Acharya Shri Vinaychandra Gyan Bhandar, Jaipur
Haribhadreeyavshyakvarttiteeppnakam
Front matter
No text on this page.
vanaNYANANANANANANANARIARYANARA श्रेष्ठि-देवचन्द्र लालभाई-जैनपुस्तकोद्धारे-ग्रन्थाङ्क-५३ श्रीमन्मलधारगच्छीयश्रीमद्धेमचन्द्रसूरिमत्रित, हारिभद्रीयावश्यकवृत्तिटीप्पणकम् सशोधक --प्रज्ञाशगुरुपर्यश्रीम मणिविजयगणिपादसरोजेषट्पद कुमुदविजय परयापक --शाह नगीनभाई घेलाभाई जह्वेरी, अस्यैक कार्यवाहक । इद पुस्तक मोहमय्या-शाह नगीनभाई घेलामाई जहेरी ४२६ जहेरी वाजार इत्यनेन निर्णयसागर- मुद्रणालये रामचन्द्र येसू शडगेद्वारा मुद्रयित्वा प्रकाशितम् वीरनिवाणात् २५४६ काईष्टस्य सन् १९२० 6 प्रतय-". विक्रमसवत् १९७६ मूल्यम् रू-१२०० जाराराराटामाटामाटामाटामाटा भस्य पुनर्मुद्रणाचा सर्वेऽधिकारा एतत्सस्थाकायवाइकाणामायत्ता स्थापिता All rights reserved by the Trustees of tho rand Printed by Ramchandra Yosa Shedge at the Nirnaya-sa, ar Press Na 23 holbbat Lano, Bombay Published for Sheth Derchand Lalbhal Jain Pastakoddher Fund at the ollico of Sheth D LJP fand No 426 Javerı Bazar Bombay by Shala Naginbhai Ghelabha: Javeri अद्यावधि अत्र मुद्रिता ग्रन्था । नाम नाम अक १ मौ० ३ मौ० मूल्यम् मूत्यम् मूत्यम् ११ श्रीवीतरागस्तोत्रम् ०-८-०११ श्रीजल्पकल्परता २० श्रीआनन्दकाव्यमहोदधि * २ श्रीश्रमणप्रतिरमणसूरवृनि ०-१-६, १२ श्रीयोगदृष्टिसमुच्चय ०-३-० २ मौ० 0-१०-० ५६ ३ श्रीस्याद्वादभापा ०-१-६% १३ श्रीकमफीलोसोफी (अग्रेजी)०-५-०६९२१ श्रीउपदेशरत्नाकर * ४ श्रीपाक्षिक्सूनम • १४ श्रीआन दकाव्यमहोदधि * २० श्रीआनन्दकाव्यमहोदधि ५ श्रीअध्यात्ममतपरीक्षा ०-१०-० ०-१०-० ६ श्रीपोडशकप्रकरणम् ०-६-०१५ श्रीधर्मपरीक्षा ०-५-०*२३ श्रीचतापशतिजिनानन्दस्तुति ०२० श्रीकल्पसूनसुबोधिका वृत्ति ० १२-०/१६ श्रीशास्त्रवार्तासमुच्चय २-०-०५२४ श्रीपद्पुरुपचरित्रम् ८ श्रीव दारुवृत्ति ०-८-०६ १७ श्रीकमप्रकृति ०-१४-०*२५ श्रीस्थूलभद्रचरित्रम् ०-२-० * ९ श्रीदानकल्पनुम ०-६-० १८ श्रीकल्पसूत्रम् ०-८-०/१२६ श्रीधर्मसग्रहपूर्वार्धम् ६ १० श्रीयोगफीलोसोफी(अग्रेजी)०-५-०% १९ श्रीपञ्चप्रतिक्रमणसूत्राणि ०-४-०१ ६२७ श्रीसप्रहणिसूत्रम् ०-१२-० अक नाम अफ अरु नाम 7 ४ मौ० मूत्यम् मूल्यम् मूल्यम् * २८ श्रीउपदेशशतक-सम्यरत्व ३५ श्रीसम्यक्त्वसप्ततिका १-०-०*४५ श्रीधमसग्रहस्य उत्तरार्द्धम् १-४-० परीक्षे ०-२-०/६३६ उत्तराध्ययनस्य द्वितीयभाग १ १२ ० ४६ श्रीउपमितिभवप्रपञ्चापूर्वार्द्धम् २०० *२९ श्रीललितविस्तरा ०-८-०३७ अनुयोगद्वारस्य द्वितीयभाग १-०-० ४७ श्रीदशवैकालिरसून सपूर्णम् २-८-० ३० श्रीआन दका यमहोदधि ५३८ गुणस्थानम्मारोह ०-२-० ४८ श्रीश्राद्धप्रतिक्रमणसूनम् २-०-. ०-१२-०३९ धर्ममग्रहणे पूर्वाधम् १-८-० ४९ श्रीउपमितिभवनपश्चा *३१ श्रीअनुयोगद्वारस्य प्रथमो * ४० धमक्ल्पद्रुम १-०-० उत्तराधम् विभाग ०-१०-०*४१ श्रीउत्तराध्ययनम्य तृतीय ५० श्रीमजीवाजीवाभिगमो ३२ श्रीआनन्दका यमहोदधि १-१४-० पागम् ५ मौ० ०-१०-०५४२ श्रीधम सग्रहण्या उत्तरार्धम् १-४-० ५१ श्रीसेनप्रश्न १-०-० २९३३ श्रीउत्तराध्ययनस्य प्रथमो ४३ श्रीआन कायमहोदधि ५२ श्रीमजम्वृद्वीपप्रज्ञप्ति ४-०-० ०-१२-० ५३ श्रीआवश्यकवृत्ति- * ३४ श्रीमलयसुदरीचरित्रम् ४४ श्रीपिण्डनियुक्ति टीप्पणकम् * विक्रयविषये नावशेषा चिह्नीभूताप्रथा प्राप्तिस्थानम्-शाह मानचद वेलचद गोपीपुरा वडेखा चकला सुरत भाग ॥ अहम् ॥ श्रेष्ठि-देवचन्द्र लालभाइ जैनपुस्तकोद्धार-ग्रन्थाङ्के- श्रीमन्मलधारगच्छीयश्रीमद्धेमचन्द्रसूरिसूत्रित, हारिभद्रीयावश्यकवृत्तिटीप्पणकम् जगत्रयमतिकम्य, स्थिता यस्य पदत्रयी । विष्णोरिव तमानम्य, श्रीमदाद्यजिनेश्वरम् ॥१॥ शेपानपि नमस्कृत्य, जिनानजितपूर्वकान् । श्रीमतो वर्द्धमानान्तान् , मुक्तिशर्मविधायिन ॥२॥ समुपासितगुरुजनत समधिगत किञ्चिदात्मसस्मृतये । स पादावश्यकविषय टिप्पनमहं वच्मि ॥ ३ ॥ इह हि शिष्टा क्वचिदभीष्टे वस्तुनि प्रवर्त्तमाना विघ्नविनायकोपशान्तये अभीष्टदेवतादिनमस्कारपुरस्सर प्रेक्षावता प्रवृ- तये सम्वन्धाभिधेयप्रयोजनकथनपूर्वक च प्रवर्तन्ते, अयमपि भगवान् वृत्तिकार शिष्टसद्दाताग्रणीरित्यनेनापि तत्समा- चार परिपालनीयो, नमस्कारोचितश्च देवताविशेषस्त्रिधा-अभीष्टाभिमताधिकृतभेदात्, तत्राभियुक्त सवरव मुमुक्षुभिरि- ज्यते-पूज्यत इत्यभीष्टा सा चासौ देवता चाभीष्टदेवता-महावीरादिस्तीर्थकरविशेष सर्वे वा तीर्थकृत इति, एवमन्यत्रापि विशेषणसमास कार्य , तथा अभिमन्यते-श्रेय प्रवृत्तविघ्नवातविघातकत्लेन निश्चीयत इत्यभिमता-शासनदेवतादि , तथा . , अक नाम अक नाम । ४ मौ० मूरयम् मूल्यम् | अक मूल्यम् *२८ श्रीउपदेशशतक-सम्यस्त्व ३५ श्रीसम्यक्त्वसप्ततिका १-०-०-४५ श्रीधमसग्रहस्य उत्तरार्द्धम् १-४-० परीक्षे ०-२-०३६ उत्तराध्ययनस्य द्वितीयभाग ११२० ४६ श्रीउपमितिभवप्रपञ्चापूर्वाद्धम् २०० १२९ श्रीललितविस्तरा 0-८-०९३७ अनुयोगद्वारस्य द्वितीयभाग १-०-० ४७ श्रीदशवैकालिरसून सपूर्णम् २-८-० ३० श्रीआन दकायमहोदधि ६३८ गुणस्थानम्मारोह ४८ श्रीश्राद्धप्रतिममणसूत्रम् ०-१२-० १३९ धमसग्रहणे पूर्वाधम् १-८-० ४९ श्रीउपमितिभनप्रपञ्चा *३१ श्रीअनुयोगद्वारस्य प्रथमो ४० धमक्ल्पद्रुम १-०-० उत्तरार्धम् २-०-० विभाग ४१ श्रीउत्तराध्ययनस्य तृतीय ५. श्रीमन्जीवाजीवाभिगमो ३२ श्रीआनन्दका यमहोदधि भाग १-१४-० पागम् ०-१०-०१४२ श्रीधम सग्रहण्या उत्तराधम् १-४-० ५१ श्रीसेनप्रश्न ३३ श्रीउत्तराध्ययनस्य प्रथमो ४३ श्रीआन काव्यमहोदधि ५२ श्रीमजम्बूद्वीपप्रज्ञप्ति ४-०-० भाग १-५-० ६ मौ० ०-१२-० ५३ श्रीआवश्यकवृत्ति- * ३४ श्रीमलयसुदरीचरितम् ४४ श्रीपिण्डनियुक्ति दीप्पणकम् १-१२-० * विक्रयविषये नावशेषा चिह्नीभूताप्रथा प्राप्तिस्थानम्-शाह मानचद वेलचद गोपीपुरा वडेखा चकला सुरत ५ मौ० वृत्तिस्ता 'वक्ष्य' अभिधास्ये इति योग , अहमित्यात्मनिर्दश , ता च न स्वमनीपिकया वक्ष्ये किन्तु गुरूणामुपदेशो गुरू- पदेशस्तस्मात् , अनेन च मोक्षाथिना सर्वमेव गुरुपारतव्येणानुष्ठेय न स्वातन्येणेत्यारेदित भवति, तदनेन श्लोकपश्चा- ढेन पशिधावश्यकाथोऽस्याभिधेयत्वेन दर्शितो भवति, प्रस्तुतवृत्तेस्तदर्थव्याख्यारूपत्वात्, प्रयोजन तु शिष्याचार्यभेदा- द्विधा-परमपर च, तन पर द्वयोरपि शिष्याचार्ययो परमपदप्राप्तिरूपम्, अपर त्वाचार्यस्य शिष्यानुग्रह शिष्यस्य तु पद्विधावश्यकपरिज्ञानम् , एतदप्यनेन सूचित भवति, सम्बन्धस्तूपायोपेयभावलक्षण सामर्थ्यादवसीयते, तथाहि-अत्रो- पेय पट्विधावश्यकपरिज्ञानम् उपायस्तु प्रस्तुतवृत्तिरिति गम्यत इत्यार्थि । एव च परमश्नेयोनिवन्धने वृत्तिकरणे प्रवृत्तस्य भगवत कश्चिद्विभीपिकामाय सम्भवत्येव वादी पर -निष्फलोऽय भवद्वृत्तिकरणप्रयास , त्वयैव तावच्छेपसूरि- भिश्च सविस्तराया एतद्वृत्तेविहितत्वादिति, एतन्निरासार्थमाह-'यद्यपी' त्यादि (१-८), यद्यप्येतद्व्यतिरेकेण मयाऽप- राऽपि सविस्तरा वृत्तिविरचिता तथा शेपैश्च सूरिभि तथाऽपि सङ्केपात्--सलिप्ततर क्रियते वृत्तिकरणप्रयासोऽयमिति योग , किमर्थ '-तत्र-सोपे रुचि येपा सत्त्वाना तदनुग्रहार्थ, विद्यन्ते हि बहव प्रज्ञादिदोपात्सशिप्तरुचय प्राणिनो |येपामतद्वृत्तितोऽप्यनुग्रह स्यादिति भावार्थ , 'यद्यपि मया वृत्ति कृते' त्येववादिनि च वृत्तिकारे चतुरशीतिसहस्रप्रमा- पाऽनेनैवावश्यकवृत्तिरपरा कृताऽऽसीदिति प्रवाद सत्य इव लक्ष्यते इत्यार्यार्थ ॥ इह च नियुक्तिकारस्तायत्स्वयमेव "आभिणियोहियनाणमित्यादिना भावमङ्गल दर्शयिष्यति, प्रयोजनादित्रितय नामादिमङ्गल च सामर्थ्यगम्यमिति तद्द- शयितुमाशङ्कापूर्वक वृत्तिकार उपक्रमते-'इहावश्यके' त्यादि (१-९), अत्र च यथावोध विषमपदानि विनियन्ते, अधिक्रियते-प्रस्तुतशास्त्रमणेतृत्वेन सम्बध्यत इत्यधिकृता-गणधरादि , इत्येव त्रिविधस्यापि देवताविशेषस्य पूर्वार्द्धन स्तुतिविधायक पश्चाद्धन तु सम्बन्धादिप्रतिपादक श्लोकमाह–'प्रणिपत्ये' त्यादि (-७), व्याख्या-प्रणिपत्य नम स्कृत्य, कम् ' इत्याह-'वीर' विदारयत्यष्टप्रकार कर्म विराजते वा सवाह्याभ्यन्तरेण तपसा 'सूर वीर विक्रान्ता' रित्यस्य या वीरयति-कर्मशन प्रति विक्रमत इति वीर , तदुक्तम्-"विदारयति यत्कर्म, तपसा च विराजते । तपोवीर्येण युक्तश्च, तस्माद्वीर इति स्मृत ॥१॥” तमित्थम्भूत, तमेव विशिनष्टि-जिना-क्षीणोपशान्तमोहनीयकर्माण छद्मस्थवी- तरागास्तेपा वरा केवलिनस्तेपामष्टमहाप्रातिहार्यश्वर्ययोगादिन्द्रस्त, तदनेनाभीष्टदेवतानमस्कार कृतो भवति, अभिमतदे- वता नमस्कुर्वनाह-श्रुतस्याधिष्ठात्री देवता श्रुतदेवता, चशब्दस्यहोत्तरत्र च गम्यमानत्वात्ता च प्रणिपत्येति योग अधिकृतदेवतानमस्कारमाह-गृणन्ति जीवादितत्त्वमिति गुरव -गौतमादयस्तान्, तथा साधयन्ति सदनुष्ठानविशेपै परमपदमार्गमिति साधवस्ताश्च, प्रणिपत्येतीहापि सम्बध्यते, अत्र साधुग्रहणेनोपाध्यायादयोऽपि सङ्ग्रहीता , तेषामपि साधु- त्वाव्यभिचारात्, आह-ननु प्रस्तुतशास्त्रप्रणेतृत्वेन गौतमादीनामधिकृतदेवतात्व युज्यते शेपाणा तूपाध्यायादीना कथ तद्भाव १ इति, उच्यते, तदध्येतृणा वाचनाप्रदानसाहाय्यकर्तृत्वादिभिस्तेपामपि तद्भावाविरोधाददोप । तदेव कृतदेवता- वयनमस्कार प्रयोजनाद्युपदिदर्शयिषयेदमाह-अवश्य कर्त्तव्यमावश्यक-सामायिकादिषडध्ययनकलापस्तस्य विवरण- १ वावु चुनीलालपनालालवितीर्णद्रव्यसाहाय्येन आगमोदयसमित्या मुद्रितस्य हारिभद्रीयावश्यकस्य पत्राण्यत्र ज्ञेयानि, अत्र प्रथ- मोऽङ्क पत्रस्य, द्वितीयस्तु पड़े , वृत्तिपाठोऽपि यो भिन्न सोऽत्रैव दर्शित ।
, धेयानि-तुल्यशब्दवाच्यानीत्यर्थ , तथाहि-यथा वाह्य पृथुबुनोदराकार पदार्थोघटशब्दाभिधेयस्तथा तद्विपयप्रत्ययाभिधाने अपि, यत केनचिद् घटे अन्तविकल्पिते अभिहिते चापर कश्चिदन्य पृच्छति-किमस्य चेतसि कि चासौ वक्ति !, स प्रत्युत्तरयति-घटोऽस्य चेतसि घट च वक्ति, न चैतत्प्रत्युत्तरमाभिधानप्रत्ययानामेकत्वमन्तरेण युज्यत इति भावार्थ एव घट्यदन्यत्रापीन्द्रवह्यादावायोग्य, तत स्थितमेतत्-वहिज्ञानमपि वह्निरित्युच्यत इति, नन्वेव सति वह्निग्राहकज्ञा- नस्यैव वहित्य न तज्ज्ञानयत ? इत्याह-'अग्निरिति च यज्ज्ञान'मित्यादि (६-५), अग्निज्ञानाव्यतिरिक्तो ज्ञाताऽप्य- निरिति भाव , ज्ञानतद्वतोर्व्यतिरेके दोषमाह-'अन्यथे'त्यादि (६-५) सुगम, नन्वग्ने स्वरादिराकारो भवति न च तद्राहकज्ञानस्यायमस्ति तत्कथमग्निज्ञानस्य तदव्यतिरिक्तस्य ज्ञानिनो वाऽग्नित्वम् ? इत्याशङ्कयाह-'न चानाकार'मि- त्यादि (६-६ ) सुगमम् , पुनरपि ज्ञानज्ञानिनो दे दोपमाह-'यन्धाद्यभावश्च'त्यादि ( ६-७), यदुक्त दहनपचन प्रकाशनाद्यर्थक्रियाऽप्रसाधकत्वादिति, तत्राह–'न चानल सर्व एवे'त्यादि सुबोध, 'भभामउमद्दल' (७-६) गाहा | सुगमा, नवर ‘भम्भा' इति पृथुलमुखडकाविशेष , 'मुकुन्दमईलौ' मुरजविशेषावेव, केवलमेकत सङ्कीर्णोऽन्यत्र तु वि- स्तीर्णो मुकुन्द इत्यभिधीयते मईलस्तूभयतोऽपि सम इति, कडवा-करटिका तलिमा-तिउल्लिका शेष प्रतीतमिति । अथ घाऽभिनिवुध्यते तदित्यादि (७-१२), ननु कत्तारमन्तरेण कमें न भवति, अभिनिवुध्यते तदित्यत्र तु मतिज्ञान कर्मास्ति न कर्ता, तत्कथमिद घटते ? इत्याह-तस्य खसविदितरूपत्वादिति(७-१३),स्वयमेव ज्ञान नीलादिग्राहकत्वेना स्मान व्यवच्छिनत्ति, न वाह्यो ज्ञानपरिच्छेदक कर्त्ताऽन्वेषणीय इति भाव , नन्बोदन पचति देवदत्त इत्यादिषु भेद एव .
तद्यथा-'सम्बन्धस्तूपायोपेयलक्षणस्तर्कानुसारिण प्रतीति (२-६), एतदुक्त भवति-तर्कानुसारिमतेनोपायोपेयलक्षण सम्बन्ध , सिद्धान्तानुसारिणस्तु केन कृतमिद शास्त्र क क्षेत्रे कस्मिन् वा काले ? इत्यादिक सम्बन्ध व्याचक्षते, त चानन्त- रमेवासी 'अथवा उपोद्घाते त्यादिना(२८) स्वयमेव दर्शयिष्यतीति, नाप्यतदुद्ध्ये ति(३-१९), काञ्चनेऽप्यकाञ्चनवुद्ध्या, इदमिह तात्पर्यम्-आत्मगते सम्यग्ज्ञानमिथ्याज्ञाने एव मगलामद्गलस्वरूपेन वाह्य वस्तु,तस्य निमित्तमात्रत्वात,यस्तु मङ्गलमपि मगलवुद्ध्या न गृह्णाति यो वाऽमगत्मपि मङ्गलबुद्ध्याऽध्यवस्यति तौ द्वावपि मिथ्याज्ञानापवित्रितमानसाविति कुतस्तयोर्मगल मिति, 'चशब्दाद्यावद्व्यभावि च प्रायश' इति (४-१७ प्रायस), एतदुक्क भवति-'यवस्तुनोऽभिधान'मित्यादिना (४ १२)प्रतिपादितस्य द्विविधस्यापिनाम्न इदमपर चशब्दाक्षिप्त विशेषण द्रष्टव्य, तद्यथा-द्विविधमपि नाम भवति, कथम्भूत- प्रायशो यायव्यभावि-यावन्त काल नामवद् द्रव्यमास्ते तावन्त काल नामाप्यवतिष्ठते प्रायश इति भाव , ननु प्रायो- ग्रहण किमर्थ ? सूत्रे यावत्कथिकतया नाम्नो निरपवाद प्रतिपादितत्वाद् ? इत्याशङ्कयाह-'यत्सूत्रोपदिष्टमित्यादि (४-१७यत्तु),यद्यपि सूत्रे 'नाम आवकहिय'(अनु०११)मित्याद्यविशेषेणोक्त तथाऽप्यगावगा मगधा कलिगा इत्यादिप्रतिनि- यतजनपदाद्याश्रितस्यैव यावत्कथिकत्व विज्ञेय नापरस्य कस्यचिद् , इन्द्रादिनाम्नो जीवत्यपि गोपालदारकादौ निवृत्तिदर्शना- दितिभावार्थ । 'ज्ञशरीरमेव द्र यमगल' मित्यादि (५-९), अत्र च पक्षद्वयेऽपि कर्मधारय एव केवल व्याकरणप्रक्रिया- कृतो यदि पर कश्चिद्विशेष , 'तत्रार्थाभिधानप्रत्ययास्तुल्यनामधेया' इत्यादि (४-६), अत्र अर्थ -पृथुबुनोदराकारो वाह्यो घटलक्षण अभिधान तु-तत्प्रतिपादको ध्वनिविशेष प्रत्ययस्तु-घटग्राहक ज्ञानमित्येतानि च त्रीण्यपि तुल्यनाम- धेयानि-तुल्यशब्दवाच्यानीत्यर्थ , तथाहि-यथा बाह्य पृथुबुमोदराकार पदार्थोघटशब्दाभिधेयस्तथा तद्विपयप्रत्ययाभिधाने अपि, यत केनचिद् घटे अन्तविकल्पिते अभिहिते चापर कश्चिदन्य पृच्छति-किमस्य चेतसि कि चासौ वक्ति ?, स प्रत्युत्तरयति-घटोऽस्य चेतसि घट च वक्ति, न चैतत्प्रत्युत्तरमर्थाभिधानप्रत्ययानामेकत्वमन्तरेण युज्यत इति भावार्थ , एव घटवदन्यापीन्द्रवह्यादावायोज्य, तत स्थितमेतत्-वहिज्ञानमपि वह्निरित्युच्यत इति, नन्वेव सति वह्निग्राहकज्ञा- नस्यैव पहित्य न तज्ज्ञानवत ? इत्याह-'अग्निरिति च यज्ज्ञान'मित्यादि (६-५), अग्निज्ञानाव्यतिरिक्तो ज्ञाताऽप्य- निरिति भाव , ज्ञानतद्वतोर्व्यतिरेके दोपमाह-'अन्यथे'त्यादि (६-५) सुगम, नन्वग्नेर्भास्वरादिराकारो भवति न च तब्राहकज्ञानस्यायमस्ति तत्कथमग्निज्ञानस्य तदव्यतिरिक्तस्य ज्ञानिनो वाऽग्नित्वम् ? इत्याशझ्याह-न चानाकार'मि- त्यादि ( ६-६) सुगमम् , पुनरपि ज्ञानज्ञानिनो दे दोपमाह-'बन्धाद्यभावश्थे'त्यादि ( ६-७), यदुक्त दहनपचन प्रकाशनाद्यर्थक्रियाऽप्रसाधकत्वादिति, तत्राह-'न चानल सर्व एवेत्यादि सुवोध, 'भभामउदमद्दल' (७-६) गाहा सुगमा, नवर 'भम्भा' इति पृथुलमुखढक्काविशेष , 'मुकुन्दमईलो' मुरजविशेपावेव, केवलमेकत सङ्कीर्णोऽन्यत्र तु वि- स्तीर्णो मुकुन्द इत्यभिधीयते मईलस्तूभयतोऽपि सम इति, कडवा-करटिका तलिमा-तिउल्लिका शेप प्रतीतमिति । 'अथ वाऽभिनिवुध्यते तदि'त्यादि (७-१२), ननु कर्तारमन्तरेण कर्म न भवति, अभिनिवुध्यते तदित्यत्र तु मतिज्ञान कर्मास्ति न कर्ता, तत्कथमिद घटते ? इत्याह-तस्य खसविदितरूपत्वादिति(७ १३),स्वयमेव ज्ञान नीलादिग्राहकत्वेना रमान व्यवच्छिनत्ति, न वाह्यो ज्ञानपरिच्छेदक कर्त्ताऽन्वेषणीय इति भाव , नन्धोदन पचति देवदत्त इत्यादिषु भेद एव कर्तृकर्मव्यवहारो दृष्ट , अत्र तु तदेव ज्ञान परिच्छेदक तदेव च परिच्छेद्यमिति भेदाभावात्कथ तद्व्यवहार ' इत्याशयाह- 'भेदोपचारादिति' (७-१३ ), तद्धि प्रदीपवत्प्रकाशस्वभावमेवोत्पद्यत इत्यसन्नपि कर्तृकर्मभावेन भेद उपचर्यत इति भाव ॥ आह-'तिवग्गसुत्तत्थगहियपेयाले'त्यादि (९-१४), इदमुक्त भवति-"भरनित्थरणसमत्था तिवग्गसु. तत्थगहिअपेयाला । उभओलोगफलवई विणयसमुत्था वइ वुद्धी ॥ ९४३ ॥” (४२३-३) इत्यस्या वक्ष्यमाणगाधाया त्रिवर्गसूत्रार्थगृहीतविचारा वैनयिकी बुद्धिर्भवतीति यक्ष्यति, धर्मार्थकामप्रतिपादकशास्त्रनिनितेतियावत्, तत्कथमौस त्तिक्यादिबुद्धिचतुष्टयस्याप्यश्रुतनिश्चितत्वमिति पूर्वपक्षभावार्थ , समाधानपक्षे त्वय भावार्थ -यद्यप्योत्पत्तिक्यादिवुद्धीना श्रुतनिश्रितत्व साक्षान्नोक्त तथाऽप्यवग्रहहापायधारणाना श्रुतनिश्रितत्वमागमे प्रतिपादितमेव, अतो चैनयिक्या बुद्ध सम्बन्धिनोऽवग्रहादय श्रुतनिश्रिता अपि भवन्तु को दोष ?, ननु बुद्धीनामवग्रहादय सूत्रे नोका एव तत्कथमिदमुच्यते?, सत्य, साक्षानोक्ता सामर्थ्यात्तु गम्यन्त एव, न हि ता अप्यवग्रहादीनुल्लच्य झगित्येव वर्तन्त इति युक्तिसङ्गत, नन्वनया युक्त्या तहि सर्वासामपि बुद्धीना श्रुतनिश्रितत्व प्रामोति इति चेत्तदयुक्तम् , अश्रुतनिश्रितत्वेन विशेष्य तासा सिद्धान्ते प्रतिपादनात्, न च वक्तव्य विशेषविषयमश्रुतनिश्रितत्वमिति तर्हि सर्वासामप्यस्तु, तस्य प्रायोवृत्तिविषयत्वात् , 'वैन- यिकीं विहाय' (९-१७ ) तद्वृत्तेरित्यर्थ , अतो व्यवस्थितमेतत्-वैनयिकीमपहाय शेषवुद्धीनामश्रुतनिश्रितत्वमिति, यद्येवमश्रुतनिनितानामौत्पत्तिक्यादिवुद्धीना मध्ये किमिति श्रुतनिनिताया वैनयिक्या उपन्यास नियुक्तिकार करिष्यति? इत्याशङ्कयाह-'बुद्विसाम्याचे'त्यादि (९ १७), अत्र च यदश्रुतनिश्रितं बुद्धिचतुष्टयलक्षण मतिज्ञान तस्यागमेऽवग्रहादिभेद साक्षान प्रतिपाद्यत एव, अखण्डरूपस्यैव वुद्धिचतुष्टयस्याश्रुतनिश्रितत्वेन नन्द्यादिशास्त्रेषु प्रतिपादनाद्, अतो यत्रावग्रहा- दिभेद प्रतिपाद्यते तत् सामर्थ्यात् श्रुतनिश्रितमेव भवतीति चेतसि व्यवस्थाप्य वृत्तिकृदाह-तत्र श्रुतनिश्रितमतिज्ञा- नखरूपप्रदर्शनायाति (९-१८), 'प्राप्तिनियन्धनाख्यहेतुविशेषणार्थनिराकृतत्वादिति (१३-१०), इद मन हृदय-प्राप्तिनिवन्धनौ यौ तत्कृतावनुग्रहोपघातो तच्छून्यत्वादिति हेतूपन्यास कुर्वता युष्मद्दूषण निरस्तमेव, न हि जलसूर्यादय पदार्था प्राप्ता सन्तश्चक्षुपी अनुगृह्णन्ति बाधन्ते वा, किन्तु स्वरूपमेव तेपा जलघृतवनस्पतिसूर्यादीना यदुत विपयत्वेन चक्षुपाऽप्राप्ता अपि तथाविधपुद्गलपरिणामसद्भावात् तत्स्वास्थ्य बाधा वा जनयन्तीति, अयावश्य विपयमा प्तिनिवन्धनावनुग्रहोपघातावभ्युपगम्यते तत्राह–'कि च यदि ही'त्यादि (१३-१०) सुगम यावत् 'प्राक प्रतिज्ञात- यो रित्यादि (१३-१३ ), यदि हि सूक्ष्मा नायना रश्मयोऽभ्युपगम्यन्ते तदा यो प्राग् भवतैव वनस्पतिसूर्यादिभ्योऽनुग्र- होपघातौ प्रतिज्ञातौ तावपि न प्राप्त इति भाव ॥ 'इह कश्चिन्मन्दप्रयत्नो वक्ता भवतीत्यादि (१७-१०), अत्र महाप्रयलवत्तृपक्षेऽनन्तगुणवृद्ध्या वर्द्धमानानीति भणिष्यमाणत्वात् मन्दप्रयत्नवत्तृपक्षे स्तोकत्वेन विभिद्यन्त इति सामर्थ्या त्साध्याहार व्यारयेय, कुत स्तोकत्वेन भिद्यन्ते' इत्याह-'असङ्ख्येयात्मकत्वात्' (१७-११), तानि हि वक्तुर्मन्दप्रय- लत्वादसङ्ख्येयान्येव खण्डानि भवन्ति नानन्तानीति स्तोकान्येव भवन्ति, 'परिस्थूरत्वाच' यदि हि तानि सूक्ष्मतया भिद्येरस्तदा वहून्यपि स्यु न च तथा भिद्यन्त इत्यतोऽपि स्तोकानीति भाव इति, 'यदा तु लोकान्तस्थितो वा भापको वक्तीति' (१७-१८), अन 'तु' पुनरर्थे वाशब्दस्तु चशब्दार्थे, तस्य चैव प्रयोगो द्रष्टव्य -यदा च पुनर्लोका- न्तव्यवस्थितो भापको वक्ति, एतदेव व्याचष्टे-'चतमृणा दिशामन्यतमस्या वा दिशि नाड्या बहिरवस्थित' इति (१७-१९), अयमत्र भावार्थ -यदि भापक किञ्चिन्नाड्या वहिविनिर्गत्य चतसृणा दिशामन्यतमस्या घा दिशि स्वयम्भूर मणपरफूललोकान्तेऽलोकस्य निकटीभूय वचनमुदीरयति तदा चतुरङ्गुलवाहल्यो रज्वायामो दण्ड प्रथमसमयेऽन्तर्नाडी प्रविश्य स्वयम्भूरमणापरप्रान्ते लगति, ऊर्ध्वाधस्तु न सम्पूर्णदण्डप्रसरोऽस्ति, लोकस्खलितत्वादिति भावनीय, ततश्च द्विती यसमये चतुरङ्गुलवाल्यो रजुविस्तर ऊर्ध्वाधस्तु चतुर्दशरज्वायाम कपाटाकारा(रोs)णुराशि प्रधावति, तिर्यग्लोके तु दिग द्वयाणुविनिर्गम स्थाटकाकार पुद्गलराशिर्भवति, तृतीयसमये तूर्ध्वाधोव्यवस्थितकपाटे मन्थसिद्धि , चतुर्थे त्वन्तरालपूर- णमिति चतुभि समयैर्लोक पृरितो भवति, 'यदा तु विदिग्व्यवस्थितो वक्ती'त्यादि (१७-२०), अत्र किलैकस्मिन् समये विदिशो दिशि समागच्छन्ति पुद्गला , द्वितीयसमये त्वन्तर्नाडी प्रविशन्ति, शेपसमयत्रय पूर्ववदेव, अत्र वृत्ताकार लोक मध्ये वृत्ताकारा त्रसनाडी च व्यवस्थाप्य दिग्विदिक्कल्पना भावनीया, तद्यथा-स्थापना-(D) अत्र च त्रिसम- यपक्षे चतुप्पञ्चसमयपक्षे च येऽनुश्रेणिव्यवस्थिता निष्कुटास्त एव पूर्यन्ते, वक्रनिष्कुटपूरण तु न वुध्यत एव, स्वल्पत्वाच न विवक्षितमिति लक्ष्यते इति, 'शेपदिक्षु पराघातद्रव्यसम्भवाद् द्वितीयसमय एव मन्थानसिद्धे'रि- त्यादि (१८-४), एतदुक्त भवति-तानि हि भाषाद्रव्याणि वासकस्वभावानि, वास्यद्रव्याणि तु सर्वास्वपि दिक्षु विद्यन्ते, ततश्च यथा वह्निर्दाह्य प्राप्य दहत्येव नोदास्ते तथाऽयमपि भाषाद्रव्यसमूह प्रथमसमये सत्ता प्राप्य द्वितीयसमये सर्वा- T स्वपि दिक्ष्वपरवास्यद्रव्याणि वासयन् प्रसरत्येवेति द्वितीयसमये मन्थसिद्धि , केवलिनस्तु जीवप्रदेशा द्वितीयसमये कपा- टतयैव प्रसरन्ति, तेषामपरवास्यद्रव्याभावाभवोपग्राहिकर्मपरतन्त्रत्वाच्चेति, शेष सुगम 'यावञ्चरमान्तेऽसत्येयभागे'इत्या दि ( १८-११), ननु च पदस्थानलक्षणगणितमपेक्ष्य चरमान्तोऽनन्तभागोऽपि सम्भवति तत्किमित्यसङ्ख्येयभागे इत्युक्तमि- त्याशझ्याह-क्षेत्रगणितमपेक्ष्ये'ति, इदमुक्त भवति-लोकक्षेत्रस्थासङ्ख्येयप्रदेशात्मकत्वादनन्तशब्दविरहित चतु स्थान- कलक्षणमेव गणित सम्भवति, तत्र तु चरमोऽसहयेयभाग एव नानन्तभाग इति युक्तमुक्त चरमान्ते ऽसत्यभागे इति)। 'तत्रायेष्वनन्तानुबन्धिषु क्रोधादिपूभयाभाव इति' (२०-२), नन्वनन्तानुव- न्धिपूदयप्राप्तेषु सास्वादन पूर्वप्रतिपन्नो मतिज्ञानस्य सम्भवति तत्कथमुभयाभाव उक्त १, सत्य, सम्भवति किन्त्वल्पत्वात्तत्कालस्याविवक्षेति लक्ष्यते, तत्त्व तु बहुश्रुता विदन्तीति । व्यवहारनयमतेन सम्यग्दर्शनमतिश्रु- ताना प्रतिपद्यमानको मिथ्यादृष्टिरेव भवति न पुन सम्यग्दृष्टि सन् मतिश्रुते प्रतिपद्यते, कुत ? इत्याह-'सम्यग्दर्श- नमतिश्रुताना युगपल्लाभादिति (२०-७), यदि हि प्राप्ते सति सम्यक्त्वे ततो मतिश्रुते प्रतिपद्येत तदा स्यात्सम्य- ग्दृष्टिर्मतिज्ञानस्य प्रतिपद्यमानक , न चैतदस्ति, सम्यक्त्वेन सहैव तल्लाभात्, अय सम्यक्त्वेन सह लब्धे अपि मतिश्रुते सम्यग्दृष्टि पुनरपि प्रतिपद्यते ? इत्याशङ्कयाह-'आभिनियोधिकप्रतिपत्त्यनवस्थाप्रसद्भाचे'ति (२०-७), यदि ह्येक दा प्रतिपनमपि पुनरपि प्रतिपद्यते तदा तत्प्रतिपत्त्यनुपरमप्रसङ्ग इति भाव । 'निश्चयनयस्त्वि'त्यादि (२०-७), नन्वा- भिनिवोधिकलाभस्य सम्यग्दर्शनसहायत्वादिति व्यवहारनयेनाप्युक्त तत्कोऽस्य व्यवहाराद्विशेषो येनास्य सम्यग्दृष्टिर्मतिज्ञा- .
नस्य प्रतिपद्यमानको भवति ? इत्याह-'क्रियाकालनिष्ठाकालयोरभेदादिति (२०-८), निश्चयो हि मन्यते यदैव सम्यक्त्वमाप्तिक्रियाविशिष्टो भवति जीव तदैव सम्यग्दृष्टिव्यपदेशमासादयति, क्रियाकालस्य निष्ठाकालस्य चैकत्वाद्, अत सम्यग्दृष्टि सनेतदभिप्रायेण मतिज्ञान प्रतिपद्यत इति । इदानी दर्शनद्वार मित्यादि (२०-१७), नन्वत्र चक्षुरचक्षुर्दनिन किमिति विशेषतस्तल्लब्धिमन्तो व्यारयाता , यावतैतद्दर्शनोपयोगेऽपि मते पूर्वप्रतिपना लभ्यन्त एव ?, सत्यमेतत्, किन्तु लब्धिमत्तले पूर्वप्रतिपना प्रतिपद्यमानकाचोभयेऽपि लभ्यन्ते, उपयोगपक्षे तुपूर्वप्रतिपन्ना एव प्राप्यन्तेनेतरे इति तद्व्युदा- सेन विशेपतो लब्धिमद्रहण, यद्येवमुपयोगपक्षे पूर्वप्रतिपन्ना लभ्यन्त इति पक्षान्तर वृत्तिकृता किमिति न दशितम् ? इति चेत्सत्य, सुगमत्वादिति पश्याम , स्वयमेव वाऽभ्यूह्यमिति, भवत्वेव, तथाऽप्यवधिदर्शनिना य प्रतिपद्यमानकनिषेध सोऽसमीक्षिताभिधानादिव लक्ष्यते, तथाहि-यदा विभद्गज्ञानी देवनारकादि कश्चित् सम्यक्त्व प्रतिपद्यते तदाऽवधि दर्शन्येवासौ मते प्रतिपत्ता लभ्यते, न च वक्तव्य विभगिनोऽवधिदर्शन नास्ति, तस्यागमेऽनेकधा प्रतिपादनाद्, यदाह प्रज्ञप्ति-"ओहिदसणअणगारोवउत्ता ण भते ! कि नाणी अन्नाणी?, गोयमा ! नाणीवि अन्नाणीवि, जे नाणी ते अत्थे- गइया तिनाणी अत्थेगइया चउनाणी, जे तिनाणी ते आभिणिवोहियनाणी सुअनाणी ओहिनाणी, जे चउनाणी ते आभि- णिवोहियनाणी सुयनाणी ओहिनाणी मणपजवनाणी, जे अन्नाणी ते नियमा तिअन्नाणी, तजहा-मतिअन्नाणी सुय- अन्नाणी विभगअन्नाणी" तदेतदवधिदर्शनिनोऽप्यज्ञानत्रयमुक्तमिति कथ विभगिनो नावधिदर्शनमिति, यदिवा विभ- गज्ञान्यपि यदा सम्यक्त्वमतिश्रुतावधीन् प्रतिपद्यते तदा प्रतिपद्यमान प्रतिपन्नमिति निश्चयनयमतेन प्रतिपत्तिक्षणेऽप्ययमव धिज्ञानी अवधिदर्शनी च भवत्येव, ततश्चानेनापि न्यायेनावधिदर्शनी मतिज्ञानस्य प्रतिपत्ता लभ्यत एवेत्येतदाचार्यस्या- प्येक स्खलितमिवाभातीति, तदेतत्सर्वमयुक्तम्, अभिप्रायापरिज्ञानात्, यदि ह्यवधिदर्शनलब्धिमन्तोऽत्र विवक्षिता स्यु- स्तदा सर्वं त्वदुक्त शोभेत, न चैतदस्ति, अवधिदर्शनोपयोगिनामेवेह विवक्षितत्वात्, न च दर्शनोपयोगे वर्तमानस्य मति- ज्ञानप्रतिपत्तिरस्ति, लब्धित्वात्तस्य, लब्धीना च दर्शनोपयोगे निषेधाद्, विशेषानभिधानात् कथमवधिदर्शनोपयोगिन इह विवक्षिता इति लभ्यते ? इति चेद् एतद्वचनान्यथाऽनुपपत्तेरिति ब्रूम , तत्त्व पुनरनुत्तरज्ञानिनो विदन्तीति, शेष सुबोध यावन्मतिज्ञानसमाप्ति ॥ इदानीं श्रुतज्ञानमारभ्यते, तत्र-'अथवा द्रव्यादिचतुष्टयात्साद्यनाद्यादि अवगन्तव्य यथा नन्धध्ययने इति' (२५-१५), व्यारयायते, एकेन प्रकारेण तावत्सादिसपर्यवसितादिविचार कृत , साम्प्रतमसावेव द्रव्यक्षे- त्रकालभावद्वारेण नन्द्यनुसारतो विधीयते, तत्र द्रव्यत एक जीवद्रव्यमाश्रित्य सादिसपर्यवसित श्रुतज्ञान, तथाहि- केनचित्तत्प्रथमतया श्रुतमवाप्त पुनर्भवान्तर मिथ्यात्व वा गतस्य प्रमादग्लानत्वादिभ्यो वा कारणेभ्य प्रतिपततीति तत्तस्य सादि सपर्यवसित च भवति, क्षेत्रतोऽपि भरतैरावतक्षेत्राद्यानित्य द्वादशाङ्गश्रुत सादि सपर्यवसित च भवति, काल- |तोऽप्युत्सप्पिण्यवसर्पिणीषु तद्रूपतैव भावनीया, भावतोऽपि प्रज्ञापकोपयोग प्रज्ञापनीयभावाश्चाश्रित्य सादिसपर्यवसि- |तताऽवसेया, प्रज्ञापकोपयोगो हि प्रयत्लादिनिर्वय॑त्वादनित्य , प्रज्ञापनीयभावा अपि पुद्गलादिसम्वन्धिनो गतिस्थिति वर्णगन्धादयोऽनित्या एव, यच्चानित्य तद् घटवत्सादि सपर्यवसितमिति प्रतीतमेव, अतस्तदाश्रय श्रुतमपि तद्रूपमेवेति भावार्थ , तथा द्रव्यतो नानाजीवान क्षेत्रतो विदेहान् कालतो विदेहसम्वन्धिकाल भावतश्च क्षायोपशमिक भावमाश्रित्य श्रुतमनाद्यपर्यवसितमिति ज्ञेय, विशेपाथिनातु विशेषावश्यकमनुसरणीयमिति। 'गाथाशेष मित्यादि(२५-१८), गाथाशेष 'सत्तवि एए'इत्यादिक व्यारयातमेवेति सम्बन्ध कि कुर्वता ?-पूर्वमेवावधारणप्रयोग दर्शयतेति योग, शेप सुगम यायच्छ्रुतज्ञान समाप्तमिति । अवधिरधुना विवियते–'तथाऽवधिशब्दो दिरावर्त्यत इति व्यारयात मिति (२८-१३), एतदत्र हृदयम्-एकीयाचार्यमतेन तावदवधिशब्द पृथगद्वारतया योजितो, द्वितीयमतेन तु वक्ष्यमाण- द्वारै सहकत्वेन मीलयित्वाऽनन्तरमेव भणियमाणविधिना व्यारयेय इत्येव द्विरावृत्ति , इद च द्विरावर्तन मया पूर्वमेव व्यारयात, ननु पूर्व न क्वचिद्व्यारयातमेतत् ? इति चेत्सत्य, साक्षान व्याख्यातम्, 'अन्ये त्वाचार्या अवधिरित्येत- स्पद'मित्यादिना सामर्थ्याद्विरावृत्तिार यातैव, कथम् ?, अवधि, नामादिभेदभिन्नो वक्तव्य अवधेर्वा क्षेत्रपरिमाणा दीनि द्वाराणि वक्तव्यानीति, प्रथममतमेवानित्य तावदाह-तथा क्षेत्रे'त्यादि (२८-१४), नन्वाद्यमते तावदवधि- रित्येका प्रतिपत्ति , क्षेत्रपरिमाण तु द्वितीया, सस्थानमिति तृतीया, द्वितीयमते तु यदाऽवधिशब्दोऽर्धवशात्प्रथमान्तोऽपि पाठ्यन्तः शेषद्वारै सह सम्बध्यते तदा सस्थानमिति कतिथी प्रतिपत्तिर्भवति ? इत्याह-'अथवा अर्थाविभक्तीत्यादि (२८-१४ ), पातनिकयैव व्याख्यात, केवल द्वितीयेपेय सस्थानलक्षणा प्रतिपत्तिरिति सामर्थ्याद्गम्यते, 'एमेया पडिवत्तिओ'- इति द्वितीयश्लोकान्तेऽभिधास्यमानत्वात् , कथ पुन संस्थान द्वितीया प्रतिपत्तिर्भवति ? इत्याह-ततभावधेर्जघन्ये , त्यादि ( २८-१५), अन्ये तु द्वितीयेवेय विभक्तिरित्यादिक किञ्चिद्व्याख्यानयन्ति तत्तु यदि पर त एव विदन्ति, सक- मकक्रियाया एव सूत्रेऽश्रवणादित्यल प्रसङ्गेनेति । 'चतुर्णा द्रव्यादीना वृद्धिरित्यादि (३२-११), ननु काले वर्द्ध- माने पारिशेप्यात् त्रयाणामेव द्रव्यक्षेत्रभावाना वृद्धिर्भवतीत्येतावदेव वक्तुमुचित कथमुच्यते-काले वर्द्धमाने चतुर्णा वृद्धिर्भवति ?, इत्याशङ्ख्याह-'सामान्याभिधानादिति, प्रथम वर्द्धमानतया विशेपत काल निर्धार्य ततो वृद्धिसाम्या चतुर्णामपि सामान्येनाभिधानादिति भाव , अस्ति चाय न्याय -एकस्मिन् रसनेन्द्रिये जिते पञ्चापि जितानि भवन्तीति, ( तथाऽन्धेन भोक्तुमाकारितेन जनद्वयमागच्छतीत्यादिवचनप्रवृत्तिदर्शनादिति । 'फालस्तु भक्तव्यो-विकल्पयितव्य- इत्यादि (३२-१२), यदि हि क्षेत्रस्य प्रतिप्रेदशवृद्धौ काल समयवृद्ध्या वर्द्धते तदाऽमुलासययभागमात्रक्षेत्रवृद्धावपि काल तोऽसल्येया उत्सर्पिण्यवसर्पिण्यो वढेरन् , न चैतदिप्यते, अत क्षेत्रवृद्धावपिस्थूलत्वात्काल स्याद्वर्द्धते स्यान्नेति। 'ए होइ ( १ पूर्वगाथातो वक्ष्ये इत्यस्यानुवृत्त मात्, क्रियापद त्यत्रापि अध्याहार्यमेव, ततश्च विभक्तिपरिणामात् 'खित्तपरिमाणे सठाणे' इत्यादी द्वितीया वाच्या, ततश्च क्षेत्रपरिमाण वक्तव्यमिति धातुना सम्बधयति, एवमेता प्रतिपत्तीर्वक्ष्ये इति पर्य ते तत्त्वत नप्रतिपचे सख्यान त्वनुपयोग्येवेति स्यात्त मत । आदौ विषयसप्तम्या यारयानेऽअधेर्मुरयताऽभूत्, परिणामे तु तस्यैव क्षेत्रपरिमाणादेर्मु रयतेति अवधेरित्यादिन थसगति , द्वितीया प्रतिपत्तिरिति तु अन्ये वाचार्या इत्यादिना रब्धमेव, द्विरावर्त्यते इत्यपि प्राग्व्यारयात एव सिद्ध, यत प्रथम तावदवधिशब्दो नामादिभेदभिन्नऽवधौ व्यारयात द्वितीयोऽवधिशब्दश्चाने योज्यते क्षेत्रपरिमाणविषयोऽनधिरित्यादौ ततो युक्ता आवृत्ति , तथा चन व्यारयानद्वयस्यावृत्तिशब्दवाच्यता, स्थानमपि च नैतदस्येति तदनिप्राय । सम्बध, सस्था अयारतें'इत्यादि (३२-१३) गाथाव्यारया-द्वितीयावहुवचनान्तेऽकारान्ते पदे पुल्लिङ्गेऽभिधेयेऽन्तस्यैकारो भवति, यथा-'नमिऊण जिणवरिदे इत्यादि, तथा तृतीयादिप्यादिशब्दाच्चतुर्थीपरिग्रहस्ततश्च 'एगमि'त्ति एकत्ये वर्तमानाना तृतीयाचतुर्थीपष्ठीसप्तमीना स्थाने महिरत्थेत्ति-स्त्रीलिङ्गेऽभिधेये एकारो भवति, तत्र तृतीयाया यथा-'सुदरयुद्धी कय'- मित्यादि, चतुर्थ्या यथा-गावीए पुण दिण्ण तणपि खीरत्तणमुवेइ'इत्यादि, पष्ट्या स्थाने यथा-'तीण पुण विसुद्धीण कारण होति पडिमाओ'इत्यादि,सप्तम्या स्थाने यथाऽत्रैव, ननु तृतीयादिप्वित्यत्रादिशब्दात् किमिति न पश्चमीपरिग्रह ?, नैव, तत्स्थान ओकारस्य दर्शनात् , तद्यथा-'इत्थीओ आवि सकण'मित्यादि, अत एव चार 'तइयाइसु छट्टीस तमीण' इति व्यस्तनिदेश , अन्यथा ह्यादिशब्दैन चतुर्थ्यादीना सर्वासामपि विभक्तीनामनुरोध स्यादेवेति गाथार्थ । ननु वस्तूना नवपुराणादय पर्याया कालक्रमेणैव भवन्त्यतस्ते चेदुत्तरोत्तरकालक्रमवृद्धिभाजो वर्तन्ते तदा तद्बुद्धी सिद्धर कालवृद्धिरत पर्यायवृद्धी कालो भजनीय इति यदुक्त तदसङ्गतम् ' इत्याशङ्कयाह-'अक्रमवर्तिनामपि वृद्विसम्भवा'- दित्यादि ( ३२-१८), इदमुक्त भवति–यद्युत्तरोत्तरकालक्रमवृद्धिभाजो नवपुराणादय एव वस्तूना पर्याया स्युस्तदा युज्येत भवद्वच तच्च नास्ति, रूपरसगन्धस्पर्शतारतम्यादिपर्यायाणा मन्दक्षयोपशमावस्थानुपलब्धाना विशिष्टक्षयोप- शमे सति कालक्रमवृद्ध्यभावेऽपि वहना युगपदेव वृद्धिसम्भवादिति भावनीयम् । 'पर पर सूक्ष्म (तत्वा० अ०२ सू० ३८) मित्यादि ( ३५-३), औदारिकशरीराद्वैक्रिय सूक्ष्म स्वल्पाकाशप्रदेशावगाहीतियावत्, ततोऽप्याहारकतैजसका र्मणानि क्रमश सूक्ष्माणि, तदनेनापि किल तत्त्वार्थसूत्रेण क्षेत्रतो मद्यारयात एव क्रम उक्तो भवति, अनेन हि किल , परम्परसूक्ष्मत्वप्रतिपादनेन कार्मणवर्गणा स्वल्पाकाशप्रदेशावगाहिन्यस्ततोऽपि तैजसादीना क्रमशो वहुप्रदेशावगाहिन्य इति सामर्थ्यादुक्त भवति, 'प्रदेश तोऽसङ्ख्येयगुण मित्यत्र (त० अ० २ सू० ३९) प्राक्तेजसादिति विशेपो दृश्य यावद्भि पुद्गलैरोदारिक निष्पद्यते ततोऽसहयेयगुणवैक्तिय, ततोऽप्यसयेयगुणेराहारक, तैजसकार्मणे तु क्रमशोऽनन्तगुण- प्रदेशनिष्पने 'अनन्तगुणे परे' इति ( त० अ० २ सू० ४०) वचनादिति । 'भेदाभेदपरिणामाभ्या'मित्यादि ( ३५-१३ ), यावद्धि किल पुद्गलेस्तनुवर्गणास्कन्धा निष्पद्यन्ते तेभ्यो यदा केचित् पुद्गला विभिद्य पृथग भवन्ति अन्ये वागन्तुका समागत्याभेदेन परिणमन्तीति आभ्या भेदाभेदपरिणामाभ्यामेतास्तनुवर्गणा औदारिकादियोग्यवादरपरिणामा भिमुखा भवन्तीत्यर्थ । 'अयमेव सर्वोत्कृष्टप्रदेश'इत्यादि (३५-१८), अयमेवाचित्तमहास्क ध उत्कृष्टपुद्गलसङ्ख्या निवृत्तो, नान्ये सन्तीति केचित् , एतच्चायुक्त, कथम् ' इत्याह--'यस्मादि'त्यादि, ननु चाचित्तमहास्कन्धा अपि कालभे- देन वहवो भवन्ति, तेपा च स्थित्यवगाहनादिभि परस्पर वेपम्याद् यदिद प्रज्ञापनाया स्थित्यवगाहनादिभिश्चतु स्थान पतितत्यादि वैषम्यमुक्त तदचित्तमहास्कन्धाश्रयेणाप्युपपत्स्यते तत्कुत एतद्व्यतिरेकेणापरोत्कृष्टप्रदेशकस्कन्धसत्ता ? इत्या- शझ्याह-'अय पुनस्तुल्य एवेति ( ३५-२१), अयमित्येतज्जातावेकवचन, ततश्चायमर्थ -अमी पुनरचित्तस्कन्धा कालभेदेन वहवोऽपि जायमानास्तुल्या एवेति, एतदुक्त भवति-यद्यप्यचित्तमहास्कन्धा कालभेदेन बह्यो भवन्ति तथाऽपि स्थितिरष्टसामयिकी अवगाहना च लोकव्याप्तिलक्षणेव सर्वगामपि तुल्येति कय तदाश्रयेण प्रज्ञापनोक्त स्थित्यादिवेपम्य युवत', कि च-असौ प्रज्ञापनायामुत्कृष्टप्रदेशिक स्कन्धोऽप्टस्पर्श पठ्यते, अय त्वचित्तमहास्कन्ध उत्कृ - एप्रदेशिकोऽपि सन् सूक्ष्मपरिणामत्याच्चतु स्पर्श एव,तस्मात्मज्ञापनोक्तस्थित्यादिवपम्यभाजोऽष्टस्पश्चिान्येऽप्युत्कृष्टप्रदेशिका स्कन्धा सन्तीति स्थितम् । गुरुलघ्वादिद्रव्यविचारे 'ओरालिय' गाहा, (३६-३), अत्र भावार्थ उच्यते-इह व्यवहारश्च- तुर्की द्रव्यमिच्छति, तद्यथा--अधोगमनस्वभाव गुरुक लेष्ट्वादिवद् ऊर्द्धगतिस्वभाव रघुक प्रदीपशिखावत् तिरश्चीनगति शील गुरलघु वाय्वादिवत् निश्चलस्वभाव त्वगुरुलघु व्योमादिवत्, आह च-"गुरुअ लहुअ उभय नोभयमिति बार- हारियनयस्स । दव लिट्टू दीवो वाऊ वोम जहासखं ॥१॥" निश्चयस्तु मन्यते नायमेकान्तोऽधोगमनस्वभाव गुर्वेव भवतीति, लघुनाऽप्यधोगतिपरिणतेनाणुना व्यभिचारात्, नाप्यूद्धगतिस्वभाव लघ्वेव, फलमुक्तो गतिपरिणतगुरुस्वभा- घेरण्डमिञ्जया व्यभिचारात्, तस्मादेकान्तगुर्वकान्तलघु च द्रव्य नास्ति, किन्तु यद्वादरपरिणाम तद्गुरुलघु, यत्तु सूक्ष्म तद- गुरसध्विति निश्चयस्य परिभाषेति, आह च-"निच्छयओ सबगुरु सघलहु वा न विजए दध । पायरमिह गुरुलहुअ अगु- रलहु सेसय दध ॥ १॥” तस्मादिह निश्चयनयमाश्रित्योदारिकादीनि तेजसान्तानि चादरपरिणामत्वाद्गुरुलघुत्वेनोकानि, कार्मणद्रव्यादीनि तु सूक्ष्मपरिणामत्वादगुरलघुत्वेनेति, एतन्मनस्याधायाह वृत्तिकृत्-'निश्चयनयापेक्षयेति ( ३६-५) 'इहापि सामर्थ्यप्रापितत्वाद्रव्योपनिवन्धनस्येत्यादि(३६-१७), सपेयलोकपल्योपमभागदशिनोऽपि हि किल तावत्क मद्रव्याणि विपयतयाऽभिहितान्यतोऽस्याधिकक्षेत्रकालदशिन सामर्थ्याद्रव्यमपि कर्मद्रव्याण्यतिक्रम्य किमप्यधिकमेव दृश्यमिति, 'काले चउपह बुढी इति पूर्वमेवोक्तत्वादिति भाव , ननु च परमावधेर्द्रव्यत सर्व रूपि द्रव्य क्षेत्रतोऽलोके लोक- प्रमाणासङ्ख्येयाकाशखण्डप्रमाण क्षेत्र कालतोऽसङ्ख्येया उत्सप्पिण्यवसर्पिण्यो विषय उक्त , स चेह द्रव्याद्युपनिबन्धावसरे- .
ऽनुक्तत्वात्कथमवसेय ? इत्याह-'अत एवे'त्यादि, अत एव च-सामर्थ्यादेव च तदुपर्यपि-कर्मद्रव्योपर्यपि ध्रुववर्गणा- दिक सर्वमपि परमाणुपर्यवसान द्रव्य पश्यत क्षेत्रकालवृद्धि क्रमेण ज्ञेया यावत्सरमावधिविषय इति, कर्मद्रव्यातिक्रममा प्रेऽपि हि क्षेत्रतो लोकप्रमाणोऽवधिरक्त यस्तु सर्वमपि ध्रुववर्गणादिद्रव्य पश्यति तस्यातिविशुद्धत्वात् सामर्थ्यादेव परमा वधे सम्भवोऽनुमीयत इति भाव । स च पल्योपमासङ्ख्येयभागसमुदायमान इति (३७-१), पल्योपमासङ्ख्येयभा- गरूपो य समुदाय स एव मान यस्य स तथा पल्योपमासङ्ख्येयभाग इतियावत्, न पुन समुदायशब्दमधिकमालोक्या- र्थान्तर कल्पनीयमिति । 'सामान्य न्यायमङ्गीकृत्येत्थमेवे'त्यादि (४३-१५), इदमुक्त भवति-क्षेत्रस्यासख्येयप्रदेशा- त्मकत्वाद् यदि द्रव्यमपि तदवगाढत्वादसोयभागै परिकल्प्य क्षेत्रस्य प्राधान्यात्तदनुवृत्त्या वृद्धि नीयते तदा क्षेत्रवद्रव्यस्यापि चतुविधेव वृद्धि स्यात् , यदा तु क्षेत्रनिरपेक्षमेवावधिज्ञानविषयतया स्वतन्त्र द्रव्यं चिन्त्यते तदा तस्य द्विविधैव वृद्धि, ननु तथाऽपि पर्यायवद्रव्यस्यापि पविधा वृद्धि कस्मान्न भवति आनन्त्यस्योभयत्रापि समानत्वात् ', अनोच्यते, पर्या याणा ह्यपरक्षेत्रादिवृद्ध्यभावेऽप्यवस्थित एव क्षेत्रादावसङ्ख्येयभागादिवृद्धि सभाव्यते, द्रव्यस्य त्ववस्थितक्षेत्रेऽनन्तभाग- लक्षणैव वृद्धिर्लभ्यते, यदा त्वधिक विशुद्धयमानको भवति तदा क्षेत्रमपि वर्द्धते, तस्मिश्च वर्द्धमाने शेपवृद्धिस्थानान्युल्ल- इयानन्तगुणैव द्रव्यवृद्धिर्भवतीत्येव तावत्सभाव्यते, तत्त्व तु केवलिनो विदन्तीति, 'पुद्गलानुवृत्त्या च तत्पर्याया'इति, अयमत्रार्थ -पुद्गलास्तिकायस्य विद्यत एवेद स्वरूप, यदुत द्रव्यस्यानन्तभागादिवृद्धौ पर्यायाणामपि तावत्येवासी भवति, पर्यायानन्तस्य सर्वद्रव्येषु समानत्वात्, किन्तु यदाऽवधेर्विपयतया पर्यायाश्चिन्त्यन्ते तदाऽवध्यावरणक्षयोपशमापेक्षैव टप्रदेशिकोऽपि सन सूक्ष्मपरिणामत्वाच्चतु स्पर्श एव,तस्मात्प्रज्ञापनोक्तस्थित्यादिवेषम्यभाजोऽष्टपश्चिान्येऽप्युत्कृष्टप्रदेशिका स्कन्धा सन्तीति स्थितम् । गुरुलघ्वादिद्रव्यविचारे 'ओरालिय' गाहा, (३६-३), अत्र भावार्थ उच्यते-इह व्यवहारश्च- तुर्की द्रव्यमिच्छति, तद्यथा-अधोगमनस्वभाव गुरक लेष्ट्वादिवद् ऊर्ध्वगतिस्वभार लघुक प्रदीपशिखावत् तिरश्चीनगति- शील गुरलघु वाय्यादिवत् निश्चलस्वभाव त्वगुरलघु व्योमादिवत्, आह च-"गुरअ लहुअ उभय नोभयमिति वाय- हारियनयस्स । दव लिट्टू दीवो वाऊ वोम जहासखं ॥१॥" निश्चयस्तु मन्यते-नायमेकान्तोऽधोगमनस्वभाव गुर्वेद भवतीति, लघुनाऽप्यधोगतिपरिणतेनाणुना व्यभिचारात , नाप्यूद्धगतिस्वभाव लघ्वेव, फलमुक्तोर्द्धगतिपरिणतगुरुस्वभा- वैरण्डमिञ्जया व्यभिचारात्, तस्मादेकान्तगुर्वकान्तलघु च द्रव्य नास्ति, किन्तु यद्वादरपरिणाम तद्गुरुलघु, यत्तु सूक्ष्म तद- गुरलघिति निश्चयस्य परिभाषेति, आह च-"निच्छयओ सबगुरु सघलहु वा न विजए दध । वायरमिह गुरुलहुअ अगु- स्लहू सेसय दव ॥ १॥” तस्मादिह निश्चयनयमाश्रित्यौदारिकादीनि तैजसान्तानि वादरपरिणामत्वाद्गुरुलघुत्वेनोक्तानि, कार्मणद्रव्यादीनि तु सूक्ष्मपरिणामत्वादगुरलघुत्वेनेति, एतन्मनस्याधायाह वृत्तिकृत्-'निश्चयनयापेक्षय'ति ( ३६-५) 'इहापि सामर्थ्यप्रापितत्वाद्रव्योपनिवन्धनस्ये'त्यादि(३६-१७), सङ्ख्येयलोकपल्योपमभागदशिनोऽपि हि किल तावत्क मद्रव्याणि विपयतयाऽभिहितान्यतोऽस्याधिकक्षेत्रकालदशिन सामर्थ्याद्रव्यमपि कर्मद्रव्याण्यतिक्रम्य किमप्यधिकमेव दृश्यमिति, 'काले चउण्ह बुड्ढी'इति पूर्वमेवोक्तत्वादिति भाव , ननु च परमावधेर्द्रव्यत सर्व रूपि द्रव्य क्षेत्रतोऽलोके लोक- प्रमाणासङ्ख्येयाकाशखण्डप्रमाण क्षेत्र कालतोऽसङ्ख्येया उत्सप्पिण्यवसर्पिण्यो विषय उक्त , स चेह द्रव्याद्युपनिबन्धावसरे- विवृण्वता पर्यन्ते यदुक्त 'वाग्योगश्रत द्रन्यश्रुतमेव' (५०-१४ ) भवतीति तदनन्तरव्यारयातपाठान्तरेण सह न योननीय, किन्तु प्रागेर, तत्र किल पूर्व श्रुतशब्द पृथकृत्येतदुक्त ‘स शब्दराशि प्रोच्यमानस्तस्य भगवतो वाग्यो- ग एव भवति', साम्प्रत तु समस्त श्रुतशब्द कृत्या निदेशस्तद्वायोगभुत शेप भवति-द्रव्यश्रुतमेर भवतीत्यर्थ ॥ ज्ञानपञ्चकविवरण समाप्तमिति ॥ 'अपगतन्त्रतातिचारेतरोपचिाकर्मविशरणार्थ मिति ।(५३-१६), अनन्तराभिहितपञ्चविधानश्यकानुष्ठानेनापगता ये व्रतानामतिचारास्तेभ्यो ये इतरे-सामायिकादिकायोत्सर्गान्तपञ्चविधावश्यकादशुद्धास्तरुपचित यत्कर्म तद्विशरणार्थ मनशनादिगुणस वारणा प्रत्याख्यानस्याधिकार , इदमुक्त भवति-इह केचिदतिचारा म दसक्लेशजनिता कायोत्सर्गा- वसानावश्यकानुष्ठानतोऽपि निवर्तन्ते, अपरे त्वधिकतरसल्लेशनिवत्यस्तिप शोध्या भवन्ति, तेर्यदुपचित कर्म तन्निर्ज- रणार्थमनशनादिगुणप्रतिपत्तिरधिकार पष्ठावश्यकस्येति । 'निवपुच्छिण्ण भणिओ'इत्यादि (५६-१२) गाथार्थ क थानकादरसेय , तचेदम्-इह कस्यचिद्राज्ञ सूरेश्च जल्पोऽभूत्-एकेनोच-राजपुत्रा विनीता भवन्ति, अपरेण तूक्त-सय- ता, तत्र द्वयोरपि परीक्षणार्थ प्रथम तारद्राजपुत्रो गगा किमभिमुखी बहतीति निरीक्षणार्थ प्रेषित , तेन चोक्त-किमत्र निरीक्षणीय ', पूर्वाभिमुखी वहत्यसाविति प्रतीतमेवेद, महता कप्टेन प्रेषितोऽप्यपान्तरालादागत्यावोचत्-गतोऽह दृष्टा पूर्वाभिमुखी वहतीति । साधु प्रेपित , स चाचिन्तयत्-गुरवोऽपि पूर्वाभिमुखी वहत्यसाविति जानन्त्येव, केवलमिट कार- न भाव्यमिति विचिन्त्य जानन्नपि तमर्थ गतो गगाया, स्वत परतश्च विशेषतो निश्चित्य गुरवे न्यवेदयत्-पूर्वाभिमुखी १ तद्वृद्धिर्न द्रव्य द्वापक्षेति, अतो यस्य क्षेत्रादेर्यथैव चातुविध्यादिक्रमेण वृद्धिानिर्ग प्रोक्ता तस्य तथन युक्ता, कुत इत्या-'प्रतिनियतविषयत्वादिति' (४३-१८), प्रतिनियतो ह्यवधिविषयतया चिन्त्यमानयो क्षेत्रादिवृद्धिहान्यो- विषय , तद्यथा-'बुड्ढी वा हाणी वा चउबिहे त्यादि, नन्वेतदप्यवधिविषयतया चिन्त्यमानयोवृद्धिहान्यो प्रतिनियत- विपयत्व कुत ' इत्याह-'विचित्रे'त्यादि, अवधेनिवन्धन क्षयोपशम स च विचित्रोऽतस्तद्वशाज्जायमाने वृद्धिहानी उक्तकमेको भवत इत्यल प्रसङ्गेनेति । 'लोचनदयोपयोगयदि त्यन (४३-२४ ) सप्तम्यन्ताद्वति , यथा किल लोचनद्व- यस्याप्युपयोगे -व्यापारे सति जीवस्येकदा एक एवोपयोग एवमनेकस्पर्द्धकव्यापारेऽप्येक एमास्योपयोग इति, यदिवा य प्रकाशमयस्तस्यकस्मिनप्यथ प्रकाशकत्वेन व्याप्रियमाणस्य सर्वात्मना व्यापारो न देशत , यथा प्रदीपस्य, जीरोऽपि ज्ञानप्र- काशेन प्रकाशवान् ततोऽस्यापि सर्वस्पर्द्धकरेकोपयोगतया सर्वात्मना व्यापार इति, एतदेवाह-'प्रकाशमयेत्यादि,उक्ता र्थमेव, नवर प्रदीपस्योपयोगो-व्यापार स इव-तद्वत्, प्रदीपस्य हि प्रकाशने व्याप्रियमाणस प्रत्यर्थ सर्वात्मना व्यापार न देशत , एव जीवस्यापाति भाव । क्षेत्रद्वारे 'स्पेजमसखेजा' गाहा (४६-९), अत्राय तात्पर्यार्थ -यस्तावदसम्म द्धोऽयधिर्भवति स 'पुरुषायाधया हेतुभूतया' (४६-१३), अवधिपुरुषयोर्यदन्तराल तेन हेतुभूतेनासम्बद्धोऽअधिर्भ- वतीत्यर्थ , स चावधि सोयक्षेत्रविषयोऽसङ्यक्षेत्रविपयो वा भवति, यदिया पुरुषावाधया 'सति सहार्थे तृतीया, कोऽर्थ '-पुरुषावध्योरन्तराल सोयमसधेय च भवति अवधिश्च सोयोऽसङ्ख्येयश्च भवतीति, एतदेवाह-'इदानीम- पापया चिन्त्यत' इत्यादि (४६-१५), शेष सुगम यावग्ज्ञानपञ्चक्समाप्ति , नवर 'केवलनाणेणऽत्थे इत्यादिगाथा विवृण्वता पर्यन्ते यदुक्त 'वाग्योगश्रुत द्रव्यश्रुतमेव (५०-१४) भवतीति तदनन्तरव्यारयातपाठान्तरेण सह न योजनीय, किन्तु प्रागेन, तत्र किल पूर्व श्रुतशब्द पृथकृत्येतदुक्त ‘स शब्दराशि प्रोच्यमानस्तस्य भगवतो वाग्यो- ग एव भवति', साम्प्रत तु समस्त श्रुतशब्द कृत्वा निर्देशस्तद्वायोगभुत शेप भवति-द्रव्यश्रुतमेव भवतीत्यर्थ ॥ ज्ञानपञ्चकविवरण समाप्तमिति ॥ 'अपगतन्त्रतालियारेतरोपचितकर्मविशरणार्थ मिति । (५३-१६), अनन्तराभिहितपञ्चविधावश्यकानुष्ठानेनापगता ये प्रतानामतिचारारतेभ्यो ये इतरे-सामायिकादिकायोत्सर्गान्तपञ्चविधावश्यकादशुद्धास्तैरुपचित यत्कर्म तद्विशरणार्थ मनशनादिगुणस धारणा प्रत्याख्यानस्याधिकार , इदमुक्त भवति-इह केचिदतिचारा म दसक्लेशजनिता कायोत्सर्गा- यसानावश्यकानुष्ठानतोऽपि निवर्तन्ते, अपरे त्वधिकतरसकेशनिवत्यस्तिप शोध्या भवन्ति, तैर्यदुपचित कर्म तन्निर्ज- रणार्थमनशनादिगुणप्रतिपत्तिरधिकार पष्ठावश्यकस्येति । 'निवपुच्छिण्ण भणिओ'इत्यादि (५६-१२) गाथार्थ क थानकादरसेय , तच्चेदम्-इह कस्यचिद्राज्ञ सूरेश्च जल्पोऽभूत्-एकेनोक्त-राजपुत्रा विनीता भवन्ति, अपरेण तूक्त-सय- ता, तन द्वयोरपि परीक्षणार्थ प्रथम तापद्राजपुत्री गगा किमभिमुखी वहतीति निरीक्षणार्थ प्रेषित , तेन चोक्त-किमत्र निरीक्षणीय ', पूर्वाभिमुखी वहत्यसाविति प्रतीतमेवेद, महता कप्टेन प्रेपितोऽप्यपान्तरालादागत्यावोचत्-गतोऽह दृष्टा पूर्वाभिमुखी बहतीति । साधु प्रेपित , स चाचिन्तयत्-गुरवोऽपि पूर्वाभिमुखी वहत्यसाविति जानन्त्येव, केवलमिह कार- णेन भाव्यमिति विचिन्त्य जाननपि तमर्थ गतो गङ्गाया, स्वत परतश्च विशेषतो निश्चित्य गुरवे न्यवेदयत्-पूर्वाभिमुखी , तद्वृद्धिर्न द्रव्यवृद्वापेक्षेति, अतो यस्य क्षेत्रादेर्यथैव चातुविध्यादिक्रमेण वृद्धिानिर्ना प्रोता तत्स तयेर युक्ता, कुत इत्याह-'प्रतिनियतविषयत्वादिति' (४३-१८), प्रतिनियतो ह्यवधिविषयतया चिन्त्यमानयो क्षेत्रादिवृद्धिहान्यो- विषय , तद्यथा-'बुढी वा हाणी वा चउविहे'त्यादि, नन्वेतदप्यवधिविषयतया चिन्त्यमानयोवृद्धिहान्यो प्रतिनियत- विपयत्व कुत ' इत्याह-'विचित्रे'त्यादि, अवधेनिबन्धन क्षयोपशम स च विचित्रोऽतस्तद्वशाजायमाने वृद्धिहानी उक्तक्रमेणैव भवत इत्यल प्रसङ्गेनेति । 'लोचनदयोपयोगयदि त्यत्र (४३-२४ ) सप्तम्य ताद्वति , यया किल लोचनद- यस्याप्युपयोग -व्यापारे सति जीवस्येकदा एक एवोपयोग एवमनेकस्पर्द्धकव्यापारेऽप्येक एवास्योपयोग इति, यदिवा य प्रकाशमयस्तस्यैकस्मिनप्यथे प्रकाशकत्वेन व्याप्रियमाणस्य सर्वात्मना व्यापारो न देशत , यथा प्रदीपस्य, जीतोऽपि ज्ञानप्र- काशेन प्रकाशवान् ततोऽस्यापि सर्वस्पर्द्धकैरेकोपयोगतया सर्वात्मना “यापार इति, एतदेवाह-'प्रकाशमये'त्यादि,उक्का र्थमेव, नवर प्रदीपस्योपयोगो-व्यापार स इव-तद्वत्, प्रदीपस्य हि प्रकाशने व्याप्रियमाणस प्रत्यर्थ सर्वात्मना व्यापार न देशत , एव जीवस्यापीति भाव । क्षेत्रद्वारे 'स्पेजमसखेजा' गाहा (४६-९), अत्राय तात्पर्यार्थ -यस्तानदसम्म छोऽवधिर्भवति स 'पुरुपायाधया हेतुभूतया' (४६-१३ ), अवधिपुरपयोर्यदन्तराल तेन हेतुभूतेनासमद्धोऽजधिर्भ वतीत्यर्थ , स चारधि सहोयक्षेत्रविपयोऽसक्येयक्षेत्रविपयो वा भवति, यदिवा पुरुषावाधया 'सरे ति सहार्थे तृतीया, कोऽर्ध -पुरुषावध्योरन्तराल सङ्ख्येयमसद्ध्येय च भवति अवधिश्च सोयोऽसयेयश्च भवतीति, एतदेवाह–'इदानीम- पाधया चिन्त्यत'इत्यादि (४६-१५), शेष सुगम यावरज्ञानपञ्चकसमाप्ति , नवर 'केयलनाणेणऽत्थे इत्यादिगाथा वसेयत्वाहु खावतारता नाग्यप्रतिष्ठापकतथाविधनिपुणयुक्त्यभावात् सुखोत्तारतेति ३, चतुर्थ साधूना, तत्र दु खावतारता योटिकवद् दुरुत्तारता शाक्यवदापनीयेति ।। अन्ये तु सुखोत्तारता दुरत्तारता वा सर्वत्र मोक्षमाश्रित्य व्याचक्षते, तत्र सर- जस्काना स्वल्पेनैव किलेश्वरोचानुधानेन मुक्तिप्राप्त्यभ्युपगमात्सुखोत्तार सुखेनास्मात्ससारजलधिमुत्तरन्तीति व्युत्पत्ते- रिति, शाक्याना तु दुरवापविशिष्टध्यानमार्गाद् योगिज्ञानोत्पत्त्यादिक्रमेण मुक्त्यभ्युपगमाद्दुरुत्तारता दु खेनास्मात्ससारमु- त्तरन्तीतिकृत्वा, वोटिकाना तु भिक्षाशुद्धयादीना गौणत्वेनाभ्युपगमान्नाग्यलक्षणनिर्घन्धतामात्रादेव मुक्त्यभ्युपगमारसु- खोत्तारता, साधूना तु दुरत्तारता शाक्यवद्भावनीयेति, अवतारपक्षे तु सर्वत्र भावना पूर्वोक्तैवेति । 'द्रव्यभावतीर्थ मिति ५९-२० ), तैरप्युक्तक्रमेण चतुष्पकार नद्यादेव्यतीर्थमात्मात्मीय तु दर्शन भावतीर्थमिप्यते इति भाव ॥'ते वदिऊण सिरसा इत्यादि गाथा विवृण्वता वृत्तिकृता-कि ?-नियुक्ति कीर्तयिष्ये, इत्यस्मादनन्तर 'कस्येति ( ६१-१३ ) पठ्यन्त यत्पद निरदेशि तस्य पर्यन्तेऽभिधास्यमानेन श्रुतज्ञानस्येत्यनेन पदेन सह सम्बन्धो, न पुनरनन्तरनिद्दिष्टेन अर्थपृथवत्वस्ये- त्यनेन सह, तस्य विशेषणत्वाच्छुतज्ञानस्यैवात्र विशेष्यत्वात् , श्रुतज्ञानस्य नियुक्ति कीर्तयिष्ये इत्यर्थ , भगवत इत्येतद्विशेपण किमित्याह-स्वरूपाभिधान मेवे ति तद्वता समग्रैश्वर्यादिगुणकलापोपेतत्वेन भगवत्त्वाच्छ्रुतमपि भगवदिति श्रुतज्ञा- नस्य स्वरूपमनेन विशेषणेनाभिधीयत इत्यर्थ । 'अल्लेरसेहि बन्नेहि चित्तिउत्ति (६३-९), वज्रलेपादिकुद्रव्यप्रक्षेपर- हितैर्वर्णकैश्चित्रित इत्यर्थ । एतेषा च मध्यभाग क्षपयनेता ससदश प्रकृती रित्यादि ( ८४-११), इह कर्मग्रन्थे- प्यत्रान्तरे पोडशैव प्रकृतय क्षप्यमाणत्वेनाभ्युपगम्यन्ते न सप्तदश, यतस्तन्मतेनापर्याप्तनामकम्र्मेह न क्षप्यते, किन्त्वयोगी , वहति, तत्त्व तु गुरवो विदन्तीति, द्वयोरपि च चेष्टा प्रच्छनपुरपैराज्ञे निवेदिता,प्रतिपन चानेन-साधूनामनुत्तरो विनय इति, तदपरेणापि मुमुक्षुणा तत्साधुवदाचरणीयमिति । 'इद च निरक्तिद्वारे सूत्रस्पर्शिकनियुक्ती'चेत्यादि (५८-७) तर 'उद्देसे निइसे अ निग्गमे इत्यादि यद्वारगाथाद्वय भणिप्यति तद्वितीयगाथान्ते 'भवागरिसफासणनिम्ती- त्यनेनोपात्त निरुक्तिद्वार अध्यवसानपर्यन्तवत्तिन्या 'सामाइअ समइअ सम्मावाओ'इत्यादिगाथया व्यारयास्यते, अन तावनिरुक्तिद्वारायात सामायिक न्यारयात, तथा 'नदिमणुओगदार' इत्यादिना च भणिप्यमाणसूत्रसशिकनि- युक्तो 'साम सम च सम्म इगमिति सामाइअस्स एगट्ठा इत्यादिगाथाया च सामायिकव्याख्या करिष्यत इति भाव , शेप प्रकटामिति । 'सुखावतार'मित्यादि ( ५९-१९), सुखावतार सुखोत्तार सरजस्कदर्शन मिति सटङ्क कथ ?, तत्र कष्टानुष्ठाननियमस्य कस्यचिदभावाद्यथाकथचिद्रूपतयाऽपि व्रतपरिपालनस्य तैरभिधानात् सुखेनेव तद्दीक्षा प्राणिन प्रतिपद्यत इति सुखावतारता, तथा न तेषा दर्शने तयाविधवासकस्वभावा काचिन्निपुणा युक्तिरस्ति यद्वासि तान्तरात्मा पुमॉस्तद्दीक्षा न परित्यजेत् , किञ्च-"शयो द्वादश वर्षाणि, व्रत कृत्वा तत परम् । यद्यशक्तस्त्यजेतापि, याग कृत्वा व्रतेश्वरम् ॥ १॥” इति दीक्षात्यागस्य निर्दोषतयाऽप्यभिधानात्सुखोत्तरत्तेति ?, सुखावतार दुरुत्तार शाक्याना, 'मृद्वी शय्या प्रातस्त्याय पेया, भक्त मध्ये पानक चापराह्ने । द्राक्षाखण्ड शर्करा चार्द्धरात्रे, मोक्षश्चान्ते शाक्य- पुत्रेण दृष्ट ॥१॥' इत्यभिधानात् , तथा 'मणुन्न भोअण भोचे'त्याद्यभिधानाञ्च सुखावतारता, तथा वासकनिपुण- युक्तिसद्भावातत्यागे च महत ससारदण्डादे प्रतिपादनाहुरत्तारतेति २, तृतीय वोटिकाना, तत्र नाग्यादिकष्टस्य दुरध्य- तत्र रक्षणविसवादिनो भवन्तीत्यधस्तनकायमडभमिदमुच्यते, कोष्ठस्यात्र विशिष्टप्रमाणलक्षणोपेतत्वादिति ५, 'हुण्ड तु सर्वत्रा- सस्थित' सर्वशरीरावयवाना प्रायस्तत्र यथोक्तप्रमाणलक्षणविसवादित्वादिति गाथार्थ । वचनानुयोग व्याख्यानयता यदुक्त 'पोडशाना वेति (८८-१२), तत्रायमर्थ -एकवचनादिस्वरूपाविर्भावक व्यारयान वचनानुयोगोऽभिधीयते, पोडश- वचनस्वरूपाविर्भावक वा, कानि पुनस्तानि पोडश वचनानीति चेद्, उच्यते, 'लिगतिय वयणतिय कालतिय तह परो क्खपच्चक्ख । उवणयवणयचउद्धा अन्भत्थ होइ सोलसम । १। व्यारया-इय स्त्री अय पुरुष इद कुलमिति त्रीणि लिङ्ग- प्रधानानि वचनानि-लिङ्गवचनानि, एको द्वौ वह्व इत्येकत्वाद्यभिधायकशब्दसन्दर्भो वचनत्रिक, अकरोत्करोति करि- प्यतीत्यतीतादिकालनिर्देशप्रधान वचन 'कालतिय'ति कालत्रिकवचनमित्यर्थ , तथा स इति परोक्षनिर्देश परोक्षवचन, अयमिति प्रत्यक्षनिर्देश प्रत्यक्षवचन, उपनयापनयवचन तु चतुर्की भवति, तद्यथा-रूपवती स्त्री सुशीला चेति उपनयो- पनयवचन, रूपवती ली पर कुशीलेत्युपनयापनयवचन, कुरपा पर सुशीलेत्यपनयोपनयवचन, कुरूपा कुशीला चेत्यपनया- पनयवचन, यत्रान्यच्चेतसि निधाय विप्रतारकवुद्ध्याऽन्यन्न वक्ति, किन्तु तद्यथा विवक्षित तत्तथैव मन शुद्ध्या नवीति तत् पोडशमध्यात्मवचनमित्येतेषा पोडशाना वचनविशेषाणा स्वरूपाविर्भावक व्याख्यान वचनानुयोग इति गाथार्थ । 'पचहि ठाणेहिं सुय वाइज्जे त्यादि (८८-१५), यद्याचार्य शिष्यान् श्रुत न ग्राहयति तदा त परित्यज्य श्रुतार्थिनस्ते ऽन्यन गच्छेयुरिति कथ नु नाम मयते शिप्या सहीता भविष्यन्तीति वुद्ध्या श्रुत वाचयति, उपग्रहार्य वा-तेषामेव द्विसप्ततिकर्मप्रकृतिकदम्पकमध्ये तत्क्षपयति, तस्मान्मतान्तरत्वेनेह सप्तदशानामुपन्यासो न निरध्यत इति । समचउरसे नग्गोर मटले'इत्यादिगाथानिद्दिष्टानामेव सस्थानाना स्वरूपव्याचिरयासया माह-तुल्ल वित्थडयाहुल गाहा (८५-९), तत्र नाभेरधस्तादूर्द्ध च सर्वत्र शास्त्रोक्तसमस्त शरीरलक्षणाविसवादित्वात्समचतुरन तुल्यमुच्यते, तद्धि किल्व व्युत्पाद्यते- समा -शरीरलक्षणोक्तप्रमाणाविसवादिन्यश्चतस्रोऽनयो यस्य तत्समचतुरन, सुमातसुश्वसुदिवशारिकुक्षचतुरभैणीपदा- जपदप्रोष्ठपदादि'(पा-५-४-१२०) त्यकार समासान्त , अस्रयस्त्विह चतुदिग्विभागोपलक्षिता शरीरावयवा ,ततश्च सर्प ऽप्यवयवा शरीरलक्षणोचप्रमाणाविसवादिनो यस्य न यूनाधिकप्रमाणा इति तत्तुल्य भवत्ये १, तथा न्यग्रोधवत्परिमण्डल, यथा न्यग्रोध उपरि सम्पूर्णावयवो भवति अधरतु न तथा, तथेदमप्यत एवाह-'वित्थडयाहुल ति, नाभेरुपरि विस्तर वहुल शरीरलक्षणोचप्रमाणभाक् अधस्तु हीनाधिकप्रमाणमिति भाव २, तृतीय सादि कथम्भूत भवतीत्याह-उस्सेह- बहु ति, उत्सेधशब्देन नाभेरधस्तनदेहभागो गृह्यते, उत्सेधेन वहुपरिपूर्ण नाभेरधस्तनदेहभागे शरीरलक्षणोकप्रमाणभागभव- तीत्यर्थ , अत एव तत्सादीत्यभिधीयते, सह आदिना-उत्सेधारयनाभेरधस्तनकायेन वर्त्तत इति सादि, सर्वमेव हि शरीर मभिहितस्वरूपेणादिना सह वर्त्तत एवेति विशेषणान्यथानुपपत्तेरादिरिह वैशिष्ट्योपेतो लभ्यते ३, वामन तु मडभकोष्ठ, अत्र किल पाणिपादशिरोग्रीव शरीरलक्षणोक्तप्रमाणयुक्त भवति, शेप तु हृदयोदरपृष्ठरूप कोष्ठ हीनाधिकप्रमाणत्वान्मडभमिति- कृत्वा मडभकोष्ठमिदमुच्यते ४, कुन त्वधस्तनकायमडभ, अधस्तनकायशब्देन चेह करचरणोरुग्रीवाशिर प्रभृतयोऽवयवा गृह्यन्ते, 'उस्सेहमहोकाओ करचरणाई य हिहिल्लो'इतिवचनात् , ते चात्र मडभाः-हीनाधिकप्रमाणोपेता यथोप- त्याददोपो, विशेपाथिना तु भाष्यविवरणमन्वेषणीयमिति गाथार्थ ॥'अत्याणथनिउत्तागाहा (९९-७), अस्थाने-अनौ चित्येनार्थेषु-प्रयोजनेप्वर्थान्-सूत्रार्थरूपान्नियुक्ते अस्थानार्थनियोक्ता गुरन भवतीति योगो,विधिना प्रतिपादिते वा अर्थ गुरु- भिविपरीतार्थनियोक्ता शिष्यो न भवति, केव केपा -विपरीतनियोकी आभरणाना जीर्णश्रेष्ठिदुहितेवेति गाथार्थ । 'अवत्तणेण जीहाएँ' गाहा ( १०२-११), इह किल हसस्य जिह्वा अम्ला भवति, ततश्चासौ यदा दुग्धमिश्रोदकमध्ये चनुपुट क्षिपति तदा तजिह्वाया अम्लत्वगुणेन दुग्धे वित्रुडिते 'कृड्या होतित्ति दुग्धवरादिका भवन्तीत्यर्थ , ततो हसो जल मुक्त्वा वराटिकाभि स्थित दुग्धमापिवति एव सुशिष्योऽपि दोपान्मुक्त्वा गुणान् गृह्णातीति गाथार्थ । 'एव १ यद्यपि पूज्यैरेव खय विशेषावश्यक विवृण्वद्भिरेषा गाथाऽनुयोगविषयाणा द्रव्यादीना परस्परसमावेशार्थकतया पश्चाद् व्याख्याता अत्र चानुयोगसमावेशकतया, तथाऽपि न कथञ्चनापि हार्दमुद्भाचित नीयते तत एवमुक्तौ न काश्चिद्धानि पश्याम यदुत द्रव्यस्य गुणपर्यायवत्त्वात् | केवलस्य द्रव्यस्याभावात् यदा यदा द्रव्यानुयोग क्रियते तदाऽवश्य भावानुयोग कर्तव्यतामापनीपद्यते एव, तथा च द्रव्यानुयोगे क्रियमाणे नियमत एव मानानुयोगस्य कृति , तथा भावो न द्रव्याश्रयम तरा द्रव्य च न क्षेत्रमाधारमवस्थितिलक्षण च काल व्यतिरिच्येति द्रव्ये भावे च व्यारयायमाने अवश्यमेव तद्व्यारयासपूर्णतायै क्षेत्रकालव्याख्यानकृतिरिति न तौ क्षेत्रकालाभ्या विना व्यारयेयाविति न क्षेत्रकालाभ्या विना द्रव्यभावयो रियान, यदा च आधारभूतमाकाशरूप केवल क्षेत्र व्यारयायते तदा आधेयतद्गुणादिस्थितिरूपाणा द्रव्यादीना व्यारयान नातीवोपयुक्त न चाविनाभूतमिति मजना, तथा वर्तनारूपे काले खतन्त्रतया व्यारयायमाने न द्रव्यभावक्षेत्रानुयोगानामुपयुक्त- तेति 'काले भयणाए तीसुपि' द्रव्याद्यनुयोगविषयिण्या सतेतररूपभजनया कालानुयोग स्यादिति ।
शिष्याणामनुग्रहार्थमित्यर्ध स्वकर्मनिर्जरणार्थ च, तथा श्रुतपर्यवजातेन हेतुभूतेन वाचयेत् शिप्यान्, श्रुत वाचयत श्रुतपर्यवजात-श्रुतपर्यायराशिर्मम वृद्धि यास्यति, शिष्यान् वाचयतो ममापि श्रुत निर्मल भविष्यतीति कृतवुद्धिा श्रुत पाचयेदित्यर्थ । 'दधे नियमा भावो'गाहा (८८-१९), व्यारया-'द्रव्ये' इति द्रव्यविपयेऽनुयोगे नियमादायो-निश्चयेन भावानुयोगोऽस्ति, तदव्यारयाने द्रव्यस्य व्याख्यातुमशक्यत्वादिति, 'न विणा ते यावि खेत्तकालहिंति तावपि- द्रव्यभावानुयोगो क्षेत्रकालानुयोगाभ्या विना न भवत , तद्विशिष्टत्वात्तयो , तथाहि-पर्यायाधार द्रव्य व्याख्यानयनर- श्यमव क्वचिदवगाढ व्याचष्टे स्थितिमच्चेति, तथा क्षेत्रानुयोगे क्रियमाणे त्रयाणामपि-द्रव्यकालभावानुयोगाना भजना- कदाचित्सन्ति कदाचिनेति, अलोकलक्षणे हि क्षेत्रे विचार्यमाणे तत्र परमाण्यादिद्रव्यस्याभावादाकाशद्रव्यस्य च क्षेत्रद्वा- रेणैव गृहीतत्याद्रव्यानुयोगाभाव , समयादिरूपकालस्य च तत्राभावात्कालानुयोगाभाव , अगुरलध्यादिक्षेत्रपर्यायाणामविय- क्षितत्वात्क्षेत्रग्रहणेनैव च तेपा गृहीतत्वाद्भावानुयोगाभावोऽपि भावनीय इत्यलोकक्षेत्रे त्रयोऽप्यनुयोगा न विद्यन्ते, लोके तु समयक्षेत्रादौ सन्तीति भजना । तथा त्रिप्वपि-द्रव्यक्षेत्रभावेषु कालानुयोगो भजनीय , समयादिलक्षणो हि काल. समयक्षेत्रान्तर्वत्तिद्रव्यादिष्वस्ति बहिर्वत्तिषु तु नास्तीति भजना, ननु यद्येव 'न विणा ते यावि खेत्तकालेहि'इत्यत्र कालमन्तरेण द्रव्यभावौ न भवत इति यदुक्त तद्विरुध्यते, समयक्षेत्राद्वहिस्तमन्तरेणापि तयो सुलभत्वात् , सत्य, किन्तु पूर्व वर्तनारूपस्यैव कालस्य विवक्षितत्वात्तस्य सर्वव्यापित्वाद्, अत्र तु समयक्षेत्रनियतसमयादिरूपस्यैव कालस्य विवक्षित- .
