·श्रीहरये नमः। श्रीवेदान्तग्नमञ्जपाभूमिका । इह खलु जगति चानेकशः प्रायशः प्रादुर्भूता संस्थिताः सन्तो गताश्चेति किन्तैः । फिन्तु तेषामेव हि जन्म येषां यशःशरीरे नवा मरणदोपः। तेम्वेवाग्रगण्या भगवन्तःश्रीपुरुषोत्तमाचा । इमे महात्मानः कदा स्वजन्मना तैलङ्गजनपद के ग्रामं भूपयामासुरिति निर्णेतु परं नाशक्नुमः। किन्त्वेतचरणैः पूज्यपादश्रीभगवनिम्बार्क- मुनिप्रणीतदशश्लोक्या"घेदान्तरतमजूपा"नामनिर्णीताऽनिर्वचनीया. टीका । अन्येऽपि बहवो ग्रन्थाः संग्रथितास्तेष्वेवैको विदुपामाश्च- र्यावहः "सिद्धान्तक्षीरार्णवो” नामेति स्पष्टं सिद्धान्तसेतुग्रन्थात् । परञ्च खेदः, सम्प्रति दृशानवगामित्वादिति । अस्यां मज्जूपायां वर्तते साधारणरत्यिा मायावादनिराफरणं यत्र तत्र, नाप्युपलभ्यते इतः पूर्याचार्यप्रणीतासु कासु ग्रन्थलेखा- सु । अतोऽनुमीयतेजावादप्रवर्शकश्रीगौडपादायसमकालीनाः पूर्वो- क्ताः पूज्याचाऱ्याः। एतद्विपये कविचरितमपि प्रमाणम् । यद् गुर्जरभापायां केनचिद् युरोपियनमहाशयेन निवद्धमस्ति । किञ्च, अन्तरस्थेश्वरपादपद्माद्यपां समुद्भूता चेदान्तजाह्नवी नाम, तेषां श्रीमद्देवाचार्याणामिह नेत्रेन्बुक्ष्माजे १११२ चक्रीयहायने जन्म, तेषां तावतोऽद्यातीता: ८५२ शरद । श्री ६ देवाचार्याः किल श्रीपुरुषोत्तमाचार्येभ्यो दशसंख्याकाऽऽपारिका इत्यनुमित्या पञ्चमी- य शताब्द्यां पूज्यपादश्रीभगवत्पुरुपोत्तमाचार्याणामाविर्भावः सिद्धः। इयं हि मञ्जूपा नाम मज्जूपैका धीमगवनिम्बार्कविरचित- दशश्लोकरत्नानाम् । इयन्तु सरससरलगुणैरन्या अपि टीका अति- क्रम्य चरीवर्ति । एपा फिल भेदाभेदशरसिकानामेकमानव स्वादु निर्झरीति ॥ तर्थतत्सम्प्रदायतत्त्वावगन्तृणामपि विदुपामियमुपयो- गिनी भविष्यतीति संधार्य वाराणसीस्थ "चौखम्वा सस्कृतग्रन्थ- माला"समध्यक्ष-श्रीहारदासगुप्तमहाशयाय मुद्रणाथै दत्ता। एतेनापि महाशयन निजपरमोदारतया सम्मुन्ध सर्यजनोपकाराय प्राकाश्यं नीता। अत पवाज्यं धन्यवादाहः साम्प्रतम् । सहव वर्द्धमानस्थ- गोस्वामिश्री श्रीमधुसूदनशरणदेवाचार्या अपि चानेकशोधन्यवा- दाहीः, यैः पुस्तकादि प्रदानंन बहुशः साहाय्यं कृतमिति दिक। निवेदको विद्ववैष्णवपरिचर्योत्सुको धृन्दारण्यवास्तव्यः पं० किशोरदासः।

·श्रीराधाकृष्णाय नमः। श्रीमते भगवनिम्बार्काय नमः । वेदान्ततत्त्ववोधः । पण्डितप्रवरश्रीमदनन्तरामविरचितः । यश्चिन्तितो हरति ध्वान्तमशेषमन्तर्बोधप्रदस्तराणिकोटिसम- प्रभो वै ॥ योऽज्ञानवादविभवां हि ददाह काशी वं श्रीसुदर्शनमहं हदि चिन्तयामि॥॥कि वेदान्ततत्त्वमिति प्रश्ने उच्यते।सार्वज्ञायन- न्तकल्याणगुणाधिरनन्तशक्तिर्जगतो जन्माद्यभिन्ननिमित्तोपादान- कारण चेतनाचेतनवस्तुस्वाभाविकमेदाभेदसम्बन्धाश्रयः परब्रह्म परमात्मा पुरुपोत्तमादिशब्दाभिधेय श्रीकृष्णएवेति सर्ववेदान्तार्थः। तथाच शास्त्र- यः सर्वज्ञः सर्ववित, सर्वस्य शरणं मुहव, एप एवा- ऽचिन्त्यः परः परमो हरिरादिरनादिरनन्तोऽनन्तशीर्पोऽनन्ताक्षो- ऽनन्तवाहुरनन्तगुणोऽनन्तरूपः परास्य शक्तिर्विविधैत्र श्रूयते स्वा- भाविकी ज्ञानवलक्रिया च, सनर्माल्लोकानीशत ईशनीभिः । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत् प्रयन्त्यभि- संविशन्तीत्याद्याः श्रुतयः, विवक्षितगुणोपपत्तेश्च, सर्वधर्मोपपत्तेश्च सर्वोपेता च, जन्माद्यस्य यता, प्रकृतिश्च भतिज्ञादृष्टान्ताऽनु- परोधादू इत्यादिमूत्राणि । तेजोवलैश्वर्यमहाऽवशेषस्ववीर्य- शत्यादिगुणेकराशिः * । कर्मलेशविपाकायैरस्पृष्टस्याखिलेशितुः ज्ञानादिपाइगुण्यनिधेचिन्त्यविभवस्य ताः * । अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्व प्रयत्तते * वेदैश्च सर्वैरहमेव वैद्य इत्यादिस्मृतयश्चा तथा भोक्ता भोग्ग मेरितारं च मत्वा सर्व मोक्तं विविधं ब्रह्ममेत * ·२ वेदान्ततत्ववोधः। . प्रधानक्षेत्रज्ञपतिYणेशः, अथातो ब्रह्मजिज्ञासेत्यादिशास्त्राभोक्त. भोग्यनियन्तृरूपजिज्ञामुजिज्ञासाजिज्ञास्यरूपचिदाचदीश्वराऽऽत्मक- तत्त्वत्रयसिद्धिः। एवञ्च सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म बृंहति बृहयति तस्मा-. दुच्यते परं ब्रह्म, एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूता- न्तरात्मा * कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवास साक्षी चेता केवलोनिर्गुण- श्व, सूक्ष्माच यत्सूक्ष्मतरं विभाति * यस्मानाणीयो न ज्यायोऽस्ति कश्चित, अणोरणीयान्महतो महीयान, तस्मात् कृष्ण एव परो देवस्त ध्यायेदित्यादि, यथा सैन्धवधनोऽनन्तरोऽवाह्यः कृत्स्नो रसघन ए- व वारेऽयमात्माऽनन्तरोऽवाह कृत्स्नः प्रज्ञानघन एव, अणुबैप आन्मा चेतसा वेदितव्यो यस्मिन् प्राणः पञ्चधा संविवेश, अणु- धेप आत्मा यं वा एते सिनीतः पुण्य पापं च, वालाग्रशतभाग- स्प शनधा कल्पितस्य च * भागो जीवः स विज्ञेयः स चाऽनन्त्या- य कल्पते, नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूनां यो विद- धाति कामान, गौरनाद्यन्तवती जनित्री भूनभाविनी, सितासिता च रक्ता च सर्वकामदुधा विभोः, अजामेकां लोहितशुल कृष्णा बढी प्रजा जनयन्ती स्वरूपापित्यादिश्रुतिभ्यः । द्वाविमौ पुरुपौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणी भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते। उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः। यो लोकवयमाविश्य विभयव्यय ईश्वरः। यस्मात क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः, अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुपोत्तमः । ईश्वर सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति। भ्राम- यन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया । तत्र यः परमात्मा तु स नि- त्यो निर्गुणः स्मृतः । कर्मात्मा त्वपरो योऽसौ कर्मवन्यैः स युज्यते। स सप्तदशकेनापि राशिना युज्यते पुनः । अगुलस्याष्टमो भागो न सोऽस्ति मुनिसत्तम। न सन्ति माणिनो यत्रनिजकर्मनिवन्धनाः । न खेवाई जातु नासं न स्वं नेमे जनाधिपाः। न चैव न भविष्या- .

·वेदान्ततत्त्वबोधः । प्यामः सर्वे वयमतः परम् । दैवी होपा गुणमयी मम माया दुरत्यया मामेव ये मपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते । विगुणं तज्जगद्योनिर. ऽनादिप्रभावाप्ययम्।अचेतना परार्था च नित्या सततविक्रिया इत्या- दिस्मृतिभ्यश्च चिदचिदीश्वराणां त्रयाणां स्वरूपस्वभाववैलक्षण्य- सिद्धिः । पुनः, सदेव सोम्येदमन आसीदेकमेवाद्वितीयम, आत्मा था इदमेक एवान आसीद, एको ह वै नारायण मासीव, तत्वमसि अयमात्मा ब्रह्म, सर्वं खल्विदं ब्रह्म, वं वा अहमस्मि भगवो देवते अई वै त्वमसि देवते, तदात्मानमेवावेदाऽहं ब्रह्माऽस्मीत्यादिशाखे- ण चिदचितोर्ब्रह्मतादात्म्यमुपदिश्यते । एवञ्चोभयविध वाक्या- नां परस्परं वाध्यवाधकमावो वक्तुं नैव शक्यः । तुल्यवलवाद । तस्माद सर्वेषां वाक्यानां स्वार्थे प्रामाप्यसिद्धये स्वाभाविकभिन्ना- ऽभिन्नं ब्रह्म सूबकृद्भिनिर्णीतम्। तेनाभिप्रायेण घटकसूत्राणि प्र- णीतवान् अंशो नानाव्यपदेशादन्यथाचाऽपि दाशकितवादित्वम- धीयते एके, उभयव्यपदेशात् त्वहिकुण्डलवत, प्रकाशाश्रयवदा तेजस्वादित्यादीनि । तस्मात् स्वाभाविकभेदाभेद एव सूत्रकारस- म्मतः । अत्यन्तभेदोऽत्यन्ताभेदश्च भ्रान्तिरिति निश्चीयते ।। ननु यदुक्तं- चिदचितोब्रह्मणा स्वाभाविकभेदाभेद एव स- म्बन्धो, नान्य इति । तदाग्रहमात्रम। यतः केवलद्वैतस्य केवलाद्वैतस्य चापि शास्त्रे सत्वात् । तत्प्रवर्तकानां चाऽऽचार्यत्वाविशेपेण सन्नि- पेधायोगादिति चेन्ना द्वैतविषयकाणामद्वैतविषयकाणां चोभयविध- चाक्यानां शास्त्रे सत्वेपि तेपामितरेतरवाध्यवाथकभावार्योगादुभ- पैपां तुल्यपलवादित्युक्तमेव । एकतरवाधं विना एकतरस्या- ऽसिद्धेश्च । एवञ्च केवलद्वैतवादिभिस्ताहशभेदसिद्धयर्थं नैयायिक- वद ब्रह्मणो जगदुपादानत्वं नाङ्गीक्रियते, किन्तु निमित्तत्वमात्रमे- वेति । तथा सति तन्मते, सदेव सोम्येदमन आसीदेकमेवाद्विती- ·चेदान्ततत्त्वपोधः। यं, तदैक्षत बहु स्यां मनोयय, नामरूपे व्याकरवाणि, विकृतं त्रि- वृतं करवाणि, तत्सदृष्ट्वा तेदवानुप्राविशव, सच त्यचाभवत्, आत्मै- वेदं सर्वे, सर्व खल्विदं ब्रह्म तजलानिति शान्त उपासीत, अयमात्मा ब्रह्म, ऐतदात्म्यमिदं सर्वम् इत्यादिश्रुतीनां, मकृतिश्च प्रतिज्ञाह- शान्तानुपरोधाद, आत्मकृतेः परिणामात्, तदनन्यत्त्वमारम्भणश ब्दादिभ्य इसादिसूवाणाम् अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्व प्रवर्तते । माय सर्वमिदं मोतं सूत्रे मणिगणा इव, बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञान- वान् मां प्रपद्यते, वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः, स- कलमिदमहं च वासुदेवः परमपुमान् परमेश्वरः स एकः * इन्द्रि- याणि मनो बुद्धिः सत्त्वं तेजो वलं धृतिः* वासुदेवात्मकान्याहुः क्षेवं क्षेत्रज्ञ एव च, क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धित्यादिस्मृतीनां च सर्वोपादानत्वसर्वात्मत्वप्रतिपादिकानां वाध एव जायते ॥ किञ्च ब्रह्मणो निमित्तमात्रत्वाङ्गीकारे श्रुत्युक्तयोः प्रतिज्ञा- दृष्टान्तयोरपि वाधो निश्चितो भवाते । प्रतिज्ञादृष्टान्तौ यथा, येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातमिति प्रतिज्ञा, यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृन्मयं विज्ञातं स्यात्, यथैकेन लोहमणिना सर्व लोहमयं विज्ञातं स्यादिति दृष्टान्तः। न हि निमित्तमात्रज्ञानेन कार्य- जातं विज्ञातं भवतीति शक्यते वक्तुम् । कुलालादिज्ञानेन मृदादि- विकारजातवत् सर्वानुभवविरोधात् । उपादानवे तु उपादानो. पादेययोस्तादात्म्यायुक्तं तज्ज्ञानेन तज्ज्ञानमिति ब्रह्मण उपादान- त्वाऽङ्गीकारे च मृघटवत मुवर्णकुण्डलादिवञ्च जगद्ब्रह्मणोरभे- दोऽप्यवर्जनीयः । नच तथात्वे विकारित्वपत्तिरिति वाच्यम्। श- तिविक्षेपलक्षणपरिणामाऽङ्गीकारात्, स्वरूपे परिणापाऽनभ्युपग- माच । यथोर्णनाभिः सृजले गृह्णतेच, यथा सतः पुरुषात् केशलो- मानि, यथा पृथिव्या ओपधयः सम्भवन्ति तथाऽक्षरात् सम्भवतीह ·वेदान्ततत्ववोधः। विसमिति श्रुतेः । प्रसार्य च यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः । तद्वभूतानि भूतात्मा सृष्टानि ग्रसते पुनरिति भीष्मवाक्याच । पिचात्यन्तभिनयोरभेदासम्भवाचिदचितोमतादात्म्यातिपाद- कमुक्तशास्त्र विरोधादेव परित्यक्तं स्यात् ॥ किञ्च,सर्व तंपरादायोऽन्यत्रात्मनःसर्व वेदेत्यादिना ब्रह्मणो- ऽन्यपदार्थस्यात्यन्तभिन्नज्ञातुनिन्दाश्रवणादतः केवलद्वैतवादिमत- मसङ्गतमिति निश्चीयते ॥ तथैव केवलाद्वैतवादिमतमसङ्गतम् । तथाहि मजातीयविजा- तीयस्वगतभेदशून्यं सर्वधर्मविनिर्मुक्तं शुद्ध मुक्तस्वरूपं चिन्मात्रं वस्तु परमार्थ नान्यदिति तेषां मतम् । तदनुपपन्नम् । विकल्पाऽसह- वात् । तद्यथा । उक्ताऽद्वितीयनिर्विशेपवस्तुनः सत्वे किश्चिममा- णमस्ति न वेति वक्तव्यम् । नायो वस्तुम् शक्यः । तव न तावद प्रत्यक्षम् । अन्तीद्रियत्वात्तस्य । नाप्यनुमान लिङ्गशून्यवाद ।नेन्द्रि- याणि, नानुमानमितिश्रुतेः। नापि शब्द शब्दत्त्यविषयत्वात् । तत्र न तावच्छक्तिविषयत्वं, जातिगुणाकारप्रकृतिप्रत्ययाद्यर्थत्वाभावात् । नापि लक्षणाविपयत्वं, सम्बन्धशून्यवाद । असङ्गो हायं पुरुष इति श्रुतेः । ननु सत्यसम्बन्धाभावेऽपि शाखाचन्द्रवद कल्पितसम्बन्ध- स्य सत्त्वान्न दोप इति चेन्न । दृष्टान्तवैपम्यात् । तथाहि । शाखा- चन्द्रयोरुभयोरपि साऽत्रयावाद मत्यक्षविपयत्वात् किरणद्वारा सम्बन्धस्यापि सत्वात, दान्तेिऽत्यन्तत्रैपरीत्यान्नोक्तार्थसिद्धिः नापि गोण्या विपयत्वं, निर्गुणत्वात् । विषयत्वाङ्गीकारे च मिथ्या. त्वमसङ्गः। द्वैतापत्तिश्च । तथा मयोगः-ब्रह्म मिथ्या, ममाणवि. पयत्वाद । तब मते प्रपञ्चवदिति । नापि द्वितीयः। सर्वप्रमाणहीन. वेन शशशृङ्गतुल्यत्वापत्तेः । निर्विशेष ब्रह्म अवस्तु, सर्वप्रमाण- शून्यत्वात् । शमशृङ्गाद्यवस्तुजातादित्यनुमानात् । ननु तस्य - ·or वेदान्ततत्ययोधः। स्वयम्भकाशत्वात प्रमाणान्तरानपेक्षतया स्वानुभूत्येकमानत्यानो- क्तदोपयोग इतिचेन्न । शाखौयर्थ्यप्रसङ्गात् । तथाहि । निर्विशे- पाद्वतीयस्य दोपस्पर्शाभावानन्धाभावस्तदभावान्मोक्षाऽभावस्त- दभावे मोक्षतसाधनप्रतिपादकशास्त्रस्य सुतरां चैयर्थ्यम् । किश्च तत्र धर्ममात्रानगीकारे सदितरवस्तुमानानङ्गीकारे च तदक्षत बहु स्यां मनायेय,ब्रह्मवेदमन आसीद, स चात्मानं वेदाऽई ब्रह्मास्मीति, सोऽकामयत बहु स्यां मजायेय, नामरूपे व्याकरवाणि, यतो वा इमानि भूतानि जायन्त इत्यादि, यः सर्वज्ञः सर्वविद य- स्प ज्ञानमयन्तपः, पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया च, सर्वे वेदा यत्पदमायनान्त, तं वोपनियदं पुरुष पृच्छामि, जन्माद्यस्य यतः, विवक्षितगुणोपपत्तेश्च, सर्वोपेता च, शास्त्रयोनिस्वादित्यादीनाम्, अई सर्वस्य प्रभवो मचः सर्व प्रवर्तते चेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्य इत्यादीनामीक्षणकर्तृत्ववहुभवनसङ्कल्पा- घाश्रयत्व जगजन्मादिकारणत्व-गुणशक्त्यादिमत्त्व-शास्त्रवेद्यत्वा- दिमतिपादकानाम्, अजो टेको जुपमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्त- भोगामजोऽन्यः. द्वा सुपर्णा सयुजा मखाया समानं वृक्षं परिप- स्वजाते, तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्यनश्नन्नन्योऽभिचाकशीति, जानौ द्वावजावाशानीशी, नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानामेको वहूनां यो विदधाति कामान, अक्षरात परतः परः, प्रधानक्षेत्रज्ञ- पतिर्गुणेशा, पृथगात्मानं मेरितारं च मत्वा, गौरनाद्यन्तवती जनित्री भूलभाविनी, अनामेकां लोहितलसम्याएं, शारीरश्चोमोऽपि में देनैनमधीयते, भेदव्यपदेशाचान्यः, अधिकं तु भेदनिर्देशाव, न त्वे. वाऽहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः, न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम, भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च, अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा, अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृति विद्धि मे ·n घेदान्ततत्त्वबोधः। पराम, जीवभूना महाबाहो ययेदं धार्यते जगत्, ममैवांशो जीव- लोके जीवभूतः सनातनः, प्रकृति पुरुपं चैव विद्धयनादीउभावर्षि तत्र या परमात्मा तु स नित्यो निर्गुणः स्मृतः, न लिप्यते फलैश्चापि पद्मपत्रमिवाऽम्भसा, कर्मात्मा तपरो योऽसौ कर्मवन्धैः स युज्यते, स सप्त दशकेनाऽपि राशिना युज्यते पुनः, त्रिगुणं तज्जगद्योनिरना- दिममवाप्ययम्, अचेतना परार्था च नित्या सततविक्रिया, देवी होपा गुणमयी मम माया दुरत्यया, मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति त इत्यादीनां च ब्रह्मभिन्नत्वेन क्षेत्रक्षेत्रज्ञप्रधानपुरुपमकृति- पुरुपजीवमायादिशब्दाभिधेययोर्वस्तुनोरऽजत्वमायावश्यत्वतन्मुक्त- वेश्वरसखित्वकर्मफलभोक्तृत्वनित्यत्वनानात्वशक्तिरूपांशत्वकर्मव- धाईत्वतन्मोताईवानाद्यनन्तत्वगुणवयाश्रयत्वजडत्वपरिणामित्व- दुरत्ययतादिप्रतिपादकानां श्रुतिस्मृतिसूत्राणां बापाच्छास्त्रबाह - तत्वमसङ्गो दुर्वारः॥ ननु व्यवहारकाले सर्वस्योक्तदैतस्यास्माकमङ्गीकारातद्विषय- खेन भेदशास्त्रस्य नैराकाझ्यान्न वाधः । तथाचोक्तं- जीव ईशो विशुद्धा चित् तथा जीवेशयोभिदा*अविद्या तचितोर्योगः पडस्माक- मनादय इति । नच तर्हि द्वैतापत्त्याऽद्वैतसिद्धान्तभङ्ग इति वाच्य- म् । अनादिसान्तत्वाभ्युपगमात् । नचैवं विशुद्धचितोऽपि सान्त- स्वापत्तिरिति वाच्यम् । तस्याऽज्ञानवाध्यत्वाऽभावात् । नचाऽना- दित्वाऽविशेषाद् बाध्यत्वावाध्यत्वयोनियामकाभाव इति वाच्यम् । आरोपितवानारोपितत्वयोरेव वाध्यत्सावाध्यत्वयोनियामकत्वात् । एतदुक्तं भवति । बन्धस्य सत्यत्वाङ्गीकारे तस्य नित्ययोगान्मोक्ष- शास्त्रयय प्रसज्ज्येत । ज्ञानमात्रनिवर्त्यस्य काऽपि सत्यत्वाऽद- शनात् । मत्यस्य चात्मनो नित्यदर्शनाच । अतोऽध्यस्तत्वमङ्गी- कर्तव्यमाएवञ्चाऽविद्याकार्याहङ्काराध्यासाजीवेश्वरादिव्यवहार- ·८ - चेदान्ततत्वाधः। - सिद्ध्या तदनुवादपरत्वाद्भेदशास्त्रस्य नैराकास्यात् । यथेदं रजतमिति- मतीतिविपयशुक्तावारोपितरजनस्य शुक्तिस्वरूपसा- क्षात्कारान्नेदं रजतं, किन्तु शुक्तिका हि रजतवदवभासते इति वा- घो जायते। तथाऽनाद्यविद्यया शुद्धात्मस्वरूपाज्ञानात्तस्मिन्नपिधान- भृतेऽध्यस्त दैतजातमप, मिथ्याभूतं, तस्य पुनरात्मैकत्वविज्ञानेन नित्त्या, नांद्वनसिद्धान्ते कोऽपि विरोधः॥तथाचाऽऽहभाप्यकारः॥ तमेतमविद्याख्यमात्मानात्मनोरितरेतराध्यासं पुरस्कृत्य सर्वे प्रमाण- प्रमेयव्यवहारा लौकिका वैदिकाश्च महत्वाः, सर्वाणि च शास्त्रा- णि विधिप्रतिपेषमोक्षपराणि । एवमयमनादिरनन्तो नैसर्गिको मि- थ्याप्रत्ययरूपः कर्तृत्वभोक्तृत्वप्रवर्तकः सर्वलोकप्रत्यक्षः । अस्या- ऽनर्थहेतोः प्रहाणाय आत्मैकत्वविद्यापतिपत्तये सर्वे वेदान्ता आर- भ्यन्ते इति । अन्यथा, सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयं, त- चमसि, अयमात्मा ब्रह्म, मवै खल्विदं ब्रह्म, नेह नानास्ति किञ्चन मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यति, सर्वं तं परादायो- ऽन्यत्रात्मनः सर्व वेद, यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभृत्तत् केन कं पश्येदित्यादीनामद्वैतप्रतिपाद- कानां भेदप्रतिपेपकानां च व्याकोपः स्यादितिचन्न ॥ सर्वथानु- पपन्नत्वात् । तथाहि। यदुक्तंवन्धस्य सत्यत्वे तस्य निवृत्त्ययोगान्मोक्ष- शास्त्रवैयय प्रसज्ज्यतेति। तन्मन्दम्।प्रमाणज्ञानाभावाद । भूयश्चा- न्ते विश्वमायानितिरिति शास्त्रप्रामाण्यात् सत्यस्यैव वन्धस्य नि- त्या मोक्षशास्त्रस्य सार्थक्यात सत्यस्य निर्वाचन भवतीति दुराग्रह- मात्रम् । सत्यस्यैव धनवस्त्रादेदानादिना नित्तिदर्शनात् । सत्यस्यैव मलपङ्कादेः प्रक्षालनादिना नित्तिदर्शनात् । नच ज्ञानमात्रनिवर्त्यस्य कापि सत्यस्वादर्शनादित्युक्तमेवेति वाच्यम्, सेतुदर्शनेन सत्यस्यै- च पापस्यनाशदर्शनात् ॥ .

·वेदान्ततत्वोधः । ननु तस्य श्रद्धानियमादिसापेक्षज्ञाननाश्यत्वाद बन्धस्य च, मान्य: पन्या विद्यतेऽयनाय इति श्रुत्या ज्ञानमावानिशतप्रतीतेः । अतः श्रुतज्ञाननिवर्त्यत्तनिर्वाहार्थमध्यस्तत्वं वर्णनीयमितिचेन । त्वयापि विवेकादीनां ब्रह्मज्ञानसाधारणकारणतयाऽधिकारिविशेपणत्वेना. पेक्षितत्वात् । अन्यथा सर्वेषां संसारिणां साधनं विनैव ज्ञाना- पत्या सर्वमोक्षमसङ्गात् । नाऽपि निर्विशेषाद्वितीयचेतनमात्रस्य वस्तुनोऽधिष्ठानत्वं सम्भवति सामान्यविशेषधर्मवत्त्वस्याधिष्ठानत्वमयोजकताव सामान्येन ज्ञातं विशेषेणाझातमेवाधिष्ठानं लोके प्रसिद्धम्। यथेदंरजतमित्पत्रेदन्तासा- मान्यधम्मो रजतस्य साधकः शुक्तौ वर्तते । शुक्तित्वंचविशेपधर्मस्तस्य बाधकः सर्वानुभवप्रसिद्धन तथानिधर्मके चिन्माने उभयधर्मवत्वं वक्तुं शक्यं, सिद्धान्तभद्भाव । कश्चित् सामान्यधमाङ्गीकारेऽपि विशेषधाऽनङ्गीकारेण तदाधायोगाच्च । ननु बुदित्यभिव्यक्तं चैतन्य ज्ञान विषयाभेदेनाभिव्यक्त स्फुरणं शुभकर्मजन्पत्तिव्यक्तमानन्द इत्येवं कृत्युपाधिकृतभेदाज्ज्ञानादी- नामात्मधर्मत्वव्यपदेशः। तदुक्तं टीकायाम्-आनन्दो विपयानुभयो निन्पत्वं चेति सन्ति धर्मा अध्यक्त्वेऽपि चैतन्यात् पृथगिामासन्त इतीति चेन्नातुच्छोक्तः । बुद्ध्यादीनां तदृत्तीनां च सत्यत्वे सिद्धा- न्तमङ्गः असत्वे उक्तासिद्धेःनिच तेषां कल्पितत्वमिति वाच्यम् । अधिष्ठानकल्पकादेरेवाभावान कल्पितत्वस्य का वार्ताग्रामाऽभावे सीमावत् ।। किंचाज्ञानस्याश्रयविषयप्रयोजकाभावादप्यध्यासाभावः तया- ज्ञानस्याश्रयो ज्ञानमात्रं ब्रह्मैव जीवोवाऽन्यद्वारा नायः । ज्ञानमात्र. स्वयंज्योतिपो वस्तुनोऽज्ञानाश्रयत्वानईलात्।मूर्यस्यान्धकाराश्रय- समनुन्मत्तः को ब्रवीतीति भावः । नाऽपि जीवः। तस्याभ्यासका- ·१० वेदान्ततत्त्ववोधः। यखेन तदुत्तरभावित्वात् । न तृतीयः उभयभिन्नचेतनस्यादृष्टश्रुत- लात् । तथाको वाऽज्ञानविषयः-शुद्धानुभवमानम्,उत तद्भिन्नम । नायः । तस्य भवन्मते ज्ञानाविषयत्वेनाज्ञानविषयत्वानहत्वात् । अज्ञानतन्निवर्तकज्ञानपोरेकाधिकरण्यवदेकविपयस्यापि नियमात् । न द्वितीयः । ज्ञानाज्ञानोभयभिन्नस्य तदानीमभावात । तद्भिन्नस्य सर्वस्याऽपि तत्कार्यत्वेन तद्विपयत्वायोगात् । ननु गृहोदरत्तितम- सो यथा गृहमेशाश्रयो विषयश्चेति प्रत्यक्षसिद्धं, तथाऽवाऽपि शुद्धं प्रमेयाज्ञानम्याश्रयो विषयश्चेति चेन्न । दृष्टान्तवैपम्यात् । गृह- तमसोरज्ञानरूपत्वेनेतरेतराविरोधित्वात् । दार्शन्तिके तु ज्ञानाज्ञान- पोरसन्तविजातीयत्वेनेनेरेतरविरोधित्वात् । न हि मूर्यस्यान्धकारा- श्रयत्वं तद्विपयस्वं वा कोटिचतुर्मुखैरपि संभावयितुं शक्यम् । किञ्चा- ऽध्यासोपादानं ब्रह्मणि यदज्ञानमङ्गीकृतं तत्स्वप्रयुक्तं ब्रह्मायुक्त- मन्यमयुक्तं चेति विवेचनीयम् । नायः । आत्माश्रयदोपप्रसङ्गात् । जडस्य प्रयोक्तृत्वासम्भवाच । अन्यथा घटादावपि प्रयोक्तृत्वा- पत्तेः । न द्वितीयः । प्रयोक्तृत्वस्य कर्तृलविशेषधर्मत्वात् तस्य स्वन्मत्तेऽध्यासवत्पुरुषाश्रयत्वाच्छुढे तदसम्भवात् । अपिच देवतिर्यमनुष्यनारक्यादियोनिमाप्तिरूपानहेतोरविद्यायाः स्वरूपं शुद्धं ब्रह्म जानाति न वा । जानाति चेत्तथा ज्ञात्वा को वाअकर्मवश्यः स्वतन्त्रस्तामात्मनि प्रयुज्याद् । ज्ञातृत्वापत्या भव- न्मते शुद्धत्वहानेश्च । न जानाति चेदज्ञतापत्त्या ब्रह्मस्वाऽसिद्धेः । शुद्धं चिन्मानं न ब्रह्म, अमत्त्वाव संसारिजीववदिसनुमानात् । नाऽपि तृतीयः । उभयेतरवस्वनङ्गीकाराव । अङ्गीकारे च तत्रा- प्युक्तयुक्त्या प्रयोजकान्तरं, तस्याऽप्यन्यदित्यनवस्थापत्तेः॥ 'किंचाऽज्ञानस्य सत्वमसत्त्व वा । नायः। भवतामनङ्गीकारात् । न द्वितीयः । असत आवरकत्यासम्भवात् । अधिष्ठानाऽऽधरणा- ·वेदान्ततत्वयोधः। भावे अध्यासाभावःन हि शुक्तिस्वरूपे भासमाने रजताऽऽरोपो भवतीति भावः ॥ किंच स्वप्रकाशे आवरणासम्भवेऽपि अभ्यासार्थ दुराग्रहेण तदङ्गीकारे च किं तद् ब्रह्मस्वरूपावरकं तदमविशेषावरक वेति वाच्यम् । नायः। जगदान्ध्यप्रसङ्गात् । न द्वितीया स्वरूपेतरधर्मा- ऽनङ्गीकारात् । अन्यथा सिद्धान्तभङ्गप्रसङ्गात् । ननु निर्विशेष- श्रुतियाधमयाद्भिन्नधर्मानङ्गीकारेऽपि स्वरूपस्यैवानन्दांशमात्रस्या- ऽज्ञानारतत्वेऽपि साशस्यानाहतत्वानोक्तदोपयोग इति चेन । असम्भवात् । निरवयवे वस्तुन्यंशादिकल्पनाया अन्याय्यत्वात् । सांशत्वापरया मिथ्यात्वापत्तेश्च । ब्रह्म मिथ्या, सांशवाद । घटा- दिवदित्यनुमानात् । निरवयवशब्दव्याकोपाव । निर्विशेष- वादभङ्गाच ॥ ननु यदुक्तं स्वयंप्रकाशस्त्ररूपस्यात्मनोऽज्ञानाश्रयत्वानहत्वा. दिति। तत् सत्यम्, तथापि अज्ञानस्य मिथ्यावाङ्गीकारनोक्तदोप- स्पर्शावकाशः । तथाचोक्तं भाष्यद्भिः । मिथ्याज्ञाननिमित्त इति प्रचण्डमार्तण्डमण्डले पेचकानुभवसिद्धान्धकारवट् अहमज्ञ इत्पनु, भरसिद्धमज्ञानं दुरपनवम् । काल्पतस्याधिष्ठानास्पर्शिन्वात् । नित्य- स्वरूपज्ञानस्याविरोधित्वाचेतिचेत्ससम् पचण्डमार्तण्डमण्डले पेच- कानुभवसिद्धान्धकारवादिति दृष्टान्तस्य तथा स्वमकाशे परब्रह्मण्यपि अज्ञानकल्पका उलूकसदशा एव ज्ञेया इति दान्तिकस्य वक्तव्य- वात् । अस्मदिष्टत्वाच । यचोक्तम्- अहमश इत्यनुभवसिद्धमज्ञानं दुरपह्नवमिति । तत्र पृच्छयते पण्डितमानी । अहमज्ञ इति प्रत्यये, को वाऽहंपदार्थः । शुद्ध ज्ञानमावम्, अहंकारो वा, तदन्यो वेति वक्तव्यम् । नायः । ज्ञानमहं ब्रह्माज्ञम् आत्माऽज्ञ इत्युक्तं स्यात् । न द्वितीयः । अहंकारोऽज्ञ इति प्रत्ययः स्यात् । ब्रह्माज्ञा- .

·१२ वेदान्ततत्त्ववांधः। ने प्रमाणाभावाच । अहमर्यस्य शुद्धात्मखरूपलाङ्गीकारे च त- स्य मुक्तमाप्यत्वापत्त्याऽस्मदिष्टापचेस्तव सिद्धान्तभङ्गार । न तृतीयः । उभयेतरस्याध्यासकार्यत्वेन तदानीमभावाद । यदुक्तं कल्पितस्याधिष्ठानास्पर्शित्वमिति । तदनुपपन्नम्। अज्ञानस्य कल्प- काभावेन कल्पितत्वासिद्धः । तथाहि । को बा अज्ञानस्य कल्पक: स्वयमेव वा चिन्मानं वा उभयेतरो वा । नायः । आत्माश्रयदो- पाद कल्पनायाश्चेतनधर्मत्वेन जडे तदसम्भवाव । अन्यथा घटा- देरपि कल्पनाश्रयत्वापत्तेः । न द्वितीयः । निर्विशेषस्य कल्पकत्वा- सम्भवात् । न तृतीयः । उभयेतरस्याध्यासोत्तरभावित्वात् वास्त- वत्वानगीकाराच । यत्पुनरुक्तं नित्यस्वरूपज्ञानस्याविरोधिलाचे- ति । तत्तुच्छम् । अज्ञोक्तिवद विद्वदुपेक्षितत्वात् । यतस्तयोः पर- स्पर विरुद्धस्वभावत्वेनैव स्वरूपसिद्धिर्नान्पधा। यज्ज्ञानमज्ञानाविरो- घि तज्ज्ञानमेव नास्ति, यज्ज्ञानाविरोधि तदज्ञानमेव नास्तीति लो- के शास्त्रे च प्रसिद्धः। अज्ञानं ज्ञानाविरोधीति अनुन्मत्तः को ब- वीतीति भावः । तस्मादहमज्ञ इति प्रतीत्याश्रयो भवतां मते न कोऽपि सिद्धयति । तदभावेऽध्यासाभाव इति सिद्धम् । ननु भ- बता मते कस्तदाश्रय इति चेच्छृणु । परमात्मभिन्नोऽल्पशक्तिस्त- दधीनः सनातनस्तदंशभूतोऽनादिकात्मिका विद्यावतधर्मभू- ताज्ञानो जीवक्षेत्रज्ञादिशब्दाभिधेयस्तत्मसयाश्रय इति । ज्ञाऽज्ञी द्वावजावीशानीशी, द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परि- पस्वजरते तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्पनश्नन्नन्यो अभिचाकनीति आत्मा हि परमः स्वतन्त्रोऽधिगुणो जीवोऽल्पशक्तिरस्वतन्त्रोऽवरः। आस्ति खल्वन्योऽपरो भूतात्मा योऽयं सितासितैः कर्मफलरभिभूय- मानः सदसद्योनिना यस्य संमूढत्वादात्मस्थं प्रभु भगवन्तं कारपि- तारं नापश्यद् गुणौथैः सूयमानः कलुपीकृतश्चेत्यादिश्रुतिभ्यः ।

·वेदान्ततत्त्वांधः। १.३ अज्ञानेनातं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः * तत्र यः परमात्मा तु स नित्यो निर्गुणः स्मृतः * न लिप्यते फलैश्चापि पद्मपत्रभिवाम्भसा कर्मात्मा त्वपरोयोऽसौ कर्मवन्यैः स युज्यते * स सप्तदवाकेनाऽपि राशिना युज्यते पुन:* अविद्याकर्मसज्ञान्पा तृतीयाशक्तिरिष्यते यया क्षेत्रज्ञशक्तिः सा वेष्टिता नृप सर्वगा* संसारतापानखिलान- ऽवामोत्यतिसन्ततान * तया तिरोहितत्वाच शक्तिः क्षेत्रज्ञसज्ज्ञि ता* सर्वभूतेषु भूपाल तारतम्यन वर्तते ममैवांऽशो जीवलोके जी- वभूतः सनातनः क्षेत्रज्ञं चाऽपि मांचिद्धीत्यादिस्मृतिभ्यश्च । अतो ब्रह्मण्यध्यासोऽयुक्त एवेति सिद्धम् । नन्वध्यासस्यासनस्वमका- शात्मनि अयुक्तत्वमलङ्कार इति चन्न । पुनस्तत्र युक्त्युपपादन- स्य जलताडनादेरिव वैया । एवञ्चाध्यासाऽयुक्तत्वमलङ्कार- खेनाऽङ्गीकुर्वतां निरपत्रपाणां शाखसिद्धान्तयोर्याधस्पाप्यलङ्कार- खेनाङ्गीकारे को दोपः । ननु तमःमकाशयोरिवाऽत्यन्तविरुद्ध- स्वभावयोश्चिजडपोस्तद्धर्माणां चेतरेतरेक्यानुपपत्तिरुक्ता इति ? सत्यम् । तथापि अत्यन्तविविक्तयोरपीतरेतराविवेकेनान्योन्यस्मि- भन्योन्यात्मकतामन्योन्यधाश्चाऽध्यस्प, मनुष्योऽहं, ममेदमिति लोकव्यवहारः अनादिकालमत्तः । अतोऽध्यासो वर्णनीय इति चेन । अविवेकाश्रयामावाद । तथाहि। को वाऽविवेकाश्रयः-जडी विषयः, शुद्धात्मावा, तदन्यो वा नाद्यः। तस्याविवेक स्वरूपलान। न द्वितीयः । अविवेकपर्यायाऽज्ञानाऽऽश्रयत्वस्य पूर्वमेव निरण. वाद । न हतीयः । उभयान्यस्याध्यासकायतेन अध्यागम्या- घाणऽसिद्धेः । किञ्च, अत्यन्तविविक्तयोरित्युक्त्वा पुनरितला. शॉवरेनेतिस्वोक्तिविरोधाश्च । न हि सूर्यान्धकारयोर्दीपष्टया विवेकः कस्यापि जायते । सर्वानुभवविरुद्धत्वादिति भावः । किचात्मनो भवतां मतेऽविषयवाङ्गीकारादप्यधिष्टानयामि।

·" वेदान्ततत्वयोधः । नच, नाऽयमेकान्तनाविषयोऽस्यत्मत्ययविषयवादपरोक्षलाक्षेति वाच्यम् । विकल्पासहत्वाद । को वा तद्विपया-शुद्धात्माऽध्य- स्तो वा । नायः । अहमर्थस्वरूपत्वेन मुक्तस्वरूपत्वापत्या सिद्धा- न्तभद्भादस्मादिष्टत्वाचा नवस्मदा-चिदात्मा मातिविम्बितत्वन अ- व प्रतीयते सोऽस्मत्सत्ययोऽहङ्कारस्तत्रभासमानलं तद्विषयत्वमित्य- थे इतिचेन्न चिन्मात्रस्यास्मदर्यले मिथ्यात्वापत्तेः । अध्यस्तले तु अध्यासे सति भासमानत्वं, तस्मिन् सति स इत्यन्योन्याश्रयदोषः। नचानादित्वात् पूर्वाध्यासे भासमानात्मन उत्तराध्यासाधिष्ठानवेन सम्भवाद् नोक्तदोष इति वाच्यम् । अध्यासमावस्यानादित्वायो. गाव। अध्यासो नानादिः, पूर्वप्रमाहितसंस्कारजन्यत्वात् । शुक्ति- कारजतपदित्यनुमानात् । किश्च । समसत्ताके उपाधौ प्रतिबिम्ब- दर्शनात् । न हि सतोऽसति तत्त्वम् । तथाचाऽहङ्कारस्य सत्य- खेऽनिवृत्तिमसङ्गात् । कल्पितत्वे तत्र चेतनप्रतिबिम्वनानुपपत्तेः अन्यथा मरीचिकाजलेऽपि मर्यादिप्रतिविम्बापचेः । अपि च भ्रमसामग्रीविरहादपि अध्यासाभावः । तथाहि भ्रममाने सावय- पत्रमिन्द्रियसंयुक्ततया ग्राह्यत्वं सादृश्यं पूर्वममाजन्यं संस्कारो दो- पश्चत्यपेक्षितम् । तत्राद्यं त्रयमधिष्ठाने दोपसंस्कारौ ज्ञात्पुरुप- निष्ठी । यथेदं रजमित्यत्रोन्द्रियसंयुक्ततया ग्राह्यत्वं, सावयवत्वं प- रमार्थरमतसादृश्यं शुक्ती प्रत्यक्षममाणसिद्धम् । तत्संस्कारदोपौ च पुरुपनिष्ठी न तधादान्तिके निरवयानिर्गुणपरोक्षात्मनि गुणा- चयवसादृश्यादीनामयोगात् । केवलो निर्गुणश्च, निष्कलं, निरवध- मित्यादिश्रुतेः । नाऽपि दोपसंस्कारी सम्भवतः । तदाश्रयस्य ज्ञावन्तरस्याऽभावाद । अधिष्ठानमावस्यैव तदा सत्वात् । जीवस्य भ्रमकार्यत्वेन तदुत्तरभावित्वात् । ननु नैतदुपपन्नम् । यतः पुरो- ऽवस्थित एच विपये विषयान्तरमध्यसितव्यमिति नियमाभावाद ।

·वेदान्ततत्ववोधः। अपक्षे निरखययेऽप्याकाशे वालास्तलमलिनताद्यध्यस्यन्ति । नील- नमसोः सादृश्याभारेप्यध्यासदर्शनादिति भावः । एवमविरुद्ध: प्रत्यगात्मन्ययनात्माध्यासःनाऽपि संस्काररूपकारणाभावः । प्रत्यगात्मनि हेतुहेतुमद्भावनाध्यासप्रवाहस्यानादित्वात् । तथाच पूर्वाध्यासस्योत्तराध्यासं प्रति संस्कारद्वारा कारणत्वात् नत्र पूर्वप्रमाजन्य एव संस्कारो हेतुरिति वाच्यम् । लाघवेन पूर्वानु- भवजन्यसंस्कारस्य हेतुत्वात् । अतः पूर्वाऽभ्यासजन्यसंस्कारो- ऽस्तीत्यनेन कारणाभावान्नाध्यास इत्यपास्तमिति चेन्न । दृष्टा- न्तामासात् । तथाहि । आकाशस्य पञ्चीकृतत्वेन सावयवत्वात् । पञ्चीकृतत्वादेव पृथिव्यादिभूतानां तत्र सत्त्वेन तदाश्रयभूत- नीलांदिरूपाणामपि तत्र सत्त्वादप्रत्यक्षत्वाभावात् । नीलादिन. त्ययानां प्रमात्वादिति यावत् । नच दूरदेश एव तत्सत्ययो न तु सन्निहितदेशे, कथं प्रमात्वमिति वाच्यम् । तवाऽपि तुल्यत्वात् । यत्रोभयोः समो दोषः परिहारोऽपि चा समः । नैकः पर्यनुयो- क्तव्यस्तागर्थविचारणे इति न्यायात् । एतेन एवमविरुद्धः म. त्यगात्मन्ययनात्माध्याप्त इति निरस्तम् । यत्पुनरुक्तं, हेतुहेतुमद्भा- वेनाध्याप्तप्रवाहस्यानादित्वात् पूर्वाध्यासस्योत्तराध्यास प्रति संस्कारद्वारा कारणतादध्यासासिद्धिरिति । तदपि युत्स्याभासम् । हेतोरेव वक्तुमशक्यत्वात् । तथाहि । हेतुत्वेनाङ्गीक्रियते यः प्रथमा: ऽध्यासः स सहेतुको, निर्हेतुको वा ? नाधमाथम्यासिद्धेस्तस्या- ऽप्यन्यस्तस्याप्यन्य इत्यनवस्थापत्तेश्च । प्रमाजन्यसंस्कारस्यैव पूर्व- कारणलनियमाव । तदनङ्गीकारेऽध्यासस्य वक्तुमशक्यवाद । नच लाघवेन संस्कारमात्रस्यैव तत्रापेक्षितत्वान्न विषयसत्वमपीत्यु- तमेवेति वाच्यम् । असतः संस्कारस्यैवासम्भवात् । नच याऽस्तु संस्कारस्यापि कारणवं, प्रतीतिमात्रस्यैव सुवचत्वादिति वाच्यम् ।

·घेदान्ततत्वयोधा। असतो विषयस्य प्रतीतैरेव सर्वाऽनुभवविरुदलात् । अन्यथा ख- पुष्पशशशृंगादेरपि प्रतीत्यापत्तेरसत्वाविशेषात् । ननु खपुप्पा. देसवात् प्रतीत्यभावःमतीतिविपयस्यानिर्वचनीयवाङ्गीकारानो- क्तविरोध इतिचेन। सदसदुभयभिन्नपदार्थस्याभावाददृश्श्रुतत्वा- धोनच शुक्तिरजतस्पैवासत्वे प्रतीतिर्न स्यात्,सत्त्वे पापो नस्या- दतः प्रतीतिबाधाभ्यामनिर्वचनीयत्वं निश्चीयते । केनापि विदुपा त- स्यान्यया वक्तुमशक्यत्वादनीर्वचनीयत्वसिद्धिरिति वाच्यम्। सद- ख्यातिवादिनां वैदिकानां सर्वेषां मानानां सत्यत्वाभ्युपगमात् । कथं तर्हि तस्य वाधी, वाधे च कयं सत्त्वमिति चेत् । उच्यते । सतोऽपि प्रमाणवलेन निवृत्तिर्जायते, न त्वत्यन्ताभावः । पुण्येन पापस्य, सदीपधिभी रोगस्पोत्तरज्ञानेन पूर्वज्ञानस्य च निवृत्तदृष्ट- श्रुतत्वात् । पुण्येन पापमपनुदतीति श्रुतेः। एवमिदं रजतमित्यत्रा- ऽपि रजतज्ञानस्य दोषसंस्कारसाहश्यात्मकसदेतुकवाद सत्त्व- मेर । तस्य पुनः शुक्तिचक्षुःसन्निकर्षण शुक्तिस्वरूपावरणानेट- या निहत्तेः सम्भवात् । तस्मादज्ञानस्यैव सत्त्वाद्विपयस्य सत्त्वा- ऽनियमात् सत्ख्यातिवादसिद्धिः।। ननु विषयस्याऽसत्त्वेपि प्रतीत्यगीकारश्चेत्तयागता यूयमस्म- न्मार्ग। अस्माभिस्तथाभ्युपगमादितिचेन्न । सहेतुका ख्यातिः सत्- ख्यातिरित्याभ्युपगमाव । त्वया तु द्वैतापत्तिभयादोपसंस्कारादि- कारणस्य सत्वं वक्तुमशक्यत्वात् । अतो महदैलक्षण्यमिति भा. 'घः। एतेनैव प्रथमाध्यासो निर्हेतुक इत्यपि निरस्तः । कारणाभावे कार्याभावनियमात् । असतः कुत्रापि कारणत्वादर्शनाच अन्यथा निवृत्तिप्रसगाव। नचासतोऽपिरज्जुसर्पस्य भयकम्पादिजनकत्व- दर्शनाव कार्यकारणसत्तापेक्षितत्वनियमभङ्ग इति वाच्यम् । स्वरूपेणाऽसतः कार्योत्पत्त्यनुकूलशक्तिमत्त्वकारणलक्षणत्वासं- ·घेदान्ततत्पयोधः । भवादासर्पभ्रमस्थलेऽपि सर्पविषयकज्ञानस्यैव भयादेहेतुत्व,नारोपि. तसर्पस्य । अन्यथासर्पविषयकज्ञानात्यन्ताभाववतो चालस्यापिभ्रमो भपकम्पादिश्च भवेन तु तदस्ति, प्रत्युत सत्यसपोऽपि वालैह्यते ।त- स्माद्रह्मण्यध्यासस्य भानाभावात्कारणाभावात्ममाणाभावाच तद्- वक्तृणां भ्रान्तिमत्वामिति सिद्धम् । एतेनैव-तमेतमविद्याख्यमा- मानात्मनोरितरेतराध्यासं पुरस्कृत्य सर्वे प्रमाणममेयव्यवहारा लौकिकर वैदिकाच महत्ताः, सर्वाणि च शास्राणि विधिप्रतिषेध- मोसपराणीत्यपास्तम् ॥ ननु, कर्ता द्रष्टा श्रोता ऽनुमन्ताऽहमिति प्रत्यक्षस्य देवदन- कर्तृको व्यवहारः, तदीयदेहादिप्वहंममाऽध्यासमूलकः । तदन्वय- व्यतिरेकानुसारिवाद । यदित्यं तत् तथा । यथा मृन्मूलो घट इत्यनुमानस्य, तत्र जाग्रत्स्त्रमयोरध्यासे सति व्यवहार इत्यन्वयः, मुयुप्सावध्यासाभावे व्यवहाराभाव इति व्यतिरेकः। यदि माता- ऽध्यासवान न स्यात् तर्हि प्रमाणादिव्यवहारो न स्यादित्यर्थापत्ते- श्वान मानत्वात् । तथाचाह भाप्यकारः। “कथं पुनरविद्यावद्विपया. णि प्रत्यक्षादिप्रमाणानि शास्त्राणि चेति । उच्यते- देहेन्द्रियादिप्यममाभिमानहीनस्य प्रमातृत्वानुपपत्तौ प्रमाणपत्य- ऽनुपपत्तेः।न हीन्द्रिपाण्यनुपादाय प्रत्यक्षादिव्यवहारः सम्भव ति । न चाधिष्ठानमन्तरेणेन्द्रियाणां व्यवहारः सम्भवति । न चा- ऽनध्यस्तात्मभावेन देहेन कश्चिद्व्याप्रियते । न चैतस्मिन् सर्वस्मिन्न- ऽसति असहस्यात्मनः प्रमातृत्वमुपपद्यते । न च प्रमातृत्वमन्तरेण प्रमाणपचिरस्ति। तस्मादविद्यापद्रिपयाण्येवमसक्षादीनि ममाणानि शास्त्राणि चेति कथं प्रमाणाभाव इति चेन । उक्तमत्यक्षानुमाना- देराभासमानवाद । तथाहि । उक्तप्रत्यक्षानुमानादीनां देहेन्द्रिया- दियुक्तात्मपरत्वेन अध्यस्तविपयकत्वाभावात् । आस्मेन्द्रियमनो- ·चेदान्ततत्वयोधः। युक्तम्भोक्तेत्या मनीपिण इति श्रुतेः । कर्तुरेव भोक्तृत्वनियमा. तू । अन्यथा 'युक्त'स्थानेऽध्यस्तमिति श्रुतौ प्रयोगः स्यात् । नच तथात्वेऽसङ्गो हीति श्रुतिविरोधापत्तिरुक्तीति वाच्यम् । तस्याः श्रुतेः परमात्मपरत्वात् । जीवात्मनः प्रमातृत्वे, योऽयं वेद जिघ्रा- णाति स आत्मा कतम इत्युपक्रम्य पुरुप एव द्रा श्रोता रस- पिता माता मन्ता वोहा विज्ञानात्मा पुरुष इश्ते श्रुतिरपि मानम् । परमात्मनस्थिन्द्रियाद्यन्तरेणैव कर्तृत्वप्रमातृत्वाधुपपर्न तत्राध्यास- गन्धोऽपि । तथाच श्रुतिः- अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्य- स्पचक्षुः स शृणोत्यकर्णः । यस्मादन्तीन्द्रियोऽपि सर्वतः पश्यति सर्वतः शृणोति सर्वतो गच्छति सर्वत आदत्त इत्यादिः । नाऽप्यनु- मानसिद्धिः । अध्यासस्याद्याप्यऽसिद्ध्या साध्याभावेन व्याप्त्य- ऽग्रहात् । अत एव हेतोः स्वरूपाऽसिद्धत्वाद् अध्यासाऽसिद्ध्या तदन्वयम्पतिरकस्य सुतरामसिद्धेः घटादीनां मृत्परिणामरूपपेन शान्तनैपम्याच । तथैव व्यवहारस्य देहादियुक्तात्मकर्तृकत्लेना- ऽन्यथासिद्धत्वाद पत्तेरपि निर्मूलत्वादाभासमात्रत्वसिद्धिः । मच सुपुसावध्याप्ताभाये व्यवहाराभावाध्यतिरेकसिद्धिस्तथैवान्वय- सिद्धिरतो हेतोः स्वरूपासिद्ध्यभाव इति वाच्यम् । तत्र करणोपरमा- नोक्तानुपपत्त्युद्धारः। ननु प्रमाश्रयत्वं हि ममातृत्वम् । ममा यदि नित्यचिन्मात्रं तश्रियत्वायोगः, करणवैयर्थ्यश्च। यदि वृत्तिमानं जगदान्ध्यमसेङ्गः । वृत्तेजडत्वात् । अतो वृत्तीद्धो वोधः प्रमा । तदाश्रयत्वम् असङ्गस्यात्मनो निमन्मनस्तादात्म्याध्यास स्निा न सम्भवतीति भाव इति चेन्न । अनुपपन्नत्वात् । तथाहि । य- दुक्तं वृत्तीदो बोधः प्रमेति । स बोधः किमात्मस्वरूपी त्तिरेव वा ? आत्मधम्मों वेति ! विवेचनीयम् । नायौ वक्तुं शक्यौ । तयो- स्नायव दक्षितत्वात । किञ्च, तस्य चिन्मावत्वे त्यारापनाऽयो. .

·वेदान्ततत्त्वयोधः। गावपरिशेपादकामेनाऽपि आत्मधर्मभृतगुण एव वक्तव्यः। स चा- ऽस्मदिष्ट एव । तस्य तु टांत्तमन्मनोऽध्यासं विनैव ममात्वसम्भवाद । परन्तु, अज्ञानेनाऽऽतं ज्ञानमित्यादिपूर्वोक्तममाणादनादिकर्मास्य- काज्ञानारतत्वात् तस्य बद्धावस्थायां करणद्वारा बहिः मसरणाद तदाश्रयत्वादात्मनोऽपिकरणाधीनममातृत्वात् करणानां च सुषुप्ती लपाचदभान न विरुद्धयते । एतेन, तस्मादविद्यावद्विपयाण्येव प्र- त्यक्षादीनि प्रमाणानि शास्त्राणि चैत्युक्तमपास्तमित्यलं विस्तरेण । तस्मात् द्रप्तृत्वकर्तृत्वादयः प्रत्यया यथार्थ एव, नाध्यासविपया इति सिद्धम्। ननु तथापि न ते यथार्याः । अपौरुषेयतया निर्दोपे.. णोपक्रमादिलिङ्गावधृनतात्पर्येण च तत्त्वमस्यादिवाक्येन अकर्तृ- ब्रह्मबोधनेन तेषां भ्रमत्त्वनिश्चयादिति चेन्न । वाक्यार्थज्ञानामावा- छ । तथाहि । अपौरुषेयतया निर्दोषेण लिङ्गावधृततात्पर्येण च,त- त्ययस्यादिवाक्येन मतिपाद्यमानस्य, सदेव सोम्येदमग्र आसीदेक- मेषाऽद्वितीयमिति सच्छन्दवाच्यस्याऽतिशयसाम्यशून्यस्य, तदैवत. बहु स्यां मनायेय, तत तेजोऽमृजतेति ईक्षणबहुभवनमङ्कल्पवतं- स्तेजःप्रभृतिनगत्सप्टुरैतदात्म्यमिदं सर्व, तन सत्यं, स आत्मा, ह- चपास श्वेतकेतो इति तादात्म्योपदेशोऽस्मदिष्टतमः, परन्तु तस्मिन् वाक्ये अकर्तृब्रह्मोपदेशस्य केनाऽपि पदेनोपदिष्टत्वाभावात् । प्रत्यु- तेक्षणबहुभवनसङ्कल्पकर्तृत्वपूर्वकतेजामभूतिजगत्कर्तुत्वश्रवणाची- क्तप्रत्ययानां भ्रमवासिद्धः । किञ्चलिकोपेततत्त्वमस्यादिवाक्येन भवदभितनिर्विशेषाकर्तब्रह्मदो- धनत्यैवामम्भवावाच्यत्वानभ्युपगमान् वाक्यमानस्य किञ्चिद्धर्मा- वच्छिन्नवस्नुवोधकत्यनियमाव । एतेन एवमयमनादिरनन्तो नैसर्गि- कोऽध्यासो मिथ्यामत्ययरूपः कर्तृत्वभोक्तृत्वप्रवर्तकः सर्वलोक- भत्यक्ष इति निरस्तम् । युक्तिभानकारणममाणामावात् । मे माता ·२० वेदान्ततत्वयोधः। कमध्येति वाक्याभासवदप्रामाण्यादिति यावत् । यत्पुनरुक्तम-अस्या- ऽमर्थहेतोः महाणाय आत्मैकत्वविद्यामतिपत्तये सर्वे वेदान्ता मा. रभ्यन्त इति । तदत्यन्तानुपपन्नम् । तमेतमेवंलक्षणमध्यास पण्डिता अविद्यति मन्यन्ते, तद्विवेकेन च वस्तुस्वरूपावधारणं विद्यामाहुः । सत्रैवं सति यत्र यदध्यासस्तत्कृतेन दोपेण गुणेन वाऽणुमात्रेणापि न सम्बध्यते इति स्वोक्तिविरोधात् । किश्चाध्यासस्यानर्थहेतुतम- स्ति नवेति निश्चेतव्यम् । नाधः । दोपादिसंबन्धापरयाऽसङ्गत्व- श्रुतिविरोधात् । न द्वितीयः। अनर्थहेतुलाभावात्तनित्यर्थं शास्त्रा. रम्भस्य वैयाद । शास्त्रारम्भो व्यर्थः। प्रयोजनाभावात् । दिवा दीपवदित्यनुमानात् । किञ्च, कर्तृलायनर्थहेतोरध्यासस्यात्मक- त्वविद्यामतिपत्त्या प्रहाणं भवति । सा च वेदान्तविचारेणेति सि. द्धान्तं प्रतिपद्यमानाः विद्वद्भिः प्रष्टव्याः । किमात्मैकत्वविद्या. प्रतिपत्त्या उक्ताध्यासमात्रस्यैव महाणिनं तु तत्कारणाविद्यायाः? उत समूलस्यात्यन्तिकनाश इति विवेचनीयमिति । नायः । मूल. कारणस्य सचेन पुनस्तदुत्पत्त्यापातात् । अविद्यानिवर्तकाभावे विद्यास्वरूपहानेश्च । अविद्यानिवर्तकाऽन्तराभावेनाऽनितिमस- झाच । न द्वितीयः । शुक्तिशानाद्जतवायद आत्मैकवधि- मानादध्यस्तसर्वप्रपक्षस्य बाधाऽदर्शनात् । आत्मैकत्वविज्ञानेन सर्ववाधस्वीकारे च अद्वैतसिद्धान्तसम्प्रदायोच्छेदमसङ्गः स्यात् । तथाहि । अद्वैतसिद्धान्नमवर्तकाचार्याः अज्ञाः ? आत्मकत्वविधा. वन्तो वा । नायः। अगत्वादेवाऽऽचार्यत्वभङ्गात् । अझोपदिष्ट- स्य अमामाण्याच । उपदेश्यन्ति ते ज्ञान शानिनस्तत्वदर्शिन इति भगवदुक्तः । अन्यथाऽन्धपरम्परान्यायापतेः । अन्धेर्नीयमाना प. थान्धा इति श्रुतेः । न द्वितीयः। अद्वैततश्वासासालारसता देत. दर्शनाभावेन स्वमतपरमतोद्देशपूर्वकपणभूषणोपपादनात्मकशास.

