·No text on this page.

·॥ श्रीरस्तु॥
श्रीमद्वेदान्तदोशकविरचित
॥ यादवाभ्युदयः ॥
श्रीमदप्पय्यदीक्षितीयव्याख्यानसहित:
१-सर्गात् ४ -सर्गपर्यन्तः
आङ्गानुवादाञ्जटिप्पणसहितः
CHOG
चेन्नपुयाँ
वाविळू रामस्वामिशास्त्रुलु अण्डू सन्सू
इत्येतैः प्रकटितः
१९५१

·PRINTED BY
V. VENKATESWARA SASTRULU
of V. RAMASWAMY SASTRULU & SONS
AT THE VAVILLA PRESS
Madras.

·Life of Srimad Vedanta Desikar. The author of this work is Sri Venkatanatha Acharya, popularly known as Srimad Vedanta Desika, the greatest poet, dramatist, philosopher and guide of millions of souls, from the torment of rebirth to luminous liberation, Mokshâ, and to the enjoyment of the Suddha Satwic Kalyana Gunas (qualities) and whose countenance beamed with resplendent brightness. He was born at Copjeevaram, South India, in a place koown as "Tirutthangavei" or the blessed "Hima Upavanam," near the temple of Dipa Prakasaka Swami. His birch was caused in the following circumstances. There was a great sage, Anaotha Suri Somayaji, who married One Thotharamba and was spending his days in contented retirement, attending daily to the service of Bhagavan and the sacrificial fire. In In their dreams, God Venkateswara, or the Lord of the Seven Hills at Tirupati, appeared to them and directed them to go a pilgrimage to Tirupati where He would bless them with a son. Tirupati is one of the eight sacred places looked upon by all classes of Hindus with utmost reverence and love. The Puranas have unanimously declared that the great God Narayana after eaving Vaikunta came and settled down with His spouse Lakshmi near the tank at "Swami Pushkarini'. It is even affirmed It is even affirmed with great authority that Tirupati is the only place where sinners are brought to repentance and saved in this Kali Yuga. Lord Venkateswara, it is said, gave to Emperor Thondaman His disc and conch. The great Ramanujacharya did Him a service by giving back to Him the disc and conch and reinstating Him in his former splendour. OD - even ·4 In return, the great God now desired this, that His doctrines should be improved and placed on a firmer basis. It was with that vicw that the Lord directed the couple to go to Tirupati. They related their dream to their well wishers and on their advice started cut towards Tirupati and reaching the temple on the hills worshipped Sri Venkateswara. In Tbotbaramba's sleep sbe dreamt that the Lord appeared into her as a boy and gave her the huge bell telling her that that would be her son, In the morning the bell was found missing and the temple autborities began to punish the servants. The ccuple related the dream to the public and the great sage of the hills said that he bad had a dream to the same effect. The Archaka got inspired, and he revealed the intenticos of God as being of like effect. Then the couple, with their faces beaming with jcy, returned to Cerjeevaram. For 12 years the wife was pregnant and co Wednesday the 10th, the bright night of the month of Bhadrapada in the year Sukla (4371 of the Kaliyuga) she gave birth to a son. As he was born on the 10th day of the festival of the Lord of the Seven Hills, he was named after Him as Venkatapatb. After one year the child was taken to the temple of Varadarajaswami at Conjeevaram and there the God declared that he would live to excel the great Ramapuja. As he was born in the family of the sage Viswamitra, ha was called ty the elders, "Thocpul Pillai, or the boy of the sacred grass, or Visvamitram". When five years old, te was taken by his maternal uncle Appillar to hear the Theosophical lectures delivered by the then leader Nadadhuramal, where, struck with the aura of the boy ·5 and reminded of the missing of the temple bell on the Hills and of the blessings of Varadarajaswami, all began to look at him with pleasure and in so doing forgot the place of their discourse. Ammal himself was unable to fix the place with precision : so much was he absorbed in thinkiog of the future greatness of the boy when, to their delight, this boy of 5 years pointed out to them the place where they had left off and even repeated the previous lectures with such exactaess that Ammal, with tears of joy, embraced him and stroked his head and blessed him as Pulastya Bhagavan did in the case of Parashara Maharshi. Thenceforth he was instructed with great care in all that would make him useful to the world as a spiritual leader. While studying the Vedas he exhibited such an uncommon memory and excellent understanding and had such a great grasp of ideas that his teacher was in rapture at the thought of his future greatness. Thus he was able to dive into the depths of the Vedas, the mysteries of the Upanisbads, Puranas and Itihasas, to excel others in ordinary Shastras, and to follow the footpaths of the learned Acharyas in unravelling the esoteric meanings of spiritual wisdom. Before he was twenty he became a perfect master of all kinds of education. Seeing him already a great saint, several elders accepted him as their spiritual guide. As Desika wanted to have a perfect command over every thing, he started towards Cuddalore to pay his respects to Vainateya and to God Hayagriva. On his way be stopped at the temple of Madurantakam where Ramanuja was initiated into the mysteries of spiritual kaowledge. Cuddalore on the medicinal hill-top of Aushadhadri ·6 was Forsbipped the man-lion God and sitting underneath a peful tree he concentrated his mind cp Vairateya, the enibodiment of the Vedas. Vaidates a appeared unto him and instructed him to concentrate his mind on Sri Hayagriva, (Horsebead Gcd)Venkatanath did not, like others, pray to God with a selfish object in view. He simply prayed to God, as that would please Him most. The great Lord appeared unto him and gave him the Amritam fcam which gusbed from his mouth. That draught ipfused Desika with such divine splendour so that his face shone with the utmost brilliancy. All Vidyas assumed forms and waited upon the Guru as they once did upon Sri Ramachandra when He received instructions from the sage Visvamitra. He ordained by Hayagriva as the improver of the Ramanuja-siddhanta and aotbing but truth would emanate from his lips just as it came from Valmiki's lips when he composed the Ramayana. Thus blessed by the Lord he composed oine prabandhams in honor of the God at Cuddalore. returned to Conjeevaram, where, to his joy, his Acharya's wife gave birth to a son whom he named Srinivasa. The good news was communicated to the father Appillar who was the Acharya of the king Sri Krishpa Deva Raja. That very day Appi!lar was directed in his dream to haod over bis tutelary God Hayagriva to Desika. Communicating this to the king and with his consent he sent the God with a great retinue to Conjeevaram. Desika accepted the God and displayed his love towards Him by composing a stbothram in his praise. He afterwards went to the Tirupati Hills and worshipped Venkateswara, who directed bim to compose a worthy sthothram in bis ·7 honor. Desika composed one called Dáyásatakam of 100 slokas which is an elaborate commentary on sarana. gathi mantra sara. On bis way to Bepares he stopped at a town on the banks of the Tupgabhadra. Here he met bis old class-mate Vidyaranya, the great commentator on the Vedas and Brabma-sutras and the next greatest in Adwaita Philosophy to Sankaracharya. The Raja's daughter was possessed by a Brahma Rakshasa and the Raja finding such a worthy couple in his town, requested their aid. Desika did not consent, but proceeded to Ayodhya, Srikurmam and other sacred places and worshipping the Gods, tatted in the sacred river Bhagirathi and returned to Southern India. He visited Abobilam, Trivallore, Tinnanore, Triplicane and Sriperumbudur and finally came to Sri Rangam. Here be came in contact with a great Advaitic pbilosopher who being unable to defeat Desika by arguments had recourse to black magic. He dived into a pond and caused Desika's stomach to swell, with the water which the popd contained. Guessing the cause Desika made a hole in the pillar and water began to gush out. Tous was the magician brought to his and he went away wondering at the greatness of his adversary. At this time Desika received a letter from bis friend Vidyaranya who, on expelling the Rakshasa, was very influential with the king. The letter expressed the sorrow he felt for Desika's indigence and requested him to go there where he would be well provided for by the king. Desika was very sorry to see tbat his friend should become attached to worldly comforts and thus be retarded in his spiritual evolution. senses ·8 i So he replied that a human being who is contentei need not go and cringe to a kiag for his real necessities As for riches, he had plenty of them in Varadarajaswam on the Hastisaila at Coajeevaram. Vidyaranya was astonished to behold the meekness of his friend. But at the instigation of the enemies of Desika, a poor Brahmin boy was instructed to go and beg of Desika for riches. The boy came to Desika and wanted his help. Desika took him to the temple of Lakshmi (Perundevi) and prayed to that Goddess when to the confusion and shame of his enemies heaps of gold fell in showers and the boy went away showing the riches he had to the public and extolling Desika. At this time Desika's wife gave birth to a worthy son Varadacharya. He excelled his father in bis meekness and sanctity and all elders began to love him as they loved his father. Desika now began to compose many works, the chief of which are: (1) A collection of esoteric secrets; (2) commentaries on Ramapuja's commentary and Yamuna's abstract on Bhagavad Gita ; (3) a commentary on Sri Bhashya; (4) notes on Ishavasyopanishad ; and (5) a work pointing out defect of other religions and answers to their attacks on Visistadvaita. As Nammalwar had already rendered a Tamil version of the essence of Samaveda into 1000 stanzas and as Tamil was very difficult to understand, he composed 100 stapzas in Sanskrit, each stanza embodying the gist of 10 stanzas. As Yamunacharya bas composed a sthothram in praise of the Kalyana Gunas of Narayana, Desika made a great commentary on known as * Sthothra Bhashyam." He went to Srirangam and in the same, ·9 one hour composed 1000 slokas (Paduka sahasram) in honor of the sandals of Ranganatha. Ranganatha was so very pleased with the beauty and diction of the sthotbram that he styled him " Sarva Thantra Svathantra and " Kavitharkika Simbam." Once upon a time Vidyaranya, tbe representative of Advaitic Philosophy, and Akshobhya Tirtha, that of Madhya Philosophy, were engaged in Tehement discussions on the Kalyana Gunas of Narayana and the matter was referred to the final decision of Venkatanath. Venkatanath pronounced that Vidyaranya, the vast forest of Vidyas, was cleared away by Akshobhya, the great sword in the discussion. Asina Thatwamasina Paratathwa Prabhedhina. He afterwards went to Trinagiri, the birthplace of the great Nammal war, then reached Yadhugiri and having worshipped the God, came to Srirangam where he spent his closing period in attending to the spiritual welfare of his people. Thus by his simple living and saintly habits and austere devotion towards Ranganaina, lie showed to the world that a Gribasta with all his family ties can attain Moksha without becoming a Saayasin or renoun. cing the world and one's responsibilities to it. As a poet Desika is beyond comparison. He wrote three works: (1) Yadava Abhyudayam; (2) Sapkalpa Suryodayam; (3) Hamsa Sandesam, besides 6 Kavyams which all excel those of the great Kalidasa, the renowned, dramatist. composed all 32 sthothrams, 8 Kavyams, 24 discourses on the Sastric principles, 32 secret doctrines, 24 prabaodhams, and a big book, Nigama Parimalam, treating of Narayana and His Sattvic Kalyana qualities. He lived ·10 for more than 100 years and then with great calmness of mind received permission from God to give up his life and reach Sri Vaikunta. Before his death he summoned all bis disciples, advised them to lead a simple and virtuous life full of true devotion towards Narayapa, and to be guided by his high-minded son Varadacharya whom he directed to lead a celibate life as he was not sure that his descendants would preserve the sanctity of the race. Thus passed away this magpanimous soul after striving its best to belp the world and leaving behind it”a name never to be effaced from the annals of spiritual records. N.B. Chief of the Bocks composed by this great Acharya are : (1) Tathwamukthakalapam Commentaries on Brahwith Sarvartha siddhi ma Sutras OR Sr. (2) Adhikarana Saravali Bhashyam of Ramanujai (3) Nyaya Siddan janam (4) Yadava Abhyudayam. (5) Sankalpa Sooryodayam. (6) Hamsa Sandesam, (7) Nigama Parimalam (commentaries on the 4,000 Tamil sacred songs). (8) Rahasya Thrayasaram (one of the 32 secret doctrines.) (9) Paduka Sahasram. (10) Gita Artha Thatparya chandrika.. (11) Sthothra Bhashyam. (12) Satha Dusbani (strictures on Adwaita). (13) Silpartbasaram (works on masonry). (14) Dravida Upanisbat Tatparya Rathpavali. (15) Notes on Isavasyopanishad. Or K. VENKATA RAO.

·यादवाभ्युदये प्रथमादि चतुर्थसर्गस्थानां ॥ श्लोकानामनुक्रमणिका ॥ श्लोकाः अकतुंमखिलं पुटसंख्या २० अकर्मनिनो भुव ... ... ३७ ... ... ... ९६ ... १०० ... ... ... ... ... ... १०२ पुटसंख्या श्लोकाः १९ अनन्यरक्षाव्रतिनं ९१ अनन्याधीनमहिमा ७६ अनवबुद्धजना अनादराकृष्ट अनादरे देवि १०७ अनाप्तपूर्व कि ८१ अनाविलधिया ७५ अनिदम्पूर्वनिद्रा ६३ अनुग्रहाब्धेरिव १४ अनुद्रुतान्नून ११३ अनुश्रवाणामव ७६ | अन्तस्थितं यस्य ७८ अपरिच्छिद्यमानस्य ६३ अपत्यलामं यदु २८ अपनपासैकतमा अपुनः प्रार्थनीयस्य ६१ अबालिशो बालि अभयोदार हस्तान ३२ अभृङ्गनादप्रतिप- १२ अमितस्य महिम्न १२० अयन्त्रितस्वैर अलक्ष्यत श्यामल अवतरति मुकुन्दे १४ अवतार्य भुवो ८२ | अवदधानधियो अवधूत भुजङ्ग अवनिभारनिराक ६४ | अवादितोदीरित २४ अविषये विपदा १०४ | अवेदिषात पू अकृत सेतुमना अक्षुद्रगति शालि अखिललोकपितु अगाधकासार अजनि गोपगृहेषु अजनि पश्चिमतो अजस्स्वजन्माह अत आलोचित अतिप्रसाद अथ कयाचन अथ च भोज नि अथ जगन्ति बभू अथ तान् भव्यया अथ निशम्य नि अथ सितरुचि अथाङ्कणे जानुपदे अथापगासनधेन अथापदानां अथान्भसःका अदृष्टपूर्व भुवि अहष्टपूर्वैरधिका अधर्मनिरधुना अधिचकार वदान्य अनघवत्समनाकु अनङ्गसिन्धो अनतिवेलसमीरण अनपायं तमादित्य अनन्यतन्त्रस्व १ १०५ ... ८८ ... ... १०३ ६२. ... ... ... १३ - ·२ यादवाभ्युदयश्लोकानुक्रमणिका ... पुटसंख्या १२२ १३ ५६ .. ... ... ... ... १०४ ... ... १३ ... १०९ ... ... ... ... ... ... ... ... १०० श्लोकाः अशिक्षित तुम्बु अशेत सा काम अशेषवेदैरधि असुरवीरगृहाणि अहमशेषसुरा आघ्रातवमान आ भारमीयपर्यत आरमोपमर्देप्यनु आनकानां च दिव्यानां आनीतमग्रे नि मापूरयत्स्वादु आवद्धमण्डलैः आरञ्जितजगन्नेत्र धारण्यकानांप्र आलम्ब्य मातुः आलिप्सत न साम्राज्य आश्वास्य वागमूत आसीनिषेच्या इति ताननधादेशः इ इति ते भूतिधारिण्या इति सभीतमवे इत्यं वदति देवानां इयममयंपितु उत्तेजितयोत्साह उ उदप्रसंरम्भ उदपतहिवमुग्र उदारतारागण उदितमात्मनि उदेत्यतुलादुद उपगते वसुदेव 'उपयतो विशिखां उलूखले प्रश्न पुटसंख्या श्लोकाः १०२ एकेन हस्तेन ए ३८ एतस्मिन्नन्तरे देवी ३२ कदम्बमालाभि क ६६ कदाचिदन्तर्हित ७८ कदाचिदासा १०८ | कथं व्रजेच्छकरि ११४ कयाचिदशरीरि १०६ / करम्बिता किञ्जि १५ कराम्बुजस्पर्श करुणाधीनचित्तेन ९३ करेण दम्भोल २७ करेण सङ्कोचित २२ कलङ्कचित्रीकृत ९२ | कलङ्कलक्षण कलापिनां कल्पित कलावता काम ३० कस्तूरिकाकाम्य ९६ | सप्रभृतिभिस्सेयं ३० | काले बभासे १४ किमपि चिन्तित कृतास्पदा कृष्ण २७ कृताहतिः कृष्ण ७. कृशोदरी तारक २३ कृशोदरीलोचन १२० क्रमेण भूयोऽपि वि ७. क्रियामुपादित्सत ५३ क्रीडातूलिकया वचन धामनि ५२ / गोपायमाने पुरुषे ग ७६ | गोपाश सम्भूय ७२/ गृहेषु दन्नो मथ ९४ ग्रहादिदोषानप ... ... ३६ ... ... ... १०१ ... ... ... ... १० ... ... ९२ ...

·३ यादवाभ्युदयश्लोकानुक्रमणिका पुटसंख्या ... १०७ श्लोकाः घनतमः परिपाक घ चकाशिरे पत्र चतुर्णा पुरुषार्थानां चरमतश्च ऋणा जगदाडादनो जलमतिस्सज जाता निखिलवे जिगमिषुस्स दि जिगमिषुस्स ... ... ... २० १६ २१ जिगाय शङ्का ... त इमे क्षत्रिया ... तराकमिव तापार्ता ... ततस्तं दहशु ६९ पुटसंख्या श्लोकाः ७५ तलेष्वपेन्त ५७ तलेषु तस्याङ्कण २५ तापोपशान्त ६६ ताभ्यां तदानन्द ५ त्रिलोकमडल्य लिवर्गमपवर्गवा २५ त्रिवेदीमध्यदीसाय ७२ | त्वदनुभावमहोद ७२ त्वदालम्बितहस्ताना ५२ स्वदेकन्यक्षितैरादौ २५ स्वदेकशरणानां तुहिनभानुदिवा २२ ददानया दिक्सरि द ४५ दिनकरोपमदी ३ दनुजमोहनदोह १२१ दमनाइनुजेन्द्राणां दशसु तत्र दिशा ७४ | दिशस्तदानीं २७ दिशागजाना ११ दिवौकसो देव ४९ | दुरितोदन्वदावर्ते ४८ देवस्य दुग्धोद ५७ देहीति वदतां ४९ दैतेयमृगसङ्घान्ते ४७ | दैत्यैस्तृणावत ८९ नवभूमिकामेदै न २४ ननृतुरप्सरसो ३४ | नन्दश्च तीव्रण २७ नन्दसद्मनि नवे ६८ | नभस्तुषारांशु ९२ नभ्यस्य नमतः ८९ न व्याधिपीडान ... ४९ ... ५३ १०९ तदा तमः प्राषित तदात्वे नूतनं तदुत्तमा परि तद्भोगवृन्देयु तनुतरङ्गपृष तनुमच्या विशालाक्षी तेन निर्मलसत्वेन तमस्सङ्कान्तिवशे तमःप्रसङ्गन वि तमस्तरङ्गानव तमांसि दुर्वार तमिस्त्रनीलाम्बर तमीषदुस्थाय तस्मै विज्ञापयामास तस्यास्सुधोल्लास स्वयि यस्तभराणां स्वयि न देव यदा त्रस्य मुकुन्दो रजिन्तानुश्रव ... m' ... ... ... ... ...