तप कर्मोग्रम्-इतरजन्तुभिर्दुरध्यवसेय, विशेषतो वर्द्धमानस्य सम्वन्धि तपो दुरध्यवसेय, वक्ष्यमाणन्यायेन सोपसर्ग- त्वादपानकत्वाद्वहुत्वाच, सातिरेकद्वादशवर्षमानछद्मस्थकाले हि तस्य वर्षमप्येकादशभिदिनैयूँन पारणककालो वक्ष्यते, शेष तु उपोपितस्तस्थौ, एतच्च सर्वमपानक सोपसर्ग चेति शेषतीर्थकृद्भ्यो दुरध्यवसेयतममिति गाथात्रयार्थ । इद च चिरन्त- नानुयोगपटदर्शनाद्यनुसारतो मया व्यारयात इति न स्वमनीपिका भाव्येति । अत्र कल्याणकै सार्द्ध क्वचिद्व्यभिचारोऽपि दृश्यते, स तु न प्रतन्यते, केवलिंगम्यत्वात्तन्निर्णयस्येति । शिष्यसङ्ग्रहरूपे सद्मद्वारे यतिमानप्रतिपादनायाह-'चुलसीति' गाहा, तिनि यगाहा, छावडी गाहा'चोदस गाथाई(प०१३९)व्याख्या-आदितीर्थकृत चतुरशीति सहस्राणि यतिशिष्य सहप्रमाण १, एक लक्ष २ लक्षद्वय ३ त्रीणि लक्षाणि ४ विशतिसहस्राधिकानि त्रीणि लक्षाणीति ५ त्रिशत्सहस्राधिकानि त्रीणि लक्षाणि ६ त्रीणि लक्षाणि ७ सार्द्धलक्षद्वय ८ लक्षद्वय ९ एक लक्षम् १० चतुरशीति सहस्राणि ११ द्विसप्तति सहस्राणि १२ अष्टपष्टि सहस्राणि १३ पट्पष्टि सहस्राणि १४ चतु पष्टि सहस्राणि १५ द्विषष्टि सहस्राणि १६ पष्टि सहस्राणि १७ पञ्चाशत्सहस्राणि १८ चत्वारिंशत्सहस्राणि १९ त्रिशत्सहस्राणि २० विशति सहस्राणि २१ अष्टादश सह स्राणि २२ पोडश सहस्राणि २३ चतुर्दश सहस्राणि २४ । एव चतुर्विंशतितीर्थकृता सर्वसङ्ख्यायामागत यतीनामष्टाविश- तिरीक्षाणि अष्टचत्वारिंशत्सहस्राणि, आह च--"अट्ठावीस लक्खा अडयालीस च तह सहस्साइ । सबेसिपि जिणाण जईण माण विणिद्दिछ ॥ १॥" तदेतजिनानामृपभादिवर्द्धमानान्ताना यथाक्रम यतिशिष्यसङ्ग्रहप्रमाण विज्ञेयमिति सार्द्धगाथा- त्रयार्थ । साम्प्रत आर्यासनप्रतिपिपादयिपया गाथादलेन प्रस्तावनामाह-आर्यासङ्ग्रहमानमृपभादीनामितोऽनन्तर 'तचाग्नावुत्पन्ने सञ्जात मिति ( १२९-१०), कृप्युपकारिकुश्यादीनामग्निमन्तरेणाभावादिति भाव । सण सप्तदगो यस्य तत्सणसप्तदश धान्यमित्युक्त तच्चेद-"सालि १जव २ वीहि ३ कोद्दव ४ रालय ५ तिल ६मुग्ग ७ मास ८ वल्ल९चणा १० । तुवरि ११ मसूर १२ कुलत्था १३ गोहुम १४ निष्काव १५ अयसि १६ सणा १७ ॥१॥" प्रथमपरपरिका समाधा। द्वितीयवरवरिकाया प्राय सुगमत्वाद्वृत्तिकृता वढयो गाथा न व्यारयाता अतस्ता यथा वैषम्य व्याख्यायन्ते-तत्र छद्मस्थकालोपलक्षित यत्तप कर्मद्वार तद्रूपो योऽवयवस्तद्व्यारयावसरे 'वाससहस्स' गाहा 'तिदुण्फग' गाहा 'तह- वारस'गाहा (५० १३८ ) व्यारया-प्रथमतीर्थकृत छद्मस्थकालो वर्षसहस्र १ तथा वक्ष्यमाणवर्पशब्दसम्बन्धाद् द्वादश वर्षाणि २ चतुर्दश वर्षाणि ३ अष्टादश वर्षाणि ४ विशतिर्वाणि ५ मासा पट् ६ अमेऽपि मासशब्दसम्बन्धानव मासा ७ वयो मासा ८ चत्वारो मासा ९ त्रयो मासा १० द्वौ मासौ ११ एको मास १२ झौ मासौ १३ । 'तिदुएफगसोल- सग'ति अनन्तरवक्ष्यमाणवर्पशव्दस्येह सम्बन्धात्रीणि धर्माणि १४ वे वर्षे १५ एक वर्ष १६ पोडश पणि १७ त्रीणि वर्षाणि १८ अहोरात्रमेकम् १९ एकादश मासा २० नव मासा २१ चतु पञ्चाशद्दिनानि २२ चतुरशीतिदिनानि २३ तथेति समुच्चये द्वादश वर्षाणि २४, इह च महावीरस्य सातिरेकाणि द्वादश वर्षाणि छद्मस्थकाल "वारस चेव य वासा मासा छच्चैव अद्धमामो अ । वीरवरस्स भगवओ एसो छउमस्थपरियाओ ॥ १॥" इतीहैव वक्ष्यमाणत्वात् केवलमिहाल्प- त्वेन तदविवक्षेति लक्ष्यत । तदेवमिद जिनाना अपभादिमहावीरपर्यवसानाना यथाक्रम छद्मस्थकालपरिमाण विज्ञेय । एव च छद्मस्थकालमानमभिधाय तप कर्मस्वरूपप्रतिपादनायाह-'उग्ग चे'त्यादि (१३८-१६), सर्वेषामपि तीर्थकृता श्राविकापूर्वधरादिसङ्ख्या तु प्रथमानुयोगतो ज्ञेया, अनुयोगपटेप्वपि दृश्यते, पर मया न लिखिता, तेपामपि परस्पर विस- वादित्वादिति । 'कल्पात्तत्र कृतसमवसरणापेक्षये ति(१४०-४), कल्पोऽवश्य तीर्थकृता प्रथमसमवसरण भवत्येव, अतो जतूनामनववोध पश्यताऽपि कल्पाद्-अवश्यकर्त्तव्याद्भगवता तत्र समवसरणमकारि, तदपेक्षया मध्यमासत्क द्वितीय- मिति भाव । गणसङ्ख्याप्रतिपादनावसरे चुलसी त्यादिगाथात्रयमेताश्च तिस्रोऽपि गाथा निगदसिद्धा अप्यङ्कतो विभज्यन्ते- चुलसीति १ पचणउती २ विउत्तर ३ सोल्सुत्तर, पोडशोत्तर शतमिति गम्यते सय च ५। सत्तहिअ ६ पणणउती ७ तिणउती ८ असीती य ९॥ १॥ एक्कासीइ १० छावत्तरी अ (वायत्तरी वृ०)११ छावठि १२ सत्तवन्ना य १३ । पन्ना १४ तेयालीसा १५ छत्तीसा चेव १६ पणतीसा १७ ॥२॥ तित्तीस १८ अठ्वीसा १९ अठारस २० तहय चेव (चेव तहय वृ०) सत्तरस २१ । एकारस २२ दस२३ नवग२४ गणाण माण जिणिदाण॥३॥ गणाना-एकवाचनाचारक्रियास्थयतिसमुदायाना मानमुक्तरूप वृषभादिजिनेन्द्राणा यथाक्रम विज्ञेयमिति, न कुलसमुदाय इति, 'तत्थ कुल विन्नेय एगायरियस्स सतती जा य । दोण्ह मिहो णेगाण व साविक्खाण गणो भणिओ ॥१॥' इति वचनाद्योऽयम यत्र कुलसमुदायरूपो गणोऽभि- हित स इह न गृह्यते, किन्तूक्तस्वरूप एवेति भाव । तत्र श्रीमन्महावीरगणधरद्वयस्य यथाप्रवृत्त्यैव कथञ्चित्सूत्रविरचने एकैच वाचना, सामाचार्यप्येकवाभूदिति गणधरद्वयेनापि गण एक एवाभूद्, एवमपरस्यापि गणधरद्वयस्यैवमेव वाच्यम् , एव च भगवतो महावीरस्यैकादशभिरपि गणधरेर्गणा नवैवाभूवन्निति, शेपतीर्थकृता तु यावन्तो गणधरा गणा अपि तावन्त एवेति, एतदेवाह-'एकारस उ गणहरा' गाहा (१४०-१४), उक्ताथवेति । 'धर्मोपायस्य देशका' (१४०-१५), वक्ष्ये, तदेवाह-'तिन्नेव य' गाहा 'लक्ख' गाहा 'सही' गाहा (१३९-७ ) व्यारया-प्रथमतीर्थकृतस्त्रीणि लक्षाण्या- र्यासङ्ग्रहोऽभूदिति १ निशत्सहस्राधिकानि त्रीणि लक्षाणि २ पत्रिशत्सहस्राधिकानि त्रीणि लक्षाणि ३ त्रिशत्सहस्राधि कानि पट् लक्षाणि ४ 'पच य तीसत्ति त्रिशत्सहस्राधिकानि पञ्च रक्षाणि ५ विशतिसहस्राधिकानि चत्वारि लक्षाणि ६ त्रिशत्सहस्राधिकानि चत्वारि लक्षाणि ७ अशीतिसहस्राधिकानि त्रीणि लक्षाणि ८ 'तिहमित्तो यत्ति त्रयाणा तीर्थ- कृता नवमदशमेकादशलक्षणानामित अर्द्ध यथाक्रम वक्ष्ये इति गम्यते, तदेवाह-वीसुत्तर छलहिय तिसहस्सहिय लक्ख चे ति,अन तरलक्षशब्दस्येहापि सम्बन्धाद्विशतिसहस्राधिक रक्ष९ पद्भिरायिकाभिरधिक लक्ष १०त्रिभि सहनैरधिक रक्षं ११ रक्ख चेति लक्षमेकम्१२अष्टभि शतेरधिक रक्ष१३ द्विपष्टि सहस्राणि १४ चउसयसमग्गति अनन्तरातिकान्तानि द्विपष्टिसहस्राण्यत्रापि सम्बन्ध्यन्ते, ततश्चतुभि शतै समग्राणि द्विपष्टि सहस्राणि १५ पट्शताधिकान्येकपष्टि सहस्राणि १६ पट्शताधिकानि पष्टि सहस्राणि १७ 'साहित्ति पष्टि सहस्राणि १८ 'पणपन्न'त्ति पञ्चपञ्चाशत्सहस्राणि १९ 'पत्ति पञ्चाशत्सहस्राणि २० 'एगचत्त'त्ति एकचत्वारिशत्सहस्राणि २१ 'चत्त'त्ति चत्वारिशत्सहस्राणि २२ अष्टत्रिशत्सहस्राणि २३ पत्रिशत्सहस्राणि २४ । एप उक्तस्वरूपश्चतुर्विशतेरपि तीर्थकृता यथाक्रममायिकाणा सत्रहो विज्ञेय । अत्र च सर्ध- तीर्थकरसाध्वीसङ्ख्यायामागत चतुश्चत्वारिशल्लक्षाणि पट्चत्वारिशत्सहस्राणि चत्वारि शतानि षट् चायिका , तथा चाह- "चोयालीस लक्खा छायालसहस्स चउसयसमग्गा । छञ्चव अजिआण संगहो होइ एसोति ॥१॥" । इति गाथा- चतुष्टयार्थ । एपा च साधुसाध्वीना स्वहस्तदीक्षिताना सङ्ख्या द्रष्टव्या, न गणधरादिदीक्षितानामिति गुरव , श्रावक- श्राविकापूर्वधरादिसङ्ख्या तु प्रथमानुयोगतो ज्ञेया, अनुयोगपटेष्वपि दृश्यते, पर मया न लिखिता, तेषामपि परस्पर विस- वादित्यादिति । 'कल्पात्तत्र कृतसमवसरणापेक्षयेति(१४०-४), कल्पोऽवश्य तीर्थकृता प्रथमसमवसरण भवत्येव, अतो जन्तुनामनववोध पश्यताऽपि कल्पाद्-अवश्यकर्त्तव्याद्भगवता तत्र समवसरणमकारि, तदपेक्षया मध्यमासत्क द्वितीय- मिति भाव । गणसङ्ख्याप्रतिपादनावसरे चुलसी'त्यादिगाथात्रयमेताश्च तिस्रोऽपि गाथा निगदसिद्धा अप्यपतो विभज्यन्ते- चुलसीति १ पचणउती २ विउत्तर ३ सोलसुत्तर, पोडशोत्तर शतमिति गम्यते ४ सय च ५। सत्तहिअ ६ पणणउती ७ तिणउती ८ अठमीती य ९ ॥१॥ एकासीइ १० छावत्तरी अ (वावत्तरी वृ०)११ छावठि १२ सत्तवन्ना य १३॥ पन्ना १४ तेयालीसा १५ छत्तीसा चेव १६ पणतीसा १७ ॥२॥ तित्तीस १८ अठवीसा १९ अठारस २० तहय चेव (चैव तहय वृ०) सत्तरस २१ । एकारस २२ दस२३ नवग२४ गणाण माण जिणिदाण॥३॥ गणाना-एकवाचनाचारक्रियास्थयतिसमुदायाना मानमुक्तरूप वृपभादिजिनेन्द्राणा यथाक्रम विज्ञेयमिति, न कुलसमुदाय इति, 'तत्थ कुल विन्नेय एगायरियस्स सतती जा य । दोण्ह मिहो णेगाण व साविक्खाण गणो भणिओ ॥ १॥ इति वचनाद्योऽयम यत्र कुलसमुदायरूपो गणोऽभि- हित स इह न गृह्यते, किन्तूक्तस्वरूप एवेति भाव । तत्र श्रीमन्महावीरगणधरद्वयस्य यथाप्रवृत्त्यैव कथञ्चित्सूत्रविरचने एकैव वाचना, सामाचार्यप्येकवाभूदिति गणधरद्वयेनापि गण एक एवाभूद्, एवमपरस्यापि गणधरद्वयस्यैवमेव वाच्यम् , एव च भगवतो महावीरस्यैकादशभिरपि गणधरेर्गणा नवैवाभूवन्निति, शेपतीर्थकृता तु यावन्तो गणधरा गणा अपि तावन्त एवेति, एतदेवाह-'एकारस उ गणहरा' गाहा (१४०-१४), उक्काथेवेति । 'धर्मोपायस्य देशका' (१४०-१५), भावार्थ , तथा द्रव्यतो नानाजीवान् क्षेत्रतो विदेहान् कालतो विदेहसम्वन्धिकाल भावतश्च क्षायोपशमिक भावमाश्रित्य श्रुतमनाद्यपर्यवसितमिति ज्ञेय, विशेषाधिना तु विशेषावश्यकमनुसरणीयमिति । 'गाथाशेप'मित्यादि(२५-१८), गाथाशेष 'सत्तवि एए'इत्यादिक व्याख्यातमेवेति सम्बन्ध कि कुर्घता ?-पूर्वमेवावधारणप्रयोग दर्शयतेति योग, शेप सुगम यावच्छृतज्ञान समाप्तमिति । अवधिरधुना विवियते–'तथाऽवधिशब्दो दिरावर्त्यत इति व्यारयात मिति (२८-१३), एतदत्र हृदयम्-एकीयाचार्यमतेन तावदवधिशब्द पृथगद्वारतया योजितो, द्वितीयमतेन तु वक्ष्यमाण- द्वार सहकत्वेन मीलयित्वाऽनन्तरमेव भणि यमाणविधिना व्यारयेय इत्येव द्विरावृत्ति , इद च द्विरावर्तन भया पूर्वमेव व्यारयात, ननु पूर्व न क्वचिढ्यारयातमेतत् ? इति चेत्सत्य, साक्षान्न व्यारयातम् , 'अन्ये त्वाचार्या अवधिरित्येत- त्पद'मित्यादिना सामर्थ्याद्विरावृत्तिाख्यातैव, कथम् ?, अवधिर्वा नामादिभेदभिन्नो वक्तव्य अवधेर्वा क्षेत्रपरिमाणा दीनि द्वाराणि वक्तव्यानीति, प्रथममतमेवाश्रित्य तावदाह-तथा क्षेत्रेत्यादि (२८-१४), नन्यायमते तावदवधि- रित्येका प्रतिपत्ति , क्षेत्रपरिमाण तु द्वितीया, सस्थानमिति तृतीया, द्वितीयमते तु यदाऽवधिशब्दोऽर्थवशात्प्रथमान्तोऽपि पठयन्तः शेषद्वारै सह सम्बध्यते तदा सस्थानमिति कतिथी प्रतिपत्तिर्भवति ? इत्याह-'अथवा अर्धादिभक्तीत्यादि (२८-१४ ), पातनिकयैव व्यारयात, केवल द्वितीयवेय सस्थानलक्षणा प्रतिपत्तिरिति सामर्थ्याद्गम्यते, 'एमेया पडिवत्तिओ'- इति द्वितीयश्लोकान्तेऽभिधास्यमानत्वात् , कथ पुन सस्थान द्वितीया प्रतिपत्तिर्भवति ? इत्याह-'ततश्चावधेर्जघन्ये त्यादि (२८-१५), अन्ये तु द्वितीयेवेय विभक्तिरित्यादिक किश्चिद्व्याख्यानयन्ति तत्तु यदि पर त एव विदन्ति, सक- मकक्रियाया एव सूत्रेऽश्रयणादित्यल प्रसङ्गेनेति । 'चतुर्णा द्रव्यादीना वृद्धि रित्यादि (३२-११), ननु काले वर्द्ध- माने पारिशेप्यात् त्रयाणामेव द्रव्यक्षेत्रभावाना वृद्धिर्भवतीत्येतावदेव वक्तुमुचित कथमुच्यते-काले वर्द्धमाने चतुर्णा वृद्धिर्भवति ?, इत्याशझ्याह-सामान्याभिधानादिति, प्रथम वर्द्धमानतया विशेषत काल निर्धार्य ततो वृद्धिसाम्या चतुर्णामपि सामान्येनाभिधानादिति भाव , अस्ति चाय न्याय -एकस्मिन् रसनेन्द्रिये जिते पश्चापि जितानि भवन्तीति, तथाऽन्धेन भोक्तुमाकारितेन जनद्वयमागच्छतीत्यादिवचनप्रवृत्तिदर्शनादिति । 'कालस्तु भक्तव्यो-विकल्पयितव्य'- इत्यादि (३२-१२), यदि हि क्षेत्रस्य प्रतिप्रदेशवृद्धा काल समयवृद्ध्या वर्द्धते तदाऽमुलासङ्ख्येयभागमात्रक्षेत्रवृद्धावपि काल तोऽसपेया उत्सर्पिण्यवसप्पिण्यो वढेरन् , न चैतदिप्यते, अत क्षेत्रवृद्धावपिस्थूलत्वात्काल स्याद्वर्द्धते स्यान्नेति। 'ए होइ १ पूर्वगाथातो वक्ष्ये इत्यस्यानुवृत्ताभात्, क्रियापद त्वत्रापि अध्याहार्यमेव, ततश्च विभक्तिपरिणामात् 'खित्तपरिमाणे सठाणे'इत्यादौ द्वितीया वाच्या, ततश्च क्षेत्रपरिमाण वक्तव्यमिति धातुना सम्बधयति, एवमेता प्रतिपत्तीर्वक्ष्ये इति पर्यते तत्त्वत सम्बन्ध , सस्था नप्रतिपचे सख्यान त्वनुपयोग्यवेति स्याच मत । आदौ विषयसप्तम्या यारयानेऽवधेर्मुख्यताऽभूत्, परिणामे तु तस्यैव क्षेत्रपरिमाणादेर्मु- रयतेति अवधेरित्यादिन थसगति , द्वितीया प्रतिपत्तिरिति तु अये त्वाचार्या इत्यादिना रब्धमेव, द्विरावर्त्यते इत्यपि प्राग्व्यारयात एव सिद्ध, यत प्रथम तावदवधिशब्दो नामादिभेदभिन्नऽवधौ व्यारयात द्वितीयोऽवधिशब्दश्चाग्रे योज्यते क्षेत्रपरिमाणविषयोऽवधिरित्यादौ ततो युक्ता अयारते'इत्यादि (३२-१३) गाथाव्यारया-द्वितीयावहुवचनान्तेऽकारान्ते पदे पुलिङ्गेऽभिधेयेऽन्तस्यैकारो भवति, यथा-'नमिऊण जिणवरिंदे इत्यादि, तथा तृतीयादिप्वादिशब्दाच्चतुर्थीपरिग्रहस्ततश्च 'पगमिति एकत्ये वर्तमानामा तृतीयाचतुर्थीपष्ठीसप्तमीना स्थाने महिलत्येत्ति-स्त्रीलिङ्गेऽभिधेये एकारो भवति, तर तृतीयाया यथा-'सुदरवुद्धी कय'- मित्यादि, चतुर्थ्या यथा-'गावीए पुण दिण्ण तणपि खीरत्तणमुवेई'इत्यादि, षष्ट्या स्थाने यथा-ती पुण विसुदीप कारण रोति पडिमाओ'इत्यादि,सप्तम्या स्थाने यथाऽत्रैव, ननु तृतीयादिप्वित्यत्रादिशब्दात् किमिति न पञ्चमीपरिग्रह', नैव, तरस्थान ओकारस्य दर्शनात् , तद्यथा -'इत्थीओ आचि सकण'मित्यादि, अत एव चात्र 'तइयाइसु छट्टीस तमीण' इति व्यस्तनिर्देश , अन्यथा ह्यादिशब्देन चतुर्थ्यादीना सर्वासामपि विभक्तीनामनुरोध स्यादेति गाथार्थ । ननु वस्तूना नवपुराणादय पर्याया कालकमेणैव भवन्त्यतस्ते चेदुत्तरोत्तरकालक्रमवृद्धिभाजो वर्तन्ते तदा तद्वृद्धौ सिद्धव कालवृद्धिरत पर्यायवृद्धौ कालो भजनीय इति यदुक्त तदसङ्गतम् ' इत्याशझ्याह-'अक्रमवर्तिनामपि वृद्विसम्भवा'- दित्यादि ( ३२-१८), इदमुक्त भवति-यद्युत्तरोत्तरकालक्रमवृद्धिभाजो नवपुराणादय एव वस्तूना पर्याया स्युस्तदा युज्येत भवद्वच , तच्च नास्ति, रूपरसगन्धस्पर्शतारतम्यादिपर्यायाणा मन्दक्षयोपशमावस्थानुपलब्धाना विशिष्टक्षयोप- शमे सति कालक्रमवृद्धाभावेऽपि वहूना युगपदेव वृद्धिसम्भवादिति भावनीयम् । 'पर पर सूक्ष्म (तत्वा० अ०२ सू० ३८) मित्यादि ( ३५-३), औदारिकशरीराद्वैक्रिय सूक्ष्म स्वल्पाकाशप्रदेशावगाहीतियावत्, ततोऽप्याहारकतैजसका र्मणानि क्रमश सूक्ष्माणि, तदनेनापि किल तत्त्वार्थसूत्रेण क्षेत्रतो मव्याख्यात एव क्रम उक्तो भवति, अनेन हि किल परम्परसूक्ष्मत्वप्रतिपादनेन कार्मणवर्गणा स्वल्पाकाशप्रदेशावगाहिन्यस्ततोऽपि तेजसादीना क्रमशो वहुप्रदेशावगाहिन्य इति सामर्थ्यादुक्त भवति, 'प्रदेश तोऽसद्धयेयगुण मित्यत्र (त० अ० २ सू० ३९) प्राक्तैजसादिति विशेपो दृश्य यावद्भि पुद्गलरीदारिक निप्पद्यते ततोऽसङ्खयेयगुणवतिय, ततोऽप्यसङ्ख्येयगुणैराहारक, तैजसकार्मणे तु क्रमशोऽनन्तगुण- प्रदेशनिष्पने 'अन्न्तगुणे परे' इति (त० अ० २ सू० ४०) वचनादिति । 'भेदाभेदपरिणामाभ्या मित्यादि ( ३५-१३ ), यावद्भि किल पुद्गलेस्तनुवर्गणास्कन्धा निष्पद्यन्ते तेभ्यो यदा केचित् पुद्गला विभिद्य पृथग भवन्ति अन्ये वागन्तुका समागत्याभेदेन परिणमन्तीति आभ्या भेदाभेदपरिणामाभ्यामेतास्तनुवर्गणा औदारिकादियोग्यनादरपरिणामा भिमुखा भगन्तीत्यर्थ । 'अयमेव सर्वोत्कृष्टप्रदेश इत्यादि (३५-१८), अयमेवाचित्तमहास्क ध उत्कृष्टपुद्गलससा निर्वृत्तो, नान्ये सन्तीति केचित् , एतच्चायुक्त, कथम् ' इत्याह-'यस्मादि'त्यादि, ननु चाचित्तमहास्कन्धा अपि कालभे देन बहवो भवन्ति, तेपा च स्थित्यवगाहनादिभि परस्पर वेषम्याद् यदिद प्रज्ञापनाया स्थित्यवगाहनादिभिश्चतु स्थान पतितत्यादि वैषम्यमुक्त तदचित्तमहास्कन्धाश्रयेणाप्युपपत्स्यते तत्कुत एतद्व्यतिरेकेणापरोत्कृष्टप्रदेशकस्कन्धसत्ता ? इत्या- शयाह-'अय पुनस्तुल्य एचेति ( ३५-२१), अयमित्येतजातावेकवचन, ततश्चायमर्थ-अमी पुनरचित्तस्कन्धा कालभेदेन वह्योऽपि जायमानास्तुत्या एवेति, एतदुक्त नवति-यद्यप्यचित्तमहास्कन्धा कालभेदेन वह्यो भवन्ति तथाऽपि स्थितिरप्टसामयिकी अवगाहना च लोकव्याप्तिलक्षणैव सर्वेषामपि तुल्येति कय तदाश्रयेण प्रज्ञापनोक्त स्थित्यादिपम्य युज्यते', कि च-असौ प्रज्ञापनायामुत्कृष्टप्रदेशिक स्कन्धोऽष्टस्पर्श पठ्यते, अय त्वचित्तमहास्कन्ध उत्कृ - एप्रदेशिकोऽपि सन् सूक्ष्मपरिणामत्वाच्चतु सर्श एव,तस्मात्प्रज्ञापनोक्तस्थित्यादिवपम्यभाजोऽटसश्चिान्येऽप्युत्कृष्टप्रदेशिका स्कन्धा सन्तीति स्थितम् । गुरुलघ्वादिद्रव्यविचारे 'ओरालिय' गाहा, (३६-३), अत्र भावार्थ उच्यते-इह व्यवहारश्च. तुर्दा द्रव्यमिच्छति, तद्यथा-अधोगमनस्वभाव गुरुक रेट्वादिचद् अर्द्रगतिस्वभाव लघुक प्रदीपशिखावत् तिरश्चीनगति शील गुरुरघु पाय्यादिवत् निश्चलस्वभाव त्वगुरलघु व्योमादिवत् , आह च--"गुरुअ रहुअ उभय नोभयमिति वाव- हारियनयस्स । दव लिट्टू दीवो चाऊ वोम जहासखं ॥१॥" निश्चयस्तु मन्यते-नायमेकान्तोऽधोगमनस्वभाव गुदेव भवतीति, रघुनाऽप्यधोगतिपरिणतेनाणुना व्यभिचारात् , नाप्यूद्धगतिस्वभाव लघ्वेष, फलमुकोर्द्धगतिपरिणतगुरुस्वभा- वैरण्डमिझया व्यभिचारात्, तस्मादेकान्तगुर्वेकान्तरघु च द्रव्य नास्ति, किन्तु यद्वादरपरिणाम सद्गुरलघु, यत्तु सूक्ष्म तद- गुरलध्विति निश्चयस्य परिभाषेति, आह च-"निच्छयो सबगुरु सबलहु वा न विजए दय । वायरमिह गुरुलहुअ अगु- सेसय दब ।। १॥ तस्मादिह निश्चयनयमाश्रित्यौदारिकादीनि तैजसान्तानि वादरपरिणामत्वाद्गुरुलघुत्वेनोकानि, कार्मणद्रव्यादीनि तु सूक्ष्मपरिणामत्वादगुस्रघुत्वनेति, एतन्मनस्याधायाह वृत्तिकृत्- 'निश्चयनयापेक्षयेति ( ३६-५ 'इहापि सामर्थ्यप्रापितत्त्वाद्रव्योपनियन्धनस्य'त्यादि(३६-१७), सोयलोकपल्योपमभागदशिनोऽपि हि किल तावत्क मद्रव्याणि विषयतयाऽभिहितान्यतोऽस्याधिकक्षेत्रकालदशिन सामर्थ्याद्रव्यमपि कर्मद्रव्यापयतिक्रम्य किमप्यधिकमेव दृश्यमिति, काले चउर बुढी' इति पूर्वमेवोक्तत्वादिति भाव , ननु च परमावधेव्यत सर्व रूपि द्रव्य क्षेत्रतोऽलोके लोक- प्रमाणासङ्ख्येयाकाशखण्डममाण क्षेत्र कालतोऽसङ्ख्येया उत्सप्पिण्यवसपिण्यो विषय उक्त , स चेह द्रव्याद्युपनिवन्धावसरे- ऽनुत्तत्वात्कथमवसेय ? इत्या-'अत एवेत्यादि, अत एव च-सामर्थ्यादेव च तदुपर्यपि-कर्मद्रव्योपर्यपि ध्रुववर्गणा- दिक सर्वमपि परमाणुपर्यवसान द्रव्य पश्यत क्षेत्रकालवृद्धि क्रमेण ज्ञेया यावत्परमावधिविषय इति, कर्मद्रव्यातिक्रममा- ऽपि हि क्षेत्रतो लोकप्रमाणोऽवधिरुक्त यस्तु सर्वमपि ध्रुववर्गणादिद्रव्य पश्यति तस्यातिविशुद्धत्वात् सामर्थ्यादेव परमा- वधे सम्भवोऽनुमीयत इति भाव । 'स च पत्योपमासङ्ख्येयभागसमुदायमान'इति ( ३७-१), पल्योपमासङ्ख्येयभा- |गरूपो य समुदाय स एव मान यस्य स तथा पल्योपमासङ्ख्येयभाग इतियावत्, न पुन समुदायशब्दमधिकमालोक्या- तर कल्पनीयमिति । 'सामान्य न्यायमङ्गीकृत्येत्यमेवे'त्यादि (४३-१५), इदमुक्त भवति-क्षेत्रस्यासख्येयप्रदेशा- |त्मकत्वाद् यदि द्रव्यमपि तदवगाढत्वादसङ्ख्येयभागे परिकल्प्य क्षेत्रस्य प्राधान्यात्तदनुवृत्त्या वृद्धि नीयते तदा क्षेत्रबद्रव्यस्यापि चतुविधेव वृद्धि स्यात्, यदा तु क्षेत्रनिरपेक्षमेवावधिज्ञानविषयतया स्वतन्त्र द्रव्य चिन्त्यते तदा तस्य द्विविधैव वृद्धि , ननु तथाऽपि पर्यायवद्रव्यस्यापि पड्विधा वृद्धि कस्मान्न भवति आनन्त्यस्योभयत्रापि समानत्वात् ', अत्रोच्यते, पर्या याणा ह्यपरक्षेत्रादिवृद्ध्यभावेऽप्यवस्थित एव क्षेत्रादावसङ्ख्येयभागादिवृद्धि सभाव्यते, द्रव्यस्य त्ववस्थितक्षेत्रेऽनन्तभाग- लक्षणैव वृद्धिर्लभ्यते, यदा त्यधिक विशुद्धयमानको भवति तदा क्षेत्रमपि वर्द्धते, तस्मिश्च वर्द्धमाने शेपवृद्धिस्थानान्युल्ल- ध्यानन्तगुणैव द्रव्यवृद्धिर्भवतीत्येव तावत्सभाव्यते, तत्त्व तु केवलिनो विदन्तीति, 'पुद्गलानुवृत्त्या च तत्पर्याया' इति, अयमत्रार्थ -पुद्गलास्तिकायस्य विद्यत एवेद स्वरूप, यदुत द्रव्यस्थानन्तभागादिवृद्धौ पर्यायाणामपि तावत्येवासी भवति, पर्यायानन्तस्य सर्वद्रव्येषु समानत्वात्, किन्तु यदाऽवधेविषयतया पर्यायाश्चिन्त्यन्ते तदाऽवध्यावरणक्षयोपशमापेक्षैव १ - तद्वृद्धिर्न द्रव्यवृद्वापेक्षेति, अतो यस्य क्षेत्रादेर्यथैव चातुविध्यादिक्रमेण वृद्धिानिर्वा प्रोता तत्स तथा युक्ता, पुत इत्याह-'प्रतिनियतविषयत्वादिति' ( ४३-१८), प्रतिनियतो ह्यवधिविपयतया चिन्त्यमानयो क्षेत्रादिवृद्धिहान्यो- विपय , तद्यथा-'बुड्ढी वा हाणी वा चउबिहे त्यादि, नन्वेतदप्यवधिविपयतया चिन्त्यमानयोवृद्धिहान्यो प्रतिनियत- विषयत्व कुत ? इत्याह-'विचित्रे'त्यादि, अवधेनिवन्धन क्षयोपशम स च विचित्रोऽतस्तदशाजायमाने वृद्धिहानी उक्त कमेणैव भवत इत्यल प्रसङ्गेनेति । 'लोचनद्वयोपयोगयदि त्यत्र (४३-२४ ) सप्तम्यन्ताद्वति , यथा किर लोचनद- यस्याप्युपयोग -व्यापारे सति जीवस्यैकदा एक एवोपयोग एवमनेकस्पर्द्धकव्यापारेऽप्येक एमास्योपयोग इति, यदिवा य प्रकाशमयस्तस्येकस्मिनप्यर्थे प्रकाशकत्वन व्याप्रियमाणस्य सर्वात्मना व्यापारो न देशत , यथा मदीपस्य, जीतोऽपि ज्ञानप्र- काशेन प्रकाशवान् ततोऽस्यापि सर्वस्पर्द्धकरकोपयोगतया सर्वात्मना व्यापार इति, एतदेवाह-प्रकाशमये' त्यादि,उक्ता र्थमेव, नवर प्रदीपस्योपयोगी-व्यापार स इव-तद्वत्, प्रदीपस्य हि प्रकाशने व्याप्रियमाणस प्रत्यर्थ सर्वात्मा व्यापार न देशत , एव जीवस्यापीति भाव । क्षेत्रद्वारे 'सरोजमसखेना' गाहा (४६-९), अनाय तासर्यार्थ -यस्तापदसम्म द्धोऽयधिर्भवति स 'पुरुषापाधया हेतुभूतया' (४६-१३), अवधिपुरपयोर्यदन्तराल तेन हेतुभूतेनातगडोजाधिर्भ- वतीत्यर्थ , स चावधि सोयक्षेत्रविपयोऽसङ्ग्येयक्षेत्रविपयो वा भवति, यदिवा पुरपावाधया 'सरे ति सहार्थे तृतीया, कोऽर्थ -पुरपावध्योरन्तराल सङ्ख्येयमसद्धयेय च भवति अवधिश्च सोयोऽसझोयश्च भवतीति, एतदेवाह-'इदानीम- पापया चिन्त्यत' इत्यादि (४६-१५), शेप सुगम यावज्ज्ञानपश्चक्समाप्ति , नवर 'केवलनाणेणऽत्थे' इत्यादिगाथा विवृण्यता पर्यन्ते यदुक्त 'वाग्योगश्रुत द्रव्यश्रुतमेव' (५०-१४) भवतीति तदनन्तरव्यारयातपाठान्तरेण सह न योजनीय, किन्तु प्रागेन, तत्र किल पूर्व श्रुतशब्द पृथकृत्येतदुक्त ‘स शब्दराशि प्रोच्यमानस्तस्य भगवतो वाग्यो- ग एव भवति', साम्प्रत तु समस्त श्रुतशब्द कृत्वा निदेशस्तद्वायोगश्रुत शेप भवति-द्रव्यश्रुतमेन भरतीत्यर्थ ॥ ज्ञानपञ्चकविवरण समासमिति ॥ 'अपगतवतातिचारेतरोपचिनकर्मविशरणामिति । (५३-१६), अनन्तराभिहितपञ्चविधावश्यकानुष्ठानेनापगता ये बतानामतिचारारतेभ्यो ये इतरे-सामायिकादिकायोत्सर्गान्तपञ्चनिधावश्यकादशुद्धास्तैरुपचित यत्कर्म तद्विशरणार्थ- मनशनादिगुणसवारणा प्रत्यारयानस्याधिकार , इदमुक्त भवति-इह केचिदतिचारा म दसक्केशजनिता कायोत्सर्गा- पसानावश्यकानुष्ठानतोऽपि निवर्तन्ते, अपरे त्यधिकतरसशनिवांस्तप शोध्या भवन्ति, तैर्यदुपचित कर्म तन्निर्ज- रणार्थमनशनादिगुणप्रतिपत्तिरधिकार पष्ठावश्यकस्येति । 'निवपुच्छिएण भणिओं'इत्यादि (५६-१२) गाथार्थ क यानकादरसेय , तच्चेदम्-इह कस्यचिद्राज्ञ सूरेश्च जल्पोऽभूत्-एकेनोक्त-राजपुत्रा विनीता भवन्ति, अपरेण तूक्त-सय- ता , तन द्वयोरपि परीक्षणार्थ प्रथम तावदाजपुत्रो गगा किमभिमुखी वस्तीति निरीक्षणार्थ प्रेपित , तेन चोक्त-किमत्र निरीक्षणीय ', पूर्वाभिमुखी वहत्यसाविति प्रतीतमेवेद, महता कप्टेन प्रेषितोऽप्यपान्तरालादागत्यावोचत्-गतोऽह दृष्टा पूर्वाभिमुसी बहतीति । साधु प्रेपित , स चाचिन्तयत्-गुरवोऽपि पूर्वाभिमुखी वहत्यसाविति जानन्त्येव, केरलमिह कार- न भाव्यमिति विचिन्त्य जानन्नपि तमर्थ गतो गङ्गाया, स्वत परतश्च विशेषतो निश्चित्य गुरसे न्यवेदयत्-पूर्वाभिमुखी , .
वति, तत्त्व तु गुरवो विदन्तीति, द्वयोरपि च चेष्टा प्रच्छनपुरपे राज्ञे निवेदिता,प्रतिपन चानेन-साधूनामनुत्तरो विनय इति, तदपरेणापि मुमुक्षुणा तत्साधुवदाचरणीयमिति । 'इद च निरुक्तिद्वारे सूत्रस्पर्शिकनियुक्ती'चेत्यादि (५८-७) तत्र 'उद्देसे निहेसे अ निग्गमे इत्यादि यद्वारगाथाद्वय भणिप्यति तद्वितीयगाथान्ते 'भवागरिसफासणनिम्त्ती- त्यनेनोपात्त निरुदिद्वार अध्यवसानपर्यन्तवत्तिन्या 'सामाइअ समइअ सम्मावाओ इत्यादिगाधया व्याख्यास्यते, अत्र तावनिरुक्तिद्वारायात सामायिक व्यारयात, तथा 'नदिमणुओगदार' इत्यादिना च भणिप्यमाणसूत्रसशिकनि- र्युक्तो 'साम सम च सम्म इगमिति सामाइअस्स एगट्टा इत्यादिगाथाया च सामायिकव्याख्या करिष्यत इति भाव , शेष प्रकटामिति । 'सुखावतार'मित्यादि (५९-१९), सुखावतार सुखोत्तार सरजस्कदर्शन मिति सटक क्थ', तत्र कष्टानुष्ठाननियमस्य कस्यचिदभावाद्यथाकथचिद्रूपतयाऽपि व्रतपरिपालनस्य तैरभिधानात् सुसैनैव तद्दीक्षा प्राणिन प्रतिपद्यन्त इति सुखावतारता, तथा न तेषा दर्शने तथाविधवासकस्वभावा काचिनिपुणा युक्तिरस्ति यद्वासि तान्तरात्मा पुमॉस्तद्दीक्षा न परित्यजेत् , किञ्च-"शैयो द्वादश वर्षाणि, व्रत कृत्या तत परम् । यद्यशक्तस्त्यजेतापि, याग कृत्वा व्रतेश्वरम् ॥ १॥” इति दीक्षात्यागस्य निद्दोपतयाऽप्यभिधानात्सुखोत्तरत्तेति ?, सुखावतार दुरत्तार शाक्याना, तत्र ‘मृद्वी शय्या प्रातरुत्थाय पेया, भक्त मध्ये पानक चापराहे । द्राक्षाखण्ड शर्करा चाराने, मोक्षश्चान्ते शाक्य. पुत्रेण दृष्ट ॥ १॥' इत्यभिधानात् , तथा 'मणुन्न भोअण भोचे त्याद्यभिधानाच सुखावतारता, तथा वासकनिपुण- युक्तिसद्भावाद्वतत्यागे च महत ससारदण्डादे प्रतिपादनादुरत्तारतेति २, तृतीय वोटिकाना, तत्र नाम्यादिकष्टस्य दुरध्य- यसेयत्वादु खावतारता नाम्यप्रतिष्ठापकतथाविधनिपुणयुक्त्यभावात् सुखोत्तारतेति ३, चतुर्थ साधूना, तत्र दुखावतारता वोटिकवद् दुरुत्तारता शाक्यवद्भावनीयेति ।। अन्ये तु सुखोत्तारता दुरुत्तारता वा सर्वत्र मोक्षमाश्नित्य व्याचक्षते, तत्र सर- जस्काना स्वल्पेनैव किलेश्वरोक्तानुष्ठानेन मुक्तिप्राप्त्यभ्युपगमात्सुखोत्तार सुखेनास्मात्ससारजलधिमुत्तरन्तीति व्युसत्ते- रिति, शाक्याना तु दुरवापविशिष्टध्यानमार्गाद् योगिज्ञानोत्पत्त्यादिक्रमेण मुत्स्यभ्युपगमाद्दुरुत्तारता दु खेनास्मात्ससारमु- त्तरन्तीतिकृत्या, बोटिकाना तु भिक्षाशुद्धयादीना गौणत्वेनाभ्युपगमाशाग्यलक्षणनिम्रन्थतामात्रादेव मुत्यभ्युपगमात्सु- खोत्तारता, साधूना तु दुरत्तारता शाक्यवद्भावनीयेति, अवतारपक्षे तु सर्वत्र भावना पूर्वोक्तैवेति । 'द्रव्यभावतीर्थ' मिति ५९-२०), तैरप्युक्तक्रमेण चतुष्प्रकार नद्यादेव्यतीर्थमात्मात्मीय तु दर्शन भावतीर्थमिष्यते इति भाव ॥'ते वदिऊण सिरसा'इत्यादि गाथा विवृण्वता वृत्तिकृता-कि ?-नियुक्ति कीर्तयिष्ये, इत्यस्मादनन्तर 'कस्येति (६१-१३ ) पाठ्यन्त यत्पद निरदेशि तस्य पर्यन्तेऽभिधास्यमानेन श्रुतज्ञानस्येत्यनेन पदेन सह सम्बन्धो, न पुनरनन्तरनिद्दिष्टेन अर्थपृथक्त्वस्ये- त्यनेन सह, तस्य विशेषणत्वाच्छुतज्ञानस्यैवान विशेष्यत्वात् ,श्रुतज्ञानस्य नियुक्ति कीर्तयिष्ये इत्यर्थ ,भगवत इत्येतद्विशेषण किमित्याह-'खरूपाभिधान मेवे ति तद्वता समग्रैश्वर्यादिगुणकलापोपेतत्वेन भगवत्त्वाच्छुतमपि भगवदिति श्रुतज्ञा- नस्य स्वरूपमनेन विशेषणेनाभिधीयत इत्यर्थ । 'अल्लेरसेहि वन्नेहि चित्तिउत्ति (६३-९), वज्रलेपादिकुद्रव्यप्रक्षेपर- हितैर्वर्णकैश्चित्रित इत्यर्थ । एतेषा च मध्यभाग क्षपयन्नेता ससदश प्रकृती रित्यादि ( ८४-११), इह कर्मग्रन्थे- प्वनान्तरे पोडशैव प्रकृतय क्षप्यमाणत्वेनाभ्युपगम्यन्ते न सप्तदश, यतस्तन्मतेनापर्याप्तनामकर्मेह न क्षप्यते, किन्त्वयोगी द्विसप्ततिकर्मप्रकृतिकदम्पकमध्ये तत्क्षपयति, तस्मान्मतान्तरत्वेनेह सप्तदशानामुपन्यासो न विरुध्यत इति । समचउरसे | नग्गोह मडले इत्यादिगाथानिद्दिष्टानामेव सस्थानाना स्वरूपव्याचिरयासया पाह-'तुल्ल वित्थडयाहुल गाहा (८५-९), तत्र नाभेरधस्तादूर्ध्वं च सर्वत्र शास्त्रोक्तसमस्त शरीररक्षणाविसवादित्वात्समचतुरन तुल्यमुच्यते, तद्धि किलर व्युत्पाद्यते-- ममा -शरीरलक्षणोक्तप्रमाणाविसवादिन्यश्चतम्रोऽत्रयो यस्य तत्समचतुरस्र, सुप्रातसुश्वसुदिवशारिकुक्षचतुरश्रेणीपदा- जपदप्रोष्ठपदादि'(पा-५-४-१२०) त्यकार समासान्त , अस्रयस्त्विह चतुदिग्विभागोपलक्षिता शरीरावयवा ,ततश्च सर्वे ऽप्यवयवा शरीरलक्षणोक्तप्रमाणाविसवादिनो यस्य न यूनाधिकप्रमाणा इति तत्तुल्य भवत्येव १, तथा न्यग्रोधवपरिमण्डल, यथा न्यग्रोध उपरि सम्पूर्णावयवो भवति अधरतु न तथा, तथेदमप्यत एवाह-'वित्थडयहुल ति, नाभेरुपरि विस्तर । बहुल शरीररक्षणोचप्रमाणभाक् अधस्तु हीनाधिकप्रमाणमिति भाव २, तृतीय सादि कथम्भूत भवतीत्याह-उस्सेह यहुति, उत्सेधशब्देन नाभेरधस्तनदेहभागो गृह्यते, उत्सेधेन बहुपरिपूर्ण नाभेरधस्तनदेहभागे शरीरलक्षणोगप्रमाणभार भर- तीत्यर्थ , अत एव तत्सादीत्यभिधीयते, सह आदिना-उत्सेधारयनाभेरधस्तनकायेन वर्तत इति सादि, सर्वमेव हि शरीर '- मभिहितस्वरूपेणादिना सह वर्त्तत एवेति विशेषणान्यथानुपपत्तेरादिरिह वैशिष्टयोपेतोलभ्यते ३, यामन तु मडभकोष्ठ, अन किल पाणिपादशिरोग्रीव शरीरलक्षणोक्तप्रमाणयुक्त भवति, शेप तु हृदयोदरपृष्ठरूप कोष्ठ हीनाधिकप्रमाणत्वान्मडभमिति- कृत्वा मडभकोष्ठमिदमुच्यते ५, कुन त्वधस्तनकायमडभ, अधस्तनकायशब्देन चेह करचरणोरुग्रीवाशिर प्रभृतयोऽवयवा गृह्यन्ते, 'उस्सेहमहोकाओ करचरणाई य हिहिल्लो'इतिवचनात् , ते चार मडभा:-हीनाधिकप्रमाणोपेता यथोक्त- लक्षणपिसवादिनो भवन्तीत्यधस्तनकायमडभमिदमुच्यते, कोष्ठस्यात्र विशिष्टप्रमाणलक्षणोपेतत्वादिति ५, 'हुण्ड तु सर्वत्रा- सस्थित' सर्वदारीराश्यवाना प्रायस्तत्र यथोक्तप्रमाणलक्षणविसवादित्वादिति गाथार्थ । वचनानुयोग व्यारयानयता यदुक्त 'पोडशाना घेति (८८-१२), तत्रायमर्थ -एकवचनादिस्वरूपाविर्भावक व्याख्यान वचनानुयोगोऽभिधीयते, पोडश- पचनस्वरूपाविर्भावक वा, कानि पुनस्तानि पोडश वचनानीति चेद्, उच्यते, 'लिगतिय क्यणतिय कालतिय तह परो- क्सपञ्चक्ख ! उवणयवणयचउद्धा अभत्थ होइ सोलसम । ११ व्याख्या-इय स्त्री अय पुस्प इद कुलमिति त्रीणि लिङ्ग- प्रधानानि वचनानि-लिङ्गवचनानि, एको द्वौ वह इत्येकत्वाद्यभिधायकशन्दसन्दर्भो वचनविक, अकरोत्करोति करि- प्यतीत्यतीतादिकालनिर्देशप्रधान वचन 'कालतिय ति कालत्रिकवचनमित्यर्थ , तथा स इति परोक्षनिर्देश परोक्षवचन, अयमिति प्रत्यक्षनिर्देश प्रत्यक्षवचन, उपनयापनयवचन तु चतुर्की भवति, तद्यया-रूपवती स्त्री सुशीला चेति उपनयो- पनयवचन, रूपवती स्त्री पर कुशीलेत्युपनयापनयवचन, कुरपा पर सुशीलेत्यपनयोपनयवचन, कुरूपा कुशीला चेत्यपनया- पनयवचन, यनान्यचेतसि निधाय विप्रतारकबुद्धयाऽन्यन्न वक्ति, किन्तु तद्यथा विवक्षित तत्तथैव मन शुद्ध्या भवीति तत् पोडशमध्यात्मवचनमित्येतेपा पोडशाना पचनविशेषाणा स्वरूपाविर्भावक व्याख्यान वचनानुयोग इति गाथार्थ । 'पचहि ठाणेहिं सुय वाहने त्यादि (८८-१५), यद्याचार्य शिष्यान् श्रुत न ग्राहयति तदा त परित्यज्य श्रुतार्थिनस्ते ऽन्यत्र गच्छेयुरिति कध न नाम मयैते शिष्या सङ्ग्रहीता भविष्यन्तीति बुद्धा श्रुत वाचयति, उपग्रहार्य वा-तेपामेव द्विसप्ततिकर्मप्रकृतिकदम्पकमध्ये तत्क्षपयति, तस्मान्मतान्तरत्वेनेह सप्तदशानामुपन्यासो न निरुध्यत इति । 'समचउरसे नग्गोह मडले'इत्यादिगायानिद्दिष्टानामेव सस्थानाना स्वरूपव्याचिरयासया प्राह-तुल्ल वित्थडवहुल गाहा (८५-९), तत्र नाभेरधस्तादूर्ख च सर्वत्र शास्त्रोक्समस्त शरीरलक्षणाविसवादित्वात्समचतुरस्र तुल्यमुच्यते, तद्धि किलैव व्युत्पाद्यते- समा -शरीरलक्षणोक्तप्रमाणाविसवादिन्यश्चतस्रोऽस्रयो यस्य तत्समचतुरन, सुप्रातसुश्वसुदिवशारिकुक्षचतुरश्रेणीपदा- जपदप्रोष्ठपदादि'(पा-५-४-१२०) त्यकार समासान्त , अस्रयस्त्विह चतुदिग्विभागोपलक्षिता शरीरावयवा ,ततश्च सर्वे ऽप्यवयवा शरीररक्षणोक्तप्रमाणाविसयादिनो यस्य न यूनाधिकप्रमाणा इति तत्तुल्य भवत्येव १, तथा न्यग्रोधवसरिमण्डल, यथा न्यग्रोध उपरि सम्पूर्णावययो भवति अधरतु न तथा, तथैदमप्यत एवाह–'वित्थडयहुल ति, नाभेरुपरि विस्तर वहुल शरीररक्षणोत्तप्रमाणभाक् अधस्तु हीनाधिकप्रमाणमिति भाव २, तृतीय सादि कथम्भूत भवतीत्याह-'उस्सेह- यहु ति, उत्सेधशब्देन नाभेरधस्तनदेहभागो गृह्यते, उत्सेधेन वहुपरिपूर्ण नाभेरधस्तनदेहभागे शरीरलक्षणोक्तप्रमाणभार भव- तीत्यर्थ , अत एव तत्सादीत्यभिधीयते, सह आदिना-उत्सेधाख्यनाभेरधस्तनकायेन वर्तत इति सादि, सर्वमेव हि शरीर मभिहितस्वरूपेणादिना सह वर्त्तत एवेति विशेपणान्यथानुपपत्तेरादिरिह वैशिष्ट्योपेतो लभ्यते ३, वामन तु मडभकोष्ठ, अत्र फिल पाणिपादशिरोग्रीव शरीरलक्षणोत्तप्रमाणयुक्त भवति, शेष तु हृदयोदरपृष्ठरूप कोष्ठ हीनाधिकप्रमाणत्वान्मडभमिति- कृत्वा मडभकोष्ठमिदमुच्यते ४, कुन त्वधस्तनकायमडभ, अधस्तनकायशब्देन चेह करचरणोरुग्रीवाशिर प्रभृतयोऽवयवा गृह्यन्ते, 'उस्सेहमहोकाओ करचरणाई य रिहिल्लो' इतिवचनात् , ते चात्र मडभा -हीनाधिकप्रमाणोपेता यथोक्त- त्याददोपो, विशेषाथिना तु भाष्यविवरणमन्वेषणीयमिति गाथार्थ ॥'अत्थाणत्वनिउत्तागाहा (९९-७), अस्थाने-अनौ चित्येनार्थपु-प्रयोजनेप्यान्-सूत्रार्थरूपानियुक्ते अस्थानार्थनियोक्ता गुरुर्न भवतीति योगो,विधिना प्रतिपादिते वा अर्थे गुरु- भिविपरीतार्थनियोक्ता शिव्यो न भवति, केव केपा'-विपरीतनियोक्री आभरणाना जीर्णश्रेष्ठिदुहितेवेति गाथार्थ 'अवत्तणेण जीहाएँ' गाहा ( १०२-११), इह किल हसस्य जिह्वा अम्ला भवति, ततश्चासौ यदा दुग्धमिश्रोदकमध्ये चक्षुपुट क्षिपति तदा तजिह्वाया अम्लत्वगुणेन दुग्धे वित्रुडिते 'कृइया होतित्ति दुग्धवराटिका भवन्तीत्यर्थ , ततो हसो जल मुक्त्वा वराटिकाभि स्थित दुग्धमापिवति एव सुशिप्योऽपि दोपान्मुक्त्वा गुणान् गृह्णातीति गाथार्थ । 'एव १ यद्यपि पूज्यैरेव स्वय विशेषावश्यक विवृण्वद्भिरेपा गाथाऽनुयोगविषयाणा द्रव्यादीना परस्परसमावेशार्थकतया पश्चाद् व्यारयाता अअ चानुयोगसमावेशकतया, तथाऽपि न कथञ्चनापि हार्दमुद्भावित नीयते तत एवमुक्तौ न काश्चिद्धानि पश्याम यदुत द्रव्यस्य गुणपर्यायवत्त्वात् केवलस्य द्रव्यस्याभावात् यदा यदा द्रव्यानुयोग क्रियते तदाऽवश्य भावानुयोग कर्त्तव्यतामापनीपद्यते एव, तथा च द्रव्यानुयोगे क्रियमाणे नियमत एव भावानुयोगस्य कृति , तथा भावो न द्रयाश्रयम तरा द्रव्य च न क्षेत्रमाधारमवस्थितिलक्षण च काल व्यतिरिच्येति द्रये भावे च व्याख्यायमाने अवश्यमेव तद्व्यारयासपूर्णतायै क्षेत्रकालव्याख्यानकृतिरिति न तौ क्षेत्रकालाभ्या विना व्यारयेयाविति न क्षेत्रकालाभ्या विना द्रव्यभावयो रियान, यदा च आधारभूतमाकाशरूप केवल क्षेत्र व्यारयायते तदा आधेयतद्गुणादिस्थितिरूपाणा द्रव्यादीना व्यारयान नातीवोपयुक्त न चाविनामूतमिति मजना, तथा वर्तनारूपे काले खतन्त्रतया व्यारयायमाने न द्रव्यभावक्षेत्रानुयोगानामुपयुक्त- तेति 'काले भयणाए तीसुपि' द्रव्याद्यनुयोगविषयिण्या सत्तेतररूपभजनया कालानुयोग स्यादिति ।
- शिष्याणामनुग्रहार्थमित्यर्थ स्वकर्मनिर्जरणार्थ च, तथा श्रुतपर्यवजातेन हेतुभूतेन वाचयेत् शिप्यान्, श्रुत याचयत श्रुतपर्यवजात-श्रुतपर्यायराशिर्मम वृद्धि यास्यति, शिष्यान वाचयतो ममापि श्रुत निर्मल भविष्यतीति कृतवुद्धिर्मा श्रुत । वाचयेदित्यर्थ । 'वे नियमा भावो'गाहा (८८-१९), व्यारया-द्रव्ये इति द्रव्यविपयेऽनुयोगे नियमादायो-निश्चयेन भावानुयोगोऽस्ति, तदव्यारयाने द्रव्यस्य व्यारयातुमशक्यत्वादिति, 'न विणा ते यावि खेत्तकालहिं ति तावपि- द्रव्यभावानुयोगौ क्षेत्रकालानुयोगाभ्या विना न भवत , तद्विशिष्टत्वात्तयो , तथाहि-पर्यायाधार द्रव्य व्याख्यानयनर श्यमव क्वचिदवगाढ ब्याचष्टे स्थितिमच्चेति, तथा क्षेत्रानुयोगे क्रियमाणे त्रयाणामपि-द्रव्यकालभावानुयोगाना भजना- कदाचित्सन्ति कदाचितेति, अलोकलक्षणे हि क्षेत्रे विचार्यमाणे तत्र परमाण्यादिद्रव्यस्याभावादाकाशद्रव्यस्य च क्षेद्वा- रेणैव गृहीतत्वाद्रव्यानुयोगाभाव , समयादिरूपकालस्य च तत्राभावात्कालानुयोगाभाय , अगुरलघ्यादिक्षेत्रपर्यायाणामविर- क्षितत्वात्क्षेत्रग्रहणेनैव च तेषा गृहीतत्वाभावानुयोगाभावोऽपि भावनीय इत्यलोकक्षेने नयोऽप्यनुयोगा न विद्यन्ते, लोके तु समयक्षेत्रादौ सन्तीति भजना । तथा निष्वपि-द्रव्यक्षेत्रभावेषु कालानुयोगो भजनीय समयादिलक्षणो हि काल समयक्षेत्रान्तर्वत्तिद्रव्यादिप्वस्ति पहिर्वत्तिषु तु नास्तीति भजना, ननु यद्येव 'न विणा ते यावि खेत्तकालेहि' इत्यत्र कालमन्तरेण द्रव्यभावौ न भवत इति यदुक्त तद्विरुध्यते, समयक्षेत्राद्वहिस्तमन्तरेणापि तयो सुलभत्वात् , सत्य, किन्तु पूर्व वर्तनारूपस्यैव कालस्य विवक्षितत्वात्तस्य सर्वव्यापित्वाद्, अत्र तु समयक्षेत्रनियतसमयादिरूपस्यैव कालस्य विवक्षित- .
तप कर्माग्रम् इतरजन्तुभिर्दुरध्यवसेय, विशेषतो वर्द्धमानस्य सम्वन्धि तपो दुरध्यवसेय, वक्ष्यमाणन्यायेन सोपसर्ग- त्वादपानकत्वाद्बहुत्याच, सातिरेकद्वादशवर्षमानछद्मस्थकाले हि तस्य वर्षमप्येकादशभिदिनैन्यून पारणककालो वक्ष्यते, शेष उपोपितस्तस्यौ, एतच्च सर्वमपानक सोपसर्ग चेति शेषतीर्थकृयो दुरध्यवसेयतममिति गाथात्रयार्थ । इद च चिरन्त- नानुयोगपटदर्शनाद्यनुसारतो मया व्याख्यात इति न स्वमनीपिका भाव्येति । अत्र कल्याणके सार्द्ध क्वचिद्व्यभिचारोऽपि दृश्यते, स तु न प्रतन्यते, केवलिगम्यत्वात्तन्निर्णयस्येति ।शिष्यसङ्ग्रहरूपे सङ्ग्रहद्वारे यतिमानप्रतिपादनायाह-'चुलसीति' गाहा, तिन्नि यगाहा, छावडी गाहा'चोद्दस'गाथा (प०१३९)व्याख्या-आदितीर्थकृत चतुरशीति सहस्राणि यतिशिष्य सग्रहप्रमाण १, एक लक्ष २ लक्षद्वय ३ त्रीणि लक्षाणि ४ विशतिसहस्राधिकानि त्रीणि लक्षाणीति ५ त्रिशत्सहस्राधिकानि नीणि लक्षाणि ६ त्रीणि लक्षाणि ७ सार्द्धलक्षद्वय ८ लक्षद्वय ९ एक लक्षम् १० चतुरशीति सहस्राणि ११ द्विसप्तति सहस्राणि १२ अष्टपष्टि सहस्राणि १३ पट्पष्टि सहस्राणि १४ चतु पष्टि सहस्राणि १५ द्विपष्टि सहस्राणि १६ पष्टि सहस्राणि १७ पश्चाशत्सहस्राणि १८ चत्वारिंशत्सहस्राणि १९ त्रिशत्सहस्राणि २० विशति सहस्राणि २१ अष्टादश सह स्राणि २२ पोडश सहस्राणि २३ चतुर्दश सहस्राणि २४ । एव चतुार्वेशतितीर्थकृता सर्वसङ्ख्यायामागत यतीनामष्टाविश- तिरीक्षाणि अष्टचत्वारिंशत्सहस्राणि, आह च-"अट्ठावीस लक्खा अडयालीस च तह सहस्साइ । सवेसिपि जिणाण जईण माण विणिहिछ ॥ १॥" तदेतजिनानामृपभादिवर्द्धमानान्ताना यथाक्रम यतिशिष्यसप्रमाण विज्ञेयमिति सार्द्धगाथा- त्रयार्थ । साम्प्रत आर्यासनप्रतिपिपादयिपया गाथादलेन प्रस्तावनामाह-आर्यासङ्ग्रहमानमृपभादीनामितोऽनन्तर 'तचाग्नावुत्पने मञ्जात'मिति ( १२९-१०), कृप्युपकारिकुश्यादीनामग्निमन्तरेणाभानादिति भार । मण ससदलो यस्य : तत्सणसप्तदा धान्यमित्युक्त तच्छेद--"सालि १ जव २ वीहि ३ कोदय ४ राल्य५ तिल ६मुग्ग ७ माम ८ वाचणा १० तुवरि ११ मसूर १२ कुलत्था १३ गोहुम १४ निष्फाव १५ अयसि १६ सणा १७ ॥१॥" प्रथमरपरिका ममाता। द्वितीयवरवरिकाया प्राय सुगमत्वाद्वृत्तिकृता वह्वयो गाथा न व्यारयाता अतस्ता यथा चंपन्य व्याख्यायन्ते-तर छद्मस्थकालोपलक्षित यत्तप कर्मद्वार तद्रूपो योऽययवस्तद्व्यारयावसरे ‘याससरस्स' गाहा 'तिदुग' गाहा 'तर- वारस गाहा (१० १३८ ) व्यारया-प्रथमतीर्थकृत छद्मस्थकालो वर्षसहस्र १ तथा वक्ष्यमाणवर्षशब्दसम्बन्धाद् द्वादश वर्षाणि २ चतुर्दश वर्षाणि ३ अष्टादश वर्माणि । विशतिर्वाणि ५ मासा पट् ६ अग्रेऽपि मासाव्दसम्पन्धारय मामा ७ त्रयो मासा ८ चत्वारो मासा ९ त्रयो मासा १० द्वौ मासौ ११ एको मास १२ द्वौ मासौ १३ । 'तिदुण्फगसोल- सगति अनन्तरवक्ष्यमाणवर्पशब्दस्येह सम्बन्धात्रीणि वर्षाणि १४ द्वे वर्ष १५ एक वर्ष १६ पोडश पर्षाणि १७ नीणि वर्षाणि १८ अहोरात्रमेक्स् १९ एकादश मासा २० नव मामा २१ चतु पञ्चाशदिनानि २२ चतुरशीतिदिनानि २३ तथेति समुच्चये द्वादश वर्षाणि २४, इह च महावीरस्य सातिरेकाणि द्वादश चर्पाणि छद्मस्थकाल "वारस चेव य वासा मासा छच्चेव अद्धमासो अ। वीरवरस्स भगवओ एसो छउमत्यपरियाओ॥१॥" इतीहैव वक्ष्यमाणत्वात् केरलमिहाल्प- त्वेन तदविवक्षेति लक्ष्यते । तदेवमिद जिनाना अपभादिमहावीरपर्यवसानाना यथाक्रम छद्मस्थकालपरिमाण विज्ञेय । एव च छद्मस्थकालमानमभिधाय तप कर्मस्वरूपप्रतिपादनायाह-'उग्ग 'त्यादि (१३८-१६), सर्वेषामपि तीर्थकृता श्राविकापूर्वधरादिसला तु प्रथमानुयोगतो ज्ञेया, अनुयोगपटेष्वपि दृश्यते, पर मया न लिखिता, तेषामपि परस्पर विस- वादित्वादिति । 'कल्पात्तत्र कृतसमवसरणापेक्षये ति(१४०-४), कल्पोऽवश्य तीर्थकृता प्रथमसमवसरण भवत्येव, अतो जन्तूनामनववोध पश्यताऽपि कल्पाद्-अवश्यकर्त्तव्याद्भगवता तत्र समवसरणमकारि, तदपेक्षया मध्यमासत्क द्वितीय- मिति भाव । गणसयाप्रतिपादनावसरे चुलसी'त्यादिगाथात्रयमेताश्च तिस्रोऽपि गाथा निगदसिद्धा अप्यङ्कतो विभज्यन्ते- चुल्सीति १ पचणउती २ विउत्तर ३ सोलसुत्तर, पोडशोत्तर शतमिति गम्यते ४ सय च ५। सत्तहिअ ६ पणणउती ७ तिणउती ८ अठसीती य ९॥१॥ एक्कासीइ १० छावत्तरी अ (वायत्तरी वृ०)११ छावठि १२ सत्तवन्ना य १३॥ पन्ना १४ तेयालीसा १५ छत्तीसा चेव १६ पणतीसा १७ ॥२॥ तित्तीस १८ अठ्वीसा १९ अठारस २० तहय चेव (व तहय वृ०) सत्तरस २१ । एकारस २२ दस२३ नवग२४ गणाण माण जिणिदाण॥३॥ गणाना-एकवाचनाचारक्रियास्थयतिसमुदायाना मानमुक्तरूप वृपभादिजिनेन्द्राणा यथाक्रम विज्ञेयमिति, न कुलसमुदाय इति, 'तत्थ कुल विन्नेय एगायरियस्स सतती जा य । दोण्ह मिहो णेगाण व साविक्खाण गणो भणिओ ॥१॥' इति वचनाद्योऽयमन्यत्र कुलसमुदायरूपो गणोऽभि- हित स इह न गृह्यते, किन्तुक्तस्वरूप एवेति भाव । तत्र श्रीमन्महावीरगणधरद्वयस्य यथाप्रवृत्त्येव कथञ्चित्सूत्रविरचने एकैन वाचना, सामाचार्यप्यकेवाभूदिति गणधरद्वयेनापि गण एक एवाभूद्, एवमपरस्यापि गणधरद्वयस्यैवमेव वाच्यम् , एव च भगवतो महावीरस्येकादशभिरपि गणधरेर्गणा नवैवाभूवन्निति, शेषतीर्थकृता तु यावन्तो गणधरा गणा अपि तावन्त एवेति, पतदेवाह-कारस उ गणहरा' गाहा (१४०-१४), उत्ताथवेति । 'धम्मापायस्य देशका' (१४०-१५), वक्ष्ये, तदेवाह-'तिन्नेव ये' गाहा 'लक्ख' गाहा 'सट्ठी' गाहा ( १३९-७) व्यारया-प्रथमतीर्थकृतस्त्रीणि लक्षाण्या- सिग्रहोऽभूदिति १ त्रिशत्सहस्राधिकानि त्रीणि लक्षाणि २ पतिशत्सहस्राधिकानि त्रीणि रक्षाणि ३ शिसहयाधि कानि पट रक्षाणि ४ 'पच य तीसत्ति त्रिशत्सवाधिकानि पथ रक्षाणि ५ विशतिसहस्राधिकानि चत्वारि लक्षाणि ६ त्रिशत्सहस्राधिकानि चत्वारि लक्षाणि ७ अशीतिसहस्राधिकानि त्रीणि रक्षाणि ८ 'तिपमित्तो यत्ति त्रयाणा तीर्थ कृता नवमदशमैकादशलक्षणानामित ऊई यथाक्रम वक्ष्ये इति गम्यते, तदेवाह-वीसुत्तर छररिय तिसहरसरिय रक्ख चेति,अन तरलक्षशब्दस्यहापि सम्बन्धाद्विशतिसहस्राधिक रक्ष९ पभिरायिकाभिरधिकरक्ष १०निभि सहरधिक लक्ष ११ रक्ख चेति लक्षमकम् १२अष्टभि शतैरधिक लक्ष१३ द्विपष्टि सहस्राणि १४ चउसयसमग्ग ति अनन्तरातिक्रान्तानि द्विपष्टिसहस्राण्यत्रापि सम्बन्ध्य ते, ततश्चतुभि शतै समग्राणि द्विपष्टि सहस्राणि १५ पट्शताधिकान्येकपष्टि सहयाणि १६ षट्शताधिकानि पष्टि सहस्राणि १७ 'सहित्ति पष्टि सहस्राणि १८ 'पणपन्नत्ति पञ्चपञ्चाशत्सहस्राणि १९ पन्न'त्ति पश्चादात्सहस्राणि २० 'एगचत्त'त्ति एकचत्वारिशसहस्राणि २१ 'चत्त'त्ति चत्वारिंशत्सहस्राणि २२ अष्टनिशरसहस्राणि २३ पत्रिशत्सहस्राणि २४ । एष उक्तस्वरूपश्चतुर्विशतेरपि तीर्थकृता यथाक्रममायिकाणा सग्रहो विज्ञेय । अत्र च सर्ध- तीर्थकरसाधीसङ्ख्यायामागत चतुश्चत्वारिशल्लक्षाणि पट्चत्वारिंशत्सहस्राणि चत्वारि शतानि पद चायिका , तथा चाह- "चोयालीस लक्खा छायालसहस्स चउसयसमग्गा । छच्चेच अजिआण सगहो होइ एसोत्ति ॥१॥"। इति गाथा- चतुष्टयार्थ । एपा च साधुसाध्वीना स्वहस्तदीक्षिताना सङ्ख्या द्रष्टव्या, न गणधरादिदीक्षितानामिति गुरव , श्रावक- नाधर्मापायतया प्रेर्यन्ते , अथ विवेकिना महासत्त्वाना शुभाध्यवसायहेतुत्वेन धर्मोपायभूतान्येवामूनि, यद्येवमुक्तविशे- पणविशिष्टाना दयापरिणतिजनकत्वेन जीवनिकायेष्वपि समानमिद पश्याम इत्यल प्रसङ्गेनेति गाथार्थ ॥ साम्प्रत पर्या- यद्वार प्रकृत, तत्र कस्य तीर्थकरस्य कियान दीक्षाकाल इति प्रतिपादयन्नाह–'उसभस्स पुघलक्ख' गाहा 'पणवीस' गाहा 'चउप्पन्न' गाहा तेवीस च' गाहा 'अट्ठमा' (१४०), व्याख्या-इह पूर्वाग चतुरशीतिवर्पलक्षप्रमाण पूर्वाङ्गे- णैव गुण्यते तत एक पूर्व भवति, तत्त्विद-७०५६००००००००००, तदुक्त-"पुवस्स य परिमाण सयरि खलु होति कोडिलक्खाओ । छप्पन च सहस्सा वोद्धबा वासकोडीण ॥१॥" तत्राद्यतीर्थकृत ऋपभस्वामिन उक्तस्वरूपाणा पूर्वा- णामेक लक्ष दीक्षाकालो विज्ञेय १, तदेव पूर्वलक्ष पूर्धाङ्गेन-चतुरशीतिवर्पलक्षप्रमाणेन न्यूनमजितस्य द्वितीयतीर्थकृतो दीक्षाकाल २ इत ऊर्ध्व चतुभि पूर्वाह्न, पुन २ न्यून पूर्वलक्ष तावन्नेय यावत्सुविधिनवमस्तीर्थकर , तद्यथा-चतुभि पूर्या न्यून पूर्वलक्ष ३ अष्टभि पूर्वाञन्यून पूर्वरक्ष ४ द्वादशभि पूर्वाडैन्यून पूर्वलक्ष ५ पोडशभि पूर्वाङ्गैन्यून पूर्वलक्ष ६ निशतिभि पूर्वागणूंन पूर्वलक्ष ७ चतुर्विशतिभि पूर्वा न्यून पूर्वलक्ष ८ अष्टाविंशतिभि पूर्वाङ्गैन्यून पूर्वलक्ष ९ एव सुविधि यावदतिदेशेनाभिधाय शीतलप्रभृतीना प्रत्येकमभिघित्सुराह-शीतलस्य पुन पञ्च विशति पूर्वसहस्राणि पर्याय १० श्रेयासस्यकविंशतिर्वपलक्षाणि ११ चतु पञ्चाशद्वर्पलक्षाणि १२ पञ्चदशवर्षलक्षाणि १३ तत सार्द्धसप्तवर्पलक्षाणि १४ तत सार्द्धवर्षलक्षद्वय १५ पञ्चविशतिवर्पसहस्राणि १६ त्रयोविशतिवर्षसहस्राणि सार्द्धसप्तशताधिकानि भवन्ति १७ एक- विंशतिर्वर्षसहस्राणि १८ वर्षशतन्यूनानि पञ्चपञ्चाशत् वर्षसहस्राणि १९ सार्द्धसप्त वर्षसहस्राणि २० सार्द्ध वर्षसहस्रद्वय इत्येतस्मिन् द्वारे धर्म -क्षान्त्यादिको दशप्रकार , स चेह शैलेश्यावस्थाप्राप्तस्य सम्बन्धी प्रकर्षमाप्तो गृह्यते, तस्य चोपा- यो-येनासी प्राप्यते स वक्तव्य , तस्य चोपायस्य देशका वक्तव्या , एतदुभयमप्याह-'धम्मोवातो पचयण' गाहा ( १४०-१७ ), व्यारया-धर्मास्योपाय , क इत्याह-प्रवचन' द्वादशागीस्वरूप चरमागान्तर्वतीनि वा पूर्याणि उत्त- स्वरूपधर्मस्य प्राप्त्युपाय , एतदुक्तानुष्टानादेव तदवाप्तेरिति । धर्मोपायमुपदर्य तस्य देशकानाह-देशकास्तस्य-धों पायस्य, के इत्याह-सर्वे जिनानामृपभादीना गणधरा -ऋषभसेनेन्द्रभृत्यादयो, ये च यस्य तीर्थकृतश्चतुर्दशपूर्वविदो याव- न्तस्ते धमापायस्य देशका नान्ये, तेषामेव यथोक्तधर्मस्वरूपवेत्तृत्वादिति गाथार्थ प्रकारान्तरेण धर्मोपायमुपदर्शयना- 'सामाइयाइया वा' गाहा ( १४०-१८), व्याख्या सामायिकमादिर्यासा ता सामायिकादय , सामायिकपृषिका इत्यर्थ , व्रतानि-प्राणातिपातविरमणादीनि जीवनिकाया -पृथिव्यादय भावना -'इरिआसमिरा सयाज इत्यादि- ग्रन्थप्रतिपादिता पञ्चव्रतसम्बन्धिन्य पञ्चविशति अनित्यत्वादिविपया वा द्वादश, एपा द्वन्द्वे व्रतजीवनिकायभावना , सामायिकानीकारपृधिका सत्यो व्रतजीवनिकायभावना इत्येप धर्मोपायो जिन सवनिद्दिष्ट इति सण्टङ्क । कदा निद्दिष्ट इत्याह-'प्रथम'मिति आद्यसमवसरणप्रवर्तनावसर एवेत्यर्थ । यदिवा प्रथममोपतस्तावदाद्यदीक्षाप्रतिपत्ति- समये एप धर्मोपाय , उत्तरकाल तु जिनकल्पपरिहारविशुद्धिकभिक्षुप्रतिमाऽभिग्रहादिभेदभिनोऽनेकविधो द्रष्टव्य इति भाव , ननु सामायिकादीना धर्मोपायत्वमस्तु, जीवनिकायाना तु कथ ?, केपाश्चित् क्लिष्टसत्त्वाना वधपरिणतिहेतुत्वेन प्रत्युताधर्मोपायत्वात्तेपामिति, हन्त यद्येव सामायिकादीन्यपि केपाश्चित् क्षुद्रसत्त्वानामसदध्यवसायजनकत्वेन कि खलु हति नाधर्मापायतया प्रेर्यन्ते ?, अथ विवैकिना महासत्त्वाना शुभाध्यवसायहेतुत्वेन धर्मोपायभूतान्येवामूनि, यद्येवमुक्तविशे- पणविशिष्टाना दयापरिणतिजनकत्वेन जीवनिकायप्वपि समानमिद पश्याम इत्यल प्रसङ्गेनेति गाथार्थ ॥ साम्प्रत पर्या- यद्वार प्रकृत, तत्र कस्य तीर्थकरस्य कियान दीक्षाकाल इति प्रतिपादयन्नाह-'उसभस्स पुवलक्ख' गाहा 'पणवीस' गाहा 'चउप्पन' गाहा 'तेवीस च' गाहा 'अट्ठमा' (१४०), व्यारया-इह पूर्वाग चतुरशीतिवर्षलक्षप्रमाण पूर्वाद्रे- व गुण्यते तत एक पूर्व भवति, तत्त्विद-७०५६००००००००००, तदुक्त-"पुवस्स य परिमाण सयरि कोडिलक्खाओ । छप्पन्न च सहस्सा वोद्धघा वासकोडीण ॥१॥” तत्राद्यतीर्थकृत ऋषभस्वामिन उक्तस्वरूपाणा पूर्वा- णामेक लक्ष दीक्षाकालो विज्ञेय १, तदेव पूर्वलक्ष पूर्धाङ्गेन-चतुरशीतिवर्पलक्षप्रमाणेन न्यूनमजितस्य द्वितीयतीर्थकृतो दीक्षाकाल २ इत ऊर्ध्व चतुभि पूर्वाङ्ग, पुन २ न्यून पूर्वलक्ष तावन्नेय यावत्सुविधिनवमस्तीर्थकर , तद्यथा-चतुभि पूर्वागन्यूँन पूर्वलक्ष ३ अष्टभि पूर्धाञ्जेन्यून पूर्वलक्ष ४ द्वादशभि पूर्वाङ्गैन्यून पूर्वलक्ष ५ पोडशभि पूर्वा न्यून पूर्वलक्ष | ६ विशतिभि पूर्वा न्यून पूर्वलक्ष ७ चतुर्विंशतिभि पूर्वाङ्गैन्यून पूर्वलक्ष ८ अष्टाविंशतिभि पूर्वा न्यून पूर्वलक्ष ९ एव सुविधि यावदतिदेशेनाभिधाय शीतलप्रभृतीना प्रत्येकमभिधित्सुराह-शीतलस्य पुन पञ्चविशति पूर्वसहस्राणि पर्याय १० श्रेयासस्यैकविशतिवर्षलक्षाणि ११ चतु पञ्चाशद्वर्षलक्षाणि १२ पञ्चदशवर्षलक्षाणि १३ तत सार्द्धसप्तवर्षलक्षाणि १४ तत सार्द्धवर्षलक्षद्वय १५ पञ्चविशतिर्वर्पसहस्राणि १६ त्रयोविशतिर्वर्पसहस्राणि सार्द्धसप्तशताधिकानि भवन्ति १७ एक- विशतिर्वर्पसहस्राणि १८ वर्षशतन्यूनानि पञ्चपञ्चाशत् वर्षसहस्राणि १९ सार्द्धसप्त वर्षसहस्राणि २० सार्द्ध वर्षसहस्रद्वय २१ सप्तवर्षशतानि २२ सप्ततिर्वाणि २३ द्विचत्वारिंशद्वर्षाणि २४ । एप दीक्षाकालो जिनेन्द्राणामृपभादीना यथाक्रम विज्ञेय इति गाथापञ्चकार्थ ॥ एव दीक्षापर्याय प्रतिपाद्य साम्प्रत पर्यायसाम्यादेव कुमारयामादिपर्याय दर्शयपाह- 'उसभस्स कुमारत्त'मित्यादि (प० १४१), गाथाखयोविशतिरेता पाउसिद्धा एय, नवरमाधाम नवम् गाथामु नस- भादीना सुविधिपर्यन्ताना नवाना तीर्थकृता कुमारत्वपर्यायो राज्यपर्यायश्चेत्येतदेव द्वय द्वय उक्त न दीक्षापर्यायस्तस्यानन्तर मेवोक्त्यात् पुनरपि च 'उसमस्स पुवलक्ख'मित्यादिना वक्षमाणत्वाचेति । वासुपूज्यमयरिष्ठनेमिपार्थपर्द्धमानलक्ष- णाना तु तीर्थकृता कुमारत्यपर्यायो बतपर्यायश्चेत्येतदेव द्वयं चतसृभि गाथाभिरुक्त, न राज्यपर्याय , अनङ्गीकृतराग्य- त्वेन प्रतिपादितत्त्वात्तेपा तदसभवादिति, शातिकुन्थ्यरलक्षणस्य तु तीर्थकरत्रयस्थ तिसृभिर्गाथाभि कुमारमाण्डलिकच- क्रयत्तिदीक्षापर्यायरक्षण चतुष्टय २ उक्त, चक्रवत्तित्वात्तेपा, तत्र माण्डलिकोऽनयाप्तचकरलादिचक्रवत्तिलक्ष्मीक सामान्यो राजा उच्यते, शेषाणा तु सप्ताना तीर्थकृता सप्तभिर्गाथाभि कुमारराज्यदीक्षापर्यायलक्षण तय २ प्रतिपादित, अगीकृत- राज्यत्वात्तेपामचक्रवत्तित्वाच्चेति । अपर चेह-'अड्डाइना लक्ग्वा फुमारयासो ससिप्प रोई। अघिय रति क्वचिदेव पाठ , क्वचित्तु 'अदुहावि अ लक्खा कुमारयासो ससिप्पहे रोई । अद्वच्छहायर'त्येव, कचितु 'अहा- इज्जा रकवा कुमारवासो ससिप्परे रोई । अच्छह य रज्जे'त्येव दृश्यते ३,इति पाठत्रय, तत्र चरमपाठोशुद्ध एव, सर्घायुष्केण सह विसवादित्वात् , तथाहि-चउरासीतिषिसत्तरी त्यादिगाथायामनन्तरमेवास्य दश पूर्वलक्षाण्यायु प्रतिपादयिष्यते, अस्मिस्तु पाठे दीक्षापर्यायसत्के चतुर्विंशतिभि पूर्वागन्यूने पूर्वरक्षे क्षिप्तेऽपि नवैव पूर्वलक्षाण्यागच्छ न्तीति, अन्यन तु पाठद्वये दीक्षापर्यायसङ्ख्याक्षेपे दशपूर्वलक्षाण्यागच्छन्त्येव, केवलमाद्यपाठ एव सङ्गतिमानिति वृद्धवाद तत्व तु केयलिनो विदन्तीति । एवमन्यत्रापि यत्र विसवादबुद्धिरुत्पद्यते तत्र कुमारवासादिपर्यायसङ्ख्या मीलयित्वा सर्वा युप्केण सह सवादो मृग्य इति त्रयोविशतिगाथातात्पर्यार्थ ॥ ननु ऋषभादीना सुविधिपर्यन्ताना नवाना तीर्थकृता किमिति कुमारराज्यपर्यायलक्षण द्वयमेयोक, न तु दीक्षापर्याय इति ', पूर्वोक्तत्वात्पुनर्भणने पौनरुत्यप्रसङ्गादिति चेत्तहि शीतलप्रभृतीनामपि पूर्वमसावुक्त एव किमिति पुनरप्युक्त इत्याशक्याद्याना नवाना तीर्थकृता दीक्षापर्यायप्रतिपादनायाह- 'उसभरस पुलक्ख' गाहा ( १४१), प्राक्मत्येक दीक्षाप्रतिपादनावसरे व्याख्यातेवेयमिति । नन्वनया गायया नवा नामभिहितो दीक्षापर्याय , शेपाणा तु कथमित्याह-'सेसाण परिया' गाहा (१४१), व्याख्या-शेपाणा शीतल- प्रभृतीना दीक्षापर्याय कुमारवासादिपर्यायेण सहेवोक्त इति नेहोच्यत इति भाव । नन्विदमेव प्रथम भवद्भिर्दीक्षापर्याय उच्यते उत प्रागप्युक्तोऽसावित्याह-पत्तेअपि य पुवति प्रत्येक कुमारवासादिपर्यायैवियुतोऽपिशब्दस्य व्यवहितसम्बन्ध- त्वात्पूर्वमपि भणितोऽसाविति शेष । यद्येव-स्थानद्वयेऽस्य भणन किमर्थमित्याह-तथाविधस्मृतिपाटववियुक्तशिष्यज- नानुग्रहार्थमिति गाथार्थ ॥ ननूक्तस्तीर्थकृता कुमारवासादिपर्याय केलिपर्यायस्तु नाद्याप्युक्त स कथमवसेय इत्याह- 'छउमस्थकाल' गाहा (प० १४२), व्यारया-भावप्रधानत्वानिदेशस्य छद्मस्थत्वस्य छद्मस्थत्वे वा काल छद्मस्थकाल छद्मस्थाना वा काल छद्मस्थकालस्त, किमित्याह-'एत्तो सोहेजति एतस्मात्स्थानद्वयोक्तदीक्षाकालाच्छोधयित्वा शेपकस्तू द्धरितो जिनकालो विज्ञेय इति गम्यते, यद्यपि चेह क्षीणोपशान्तमोहच्छद्मस्थोऽपि जिन उन्च्यते तथाऽप्यत्र जिनशब्देन २१ सतवर्षशतानि २२ सप्ततिर्वाणि २३ द्विचत्वारिंशद्वाणि २४ । एष दीक्षाकाटो जिनेन्द्राणामृपभादीना यथाक्रम विज्ञेय इति गाथापचकार्य ॥ एव दीक्षापर्याय प्रतिपाद्य साम्प्रत पर्यायसाम्यादेव कुमारवासादिपर्याय दर्शयन्नाह- 'उसभस्स कुमारत्त'मित्यादि (१० १४१ ), गाथास्त्रयोपिशतिरेता पाठसिद्धा एप, नवरमाधासु नवसु गाथासु प- भादीना सुविधिपर्यन्ताना नवाना तीर्थकृता कुमारत्वपर्यायो राज्यपर्यायश्चेत्यतदेव द्वय द्वय उक्त न दीक्षापर्यायस्तस्यानन्तर- मेवोक्त्यात पुनरपि च 'उसमस्स पुच्चलक्ख मित्यादिना वक्षमाणत्याचेति । वासुपृज्यमत्यरिष्टनेमिपार्चरर्द्धमानरक्ष- णाना तु तीर्थकृता कुमारत्यपर्यायो व्रतपर्यायश्चेत्येतदेव द्वयं चतसृभि गाथाभिरुक्त, न राज्यपर्याय , अनङ्गीकृतराज्य- त्वेन प्रतिपादितत्त्वात्तेपा तदसभवादिति, शान्तिकुन्थ्यरलक्षणस्य तु तीर्थक्रत्रयस्य तिसृभिर्गाथाभि कुमारमाण्डलिकच- नयत्तिदीक्षापर्यायरक्षण चतुष्टय २ उक्त, चक्रवत्तित्यानेपा, तन माण्डलिकोऽनवाप्तचक्ररत्नादिचक्रवत्तिलक्ष्मीक सामान्यो राता उच्यते, शेपाणा तु सताना तीर्थकृता सप्तभिर्गाथाभि कुमारराज्यदीक्षापर्यायलक्षण त्रय २ प्रतिपादित, अङ्गीकृत- राज्यत्वात्तेपामचक्रवत्तित्वाञ्चेति । अपर चेह-'अट्ठाइजात्वा कुमारपासो ससिप्परे रोई। अदछचिप र 'त्ति क्वचिदव पाठ , क्वचित्तु अदुहावि अ लक्खा कुमारवासो ससिप्परे होई । अद्वच्छवायरने त्येव, कचित्तु 'अड्डा- इजा लक्खा कुमारवासो ससिप्प होई । अदच्छ8 य रजे' त्येव दृश्यते ३, इति पाठत्रय, तत्र चरमपाठोऽशुद्ध एव, सर्यायुप्केण सह पिसवादित्यात्, तथाहि-'चउरासीतिषिसत्तरी त्यादिगाथायामनन्तरमेवास्य दश पूर्णरक्षाण्यायु प्रतिपादयिष्यते, अस्मिंस्तु पाठे दीक्षापर्यायसत्के चतुर्विंशतिमि पूर्धा न्यूने पूर्वलक्षे क्षिप्तेऽपि नवैच पूर्वलक्षाण्यागच्छ . सर्वायुष्क प्रतिपाद्य क्रमप्राप्तमन्तक्रियाद्वारमाह-निवाण'गाहा (१४२), व्याख्या-अन्तक्रिया किमुच्यते इत्याह-निर्वाण मो क्षगमनमितियावत् ,सा चान्तक्रिया चतुर्दशभक्तनपनिरपवासरित्यर्थ ,प्रथमनाथस्य-ऋपभदेवस्याभूत् , शेषाणा त्वजितादीना मासोपपासेन, कि सर्वेपामित्याह-चीरजिनेन्द्रस्य पठेन, द्वाभ्यामुपवामाभ्यामिति गाथार्थ । केषु पुन स्थानेषु तेषामन्त- क्रियाऽभूदित्याह-'अद्यावय' गाहा (१४२), अप्टापदादिपु स्थानेषुऋषभादय सिद्धि गता इति यथासङ्ख्य सम्बन्ध , तद्यथा- अष्टापदपर्वते ऋपभ सिद्धिमुपाययौ, चम्पाया वासुपूज्य , उज्जयन्ते नगे नेमि , अपापानगर्या महावीर , शेपास्तु उक्त व्यतिरिक्ता विशति सम्मतशैलशिखरे सिद्धि गता इति गाथार्थ । तत्र च क कियत्परिवार सिद्ध इत्याह-'एको' गाहा 'पचहि' गाहा 'सत्त' गाहा 'दसहि' गाहा (१४२), एताश्चतस्रोऽपि पाठसिद्धा एव, नवर 'अट्ठसएण धम्मो त्ति अष्टोत्तरशतेन साधूना परिवृतो धर्म सिद्ध इत्यर्थ , 'पउमाभे तिन्नि अट्ठसय'त्ति पद्मप्रभतीर्थकृतिपये त्रीण्यष्टोत्तरश- तानि साधूना नितानीत्यवगन्तव्य, त्रिगुणमष्टोत्तरशतमित्यर्थ , त्रीणि शतानि चतुर्विशत्यधिकानीतियावत्, ननूक्त तीर्थकृतामन्तक्रियावमरे भकपरित्यागस्थानपरिवारस्वरूपम्, एतत्तु नोक कस्तीर्थकर कस्या वेलाया सिद्धिवधूसगमुपलेभे, को वा किमवस्थ सिद्ध इत्यादि, तदेतदाशझ्याह–अन्तक्रियासम्बन्धकालादिस्वरूप यन्मयेह नोक्त तत्प्रथमानुयोगाद- द्वादशानान्तर्गताच्छास्त्रविशेषाद्विज्ञेयमिति गाथाचतुष्टयगूढपदार्थ ॥ साम्प्रत सर्वतीर्थकरवकन्यताया बहुत्वमालोक्य तन- गने च प्रकृतग्रन्थगौरव निश्चित्य ग्रन्थान्तरेऽतिदेश दित्सुरुपमहरन्नाह-'इच्चेवमाई सघ' गाहा (१४२) व्याख्या- 'इति' उपप्रदर्शने, एक्शब्द प्रकारार्थे, ततश्च 'सवोहणपरिचाए' इत्यादिग्रन्थसदर्भेण यन्मया तीर्थकृता सम्बोधनपरि- केवली विवक्षितो, जिनत्वस्य जिनाना वा कालो जिनकाल , केवलिकाल इत्यर्थ , इदमुक्त भवति–'याससहस्स पार- सेत्यादिना यश्छद्मस्थकाल उक्त स दीक्षाकालाद् 'उसभस्स पुघल्क्य'मित्यादिना अभिहिताच्छोप्यते, तत शेप केवलिकालो भवति, तद्यथा-ऋपभदेवस्य वर्षसहस्रलक्षण छद्मस्थकालो यदा पूर्वरक्षस्वरूपाद् दीक्षाकालादुद्भियते तदा । वर्षसहस्रन्यून पूर्वरक्ष केवलिकालो भवति, एवमन्यत्रापि भावनीयमिति । तदेव सर्वतीर्थकृता समस्तानपि कुमारासादि पर्यायान् भेदतोऽभिधाय साम्प्रत सर्वेषा सामान्येन सर्वायुष्कप्रतिपिपादयिपया उपक्रमते-'सघाउय मित्यादि, सा- युप्कमपि ऋपभादीनामत ऊर्द्ध मम कथयतो निशामयत यूयमिति गाथार्थ । यथाप्रतिज्ञातमेवाह-'चउरासीई' गाहा । (प० १४२), व्यारया-इह गाथापर्यन्ते पूर्वाणामित्युक्त गाथाप्रथमार्द्धपर्यन्ते च लक्षाणीत्युक्त, ततश्चेत्य सम्बन्धो द्रष्टव्यः- पूर्वाणा रक्षाणि चतुरशीति प्रथमतीर्थकरस्य सर्वायुष्कमिति १ द्विसप्तति पूर्वलक्षाणि २ पष्टि पूर्वरक्षाणि ३ पाशत्पूर्व रक्षाणि ४ चत्वारिशत्पूर्वरक्षाणि ५ त्रिशत्पूर्वलक्षाणि ६ विशति पूर्वलक्षाणि ७ दश पूर्वरक्षाणि ८ वे पूर्वलक्षे ९ एक पूर्वलक्ष १० । 'चउरासीई' गाहा (५० १४२), व्यारया-इहापि गाथापर्यन्ते शतसहस्राणीयुक्त, प्रथमार्चपर्यन्ते तु वर्षा- णामिति, ततश्चतुरशीतिर्वाणा शतसहस्राणि लक्षाणीतियावत् एकादशस्य सर्वायुप्कमिति दृश्य ११ द्विसप्ततिर्वपलक्षाणि १२ पष्टिर्वपलक्षाणि १३ त्रिशद्वर्पलक्षाणि १४ दश वर्पलक्षाणि १५ एक वर्पलक्ष १६ 'पचाणउई' गाहा (प० १४२), पञ्च- नवति सहस्राणि वर्षाणामितीहापि सम्बध्यते १७ चतुरशीतिर्वर्पसहस्राणीति गम्यते १८ पञ्चपञ्चाशद्वर्षसहस्राणि १९ त्रिशद्वर्षसहस्राणि २० दश वर्षसहस्राणि २१ एक वर्षसहस्र २२ शत वर्षाणा २३ द्विसप्ततिवर्षाणि २४ इति गाथात्रयार्थ ।