·वेदान्ततत्वयोधः। प्रणयनरूपभेदज्ञानाऽसम्भवात् । गुरुशिष्योपदेशरूपभेददर्शना- ऽसम्भवाच को वा गुरुः कस्मै शिष्याय किं वा तत्वमुपदिशेत । तस्य सर्वस्य बाधितत्वात् । अन्यथा भेददर्शनस्यैव भवन्मतेऽमान- मूलकत्वात् । कार्यदर्शनस्य कारणसत्तापूर्वकवनियमेन विद्या. यत्वस्याऽवश्यम्भावात् । तदयोगादनातत्वमसङ्गस्य दुर्वारवाद । ननु जीवन्मुक्तत्वात्तेषां दग्धपटन्यायनानुवर्तमानवाधितभेददर्शना- मोक्तदोपयोग इति चेन्न । दृष्टान्तवैपम्यात् । दग्धपटस्य किमपि कार्यकारित्वाभावात् । तेषां तु पूर्ववदेव सर्व क्रियाकारित्वं मत्यक्ष- प्रमाणसिद्धमेति भावः। न चाऽन्यदृष्ट्यैव तेषां क्रियाकारित- मिति वाच्यम् । नियामकाऽभावाच्छास्त्रममाणशून्यत्वाच । नच प्रारब्धमावशेपलाद तस्कृतकार्यकारित्वं न दोपावहमिति वाच्यम् । मुखदुःखादिभोगात्मकमारब्धकर्मणि तत्कार्यभूतकामक्रोधादौ च विद्यमाने मुक्ताभिधानस्य, मुक्ता वपमित्यज्ञजनतावश्चकतामाव- खावा एवञ्च सामावजीवन्मुक्तेजन्मान्धस्य पुंसः कमलनयनसंगा- बदुपहासमात्रत्वात् । जीवन्मुक्ती प्रमाणाभावाच ॥ ननु तस्य तावदेव चिरंयावन विमोक्ष्ये अथ सम्पत्स्य इति श्रुति- सिद्धा जीवन्मुक्तिः किमिति निन्द्यते इति चेव सत्यम् । गत- अपाणां किमप्यशोभनं नास्तीति भावात् । श्रुतौ, तावदेव चिरं न विमोक्ष्ये अथ सम्पत्स्ये इति पदैः प्रारब्धभोगमतिवन्धकं वर्तमानकाले मोक्षाभाव भाविमोक्षच साक्षादुच्यमानं ज्ञात्वाऽज्ञात्वा वा येथष्टवा- दित्वादत एव यथाकामचारिणां सिद्धान्ते किमपि दूपणं नाऽस्ती. तिभावः। एवञ्च वेदान्तशास्रस्यामयोजकत्वेन वैयदि केवलाद्वैत- वादिमतमसङ्गतमेवेति सिद्धम् । अध्यासाज्ञानलक्षणतनिवर्तकादि- विशेषनिरासस्तु परमतगिरिवजाख्ये ग्रन्थे विस्तृतस्तत्रैव द्रष्टव्य इत्पलं विस्तरेण ॥

·वेदान्ततत्वबोधः। ननु तस्याध्यस्तत्वानङ्गीकारे परमार्थतो भिकानी पदार्था- नां ब्रह्मक्यासम्भवात् स्वमुखेन भवद्भिपि निरस्तत्वाच्च । पूर्वो. क्तश्रुनीनां ब्रमकत्वमतिपादिकानां भेदमतिषेधिकानां च बि- रोधात्सिद्धान्ताभावप्रसङ्गः स्यादितिचेन्न । सच्छाससिद्धान्तरक्षणा- थै भगवत्परब्रह्मपुरुपोत्तमाज्ञयावनितलावतीर्णानां श्रीसनत्कुमार- सम्पदायमवर्तकाचार्याणां सिद्धान्ते श्रुतिविरोधगन्धस्याऽप्य- ऽभावात् । तथाहि न तावत्सदेवेति श्रुतिविरोधः। अग्रेसृष्टेरादौ इदं- शब्दवाच्यस्य कार्यस्य जगतः सच्छब्दवाच्ये कारणे अति. मूक्ष्मरूपत्वेन सत्त्वेऽपि नामरूपविभागाभावेन पृथग्रहणानईवाद सदेवेति कारणेनैक्यनिर्देशः रूपन्नः । अन्यथा सच्छब्दयाच्यस्प कारणस्य ब्रह्मण इदमित्यङ्गुल्यानिर्देशायोगात् कार्यस्य कारणे सूक्ष्मरूपेण सत्त्वानङ्गीकारे च असत्कार्यवादाभ्युपगमापत्या तव सदासीत, सत्त्वाचाऽवरस्य, असदव्यपदेशादितिचेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशेपात, युक्तः शब्दान्तराच, पटवच्च इत्यादिशास्त्रावगत- स्वकारमतवहिर्भूतलगसङ्गः स्यात् ।, किन इदमा निर्दिष्टस्य कार्यस्य पूर्वमभावाङ्गीकारे आसीदीति पूर्वकालसम्बन्धो न स्यात् । श्रुत्यर्थश्च सत्र सच्छब्दः स्वतन्त्रवाचकः। सत्यस्वातळ्यमुदिष्टमिति वाक्यात् । एकशब्दश्च कारणैकतं विदधाति । एवकारश्चान्य- योगव्यवच्छेदार्थकस्तत्सम निषेधति । अद्वितीयवान्दश्च तदाधिक्यं निषेधतीति, न तत्समचाभ्यधिकश्च दृश्यते इति श्रुत्येकार्थत्वात् ।। अन्यथा एकपदेनैव अद्रतसिद्धी अन्यपदाँपपित्तः । अप, तत्त्वमसि, अयमात्मा ब्रह्म, मवै खल्विदं ब्रह्मेत्यादिश्रुतीनां चि- दचिदात्मनोब्रह्मात्मकत्वेन, तदापत्तस्थितिमतिकतेन तमाम त्वेन च ब्रह्मतादात्म्यमतिपादनेन स्वार्थे एप मामाण्यात सर्व समञ्जसम् । तत्र नमात्मालं नाम- घाल आत्मा पस्प ·" वेदान्ततत्वयोधः। २३ चेतनाचेसनरूपवस्तुजातस्य तद् ब्रह्मात्मकं, तस्य भावस्तत्त्वम् । तेन,एप मेआत्मान्तर्यामी एप ते आत्मान्तर्यामी एप सर्वभूतान्तरात्मा सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा,पति विश्वस्यात्मेश्वरम्आत्मेतितूपगच्छ- न्ति ग्राहयन्ति च,अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थिता, सर्वस्य चाई हदि सन्निविष्टः, यदाह वसुधा सर्व सत्यमेतदिवौकसः अहं भवो भव- न्तश्च से नारायणात्मकाः, क्षेवझं चापि मां विद्धि,इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः सत्त्वं तेजो वलं, धृतिः वासुदेवात्मकान्याहुः क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव चेत्यादिश्रुतिस्मतिसूत्रेभ्यः। यो यदात्मकः स तदभेदव्यपदेशाई मुवर्णकुण्डलादिवदितिव्याप्तश्चातिमसिद्धतात् । तदायचस्थिति- मत्तिकत्वेन, तत्तस्य ब्रह्मण आयत्ता अधीना स्थितिः प्रतिश्च यस्य वस्तुमात्रस्य तत्तथा, तस्य भावस्तत्त्वम् । तेन सन्मूलाः सो. म्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठा, एतस्य वाऽक्षरस्य प्रशासने गागि सूर्याचन्द्रमती विकृती तिष्ठतः, भीपास्माद्वातः प- पते भीपोदेति मूर्यः, भीपास्मादग्निश्चन्द्रश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः, किमनेन जगन्नाथ सर्व स्वदशगं जगत, विश्वं चेदं यदशे विश्वयो. ने, नमोऽस्तु ते शार्ङ्गचक्रासिपाणे, ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन 'तिष्ठति * भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया, ससुरासुर- गन्धर्व सयक्षोरगराक्षस, जगद्वशे वर्ततेऽदः कृष्णस्य सचराचरामि- त्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । तथाच यद्यदायत्तस्थितिप्रत्तिकं वस्तु सचदभेदव्यपदेशाहमिति व्याप्सिराम्नायते छन्दोमैः माणसंवादे, नवे नाचो न चभूपि न श्रोत्राणि न मनासीत्याचक्षते माण इत्येवाचक्षते प्राणो ोवैतानि सर्वाणि भवतीत्यादिना । किञ्च तद्याप्यत्वेन तत्तस्य ब्रह्मणो व्याप्यं यत्तदव्याप्यं तस्य भावस्तत्वम् । तेन,पच्च किंचिजगत्यस्मिन् दृश्यते श्रूयतेऽपि वा,अन्तर्वहिश्च तव सर्व व्याप्य नारायणः स्थितः, द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्या- .

·५ २४ वेदान्ततत्वबोधः। सं त्वयैकेन दिशश्च सर्वा इत्यादिशास्त्रात् । यो यह्याप्या सत. दूप इत्पत्र,योऽयं तवागतो देव समीपं देवातागणः, स त्वमेव जग. त्स्स्रष्टा यतः सर्वगतो भवान्, सर्व समामोपि ततोऽसि सर्वः, सर्व- गत्वादनन्तस्य स एवाहमवस्थित इत्याद्याः स्मृतयः प्रमाणवेन घोध्याः॥ एतदुक्तं भवति। सत्ता ताबद् द्विविधा-स्वतन्त्रपरतन्त्रभेदात् । तत्र खतन्त्रसत्ता नाम आत्माश्रितत्वे सति स्वायत्तस्थितिमतिकता। सा परब्रह्माविश्वात्मनिष्ठाासदेवमोम्येदमग्रआसीदेकमेवाद्वितीयम् । एतस्य वाऽक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठता, 'भीपास्माद वातः पवते,आत्मा, हि परमस्वतन्त्रोऽधिगुणः,एप सर्वे श्वरः सर्वाधिपतिः, स कारणं कारणाधिपाधिपः न तस्य कश्चि- जनितान चाधिप इत्यादिश्रुतिभ्यः । सर्वस्य चाऽहं हदि सन्निविष्ट मत्तः स्मृतिनिमपोहनं च, शास्ता विष्णुरशेपस्येत्यादिस्मृतिभ्य- श्च एवं स्वतन्त्रसत्ताश्रयो निरस्तसाम्यातिशयो विश्वात्मा परब्रह्म भगवान श्रीपुरुपोत्तम इति सिद्धम्।परतन्त्रसत्त्वंच परायत्तस्थिति- प्रतिकत्वम् । तच्च चेतनाचेतनात्मकनियम्यवर्गवृत्ति । यदासीत्त- दधीनमासीद, जीवोऽल्पशक्तिरस्वतन्त्रोऽवर इत्यादिश्रुतिभ्यः । मत्तः सर्व प्रवर्तते, सत्त्वं स्वातन्त्र्यमुद्दिष्टं तच्च कृष्णे नचाऽपरे, अ. स्वातन्त्र्यातदन्येपामसत्वं विद्धिभारतेसादिस्मृतिभ्यः परतन्त्रसत्त्वं द्विविध, कूटस्थत्वं विकारशीलं चेति। तत्र कौटस्थ्यं नामजन्मादि- विकारशून्यत्वे सति नित्यत्रम्।तच जीवात्मवर्गाश्रितम् । तदाश्रयो नीवः मत्यगक्षरपुरुपक्षेत्रशादिशब्दाभिधेयः । अनी घेको जुप- माणोऽतुोते जहात्पना भुक्तभोगामजोऽन्यः, न जायते म्रियते वा विपश्चित, अनो नित्यः शासतोऽयं पुराणो न हन्यते हत्यमाने शरीर इत्यादिवाक्पेभ्यः। द्वितीयं च विकिपायुक्तरवे सत्पनाचन ·२५ घेदान्ततत्वयोधः । मालम् । तत्तु मकृतिवर्गाश्रितम् । तदाश्रयं च कार्यकारणात्मक मधानमकृत्यादिशब्दवाच्यम् । गौरनाद्यन्तवती जनित्री भूतभाविनी सितासिता च रक्ता च सर्वकामदुधा विभोरित्यादिश्रुतेः । त्रिगुणं तज्जगद्योनिरनादिप्रभवाप्ययम्,अचेतना परार्थाचनित्या सततवि- क्रिया, तदेतदक्षयं नित्यं जगन्मुनिवराखिलम्, आविर्भावतिरोभाव- जन्मनाशविकल्पवदित्यादिवैष्णवचनाच्च । तथाच स्वतन्त्रसत्ववि- पयकाभेदवाक्यमत्तिस्तस्यैक्यात् । तेनैव तेषां नैराकाट्यम् । तथैव भेदनिपेधपराणां चाऽपि चेतनाचेतनवस्तुत्तिस्वतन्त्रसत्व- निपेधपरत्वेन स्वार्थे एव प्रामाण्यात् । भेदवाक्यानां तु परतन्त्र- सत्त्वविषयकत्वेनैव स्वार्थविधायकत्वात्सर्वं समजसम् । एवञ्च स्व: तन्त्रसत्त्वं परतन्त्रसत्त्वाभावं चाश्रित्य तत्वमस्यादिवाक्यानि भे- दाभेदवाक्यानां परस्परविरुद्धानामविरोधेनान्वेतुकामानि जगद्धि- माभिन्नं ब्रह्म पतिपादयन्ति । तथाच विश्वात्मा पुरुषोत्तमः स्वा- श्रितात्मसत्तया विश्वस्मादभिन्नः । तथैवात्मीयचेतनाऽचेतननिय- म्पवर्गरतिपरतन्त्रसत्वाभावरूपेण विश्वविलक्षणत्वाऽपरपर्यापण सार्वज्ञादिवद्भावरूपेणात्मासाधारणेन धर्मेणाऽस्थूलादिवाक्यपति- पायेन विश्वस्मादिन्न इति स्वभावतो विश्वभिन्नाभिन्नः श्रीपुरु- पोत्तमः परब्रह्मभूतो भगवान रमाकान्तः सर्ववेदान्तार्थ इति सिद्धा. नतः । उभयविध-वाक्यानि तु पूर्वमेवोदाहृतानि उक्तार्थघटकवा. क्यानि कानिचिदुदाहियन्ते । एकः सन् बहुधा विचचार, एको देवो बहुधा संनिविष्टा, स्वमेकोऽसि बहुधा यहून प्रविष्ट इत्याद्याः श्रुतयः । एकत्ले सति नानात्वं नानावे सति चैकता, अचिन्त्यं ब्रह्मणो रूपं कस्तद्रदितुमर्हतीति भगवान्मनुः । ज्ञानयझेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासने, एकत्वेन पृथक्वेन बहुधा विश्वतोमुखमिति भ. गवद्वाक्यम् । ॐ नमो वासुदेवाय तस्मै भगवते सदा, व्यतिरिक्तं न - ·२६ वेदान्ततत्त्वयोधः। " यस्यास्ति व्यतिरिक्तोऽखिलस्य यः, नित्यानित्यमपञ्चात्मन् नि. प्रपञ्चाऽमलाश्रित, एकानेक नमस्तुभ्यं वासुदेवादिकारण, य: स्थूलसूक्ष्मः मकटप्रकाशो यः सर्वभूतो न च सर्वभूतः, विदर्च यतश्चै. तद विश्वतो नमोऽस्तु तस्मै पुरुषोत्तमाय इति विष्णुपुराणे महाद- चाक्यानि । तत्रैव ध्रुवस्तुतौ- पृथग्भूतकभृताय भृतभृतात्मने नम इति। हरिवंशेघण्टाकर्णः श्रीकृष्णं प्रति, केचिद्वहुत्वेन वदन्ति देवं- मेकात्मना केचिदिमं पुरातनम्, वेदान्तसंस्थापितसत्त्वयुक्तं द्रष्टुं तमीशं वयमुद्यता स्मः, अनेकमेकं बहुधा वदन्ति श्रुतिस्मृतिन्याय- निविष्टचित्ताः, आहुर्यमात्मानजं पुराणं द्रष्टुं तमीशं क्यमुद्यता: स्म इत्याद्याः स्मृतयश्च चिदचिद्भिन्नाभिन्नब्रह्माभिधायिका अनु. सन्धेमाः। अलं विस्तरेण ॥ नाऽपि नानात्वनिपेधकवाक्यविरोधः । तस्य कारणे नाना- स्त्रनिषेधपरत्वाद । इह जगत्कारणे ब्रह्मणि नानात्वं नास्ति । कारण- स्य सर्वशास्त्रे एकत्वमतिपादनात् । नानात्वदर्शनं तु तिष्ठतु, नानेव दर्शनस्पैतावत् फलं, मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्य- तीति मृत्योरनन्तरं मृत्युमामोति । पुनः पुनर्जन्ममरणादिरूपसंसार- भार भवतीत्यर्थः । अतो न हि जगत्स्वरूपमतिपेधकमिदं वाक्य- म् । विकल्पासहत्वात् । तथाहि । मिदं वाक्यं ब्रह्मतरं वस्तु- माप्त प्रतिपेधति, अमाप्तं वा । आधे सत्यम्, असत्यं वा रानाधः । सत्यस्य निषेधायोगात् । अन्यथा ब्रह्मणोऽपि निषेधापत्तेन द्वितीयः । असत्यस्य माप्तेरेवासम्भवाद । न चाऽध्यस्तं मिथ्या- भृतं मातपेधतीति वाच्यम् । वेदस्य पूर्व भ्रान्त्यभावाद । पया लोके दोपातः पुरुपस्य भ्रान्सा शुक्ती प्रतीत रजतं पुनः शक्तिस्वरूपसाक्षात्कारान्नेदं रजनमिति स एव मतिषेधति । तथा वेदस्य भ्रान्तिकारणाभावात् प्रतीत्यभायस्तदभावाद प्रतिषा- ·२७ वेदान्ततत्वयोधः। ऽसम्भवात् । अन्यथा वेदे दोपाङ्गीकारे वागमतमवेशापत्तेः । न द्वित्तीयः । अप्राप्तस्य निषेधायोगात् । तस्मादुक्तार्थस्यैव वरीयस्त्व- म्। किञ्च, नानात्वदर्शनोको दोपस्तु अज्ञानकारणयादिमत एव समन्वितः । यतस्तैः शुदस्य सर्वधर्मशून्यस्य द्वैतापत्तिभयाव कार- णत्वमनभ्युपगम्य ब्रह्मणः कारणत्वप्रतिपादकशास्त्राधानि- त्यथै तत्र मायावच्छिन्नस्य सर्वज्ञत्वसर्वशत्स्याश्रयस्येश्वराख्यस्य कल्पनात् । वैदिकसम्प्रदायनिष्ठानां तु एकस्यैव परब्रह्मणः शुद्ध- वाऽनन्तगुणशत्याद्याऽऽश्रयत्वेश्वरस्वकारणवाद्यङ्गीकारानोक्त- दोपगन्धस्पृष्टवातस्पर्शावकाशः । तथैव, यत्र हि दैतमित्र भवती- ति श्रुतेरपि स्वतन्त्रदैवानपेधपरत्वेन नैराकाझ्याद न कोऽपि विरोधः । तत्सिद्धं केवलाद्वैतवादिमते शास्त्रानर्थक्यामिति । तथैक केवलभेदवादिनां वैदैकदेशवाधस्योक्तत्वात् । न हि शास्त्रवाधना- ऽपमाचार्याऽऽविर्भावो भवति । अपि तत्मवर्तनार्थमिति वः। यदि भेदवादिभिरभेदवादिभिश्च स्वाभाविकोऽभेदो भेदोऽप्य. श्रीक्रियते चेचहि सर्वोऽपि वेदः सार्थकः स्यात् । परन्तु ते स्वास- दान्तं त्यक्त्वा आगता अस्मन्मार्गे । अन्यथोक्तदोपाणामवर्जनी- यवादलं विस्तरेण ॥ चिदचिद्विशिष्टाद्वैतवादिमते तु नोक्तशास्त्रविरोधः । यद्यपि चेतनाऽचेतनयोर्चाविशेषणवेनाङ्गीकृतयोरितरल्यावर्तकलविशेष- णलक्षणत्वानुपपत्त्या ब्रह्मणस्तद्विशिष्टत्वासम्भवस्तथापि तयोर्च- मणा स्वाभाविकभेदाभेदस्यैवाऽङ्गीकारात् । ननु यः पृथिव्य- न्तरोयं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो य- मंयती त्यारभ्य, प आत्मनि तिष्ठन् यश्चात्मनोऽन्तरो यमात्मा न वेद यस्यात्मा शरीरं य आत्मानमन्तरो यमयति स त आत्मान्तर्या- म्यऽमृत इसादिश्रुतिभिश्चिदचितोः परमात्मशरीरत्वाभिधानावश- ·वेदान्ततत्त्वयोधः। रीरस्य च आत्मविशेषणत्वेन प्रसिद्धत्वात् । एवं सर्वावस्थाव- स्थितचिदचिद्वस्तुशरीरतया तत्पकारः परमपुरुष: कार्यावस्थ- कारणावस्थजगद्रूपेणावस्थित इति कथं विशिष्टत्वासम्भव इति चेत्सत्यम् । श्रुतिभिश्चिदचितोः परमात्मशरीरतं प्रतिपाद्यते इ. त्पत्र न कश्चिद्विवादः, परंतु तयोविशेषणत्वस्य वक्तुमशक्यता त् । तथाहि । यत्र यत्र शरीरत्वं वत्र तत्र विशेषणत्वमिति ना. स्ति नियमः । प्रकृते तदभावाद । न हि व्यावर्तकत्वमन्तरेण विशेषणत्वङ्कस्यापि दृष्टं श्रुतं वा । तस्माद्यावय॑सत्वे एव शरी- रस्य विशेषणत्वम् । अन्यत्र व्यावानां सत्तेन शरीरस्य विशेषण- वासम्भवात् प्रकृते चिदचितोविशेषणत्वे चिदचिद् ब्रह्मति तत्त्व- त्रयादन्यस्यामावाद, भवद्भिरप्यनगीकाराच । तस्माद् व्यावा. ऽभावाद् व्यावर्तकत्वविशेषणलक्षणवाभावस्तदभावे च ब्रह्मणो विशिष्टत्वाभावः सुतरां सिद्धःमाऽस्तु विशेषणत्वम्। एतावन्पात्र- न्यूनत्वे न कापि क्षतिः। तयोर्ब्रह्मणा स्वाभाविकभेदाभेदाङ्गीका. रेण सर्वेषां वाक्यानां स्वार्थे प्रामाण्याव। तथाच तेषां ब्रह्ममूत्रमाप्ये । अत्रेदं तत्त्वम् । अचिद्वस्तुनश्चिद्वस्तुनः परस्य च ब्रह्मणो भोग्यत्वेन भोक्तृत्वेन चेशितृत्वेन च स्वरूपविवेकमाहुः काश्चन श्रुतयः । अस्मान्मायी सजते विश्वमेतत् तस्पिश्चान्यो मायपासंनिरुद्धः, मा. यां तुमकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् । क्षरं भधानममृताक्षरं हर: क्षरात्मानावीशते देव एकः। अमृताक्षरं हर इति भोक्ता निर्दिश्यते । प्रधानमात्मनो भोग्यत्वेन हरतीति हरः । स कारणं कारणाधिपाधिपः न तस्य कश्चिजनिता न चाऽधिपः । प्रधानक्षेनापतिगुंणेशः पति विश्वस्यात्मेश्वर, भावतं शिवपच्युतं, माझी दावना. वीशानीशी, नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहना यो विदधाति कामान् । भोक्ता मोग्यं मेरितारं च मला तयो. , ।

·. वेदान्ततत्वबोधः। रन्यः पिप्पलं स्वादत्यनश्नन्नन्योऽभिचाकशीति । पृथगा- स्मान प्रेरितारं च मत्वा, जुष्टस्ततस्तेनाऽमृतत्वमति, अजामेकां लो. हितशुक्लकणां बह्वीः प्रजां जनयन्ती सरूपाम्, अजो ोको जुप. माणोऽनुशेते जहात्पनां भुक्तभोगामजोऽन्य इत्यादीनि बहुशः श्रु- तिस्मृतिवाक्यानि पठित्वा, अग्रे, एवं सर्वावस्थावस्थितांचदचिद- वस्तुशरीरतया तत्पकारः परमपुरुष एव कार्यावस्थकारणावस्थ- जगद्रूपेणावस्थित इतीममय ज्ञापयितुं काश्चन श्रुतयः कारणावस्थ कार्यावस्थं जगत् स एवेत्याहुः । सदेव सोम्येदमत्र आसीदेकमेवा- ऽद्वितीय,तदेक्षत बहु स्यां मजायेयेति, तत्तेजोऽसृजतेत्यारभ्य, सन्मू- लाः सोम्पेमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्यतिष्ठाः, ऐतदात्म्य- मिदं सर्व तत्ससं.स आत्मा तत्वमास श्वेतकेतो इति। तथा सोऽकाम- यत बहु स्यां मजायेयेति, स तपोऽतप्यत स तपस्तप्ता इदं सर्व- मरजतत्यारभ्य, सत्यं चानृतं च सत्यमभवदित्याया इत्युका का- विस्थः कारणावस्थश्च स्थूलसूक्ष्माचदचिद्वस्तुशरीरः परमपुरुप एवेति कारणाव कार्यस्यानन्यत्वेन कार्यस्य. নিরব एक. विज्ञानेन सर्वविज्ञानं च समीहितमुपपन्नतरम् । हताऽहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मनानुमविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति ति- स्रो देवता इति सर्वमचिद्वस्तु निर्देश्य तत्र स्वात्मकज़ीवानुमवेशेन नामरूपव्याकरणवचनाद सर्वे वाचकाः शब्दा अचिजीवविशि- टपरमात्मन एव वाचका इंति कारणावस्थपरमात्मवाचिना श- ब्देन कार्यवाचिन: शब्दस्य सामानाधिकरण्यं मुख्यत्तम् । अत: स्यूलसूक्ष्मचिदचिद्रस्तुपकारं ब्रह्मैव कारण, कारणञ्चति ब्रह्मोपा- दानं जगदिति प्रतिपादितम् । नचैत्रमद्वैतमागतमिति वाच्यम् । तस्य तत्रैव पितत्वात् । तथा निर्विशेषयस्वैश्यवादिनः सर्वे में- हात्मभावोपदेशाः परित्यक्ताः स्युः । एकस्मिन् वस्तुनि कस्य ता. , ·वेदान्ततत्त्वयोधः। दात्म्यमुपदिश्यते। तस्यैवेति चेत् स्ववाक्येनेवावगतमिनि न तादा- त्म्योपदेशावसेयमस्ति किश्चित् । कल्पितभेदनिरसनामिति चेत् । तत्तु न सामानाधिकरण्यंतादात्म्योपदेशावसेयम्।सामानाधिकरग्धं तु ब्रह्माणि प्रकारद्वयप्रतिपादनेन विरोधमेवावहेद् इत्यादिना ॥ भेदाभेदवादे तु ब्रह्मण्येवोपाधिसंसर्गात्तत्मयुक्ता जीवावगता दो. पा ब्रह्मण्येव मादुम्प्युरिति निरस्तनिखिलदोपकल्याणात्मकब्रह्मा ऽऽत्मभावोपदेशा हि विरोधादेव परित्यक्ताः स्युरित्यादिना चौ. पाधिकदाभेदस्यापि निरस्तत्वात् । चेदार्थसङ्घहेऽपि एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं, सर्वस्य मिथ्यात सर्वस्य ज्ञातव्यस्याभावान्न सेत्स्य- ति, सत्यमिथ्यात्वयोरेकताप्रसक्तिर्वा इत्यादिना वेदान्तदीपेच अत्रेयं वेदविदा प्रक्रिया । अचिद्वस्तुनः स्वरूपतः स्वभावत. श्चात्यन्तविलक्षणस्तदात्मभूतश्चेतना प्रत्यगात्मा। तस्मानदान्मुक्ता. नित्याच निखिलक्ष्यमत्पनीकतया कल्याणकतानतया सर्वाव- स्थचिदचियापकतया नियन्तृतया शेपितया चात्यन्तविलक्षण प. रमात्मा । तदुक्तं भगवता- द्वाविमौ पुरुपो लोके सरथाक्षर एर चाक्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽसर उच्यते । उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः।यो लोकत्रयमाविश्य विभर्त्यव्यय ईश्वरः । य- स्मात्सरमतीतोऽहमारादपि चोत्तमः।अतोऽस्मि लोके वेदे चमथितः पुरुषोत्तम इति । श्रुतिश्च, मधानक्षेत्रमापातर्गुणेशः पति विश्वस्यात्मे- श्वरम्, अन्तर्वहिश्च तत्सर्व व्याप्यनारायण स्थित इत्यादिका। मन कारश्चैवं वदति, नेतरोनुपपत्तेः, भेदव्यपदेशाच, अनुपस्तु न शारीरः, कर्दकर्मव्यपदेशाच, पत्यादिशन्देभ्यः, आधे तुभेदान- शाद, आधिकोपदेशानु पादरायणस्पर तहनादित्पादिभिः । न. चाविद्याकृतमुपाधिकृतं वा भेदमानिपने निर्देशाः । इदंशानमुपा. श्रित्य मम साधर्म्यमागताः । सर्गेऽपि नोपनापन्ने मलपे न म्यान ·- -- ... वेदान्ततत्वयोधः। ३१ चौतदा विद्वान् पुण्यपापे विध्य निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति,मुक्तो- पसायव्यपदेशाच, उत्तराञ्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु, संपद्याविर्भाव: खेन शब्दार, जगद्यापारवन प्रकरणादसन्निहितत्वाच, भोगमात्र- . साम्पलिंगायेति सर्वाविद्योपाधिविनिर्मुक्तस्यैत्र भेदोपपादनात् । • श्रुतिस्मृतिसूत्रेषु सत्रि भेदनिर्देशे चिदचिदीघरभेदः स्वाभाविको , विवक्षित इति निश्रीयते इति प्रतिपादितं गीताभाष्येऽपि, न तेवाई जातु नासं न व नेमे जनाधिपा इत्यस्य श्लोकस्य भाष्ये । औपाधिकभेदात्मवादे ह्यात्मभेदस्यातात्विकत्वेन तत्वोपदेशसमये भेदनिर्देशो न संगच्छते । भगवदुक्तात्मभेदः स्वाभाविक इति श्रुतिरप्याह । नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूनामिती- त्यादिनाद्वैतस्य निरस्तत्वात् । नन्येवं चर्चाई कथं विशिष्टाद्वैतमिति सिद्धान्तसिद्धिद्वैतस्य निरस्त- लादितिचेन मूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टस्यूलचिदचिद्विशिष्टयोर्ब्रह्मणोरे- वाऽद्वैताभ्युपगमान्न तु विशेषणविशेष्ययोरपीति भावः । नच तदि केवलभेद आगत इति वाच्यम्। तस्याऽपि सूत्रभाप्ये एव निरस्तत्वा- त् । तथाहि । केवलभेदवादिनां चात्पन्तभिन्नयोरेकेनापि प्रकारेणै- क्यामम्भवादेव ब्रह्मात्मभावोपदेशो न सम्भवतीति सर्ववेदान्त- परिवागः स्यादित्यनेन परिशेपाव स्वाभाविकमेदाभेद एव तयो' सम्बन्धः सिद्धः । तथा चोक्तं स्वयमेव । विशेपणस्य विशिष्टवस्वे- कदेशत्वेनाभेदव्यवहारो मुख्य विशेषणविशेष्ययोः स्वरूपस्वभा. वभेदेन भेदव्यवहारो मुख्य इति । तथैव लघुत्रदार्थसंग्रहेऽपि अणुगीतामु ऽद्वाविमौ पक्षिणी नित्यं संज्ञयो चाप्यचेतनौ । एताभ्यांतु परोयोऽम्पश्चतमावान् स उच्यते इति सत्पुरुपबैलक्षण्यं परमात्मनः प्रतिपाद्य, अनुमानाद्विजानीयात् पुरुषं सत्त्वसंश्रयमिति पुरुषस्य स- चाश्रयत्वमुत्ता, सत्तं च पुरुषश्चकस्तत्र सत्वविचारणेत्याश्र- ·वेदान्ततस्वघोषः। यायिणोः सत्त्वपुरुपयोरक्यं वा भेदो वेति विचारणीयमित्युक्ता, क्षेत्रक्षेत्रायोरक्यमित्येतनोपपद्यते,पृथग्भूतंततः सत्चमित्येतदविधा- रितमिति सत्त्वक्षेत्रायोः केवलैक्यवादवलेवलभेदवादोऽप्यविचार गीयइतिव्युत्पाद्य, तथैवैकत्वनानात्वमित्येव विदुषां नयः । मशकस्यो- दुम्बरे चैक्यं पृथक्त्वमपि दृश्यतामत्स्यो यथाऽन्यः स्यादप्मु संयोगस्तु तथा तयोरित्युदुम्बरफलजलाश्रययोर्मशकमत्स्ययोरिव यथा स्वाभ- यापेक्षया भेदाभेदव्यपदेशावुभावपि न्याय्यौ तथा सत्वपुरुपयो- स्पीत्युपसंहृतम्। अनेन मोक्षशास्त्रे चिदचिदीश्वराणां भेदव्यपदेशस्वे. यां स्वरूपवैलक्षण्यान्मुख्यः । अभेदव्यपदेशोऽप्याश्रयाश्रयिमावेन मुख्य एवेत्युक्तं भवति । तथाच विष्णुपुराणे, विष्णुः शास्त्रेषु युष्मा- मुमयि चासौ यथा स्थितः । सर्वगत्वादनन्तस्यस एवा ऽहमवस्थितः चिन्तयन सर्वभूतस्थमात्मन्यपि च केशवम् । मय्यन्यत्र तथा शेपभूतेषु भुवनेषु च, तथैव व्यातिरैश्वर्यगुणससूचिकी प्रभोरितिभगवतः सर्व- चाबस्थितिरेव सर्वाभेदव्यदेशहेतु रित्युक्तम् । अतो न भेदाभेदव्यप- देशयोविरोध इति मतिपादितम् । एवञ्च केवलभेदकेवलाभेदयोः शास्त्रविरुद्धवेन निरस्तत्वाचिदचितोब्रह्मणा सह स्वाभाविकभदा. भेदस्यैवाङ्गीकारो निश्चितो भवति।अन्यथा शास्त्रे सम्बधान्तराभावेन पूर्वोक्तेष्वेकतराट्रीकारे तत्र खमुखोक्तदूपणानां स्वसिद्धान्त एवा- पातादतो नान्यः परः परिग्रहीतुं शक्यते । तस्मादकामैरपि चिद- चिदीश्वराणां स्वाभाविकभेदाभेदमेव सम्बन्धमङ्गीकृत्य पुनशिल हवाङ्गीकारो गौरवावदोऽप्यनुपपन्नोऽपि स्वसंमंदायस्थ स्वातन्त्र्य- सिद्ध्यर्थ इति सिद्धम् । अलं विस्तरेण ॥ इति श्रीसनत्कुमारनारदसंप्रदायप्रवर्तकाद्याचार्य- श्रीभगवनियमानन्दानुयायिना अनन्तरामेण विरचितो वेदान्ततत्वोधः समाप्तः ।।

·श्रीमदंससनकनारदनिम्यार्कादिगुरुभ्यो नमः । वेदान्तरनमञ्जूषा। श्रीभगवत्पुरुपोनमाऽऽचार्यकृता । यो ब्रह्मेशमुरपिवन्दितपदो वेदान्तवेद्यो हरि- स्तं वन्दे मनसा गिरा च शिरसा श्रीश्रीनिवास गुरुम् । कण्ठे यस्य चकास्ति कौस्तुभमणिर्वेदान्ततत्त्वात्मको भक्तेः श्रीहृदये शरण्यमगतेः कारुण्यसिन्धुं मुदा ॥१॥ इह सकलबह्मरुद्रादि किरीटकोटिवन्दितपादपीठेनानन्ताचि- न्यस्वाभाविकस्वरूपशक्तिवैभवेन ज्ञानवश्वयवीर्यकारुण्यवा- स्मल्यदयातितिक्षायनन्तकल्याणगुणार्णवेन जगज्जन्मादिहेतुना सर्वश्रुतिशिरोरत्नवेदान्तवेद्यचरणेन रमानिवासेन भगवता श्री: वासुदेवेन विष्णुना आत्मस्थापितवेदमार्गसंरक्षणाय नियुक्तो निर- तिशपात्ममिय आत्मशक्त्युपदितानन्तशक्तिः स्वहस्ताधारको निजायुधः कोटिसूर्यसमप्रकाशो भगवान् मुदर्शनोऽवनितला- ऽवतीर्णस्तैलगाद्विजयरात्मना तस्मिन्नेव देशे, नियमानन्दाभिधो भगवदीयां सनातनी कलौ नष्टयं वेदान्तसन्ततिं प्रवर्तयिष्यन् शारिरकमीमांसावाक्यार्थरूपवेदान्तपारिजातसौरपाख्यादिग्रन्ध- रचनाव्याजेन सर्ववेदान्तार्थ संग्रहेण संदर्भयामास । तस्य च विधिमाप्नोपनयनादिसंस्कृताधीतपटनुलिजिज्ञासितधर्ममीमांसा- निरस्तकर्मफलादिविपयसंदेहकतत्फलनिर्विण्णभगवदिदृक्षालम्पर ·२ वेदान्तरनमञ्जूषायाम्। गुरुभक्तिसंपन्नमुमुक्ष्वधिकारिकत्वेनाऽनन्ताचिन्सापरिमितस्वरूप- गुणशक्तिवैभवपरब्रह्मभूतश्रीवासुदेवविषयकत्वेन श्रीभगवद्भावा- पत्तिलक्षणमोक्षप्रयोजनकत्वेनाचिन्यापारातिगम्भीराशयत्वमाक- लथ्य मन्दमतीनां सर्वशाखार्थजिज्ञामूनां शिथिलायवानांशावा- यविचारासमर्थानां मुमुक्षूणामुपकारार्थं वेदान्तरत्नभूतां शाखा- र्थकामधेनुं दशश्लोकीमपि निर्ममे । तथाच तत्रैवोक्तं स्वयमेव अथाधीतपडङ्गवेदेन कर्मफलविपयकक्षयाक्षयत्वोभयप्रकारवाक्य- जन्यसंशयाविष्टेन तत एव जिज्ञासितधर्ममिमांसानिश्चितकर्मत- मकारतत्कलविषयकज्ञानवता कर्मब्रह्मज्ञानफलयोः सान्तत्वान- तत्वसातिशयत्व निरतिशयत्वविपयकव्यवसायजातनिदेन भग- वत्मसादेमुना तद्दर्शनेच्छालम्पटेन आचार्यैकदेवेन गुरुभक्सेकहा- हैन मुमुक्षुणा अनन्ताऽचिन्यस्वाभाविकरूपगुणशक्सादिभिर्वृद- 'तमो यो रमाकान्तः पुरुषोत्तमो ब्रह्मशब्दाभिधेयस्तद्विपयिका जिज्ञासा सततं संपादनीयेतिवाक्येन । तथाच शास्त्रं "स्वाध्यायो ऽध्येतव्यः, स गुरुमेवाभिगच्छेत् समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ट, यथेह कर्मजितो लोकःक्षीयते एवमेवामुत्र पुण्यजितो लोकः क्षीयते, परीक्ष्य लोकान् कजितान् ब्राह्मणो निर्वेदमायाद, नास्यकृता- तेन, जुष्टं यदा पश्यसन्यमीशं, यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्ण कर्तार- मीशं पुरुपं ब्रह्मयोनि, यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ। तस्पते कथिता ह्याः प्रकाशन्ते महात्मनः । तमक्रतुं पश्यति वोतशोको धातुः प्रसादान्महिमानमात्मनः, यमेवैप वृणुते तेन लभ्यः, सर्वे वेदा यत् पदमामनन्ति, तं वीपनिपदं पुरुपं पृच्छामि, नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति, शास्त्रयोनित्वाद, वेदेश्च सर्वैरहमेर वेद्यो, निरज्जनः परमं साम्यमुपैति, तन्महिमानमिति वीतशोका, बहवो ज्ञानतपसा पूता मगावमागता, मम साधर्म्यमागता, ·, - प्रथमः कोष्ठः । तनिष्ठस्य मोक्षव्यपदेशात्, तत्तु समन्वयात, नमामः सर्ववचसा प्रतिष्ठा यत्र शाश्वती इत्यादि । भापितं चेदं वाक्यं शङ्खावतारैः श्रीनिवासाचार्यचरणः । उक्त विश्वाचार्यचरण:- शङ्खावतारः पुरुपोत्तमस्य यस्य ध्वनिः शास्त्रमचिन्सशक्तिः । यस्पर्शमात्राद् ध्रुव आप्तकाम- स्तं श्रीनिवासं शरणं प्रपये, इति । तस्या मिताक्षरैः कोष्ठचतुष्टयात्मिका वेदान्तरनमजूपाख्या मितव्याख्या यधामति विधीयते । तत्र प्रथमे पदार्थरनसंग्रहः। द्वितीये संमदायनिर्णयपूर्वकतत्मासवाक्यार्थरत्नसंग्रहः । तृतीये साधनकदम्बरत्नसंग्रहः । चतुर्थे पूर्वोक्तशास्त्रार्थस्मरणपूर्वकफल- रत्नसंग्रह इति विवेकः। तत्र प्रथमे निरूपणीयपदार्थेषु तावत् त्वम्पदार्थ निरूपय- ज्ञानस्वरूपं च हरेरधीनं शरीरसंयोगवियोगयोग्यम् ॥ अणुं हि जीवं प्रतिदेहभिन्नं ज्ञातृत्ववन्तं यदनन्तमाहुः ॥ १॥ जानेति ।। चननं स्वज्योति स्वरूपम् । स्वयम्ज्योतिष्ठं नाम करणव्यापारायत्तप्रकाशशून्यत्वम् । तेपामाप प्रकाशक- त्वाद स्वयज्योतिष्ट्वस्वरूपत्वसिद्धिः । अनेन तार्किकादिपक्षो- ऽपि व्यावय॑ते । तथाच श्रूयते-यथा सैन्धवधनोऽनन्तरोऽधा- हाः कृत्स्नो रसघन एव,एवं वा रेऽयमात्माऽनन्तरोऽवाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानधन एव, अनायं पुरुपः स्वयज्योतिर्भवतीति । चकारो .

·वेदान्तरनमञ्जूषायाम् । देहादिजडवगवैलक्षण्यसमुच्चयार्थको वाह्यपानरसनपरः । देह- न्द्रियमनोबुद्धिप्राणवैलक्षण्यत्त्वम् । तस्माद वा एतस्मान्मनोमयाद- न्योऽन्तरात्मा विज्ञानमय इति श्रुतेः । परिच्छिन्नवाशानां पते मायावादेऽतिमसङ्गं वारयति-ज्ञातृत्ववन्तमितिाज्ञानाश्रय स्वम् । योऽयं वेद जिधाणीति स आत्मा कतम इत्युपक्रम्य, पुरुष एव द्रष्टा श्रोता रसयिता धाता मन्ता बोद्धा विज्ञानात्मा पुरुषः, विज्ञातारम् अरे केन विजानीयात, जानासेवाऽयं पुरुषः, न पश्यो मृत्यु पश्यति न रोगं नोत दुःखतां, सोत्तमः पुरुपो नोप- जनं स्मरनिदं शरीरम्, एवमेवास्य परिद्रष्टरियाः पोडशकलाः । पुरुषायणाः पुरुष प्राप्यास्तं गच्छन्ति, यद्दे पश्यन्न पश्यति, न हि द्रष्दष्टविपरिलोपो विद्यतेऽनाशित्वात, न हि धातुतिन हि रसयितू रसयतेन हि वक्तुर्वक्तेन हि श्रोतुः श्रुतेन हि मन्तु- मतेन हि स्पष्टुंः स्पृटेन हि विज्ञातुर्विज्ञातर्विपरिलोपो विद्यते- ऽविनाशित्वात्, अविनाशी वा अरेऽयमात्मा अनुच्छित्तिधर्मेसा- दिश्रुतिभ्यो, झोडत एव, कर्ता शास्त्रार्थवत्वादिति न्यायाद्, एतद् यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञमिति तद्विद इति गीयमानाच कर्तृत्वा- दीनामप्युपलक्षणं ज्ञातव्यम् । ननु स्वयज्योतीरूपस्य ज्ञानस्यात्मनो ज्ञानाश्रयत्वं विरु- द्धम् । ज्ञानत्वाऽविशेषाद । न हि जले जलं भिन्नमवतिष्ठते, ज्योतिपि ज्योतिर्वा । अतो बुद्धितिप्रतिविम्बितस्य चेतनस्वरू- पम्य ज्ञानत्वोपचार इतिचेन । न हि धम्मिधर्मयोरसन्तमाना. समभेदनियामकम,अपि तु भेदाग्रहमात्रमेव तयोनित्याविशेष पेऽपि पमित्वधर्मवावच्छेदेन विजातीयत्वाद् दृष्टान्तासिद्धिः। घुमणितत्पभयोस्तै जमत्वसाम्येऽपि धुणित्वमभालावछिन्नन- या धमिधर्मभावस्प दृष्टचरत्वान्नानुपपत्तिः । वस्तुतस्तु जले ·प्रथमः कोष्ठः। ज्योतिपि चायन्तसाजापन भेदाग्रहेऽपि भेदस्य सत्त्वमेव । सार- पपदव्यत्त्वेनानुपानात् । अन्यथा घटादौ पार्थिवावयत्रानामध्य- भेदः कुतो नाशङ्कनीयः । तधात्र प्रयोगः-जले निक्षिप्त जलं भिन्नत्वेनावस्थातुमर्हति, सावयवद्रव्यत्वात् । पार्थिवरजसि निक्षिप्तपाथवरजोवत् । तिलराशी निक्षिप्ततिलवञ्च । चिश्च, न हि बुद्धिवृत्तिमतिविम्बिने चेतने ज्ञानत्वोपचाराभ्युपगमे ज्ञानजन्यव्यवहारसंभवः । तथात्वे च सूर्यप्रतिविम्बेनापि मूर्य- प्रकाश्यभूतदेशीयतमःशीतयोनिवृत्तिः स्यात् । नच दृष्टचरा, युक्ता वा । किश्चास्तां दृत्तिमतिविम्बितचेतनस्य ज्ञानवव्यत्र- हारः । प्रतिविम्ब एवं तावन्न सिद्धयति । उभयोश्चेतनत्त्यो- विम्योपाध्योनिरवयवत्वान्नीरूपत्वाच्च । तथाभूतस्यापि प्रतिवि म्वभावाभ्युपगमे रसादीनामपि शब्दादौ कालादौ वा, काला- दीनामपि रसादौ प्रतिविम्बत्वापत्तेः। एतेनैव ब्रह्मप्रतिविम्ब एक जीव इसपि निरस्तम् । दपणसाम्यात् । ब्रह्मभृतविम्बस्याऽवि- द्यारूपोपाधश्च निरवयवत्वादिसाम्यात् । ननु नीरूपनिरवयव- स्यापि रूपस्य गगनादेश्च प्रतिविम्वदर्शनानोक्तविरोध. इत्ति- चेन्न । साक्यवद्रव्याश्रितस्यैव रूपस्य सूर्यनक्षत्रादिमभायुक्त- स्यैवाकाशस्य तथात्वदर्शनाद । उक्तानुपपत्तेस्तादवस्थ्यमेव । वस्तुतस्तु गगनं रूप्येव । पञ्चीकृतभूतत्वात् । पृथिव्यादिवत् । अत एव सावयवत्वपरिच्छिन्नत्वयोरपि तत्र भावान्न तत्मतिवि- बदर्शनम् अनुपपत्त्युद्धारे प्रयोजकम् । एतेनैवाकाशे नोलवा: दिमसपो भ्रम इसपि निरस्तम् | रूपादेस्तत्र सत्वेन चमत्वो- तेस्तुच्छतरत्वात् । नच- एक एव हि भूतात्मा भूते भुते व्यवस्थितः । एकथा यहधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत ।।

·६ वेदान्तरनमञ्जूषायाम् । उपमा मूर्यकादिवदिति श्रुतिन्याययोर्वाध इति वाच्यम् । तयोरन्वर्यामिनिपत स्वतन्त्रलप्रतिपादनपरत्वात् । तथाहि । यथा सूर्यः स्वप्रभाव्याप्या जले तिष्ठन् न तद्गत सादिगुणे- लिप्यते, प्रत्युत जलमेव स्वोप्मणा च प्रकाशेन चोष्णीकृसाव- 'भासयति । चन्द्रश्च तथैव स्वकरनिकरव्याप्सा जलमेव भास. यस्तच्छेत्सं वर्द्धयति, न तु स्वयमपि तद्गतेन द्रवत्वेन लिप्त्वा- ऽऽद्रीभावं पामोति, तद्वत् परमात्माऽपि विश्वस्मिन् पदार्थे आत्मना एव व्याप्यावस्थितोऽपि तद्धास्पृष्ट एव विश्व प्रका- शाते इति श्रुतिसूत्रयोरर्थः । अमेनैवोपमानेन ब्रह्मणः स्वातन्त्र्य- प्रकाशकत्वं, विश्वस्य तदायत्तप्रकाशकत्वमप्युक्तं भवति । “अग्नि- यथैको भुवनं मविष्टो, रूपं रूपं प्रतिरूपो वभूब, एकस्तथा सर्व- भूतान्तरात्मा, रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च, वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टो, रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव, एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा, रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च, सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षुर्नलि. प्यते चाक्षुपैहदोपः, एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन वाह्यः, एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा एक रूपं बहुधा यः करोति । तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेपाम्"इसादिकठवल्लीश्रुतिभ्य एकार्यवाद । ननु स्यादतदविद्याब्रह्मणोरुपाधिविम्बयोनिरवयवतनीक- पत्वाभ्यां मतिविम्वभावाऽनुषपतिः। फिन्सविधायटिनमन्त:- करणावच्छिन्नं वा ब्रह्म मसगात्मशब्दाभिधेयम् । यथा घटाव. वच्छिन्नाकाशस्य मठाकाशेन भेदस्तस्य चानवाच्छन्नेन महाका- शेनाभेदस्तथाऽन्तःकरणाऽवच्छिन्नस्य व्यष्टिरूपनीयस्पाविद्याव- छिन्न समष्टिरूपेण भेदस्तस्य च देन नियमुक्तनानवनिछन्नेन ग्रमणाऽभेद उपाधिकतो भेदश्चेनिचेन्न । विकल्पासहिष्णुतपा , ·प्रथमः कोष्टः। तुच्छत्वात् । तथाहि । उपाधिरविद्याभूनोऽन्तःकरणरूपोवा? चेतनं शुद्धं निर्मुक्तं निर्विशेषं ब्रह्म, कुठारः काष्ठानीव छिवा भिन्नति तद्वद् भिनत्ति वा यथावस्थितमेवैकदेशे स्थित्वाऽवच्छि- नत्तीतिविवेचनीयम् । नाथः । सर्वगतस्य निरचयवस्य वस्तुन- श्छेदनानहत्वात् । अन्यथा ब्रह्मणो निरवयवत्वसर्वतगत्वादीनां असगात्मनामनादिलाजत्वादेर्भङ्गप्रसङ्गात् । तद्विपयकश्रुतिव्या- कोपाच्च । नापि द्वितीयः । तत्राप्युपाधेः परिच्छिन्नत्वं, सर्वग- तत्वं वा । नान्यः 'उस्क्रान्तिगसायनुपपत्तेः । किञ्च । ब्रह्मणो विभुत्वेनोपाधैरपि तत्त्वात् सर्वस्यापि आरतत्वेन शुद्धस्य मुक्त- माप्यस्योच्छेदेन जगदान्ध्यापत्तेश्च । नाप्याद्यः । उपाधेः परि- च्छिन्नत्वे हि उत्कान्सादिव्यवस्थासंपत्तावपि दोपान्तरस्य स- स्वात् । तथाच उपाधगमनाद्यवस्थायां सर्वगतस्य ब्रह्मणो महा- काशनिश्चलत्वेन घटावच्छिन्नाकाशस्य घटगमनेन गमनाऽसं. भववद् गमनाऽसंभवात् । पूर्वदेशस्थस्य चेतनक्षेत्रज्ञाख्यस्याऽऽक- स्मिको मोक्षस्तदुत्तरदेशस्थस्य चेतनस्य निस मुक्तशुद्धबुद्धरूपस्य अकस्मानिर्हेतुको बन्धश्च पदे पदे स्याताम् । कृत्तनाशाकृताभ्या- गमप्रसङ्गश्च । तस्मादनादरणीयोऽयमवदच्छेदवादो विद्वद्भिः। किचाहमर्थस्याप्युपलक्षणमेतत् । ज्ञातृत्वाभिन्नाहमर्थत्वमिति यावत् । अहं जानामीच्छामि करोम्यनुभवामीसादिभययेभ्यः । ननु स्यादेतद्-अस्मदर्थस्यात्मस्वरूपत्वं यदि सर्वावस्था- नुगतत्वं तस्य, तदेव तु न । मुपुप्याद्यवस्थास्वहमर्थस्य व्यभि- चारदर्शनात् । अतश्च प्रकृतिकार्यरूप एवायमहं जानामीसा- दिमतीतिविषयोऽहमर्थः । अहंकार इत्तीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टया इति गीयमानाचेतिचेन्न । उक्तस्य हेतोः स्वरूपसिद्धिशून्य- सात् । तथाहि । मुगुप्सादावहमर्थस्थावगमो मानसिद्धः । एता- ·वेदान्तरसमजूषायाम् । वन्तं कालं मुखमहमस्वाप्सं न किचिदवेदिषम,एतावन्तं कालं मूच्छित एवासमिसादिप्रसभिज्ञाया एवान मानत्वात् । तस्मा- त् तत्तदवस्थायामपि मुखाज्ञानविषयकज्ञानाश्रयाऽभिन्नोऽर- मर्थोऽनुगत एव । विशेपविषयाभावेन विशेषविषयकमययस्या- नुत्थानात् । ननु एतावन्तं कालं मामपि अहं नावेदिषमिति प्रसभि- ज्ञानस्यास्मदर्थाभावविषयकस्यापन्होतुमशक्यत्वाद् व्यभिचा. रस्पतादवस्थ्यादेतुसिद्धिरितिचेन्न । भवदभिप्रेते प्रत्यभिज्ञानेऽपि तस्यानुगतत्वेन सत्वात् तत्र मामिति कर्मभूतहितीयान्तस्पास्मद र्थस्य जायदाद्यवस्थानुभूतानादिकर्मसंस्कारनिरूपिताऽऽत्मत्वा- भिमतदेहादियुक्तो विषयः । अहमियस्य मथमान्तस्य कर्तुरस्म. दर्यस्य देहेन्द्रियादिविलक्षणशुद्धभगवदात्मकमत्यपदार्थो साता विषयः । तथाच मामिति जाग्रदनुभूनस्य देहादियुक्तस्यात्मत्वेन अभिमतस्य तत्राभावान्निपेधविषयत्वं सूपपन्नम् । तथैव चाहमिति देहादिवियुक्तस्य शुद्धास्मदर्थस्य तत्र भावेन विशिष्टाभाव विषया- ऽनुभवाश्रयस्य तत्रापि सवात् तस्य ज्ञाततया भानमपि सूप- पन्नतरम् । *देहाद्यवच्छिन्नाहमर्थाभावविपयकानुभवाश्रयाभिन्ना- ऽहमर्थस्योक्तमयभिज्ञानविपयत्वे सति एवमइमर्थस्य सर्वावस्था- ऽनुगतत्वाद् अनुभवस्मृसोरेकाधिकरण्यनियमाच्च उक्तहेत्वसिद- स्तादवस्थ्यमेव । अन्यथा एतावन्तं कालं नाइमासम्, इदानी जातोऽहम,एतावन्तं कालं नाहमभवं, किन्तु किश्चिदनुभवमात्र- मासीदिदानी तदन्योऽहयस्पीसादिमसभिज्ञानं स्पाद । तस्य । कुत्राप्यदृष्टचरत्वाद्, अनुपपन्नलाच । तत्सिदम् उक्तमसयममा. णाज्ज्ञात्र भिन्नाहमर्थ एवात्मस्वरूप इति । किय सर्वश्रुतिमूलभूतस्प सर्वपत्रभुपणरूपस्पाप्यस्मदर्य- ·, प्रथमः कोष्टः । भयोगदर्शनाद् गायध्याख्यमन्त्रस्यायमेवार्थः । ज्ञात्रभिनास्मदर्य एवात्मेति यावत् । ननु आत्मबुद्धयोरन्योन्याध्यासाभिप्रायप्रयु- तोऽयमस्मच्छब्दो नात्मस्वरूपविषयक इतिचेन्न । धीशब्दस्य पृथक् प्रयोगात् । अयमभिमायः । वेदमातृगायव्याख्याया देव- तापाः सर्वज्ञवं, न वेति विवेचनीयम् । आये, तया देवतया- ऽयमस्मच्छन्दमयोगो ज्ञात्वैवाध्यासाभिमायण दर्शित इति वक्तुं नैव शक्यः । अन्यथा मात्रादेरपि वत्सलतरायास्तस्या एवंभूत- मिथ्यात्वोपदेशे सर्ववञ्चकतयाऽनासत्वापत्तेः। द्वितीयेऽज्ञवादे- वाप्रामाणिकत्वापत्तेस्तन्मूलकस्य सर्वस्यापि वेदस्प तच्छाखा- रूपस्यामामाणिकतरत्वापत्तेश्च । सर्वस्य वेदस्य. वाघायां ससा वाझमतस्यैव वरीयस्त्वापत्तेश्च । ' . किञ्चास्तां तावत् मुपुप्यादावहमर्यस्य व्यभिचारशङ्का- अवकाशो, मोक्षदशायामपि तस्यानुगतत्वेनात्मस्वरूपतासिद्धरवि- रुद्धत्वात् । तथाहि । महाप्रलये विश्वलयात्मकेऽवशिष्यमाण- स्यैकाद्वितीयादिशब्दाभिधेयस्य परब्रह्माख्यस्य पुरुषोत्तमस्य निसमुक्तत्वं निर्विवादम् । तथाच तस्यापि ज्ञानभिन्नाहमर्थस्वरू- पत्वं श्रावयन्यस्तत्साम्यप्राप्तानां मुक्तानामपि तथात्वमर्थतः मतिपादयन्ति वेदान्तश्रुतयः। ब्रह्मैवेदमग्र आसीत, तदात्मानं, चेदाई ब्रह्मास्मीति, बहु स्यां प्रजायेय, नामरूपे व्याकरवाणि, त्रितं त्रित करवाणीसादयः । मुक्तानामापे वामदेवादीनां तथेवानुभवश्रवणाचाप । तद्वै पश्यन्नृपिर्वामदेवः प्रतिपदे अहं मनुरभवं सूर्यश्चेति । किश्च, चेदाई समतीतानि वर्तमानानि इनि अस्मदर्यस्यैव सर्वज्ञत्वम् । अहं सर्वस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा, अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्व प्रवर्तत इति विश्वोत्पत्तिस्थितिप्रत्तिसंहारकार- - ૨ ·वेदान्तरनमञ्जूषायाम् । णत्वम् । इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विता हाते भज. नीयविषयत्वम् । तद्भजतां च शानित्वम् । तेपामहं समुद्धा . घुसंसारसागरादिति संसारनिवारकत्वम् । तेषामेवानुकम्पार्थम- हमज्ञानजं तमः । नाशयाभ्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वतेति अनुकम्पादिगुणाऽऽश्रयत्वं, ज्ञानदातृत्वम्, अज्ञाननाशकत्वं, सर्वधीनिष्ठत्वञ्च । भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् । मुहदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति इति तद्विपयकज्ञानस्पैव मोक्षान्तरङ्गहेतुत्वम् । मामुपेय तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते । मामुपेस पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् । नाप्नुवन्ति महात्मानः परां सिद्धिमितो गताः । इदं ज्ञानमुपाश्रिय मम साधर्म्यमागताः। बहवो ज्ञानतपसा पूता मगावमागता इति । युक्तोपरप्यव्यपदे- शात् । तनिष्ठस्य मोसव्यपदेशादिति सूत्रोक्तमुक्तोपरप्यत्वम् । माममाप्यैव कौन्तेय ततो यान्यधमां गतिमिति तदभाप्तः संस- तिहेतुत्वम् । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तम इति पुरुषोत्तमत्वम् । अहमात्मा गुडाकेश, क्षेत्रहं चापि मां विद्धि इति विश्वान्तरात्मत्वम् | विष्टभ्याहमिदं कत्लमिति विश्वाधार- त्वम् । न तदस्ति विना यत् स्यान्मया भूतं घरचरमिति विश्व- व्यापकत्वम् । सर्वर चाहं हदि सन्निविष्ट इति सर्वधीत्तिप्रव- तकस्वम् । वेदैश्च सर्वैरहमेव वेध इति सर्वशाखयोनितम् । अप- रेपमिनस्त्वन्यां, जीवभूता महाबाहो ययेति चेतनाचेतनमय- धिष्ठातृत्वम् । अवजानन्ति मां मूढा मानुी तनुमाश्रितम् । परं भावमनानन्तो मम भूतमहेश्वरम् । मोघाशा मोधकर्माणो मोघ- झाना विचेतसः | राक्षसीमासरी चैप प्रकृति मोदिनीं श्रिता शते तदवज्ञाया. मूदत्व रामसत्तामरत्वमोहत्वभावापत्तिकार- मत्वम् । मामेकं शरणं प्रति सर्वशरण्यत्वम् । अहं ला सर्व ·प्रथमः कोष्ठः। पापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुच इति निःशेपपापनिवारकत्वम् । न लेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः । न चैव न भवि- प्यामः सर्व इति कालत्रयाऽबाध्यत्वम् । मत्तः परतरं नाऽन्यत् किश्चिदस्ति धनञ्जय इति साम्यातिशयशून्यतया ईश्वरकल्पा- नामपि नियन्तृत्वरूपं निरतिशयैश्चर्य च स्वयमेव श्रीमुखेन गा- नात् । सर्वस्यापि गीताशास्त्रस्यास्मदर्थाभिन्न सर्वज्ञानन्ताचिन्य- शाक्याश्रयपुरुपोत्तमविषयकत्वमवगम्यते उदाहृतेभ्यो हेतुभ- तश्लोकेभ्यः । तस्मादहमर्थ एव परब्रह्मभूतो विश्वात्मा भगवान वासुदेव इति सिद्धम् । एवमेव कर्तृत्वमपि । तथाहि । तन्मनोऽनकुरुतेयादिवाक्ये मनसः कर्मत्वं, शृण्वन्तः श्रोत्रेण विद्वांसो मनसेति करणत्वम् । मन उत्क्रामन्मीलित इवानन् पिवन्नास्ते इसादिश्रुतौ मनस उत्क्रमणानन्तरमपि आत्मनः कर्तृत्वं, परं ज्योतिरुपसंपद्य स्खेन .रूपेणाभिनिष्पद्यते जक्षन् क्रीडन रममाणः सह ब्रह्मणा विष- श्चितेति परमोक्षदशायां भगवद्भावापत्त्यनन्तरमपि कर्तृत्वं श्रूयते उदाहृतश्रुतिभ्यः । अतः सर्वावस्थानुगतत्वात् कर्तृत्वं स्वाभा- विकमेवेसवगम्यते । इतरथा मनस एव कर्मत्वकरणत्वकर्तृत्वादिभ- सङ्गो दुर्वारः । तथात्वासंभवात् । अदृष्टचरत्वात् । नापि सुपु- प्यादौ तदभावः शङ्कनीयः । ज्ञातृत्ववत् तस्यापि अनुगतवाद । किश्च वद्धावस्थायां ज्ञानादिसकोचेन करणनिमित्तकत्वा- विशेपकर्तृत्वस्य करणानां च मुपुप्यादौ लयाव तदभानं न विरुद्धयते । नचैवं जाग्रदवस्थायां कदाचिदपि तदुपरमो न स्पादिति वाच्यम् । विशेषविषयसंबन्धिक्रियाया अपि तत्सह- कारित्वात् । तस्या अभावे तदनाविर्भावो विरुद्धः । ननु कर- क्रिपादिनिमित्तकात्मनिष्टकर्तृत्वकल्पने महागौरयाद् वरीयान ·वेदान्तरसमञ्जूषायाम् । उपाधेरैव कर्तृत्वाभ्युपगम इति चेन्न । उपाधैर्जडस्य कर्तृला. ऽभ्युपगमेऽतिप्रसङ्गात् । ननूपाधिसंबन्धादकर्तुरप्यात्मनः कर्तृत्वं, नोपाधिमात्रस्यैतिचेन्न । तथाले नपुंसकस्यापि स्त्रीसंबन्धमात्रेण प्रजोत्पत्तिः स्वीकरणीया स्यात् । एवं कुत्राप्यदृष्टचरीऽनुपपन्ना चेति । तस्मात् स्वाभाविककर्तृत्वाद्याश्रयस्यैवात्मनः स्वाभावि. कदहनशक्त्याश्रयस्याने काष्ठादिसंवन्धेन तदाविर्भाववत करणा- दिसंबन्धनिमित्तकस्तदाविभीव उपपन्नत्तरः । नचैवं कर्तृत्वनिपे- 'धविषयकशास्त्रवाध इति वाच्यम् । तस्य स्वतन्त्रत्वावच्छिन्न- कर्तृतादिनिषेधविषयकत्वेन समअसत्वात् । अन्यथा, कर्ता शास्त्रार्थववादिसधिकरणबाघस्यापि तुल्ययोगक्षेमत्वात् कर्य नालोच्यते वादिभिः । ननु तस्य बुद्धधच्छिन्ननिष्ठकर्तृत्व- विषयकत्वान्न बाध इतिचेन्न । अशब्दानुमानिकमांख्यमतप्रवंशात् । तत्र दोपाणां पूर्वमेवोद्घाटितत्वात् । निराकृतत्वाचावच्छेदम- तिविम्बवादयो। तस्माज्ज्ञातृत्ववत् कर्तृत्वमपि स्वाभाविकमात्मनः स्वरूपनिरूपितो धर्मविशेष इति साधीयान् । एवं भोत्तृत्वादयोऽप्यूहनीयाः । तथाहि सुपुप्यादो मुखा- दिभोक्तृत्वे प्रयभिज्ञायाः, मोक्षे भगवत्स्वरूपगुणादिविषयानुभ- वानन्दभोक्तृत्वे, नक्षन् क्रीडन रममाणः सह ब्रह्मणा विपश्चि- तेति श्रुतेश्च पमाणत्वात् । यदा ज्ञानस्वरूपमियनेनैव वार्किकपक्षम्यारतिवद् वाम- पक्षम्यात्तिरप्यर्थसिद्धा। उभयोरपि अचेतनात्माजीकारसा- म्यात् । चकारोऽहमर्धत्वसमुशयार्थक एवेति पदस्वारस्य ज्ञेयम् । ननु स्पादेत, तथाप्युक्तलक्षणस्य परब्रह्मणि पुरुषोत्त- माध्येऽपि समन्वयाद तत्राऽतिमसहस्तस्यापि लक्ष्पत्ताभ्युपगमे- 5स्मत्पक्षपातादसन्ताभेदसिदेः सिवान्तभत इति चेत् तपाह- ·'प्रथमः कोष्ठः। हरेरिति ॥ श्रीपुरुषोत्तमायत्तस्वरूपस्थितिमत्तिकत्त्वं, सर्वनि- यन्तुविधात्मनः श्रीवासुदेवस्याय,नियततन्त्रं स्वरूपं,स्थितिश्च, मत्तिश्च यस्य तत्त्वं, सर्वदेशसर्वकालीनवस्तुविषयकज्ञानादौ क्रियामहत्त्यादौ च स्वातन्त्र्याऽभावत्वमिति यावत् । तथाच देहादिजडवर्गभिन्नचेतनत्वे ज्ञानाश्रयत्वे च सति भगवदायत्तस्व. रूपस्थितिपत्तिकत्वं त्रिविधानां मत्सगात्मनां साधारणम् । तत्र ससन्तस्य विशेपणहयात्मकस्य परमात्मसाधारणत्वेऽपिन क्षतिः। उत्तरदलस्याऽसाधारणस्य व्यावर्तकत्वानोक्तदोपगन्धस्पृष्टवात- स्पर्शावकाशः । उक्तासाधारणत्वे, श्रुतयः-" तमेव भान्तमनु- भाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति, एप एव साधु कर्मा कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उनिनीपते, एप एवासाधु कर्म कारयति त यमेभ्यो लोकेभ्योऽधो निनीपते, आत्मा हि परमः स्वतन्त्रोधिगुणो, जीवोऽल्पशक्तिरस्वतन्त्रोऽवरः। अचिन्य- शाक्तिः पुरुषः पुराणः, नचान्येषां शक्तयस्तादृशाः स्युः, कारयेत् पुष्पमथापि पापं न तावता - दोपवानीशिताऽपि " इसादयः । “बुद्धिानमसंमोहः क्षमा ससं दमः शमः । मुखं दुःखं भवो भावो भयं चाभयमेव च । अहिंसा समता तुष्टि- स्तपो दानं यशोऽयशः । भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्- विधाः । ईश्वरः सर्वभूतानां हृदेशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया । सर्वस्य चाई हृदि सन्निविष्टो मत्तः स्मृति नमपोहनं च ॥ इति श्रीमुखेन स्वयमेव गीतानि च । जगद् वो वर्ततेऽदः कृष्णस्य सचराचरमिति भीष्मश्चाह । नन्दीश्वरस्यैव पुण्यापुण्यकर्मणां प्रपोजककर्तृत्वाभ्युपगमे वैषम्यनैपुण्यप्रसक्तिः स्यादितिचेन्न । कर्मसापेक्षत्वात् । तथाह भगवान सूप्रकार:- वैषम्यनैपुण्ये न सापेक्षत्वादिति । ननु .