·४ यादवाभ्युदयश्लोकानुक्रमणिका पुटसंख्या ३८ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... श्लोकाः नरेन्द्राः पृथिवी- नवप्रसूतास्स नवेन्दुनिष्यन्द निखिलचेतन निगूढमन्तर्दधता निदेशं तस्य निधिसनन्तमिव निपत्य संक्षिप्त नृपतिराशु पदा निमजता वारि निमिषितासित निमीलितानां निरङ्कुशस्नेह निराधारे निज निराशिषां पद्धति निरीतयस्ते निर निवर्तयन् गोकुल निविश्य मुलेषु निर्व्याजनन्दस्मित निशम्य तस्याः निशाकरेण प्रति निशाकरो वारि निशात्ययवान निशीथलल्या ... पुटसंख्या श्लोकाः ६ परिक्रप्रेक्षित ११० परिबभूव चुकोप ३४ पवनकम्पितप ६५ पितरमात्मभुवा मन ४१ पितृत्वमासाद्य पुत्रं प्रसूय तपसा ८२ पुरस्कृत मङ्गल ११२ पुरस्कृत्य जगद्धा- ७७ प्रकाशयन्विश्व ४४ , प्रख्यातविभवे ७४ । प्रगुणमिन्दुनिवे ४० प्रणिपतामि भव १०१ प्रणेमुषां प्राण १७ प्रदीपितैः कंस ३० प्रदोषरागारुण प्रबुद्धताराकु प्रबोधसुभगैः प्रवृत्तामनघे मागें १११ प्रसदनं शरदागम प्रसक्तकृष्णद्युति प्रसक्तपातश्वर प्रस्फुरन्तं प्रिय प्रसादभाजोर ९८ प्रसादमन्तःकरण ५२ प्रसुप्तमुद्बोधयता ७७ प्रागेव जातेन ४३ प्रायेण हंसै २२ प्रियसन्दर्शनान्द ८९ प्रियामुखस्तोय ११७ फणामणिप्रेक्ष्य ८६/ फणामणीनां ५५ बभूव नहुष ३६ | बालं तरुण्यख २६ ... ... ... ... ... ... ... न्यधित नन्दवधू प ... २८ 20. . पतिस्सलत्वा पल्या सह निषे पदैनिमिः क्रान्त पपातमूमौ परबथैखरक्षण पराकृतवान्त परावराणां प्रम १२१ ११२ ·पुटसंख्या भुक्का पुरा येन ... ... ... ... ઉપર ... ... ... ... ... १०८ ... ... १३ वसुधा श्रोत्रजे ... यादवाभ्युदयश्लोकानुक्रमणिका श्लोकाः पुटसंख्या श्लोकाः ब्रह्मादिस्तम्ब ९४ | योऽसावनन्तप्रमु भवति किन्नु म भ ७५ रक्षाविधौ राक्षस र भागेन पूर्वेण ५९ रम्याणि रतानि ३५ रशना रखरूपेण मदोदयातान्त्र ५० रागादिरोगा भघुवेरुल्बण ११८ रोमन्थफेनाञ्चित मधुरिपोरवतार लिलेख विश्वानि ल मधुहिरण्यनिभो लोलापतञ्चरण मनीषितं कैतव वन्द वृन्दावनचरं व मयि स्थिते विश्व ववुरथो मस्त ४२ वंशस्वनो वत्स मयूरपिन्छद्युतिभि महीयसा मण्डित वंशे समभवत्तस्य १०६ मा भैषुरसुरानीकात् वसति नन्दगृहे मुकुन्दगर्भा मुकु वत्सानुचर्याचतु मुहुःप्रवृत्तं नव विकचकैरवता मुहुःस्पृशन्ती १०१ विगतकन्यकया मृगेण निष्पन्न विजघटे सहसैव य एष लोकन्त्रय य यदपत्यसमु वितम्वता मान्य यदवबुद्धनिरा यदि विभेषिभ- विदारितस्तस्यप यदिन त्वरते विदितं भवतां यदुपतेर्यमुना विधतशङ्खरथा यदुर्नाम ततो विपदश्च जगादेषा यदेकमक्षरं यदेकैकगुण विविधमुनिग यदृच्छया चारित यहच्छया यादव ४० विशालविपुलो यहच्छयोक्षिप्तप विशोधितात्सागर यन्मूलमखिलं विश्वानि विश्वा १९ यशःप्रसूनसुरभि १. विषमकर्मविपाक यावदिष्ट भुजो २९ विषाग्निना सु युक्तदण्डममित्राणां १० विहाय तदह येनौषधीनामधिप ९६ विहारपर्वक्रम 0. ... ९२ विज़म्भमाणस्त ... ११३ ... ... ... ७० ... १३ ... ७५ विनैव रामेण वि- ... २० विमोहनेवल्लव १०३ १२३ ... ... ... ६७ Con ·... ... ६ श्लोकाः विहारविनासित वीरो रसइवो ब्रजोपकण्ठे विबु शक्तिरप्रतिघा भन्या शौरिकथा शतहदाबन्धुरथा ... ... श ... ... ... ... ... ... ... ... ... शराणां शात्रवाणां शाखावकाशेषु शापावधिं ब्रह्म श्रुतिकिरीट श्रुतिमयो विहगः अतिरूपेण वाहेन श्रुतिसुगन्धिसु शेषे शयाना कारवीराद्भुत स कविः कथ्यते स सकालातिबलः सच वृत्तविही खचैकहतप्रणति सतां चतुर्वर्ग सताभ्यामनुरूपा सतारपुष्पा त यादवाभ्युदयश्लोकानुक्रमणिका पुटसंख्या श्लोकाः पुटसंख्या १०४ | समाहितैरग्निषु १०९ ६ समीपतस्सन्तमसा ११६ समुन्नमन्ती कुटिला ६ सरिन्मुखोपाहत २स विष्णुरिव लोका ३३ स शायितः क्षेमविदा स सञ्चरन् साधुजन ९ सह प्रतिच्छन्द ५४ सहोदिता चन्द्र ९५ साधूनां स्वपद ६८ साचीकृतानि प्रण ७३ संसारमरकान्तारे ९ सिन्दूरितौ वत्सपराग १०५ सिविरे शावलि सुकुमारसुखस्पर्श सुजातरेखात्मक ३ सुरप्रसूनैस्सुरभी १३ सुरमहीसुरतो ९ सुरासुराधीश्वर ९८ सुवर्णपीताम्बर ४० स्खलद्दतिं द्वित्रपद ९० स्वमध्यसम्पन्न स्वविप्रयोगव्य २१ स्वादूनि वन्यानि स्वकान्तिजलधे २३ स्ववाससा कुप्त १२० स्ववेत्रस्पन्दनि १०३ १२२ स्तन्येन कृष्णस्स स्त्रजःप्रभूता न ४२ ५ स्फुरप्रभाकेसर ३५ । हत्वा सयूथं ११६ हरिचरणसरोज १२३ १११ क्षरदसूनिव या ९९ वेलोपमेसन्त ... ... ... ... ... ... १२ ... सति सूयें समु ... ... ... स्वसम्भवं कृष्ण स दुर्दमानासुर स दैत्यहत्यामि सद्यो महानील- सनजकी प्रत्यह सपक्षकैलास सपनगीनां प्रणि स भवान् गुणरती समवर्धत तदंश समाधिसुक्षेत्र समाव्रजन्विश्व समानित विनम ... ...

·। श्रियै नमः ॥ श्रीमद्वेदान्ताचार्यविरचित ॥ यादवाभ्युदयमहाकाव्यम् ॥ वन्दे बृन्दावनचरं वल्लवीजनवल्लभम् । जयन्तीसम्भवं धाम वैजयन्तीविभूषणम् ॥ १ यदेकैकगुणप्रान्ते श्रान्ता निगमवन्दिनः । यथावद्वर्णने तस्य किमुतान्ये मितम्पचाः ॥ २ अव्यादापूरयवंशमव्याजमधुरस्मितम् । गोकुलानुचरं धाम गोपिकानेत्रमोहनम् ॥ कवितार्किकसिंहस्य काव्यमेतद्यथामति । विवृणोमि महीपालनियोगबहुमानतः ॥ तत्र तावत् 'आशीर्नमस्क्रियावस्तुनिर्देशो वापि तन्मुखं' इति शास्त्रमनु मृत्य विशिष्टेष्टदेवतानमस्कारलक्षणं मङ्गळमाचार्यः प्रथमश्लोके निबध्नाति । वन्द इति ॥ वृन्दावनन्नाम मधुरोपकण्ठे वनविशेषः तत्र चरतीति बृन्दावनचरम् । वल्लव्यः गोपजातिस्त्रियः । इति जनाः तेषां वल्लभं प्रियम् । जयन्ती रोहिणीसहिता श्रावणमासस्य कृष्णाष्टमी तस्यां सम्भवं प्रादुर्भूतम् । वैजयन्ती वनमाला विभूषण अलङ्कारः यस्य तथाभूतम् । धाम स्वप्रकाशज्योतिर्मयं वस्तु वासुदेवाख्यम् । वन्दे प्रणमामि ॥ इदञ्च पद्यं युग्मविपुलावृत्तम् । पथ्यावक्त्रमित्येके । 'यस्या समो युग्मे सा युग्मविपुला मता । युजोर्जेन सरिङ्गतुः पथ्यावक्त्रं प्रकीर्तितं' इत्युभयो विच्छित्तिविशेषादिति ॥१॥ ननु अपरिमेयानन्तकल्याणगुणस्य भगवतो गुणकथनं कथं शक्यमित्याक्षि- पति ॥ यदेकैकेति ॥ निगमाः वेदाएव वन्दिनः (सन्तमसन्तं वा कमपि ED

·२
३
OC
।
यादवाभ्युदये
शच्या शौरिकथास्वादः स्थाने मन्दधियामपि ।
अमृतं यदि लभ्येत किं न गृह्येत मानवैः ।।
वसुधाश्रोत्रजे तस्मिन्व्यासे च हृदयस्थिते ।
अन्येऽपि कवयः कामं बभूवुरनपत्रपाः ॥
गुणमवलम्ब्यावश्यं वन्दन्ते स्तुवन्तीति वन्दिनः) स्तुतिपाठकाः। यदेकैकगुण.
प्रान्ते यस्य भगवतः एकैकस्य गुणस्य अग्रभागे । श्रान्ताः श्रमं प्राप्ताः । स्तोतुं
प्रवृत्ताः एकमपि गुणं कात्स्न्र्थेन वर्णयितुमशक्नुवन्तः प्रारम्भएव प्रतिहताइत्यर्थः ।
वस्य भगवतः । यथावत् यथाई सम्यक् । वर्मने । अन्ये। मितम्मचाः क्षुदाः ।
किमुत ते न शक्काइति किमु वक्तव्यमित्यर्थः । 'कदये कृपणक्षुदकिंपचानमित-
म्पचाः' इत्यमरः ॥२॥
इममाक्षेप समाधत्ते ॥ शक्त्येति ॥ मन्दधियां अल्पबुद्धीनामपि ।
शक्त्या यावच्छति । शौरिकथास्वादः शूरस्य वसुदेवपितुः अपत्यं (व्यवहितापत्य)
पुमान् शौरिः कृष्णः तस्य कथायाः आस्वादः निबन्धनरूपः । स्थाने उचितम् ।
'स्थाने स्यादुचितेऽव्ययं' इति रत्नमाला । तत्र दृष्टान्तमाह । अमृतं सुधा लभ्येत
यदि प्राप्येत चेत् । मानवैः मनुष्यैः । किन गृो नास्त्रायेत कि आस्वायतैवे-
त्यर्थः ॥ यथा अमृतं लभ्येत चेन्मनुष्या देवाह मिममिति स्वयन्न त्यजन्ति किन्तु
लब्धमास्वादयन्त्येव एवं मन्दबुद्धितया भगवद्गुणसाकल्यवर्णनानधिकृताअपि
रसज्ञातिप्राज्ञकृत्यमिति नोदासते किन्तु शक्यांशं वर्णयन्त्येव अतो ममापि यथा-
मति भगवञ्चरितवर्णनप्रवृत्तौ न कोपि दोष इति ॥३॥
वसुधेति ॥ वसुधाश्रोत्रं वल्मीक 'वामलूरुश्च भूश्रवः' इति वल्मीक-
पर्यायेषु रत्नकोशः। तत्र जातः वसुधाश्रोत्रजः (रामायणकर्ता) वाल्मीकिः । तस्मिन् ।
व्यासे च महाभारतनिबद्धरि द्वैपायने च । हृदयस्थिते मनसि स्फुरति सति
अन्येऽपि तदुभयव्यतिरिक्ताअपि कामं अत्यर्थम् ।.अनपत्रपाः रामायण महाभार-
तञ्च दृष्ट्वा स्वप्रबन्धान पश्यन्तः कथं नापहसिष्यन्तीति परेभ्यस्त्रपया रहिताएव ।
कवक काव्यकृतः । बभूवुः । व्यासवाल्मीकिप्रबन्धौ दृष्ट्वापि तदन्येषां स्वयं
प्रबन्धनिर्माणे प्रवृत्तिः केवलं निरपत्रपकृत्यमेवेति भावः॥४॥

·प्रथमः सर्गः
३
सकविः कथ्यते स्रष्टा रमते यत्र भारती ।
रसभावगुणीभूतैरलङ्कारैर्गुगादयः ॥
तदात्वे नूतनं सर्वमायत्याश्च पुरातनम् ।
न दोषायैतदुभयं न गुणायं च कल्पते ॥
स इति ॥ रसाः शृङ्गारादयः भावाः तत्तद्रसोचिताः विभावानुभाव
सञ्चारिणः । गुणीभूतानि 'अगूढ मपरस्याङ्गं वाच्यसिद्धयङ्गमस्फुटम् । सन्दिग्ध:
सुल्यप्राधान्ये काकाक्षिप्तमसुन्दरं' इत्युक्तरूपाणि अगूढस्वापराङ्गत्वादिनिमित्त
प्राधान्यं प्राप्तानि व्यङ्गयानि तैः । गुणोदयाः गुणानां रससमवेतानां माधुर्यादीनां
उदयाः तत्तद्गुणोचितवर्गसमासरचनाभिव्यक्तयः । तैः प्रकारैरुपलक्षिता । भारती
चाणो। यत्र यस्मिन् कवौ । रमते बलादाकृष्यमाणतां विना स्वयमेव निरगला
प्रवाहरूमा वर्तते । सः स्रष्टा अन्यैः कविभिरनुल्लिखितस्यार्थस्य प्रतिभया निष्पा.
दकः । कविः इति कथ्यते व्यपदिश्यते इति प्रकृतीर्थः । अपि चात्र रसभावाः
रागप्रयुक्ताः नयनानन्दावलोकनमन्दस्मिताद्यनुभावाः। तेषां गुणीभूतैः उपरका
रकैः तद्विजम्भणहेतुभूतैरिति यावत् । अलङ्कारैः करकेयूरादिभिः गुणैः रूपयो-
वनादिभिः । उदयन्ते नायकदर्शनेनोदच्छन्तीति उदयाः दृष्टिविकारादयः तैश्वोप
लक्षिता भारती वाग्देवता यत्र रमते रतिङ्करोति । सः स्रष्टा लोकानां निर्माता
चतुर्मुखः। कविरिति सर्वज्ञ इति व्यपदिश्यत इत्यप्रकृतीर्थः ॥५॥
.
अथ स्वकाव्ये नूतनमित्येव ये दोषमुद्भावयेयुर्मन्दास्तान् प्रयाह । तदात्व
इति ॥ सर्व इदानीन्तनं प्राकनञ्चेयखिलं प्रबन्धजातम् । तदात्वे तत्काले
नूतनम् । आययां उत्तरकाले । पुरातनञ्च । एतदुभयं नूतनत्वं पुरातनत्वच।
नदोषाय न गुणाय च कल्पते सम्पद्यते। यातनत्वेन दूषयितुमिष्यते तदेव
कालान्तरे पुरातनायते। यच्च पुरातनत्वेन उपादातुमिष्यते तदपि वकाले
नूतनमिति न ते प्रबन्धेषु हानोपादानप्रयोजके। किन्तु तल्लक्षगवैकल्यसाकल्ये
एवेति भावः॥६॥

·८
यादवाभ्युदये
प्रवृत्तामनघे मार्गे प्रमाद्यन्तीमपि कचित् ।
न वाचमवमन्यन्ते नर्तकीमिव भावुकाः ॥
विहाय तदहं ब्रीडां व्यासवेदाणवामृतम् ।
वक्ष्ये विबुधजीवातुं वसुदेवसुतोदयम् ॥
क्रीडातूलिकया स्वस्मिन् कृपारूषितया स्वयम् ।
एको विश्वमिदं चित्रं विभुः श्रीमानजीजनत् ॥ ९
प्रेति ॥ अनघे सकलपापक्षयकारिणि । मार्गे भगवञ्चरितसङ्ग्रथनरूपे
पथि प्रवृत्ताम् । वाचं कविताम् । क्वचित् सूक्ष्मे भगवञ्चरितरहस्यादिविषये शब्दार्थ-
गुणदोषादिविषये वा । प्रमाद्यन्ती अनवधानामपि । भावुकाः भावनाकृतो भगव.
गताः।नावमन्यन्ते क्वचित्प्रमादमात्रेण न तनावमानं कुर्वन्ति । नर्तकीमिवे.
त्युपमाननिर्देशः । अत्र पक्षे अनधे विगलितवेद्यान्तरनाख्यरसास्वादनेन दुःख-
विरोधिनि मार्गे (मागों देशीति द्विधा नृत्तमुक्कं सङ्गीतशास्त्रेषु) तत्र मार्गाख्ये
नृत्ते प्रवृत्ती नर्तकीमिव मार्गनृत्ते कृतशिक्षा वनितामिव । 'नर्तकस्सुरभिः प्रोक्तो
मार्गनृत्ते कृतश्रमः' इति सङ्गीतरत्नाकरः । भावुकाः तत्तद्भावचेष्टाविशेषज्ञाः
भावा विनैव चेष्टामिन दृश्यन्ते कदाचन । तस्माच्चेष्टाविशेषज्ञा भावुका रसिका-
स्स्मृताः' इति शारदातनयः ॥७॥
विहायेति ॥ तत् तस्मात् कारणात् अहं ब्रीडां (यत्किञ्चिदवलम्ब्याप-
हसिष्यन्तीति) पां विहाय त्यक्त्वा । व्यासवेदः महाभारतमेव अर्णवः समुद्रः
तस्य अमृतं अमृतवत्सारभूतम् । विबुधाः विद्वांसः तएव विबुधाः देवाः तेषा
जीवातुं जीवनौषधम् । वसुदेवसुतस्य कृष्णस्य उदयं अभ्युदयम् । वक्ष्ये वर्णयिष्ये ॥
क्रीडेति ॥ विभुः निरतिशयवैभवः। श्रीमान् महालक्ष्म्या नित्ययुक्तः
पुरुषोत्तमः एकः सहायान्तरनिरपेक्षएव । इदं विश्वं जगत् । समस्तं वा । चित्रं
बाबर्यभूतं तदेव चित्रं आलेख्यम् । कृपया दयारसेन रूषितया दिग्धया। क्रीडा
लीलेव दुलिका आलेख्यकूचिंका तया। स्वयं स्वतन्त्रेण स्वस्मिन् आत्मन्यधिक-
रणे अजीजनत् जनयामास ॥९॥