त्थानकथनमन्तरेणाविकला कथिता स्यादिति मरीच्युत्थान वक्तव्य,तदपिन नपभसमुत्थानकथनमन्तरेण सम्यकथयितु शक्य- मिति ऋषभजिनसमुत्थानस्य प्रकृतता, तच्च किश्चिदुक्त किश्चित्तु 'चित्तबहुलहमी (१४२) इत्यादिनाऽनन्तरमेव वक्ष्यत इति गाथार्थ ॥ चतुर्मुष्टिक च लोच कृत्येति (१४२-२१),पञ्चममुष्टियोग्यान् किल केशान् भगवत कनकावदाते शरीरेऽजनरेखा इवराजमानानुपलभ्य शक्रेण प्रणिपत्य विज्ञप्त-भगवन् ! मय्यनुग्रह विधाय ध्रियन्तामित्थमेवामी, भगवताऽपि तदुपरोधात्तथैव कृतमिति, अत एवेदानीमपि स्कन्धोपरि वल्लरिका क्रियन्त इति भाव । 'सेजसो से सयपभादेवी पुवभवनिन्नामिय-' त्ति (१४६-४), सश्रेयासजीवो ललिताङ्गदेवस्य स्वयप्रभादेवी आसीत् , साऽपि पूर्वभवे किमासीदित्याह-निर्नामिके'ति, अथ केय निर्नामिकेति', तदुत्पत्ति सक्षेपादुच्यते-धातकीखण्डद्वीपे पूर्व विदेहे मङ्गलावतीविजये नन्दिग्रामे अतीव दारि- द्रयनिद्रुतनाइलाभिधानगृहपते गश्रीनाच्यास्तदाया पण्णा दुहितणामुपरि सप्तमी पुत्रिका समभूद् दुहित्रुद्विजितैश्च माता- पितृभिर्न तस्या नाम चक्रे, ततो लोके निर्नामिकेति ख्याति गता, अन्यदा च कस्मिश्चिदुत्सवे समृद्धजनडिम्भरूपाणि नानाविधखाद्यपेयादिवस्तुव्यग्रहस्तान्युद्यानादिपु गच्छन्ति दृष्ट्वा निर्नामिकाऽपि मोदकादिवस्तूनि मातर याचितवती, मात्राऽप्यतीवानिष्टत्वादुक्ताऽसौ, गच्छाम्बरतिलक पर्वत तत पात कृत्वा नियस्व वा फलानि वा भक्षय, इतस्तावदपसर, ततोऽसावतीव दु खिता रुदती गृहान्निर्गत्याम्बरतिलक पर्वत ययौ, तत्र च पूर्वसमवस्तयुगन्धराचार्यसमीपे धर्ममाकर्ण्य प्रतिपद्य श्रावकधर्म गत्वा नन्दिग्राम कृत्वा विविध तप कर्म दौर्भाग्यादिदोपात् केनचिदपरिणीतैव परिणतवया स्वीकृ- 7 त्यागादिकमुक्तमित्येवप्रकारमादौ कृत्वाऽपरमपि पूर्वभववक्तव्यतादिक सविस्तर सर्व जिनाना सम्बन्धि प्रथमानुयोगाद्-उक- स्वरूपाद्विज्ञेयमिति । ननु यद्येव सर्वमपि प्रथमानुयोगादेव ज्ञास्यते त्वया किश्चिदपि किमित्युक्तमित्याशङ्कयाह---स्थाना- शून्यार्थ पुनर्भणित किश्चिदिति गम्यत इति न दोप । इत किमित्याह--'पगय अओ बुच्छ'ति (१४२), प्रकृत-प्रस्तु त वस्तु अतोऽनन्तर वक्ष्येऽभिधास्य इति गाथार्थ । ननु प्रकृत वक्ष्ये इत्युक्त, किञ्च तदिह प्रकृतमिति नाद्यापि सम्य- निश्चिनुम इत्याह-'उसभजिण' गाहा (१४२), व्यारया-कथमसौ सम्यक्त्वमवाप कदा वा तीर्थकरनामकर्मनन्ध कुतो वाऽऽगत्य इहोत्पन कदा वा दीक्षा जग्राह इत्यादिलक्षण ऋपभजिनसमुत्थानमत्र प्रकृत तद्वक्ष्ये इति पूर्वगाथावयवेन सटक ननु कथमत्र ऋषभजिनसमुत्थान प्रकृतमित्याह-'उहाण ज तओ मरीइस्स त्ति(१४२),यद्-यस्मात्कारणात् अपभजिनादु- स्थानम्-उत्पत्तिमरीचे , इदमुक्त भवति-मरीचेरिहोत्पत्तिरानेतव्या, नचासौ ऋपभदेवसमुत्थानेऽवर्णितेऽभिहितापि सम्यग वधार्यत इति ऋषभजिनसमुत्थानमिह प्रकृत, ननु स्यादेव यदि मरीचेरप्युत्पत्त्या किश्चिदिह प्रयोजन स्यात् तच्च नास्ति, असम्बद्धत्त्वात्तस्या इत्याह-'सामाइयस्स एसो' इत्यादि(१४२), 'यद्' यस्मात्कारणादेष सर्वोऽपि पूर्व पड्विधनिर्गमस्वरूपप्र- तिपादनादारभ्य सामायिकस्य कुत पुरुषद्रव्यादिद निर्गत सोऽपिच पुरुष कथ मिथ्यात्वादिभ्यो निर्गत इत्येवंरूपो निर्गमोड- धिकृत , तेन मरीच्युत्पत्ति प्रयोजनवती, यदि नाम सामायिकस्य निर्गमोऽधिकृतस्तर्हि मरीच्युत्पत्ते किमायात?, सत्यम् , एतदुक्त भवति-सामायिकाध्ययन ह्येतत् , ततस्तस्य द्रव्यनिर्गमे विचार्ये कुतो द्रव्यादिद निर्गतमिति जिज्ञासिते महा वीरद्रव्यादिति वक्तव्य, महागीरोऽपि कथ मिथ्यात्वादिभ्यो निर्गत इति बुभुत्सिते महावीरोत्पत्तिर्वक्तव्या,न चासौ मरीच्यु- स्थानकथनमन्तरेणाविकला कथितर स्यादिति मरीच्युत्थान वक्तव्य,तदपिन मपभसमुत्थानकथनमन्तरेण सम्यकथयितु शक्य- मिति कपभजिनसमुत्थानस्य प्रकृतता, तच्च किश्चिदुक्त किञ्चित्तु 'चित्तबहुलहमीए (१४२) इत्यादिनाऽनन्तरमेव वक्ष्यत इति गाथार्थ ॥'चतुर्मुष्टिक च लोच कृत्वेति (१४२-२१),पञ्चममुष्टियोग्यान् किल केशान् भगवत कनकावदाते शरीरेऽजनरेखा इव राजमानानुपलभ्य शक्रेण प्रणिपत्य विज्ञप्त-भगवन् ! मय्यनुग्रह विधाय ध्रियन्तामित्यमेवामी, भगवताऽपि तदुपरोधात्तथैव कृतमिति, अत एवेदानीमपि स्कन्धोपरि वल्लरिका क्रियन्त इति भाव । 'सेन्जसो से सयपभादेवी पुवभवनिन्नामिय- त्ति (१४६-४), सश्रेयासजीवो ललितागदेवस्य स्वयप्रभादेवी आसीत्, साऽपि पूर्वभवे किमासीदित्याह-'निर्नामिके'ति, अथ केय निर्नामिकेति?, तदुत्पत्ति सक्षेपादुच्यते-धातकीखण्डद्वीपे पूर्वविदेहे मङ्गलावतीविजये नन्दिग्रामे अतीव दारि- द्रयविद्रुतनाइलाभिधानगृहपते गश्रीनाम्यास्तद्भार्याया पण्णा दुहितुणामुपरि सप्तमी पुत्रिका समभूद् दुहित्रुद्विजितैश्च माता पितृभिर्न तस्या नाम चक्रे, ततो लोके निर्नामिकेति रयाति गता, अन्यदा च कस्मिश्चिदुत्मवे समृद्धजनडिम्भरूपाणि नानाविधवाद्यपेयादिवस्तुव्यग्रहस्तान्युद्यानादिषु गच्छन्ति दृष्ट्वा निर्नामिकाऽपि मोदकादिवस्तूनि मातर याचितवती, मात्राऽप्यतीवानिष्टत्वादुक्ताऽसौ, गच्छाम्बरतिलक पर्वत तत पात कृत्वा नियस्व वा फलानि वा भक्षय, इतस्तावदपसर, ततोऽसावतीव दु खिता रुदती गृहानिर्गत्याम्बरतिलक पर्वत ययी, तत्र च पूर्वसमवसृतयुगन्धराचार्यसमीपे धर्ममाकर्ण्य प्रतिपद्य श्रावकधर्म गत्वा नन्दिग्राम कृत्या विविध तप कर्म दौर्भाग्यादिदोपात् केनचिदपरिणीतेव परिणतया स्वीक- त्यानशन अग्रेतनच्युतदेवीकेन ललितागदेवेन प्राथिता विधाय निदान सप्राप्येशानकल्प तस्यैव भार्या स्वयममा नाम देसी समभूदिति पूर्वभवनिर्नामिकेयमिति । 'धम्मचक चिध कारित'मित्यादि ( १४७-१९), अत्र भगवदरस्थानस्य चिर- मिद भवत्वितिकृत्वा सर्वरत्नमयपञ्चयोजनोच्छूितदण्डस्योपरि रत्नमय योजनायामविष्कम्भ वृत्ताकार धर्मचकारय पफ कारितवान् , चूर्णा तु चक्रस्यैतदेव मान दण्डश्च योजनोच्छ्राय एवोक्त इति । 'उजाणत्याण पुरिमताल मिति (१४७-२१), अत्यासनत्वाद्विनीताया उद्यानस्थानीय पुरिमताल नगर समाप्त इति । 'सिधुदेवीं ओयवेईत्ति (१५०-१०), सिन्धुनद्या अधिष्ठात्री देवता 'ओयवेईत्ति पूर्वोक्तम्मेण साधयतीत्यर्थ , केवलमिह नद्या मध्ये न प्रविशति नापि शर मुयति, किन्तु अष्टमभक्तान्ते स्वत एव चलितासना असौ रलमयभद्रासनद्वयादि प्राभृत गृहीत्योपतिष्ठति, तत सिन्धुदेवीनदेव वैताभ्या- धिष्ठातार देव, ततोऽपि तिमिश्रागुहायासिन देवं साधयति, ततश्चक्रवती तव तिष्ठति यावत्सुपेणाभिध सेनापतिश्चमरलेन । सिन्धुनदीमवतीर्य तत्परकरवत्ति खण्ड साधयित्वा समागच्छति, ततश्चक्रवर्त्यादेशात् सेनापतिविशिष्टपूजापुररसर दण्ड- रत्नेन तिमिश्रागुहाकपाटोद्घाटन करोति, यस्तु द्वादश योजनानि तुरगारूढ सेनापति शीघ्रमपसरतीत्यादिपवाद सोऽना- गमिक इव लक्ष्यते, कचिदप्यनुपलभ्यमानत्वादिति, ततश्चक्रवर्ती करिस्कन्धारूढस्तस्यैव करिणो दक्षिणकुम्भविन्यस्तमणि- . रत्ननोद्योत कुर्वस्तिमिश्रगुहा प्रविशति, तत्रात्मन तावन्मणिरलोद्योतेनैव मार्गादिप्रकटन भवति, शेपजननिमित्त तु काकि- णीरतन उक्कप्रमाणानि वृत्तहिरण्यरेखारूपाणि मण्डलानि करोति,तत्र तिमिश्रगुहा आयामेन पञ्चाशद्योजनानि, वैताव्यस्य मूले तावद्विस्तरत्वात् , विष्कम्भेन तु द्वादश योजनानि, तत्र प्रविशश्चक्रवतीं गोमूत्रिकान्यायेन एकस्या भित्तौ पञ्चविशति २ ४ ५ परस्था तु चतुर्विशतिरित्येकोनपश्चाशन्मण्डलानि करोति, एतानि च किलकाङ्गेन द्वादश योजनानि प्रकाशयन्ति अन्येनतु योजनमेवेत्यतो योजनान्तरितानि करोति, कथ चामूनि करोतीति स्थापनातोऽवसेय, सा चेय- एव च पट्कोष्ठकपरिकल्पितपइयोजने क्षेत्रे एकस्मिन्पक्षे त्रीणि अन्यत्र तु द्वे मिलितान्यपि पञ्चम- ण्डलानि भवन्ति, एवमनेन गोमूत्रिकामण्डलकविरचनक्रमण पश्चाशद्योजनायामायामपि गुहायामेकोनपञ्चाशन्मण्डलानि बुद्धान्त इति वृद्धा, तत्त्व पुन केलिनो विदन्ति, विशिष्टाम्नायाभावादिति । तस्याश्च गुहाया मध्ये विस्तरत क्षेत्रस. मासोतस्वरूप सान्वर्थनामक नदीद्वयमस्ति, तत्रैकस्या शिलादिकमपि प्रक्षिप्तमुन्मज्जत्येव, कलोलराधूयरतीरे क्षिप्यत इत्यर्थ , तेनासी उन्मनेत्यभिधीयते, अपरस्या तु तृणादिकमप्यध एवं निमज्जति, तेनेय निमग्नेत्युच्यते, तयोश्च नद्योश्चक्रवा- देशाद् पर्द्धकि प्रत्येकमनेकस्तम्भशतयुक्त भित्तिरहितदटितदीर्घपट्टशालाकार सर्वरत्नमय सङ्कम करोति, तेन चाऽऽचक्रवतिरा ज्यपरिसमाते सर्वोऽपि लोक उत्तरति, गुहा च तावन्त कालमपावृत्तैवास्ते,मण्डलान्यपि तथैव तिष्ठन्ति,उपरते तु चक्रिणि सर्वमुपरमत इति, एवं च तिमिश्रागुहातो निर्गच्छति चक्री, द्वितीयपक्षसत्ककपाटे च स्वत एवोद्घदेते, न पुन सेनापति- रुद्घाटयति, अत्रान्तरे चिलाते सम सग्रामे सति नागकुमारविशेषा मेघमुखा नाम देवा अष्टमभक्ताराधनया तराराधिता वृष्टि चक्रु , चक्रिणा च चमच्छत्ररत्नसम्पुटमध्ये प्रक्षिप्य सैन्य वृष्टशुपद्रवादक्षित, सम्पुटान्तर्वर्त्यन्धकारापनोदार्थ च मणि रत्न स्थापयति, केत्याह-छत्तरयणस्स बत्थिभाए' (पडिच्छभाए वृ०)त्ति ( १५०-१४), छत्रवस्तिभागो नाम छत्रम- ध्यभागवतीं दण्डप्रक्षेपस्थानरूपस्तत्रेत्यर्थ , वृष्टयुपरमे च तत सम्पुटाच्चक्रिसेन्य निर्गच्छदुपलभ्य लोकेनोक्त-ब्रह्मणा सृष्ट मिदमण्डक तत इय जगत प्रसूतिरित्येन सर्वत्र प्रवादोऽभूत् , ततोऽपि च ब्रह्माण्डपुराण नाम गाखमभूदिति । ततशु- हिमवन्त देव प्रसाध्य ऋपभकृटे हिमवदधोभागवतिनि स्वनाम लिखति,कथमिति चेदुच्यते-उस्मप्पिणी इमीमे तइयाएँ ममाएँ पच्छिमे भाए। अहयसि चकवट्टी भरहो इति नामधिजेण ॥१॥ अहयमि पढमराया अहय भरहाहियो नगरिदो। नधि मह पडिसत्तू जिय मए भारह वास ॥ २॥ अनेन गाथाद्वयेन स्वनाम रिखित । सण्डप्रपातगुहामोगादिक तिमि- श्रगुहावद्वक्तव्य नानात्व त्वभ्यूह्यमिति, शेष सुगम, यावद् ‘गद्गाकृले नव निरितो उवागच्छति'त्ति (१५१-४), निधि- रत्नाराधनार्थमष्टमभक्त तन करोति, ततो नव निधय सिध्यन्ति, ते चामी-नेसप्पे १ पडुयए २ पिगलए ३ सपरयण । महपउमे ५ । काले य ६ महाकाले ७ माणवग ८ महानिही सखे ९॥ १॥ एपा च स्वरूपमिद-चफट्ठपइट्ठाणा अनु- स्सेहा य नव य विक्खभे । वारस दीहा मजूससठिया जण्हवीइ मुहे ॥ १॥ व्यारया-प्रत्येकमष्टमु चकेषु प्रतिष्ठिता- अष्टौ योजनान्युच्चैरत्वेन विस्तरेण तु नव योजनानि दैर्येण द्वादश योजनानि मञ्जपामस्थिता जान्हवी-गद्गा तस्या मुपे-त. समीपे भवन्तीति गाथार्थ ॥ किमयास्ते निधयो भवन्तीत्युच्यते-बेरियमणिकवाडा कणगमया विविहरयणपडिपुण्णा । पलिओयमद्वितीण देवाण ते उ आवासा ॥ १॥ एतेषु च निधिपु नीतिपुस्तकाभरणवस्त्ररतहिरण्यमहरणातोपादय पदार्था :- समुत्पद्यन्ते, ते च सविस्तरा स्थानागादिभ्योऽवसेया इति । अस्य च भरतचक्रिण एकेन्द्रियस्वरूपाणि चत्वारि रत्नानि । चक्रच्छत्रदण्डखड्गरत्नलक्षणान्यायुधशालायामुत्पनानि, चर्मरत्नमणिरत्तकाकिणीरलानि तु श्रीगृहे, सेनापतिगृहपतिवर्द्धकि- पुरोहितरतानि तु पञ्चेन्द्रियस्वरूपाणि चत्वारि विनीताया नगर्या, गजतुरगरने तु वैतान्यमूले, स्त्रीरन तु विद्याधरेभ्य , उत्पनमिति । 'पडल्लकियमुही' (१५१-७), पाण्डुविच्छायमुखीत्यर्थ । इति चक्रिविजयवक्तव्यता । अङ्गारदाहक दृष्टान्त -किल कश्चिदगारविक्रयी तदर्थमरण्य ययौ, तृडात्ता गृहे कृच्छ्रेणागतो मृच्छित पतित स्वप्न पश्यति-यथा जल पिनता मया सर्वेऽपि समुद्रसरित्तडागकृपादिजलाशया तिर्यग्लोकवत्तिनो निष्ठा नीतास्तथापि पिपासा न शाम्यति, अतोऽ- परजलाशयान्वेषणप्रवृत्तेन तुच्छजलो जीर्णकूप एको दृष्ट , तत्र च रजुवद्ध कुशपूलक क्षिप्त स च जल मुञ्चन् कतिपय- जलविन्दुयुक्तस्तीरदेशमागत , तजल स पातुमारब्ध , तत्कि यस्य समुद्रादिजलै पिपासोच्छित्ति भूत् तस्य तै कतिपय विन्दुभिरसौ भविष्यति ', एव युष्माभिरपीत्यादि उपनय सुगम एव । वैतालीयाध्ययन ( प० १५२) सूत्रकृताङ्ग- द्वितीयाध्ययनमिति । 'श्रावकाणा न सन्ति व्रतानीति (१५७-५), निरुपचरितानि परिपूर्णानि व्रतानि किल महा- मतान्येयोच्यन्तेऽतस्तदभावाच्छ्रावकाणा व्रतानि न सन्तीत्युच्यते, यानि तु सन्ति तान्याह-'किन्त्वि'त्यादि । 'अना- यास्तु पश्चात्सुलसायाज्ञवल्क्यादिभि कृता' इति ( १५८-४), इह भावार्थ कथानकगम्य , तच्च सक्षेपादिद-इह सुल्सासुभद्रानामक परिवाजिकाद्वयमासीत्, सुलसा अतीवानेकशास्त्रकोविदा अत्रान्तरे याज्ञवल्क्यनाम्ना परिव्राजकेन यो मा वादे विजयते तस्याह शिष्य इत्युद्घोषणापूर्वक पटहो दापित , सुलसया च जितोऽसौ, तच्छिप्यत्व चानेन प्रपन्नम्, अतिपरिचये च तयोरकार्यप्रवृत्तिरभूद्, गर्भश्च सुलसाया समभवद्, विज्ञाते च सुभद्रया निष्ठुरमुपालब्धाऽसौ, प्रच्छन्ने च धृता, अन्यस्मिंश्च वासरे रात्रौ पुत्र प्रसूता, अविज्ञाता च सुभद्रया पिप्पलवृक्षस्याधस्तात्पुत्र परित्यज्य परिव्राजकेन सह रजन्यामेव निर्जगाम, प्रातश्च पदानुसारेणान्वेपयन्त्या सुभद्रया डिम्भो दृष्ट , अय च बुभुक्षितो विस्रसात पिप्पलफल , , मुसे पतितमास्वादितवानिति पिप्पलाद इति नाम तस्य कृत, वृद्धि नीत , पाठितश्चासौ सुभद्रया, वाग्मी चाती जात श्रुतमातृपितृम चन्धश्च मानरि पितरि च प्रवेपमापन्नोऽनार्यान् वेदोश्चकार, तेषु चेद मरूपितयान्-यदुत राजभिरशिवादिशा न्तिनिमित्त स्वार्गावाप्तये च पशुतुरगगजमानुपादिभिर्याग करणीय इति, तस्य च 'अलिहि य वसुराया' इत्यादिकथा- नकप्रसिद्ध पर्वतको नाम मित्रमभूत्, तेन चोक्त-अजैर्यप्टव्यमिति वेदेऽपि प्रतिपादितमेवेति शोभन त्वया प्ररूपितमिति । अपर च मधुनामा राजपुत्र कुत्रचित् स्वयवरमण्डपमिल्तिसमस्तराजवर्गेणापमानितस्तेषु च प्रद्वेषमापनो मृत्या व्यन्तरे- पूत्पन्न , स चाचिन्तयद्-भव्यमिद परिव्राजकसुतेन परिकल्पितं, यद्येतद्राजानोऽनुतिष्ठन्ति तदा सर्वेऽपि अभी नरक या तीति मम वैरसिद्धिर्भवतीति विचिन्त्य च तमुवाच-प्ररूपय त्वमिद लोके साहाय्यमह करिप्यामीत्यभिधाय सर्वन रोगा- नुत्पादितवान्, परिव्राजकेन च राजानोऽभिहिता -यदि पश्वादिभिर्यज्ञ कुरत तदा सर्पमिदमुपशाम्यति, तेऽपि च पश्चादयो यज्ञे निहता दिव यास्यन्ति, नान कश्चिद्दोष इति, राजानोऽपि च तथैवानुष्ठितवन्त , त्रिदिवगमनप्रतीतिनिमित्त यज्ञ निहतपश्चादीन्धिमाने समारोप्य नभसा गच्छतो मधुदेको जनस्य दर्शयति रोगॉश्च सर्वानुपरामयतीति लोकस्पानार्थे स्थिरता वभूव, ततश्च पिप्पलादनेत्थ प्ररूपयता गच्छता कालेन राज्ञ सकाशादानीय मोक्षमेती गमिप्यत इति व्याजेन मातापितरी यज्ञे हुतो, तदर्थत्वादेव सर्वारम्भस्येति, तत्कालादारभ्यानार्यवेदप्रवृत्तिरिति सक्षेपो, व्यासाधिना तु हरिवशोऽन्येपणीय इति । आसग्गीचे १ तारए २ मेरए ३ महकेटवे ४ निसुभे अ५। वलि ६ पहाए ७ तह रामणे य ८ नयमे जरासिधू ।। (१५९), अत्र चतुर्थ वासुदेवो मधुरेव, कैटभस्तु तद्भाता, कैटभेनोपरक्षितो मधुर्मधुकैटभ इति द्रष्टव्यमिति ।
मरुदेवि १ विजय २ सेणा ३ सिद्धत्था ४ मङ्गला ५ सुसीमा य ६। पुहई ७ लक्खण ८ सा(रा)मा ९नदा १०विण्हू ११ जया १२ (रासा)मा १३ ॥१॥ सुजसा १४ सुधया १५ अइरा १६ सिरि १७ देवी य १८ पभावई १९ । पउमावई य २० वप्पा २१ सिवा २२ वम्मा २३ तिसलाइय २४ ॥२॥इति तीर्थकरमातर (१६०) नाभी १ जियसत्तू आ २, जियारी ३ सवरे इ. ४ । मेहे ५ धरे ६ पइढे अ ७, महासेणे य८ खत्तिए॥१॥ सुग्गीवे ९ दढरहे १० विण्हू ११, वसुपूज्जे अखत्तिए १२। कयवम्मा १३ सीहसेणे अ १४, भाणू १५ विस्ससेणे इअ १६ ॥२॥ सूरे १७ सुदसणे १८ कुभे १९ सुमित्तु २० विजए २१ समुद्दविजए अ २२। राया य आससेणे २३ सिद्धत्थेविअ खत्तिए २० ॥ ३ ॥ इति तीर्थकृत्पितर ।(१६१) सुम- गला १ जसवती २ भद्दा ३ सहदेवी ४ अइर ५ सिरि ६ देवी ७ । तारा ८ जाला ९ मेरा य १० वप्प ११ तहय चुलणी अ १२ ॥१॥ इतिचक्रवत्तिमातर । (१६१), उसभे १ सुमित्तविजये २ समुद्दविजए य ३ अस्ससेणे अ ४ । तह वीससेण ५ सोरिअ ६ सुदसणे ७ कित्तिविरिए य ८॥१॥ पउमुत्तरे ९ महाहरि १० विजये राया ११ तहेव वभे अ १२। अवसप्पिण्यामस्या पितृनामानि चक्रवत्तिनामिति । वासुदेववलदेवा भिन्नमातृका एव भ्रातरो भवन्तीति वासुदेवमातृना- मान्याह-'मियावती' गाहा (१० १६२) पाठसिद्धैव । वलदेवमातृराह-भद्द' गाहा, सुगमा । पितरस्त्वमीपाम भिन्ना एवेत्याह-दवइ पयावई' गाहा (प० १६३ ) सुवोधा । 'प्रकृतेर्महानि' (१७१-१४ ) त्यार्या व्याख्या- अव्यक्तं प्रकृतिरित्यनर्थान्तर, तस्मादव्यतात्प्रकृतिलक्षणायक-महदादिकमुत्पद्यते, महानिति वुद्धे सज्ञा, प्रकृतेर्बुद्धिरत्पद्यत १ प्रत्य तरे नैता गाथा किन्तु इति गाथाया इत्यादिगाथामि इत्यादिगाथाभि इत्याद्युक्त ।
. इत्यर्थ , ततोऽहमिति प्रत्यय , ततोऽपि पोडशको गण , स्पर्शनादीनि प्रसिद्धान्येव पच इन्द्रियाणि, अपरा यपि यास्पाणि- पादपायूपस्थमनोरक्षणानि षट्कर्मेन्द्रियाणि, तथा रूपतन्मान रसतन्मात्र गन्धतन्मान पतन्मान शब्दतन्मारमित्येर पश्च तन्मात्राणि, एवमेप पोडशको गण , तस्मादपि च पोडशकगणमध्यात् पयभ्यस्तन्मानेभ्य सकाशासा भूतान्युस- द्यन्ते, तद्यथा-रूपतन्मात्रात्तेजो रसतन्मात्रादापो गन्धतन्मानास्पृथ्वी सर्वातन्मानाद्वायु शब्दतन्मानाभ , इत्येव चतु विशतिस्तत्त्वानि, पञ्चविशतितमो जीव इति पञ्चविशतिसरयानि तत्यानीत्यार्यार्थ ॥राया गमेति त्ति (१७२-२१) राजा देवीमनुनयतीत्यर्थ , 'कि मे रज्जेणे'त्यादि, कि मम राज्येन किया त्वया इत्यर्थ । द्वितीयवरवरिका समाप्ता॥ साम्प्रतमुपसर्गेषु विपमपदानि विप्रियन्ते-'पाणीसु भोत्तवति (१८९-१३), आह-ननु तीर्घकृता सदैव पाणिभो जित्वात्किमनेनाभिग्रहेण साध्यते ?, सत्य, कितु यथा सवस्त्रधर्मरयापनार्थ शमन्यस्त वस्त्र प्रतीच्छति तय सपानधर्मस्या- पनार्थ प्रथमपारणक पात्र एय करोति तत ऊर्द्ध पाणिभोजीति केचित् मन्यत इत्यावश्यकचूष्णि । 'फुटलपिंटरेहि (१९३-४), मन्त्रवादिनिमित्तादिभिजींवतीत्यर्थ , 'यसमोइय त्ति (१९३-५), बहुभिर्जनमिरित समोदते-सहप्यतीति वहुसमोदित , व्यन्तरत्वात्क्रीडामियत्वात् नैकाकिनस्तस्य रतिरितिभाव । इत्यासन कञ्चन पुरुपं गच्छन्त शब्दयित्वा भण तीत्यादि सुगम । 'मरिसिदुस्खस्स'त्ति (१९४-१५), खजूरीवृक्षस्येत्यर्थ , 'कई वर सिरसाण पत्थपत्त'मित्यादि (१९५-९), यदि किल शोभने स्निग्धप्रदेशे पतित भवति तदा शिष्याणा वस्त्रादिलाभ सूचयति, विपर्यये तु विपर्यय इति । 'सो कुहाडो से उट्ठोटिओ'त्ति ( १९६-९अभिमुहो वृ०), पततस्तस्य कुठार 'उहोठिउत्ति उर्दू मुखीभूत शिर- स्यादिलष्ट इति भाव । 'कृइगादित्ति ( १९८-४), कूचिका नाम दन उपरि द्रवस्वरूपो माथुशव्दतया ख्यातो वस्तु- विशेष , स च किल जीरकादिभि सस्कृतोऽतीव स्वादुर्भवतीति । 'वाउलाणि'त्ति ( १९८-५), वहुप्रयोजनतया व्याकु- लानीत्यर्थ , भण्डीरमणो यक्ष , भण्डी तु गन्त्रीति । 'महुसित्वचिक्खल्लं' इति (१९९-१०), चिक्खल्लो हि सम- यपरिभाषया विधा भवति-मधुसित्थुक पिण्डक चिक्खल्ल एव च, तत्र मण्डनार्थ चरणेषु यावति स्थाने योपितोऽलक्तक ददति तावन्त देश यत्र चरणावनुलिप्यते स मधुसिक्थुक , अर्द्धशुष्क पिण्डिकावन्धयोग्य पिण्डक , यत्र त्वतिवहुचरणा निमजन्ति स चिक्खल्ल एवाभिधीयते, तदुक्तम्-'तिविहो उ होइ उल्लो, महुसिस्थो पिडओ य चिक्खल्लो । लत्त पहलित्ति- उडुय सुप्पिज्जइ जत्थ चिक्खल्लो ॥१॥ इह तु मधुसित्थुकेनाधिकार , तत्र निमग्नपदगतलक्षणान्युपलभ्य पुष्प चिन्तयती- त्यादि सुगम । 'एहि लक्खणेहि जुत्त ण एएण समणेण होउत्ति ( १९९-१२), इत्थमिह सम्बन्ध -एतैर्लक्षणे विद्यमान नेन श्रमणेन भवितु युक्तम् , अथ चासौ श्रमणो दृश्यते राज्योचितोऽपीतिभाव । 'मखो'त्ति ( १९९-१७), केदारपट्टिक 'भडीसुणएणे'त्यादि ( २००-१०), यथा कन्दुकश्वाऽभिलपन्नपि मण्डकादिक न किञ्चिल्लभते, तथा तेनापि न किञ्चिल्लब्धमितिभाव । 'धीयाराण दातुमित्यादि, ( २००-१५), निजकोपकरण धिग्जातीयेभ्यो-ब्राह्मणे- भ्यो दत्त्वा, 'सउत्तरोह मुण्ड'ति ( २००-१५) मुण्ड मुण्डनमुच्यते, ततश्च समुख शिरश्च मुण्डयित्वा गत स्वाम्यन्वेष णायेति भावार्थ । 'जेण ज कभल्ल (करुल्ल वृ०) आसाइय'मित्यादि-(२०१-२), तेपा मध्ये येन गोपेन यत्कर्पर प्राप्त स तत्रैव जेमित इति । 'तवेण सुत्तेणे त्यादि (२०२-१४ ) श्लोकव्याख्या-जिनकल्प प्रतिपित्सुश्चतुर्थादिपण्मासान्त- तपोऽभ्यासेनात्मान भावयति, यद्येतावत्तप कुर्वाण प्रथममेव न वाध्यते तदा जिनकल्प प्रतिपद्यते, नान्यथति भार, सूत्र च नवपूर्वादिलक्षण जिनकल्पोचित तथाऽभ्यस्यति यथा पश्चानुपूर्व्यादिक्रमेणापि परावर्तयितु शामोति, मत्त्व-परीप हाद्यक्षोभ्यत्व चैतसिकोऽवष्टम्भ , तञ्च 'पढमा उवस्सयमी'त्याद्यनन्तरवक्ष्यमाणगाथोक्तस्थानेषु कायोत्सर्गप्रदानत प्रथम मेव परीक्षणीयमिति सत्त्वभावना, एकत्वभावना त्वेकाक्येव पर्यटन् यदि विश्रोतसिकादिभिर्न माध्यते तदा जिनकल्प प्रति पद्यते, नान्यथेति, वलभावना तु एकागुष्ठाद्यवप्टम्भेन चिरस्थायित्वादिरूप शरीरावष्टम्भस्तत्परीक्षणरूपा, एपा पयधातुटना जिनकल्प प्रतिपित्सो प्रथममेव भवतीति श्लोकार्थ । 'अन्ज अम्ह अतर ति (२०३-१), अद्यास्माकमुपासो वर्तत इत्यर्थ । 'चारियत्ति काऊण ओड(उड्डु)यालगें'त्यादि (२०४-१), चारिका हेरिका एत इतिकृत्वाऽध शिरसोऽनटे कूपे प्रक्षिप्यत इति तात्पर्यार्थ , तत्र गोशालक प्रथममेव क्षिप्तो, भगवॉस्तु नाद्यापीत्यनान्तरे मोचिता इति । 'से सोणिप रचिऊण (सुसोधित रधिऊण वृ०)ति (२०५-४), यस्तव गभा मृत समुत्पद्यते स शोणित एप 'रुपिऊणति इरक्ष्ण चूर्णयित्वा पायसमध्य प्रक्षिप्य सुतपस्विने देय इति भावार्थ , क्वचित्तु 'सुशोधित ति पाठस्तन सुसस्कृतमिति व्याचक्षते, 'आहाडीयो' (२०५-९), गतागतानि करोति, द्वार गृहस्य परावत्तितमिति नोपलक्ष्यते । 'खुखुणका' (२०६-१) नाम धुर्घरकास्ते धावता पतता भज्यन्ते । निउडफडिया'त्ति (२०६-९), अपनत उन्नतच भूत्या निरीक्षते प्रस्ता वोऽत्र यात्राया न वेति । 'अत्यारियादिट्ठत हियर करेइ'त्ति (२०७-१), अत्यारिकानाम हासिकास्तेपा दृष्टान्त', स चाय-इह यथा कस्मिन् ग्रामे कश्चित्कृपीवलो त्रीह्याद्यन्यतरधान्यं स्वनकालोचित प्रभूत दृष्ट्या चिन्तयति-यघेतदहमारम नव लविष्यामि तदा प्रभूतेनापि कालेन निष्ठा न यास्यति, तत सर्वमपि ग्रामवासिन लोकमभ्यर्थ्य प्रभूतदिनलव्यमपि धान्य बहुभिर्हासिकै समन्वितोऽल्पेनेव कालेन लुनाति, तथा भगवानपि चिन्तयति-तत्र गतेन मया प्रभूतकालवेद्यम यशुभ कर्म तनिवास्यनार्यजनसाहाय्यात्स्वल्पेनापि कालेन वेदनीयमित्येवरूपमत्थारियादृष्टान्त चेतसि निधाय प्रविष्टो- ऽनायप्पिति । 'पहिफोडो त्ति ( २०७-८) वहुभक्षक , ततो महद्भाजन कृरस्य भृत्वा तैर्दत्त 'न नित्थरतित्ति ( २०८-८) न शक्नोति भोक्तुमतिवहुत्वात् , तत उद्धरितभक्त कृपीवले कोपात्तस्यैव मस्तके क्षिप्त, ततश्च केलीकि- रत्वात् 'उफिलतोत्ति (२०७-९) वलगन् गच्छति । 'छिन्नहाणमिति (२०८-६), यत्रातिभीषणत्वात्पथिकादयो न सचरन्ति तच्छिनस्थानमिति । 'छम्मासपडिलग्गतो'त्ति (२०८-११), पण्मास यावद्रोगी भूत्वा आरोग्य सन्नुप- करणानि गृहीत्या तत्रागत इति । 'मुहे तस्स सागारिय दाउति ( २१०-१), सागारिक नाम मेहन लिङ्गमिति- यावत् । 'जाणुकोप्परमाय'त्ति (२१०-११), जानुनी च कृपरे च जानुकूपर तस्यैव यदि पर माता, अपरस्यापत्य स्याभावादिति, सामयिकी चेय निरपत्याया सज्ञेति । 'उल्लपडसाडउत्ति (२११-१), लौकिकी रूढिरिय काचिद् यदुत व्यन्तराद्याराधन सार्द्रवस्त्रविधेय इत्थमेव तत्परितुष्टिसिद्धेरिति सार्द्रवस्त्रोऽसाविति । 'जहा वभचेरेसु'इत्यादि (२१२-३ ), आचारागप्रथमश्रुतस्कन्धस्य नवाप्यध्ययनानि सामान्यतो ब्रह्मचर्याध्ययनानीत्युच्यन्ते, तेषु मध्ये उपधान- श्रुताख्येऽध्ययने यथा महावीरस्योपसर्गा वर्ण्यन्ते तथाऽत्र द्रष्टव्या इति भाव , सूत्रोक्तमेव श्लोकावयवमाह-छु- च्छुफरती'त्यादि (२१२-३), तेऽनार्या आत्मीयान् शुन छूत्कृत्वा भगवन्तमुद्दिश्य मुञ्चन्ति, इद चाहु-कुरा भाव धान श्रमणमेन दशन्त्वित्यादि । 'सो अलेहडो आसित्ति ( २१२-४), स वर्षाकालश्चतुविधाहाररहित आसीदिति अपर च मासद्वय तत्रैव निरशनो विहत इति पाण्मासिक च क्षपणमिहाभूदिति । 'पुफा य पचायाय त्ति (तिलपुष्फजीका उद्दाइत्ता एगाए तिलसेंगलियाए वच्चायाहिति वृ० २१२-९), ते च सप्तापि तिलपुष्पजीवा मृत्वा तस्यैव तिलस्य शिगाया सप्त वीजान्युत्पन्ना इति भाव । 'नामनिग्गय'त्ति (२१३-२), प्रसिद्धेत्यर्थ । 'सीयलिया तेयलेसा निसरति, सा जवुद्दीव बाहिरओ वेदेति' (२१४-१), भगवान् शीतलेल्या निएजति, सा च शीतलेश्या वैश्यायनसत्कतेजोलेश्या परत प्रक्षिप्यात्मना सर्व जम्बूद्वीप वहिस्तादेष्टयति, एतदुक्त भवति-भगवत सम्बन्धिनी शीतलेश्याऽन्त स्थिता जम्वृद्वीप वेष्टयति, तेजोलेश्या तु तत्परिक्षिप्ता वहि स्थिता तवेष्टयतीति, एतदेवाह-भगवतो सीय- लीया तेजोलेसा अन्भितरओ वेढेइ, इयरावि त परियचईत्ति, पाठान्तराण्यप्येतदनुसारतो ज्ञेयानीति । 'पार- पए सणहाए कुम्मासे'त्यादि ( २१४-५),अमुलीचतुष्टयनखाक्रान्तहस्ते यका मुष्टिर्वध्यते सा सनसा कुल्माषपिण्डिके त्युच्यते 'एगेण वियडासएण'इत्यादि ( २१४-५ ), एकेनोप्णोदकचुलुकेनेत्यर्थ । 'सखित्तविउलतेअलेस्से'त्ति (२१४-६), कार्यमन्तरेणामोचनात्सक्षिप्ता-अन्तर्व्यवस्थापिता सत्ताया कृता विपुला तेजोलेश्या येन स तथा । 'कृवतडे दासीप'इत्यादि (२१४-११), कूपतटे गत कयाचिद्दास्याऽनिष्ट किश्चिदुतस्तस्यै कुपित तेजोलेश्या मुक्त्वा ता दग्धवान् अतो निश्चित मम तेजोलेश्या समुत्पन्नेति, पार्श्वनाथशिष्याश्च तस्य पद दिक्चरा मिलिता , तैश्चाष्टाङ्गनिमित्त गोशालस्यो- द्दिष्टमतस्तेन निमित्तालोकमात्रेणाजिनोऽपि-अकेवल्यपि केवली अहमित्येव प्रलपन्विचरतीति भावार्थ । 'दएकाईत्ति (२१४-१६), वेकिकाया शरीरचिन्तायामितियावत्, 'नावाकडएण'ति (२१४-१६), नावारूढ इत्यर्थ । 'पढमि- पाए पउरो'त्ति ( २१५-१२), भद्रारयाया प्रथमप्रतिमाया चत्वारश्चतुष्कका यामाना भवन्तीत्यर्थ , एतदेव भावय- ति-"पुयाए दिसाए चत्तारि जामा" इत्यादि पूर्वस्या दिशि चत्वारो यामा इत्येव चतसृष्वपि दिक्षु चत्वारश्चतुष्कका यामाना भवन्तीति । 'यीयाए अट्ठत्ति (२१५-१२), महाभद्रारयाया द्वितीयप्रतिमाया अष्टचतुष्कका यामाना भवन्तीति, एतदेव स्पष्टयति-'पुवा पिचतुरो'त्ति (२१५ १२) पूर्वस्या दिशि द्वौ चतुष्कको यामाना भवत , एतावन्त काल पूर्वाभिमुख कायोत्सर्गेण तिष्ठतीत्यर्थ , एव शेपदिश्वपि वाच्यमिति, उपसहारमाह-'एते अट्टत्ति (२१५-१३ ), एते पूर्वप्रतिज्ञाता श्चतसृप्यपि दिक्षु अष्टौ चतुष्कका यामाना भवन्तीति, चतुर्दिनमानत्वादस्या इति भाव । 'तइयाए वीस'ति (२१५-१३), सर्वतोभद्राख्याया तृतीयप्रतिमाया विशतिश्चतुष्कका यामाना भवन्तीति, एतदेव दर्शयति-पुवाए दिसाए बेचउका' इत्यादि (२१५-१३), पूर्वस्या दिशि द्वौ चतुष्कौ यामाना भवत , एव दशसु दिक्षु विशतिश्चतुष्कका यामाना भवन्ति, एतदेवाह-वीस ति' एवमेव उक्तक्रमेण विशतिश्चतुष्कका यामाना भवन्ति, दशदिनमानत्वादस्या इति भाव । अत्र च विमलारयामू दिशमधिकृत्य यदा कायोत्सर्ग कुरते तदा ऊलोकव्यवस्थितान्येव कानिचिद्विमानादीनि द्रव्याणि ध्यायति अधोदिशि तु तमारयाया व्यत्ययो वाच्य इति । 'जहासभव सेसाणिवी'त्यादि (२१६-३), अन्यान्यपि 'अहीणपणिहिअगेहि सबिदिएहि गुत्तेहिं'इत्यादीनि शास्त्रान्तरोक्कान्येकरात्रिकीप्रतिमासभवीनि विशेषणानि वाच्यानीति । 'इसि पभारगओ' ( २१६-३), एतद्व्याचष्टे-इसि ओणयकाओ'त्ति । 'ततो सूपति (२१७-११), - तत -त्रिशलादेवीरूपादनन्तर सूपकार-रसवतीकार विकुर्वतीत्यर्थ । 'किह सो'त्ति,कथमसी विकुपित इति प्रश्न उत्तरमाह- 'ततो ग्वधावार'मित्यादि(२१७-११),ततस्त्रिशलादवीरूपादनन्तरमेव स्कन्धावार विकुर्वति स चस्कन्धारारोभगपत समीपे आवास गृह्णाति, तत्र च सूपकार किल चुल्लीविरचनाय पाषाणानलभमानो भगवतश्चरणद्वयान्तरे यहि प्रज्याल्य 'उपरा'ति उखा स्थालीमुपरि पादयोर्व्यवस्थाप्य पचति भक्तमिति । 'पक्कण ति (२१७-१३), चण्डाल चिकुर्वति, स च तीक्ष्णतुण्डश. निभृतपञ्जराणि भगवत्त वर्णनाहुमूरादिप्रदेशेववलम्बते, ते च पक्षिण पसरच्छिद्रेर्मुसानि नि सार्य भगरच्छरीर भक्ष- यन्तीति भावार्थ । 'सागारिय कसाइय'ति ( २१९-१), त्वचमपकृप्य विकृत रिङ्ग करोतीत्यर्थ । 'अमे भणति- पचालदेव जहा इत्यादि(२१९-२), अन्ये त्यभिदधति-लोकप्रसिद्धपचाराभिधानदेववाविशेपसदृश रूप सद्गमक करोति, तच्च कीदृशमिति न ज्ञायते, विशिष्टसम्प्रदायाभावादिति । 'सधिमग्ग सोद्देइ, पडिलेरेइ यत्ति (२१९-१४ ), दिवा लोकस्य पश्यत खात्रखननमार्ग शोधयति-कण्टकादि ततोऽपनयति, निर्गमप्रवेशस्थानानि च प्रत्युपेक्षते, सासिननो पकरणानि च भगवत्समीपे मुश्चतीति । 'एगे भणति-जहा तदिवस ग्वीर'मित्यादि (२२०-१५), एके प्रतिपाद यन्ति-न दोसीणेण-पर्युपितेन क्षीरानेन तया भगवान् प्रतिलाभित , किन्तु तस्याः स्वकीयगृहक्षीर नास्ति याचितमेव भवति, न चोत्सवदिने याचितमपि तत्तया लब्ध, रोकस्य स्वत एव तस्मिन्दिने तत्मयोजनत्वाद्, अतो द्वितीयदिने 'ऊहारिऊणति ( २२०-१५ ) लोकास्पयो याचित्वा परमान्नमात्मार्थमुपस्कृत तेन प्रतिलाभित इति भाव । 'अस- भस्सो ( २२१-२), असभाप्योऽनालपनीय इत्यर्थ । 'सेसा देवा इदेण वारियत्ति (२२१-४), सङ्गमकेन सह तदीया देव्यो मुत्कलिता , दशेपास्तु तपरिवारभूता देवा निषिद्धा-नानेन सह मेरौ गन्तव्यमिति निवारिता इति भाव । सच सामानिकत्वाद्विसागरोपमायु , तन च समये एक सागरोपममतिकान्तमेक तु शेपमासीदित्याह-'तस्स य'इत्यादि (२२१-४)। 'एलुग विक्खभित्ता'इत्यादि (प० २२२), एलुग नाम गृहदेहली ता विष्कम्भ्य-एक पादं तस्या अर्वा- ग्भागे एक च परभागे कृत्वा यदि दास्यति तदा ग्रहीप्यामीतिभाव इति । 'जग्गहो घोसितोत्ति (२२३-१०) यद्रहो नाम यो यत्प्राप्स्यति तस्यैव तदित्यु ष्टमिति । 'होडीओ नाम' (२२३-११), लूपक पुरुष । 'वर तेण सम मम तम्मी'त्यादि (२२३-१५), चम्पाया नगर्यो यस्य कस्यचित्सत्का भविष्यति तस्यैवैना समर्पयिष्यामि, ततस्तेन सह मम गमनागमन-मैत्री भविष्यतीति भाव । 'ताए (ताहे वृ०) सो पेल्लिज'त्ति ( २२४-९), तया मूलया स-परि- जनोऽनन्तरोतवचनेन भेपित इति भाव । 'पहिरकुडिय'त्ति (२२४-९), तालितद्वारा कृतेति भाव । 'मम भगि- णीधूअत्ति (२२५-४), किल मृगापत्या भगिनी पद्मावती दहिवाहनेन परिणीता धारिणी च पद्मावत्या' सपतीति- कृत्या धारिण्यपि मृगापत्या भगिन्येवेति भाव । 'को ह्यात्मा भगवानाहे'त्यादि (२२५-१६), परिज्ञानपरीक्षानि- मित्त द्विजेन भगवान्पृष्ट -क आत्मेति, कि पञ्चभूतात्मक उत तद्व्यतिरिक इत्येव पृष्टे भगवान् प्रत्युत्तरयति-'योऽह- मित्यभिमन्यत' इति, सुरयह दुख्यहमित्यादिअप्रत्ययकर्तृत्वेनात्मान योऽभिमन्यते-निद्दिशति स पञ्चभूतव्यतिरिक्तो- ऽन्तर्मुखवृत्त्याऽहप्रत्ययग्राह्य आत्मेति भाव , एव भगवता प्रोक्ते द्विज प्राह-'स कीदृश इति' शरीरतया परिणतभूत- व्यतिरिफ हि न कश्चिदात्मान पश्यामो, यदि पुनरसौ तद्व्यतिरिक्त कश्चिदस्ति तदा कीदृशोऽयमिति तस्य स्वरूप . वाच्यमिति द्विजेन पृष्टे त्रैलोक्यवन्धुराह-'सूक्ष्मोऽसाविति ( २२६-१), इमुक्त भति-अमूर्तत्वात्कर्मसम्पन्धापेक्षया कथञ्चिन्मूतत्वेऽपि कर्मापुद्गलाना सूक्ष्मत्वाच्चानतिशयिनामगम्यत्वात् सूक्ष्मोऽसौ, ततश्च सूक्ष्मनाय न दृश्यते, न पुन रसत्त्वेनेति भाव । इत्येव च तीर्थकृताऽभिहिते सूक्ष्म किमुच्यत इति सामान्येनैव सूक्ष्मस्य स्वरूपमजानानो द्विज पृच्छति- 'किं तत्सूक्ष्ममिति ?', सूक्ष्मस्य स्वरूपमेवाह, न वेनि कि तत्सूक्ष्ममुच्यत इति, अन भुवनगुस्राह-'यन्न गृहीम इत्यत्र यदनतिशयिना छद्मस्थेन करणैर्ग्रहीतु न शक्यते तत्सूक्ष्ममिति, अत्र भगवद्विवक्षामजानानो विम आह–'ननु शब्दगन्धानिला'इति, ननुशब्द प्रश्नाक्षेपे, ननु यदि यन्न गृह्यते तत्सूक्ष्ममभ्युपगम्यते तदा शब्दानिरग धादयशधुपा न गृह्यन्ते, अत एतेऽपि कि सूक्ष्मा इत्यत्र भगवाना-'नेति' हन्त नैते शब्दादय सूक्ष्मा , पुत इत्याह-'एते इन्द्रियग्राह्या इति, एते इन्द्रियग्राह्यत्वान्न सूक्ष्मा इत्यर्थ , एतदुक्त भवति-नैतन्मया विवक्षित यदुत यच्चापान गृह्यते तत्सूक्ष्म, किन्तु सर्वरैवेन्द्रियैर्यन्न गृह्यते, हपीकातिकान्तज्ञानपरिच्छेद्य तत्सूक्ष्ममिह प्रतिपिपादयिपित, एते तु शब्दगन्धा- निला यथाक्रम श्रोत्रघ्राणपर्शनेन्द्रियग्राह्या इति कुत एतेपा सूक्ष्मत्वप्रसङ्ग इति । इन्द्रियग्राह्या शब्दादय इति यदुक्त भगवता तदुपजीव्य ब्राह्मण आह-'ते न ग्रहणमात्मेति, गृह्णातीति ग्रहणमिति कर्तरि ल्युट्प्रत्यय , ततश्च ते-तव न- वस्तूना ग्राहक आत्मा प्रामोति शब्दादीनामिन्द्रियग्राह्यत्वेनाभिधानाद्,एतदुक्त भवति-पते इन्द्रियग्राह्या इति भवता प्रति पादित, एव पञ्चेन्द्रियाणि वस्तूना ग्राहकाण्युत्तानि भवन्ति नात्मेति, अत्र भगवान् सिद्धसाध्यता मन्यमान आह-'नन् ग्राहयिता स'इति, इदमुक्त भवति-इन्द्रियाणि ग्राहकाणीत्यभ्युपगम्यत एवास्माभिः, जीवस्तु माहयिता, तथाहि-अर्थ- मिन्द्रियाणि गृहन्ति जीवस्तु तानि तत्र प्रयुके, अतो वस्तूना ग्राहकाणीन्द्रियाणि ग्राहयिता जीव इति न किञ्चिदनिष्ट, करणविवक्षया करणान्यप्यमूनि भवन्ति,अनन्तधर्माध्यासितत्वावस्तुन ,असि छिनत्यसिना छिनत्तीति दर्शनादिति । 'एए- हिं पहिं तस्स उवगत'ति ( २२६-३), तस्य ब्राह्मणस्यैतै पूर्वोक्तपदेरुपगत-परिणतमिद, यदुत-सर्वभाववेत्ताऽसौ ततो युक्त देवै पूजनमस्येति । 'वेयावत्त' (२२७-१० ) चैत्यमिति, कोऽर्थ इत्याह-अव्यक्त मिति जीर्ण पतितप्रा- यमनिर्धारितदेवताविशेपाश्रयभूतमित्यर्थ । उपसर्गविवरण समाप्तमिति । 'दश द्वे च सङ्ख्यया द्वादशे'ति (२२८-१५), अत्र वारा इति शेपो द्रष्टव्य इति । 'क्षीरादिद्रवाहारभोजनकाल्लभ्यव्यतिरेकेणे'ति ( २२८-२३), क्षीरादिश्चासौ द्रयाहारश्च तस्य भोजनकाल तर लभ्य-प्राप्त गृहीत यत्सानक तव्यतिरेकेण नान्यदा पानकभोग कृतवानित्यर्थ , यदा लेप- कृदाहारससृष्ट करादिकमभूत्तदा पानक जग्राह नान्यदेतिभाव , अन्ये त्याहु-क्षीरादिद्रवाहारश्चासौ भोजनकाललभ्यश्च तद्वयतिरेकेणेति, इदमुक्त भवति छद्मस्थकाले यदि पर द्रवाहार एव क्षीरादिक पानकस्थाने अभून्नान्यत्पानक गृहीतवान्, तत्त्व बहुश्रुता विदन्तीति । 'वक्ष्यमाणवैनयिकधर्ममूल'मिति ( २३५-५), वक्ष्यमाणो-योऽस्यामेव पर्पदि मया वक्ष्यते वैनयिको-विनयमूलो धर्मस्तस्य मूल-कारण, मयि हि विनय कुर्चति मदुक्त विनयमूल धर्म लोकोऽपि प्रतिपत्स्यत इति भाष । 'अन्ये त्वेकगाथयैवानये'त्यादि ( २३५-१२), प्रकृत "केवइयत्ति"द्वार, तस्य च किल ते कियतो भूभागादपूर्वे समवसरणे अदृष्टपूर्व वा साधुना आगन्तव्यमित्यमुमर्थ व्याचक्षते, न पुन कियन्ति सामायिकानि मनुष्यादय प्रतिपद्यन्ते इत्यादिकमिति, ततश्च 'सघ च देसविरई'इत्यादिगाथाना समवसरणद्वारेऽन्तर्भाव कृत्वा प्रकृत 'केवइय'त्ति द्वितीय- द्वाराभिधायकत्वेन प्रस्तुतगाथामेव व्याचक्षते, व्युत्पन्ना चेय व्यारया, 'केवइय त्ति शब्दस्य प्रस्तुतार्थपनकवादित्यादि- कारणादिति । 'अपिशब्दादुपशमेऽपीति (२३६-९), उपशम प्रकृतीना यद्यपि तस्य न सम्भवति तथापि कर्मणा तीनोदयनिरोधमात्रमुपशमत्वेन विवक्ष्यत इति । 'अकालहरण'मिति (२३७-२), श्रोतु पृच्छाकारस्थानतिपातो, वहूना कथने हि तत्कालातिपात एव स्यादिति । 'साधारणासपनाया'मिति (२३७-१४) ग्राहकगिरो रिशेपण । इति समवसरणवक्तव्यता। इदानी गणधरवक्तव्यता-'अन्नोऽवि जाणइ मए ठियम्मी' (अह एइ अहम्माणी अमरिसिओ इन्दभूइत्ति (वृ० ) अत्र तु ज्ञायते अन्नोऽवि जाणइ मए ठियमि सो इन्दभूइत्ती २४१) त्यादिगाथादल, मय्यप्या स्थितेऽन्योऽपि कश्चित्किश्चिजानातीति कुतस्त्यमेतत् , न सम्भवतीत्यर्थ । 'सत्सम्प्रयोगे'इत्यादि (२४२-१६), सता-विद्यमानेन पटा- दिना सम्प्रयोगे-सम्बन्धे केपाम् ? इन्द्रियाणा पुरुपस्य-जीवस्य यदुद्धिजन्म भवति तत्प्रत्यक्षमिति । 'न च चाप घटस. त्तायामपि नवते'त्यादि ( २४३-४ ) अयमत्र भावार्थ -चार्याक किलाह-ननु घटे विद्यमानेऽपि नयता निवर्त्तते पुराणा वस्थायाम् , अथ च तथापि नवता घटस्य धर्मो भवति, एव यद्यपि शरीरसद्भाये चैतन्य निवर्तते तथापि घटनवतावद्भूत धर्मातव चेतन्यस्यति,तदेतन वक्तव्य, कुत इत्याह-'घटस्य द्रव्यपर्यायेत्यादि(२४३-५),सुगम प्रदीत्यादि(२४३-१५) प्रदीपेन वहिर्भागरूपप्रदेशेनोद्योतितो न सर्वात्मना यो घटस्तद्वदेशत प्रत्यक्षो जीय इति । ननु च देह एव ग्रहो न तश्यति- रिक्त, तस्य चाव्यतिरिक्तस्य हास्यादिलिङ्गेन सहाविनाभावोऽध्यक्षसिद्ध एवेत्याशझ्याह-नच देह एव ग्रहं पति- - (२४३-१८), यदि हि देह एव ग्रह स्यात्तदा देहत्वाविशेषात्सर्वदेहानामप्यप्यतिरिक्तहास्यादिप्रसङ्ग इति भाव इति प्रथमो गणधर । इदानी दितीय-'छलादिने ति (२४३-२७), आदिशब्दाद् वितण्डाजात्यादिपरिग्रह , 'अकारणताविशे पाभ्युपगमे चेत्यादि ( २४५-३), एतदुक्त भवति-यद्यतिप्रसङ्गनिवृत्त्यर्थमकारणतापि विशिष्टा काचिदभ्युपगम्यते तदा तद्भावप्रसङ्ग-कर्मभावप्रसङ्ग , सज्ञान्तरेण तस्यैवोक्त्वादित्यभिप्राय इति द्वितीय इति । तृतीय सुगम । इदानी | चतुर्धवक्तव्यता-समूहिभ्यस्तत्त्वान्यत्वाभ्या मित्यादि (२४६-२७), समूह समुदाय इत्यनर्थान्तर, समूहिन समुदायिन इत्यपि च, ततश्चाय समुदाय समुदायिभ्यो भिन्नो वा स्यादभिन्नो वा ', यद्याद्य पक्षस्तीसौ समुदायिषु वर्त- मान कि देशेन वर्त्तते सर्वात्मना वेति वक्तव्य, यदि देशेनेति पक्षस्तर्हि तेष्वपि देशेवनेन वत्तितव्य, ततस्तत्रापि वर्त्त मान कि देशेन वर्त्तते सामस्त्येन वेत्यादि पुनस्तदेवावर्त्तत इत्यनवस्था, अथ सर्वात्मनेति पक्षस्त कस्मिन्नेव समुदायिनि सामस्त्येन वृत्तत्वाद्वितीयादिसमुदायिन समुदायशून्यत्वमासादयेयु , अथ मा भूदेष दोष इत्यभिन्नोऽसौं अभ्युपगम्यते तहि समुदायिन एव तेन पुनस्तदतिरिक्त समुदायो वास्तव कश्चनापि विद्यत इति तत्त्वान्यत्वाभ्या-भेदाभेदाभ्यामनि वचनीय -अवाच्य इत्यर्थ , तदभावे खल्वेकपरमाणुव्यतिरेकेणेत्यादि (२४७-४), 'तदभावे' इति तुल्यत्वाभावे, कथ शेपपरमाणूनामभाव इति चेद् उच्यते, ते हि विवक्षितपरमाणुना सार्द्ध परमाणुत्वेन तुल्या न वेति वाच्य, यदि तुल्यास्तहि तुल्यरूपसिद्धि , अथ न तुल्या इति पक्षस्तहि यथा परमाणुत्वेनातुल्यस्य व्योमादे परमाणुत्वाभावस्तथा विव हितैकपरमाणुव्यतिरेकेण शेपपरमाणुप्वपि तत्त्वाभाव स्थात्, तत्रैतत् स्यात्-तदन्यव्यावृत्तिमात्र तुल्यत्व, तच्च परिक- द्वाराभिधायकत्वेन प्रस्तुतगाथामेव व्याचक्षते, व्युत्पन्ना चेय व्यारया, 'केवइय'त्ति शब्दस्य प्रस्तुतार्थधनकत्वादित्यादि- कारणादिति । 'अपिशब्दादुपशमेऽपीति ( २३६-९), उपशम प्रकृतीना यद्यपि तस्य न सम्भवति तथापि कर्मणा तीव्रोदयनिरोधमात्रमुपशमत्वेन विवक्ष्यत इति । 'अकालहरण'मिति (२३७-२), श्रोतु पृच्छाकारस्यानतिपातो, बहना कथने हि तत्कालातिपात एव स्यादिति । 'साधारणासपनाया'मिति ( २३७-१४) ग्राहकगिरो विशेषण । इति समवसरणवक्तव्यता। इदानीं गणधरवक्तव्यता-'अन्नोऽवि जाणइ म ठियम्मी' (अह एइ अहम्माणी अमरिसिओ इन्दभूइत्ति (वृ०) अत्र तु ज्ञायते अन्नोऽवि जाणइ मए ठियमि सो इन्दभूइत्ती २४१) त्यादिगाथादल, मय्यप्यन स्थितेऽन्योऽपि कश्चित्किश्चिजानातीति कुतस्त्यमेतत् ', न सम्भवतीत्यर्थ । 'सत्सम्मयोगे'इत्यादि (२४२-१६), सता-विधमानेन घटा. दिना सम्प्रयोगे-सम्बन्धे केपाम् ? इन्द्रियाणा पुरपस्य-जीवस्य यदुद्धिजन्म भवति तत्प्रत्यक्षमिति । 'न च वाच्य घटस त्तायामपि नवते'त्यादि ( २४३-४ ) अयमत्र भावार्थ -चार्वाक किलाह-ननु घटे विद्यमानेऽपि नवता निवर्त्तते पुराणा- वस्थायाम् , अथ च तथापि नवता घटस्य धमा भवति, एव यद्यपि शरीरसद्भावे चैतन्य निवर्त्तते तथापि घटनवतावद्भूत धर्मतप चैतन्यस्येति,तदेतन वक्तव्य कुत इत्याह-'घटस्य द्रव्यपर्याय'त्यादि(२४३-५), सुगम 'प्रदीपेत्यादि(२४३-१५) प्रदीपेन वहिर्भागरूपप्रदेशेनोद्योतितो न सर्वात्मना यो घटस्तद्वदेशत प्रत्यक्षो जीव इति । ननु च देह एव ग्रहो न तद्व्यति- रिक्त , तस्य चाव्यतिरिक्तस्य हास्यादिल्ड्रेिन सहाविनाभावोऽध्यक्षसिद्ध एवेत्याशङ्कयाह-'न च देह एव ग्रह'इति- वर्तन्त इति भवदभिप्रेतापि तुल्यबुद्धिनिमित्तरहितवेत्याशझ्याह-'न चेयमनिमित्ते'त्यादि ( २४७-८ ), एतदपि कुत. इत्याह-'देशे'त्यादि, यदि हि निनिमित्ता एवार्थबुद्धयो भवेयुस्तहि देशकालाद्यनियमेन सर्वत्रैवोत्पद्येरन्नियामकाभा- वादिति भावार्थ । ननु च स्वप्नवुद्धयोऽपि नियतदेशादिविशेपितमर्थ गृह्णन्ति न च सत्या एवेत्याह-'न च खमे'त्यादि (२४७-९), भावना सुगमैन, 'अणूभूय' गाहा (२४७-९), अनुभूत-जला लावगाहनादि दृष्टम्-अङ्गनादि चिन्तित-- क्रयविक्यादि श्रुत-देवलोकादि प्रकृतिविकारो-वातपित्तक्षोभादिर्देवता-प्रतीता अनूप-सजलप्रदेश , तत्र हि सुप्त प्राय किल प्रचुरस्वप्नदर्शी भवति, एतानि सर्वाण्यपि स्वप्नदर्शननिमित्तानि भवन्ति, तथा शुभस्वप्नदर्शने पुण्य दु स्वप्न दर्शने पाप च निमित्तीभवति नाभाव -अवस्तुरूप । किञ्च-यदि घटादयोऽर्था सत्यतया नाभ्युपगम्यन्ते तर्हि नेयं भरतो व्यवस्था युज्यते-अय स्वमोऽय चास्वम इद गन्धर्षनगर व्यलीकमिद तु वस्तु सनगर पाटलीपुत्रादीति, अमुमे- वार्थमाह-'न च भूते'त्यादि ( २४७-१०), एव तुल्यबुद्धे सनिमित्तत्व व्यवस्थाप्य पुनरपि ज्ञानवादिमतमाशझ्याह- 'न चालये'त्यादि (२४७-११), आलय आश्रय आधार इत्यनर्थान्तर, तद्भूत विज्ञान आलयविज्ञान घटाद्यर्थग्राहका- नकज्ञानजनकरात्याधारमनादिप्रवाहवाहिकया प्रवृत्त मनस्काराख्य चैतन्यमात्रमित्यर्थ , तद्गता या शक्तिस्तस्यास्तथावि- धपासनात समुद्भूतो य परिपाकस्तत्समनन्तर यदुत्पन तुल्योऽयमिति विकल्पजननसामर्थ्यमालयविज्ञानस्य तदस्यास्तुल्य- बुद्धेनिमित्त न वाह्यार्थगत तुल्यत्वमिति न वाच्य, कुत इत्याह-'स्वलक्षणे'त्यादि (२४७-१२), आलयविज्ञानगत हि सामर्थ्य सफलसजातीयविजातीयव्यावृत्त स्वलक्षणरूप,तच्च कथ तुल्यबुद्धौ विपरिवर्त्तमानस्य विजातीयव्यावृत्तिमात्ररूपतु ल्पितमेवेत्याहन च तदन्ये त्यादि ( २४७-४), एतदपि कुत इत्याह-वरूपे'त्यादि (२४७-५), परमाणूना हि किश्चित्स्वकीय रूपमभ्युपगन्तव्य, अन्यथा तदन्यच्यावृत्तिमात्ररूपताया खपुष्पत्वप्रसद्ग, स्यादेतद्-भवतु नाम परमाणूना स्वरूपं, तथापि न भवत्समीहिततुल्यत्वसिद्धि , तस्यैव सजातीयेतरव्यावृत्तस्य तदन्यव्यावृत्तिरूपत्वादित्यार-न न तद्- पमेवे ति (२४७-६), किमितीत्याह-तस्य'त्यादि ( २४७-७), तस्य अणोस्तेभ्य -सजातीयेतरपरमाणुगगनादिभ्य एतदुक्त भवति येन स्वभावेनासौ व्योमादिभ्यो व्यावृत्तो न तेनैव शेषाणुभ्य इति स्वभावद्वयमस्याभ्युपगन्तव्य, कस्ला- दित्याह-स्वभावे'त्यादि ( २४७-७), अयमभिप्रायो-यदि हि विवक्षितस्याणो स्वभारद्वय स्यात्तहि तदाश्रित्यायमस्स सजातीय परमाणुविजातीयश्च गगनादिरिति व्यवस्थाप्येत, नान्यथा, निवन्धनाभावात्, यदि नाम स्वभारद्वय तस्या भ्युपगत तथापि तस्य सजातीयव्यावृत्तिनिवन्धनस्वभावेन सर्वथैव सजातीयेभ्यो व्यावृत्तत्यान्न भयदभिप्रेततुल्यत्वसिद्धि- रित्याह-'सजातीयैकान्ते'त्यादि (२४७-७), इदमत्र हृदय-यथा तस्य विजातीयेभ्य -अनणुस्वभावेभ्य व्योमन्यणु-। कादिभ्योऽनणुत्वेन व्यावृत्ती अनणुत्वस्याभाय , पष्ठ्यन्तस्य पति , तथा सजातीयेभ्य -परमाणुभ्य एकान्तेनाणुत्वेनापि : व्यावृत्ताविष्यमाणायामणुत्वस्याप्यभाव स्यात्, भावे चाणुत्वस्यैव तुल्यरूपतेति सिद्ध न साध्य, ननु चाना तुल्यत्नातु- ल्यत्वचिन्ता युज्यते यद्यर्था एर तावत्सत्यतया सिद्धा भवेयु , तच्च नास्ति, तत्प्रतिभासस्य निनिमित्ततया भ्रान्तत्वात्, । तथाहि-स्तम्भादीना यापदृश्यमस्ति तस्य परभाग कल्पनीय , स चार्वाग्भागेन तिरोहितत्वान्न दृश्यते, सीरातीयभागस्त्वे कैकपरमाणुप्रतररूप , स च नार्वाग्दशिना दृग्पथमवतरतीत्यनादिविद्यातो निनिमित्ता एवार्थावभासालधा तथा विपरि- -- |ऽत्यन्तव्यतिरित्ताकारपरिच्छेदे तस्य परिच्छेदो युक्त , अन्यथा घटपरिच्छित्तौ पटस्यापि परिच्छित्ति स्यादिति न प्रति- नियतविपयव्यवस्था, अथाभिनो नीलविपयानीराकारोऽभ्युपगम्यते तर्हि विषयाकारस्य ज्ञानात्मनि सान्तत्वाद्विपयस्य निराकारतव स्यात् , किश्श-विषयादभिनत्वादाकारस्य तत्सङ्गान्तो विपयस्यापि ज्ञानात्मनि सङ्क्रान्तिरभ्युपेया, सा च न युक्ता, निशितशत्रदहननीरनिवहाद्यवलोकने हृदयपाटनदह्नप्लावनप्रसक्ते , तदेव विपयादिनस्याभिन्नस्य वा तदाकारस्य शानात्मनि प्रतिभासाभावात् तद्वारेण ग्राह्यत्वाभिमतार्थानामप्यभाव इति ज्ञानमेवैक वस्तु सन्नार्थ इत्येव विह्वलमारसन्त ज्ञानाद्वतवादिनमाशयाह-'न च विपये'त्यादि ( २४७-१८), विषयो-नीलादिस्तद्वलेन य सञ्जात सवेदनस्याकारो नीलादि तस्य पूर्वान्नीत्या विषयाझेदाभेदविकल्पमुखेन अनुपपत्ति -अघटना न भाव्येत्यक्षरघटना, भावार्थस्तु पात नापसरे कधित्त एव, कचिद् 'विषयवलोपसजातसवेदनाकारस्य ज्ञानस्येति पाठ , स तु नातीव श्लिष्टतया वुद्ध्यते, कथधित्स्वबुद्धा भावनीयो वा, कस्मात्सवेदने.कारस्यानुपपत्तिर्न भाव्यत्याह-विशिष्टे'त्यादि (२४७-१८), अयम भिप्रायो-नास्माभिराकारसदान्तिर्ज्ञानेऽभ्युपगम्यते येन भेदाभेदपरिकल्पनयाऽऽत्मान परिक्लेशयति भवान् , किन्तु विशि- एपरिणामो योऽर्थ प्रतिविशिष्टदेशाद्यवस्थानेन सम्पादितविज्ञानजननस्वभाव इति भाव , तत्सन्निधावात्मनो-जीवस्य कारश्च क्षयोपशमश्च आदिशब्दात्सोपयोगत्वादिपरिग्रह , तत्सव्यपेक्षस्य नीलादिप्रतिभास ज्ञानमुत्पद्यते, तथाहि-पुरुषादि- मुखसङ्क्रान्तिमन्तरेणापि दर्पणादौ कश्चित्मतिविम्वोदयो दृश्यते, न च तत्र भेदाभेदकल्पना युक्तिमती, तथाविधपुरुपमु- खादिसामग्यास्तथाभूतसमतिविम्बदर्पणादिवस्तूत्पत्तिदर्शनात् , न हि दृष्टेऽनुपपन्न नाम, यथा वा सूर्योपलरविकिरणगोम- ल्यत्वस्य निमित्तीभवति?,न ह्यात्मना अन्यथाभूत वस्तु अन्यथाभूत विज्ञान जनयति,नीलवस्तुनि पीतज्ञानप्रमपरिति भावार्थ नाप्यत्यन्तसाहसपरैरक्षिणी निमील्येदमभिधानीय-आल्यज्ञान स्वरक्षणादन्यरिकशिदुत्पत्स्यते ततोऽपि पारम्पर्येण तुल्य बुद्धिगत तुत्यत्व सामान्यमिति, कुत इत्याह-'स्वलक्षणे त्यादि (२४७-१२), सुगम, किय-य मागाउयमानम्य शक्तिपरिपाकोऽभिहित सोऽपि वाह्यनीलाद्यर्थमन्तरण नोपपद्यते, निवन्धनाभावात् , अन्यथा सर्वदा शरिपरिपाकमम गात् , एतदेवाह-यावे त्यादि (२४७-१३ ),किश्च-आलयज्ञानस्य या पूर्व शक्योऽभिहिता ता अपि भेदाभेदषिक ल्प्यमाना न सत्तामनुवन्धन्ति, एतदाह-'किञ्चालयेत्यादि (२४७-१८ ), सर्वकरे सत्तीना यथा पीतादिमतिभासरे तुता न भवति तथा प्रयोगेण दर्शयति-नीलविज्ञाने त्यादि, 'न तद्धमति ( २४७-१५), न नीलविज्ञानपन्ने त्यर्थ , शक्त्य तरस्वात्मवदिति, यथा शक्त्यन्तर-पीतादिविज्ञानजननशत्तिलक्षण नीर विज्ञान न जनयति तथा नीलगि ज्ञानजननशविरपि न तज्जनयेत्, पीतादिशक्त्यन्तररूपत्त्यात्तस्या , अब पीतादिविज्ञानशपयो पर विज्ञानशषिरूपा स्तहि विपर्यय स्वबुद्ध्या भावनीय । 'वाह्योऽर्थ केन वार्यत'इति ( २४७-१७), अयमभिमायो-यद्यालयविज्ञानादप तिरिका यस्तुसत्य शक्तयोऽभ्युपगम्यन्ते तहि गतो ज्ञानाद्वैतवाद इत्यर्था अपि फिनाभ्युपेयन्त इति, 'एव मित्याधुपम हार । ननु च 'तदाभासज्ञानोत्पत्ते'रित्यत्र तुल्यरूपपरमाण्याकारज्ञानोत्पत्ते परमाणूना तुभ्यरूपमहणमित्ययमोऽभि- प्रेत , स च न युक्त , अर्थाकारस्यैव विज्ञाने विकरपाभ्यामनुपपत्ते , तथाहि-नीले यस्तुनि पुरो दृश्यमाने योग्य ज्ञाने नीलाकारो भवद्भिगीयते स कि तस्मान्नीलवस्तुनो भिनोऽभिन्नो वेति वक्तव्य, यदि भिन्नस्तहिन नीलवस्तुपरिच्छेदो,न हि ततो- अय घटादिरय च शरावादि , निवन्धनाभावादित्याशझ्याह-'न च परमाणूना'मित्यादि (२४७-२१), पृथुबुनोदराका- रादिपरिणामवन्तो घटादय उत्तानच्छत्राकारादिपरिणामवन्तश्च शरावादय इत्यादिपरिणामवैचित्र्यान्निवन्धनाभावादित्य- सिद्धो हेतुरित्यभिप्राय , ननु च मया भूतानामभाव आशसित , साधिता च परमाणुसत्तेत्यसम्बद्धमेतदित्याशझ्याह- 'नच परमाण्वि'त्यादि ( २४७-२२), नन्वयुक्तमेतद्-आकाशस्यानणुरूपत्वात्, सत्य युक्तमुक्त, केवल पृथिव्यवेजो- पायूना तद्रूपत्वाद्वाहुल्यादित्यमुक्त, आकाश तु विद्यते नभ असमस्तपद्वाच्यत्वाद् घटवदित्यादियुक्तिभ्य स्वयमभ्यूह्य- मित्यल प्रसङ्गेन समाप्तश्चतुर्थगणधर । पञ्चम सुगम । पष्ठ प्रारभ्यते-पूर्व निर्हेतुकत्वादात्मन प्रसूतिरेव नोपपद्यत इत्युकं, इदानीं पूर्वस्मिन्नेव पक्षे प्रसूतिमभ्युपगम्यापि दूपणमाह-न चादिमत्यपी त्यादि (२४९-१६), क्वचिदनादि- मत्यपीति पाठ , स चायुक्त एव, तत्पक्षस्यानन्तरमेव वक्ष्यमाणत्वादिति । अनादित्वाजीवकर्मसयोगस्य वियोगाभावान्मो- क्षाभाव प्रतिपाद्य प्रकारान्तरेणाह-'देहकर्मसन्ताने त्यादि ( २४९-१९), सन्तानश्चाय देहकर्मणोरित्थ द्रष्टव्य -शरीर कर्म जनयति, कर्मापि शरीर, तदपि पुन कर्म, कापि पुन शरीरमिति, तदेवमत्र जन्यजनकभावेन व्यवस्थितेदेहकर्म सन्तानस्य व्यवच्छेदाभावान्मोक्षाभाव पूर्वमत्र च जीवकर्मणोर्वियोगाभावादित्यय विशेष , अन च परिहार -सयोगवि- योगाभावपक्षे यत काधनोपलयोरित्यादिक वक्ष्यति, द्वितीयपक्षे तु स्वयमभ्यूह्य, यथा नायमेकान्तोऽनादेर्जन्यजनकत्वेना वस्थितस्य सन्तानस्यान्तो न भवति, यतोऽनादिकालाजन्यजनकभावेन व्यवस्थितोऽपि वीजाङ्कुरादि सन्तान सान्तो दृश्यते, कस्यचिद्वीजस्य वयादिसामग्रीतो विनाशादगुरस्यानुत्पत्तैरिति, ननु च जीवकर्मणो सयोग कि काश्चनोपल- यादिसामग्या अनलप्रसूति , न च तत्र सामग्यन्तर्गत किञ्चित्तत्र सद्रामति, तथेहापि रूपालोकमनस्कारादिसामन्यानीला. दिप्रतिभासपरिणामस्वरूपमात्मनो ज्ञानमुत्पद्यते का तत्र भेदाभेदपरिकल्पना ?, प्रतीतिवाधितत्वेन तस्या अनादेयत्वात्, तदुक्त कैश्चित्सौगतविशेपैरपि-"रूपालोकमनस्कारचक्षुर्य सप्रवर्तते । विज्ञान मणिसूर्याशुगोशकृदय इवानल ॥१॥ इति" तदेव विशिष्टरूपादिसामग्या नीलादिविषयग्रहणपरिणामस्यैव ज्ञानस्याभ्युपगमानाकारसदान्तिपक्षोको दोपः, तदभावाच्च नार्थाभाव इति स्थित, तदर्शनान्यथानुपपत्तरेव स्वाभ्युपगमं ग्राहयन्नाह-'इत्य चैतदि'त्यादि (२४७-१९), मागुपन्यस्तविकल्पयुगल भेदाभेदलक्षण, इदमन हृदय-अर्थाभावेऽप्यनाद्यविद्यावशतस्तावदवताऽपि नीलपीतादिवुद्धय- क्षणिकस्वरूपा इप्यन्त एव, तत्र चोत्तरनीलवुद्धिक्षणो यो नीलाकार प्रतिभाति स कि पूर्पनीलवुद्धिक्षणादियोऽभितो वा !, यदि भिन्न कथमुत्तरसवेदनक्षणे प्रतिभासते, प्रतिभासे वा पीताकारस्याप्युत्तरखुद्धिक्षणे प्रतिभास स्यात्, पूर्व- नीलबुद्धिक्षणाद्वयोरपि भेदाविशेषात् , अथाभिन्न इति पक्षस्तहि न जन्यजनकभाव , उत्तरनीलसवेदनाकारस्य पूर्षस्मादभिः । नत्वाद्, भेदे च जन्यजनकभावाभ्युपगमादित्युत्तरनीलसवेदनोत्पत्त्यभावादेकमेव प्रथमनीलसवेदन स्यात्, अथ प्राक्तननील सवित्तेस्तथाभूतैवोत्तरनीलसवित्ति प्रादुर्भवति कि तत्र भेदाभेदचिन्तया?, हन्त तहि स एव सुहृद्भूतोऽस्मदभ्युपगमस्तयापि शरणं, वयमपि ह्येवमेव ब्रूम -तथाविधनीलविपयादिसामग्यास्तथाभूतमेव नीलप्रतिभासपरिणाम ज्ञानमु किमिह भेदाभेदचिन्तयेति इत्येवमादि सुगम । नन्वेतावता ग्रन्थेनेदमुक्त-एकैक परमाणुर्न गृह्यते, बहुषु तु परमाणुषु समुदितेषु तत्तुल्यरूप चक्षुर्ज्ञाने प्रतिभासत इति तदेतन्मन्यामहे, केवल परमाणूनाबहुत्वेऽपि तुल्यबुद्ध्यभ्युपगमेऽय विशेषो न स्यात् ।
अय घटादिरय च शरावादि , निवन्धनाभावादित्याशझ्याह-'न च परमाणूना'मित्यादि (२४७-२१), पृथुवुनोदराका- रादिपरिणामवन्तो घटादय उत्तानच्छत्राकारादिपरिणामवन्तश्च शरावादय इत्यादिपरिणामवैचित्र्यान्निवन्धनाभावादित्य- सिद्धो हेतुरित्यभिप्राय , ननु च मया भूतानामभाव आशङ्कित , साधिता च परमाणुसत्तेत्यसम्बद्धमेतदित्याशङ्कयाह-- 'न च परमाण्वि'त्यादि (२४७-२२), नन्वयुक्तमेतद्-आकाशस्यानणुरूपत्वात्, सत्य युक्तमुक्त, केवल पृथिव्यवेजो- वायूना तद्रूपत्वाद्वाहुल्यादित्यमुक्त, आकाश तु विद्यते नभ असमस्लपदवाच्यत्वाद् घटवदित्यादियुक्तिभ्य स्वयमभ्यूह्य- मित्यल प्रसद्गन समाप्तश्चतुर्थगणधर । पञ्चम सुगम । षष्ट प्रारभ्यते-पूर्व निर्हेतुकत्वादात्मन प्रसूतिरेव नोपपद्यत इत्युक्त, इदानीं पूर्वस्मिन्नेव पक्षे प्रसूतिमभ्युपगम्यापि दूपणमाह-'न चादिमत्यपी'त्यादि ( २४९-१६), क्वचिदनादि मत्यपीति पाठ , स चायुक्त एव, तत्पक्षस्थानन्तरमेव वक्ष्यमाणत्वादिति । अनादित्वाजीवकर्मासयोगस्य वियोगाभावान्मो- क्षाभाव प्रतिपाद्य प्रकारान्तरेणाह-'देहकर्मसन्ताने त्यादि ( २४९-१९), सन्तानश्चाय देहकर्मणोरित्थ द्रष्टव्य -शरीर कर्म जनयति, कर्मापि शरीर, तदपि पुन कर्म, कापि पुन शरीरमिति, तदेवमत्र जन्यजनकभावेन व्यवस्थितेदेहकर्म सन्तानस्य व्यवच्छेदाभावान्मोक्षाभाव पूर्वमत्र च जीवकर्मणोवियोगाभावादित्यय विशेष , अत्र च परिहार -सयोगवि- योगाभावपक्षे यत काञ्चनोपलयोरित्यादिक वक्ष्यति, द्वितीयपक्षे तु स्वयमभ्यूह्य, यथा नायमेकान्तोऽनादेर्जन्यजनकत्वेना वस्थितस्य सन्तानस्यान्तो न भवति, यतोऽनादिकालाजन्यजनकभावेन व्यवस्थितोऽपि वीजाङ्कुरादि सन्तान सान्तो दृश्यते, कस्यचिद्वीजस्य वयादिसामप्रीतो विनाशादडुरस्यानुत्पत्तेरिति, ननु च जीवकर्मणो सयोग कि काञ्चनोपल- वदुत जीवाकाशप्रदेशवद्', यद्याद्य पक्षस्तहि भवद्दशितनीत्येव युज्यते वियोगो, द्वितीयपक्षे तु न युज्यते, सत्य, द्विरिघोड- पीहानीयते, कि तु प्रथमो भव्याना द्वितीयस्त्वभव्यानामिति, ननु यदनादिस्वभान तन्न क्रियते यथा व्योम, तथास्वभाव चाभ्युपगम्यते कर्म, तस्मान्न कियत इत्याशझ्याह-'न चानादित्वादि'त्यादि, (२४९-२४), उपपत्तिमाह-'यत इत्यादि ( २४९-२५ ), यदि वर्तमानतयोपात्त कृतमभिधीयते तहि अनादिता कथमित्याशद्वय पुनरपि वर्तमानत्यम् अनादिव च यथा भवति तथा सदृष्टान्त दर्शयति-'सर्व चे'त्यादि ( २४९-२७ ), एतदुक्त भवति-कारपत्कर्मण प्रवाहापेक्षया अनादित्व व्यस्यपेक्षया तु सादित्वमिति, ननु चेत्थ कर्मवियोग प्राप्यानन्ता सिद्धिक्षेत्र जग्मुर्गमिप्यन्ति घ, तच्च पथ चत्वारिशद्योजनलक्षमानमेव, ततस्तावता कथ तत्र स्थितिरित्याशझ्याह-'नच परिमिते त्यादि, दृष्टान्तमार- 'प्रतिद्रव्य मित्यादि ( २५०-३), एकैकस्मिनपि हि परमाण्यादिक द्रव्ये येपा ज्ञान विषयमासादयति तन्म तन अनन्ताना सिद्धकालिनामनन्तानि ज्ञानदर्शनानि पतन्ति, न च तत्र कश्चित्सम्बाध , अमूर्तयाग्नास्य, तद्वदिहापीति भाव दृष्टान्ता तरमाह-नर्तकी'त्यादि ( २५०-३), नयनाना विज्ञानानि २ नर्तक्या तत्सम्पा तस्तद्वद्, रगभूमौ हि लास्यप्रवृत्तवराङ्गनातनी कपाश्चिन्मतेन कौतुकाक्षिप्तदिदृक्षूणा नायना रश्मयो निर्गत्य पहन पतन्ति, न च तत्र योपित्तनो काचिद्वाधा नापि रश्मीना परस्पर तद्वदिहापीति भाव आरभ्यते-'स एप यज्ञायुधी'त्यादि ( २५०-१३ ), यज्ञ एवायुध तद्विद्यते यस्य स तथा 'अजसा' प्रगुणेन न्यायेन इद देवसत्ताप्रतिपादक, अनन्तर च तथा अपात्यादि ( २५०-१४), ज्योतिष पर्यायमाह-'स्वर्ग मिति, , पष्ठ समाप्त ॥ सप्तम येऽमरणधर्माणो मुक्तान वभूवुस्ते स्वर्गमगमनिति भाव , गत्वाऽपि स्वर्ग कि ते प्रापुरित्याह-'अविदाम देवानि'ति, विदे- लाभार्थत्वाच्छान्दसत्याच्च देवानिति देवत्व लब्धयन्त इत्यर्थ , न केवल मम प्रत्यक्षत्वात्सन्ति देवा , किन्तु भवतोऽपि प्रत्यक्षत्वादिति योग्य, तत्प्रत्यक्षत्व च देवाना तदा तत्रेयागतत्वात् , आगमाच्च ‘स एप यज्ञायुधी'त्यादिलक्षणात्सन्तीत्यनु वर्त्तत, ननु 'को जानाति मायोपमानि' त्यादिलक्षणादागमानास्तित्वमप्यवसीयत इत्याह-'सर्वथे' त्यादि, 'अनधीनमनु- जकार्यत्वादिति ( २५०-२७ ), न हि मनुष्याणा सम्पन्धि किञ्चित्कार्य देवानामायत्त, तस्य मनुष्यनिर्वय॑त्वात् , यदि या न देवकार्य किश्चिन्मनुष्याधीन येन तनिष्पत्तये ते इहागच्छेयुरिति भाव , एतैश्च सवरेव हेतुभि 'सकतदिवपेमा विसय- पसत्ता समत्तकत्तया । अणहीणमणुयकज्जा नरभवमसुभ न इति सुरा॥१॥ एपा भाप्यगाथा विवृता भवति, शेप सुगम । सप्तम समाप्त ॥ अष्टम प्रारभ्यते-अत्र सर्वज्ञाभाववादिमीमासकादिमतमाशङ्कयाह-'न चाशेपे'त्यादि (२५१-१८), उपपत्तिमाह-'यत'इत्यादि, यदि समस्तवस्तुज्ञायकोऽसौ किमिति तन्न पश्यतीत्याह-'ज्ञाने'त्यादि, यद्यावृत्तस्वभावोऽसौ ज्ञस्वरूपत्व तहि कथमवसीयते इत्याह--'तत्क्षये'त्यादि (२५१-१९), तस्य-ज्ञानावरणीयस्य क्षयोपशमस्तस्माजात , यदि नाम क्षायोपशमिको ज्ञानवृद्धिविशेपस्तथापि कथ तस्य ज्ञस्वरूपत्वमित्याह-'न ह्यय मित्यादि (२५१-२०), तत्स्वाभाव्यमिति-ज्ञस्वाभाव्य, एतदुक्तं भवति-नाय ज्ञानवृद्धिविशेपोऽज्ञस्य युज्यते, दृपदोऽपि तत्प्रसङ्गाद्, इत्येवमित्याधु- पसहार, ननु चात्मा ज्ञस्वभाव , पद्मरागस्तु प्रकाशस्वभाव , ततश्च यथा मलकलङ्कापगमेऽप्रतिस्खलितदीप्तिरपि प्रका शस्वभावोऽपि न सर्व प्रकाशयति, किन्तु कियत्पदार्थप्रकाशकत्वेनैव तस्य प्रकाशस्वभावत्व, एवमात्मनोऽपि ज्ञानावरणा.
धपगमेऽपि कियत्पदार्थज्ञायकत्वेन ज्ञत्व चरितार्थ, समस्तवस्तुज्ञत्व तु नोपपद्यते इत्याशङ्कयाहन चामतिपढे त्यादि ( २५१-२४), उपपत्तिमाह-तस्य ज्ञखभावत्वादि'त्यादि (२५१-२५), ननु पद्मरागपक्षेऽपि शस्यत इद या, न हि प्रकाशक प्रकाश्ये सति प्रतिवन्धशून्यो न प्रवर्त्तते, न चेत्थ दृश्यते, तस्य कियद्वस्तुप्रकाशनादिति तेनैव व्यभिचार इत्याशङ्कयाह'न च प्रकाशके'त्यादि, कुत एतदित्याह-'तस्य'त्यादि ( २५१-२६ ), यापति हि प्रदेशे स्वप्रभा- जाल प्रसरति तावद्देशस्थमेव वस्त्वसौ प्रकाशयति, यत्तु अन्यत्र देशादौ कुख्यादितिरोहितं तद्देशादिविप्रकर्षादेव नप्रकाशयि तुमल, आत्मनोऽपि तहि देशादयो विप्रकर्षका भविष्यन्तीत्याहन चात्मनोऽपी त्यादि, अत्र युतिमाह-तस्या गमे'त्यादि (२५१-२७), आगमेन चूडामणीकैवल्यादिलक्षणेन ये गम्यन्ते-प्रतिपद्यन्ते आगमगम्यास्तैपु, तानेर दर्शयति-सूक्ष्मा -परमाण्वादयो व्ययहिता -समीपस्था अपि क्षित्याद्यन्तर्गता निधानादय', विप्रकृष्टास्तु द्विधा-देशत' कालतश्च, तत्र देशतो दूरस्था अमरलोकादय कालतस्तु चन्द्रोपरागादयस्तेष्वधिगति -अवयोधस्तत्सामर्थ्यदर्शनाप्न देशा. दय आत्मनो विप्रकर्षका , एतदेव साधयति-तथा चेत्यादि एतदुक्त भवति-क्षायोपशामिकज्ञानवानपि तावत्सूत्रानु- सारत पर्यालोच्येद कथयत्येव कश्चिक्षितितिरोहित वृक्षमूल कीलको वाऽत्र विद्यते न त्वया गृहादिसन्निवेशोऽत्र कर्तव्य सशल्यत्वात्, कृपादिखननोयतं वा पुरए प्रति कथयति-एतावति मानेऽत्रोदकमुन्मीलयिष्यति, तथा सूत्रानुसारत एवाम- रलोकचन्द्रोपरागादिस्वरूपाधिगतिसामर्थ्य चोपलभ्यते, न च वक्तव्यम्-आगमस्यैव तत्सामर्थ्य न जीवस्य, यत आगमोऽपि नाचेतनस्य काष्ठादेर्जडप्रकृतेर्वा पुरुषान्तरस्य तद् ज्ञान जनयितुमलं, तस्मादागमसव्यपेक्षक्षयोपशमवतो जीवस्यैव देशादिवि- प्रकृष्टार्थग्रहणसामर्थ्य, आगमादिस्तु हेतुकलाप सहकारिकारणमेव, अस्य च सर्वस्यापि सर्वज्ञसाधकवचनसदर्भस्य तात्पर्य प्रयोगद्वारेणोच्यते यो यावति प्रकाशयितव्ये समर्थ स प्रतिवन्धकाभावे तावत्प्रकाशयत्येव, यथा पद्मरागादिर्मणि- विशेप , सकलत्रैलोक्यान्तर्गतवस्तुप्रकाशकश्च पूर्वोक्तनीत्या जीव तस्मात्तत्प्रकाशयत्येव, न च वक्तव्य पूर्वोक्तनीत्या देशा- दिविमकृष्टवृक्षमूलादिकियत्पदार्थज्ञातृत्वेन भवत्वसौ ज्ञस्वभावो, लोकालोकान्तर्गतामूर्तेतरस्वरूपाकाशास्तिकायादिप दार्थज्ञातृत्वेन तु कथमात्मनो इत्त्वसिद्धिरिति १, यतस्तेषामप्यदर्शने देशविप्रकों या निमित्त स्यात्कालविप्रको वा निमित्त स्यात्स्वभावविप्रकर्पो वा ?, न तावद्देशविप्रकर्षस्तदज्ञातृत्वकारण, देशविप्रकृष्टभौमादिग्रहस्वरूपस्यैदानीमपि परि- ज्ञानात् , तथाहि-सम्भवन्त्येव ज्ञातार इदानीमपि केचन विशिष्टगणका -अद्यामुकग्रहो वक्रस्थ इत्यादि,नापि कालविप्रकर्ष सद्विपकृष्टस्यापि चन्द्रोपरागमेघवृष्पादे परिज्ञानात् , नापि स्वभावविप्रकर्ष तद्विपकृष्टस्य नरादिशरीरसझान्तभूतादेवि शिष्टनिमित्तवलेनाधुनिकैरपि परिज्ञानात् , तदेव देशविप्रकर्षादिप्रतिवन्धकाभावात्तज्ज्ञातृत्वेनापि तत्त्वमस्यानिवार्यमेव, यत्तु न पश्यति अस्पष्ट वा पश्यति तज्ज्ञानावरणादिप्रतिवन्धकसद्भावात् , सज्ज्ञानध्यानादिकारणकलापात्तु तदपगमेऽनन्तानुत्तर- ज्ञानवान् सर्पदशी भवति, अत्र बहु वक्तव्य तत्तु नोच्यते ग्रन्थविस्तरभयादिति, शेप सुगम, समाप्तोऽष्टम इति ॥ नवम आरभ्यते-तत्र 'खभावोपन्यासोऽपि तथैवेति ( २५२-१५), स्वभावादेव नियतदेशगर्भादिग्रहण भविष्यति किं पुण्यपापाभ्यामित्यादि, यथा द्वितीयगणधरे तथा वाच्यमिति । 'अशेषपरित्यागान्मृतिकल्पो मोक्ष इति' (२५२-२०), ननु चापथ्यस्य सर्वस्य परित्यागे पथ्याहारसम्भवात्कथ तस्य मृतिर्येनोच्यते मृतिकल्पो मोक्ष इति, सत्य, किन्तु पुण्यवत्पथ्याहारस्तस्य मृलतोऽप्यनभ्युपगत एव, यदा त्वपथ्यमपि सर्व जहाति तदोभयाहाराभारात्कथ तस्य मृति. रिति । 'अन्योऽयानुविद्धस्वरूपकरप'मिति ( २५२-२१), अन्योऽन्यसकीर्णस्वरूप पयवर्ण यथा मेरमण्यादिक वस्तु तस्कल्प-तत्सदृशमित्यर्थ । 'नारकाणामपि (च वृ०) पश्चेन्द्रियत्यानुभवादिति ( २५२-२२), परिपूर्णपये न्द्रियत्य हि सुखमिति भाव , 'न च तदभावो दु सहेतु रिति (२५३-२), तस्य-पुण्यस्याभागस्तदभाव , आर-ननु यदि सुखवट्टु खमपि किञ्चिद्वास्तव स्यात्तदा तस्य हेतुरन्विप्येत, यदा तु सुखभाव एव स्वसत्ताविकलो दुस-सुरा निहत्त मत्तदेव दु खमभिधीयते न पुनस्तदतिरिक्त दु खमस्ति यदर्थ पापरक्षणो हेतुर्मग्यते तदा किं तद्धत्वन्यपणेनेत्याराड्याह-नच सुखाभाव ए'त्यादि ( २५३-३), पातनायामेव व्यारयात, कचित् 'सुगभावे' त्यादिपाठः स चाशुद्ध इस रक्ष्यत, अत्र हेतुमाह-'तस्यानुभूयमानत्वादिति, एतदुक्त भवति-सुखमप्यस्तीत्यनुभवादेय भवता निधीयते, म चा. नुभयो दु खेऽप्यस्ति, न चोक्तकल्पनामात्रादनुभूयमानमपि निपेक्षु शक्यते, एवम्भूतकल्पनाया विपर्ययेणापि कर्तुं शक्यत्वात्, तस्माद्दु खस्याप्युक्त्नीत्या वास्तवत्वात्तदनुरूपेण पापलक्षणेन हेतुना भाव्यमिति, अनुमानतो दर्शयति-ततश्चेत्यादि,' 'न च पुण्पलेश एवेत्यादि ( २५३-४ ), तस्याल्पस्यापि स्वल्पसुखनिर्वर्तकत्वादित्यादि पूर्वमेवोत्तमिति भाव , नु पथ्या हाररक्षणो दृष्टान्त पूर्वमुक्त स कथ ज्ञेय इत्याशझ्याह-पय दृष्टान्तोऽपी'त्यादि, स्वल्पोऽपि पथ्याहार आरोग्यता- सुखहेतुरेव भवति, न ह्यणीयसोऽपि हेमपिण्डादित्याधुक्त्या सोऽप्याभासनीयो-दूषणीय इति भार । 'सर्वधा सम्मिश्र- सुखद् खारयकार्यप्रसङ्गादिति ( २५३-६), अयमत्र भावार्थो-यदा कारण तुल्यसुखदु खाश भवति तदा कार्यमपि , तुल्यसुसदु साशमेव प्रामोति, न चेत्थ दृश्यते, एतदाह-'असदृशे त्यादि, यदि पुन कारणेऽपि सुखाशो दुखाशो वा हीनाधिकोऽभ्युपगम्यते तदा सुखदु सयो द स्यादिति भाव एतच्चोत्तरत्र स्वयमेव 'यद्वृद्वायपि यस्ये'त्यादिना ( २५३-१०) वक्ष्यति, निरशसम्मिश्रसुखदु खाख्यकारणाभ्युपगमे दूपणान्तरमाह-'न च सर्वथे त्यादि (२५३-७), यद्यपि कस्यचिज्जीवस्य सुखदु खारय निरश कारण महद् अल्प वा कस्यचित् तथापि-अस्मिन् भेदे सत्यपि कार्यस्य हेतु धर्मानुविधायित्वात् स्वरूपेण योऽसौ प्रमाणत इति-परिमाणमाश्रित्य अल्पत्ववहुत्वलक्षणो भेदस्त विहाय नापरो भेद - मुसदु खाशयोहीनाधिकत्वलक्षणो युज्यते, एतदुक्त भवति-यादृशोऽखण्डस्यैव कारणस्याल्पवहुत्वलक्षणो भेदस्तादृश कार्येऽप्यस्तु, न पुन सुखदु खाशयोहीनाधिकत्वलक्षण इति, तस्मादन्यत्सुखातिशयस्य निमित्तमित्याद्युक्ते पराभिप्रायमाश झ्याह-'न च सर्वधे'त्यादि (२५३-९), सुरातिशयस्य निवन्धन योऽशस्तस्य वृद्धि कर्ती सुखातिशयाय कल्पते-सुखाति गयकारण भवतीति न वाच्यमिति योग , कया हेतुभूतया'–दु खातिशयस्य कारण योऽशस्तस्य हान्या सर्वथेकस्येति-साभि मायिकमिद सर्वथैकत्वात्तस्य, पापाशहान्या पुण्याशे वृद्धिमुपगते सुखातिशयो भवतीत्यादिकल्पना न युज्यत इति भाव , कस्मादित्याह-'भेदे त्यादि ( २५३-१०), पुण्यपापयो कथञ्चिदभेद इति दर्शयति–'यत साते'त्यादि (२५३-११), शुभायुनामगोत्राणीति शुभशब्द प्रत्येकमपि सम्वध्यते, ततश्चायुष्क शुभमिन्द्रादीना, नाम तु शुभ यश कीर्तितीर्थक- रादेयसुभगसुस्वरादि, गोत्र तु शुभमुच्चैर्गोन, एता कर्मप्रकृतय पुण्य, शेपास्तु मिथ्यात्वनरकगत्यादय पाप, अत्र च | सम्यक्त्वपुञ्जहास्यरतिपुरुषवदाना पुण्यत्व सैद्धान्तिकमतानुसारतो द्रष्टव्य, कार्मग्रन्धिकास्तु न मन्यन्ते एव, यतो मोहनीयभेदा एते, मोहनीय च पापमेव, यदाह-"मोहनीय सर्वमशुभ" शेप सुनोध, नवम समाप्त ॥ दशम सुगम एव । एकादश आरभ्यतेजरामर्य वा एतत्सई यदग्निहोत्रमिति ( २५४-१३), अस्य व्याख्या-यदेत- दग्निहोत्र बहुभि प्रकारैर्वेदे प्रतिपाद्यते एतत्सर्पमपि, किं ?-अभ्युदयाधिभि कर्त्तव्यमिति क्रियाध्याहार , कियन्त काल यावदित्याह-'जरामर्य वेति जरा च मारश्च जरामारी तयोर्भाव इति यण छान्दसत्याच शेपस्य निपातने सति जरामर्यमिति भवति, वाशब्द चैवकारार्थ प्रभासो मन्यते, ततश्च वालकालादारभ्य यावजरामरणे आगच्छतस्तावन्तमेर काल-यारजीर. मित्यर्थ , इद तु वक्ष्यमाणनीत्या निर्याणनास्तित्वाभिधायक, तदस्तित्वाभिधायकमाह-"ये ब्रह्मणी इत्यादि, ब्रह्मशब्द स्तत्त्ववचन , 'तत्र पर सत्य'मिति-निर्याण निरुपचरितत्वेन तस्यैव परमार्थत सत्यत्वाद् अपर तु तत्त्वज्ञानमिति, पूर्व- वाक्याद्यथा निर्वाणनास्तित्व तथा दर्शयति–'अग्निहोत्रे'त्यादि ( २५४-१४ ), भूतानि-पश्यादीनि तेपा यस्तेन होतु उपकारो भूतो-जातो यस्या सा तथा, यदिवा भूतवधोपकार भूता-प्राप्ता तझावस्तस्मात्, शवलाकारा-सदोषा जरामर्य- वचनाच्च यावजीववचनाच सदा इयमेघ कर्त्तव्यत्युक्त, सैव तहि निर्वाणफला भविष्यतीत्याह-'सा'त्यादि (२५४-१५), अभ्युदय -स्वर्ग तत्फलैव, एतदुक्त भवति-सज्ज्ञानध्यानादिकया हि शुद्धक्रियया निर्धाणमयाप्यते, अग्निहोत्रक्रिया शबलत्वात्स्वर्गफलैव, यावजीववचनाच्च शुद्धनियारम्भक्षणो न लभ्यते इति कारणाभावानिर्वाणाभाव इति, ननु च भवताऽपि पर्यायिक्षणस्य पर्यायरूपतया कथञ्चिदभाव इष्यते ततश्च भवन्मतेऽपि कथ पर्यायान्तरोत्पत्तिरित्याह-तभा. वस्य सर्वथाविशिष्टत्वादिति (२५४-२२ तदभावस्य च सर्वदाऽविशिष्टत्वात् वृ०) एतदुक्त भवति-अस्माभिः कवधि- छब्दविशेपित्तकारणाभावस्याभ्युपगतत्वाधुज्यते पर्यायोत्पत्ति , पर्यायिण कथञ्चिदवस्थितत्वाद्, भवता तु कारणामावस्य सर्पधाशब्दविशिष्टस्याभ्युपगमात्कुतस्तदुत्पत्ति , कचित्सर्वदा विशिष्टत्वादितिपाठ तत्रापि विशिष्टत्व कारणाभावस्य सर्वथा शब्दविशेषितत्वाद्रप्टव्य, शेप सुगम, समाप्त एकादशम ॥ अथ क्षेत्रादिगणभृद्व(गणभृत्क्षेत्रादि)क्तव्यता आह-ननु मण्डिको ज्येो मौर्यस्तु लघुतरो, गृहवासप्रतिपादकगाथाया तु ज्येष्ठस्य निपञ्चाशद्वर्षाणि गृहवास उको लघुतरस्य तु पञ्चपष्टि दीक्षा द्वयोरप्येकस्मिन्नेव दिने तत्कथ न विरोध , सत्य, किन्तु तत्त्वमिह केवलिनो विदन्ति, केवल गणभृन्नामप्रतिपादकगाथाया व्यत्ययपाठे गृहयाससर्वायुष्कप्रतिपादिकामु का गाथासु च व्यत्यये सत्ति सर्व सुस्थ भवति, धनदेवे पञ्चत्वमुपागते मौर्येण गृहे धृता इति वृत्त्यक्षराणा मौर्ये पञ्चत्वमुपगते धनदेवेन धृता इति व्यत्यये वा सति सुस्थ भवति, तत्तु न क्रियते विशिष्ट- सम्मदायाभावादिति । 'तीसावारसे' त्यादि (२५६-१०) गाथा सुगमत्वेन वृत्तौ न विवृत्ता, तत्र उदसदुग चेति पाठ- स्तत्र द्वौ वारौ चतुर्दशेति द्रष्टव्य । 'वर्तनादिलक्षण'इति (२५७-६ ), वर्तना-द्रव्यस्थिति आदिशब्दात्मतिक्षणभावी परिणाम । 'एक कालशब्दामागि'ति ( २५७-९), 'उद्देसे निदेसे ये गाथाया। 'देवस्कन्धादे रिति (२५७-१५), सचेतनस्य-देवादे अचेतनस्य-व्यणुकस्कन्धादे अथवा 'चेतनस्येत्यादि' पूर्व समस्त पद अन्न तु चेतनमित्यत्रापि षष्ठी द्रष्टव्या, ततो व्यस्त पदद्वयमिति पूर्वव्यारयानाझेद । 'अथवा द्रव्य तु तदेवेति (२५७-१७), 'कालश्चेत्येके' (तत्त्वा० म० ५ सू० ३८ ) इतिवचनादकीयमतेन कालस्याभावादिति भाव । 'वर्तनादिमयो यथायुप्ककाल' इति (२५८-४), ननु च द्रव्यकालोऽपि वर्तनादिमय एवोक्तस्तत्कथ न सङ्कीर्णता ?, सत्य, किन्तु स द्रव्याणा सामान्येन अय वायुप इति विशेष । अब सामाचारी व्यारयायते, काले-कालविपया सामाचारीति' (२५९-६), इय समापीच्चामारादिका सामाचारी कार विपया-प्रस्तावनियता कस्याश्चित्कस्मिश्चित्प्रस्ताचे नियमाणत्वात् । 'अपिश्चशब्दार्थ' इति (२५०-१२), 'तत्ववि इच्छाकारों' ( २५९) इत्ययमपिशब्दश्वशब्दार्थ, स चानुक्त समुचिनोति, ततश्च यद्यभ्यर्थयेत पर अनभ्यथितो वा तस्य कश्चित्किञ्चित्कुर्यादितीच्छाकारस्य विषयद्वय दशित, चशब्दसमुच्चितस्त्वपरोऽपि विषय 'अरवा सय करन्त इत्या दिना (२६०-१३ ) दर्शयिष्यत इत्ययमत्र भावार्थ । 'गस्स साहस्स रदी अधित्ति (२६२-४), भरापानराभर स्त्रसीवनादिरक्षणा, 'एव चेव विरारेति'त्ति (२६२-९) एवमेव लब्धिविद्रास्यति अकृतकार्यत्वादित्यभिप्राय । कुटी- वृहत्तरा पडाली-रघुतरकुटीति ( २६२-११) । 'सोहिया वत्ति' (२६२-१३), मुहद्भूता-निग्धा स्वजनभूता 'आदेसादिअप्पटितप्पणे'त्यादि (२६३-१), आदेश-प्राघूर्णक तस्य ताया, यदा ह्याचाया भरपानाधानयनर स्त्रसीवनादिषु व्यग्रो भवति तदा दोपानाह-सुत्तत्धेसु अ' गाहा ( २६३-२), सूनार्थयोरचिन्तन आदेदा -मापूर्ण कस्तस्य स्वागत न कश्चित्करोति, वृद्धशिक्षकग्लानक्षपकादीना च न कश्चित्तप्ति करोति, यदि त्याचार्यों यावृत्त्यव्यग्रो । भवति ततस्तान परत स्वतो वा उपचरत्येव । 'चाले'त्ति ( २६३-२), व्यार -सर्पस्तेन यदि कश्चित्सयतो दश्यते तदा पानकाद्यानयनाय गते सूरौ तदुपचारज्ञाभावात्कस्तमुपचरति', एव वृत्तावपि यदुक्त 'वाले सप्पभए' तदनन्तरोफविधिनन व्यारयेय । 'इड्ढीमाई अणिड्डिय'त्ति ( २६३-२), ऋद्धिमति-सामान्ये सार्थवाहादी आदिशब्दाद्राजामात्यादी वादिनि च समायाते सौगतादौ यो दोपो-लाघवलक्षण स वृत्तिकारेणयोक्त अनृद्धिमतस्तु प्रताद्यर्थं समायातस्य आचार्यमपि । वैयावृत्त्ये नियुक्त दृष्ट्वा विपरिणामादयो दोपा इति गाथार्थ । मागुक्त दुष्कृतकारण'मिति ( २६३-२३), अस्या एव गाधाया प्रथमपादे 'ज दुफडति मिच्छे'त्यनेन यदुपात्तमित्यर्थ । 'सम्बद्ध एव ग्रन्थ' इति (२६३-२४), यथास्या गाधाया पर्यन्ते पठ्यते तथैवेह योज्यते, द्वितीयव्यारयाने तु मिथ्याशब्दस्य पूर्वनिपात करिष्यत इति भाव । 'न सावप्यवश्य कर्त्तन्ये' त्यादि (२६५-१७ ), अयमभिप्राय -कृतनैपेधिकीकोऽपि अवश्यकर्त्तव्यव्यापारान् करोत्येव कृतावश्यकीकोऽपि तानेव करोतीति कथ नेकार्थतेति । 'शेपकालमपी'त्यादि (२६६-४), स्थानस्थितस्यापि सदनुष्ठा- नव्यावृत्तस्यावश्यकी द्रष्टव्येत्यर्थ । 'अथवा चेतयत'इत्यादि (२६६-११), ननु पूर्व शयनमनुभवतीति व्याख्यात अत्र तु करोतीति व्यारयायते, शय्याकरण च नावश्यमनुभवत एव, हस्तगृहीतसस्तारकस्यापि तदुपचारदर्शनात्तत्कथमस्य व्यारयानस्य पूर्वस्मान्न भेद इत्याशझ्याह-शयनक्रिया मित्यादि (२६६-११), 'प्रतिक्रमणाचशेपे'त्यादि(२६६-१३), शय्या स्थान च यत्र चैतयते तत्र स्थाने नैपेधिकी भवतीति सम्बन्ध , कथम्भूत सन्नित्याह-'प्रतिक्रमणे'त्यादि, कथम्भूते स्थाने ? इत्याह-एविधे'त्यादि-एवविधावश्यककरणगुईनुज्ञारूपा यतीना या स्थितिक्रिया तया विशिष्टे, इद तु यते सम्भवदपि विशेषणमुपचारत स्थानस्योक्तम् । 'अनेने त्यादि ( २६६-१७), अनेन 'एगग्गस्स पसतस्से'- (२६५-२०) त्यादिना ग्रन्थेन मूरगाथाया 'आवस्सिइ च नितो' (२६५-१०) एतल्लक्षणाया , 'एतावदिति (२६६-१८), उक्तपादत्रय व्यारयातमिति योग ,कि कृत्वा –स्थितिरूपनेपेधिकीप्रतिपादनमधिकृत्य, कथम्भूत तत्प्रति- पादन ?-व्यञ्जन-शब्दस्त दे निवन्धन-कारण, एतदुक्त भवति-गमनरूपा पूर्व तावदावश्यकी प्रतिपादितैव, यदा त्वन तर 'सेन ठाण च जाई'इत्यादिना स्थितिरूपा नैपेधिकी प्रतिपाद्यते तदाऽसी व्यझनभेदनिरधन भरत्येक, गमनस्थिति- रूपस्य भेदस्य व्यजनभेदनिवन्धनत्वात्, 'शय्यैव नैपेधिकीत्यादि (२६६-२४), शय्या-चमति मा प निषिध्यते तस्या प्रविशद्भिर्वहि सजातातिचारा इति कृत्वा नैपेधिकीत्युच्यते, तस्या शय्यानाधिक्या पहिस्तात्मविदान् माधु शेपमा धून प्रति ब्रूते-भो साधव शय्यानैपेधिक्या यदागमन तत्प्रत्यभिमुखोऽह, कया यदागमन ?-'नेपेधिरया' रधिकी शब्देन चेहोपचारान्निपिद्धारमन सम्बन्धि शरीरमुच्यते अत शरीरेणागमन प्रत्यभिमुसोऽह, सवृत्तगानभरभिर्भाव्यमि- त्युक्त्वाऽवश्यकर्त्तव्यसयमव्यापारपरिपालनाय यसतो प्रविशति, आवश्यिक्यामप्यवश्यकर्त्तव्ययोगा एव कियन्त इत्ये कार्थता । 'अथवेत्यादि (२६७-८), ननु पूर्वार्द्धनापि नियमनिपिद्ध आवश्यकयुक्त एवेत्युक्तमुत्तरार्द्धऽपि तदेव तको ऽत्र विशेष ?, सत्य-किन्तूत्तरार्द्ध निपिद्धात्माऽपीत्यर अपिशव्दाक्षिप्त पक्षान्तर द्रष्टव्य, किन्नु तद् ?, उच्यते, आरश्यिकी तावदावश्यकयुक्तस्यैव भवति, निषिद्धात्माऽपीत्वम्भूत एव, पूर्वार्द्ध त्वयमेवाओं व्यत्ययेनोक्त इति भेद । तम्राऽऽस्ता ताव. गृहस्थोपसम्पदिति ( २६७-२१), उपरि वक्ष्यमाणत्वादित्यभिप्राय । 'गाधारय निगदसिद्धमेति ( २६८-१५), अत्र सार्द्धगाथया वर्तनासन्धनाग्रहणस्वरूपमुक्त, द्वितीयगाथापश्चाद्धेन तु प्रसङ्गाद् अर्धग्रहणविधिमभिषिमुरुत्तरप्रन्यस- म्बन्धनायाह-अर्थग्रहणे प्राय एष -वक्ष्यमाणो 'मजणनिसिजे (२६८-१७ ) त्यादिको विधिर्भवति ज्ञातव्य , प्रायो- ग्रहणात्सूत्रमपि अमाजितभूमायध्येतव्यमित्यादि सूत्रगतमपि कश्चिद्विधि सूचयति । अधिकृतविधि -व्याख्याविधिस्तत्प्रति- पादनार्थ 'मजणनिसेने त्यादि द्वारगाथा (२६८-१७), अस्या व्याख्या-प्रमार्जन निषद्याः-अक्षा व्याख्याकर्तुं कृति .