·वेदान्तरनमन्जूषायाम् । तहि कर्मण एवं प्रयोजकत्वमभ्युपगन्तव्यं, किमीश्वरेण सापेक्षे. तिचेन्न । तस्य जडत्वेन कर्तृत्वनियन्तृत्वादेरसंभवात् । अन्यथा घटादावतिप्रसनाच्च । नच प्रलये कर्मणोऽप्यभावात् कथमिव तस्सापेक्षत्वं परमात्मनः संपादनीयमिति वाच्यम् । कर्मणामना. दित्वात् । इतरथा सृष्ट्यभावममनः । कृतनाशाऽकृताभ्यागम- प्रसङ्गश्च । तथाच सूत्रं-न कर्माविभागादितिचेनानादित्वा- दिति । तस्मात् कर्ममापेक्षत्वात् पुण्यापुण्यादिपयोजकस्य नियन्तुन वैपम्यादिवासावकाशः । एतदुक्तं भवति-पथा ब्रीह्यानकण्टकादीनां विषमाणाम- प्युत्पत्ती पर्जन्यस्यासाधारणहेतुत्वेऽपि वैपम्पस्य तत्तद्वीजवृत्ति- खेन न पर्जन्ये तत्मसक्तिरेवमेव पुण्यापुण्यमुखदुःखादीनां वि- पमाणामीप साधने परमात्मनोऽसाधारणत्वेऽपि वैषम्यस्य त. दीजात्मकानादिकर्मनिष्ठत्वेन परमेश्वरे भगवति न वैषम्पादिम. सङ्ग इति । तथाच श्रुतिः-पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेनेति। नचैवं मुक्तौ कर्मणोऽभावादीश्वरतन्त्रत्वस्याभाव इति वाच्यम् । नियन्तृत्वनियम्यत्वयोस्तत्वम्पदार्थस्वरूपत्वात् । न हि स्वरूपनाश एव मुक्तिरपि तु स्वरूपापतिरेवेति । किश्च । न वयं ब्रह्मनियन्तृत्वस्य कर्मसापेक्षत्वं ममः, किन्तु पुण्यादिकर्मका- रपितृवे तत्फलदातृत्वे च । तयोर्मुक्तावभावेऽपि स्वरूपस्थितिम- वृत्त्यादौ नियन्तृतस्य सदायतनवाद सर्व सपमम् । नच स्यादेतत्, तथापि परमात्मनः सर्वमयोजकत्वाभ्युपगमे शाखा- ऽऽचार्योपदेशस्य वैयापत्तिरिति वाच्यम् । भगवदायत्तस्वरूप स्थितिमहत्यादिविषयकज्ञानाभाववन्तमेव मुमुक्षमधिकस शास्त्रस्प महरयभ्युपगमाव सर्वमनवयम् । . किम, प्रत्यगात्मानः, परमात्मापत्तसपस्थितिमनिकाः।

·प्रथमः कोष्ठः। तदात्मकत्वाव । यो यदात्मकः स तदायत्तस्वरूपस्थितिमत्तिकः। मृदात्मकघटादिवत् । घटादीनां मृदात्मकत्वेन मृदायत्तस्वरूप- स्थित्यादेष्टचरत्वाद् उक्तसिद्धान्ताऽनुमानस्यापि प्रमाणत्वम् । नचाचेतने व्यभिचारत्वेन हेतोरनैकान्समिति वाच्यम् । तस्यापि साध्यत्वसाम्यात् । नन्वेवं तहिं दृष्टान्तासिद्धिरितिचेन्न । व्यति- रेकिदृष्टान्तस्य खपुप्पादेः सत्त्वादी चेतनाचेतनवस्तुजातं, ब्रह्मा- ऽऽयत्तस्वरूपस्थितिमत्तिकम् । तदात्मकत्वात् । यत्नैवं तन्नैवम् । खपुप्पनरविपाणाद्यवस्तुवद । किञ्चेश्वरपारतन्ध्यस्पेश्वरेऽपि सत्त्वादात्मायत्तत्वाद परमात्मनः परस्येति ब्रह्मण्यतिव्याप्तिस्त- दवस्थैवेति । तोऽभिज्ञस्य देवानांमियस्य तात्पर्यमाकलय्य तयावृत्यर्थमन्पदसाधारणविशेपणं वदन प्रसवत्तिपरिमाणवि- वाद निराकरोति-अणुमिति ॥ यद्वा, किंपरिमाणकोऽसौ प्रसगात्मेत्याशङ्कायां वैभवमाध्यमपरिमाणवादिताकिंकादिवाह्या- दिपक्षी निराकरोति-अणुमिति ॥ अणुपरिमाणकमिति या- यावद । “अणुङ्केप आत्मा चेतसा वेदितव्यो यस्मिन् प्राणः पञ्चधा संविवेश, अणुर्वा होप आत्मा यं वा एते सिनीतः, पुण्यं पापं, वालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च। भागो जीवः स विज्ञेयः स चाऽऽनन्साय कल्पते" इयादिश्रुतेः । "उत्क्रान्तिगसागतीनां, नाणुरतच्छुतेरितिचेन्नेतराधिकाराव, न- द्गुणसारत्वाद तब्धपदेशः माज्ञवद्" इत्यादिन्यायाच । नम्वणुपरिमाणकस्य मसगात्मनो देहाविसूक्ष्मतमाल्पतरक- देशस्थत्येन मेकातिसूक्ष्मदेशस्थसर्पपस्येव सर्ववारी रानुसन्धा- तृत्वप्रकाशकत्वतत्तदवयवत्तिमुखदुःखाद्यनुभवितृत्वादीनामसं- भवस्य दुर्धारत्वान्नाणुत्वोपपचिरितिचेन्न । धम्मिणो जीवात्मनो- इणुत्वेऽपि तदाश्रितधर्मभूतज्ञानस्य विभुत्वेन, सर्वस्य. सामना .

·, वेदान्तरनमजपायाम् स्य स्राव । गुणादा लोकवादिति न्यायात् । “यथा प्रकाशय- सेकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः । क्षेत्र क्षेत्री तथा कृत्स्न प्रकाशय. ति भारते"ति दृष्टान्तोपपत्तिसहकृतभगवद्वचनाच्च । एतेनैव विभु- विश्यकशास्त्रस्यापि नैराकाङ्क्षयं व्याख्यातम् । ननु बुद्धधुपाधिकृतमेवेदं श्रूयमाणमणुत्वं,न वास्तवम् । बुद्धे. गुणेनात्मगुणेन चैव खाराग्रमात्रो खवरोऽपि दृष्ट इति श्रव- णाद्विभुपरिमाणकत्वमात्मनोऽभ्युपगन्तव्यमिति चेत् । अहो विवेकनपुण्यं देवानां हितकारिणः !! | स्वहस्तेनैव स्वग्रहदाहो नालोच्यते कथम् । भवद्भिरुदाहृतवतरणपरत्वेनास्मदिष्टत्वाद् युप्मदनिष्टत्वाच । तथाहि । बुद्धेः परिमाणलक्षणेन गुणेन, तथै- वात्मपरिमाणलक्षणेन गुणेन चोभयथाऽपि अवरः मसगात्मा अणुपरिमाणक एव दृष्टः सूक्ष्मदर्शिभिरेकायमनस्कैः। अवधार- णेनान्ययोगव्यवच्छेदपरेण मध्यमविभुपक्षी निरस्येते, न मध्य- मपरिमाणको विभुपरिमाणको वा, किन्वाराग्रमात्रोपलक्षिताणु- मात्र एवेखवधारणार्थः । यत्तुक्तं विभुरेवात्मेति तत्तुच्छम् । तथाहि । विभुत्वे बहुत्वमेकत्व वा प्रसगात्मन इति विवेचनीयम्। नाद्यः । तत्र मनसोऽणुत्वे विभुत्वे वा सर्वेपामपि विभूनां प्रस- गात्मनां सर्वमूर्तसयोगवत्त्वाविशेषात् सर्वैर्मनोभिः सह निससंयु- ततया सर्वेपां सर्वान्तरवृत्तिज्ञातृत्वापत्तेः । अत एव ब्रह्मण्यति- मसद्भाच्च । अह त्वमयमिति भसयानां निगमनाविरहेण विभा- गाभावापत्तेश्च । आत्मत्वेन मनःसंयोगत्वेन च विशेषाभावात् । नचात्मत्वसाम्येऽपि तत्तत्कर्मतज्जन्मसंस्कारविशिष्टमनोवैल- क्षण्यादीनां परस्परभिन्नत्वेन नियामाकानां सत्त्वानोक्तदोपाव- काश इति वाच्यम् । तचकाष्टादीनामापे नियामकत्वेना- भ्युपेतानां परस्पराभेन्नानामाप सर्वेप्वात्मसंबन्धाऽविशेषात् ।

·प्रथमः कोष्ठः सत्राप्यन्यकल्पनेऽनवस्थापत्तेश्च । न द्वितीयः । तत्राप्यकस्य विभोरात्मनः सरन्तःकरणरूपोपाधिभिरवच्छिन्नत्वात् सर्वे पामुपहितानां सर्वज्ञातृत्वं समानम् । अन्यथा स्वस्पैचेकस्मिन् देशे वर्तमानानामन्तःकरणानां संवन्धेन तत्कृतदुःखाद्यनुभवत्वाऽभ्यु गमे देवदत्तस्य स्वशिरःपादाद्यवयवत्तिवेदनानुसंधानाभावम- सङ्गात् । अननुसंधातुर्देवजडत्वापत्तेः । ज्ञातृत्वादेरुपाधिधर्म- स्वाभ्युपगमात् । उपाधेश्च चेतनस्वापचेश्च । उपाधेश्चाणुत्वस्वी- कारेण शिरःपाण्याद्यवयवैयुगपदसंवन्धतया तद्गतमुखादीनां युगपदनुसंन्धानामावापत्तेश्च । उपाधेमध्यमपरिमाणाङ्गीकारे तदवच्छिन्नस्यापि तथात्वापरया वौद्धपक्षस्वीकारापत्तेश्च । उपा- ध्यणुलनिरूपितजोवात्माणुत्वप्रतिपादितसिद्धान्तभङ्गाचोक्तेभ्यो हेतुभ्यो महापापीयानयं पक्षः । उक्तसिद्धान्तस्यैव श्रीतत्वाद् चरीयस्त्वम् । स्यादेतत् । तथाप्यणुले निरवयवत्वस्याप्यवश्यंभावात तथात्वे चेश्वरस्य तत्र व्याप्रासंभवेनान्तर्यामित्वमङ्गमसङ्गादि- तिचेन्न तुच्छतरत्वाच्छङ्कायाः । जीवस्य निरवयवत्वाणुत्वयोः सतोगपि परस्य व्यापनशीलत्वेनैव सर्वत्र व्यापकत्वात् । तथाहि । न हि नियन्तृनियम्यभावे, व्याप्यव्यापकभावे वा सावयवत्वनि- रवयवत्वयोः मयोजकत्वम् । तथात्वे कालशन्दस्पर्शरूपादीनां निरवयवाणां नियम्यत्वाभावप्रसङ्गात् । किन्तु वस्तुगतव्या- प्पव्यापकताशक्तिरेखे नियामिका । एवञ्च, सर्वगतस्य नियन्तु: सर्वव्यापनस्वरूपशक्तिमत्त्वाव सर्वमनवद्यमिति कृतं विस्तरेण । एवमेतैविशेषणनिसमुक्तादीनां साधारणलक्षणोक्सा स्वरूप- गुणपरिमाणानि निरूपितानि । इदानीं वदानां विशेपमाह-शरीरसंयोगवियोगयोग्य. - + ·१८ चेदान्तरत्नमञ्जूषायाम्। मिति ॥ अत्र शरीरशन्दस्तकारणभूतानादिकर्मात्मकावियोप- क्षणार्थः । कार्यकारणयोरभेदात् । अनादिकारूपाविद्याव- दलक्षणबधाईवे सात तान्नतिपूर्वकभगवद्भावापत्तिलक्षण- मोक्षाहमिति यावत् । तथाहि । अनादिकत्मिकाविद्यावच्छिन्नो देवतिय्यद्रमनुष्यादिदेहरूपं ससारचक्रमनुभवन् श्रीभगवन्निहे. तुककृपाकटाक्षावलोकितः, आचार्यदेवो भूता तन्मुसनिझरित- सच्छाखसुधाल्पावितसंशयादिरोगो, भगवत्स्वरूपादिविषयक- ध्यानसन्ततिपरिपाकलब्धसाक्षात्कारनिरस्तकर्मवन्धो भगव- द्भावापत्तिलक्षणमोक्षभागी भवतीति वाक्यार्थः । “यमैप रणुते तेन लभ्यः। तमऋतुं पश्यति बीतशोको धातुः प्रसादान्महिमा- नमीशम् । भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसशयाः । क्षीयन्ते "चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे । यदा पश्यः पश्यते रुक्म- वर्ण कर्तारमीशं पुरुष ब्रह्मयोनिम् । तदा विद्वान् पुण्यपापे विघूय निरअनः परमं साम्पमुपैति"इसादिश्रुतिभ्यः । मत्ससा- दादवामोति शाश्वतं पदमव्ययम् इयादिभगवदुक्तेश्च । चनु श्रीपुरुषोत्तमानुग्रहः परिच्छिन्नो ? विभुर्वा । नायः। जीवानग्रहवदप्रयोजकतयाऽकिञ्चित्कारिवाद । कालादिपरि- च्छेदेनानिसत्वाच्च । नापि द्वितीयः । सर्वत्र व्याप्सा सर्वमोक्ष- मसङ्गात् । तत्साधनतत्मतिपादकशास्त्रस्य चैयांपत्तेश्चेतिचेन्न । व्यापकस्यापि तस्य श्रवणादिसाधनसंपन्ने आचार्यदेवभक्ति- संपृक्त एवाविर्भावो, नान्यत्र । यथा न्यायपक्षे व्यापकस्यापि गोलादेःसास्लादिमसेव संबन्धो, नान्यत्र । यथाचौपनिपदानां सिद्धान्ते ब्रह्मस्वरूपस्य विश्वात्मनः, अन्तर्वहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायणः स्थित इति वचनात सर्वत्र व्याप्सापि कचिदेव तद- धिकारिविशेष आसनमोक्षके तत्साक्षात्कारो, नान्यत्र, तदद ।

·प्रथमः कोष्ठ १९ एतेनैव सर्वेपामापे भगवदीयगुणानां स्वरूपवद् ब्यापकों मोक्षादिदानहेतुत्वं, स्वाभाविकत्वं चोक्तं भवति । अतोन सर्वमोसमसङ्गदोपोत्यानाऽवकाशा। नापि साधनादिवैपा- यत्तिः। स्वाभाविकी ज्ञानयलक्रिया चेसादिश्रुतेः। एतचाऽग्ने निपुणं वक्ष्यामः॥ अथ संख्याविवादं निराकरोति-प्रतिदेहभिन्नमिति ।। देहं देहं प्रति भिन्नमिति प्रतिदेहभिन्नम् । ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु चंबिधेप्यपि देहेपु स्वरूपेणैव भिन्नमिति यावत् । अनेन पर- मात्मनो जीवानां च मह लक्षण्यमुक्तम् । परमेश्वरस्य सर्वत्रैक- त्वात् । अत एवं प्रसगात्मनामपि मिथोभेदसिद्धया एकजीव- वादिपक्षो निरस्तः । अन्यथा एकस्मिन्नाप मुले मूर्छिते मृते वा निखिलस्यापि मतीसापत्तेः । एतेनैव मुखादिगुणसांकर्यशङ्कापि दरतो निरस्ता भवति । तथाच शास्त्रम्-"अन्तः विष्टः शास्ता जनानां सर्वात्मा, य आत्मनि तिष्ठन् आत्मानमन्तरो थमयति एप ते आत्माऽन्तर्याम्यऽमृतः, नियो निसानां चेतनश्चेतनाना- मेको बहूनां यो विदधाति कामान, धियो यो नः प्रचोदयात, शारीरश्चोभयेऽपि हि भेदेनेनमधीयते, भेदव्यपदेशाचाऽन्यः, अंधिकं तु भेदनिर्देशात्, न त्वेवाहं जातु नासं नलं नेमे जना- धिपाः । न चैव न भविष्यामः सर्षे वयमतः परम् । इदं ज्ञान- मुंपाश्रिय मम साधर्म्यमागताः । सर्गेशप नोपजायन्ते प्रलये न व्यन्ति च । बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागता"इयादि । तथाऽप्येकैकस्य जीवस्योक्तसाधनसंपत्या क्रमेण मोक्षा- भ्युपगमे कदाचित् सर्वेषामेव मोक्षापत्ती निशेपकार्यकारणा- स्मकविश्वासन्ताभावप्रसङ्ग इसाशङ्कय समाधत्ते-यदनन्तमाहु. रिति ॥ यद् यस्माजीवमनन्तमाहुस्तस्मान्नोक्ताङ्कायकाश " ·२० + येदान्तरलमजूषायाम्। इसर्थः । अनन्तत्वं चात्र संख्यानिरूपितावसानशून्यत्तम् । असं- रूयाकमिति यावत् । आहुरिसत्र वेदान्तवाक्यानि मर्हषयश्चे- ति योज्यम् । तानि च पूर्वमेवोदाहृतानि । जीवमित्यत्रैकवचनो- क्ति वत्वसामान्याभिमायिका । अन्यथा प्रतिदेहभिन्नमनन्त- मित्पनयोविशेपणयोयऱ्यांपत्तेः । नचेकजीववादपक्षेपि उपा- धिनैव तयोः संभव इति वाच्यम् । तथात्वेऽपि पूर्वोत्तदोषस्य तादवस्थ्यात् । तस्माजीवतजात्यभिप्रायकमेवात्रकवचनमित्ये- क वरम् । आचार्यमोक्ता या जातिः, सा नित्या साजराऽमरेति उद्योगपर्वणि सनत्सुजातवचनात् ॥ १ ॥ एवं तावत् प्रसगात्मनः स्वरूपगुणपरिमाणसंख्याविशेषेषु मयागपूर्वकं निरूपितेषु सत्सु तथाभूतप्रमाणसिद्धस्वरूपकं परमा- थसद्वस्तु चेत् कथं नानुभूयते इति शङ्का परिहरन विशिष्टि-- अनादिमायापरियुक्तरूपं त्वेनं विदुवै भगवत्प्रसादात् ।। मुक्तं च बद्धं किल बद्धमुक्तं प्रभेदबाहुल्यमथैषु बोध्यम् ॥२॥ अनादिमायापरियुक्तरूपमिति अनाद्या अघटघटनापन टीयस्या गुणमय्या मायया प्रकृया परियुक्तं परिवेष्टित संकुचितं रूपं धर्मभूतज्ञानं यस्य तम् । श्रीभगवतः पुरुषोत्तमात् । पराङ्- मुखतयाऽनादिकात्मकाविद्यावच्छिन्नत्वाद् देहेन्द्रियादिलक्ष- णमायागुणाब्धितरद्रताडितस्वरूपत्वेनाबन्तसंकुचितज्ञानत्वान्नानु- भूयते प्रसगात्मत स्वामियर्थः । ननु, एवं तर्हि, गौरनाद्यन्तवतीसादिश्रुतेीयागुणप्रवाइस्य अनाद्यनन्तत्वात् कदाचिदपि तज्ज्ञानं न स्यात् । तथावे च 'तितिक्षाविषयत्वमेव तद्विविदिपायाः,मृतरां वैयर्थं च तत्प्रतिपादक- ·प्रथमः कोष्ठः। शास्त्रस्यापतिचेत् तत्राह-त्वेनं विदुई भगवत्मसादादिति । वा इति निश्चयार्थः। तुशब्दः शङ्कानिरासपरः । एवं प्रमाणसिद्ध- मपि प्रसगात्मानं श्रीभगवतः पुरुपोचमस्यानुग्रहाद विदुः। भगव- दीयाऽनादिवैदिकसत्संपदायानुयायिन इति शेषः। तमक्रतुं पश्य- ति वीतशोको,धातुः प्रसादान्महिमानमात्मन इति श्रुतेः। एतदुक्तं भवति । मायाया अनायनन्तत्वेऽपि तत्तवक्षेत्रज्ञविशेषकर्मनि- मित्तकवन्धमोक्षयोरीश्वरस्यैव प्रदातृत्वेन नियामकत्वाद । न माया, भावाभावयोः संसारबन्धस्थितिमोक्षहेतुरिति श्रुतेः । “वन्ध- को भवपाशेन भवपाशाच मोचकः । कैवल्यदः परं ब्रह्म विष्णु- रेव सनातनः । दैवी होपा गुणमयी मम माया दुरसया। मामेय ये मपद्यन्ते मायामतां तरन्ति ते" इसादिस्मृतेश्च । तस्मात् तद्विपयक- ज्ञानसकोचलक्षणाज्ञाननिवृत्ती तज्ज्ञानविकाशो भवसेव, घटस्थदी- पस्य तदात्मकमतिबन्धसंकुचितपयस्य घटात्यकमतियन्धनिहत्ती तत्प्रभागकाशवत् । तस्माद तज्जिज्ञासायाः सार्थकत्वान्न तिति- क्षाविपयता, नापि तद्विधायकशास्रवैयर्थ्यमिति । नन्वनुग्रहस्यान्योपायसापेक्षत्वं न वा । नाघः । अप्रधानता. पत्तेः। अन्योन्याश्रयापनेश्च । नापि द्वितीयः । सर्वत्र व्याप्तिमसङ्गा- दिति चेन्न । तस्य निरपेक्षत्वेऽपि नैघृण्यादिदोपनिवृत्तये, उपाया- न्तरमतिपादकशास्त्रवाधानिटत्तये च साधनान्तरस्य व्याजमान- त्वाभ्युपगमात्रोक्तविकल्पावकाशः। इदमत्राकूतम् । यद्यपि, न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते, न तत्समश्चाभ्यधिकः कुनोऽन्य इति श्रुतिस्मृतिभ्यः श्रीपुरुपोत्तमस्य रमाकान्तस्यातिशयसाम्यशू- न्यस्य भगवतः स्वतन्त्र एव मसादो, निरङ्कुशैश्वर्यत्वात् । तथापि साधनान्तरमतिपादकशास्त्रस्यापि स्वससप्रतिज्ञत्वापादकत्वाद वा- था मा मुद, तस्मिन् वाधिते सति स्वस्य प्रतिज्ञाहानिमसङ्गेनानि- ·२२ घेदान्तरत्नमजूपायाम् । प्रत्वात् । इतरथा, रामो द्विाभिभापत इसादिशास्त्रवाधाद साध- नान्तरस्यापि च्याजीक्रियते । किञ्च । सर्वथा निव्यांजवाभ्युप- गमे, नण्यादिमसङ्गः स्यात् । न हि व्याजमात्रस्य वस्तुनः स्वा. तन्व्यहानिकारकत्वे शक्तिः । तथा च न कश्रिद्विरोधः । अन्यथा, यमेवैप रणुते तेन लभ्यः, मत्प्रसादाद परांशान्ति स्थान माप्स्यसि शाश्वतम्, मत्मसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययमित्या दिशास्वव्याकोपाद् उक्तसिद्धान्त एव वरीयान, अलं विस्त. रेणेति । एवमेतावता जीवात्मस्वरूपादिकं निरूप्य तज्ज्ञानाऽज्ञान- कारण च निर्णीतमिदानी पूर्वमुपक्षिप्त जीवविशेषं विविनक्ति- मुक्तञ्चेति । चकारो वद्धसमुच्चयार्थकः । वद्धं चेयर्थः । भक्त भजनाऽहै मुमुक्षुमिति तत्सापेक्षनिरूप्यत्वाद् बुभुक्षुरोप उको भवति। स्वाभाविक्यपरिच्छिन्नध्येयाकारेन्द्रियत्तिमत्तया भजनशी- लत्वाद् भक्तशब्दो मुमुक्षुवाचकः। तद्भिन्नस्तद्भावबबुभुक्षुरिति या- घद । यद्यपि यद्धमुक्तयेदाद दैविध्यमुक्तम्, अथापि बदमुक्तम्भे- वाहुल्य वोध्यमियन्वयः । एतदुक्तं भवति । जीवात्मानस्ता- चद् द्विविधाः । बद्धमुक्तभेदाद । तत्र वद्धो नामानादिकर्मवासना- कार्यभूतदेवतिर्यगायनेकविधशरीरतत्संवन्धिपु आत्मत्वाऽऽत्मी- याभिमानदाय॑वन्तो बद्धाः । तथाभूताश्च द्विविधाः । मुमुक्षुबुभु- शुभेदात् । तत्र मुमुक्षय आध्यात्म्यादि विविध सांसारिकदुःखा- नुभवजातक्लेशवत्तया विरक्ताः सन्तः संसारान्मोक्षमिच्छव इति । तेऽपि द्विविधाः-भगवद्भावापत्तिलक्षणमुक्तिकामा, निजस्वरूपा- पत्तिकामाश्च। वैषयिकानन्दमिच्छवो बुभुक्षवः । तेऽपि द्विविधाः, भाविश्रेयस्का, नित्यसंसारिणश्चेति । मुक्ता अपि द्विविधाः, समुक्ता मुक्ताश्चेति। तत्राद्याश्च गर्भजन्मजरामरणादिप्रकविततां- ·प्रथमः कोष्ठः। वन्धतत्कार्यदुःखविपयकानुभवशृन्यत्वे सति निसभगवदीयदर्शना- दिभजनानुभवानन्दैकरसातेऽप्यानन्तयंपार्पदभेदेन द्विविधाः ।। .तत्रानन्ताः किरीटकटककण्डलवंश्यादयः । पार्पदा विश्वक्सेन- गरुडादयः । सदा पश्यन्ति सूरय इसादिवचनात् । मुक्ता नामा- नादिकात्मकाविद्यानिम्पितप्रकृतितत्कार्यसम्बन्धदुःखादि- विनिर्मुक्ताः। तेऽपि द्विविधाः। “निरतिशयानन्दरूपभगवद्भावाप- त्तिलक्षणमुक्तियन्त एके । “यहवो ज्ञानतपसा पूना मदावमागताः। इदं ज्ञानमुपाश्रिस मम साधर्म्यमागताः । सर्गेऽपि नोपजायन्ते मलये न व्यथन्ति च" इति भगवटुक्तेः। स्वस्वरूपानन्दापत्ति- मात्रेण संतुष्टाश्चान्ये । तत्र भगवद्भावापन्नानां तदिच्छानुरूपनि- जेच्छयानन्तविग्रहादिपरिग्रहोऽपि श्रुतिसिद्धो भगवदवतारादि- चत् । स एकधा भवति द्विधा भवति त्रिधा भवति पञ्चधा भवति सहस्रथा भवत्यपरिमितो भवतीत्यादिवचनात् । अन्येऽपि भेदा आकरेषु द्रष्टच्याः । अलमतिविस्तरेण ॥ इति त्वम्पदार्थ- संग्रहः ॥२॥ अथाऽचेतनं निरूप्यते-- अप्राकृतं प्राकृतरूपकं च कालस्वरूपं तदचेतनं मतम् ।। मायामधानादिपप्रवाच्यं शुक्लादिदाश्च समेऽपि तत्र ॥ ३ ॥ अमाकृतमियादिना । अचेतन त्रिविधं मतं श्रुतिभिरिख- चयः। अचेतनवं च चेतनविजातीयत्वम् । ज्ञातृत्वायनाधिकर- णत्वञ्च । विध्यमेव वित्रिच्यते-अप्राकृतं प्राकृतरूपकंच कालस्वरूपमिति । तत्र तावत् प्राकृतं विशिनाष्ट-मायाप्रधा- नादिपदप्रयाव्यमिति । मायादिपदैरभिधीयमानं प्राकृतम् ।

·वेदान्तरलंमजषायाम् । आदिपदेन, तयोऽव्यक्तादिसंग्रहः । मायां तु प्रकृति विद्यान्मा. पिनं तु महेश्वरम्, प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः, अव्यक्ताव पुरुषः पर इति श्रुतिभ्यः । “अव्यक्तं कारणं यत्तत् प्रधानमृपिसत्तमैः । प्रोच्यते प्रकृतिः सूक्ष्मा निसं सदसदात्मकम् । अक्षयं नान्यदा. धारममेयपजरं ध्रुवम् । हेतुभूतमशेषस्य प्रकृतिः सा परा मुने । देवी होपा गुणमयी मम माया दुरयया" इत्यादिस्मृतिभ्यश्च । तदेव लक्षणमुखेन द्योतयति-शुक्लादिभेदाश्च समेऽपि. तत्रेति । तत्र तस्मिन् प्राकृतपदार्थे, समेऽपि सर्वेऽपि शुक्लादि- भेदाः सन्ति । आदिशब्देन लोहितादिग्रहः। श्रुल्लादिपदाभिधेय- सत्वादिगुणत्रयाश्रयत्वं माकृतत्वमिति यावत् । अजामेकां लोहि तलकृष्णामितिश्रुतेः । गुणाश्च सत्वरजस्तमांसि । नत्र ज्ञाना- दिकारणं गुणः सत्वम् । सत्त्वाद सजायते ज्ञानमिति वच- नात् । इदमेव रजस्तमसी अभीभूय उत्कृष्टं सन्मोक्षापयिकम- भिधीयते, श्रीभगवद्गीतोक्तशमदमादिसाधनकदम्बाऽऽचरणद्वा- रेण । लोभादिकारणं गुणविशेषो रजः । रजसो लोभ एव चेति वचनात् । इदमेव लोभादिवृद्धया क्षेत्रज्ञानां तत्वनिष्ठाभ्रंशहेतुः । प्रमादादिकारणं गुणविशेपस्तमः । प्रमादमोही तमसो भवतो- ऽज्ञानमेवचेति वचनावाइदञ्च स्वपरस्वरूपावरणेमधानकारणम्। इदमेव गुणत्रयाश्रयभूतं द्रव्यं साम्यावस्थापनं सब प्रधानादि- शब्दवाच्यम् अनादिजीवादृष्टानुसारिण्या श्रीपुरुषोत्तमेच्छया विक्षिप्तं सद गुणवैपम्यं भजते । स एव कार्यव्यक्तीभावकाला। "प्रधानं पुरुप चैव प्रविश्यात्मेच्छया हरिः । क्षोभयामास संपासे सर्गकाले व्ययाव्ययावि"ति स्मृतेः । सृष्टिक्रमश्च प्रलयावसाने यष्टिसमये सूज्यमानमपञ्चचिध्यकारणप्राणिकर्मसहकृताऽचि. न्सशक्तिमतो भगवतः श्रीमाधवस्य मपञ्चोत्पादनविपपिकाभिरा- ·प्रथमः कोष्ठः। २५ कलनचिकीकृतिभिः प्रकृतौ विक्षेप उत्पाद्यते । तथाऽत्र श्रुत- यः-यः सर्वज्ञः सर्ववित, यस्य ज्ञानमयं तपः, तदक्षत बहु स्यां मजायेय, सोऽकामयत बहु स्या, तन्मनोऽनुकुरुत इयाद्याः । प्रकृतिपरिणाम एव व्यक्तकार्यादिशब्दरभिधीयते । तच्चानेक- विधम् । तथाहि-प्रथम परमेश्वरेच्छातन्त्रप्रकृतिर्गुणवैपम्याद कार्योन्मुखं पासा सती महत्तत्वं व्यअयति । तदेवाध्यवसायहेतुः, साचिकादिभेदात् त्रिविधश्चति । ततोऽहंकारो जीवानां देवादा- वात्मबुद्धयुत्पादनासाधारणहेतुः। सोऽपि साचिकादिभेदाद त्रिवि- धो, वैकारिकतैजसमृतादिशब्दवाच्यश्च । तत्र वैकारिकादहंका- रादिन्द्रियाधिष्ठाभ्यो देवता मनश्च । तदेव मनोवृत्तिभेदाद स्थान- भेदाचान्तःकरणचतुष्टयसंज्ञां लभते । सात्विकाहरोपादानकद्र- व्यत्वे ससन्तनिकरणत्वं तत्त्वम् । चतुष्टयं च मनोबुद्धिचित्ता- ऽहंकारभेदाद् बोध्यम् । तत्र मननादिहेतुत्वं मनस्त्वम् । इदमेव मनः शब्दादिसंवन्धं सद् बन्धहेतुः । तत्परियागपूर्वकं सपरिकर- भगवतिपयमावण्ये सति मोक्षहेतु: । “मन एव मनुष्याणां कारणं वन्धमोक्षयोः । बन्धाय विषयासक्तं मुक्तं निविपयं स्मृतम् । मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धमेष च । अशुद्धं कामसंकल्पं शुद्ध कामविवनितम्" इतिवचनात् । बोधनकरणत्वं बुद्धित्वम् । देहा- दापकरणहेतुत्वम् अहंकारत्वम् । चिन्तनहेतुत्वं चित्तत्व । तेषां चन्द्रग्रह्मरुद्रक्षेत्रज्ञा अधिष्ठाभ्यो देवताः । तथाच मुबालोप- निपच्छुनयः~मनोऽध्यात्म मन्तव्यमधिभूतं चन्द्रस्तत्राधिदैवते, बुद्धिरध्यात्म बोधयितव्यमधिभृतं ब्रह्मा तत्राधिदैवतम्, अहंकारी ऽध्यात्मम् अहंकर्तव्यमधिभूनं रुद्रस्तत्राधिदेवतम, चित्तमध्यात्म चेतयितव्यमधिभृतं क्षेत्रज्ञस्तत्राधिदेवतमिसायाः। कचिचैपाम- धिष्ठातृत्वेन वाम्मदेवादयश्चत्तुव्यूहदेवा अप्युध्यन्ते । तेषां मन- ·२६ वेदान्तरत्नमञ्जूषायाम्। आदिपूपास्यत्वेन प्रतिपादनाभिमायत्वानोक्तसिद्धान्तविरोधः । चन्द्रादीनां तत्मवर्तकत्वं,व्यूहदेवानां तदन्तयामितया तत्रोपास्य- त्वमुभयमपि घटत एवेत्यर्थः । मनसः स्थान गलान्तरं, बुद्धे दनम्, अहंकारस्य हृदयं, चित्तस्य नाभिरिति शारीरकोपनिष- पागदेषां स्थानक्रमोऽपि ज्ञेयः । तैजसाहंकाराद् वाह्येन्द्रियाणि दशसंख्याकानिजायन्ते। शब्दादिविपयवाह्यज्ञानकर्मैकतरकरणत्वे सात तेजसाहकारोपादानकद्रव्यात वाहोन्द्रियत्तम् । तद् द्विविधम् । ज्ञानेन्द्रियं कर्मेन्द्रियं चेति । तत्र शब्दादिविषयकवाह्यज्ञानासा- धारणकारण ज्ञानेन्द्रियत्वम् । तच्च पशधा, श्रोत्रत्वचक्षु रसनघाणभेदात् । बाब्दमात्रग्राहकमिन्द्रियं श्रोत्रम् । मनुष्याणां कर्णशप्कुल्यवच्छिन्नदेशवर्ति, पादोदराणां नयनवृत्ति । रूपमात्र ग्राहकमिन्द्रियं चक्षुः। नयनत्ति । स्पर्शमात्रग्राहकमिन्द्रियं त्वक् । सर्वशरीरति। नखदन्तकेशादिपु माणमान्यतारतम्यात स्पर्शा- ऽनुपलम्भः। रसमात्रग्राहकमिन्द्रियं रसनं, जिह्वाग्रवति । गन्धमात्र- प्राहकमिन्द्रियं घ्राणम् । नासाग्रत्ति । तेषां दिग्यातार्कवरुणा- ऽश्विनोऽधिष्ठाभ्यो देवताः । शव्दस्पर्शरूपरसगन्धा विषयाश्च । स्थानादि स्थानिभ्यो नेयन्त इत्युपक्रम्य, चक्षुरध्यात्म द्रष्टव्यम- धिभूतमादितस्तत्राधिदैवतम् । १ । श्रोत्रमध्यात्म श्रोतव्यमधि- भूतं दिशस्तत्राधिदैवतम् । २। नाप्ताऽध्यात्म घातव्यमधि- भूतं पृथिवी तत्राधिदैवतम् । ३१ जिह्वाध्यात्म रसयितव्यमधिभूतं वरुणस्तत्राधिदैवतम् । ४) त्वगध्यात्म स्पर्शयितव्यमधिभूतं वायु स्तत्राधिदैवतम् ।। इत्यादिश्रुते । पृथ्वी शब्देनाश्विनौ लक्ष्येन । अन्यथा वाक्पान्तरविरोधात् । एतेषां पञ्चमहाभूताप्यायकत्वेन भौतिकत्वमप्युपचर्यते। वचनादानाद्यसाधारणकारणमिन्द्रियम् । कर्मेन्द्रिय वारूपाणिपादपायूपस्थसंज्ञाभेदाद पञ्चविधम् । तत्र ·प्रथमः कोष्ठः। वर्णोच्चारणासाधारणकारणेन्द्रियं वाकू, कण्ठादिस्थानतिः। "अहो स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः शिरस्तथा । जिह्वामूलं च दन्ताश्च नासिकोट च तालु च" इत्यादि वेदभाष्ये । पश्चा- दीनां तत्सस्कारशून्यत्वात् तदभावः। शिल्पादानाद्यसाधारण- कारणमिन्द्रयं पाणिः । मनुष्यादीनां कराङ्गुल्यादिवृत्तिः। इस्त्यादीनां नासाग्रादितिः। विहरणक्रियाऽसाधारणकारण- मिन्द्रियं पादः। मनुष्यादीनामध्रिवृत्तिः। भुजगपक्ष्यादोनामुर:- पक्षादिवृत्तिः । मलविसर्गकारणमिन्द्रियं पायुस्तदवयवनिः । आनन्दविशेपकारणमिन्द्रियमुपस्थं मेहनादित्ति । तेपा वही- न्द्रोपेन्द्रमृत्युमजापतयोऽधिष्ठाभ्यो देवताः । वचनादानविहरणो- त्सर्गानन्दाः पञ्च कर्माणि । तथाच श्रुतयः-वागध्यात्म, यक्तव्यमधिभूतम्, अग्निस्तत्राधिदैवतम् । हस्तावध्यात्मम्, आदा- तव्यमधिभूतम्, इन्द्रस्तत्राधिदेवतम् । पादावध्यात्म, गन्तव्यमधि- भूतं, विष्णुस्तत्राधिदैवतम् । पायुरध्यात्म, विसर्गयितव्यमधि- भूतं, मृत्युस्तत्राधिदेवतम् । उपस्थोऽध्यात्मम्, आनन्दयितव्यमधि- भूतं, प्रजापतिस्तत्राधिदैवतीमत्याद्याः सुवालोपनिषत्पादिताः। तानि चाणूनि मत्तिशरीरं भिन्नानीति यावदत्यन्तमलयमवास्थाते- स्वभावकानि । भूतादिलक्षणतामसाहङ्काराच्छन्दादिपञ्च, व- मात्राणि, आकाशादिपञ्च महाभूतानि चोत्पद्यन्ते । तापसा कारस्प भूतानां चान्तरालिको व्यवहितमूक्ष्मपरिणामान्मक द्रव्यं तन्मात्रशब्दाभिधयम् । दुग्धदध्नोरान्तरालिककलिलादिप- रिणामवत् । तदेव स्थूलावस्यापन्नं भूतशब्दवाच्यं भवति । एवञ्च भूतादिसंज्ञकाहङ्काराच्छन्दतन्मात्रम् । शब्दतन्मात्रादाकाशः। आकाशात स्पर्शतन्मानम् | स्पर्शतन्मात्राद्वायुः।वायो रूपत्तन्मा. त्रम् । तस्मात् तेजः । तेजसो रसतन्मात्रम् । तस्मादापः ।

·२६ वेदान्तरत्नमन्जूषायाम्। आदिपूपास्यत्वेन प्रतिपादनाभिप्रायवानोक्तसिद्धान्तविरोधः । चन्द्रादीनां तत्पवर्तकत्व, व्यूहदेवानां तदन्तयामितया तत्रापास्य- त्वमुभयमपि घटत एवेत्यर्थः । मनसः स्थानं गलान्तरं, बुद्धे- दनम्, अहंकारस्य हृदयं, चित्तस्य नाभिरिति शारीरकोपनिष- पाठादेषां स्थानक्रमोऽपि ज्ञेयः । तैजसाहंकाराद वाटेन्द्रियाणि दशसंख्याकानिजायन्ते। शब्दादिविपयवाह्यज्ञानकर्मैकतरकरणत्वे सति तैजसाहंकारोपादानकद्रव्यत्वं वाहोन्द्रियत्वम् । तद् द्विविधम् । ज्ञानेन्द्रियं कर्मेन्द्रियं चेति । तत्र शब्दादिविपयकवायज्ञानासा- धारणकारणत्वं ज्ञानेन्द्रियत्वम् । तच्च पश्चधा, श्रोत्रत्वक्चर रसनघ्राणभेदात् । शब्दमात्रग्राहकमिन्द्रियं श्रोत्रम् । मनुष्याणां कर्णशष्कुल्यवच्छिन्नदेशवर्ति, पादोदराणां नयनवृत्ति । रूपमात्र- ग्राहकमिन्द्रियं चक्षुः। नयनत्ति। स्पर्शमात्रग्राहकमिन्द्रियं त्वक् । सर्वशरीरवृत्ति । नखदन्तकेशादिपु प्राणमान्यतारतम्याद स्पर्शा- ऽनुपलम्भः। रसमात्रग्राहकमिन्द्रियं रसनं, जिह्वाग्रवति । गन्धमात्र- ग्राहकमिन्द्रियं घाणम् । नासाग्रति । तेषां दिग्वातार्कवरुणा- ऽश्विनोऽधिष्ठाभ्यो देवताः । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धा विषयाश्च । स्थानादि स्थानिभ्यो नेयन्त इत्युपक्रम्य, चक्षुरध्यात्म द्रष्टव्यम चिभूतमादिबस्तत्राधिदैवतम् । ११ श्रोत्रमध्यात्मं श्रोतव्यमधि- भूतं दिशस्तत्राधिदैवतम् ।२। नासाऽध्यात्म प्रातव्यमधि- भूतं पृथिवी तत्राधिदैवतम् ।। जिलाध्यात्म रसयितव्यमधिभूतं प्राणस्तत्राधिदैवतम् ।४। स्वगध्यात्म स्पर्शयितव्यमधिभूतं वायु- स्तत्राधिदैवतम् ।।इत्यादिश्रुतेः । पृथ्वीशब्देनाचिनी लक्ष्येन । अन्यथा वाक्यान्तरविरोधात । एतेषां पञ्चमहाभूताप्यायकत्वेन भौतिकत्वमप्युपचर्यते। वचनादानाचसाधारणकारणमिन्द्रिपम् । कमन्द्रियं वारपाणिपादपायूपस्थसंज्ञाभदात् पञ्चविधम् । तत्र ·प्रथमः कोष्ठः। २७ वोच्चारणासाधारणकारणेन्द्रियं वाक्, कण्ठादिस्थानत्तिः। "अग स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः शिरस्तथा । जिह्वामूलं च दन्ताश्च नासिकोष्ठौ च तालु च" इत्यादि वेदभाप्ये । पश्वा- दीनां तत्संस्कारशून्यत्वात् तदभावः। शिल्पादानाद्यऽसाधारण- कारणमिन्द्रयं पाणिः । मनुष्यादीनां कराङ्गुल्यादितः। हस्त्यादीनां नासाग्रादिवृत्तिः । विहरण क्रियाऽसाधारणकारण- मिन्द्रियं पादः। मनुवादीनामनिवृत्तिः। भुजगपक्ष्यादीनामुर:- पक्षादित्तिः । मलविसर्गकारणमिन्द्रियं पायुस्तदवयवनिः । आनन्दविशेपकारणमिन्द्रियमुपस्थं मेहनादित्ति । तेषां वही- न्द्रोपेन्द्रमृत्युमजापतयोऽधिष्ठाभ्यो देवताः । वचनादानविहरणो- त्सर्गानन्दाः पञ्च कर्माणि । तथाच श्रुतयः वागध्यात्म, वक्तव्यमधिभूतम्, अग्निस्तत्राधिदैवतम् । इस्तावध्यात्मम, आदा- तव्यमधिभूतम्, इन्द्रस्तत्राधिदैवतम् । पादावध्यात्म, गन्तव्यमधि- भूत, विष्णुस्तत्राधिदैवतम् । पायुरध्यात्म, विसर्गयितव्यमधि- भूतं, मृत्युस्तत्राधिदैवतम्।उपस्थोऽध्यात्मम्, आनन्दयितव्यमधि- मृतं, मजापतिस्तत्राधिदैवत्तीमत्याद्याः मुबालोपनिषत्पठिताः । तानि चाणूनि मत्तिशरीरं भिन्नानीति यावदत्त्यन्तालयमवास्थात- स्वभावकानि । भूतादिलक्षणतामसाहङ्काराच्छन्दादिपञ्च, त- मात्राणि, आकाशादिपञ्च महाभूतानि चोत्पद्यन्ते । तामसाई- कारस्य भूतानां चान्तरालिको व्यवहितसूक्ष्मपरिणामान्मकं द्रव्यं तन्मात्रशन्दाभिधयम् । दुग्धदध्नोरान्तरालिकलिलादिप- रिणामवत् । तदेव स्थूलावस्थापन्नं भूतशब्दवाच्यं भवति । एवञ्च भूतादिसंज्ञकाहङ्काराच्छन्दतन्मात्रम् । शब्दतन्मात्रादाकाशः । आकाशात स्पतिन्माणम् | स्पर्शतन्मात्राद्वायुः वायो रूपतन्मा- त्रम् । तस्माद तेजः । तेजसो रसतन्मात्रम् । तस्मादापः । .

·बेदान्तरत्नमन्जूषायाम् । अद्भयो गन्धतन्मात्रम् । तस्मात् पृथिवीत्युत्पत्तिक्रमः । तेषां गुणाश्च शब्दस्पर्शरूपसगन्धाः पञ्चैव । ता सर्वेऽपि पृथिव्या गुणाः।अपां गुणाश्चत्वारो रसपर्यन्ताः । तेनो- गुणस्त्रयो रूपाऽवसानाः। वायोः शब्दस्पशौं । नमसः शब्दमा- त्रम् । तत्र श्रुनयः-शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः पृथिव्यागुणाः । तेषु गन्धहीनाश्चत्वारोऽपां गुणाः । तेषु गन्धरसहीनास्त्रयो गुणा अग्नेः। शब्दस्पर्शाविति वायोः। शब्द एक आकाशस्येति लौकिकोपनिपदि पठ्यमानाः । “आकाशवायुतेजांसि सलिल पृथिवी तथा ! शब्दादिभिर्गुणैर्ब्रह्मन् सयुक्तान्युत्तरोत्तरैरिति” वैष्णवपुराणवचनं च। एतेन तेपां लक्षणमप्युक्तं भवति । तथा. हि-स्पर्शाधनाधारत्वे सति विशिष्टशन्दाश्रयत्वमाकाशवम् । विशिष्टशब्दाधारत्वे सति अवकाशहेतुत्वं च । विशिष्टस्पर्शाश्रयत्वे सति रूपन्यत्वम्, अनुप्णाशीतस्पर्शवत्त्वे सति गन्धलान्यत्वं वायुस्त्वम् । तत्र शरीरधारणादिहेतुर्वायुविशेपः माणः । स च पश्चविधा-आणापानव्यानोदानसमानभेदात् । ऊर्ध्वगतिमान नासादिस्थानवृत्तिः माणः | अधोगतिः पावादिस्थानवृत्तिर- पानः । विश्वगतिरखिलशरीरवृत्तिानः। पीताऽशितपाना- घुद्गारक्रियाहेतुः कण्ठस्थानत्तिरुदानः । अशितपीताऽऽदि- समीकरणहेतुः समानः, सर्वात्तिः । अन्यथा सर्वत्र समीकर- णानुपपत्तेः । तथा च श्रुतयः-अथ योऽयमूर्ध्वमुकामरेप वा व स माणः । अथ योऽयमवायुकामसेप वा व सोऽपानः । येनताः शिरा अनुव्याप्ता एप वा वस व्यानः। अथ योऽयं पातमशितमुगिरसेप वा व स उदानः । अथ योऽयं स्यविष्ठमन्नं पातयितुमपाने स्थापयति, अप्पिष्टं चाङ्गे समानयति एप या व स समान इसाचा मैत्रेयोपनिपत्पठिताः ।

·प्रथमः कोष्ठः। २९ , , कोचित्तु, नागकूर्मकृकलदेवदत्तधनन्जयारुयाः पञ्चान्ये वायवः । तत्र नाग उगिरणकरः, कूर्म उन्मीलनकरः, कृ- कला, क्षुधाकरो, देवदत्तो जृम्भणकरो, धनन्जयः पोपणकर इति वदन्ति तच्चिन्सम् । एपांमाणादिप्ववान्तर्भावान्न पृथग्ग्रहः । उष्णस्पर्शवत्त्वे सति भास्वररूपाधारत्वं, विशिष्टरूपाश्र- यत्वे सति गन्धशून्यत्वं च तेजस्त्वम् । शीतस्पर्शवत्वं, गन्धाभा- वत्त्वे सति विशिष्टरसवत्त्वम् अपां लक्षणम् । विशिष्टगन्धाश्र- पत्वम्, अनुप्णाशीतस्पर्शत्वे सति रूपाद्याश्रयत्वं च, शब्दाश्रयत्वे सति स्पर्शादिमत्त्वं, रसवत्त्वे सति गन्धादिमचं च पृथिवीलक्षण- मिति बोध्यम् । इत्यं प्रकृतिमहदहंकाराः,मनो,दशेन्द्रियाणि,तन्मात्रापञ्चकं, भूतपञ्चकं चेति चतुर्विंशतितत्त्वानि । अत्र केचिन्महाभूतोत्पत्तिक्रमं वर्णयन्ति । अन्ये च भूतादेः पञ्चतन्मात्राणि, तेभ्यः क्रमात् पञ्चमहाभूतोत्पत्तिमाहुः । इतरेतु भूतादेः शब्दतन्मात्रं, तत आकाशः स्पर्शतन्मानं च जायते । स्पर्शतन्मात्रा वायुः, रूपतन्मानं च जायते इसादिक्रमेण सृष्टिमाहुः । तचिन्यम्। मलयक्रमविरोधात् । नचैवं सृष्टि श्रुतीनां परस्परविरुद्धक्रमपरत्वेनैकतमस्य क्रमस्यापि प्रामाण्यं न स्यात् । सर्वासामपि श्रुतित्वेन तुल्यमामाण्यादिति वाच्यम् । गुणोपस- हारन्यायेन सर्वस्यापि वाक्यजातस्य सामञ्जस्यमेव । तस्मादु- तक्रमस्य वरीयस्त्वम् । स्मृत्युपबृंहितश्रुतिविषयत्वात् । तथाच श्रुतिः स होवाच ते हि वै पूर्व किमेवाद्वितीयं ब्रह्मासीव, तस्मादब्यक्तमेवाक्षरं, तस्मादक्षरान्महत्तत्वं, महतो वै अहङ्कार- स्तस्मादेवाइकारात् पञ्च तन्मात्राणि, तेभ्यो भूतानीति गोपालो- पनिपत्पठिता। व्याख्याता चैपा श्रीपराशरेण "प्रधानं पुरुपं चैव ·बेदान्तरस्नमञ्जूषायाम् । अद्भयो गन्धतन्मात्रम् । तस्मात् पृथिवीत्युत्पत्तिक्रमः । तेषां गुणाश्च शब्दस्पर्शरूपसगन्धाः पथैव । तत्र सर्वेऽपि पृथिव्या गुणाः।अपां गुणाश्चत्वारोरसपर्यन्ताः । तेजो. गुणस्त्रयो रूपावसानाः। वायोः शब्दस्पर्शी । नमसः शब्दमा त्रम् । तत्र श्रुतयः-शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः पृथिव्यागुणाः । नेषु गन्धहीनाशत्वारोऽपां गुणाः । तेषु गन्धरमहीनास्त्रयो गुणा अग्नेः। शब्दस्पर्शाविति वायोः। शब्द एक आकाशस्यति लौकिकोपनिषदि पञ्चमानाः । “आकाशवायुतेजासि सलिल पृथिवी तथा । शब्दादिभिर्गुणैब्रह्मन् सयुक्तान्युत्तरोत्तरीरिति" वैष्णवपुराणवचनं च । एतेन तेपां लक्षणमप्युक्तं भवति । तथा हि-स्पर्शाधनाधारत्वे सति विशिष्टशब्दाश्रयत्वमाकाशत्वम् । विशिष्टान्दाधारत्वे सति अवकाशहेतुत्वं च विशिष्टपश्रियत्वे सति रूपन्यत्वम, अनुष्णाशीतस्पर्शवत्त्वे सति गन्धान्यत वायुत्वम् । तत्र शरीरधारणादिहेतुर्वायुविशेपः माणः । सच पश्चविध:-पाणापानव्यानोदानसमानभेदात् । ऊर्ध्वगतिमान नासादिस्थानवृत्तिः माणः। अधोगतिः पाय्वादिस्थानवृत्तिर- पानः । विश्वगतिरखिलशरीरवृत्तिानः। पीताऽशितपाना- घुद्गारक्रियाहेतुः कण्ठस्थानोत्तरदानः। अशिलपीताऽऽदि. समीकरणहेतुः समानः, सर्वाङ्गवत्तिः । अन्यथा सर्वत्र समीकर• णानुपपत्तेः । तथा च श्रुतयः-अथ योऽयमूर्धमुत्मामयेष वा व स माणः । अथ योऽयमबागुत्फामसेप वा व सोऽपानः । पैनताः शिरा अनुन्याता एप वाव स च्यानः। अथ योऽयं पातमशितमुगिरसेप या व स उदानः । अथ योऽय स्यविष्ठमकं पातयितुमपाने स्थापयति, अविष्टं चाङ्गे समानयति एम वाप स समान इसाया मैत्रेयोपनिषत्पठिताः ।

·प्रथमः कोष्ठः। २९ . कोचत्तु, नागमकृकलदेवदत्तधनञ्जयाख्याः पञ्चान्ये वायवः । तत्र नाग उदगिरणकरः, कूर्म उन्मीलनकरः, कृ- कला, क्षुधाकरो, देवदचो जृम्भणकरो, धनञ्जयः पोषणकर इति वदन्ति तच्चिन्यम् । एपांप्राणादिप्ववान्तर्भावान्न पृथग्ग्रहः। उष्णस्पर्शवत्त्वे सति भास्वररूपाधारत्वं, विशिष्टरूपाश्र- यत्वे सति गन्धशून्यत्वं च तेजस्त्वम् । शीवस्पर्शवत्वं, गन्धाभा- वत्वे सति विशिष्टरसवत्त्वम् अपां लक्षणम् । विशिष्टगन्धाश्र- यत्वम्, अनुष्णाशीतस्पर्शत्वे सति रूपाद्याश्रयत्वं च, शब्दाश्रयत्वे सति स्पादिमत्त्व, रसवत्त्वे सति गन्धादिमचं च पृथिवी लक्षण- मिति बोध्यम् । इत्यं प्रकृतिमहदहंकारा,मनो,दशेन्द्रियाणि,तन्मात्रापञ्चकं, भूतपञ्चकं चेति चतुर्विशतितत्त्वानि । अत्र केचिन्महाभूतोत्पत्तिकम वर्णयन्ति । अन्ये च भूतादेः पञ्चतन्मात्राणि, तेभ्यः क्रमात् पञ्चमहाभूतोत्पत्तिमाहुः इतरेतु भूतादेः शब्दतन्मात्रं, तत आकाशः स्पर्शतन्मानं च जायते । स्पर्शनन्मात्रा वायुः, रूपतन्मात्रं च जायते इसादिक्रमेण सृष्टिमाहुः । तचिन्यम् । प्रलयक्रमविरोधात् । नचैवं सृष्टिश्रुतीनां परस्परविरुद्धक्रमपरत्वेनैकतमस्य क्रमस्यापि मामाण्यं न स्यात् । सर्वासामपि श्रुतित्वेन तुल्यप्रामाण्यादिति वाच्यम् । गुणोपसं- हारन्यायेन सर्वस्यापि वाक्यजातस्य सामञ्जस्यमेव । तस्मादु- तक्रमस्य वरीयस्त्वम् । स्मृत्युपबृंहितश्रुतिविषयत्वात् । तथाच श्रुतिः- स होवाच तं हि वै पूर्व हकमेवाद्वितीयं ब्रह्मासीद, तस्मादब्यक्त मेवाक्षरं, तस्मादक्षरान्महत्तत्वं, महतो चे अहङ्कार- स्तस्मादेयादाराव पञ्च तन्मात्राणि, तेभ्यो भूतानीति गोपालो- पनिपत्पठिता। व्याख्याता चैपा श्रीपराशरेण "मधानं पुरुपं चैव -- ·वेदान्तरत्नमञ्जूषायाम् । प्रविश्यात्मेच्छया हरिः । क्षोभयामास समाप्ते सर्गकाले व्यया. ऽव्ययौ । स एव क्षोभको ब्रह्मन् क्षोभ्यश्च परमेश्वरः । स सको. चविकाशाभ्यां प्रधानत्वेऽपि च स्थितः । गुणसाम्याद ततस्त- स्मात् क्षेत्रज्ञाधिष्ठितान्मुने । गुणव्यञ्जनसंभूतः सर्गकाले द्विजो त्तम । सात्त्विको राजसश्चैव तामसश्च त्रिधा महान् । प्रधानत- चेन समं त्वचा वीजमिवाहतम् । वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चै- पतामसः । त्रिविधोऽयमहङ्कारो महत्तत्त्वादजायत । भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दतन्मात्रकं ततः । ससर्ज शब्दतन्मात्रादाका शब्दलक्षणम् । आकाशस्तु विकुर्वाणः स्पर्शमात्रं ससर्ज ह । बल. चानमवद् वायुस्तस्य स्पर्शी गुणो मतः । ततो वायुर्विकुर्वाणो रूप. मात्रं ससर्न ह । ज्योतिरुत्पद्यते बायोस्तद्रूपं गुणमुच्यते । ज्योति श्चापि विकुर्वाणो रसमात्र ससर्ज हसंभवन्ति ततोऽम्भांसि रसा- धाराणि तानि च विकुर्वाणानि चाम्भासि गन्धमात्र ससजिरे । संघातो जायतेतस्मात्तस्य गन्धो गुणो मतः। भूततन्मात्रसर्गोऽयमद- ङ्कारानुतामसात् । तैजसादिन्द्रियाण्याहुर्देवा वैकारिका दश ।एका- दशं मनश्चात्र देवा वैकारिकाःस्मृता" इसादिना । इह च तन्मा- त्राणां विषयाणां च समानसंज्ञास्मरणादभेदशङ्का न कार्या । पूर्वेषां भूतकारणत्वेन द्रव्यत्वम्, उत्तरेपांच तदाश्रितत्वेन तद्- गुणत्वमिति विवेकः । अन्यथा तेपामेव भूतोपादानत्वं तद्गुणत्वं च महविरुद्धमेव । तत्र प्रकृतिहमदहङ्काराः,पश्च भूतानि च स्थूलदेहस्यो- पादानकारणानि । इन्द्रियाणि भूपणे रवानीव तदाक्रम्य स्थि- तानि। पञ्चतन्मात्राणि, मनो, दशन्द्रियाणि,माणश्च मूक्ष्मदेहस्यो- पादानानि तत्र प्राणस्य स्पर्शतन्मात्रकार्यवाद तेनेकील्स श्रुती पोडशसंख्यात्वव्यपदेशः । इमाः पोडशकलाः पुरुषायणाः पुरुष माप्यास्तं गच्छन्तीसादि । शरीरलक्षणं च, चेतननियताधेपत्ते ·प्रथमः कोष्ठः। सति तद्भोगायतनत्वं, चेतननियताश्रयत्वे सति तदपथसिद्धत्वं चेतननियतशेपत्वं च । शरीरं द्विविध-निसानिसभेदात् । तव निखं सर्वमङ्गलाश्रयं ध्यानविपयं ध्यातॄणां सर्वपुरुषार्थकारणं श्री- रमाकान्तस्य विग्रहम् । निसमुक्तानां विष्वक्सेननन्दसुनन्दनाादे पार्पदानां स्वाभाचिकंगरुडाद्याकारं च तच्चोपरिष्टानिरूपयिष्यामः। अनिसं द्विविधा-अकर्मजंतज्नं चेति । आद्यमीश्वरस्य चिराडारद- रूप, गरुडादीनां मुक्तानामीश्वरेच्छातन्त्रस्वेच्छा तत्तदाकारं च । कर्मजन्यं च कर्मतारतम्यादनेकविधम् । स्थावरजङ्यादि- भेदात् । स्थावरं भूवरक्षादिरूपम् । जङ्गमं देवतियेड्मनुप्यनार- क्यादिरूपम् । तदेव सामान्यतो जरायुजाण्डजोद्भिज्जादिभेदभिन्न च वोदयम् । किश्च महदादिशरीरान्तं सर्वमपि तत्तदवस्थापन तदभिन्नमेव । तत्कार्यत्वात् । यथा मृत्पिण्डजन्यं मृण्मयं घटा- घवस्थापन्नमपि मृदभिन्नमेव तद्वत् । अवस्थान्तरभाक्त्वेनैव नाम- रुपसंख्याव्यवहारादिभेदसिद्धिःकार्यकारणयोरमदात, तदन- न्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्य इति न्याया। कारणद्रव्यमेवावस्थान्त- रमापन सदूपं च कार्यत्वेनाभिधीयते । सदेव सौम्येदमग्र आसी- दिसादिसत्कार्यवादिनी श्रुतिः । अन्यथा कार्योत्पत्तिरेव न स्यात् । नहि गगनकुसमादेरुत्पत्तिः कापि केनचिद् दृष्टा श्रुतावा। "नासतो विद्यते भावः । असतः सभवः कुतः" इसादिस्मृतेः । तस्माद, सदेव कार्यमुत्पद्यते कारणात्मकं चेति सिद्धान्तः । प्रकृ- सादीनि च जीवानां भोग्यभोगीपकरणभोगस्थानानि । तत्र भोग्य शब्दादिकं तत्तद्विशिष्टद्रव्यमनपानादिकं च। भोगोपकरणं शरी- रॅन्द्रियमनोबुद्धयादि । भोगस्थानानि ब्रह्माण्डान्तर्गतचतुर्दशभु- चनानि । तान्येव प्रकृयादीनि श्रीपुरुषोत्तमस्य क्रीडातदुपकर- णतत्स्थानानि चेति विवेकः ।