·प्रथमः सर्गः
जगदाहादनो जज्ञे मनसस्तस्य चन्द्रमाः।
परिपालयितव्येषु प्रसादइव मूर्तिमान् ।
यदपत्यसमुद्भूतः पुण्यकीर्तिः पुरूरवाः ।
सतामाहितवहीनां विहारस्थेयतां ययौ ।।
११
समवर्धत तद्वंश उपर्युपरि पर्वभिः ।
यशोमुक्ताफर्यस्य दिशो दश विभूषिताः ॥
१२
जगदिति ।। तस्य पुरुषोत्तमस्य मनसः मानसात् । जगदाडादनः लोका-
नामाडादयिता । चन्द्रमाः चन्द्रः । परिपालयितव्येषु रक्षितव्येषु । मूर्तिमान
सशरीरः। प्रसादः तन्मनसः कृतज्ञत्वादिगुणस्तोम इव जज्ञे जातः । 'चन्द्रमाम-
नसोजात' इति श्रुतेः। प्रसादलक्षणन्तु 'कृतज्ञतोपर्तृवं भूयोदोषानभिज्ञता।
एषप्रसादश्चित्तानां लक्षणहरुदाहृतः' इति ॥ १० ॥
यदपत्येति ॥ यस्य चन्द्रमसः अपत्यं बुधः तस्मात् समुद्भूतः जातः।
पुण्या पवित्रा पुण्यकरी वा कीर्तिर्यस्य तथोकः पुरूरवाः तदाख्यो राजा । आहित
वह्वीनां आहिताग्नीनाम् सतां शिष्टानाम् विहारे कालान्तरभाविनि परलोकवि
हारे । स्थेयतां विवादपदनिर्णेतृताम् । तिष्टयत्रविवाद इति स्थेस्थेयोविवाद-
विषयनिर्णेतरि पुरोहिते' इति विश्वः । ययौ प्राप । एवं विष्णुपुरागे पुरुरवसं
प्रकृत्य श्रूयते-निर्मन्थ्याग्नित्रयमानायानुसारी जुहाव । उर्वशीलालोक्यच
फलमभिसंहितवान् तेनैवाग्निना बहुविधान्यज्ञानिष्ट्वा गन्धर्वलोकानाप्य ऊर्वश्या
सह योगञ्चाबाप एकोग्निरादावभवदैलेन मन्वन्तरे त्रिया प्रवर्तित' इति । अतः
पुरूरवाः कर्मणामभिसंहितफलाफलसंवादे सतां प्रमाणभूतोऽभूदित्यर्थः ॥ ११ ॥
समवर्धतेति ॥ तस्य चन्द्रमसः वंशः अन्वयः स एव वंशो वेणुः ।
उपर्युपरि उत्तरोत्तरम् पर्वभिः पुरूरवसः आयुः ततो नहुषइयादि प्रकारेणोत्पमा
राजान एव परत्वेनाभ्यवसीयन्ते । तैः समवर्धत सम्यग्वधतेस । यस्य वंशस्य
यशांस्येव मुक्ताफलानि तैः दिशोदश प्राच्यादयोष्टौ ऊर्ध्वमधश्चति दशदिशः ।
विभूषिता- अलंकृताः । वंशकाण्डेभ्यो मुक्ताफलान्युत्पद्यन्त इति प्रसिद्धिः। सवंश
स्समवर्धतेति पूर्वणान्वयः॥१२॥

·१५ यादवाभ्युदये बभूव नहुषस्तस्मिन्नरावतइवाम्बुधौ। यमिन्द्रविगमे देवाःपदे तस्य न्यवीविशन् । नरेन्द्राः पृथिवीचक्रे नामचिढेरलङ्कृताः । जङ्गमास्तस्य वीरस्य जयस्तम्भाइवाभवन् । शक्तिरप्रतिघा तस्य शात्रवैरपि तुष्टुवे । यथावत् साधकस्येव यावदा सरस्वती ।। वीरो रसइवोत्साहान्नहुषादभ्यजायत । ययातिनीम येनैन्द्रमर्धासनमधिष्ठितम् ॥ बभूवेति ॥ तस्मिन्वंशे। अम्बुधौ सागरे । ऐरावत इव । नहुषः बभूव । यं नहुषम् । इन्द्रस्य शक्रस्य विगमे अपगमे सति । तस्य इन्द्रस्य । पदे स्थाने। देवाः अग्न्यादयः। न्यवीविशन् निवेशयन्तिम। - त्वाष्ट्रवधरूपब्रह्महत्यादोषा- घटप्रभाव कापि निलीने तदन्ये देवारसम्भूय भुवि राज्यं प्रशासतं नहुषं ऋतुशत- याजिनं तत्पदोचितं विचिन्त्य तस्य पढेऽभ्यषेचयनिति भारतकथानानुसन्धेया॥ नरेन्द्रा इति ॥ वीरस्य तस्य नहुषस्य । नामचिढ़ः तन्नामधारणरूपैस्त- सिर्जितत्वचिः । अलंकृताः नरेन्द्राः प्रतिपार्थिवाः । पृथिवीचक्रे भूमण्डले। जङ्गमा सञ्चारिणः । जयस्तम्भाइवाभवन् ' जयस्तम्भाअपि जेतृनामाक्षरलेखारूपै- शिरलंकृता भवन्तीति भावः ॥ १४ ॥ शक्तिरिति ॥ तस्य नहुषस्य । अप्रतिधा प्रतिघातेन रहिता । सरस्वती पक्षे रुषारहिता । 'प्रतिघौ स्ट्प्रतीघातौ' इति वैजयन्ती । शक्तिः बलम् । यथावत सम्यक् । साधकस्य स्वमतव्यवस्थापकस्य वादिनः। यावर्था समग्रार्था- प्रतिपादनीयाशेषार्थप्रतिपादिका । सरस्वती वाणीव । शात्रवैः प्रतिभूपतिभिः प्रतिवादिभिरपि । तुष्टुवे स्कुता निग्रहभिया स्फुटमस्तुविद्भिरपि प्रतिवादिभिरन- भतरवा मनसा वा वादिवाणी स्तूयत एव ॥ १५॥ वीर इति ॥ नहुषात् ययाति म ययातिरिति प्रसिद्धः । उत्साहात तदारस्थायिभावात् । वीरः वीराख्या रसइव । अन्यजायत ।भावोत्कर्षोरसरस्मृत ·प्रथमः सर्गः १८ विशालविपुलोत्तुङ्गे याहुशिखरान्तरे । आसीद्वीरश्रिया साधं भूमिरर्धासने स्थिता ॥ निदेशं तस्य राजानो न शेकुरतिवर्तितुम् । प्राप्तस्वपरनिर्वाहं प्रमाणमिव वादिनः ॥ तटाकमिव तापास्तिमिन्द्रमिव निर्जराः। भावाइव रसं भव्याः पार्थिवाः पर्युपासत ॥ इति रसस्य स्थायिभावावस्थाविशेषत्वस्मृतेः तयोः कार्यकारणभावोक्तिः । येन ययातिनां । ऐन्द्रं इन्द्रसम्बन्धि । अर्धासनं आसनस्यार्धम् । अधिष्ठितं उपविष्टम् ॥ १६॥ विशालेति ॥विशालं परिणाहि विपुलं पृथुलं उत्तुङ्गं उन्नतञ्च। तस्मिन् । यस्य ययातेः बाहुशिखरान्तरे स्कन्धावकाशे वीरधिया सार्धम् । भूमिः अर्धासने। स्थिता आसीत् । शौर्यलक्ष्मीभूमिश्चोभे अपि यस्य भुजशिखरएव विश्रान्ते इत्यर्थः॥१७॥ निदेशमिति ॥ तस्य ययातः । निदेशं आज्ञाम् । अतिवर्तितुं अतिलकि- हुम् । राजानः प्रतिपार्थिवाः । न शेकुः न शक्नुवन्ति स्म । प्राप्तः स्वस्य वादिनः परस्य प्रतिवादिनश्च निर्वाहो यस्मिस्तत् उभयनिर्वाह्य प्रमाणम् । वादिनः वावदूका इव । यथा वादिना स्वोत्तार्थानङ्गीकारे उभयनिर्वाह्यप्रमाणविरोधापादने कृते प्रतिवादिनस्तत्प्रमाणमतिवर्तितुं न प्रभवन्ति तद्वदित्यर्थः । प्राप्तस्वपरनिर्वाहमित्यु- पमेयस्यापि विशेषम् । तर पक्षे स्वस्य निर्देष्टुः परेषां स्वसुहृदादीनाञ्च कार्य: निर्वाहकमित्यर्थः॥ १८॥ तटाकमिति ॥ तं ययातिम् । पार्थिवाः प्रतिभूपतयः । तटाकं तापार्ताः आतपक्लिष्टा इव । इन्द्रं निर्जराः देवा इव । रसं शृङ्गारादिम् भव्याः तत्र योग्याः। भावाः विभावानुभावस्थायिसञ्चारिभावा इव । पर्युपासत परितः असेवन्त । इदमन्त्रानुसन्धेयम् । 'डारहास्य करुणाः रौद्रवीरभयानकाः। बीभत्साद्भुतशान्ताश्च हुधैः प्रोक्ता रसानव ॥ रतिहासश्च शोकन क्रोधोत्साहौ भयन्तथा । जुगुप्साविस- " ·८ यादवाभ्युदये यदुर्नाम ततो जज्ञे यत्सन्ततिसमुद्भवैः। समानगणनालेख्ये निस्समाननिषद्यते ॥ २० देहीति वदतां प्रायः प्रसीदन् प्रत्युवाच सः । ललितध्वनिभिलक्ष्मीलीलाकमलषट्पदैः ।। २१ यशमाः स्थापिभावाः प्रकीर्तिताः॥ कारणान्यथ कार्याणि सहकारीणि यानि च । रत्यादेः स्थायिनो लोके तानि चेनाव्यकाव्ययोः । विभावा अनुभावास्तत् कथ्यन्ते व्यभिचारिणः ' ॥ तत्र शृङ्गारस्य रतिः स्थायिभावः । आभिरूप्यादिशालिनी स्त्रीपुंसौ आलम्बनविभावौ । पुरहय॑चन्द्रोदयमलयमारुतकोकिलालापादयः उद्दीपनविभावाः नयनान्तावलोकनहसितमुजवल्लीवेल्लनादयोमधुरव्यापाराः अनु भावाः । 'निवेदग्लानि शङ्काश्रमतिजडताहर्षदैन्यौग्रयचिन्तावासेष्यामर्षगर्वाः स्मृतिमरणमदाः सुप्तिनिद्रावबोधाः । ब्रीळापस्मारमोहास्समतिरलसतावेगतर्का वहित्याच्या युन्मादौविषादौत्सुकचपलयुतास्त्रिंशदेते त्रयश्च ॥ इत्युक्तेषु त्रयस्त्रिं- शत्सञ्चारिषु आलस्यौग्रथमरगवर्जितास्सञ्चारिणः । एवं हास्यरसे हासात्मकश्चित्त- विकासविशेषः स्थायीभावः । विकृतवेषालङ्कारधार्थचेष्टालौल्यकुहकासत्प्रलाप- व्यङ्गदर्शनादयोविभावाः। ओष्टविवरणदशनदर्शनाननविकूणननासाविकृतिकपोल. स्पन्दनपार्श्वग्रहणादयोऽनुभावाः। अवहित्थालस्य तन्द्रीनिद्राप्रभृतयस्सञ्चारिण इति । एवं प्रकारेण प्रतिरसं तदर्था विभावादयो व्यवतिष्ठन्त इति भव्या इत्यु- कम् ॥ १९॥ यदुरिति । ततो ययातेः। यदुर्नाम यदुरिति प्रसिद्धः जज्ञे जातः। यत्सन्ततिसमुद्भवै यद्वशप्रभवैः। निस्समानः। अप्रतिमैः पार्थिवैः समानगणना इमे समानाइति गणना | आलेख्ये चित्रे निषयते अधिष्ठोयते प्राप्यत इति यावत् । समानगणना क्रियते चेत् आलेख्यगततत्तत्प्रतिमास्वेव नान्यत्रेत्यर्थः ॥ २०॥ अथास्य विवरण श्लोकत्रयेण वर्णयति । देहीति ॥ सयदुः। देहोति वदतां याचमानानाम् । प्रायः प्रसीदन् भृशं सन्तुष्यन् । ललितप्वनिभिः मन्जुलस्वनैः लक्ष्मीलीलाकमलषट्पदैःलक्ष्म्याः क्रीडाकमलगतः भ्रमरैः। प्रत्युवाच । तं प्रति देहीति याचनसमयएव महता तस्य वितरणेन याचकेषु सन्निहितायाः श्रियः क्रीडा- पद्ममृरव एव तत्प्रतिवचनमासीदित्यर्थः ॥२७॥ । ।

·प्रथमः सर्गः
९
स च वृत्तविहीनस्य न विद्यां बह्वमन्यत ।
न हि शुद्धेति गृह्यत चतुर्थीचन्द्रचन्द्रिका ॥ २२
अपुनः प्रार्थनीयस्य प्रार्थिताधिकदायिनः ।
अर्थिनः प्रथमे तस्य चरमान् पर्यपूरयन् ॥ २३
शराणां शात्रवानाञ्च सन्धानेन महौजसः ।
तस्य निर्धूतलक्षेण द्विः कचिन्नाभ्यभूयत ॥
२४
स इति । किञ्च । सयदुः । वृत्तविहोनस्य आचारहीनस्य । विद्या
चेदादिरूपाम् । न बह्वमन्यत न बहुमेने.। 'न विद्यया केवलया तपसा वापि
पात्रता । यस्य वृत्तमिमे चोभे तद्धि पात्रं प्रचक्षत' इति स्मृतेः । केवलविद्यया
पात्रत्वाभावात् न तमाद्रियतेत्यर्थः । अत्र दृष्टान्तमाह नहीति । चतुर्थीचन्द्रस्य
चन्द्रिका शुद्धा विमलेति न हि गृह्येत । (नहीयखण्डं पदं नजथे वर्तते) चतुर्थीति
भानपदशुद्धचतुर्थी विवक्षिता । 'कन्यागतचतुर्थ्यान्तु शुक्ले चन्द्रस्य दर्शनम् ।
मिथ्याभिदूषणं कुर्यात्तस्मात्पश्येनतं तदा ॥' इति तस्यां चन्द्रदर्शननिषेधात् ॥२२॥
अपुनरिति ॥ एकवार प्रार्थिते । पुनरप्रार्थनीयस्य । प्रार्थिताधिक-
दायिनः यावत् प्रार्थित ततोप्यधिक दातुं शीलवतः । तस्य यदोः । प्रथमे अर्थन:
प्रथमागता याचकाः । चरमान् पश्चादागतान् अर्थिनः। पर्यपूरयन परिपूर्णानकुर्वन् ।
यदर्थिभ्यः प्रयच्छति तथा प्रदातुं तदर्थितएव समर्थाआसनिति तस्य महावदा.
स्यत्वं व्यञ्जयति ॥२३॥
शराणामिति ॥ महौजसः महाबलस्य । तस्य यदोः । निधूनलक्षण
निरस्तशरव्येण । निरस्तच्छमना च | शराणां शात्रवाणां शत्रुसमूहानाच । सन्धा.
नेन ! क्वचिदपि द्विः नाभूयत । तस्य प्रथमशरसन्धानमेव लक्ष्यघातकमिति पुन
श्शरसन्धानं न कर्तव्यमासीत् । तथा तस्य सन्न्यर्थिषु शात्रवेषु सन्धानं निष्क.
पटं नस्वग्रे बाधनाय च्छद्मनाविश्वासापादकमिति तदपि पुनने कर्तव्यमासो.
दित्यर्थः ॥ २४॥

·१०
यादवाभ्युदये
युक्तदण्डममित्राणां कृतान्तं समवर्तिनम् ।
दक्षिणं लोकपालन्तममन्यन्त दिवौकसः॥
यशः प्रसूनसुरभिर्यदुसन्तानपादपः ।
बभूव विबुधप्रीत्यै बहुशाखः क्षमातले ।।
२६
वंशे समभवत्तस्य वसुदेवः क्षितीश्वरः।
जनकः प्राग्भवे योऽभूद्देवदानवयूथयोः ॥
युक्तेति ॥ दिवौकसः देवाः । युक्तदण्डं तत्तदपराधोचितदण्डम् । अमि.
त्राणां शत्रूणां कृतान्तं कृतविनाशनम् । समवर्तिनं प्रजासु समवर्तनशीलम् ।
दक्षिणं राज्यशासने प्रवीणम् । लोकपालं नरलोकपालम् । अमन्यन्त मन्यन्तेस
बहुमेनिरइत्यर्थः । दक्षिण लोकपालमित्यनेन वैवस्वतमित्यपि प्रतीयते। तत्र पक्षे
युक्तः समवेतः दण्डाख्यआयुधविशेषो यस्मिन्निति योज्यम् । कृतान्तं समवर्तिन-
मित्यनयोस्तु पूर्ववदेवार्थः । विशिष्टनामनी चैते वैवस्वतस्य ॥ २५ ॥
यश इति ॥ यशास्येव प्रसूनानि तैः सुरभिः सुगन्धिः। कुसुमगन्धे.
नेव यशः प्रसरणेन दुरे विख्याप्यमानत्वात सुगन्धित्वारोपः । बहुशाखः बह्वयः
शाखा. वेदप्रभेदाः (अन्यत्र विटपा:) यस्य तथोक्तः । अनेकवेदशाखाध्यायीति
यावत् । यदुरेव सन्तानपादपः सुरद्धुमविशेषः । महावदान्यत्वात् । क्षमातले
भूतले । विबुधानां विदुषां देवानाञ्च प्रीत्यै । बभूव। सन्तानः दिवि विबुधप्रीत्यै
बभूव अयन्तु भुवीति विशेषः ॥ २६ ॥
वंशइति ॥ तस्य यदोः वंशे । वसुदेवः क्षितीश्वरः वसुदेवाख्यः राजा।
समभवत् सम्भूतः । यः प्राग्भवे पूर्वजन्मनि । देवानां दानवानाञ्च यूथयोः समू-
हयोः। यथं तिर्थक्समुहेपि वृन्दमानेपि भाषित' इति विश्वः । जनकः पिता
अभूत् बभूव ।-पुरा किल काश्यपः सुरभेरदितेश्च स्वपरन्योरनुरोधेन वरुणस्य
बज्ञगवीत्वा ब्रह्मणइशापात रोहिणीदेवकीरूपाभ्यां सह स्वयं वसुदेवरूपेण
मानुष्यलोके जात इति हरिवंशकथा ॥२७॥