कर्म विनोपशान्तये अनुयोगारम्भाय कायोत्सर्गो यश्च व्याख्यावसाने चिन्तनिका कारयति स इह ज्येष्ठो विवक्षित तस्मै यद्वन्दनक एतेपा प्रत्येक विधिर्वक्तव्य , आह-ननु ज्येष्ठ कि पर्यायेण उत लघुरपि व्याख्यालन्धिसम्पन्नो भापक इह ज्येष्ठ इत्याशझ्याह-भाषमाण इह ज्येष्ठो न पर्यायतोऽतस्त लघुमपि भाषक वन्दध्वम् , एतच्च स्वयमेव सप्रपञ्च वक्ष्यतीति गाथार्थ । 'गुरुपरितोषजातेनेति (२६९-८), गुरौ परितोषो जातोऽस्येति विग्रह । 'प्रत्युच्चारकश्रवणस्येति (२६९-१४ ), प्रत्युच्चारण प्रत्युच्चार -चिन्तनिका तद्रूपश्रवणस्याभावादिति । 'अन्यभावादिपरिग्रर' इति(२७८-१७)- एतदुक्त भवति-यदि स्वगच्छे अन्यस्य वैयावृत्त्यकर्तु साधोर्भाव -सत्ता भवति तदाप्यन्यत्र गच्छति, स्वगच्छे अन्येनेव साधुना वैयावृत्त्यकरणात् । तथा 'नापूरयन्नित्यादि ( २७१-१७), अपरयन्नेव यदा वर्त्तते तदैव सारणा विसग्र्गो वा इत्येव न इति योग । सामाचारी समाप्ता । अथ अज्झवसाण 'सावि त पलोयती'त्यादि (२७२-१४), यावदेपा निपि द्धापि न तिष्ठति तावदसौ तथैव तामुदक प्रक्षिपन्तीं विहाय गतस्तत सा 'ताहे पयोयत्तेति'त्ति तावत्प्रवत्तितवती भूमौ करकेणोदकमिति गम्यते यावदसौ अदृश्यो जात , 'ओयल्लत्ति मृता। मोक्खाणासासयादोस'त्ति (२७४-१३),यदि कर्मोपक्रम्यते अप्राप्तकालमपि तर्युक्त्नीत्याऽकृतागमकृतनाशौ प्राप्मुत ततश्च मोक्षेऽप्यनाश्वास , अकृतस्यापि सिद्धाना कर्मण आगमनप्रसगात्ससारप्राप्ते कृतनाशाच्च सर्वससारिणा मुक्तिप्राप्तेरितिभाव , उत्तरमाह-'नही'त्यादि, अग्निकरोगो-भस्मक व्याधि । अन्ये तु द्वितीयभङ्ग'इत्यादि (२७६-३), सिद्धानामपि चारित्राद्यभ्युपगमादिति भाव । चीय दुतीयाईए' गाहा (२७६-७), अस्या व्याख्या-द्वितीय तथा व्यादींख्यादीश्वभङ्गान् वर्जयित्वा दोपा भगा यथाक्रम औदयिकऔपशमिकक्षायि . कभायेषु द्रष्टव्या , पीतय सेसेति शेपेक्षायोपशमिकपारिणामिकभावद्वये द्वितीयवर्जास्त्रयस्त्रयोभनाभनन्ति,एनेपाभलाना विषयमाह-'भवमिच्छे त्यादि (२७६-८), अयमत्र भावार्थ -इह सादि सपर्यवसान इति प्रथमो भा सादिरपर्यवसान इति द्वितीय अनादि सपर्यवसान इति तृतीय अनादिरपर्यवसान इति चतुर्व , तर द्वितीय वर्जयित्वा शेपास्त्रय औदायिक भरन्ति, एतेपाच विषय प्रथमभद्गस्य भवोनारकादि ,शेपभगद्वयस्य तु वृत्तिकारोक्तनीत्या विपयो मिथ्यात्व, आपदामिके तुद्वयादिभि. जितराद्य एवावशिष्यते, तस्य च विषय सम्यक्त्व, क्षायिकस्य तु ज्यादिभिर्वजितराद्यभगद्वयमवशिष्यते, तयोश्च यथामतर वृत्तिकृदुतनीत्या चरण सम्यक्त्व च विषय , क्षायोपशमिके तु द्वितीयवर्जास्त्रयो भगाभवन्ति, तर प्रथमभङ्गस्य चत्वारि ज्ञानानि विषय शेपभनद्वयस्योक्तनीत्या 'इयर'त्ति अज्ञान विषय , पारिणामिक तु द्वितीय स्त्रयो भगा , तेपा यथा- सत्य परमायादयो भव्यत्व च विषय इति गाथार्थ । 'तस्याद्धाकालखरूपत्वादिति (२७६-१३), प्रमाणकालो हि दिवसरात्रिलक्षणोऽद्धापर्याय एव पर्यायश्च भाव एवेति भावार्थ । 'गत मूलबारगाथै'त्यादि (२७६-२१), ननु 'पथ किर देसित्ता'इत्यादिना यावद्गणधरवक्तव्यता समाप्ता तावन्महावीररक्षणस्य गणधरलक्षणस्य च द्रव्यस्य मिष्या- त्यादिभ्यो निर्गम प्रतिपादयता द्रव्यनिर्गम समथितो भवति, क्षेत्रकालभावरूपस्तु निर्गमोऽद्याप्यव्यारयात एव, ततश्च तस्मिन् तृतीये द्वारेऽसमाप्ते किमिति 'उद्देसे निइसे य निग्गमे त्यादिमूलद्वारगाथायाश्चतुर्थपञ्चमद्वाररूपी क्षेत्रकाली व्यारयातावित्याशझ्याह-'इह च क्षेत्रकाले'त्यादि, क निर्गमाङ्गता क्षेत्रादीना व्याख्यातेति चेदुच्यते-"नाम उवणा दविए खत्ते काले तहेव भावे अ। एसो उ निग्गमस्सा निक्खेवो छविहो होई" ( १५५ )त्ति अस्या गाधाया, अयं चात्र भावार्थ -इह निर्गमान्तर्गती क्षेत्रकाली सामान्यौ, सर्वस्यापि वस्तुनो निर्गमे विचार्येऽनयोरवतारात् , मूलद्वारगाथान्त- गर्गती च क्षेत्रका प्रस्तुतसामायिकविपयत्वेन महसेनवनप्रथमपौरुपीरूपत्वाद्विशेषरूपो, विशेपे च व्याख्याते सामान्य व्याख्यातमेव भवतीति प्रस्तुतावपि निर्गमान्तर्गतौ क्षेत्रकालौ विहाय विशेषरूपत्वान्मूलगाथाप्रतिवद्धौ व्याख्यातवान् सूरि , तद्व्यारयाने च सामान्यरूपनिर्गमान्तर्गतक्षेत्रकालव्यारया कृतैव भवति, एव च लाघवसिद्धि स्याद् अतो नाम स्थापनाद्रव्यरूपो निर्गम पूर्व व्याख्यात क्षेत्रकालौ तूतनीत्या व्याख्यातौ, अतो भावनिर्गम एवावशिष्यते, तमि- दानी व्याख्यानयति, स्यादेतद्-यथा-मूलगाथान्तर्गतक्षेत्रकालयो प्रस्तुतसामायिकविपयत्वेन विशेषरूपता तथा निर्ग- मस्यापि कस्मा नेप्यते ?, तस्यापि तद्विपयत्वान्मूलद्वारगाथापठितत्वात् , तदयुक्त, अभिप्रायापरिज्ञानाद् , भावनिर्गम एव घर प्रस्तुतसामायिकविपयतयाऽभिप्रेतो द्रव्यादीना तु तदुपकारित्वमात्रादेव निर्गमान्तर्गतता अमुख्यैव, तथा च तस्या- मेव निर्गममतिपादकगाधाया वृत्तिकृतोक्तम्-अत्र त्यधिकार प्रशस्तभावनिर्गममात्रेणैव शेषेरपि निर्गमाइगत्वादिति, तस्मान्मुख्यतया प्रस्तुतसामायिकविषयत्वान्निर्गमान्तर्गतक्षेत्रकालयो सामान्यरूपतैवेति, यद्येव भावनिर्गमोऽपि तर्हि नेह वक्तव्यो यतो निर्गमप्रतिपादकगाथाया भावनिर्गमोभावपुरुप एवाभिप्रेत , तथा च तत्र वृत्तिकारेणोक्तम्-इह च क्षेत्र महसेनवन काल प्रथमपारुपीलक्षणो भावश्च भावपुरुप इति, स च भावपुरुषो 'दवाभिलावचिन्धे' इत्यादि गाथाया वक्ष्यति । 'अथवा भावेत्ति-भावनिर्गमप्ररूपणायामधिकृताया मित्यादि (२७७-१८), भवताऽपि चोक्त क्षेत्र- कालपुरपाणा निर्गमाङ्गता व्याख्यातैव, न पुनरिद त्वयाऽप्युक्त-क्षेत्रकालभावाना निर्गमागता प्रतिपादितेवेति, तदेव भावनिर्गमप्रतिपादनमिहासङ्गतमेव, सत्य, किन्तु निर्गमप्रतिपादकगाथाया यदुक भारच भारपुरप इति, मर तु यदा भावेन क्षायिकादिना उपलक्षित पुरुषो भावपुस्प इति व्युत्पत्ति क्रियते तदा 'पइयम्मि वहमाणस्म निग्गय मित्या दिना क्षायिकभावोपरक्षितमहावीररक्षणपुस्पानिर्गतमिद सामायिकमित्यादिप्ररूपण न किधिद्विरभ्यते, यदा तु भारपु रप इति शुद्धपुरष इति व्यारयायते तदा 'दवाभिलावचिन्धे' इत्यादिगाथाप्रतिपादित एव भावपुरप इति न दोष, इद चार पुरुपद्वयमप्यभिप्रेत लक्ष्यते, 'गइयम्मि यट्टमाणस्से'त्यादिगाधोपन्यासाटू दपाभिलावेत्यादिवश्यमाणत्वाचेत्यल प्रसङ्गेन, अत्र च निर्गमद्वार याचिख्यासयेत्यस्यानन्तर क्वचिदाहशब्दस्य पाठो दृश्यते स चाशुद्ध एय लक्ष्यते । 'तन्तु. सयोगे'त्यादि ( २७८-१०), तन्तुसयोगा असमवायिन इति योग , पटस्येति गम्यते, हेतुमाह-पटारय यकार्यरूप तन्त्वपेक्षया द्रव्यान्तर तस्माद्दूरवत्तित्वाद्, एतदपि कुत इत्याह-कारण यत्तन्तुरूप द्रव्यातर च तत् पटापेक्षया, तद्धर्म- त्वात्सयोगाना, यो ह्यन्यधर्म सोऽयस्य दूरत एव भवति, सयोगाश्च द्वयादितन्तुमीलारूपास्तन्तुधर्मत्यासटायफार्यस्य दूरयत्तिन इत्यसमयायिकारणरूपा । 'निर्वय॑ चेत्यादिकारिका ( २७८-१७ ), अस्या व्यारया-निर्वत्यै विकार्य प्राप्य वा यथाक्रम ओदनकाष्ठभास्करादिक वस्तु क्रियाफल 'कर्तुरीप्सित' (पा-१-४-४९ ) क्रियाविषयत्वेनेष्टमित्यर्थ तत्कर्म भवतीति योग , कथम्भूत '-दृष्टादृष्टसस्कार निर्व] विकार्ये वा कटादिकर्मणि शलाकारचनादि कश्चिद् दृश्यते सस्कारो न प्राप्ये आदित्य पश्यतीत्यादाविति तदृष्टादृष्टमस्कार, अनया च कारिकया निर्वर्तनादिक्रियाविषयत्वेनेष्टमेव कर्म भवतीति प्रतिपादितमिति प्रकृते उपन्यस्ता । 'तथा सम्प्रदानमित्यादि (२७४-१८), कुम्भकारादिना निष्पधमा- नस्य घटस्य सम्प्रदान-जनपदस्तस्य जनपदलक्षणस्य सम्प्रदानस्य कर्मणा-कार्येण घटलक्षणेन करणभूतेनाभिप्रेतत्वाद्- दित्सया व्याप्तत्वाद्, यदि नाम घटदित्सया जनपदलक्षण सम्प्रदान व्याप्त तथापि कथ जनपदलक्षणस्य सम्प्रदानस्य घट प्रति कारणता इत्याह-'त सम्प्रदानविशेषमन्तरेण तस्य घटस्याभावात् (२७८-१९), यदि हि निर्त्य घटो यस्मै दातव्य स एव जनपदादिर्न स्यात्तर्हि घटस्याकरणमेव श्रेय', अतो घटक्रियाऽन्यथानुपपत्ते कारणमेव सम्प्रदान, प्रयोग- श्वान-यो यमन्तरेण न सभवति स तस्य कारणं, यथा घटस्य मृत्पिण्डो, न च भवति कर्तृकरणकर्मसम्प्रदानापादानाधि- करणकारकपट्कान्तर्गतैकतरस्याप्यभावे घटादि कार्यजात, तस्मात्पण्णामपि कारकाणा कार्य प्रति कारणताऽभ्युपगन्तव्या। 'मतिश्रुते त्वि'त्यादि ( २८०-२६), वाह्यलिङ्गरूपं यदिन्द्रियलक्षण कारण तदपेक्षणात्परोक्षत्वेन विशिष्टप्रत्ययत्वाभावान्नै- तयोर्महणमिति भाव , अवध्यादीना भवति प्रत्यक्षताऽनयोनत्यत्र का युक्तिरित्याद्यत्र बहुवक्तव्य । 'दयोर्दयोरि'त्यादि (२८१-१४ ), यत्र पूर्व विशेषणमुच्चार्य ततो विशेष्यमुच्चार्यते सा आनुकृल्येन गमनाद्गतिरच्यते व्यत्ययोच्चारणे त्वागति एताभ्या घ जीवादिपदार्थस्वरूपं लक्ष्यते-विचार्यते इतिकृत्वा लक्षणमेते भवत । 'ख्वी घडो'त्ति गाहा (२८१-२२), 'नीलोत्पल चेति, चशब्दोऽप्यर्थे तस्य च व्यवहित सम्बन्ध , ततश्च न केवलमिह सिद्धान्ते, लोकेऽपि विकल्पनिय- मादयो भगा पूर्णपदव्याहतादिस्वरूपा भणिता इति योग , विक्रूपे-एकस्मिन् पक्षे नियमो यस्य स विकल्पनियम आदिउँपा उभयानियमोभयनियमाना ते तथा, तत्र रूपी घट इति पूर्वपदव्याहत , कथमिति चेदुच्यते-घटो रूप्येव, रूपी पुनर्घट पटो या भवति, एव शेपभङ्गेष्वपि भावना कार्या, चूतो द्रुम इत्युत्तरपदव्याहत , नीलोत्पलमित्युभयपदव्याहत जीव सचेतन इत्युभयपदाव्याहत , अत्राद्यौ विकल्पनियमी तृतीय उभयानियम चतुर्थस्तूभयनियम इति गायार्थ । द्रव्य तो नानाता दशिता क्षेत्रकालभावनानाता त्वतिदिशन्नाह-'एवमेकादिप्रदेशे त्यादि (२८२-१), तर क्षेनतलान्यना नाता-एकप्रदेशावगाढाना परस्सरतो भिन्नता अन्यद्रव्यनानातात्वेकप्रदेशावगाढस्य दिप्रदेशायगादादिभ्यो भिपता कालत- स्तद्रव्यनानाता-एकसमयस्थितीना परस्परतो भिनता अन्यद्रव्यनानाता त्वेकसमयस्थितिकस्य द्विममयस्थितिकादिभ्यो भिनता, भावतस्तद्रव्यनानाता एकगुणकारकाना परस्परतो भिन्नता, अन्यद्रव्यनानाता वैकगुणकालकस्य द्विगुणकालका. दिभ्यो भिनतेति भावनाऽत्र द्रष्टव्या । भोमसुमिणगाहा (२८२-३) भौम-भूकम्पादि स्वप्न प्रतीत आन्तरिक्ष-गन्धर्ष नगरादि दिव्य-व्यन्तरादिकृतमट्टहासादि आङ्ग-शिर स्फुरणादि स्वरनिमित्त तु 'सज रयइ मयूरो'इत्यादिरक्षण खीपु- रपादीना सामुद्रिकप्रतिपादित व्यञ्जन-मपतिर कादि, एतच्याप्टप्रकारमपि रक्षण भवति अनेनापि शुभाशुभस्य रस्यमाण- त्वादिति । 'तथा रक्षणमिद'मिति ( २८२-१३), तथाशब्दो द्रव्यलक्षणापेक्षो यथाऽनन्तरोत द्रव्यलक्षण तथा भाये- ऽपि लक्षण इदमिति, यद्वृत्तायुक्त तथा भावानामौदपिकादीना मित्यादिना, एतच्च चेतसि व्यवस्थितमिदमा व्यपदिशति नियुक्तिकृद्, अत एव च 'अहवावि भावलक्खणमित्यत्र अथवाशब्द उपपन्नो भवति, अन्यथा हि पूर्व पक्षातरस्य भावलक्षणे दशितत्यान्निरर्थक एव स्यादिति । 'निलयनप्रस्थके'त्यादि (२८३-१०), तत्र निलयन वसनमित्यनान्तर, तदृष्टान्तो यथा-कश्चित्केनचित्पृष्ट क वसति भवान् ?, स प्राह-लोके तत्रापि जम्बूद्वीपे तत्रापि भरतक्षेत्र तत्रापि मध्यम खण्डे तत्राप्येकस्मिन्जनपदे नगरे गृहे इत्यादीन्सर्वानपि विकल्पानेगम इच्छति, प्रस्थको-धान्यमानविशेषस्त दृष्टान्तो यथा- तद्योग्य काष्ठ वृक्षावस्थायामपि तदनुकीत्तिक स्कन्धे कृत गृहमानीतमित्यादि सर्वास्वप्यवस्थासु नैगम प्रस्थकमिच्छति, ग्रामोदाहरण यथा-विवक्षितग्रामवास्तव्यप्रधानकतिपयपुरुपदर्शनेऽपि ग्रामोऽसावितीच्छति नैगम । 'भमराइ गाहा'- ( २८३-२४ ), इह भ्रमरकोकिलादि कृष्णतयोपलभ्यमानोऽपि निश्चयमतेन पञ्चवर्ण , शेषवर्णचतुष्टय हिन्यग्भूतत्वात्तत्र न दृश्यते न पुनर्नास्तीति प्रतिपद्यतेऽसौ, तथा प्रज्ञप्ति -“भमरे ण भते कइवण्णे कइगधे कइरसे, कइफासे ?, गोतमा- इत्य दो नया कन्जति, तजहा-निच्छयनए य वावहारियनए अ, वावहारिअनयस्स कालए भमरे, निच्छयनयस्स पचवण्णे दुगधे पचरसे अट्ठफासे इत्यादि,एव नीललोहितपीतशुक्लतया व्यवहारतोऽवगतेष्वपि वस्तुपु निश्चयत पञ्चवर्णताऽवगन्तव्या, तदेव भ्रमरादौ निश्चयनयमतेन पञ्चवणे निश्चिते सति व्यवहारस्य को निश्चयार्थ इत्याह-'सो विणिच्छयत्थोत्ति (२८३-२५), स विनिश्चयार्थ इति ज्ञेय , क इत्याह-यत्तदोनित्याभिसम्बन्धाच्छेपवर्णेषु सत्स्वपि य कृष्णोऽयमित्या- दिरूपो विनिश्चय समुत्पद्यत इति गम्यते, 'जम्मि वा जणवयस्स अत्थे'ति,विनिश्चय इतीहापि सम्वध्यते, ततश्च यस्मिन्वा कस्मिश्चिदर्थे जनपदस्य-गोपालाशनादिरूपस्य नामस्थापनाद्रव्यभावानामन्यतररूपेण अतीतानागतवर्तमानान्यतररूपेण वा निश्चय समुत्पद्यते स विनिश्चयार्थ , किमुक भवतीति तात्पर्यार्थमाह-'जो गेज्झो'त्ति, अन्येषु सत्स्वपिबहुष्वशेषगोपाला- अनादिजनपदस्योद्भूतशक्तितया यो ग्राह्योऽश स विनिश्चयार्थ तदर्थ ब्रजति व्यवहार इति गाथार्थ । यस्मिन्नेवाशे जनप- |दस्य निश्चयो भवति किमित्यसो तमेव गमयति सतोऽपि शेपाशान्मुञ्चतीत्याह-'चहुतरउत्ति य'इत्यादि, स एव बहुत- | राशो यत्र जनपदस्य निश्चय उसद्यत इति तमेवाश गमयति-व्यवहारपथमवतारयति,येपु त्वशेषु लोकस्य निश्चयो न भवति तान्सतोऽपि मुञ्चति व्यवहारोनय ,कि कुर्वन् ? लोक-लोकव्यवहारमिच्छन्, कया?-मन्यरहारपरतया, मव्यपहारस्यम्पत्या. देव तस्येति गायार्थ । 'प्रति प्रति वोत्पन्नमिति (२८४-३), एकैक स्वामिनमाश्रित्योसम, एतदेवाह-'भिापती- त्यादि, मिना व्यक्तय -स्वामिन्यो यस्य तत्तथाभूत, ऋजुसूत्रो हि वर्तमानक्षणभाव्येर पस्त्यिच्छति तदपि भिषव्यक्ति- स्वामिक, तन्मतेन हि यद्देवदत्तस्य वित्त तद् यज्ञदत्तस्याक्त्तिमेव, तदपेक्षया वित्तकार्याकारणाद्, यमदत्तस्यापि यद्वित्त त - वदत्तस्याप्यवित्तमेव तत एव हेतो , तस्माद्द्योरपि वित्तयोभिनस्वाम्यपेक्षयय वित्तत्समिति भिषयपिस्वामिता मजुमन ऋजुश्रुतो वेति ( २८४-४), शब्दद्वयस्य यथाक्रम व्युत्पत्तिमाह-तत्र मजु-वर्तमान'मित्यादि । 'नामस्थापना- द्रव्यविरहेण समानलिङ्गवचने'त्यादि ( २८४-१०), लिङ्ग च वचनश्य लिङ्गवचने समाने लिगवचने येगा ते पते पर्यायध्वनयश्व-इन्द्र शक्र पुरन्दर इत्यादयस्तद्वाच्यत्वेन च, तदनेनातिकान्तवक्ष्यमाणनयद्वयादिसताऽस्य सूचिता,मति क्रान्तनयो हि नामादिचतुविधमपि भिनलिङ्गवचनपर्यायध्वनिवाच्यमेव च वस्विच्छति अय तु भावरूपमेय समानलिगाया चनपर्यायध्वनिवाच्यम च तदिच्छतीत्यनयोर्भद , वक्ष्यमाणस्त्वेकस्मिन्यस्तुन्येक एव ध्वनि प्रवर्तते न समानलिङ्गवचना अपि वहव इत्यभिमस्यते, अतो नयद्वयादप्यस्य भिन्नता, एवमन्येप्वपि नयेषु विशेपणा यथासम्भवं पूर्वोत्तरनयभिन्नता. सूचकत्वेन द्रष्टव्यानि । 'तस्यार्थपरिग्रहादि त्यादि (२८४-११), तस्य-भाधान्येनाङ्गीकृतशब्दस्य वाध्यत्वेन सम्बन्धी योऽर्थो पदादिलक्षणस्त परिगृह्णाति, नयो-ज्ञानविशेष इत्युपचारात्सोऽपि ज्ञानस्वरूपो नय शब्द इत्युच्यते । 'नच मिने- त्यादि ( २८४-१२ ), ननु भिन्नवचनत्वादेकत्वाभावे कुरवृक्षवदित्युदाहरणमसङ्गत कुटश्च वृक्षश्च कुटवृक्षौ ताविक वृक्षादिति, न बन क्वचिद्वचनभेदोऽस्ति, सत्य, स्यादेतद्-ययेकवचनान्तपदद्वयस्थात्र समासोऽभिप्रेत स्यात् किन्तु कुटश्च वृक्षी घेति समस्य वति क्रियत इत्यस्ति वचनभेद ,ननु भवत्वैव तथाप्ययुक्तमिदमुदाहरण, नपत्र वचनाभेदेऽपि कुटवृक्षश ब्दयो पर्यायता युज्यते भिन्नजातीयवस्तुवाचकत्वात् , तथाहि-कुटशब्देन घट उच्यते वृक्षशब्देन तु शाखादिमान्पदार्थ तकुतो वचनाभेदेऽप्यनयो पर्यायशब्दता, नैव, भिन्नजातीयवस्तुवाचित्वादित्यस्यासिद्धत्वाद्, यत कौ-पृथव्यामटतीति व्युत्पत्ते कुटशब्देन वृक्ष एवात्र विवक्षित इत्यनयो पर्यायशब्दता, क्वचित्तु कूटवृक्षवदिति पाठस्तत्र निर्विवाद कूटशब्देन वृक्ष एवाभिधीयत इति, अस्माक तायदय सम्प्रदाय , सुधिया त्वन्यथापि भाव्यमिति । 'न स्थानभरणक्रिया'मिति (२८४-२३), स्थानस्थस्यैव भरणक्रिया स्थानभरणक्रिया ता न विशेषयतीत्यर्थ , यदा स्थानस्थित एव जलादिना भ्रियते तदा घटो न भवति किन्तु योपिन्मस्तकारूढो जलाहरणचेष्टा कुर्वन्नेवेति भावार्थ । समासा नया । 'तव्यतिरेकेणे'त्यादि ( २८५-७), सूत्रार्थोपनिनद्धवस्तुव्यतिरेकेणाप्यर्थसम्भवादित्यर्थ , न ह्यभिलाग्यवस्तूनि सर्वाण्यपि सूत्रे निवद्धानि, तदुक्त-"पण्णवणिजा भावा अणतभागो उ अणभिलप्पाण । पन्नवणिजाण पुण अणतभागो सुअनिवद्धो॥१॥" अत सूत्रा निनद्धवस्त्वपेक्षया युक्तोऽध्याहार इति, 'विस्तरेणे'ति विशेषयति, 'विरोधाविरोधे'त्यादि (२८५-२१), नैगमस्य विशे- पानभ्युपगच्छत सङ्ग्रहेण सह विरोध , सामान्याभ्युपगमेन त्वविरोध , व्यवहारस्यापि मजुसूत्रेण सार्द्ध विशेपाभ्युपगमेऽवि. रोधोऽक्षणिकवस्वभ्युपगमेन तु विरोध इत्यादिको योऽसौ नयाना परस्पर विरोधाविरोधसम्भवविशेष स आदिर्यस्य शेपनयपकच्यतानिस्तरस्य तेन विरोधाविरोधसभवविशेषादिना विस्तरेण नयानामपृथक्त्वे समवतार आसीदित्यर्थ । इतो बैरवामिवक्तव्यता । 'अन्नाहिं महिलारी त्यादि ( २८९-१३), निकटगृहादियत्तिनाभिरन्यखीभिरम्यामिमाताभि हिता-एन दारक एतस्मे स्वभने साधुवेपधारिणे 'उघिहि ति समर्पय ततो कहिं नेहिइ ति फैन दारक त्रया गर्णितममी नेप्यति ? ततो निर्गतिकत्वात्त्वामेव प्रतिपत्स्यत इति भाव । 'अहोघार ति ( २९१-३), अह मनमपि व्याप्य धारा- तोयविन्दुपरम्परा रक्षणा यत्र तत्तथाभूत । 'पन्तगपी त्यादि एयतगपि पृ० (२९१-१४ ), आगच्छ तमप्यारापरुमुइपो- पयनाते । 'सहपडिय'ति ( २९२-१), शब्द पतितो वृहत्त्याद्वयापितया सर्वदिक्षु यम्या मा तथा, वृहरउपदेन नपेधिनी चरित्यर्थ । 'उस्सारकप्पो'त्ति ( २९२-१३ ), यकस्मिनेय दिने यहुदिवसयोग्यसूरस्थ वाचना दीयते स उत्मार कल्प । 'अम्मोगइयाए'त्ति (२९३-१५), अभिमुखी निर्गत इत्यर्थ । 'तडिउति ( २९५-१२), अभिधानमेत तस्य । 'तुम्भे गहेर'त्ति ( २९५-१३ ), प्रथयत तापपुष्पाणि यूयमित्यर्थ ॥ इत आपरक्षितचरित-तेहिं पार. दो त्ति (२०५-१३), राजा स्वल्पपरिवार आसीदेवेन च पूर्वमेव यहवस्तापसा विदुषिता आसनितिभाय । 'सपीति : ( ३००-१२), तस्य गृह वदन-तोरणमाला 'अग्घेण'त्ति (३००-१३), अक्षतपानपत्रादिना 'पजेण'ति प्रशस्तपुमु- ममिश्नालादिना 'तेवि सुविणयमित्यादि, (३०२-९) यथा-थैरस्वामिन्यध्ययनार्थमागते भद्रगुसाचार्या धीरभृतः । निजपतग्रहकमागन्तुकेन पीत ददृशुस्तथा वैरस्वाम्यपि स्वममद्राक्षीत् , केवल तेन किश्चिदुद्धरित क्षीर दृष्ट यथा च भद्र- गुप्ताचाय स्वमार्थ परिणमितस्तथा एभिरपीत्यर्थ । 'अनवहरा भणती'त्यादि ( ३०२-१५ ) वैरस्वामिना आर्यरक्षित उर्च -कुरु त्व, किमित्याह--'जइत'ति, ननु जविक किमुच्यत इत्याह-एअ परिकम्म एयरस'ति यथा श्रीधरादि- पाट्या सकलनादीनि परिकर्माणि तथा जविकान्यप्येतस्य दशमपूर्वस्य परिकर्मभूतानि, ततश्च जविकलक्षणपरिकर्मश्रुता ध्ययन पुर येन दशमपूर्वाध्ययनयोग्यो भवसीत्यर्थ । 'अहिंगतेति (३०४-८), अधिगतजीवादितत्त्वा चिन्तेई'. त्यादि सा श्राविका चिन्तयामास-मैव भवतु यदुत वयमत्र नगरे जित-समाहात्म्य जीवित्वा ततो 'देवलियाए'त्ति ( ३०४-९), भिक्षया वृत्ति करिष्याम इति । 'जुयलएण कुडियाइ'त्ति ( ३०५-२), कुण्डिया नाम शौचार्थ करप- त्रिका तया युगरकेन च-अड्डकच्छावन्धयोग्येनैकेनाध परिधानेन द्वितीयेन तु प्रावरणेन सार्द्ध प्रवज्यामङ्गीकरोमीत्यर्थ । 'बत्तीस सीसे'त्यादि ( ३०७-२), द्वात्रिशन्मोदकलाभनिमित्तचिता परम्परया युष्मत्सन्तानव्यवस्थापका द्वात्रिश छिप्या भविष्यन्तीति भाव । 'घइदिस त्ति ( ३०७-१२), उज्जयिन्या, 'मुत्तमडली त्ति (३०८-८) सूत्रपाठक- यतिमण्डल्या । 'अइसय' गाहा 'साणुग्गहो' गाहा (३०८-१४), अत्र च द्वितीयगाथाया क्रिया, विष्वक्-पृथग अकार्षी- दार्यरक्षित इति प्रक्रमागम्यते, कान् ?-अनुयोगान्-चरणकरणानुयोगादीन् केन - कालियसुअच इसिभासियाई' इत्यादि- गाथावक्ष्यमाणश्रुतविभागेन नयाँश्च-नैगमादीन् अकादिति वर्त्तते, कथम्भूतान्-सुष्ठु निगूहितो-व्याख्यानिरोधेन छन्नी कृतो विभागो येपा तॉस्तथाभूतान् , किमर्थ:-सुखग्रहणादिनिमित्त, आदिशब्दाद् धारणादिपरिग्रह , एतच्च कृतवान् कय- म्भूत-शिष्यान् मति सानुग्रह , कि कृत्वा -ज्ञात्वा क्षेत्रमित्यनुस्वारोऽराक्षणिक क्षेत्रकालानुभाव आरमव्यतिरिक्तशेप- पुरुषाश्च मति -अर्थग्रहणविषया मेधा-सूनाध्ययनविपया ताभ्या परिहीणान् , कथम्भूत सन्नेतज्जानातीत्याह-श्रुतातिशये कृतोपयोग इति गाथाद्वयार्थ ॥ एवमनुयोगपृथकरण नयाविभागकरणे च सामान्येनोक्तेऽपि कारणे पुनरपि नयाविभा - गकरणे विशेषत सविस्तर कारणमाह-सविसयेत्यादि गाथाद्वय ( ३०८-१४), अस्य व्यारया-इह शिप्यासिरिया केचित्तुच्छमतयोऽपरिणतजिनवचनरहस्या अपरिणामा , परे त्वेकान्तक्रियाप्रतिपादकाधेकनयमतवासितान्त करणा उत्मार्ग मोहितचेतसोऽतिपरिणामा, अन्ये तु मध्यस्थवृत्तय परिणतजिनवचस परिणामा इत्यभिधीयन्ते, सर ये अपरिणामाले नयाना य स्व स्व आत्मीयो विपयो ज्ञानमेव श्रेय इत्यादिस्तमश्रद्दधाना , ये पतिपरिणामास्तेऽपि यदेवको नया ज्ञान: प्रधान मुक्त्यङ्ग क्रिया येत्यादि किञ्चिदुक्त तदेव तन्मात्र प्रमाणतया गृहन्त एकान्तनित्यानित्यवस्तुप्रतिपादकनयाना परस्पर विरोध मन्वाना मिथ्यात्य मा गमन् , येऽपि परिणामा उत्तस्वरूपास्ते यद्यपि मिथ्यात्य न गच्छन्ति तथापि विस्त- रेण नयैक्रयायमानैर्ये सूक्ष्मविचारादयो ववो भेदा भवन्ति तान् ग्रहीतुमशक्का भवेयुरिति मत्वा आर्यरक्षितसूरिभि तत कालिके इत्युपलक्षणत्वात् सर्वस्मिन्नपि श्रुते नयविभागो-विस्तरव्यारयारूपो न कृतः, तत प्रभृति निरुड इत्यर्थ इति गाथाद्वयार्थ ॥'न स्कन्धवद् पदमिति ( ३११-१५), यथाऽणुस्कन्धो निविडपरिणतिरूपतयाऽन्योऽन्याविभा- गेन बद्धो नैव कर्मेत्यर्थ । ननु वोटिका अपि निहया एव तत्किमिति 'यहरयपणसे'त्यादिगाधाया पहुरतजमालीत्यादि- गाथाद्वये च तदुपन्यासो न कृत ?, विशेषणार्थखलुशब्दसूचितत्वेन प्राग्व्यारयाता एवेति चेत्, नैव, यहुरतादिवत् साक्षा- स्कस्मानोपोत्ता ?, सत्य, किन्तु ये द्रव्यलिगादिना किश्चित्सादृश्य विभ्रति त एवेहोपादेयत्वेनाभिमता , ये तु द्रव्यलिङ्ग तोऽपि भिना अतीव विसवादिनो बोटिकास्ते भिन्नद्रव्यलिगा मिथ्यादृष्टयो भेदेनैवाने वक्ष्यन्ते, यद्येव निवप्रभवनगर- प्रतिपादकद्वारगाथाया किमिति तन्नगरोपन्यास इत्याशङ्ग्याह-वक्ष्यमाणभिन्नद्रव्ये'त्यादि (३१२-६), यदि पुनरि तन्नगराडुपन्यासो न स्यात् तदा तद्वत्तव्यतावसरे द्वारगाथान्तर कर्त्तव्य स्याद्, अथैव ब्रूयात् कृतेऽप्यत्र तन्नगराधुप- न्यासे 'रहवीरपुर नगर दीवगमुजाण मित्यादिगाधास्तद्वक्तव्यतावसरे वक्ष्यन्त एव तत्किमत्र लाघवमिति', यद्येव वहुरता- दिनगराणामपीहोपन्यासोऽनर्थकस्तद्वक्तव्यतावमरेप्वपि सविस्तर तन्नगरादेर्वक्ष्यमाणत्वाद्, विशेषविवरण वक्ष्यमाणमिति चेद् अनापि तत्समानमित्यल प्रपञ्चेन । 'महातयोतीरप्पभ' इत्यादि ( ३१८-२), राजगृहाबहिर्वैभारगिरेनिकट वती पञ्चधनु शतायामविस्तरजलाशयाभिधानविशेपोऽयमिति भाव । 'दृष्टान्तोऽपि न साधनधर्मे'त्यादि (३२२-२)- जीवात्कर्म न वियुज्यते इत्यादौ प्रयोगे जीवस्य स्वकीयदेशा दृष्टान्त्वेनोपन्यस्तास्तेषु च यत्त्वया साधनत्वेनोपन्यस्तमन्योऽ- न्याविभागेन युतत्व-मीलन परस्पर वन्ध इतियावत् तन्न सिद्ध, न हि ते जीवा देन व्यवस्थिता सन्तोऽन्यत कुतश्चि दागत्यान्योऽन्याविभागेन सम्बध्यन्ते, कुत इत्याह-ताद्रूप्येण-एकत्र पिण्डीभूतत्वेन अनादिसिद्धत्त्वात्तेपा, स्वप्रदेशवत् जीवात्काप्यभिन भविष्यतीत्याह-'भिन्न चेत्यादि ( ३२२-३) । यदशनादि निह्नवनिमित्त कृत तत्परित्यागे परि भोगे या भाज्यमितिव्यारयाद्वयेनोक्त, कयम्भूत पुनस्तदशनादीति दर्शयति-तत्र भाज्य मूल'इत्यादि (३२५-२७), अय च गाथावयव पक्षद्वयेऽपि समान इति व्यारयाद्वय कृत्वा पश्चाद्विवृत ॥ समाप्ता निवाः ॥ 'चतुर्थस्य चेत्यादि ( ३२७-१५ ), रूपाणि-पुत्तलिकादीन्यजीवानि रूपसहगतानि तु-सचेतनख्यादीनि अथवा निर्भूपणानि-रूपाणि भूपणा- पृतानि तु-रूपसहगतान्यभिधीयन्ते । स एव सामायिकादिर्गुण' इत्यादि (३२७-२३ ), पर्यायास्तिकमतेन हि द्रव्यस्या- वास्तयत्वात्सर्वऽपि पदार्था गुणरूपा एवेति प्रसङ्गत शेपपदार्था अपि सामायिकवद् गुणरूपा सेत्स्यन्तीति सर्वार्थसवाह- - कमादिशब्द निदिशति, य एव द्रव्यास्तिकेन द्रव्यतयाऽभ्युपगत स एव सामायिकादिरर्थ पर्यायालिरुमते गुण, भपत्र गुणशब्दो गाथापर्यन्तादानीयात्र योज्यते आवृत्त्या स्वस्थानेऽपि योक्ष्यते, युचिमाह-यस्मात् 'जीवरम एम गुणो तिम्पने । नाप्यनेनावयरेन नीवस्य गुणो जीवगुण इति पष्ठीतत्पुरुषसमास सूचितो द्रष्टव्य , ततश्चेत्य प्रयोगद्वारेण तात्पयमरमेय-पद यदेवोत्तरपदेश तत्पुरुपसमासे प्रतिपाद्यते तदेव परमार्थ , तद्यथा-तैलधारा, प्रतिपाद्यते घजीवगुण इति पष्ठीतत्पुरुषोचरप. देन मामायिकादिर्गुण तस्मात्स एव गुण परमार्थसन्, न पुनस्तदतिरिको जीव , तस्य धारातिरिपतैलयत् तत्पुरपपूर्वपद । प्रतिपादितत्वनौपचारिकत्वादितिभाव । 'अपर्याय'इत्यादि ( ३२८-१२), यद्यपर्याये परिज्ञा नास्ति तहि त एर पर्याया वस्तुसन्त एवेति पर्यायास्तिकेनोके सत्याह-'न च ते पर्याया' इत्यादि (३२८-१३)। 'एफैकस्य त्यादि (३२८-२७), तत्र क्षपकश्श्रेणिप्रपतस्य चतुर्खनन्तानुवन्धिपु मिथ्यात्यमिश्नपुञ्जद्वये च क्षपिते सम्यक्त्वपुञ्जस्यापि परमपुद्रप्रामक्षपणो । द्यतस्य वेदकसम्यक्त्व विज्ञेय, सदनुष्ठानप्रवृत्तिं कारयतीतिव्युत्पत्ते कारकसम्यक्त्व सदनुष्ठानवता चारिरिणा येदितव्य, रोचयत्येव सदनुष्ठान न तु कारयतीति रोचक तत्त्वविरतसम्यग्दृष्टीना, व्यञ्जक दीपकमित्यार्थान्तर, पतनु य स्वय मिथ्यादृष्टिरपि परेभ्यो जीवादीन् यथावस्थितान् व्यक्ति तस्यागारमईकादेष्टव्यं । ननु 'अज्झयणपि य तिविह' मित्या- । दिगाथायामध्ययनमेव व्यारयास्यते तत्कथमुच्यते श्रुतसामायिक व्याचिरयासुरित्याशक्यार-तस्याध्ययनरूपत्वादिति (३२९-८), अध्ययन श्रुतमित्येकार्थमित्यर्थ । 'साम्प्रत फलदर्शनद्वारेणे त्यादि ( ३२९-२१), परो-मोक्षस्तदर्थ- मिति वक्ष्यमाणफल्मदर्शनद्वारेण 'अस्येति सामायिकस्य करण-निर्वतन तस्य विधान कर्त्तव्यमेवेदमिति प्रतिपादयिप्यती ।
त्यर्थ । 'स्थूलसावघे त्यादि ( ३३०-७), त्रिविध त्रिविधेनेति यद्भगवत्या श्रावकस्य प्रत्याख्यानमवाचि तद्राजान्त पुरि काद्यासेवनकाकमासभक्षणादिस्थूलसावधयोगविषय न पुनरेकेन्द्रियसदद्दनादिसूक्ष्मसावद्ययोगविषयमिति । 'जइ किचि' गाहा ( ३३०-७), न विद्यते प्रयोजन येन तदप्रयोजन-वलिभुक्पिशितादि अप्राप्य मेरुशिर समुद्भूतचन्दनवृक्षादि यद्येवम्भूत किथिद्वस्तु विशेष्य-तदाश्रित्येत्यर्थ निविधत्रिविधेन प्रत्याचक्षीत श्रावको न कश्चिद्दोप , किवत्-स्वयम्भूर- मणाश्रयमत्स्यवद्, यथा स्वयम्भूरमणमत्स्याना त्रिविधत्रिविधेन प्रत्याख्याति तथा यदि मध्यमखण्डवत्तिनामप्यत्यन्ताप- योजनाप्राप्यवस्तूना त्रिविध त्रिविधेन प्रत्याचक्षीत तदा न कश्चिद्विरोध इति गाथार्थ । 'कर्मवेदक'इति (३३०-१३), एतावता ह्यशेन कृतसामायिक श्रावकोऽपि श्रमणवदुच्यते यतोऽसावपि तस्यामवस्थाया यथा श्रमणस्तथा प्रभूतफर्मवे दको भवतीति । क्षेत्र नियम वि'त्यादि ( ३३१-१०), एतदुक्त भवति-विरई मणुस्स लोए' इति त्रुवता विरतिर्मनुष्य रोक एव भवतीति क्षेत्रनियम कृता, सर्ववाक्याना सावधारणत्वाद्, अय तु न युज्यते, यत्तो यदि देवापहारादितो मनुष्य- लोकादर्द्धतृतीयद्वीपसमुद्रलक्षणाद् पहिनिर्गतस्य नन्दीश्वरादिशाश्वतप्रतिमादिदर्शनाद्विरतिलाभ स्यात् तदा कि सूयते | येन मनुष्यलोकेन तलाभ नियमतीत्यभिप्राययतोफ 'विशिष्टश्रुतविदो विदन्तीति । 'तत्रैकैक प्रदेशो विदिश्वि'- त्यादि (३३१-१८), नन्वत्र यतो द्रव्याद् दशाना दिशा प्रभव उन्मीलितो भवति तद्रव्य दिक्त्वेन विवक्षित, तच्च योदशभिरेव प्रदेशैर्भवति न हीनाधिकैरित्यत्र का युक्तिरिति, उच्यते, इह मध्ये तावदेक परमाणुरवस्थाप्यते, त च यदा अपरे चत्वार परमाणवो वेष्टयन्ति तदा पण्णा दिशामेवोन्मीलना भवति न विदिशा, एकस्मात्परमाणोर्विदिगुत्थाना- कमादिशब्द निद्दिशति, य व द्रव्यास्तिकेन द्रव्यतयाऽभ्युपगत स एव सामायिकादिर पर्यायालिरुमतेन गुण , अपय गुणशब्दो गाथापर्यन्तादानीयात्र योज्यते आवृत्त्या स्वस्थानेऽपि योक्ष्यते, युक्तिमाह-यस्मात् 'जीवस्स एम गुणो ति व्यस्ने. नाप्यनेनावयन जीवस्य गुणो जीवगुण इति पष्ठीतत्पुरुषसमास सूचितो द्रष्टव्य , ततश्चेत्ध प्रयोगद्वारेण तात्पर्यमरमेय-दह यदेघोत्तरपदेन तत्पुरुषसमासे प्रतिपाद्यते तदेव परमार्थ , तद्यथा-तैलधारा, प्रतिपाद्यते घजीवगुण इति पष्ठीतत्पुरुषोतरप- देन सामायिकादिर्गुण तस्मात्स एव गुण परमार्थसन् , न पुनस्तदतिरिको जीव , तस्य धारातिरिक्ततलवत् तत्पुरपपूर्वपद- प्रतिपादितत्वनौपचारिकत्वादितिभाव । 'अपर्याय इत्यादि ( ३२८-१२), यधपर्याय परिक्षा नास्ति तहि त एर पर्याया वस्तुसन्त एवेति पर्यायास्तिकेनोके सत्याह-'नच ते पर्याया' इत्यादि (३२८-१३)। 'एकैकस्पे'त्यादि (३२८-२७), तत्र क्षपकश्रेणिप्रपनस्य चतुर्घनन्तानुवन्धिषु मिथ्यात्वमिश्रपुञ्जद्वये च क्षपिते सम्यक्त्वपुञ्जस्यापि घरमपुद्गलग्रासक्षपणो द्यतस्य वेदकसम्यक्त्व विज्ञेय, सदनुष्ठानप्रवृत्ति कारयतीतिव्युत्पत्ते कारकसम्यक्त्व सदनुपानवता पारित्रिणा वेदितव्य, रोचयत्येव सदनुष्ठान न तु कारयतीति रोचक तत्त्वविरतसम्यग्दृष्टीना, व्यञ्जक दीपकमित्यनान्तरं, एतनु य स्वय मिथ्यादृष्टिरपि परेभ्यो जीयादीन् यथावस्थितान् व्यनक्ति तस्यागारमा ईकादेष्टव्य । रनु 'अग्झयणपि य तिविह' मित्या- दिगाथायामध्ययनमेव व्यारयास्यते तत्कथमुच्यते श्रुतसामायिक व्याचिख्यासुरित्याशझ्याह-'तस्याध्ययनरूपत्वादिति (३२९-८ ), अध्यया श्रुतमित्येकार्थमित्यर्थ । 'साम्प्रत फलदर्शनदारणे त्यादि ( ३२९-२१), परो-मोक्षस्तदर्थ- मिति वक्ष्यमाणफलप्रदर्शनद्वारेण 'अस्येति सामायिकस्य करण-निवर्त्तन तस्य विधान कर्त्तव्यमेवेदमिति प्रतिपादयिष्यती इति ( ३३३-६), सामान्यतो न विशेषत प्रतिक्षण सर्वभावानामपचीयमानत्वादिति । 'पविध इत्यादि (३३३-१४), न चात्र दुष्पमदुप्पमायामत्यन्तक्लिष्टत्वाद्विलवासिषु सामायिकाभाव आशकनीयो, यत प्रज्ञप्त्यामप्युक्त-'उस्सन्नं धम्म- सनपरिवजिय'त्ति उसन्नमिति प्रायोग्रहणेन ज्ञायते सम्यक्त्वमात्रप्रतिपत्ता कश्चिद्भवत्यपि । 'द्विविधस्य दर्शनचारि असामायिकस्य शैलेशी' इत्यादि ( ३३४-१६), ननु यथाऽस्य तथा सिद्धस्यापि पूर्वप्रतिपत्तिमगीकृत्य सम्यक्त्वसा- मायिक विद्यते तत् किमिति सिद्धस्य चतुर्णामपि निषेध !, सत्य, किन्तु सम्यक्त्ववर्जसामायिकत्रय ससारस्थानामेव सम्भवति तत्साहचर्यात्सम्यक्त्वसामायिकमपि ससारिणा सम्बन्धि विचार्यते, तथाभूत तु सिद्धे नास्तीति निषिध्यत इति न दोष । 'जघन्य स्थितिकर्मवन्धफत्वादिति ( ३३५-१३), एतदुक्त भवति-येन केनचिन्यायेनेह लघ्वी स्थितिल- भ्यते तथा गृह्यते, ततश्च यद्यपि कश्चित्क्षपकादि शुभाध्यवसायत सत्कर्मस्थिति लघु करोति तथापि तत्कालवन्धस्थित्य पेक्षया सत्कर्मस्थितियहत्तरैव भवति, अतो जघन्यपदे विचार्ये वन्धस्थितिर्गृह्यते न तूपात्तसत्कर्मस्थितिरिति भाव , ननु तथाप्यन्तकृत्केवली यो भविष्यतीति किमिति स एवेह गृहीत इति चेद्, उच्यते, अय ह्येकहेलयैव समस्तकर्मक्षय कृत्वा झगित्ये मोक्षरक्ष्मी प्राप्स्यतीति शेषक्षपकेभ्यो विशुद्धाध्यवसायत्वादतिरघुतरस्थितिवन्धक इति विशेषतो गृह्यते, नन्व निवृत्तिवादरादारभ्य सर्वेऽपि क्षपकास्तुल्यपरिणामा इत्यागम ततो व्यर्थ विशेषग्रहणमिति चेत् , सत्य, किन्त्वस्त्यपूर्वकरणे क्षपकाणामपि परस्पर विशेपोऽसत्येयलोकाकाशप्रमाणाध्यवसायस्थाननिष्पन्नत्वात्तस्य, अत एवोक्त 'दर्शनसप्तकातिकान्त' इति दर्शनसप्तकातिकान्तो ह्यपूर्वकरणादारभ्य प्राप्यते, अपूर्वकरणे च या काश्चित्कर्मप्रकृतयो वन्धे व्यवच्छिद्यन्ते तासा ७ भावात् पदिक्सम्बन्धस्यैव परमाणोरभिधानाद् ‘एगपएसोगाढ सत्तपएसा य से फुमणा' इति वचनाद् यदि हि परमाणो. विदिक्सम्बन्ध स्यात्तदा एकादशप्रदेशव सर्शना स्यात् न सघप्रदेशेति भाव , तस्मान पथभि प्रदेगदिग्दाफम्यो मांगा भवति, नवभिरपि न भवति, ये ह्यपरे दिक्षु चत्वार परमाणयो व्यवस्थाप्यन्ते ते पुनरपि दिा पोत्तिष्ठन्ति न गिदिश कोणानामन्तनिषिष्टत्वाद् अतो विदिगुन्मीरनार्थमपरेऽपि चत्वार कोणेषु व्यवस्थाप्यन्ते इति दशदियभव क्षेत्र प्रयोद शभि खाणुभिर्भवतीति न हीनाधिकरिति स्थापना ( ३३१ ) परमार्थतश्चेतस्यैवायधारणीया, पृत्तिकृता तु तदुपदशीर- द्वाग्रहशिष्याववोधार्थमेवासौ दशिता यथावदस्या दर्शयितुमशक्यत्वाद् अभ्युह्या या प्राज्ञरिति । 'दो पेय यहोनि मा. गनिभत्ति ( ३३१-२५), रुचको नाम गोस्तनाकारो अदाकाशप्रदेशनिष्पनो यतो दिश प्रभवति तत्सदृशमाधो. दिग्द्वय भवतीतिभाव । 'देशविरतिसर्यविरतिसामायिकयोस्त्वि'त्यादि ( ३३२-१८) ननु पापस्तनभूमिकाया प्रज्ञा- पके धर्म कथयत्ति उपरितनभूमिकायामधस्ताद्वा व्यवस्थित सम्भवति सर्वदेशविरत्यो फश्चिमतिपत्ता, तथा तापदिग प्यादित्यापेक्षैव तत सवितुरप्यूधिस्तत्सम्भवो घटत एवेति किमित्येव नियमो, नैतदेय, यतो देशसविरती विशिष्टगुण- रूपे न विशिष्टविनयमन्तरेण प्राप्यते यस्तु प्रज्ञापकशिरस्यधोभागे वाऽत्यन्तसमश्रेणितया वर्तते स प्रज्ञापकारज्ञाकारि- त्वात्कथ तदवाप्तिभाग भवेत् ?, सम्यक्त्वश्रुतसामायिकयोस्तु देवनारका प्रतिपत्तार संभवन्ति अत्यन्तव्यवहितत्वेनाशातना- भावाद्, आदित्यस्याप्यूटधोदिग्द्वयेऽत्यन्तसमश्रेणिव्यवस्थितसर्वदेशविरतिप्रतिपत्रोर्मनुष्यतिरश्चो सूक्ष्मेक्षितया रिचार्यमा णयोरसम्भव एव लक्ष्यतेऽत एव प्रतिषेधादिति तावदस्माकं सम्प्रदाया, सूक्ष्मधिया त्वन्यथाऽपि भाव्यमिति । 'प्रवारत' अन्तरकरणे च वर्तमान सम्यक्त्वश्रुतसामायिक समकालमेव कश्चिदतिशुद्धत्वाद्देशविरतिमपरस्त्वतिविशुद्धतरत्वात्सर्व- विरतिं तत्समकालमेव प्रतिपद्यत इति प्रथमोपशमिकसम्यक्त्वलाभकालेऽवस्थितपरिणामस्यानाकारोपयोगिनोऽपि चत्वार्यपि सामायिकानि सम्भवन्तीति न कश्चिद्विरोध । अथ कोऽयमुपशमसम्यग्दृष्टिरित्याह-'ऊसरदेसे'त्यादि गाथा अतिप्रसि- द्धत्वान विग्रियन्ते, भवत्येवम्भूत उपशमसम्यग्दृष्टि , अवस्थितपरिणामता तु कथमस्येत्याह-'ज मिच्छस्से'त्यादिगाथा (३३६-२०), अस्या व्यारया-यद्-यस्मात्कारणान्मिथ्यात्वस्यानुदयोऽतो न हीयते तस्य परिणामोऽन्तरकरणे वर्तमा नस्य, हानिकारणमिथ्यात्वपुञ्जस्यानुदयाद्, वर्धता तहीति चेदित्याह-यद्-यस्मात् तत्र वर्तमानस्य यद्दर्शनमोहलक्षण सरकर्म तदुपशान्तमतो न परिणामस्य वृद्धिरपि, अनिवृत्तिकरणे हि वर्त्तमानस्य मिथ्यात्वस्योपशमार्थ प्रतिक्षणमासीत् तस्य परिणामवृद्धि अन्तरकरणे तु प्रविष्टस्योपशमनीयाभावाद्दाह्याभावे वह्नरिव कुतस्तस्य परिणामस्य वृद्धि ?, यत एव न हीयते नापि वर्द्धते तत्परिणामस्तन कारणेनावस्थित इति गाथार्थः । 'अन्यथे'त्यादि (३३७-१०), एतदुक्त भवति-प्रक- रणादनुवर्तमान चतुविधमपीह सामायिक सम्बध्यते, अन्यथा-यदि तत्सम्वन्धो नाभिप्रेत स्यात्तदा सामान्येन नारका- दयोऽपि द्वे त्रीणि वा सामायिकानि लभन्त एवेति किमर्थं 'उक्कोसजहन्न वजिऊणे'त्यादि विशेषतो मनुष्यग्रहणगर्भमुत्त- रार्द्ध पुर्यात् , सामान्यजीवानितावगाहनाविचार एव हि कृत स्याद्, विशेषतो मनुष्याश्रयावगाहना विचारयति चेत्तस्मा- प्रकृतसामायिकचतुष्टयसम्बन्ध एवाभिप्रेत इति निश्चेतव्यम् । मतिश्रुतज्ञानलाभचिन्तायामि'त्यादि (३३८-७), अयमन भावार्थ -पूर्ण ज्ञानपञ्चकविचारे मतिश्रुतज्ञानयो शुद्धास्वेव तिस्पु लेश्यासु लाभ उक्त इदानी तु 'सम्मत्तसुअ , 1 मसौ शेपक्षपकेभ्यो जघन्यस्थितिवन्धको भवतीति युज्यत एवं विशेषग्रह्ण, भवत्येव तथापि समुत्पतलमानाघरन्योs- न्तकृत्केवली सामान्यत किन गृह्यते येन विशेषणद्वयमुपादीयते दर्शनसप्तकातिप्रान्त क्षपक इति चेत्, मत्य, किन्चति : का तदर्शनसप्तकक्षपकावस्थयोरेव कर्मसप्तकस्य जघन्यो वन्ध प्राप्यते नान्यन, तथाहि-अक्षीणदर्शनसप्तकस्य तार मन्दा- ध्यवसायत्वादेव न जघन्यवन्धसम्भव , क्षपकायस्थोत्तीर्णस्यापि क्षीणमोहस्योत्पन्नकैवलस्य या कर्मसप्तकरन्धस्यैगाभा । वान तजघन्यवन्धसम्भव इति विशेषणद्वयाददोष । 'देशविरतिसामायिक त्वि'त्यादि ( ३३६-४), एतदुक्क भवति । देवनारकयतिश्रावकाश्चत्वारोऽवधिस्वामिन तत्राद्यत्रयस्य देशविरतिप्रतिपत्त्यसम्भव एव, श्रावकोऽप्यरधिज्ञान प्राप्य - देशविरति प्रतिपद्यते इत्येव न, किन्तु पूर्वमभ्यस्तदेशविरतिगुण पश्चादवधि प्रतिपद्यते, पुत इत्यार-देशपिरतिलक्षणगुण पूर्वकत्वात्तदवाप्ते -अवध्यारित्यर्थ , अन्ये त्वन्यथाऽप्यन व्याचक्षते, तत्य तु केवरिनो विदतीति । 'प्रवर्द्धमानपरि- णामे'त्यादि (३३६-१७), अयमत्र भावार्थ-यथा 'सपाओलद्धीओ सागारोवओगे'त्यादिक आगम तथा 'उरमोगदुग- म्मि चउरो पडिवजे' इत्ययमप्यागम एव अत परस्परप्रतिस्पद्धिसैद्धान्तिकवचसा विपयव्यवस्था न्याय्या, सा घेय-या सम्यक्त्व । लब्ध्वा मिथ्यात्व गताना पुनरपि कुतश्चिच्छुभोदयात्प्रतिक्षण वर्द्धमानाध्यवसायवता सम्यक्त्यचारिवादिलब्धयो भवन्ति ता साकारोपयोगोपयुक्तस्य द्रष्टच्या , यास्तु प्रथमसम्यक्त्वलाभकालेऽन्तरकरणप्रविष्टस्यावस्थिताध्यवसायस्य सम्यक्त्यादि लब्धयो भवन्ति ता अनाकारोपयोगेऽपि भवन्ति न कश्चिद्दोपो, न चैता अनाकारोपयोग एव भवन्तीति नियमो विज्ञेय , उपयोगद्वयेऽप्येतासा सभवात्, केवलमनाकारोपयोगे यदा भवन्ति तदा 'उवओग गम्मी'त्या त्र चरितार्थ भवति .
अन्तरकरणे च वर्तमान सम्यक्त्वश्रुतसामायिक समकालमेव कश्चिदत्तिशुद्धत्वाद्देशविरतिमपरस्त्वतिविशुद्धतरत्वात्सर्व- विरतिं तत्समकालमेव प्रतिपद्यत इति प्रथमोपशमिकसम्यक्त्वलाभकालेऽवस्थितपरिणामस्यानाकारोपयोगिनोऽपि चत्वार्यपि सामायिकानि सम्भवन्तीति न कश्चिद्विरोध । अथ कोऽयमुपशमसम्यग्दृष्टिरित्याह-'ऊसरदेसे'त्यादि गाथा अतिप्रसि- द्धत्यान विनियन्ते, भवत्वेवम्भूत उपशमसम्यग्दृष्टि , अवस्थितपरिणामता तु कथमस्येत्याह-'ज मिच्छस्से त्यादिगाथा (३३६-२०), अस्या व्याख्या-यद्-यस्मात्कारणान्मिथ्यात्वस्यानुदयोऽतो न हीयते तस्य परिणामोऽन्तरकरणे वर्त्तमा नस्य, हानिकारणमिथ्यात्वपुञ्जस्यानुदयाद्, वर्धता तहीति चेदित्याह-यद्-यस्मात् तत्र वर्तमानस्य यद्दर्शनमोहलक्षण सत्कर्म तदुपशान्तमतो न परिणामस्य वृद्धिरपि, अनिवृत्तिकरणे हि वर्तमानस्य मिथ्यात्वस्योपशमार्थ प्रतिक्षणमासीत् तस्य परिणामवृद्धि , अन्तरकरणे तु प्रविष्टस्योपशमनीयाभावाद्दाह्याभावे वह्नरिव कुतस्तस्य परिणामस्य वृद्धि ?, यत एव न हीयते नापि पर्द्धते तत्परिणामस्तन कारणेनावस्थित इति गाथार्थ । 'अन्यथे'त्यादि (३३७-१०), एतदुक्त भवति-प्रक- रणादनुवर्तमान चतुविधमपीह सामायिक सम्बध्यते, अन्यथा-यदि तत्सम्बन्धो नाभिप्रेत स्यात्तदा सामान्येन नारका- दयोऽपि द्वे चीणि वा सामायिकानि लभन्त एवेति किमर्थ 'उकोसजहन्न वजिऊणे'त्यादि विशेपतो मनुष्यग्रहणगर्भमुत्त- रार्द्ध कुर्यात् , सामान्यजीवाश्रितावगाहनाविचार एव हि कृत स्थाद्, विशेषतो मनुष्याश्रयावगाहना विचारयति चेत्तस्मा- त्मकृतसामायिकचतुष्टयसम्बन्ध एवाभिमेत इति निश्चेतव्यम् । 'मतिश्रुतज्ञानलाभचिन्तायामित्यादि (३३८-७), अयमत्र भावार्थ -पूर्व ज्ञानपञ्चकविचारे मतिश्रुतज्ञानयो शुद्धास्वेव तिसृषु लेझ्यासु लाभ उक्त इदानीं तु 'सम्मत्तसुअ मसौ शेपक्षपकेभ्यो जघन्यस्थितिवन्धको भवतीति युज्यत एव विशेषग्रहण, भवत्येव तथापि समुत्पन्नकेवलज्ञानाद्यवस्थोड- न्तकृत्केवली सामान्यत किन गृह्यते येन विशेषणद्वयमुपादीयते दर्शनसप्तकातिक्रान्त क्षपक इति चेत्, सत्य, किन्त्वति फ्रातदर्शनसप्तकक्षपकावस्थयोरेव कर्मसप्तकस्य जघन्यो बन्ध प्राप्यते नान्यत्र, तथाहि-अक्षीणदर्शनसप्तकस्य तायन्मन्दा- ध्यवसायत्वादेव न जघन्यवन्धसम्भव , क्षपकावस्थोत्तीर्णस्यापि क्षीणमोहस्योत्पन्नकेवलस्य वा कर्मसप्तकवन्धस्यैवाभा- वान्न तजघन्यवन्धसम्भव इति विशेषणद्वयाददोष । 'देशविरतिसामायिक त्वि'त्यादि ( ३३६-४), एतदुक्त भवति देवनारकयतिश्रावकाश्चत्वारोऽवधिस्वामिन , तत्राद्यत्रयस्य देशविरतिप्रतिपत्त्यसम्भय एव, श्रावकोऽप्यवधिज्ञान प्राप्य देशविरति प्रतिपद्यते इत्येय न, किन्तु पूर्वमभ्यस्तदेशविरतिगुण पश्चादवधि प्रतिपद्यते, कुत इत्याह-देशविरतिलक्षणगुण- पूर्वकत्वात्तदवाते -अवध्याप्तेरित्यर्थ , अन्ये त्वन्यथाऽप्यत्र व्याचक्षते, तत्त्व तु केवलिनो विदन्तीति । 'प्रवर्द्धमानपरि- णामे'त्यादि ( ३३६-१७ ), अयमत्र भावार्थ-यथा 'सबाओलद्धीओ सागारोवओगे'त्यादिक आगम तथा 'उपओगदुग- म्मि चउरो पडिवजे'इत्ययमप्यागम एव अत परस्परप्रतिसद्धिसैद्धान्तिकवचसा विषयव्यवस्था न्याय्या, सा चेय-या सम्यक्त्व लब्ध्वा मिथ्यात्व गताना पुनरपि कुतश्चिच्छुभोदयात्प्रतिक्षण वर्द्धमानाध्यवसायवता सम्यक्त्वचारित्रादिलब्धयो भवन्ति ता साकारोपयोगोपयुक्तस्य द्रष्टव्या , यास्तु प्रथमसम्यक्त्वलाभकालेऽन्तरकरणप्रविष्टस्यावस्थिताध्यवसायस्थ सम्यक्त्वादि- लब्धयो भवति ता अनाकारोपयोगेऽपि भवन्ति न कश्चिद्दोषो, न चैता अनाकारोपयोग एव भवन्तीति नियमो विज्ञेय , उपयोगद्वयेऽप्येतासा सभवात्, केवलमनाकारोपयोगे यदा भवन्ति तदा 'उवओगदुगम्मी'त्यादि सूत्र चरितार्थ भवति, तत्, तदाह--'उक्त चेत्यादि (३३८-१०), अत्र च कृष्णलेश्याया 'उस्सफइ वा इतीयानेव पाठो भवति यत्पुन 'कन्चिद् अवसकाइ वा' इत्येतदपि दृश्यते तदशुद्धमेव, यत इह मध्यमाश्चतस्रो लेश्या उत्तरपूर्वलेश्यासङ्गमे सति यथाक्रममुत्सर्पन्ति अवसर्पन्ति च, आद्यायास्तूत्तरोत्तरापेक्षयोत्सर्पण स्याद् अवसपण तु तदधस्ताल्लेश्याभावादेव न भवति, चरमायास्त्वव सर्पणमेव नोत्सर्पण, तदुपरिलेश्याभावादिति, तस्मात्स्थितमेतत्-पूर्व भावलेश्यापेक्षया विशुद्धलेश्यावये तल्लाभ उक्त इदानी स्ववस्थितद्रव्यलेश्यापेक्षयेति । 'कि तदिति तत्र सामायिकजातिमात्रमित्यादि ( ३४१-१), एतदुक्त भवति-पूर्व सामायिकजातिमात्रस्वरूपमेव परेण जिज्ञासितमत कि सामायिकमिति सामान्यप्रश्ने प्रवृत्ते तत्राचार्येणोक्त 'आया खलु सामइअ पच्चक्खायतओ भवइ आया' विषयस्तु सामायिकस्य तत्र परेण न पृष्ट केवल विपयिण्यपि परेण जिज्ञासिते विषयविपयिणोरभेद चेतसि व्यवस्थाप्योत्तरार्द्धनोक्तो विषय आचार्येण-'त बलु पञ्चक्खाण आवाए सवदवाण ति, तथा 'पढमम्मि सघजीवा' इत्यादिना च, तस्मात्सामायिकमेव पूर्व ज्ञेयभावेनोक्त न विषय तस्य परेणाजिज्ञासितत्वाद्, यत्त्वस्य पूर्वमभिधान तद्विषयविपयिणोरभेदेन सामायिकस्यैव स्वरूपाभिधानमितिभावनीय, इह पुन सामायिकस्यैव विपयाभिधा नमिति सम्बन्ध , केन ? शेयभावेन, केषु विषयभूतेषु सामायिक भवतीति विपयस्यैव परेण पृष्टत्वान्मुख्यतया तत्परिज्ञान- भारेन पूर्व तु गोपाभावेनेति तात्पर्यार्थ । 'इह णेयभावओभिडिय'त्ति ( ३४१-२), इह केप्विति द्वारे सामायिक मभिहित ज्ञेयभावेन विपयस्येति द्रष्टव्य, पाठान्तर वाऽत्र दृश्यते 'इह नेयभावओऽभिहिउ'त्ति तत्राप्ययमेवार्थ -इह मुख्य तया ज्ञेयभावेन विपयोऽभिहित पूर्व तु कि सामायिकमित्येव परेण पृष्टत्वात्सामायिकमेव ज्ञेयभावेनोक्त विपयस्तु विपयिण सवासु लहइत्ति अनेन रेश्यापद्धेऽपि तल्लाभ उच्यते इति कथ न पूर्णपरविरोध इति, अनोत्तरमाह-'उच्यते'इत्यादि (३३८-८), इयमन भावना-इह मनुष्याणा द्रव्यलेश्यादयोऽपि प्रत्यन्तर्मुहर्त्तमपरापरा ण्य भवन्त्यतस्तेपा द्रव्यतो भार तश्च विशुद्धलेश्यात्रयोदय एव सम्यक्त्वादिलाभो, देवनारकाणामपि भावतोऽपि शुद्धलेश्यानयोदय एच, द्रव्यतस्तु लेश्या पदान्यतरलेश्योदयेऽपि सम्यक्त्यादिप्राप्ति स्यादेव, तेपा हि 'काऊ काऊ तह काऊनील' इत्यादिना आगमेन या द्रव्य- लेश्या प्रतिपाद्यन्ते ता आमरणान्तमवस्थिता एव न परावर्त्तन्ते, ननु द्रव्यलेश्या भावलेश्योपष्टम्भकी भवति, तत- श्वाध सप्तमपृथ्वीनारकादीना सक्लिष्टकृष्णलेश्याद्युदये सदापस्थिते सति कुतो विशुद्धभावलेश्यासम्भव इति चेद, उच्यते, तेपा हि गिरिसरिदुषलघोलनवैचित्यन्यायात् केनचिच्छुभोदयेन सत्यपि कृष्णलेश्याधुदये शुलाधन्यतरविशुद्धलेश्याद्र. व्याण्याक्षिप्यन्ते ते शुक्लाद्यन्यतरभावलेश्या नारकादेरपि जन्यते, तानि च शुक्लाद्यन्यतरलश्याद्रव्याणि प्राप्य न कृष्णादि- लेश्या सर्वथा स्वरूप परित्यज्य तद्रूपतया परिणमति किन्तु तदाकारमान तत्प्रतिविम्बमान वा स्वीकुरुते, यधा हि दूर- व्यवस्थिते जपाकुसुमे रक्तप्रभारूपमाकारमात्र दर्पणे सङ्गामति, तस्मिन्नेवात्यन्तसविधीभूते स्पष्ट तत्प्रतिविम्यमादर्श सदा- मति, न चासौ सर्वस्वरूपपरित्यागेन जपाकुसुमरूपो जात इति वक्तु शक्यते, तद्वदिहापि जीवस्य शुद्धाध्यवसायाकृप्टेषु शुक्लायन्यतरलेश्याद्र येषु प्रथम मन्दानुभावेषु कृष्णादिलेल्या तत्सम्बन्ध्याकारमात्र प्रतिपद्यते पुनस्तेष्वेव प्रकर्ष गच्छत्सु तत्प्रतिविम्बमङ्गीकरोति तदनुरूपानुभावमात्र प्रतिपद्यते येन सम्यक्त्वादिलाभपातेऽसमर्था भवति न पुन सर्वथा तद्रूपता स्वीकरोति दर्पणवदिति भाव , ननु कृष्णादिद्रव्यलेश्योदये सति किमन्यलेश्याद्रव्याण्याक्षिप्यन्ते येनेत्थमुच्यते?, सत्यमेवै , 'भूयपुयो'त्ति ( ३५२-५ ) ऋद्धिर्भूता पूर्व यस्य स तथेति सापेक्षस्य समास , पूर्वमसावपीश्वर आसीदिति मत्वा लोक- स्तस्मै निग्धभिक्षादिक ददाति । 'मा अण्णस्स खणमित्यादि ( ३५२-११) त्वयतिरिक्तान्यदत्ता भिक्षा मया ग्रहीतव्येत्येवम्भूत क्षणो-नियमो न त्वया ग्राह्यो, मदीयैव भिक्षा ग्राह्या नान्यस्येति भाव । 'लद्धा सुईत्ति ( ३५३-२) लब्ध सद्वोध इत्यर्थ । 'ताहे सो चोरिय'मित्यादि ( ३५४-१), केनोपायेन निष्कासित इति चेद्, उच्यते, तया कुहिन्या स प्रोक्त इद गृहमभ्यन्तरतो गोमयादिना सज्यते त्वमभ्यन्तरापवरकाद्वहिस्तात्पदृशालाया भव, ततोऽपि भूमि- प्रमार्जनादिव्याजेन परत क्षिप्तस्ततोऽपि परतस्तावद् यावत्खडिफिकाया बहि प्रक्षिप्य दास्याऽभिहितोऽसौ-किमद्याप्यत्र तिष्ठसि निष्कासितस्त्व, गच्छ यथेप्सितप्रदेशमित्ययमत्र भावार्थ इति । 'ताओ न तरति धरिति (३५४-१०) यद्यपि प्ररूढस्नेहतया ताश्चतस्रो बध्वस्त धर्तुमिच्छन्ति तथापि लब्धप्रतिष्ठश्वश्रूजनेन निष्कास्यमानत्वान्न शक्नुवन्ति धर्तुमिति भाव । 'सघवेयालिउ'त्ति (३५५-६) सर्वाण्येव बेलाकूलान्युपलक्षणत्वादन्यानि चावस्थानयोग्यानि स्थानानि निरी क्षितानि । 'यालाणि'त्ति ( ३५६-१२) दुहिता पुत्रश्च चालत्वे वर्तमानत्वान्नाद्यापि परिणयनमनुभवत इति भाव । 'ओहाडिति ( ३५८-७) वस्त्रादिना आच्छादित इत्यर्थ । 'वससिहरे अड्ड कट्ट'मित्यादि (३६०-४), वश- शिखरे तिर्यकाष्ठ व्यवस्थाप्यते तस्य काष्ठस्योभयपालयोढे २ कील्केि व्यवस्थाप्येते, तत्रेय स्थापना- ॥4॥ ततश इलापुत्र पादुके चरणयो परिदधाति, ते च पादुके मध्यतलप्रदेशे एकैकच्छिद्रयुक्त, ततोऽसौ खड्गखेटकव्यग्रहस्त- स्तियकृतकाष्ठमध्यप्रदेशे स्थित्वा आकाशतलमुत्सृत्य सप्तामतोमुखानि सप्त पश्चान्मुखानि प्रस्तावात्करणानि दत्त्वा ते सामायिकादभिन्न इति मत्वा परेणाजिज्ञासितोऽपि तत्रोक्त इति न ज्ञेयभावेनोक्त इति व्यपदिश्यतेऽत्र तु तथा व्यपदिश्यत एव परेण जिज्ञासितस्योक्तरित्यल प्रसङ्गेन । 'करचोल्ल'त्ति (३४१-१९), कर -अवश्य देय चोल्लको देशीवचनत्वा- भोजावाचकस्ततश्च कररूपश्चोलक करचोष्ठक । 'दघाइजहोवायाणुरूवपडिवत्तिया नीइत्ति ( ३४७-२), द्रव्या दिष्वित्यादिशब्दात्क्षेत्रकालभावपरिग्रहस्तेषु द्रव्यादिषु इद द्रव्य-वस्त्रादि इत्थं ग्राह्य अनयो क्षेत्रकालयोरित्यमुत्स- प्रेणापवादेन वा धर्मकथा कार्या ग्लानादिभावयुक्तस्य चेत्थमुपचरणीयमित्यादिरूपो योऽयमुपायो यथोपाय तस्यानुरूपा प्रतिपत्तिा-परिज्ञान तस्या-द्रव्यादियथोपायानुरूपप्रतिपत्तो पत्तितु शील यस्य तस्य भाव सत्ता सा नीतिरच्यते । 'करण सहण चेत्यादि ( ३४७-३ ), गाथार्द्ध, करण तपसि सहन चोपसर्गेविति यथासक्यमत्र सम्बन्ध , कस्या? दुर्गापदि एप व्यवसाय , एतदुक्त भवति-दुर्गापत्पतितस्यापि दृढधृतितया यचपस करण-विधान उपसर्गाणा चाक्षोभ्यतया यत्स- हन स व्यवसाय उच्यते ॥ 'श्रुते च अवाप्यत' इति (३४७-८), आनन्दकामदेवाभ्या श्रीमन्महावीरसमीपे सवि- स्तर धर्म श्रुत्वा सामायिकमवाप्तमित्यर्थ । 'यथाऽङ्गमपिणेति ( ३४७-१०), अस्य च कथानक 'चपाए कोसिअजग- रिसी रुद्दए अ आणत्ती' त्यादिना योगसद्हेपूपरिष्टाद्वक्ष्यते । 'एस पुन वेअरणी'त्यादि ( ३४८-२), कालिजरो नाम जनपदाधिष्ठितपर्वतस्तस्य वत्तिन्या-मार्गे गडाविध्यपर्वतयोर्मध्य उत्पत्स्यत इत्यर्थ 'कहिय जह एगा देवी'त्यादि ( ३५०-८), युष्मदन्त पुरे विद्यते काचिदेवविधाऽकार्यकारिणी राज्ञी पर रानी सान्धकारप्रदेशे दृष्टत्वान्न ता सम्यगुप- लक्षयामीति राज्ञे कथितमित्यर्थ । 'मोवि चोरो'इत्यादि ( ३५१-३), भूमौ लुठन् कथमपि तस्या स्पर्श ज्ञातवानित्यर्थ ।
चालत्वादिति भाव । 'देवोवि मेत'मित्यादि ( ३६८-३), तेन देवेन मेतार्यप्रतिवोधनार्थ स मातङ्गोऽधिष्ठित सन् रोदितुमारब्ध , ग्वड्डाए छूढों इत्यादि (३६८-५) मातगग या प्रक्षिप्य त मेतार्य स्वकीय रूप प्रदर्श्य देवोऽभिहित वान्-भो मेतार्य! पूर्व तावदनेकधा प्रतिबोध्यमानो न प्रतिबुद्धस्त्व, साम्प्रत ग प्रक्षिप्त 'किह'त्ति कथ करिष्यसीति कथय, 'सो भणती'त्यादि ( ३६८-६) तत स मेतार्यस्तस्य देवस्य स्वरूप ज्ञात्वा तमेवोक्तवान्-मातङ्गसुतोऽयमिति जनमध्ये ममावर्णवाद समभूद् एतस्माच्चावर्णवादान्मा मोचय ततश्च द्वादश वर्षाणि गृहवास परिपाल्य प्रव्रज्या ग्रहीष्यामि ततश्च देवो वदति-'किं करोमी'त्यादि, शेप सुगमम् । 'अभओ भणती'त्यादि ( ३६८-९), त पशुमशुचि व्युत्सृजन्त दृष्ट्वा अभयकुमार उक्तवान्-अय पशुस्त्वद्गृहे रलानि मुञ्चति नाति देवानुभाव एवाय, किन्तु तथापि परीक्ष्यते, किरत्ति कथ परीक्षणीय इत्याह-भणितोऽसौ मातङ्ग इति शेप ॥'तस्स एगाए वायाए'इत्यादि ( ३६८-१६), तेन हि सुवर्णका- रेण गृहमानुपाण्यभिहितानि-अस्मै साधये भिक्षा प्रयच्छत, तैश्च कुतश्चित्कारणान्न तस्मैकेनैव बचनेन भिक्षा साधवे दत्ता, ततश्चासौ सुवर्णकार खयमेवोत्थाय भिक्षादानार्थ गृहमध्येऽतिगत -प्रविष्ट । 'पराणो दडो'इत्यादि (३६९-१४), स दत्त प्रधानो दण्ड -सामन्तोऽभूत् , कुलपुनकशब्देनेहाम्नायायातशेपसामन्तामात्यादयोऽभिधीयन्ते, ततश्चासौ तान् भेदयित्वा अग्रेतनराजान निष्कास्य स्वय राजा समभूत् ॥ सम्यग्वाद समाप्त ॥ 'नामग साहित्ते'त्यादि (३७१-२), सोऽह चिलातीपुत्रो यद्यस्ति भवता शक्तिस्तहि रक्षणीय सुसुमादिवस्तुजातमित्येव स्वनाम कथयित्वा धन सपुत्र आध- पित , अय च चिलातीपुत्र सहस्राराख्याष्टमदेवलोके समुत्पन्न इति र्पिणकार । प्रत्याख्यानद्वारे 'राया भोगलोलो' कीरिके वार २ पादुकानारिकायामिति-पादुकाच्छिद्रयो प्रवेशितवानित्यर्थ । अभ्युत्थाने सतीत्यादि (३६१-१), अत्र हेतुमाह-'विनीतोऽय मित्यादि, यदा ह्यसौ साधूनामभ्युत्थान अभिमुसोत्यानरक्षण करोति तदा रिनीतोऽय- मिति निश्चित्य साधवस्तस्मै धर्म कथयन्ति तत्कथनाचान्यतरसामायिकलाभोऽस्योपपद्यते, ननु च विनयोऽत्र पृथगुपात एव अभ्युत्थानमपि च विनयरूप तत्किमस्य पार्थक्येनोपन्यास ? इति, सत्य, किन्त्यम्युत्थानस्य प्रधानविनयादतारयाप- नार्थ भेदेनोपन्यास इति न दोष । 'देशविरतिप्रतिपत्तिपरिणामस्त्वित्यादि (३६१-९), अयमाशय -सर्पविरत सईसापद्ययोगविरतिलक्षणेकरूपत्वाद् झगित्येवैकसमयेनापि भवति कश्चित्मतिपत्त्यारम्भो, देशविरतेस्त्वनेकरूपत्वाइ यात्र- स्पर्यालोचयति केन रूपणासो मया प्रतिपत्तन्या तारदसों परिणामोऽन्तर्मुहर्तेन निप्पद्यतेऽत उक्त-देशपिरतिप्रतिपत्ति परिणामस्त्यान्तर्मुहनिक एव, हेतुमाह-नियमित्ता-नियता एव काचिद् द्वीन्द्रियवधादिनिवृत्तिलक्षणा या प्राणातिपातादि- निवृत्तिम्तद्रूपत्वादेशविरते , युकिमात्र चैतत् तत्त्व पुन केवलिनो विदन्तीति । 'तित्थपरपवयणे त्यादिगाथा (३६२-८ ), अत्र प्रवचनशब्देन तदन यरूपत्वात्सदो विवक्षित , श्रुत तु द्वादशा आचार्यो वैरस्वाम्यादि गणधरस्तु गौतमादि महद्धिकस्तु सामान्यसाधुरपि य आमापध्यादिलब्धियुक्त इति, शेष सुगमम् । 'शोभनमसन'मित्यादि ( ३६४-२०), कर्मणो जीवात्सकाशाद्य क्षेप स समास इति सम्बन्ध कया ?-उपशमविवेकसवरलक्षणपदत्रयप्रतिपत्ति- वृत्त्या, समासे हि 'दमदते मेयजे' इत्यादिनाथाया चिलातीपुत्र उदाहरण भविष्यति स चोपशमादिपदनयमतिपत्तिवृत्त्या स्त्रकर्ममत्यास करिष्यतीत्येवमुपन्यास इति । 'एएण रन आयत्तति (३६६-१३) एष एवं राज्यक्षमो न मपुत्रो । , मुख प्रतिमुख प्रतिसूत्र अनेकार्थाभिधायक सत् सारवद्भवतीत्येकमेव विशेषण, वाशब्दो व्याख्यान्तरसूचक । 'नियुक्ति- स्त्वि'त्यादि ( ३७६-२०), विचारशब्देनेह चालना गृह्यते । 'धारिणीसहिओ ओलोयण'मित्यादि (३७८-१७), अत्र भावार्थ -धारिण्या सहितो राजा अवलोकन-गवाक्ष गत , तत्र धारिणी कण्ट्वा गृहीत भिक्षामटन्त द्रमक ददर्श,त च दृष्ट्वा सानुकम्पा सती नदीसदृशा राजानो भवन्तीतिस्वभरिमभिहितवती, यथा हि नद्यस्तोयपरिपूर्ण समुद्रमेव जलेन पूरयन्ति तथा राजानोऽप्यैश्वर्ययुक्तसामन्तादिभ्यो द्रव्यजात ददति न पुनरीहविधरद्धेभ्य इत्युपालन्धवती । 'ताओ भत्तग नेच्छति'त्ति (३७८-२३ ), भोक्तु नेच्छन्तीत्यर्थ । 'नोस्कन्धो नोग्राम इतिवाक्यशेष' इति (३७९-२७), नोस्कन्धो नोग्राम स नैगमाद्यशुद्धनयमतेन जीयो नमस्कार इत्यर्थ ॥ तथा 'सम्यग्दर्शनसाहचर्यादि'त्यादि ( ३८१-२),न केवल ज्ञानावरणस्य दर्शनमोहस्य च क्षयोपशमेन साध्यत इति योगो, हेतुमाह-सम्यग्दर्शनसाहचर्याज्ज्ञा नस्य, एतदुक्त भवति-यद्यपि श्रुतरूपत्वान्नमस्कार श्रुतज्ञानान्तर्गतत्वान्मुख्यतया तदावरणक्षयोपशममेवापेक्षते तथापि दर्शनज्ञानयो सहचारित्वाद्दर्शनमोहक्षयोपशमेनापि साध्यते, अत उक्त-दर्शनमोहस्य च क्षयोपशमेन साध्यते इति । 'नाना- जीवान (पुनर)ऽधिकृत्ये'त्यादि ( ३८१-२०), उक्तमिद केनाप्यभिसन्धिना गम्भीरवचसा वृत्तिकारण, पर न सम्यग वगम्यते यतो नानाजीवानाश्रित्यैपा स्थिति किमुपयोगतो लन्धितो वा !, तत्र यदुपयोगतस्तर्हि पीठिकाया ज्ञानपञ्चक- विचारे मतिश्रुतज्ञानयो नाजीवानाश्रित्योपयोगो जघन्यत उत्कृष्टतश्चान्तर्मुहूर्तिक एवोक्को, नमस्कारस्यापि तदन्तर्गत यात्तत्कालप्रमाण एव स्याद्, अनेन त्वत्र जघन्यैवैपेत्यन्तर्मुहूर्त्तलक्षणा स्थितिरुक्ता उत्कृष्टतस्तु सर्वकालमिति कथ न इत्यादि ( ३७३-१२) स हि राजा भोगरोलुपतया अज्ञानादिदमचिन्तयत्-यदि असतो मम पुत्रो भविष्यति तर्हि बलान्मामपहरस्य राज्य गृहीप्यति ततो मम भोगा न भविष्यन्तीत्यवधार्य जातमात्रानपि पुत्रान् करचरणादीनपयाँ- पिछत्त्वा राज्यायोग्यान् करोति । 'कला'त्ति सौष्णिक पुष्पकारो नाम श्रेष्ठी तस्मिनेव नगरे परिवसति स्म, 'अमघ पउमाघई 'त्यादि (अमच्चो य गते पउमावईय भण्णइ-वृ०३७३-१३), देव्याऽमात्योऽभिहित -कामध्येक मपुत्र राज्ञा व्यङ्ग्यमान रक्ष ततो यथा भिक्षाभानन-स्थाल्यादि भिक्षाया आधारो भवत्येव मम पुत्रो रक्षित आवयोराधारी भविष्य- तीत्येतद् रहस्यगत रक्षाम इति । अज्झवसाण सम्मत्त । 'आरादेसादिवदिति (३७५-१), आर आत् एस् इत्येते आदेशा एतेषु च वर्णाना क्रमनिदशमात्र विद्यते न पुनरभिधेयतया कश्चिदर्थ प्रतीयते इत्येवम्भूत निरर्थकमभिधीयते । 'वाक्छलादीति (३७५-५ ), अत्रादिशब्दादर्थच्छलएरिग्रह , अन च द्वयेऽप्युदाहरण विवक्षया नयकम्बल इत्यायेकम पि भवति, अत्र हि नव कम्बो यस्येत्येव नकम्मर शब्दयोरेकवचनान्तत्वे नवशब्दस्य नूतनत्वाभिधायित्वे च विवक्षिते नवकम्बलशब्दयोर्वहुपचनान्तत्वकल्पने नक्शब्दस्य सङ्ग्याभिधायित्वे च परिकल्प्यमाने वचनार्थयोरपि छलनोपपद्यते, भेदेन गा किचिदुदाहरणान्तर स्वधिया घाच्यमिति । 'गोशब्दचदिति ( ३७६-८), गौशब्दो हि बहुपर्यायो वर्थ इति तात्पर्य "दिशि दृशि वाचि जले भुधि दिवि वनेशौ पशौच गोशब्द' इतिवचनाद एव सूत्रमपि वहथशब्दयुक्त विधेयमिति । 'प्रतिमुखमनेकार्थाभिधायक वा सारवदिति ( ३७६-१३), एतदुक्त भवति सारवद्विश्वतोमुर्ख चेति विशेषणद्वय स्वतन्त्रतया सूत्रस्प व्याल्यात, अथवैकर्मवेद सूत्रविशेषणमित्यनेन प्रतिपादयति, ततत्य योजना--विश्वतो.