·- वेदान्तरत्नमजपायाम् । ब्रह्माण्डं च कपित्थफलाकारं पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतारब्ध चतुर्दशलोकगर्भकं प्राकृतं द्रव्यं मुमुक्षुहेयं च । तथाच सन्यास- प्रकरणपठिताऽऽरण्यश्रुतिः- भूलॊकभुवलोकस्वलोकमहर्लोक- जनलोकतपोलोकससलोकं चातलपातालवितलसुतलतलातल- रसातलमहातलं ब्रह्माण्डं च विसर्जयेदिति । तस्य वैचित्र्यसंस्थान- प्रकारस्तु वैष्णवे श्रीपराशरेण पठितः । तथाहि- "जम्बूद्वीपः समस्तानामतेषां मध्यमस्थितः । तस्यापि मेहत्रेय मध्ये कनकपर्वतः। भूपद्मस्य स शैलोऽसौ कणिका इव संस्थितः । जम्बूद्वीपं समात्य लक्षयोजनविस्तरः । मैत्रेय वल- याकारः स्थितः क्षारोदधिर्वहिः ॥ १॥ संवेष्टय क्षारमुदाधि प्लक्ष- द्वीपं तथा स्मृतः । तथैवेक्षुरसोदेन परिवेषानुकारिणा ॥२॥ शाल्मलेन समुद्रोऽसौ द्वीपेनेझुरसोदकः। विस्तारद्विगुणेनाऽथ सर्वतः संवृतः स्थितः । एप द्वीपः समुद्रेण सुरोदेन समावृतः । विस्तारः शाल्मलस्यैव समेन तु समन्ततः ॥ ३॥ सुरोदका परिटतः कुशद्वीपेन सर्वतः । माल्मलस्य च विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः । तत्प्रमाणेन स द्वीपो घृतोदेन समाटतः ॥ ४ ॥ घृतो- दश्च समुद्रो वै क्रौञ्चद्वीपेन संशतः । कुशद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगु- णो यस्य विस्तरः । क्रौञ्चद्वीपः समुद्रण दधिमण्डोदकेन च । आतः सर्वतः क्रौञ्चद्वीपतुल्येन मानतः ॥ ५ ॥ दधिमण्डो- दकश्चापि शाकद्वीपेन संशतः । क्रौञ्चद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन महामुने । शाकद्वीपस्तु मैत्रेय क्षीरोदेन समावृतः । शाकद्वीपन- माणेन वलयेनेव वेष्टितः ॥ ६ ॥ क्षीराब्धिः सर्वतो ब्रह्मन् पुष्क- राख्येन वेष्टितः।दीपेन शाकद्रीपात् तु द्विगुणेन समन्ततः । स्वादः दकेनोदधिना पुष्करः परिवेष्टितः । समेन पुष्करस्यैव विस्ता- रान्मण्डलं तथा ॥७॥ स्वादकस्य परितो दृश्यते लोकसस्थितिः। :

·प्रथमः कोष्ठः । द्विगुणाकाश्चनी भूमिः सर्वजन्तुविवर्जिता।लोकालोकस्ततः शैलो योजनायुतविस्तरः । ततस्तमः समास तं शैलं सर्वतः स्थितम् । तमश्चाण्डकटाहेन समन्ताव परिवेष्टितः । पञ्चाशत्कोटिविस्तारा सपमुवी महामुने दशसाहस्रमेकैकं पातालं चापि सत्तम अितलं वितलं चैव तितलं च गभस्तिमत् । महाख्यं सुतलं चापि पातालं चापि मप्तमम् । ततश्च नरका विम मुवोऽधा सलिलस्य च । पापिनो येषु पासन्ते तान्च्छृणुष्व महामुने । अधःशिरोभिदृश्यन्से नारकैदिवि देवताः । देवाश्चाधोमुखान् सर्वानधः पश्यन्ति नार- कान् । रविचन्द्रमसोर्यावन्मयूखैरवमास्यते । ससमुद्रसरिच्छैला तावती पृथिवी स्मृता । यावत्ममाणं पृथिवी विस्तारपरिमण्डलात् । नभस्तावाप्रमाणं वै व्यासमण्डलतो द्विज | भूमेयोजनलक्षे तु सौर मैत्रेय मण्डलम्। लक्षाद् दिवाकरस्यापि मण्डलं शशिनः स्थितम्। पूर्णे दशमहले तु योजनानां निशाकरा । नक्षत्रमण्डलं कृत्स्न- मुपरिष्टात प्रकाशते ।टे लक्षे चोत्तरे ब्रह्मन् बुधो नक्षत्रमण्डलात् । तावत्ममाणभागे तु बुधस्याप्युशना स्थितः । अङ्गारकोऽपि शुक्र स्य तत्ममाणे व्यवस्थितः । लक्षद्वये तु भौमस्य स्थितो देवपुरो- हितः । सौरिर्वृहस्पतेश्चोच द्विलक्षे सम्पगास्थितः । सप्तपिम- ण्डलं तस्मालसमेकं द्विजोत्तम । ऋपिभ्यस्तु सहस्राणां शतायुद्ध व्यवस्थितः । मेढीभूनः समस्तस्य ज्योतिश्चक्रस्य धै ध्रुवः। ध्रुवा- दुदै महर्लोको यत्र ते कल्पवासिनः । एकयोजनकोदिस्तु यन्त्र ते कल्पवासिनः। द्वे कोटी तु जनो लोको यत्र ते ब्रह्मणः सुताः। सनन्दनाद्याः कविता मेरेयाऽमलचेतसः । चतुर्गुणोत्तरे चोड़े जनलोकात् तपः स्मृतम् । पड्गुणेन तपोलोकाद समलोकोविरा- जते । पादगम्यं तु परिकश्चिद्रस्त्वपि पृथिवीमयम् । स भूर्लोकः समाख्यातो विस्तरोऽस्य मयोदितः । भूमिसूर्यान्वरं यत्तु ·वेदान्तरत्नमञ्जूषायाम् । सिद्धादिमुनिसेवितम् | मुवलॊकस्तु सोऽप्युक्तो द्विनीको मुनिसत्तम । ध्रुवमूर्यान्तरं यच्च नियुतानि चतुर्दश । स्वलोका सोऽपि गदितो लोकसंस्थानचिन्तकः । त्रैलोक्यमेतत्कृतकं मैत्रेय परिपठ्यते । जनस्तपस्तथा ससमिति चाकृतकं त्रिकम् । कृतका कृतकयोर्मध्य महर्लोक इति स्मृतः । शून्यो भवति कल्पान्ते योऽसन्तं न विनश्यति । एते सप्त मया लोका मैत्रेय कथिता- स्तव । पातालानि च सप्तैत्र ब्रह्माण्डस्यैव विस्तरः । एतदण्ड- कटाहेन तिर्यक चोर्द्धमधस्तथा । कपित्थस्य यथा वीजं सर्वतो । वै समास्तम् । दशोत्तरेण पयमा मैत्रेयाण्डं च तद्वृतम् । स चाम्बुपरिधानोऽमौ बहिना वेष्टितो बहिः । बहिश्च वायुना वायुमैत्रेय नभसाऽऽतः । भूतादिना नभः सोऽपि महता परिवे. ष्टितः। दशोत्तराण्यशेषाणि मैत्रेयैतानि सप्त'वै । महान्तं च समास प्रधानं समवस्थितम् । अनन्तस्य न तस्यान्तः संख्यानं चापि विद्यते । तदनन्तमसंख्यातं प्रमाणं चापि वै यतः । हेतु. भूतमशेपस्य प्रकृतिः सा महामुने । अण्डानां तु सहस्राणां सह साण्ययुतानि च । ईशानां तथा तत्र कोटिकोटिशतानि च इति।। अस्यायमर्थः । पनाकारा पश्चाशत्कोटियोजनपरिपाणिका भूः । तत्र लक्षयोजनपरिमाणको जम्बूद्वीपः । तन्मध्ये कॉण- काकारो मेरुः । स परितो नभिर्वपैराहतः । तस्य दक्षिणतो भारतादीनि त्रीणि वर्षाणि | उत्तरतो रम्पकादीनि त्रीणि पूर्वतो भद्राश्वम् । पश्चिमनः केतुमालम् । मध्ये चेलारनवर्पम् । एनन्नववर्षात्मको लक्षयोजनपरिमाणकोऽयं जम्बूद्वीपस्तत्परिमा- णकेन क्षारोदकार्णवेन एनः ॥ १॥ सोऽणवो द्विगुणेन मार परिसकेन प्लसडीपेन । मोऽपि नत्परिमाणनेधुरसाणवेन ॥२॥ सोऽणवो द्विगुणेन सप्तवात्मकेन शाल्मलदीपेन । स च तत्प- ·मथमः कोष्ठः। रिमाणकेन मुरार्णवेन ॥ ३ ॥ सोऽर्णवस्तद्विगुणेन सप्तवात्म- केन कुशदीपेन । सोऽपि तत्परिमाणकेन घृतार्णवेन ॥ ४ ॥ सोऽपि द्विगुणेन सप्तवात्मकेन क्रौञ्चदीपेन । सोऽपि तत्परि- माणकन दधिमण्डोदार्णवेन ।। ५ ॥ सोऽर्णयो द्विगुणेन सप्तव- पत्मिकेन शाकद्वीपेन । सोऽपि तत्परिमाणकेन क्षीरार्णवेन ॥३॥ क्षीराधिश्च तद्विगुणेन द्विवात्मकेन पुष्करद्वीपेन । स च तत्प- रिमाणकेन मधुरजलार्णवेन वेष्टितः ॥ ७॥ सप्तद्वीपात्मकोऽयं भूभागः सार्णवः स्वस्माद् द्विगुणीकृतया काश्चनभूम्या वृतः।सा च लोकालोकेन भूधरेण । स चान्धेन तमसातत्तमो गर्भोदकेन । तदुदकं चाण्डकटादेनेति तिम्र्यसंस्थानमकारः । तस्या अध- स्ताद पूर्वोक्ता अतलादयः ससलोकास्तेपांमध्ये रौरवादय एक- विशतिर्नरकाः पापात्मकर्मफलभोगभूमयस्ततोऽयोऽन्धन्तम- स्ततो गर्मोदकं, चतोऽण्डकटाह इसघ संस्थानप्रकारः॥ अथ पादगम्यपृथिवीमयः प्रदेशो मूलौंकः ॥ १॥ तदुपरि लक्षयोजनात् सूर्यमण्डलम् । तावत्पर्यन्तप्रदेशः सिद्धादिमुनि- सेवितो भुक्र्लोकः ॥२॥ तदुपर्युपार चन्द्रनक्षत्रबुधशुक्रभौम- बृहस्पतिमतापमण्डलानि । तदुपरि ध्रुवो ज्योतिश्चक्रस्य मेढीमृतः सूर्यमण्डलादू ध्रुवपर्यन्तो देशश्चतुर्दशलक्षयोजनविस्तीर्णः स्वर्लोकः ॥ ३ ॥ तत उपरि कोटियोजनोचछायो महर्लोकः ॥ ४ ॥ तदुपरि द्विगुणोच्छायो जनलोकः ॥५॥ तदुपरि सच्चतुर्गुणस्तपोलोकः ॥६॥ तदुपरि द्वादशकोटधुच्छायः ससलोकः ॥ ७॥ ततस्तमस्ततो गर्भोदकं ततोऽण्डकटाहः । "सप्तसागरमानस्तु गर्भोदस्तदनन्तरम् । कोटियोजनमानस्तु कटाहः संव्यवस्थितः" इत्यादिवचनात् कोटियोजनोच्छायो- ऽण्डकटाहः । तच ब्रह्माण्ड दशगुणोत्तरोत्तरावरणैः सप्तभिरा- ·वेदान्तरत्नमञ्जूषायाम् । हतम् । इत्थे होकाण्डसन्निवेश उक्तः । ईशान्यनन्तकोटिप्रमा घडानि ईश्वरविभूखाल्पके प्रधानेऽणवोदके जलबुद्धदानीव भ्रम न्ति । अत एव तस्याप्यनन्तत्वम् । तत्र चतुर्मुखावसाना साष्टि साक्षादीश्वरकृता तदुसरा च चतुर्मुखादिपरम्परयति निवेकः । महदादि पृथिव्यम्त समष्टिवान्दाभिधेयम् । यथा सेनावनरावया- दिव्यवहारः तेष्वकैकदेवामादाय क्रियमाण कार्यमस्मद्भुती न्द्रियशरीरादि व्यष्टिशब्दवाच्यम् । यथा धान्यादिध्यवहारः। पञ्चीकरणप्रक्रियाच भगवान् श्रीपुरुषोत्तमः पृथिव्यादि- पञ्चभूतानि सवा एकै महाभूतं द्विधा विभज्य योर्भागयो। स्वभागमेकं पृथनिधाय द्वितीय भाग पुनश्चतुःकृस लाँच भृतान्तरेषु चतुर्पु संयोजयति । एवं चिकीर्पितपु पश्चस्वपि भूतेष्वेकैकस्य भूनस्याई स्वभागो, द्वितीयादै चतुर्णा भूता- नां भागेपु योजनमिति । तदुक्तं-विभज्य द्विधा पञ्चभूतानि देवस्तदर्धानि पश्चाद् विभागानि कृत्वा तदन्येषु मुस्येषु भागेषु तत्तनियुञ्जन स पञ्चीकृतं पश्यति स्मेति । तथाच स्वभागस्प भूयस्त्वेनान्यभागानामत्पत्वेन पृयिव्यादिपृथग्यवहारोऽपि स. मनसः । त्रिकरणश्रुतिश्च पधीकरणस्याप्युपलक्षणलादत्रापि मानम् । पश्चीकरणलादेव शब्दादीनां सर्वत्रोपलम्मः सूपमः। 'महदादिशरीरपर्यन्तेषु मध्ये, शरीरम् अन्नविकारत्वादनमय: पुरुष उच्यते । मन एव कमेन्द्रियैः सहितं मन्मनोपयः पुरुषः । प्राणादिपञ्चकं कर्मेन्द्रियमाहितं सत् प्राणमयः पुरुषः । वि. ज्ञानमयः पुरुपो जीवात्मा । आनन्दमयश्च पुरुषः परमात्मा पर ब्रह्मेति। तद्विस्तरश्चानन्दमयाधिकरणे श्रीनिवासाचार्यचरणनि- पुर्ण प्रतिपादितः । स वा एप पुरुषोऽसरममय इसादिश्रुतप. तैत्तिरीयके आम्नाताः ॥ - ·प्रथमः कोष्ठः। - - अथ सष्टिव्युत्क्रमेण लयो, न तु कारणनाशक्रमेण ! कार- णनाशानन्तरमाश्रयाभावेन कार्यावस्थितेरमंभवात् । क्रमश्च पृथिवी गन्धतन्मात्रद्वारेणाऽप्सु लीयते । भापो रसतन्मात्रद्वारा तेजसि तेजो रूपतन्मात्रद्वारा वायो । स च स्पर्शतन्मात्रद्वारा च्याम्नि । तच शब्दतन्मात्रलयपूर्वक भूतादि तामसाईकारे । इन्द्रियाणि राजसाहंकारे। मनो देवाश्च वैकारिके । त्रिवियो- इत्यहंकारो महति । स चाव्यक्ते । सोऽपि पुरुपे । स च ब्रह्मणि पुरुषोत्तमाख्ये इति । तथैव मुबालोपनिषद्याम्नायते, पृथिव्यामु लीयते, आपस्तेजसि, तेजो चापौ प्रलीयते, वायुराकाशे प्रली- यते, आकाश इन्द्रियेपु, इन्द्रियाणि तन्मात्रेपु, तन्मात्राणि भू- तादी लीयन्ते, भूनादिर्महात, महानव्यक्ते, अव्यक्तमक्षरे, अ. क्षरं तमसि, तमः परे देव एकीभवतीति । वैष्णवे च--" जग- प्रतिष्ठा देवर्षे प्रथिव्यप्मु प्रलीयते । नेजस्यापः मलीयन्ते तेजो वायो मलीयते । वायुश्च लीयते व्योम्नि तच्चाव्यक्ते प्रलीयते " इति ॥ " प्रकृतिर्या मया ख्याता व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी । पुरुषश्च उभावतो लीयेते परमात्मानि ॥ परमात्मा च सर्वेपामा- धारः परमेश्वरः । विष्णुनामा स देवेपु वेदान्तेषु च गीयते " इसादि ।। इत्थं त्रिविधेष्वऽचेतनेषु प्राकृतं निरूपितम् ।। अथ द्वितीयमाह-कालस्यरूपमिति ॥ प्रांतामाकृतो. भयभिन्नत्वे ससचेतनद्रव्यविशेपः कालशब्दवाच्यः । स च नियो विभुश्च । अथ ह वा निसानि पुरुपः प्रकृतिः काल इति श्रुतेः । सदेव सोम्येदमग्र आसीदिसादिपु सप्टेः मा प्रलयम- मयेऽपि कालस्य ससत्वाभ्युपगमात् । अनादिर्भगवान् कालो नान्तोऽस्य द्विज विद्यते इति वैष्णववचनात् । न सोऽस्ति मसयो लोके यत्र कालो न भासते इसादेश्च ॥ स च भूतभ- ·वेदान्तरनमञ्जूषायाम् । विष्यद्-वर्तमान युगपच्चिर क्षिपाऽऽदिन्यवहारहेतुः, सर्गप्रलपयो- निमित्तं च, परमाण्यादिपराविसानव्यवहारासाधारणकरणं च। तत्र यावता दिवाकरः परमाणुपरिमाणकं देशमात्रामति से कालः परमाणुशब्दाभिधेयः । द्वौं परमाणू अणुकखयो घणु- कालसरेणुः । त्रसरेणुत्रयं त्रुटिः । श्रुटिशतं वेधः । त्रिभिवेधै- लव: । तैत्रिभिनिमेपः । पञ्चदशनिमेषाः काष्ठा । त्रिंशत्काष्ठा कला । कलाविशन्मुहूर्तः । मुहतैत्रिंशागर्मानुपमहोरात्रम् । ने पञ्चदशभिः पक्षः । द्वौ पक्षी मासः। द्वौ मासातुः । पइभिर्मासै- रयनम् । वे अपने वर्षम् । तत्र दक्षिणायनं देवानां रात्रिरुष रायणं च दिनम् । दिव्यैर्वपसहस्रनादशभिः कृतादियुगचतुष्ट यम् । तत्राष्टशतोत्तरचतुःसहसवर्षपरिमितं कृतयुगं ससन्ध्यम् । पट्शतोत्तत्रिसहसपरिमितं सप्तन्ध्यं त्रेतायुगम् । चतुःशतोत्तर- द्विसहमवर्षपरिमितं द्वापरयुगं ससन्ध्यम् । शतद्वयोत्तरमहस- वर्षपरिमितं कलियुगं ससन्ध्यं च भवति । चतुर्युगमहम्रपरिमितं चतुर्मुखस्य दिवसम् । तत्रैकस्मिन् दिवसे मनवश्चतुर्दश जाप- न्ते । तथैव सप्तर्पयो महेन्द्रादयश्च । चतुर्युगाणां साधिका- न्येकसप्तति मन्वन्तरं मनोः काल उच्यते । तस्य चतुर्दशगुणं ब्राह्ममहस्तत्परिमाणिका च रात्रिः । ईदृशाहोरात्राणां मानेन वर्षशतं चतुर्मुखायुः । तदई परार्द्धम् । तत्रक व्यतीतम् । द्विती- यपराईस्य वर्तमानस्य प्रथमोऽयं कल्पो वाराहसंशकः । मर्म मपि माकृतं कालाधीनम् । कालस्य एतत्मर्वनियामकतेऽपि परमेश्वरनियम्पत्रमेव । कालकालो गुणिसविध इनि श्रुतेः। लीलाविभूनी तु परमेश्वरस्य कालपारतभ्यानुकरणमात्रमेन । नियविभूनी तु न तत्मभावशङ्काऽपि । कलामुहर्नादिमयन कालो न पद्विभूनेः परिणामहेतुरिसादेवचनाद । स च कालो.

·प्रथमः कोष्ठः। ऽखण्डत्वात् । स्वरूपेण निसः। कार्यरूपेणानिसः । तत्कार्यमौ- पाधिकम् । उपाधिश्च सूर्यपरिभ्रमणरूपा क्रियैवेति विवेकः॥ अथाऽमाकृतं निरूप्यते-अप्राकृतमिति । तवं नाम, त्रिगुणाश्रयमधानकालविलक्षणं मकाशात्मकमनावरकस्वभावम- ऽचेतनद्रव्यत्वम् । आदिसवर्ण तमसः परस्ताद इसादिश्रुतेः । तमाशब्दाभिधेयाभ्यां प्रधानकालाभ्यां परं विलक्षणम्, आदि- खवत् प्रकाशरूपमिसर्थः। एतेन त्रिगुणात्मकद्रव्यभिन्नमपि शुद्ध- मायाकार्यमिति मतनिरासः। तत्रच प्रकृतिमण्डलानिनदेशीय- मपरिच्छिन्नं, प्राकृतदेशीयं तु परिच्छिन्नमिव दृश्यमानमप्यप- रिच्छिन्नमेव । तच्चकादशाध्याये विश्वरूपदर्शने स्वयमेव श्रीभ- मत्रता गीतं, दर्शितं चार्जुनाय । आनन्दाभिव्यञ्जकत्वादानन्दसं- दकम् । निसविभूतिपरमात्मलोकपरमव्योमविष्णुपदपरमपदादि- शब्दाभिधेयं च । योऽस्याऽध्यक्षः परमे व्योमन् तिष्ठति तद्वि- घणोः परमं पदम्, एते वै निरयास्तात लोकस्य परमात्मन इसादिवचनेभ्यः । तच्च भगवदीयानादिसंकल्पात् तस्य तदी- यानां निसमुक्तानां च भोग्यादिरूपेणानेकरूपम् । तत्र भोग्य भगवदिग्रहादिभोगोपकरणं च मूरणाऽऽयुधयानाऽऽसनालंकार- कुमुमपत्रफलादिस्थानं च । गोपुरचत्वरमाकारमणिमण्डपवनो- पवनसरोवरादिकम् । तत्रेश्वरस्य निसमुक्तानां च विग्रहसंस्थानं, तदीयानाद्यनन्तेन्छासिद्धं स्वाभाविकमेव । बद्धमुक्तानां तु विग्रह भगवत्मसादनिश्चप्रतिसंवन्धानाम् अनादिसिद्धरेव विग्रहादि- भिर्योगः । न त जन्यत्वादिविकारशङ्काऽपि । निर्विकारत्वात् । यथोत्सवादिसमये माकमिद्धा वस्त्रभूपणालङ्कारादयो राजभिः स्त्रभृसेभ्यो दीयन्ते, तथैव प्रकृतिवियोगसमये पूर्वसिद्धा निसाः संविकारशून्या विग्रहादयस्तरसेवोपकरणरूपाः श्रीपुरुषोत्तमन ·घेदान्तरक्षमजषायाम् भृसेभ्यो दीयन्ते इति । तन्मङ्गलविग्रहश्च स्वरूपादनन्तक त्याणगुणाश्रयो, गुणाश्च निरतिशयसौन्दर्यमार्दवलावण्यप्सौग- न्ध्यसौकुमार्यादयोऽपरिमिता अनन्ताश्च । सर्वगन्धः सर्वरसा, आपणखान मुवर्ण इसादिश्रुतिभ्यः श्रीभगवतः सर्वदर्शनस्पर्शन- यमनादिशक्तिमत्वान्न तत्रेन्द्रियादिविभागकल्पनापेक्षा । गौर वाद । तथाच श्रुति:--अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यसच : स शृणोसकर्णः । यस्मादन्तीन्द्रियोऽपि सर्वतः पश्यति सर्वतः शृणोति सर्वतो गच्छति सर्वत आदत्ते इसादि । तत्साम्यं भज- तामपि तथैव व्यवहारः । निरञ्जनः परमं साम्पमुपैतीति श्रुवे मम साधर्म्यमागता इति स्मृतेश्च । कालातीतवस्तुत्वान्न तत्र काल- भभावः । कलामुहूर्तादिमयश्च कालो न यद्विभूतेः परिणामहेतु- रिति चतुर्थाशे ब्रह्मवचनादिति त्रिविधाचेतनसंग्रहः ॥ ३ ॥ अथ परमात्मतत्त्वं निरूपपति- स्वभावतोऽपास्तसमस्तदोप- मशेपकल्याणगुणेकराशिम् ॥ व्यूहागिनं ब्रह्म परं वरेण्यं ध्यायेम कृष्णं कमलेक्षणं हरिम् ॥ ४ ॥ स्वभावत इसादिना ॥ तऽयाऽतो ब्रह्मजिज्ञासा इत्यु- पक्रमसूत्रार्थमाह-वयं ब्रह्म ध्यायेमेति योजना । ब्रह्मशब्दस्य चतुर्मुखवेदादावपि चित्वात् तत्रातिमसङ्गं वारयन्नाह-पर- मिति । ब्रह्मपदार्थमाह-कृष्णमिति । परत्वं च क्षराक्षरा. भ्यामुत्छएलम् । तस्याश्रयो भगवान श्रीकृष्ण एर । तथाच स्त्रयमेव गीतः । “यस्माद क्षरमितीतोऽहमारादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च मथितः पुरुषोत्तमः । यो पामेवयसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । स सरविद् भजति मां सर्वभावेन भारत" ·प्रथमः कोष्ठः। -- इति श्रीकृष्णं पुरुपोत्तमत्वेन जानतः सर्ववित्वं मतिपादितम् । । तस्मात् स एवात्र परब्रह्मशब्दाभिधेय इति सिद्धम् ।। ध्यायमेसत्र विध्यर्थकमथमपुरुप प्रयोक्तव्येऽपि खेपां स्वाभाविकदास्यत्वेन तद्ध्यानाश्रयत्वनिश्चयादुत्तमपुरुषमयोगः- 'भधानक्षेत्रपानः, पति पतीनामिसादिश्रुतेः तस्य तत्स्वामित्वे प्रमाणम् । बहुवचनाद्धयेकजीववादिमतनिरासः । से च पूर्वमेव व्याख्यातः । "निसा निसांनां चेतनश्चेतनानामेको वहूनां यो विदधाति कामान् । अंशो नानाव्यदेशात् । न त्वेवाहं जातु नासं न त नेमे जनाधिपाः । नवैवं न भविष्यामः सर्वे क्यमतः परम्" इसादिभ्यस्तै कालिकबहत्वप्रतिपादकवचनेभ्यः । ध्यधातु- प्रयोगादुक्तम् इष्यमाणज्ञानस्य ध्यानात्मकत्वं मूत्रकृताऽभिप्रे- तमिति निश्चीयने । आत्मा वाऽरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यामितव्य इति विपयवाक्ये ध्यानस्यैव विधेयत्वश्रव- णात् । अंत्र दर्शनमुद्दिश्य निदिध्यासनं विधीयते । एवं विधी- यमानं निदिध्यासनमेव ज्ञानापरपर्यायभूनं ज्ञानशब्देन सूत्रया- मास भगवान बादरायण इसर्थः । मूत्रविपयवाक्ययोरेकार्थत्व- नियमात् । तत्रापि विषयवाक्यस्य मूलरूपत्वेन स्वतःमामाण्येन पलीयस्वात् तदनुसारेणेव मूत्रार्थोऽप्यवश्य नेय इति सर्वचा- दिसाधारणन्यायात् । अन्यथा सूत्रविषयवाक्ययोविरुद्धार्थपर- स्वाभ्युपगमे विषयविपयिभावानुपपत्तेः । एतत्सर्वमभिमेय, ध्यानमयोगोक्तिः ।। किंविषयकथ्यानमत्र विधेयामसपेक्षायामाह-कृष्णमिति कृष्णविषयकामसर्थः ।। मननाद विधिमीमांस्यते। प्रयोजनत्वावच्छिन्नग्दर्थविधाय- कत्तेनार्थवान् शब्दो विधिः । यथा स्वर्गकायो यदिसत्र स्व. ६ ·वेदान्तरत्नमजूषायाम्। गात्मकप्रयोजनवतोऽर्थस्य यजधावस्य यजनस्य विधायको लिभसयः । तेन यजनस्य प्रयोजनवत्तया विधीयमानतात संविधायकशब्दस्य विधित्वमिति लक्षणसमन्वयः । सब विविध:-अपूर्व-नियम परिसंख्याभेदात् । नत्रासन्तामाता- विधायकलमपूर्वविधित्तम् । यथा, बीहीन मोक्षतीति। प्रोक्षणा सकसंस्कारकर्मणो विधिमन्तरेण मानान्तरेणासन्तामाप्नत्वात् । तत्फलकोऽयं मोक्षणविधिरिसर्थः ॥४॥ पक्षे माप्नस्यामाप्नांश- पूरको नियमः । यथा-श्रीहिनवहन्तीति । अत्र विध्यभावेऽपि पुरोडाशीयद्रव्यात्मकानां प्रीहीणां तण्डुलनिष्यत्त्याक्षेपादेवावह' ननमानिर्भविष्यतीति न तत्फलकोऽयं विधिः, किन्वाक्षेपादेव लोकावगतकारणत्वसाम्पान्नखविटलनादिरापि माप्नुयादिसवा- ननांशस्यामाप्तिस्तदंशपरिपूर्तिफलकोऽयं विधिः । अवहन्या. देव, न तु प्रकारान्तरेण वैतुष्यमानं कुर्यादिसर्थः ॥२॥ उभय- मातावितरव्यात्तिफलकः परिसंख्याविधिः । यथा, इमाम भगन् रशनाम् तस्येरावाभिधानीमादत्ते इति । अत्रापरश- नाग्रहणं गर्दभरशनाग्रहणं चानुष्टेयम् । तत्रेमामगृभ्णन्निति मन्त्री रंशनाग्रहणप्रकाशनात्मकसामर्थ्यरूपाल्लिङ्गादेव गर्दभरशनाग्रहण- ववरशनाग्रहणेऽपि प्राप्त एवेति न तत्माप्तिफलकोऽयं विधिः । प्राप्तस्य प्रासे पिष्टपेषणवनिष्फलत्वाद् वैयर्थ्यापत्तेः । अपि तु लिङ्गाविशेपाद् अश्वरशनाग्रहणवद् गर्दभरशनाग्रहणेऽपि मन्त्रा प्राप्नुयादिति तन्नित्तिफलकोऽयं विधिरियर्थः ॥ ३ ॥ सच दूपणत्रयवाद दुष्टः । दूषणानि च स्वार्थसागः, परार्थकल्पना माप्तबाधश्च । अत्र स्वार्थोऽश्वरमानाग्रहस्तस्य सागः । परार्थी गर्दभरशनाग्रहनिषेधस्तस्य कल्पनं, प्राप्तश्वाऽत्र स्वार्थरूपोऽश्व- रशनाग्रहस्तस्य बाधश्चेति विवेकः । “विधिस्सन्तममातौ नियमः ।

·प्रथमः कोष्टः। पाक्षिके सति । तंत्र खपत्र प्राप्तो परिसंख्येति गीयते इति बचनाद । तत्र वेदान्तवाक्यानां भगवत्स्वरूपगुणादिप्रतिपादन- परलं निश्चिस तत्मतिपाद्यं ध्येयस्वरूपादिकं साक्षात् पश्यत आचार्यस्य मुखाद तदनुभूतवाक्यार्थस्य ग्रहणं श्रवणम् । श्रुतस्य चोपदृष्टार्थस्य स्वानुभवाविषयीकरणाय शास्त्रानुकूलयु- क्तिभिर्विचारविशेषो मननम् । मननविषयस्यार्थस्य साक्षात्कार- कारणभूतमनवरतध्यानं निदिध्यासनम् । उक्तलक्षणस्याऽस्य श्रवणादरसन्तामाप्तत्वादपूर्वविधिरेवायमिति ज्ञातव्यम् । , तत्र निदिध्यासनस्य साक्षाद्दर्शनान्तरङ्गत्लाद्विधेयत्वम् । श्रवणमनन· पोश्च तदपेक्षया बहिरगत्वात् परम्परया ध्यानसाधनत्वमिति सिद्धान्तः ॥ इदानी लक्षणमुनादीन्यन्यान्यपिच्याचक्षाणो भगवत्पदार्था- अभिन्नपदार्थमाह निर्वचनमुखेन-स्वभावत इति । स्वभानेनै- बानादिमकृरीवापास्ता निरस्ताः समस्ता दोमा यस्मात् तं दोपा- श्वाविद्यास्मितारागद्रेपाभिनिवेशाः क्लेशाः पञ्च । अविद्यास्मि- तारागद्वेषाभिनिवेशाः पञ्च क्लेशा इति पातभलसूत्रात् । ते एवं तमो-मोह-महामोह-तामिसाऽन्धतामित्रसंज्ञकाः' । तत्र स्वरूपावरकं तमः ॥ १॥ देहादावइम्बुद्धिर्मोदः ॥ २ ॥ भोगे- छा महामोहः ॥ ३ ॥ तामिस्रः क्रोधः ॥ ४ ॥ अतन्नाशे स्पना- शबुद्धिरन्धतामिसः ।। ।। "तमोऽविवेको मोहः स्यादन्तःकर- णविभ्रमः 1 महामोहस्तु विज्ञेयो ग्राम्यभागमुखैपणा । . मरणं झन्धतामिस्रस्तामिसः क्रोध उच्यते । अविधा पञ्चपर्वैपा प्रादुर्भु- ता महात्मन"इति वैष्णवपुराणवचनात् । जन्मास्तित्वदिपरि- गामापक्षयमरणात्मका विकाराः पड्विधाः, सत्वरजस्तमांसि प्राकृतगुणास्तत्कार्यभूताश्वानन्ता बदक्षेत्रज्ञधर्माः । तदसन्ता- ·। वेदान्तरत्नमजूषायाम् । ऽभावाश्रयम् । अशेषदोपासन्ताभावश्च सार्वज्ञादिवद् भावस्पो धर्मविशेषः । तथाच श्रुतिः-य आत्मा अपहसपाप्मा विजरो विमृत्युषिशोको विनियमोऽपिपासः ससकामः सससंकल्प, "कर्मलेशविपाकारिस्पृष्टस्याखिलेशितुः । ज्ञानादिपाहगुष्प- निधेरचिन्यविभवस्य ताः । परः पराणां सकला न यत्र शा• दयः सन्ति परावरशे"इति पराशरोक्तिश्च । अनेन निर्गुणं निष्कलं शान्तं निरवयं निरअनमिसादिनिर्गुणवाक्यानि व्याख्या- तानि भवन्ति । तेषां हेयगुणादिनिषेधपरत्वात् ।। नन्वेवं तह गुणदोपवत्त्वाभावान्निविशेपत्वसिद्धिः, सा चास्मसंपतत्वादिष्वेतिचेत् तत्राह-अशेपकल्याणगुणैक- राशिमिति । अशेपाणां कल्पाणात्मकानां गुणानाम् एको मुख्यो यो राशिः पुअभूतस्तम्, अशेपकल्याणगुणानामके मुख्या राशयो यस्मिंस्तमिति वा, सर्वकल्याणानां मोक्षमदातृत्वादीना- मनन्ताचिन्वस्वाभाविकगणानां ज्ञानादीनां चको मुख्यो राशि: समुदायभूतस्तस्याधारस्तमिति वा । गुणाश्च ज्ञानशक्तिवलैश्वर्य तेजोवीयर्यासशील्यवात्सल्यानबसौहार्दसर्वशरण्यत्वमौम्पकरुणा: स्थिरत्वधैर्यदयामाधुर्यमार्दवादयः । तत्रज्ञान सर्वदेशकालवस्तु- विषयकायक्षानुभवरूपम् । शक्तिश्च अघटघटनापटीयस्त्वरूप- सामर्थ्यम् । वलं विश्वधारणादिशक्तिः।ऐश्वर्यं नियमनशक्तिः । श्रमहेतोरपरिमितत्वेऽपि श्रमशून्यत्र तेजः। वीर्य परैरनभिभूय- मानत्वे सनि पराभिभवनसामथ्र्यम् । एते जगत्मष्टयाद्युपकारकाः षड् भगवच्छन्दवाध्यपरब्रह्माश्रिताः । जायादिमहत्तमनपेक्ष्यातिमन्दैरप्यमायया संश्लेपभाक्षे मु- शीलत्वम्।भृसदोपाननुसंधानं वात्सल्यमा आश्रितदुःखासहिष्णु- स्वं माईवम् । मनोवाकायः समत्वमार्जवम् । आत्मशक्तिमात.

·प्रथमः कोष्ठः। कम्प पररक्षणोद्यमः सौहार्दम् । ब्रह्मादिस्थावरान्तैः साधार- णोपायत्वं सर्वशरण्यत्वं, तदेव सौम्यशब्दाभिधेयम् । परदोपक्ष- पणस्वभावः कारुण्यम् । युद्धादावचलत्वं स्थिरत्वम्। प्रतिज्ञापा. लनलं धैर्यत्वम् । नितुकपरदुःखाखिले सति तन्निराचिकीपी दया । अमृतपानवर स्वादुदर्शित्वं माधुर्यमिसादयः स्वाभा- विका अनन्ताश। एते सौशील्यादयस्तु भगवदाश्रयणे आश्नित- रक्षणे चोपयोगिन इति विवेकः । सूत्रिताश्चैते भगवता श्रीवा- दरायणेन-विवक्षितगुणोपपत्तेश्चेति । परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभावकी ज्ञानवलक्रिया चेति, ससकामः सससंकल्पः साल्लोकानीशत ईशनीभिः, सर्वस्य शरणं मुहत्, विष्णोर्नु कं विर्याणि मावोचत् यः पार्थिवानि विममे रजांसि, न ते वि- प्णोर्जायमानो न जातो देवस्य महिम्नः परमं तमाप, सहस्रधा महिमानः सहस्र इसादिना श्रूयन्ते च । “ज्ञानशक्तिवलेश्वर्य- तेजोविाण्यशेपतः।भगवच्छन्दवाच्यानि विना हेयैर्गुणादिभिः। स सर्वभूतप्रकति विकारान गुणांश्च दोपाँश्च मुने व्यतीतः । अतीतसर्वावरणोऽविलात्मा तेनामृतं यमुवनान्तराले। समस्तक- ल्याणगुणात्मकोऽसौ स्वशक्तिलेशातभूतसर्गः । इच्छागृहीता- भिमतोरुदेहः संसाधिताशेषजगदितोऽसौ। तेजोवलैश्वर्यमहा- ऽबोधस्ववीय॑शस्यादिगुणैकराशिः। परः पराणां सकला न यत्र क्लेशादयः सन्ति परावरेशे स ईश्वरो व्यष्टिसमष्टिरूपोऽन्य- तस्वरूपः प्रकटस्वरूपः । सर्वेश्वरः सर्वगः सर्ववेत्ता समस्त- शक्तिः परमेश्वराख्य" इसादिस्मरणं च । कल्याणधर्माश्च जग- जन्मादिकारणल-शास्त्रयोनिव-मोक्षपदवसर्वकर्मफलप्रद- व-विश्वाधारत्व-सर्वव्यापिस्व-सर्वनियन्तृत्व-निरतिशयमूक्ष्म - व-निरतिशयमहत्त्वेश्वरेश्वरत्व-सर्वानतिक्रमणीयवादयो प्रसं- ·घेदान्तरलमजूषायाम् । ख्याताः । जन्माद्यस्य यतः शास्त्रयोनित्वात् । तनिष्ठस्य मोक्ष व्यपदेशात् । अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् । आकाशस्तलिजात् । पर मत उपपरियादिसूत्रेभ्यः । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत् प्रयन्सभिसंविशन्ति । यः कारणानि निखिलानि तानि कालात्मयुक्तान्यघितिष्ठयेकः । स कारण कारणाधिपाधिपः । सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति । तं वोपनिषद पुरुपं पृच्छामि । तद्वेदगुयोपनिपत्मुगूढः संसारबन्धस्थितिमीक्ष हेतुः । कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः । तस्मिल्लोकाः श्रिताः सर्वे सर्वव्यापिनमात्मानं क्षीरे सपिरिवार्पितम् । यो देवोऽमी योडा यो विश्वं भुवनमाविवेश ओपधिपु वनस्पति तस्मै देवाय नमो नमः । एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूताऽन्तरात्मा साल्लोकानीशत ईशनीभिः । सर्वस्य प्रभुमीशानं तमीशानं वरद भूतमीच्यम् । सूक्ष्माच सूक्ष्मतरं विभाति यस्मानाणीयो न ज्यायोऽस्ति कश्चित् । अणोरणीयान्महतो महीयान् | तमीश्व- राणां परमं महेश्वरं तं देवतानां परमं च दैवतम् | तदु नासोति कश्चनेसादिश्रुतिभ्यः । अहं सर्वस्य प्रभवो मतः सर्व प्रवर्तते वैदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृत् । नताः स्म सर्ववचसां प्रतिष्ठा यत्र शाश्वती । वेदे रामायणे चैव पुराणे भारते तथा । आदा- वन्ते च मध्ये च हरिः सर्वत्र गीयते । वन्धको भवपाशेन भर पाशाच मोचकः । कैवल्यदः परं ब्रह्म विष्णुरेव सनातनः । मोक्षयिष्यामि मा शुचः । यतः मत्तिभूतानां येन सर्वमिदं । तम् । स्वकर्मणा तमभ्यर्य सिद्धि विन्दति मानवः । ईपर सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रा- रूढानि मायया । मत्तः परतरं नान्यत् किश्चिदस्ति धनन्जय । मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव । बुदिर्मनो मादायुस्तेनो- .

·प्रथमः कोष्ठः। इम्भः सं मही च या । चतुर्विधं च यद् भूतं सर्वं कृष्णे प्रति- ष्ठितम् इसादिस्मृतिभ्यः । एनेन स्वरूपेण वृहद्गुणयोगाच यद् बृहत्तमं वस्तु तद् ग्रामशब्दवाच्यमिति निर्वचनसिद्धिः। बृहति धृहयात तस्मादुच्यते परं ब्रह्मेति श्रुतेः । एप प्रकृतिरव्युक्तः की चैत्र सनातनः परं च सर्वभूतेभ्यस्तस्माद् दृद्धतमोऽच्युनः। बृहत्वाद् बृहणत्वाचनमेसादिस्मृतेश्च । तथाहि, वृहि हि वृद्धा- विसस्माद्धातोरीणादिकगणपठितेन मन्प्रसयेन ब्रह्मशब्दो व्यु. रसन्नः । योगत्त्या ब्रह्मपदस्य निरतिशयवृहत्वपरत्वे सिद्ध तस्यासंकोचेन देशकालवस्तुपरिच्छेदशुन्ये वस्तुनि पर्यवसानं निश्चीयने । तथाभूतश्च भगवच्छब्दवाच्यः पुरुषोत्तमो रमा- कान्तः श्रीकृष्ण एवेति फालितम् । परत्वादेव-व्यूहानिनमिति । उपलक्षणार्थोऽयं व्यूहश- ग्दोऽस्यावतारमूर्तीनाम् । तथाच व्युहा अवताराश्चाङ्गानि ता- न्येव विद्यन्ते यस्य तम् अनन्ततिकम् । सर्वनामा सर्वकर्मा सर्वलिङ्गः सर्वगुणः सर्वकामः सर्वधर्मः सर्वरूप इति श्रुतेः । उभयविभूतिपतिमिति यावद । अवतारावस्थायाम् अव्यक्तश- क्तित्वेऽपि अजहद्गुणशक्तिकत्वादतिशयसाम्यशून्यवाद परि- पूर्णमेव । तस्मात् कृष्ण एव परो देवस्तं ध्यायेदित्यादिश्रुतेः, मत्तः परतरं नान्यद किश्चिदस्ति धनञ्जय । मयि सर्वमिदं मोतं मूत्रे मणिगणा इवेति गीययानाच्च । तत्र न्यूहो नाम श्री- पुरुषोत्तमो विश्वमृष्टयाद्यर्थ तयाविधोपासनार्थं च व्यूहात्मनाऽव- स्थितो भवति, यासुदेव-संकर्षण-प्रद्युम्नाऽनिरुद्धभेदेन चतु- व्यूहात्मानं चतुर्धा वै वासुदेवादिमूर्तिभिः । सृष्टया- दीनि करोसेप विश्रुनात्मा जनार्दन " इयादिवचनात् । केशवा- ऽऽदयोऽपि द्वादशव्यूहमूर्तय, ऊर्ध्वपुण्डविधायकमन्त्रदेवता- विधः।

·४८ वेदान्तरत्नमञ्जूषायाम् । स्तत्र तत्र ध्येयाः । अवतारो नाम-स्वेच्छया धर्मसंस्थापनार्थम्, अपोपशमनार्य, स्त्रीयानां वाञ्छापरीय च विविधविग्रहरादि- भी विशेषः। अवतारास्विविधाः--गुणावताराः, पुरुषावताराः, लीला- ऽवताराश्च । गुणनियन्तृत्वेन तदभिमानिदेवकालादिमिः सृष्टया- दिकर्ता गुणावतारः । तत्र रजोगुणनियामको रजोमानोपाधि- कस्तद्गुणाभिमानिचतुर्मुखकालदक्षादिद्वारेण जगत्स्रष्टा, सत्व- नियन्ता च. स्वयमेव स्वात्मना सवमात्रोपहितेन कालमन्वादि- द्वारेण पालको रक्षिता च । तमोगुणनियामकश्च तदभिमानि- रुद्रकालादिद्वारेण संहर्ता चेति । पुरुषावताराश्च महत्म्रप्टमकृति- नियन्ता कारणार्णवशायी प्रथमः । अथ गर्भोदशायी समय- न्तयामी द्वितीयः । क्षीरोदशायी व्यष्टयन्तर्यामी तृतीयः पुरुषः " प्रथमं तु महत्वप्ट द्वितीयं त्वण्डसंस्थितम् । तृतीयं सर्वभूतस्थं ताने ज्ञात्वा विमुच्यते " इति वचनाद । उपाधिभेदाव तत्तद- वस्थापनस्तत्तत्संज्ञां भजत इसर्थः ॥ अथ लीलावताराः । तेऽपि द्विविधाः । आवेशावतारा: स्वरूपावताराश्च । आवेशोऽपि द्विविधा, स्वांगावेशः शक्यशाऽवे. शश्च । स्वांशावेशो नाम जीवव्यवधानाभावेन साक्षात्स्त्रांशेन माकृतविग्रहादाबावेशः । यथा नरनारायणादिरूपः । शकसंश- मात्रेणाविश्य जीवादिव्यवहितस्तकार्यसाधकः शक्संशावेशः । स च तारतम्यभेदात् प्रभवधिभवतज्ञको भवति । तत्रायो धन्वन्तरिपरशुरामादयः । द्वितीयः कपिलऋषभचतुःसननारद- व्यासादिरूपः। अथ स्वरूपावतारः। स्वरूपेण सच्चिदानन्दात्मकेनाविभावः । स्वरूपावतारश्च दीपाद दोपान्तरवदभिन्न स्वरूपगुणशक्तिकः ।

·मथमः कोष्ठः। सोऽपि द्विविधाऽशरूपः पूर्णरूपश्च । तत्र पूर्णोऽपि अल्पगुणश- क्साविष्करणाद् अंश इत्युच्यते मत्स्यकूर्मवराहवामनहयग्रीव- इंसादिरूपः । पूर्णशक्सादिव्यक्तीकरणात् पूर्णः श्रीनृसिंहो दाशरथी रामः श्रीकृष्णश्चति विवेकः । एवं पूर्णत्वमुक्त्वा सर्वोपास्यत्वमाह-वरेण्यमिति ॥ स्व- रूपेण तद्गुणदिव्यमङ्गलविग्रहेण विग्रहगुणैश्च सौन्दर्यसौकु. मार्यमाधुर्यलावण्यादिभिः साधारणतेन ब्रह्मादिश्वपाकान्त- वरणीयमियर्थः । एप एवाऽचिन्सः परः परमो हरिरादिरना- दिरनन्तोऽनन्तशीर्षोऽनन्ताक्षोऽनन्तवाहुरनन्तगुणोऽनन्तरूप इ. सादिश्रुतेः । सौन्दर्य व्यनक्ति-कमलेक्षणमिति । कमलोपमे ईक्षणे यस्य तम् । “सत्पुण्डरीकनयनं मेघाभं वैद्युताऽम्वरम् । नम: कमलनेत्राय नमः कमलमालिने" इति मन्त्रवीत् । उपलक्षणं. चैतत्तदन्येपामङ्गानाम् । एपोऽन्तरादिसे हिरण्मयः पुरुपो दृश्यते हिरण्यकेशः हिरण्यश्मश्रुः । आपणखात् सुवर्णः । आनन्दरूप- ममृतं यद् विभाति । यदात्मको भगवांस्तदात्मिका व्यक्तिः, मात्मको भगवान्, ज्ञानात्मक ऐश्वर्यात्मको, विश्वतश्चक्षुरुत वि- श्वतोमुख इसादिश्रुतेः । यद्रा कमलया लक्ष्म्या ईक्ष्यते इति कमलेक्षणस्तं सौन्दर्यसीमानमियर्थः । रमामानसहंसाय गोवि- न्दाय नमो नम इति मन्त्रवर्णात् । अत एव हरि ध्यातॄणां मनोहर, तेषामेव पापं हरनीति वा "हरिईरति पापानि दुष्याच- तैरपि स्मृतः । अनिच्छयाऽपि संस्पृष्टो दहसेव हि पावकः" इति वचनात् । ब्रह्मादीनामपि हरणहेतुत्वाद्वा । "ब्रह्माणमिन्द्र रुद्रं च यमं वरुणमेव च । प्रसह्य हरते यस्मात् तस्माद्धाररिती- र्यत" इति वचनात् ।। कि- ७ ·वेदान्तरसमजूषायाम् । किश्च वेदमातृव्याख्यारूपोऽप्ययं श्लोकः । तथाहि-पो नो धियः प्रचोदयात् तत्सवितुर्देवस्य वरेण्यं भर्गो धीमहि एक- न्वयः । तत्र यो नो धियः प्रचोदयादिसस्वार्थ:-कमलेक्षणाम- सनेन संगृाते हकमले ईक्ष्यते योगिमिरिति कमलेक्षणतं सर्व पीनियन्तारम् । अष्टपत्रं विकासितं हृत्पद्मं यत्र संस्थितम् । अन्तः प्रविष्टः भास्ता जनानाम् । ईश्वरः सर्वभूतानां हृदेशे ऽर्जुन तिष्ठति। भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया इति शास्त्रात् । देवपदार्थमाइ-ब्रह्मति स्वरूपगुणादिभिनिरति- शायबृहद्वस्तु ब्रह्मशब्दाभिधेयमित्युक्तं पुरस्तात् । तदेव देवपदेन अभिधीयते । तथाहि। दीव्यति क्रीडति विश्वसर्गादिभिरिति देवः । ॐ नमो विश्वरूपाय विश्वस्थियन्तहेतवे इति मन्त्रवर्णाव । अहं सर्वस्य मभवो पत्तः सर्व मवर्तते इति भगवद्वचनाच। विनि- गीपतेऽसुरानिति देवः । कंसवशविनाशाय केशिचाणूरघातिने । संरक्षणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृतामिति । सर्वभूतेष्वन्तर्या- मितया व्यवहरतीति देवः । य आत्मानमन्तरो यमयति, एप त आत्माऽन्तर्याम्पऽमृतः । सर्वस्य चाहं हदि संन्निविष्ट इति। द्योतत इति देवः । तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं वि: भाति । येन सूर्यस्तपति तेजसेद्धः । यदादिसगतं तेजो जगदू भासयतेऽखिलम् । यञ्चन्द्रमसि यचाऽनौ तत्तेजो विद्धि माम- कमिति । स्तूयते ब्रह्मादिभिरिति देवः । तमेकं गोविन्दं सचिदा: नन्दविग्रहं चन्दावनपुरभूरुहतलासीनं परमया स्तुसा स्तोपयामि, स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिरिति । सर्वत्र गच्छतीति देवः । या सर्वज्ञः सर्वविद । वेदाहं समतीतानि वर्तमानाने चार्जुन । भावष्याणि च भूतानि मां तु वेद,न कश्चनेति । अनेजदेकं मनसो जवीयः । मया ततमिदं सर्व जगव्यक्तमतिना ·प्रथमः कोष्ट. इति । एको बशी सर्वगः कृपण इंड्यः । मोदते वेति देवः । एप आनन्दयातीसादिनिर्वचनेभ्यो देवशब्दो ब्रह्मवाचक इति भावः । एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरास्मेति श्रुतेः । सत्रितं चैतद भगवता पादरायणेन जिज्ञासाविषयतपा देवपदार्थस्प ब्रह्मत्वेन एवं व्युत्पत्तिमुखेनव्याख्यातो देवशब्दः । इदानी लक्षणमुखेनाप्याह । तत्सवितुरिति सच्छन्दो गायत्रीविषप- भूतध्येयमन्तर्यामिणमाह । योऽस्माकं बुद्धिप्रेरकास चासौ स- विता च तस्येति यत्तदोनियसंवन्धात् । जगत् सूयते यस्मादिति 'सविता । प्रजानां च मसवनाद सवितेसभिधीयते इति विष्णुध- मोत्तरवचनात्' । उपलक्षण चैतत् स्थितिमलयोः । तथाच वि. श्वस्य जन्मस्थितिलयकारणमिति सिद्धम् | ब्रह्मलक्षणं, यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत् प्रयन्समि- संविशन्ति तद् ब्रह्म तद्विजिज्ञासस्वेति श्रुतेः । यसः सर्वाणि भू- तानि भवन्ति युगागमे । यस्मिंश्च प्रलयं यान्ति पुनरेव युगक्षये। महं सर्वस्य प्रभयो मत्तः सर्व प्रवर्तते इसादिस्मृतेः । जन्मायस्य 'यत इति न्यायाछ । एवमुदाहृत्तेभ्यः ममाणवाक्येभ्य उत्तानां निर्वचनानां लक्षणस्य च विषयः, समन्वयाधिकरणं च श्रीभग. पान वासुदेव एवेति निश्चिस भर्गःपदं व्याचप्टे-कृष्णमिति भर्गमिति भर्नपत्ति ध्यानृणां कर्माणि इति भर्गो दिव्यमङ्गलवपु- वाचका सकारान्तो द्वितीयकवचनोऽयं भर्गःशब्दः । यदा पक्ष्यः पश्यते रुक्मवर्णमिसारभ्य, तदा विद्वान् पुण्यपाये विधय निर- जनः परमं साम्पमुपैति, भियते हृदयग्रन्थिश्छिधन्ते सर्वसंशया। सीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे इसादिश्रुतिभ्पो दिव्यमङ्गलविग्रहः कृष्ण एवं भर्गःशब्दाभिधेयः । तमेकं गोवि- दं सचिदानन्दविग्रहमिति मन्त्रवर्णाद । किञ्च । तदु होचुः कः .