·प्रथमः सर्गः आनकानाञ्च दिव्यानां दुन्दुभीनाश्च निखनैः । सह जातं यमाचख्युराख्ययानकदुन्दुभिम् ।। तेन निर्मलसत्वेन विनिवृत्तरजस्तमाः। जगती शान्तमोहेव धर्मोच्छासवती बभौ ॥ २९. स विष्णुरिव लोकानां तपनस्तेजसामिव । समुद्र इव रत्नानां सतामेकाश्रयोऽभवत् ।। ३०. प्रख्यातविभवे पत्न्यौ तस्य पूर्व प्रजापतेः। रोहिणीदेवकीरूपे मनुष्यत्वे बभूवतुः ।। आनकानामिति !! दिव्यानां दिवि भवानाम् । भानकानाम् । पर- हानाम् । दुन्दुभीनां भेरीणाञ्च । निस्वनैः ध्वनिभिस्सह जातम् । यं वसुदेवम् । आख्यया नाना । आनकदुन्दुभिम् । आचख्युः (वृद्धाः) अकथयन् ॥ २८॥ तेनेति ॥ निर्मलं अकलङ्गं सत्वं सत्वगुणो यस्य तथाभूतेन । तेन वसु- देवेन हेतुना । विनिवृत्तरजस्तमा अपगतरजस्तमोगुणा । अत एव धर्मोच्छ्वासवती धर्माभिवृद्धिमती । जगती भूमिः । शान्तमोहेव ततः पूर्व मूळमनुभूय तदानी मपगतमृव । बभौ भातिम । मूछितो हि स्तब्धश्वासो मूत्यिये सति उच्चसि- तीति भावः॥ २९॥ स इति ।। स वसुदेवः लोकानां विष्णुरिव। तेजसां तपनइव । रवानां समुद्रइव च । सतां सज्जनानां । एकः आश्रयः अभवत् । साधुजनोपजीव्योऽभव- दित्यर्थः॥३०॥ प्रख्यातेति ॥ पूर्वम् । प्रजापतेः काश्यपप्रजापतिरूपस्य तस्य । प्रख्यातविभवे प्रसिद्धमाहात्म्ये पत्म्यौ सुरभिरदितिश्चेत्युभे भायें मनुष्यत्वे मनुष्य- भावे । रोहिणीदेवकीरूपे । बभूवतुः॥३॥ ।

·१२
यादवाभ्युदये
अक्षुद्रगतिशालिन्योस्तयोरन्योन्यसक्तयोः ।
ऐकरस्यमभूत्पत्या गङ्गायमुनयोरिव ।।
स ताभ्यामनुरूपाभ्यां समतुध्यत्समेयिवान् ।
व्यक्तिहेतुरभूयेन सपर्यङ्कस्य शाङ्गिणः ।।
आलिप्सत न साम्राज्यं सोऽर्थकामपराङ्मुखः।
यहच्छागतमैश्वर्यमानण्यरुचिरन्वभूत् ॥
अक्षुद्रेति ॥ अक्षुद्रगतिशालिन्योः अङ्करबुद्धिशालिन्योः । नदोपले
अनल्पपवाहगमनभाजोरित्यर्थः । 'गतिस्तु गमने मार्ग दशायां बुध्युपाययोः'।
इति रत्नमाला । अन्योन्यसक्तयोः अन्योन्यानुरक्तयोः । अन्यत्र । अन्योन्यसं.
सृष्टयोः । तयोः देवकीरोहिण्योः । गङ्गायमुनयोरिव । पत्या वसुदेवेन सह ।
अन्यत्र समुद्रेण सह । ऐकरस्य तुल्यरागत्वम् । अन्यत्र एकोदकत्वं लवणरसैक्यं
वा। अभूत् ॥ ३२॥
स इति ॥ स वसुदेवः। अनुरूपाभ्यां शीलवृत्तादिभिः सुसदृशोभ्याम्।
ताभ्यां रोहिणीदेवकीभ्याम् । समेयिवान समेतस्सन् । समतुष्यत् सन्तुष्टोऽभवत्।
येन रोहिणीदेवकीसमवायेन । सपर्यंङ्कस्य शेषपर्यङ्कसहितस्य । शाङ्गिणः शेष-
शायिनः । व्यक्तिहेतुः प्रादुर्भावहेतुः । अभूत् ॥ ३३॥
आलिप्सतेति ।। अर्थकामयोः पुरुषार्थयोः पराङ्मुखः विमुखः।धर्म-
मोक्षपरत्वात् । सवसुदेवः । साम्राज्यं सम्राजो मण्डलेश्वरस्य भावं राज्याधि.
पत्यम् । नालिप्सत लब्धुलैच्छत् । आनृण्यरुचिः 'यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्यः
इति श्रोतं ऋणं नास्ति यस्य सः अनृणः तस्य भावः आनृण्यं तस्मिन् रुचिर्यस्य
तबाभूतस्सन् । यहच्छागतं अनियमेनागतं अयत्नेन देवाल्लब्धं ऐश्वर्यम्। अन्वभूत्
अमुक्त॥३॥

·प्रथमः सर्गः कयाचिदशरीरिण्या वाचा व्यवसितायतिः । देवकी वसुदेवश्च कंसः कारामयोजयत् ।। सकालातिबलः कंस: कालनेमिरनेहसा । सर्वदैतेयसत्वानां समाहारइवोदितः ॥ एतस्मिन्नन्तरे देवी मेरुमध्यमुपेयुषः । प्रजापतिमुखान्देवान् प्राह सागरमेखला || विदितं भवतां देवाः विश्वरूपेण विष्णुना । महीयान् धर्मशीलेषु भारो यत्तनिवेशितः ॥ कयेति ॥ अशरीरिण्या शरीररहितया। कयाचित् “ यामेना वहसे मूढः सह भर्ना रथे स्थिताम् । अस्यास्तवाष्टमो गर्भः प्राणानपहरिष्यति ॥” इत्येवं. रूपया। वाचा व्यवसिता निश्चिता आयतिः आगामिकाल: येन सः। निश्चित. भविष्यद्वृत्तान्त इति यावत् । कंसः देवकीभ्राता । देवकी अस्याः पतिं वसुदेवञ्च कारां बन्धनागारम् । अयोजयत् अगमयत् ॥ ३५॥ स इति । सः कसः कालात् अन्तकात् अतिबलः । अनेहसा कालेन सर्व- दैतेयसत्वानां अखिलदैत्यपराक्रमाणां समाहारः समुच्चयइव उदितः कालनेमिः खलु कालनेम्याख्यः प्राग्भगवता हतो महासुरएव कंसरूपेण निखिलासुरबल समाहारइवाविर्भूतइत्यर्थः अतोस्मिञ्चीदृशस्वसृबन्धनादिनृशंसतेति भावः ॥३६॥ एतस्मिन्निति एतस्मिन् अन्तरे अवसरे सागरमेखला समुदरशना देवी धरित्री मेरुमध्यं उपेयुषुः प्राप्तवतः प्रजापतिमुखान् चतुर्मुखप्रभृतीन देवान माहवक्ष्यमाणमुवाच। आहेत्युवाचार्थे अव्ययं कुगतिप्रादय इति प्रादिसमास:॥३०॥ विदितमिति ॥ हे देवाः विश्वरूपेण विश्वविग्रहेण विष्णुना महीयान् पर्वतादिभारेभ्योऽतिशयेन महान् भारः धर्मशीलेषु धर्मस्वभावेषु धार्मिकेषु निवे- शितइति यत् तत् भवतां विदितं युष्माभिर्जायते । विदितमित्यत्र 'मतिबुद्धिपूजा- ·PRON १४ यादवाभ्युदये अधर्मनिन्नरधुना धर्मसेतुविभेदकैः । असङ्खधैरद्भुतैस्तुः क्रम्ये राक्षसपर्वतैः ॥ ३९ अत आलोचितजगद्धितैस्सुरगणैः स्वयम् । न पतामि न भिद्ये च यथाहं क्रियतां तथा ॥ इति ते भूतधारिण्या निसृष्टार्था दिवौकसः। अविदुस्तत्प्रियस्यैव तद्धारहरणं क्षमम् ॥ पुरस्कृत्य जगद्धात्री मनसोऽपि पुरस्सराः । दुग्धोदधिशयं देवं दूरमेयाभितुष्टुवुः ॥ ४२ थेभ्यश्च' इति वर्तमाने कः । भवतामिति 'क्तस्यचवर्तमाने ' इति षष्ठी । यत्पदस्यो त्तरवाक्यगनत्वात्सर्ववाक्ये तत्पदाप्रयोगः । यत्तदित्यत्र तच्छब्दस्तु न यत्पदप्रति निर्देशरूपः किन्तु ' गोभिर्विश्ववेदैश्वसतीभिस्सत्यवादिभिः । दातृभिर्धर्मशलैश्च सप्तभिर्धार्यते मही' इत्यादिप्रसिद्धिपरामर्शी ॥३०॥ अधर्मेति ।। अधुना इदानीं अधर्मनिनैः अधर्माधीनैः तत्प्रेरितः। अत- एव धर्मसेतुविभेदकै धर्ममर्यादाभञ्जकै असङ्ख्यैः सङ्घयारहितैः निष्परिपन्थितया सङ्घयेन युद्धेन रहितैर्वा तुजैः शौर्येणोद्भूतैः अद्भुतैः आश्चर्यभूतैः राक्षसपर्वतैः । क्रम्ये । कर्मणि लडुत्तमपुरुषः ॥ ३९ ॥ अत इति ।। अतः अस्माद्धेतोः आलोचितजगद्धितैः चिन्तितलोक- हितः। सुरगणैः अहं यथा अतिभारात् न पतामि न च भिद्ये स्वयमेव भिन्ना च न भवामि । कर्मकर्तरि यक्प्रत्ययः । तथा क्रियतामिति प्रार्थनायां लोट् ॥ ४० ॥ इतीति ।। भूतधारिण्या धरिच्या इति उक्तप्रकारेण । निसृष्टार्थाः न्यस्तार्थाःनिवेदितप्रयोजनाः ते दिवौकसः देवाः तप्रियस्य तस्याः धरित्र्याः प्रियस्य नारायणस्यैव तद्धारहरण क्षमं शक्यं अविदुः अचिन्तयन् ॥ ११॥ पुरस्कृत्येति ॥ देवाः जगद्धात्रों भूमि पुरस्कृत्य मनसः मानसस्यापि पुरस्सराः ततोऽपि रंहखिनस्सन्तः दूरमेय क्षीराब्धेरुचरतटपर्यन्तं गरम दुग्धो -

·प्रथमः सर्गः
त्रिवेदीमध्यदीप्ताय त्रिधान्ने पञ्चहेतये ।
वरदाय नमस्तुभ्यं बाधान्तरहविर्भुजे ।
अनन्याधीनमहिमा स्वाधीनपरवैभवः ।
दयाधीनविहारस्त्वं प्रणतान् परिपाहि नः ।।
स भवान् गुणरत्नौधैर्दीप्यमानो दयांबुधिः ।
तनोति व्यूहनिवहैस्तरङ्गैरिव ताण्डवम् ॥
दधिशयं क्षीराब्धौ शयानं देवं पुरुषोत्तमम् । अभितुष्टुवुः अभितो नानाविधैः
स्तुवन्ति स्म ॥४२॥
त्रीति ।। त्रयाणां वेदानां समाहारस्त्रिवेदी तस्याः मध्ये दीप्ताय प्रति-
पाद्यतया प्रकाशमानाय । पञ्च हेतयः शङ्खचक्रगदाखङ्गशाङ्गरूपान्यायुधानि यस्य
तस्मै । वरदाय भक्तानामीप्सितप्रदाय । बाह्यहविः चरुपुरोडाशसानाय्यादि।
आन्तरं प्रपदनाख्ये यजने होमद्रव्यं जीवरूपं हविः तदुभय भुत इति तथोक्तः
एवं भूताय । त्रिधाम्ने त्रीणि धामानि दुग्धांबुधिरविमण्डलपरमपदरूपाणि
स्थानानि यस्य तस्मै पुरुषोत्तमाय । तुभ्यं नमः ॥ ३ ॥
अनन्यति ॥ अन्यस्मिन् अधोनः अन्याधीनः परतन्त्रः स न भव-
तीत्यनन्याधीनः महिमा यस्य सः । स्वस्मिन् अधीनं स्वाधीनं परेषां ब्रह्मादीनां
वैभवं यस्य सः। दयायां अधीनः विहारः रावणवधादिरूपो व्यापारो यस्य सः।
एवं भूतस्त्वम् । प्रणतान् नः अस्मान् परिपाहि परितोरक्ष ॥ ४४ ॥
स इति ।। गुणाः ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यादयएव रत्नानि तेषां ओषैः समूह
दीप्यमानः प्रकाशमानः दयांबुधिः कृपाश्रयः समुद्रइव विपुलाधारः समुद्ररूपो
भवान् त्वम् । व्यूहविभवैः व्यूहाः वासुदेवसङ्कर्षणप्रद्युम्नानिरुद्वाः विभवाः रघु-
नाथाद्यवताराः तैः तरङ्गैः ऊर्मिभिरिव ताण्डवं नर्तन तथा तथाभिनयनम् । समुद्र-
पक्षे उल्ललनम् । तनोति करोषि । भवच्छब्दप्रयोगेण प्रथमपुरुषः । अनेन
दयालोस्तव भक्तरक्षणायावतारादिपरिग्रहः स्वाभाविकइति इदानीमपि रक्षणा-
यावतरितव्यमिति व्यज्यते ॥१५॥

·यादवाभ्युदये
त्वदेकव्यञ्जितैरादौ त्वदन्येष्वनिदंपरैः ।
निगमैरनिगम्यं त्वां कः परिच्छेत्तुमर्हति ॥
अमितस्य महिम्नस्ते प्रयातुं पारमिच्छताम् ।
वितथा वेदपान्थानां यत्र सायंगृहा गतिः ॥
नम्यस्य नमतः क्षुद्रान् वरदस्य वरार्थिनः ।
पुत्रैः पितृमतः क्रीडा कथं ते केन वर्ण्यते ॥
त्वदिति ॥ आदौ महासर्गादौ एकेन व्यञ्जिताः आविष्कृताः एक
व्यञ्जिताः त्वया एकञ्जिताः त्वदेकव्यञ्जिताः तैः । महासर्गादौ भगवता पूर्व-
ल्पप्रवृत्तानुपूर्वीविशिष्टाः वेदास्तथैवाविष्कृता इति शास्त्रमर्यादा । त्वदन्ये
अनिदंपरैः इदं परं मुख्य प्रतिपाद्यत्वेन प्रधानं येषान्ते इदंपराः अतथाभूतैः त्वय-
तिरिक्त तात्पर्य पर्यवसानरहितैरित्यर्थः । निगमैः वैदैः अनिगम्यं अनिश्चयं त्वां
कः परिच्छेत्तुं निर्णेतु अर्हति । शक्नोति ॥ ६ ॥
निगमैरनिगम्यत्वमेव प्रपञ्चयति । अमितस्येति ॥ अमितस्य अपरि-
रिमस्य ते महिम्नः त्वद्वैभवस्य परं पारं तीरं प्रयातुं इच्छतां वेदाएव
पान्थाः नित्यपथिकास्तेषां यत्र सायगृहा यन्त्र सायंसमयस्तदेव गृहं यस्यां सा
गतिः वितथा व्यर्था यथा पुरुषाः पुरुषायुषेणाप्यप्राप्यं देशं प्राप्तुं प्रस्थिताः प्रति-
दिवसमासायं गच्छन्तोऽपि न तं देशं प्रामुवन्ति तथा अवाड्यानसगोचरं त्वन्महि-
मानं प्रतिपादयितुं प्रवृत्ताः वेदाः शब्दगोचरेण सर्वेण प्रकारेण प्रतिपादयन्तोऽपि
नकास्न्यन प्रतिपादयितुं प्रभवन्तीत्यर्थः ।। ३७ ॥
नम्यस्येति ॥ नम्यस्य सर्वलोकनमस्कर्तव्यस्य क्षुद्रान् अल्पानिन्द्रा-
दीनपि (उपेन्द्राधवतारैः) नमतः वरदस्य सर्वलोकवरप्रदायकस्य तथापि वरार्थि-
ब्रह्मादिषु नः पुनः काश्यपादिभिः पितृमतः ते तव क्रीडा कथं केन प्रकारेण प्रवृत्ता
केन वा पुरुषेण वर्ण्यते । अचिन्त्यस्तव क्रीडाप्रकारः अतएव तव वर्णने न कोपि
शक इत्यर्थः ॥ १८॥

·प्रथमः सर्गः नटवद्भूमिकाभेदैनाथ दीव्यन् पृथग्विधैः । पुंसामनन्यभावानां पुष्णासि रसमद्भुतम् ।। ब्रह्माविस्तम्बपर्यन्तविचित्राङ्कुरशालिनाम् । सलिलं कर्मकन्दानां क्रीडैव तव केवलम् ॥ निराधारनिजस्थेनो निरुपाधिकशेषिणः । निरपेक्षनियन्तुस्ते निस्समाभ्यधिका गुणाः ॥ नटवदिति ॥ हे नाथ नटवत् नटेन तुल्यः पृथग्विधैः भूमिकाभेदैः मत्स्य- कूर्माद्यवतारभेदैः 'तत्तद्वेषौ भूमिका स्यात्' इति वैजयन्ती। दीव्यन् क्रीडन् त्वं अनन्यभावानां अन्यो विषयत्वेन नास्ति यस्य सोऽनन्यः अनन्यो भावो येषान्तेषां एकान्तिनां पुंसाम् । अद्भुतं संसारे अननुभूतपूर्वत्वेनाश्चर्यभूतं रसं अपवर्गानन्द पुष्णासि अभिव्यञ्जयसि स्वदवताररहस्यानुचिन्तनपरान् अपवगंदानेन योजय. सीत्यर्थः । नटो यथा रामाद्यनुकारिवेषभेदैरनन्यहृदयानां सामाजिकानामद्भुताख्यं रसं पुष्णाति तद्वदिति ॥१९॥ ब्रह्मेति ॥ ब्रह्मा आदिः पूर्वः स्तम्वःतृणादिः पर्यन्तः उत्तरावधिः येषान्ते ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्ताः सर्वपि प्राणिनः तएव विचित्रांकुराः तच्छालिनां तद्धाजाम्। कर्माण्येव कन्दाः सस्यमूलानि तेषां। केवलं तव क्रीडैव सलिलं त्वत्क्रीडामात्र- रूपसलिलावसेकसह कृताएव कर्मकन्दा विचित्रप्रपञ्चरूपानडरान् जनय- न्तीत्यर्थः॥५०॥ निरिति ॥ निराधारः आधारनिरक्षेपःनिजः आत्मीयः स्थमा स्थैर्य यस्य तस्य । निरुपाधिकशेषिणः स्वभावादेव सकलजगत्प्रधानभूतस्य । निरपेक्षं सह- कार्यान्तरनिरपेक्षं यथातथा नियन्तुः जगन्नियामकस्य ते तव गुणाः निस्समान्य- धिकाः समास्यधिकरहिताः । लोके हि स्थिराणां भूधरादीनां स्थैर्यमाधारसापेक्ष भृत्यादीन् प्रति राज्ञां शेषित्वं भृतिदानाद्युपाधिप्रयुक्तं तेषामेव राज्यादिनियन्तृत्व- ममात्यादिसापेक्षम् । भगवतस्त्वनीदृशाः स्थैर्यादय इति भावः॥५॥ Yada-2 । ।