, गतिपु शेपेषु चेन्द्रियादिद्वारेषु चरमद्वारपर्यवसानेषु सत्पद-नमस्कारलक्षणमाश्रित्य मार्गण-प्ररूपणा कर्त्तव्येत्यर्थ , काना श्रित्येत्याह-पूर्वप्रतिपनान् प्रतिपद्यमानकॉश्च, इयमत्र भावना-नरकगतौ नमस्कारस्य पूर्वप्रतिपन्ना नियमत सन्ति प्रतिपद्य मानकास्तु भाज्या , तिर्यग्गतौ पञ्चेन्द्रियेप्वेवमेव, विकलेन्द्रियेषु तु पूर्वप्रतिपन्ना कदाचिद्भवन्ति न प्रतिपद्यमानका एकेन्द्रियेषु तूभयाभागो, मनुष्यदेवगत्योस्तु नरकगतिवद्वाच्यमित्येव शेपेप्वपीन्द्रियादिद्वारेषु सत्पदप्ररूपणा कार्येति गाथा- दयार्थ । 'अनुक्तद्वारत्रये'त्यादि ( ३८२-६), अयमत्र भावार्थ -सत्पदप्ररूपणा तावनियुक्तिकृता 'गइ इदिए अकाए' इत्यादिना पीठिकाया सविस्तरमुक्तेति नेह प्रपञ्च्यते, द्रव्यप्रमाणादीनि तु द्वाराणि यद्यपि वृत्तिकृता तत्रैव भावितानि तथापि नियुक्तिकृता न साक्षात्तत्राभिहितानीति पूर्वमनुक्तत्वादिह तानि साक्षादभिधत्ते, अनन्तरया त्वेकयैव गाथया द्वारत्रय प्रतिपादयिष्यते, अतस्तदनुरोधादेव द्वारत्रयसङ्गाभिधान, यावता सर्वाण्यपि प्रायो द्रव्यप्रमाणादीनि द्वाराणि पूर्व साक्षादनुक्त्वादिहाभिधास्यन्त इति । 'अन्यथा क्षायिके'त्यादि (३८२-१८), एक इत्यनेनात्मनोऽरुचि दर्शयति, यतो नमस्कारो मतिश्रुतान्तर्गत इत्युक्त मतिश्रुते क्षायोपशमिक भावमपहाय न कदाचिद्वर्तेते, श्रेणिकादीना तु सम्यक्त्व चारिन वा यदि क्षायिकादिभावे वर्त्तते तर्हि क्षायोपशमिकज्ञानान्तर्गतनमस्कारस्य किमायात , तस्मात् क्षयोपशमभावे एव नमस्कारोऽस्य मतेनेत्यवसीयते, ये वन्यथाऽपि वर्णयन्ति श्रेणिकादीना ते तझावभावित्वमात्रतया सम्यक्त्वरूपताम प्यध्यरस्यन्ति नमस्कारस्येति अविरोध ॥ 'भत्तपाण च तत्थ विभाग'त्ति ( ३८५-२), विभागत कस्मिंश्चित्प्रदेशे लभ्यते कस्मिश्चिन्नेत्यर्थ । 'पत्थ अट्ट चाया वण्णेयवा इत्यादि ( ३८६-२२), इह यासु प्रज्ञापक प्रश्न वा शकुन वा - विरोध ?, अथ लब्धित स्थितिरियमुक्ता तर्हि तस्या सर्वकालभावित्वाजघन्यपदाभिधानमयुक्त, तस्मादिहर द्रष्टव्य-नाना- जीवानाश्रित्योपयोगापेक्षया जपन्यत उत्कृष्टत्तश्चान्तर्मुहूर्तमेव रब्ध्यपेक्षया तु सर्पकाल स्थितिरिति, यदनामेव गाथा विय. प्रवन्नाह चूर्पिणकारो-नाणाजीवे षडुच्च उवओगो जहनेण उकोसेण य अतोमुहुत्त लद्धीए सपद्धमिति एवम्भूतेष्यपि च । स्पष्टेषु चूर्ण्यक्षरषु केनाप्यभिप्रायेण वृत्तिकृतेत्थमुक्तमिति न ज्ञायते गम्भीराभिमायत्वात्तसामिति । अनेन चार्था- न्तरेणे'त्यादि ( ३८१-२२), अनेन नमस्कारस्य पञ्चविधत्वपतिपादनेन नम इति पदस्यार्थान्तरेणाईदादिना सार्द्धमादौ सम्बन्ध आदिसम्ब धस्तमाहेतियोग , कया वस्तुस्थित्या-परमार्थेन, तत एतदुक्त भवति-नम इति नेपातिकमेर पदमिति नास्य स्वरूपेण पञ्चपकारताऽस्तीत्येकस्वरूपस्यापि नम शब्दस्य पश्चप्रकारत्व प्रतिपादयति चेत्तहि सामादेव निश्चीयते आत्मव्यतिरिक्तार्थान्तरभृतार्हदादिपदपश्चकाभिसम्बन्धादेवास्य पञ्चविधत्वमिति । 'मतपय पडिव' गाहा 'सम्मत गाहा ( ३८२), व्यारया मागणत्ति अत्रानुस्वारो लुसो द्रष्टव्य क्रिया च स्वयमध्याहार्या, ततश्च नारकादिषु चत्तसपु । १ यद्यपि वत्तमानेषु बहुषु आदर्शपु यथाभिप्रेत एव पाटस्तथापि सूरिदृष्टे आदर्श भविष्यति पाठोऽन्यथाविध इति सर्वमेतदुदित, पाउश्चैव सातत्र 'नानाजीवान् पुनरपिटत्य जध पैोत्कृष्टतन्तु सर्वकालमिति' पर तत्रापि पूर्णिकारस्याक्षराण्यनुसृत्य नानाजीवाना. श्रित्य जप यकाल उपयोगापेक्ष उत्कृष्ट कालश्च लब्ध्यपेय इत्यर्थावबोधने न काचित् क्षति , नियुक्तिकारेण उपयोगस्या तमहर्वकालता प्रत्य- पादीति 'एपैवेति वाक्येनानूदिता जघ या, रब्धेस्तु निवेदिता पृथग, उपयोगश्चोत्कृष्टतोऽप्य तमुहर्तमानो नानाजीवानामविवक्षित प्रसिद्धे- रया पार बहुश उक्तत्वाद्वा, अत्र नियुक्तिकारेण जपयोविभागम तरैवैकजीवमाश्रित्य स्थितिरक्तातर्मुहूर्वरक्षणा।
इति । 'यट्टखिडति ( ३९५-११-बडुखेड), एकस्मिन् हस्ते गोलकद्वयमेकस्मिन् हस्ते गोलकत्रय दर्शयित्वा पुनरिन्द्र- जालप्रयोगेन केचिद् व्यत्ययेन गोलकान्यत्र दर्शयन्तीन्द्रजालिका तद् वट्टखिड्डमुच्यते ॥ 'आकरमुक्तिश्चिकणिके'ति ( ३९७-७), मुच्यते असाविति मुक्ति -कर्मणि तिप्रत्यय आकरे मुक्ति -परित्याज्य लोहकिट्टमित्यर्थ तद्धि गायेनेव परस्परमतिनिभृततया बद्ध भवतीति तत्रापि लोभशब्द प्रवर्तते, लुभ गाय इति व्युत्पत्ते । 'पोत्ताइ फालेऊण'त्ति ( ३९९-९), बहुमूल्यानि मार्गे सभयानीतिकृत्वा जीर्णचीवराणि पाटयित्वा एकैक खण्ड परिधाय प्रावृत्त्य च निर्गत इति भाव ॥ 'अचिअ च वट्टइत्ति ( ३९९-१४), अचित नाम दुभिक्ष तदासीदित्यर्थ ॥ 'सद्दवेहिणो यत्ति (४००-६), न केवल सरजस्का आनीता ये च शब्दानुसारेण शृगालादिजीव विध्यन्ति ते च दिक्पाला शब्दवेधिन श्चत्वार आनीता इत्यनापि सम्बध्यते । 'मायासवत्तीए य असमजसाए'इत्यादि (४०१-१३-तस्स मजूसाए ) मातृ सवक्या चास्य निमित्तमिति गम्यते विप प्रक्षिप्य मञ्जूपा नद्या प्रवाहिता ॥ 'अमाघाउत्ति (४०१-१६) कस्मिंश्चित्पु- ण्यदिवसे अमारी उद्घोपिता इत्यर्थ । 'अस्य भावार्थ'इति (४०३-१०), अस्य तत्त्वार्थभणितसूनस्य भावार्थ कारि- काभिरुच्यते, ताश्चेदानी कारिका यथावैषम्यसम्भवं व्यारयायन्ते-'सर्वाहारमियत्वविदिति (४०३-१४ ), सर्वेपा जीवाना आहारमियत्व वेत्ति स तथा यथा हि ममाहार प्रियस्तथा अन्येपामपि जन्तूना स एव प्रिय इत्येव जानन् स्वश रीरगतशोणितपानरूपाहारप्रवृत्ता दशमशकास्तान वारयेदित्यर्थ । 'सङ्गपङ्कसुदुर्वाधा' इति (४०३-१६), सङ्ग एव पङ्क सङ्गपङ्कः सुष्टु-दुखेन वाध्यते सुदुर्वाध सङ्गपन सुदुर्वाधो यासा ता सङ्गपड्कसुदुर्वाधा दुष्परित्याज्यसङ्गा इत्यर्थ । श्मशा पू पू० सत्तासुओवात तुगारो तुगारो सत्तासुओ रो उ वात उ प गजभो गृहीत्वा निमित्त किश्चिदालोचयति ता प्रज्ञापकापेक्षयाऽष्टौ च दिशोऽष्टौ च विदिशोभवन्ति, तामु यथाक्रमपोडशव यातान् निरूपयनाह-पाईणवाए'त्यादि, अत्र च स्थापना- पूर्व एतेषु पोडशवातेपु मध्ये य प्ररहणाना प्रतिकूलो बात स सर्वोऽपि कालिकावातसज्ञोऽवगन्त व्योऽनुकूरस्तु गजभ । 'करि- फलिडुत्ति ( ३९०-५), कलिकरण्डक इत्यर्थ । ६. नगा 'स्वगुणोपकारमूर्छात्मकत्वादिति (३९०-१२), स्वे च ते गुणाश्व-जातिसम्पन्नतादय- सओ स्तेभ्यो य आत्मप्रतिष्ठामात्यादिक उप कारस्तन्मूर्छात्मकल्पाद्, एतदुक्त भवति-मानस्तावत्स्व- द वात | गुणवहुमानात्मक प्रतीत एव, मायापि परवश्वनामिका स्वार्थलाभमृच्छितैरेव विधीयते, एव च स्वगुणोपकारमूछात्मकत्येन कृत्या प्रीत्यन्तर्गतत्वान्मानमाये लोभस्वरूपे एव, अत्र माना पीवाउ | दीना य प्रीत्यशस्तस्य लोभेऽन्तर्भायो. ऽप्रीत्यशस्य तु क्रोधे इत्येवमशकल्पना कृता, ऋजुसूत्र मतेन त्वखण्डरूपा एवं मानादय प्रीतिरूपा लोभे त एवाप्रीतिरूपा परिपूर्णा एव क्रोधेs न्तर्भयन्तीति उक्त न पुनस्तत्राशकल्पना कृतेति शब्दादीनामृजुसूत्राद्भेदोऽन्यथा वा सुधिया समुरप्रेक्षणीय इति ।। 'सो परिखिजइ भत्तेण मित्यादि ( ३९१-८), स हि राजा किलोपोपितस्तीर्थमिति कृत्वा वासुपूज्यप्रतिमान्तिके प्रव्रज्याग्रहणार्थ- मुञ्चलितोऽत प्रत्यारयानभगार्थ भक्तादिना ताभ्या निमन्त्र्यते । 'तो त माहणा पहए'त्यादि (३९३-७), ततस्त सुभूम ते ब्राह्मणा प्रहारै प्रहतवन्त ते च सर्वेऽपि प्रहारा मेघनादात्यविद्याधरेण तेषामेव ब्राह्मणानामुपरि पात्यन्त धात गजभो पीताउ प पीत ओ . नाश कृतो, यदिवाऽसौ तमपि कुर्यात्को निवारयेत्', तस्मान्ममेषोऽपि लाभो यदनेन जीवितनाशो न कृत , इत्येव भावना भावनीया, यतीना शास्त्रविहितत्त्वात् , यदाह-"अक्कोसहणणमारणधम्मब्भसाण बालसुलहाण । लाभ मन्नइ धीरो जहोत्तराण अभावमि ॥ १॥" किञ्च-क्षमायोगाद्गुणासे , भवन्ति हि क्षमावतामिह लोके यश कीादय परलोके च सुगतिमात्यादयो गुणा , 'क्रोधदोपत' इति क्रोधे सति दोष कोधदोप तस्माच्च क्षमैव कर्तव्या, सम्भवन्ति हि क्रोधव तामिहलोकेऽपि प्राणनाशाकीर्त्यादय प्रेत्य च नरकगमनादयो दोपा इति श्लोकार्थ । 'अजानन् वस्त्वि'त्यादि (४०३-२६), यद्यपि विवक्षित किञ्चिजीवाजीवादिवस्तुजिज्ञासु -वोद्भुमिच्छुर्न तत्स्वरूप जानाति तथापि न मुह्येद्वि- (दुवान्) जन्मापि विफल मम गर्भेऽपि कि नाह विलयमुपगत इत्यार्त्तध्यानरूपा विचित्तता न कुर्यादित्यर्थ , कथम्भूत 'कर्मदोपवित्' यो हि रागद्वेपोपहतैर्जन्तुभि अन्यजन्मनि यान्युपचितानि ज्ञानावरणादिकाणि तद्विलसितमेवेद नानात्मान विहायापर कश्चिदपराध्यतीत्येव कर्मदोष जानाति स कथमार्तरूपा विचित्ततामुपगच्छेत् 'प्रत्युत सद्बोधाव- रणकर्मक्षपणाय धर्मध्यानमेवानुतिष्ठेद्, अन्येपा च ज्ञानिना चतुर्दशपूर्वधरादीना सातिशयज्ञानमन्वीक्ष्य 'तथैवेति'यथा निन्दात्मरूपमोहपरित्याग पूर्वार्द्ध प्रतिपादितस्तथैव कुर्याद् 'अन्यथा नत्वि ति परेषु सद्बोधमात्मनि चाज्ञतामवलोक्य न मोहपरित्यागरूपप्रतिपादितोपदेशादन्यथा विधेय, नात्मनिन्दादौ प्रवर्तितव्यमिति भाव इति श्लोकार्थ । सर्वेऽपि चैते परीपहा 'ज्ञानावरणवेद्योत्था'इत्यादिना (४०४-२), चतुर्यु कर्मस्वन्तर्भवन्तीत्युक्त केवल विवृण्वता ज्ञानावरणा- न्तरायवेदनीयान्त विन एवोका न मोहोदयजन्या ,ते चामी द्रष्टव्या -'अरई अचेल इत्थी निसीहिया जायणाय अकोसे ।
नादिनिपद्यास्वित्यादि (५०३-१७ ), श्मशानादिषु समुद्भूतानुपसरनिको रागद्वेषविरहित क्षमेतति योग, कय म्भूतान्, १-अनिष्टेप्टान तत्रानिष्टा व्यन्तरादिकृताट्टहासादयस्तान अभी -निर्भय सन् सहेत, इष्टास्तु दिव्यागनामार्थ- नादयस्लान् अस्पृहो-विगततदभिष्वङ्ग सहेतेति यथासङ्ग्य सम्बन्ध , क सहेतेत्याह-'रुयादिकण्टकवर्जिते (४०३-१८), तत्र पर्जन वजितमभाव इत्यर्थ ज्यादय एव मोक्षपथप्रवृत्ताना विनहेतुत्वेन कण्टकर इव कण्टकास्पा वर्जित-अ भावस्तस्मिन् सति, एतदुक्त भवति-प्रथम स्थादिकण्टकाभाववत्यपि श्मशानादिस्थाने समानित यदि पश्चात्कयशिदाग तुका इष्टा अनिष्टा वोपसर्गा प्रादुर्भवन्ति तार सम्यगेवारतद्विष्ट सहेतेति श्लोकार्थ । 'शुभाशुभास्थि'त्यादि, मनोरमको जासु शय्यामु-वसतिषु लब्धामु सतीषु तत्र मनोज्ञाया मुखे समुपस्थिते सति सद्ग-तत्सुखाभिष्वन नेयात्-7 गच्छेत् दुरो च समुपस्थित्ते दु ख सहेत नोद्विजेतेति यथाक्रम सम्बन्ध , कि पुनश्चेतसा भावयन्निद कुर्यादित्याह-कि ममानया ( मनोज्ञया ) मनोज्ञया वा कर्त्तव्य ?, यत श्व-आगामिनि दिने त्याग्या परिहर्त्तव्येय, साधूनामेकावस्थिते- रभावात् कोऽत्र प्रतिवन्धो द्वेपो वेत्येव मनसा परिभावयेदिति इलोकार्थ । 'नाक्रुष्ट' इत्यादि श्लोक (४०३-१९), सुगमो, नवर 'साम्यादिति रागद्वेषविरहित सम उच्यते तस्य भाव साम्य तस्मात् , किमुक्त भवति ?-परेणाष्टोऽपि सम तामवलम्ब्य सहेत न पुनस्तमातोशेदिति । 'हत सहेतैवे'त्यादि (४०३-२०), केनचिलकुगदिना हत-ताडित सहेत न पुनस्त मन्त प्रतिहस्यात्, कथम्भूत ?-साम्यमिति पूर्वपत्ति साम्यचित् क्षमैव कर्तव्या न पर प्रति क्रोधो मनसाऽपीति, अत्रोपपत्तिद्वारण भावनामाह-'जीवानाशात्' यद्यपि लकुटादिना ताडितोऽह तथापि न ममानेन जीवित- (४०६-२४), ननु चापान्तरालिक स्वर्गादिफलमभिधीयते पातनाक्रमायातगाथाया तु 'जीव मोएइ भवसहस्साउ' इत्यनेन मोक्षरक्षण फलमभिधास्यते तत्कथ पातनागाथार्ययोर्न विरोध इति ', तदयुक्त, अभिप्रायापरिज्ञानात्, न ह्यत्र स्वर्गादिफलापेक्षयाऽपान्तरालशब्द उक्त किन्तु 'उप्पत्ती निक्खेवो पय पयत्थो' इत्यादिमूलद्वारगाथाक्रमेणार्हदादीना पश्चा नामपि नमस्कारस्य यत्समुदित पर्यन्ते फलमभिधास्यते तदपेक्षया मोक्षलक्षणमपीद प्रसङ्गत उच्यमानमपान्तरारिक विव- क्षितमिति न विरोध । 'धतपीति (४०७-१८) अत्यर्थमपि समर्थचित्तेनेत्यर्थ । 'तप्पणईण गाहा' (४०७-१८), यस्मादेव पूर्वोक्तमीत्या स एव शुभचित्तनिवन्धनत्वेनापत्कालाधुचित तस्मात् तम्-क्रनन्तरोक्त द्वादशाग श्रुतस्कन्ध प्रण- यन्ति-अर्थत सूत्रतो वा विरचयन्तीति तत्प्रणयिनो, यदिवा तस्य प्रस्तुतनमस्कारस्य योग्यास्तत्प्रणयिन उच्यन्ते अर्ह- दादय एव तेषा शुभेन चेतसा अयमेवाधिकृतनमस्कार कृतज्ञता कृतार्थता चात्मनो मन्यमानेनानुस्मरणीयो-विधेय इति गाथार्ध । 'अर्थत' इति (४०८-३), सिद्धशब्दाभिधेयतामात्रेणेत्यर्थ । 'कोकणा'इत्यादि ( ८०८-१७ कोंकण- गदेसे ), एकस्मिन्दुर्गे निवसन्त कुडणदेशोन्या पुरुषा सह्यनाम्न पर्वताद् गोधूमगुडघृततैलादिभाण्डमवतारयन्त्या- रोहयन्ति च । 'कुदुरकपडियोपिल्लुउत्ति (४०८-२०), कुकुडेन रत कुर्वता पातन्निद्रा त्याजित सन् इति भाव । 'रित्तत्थिकस्त'त्ति (४०८-२२), रिक्तस्य स्थितस्येत्यर्थ । 'अभुहिउ'त्ति (४०९-३), सोऽपि सिद्धकस्तत्रान्तरे सवेगमुपगत -प्रवज्या जग्राहेत्यर्थ ॥ 'सो य मूयभावेणे'त्यादि (४०९-७"), दासीसुत किल शिल्पविद्याध्ययन न कार्यते, ततश्च रथकारेण स्वपुत्रेप्वध्याप्यमानेषु स दासीसुतो मूकत्वेनावतिष्ठतेकिलाह न किश्चित्रणोमीति, अथ च सकार पुरफारे सम्मत्त अट्ठ मोहम्मि ॥१॥ एते सवऽपिपरीपहा कस्य स्वामिन कियन्त सम्भवन्तीति प्रतिपादयताह- 'चतुर्दशैत'इत्यादि (४०४-४), स इति सभवोऽभिसम्बध्यते । 'किण्वन्नण्ण'ति (४०४-१२), तिलसलेनेत्यर्थ ।। 'सिरिघरदिहत'मित्यादि (४०४-१८), श्रीगृह-भाण्डागारमुच्यते, तदृष्टान्तश्चाय-स क्षुष्ठको राजानमुवाच-यदि कश्चिद्युप्मद्भाण्डागार विनाशयति तहि भवन्तस्तस्य प्राणनिग्रहादिदण्ड कुर्वते नवेति वाच्य, कुर्म एवेति राज्ञोक्त भुलक आह-यद्येव मयाऽपि ज्ञानादिरत्नत्रयरूपात्मीयश्रीगृहलुण्टने प्रवृत्तेय दण्डिता न ममापराध इत्येष श्रीगृहदृष्टान्त । 'सो य किल सुसीस इत्यादि ( ४०५-२), स च किल चन्द्रगुप्तश्चाणक्यस्याज्ञाकारी सुशिप्य आसीद्, अन च चाणक्येन चिन्तित-मया तावदसी जैनधर्मे प्रवर्तनीय , केवलमुपायान्तरेण, अन्यथा मा पक्षपातिन निश्चेष्यतीत्यभिहित-राजन सर्पऽपि तीथिका आकार्य क्रमशोऽन्त पुरे धर्मदेशन कार्यन्ते, एतद्रूपदर्शनेन सविलासजल्पितादिभिश्च न क्षोभ्यन्ते तेपा विगतरागद्विपा सम्वन्धी धर्मास्त्वया कार्य इत्याह-'अतेउरधम्मकहण'मित्यादि । 'उस्सरिउ'त्ति (४०५-३), ओसरिओ-क्षणमेक स्थित्या शरीरचिन्तादिव्याजेन यतिक्षोभननिमित्त पुनरपि निर्गत इति भाव ॥'रायसन्नाय'मि- त्यादि (४०५-४), तेनेालुना राजविदित नगरे उद्घोपित-मम गृहे न केनचित्प्रवेष्टव्य सप्तवृत्तिपरिक्षिप्त गृह कारित । 'उद्देसिइ चेहए'त्यादि (४०५-१०), औद्देशिके स्निग्धमधुरादिके चितिते-केनचिहत्ते सति तया प्राभृतिकया अजी- र्णया सत्या ये शिरोवेदनादय समुपजायन्ते सामान्यतस्ते आत्मसवेदनीयोपसर्गा, साम्प्रत विशेषत आह-'ते चउ- बिहे'त्यादि 'सुत्तोधद्धोजाउ'त्ति (४०५-१२ ), चरणादिरवयव इति गम्यते । अपान्तरालिक नमस्कारफल मित्यादि प्रेप्यो यतस्तेन सममात्मीय प्रेषयाम । 'वणसडोत्ति, तस्य ग्रामस्य पूर्वस्या दिशि वनखण्ड आसीत् , स च पश्चिमाया दिशि प्राप्तव्य इति राज्ञा समादिष्ट, रोहकेण तु तत स्थानादुच्चाल्य तस्यैव वनखण्डस्य पूर्वदिग्भागे ग्राम सस्थाप्य राज- वचोऽनुष्ठित । 'क्षीरान चाग्नि विना सस्करणीय'मित्यादिष्टे उत्कुरुटिकाया रविकिरणतप्तकरीपपलालायुष्मणा सस्कृत- मित्याह-'परमन'मित्यादि (४१६-१५), 'चकमज्झभूमीए'त्ति (४१७-१), गन्त्रीचक्रोत्थापितरेखामध्येन सहि किल नोत्पथो नापि मार्गश्च, चक्राकान्तरेखाद्वयमध्यस्यैव लोकरूढ्या मार्गत्वादिति भाव । 'पडिक्कमोरूढो'त्ति (४१७-१- वृ० एडगारूढो), तदारुढो हि किलावनि पादाभ्या स्पृशति ततश्च न चरणैर्नापि यानेनेत्याराधित भवति । 'वासदेय- भडाण विफओ जाउ'त्ति (४१८-१), यावद्भाण्ड वर्षेण विक्रीयते तावदेकदिवसेन विक्रीतमिति भाव । 'उवामि'- त्ति (४१८-६), उष्ट्रा इत्यर्थ । 'लक्खाविउ त्ति (४१८-१६-वृ० लक्खाए विलिपित्ता)वैद्येन स कृकलासो लाक्षार से- नानुलिप्तो येन मदीयोदररक्तानुलिप्तोऽसाविति तस्य भ्रान्ति समुत्पद्यते । 'गयधयणगोलखभे खुडगमग्गित्थि पइ- पुत्ते' इत्यत्र (गाथा ९४० ) गयत्ति द्वारमाश्रित्य केचिन्न गजदृष्टान्त व्याचक्षतेऽपि तु गतगोदृष्टान्तमित्याह-'अन्ने गाविमग्गो सिलास त्यादि (४१९-१२ ) अत्र च भावार्थ -तस्करैर्गावोऽपहृतास्तासा च शिलानिचयाकीर्णमार्गेण नीतत्वात्सद नोपलभ्यते अपरस्य तु कस्यचित् स्वबुद्धिप्रकर्षादुदरावष्टम्भेनावाड्मुखनिपतितस्योदरे गवा पदानि प्रतिविम्मि- तानि तदनुसारेण मार्गमुपलभ्य निरतितास्तेन गाव इत्यस्योत्पत्तिकी । 'उवाहणाण भारेण उवहित्ति (४१९-१५), यदा ह्यसौ भण्डो देव्या निविपय समाज्ञातस्तत उपानद्रथितमाला वंशप्रान्तेजलम्ब्य देव्या समीपमागत , पृष्टश्च तया- . रण सर्वा शिल्पविद्यामवधारयतीति भावार्थ । 'किकम्मय त्ति (४०९-१५), किंकर्म गच्छन्तीति किकम्मंगा ,भरन्त कम- धिकार कृतवन्त इति पृष्टा । 'इमेण त सघाइय'मित्यादि (४१०-८), अनेन कोकाशयद्धकिना यदद्धनिप्पलमा सीञ्चक्र तत्परिपूर्ण निष्पादित, कीदृश च स्वविज्ञानातिशयात् कृत तदित्याह-ऊद्धीकृत्य प्रक्षिप्त सर याति पहतर भूदे- शमाकामति अग्रे च कुड्यादौ प्रतिघातस्थाने प्रस्खलित निवृत्त सत् न तवैव निपतति किन्तु प्रतिमुस निरत्तते यारतो भूभागात्प्रक्षिप्त तावन्त पुनरपि निवृत्त सदाक्रामतीत्यर्थ , ऊर्द्धस्थानेन च स्थित सन पतति कितु तथैर तिष्ठति, इतरस्य च तनगरवासिनो वर्द्धके सत्क यतेन घटित तत्किमित्याह-जाती'त्यादि (४१०-९) मुगम । 'माविसदा दोनित्ति ( ४११-१६), वे पापाणमयकुण्डिके तत्राभूतामित्यर्थ । 'तेसिं कप्पराण'मित्यादि (४१२-१), पापा काशेन गच्छत्पात्राणामग्रत सितवस्त्रपिधान पतगृहको गच्छति तम्मध्यस्थिता च टोप्परिका-कडाहिका कस्यचिदुपासकस्य गृहे गता, सा च सर्वप्रवरे आसने तैरुपासकै स्थापिता, अन्यथाऽनादरेण दृष्टा सती अगृहीत्वैव भकपानादिक स्वस्वा मिनोऽतिकमायाति सातिशयत्वादिति भाव । 'कट्ठविरूदगोत्ति-(४१३-१३ ), एकस्मिन्काष्ठे समारूढोऽन्यानि समा कर्पति । 'कादाचित्क वा कम्मत्यादि (४१५-३ ), यत् किल पीठफलकादिनिर्मापण तस्मिन्नेव क्षणे प्रारब्ध तस्मि नेव निप्पद्यते न पुन प्रासादादिवन्नित्य प्रतिदिन क्रियते तत्कादाचित्क कर्माभिधीयते, प्रासादादिनिर्माण तु बहूनि दिनानि यावनित्यव्यापार शिल्पमुच्यते । 'भरहदारण ति (४१६-८), भरतो-नटस्तरपुत्रेण । 'अगडे'त्ति (५१६-१४) राज्ञा समादिष्ट-कृप एक प्रेपणीयो, रोहणोप-आरण्यको ग्राम्यकूप एकाकी समागच्छन् विभेतीति भवद्भिर्नागरिककूप गरोचित इति मायायचोविरचना विधाय तस्यैव समीप गता नेतरस्येति, राज्ञाऽप्यवगत यदुतास्या अयमेव प्रिय इति भावार्थ । 'सित्थगकरोत्ति(४२१-१), मधुसिक्थकर सर्वप्रकृतिभ्यो राज्ञा याचित इति भाव । 'उन्भामिय'त्ति कुशीलेत्यर्थ । 'पडप्पाइय'त्ति (४२१-२), उपपतिना सार्द्ध निधुवनसमये उत्तानया स्थितया जाल्या मध्ये भ्रामर मधु दृष्टमिति भावार्थ । 'चाउत्तिए'त्ति व्यागुप्तया मधुसिक्त्थादर्शनेन व्याकुलया, अनेन सस्थानेन स्थिता दृष्ट्वा महुश्च- रितमसी ज्ञास्यतीति विचारशून्ययेत्यर्थ । 'पुरोहिओ निक्खेवए घेचूणे'त्यादि (४२१-४), एकस्मिन्नगरे पुरोहित प्रतिवसति, तत्समीपे च तीर्थयात्रादिप्रवृत्तलोका निक्षेपकान मुक्त्वा व्रजन्ति, स चान्येभ्य प्रत्यागतेभ्यस्तान समर्पयति, एकेन तु द्रमकेन यन्मुक्त तन्न प्रयच्छति, स च तदलाभासिशाचीभूतस्त पुरोहित स्वद्रव्य याचमानो मार्गे गच्छताऽमा. त्येन ददृशे, सजातकृपेण चानेन राज्ञ निवेदित, अन्यदा च पुरोहितेन नक्त राज्ञा सम धतक्रीडाप्रवृत्तेन हारिते सति स्वनामाद्वितमुद्रिका ग्रहणके सारिता, ताश्च पूर्वसङ्केतितपुस्पो राज्ञ सकाशाद्गृहीत्वा पुरोहितगृह ययौ, तन्मुद्रिकासाभि- ज्ञानेन च तद्भाव्या सकाशाद्रमकगृहीतद्रव्य समानीय राज्ञ समप्पितवान् , राज्ञा च स द्रमकनिवलक स्वद्रव्यभृत- निवलकाना मध्ये प्रक्षिप्त , स च द्रमक आकार्योक्त -अमीपा मध्ये यस्त्वदीयस्त गृहाण, तेन च प्रत्यभिज्ञाय स्वकीयो गृहीत इत्ययमन भावार्थ , एतदनुसारतश्च चूर्ण्यक्षराणि नेयानि । 'तहेच एगेण निक्खित्तति (४२१-९), तथैवेकेन पथिकेन कस्यचिद्वणिज समीपे सहस्रद्रव्यभृतनिवलको न्यासीकृत तेन च वणिजा स उत्सीवित शुद्धद्रम्मा स्वय गृहीता स च कूटद्रम्मै त , कूटाश्च किल निस्सारत्वात् स्वल्प देश रुन्धन्तीत्यधस्ताकर्त्तयित्वा सङ्कटीकृत्य पुनरपि सीवित किमेपोपानन्मारा', स प्राह-एपम्भूता निरामया तस्य राज्ञो देवी वर्तत इत्येवम्भूता त्यत्कीतिरित स्यानात् सपाल. कासितेन मया बहुषु दशेषु नतव्या, न चैतावदुपानद्व्यतिरेवण तावन्तो देशा पर्यटितु शस्या ततो देव्या चिलित- साम्प्रत तावदेष एवंतजाताति निर्गतस्तु सर्वत्र मा विडम्बयिष्यति तस्मादिदर तिष्ठवप इति भीतया तय घृत इति भावार्थ । 'हत्थो दूर पसारिउ त्ति (४२०-५), कारणिकहि द्वयोरप्यत्यन्तसदृश रूप दृष्ट्वा निश्चित-न न्यन्तरिकाम न्तरेणैवम्भूत सर्वावयपैरविसवादिरूप कश्चिनिवर्तयितु क्षमो, निसर्गेण हि यत्र द्वयो सादृश्य भवति तनावश्य कश्चिद- वयव कथञ्चिद्विसवादी भवति, नैवमत्र तस्मादनयोरेकयाऽपश्य व्यन्तरिकया भाव्य, पर काचिदिति न ज्ञायतेऽतलस- रिज्ञानार्थ तैस्तद्भ" दूर प्रेपित , ते च द्वे अप्यभिहिते-तस्य पुनरप्यत्रागतस्य सतो भवत्योर्मध्ये या प्रथममासन दास्यति तस्या एवासी भर्तेत्यभिधाय पुनरेवाकारित , तस्य चागच्छतो व्यन्तरिकयाऽपर्यालोचितकारित्वात् सहसा दिव्यानुभावन क्रमतिदूर प्रसार्यासन दचमतोऽवगत कारणिकैरेपा व्यन्तरीति भावार्थ । 'एच नाय (असहतेस) पुणोधि पट्टविऊणे त्यादि (४२०-१३ ), एव ज्ञातममात्येन योऽनया पूर्वस्या दिशि प्रेपित स द्वेप्यो, रानादयस्तु नेद श्रपति भणन्ति च-अवश्य द्वयोर्मध्ये एक कश्चनापि पूर्वस्यामपि प्रेपणीय किमन द्वेप्यस्य ?, इत्येव तेप्वश्रद्दधानेषु पुनरप्यमात्येन तद्वय पूर्वापर दिग्वत्र्तिग्रामयो प्रस्थाप्य तयो शरीरकारणवा सूचको युगपट्टी पुरपौ तद्गृहे प्रेषिती, ताभ्या च प्रत्येक तयशरीरकारणमात्यन्तिक तस्यै निवेदित, तया च लोकचित्तानुवृत्त्यर्थमुक्त-यद्यपि द्वयोरपि समानमात्यन्तिक शरीरकारण तथापि एष य पश्चिमाया दिशि प्रेपित स मन्दसहननोऽसमर्थो वेदनानिवहमधिसोटु अत स एव प्रतिजा- इत्येव चूडामणिपठितश्लोकोऽय द्रष्टव्य । 'पीओ आपुच्छइ-सम्भाव'मित्यादि (४२३-२०), द्वितीयो येन न सम्यगवगत स उपाध्यायं पृष्टवान्-ममानेन सार्द्ध सममेवाधीयानस्य न शास्त्रसद्भावमावेदयसि त्व, अस्य तु सम्यक्- कथयसीति त सकोपाभिसन्धिमालोक्योपाध्यायस्तौ पप्रच्छ-कुतो व्यतिकरादिदमभिधीयते , ताभ्या सर्व यथावृत्तभावेदित- मुपाध्यायाय, तत्रैक प्राह-मया घटस्य विपत्तिमालोक्य "तजाएण य तज्जाय' मित्यादि पर्यालोचयता वृद्धासुतस्य मरण मादिष्ट, अपरस्त्वाह-ममेरथमवगत, घटस्तावदय भूविकारो भग्न सन् भुव एव मिलित एव सोऽपि वृद्धासुतस्तदुद्भव- त्यात्तस्या एवं मिलिष्यति, यदुक्त-"तजाएण य तजाय"मित्यादि, गुरणा च स मन्दप्रज्ञ शिप्य उक्त -तजाएणेत्यादि श्लोको द्वयोरपि मर्यकरूपतया व्यारयात , स्वप्रज्ञादोपात्तु न तव सम्यक् परिणत इति कोऽत्र मम दोप इति । 'अत्य सत्थे-कप्पओ दहिकुडउच्छुकलावस्से'त्यादि (४२४-२), अर्थशास्त्र-नीतिशास्त्र तत्प्रावीण्ये कल्पको दृष्टान्त कथानक चेदमुपरिटाद्योगसङ्घहे पु न्यक्षेण वक्ष्यते, स्थानाशून्यार्थ च लेशत किञ्चिदुच्यते-पाटलीपुत्रनगरे नन्दाभि धानेन राज्ञा कल्पकाभिधानो निजामात्य कस्मिश्चिदपराधे सकुटुम्वोऽन्धकृपे प्रक्षिप्त , तद्भोजनार्थ च कोद्रवकूरभृत शरावक पानीय च किश्चित्प्रक्षिप्यते, तच्चात्पमिति वैरनिर्यातनार्थ जिजीविषु कल्पक एवैको भुङ्क्तेन शेपाणीति कल्पक वर्ज सण्यिपि मृतानि, नन्दश्च कल्पकवुद्धिवरेनैव राज्यमकरोद्, अतस्तमन्धकूपे क्षिप्त मत्वा समस्तप्रतिपक्षराजवग्ण पाटलीपुत्रे वेष्टिते नन्द कल्पक स्मृतवान् , कथित च तत्पुरुष -देव ! तत्र कूपे प्रक्षिप्त भक्तमद्यापि कश्चिद्गृह्णाति, तत कूपादाकृष्य कल्पक सप्रणय राज्ञाऽभ्यथितो-न भवबुद्धिमन्तरेणापदिय निस्तीर्यते तस्मात् कुरुष्व किञ्चिदुपाय, अत , द्रम्मास्तु वहुद्व्यत्वात्किल प्रभूतदेशे मान्तीति, पिपादे सञ्जाते कारणिक पुनरपि शुद्धद्रम्माणा सहये तु प्रति नामी निवरक सीवितु शक्यत अतो ज्ञात वणिग्विलसितमिदमिति भावार्थ । अन्ये वन्यथापि भावयन्ति, तच विस्तरभया नोच्यतेति । 'नाण तहेव निक्खेवतो इत्यादि ( ४२१-१२), अनापि कस्यचिद्वणिज समीपे शुद्धबहुमूल्यचनल- कादिद्रम्मस्वरूपनाणकभृतनिवरको न्यासीकृत , तेन पणिजा ते द्रम्मा बहुमूल्यत्वात्स्वय गृहीतास्तत्र च निरलके अल्पमूल्याशुद्धपणाभिध नाणक प्रक्षिप्त,स्वामिनि चागते समर्पितो निवल्क , तेन चोक्त-नेद मदीय नाणक, त्वया परा- यत्तितमिदमिति, विवादे सजाते कारणिकैरुत-भो पथिक ! कस्मिन् सवत्सरे त्वया इद अस्य समर्पित ?, कथितश्चानेन सवत्सर , तत कारणिणिर निर्भत्सितस्तस्मिन्काले पणाना निष्पत्तिरेव नासीद् आधुनिकत्वादमीपा, तदाऽविद्यमाना स्तवाननते कथ ममप्पिता , तस्माद्यदस्य सत्क नाणक तत्समर्पय, समप्पित च तत् वणिजा, दण्डितश्च राक्षेति भावार्थ , एतदनुमारतथूपयॆक्षराणि नेयानि । 'अन्नेवि मिक्वइतगा'इत्यादि (४२१-१५), यदा हि तेन भिक्षुणा तस्मै निक्षे पक समप्पित तदा द्यूतकारैरक्तम्-अन्येऽपि भिक्षयोऽस्माभि सह समायातास्तिष्ठन्ति ततस्तेऽप्यस्या युप्मन्मपाया सर्व सुवर्ण स्थापयिष्यन्त्यतस्तानप्याकारयाम इति ब्याजेनोत्थाय सर्वे निष्क्रान्ता इति भावार्थ । 'पिइमिस्सयत्ति- (४२२-७ ), मातापिनो पूज्यवचनमिद मातापिनादय इत्यर्थ । 'वहिपउत्त न उगमइति (४२२-१३ ), भर्तार मन्तरेण कलान्तरदत्त द्रव्य न रभत इत्यर्थ । 'परिभट्टउत्ति (४२२-१६) परिव्राजक । 'तजाण्ण य तजाय सिलोगोंति (४२३-१९), "तजाएण य तज्जाय, तन्निभेण य तनिभ । तारवेण य तारुव, सरिसे सरिय विणिदिसे ॥१॥"
इत्येव चूडामणिपठितश्लोकोऽयं द्रष्टव्य । 'पीओ आपुच्छह-सम्भा'मित्यादि (४२३-२०), द्वितीयो येन न सम्यगवगत स उपाध्याय पृष्टवान्-ममानेन सार्द्ध सममेवाधीयानस्य न शास्त्रसद्भावमावेदयसि त्व, अस्य तु सम्यक्- कथयसीति त सकोपाभिसन्धिमालोक्योपाध्यायस्तौ पप्रच्छ-कुतो व्यतिकरादिदमभिधीयते , ताभ्या सर्व यथावृत्तमावेदित- मुपाध्यायाय, तत्रैक पाह-मया घटस्य विपत्तिमालोक्य "तजाएण य तज्जाय"मित्यादि पर्यालोचयता वृद्धासुतस्य मरण मादिष्ट, अपरस्त्याह-ममेत्थमवगत, घटस्तावदय भूविकारो भन्न सन् भुव एव मिलित एव सोऽपि वृद्धासुतस्तदुद्भव- त्यात्तस्या एव मिलिप्यति, यदुक्त-"तजाएण य तज्जाय"मित्यादि, गुरुणा च स मन्दप्रज्ञ शिष्य उक्त -तजाएणेत्यादि- श्लोको द्वयोरपि मर्यकरूपतया व्यारयात , स्वप्रज्ञादोषात्तु न तव सम्यक् परिणत इति कोऽत्र मम दोप इति । 'अत्थ- सत्धे-कप्पओ दहिकुडउच्छुकलावस्से'त्यादि (४२४-२), अर्थशास्त्र-नीतिशास्त्र तत्प्रावीण्ये कल्पको दृष्टान्त कथानक चेदमुपरिष्टाद्योगसङ्घरेषु न्यक्षेण वक्ष्यते, स्थानाशून्यार्थ च लेशत किश्चिदुच्यते-पाटलीपुत्रनगरे नन्दाभि धानेन राज्ञा कल्पकाभिधानो निजामात्य कस्मिश्चिदपराधे सकुटुम्वोऽन्धकूपे प्रक्षिप्त , तद्भोजनार्थ च कोद्रवकूरभृत दारावक पानीय च किश्चित्प्रक्षिप्यते, तच्चाल्पमिति वैरनिर्यातनार्थ जिजीविषु कल्पक एवैको भुतेन शेपाणीति कल्पक वर्ज सण्यपि मृतानि, नन्दश्च कल्पकवुद्धिवरेनैव राज्यमकरोद्, अतस्तमन्धकृपे क्षिप्त मत्वा समस्तप्रतिपक्षराजवर्गेण पाटलीपुते वेष्टिते नन्द कल्पक स्मृतवान् , कथित च तत्पुरुषै -देव ! तत्र कूपे प्रक्षिप्त भक्तमद्यापि कश्चिद्गृह्णाति, तत कूपादाकृष्य कल्पक सप्रणय राज्ञाऽभ्यथितो-न भवबुद्धिमन्तरेणापदिय निस्तीर्यते तस्मात् कुरुष्व किश्चिदुपाय, अत , कल्पकेनात्मीयपुरुषान् प्रेप्य नदीपरतटावासितसमस्तप्रतिपक्षराजवर्गस्यारयापित-अग्भिागानापमारवाहमागमिष्यामि परतस्त्वात्मीयमन्त्रिण प्रेपणीया येन नदीमध्ये सन्धानमुच्यते, समायातास्तथैव, कल्पकेनोक्त-इक्षुकलापकस्य मुष्टिपद्धस्या- धस्तादुपरि च छिन्नस्य मध्ये कि भवति ? कुण्डे प्रक्षिप्तदनो पाऽधउपरिच्छिनस्य मध्ये किं भवति ?, इत्येवमसम्बद्ध जत्प किश्चिद्विधाय प्रतिनिवृत्त , तैश्च मन्त्रिभिर्गत्वाऽऽत्मीयस्वामिभ्यो निवेदित, ते च राजानश्चिन्तयन्ति नेत्वमसम्बद्ध कल्पको जल्पति कदाचिदपि, परमस्मदीया मन्त्रिणस्सऽपि तेन भेदिता , सम्भवति हि सर्व तत्पाघे सफलघुद्धिसम्मनपाद्, यदिनाऽसी जीवतीत्यस्माभिर्जातमभविष्यत् तदा विग्रहमपि नन्देन सम न कश्चिदकरिष्यत्, तस्मादिदानीमप्यपस- रणमेव श्रेय इत्येव विमृश्य सर्वे प्रनष्टा , इत्येव कल्पकस्य नीतिशास्त्रे प्रावीण्यमिति । 'लेरे जरा अहारसे त्यादि ( ४२४-२), य किल लाटकर्णाटद्रविडदेशजादिलिपीनामष्टादशकमपि वेत्ति तस्य नयिकी, अथवा कश्चिदुपाध्यायो राजपुनान् पाठयति, ते च दुर्लस्तित्वालाक्षागोरकै क्रीडन्ति न पुनरधीयते, अत उपाध्यायेन स्वबुद्धिप्रकत्तिथैव कीड- न्तोऽप्यमी यथा २ अक्षराण्येकद्विवाद्यवाश्च निप्पाद्यन्ते तथा २ भूमौ गोरकप्रक्षेप कारयित्वा समस्तलिपीगणितञ्च माहिता न च क्रीडारसस्तेपा निरद्ध इत्युपाध्यायस्य वैनयिकी। 'खायजाणएण भणिय'मित्यादि (४२४-३), सात- कूपवाप्यादि तत्स्वरूपनायकैन केनचिनैमित्तिकेन केपाश्चित्कूपखननप्रवृत्तपुरुषाणा कथितम्, एतावदरमवनौ खातायामत्र जलमु मीलयिष्यति, तैस्तावत्समधिक खात तथापि जल न प्रादुरस्ति, ततो नैमित्तिकाय तैरारयात-अतिक्रान्त भवत्क थित स्थान तथापि न पानीयमुन्मीलति, नैमित्तिकेन प्रत्ययाचि-यस्मिन्नेव प्रदेशे मया कथित तस्मिन्नेव जल केवल तवकस्मिन्पाश्च कूपतट ताडयत यूय थासकेन-बुद्दालकेनेत्यर्थ , तथैव तैरनुष्ठितम्, उद्भूत च तोयमिति नैमित्तिकस्य चनयिकीत्येव चूर्ण्यक्षराणि मन्तव्यानीति । 'अणेगआसावहो त्ति (४२४-६) अनेकानश्वानावहतीत्यनेकाश्वावह , तेन गृहे तिष्ठतोऽन्येऽप्यन्वा वहयो भवन्तीत्यर्थ गर्दभोदाहरणे-कश्चिद्राजा तरणवयस एव पुरुपान स्वसन्निधौ धारयति न पृद्धान, अन्यदा च सय कमपि शनुमनुधावितोऽसौ, अरण्ये च तोयमन्तरेण वाध्यमानार्या सेनायामवहुदृष्टत्त्वेन तरणपुरुषेषु जलस्थानान्यजानानेषु किमत्र कटके अस्ति कश्चिदृद्धो यो जलाशयान जानीत इत्येव राज्ञा पृष्ट, तन चैकेन पदातिना पितृभरोन गज्ञ प्रच्छन्न स्वपिता वृद्ध आनीत आसीत , तेन च पृष्टेन सताराज्ञ कथित-यत्र किल सरश्चरणा घातान्मयच्छन् सादर भूमिमाजिप्रति तत्र स्वल्पेऽपि खाते जलमवाप्यते इति वृद्धश्चति , तथैव च खानिते तस्य राज्ञस्तो- यशिरादर्शनमभूद, अन्ये त्याचक्षते-येन मार्गेण तोयगन्धमाजिवन्तो रासभाजग्मुस्तन्मार्गमाश्रित्य नीत समस्तमपि सैन्य तेन वृद्धन दृष्टश्च जलाशय इति, वृद्धस्य वैनयिकीत्येव चूपयॆक्षराण्युग्नेयानि । 'लक्षणोदाहरण' (४२४-८-लक्खणे वृ०), पारसविपये कस्यचिद्गुहे प्रभूतास्तुरङ्गमा , तेन चाम्वस्वामिना एतावदश्वसमूहमध्ये स्वेच्छयाऽन्यद्वय त्वया भृतौ वर्षान्ते ग्राह्यमित्युक्त्वा कश्चिदश्वरक्षको धृत , तस्य च तदुहिना सार्द्ध सङ्गतिरभूद्, वृत्तिकाले च समायाते अश्वरक्षकेन सा तदुहिता पृष्टा-अमीपा मध्ये कथय किमपि लक्षणयुक्तमश्चद्वय येन तद्ब्रह्लामि, तयाऽभिहितोऽसौ-सर्वेष्वश्वेषु अरण्ये विश्रब्धमुपविष्टेषु घोलचर्म-धर्ममयाधारविशेष स पापाणखण्डाना भूत्वा उपरिष्टादृक्षशाखातो मोक्तध्य तथा पटहस्तद- ग्रतो चादनीय इत्येव कृते यौन समुत्लस्सतस्तथा खुक्खुरकेण-चर्ममयेन पापाणखण्डभृतेन पृष्ठतो वाद्यमानेन सर्वानपि पाहय यौ शेपाश्ववाहनिकातोऽधिक निर्वहत तो द्वावपि गृहाण, तेन सर्व तथैव कृत्या वेतनकाले-मूल्यकाले अवस्वामी याचितो-ममामुकममुक चाश्च देहि, तुरगमस्वामी तु समस्तलक्षणयुक्ती ताविति कृत्वाऽऽह-एतदर्ज शेषान् मानपि गृहाण मिताभ्या करिष्यसि ?, स तु तदर्ज नापर कमप्यश्वमिच्छति, ततश्चाश्वस्वामिना स्वभार्योता-प्रदीयतामस्मै स्वपुत्रिका येन गृहजामातृत्व प्रतिपनो नाश्वौ गृहीत्वाऽन्यत्र व्रजति, सा च हीनोऽसाविति नेच्छत्यमुमर्य, ततोऽयस्वामी भार्याऽववोधाय वर्द्धकिसुत दृष्टान्तीकरोति, किमर्थमाश्रित्येति चेद् उच्यते-लक्षणयुचेन स्वगृहे घृतेन कुटुम्ब पनकन- कादिना वर्द्धत इति, साम्प्रत स एव दृष्टान्तो भाव्यते-एकस्य कस्यचिद् भागिनेयस्य मातुलकेन पर्द्धफिना स्वदुहिता परिणेतु दत्ता, गृहजामाता च कृत , कर्मा तर त्यसो न किश्चित्करोति, अतो वर्द्धकिदुहित्रा प्रेरित किमिति पुरपातरहित ।। परदत्तमुपजीवस्तिष्ठसि ? विधेहि किञ्चित्कर्मान्तरमिति, कुठार गृहीत्वा काष्ठकलनार्थमटवीं गत , स्वाभिलपितकाधप्राय भावाच्च प्रतिदिवस रिक्त एव निवर्त्तते, पष्ठे च मासे लब्ध कृष्णचित्रककाष्ठ, तन कुलक -कलशिकाचतुर्थांशरूपी धान्यमापकविशेषो घटित , तद्विवयार्थ च द्रन्यस्य लक्षण देय इत्युक्त्वा स्वभार्याऽऽपणपथे प्रेपिता, सा च तन्मूल्ये लक्ष याचमाना ठोकरपहस्यते, अपरस्तु बुद्धिमान् वणिक्कश्चित् कारणेनेह भवितव्यमिति विमृश्य यावत्तेन धान्य मिमीते १ तावन्न कथञ्चित्क्षीयते अतो धान्याचक्षयनिमित्त लक्षमपि दत्त्या तेन गृहीत , तत प्रभृति तेन सलक्षणजामातृकेन गृहे धृतेन सर्वमपि वर्द्धकिकुटुम्ब धनधान्यादिना वृद्धिमुपययौ, तथा त्वमपि निजदुहितर यद्यस्मै प्रयच्छसि तदाऽनेनास्मद्गृहे तिष्ठता समस्तलक्षणोपेतमश्चद्वयमपि तिष्ठति, तदश्वद्वयमाहात्म्येन च सर्वा सम्पद करस्था एव भवन्ति अस्माकमित्यादि - १ बहुविधमुक्त्वा दापिता तस्मै दुहितेत्यत्र अश्वाधिपतेर्वेनयिकीत्येव सभावार्था चूर्ण्यक्षरगमनिका । तेणसीवणीए'त्ति (४२५-१) तस्करसीवशिकया नष्टसीचन्येतियावत् । किमिति तेन वैयेन स्तोक विषमानीतमित्याशइक्याह-"ज फि बलुणे- त्यादि ( ४२५-६), यद्-यस्मात्कारणात् कि निस्सारण वस्तुना विपेणान्येन वा बहुनाऽपि क्रियते ? प्रतिपक्षदर्शनेनापि निस्सारण कि बहुना ? अपि तु प्रतिपक्षोऽपि सार एव प्रदर्शनीय स्वल्पोऽपि, यथा तेन वैद्येन विपप्रतिपक्ष स कश्चि प्रधान स्वल्पोऽप्यगदो दशितो येन शतसहस्रजन्तुवेभ्यपि विप झगित्येव निवत्तितं, तस्मान्न स्वल्प वहु वा वस्तु चिन्त नीय, कि तु विवक्षितस्य वस्तुनो य आयो लाभो निष्पत्तिरितियावत् तदुपाये यत्कुशलत्वं तस्यैव दर्शन-प्रकटन कर्त्तव्य, एतदुक्त भयति-किमल्पवहुत्यविचारेण ? येनैव विवक्षितकार्यनिष्पत्तिस्तत्रैव यतो विधेय इति भावार्थ । 'सुकिय भणति अहोसीपा साडी'त्यादि ( ४२५-१६), शुष्कामपि-अनार्द्रामपि स्नानशाटिका ते कुमारा शीतलामपि व्यपदि- पन्त , तृण च द्वाराभिमुख कृत्वा व्यपदिशन्ति अहो सुदीर्घमिद, क्रौञ्चनामा जीवविशेष स किल शेपदिवसेषु सानाव- साने मझरार्थमुपाध्यायस्य प्रदक्षिणीकृत्याऽऽरात्रिकवदवतार्यते तत्र च दिवसे विपर्ययेणावतारित , एव कुमारैरनुष्ठि तेऽवगतमुपाध्यायेन-कथमिति १ चेद् उच्यते-शीतला शाटिकेति चुवाणै कुमारै स्वमातापिनादीनि मा प्रति शीत- लानि-विरतानीति सूचित, दीर्घतृणदर्शनेन च मम पलायनार्थ दीप पन्था प्रदर्शित , क्रौद्यविपरीत्यावतारणेन तु मरणमावैदित मम, तथा चाह-'सीयाणति ( ४२६-२) श्मशानसात्कर्तुं मृगयन्ति-मारयितुमिच्छन्तीत्यर्थ , वैपरीत्येन हि कौशावतारणादिकृत्यानि किल मृतस्यैव क्रियन्ते न जीवत इति निश्चित्य प्रपलाययामास उपाध्याय इति, कुमाराणा वाहय यौ शेषाश्ववाहनिकातोऽधिक निर्वहत तो द्वावपि गृहाण, तेन सर्व तथैव कृत्वा चेतनकाले-मूल्यकाठे अश्यत्वामी याचितो-ममामुकममुक चाश्च देहि, तुरङ्गमस्वामी तु समस्तलक्षणयुक्तौ तावित्ति कृत्याऽऽह-एतद्वजे शेषान् मानपि गृहाण मिताभ्या करिष्यसि ?, स तु तदर्ज नापर कमप्यश्वमिच्छति, ततश्चाश्वस्वामिना स्वभार्योका-मदीयतामस्मै स्वपुत्रिका येन गृहजामातृत्व प्रतिपनो नाश्वौ गृहीत्वाऽन्यत्र ब्रजति, सा च हीनोऽसाविति नेच्छत्यमुमध, ततोऽयस्वामी भार्याऽयवोधाय बर्द्धकिसुत दृष्टान्तीकरोति, किमर्थमाश्रित्येति चेद् उच्यते-लक्षणयुन स्वगृहे धृतेन कुटुम्ब धनकन कादिना वर्द्धत इति, साम्प्रत स एव दृष्टान्तो भाव्यते-एकस्य कस्यचिद् भागिनेयस्य मातुलकेन पद्धकिना स्वदुहिता परिणेतु दत्ता, गृहजामाता च कृत , कर्मा तर (वसी न किश्चित्करोति, अतो बर्द्धकिदुहित्रा प्रेरित फिमिति पुरुपातरहित परदत्तमुपजीयस्तिष्ठसि विधेहि किश्चित्कर्मान्तरमिति, कुठार गृहीत्वा काठकर्तनार्थमटवीं गत , स्वाभिलपितकाठमात्य भावाच प्रतिदिवस रिक्त एवं निवर्तते, पष्ठे च मासे रब्ध कृष्णचित्रककाठ, तर च कुलक -कलशिकायतुर्थाशरूपो धान्यमापकविशेपो घटित , तद्विवयार्थ च दन्यस्य रक्षण देय इत्युक्त्वा स्वभार्याऽऽपणपथे प्रेपिता, सा च तन्मूल्ये लक्ष याचमाना लोकैरपहस्यते, अपरस्तु बुद्धिमान् वणिक्कश्चित् कारणेनेह भवितव्यमिति विमृश्य यावत्तेन धान्य मिमीते तावन्न कयश्चित्क्षीयते अतो धान्याचक्षयनिमित्त लक्षमपि दत्त्वा तेन गृहीत , तत प्रभृति तेन सलक्षणजामातृकेन गृहे धृतेन सर्वमपि वर्द्धकिकुटुम्ब धनधान्यादिना वृद्धिमुपययौ, तथा त्वमपि निजदुहितर यद्यस्मै प्रयच्छसि तदाऽनेनास्मद्गृहे तिष्ठता समस्तरक्षणोपेतमश्चद्वयमपि तिष्ठति, तदश्वद्वयमाहात्म्येन च सर्वा सम्पद करस्था एव भवन्ति अस्माकमित्यादि फोन मम दोष इति ?, एव विवादे द्वापपिराजधानी प्रति गन्तु प्रवृत्ती, मार्ग चाश्चापतितेन केनचिद् अकृतपुण्य पुमानु- फ-एन प्रपलायमानमव व्यावर्त्तय, तथैव तेन कृते मर्माहतोऽश्वो मृत तेनाप्यसौ गृहीत , एव त्रयोऽपि जना राजधान्या पहिलावटवृक्षस्याधस्तादानापुषिता, अपरेऽपि लोमन्धिका नटास्तत्रैवोपिता , अकृतपुण्यपुरुषेण चानयोर्यावज्जीव दासोऽह भविष्यामीति विचिन्त्य वटवृक्षे दण्डीखण्डेनोलम्बित, त्रुटिते च तस्मिन्नधोवर्तिनटमहत्तरो निपतता व्यापा दितो, अतस्तैरपि नटै प्रारब्धोऽसौ, तत सर्वेरपि यथावृत्तव्यतिकरेऽमात्यस्य कथिते तमकृतपुण्यपुरुप निष्प्रतिभ दीनव- |दनमनुकम्पास्पद दृष्ट्वा कृपया साततत्पक्षपातो निजगाद सचिवो-ददात्येप बलीवान केवल यैर्मुच्यमाना वाटके वली- पर्दा दृष्टास्तानि वलीवईस्वामिनो नेनाणि उत्सातयामि, अश्वस्वामिनो यया जिह्वयेदमुक्त-निवर्त्तयैनमश्व तामुत्पाटयामि ततो दास्यत्यश्वमसी, नटास्त्वभिहिता , तस्यैव वटवृक्षस्याधस्तादय शेते भवता मध्यात्कश्चिदुल्लम्बयतु इत्येवमभिहितास्त परित्यज्य सर्वं प्रणष्टा इति चूर्ण्यक्षरभावार्थ । 'डोवदृष्टान्तो' (४२७-९), यथा काचित्परिवेशनकी प्रथममेव जानाति एप एतावन्मात्रया दीयमानः सर्वेपामेकस्मिन्माने भविष्यति अतस्तावन्मान २ डोवे कृत्वा ददातीत्यर्थ । 'मौक्तिकदृष्टान्तों' (४२७-९), यथा कश्चिन्मौक्तिकानि शूकरवाले प्रोतयस्तथाऽऽकाशे मौक्तिकमुहालयति यथा शूक- रपालमुखेन तच्छिद्र सयुज्यत इति । 'पचउ'त्ति (४२७-१०), प्लवको-नट इतियावत् । तुन्नाकः अभ्यासोत्तरकाल पश्चादतिसूक्ष्माणि तूनयति यथा श्रीमन्महावीरसम्बन्धि वस्त्र धिग्जातीयेन तुनाकसकाशात् तथा तुन्नापित यथा न केनचिल्लक्षित, शूच्या च तुनाको निरीक्ष्य कश्चित्तावन्माने दवरक गृह्णाति यावता विवक्षितवस्त्रच्छिद्र पूर्यते न हीनाधि तथा सूचयता उपाध्यायस्यापि तथैव निश्चिन्वतो वनयिकी । 'नीनोदकोदाहरण' (४२६-२), काचिणिवाया चिरप्रोपिते स्वभर्तरि मन्मथव्यथित्तान्त करणा दास्या सद्भावभारयातवती-समानय कचिदुपपति, न दाफोमि मोदुमन झनिरोधमिति, तयाऽपि कश्चिदन्विष्य समानीत , स च नखप्रक्षालनाद्यावश्यकम्-अवश्यकरणीयतारूप कारितो रागीच गृह प्रवेशित , स च पानीय पातुमिच्छस्तदेव प्रत्यासन प्राप्त नासीद्वाऽन्यजलमित्यादिषुतश्चित्कारणात् नीमोदक पायित तञ्च किलोदक नीनमध्यवत्तित्वग्यिपसर्पशरीर स्पृष्ट्वाऽधस्तानिपपात, विपदिग्धजलपानाच मृतोऽसी, तया च यणिग्दपि तया रात्राचेच नगरपहित्तिदेवकुरिकाया त्याजित , त चाभिनवप्रक्षालितनख दृष्ट्वा नगरामात्येन नापिता सर्वेऽप्याका- र्योका-केन भवता मध्येऽस्य नखा प्रक्षालिता ? कस्मिन् वा देशे स्थितस्येत्याधापृष्टे तन्मध्यादेकेन जगदे-अमुकरणि- ग्दासीवचनात्सर्यमावश्यकमिद मया कृत,अत सा दासी राजपुरुपै महता, तया च वणिग्भार्या निरदेशि, सा चामात्येना- कार्य पृष्टा-किमिद ', तया कथित-न जानामि किश्चित्, केवल नीबोदक पीतमनेन निशाया, अतो निश्चितममात्येन-- भवितव्य नीत्रेषु विषधरेण एतन्मरणान्यथानुपपत्ते , प्रलोकितो नीवप्रदेशो दृष्टश्च त्वविपसर्प इत्येप चूर्ण्यक्षरभावार्थ । 'गौणे त्याद्युदाहारण (४२६-५), कश्चिदकृतपुण्यो य य व्यवसायमारभते स स विपद्यते, ततो मित्राद् याचितबलीवई सकल दिवस हल बाह्यति रात्रौ पुन समर्पयति, अन्यदा तु सन्ध्याया तत्समर्पणार्थमायातो मित्र च भुञ्जान दृष्ट्वा लजया न समीपमायात केवल तस्य पश्यतस्तदीयवाटके प्रक्षिता वलीवी, तेन च मित्रेण न महोपितास्ततो वाटका निर्गतास्तस्करैश्चापहता , ततोऽसौ अकृतपुण्यस्यैव पार्धे याचितवान् , स तु प्राह-मया तव पश्यत एव मुक्ता इति मम - दोपमुद्भाव्य चाणाक्येन सर्वोऽपि ग्रामो दाह प्रापित इति भावार्थ । 'इयपाउयाउ'त्ति-(४३७-१६-इदपाउ ० ), या पूर्वमिन्द्रकुमारिका इत्युक्ता चाणक्येन नगरात्स्वबुझ्या निष्कासितास्ता एव नामान्तरत इन्दपादुका इतीहावगन्तव्या इति उको बुद्धिपिचार ॥ न तु शुभस्य स्वरूपस्यैवेति (४३९-१९), एवम्भूतस्यैवाशुभरूपस्य ससारानुवन्धिन कण एव भयो युज्यते न तु यथा सर्वथा सन्तानोच्छेदवादिभि सौगते 'दिश न काश्चिदि'त्यादिवचनत शुभस्य जीवस्वरूपस्याप्युच्छेदोऽभ्युपगम्यत इत्यत्राभिप्राय इति । स हि योगनिरोध कुर्धन प्रथममेवेत्यादि (४४१-५), सहि भगवान् केवली योगत्रयनिरोध चिकीविषमिव मन्त्रेण प्रथममेव तावत्तव्यापार निरणद्धीति सम्बन्ध , तस्या-मन पर्याप्तिनिवृत्त शरीरसव्यपेक्षजीवस्य मनोव्यग्रहणशक्तिरूपाया योऽसौ वाद्यघटादिवस्तुचिन्तनरूपो व्यापार प्रथम तावत् तनिरुणद्धीत्यर्थ , केन कृत्येत्याह-अनुत्तरेणे त्यादि (४४१-७), अनुत्तरादिविशेषणविशिष्ट किल सिद्धानामपि वीर्य भवति व्यवच्छदार्थमुक्त करणवीयेण-शरीरजपीर्येणेत्यर्थ , तस्या व्यापार निरुणद्धि, या किमित्याह-याऽसौ शरीरे- त्यादि, पुनस्तामेव विशेषयति-'यथा पूर्वमित्यादि, किमर्थ पुनस्तव्यापार निरुणद्धीत्याह-तस्या-मन पर्याप्तिनिवृत्त- कारणभूत कर्म तेन जीवस्य य सयोगस्तद्विघटनाय, न ह्यविकले नत्कारणभृते मन पर्याप्तिनामकर्मणि तत्कार्यभूताया मनोव्यग्रहणशक्तनिरोध शक्य कर्तुमिति भाव । 'निरुध्य चेति, मनोव्यापार उपरक्षणत्वाद् वाकायच्यापार च निरुध्य तत शैलेशीभावनामेतीति सम्बन्ध , अथमनोव्यापारादिनिरोधे क क्रम इत्याह-पजत्तमित्ते'त्यादि (४४१-९), ग्यारया-पर्याप्तिसमर्थनोत्तरकालमेव जघन्ययोगिन सज्ञिनो यावन्ति मनोद्रव्याणि-चित्तावष्टम्भकमनोवर्गणादलिकानि .
कमिति । 'पल्लोओ रायगिह मित्यादि-( ४२८-११), चण्डप्रद्योतो राजा राजगृहमारणद्धि तदारामभूमी पप्रथम- मेव निधानानि स्वयमेव निक्षेप्याभयकुमारेण पश्चाझेदयित्वा तदीयस्कन्धाकारनिवेशज्ञायकपुरपपाचोदारयापित पण्डप द्योतम्य त्वदीयसामन्ता सर्वेऽपि श्रेणिकेन भेदिता , अन्यथा शोध्यन्ता तदीयावासभूमयो यदि श्रेणिकप्रयुगनिपानानि न लभ्यन्त इति, तद्वच श्रुत्वा प्रपलानश्चण्डप्रद्योत इत्यभयस्य पारिणामिकी । 'मुहमपडियाहित्ति (४३००३) यामु वचनोतिषु करमुक्षिप्योरिक्षप्यासभ्यवाक्य परो धृप्यते ता मुसमर्पटिकास्ताभिलविता-अपमानिता । 'उवयास करेइ'त्ति (४३०-५), स उदितोदयो राजा वैश्रमणाराधनायोपवास चक्र, वैश्रमणेनापि तदीयश्रावकत्वपरितोपित्तमा- नसेन धर्मरुचिराज. महृत्य स्वनगरे वाणारसीलक्षणे प्रविष्ठ । 'सहीवइस्स'त्ति (४३३-११), शलकीपतिरिति- नन्दस्य विरदमिद । 'पाओ पदमो उफियत्तीति (५३३-१४), प्रथम प्रतिज्ञाक उक्षिष्ठश्चेतसा अन्यदा तु तमेव प्रकट पठितवान् “कोशेन भृत्य"श्चेत्यादि । 'इमो य उपस्पृशती'त्यादि (४३४-७), चन्द्रगुप्त पसरसि भपे शित स्वय तु चाणाक्यस्तवीरे देवार्चन करोति, तत्र च किल मौनेनाह देवतामयामीति रयापयन् केचिन्नन्दपुरपेण चन्द्रगुप्त पृष्ट सन् शिरश्चलनसज्ञयैव कथयत्यग्रतोऽसाविति 'आणाए वसीहि अयगे'त्यादि (४३५-७), इह किलैकस्मिन् मामे भिक्षाटन दुर्घता पूर्व चाणाक्येन भिक्षा न रब्धाऽऽसीद् अत प्रत्यपकार करोमीति क्षुद्रादेशस्तद्मामे- यकाना दत्तो यथा चूतान् कर्त्तयित्वा वंशजालीना वृत्तिविधेया, ग्रामेयकै पुनर्न कञ्चनापि वशाना चूतैर्वृत्ति कारयति ततो रेखकदोपादेवाय व्यत्ययोऽभूदितिं विमृश्य वशैशूताना वृत्ति कृता, अतो मदीय वचोऽमीभिरन्यथा कृतमिति तमेव तदानन्तर्यवृत्तिरेव प्रतिस्खलनमित्येव सभावार्थमिद व्यारयेयम् , अत एवोक्त-सूक्ष्मधिया भावनीय'मिति । 'गतूण जोअण जोयण तु परिहाइ अगुलपुहुत्तमिति (४४३-१५), अत्रागुलपृथक्त्व जिज्ञासुना त्रैराशिकमनुसरणीय, तत्रेय करणकारिका-"आद्यन्तयोस्त्रिराशावभिन्नजातीप्रमाणमित्सा च । फलमस्य जातिमध्ये तदन्त्यगुणमादिमेन भजेत् ॥ १॥" भावना त्वियम्-अत्र सार्द्धद्वाविशतियोजनलक्षाणि गत्वा यद्यष्टौ योजनानि हीयन्ते तदैकस्मिन् योजने कि परि हीयते !, स्थापना- २२५००००।८।४] अत्र चान्त्येनैककेन मध्यवत्तिनो अष्टौ गुणितास्तावन्त एव भवन्ति एतानि चाप्टी योजनान्याधराशिना विभक्तव्यानि न च भाग प्रयच्छन्ति अतोऽङ्गलानि क्रियन्ते, तत्रैकस्मिन् योजने अष्टपष्टिसहस्राधि- कसप्तलक्षाण्यगुलाना भवन्ति अतोऽष्टसु योजनेप्वयमङ्गुलराशिर्भवति ६१४४०००, अस्य राशे सार्द्धद्वाविशतिलक्षस्व- रूपाधराशिना भागेऽपहते किथिन्यूनमङ्गुलजय लभ्यते तदेव चेहाङ्गुलपृथक्त्वशब्देनोक द्रष्टव्यमिति, इद चेहाविशेषेणो- फत्यादित्य व्यारयायते यायता प्रज्ञापनाया द्वितीयस्थानपदे मध्यभागवर्त्यष्टयोजनेषु हानिनिपिद्धैव अतस्तन्मतेन मध्य- भागाप्टयोजनयर्जा शेपक्षेत्रस्य हानिद्रष्टव्येति । 'पृष्ठतोऽद्धावनतादि'रिति (५४३-२८-पृष्ठतो वा अर्धा०), आदि- शब्दाबून्यस्तपृष्ठस्योत्तानस्य परिग्रह निपण्णश्योपविष्ट उच्यते । उत्कृष्टापि पञ्चधनु शतेभ्यस्त्रिभागे पातिते सति सत्रि- भागत्रयस्त्रिशदधिक धनु शतनयमानैव सिद्धानामवगाहना भवतीति । 'किह मरुदेवीत्यादि गाथा (४४४-१७), यद्युत्कृष्टतोऽपि पयधनुश्शतमान एव सिध्यति नाधिकमान तत्कथ मरुदेव्या मान पथविशत्यधिकपश्चधनु शतलक्षण- मुपपन स्याद् !, आचार्य आह-नाभे. कुलकरात्सकाशाद् येन किश्चिन्यूनासौ ज्ञातव्या, एतदुक्त भवति-यद्यपि पश्यवि तब्यापारश्च मनोगव्यव्यापारश्च चिन्तनीयानुकूलचष्टारक्षणो वा यापार भयति कैलिनोऽपि जयपन्यागातिगमये तायन्ति मनोद्रव्याणि तद्व्यापारश्च तावानेव भवति, ददमुक भाति-दोरेशीमाररा केपटी प्रथममेयापिन्त्यमाम- वीर्यविशेषाञ्झगित्येव पर्याप्तमात्रजयन्ययोगिसन्निपञ्चेन्द्रियमनोयोगतुल्य मनोयोग घरवि, ततश तस्मादपशिष्यमा मनोयोगाद् असर येयगुणविहीन प्रतिसमय निरन्धानोऽसख्येयसमये सर्पमपि मनोयोग निरणजि, अपशिष्यमानमरे योगात्प्रतिसमयमसरयेय २ भागमपनयनसख्येयसमय सर्वमपि मनोयोग निरणद्धीत्यर्थ इचि गायाद्वयार्थ । एर वारयोगमपि विशिष्टवीर्यविशेपासर्याप्तमात्रद्वीन्द्रियजय यवागयोगतुल्य प्रथममेव विधृत्य, तथा काययोगमपि प्रयमममयो पसूक्ष्मपनकजघन्यकाययोगतुल्य विधृत्य ततस्तदसोयगुणविहीन प्रतिसमय निरन्धानोऽमयसमयै सबै वाग्योग देहित्रिभाग च मुथन् सर्व काययोग निरणद्धि, निरुद्धा च शैलेशी प्रतिपद्यत इति गाथाचतुष्टयतात्पर्य । अन्ये वन्य- थापि व्याचक्षते, प्रज्ञापनादिभिर्विसपादित्वाच्च तनेह प्रदर्यत इत्यल प्रसङ्गेनेति । 'तदानन्तर्यतिरेव प्रतिस्खलन- मित्यादि { ४४२-२०), तस्य-अलौकाकाशस्थानन्तर्येण-अव्यवहितत्वेन या वृत्ति-अवस्थिति सैयालोफेन सिद्धाना प्रतिस्खलन न पुनस्यादेरिव स्तम्भादिना सार्द्ध सम्पन्धे सति प्रतिघात , सम्बन्धस्यैवानुपपत्ते , तथाहि-एकैकस्य जीव प्रदेशस्यैकैकैनालीकाकाशप्रदेशेन सह सम्बन्धो भवन समिना या भवेत् देशात्मनाया ?, यदि सर्वात्मनेति पक्षस्तदा जीयप्रदेशस्य सर्वात्मनाऽऽकाशप्रदेशेन सम्बद्धत्वादेकत्वमसङ्ग , अध देशात्मनेति पक्ष , तदा प्रदेशेष्वपि प्रदेशप्रसक्ति, तदयुक्त, यदाह-'पदेशामा निष्प्रदेशत्वादिति न हि प्रदेशेष्वपि प्रदेशा सन्ति इत्येवं पक्षद्वयेऽपि सम्बन्धाभावात् . मुलपृथक्त्यै कैश्चिजघन्य सप्तहस्तलक्षण मान हीनमपि स्याद्, उत्कृष्टमपि पञ्चधनुश्शतलक्षण मानमभ्यधिकमपि कैश्चि- द धनु पृथक्त्वैर्भवेदिति यथासङ्रय सम्बन्ध , ततश्च यद्यपि कैश्विद्धनु पृथक्त्वमरुदेव्या शरीरमानमभ्यधिक तथापिन कश्चिद्दोप इति गाथार्थ , किथ-सप्तहस्तमानादधस्तात् पञ्चधनुश्शतेभ्यश्चोपरि वर्तमानस्य यत्कस्यचिजीवस्य सिद्धिगमन तदाश्चर्यप्रायमिति यद्यपि सामान्यमुमुक्षुजीवशरीरमानप्रतिपादके सूत्रे न निवद्ध तथापि पश्चशतादेशवचनवत्प्रमाणयित- व्यमेव, न हि पञ्चशतान्यादेशाना क्वचित्सूत्रे निवद्धानि न च तानि न प्रमाणमिति, आह च-'अच्छेरयादि'इत्यादि, ४४४-२१), गाथा व्यारयातैव, नवरमाश्चर्यादीत्यादिशब्दात्प्रयिरलजीवभावित्वादिपरिग्रह । 'केनचित् प्रकारेणा- लौकिकेनास्थित'मिति ( ४४५-२), ननु यदिह सस्थान तत् तत्रापि धनप्रदेश सत् सिद्धानामनन्तरमेवोक्त, तथाहि- ज सठाण तु इह भव चयतस्स चरमसमयंमि । आसी अ पएसघण त सठाण तहि तरस ॥१॥ इति (गा० ९६९) कथं न विरोध ? इति, नैव, अभिप्रायापरिज्ञानाद्, यथा ह्यमूर्त्तत्वेन नभस स्वत आकाराभावेऽपि चतुरस्रगृहद्वाराद्यर्था- यच्छिजस्य तस्यापि परोपाधितश्चतुरस्राद्याकारता कल्प्यते तथा सिद्धानामपि प्रागौदारिकशरीरपरिच्छिन्नजीवप्रदेशापेक्षया परोपाधित सस्थानमुच्यते न पुनस्तेपा स्वत सस्थानमस्ति अमूर्त्तत्त्वात् सस्थानस्य च मूर्त्तवस्तुधमत्त्वादिति न कश्चिद्वि- रोध इति । 'सिद्धस्स सुहो रासी सबद्धापिडिओ जइ हवेजा' इत्यादि (४४६-१४) गाथाया सर्वाद्धाशब्देन सादिरपर्यवसित सिद्धसम्बन्ध्येव कालो गृह्यते न सामान्य सर्वोऽपि काल , तद्ग्रहणे हि वक्ष्यमाणमनन्तैर्वर्गमूलैरपवर्त्तनम- | सद्गत स्याद्, यदि हि सर्यकालसमयराशिना गुणयित्वाऽपि पुनरपवर्तनीयो राशि तर्हि तद्गुणनस्य कि फल ?, सिद्धसम्य- शत्यधिक पञ्च धनु शतानि नाभे शरीरप्रमाण तथा मरदेव्या अपि "सघयण सठाण उच्चत्त घेर फुटयरेहिं मम मित्यति देशात्तदेव प्रामोति तथापि पञ्चधनु यतमानवासी, सूने हि कियन्मात्रेण हीनाधिकऽपि लापरार्थमनेफस्थानेषु दृश्यन्ते एवातिदेशा इति भाव , अथवा भवतु नाभिशरीरप्रमाणातथापि करिस्कन्धावरूढत्यात्साचितगाना सिद्धति नययोपा. वगाहनाविरोध इति गाथार्थ । जघन्यावगाहनाया विप्रतिपत्तिमाथिकुपनाह पर -सतूसिणसु इत्यादि (४४४-१८), ननु प्रज्ञापनादिग्रन्थेषु जघन्यपदेऽपि सधहस्तोच्छूितस्यैव सिद्धिरता अत कथमिह जपन्यतो द्विहस्तशरीरमानस्य मुचि रुच्यमाना न विरुध्यत १, एव परेणोक्त पश्चा?नोत्तरमाह-'किले ति वृद्धवादसूचाया एव किल वृद्धा व्याचक्षते-सा प्रज्ञापनाद्युत्ता सधहस्तप्रमाणा जप यावगाहना तीर्थकृतामेव द्रष्टव्या, जघन्यपदेऽपि तीर्धकर सप्तहस्तमान पर सिद्ध- तीत्येवविपर्यवेतिभार , तीर्थकरव्यतिरकेण तु शेषजीवाना सिद्धरता-सिद्धिमासादयता जघन्यपदे यानोका द्विहस्तप्र- माणाऽवगाहना सैव द्रष्टव्येति वाक्यशेष इति गाथार्थ , के पुनस्ते ये द्विहस्ता सिद्धा इत्याद-'ते पुणे त्यादि (४४४-१९), ते पुनर्जघन्येन द्विहस्तप्रमाणा कृर्मपुत्रादय सिद्धा भवेयु , अन्ये पुनरभिदधति-सप्तहस्तप्रमाण एवं यो मयूरवन्धा- दिना सवर्य बद्धो यन्त्रे ग निपीड्यमान सङ्कुचितो द्विहस्तीभूत सन् सिद्धयति तस्यैव जघन्या द्विहस्तप्रमाणावगाहना प्राप्यते न पुन स्वरूपतोऽपि कश्चिट्विहस्त सिद्धरतीति गाथार्थ , किञ्च-प्रायोवृत्तिमाश्रित्य जघन्यतः सप्तहसा उत्कृष्ट- तस्तु पञ्चधनु शतानि सूत्रे मानमुक्त इतरथा हीनमप्यधिक वा कियताऽपि कस्यचित्स्यादेवेत्याह-बाहुलओ य'इत्यादि (४४४-२०), बाहुल्यमाश्रित्य सूत्रे सत हस्ता जघन्य पञ्चधनु शतानि चोत्कृष्ट मानमुक्तम् इतरथा कस्यचिजीवस्या- सवादि स्थाने २ प्रोक्तमेवेत्युक भवति येन च ग्रन्थेनोक्त स स्वयमेवोभ्यूह्यमिति । 'कुट्टिमादौ विचित्राणी'त्यादि ४४७-१०) शोकव्याख्या-कुट्टिमे-स्वच्छकान्तिभृन्मणिनिचयखचितभूतले आदिशब्दादादर्शगृहे च सझान्तानि विचित्राणि-विशिष्टनानावेपधारीणि विलासवन्त्यत एव लोचनानन्ददायीनि स्वकीयरूपाणि निजशरीराणि दृष्ट्वा द्रष्टव्य कौतुकनिवृत्तेस्त त्रानुत्सुको भवतीति श्ोकार्थ । 'अम्बरे'त्यादि (४४७-११), अम्बरशब्देनात्र मत्स्यमदोऽभिधीयते, स हि किरात्यन्तसुगन्धो भवति, शेष सुगमम् । 'वस्तुत सिद्धपर्यायेत्यादि (४४७-२९), यद्यपि सिद्ध कृतकृत्य उच्यते युद्धस्त्ववगततत्व इत्यादिक किश्चिदभिधेयभेद विभ्रति वक्ष्यमाणशब्दा तयापि वस्तुत -परमार्थत सिद्धपर्याया एव, एकस्मिन्नर्थे सर्पपा वृत्तत्वादितिभाव । 'आदिशब्दाव्यभूत आचार्य'इत्यादि (४४८-१४ ), यदा कश्चिल्लोको तरदर्शनप्रपनोऽपि विशिष्टधर्मकथाद्याचार्यकार्याक्षमो दृश्यते तदैव व्यपदेश प्रवर्तते-द्रव्यभूतोऽयमाचार्य , आचार्या भास इत्यर्थ इति । 'अन्ये त्वेव भेदमकृत्वेत्यादि (४४८-१७ ), अन्ये तु लौकिकलोकोत्तरभेदाद् भावाचार्यो द्विधे त्येव न भेद कुर्पते, किन्तु लौकिक सर्वोऽपि द्रव्याचार्यपक्षेऽन्तर्भवतीत्यभिदधति । 'योगप्राधान्यख्यापनार्थ मिति (५४९-२७), एतदुक्त भवति-यद्यपि “निधाणसाहए जोए" इत्युक्ते सर्वभूतसमताऽपि लभ्यते तस्या अपि निर्माणसा- धकरवात् तथापि निर्माणसाधकयोगेषु मध्ये सर्पभूतसमतैव प्रधान तदङ्गमित्येवं प्राधान्यरयापनार्थ "समा य सबभूएसु इत्यनेन तस्या पृथगुपादान कृतमिति । 'इहास्या गाथाया'इत्यादि (४५०-११), इहास्या "न सखेवो न वित्थारो" इत्यादिगाथाया सम्मन्धिना "न सखेको” इत्यनेन पाठेन सह विरध्यते, कि तदित्याह-लक्षण, क यदुक्त लक्षणमित्याह- विकारग्रहणे सर्वाद्धापिण्डित इति किमुक्त भवति ?--सर्वेणापि साद्यपर्यवसितेन कालेन यत्मुख सिद्ध प्रतिम:- यमनुभवति तद् यद्येकत्र सपिण्ड्यासत्कल्पनया राशि क्रियत इति, स च राशिरान्तवर्गापयतित इत्यनन्तैगमुटै- स्तापदपवत्तितो यावत् सर्वातालक्षणगुणकारेण यदधिक जातमासीत् तस्स सर्पस्याप्यपवर्त्तनेन समीभूत सिद्धत्वाध- । समयमात्रभाविसुखरूपता प्राप्त इत्यर्थ , एतावन्मानोऽपि सर्याकाशे न माति सर्यस्तु दुरापास्त एवेति ज्ञापनार्थ च पिण्ड- यित्वा पुनरपवर्तन सुखराशेरिति, एतदेव भावयति-'इह किल विशिष्टे'त्यादि (४४६-१७), एतदुफ भपति-सर्पस्यापि सुखशब्दवाच्यस्याहादरूपस्य सुखस्य सिद्धमुखमेव परमप्रकर्षप्राप्तं भवति, तञ्च केवलिप्रज्ञया परिच्छिद्यमान यावतोऽशान प्रयच्छति तावतोऽशा सर्यलोकालोकाकाशप्रदेशेभ्योऽप्यादिशब्दात् तत्पर्यायेभ्योऽपि भूयास इत्यनया किल कल्पनागिर- क्षयोत-सिद्धाण हो रासी सधागासे न माइने'त्यादि, अन्यथा यद्येव विवक्षामनपेक्ष्य मुख्यरूपतयेय सिद्धमुख सर्वाकाशे न मातीत्युच्येत तदा कथमिति सूरयोऽभिदधतीति सम्बन्ध , कि तदित्याह-नियते देशे-क्रोशषड्भागलक्षणे तेषा सिद्धाना अवस्थितिरिति, अयमभिप्रायो-याककल्पनाध्यतिरेकेण मुख्यवृत्त्यैव सिद्धस्य मुखराशि सर्वाकाशे न माती त्युच्येत तदा धमिणमन्तरेण धर्मस्याभावात् सिद्धोऽपि सर्वाकाशे न मातीति वक्तुं युक्त स्यात् तत्कथ पूर्वसूरय कोश- पइभाग एव सिद्धावस्थानमभिदध्यु तस्माद्यथोक्तविवक्षयैव "सिद्धस्स सुहोरासी"त्यादि अभिहितमिति स्थित, न चैतन्मया स्वमनीपिकयोच्यत इति दर्शयति-तथा चैत'दित्यादि (४४६-२१), विद्यन्ते-जायन्ते जीवादय पदार्था अनेनेति व्युत्पत्त्या वेदशब्देनेह सिद्धान्तोऽभिधीयते, ततश्च गौतमादिमहपिप्रणीते सिद्धान्तेऽपि एतत्सवादि-मदीयव्याख्यान सूत्रस्पर्शकानियुकिरारभ्यते-साम्प्रत सूत्रोपन्यासार्थ'मित्यादि ( ४५४-१०), सूत्रोपन्यासार्थ वस्तुत सूत्रस्पर्शनियुक्तिगतामेव गाथामाहेति सम्बन्ध, ननु "नदिमणुओगे"त्यादिगाथया न कश्चित्सूत्रावयव स्पृश्यते तत्कथमिय सूत्रस्पर्शनियुक्तिगतेत्युच्यते , इत्याशड्क्याह-प्रत्यासत्तियोगादिति, एतदुक्त भवति, अनया गाधया सम्बन्धे घटितेऽनन्तरमेव सूत्रस्पर्शनियुक्तिर्भणिप्यत इति यद्यप्यनया न कश्चित्सूत्रावयव स्पृश्यते तथापि सूत्रस्पर्शकनियुकेरत्यन्त प्रत्यासनेति वस्तुतस्तद्गतेत्युच्यते । 'अहीनाक्षरमनत्यक्षर'मित्यादि (४५५-१), यद्यष्ये- तानि पदानि पूर्व नन्द्यादौ व्यारयातानि तथापि मन्दस्मृतिशिष्यानुग्रहाय लेशतो ब्यारयायन्ते-अहीनाक्षर-यत्र हीनमक्षरं न भवति, अनत्यक्षर-यत्राक्षरमधिक न भवति, व्यत्यासितवर्णविन्यास व्याविद्धाक्षरमुच्यते उत्क्रमप्रोतरतमा- लावत् न तथा अव्याविद्वाक्षर, उपलशकलाकुलावनौ हलवद् यदधीयान स्खलति तत् स्खलित न तथाऽस्खलितमुच्यते, असदृशधान्यमीलकरद् यन्न वर्त्तते तदमिलितमिति आरयायते, प्राप्तराज्यस्य रामस्य राक्षसा निधन गता' इत्यादिवाक्य- पद् यदस्थानविरतिमन भवति तदव्यत्यावेडित, मात्राशकादिनियतमान प्रतिपूर्ण, उदात्तादिघोपसमन्वित प्रतिपूर्ण घोप वालमूकभणितवद् यदव्यक्त न भवति तत्कण्ठोष्ठविप्रमुक्तमुच्यते, वाचनोपगत नाम यद् गुरुदत्तवाचनयाऽधीत न पुन स्वयमेव पुस्तकमादाय पठितमिति ॥ 'अथवा पर सन्निकर्प'इति (४५५-५), यो विसन्धिभावेनोच्चारणरूप सन्नि- कर्प स वा सहितेत्यर्थ , पदानि किल विसन्धिभावेनोच्चारयिष्यन्त इति सहितापदयोर्विशेष इति । 'निवासचितिशरी- रोपसमाधानेप्चिति (४५५-२८), एतेष्वर्थेषु चिनोतेरादे को भवति, एते च सर्वेऽप्यर्था अत्र च कायशब्दे व्युत्पाघे LI छन्दोविचितिनाम्नि छन्द शाख इत्यर्थ , कस्माद्विरुध्यत इत्याह-अशम्मनियमात्-उन्द शाखें यमदाकक्रमनिय- मोऽस्ति यदुत गाथाया प्रथमाशकश्चतुर्मात्री विधेयो यथा-"नमिऊण जिणपरिदे" इत्यादिगाधास्वाद्योऽयकचतुर्मानो भवति तद्यथा-नमिऊ अस्या तु गाथायामाद्योऽक पञ्चमात्र प्रामोति तद्यथा-नसरो तस्मादिदेव पाटो द्रष्टव्यो-नवि liss २ सम्वेवो इत्यादि, एव च सति सपद्यन्ते चतस्रो मात्रा प्रथमाशे, तद्यथा-नविस, न च वरव्य पुरणार्थ एवायमपिशव्दो न पुन सार्थको, यदाह-विद्यमानार्थो द्रष्टव्यो, विद्यमानार्थता च समुच्चयरक्षणामनन्तरमेवास्य व्ययहितसम्बन्ध कृत्या वृत्तिकार एव यतोऽत्र न सक्षेपो नापि विस्तर इत्यनेन स्वयमेव दर्शयिष्यति, अत्राह-नन् यद्यपीत्यमतिविज्ञतामवलम्व्य भवद्धि प्रथमोऽश शोधित तथापीय गाथा शेपेप्वप्यशेषु नातीच लक्षणसवादिनी दृश्यते तथा अन्या अपि गाथा न खल्यापीया सर्वा अपि लक्षणसवाद विधति तत्किमनया चर्चया ?, सत्यमेव मन्यते इह यत्र क्वचिदा लक्षणविसयादो दृश्यते स सर्वोऽपि वर्तमानप्राकृतलक्षणग्रन्यापेक्षया एव द्रष्टव्य , चिरन्तनैस्तु लक्षणप्रन्यै सर्वोऽपि सवदत्येय, प्रकृत- गाधाप्रथमाशकस्तु तैरपि सह न सक्दतीति युत् चचितमिति । 'बाहिरारजत्ति (४५२-९-विवहाराहओ वृ०), वहिहि ण्डको व्यसनोपहत इतियावत् । 'सो सभतो चितेती'त्यादि ( ४५३-२), ततश्चानेन सभ्रान्तेन चिन्तित-किमन्या- म्येतानि पुप्पाणीति', सा च पृष्टा-कुतस्त्वया समानीतान्येतानि?, तया कथित-त्वया निरूपितघटाद्, अतस्तेन स्वय गत्वा निरीक्षिते दृष्टो घट पुष्पगत च वृन्तपत्रादि किञ्चित् तत्रैव स्थितम् । अक्खपडिय'ति (४५३-७), गोलकाकर्षण- क्रमेण कृतवारका । नमस्कारनियुक्ति समाता।
दन्यतरव्यारयागमुच्यते, अत सैद्धान्तिकी मुद्रेय, यदुत-सघरपि व्यारयाभि व्याख्याचतुष्टयमभिधानीय, तत सूत्र- स्पशिकनियुक्तियारयेया, यत्तु पुनरपि निर्युक्तो क्वचित्पदार्थाद्यभिधान तेन वृत्तिकारोक्कमेव स्पष्टीकरिष्यत इत्यदोष 'शलाकाशल्यकाद्गमहादीति (४५६-२४), तत्र शलाका-वशादिसम्बन्धिनी शल्यकाङ्गरुह-सहिका (शिहिका) शूरमुच्यते । आह-'इद नामकरणमेवे'त्यादि, नामकरणमेवेद, कि तद् ? इत्याह-'सज्ञाकरण'मिति (४५६-२५) यदिहोच्यते भवद्भि, कथमित्याह-पर्यायमात्रत -पर्यायमात्रमानित्य, सज्ञाशब्दस्य नामपर्यायत्वात् , सज्ञाकरणमित्य- नेन नामकरणमेवोक्त भवतीत्यर्थ । 'सज्ञाकरण त्वन्वर्थत' इति, क्रियतेऽनेनेति करण, योऽय करणशब्दस्य प्रतीय मानोऽर्थस्तमाश्रित्य सज्ञाकरणमिह गृह्यते, कुत एतदित्याह--सज्ञाया करण सज्ञाकरण, द्रव्यस्य सज्ञया निद्दिश्यमान त्यादिति, एतदुक्त भवति-यदि सज्ञा चासौ करण चेति कर्मधारयसमासाश्रयणात्सज्ञामात्रस्यैवाभिधान स्यात् तदा न स्यादपि नामकरणादस्य भेद , तच्च नास्ति, यत सज्ञया करणमिति तृतीयात पुरुषाश्रयणात्सज्ञाकरणशब्देन द्रव्य पाइ छकायभिधीयते, तच्च करणशब्दाभिधेयार्थरूपतया द्रवणपरिणामस्वरूपमित्य वो लभ्यते एवेति, अत स्थितमिद-नाम- करणमपि यत्सान्यर्थ तत् सज्ञाकरणमिति परिभाषित, शेष त्वन्वर्थशून्य नामकरणमिति, भाष्यकारेणाप्येतदेवोक्त- 'सना णामति मईत्यादि (४५६-२६), सार्द्धगाथाव्याख्या-सज्ञाशब्देन नामैवोच्यते, ततश्च सज्ञाकरणस्य नामकर- णात कश्चिद्भेद इति परस्य मति स्यादित्येव परमतमाशङ्कयोत्तरमाह-यभवताऽभिहित तन्न, सज्ञाकरणनामकरणयोर- त्यन्तभेदात्, एतदेवाह-'नाम जमभिहाणति (४५७-१), यद्-यस्मात्कारणानाममिति-नामकरण-अभिधान घट त एवेति यथाक्रम दर्शयति-जीवस्य निवासादि शरीर कायोऽभिधीयते, कुतो, जीवस्य निवासादिति, माण्यपि पञ्चम्यन्तपदान्येव योजनीयानि, एतदुक्त भवति-यदा जीवनिवासत्वेन कायो विवक्ष्यते तदाऽत्रापि निवामलक्षणोऽयों लभ्यते, तथा चितिशब्देनापि निचयोऽभिधीयते, ततश्चात्रापि यदा पुद्गर निचयः कायशब्दस्याभिधेयतया विवक्ष्यते तदा चित्यर्थोऽपि लभ्यते, पुद्गलविशरास्ताया च कायशब्दस्याभिधेयतया विवक्षिताया शरीररक्षणोऽर्थ प्राप्यते, यदा च तेपामेव पुद्गलानामपयवेषु करचरणादिपु समाधान सद्भातो मीरन कायशब्दाभिधेयतया चिन्त्यते तदाऽवयवसमाधान- रक्षणोऽर्थ प्राप्यते, चीयते पुद्गरैरवययसमाधानद्वारेण निवर्त्यत इति काय इति भाव । 'जीवपद्धा जीवसम्प्रयुक्ता- श्चेति (४५६-३ ), तत्र वद्धा-शिथिलवन्धनपरिणत्या सगृहीतमात्रा सप्रयुकास्तु त एव निविडयन्धनपरिणत्या आत्म 3 सास्कृता , अथवा वद्धा कायरूपतया परिणतिमात्रमानीता सप्रयुकास्तु कायनिवर्त्यधावनवल्गनादिक्रियाया व्यापारिता उच्यन्ते इति । 'अक्खलियसहियाईवक्खाणचउकए दरिसियमी'त्यादि (४५६-१०), ननु यद्यस्खरितसहितादि- व्यारयाचतुष्टये ददिशते सति सूत्रस्पर्शकनियुक्तेरयसरस्ताहि तस्या चारनाप्रत्यवस्थाने एव वक्तव्ये प्रामुत , शेपव्याख्यान- चतुष्टयस्य वृत्तिकृताऽपि दशितत्त्वात् , ततश्च यत् तस्या करणे भये य अते' इत्यादिना पददर्शन पदार्थकथन पदविग्रहकरण या कि करिष्यति ', तत्सर्वमतिरिच्यते, अथ तस्यामुच्यते तत्सर्व तहि वृत्तिकृता यत्तस्य स्वरूपमाविष्कृत तत्कथ न निष्फलमिति, सत्यमेतत् , किन्तु यद्यप्यस्या सूत्रस्पशिकनियुक्तौ प्राय सण्यपि व्याख्यानानि दर्शयिष्यति तथापि नाय सर्वत्र नियमो, यत स्थानान्तरे सूत्रस्पर्शनियुक्तिषु कचिचालनामत्यवस्थाने एवाभिधीयते, क्वचित्तु पदार्थमानायेव किञ्चि- त्वात् न खौदारिकवत् तयो सर्वथा परित्यकयो पुनर्भवान्तरसभवोऽस्ति येनाद्यपुद्गलग्रहणलक्षण सघातकरण स्यात्, सत्यमेतत्, किन्तु प्रयाहापेक्षया तयोरनादित्व, इद चोक्त व्यत्स्यपेक्षया, तथा च सति यन्मनुष्यादिभवे समुत्पन्नमात्रस्त योग्यपुद्गलग्रहण करोति तत् तद्भवापेक्षयाऽऽद्य तैजसकार्मणयो पुद्गलसघातकरणमुच्यते, न तु पूर्वभवसम्बन्धिशरीर सर्पथा परित्यज्योत्तरभवशरीर गृहृतो य एकसामयिकपुद्गलग्रहणलक्षण सिद्धान्तपरिभापित सघात स इह गृह्यते किन्त्वाद्यपुद्गलग्रहणमात्र, तच्च विवक्षितभवापेक्षया तयोरपि विद्यत इत्यदोप । 'अथवेदमन्यादृक् त्रिविध करणमि'- ति ( ४५८-२१), एतदुक्तं भवति-"जीवप्पओगकरण दुविह मूलप्पओगकरण चे' त्यादिना तावदेकया भङ्गयों दशित जीवप्रयोगकरण, इदानीं तदेव प्रकारान्तरेण प्रदर्यत इति । 'इह च सर्धजघन्यमायुष्क क्षुल्लकभवग्रहण'मित्यादि (४५९-७) अत्र यदानापानकालस्य सप्तदशभाग इत्यभिहित तत् स्थूलन्यायमाश्रित्य, सूक्ष्मेक्षिकया तु किञ्चिन्यूनोऽसौ द्रष्टव्यो, यत एतस्यायमानयनोपाय -इह किलैकस्मिन् मुहूर्ते पञ्चपष्टिसहस्राणि पञ्चशतानि पत्रिशदधिकानि क्षुल्लक भवग्रहणाना भवन्तीति वृद्धसम्प्रदाय , तदुक्त-"पन्नद्विसहस्साइ पचेव सया हवति छत्तीसा । खुड्डागभवग्गणा एगमु- हुत्तमि एवइया ॥१॥" आनापानाश्चैकस्मिन्मुहर्ते त्रीणि सहस्राणि सप्तशतानि त्रिसप्तत्यधिकानि भवन्ति, यदाह- तिनि सहस्सा सत्त य सयाणि तेवत्तरि च ऊसासा । एस मुहुत्तो भणिओ सहि अणतनाणीहि ॥ १॥ ततश्चानेनाना- पानराशिनाऽनन्तरोपदशिताष्टकभवग्रहणराशेर्भागोऽपह्रियते, तद्यथा- ३७७३| लब्ध |१७उद्धरितस्त्वय राशि (३३७३, अन च यदि कश्चित्सूक्ष्मेक्षिकतया ज्ञातुमिच्छति तदा त्रयोदशशतानि पञ्चनवत्यधिकानि पुनरपि शतद्वयेन पट्पञ्चाशद- मात्रमाच्यते, अर्थानपेक्षककाररेफ्णकारस्वरूपवर्णत्रयनिप्पायर्णालीमानमेगाभिधीयत इत्यर्थ , यदा तदधरिफडे-कर णशब्दाभिधेयार्थविकले जीवादी करणमिति नाम मियत तनामकरणमुच्यते, एतस्माच द्विभेदादपि नामकरणात् मशा करण भिद्यत इति दर्शयति-द्रव्य पुनर्यत्सज्ञाकरणशब्देनाभिधित्सता पलुकरणादि रूतपृणिकार ( दिन ) उनकादीत्यर्थ , तद् द्रवणपरिणाम करणशब्दाभिधेयार्थरूपतया परिणतिस्वभावमित्यर्थ अतोन तद्रव्य पेलुकरणादिक तदर्थशून्य-करण- शब्दार्थशून्य न वा शब्दोऽर्थानपेक्षवर्णावलीमात्रलक्षण ,एव च नामकरणभेदद्वयादपि सज्ञाकरणस्य भेदो दलितो भवतीति गाधार्थ ,आह-ननु यदि तद्रव्य पेलुकरणादि करणशब्दार्थशून्य न भवति किन्तु सान्वर्थ तहि भास्करणमेव तत् किमिति द्रव्यकरणाधिकारे पठ्यत इत्येतदेवाह-'जइ न तयत्यविहीण'मित्यादिगाथा (४५७-२) व्याख्या-यदि तदर्थवि हीन-करणशब्दार्थविहीन न भवति द्रव्य पाइलकादीतिशेष 'तो'त्ति तत किं-कस्माद्धेतो द्रव्यकरण तत् न तु मारकर- णमिति ?, ए च परेण साक्षेप पृष्टे सत्याहाचार्य -'जतो'त्ति यद्-यस्मात्कारणात् तेन पाइसकादिना करणो द्रव्य- कटादिक क्रियते तस्मात्तद्रव्यकरणमुच्यते, एतदुक्तं भवति-द्रव्यस्य करण द्रव्यकरणमित्येव व्युत्पत्त्यर्थमाश्रित्य द्रव्यप्रा. धान्यविवक्षया तद्रव्यकरणमुक्तमिति, ननु द्रव्य क्रियतेऽनेनेति द्रव्यकरण तदस्तु, सज्ञाकरणं तु कया विवक्षयोग्यत इत्याह-संज्ञाकरणमिति च करणरूदित इति, एतदुक्त भवति-तेपा हि पेलुकरणादीना करणमिति सज्ञा क्वचिद्देशे रूढा, अतस्ता रूढिमाश्रित्य सज्ञाविशिष्ट करण सज्ञाकरणमित्युच्यत इति गाथार्थ ॥ पचानामौदारिकाशिरीराणामाध सहातकरण मित्यादि (४५८-११), ननु चात्र यदुक्तमाद्य सङ्घातकरणमिति तत् तैजसकार्मणयोर्न घटते अनादि . यदि परभवप्रथमसमये प्राक्तनशरीरपुद्गलाना सर्वपरिशाटोऽभ्युपगम्यते हन्त तहि यदा कश्चिजीवो निर्विग्रहतो-विग्रह मकृत्वा ऋजुश्रेण्येवोत्पद्यते तदा तस्मिन्नेव समये अग्रेतनशरीरपुद्गलाना सर्वसङ्घातोऽप्यभ्युपगन्तव्य एव, भवत्वेव को दोष इति चेद् अत्राह-ननु सर्वपरिशाट सर्चसघातश्चेत्येतद्य समय इत्येकस्मिन्नेव समयेऽभ्युपगम्यमान विरुध्यते, युग पदायुयानुभवप्रसङ्गात् , नचैतत्सिद्धान्तेऽभ्युपगम्यत इति गाथार्थ । अत्राचार्यो निश्चयनयमतेनैवोत्तरमाह-जम्हा विगच्छमाण'मित्यादि (४५९-१७ ), यस्माद् विगच्छद्विगत उत्पद्यमान चोत्पन्न तस्मात् परभवाद्यसमये सर्वमोक्षस- दानयोर्न कश्चिद्विरोध , एतदुक्त भवति-निश्चनयमते प्राग्भवायु पुद्गला अपनीयमाना अपगता एव द्रष्टव्या , तत्कथ मागामिभवायु पुद्गलैरत्पने सहकस्मिन् समये तेपामनुभूयमानता समस्ति येन विरोध स्यादिति गाथार्थ । आचार्य एवा भ्युच्चयदूषणमार-'चुतिसमये'त्यादि (४५९-१८), व्यारया-प्युतिसमये इहभवायु पुद्गलसर्वपरिशाटसमये तावदि- हभयो न भवत्यय, कुत ?-इहभवसम्बन्धिदेहविमोक्षात् सर्वपरित्यागेन परित्यक्तत्त्वाद्, यथाऽतीतजन्मनीहभयो नास्त्य प्रत्यदेहाभावात् तथा च्युतिसमयेऽप्यसौ न भवत्येव, इहभवदेहाभावस्याविशेपाद्, एव च सति यदि तस्मॅिश्युतिसमये परभवोऽपि भवता नाभ्युपगम्यते तदाऽसौ ससारी जीव को भवतु ?, इहभवत्वस्य तावद्युत्तित एव निषेधात् परभवत्वस्य तु त्वयाऽप्यनग्युपगम्यमानत्वात् निर्व्यपदेश्य एवासौ स्यादिति गाथार्थ ॥ अत्राह पर --'णणु जर विग्गएकाले'इ- त्यादि (४५९-१९), नन्विति आक्षेपे, ननु यथा विग्रहकाले-वकेण परभवगमनकाले पारभविकदेहाभावेऽपि परभव. सम्बन्धी जीवो व्यपदिश्यते तथा-तेनैव प्रकारेणेहभवसम्बन्धिनो देहस्याभावेऽपि भवेदिहभवोऽपि न कश्चिद्दोप , एतदुक्त धिकन गुण्यन्त, यत एतावत्य आवलिका एकस्मिन् क्षुल्लकभवग्रहणे भवन्तीति वृद्धा ,"तथा चाह -"दो य मया उप्पया आवलिआण तु खुड्डुभवमाण । जियरागदोसमोहेहि जिणवरहिं विणिहिट्ठ ॥१॥" ततश्चाय राशिभति-2011 लब्धाश्चतुर्णवतिरावलिका सातिरेका , एतावताऽभ्यधिकानि सप्तदशक्षुल्लकभवग्रहणान्येकस्मिन्नानापानकाल भवन्ति । 'उकोसो समऊणो'इत्यादि (४५९-१४) गाथाव्यारया-उत्कृष्ट औदारिकस्य सहातपरिशाटकाल पल्योपमनयटक्षण समयेन हीनो य उक्त इति शेष 'उकोसग तु पलियत्तिय तु समऊण' मित्यनेन ग्रन्थेन, स किमित्याह-स सघातना. समयेन हीनो मन्तव्यो, देवकुर्यादिषु भवान्तरादायातस्य य प्रधम सघातसमयस्तस्मिनपनीते शेप समयोनपल्योपमनय- लक्षण कालोऽयमवाप्यत इत्यर्थ । ननु यथा पल्योपमत्रयात्सर्वसपातसमयोऽपनीयते तथा चरमसमयभावी सर्वपरिशाट- समयोऽप्यपनेय एव अतो द्विसमयहीन कालोऽय प्रामोतीति, एतदेवाह पर -'किर न दुसमये'त्यादि (४५९-१५), कथ-केन प्रकारेण न द्विसमयहीनोऽसौ पल्योपमत्रयलक्षण कालो भवति, क्क सति ?-सदातसमयवत्परिशाटकसमयेऽपनीते सतीति गाथार्थ । अत्राचार्यो निश्चयमतमालम्ब्योत्तरमाह-'भनती'त्यादि, भण्यते अत्र प्रत्युत्तर, कि तद् इत्याह भवस्य मनुप्यादिसम्वन्धिनो योऽसौ चरमसमयस्तस्मिनपि सघातपरिशाटो समुदितावेव प्रवर्त्तते, यस्तु केवल परिशाट स पर- भवसमय एव अतो न तेन हीन काल पल्योपमयलक्षण , निश्चयनयो हि निर्जीयमाण निजीणमिच्छत्यतो यस्मिन् समये समस्तायुईलिकनिर्जीयमाणतारक्षण सर्वपरिशाट स परभवायुष एव प्रथमसमय इति न प्राक्तनायुपो मध्यादप- नेय इति गाथाभावार्थ । एवमभ्युपगमेऽन्यदोष पश्यन् पुनरपि पर प्रेरयति–'जइ परपढमे इत्यादि (४५९-१६), - द्वी विग्रहसमयामश्च सघातनासमय सर्वऽपि त्रय , अयमत्र भावाथो-जघन्यान्तरकालस्य प्रस्तुतत्वात्प्राग्भवात् कृत विग्रहोत्सनस्य जन्तोरिह ग्रहण, अन्यथा हि मध्यम काल स्यात् , ततश्च कश्चिज्जीव क्वचित्पूर्वभवेऽसत्कल्पनया विशति- समयममाणपुलकभवग्रहणस्वरूपमायुर्वट्वा यदा समयद्वयविग्रहेण वनस्पतिषु उत्पद्यते तृतीयसमये च सघात करोति तत शेषसप्तदशसमयान् जीवित्वाऽ यत्र कचिदविग्रहेणोत्पद्य सघात करोति तदा त एव सप्तदश समया सघातद्वयान्तर भवतीति गाथाद्वयार्थ । इदानीमुत्कष्टसघातान्तर भावयति-'उकोस तित्तीस' गाहा (४६०-८), 'काऊण पुच- कोर्डि' गाहा ( ३६०-९), व्यारया-सागरोपमाणीत्यस्य व्यवहित सम्बन्ध , ततश्च त्रयस्त्रिशत्सागरोपमाणि समयाधिक- पूर्वकोट्यभ्यधिकान्यौदारिकसघातान्तरमुत्कृष्ट भवतीति गम्यते, कदा पुनरय सघातान्तरकालो लभ्यत इत्याह-स -उक्त- लक्षण काल इह तृतीयसमये सघातयत -सर्व सघात कुर्वतो लभ्यत इति द्वितीयगाथाया सटङ्क , किकृत्वा इत्याह-कुतश्चि- त्पूर्षभवादविग्रहेण इह तावन्मनुष्यभवे समागत्य प्रथमसमये सघात कृत्वा पूर्वकोटि विधृत्य-पूर्वकोटिप्रमाणमिहायुष्क परिपाल्य ततश्च ज्येष्ठमायुष्क त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमलक्षण सुरेप्वनुत्तरपिमानेषु भुक्त्वा च्युत समयद्वय विग्रहे विधाय तृतीयसमये सघात विधत्ते, एव च सति समयोना पूर्वकोटि प्रथमात्रयस्त्रिशत्सागरोपमाणि देवभवसम्बन्धीनि पुनरपीहागतस्य विग्रहसत्कसमयद्वय च सघातद्वयस्यान्तर भवति, अत्र च विग्रहमत्कसमयद्वयमध्यादेक प्राक्तनपूर्वकोट्या प्रक्षिप्यते, अत त्रयस्त्रिंशत्सागरोप- माणि समयाधिकपूषकोव्यधिकानि सघातान्तर भवतीति गाथाद्वयार्थ । 'इद पुन' सर्वसाटान्तर सर्व (जघन्य) क्षुल्लकभवमान, कथम् ', इहानन्तरातीतभवचरमसमये' इत्यादि (४६०-१०) अत्राह-ननु कश्चिदौदारिकशरीरी भवति-यथा वक्रगतौ परभवशरीराभावेऽपि परभवत्वेन व्यपदेश तथेहभवशरीराभावेऽपि च्युतिसमये इहमवत्रन व्यप- देशोऽभ्युपगन्तव्य एय, न्यायस्य समानत्वादिति गाथा । आचार्य आह-नन्वेतद् ग्रुपता वया अस्मत्साहाय्यमेवानु ष्ठित स्याद्, यतो यथा विग्रहकाले पारभविकशरीराभावेऽपि परभवव्यपदेश तथा च्युतिसमयेऽपीहभयशरीरत्यागे सति परभवशरीराभावस्य तुल्यत्वाद्विग्रहकालवदेव परभवव्यपदेश कि नाभ्युपगम्यत इति ?, एतदेवाह-'ज चिय पिग्गह काले इत्यादि (४५९-२०) यत एव कारणाद्विग्रहकाले देहाभावेऽपि-परभवदारीरामाप्तापि तित ] परभोऽसौ भवतोऽपि सम्मत तत एव तहि च्युतिसमयेऽपीहभवसम्बन्धी परभवसम्बन्धी वा नास्ति देहोऽतो देहाभावस्य तुल्यत्याद्विप्रहकाल- वत् च्युतिसमयेऽपि कस्मात् परभवव्यपदेशो नाभ्युपेयते, 'न विग्गहो जइ ति यदि पुनरेर यात्परो यदुत-सी च्युतिसमयो न विग्रह परभवव्यपदेशस्तु विग्रहकाल एव मयाऽभ्युपगम्यते, तनोच्यते-'स को होति यदि प्युति- समयो विग्रहो न भवतीति नास्य परभवत्व प्रतिपद्यते हन्त तहि ससारी जीवस्तदा को भवतु, इहभववपुपस्त्यक्तत्वात्स- रभवस्य च त्वयाऽप्यनभ्युपगम्यमानत्वात् तथैव-निर्व्यपदेश्य एव स्यादिति गाधार्थ । जघन्यसपातान्तरभावनामाह- 'सघायतरकालो' गाहा 'तेहण' गाहा (४६०-७), व्यारया--एकदा सघात कृत्वा पुन शरीरान्तरे सड़ात कुर्घतो योऽसौ जघ योऽन्तरकाल स त्रिसमयहीन क्षुल्लकभवमानोऽवसेय , स च कदा लभ्यत इत्याह-परभवमनिग्रहेण गत्वा प्रथमसमये सघातयत -सर्वसधात कुर्वतो जीवस्य लभ्यत इति द्वितीयगाथाया सम्बन्धः, कि कृत्वा यत् परभवग- मनमित्याह-क्षुल्लकभवग्रहणलक्षणमायुविधृत्य, कथम्भूत ?-न्यून, के ए-तैस्त्रिभि समयैरिति गम्यते, ये किमित्याह- द्वन्य जयश्च समया इति गम्यते समयश्च तिसमयास्तैहीन, एव तु सति सर्ववन्धस्य निभि सर्वशाटस्य च समयेन हीन धुलकमित्युफ भवति, इद च सर्व भाष्यकारेण सह विरुध्यते, यत स आह-"खुडागभवग्गहण जहनमुक्कोसय च तेत्तीस । त सागरोवमाइ सपुन्ना पुषकोडी उ ॥१॥" अत्र चोत्तराध्ययनबृहट्टीकादिपु भाष्यकृद्धचनसमर्थक समाधान दृश्यते, तच्चेद-अनन्तरातीतभवचरमसमय एव कश्चिदौदारिकशरीरी सर्वपरिशाट कृत्वा वनस्पतिपूत्पद्यते, न पुनर्वनस्प त्यायुप प्रथमसमये सर्पपरिशाट करोति, व्यवहारमताश्रयणात्, “परभवपढमे साडण"मित्यस्य च निश्चयमतामयणात्, ततश्च यदा पनस्पतिपुत्पन्न परिपूर्णक्षुल्लकभवग्रहणमतिवाद्यान्यत्रोत्पद्यते तदा परभवप्रथमसमये सर्पशाट करोति, अत्र निश्चयमताश्रयणाद्व्यवहारनयमतस्य चानाश्रयणाद्, एव च सत्यादी व्यवहारनये पर्यन्ते च निश्चयनये समाश्रियमाणे सम्पूर्ण क्षुलकभवग्रहण साटद्वयस्यान्तरमवाप्यत इत्येव न भाष्यकृद्धचो विरुध्यते, तथोत्कृष्टान्तरपक्षेऽपि यदा कश्चित् सयतमनुष्यस्तभवस्यैव चरमसमये उसन्यायेन सर्वपरिशाट करोति न परभवस्य प्रथमसमये तदानुत्तरेषु परिपूर्णानि त्रय- खिशत्सागरोपमाणि, पुनरपि च मनुष्येप्यागत पूर्यकोर्टि चातिवाह्यान्यनोत्पद्यमानो निश्चयनयमतेन परभवप्रथमे साट करोति तदा त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि सम्पूर्णा च पूर्यकोटि शाटद्वयस्योत्कृष्टमन्तरमवाप्यत इत्येवमुत्कृष्टपक्षेऽपि भाग्य- कारवचनमविरोधेन गमित भवति, अवाप्यादी व्यवहारस्यान्ते च निश्चयस्याश्रयणादिति सर्व सुस्थमिति । एव तावदेकक- मधिकृत्य पृथर सघातस्य परिशाटस्य चान्तरमुक्त, इदानीं युगपदुभयस्यान्तरकालभावनामाह-'उभयतर' गाहा 'अणु- भविउ' गाहा (५६०-२१) व्याख्या-उभय-संघातपरिशाटलक्षण तस्य जघन्यत समयप्रमाणोऽन्तरकालो विज्ञेय सर्वसाट कृत्वा वनस्पतिप्वागत्येत्यादिभावना नातीय घटामियत्ति, यत 'परभवपदमे सादो' इति न्यायाद् यनसत्या युष एव मध्यात् साटसमयस्थापगमो युक्त , तन्मध्याच्च तस्मिन्नपनीते समयहीन क्षुलकभवग्रहण जघन्य वाटान्तर प्रामोति, तधोत्कृष्टसाटान्तरभावनायामपि यदुच्यते कश्चित्सयतमनुष्य औदारिकसर्पसाट कृत्वा इत्यादि, तदपि न युचिमगत, यतस्तत्राप्युक्तन्यायेन देवभवायुप एव मध्यात्साटसमय पतितुमर्हति, एव च सति समयोनपूर्वकोट्यधिकानि त्रयस्त्रिदा- त्सागरोपमाण्युत्कृष्ट शादान्तर स्यादिति, अनोच्यते, अत्र जघन्यशाटान्तरपक्षे वृत्तिकारो भवदभिप्रेतमेव समयोनक्षुल्लक भवग्रहणमान शाटान्तर गुरवस्तु ब्याचक्षत इत्यादिनाऽभ्युपगमयिप्यति, केवलमुत्कृष्टशाटान्तरपक्षे वृत्तिकृताऽपि न किश्चिदुक्त पर, किन्तु जघन्यशाटान्तरानुसारत एवोत्कृष्टपक्षेऽपि भवदुक्तमेव शाटान्तर वृत्तिकारस्याप्पभिमतमिति लक्ष्यते, यत्त्विह कश्चित् सयतमनुष्य औदारिकसर्वशाट कृत्वेत्यादिनोत्कृष्टशाटान्तरभावना कुर्घता परिपूर्णपूर्यकोट्यधि कानि त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि वृत्तिकारेणोकानि न पुन समयहीनपूर्वकोट्यधिकानि तत् किल 'खुड्डागभवग्गहण जहन्न मुफोसय तु तेत्तीस मित्यादिभाष्यगायामनुवर्तमानेनोक्त, ननु यदि समयहीन क्षुल्लकभवग्रहण सशाटान्तर वृत्तिकृतो ऽन्यभिप्रेत तहि गायाया यदुक्त "तिसमयहीण खुड्ड"मित्यादि तत्कथमुपपन्न स्याद् !, इद गाधाशकलमनन्तरमेव वृत्ति- कारेण स्वयमेवेत्थ विवृत, तत्र त्रिसमयहीन सर्वबन्धस्य क्षुल्ल तु सम्पूर्ण सर्वशाटस्येति, उत्कृष्टशाटान्तरपक्षे तु न किश्चि- दू ब्रूम , तस्य गाथायामनुक्तस्येव वृत्तिकृता भाष्यगाथानुवृत्त्या भावितत्वादिति, अत्राह-स्वयमेव वृत्तिकार तथा च किलैयमक्षराणि नीयन्त इत्यादि (४६०-१६ ), एतदुक्त भवति-नात्र कर्मधारय क्रियते त्रयच ते समयाश्चेति कि तु , - इत्याह-"समय"त्यादि जघन्यान्तरकालस्तृतीयसमये दिवि सघातयतो विज्ञेय , कस्य -समयमेक विकुर्व्य मृतस्य, यो ह्यौ- दारिकशरीरी समयमेक क्रियसघात कृत्वा मृत सन् समयमेकं विग्रह च विधाय तृतीयसमये दिव गत्वा सघातयति तत्सम्यन्धिन सहातद्वयस्य विग्रहसमयोऽन्तरे प्राप्यत इति भावना, अथवेदमेवान्तर प्रकारान्तरेणाह-तृतीये वा समये मृतस्य तृतीयसमये सहातयत इति सम्बध्यते, एतदुक्तं भवति-य कश्चिदिहौदारिकशरीरी चैक्रियलन्धिमान् वैक्रियशरी- रमारभ्य प्रथमसमये सद्धात विधत्ते द्वितीयसमये च सङ्घातपरिशाटौ तृतीयसमये बियते तस्मिन्नेव च तृतीयसमये निर्घि ग्रहेण मुरलोकमवाप्य वैक्रियसनात करोति तस्य जन्तोः सम्बन्धिन सातद्वयस्यान्तरे सड़ातपरिशाटसमय प्राप्यत इति गाथार्थ । "ततिए व मयस्स ततियमि"त्ति एतद्गाथादल किश्चिदुरववोधमिति सम्प्रधार्य भावनामानमाह वृत्तिकार - अविग्रहेण सदातयत इत्यादि भावितमेवेति, साम्प्रतमुभयस्य परिशाटस्य घान्तरकालभावनामाह-'उभयस्सेत्यादि' गाथा (४६१-१७ ), व्यारया-उभयस्य-वैक्रियसम्बन्धिन सघाटपरिशाटलक्षणस्य समय एको जघन्यमन्तरमित्यध्या हारः, करय जन्तोरिदमवाप्यते ? इत्याह-चिरमन्तर्मुहर्तमान काल विकुर्व्य चैक्रियवपुपि स्थित्वा मृतस्य देवेष्वविग्रहग तस्य जन्तो सदातसमयोऽन्तरे प्राप्यते, अयमन भावार्थ -य औदारिकशरीरी वैक्रियलन्धिमानारचितक्रियशरीर परि- पूर्ण मनुष्यवैक्रियशरीरस्थितिकाल यावत्सद्धातपरिसाटौ विधाय म्रियतेऽविग्रहेण च सुरालये समुत्पद्य प्रथमसमये चैक्रि- यसबात करोति द्वितीयादिसमयेषु तु सघातपरिशाटी तत्सम्बन्धिन उभयस्य चान्तरे स एवानन्तरोक्त सघातसमयो भव- तीति, ननु यद्येव "चिरवेउपियमयस्से"त्यत्र चिरग्रहणमपार्थकम् , इह हि मनुष्यादिषु यश्चिर स्तोक या काल वैक्रिय- कदाऽसौ लभ्यत इत्याह-"निविग्गहसघाए"त्ति इयमत्र भावना-अविशिष्ट कश्चिदीदारिकदारीरी मृत्वाऽन्यन मनुषेण्या समुत्पद्य प्रथमसमये सघात कृत्वा यदा द्वितीयसमये सघातपरिशादरक्षणमुभय करोति तदा सघातममय एक उभया- न्तरे भवतीति, उत्कृष्टमुभयान्तरमाह-परम-प्रकृष्ट उभयान्तरमिति सम्बध्यते, सह त्रिभि समयर्तित इति सत्रिममयानि त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि भवन्ति, कदा पुनरमूनि लभ्यन्ते ? इत्याह-देवादिप्यादिशब्दादप्रतिष्ठान नपत्रिंशत्सागरोप ) माणि अनुभूयेहागतस्य तृतीयसमये सघातयतो ज्ञेयानि समयकुशलै , अयमत्र भावार्थ -इह कश्चिन्मनुप्यादि स्वभरचर- मसमये सघातपरिशाटौ समुदितौ कृत्वा अनुत्तरसुरेप्वप्रतिष्ठाने वा यदा त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाण्यनुभूय पुनरपीह सिप्रदे- णोत्पनस्तृतीयसमये सघात कृत्वा तत उभयमारभते तदा द्वौ विग्रहसमयावेकश्च सघातसमयो देवादिभवसम्बन्धीनि च त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाण्युत्कृष्टोभयान्तरे प्राप्यन्त इति गाथाद्वयार्थ । औदारिकसदातादिवक्त यता समासा || वैक्रियोभयस्य भावनामाह-'उभय जनसमओ' गाहा (४६१-१०), उभय-सघातपरिशाटलक्षण जघन्य वैक्रि- यशरीरस्य समयप्रमाण भवति, कस्य तद्भवतीत्याह-समयद्वय विकुळ मृतस्य, यो हि किलौदारिकशरीरी क्रियमारभ्य प्रथमसमये सर्वसधात द्वितीयसमये तु सघातपरिशाटी विधाय म्रियते तस्यैकसामयिक वैक्रियस्य सघातपरिशाटलक्षणमु. ) भयमवाप्यते, उत्कृष्ट वैक्रियोभयकालमाह-पर-उत्कृष्ट वैक्रियस्योभय सघातसमयहीनानि प्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाण्यनुत्तर. देवस्याप्रतिष्ठाननारकस्य वा भवतीति गाथार्थः । वैक्रियस्यैव सहाताद्यन्तरभावनामाह-सघायतरसमओ' गाहा (४६१-१५), व्यारया-एकदा वैक्रियसधात कृत्वा पुनरपि वैक्रियसपात कुर्वतो अपन्थमन्तर समयो भवति, कदा! - प्रेण भेद । तदिह यानशब्देन क्षेत्राभिव्यञ्जकत्वा'दित्यादि (४६२-२६), व्यज्यते-घटाकाश पटाकाशमित्या- दिव्यपदेशविशेपणद्वारेण प्रकटीक्रियते क्षेत्रममीभिरिति व्यञ्जन पुद्गला घटपटशकटलकुटादय 'तत्सम्बन्धा'दिति व्यानसम्बन्धात् पर्यायमापन्न व्यञ्जनपर्यायापन, एतदुक्त भवति-यदेकस्मिन्नभोदेशे व्यवस्थितो रक्तो घट प्रयोगान्तरेण शुलीक्रियते तदा पूर्ण तनभो रक्तघटसम्बद्धमासीत् पश्चात्तदेव शुक्लघटसम्बद्धमभूद्, एव च सति स शुक्लगुणलक्षण पर्यायो वस्तुवृत्या तस्यैव नभस उत्पन्न , एवमन्यस्यापि पुद्गलराशेर्य प्रतिक्षण पर्यायसमूह समुत्पद्यते तमापन्न नभो यदा विव- क्ष्यते तदा नभसोऽप्यस्ति करण, तथापि पर्यायस्यैव करणं न व्योम्न इति चेदित्याह-'पर्यायो द्रव्यादनन्य'इति (४६२-२७ ), तस्मिन्कृते द्रव्यमपि कृतमेव भवति, यदिवा किमनेन कष्टोत्तरेण, लौकिकादेवोपचारासिध्यति क्षेत्रस्य करण, सम्भवन्ति व वक्तारो लोका -इक्षुक्षेत्र शालिक्षेत्र वा मया कृतमिति, एतदर्शयति-'उपचारमात्रादे'त्यादि (४६३-१)। अथ यदा वर्तनास्वरूप कालो विवक्ष्यते तदा वर्तनादीना स्वयमेव भावान्मा भूत् कालस्य करण यदा त्वर्द्धतृतीयदीपसमुद्रान्तर्वर्ती समयादिरूप कालो विवक्ष्यते तदा तस्य परकृतत्वात्करणत्व भविष्यतीत्याह-'समया- अपेक्षाया चापरोपादानत्या'दिति (४६३-५), न हि समयादिरूपस्यापि कालस्योपादानभूत -कारणभूत कश्चनापि परो विद्यते, तदा तस्य परकृतत्वात्करणत्व भविष्यतीत्याह- तस्यापि स्वरससिद्धत्त्वात्कुत करणतेतिभावार्थ । 'यव च पालव चे त्यादि (४६३-१०), इयमत्र भावना-कृष्णचतुर्दशीरानो शकुनि मावस्थित करण भवति, अमावास्याया- महि चतुष्पद रात्री नाग शुक्लपक्षप्रतिपदि दिवा किरतुन, एतानि चत्वार्यप्यवस्थितानि करणान्युच्यन्ते, एतास्वेव तिथिषु सङ्घातपरिशाटौ कृत्वाऽविग्रहेण दिवि समुत्पद्यते तेनैव प्रयोजन, कि चिरशब्दविशेषणेन ?, सत्य, किन्तु प्रथमममयेऽपि मरणनिषेधार्थमित्थमुक्त, यदिवाऽनन्तर क्रियसवातान्तर भावयता सप्रयोजनवाद् द्वितीयादिममयेप्याकस्मिकमममाप्त- वैक्रियस्यापि मरणमुक्त अब त्यसमाप्तवक्यिस्यापि मरणनिदर्शने न किञ्चित्प्रयोजनमिति रयापनार्थ चिरग्रहणेन परिपू पर्णान्तमात्तिकमनुष्यादिवैक्रियस्थितिकालानुज्ञामपि कृतवानाचार्य इत्यदोप । 'साडस्सतोमुहुत्तोत्ति, एकदा क्रिय सर्वशाट कृत्वा पुनरपि तत्सर्वशाट कुर्वतोऽन्तर्मुहूर्त जघन्यमन्तर भवति, कथमिति चेद् ? उच्यते-कश्चिदीदारिकशरीरी वैक्रियलब्धिमान् कस्मिंश्चित्प्रयोजने वैवियशरीरमारभ्यान्तर्मुहूर्त तथैवावस्थिति विधाय चरमसमये तत्सर्वशाट कृत्या पुनरप्यौदारिकमाश्रयति, ततस्तत्रान्तर्मुहूर्त स्थित्वा पुनरप्युत्पन्ने प्रयोजने वैफ्रिय निर्वर्त्तयत्यन्तर्मुहर्त च तत्र स्थिति कृत्या पुनरप्यादारिकमागच्छंश्चरमसमये वैक्यिसर्वपरिशाट करोति, एव सति शाटद्वयस्यान्तरे समयोनमन्तर्मुहर्त्तद्वय भवति, तेन च द्वयेनापि लघुत्वादेकमेव पुष्टतरमन्तर्मुहूर्त निप्पद्यते अतो युज्यते जघन्यशाटान्तरमन्तर्मुहर्त्तमिति, सहातादित्रयस्या- प्युत्कृष्टमन्तरमाह-'तिरवि तरुकालमुक्कोस'ति, यदा कश्चिजीवो वैक्रियशरीरस्य सदातादित्रय कृत्वा यनस्पतित्पन्न तत्र चानन्तकालमतिवाह्य तत उद्धृत्त पुनरपि क्वचिद्वैक्रियशरीरमासाद्य तत्सपातादित्रय करोति तदा तत्सम्बन्धिन सघातपरिशाटोभयलक्षणस्य त्रयस्याप्यन्तरे स एव वनस्पतिकालो भवतीतिगाथार्थ । 'ततश्चात्र व्युत्पत्तिभेदमात्रमा । श्रीयत' इति (४६२-२०), एतदुक्त भवति-पूर्व हि "जीवमजीवे पाओगिय त्वि"त्यादि ब्रुवता अजीवे-कुसुम्भादौ करणमजीवकरणमिति सप्तमीतत्पुरुष सूचित , इह तु जीवप्रयोगात्करण जीवप्रयोगकरणमिति पञ्चमीतत्पुरुष इत्येतावन्मा.