·वेदान्तरसमञ्जूषायाम् । कृष्ण इति मग्ने, पापकर्षकमिति उत्तरवचनाद पापं कर्षपति निर्मूलयतीति कृष्ण इति निरुक्तिरुक्ता | पापशब्दः पुण्यस्यास ऽप्युलक्षणार्थः । तथाच ध्यातॄणां पापपुण्यात्मककर्मकर्षकत्वाह कृष्णो भर्गःशब्दवाच्य इति भावः । यद्रा, भरणगमनयोगाद अकारान्तोऽयं भर्गशब्दो विश्वमर्तृसर्वव्यापिविश्वाऽन्तर्यामि सर्वकारणब्रह्मवाचकः । तथाच यो भर्ग इति यच्छब्देनान्वेति यः सर्वभर्ता सर्वगो देव इसर्थः । एतेन शास्त्रयोनिलं सर्ववेदस- मन्वितत्वं मोक्षपदातृत्वं चोक्तं भवति । तथाहि । यज्जगत्कारणं तदेव वेदान्तशास्त्रविषयभूतं वस्तु । तत्रैव सर्वशास्त्रसमन्वयान्मो- क्षकारणमिति सूत्रकृताममिमायः । अथातो ब्रह्मजिज्ञासा इसा- रभ्य, अनारचिः शब्दादिसन्तेनाध्यायचतुष्टयात्मकेन शाखेप निर्णीतः। मोक्षमदत्वात्सर्वोपास्यत्वमाह-वरेण्यमिति । मुमुक्षुभिर- नन्यतया वरणीयमित्यर्थः । मुनयो ह वै ब्रह्माणमूचुः कः परमो देवः कुतो मृत्युविभेति इत्युपक्रमे प्रश्नः । तस्मात् कृष्ण एच परो देवस्तं ध्यायेदित्युत्तरोपसंहारवाक्याद यो गायत्रीप्रति- पायो देवः स एव कृष्णस्तं ध्यायेदित्यर्थः । तदेवाह-ध्यायमे ति। धीमहीयस्यापरपर्यायः । आत्मा वाडरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः । सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्य इसादि श्रुत्युक्तविधौ। धीमहीतिशब्दप्रयोगश्छान्दसः । इदानों सर्वोपासनानामत्रवाऽन्तर्भावमाह- व्यूहागिनमिति । ननु, यतो पा इमानि भूतानि जाय- ते, जन्माघस्य यत इत्यादौ सामान्यप्रयोगात् सामान्यस्य यच- दादेविशेषतन्त्रत्वाद्विशेषाऽपेक्षायां जगत्कारणाविधायकश्रुतीना, हिरण्यगर्भः समवतर्ताग्रे, आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माऽग्रे समब- ·- प्रथमः कोठः। तर्त, ब्रह्मा देवानां प्रथमः संवभूव, विश्वस्य कर्ता भुवनस्य गोप्ता, विरिश्चो वा इदं विरेचयति विदधाति इति ब्रह्मा वा विरिचा, एतस्माद्धीमे रूपनामनी, न सन्नचासच्छिच एव केवला, एको रुद्रो न द्वितीयाय तस्थुः, यो देवानां प्रभवश्वोद्भवश्चेसादीनां ब्रह्मरुद्रादिविविधविपयकत्वात् कथं कृष्णस्य जगत्कारणत्वं निश्चीयते इवाशङ्कायां समाधानमाह- परमिति । कारणकारणम् ईश्वरेश्वरं देवदेवं ब्रह्मरुद्रादिज- नकं ब्रह्मादिगुरुमिसर्थः । तमीश्वराणां परमं महेश्वरं तं देवतानां परमं च दैवतं, स कारणं कारणाधिपाधिषः, न तस्य कश्चिज्ज- निता न चाधिप इति श्रुतेः । मत्तः परतरं नान्यत् किश्चिद- स्ति धनअय, परः पराणां सकला न यत्र लेशादयः सन्तीसा- दिस्मृतेश्च । ब्रह्मादीनां तु कचिदैश्वर्यश्रवणेऽपि जन्यत्वकर्म- तन्त्रत्वादिश्रवणान परत्वयोग इसर्थः । एको ह वै नारायण आमीन ब्रह्मा नेशानः । तस्य ध्यानान्तःस्थस्य ललाटातू ऽपक्ष: शूलपाणिः पुरुपोऽजायत, तस्य ध्यानान्तास्थललादाद स्वेदोऽ- पतत् ता इमाः मपतव, ता आपः, तर हिरण्मयमण्डं, तत्र प्रमा चतुर्मुखोऽजायत, नारायणाद् ब्रह्मा जायते नारायणाद् रुद्रा, यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै, यो प्रमाणं विदधाति पूर्व यो वै विद्यास्तस्मै गोपायति स्म कृपणः, अस्य देवमीडपो दया विष्णोरेव प्रविनिर्दिदेह रुद्रोद्रीय- महित्वमिति वढचः । सोऽब्रवीदरं वृणुप्व, अहमेव पशूनामधि- 'पतिरसानीति तस्माद् रुद्रः पशूनामधिपतिरिति भगवत उभयो। साक्षाज्जन्म विद्यादिलाभश्च श्रूयते । तथैव स्मर्यते च-"यस्य प्रसादादहमच्युतस्य भूतः प्रजामृष्टिकरोऽन्तकारी। क्रोधाच रुद्रः स्थितिहेतभूतो यस्माञ्च मध्ये पुरुषः परस्तादिति वैष्णवे। - ·वेदान्तरनमन्जूषायाम् । "प्रजापति च तदं चाप्यहमेव मजामि वै । ती हि मां न च जा. नीतो मम मायाविमोहितो" इति मोक्षधर्मे । “युगकोटिसहस्राणि विष्णुमाराध्य पाभूः। पुनस्त्रैलोक्यधातृत्त्व प्राप्तवानिति शुश्रुम । मया मृष्टः पुरा ब्रह्मा मद्यज्ञमयजत् स्वयम् । ततस्तस्य वरान पीवो ददाबहमनुत्तमान् । मत्सुत्रलं च कल्पादौ लोकाऽध्यक्ष- त्वमेव च, इति । विश्वरूपो महादेवः सर्वमेधे महाक्रतौ जुहार सर्वभूतानि स्वयमात्मानमात्मना । महादेवः सर्वयज्ञे महात्मा हुत्वाऽऽत्मानं देवदेवो बभूव । विश्वॉल्लोकान् व्याप्य विष्टभ्य कीय विराजते द्युतिमान् कृत्तिवासा, इति भारते। ब्रह्मादयः मुराः सर्वे विष्णुमाराध्य ते पुरा । स्वं स्वं पदमनुप्राप्ताः केशव- स्य प्रसादतः, इति नारसिंहे । ते देवा अपयश्चैव नानातनु. समाश्रिताः । भक्त्या संपूजयन्त्येनं गतिं चैषां ददाति सः । ततस्ते विधाः सर्वे ब्रह्मा ने च महर्पयः । वेददृष्टेन विधिना वैष्णवं ऋतुमारभन् । भापुरादिसवर्ण तं पुरुषं तमसः परम, इति नारायणीये । तत्रैव भगवान् येन यः कल्पितो भागः स तथा मामुपागतः। मोतोऽहं मदिशाम्यद्य फलमारतिलक्षणमि. ति । छान्दोग्ये च, विरूपाक्षाय धात्रंशाय विश्वदेवाय ब्रह्मणः पुत्राय ज्येष्ठाय इति शतपथब्राह्मणे च, संवत्सराव कुमारोऽजा- पत कुमारोऽरोदीव प्रजापतिरनवीर कि रोदिपि यच्च मम नप- सोऽधिजातोऽसीति, सोऽब्रवीदनपहतपाप्माऽहमस्मि हन्त नामानं मे देवीति । नारायणः परो देवस्तस्माज्जातश्चतुर्मुखः। तस्या- द्रोऽभवद्देवः स च सर्वज्ञतां गत, इनि वराहे । अहं ब्रह्मा चाय, ईशः प्रजानां तस्माज्जातस्त्वं च मत्तः प्रसूतः । मत्तो जगजङ्गम स्थावरं च सर्वे वेदाः सरहस्याश्च पुत्र" इति नारायणीये इति श्रुतिस्मृतिभ्यो भगवतः सकाशाचतुर्मुखजन्मद्वारेण रुद्रोद्भवः । स च कल्पभेदाद मेदोऽध्यवसितव्यः ।

·प्रथमः कोष्ठः। ननु कचिद् ब्रह्मपिावलिङ्गादिपु पुराणेषु ब्रह्मशिवादीनां परत्वं व्याख्यातम् । तथा सति नेपामपि पुराणत्वेन प्रमाणत्वा- ऽवियोपत्वात् कथं विष्णोरेच परत्वं निश्चीयते इतिचेन्न। ते तु पुराणत्वाऽविशेपेऽपि राजसतामसत्वाभ्यां संसारहेतुत्वेन दुर्बलत्वात् । साविकोतकारणभुतस्तेषां वाध्यतं युक्तमेव । एदुक्तं भवति-पुराणानि चतुर्विधानि सात्त्विकराजसतामससं- कीर्णभेदात् । सात्तिककालोद्भवं सात्विकविपयाधिकारिक सा- चिकम् । राजसकालोद्भवं राजसवस्तुमतिपादक तथाभूताधिका- रिकं राजसम् । एवमन्यदप्यूहनीयम् । तथाच मात्स्ये-"संकीर्णा- स्तामसाथैव राजसाः सात्विकाः स्मृताः । कल्पाश्चतुर्विधाः मोक्ता ब्रह्मणो दिवसाश्च ये । यस्मिन् कल्पे तु यद प्रोक्तं पु. राणं ब्रह्मणा पुरा । तस्य तस्य च माहात्म्यं तत्तत्कल्पे विधी- यते । अग्नेः शिवस्य माहात्म्यं तामसेषु प्रकीर्तितम् । राजसेषु च माहात्म्पमधिकं ब्रह्मणो विदुः । मंकीर्णेषु सरस्वत्याः पितॄणां च निगद्यते । साविकेषु च कल्पेषु माहात्म्यमधिकं हरेः । ते. वेव योगसंसिद्धा गमिप्यन्ति परां गतिम्, इति । कोऽपि, असंख्यातास्तदा कल्पा ब्रह्मविष्णुशिवात्मका। कथिता हि पुरा- गेषु मुनिभिः कालोचन्तकैः । साचिके प्वपि कल्पेषु माहात्म्य- मधिकं हरे । तामसे शिवस्योक्तं राजपप्रजापते रिति तत्रैव । वैष्णवपामादीनां सात्त्विकमूलत्वेन कात्स्न्यैनालुप्तज्ञानसात माव- ल्यम् । इतरेपां तु रजस्तमोमूलत्वेन विक्षेपापरणाईतात परत- चापहवपरत्वात् तद्विपरीतानां परत्वप्रकाशकत्वाच संशयवि- पर्यायहेतुत्वेन बाध्यत्वम् । एवं हि मुमुक्षुभिः श्रेयस्काम राज- सादीन हिला साविकान्येवावलम्ब्यानि श्रेयस्कारणभूतानि सदा मेव्यानीति । तथाचाह भगवान्. मनुः-“या. वेदवाया:

·वेदान्तरनमञ्जूषायाम्। स्मृतयो याश्च काश्च कुदृष्टयः । सर्वास्ता निष्फला मोक्तास्तमो- निष्ठा हि ताः स्मृता" इति । उपलक्षणं चात्र पुराणशन्दः। उक्तलक्षणः श्लोको वा, श्लोकार्द्ध वा, पादमात्रं वा सासिक चेदुपादेयम् | राजसलक्षणं च श्लोकादि चेयम् । तथैव तामसं संकीर्ण चेति विवेचनीयम् । ननु यथेवं तह सर्वैरप्येवं निणय साच्चिकमेव किमिति न सेव्यते इति चेन्न । दुष्कृतयोगादिति ब्रूमः। तच्च स्वयमेव गीत भगवता श्रीमुखेनाऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां "न मां दुष्कृतिनो मूढा प्रपद्यन्ते नराधमाः । माययाऽपहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः । येषां वन्तगतम्, इति श्लोकः। महात्मानस्तु मां पार्थ देवी प्रकृ- तिमाश्रिताः । भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम्" इति । किञ्च । मनुष्याणां सहस्रेषु तपोदानसमाधिभिः । नराणां क्षीणपापानां कृष्णे भक्तिः प्रजायते इति वचनात् । ततश्च जन्मसमये श्रीभगवत्कृपाकटाक्षावलोकितः सात्त्विको भूत्वा सात्त्विक संगम्य सात्त्विकान्येव सेवते मुच्यते च । अन्यथा अन्यैरवलोकितश्चेत् तथाभूतैरेव संगम्य संसारी भवति । तथा- चोक्तं मोक्षधर्मे । “जायमानं हि पुरुषं यं पश्येन्मधुसूदनः । साविकास तु विज्ञेयः सवै मोक्षार्थचिन्तकः पश्ययेनं जायमानं ब्रह्मा रुद्रोऽथवा पुनः । रजसा तमसा चैव मानसं समभिप्लुतम्" इति । सात्त्विकैः सेव्यते विष्णुस्तामसैरेव शंकरः। राजसै सेव्यते ब्रह्मा संकीर्णैश्च सरस्वती, इसादीन्यन्यान्यपि चिन्तनीयानि । ननु गायत्रीत्तिसवितृपदस्य सूर्यरूढत्वाद् रूढेश्च योग- वाधकत्वेन बलवत्त्वात् सूर्यप्रतिपादक एव गायत्रीमन्त्र इसव- गम्यते । तथाच गायत्रीविषयस्यैव वेदान्तविपत्वाद सूर्यस्यैव निरतिशयपरत्वमितिचेन्न । रूदेयोगादु बलवत्वेऽपि तात्पर्यबाधे ·प्रथमः कोष्ठ विपर्यायदानात् । आकाशमाणादिषु तथा निर्णयात् । तथाहि भूयते छान्दोग्ये शालावस वालेसंबादे, ‘अस्य लोकस्य का गतिरिखाकामा इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याका- शादेव समुत्पद्यन्ते आकाशं मयस्त यन्याकाशी होवेभ्यो ज्यायान आकाशः परायणमिति । अत्राकाशशब्दो भूताकाशपरो, ब्रह्म- परो वेति संशयः । तत्र भूताकाशपर एवेति पूर्वपक्षः । कुतः। 'आकाशशब्दस्य भूताकाशे रूढत्वाद् योगटत्तेः, रूढेवलीयस्त्वा- दिति प्राप्ते, सिद्धान्त:-आकाशस्तल्लिङ्गादिति । आकाशः पर- मात्यैव । कुतः तखिद्रात् । वाक्यशेषे तस्यैव परमात्मनोऽसाधार- गलिङ्गानां जगत्कारणत्वज्यायस्वपरायणत्वादीनां श्रवणात् । भूनाकास्य च वाय्बादीनां कारणत्वेऽपि सर्वकारणत्वासंभ- वात् । तस्माद्वा एतस्माद्रा आत्मन आकाश संभृत इति जन्य- त्वश्रावणाच । य आकाशमन्तरो मयतीति नियम्यत्वभव- 'गाच्च । तस्मालिङ्गाऽन्यथाऽनुपपचिसकतयोगत्तेलीगस्त्वाद रधि शते । सर्वमभिव्याप्य काशत इलाकाशः । तमेव भा- न्तमनुमाति सर्वमिति श्रुसन्तरात् । तथैवान्यदपि तत्राम्नायते, कंतमा मा देवतेति माण इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि माणयेवाभिसंविशन्ति प्राणमभ्युजिहते सैपा देवता प्रस्तावमन्वायत्तेति । तत्र प्राणशब्दो वायुटतो, ब्रह्मणि वेति संशयः । वायुटती एव शक्त इति पूर्वपक्षः । कुतस्तत्रैव प्राण- शाब्दस्य महत्वेनानिप्रसिद्धत्वात् । तत्र ग्रूते--अत एव माण इति । प्राणपदाभिधेयः पुरुषोत्तम एव । कुतः । अत एव =3 सर्वभूनामिवेशनादिपरमात्मलिङ्गादेव । तथाच वायुटतायनुप- पनवाद इति समन्वयाध्याये प्रथमपादे निणित भूनकृद्रिः । तथैवात्रापि सवितृशब्दस्य मदित्याऽऽदिसपरत्वेऽपि सर्वधी.

·. " . घेदान्तरलमञ्जूषायाम् । नियन्तृत्वादीनां परमात्मासाधारणलितादीनां तत्रासंभवादयोग- दृश्या ब्रह्मविषयकवं निश्चीयते । आदित्यस्य तु नियम्पत- जन्यत्वपरागत्वपरतन्त्रप्रकाशकत्वादीनाम् अनीश्वरलिजादोनों श्रवणाजीवतं स्पष्टमेव । एतस्य वाऽक्षरस्य प्रशासने गानि मूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः । भीषाऽस्माद वातः पवते मो- पोदेति सूर्यः, चक्षोः सूर्योऽजायत, मूर्याचन्द्रमसौ धाता यणा- पूर्वमकल्पयत् । अमिमूर्दा चक्षुषी चन्द्रसूर्यो, येन सूर्यस्तपति तेजसेद्धः । न यत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकम् । यत्र नमः यस्तपति, यत्र वायुर्न वातीयादिश्रुतिभ्यः । तस्माद्गायत्रीमन्न प्रतिपाथः सर्वज्ञः सर्वशक्तिः स्वाभावकाविन्सानन्तकल्याणगु- णाश्रयः श्रीभगवान् पुरुषोचमो रमाकान्त एवोत सिद्धम् । ननु"एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म नेह नानाऽस्ति किशन । मसोस मृत्युमाप्नोति य इह नावेवपश्यति । निर्गुणं निष्कलं शान्तं निरखधं निरन्जनम् । यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद स । अकि- जातं विजानतां विज्ञातमविजानताम् । यतो वाचो निवर्तन्वे अमाप्य मनसा सह । यद्वाचानभ्युदितं पेन वागभ्युद्यते” इत्यादि श्रुतिभिर्बह्मण एकत्लनिर्गुणत्वनिर्विशेषत्वज्ञानाविषयत्वशब्दाब- गोचरत्वादिप्रतिपादनात् कथमुक्तमकारकब्रह्मपतिपत्तिस्तयात्वे चोक्तश्रुतीनां निर्विपयतया व्याकोपात् । तचानिष्टमितिचेत्र । सर्वश्रुतोनामस्मात्सद्धान्ताऽविरोधित्वात् । तथाहि । सदाकाशमा- णज्योतिरात्मब्रह्मनारायणादिशब्दाभिधेयस्य विश्वकारणस्यैक- स्वाभ्युपगमात् तत्परोऽयं वाक्यकदम्बाः। एवञ्चैकशन्दो जग- कारणस्यैकत्वं विदधाति । अन्ययोगव्यवच्छेदार्थकेनाऽवधारणेन च तत्साम्यं निराकि पते, अद्वितीयपदेन च तदाधिक्यामिति बोध्यम् । न तत्समचाभ्य- ·प्रथमः कोष्ठः। विकश्च दृश्यते इति श्रुयन्तरात् । एवं सदायनेकशब्दप्रयोगाव तदर्थे कारणे नानात्वसंभावनावारणायाह । इह जगत्कारणे नाना- शब्दवाच्येऽपि नानालं नास्ति । तस्यैकत्वात् । नानात्वदर्शनस्य कलमाह । मुखोः स मृत्युमामोति । सदैव जन्ममरणादिदुःखा- स्मकसंसारभाग भवति । नानात्वदर्शनमास्तां, नानव दर्शनस्य तावत् फलामसर्थ इति कैमुसोक्सा महादोपः चितः । यद्वा कचिच्चतुर्मुखादीनां कारणत्वश्रवणात् तत्र तथात्वशङ्कावारणा- रेदं वाक्यम् । इह जगत्कारणे नाना चतुर्मुखत्रिनयनादिभेदो नास्ति । कारणस्प एकत्वावधारणात् । तेषां च नियम्यत्वादि- श्रवणात् । अवरत्वं पूर्वमेवोक्तम् । शेपं समानम् । तथैव निर्गुण- रास्यानां हेयगुणविशेषनिधपरत्वेन नैराकास्यात् । नच निर्गुणमिति सामान्यशब्दमयोगाद् धर्ममात्राऽपवाद इति वा- च्यम् । नेषां स्वाभाविकतश्रवणाद स्वाभाविकवस्तुनो निषे- घाविषयत्वनियमात् । न हि अमेर्दहनमकाशनादिधर्मो निपन्हं शक्य केनापि विदुपा। अन्यथा, अस्थूलादिवाक्यैः स्वरूप- स्पापि निषेघोऽभ्युपगन्तव्यः । स्वाभाविकत्वाविशेपात् । त- स्पादेगगुणनिषेधपराप्येच निर्गुणवाक्यानीति न वैविरोधशङ्काव- काशः । नापि ज्ञानाविषपकवाक्यविरोधः । तेषामियत्ताऽवच्छि- अविपयकनिषेधरूपत्वात् । तथाहि । यस्य पुंसः परमेश्वरस्वरूप- गुणादिविषयकेयत्तावच्छेदेन अमत्तम् अननुभूतमनुमानादिभिः, तस्य मतं तेन मनम् अपरिच्छिन्नखेन ज्ञातमिसर्थः । यस्य तु स्वरूपादि इयत्तावच्छेदेन मतं स न वेद । परिच्छिन्नदर्शित्वात् । भगवत्स्वरूपगुणादीनाम् अनन्तत्वेनाऽचिन्त्यत्वात् । ससं ज्ञान- मनन्तं ब्रह्म । विष्णोर्नु कं विर्याणि प्रावोचं यः पार्थिवानि विसमे रजांसि । न ते विष्णोर्जापपानो न जातो देवस्य पहिम्नः . .

·वेदान्तरत्नमजूषायाम् । परमं तमाप । सहस्रधा महिमानः सहसः । एष एवाचिन्ता परः परमो हरिरादिरनादिरनन्त इसादिश्रुतिभ्यः। एवमेवान्यदपि वाक्यं पाख्येयम् । ऐक्यार्थ्यात् । अन्यथा, तमेव विदित्ता, तिमृत्युमेति नान्यः पन्या विद्यते अयनाय । य एवं विदुरमूनास्ते भवन्ति । यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः । तदा देवय- विज्ञाय दुःखस्यान्तं निगच्छतीसादिवाक्यव्याकोपात् । ज्ञाना- भावेऽनिर्मोक्षप्रसङ्गाच । तत्रैव वाक्यशेपे, मत तस्य, विज्ञातप- विजानतामिति ज्ञानविषयत्वप्रतिपादनाच्च । किञ्च । यतो वाचो निवर्वन्ते इसत्र, यतः सर्वज्ञात् सर्वशक्तेः स्वाभाविकाऽचिन्ता नन्तकल्याणगुणाश्रयात्पुरुषोत्तमात्, तस्यानन्दादीनामन्तमप्राप्प मनसा सह वाचो निवर्तन्ते इति तेषामनन्तत्वाद् उदाहृतवाक्येभ्यः अन्यथा तत्रैव मन्त्रशेपे, आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान विभेति कुतश्चन नेति तदीयानन्दस्य ज्ञानविषयत्वं भयनित्तिफलकत्वं .चोक्तं विरुद्धयते । तं चौपनिषदं पुरुषं पृच्छामः । सर्वे वेदा यत्पदमा- मनन्ति । वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यः। नमामः सर्ववचसा प्रतिधा यत्र. शाश्वतीयादिशास्त्रविरोधात् सर्वं हि उपदेशशास्त्रं दनतिर लाजलि स्याद्, उपदेष्ट्रसंततिनाशश्च । तस्मादुक्तलक्षणं बीव गायत्रीप्रतिपाद्यत्वात् सर्ववेदान्तविपय इत्येव साधीयान् । तथैव च मूत्रितं च भगवता चादरायणेन,शास्त्रयोनित्वादिति । कैश्चिनिर्विशेपं ब्रह्माभ्युपगम्यते । तत्तुच्छम् । सर्वप्रमाणा. ऽविपयत्वेन शशशङ्गायमाणत्वात् । तथाहि । प्रमाकरणं प्रमाणे तत् त्रिविधम् । प्रयक्षाऽनुमानशब्दभेदात् ! इन्द्रियार्थसन्निक- पजन्यं ज्ञानं प्रत्यक्षम् । श्रीगुरुं चक्षुपा पश्यामि, हरिगाथा श्रोत्रेण शृणामि, तुलसीसौरभ घ्राणेन जिवामीयादिविपयसंबद्धमिन्द्रिय तस्करणत्वाद मसक्षममाणम् ।। च्याप्तिधीजन्य ज्ञानममितिः । . - ·मधमः कोष्ट पया-पर्वतो वह्निमान, धूमवस्यात् । यो यो धूमगन त स चाहमान् । यथा महानसः । इन्द्रियमनोबुद्धयादीनि आत्मा न भवन्ति, करणत्वात् । दण्डादिवदिति । तत्करणमनुमानम् २ ॥ आतपयुक्तं वाफ शब्दः । भ्रमादिहेतुयुद्धिमान्यादिचतुष्टया- प्रामाण्यकारणान्यत्वे सति यथार्थवक्तृलमाप्तत्वम् । तच्च तारत- म्यादिभेदात् त्रिविधम् । तत्राप्ततमो वेदस्तद्वाक्यं प्रमाणतमम् । आतमूलकत्वेनान्यनिरपेक्षवाच्युसर्थस्मतारो मन्वादय आप्त- तराः । तेषां वाक्यं ममाणतरम् । श्रुतिमूलकलेन तत्सापेक्षवा- उछुतिस्मृतिच्याख्यातार आप्तास्तद्वाक्यं प्रमाणम् । उभयमूल- कलेनोभयसापेक्षवाद । तत्र प्रसक्षाऽनुमानयोः प्रमाणत्वेऽपि कचिन्मायामूदिदीने देवदत्तस्यैवायं मूनि प्रससे, वष्टधा तत्कालविनाऽग्नी चिरमधिकधृमोगारिणि गिरी-पर्वतो वहि- मान् धूमवत्त्वादिसायनुमाने व व्यभिचारदर्शनात् सापेक्षखेन निर्वलत्वम् । शब्दस्य तु निरपेक्षत्वाद प्रबलत्वमिति विवेकः । उपमानादीनां चावान्तभावान्नपार्थक्यम्। न तत्र प्रसङ्गं प्रमाण- पदवीमवतिष्ठते । तस्यातीन्द्रियत्वाभ्युपगमात् । नाऽप्यनुमान, लिङ्गशून्यत्वात् । नेन्द्रियाणि, नानुमानमिनि श्रुनेः । नाऽप्या- गमः । सर्वधर्मशून्यतया शब्दबत्त्यविपयत्वात्। तथाहि । शब्द- त्तिाधा, मुख्याऽमुख्यभेदात् । आधा शक्तिरूपा । सा च अ- स्माच्छन्दादयमों वोदव्य इति ईश्वरेच्छासंकेत इति तार्किक- रभिधीयते। अर्थमतीतिजननसामर्थ्यलक्षणः स्वाभाविकः संवन्ध इनि मीमांसका आहुः । चक्षुरादित्तिविषयमकाशनयोग्यत्व- वच्छब्दस्य तत्तदर्यप्रकाशनयोग्यतालक्षणसंबन्ध इति शाब्दिकाः!. अघटघटनापटीयमी ब्रह्माश्रितस्वाभावकी, शक्तिमच्छन्दाश्रिता वदर्थप्रकाशनाईनाऽभिन्ना चेविह्योपनिषदाः । सर्वयाऽपि, शब्दा- ·। वेदान्तरलमजूषायाम् । श्रितातदर्थप्रकाशनयोग्यतेतिसामान्सर्वधारणलक्षणमितिसिद्धम्। सा त्रिधा रूढियोंगो योगादिश्चति । तत्र समुदायशक्तिः कोः । यथाइरिः, नारद इत्यादिः । रुटो द्विविधः, पर्यायोऽनेकार्यश्च । तत्र पर्यायो हस्तकरादयः। अनेकार्थो हरिः सैन्धवादयः। अब यवशक्तियोगः । माधवो रमाकान्तः शौरिः शास्ता वासुदेवः । उभयप्रवृत्तिहेतुकी तृतीया । यथा, सोमः, पङ्कजः । द्वितीयापि दिविधा, लक्षणा गौणो च । तत्र शक्यसंबन्धो लक्षणा । सा विधा, जहत्स्वार्थाजहत्स्वार्था, जहदजहत्स्वार्था चेति । तत्रापा यथा गङ्गायां घोषः । अत्र प्रवाहशक्तस्य गङ्गापदस्य शक्यतंबन्धे वीरे वृत्तिः। यथा वा मशाः क्रोशन्तीसत्र पञ्चे शक्तस्य मञ्चन- ब्दस्य तत्संबन्धेषु पुरुपेषु वृतिः। अजहत्स्वार्था च, यथा काकेभ्यो दधि रक्ष्यताम् । अत्र काकलेन काके शक्तस्यापि काकशब्दस्स दध्युषघातकत्वेन काकतदितरेषु वृत्तिः । यथा वा, शोणो धाव तीसत्र शोणगुणगमनरूपस्य वाक्यार्थस्य विरुद्धत्वात् तदपरि. सागेन तद्वति तदधिष्ठानरूपे गवादी दृत्तिः । शक्यैकदेशपरि. सागे सति शक्यैकदेशरत्तिस्तृतीया । पथा सोऽयं देवदत्त इस व तद्देशकालवैशिष्टयैतद्देशकालवैशिष्टययोर्युगपदन्वयानुपपस्या देशकालादिविशेषणसागेन देवदत्तापण्डमात्रमेव लक्षणया चो- ध्यते । शक्यस्थलक्ष्यमाणगुणसंवन्धो गौणी । यथा सिंहो देव- दत्तः। अत्र सिंहत्तिक्रार्यादिगुणानां लक्षणया माणवके देवदत्ते रतिः । सैव लक्षितलक्षणेसप्पभिधीयते। तत्रन ताव- निर्विशेषवस्तुनि झदिष्टत्तेः संभवः । जातिगुणक्रियायभावाद । नापि योगटात्तः संभवति। निविशेषस्य धातुप्रसपार्यताभावात् । नापि लक्षणा, सबन्धशून्यत्वात् । नापे गौणी । निर्गुणत्वाऽभ्युप- गमात् । तस्माद सर्वपमागशून्यत्वादनादरणीय श्रेयोधिभिःअतः ·प्रथमः कोष्ठः। सर्वसर्वाक्तिसर्ववेदान्तवेधविश्वजन्मादिकारणं परं ब्रह्म श्री- पुरुषोत्तम एत्र, स चाभिननिमित्तोपादानात्मकः । नचाऽभिन्न- निमित्तोपादनरूपस्य काप्यरष्टचरत्वात् कथं तत्सिद्धिरिति वाच्यम् । घटेश्वरसंयोगादौ जीवगतज्ञानादी च कार्ये शिजीव- योस्नथाभूनकारणत्वदर्शनानाऽसन्ताऽप्रसिद्धिः । तदृष्टान्तेना- त्रापि तथाखमभ्युपगम्यते । प्रल, जगदभिन्ननिमिनोपादानं पवितुमईति । नादृशाशक्तिमत्त्वात् । जीवगतज्ञानादी नीववत् । घटेवरसंयागे ईश्वरखच्चेखनुपानमत्रानुसंधेयं, प्रकृतिश्चेति शास्त्रं च। ननु कीदृशमिदं कार्यम् । न तावत् संघातरूपम्, आर- ब्धं वा शक्यते वक्तुम् । अवैदिकत्वात् । नापि परिणामः । आकाशकल्पस्य विभोर्वस्तुनः परिणामासंभवात् । तथाच भयोग:-ब्रह्म परिणामान, भवितुमर्हति । विमुपरिमाणकत्वात् । निरवयवत्वाच्च । आकाशवद । तस्माद् ब्रह्मविवर्तमेवेदं जगदिति चेन्न । निरवयवस्यापि विभाः परिणमनसामर्थ्ययोगात परिणा- मसंभवाद । ननु सावयवस्यैत्र क्षीरादेः परिणामदर्शनान निरव- यवस्येति तादयस्थ्यमेवास्य दोपस्पेति चेन्न । क्षीरपरमावादी तव्यभिचारात् । तथादि । न हि सावयवत्वं वस्तुपरिणामे भयोजकम, आप तु वस्तुगता ताशी शक्तिरेखे । अन्यथा जलस्यापि सावयवस्त्राविशेषेण दधिभावपरिणामापीरत्वात्। तीरावयवानां निरवयवसाच । अयं भावः । द्रव्यपरिणामेऽव- यविगता शक्तिः कारणम् । अवयवनिष्ठा वा ? नायः विद्रव्ये व्यतिरिक्तस्यावयविस्वं, त्वया नाभ्युपगमाव । द्वितीये तु क्षीराव- यवा सावयना, निरवपवा वा इति विवेचनीयम् । न तावद सावयवाः । अनवस्थानाद । सीराब्धेः कुण्डपरिमाणापत्तेश्च । अवयवानामानन्साव । अतो निरवपया एनेति अकामेन वया.

·वेदान्तरलमञ्जूषांयाम् । ऽभ्युपगन्तव्याः । एवञ्च निरवयवस्य परिणापाभावत्वनिया- भङ्गात् स्वरूपामिद्धो हेतुनिरवयवत्वमिति । नापि विभोः परि- णामाऽभावनियमः । आकाशस्यापि वाय्वात्मना परिणामो दृश्यते । आकाशादायुरिति श्रुतेः । अनेन द्वितीयस्य हेतोरपि सत्प्रतिपक्षवं दृष्टान्तविकलर्स चोक्तं भवति । तथाच प्रयोग:- ग्रह्म परिणामयोग्य, विमुत्वात् । आकाशवदिति । तत् सिद्ध निरवयवस्प विभोर्ब्रह्मणः परिणामात्मकमिद कार्यमिति तार शशक्तिमत्वादेवेति । भूपते च, परास्य शक्तिीविधैव भूपते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रियाचेयादि । स्मपतेऽपि, शक्तयः सर्वभा- वानामचिन्यज्ञानगोचराः । शतशो ब्रह्मणस्तास्तु सर्माण भाव- शक्तयः । भवन्ति तपता श्रेष्ठ पावकस्य यथोप्णतेति । ननु स्यादेतनिरवयवस्यापि विभोस्ताहाशक्तियोगाव प. रिणामस्तथापि परिणामाभ्युपगमे विकारित्वमकामतोऽप्यवश्यं मावि । तच्च दूपितत्वादनिष्टम् । कृत्स्नप्रसक्तिनिरवयवत्वशब्द- व्याकोपो वेति न्यायात् । अत्रै विवेकः । ब्रह्मणः कार्यमा वापत्तो कृत्मस्य परिणामस्तदेकदेशस्य वा । आये सर्वस्यापि परिणतत्वान्मुक्तोपसृप्याभावमसङ्गः, अनिसनायोगश्च । द्वितीवे तु अनियत्तस्य तादवस्थ्यम् । निष्कल निष्क्रिय शान्त निरव ध निरअनमियादिनिरवयत्वविषयवाक्यव्याकोपश्चेति । तस्मा- दयोग्य एव परिणामपक्ष इतिचेन्न । उदाहृतेषु आकाशादिषु निरवयवत्वविभुत्वसाम्येऽपि निर्विकारिन्वदर्शनेन निर्दोषत्वात् । आकाशस्य वाय्वात्मना शब्दात्पना परिणवस्य उक्तदोपवत्वा ऽदर्शनाद । आकाशवत् सर्वगतश्च निस इतिश्नसा तथावर णाव । तस्मानिरवयवस्यापि विभोर्ब्रह्मणः परिणामेऽपि तार- शशक्तियोगादेवाधिकारिलमपीति बोध्यम् । वस्तुतस्तु, आत्मकृतेः ·प्रथमः कोष्ठः। परिणामादिसादौ परिणामशब्दः शक्तिविक्षेपवाचकः । ब्रह्म- स्वरुपे परिणामानभ्युपगमान्नोक्तपणन्धस्पर्शनावकाश तथा- चाऽमच्युतस्वरूपस्यवोर्णनाभ्पादेः स्वशक्तिविक्षेपलक्षणपरिणा- मववेऽपि नोक्तदोपयोगः। यथोणनाभिः सृजते गृह्णते च, यथा सतः पुरुपाद केदालोपानि यथा पृथिव्या औषधयः संभवन्ति तथाऽक्षरात् संभवतीह विश्वमिति श्रवणाव, तथैव परिणामेन विश्वस्प भगवान् हरिरिति स्मरणाच । नच शक्तिविक्षेपः परि- णाम इसत्र कि मानमिति वाच्यम् । शास्त्रस्यैव मानवाद । "अयानं पुरुष चैव भविश्यात्मेच्छया हारः। शोभयामास समान सर्गकाले व्ययाऽव्ययाचि"सत्र क्षोभशब्दप्रयोगः । स च विक्षे. पपर्याय एव । किञ्च । “मसार्य च यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः । तद् भूतानि मृतात्मा सृष्टानि असते पुनरिणति भीषयः कण्ठवेणैव पठतीति निरवयम् अभिन्ननिमित्तोपादानकारणं ब्रह्मेति । तत्रोपादानत्वं नाम-चेतनाचेतनात्मकानां सूक्ष्मा- वस्थापनानां स्वस्वाभाविकशक्तीनां तत्तद्गतसद्रूपकार्याणां च स्थूलतया प्रकाशकत्वम् । निमितत्वञ्च-स्वस्वानादिकर्मसंस्का- रवशीभूतात्यन्तसंकुचितस्मृसनईज्ञानानां चेतनानां कर्मफलभो- गाईज्ञानप्रकाशेन तत्तत्कर्मफलतत्तद्गोगसाधनैः सह संयोजयि: तृत्वम् । तदुभयाभिन्नत्वं तत्तम् । एवंभूतस्य कारणत्वस्य स्वरू- पगतत्वाद्, यतो वा इमानि भूतानि जायन्त इसादिभिरीश्वर- स्वरूपलक्षणमेवेति बोध्यम् । नच तथाले ससादिलक्षणवैया- पत्तिरिति वाच्यम् । जगत्कारणत्वस्य कार्यनिरूपितत्वेन सापेक्ष त्वाद ससादेश्च तनिरपेक्षत्वादिति सबै समञ्जसमिति भावः । यदुक्तं ब्रह्मापवर्तमेवेदं जगदिति । तत्तुच्छम् । अश्रुतत्वेना- मामाणिकत्त्वाव । ननु सदेव सोम्येदमन आसीत्, तदेवतै तदु ।

·घेदान्तरसमञ्जूषायाम् । सखमाहुस्तदेव ब्रह्म परमं कवीनामियादिश्रुतौ ब्रह्मणः सह साध्यधारणाद् अन्ययोगव्यवच्छेदार्थकोऽयम् एक्कार उक्ता विश्वारोपितले प्रमाणम् । आरोपितत्वादेवाऽपसलमितिचेन्न। असत आरोपासंभवाद । एकत्र सत एवान्यत्राऽऽरोपनिष- मात् । न हि स्वरूपेणाऽसतः शशशृङ्गादेः कचिदारोपो दृष्टः श्रुतो वा । नचारोपे तद्विषयकप्रतीतिमात्रमपेक्षित, न ससस्था- पीति वाच्यम् । असतः प्रतीतेरेवाऽमंभवात् । ननु रज्जो सर्प- प्रतीरिव भपञ्चमनीतेरपि दोपमात्रमेव कारणमपेक्षितं, न विषयसगाव इतिचेन्न । दोपात्मककारणस्यापि अससत्वाविशे- षेण तव पक्षे प्रतीतिलक्षणकार्योत्पत्तेरसंभवात् । कार्यस्य कारणसत्तापेक्षितत्वनियमात । कुनाप्यसतः कारणलाऽदर्श नाच्च । नचाऽसतोऽप्यारापितसर्पस्य भयादिकार्यजनकस्वदर्भ- नाव कार्यस्य कारणसत्ताऽपेक्षितत्वनियमभङ्ग इति वाच्यम् । स्वरूपेणाऽसत: कायोत्पत्यनुकूलशक्त्याश्रयत्वभूतकारणत्वा- ऽसंभवाव । भ्रमस्थलेऽपि सर्पविपयकज्ञानस्यैव भयादिहेतुत्वं, न विषयस्येति । अन्यथा कारणमात्रस्याप्यससत्वाभ्युपगमे का- योत्पत्तिकथाया एवानुपपन्नत्वात् । नचाऽसतोऽपि रज्जुसर्गा- देानकारंणत्वोपपतिवद भयकारणत्वोपपत्तिरापि कि नाझी. क्रियते इति वाच्यम् । दोपस्यैवासद्विषयकज्ञानकारणत्वेन भ्रम- स्थलेऽपि विषयस्य ज्ञानकारणत्वाभावाद । नन्वतीतानागतदृष्टि- विषयकज्ञानोत्पत्तिस्थले सत एव दृष्टिरूपविषयस्य स्वज्ञानजन- कत्वदर्शनाव तथाऽत्रापि संभाव्यमिति चेन्न। अतीतष्टिविषय- कज्ञानोत्पत्तौ तत्कार्यस्येदानतिनस्य मत एवानादेरनागतष्टिः विषयकज्ञानोत्पत्तौ च तज्ज्ञापकरूपकारणस्य सत एव ज्योति:- शास्त्रस्य विद्यमानत्वान्नाऽसतो विषयस्य कुत्रापि ज्ञानादिकारण- ·मधमः कोष्टः। - स्वमिति । तत् सिद्धम्-असत आरोपासंभवादप्रमाणकत्वं विव- तस्येति ।, नच वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेसेव सस- मिति श्रुतरेतात्र प्रमाणत्वात् कथमप्रमाणत्वमितिचेन्न । विकारो वामधेपमित्र विकारशब्दपाठाद विकारत्वं च परिणमिते एवं दव्य दृष्टचरम् । अन्यथा भ्रान्तिर्नामधेयमित्युक्तं स्यात् । ', किन्च, विवर्तदृष्टान्तानां रज्जुसर्पशक्तिरजतादीनां भवदभिम- ताना काप्यदर्शनादाप प्रतिज्ञावाधाच्च । तथाहि । छान्दोग्ये आम्नायते-उत तमादेशयमाक्षो येनाश्रुतं श्रुतं भवसमतं मत- मविज्ञातं विज्ञानमित्ति, कथं तु भगवः आदेशो भवतीति । यथा सोम्यकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृण्मयं विज्ञातं स्याद यथैकेन लोहमणिना सर्व लोहमय विज्ञातं स्पादिसादिना कारणविज्ञा- नेन कार्यविज्ञान प्रतिपादितम् । तत्र यथा मूत्पिण्डस्य घटादि- विकारोपादानस्य विज्ञानेन सर्व मृदविकारजातं विज्ञायते, न तथा रज्जुषिज्ञानेन सप्पमात्र विज्ञायते । नापि शुक्तिविज्ञानेन रजतनातं चेति सर्वानुभवविरोधात प्रतिज्ञाहानिरिसर्थः । तस्मान कार्यत्वात् सदेव जगदिति वैदिकानां सिद्धान्तः। तथाच ।' श्रुतिः-सदेव सोम्येदमन आसीत् । गौरनाधन्तवती जनित्री भूतभाविनी । सित्ताऽसिता च रक्ता च सर्वकामदुधा विभोः । अर्ध्वमूलोऽवाफशाख एपोऽश्वत्थः सनातनः । तत् सदासीद, पाणा वै संसं, नेपामेप सत्यम्, असत्यमाहुर्जगदतदशाः शक्त हरेन चिदुर्ये परां हि । यः सत्यरूपं जगदेतदीदक मृष्ट्वा लभूत सत्यकर्मा महात्मा । अथैनमाहुः सत्यकर्मेति सत्यं होवेद विश्वमसौ सजने । अर्धनमाहुनित्यकति नित्यं ह्येवासी कुरुते । अष्टरूपामनां ध्रुवामियादिः। सचाचावरस्य । अप्सध्यपदेशादि- तिचेन धर्मान्तरेण वाक्यशेपाद । युक्तः शब्दान्तरासादिन्या - ·वेदान्तरसमजूषायाम् । यः । अर्द्धमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् । अससमप्रतिष्ठं च जगदाहुरनीश्वरमियादि भगवद्गीतं च । ननु, असदा इदमन बासीदित्यादिनाऽसत्वस्यापि श्रुति सिद्धत्वात् कथमपह्नव इतिचेन्न । तस्य विकारिवलक्षणासव- विपयत्वात् । तथाचाह भगवान् पराशरः-तदेतदक्षयं निव जगन्मुनिवराखिलम् ।आविर्भावतिरोभावजन्मनाशविकल्पवादिति वैष्णवे । किञ्च काय्य सदेव स्वकारणादुद्भवति । अन्यथा तिलभ्य इव सिक्ताभ्योऽपि तेलमुद्भवेदिति पूर्वमेवोक्तम् । तस्माद्विकारित्वावच्छिन्नसत्ताकमिदं जगत् कारणावस्थापन अनुभूतम् अनभिपतनामरूपकम् असदादिशब्दरभिधीयते । नदेवाभिव्यक्तनामरूपकम् आविर्भतं सदादिशब्दवाच्यामिति सर्वश्रुसविरोधः । वैष्णवे ध्रुवः-न्यग्रोधः सुमहानल्पे यथा बीजे व्यवस्थितः । संयमे विश्वमखिलं बीजभूते तथा त्वयि । बीना. दरमंभूतो न्यग्रोधः सुसमुत्थितः । विस्तारं च यथा याति त्वत्सः सृष्टी तथा जगदिति । श्रीसूत्रकारेण निणीतः-पटवञ्चेति सूत्रेण । यथा संकुचितः पटः पटत्वेनागृह्यमाणोऽपि पट एच, 'प्रसारणे तु स्पष्टतया गृह्यत एव, तथा तिरोभावावस्थायामन- भिव्यक्तमपि कार्यं नामरूपाभ्यामगृह्यमाणमपि सदेव । आवि. र्भावावस्थायां तु प्रसक्षागमाभ्यां सत्त्वेन स्पष्टुं गृह्यते इति सूत्रार्थः। ननु, जगन्मिथ्या । दृश्यत्वात् । शुक्तिरजवद--इसनुमान जगदसत्त्वे प्रमाणमितिचेन्न । दृश्यत्वस्य हेतोः साध्याभाववति ब्रह्मणि अतिव्याप्सा साधारणानकान्तिकत्वेन हेत्वाभासक- त्वात । एव दृश्यत्वाधिकरणसाम्याव तेनैव हेतुना ब्रह्मणोऽपि मिथ्यात्वं किमिति नाभ्युपगम्यते भवद्भिर्मनीषिभिः । प्रन ·प्रथमः कोष्ठः। मिथ्या, दृश्पत्वात्, प्रपञ्चवदिति वक्तुं शक्यत्वात् । श्रूयते हि प्रह्मणो दृश्यत्वम्--आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः, यदा पश्यसन्य- यीशम्,आत्मन्यरे दृष्टे, दृश्यते लग्नयया बुद्धघा, सदा पश्यन्ति सूरयः, यत् तत् पश्यसि तद्वद, तमसः पारं दर्शयति, तस्मिन् रहे परावरे इसादिभिः। नन, न चक्षुपा गृह्यते नापिं वाचा, न सदृशे तिष्ठति रूप. मस्थ, न चक्षुपा पश्यति कश्चनैन, तत्र यः परमात्मा तु स नियो निर्गुणः स्मृतः, यं न देवा न मुनयो न चाहं न च करः, जानन्ति परमेशस्य तद्विष्णोः परमं पदमियादिश्रुति- स्मृतिभ्यो निर्गुणस्य ब्रह्मणः सर्वप्रमाणाविषयतया स्वप्रकाश- स्वाभिधानाच्च तबोदाहृतवाक्यविषयस्य ब्रह्मणो मायावच्छिन्न- वावगमादवरत्वमभ्युपगम्यते । तथाभूतस्य मिथ्यात्वमिष्टाप- अमेवेतिचेन्न । दर्शनविषयस्यैव परत्लाभिधानाद । स एवास्मा- जीवाघनाद परात् परं पुरुषमीक्षते, वतस्तु तं पश्यति निष्कलं ध्यायमानः, प्रधानपुरुपान्यक्तकालानां परमं हि यत्, पश्यन्ति मूरयो नि तद्विष्णोः परमं पदमियादिश्रुतिस्मृतिभ्य उक्तश्रु- तीनां दर्शनानईचक्षरादिनिषेधविषयकत्वान्नराकारूयं व्याख्ये- यम् । तथाच गीत स्वयमेव भगवता--न तु मां शक्यसे द्रष्टुम- नेनैव स्वचक्षुपा । दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमन्वर- मिति । तस्मादसहेतुकमिदमनुमानं न प्रमाणपदवीमारोदुपईती- त्युक्तसिद्धान्तस्यैव वरीयस्त्वं मुमुक्षुभिर्येयम् अलं विस्वरेण||४|| एवमखिलाविद्यादिदोपगन्धस्पर्शानहस्यानन्तापिन्सस्वाभा- विककल्याणगुणसागरस्य परब्रह्मभूतस्य श्रीपुरुपोचमस्य भग- वतः सर्वजगजन्मादिकारणलं सर्वशास्त्रवेद्यलं सर्वोपास्यत्वं मोक्षमदातवं मुक्तोपमृप्यत्वं मतिपाय, इदार्नी, श्रीश्च ते P ·७० वेदान्तरसमञ्जूषायाम् । कक्ष्मीश्च ते पल्यावहोरात्र पार्षे शिष्टचं विधचे- अङ्गे तु वामे वृषभानुजां मुदा चिराजमानामनुरूपसांभगाम् ॥ सखीसहस्रः परिपेवितां सदा स्मरेम देवीं सकलेप्टकामदाम् ॥ ५॥ अङ्ग इसादिना । वयमुक्तलक्षणस्याघटघटनापटुतराचिन्या- नन्तविचित्रशक्तिपतो भगवतः श्रीकृष्णस्य वामाऽङ्गेऽनुरूपसौ. भगां लक्ष्मीरूक्मिण्याख्यां सदा स्मरेम इसन्वयः । अनुरूपत्वं : नाम भगवा प्रहगुणाद्युपमेयविग्रहगुणादियत्वम् । अनुरुपा चासौ सौभगा च तामिति विग्रहः । तथाच स्मर्यते श्रीपराश- रेण देवते देवदेहेय मानुपत्वे च मानुपी | विष्णोदेहानुभा धै करोत्येपाऽऽत्मनस्तनुमिति । राघवत्वे भवेत् सीता रुक्मिणी कृष्णजन्मनि । अन्येषु चावतारेषु विष्णोरेपाऽनपायिनीति । कीदृशी मिसपेक्षायां विशिनष्ट-देवीमिति । देवस्य गायत्री- मन्त्रमतिपाद्यस्य सर्वशास्त्रार्थभूतस्य श्रीवासुदेवस्य पनी देवी तां, श्रियं देवीमुपह्वये इयादिश्रुतेः । अनेन योगहत्त्या तद्गुणा उच्यन्ते । तथाहि । दीव्यति क्रीडति अनेकावतारैरिति देवी । विष्णोदेहानुरूपां वै विधत्ते ह्यात्मनस्तनुम् इति । १ । दीव्यति विजिगीपते देवादीन् शीलादिगणापहारेणेति वा । "सद्यो वैगुण्यमायान्ति शीलाद्याः सकला गुणाः । पराङ्मुखी जगद्धात्री यस्थ त्वं विष्णुवल्लभे"इति ।२। दीव्यात व्यवहरति तत्तदात्मना तत्तलकारेण चेति षा देवी । “अर्थो विष्णुरियं वाणी नीतिरेपा नयो हरिः । बोधो विष्णुरियं बुद्धिधर्मोऽसौ सक्रिया वियम्" इति । ३ । धोतते स्वरूपेण गुणैश्चेति वा देवी। ईश्वरी सर्व- ·मधमः कोटा भूतानां, यशसा ज्वलन्तीं श्रियं लोके देवजुष्टामुदारामिति श्रुतेः । ४ । स्तूयते देवैरिति था । "नमस्य सर्वभूतानां जननी मन्जसंभवाम् । श्रियमुनिद्रपद्मासी विणविक्षस्थलाभिता" इसारभ्य, न ते वर्णयितुं शक्ता गुणान् जिह्वापि वेधसः । प्रसाद देवि पनाक्षि मास्मात्याक्षीः कदाचनेसन्तेन स्तोत्रेण अन्यैश्चेति । ५। सर्वत्र गच्छत्तीति वा । “निरीव सा जगन्माता विष्णोः श्रीरनपायिनी । यथा सर्वगतो विष्णुस्तथैवयं द्विजो: तमाः । त्वयैव विष्णुना चाऽम्य जगद्व्यासं चराचरम्" सति ।६। मोदते वेति । आनन्दमूर्तिवादानन्दमूर्माश्रितत्वाच्च । मुय्या हिरण्ययीम, ईश्वरी मर्वभूनानामिति श्रुतेः । पुनः की- दृशी सखीसहस्रः परिपेवितां सदेति । सखीनां स्वपरि- चारिकाणां सहस्ररपरिमितैः सदा निसं सेविताम् । किञ्च, सेवनमयोजन दीयन् विशिनष्टि-सकलेटकामदामिति । सर्वेभ्यश्चतुर्विधेभ्यो भक्तभ्यः पुरुषार्थचतुष्टयं तत्तदिच्छानुसा- रेण ददातीति तथा ताम | "यज्ञविद्या महाविद्या गुह्यविद्या च शोभने । आत्मविद्या च देवी लं विमुक्तिफलदायिनी" इति स्मरणात् । एवं लक्ष्म्या वैशिष्टयं विधाय ब्रजस्त्रीशब्दवाच्याया, गोपी- स्थानभूतायाः श्रोपभानुजाया निखयोगं विधत्ते-टपभानु- जामिति । चकारोऽनाध्याइर्तव्यः समुच्चयार्थम् । तथाच पभानुजां च स्मरेम इसन्वयः । ततः स्वरूपगुणादियोतनाय तां विशिनष्टि-दामाङ्गे मुदा विराजमानामिति । वामाङ्ग इसस्प पूर्व, श्रीभगवत इति शब्दोऽध्याहर्तव्यः। अङ्गस्याङ्गिसा- पेक्षत्वात, श्रीभगवतो यामाऽङ्गे विराजमानाम् । वामाङ्गशब्दम- योगादस्या लक्ष्मीयद पत्रोत्वम् अनपायित्वं च'दर्शितम् । मुदा ·घेदान्तरनमजुषायाम्। निरतिशयमेमानन्दमूर्या । एतेनास्याः प्रमाधिष्ठातत्वं विराजमानाम् । विशेषेण स्वरूपेण विग्रहेण प्रेमकारुण्यादि- गुणैश्च राजत दीप्यते इति तथा ताम् । तथाचाम्नायते ऋक परिशिपश्रुती-साधया माघवो देवा माधवेन च राधिका। विरा- जत इत्यादि । अनयैव श्रुत्या अन्योऽन्यसाहिखविधानपरपा निससंवन्यः प्रमोत्कर्पश्चोक्त इति भावः । यधप्यनयोर्मध्ये ऐन. उधिष्ठातृत्वेन लक्ष्म्याः प्राधान्यात् तस्या एवं पूर्व प्रयोग उचितस्तथापि प्रजस्त्रियः प्रेमाधिष्ठातृतया तच्चरणस्मरणस मेमदातृत्वात् पूर्वप्रयोगः । "कृष्णात्मिका जगत्तत्रों मूलमकाति- रुक्मिणी । ब्रजस्त्रीजनसंभूतश्रुतिभ्यो ब्रह्मसंगत" इति मन्त्राव । जनेषु संभूताः प्रसिद्धा याः श्रुतयस्ताभ्यः प्रमाणभूताभ्य आभ्यां रुक्मिणोग्रजस्त्रीभ्यां श्रीगोपालारुयस्य ब्रह्मणः संगतः निससबन्ध इति मन्त्रार्थः । उपलक्षणार्थोऽयं सत्यभामायाः। तथाच रुक्मिणीसयभायात्रजसीविशिष्टः श्रीभगवान् पुरुषो. तमो वासुदेवः सांप्रदायिभित्रैष्णवैः सदोपासनीयः । द्विभुज- श्चतुर्भुजश्च स्वप्रीसनुरूपेणोभयविधवाद तस्य नाम तारतम्प- भावः । ध्यातृभावनाया एचात्र नियामकत्वात् । तथाच, राया विशेपेण मां ध्यायन मोक्षमश्नुते इसारभ्य, ञ्छनं हृत्स्थकौस्तुभमभया युतम् । चतुर्भुज शंखचकशा पद्म- गदान्वितम् । हिरण्मयं सौम्यतर्नु स्वभक्तायाऽभयप्रदम् । ध्यान्मनसि मां निसं वेणुशृङ्गधरं तु वेति । सत्पुण्डरीकनयन मेघा वैद्युताऽम्बरम् । द्विभुज ज्ञानमुद्राढ्यं वनमालिनमीश्वरम् । गोपीगोपगवावीत पुरटुमलताश्रयम् । दिव्यालङ्करणोपर्व रखपङ्कजमध्यगम् । कालिन्दीजलकल्लोलसनिमारुततेवितम् । चिन्तयश्चेतसा कृष्ण मुक्तो भवात संसतेरित्युभयविधस्यापि श्रीवत्सला.

·प्रथमः कोष्टः। ध्यानस्य मोक्षदेतुत्वश्रवणादुभयस्य तुल्यफलवादू ध्येपत्या- ऽविशेष इति सामदायराद्धान्तः ॥५॥ इति श्रीभगवत्पुरुषोत्तमाचार्यविरचितायां वेदान्तरत्न पजूपाया सिद्धान्तरलविद्यचौ पदाधसंग्रहाधारो नाम मथमा कोष्ठिका ॥१॥ १० ·अथ वेदान्तरसमजूषायां द्वितीयः कोष्ठः । उक्तसिद्धान्ते विधिमाह- उपासनीयं नितरां जनः सदा प्रहाणयेऽज्ञानतमोऽनुत्तेः ॥ सनन्दनायैर्मुनिभिस्तथोक्तं श्रीनारदाऽखिलतत्वसाक्षिणे ॥६॥ . उपासनीयमिति । मुमुक्षुभिर्जनरुक्तलक्षणं परं श्रम सदोपासनीयम् । विध्यर्थकतव्यमययस्यानेऽनीयर्मययः । सो. ऽन्वष्टच्या, स विजिज्ञासितव्य , श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्या- सितव्यः, भूमा क्षेत्र विजिज्ञामितव्यः, आत्मानमेव लोकमुपा- सीत, तस्मात् कृष्ण एवं परो देवस्तं ध्यायेत् तं रसयेत् ते यजेत् तं भजेदिसादिविधिश्रवणात् । सदेति कालव्यवच्छेद निराकरोति । "आलोच्य सर्वशास्त्राणि विचार्य च पुनः पुनः इदमेकं सुनिष्पन्नं ध्येयो नारायणः सदा । स्मर्तव्यः सततं विष्णुविस्मर्तव्यो न जातचित् । सर्वे विधिनिषेधाः स्युरेनयोरे किंकरा" इसादिस्मरणात् । दिवसे दिवसे सकृत्सकृत् कृतस्या ऽवच्छेदकः कालः सदाशब्दवाच्यस्नद्रारणायाह-नितरा मिति । गङ्गादिमवाहवत् क्षणाद्यपरिच्छेदेन । “यन्मुहूतै क्षणं वाऽपि वासुदेवो न चिन्यते । सा हानिस्तन्महच्छिंद्र साभान्ति- सा च विक्रिया" इसादिवचनात् । एतेन स्मृतिसन्तानस्या ऽपरिच्छिन्नत्वं विधीयते। तथाच श्रुतिः-आहारशुद्धौ सत्वशुद्धिः सत्तशुद्धौ धृवा स्मृतिरिति । श्रीभगवदुपासनस्याऽधिकारिसा- धारण्य सूचनाय सामान्य जनशब्दप्रयोगः, श्रीभगवतः सर्वाधिका- रर्यऽनुरूपोपासनविषयकत्वसाम्बाद, वैदिकोपापने तु वणिक एवाधिकारीति । पौराणिके चतुर्थोऽपति विवेकः । .

·द्वितीयः कोष्ठः। ७५ उपासनमयोजनमाह-प्रहाणयेऽज्ञानतमोऽनुवृत्तरिति । भाानतमोऽनुवृत्तेः महाणये इति योजना । अनादिकर्माख्या- ऽज्ञानमेव तमः, स्वरूपादितिरोधानस्वभावकत्वात् । तस्यानुत्तिः सम्पन्धः श्रीपुरुषोत्तमप्राप्तिमतिबन्धकस्सस्य पहाणये सायेति यावत् । स्मृनिलम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्ष इति श्रवणार । "अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते। तेषां निसाभिः पुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् । तेपामेवानुकम्पार्थमहमज्ञान तमः । नाशयाम्यात्मभावस्था ज्ञानदीपेन भास्वता" इति भग- वाचनाच॥ - ननु “यदानाइनभ्युदितं येन वागभ्युद्यते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासन" इसादिश्रुतैरुपासनाविषयस्य ब्राह्म- वानपेयात् कमियोपासनाविधान, कथन्तरां च परग्रह्मण उपास्यत्वमिसाशङ्कानिरासार्थ स्वसंपदायसंततिं ममाणयन् संभदायस्यानादित्तं वैदिकत्वं चाह भगवनाचार्य:-सनन्द- नायर्मुनिभिस्तथोक्तमिति । सनन्दनादीनां भगवदवतार- वात् तदुपदेशस्य प्रमाणान्तरनरपेक्ष्यं सूचयति सनन्दनशब्द- भयोगादेवेति भावः । मुनिभिरिसनेन च तेषु अममाणकार- गानां प्रमादादीनामयोगाद् आमतमत्वमुक्तम् । उपदेशवैभव- दानस्य संमदानोकादपि अन्यममाणनरपेक्ष्यामसाह-श्री- नारदायेति । अस्मद्गुरवे इयर्थः। तेनैव मही यदुपदिष्टं तदेवा- ऽत्रोक्तं मयाऽपीति शेपः । श्रीगुरुं विशिष्टि-अखिलतत्त्व साक्षिणे इति सर्वतत्त्वविषयकमसमानुभवाश्रयभूताय सर्वज्ञा- येति । इदं महोपानपदं चतुर्वेदसमन्वितमिति वचनात् सर्ववेदा- रुपश्रीपञ्चरात्रभवर्तकायेति भावः । ननु सोऽहं भगवः शोचा- मित मां शोकस्प पारं दर्शयविसादेस्तस्यैव वचनेन ,नारद- ·. घेदान्तरनमञ्जूषायाम्। स्य शोकाश्रयत्वश्रवणात् कथं सर्वज्ञलामिति चेन्न । तरकालीनत्वादाचार्याणां वाक्यस्य । श्रीसनन्दनादिचरणो- पसत्तेः पूर्व शोकवरचेऽपि श्रीभगवद्गुरूपदेशेन सकारणशोक निटत्या सर्वज्ञतासिद्धरिसर्थः । तस्मै मृदितकषायाय समस पारं दर्शयति भगवान् सनत्कुमार इति वाक्यशेषश्रवणाव । यद्वा श्रीनारदस्य भगवत सार्वज्ञयोगेऽपि सर्वलोकोपकारार्व- कावतारवाद् गुरूपसत्तिरूपाधिकारं ग्राहयितुं श्रीपुरुषोत्तम लीलाऽनुकारणवदज्ञवाऽनुकरणं बोध्यम्। तयाचोभयवाक्यस्य नैराकाइक्ष्यादविरोध इयर्थः । अयं भावः ।नेदं यदिदमुपासत इसनेन ब्रह्मण उपास्यता निपिद्धतिसर, तथापि परिरीच्छन्नोपासनविषयक एवायं निषेधोन तु विश्वात्मपरमात्मोपासनविषयक इति निश्चीयते । तथाचावादी नामायनेकपरिच्छिन्नोपासनं विधायान्हें भूमविषयकोपासनस्यै- घोपदेशविधानश्रवणात् । अन्यथा तदनुपपत्तेः। तथा बाम्नाप- ते छान्दोग्ये--अधीहि भगव इति होपससाद सनत्कुमारे नारदस्त होवाच यद् वेत्थ तेन मोपसीद ततस्त उर्व वक्ष्या मीति, स होवाच ऋग्वेदं भगवोऽध्येमि यजुर्वेद सामवेदमधर्वाण चतुर्थमितिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पिश्यं राशि दे निधि वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्यां ब्रह्मविद्यां भूतविधा पब विद्यां नक्षत्रविद्यां सर्पविद्या देवयजनविद्यामेतद्धगयोऽध्येमि सोऽहं भगवो मन्त्रविदेवास्मि नाऽऽत्मविच्छतं ह्येव भगवदूटो- भ्यस्तरति शोकमात्मविदिति, सोऽहं भगवः शोचामि तं या मगवाञ्च्छोकस्य पारं तारयत्विति, तं होवाच यद्वै किमि दध्यगीष्ठा नामैवैतदित्युक्त्वा, नाम वा ऋग्वेद इनादिना नाम्न एव सर्व विद्यारूपतां विधाय, नामोपास्वति नामोपासनमु.

·द्वितीयः कोष्ठः। पदिश्य, यो नाम ब्रह्मेत्युपास्ते यावन्नाम्नो गतं तत्रास्य यथा कामचारो भवतीति फलं चोपदिष्टम् । एवमेव वामन संकल्पा- दिविशपकोपासनानामुत्तरोत्तरभूयस्त्वं तत्फलानामपि तयात्वं चोक्त्वा अवसाने भूमोपासनमुपदिष्टवान्, यो यै भूमा तदेव मुखं नाल्पे सुखमास्त भमैव मुखं भूमा त्वेव विजज्ञासितव्य इति भूमानं भगवो विजिज्ञासे इति यत्र नान्यत् पश्यति नान्य- मृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा, अथ पत्रान्यत् पश्यति अन्यमृणोति अन्यद् विजानाति तदल्पं यो वै भूमा तदऽमृत- मथ यदल्प तन्मर्स, स भगवः कस्मिन् मतिष्यते इति ? स्वे महिम्नि यदि वा न पहिम्नीति । गोअश्वीमह महिमेसाचक्षते हस्ति- हिरण्यं दासभार्य क्षेत्राण्यायतनानि इति नामवं ब्रवीमीति होवाचाऽन्यो ह्यन्यस्मिन् प्रतिष्ठित इति सं एवाधस्ताद स एव उपरिष्यात् स पश्चात स पुरस्ताद स दक्षिणतः स उचरतः स एवेदं सर्वमिति । स वा एप एवं पश्यन्नेवं मन्वान एवं विजाननात्मरतिरात्मक्रीड आत्ममिथुनः आत्मानन्दः स स्व- राइभवति तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति । अथ येऽन्यथा- sतो विदुरन्पराजानस्ते क्षय्यलोका भवन्ति तेषां सर्वेषु लोकेषु अकामचारो भवति तस्य ह वा एतस्यैवं पश्यत इसारभ्य आ- स्मन एवंदं समिति, न पश्यो मृत्यु पश्यति न रोगं नोत दुःख- ना, सर्व ह पश्यः पश्यति सर्वमाप्नोति सर्वशः । स एकधा भवति त्रिधा भवति पंचधा सप्तथा नवधा चैत्र पुनश्चैकादशधा स्मृतः । शतं च दश चैकश्च सहस्राणि च विंशतिः । आहारसुद्धौ सत्वशुद्धिः सत्वयुद्धी ध्रुवा स्मृतिः । स्मृतिलम्भे सर्वग्रन्थोनां विभमोक्षस्तस्मै मूदितकपायाय तमसः पारं दर्श- यति भगवान् सनत्कुमार इति । अस्याः- श्रीनारदः श्री.