·यादवाभ्युदये अनाविलधियामन्तश्चिन्तामणिरिव स्फुरन् । दिशस्यभिमतं सर्वमतिरस्कार्यदीधितिः ॥ ५२ संसारमरकान्तारे परिश्रान्तस्य देहिनः । त्वद्भक्त्यमृतवाहिन्यामादिष्टमवगाहनम् ॥ ५३ दुरितोदन्वदावर्ते घूर्णमानस्य दुःख्यतः । समग्रगुणसम्पन्नः तारकस्त्वं प्लवो महान् ॥ अपरिच्छिद्यमानस्य देशकालादिभिस्तव । निदर्शनं त्वमेवैकस्त्वदन्यद्व्यतिरेकतः ।। ५५ अनाविलेति ॥ अतिरस्कार्यदीधिति तेजोन्तरनभिभवनीयप्रकाशः त्वं अनाविलधियां चिन्ताविरोधिव्यापारीः अकलुषधियां अन्तः हृदये स्फुरन् प्रकाशमानः निरन्तरचिन्ताविषयीकृतस्सन् । अभिमतं ईप्सितं सर्व दिशसि प्रयच्छसि चिन्तामणिरिव सोऽपि दिव्यरततया तेजोन्तरैरभिभवनीयप्रकाशः चिन्तितोमिमतमर्थन्ददाति ॥५२॥ संसारेति ।। संसार एव मह निर्जलप्रदेशः सुखरहितत्वेन नीरसस्वाद तस्य कान्तारं दुर्गमं तत्र परित्रान्तस्य गतागताभ्यां खिबस्य देहिनः शरीरिणः स्वद्भक्तिरेव अमृतवाहिनी सुधानदी तस्यां अवगाहनं आदिष्टं गतागतश्रमहरत्वेन उपदिष्टम् । भक्त्यात्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन । ज्ञातुं द्रष्टुञ्च तत्वेन प्रवेष्टुब्ब परन्तप ॥' इत्यादावित्यर्थः॥ ५३॥ दुरितेति ।। दुरितमेव उदम्वान् समुद्रः तस्य आवर्ते जलभ्रमे आवर्तइ- त्युपचारादुरितपरिपाकः तस्मिन् पूर्णमानस्य परिभ्राम्यतः दुःख्यतः क्लिश्यतः देहिनः शरणायतस्य इति भावः । समग्राः अपरिच्छिन्नाः गुणाः ज्ञानशक्तयादय- एवं गुणास्सूत्राणि तैस्सम्पन्नः समृद्धः त्वमेव महान् प्लकः उडुपं तारकस्तारयिता। पूर्वत्र भक्त मुख्युपायत्वमुक्कं इह तु प्रपत्तेरिति भेदः॥५४॥ अपरीति ॥देशकालादिभिः विभुवात् देशेन नित्यत्वाद कालेन सर्ग स्मकत्वात् वखना च अपरिच्छिद्यमानस्य तव वं एकएव निदर्शनं दृष्टान्तः

·प्रथमः सर्गः
५६
अकर्तुमखिलं कर्तुमन्यथाकर्तुमप्यलम् ।
सङ्कल्पसचिवः काले शक्तिलेशस्सतावकः ॥
यन्मूलमखिलं कार्य यदमूलमधीमहे ।
लक्ष्यं तदसि योगानां लक्ष्मीकौस्तुभलक्षणम् ॥
त्रिवर्गमपवर्ग वा प्रतिलब्धुं प्रयस्थताम् ।
प्रलयेष्वपि दीर्घायुः प्रतिभूस्त्वदनुग्रहः ॥
स्वदन्यत् व्यापित्वादिना प्रसिद्धं गगनादि व्यतिरेकतः निदर्शनमित्यनुषङ्ग गम-
मादिवद्देशपरिच्छिन्नो न भवतीत्यादिक्रमेण व्यतिरेकदृष्टान्तो भवतीत्यर्थः ॥ ५५॥
अकर्तुमिति ।। अखिलं प्रपञ्च काले तत्तदुचितसमये अक का
अन्यथाकमपि प्रलयेष्वकर्तुं सर्गादिषु तु मन्वन्तरभेदेषु पूर्वेन्द्रायधिकार
विनिवस्य इन्द्वान्तराणि स्थापनक्रमेणान्ययाकर्तुच सङ्कलरसचिकः वत्सङ्कल्प-
सहायः तावकशक्तिलेशः त्वदीयशक्तिलेशरूपः सकाल एव अलं पर्याप्तः स्वच्छक्ति-
लेशएव जगव्यापाराय पर्याप्तः तव परिपूर्णशक्तिः कथं लक्ष्यत इति भावः ॥५६॥
यादात ।। अखिलं वियदादि कार्य यन्मूलं यत्कारणकम् । यत् अमूलं
अकारणकं अधीमहे 'न चात्य कश्चिजनिता न चाधिपः' इत्याद्युपनिषत्सु विधि-
वत् पगमः तत् लक्ष्मीः कौस्तुभाख्यो मणिश्च लक्षणं चिह्न यस्य तथाभूतम् ।
योगानां दहरोपासनादिपरविद्यानां लक्ष्यं उद्देश परं ब्रह्मासि ॥५॥
त्रीति ॥ त्रयाणां धर्मार्थ सामानां वर्गस्तम् । अपवर्ग मोक्षं वा प्रति
लम्बू प्रातुं प्रयस्यतां प्रपतमानानां बानुग्रहः तव प्रसादः प्रलयेष्वपि दांघायुः
प्रतिसूः लग्नकः यथा वृद्धथाजीवाः प्रतिभुवं विश्वस्य वृद्धयर्थ धां प्रयुञ्जते तथा
सन्तः स्वप्रसादमेव कल्पान्तरेष्वपि फलप्रदं विश्वस्य त्रिवर्गापवर्गानि कर्माणि
अनुतिष्ठन्ति ॥ ५८॥

·यादवाभ्युदये यदेकमक्षरं ब्रह्म सर्वानायसमन्वितम् । वारकं सर्वजन्तूनां तत्त्वं तव च वाचकम् ॥ त्वदालम्बितहस्तानां भवादुन्मन्जतां सताम् । मजतः पापजातस्य नास्ति हस्तावलम्बनम् ।। अनन्यरक्षाव्रतिनं चातकव्रतचारिणः । भवन्तमवलम्बन्ते निरालम्बनभावनम् ।। ६० . . यदिति ॥ सर्वानायसमन्वितं सर्वेषु देवेषु आद्यन्तयोः समन्वितम्। ब्रह्मणः प्रणवं कुर्यादादावन्ते च सर्वदा' इति स्मृतेः। सर्वजन्तूनां तारकं भवा-- वतरणोपायभूतं यत् एक अक्षरं ब्रह्म एकाक्षररूपं शब्दब्रह्म ओमित्येकाक्षरं ब्रोति प्रसिद्धम् । तत् त्वं तव वाचकं अभिधानञ्च । ओमिति ब्रह्म । 'मोन्तत्स- दिति निर्देशो ब्रह्मणविविधः स्मृतः । इत्यादिषु प्रणवरूपतया प्रणववाच्यतया च वर्णितं परब्रह्म त्वमेवेत्यर्थः॥ ५९॥ त्वदिति ।। त्वया आलम्बितहस्तानां उद्धरणाय गृहीतहस्तानाम् । अत. एव भवात् संसारकूपात उन्मज्जतां सतां ब्रह्मविदां 'अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद सन्त- मेनन्ततो विदुः' इति श्रुतेः । मज्जतः पापजातस्य पापसमूहस्य हस्तावलम्बन नाति अतएव सहोन्मजनं नास्त्रीत्यर्थः॥६॥ अनन्येति ॥ अनन्याः एकान्तिनः तेषां रक्षैव व्रतं तदस्यास्तीति अनन्यरक्षाव्रती तम् । भवन्तं चातकाः जलधरैकान्तिनशकुन्ताः तेषां व्रतं एका.. न्तित्वं चरितुं शीलमेषामिति तथोका खदेकनियताः । निरालम्बना भक्तियोगा- धुपायान्तरालम्बनरहिता भावना मनोव्यापारो यस्मिन्कर्मणि तद्यथा तथा उपा- पान्तनिराशमितियावत् । अवलम्बन्ते प्रपद्यन्ते ॥ उपायान्तरनैराश्यरूपस्या- किनिन्यस्य प्रपदनाधिकारिविशेषणत्वानिरालम्बनमावनमित्युक्तम् ।। ६१ ॥

·प्रथमः सर्गः अनिदम्पूर्वनिद्राणामनस्तमयभानुमान् । आपादयसि पुंसां त्वमपुनस्वापजागरम् ॥ त्वदेकशरणानां त्वं शरणागतजीवनः । विपदन्नः क्षिप क्षिप्रं तमिस्रामिव भास्करः ।। सति सूर्ये समुद्यन्तः प्रतिसूर्या इवासुराः । जगदाधाय जायन्ते जहि तान्खेन तेजसा । स दैत्यहत्यामिच्छद्भिस्सुरैरेवमभिष्टुतः । अनन्यदृश्यस्सहसा दयया दर्शनं ददौ ॥ ६५ अनिदमिति ॥ अनिदंपूर्वी अनादिकालप्रवृत्ता निद्रा संमृतिर्येषा न्तेषां पुंसां अनस्तमयभानुमान् अस्तमयरहितसूर्यः वं अपुनस्वापजागरं पुनरा वृत्तिरहित अपवर्ग आपादयसि । यथोद्यन् भास्वानिद्वितान् प्रबोधयति । एवं स्वं हृदये स्फुरन् संसारिणो मोचयसीत्यर्थः ॥ २॥ त्वदेकेति ॥ शरणागतान जीवयतीति शरणागतजीवनः त्राता त्वम् । एकः शरणं रक्षिता येषान्तेषां नः अस्माकं विपदं तमिस्रां अन्धकारं भास्काइव क्षिप्रं शीघ्र क्षिर ॥३॥ सतीति ।। सूर्य सति विद्यमाने समुद्यन्तः प्रतिसूर्या इव असुराः कंसादिरूपिणः जगतां बाधाय उपद्रवाय जायन्ते सम्पद्यन्ते प्रतिसूर्या अप्यौ पातिकत्वादुपद्रवकरा भवन्ति स्वेन तेजसा प्रभावेण सूर्यपक्ष ज्योतिषा तान जहि संहर ॥६॥ स इति ॥ दैत्यहत्यां असुराणां हननं इच्छद्भिः सुरैः एवमुक्तप्रकारेण अभिष्टुतः अनन्याना एकान्तिनां दृश्यः स पुरुषोत्तमः सहसा अतर्कितं दयया दर्शनं ददौ । तेषां पुरस्तादाविर्भूत इत्यर्थः ॥ ६५ ।। - ।

·६७
२२
यादवाभ्युदये
ततस्तं ददृशुर्देवाश्शेषपर्यङ्कमास्थितम् ।
अधिरूढशरन्मेघमन्याहशमिवाम्बुदम् ।।
पल्या सह निषेदुष्या पद्मलक्षणलक्ष्यया ।
खेच्छयैव शरीरिण्या सूचितैश्वर्यसम्पदम् ।।
सुकुमारसुखस्पर्शसुगन्धिभिरलङ्कृतम् ।
खविग्रहगुणारामप्रसूनैरिव भूषणैः ।।
आरजितजगन्नेत्रैरन्योन्यपरिकर्मितः ।
अङ्गैरमितसौन्दर्यैरनुकल्पितभूषणम् ॥
ततइति ॥ ततः तदाविर्भावानन्तरं देवाः ब्रह्मादयः शेषएव पर्यको
मजःतमास्थित अधिरूढं (तिष्ठतेहपसर्गभेदादर्थभेदात्सर्मता) अतएव अधिरूढ-
शरन्मेघ अन्याश विलक्षणं लोकोत्तरं अम्बुद अम्बुवाहमिव स्थितं तं ददृशुः॥६६॥
पन्येति ॥ सह निषेदुष्या शेषपर्य के स्वेन साकं निषण्णया पद्ममेव
लक्षण चिहं तेन लक्ष्यया दृश्यया पद्महस्तया स्वेच्छयैव कर्मवश्यतां विना स्वेच्छा.
मात्रेण शरीरिण्या परल्या श्रीमहालक्ष्म्या सूचिता ऐश्वर्यसम्पत् परभावरूपैश्वर्य-
प्रकर्षः यस्य तम् । इतआरम्य श्लोकसप्तकस्य दशुरिति पूर्वेण सम्बन्धः। 'हीश्च
ते लक्ष्मीश्च पल्या' विति परं ब्रह्माधिकृत्यश्रवणात् लक्ष्मीपतित्वं परभावलिङ्ग-
मिति भावः।। ६७ ॥
सुकुमारेति ॥ सुकुमाराणि कोमलानि सुखः सुखकरः स्पर्शः येषा-
मिति सुखस्पर्शानि तत्तत्कालसुखदायिस्पर्शविशेषयुक्तानि शोमनो गन्धो येषा
मिति सुगन्धीनि । स्वविग्रहः स्वशरीरमेव गुणानां (आश्रयः) आरामः उपवन
तस्य प्रसनः पुष्पैरिव स्थितैः भूषणैः दिव्याभरणैरलंकृतम् ॥ ६८ ॥
आरञ्जितेति ॥ आरक्षितजगन्नेनैः अनुरतीकृतलोकलोचनैः अन्योन्य
परिकामतः परस्परेण सातप्रसाधनः अमितसौन्दर्यैः अपरिमिताभिरूपयैः अझै
अनुकल्पितमूषणं मुख्यकल्पीकृताभरणं आभरणेश्योप्यङ्गानामेव परस्परमति-
शयितीमावहत्वादिति भावः ॥ ६९॥

·प्रथमः सर्गः २३ उत्तेजितजयोत्साहमायुधैरनघोद्यमैः । शौर्यविक्रमशक्त्यायैः सहजैः स्वगुणैरिव ।। स्वकान्तिजलधेरन्तस्सिद्धसंहननं स्वतः । महिन्ना जातवैचित्र्यं महानीलमिवोदितम् ॥ श्रुतिरूपेण वाहेन शेषकङ्कणशोभिना । स्वाङ्गिसौरभदिग्धेन दत्तसङ्गामदोहलम् स्ववेत्रस्पन्दनिष्पन्दनेतव्येन निवेदितम् । भक्तिनम्रण सेनान्या प्रतिशृण्वन्तमिङ्गितः ॥ ३ उत्तेजितेति ॥ अनघोद्यमैः अवितथोद्योगैः शौर्य बलं विक्रमः शौर्यस्य विषयेषु प्रयोगः शक्तिस्सामर्थं तदाद्यैः तत्प्रभृतिभिः सहजैः स्वभावसिद्धैः स्वगुणैः आत्मीयगुणैरिव स्थितैः आयुधैः सुदर्शनादिभिः उत्तेजितजयोत्साहं आयुधदर्शनात् उत्कटीभूतासुरजयोद्योगमित्यर्थः ॥७॥ खेति ॥ स्खकान्तिरेव जलधिः तस्य अन्तः मध्ये स्वतःसिद्धसंहननं स्वतएव कर्माद्यनधीनतया सम्पन्नवपुष महिना माहात्म्येन कस्यचिनिर्माण विना स्वतएव जातवैचित्र्य सम्पन्नाकारवैचित्र्यं । निर्माणे तादृशाभिरूप्यं न सम्भव- तीति भावः । उदितं उद्भूतं महानीलं इन्द्रनीलमणिविशेषमिव स्थितम् । सोऽपि जलमध्ये सिञ्चतीति भावः। सिंहलस्याकरे जाता महानीला इति स्मृताः। इति रत्नशास्त्रम् ॥१॥ श्रुतीति ॥ शेषरूपेण कङ्कणेन शोभत इति शेषकङ्कणशोभीतेन स्वाङ्गि. सौरभदिग्धेन वहनकालसंक्रान्तभगवञ्चरणामोदरूषितेन श्रुतिरूपेण वेदरूपेण चाहेन सुपर्णेन 'सुपर्णोसि गरुत्मान् निवृत्तशिरः' इत्यादिना तस्य वेदमयत्वश्रुतेः । दत्तसङ्ग्रामदोहलं दत्तयुद्धाभिलाषं गरुडदर्शनादेव सज्ञातदैत्ययुद्धाभिलाषमित्यर्थः । खेति। स्ववेत्रस्य करतस्य स्पन्देन चलनेन निष्पन्दा निश्चला नेतन्या देवसमीपप्रापणीया यस्य तेन । देवाय तत्सत्कार्यनिवेदयितुं तत्समीपनीयमानान्