श्रुतमन्त ल्पाकार श्रुतोपयोगरूप, शब्दकरण तु नार करेमि भते ! सामाइय सप सावज जोगमित्यादिसामायिकशन्दो- शारण निरुपयोगस्य सम्बन्धि गृपते, कि तहिं गृह्यते । इति चेदित्याह-तच्छन्दविशिष्ट श्रुतभाव एवेति(४६६-२१), तस्य-सामायिफस्य अभिधायकत्वेन सम्बन्धी य शब्द -करेमि भते ! सामायिकमित्यादिस्तेन विशिष्टो-युक्त श्रुतभार एपेति गृह्यते, तत इदमुक्त भवति-भावभुतेऽन्तर्जल्पाकारे केवले वहि शब्दोच्चारणसहिते च श्रुतसामायिकस्यावतारो भवति । 'मनोवाग्योजनाया सत्यासत्यामृपादये व्यस्ये ति (४६६-२४), अन किल श्रुतसामायिके सम्यक्त्वसा- मायिकस्य पारिनसामायिके तु देशविरतिसामायिकस्यान्तर्भाव चेतसि निश्चित्येत्थमार-द्वये-सत्यासत्यामृपामनोवाग्यो गरक्षणे द्वयस्यापि-श्रुतचारितसामायिकलक्षणस्यावतारो भावनीय इति, अन्यथा हि यद्यन्तर्भाव नाभिमेयात् तदा सामायिकचतुष्टयस्यापि तत्रावतार ब्रूयात् , न एक, मनोवाग्योगद्वयवतश्वत्वार्यपि सामायिकानि न सम्भवन्तीति । 'फाययोजनायामपि वयस्यायस्य चेति (४६७-१)द्वयस्य-श्रुतचारितसामायिकलक्षणस्य काययोजनायामवतारो वेदि- तव्यो, ननु हस्तादिना भाादिवर्तनात् तदवष्टम्भेन चान्तर्जल्पस्य वहि शब्दस्य च प्रवृत्तेर्भवतु श्रुतसामायिकस्य काय योगेऽवतार, चारित्र तु निश्चयत सावधयोगनिवृत्तिरूपो जीवपरिणामो यदार'-"आया खल सामइय"मित्यादि तत्कथ तस्य काययोगेऽवतार इत्याशझ्याह-आवास्य चेति एतदुफ भवति-कायावष्टम्भेन यत्मवर्तते वाघप्रत्युपेक्षणा- दिक्रियारूप व्यावहारिकमारित्र तदपेक्षया द्वयस्यापि तत्रावतार उक्तो, नैश्चयिक त्वात्मपरिणामरूप चारित्रमपेक्ष्य यदि मेयेते भयता तदाऽऽयस्यैव भुतसामायिकस्य काययोजनायामवतारो भावनीय इति । 'उच्छवणे सालिवणे इत्यादि । भवन्तीतिकृत्वा, तस्या एव शुलप्रतिपदो रानौ ववनामा करण भवति, इद पानास्थितम् , एतस्यामन्यामु प निथियु भावाद्, एय शेषेप्पपि वालवादिप्वनवस्थितत्वमवसेय, एव शुक्लद्वितीयाया दिवा पारप रात्री कारय नृतीयाया दिना यीविलोयण राजौ गरमित्यवमेककस्या तिथौ क्रमेण करणद्वय २ पुनरावृत्त्यापि तापज्ज्ञेय यापणपतचतुर्दश्या दिना विष्टिस्ततस्तनिशाया आरभ्य पुनरप्यवस्थितानि तान्येव शकुन्यादीनि तावद्यावत् सितपक्षप्रतिपदि दिग रिस्तुमित्यादि पुनस्तदेवावर्त्तत । 'पक्वतिहीओ दुगुणिया इत्याद्यानयनोपायोऽप्यवस्थितकरणभोग्यतिविभ्योऽन्यतिधिषु द्रष्टव्य , तास्ववस्थितकरणानामेव सिद्धत्वादिति । 'सत्तमिचाउद्दसी य अर विहित्ति (४६३-१०), कृष्णनप्तम्या चतुदश्या चाह्नि विष्टिर्भवतीत्यर्थ । 'इदमेवमिती'ति (४६४-१४), इद-श्रुतमेव-बद्धायद्धभेदभिन लौकिकलोकोत्तरभेद द्रष्टव्य, रोक्कि बद्धानद्ध लोकोत्तर चेत्यर्थ । 'शास्त्रोपदेशच दिति (४६४-१५), शास्त्ररूप उपदेश शास्त्रोपदेश -आचारादि तद्वदिति । 'भूतापरिणते'त्यादि (४६४-२१), भूतापरिणतविगतशब्दैर्यथासमुत्पादधौव्यव्यया उच्यन्ते तेपा यच्च- ब्दकरण-भणन प्रतिपादनमित्यर्थ तत्प्रकाशोपदिश्यमानत्वादनिपीयमिति भावार्थ । 'सहीण्यमझाय'त्ति (४६५-१२) सट्टीयरो-मातृप्वसृजातौ भ्रातरौ उपाध्यायो-पूर्वावस्थायामध्यापकब्राह्मणी तत कर्मधारय इति । 'यत्तीस अड्डीयाओ' इत्यादि ( ४६५-१८), अड्डिकाप्रत्यड्डिकाश्च धनुर्धराणा स्थानविशेषा रोकप्रतीता, तत्प्रतीता पाठविशेपा वा इत्यन्ये, करणानि-नर्तक्यादीनामालीदादीन्यपि धनुर्द्धरादीनामेव स्थानानि वैशिष्ट्याच्च कुतश्चित्पृथगुपात्तानि । 'भावश्रुतशब्द- करणेऽधिकारो भवति कर्तव्य'इति (४६६-२०), भावश्रुत च शब्दश्च तद्रूपकरण भावश्रुतशब्दकरण, तत्र भाव ।
श्रुतमन्तर्जल्पाकार श्रुतोपयोगरूप, शब्दकरण तु नात्र करेमि भते ! सामाइय सब मावज जोगमित्यादिसामायिकशब्दो- चारण निरुपयोगस्य सम्बन्धि गृह्यते, कि तहि गृह्यते ? इति चेदित्याह-तच्छन्दविशिष्ट श्रुतभाव ण्वे ति(४६६-२१), तस्य-सामायिकस्य अभिधायकत्वेन सम्बन्धी य शब्द -करेमि भते ! सामायिकमित्यादिस्तेन विशिष्टो-युक्त श्रुतभाव एवति गृह्यते, तत इदमुक्त भवति-भावश्रुतेऽन्तर्जल्याकारे केवले वहि शब्दोच्चारणसहिते च श्रुतसामायिकस्यावतारो भवति । 'मनोवाग्योजनाया सत्यासत्यामृपादये दयस्ये ति (४६६-२४), अन किल श्रुतसामायिके सम्यक्त्वसा- मायिकस्य चारिनसामायिके तु देशविरतिसामायिकस्यान्तर्भाव चेतसि निश्चित्येत्थमाह-द्वये-सत्यासत्यामृपामनोवाग्यो। गलक्षणे दयस्यापि-श्रुतचारित्रसामायिकलक्षणस्यावतारो भावनीय इति, अन्यथा हि यद्यन्तर्भाव नाभिप्रेयात् तदा सामायिकचतुष्टयस्यापि तत्रावतार श्रूयात् , न एक, मनोवाग्योगद्वयवतश्चत्वार्यपि सामायिकानि न सम्भवन्तीति । 'काययोजनायामपि दयस्याद्यस्य चेति (४६७-१)द्वयस्य-श्रुतचारित्रसामायिकलक्षणस्य काययोजनायामवतारो वेदि- तन्यो, ननु हस्तादिना भद्गादिवर्तनात् तदवष्टम्भेन चान्तर्जल्पस्य वहि शब्दस्य च प्रवृत्तर्भवतु श्रुतसामायिकस्य काय योगेऽवतार , चारित्र तु निश्चयत सावद्ययोगनिवृत्तिरूपो जीवपरिणामो यदाह-"आया खलु सामइय"मित्यादि तत्कथ तस्य काययोगेऽवतार इत्याशझ्याह-'आयस्य चेति एतदुक भवति-कायावष्टम्भेन यत्प्रवर्त्तते वाह्यप्रत्युपेक्षणा- दिक्रियारूप व्यावहारिकचारित्र तदपेक्षया द्वयस्यापि तत्रावतार उक्तो, नैश्चयिक त्वात्मपरिणामरूप चारित्रमपेक्ष्य यदि प्रेर्यते भवता तदाऽऽद्यस्यैव श्रुतसामायिकस्य काययोजनायामवतारो भावनीय इति । 'उच्छवणे सालिवणे इत्यादि (४७०-२०) गाथा-इक्षुक्षेत्रशालिक्षेत्रयो समीपे पद्मिनीपटरमण्डितस्य सरस समीपे कुसुमिते वा चम्पवृक्षादिनन- खण्डे गम्भीर -पर्वतनितम्वादिषु नानाजातीयानेकप्रशस्तवृक्षनिकराकीर्णो गह्वरप्रदेश उच्यते, सानुनादस्तु या शब्दे समुच्चरिते दिक्षु प्रतिशब्द समुत्तिष्ठति गम्भीरश्च सानुनादश्चेति विगृह्येकवद्भावाद्गम्भीरसानुनाद तस्मिन्नेयम्भूते प्रदेशे नद्यादिपु च यन दक्षिणावर्तेन जलमावर्त्तते तत्समीपे जिनगृहे या सामायिक शिप्याय दीयत इत्यनन्तरवक्ष्यमाणगाथा- निया सर्वत्र सम्बध्यत इति गाथार्थ । 'सझागय रविगय'मित्यादि (४७१-८) गाथाव्याख्या-सन्ध्यागत-यत्स न्ध्यायामदेति यथा-कात्तिकमासप्रथमदिनसन्ध्याया कृत्तिका, मार्गशीर्षे वा मृगशिर इत्यादि, रविगत-यत्रादित्योऽनति छते, विड्डेर नाम कृतवक्रग्रहाधिष्ठित, सग्गह-जूरग्रहाध्यासित, विलम्नित-यदादित्येन भुक्त्वाऽनन्तरमेव त्यक्त, राहुय (गत ) यत्र रवेश्चन्द्रमसो वा ग्रहणमभूद्, ग्रहभिन्न-नाम यद्भित्या भौमाद्यन्यतरो ग्रहो मध्येन विनिर्गत , एतानि सप्त नक्षत्राणि सामायिक प्रयच्छन् वर्जयेदिति गाथार्थ । 'अभिवाहारो कालियसुयस्से (सुअमी) त्यादि (४७१-१२), गाधा-अत्राभिव्याहारो नाम शिप्याचार्ययोरुतिप्रत्युक्त्यादिना प्रकारेण सामायिकादिश्रुतस्योद्देशसमुद्देशादिविधिरुच्यते, स च सामायिक प्रकृतेऽपि प्रसङ्गत सर्वस्यापि श्रुतस्यानुयोगद्वारादिग्रन्थदृष्ट सामाचार्यायातश्च सामान्यनोच्यते, इह सामायिकाध्ययनादिश्रुतपठनेच्छया शिष्ये समुपस्थिते गुरु समवसरणस्थापना विधाय वामपक्षीकृतशिष्य पूर्वाभिमुख उत्तराभिमुखो वा देवान् वन्दते ततश्च शिष्य द्वादशावर्तवन्दन दापयित्वा तेन सहैव योगोत्क्षेपनार्थ पञ्चविंशत्युच्छासमान " कायोत्सर्ग करोति, पारितकायोत्सर्गश्चतुर्विंशतिस्तव पठति, ततश्च ऊर्द्धस्थित एव वारत्रय पञ्चमङ्गलपाठपुरस्सर "नाण -- पचरिह पनत्त"मित्यादिनन्दिमुच्चारयति,तदन्ते प्रणिपत्योस्थितो ब्रूते विनेय इच्छाकारेण अमुग सुय उद्दिसह, आचार्य इच्छा- पूर्वकमाह-उद्दिसामि खमासमणाण हत्येण सुत्तेण अत्येण तदुभएण, पुन प्रणिपत्य शिष्य आह-संदिसह कि भणामो ?, गुरुराह-वदित्ता पवेयह' शिष्योऽपीच्छाम इति भणित्या प्रणिपत्योत्थितो वक्ति-इच्छाकारेण तुम्भेहि अमुग सुयमुद्दिट्ट इच्छामि अणुसहि' गुरुराह-जोग करेहत्ति, तत इच्छाम इत्युक्त्वा शिष्य प्रणिपत्यात्रान्तरे नमस्कारमुच्चारयन् गुरु प्रदक्षिणयति, तदन्ते पुन प्राह-तुन्भेहि अमुग सुअमुद्दिढ इच्छामि अणुसट्ठि, गुरुराह-जोग करेहत्ति, तत इच्छामी त्युक्त्या वन्दित्वा च नमस्कारपाठेन पुनर्गुरु प्रदक्षिणयति पुनस्तेनेव क्रमेण तृतीयप्रदक्षिणापि वाच्या, ततश्च प्रदक्षिणा- प्रयान्ते गुरो पुरत शिष्योऽवतिष्ठते, गुरुश्चात्रान्तरे निपीदति, ततश्चार्भावनतगात्र शिष्यो भणति-तुभ पवेश्य सदि- सह साहूण पवेएमि, गुरुराह-पवेयहत्ति, शिष्यस्तु इच्छाम इत्युक्त्या प्रणिपत्य चोत्थित पञ्चनमस्कार पठति, पुन प्रणिप- त्योस्थितो वक्ति-तुम्भ पइय साहण पवेइय सदिसह करेमि काउस्सग्ग, गुरुराह-एव करेहत्ति, तत प्रणिपत्योत्थितो अमुगस्स उद्दिसावणिय करेमि काउस्सग्ग अन्नत्थ ऊससिएणमित्याद्युक्त्वा सप्तविशत्युच्छासमान कायोत्सर्ग करोति, तत पारितकायोत्सर्गश्चतुर्विशतिस्तव पठति, अत्र प्रदक्षिणावन्दनकत्रयेणाप्येकमेव गण्यते, तत सप्तभि क्षुल्लकवन्दनकैरङ्गा- दिश्रुतोदेशोऽवसितो भवति, उद्देशे च कृतेऽङ्गाद्यन्यतरश्रुतमिद भवतो वाचयामीति किल गुरुणा प्रोक्त भवति, समु- देशेऽपि नन्द्याकर्पणादिरहित क्षुल्लकवन्दनकसप्तकादिस्वरूप स एव विधि , केवल प्रवेदिते गुरुराह-स्थिरपरिचिय करे- हत्ति, समुद्देशे च कृते विवक्षितसूत्रस्य स्थिरपरिचितत्वकरणाय किल शिष्यो नियुक्तो भवति, अनुज्ञाया तु योगोत्क्षेपका- योत्सर्गवों नन्वाकर्षणादिक उद्देशविधिरेव वक्तव्यो, नवर प्रवेदिते गुरुराह-सम्म धारय अग्नेसिं च परेयमुत्ति, एरममा कालिकश्रुतेऽभिव्याहार , उत्कालिकदृष्टिवादेऽपीत्थमेवाभिव्याहार , केरल शिप्येण अमुग सुय उद्दिसह इत्युफे गुरुतने त्थमाह- इदमुहिस्सामीत्यादि । 'करणेयत्ती'त्यादि (४७२-१८), न केरल करणेयत्तीत्युपन्यस्तद्वारपरामर्श किन्तु भयेयत्तीत्ययमपीति योजना, अयमत्र भावार्था-यदिदमनन्तरोदित सामायिककरण तद्भावकरण, क पुनर्भावकरण शास्त्रकारेण पूर्वमुद्दिष्ट येनेदमिह योज्यते इत्या--"करणे य भए य"त्ति, इद हि मागुपन्यस्तद्वारगाथायद्वारद्वय, अनेन च सकलापि सा गाथा सूचिता भवति, तद्यथा-'करणे भए य अन्ते सामाइअ सपए अ बजे य' इत्यादि अस्या गाथाया यद्भावकरणमुक्त शास्त्रकृता तदिदमनन्तरोदित सामायिकरणमित्यर्थ । 'भदि कल्याणे सुगे चे त्यादि (४७२-२२), ननु भदन्त इत्यखण्डे शब्दे सति कुतोऽय प्रकृतिविभागो लभ्यते इत्याह-'विशि'इत्यादि ( उ० ४१३ ), एतदुरू भवति-विशीतिधातुद्वयस्योणादी तावदन्तप्रत्ययो दृश्यते, उणादयश्च बहुल भवन्तीत्यनापि झन्प्रत्ययो लभ्यते, तस्मिश्च सति सामर्थ्यात् भदिरूपैव प्रकृतिरभ्युह्यते । 'पश्चानुपूया ग्रन्थ' इति (४७३-९), होइ भयतो इत्यादौ किले. वमुपन्यासो भवति भदन्तो भवान्तो भयान्तश्चेति, अधिकारोप यासस्तु विपर्ययेण कृत इति पश्चानुपूर्वी कृता । 'भाव- स्सयपि निच्च' गाहा (४७३-१३ ), व्यारया-अत्र किल कल्पग्रन्थनिषद्धेय सामाचारी-यदि लघ्वी वसतिर्भवति तदा केचित्साधव स्थानान्तरेऽपि परिवसन्ति, किन्तु गुरोरन्तिके समागत्य प्रतिक्रमण कृत्वा प्रादोपिककालग्रहणानन्तर काल सूत्रार्थपौरुषीद्वय च विधाय तत स्थानान्तरे गत्वा निद्रामोक्ष विदधति, अथ मार्गे श्वापदादिभय तदाऽर्धपौरुषी हाप- यन्ति अथ तथापि मार्गभयादि किञ्चित् तर्हि सूत्रपौरुपीमपि त्यजन्ति ततश्चरमकायोत्सर्ग द्वितीयमाद्य वा तावद् याव- त्तिष्ठत्यपि सवितरि कारणतो वसत्यन्तर गत्वा गुरुस्थापनादिक्रमेणान्यत्रापि स्थिता प्रतिक्रमणादिषु यतन्ते यतोऽत्रापि भदन्त इत्यामन्त्रण कुर्वते इति दशित भवति, किं तद् इत्याह-आवश्यक प्रतिक्रमणादिलक्षण नित्यमेव गुरुचरणमूले कर्त्त- व्यमिति, कस्यैतद्दशित भवतीत्याह-वीसुपि हु सवसतो कारणतोत्ति (४७३-१४ ), एकमतिश्चयनिवासिना ताव- दुर्यन्तिक एवावश्यक कार्य योऽपि कारणतो वसन्तिसङ्कीर्णतादेविश्वक्-पृथग् वसति तस्याप्यनन्तरदर्शितकल्पोक्तनीत्या गुरुचरणान्तिक एवावश्यक कर्त्तव्यतया दर्शित भवति, ननु य श्वापदभयात्कारणतो गुर्वन्तिकाद्रात्रौ गन्तु न शक्नोति स कि करोतीत्याह-'जयति सेन्जाए'त्ति, कारणत इतीहापि सम्वध्यते, ततश्च यद्यपि श्वापदभयादिकारणतो गुर्वन्तिक गन्तु न शक्नोति तथाप्यन्यस्यामपि शय्याया परिवसन् गुरुस्थापनादिक्रमेणैव यतते-यतना करोतीति गाथार्थ ॥ 'सम्पू- णेशब्दावयवमेवाधिकृत्याहे त्यादि (४७४-१), इह 'साम सम चे'त्यादि खण्डीकृतशब्दापेक्षया सामायिकमित्य- खण्ड -सम्पूर्ण शब्द उच्यते, 'करणे भए य अते सामाइय सबए य वजे येत्यादिगाथैकदेशत्वादवयव , ततश्च सम्पू र्णशब्दश्वासाववयवश्च सम्पूर्णशब्दावयवस्तमधिकृत्य साम सम सम्यक् इक इत्येते चत्वारोऽपि शब्दा एकार्था , एकार्थत्व चेह न पर्यायशब्दत्वममीपा मन्तव्य किन्त्वेकस्यैव सामायिकशब्दलक्षणस्यार्थस्य निष्पत्तये सामादयश्चत्वारोऽपि शब्दा व्याप्रियन्त इत्येकार्था उच्यन्त इति । 'ओघतो मधुरपरिणाम'मित्यादि (४७४-५), ओघत -सामान्येन तावन्मधुरप- रिणाम-शर्फरादिद्रव्य, विशेषतस्तु कस्यचित् स्वसात्म्यादिकारणात्कटुकमपि मधुरमिवाभातीति भाव । 'भूतार्थालोच- नाया सम तुलाद्न्य'मिति, भूत -सद्भूत तौल्ये कियत्प्रमाणोऽयमर्थ इत्यालोचनाया-तत्ताल्यप्रमाणजिज्ञामाया सत्या यधावस्थितप्रतिपादन सम तुलाद्रव्यमेवेत्यर्थ । 'कण्ठतस्तावदुक्ते चालनाप्रत्यवस्थाने इत्यादि (८७६-१५), ननु च “को कारओ करितो" इत्यादी परस्य कादिस्वरूप प्रश्नयत सूरैरपि तत्कथयत उभयोरपि पुनरसता, 'आया खलु सामइय'मित्यादिना तत्स्वरूपस्यानकस्थानेषु पूर्वमेव निरूपितत्वाद् इत्याशयाह-'अत एव चात्र पुनरुक्त'त्यादि, यत एव चालनाप्रत्यवस्थाने एते न स्वरूपकथन अत एव न पुनरुक्ता, कुत इत्याह--'अनुवाददारेणे'त्यादि, एतदुक्त भवति-यत्किमपि कादिस्वरूप सूरिरभिधास्यते तदह निराकरिष्यामीति चालनाचिकीर्पया परस्य प्रश्नो यद्यसौ तत्स्व रूप मयोक्त निराकरिष्यति तदह स्थापयिष्यामीत्यभिप्रायवतश्च सूरेनिर्वचन न तु मुरयतया तत्स्वरूपप्रतिपत्त्यर्धमि- त्यदोष । 'विवक्षित घृत'मिति (४७७-६), प्रतिनियतेकभाजनादिस्थित न पुन समस्तजगद्गतमिति भाव । 'अत्र च (तु) क्षायोपशमिकभावसर्वेणाधिकार' इति (४७८-३), सर्वशब्दोऽन्तर्जल्पाकार किल श्रुतज्ञानरूप श्रुत च क्षायोपशमिके भावे वर्तते अतो युज्यते क्षायोपशमिकभावसर्वेणाधिकार इति । 'दानपुण्यफला कीर्ति रिति (४८०-१६), दानपुण्याभ्या फलति २ कस्यचिदानसमुत्था अपरस्य तु तथाविध दानमप्रयच्छतोऽपि पूर्वभवोपात्तपु- ण्यवशात्कीत्ति प्रादुरस्तीति भाव । 'अन्यमपीत्यतिरिच्यत इति ( ४८१-२), करतपि अन्न न समणुजाणामीत्यत्रा पिशब्दोऽन्यशब्दश्चातिरिच्यत इत्यर्थ , तत्रापिशब्दस्य फलमाह-'यस्मात् सम्भावनेऽपिशन्दोऽय'मित्यादि(४८१-३)।
अन्यशब्दफलमाह-'न क्रियाक्रियावतो रित्यादि (४८१-६)। 'अतस्तभेदोपदर्शनायेति (४८१-१२), यत सापद्य योग त्रिविधेन प्रत्यारयात्यतस्तद्भेदोपदर्शनाय-सावद्ययोगप्रत्यारयानभेदोपदर्शनाय 'सीयाल भगमय'मित्यादिगाथा माहेत्यर्थ । 'तो कह निजुत्तीए'इत्यादि (४८१-२१) गाथाव्याख्या-यदि प्रज्ञाया विविध त्रिविधेन गृहिण प्रत्यारयानमुक्त तत कथ नियुक्त्या वक्ष्यमाणप्रत्यारयानाध्ययनसम्बन्धिन्या “अणुमइनिसेहो"त्ति अनुमतिप्रत्याख्यानस्य निषेध क्रियमाणो घटते, तथाहि-तत्र 'दुविह तिविहेण पढमो इत्यायेव वक्ष्यति, न पुन 'तिविह तिविहेणं पढमउत्ति एव परेणोक्त सत्युत्तरमाह-(सो सविसयमित्ति) स निर्युक्तावनुमतिप्रत्याख्याननिषेध स्वविपये मध्यमखण्डादिरूपे यत आयात वस्तु-वस्त्रहिरण्यश्रीखण्डादि परिभुते तद्विषयो द्रष्टव्यो, विपयवहिर्वत्तिस्वयम्भूरमणमत्स्यादिप्रत्याख्यानविषय तु प्रज्ञाया विविध त्रिविधेनेत्युक्तमित्यदोप, समाधानान्तरमाह-सामन्ने वा नत्थी'त्यादि (सामण्णेण नत्थि ) यो वा अमुकक्षेत्रवर्तिन इति विशेषमन्तरेण सामान्यतो द्वीन्द्रियादयो मयान हन्तव्या इत्येव प्रत्यारयाति तस्य नास्त्येव विविध निविधेन प्रत्यारयान, तद्विपय स निर्युक्तावनुमतिनिषेध , प्रज्ञप्त्या तु स्वयम्भूरमणाद्याधारविशेपितजन्तुप्रत्याख्यान- विषयाऽनुमतिप्रत्याख्यानाभ्यनुज्ञेति न दोप इति गाथार्थ । 'आह कह पुण मणसा' गाहा (४८२-१) व्याख्या- पर आह-ननु च वाकायाभ्या तावत्प्रत्यक्षादिप्रमाणत एव करणकारणानुमतयो दृश्यन्ते मनसस्तु ता नोपलभ्यन्ते तत्कथ तास्तत्र प्रत्येतव्या इत्याह-यथा वाग्योगतनुयोगाभ्या करणकारणानुमतय तथा मनसापि भवन्त्येव, कुत इत्याह- 'तदधीणत्ता वइतणुकरणाईण मित्यनन्तरगाथाया सम्बन्ध , एतदुक्त भवति-वातन्यो सम्बन्धीनि यानि करणानि- .
करणकारणानुमतय इत्यर्थ तानि मनोऽधीनान्येव भवन्ति, नहि मनोविकल्पमन्तरेण प्रायस्तनुवचनाभ्या करणादीनि । प्रवर्त्तन्ते अतो मनस्यपि तनुवचनकरणाद्युपचार क्रियत इति भाव , यदिवा किमत्रोपचारेण ?, यदा हि नियापारतनु । वचनोऽपि सावद्ययोगकरणादि मनसा विकल्पयति तदा मुरयतयाऽपि तनुवचनवन्मनस्यपि करणादीनि सम्भरन्त्येति, आह च-'अह मणकरण सावजजोगमणण'मित्यादि भावितमेवेति । 'अर्धविकल्पसद्वराय न पुनरुक्त मिति (४८४-११), अर्थो-मन प्रभृतिकरणलक्षण तस्य विकल्पा-भेदा तत्सङ्ग्रहार्थ त्रिविधेनेत्युच्यमान न पुनरुक्त, एतदुक्त भवति-य एव मनसा वाचा कायेनेत्यनन्तर सविस्तर वक्ष्यमाणोऽर्थ स एव त्रिविधेनेत्यनेन सट्टयोकोऽत सहपदत्या दपुनरुतमिदमिति । 'अथवा अत्राणमतीतसावद्ययोग'मित्यादि (४८६-१९), न त्राण अनाण-ससारभयात् गातुमसमर्थ सावध योग जुगुप्से इत्यर्थ , कस्मादित्याह-अधुना सामायिकेन नाण मम भविष्यतीति हेतो, लब्धे हि साम्प्रत त्राणरूपे सामायिके तमत्राणस्वरूप सावद्य योग व्युत्सृजामीतिभाव । 'नन्वेव सावधयोगपरित्यागा दित्यादि (४८६-२३) अन किल परोऽतीवासम्बद्धप्रलापितया विवक्षितनिर्दोषसम्बन्धेन सम्बन्धितमपि व्युत्सृजामिशब्दमनि एसम्बन्धेन सम्बन्धयन्निदमाह-ननु चैवमुक्तन्यायेन 'करेमि भते ! सामाइय'मित्यादिसूनस्याय तात्पर्याों गम्यते, । यदुत-सावद्ययोगपरित्यागेन करोमि भदन्त ! सामायिकमिति, एव सति सावद्ययोगनिवृत्तिरत्र प्रतीयते, पर्यन्ते च 'तस्स भते ! पडिकमामी'त्यादो तस्य व्युत्सृजामीतिशब्दप्रयोगे सतीदमनिष्टमापद्यते तस्य-अनन्तरसामर्थ्यलब्धसावधयोगनिवर्त नस्य व्युत्सृजामि-सावद्ययोगस्य निवृत्तिमुत्सृज्य प्रवृत्ति विदधामीत्यर्थ , अनोत्तरमाह-'तो' त्यादि (४८६-२४), ।
यदि घेवमुलण्ठतया सम्बन्ध क्रियते तर्हि यदा कश्चित् 'मस पञ्चक्खामि अन्नत्थणाभोगेण मित्यादिना मासचिरतिमभि- धाय पर्यन्ते व्युत्सृजामीति ब्रवीति तदाऽत्राप्यन तरोक्ता मासविरति व्युत्सृजामीत्यनिष्टसम्बन्ध स्थाद्, अथात्र मास विरतिविपक्ष एव त्याज्यत्वेन मनसि विवक्षितो मनोगत एव च भाच प्रत्याख्यान भवतीति नानिष्ट सम्बन्ध क्रियते, यद्येव सर्व सुस्थमिहापि सावद्ययोगनिवृत्तिविपक्षस्य हेयत्वेनाभिप्रेतत्वादिति । 'त्रिविध त्रिविधेन व्युत्सृजति पाप- मेप्य'मित्यादि (४८८-११), विशेषत एप्यमिति ब्रुवाणस्य कोऽभिप्राय ?, उच्यते, सावद्ययोगविरत इत्यनेनैव गतार्थे त्रिविध त्रिविधेन व्युत्सृजति पापमिति यद्वितीयपदोपादान तेनैव किल ज्ञापयति यत्र सावद्ययोगे प्रवृत्तिरासीत् ततो निवृत्त इति प्रतिपादित 'सावजजोगविरओ'इत्यनेन पदेन यदेष्य पाप ततोऽनिवृत्त एव किल एप प्रतीयते अतस्तन्नि- पृत्तिप्रतिपादक द्वितीयपदमिति विशेपत उक्त वृत्तिकृता त्रिविध त्रिविधेन व्युत्सृजति पापमेष्यमिति, कदा पुनरयमेवविध कर्ता भवतीत्याह-'सामायिकादौ' (४८८-१२), सामायिकारम्भसमय इत्येव सम्बन्धो, यदा तु सामायिकादौ सूत्र इत्यनेन द्वितीयव्यारयानेन 'करेमि भते ! सामाइय'मित्यादिसूत्र गृह्यते तदेत्य सम्बन्ध , एपोऽनुगम परिसमाप्त', क विपये योऽसावनुगम इत्याह-सामायिकादौ सूत्रे'करेमि भंते ! सामाइयमित्यादिसूत्रविपय इत्यर्थ । सामायिकाध्य- यन समाप्तमिति ॥ अधुना चतुर्विंशतिस्तव आरभ्यते 'चतुर्विंशतिस्तवस्य निक्षेपो भवति नामनिष्पन इति (४९१-१५), ननु कि तन्नाम यस्य निक्षेप करिष्यत | सत्य, विद्यते इत्याह-'अन्यस्याश्रुतत्वादि'ति, ननु यदि नामेवात्र पृष्टव्य तत्किमिति क इत्यनेन पुस्त्वनिईश कृतो वृत्तिकृता?, सत्य, किन्तु को नामनिष्पनो निक्षेप इति निक्षेपापेक्षयेत्थ निर्देशो वस्तुत पुनर्नामैवान पृष्टव्यमित्यदोष । 'परमाणव- स्त्वप्रदेशा एवेति ( ४९४-२३), ननु यदि सामान्यविशेषरूपतया प्रदेशत्वमप्रदेशत्व च गीयते तहि परमाणोरप्युभय : रूपता कि न स्याद् येनोच्यते परमाणवस्त्वप्रदेशा इति, न हि जैनाना किश्चिद्वस्तु सामान्यविशेषरूपतामतिकामति, परमाणुपु तिर्यक्सामान्य न पुन स्वावयवव्यापितत्वलक्षणमूर्द्धसामान्य, निरवयवत्वादेव तेपामित्यदोष ॥ 'उदइयखओवसमिय' गाहा 'उवसमसेढी एको' गाहा ( १९५-२६), नारकाणामोदयिको भायो-नरकगत्यादि , क्षायोपशमिकस्विन्द्रियसम्पनतादि पारिणामिकस्तु जीवत्वादिरित्येव भावत्रयनिप्पनो नरकगतावेको भद्ग, एव तिर्यन- रामरगतिप्वप्येकैको वाच्य , ततो गतिचतुष्टयेऽपि चत्वारो भगा भवन्ति, तथाऽभिहितस्वरूपे भावये क्षायिकभावप्रक्षेपे भावचतुष्टयनिष्पन एको भङ्गो भवति, गतिचतुष्टयसम्बन्धात् चत्वारो भगा सम्पद्यन्ते, क्षायिकभावसम्पन्ना हि क्षायि- कसम्यग्दृष्टय सर्वास्वपि गतिषु लभ्यन्ते, अथ क्षायिकमपहाय तत्स्थाने औपशमिक प्रक्षिप्यते, तद्योगेनापि गतिचतुष्टये चत्वारो भङ्गा भवन्ति, प्रथममेव सम्यक्त्वमासादयता हि गतिचतुष्टये प्राप्यते औपशमिको भाव , एव सर्वेऽपि द्वादश, तथा दर्शनसप्तक क्षपयित्वा य उपशमश्रेणी विधत्ते तस्यौदयिकौपशमिकक्षायिकक्षायोपशमिकपारणामिकभावपञ्चक निष्पन्न एको भङ्गो लभ्यते, केवलिनोऽप्यौदयिकक्षायिकपारिणामिकभावत्रयनिष्पन्न एक एव क्षायोपशमिकस्त्वस्य नास्ति 'अतीन्द्रिया केवलिन' इतिवचनात्, सिद्धस्यापि क्षायिकपारिणामिकभावद्वयनिष्पन्न एक एव, एते सर्वेऽपि त्रय पूर्वोक्ता , द्वादश सर्व पिण्डिता पञ्चदश अविरद्धसान्निपातिकभेदा भवन्ति, सानिपातिकभेदा हि किलान्यथा-प्ररूपणाया पविशति- र्भवन्ति, तद्यथा-आदयिकादिभावपयकस्य द्विकसयोगे दश, निकसयोगेऽपि दशैक, चतुष्कसयोगे पञ्च, पञ्चकसयोगे त्येक सर्पऽपि पविशति , एते च विरद्धा उच्यन्ते, केपाश्चित् कचिदुपलभ्यमानत्वेन प्ररूपणामात्रकत्वात् , प्रस्तुतास्तु पञ्चदशो पन्यायेन रभ्यमानत्वादविरुद्धा , अत उक्त-"अविरुद्धसनिवाइयभेया उ पनरसत्तीति" गाथाद्वयभावार्थ । इह तु किल नैगमनयदर्शन मूढनयदर्शन वाऽधिकृत्ये त्यादि (४९६-५), एतदुक्त भवति-नैगमपर्जा हि किल शेपा पडू नया केचित् केवलसामान्यवादिन केचित्तु केवलविशेपवादिन , तत्र यदि सामान्यवादिनयमतमानीयते तदा पर्यायसामान्य- स्यैकत्वाचतुविधत्व पर्यायलोकस्यानुपपन स्यात्, विशेषवादिनयास्तु प्रत्येक भिन्नत्वात्पर्यायाणामनन्तमेव पर्यायलोकमि च्छन्ति न चतुविध, नैगम पुनरनेकरूपत्वाच्चतुपिंधमपीच्छति पर्यायलोकमतरसन्मतमिहाश्रीयते, यदिवा "मूढनइय सुय कालिय वित्यादिवघनास्किल प्राय साम्मत सूत्राणि नयैर्न विचार्यन्ते एवेति मूढनयदर्शनाश्रयणाद्विवक्षावशेनैव किय- तोऽपि भेदानाश्रित्य पर्यायलोकस्य चातुविध्यमुच्यत इति । 'सीताकरो-भोग' इति (४९९-६), सीता-लागलपद्धति तामाश्रित्य करो-भोगो धान्ययाचनमित्यर्थ । 'आसेवनायामयमेव प्रथमस्थाने कार्य'इति ( ४९९-१४) एतदुक्त भरति-यद्यप्यशुभकर्मवशतया पश्चात्कश्चिदप्रशस्तमपि भावमासेक्ते तथापि मुमुक्षुणा प्रथम तावत्प्रशस्त एवासेवनीय इति सापनार्थ "दुपिहो उ होइ भावो पसत्य तह अप्पसत्यो य" इत्यत्र प्रथम प्रशस्तभावोपादानमिति । 'सामध्ये वर्णना- या चेत्यादि (५००-१३), च्यारया-सामर्थे तावद्वर्त्ततेऽसौ कल्पशब्द तदर्थधातुनिष्पन्नत्वाद्, वर्णनाया यथा-क- . पितो-वणित श्ाधितो देवदत्त , छेदने यथा-कल्पित-छेदित द्विधाकृत वस्त्रमिति, करणे यया-वाक्षणार्य कल्पिता पूपा , कृता इत्यर्थ , औपम्ये यथा-समुद्रकल्पमिद तडाग, अधिवासे यथा-कल्पिता-अधिवासिता मानाय मभिता प्रति- मेत्यर्थ , एतेष्वर्थपु कल्पशब्द विदुqधा इति श्लोकार्थ । 'ताव एगइयाओ भवर'त्ति (५०३-१), यारन्मम पुनो भवति तावदेकीभूय स्थीयतामिति भार ।'आमतणि गाहा 'अणभिग्गहिआगाहा (५०८-२४), व्याख्या-इह यत्किल वस्तुन साधकत्वेन वाधकत्वेन या प्रमाणान्तरैग्वाधित पचामुच्यते तत्सत्य, तदेव प्रमाणर्गध्यमान सन्मृपा, तदेव वाध्यमानावाध्यमान मिश्र, यत्तु वस्तुसाधकबाधकत्वाविवक्षया व्यवहारपतितस्वरूपमाताभिधित्सया प्रोच्यते तदम- त्यामृप, तत्र आमन्त्रणी यथा-हे देवदत्त इत्यादि, इय हि वस्तुसाधकबाधकत्वाभ्यामप्रवृत्ते स्वरूपमागाभिधानपरत्वादस- त्यामृषेति, आज्ञापनी यथा-स्वमिद कुरु, इयमपि स्वरूपमात्राभिधानपरत्वादसत्यापैच, यद्येव सत्याऽप्यसत्यामृपातो न भिद्यते तस्या अपि जीराजीवादिस्वरूपाभिधानमात्रकत्वादिति चेत् क किमाह ?, यतो यदा परेण सह विप्रतिपत्ती सत्या वस्तुतत्त्वव्यवस्थापनेच्छया प्रमाणावाधित जीवादिस्वरूपाभिधायक वचनमुच्यते तदा सत्यव्यपदेश लभते, तदेव यदाऽपि प्रतिपत्तौ तीर्थकरादिर्देशनाद्यवस्थाया जीवादिस्वरूपाविर्भावनमात्रविवक्षया बूते तदाऽसत्यामृपमुच्यत इति विवक्षैवात्र प्रमाणमिति न काचित्क्षतिरिति, एवमन्यत्रापि स्ववुझ्या भावनीयमिति, यानी यथा-भिक्षा प्रयच्छ, तथा पृच्छनी यथा- कथमेतदिति, प्रज्ञापनी यथा-हिसादिप्रवृत्तो दुखितादिर्भवति, प्रत्याख्यानीभाषा यथा-न दास्यामि ते, इच्छानुलोमा च भाषा यथा-केनचित्कश्चिदुस -साधुसकाश गच्छाम , स आह-शोभनमिदमिति, अनभिगृहीता भाषा-अर्थमनभिराम या प्रोच्यते डित्यादिवदिति, भाषा चाभिग्रहे घोद्धव्या-अर्थमभिगृह्य या प्रोच्यते घटादिवदिति, सशयकरणी भापा अ. नेकार्थसाधारणा या प्रोच्यते-सैन्धवमित्यादिवदिति, व्याकृता-स्पष्टा प्रकटार्थी देवदत्त एप ते भ्रातेत्यादिवदिति, अव्या- कृता चैव अस्पष्टा-अप्रकदार्था वाललल्लादीना थपनिकेत्यादिवदिति गाथाद्वयार्थ । चतुर्विंशतिस्तवः समाप्त ॥ अधुना वन्दनाध्ययनमारभ्यते 'अच्छति'त्ति (५१२-१९), तिष्ठन्ति स्वोपाश्रयेऽपि तावदाचार्या कि मन्यमाना' इत्याह-मन्ये भागिनेया वहि रपि सूत्रपौरुषी कुर्वन्तीति, तत सापि सूत्रपौरुष्युद्घाटितादिना अवसिता, ततश्चिन्तयन्ति-मन्ये अर्थपौरुषीं विधाय समे- प्यन्ति, तथापि नायातास्ततोऽतिचिरायितमित्याचार्यास्तत्रैव गता । पार्थस्थादिलक्षणप्रतिपादकगाथा वृत्तिकारेण न विवृता अतस्तासु यथावैषम्य किश्चिद् विप्रियते-'सो पामत्यो गाहा (५१७-११) व्याख्या-सोऽनन्तरोद्दिष्ट पार्श्वस्थो द्विविध , एतदेवाह-सर्वतो देशतश्च, तत्र सर्वपक्षे ज्ञानदर्शनचारित्रेभ्य पार्चे-पृथग यो वर्त्तते स पार्श्वस्थ , अत्र निपीथ- चूर्णि "सुत्तो अच्छइ सुत्तपोरिसि अत्थपोरिसि वा न करेइ, दसणाआरेसुन वट्टइ चारित्ते नवदृइ, अइआरे वा न वजेइ, एव सत्यो अच्छइ पासत्थो" अनेन चूण्णिग्रन्थेन ज्ञानदर्शनचारित्रेभ्यो येन पार्श्वस्थत्व भवति तत्क्रमेण दर्शितमिनि मन्त व्यमिति गाथार्थ । देशत आह-'देसमि उगाहा (५१७-१२) देशे-देशपक्षे पार्श्वस्थ , क इत्याह-शय्यातरपिण्डम भ्याहतपिण्ड नित्यपिण्ड च यो भुङ्ग इति सम्बन्ध , 'नीय च अग्गपिड ति चशब्दस्य व्यवहित सम्बन्धोऽग्रपिण्ड च भुते, कथम्भूतमित्याह-नित्य-अनवरत, एव शय्यातरपिण्डादिभोजनेऽप्यय नित्यशब्दो योजनीय , कथमित्याह-निष्कारणेनैव,
.
सकारणस्तु भुञ्जानो विशुद्धचारि येत्यर्थ , इत्यक्षरयोजना, भावार्थस्त्वय-दाय्यया-साधुममर्पितगृहलक्षणया भरार तर.
तीति शय्यातरस्तस्य पिण्डो-वक्ष्यमाणरक्षणस्त यो नित्य भुते स देशपार्श्वस्थ , सोपयोगवादन फिशियामरिसमुच्यते,
अथ कोऽय शय्यातर १ कदा च शय्यातरो भवति २ कतिविधश्च तत्पिण्ड ३ कदा याऽशय्यातरो भाति ४ यस्य मम्र-
ध्यसौ वर्जनीय ५ के च तत्पिण्डग्रहणे दोपा ६ कदा च तत्पिण्डो गृह्यते ७ क च शय्यातरो भाती ८ त्यष्टी द्वाराणि,
तत्राद्यद्वारे-यतिप्रदत्तोपानयप्रभु तेन यत्कृतप्रमाणतया निद्दिष्टो या शय्यातर , द्वितीयद्वारे यदा शय्यातररहे रात्री
सुस्वा जागरित्या वा प्राभातिकप्रतिक्रमण कुर्वन्ति तदाऽसौ शय्यातर , अथैतच्छय्याया सकला राति जागरित्या प्राभाति-
कप्रतिक्रमणमन्यत्र कुर्वन्ति तदा मौल शय्यातरो न भवति, किन्तु यद्गृहे प्रतिक्रमण कृत स एव, अथ मूलशय्याया
रात्रौ सुप्त्वाऽन्यत्र प्रात प्रतिक्रामति तदा मौलोऽन्यश्च द्वावपि शय्यातरी, यदा तु वसतिसकीर्णतादिकारणाद् अनेको-
पाश्रयेषु साधवस्तिष्ठन्ति तदा यत्राचार्य स्थित स शय्यातरो नान्य , तृतीयद्वारे द्वादशधा तत्पिण्ड , तदुत्तम्-"असणा-
ईआ चउरो पाउछण वत्थपत्तकवलय । सूईछुरकन्नसोहण नहरणिया सागारियपिंडो॥१॥" अय तु वक्ष्यमाण तदपिण्ड
तणडगलछारमलग सेनासथारपीढलेवाई । सिजायरपिडो सो न होइ सेहो य सोवहिओ ॥१॥ चतुर्थद्वारे-अहोरात्रात्परतो
शय्यातरो भवति, यदुक्त-"तुच्छे वजेजहोरत्त" इदमत्र हृदय-यत्रोपितास्तत स्थानाद् यस्या वेलाया निर्गता द्वितीयदिने
तावत्या वेलराया परतोऽझय्यातरो भवति, पञ्चमद्वारे-साधुगुणविरहितस्य लिगमात्रावशेषस्यापि सम्बन्धी शय्यातरो वर्ज-
नीय , षष्ठद्वारे-तित्यकरपडिकुट्ठो आणा अन्नाय उग्गमोविजन मुझे । अविमुत्ति अलाघवया दुलहोजाइ घोच्छेओ॥१॥
अस्या व्यारया-आधन्तपर्जमध्यमर्महाविदेहजैश्च तीर्थकरैर्वरमाधाकर्म कवधिद्भुक्त न पुन शय्यातरपिण्डोऽतस्तत्प्रतिकु- एखादर्जनीयोऽय "आण"त्ति त च गृह्णता तीर्थकराज्ञा न कृता स्यात् , “अण्णाउ"त्ति यत्र स्थितस्तत्रैव भिक्षा गृह- ता अज्ञातो छ च न कृत स्यात् "उग्गमोऽविय न सुज्झे"त्ति आसनादिभावत पुन पुनस्तत्रैव भैक्षपानकादिनिमित्त प्रवि- शत उद्गमदोपाश्च स्यु , स्वाध्यायश्रवणादिभ्यश्च प्रीत शय्यातर क्षीरादिस्निग्धद्रव्य ददाति तच्च गृह्णता विमुक्ति- गार्थाभावो न कृत स्यात्, "अलाघवय"त्ति शय्यातरतत्पुत्रभ्रातृपितृव्यादिभ्यो बहूपकरण स्निग्धाहार च गृह्णत उप करणशरीरयोर्राघव न स्यात् , तत्रैव चाहारादि गृह्णत शय्यातरवैमनस्यादिकारणाच्छय्या दुर्लभा स्यात्, सर्वथा तद्व्य वच्छेदोऽपि स्यात्, अतस्तत्पिण्डो वर्जनीय , सप्तमधारे-'दुविहे गेलन्नमिय निमतणे दवदुलहे असिवे । ओमोदरिअप- ओसे भए अगहण अणुनाय ॥ १॥'व्यारया-आगाढानागाढे द्विविधे ग्लानत्वे सूत्रोक्तविधिना शय्यातरपिण्डोऽपि ग्राह्य , निमन्त्रणे च-शय्यातरनिर्वन्धे सकृत् त गृहीत्वा पुन प्रसङ्गो निवारणीय , दुर्लभे तु क्षीरादिद्रव्येऽन्यत्रालभ्यमाने तनैव गृहन्ति, "पओसे"त्ति-राज्ञा प्रद्विष्टेन सर्वत्र भैश्ये निवारिते प्रच्छन तद्गृहेऽपि गृह्णन्ति, तस्करादिभये चान्यत्र तत्रापि स्वीकुर्यन्ति, शेप सुगम, अष्टमद्वारे-स्वस्थाने वसन् शय्यातरो भवति देशान्तरे गतो न भवत्यपि, केवल भद्रकमान्तदो पात् तत्पिण्डस्तनापि वर्जनीय , भद्रको हिमम तावत् स्वगृहावस्थितस्यामी न किश्चिद्गृहन्ति यदि हि (अत्र तु) गृह्णन्ति तथापि शोभनमिति विचिन्त्यानेपणीयमपि कृत्वा दद्यात् , प्रान्तस्तु मम स्वगृहस्थितस्यामी न किञ्चिद् गृह्णन्ति अत्र तु सर्व गृह्णन्ति तरिकमिदानीमहमन्य सजात । तस्मान्मायापिन एत इति विचिन्त्य वसत्युच्छेदादि कुर्याद् एव शय्यातरसम्बन्धिना भ्रातृमातुलादीनामुपाश्रयस्याप्रभूणामपि सम्बन्धी पिण्डो वर्जनीयो, भद्रकान्तादिदोषादित्यल विस्तरेण, तदर्धिना तु प्रकल्पतृतीयोद्देशकोऽन्येप्य , स्वपरग्रामात्माधुनिमित्त य आनीयते सोऽभ्याहृतपिण्ड , प्रतिदिन तवैतारन्मार दास्यामि मद्गृहे नित्यमागन्तव्यमिति निमन्त्रितस्य नित्य गृहतो नित्यपिण्ड , तत्क्षणोत्तीणादनस्याल्या अव्यापारिताया सिम्याएर. लक्षणोऽपिण्ड , एतान्पिण्डान् निष्कारणो नित्य भुञ्जानो देशपार्थस्थ इति गाथार्थ । 'फुलनिस्सा गाहा (५१७- १३) कुलानि-श्राद्धारादीनि स्निग्धाहारादिगृद्धस्तन्निश्रया विचरति, आचार्यगारवृद्धग्रानादिनिमित्त स्थापितानि दान श्रद्धालूनि कुलानि स्थापनाकुरानि कारणमन्तरेणापि तानि प्रविशति, सखण्ड्यन्तेऽस्या जीवा इति ससडी-विवाहादिका तदवलोकनार्थ कौतुकादिना गच्छति, शरीर चादर्शादिपवरोकते, तथा केनचित्सह मातापिनादिसम्बन्धपटनलक्षण सस्तर करोति, अथवा दानलाभात् पूर्वमुत्तरकाल वा दातुर्गुणस्तुतिलक्षण सस्तव करोति एष देशपार्थस्थ इति गाथार्य ॥ अयसनरक्षणमाह-'ओसन्नोऽवियगाहा (५१७-१४ ) अवसीदति सामाचार्यामित्यवसान ,सोऽपि द्विविध -सर्पतो देश- तश्च, तत्र सर्वत -"उउपद्धपीढफरगो"त्ति-इहैककाष्ठनिप्पन्नसस्तारकालाभे बहुभिरपि क्शादिकाठखण्डेर्दवरकादिनन्धान दत्त्या वर्षासु सस्तारक क्रियते, स च पक्षसन्ध्यादिषु बन्धापगम कृत्वा प्रत्युपेक्षणीय इत्याज्ञा, यस्त्येव न प्रत्युपेक्षते सोत्र वद्धपीठफलकोऽभिधीयते, अथवा पुन पुन शयनादिनिमित्त नित्यमास्तीर्णसस्तारक एव वा य आस्ते स एवमभिधीयते, तथा स्थापितभोजी च सविसनो ज्ञातव्य इति गाथार्थ । देशावसानमाह-'आयस्सयगाहा 'आवस्सयाइआई'गाहा, (५१७-१५), आवश्यके-प्रतिक्रमणादौ स्वाध्याये-याचनादौ प्रत्युपेक्षणाया-वस्त्रादिसम्बन्धिन्या ध्याने-शुभमन प्रव- त्यादिलक्षणे भिक्षाया-गोचरचर्याया भतार्थे-भोजने भोजनमण्डल्यामितियावत् आगमने-उपाश्रयप्रवेशलक्षणे निर्गमने- उपाश्रयाहिर्निर्गमनलक्षणे स्थाने-कायोत्सर्गे निपदने-उपवेशने त्वग्वर्त्तने-शयने इति सर्वत्र सप्तमीनिर्देशो द्रष्टव्य , तत- श्तेषु आवश्यकादिषु विपये देशावसनो भवतीतिशेप , कदा ? इत्याह-"आवस्सयाइआइ न करे अहवावि हीणमहि- याई' ति, यदैतान्यावश्यकस्वाध्यायादीनि स्थानानि सर्वथा न करोति अथवा हीनाधिकानि करोति तदा देशावसन्नो भवतीत्यर्थ , इदमत्र हृदय-य प्रतिक्रमणाद्यावश्यक न करोति हीनाधिकादिदोषदुष्ट वा करोति स्वाध्याय न करोति प्रति पिद्धकालकरणादिदोषदुष्ट वा करोति प्रत्युपेक्षणामपि न करोति दोपदुष्टा वा करोति ध्यान-शुभ "कि मे कड किच्चम किच्चसेस कि सफणिज्ज न समायरामी'त्यादिलक्षण पूर्वापररात्रकाले न ध्यायति अशुभ वा ध्यायति, आलस्योपहत सुख- लिप्सुभिक्षाया न पर्यटति अनुपयुक्तो वा पर्यटति, अनेपणीय वा गृह्णाति भक्तार्थ मण्डल्या न भुते कदाचिद्धा भुते मण्डलीसम्बन्धिसयोजनादिदोपदुष्ट वा भुङ्क्ते, आगमने नैपधिक्यादिसामाचारी न करोति, निर्गमनेऽप्यावश्यक्यादिसामा- चारी न करोति, कायोत्सर्ग गमनागमनादिपु न करोति दोपदुष्ट वा करोति, निपदनशयनयो संदशभूप्रमार्जनादिसामा- चारी न करोति सम्यग्वा न करोति, "गुरवयण वलाइ तह"त्ति तथा सामाचारीवितथाचरणादिकारणेष्वावश्यकवेलादौ सम्यगालोचय प्रायश्चित्त प्रतिपद्यस्वेत्यादि गुरुणा प्रेरितस्तद्वचन प्रतिवलयति-अभिमुखीभूय आलजालान्यसम्ब- द्धानि यक्ति न पुनस्तद्वच सम्यक् प्रतिपद्यते स एप भणितोऽवसन्नो देशत , उपलक्षण चेद तत स्खलितेषु मिथ्या- दुष्कृत न ददाति गुरुपैयावृत्त्य न करोति सपरणादिपु वन्दनक न ददाति आदाननिक्षेपादिषु प्रत्युप्रेक्षणप्रमार्जने न करोति, इत्याद्यन्यदपि सामाचारीवितथाचरण देशपार्श्वस्थत्वकारण द्रष्टव्यमिति गाधावयार्थ ॥ यदुक्त 'गुग्यरन प्रति वति' तत्सविशेष विवरीपुराह-'गोणो'गाहा (५१७-१७ ), यथा गरिगा स्वामिना प्रेरितो दु शीलतया पदन्- घ्यावृत्त्य सम्मुखीभूय भनक्ति समिला सोऽप्यासन एवमेव गुरवचनमकुर्पन बलति-सम्मुनीभवतीत्येर चत दृष्टान्तेन साम्य, करोति वा तथापि "उस्सोदु ति वत्समीपे किटाहमेवैकस्तिष्ठामि येन पुन पुनर्मामेवादिदासीत्याद्यसूयागस्य । मुक्त्वा करोतीत्यभिप्राय इति गाथार्थ ॥ इदानी कुशीलस्वरूपमाह-'तिविहों गाहा (५१७-१८), ज्ञानदर्शनचारित विषयत्वेन त्रिविध कुशीलो भवति, शेप सुगममिति गाथार्थ । कथ ज्ञानादिविषयत्वेन निधि पुशीलो भरतीत्याह- 'नाणे'गाहा, ज्ञानाचार-कारादिक यो विराधयति स ज्ञाने-ज्ञानविपये पुशील इति शेष , इदमुतभाति-"काले पिणये बहुमाणे उपहाणे तह अनिण्हवणे । वजणअत्थतदुभए अहविहो नाणमायारो ॥१॥” इत्यमुमष्टविध ज्ञानापार यो विरा. धयति-न सम्यगनुतिष्ठति स ज्ञानकुशील , 'निस्सकिअनिकखिअनिवित्तिगिच्छाअमूढदिट्ठी अ । उपाधिरीकरणे यच्छ उपभाषणे अछ।॥ १॥ अमु पुनरष्टप्रकार दर्शनाचार विराधयति स दर्शने-दर्शनविषये कुशील , चरणकुशील पुनरय- वक्ष्यमाणस्वरूप इति गाथार्थः । 'कोउगाहा (५१८-१), कौतुक भूतिकर्म प्रश्नामश्न निमित्त आजीव कल्ककुरुका लक्षणा विद्या मन्त्रादींश्च य उपजीवति, सर्वत्र द्वितीया द्रष्टव्या, सएवम्भूतश्चरणकुशीलो ज्ञातव्य इति गाधार्थ , तर कौतुक किम् ? इत्याह-'सोरग्गाई'गाहा (५१८-२), सौभाग्यनिमित्तमपत्यादिनिमित्त च योपिदादीना त्रिकचतुष्कचत्वरा- दिए स्नानादि यत्कियते तत्कौतुक भणित तत्कुलसी कुशीलो भवतीति द्रष्टव्य, एवमुत्तस्त्रापि, भूतिकर्मस्वरूपमाह- .
ज्यरितादीना तदपगमार्थं भूत्या -भस्मनोऽभिमन्त्र्य यत्प्रदान तद् भूतिकमति गाथार्थ । अधिजनेन शुभाशुभ पृष्टो दैवज्ञ स्वमादिषु तत्परिज्ञानार्थ विद्यादिदेवता यत्पृच्छति स प्रश्न , अथिजनप्रश्नाद्देवताया प्रश्न प्रश्नाप्रश्न इतिकृत्वा, तत्स्वरूपमा- ह-सुविणग गाहा ( ५१८-३), स्वमे विद्यया-विद्यादेवतया कथित स्वप्नविद्याकथित, अथवा स्वमस्य विद्या स्वप्नविद्या तया कथित स्वमविद्याकथित आरयाति शुभाशुभ इत्याख्यायिका-देवताविशेषरूपा तया कर्णद्वारे वादितघण्टिकाद्वारेण कथित, आरयायिकादेवता हि मन्त्रेणाहूता घण्टिकाद्वारेण शुभाशुभ दैवज्ञस्य कथयति, एतच्च देवताकथित यदन्येभ्य शिष्यते कथ्यते स प्रश्नप्रश्न तदुपजीवनादपि चरणकुशील इति गाथार्थ ॥ निमित्ताजीवयो स्वरूपमाह-'तीआई'गाहा (५१८-४) अतीतभविष्यद्वर्त्तमानकालनयवत्तिलाभादिभावकथन निमित्त भवति, आजीव पुन सप्तविधस्तद्यथा-जाते कुलस्य च प्रतीतस्य शिल्पस्य-कुम्भकारलोहकारादिसम्वन्धिन कर्मण -कृषिकर्मादे तपस -अनशनादे गणस्य मल्लगणादे गुण इति पाठो ऽशुद्धो लक्ष्यते निपीथादिभिर्व्यभिचारित्वात् सूत्रस्य-कालिकादे , एतदुक्त भवति-वय भवन्तश्चैक जातिकुलशिल्पकर्मगणवत्तिन इत्यादिवचनरचना आहारादिगृद्धस्य जात्याद्याजीव , तप सूत्राभ्यासप्रकटनमाहारादिगृद्ध- स्यैव तप सूत्राजीव , आदिशब्द एतेपामेव वहुप्रकारत्वसूचक इतिगाथार्थ ॥ कल्ककुरुकादीन् गाथया व्याख्यानयन्नाह- 'कककुरुगाइगाहा (५१८-४), कल्ककुरुका काऽभिधीयते? इत्याह-माया, अत्रैव तात्पर्यार्थमाह-निकृत्या परेपा दम्भन- वश्वनमिति यदुक्त भव ति, स्त्रीपुरुषहस्त्यश्वादिलक्षण तु लक्षणमभिधीयते, 'इत्थी विजाभिहिआ पुरिसो मतोत्ति तविसे- सोऽय । विजा ससाहणा वा साहणरहिओ भवे मतो ॥ १॥' इत्यादिग्रन्यसिद्धा विद्यामन्त्रादय , आदिशब्दाचूर्णयोगो- , , करोति, इत्याद्यन्यदपि सामाचारीवितथाचरण देशपार्श्वस्थत्वकारण द्रष्टव्यमिति गाथाद्वयार्थ ॥ यदुक्त 'गुरुवचन प्रति वरति' तत्मविशेष विपरीपुरा-गोणोंगारा (५१७-१७), यथा गलिगा स्वामिना प्रेरितो दु शीलतया बलन्- घ्यावृत्त्य सम्मुखीभूय भनक्ति समिला सोऽप्यवसन एवमेव गुरवचनमकुर्वन् वलति-सम्मुसीभवतीत्येर चतदृष्टान्तेन साम्य, करोति या तथापि “उस्सोढु"ति वत्समीपे किसाहमेवैकस्तिष्ठामि येन पुन पुनर्मामेवादिशसीत्यायसूयागाक्य मुक्त्वा करोतीत्यभिप्राय इति गाथार्थ ॥ इदानी कुशीलस्वरूपमाह-'तिविगाहा (५१७-१८), ज्ञानदर्शनचारिन विषयत्वेन त्रिविध कुशीलो भवति, शेप सुगममिति गायार्थ । कथ ज्ञानादिविषयत्वेन त्रिविध कुशीलो भवतीत्याह- 'नाणे गाहा, ज्ञानाचार-कालरादिक यो विराधयति स ज्ञाने-ज्ञानविषये पुशील इति शेष , इदमुक्तं भवति-"काले रिणये वहुमाणे उवहाणे तह अनिण्हवणे । पजणअत्थतदुभए अहविहो नाणमायारो ॥ १॥” इत्यमुमष्टविध ज्ञानाचार यो विरा- धयति-न सम्यगनुतिष्ठति स ज्ञानकुशील , निस्पकिअनिकंखिअनिवित्तिगिच्छाअमूददिट्ठी अ । उपपूहथिरीकरणे कच्छ लपभाषणे अछ ।। १ ।। अमु पुनरप्टमकार दर्शनाचार विराधयति स दर्शने-दर्शनविषये कुशील , चरणकुशील पुरय- वक्ष्यमाणस्वरूप इति गाथार्थः । 'कोउगाहा (५१८-१), कौतुक भूतिकर्म प्रश्नाप्रश्न निमित्त आजीव कल्ककुरुका क्षणा विद्या मन्त्रादींश्च य उपजीवति, सर्वत्र द्वितीया द्रष्टव्या, स एवम्भूतश्चरणकुशीलो ज्ञातव्य इति गाथार्थ , तत्र कौतुक किम् ' इत्याह-'सोग्गाईगाहा (५१८-२), सौभाग्यनिमित्तमपत्यादिनिमित्त च योपिदादीना निकचतुष्कचत्वरा- दिषु स्नानादि यत्कियते तत्कौतुक भणित ताकुर्वनसौ कुशीलो भवतीति द्रष्टव्य, एवमुत्तरत्रापि, भूतिकर्मस्वरूपमाह- ज्यरितादीना तदपगमार्थ भूत्या -भस्मनोऽभिमन्य यत्मदान तद् भूतिकर्मेति गाथार्थ । अर्थिजनेन शुभाशुभ पृष्टो दैवज्ञ स्वमादिषु तत्परिज्ञानार्थ विद्यादिदेवता यत्पृच्छति स प्रश्न , अथिजनप्रश्नाद्देवताया प्रश्न प्रश्नाप्रश्न इतिकृत्वा, तत्स्वरूपमा- ह-सुविणग गाहा (५१८-३), स्वप्ने विद्यया-विद्यादेवतया कथित स्वप्नविद्याकथित, अथवा स्वप्नस्य विद्या स्वमविद्या तया कथित स्वमविद्याकथित आरयाति शुभाशुभ इत्यारयायिका-देवताविशेषरूपा तया कर्णद्वारे वादितघण्टिकाद्वारेण कधित, आख्यायिकादेवता हि मन्त्रेणाहूता घण्टिकाद्वारेण शुभाशुभ दैवज्ञस्य कथयति, एतच्च देवताकथित यदन्येभ्य शिप्यते कथ्यते स प्रश्नप्रश्न तदुपजीवनादपि चरणकुशील इति गाथार्थ ॥ निमित्ताजीवयो स्वरूपमाह-तीआइ'गाहा (५१८-४) अतीतभविष्यद्वर्त्तमानकालायवत्तिलाभादिभावकथन निमित्त भवति, आजीव पुन सप्तविधस्तद्यथा-जाते कुलस्य च प्रतीतस्य शिल्पस्य-कुम्भकारलोहकारादिसम्बन्धिन कर्मण -कृषिकर्मादे तपस -अनशनादे गणस्य-मल्लगणादे गुण इति पाठो ऽशुद्धो लक्ष्यते निपीथादिभिर्व्यभिचारित्वात् सूत्रस्य-कालिकादे , एतदुक्त भवति-घय भवन्तश्चैक जातिकुलशिल्पकर्मगणवत्तिन इत्यादिवचनरचना आहारादिगृद्धस्य जात्याद्याजीव , तप सूत्राभ्यासप्रकटनमाहारादिगृद्ध स्यैव तप सूनाजीर , आदिशब्द एतेषामेव बहुप्रकारत्वसूचक इतिगाथार्थ ॥ कल्ककुरुकादीन गाथया व्याख्यानयन्नाह- 'कमकुरुगाइ'गाहा (५१८-४), कल्ककुरुका काऽभिधीयते? इत्याह-माया, अत्रैव तात्पर्यार्थमाह-निकृत्या परेपा दम्भन- वयनमिति यदुक्त भवति, स्त्रीपुरुषहस्त्यश्वादिलक्षण तु लक्षणमभिधीयते, 'इत्थी विजाभिहिआ पुरिसो मतोत्ति तबिसे- सोऽय । विज्जा ससाहणा या सारणरहिओ भवे मतो ॥१॥ इत्यादिग्रन्थसिद्धा विद्यामन्त्रादय , आदिशब्दाचूर्णयोगी करोति, इत्याद्यन्यदपि सामाचारीवितथाचरण देशपार्श्वस्थत्वकारण द्रष्टव्यमिति गाथाद्वयार्थ ॥ यदुक्त 'गुरुपचन प्रति वरति' तत्मविशेष विपरीपुराह-गोणो'गाहा (५१७-१७ ), यथा गलिगा स्वामिना प्रेरितो दु शीलतया बलन्- व्यावृत्य सम्मुखीभूय भनक्ति समिला सोऽप्यवसन एवमेव गुरवचनमकुर्वन् वलति-सम्मुसीभवतीत्येव चतदृष्टान्तेन साम्य, करोति या तथापि “उस्सोढु"ति त्वत्समीपे किलाहमेवैकस्तिष्ठामि येन पुन पुनर्मामेवादिशसीत्याद्यसूयागस्य मुक्त्वा करोतीत्यभिप्राय इति गाथार्थ ॥ इदानी कुशीलस्वरूपमाह-'तिविरो'गाहा (५१७-१८), ज्ञानदर्शनचारित विषयत्वेन त्रिविध कुशीलो भवति, शेप सुगममिति गाथार्थ । कथ ज्ञानादिविषयत्वेन विविध कुशीलो भवतीत्याह- 'नाणे गाहा, ज्ञानाचार-कालादिक यो विराधयति स ज्ञाने-ज्ञानविपये कुशील इति शेप , इदमुक्तं भवति-"काले विणये यहुमाणे उपहाणे तह अनिण्हवणे । वजणअत्थतदुभए अढविहो नाणमायारो॥१॥" इत्यमुमष्टविध ज्ञानाचार यो विरा- धयति-न सम्यगनुतिष्ठति स ज्ञानकुशील , निस्सकिअनिकंखिअनिवित्तिगिच्छाअमूढदिट्ठी अ। उवाहथिरीकरणे वच्छ उपभाषणे अठ॥ १॥ अमु पुनरष्टप्रकार दर्शनाचार विराधयति स दर्शने-दर्शनविपये कुशील , चरणकुशील पुनरय- यक्ष्यमाणस्वरूप इति गाथार्थः । 'कोउगाहा (५१८-१), कौतुक भूतिकर्म प्रश्नाप्रश्न निमित्त आजीव कल्ककुरुका लक्षणा विद्या मन्त्रादींश्च य उपजीवति, सर्वत्र द्वितीया द्रष्टव्या,सएवम्भूतश्चरणकुशीलो ज्ञातव्य इति गाथार्थ , तर कौतुक किम् ? इत्याह-सोहग्गाई गाहा (५१८-२), सौभाग्यनिमित्तमपत्यादिनिमित्त च योपिदादीना निकचतुष्कचत्वरा- दिषु स्नानादि यत्कियते तत्कौतुक भणित तत्कुर्धनसौ कुशीलो भवतीति द्रष्टव्य, एवमुत्तरत्रापि, भूतिकर्मस्वरूपमाह- - पमाह-पचासवगाहा (५१८-११), आभवति-आदत्ते जीव कर्म यैस्ते आश्रया हिसानृतस्तैन्याब्रह्मपरिग्रहलक्षणा पच तत्मवृत्त -तदासेवनरतो यस्त्रिषु ऋद्धिरससातगौरयेषु प्रतिवद्ध "इत्थिगिहिसकिलिट्ठो"त्ति स्त्रीसक्लिष्टो गृहिसक्लिष्टश्च, तत्र-स्त्रीप्रतिपेवी-स्त्रीसक्लिष्ट , गृहिसम्मन्धिना तु द्विपदचतुष्पदधनधान्यादीना तप्तिकरणप्रवृत्तो गृहिसक्लिप्ट , एवम्भूत समतोऽतिशयेनाविशुद्धत्वात् सक्लिष्टोऽभिधीयते इति गाथार्थ । असक्लिप्टस्वरूपमाह-पासत्थाइण्सु'गाहा (५१८-१२), गतार्था, उक्तोऽसक्लिष्ट । इदानीं यथाच्छन्दस्वरूपमाह-'उस्सुत्त'गाहा (५१८-१३), उत्सूत्रमाचरन्-उत्सूत्र प्रज्ञापयन्नेप यथाच्छन्द इच्छाच्छन्दश्चैत्येकार्थी शब्दावितिगाथार्थ । उत्सूत्र किमुच्यत ? इत्याह-'उस्सुत्त'गाहा (५१८-१४),व्याख्या- उत्सूत्र किमित्याह-यदनुपदिष्ट तीर्थकरगणधरै स्वच्छन्देन-स्वाभिप्रायेण विकल्पित-उत्प्रेक्षित अत एव सिद्धान्ताननुपा- ति-सिद्धान्तवहिर्भूतमित्यर्थ , यथाच्छन्दस्यैव स्वरूपान्तरमाह-परतप्तिप्रवृत्त ,तितिणो नाम य स्वल्पेऽपि केनचिदपराद्धोऽ नवरत पुन २ झपनेवास्ते एप यथाच्छन्द इति गाथार्थ । यथाच्छन्दस्य पुन स्वरूपान्तरमाह सच्छद'गाहा (५१८-१५) स्वच्छन्दा-आगमनिरपेक्षा याऽसौ मतिस्तया किश्चिदालम्बनमध्ययनादिक विकल्प्य-उत्प्रेक्ष्य तत सुख स्वादयतीति सुखस्वा- द स चासौ विकृतिप्रतिवद्धश्च, मिथ्यालम्बन किश्चिद्विकल्प्य य सुखलिप्सुविकृतिप्रतिबद्धो भवतीत्यर्थ , तथा विभिगौरवै ऋद्धिरससातलक्षण यो माद्यति त जानीहि यथाच्छन्दमिति गाथार्थ ॥अत्र क्वचिदनपिण्डभोजित्वादिनाऽल्पदोपेण क्वचित्तु स्त्रीसेवादिना महादोपेणावन्द्यत्वमुक्तमिति तत्त्व न ज्ञायते अत किञ्चिद्विशेपज्ञानार्थ कल्पस्य भाष्य चूर्णिणश्च किञ्चिदुच्यते- "सकिनवराहपयोअणाणुतावी य होइ अवरद्धे । उत्तरगुणपडिसेविअ आलवणवजिओ वज्जो ॥१॥ अत्र चूर्णि-सकिन्नो . पधादय प्रकटा , एतच्चोपरक्षणमात्र, अत शेपाण्यपि शरीरोपधिधारणादीन्यकारणे कुर्पश्चरणकुशीलोभरतीति गायार्थ ॥ उत्तस्त्रिविध कुशीर , इदानीं ससतस्वरूपमाह-'ससत्तो यगाहा 'एमेव यगाहा (५१८-७), ससक्त इदानीमुच्यते, म पुन समक्त कस्माद् भण्यत इति द्वितीयगाथान्ते सम्बन्ध , कस्मादित्याह-यस्मात् मूरगुणविपयिण उत्तरगुणनिरिणय ये केचन दोपा गुणाश्च ते तस्मिन् सनिहिता सर्वेऽपि प्राप्यन्त इति, कथ सन्निहिता ? इत्याह-एयमेन, फ? यया इति दृष्टान्तमाह- गोभत्तलदए चेव"त्ति शब्दो यथाशब्दार्थो, यथा गोभक्तकलन्दके यत्किचिदुच्छिष्टमनुच्छिष्ट या तत्सर्प क्षिप्यते, एवमेव ससक्तेऽपि ये केचन मूलोत्तरगुणदोपास्ते सर्वे प्राप्यन्ते, एतदुफ भवति-यथा गोमहिप्यादीना सादन । करन्दके उच्छिष्टमनुच्छिष्ट वा भक्तखरकर्पासिकादि सर्व प्रक्षिप्त प्राप्यते तथा मूलोत्तरगुणविपयिणो ये कैचन दोपा गुणाश्च ते सर्वेऽपि तत्र प्राप्यन्ते तस्मात्ससक्तोऽसावभिधीयते इति गाथाद्वयार्थ ॥ पुन प्रकारान्तरेण तत्स्वरूपमाह-राय' गाहा 'एवमेवगाहा (५१८-९), यथा राजविदूपको राज्ञ केलिपान तत्तश्चैव बहुरूपी भवति, नटो वा यथावहूनि रूपाणि करोति, "अहवाविमेलगो उ"त्ति अनुस्वारोऽराक्षणिक अथवापि यथा एलक -उरणको हरिद्वारागादिना बहुवर्णो भवति हरि- द्रया उपरिप्त पीतो भवति पुन प्रक्षाल्य गुलिकया रञ्जित कृप्णो भवति, पुन प्रक्षाल्य हिड्डुलकेन रञ्जितो रक्तो भवति एवं प्रक्षाल्य २ पुन २ वस्त्वन्तरेणोपरज्यमानो वहुवर्णो भवति एवमेवायमपि यादृशेन शुद्धनाशुद्धेन वाऽपि सह समि- लति तत्र तादृश एव भवति, धामिकमध्ये मिलितो धामिकमात्मान दर्शयति इतरेषु वितररूप तस्मात्ससक्तो भण्यते इति गाथाद्वयार्थ ॥ स च द्विविध सामान्येन भवतीत्याह-'सो दुविगप्पो'गाहा (५१८-१०), सुगमा सक्लिष्टसंसक्तस्य स्वरू- ' अज्ञा इत्याद्युक्त्या मोचिता , तथा च भाष्यम्-"पेसविया पञ्चते गीयासइ खेत्तपेहग अगीआ। पेहियखेत्ता पेच्छति वायग कत्य रम्नेत्ति ॥१॥ ओसफते दड्डु सकच्छेती उ वायगो कुविओ । पल्लिवइकहणरुभणगुरुआगमवदण सेहा ॥२॥" नन्वेव पार्श्वस्थादीन यन्दमानस्य तद्दोपानुज्ञात सयमव्ययादयो दोपा प्रसजन्ति, सत्य, किन्तु सयमव्ययात् तदायो यथा गरी यान भवति तथा यतितव्यमेव, तथा च भाष्यम्-"कुणइ वय धणहेउ धणस्स पणिओ उ आगम नाउ । इय सजमस्सवि पओ तस्वट्ठा न दोसाय ॥१॥ गच्छस्स रक्खणट्ठा अणागय आउवायकुसलेण । एव गणाहिवइणा सुहसीलगवेसणा कुज्जा ॥२॥" तद्यथा-'वायाए नमोकारों'इत्यादि, कि वहुना -“वायाए कम्मुणा वा तह चिट्ठइ जह न होइ से मतु। पस्सइ तयभावे दूरओ वजे ॥ १॥” इति तावद् गुणवजिताना वायाए नमोक्कारादिकमुक्त, यत्र तु गुण स्वल्पोऽप्यस्ति तत्र किमित्यत्रापि भाष्यम्-“दसणनाणचरित्त तवविणय जत्थ जत्तिय जाणे। जिणपन्नत्त भत्तीइ पूयए त तहि भाव ॥१॥" किमन बहुविस्तरेण सकलप्रवचनस्य सारमुच्यते-"ण य किचि अणुन्नाय पडिसिद्ध वावि जिणवरिदेहि । एसा खु तेसि आणा कज्जे सोण होय ॥१॥ वहुवित्थरमुस्सग्ग वहुयरमववायवित्थर नाउ। जह जह सजमवुड्डी तह जयसु निजरा जहय ॥२॥” इत्यल विस्तरेण, तदथिना तु निशीथत्रयोदशोद्देशक कल्पश्च निरीक्षणीय । 'भाण्डखादिकारसादि- ग्रह'इति (५२२-७), भाण्डखादिकारसो नाम जलविशेष तत्र किल प्रक्षिप्त सर्वमपि लोहादि जलरूपतामेतीति 'प्रणमतस्तत्किमिती'त्यादि ( ५२२-११), यदि नाम पार्थस्थादिषु ध्रुवा सावधक्रिया तथापि तत्प्रणामकर्तु को दोप' इति आह-समणुमा त्ति (५२५-१२), पार्श्वस्थादीना प्रणाम कुर्वतस्तत्सायद्यक्रियानुमोदन भवतीतिभाव । तेभ्य जओ अवाय नाम वहूहि-उत्तरगुणावराहपएहि, ते य काउ नाणुतप्पइ हा दुहुकय, निस्सको निद्दो परत्तइ, आलपण-नागाइ तेहिं वजिओ य स कृतिकर्म वर्जनीय , अर्थादापन-आररणसहिओ उत्तरगुणे पडिमेरमाणेरि पुजो इति गिप्पान, . आयरिओ भणति न केवल उत्तरगुणपडिसेवी, मूलगुणपडिसे पीपि आर नणसहिमो पुजो, तथा च भाप्य-हेदुट्ठाणनि- ओथिय पापयणिगणट्टयाए अहरे ऊ । कडजोगी उ निसेवइ आइनिअटोव सो पुनो ।। १ ।। अत्र चूणि -हेछैदेहि समठा. हि ठिओपि मूलगुणप्रतिपेव्यपीति भाव , कडयोगी नाम जो गीयत्थो पारयणी-आयरिभो गणो-गच्छो एएसिं अहयाए असढयाए अधरे-आत्यन्निककारणे ज निसेवइ तेण सनमसेढीए चेय वइ जहा आइनियठो-पुलागो तस्म एखी चक पट्टिखधावारपि यभेउ विणासेउ या कुलाइकनेसु आलोइयपडिक्कतो युद्धो महानिजरो य, यत आह भाष्यकार -"कुण- माणोवि य कडण कयकरणो नेव दोसमन्भेइ । अप्पेण बहु इच्छइ विसुद्धआल्यणो समणो ॥१॥" फडणति-कटकमई मपि कुर्वाण कृतकरण -पुलाको न दोपमभ्येति, विशुद्धालमोऽल्पेन यहिच्छति, अपर पेह भ्रष्टसयमगुणोऽप्यायोपाय- कुशलेन कार्याथिना वन्दनीय , अन्यथा दोपप्रसङ्गात् , तथाहि-केनचिदाचार्येण गीतार्थाभावे अगीतार्था अपि क्षुखका प्रत्यन्तपढ्या क्षेत्रप्रत्युपक्षणार्थ प्रेपिता , तत्र च भ्रष्टवत एको वाचको राजकुले यत्कृतममाण परिवसति, ते च प्रत्युपे- क्षितक्षेत्रा साधवस्त पृच्छन्ति कासौ तिष्ठति, लोकेन च कथितमरण्ये तिष्ठति ततस्तेऽपि तत्र गता , तमजारक्षणप्रवृत्त भ्रष्टवत दृष्ट्वा अद्रष्टव्योऽयमिति विमृश्य अगीतार्थत्वेन शनै शनैरवपकन्ति, ताँश्च तथा हया कुपितो वाचक पालीपते कथयित्वा तान् गुप्तौ प्रक्षिप्तमान् , ततस्तदन्येपणाथै गुस्वस्तात्र समायाताः त वाचक प्रतभ्रष्टमपि वन्दित्वा शिष्यका एते अज्ञा इत्याद्युक्त्वा मोचिता , तथा च भाष्यम्-"पेसविया पञ्चते गीयासइ खेत्तपेहग अगीआ । पेरियखेत्ता पेच्छति वायग कत्थ रनेति ॥शा ओसकते दह सकच्छेती उ वायगो कुविओ । पल्लिवइकहणरुंभणगुरुआगमवदण सेहा ॥२॥" नन्वेष पार्थस्थादीन यन्दमानस्य तदोषानुज्ञात सयमव्ययादयो दोपा प्रसजन्ति, सत्यं, किन्तु सयमव्ययात् तदायो यथा गरी- यान् भवति तथा यतितन्यमेव, तथा च भाष्यम्-"कुणइ वय धणहेउ धणस्स वणिओ उ आगम नाउ । इय सजमस्सपि यओ तस्सेवट्ठा न दोसाय ॥१॥ गच्छस्स रक्खणट्ठा अणागय आउवायकुसलेण । एव गणाहिवइणा सुहसीलगवेसणा कुन्जा ॥ २॥" तद्यथा-'वायाए नमोकारो इत्यादि, कि बहुना?-"वायाए कम्मणा वा तह चिट्ठइ जह न होइ से मतु। पस्सइ जमओ अवाय तयभावे दूरओ वजे ॥ १॥” इति तावद् गुणवर्जिताना वायाए नमोकारादिकमुक्त, यत्र तु गुण स्वल्पोऽप्यस्ति तत्र किमित्यत्रापि भाष्यम्-"दसणनाणचरित्त तवविणय जत्थ जत्तिय जाणे। जिणपन्नत्त भत्तीइ पूयए त तहि भाव ॥१॥' किमत्र बहुविस्तरेण सकलप्रवचनस्य सारमुच्यते-"ण य किचि अणुन्नाय पडिसिद्ध वावि जिणवरिदेहि । एसा खु तेसि आणा कजे सज्जेण होयय॥१॥वहुवित्थरमुस्सग्ग बहुयरमववायवित्थर नाउ। जह जह सजमवुड्डी तह जयसु निजरा जहय ॥२॥" इत्यल विस्तरेण, तदर्थिना तु निशीथत्रयोदशोद्देशक कल्पश्च निरीक्षणीय । 'भाण्डखादिकारसादि- ग्रह'इति (५२२-७), भाण्डखादिकारसो नाम जलविशेष तत्र किल प्रक्षिप्त सर्वमपि लोहादि जलरूपतामेतीति । 'प्रणमतस्तत्किमिती'त्यादि (५२२-११), यदि नाम पार्श्वस्थादिषु ध्रुवा सावधक्रिया तथापि तत्प्रणामकर्तु को दोप ? इति आह-समणुमत्ति (५२५-१२), पार्श्वस्थादीना प्रणाम कुर्वतस्तत्सावधक्रियानुमोदन भवतीतिभाव । तभ्य शि न्द्रयभ्यश्च'त्यादि (५३३-५), एतदुक्त भवति-तेभ्य एप नारकम्यो शानदानान्नितेभ्य तकन्दिपन्यथ ज्ञानदर्शनविकलेभ्य उद्वृत्ता जीवा मनुष्यभवमप्राप्य तावन्न सिद्धान्ति न च मनुष्योऽपि पारित्रविकट मिध्यनि मतो ज्ञायते चारित्रमन्तरेणासहायज्ञानदर्शनयोरकिश्चित्करत्वमिति । 'उनममाणस्स गुणा इत्यादि ( ५३४-१) गायाया भावार्थ उच्यते-इह प्रष्टुरयमभिप्राय -साधुस्तावत्स्वशक्त्यपेक्ष तप करोति कश्चिन्नमस्कारसहित कश्चित्तु प्रथमपोरगीमार रस्तु पुरिमार्द्धमित्यादि यावत्पाण्मासिक, तथा श्रुतमपि कश्चिदष्टप्रवचनमातृप्रमाणमधीतेऽपरस्तु या अन्यस्तु पहुतर यार चतुर्दशपूर्षाणि, तदेव यथा श्रुततपसो स्वशक्त्यपेक्ष वर्त्तते तथा सयमेऽपि यावन्त पृथिव्याधुपमई रक्षितु शकोति तारन्त मेव रक्षतु तथा मृपावादेऽपि यत्परिहर्तु क्षमते तदेव परिहरतु एव शेपग्रतेप्वपि योज्य, न चैतद् भवद्भिरभ्युपगम्यते, अणी- यस्यामपि सयमविराधनाया चारित्रमालिन्याभ्युपगमात्मायश्चित्तप्रदानाच, तप श्रुतयोस्तु स्वशफिप्रवृत्तायपि चारित्रमा लिन्यानभ्युपगमात्मायश्चित्तापदानाच्च, तदेतत्कथमिति ? आहाचार्य -'अनिहितो विरिगाहा (५३४-६), अस्या प्यय भावार्थ -श्रुततपसोरपि तावच्छक्तिर्न निगूहनीया, ततश्च सयमेऽपि शक्तिं चेन्न निगूहयति तदा न विराधक साधु, न यागमे ग्लानाद्यवस्थासु यतनया कुर्वतोऽशचित्तस्य किश्चित्सापद्यापि क्रिया नानुज्ञाता भगवद्भिरिति । 'विगति विग- ईभीओ गाहा ( ५३७-२१), व्यारया-विगतीतो विगतिभीत साधुर्यो विकृति-क्षीरादिका भुङ्ग इति योग , चश- ब्दस्यानुक्तस्यापि दर्शनात् विकृतिगत च-क्षीरान्नादिक यो भुते स दुर्गतिं यातीति वाक्पशेष , करमादित्याह-विकृति- बलाजीचमनिच्छन्तमपि विगति-नरकादिका नयतीति, एतदपि कुत इत्याह-विकृतियतो विकृतिस्वभावा, विकारजनन- , स्वभावेति गाथार्थ । 'गग्गया य झाणे'गाहा (५४०-८), व्याख्या-सूनवाचनादानपरिहारेणार्थमेव व्यारयानयत आचार्यस्यैकाग्रता ध्याने अर्थचिन्तनलक्षणा भवति, यदि पुन सूत्रमपि वाचयेत् तदा बहुव्यप्रत्यादर्थचिन्तायामेकाग्रता न स्याद्, एकाग्रतया को गुण इत्याह-'बुढि'त्ति एकाग्रस्य हि चिन्तयत सूत्रार्थो वृद्धिमुपयातीति भाव , तीर्थकरानुकृतिश्च भवति, तीर्थकरा हि किलार्थमेव कथयन्ति न सूत्र अतस्तदनुकारश्च कृतो भवति, सूत्रवाचना च प्रयच्छत आचार्यस्य लाघवमपि स्यात् तद्वाचनायास्ततोऽध पदवर्तमान उपाध्यायादिभिरपि साध्यत्वाद्, अतोऽर्थमेव कथयत सूरेर्गुरुता-गरिमा भवति, आज्ञाया च स्थैर्य, आज्ञा च तीर्थकृता पालिता भवतीत्यर्थ , तीर्थकरैरित्थमेव निद्दिष्टत्यादिति भाव । 'इति गुरू कयरिणमोकखो न वाएइत्ति (५४०-९), इति-अस्मादुक्तस्वरूपात्कारणकलापाद्गुरुर्न वाचयति सूत्र, कथम्भूतो -यत कृतम्णमोक्ष , तेन हि सामान्यावस्थायामनेके साधव सूत्रमध्यापिता एव, अत प्रागपि कृतसूत्रलक्षणझणमोक्षत्वेन कृतकृ त्यत्वात् पूर्वोक्तकारणकलापाच गुरु सूत्र न वाचयतीति गाथार्थ । उपाध्यायस्य सूत्रवाचनाप्रदाने को गुण स्यादित्याह- 'सुत्तत्थेसु थिरत्तगाहा (५४०-११), व्याख्या-उपाध्याय शिष्येभ्य सूत्रवाचना प्रयच्छन् स्वयमर्थमपि परिभाव यति अत सूत्रेऽर्थे च स्थिरत्व भवति, अन्यस्य वाचनादानेन च सूत्रलक्षणझणमोक्षो भवति, आयत्या-आगामिनि काले अप्रतिवन्ध -सूनसन्तत्यविच्छेदलक्षणो भवति, 'पाडिच्छत्ति येऽन्यत आगत्य साधव सूत्रोपसम्पद गृहन्ति ते प्रती च्छका उच्यन्ते ते च सूत्रवाचनामदानेनानुगृहीता भवन्तीति वाक्यशेष , मोहजयश्च-सूत्रवाचनादानव्यग्रस्य हि चित्तवि- श्रोतसिका न भवतीत्यर्थ , एतै कारण सूत्र वाचयत्युपाध्याय इति गाथार्थ । शेषा गाथा सुगमा , नवर-'उद्वावणा- । पहावण'त्ति (५४०-१७) मावल्यधावन च प्रकर्पधावन च ते उद्धायनप्रधायने गछप्रयोनारशिया करोति m वच्छेदक इति, शेष निगदसिद्ध । 'अभ्युत्थितवन्दन मिति (५४१-१) अम्युस्थितपन्दनक नाम परमेर गिपार्य गुरन्यो दीयते तदेवम्भूतमेव चन्दनक मात्रादीनि न दाप्यन्ते, यत् पुनरालोचनास्वाध्यायमन्यापनानुयोगशादिया. भाव्य तत्तान्यपि सागारिकाद्यभावे दाप्यन्त एवेति भाव । द्वारिंशद्वन्दनकदोपप्रतिपादिका गाथा पेनाप्यभिप्रायेण वृति. १ आयरकरण आढा तविवरीअ अगाढिम होइ । दध भावे यद्धो चउभगो दवओ माओ॥ ५४॥ पलिदमनुषयार अदितो णिजतिओ होइ । जत्थ व तत्थ व उज्झइ कयवियो वक्खर चेव ॥ ५४ ।। संपिडिए व बदह परिपिंडिअवयपकरणो वारि । टोरय उप्फिडतो ओसक्कऽहिसक्कणे कुणइ ॥ ५६ ॥ उवगरणे हत्थमि व पित्तु निवेसेइ अयुस विति । ठिअविटरिंगण 1 कच्छमारगिर IT ॥ ५७ ॥ उद्दतनिसीअतो उवत्तइ मछउ व जलमज्झे । वदिउफामो वऽन्न झसुघ परिअपए तुरिअ ॥ ५८ ॥ अप्पपरपतिपण मगर- ओसो अ वेइआपणग । त पुण जाणूवरि जाणुहिट्ठओ जाणुवाहिं वा ॥ ५९ ॥ कुणह फरे जाणु वा एगयर ठाइ फरजुअलमग्छे । उच्छगे करइ करे भयति निहणाईअ॥६०॥ मयइ व भइस्सइति व इअ वदइ होरय निवेसतो।एमेव य मिचीए गारवसिक्साविणीओऽह ॥६॥ नाणाइतिअ मुत्तु कारणमिहलोगसाहग होइ । पूआगारवहेउ नाणग्गहणेऽवि एमेव ॥ १२ ॥आयरतरएण हदि वदे ॥ तेण पच्छ पणइस्से। काहिह न पणयभग वदणये मुलभावोऽय ॥६३॥ हाउ परस्स दिदि वदतो तेणि हवा एअ । तेणोविव अप्पाण गृहइ ओभावणा मा मे ॥ ६४ ॥ आहारस्स उ काले नीहारस्सावि होइ पडिणी । रोसेण धमधमतो ज पदइ रुहमे तु ।। ६५ । नवि कुप्पसि न पसीअसि कट्ठसिवो चेव तजिअ एज । सीसगुलिमाईहि व तजेइ गुरु पणिवयतो ॥ ६६ ॥ वीसभट्ठाणमिण सब्भावजढे सढ हवइ एभ। कपडति कृतोचार्य न व्यारयाता अतो यथावपम्यमेता काश्चित्किधिद्विप्रियन्ते-'आयरकरण'गाहा, आदर -सम्भ्रमस्तत्करणमा हतता सा यन न भवति तदनादृतमुच्यते, द्वितीयदोपमाह-स्तब्धत्व तद्व्यतो भावतश्च भवति, अत्र चतुर्भङ्गिका, तद्यथा- द्रव्यत स्तब्धोन भावतो, भावत स्तब्धो न द्रव्यत , अन्यस्तु नद्रव्यतो नापि भावत इति, अत्र च भद्गचतुष्टयेऽपि चरमो भग शुद्ध , शेषभद्केष्वपि भावत स्तब्धोऽशुद्ध एप द्रव्यतस्तु भजनीय उदरपृष्ठभूलव्यधादिवाधितोऽवनाम कर्तुं न शक्क कारणिक स्यादपि स्तब्धो न तु निष्कारणिक अत एवाह-दघतो भइतोत्तीति गाथार्थ । तृतीय दोपमाह-'पविद्वमणुष पारगाहा, प्रविद्ध नाम यदुपचाररहित, एतदेव व्याचष्टे-यद्वन्दनक गुरुभ्योऽर्पयन्-दददनियन्त्रितो भवति-अनवस्थित कइययति अ सढयावि अहुति एगट्ठा ॥ ६७ ॥ गणि वायग जिट्टजत्ति हीलिअ किंनु मे पणमिऊण दरवदिअमि विफह फरेइ पलिउ चिम एम ॥ ६८॥ अंतरिओ तमसे वा न वदई वदई उ दीसतो । एअ दिट्ठमदिट्ठ सिंग पुण कुमपासेहिं ॥६९ ॥ करमिच मन्नइ दितो यदणय भारदतिअकरुत्ति । लोइअकराउ मुफा न मुघिमो वदणकरस्स ॥ ७० ॥ आलिद्धमणालिद्ध रयहरणसीसेहिं होइ चउभगो । वयण वरारेहिं ऊण जहनकालेव सेसेहिं ।। ७१ । दाऊण वदण मत्थएण वदामि चूलिआ एसर । मूउन्य सदरहिओ ज वदइ मूअग त तु ॥७२॥ ढगुरसरेण जो पुण सुत्र घोसेइ दडर तमिह । चडुलिं व गिहिऊण रयहरण होइ चड्डुलिं तु ॥७३॥ न दृश्यत आधुनिकावश्यक टीकादशेष्वेता गाथा, "वृचिरतोचार्य न व्यारयाता" इति श्रीपूज्यटीप्पणकारवचनेनाभवनेता प्राचीनादर्शपु इत्यनुमीयते, तत प्रव चनसारोद्धारादन लिखिता , अत्रत्य माय तद्विवरणमपि प्रवचनसारोद्धारटीकाक्षरसदृशमिति, यद्यपि वन्दनकदोपप्रतिपादिका गाथास्तद्विवरण नाधुनातनादर्शषु दृश्यते तदनुसारेणैव च श्रीमत खयमपि अशादिदोषेप्वनुवदन्ति सविस्तीस्ता पर दोषखरूपनिरूपकगाथानामभाव एव तत्र ।
इत्यर्थ , अनवस्थितत्वेन च यत्र वा तत्र वा स्थाने प्रथमप्रदादिलक्षणेऽसमाप्तमपि वन्दनकमुग्झिल्या नश्यति, कर यया किमुग्झतीत्याह-कयकिञ्चो वकवर चेवत्ति, एतदुक्त भवति-यदा केनचिदाटकेन युतश्चिनगरागरान्तरे 'सर' भाण्डमुपनीत, वक्खरस्वामिना च भाटिकोऽभिहित -प्रतीक्षस्व कश्चित्काल यापदस्य यक्सरस्यावतरणाप स्थान फियि- दन्वेषयामि, स प्राह-मयाऽस्मिनेव नगरे समानतव्यमिदमित्येवोक्त अत कृतकृत्यत्तानात पर प्रतीक्षेऽहमित्युस्त्वाऽस्थान एव तद्भाण्डमुज्झित्वा गच्छति, एवं साधुरप्यस्थान एष वन्दनक परित्यज्य नश्यति इत्येतायता दृष्टान्त इति गाया । चतुर्थ दोपमाह-सपिडिए वगाहा, यत्र सपिण्डितान्-एकनमिलितानाचार्यादीनेकवन्दनकैनैव पन्दते न धरु २ तत् परिपिण्डित बन्दनकमुच्यते, अथवा वचनानि-सूत्रोच्चारणगर्भाणि करणानि-करचरणादीनि सपिण्डितानि-अव्यरच्छि- नानि वचनकरणानि यस्य स तथा, उर्वोरुपरि हस्तौ व्यरस्थाप्य सपिण्डितकरचरणौ अव्यक्सूत्रोचारणपुरस्सर यत्र वन्दते तद्वा परिपिण्डितमिति भाव । पञ्चम दोपमाह-उत्प्वष्कण-अग्रत सरण अभिप्वष्कण-पवादपसरण ते उत्स्यक णाभिवष्कणे टोलयत्-तिड्डवद् उत्सुत्य २ करोति यत्र तहोरगतिवन्दनकमिति गाथार्थ । पष्ठ दोपमाह-उवगरणे'गाहा, यत्राङ्कुशेन गजमिव शिष्य आचार्यमूर्द्धस्थित शयित प्रयोजनान्तरव्यग्र चोपकरणे-चोलपट्टककल्पादौ हस्ते वाऽवज्ञया समाकृष्य वन्दनदानार्थमासने उपवेशयति तदकुशवन्दनकमुच्यते, न हि पूज्या कदाचिदप्युपकरणाद्याकर्षणमर्हन्ति, अवि- नयत्वात् , किन्तु प्रणाम कृत्वा कृताञ्जलिपुटैविनयपूर्वमिदमुच्यते-उपविशन्तु भगवन्तो येन वन्दनक प्रयछामीत्यतो दोष.
