३८ एतग्यारण्यकम् ३३ धन्वन्तरीयनिघण्ट्र रा० स०६ ११ ऐतरेयोपनिषत् ९८ धर्म त्वनिर्णयः ९ ९१ करणकौस्तभः ९८ धर्मतत्व परिशिष्टम् १३ ७ काठकोपनिषत १६ नित्यापाडशिकार्णवः ३ ६६ काव्यप्रकाशः ८८ निरुक्तम् १६ (२ काव्यप्रकाशः ३० नृसिंहपूर्वोत्तरतापनीयोप०१ १२ ९५ काश्यपशिल्पम् १ ९१ न्यायसूत्राणि ६ केनापनिषत् पद्मपुराणम् २० १२ गणेशगाना पश्व लम्भमीमा १ गणेशायर्वशीर्षम् ६ ४.२ परिभाषेन्दुशेखरः ७३ गायत्री रश्चरणपद्धतिः १ ६१ गौतमसूत्रम् १४ छान्दोग्योपनिषत् (शां०)५ ९९ पुरुषाचन्तामाणिः १३ छान्दोग्योपनिषद(रामा०३ १२ ८ प्रभोपनिषत् ३ ४ ४ O ४ ४ ३ ८ C २ १ २ ८ यम- २ १ ·[२] m १ - ४ ४ ( २७ वृन्दमाधवः १ ६ १२ ४ २ शिवभारतम् प्रन्याङ्क: पत्यम् प्रेन्याका प्रल्यम आ० १०० प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः १ १० २ रुद्राध्यायः १५ बृहदारण्यकोपनिषत् ८ ८० वाक्यवृत्तिः " (रामानुजटी०) ३ ४ ८९ वायुपुराणम् १२ (मिताक्षरा) २ १२ ८६ विधानमाला १६ बृहदारण्यकोपनिषद्भा०२२ १२ ७१ वृहद्योगतरङ्गिणी १० १२ ७७ वेदा तसूत्र मुक्तावलिः २ ६८ बृहद्ब्रह्मसंहिता १२ वैयाकरणसिद्धान्तकारिकाः २८ ब्रह्मपुराणम् २५ यासक यायमाट विन्तर र १०२ ब्रह्मवैवर्तपुरहणम् भा०२)९ २२ श्रीमच्छंकरदिग्विजय ६ २१ ब्रह्मसूत्राणि ( शां० ) १२ १०१ शांकरपादभुषण १७ ,, ब्रह्मामृतवर्षिणी. ६५ शालायनब्रामणम् दीपिकासमेतानि ९० शालायाम् ८२ ब्रह्मसूत्रवृतिः ३४ मगवद्गीता (शां० भा०)२ ३१ ( सटीकशां०भा० )३ ५९ आद्धमारी (पैशाचभाष्य०) १ १७ शेताश्वतरोपनिषत् ४५ (मधुसुदनीश्रीधरौटी ०५ ४ ९४ संस्कारपद्धतिः ९२ ,, ( रामानुजीया ) ८ ८३ संक्षेपश र रकम् ९९ भास्करीयबीजगणि.सटी.२ ० ३१ संगीतरत्नाकर १० ७५ भाष्यार्यरत्नमाला ४ ५३ सत्यापाढश्रौतसूत्रम् २८ ५४ मत्स्यपुराणम् ० ५१ सर्वदर्शनसंग १० माण्डूक्योपनिषत् ५ ४. संध्यामाप्यसमुख्यः ९७ मीमांसादर्शनम् २५ ९ ३९ संस्काररत्नमाला १२ ९ मुण्डकोपनिषत् सिद्धान्तदर्शनम् ६० यतिधर्मसंग्रहः १२.२५ सूतसंहिता ११ ५० यतीन्द्रमतदीपिक १६ याज्ञवल्क्यस्मृति १ योगरत्नाकरः ७० स्मृत्यर्थसारः १० १९ रसरत्नसमुच्चयः १२/२९ हत्यायुर्वेदः ५ ४ २ ४४ २ ४ २ ८ १ १ ४ ao २ २ १ ३ मरणाम मानी समुच्चयः ५ ३