·७८ वेदान्तरसमजूषायाम् सनरकुमारमुपसाद उपसतिविधिपूर्वकं शरणं जगामेत्यर्थः । है भगवः गोकतरणोपायमूअधीहि शिक्षयेति मार्थयामासेतिशेषः तमुपसन्न नारदं श्रीसनत्कुमार उवाच,यहेत्येयादि । त्वयाऽधास यावज्ज्ञानं संपादितं तावत्सर्वमनुद्यतां तत अर्द्ध यत् त्वया नाधीतं स्यात् तद् वक्ष्यामीति। एवं श्रीगुरुणा विद्यानुवादे सं. प्रेरितः स नारद उवाच-ऋग्वेदम् इसादि । तत्रैतद्भगवोऽध्ये- मोसन्तः स्पष्टार्थको ग्रन्थः । विद्यानुवादरूपत्वात्। ततश्च सोऽहमि- सादिः प्रार्थनेति विभागः। सोऽहं भगवः शोचामि एतत् पूर्वोक्तं सर्वमध्येमि अधीतवानस्मि तथापि शोको मां न मुञ्चतीसर्थः। ननु ईटविद्यावतोऽपि शोकानिवृत्तौ किं कारणमिसत आह, मन्त्रविदेवास्मीति । अन्ययोगव्यवच्छेदार्थकावधारणं स्वयमेव व्याकुर्वच्छोककारणं स्वयमेव स्फुटयति-श्रुतमिति । भगवट्ट- शेभ्यो महदभ्यो मयैतद्भुतं, तरति शोक मिति । आत्मवित् :- चेतनाऽचेतनजगदात्मभूतपरब्रह्मस्वरूपगुणाऽऽदिविषयकमसक्ष-' ज्ञानाश्रयः पुमान् सकारणं शोक तरतीति । यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्ण कर्तारमीशं पुरुपं ब्रह्मयोनि, तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूप निरन्जना परम साम्यमुपैति । इदं ज्ञानमुपाश्रिस मम साधर्म्यमांगताः । सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति चे- सादिश्रुतिस्मृतिभ्यस्तधाभूतज्ञानाभावः शोककारणमिसाह- नात्मविदस्मीति । सर्वविधाम सतीष्वाप आत्मज्ञानशून्यत्वा- च्छोचामोति भाव एवं प्रार्थितः करुणान्धिः । तं होवाच यदै किञ्चिदध्यगीष्ठा नामैवैतन्नामोपास्वेसादिना वागाद्यल्प- फलकपरिच्छिन्नोपासनमुपदिश्य पूर्ण पूर्णफलक भूमापासनमु- पदिशति भगवान् सनत्कुमारः-यो चै भूमोते । एतेन मुखदुःख- कारणयो माल्पयोरुद्देश उक्तस्तयो मैव विघय इत्युपदिशति- ·-- द्वितीया कोष्ठः। भूमा त्वेव विजिज्ञासितव्य इति । तदेव मूत्रितं भगवताबादरायणेन, अथातो ब्रह्माजसेति । तत्र हेतुः-भूमैव मुखमिति । अत्र भूम- शब्दो ब्रह्मपर्यायः मुखशब्दश्चानन्दपर्यायः । विज्ञानमानन्द ब्रह्म, आनन्दाद्धयेव खल्विमानि भूतानि जायन्ते इसादिलक्षण- चाक्यात् । एचमनुशिष्टो नारदस्तमेवोद्दिष्टं पृच्छतिभूमानं भगवो विजिज्ञासे इति । एवं पृष्टो भगवान् सनत्कुमारः पूर्वोदि- एयो माल्पयोर्लक्षणमाह-पत्र नान्यदिति । यत्र यस्यां भूम- जिज्ञासायां पूर्वोक्तनामापामनेष्विवान्यदवच्छेदकं नामादिकं न पश्यति न शृणोति न विजानाति स भुमेनि देशकालवस्तु परिच्छेदशून्यः सर्वसमानाधिकरणा) भगवान भूमशब्दाभिधेय इसर्थः । भूमा समसादादभ्युपदेशादिति सूत्राद् यत्र येषु पूर्वो.. केपु नामबागायुपामनेषु अन्यदवच्छेदकं वागादिरूपं पश्यति शृणोति विजानाति वा तदल्पं परिच्छिन्नमन्तवच्चसर्थः । अप- रिच्छिन्नसादेव भूम्नः अमृतत्वं. कालादिपरिच्छिन्नवादचारपस्प मयत्वमिसाह--यो वै भूमा तदमृतमथ यदल्पं तन्मसमिति । यदि पूर्ववत्तस्योपाधिरूपमवच्छेदकं नामवाणादिकं नास्ति तहि स कुत्र आस्ते इति पृच्छति- स भगवः कस्मिन् मतिष्ठित इति । तत्रो- तरमाह- स्वमहिम्नीति । तहि परिच्छेदो दुर्वार इसाशङ्कय यदि वा न स्वमहिम्नीति स्वमहिम्नो ब्रह्मात्मकत्वेन स्वाभिन्न- सत्तात्मकत्वात् । तदेव विरणोति- गोअश्वमियादि । इह लोके गवादि महिमेसाचक्षते इति । यथा क्षेत्रज्ञानां गवादयो महि- मानस्तेपां तदन्यत्वेन तदन्यत्रावस्थाननियमाद् अश्वे देवदतो हस्तिनि यज्ञदत्तः क्षेत्र आयतने वा तिष्ठतीति प्रसपो जायते, नात्र तथा नियमोऽपि त्वात्माधारलमेवेसाह-- अन्योन्यस्मिन् प्रतिष्ठते यथा नाहमेवं ब्रवीमीति । कथमुच्यते तईि भवद्भिरिस- ·वेदान्तरसमजूषायाम् । पेक्षायां तस्य सर्वान्तरात्मत्वं विधास्यन् सर्वत्र व्याप्या सर्वस्य तदविनामावनियममाह- स एवाधस्तादिसादि । एवं सस्य विश्वान्तरात्मत्वं विश्वव्याप्तियोग चोक्त्वा पूर्णत्वात् पूर्णफल- कत्वमाह-स वा एष एवं पश्यन्ने मन्वान इसादिना । आत्म- नि ब्रह्मण्यंत्र रतिर्यस्य, नाहम्ममास्पदयोः, शब्दादिपञ्चन्द्रिय- विपयेषु वस्त्रालङ्कारादिपु वेति । तथैव आत्मना विष्णुनैव सह क्रीडा पस्य, न लौकिकैः क्रीडोपकरणैरत एवात्मा भगवानेव मिथुनं यस्य, न भार्यादि । ततश्चात्मना तेनैवानन्दो यस्य, आनन्द ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कुतश्चनेति वाक्यान्तरात न बाह्यविषयैस्तत्साधनति । तथा यक्ष्यन् क्रीडन् रममाणः सह ब्रह्मणा विपश्चतेति वाक्यान्तराद स उक्तलक्षणः पुमान स्वरा- डिति स्वेनैव भगनता विश्वान्तरात्मना राजते दीप्यते, नेन्द्रि- यादिभिः सूर्यादिभिर्वा प्रकाशकारणैरिति तथा सार्वजादि- विकासात् । तच्चानन्तरमेव प्रतिपादायप्यते, सबै ह पश्यति इसादिना अयोक्तोपासनदााऽथ परिच्छिन्नोपास्यविषयकप- रिच्छिन्नफलकान्यदेवाशुपामनपरान् मूढान् निन्दति भगवती श्रुतिः- अथ येऽन्यथाऽतो विदुरिति । अथेति पक्षान्तरे। ये मूढा, अत उपदिष्टमिद्धान्ताद् विपर्ययं देवान्तरम् उपास्यत्वेन निश्चितवन्तः । कयपिव जानन्ति ते इसपेक्षायां तेपां ज्ञानस्या- ऽनुकरणमाह अन्यराजान इति । अन्ये ब्रह्मरुद्रेन्द्रादयोऽपि राजान इति मोक्षदातारः स्वतन्त्रा मोक्षार्थिनोपासितव्या इति ते तथ्यलोकाः स्वर्गपशुपुत्रादयो जन्मादिलक्षणसंमरणहेतदो भवन्ति तिषां क्षेत्रहत्वाविशेषण मोक्षदातृत्वायोगाटूअस्वातन्त्र्या- च मोतदानानईल शिवोपदिष्टं, स्वानुभूतं चाह घण्टाकर्णो हरिवंशे कैलाशयात्रायाम-अहं कैलाशानिलयमासाच सुपभ. ॥ - ·।, दितीय कोष्ठः। ध्वजम् । आराध्य तं महादेवमस्तुमं सततं शिवम् । तता प्रसन्नो मामाह वृणीति वरं हरः । ततो मुक्तिर्मया तत्र माथिता देव. सन्निधौ । मुक्ति पार्थयमानं मां पुनराह विलोचना । मुक्तिम- दाता सर्वेषां विष्णुरेव न संशयः । तस्माद् गत्वा च पदरी सत्राराध्य जनार्दनम् । मुक्ति प्राप्नुहि गोविन्दाक्षरनारापणा- ISश्रमे इसादि । भारते पारतव्यमपि तेषां स्फुटमेव--- युग- कोटिसहस्राणि विष्णुमाराध्य पद्मभूः। पुनस्लोक्यावृख पात: पानित्ति शुश्रुम इति । महादेवः सर्वयज्ञे महात्मा हुत्वात्मानं देव- देवो बभूव । विश्वॉल्लोकान् ध्याय विष्टभ्य की विराजते धृतिमान् कृत्तिवासा इति तव । योऽन्या देवतामुपास्ते अन्यो- सावन्योऽहमस्मीति न स वेद यथा पशुरिति वाक्यान्तराद । यो यो यां यां तनु भक्तः श्रद्धयाऽचितुमिच्छसि । तस्य तस्या- चलां श्रद्धा तामेव विदधाम्यहम् । स तया श्रद्धया युक्तस्त- स्याराधनमोहते । लभते च ततः कामान् मयैव विहितान् हिं तान् । अन्तवतु फलं तेषां तद्भवसल्पमेधसामिति भगवद्वचनाच । तस्मातुच्छफलकत्वात् तुच्छोपासनं साज्यं मुमुक्षुभिरिति भावः। सच्चोपरिधान व्याख्यास्यामः। एतेनैव पूर्वोक्तानामपि नामबागा- छुपासनानां तुच्छत्वमुक्तं भवति । किञ्च नेपामयाऽन्तर्भावो, वृक्षस्य मूलनिपेचने स्कन्धशाखापत्रपुष्पादिनिपेचनवदू भगवतो विश्वरूपत्वेन सर्वमूलत्वादिसाह- तस्य ह वा एतस्यैव पश्यत इसारभ्य, आत्मन एयेदं सर्वमिसन्तेन । आत्मनो भगवत एवं तस्य पूर्वोक्तलक्षणस्याधिकारिणः पूर्वोपदिष्टानां माणापा.' सानानां फलमम्पत्तिजीयते इति निर्गलितः सर्ववाश्यार्थः । उक्तोपासनानुवादः स्पष्टार्थकः । किञ्चास्याऽवान्तरफलस. म्पतिरापि स्वतोऽनायास व जायते, पाकाप) चालितादग्ना ..

·वेदान्तरलमजूषायाम् । काठदाइवदिखाह-न पश्य इसादि। पश्यो भूम्नः स्वरूपगुणा- दिविषयकमसक्षानुभवाश्रयो मृत्यु न पश्यति, प्रमादं न गच्छ• वीति । प्रमादं वै मृत्युमहं प्रवीमीति वचनाव । न रोगम् आध्यात्मिकादिताएं, नोत दुःखतां कामक्रोधादिहेतुकोन्द्रिय- ताडनरूपाम् । “त्रिविधं नरकस्पदं द्वार नाशनमात्मनः । कामः फ्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं सजेद" इति भगवद्रचनाद । ननु पत्र नान्यत् पश्यतीसादिना सामान्यपदपयोगाद् द्वितीयवस्तु- विषयकदर्शनमात्रं निषिद्धयते । कथमन्यथा व्याख्यातमिसाशङ्का निरस्यस्तस्य सार्वज्ञयोगं समवाप्तकामत्वं चाह- सर्व ह पश्यः पश्यति इति । सर्वदेशकालवस्तुविषयकज्ञानवान् भवति । सर्वशः सर्वमकारेण सर्वमाप्नोतीति आप्तकामो भवतीवि पावत् । तस्य पक्तियोगमाइ-स एकसादिना । भगवदिच्छानुरूपसं- कल्पमात्रेणैकथा सहस्रधा भवनशीलो भवतीति समुदायार्थ: तत्र साधनपरम्परामाह- आहारशुद्धाविति । एतद्वाक्यमग्रे सा- पननिर्णये व्याख्यामस्तस्य तत्रोपयोगादत्रोपरम्यते । अथोप- सहरति- तस्मा इति । तस्मै उपदिष्टार्धग्रहणचतुराय, तत्र हेतुः- भूदितकषायाय, जन्मत एव शुद्धत्वात् । स्पष्टार्थको- ऽवशिष्टो अन्य इति संक्षेपार्थः। किश्वारोप्यस्यैव निषेधविषयत्वं, न प्रमाणसिद्धस्य वस्तुन इति न्यायस्य सर्वसाधारणत्वात् । पथाऽन्यत्राऽगाङ्गे जले गङ्गावमारोप्य पुनर्नेदं गाडमिति निषे- धस्य सभवाद, न तु साक्षाद्विष्णुपादोदक्यां भागीरथ्यां गङ्गा- त्वनिषेधोऽपि प्रपाणपदबोमापद्यते, अपि तु वालभापितमिवा- ऽप्रमाणतामेव याति । यथा वा -पुरुषो वा र गौतमाग्निोषिता व गौतमाग्निरियग्निविद्यायां योषित्पुरुपयोपासनार्थमग्नित्व- पारोपितं कपकरीला तनिषेधश्चेदई एव, न तु प्रसिदेऽग्निहोमा- ·८६ . . द्वितीया कोष्ठः। ऽग्नी निषेधस्पर्शः । प्रयक्षमानसिहत्वात् । तथा प्रकृते मतद- स्तुषु, नाम ब्रह्मत्युपासीतेसादिश्रुसक्तेषु वागादिषु आरोपित्त- ब्रह्मत्वनिषेधो, न तथा सर्वेश्वरे साक्षादपरब्रह्मणि पुरुषोत्तमे तस्पर्शावकाशः । तत्तु, नेदं ब्रह्मेतीदकारणेव घोतमानखाना- ऽश्रुतार्यकल्पनाप्रसङ्गोऽत्र संभाव्यः । इदंकारास्पदनामादिषप- श्चात्यन्तविलक्षणं ब्रह्मेति वाक्यार्थः । तस्मादुपास्य एवं पर- प्राभूतः श्रीपुरुपोत्तमः सर्ववेदान्तवेद्य इति सिद्धम् । अलमति- विस्तरेण ॥ इत्यं तावत, नत्वममि सर्वं खल्विदं ब्रह्मेयादिवाक्यत्ति- तत्वमादिपदार्या निरूपिताः। तत्र ज्ञानस्वरूपमित्यादिश्लोक- हयेन त्वंपदार्थः, अमाकृतमिसेकेन इलोकेनेदंपदार्थः, स्वभाव- तोऽपास्तमियादियुग्मेन तत्पदार्थश्च व्याख्यातः । उपासनीय- मिसेकेन इलोकेन च सत्पदार्थस्य सर्वोपास्यत्वं, तदुपासनस्य विधेयत्वं प्रतिपादितम् ॥ ६ ॥ इदानीमुक्तोपासनस्य निदिध्यासनाख्यस्याऽन्तरङ्ग, श्रो- तव्य इमादिश्रुतिविधेयं वाक्यजन्यज्ञानं निरूपयस्तत्वमस्यादे- पीक्यस्पार्यमाह- सर्वे हि विज्ञानमतो यथार्थ श्रुतिस्मृतिभ्यो निखिलस्य वस्तुनः ।। ब्रह्मात्मकत्वादिति वेदचिन्मतं त्रिरूपतापि श्रुतिसूत्रसाधिता ॥ ७ ॥ सर्व हीति । हि यस्मानिखिलस्य वस्तुनः श्रुतिस्मृतिभ्यो ब्रह्मात्मकत्वादतः सबै विज्ञानं यथार्थकम् -इसन्वयः। यतस्त्रि रूपना श्रुतिसूत्रमाधिता तस्माद साऽपि ययाति, अपिशन्दा अर्थ: । उक्तार्थे प्रमाण दर्शयन्नाद-इति वेदविन्मतम् । वेद ·वेदान्तरत्नमञ्जूषायाम् । बिदामीपनिपदानां श्रीव्यासमन्यादीनां मतं निणीतोऽर्थः सिद्धा- स्त इसर्यः । तत्र निखिलशब्दः क्षेत्रक्षेत्रज्ञप्रकृतिपुरुपक्षराक्षरा- दिशब्दाभिधेयचेतनाचेतनपदार्थोपस्थापकः। प्रधानक्षेत्रज्ञपति- णेश इति श्रुतेः । प्रकृति पुरुप चैव वियनादी उभावपि । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोनिम् । द्वाविमौ पुरुषी लोके क्षरश्चाऽक्षर एव च । सरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते इति स्मृतेश्च । वस्तु. घाब्दस्तस्य मिथ्यात्वाऽवस्तुस्वाऽससत्वादिपक्षनिरसनपरः । तस्य नियवाभिधानपरत्वाद । तथाच निसो निसानां चेतनश्चेतना- नां गौरनाधन्तवतीति श्रुतेः । न त्वेवाई जातु नासं, प्रकृति पुरुष चैव विद्धयनादी उभावपि । अश्वत्थं माहुरध्ययमिति स्मृते- श्व | श्रुतिस्मृतिभ्योऽस्य ब्रह्मात्मकतं च । एप सर्वभूतान्तरा- ऽऽस्मा, एप से आत्माऽन्तर्याम्यऽमृतः, एप मे आत्माऽन्तर्यामी. सादिश्रुतेः । आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति चेति न्यायां । अहमारमा गुडाकेश सर्वभूताशपस्थितः । इन्द्रियाणि मनो धुद्धिः सत्व तेनो पल धृतिः । पासुदेवात्मकान्याहुः क्षेत्र क्षेत्रज्ञमेव . यादिस्मृतेश्च । तत् सिद्ध श्रुतिस्मृतिभ्यः सर्वस्यापि चेतनाचेतना भूतस्य जगनो ब्रह्मात्मकत्वं, परब्रह्मणः पुरुपोत्तमस्य च विश्वा- अन्तरात्मत्यमिति । अतः सर्व विज्ञानं यथार्थकमिति । अतः सर्वस्य ब्रह्मात्मकत्वादेव सर्वमिति सर्वान्दाभिधेयचतनाचेतनरूपविश्व- विषयकमिति विज्ञान विशेषज्ञान यथार्थवस्तुविषयकवाद यथार्थ किच, निरुपतापि श्रुतिसूत्रसाधितेति । भोकभोग्यनियन्तृ- रूपता त्रिरूपताऽपि यथाथैवेति शेपः । तत्र हेतु श्रुतिसूत्रसा. धितेतिश्रुतिम्बसाधिनस्वादितिश्रुतिसूभनिर्णयासाधारणममाण- भूनानांतत्वादितियावत् । तथाचश्रुति - मोक्ता भोग्यं मेरितार च मरवा, आनन्दं ब्रह्मणो विदान न विभेति, म मोक्तं विविध ·, द्वितीय कोष्ठः। ग्रामेतदिसादि । अथातो ब्रह्म जिज्ञाससादिमुत्राणि अत्रानु- संधेयानितप्रजिज्ञासुजिज्ञामाजिज्ञास्यरूपतामनिपादनपरत्वादु- तसूत्रस्य । एवमन्यदध्यनुमंधेयम् । इति चेदविन्मतमिति इसे- वं ब्रह्मात्मकत्वतदायत्तस्थितिमवृत्तिकत्वतव्याप्पत्वेभ्यो ग्रह्मा- भिन्नत्वात् त्रैरूपत्वश्रयणस्मरणाभ्यां स्वरूपेण भिन्नत्वाञ्च प्रा. भिन्नाभिन्नं चेतनाचेतनात्मक विधामाते वेद विदां श्रीसनत्कुमार- नारदव्यासादीनां मतं निर्णोनः सिद्धान्त इयर्थः । तदनन्य- स्वमारम्भणशन्दादिभ्यः, अधिकं तु भेदनिर्देशाव, भेदव्यपदे- शाच्चान्य इत्युभयार्थपतिपादनपरेभ्यः सूत्रभ्यः, अंशो नाना व्यपदेशादन्यथाचाऽपि दाशकितवादित्यमधीयत एके, उभय व्यपदेशात् स्वहिकुण्डलवदिनि घटक मूत्राभ्यां चोभयमकारकत्व. मिति बोध्यम् । तथाच श्रुतयः- मदेव सोम्पेदमग्र आसीदेकमेवा- ऽद्वितीयम्, आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीद, तत् त्वमसि, अयमान्मा ब्रह्म, सोऽहं ब्रह्मास्मि, आत्मैवेदं मर्च, सर्वमिदं ब्रह्मा, वं वा अहमस्मि भगयो देवते, अह वै खममि देवते, यदेवर तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह यश्चेह पुरुप यश्चासावादिसे स एकः, तदाऽऽत्मानमेवावेदऽहं ब्रह्मास्मीति, सर्व खल्विदं ब्रह्म सज्जलानिनीसाचाः, सर्वभूतस्थित यो मां भजसकत्वमास्थितः, क्षेत्रज्ञ चापि मां विद्धि, एका समस्त यदिहास्ति किश्चित् तद- च्युतो, नास्ति परं ततोऽन्यत् । सोऽहं स च वं स च सर्वमेतदा. त्यस्वरूपं सज भेदमोहम्। सकलमिदमहं च वासुदेवः, यथाऽऽह वसुधा सर्व ससमेतदिवौकसः । अहं भवो भवन्तश्च सर्वे नाराय. णात्मका: । यदा समस्तदेहेषु पुमानेको व्यवस्थिन । तदा हि को भवान् कोऽहमित्येतदफ वव इसायाः स्मृतयश्च । नियो नियानां चेतनश्चेतनानामेको बहूनां यो विदधाति कामान, शाज्ञी .

·. घेदान्तरत्नमजूषायाम् । दायजावीशानीशौ, अजो को जुषमाणोऽनुशेते जहासना भु- क्तभोगामजोऽन्यः, जुष्टं यदा पश्यसन्यमीशं पृथगात्मानं प्रेरि- तारं च मत्वा, प्रधानक्षेत्रज्ञपनिर्गुणेशः अक्षरात परतः परः, त- स्पिल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नासति कश्चन, भीषाऽस्माद्वात: पवते भीषोदेति सूर्यः, यद्भूतयोनि परिपश्यन्ति धीराः, ज्योतिषां ज्योतिः, एष योनिः सर्वस्य स्थावरस्य चरस्य, सल्लिोकानी- सात ईशनीभिः, सर्वस्य प्रभुमीशान, तमीशानं वरदं भूतमीड्यं यस्मान्नरणीयो न ज्यायानस्नि कश्चिद, अणोरणीयान् महतो महायान्, एप देवो विश्वकर्मा महात्मा स एव काले भुवनस्य गोप्ता विश्वाधिपतिः, न तस्य प्रतिमाऽस्तीह यस्य नाम महद्यशः, न तस्य कश्चित् पतिरस्ति लोके न चेशिता नैव च तस्य लिङ्गं स कारणं कारणाधिपाधिपः, न तस्य कश्चिज्जनिता नचाधिपः तमीश्वराणां परमं महेश्वरं तं देवतानां परमं च दैवतं, पति पतीना, सर्वगन्धः सर्वरस, एप सर्वेश्वर एप सर्वज्ञ एपोऽन्तर्यामी विश्वनश्चक्षुरुन विश्वतोमुखो विश्वतोवाहुरुत विश्वतस्पात, आ- दिसवर्ण तमसः परस्ताव, यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्ण कर्ता- रमीशं पुरुष ब्रह्मयोनि, हिरण्यकेशः हिरण्पश्मश्रुः, आपणखाद मुवर्णः, प्राणस्य माणं श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यदाचो पाचं चक्षुपश्चक्षुः आनन्दमूर्तिः ससकामः सससंकल्पः, परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया च, सर्वस्य पशी सर्वस्येशानः, स विश्वविश्वविदात्मयोनियः कालकालो गुणिसविध इसायाः। भेदव्यदेशाच्चान्यः, अधिकं तु भेदनिर्दे, शाद, शारीरश्चोभयेऽपि हि भेदनेनमशेयने, विवक्षिनगु गोपप- तेश्व, सर्वधर्मोपपत्तेश्च, मपिना चेयादिन्यायाः। जगत्मभुं देवदेव- मनन्तं पुरुषोनमम् ।भनादिनिधनं विष्णु मत्रलोकमहेश्वरम् ।लोका- .

·द्वितीयः कोष्ठः। , ध्यक्ष स्नुवन्निसं सर्वदुःखातिगो भवेत् । प्रमण्यं सर्वधर्म लो- कानां कीर्तिवर्धनम् । लोकनाथं महद्भुतं सर्वभूतभवोद्भवम् । प. वित्राणां पवित्रं यो मङ्गलानां च मङ्गलम् । दैवतं देवतानां च भूतानां योऽव्ययः पिता इति । न वेवाई जातु नास न त्वं नेमे जनाधिपाः। अहं सर्वस्य मभवो, मत्तः परतरं नान्यत् किञ्चि- दस्ति, मम साधर्ममागताः, पूता मद्भावमागताः, द्वाविमौ पुरु- पौ लोके क्षराश्चाऽक्षर एव च, उत्तमः पुरुपस्तन्या, चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः मुकृतितोऽर्जुन, महात्मानस्तु मां पार्य, नेपां ज्ञानी निययुक्त एकभक्तिविशिष्यते, उदाराः सर्व एवैते, भोक्तार यज्ञतपत्तां सर्वलोकमहेश्वरम्, मुहृदं सर्व भूतानां ज्ञात्वा मां शा- न्तिमृच्छति, तद्धाम परमं मम, मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः, स्यूलैः सूमैस्तथा सूक्ष्मसूक्ष्मः सूक्ष्मतरैस्तया स्यूलै स्थूलतरश्चैव तत्सर्व प्राणिभितम् । अलस्याएमो भागो न सोऽस्ति मुनिसत्तम । न सन्ति प्राणिनो यत्र निजकर्मनिबन्ध- नाः । सर्वे चैते वशं यान्ति यमस्य भगवन् किल । आयुपोऽन्ते सत्तो यान्ति यातनास्तत्प्रचोदिताः । यातनाभ्यः परिभ्रष्टा देवाधास्वथ योनिषु । जन्तवः परिवर्तन्ते शास्त्राणामेप निश्चयः। परिहर मधुसूदनमपन्नान प्रभुरहमन्यनृणां नवैष्णवानाम् । अह- मऽमरगणार्चितेन धात्रा यम इति लोकहिताहिते नियुक्तः । हरि- गुरुवशंगोऽस्मि न स्वतन्त्रः प्रभवति सयमने ममापि विष्णुः ।वं परस्त्वं परस्यायः परतस्वं परात्मकः । परस्मात परमो यस्त्वं तस्य तोष्यामि किन्वहम् । निर्मलज्ञानरूपाय विज्ञाननिलयाय च । उद्गीथाय नमस्तुभ्यं रथन्तर नमोऽस्तु ते । य विदुर्वेदतत्वज्ञा प्रमाद्याः सनकादयः। विचिन्वन्तःमदीपेन ज्ञानाख्येन च केशव सोशति देव जगन्नाथ यो हो प्रवादिभिः। यं माप्य न निर- ·८८ वेदान्तरत्नमञ्जूषायाम् । त्तिन्ते योगिनोऽमलचेतसः। त्वामाहुः सकला वेदा ब्रह्मेति ज्ञान निश्चयाः। त्वमवेदं जगत्सर्वं त्वयि सर्व प्रतिष्ठितम् । एवं जानी- हे विमा ये भक्ता द्रष्टुमागताः । एतदेव परं वस्तु नैतस्माद परमस्ति वः। एतदेव सदा विमा ध्येयं सततमानसः। एप को मोक्षदाता च एप मार्ग उदाहृतः। एवमुक्तास्ततः सर्वे मुनयः पुण्य- शालिनः । यथावदुपगृह्णाना निरसन संशयं नृप । छिन्नो नः संशयः सर्वो गृहीतार्थः स तादृशः । परंपरस्यापि परंपरं यत् पर परस्यापि परमं च देवम् । परंपरस्यापि परं मधुं च खामाहुसन्य पुरुप पुराणम् । परंपरस्यापि परंपरायणम्, परं च गुह्यं परमं च मन्त्रम् । परेण योगेन परं सुगुप्त लामाहुरग्रथं पुरुष पुराणम् । यत्र सर्व ग्रतः सर्वमुत्पन्नं सत्पुरस्सरम् । सर्वभूतश्च यो देवः परा. णामपि यः परः। परः परस्मात् पुरुषात् परमात्मा स्वरूपधृत योगिभिश्चिन्त्यते यस्तु मुक्ति हेतुर्मुमुक्षुभिः। अथवा सर्वविद्विष्णुः सर्वस्य हृदि संस्थितः ।जानासेव सदा भावं प्राणिनां शोभनेत. रम् इयाद्याः स्मृतयश्च। तत्र ब्रह्मात्मकत्वादिति ब्रह्मात्मा यस्य चेतनाचेननरूपवस्तुनातस्य तद्ब्रह्मात्मकं तस्य भावस्तत्वं तस्माद। एप मे आत्माऽन्तर्यामी, एप ते आत्मान्तर्यामी,अन्तःप्रविष्टः शास्ता जनानाम्, सर्वात्मा सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा, पति विश्वस्यात्मे- श्वरम् । आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च, अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूनाशयस्थितः, सर्वस्य चाई हृदि सन्निविष्टा, अहं भवो भ- चन्तश्च गर्वे नारायणात्मका:; इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः सत्वं तेजो वल धृतिः, वासुदेवात्मकान्याहुः क्षेत्र क्षेत्रज्ञ एव चेसादि- श्रुतिस्मृतिभ्यः। यो पदात्मकः स सदभेदव्यपदेशाहः । सुवर्णकुण्डला- दिवदिति • व्याप्तिश्चातिमसिद्धत्वाद। किञ्च तदायत्तस्थितिमा ·दितीयः कोष्ठः। त्तिकत्वादिति। तत्तस्प ब्रह्मणआयत्ता आधीना स्थितिः मतिश्च पस्य वस्तुमात्रस्य तत्तथा, तस्य भावस्तत्त्वं तस्मात् । सन्मूला: सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः । एतदक्षरस्य :- शासने गागि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः, भीपाऽस्माद्वातः प- बते, अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वे प्रवर्तते । किमनेन जगन्नाथ सर्वं त्वदशगं जगत् । विश्वं चेदं बदशे विश्वयोने । नमोऽस्तु ते शाईचनाऽसिपाणे । ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिप्रति । भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्वारूढानि मायया । समुरासुरगन्धर्व स- यसोरगराक्षसम् । जगदशे वर्ततेऽदः कृष्णस्य सचराचराचरमिति चापकदम्याद । किञ्च, यद् यदायत्तस्थितिप्रतिकं वस्तु तत्चद- उमेदव्यपदेशाहमित्याम्नायते छान्दोग्ये माणसंवादे, न चै वाचो न चभूपि न श्रोत्राणि न मनांसीसाचक्षते प्राण इत्येवाचक्षते प्राणो होवैतानि सर्वाणि भवन्तीत्यादिना । अपि च तद्व्याप्यत्वादिति । यच किश्चिजगत्यस्मिन् दृश्यते श्रूयतेऽपि वा । अन्तर्हिश्च तत्स- वै व्याप्यं नारायणः स्थितः । द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्त त्वयैकेन दिशश्च सर्वा इत्यादिशास्त्रात् । यो ययाप्यः स तद्रूप इ- त्यत्र, योऽयं तवागतो देव समीपे देवतागणः । स त्वमेव नगद सृष्ट्वा यतः सर्वगवो भवान् । सर्व समाप्नोपि ततोऽसि सर्व इत्यादि- स्मृतेर्मानत्वं बोध्यम् । एतदुक्तं भवति । सत्ता तावद् द्विविधा, स्व- तन्त्रपरतन्त्रभेदात् । तत्र स्वतन्त्रसत्ता नाम आत्याश्रितत्वे सति स्वायत्तस्थितिमतिकता । सा परब्रह्मविश्वात्मनिष्ठा । सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाऽद्वितीयम्, एतदक्षरस्य प्रशासने गार्गि मूर्याचन्द्रमसौ विकृती तिष्ठतः, भीपास्माद्वातः पवते भीषोदेति सूर्यः, भीपास्मादग्निश्चन्द्रश्च मृत्युभवति पञ्चमः, आत्मा हि परमः स्वतन्त्रोऽधिगुणः, एप सर्वेश्वरः, स एप सर्वाधिपतिः स कारणं १२ , ·वेदान्तरत्रमञ्जूपायाम् । कारणाधिपाधिपः, न तस्य कश्चिजनिता न चाधिप इत्यादिश्रु- तिभ्यः, सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो मत्तः स्मृतिर्शनमपोहन च । शास्ता विष्णुरशेपस्येत्पादिस्मृतिभ्यश्च । एवं स्वतन्त्रसत्ताश्रयो निरस्तसाम्पातिशयो विश्वात्मा परब्रह्म भगवान पुरुषोत्तम इति सिद्धम् । परतन्त्रसत्वं च पराऽऽयत्तस्थितिप्रत्तिकत्वम् । तच्च चेतनाचेतनात्मकनियम्यवर्गवृत्ति यदासीचदधीनमासीत् । जीवो- ऽल्पशाक्तिरस्वतन्त्रोचरः । मत्तः सर्व प्रवर्तते । सत्त्वं स्वातन्त्र्य- मुद्दिष्टं तच्च कृष्णे न चापरे । अस्वातन्त्र्यात्तदन्येषामसत्वं विद्धि भारत इति श्रुतिस्मृतिभ्यः। परतन्त्रसस्वं द्विविधं, कूटस्थं, विका- रशीलं चेति । तत्र कौटस्थ्यं नाम जन्मादिविकारशून्यत्वे सति नित्यत्वम् । तच जीवात्मवर्गाश्रितम् । तदाश्रयो जीवात्यगक्षर- पुरुषक्षेत्रज्ञादिशब्दाभिधेयः । अजो छेको जुपमाणोऽनुशेते जहा- स्येना भुक्तभोक्तभोगामजोऽन्यः । न जायते न म्रियते वा विप- श्चिद । अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे इत्यादिभ्यः। द्वितीयं विक्रियायुक्तत्वे ससनाद्यनन्तत्वम् । तत्तु प्रकृतिवर्गाश्रितम्। तदाश्रयं च कार्यकारणात्मकं प्रधानप्रकृ- त्पादिशब्दवाच्यम् । गौरनाद्यन्तयती जनित्री भूताभाविनी। सिता- ऽसिता च रका च सर्वकामदुघा विभोरित्यादिश्रुतेः । त्रिगुण तज्जगद्योनिरनादिममवाप्ययम् । अचेतना परार्था च नित्या स- सतविक्रिया । तदेतदक्षयं नित्यं जगन्मुनिवराखिलम् । आविर्भाव- तिरोभावजन्मनाशविकल्पवादित्यादिवैष्णववचनाच । तथा च स्व. तन्त्रसचविपयिकाऽभेदवाक्यप्रवृत्तिः । तस्यैक्यात तयैव ते नैराकाक्ष्य, तथैव भेदनिपेघपराणां चापि चेतनाचेतनत्रस्तुतिस्व- तन्त्रसत्त्वनिषेधपरत्वेन तेषां स्वार्थ एव प्रामाण्यात् । भेदवाक्पानां तु परतन्त्रसचविपयकलेनैव स्वार्थविधायकत्वात् सबै रामअसम् ।

·द्वितीयः कोट। . एवं, तत्वमस्यादिवाक्यानां महावाक्पलेनोमयप्रकारवाश्यनिष्ठ- विरोधपरिहारपरत्वमनुसंधेयम् । इतरथा वाक्यानां परस्परविरोधेन एकार्थत्वासंभवात् । वहूनां वाक्यानामविरोधेनैकार्थविधानपरत्वमेव हि महावाक्यत्वम् । तथा च विश्वात्मा पुरुषोत्तमः स्वाश्रितात्म- सत्त्या विश्वस्मादभिन्नः, तथैव ह्यात्मीयचेवनाचेतननियम्पर्ग- त्तिपरतन्त्रसत्त्वाभावरूपेण विश्वविलक्षणत्वापरपर्यायेण सार्व- शादिवद्भावरूपेणामासाधारणेन धर्मेण अस्थूलादिवाक्यमतिपाद्येन विश्वस्माद्भिन्न इति विश्वभिन्नाभिन्नश्रीपुरुपोत्तमपरब्रह्मभूतो भा- वान् रमाकान्तः सर्ववेदान्तार्थ इति सिद्धान्तः । एवं स्वतन्त्रसत्वं परतन्त्रसत्वाभावं चाश्रित्य तत्त्वमस्यादि- वाक्यानि भेदाभेदवाक्यानां परस्परविरुद्धानामविरुदमन्वेतुकामा- नि भिन्नाभिन्नब्रह्म प्रतिपादयन्ति । तथाहि । तत्वमसीत्यत्र त- छन्दः सर्वज्ञसर्वशक्तिविश्वात्मपरब्रह्मभूतस्वतन्वसत्ताश्रयप्रतिपा- दनपरः । वंपदश तदात्मीयतदात्मकपरतन्त्रसचाश्रयजीवात्म- वाचकः । असिन्दश्चीमयपदार्थसम्बन्धाभिधानपरः। स च स- म्वन्यस्तदात्मकस्य सम्पदवाच्यस्य तत्पदार्थेन सह स्वातन्त्र्य- सदाभेदसहिष्णुपरतन्त्रसवभेदरूपः। तत्पदात्तिस्वतन्त्रसत्ताश्र: यामिन्नब्रह्मात्मकपरतन्त्रसचाश्रयाभिनवम्पदार्थ इति वाक्या- धः । तत्पदार्थो विश्वात्मा, सम्पदार्थः क्षेत्रज्ञान्तरात्मा, तपोरभेदो यो द्रव्य, प्रथिवी दम्पमित्यादिग्द मुख्य एवाडो युक्तम् - सिद्धान्तस्य साधीयस्त्वम् । ननु तत्पदार्यों विश्वात्मा पुरुषोत्तम इति निर्विवादलान्नाव शङ्कावकाशः, परन्तु त्वम्पदार्थस्य क्षेत्रातया सुप्रसिद्धत्वात् कथमित्र क्षेत्रमान्तरात्मत्वं प्रतिपाद्यते इति चेदुच्यते समाहितमनस्वेन श्रूयताम् । यथाऽमेगित्यवामिशब्दोऽकारगका- राघवच्छिन्नानुपूर्वीकामिशन्दवाचकः अमौ जुहोतीत्यत्रस एवाग्नि- ·वेदान्तरनमजूपायाम् । शब्दो दहनमकाशनादिशक्त्यवच्छिन्नवस्तु विधायकः । उभयार्य- विधायकत्वमग्निशब्दस्य शक्यत्वेन मुख्यमेवेति शाब्दिकानां मतं त- थैव छीपनिपदानां सिद्धान्ते सर्वेषामपि ब्रह्मरुद्रादिचेतनाचेतनवस्तु- मात्रपराणां पान्दानां तत्तत्पदार्थवाचकत्वे तत्तदात्मभूतवालपरत्वम् अविरुद्धं, ब्रह्मणः सर्वात्मकत्वाद। यथा चतुर्मुखादिपिण्डाश्चतुर्मुखा- दिशब्दानां शक्यास्तदवच्छिन्नास्तत्तचेतायतारश्च उभयेऽपि चतु- मुंखादिशब्देविघातुं मुशक्यास्तथा तेषां चतुर्मुखादिपिण्डतत्तदव- छिन्नक्षेवज्ञाभिधानपरत्वे तेपामन्तरात्मलाब्रह्माभिधानपरत्वं वक्तुं मुशकमिति भावः । एतदभिप्रेत्य वस्तुजातस्य ब्रह्मत्वमुद्घोषयन्ति श्रुतयः । भोक्ता भोग्यं मेरितारं च मत्या सर्व मोक्तं विविधं ब्रह्म- मेतदित्याद्याः । ननूदाहृतस्याग्न्यादिशब्दस्योभयार्थविधायकले पाणिन्यादिस्मृतेः प्रामाण्याद् उक्तार्थस्य मामाण्यं वाक्यते वक्तुं, न तथोक्तसिद्धान्ते किञ्चित्यमाणमुपलभामहे । श्रुतिमूलशून्यस्पोप- मानमात्रस्यात्यन्तदुर्वलत्वादिति चेन्न । नामानि सर्वाणि यमावि- शन्ति, सर्वे वेदा यत्पदमामनन्तीत्यादिश्रुतीनामेवान मानत्वात् । किञ्च । सर्वश्रुतिमूलभूतगापव्याख्यमन्त्रोऽपि उभयप्रकारसत्ताम- तिपादकत्वेनोक्तसिद्धान्ते प्रमाणम् । तथाहि । देवशब्दाभिधेयस्य पुरुषोत्तमस्य सर्वनियन्तृत्वप्रतिपादनाद स्वतन्त्रसत्ताश्रयत्वम् । अस्मच्छब्दाभिधेयानां चेतनानां, धीशब्दोपलक्षिताचेतनवस्तुनश्च तनियम्यत्वाभिधानाद परतन्त्रसत्ताश्रपत्तमिति । तत्सिद्धं विश्व- भिन्नाभिन्नं ब्रह्म सर्ववेदान्तार्थ इति । ननु स्वतन्त्रसत्तानिरूप्यं परतन्त्रसत्त्वं, तन्निरूप्यं च स्वतन्त्रसत्व- मित्यन्योन्याश्रयदोपापत्तिरिति चेन्न। स्वतन्त्रसत्त्वे नियन्तृत्वव्या- पकत्वसर्वात्मत्वसर्वज्ञत्वादीनां, परतन्त्रसचे च नियम्यत्वव्याप्य- त्वात्मीयत्वाल्पज्ञत्वादीनां स्वाभाविकानां प्रयोजकानां सत्त्वानो- " -

·द्वितीयः कोष्ठः।
तदोपगन्धसंबन्धः । न चोक्तसिद्धान्तेऽवच्छेदकामाचो भान्यः ।
भिन्नाभिन्नत्वस्यैवाखण्डोपाघेरवच्छेदकत्वाभ्युपगमात् । एवं सर्वेपा-
माप वाक्यानां स्वार्थे शक्तिवृत्त्यैव प्रामाण्यान्न विरोधशङ्कावकाशः।
एलेनैव सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलानितीत्यादीन्यपि वाक्यानि व्या-
ख्यातानि भवन्ति । तुल्ययोगक्षेमाच तेपाम् । अलं विस्तरेण ॥७॥
इति श्रीवेदान्तरनमजूपायां भगवत्पुरुषोत्तमाचार्यविरचितायां
सिद्धान्तरनविचौ वाक्यार्थसंग्रहाघारो नाम
द्वितीया कोष्ठिका समाप्सा ॥ २ ॥

·अथ वेदान्तरनमजूपायां तृतीयः कोष्ठः। एवं तावत पूर्वस्मिन् ग्रन्ये प्रथमप्रकरणे तत्वमादिपदार्याः संग्रहेण निरूपिताः । द्वितीये च भेदपराणामभेदपराणां भेदनिपेयविषय- काणाम् अस्थूलादीनां वाक्यानां चाऽविरोधविधिना समन्वय- प्रक्रियापूर्वक स्वार्थ प्रामाण्यं प्रतिपादितम् । अदानी साध- नानि विधीयन्ते । तानि च कर्मज्ञानभक्तिपत्तिगुर्वातानुवृत्ति- योगभेदाद द्विविधानि । तत्र कर्मयोगस्त्रिविधः । नित्यनैमित्तिक- काम्यभेदाद । तवाऽहरहः सध्यामुपासीत, यांवजीवममिहोत्रं जु- होतीत्यादिना नित्यकर्त्तव्यतया विधीयमानानि संध्योपासनजप- स्नानतर्पणादीनि नित्यानि । एवं यशदानाध्ययनानि वैणिक- द्विजातिसाधारणानि । याजनाऽऽदानाध्यापनानि द्विनाग्रथासा- धारणानि । तेषां त्रयाणां तु निष्कामतयाऽनुष्ठाने नित्यत्वं स- कामनयाऽनुष्ठाने च दृत्तित्वमिति विभागः । तच्च याजनादिनापि यावद्देहयात्रामात्रमेवादानम् । अधिकं तु प्रतिग्रहः । अन्यथा- ऽऽदानस्य तृतीयस्य वैयाद । अत एव षट्कर्मकत्रिकर्मकद्विजा- तिविभागः । ब्राह्मणस्य पदकर्मत्वं क्षत्रियवैश्ययोस्त्रिकर्मत्वं चे- ति । अथेन्द्रियनिग्रइतीर्थसेवनोपवासफलाहारदेशोपणानदाना- दीनि सर्वसाधारणानि । कर्तृत्वाभिमानशून्यैर्मुमुसुभिरनुष्ठिता- नां तेषां मनाशुद्धिपरम्परया ज्ञानभक्तिजनकत्वेन मोक्षसाधक- त्वम् । सकामवेनानुष्ठीयमाने च काम्पकर्मकोटावन्तर्भाव इति विवेकः । अथ केनचित् कालादिविशेपनिमित्तेन विधीयमानं श्राद्धादिकं कर्म नैमित्तिकम् । स्वर्गकामो यजेतेत्यादिना सकाम- मधिकृस विधीयमानानि काम्यानि 1 तत्र काम्यानां निपिद्ध- ·तृतीयः कोष्ठः। चत् संसारहेतुत्वाविशेषान्मुमुक्षुभिस्तानि हेयान्येव । नित्यनेमि- तिकानि च स्वस्ववर्णाश्रमाधिकारानुसारेण भगवदाज्ञापालना- स्मकत्वमजनरूपत्वाद् आवश्यकतयाऽनुरोयानि । तत्र त्रैवणिक- वैदिकानि, एकनातिना खानुरूपाणि पौराणिकतर्पणानदानादी- नि इति विशेषः । तथाच गीयते श्रीमुखेन- ब्राह्मणक्षत्रियविशा शुद्राणां च परन्तप । कर्माणि पविभक्तानि स्वभावमभधैर्गुणैः। स्खे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धि लभते नरः । स्वकर्मनिरतः सिदि यथा गच्छति तच्छृणु । यतः प्रतिभूतानां येन सर्वमिदं ततम् । स्वकर्मणा तमभ्यर्य सिद्धि विन्दति मानव इत्यादिना । किञ्च पर्णाश्रमत्यागस्याऽश्रीतत्वात् सामादायिकैर्मुमुक्षुभिराश्रमित्वेनैव भाव्यम् । तथाच स्मार्यते वैष्णवपुराणे, ब्रह्मचारी। गृहस्थश्च वान- प्रस्थस्तपाश्रमी । परिवाद व चतुर्थोऽत्र पञ्चमो नोपविद्यते । वर्णाश्रमाचारवता पुरुषेण परः पुमान् । विष्णुराराध्यते पन्या नान्यत् त्वत्तोपकारणमिति वैष्णवे औः । नाचारहीनं प्रपुनन्ति वेदा इति सनमुनातवचनात् । किश्च श्रुतिस्मृत्युदितं धम्मै व- श्रिमविभागजम् । उल्लय ये प्रवर्तन्ते स्वेच्छया कूटयुक्तिभिः । विकर्माभिरता मुढा युक्तिभागल्भ्यदुर्मदाः । पापण्डिनस्ते दुःशी- ला नरकाही नराधमा इति विष्णुधर्मे । किञ्च, वर्णाश्रमधर्मस्य वैष्णवलक्षणत्वाविधानादप्यावश्यकत्वम् । तत्रैव यमगीतायां वैष्णर- लक्षणे, न चलति निजवर्णधर्मनो यः सममतिरात्ममुहृद्विक्षपक्षे । न हरति न च हन्ति किञ्चिदुच्चैः स्थितमनसं तमवेहि विष्णुभक्त- मिति । वर्णपदश्चात्राश्रमोपलक्षणार्थम् । तयोः साहित्यनियमात् । विपक्षे वैष्णवत्तहानिप्रसङ्गः । स च स्मर्यते स्वयमेव, श्रुतिस्मृती ममैवाशे ते य उलय भवर्तते । आज्ञाच्छेदी मम देपी मद्भक्तो- ऽपि न वैष्णव इति । तथाभूतत्यागस्य तामसलविधानात् । निय- ·घेदान्तरनमजूषायाम् । तस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते । मोहात तस्य परित्यागस्ता- मानः परिकीर्तित इति दैत्यभागत्वमतिपादनाच । तथा हरिवंश श्रीवामनोक्तिलि पति, वेदोक्तं ये परित्पश्य धर्ममन्पं प्रकुर्व- से । तत्सर्व तर दैत्येन्द्र मत्मतादादू भविष्यतीति । आश्रमादिधर्म- त्यागेन ननत्वपसङ्गः स्मर्यते वैष्णवे । ऋग्यजुःसामसंज्ञेयं त्रयी वर्णावती द्विज । एतामुज्झति यो मोहात् स नमः पातकी स्मत इति । कलिधर्मे व्यासोक्तेश्च, नास्तिक्यपरमाश्चैव केचिद्धर्मविलो- पकाः । भविष्यन्ति नरा मूढा मन्दाः पण्डितमानिन इति । ननु सर्वधर्मान् परित्यज्येत्यादिना सर्वकर्मत्यागविधानस्यापि साक्षा- गानाद कयामेव नित्यनैमित्तिकानामवश्यकव्यतेति । सत्यम् । 'त्यागशब्दस्य फलकर्तृत्वादित्यागपरलात् । स्वस्य कर्तृत्वाभाव- दार्घभावनया त्यागस्य मुख्यत्वमेव सिद्धः । तयाच तत्रैव, त्य- क्वा कर्मफलासङ्गं नित्यस्तो निराश्रयः। कर्मण्यभिमहत्तोऽपि नैव किश्चित् करोति सः । यस्तु कर्मफलत्यागी सत्यागीत्यभिधी- यते इत्यादि । तत्रैव कर्मकर्तव्यत्वइयत्वोनिर्णयः स्वयमेव उक्तः श्रीमुखेन । एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च । कर्त- न्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तममिति। ननु मायश्चित्तरूपस्यापि कर्मणो विलक्षणवेन स्मरणाद कथमिव कर्मणां चैविध्यामितिचे- न । नैमित्तिकेप्वन्तर्भावाद । पापनिटत्त्यात्मकनिमित्तेन विधीय- मानत्वात् । नचैवं नित्यानामपि प्रत्यवायनित्तिलक्षणनिमित्तेन विधेयत्वं कल्पयित्वा तेपामपि तत्रैवान्तर्भावेन दैविध्यमेव किन स्यादिति वाच्यम् । तेषां प्रायश्चित्तत्वसाम्येऽपि नित्यपापानां प्रा- यश्चित्तवात् । नित्यत्ववैशेयमिति भावः ॥ १॥ अथ ज्ञान- योगः,पूर्वोक्तकर्मयोगानुष्ठाननिर्भलमनस्वैर्जावशाखाधिकारकर्मुमुक्षु- भिरभ्यस्यमानाच्छवणादेर्जायमानः परब्रह्मास्यश्रीपुरुपोत्तमत्व- ·हतीपः कोष्ठः। पगुणशक्तिवैभवादिविषयकानुभवविशेषस्तत्प्रसादहेतुकसाक्षात्का- द्धारेण मोक्षहेतुः ॥ २॥ अथ भक्तियोगो नाम वापिकगङ्गाप- वाहबदनवच्छिन्न आमाणधारणादहरहः प्रवर्द्धमानो भगवत्स्मरण- सन्ततिरूपानुभूतिविशेषः ॥३॥ अपचियोगो नाम शास्त्रोक्त- शानादिसर्वसाधनेषु स्वस्याऽसामर्थ्यमाकलय्प सदाचारोपदिष्टमा- गेंण करुणावरुणालये रमाकान्ते भगवति श्रीवासुदेवे आत्मभार- निक्षेपणरूपः ॥ ४ ॥ गुर्वाज्ञानुवृत्तियोगो नाम प्रपत्तेरङ्गानामाप कालादिप्रतिवन्धकवाहुल्येनानुष्ठानाद्यशक्तरसम्भवम् आत्माने वि- चार्य श्रीगुरुमेव मोक्षायुपायं फलं च मत्वा तचरणारविन्दयो। सर्वात्मभावनात्मभारं समाशवालवत् तदुक्तमावाचरणम् ॥ ५॥ तत्र कर्मयोगः श्रीभगवचरणैराचार्यैः सदाचारप्रकाशे निर्णीत झानयोगश्याय ग्रन्थे संग्रहीतः । भक्तियोगोऽपि निरन्तर लोके वक्ष्यते । मपत्तिगुर्वाज्ञानुतियोगी चास्मिन श्लोके मतिपाद्यते-- नान्या गतिः कृष्णपदारविन्दात् संदृश्यते ब्रह्मशिवादिवन्दितात् ॥ भक्तच्छयोपात्तसुचिन्त्यविग्रहा- दचिन्त्यशक्तरविचिन्त्यसाशयात् ॥ ८॥ . नान्या गतिरिति । तत्र, यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो ये वेदश्च पाहणोति तस्मै त ह देवमास्मबुद्धिप्रकाश मुमुक्षु शरणमई भपथे। योब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वा विद्यास्तस्मै गोपापति स्म कृष्णा,तह देवमात्मबुद्धिमकाशं मुमुक्षुर्वे शरणं मजेदासर्वस्य शरणं महत् । तावदातिस्वधा वान्छा तावन्मोइस्तथाऽनुखम् । यावन्न याति शरणं लामशेपाऽयनाशनम् । थैव भवतो जाता भूयसी जन्मसन्ततिः । तस्यामन्यतरं जन्म संचिन्त्य पारणं वन।

·घेदान्तरनमञ्जूषायाम् । अथ पावकमीतस्त्वं सर्वभावेन भारत । विमुक्तान्यसमारम्भा- नारायणपरो भव । शरणं त्वां प्रपन्ना ये ध्यानयोगविवर्जिताः। तेऽपि मृत्युमतिक्रम्य यान्ति विष्णोः परं पदम् । तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत । मनसादादवामोति शाश्वतं पदमव्ययम् । सर्व- धर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज । अहं ला सर्वपापेभ्यो मोक्ष- यिष्यामि मा शुचः । मामेव ये मपद्यन्ते मापामेतां तरन्ति ते । सकदेव प्रपन्नाय तवास्मीति च याचते । अभयं सर्वभूतेभ्यो द. दाम्येतद् व्रतं मम । ये तमेव प्रपद्यन्ते न ते मुह्यन्ति मानवाः । कर्तारमकृतं देवं भूतानां प्रभवाप्ययम् । य एनं संश्रयन्तीह भत्त्या नारायणं हरिम् । ते तरन्तीह दुर्गाणि नात्र कार्या विचारणे. ति श्रुतिस्मृतीतिहासादिवाक्यानां निर्णीतोऽर्थः प्रतिपाद्यते । प्रथमपादेन- नान्या गतिः कृष्णपदारविन्दादिति ॥ श्रीकृष्णपदारविन्दादन्या गतिः क्षेवज्ञानोन संदृश्यते श्रुति- स्मृतिष्विसन्वयः।पुरुपान्न परं किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गति- रिति श्रुतेः । गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं मुहृत् । अ. हमेव गतिस्तेषां निराशीःकर्मकारिणाम् । त्वं हिलोकगतिब्रह्मन् न केचित् तां विजानते । न हि विष्णुम् ऋते काचिद्गतिरन्या विधीयते । इत्येव सततं वेदा गायन्ति नात्र संशयः । अगतीनां गतिर्भवानित्यादिस्मृतेः । एवं करणयुत्पत्या कर्मव्युत्पत्या चो- पायोपेयपरोऽयं गतिशब्दः । तत्र गम्यतेऽनयेति करणव्युत्पत्त्या पुरुपार्थोपायभूतः श्रीभगवान् कृष्ण एवेति गतिपदार्थः । तथैव गीयते च श्रीमुखनैव । अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपा- सते । तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् । तेपामहं समु. द्धर्ना मृत्युसंसारसागरात् । भवामि न चिरात् पार्थ मय्यावेशित. चेतसाम् । तेपामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः । नाशयाम्यात्म- ·तृतीयः कोष्ठः। भावस्थो ज्ञानदीपेन भाखता । मन्मना भव मद्भक्तो मयाजी मां नमस्कुरु । मचिता मद्दतमाणा बोधयन्तः परस्परम् । कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च । अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षाय- प्यामि मा शुच इत्पन्वयमुखेन, सर्वारम्भपरित्यागी भक्तिमान यः समे प्रियः । सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रजेत्यादिन्य- तिरेकेण च स्वस्यैवात्माऽनन्यशरणानां सर्वपुरुषार्थसाधनवधि- धानात् । तथैव, गम्यत इति गतिः पाप्योऽपि श्रीपुरुपोषम एवे- ति। तत्रैवान्वयव्यतिरेकाभ्यां गीयमानात् । यान्ति देवव्रता देवान पितन यान्ति पितृव्रताः। भूतानि यान्ति भूतेच्या यान्ति प- याजिनोऽपि माम् । मामेवैप्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः। मा- मेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने मियोऽसि मे । मद्भक्त एतद्विज्ञाय म. द्भावायोपपद्यते । मम साधर्म्यमागता । मामुपेत्य पुनर्जन्म दु:- खालयमशाश्वतम् । नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिदि परमां गताः । मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते इत्पन्चयवाक्येभ्यः । आब्रह्म भुवनालोकाः पुनरावत्तिनोऽर्जुन । न तु मामामिजानन्ति तत्वेनातश्च्यन्ति ते । माममाप्येव कौन्तेय ततो यान्त्यधमा गति- मित्यादिव्यतिरेकवचनेभ्यश्च । उपलक्षणं चैतत् सर्वसम्बन्धाश्रयो- ऽपि स एव । माता पिता तथा भ्राता सर्वस्य शरणं मुहदिति- शरण्यस्यैव भगवतः सर्वसम्बन्धित्वश्रवणात् । पिताऽसि लोकस्य चराचरस्य, त्वमस्य पूज्यश्च गुरुगरीयान् । पिताहमस्य जगतो मा. ता धाता पितामहः । त्वमेव माता च पिता त्वमेव त्वमेव बन्धुश्च सखा त्वमेव । त्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव त्वमेव सर्वं मम देवदेव इत्यादिश्रवणाच । किञ्च ममैवांशो जीवलोके, मद्भक्त एतद्विशाय, यो मद्भक्तः स मे मियः । प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः । मतिजाने प्रियोऽसि मे । मम साधर्म्यमागता इत्यादिना .

·वेदान्तरवमन्जूपायाम् । स्वस्यैव सर्वसम्बन्धत्वदृढीकरणाय तत्र तत्र षष्ठीमयोगस्य स्वय- मेव श्रीमुखेनाभ्यस्यमानाच्च । किञ्चाऽनेन प्रपत्तिखरूपमप्युक्तं भवति । अहमस्म्पपराधानामालयोऽकिञ्चनोऽगतिः । त्वमेवोपाय- भृतो मे भवेति मार्थना मतिः । शरणागतिरित्युक्ता सा देवेऽस्मिन् प्रयुज्यतामिति लक्षणसमन्वयात् । सा च पइविधा । आनुकूल्यस्य संकल्पः प्रातिकूल्यस्य वर्जनम् । रक्षिप्यतीति विश्वासो गोप्तृत्व- वरणं तथा । आत्मनिक्षेपकार्पण्ये पइविधा शरणागतिरिति भगवच्छास्त्रवचनात् । तत्र सर्वात्मत्वं पुरुषोत्तमस्य निश्चित्य, ब्रह्मा- दिस्तम्बपर्यन्तमाणिमात्रस्यानुकूल्याचाराध्यवसायः प्रथमानम् । चराचराणि भूतानि सर्वाणि भगवद्वपुः । अतस्तदानुकूल्यं मे कर्तव्यमिति निश्चयः । श्रूयते हि सर्वात्मलं भगवता-अन्ताम- विष्टः शास्ता जनानां, सर्वात्मा, अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूता- शयस्थित इत्यादिगानाच । १ । हिंसामात्सर्यादिपूर्वोक्तविपरी- ताचारत्यागः, मांतिकूल्यस्य वर्जनं द्वितीयम् । तच्च विरोधिस्व- रूपनिर्णये वक्ष्यते । परापवादं पैशुन्यमनृतं यो न भापते । अनु- द्वेगकरं चापि तोप्यते तेन केशवः । परपत्नीपरदव्यपरहिंसामु यो मतिम् । न करोति पुमान भूप तोष्यते तेन केशवः । न ताडय- तिनो इन्ति प्राणिनोऽन्याँश्च देहिनः । यो मनुष्यो मनुष्येन्द्र तो- प्यते तेन केशव इति सगरं प्रति और्वः । मकर्मफन्मत्परमो म- द्भक्तः सङ्गवर्जितः । निरः सर्वभूतेषु यः स मामतिं पण्डवेति उभयत्र ममाणम् । २ । वात्सल्यादिगुणरवाकरः सर्वाश्रयः सर्वशरण्यः प्रपन्नानस्मान रक्षिप्यत्येवेति निश्चयो विश्वासः । (आत्मरक्षाविषयात्मकतक्षितत्वव्यवसायविशेष इति यावत् ।' रतिप्यत्यनुकूलानइति या मुद्दढा मतिः । सविश्वासो भवेच्छक सर्वदुष्कृतनाशन इति कृतीयम् । योगक्षेमं वहाम्यहम् । अहं त्वा ·तृतीयः कोष्ठः। १०१ सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुच इति भगवद्वचनात् । ३ । सर्वज्ञः सर्वरक्षासमर्थकारुण्यवात्सल्यादिगुणसागरोऽपि पुरुषोत्तमः मार्यनाशून्यैरात्मपराङ्मुखैरमार्थितो न गोपायति । अन्यथा सर्व- मोक्षमसङ्गात् । शास्त्रसेतुभङ्गापत्तेश्चेति निश्चित्य बुद्धः सदैव प्रार्थनामावण्यं गोप्तृत्ववरणभूतश्चतुर्थः । आत्मरक्षाविपयात्मकत- दक्षितृत्वव्यसायविशेप इति यावत् । अप्राधितो न गोपायेदिति या मार्थनामतिः । गोपायिता भवत्येव गोप्तृत्ववरणं स्मृतम् । मार्थनाखरूपं तु- श्रीकृष्ण रुक्मिणीकान्त गोपीजनमनोहर । संसारसागरे मग्नं पामुद्धर जगद्गुरो । केशव क्लेशहरण नारायण जनार्दन । गोविन्द परमानन्द मां समुंदर माधवेत्यादिमन्त्रैः स्प- एं ज्ञायते । कमलनयन वासुदेव विष्णो धरणिधराऽच्युत शङ्खचक्र- पाणे । भव शरणमुदीरयन्ति ये वै त्यज्य भट दूरतरेण तानपा- पानिति यमवचनाञ्च । राजधम्र्मे भीष्मः । त्वतमपन्नाय भक्ताय गतिमिष्ठां जिगीपत्रे । यच्छयः पुण्डरीकाक्ष तद् ध्यायस्व सुरोत्तमे- त्यादेश्व।४ा पत्तव्यस्य माधवस्यासाधारणप्रसादहेतुः प्रपचिरेवेति निश्चयेन तेन रक्ष्यमाणस्यात्मनोऽहंममत्वस्वाम्यादीनां भारस्य श्रीभगवति भर्पणमात्मनिक्षेपः । आत्माऽऽत्मीयभरन्यासो ह्यात्म. निक्षेप उच्यते इति लक्षणवचनात् । उपरिचराख्याने च, आत्या राज्यं धनं मित्रं कलवं वाहनानि च । एतद्भगवते सर्वमिति तस्मो- ज्झितं सदेति वाल्मीकीये भरतः । राज्यं चाहं च रामस्य धर्म वक्तु- पिहाईमीति । अक्षरं तु भवेन्मृत्युञ्यक्षरं ब्रह्म नाश्वतम् । ममेति च भवेन्मृत्युन ममेति च शाश्वतमिति भारतवचनात् । सर्वधर्मान परित्यज्य मामेकं शरणं बज । अहं त्वां सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुच इति चरमोपदेशात् । ५। उपायानामसिद्ध्या तद्विपरीतानामपायानां स्वतः प्राप्या च कर्ट- ·१०२ वेदान्तरनमञ्जूषायाम् । खाभिनिवेशरूपगहानिः काष्यम् । उपाया नैत्र सिद्भयन्ती- त्पपाया विविधास्तथा । इति या गहानिस्तईन्यं कार्पण्यमुच्यते इति वचनात् । ६ । एतेषु पदसु आत्मनिक्षेप एवाभित्वान्मुख्यः। अन्ये च तत्सहकारिणस्तदङ्गभूता इति विवेकः । किञ्च, अहम- स्म्यपराधानामालयोऽकिञ्चनोऽगतिरिति लक्षणवचनेनैव, अकि- चनोऽगतिरत्राधिक्रियते इत्युक्तम् । तच्च मुमुक्षुत्वादीनामप्युपलक्ष- णम् । एवञ्चाऽकिश्चनोऽनन्यगतिः सात्विको भगवत्प्राप्तिकामो मुमुक्षु: सार्ववर्णिकोSA: सर्वज्ञो वा निविण्णोऽत्राधिकारीति बो- ध्यप् । तवाऽकिञ्चनतं नाम सर्वसाधनानुष्ठानसामादिविषयक- कर्तृत्वादिरूपाभिमानादिसर्वस्वशून्यत्वम् । अगतित्वं चानन्यगति- त्वम् । तच्च भगवद्यतिरिक्तान्यसाधनफलसंबन्धलक्षणगतिशून्य. त्वम् । तथोक्तम्-अकिञ्चनोऽगतिरिति । मुमुक्षुत्वं च संशति- मोक्षेच्छावत्वम् । मुमुक्षु शरणमहं मपद्ये, मुमुक्षः शरणं व्रजेदिति मन्त्रवर्णात् । सात्विकत्वं च भगवता गीतं, सात्त्विकधृतिबुद्धयादि- मचं तत्र द्रष्टव्यम् । सर्ववर्णादिसाधारण्यं च वैष्णवे औवेणोक्त- म् । वर्णाश्रमाचारवता पुरुषेण परः पुमान् । विष्णुराराध्यते पन्धा नान्यत् तत्तोपकारणमिति । अज्ञसर्वसाधारण्यं च शौ- नकेनोक्तं जितमन्त्राख्याने, अज्ञसर्वशभक्तानां गतिर्गम्यो भवेदिति। किन, यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वमित्यादिमन्त्राभ्यां वेदमात्रऽर्थसं. ग्राहकाभ्यां ब्रह्मादिजनकत्वतदुपदेष्वृत्वसर्ववुझ्यादिप्रवर्तकत्वसर्व- शारण्यत्वादिनिरूपणेन जगज्जन्मादिकारणं सर्ववेदान्तवेधचेतना- ऽचेतनाऽन्तरात्मा सर्वबुद्धयादिपवर्तकस्तरमकाशको मुक्तमाप्यो देवोऽस्याः प्रपत्तेः प्रतिपत्तव्यः । स च श्रीभगवान कृष्ण एवेति मतिपादितम् । तथपूर्वमेव गायत्री- व्याख्यानेनोक्तम् । एवं श्रीकृष्णपदारविन्दादम्या साधनसाध्यसम्ब- ·तृतीपः कोष्ठः। धादिरूपागतिर्जीवानां न संदृश्यते कुत्रापि श्रुत्यादिप्विति सिद्धम्। तस्य सर्वसाधानादिरूपत्वात् । ननु हिरण्यगर्भः समवर्तताने.मा- दिकर्ता स भूतानां ब्रह्माऽये समवर्तत, विरिश्चो वा व जगद्विरेच- यति विदधातीति ब्रह्मा वा व विरिश्चः । एको रुद्रो न द्वितीयाय तस्युर्यो देवानां मभवश्चोदयश्च, न सन्न चासच्छिव एव केवला, ईशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानामित्यादिना ह्यन्येपामपि जगत्कारणत्वायैश्वर्ययोगश्रवणेन तेपामपि मपत्तव्यतारूपगतित्व सम्भवाद । किञ्च, कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः।न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते। ज्ञानामिः सर्वकर्माणि भस्मताव कुरुते तथा इत्यादिनोपायरूपगतेरपि दृश्यमानत्वात् कथमिव श्री- कृष्णाहतेऽन्यमतेरभावत्वमिति चेत् तत्राह । ब्रह्मशिवादिव- न्दितादिति। ब्रह्मशिवी आदी येषां ते तथा तैन्दितात् । तेषां स्तुति- नमस्कादिविषयमूतादिति यावत् । यं सर्वे देवा नमन्ति मुमुक्ष- वो ब्रह्मवादिनच तमेकं गोविन्दं सच्चिदानन्दविग्रहं चन्दावनपुर- मूरुहतलासीनं सततं समरुद्गणोऽहं परमया स्तुत्या तोपयामीत्या- दिश्रुतेः । तथाच वैषणवे, एते वयं प्ररिपुस्तथाऽयं नासत्यदसौ वरुणस्तथैव । इमे च रुद्रा वसवः समाः समीरणाऽगिप्रमुखा- स्तथाऽन्ये । मुराः सपत्ताः मुरनाय कार्यमेभिर्मया यञ्च तदीश सर्वम् । आज्ञापयाज्ञां मतिपालयन्तस्तथैव तिष्टाम सदाऽस्तदोपाः । अय सनसनातः, यदुक्तं महज्ज्योतिर्दीप्यमानं महद्यशः । तदै देवा उपास्यन्ते यस्मादेको विराजते । योगिनस्तत् प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् । वैष्णवे अदितिः । ब्रह्माद्याः सकला देवा मनुष्या: पशवस्तथा । विष्णुमायामहावर्नमोहान्धतमसाटताः । आराध्य वा- पभीप्सन्ते कामानात्मविशुद्धये । तवैव बलभद्रः । सेन्द्ररुद्राधि- .