·यादवाभ्युदये
अनपायं तमादित्यमक्षयं तारकाधिपम् ।
अपारममृताम्भोधिममन्यन्त दिवौकसः ॥
अभयोदारहस्तानमनघस्वागतस्सितम् ।
अवेक्ष्य विबुधा देवमलभन्त दृशोः फलम् ।।
तस्मै विज्ञापयामासुर्विदितार्थाय नाकिनः ।
निहताशेषदत्याय निदानं स्वागतेः पुनः ।।
अहमहमिकया पर्यापततः तद्वारणायाज्ञासामर्थ्यात् स्ववेत्रचलनमात्रेण निश्चली
कुर्वतेत्यर्थः । नम्रण मक्तया प्रहेण सेनान्या विष्वक्सेनेन निवेदितं विज्ञापितं
प्रयोजनं इङ्गितैः भ्रूसंज्ञादिभिः प्रतिकृण्वन्तं दास्यामीति प्रतिजानन्तम् ॥३॥
अनपायमिति ।। दिवैकस तं भगवन्तं अनपायं आदित्यं अस्तमय.
रहितं सूर्य अक्षयन्तारकाधिपं क्षयरहितञ्चन्द्र अपारं अमृतांभोधिं पाररहितं
सुधासमुद्रच अमन्यन्त । देवस्थातिशयिततेजःप्रसाद आभिरूप्येण परमानन्द-
रूपतया च आस्वादनीयताञ्च पश्यन्तो नियोदितत्वनित्यकरूपत्वापरिच्छिन्दत्वा-
निचादियादिवलक्ष्याणि विमृशन्तत्रिदशाः अस्तमयरहितोयं कश्चिदन्यादृशादित्य
इत्यादिक्रमेस मेनिर इत्यर्थः॥४॥
अमयेति ।। विबुधा देवाः अभयेन अभयमुद्रया उदारं ख्यातं हस्तानं
यस्य । अनवं अधविरोधि दर्शनमात्रेण सकलदुःखापहारि स्वागतस्मितं कुशल-
प्रश्नरूपमन्दस्मितं यस्य । तं देवं अवेक्ष्य दृशोः फलमलभन्त । बहुष्वपि नयनेषु
शोरिति द्विवचनात्यभिप्रायम् ॥५॥
तस्मा इति । नाकिनः देवाः निहताशेषदैत्याय निहतकालनेमिप्रमुखा-
खिळदैत्याय विदितार्थाय निहता दैत्याः भूमावुत्पन्ना बाधन्ते पुनस्तदर्थमागता इति
स्वतएच विदितस्वागमनप्रयोजनाय तस्मै पुरुषोत्तमाय स्वायतै स्वागमनस्य
निदाचं मूलं विज्ञापयामासुः॥६॥

·प्रथमः सर्गः
८०
तइमे क्षत्रिया भूत्वा क्षोमयन्ति क्षमामिमाम् ।
तव तेजसि यै थ दनुजैश्शलभायितम् ॥
चतुर्णा पुरुषार्थानां प्रसवो यत्समाश्रयात् ।
हव्यकव्यप्रसूरेषा दीयते दैत्यभारतः ॥
जाता निखिलवेदानामुत्तमाङ्गोपधानतः ।
त्वत्पादकमलादेषा त्वदेकाधीनधारणा ॥
यदि न त्वरते नाथ भारव्यपनये भवान् ।
प्लावयिष्यन्त्युदन्वन्तः पृथिवीं पृथुवीचयः ॥
त इति ॥ हे नाथ तव तेजसि तेजःप्रताप एव तेजः अग्निखसिन् ।यैर्द-
नुजैः शलभायितं शलभवदाचरितं तइमे क्षत्रियाभूस्खा इमां क्षमा पृथिवीं क्षोम-
थन्ति॥७॥
चतुर्णामिति ॥ चतुर्णा धर्मादीनां पुरुषार्थानां यत्समाश्रयात् यस्याः
भूमेः समाश्रयात् प्रसवः उत्पत्तिः । एषा हव्यं देवार्थमन्नं कव्यं पित्रर्थ प्रसूत
इति हव्यकव्यप्रसूः सौषधोनां दोग्ध्री भूमिः दैत्यानां भारतः भारेण दोर्यते
विदीर्णा भवति । दिवादेराकृतिगणत्वात् श्यन् । सर्वथा सर्वपुरुषार्थोपयोगिनीय-
मवश्य रक्षणीयेति भावः ॥८॥
त्वत्पादोत्पन्नत्वात् स्वयैव रक्षणीयेत्याह। जातेति ।। निखिलवेदानां
उत्तमाङ्गानां शिरसां उपनिषदां उपधानतः प्रतिपाद्यत्वेन समाश्रयणीयतया
उपधानभूतात् त्वत्पादकमलात् त्वत्पादपद्मात् एषा भूदेवी बदेकाधीनधारणा
खदेकायत्तभरणकृत्या.॥७९॥
यदीति ॥ हे नाथ भवान् भारव्यपनये भूभारावतरणे यदि न स्वरते
यदि विलम्बते तदा पृथुवीचयः महातरङ्गाः उदन्वन्तः सागराः पृथिवी प्लाव-
यिष्यन्ति सेचयिष्यन्ति भारेण भुवि मध्ये नमितायां निम्नप्रवणजला जलनिधय
ताम्मज्जयिष्यन्तीत्यर्थः॥८॥

·८२. यादवाभ्युदये करुणाधीनचित्तेन कर्णधारवती त्वया। मावसीदतु पृथ्वीयं महती नौरिवाम्भसि ॥ रशनारतरूपेण पयोधिरशना त्वया । प्रशान्तदनुजक्लेशा परिष्करणमर्हति ॥ कंसप्रभृतिभिस्सेयं शल्यैरिव समुद्धृतैः । चिरं भवतु ते पृथ्वी शेषमूर्तेशिखण्डकः ॥ ८३ प्रबोधसुभगैः स्मेरैः प्रसन्नश्शीतलैश्च नः । कटाक्षैः प्लावय क्षिप्रं कृपैकोदन्वदुर्मिभिः ॥ ८४ करुणेति ॥ करुणाधीनचित्तेन दयापरतन्त्रहृदयेन त्वया कर्णधारवती नाविकवती इयं पृथ्वी महती नौरिव अम्भसि समुद्रोदके मावसीदतु अवसन्ना भाभूत भाडिल्लुडित्यत्र गृहीतमाङोन्यः केवलोयम्माशब्दः प्रतिषेधार्थ इति लोड- पपत्तिः। त्वयि कर्णधारकल्पेजाग्रति नावइव भूमेरम्भस्यवसादोनयुक्तइत्यर्थः ॥८॥ रशनेति ॥ पयोधिरशना समुद्रमेखला पृथिवी रशनारनरूपेण समुद्र शायित्वेन पृथ्वीमेखलायाः रनतुल्येन त्वया प्रशान्तदनुजक्केशा सती परिष्करणं प्रसाधनं अर्हति । क्लेशमनुभवन्त्या किं परिष्करणेनेति दैत्योपसंहारेण क्लेशमप- नीयपरिष्करणीयेति भावः ॥८॥ कसेति ।। सा तथा क्लेशमनुभवन्ती इयं सन्निहिता पृथ्वी शल्यैः अन्तः प्रविष्टेक्शररिव समुद्धृतैः कंसप्रभृतिभिः चिरं ते तव शेषास्मिकायाः मूर्तेः शिख- ण्डकः काकपक्षः भवतु दैत्योपसंहारेण लाधवं प्राप्ता भूमिः शेषस्य शिखण्डकवासु- वहा भवत्वित्यर्थः॥८॥ प्रबोधेति ॥ प्रबोधेन योगनिद्रापगमेन सुभगैः कान्तः प्रसन्ः भूवि. खासमन्दस्मितानुगतैः "तलासनं भवेत्सभ्रविलासं विस्मितञ्च यत्" इति ॥ स्मरैः हर्षविकासिभिः भवजनतापहरवेनोपचारातू शीतलैश्च कृपैव एको मुख्या

·प्रथमः सर्ग:
२७
त्वयि न्यस्तभराणान्नस्त्वमेतां क्षन्तुमर्हसि ।
विदिताशेषवेद्यस्य विज्ञापनविडम्बनाम् ।।
इत्थं वदति देवानां समाजे वेधसा सह ।
ववन्दे पृथिवी देवं विनतत्राणदीक्षितम् ।।
८६
तनुमध्या विशालाक्षी तन्वी पीनपयोधरा।
मायेव महती तस्य वनितारनरूपिणी ॥
आबद्धमण्डलै ऑरलकामोदमोहितः ।
अयत्नलब्धां बिभ्राणा मायूरच्छत्रसम्पदम् ॥
८८
उदन्वान् समुद्रः तस्योर्मिभिः तर. कटा
तस्योमिभिः तर कटाक्षः अपाङ्गदर्शनैः नः अस्मान् क्षिप्रं प्लावय
सेचय ८४॥
त्वयीति ॥ त्वयि न्यस्तभराणां भरन्यासं शरणागति अनुष्ठितवतां नः
अस्माकं विदिताशेषवेधस्य तवेति शेषः । एतां विज्ञापनमेव विडम्बना अनुचित-
कृत्यम् त्वं क्षन्तुमर्हसि ॥८५॥
इत्थमिति ॥ देवानां समाजे समूहे वेधसा ब्रह्मणा सह इत्थं वदति
सति पृथिवी विनतन्त्राणे प्रणतरक्षणे दीक्षितं कृतव्रतं देवं ववन्दे ॥ ८६ ॥
तन्विति ॥ तन्वी तन्वङ्गी तनुमच्या मध्यभागे ततोऽपि तनीयसी
विशालाक्षी दीर्घलोचना पीनपयोधरा पीवरतनी वनितारनं वनितोत्तमा तद्रूप-
मस्याअस्तीति तथोक्ता । तस्य भगवतः महती मायेव स्थिता । अतिमोहनरूपेण
भूर्ता विष्णोर्महामायेत्युत्प्रेक्षणीया। ववन्दे इति पूर्वेण सम्बन्धः ॥ ८ ॥
आबद्धेति ॥ अलकानां कुटिलकेशानां आमोदेन सौरभेण मोहितैः
परवशीकृतैः अतएव आबद्धमण्डलैः उपरि मण्डलमाबध भ्रमद्भिः भृङ्गः अयत्वेन
लब्धां मयूरच्छन्नसम्पदं मयूरपत्रकृतातपत्रशोभा बिभ्राणा धारयन्ती 'शोभा-
थेऽपि प्रयुज्यन्ते लक्ष्मी श्रीकान्तिसम्पदः' इति हलायुधः ॥ ८॥

·यादवाभ्युदये प्रियसन्दर्शनानन्दजनितेरश्रुबिन्दुभिः । न्यस्तमौक्तिकनैपथ्यैः परिष्कृतपयोधरा ॥ प्रस्फुरन्तं प्रियस्यैव परिरम्भाभिलाषिणम् । दक्षिणादितरं बाहुं दक्षिणा बह्वमन्यत ॥ विपदश्च जगादेषा विपञ्चीमधुरखना। विलक्षस्मितसम्भिन्नमौक्तिकाधरविद्रुमा ॥ अथ तान् भव्यया वाचा भगवान् प्रत्यभाषत । प्रतिश्रुत्प्राप्तनिहांदपाञ्चजन्याभिनन्द्यया ॥ ९२ प्रियेति ॥ प्रियस्य सन्दर्शनात् यः आनन्दः तेन जनितः न्यस्तमौक्तिक- नैपथ्यैः निवेशितमौकिकामरणैः अश्रुबिन्दुभिः परिष्कृतपयोधरा अलंकृतकुच- तय । आनन्दबाष्पबिन्दव एव कुचतटगतमुक्तानैपथ्यत्वेनाध्यवसिताः ॥ ८९॥ प्रस्फुरन्तमिति ।। दक्षिणा प्रवीणा शुभाशुमनिमित्तज्ञा प्रकर्षण स्फुरन्तं अतएव प्रियस्य परिरम्भाभिलाषिणं आलिङ्गनमभीक्ष्णमभिलषन्तमिव स्थित (अत्यन्ताभिलाषेश स्वरमाणो हि भ्रमति नैकत्रावतिष्टते) दक्षिणात् इतरं वामं बाहुँ बहु यथा तथा अमन्यत । 'वामभागश्च नारीणां श्रेष्ठः पुंसान्तु दक्षिणः। दाने देवादिपूजायां स्पन्देऽलङ्करणेऽपि च ॥' इति स्मृतेः शुमसूचकतया प्राश स्त्यात् बहुमेने ॥ ९०॥ विपदमिति ॥ विपञ्ची वीणेव मधुरस्वना हृद्यस्वरा एषा पृथ्वी विल- क्षमितं विस्मयान्वितसितं लजान्वितसितं वा तेन सस्मिन्नमौक्तिकः संयुक्त मौक्तिक अधरएव विद्रुमः प्रवालः यस्यास्तथाभूता सती विपदं जगाद च ॥ ९ ॥ अथेति ॥ अथ धरणीवचनानन्तरं भगवान् भव्यया कल्याण्या प्रति- शुद्ध प्रतिश्रुतिः प्रतिध्वनिः तया प्राप्तनि दस्य लब्धघोषस्य पाञ्चजन्यस्य भग- वच्छइस अमिनन्धया प्रतिध्वनिमता पाञ्चजन्येनाभिनन्यमानयेव स्थितया "चाचा तान् देवान् प्रत्यभाषत । ९२॥

·प्रथमः सर्गः २९. माभैषुरसुरानीकात् भवन्तो मदुपाश्रयाः । मदाज्ञामनवज्ञातुः परिभूत्या न भूयते ॥ ९३ अवतार्य भुवो भारमवतारो ममामराः। अनादिनिधनं धर्ममक्षतं स्थापयिष्यति ।। ९४ यावदिष्टभुजो यावदधिकारमवस्थिताः । परिपालयत स्वानि पदानि विगतापदः ।। ९५. दमनाहनुजेन्द्राणां द्रक्ष्यथ त्रिदशाधिपाः । भूयोऽपि लघुतां प्राप्तां भुवमुल्लाषितामिव ।। माभैषुरिति ॥ अहमुपाश्रयः शरणं येषान्ते मदुपाश्रयाः भवन्तः असु रानीकात् दैत्यसैन्यात् माभैषुः भोति मागमन् मदाज्ञां अनवज्ञातुः मदाज्ञानति- लकनशीलस्य परिभूत्या परिभवेन न भूयते । भावे लट् । मदज्ञामनुवर्तमानानां न कुतोऽपि परिभवो भवतीत्यर्थः ॥ ५३॥ अवतार्येति ॥ हे अमराः मम अवतारः भुवो भारं दैत्यभारं अवतार्य निस्तार्य अनादिनिधनं आधन्तरहितं अनन्तकालप्रवाहेण एकरूपेण प्रवृत्तं धर्म बक्षतं हानिरहित स्थापयिण्यति ॥ ९४ ॥ यावदिति ।। विगतापदः मदवतारेण दैत्यानामुपसंहारे सति अपहता.. पदः यावदिष्टभुजः यावदिष्टं भुजानाः यावन्तीष्टानि यागादीनि तावन्ति भुजा-- नाइत्यर्थः । यावदधिकारं अवस्थिताश्च सन्तः खानि पदानि स्थानानि परि- । पालयत॥ ९५॥ दमनादिति ॥ हे त्रिदशाधिपाः सुरश्रेष्ठाः दनुजेन्द्राणां असुरप्रधा-- नानां दमनात् प्रमथनात् भूयोऽपि यथापूर्व लघुतां प्राप्तां भुवं उल्लाधितां व्याधि- मुक्तीकृतामिव द्रक्ष्यथ बिलोकयिष्यथ ॥ ९६ ।।

·९८
यादवाभ्युदये
दैतेयमृगसङ्घाते मृगयारसभागिभिः।
भवद्भिरपि मेदिन्या भवितव्यं नराधिपः ।।
इति ताननघादेशः समादिश्य जनार्दनः ।
अवधीरितदुग्धाब्धिर्मधुरायां मनो दधे ॥
आश्वास्य वागमृतवृष्टिभिरादितेयान्
दैतेयभारनमितां पृथिवीं च देवीम् ।
प्रादुर्बुभूषुरनधो वसुदेवपल्या
पद्मापतिः प्रणिदधे समयं दयायाः ॥
दैतेयेति ॥ मेदिन्यां भवद्भिरपि दैतेयाः असुराएव मृगाः तेषां सङ्घाते
समूहे संहारे वा मृगया आखेटकः तस्यां रसमागिभिः कौतुकयुक्तैः नराधि भवि-
तव्यम् । भवन्तोऽपि केषाञ्चिद्दष्टानां वधार्थ क्षत्रियकुलेष्ववतरंस्वित्यर्थः ॥ ९७ ॥
इतीति ॥ अनघादेशः अप्रतिहतनियोगः जनार्दनः विष्णुः इति उक्त
प्रकारेण तान् विबुधान् समादिश्य आज्ञाप्य अवधीरितदुग्धाब्धिः अवमतित-
क्षीरांबुधिस्सन् मधुरायां मधुरानगरे मनः दधे । दुग्धाब्धि विहाय मधुरायामव:
तरितव्यमित्यैच्छदियर्थः॥९८॥
अन्न 'सर्वन्नभिनसर्गान्तः इति लक्षणानुरोधेन सर्गावसाने वृत्तान्तरमाह।
आश्वास्येति ॥ अनधः निरवद्यः तत्तत्कर्मानुरोधितया वैषम्य घृण्यदोषरहितः
पचापतिः श्रीपतिः वागेव अमृतं तस्य वृष्टिभिः आदितेयान् देवान् दैतेयानां
वसुराणां भारेण नमितां पृथिवीं देवीञ्च आश्वास्य वसुदेवस्य पन्या देवक्यां,
प्रादुर्दुभूषः प्रादुर्भवितुमिच्छुस्सन् दयायाः समयं अंबसरं प्रणिदधे दन्यौ। असुर-
पीडिवानां प्राणिनां देवकीवसुदेवयोश्च दयनीयतया तत्तत्कर्मानुसारेण समय
प्रतीक्षितवानित्यर्थः । वसन्ततिलकावृत्तम् ॥ १९ ॥

·प्रथमः सर्गः साधूनां खपदसरोजषट्पदानां धर्मस्य स्थितिमनघां विधातुकामः । यद्गर्भ जगदखिलं स एव गों देवक्यास्समजनि देवदेववन्धः॥ इति कविताकिसिंहस्य सर्वतन्त्र स्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्करनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु यादवाभ्युदये महाकाव्ये प्रथमः सर्गः॥ साधूनामिति ॥ अखिलं जगत् यद्गर्भ यस्य कुक्षिस्थम् 'कुक्षौकुक्षि- स्थितेगमः' इति वैजयन्ती । देवानामपि देवाः ब्रह्मादयः तेषामपि वन्धः सएवं वासुदेवः स्वस्य पदमेव सरोज पनं तस्य षट्पदानां भ्रमराणां साधूनां धर्मस्थ स्थिति मर्यादा अनघां निर्दोषां विधातुकामः कर्तुकामस्सन् देवक्याः गर्भः समजनि सञ्जातः । प्रहर्षिणीवृत्तम् ॥ १० ॥ इतीति ॥ इतिशब्दस्समाप्तिवाची प्रथमस्सर्ग इत्येतदन्वयी कवयः काव्यकृतः तण दीव्यन्तीति तार्किकाः वादिनः तेषां सिंहस्य परिपन्थिभूतानां तेषां सिंहवद्भयङ्करस्य सर्वेषु तन्त्रेषु सिद्धान्तेषु न्यायवैशेषिकपूर्वोत्तरमीमासा- साङ्घययोगशैववैष्णवादिषु स्वतन्त्रस्य स्वेच्छया कञ्चिदर्थ स्थापयितुं पयितुं वा शकस्य वेदान्ताचार्यस्य वेदान्तरहस्यार्थोपदेष्टुः श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य कृतिषु प्रबन्धेषुः तस्कृतप्रबन्धानां मध्यइत्यर्थः । यादवाभ्युदये यादवस्य श्रीकृष्णस्य अभ्युदयं अधिर कृत्य कृतेसगैरनतिविस्तीर्णैः श्राव्यवृत्तसुगन्धिभिः । 'सर्वत्रभित्रसापे लोकरञ्जन' मियुक्तमहाकाव्यलक्षणयुक्त प्रबन्धे इति प्रथमस्सर्गः ॥ इति श्रीमद्भारद्वाजकुलजलधिकौस्तुभ श्रीविश्वजिद्याजि श्रोरङ्गराजावरीन्द्र सूनु- श्रीमदप्पण्यदीक्षित विरचित यादवाभ्युदयव्याख्यानसङ्ग्रहे प्रथमस्सर्गः॥