दुष्टमिद, एतच्च वृत्तिकृता अन्यथा व्याख्यात तत्त्व तु विशिष्ट श्रुतविदो विदन्तीति, सप्तम दोपमाह-स्थितस्यो स्थानेन तेत्तीमन्नयराए'इत्यादि सूत्रमुचारयत , उपविष्टस्य वाऽऽसीनस्य अहोकाय काय इत्यादिसूत्र भणत कच्छपस्येव-जलचरजीव- विशेषस्येव रिगन-अग्रतोऽभिमुख प्रागभिमुख च यत्किञ्चिञ्चलन तद्यत्र करोति शिप्य तदिदं करछपरिशित नामेति गाथार्थ । अष्टम दोपमाह-उट्टतनिवेसितो गाहा, उत्तिष्ठन्निविशमानो या जलमध्ये मत्स्य इवोद्वर्त्तते-उद्वेलयति यत्र तन्मत्स्योद्वृत्त अथवा एकमाचार्यादिक वन्दित्वा तत्समीप एवापर वन्दनाह कञ्चन वन्दितुमिच्छस्तत्ममीपे जिगमिपुरुपविष्ट एव झप इच-मत्स्य इव त्वरितमग परावृत्स्य यत्र गच्छति तद्वा मत्स्योद्वृत्त इत्थ च यदगपरावर्तन तद्रेचकावत इत्यभिधीयत इति गाथार्थ । नवममाह-'अपपरपञ्चरण'गाहा, मन प्रद्वेषोऽनेकोत्थान -अनेकनिमित्तो भवति, स च सर्वोऽपि आत्मप्रत्ययेन परप्रत्ययेन वा स्यात्, तत्रात्ममत्ययेन यदा शिष्य एवं गुरुणा किश्चित्परुपमभिहितो भवतीति, परमत्ययेन तु यदा तस्यैव शिष्यस्य सम्मन्धिन सुहृदादे सम्मुख सूरिणा किमप्यप्रियमुक्त भवतीत्येवप्रकारैरन्येरपि स्वपरप्रत्ययै कारणान्तरैर्मनस प्रद्वेषो भवति यन तन्मनसा प्रदुष्टमुच्यते । दशम दोपमाह-'पचेव वेइआओ'त्ति जानुनोरुपरि हस्तौ निवेश्याधो वेत्या- दिना वृत्तिकृता या पश्चैव वेदिका निदर्शितास्ता शिष्यो यत्र करोति तदेदिकावद्ध भण्यते । एकादश दोपमाह-'भयति निरणाईअति निहण-गच्छानिष्काशन तदादिक यद्भय तेन यत्र वन्दते तद् भयवन्दनकमारयायते इति सम्भवत साध्याहार सर्घन व्यारयेय सूचामात्रत्वात्सूत्रस्येतिगाथार्थ । द्वादश दोपमाह-'भयइ व भइस्सइ वगाहा, स्मर्त्तव्य भो १ रजोदरणमङ्कुशवत्करद्वयेन गृहीत्वा वन्दते इति वृत्त ।
, आचार्य! भवन्त वन्दमाना वय तिष्ठाम इत्येव निहोरक निवेशयन् वदते, किमितीत्याह-भयइय भइस्माय मर्मनिहतो किमुक्त भवति'-एप तावद्भजते-अनुवर्तयति मा-सेवाया पतितो में वर्तत इत्यर्य अग्रे या मम भजन परिष्यत्यमा तत श्वाहमपि वन्दनकसत्क निहोरक निवेशयामीत्यभिप्रायवान् यत्र वन्दते तद् भजमानवन्दनकमभिधीयते । त्रयोदा दोष- माह-'मेव य मेत्तीपत्ति, एवमेवेति कोऽर्थो ?-यथा-निहोरकदोपादिदुष्ट वन्दते तथा मैन्यापि हेतुभूतया फशिद्धन्दत एव आचार्येण सह मैत्री-प्रीति इच्छन् यन्दत इत्यर्थं तदिद मैत्रीयन्दनकमुच्यते । चतुईश दोपमात्-'गारयत्ति सूग- मात्रत्वाद्गर्षवन्दनकमिति प्रत्येय, कथम्भूत तदित्याह-'सिकग्वाविणीओsr'ति, शिक्षा-वन्दनकप्रदानादिमामाचारी- विषया तस्या विनीत -कुशलोऽहमित्यवगच्छन्त्यमी शेपसाध्यादय इत्यभिप्रायवान यथावदाय धाराधयन् यत्र यन्दत इतिगाथार्थ । साम्प्रत कारणलक्षण पञ्चदश दोषमभिधित्सु कारणस्यैव तावलक्षणमाह-'नाणाइतिय गाहा, ज्ञानदरी- नचारित्रत्रय मुक्त्वा यत्किमप्यन्यदिहलोकसाधक यस्त्रादि वन्दनकदानात् साधुरभिलपति तत्कारण भवतीतिप्रतिपत्तव्य, ननु ज्ञानादिग्रहणार्थं यदा व दत तदा किमेका तेनैव कारण न भवतीत्याशझ्याह-यदि पूजार्थ गौरवार्थ च वन्दते, वन्द- नक दत्त्वा विनयपूर्वक श्रुत गृह्णामि येन लोके पूज्योऽ येभ्यश्च श्रुतधरेभ्योऽधिकतरो भवामीति अभिप्रायवान् यदि ज्ञान- ग्रहणऽपि वन्दते तदा तदप्येवमेव-कारणमेव भवतीविगाथार्थ । तत्र किमभिप्रायवत इहलोकसाधक कारण भवतीत्याह- आपरतरण गाहा, हदीति इहरोकसाधककारणोपप्रदर्शने, अतिशयादरेण वन्दे-प्रणमाम्येनमाचार्य तेन च वन्दनप्रदा ) नेन हेतुभूतेन पश्चादमु विधिद्वस्त्रादि प्रणयिष्ये-याचिष्ये, न चासौ मम प्रणयभङ्ग-प्रार्थनाभर करिष्यति, कथम्भूत ~ सन् ? इत्याह-चन्दनकमेव मूल्य तत्र भाव -अभिप्रायो यस्य सूरे स तथाभूतो, वन्दनकमूल्ययशीकृत इत्यर्थ , इत्य- भिप्रायवत कारणवन्दनक भवतीतिगाथार्थ । पोडश दोपमाह-'हाउ परस्स'गाहा व्यारया-हापयित्वा-वश्चयित्वा पर- स्य-आत्मव्यतिरिक्तस्य साधुश्रावकादेदृष्टि 'यदतो'त्ति दकारानुस्वारस्यालाक्षणिकत्वाद्वन्दमानस्य शिष्यस्य स्तैन्य वन्द- नक भवति, एतदेव स्पष्टतर व्याचष्टे-स्तेन इव-तस्कर इवान्यसाध्वाद्यन्तर्धानेनात्मान गूहयति-स्थगयति, कस्मादित्याह- 'उम्भावणा मा में'त्ति नन्वसावप्यतिविद्वान् किमन्येषा वन्दनक प्रयच्छति' इत्येवम्भूताऽपभ्राजना मम मा भूदित्येप गाधार्थ । प्रत्यनीकत्वरष्टत्वलक्षणदोपद्वयप्रतिपादनायाह-'आहारस्स उगाहा निगदसिद्धा । एकोनविश दोपमाह- 'नयि कुप्पसि गाहा, काठघटितशिवदेवताविशेष इवावन्द्यमानो न कुप्यसि तथा वन्द्यमानोऽप्यविशेषज्ञतया न प्रसीद स्येव तर्जयन् वन्दते-निर्भर्त्सयन यत्र वन्दते तत् तजितमुच्यते, यदिवा मेलापकमध्ये वन्दनक मा दापयन् तिष्ठस्या- चार्य ! पर ज्ञास्यते तवैकाकिन इत्यभिप्रायवान् यदा शीणाङ्गुल्या वा-प्रदेशिनीलक्षणया तर्जयन् गुरु प्रणिपतन्-वन्द मानस्तर्जयन वन्दते तद्वा तजित भवतीतिगाथार्थ । विशतितम दोपमाह-वीसभट्ठाण गाहा, विसम्भो-विश्वास तस्य स्थानमिद वन्दनक एतस्मिन् यथावद्दीयमाने श्रावकादयो विश्वसन्तीत्यर्थ इत्यभिप्रायेणैव सद्भावजढे-सद्भावरहितेऽ न्तर्भावनाशून्ये वन्दमाने शिष्ये शठमेतद्वन्दनक भवतीति, शठशब्दमेव पर्यायशब्दाचप्टे-'कवडती'त्यादि सुगममिति गाथार्थ । एकविशतितम दोपमाह-'गणिवायग'गाहा, गणिन् ! वाचक ! ज्येष्ठार्य ! किं त्वया वन्दितेनेत्यादि सोत्यास हीलित्वा यत्र वन्दते तद् हीलितवन्दनकमुच्यते । द्वाविश दोपमाह-'दरवदिय'मित्यादि सुबोधमितिगाथार्थ । दृष्टादृष्ट- , आचार्य! भवन्त वन्दमाना यय तिष्ठाम इत्येव निहोरक निवशयन् वन्दते, किमितीत्याह-भयइय भइस्मइय ममेतिहेतो किमुक्त भवति'-एप तावद्भजते-अनुवर्त्तयति मा-सेवाया पतितो मे वर्तत इत्यर्थ अग्रे या मम भजन परिप्यत्यमा तत श्वाहमपि वन्दनकसत्क निहोरक निवेशयामीत्यभिप्रायवान् यत्र वन्दते तद् भजमानगन्दनकमभिधीयते । त्रयोदश दोप- माह-'एमेव य मेत्ती'त्ति, एवमवति कोऽर्थो?-यधा-निहोरकदोपादिदुष्ट वन्दते तथा मैन्यापि हेतुभूतया कश्चिद्वन्दत एव आचायण सह मत्री-प्रीति इच्छन् वन्दत इत्यर्थ तदिद मैत्रीवन्दनकमुच्यते । चतुर्दश दोपमाह-'गारव'त्ति सूचा. मात्रत्वाद्गर्ववन्दनकमिति प्रत्येय, कथम्भूत तदित्याह-सिक्खाविणीओऽह'ति, शिक्षा-वन्दनकप्रदानादिमामाचारी- विपया तस्या विनीत -कुशलोऽहमित्यवगच्छन्त्यमी शेपसाध्यादय इत्यभिप्रायवान् यथावदावर्ताचाराधयन् यत्र यन्दत इतिगाधार्थ । साम्प्रत कारणरक्षण पञ्चदश दोपमभिधित्सु कारणस्यैव तावलक्षणमाह-नाणाइति गाहा, ज्ञानदर्श- नचारित्रत्रय मुक्त्वा यत्किमप्यन्यदिहलोकसाधक वस्त्रादि वन्दनकदानात् साधुरभिलपति तत्कारण भवतीतिप्रतिपत्तव्य, ननु ज्ञानादिग्रहणार्थ यदा वदते तदा किमेका तेनैव कारण न भवतीत्याशझ्याह-यदि पूजार्थ गौरवार्थ च वन्दते, यन्द• नक दत्त्वा विनयपूर्वक श्रुत गृह्णामि येन लोके पूज्योऽ येभ्यश्च श्रुतधरेभ्योऽधिकतरो भवामीति अभिप्रायवान् यदि ज्ञान- ग्रहणेऽपि वन्दते तदा तदप्येवमेव कारणमेव भवतीतिगाथार्थ । तत्र किमभिप्रायवत इहलोकसाधक कारण भवतीत्याह- 'आपरतरण्ण' गाहा, हदीति इहरोकसाधककारणोपप्रदर्शने, अतिशयादरेण पन्दे-प्रणमाम्येनमाचार्य तेन च वन्दनप्रदा- नेन हेतुभूतेन पश्चादमु किश्चिद्वस्त्रादि प्रणयिष्ये-याचिये, न चासौ मम प्रणयभग-प्रार्थनाभङ्गं करिष्यति, कथम्भूत 'ततो विनेय प्रणम्यैव क्षमयित्वे'त्यादि (५४७-२१), तत्र शोधयन्निति कोऽर्थ ?-शोधयिष्यन्नित्युक्त वैदितव्य, केन !-प्रायश्चित्तेन, कथम्भूतेन ?-आलोचनाhण प्रतिक्रमणाhण च, तत्र "खमासमणाण देवसियाए आसायणाए" इत आरभ्य यावत् "जो मे अइआरो कओ" इत्येपा आलोचनाहप्रायश्चित्तेन शुद्धि , अनेन ह्येतावत्प्रमाणेनानन्तरमेव वक्ष्यमा- णसूत्रेण किलातिचार गुरोरालोचयिष्यति-निवेदयिष्यतीत्यर्थ , "तस्स खमासमणो! पडिकमामि निंदामि गरिहामि अप्पाण योसिरामीति"एषा तु प्रतिक्रमणाहप्रायश्चित्तशुद्धि , अनेन हि किलातिचारान्प्रतिक्म्याकरणतयाभ्युत्तिष्ठतीति । यथार्थों व्यवस्थित'इत्यादि ( ५४७-२२) वन्दनकदातुरात्मनश्चेतसि व्यवस्थितोऽर्थो गुरो स्वकीयमतिचारमालोच्य तस्मात्मति क्रमणीय मयेत्येवलक्षणस्त “आवस्सियाए पडिफमामि खमासमणाण"मित्यादिसूत्रोच्चारणरूपेण क्रियाद्वारेण प्रदिदर्शयिनि- प्कामत्यवग्रहादिति भावार्थ । 'अधुनेहभवान्यभवगतातीतेत्यादि (५४८-६), अनागतकाले कथमाशातनासम्भव इति चेदुच्यते-कल्येऽस्य सूरेरिदमनिष्टमह करिष्यामीति चिन्तात सम्भवत्येव, इहभवे तावदित्थ भवान्तरेऽपि तद्विधनि दानादिकरणसम्भवाद् घटत एवेति । 'इत्थ सने प्रायशो वन्दमानस्य विधिरुक्त' इत्यादि (५४९-२०), सूत्रेऽपि किल 'चउसिरमित्यत्र वारद्वयशिरोनमनलक्षणो वन्द्यगतोऽपि विधिरक्तोऽत प्रायोग्रहणमकारि, स्यान्मति -'चउसिर'- मितिनियुक्तिकृता प्रोक्त न सूत्र इति, सत्यमिद, किन्तु नियुक्तिकृता सूत्राभिप्रायस्यैव व्यक्तीकृतत्वाददोष इति समाध चन्दनकाध्ययनमिति ।
दोष अगदोप चाह-'अतरिओ गाहा, वहुषु वन्दमानेषु साध्यादिना केनचिदन्तरित तममि ग-मान्धकारप्रदेश व्यर. स्थितो मान विधायोपविश्य वाऽऽस्ते न तु वन्दते दृश्यमानस्तु पन्दते एतदृष्टादृष्ट वन्दनकमभिधीयते, 'मिंग पुण कुम पासहिति कुम्भशब्दनेह ललाटमुच्यते तस्य पाश्वा-यामदक्षिणरूपी ताभ्या यद्ददाति तद्धन्दन तमुच्यते, एतदुग्छ भवति-अहोकाय कायमित्यादिआवर्तान् उर्वन कराभ्या न लराटस्य मध्यदेश स्पृशति कि तु रलारस्य यामपार्थ दक्षिण पार्था वा स्पृशतीतिगाथार्थ , गाथापूर्वार्द्धन करलक्षण पश्चाःन तु मोचनलक्षण दोपमार-करमि गाहा, गिदमिद्धा । सप्तविंश दोपमात्-'आरिद्धमणाटिद्ध'गाहा, आश्लिष्टमनाश्लिष्ट चेतिपदद्वयमाश्रित्य रजोहरणशिरसोविये पतुर्भ- शिका भवति, मा च अहोकाय काय इत्याद्यावर्तकाले सम्भवति, रजोहरण कराभ्यामापयति शिरश्चेत्यादिना वृत्ति कृता दशितैर, अत्र प्रथमभद्गस्य शुद्धत्वाच्छेपभननये आश्लिष्टानाश्लिष्टदोषदुष्ट प्रकृतयन्दनकमवतरति । अष्टाविंश दोष माह-वचन-पाक्य क्रियान्ताक्षरसमूहात्मक तेनाक्षरा एकधादिमि हीन-न्यूनयुच्यते, यदिवा 'जहनकाले व सेसहिति यदि पुन कश्चिदत्युत्सुक प्रमादितया जघन्येनैव-अतिस्वल्पेनैव कालेन वन्दनक समापयति तदा आस्ता वचनाक्षर ओपैर. पि-अवनामादिभिरावश्यकन्यूँन भवतीतिगाथार्य । दाऊणगाहा'बहुर गाहा चूलिकादिदोषचतुष्टयप्रतिपादक गाथाद्वित- ) यमप्येतनिगदसिद्ध वृत्तिकृयारयानानुसारतश्च विवेचनीयमिति ॥ वन्दनकाध्ययनमिदमुच्यते तत्र वन्दनकार्थो निरूपित , साम्प्रतमध्ययनशब्दार्थस्यावसरतत्राह-'अप्रान्तरेऽध्ययनार्थ'इत्यादि (५४६-७) । 'प्रविश्य गुरुपादान्तिक निधाय तत्र रजोहरणमित्यादि (५४७-१२), तच्छब्देनेह रजोहरण परामृश्यते, न केवल तबलाट घेतियोग , शेष सुगम ।
मन्यमानो वृत्तिद्विवृणोति-'अनाभोग'इति (५६४-९), प्रथमैकवचनान्तपदेन सहसाकारे इत्येतत्सप्तम्येकवचनान्त मन्तव्यमिति, 'इत्थलक्षण'इति 'पुषि अपासिऊणमित्याद्यनन्तर वक्ष्यमाणलक्षणे सहसाकारे प्रतिक्रमण भवतीति हृदयं, कचित्त्वनाभोग इतिपद विसर्गरहित कृत्वा अनाभोगसहसगारे इत्थलक्षण इति पाठो दृश्यते स चाशुद्ध एवेति एक्ष्यत इति । 'पीओ विही अणागयपरित्ताणे भाणियवोत्ति (५६९-७) मदीयौषधस्यैकस्तावदेष विधि यदुत रोगे सति रूपरावण्यादीन करोति तथा द्वितीयोऽप्यनागतरोगपरित्राणे विधिर्वाच्य , अनेनौपधेनोपयुक्तेन अनागता अपि रोगा न प्रादुर्भवन्तीत्यपि वाच्यमित्यभिप्राय इति । 'अरहता ताव तहिगाहा 'अणुभाव गाहा ( ५७०-७) व्याख्या- अर्हसिद्धादिपु मध्येऽर्हन्तस्तावद् भावलोकस्योत्तमा भवन्ति, कस्माद् -'यदि ति यस्मादौदयिकस्य भावस्य नियमात् ते उत्तमा भवन्तीति द्वितीयगाथापर्यन्ते सम्बन्ध , औदयिको हि भावस्तेषा सर्वदैवोत्तमो भवतीत्यर्थ , कि कृत्वा -अनु भार-रस प्रतीत्य-तदुदयमाश्रित्येत्यर्थ, केपा सम्बन्धी योऽनुभाव इत्याह-आपत्वेन वचनादिव्यत्ययावेदनीयायु मगो- नाणा, कथम्भूताना -मर्यासा कर्मप्रकृतीना मध्ये प्रशस्ताना, वेदनीयादीनि हि भवोपग्राहीणि, घातिकर्मापेक्षया स्वरू- पेणैर प्रशस्तानि, विशेषतस्तीर्थकृता शुभानुभावान्येव भवन्तीति गाथाद्वयार्थ । भवोपग्राहिमूलप्रकृतिचतुष्टयापेक्षमुत्तम- उमभिधाय तदुत्तरप्रकृत्यपेक्षयवाह-एव चेत्यादि (५७०-८) सुगम । क्षायिकभावापेक्षमर्हतामुत्तमत्व प्रतिपिपादयिषु 'खाइयभावस्स पुणो'इत्यादि ( ५७०-१४ ) सार्द्धगाथामाह, व्याख्या-क्षायिकभावलक्षणस्य लोकस्य नियमाते उत्तमा भयन्तीति गाथाचरमान्ते योग , कसतीत्याह-भावक्षये-भावत -परमार्थतो योऽसौ क्षयस्तस्मिन्सति न पुन "ज्ञानिनो धर्म- , इदानी प्रतिक्रमणाध्ययनमारभ्यते तत्र 'स्वस्थानाद्यत्परस्थान मित्यादिश्शोको (५५१-६), व्यारया-यदिति यस्मादमी प्रतिक्रामक म्यस्थामान्- शुभयोगलक्षणात् परस्थान-अशुभयोगलक्षण प्रमादवशेन गतस्तस्मात्तत्रय-गुभयोगरक्षणे स्वस्थाने यत् क्रमण-गमन तत्प्रतिक्रमणमुच्यते। 'अक्पोडभगपरिहारण'त्ति अक्खोड-लाद्गलादिभिरक्षुण्ण जनपदानाक्रान्तभूमण्डरमुच्यते तदये भञ्जन्ति-लागरादिभिराक्रामन्ति तत्प्रथमतया वासयन्तीतियावत् निपातनाते अक्सोडभद्गास्तेपामनुप्रहेण परिहरणा रान दयभूमिकरादेरितिगम्यते, ये हि तत्प्रथमतया नगरनिपेशे राजादेशादिनाऽन्यत पुतश्चिदागत्य तनावसथानि कुन्ति भूमीश्च खिला खेटयन्ति तपा राजाऽनुग्रहेण कर मुश्चति, साम्प्रतमपि परकभाका इति सज्ञया पलिकादिस्यानेषु कदा एवामी इत्येपाऽनुग्रहपरिहरणेति । 'एगाण अविरहआए पगय जतियार' इत्यादि (५६०-९), कधानिका-एकया कयाचिद् योपिता 'पगय'ति विवाहाद्युत्सव कश्चिद् गच्छन्त्या कस्यचित्समीपे सुवर्णकटकद्वय याचित, तेनापि 'स्वपहि वधएणत्ति वधकशब्देनेह ग्रहणकमुच्यते, ततश्चायमर्थ -तन्मूल्यप्रमाणान् रूपकान् ग्रहणके धृत्वा कटकद्वय दत्त, इतर- याऽपि योपिता ते कटक निजदुहितुर्हस्ते क्षिप्ते, ततश्च वृत्तेऽपि तस्मिन्प्रकरणे विस्मरणादिना न तया कटकस्वामिन कटके समर्पिते, शेष सुगम । 'आभोगे जाणतेणगाहा (५६४-८), ज्ञावाप्यकार्यासेवनमाभोगस्तस्मिन्नाभोगे सति प्रतिक्रमण भवतीतिसम्बन्ध , कस्य '-जानानन योऽतिचार कृतस्तस्य, व सति ?-पुनर्जातेऽनुतापे सति, 'अजाणपा इयरोत्ति इतर -अनाभोगोऽजानानस्याकार्यमासेवमानस्य भवतीतिगाथार्थ । अस्या एव गाथाया 'इयरो'त्ति घरमावयव किञ्चिद्विषम चतुर्द्धा, तद्यथा-आवापकथा निर्यापकथा आरम्भकथा निष्ठानकथा चेति, एतानेव चतुरो भेदान्विवृणोति-'आधा'त्ति इत्यादि, 'आरभेत्यादि (५८१-७) अमुकस्य राज्ञ सार्थवाहादेर्वा रसवत्या दशशाकविशेषा पञ्च पलानि सपिस्तथाss- ढकस्तन्दुलानामुपयुज्यत इत्यादि यदा सामान्येन विवक्षितरसवतीद्रव्यसख्याकया करोति सा आवापभक्तकथोच्यते, 'दस- पररूप'इति रूपशब्दो भेदवचन , किमुक्त भवति -पुनरेकैकस्मिन् शाके दशधा पञ्चधा वा सस्कृते सति सर्वेऽप्येतावन्तो व्यजनभेदा भवन्त्येतावन्तश्च कूररूपादिभेदास्तत्र जायन्ते इत्यादि विशेषतो व्यञ्जनभेदादिकथा निर्वापभक्तकथेप्यते । 'आरभेति आरम्भभक्तकथा केत्याह-ग्रामनगराद्याश्रयाश्छागमहिपादय आरण्यका-आटविकास्तित्तिरकुरङ्गलावकादय एतावन्तोऽमुकस्य रसवत्या हत्वा सस्क्रियन्त इत्येवरूपा, निष्ठानकथामाह-अमुकस्य रसवत्या रूपकशत लगत्यमुकस्य पञ्च शतानि तावद्यावदमुकस्य लक्षपाका रसवती भवतीत्येवस्वरूपा निष्ठानकथेति गाथाद्वयार्थ । देशकथा चतुर्दा तद्यथा- छन्दकथा विधिकथा विकल्पकथा नेपथ्यकथा, तत्र छन्दकथामाह-'छन्दो गम्मागम्म'मित्यादि सुगम नवर 'अन्नेसि एगा पचण्ह'त्ति ( ५८१-१०) अन्येपा क्वचिद्देशे पञ्चानामेकेव भार्या भवति विधिविरचनोच्यते तत्कथामाह-'भोअणे- त्यादि (५८१-११), सुगमा नयर चउरतग -परिणयनस्थान चतुरिकोच्यते, शस्यनिष्पत्त्यादिका विकल्पकथा सुगमा । नेपथ्यकथामाह-'इत्थीण'मित्यादि सुवोध, नवर 'भेडिग'त्ति ( ५८१-१४), जारिकारहिता कञ्चलिकोच्यते पृष्ठिखडप कस्य भेदितत्वाद्-जालिकारहितत्वेन निरन्तरत्वादितिभाव । 'जालिग'त्ति अनेन सैव जालिकासहितोच्यते, एव तावद् गम्यतेऽभियुक्तेन त्वन्यथापि भाव्यमिति । राजकथा चतुर्द्धा, तद्यथा-निर्गमकथा प्रवेशकथा बलवाहनकथा कोशकोष्ठा तीर्थस्य, कार परम पदम । गत्वाऽऽगच्छन्ति भूयोऽपि, भर तीर्थनिकारत ॥१॥" इत्यादिमागतादिकन्मिने, कि हत्या यो भावक्षय इत्याह-नि शेपक्षय प्रतीत्य, केपा नि शेपक्षय ? इत्याह-'तेमिति एतेपा, तान्येर दर्शयति-द्वयोरप्यापर. णयो -ज्ञानदर्शनावरणलक्षणयोर्खप्तविभक्तित्वान्निर्देशस्य, तथा मोहान्तराययोरित्येपा निश्शेषभयमाप्रित्येति सागाचार्य । साजिपातिकभावसम्बन्धित्वेनोत्तमत्वमाह-हवइ पुणो'इत्यादि (५७०-१५) मुरोध । 'निहप-शुकादीति (५७२-१२) पृथुकशब्देन पहुको भण्यते, स हि किलोदूखले कण्डितो भजितश्च प्रतिना ग्राह्यो भवति नान्यथेति । 'मडीपानुर्डि' गाहा (५७५-२०) मण्डीमाभूतिकोच्यते, केयमित्याह-साधायागते 'अग्गफूर मडीए'त्ति सिद्धान्तशैल्या किलाप्रकर- संस्कृतभक्तशिखागतौदनलक्षण मण्डीदाब्देनोच्यते, ततश्चामार-मण्डी तस्या मध्यात् किशिक्षिप्य 'तो'त्ति तत साधये ददातीति सटको, यदिवा तदग्रकूर स्थाल्या उदृत्यान्यस्मिन् भाजने कृत्या-उत्सार्येत्यर्थ , ततश्च तस्या स्थाल्यामुदते अग्रकूरे यच्छेप स्थित तन्मध्यादपि यदि ददाति तथापि मण्डीप्राभृतिकवेतिगाथार्थ । 'चडरुहो आपरिओ उन्लेणि- मित्यादि (५७७-२०), अत्र अणुजाणशब्देन रथयात्रोच्यते । ऋद्विमास्यभिमानामाप्तिसपार्धनदारेणेति (५७०-१९), एतदुक्त भवति-ऋद्धिप्राप्तौ सत्यामभिमान-अहकाररक्षण करोति अप्राप्ती च प्रार्थन तद्वारेण पाशुभभावगौरवमा स्मन पुष्णाति एव रसादिप्वपीति ॥ 'अविचित्तया'त्ति (५८०-२३ ), एतदुक्तं भवति-यदा क्षणदृष्टनश्वरेभ्यो धनक- नकादिभ्य स्वात्मानमनाद्यनिधनमपि विवित-पृथग्भूत न पश्यति किन्तु तद्धनकनकादिक स्वतत्त्वतयाऽभ्यवस्यति तदा अपिविततया तीव्रा परिग्रहमज्ञा प्रादुरस्ति । 'भत्तकहावि चउविहे त्यादि (५८१-५), गाथात्रय-इह भरतकथा थाशदधिके द्वे शते प्रदेशाना स्थाप्यते २५६, अस्य चैतावन्मानस्य राशेर्धनीकृतस्य यदागत फल तावत्प्रमाणे कर्मप्रदेशै. किरते जीवप्रदेशा आवेष्टिता, बहुत्वप्रदर्शनमात्र चेद, एकैकस्यापि जीवप्रदेशस्यानन्तानन्तकर्मवर्गणावेष्टितत्वात् , तत्रास्य कल्पितजीवप्रदेशराशेर्घनीकरणार्थ करणकारिकामाह-कृत्वा पूर्व विधान'मित्यादि (५९९-२), अस्याश्चार्थ - 'स्थाप्योऽन्तधनोऽन्त्यकृति स्थानाधिक्य त्रिपूर्वगुणिता च । आद्यकृतिरन्त्यगुणिता त्रिगुणा च घनस्तथाऽऽद्यस्य ॥१॥ एतत्कारिकानुसारतो गणितविधिज्ञेन विज्ञेय , तत्र 'स्थाप्योऽन्त्यघन'इति अन्त्योऽत्र द्विकस्तस्य घनोऽष्टौ ८ स्थाप्यन्ते, 'अन्त्यकृति'रिति अन्त्यस्य द्विकस्य कृति -वर्गश्चत्वार , 'त्रिपूर्वगुणिता चेति निभि पूर्वेण च पञ्चकेन गुण्यते जाता पष्टि 'स्थानाधिक्य मिति सा पष्टि पूर्वस्थापिताष्टकस्याधस्तात्स्थानाधिक्येन स्थाप्यते तद्यथा ६ 'आद्यकृति'रिति द्विकापे- क्षया आद्य पथकस्तस्य कृति पचविशति , 'अन्त्यगुणिते ति एपा कृतिरन्त्येन द्विकेन गुणिता जाता पञ्चाशत् 'त्रिगु- णा घे ति सा त्रिगुणिता जातं सार्द्धशत, तच्च स्थानाधिक्येन स्थाप्यते ८५० 'घनस्तथाद्यस्येति आद्य पश्चकस्तस्य घन पथविंशत्यधिक शत तदपि स्थानाधिक्येन स्थाप्यते तद्यथा-८५२५ एता वती च प्रक्रिया पूर्वगणितकारसज्ञया पूर्व विधा- नमित्युच्यते अत एतावता कृत्वा पूर्व विधान पदयोरित्येतद्व्यारयातमवसेय,स्थाप्योऽन्तघनो इत्यादि कारिका पुनरादित आव य॑ते,तन चीनियुके राशिरन्त्य मितिवचनादिदानी पश्चविशतेरन्त्यसज्ञा तस्याश्चघन किल मीलित एवास्तेऽत स्थाप्योऽन्त्यघन इत्युठायान्त्यकृति क्रियते, तर जातानि पञ्चविशत्यधिकानि पट् शतानि, त्रिगुणिते जातानि पञ्चसप्तत्यधिकानि अष्टादश शतानि, पञ्चविंशते पूर्घ पट्कस्तेन गुणिते जातानि सार्द्धशतद्वयाधिकानि एकादशसहस्राणि स्थानाधिक्येन स्थाप्यन्ते यथा ६ ..
गारकथेति चतुविधापि पाठसिद्धा, नयर-चामीयरसूचपुत्ति (५८१-१६), धामीकर-मुवर्ण सूर्य-आदित्यम्नदत् कान्त-दीप्तिमद् वपुर्यस्य राज्ञ स तथा । इदानीं ध्यानशतमारभ्यते । 'कि तर्टि-भावनानुप्रेक्षात्मक त इति (५८४-५) एतदुक्त भवति-यदा धर्मध्यानादवतरति तदा एकोऽमशरणश्चेत्याद्या इहैव वक्ष्यमाणा अनुप्रेक्षा विभापयति, पुनरपि च धर्मध्यानादिध्यानमाररक्षुर्भावना -ज्ञानदर्शनाद्या वक्ष्यमाणस्वरूपा परिभावयति, एतख्यानान्तरमुच्यते न पु. नरेकस्माद् ध्यानादयतीर्यानन्तरमेवान्यद् ध्यान प्रतिपद्यते अनुप्रेक्षाभावनान्तरित तु प्रतिपद्यते ततोऽप्युत्तीर्णस्यायमेर नम इत्येव ध्यानसन्तानो भवत्यपीति । 'पूर्वमपि वियुक्तासयुक्तयोर्चहुमतत्वेने त्यादि (५८५-२), यदतीतकाले ममामुक सयुज्य वियुक्त आदित एव या न सयुक्तस्तत्सुन्दरमभूद् इत्यतीतमनुमोदमानस्यातीतकालविपयमप्यात भरतीति । 'जइयरसोलमिठागाहा ( ५९२-२०) सुगमा, नवर सोला -स्थानपाला उद्घामका -पारदारिका । 'आज्ञापाय. विपाकसस्थान विचयाय धर्म'मिति (५९५-७), विचय परिचयोऽभ्यास इत्यनर्थान्तर, अनन्तरवक्ष्यमाणन्यायेना. ज्ञाद्यभ्यासाय प्रवर्त्तमानस्य धर्मध्यान भवतीत्यर्थ । 'कि च प्रदेशभिन्न शुभाशुभ यावत् 'कृत्वा पूर्व विधान'मि- त्यादि (५९९-१) पूर्वमहपिवचनत्याद्गम्भीरमिदमस्मादृशामगम्य, आम्नायानुसारतस्तु गमनिकामान किधिदुच्यते-इह प्रदशभिन -शुभाशुभरूप कर्मविपाको भावनीय , प्रदेशाश्च जीवस्य कणियोऽभिधीयन्ते, तैश्च कियद्भिरेकैको जीव- प्रदेश आवेष्टित परिवेष्टित इति चिन्तीय, अय च प्रदेशबन्ध कर्मप्रकृत्यादिषु विस्तरेणाभिहितोऽत एव शुभाशुभ यावदित्यत्र शास्त्रकृद् यावच्छन्द चकार, स चात्र सक्षेपत कथ्यते-असरयातप्रदेशस्यापि जीवस्यामत्कापनया किल पट्प- यच्छिन सदुपचारतस्तु प्रतिष्ठकाद्याकार लोकक्षेत्रमुच्यते धर्माधर्मयोरपि तद्वृत्तित्वात् तन्निवन्धन एवोपचारत सस्था- नव्यवहारः अत एपाह-'धर्माधर्मयोरपि लोकक्षेत्रे त्यादि (५९९-१६), ननु लोकक्षेत्रस्यैव कि सस्थानमित्याह-'हिट्ठा मजो गाहा व्यारया-अधस्तान्मध्ये उपरि च यथासरय छविझलरिमृदगसस्थानो लोकोऽवसेय तत्र छवी-नाम विस्तीर्णा पुष्पचनेरी तदाकारोऽधोलोक , तिर्यग्लोको झलाकार , अलोकस्तु मृदङ्गाकार इति, नन्ववगतमुक्तक्रमेण धर्माधर्मा काशजीवपुद्गलाना सस्थान, अथ कालस्य किं सस्थानमित्याह-'अद्वागारो अद्धाग्वित्तागिती नेतो'त्ति अद्धाया -काल- स्याकारोऽद्धाक्षेत्र-मनुष्यक्षेत्र तदाकृतिज्ञेय , सूर्यक्रियाभिव्यङ्गयो हि काल किल मनुजक्षेत्र एव वर्त्तते, अतो य एव तस्याकार स एव कालस्याप्युपचारतो विज्ञेय इतिगाथार्थ । सेलीसीति प्राकृतनामाधिकृत्य व्युत्पत्तिमाह-'अहवा सेलोध इसी'गाहा (६०६-१३ ), व्यारया-सेल इव इसी-महर्षि शैलेशीति भवति, ननु शैलेशी तस्य महर्षे काचिद्विशिष्टाऽवस्थैवोच्यते कथ शैलेशीमतिपत्ता मुनिरप्येव व्यपदिश्यत ' इत्याह-सोऽप्येव व्यपदेश्यो भवति स्थिरतया हेतुभूतया, स हि महर्पिस्तस्यामव- स्थाया शैलपत् स्थिरो भवतीति शैलेशीत्युच्यते, एनमेव प्राकृतशब्दमधिकृत्य व्युत्पत्त्यन्तरमाह-'सोवेति वाशब्द पक्षा न्तरद्योतक , स शैलेशीप्रतिपत्ता मुनि 'अलेसीहोईत्ति तस्यामवस्थायामलेश्य -समस्तलेश्याविकलो भवतीतिकृत्वा, अलेशीतिपदसम्मन्धिनोऽकारस्य लोप कृत्वा सैलेशीति प्राकृतशब्देन सेलेसी प्रतिपत्ताभिधीयत इतिगाथार्थ । समाप्त ध्यान- शत । 'जीवनसत्वीया रायाइसदेसातो जहा उदगस्स जताईहिमित्यादि (६१३-१५), जीवाजीवेन वा हेतु- भूतेन वस्तूदकादि निसृजति यस्या जीवनिपातनात् सा जीवनसृष्टिकी, अत्र हि राजादिजीवात्-तदादेशादित्यर्थ तेन ६१२५ ध स्तथा पयविं . ८५२५० अनेन चानन्तरविधिना तावैव पूर्ववर्यावित्येतद् व्याख्यात, तो द्विकपयकरक्षणी पदविशेरी पूर्वपूर्वरद म्या वित्यस्यानुष्ठितत्यादुपरक्षण चैतत् विगुणपड्गुणत्वयोरिति, आद्यम्य पद्धस्य कृतिरन्त्यभूतया पथरिंगत्या गुणिता त्रिगुणिता च जातानि शतानि सप्तविशति पूर्वराशी स्थानाधिक्येन स्थाप्यते, तद्यथा-८५२५.. आपस्य पदम्य घने जात शतद्वय पोडशाधिक स्थानाधिस्येन पूर्वराशी क्षिप्यते, तद्यथा- ८५२५२१९ अनेन च वर्ग १२५ 'पनी कुरता तृतीयराशे षट्करक्षणस्येत्येतद् व्याख्यात, ननु यथा पट्कस्य वर्गो विहित- ११२५० . शत्या निभिध गुणितस्तत्कथ लभ्यते ' इत्याह-तत प्राग्वदिति यदनुक्त तत् पूर्ववत् सर्प विधेयमिति भार, अस्मिश्च राशी मीलिते आगत १६७७७२१६ । एतामेव कारिका वृत्तिकृद् व्याचष्टे-'कृत्या विधान'मित्यादि, 'पूर्वपदस्य घनादि इत्यादि पूर्वपदस्य द्विकलक्षणस्य घनो विधेय आदिशब्दादवन्यादी स्थापन च कृत्या तस्यैव द्विकलक्षणस्य पदस्य वर्ग आदिशब्दात् त्रिगुणकरणादिपरिग्रह ततो द्वितीयस्य पदस्य पचकलक्षणस्येदमेव यद् द्विकस्य कृत तद्विपरीत क्रियते, एतदुत्त भवति-द्विकस्य प्रथम घनादि कृत ततो वर्गादि पश्चकस्य तु प्रथम वर्गादि ततो पादि क्रियते एतच सर्घ कृतमेव भावनीय, तदेतावता कृत्वा पूर्व विधानमिति व्यारयात, साम्प्रत तायेय पूर्ववर्या' येता व्याचष्टे-एतावेव द्विकपञ्चको वयेते इति वर्गधनौ कुर्यातामित्यादि व्यारयानयति, तत पट्टूरक्षणस्य तृतीयपदस्पेत्यादि, एतच सर्वे केषु- चित्पुस्तकेषु न दृश्यते तेषु च दुरवगमत्वेनोत्सारितमिति लक्ष्यते बहुप्वादशेषु दर्शनादित्यल प्रसङ्गेनेति । 'सस्थान मुख्य- वृत्त्या पुद्गलरचनाकारलक्षण मित्यादि (५९०-१३), एतदुक्तं भवति-मुरयवृत्त्या तावत्परिमण्डलसमचतुरनायेव रूपिद्रव्यसम्बन्धि सस्थानमुच्यते धर्माधर्माकाशाना त्वमूर्त्तत्वेन मुरयवृत्त्या न सम्भवत्येव सस्थान, किन्तु लोफेन सर्वतोड मपि गमनिकामानमुच्यते तन एव लोणपि जाणतो इत्यादि (६२०-१), एतदुक्त भवति-इह पृथ्वीकायस्यात्मसमुत्थ परसमुत्थ च ग्रहण पुन प्रत्येक द्विधा-आभोगत अनाभोगतश्चेत्युक्त, तत्र-आत्मसमुत्थ आभोगतो मृत्तिकाया ग्रह- णमुक्त, लपणस्याप्यतिदेशमाह-एव लवणमपि जानानो गृह्णाति, मृत्तिकावल्लवणमपि ग्लानादिकारणत आभोगेन गृहातीत्यर्थ , अनाभोगत आत्मसमुत्थ पृथ्वीकायस्य ग्रहण कथमितिचेद् ? इत्याह-'अणाभोएण तेण लोण म- गित'मित्यादि ( ६२०-१), तेन साधुना कचित्प्रयोजने लवण याचित तत्त्वनाभोगतो मिश्र सचित्त वा गृहीत्वा आगतो ज्ञाते सति यत एव स्थाल्यादेर्भाजनाद् दान्या समुद्धृत्त्य तद्दत्त तत्रैव क्षेप्तव्य, अथ सा दात्री तत्र भाजने प्रक्षेप्नु न ददाति तदा ताहे पुच्छिज्जइ-कओ तुन्भेहि आणीयमित्याद्युत्तरवक्ष्यमाणविधिना परिस्थाप्य, खण्डभ्रा न्तिगृहीतलवणे परसमुत्थसचित्तपृथ्वीगृहणेऽपि चैवमेव द्रष्टव्यमिति । सूत्रगाथानामपि वृत्तिकृता भावार्थमात्रमेव कथित न प्रत्यक्षर व्यारयात अतस्तासामपि यथावैपम्य किञ्चिद्व्याख्यायते-'अजिअ तु जाइउ लेज्जे त्यादि कदाचिदजीवमिति युझ्या याचित्वा अनाभोगतो मिश्र सचित्त वा किञ्चिल्लवणादि गृह्णीयादिति, शेषगाथा सुगमा व्याख्यानुसारतस्तु भाव नीया इति पृथ्वीकायवक्तव्यता समाप्ता ॥ इदानीमप्कायविधिरुच्यते-'विसकुभो'त्ति (६२०-८), वातादिविकारज- नितो महास्फोटक उच्यते । 'कुखणेसु पाणिय'मित्यादि (६२०-११), बुखणदेशे एकस्या वेदिकाया-काष्ठमयमञ्चिकाया जरमाचाम्लं च तिष्ठतस्तत्स्वामिन्या च याचितया साधुरुक्त -इत स्वयमेव गृहाण, तेन चाचाम्लभ्रान्त्या जल' गृहीत, तच ज्ञाते सति यदि तत्स्वामिनी समनुजानीते तदा यत स्थानात् गृहीत तत्रैव प्रक्षिप्यते अन्यथाऽऽकरे-तडागादौ वक्ष्य- या राज्ञा हेतुभूतेनोदक यत्रादिभि कृपादेराकृष्य निसृजति, एवमजीवादजीवन वा धनुरादिना शिलीमुग्गदि निगनि यस्या सा अजीयनैसृष्टिकी, अथवा जीवे-गुर्यादी जीव-स्वशिष्य पुत्र वा अविधिना निसृजति-ददाति यस्या मा जार नैसृष्टिकी, अजीवे अचित्तस्थण्डिलादी अनाभोगादिनाऽनेपणीय स्वीकृतमजीव वस्त्र पात्र या सूत्रव्यपेत यया भरत्यप्रमा जिताद्यविधिना निसृजति-परित्यजति यस्या सा अजीवनसृष्टिकी, एतदय व्युत्पत्त्यन्तर चेतसि व्यवस्थाप्याह-अहवा नेसत्थिया जीवे जीव'मित्यादि व्यारयातमेवेति । तत्र काम्पन्त इति कामा-शब्दादपस्त पय स्वखरूपे त्यादि (६१५-१५),तेपा शब्दादिकामाना स्वकीय यत्स्वरूप तदेव गुण इव गुणो-दररकस्तेन य प्राणिनारन्ध -सद्गस्तद्धतुरवा गुणा शब्दादय उच्यन्ते प्राणिना बन्धहेतुत्वेन रजव इतियावत्। एपणासमित्युदाहरणे तस्स य धारणिभन्नागाहा (६१६-१४), सुगमा, नवर पाण्मासिके गर्भे धिग्जातीयो गौतमो मृतो धिग्जातिका ब्राह्मणी जाते नन्दिपेणे मृतेति शेप । 'मदभग्ग- फुकिय त्ति (६१७-६), चिताया प्रक्षिप्य फूमितस्त्वमिति देशीभापया आक्रोश ।'सामाइये निसिदो मा पियत्ति (६१८-९) एतदुक्त भवति-सामायिके समभावेऽगीकृते सत्यात्मनोऽपि पीडा निपिद्धा सिद्धान्ते, अतो यथा त्वमस्स साधो पीडा रक्षसि तथाऽऽत्मनोऽप्यसौ रक्षणीयैव, तदुक्तम् ~भावियजिणवयणाण ममत्तरहियाण नत्थि हु पिसेसो । अप्पाणम्मि परम्मि अ तो वजे पीडमुभओवि ॥ १॥ तस्मात् प्रश्रयणमिद मा पिवेति त निवार्यावृत्त -तुष्टो देव इति । इदानी परिस्थापनिका प्रारभ्यते-अत्र च वृत्तिकृता प्रभूता चूणिलिखिता तद्भावार्थस्तु विशिष्टश्रुतध- रगम्यत्वात् तथाविधाम्नायाभावाच्च नामादृशा गम्यस्तथापि यथोपलब्धास्याऽऽत्मस्मृत्यर्थ विषमतरपदाना कियता- मपि गमनिकामात्रमुच्यते-तत्र 'एव लोणपि जाणतो'इत्यादि ( ६२०-१), एतदुक्त भवति-इह पृथ्वीकायस्यात्मसमुत्थ परसमुत्थ च ग्रहण पुन प्रत्येक द्विधा-आभोगत अनाभोगतश्चेत्युक्त, तन-आत्मसमुत्थ आभोगतो मृत्तिकाया ग्रह- णमुक्त, लवणस्याप्यतिदेशमाह-एव लवणमपि जानानो गृह्णाति, मृत्तिकावल्लवणमपि ग्लानादिकारणत आभोगेन गृहातीत्यर्थ , अनाभोगत आत्मसमुत्थ पृथ्वीकायस्य ग्रहण कथमितिचेद् ? इत्याह-'अणाभोएण तेण लोण म- गित'मित्यादि ( ६२०-१), तेन साधुना क्वचित्प्रयोजने लवण याचित तत्त्वनाभोगतो मिश्र सचित्त वा गृहीत्वा आगतो ज्ञाते सति यत एव स्थाल्यादेर्भाजनाद् दान्या समुद्धृत्त्य तद्दत्त तत्रैव क्षेप्तव्य, अथ सा दात्री तत्र भाजने प्रक्षेप्तु न ददाति तदा ताहे पुच्छिज्जइ-कओ तुम्भेहि आणीयमित्याद्युत्तरवक्ष्यमाणविधिना परिस्थाप्य, खण्डभ्रा- न्तिगृहीतलवणे परसमुत्थसचित्तपृथ्वीगृहणेऽपि चैवमेव द्रष्टव्यमिति । सूत्रगाथानामपि वृत्तिकृता भावार्थमात्रमेव कथित न प्रत्यक्षर व्याख्यात अतस्तासामपि यथावैपम्य किञ्चिद्व्याख्यायते-'अजिअ तु जाइउ लज्जेत्यादि कदाचिदजीवमिति युझ्या याचित्या अनाभोगतो मिश्र सचित्त वा किञ्चिल्लवणादि गृह्णीयादिति, शेषगाथा सुगमा व्यारयानुसारतस्तु भाव नीया इति पृथ्वीकायवक्तव्यता समाप्ता ॥ इदानीमप्कायविधिरुच्यते-'विसकुभो'त्ति (६२०-८), वातादिविकारज- नितो महास्फोटक उच्यते । 'कुकुणेसु पाणिय'मित्यादि (६२०-११), कुखणदेशे एकस्या वैदिकाया-काष्ठमयमञ्चिकाया जलमाचाम्ल च तिष्ठतस्तत्स्वामिन्या च याचितया साधुरुक्त -इत स्वयमेव गृहाण, तेन चाचाम्लभ्रान्त्या जल गृहीत, तच ज्ञाते सति यदि तत्स्वामिनी समनुजानीते तदा यत स्थानात् गृहीत तत्रैव प्रक्षिप्यते अन्यथाऽऽकरे-तडागादौ वक्ष्य- माणविधिना त्यज्यत इति । 'हरदोदगति ( ६२०-१३), इदसम्बन्धि सचित्तमुदफमित्यर्थ । 'जइ सुमा तटा'इत्यादि (६२०-१६), एतदुक्त भवति-इह जल द्विधा-कोप तडागनद्यादिसभव च, तर तडागाधुदकत्यागे निधिरच्यते-यदि तम्य तडागादेर्जलरहितौ तटौ सादा भवत तदा तटेऽपि जल शनै प्रक्षिप्यते तच तत्र प्रक्षिप्त सत् प्रपाहतो गत्या भास्सितो. दकस्य मिलति, अथ शुष्क तटो न तर्हि तटे प्रक्षिप्यते शुष्कावनौ तच्छोपप्रसद्गात् तहि तन को रिधिरित्याह-पाणीप वडपत्त'मित्यादि पाणीय विगिचिजइ-परित्यज्यत इति सम्बन्ध , किंकृत्वा ?-तडागाद्ययस्थितनलेपरि वटपर पिप्पटपत्र या अडित्वा तच शनै तथा त्यज्यते यथा उज्झरा न भवति-पतजलशब्दा , अन्ये तु व्याचक्षतेऽनर्मार्ग पातडागमध्ये जरपतन उज्झरा इति, मधुरपिप्पलवृक्षपत्राद्यभावे 'भाणस्स अट्टासणिय(कपणा जाव हेहासणिप पृ०)उदयअस्लिपा विज त्ति ( ६२१-१), भाजनस्य-तुम्बकादेरोष्ठा मुखप्रदेशरूपा उदक यावदतीय प्रत्यासत्या व्यवस्थाप्यन्त इत्यर्थ तत शनैरुदक त्यज्यते, अथ कूपोदके विधिरुच्यते-यद्यरघयटिकादिक्षरजलेन कूपतटप्रदेशा आर्द्रा भवन्ति तदा तोपविश्य शनैरदक त्यज्यते तच्च प्रवाहतो गत्वाऽवस्थितोदकस्य मिलति 'अणुल्हिसतोत्ति अखसन् कूपस्य तावति प्रदेशे स्थितेन जल त्यजनीय यावति स्थितो ल्हसित्वा कूपे स्वय न पततीतिभावार्थ अथ कूपस्य तटप्रदेशा शुष्का भवेयु कूपैकदेश- रक्षण स्थानमात्र च न किञ्चिदाईमस्ति येन तज्जल गत्वा अवस्थितजले पतति तदा जलभाजन सिफके प्रक्षिप्यते सिक- कमूले च प्रलम्बो दवरको वध्यते तत् सिकक कूपमध्ये तावदवलम्ब्यते यावदीपजलमप्राप्त ततो मूलपद्धदयरक आकृ. प्यते यन भाजनमवाङ्मुख भवति तच्चोपरि नियन्त्रितत्वात्स्वय न पतति जल तु मुश्चतीति शेप मुधोध यावत् 'एसा पिहित्ति (६२१-६) एप पूर्वोक्त शुद्धसचित्तोदकत्यागविधि , ननु यद्यसौ शुद्धसचित्तोदकत्यागे विधिरुक्तस्तहि प्रत्यनीकतादिकारणतो यत्सचित्तमचित्त च मिश्रयित्वा दात्री ददाति तस्य को विधिरित्याह-'ज पडिणीयत्ताल'इत्यादि (६२१-६), दात्र्याऽप्कायमिश्रमुदकं दत्त, तच्च यदि साधुना विविक्ते पूर्वगृहीतजलरहिते भाजने गृहीत तदा सूत्रोक्त यतनया परिस्थापयति, कृपतडागादिजले तु पूर्ववत् नेद प्रक्षिप्यते तद्विराधनाप्रसद्भात्, ननु विविक्तभाजने गृहीतमिन- जलस्य भवत्वेव यदा तु पूर्वगृहीताचित्तजलयुक्त भाजने सचित्तमुदक गृहीत भवति तदा को विधिरित्याह-'ज सजयस्से- त्यादि ( ६२१-६), एतदुक्त भवति-यदि पूर्वगृहीतारनालादेमध्ये सचित्तजल कथश्चिद्गृहीत भवति तदा यदि स्थण्डि- लमामुवतोऽर्धागपि परिणत तलक्ष्यते तदा परिभुज्यते, अथ यावता कालेन स्थण्डिलमवामोति तावता कालेन न परि- णमति तदा परिस्थाप्यते हरितन्वादिभावे तु प्रतीक्ष्य शुष्केषु तेषु परित्यज्यते, एतद्व्याख्यानुसारत सूत्रमपि सुधियाऽ- भ्यूध, नवर 'इयरपि एमेय'त्ति यथा आत्मसमुत्थमाभोगतोऽनाभोगतश्च वर्णित तथा परसमुत्थमपि वाच्यमित्यर्थ 'वाघायम्मि यत्ति व्याघातो नाम कूपदवरकाद्यभाव स्तेनश्वापदादिभयलक्षण । साम्प्रत तेज कायविधिरुच्यते-'आभो- पण छारेण देजति ( ६२१-१३ ) मुर्मुराग्नि छारेण मिश्रयित्वा कश्चिद् दद्यादित्यर्थ , 'धसहीए अगणि जोहवा करे- जत्ति (१२१-१३) प्रत्यनीकतया भक्तितो वा अग्नि प्रदीप वा प्रज्वाल्य वसतावुद्योत कश्चित्कुर्यादितिभाव । 'पूअ- लिप या सहगाल देजत्ति ( ६२१-१४ ) विलग्नागारशकला रोट्टिका दद्यादित्यर्थ । सूत्रमनुश्रियते 'अचित्तमीसगा परमुण्डपासाणमाइया नेय'त्ति इह किलानि सचित्ताचित्तमिनभेदात्रिधा भवति, तत्र सचित्तोऽगारादि प्रतीत एव, यस्तु पापाणादिरग्निवर्णतामनापन उष्णमानता तु प्राप्त सोऽचित्तोऽभिधीयते, स प प पापाणादि केषि प्रदेश वह्निर पतया परिणत केचितति मिन उच्यते, शेष सुगम, तन कायविधिरयमित । मान्नत गायुपारिम्याशेयो- 'एव च यत्थिरस (दइयरस-वृ०) पुधि धतस्स एसेच काररिभागोंति (६२२-३), दिइए कामियारा. क्षितत्वेन मत्यासत्या पूर्व किल दृतिपयनस्यैव कालविभाग उक्तोऽतोऽतिदिदाति यस्तिपयनस्याप्येष एवं पूपात कारि. भागोऽयसेय , तत्र वस्तिर्नाम चर्ममयो भखाविदोष , नन्वैप शूरादिकार्यगृहीतपयनस्य सचित्तादिरूपताया गयविभाग इत्यवगत यदा तु नद्याद्यवतरणनिमित्त दृतिर्वलिया वायो त्या नद्यादिजले प्रक्षिप्यते तदा सचितादिभरने को विभाग इत्याह-'जो पुण ताहे चेव धमित्ता इत्यादि सुगम यावत् 'पच्छा सघाडियाउवित्ति (६२२-७), मघाटी नाम गृह ममण्णा प्रच्छादनपदी तया मावृत ,एतदुक्त भवति-यदि मकपाटापवरकमधुरवननिगुनादीनि स्थानानि न प्राप्यन्ते नाते वृतश्चित्कारणाद् तु पार्यते तदा महत्प्रमाण कल्प प्रावृत्य तदन्तर्यतनया मुच्यते पपन इति,साम्प्रतमेतविषय सूत्रमनुप्रियते- 'उकोसाउकोमे निद्धे यत्यिगाहा व्याख्या-उकोसे इत्यत्र प्राकृतशैल्या आदिशब्दस्य रोप कृत्वा निर्देशा, पाठान्तर उकोसादुकोसे इति, अवाप्यादिशब्दमन्धिन इकारस्य प्राकृतलक्षणेन रोप कृत्या निर्देश , ततश्चानन्तरातिप्रान्तगा- 3 थापा काल स्निग्धो रूक्षश्च पुनरेफैकस्विधेति प्रतिपादित,तत्र तत्वैविध्यदर्शनार्थमिदमुक्-उत्कृष्टादिरिति, आदिशब्दान्म ध्यमजघन्यपरिग्रह , तत्रोत्कृष्टे निग्धकाले कियती वेता यावदचित्तो मिश्र सचित्तो वा भवतीत्याह-उकोसे निद्धे वस्थित म्मी'त्यादि, उत्कृष्टे स्निग्धे काले वस्तिवात उपरक्षणवाद तिवातोऽपि प्रथमपोरष्यामचित्तो द्वितीयाया मिश्रस्तृतीयायां वा .
सचित्तो भवतीति गाथार्थ , शेप स्पष्टमिति वायुकायविधि समाप्त ॥ साम्प्रत वनस्पतिविषयो विधिरारभ्यते-तत्राभो- गेन सचिचान्यपि मूलादीनि गृहीत्वा घर्पयित्या गण्डादिपूपयुज्यन्ते, अनाभोगेन तर्हि कि गृह्णीयादित्याह-भक्के कूरादौ करडिप्रभृतीना सम्बन्धी लोट्ट पतितो भवति, स चानाभोगतो गृहीत स्यात् पिष्टक वा यवगोधूमादीना सम्बन्धि सघोदलितमनाभोगतो गृहीत भवेत् करडिप्रभृतिधान्यानामेव सम्बन्धिन कुक्कुसा वा गृहीता स्यु । 'सो चेव पोरिसि- विभागो'त्ति (६२२-९), य एव वायुकायविधौ पोरुप्यादिकालविभाग उक्त स एवेहापि द्रष्टव्य , केवल तनाचित्तस्य सत पचनस्याचित्तमिश्रसचित्तरूपताया कालविभाग उक्त अत्र तु लोट्टादे सचित्तस्य सत सचित्तमिश्राचित्तरूपताया कालविभागो योज्य , तथा पूर्व स्निग्धकाले पौरुप्यो रूक्षकाले तु दिनान्युक्तानि अत्र तु व्यत्ययेन योज्य, एतदुक्त भवति-सा दानी पृच्छयते-कियती वेलाऽस्य कुट्टितस्य लोट्टादेर्वर्त्तते, ततश्च यदि रूक्षकालसम्बन्धिनी पौरष्येकाऽतिक्रान्ता भवति तदा नाद्याप्यचित्तीभूत इत्यरसेय, द्वितीयपौरप्यतिक्रमेऽप्येवमेव, तृतीयपौरप्यतिक्रमे त्वचित्तीभूत इति पतितोऽपि भक्तमध्ये न परिहार्यो भवति, स्निग्धकालेऽप्येवमेव, केवल पोरुपीस्थाने दिनानि वाच्यानि, एतच्च परिस्थूरन्यायमाश्रित्य दिग्मानप्रदर्शनमेव, कदाचिदत्यन्तश्लक्ष्णीकृतकणिकालोट्टादिक झगित्येव परिणमेद् अन्यत्तु चादरवीजशकलयुक्त चिरमपि सचेतन सम्भवेदिति, कोऽत्र नियम इत्येतदेवाह-'दुकुट्टिए चिरपि होज' (दुकुडिओ चिरपि होजा-वृ०-६२२--९), सचित्तमितिशेष , तस्मादेशकालायभिज्ञेन साधुनैवेह निपुणेन भवितव्य, इदानीं तु कणिकादिक दलनकालादूई घटिका द्वयमान च वर्जयन्तो दृश्यन्ते इति यथावगतं गमनिकामात्रमिदमुक्त तत्त्व तु केवलिनो विदन्ति अन्येन वा सुधिया - अन्यथाऽपि विवेचनीयमिति । 'परो अल्लपण मीसियगति (६२२-१०), कशिद्गृहन्य मचित्तयण मिश्रिन किश्चित्पूरणादिक वस्तु दद्यादिति शेप , चालकैर्वा मिश्रितानि पीलूनि दद्याद्, अथवा कूरस्य भएस्स मोतिरा-मोहरिका । तदन्त प्रक्षिप्य किश्चित्सचित्त फलादिवस्तु दद्यादित्यध्याहार , करमन्दकर्वा मिश्रित काजिक दद्यात् , तानि हि पिल पचि । काझिकस्याम्रतापादनार्थ तन्मध्ये प्रक्षिप्यन्त एवेति, अन्यतरो या मुद्गमापादिवीजकाय काजिमादिषु पतितो भरेत् । स चानाभोगली गृहीत स्यादिति, एव तिलानामप्यनाभोगतो ग्रहण भवेत् , क पुनस्तेपा सभर इत्याह-नियतिलमाइ. एसु होन्नति ( ६२२-११), चैत्रमासे हि किल कचिनिम्पपत्राणि तिलमिश्राणि पुद्दयित्वा हृदयशुद्धयध निन्वतिउका क्रियन्ते, तत्र केचित्सचित्ता अपि स्यु ते च निम्मतिलका गृह्णानेन गृहीता भवेयु , आदिशब्दादन्यापि कचिपका पादौ पतिता भवेयुरिति, अत्र च ग्लानादिकाय यत्सचित्त मूलाधाभोगेन गृहीत गृहस्थेन वाऽऽभोगतो दत्त तत्सिद्धे प्रयोजने परिशिष्ट पृोतेन वक्ष्यमाणेन च विधिना परित्यज्यते, तदेवाह-'जइ आभोगगरियमित्यादि ( ६२२-११), यत् पुन- रोहपिष्टादिकमनाभोगत साधुना गृहीत गृहस्थेन वाऽनाभोगतो दत्त तद् यदि शाति भरामध्याद्विवेतु-उद्धत तदो- दृत्य प्रथम वायत् परस्य-दायकस्य सम्बन्धि यत्पात्र-स्थाल्यादि यत आनीय गृहस्थेन तहत्तं तमियेय परित्यज्यते यदि दायक समनुजानीते, अथ न समनुजानाति तदा स्वपात्रेऽपि-याचितमधुरकर्परादौ निधाय शीतलाचित्तप्रदेशे परित्यज्यते, एतदेव सूचयति-भणाभोगगहिण इत्यादि यारत् 'पढम परपाति ( ६२२-१२), यदि पुन सलेपद्रव्यमध्यपतितति- रादिकमुद्धर्तुं न शक्नोति तदा सर्वमेव तद्वस्तु यतनया परिहरति, सस्तारके दण्डके वा यदि पनक समूच्छितो भवति तदा को विधिरिति ? उच्यते-यावत्पनको नाद्यापिपरिणमति तावत् तत्सहितोपकरण न परिभुज्यत एव, अथमार्गे चलिता वर्तन्ते तदा सर्पमपि तदुपकरण त्यग्यते, अथान्यलाभाद्यभावान तेनोपकरणेन परित्यकेन निर्यन्ति तदा 'उण्ह सीय नाजण विगिंचण' (१२२-१३)ति, एतदुक्क भवति-यदि सोप्मप्रदेशव्यवस्थिते दण्डकाद्युपकरणे स पनक सम्मूछित स्यात् तदाऽयमुष्णमतिरिति ज्ञात्या तस्मिन्नेपोष्णपदेशे परित्यज्यते, अथ शीतलपदेशोपकरणसम्मूर्छितत्वाच्छीतप्रकृति- रिति ज्ञायते तदा शीतलप्रदेश एव परित्यज्यत इति, ननु वनस्पतिपारिस्थापनिकाप्रस्तावे कोऽयमवनस्पतिरूपपनकस्य धपसदिरपलाशादिवनस्पतिभ्योऽत्यन्तविलक्षणस्य विचार इत्येव मुग्धप्रेरकेणोक्ते सत्याह-'एसवि वणस्सइकाउत्ति (६२२-१३ ), एपोऽपि पनको वनस्पतिविशेष एवेति युक्तस्तद्विचार इति, कथम्भूत पुनरसावित्याह-पच्छाअतो'त्ति पाश्चात्य -सर्पसूक्ष्मोऽसावित्यर्थो, व्यवहारचारिवनस्पतीना मध्ये नात पर सूक्ष्मो बनस्पतिरस्तीतिभाव , सर्व चेदमक्षर- गमनिकामार, तत्त्व केवलिनो विशिष्टश्रुतविदो वा विदन्तीति, तेपा च छकपीलुकादीना “पढम परपाए सपाए" इत्या- दिना सामान्येतोफेऽपि परित्यागविधी पुनर्विशेष वियाः प्रश्न कारयति-'का तेसि विगिचणविहि'त्ति ( ६२२-१३), उपरमाह-'अल्लग अल्लगरोते'इत्यादि, यदि दायको न स्वीकुरुते तदा अटक यन क्षेने समुत्पद्यते तव परिछाप्यते शेषा- ण्यपि पोलफादीनि आफरे-खोत्पत्तिस्थाो परित्याज्यानि, आफराणामभावे कि विधेयमित्याह-'निपाघाए मारा भूमीए अतो पत्ति (५२२-१४) मा पाशब्दोऽनन्तरवक्ष्यमाणपक्षान्तरापेक्षया समुच्चये, निर्व्याघाते-तिर्यगाथापातरहिते प्रदेशे साईमधुरभम्यन्त शारादीनि परिछाप्यन्ते मधुरकर्पोरे या मधुरवृक्षपाो या निधाय मधुग्यननिगुअादी परि- हियन्ते, एतद्विपय सूत्र सुगमत्वाद् व्यारयानानुसारत उनेयमिति । वनस्पतिपारिस्थापनिका समासा मात दी. न्द्रियपारिस्थापनिकोच्यते-'सत्तुगा वा आलेवणनिमित्त अरणियाससत्ते'त्यादि (१२३-१६), एतदुक्क भपति-ग. ण्डादीनामारेपनार्थ-पिण्डिदानार्थ सत्तयो गृहीतास्ते च यदि गड्डुरिकाससता भवेयुस्तदा तन्मध्यान् गहुरिकादिग्रहण भवति सशोध्य दायकसम्बन्धिसत्तुयुक्तस्थात्यादिभाजनमिहाकरो गृह्यते तर ता' प्रक्षिप्य ते अधाकरो नानि 7 वा दायकस्तत्र प्रक्षप्तु ददाति तदा सक्तुभि कैश्चित्सह निर्व्याघातमदेशे ता गहुरिका परिट्रियन्ते इति क्रियाऽनुपर्तते, ना ग्रानप्रयोजनगृहीतससक्सनामय विधि , यदा तु मसक्तदेशादी कचित्ससक्स उकादिग्रहण भवति तदा को विधि ? इति तत्र विशेष विभणिपु स्वयमेव पक्षान्तर दर्शयति-ससत्तदेसे वा कत्थई त्यादि, अरविधिमाह-'त देस घेव न गम्मई'त्यादि ( ६२३-१७ ), यत्र देशे भरूपानानि ससज्यन्ते तत्र साधुभिर्न गन्तव्यमेव, अधाशिवादिभि कारणस्त. त्रापि गमन भवेत् तदा यत्र सक्तव ससज्यन्ते तत्राससत्तस्वरूप कृर याचते इति साध्याहार सर्पन व्याख्येय, भय घा- ससच स्वरूप कूर न लभते तदा तद्देवसिकान् सक्तूनपि याचते, तदेवसिकसकूनामभा'विइति'त्ति (५२३-१८). द्विदेवसिकान् तदभावे त्रिदेवसिकान् सत्तून् गृह्णाति तेपामप्यभाये गृहस्थभाजन एष स्थिता प्रत्युपेक्ष्य २-सशोध्य २ : गृह्य ते, अथ वेलातिरमो भवति अवनि या ते साधयो वर्तन्ते तदा विधिमाह-सकिया विभत्ता घेप्पति'त्ति (सकिया वा मत्ते-वृ०-६२३-१९), अनन्तरोक्प्रयोजनोत्सुक्ये ते शशिताः सकवो विभक्तस्थाने गृह्यन्ते ततश्च वहि- रुद्याने देवकुले वा प्रतिश्नयस्य वा वहिर्देशे रजस्त्राणमास्तीर्य तदुपरि चैक घनमसूण पटलक व्यवस्थाप्य तत्र पृथग्गृहीतसक्तवः प्रक्षिप्यन्ते, तत कि विधेयमित्याह-'तिन्नि ऊरणकपडिलेहणातोत्ति ( ६२३-२०) अरणिकार्थमूरणिकाना वा प्रत्यु पेक्षणा शोधना अरणिकामत्युपेक्षणा तास्तिस्रो विधीयन्ते, एक साधु प्रत्युपेक्षते पुनद्वितीय पुनस्तृतीय इत्यर्थ , कुत- चित्कारणात् नय. साधयो न भवन्ति तदैकोऽपि वारत्रय प्रत्युपेक्षेत इत्येव तिस्र प्रत्युपेक्षणा , एताश्च यदि प्रथमवेलाया मेकापि गड्डरिका न दृश्यते तथापि शङ्कितसक्तुपु तिम्रोऽपि कर्त्तव्या एव, यदि पुनर्गडरिका दृश्यते तदा वारत्रय निय- मेन पुन २ प्रत्युपेक्ष्यन्ते तावद्यावदेकस्या वाराया नैकाऽपि दृष्टा पुनर्द्धितीयवार शोध्यते न चैकापि दृष्टा एव तृतीयवा रायामपि नैकापि दृष्टा, तदा यत्कर्त्तव्य तदाह-'नथि जति ताहे पुणो पडिलेरणाओ तिन्नि मुट्ठीओ गहाय जइ सुद्धा परिभुजति'त्ति ( ६२३-२१), व्यारया-यदि नास्ति-न विद्यते एकापि गड्डरिकेति गम्यते, तत पुनरपि 'पडिलेहणाओ उत्ति प्रत्युपेक्षणात्रय, अत्र प्रत्युपेक्षिता सक्तवोऽप्युपचारत प्रत्युपेक्षणा इत्युच्यन्ते अतः प्रत्युपेक्षणात प्रत्युपेक्षितसकुभ्यो मध्याद् अथवा नोपचार क्रियते किन्तु प्रत्युपेक्षणात -प्रत्युपेक्षणात्रयादूईमित्यर्थः, कि विधेयमि- त्याह-प्रस्तुतत्वात्तेभ्य एव शोधितसतुभ्यो मध्यान्मुष्टित्रय गृहीत्वा शोध्यते यदि शुद्धास्तर्हि परिभुज्यन्ते, अथ तस्मि न्मुष्टिनये शोध्यमाने एकोऽपि जीवविशेपो दृश्यते तदा मूलात्पुन सर्वेऽपि शोध्यन्ते, अन पाठान्तराणि बहूनि दृश्यन्ते मया त्यावश्यकचूlनुसार्येप पाठो व्याख्यात , शेषाण्यप्यर्थतः प्रायोऽविसवादीन्येवातो व्याख्यानुसारतोऽभियुक्तेन व्याख्येयानि, शोध्यमानेषु च सक्तुपु ये प्राणिनो लभ्यन्ते तेपा परित्यागविधिमाह-'जे तत्थ पाणा ते मल्लए इत्यादि (२२३-२२), आकरो नाम गृहस्थसम्बन्धिसक्तभृतस्थाल्यादिभाजन, एव तावदेप ससक्तभक्ते विधिरुको यत्र तु पान- कमपि ससज्यते तत्र कि विधेयमित्याह-वीअपारा इत्यादि (६२३-२२), द्वितीयपाने समोप्य र तत पाहित नाम यस्मिन्यात्रेऽन्यत्पानक गृह्यमाणमास्ते शुद्ध सत् तत्र प्रक्षिपति, अधरसर्ज ससक्त तदास पात्र परित्यज्यते, मय नानि पात्र तदा सा मारनालस्थालीलक्षणामम्बिलिं याचते, अथ सामम्बिलिं नलभते तदा शुफामपि याचते, 'उमर'ति अपरा चाम्रेनाद्रीकृत्य तस्या ससमाचाम्ल परिक्षिपति 'असतित्ति यदि शुष्काऽप्यमिरी न उभ्यते तदाऽन्यस्मिन्यापित भण्डकेऽम्बिलिपीजानि नाम येस्तन्दुलदुण्डणकादिभिरम्बिली निप्पद्यते तानि धापनाादकमिश्राणि कृत्या तर भण्डफेऽम्ल- ताऽऽपादनार्थ प्रक्षिप्यन्ते, अथ धीजानि न लभ्यन्ते तदा चीजरहितेऽपि तत्र तत्ससरापानक निधीयते, एतच्च भण्डक यदि गृहस्था निर्देयरूपतया सर्वथा दत्त भवति तदा सपानक कस्मिश्चिनियापातत्तिकोणे वननिकुञादी या तर परिस्याप्यते यत्र न कश्चित् तिर्यगादिरापिपति, अधामातिहारिकभण्डक न लभ्यते किन्तु प्रातिहारिक लब्ध पुनरपि तद् गृहस्यस्य समर्पणीय तदा यद् विधेय तदाह-'पच्छा पडिस्सए पाडिहारिणतिकाल पडिलेटेति'ति (पाडिहारिए या अपाहि. हारिय पा तिकार-१०-६२४-३), पश्चादिति यद्यपातिहारिक भण्डक न लभ्यत इति भावस्तत प्रातिहारिकभण्डके प्रक्षिप्य तत्ससफोदक प्रतिश्रयेऽपि ध्रियते त्रिकाल च प्रतिदिन निरीक्ष्यते यदा जीया परिणता भवन्ति तदा तत्यानीय परिस्थाप्यते अथ नाद्यापि परिणमन्ति पानीय तु शुष्यति तदाऽन्यदपि पानीय तह प्रक्षिप्यते तावद् प्रियते यावत् ते जीवा परिणता भवन्ति तत पानीय परिस्थाप्य भण्डक गृहस्थस्य प्रत्ययंते, अथामातिहारिकमितरता भण्डक न लभ्यते तदा यद्विधैय तदाह-'अडवी अणागमणपरे' इत्यादि (६२४-३), एतदुत्त भवति-निर्व्याघाते वक्षादिच्छायाचिक्खले गर्ता सन्यते सा च मध्यभागे लिम्पित्वा निश्छिद्रा क्रियते मधुरवृक्षपत्रेण च शनैस्तदुदक तस्या प्रक्षिप्यते ससक्तोदकसं- सृष्टभाजन त्यससक्तोदकेन वारत्रय प्रक्षाल्यते तच क्षालनजल तस्यामेव गाया प्रक्षिप्यते, एतदेवाह-'एकसिं पाणएण'- मित्यादि, 'पच्छा कप्पे'इति ( ६२४-५), पश्चाद्वारत्रयधावनोत्तरकाल कल्प ददाति-पात्र प्रक्षालयतीत्यर्थ , तत क्ष्णकाष्ठालक करोति-सूक्ष्मका?निरन्तर गामाच्छादयतीत्यर्थ , उपरि च कर्दमेन निश्छिद्र लिम्पयति उपरि च कण्टकवृक्षशाराया समाच्छादयति, अत्र च वृत्तावनुक्तोऽपि य कश्चिन्मया विशेष उक्त स आवश्यकचूण्येनुसारत इति न स्वमनीपिका भावनीया विशेषाथिना तु सैवान्वेषणीयेति । तदेव “त देस चेव न गन्तय असिवाईहि गम्मेजे" त्यादिना "ससत्तमि न गम्मई त्यादि "पायासई अविली" त्यादि च गाथाद्वय व्यारयात, साम्प्रत 'पायम्मि नसीयाई' इत्यादिगाथा- भावार्थमाह-'तेण य भायण'मित्यादि ( ६२४-६), यत्र भाजने ससकोदक गृहीतमासीत् तत्र शीतोदक न गृह्यते तत्ससक्तिमसङ्गात् किन्त्येक वे त्रीणि वा दिनानि यावत् तत्रावभावण कूर या गृह्णाति, ससक्तमससक्त च पानकमेक एव साधुन धरति यतोऽसंसक्तमपि पानक ससक्तगन्धमारेणापि ससज्यते ससक्त च गृहीत विज्ञात वाऽपरिस्थाप्य न गोचरादौ हिण्ज्यते भोजन वा क्रियते विराधनाप्रसगात्तजीवाना, यदि मार्गखेदादिना परिश्रान्तो भवति तदा कि विधेयमिति आह-'ये न हिडती त्यादि सुगम, व्यारयाता 'पायम्मि नसीयाई' इत्यादिगाथा, साम्प्रत तक्रादिगतविधिविवक्षया "तका- ईणवि एवं' मित्यादिगाधादलाभिप्रायमाह-एव चेव महीयस्सवीत्यादि (६२४-९), तकस्य पानीयवत् विधिर्वक्तव्य संसकत्वेन सभाव्यमानदधिनवनीतयोविधिमाह-गालितकठिनीभूतदनो नवनीताद्वैका उण्डी-खोट्टरिका गृहीत्वा तकस्य कमपि ससज्यते तत्र कि विधेयमित्याह-वीअपाण'इत्यादि (६२३-२२), द्वितीयपात्रे सशोध्य २ ठत उदाहित नाम यस्मिन्पात्रेऽन्यत्पानक गृह्यमाणमास्ते शुद्ध सत् तत्र पक्षिपति, अधरसर्ज ससफ तदास पान परित्यग्यते, भय रानि पान । तदा सार्द्रामारनालस्थालीलक्षणामम्बिलि याचते, अथ सामम्बिलिं न लभते तदा शुप्फामपि याचते, ' उति अपरा चाम्लेनाद्रीकृत्य तस्या ससक्तमाचाम्ल परिक्षिपति 'असति'त्ति यदि शुष्काऽप्यम्मिली न उभ्यते तदाऽन्यस्मिन्याचिन- भण्डकेऽम्मिलिवीजानि नाम यैस्तन्दुलदुण्डणकादिभिरम्बिी निप्पद्यते तानि धावनायुदकमिश्राणि कृत्वा तर भण्डफेऽम्ल- ताऽऽपादनार्थ प्रक्षिप्यन्ते, अथ वीजानि न लभ्यते तदा चीजरहितेऽपि तत्र तत्ससापानक निधीयते, एतच भण्डफ यदि गृहस्थेन निर्देयरूपतया सर्वथा दत्त भवति तदा सपानक कमिश्चिनिळपातवृत्तिकोणे वननियुआदी या तन परिस्याप्यते यत्र न कश्चित् तिर्यगादिरापिवति, अथामातिहारिकभण्डक न लभ्यते किन्तु प्रातिहारिक लब्ध पुनरपि तत् रहस्यस्य समर्पणीय तदा यद् विधेय तदाह-पच्छा पडिस्सए पाडिारिण तिकाल पडिलेहेति'त्ति (पाडिहारिए या अपाडि- हारिय वा तिकाल-वृ०-६२४-३), पश्चादिति यद्यप्रातिहारिक भण्डक न लभ्यत इति भावस्तत मातिहारिकभण्डके प्रक्षिप्य तत्ससकोदक प्रतिश्रयेऽपि धियते त्रिकाल च प्रतिदिन निरीक्ष्यते यदा जीया परिणता भवन्ति तदा तत्पानीय परिस्थाप्यते अथ नाद्यापि परिणमन्ति पानीय तु शुष्यति तदाऽन्यदपि पानीय तत्र प्रक्षिप्यते तावद् ध्रियते यावत् ते जीवा परिणता भवन्ति तत पानीय परिस्थाप्य भण्डक गृहस्थस्य प्रत्ययते, अथाप्रातिहारिकमितरद्वा भण्डक न लभ्यते । तदा यद्विधैय तदाह-'अडवीए अणागमणपरे' इत्यादि (६२४-४),एतदुक्त भवति-निर्व्याघाते वृक्षादिच्छायाचिक्सल्ले ।
रिहर्नु न शक्यते इत्यर्थस्तदा यद्विधेय तदाह-तासामुद्देहिकाना यकुड्यादो विल भवति तस्य प्रत्यासन्नीक्रियन्ते ततो निर्गत्य वस्त्रात् तन प्रविशन्ति, लोचे तु कृते सप्त दिनानि यावत् केशा शोध्यन्ते, मार्गगमनादिकारणे सकृदपि शोधिता निर्यापातशीतलप्रदशे परिस्थाप्यन्त इति, त्रीन्द्रियजातेर्वहुत्वात्प्रत्येक वक्तुमशक्यत्वादतिदिशति-'एवमाईण तहेवे'- त्यादि (५२४-१५), कीटिकाभिर्व्याप्त पानकमनाभोगादिना गृहीत भवति तदा शीघ्रमेव तत्पानक गल्यते 'अह पडिता'इति (६२४-१६), अथ सद्योगृहीतपानके कुतश्चिदकस्मात्तस्मिन्नेव क्षणे एका द्वे बह्वयो वा कीटिका पतिता स्तदा भत्सरण्डितसलेपेनापि हस्तेन झगित्येवोद्भियन्ते, नन्वेव सति ससृष्टकरसम्बन्धिभक्कावयवै पानक मलेप स्यात् तथा च तत्परिभोगे साधूना प्रत्याख्यानभङ्गप्रसङ्ग इत्याह-'अलेवाड चेव पाणग होति'त्ति (६२५-१), जीवदया- प्रवृत्तत्वादहुतरगुणसिद्धेर्न सलेपत्व पानकस्येति भाव , प्रसङ्गत एवाह-एव मक्षिकापि पानकादी पतिता झगित्येव सलेपे- नापि हस्तेनोद्रियते, पतञ्च सलेपत्व करस्यकाकिन साधुमधिकृत्योक्तं यदा पुनर्गोचरचर्याया साधुद्वय पर्यटति तदैक एव भक्त गृहीते स एव भक्तं करेण स्पृशति द्वितीयस्तु पानकमेव गृह्णाति तस्यालेप एव कर इति, एतदेवाह-'सघाडण्ण पुण गो भत्त'मित्यादि सुगम, यदि पुनस्सन्दुलोदकादिषु पूतरको दृश्यते तदा विस्तीर्णमुखपात्रे तजल प्रक्षिप्योपरि गालनक बध्यते ततश्च तदन्तरित तत्पानीयं कोशकेन-मृन्मयलघुभाजनविशेषेण खोरकेण वा-याचितकरोटकादिना उल्लि- श्यते शेप सुगम यायनीन्द्रियपारिस्थापनिका ॥ इदानीं चतुरिन्द्रियपारिस्थापनिका-'परहत्थे भत्ते पाणए वा इत्यादि (६२५-७), यदि दायकहस्तव्यवस्थिते घृतादौ मक्षिका पतति तदा तदग्राह्य यतीना, अथ गृहीते तत्रासौ पतति तदा मध्ये प्रक्षिप्यते यदि भवन्ति जीवास्तदा तत्र प्रक्षिप्ते सति दृश्यन्ते, ननु यदि तक न भवति तदा फामायुण्डिका प्रक्षिप्यते इत्याह-गोरसधोवणे पच्छा उपहोदक सीयलाविजईत्यादि ( ६२४-१० ), गोरमधोवण नाम दघिससृष्टस्थाल्यादिप्रक्षारनजल तपासावुण्डिका प्रक्षिप्यते तदभावे शीतीभूतोष्णोदके तस्याप्यभावे मधुरतन्दुलोदके प्रक्षिप्य निरीक्ष्यते शुद्ध परिभुज्यते ससक्त तु उक्तयतनया परिस्थाप्यते, ननु च गारितदम ससकपरिज्ञानमुष महन तु ससक्तमितरदेति कथ निश्चीयते ? इत्याह-दहिअस्स पच्छओ उअत्तेता नियत्री पडिलेहिवइ तीरा'त्ति (६२४-१२), अगालिते दनि भाजनपतिते सति ससक्तभ्रान्तौ सत्या तद्दधिभाजन तीराभिमुखमानीय पुन पश्चाभिमु. समपानर्त्यते निवृत्ते च सति ससृष्टदधितीरेषु निरीक्ष्यते यदि ससक भवति तदा दृश्यन्ते तन जीया इत्येप तन ससक्ति- परिज्ञानोपाय । 'सत्तेवि (सत्तेसुवि) एसा विहित्ति (६२४-१२), इक्षुविकारे ककवे तीमनेऽप्येप विधिरित्यर्थः, आत्मसमुत्थ द्वीन्द्रियग्रहणमुक्त, परसमुत्थमतिदिशति-परोवि आभोगअणाभोगा एआणि देव'ति ( १२४-१२), एतद्विषय सूत्र वस्तुतो व्यारयातमेव, नयर 'आभोगाईवि भइअपमिति, द्वीन्द्रियाणामाभोगादिक ग्रहण विभजनी य-अनेकप्रकार यत्तव्यमित्यर्थ , तदेवानेकप्रकारत्व दर्शयति ससत्तमि न गम्मई' इत्यादि च्यारयातमेवेति द्वीन्द्रिय- पारिस्थापनिका समाप्ता ॥ साम्प्रत त्रीन्द्रियपारिस्थापनिकोच्यते-रल्लको नाम त्रीन्द्रियजीयविशेष , काठफलकादिलक्षणा संस्तारको यदि मत्कुणै ससक्तो भवति तदा ताहग्जातीये काठान्तरेऽमी साम्यन्ते, उद्देहिकाहीते तु वस्त्रे उत्सर्गतस्ता- वपरिहरणीयमेव तद्, अथ 'नत्थि तस्स विगिचणति ( ६२४-१४ ), अथापरवस्त्राभावादिना केनचित्कारणेन तत्प- रिहर्तुं न शक्यते इत्यर्थस्तदा यद्विधेय तदाह-तासामुद्देहिकाना यत्कुड्यादौ विल भवति तस्य प्रत्यासन्नीनियन्ते ततो। निर्गत्य वस्रात् तत्र प्रविशन्ति, लोचे तु कृते सप्त दिनानि यावत् केशा शोध्यन्ते, मार्गगमनादिकारणे सकृदपि शोधिता निर्यापातशीतरप्रदेशे परिस्थाप्यन्त इति, श्रीन्द्रियजातेर्वहुत्वात्मत्येक वक्तुमशक्यत्वादतिदिशति-'एवमाईण तहेवे- त्यादि (५२४-१५), कीटिकाभिर्व्याप्त पानकमनाभोगादिना गृहीत भवति तदा शीघ्रमेव तत्पानक गल्यते 'अह पदिता इति ( १२४-१६ ), अथ सद्योगृहीतपानके कुतश्चिदकस्मात्तस्मिन्नेव क्षणे एका द्वे वहयो वा कीटिका पतिता. स्तदा भक्तसरण्डितसलेपेनापि हस्तेन झगित्येवोड्रियन्ते, नन्वेव मति ससृष्टकरसम्बन्धिभक्तावयवै पानक सलेप स्यात् तथा च तत्परिभोगे साधूना प्रत्यारयानभद्गमसग इत्याह-'अलेवाड चेव पाणग होति'त्ति ( ६२५-१), जीवदया- प्रवृत्तत्वाद्वहुतरगुणसिद्धर्न सलेपत्व पानकस्येति भाव , प्रसङ्गत एवाह-एव मक्षिकापि पानकादौ पतिता झगित्येव सलेपे नापि हस्तेनोद्रियते, एतच्च सलेपत्व करस्यैकाकिन साधुमधिकृत्योक्तं यदा पुनर्गोचरचर्याया साधुद्वय पर्यटति तदैक एव भक्त गृहीते स एव भक्त करेण स्पृशति द्वितीयस्तु पानकमेव गृह्णाति तस्यालेप एव कर इति, एतदेवाह-'सघाडाण पुण एगो भत्त मित्यादि सुगम, यदि पुनस्तन्दुलोदकादिषु पूतरको दृश्यते तदा विस्तीर्णमुखपात्रे तजल प्रक्षिप्योपरि गालनक यध्यते ततश्च तदन्तरित तत्पानीय कोशकेन-मृन्मयलघुभाजनविशेषेण खोरकेण वा-याचितकरोटकादिना उल्लि- श्यते शेष सुगम यापत्नीन्द्रियपारिस्थापनिका ॥ इदानी चतुरिन्द्रियपारिस्थापनिका-'परहत्थे भत्ते पाणए वा इत्यादि (६२५-७), यदि दायकहस्तव्यवस्थिते घृतादौ मक्षिका पतति तदा तदग्राह्य यतीना, अथ गृहीते तत्रासौ पतति तदा झगित्येवोद्धृत्य छारणावष्टभ्यते, कोत्थलगारिका नाम भ्रमरिका, 'सधारण मकुणाणति (६२५-८), सलारके- काष्ठफरकादिलक्षणे 'मकुणाण' ति मत्कुणैरिति द्रष्टव्य, तै पूर्वगृहीते-गृहस्थगृह एव ससक्त सतीतिभाव , ता फिमित्याह- 'तरेव त्ति ( ६२५-९), यथा गृहस्थपाणिव्यवस्थितघृतादौ मक्षिकाया पतिताया तदग्राह्य भवति तथा सस्तारकोऽपि पूर्वससको अकल्प्य इति, अथ स्वीकृत सन् ससज्यमानो दृश्यते तदा पादपुन्छनकैन-रजोहरणेन प्रतिदिन ससक्तिनि- पेधाय त्रिकालमपि प्रमायते, अथ तथापि ससज्यते तहि तादृग्जातीये काठे मत्कुणा सट्टाम्यन्ते, एतच घृताद्यनेपणीय- भगनमसद्गत उक अन्यथा मत्कुणाना त्रीन्द्रियत्वात्तद्विधेश्च लेशत पूर्यमुक्कत्वादिह तदुपादानमपार्थक स्यात् , पूतरकना- तीना तु बहुत्वात्कश्चिञ्चतुरिन्द्रियोऽपि स्यादिति तद्भणनमदुष्टमिति शेप सुगम, चतुरिन्द्रियपरिस्थापनिका समाप्ता ।। साम्प्रत पञ्चेन्द्रियपरिस्थापनिकोच्यते-तत्रापि नपुसकविधौ ‘असिवे ओमोपरिए' इत्यादि (३२६-१२) द्वारगाथा भाष्यकृयाचष्टे 'रायदुट्ठभएसु ताणट्टे' इत्यादि (६२६-१६) गाहा-व्याख्या-दुष्टा -अत्यनीका राजा च दुष्टाश्च तेभ्यो भयानि तेषु मत्सु राजवल्लभादिनपुसकस्तत्वाणाध दीक्षितो भवति नृपस्य वाऽभिगमनार्थ-अनुकूलनार्थमिति । ग्लानद्वारमाह-यदिवा नपुसक स्वयमेव वैद्यो भवति तस्य वा सम्बन्धी कश्चित्स्वजनादिस्तेन प्रव्रजितेन सता ग्लानस्य पथ्यभैपज्यादिना प्रतितप्पियति-उपकरिष्यतीति गाथार्थ । 'गुरुणो य अप्पणो वा'गाहा (६२६-१७), गुरो श्रुत- शान गृहृत आदिशब्दादर्शनप्रभावकाणि च सम्मत्यादिशाखाणि गृहतोऽसौ भक्तपानादिभिरुपकरिष्यति, वाशब्दस्य चशब्दार्थत्वादात्मनश्च, परस्यात्मनश्च भक्तपानादिभिनिर्वाहक्षमत्वाद्दीक्षित स्यादितिभाव इति ज्ञानदर्शनद्वारद्वयमुक्त, चरणद्वारमाह-अचरणदेशो नाम यत्र चारित पालयितु न शक्यते ततो देशाद्गणे निर्गच्छति मार्गग्रामादिषु स्वजनादि- वलाद् भरपानादिभिस्तस्करादिरक्षणतश्चोपकरिष्यति, अवशिष्ट द्वारद्वयमाह-अवमाशिवयोर्वा प्रतितप्पिप्यतीति, अत्र चानानुपूर्या अपि वस्तुत्वरयापनार्थ इत्थ द्वारव्यारया, उत्तमार्थद्वार तु सुगमत्वान व्याख्यातमिति गाथार्थ । 'अन्जा णओ न याणे पन्नवणा कीरई'त्यादिगाथा, एतदुक्त भवति-ज्ञायकेऽज्ञायके च नपुसके प्रव्रज्याग्रहणाय समुपस्थिते न भवता प्रमज्या ग्रहीतु युज्यते विराधनाप्रसङ्गादित्यादिना प्रज्ञापना क्रियते, यद्येतद्वच इच्छतस्तदा दीक्षा न दीयत एर अनिच्छतस्तद्वच प्रवज्यामेवाभिलपत आत्मनश्च किश्चिदशिवायनन्तरोपन्यस्तै कारणमुपस्थित वर्त्तते तदा वक्ष्यमाण- विधिना दीक्षा प्रदीयते, सिद्धे च कार्ये वक्ष्यमाणमकारेणैव तस्य परित्याग क्रियत इति एतदेवाह-'अणिच्छ कजे उ एस विहि'त्ति इति गाथार्थ । 'अन्नाए पडिसेहो' इत्यादिनाऽज्ञातपक्षो व्याख्यात , साम्प्रत ज्ञातपक्षे विधिमाह-'नायम्मि अन्नदेसे'गाहाव्यारया-यद्यमीभिरसी दीक्षित इत्येव तत्र देशे लोकस्य ज्ञात भवति तदाऽन्यस्मिन्देशे गत्वाऽसौ परि त्यज्यते, अन्ये तु व्याचक्षते-ज्ञातेऽपि नान्यत्र देशे गम्यते किन्तु राज्ञा पृष्ट साधुभिरिद वक्तव्य-राजन् ! यदि युष्मदीये श्रीगृहे भाण्डागारे कश्चिचुफति तदा तस्य भवन्त कि कुर्वते ?, राजा प्राह-निष्काशयामि दण्डेन दण्डयामि, तदाऽस्माक मप्यसौ ज्ञानादिरलत्रयरक्षण श्रीगृह विनाशयतीति वयमेन परित्यजाम इत्येवलक्षण श्रीगृहोदाहरण कथयित्वा परित्य- ज्यते, अथ बहुस्वजनत्वात्तत्रान्यत्र या देशे न शक्यते परित्यक्तु तदा वक्ष्यमाणा यतनेति गाथार्थ । नपुसकपरिस्थापनि काऽसिता । जडविधौ ‘गच्छे पुण सो अणुनाओं' इत्युक्त तरिकमसौ कारणतोऽनुज्ञात कारणाभावेऽपि वेत्याशझ्याह प्रतिकार -'कारणतरेणत्ति ( ६२८-२२), कारणान्तरेण-ज्ञानाद्यारम्पनेनानुज्ञातो न निकारण इत्यध , ननु दारीर- जड्डस्य प्रमानन को दोप ? इत्याह-'उहुस्सासो'गाहा-( ६२९-१), इय च सूचामात्रयात्सूत्रस्य पचित्मोपस्कारत- याऽपि व्याख्यायत-स तावदूर्वोच्छासो भवति निरन्तर श्यसितीत्यर्थ , तथा भक्पानाधानयने मार्गगमाादी पापरा कम -असमथा भवति, ग्लानत्वे च सत्युद्वर्तनादिक्रिया कर्जुमशको भवति, उत्थाने पदमणादिक्रिया या रापर भवति, प्रदीपनकादावग्नेश्च न शीघ्र पलायितु शक्नोति, सप्पादिदर्शने या नापसरणक्षमो भवति, अदृधावाटम्मत्वेन च नद्यादिजलेन प्लाव्यते, किञ्च अतीव गाढग्लानत्वे जड्डस्य ग्लानिरत्पद्यते असमाधिमरण १ स्यादिति गाथार्थ । किच. 'सेएण कक्खमाई'गाहा ( ६२९-२), कक्षोर्यादिप्रदेशा स्वेदेन तस्य कोधमामुपन्ति तद्धापने च क्षित्यादिनिधिता प्राणिन प्लाव्यन्ते, किश्च न भवति गलश्चौर' इत्यतो ज्ञायते ओदनमुण्डा एपैते नापर किश्चित्तत्व विदन्तीत्येवम्पो निन्दि- तमुण्डादिप्रवादो भवतीत्यादयो जडुपवाजने दोपा इति गाथार्थ । उक्त भाषाशरीरजड्डयो स्वरूप, साम्प्रतमीर्यासमित्या- दीना करण-विधान तत्र जड्डु करणजड्डस्तस्य स्वरूपमाह-ईरियासमि गाहा ( ६२९-३) गतार्धा, अस्य किं विधे- यमित्याह-'सोऽची त्यादि गाथा ( ६२९-४), सुगमा, नवर 'जो पुण करणे जड्डो' इत्यादिना तस्य दीक्षितस्य सतो यद्विधैय ववक्ष्यतीति । मम्मणमूकस्य स्वरूप प्रागेवोक्त, अस्य च मेधाविनी दीक्षा प्रागेवानुज्ञाता, अथ मेधारहितोऽपि ग्लानादिकारणतो यदा दीक्षितो भवति तदा यद्विधेय तदाह-"मोजु गिलाणकज'गाहा (६२९-६), व्याख्यान त्वस्या वृत्तिकृतैव कृतमिति न प्रतन्यते, जड्डपरिस्थापनिका समाप्त ॥ 'पुछ गहण च णतककहरस'इति अन (६३१-१५) काष्ठ नाम येन रजन्यादावकस्मात्कालगत साधुर्योढव्यस्तदुच्यते, तच्च ग्रहणार्थ पूर्वमेवालोक्यते, क पुनरित्याह-तत्धs. पत्य घेति (६३१-१६), तति-बसतावेव किशिट्टढवहनकाष्ठ निरीक्ष्यते तदभावेऽन्यतापि-शय्यातरगृहादौ निरी क्ष्यते इति, अस्यैव वहनकाष्ठस्य समपश्च विधिमाह-'तत्थ कट्ठस्स गहणे इत्यादि ( ६३१-१६), आउज्जोअणादिअ- हिगरणदोस'त्ति ( ६३२-२), अरघट्टादियोजनादयो दोपा इत्यर्थ । 'अगुठ्ठाइसु यज्झइ'त्ति (६३३-१२) चरणा हुएद्वय मीलयित्वा वध्यते, एव कराड्यद्वयमपीति । 