·चेदान्तरनमञ्जूषायाम् । मुभिरादित्यैर्मरुदायभिः। चिन्त्यसे त्वमचिन्त्यात्मन् समस्तैश्चैव योगिभिः । तत्रैव नागपल्यः। ज्ञातोऽसि देवदेवेश सर्वशास्त्वमनुत्त- मः । न समर्थाः सुराः स्तोतुं यमनन्यभवं विभुम् । तत्रैव कालि- यः, ब्रह्माधैरर्यते दिव्यैर्यश्च पुप्पानुलेपनैः । नन्दनादिसमुदभूतैः सोऽर्यते वा कथं मया। तत्रैव यमः, अहममरगणाचितेन धावा यम इत्यादि । सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसंघाः । कस्माच्च ते न नमेरन महात्मन् गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिक । स्वस्ती- त्युक्त्वा महर्पिसिद्धसंघाः स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिरिति- श्रीभगवद्गीतायाम् अर्जुनः । राजधर्म वैशम्पायन:- ततस्ते व्याससहिताः सर्व एव महर्षयः । ऋग्यजुःसामसंयुक्तैचो- भिः कृष्णमर्चयन् । नारायणीये श्रीकृष्णः ऋपिभिर्ब्रह्मणा चैव वि- बुधैश्च मुपूजितः । उवाच देवमीशानमीशः स जगतो हरिरित्यादि- स्मृतिभ्यश्च । आदिना श्रीसनत्कुमारनारदकश्यपादितीन्द्रादयो गृह्यन्ते । तत्र ब्रह्मा, ॐनमो विश्वरूपाय विश्वास्थित्यन्तहेतवे । विश्वेश्वराय विश्वाय गोविन्दाय नमो नम इत्यादिमन्त्रेभ्यः । अथ वैष्णवे, सत्वादयो न सन्तीशे पत्र च प्राकृताः गुणाः ।स शुद्धः सर्वशुद्धेभ्यः पुमानायः प्रसीदतु । तवैव, नमाम सर्व सर्वेश- मनन्तमजमव्ययम् । लोकधामधराधारमप्रकाशमभेदिनम् । यत्र सर्व पतः सर्वमुत्पनं सत्पुरःसरम् । सर्वभूतश्च यो देवः पराणामपि- यः परः । योगिभिश्चिन्स्यते योऽसौ मुक्ति हेतुर्मुमुक्षुभिः । पुन- स्तक्षेच, नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रमूर्ने सहस्रबाहो बडुवयत्रपाद । नमो नमस्ते जगतः प्रतिविनाशसंस्थानकराऽप्रमेय । तत्रैवासुर- जिताः, आराधनाय लोकानां विष्णोरीशस्य यां गिरम् । वक्ष्या- मो भगवानाधस्तया विष्णुः मसीदतु । यतो भूतान्यशेपाणि प्र- सूतानि महात्मनः । यस्मिश्च प्रलयं यान्ति कस्तं स्तोतुमपीश्वरः । , ·. तृतीयः कोष्टः। पुनस्तत्रैव, यस्य प्रसादादहमच्युतस्य भूतः मजाष्टिकरी- ऽन्तकारी । क्रोधाच रुद्रः स्थितिहेतुभूतो यस्माञ्च मध्ये पुरुषः परस्तात् । अथ हरिवंशे नृसिंहचरित्रे, सांख्ये योगे च या बुद्धि- स्तचापरिनिष्ठिता । भगवन् वेदविद्यात्मा पुरुषः शाश्वतो ध्रुवः। अथ शिवः, वृपमध्वजवन्यायेति मन्त्रवर्णात् । हरिवंशे पाण- बन्धने, कृष्ण कृष्ण महाबाहो जाने त्वां पुरुषोत्तमम् । लोकानां लं . गतिर्देव त्वत्मसूतमिदं जगत् । वन्देऽहं त्वां जगनायं जगतामी- श्वरं हरिम् । तत्रैव कैलाशयावायां, यद तत्कारणमाहुस्त्वां सां- ख्याः प्रकृतिसंज्ञकम् । विधा भूतं जगद्योनि मधानं कारणा- सकम् । पुनस्तत्रैव, नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय वेधसे । यस्य भासा जगत्सर्वं भासते नित्यमच्युत । अथ सनकादयो हरिवंशे, अस्तुवन् भक्तिनम्रास्तं सनकाद्या मुनीश्वराः । जयदेव जगन्नाय भूतभावन भावन । नताः स्म भूतादिनमादिदेवमनं जनित्र सक- लस्य जन्तोःपरावरेशं वरदं वरेण्यं नमो नमः सत्यपते जगत्पते । वैष्णवे च, जयेश्वराणां परमेश केशव मभो गदाशङ्खचरासिचक्र- धृक् । प्रसूतिनाशस्थितिहेतुरीश्वर त्वमेव नान्यत् परमं च यत्प- दम् । हरिवंशे नारदः । नमः कृष्णाय हरये वेधसे भूतधारिणे । देवदेव जगन्नाथ नमस्ते चक्रधारिणे । नम अङ्काररूपाय त्रयी- रूपाय विष्णो । सोऽसि देव जगन्नाथ यो दृष्टो ब्रह्मवादिभिः । यं प्राप्य न निवर्तन्ते योगिनो यतचेतसः । वैष्णवे प्रहादः । नम- स्ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते पुरुषोत्तम । नमोऽस्तु विष्णवे तस्मै नमस्तस्मै पुनः पुनः। यत्र सर्व यतः सर्व यः सर्वः सर्वसंश्रयः । त. त्रैव धुवः । भूनादीनां समस्तानां गन्धादीनां च शाश्वतः। बुद्ध्या- दीनां मधानस्य पुरुषस्य च यः परः । तं ब्रह्मभूतमात्मानम. शेषनगतः परम् । प्रपद्ये शरणं शुद्धं त्वद्र्पं परमेश्वर । तत्रैव म.

·। वेदान्तरसमजूषायाम् । चेतसः । नताः स्म सर्ववचसा प्रतिष्ठा यत्र शाश्वती । तमाचं त. मशेपस्य जगतः परमं विभुम् । तवैचादितिः । नमस्ते पुण्डरीकाक्ष भक्तानामभयङ्कर । मणेतर्मनसो बुद्धरिन्द्रियाणां गुणात्मक । हरिवंशे कश्यपः । ॐनमो भगवते वासुदेवाय । मणवात्मने सपक्षण नमोऽस्तु ते । वैष्णवे सोमः । पारं परं विष्णुमपारपारः पर: परेभ्यः परमार्थरूपी । स ब्रह्मपारः परपारभूतः परः पराणा- मपि पारपारः । तत्रैवेन्द्रः । सकलभुवनसुतेर्मूतिरम्या तु सूक्ष्मा सकलपिदितवदीयते यस्य नान्यैः । तमजमकृतमीशं शाश्वतं स्वे- च्छयैनं जगदुंपकृतिमत्यै को विजेतुं समर्थः । तत्रैव पृथिवी । स्वामाराध्य परं ब्रह्म याता मुक्ति मुमुक्षवः । वासुदेवमनाराध्य को मोसं समवाप्स्पति । राजधर्मे धर्मपुत्रः । नमस्ते पुण्डरीकाक्ष पुनः पुनररिन्दय । लामेकमाहुः पुरुपं त्वामाहुः सात्वतां पतिम् । योनिस्वमस्य मलयश्च कृष्ण त्वमेव चेदं सृजामि विश्वमग्रे, विश्वं चेदं त्वदशे विश्चयोने, नमोऽस्तु ते शाईचक्रासिपाणे। हरिवंशे दुर्वासाः। वेदान्ते प्रथिते तेजस्तव चेदं विचार्यते । ये च विज्ञानतृप्तास्तु योगिनो बीतकरमपाः । पश्यन्ति हृत्सरोजे हि तवैवेदं वपुः प्र- भो। वेदैर्यगीयते तेजो ब्रह्मेति प्रतिपाद्यते । तदेवेदं विजानेऽहं रूपमैश्वरमीश्वर । तवैव परशुरामः । विष्णो कृष्ण हपीकेश वामदेव जनार्दन । जगदादि जगत्पूज्य जगदीश महेश्वर । कृष्ण सर्वस्य लोकस्य शृणु मे नैष्ठिकं वचः । तत्रैव देवी- जाने तां सर्वभूतानां सप्टारं पुरुपोत्तमम् । पद्मनाभ हृषीकेशं लो- कानामादिमम्भवम् । नाऽईमे देव हन्तुं वै वाणयमतिमं रणे । - यच्छ ह्यभयं वाणे जीव पुत्र त्वमेव चेति । मोक्षधम्म उशनाः । नमस्तस्मै भगवते देवाय प्रभविष्णवे । यस्य पृथ्वीतलं जातमाका- शां बाहुगोचरे । वैष्णवे पराशरः । अविकाराय शुद्धाय नित्याय - ·तृतीय कोष्ठ १०७ परमात्मने । सदैकरूपरूपाय विष्णवे सर्वजिष्णवे ।रामधर्मे भीमः। नमस्ते भगवन विष्णो. लोकानां निधनोद्रव । तं हि कर्ता हपाकेश संदर्ता चाऽपराजितः। विश्वकर्मन्नमस्तेऽस्तु विश्वात्मन् विश्वसम्भव । अपवर्गोऽसि भूतानां पञ्चानां परतः स्थित इाने ।। ननु, नमस्ते शितिकण्ठाय नीलग्रीवाय वेधसे इत्यादिभिः श्रीभगवता कृतस्यापि शिवस्तवस्य प्रसिदत्वात् कयं ब्रह्मशिवा- दिवन्दनीयः श्रीकृष्ण एवेति, नान्ये इति चेन्न । एतस्याः शङ्का- यास्तत्रैव शिवेनैव निराकृतत्वादेव । तथादि । श्रीभगति तप- स्यति सति इन्द्रादयो देवाः सर्वे महर्पयश्च तेन संशयेन ग्रस्ता: सन्तस्तत्र गत्ता तपस्तपन्त शिवार्चनादि कुर्वन्तं श्रीभगवन्तं दृष्ट्वा परमविस्मयं पाता इत्याह वैशपायनस्तत्रैव । तत इन्द्रः स्वयं तत्र आरुहा गजमुत्तमम् । द्रष्टुं सर्वेश्वरं विष्णुं तपस्यन्तं समाययौं । ततो यमस्तु भगनारुह्य महिपं वरम्। किन्नरैश्च स्वयं साक्षादाययो नगमुत्तमम् । प्रचेता हंसमारुह्य वारुणेश्व समन्वितः । श्वेतच्छचप्स- मायुक्तः श्वेतव्यजनवीजितः । ययौ कैलाशशिखरं द्रष्टुं केशव- मनमा । अन्ये चापि तथा देवा आदित्या वस्तवस्तथा । रुद्राश्चैव तथा राजन् द्रष्टुं केशवमाययुः । सिद्धाश्च मुनयश्चैव गन्धर्वा यक्षकिनराः । पर्वतो नारदश्चैव तथाऽन्ये मुनिसत्तमाः । विस्मय- स्थितलोलासाः सर्वे देवगणास्तथा । आश्चर्य खलु पश्यध्वं न भूतं न भविष्यति । योगिध्येयः स्वयं कृष्णो यत्तप्पात गुरु स्वय- मिति । पुनश्च शिवागमनस्तवनादेः पश्चानेपां भगविषयकाऽसं- भावनाविपरीतभावनावाहुल्पयोगं दृष्ट्वा श्रीभगवताऽन्यपूजनादेर यथार्थत्वम्, अन्पैश्च भगवत्पूजनादेथात्म्यं दीपस्तेपामसमाव- नादिनिहत्तये प्रथमं भगवन्तं शिवः स्तोति इत्याह वैशंपायनः । इत्युत्ता पुनराहेदं याथात्म्य दर्शयन्निव । मुनीनां श्रोतुकामानां ·१०८ वेदान्तरवमसूपायाम् । याथात्म्यं तत्र सत्तमः । अञ्जलिं संपुटं कृत्वा विष्णुमुद्दिश्य श- दूर । उमया साईमीशानो याथात्म्यं वक्तुमैहत । हरे कुर्वति तत्रैवमअलि कुरुसत्तम । मुनयो देवगन्धर्वाः सिद्धाश्च सह कि- नराः । अअलि चक्रिरे विष्णो देवदेवेश्वरे हरौ । मयि अलि- पद्धे एतैरपि अनलिः कृतः । मया स्तूयमाने भगवति तेषां संश- यादिनित्तिः स्वत एव भविष्यतीति निश्चित्य स्तौति महादेवो भगवतः पुरुपोचमत्वं प्रकाशयन, यत्चत्कारणमाहुस्तरसांख्याः प्रकृ- तिसंज्ञकम् इसारभ्य, नमस्करोमि सर्वात्मन्नमस्तेऽस्तु सदा हरे इत्य- न्तेन स्तोत्रेण । किञ्चैवमपि तेपामसंभावनाद्यनिर्ति दृष्ट्वा तन्नि ये मुनीनुपदिष्टवान् । इत्युक्त्वा देवदेवेशं मुनीनाह पुनः शिवः । एवं जानीत हे विमा ये भक्ता द्रष्टुमागताः । एतदेव परं वस्तु नैतस्मात् परमस्ति वः। एतदेव विजानीध्वमेतद्वः परमं तपः। ए. तदेव सदा विमा ध्येयं सततमानसैः । एतद्वः परमं श्रेय एतद्वः परमं धनम् । एतद्रो जन्मनः कृत्यमेतद्वस्तपसः फलम् । एष : पुण्यनिलय एष धर्मः सनातनः । एप वो मोक्षदाता च एप- मार्ग उदाहृतः । एतदेव प्रशसन्ति विद्वांसो ब्रह्मवादिनः । एप ब्रह्म विदां मार्गः कथितो चेदवादिभिः । एवमेव विजानीत नाव कार्या विचारणेति-अध्यायेन शिवमुखादेव श्रीभगवतो निर तिशयपरत्वश्रेयोरूपत्वतपआदिकर्मफलत्वपुण्याधिष्ठानत्वमोक्षपदा- तृत्वमोक्षसंपदायप्रवकत्वादियोगं श्रुत्वा नष्टसंशयविपर्यया ब- भूवुरित्याह वैशम्पायनः । एवमुक्तास्ततः सर्वे मुनयः पुण्यशा- लिनः । यथावदुपगृहाना निरसन संशयं नृप । एवमेवेति तं विप्राः माहुः प्राअलपो हरम् | छिन्नो नः संशयः सर्वो गृहीतार्यः स तादृशः । एतदर्थ समायाता वयमद्य तवालयम् । संगमायुवयोः सर्वो नष्टो मोहो महानिह । यथाह भगवान् रुद्रो यतामः सततं ·तृतीयः कोष्ठः। १०२ हरौ । इति ते मुनयः प्रीताः प्रणेमुः केशवं इरिमिति । किञ्च, तेपायसंभावनादिनिस्तावपि विष्णुरुद्रयोः साम्यबुद्धस्तादवस्थ्य ज्ञात्वा द्वितीयस्तोत्रेण श्रीभगवतो निरस्तसाम्यातिशयवं विट- स्तं निराकरोति इत्याह वैशम्पायनः । ततः स भगवान रुद्रः सर्वान् विस्मापयन्निव । स्तुत्या मचक्रमे स्तोतुं विष्णुं विश्वेश्वर हरिम् । अर्थ्याभिः श्रुतियुक्ताभिर्मुनीनां शृण्वतां तदा | नमो भ- गवते तुभ्यं वासुदेवाय धीमाई । यस्य भासा जगत् सर्व भासते नित्यमन्युत, इत्पारभ्य, भूयो भूयो नमस्तेऽस्तु पाहि लोकान् जनार्दन इत्यन्तेन स्तोत्रेण स्तोत्रफलकथनेनाप्युपदिष्टवान् । ये चेम धारयिष्यन्ति स्तवं पापविमोचनम् । तेपां प्रीतः प्रसन्नात्मा पठ- तां शृण्वतां हरिः । श्रेयो दास्पति धर्मात्मा नात्र कार्या वि. चारणा । अवश्यं मनसा ध्यात केशवं भक्तवत्सलम् । श्रेयः प्राहुं यदिच्छन्तो भवन्तः संशितव्रता इति । एवमुपदेशपीनःपुन्येन निः- शोपनष्टसंशयादिकास्ते कृतार्था बभूवुरित्याह । ततस्ते मुनयः सर्वे परां निवृतिमाययुः । तमेव परमं तत्वं मत्वा नारायणं हरिम् । वि. स्मयं परमं गत्वा मेनिरे स्वकृतार्थतामिति । तस्मात कैलाशयात्रा- ख्यान श्रीभगतो निरनिशयविषयकमेवेति बोध्यम् । किश्च दान- धर्मेऽपि श्रीकृष्णस्य साम्यातिशयशून्यत्वं शिवनैव निीतम् । ऋपीन प्रति । पितामहादेः पितरः शाश्वतः पुरुपो हरिः । कृष्णो जाम्बूनदाभासो व्यभ्रः सूर्य इवोदितः । श्रीवत्साङ्को हपी- केशः सर्वदैवतपूजितः । ब्रह्मा तस्योदरभवस्तथाई च शिरोभकः । सर्वज्ञः सर्वसंश्लिएः सर्वगः सर्वतोमुखः । परमात्मा हृषीकेशः सर्वव्यापी महेश्वरः। न तस्मात् परमं भूतं त्रिपु लोकेपु किश्चने- त्यादि । किञ्च । नारायणीयेऽप्याख्यानेऽर्जुन इममेव संशयं- श्रीकृष्णं प्रथा तन्मुखेनैव निर्णयं कारयामास । तथाहि ।

·११० वेदान्तरनमञ्जूषायाम् । भवान सर्वेश्वरः सर्वसेव्यो जगत्कारणभूतः कस्माद् रुद्रमपून- यदिति पृष्टे श्रीकृष्ण उवाच । अहमात्मा हि लोकानां विश्वा- नां पाण्डुनन्दन । तस्मादात्मानमेवाग्रे रुद्रं संपूजयाम्यहम् । यद्यई नायेपैवमीशानं वरदं शिवम् । आत्मानं नार्चयेत् क- श्चिदिति मे भावितात्मनः । मया प्रमाणं हि कृतं लोक- स्तदनुवर्तते । इति संचिन्त्य मनता पुराणं रुद्रमीश्वरम् । पुत्रार्य- माराधितवानहमात्मानमात्मना । न हि विष्णुः प्रणमति कस्मैचिद् विबुधाय च ऋते आत्मानमेवेति ततो रुद्रं भजाम्यहम् । सब्रह्मकाः सरुद्राश्च सेन्द्रा देवा महर्पयः । अर्चयन्ति सुरश्रेष्ठं देवं नारायण हरिम् । भविष्यतां वर्ततां च भूतानां चैव भारत । सर्वेषामग्रणी- विष्णुः सेव्यः पूज्यश्च नित्यश इति । एतदुक्तं भवति । रुद्रस्य पूनायामात्मानमेवाहमपूजयं, न तु रुद्रम् । मम विष्णोविश्वात्मत्वात शिवस्यापि विश्वान्तःपातित्वेन मदात्मकत्वाविशेषाद विश्वस्मि- श्च मदात्मीये व्याप्ये च मम व्यापकत्वात् । लोकसंग्रहार्थं तत्र त. व स्वात्मानमेव पूजयामि । तदेव व्यनक्ति ह्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां- श्रीविष्णुरात्मानम् ऋनेऽन्यं न प्रणमतीति । व्यतिरेकः सब्रह्मका: सरुद्राः सर्पयश्च सर्वे देवाः श्रीविष्णुं प्रणमन्ति अर्चयन्ति, तस्य सर्वश्रेष्ठत्वेन अतिशयसाम्यानहत्वेन च सर्वपूज्यत्वादित्यन्वयः । तस्माद्भगवतान्यपूजनं लीलामानं लोकसंग्रहार्थत्वात् । नारदादि- पूजावदिति सिद्धान्तः । ननु यद्येवं तर्हि लोकसंग्रहार्थमेव तदन- न्यभक्तैरपि अवश्यं करणीतया पीप्तमितिचेन्न । श्रुतिस्मृतिनिपि- द्धलाद । अथ योऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्योऽसावन्योऽहमस्मि, न स वेद यथा पशुः । यो वै स्वां देवतामतियजात परस्वायै देवतायै च्यवते न परां माप्नोति पापीयान् भवति तमेकं विजानथ आत्मा- नमन्या वाचो विमुञ्चथ इत्यादि श्रुतिभ्यः । यो यो यां यां तनुं ·तृतीयः कोष्ठ २११ - भक्तः श्रद्धयाचितुमिच्छति । तस्य तस्याचलां श्रद्धा तामेव विद- धाम्यहम् । स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते । लभते च त- तः कामान् मयैव विहितान हि तान् । अन्तवतु फलं तेषां तद्भव- स्पल्पमेघसाम् । देवान् देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपीति भगवद्वचनात् । तस्मात् समस्तशक्तीनामाधारे तत्र चेतसः । कुर्वीत संस्थिति सा तु विज्ञेपा शुद्धयारणेति भगवतां विष्णोर्ध्यानविषयत्वं विधाय, अन्ये च पुरुषव्याघ्र चेतसो ये व्यपाश्रयाः । अशुद्धास्ते समस्तास्तु देवाद्याः कर्मयोनय इति वैष्णवपुराणवचनाच्च । अ- स्यार्थः । यः पुमान् श्रीभगवतः सर्वेश्वराद शास्त्रयोनेजगज्जन्मा- दिकारणान्मोक्षदातुः पुरुपोचमादन्यां ब्रह्मरुद्रेन्द्रादिरूपां देव- तामुपास्ते । उपासनप्रकारमाह । अप्तौ ब्रह्मरुद्रादिः देवोऽन्य ई- श्वरः, अहमन्यो जीव इति भावेन स न वेद, तत्त्वतो न जानाति । तेपां भगवदाराधनजन्यप्रसादलभ्यपरिच्छिन्नैश्वर्यवत्वेऽपि सर्वेश्व- रत्वशास्त्रयोनित्वजगत्कारणत्वसर्वनियन्तृत्वमोक्षमदात्त्वायऽयोगेन निरतिशयैश्वर्याश्रयत्वाभावेन च जीवनाविशेपा । तथाह श्री- पराशरः । अयुद्धास्ते समस्तास्तु देवद्याः कर्मयोनय इति । तत्र - शान्तः । यथा पशुरिति । ज्ञानेन हीनाः पशुभिः समाना इति वचनात् । स्वां देवतां स्वेनार्चनीयां विश्वात्मभूतां श्रीपुरुषोत्तमाख्याम् । अ- तियजति परस्त्रायै देवतायै ब्रह्मरुद्रादिरूपायै भगवन्तमतिक्रम्य निरीश्वरं यजति म पापीयान, पतिदेवताया युक्त्याः स्वपतीतर- दर्शनादिवत् पातिव्रतभङ्गलक्षणदुःसहमहदपराधत्वात् । तस्य फल माह । च्यवते । न परां प्रामोतीति । स्वधर्मादनन्यवैष्णवत्त- रूपाद हीयते । श्रीपुरुषोत्तमममाप्य संसरतीत्यर्थः । माममाप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमा गतिमिति भगवदुक्तः । अन्यदप्यन्वयन्य- तिरकवाक्यमाह । तमेवैकमिति । नच्छब्दो येदान्तमसिद्धब्रह्मास्मस- ·* ११२ घेदान्तरवमञ्जूपायाम् । दादिशब्दाभिधेयं परब्रह्मभूतं भगवन्तमभिदधाति । एवैकशन्दी साम्पातिशयध्यवच्छेदकपरौ । अन्या अन्यदेवताविपया वाच इति । यथन्यविपया वागपि निषिद्धत्वेन इया, ताई अन्यविषय- ध्यानार्चनादिकं हेयमिति कि वक्तव्यमिति कैमुत्यन्यायपरोऽयं चाकशब्दः । तद्भवत्यल्पमेधसामित्यल्पमेधःशब्दोऽपि पशब्दव- ज्ज्ञानहीनत्वविधायकः । स्पष्टमन्यत् । किश्च, आलिङ्गनं वरं मन्ये ध्यालव्याघजलौकसाम् । न सङ्गः शल्पयुक्तानां नानादेवोपसे- विनामित्यादिवचनादन्यदेवोपासकानां सङ्गोऽपि महानिपिद्धः, किं पुनस्तदुपासनमित्यलं विस्तरेण । तत् सिद्धं ब्रह्मादिवन्दित- चरणारविन्दः श्रीपुरुपोचम एवेति। ब्रह्मशिवादिसेव्यत्वे हेतुमाह । अचिन्त्यशक्तरिति । इयत्तावच्छेदेन चिन्तयितुं योग्या चिन्त्या, तर्कगोचरेते यावत् । न चिन्त्या तर्कगोचरा शक्तिर्यस्य सोऽचि- न्त्यशक्तिस्तस्मात् । उपलक्षणं चैतज्ज्ञानयादीनाम् । स्वरूपवद् यावदात्मभाविविचित्रा अपरिच्छिन्ना असंख्याताः स्वाभाविक्यो- ऽघटघटनापटीयस्यः शक्तयो ज्ञानादयश्च यस्य स तथा तस्मादिति। परास्य शक्तिविविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया चेत्या- दिश्रवणात् । शक्तयः सर्वभावानामचिन्त्यज्ञानगोचराः । शतशो ब्रह्मणस्तास्तु सर्गाद्या भावशक्तयः । भवन्ति तपतां श्रेष्ठ पावकस्य यथोष्णतेति । अनेन भगवच्छब्दोऽपि व्याख्यातः । समग्रातिश- यसाम्यानईताज्ञानशक्त्यादियोगविधानात् । ऐश्वर्यस्य समग्रस्य धर्मस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव पण्णां भग इतीङ्गना । तद् ब्रह्म परमं धाम तद् ध्येयं मोक्षकाक्षिणा । श्रुतिवाक्योदि- तं मूक्ष्म तद्विष्णोः परमं पदम् । तदेव भगवद्वाच्यं स्वरूपं परमां- स्मनः । वाचको भगवच्छब्दस्तस्याधस्याक्षयात्मनः । शुद्धे महा. विभूत्याख्ये पर ब्रह्मणि वर्तते । मैत्रेय भगवच्छन्दः सर्वकारण- ·। तृतीयः कोष्ठः। ११३ कारणे । एवमेप महाशब्दो भगवानिति सत्तम । परमो ब्रह्मभुः तस्य वासुदेवस्य नान्यगः । ज्ञानशक्तिवलैश्वर्यवीर्यतेनास्योप- ताभगवच्छन्दवाच्यानि विना हेयादिभिर्गुणैरित्यादिस्मृतिभ्यः । एतेनानिर्वचनीयशक्तिवादः प्रत्युक्तः । अचिन्त्यस्वाभाविक- भावादिशब्दवाच्यत्वाभिधानात् । नन्वेवं यदि ब्रह्मशिवसनकाऽऽदिवन्दनसमदानभूतचरणो निरतिशयैश्वर्यादिगुणाश्रयः श्रीभगवान् पुरुषोत्तमस्तहि दीना- नां तत्र प्रवेशस्याप्यसम्भवात् सर्वशरण्यत्वासिद्धिरितिचेन्न । तस्प वात्सल्पकारुण्यादिगुणसागरत्वेन भक्तपारतव्यस्वभाववादित्या- ह। भक्तेच्छयोपात्तसुचिन्त्यविग्रहादिति । भक्तानामिच्छा भक्तेच्छा तयोपात्तो व्यक्तीकृतो विश्वरूपादिमुचिन्त्यो विग्रहो येन स भक्तच्छयोपाचमुचिन्त्यविग्रहस्तस्मात् । यथार्जुनादीच्छया विश्वरूपादिव्यक्तिः । तथाहि । एवमेतद्ययाऽऽत्थ त्वमात्मानं पर- मेश्वर । द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम इत्यर्जुनेन प्राधितः श्रीभगवान कृष्णः, पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः । नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि चेति प्रतिज्ञापार्जुनस्यैतेन चक्षुपा तद्रूपदर्शनानहतां मत्वा, दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरमिति चक्षुः प्रदाय विश्वरूपं दर्शयामासेत्याह सञ्जया- एवमुक्त्वा ततो राजन् महायोगेश्वरो हरिः । दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम् । अनेकवक्त्रनयनमनेका- द्भुतदर्शनम् । अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम् । दिव्यमा- स्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् । सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं वि- श्वतोमुखम् । दिवि मूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता । पदि भाः सदृशी सा स्याद् भासस्तस्य महात्मनः । तत्रैकस्यं जगत् कृ. रस्नं प्रविभक्तमनेकधा । अपश्यद् देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा । + ·८ घेदान्तरवमज्जूपायाम्। किच पश्यन् स्वयमप्याहार्जुनः, पश्यामि देवास्तव देव देहे सर्वास्तथा भूनविशेषसंघान् । प्रमाणमाशं कमासनस्थमृषीश्च सर्रानुरगांध दिन्पान् । अनेकवाहृदखावनेत्रं पश्यामि त्वां स. चतोऽनन्तरूपम् । नान्तं न मध्यं न पुनस्तबादि पश्यामि विशेशर विसम्पमित्यादिना । किश, विश्वरूपं पश्यन, दृष्ट्वा हिस्सा प्रव्यथितान्तरात्मा धृति न विन्दामि शमं च विष्णो इति भीतः, आल्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोऽस्तु ते देववर प्रमीद । विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाधं न हि मनानामि तब मतिमिति सरूपपीत्तजिज्ञासु च झाला आश्वास्य सम्पत्ति ज्ञापया- मास, कालोऽस्मि लोकक्षयकृत् प्रदृद्धो लोकान् समाहर्तुमिह म- वृत्त इत्यादिना । पुनश्च भगवतः कालस्वरूपं सर्वसेनासंहारार्थम- एत्ति ज्ञात्ता पूर्वकृतापराधं समणयमपि, स्थाने हुपीकेश इत्यार- भ्य, नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्वः पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते । सखेति मत्वा प्रमभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति । अना- नना महिमानं तवेदं मया प्रमादाद प्रणयेन वाऽपि । यचाव- हासार्थममरकृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु । एकोऽथवाऽप्य- युत तत्समक्षं तत् क्षामये त्वामहमप्रमेयम् । पिताऽसि लोकस्य चराचरस्य स्वमस्य पूज्यश्च गुरुगरीयान् । न त्वत्समोऽस्त्यभ्य- विकः कुतोऽन्यो लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभावः । तस्मात् प्रणम्य प्रणिधाय कार्य प्रसादये त्वामहमिशमीडयम् । पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः प्रियायाईसि देव सोलुमिति स्तुतिनतिबन्धं व्यञ्जयन् नानापराधक्षमापनपूर्वकं, तदेव मे दर्शय देव रूपं प्रसी- द देवेश जगन्निवासेतिचतुर्भुजरूपदिक्षया प्रार्थितः श्रीभगवान्, मया ममन्नेन तवाऽर्जुनदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात । तेजोमयं वि- समनन्तमाद्यं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वमिति स्वप्रसादस्यैवात्म- ·तृतीयः कोष्टः। दर्शनासाधारणहेतुत्वं, न वेदयज्ञाध्ययनैर्नदानैर्न च क्रियाभिर्न तपो- भिरुयैः । एवरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुपवीरेनि । अन्येषां साधनानां सव्यभिचारित्वं मपञ्च्य, मा ते व्यथा मा च विमुढभावी दृष्ट्वा रूपं घोरमीहङ्ममेदम् । व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्येत्यादिना भीतं तमाश्वास्य चतु- (जरूपं पुनदर्शयामास । किश्चाऽर्जुनोऽपि दृष्ट्वा हष्ट आहे । दृष्ट्वं मानुपं रूप तव सौम्यं जनाईन । इदानीमस्मि संवृत्तः स- चेताः प्रकृति गत इत्यादि । यद्यपि जगत्कारणत्वविश्वात्मत्वब्रह्मा- दिसेपत्तमुक्तमाप्यत्वशास्खयोनितमर्वज्ञानवर्यशक्तिवैराग्यादि- धर्मयोगाद् ब्रह्मरुद्रादीनामपि दुर्लभो भगवान् रमाकान्त- स्तथापि भक्तिमपत्योाजमाहात्म्येन शरणागतवत्सलत्तकारुण्य- दयादिविशेषगुणविवशतया प्रपन्नानां भक्तानां सुलभ एवेति भावः। उधुप्यते च भक्तिमपत्त्योर्माहात्म्य श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणा- दिवास्यैः । तत्र भक्तिमाहात्म्यद्योतक शास्त्रं यथा गोपालोतर- तापनीये श्रीभगवद्वाक्यं ब्रह्माणं प्रति, पथा वं सह पुत्रैस्तु यथा रुद्रो गणैः सह । यथा श्रियाऽभियुक्तोऽहं तथा भक्तो मम प्रिय इति मन्त्राव । नारसिंहमन्त्रराजव्याख्याने च, अथ कस्मादुच्यते मृत्युमृत्युरिति, यस्मात् स्वभक्तानां सात एव मृत्युमपमृत्युं च मास्यतीत्यादिश्रुतेः । भक्तिरेनैवं चर्द्धयति भक्तिरेवैनं दर्शयति भ- तिवशः पुरुषो भक्तिरेव भूयसी इत्यायाः श्रुतयः । नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया । शस्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानमि मां यथा । भत्त्या स्खनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन । ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तर । न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानच किया. भिर्न तपोभिरुप्रैः । एवंम्पः शक्य अहं तृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीरं । भत्त्या मामभिजानाति यावान् पश्चास्मि तत्त्वतः ।

·वेदान्तरनमञ्जूषायाम् । ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् । मद्भक्त एतद्विशाय मद्भावायोपपद्यते । पुरुपः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्वनन्यया । यो मद्भक्तः स मे मियः। नेपामई समुद्धर्चा मृत्युसंसारसागरात् । पोगक्षेमं वहाम्यहम् । नारायणीये नरनारायणी नारदं प्रति, नारदेशद्धि नौ सत्यं वचनं समुदाहतम् । नास्य भक्तात् प्रियतरो लोके कश्चन विद्यते । यतः स्वयं दर्शितवान खात्मानं च द्विजो- 'तम । तत्र श्रीकृष्णोऽर्जुनं प्रति, चतुर्विधा मम जना भक्ता ए. चेति ये श्रुताः । तेपामेकान्तिनः श्रेष्ठा ये चैवाऽनन्पदेवताः । अहमेव गतिस्तेषां निराशीकर्मकारिणाम् । पुनस्तत्रैव सहोपनि- पदान वेदान ये विमाः सम्यगाश्रिताः । पठन्ति विधिमास्थाय ये चापि यतिधर्मिणः । तेभ्यो विशिष्ट जानामि गति कान्तिनां नृणाम् । तत्रैव नरनारायणी, धन्योऽस्यनुगृहीतोऽसि यत्ते हएः स्वयं प्रभुः । न हि तं दृष्टवान् कश्चित् पायोनिरपि स्वयम् । सत्रैव श्वेतद्वीपपति रदं प्रति, एकतश्च द्वितश्चैव वितश्चैव महर्ष- यः । इदं मे समनुमाप्ता मम दर्शनलालसाः । न च मां ते दहशिरे न तु द्रक्ष्यति कश्चन । ऋते हकान्तिकं चैपां वं चैवैकान्तिको ममेति । राजधर्मे भीप्मानुभवः । दाहो मोहः श्रमश्चैव क्लमो ग्ला- निश्च माधव । तव प्रसादाद् वार्ष्णेय सद्यो व्यपगतानि मे । यच्च भूतं भविष्यं च भवच परमद्युते । तत् सर्वमनुपश्यामि पाणी फ. लमिवाहितम् । उत्तरवाल्मीकीये सनत्कुमारो रावणं प्रति । न हि यज्ञफलैस्तात न तपोभिश्च सञ्चितैः । शक्यते भगवान् द्रष्टुं न दानेन न चेज्यया । तद्भक्तैस्तद्गतमाणैस्तञ्चित्तस्तत्परायणैः । श- क्यते भगवान् द्रष्टुं ज्ञाननिषूतकल्मपैः । किश्चानन्यभक्तानात्मानं ध्यायमानानिरतिशयमीतियुक्तान् स्वयमपि ध्यापति भगवानिति स्वयमेवाह राजधर्मे युधिष्ठिरं प्रति । शरतल्पगतो भीष्मः शास्य- ·तृतीयः कोष्ठः। निव हुताशनः । मां ध्यायन पुरुषव्याघ्र ततो मे तद्वतं मनः । एकीकृत्येन्द्रियग्राम मनः संयम्य मेधया । शरणं मामुपागच्छतुं ततो मे तद्गतं मनः । भीष्मं प्रति च, यतः खलु परा भक्तिीय ते पुरुपर्पम । ततो मया वपुर्दिव्यं तव भीष्म प्रदर्शितम् । नहु- भक्ताय राजेन्द्र भक्तायाऽनृजेब न च । दर्शपाम्यहमात्मानं न चादान्ताय भारत । किञ्च वैष्णवे प्रहादं मति भगवद्वाक्यं, कु. वंतस्ते मसन्नोऽहं भक्तिमयभिचारिणीमिति । अथान्यान्यपि श. तशो वाक्यान्यनुसन्धेयानि । अथ प्रपत्तिमाहात्म्यम् । अनेनैव प्रपन्नस्य भगवन्तं सनात- नम् । तस्यानुवन्धाः पाप्मानः सर्वे नश्यन्ति तत्क्षणात् । कृतान्य. नेन सर्वाणि तपांसि तपतां वर । सर्वतीर्थाः सर्वयज्ञाः सर्वदानानि तवक्षणात् । कृतान्यनेन मोक्षश्च तस्य हस्ते न संशय इति । यद्येन कामकामेन संमाध्यं सायनान्तरः। मुमुक्षुणा यत् सांख्येन यो- गेनापि च भक्तितः । माप्यते परम धाम यतो नावते यतिः । तेन तेनाप्यते तत्तन्यासेनैव महामुने । परमात्मा च तेनैव साध्यते पुरुपोत्तम इति । या वै साधनसंपत्तिः पुरुषार्थचतुष्टये । तया विना तदानोति नरो नारायणाश्रय इत्यादि । ये च तद्भावितात्मानो हो. कान्तित्वं समागताः । एतदभ्यधिक तेषां यत्ते तं प्रविशन्त्युतेति नारायणीये भीष्मपर्वणि च । ये तु कृष्णं प्रपद्यन्ते न ते मुह्यन्ति मानवाः । भये महति मग्नानां त्राता नित्यं जनार्दनः । द्रौणे च ये प्रपन्ना हृषीकेशं न ते मुह्यन्ति कर्हिचिद । मात्स्ये पितरः । आप स्यात् स कुलेऽस्माकं सर्वभावेन यो हरिम् । प्रयायाच्छरणं विष्णु देवेश मधुसूदनम् । कूमें, ब्रह्माणं च महादेवं देवाँश्वान्यान् स्वश- तिभिः । मच्छक्तौ संस्थितान् बुद्ध्वा मामेव शरणं गत इति । एकान्तिवं नाम एकस्मिन् श्रीभगवति विष्णो अन्त उपायोपेय.

·२१८. घेदान्तरसमजूपायाम् । संबन्धरूपो निर्णयो विद्यते यस्य स एकान्ती तस्य भावस्तत्वम् । तेपामेकान्तिनः श्रेष्ठा ये चैवानन्यदेवताः अहमेव गतिस्तेषांनिरागी:- कर्मकारिणामिति भगवद्वचनात् । सर्वेषु च नृपश्रेष्ठ ज्ञानप्यतेपुदृश्य- ते । यधागमं यथाज्ञानं निष्ठा नारायणः प्रभुरिति वैशम्पायनवच- नात् । तसिद्धं ब्रह्मादीनां दुर्घभत्वेऽपि अनन्याश्रयाणां सालभ्यं श्रीपुरुषोत्तमस्य निरतिशयकारुण्यादियोगादिति । तयोक्तमध. स्तात् । तथोक्तं नारायणीये । यद् ब्रह्मा ऋपयश्चैव स्वयं पशुप. तिश्च यत् । शेपाश्च विबुधश्रेष्ठा दैत्पदानवराक्षसाः । नागाः मु. पर्णा गन्धर्वाः सिद्धा राजर्पयश्च ये। हव्यं कव्यं च सततं विधियुक्त मयुझने । कृत्स्नं तु तस्य देवस्य चरणावुपतिष्ठते । या क्रिया सं. भयुक्ताश्च होकान्तिगतिशुद्धिभिः । ताः सर्वाः शिरसा देवः प्रति- गृहाति वै स्वयम् । तत्रैव जनमेजयः । अहो होकान्तिनः श्रेष्ठान भीणाति भगवान् हरिः । विधिप्रयुक्तां पूजां च गृह्णाति भगवान् स्वयम् । एकान्तिनस्तु पुरुपा गच्छन्ति परमं पदम् । ननु यद्येवं भूतं ह्येकान्तिनां माहात्म्यं तहि सर्वे एव किमिति एकान्तिनो न भवन्तीति चेन्न । जनानां राजमतामसवाहुल्येनाधर्म- संचितत्वाद । एकान्तित्वस्य च सात्त्विकाधिकारिकत्वेनात्यन्तदुर्ल- भत्वाञ्च । तथाहि नारायणीये वैशम्पायनः । एकान्तिनो हि पुरुषा दुर्लभा बहवो नृप । यद्येकान्तिभिराकीण जगत् स्यात कु. रुनन्दन । अहिंसकैरात्मविद्भिः सर्वभूतहिते रतैः । भवेत् कृतयुग- -प्राप्तिराशीःकर्मविजितः । एष एकान्तधर्मस्ते कीर्तितो नृप- सत्तम । मया गुरुप्रसादेन दुर्विज्ञेयोऽकृतात्मभिः । जायमानं हि पु- रुपं यं पश्येन्मधुसूदनः । साविकः स तु विज्ञेयो भवेन्मोक्षे च निश्चित इति । इतरे राजसैर्भावस्तामसैश्च समावृताः । भविष्यन्ति द्विजश्रेष्ठ मच्छासनपराङ्मुखा इति भगवद्वचनम् । मनुष्याणां स- .

·तृतीयः कोष्ठः। इसेषु कश्चिद् यतति सिद्धये । यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मा वेति तत्वत इति च। ननु निरतिशयपाइगुण्याद्यनन्तधर्माश्रयस्य किमिति भक्त- परतन्त्रत्वमितिचेन्न । को वा वेद, सदाशयस्यातिगूढत्वादित्याह । अविचिन्त्यसाशयादिति । आशयेन सह वर्तमानं साशय तात्पर्य ब्रह्मादिमिरप्यचिन्त्यम् अतक्र्यं साशयं तात्पर्य यस्य सोऽविचिन्त्यसाशयस्तस्मात् । कोऽडा वेद यत आवभूव त्वं हि खां वेत्थ योऽसि सोऽसि, न ते विष्णोर्जायमानो न जातो देवस्य महिम्नः परमं तमाप । योऽस्याध्यक्षः परमे व्योमन् सोऽङ्ग वेद यदि वा न वेद । न तस्य कश्चित् पतिरस्ति लोके न वेदिता नैव च तस्य लिङ्गम् । न तं विदाथ य इमा नजान, यतो वाचो निवर्तन्ने, अप्राप्य मनसा सह, आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न वि- भेति कुनश्चनेत्यादिश्रुतिभ्यः । चेदाई समतातीनि वर्तमानानि चार्जुन । भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चनेति गीता- पाम् । यं नायं भगवान ब्रह्मा जानाति परमं पदम् । तं नताः स्म जगद्धाम सर्व सर्वगताऽच्युतम् । यं न देवा न मुनयो न चाहं न च शङ्करः । जानाति परमेशस्य तद्विष्णोः परमं पदम् । तं नताः स्म जगद्धाम सर्व सर्वगताच्युतम् । न देवा न मुनयो नचाहं नच शङ्करः । जानाति परमेशस्य तद्विष्णोः परमं पदम् । वाराहे च । प्रजापति च रुद्रं च सृजामि च हरामि च केऽपि मां नैव जानन्ति मम मायाविमोहिता इति स्मृतेश्च । ननूदाहतस्प शास्त्रम्य स्वरूपविषयकज्ञाननिषेधपरत्वात् कथमुक्तार्थे मामाण्य- मितिचेन्न । कैमुत्यन्यायेन उक्तार्थेऽस्य सिद्धत्वात् । स्वरूपानुभ- वाभावे मुतरां तच्चेष्टितानुभव इति तात्पर्यात् । स्पष्टं चोक्तमतन्ना- रायणीये, ब्रह्मादीनां सलोकानामृपीणां च महात्मनाम् । सांख्या- ·. १२० घेदान्तरनमज्जूपायाम् । नां पोगिनां चापि यतीनामात्मदिनाम् । मनीषितं विजानाति केशवो न तु तस्य ते इति । उक्तशास्त्रस्य चेयत्तावच्छिन्नस्वरूपा- दिविषयकज्ञाननिषेधपरत्वं बोध्यम् । अन्यथा, आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न विभेति कुनश्चनेति विद्वत्तोक्तिविरोधः स्यादिति भावः । सोऽग वेद यदि वा न वेदेखत्र, यदि-चा-शब्दोऽवधारणाः । याथात्म्येन बेद जानात्येव सर्वज्ञत्वात् । या सर्वज्ञः सर्वविदिति वाक्यान्तराद । इयत्तावच्छेदेन तु न वेद । भगवत्स्वरूपगुणादी- नामियत्ताशून्यत्त्वेनानन्तस्त्रात् । सत्यं ज्ञानपनन्तं ब्रह्मेति श्रुतेः । सष्टार्थ चान्पत् । एवं पदारविन्दस्पाङ्गत्वेऽप्यनागिनोरभेदवि- वक्षयाऽचिन्सशत्त्यादिविशेषणोक्तिरविरुद्धानुसन्धेया । किश्च । कृष्णपदारविन्दादित्यत्र पदशब्दग्रहो विग्रहयुक्तस्यैव भाग- नतः प्रपत्तव्यतां द्योतपति । अरविन्दशन्दश्च सौन्दर्यज्ञापकत्वेन तत्पदनखसौन्दर्य ध्वनयति इति विवेकः ।। अथ, न विना गुरुसम्बन्ध ज्ञानस्याधिगमः कृतः । गुरुः पा. रयिता तस्य ज्ञान प्लवमिहोच्यते इति भारते शुकं प्रति जनक- वाक्याव सर्वस्यापि साधनजातस्य गुरूपसत्तिपूर्वकत्वाद् गुरूप- सत्तिर्विधीयते । स गुरुमेवाभिगच्छेत् समित्याणिः, आचार्यदे- वो भव, यथा सौम्य पुरुपं गन्धारेभ्योऽभिनद्धाक्षमानीय तं ततो विजने विसृजेत् स यथा तत्र माङ् वोद वाघराङ्वा विसृष्ट- स्तस्य यथाभिननं प्रमुच्य ब्रूयादेतो दिशं गन्धारा एनां दिशं प्रति, स ग्रामाद् ग्रामं पृच्छन् पण्डितो मेधावी गन्धारानेव सम्पये- क्षेत्रमेहाचार्यत्रान पुरुषो वेदेत्यादिश्रुतिभ्यः । श्रीगुरुलक्षणं च श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठं, विपु वर्णेषु सम्भूतो मामेव शरणं गतः । नि. त्यनैमित्तिकपरो मदीयाराधने रतः । आत्मीयपरकीयेषु शमो दे- शिक उच्यते इति । आचार्यों वेदसम्पन्नो विष्णुभक्तो विमत्सरः ·मृतीया कोष्ठः। " मन्त्रज्ञो मन्त्रभक्तश्च सदा मन्त्रालयः शुचिः । गुरुभक्तिस- मायुक्तः पुराणको विशेषतः । एवंलक्षणसम्पन्नो गुरुरित्यभि- धीयते इति श्रुतिस्मृत्युक्तलक्षणमेन गुरुं समाश्रयेन्मुमुक्षुः । वि. पर्यये दोपस्मरणात् । भिननावाश्रितः स्तब्धो यथा पारं न ग. छाते । ज्ञानहीनं गुरुं प्राप्य कुतो मोक्षमवाप्नुयादित्यादिना । अथ शिष्यलक्षणम् । तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगोत समि- पाणिः, परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् बामणो निर्वेदमाया ना- स्त्यकृतः इवेन, तस्मै स विद्वान उपसनाय सम्पपशान्तचित्ताय शमावितायेति श्रुतिभ्यः आस्तिको धर्मशीलश्च शीलवान वैष्णव: शुचिः । गम्भीरश्चतुरो धीरः शिष्य इत्यभिधीयते इत्यादिस्मृतेः । तवादी श्रीगुरु शिष्पं जातिगुणादिना परीक्ष्य तस्मै गुरुपरम्परों- पदेशपूर्वक विद्यामुपदिशेत् । शिक्षायाः परीक्षापूर्वकत्वं विधीयते श्रीव्यासेन । नापरीक्षितचारित्रे विद्या देया कथञ्चन । यथा हि कनकं शुद्धं तापच्छेदनधर्पणैः । परीक्षेत तथा शिष्यानीक्षेत कुलगुणादिभिः । मोक्षधर्मे । परम्परोपदेशश्च सआचार्यवंशो ज्ञेयो भाति । आचार्याणामसासौ येनाक्षरं परमं वेद सत्यं, भोगा- च तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्यामित्यादिश्रुतेः । परम्परामुपदिशेद् गुरुणां परमो गुरुः । अनुकासन सदा शिष्यं गुरुरौरसपुनयव । विद्या समाहितो भूत्वा ग्राहयेदुपधि विना । तथोपनिपदो विद्या वि. श्वासज्ञानवर्द्धनीम् । अन्यामाध्यात्मिकी विद्या शिष्यावस्थानुरू- पत इति स्मरणाच । अथ नमस्कारादिपूर्वक उक्तलक्षणाद् गुरो- रुक्तलक्षणो मुमुक्षुः शास्त्रोक्तविधानेन शिक्षितां विद्यां गृहीयात् । नमस्कृत्य गुरुं दीर्घ प्रणामैत्रिभिराहतः । तत्पादौ गृह्य मूर्मि से निधाय विपिनान्वितः । गृह्णीयान्मन्त्रराजं तं निधिकाङ्क्षीय निर्ध- नः । दत्वा तु दक्षिणां तस्मै यथाशक्ति यथाविधि । तपर्चये ।

·बेदान्तरमभक्षापाम् । यथाकालं पाधं चास्य सदा चरेदिति स्मृतेः । अधोक्तेषु कर्मशा- नादिपु साधनेषु असमर्थस्य यया भगवदुपपत्तिरुक्ता तथोपपत्ते रङ्गानामनुष्टानमत्यन्तदुप्करं ज्ञाता तत्राप्यसमर्थस्य श्रीगुर्वाज्ञान- त्तिविधीयते । यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यते कविता हाः मकान्ते महात्मनः । आचार्यदेवो भरेत्यादिश्रुः तिभिः । आचार्योपासनं शौचमित्यादि । अन्ये वमनानन्तः श्रुलाऽन्येभ्य उपासने । तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणा इति भगवदचनाच गुज्ञिानुचित्वं नाम देवयच्छीगुरोः शुश्रूपा- परो भूत्वा तदाशानुसारित्वम् । आत्मनः सर्वोपापानईतां मत्वा श्री.गुरुदेव एव ममोपायोपयश्चेति व्यवसायदान यथा वाला स्वहिताहितानभिज्ञो मातरमेव सर्वभावेनानुसरति, तन्माता च ते सर्वापद्भयो रक्षति, सर्व योगक्षेमं वदनि च तथैर सहिताहितं सर्व त्यक्त्वा श्रीगुरुशुश्रूपारतो मुमुक्षुर्यदा भवेत् तदैव तस्य सर्वात्मना रक्षणं योगक्षेमं च करणावरुणालयः श्रीगुरुः स्वयमेव करो. तीति स्तनन्धयशिशुरोगनिवृत्त्यर्थ तन्मात्रौपधभक्षणादिवदित्यर्थः । तस्यानुवृत्तिमकारश्च, गुरुरेव परं ब्रह्म गुरुरेव परं धनम् । गुरुरेव परः कामो गुरुरेव परायणः । गुरुरेव परा विद्या गुरुरेव पराग- निः । अर्चनीयश्च बन्धश्च कीर्तनीयश्च सर्वदा । ध्याये जपेनमेद् भल्या भजेदभ्यचयेन्मुदा । उपायोपेयभावेन तमेव शरणं व्रजे. त् । शरीरं चाऽसु विज्ञान यासः कम गुणान् वमन् । गुर्व) धारये ग्रस्नु स शिष्यो नेनरः स्मृत इति जयदाख्यानसहितायाम् । किञ्च । श्रीगुरुविमुखं पुरुपं श्रीपुरुषोत्तमोऽपि त्यजनीति तत्रै- वोक्तम् । अतो गुर्वनुत्तिः सलिना कार्या । नारायणोपयाति गुरोः प्रच्युतस्य दुर्बुद्धेः । कमलं जलादपतं शोपयति रावन तो. पयति । श्रीविष्णोः प्रतिमाकारे लोहबुद्धिं करोति वा । यो गुरौ ·" तृतीपः कोटा मानुपं भावमुभी नरकपातिनौ । सामान्यतो विशेषांश्च तस्मै पानशेत । चिनोति स भाचार्यस्तो टुझेन काचित् । गुशब्दस्वन्धकाराख्यो रुशब्दस्तबिरोधकः । अन्धकारविरोधि. खाद् गुरुरित्यभिधीयते । गुरोश्च गुरवः सरे पूजनीया विशेषतः । गुरुदारामुनादीच गुरुपद् वृत्तिमाचरेत् । किञ्चोक्तलक्षणो गुरुभक्तो मुमुक्षुः कदापि न त्याज्यः । शरणागनत्यागे दोपवाहुल्यस्मरणा- त् । परन्तु तस्य पूर्वोक्तानुत्तिमार्गभङ्गे सति तदर्थे भगान्त प्रार्थ- येत् । तमपि पुनस्तस्यापराधं ज्ञापयेत् । स्वापराघज्ञाने यदि न बहु मन्येत वा तस्य त्पागे न दोप इनि विवेकः । यदि शिष्यः पतेन्मार्गात्तं प्रयत्नेन वारयेत् । श्रियः पत्युः पदाम्भोजे गुरुर्या- चेत नदितम् । तेन मम्मापणादीनि वर्जयेदनिवर्तने । न निशा. समपि व्यक्तं विसने गुरुतनिधौ । गुरोर्यत्र परीवादो निन्दा चा- ऽपि प्रवर्तते । तत्र को पिधातव्यो गन्तव्यं वा तनोऽन्यतः। आचार्यस्य प्रसादेन मम सर्वममीवितम् । माप्नुयामिति विद्या- सो यस्याऽस्ति स सुखी भवेत् । येनेर गुरुणा यस्य न्यासविद्या मदीयते । तस्य वैकुण्ठदुग्याब्धिद्वारका सर्व एव स । ऐहिकामुष्मि- के सर्व गुरुराक्षरप्रदः । इत्या ये न मन्यन्ते त्यक्तव्याते मनी- पिभिः । एकाक्षरपदातारमावायं योऽवमन्यते । शुनो योनिशत माप्य चाण्डालेपभिजायते इत्यादिभ्यः । एवं नस्य श्रीगुरुदेव- ताकस्य सनाथस्य पुरुपायैहिकामुपिकं सर्व गुरुरेव करोति । श्रीगुर्वाज्ञापालकस्य कृत्यान्तरं नास्तीति भावः । तथाचाह वनप- चणि सात्यकिः श्रीवलदेवं प्रति, ये नाथरन्तो हि भवन्ति लोके ते नात्मकर्माणि समारभन्ते । कार्येषु तेषां प्रभवन्ति नाथाः शै- व्यादयो राम यथा ययातिरिति । किञ्च, गुर्वाज्ञानुवर्तनादेव सर्वे- सितोपलब्धिारते आद्यपर्वणि. गुरुशिष्याख्याने श्रीभगवता सूब ·घेदान्तरवमञ्जूषायाम्। कृता व्यासेनैव निपुणं विस्तरेणैव वर्णिता तत्रैव द्रष्टव्या । पा- पिष्टः क्षवबन्धुश्च पुण्डरीकश्च पुण्यकृत् । आचार्यवत्तया मुक्ती सस्मादाचार्यवान् भवेदित्यादिवाक्यानि अनुसन्धेयानि । किछ । सर्वेपामप्युपायानां श्रद्धापूर्वकत्वात् सात्त्विक्पा श्रदया सर्वमनुष्टे. यम् । तथाचाम्नायते, श्रद्धया देयम् अश्रदयाऽदेयं श्रद्धयाऽमि: सामन्यते इत्यादि । इमं स्तवमधीयानः श्रद्धाभक्तिममन्वित इति भीप्पोक्तः । अश्रद्धया कृतस्याऽसुरभागित्वमप्युच्यते हरिवंशे श्री- कमनेन । अश्नोत्रियं श्रादमधीतमवतमदक्षिणं यज्ञमनृलिना हुतम् । अश्रद्धया दत्तमसंस्कृतं हविर्भागाः पडते तत्र दैत्यसत्तमेति । गी- यने चाऽश्रद्धया कृतस्य नैप्फल्यम् । अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्त- सं कृतं च यत् । असदित्युच्यते पार्थ न च तत् मेत्य नो इहेति । श्रद्धापूनं वदान्यस्य इतमश्रद्धयेतरादित्यादि । अन्यान्यप्यतु- सन्धेयानि ॥ ८॥ अथ भक्तियोगमाद कृपाऽस्य दैन्यादियुजि प्रजायते यया भवेत् प्रेमविशेषलक्षणा ॥ भक्तियनन्याधिपतेर्महात्मनः सा चोत्तमा साधनरूपिका परा ॥९॥ कृपास्यति । अस्य निरतिशयस्वाभाविककारुण्यवात्सल्य- समासौहार्दसत्यप्रतिज्ञत्वादिगुणाब्धेः श्रीकृष्णस्य कृपा दैन्यादि- युजि पुंसि मनायते इति योजना । उपाया नैव मिद्धयन्तीत्यपाया विविधास्तथा । इति या गर्बहानिस्तदैन्यं कार्पण्यमुच्यते इति वचनान्यं कार्पण्यमादि यस्यासौ दैन्यादिः। पडझा पूर्वोक्ता धारणागतिस्तत्संपन्ने झनन्यसपने जने पूर्वोत्तोपायेषु प्रपत्रेव परा- ·तृतीयः कोष्ठः। मर्शात्तस्याः माघान्पोपायता सुचिता । प्रतिज्ञातं चैतन स्वपमेष सत्पप्रतिज्ञेन भगवता । तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत | त. ससादात परां शान्ति स्थान प्राप्स्यमि शाश्वतम् । मामेव ये प्र... पद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते इति । सत्यप्रतिज्ञत्वं च स्वस्य श्रीमु. खेनैवोक्तं वनपर्वणि द्रौपदर्दी प्रति । पतेद् घोहिमवान् शीघ्र्येत् पृ. थिवी शकलीभवेत् । शुप्येत्तोयानिधिः कृष्णेन में मोघं पचो भदति । वाल्मीकीयारण्यकाण्डे च, अप्यहं जीवितं जयां वां वा सीते सलक्ष्मणाम् । न तु प्रतिज्ञा संश्रुत्य ब्राह्मणेभ्यो विशे.. पतः । तदवश्यं मया कार्यमपीणां परिपालनम् । अनुक्तेनापि देहि मतिज्ञायाऽय किं पुनरिति । सत्पप्रतिशत्वादिगुणाश्रयत्वे. ऽप्यशक्तस्य सर्वे गुणा हकिश्चित्करा इत्याशङ्काव्यात्तये वि. शिनाष्ट अनन्याधिपतेरिति । अन्योऽधिपतिर्यस्य सोऽन्पा, धिपतिः । नान्याधिपतिरनन्याधिपतिरिति तस्य । तमीश्वराणां परमं महेश्वर, तं देवतानां परमं च दैवतम् । पति पतीनां परमं परस्ताद्विदाम देवं भुवनेशमीच्यम् । न तत्समोऽस्त्य: भ्यधिकश्च दृश्यते । न तस्य कश्चित् पतिरस्ति लोके नवेशिता नैव च तस्य लिङ्गम् । न तस्य कश्चिजनिता नचाधिपः । स कारणं कारणाधिपाधिप इति । त्वं ब्रह्म परमं धाम पवित्रं परमं भ. वान् । पुरुपं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम् । आहुस्त्वामृपय:- सर्वे देवापर्नारदस्तथा । असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीपि मे। एवमेतद्यथात्य त्वमात्मानं परमेश्वर । भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते । न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो लोकत्रयेऽध्यम. तिमप्रभावः। यस्मात् क्षरमतीतोऽहमारादपि चोत्तमः । अतो- ऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः । मत्तः परतरं नान्यत् किश्चिदस्ति घनअयेत्यादिश्रुतिस्पतिभ्यः । अतिशयसाम्यानई- .