·॥ द्वितीयः सर्गः ॥ अथागमानामनघेन भूना धर्मस्य पूर्णेन धनागमेन । दिवौकसां दर्शयता विभूतिं देवी बभौ दौहृदलक्षणेन ॥ १ शृङ्गारवीराद्भुतचित्ररूपं गर्भे त्रिलोकैकनिधिं वहन्त्याः । परावरक्रीडितकर्बुराणि द्वेधाभवन्दौहृदलक्षणानि ॥ ૨ अशेषवेदैरधिगम्यभून्ना सिद्धेन सिद्धैश्च निषेवितेन । अमानुषी नूनमभूदयत्नात् कृष्णेन केनापि रसायनेन ॥ ३ अथेति ॥ अथ भगवतो गर्भप्रवेशानन्तरं देवी राज्ञी आगमानावेदानां अनधेन रम्येण 'अनघो निर्मलापापरम्येषु च निरामयः' इति रत्नमाला । भूना बहुत्वेन प्रत्येन वेदप्रचारविरोधिदैत्यादिसहरणार्थभगवदाविर्भावनिदानतया प्रत्यहेतुत्वात् धर्मस्य पूर्णेन धनागमेन धनलाभेन धर्मस्य समृद्धिहेतुतया परि पूर्णधनलामसादृश्यात दिवौकसां देवानां विभूति ऐश्वर्य दर्शयता तेषामैश्वर्यप्राप्ती हेतुतया तत्प्रदर्शयितुसादृश्यात् दौहदलक्षणेन गर्भचिन बभौ प्रचकाशे। अवै. कस्यैव दौडदलक्षणस्य भूमादिरूपेण रूपणान्मालारूपकालङ्कारः । इन्द्रवज्रोपेन्द्र क्नामेलनायता उपजातिवृत्तमस्मिन्सगें॥१॥ शृङ्गारेति ॥ शृङ्गारवीराद्भुतैः रसविशेषैः चितरूपं नानारूपं त्रिलो कैकनिधि त्रयाणां लोकानामेकास्पदभूतं भगवन्तं वहन्त्याः परावरक्रीडितेति बंधा- स्तस्थः प्रत्येकं सम्बद्धयते । तथा च गर्ने त्रिलोकैकनिधिमिति तन्मयताच्याशया परत्वपिशुनानि क्रीडितानि परक्रीडितानि शृङ्गारादिप्रचुरमिति तद्धर्मसङ्कान्त्या लोकवदवरत्वपिशुनानि अवरक्रीडितानि द्विविधान्यपि 'लिलेख विश्वानि जग- म्वमिजे त्यादिभिः श्लोकैरो वर्णयिष्यति । तैः कबुराणि चित्राणि दौहदलक्षणानि मर्मविद्यानि वेषा परावररूपतया द्विप्रकाराणि अभवन् प्रादुर्भूतानीत्यर्थः ॥२॥ अशेषेति ॥ अशेषवेदैः अधिगम्यभूना सकलवेदप्रतिपाद्यमहिन्ना सिद्धन नित्येन रसायनपक्षे प्रसिद्धेन सिद्धैः देवयोनिविशेषैः निषेवितेन पूजितेनः ·द्वितीयः सर्गः शतहदाबन्धुरया स्वकान्त्या सञ्चारिजांबूनदबिम्बकल्पा । त्रय्यन्तसिद्धेन रसायनेन कालेन भेजे कलधौतलक्ष्मीम् ॥ मयूरपिञ्छद्युतिभिर्मयूखैस्तत्कान्तिरन्तर्वसतनिधान्नः । श्यामा बहिर्मूलसिता बभासे मङ्गल्यरत्नाङ्गुरपालिकेव ॥ काले बभासे वसुदेवपत्न्याः कर्पूरलिप्तव कपोलशोभा। शशिप्रभा सप्तमगर्भकान्तिश्च्युतावशिष्ठेव शनैरुदीर्णा ॥ ६ अन्यत्र कायसिद्धियुक्कैः प्राक् तदर्थ स्वीकृतेन कृष्णेनैव केनापि अचिन्यप्रभावेण रसायनेन औषधविशेषेण 'रसायन विहङ्गेऽपि जराव्याधिहरोषध' इति विश्वः । अयनात् यनमनपेक्ष्य नूनं अमानुषी अभूत् कथानन्यथा मानुष्यास्तादृशस्तेजो विशेष इति भावः॥३॥ पूर्येण श्लोकेन परस्वपिशुनं दौडदलशगमुक्तं लोकरीत्येदानीमङ्गे धाव ल्यापत्ति तावत् षड्भिः श्लोवणयति ॥ शतेति ।। शतहदाबन्धुरया विद्युन्मनो- हरया 'सुरूपं हारिबन्धुरम् ' इयमरशेकः । स्वकान्या निजशोभाविशेषेण मन्म- थाप्यायनकरीशोभाकान्तिर्निगद्यते' इति यादवः । सञ्चारिजाम्बूनदबिम्बकल्प- सञ्चारवत्कनकप्रतिमासहशी देवकी जयन्तसिद्धेन उपनिषत्प्रसिद्धेन रसायनेन कृष्णेन कृष्णे रसायनस्वाध्यवसायादतिशयोक्तिः । कालेन कालक्रमेण कलधौता लक्ष्मी रजतशोभा भेजे रसायनास्वादोऽपि वान्तरङ्करोतीति भावः ॥४॥ मयूरेति ॥ अन्तः गर्भ वसतः निधान्नः श्रीकृष्णस्य मयूरपिन्छद्युतिभिः बहिबहाभैः मयूखैः किरणैः बहिः उपरिभागे श्यामा मूलसिता अबः प्रदेशे शुका तस्कान्तिः तस्याः देवक्याः द्युतिः मङ्गत्यरत्राङ्कुराणां पालिका आवलिरिव बभासे चकाशे अङ्कुरा अप्युपरिभागे श्यामला मूले शुभ्राश्च भवन्ति तथा व देवकीप्रमा मतीत्योपरि गच्छद्भिः कृष्णप्रभाकन्दलैः क्यामलिताभा देवकीप्रभा मङ्गल्या जग- न्मङ्गलार्थानुष्ठिताकुराणकर्मकृतारनांकुरपङ्किरिव बभासइत्यर्थः । अत्र कृष्णप्रभा निर्गमनोक्त्या परत्वज्ञापकंदौहदलक्षणमुक्तम् ॥५॥ काल इति ।। वसुदेवपत्न्याः काले गौपचयसमये कर्पूरलिप्तेव स्थिता तथा शुभ्रा कपोलशोभा (कत्री) शशिनः प्रमेव प्रभा यस्यास्सा शशिप्रभा। Yada-3 ·यादवाभ्युदये नवेन्दुनिष्यन्दनिभश्वकाशे वर्णः प्रतीकेषु मधुव्वाङ्गयाः । अन्तस्थितेन प्रथमेन पुंसा प्रवर्तितं सत्वमिवावदातम् ॥ करम्बिता किञ्चिदिव प्रसृतस्तेजोभिरन्तर्वसतबिधानः । मरीचिभिरस्वैरभवत्प्रजानां मङ्गल्यरत्नाङ्कुरपालिकेव ।। तस्यास्सुधोल्लासजुषः कटाक्षारसंक्षुब्धदुग्धांबुधिसौम्यभासः। जगत्रयीसौघविलेपनाही वितेनिरे वर्णसुधामपूर्वाम् ॥ ९ च्युतावशिष्टा गर्भसंक्रमणानिष्क्रान्ता कान्तेरवशिष्टा शनैः कालक्रमेण उदीर्णा उद्ता सप्तमगर्भस्य बलदेवस्य कान्तिरिव बभासे । कृष्णस्य देवकीगर्ने प्रवेशा- त्पूर्वन्तत्र सप्तमस्सन्निविष्टो बलदेवः भगवन्मायया ततस्समाकृष्य रोहिणीगर्भ निवेशित इति पुराणकथा ॥६॥ नवेति ॥ मधुदवाङ्गयाः नयनाप्यायनं लावण्यं मधुत्वेनाध्यवसितं तत् द्रवन्त्येभ्य इति मधुदवाणि त्थाभूतान्यङ्गानि यस्यास्सा मधुदवाङ्गी तस्याः देव- क्या प्रतीकेषु अवयवेषु नवेन्दुनिष्यन्दनिभः नवेन इन्दोः अमृतनिष्यन्देन सदृश इत्यस्वपदविग्रहः । वर्णः शुभ्रवर्णः अन्तः गर्भ स्थितेन प्रथमेन पुंसा आदिपुरुषेण प्रवर्तितं अवदातं रजस्तमोनभिभूततया शुद्धं सत्वमिव चकाशे सत्वगुणस्य शुभ्रत्वं भगवतस्सत्वप्रवर्तकस्वञ्च श्रुतिप्रसिद्धम् ॥ ७॥ करम्वितेति ॥ अन्तर्वसतः त्रिधाम्नः किञ्चिदिव प्रसप्तः ईषत् प्रसृतैः (इवशब्दो वाक्यालङ्कारे) तेजोभिः करम्बिता संपत्ता देवकी स्वैः मरीचिभिः किरणैः प्रजानां जनानां मङ्गल्यरत्नांकुरपालिकेव अभवत् मयूरपिच्छेति श्लोके तत्कान्तीनां रत्नांकुरपङ्किावनोत्प्रेक्षा इह तस्याः तदाधारपात्रत्वेनोत्प्रेक्षेति भेदः॥ तस्या इति ।। सङ्गतः क्षुब्धः मन्थाचलो यस्मिन् सः संक्षुब्धः दुग्धा- बुधिः क्षीरसमुद्रव सौम्या मनोज्ञा भाः कान्तिः यस्यास्तथाभूतायाः मन्थक्षोभेण परावर्तनसमये धावत्याधिक्यं दृश्यत इति कटाक्षास्सुधासाम्येन वय॑न्त इति च तस्या मन्दरक्षुभितदुग्धोदधिसाम्योक्तिः । तस्या देवक्याः सुधोल्लासजुषः अमृत- विभ्रमयुक्ताः क्याक्षाः जगत्रयाएव सौधस्य विलेपनमहतीति विलेपनाहीं तां

·द्वितीयः सर्गः
रक्षाविधौ राक्षसदानवानां कारागृहे कंसनियोगभाजाम् ।
संपश्यमाना सकृदीक्षिता वा सङ्कोमयामास मनांसि सैषा ॥
भुक्ता पुरा येन वसुन्धरा सा सविश्वभोक्ता मम गर्भभूतः ।
इति ध्रुवं सूचनमाचरन्ती तत्तादृशं नाटितकं ततान ॥
समाधिसुक्षेत्रकृषीवलानां सन्तोषसस्योदयमेघकान्त्या ।
चकास तस्यास्स्तनचूचुकामा गर्भत्विषा गाढमिवानुलिप्ता ॥१२
अपूर्वा अप्रसिद्धां विलक्षणां वर्णसुधां धवलवर्णमेव मुधां विलेपनद्रव्यविशेष
वितेनिरे चक्रुः। कविसमये वोक्षणानि प्रकृत्यापि धवलानि वर्ण्यन्ते विशेषतश्च
गर्भविषय इति सुधोल्लासजुष इत्युक्तम् ॥९॥
रक्षेति ॥ सा प्रसिद्धा एषा देवकी कारागृहे बन्धनालये रक्षाविधौ देव
कीवसुदेवयोनिरुद्धसंरक्षणकृत्ये कंसनियोगभाजां राक्षसानां दानवानाञ्च मनांसि
(कर्माणि) सम्पश्यमाना स्वयन्तान् द्रष्टुं शीलवती (ताच्छील्ये चानश्) सकृदपि
इक्षिता तैदृष्टा वा संक्षोभयामास रक्षो सुरविरोधिविष्णुतेजोभरितत्वात् भयसं-
रम्भक्षुभितान्यकरोदित्यर्थः ॥ १०॥
भुक्तेति ॥ सा देवकी पुरा पूर्व येन वसुन्धरा भूमिः भुक्ता आदिवरा-
हादिरूपेण देवतारूपा वा रघुनाथादिरूपेण गोलकरूपा वा उपभुक्ता सः विश्व-
भोक्ता सर्वस्यापि हव्यकव्यादेःभोक्ता भगवान् मम गर्भभूतः गर्भ प्राप्तः (भूधातु-
रिहप्राप्तयर्थः) इति ध्रुवं नूनं सूचनं अभिव्यञ्जनं आचरन्ती सती तत्तदिव दृश्यत
इति तत्तादृशं तत्तद्भगवञ्चरित्रसदृशं नाटितकं अभिनयं वसुन्धरोपभोगरूपं ततान
चकार अल गर्मलालसप्रयुक्तमझक्षणं भगवद्भुक्तार्थसूचकाभिनयत्वेन उप्रे.
क्षितम् ॥ ११॥
समाधीति । तस्याः स्तनचूचुकयोः स्तनाप्रयोः आभा शोभा समाधिः
ध्यानमेव तुझे उत्तमझेदारः तत्र कृषीवलानां कर्षकाणां सन्तोष एव सस्य
तस्योदये मेघकान्त्या योगिनामानन्दादिमकारणभूतया गर्भस्य भगवतः विषा
आभया गाढं भृशं अनुलिप्तेव चकास शुशुभे । धात् नामनेकार्थत्वात् कसगताविति
धातुश्शोभायामपि वर्तते ॥ १२॥

·३६
यादवाभ्युदये
कस्तूरिकाकाम्यरुचिस्तदीया रम्या बभौ चूचुकरनकान्तिः।
वगर्भसन्दर्शनलोलुपानामन्तर्दशामञ्जनकल्पनेव ।।
परावराणां प्रभवस्य पुंसः प्रकाशकत्वं प्रतिपद्यमानाम् ।
अभावयन्भावितचेतसस्तां विद्यामयी विश्वपितामहीञ्च ।।
लिलेख विश्वानि जगन्त्यभिज्ञा लीलाहृते चित्रपटे यथार्हम् ।
प्रायः प्रजानां पतयः प्रतीताः यन्मातृकाखेषु विधिष्वभूवन ॥
कस्तूरिकेति ॥ कस्तूरिकया काम्या अभिलषणीया तदतिशायिनो
रुचिः प्रभा यस्यास्सा रम्या तस्या इयन्तदीघा चूचु करत्नयोः रत्न तुल्ययोः चूरुयोः
कान्तिः शोना तत्याः गर्भ य भगवतः सन्दर्श ने लोलुमनां आसकानां अन्नई शां
प्रत्यादृष्टीनां योगिनां (अञ्जनसामर्थ्यादन्तः प्रवेशितदृशामियपि गम्यते) अञ्जन-
कल्पनेव दृशामन्तः प्रवेशनसमये स्तनलग्नं अञ्जनरञ्जनमिव बभावियुत्प्रेक्षा॥ १३॥
परेति ॥ परावराणां उत्कृष्टापकृष्टरूपाणां पूर्वापररूपाणां वा सर्वेषां
जगतां प्रभवस्य कारणस्य पुंसः भगवतः प्रकाशकत्वं प्रतिपत्स्यमानां प्राप्स्यती तां
देवकी भावितचेतसः संस्कृतान्तःकरणाः ज्ञानिनः विद्यामयों विद्यानिधि विध.
पितामहोच्चाभावयन् । त्रय्यन्तवत् परमात्मनःप्रकाशिकेति परविद्यानिधानरूपां
विश्वजनकस्य प्रकाशिका लोकदृष्टया मातेति विश्वपितामहीञ्च मेनिर इत्यर्थः॥ १४॥
लिलेखेति ॥ अभिज्ञा भगवन्मयत्वं प्राप्य सकललोकसंस्थानाभिज्ञा
देवकी लीलया आहते चित्रपटे आलेख्ययोग्यपटे आश्चर्य परे वा । यथा यथो-
चितम् । यत्र यल्लेखनीयं तत्र तदनतिक्राम्ययर्थः। विश्वान्यपि जगन्ति अखिला-
नपि लोकान् लिलेख । प्रजानां पतयः स्रटारः प्रायः नूनं यन्मातृका या देवकी
लिखितचित्रपटी मातृका येषां तथाभूतास्सन्तः । स्वेतु विधि स्वकृत्येबु प्रतोताः
ख्याता अभूवन् । प्रजापतीनामपि जगरसृष्टौं अनया लिखितचित्रपटः प्रायो
मातृकामूदित्युप्रेक्षा ॥ १५॥

·द्वितीयः सर्गः
३७
निराशिषां पद्धतिमाददाना नैश्रेयस नीतिमुपनयन्ती।
पुण्याशया पूर्वयुगप्ररोहमियेष देवी भुवने विधातुम् ।। १६
अनाप्तपूर्व किमपेक्षितन्ते किं भुक्तपूर्वेऽवधुनोपद्याम् ।
वयस्ययाऽभावविदानुयुक्ता न किञ्चिदित्येव जगाद नाथा ।। १७
अनादरे देवि सखीजनानां दया न दूयेत कथं तवेति ।
उपह्वरे सल्लपिता मनोहरालोकनरुत्तरमाचचक्षे ।। १८
।
निरिति॥ निराशिषां निरभिलापाणां विरतानां पद्धति मार्ग आद-
दानास्वीकुर्वती नश्रेयसी निश्रेयससम्बन्धिी मुक्त्युपयोगिनी नीति अबहिर्मन-
स्कतादिरूपां उपनयन्ती आश्रयं कुर्वती पुण्याशया शुद्धान्तः करणा देवी देवकी
भुवने पूर्वयुगप्ररोहं सर्वपूर्वस्य कृतयुगस्याङ्करं विधातुं इयेष । सत्वगुणसमृद्धस्य
धर्मसंस्थापनरतस्य च भगवतस्तादात्म्यापत्त्या तादृशीमेव शैलीमाश्रित्य कृतयुग
इव चतुष्पाद धर्म प्रतिष्ठापयितुमच्छदित्यर्थः ॥ १६ ॥
अनातेति ।। पूर्व अनाप्तं अनाप्तपूर्व किं वस्तु ते तवापेक्षितं अथवा
भुकपूर्वेष्वेव अधुना इदानी किं वस्तु उपदद्या उपहरेयं इत्यनेन प्रकारेण अभाव-
विदा भगवदूपायास्तस्याः नित्यतृप्ततया न क्वाप्यन्यास गर्भिणीनामिव स्पृहेति
तदभिप्रायमजानन्त्या वयस्यया स्निग्धया अनुयुक्ता पृष्टा नाथा स्वामिनी देवकी
न किञ्चिदित्यवादितवती॥१७॥
।
अनादर इति ।। हे देवि तव सखीजनानां दया सखीजनविषया कृपा
कथं न दूयेत न परितप्येन तप्यतैवेत्यर्थः । अतो दयापरतन्त्रया त्वया पूर्ववत्सल्ला-
पनादिना सख्यस्सन्माननीया इति भावः । इति उपहरे रहसि सल्लपिता
सखीभिसम्भाषिता सती मनोज्ञैः खिग्धैः आलोकनः उत्तरं आचचक्षे उक्तवती।
अखिलजगत्प्रभोरावेशनात्स्वयमपि प्रभुशक्तिमाश्रित्य तादृशामेव शैलीमन्ववर्तते-
त्यर्थः। अनेन गर्भप्रयुक्त दौर्बल्यन्दर्शितम् ॥ १८ ॥