'दे च सार्द्धक्षेत्रे नक्षत्रे'इत्यादि ( ६३४-११) इह वक्ष्यमाणान्यु- त्तरादीनि नक्षत्राणि पश्यचत्वारिशन्मुहर्त्तभोक्वणि सार्द्धक्षेत्राण्युच्यन्ते सार्द्धदिनभोक्तृणीतियावद् एवमश्विन्यादीन्यप्ये- कदिनभोक्वणि समक्षेत्राण्युच्यन्ते, शतभिषगादीनि त्वर्द्धदिनभोक्तॄण्यपार्द्धभोगीण्याख्यायन्ते, तेपा च किल चिरन्तनज्यो तिप्कग्रन्थेप्चित्यमेव भुक्तिरासीनतु यथा साम्प्रत सर्वाण्यप्येकदिनभोगीनीतिभाव । 'कायबोत्थ ककारो' इत्यादि ( ६३५-२०), अस्य स्थापना क (सामाचार्या तु विपरीत क कार्य -क स्थापना) 'असमत्थो जइ एकासणय एव सपितियपित्ति ( ६३७-१२), एतदुक्त भवति-यद्येकासनकमपि कर्तुमसमर्थो भवति तदा "सबिइअपि"त्ति सद्वि- तीयमपि भोजन कुरुते व्यासनकमपि करोतीतियावत् । 'पहिस्सए मुहुत्तग सचिक्खाविजइ जाव उवउत्तो'त्ति (६३८-१२), अशिवमृतत्वादवज्ञाहेतो किलास्य समीपे मुखवस्त्रिका रजोहरण च न मोच्यते अतस्त्रिदिवगमने उपयुक्त सन्प्रतिश्यस्थित स्ववपुर्दष्वा सयतोऽहमासीदिति जानीते, पितृवनभूमौ तु चिह्नाभावान्न जानीयादतस्तत्रैव क्षणमात्र ध्रियते इति भावार्थ । 'जेण सधारण नीणितो विकरणो कीरइत्ति ( ६३८-१३), देवतानयनादिदोपप्रसगात्खण्डीकृत्य - परिष्ठाप्यत इति भाव ।सयतपरिस्थापनिका समाप्ता। इदानीमसयतपरिस्थापनिकोच्यते-सा तिहि कारणेहिं पपहेलि (छुभेजा वृ० ६४०-१) तानि चामूनि कारणानि, तद्यथा-प्रत्यनीकतया अनुकम्पया भयेन च, तानि च ग्रीण्यपि क्रमेण दर्शयति-तत्रापि प्रत्यनीकतया तावत्खण्डितशीलाया गर्भवत्या श्रमण्या महोडाहोऽयमितिमन्यमान साधुभी रजोहरणादिलिङ्गे उद्दारिते ममैतैरिगमपहृतमिति मन्यमाना प्रत्यनीकतया स्वमपत्य जात तदानये प्रक्षिपेत् परिमानित कादिका वा काचिदिति, अनुकम्पया तु दुष्कालादौ काचिदु स्थितयोपिजीयनाय स्वापत्य तदाश्रये त्यजेद्, भयेन तु विध- वादिरिति । 'उप्पेरखेज वा पओसो वहुई'इत्यादि (६४०-१७ ), तमिर शवे यसतो पतितेऽपि वक्ष्यमाणकारगरप- क्षेत-विलम्नेत, तान्येव कारणानि दर्शयति-रजन्या मुखमेव वर्त्तते लोकश्च सयरति ततो ग्लिम्व्य ति सचारे निक कार्य । 'जहा एत्थ आएसो न उवहेअघो तारे विगिचिअघोत्ति (६४१-१), अनाय भावार्थो-यदि पुनरयमा. देश -माघूर्णकोऽनाथ इव रक्ष्यते तदा किञ्चित्सचरेऽपि सागारिकाभावे परिस्थाप्यत एव न विलम्व्यते, अयातिमभाताया रात्रौ शवमिद दृष्ट भवति तदा सकलमप्यहरतिवाह्यान्यस्या रानौ सागारिकाभावे परिस्थाप्यते, एतच्च सर्व तदा नियते यदैन बनीपकादिक न कश्चित्प्रतिचरति-अन्वेपयति, यदा तु कश्चित्प्रतिचरति तदा तस्यैवोपरि क्षिप्यते-तस्यैव समर्प्यत इत्यर्थ , स च यद्रोचते तत्करोतु, "विष्पजढविगिचण कुज ति गाथायामुक्त, तत्र 'विप्पजद ति व्यारयात 'विगिचण'- मित्येतब्यारयानयनाह-'विगिचण नाम ज तत्थ तस्स भडोवगरण मित्यादि (६४१-२), एतदुक्तं भवति-विपजद इत्यनेन वनीपकादिशवपरिष्ठापनमुक्त, विगिचणमित्यनेन तु तदुपकरणस्येति, तर च वनीपकादिशरीरे खड्गादिपातोद्भूतं , यदि रधिरं न गलति, अथ गलति तदा तत्परित्यज्यते, कुत इत्याह-'एकहा वा विहा वामग्गे नजिहि'त्ति (६४१-३), एकेन दान्या या अहोभ्या रुधिररेखानुसारेण मार्गो राजपुरुपादिभिर्मास्यत इतिकृत्वा न परिस्थाप्यते, तर्हि कि क्रियते ? इत्यात्-'योले'त्यादि ( ६४१-४) 'आदिग्गहणेण ससहपाणए वा इत्यादि ( ६४१-१०), ससृष्टपानक नाम भक्त- सरष्टितस्थाल्यादिप्रक्षिप्तीदक गोरसकुण्डल दधिखरण्टितभाजन एतेषु भाजनविशेपेषु स्थितमचित्तमिति ज्ञात्वा यदुदक गृहीत तर पूर्वप्रपिष्टसचित्तमत्स्यग्रहणसभव शेप सुगम यावत्पारिस्थापनिका समाप्ता ॥ पञ्चम्यामुपासकप्रतिमाया 'असि- णाणविअडभोई गाहा (६४७-४), पूर्व किल रात्रिभोजने अनियम आसीत्तदर्यमुक्त "विअडभोई"त्ति, एतदेव व्याचप्टे-'पगासे'त्यादिना दिनभोजीतियावत् "मउलिकडो"त्ति एतद्व्याचप्टे-'कच्छे'त्यादि कच्छा न बनातीत्यर्थ शेष सुबोध, इय च पशमीप्रतिमा मतान्तरेण रात्री प्रत्यारयातचतुविधाहारस्यैवेति एतावन्मात्रेण भवतीत्यवगन्तव्यमिति। परमाधाम्भिक विचारप्रस्ताव 'घाडेति' (६५०-२२) गाहा तत्राम्वाभिधाना परमाधामिका स्वभवनान्नरकावास गत्वा फ्रीडया नारकानत्राणान् सारमेयानिव शूलादिप्रहारस्तुदन्तो "धाडिति'त्ति प्रेरयन्ति स्थानात्स्थानान्तर प्रापयन्तीत्यर्थ तथा "पाति"त्ति स्वेच्छयेतश्चेतश्च भ्रमयन्ति, तथाऽम्बरतले प्रक्षिप्य पुनर्निपत्तन्त मुद्गरादिना प्रन्ति, तथा शूला- दिना विध्यन्ति, तथा "निशुभति"त्ति कृकाटिकाया गृहीत्वा भूमौ पातयन्त्यधोमुखास्तथोत्क्षिप्याम्वरतले मुञ्चन्ती त्येवमादिकया विडम्पनया तत्र नारकान् कदर्थयन्तीति गाथार्थ । 'ओहए'त्यादि ( ६५०-२३) गाथा उप-सामीप्येन मुद्गरादिना हता उपहता पुनरप्युपहता एव खनादिना हता उपहतहतास्तान तस्या नरकपृथिव्या नि सज्ञकान्-नष्टसज्ञान , मुच्छितात् सत कर्पणाभि कल्पयन्तीति-छिन्दन्तीति, तथा "पिदलग"ति द्विदरच्छिनान् पुर्वन्ति "चटुरगतिगण्डा छिनानारकॉस्तत्र नरकपृथिव्यामम्नपिनामान सुरा कुर्वन्तीति । 'साडणे'त्यादि (५५१-१) गाथा तथाऽपुण्यरना- । तीवासातोदये वर्तमानाना नारकाणा श्यामारया परमाधामिका एतच्चतच मार्तयन्ति, तद्यथा-सातनमलोपाहाना छेदन, तया पातन-निप्कुटादधो वनभूमौ प्रक्षेप , तथा तोदन-शूलादिना व्यथन, तथा सूच्यादिना नाशिकादी येघ , तथा रज्ज्यादिना क्रूरकर्मकारिण वदन्ति, तथा तलाहारादिभिस्ताडयन्त्येव दु सोत्पादकं दारण शातनपातनधनगन्ध नादिक बहुविध प्रवर्तयन्तीति-व्यापारयन्तीति । 'अतगत्यादि (६५१-२) गाथा तथा शनलारया नररुपालास्तथाविधक- र्मोदयसमुत्पनकोडापरिणामा अपुण्यभाजा नारकाणा यत्कुर्वन्ति तदर्शयति-तद्यथा-अन्तगतानि फिफिसानि-अन्तान्तर तीनि मासविशेषरूपाणि आकर्षयन्तीत्यध्याहार , एवमन्यत्रापि क्रियाऽध्याहारोऽभ्यूह्य इति, तथा हृदय पाटयन्ति तथा तद्गत "कालिज"न्ति हृदयान्तर्वत्ति मासखण्ड तथा "फुप्फुसे"त्ति उदरान्तर्वती अन्लाद्याश्रितमासविशेपस्त च, तथा वल्का न्-वभ्राण्याकर्पयन्तीति सर्वत्र गम्यते, एव ते नारकाणा नानाविध दु खमपुण्यवता प्रवर्तयन्तीति । 'असिसत्ति गाहा (६५१-३), 'भजति'गाहा ( ६५१-४), एते द्वे अपि सुगमे । 'मीरासुगाहा (६५१-५), तथा कालाख्या नरक- पाला मीरासु-दीर्घचुलीपु तथा मुदश्चकेपु-दीर्घवशादिकाष्ठाग्रेषु तथा कन्दुपु पचनकेषु लोहीपु च एतेषु विष्वपि मण्डकादि पचनयोग्येष्विवायसकवल्लिविशेषेषु कुम्भीषु च प्रतीतासु व्यवस्थाप्य जीवन्मत्स्यवनारकान वह्नौ पचन्तीति । 'कापति' गाहा ( ६५१-६), महाकालाख्या नरक्पाला नारकान्नानाविधैरपायै कदर्थयन्ति, तद्यथा-काकिणीमासकानि लक्षण- मासखण्डानि कल्पयन्ति, तथा “सीहपुच्छाणी"ति पृष्ठप्रदेशवद्धास्ताश्छिन्दन्त्युत्कर्त्तयन्ति, "खावेति"त्ति ये प्राग्मासा- शिनो नारका आसस्ताँश्च खादयन्ति स्वशरीरमासानीति गम्यन्त इति । 'हत्थे'त्यादिगाथा (६५१-६), सुगमा । 'कन्नोह'. गाहा (६५१-६), तथा कण्णांठनाशाकरचरणदशनस्तनपुतोरुनाहना छेदनभेदनशातनानि कुर्वन्ति, तथा असिपत्रवन वीभत्स कृत्या छायाधिनस्तत्रागतानारका नानाविधै प्रहरण "अभिवाडेति"त्ति अभिपाटयन्ति-विदारयन्ति, के एतत्कुर्वन्ती त्याह-"असिपत्तधणू"त्ति असिपहरणप्रधाना पत्रधनुनामानो नरकपाला एतत्सर्व कुर्वन्तीत्यर्थ । 'कुभीसुगाहा (६५१-८) कुम्भीनामानो नरकपाला नरकेषु नारकान् घ्नन्ति पचन्ति च, केत्याह-कुम्भीषु पचनकेषु लोहीषु च एतेषु पूर्वोकस्वरूपेषु कन्दुलोहिकुम्भीषु पुन कन्दुकानामिवायोमयभाजनविशेषरूपासु कोष्ठिकाकृतिषु व्यवस्थाप्य विभावसो पचन्तीति । 'तडतडतडस्से त्यादि (६५१-९) गाथा, वालुकाख्या नरकपाला नारकानत्राणॉस्तप्तवालुकाभृतभाजने चणकानिर तडतडित्ति स्फुटत "भजन्ति"त्ति भृजन्ति-पचन्ति, केत्याह-कदम्पपुष्पाकृतिर्वालुका कदम्बवालुका तस्या पृष्ठ-उपरितल तस्मिन् पातयित्वाऽम्बरतले लोलयन्तीति । 'पूअरुहिरेत्यादि (६५१-१०) गाथा वैतरणीना मानो नरकपाला वैतरणी नदी विकुर्घन्ति, सा च पूयरुधिरकेशास्थिवाहिनी महाभयानका कलकलायमानजतुश्रोता -कथ्य मानलाक्षासदृशश्रोता इत्यर्थ , तस्या च तप्तक्षारोप्णजलायामतीव वीभत्सदर्शनाया नारकान्प्रवाहयन्तीति। कप्पेती'त्यादि (६५१-१०), तन नरके खरस्वराख्या परमाधार्मिका नारकानेवं कदर्थयन्ति, तद्यथा-क्रकचै-करपत्नै स्तम्भमिव कल्प यति-विदारयन्ति, तथा तेषामेव हस्ते परशून समर्प्य परस्पर तानेव तक्षयन्ति, परशुभिरन्योऽन्य देहावयवानामुत्कर्त्तन कारयन्तीत्यर्थ , तथा खरस्वरैरारटन्तो नारकान् वज्रकण्टकाकुल शाल्मीक्ष चारोहयन्त्याख्दांश्च पुन पुन कदर्थ - यन्तीति । 'भीष अगाहा ( ६५१-११), महाघोपनामानोऽधामिका नारकानेर व्यधन्ते, तद्यथा-इह यथा पारधे समु पस्थिते भीतॉस्ततो नश्यत पशन् वस्तादीस्तत्रैव कश्चित्क्रूरकर्मा निरुणद्धि तथा तेऽपि युतश्चित्पीडोत्पादकात् स्थानाद् भीतान प्रपलायमानान्महाघोपान कुर्धतो नारकाँस्तत्रैच स्थाने निरन्धन्ति-व्यवस्थापयन्तीति इति सूत्रनाझविवरण दृष्टपञ्चदशगाथातात्पर्यार्थ । 'परहरिकोयविगाहा ( ६५२-९), पावारत्ति-प्रलम्मा तिरस्करणी पोच्यते नरत तु- जीणमभिधीयते, शेषा भेदास्तु "पत्हविहथुत्थरण"मित्यादिना व्याल्याता एवेति ।तरियापल्लग इत्यादिगाधा, 'यज्ञ'त्ति (६५२-१२ ) वर्ध कोशक तु यत्राचार्य क्षुरशूच्याद्युपकरणानि प्रक्षिपति, कृत्तिस्तु मार्गे दवानलभयाद्रछे यचर्म ध्रियते, शेप सुवोधम् । इह विशतिरसमाधिस्थानान्येकविशति शनला प्रतिपादितास्तन चैकैक स्थान कियताऽपि भर तीति वृत्तिकृता स्पष्टतया न प्रतिपादित, मया तु शास्त्रान्तरदर्शनानुसारेणाङ्कपरिच्छेदत प्रतिपाद्यते-दवदवचारि १ अप मजिअ २ दुषमजिअ ३ अतिरित्तसिजासणिए । राइणियपरिभासी ५ धेर ६ भूतोवघाती य७॥१॥सजलणा ८ कोहणो पिठिमसिए १० ऽभिक्खऽभिक्खमोहारी ११ । अहिगरणकर १२ उदीरण १३ अकालसम्झायकारी य १४ ॥२॥ ससरक्स पाणिपाए १५ सहकरे १६ कलह १७ झझकारी य १८॥ सूरप्पमाणभोई १९ वीसइमे एसणासमिए २०॥३॥ साम्प्रत शवला अङ्कपरिच्छेदतोऽभिधीयन्ते-तजह उ हत्थकम्म कुवते १ मेहुण च सेवते २ । राइ च भुजमाणे ३ आहाकम्म च भुजन्ते ४॥१॥ तत्तो अ रायपिंड ५ कीय ६ पामिच्च ७ अभिड ८ च्छेज । भुजते सबले ऊ ९ पञ्चक्खियऽभिक्ख भुजते १० ॥२॥ छम्मासन्भतरतो गणा गण सकम करेमाणे ११ । मासभतर तिन्नि उ दगलेवा ऊ करेमाणे ॥३॥मासन्भतरओ या माईठाणाइ तिनि कुणमाणे १२ । पाणाइवाय उहि कुर्वते १३ मुस वयते अ१४ ॥४॥ गिण्हते अ अदिन्न १५ आउट्टि तहा अणतरहिआए । पुढचीए ठाणसेज निसीहिअ वावि चेएइ १६ ॥५॥ एव ससिणिद्धाए ससरक्खाए चित्तमतसि- रलेलु । कोलावासपइट्ठा कोल घुणा तेसिमावासो १७॥६॥ सडसपाणसवीए जाव उ सताणए भवति तहिय । ठाणाइ चेय- माणे सरले आउट्टियाए उ १८॥ ७ ॥ आउट्टिमूलकदे पुप्फे अ फले अ बीअहरिए य । भुजते सवले ऊ १९ तहेव सव च्छरस्सतो॥ ८॥ दस दगलेवे कुछ तह माइठाणदस य वरिसतो २० आउट्टिय सीतोदग वग्घारियहत्थमत्ते अ॥९॥ दपीए भायणेण व दिज्जत भत्तपाण घेत्तूण । भुजइ सवलो एसो एगवीसो होइ नायवो २१ ॥ १०॥ (६५५ )। तेसि- | मेव य नाणीण सम्म न पदितप्पईत्ति (६६१-७) श्लोकार्द्ध तेषामेव परमवन्धूना-आचार्योपाध्यायाना कार्ये समुत्पन्ने भरूपानादिभि सम्यग्न प्रतितर्पयतीति सम्बन्ध , कथम्भूत सन्नित्याह-तैरेव ज्ञानेन प्रभावित इत्यध्याहार , शेपगुणोपल- क्षण चैतत्, ततश्चाचार्यादिभिरेव ज्ञानदर्शनचारित्रग्रहणासेवनाशिक्षादिगुणै प्रभावितो-गरीयस्त्वमानीतो दध्मात- | स्तेपामपि कृत्येषु न पर्तत इति सूत्रस्यैतवृत्त्यक्षराणा च गर्भार्थे । स्थूलभद्रकथानके 'उकुइओ वयाणि करेइत्ति (उफइओवकइयाणि करेइ-वृ०-६०७-१२) आदेरन्त यावदन्तादादि यावत्परावर्त्तते चतुर्दशापि पूर्वाणीति भाव 'न तरह पडिपुच्छपण पदिति ( ६९७-१३ ), निरन्तरवाचनामन्तरेण सप्तप्रतिपृच्छामात्रतोऽध्येतुन शक्यत इति मुक्त्वा स्थूलभद्र सर्वेऽपि साधयोऽपसृता इति । 'पुध परीसहसमत्थाण ज उपहाण कीरती त्यादि ( ६९९-२), व्याख्या- विभक्तिव्यत्ययागिनकमसम्पन्धाच्च परीपहसमथ साधुभिर्यदुपधान तप मियते तत्पूर्वमेन यथा टोको न जानाति तथा कर्तव्य, फुत इत्याह-नान वा कय न मन्जेन'इत्यादि, एतदुक्त भवति-जनज्ञापनपान्छया कृतमपि तथास्थिरिशिष्टा म्र्मोदयाभागजनैर्न ज्ञायते, कदाचित्तु प्रच्छनमपि कृत तथाविधयश कीर्युदयात्सर्यत्र ज्ञायत एपेतिभार , इदमे दृष्टान्त- नाह-कोसपिअजिअसेणे'त्यादि ( ६९९-३)। 'केइ भणति-साअसोयपुच्छत्ति (७०६-३), अत्र केचनाचार्या इत्यमभिदधति-धर्मयोपधर्मयश साधुभ्या महावीरसमीपे यका छाया स्वयंमाश्रित्याशोकवृक्षसम्पन्धिनी पृच्छा कृता सैता. वता अन्धेन समाप्ता। 'नारउपपत्तीपत्ति (७०६-४), च पुनरर्ये नारदोत्पत्ति पुनरविशिष्टा प्रोच्यते सो उम्मुफगा- रभावो इत्यादिना, न चैत्यमपि तैारयायमाने कञ्चन लाभ हानि या पश्याम इति । निम्बककथानके सो भणइ-र्कि ग्यत ! यसि', मणइ खतो-तुम नाम निवउत्ति कय न गोतेण, आयारेहिं तुमतणएहिं अहपि ठाय न लभामित्ति, निम्बकेन पिताऽभिहित -तात ! कि रोदिपि, स माह-हन्त मया तव निम्नक इति निरन्यय-नाममानमेव कृतन गोत्रेणेति अन्वर्थमाश्रित्य न कृतमित्यर्थ , त्वया त्येवमाचरता सान्वर्थकता नीतमितिभावार्थ , ततश्चेतैर्दुविनयरक्षणैराचार तुम तणएण पत्ति (वृत्तिपाठ ७०८ पत्रेऽस्ति ) त्वदीयैरह्मपि न कचित्स्थान प्रामोमीति, अत्र च मया वृत्तिपुस्तकेषु बहुषु पाठान्तराणि पश्यता साभिप्रायतर इति मन्यमानेनावश्यकचूण्णिदृष्ट पाठोऽसौ व्याख्यात पाठान्तराणि तु उक्तानु- सारेणाभ्यूटानीति । सङ्गपरिज्ञाकथानके भावतोऽभिष्वगः तमेव व्याचष्टे-लेहगुणतो राग', पुनस्तात्पर्यमाह- , 'भावो उ अभिस्सगो त्ति (७२३-१४ ) भावो नाम-जीवस्य परिणाम सोऽभिष्वङ्गोऽभिधीयते, किं सर्वोऽपि जीवपरि- णामस्तयोच्यते ?, नेत्याह-येन धनधान्यकलनादिगार्थ्यपरिणामेनास्य जन्तोरन्ते-आयत्या नारकादिभवदुः खलक्षण भयमु- त्पद्यते स तथाभूत परिणामोऽभिप्वनो न सर्वोऽपीति भावार्थ । योगसना समाप्ता ॥ साम्प्रतमहदाशातनादिगता गाथा विप्रियन्ते, 'तत्थ-नत्थी अरहतत्ती'गाहा (७२८-७) व्याख्या-प्रत्यक्षादिप्रमाणाग्राह्यत्वान्न सन्ति केचनाहन्त , सत्त्वे या गृह्यासेऽपि यदि ज्ञाननयसमन्वितोऽर्हनभ्युपगम्यते तहि जानानोऽपि किमिति विपाकदारुणान् भोगान् असौ भुते, समुत्पन्नकेलज्ञानश्च किमिति घीतरागोऽपि सन प्राभृतिका-सुररचितसमवसरणमहापातिहार्यादिपूजालक्षणामुप- जीवति, तस्मानाय क्षोदक्षम इति त्रुवत आशातना भवति, एव वदतश्चास्येदमुत्तर वाच्य, यदाह-'भोग'गाहा(७२८-८), भोगफला पूर्वजन्मनिर्वत्तिता या साताद्या पुण्यप्रकृतयस्तासामुदयमावल्यागुते भोगानिति भोगभुक्तिपक्षे उत्तरमेव, प्राभृ तिकायामप्येतद्-वक्ष्यमाणमुत्तर शृणु, तद्यथा-'नाणाइअणवरोहगगाहा (७२८-९), ज्ञानदर्शनचारित्राणामनुपरो- धक -अनुपघातको योऽयमघातिसुखपादप -सातवेदनीय उपलक्षणत्वाद्यश कीर्त्यादिकर्म च तद्वेदनार्थ सुरसार्थविहितपू- जामर्हननुभवतीति प्रकरणाद् गम्यते, तीर्थकृतो ह्यघातिकर्मवेदने नोपायान्तरमस्ति, न च तथा वेदयत कश्चित् ज्ञाना- घुपरोधोऽस्ति, तीर्थकरनामकर्मोदयाच्चामरादिपूजामयमनुभवति, तीर्थकरनामकर्मणो हि सकलत्रैलोक्यपूजनीयतैव विपाको नापर इति, तथा वीतरागत्वाच्च सुरपूजामनुभवतोऽपि न तस्य तनाभिप्वद्ग क्षीणनि शेषाभिष्वङ्गकारणमोह- (पटलत्यादिति सर्य समजसमिति गाथार्थ । 'सिद्वाण आसायण'मित्यादि (७२८-१०), मूढस्य-अज्ञस्य वक्ष्यमाण वदत सिद्धविषयाशातना भवति, तद्यथा-न सन्ति सिद्धा प्रत्यक्षायग्राह्यत्वात् , सत्त्वे वा पापाणवन्निश्चेष्टा एव कि तरिति, ननु पाषाणकल्पत्वमसिद्ध केवलज्ञानोपयोगयुक्तत्वात्तेपामित्याह-सति वा कालोपयोगे विशिष्टेतरसस्तूपयोगे अंग रागद्वेपो प्रसज्येते, तथा सिद्धाना दर्शनज्ञानयोरन्यान्यकाले उपयोगोऽभ्युपगम्यते, एर चामीपामसर्पज्ञता प्राप्नोति, दर्श- नकाले विशेषाणामदर्शनात् ज्ञानकाले तु सामान्यस्यादर्शनाद् एव चैकस्मिन्नपि क्षणे न सर्पज्ञतेति, किंच-ज्ञानकाले दशन न भवति तत्काले चेतरन भवतीत्यत्र कारण वाच्य, तच्च न ज्ञानदर्शनापरणकर्मणी, तयोग्निद्रकापफपितत्वात् , तत सामर्थ्यात् ज्ञानेन दर्शनमावियते दर्शनेन तु ज्ञानमित्यन्योऽन्यावरणता समापद्यते, अथ परस्परापरणताऽपि नेप्यते तहि तनिषेधककारणाभावाद्युगपदेव ज्ञानदर्शने प्रवर्तेयाता, तथा च सति तयोरेकरव स्यादिति सार्द्धगाथाद्वयोरपूर्वपक्षार्थ 'भनइ नवि एएसिमित्यादिना (७२८-१२), प्रतिविधीयते एतेपा-सिद्धानामेकोऽप्युक्तदोपो न सभाति, तथाहि- यदुक्त न सन्ति सिद्धास्तत्राह-सन्ति नियमात्सिद्धा , सिद्ध इतिशब्दादेवेद गम्यते,भावना चान प्रयोगतोऽवसैया, सचाय- सन्ति सिद्धा व्युत्पत्तिमत्शुद्धशब्दवाच्यवाद् घटादिवदिति, निश्चेष्टताप्रेरणाया तु सिद्धसाध्यतैवेत्याह-करणवीर्यमाश्रित्य निश्चेष्टा अपि भवन्त्यमी, काययोगजनितवीर्यस्यात्यन्तक्षयादितिभाव , यदुक्त-रागदोसधुवत्त'त्ति, तत्राह-विशिष्टेतर- वस्तुदर्शनेऽपि न तेषा रागद्वेषौ भवत , तत्कारणरूपक्रोधादिकपायपटलस्य निरयशेपक्षयादिति, यदपि कालभेदेनोपयोग प्रवृत्तिमुद्भाव्य दूपणमुक्त तत्राप्याह-योऽय युगपदर्शनज्ञानोपयोग सिद्धाना न भवति स तावजीवस्वाभाव्यादेवेति, यत्पु नरयुगपदुपयोगेऽसर्वज्ञता प्रेरिता तबाह-'नयमयाओ यत्ति (७२४-१४), अयुगपदुपयोगप्रवृत्तावपि नियमत सर्वज्ञ ताऽस्यानिवारितैवेति अध्याहार , इदमत्र हृदय-यत्र क्षणे असौ सामान्ये उपयुक्तस्मिन्नपि क्षणे विशेपपरिज्ञानलन्धिरस्य .
विद्यते यत्र वा क्षणे विशेपेपूपयुक्तस्तनापि सामान्यपरिज्ञाने लन्धिरस्ति, ततश्च य इह नैगमादिर्नयो लब्धिमिच्छति तन्मते- नास्य सर्पज्ञता कदाचिदपि न हीयते, इत्य चेदमङ्गीकर्त्तव्य अन्यथैकस्मिन्काले तावदेकस्मिन्नेव ज्ञाने उपयोगो न बहुपु, अथ च छमस्थावस्थायामेप द्विज्ञानी विज्ञानी चतुर्सानीत्यादयो व्यपदेशा कथ सर्वदैव प्रवर्तेरन् ?, अथैकज्ञानोपयोगेऽपि रन्धित शेपज्ञानान्यपि सन्तीति न सर्वदा शेपज्ञानैर्व्यपदेशो दुष्ट तदेतदिहापि समानमितिव्यवस्थितमेतद्-अयुगपदु पयोगप्रवृत्तारपि नैगमादिलब्धिनयमतेन सर्वदैव सर्वज्ञताऽस्य न भूयत इति, यदप्युक्त-'युगपदेव ज्ञानदर्शने प्रवर्तेयाता तथा च तयोरकत्व स्यादि ति, तत्र जीवम्वाभाव्यात तयोर्युगपत्प्रवृत्तिर्नेप्यते एवेति कुत एकत्व ?, अमवा युगपत्प्रवृत्ति- मभ्युपगम्यायाह-'न पिहुयावरणात्ति (७२८-१४), युगपदुपयोगप्रवृत्त्यभ्युपगमेऽपि न ज्ञानदर्शनयोरेकत्वमित्य- ध्याहार , बुत इत्यन हेतुमाह-पृथगावरणादिति, भाषार्थ प्रयोगादवसेय , स चाय-इह यस्य २ पृथगावारकं कर्म आसीत् तत्तदवक्षेपे युगपत्प्रवृत्तावपि नैकीभवति, यथा-दर्शनावरणवीर्यान्तरायक्षयोद्भूते क्षायिकसम्यक्त्वानन्तवीर्ये, आसीच पृथगागारक कर्म दर्शनज्ञानयो तत तत्क्षये युगपत्प्रवृत्तावपि नैकीभवत इति, यदिवाऽववोधसामान्यमाश्रित्य द्रव्या- र्थिकमतेन दर्शनज्ञानयोरेकत्वमपि भवतीतिसिद्धसाध्यतैवेत्येतदाह-दवहिए'त्यादि पातनयैव व्याख्यातमिति, द्रव्यार्थि- कमतमेन दर्शयति-नाणनये'त्यादि, (७२८-१५), गाथा सुगमा, नवर ज्ञाननयदर्शननयौ द्रव्यार्थिकभेदो, द्रव्यार्थिको हि सामान्यवादित्यादयोधसामान्यमाश्नित्य सर्व ज्ञानमेवेद दर्शन वेत्यभ्युपगच्छतीति, अयुगपदुपयोगापेक्षया पूर्वमसर्वज्ञता सरिता ता पुन प्रकारान्तरेण परिहर्तुमाह-पासणय वगाहा (७२८-१६), एतदुक्त भवति-केवलज्ञानस्य केवल- दर्शनस्य च प्रज्ञापनाया पश्यत्ता प्रतिपादिता, ता चाश्नित्य ज्ञानोपयोगकाले दर्शनमस्ति दर्शनोपयोगऽपि ज्ञानमपि, पश्य तासामान्यस्योभयत्रापि भावादिति नासर्वज्ञतेत्युत्तरपक्षगतसार्द्धगाथापचकार्य । सदेवमनुनामुरलोकाशातनापतिरिधान 'सत्तसु परिमित्यादि ( ७३०-८) गाथाद्वयव्याख्या-यत्तावदुर-सप्तद्वीपसमुद्रमानो लोक , तदनन्त, एतारन्माने लोके सत्याना परिमितत्वात् तेषामपि चानयरत सिद्धिगमनात्कारस्य चानन्तत्वानिगोदजीवाना घ परर्तियाऽप्यभुत. त्वात्सर्वशून्यतापत्ति , सोपस्कारत्वात्प्रजापतिना कृतो लोक इति अभ्युपगमे सोऽपि प्रजापति केन कृत इति गच्य, अप- रमजापतिनेति चेत् सोऽपि केनेत्यनवस्था, 'प्रकृतिपुरपसयोगालोको भवतीति यदुक्त तत्राह-प्रकृत्या प्रवृत्तिरेर कथ पटते', यद्-यस्मात्कारणात् अचेतना सती पुरपार्थप्रसाधनाय किल प्रवर्ततेऽसावित्यभ्युपगम्यते, नचाचैतनस्य स्वतन्त्रस्योपलश- कलस्येव प्रवृत्तियुज्यते, अचेतनामप्येता पुस्प प्रवर्तयिष्यतीति चेदनाह-'तीसे विअ अपयत्ती परोत्ति (७३०-९), तस्याश्च-प्रकृते 'अपचत्तित्ति अप्रवर्तक पर पुरुप इत्यर्थ , एतदुक्त भवति-न ह्यचेतनायास्तस्या पुरप प्रवर्तकल्येन भवन्दिरभ्युपगम्यते तस्य सकर्तृत्वप्रसङ्गात् , तस्मात्प्रकृते कथचिदपि लोकनिर्पर्चने प्रवृत्त्ययोगात्मकृतिपुरपसयोगादपि न तसिद्धिरिति सर्वमेव विरद्ध पर प्रलपित्तमिति गायाद्वयार्थ । 'उभयोरपि दृष्टोऽन्त इति (७३०-१८) निश्चय इत्यर्थ । 'तामारम्प प्रशस्तमनस कर्मक्षयदर्शनादिति (७३१-३) यो हि किल श्रुतदेवताधिष्ठित मन्त्र प्रशस्तमनसा ध्यायति तस्य काव्यादिशक्त्यो विशिष्टश्रुतलभच दृश्यते, ततश्च कर्मक्षय सुप्रतीत एवेति ॥ तानि च चतुर्दश सूत्राणि श्रुतक्रियाकालगोचरत्वान्न पौनरफ्त्यभाजीति (७३१-९), अयमन भावार्थ -इह यद्यपि कालिपन्नत्तस्स . धम्मस्स आसायणाए' इत्यत्र सूत्रेश्रुतधर्माशातनाद्वारेण श्रुताशातना प्रतिपादिता तथा 'सुअस्स आसायणाए' इत्यत्रापि सूऽसी प्रोका तथा प्रस्तुतैरपि चतुर्दशभि सूत्रैरसाव श्रुताशातना प्रतिपाद्यते तथापि न पौनरुक्त्यमाशङ्कनीय, यत पूर्वसूत्रद्वयोकाशातना सामान्यश्रुतविषया द्रष्टव्या 'ज वाइद्ध'मित्यादिप्रस्तुतचतुर्दशसूत्रोका तु श्रुतक्रियाकालगोचरा श्रुताध्ययनप्रवृत्तस्येत्यर्थ , पूर्वसूत्रद्वयस्य तु परस्पर पौनरुक्त्य 'सुयस्स आसायणाए' इत्यत्र वृत्तिकृतैव परिहतमिति सर्व सुस्थमिति, ननु तथाप्येतानि चतुर्दश पदानि तदा पूर्यन्ते यदा सुष्टु दत्त दुष्ठु प्रतीच्छितमिति पदद्वय पृथगाशातनास्वरू पतया गण्यते, न चैतद्युग्यते, सुठु दत्तस्य तद्रूपताऽयोगात् , न हि शोभनविधिना दत्ते काचिदाशातना सभवति, सत्य, स्यादे- तद् यदि शोभनत्वयाचकोऽत्र सुष्टुशब्द स्यात् तच्च नास्ति, अतिरेकवाचित्वेनेहास्य विवक्षितत्वाद्, एतदत्र हृदय-सुष्टु-अति- रेकेण विवक्षिताल्पश्रुतयोग्यस्य पात्रस्याऽऽधिक्येन यत् श्रुत दत्त तस्य मिथ्यादुष्कृतमिति विवक्षितत्वान्न किञ्चिदसङ्ग- तमिति ॥ आशातना समाप्ता ॥ साम्प्रतमस्वाध्यायिकनियुक्तिरारभ्यते-तत्र यदुक्त-सवेसि जाव पाडिवओ'त्ति तत्र पर प्राह-नन्यापाढीप्रभृत्युत्सवा पौर्णमासीपर्यन्ता एव प्रायो दृश्यन्ते तत्कथ प्रतिपद यावद्वय॑न्ते इत्याशइक्याह-'छल- णावसेसएण'गाहा (७३७-२), इहापाढीप्रभृत्युत्सवेषु सर्वत्र पर्यटत्क्रीडाप्रियव्यन्तरादिभ्यस्तावच्छलना सभवति तदव- शेषश्चातीव प्रत्यासत्ते प्रतिपद्यपि सभाव्यते अतश्छलनावशेषेण हेतुना प्रतिपत्स्वपि उत्सवा अनुसर्पन्ति, कि च-मह - उत्सवस्तय्याकुलत्वेन पौर्णमास्या ये गृहस्थैर्भोजनादिना न सन्मानिता भवन्ति तेपा पौर्णमास्या असारिताना-असन्मा- निताना सन्मान प्रतिपत्स्वपि सम्भवति तेन तत्राप्युत्सवा अनुसर्पन्तीति, प्रक्षेपगाथा चेय लक्ष्यते सोपयोगा चेति व्यारया.
तति गाथार्थ । 'पिट्टायगलोहभडणे वत्ति ( ७३८-१०), पिष्ट मुद्गमापमकुधादीना लोट्टस्तु योगरिमभूतिधान्याना, ततश्च यथैह धूलिहट्टिकाया रेणुना क्रीडन्ति तथा विषयान्तरेषु पिष्टोहादिभि स्वविषयममिद्धेलामा फ्रीडन्ति तेषु च कीडत्सु तावती वलामनध्ययन भवतीति, भसुला -क्रीडोरिक्षधरेण्यादिनिकरा इति । 'सीमाणेज दढगाहा (७३३- १२), व्यारया-३मशाने यदग्धमस्थि उपलक्षणवाद् व्यूढ च यदुदकप्रवाहेन तनास्वाध्यायिक करोतीति गम्यते 'तनु मो. जूणति तत् श्मशानदग्ध मुक्त्वा शेषाण्यनायमृतकनिहितास्थीनि तथा आडम्बरो-मातद्गयक्षो हरिमिक इति च तस्य नामान्तर रुद्र प्रतीतस्तयो मातॄणा च-चामुण्डादीनामायतनस्वाधस्ताद्यानि निखातान्यस्थीनि तानि 'पारित्ति द्वादश सवत्सराण्यस्वाध्यायिक कुर्वन्तीतिगाथार्थ । 'जे वामनो ते अणतरसण गतु'मित्यादि (७४६-३), ये यामत स्वाध्यायादिव्यमा साधयो भवन्ति ते वामत एव प्राजलमागत्य प्रतिक्रमणभूमिमध्यासयन्ति नतु परिधभ्यागच्छन्ति एव दक्षिणभागवत्तिनो दक्षिणत एवागच्छन्ति न सव्यत इतिभावार्थ । 'वाघा तो सिमित्यस्या गाधाया पूर्वार्द्ध व्यारयाय 'इयरे पुच्छति दुवे जोग कालस्स घेच्छामो त्ति (७४६-१७) पश्चाव्याचिख्यासया प्राह-निघाधारा- पच्छदमिति ( ७४७-४), तत्र च इयरे इत्येतत्पद निवाघाए इत्यनेन व्यारयात, यत पूर्वार्द्ध सव्याघातकालस्वरूपमुक्त इत्तरस्मिस्तु-निर्व्याघातकाले विचार्य "पुच्छति दुवे जोग कालस्स घेच्छामो” इत्यादि वाच्यमितिभाव । इत्यस्वाध्यापिकनि- युक्ति समाता॥ननु त्रयस्त्रिशदाशातनापर्यन्तान्येव प्रतिक्रमणस्थानानि उतान्यान्यपि सन्तीत्याशयाह-यसुत्तनिय- द्वमित्यादि (७५९-२१ ), व्यारया-एतत्तावत्पूर्व दिरमात्रप्रदर्शनाय सूत्रनिरुद्ध प्रतिक्रमणस्थानकदम्बकमुक्त, न वैताव दवैतदिति मन्तव्य अपरस्यापि चतुस्त्रिशदादेरनन्तपर्यवसानस्य प्रतिक्रमणस्थानस्यार्थतोऽत्र सूचितत्वात् , तदपि चासमो हार्थमोपत -सामान्येनाह प्रवक्ष्यामीतिगाधार्थ, यथाप्रतिज्ञातमाह-'तेत्तीसा'गाहा (७५९-२२), त्रयस्त्रिशदाशात- नास्थानेभ्य उपरि चतुस्त्रिशद्वचना(बुद्धा)तिशेषा -चतुस्त्रिशत्तीर्थकरातिशया प्रतिक्रमणीयत्वेन वक्तव्या ते च प्रतीता एव, तथा पश्यनिशद्वचनातिशया वक्तव्या, तेपा च स्वरूप न विवियते विशिष्टसम्प्रदायाभावात् , तथा पटिशदुत्तराध्य यनानि याच्यानीतिगाथार्थ । इदानीं शतस्थानक यावद्गाथाढेनातिदेशमाह-एव यथा समवाये तथैव सप्तत्रिशदादिस्था- नानि तावद्वक्तव्यानि यावच्छतस्थानके "सइभिसयानक्खत्ते सयतारे पन्नत्ते” इति । साम्प्रतमुत्तरार्द्धन शतस्थानकादुपर्यपि प्रतिक्रमणस्थानानि पश्यनतियहुत्येन तद्भणने सामर्थ्यमपश्यनतिदेशमाह-इति सद्धयेयैरसोयैरनन्तैश्च परमाणुस्कन्धजी- घराश्यादिभि स्थान कृत्वा य सयमस्यासयमस्य वा सम्बन्धित्वेन प्रतिपिद्धाद्याचरणरूपोऽतिचारस्तस्य भवति प्रतिक्रमण- मित्युत्तरगाथाया सटङ्क । 'तेत्तीसेहि तु ताणि पुणो'त्ति (७६०-२) तानि पुन सख्येयासरयेयानन्तानि प्रतिक मणस्थानानि त्रयस्त्रिंशदाशातनारूपेष्वन्तर्गतानि सर्घाण्यपि नियमाद् भवन्तीति उत्तरगाथाया सम्बन्ध पक्षान्तरमाह- 'सपो वइयारगणो इत्यादि (७६०-३), इदमुक्त भवति-किश्यास्माक मतेन त्रयस्त्रिंशदाशातनापदेष्वपान्तरालिकान्त र्भावन तान्यपि हि आशातनापदान्यपरोऽपि च द्विकसयोगादिको य एष “पडिकमामि दोहि बधणेहि"इत्यादिपदोपात्त | सरयेयासरयेयानन्तपदैश्चानन्तरनिद्दिष्ट स सर्वोऽप्येकविधस्यासयमस्य 'पडिफमामि एगविहे असयमे' इत्यादिपदोपात्तस्य भवति पर्यवसमूहो-भेदसमूहस्तत्प्रपञ्च सर्वोऽप्येष भवतीत्यर्थ , इत्यनन्तरगाथाया मीलनीय, उत्तरग्रन्थस्य सम्बन्धमाह- , एवमतिचारशुद्धि कृत्या करोति नमस्कारमृषभादीनामितिगाधाचतुष्टयार्थ । 'यश्पमाणद्रव्यवन्दनपरिहारापति (७६२-१४ ) जापत कवि साह रयहरणगोच्छेत्या वक्ष्यमाणा ये साधवस्तेपा भावशून्य द्रव्यचन्दनमिद मा भूदिति जि. प्यते-मायामृपावजित इतिभावार्थ प्रतिक्रमणाध्ययन समाप्तमिति ।। माम्मत कायोत्सर्गनियुषिरारम्यते-साप प्राय, सवय सुगमा, नयर निकायकायव्यारयाया 'एव जीवनिकाय मामान्येन निकायकापो भपपते' इत्यादि (७६८-१४) एतदुक भवनि-एकाद्यसख्येयान्त पृथ्वीस्कन्ध कायत्वेन विवक्षितस्तदधिकोद्धरितसजातीयपृथ्वीकायिकपक्षेपे मोऽपिनिकाय इत्युच्यत, एवमेकाद्यसरयेयान्ताकायस्कन्ध काय तदधिकोद्धरिताप्कायिकजीवप्रक्षेपे स एव निकाय , एव तेजोगयु वनस्पतिप्वपि वाच्य, एव च यद्यपि सधैप्वपि पृथिव्यादिभेदेषु प्रत्येक निकायता लभ्यते तथापि सामान्येनेह सर्वोऽपि जीवसहातो निकायस्वेन विवक्ष्यते, अन्यथा अनन्तरवक्ष्यमाणव्यारयान्तरभेदाभावमसगात्, ततश्च निकाय एव कायो निकायकाय इति कर्मधारयोऽत्र विधेयो, द्वितीयव्याख्याने तु पड्डिधोऽपि पृथ्व्यादिभेदो निकायतया प्रत्येक दिवश्यते, ततश्च निकायाना कायो निकायकाय इति पष्ठीतत्पुस्प इति व्यारयाद्वयस्य भेद इति । अनेन च धर्माधर्माकाशा नामैकैकद्रव्यत्वादस्तिकायत्वानुपपत्तिरद्वासमयस्य चैकत्वादस्तिकापत्वापत्तिरिति एतत्परिहतमवगन्तव्य'- मित्यादि (७६८-१६ ), अयमन भावार्थ -अत्र यदि कश्चिद्भूयात्-ननु कायशब्दम्य निचययाचित्वाद्धर्माधर्माकाशाना त्वकैकद्रव्यरूपत्वादस्तिकायत्वानुपपत्तिरिति पश्चास्तिकाया इत्ययुक्त,अधैकरूपस्याप्यस्तिकायत्वमभ्युपगम्यते तर्खडासमयस्या प्येकरूपस्य तत्स्याद्, एव च सति पडस्तिकाया प्राप्नुवन्ति, एतद् गाथाया बहुपदेशग्रहणेनैवकारार्थेन दुशन्देन प परित, एतदुक्त भवति-धर्माधर्माकाशाना बहुप्रदेशत्वस्यागमेऽनेकधा प्रतिपादितत्वेन निचयरूपताया अविरोधात्कायशब्दप्रव- त्तिरदुष्टैच, अद्धासमयस्य तु वर्तमानसमयमात्ररूपत्वान्निचयत्वायोगाद् आगमे च कचिदपि अनुक्तत्वान्न कायशब्दप्रवृत्ति- रिति पश्चैयास्तिकाया न हीना नाप्यधिका इति, गन्धरस्तिना तु कयाचिद्विवक्षया कालस्याप्यस्तिकायता उक्ता, सा विह न विवक्षितेति ॥ इह पाक्षिकक्षामणकसूत्राणि वृत्तिकृता न सामस्त्येन व्यारयातान्यत सक्षेपत किन्चियारयायन्ते-तत्र च याचनावैचित्र्यदर्शनात् प्रत्यक्षर सूत्रमभिलिरयते-'इच्छामि खमासमणो ! अभुटिओमि अन्भितरपक्सिअ पामेउ, पन्नरसण्ह दिवसाण पन्नरसह राईण जकिचि अपत्तिय परपत्तिय भत्ते पाणे विणए चेयावच्चे आलावे मलाये उचासणे समासणे अतरभासाए उवरिभासाए जकिचि मज्झ विणयपरिहीण सुहम वा बायर वा तुम्भे जाणह अह न याणामि तस्स मिच्छामि दुकड'ति (७९२), व्याख्या-'इच्छामि'त्ति अभिलपामि क्षम यितुमितियोग 'समासमणोत्ति हे क्षमाश्रमण !, ओकारान्तत्व च प्राकृतत्वात्, न केवलमिच्छामि किन्तु 'अभु- हिओमित्ति-अभ्युत्थितोऽस्मि प्रारब्धोऽस्म्यह, अनेनाभिलपितमात्रव्यपोहेन क्षमणक्रियाया प्रारम्भमाह, 'अन्भितर- पक्खिअति पक्षाभ्यन्तरसम्भवमतिचारमिति गम्यते, क्षमयितु-मर्पयितुमितिप्रस्तावना, क्षमणमेवाह-"पन्नरसण्ह" पश्च- दशाना “दिवसाण"ति दिनाना 'पन्नरसण्ह' पश्चदशाना 'राईण'ति रात्रीणा अभ्यन्तर इति शेष "जकिचि"त्ति यत्किचित्सामान्यतो निरवशेष वा "अपत्तिअ' ति प्राकृतत्वादप्रीतिक-अप्रीतिकमात्र "परपत्ति" प्रकृष्ट अप्रीतिक परप्रत्यय वा-परहेतुक उपलक्षणत्वादस्य आत्मप्रत्यय चेति द्रष्टव्य, भवद्विपये मम जात भवता वा मया जनितमिति - 4 वाक्यशप , "तस्स मिच्छामि दुकः"मिति सम्बन्ध , तथा भक्त-भोजनविपये पाने-पातविषये निये-गम्युत्थानादि. रूपे वैयावृत्त्ये-ओपधपथ्यदानादिनीपष्टम्भकरणरूपे आलरापे-सकृजल्पे सलाप-मिथ कयाया स्यामने ममामने घेति व्यर अन्तरभाषाया-आराध्यस्य भापमाणस्य अन्तरालभाषणरूपाया उपरिभाषाया-आराध्यभाषणानन्तरमेर तदधिकभाषण रूपाया, इह समुच्चयार्य चशब्दो लुप्तो द्रष्टव्य , यत्किश्चित्समस्त सामान्यतो या "मज्झ"त्ति मम विनयपरिहीण-शिक्षा वियुतत्वमनौचित्यमित्यर्थ सञ्जातमितिशेप , विनयपरिहीणस्यैव सामस्त्य सामा यरूपता या दर्शयनार-सूक्ष्म या यादर । वा, वाशब्दो द्वयोरपि मिथ्यादुष्कृतविषयतातुल्यतोद्भावनाया 'तुम्मे जाणरति यूय जानीथ यत्किचिदितित्तते : "अर न याणामिति अह पुनर्न जानामि मूढत्वाद् यत् किचिदिति वर्त्तत एव 'तस्सति पष्ठीसप्तम्योरभेदादस्मिन्- अप्रीतिकविपये पिनयपरिहीणविषये च 'मिच्छामि दुफड'ति-मिथ्या म दुप्कृतमिति स्वदुश्चरिजानुतापसूचक स्वदोषप्र. तिपत्तिसूचक या प्रतिक्रमणमिति परिभापित वाक्य प्रयच्छामीतिशेष , अथवा 'तस्सत्ति विभरिपरिणामात्तदीतिक विनयपरिहीण च मिथ्या-मोक्षसाधनविपर्ययभूत वर्तत मे-मम तथा दुष्कृत-पापमिति स्वदोपपतिपत्तिरूपमपराधक्षमण मिति । अाऽऽचार्यो जूते-'अरमवि ग्वामि तुम्भे'त्ति ( ७९२-९), प्रतीतार्धमेवेदमिति । इह यथा राजान पुप्प- मागवा-मगलपाठका अतिकान्त मागल्यकार्य वहु मन्यन्ते यदुत अखण्डितवलस्य ते सुष्टु कालो गतोऽन्योऽप्येवमेवोप स्थित । एव पाक्षिक विनयोपचार द्वितीयक्षामणकसूत्रेण साधव आचार्यस्य कुर्धन्ति, तच्चेद-इच्छामि खमासमणो! पिअ च मे ज भे रहाण तुहाण अपायकाण अभग्गजोगाण सुसीलाण सुषयाण सायरियउवझायाण नाणेण दसणेण चरित्तेण तवसा अप्पाण भावमाणाण पहुसुभेण भे दिवसो पोसहो पक्खो वइकतो अन्नो य भे करलाणेण पजुवडिओ सिरसा मणसा मत्थएण वदामि व्याख्या-तत्र इच्छामि-अभिलपामि वक्ष्यमाण वस्तु हे क्षमाश्रमण !, कुतोऽपि कारणादप्रियमपि किञ्चिदिप्यत इत्यत आह-प्रिय-अभिमत, चशब्द समुच्चये मे-मम, कि तदिच्छामि प्रिय चेत्याह-यद् भे-भवता हृष्टाना-रोगरहिताना तुष्टाना-तोपवता अथवेद हर्षातिरेकप्रतिपादनार्थमेका- थिकपदद्वयोपादान अल्पातकाना-अल्पशब्दस्याभाववचनत्वात्सद्योघातिरोगवर्जिताना सामान्येन वा नीरोगाणा स्तोकरो- गाणा चा सर्वथा निरुजत्वस्यासभवात् "अभग्गजोगाण"ति अभग्नसयमयोगाना 'मुसीलाण सुबयाणति व्यक्त, साचायापाध्यायाना-अनुयोगाद्याचार्योपाध्यायोपेताना ज्ञानादिभिरात्मान भावयता बहुशुभेन-अत्यर्थशेयसा ईपदूनशु- भेन या सर्वस्य शुभस्यासभवात् 'भै'इति भो भगवन्त अथवा भे इति-भक्ताभावयतामित्येकेनैव विशेषणेन सम्पन्धनीय, दिवसो-दिन, किविशिष्ट ?-पौपधो-धर्मपोपक तथा पक्ष -अर्द्धमासरूपो व्यतिकान्त -अतिलहित अन्यश्च पक्ष इति वर्त्तते भे-भवता कल्याणेन-शुभेन युक्त इति गम्यते पर्युपस्थित -प्रक्रान्त इत्येव मङ्गलवचनमभिधाय गुरून् प्रणमन्नाह- शिरसा मनसेति व्यक्त, चशब्दश्चेह समुच्चयार्थो द्रष्टव्य 'मत्थष्ण वदामित्ति नमस्कारवचनमव्युत्पन्न समयप्रसिद्ध अत शिरसेत्यभिधायापि यन्मस्तकेनेत्युक्त तददुष्टमेव, यथैपा वलीवर्दाना एप गोस्वामीति गोस्वामिशब्दस्य स्वामिपर्या यतया लोके रूढिरिति ॥ अत्राचार्य आह–'तुम्भेहि सम' (७९३-४) ति, युष्माभि सार्द्ध सर्वमेतत्सम्पनमित्यर्थ अथ चैत्यवन्दापन साधुवन्दापन च निवेदयितुकामा भणन्ति-'इच्छामिसमासमणो! पुधि चेइआइ वदित्ताणमसित्ता वाक्यशेप , "तस्स मिच्छामि दुकः"मिति सम्बन्ध , तथा भक्त-भोजनविपये पाने पापिपये निय-गन्युत्थानादि. रूपे वयावृत्त्ये-औषधपथ्यदानादिनोपदम्भकरणरूपे आलापे-सकृजल्पेसलाप-मिथ कवाया उद्याने समामने पनि व्यर अन्तरभाषाया-आराध्यस्य भाषमाणस्य अन्तरालभापणरूपाया उपरिभाषाया-गाराध्यभारणान तरमेर तदधिसभा रूपाया, इह समुच्चयार्थ चशब्दो लुप्तो द्रष्टव्य , यत्किश्चित्समस्त सामान्यतो या "मज्झ"त्ति मम विनयपरिहीण-शिमा- वियुतत्त्रमनाचित्यमित्यर्थ सञ्जातमितिशेष , विनयपरिहीणस्यैव सामस्त्य सामान्यरूपता या दर्शयनार-सूक्ष्म या नादर वा, वाशब्दौ द्वयोरपि मिथ्यादुष्कृतविपयतातुल्यतोद्भावनाथा 'तुम्भे जाणहत्ति यूय जानीय यत्किचिदितिपते "अह न याणामि"त्ति अह पुनर्न जानामि मूढत्याद् यत् किश्चिदिति वर्तत एर 'तरसत्ति पठीसतम्योरभेदादस्मिन्- अप्रीतिकविषय विनयपरिहीणविषये च 'मिच्छामि दुकाडति-मिथ्या मे दुष्कृतमिति स्वदुशरिनानुतापसूचक स्वदोपप्र- तिपत्तिसूचक वा प्रतिक्रमणमिति परिभापित वाक्य प्रयच्छामीतिशेष , अथवा 'तस्म'त्ति विभरिपरिणामात्तदप्रीतिक विनयपरिहीण च मिथ्या मोक्षसाधनविपर्ययभूत वर्तते मे-मम तथा दुष्कृत-पापमिति स्वदोषप्रतिपत्तिरूपमपराधक्षमण- मिति । अाऽऽचार्यो ब्रूते-'अमवि खाममि तुम्भत्ति (७९२-९), प्रतीतार्थमेवेदमिति । इह यथा गजान पुप्प- माणवा-मगल्पाठका अतिकान्ते मागत्यकार्ये वहु मन्यन्ते यदुत अखण्डितवरस्य ते सुप्तु कालो गतोऽन्योऽप्येवमेवोप- स्थित । एव पाक्षिक विनयोपचार द्वितीयक्षामणकसूत्रेण साधय आचार्यस्य कुर्वन्ति, तच्चेद--'इच्छामि खमासमणो ! पिअ च मे ज भे हवाण तुहाण अपायकाण अभग्गजोगाण सुसीलाण सुधयाण सापरियउवझायाण गाणेण दसणेण चरित्तेण तवसा अप्पाण भावेमाणाण यहुसुभेण भे दिवसो पोसहो पक्खो वइकतो अन्नो भे कल्याण पज्जुवडिओ सिरसा मणसा मत्थण्ण वदामि" व्यारया-तत्र इच्छामि-अभिलपामि वक्ष्यमाण वस्तु हे क्षमाश्रमण !, कुतोऽपि कारणादप्रियमपि किञ्चिदिप्यत इत्यत आह-प्रिय-अभिमत, चशब्द समुच्चये मे-मम, कि तदिच्छामि प्रिय चेत्याह-यद् भे-भवता हृष्टाना-रोगरहिताना तुष्टाना-तोपवता अथवेद होतिरेकप्रतिपादनार्थमेका. विकपदद्वयोपादान अल्पातकाना-अल्पशब्दस्याभाववचनत्वात्सद्योघातिरोगवर्जिताना सामान्येन वा नीरोगाणा स्तोकरो- गाणा या सर्वथा निरजत्वस्यासभवात् "अभग्गजोगाण"ति अभग्नसयमयोगाना 'सुसीलाण सुघयाण'ति व्यक्त, साचायापाध्यायाना-अनुयोगाद्याचार्योपाध्यायोपेताना ज्ञानादिभिरात्मान भावयता बहुशुभेन-अत्यर्थशेयसा ईपदूनशु- भेन वा सर्वस्य शुभस्यासभवात् 'भ'इति भो भगवन्त अथवा भे इति-भवता भावयतामित्येकेनेव विशेषणेन सम्बन्धनीय, दिवसो-दिन, किविशिष्ट ?-पोपधो-धर्मपोपक तथा पक्ष -अर्द्धमासरूपो व्यतिकान्त -अतिलहित अन्यश्च पक्ष इति वर्त्तते भे-भवता कल्याणेन-शुभेन युक्त इति गम्यते पर्युपस्थित -प्रक्रान्त इत्येव मङ्गलपचनमभिधाय गुरून् प्रणमन्नाह- शिरसा मनसेति व्यक्त, चशब्दश्चेह समुच्चयार्थो द्रष्टव्य 'मत्थरण वदामि'त्ति नमस्कारवचनमव्युत्पन्न समयप्रसिद्ध अत शिरसेत्यभिधायापि यन्मस्तकेनेत्युक्त तददुष्टमेव, यथैपा वलीवाना एप गोस्वामीति गोस्वामिशब्दस्य स्वामिपर्या यतया लोके रूढिरिति ॥ अनाचार्य आह–'तुम्भेहि सम' (७९३-४) ति, युष्माभि सार्द्ध सर्वमेतत्सम्पतमित्यर्थ । अध चैत्यगन्दापन साधुनन्दापन च निवेदयितुकामा भणन्ति-'इच्छामि खमासमणो पुषि चेइआइ वदित्ता णमसित्ता वाफ्यशेष , "तस्स मिच्छामि दुः"मिति सम्बन्ध , तथा भक्त-भोजनपिपये पाने-पानविषय दिनये-गगुत्यादि। रूपे यावृत्य-ओषधपथ्यदानादिनोपष्टम्भकरणरूपे आलापे-सकृजल्पे सरापे-मिय पधाया उच्चामने ममामने प्रति व्यर - अन्तरभापाया आराध्यस्य भापमाणस्य अन्तरालभाषणरूपाया उपरिभाषाया-आराध्यभाषणानन्तरमेव तदपिकभाषण : रूपाया, इह समुच्चयार्थ चशब्दो लुप्तो द्रष्टव्य , यत्किश्चित्समस्त सामान्यतो वा “मज्झ"त्ति मम विनयपरिहीण-THE वियुतत्वमनौचित्यमित्यर्थ सजातमितिशेप , विनयपरिहीणस्यैव सामस्त्य सामान्यरूपता या दर्शयताह-सूक्ष्म या गादर वा, घाशब्दी द्वयोरपि मिथ्यादुष्कृतविषयतानुल्यतोद्भावनार्धा 'तुम्भे जाणह'त्ति यूय जानीध यत्किचिदितिपर्त्तते "अर न याणामि"त्ति अह पुनर्न जानामि मूढत्वाद् यत् किञ्चिदिति वर्तत एव 'तस्सत्ति पष्ठीसप्तम्योरभेदादस्मिन्- अप्रीतिकविषय विनयपरिहीणविषये च 'मिच्छामि दुफड'ति-मिथ्या मे दुष्कृतमिति स्वदुश्चरिनानुतापसूचक स्वदोपभ. तिपत्तिसूचक या प्रतिक्रमणमिति परिभापित वाक्य प्रय छामीतिशेष , अथवा 'तस्स'त्ति विभरिपरिणामात्तदनीतिक विनयपरिहीण च मिथ्या-मोक्षसाधनविपर्ययभूत वर्तते मे-मम तथा दुष्कृत-पापमिति स्वदोपप्रतिपत्तिरूपमपराधक्षमण मिति । अऽऽचार्यो ब्रूते-'अहमवि खामेमि तुम्भे'त्ति (७९२-९), प्रतीतार्थमेयेदमिति । इह यथा राजान पुप्प- माणवा-मगलपाठका अत्तिकान्ते माङ्गत्यकार्ये वहु मन्यन्ते यदुत अखण्डितवलस्य ते सुधु कालो गतोऽन्योऽप्येवमेवोप- स्थित । एव पाक्षिक विनयोपचार द्वितीयक्षामणकसूत्रेण साधय आचार्यस्य कुर्वन्ति, नच्चेदं-'इच्छामि खमासमणो! पि च मे ज भे रहाण तुहाण अपायकाण अभग्गजोगाण सुमीलाण सुषमाण सायरियउवज्झायाण गणेण दसणेण चरित्तेण तवसा अप्पाण भावेमाणाण यहुसुभेण भे दिवसो पोसहो पक्खो वइकतो अवो य भे करलाणेण पजुवहिओ सिरसा मणसा मत्थपण वदामि व्यारया-तत्र इच्छामि-अभिलपामि वक्ष्यमाण वस्तु ह क्षमाश्रमण !, कुतोऽपि कारणादप्रियमपि किश्चिदिप्यत इत्यत आह-प्रिय-अभिमत, चशब्द समुच्चये मे-मम, कि तदिच्छामि प्रिय चेत्याह-यद् भे-भवता हृष्टाना-रोगरहिताना तुष्टाना-तोपवता अथवेद हातिरेकप्रतिपादनार्थमेका- विकपदद्वयोपादान अल्पातड़ाना-अल्पशब्दस्याभाववचनत्वात्सद्योघातिरोगवजिताना सामान्येन वा नीरोगाणा स्तोकरो- गाणा या सर्वथा निरजत्यस्यासभवात् "अभग्गजोगाण"ति अभग्नसयमयोगाना 'सुसीलाण सुघयाणति व्यक्त, साचार्यापाध्यायाना-अनुयोगाद्याचार्योपाध्यायोपेताना ज्ञानादिभिरात्मान भावयता बहुशुभेन-अत्यर्थश्रेयसा ईपदून- भन या सर्वस्य शुभस्यासभवात् 'भ'इति भो भगवन्त अथवा भे इति-भवताभावयतामित्येकेनैव विशेषणेन सम्बन्धनीय, दिवसो-दिन, किविशिष्ट '-पापधो-धर्मपोपक तथा पक्ष ~अर्द्धमासरूपो व्यतिकान्त -अतिलहित अन्यश्च पक्ष इति वर्त्तते भे-भवता कल्याणेन-शुभेन युक्त इति गम्यते पर्युपस्थित -प्रक्रान्त इत्येव मङ्गलवचनमभिधाय गुरून् प्रणमन्नाह- शिरसा मनसेति व्यक्त, चशब्दश्चैह समुच्चयार्था द्रष्टव्य 'मत्थरण बदामि'त्ति नमस्कारवचनमव्युत्पन्न समयप्रसिद्ध अत शिरसेत्यभिधायापि यन्मस्तकेनेत्युक्त तददुष्टमेव, यथैपा वलीवना एप गोस्वामीति गोस्वामिशब्दस्य स्वामिपर्या यतया लोके रूढिरिति ॥ अत्राचार्य आह-'तुन्भेहि सम' (७९३-४) ति, युष्माभि सार्द्ध सर्वमेतत्सम्पन्नमित्यर्थ । अथ चैत्यगन्दापन साधुयन्दापन च निवेदयितुकामा भणन्ति-'इच्छामि नमासमणो पुधि चेइआइ वदित्ताणमसित्ता १ तुम्भण्ड पायमले विहरमाणेण जे केई यहुदेवसिया साहुणो दिटा सामाणा वा यसमाणावा गामागुगाम दूइलमाणा वा रायणिया सपुच्छति ओमरायणिया वदति अजया वदति अजिपामो पनि सावया वदति सावियाओ वदति अहपि निस्सल्लो निकसाओ सिरसा मणसामधाण वदामि॥'अहमपि वायमि चेइयाईति व्यारया-इच्छामि-अभिल्पामि चैत्यचन्दापन साधुवन्दापन च भवता निवेदयितुमिति याक्पशेष 'ममा. समणोति पूर्ववत् 'पुधि न्ति विहारकालात्पूर्व चत्यानि-जिनप्रतिमा वन्दित्या स्तुतिभिर्नमस्कृत्य पणामत , फ वन्दित्वा ? इत्याह-'तुम्भण्ह पायमले' युष्मदीयचरणान्तिके, एतदुक्त भवति यहिविहार चिकीर्यता युष्मदन्तिक एप तावद्विशिष्टप्रणिधानत सवसत्कचेत्यवन्दनमकारि, तदनन्तर किमित्याह-'विहरमाणेण'ति विचरता मया 'जे केई'. त्ति ये कैचन सामान्यत 'बहुदेवसिया' बहुदिवसपर्याया साधयो दृष्टा ,किविशिष्टा इत्याह--'सामाणा 'त्ति जहारल. परिक्षयादृद्धवासितयकक्षत्रवासिन 'यसमाणा 'त्ति विहारयन्त नातवद्ध काले मासकल्पेन वर्पाकाले तु चतुर्मासकल्पे- नेति, अत एवाह-गामाणुगाम'मित्यादि ग्राम प्रतीतोऽनुग्रामस्तु तदनन्तर इति ग्रामानुपाम तयन्तो-गच्छन्त अत्र तेषु मध्य इति वाक्यशेपो द्रष्टव्य , 'रायणिय'त्ति रालिका -भावरत्नव्यवहारिण आचार्या इत्यर्थ , 'सपुच्छति सप्रश्न- यन्ति मया वन्दिता सतो भवता शरीरादिकुशलवा मिति गम्यते, अवमरात्निका -भवत प्रतीत्य लघुतरपर्याया एवं वन्दन्ते-प्रणमन्ति कुशलादि च प्रश्नयन्ति, 'अजया वदति'त्ति सामान्यसाधव प्रणमन्ति एवमायिकादयोऽपि ३ अह- मपि च तान् यथादृष्टसाधूनि शल्यादिविशेषणो 'वन्दामित्ति वन्दितवानित्यों, वर्तमानतानिर्देशस्तु तत्कालापेक्षये- .
त्यदोप, शेप प्राग्वत् । तथा "अहमवि पदावेमि चेइयाइ"ति अहमपि तान् यथादृष्टसाधून पदापयामि, चैत्यानि वन्दा- पितवानित्यर्थ , वर्तमानतानिर्देश प्राग्वद्, अमुत्र नगरादौ युष्मत्कृते मया चैत्यानि वन्दितानि तानि यूय वन्दध्यमित्येव ते मया त्यानि वन्दापिता इति भावार्थ , एव शिष्येणोके आचार्य प्रत्युत्तरयति-यथा मस्तकेन वन्दे तान् ये मम या सपृच्छनादि कुर्वन्तीतिभाव ॥ अथ वस्त्रादिनिवेदनद्वारेणात्मान गुरूणा निवेदयति चतुर्थक्षामणकसूत्रेण, तच्चेद- 'इच्छामि खमासमणो ! उचहिओऽह तुम्भण्ह सतिय अहाकप्प वा वत्थ वा पडिग्गह वा कपल या पाय- पुछण चा अक्खर वा पय वा गाह वा सिलोग वा सिलोगद' चा अह वा हेउ वा पसिण चा वागरण वा तुम्भेहि चियत्तेण दिन्न मग अविणग्ण पडिच्छिय तस्स मिच्छामि दुष्पड'ति (७९३), व्याख्या-इच्छामि क्षमाश्रमण ! वस्त्रादिनिवेदनद्वारेणात्मान निवेदयितुमितिवाक्यशेष , न केवल इच्छाम्येव किन्तु अभ्युत्थितोऽस्म्यात्मनि- वेदनायेति शेष , यत्किमप्यस्मत्परिभोग्यमस्ति तत्सर्व 'तुन्भण्हें सतियति युष्माक सत्क युष्मदीयमित्यर्थ , किभूत तद् ? इत्याह-'अहाकप्पति कल्पानतिकान्त स्थविरकल्पोचित कल्पनीय चेत्यर्थ , कि पुनस्तदित्याह-'वस्त्र वेत्यादि प्रतीतमेव, नवर पतन्द्रह -पान पादप्रोञ्छनक-रजोहरण 'अट्ठ वत्ति अर्थ -सूत्राभिधेय प्राकृतत्वान्नपुसकनिर्देश प्रश्न-पण्डिताभिमानी परो माननिग्रहाय गुरा सशये सति यत्प्रश्न्यते तत्रैव च यदुत्तर तव्याकरण, वाशब्दा समुच्च- यार्था एव तावद्यत्किमप्यस्मत्परिभोग्य तत्सर्व युष्मदीयमित्येव वस्त्रादिनिवेदनद्वारेणात्मान गुरूणा निवेद्य साम्प्रत युप्माभिरेवेद वस्त्रादि मम दत्तमित्यावेदयस्तग्रहणसभविनमविनय क्षमयन्निदमाह-'तुम्भेही त्यादि, युप्माभिर्यत् प्रीत्या - - दत्त मया त्वविनयेन प्रतीप्सित तत्र मिथ्यादुष्कृतमिति प्रायद्, एव चोके सूरिराह-आयरिअमनिय ति(७९३-११), पूर्वाचार्यसत्कमेतद्वस्त्रादिक कि ममात्रेत्यहङ्कारयजनार्थ गुरुभक्तिरयापनार्थ चेत्थमाइति । माम्मत पनाम्यन्तरे यदि नयिता शिक्षा ग्राहितास्तमनुग्रह वहुम यमाना पञ्चमक्षामणकसूत्रमाहु , तछंद-'इच्छामि गमाममणो ! अपार : कपाइ च मे किइकम्माइ आयारमतरे विणयमतरे सेहिओ सेहाविओ सगहिशो उपग्गदिमो मारिगो वारिओ चोइओ पडिचोइओ चियत्ता मे पडिचोअणा उवहिओऽह तुम्भह तवतेपसिरिए इमाशोचाउरतस- सारकताराओ सारङ् नित्यरिस्सामित्तिक सिरसा मणसा मत्थष्ण पदामित्ति व्याख्या-हे क्षमाश्रमण इच्छामि-अभिरपाम्यहमपूर्वाणि-अनागतकालीनानि कृतिकर्माणि विनयोपचाररूपाणीतियोग , कर्नुमिति वाक्यदोष, तथा कृतानि च मया पूर्वकाले 'मेति मया कृतिकर्माणि वैयावृत्त्यविदोषरूपाणि भवतामिति गम्यते, तेषु प वैयावृत्त्यविशेपेषु क्रियमाणेषु यत्किश्चिद् आचारातरे-ज्ञानाद्याचारविशेपे विषयभूते आधारव्यवधान था सति, ज्ञानादिक्रियाया अकरणे सतीति भाव , तथा विनयान्तरे-आसनदानादिविनयविशेषे विपयभूते विनयपिच्छेदे वा तदकरण इत्यर्थ, 'सेहिओ'ति यदह शिक्षित स्वयमेव भवद्भि शिक्षा ग्राहित इत्यर्थ , सेधितो वा-निष्पा- । दित आचारविशेपे विनयविशेषेषु कुशलीकृत इत्यर्थ , तथा 'महाविओ'त्ति शिक्षापित सेधापितो या उपा- ध्यायादिप्रयोजनत , तथा 'सगहिओत्ति सङ्ग्रहीत शिष्यत्वेनाश्रित , तथोपगृहीतो-ज्ञानादिभिर्यस्त्रादिभिश्चीपष्ट- म्भित , तथा सारितो-हिते प्रवत्तित कृत्य या स्मारित , तथा वारित-अहितान्निवर्तित , तथा 'चोइओ'त्ति सयमयोगेषु रसरित सनयुक्तमेतद्भवादृशा विधातुमित्यादिवचनेन प्रेरित 'पडिचोइओत्ति तथैव पुन पुन प्रेरित , एव चासौ 'चियता मे पडिचोयण'त्ति प्रीतिविपया सौमनस्यकरी ममेय प्रतिप्रेरणा भवद्भि क्रियमाणेत्यर्थ , उपलक्षण चैतत् शिक्षादेरिति, एतदुक्त भपति-तेषु २ वैयावृत्यादिकृतिकर्मसु क्रियमाणेषु यत् कचिदाचारान्तरादौ भवनि शिक्षादिक दत्त तत्सर्वं मम परमप्रीतिकारणमेव न पुनवेमनस्यजनकमिति, ततश्च 'अन्भुडिओऽहति उपस्थितोऽस्म्यह प्रतिप्रेरणादि- विपयार्यसम्पादने कृतोद्यम इत्यर्थ , किच युप्माक तपस्तेज निया-भवदीयया तप प्रभावसम्पदा हेतुभूतया अस्माच्चतुर- न्तससारकान्तारात्-चत्वारो नारकतिर्यग्नरामरगतिलक्षणा अन्ता यस्य ससारस्य स तथा स एव कान्तार तस्मात् 'साह- टु'त्ति सहत्य-कषायेन्द्रिययोगादिभिविस्तीर्णमात्मान सक्षिप्येत्यर्थ “नित्थरिस्सामिपत्ति लद्दयिष्यामि 'इतिफटु'त्ति इतिकृत्या-इतिहेतोरितियावत् , 'सिरसा मणसा मत्थएण वदामिति भवत इति वाक्यशेप , शेप प्राग्वद्, अन गुरुनिर्व- चन-निधारगपारगा होत्ति (७९४-१) निस्तारका भवत ससारसमुद्रात् प्राणिना प्रतिज्ञाया वेतिगम्यते, पार- गास्तु-ससारसमुद्रतीरगामिनो भवतेत्याशीर्वचनमिति, अत्र च यदादौ 'अपुचाइति सूत्रपद लिखित तबहुप्वादशेषु न दृश्यते केवल पूर्याचार्य कुतश्चिद्व्यारयात युक्तिसगत चेति मयापि व्यारयात, यदिवा 'कयाइ चे'त्यत्र पक्षान्तरसूचक चशब्दादपि लभ्यत एवेदमित्यदोप , शेष सुगम यावत्कायोत्सर्गनियुक्ति समाप्ता ॥ साम्प्रत प्रत्याख्याननियुक्तिरार भ्यते-इह च 'दुविह तिविहेण पढमओ'इत्यादिना (८०५) श्रावकाहपथाणुव्रतादिवतसहतिभङ्गकदेवकुलिका सूचिता, ताश्चैहैन-दुयिह तिविहेणेत्यादिना एकैक प्रत प्रति अभिहतपनडैनिप्पद्यते तथा एभिरेव पनर्मिनोवाकायकरणकारण- - द्वारेण चारितरेकैकव्रत प्रति य एकविशतिभेङ्गा भवन्ति तश्च तथा तिषिह तिरिहेण या पडियमतीत्यादिना मगर यामर कव्रत प्रति ये नव भगा उक्तास्तश्च तथभिरेव नवभिगमनोवाकायकरणकारणानुमतिद्वारण पारितरात प्रति य एकोनपश्चाशदगा भवन्ति तश्च ता निप्पद्यन्ते, तथा च वृद्धा -एगवएछन्भगा तहेगीमा नरेर इगुरष्णा । पगाहियत. ग्गुणिआ तेण जुया वयसम भगा ॥ १ ॥ अस्याश्च पिनेयानुग्रहाय रेशतो व्याख्या प्रतन्यते-इहकस्मिन्यत स्यूरमाणाति- पातविरमणादिकेऽनन्तरोपनीत्या पट् तथैकविशतिस्तथा नर्यकोनपयाशझगा भवन्ति, अन च द्व्यादिमतभामापरिनाना- योत्तरार्द्धन करणमाह-'एगाहियतग्गुणियत्ति त एव पट्दादिराशयोऽधी व्यवस्थाप्यन्ते तेय प₹नकरित्या नरक- नकोनपञ्चाशद्राशिना चैकाधिकेन-प्रक्षिकरूपेण सप्तादिराशिनेत्यर्थो गुणिता -ताडितास्तेन च-पदादिना युपा भगा भवन्ति-सर्षभङ्गकसङ्खयाराशिर्भवतीत्यर्थ , कियती पुनर्वारा पवादिराशयो गुष्यन्त इत्याह-वयसम ति यान्ति व्रतानि विवक्ष्यन्ते तावतीर्वारा गुण्यन्ते, स्थूल च न्यायमाश्रित्यैवमुच्यते यावता एकमतभद्गराशेरवधी व्यवस्थापितत्या- द्विवक्षितव्रतेभ्य एक्न हीना वारा गुण्यन्ते इत्यक्षरार्थ , भावार्थस्तु पाणुमतान्याश्रित्य तावद्दयते-एकमते तावत् पनगा ते च रूपाधिकेन पदेन सप्तभिरित्यर्थो गुणिता जाता द्विचत्वारिंशत् तन पर क्षिप्यन्ते जाता अष्टचत्वारिंशत् । पपापि सप्तभिर्गुण्यन्ते पद क्षिप्यन्ते जात ३४२॥ अवापि सप्तभिर्गुणिते पदसु प्रक्षिप्तेषु जात २४०० पुन सप्तभिर्गुणिते पदप्रक्षेपे जात १६८०६ एव पड्गपक्षभावना, एकविंशतिभङ्गपक्षेऽयेवमेष, केवलमेकविशतिरवधी व्यवस्थाप्य पार २ द्वाविशत्या गुण्यन्ते एकविंशतिस्तु प्रक्षिप्यते यावचतुर्थवारायामागत ५१५३६३१, नयभङ्गपक्षेऽप्येव, नवरमयधौ नव ते प वार २ সঙ্গিক্ষা পথ গ গদিশ পাগল ০০০০°, সাধাণ্য খালাশা : বাহানা থামপসি গায়ালকা ১৭০০০, যখন শান্তিপানি গুপ্ত -Leaks kutyte J&L MUSI Helena Alo itajuus JULI fullIlia! LLL szeretete detale Luxejleszbolkata দাবিদায়ী আগ যুগ যুধি গানিম্যাল এবি গম্বা fী সাংগা গত (৪০৫১৩০০ সদা দনি 'ণও যা যাণ, থামিদানি গাণিবিদ্যা বুলা পৃবি না যাগা যিশা থাকায় সমাবেশ ( ১০০০০০০০০০০০১)(গ-২০০০২/০৭/ণয়ণ সান্যাল স্থা পপি চাষা বৃষি ব্যাগ গগ্য ধর্মাণশখাদ্য ০০০০০০০০০০০০, 7- গায়ত্ব গগণাপন্নপ্যাংগানি ব্যবস্থায় ওই ৫৭৭০০৬০৫. ০০০০০০ গুণ গাগা। Tয়া যাণ বিষঙ্গিনা, গ্যাখ্যঙ্গগীপিকা-{{} 2 abdulkata£ 12&kks alaih to Jafelk 212 Jz Mal_lak ke LaalgJkg la latkl -JashtaktaLag albagh sal&akealkz116181hk1L1}{ }al&uk Jalal4j6aa Lk5k মাসী গণিয় সানি সিংগাখা ঠাটি অশ্বাথ, সপ্ন পি 'গাপ্লয়া িযিখাগ- द्वारेण चारितरकैकव्रत प्रति य एकविशतिर्भगा भवन्ति तैश्च तथा तिरिह तिपिहेण या पडियामतीत्यादिना भगवयाम कव्रत प्रति ये नव भगा उक्तास्तश्च तयभिरेव नवभिर्भ मनोवाकायकरणकारणानुमतिद्वारण चारितरसंस्मत पनि ये एकोनपञ्चाशद्भङ्गा भवन्ति तश्च ता निष्पद्यन्ते, तथा च वृद्धा -एगवएछभगा तहेगवीमा परेर इगुपप्णा । एगादियत- 'गुणिआ तेण जुया वयसम भगा ॥ १॥ अस्याश्च पिनेयानुग्रहाय लेशतो व्याख्या प्रतन्यत-इहरुस्मिन्यते स्यूलमाणाति. पातविरमणादिकेऽनन्तरोनीत्या पट् तथैकविदातिस्तथा नवकोनपञ्चाशझगाभवन्ति, अन च द्व्यादिमतभगमहापरिक्षाना योत्तरार्द्धन करणमाह-एगाहियतग्गुणिय'त्ति त एव पवादिराशयोऽवधी व्यवस्थाप्यन्ते तेनैव पवनकरित्या नरके- नैकोनपञ्चाशद्राशिना चैकाधिकेन-प्रक्षिप्तकरूपेण सप्तादिराशिनेत्यर्थो गुणिता -ताडितास्तेन च-पढ्दादिना युफा भला भवन्ति-सर्वभङ्गकसयाराशिर्भवतीत्यर्थ , कियती पुनर्वारा पट्कादिराशयो गुण्यन्त इत्याह-चपसम ति यापन्ति प्रतानि विवक्ष्यन्ते तावतीर्वारा गुण्यन्ते, स्थूल च न्यायमानित्यैवमुच्यते यावता एकमतभाराशेरवधी व्यवस्थापितला द्विवक्षितव्रतेभ्य एकेन हीना वारा गुण्यन्ते इत्यक्षरार्थ , भावार्थस्तु पथाणुमतान्याश्रित्य तावद्दयते-एकप्रते तावत् पहा ते च रूपाधिकेन पदेन सप्तभिरित्यर्थो गुणिता जाता द्विचत्वारिंशत् तत्र पट् क्षिप्यन्ते जाता अष्टचत्वारिंशत् [४] एपापि सप्तभिर्गुण्यन्ते पट् क्षिप्यन्ते जात ३४२ अगापि सप्तभिर्गुणिते पसु प्रक्षिप्तेषु जात २४०० पुन सप्तभिर्गुणिते पट्मक्षेपे जात १६८०६ एव पद्गपक्षभावना, एकविंशतिभङ्गपक्षेऽप्येवमेव, केवलमेकविशतिरवधी व्यवस्थाप्य वार २ द्वाविशत्या गुण्यन्ते एकविंशतिस्तु प्रक्षिप्यते यावञ्चतुर्थवारायामागत ५१५३६३१, नवभङ्गपक्षेऽप्येच, नवरमवधी नव ते च वार २ नमुच्यते तद्विपय इत्यर्थ , शेष सुगमम् । 'गोल्पुरिसो सुणेजा सो वा इयरो वा इत्यादि (८२१-१८), खोरो- राजपुरपपिशपस्तेन तस्मिनभ्यारयानवचसि श्रुते यदि तत्सत्य तदा अभ्याख्येयपुरपो राज्ञ सकाशान्मार्यते दण्ड्यते या अथासत्य तत् तदा स एवासदभ्यारयाता तथा कृत्वा निगृह्यते, कस्मात्पुन सोऽभ्यारयेयो मार्यते दण्ड्यते वेत्याह- "ण्वगुणो ण्स'त्ति (वृ० एव गुणो वेसित्ति ८२१-१९), चोरत्नादिगुणोपेतोऽसावितिकृत्वा इत्यावश्यकचूणिपाठो, वृत्तिपुस्तकेषु त्वन्यथापि क्वचिदृश्यते नचासो सम्यगवबुध्यत इत्युपेक्षित , दोपान्तरमाह-'भण्णे'त्यादि, एतदुक्त भवति-तस्मिनभ्यारयानवचसि राजपुस्पादिना श्रुते सति सोऽभ्याख्येयो भयादात्मानमभ्याख्यातार वा विराधयेत् मार येदिति । मृपोपदेशकथानक किश्चित्स्पष्टीक्रियते-कश्चित् परिव्राजक कचिदरिद्रपुरुप भणति-किमिति लिश्यसि त्वाम पति विधापयामि, कथमित्युपायमाह-अमुकस्य वणिज सत्कहद्देऽहमने गत्वोपवेक्ष्यामि त्वयाऽपि पृष्ठतस्तत्रागन्तव्य, व्याकुलश्चासौ वणिग् भणनीयो-ममोच्छिन्न सहस्रमेक द्रम्माणा प्रयच्छ, स च व्याकुलतया न तव प्रत्युत्तर दास्यति, ततश्च द्वितीयदिने पुनर्गत्वा सामान्येन याचनीय मम देहि २, स च व्याकुलचित्ततया प्रत्युत्तरयिष्यति-प्रतीक्षस्व प्रय च्छामि, प्रतिदिन चेतत्कर्त्तव्य, ततो वहुजनेनैतस्मिन् श्रुतेऽन्यस्मिन्दिने भणनीय-प्रयच्छ यत् मया तव स्थपनिकाया द्रम्माणा सहस्रमेकमपित, यदा न मन्यते तदा राजकुले नेयोऽह च साक्षित्वेनोद्देष्टव्यो येन दापयामि, तेन तथैव कृत- मिति भावार्थ ॥ 'ओहारग हिसाइएसु न देइत्ति (यवहारगहिसादि ण देति वृ०-८२३-१) हिसादिपु कर्तव्येपु तन्निव- हार्थ द्रव्य न ददातीत्यर्थ , 'हिसाई न देइ'त्ति कचित्पाठ-तत्र हिस्राणि-खड्गकुन्तादीनि प्रहरणानि आदिशब्दात्तेपा RIA जातात्रय स्तत्तुरपकादीना स्थापना एत च वार वार चरम वर्जयित्वा उपर्युपरि प्रक्षेप्तव्या , तद्यथा-एकको विक प्ररितो तऽप्युपरित : नत्रिषु प्रक्षिप्ता जाता पट् तेऽपि चतुर्पु क्षिप्ता जाता दश चरमस्तु पयको ययत न किमपि तत्र क्षिप्यत इत्यय , तत २ पुनरप्येककस्त्रिपु क्षिप्यते जाताश्चत्वारस्तऽपि पसु क्षिप्ता जाता दा उपरितनस्तु दाको वय॑ते, तत पुनरप्येक "श्चतुर्पु क्षिप्तो जाता पञ्च उपरितनस्तु दशको वर्ण्यते एवमेते गुणाकारा जाता , कपामितिचे- दित्याह-"इच्छगगुणियाण"ति पण्णा च पइभिर्गुणिताना चेत्यर्थ , एतदुक्त भवति-पट्वस्य पथको गुणकारक स्तस्मिंश्च पवे पभिरेव गुणिते यो राशिस्तस्य दशको गुणकारकस्तरयापि राशे पड्गुणितस्य पयको गुणकारस्तस्यापि पगुणिनस्यैकको गुणकारक , एतैश्च गुणकारकैर्गुण्यराशो गुणिते सति यल्लभ्यते तेन सह देवयुरिका स्थापना निदर्यते- साच पत्रादी लिखिताअय चभावार्य-पश्च किरककसयो। तेच प्रत्येक पदभगान् लभन्ते जत पद पश्चभिर्गुणिता त्रिशत् तथा दश दिकसयोगा ते च प्रत्येक पदतिशत २ भज्ञान् लभन्ते अतो दशमि पनिशद् गुणिता रब्ध पट्यधिकानि त्रीणि शतानि भगाना तथा दश निकसयोगा पश चतु सयोगा एकस्तु पञ्चकसयोग , शेष पूर्ववदेवेति, अत्र यन्त्रमस्ति, एव नवैकविशत्येकोनपधादा- द्गपक्षेऽप्यनया दिशा देवकुरिकारचनाभगा समानेतव्या १६८०६ ॥ केवल 'छच्छकग- गुणिआण मित्यस्य स्थाने 'नवनवहियगुणियाणमित्याद्यालापकभेदो विधेयो, द्वादशापि च प्रतान्युक्तक्रमेण भावनीयानी- तिगाथार्थ । जस्स विसोही होइ उचलद्धति ( ८०७-१०), तत्र विशोधिर्नाम जीवस्य विशुद्धिकारित्वात्प्रत्याख्या २२१६ नमुच्यते तद्विपय इत्यर्थ , शेप सुगमम् । 'ग्बोल पुरिसो सुणेजा सो वा इयरो वा'इत्यादि (८२१-१८), खोलो- राजपुरपविशेपस्तेन तस्मिनभ्यारयानवचसि श्रुते यदि तत्सत्य तदा अभ्याख्येयपुरुषो राज्ञ सकाशान्मार्यते दण्ड्यते या अयासत्य तत् तदा स एवासदभ्यारयाता तथा कृत्वा निगृह्यते, कस्मात्पुन सोऽभ्याख्येयो मार्यते दण्ड्यते वेत्याह- 'गवगुणो ण्स'त्ति (वृ० एव गुणो वेसित्ति ८२१-१९), चौरत्वादिगुणोपेतोऽसावितिकृत्वा इत्यावश्यकचूणिपाठो, वृत्तिपुस्तकेषु वन्यथापि कचिदृश्यते नचासो सम्यगवयुध्यत इत्युपेक्षित , दोपान्तरमाह-'भण्णे'त्यादि, एतदुक्त भवति-तस्मिनभ्यारयानवचसि राजपुरुषादिना श्रुते सति सोऽभ्याख्येयो भयादात्मानमभ्यारयातार वा विराधयेत् मार येदिति । मृपोपदेशकथानक किश्चित्स्पष्टीक्रियते-कश्चित् परिप्राजक कचिदरिद्रपुरप भणति-किमिति लिश्यसि स्वाम पति विधापयामि, कथमित्युपायमाह-अमुकस्य वणिज सत्कहद्देऽहमने गत्वोपवेक्ष्यामि त्वयाऽपि पृष्ठतस्तत्रागन्तव्य, व्याकुर श्चासी वणिग् भणनीयो-ममोच्छिन्न सहस्रमेक द्रम्माणा प्रयच्छ, स च व्याकुलतया न तव प्रत्युत्तर दास्यति, ततश्च द्वितीयदिने पुनर्गत्वा सामान्येन याचनीय मम देहि २, स च व्याकुलचित्ततया प्रत्युत्तरयिष्यति-प्रतीक्षस्व प्रय च्छामि, प्रतिदिन चैतत्कर्त्तव्य, ततो वहुजनेनेतस्मिन् श्रुतेऽन्यस्मिन्दिने भणनीय-प्रयच्छ यत् मया तब स्थपनिकाया द्रम्माणा सहस्रमेकमपित, यदा न मन्यते तदा राजकुल नयोऽह च साक्षित्वेनोद्देष्टव्यो येन दापयामि, तेन तथैव कृत- मिति भावार्थ ॥ 'ओहारग हिसाइएसु न देइ'त्ति (वयहारगहिसादिण देति वृ०-८२३-१)हिसादिपु कर्त्तव्येषु तन्निव- हार्थ द्रव्य न ददातीत्यर्थ , 'हिसाई न देइ'त्ति कचित्पाउ -तत्र हिस्राणि-खड्गकुन्तादीनि प्रहरणानि आदिशब्दात्तेपा जातात्रय , . ३६३६ २१५/१२१६ १२९६५/६५८ स्तत्तुरपकादीना स्थापना ५ एत च वार वार चरम वर्जयित्वा उपर्युपरि प्रक्षेप्तव्या , तद्यथा-एको द्विक अभितो तऽप्युपरित । नत्रिपु प्रक्षिप्ता जाता पट् तेऽपि चतुपु क्षिप्ता जाता दश चरमस्तु पयको पयत रिमपि तत्र क्षिप्यत इत्यय , तत २ पुनरप्येककस्त्रिषु क्षिप्यते जाताश्चत्वारस्तेऽपि पदमु क्षिप्ता जाता दर उपरितनतु दारो वय॑त, तत पुनरप्येक "चतुर्पु क्षिप्तो जाता पश्च उपरितनस्तु दशको वय॑ते एवमेते गुणाकारा जाता , कपामिति दित्याह-"छच्छकगगुणियाण"ति पण्णा च पडूभिर्गुणिताना चेत्यर्थ , एतदुक्त भपति-पकस्य पयको गुणकारक स्तस्मॅिश्च पट्टे पडूभिरेव गुणित यो राशिस्तस्य दशको गुणकारकस्तस्यापि राशे पइगुणितस्य पचको गुणकारस्तस्यापि पइगुणितस्यकको गुणकारक , एतैश्च गुणकारकैर्गुण्यराशो गुणिते सति यल्लभ्यते तेन सह देवपुरिया स्थापना निदश्यते- माच पत्रादौ रियिता अय चभावार्य-पश्य किलककसयो। तेच प्रत्येक पट भदान् लभन्ते अत पद् पञ्चभिर्गुणिता त्रिशत् तथा दश द्विकसयोगा तेच प्रत्येक पनिशत २ भज्ञान लभन्ते अतो दशमि पनिशद् गुणिता रब्ध पट्याधिकानि त्रीणि शतानि भगाना तथा दश निकसयोगा पय चतु सयोगा एकस्तु पञ्चकसयोग , शेष पूर्ववदेवेति, अत्र यन्त्रमस्ति, एव नकविशत्येकोनपद्याश- दङ्गपक्षेऽप्यनया दिशा देवकुलिकारचनाभना समानेतव्या १६८०६ ॥ केवल 'छच्छकग- गुणिआण मित्यस्य स्थाने 'नवनवहियगुणियाणमित्याद्यालापकभेदो विधेयो, द्वादशापि च मतान्युक्तक्रमेण भावनीयानी- तिगाथार्थ जिस्स विमोही होइ उवलद्धति (८०७-१०), तत्र विशोधिर्नाम जीवस्य विशुद्धिकारित्वात्प्रत्याख्या- सर्वऽप्याचाम्ल उच्यते, ओदनमाश्रित्य प्रायोग्य, कि तदित्याह-तन्दुलकणिका प्रतीता कुण्डकस्तु तन्दुलकणिकाविशेष ण्य कश्चिदिति रक्ष्यते, पिष्ट-पिष्टपलिकाश्च प्रतीता "पिडुग' ति पिहुक भरोला निस्वेदितलोट्टपिण्डिका-जनप्रतीता मण्डकास्तु-पर्युपितोत्स्वेदिता गृह्यन्त इति व्याचक्षते गुरवोऽन्येपामुत्कृष्टत्वात् , तत्त्व तु केवलिनो विदन्तीति । साम्प्रत कुल्मापानानित्याचाम्ल प्रायोग्य च दिदर्शयिपुराह-~-'कुम्मासा पुण पुध'मित्यादि ( ८५५-१२) सुगम । सक्तूना- श्रित्याह-सत्तुगा जवाण'मित्यादि सुवोध,नवर गोधूमयवभूजिका-धाणिका, शेषप्राय सुगम यावत् प्रत्यारयाननियुक्ति समाप्तेति । तत्समाप्ती श्रीमदभयदेवत्तूरिचरणाम्युजचञ्चरीकधीरेमचन्द्रसरिविरचितमावश्यकवृत्तिमदेशव्या- ग्व्यानक समासमिति ॥ इति गुरुजनमूलादर्थजात स्ववुद्ध्या, यदवगतमिहात्मस्मृत्युपादानहतो । तदुपरचितमेतत् यत्र किश्चित्सदोप, मयि कृतगुरुतोपैस्तत्र शोध्य मुनीन्द्रे ॥१॥ छद्मस्थस्य हि मोह कस्य न भवतीह कर्मवशगस्य । सवुद्धिविरहिताना विशेषतो मद्विधासुमताम् ॥२॥ ग्रन्थान ४६०० छ । शुभ भवतु ॥ श्री ॥ इति श्रेष्ठि-देवचन्द्र लालभाई-जैनपुस्तकोद्धारे ग्रन्थाङ्क ५३ पयुपणायामपि पारयति, ननु पयुषणाया यदष्टमरक्षण तप कियत तदा परतहि कदा करिष्यतीत्यार-पत्रोम वणा ओसारियत्ति ( ८४१-२०) यत्तन मामक्षपणादिक तप कृत तर तत् तपाइन्तभाव्यत एगी भार यदिशा तीर न प्राप्त कि तु विवक्षिततपस्यपरिसमाप्तऽप्यसहिष्णुरिति स्वय गुरभिस्तन दिन पारणा कारित इत्यनदरात- 'असह सय पारारितोत्ति (८४१-२०), तत्र विधिमाह-तारे सय मित्यादि मुगम । 'निपटित नाम निय मिय'मित्यादि ( ८४३-७), तत्रकन प्रकारण तावनियन्त्रित तप प्राह-'जरा पत्य कापयति एतस्मिन्ममये मारे दिवसे या विवक्षित तप स्याद्विवक्षित किश्चित् नियमेन तावकत्तव्यमित्येव पश्चिनियन्य ततस्तप करोति, प्रारान्तरे णाह-वोच्छिन अहवा छिन जहा इत्व अवस्सकायद्यमित्यादि, पृयमेव छिन्न-विशेपित अभिग्रह गृहाति, क्य मित्याह-मास अमुगे अमुगो चउत्याइ नयो अमुगदिवसे इत्ति चूर्णिणपाठ ,प्रथम नियम सामान्यतो द्वितीय तु मासदियस- तपासि विशिप्य नियमयतीति विशेष इति तात्पर्यार्थ । 'आयपिल च भवति आपपिलपाउग्ग पे त्यादि (८५५-१०), आचाम्ल नामोत्कृष्ट शालिरादिद्रव्य तेन किलाचाम्ल क्रियते अत उपचाराचदप्याचाम्लमुष, इद चोत्कृष्टत्वात्प्रायो न गृह्यत एवेत्यत आह-"आयविल पाउग्ग चे"ति, एतच्च तन्दुरकणिकादि द्रष्टव्य, अस्य च निरप याद ग्राह्यत्वात्यायोग्यत्वमुक्तमिति, एतच्चाचाम्ल पृधमोदनसत्कुककुल्मापभेदात्रिधोक, तत्रौदनमाश्रित्याचाम्ल प्रायोग्य च दिदर्शयिपुराह-'तत्य ओयणे आयविलचे'त्यादि ( ८५५-१०), ओदनविपये आचाम्ल भवति, कि तदित्याह-- सप्त लोकप्रसिद्धा कलमशाल्यादिकूरविशेषा , यदिवा न सप्तव, किन्तु यानि कानिचिल्लोके कूरविधानानि-फूरभेदास्ते
No text on this page.
मागाई भी नियनशान भा५यपुर ॥ मलधारगच्छीयश्रीमदभयदेवसूरिशिष्यश्रीमद्धेमचन्द्रमूरिपिर- चितमावश्यकहारिभद्रीवृत्तिटीप्पणक समाप्तिमगमत् ॥ इति श्रेष्ठि-देवचद्र रालभाइ-जैनपुस्तकोद्वारे प्रयाक ५३ माचार्य श्री निशा मगर,पुर