·३ वेदान्तरवमजूपापाम् । स्वरूपगुणादिकस्येति यावत् । अत एत्र, महात्मने इति । म हान् आत्मा स्वरूपं यस्येति यावत् । विश्वात्मस्वात् । अनेन स. चनीवनिकायतिवेत्तृतमुक्तम् । अमौ माम अमायया मपनो भ. जति, प्रपत्तिव्याजेन वा मां वञ्चयतीति प्रत्यक्ष पश्यतीति भावः । यद्रा महांश्वासावात्मा च तथा । तस्य महत्वं च, औदार्यक्षमा- वात्सल्यसौशील्पादिमहद्गुणाश्रयत्वम् । अनेन भक्तिप्रपत्यङ्गानु- धनानणां तयाजमात्रेणाऽपि भजनां निरतिशयकारुण्यौदार्य- क्षमादिगुणपरवशतया तेपां गुणदोपादीन अनवकलय्य भक्तिमप- तिफलमदातृत्वमुक्तं भवति । किञ्च । प्रपत्तियोगस्य संयोगपृथ- • क्त्वन्यायेन स्वातन्त्र्योपायवं, भत्त्याद्युत्पादकलं चाऽविरुद्धम् । , तंत्र स्वतन्त्रोपायवं पूर्वमेवोक्तम् । भक्तिसाधनत्वं चेदानीमुच्यते । ययेति । यया प्रपत्त्युदोधिनया भगवत्कृपया भक्तिर्भवेदिति सा. मान्योक्तिस्तल्लक्षणं च निष्कामतया भगवत्सेवनम् । तथाच श्रु. तिः। भक्तिरस्य भजनमिति, तदिहामुत्रोपाधिनैराश्यनैवामुषिम- न मन:कल्पनामिति । व्याख्याता चेयं नारदपञ्चरात्रे, सर्वोपा.. घिविनिर्मुक्तं तत्परत्वेन निर्मलम् । हृषीकेण हृषीकेशसेवनं भक्ति- रुच्यते इति । लिङ्गपुराणेऽपि । भज इत्येप वै धातुः सेवायां परिकीर्तितः । तस्मात् सेवा बुधैः मोक्ता भक्तिशब्देन भूयसी । भजनं भक्तिरित्युक्तं वामनःकायकर्मभिरिति । मसङ्गाद्भक्तिविशेषा निरूप्यन्ते । सा च भक्तिर्द्विधा साधना रूपिका, फलरूपा चेति । अनेकजन्मानुष्ठितपुण्यपुओत्पनाया साधनजन्यत्वात् - साधनरूपिकेति विवेकः । तथाच जन्मान्तरस. हस्रपु तपोदानसमाधिभिः । नराणां क्षीणपापानां कृष्णे भक्तिः मजायते इति वचनात् । सा द्विधा, वैदिकपौराणिकादिभेदात् । तत्र वैदिकानुष्ठानरूपा मधुविद्याशाण्डिल्यविद्यासत्यविद्यादि।तत्र ·हतीया कोष्ठः। मणिकानामेवाधिकारस्तथोक्तमपशूद्राधिकरणे श्रीनिवासाचा- रर्यचरणैः । पुराणोक्तरीत्या भगवदाराधनपरता द्वितीया । तत्र श्द्रोऽपधिक्रियत । यथा पाये । सर्वेऽधिकारिणो पत्र हरिभक्ती यथा नृप इति । यदा पराभक्तेः साधनभूता साधनरूपिका । यथा पञ्चराने मुर्षे विहिता शास्त्रे हरिमुद्दिश्य या क्रिया। सैव भक्ति- रिति मोक्ता यया भक्तिः परा भवेदिति । तत्र सामान्यक्रिया- विधानात सर्वेऽप्यधिक्रियन्ते । तथाच गीयते स्वे स्खे कर्मण्यभि- रतः संसिद्धि लभने नरः । स्वकर्मनिरतः सिद्धि यथा विन्दति तच्गु । यतः मतिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् । स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धि विन्दति मानव इत्यादि । अत्र, स्वे खे इति, माना इति सामान्यपदप्रयोगादस्या अधिकारिणः सर्वसामान्य- त्वं सूचितम् । अथकर्मयोगाद्यनुष्ठानरूपाज्ञापालनव्याजप्रसन्नेन भगवतादीयमाना सम्पदार्थविषयकात्मज्ञानोत्तरभाविनी भक्तिः फलरूपोच्यते । सेव परा प्रेमलक्षणा घेत्यादिशब्देनाभिधीयते । रूपादिविषयकेन्द्रियष्ट- त्तिवदनवच्छिनस्वाभाविकभगवरस्वरूपगुणादिविषयिका पापदा- हमरीतम नोटत्तिः । २ | या प्रीतिविवेकानां विपर्यवनपायि- नी। वामतुम्मरतः सा मे हृदयान्नापसपतु इति । सैव ध्रुवा स्म- तिरुच्यते । अहारशुद्धौ सत्तशुद्धिः सत्त्वशुद्धौ धुवा स्मृतिरिति, श्रूयते । सनतं कीत्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढवताः । नमस्यन्तश्च मां भत्त्या नित्ययुक्ता उपासते । मञ्चिता महतमाणा बोधयन्तः परस्परम् । कथयन्नश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति चति भगव- दुक्तेः । तस्या ज्ञानोत्तरभावित्वं च सयं गीतं श्रीमुखेन । ब्रह्म- भूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न कासति । समः सर्वेषु भूतेषु भ- द्भक्ति लभते पराम् । सैव श्रीभगवत्स्वरूपादिविषयकप्रत्यक्षानु- ·२२८ वेदान्तरमजूषायाम् । भवहेतुरपि तत्रयोच्यते । भराया मामभिजानाति यावान् यश्चा- ऽस्मि तत्वतः । ततो मा तत्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् इति । भवेशोऽत्र स्वस्य चेतनाचेतनात्मक विश्वस्य च ब्रह्मात्मकानुभवपू. कविश्वरूपे भगवति तच्छरस्यात्मनाऽवस्थानम् । तत्त्वं च श्री- पार्थसारथिना दर्शितम् अर्जुनाय । तेन तथैवानुभूय विस्तरे- णोक्तम् । पश्यामि देवास्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसंघा- न । प्रमाणमीशं कमलासनस्थमपीश्च सर्वानुरगाँश्च दिव्यानि स्यादिना । एतदुक्तं भवति । विश्वरूपब्रह्मणः श्रीपुरुषोत्तमस्य विश्वात्मत्वेन विश्वजगतोऽधिकरणवाद विश्वं जगत् तत्राऽवतिष्ठते शक्त्यात्मना । विष्णुधर्मोत्तरे, ब्रह्मा शम्भुस्तथैवार्कश्चन्द्रमाश्च शत- ऋतुः। एवमाधास्तयैवान्ये युक्ता वैष्णवतेजसा । जगत्कार्यावसानेतु वियुज्यन्ते स्वतेजसेति।परापरात्मकशक्तिरूपत्वाच्च विश्वस्येति नि. “विवादः। तथाच गीयते । अपरेयमिनस्त्वन्यां प्रकृति विद्धि मे पराम्। जीवभूनां पदावाहो ययेदं धार्यते जगदिति । तथैव सर्वाधिका- रिणामधिकाररूपाः शक्तयस्तस्यैव तत्रैव तिष्ठन्ति । सृष्टिसमये तत्तदधिकाराहाणां ब्राह्मरौद्रादिपदारोहणयोग्यानां तत्तजगत्त्र- तृत्वसंहत्त्वादिशक्तिभिर्युनक्ति । मलये च तान् विश्वाधिकारि- णस्ताभिर्वियुनक्ति । परं तु सर्वावस्थानस्य सावींदकत्वाविशेष एच । तथा मुक्तानामपि विश्वरूपे भगवति तदात्मकतयाऽवस्था- नमविद्धम् । स एव भगवद्भावापत्तिलक्षणमोक्षः सायुज्यशब्देना- ऽप्युच्यते । नच स्वरूपैक्यं सायुज्यमिति वाच्यम् । भेदस्यापि श्रवणात् । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशं तन्महिमानमिति बीनशो- का, पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा जुष्टस्ततस्तेनाऽमृतत्वमेतीति भेदज्ञानान्माक्षश्रवणान्माक्षेऽपि भेद उक्तः, तन्महिमानमिति इत्यनेन । स्पष्टं चान्यत्र । निरअनः परमं साम्यमुपैति । व्या- ·-- तृतीयः कोष्ठः। ख्यातं श्रीमुखेनैतवाक्य, मम साधर्म्यमागता इति । ययोदक शुन्छ शुदमासिक्तं ताहगेर भवति एवं मुविजानत आत्मा भवति - तपेति । आह च श्रीणाशरः । निरस्तानिशयाहंाद मुखभाईक- लक्षणा । भेषनं भगात्माप्तिरेकान्तान्त्यन्तिकी मतेति । किश्च सा- युज्यशब्दस्य स्वरूपैकवेऽभ्युपगते, एतासामेव देवताना सायुज्यं साहिता समान लोकतामामोतीति श्रुतिविरोधापत्तेः। न हि युगपद क्रमेण वा अनेकदेवनासायुज्यसिदिः । एकैनैक्यापत्तौ पुनरन्यैः कथमक्यमापद्यते । ऐक्यापनस्य पुनर्भेदासंभवात् । न च ब्रह्म- विद् ब्रह्मर भवनीति साधारणश्रुतेरैक्यविधानश्रवणादिति वाच्य- म् । ब्रह्मात्मकत्वेन तत्वोपदेशस्याविरुद्धत्वात् । तचोक्त पूर्वमेक अन्यथा ब्रह्मविदाप्नोति परामति कर्मकर्तृव्यपदेशब्याकोपा । अलं विस्तरेण । किञ्चोक्तलक्षणाया भक्त सत्सङ्गमूलत्वात स- सडोनियनकर्मवद्यावन्मनोनश्चल्यम् आवश्यकतयोक्तलक्षणभक्ती- प्मुभिः कर्तव्यः । सतां लक्षणं च, भगवदिक्षातणीकृतसपुरु- पार्यकत्ते सति भगवदाज्ञाविरुद्धाचारशून्यत्वं, तन्नियोगकैडूर्य- पुरुषार्थपरत्वे सात अन्यपुरुपार्थेच्छाकालुप्याभावतं वा । यथा । पाने कार्तिकमाहात्म्ये । वरं देव मोक्षं न मोक्षावधि वा न चान्य तृणेऽहं चरेशादपीह । इदं ते वपुर्नाथ गोपालबालं सदा मे मनम्या. विरास्ता किमन्यैः । कुवेरात्मजी बद्धमुत्यैव यत् त्वया मोचिती भक्तिभाजी कृतौ च । तथा मेमभक्ति स्त्रका में प्रयच्छ, नमोक्षे ग्रहो प्रेऽस्ति दामोदरेह । इयशीपीयनारायणव्यहस्तके, न धर्म काममर्थ वा मोक्ष वा परदेश्वर । मार्थये तब पादाब्जे दास्यमेवामिकामये । पुनस्तत्रैव । युनापुनर्वरान् दित्सुबिष्णुमुक्ति न याचितः भक्ति- व ता येन प्रादं तं नमाम्यहम् । वैष्णवे महादः । कृतकृ- स्योऽस्मि भगवन् वरेणानेन यत् त्वाय । भवत्री स्व-समादेन भ- ·वेदान्तरेनमञ्जूषायाम् । क्तिरव्यभिचारिणी । धर्मार्थकामैः किं तस्य मुक्तिस्तस्य करे स्थि- ता। समस्तजगतां मृले यस्य भक्तिः स्थिरा त्वयि । तत्रैव बा- लकान् पनि । तस्मिन् प्रमन्ने किमिहास्त्यलभ्यं धर्मार्थकामरल- मापकास्ने । समाश्रिताद ब्रह्मनरोरनन्नानिःसंशयं यास्यथ व म. हरफलम् इत्युक्तिस्तु तेषां प्रवचनाथिका, न खेच्छाविपयिकेति योध्यम् । अन्यथा पूर्यापरवाक्यविरोधापत्तेः । पञ्चरावे च । ध. मार्थकाममोक्षेषु नेच्छा मम कदाचन । त्वत्पादपङ्कजस्यायो जी- विनं दीयता पम । मोक्षं सालोक्यसामीप्यं मार्थये न धराधर । इच्छामीह महाभाग कारुण्यं तर मुत्रनेत्यादि । एतादृशानामेका- नभक्त,ना दर्शनादिनैव पुरुषार्थासिः, किं पुनर्दीर्घकालसंगत्येति के पुत्यन्यायमाइ श.सं तेयां दौर्लभ्य द्योतयद् । यस्यानुभवपर्यन्ता दुदिनसे प्रतिष्ठिता। नटिगोचराः सर्वे मुच्यन्ते सर्व किरिषैः । पौकरे। दुर्लभा भगायोगमाविनो भुवि मानवाः । तदर्शनात तेदा लापात सुलभं शाश्वतं पदमिति । नैतदाचर्यमत्र शङ्कनीयम् । तत्र पुम्पोतमस्य सदैव सान्निध्यश्रवणात् । सन्धि ध यार्ग सन्धत्ते घमणेशो रमते तस्मिन् नु जीर्ण शयाने नैन जहात्यहासु पूर्व- निति नैत्तिरीयाः ।मियो हि शानिनोऽत्यर्थमहं सच मम प्रियः । न त्यजयं कथश्चन । यन्मयतेन गोविन्दे ये नरा न्यस्तचेतसः । विषयत्पागिनस्तेषां विनेयं च तदान्तिक इति । नारायणे.ते यस्या- ऽस्ये वर्तते नापमङ्गलम् । नारायणस्तमन्त्रास्त्रे वत्सं गौरिव वत्स- लेनि स्मृनयश्चेतिाच्यवननहुनवाद च । सभापो दर्शनस्पर्शः की- ननं स्मरणं नथा । पावनानि किलेतानि साधूनामिति शुश्रुम । मन्या: अंयोथिभिः सन्तः पुण्पतीर्थफलोपमाः क्षणापामनयोगो. ऽपि न तेषां निष्फलो भवेत् । साधूनां दर्शनं पुण्यं तीयंभृता हि मासः । कालेन फलते तीर्थ सद्यः साधुमपाग इति । सद्भिरेव

·तृतीया कोष्टः।
सहातात सादा कुतिसङ्गममा सद्भिविवाद मैत्रींच नामद्भिः कि-
चिदाचोदिति । अन्यानि धर्मस्य गोनिः माथुममागमः । मो-
हम.लस्य योनिहि मुहैः सह समागत इत्याद्य सन्चेपः। किशो-
तनागा भागाता भगातोऽपारियेत सेवनीयाः। मम मद्भक्त.
भक्तपु भीतिरभ्यधिका भोत् । तस्मान्नद्भक्तभक्ताश्च पूजनी-
या विशेस इति भावहुक्तः । तस्मादिषगुपलादाय वैष्णमान् प.
रितोपो । प्रसादमुमुखो विष्णुस्तेनैव स्यान्न मंशय इनि व्या.
सवचनात् । सिद्धिर्भवति वा नेनि संशयोऽतसेपिनाम् । न मं-
शरस्तुत गक्तपरिचरितात्मनाम् । केवलं भगवत्पादभत्रया निर्मल
मनः । न जायते तथा नित्यनद्भक वरणार्चनादिति शाण्डिल्यस्मू-
तेश्च । किञ्च, अभानिस्वमदम्भितमहिमा शान्तिराजार ! आचा-
योपामनं शौच स्पैर्यमालविनिग्रहः । इध्यापु बैगम्यमनमई-
कार पाच । जन्ममृत्युनराव्याधिदुःखदोपानुदर्शनम् । अन-
तिनभिजतः पुत्रदारगृहादिषु । नित्यं च समाचत्तत्समिशानि-
टोपपत्ति । मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी । विवि.
तदेशनवितमरतिर्जन मादि । अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्वज्ञानार्थ-
दर्शनम् । एतज्ज्ञानमिति मोक्तमज्ञानं यदनोऽन्यथेति । एतेषां स-
सापनी परिकलात् पूर्वोक्तनाग मुमुक्षुण, युगमयोऽ१ नि-
सादिरनि ।॥ १ ॥
इति श्रीभगवत्पुरुषोत्तमाचार्यविरचिनायां वेदान्तरबमनपायां
सिद्धान्तविटती साधनसंग्रहाधारो नाम
तृतीयकोष्ठिका समाप्ता ॥३॥

·१३२ [दान्तरवमजूषायाम्। एवं तावत् पूर्वस्मिन् प्रकरणे साधनकदम्बः संग्रहेण निरूपि. तः । इदानीमत्र फलविवक्षया सर्वशास्त्रार्थ संगृहुन् पूर्वप्रतिपादि- तमर्थ संग्रहेण संस्मारयति अल्पबुद्धीनामुपकारार्थं भगवान ग्रन्थकार:- उपास्यरूपं तदुपासकस्य च कृपाफलं भक्तिरसस्ततः परम् ॥ विरोधिनो रूपमथैतदाप्ले- ज्ञेया इमेऽर्था अपि पञ्चसाधुभिः ॥ १० ॥ उपास्यरूपमित्यादि । इमे पश्चाप्याः साधुर्मिनेया इ- त्यन्वयः । तत्रोपास्यस्य भगवतः श्रीपुरुषोत्तमस्य रूपं खाभा. विकाचिन्त्यानन्तापरिसंख्येययावदात्मवृत्तिमार्वज्ञादिवात्सल्पकार- ण्यसौशील्यादिकल्याणगुणाश्रयत्व सर्वशरण्यत्वं जगजन्मादि- कारण शास्त्र योनित्वं मोक्षपदातृत्वं मुक्तपाप्यत्वं सर्वोपास्यत्वं सर्वनियन्तृत विश्वात्मत्वम् अतिशयसाम्यानहमहिमैश्वर्यत्वम् अनन्तानवयनकाशात्मकनिरतिशयमाद्दवयौवनसौन्दर्यादिदिव्य गुणनिलययोगिव्येपदिव्यमङ्गलविग्रहवत्वं चेति, स्वभावतोऽपास्त- समस्तदोपमित्यादिना प्रतिपादितम् । तदुपासकस्यति । तस्य भगवत उपासको यो जीवात्मकदम्बस्तस्य रूपमिति शेषः । देहेन्द्रियमनःप्राणवीभ्यो विलक्षणलं, ज्ञानस्वरूपले सति जाना. 'श्रयत्वं, श्रीभगवदायत्तस्वरूस्थितिपत्तिकत्वं प्रतिक्षेवभिन्नत्वम- गुपरिमाणकत्वं भगवत्पन्नवादि । तदप्युक्तम्-झानस्वरूप मित्यादिना । कृपाफलमिति । भगवत्कृपायाः फलं मोक्ष- लक्षणं सर्पकर्मध्वसाभायपूर्वकपमस्तनिःशेपाऽविधानियात्मक- परिपूर्ण गावदात्मभाविब्रह्मस्वरूपादिविषयकानुभूतिसन्ततिर्मुक्तिरि- तितदेवभावद्भावापत्तिमायुज्यमाम्यादिशब्दभिधीयते। आह चैत्र ·चतुर्थः कोष्ठः। श्रीपराशरः । निरस्तातिशया हादसुखभावकलक्षणा । भैपजे भ- गवरमाप्तिरेकान्तात्यन्तिकी मते.ते । परं ज्योतिरुपपद्य स्वेन र पेणाभिनिष्पद्यते इति श्रुतेः । ३। भक्तिरस इति । भक्ते रस: प्रेमानन्दः फलरूपा भक्तिरिति यावत् । तथा पश्चरात्रे, मनोग- तिरविच्छिना हरिप्रेमपरिजुना । अभिसन्धिविनिर्नुका भक्ति- विष्णुवशंकरीति । पदा भक्तिरमः । भन्या रस्यतेऽनुभूयते इति श्रीभगवत्माक्षात्कारानुभवो भक्तिरेनं दर्शयति भक्तियशः पुरुषो भक्तिरेव भूयसीति श्रुनेः । भाया वनन्यया शक्य अहमेवंविधो- ऽर्जुनेति गानाच । उपलक्षणं चैतत् सर्वोप:यानां कर्मज्ञानभक्ति- अपत्यादिरूपणामिति यावत् । अनेन भगवद्भावापत्तिलक्षणमोक्ष- माप्तिक्रमो विवक्षितः । तथाहि प्रथमं जायमाने पुंसि भगवत्कृपा' कटाक्षस्तनो जन्मनैव साविको भूता मुमुक्षुः स्यात् । तथा च नारायणीये । जायमानं हि पुरुपं यं पश्येन्याम्दनः । साचिका स तु विज्ञेयः स वै मोक्षार्थचिन्तकः । पश्यत्येनं जायमानं ब्रह्मा रुद्रोऽथा पुनः । रजसानपाचैव मानसंसमभिन्नुनामनि । मुमुक्षा यां च सत्यां तत्साधने यतते ततः कर्मज्ञानादिमाधनेनाप्यारों धेन। पुरुपोत्तमः प्रसीदति। परभक्तिपरज्ञानयोरेकतर व्याजीकृत्य आत्मान दर्शयति तस्मै मुमुक्षत्रे । ततः श्रीभगवत्साक्षात्कारानुभवेन तद्भा- वापनो भवतीति संक्षेपः । ज्ञानभक्तिमतामेव भगवत्मष्टत्वेन तत्प. सादजन्यसाक्षात्कारेण मोक्षमागेवमिति भावः । तथा च गीयते भगवता, तेपां ज्ञानी नित्यत्युक्त एकभक्तिर्विशिष्यते । मियो हि शानिनोऽत्यर्थमहं स च मम मियः । ज्ञानी स्वात्यैव मे मतम् । स- पारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रिय इति । शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान में प्रियो नर इत्यादि । यम्य देवे पर भक्तिरिनि श्रृंनेः । स एव भगवत्पमादपियः । कुर्वतस्तै प्रमन्त्रोऽई भक्ति ·वेदान्तरनमञ्जूषायाम् । मभिचारिणीमिति स्मरणात् । तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत । तत्पसात् परां शान्ति स्थान प्राप्स्यसि शाश्वतमिति । सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मदव्यपाश्रयः । मत्प्रसादादवे.मोति शाश्वतं पदमव्ययमिति। यमप वृणुते तेन लभ्यः, तस्वैप आत्मा कृणुते तनुं स्वाम् । तमक्रतुं पश्यति वीतशोको धातुः प्रसादान्म- हिमानत्मात्मनः। भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे । यदा पश्यः पश्यते रुक्म- वर्ण कर्नारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् । तदा विद्वान पुण्यपापे विधूय निरजनः परमं साम्यमुपैनीति श्रुतिस्मृतिभ्यः । एतच्च श्रीनिवा- साचार्य्यचरणैः श्रीवेदान्तपारिजातसौरभभाष्ये निगदभाषितं, मात्र विस्तार्यते । ४ । अथैतदाविरोधिनो रूपमिति । एतस्य श्री. रमाकान्तस्य भगवतः प्राप्तेविरोधिनो रूपं, विरोधि द्विविधम् । मा- मान्यविशेषभेदात् । तत्र विशेषा उच्यन्ते । आत्मस्वरूपान्यथाभा. वदायहेतुत्वात् । तत्र तावत् स्वस्वरूपज्ञाने विरोधिनो ह्यात्मज्ञानद्वारा भगवत्प्राप्तिप- तिबन्धको देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्वनात्मस्वाऽऽत्माऽध्यवमायः भगवन्न गुरुंचते धात्मनोऽन्यपारतन्त्र्याभिमानः। आत्मनो भगवदीयोऽमं. भावनादि । श्रुतिस्मृसात्मकभगवदीयाहीपेक्षा अन्यदेवतार्चनबन्द- ननमस्कारादि।असच्छास्त्राभिलाषा आत्मस्वान्ध्यभावनम्।अहङ्का. रममकारभावदाय चेत्येवमादयः । तथाच अमुर्य्या नाम ते लोका अन्धेन तमसा वृताः। ताँस्ते प्रेत्याऽभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः। नचेदवेदीन्महती विनष्टिरित्यादिश्रुतेः । योऽन्यथा सन्त. मात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते । किं तेन न कृतं पापं चौरेणात्मापहा. रिणा इत्यादिस्मृनेश्च । १। किश्च भगवति देवतान्तरमाम्यभावः। ब्रह्मादिदेवतान्तरवर्गे परत्वबुद्धिः । श्रीभगवदवतारेषु मानुप्यनि- ॥

·चतुर्थः कोष्ठः। यंकादिभाः। भगवदविग्रहेषु श्रीशालिग्रामादिषु पापाण- लोहमपलानीशत्वाचेतनत्वादिभावः। भगवदीयमन्त्रादी शब्दसा- मान्यभावः । भगवदीयगाथायां लौकिकाख्यानप्तादृश्यकल्पना । अनन्तानवद्यस्वाभाविकाचिन्त्ययावदात्मभाविकल्याणगुणाकरेपर- बह्मणि श्रीवासुदेवे निर्गुणत्वमायिकगुणववादिभावना त्यादयो भगवत्स्वरूपतिरोधानेन तत्माप्तिप्रतिबन्धकाः । यो वै स्वां देवता- मतियजति परस्वायै देवतायै च्यवते न परां मामोति पापीयान भवति तमेवैकं विनानथ आत्मानमन्या वाचो विमुञ्चथ इत्यादि. श्री प्रजापतिस्मनौ। नारायणं परित्यज्य हृदिस्थं मभुमीश्वरम् । योऽन्यमर्वयते देवं परबुद्ध्या स पापभाक् । भारते च सप्तर्पिसंदे विष्णुब्रह्मण्यदेवेश देवदेवं जनार्दनम् । त्रैलोक्यस्थितिसंहारसृष्टिहेतुं निरजन।आघातारं विधातारं सन्धातारं जगद्गुरुम् ।विहाय स मज- त्पन्यं विपस्तैन्यं करोति य इत्यादि । अवजानन्ति मां मुढा मानुपी तनुमाश्रितम् । परं भावमनानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम् । मोघाशा मोचकर्माणो मोघताना विचनमः । राक्षसीमासुरी चैत्र प्रकृति मोहिनी श्रिता इनि । यो विष्णोः प्रतिमाकारे लोहबुद्धि करोति वा । यो गुरौ मा. भावमुभी नरकपातिनाविति स्मृतेः। न तत्स- मश्चाधिकच दृश्यते । परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी मानवलक्रिया च यः सर्वज्ञः सर्ववित । अनन्तकल्याणगुणात्मको- ऽसावित्यादिप्रमाणानि क्रमेणात्रानुसन्येयानि। २। किञ्च, खदो- पवाल्यानुमन्धानेन भगवति भारपातभिया तत्यपत्याद्युपाये लाय- पकलाना । प्रपत्तव्ये विश्वासाभावः । सायनान्तरनिष्ठा । मन्त्रा. नरपरिग्रहः । श्रीभगवन्मन्त्रजपपूजादिलक्षणकैङ्काकामान्तरा- मिलापा । भगवदाज्ञापालनरूपस्वधर्माचारलक्षणपरिचर्यायां स्व- गुरुपार्थमानताभिपानः । श्रीभगमुपे बहियामिणि गुरौ मर्त्यत्रु- - है ·घेदान्तरनमञ्जूषायाम् । द्विः। तत्रैव गौरवखिलवादयश्चौपायहानिद्वारा तत्माप्तिमतिबन्ध- का उपायनाशहेतुत्वात् । एतेषां च श्रीगुरौ गौरवविश्वासायभाव- मृतासनताहेतुकत्वात् सर्वेपां गुरुशिक्षितत्वेन गुरुभक्तिनाशानाशा गुरुभके पायस्य च व्याप्तेरव्यभिचारश्रवणात् । यस्य देवे परा भक्तिथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता ह्याः प्रकाशन्ते महा- स्मन इत्यादिसावधारणश्रुतेः । तस्म द्रौ नान्यथाभाव आरोप- णीयः । तथा च गुरुरेव परं ब्रह्म गुरुरेव परा गतिः । स हि विद्यां जनयति तच्छ्रेष्ठं जन्म तस्मै न टुहोस्कदाचनेति श्रुतेः । ए- काक्षरमदानारमाचार्य योऽवमन्यने । शुनो योनिशतं प्राप्य चा. ण्डाले प्रजायते । यो विष्णोः प्रतिमाकारे लोहबुद्धिं करोति वा । यो गुरौ मानुपं भावमुभौ नरकपानिनावित्यादिस्मृतेश्च । ३ । किञ्च धर्मादिवर्गे पुरुषार्थबुद्ध्या तत्माप्तीप्मा, भगवत्परिचर्यादिक्रि. यानुठाने स्वस्वातन्त्र्यभावना । यथेष्टाचारेण शास्त्रविरुद्धतया प्र. त्तिश्चेत्येते फलावरोधितया भगवत्प्राप्तिमतिबन्धकाः । अन्नं पानं ध्र बस्त्रमायुरेश्वर्यमास्पदम् । आपद्यपि न याचेत पूजकः पुरुषो- जमम् । नाप्रसन्नो ददाम्येतद् याचितोऽपि दिने दिने । अयाचि- तोऽपि नरसचे प्रमन्नो विदधाम्यहम् । याचितोऽपि सदा भक्तैर्ना- हिनं कारयेद्धरिः । वालमग्नौ पतन्तं तु माता किं न निवारयेत् । तत्पादभक्तिज्ञानाभ्यां फलमन्यत्कदाचन । न याचेत् पुरुषो विष्णुं याचनानश्यति ध्रुवम्। अहममरगणाचितेन धावा यम इति लोक- हिनाहिने नियुक्तः। हरिगुरुवशगोऽस्मि न स्वतन्त्रः प्रभवति सं. यने ममापि विष्णुः। वेदोक्त ये परित्यज्य धर्ममन्यं प्रकुर्वते । तत्सर्व तब दैत्येन्द्र मत्प्रसादाद भविष्यति । यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य व- तने कामकारतः। न स सिद्धिपवामोति न मुखं न परां गतिम् । तस्मान्डावं प्रमाण ते कार्याकार्यव्यवस्थिती । ज्ञात्वा शास्त्र- ·चतुर्थः कोष्ठः। विधानोक्तं कर्म कर्तुमिहाईसीत्यादिवचनेभ्यः १४ । किश्च देहादौ बहुकालावस्थानेच्छा, श्रीभगवतो भागवताना चाभिजात्यायभिमा- नेन बुद्धिपूर्वकायज्ञाद्यपराधाचरणं ह्यसतां सद्गतिश्च सद्यः साक्षाव प्रतिबन्धका निरयप्राप्तिहेतवो महता प्रयत्नेन वर्जनीयाः । ना- भिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवितम् । कालमेव प्रतिक्षेत निर्देश भृतको यया । मायशः पापकारित्वान्मृत्योरुद्विजते जनः । कृत- कृत्याः प्रतीक्षन्ते मृत्युं प्रियमिवातिथिमिति व्यासोक्तेः । न च मां योऽभ्यसूयति इति गीतायाम् । हरिवंशे श्रीवामनो बलि प्रति, पुण्यं मद्धेपिणां यच्च मद्भक्तपिणां तथा । कथासु मम दैत्येश कथ्यमानामु तत्र वै। अशृण्वन् यो नरो गच्छेत् तस्य संवत्सरा- जितम् । यत्नेन महता तात तत्पुण्यं ते भविष्यतीति । वनपर्वणि दुर्वासाः शिष्यान प्रति । वृथा पापेन राजपेरपराधः कृतो महान् । मास्मानक्षुधान् दृष्ट्वा पाण्डवाः क्षुरचक्षुषा । स्मृत्वाऽनुभावं रा. जोरम्बरीपस्य धीमतः। विमि सुतरां विमा हरिपादाश्रयाज- नात् । पाण्डवाश्च महात्मानः सर्वे धर्मपरायणाः सदाचारता नि. स्पं वासुदेवपरायणाः । द्धास्ते निर्दहेयुर्वै तूलराशिमिवानलः । तत एतानदृष्ट्वैव शिष्याः शीघ्र पलायति । वैष्णवे प्रह्लादः। मयि दोपाऽनुबन्धोऽभूत्संस्तुतावुद्यते तत्र मत्पित्तुस्तस्कृतं पापं देव तस्य विनश्यतु । लयि भक्तिमतो उपादघं तत्संभवं च यत् । स्वत्मसादात प्रभो सर्व तेन मुच्येने मे पितेति । नेदंविद अनिदीवदान स- मुदिशेन्न सह मुझीत नावसथमाविश्यादिति वटचा समाम्नायः। कात्यायनसंहितायाम् । वरं हुतवहज्वालापअरान्तर्व्यवस्थितिः । न शोरिचिन्ताविमुखजनसंवासवेशसम् । विष्णुरहस्ये । आलिङ्गन वरं मन्ये च्यालव्याघ्रजलौकसाम् । न सङ्गः शल्ययुक्तानां नाना- 'देवोपमेविनामा अन्यत्रापि, शैवान पाशुपतान स्पृष्ट्वा लोकायनिक- ·१३८ घेदान्तरवमंजूषायाम् । नास्तिकान् । अर्मस्थान दिजान् श्रद्धान्' सवासा जलमावेशद। शाण्डिल्यस्मृती च । दैः पापरतः करेः सदागमपरामुखैः । संबन्धं नाचरेद् भक्तो नश्यते तस्तु संगमात् । पितृगीते च ! मां जनिष्ट स नो वंशे जातो वा प्राग्विनश्यताम् । आजन्ममरणं यस्य पासुदेवो न देवतमिति । विष्णुपुराणे च । पुसा जरामरणमौन्य- वता स्थैव मोघाशिनामखिलशौचरहिष्कृतानाम् । तोयमदान पितृपिण्डनिराकृतानो संभापणादपि नरा नरकं प्रयान्ति । पा- पण्डिनो विकर्मस्थान वैडालतिकान पागन् । हेतुकान पक- तश्चि वादमात्रेणापि नार्वयेत् । धर्मध्वजी सदा लुब्धश्छाथिको लोकदाम्भिकः । वैटालप्रतिको आयो हिंसः सर्वातिवञ्चकः । अ- घोधिष्कृतिक स्वार्थसाधनतत्परः । शठो मिथ्याविनीतश्च बक- वृत्तिचरो दिन इति। मूर्खाश्च पण्डितम्मन्या अधर्मा धामिका इत्र । धर्मयुक्तान बाधन्ते साधूनां लिङ्गमाश्रिता इति शाण्डिल्यवच- नादित्याग्रन्पदपि शास्त्रमत्रानुसंधेयम् ॥ अथ सामान्यभूता.उच्यन्ते । तत्र मर्यादोष्ठन, श्रुतिस्मृती ममैवाझे इति । स्वोचितपर्मयागो; वर्णान्तरोचितधर्माचारश्च । नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते । मोहाद तस्य परित्या- गस्तामसः परिकीर्तितः । ऋग्गजु सामसंज्ञेयं त्रयीवर्णाति- दिन । एतामुज्झति यो मोहाद स नग्नः पातकी स्मृतः । ब्रह्म- चारगृहस्थश्च वानप्रस्थस्तथाऽऽश्रमी। परिव्राट् च चतुर्थोऽत्र पञ्चमो नोपपद्यते । संध्याहीनोऽशुचिनित्यमनईः सर्वकर्मा। पदन्यत् कुरुते कर्म न तस्य फलभाम् भवेत् । नास्तिश्यपरमा. श्चैव केचिद्धर्मविलोपकाः । भविष्यन्ति नरा मूढा मन्दाः पण्डि. तमानिनः । वर्णाश्रमाचारवता पुरुषेण परः पुमान् । विष्णुरारा- ध्यते पस्था नान्यत् तत्तोपकारणम् । वेदोक्तं ये परित्यज्य धर्म- ·चतुर्थः कोष्ठः। मन्य मकुर्वते। तत्सर्व तव दैत्येन्द्र मत्मसादादू भविष्यतीत्यादिवा- स्येभ्योऽन्वयव्यतिरेकर्भितेभ्यः । कृतघ्नत्वं तथा मनुः । गोप्ने चैत्र मुरापे च चौरे भगवते तथा । निष्कृतिविहिता सद्भिः क- तघ्ने नास्ति निष्कृतः । सत्ताश्च कृतार्थाश्च मित्राणां न भ. वन्ति ये । तान् मृतानपि कन्यादाः कृतघ्नान नोपभुञ्जते इत्या. दि । मानुष्यं लब्ध्वा तस्य निरर्थकं शूकरादिवनाशनम् । मा- नुष्यं प्राप्य लोकेऽस्मिन् मुको वा बधिरोऽपि वा । नापक्रामति संसारात् स खलु ब्रह्मदा भवेत् । चाराहे च । लब्ध्वाऽत्र मानुषं देहं पञ्चभूतसमन्वितम् । मामेव न प्रपद्यन्ते ततो दुःखतरं तु किम्। नारसिंह च। शुभमिदमुपलभ्य मानुपत्वं मुकृतशतेन वृधेन्द्रि- यार्थहेतोः । रचयति कुरुले न मोक्षमार्ग स दहति चन्दनमाथ- भस्महेतोरिति । स्ववीयविक्रयणं च । यथा स्ववान्नमश्नाति वा वै नित्यं स्वभूतये । एवं ते वान्तमश्नन्ति स्ववीर्यस्योपसेवना- दिति सनत्सुजातवचनात् । तच विविधं बाह्याभ्यन्तरभेदात् । बाह्य परस्त्रीगमनादि । कृष्णाजिनपरिग्राही रेतसश्चैव विक्रमी । गजच्छा. पानुभोक्ता च न भूयः पुरुषो भवेदित्यादि । द्वितीय विद्यादि- गुणविक्रयणम् । पण्डितर्थकार्पण्या एण्यस्त्रीभिरिव स्वयम् । मात्मा संस्कृत्य संस्कृत्य परोपकरणीकृत इत्यादिस्मृतेः । विद्या- घलेन जिगीपया ब्राह्मणाधपमानम् । वादेन ब्राह्मणं जित्वा हटो भवति पो द्विजः । श्मशाने पादपः स स्याद् गृध्रकङ्कनिषेवितः । गुरुं हुंकत्य तुंकृत्य विषं निर्जित्य वादतः । अरपे निर्जले स्था- ने स भवेद् ब्रह्मराक्षस इति । भगवदाराधनाद माग्भक्षणपानादि । यो मोहादथवाऽऽलस्थादकला देवतार्चनम् । भुने स याति नर- कान् शूकरेषभिनायते । मंन्यासादिविधि विहाय वैराग्यहीनैः पुरुपपादिहेतुना मातृपिठपरित्यागः । पितरं मातरं वापि तथा ·घेदान्तरनमञ्जूपायाम् । दत्ताभयं मुनमात्यनेन तरुणी भाया त विद्याद्रसपातकम् ।कि- थ,वियाचौरो गुरुद्रोही वेदेश्वरविपकात एते बहुपाप्मानःसयो दण्ड्या इति श्रुतिः। परद्रोहेप्यभिध्यानं मनसाऽनिचिन्तनम् । वितथाभिनिवेशश्च त्रिविधं मानमं स्मृतम् । पारुप्यमनृतं चैव पै. शुन्यं चैव सर्वशः । अनिबद्धमलापश्च वाअयं स्याचतुर्विधम् । अ. दत्तानामुपादानं हिंमा चैत्राविधानतः । परदारोपमेवा च शारीरं त्रिविध स्मृतम् इत्यादीन्यन्यान्यप्यूहनीयानि विरोधिरूपाणि । तानि च प्रपत्तिचिन्तामणी स्मृतानि । आसुरी संपञ्च । तथा च गीयते, द्वौ भूतमर्गी लोकेऽस्मिन् दैव आमुर एव च। देवो विस्त- रशः प्रोक्त आमुरं पार्थ मे शृणु । प्रानि च निर्ति च जना न विदुरासुराः । न शौचं नापि चाऽऽचारो न सत्यं तेषु विद्यते । असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् । अपरस्परसंभूतं किमन्यत् कामहेतुकम् । एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुदयः । प्रभव- न्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ! काममाश्रित्य दुप्पूरं दम्भ- मानपदाधिताः। मोहाद् गृहीताऽसद्राहान् प्रवर्तन्तेऽशुचित्रताः। चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः । कामोपभोगपरमा ए- सावदिति निश्चिताः । आशापाशशतबद्धाः कामक्रोधपरायणाः । ईहन्ते कामभोगार्थमन्यायेनार्थसञ्चयान् । इदमद्य मया लब्धाममं प्राप्स्य मनोरथम् । इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम् । असौ- मया हतः शत्रुहनिप्ये चापरानपि । ईशरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान् मुखी । आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया । यक्ष्ये दास्यामि मोदिप्य इत्यज्ञानविमोहिताः । अनेकचि. तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः । प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेऽशुची । आत्ममंभाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः। य. जन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम् । अहंकारं बलं कामं ·चतुर्थः कोष्ठः। कोधं च संश्रिताः । मामात्मपरदेहेपु मद्विपन्तोऽभ्यसूयकाः । ता नई द्विपतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् । क्षिपाम्यजसमशुभानामु. रीप्षेत्र योनिपु आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मान जन्मनि । माम- ऽपाप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम् । त्रिविधं नरकस्येदं द्वा. रं नाशनमात्मनः। कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् । एविमुक्तः कौन्तेय तमोद्वातिभिर्नरः । आचारत्यात्मनः श्रेष- स्ततो याति परां गतिमित्यादिना । अत्र च, देवीसंपविमोक्षाय नि- बन्धायाऽऽमुरीमता इति फलसहितं संपवयमुक्रम्य, दैर्वी संपदप- नयान संपदमभिजातानामामुराणां, प्रटींचच नितिं च जना न विदुरासुरा इत्यादिना लक्षणं निरूप्य, ईहन्त कामभोगार्थमन्यायेनार्य- संचयानित्यादिना तेपमिति चोक्ता, तानई द्विपनः ऋरान मंसा. रेषु नराधमानित्यादिना नित्यसंमृतिरूपाधोगनि तत्फलं च विधा- य तस्मादेतत्त्रयं त्यजेदिति तस्त्रयमूलकवादासुरभावस्य तत्त्या गो विधीयते श्रीमुखेनैव । भूपश्च एनैविमुक्तः कौन्तेय इत्यनेन व्यतिरेकतया तदेव दृढीकृत्यतत्यागस्य श्रेयोऽथिनोऽधिकारित्तो. पयोगिकतमुक्तं भवति। तस्मादत्यन्तश्रेयोविरोधिता,पोथिभि- मुमुक्षुभिः प्रयत्नेन त्याज्यति पोडशाध्यायस्याभिप्रायः । अनेनैव मतिकूलस्य वर्जनमिति प्रपत्तरङ्गं व्याख्यातं भवति । अथ विरागो निमप्यते । स च द्विविधः, सहेतुको निकश्चेनि । तव सीयरागविषयीभूतानां निरतिशयोष्टत्वेनाभिमतानां पुवकलत्रवि. श्वयादिपदार्याना वियोगेन तद्वपरीतत्वेनाभिमनानां दरिद्राणां लामेन च हेतुना जातः सहेतुकः। स चाविवेकपूर्वकत्वाद व्यभि- चारपुक्तोऽपायशदाग्रस्तः । यदि श्रीभगवतो नितुकाऽपरिमि- तकरुणासागरस्य रमाकान्नस्य कृपाकटाक्षसहकृतश्चेत् तहि म. गवत्परिपूर्णकृपापात्राणाम्-अनन्याश्चितयन्तो मां ये जनाः प.

·घेदान्तरवमञ्जूषायाम। र्युपासते । तेपामेकान्तिनः श्रेष्ठा ये चैवानन्यदेवताः । अहमेव गतिस्तेपा निराशीककारिणामित्यादिश्रीमुखोक्तलक्षणसंपमानां महाभागवताना ज्ञानवैराग्यभूपितानां भक्तिसागरनिमग्नमनस्कान जातसंगस्तकपाविषयो भूत्वा शास्त्रीयमार्गे महत्तस्तेन मार्गेण भगवन्तं भजस्तदाथि भूयो भूयो यतते, बानुतिष्ठते च तदानु- कूल्यम् । अन्पयानकान्तस्वभाववादसत्सङ्गेन भ्रश्यते मार्गाद । द्वितीयस्तु जन्मान्तरमहस्राजितपुण्यपुअस्प मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद् पतति सिद्धये इति भगवद्वचनान्मनुष्याणां कोटिप्वपि क- स्यचिदेकतमस्य जन्मममये श्रीपुरुपोत्तमदयाकटाक्षावलोकितस्य पुरुपत्ते चाविस्तरामात्मा स हि विज्ञानेन संपनतमो विज्ञातं च बदति विज्ञातं पश्यति वस्तनं वेद लोकालोको मत्नाऽमृतत्वमी- सत्येव संपन्नोऽथेतरेषां पशूनामशनायापिपासा एवाभिज्ञानमिति ता एता देवताः स्रष्टा अस्मिन् महत्पर्णवे भापतस्तमशनायापिपा- साभ्यामन्ववार्जत्ता एनमत्रुवन्नायतनं नः प्रजानीहि यस्मिन् प्रति- पिताऽन्नमदामेति । तापो गामानयत्ता अत्रुवन वै नोऽपमल. मिति । ताभ्योऽवमानयत्ता अब्रुवन्न वै नोऽयमलमिति । ताभ्यः पुरुषमानयत्ता अब्रुवन् सुकृतं बतेति । पुरुपो वा कृतमिति । अत्र जन्मसहस्राणा सहस्रैरपि सत्तम । कदाचिल्लभते जन्तुर्मानुप्पं पुण्यसश्चयात् । गायन्ति देवाः किल गीतकानि धन्यास्तु ते भा- रतभूमिभागे । स्वर्गापवर्गास्पदमार्गभूते भवन्ति भूयः पुरुषाः मु. रखात् । कर्माण्यासंकल्पिततत्फलानि मन्यस्य विष्णो परमात्पभू- ते।अवाप्य तां कर्ममहीमनन्ते तमालयं ते त्वमलाः मयान्तीत्यादि- श्रुतिस्मृतिश्लाघ्यतमं मानुष्यं प्राप्तस्य पुंसो विक्षेपासहिष्णुतया शैश- चादेवप्रवृत्तौ ग्लानिबुद्धःश्रवणादिपरायणस्य सत्प्रसङ्गलन्धकथाश्र- वणतः कर्मफलाना दुःखात्मनां श्रुत्वा वर्तमानशरीरेऽपि मातानि .

·चतुर्थः कोष्ठः। खानि स्वस्थ परेषां च भूयो भूयो जगति कर्मवशीभूताना क्षेत्रमानो जन्ममरणादिरूपचक्रभ्रमणात्मकं दुःखमनुभूय जातवेपथुशरीरमन- स्कस्य मुमुक्षौजीयमानो विरागो निर्हेतुकः । स च विवेकजन्य- स्वान्मोसौपायकोऽव्यभिचरितस्वभावः । तत्र दुःखं तावद् द्वि- विधम्-अस्थारूप, तापात्मकं चेति । आयं च प्रथमं हि पित- मूत्रद्वारानिःमृत्य मातृयोनिप्रवेशः । ततो गर्भेऽनुदिनकललवुदु- दपिण्डकाठिन्यादिव्यवस्थापतिः। ततः क्रमेणावपवेन्द्रियादियोग- स्ततश्चेतनीभावः । ततः स्वकर्मवैषम्येण मातृपितृरजोरेतोवैपम्यान- कपितम्रीपुरुषपण्डभावापत्तिर्वाधिरा ऊर्द्धपाजरायुवेष्टितो भू. वा मलमूत्रागारे विष्ठामिभिः सह वासः । प्रसवसमये योनिद्वारं माप्य यन्त्रेण पीड्यमान इव मूच्छितः पूतिव्रणात् कृमिवन्मद्दता दुःखेन महीपतनम् । ततश्च कौमाराद्यवस्थानुभवपूर्वकमरणम् । य- दि धार्मिकश्चेत्तहि स्वर्ग गत्वा स्वपुण्यार्जितं विषयमुख, पापार्जितं मात्सर्यायादिदुःखं चानुभूय धूममार्गेण पुनरावृत्य ब्रीह्यादि- भावापत्तिः । ततः पेपणपाकभक्षणाचवस्थोद्भवक्लेशानुभवपूर्वक पुनः पितरेतोभावापत्तिर्भूयो भूय उक्तमकारेण मातृगर्भमवेशादि । तदेव संसारचक्रभ्रमणं शास्त्रमुखेनोच्यते । दुष्कर्मा चेन्नरकादि. माप्तिः शुकरसरीसृपस्थावरादियोनिमाप्तिस्तदुःखानुभूतिश्चेति गर्भोपानपाद निपुणं मोक्तम् । अथ द्वितीयं विधा- आध्यात्मिकमाधिदैविकमाधिभी- तिकं चेति । तवाचं द्विविधं शारीरकमानसभेदात् । तत्र शिरोऽक्षिरोगज्वरादिकम । शारीरकं कामक्रोधभयट्रेपलोभमोह- विपादशोकाऽमयावमानेयादिजन्यं च मानसम् । शीतोष्णवा. सवाजलविपुदादिसगुद्भवमाधिदैविकम् । मृगपक्षिमनुष्यराशास- सादिजन्यमाधिभौतिकमिति विवेकः । पुनश्च प्रकारान्तरेण विन ·वेदान्तरसमजूपायाम् । रोगो विंग, जिहासोद्भवः सद्योजातश्चाआधःसांभरिणा प्रोक्तः। पयां गता पौवनिनश्च जाता दारेश्च संयोगगताः प्रमूताः । दृष्टाः मुतास्तत्व नपममूर्ति द्रष्टुं पुनर्वाञ्छति मेऽन्तरात्मा । दृक्ष्यामि तेपामपि चेत् ममूर्ति मनोरया में भविता ततोऽन्यः । पूर्णोऽपि तत्राप्यपरस्य जन्म निवार्यते केन मनोरयस्येत्यारभ्य । यथा हि भूयः परिहीनदोपो जनस्य दुःखैर्भविता न दुःखी । सर्वस्य धाता- रमचिन्त्यरूपमणोरणीयांसमतिममाणम् । मितासितं चेश्वरमी- शराणामाराधयिष्ये तपसैव विष्णुमित्यन्तेन । द्वितीयो ययातियत सद्योजायमानः । तथा तेनैव गीतम् । न जातु कामः कामानामुप. भोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णवर्मेव भूय एवाभिवर्द्धते । या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीयति जीर्यतः । तां कृष्णां संत्यजन् माज्ञः मुखेनैवाभिपूर्यते । जीयन्ति जीर्यतः केशा दन्ता जी. यन्ति जीर्यतः । धनाशा जीविताशा च जीर्यतोऽपि न जीर्यति । पूर्ण वर्पसहस्रं मे विपयासक्तचेतसः । तथाऽप्य. नुदिनं तृष्णा ममैतेवनुजायते । तस्मादेतामहं त्यक्त्वा ब्रह्मण्या- धाय मानसम् । निर्द्वन्द्रो निर्ममो भूत्वा चरिष्यामि मृगैः सहत्या- दिना । ननु वैराग्यादीना साधनौपयिकानां प्रतिकूलवर्जनादीनां साधनाझरूपाणां च दुष्करत्वात् कलिहितानामद्यतनानां सर्व- साधनयोगाभावेन कथं श्रेय इति चेद । सत्यम् । साधनानामत्य- न्तदुष्करत्वेऽपि तद्व्याजेन यथाशक्तिश्रद्धादिमत्तया भजतां निजा- साधारणस्वाभाविकाचिन्त्यकारुण्याद् दुराचारिणामप्यात्मानन्य- साधनानां स्वयमेवोक्तगुणपारवश्येनानुगृहात्येव श्रीपुरुपोत्तमो दीनानुकम्पिस्वभावादेव । अयं भावः । न तावत् साधनानां खवफलदाने स्वातन्त्र्यम्, अपि तु भगवदायत्तप्रवृत्तिकलेनैव स- पामाप साधनानां भगवदनुग्रहसापेक्षत्वश्रणात् । शृण्वन्तोऽपि ·धतुर्थः कोष्टः । बहवो पं न विशुः । नायमात्मा मवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन । यमेरैप कृणुते तेन लभ्यस्तस्पैप आत्मा तृणुते तनुं स्वामित्यन्वयव्यतिरेकश्रुतिभ्यः । किञ्च । न हि भगवतो धनन्यभक्तानां पापादिकर्मनिराकर- णस्य भारलेनाशस्यत्वम् ।अनन्ताविचिन्त्यस्वाभाविकयावदात्म- तिसर्वशक्तियोगाव । परास्य शक्तिविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया चेति श्रुतेः । ब्रह्मा स्वयम्भूश्चतुराननो वा रुद्रस्त्रि- नेवत्रिपुरान्तको वा । इन्द्रो महेन्द्रः सुरनायको वा त्रातुं न श- क्ता युधि रामवध्यम् । पृथिव्यां राक्षसान सर्वान् पिशाचांश्च स- दानवान् । अड्डुल्यग्रेण तान् हन्यामिच्छन् हरिगणेवर इत्यन्त्र- यव्यतिरेकवचनात् । कामक्रोधादीनामप्यामुरत्वावियोपात् तद्ध- ननेन को वा प्रयास इति भावः । तस्मादनन्यशरणानां स्वीयानां केनापि वलिष्ठेन कर्मणा दुराचारित्वेऽपि निरतिशयकारुण्यक्षमा- वात्सल्यादिगुणवशीभूतो गोविन्दस्तद्गुणानां पोपणाथै मातृपितृ- मित्रपत्यादिवत सर्वापराधकदम्ब सोढ्या तान् वृणोत्येव । सर्व- सम्बन्धयोगात् । स्त्रमेव माता च पिता त्वमेव त्वमेव बन्धुश्च सखा त्वमेव । त्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव त्वमेव सर्वं मम देवदेव । पितेव पुत्रस्य सवेर सख्युः प्रियः प्रियायाईसि देवसोमित्यादिवचना- व । दुराचारानुग्राह्यत्वं स्त्रयमेव गीतम् । आँप चेत् सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् । साधुरेव स मन्तव्यः सम्यगव्यवसितो हि सः । तिनं भवति धर्मात्मा शश्चन्छान्ति निगच्छति । कौन्तेय - तिजानीहि न मे भक्तः भणश्यति । अस्यार्थः । अपिचेदिति । अपि, अनन्यभक्तानां दुराचारवासम्भव एवेति सम्भावनापरो- ऽयम्-अपिच्छन्दः । चेयदि केन चिजन्मान्तरीयेण बलीयसा कर्मणा घेदिकाचारविरोधिनाऽन्त्यजादिसमुद्भवं शरीरं पापित ·वेदान्तरवमञ्जूषापाम् । उत्तमाधिकाराईकुलजन्माऽपि दुमहादिवलिष्ठकर्मणा भगवदीपा- पचारात्मकपापेन सत्संभदायोक्ताचारमतियन्धकेन वर्णाश्रमादि- धर्मात्पातितो वा दुराचारशब्दवाच्यः । उभयधापि संप्राप्तवैदिका- चारानई इति यावत् । न तु उत्तमाधिकाराहोऽपि यथेष्टाचारेण धर्तमानोऽन्न विवक्षितः । तस्यासुरकोटिमानविष्ठत्वात् । यः शा- स्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः । न स सिद्धिमानोति न मुखं न परां गतिमिति निषेधस्मरणात् । तथाप्यनन्यभाग मां भजते इति । अन्यमाधनाम्पमयोजनान्यमबन्धशून्यः । मन्मना भव मद्भ- को मयाजी मा'नमस्कुरु। मामेकं शरणं ब्रज । तेपामहं समुद्धर्ता मुत्युसंसारसागरात् । ददामि दुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते । तेपामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः । नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदी. पेन भास्त्रता । अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते । तेषां नि-याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् । मामेष्यसि सत्यं ते प्र- निजाने प्रियोऽसि मे । मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते । मंगांशो जीवलोके जीवभूनः सनातनः । मद्भक्त एतद् विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते । यो मद्भक्तः स मे मियः । इनि पत्ता भजन्ते मां बुधा भावसमन्विता इति मदुक्तमका• रेण सर्वसाधनं सर्वयोगक्षेमकर्तारं मुक्तमाप्यं तद्भोग्यं सर्वसंबन्धा- श्रयं मुमुक्षुध्येयं मां निश्चित्य सर्वात्मना भजते सेवते स साधुरेव मन्तव्यः । एकान्तभक्त एव व्यवसितव्यः । तेपामेकान्तिनः श्रेष्ठा ये चैवानम्गदेवताः । अहमेव गनिस्तेपामिति भगवदुयकान्तिलक्ष- णसंपन्नत्वात् । तत्र हेतुगाह । सम्यगव्यसितो हि स इति । यतः स सम्यग्व्यवमाययुक्तः । एतदुक्तं भवति । सर्वमुमुक्षुध्येयोज- गज्जन्मादिहेतुर्वदैकप्रमाणगम्यो वेदप्रतिपाद्यो मुक्तपाप्यो भगवा- श्रीपुरुषोत्तमो रमानिवासो मदुपायोपेयसंवन्धरूपो, नान्यः कश्चि- ·चतुर्थः कोष्टः। १४७ तू साध्यसाधनसबन्धयत्वेन मया समाश्रयणीयोऽस्ति । यद्यपि मम पापरूपकर्मणा वैदिकाधिकारयोग्यता नाभूत, मत्युनाधःपाता. हो यभवं, तथापि तेन निरतिशयदयाकारुण्यतितिक्षावारसल्या. दिगुणवरुणालयेन भगवता स्वाऽसाधारणगुणपारवश्यान्निर्हेतुक. फारुण्येनैव स्वानन्यभजनाईपानुपभावं प्रापयित्वा स्वनियम्यभून- मंदीयात्मशरीरेन्द्रियादिभिरात्मानं भाजयित्वा स्वदीनानुकम्पिन- स्वभावप्रसिद्धये मां स्वानन्यभक्ततया ख्यापयति । तस्मात्तदुपकृति शिरसि निधाय स एवापारकारुण्यसिन्धुः सर्वात्मना मया भजनी- प इति । किञ्च सर्वेषां साधनानां देवादीनां च लोके विघ्नकर्तृतया मसिद्धानां मदुपेक्षितत्वात ते कोपिताः सन्तो यदि भगवत्यातिप्र- तिबन्धकीभूतान् विघ्नान करिष्यन्ति, कामं कुर्वन्तु सर्वाचिन्त्यश- त्याश्रयेण विश्वात्मना सर्वान्तर्यामिणैव सर्वविघ्ननिवृत्तिपूर्वकं स्व- प्राप्तिः कारयिप्यते एव । मदीयमवलपापकर्मवंशाद् यदि कश्चि कालमुपेक्षते चेत्, का क्षितिः । कालान्तरे मेरुतुल्यं मत्कर्म स्वमा- हिपतिवन्धकीभूतं परमाणुवत् कृत्वाऽवश्यमनुग्रहीप्यत्पेवेति व्य- वप्ताययुक्त इत्यर्थः । अनेन विश्वासात्मकेन दृढनिश्चयेन क्षिप्रमेव धर्मात्मा भवति । महाभागवतलक्षणसंपन्नो भवति । ततः शश्व. छान्ति पद्भावापत्तिलक्षणां मुक्ति प्राप्नोति । पद्भावायोपपद्यते । मम साधर्म्यमागता इति भगवद्वचनात् । न तस्य कदापि नाशश- का कार्येसाह । हे कौन्तेय त्वं प्रतिजानीहि । किं मतिनानीया- मित्यपेक्षायामाह।न में भक्तः प्रणश्यतीति । मम कारुण्यवात्सल्य- सौहाईक्षमादीनानुकम्पातौशील्यसर्वशरण्यत्यायनन्तकल्याणगुण- गणसागरस्य सत्यसंकल्पस्य निरतिशयमौन्दर्यमाधुग्यांदिमूर्ते- निश्वर्यादिपाइगुप्यनिधः श्रीपुपोत्तमस्य श्रीदामानिम- मित्रस्य गोपीजननयनोत्सवस्य पार्थमारयेभगवतो माधवस्य भक्तो' ·वेदान्तरनमञ्जूषायाम् । दुराचारमंपन्नोऽनन्यशरणः सर्वसाधनहीनोऽपि न प्रणश्यति । आ- स्मनोऽनन्यत्वान्न भ्रश्यते । अपि तु क्रमेण मुच्यते एवेति । तथै- बोक्तं श्रीसाखते। दुराचारोऽपि सर्चाशी कृतम्नो नास्तिका पुरा। समाश्रयेदादिदेवं श्रद्धया शरणं हि यः । निर्दोष विद्धि ते जन्तुं प्रभावात् परमात्मनः । वैष्णवधर्म च । अपि पापेवाभरता मद्भ- ताः पाण्डुनन्दन । मुच्यन्ते पातकैः सः पद्मपत्रमिवाम्भमा । मे. रुमन्दरमात्रोऽपि राशिः पापस्य कर्मणः । केशवं वैधमासाद्य दु. नाधिरिव नश्यति । नारसिंहे च । भगवति हरावनन्यचेताः भृश- मलिनोऽपि विराजते मनुष्यः । न हि शशकलपच्छविः कदाचि- तिमिरपराभवतामुपैति चन्द्रः । पुण्डरीकाख्याने च । अश्वमेयश. तरिष्ट्वा वाजपेयशनैरपि । न प्राप्नुवन्ति सुगति नारायणपराङ्मु. साः । ये नृशंसा दुरात्मानः पापाचाररतास्तथा । तेऽपि यान्ति परं धाम नारायणपदाश्रया इत्यन्वयव्यतिरेकवचनात् । या दै साधनसंपत्तिः पुरुषार्थचतुष्टये । तया विना तदामोति नरी नारायणाश्रय इत्यन्योऽपि वाक्यकदम्बोत्रानुसन्धेयः ॥ १०॥ मन्दानामुपकाराय तुष्टये तत्वदर्शिनाम् ।। श्रीकृष्णप्रीतयेऽयं मे कृतो वेदान्तसंग्रहः ॥ १॥ प्रसीदतु रमाकान्तो गोपीजनमनोहरः। करोतु जगतां श्रेयो मङ्गलायतनो हरिः ॥२॥ यः श्रीनिवासोऽखिलवेदज्ञेयो न यत्स्वरूपं भविशन्ति तर्काः । यो ध्यानयोगेन विशुद्धसत्त्वै- दृष्टो मुकुन्दो छुपयामि तं गुरुम् ॥ ३ ॥ हरिः ॐ तत्सदिति श्रीभगवत्पुरुषोत्तमाचार्यविरचितायां वेदान्तरजमस्तपायो सिद्धान्तरत्नविटची फलादिरन-.. संग्रहो नाम तुरीयकोष्ठः ॥ ४॥ समाप्तोऽयं वेदान्तरवमञ्जूपाख्यो ग्रन्थः॥