·यादवाभ्युदये
अशेत सा काममजातनिद्रा मातुं प्रवृत्तेव पदानि चके।
अध्यास्त लोकानवधीरयन्ती भद्रासनं भावितपारमेष्ठया ॥ १९
परिक्रमप्रेक्षितभाषिताचैरन्याशैराप्तविभावनीयैः ।
मदोपपन्ना मदलालसा वा जितश्रमा वेति जनैश्शशङ्के । २०
शेषे शयानां गरुडेन यान्ती पद्मे निषण्णामधिरत्नपीठम् ।
हयाननैराश्रितवन्दिकृत्यां स्वामाकृतिं स्वप्नहशा ददर्श ॥
अशेतेति ।। सा देवकी अजातनिद्वापि कामं अत्यर्थ अशेत शेते स।
मातुं प्रवृत्तेव इयन्ति पदानीति सञ्चारभूमि परिमातुं प्रवृत्तेव पदानि चरणविन्या-
सान् चक्रे लोकान् परिसरवृत्तिजनान् अवधीरयन्ती अनादृत्य वर्तमाना भावित-
पारमेष्टया अनुसंहितपरमेश्वरचरिता च सती भद्रासनं सुखासनं अध्यास्त अभ्य-
तिष्ठत् । 'आधिशीस्यासाङ्कर्म' इत्यासनस्य कर्मत्वम् । 'भद्रङ्कल्याणसौख्ययोः'
इति यादवः । अन्न दुर्वहगर्भवहनात् आलस्येन निद्राभावेऽपि शयनम् । गमनेषु
ग्लान्या परिजनेष्वरतिः । आर्तिसमयोचितं भगवञ्चरितानुचिन्तनं सञ्चारा-
सहिष्णुतया सुखासनेऽवस्थानञ्च दर्शितम् । अनेन भगवदावेशकृतन्तच्चरितानु-
करणमपि दाशतं पूर्वार्धे शेपशयननिविक्रमचरितानुकरणप्रतीतेः उत्तरार्धे च
भावितपारमेष्ठया प्राप्तपरमेश्वरभावा अतएव लोकानवधोरयन्ती जयन्ती च भद्रा
सनं राजासनमध्यास्तेति पारमैश्वर्यानुकरणप्रतीतेश्च ॥ १९॥
परिक्रमेति ॥ अन्यादृशैः पूर्वविलक्षणप्रकारैः आतविभावनीः नित्या-
न्तरङ्गावगन्तव्यैः परिक्रमप्रेक्षितभापिताद्यैः सञ्चरणावलोकनसम्भाषणादिभिः
मदोपपन्ना मदकरद्रव्यसेवाकृतेन मदेन युक्ता । मदलालसा मन्धरा वा जितश्रमा
अमजिता वेति जनैः शशङ्के शङ्कयते स । अत्रापि ग्लानिः प्रभुशक्तिमन्धरता-
चेति द्वयमपि प्रतीयते ॥२०॥
शेष इति ।। स्वां आकृतिम् । शेषे अनन्ते शयानां गरुडेन यान्ती
अधिरतीपठं रखपीठोपरि पद्मे निषण्णां उपविष्टां हयाननैः किं पुरुषैः आश्रितवन्दि-
कृत्यां अवलम्बितस्तुतिपाठकृत्याञ्च स्वप्नदृशा स्वमरूपया दृष्टया ददर्श ॥ २१॥

·द्वितीयः सर्गः
अन्तस्थितं यस्य विभोरशेषं जगन्निवासं दधती तमन्तः ।
तदात्मनो विश्वमपश्यदन्तस्तकातिगन्तादृशमद्भुतनः ।। २२
सुरासुराधीश्वरमौलिघाताद्विशीर्णजाम्बूनदवेत्रशृङ्गम् ।
आलस्यसन्तोषमलक्ष्यमन्यैरनीकनेतारमवैक्षतारात् ॥ २३
त्रिलोकनङ्गल्यनिधेत्रिवेद्यारसञ्जीवनीं वाचमुदीरयन्ती ।
नियोगयोग्याननघप्रसादा नाकौकसानामभिराजुहाव ।
अन्तरिति । अशेष विश्वं विभाः पारेच्छि नत्य यस्य अन्नः जरे
स्थितम् । जगनिवाम त अन्नधतो देव की तत् कृष्णय जरे स्थित विवं आत्मनः
स्वस्य अन्तरपश्यत् । नन्वपरिच्छिन्नस्य कथमस्या उदरे अवयानं कथञ्च तदुदरे
स्थितस्य स्त्रोदरे दर्शनातवाह-सर्कातिगमिति तादृशं भगवत्सङ्कल्पकृतं अद्भुत
आश्व नः अस्माकं तकालिगं तमतिक्रान्तम् । अतर्यमहिन्नो भगवतस्सङ्करलेन
कृते कानुपपत्तिरिति भावः॥ २२॥
सुरेति ॥ सुरासुरधीश्वराणां भगवसेवार्थ द्वारि समागवानां देवासुर
प्रधानानां मौलिघु किरोटेषु धातत् ताडनात् विशीगं जसरानून जाम्बूनदवेत्र-
शृङ्गं कनकवेत्रानं यस्य तम् । अलक्ष्यसन्तोष अभिव्यक्तानन्दं अन्यैः अलक्ष्य
अदृश्यं अनीकनेता सेनान्यं विष्वक्सेनं आगत् समीपे अक्षत ददर्श ॥ २३ ॥
त्रीति ।। त्रयाणां लोकानां पङ्गल्यनिधेः श्रेयोनिधानभूतायाः त्रयाणां
वेदानां समाहारस्य त्रिवेद्याः सञ्जीवनी पञ्जीवनकारिणी वेदार्थरहस्यगोचरतया
तत्प्रवणपदां वाचे उदीरयन्ती कथयन्ती अन्धप्रसादा अवितथानुग्रहा सा नियोग-
योग्यान नियोज्यान नाकोकसां देवानां नामभिः इन्द्रचन्द्रादिनामभिः आजुहाव
आहूतवती भगवत्तादात्म्यभावनया स्वनियोज्येष्वपि तदोयनियोज्येष्विव इन्द्रादि-
बुद्धिरेव तस्या बभूवेति भावः॥ २४ ॥

·यादवाभ्युदये
यदृच्छया यादवधर्मपत्नी यामाह धर्मेषु परावरेषु ।
अदृष्टपूर्वापरयापि वाचा प्रतिश्रुता नूनमभावि तस्याः ।।
२५
क्रियामुपादित्सत विश्वगुप्त्या कृतापराधेऽपि कृपामकार्षीत् ।
मुनीन्द्रवृत्या मुखरीभवन्ती मुक्तिक्षमा वक्तुमियेष विद्याम् ॥ २६
सतां चतुर्वर्गफलप्रसूतौ नारायणे गर्भगते नताङ्गी ।
अभङ्गुरामुन्नतिमाश्रयन्ती सर्वस्य सादित्सत सर्वमेका ॥ २७
यदृच्छयेति । यादवस्य धर्मपही यदृच्छया स्देच्छया नतु शास्त्रपर्या-
लोचना परावरपु निश्रेयसाभ्युदयहेतुत्या उत्कृष्टापट्टष्टरूपेषु धर्मेषु विषयेषु यां
वाचं आह जगाद तस्याः वाचः अपूर्वापरया अनालक्षितपूर्वापरकोट्या वाचा
वेदवाचापि नूनं प्रतिश्रुता प्रतिध्वनिना अभावि भूतम् । भावेलुङ । तस्या अपि
धर्मरहस्यनिष्वर्षक्षक्ला वेदानामप्युपजीव्यासीदित्यर्थः । आहेत्युवाचार्थे निपात-
रूपमव्ययम् ॥ २५॥
क्रियामिति ॥ विश्वगुरुया लोकरक्षणेन क्रियां उपादिस्त विश्वगुप्ति-
रूपमेव क्रियामुपादाह मैच्छदिल र्थः । किञ्च कृतापराधेऽपि जने कृपा अकार्षीत्
करोति स्म । मुनीन्द्राणां वृत्या अध्यात्मचिन्तनरूपया मुखरीभवन्ती शब्दाय-
माना सती मुक्तिक्षम मोशोचितां विद्या परविद्या वक्तुं इयेष इच्छति स्म ॥ २६ ॥
सतामिति ॥ ननाङ्गी स्तनमारनमिताली सतां साधूनां चरणां धर्मार्थ-
काममोक्षाणां वर्गएव फलं तस्य प्रसूतिः उत्पत्तिर्यस्मात्तस्मिन् महावदान्ये नारा-
यणे गर्मङ्गते सति अभङ्गुरां अभङ्गशीला उन्नतिं दानोत्साहरूपाञ्चित्तोत्रति आश्र-
यन्ती एका सा देवीरस्य सर्व दिसत एक्यैव मया सपि सर्वामीदानेन
तोपणीया इत्यच्छदित्यर्थः ॥ ॥

·द्वितीयः सर्गः
0
कृशोदरी तारकयाभिनन्द्या केनापि धान्ना कृतवृद्धियोगा।
अतीत्य कार्य क्रमशः प्रपेदे परामभिख्यां तनुरैन्दवीव ॥ २८
निगूढमन्तर्दधता निविष्टं पद्मापरिष्कारमणिं प्रभूतम् ।
मद्ध्येन काले प्रचितेन तस्या मञ्जूषया रूप्यभुवा बभूवे ॥ २९
शनैश्शनस्तामुपचीयमानामन्तरस्थकृष्णामवलोकयन्तः ।
दर्शान्तदीप्तामिव चन्द्रलेखां चक्रुश्चकोरायितमात्मनेत्रैः ॥
कुशेति ॥ गर्भसमये केनापि अलयमहिम्ना धान्ना भगवत्तेजसा
कृतवृद्धियोगा तारक्या अक्षणः कनीनिकया गर्भकालनिग्धया अभिनन्यायाच्या
दृष्टणां ताराभिरभिनन्द्रुति का कृश उदरं यस्याःसा देवकी प्रमशः दिवसक्रमेण
काश्यं कृशत्वं अतीत्य पर उत्कृष्ट अभिख्यां शोभा प्रदे प्राप । ऐन्दवी इन्दु
सम्बन्धिनी तनुरिव यथेन्दुकला शुक्लपक्षारम्भसमये सौरतेजसा कृतवृद्धियोगा
ताराभिः परितः स्थितनक्षत्रैरभिनन्धाच कामतीत्य क्रमेण परी शोभा प्रति-
पद्यते तददित्यर्थः ॥ २८॥
निगूढमिति ॥ अन्तः निगूहं यथा तथा निविष्टं स्थित प्रभूतं अद_
पद्मापरिष्कारमणि लक्ष्म्याः प्रसाधनरतमिति भगवति तथात्वाध्यवसायरूपाति
शयोक्तिः। दधता धारयता काले गोपचयसमये प्रचितेन पुष्टेन तस्याः मध्येन
रूप्यभुवा रजतप्रभवया मजूषया पेटिकया बभूवे । भावे लिंद । मणिर्मजूषा-
यामभिरक्ष्यत इति भावः ॥ २९॥
शनरिति ॥ शनैशनैः उपचीयमानां अन्तरस्थकृष्णां अन्तर्गतदामो-
दरी चन्द्रलेखापक्षे अन्तर्गतकृष्ण मृगां अतएव दर्शान्ते शुक्लपक्षारम्भे दीप्तां चन्द्र
रेखामिव स्थितां तां अवलोकयन्तः जनाः आत्मनेः चकोरायितं चकोरवदाचरण
अनन्यपरतया तल्लावण्यसुधापानं चक्रः॥३०॥

·यादवाभ्युदये
मयि स्थिते विश्वगुरौ च कृष्णे माभूद्भुवो भार इतीव मत्वा ।
सखीजनानामवलम्ब्य हस्तान् सञ्चारलीलां शनकैश्वकार ॥ ३१
मुकुन्दगर्भा मुकुरेषु देवी नापश्यदात्मानमवाप्तभूषा ।
नाथविषा नन्दकदर्पणेनादिक्षतात्मानमहश्यमन्यैः ।। ३२
स्रजः प्रभूता न शशाक वोढुं दूरे कथा रत्नविभूपगानाम् ।
भविष्यति क्षोणिभरापनोदे प्रत्यायनं प्राथमिकं तदासीत् ॥ ३३
मयीति ॥ विश्वस्य गुरौ पितरि विश्वस्माद्रुत्वयुक्ते च कृष्णे मयि.
अधिकरणभूतायां स्थिते सति भुवो भारो माभूत् गुरुभारं वहन्त्या मम दृढपद
न्यासे भुवो महान् भारः स्यात् स माभूदिति मत्वेव सखीजनानां इस्तानवलम्ब्य
शनकैरदूरं सञ्चारलीलां चकार । दौर्बल्यप्रयुक्तसञ्चारमान्ये भूभारं प्रत्युचितकृष्ण-
गुरुत्वस्य हेतुत्वोत्प्रेक्षणाद्धेतूत्प्रेक्षालङ्कारः ॥३१॥
मुकुन्देति ।। मुकुन्दो गर्भः कुक्षिस्थो यस्यास्सा देवी अवाप्तभूषा त-
भूषणा सती आत्मानं मुकुरेषु दर्पणेषु नापश्यत् किन्तु अन्यैरदृश्यं आत्मानं नाथे
गर्भगते भगवति त्वेषति दीप्यत इति नाथविट् तेन नन्दकेन तत्खङ्गेनैव दर्पणेन
अदिदृक्षत द्रष्टुमैच्छत् लौकिकदर्पगेषु सकलदृश्यस्य स्वशरीरस्य दर्शनं सदाक्रियमा-
णत्वादनादृत्य तदात्मनो दृश्यमपश्यदन्तः' इति पूर्वोकरीत्या स्वान्तस्थितविश्वा-
न्तर्गतत्वात्परैर्द्रष्टुमशक्यं स्वशरीरं सन्निहिते भगवत्खड्गरव दिव्यदर्पणे द्रष्टुमैच्छ-
दित्यर्थः॥३२॥
सज इति ॥ प्रभूताः बह्वीः स्त्रजः माल्यानि वोढुं न शशाक । दौर्ब
ल्यादिति भावः । रत्नविभूषणानां रत्नप्रधानाभरणानां कथा दूरे। तेषान्ततोऽपि
भारादिति भावः । भविष्यति भगवदवतारानन्तरभाविनि क्षोणिभरापनोदे
भूमारनिरासे तत् तस्यामाल्याभरणापनोदनमेव प्राथमिक प्रथमकालभवं प्रत्यायन
ज्ञापकमासीत् । यत्रावतरति श्रीकृष्णस्तत्र मारापनोदनावश्यतायात प्रथमप्रवृत्त.
"मुदाहरणमासीदित्यर्थः ॥३३॥

·द्वितीयः सर्गः दिवौकसो देवकवंशलक्ष्मी विलोक्य तां लोकनिदानगर्भाम् । विभूतिमप्रेसरवेदवादा व्याचख्युरस्या विविधप्रकारम् ।। पतिस्ससत्वामपि तत्प्रभावाददुःखशीलां समये भवित्रीम् । सुखैकतानामवलोक्य देवी स्वसम्पदं सूचयतीति मेने ॥ ३५ पितृत्वमासाद्य सुरासुराणां पितामहत्वं प्रतिपत्स्यमानः । अनन्तगर्भामवलोक्य देवीमतुष्यदन्येषु गताभिलापः ॥ तापोपशान्ति जगतां दिशन्ती सन्ध्या परा साधुजनप्रतीक्ष्या । तामीशी विश्वपितुः प्रसूति संवेदयन्तीव समाजगाम ॥ दिवौकस इति ॥ दिवौकसः देवाः देवकः कंसपितुरुप्रसेनस्य भ्राता तवंशस्य लक्ष्मी सम्पदमिव सम्पदं आनन्द तुत्वात् तां देवकी लोकनिधानं जग- निवासः कृष्णो गर्भो यस्यास्तथाभूतां विलोक्य अग्रेसरवेदवादाः पुरस्कृतवदोक्त- यस्सन्तः अस्याः विविधप्रकारां विभूति बहुप्रकारमैश्वर्य व्याचख्युः व्याख्याम्ति स। वेदगीर्भिरस्तुवन्नित्यर्थः ॥ ३४॥ पतिरिति ।। तस्याः पतिः वसुदेवः ससत्वां गर्भवतीमपि तस्य गर्भस्य प्रभावात् माहात्म्यात् न दुःखं शीलति प्राप्नोती.यदुःख शीलां गर्भभरणकेशरहितां समये आसन्नप्रसवकालेऽपि सुखैकतानां भवित्री सुखैकरूपां सती गर्भचलनकेश विनैव सुखमासीनां देवी अवलोक्य स्वस्य सम्पदं अभिवृद्धि सूचयतीति मेने। इदमशरोरकाव्यानुरोधेनान्याशस्याष्टमगर्भस्य प्रभावादेवेति स्वाभिवृद्धिञ्च निश्चितवानित्यर्थः ।। ३५॥ पितृत्वमिति ।। पुरा काश्यपरूपेण सुरा पुराणां पितृत्वमासाद्य पिता महत्वं अखिलपितुर्भगवतो जनतया तेषां पितुः पितृत्वं प्रतिपत्स्यमानः लप्स्य- मानः वसुदेवः अनन्तो विष्णुः गौं यस्यास्तां देवा अवलोक्य अन्येषु विषयान्त- रेषु गताभिलाषः अपेताभिलाषस्सन् अनुष्यत् ॥३६ ॥ अथ गर्भवनान्तरं जयन्या निशी भगवदवतारं वक्ष्यन् तदादौ सायं- सन्ध्यादिक्रमेण निशीथपर्यन्तं वयितुमुपक्रमते ॥ तापेति ॥ जगतां तापोए-

·यादवाभ्युदये
सुवर्णपीताम्बरवासिनी सा स्वधामसञ्छादितसूर्यदीप्तिः ।
उपासनीया जगतां बभासे मुरद्विषो मूर्तिरिव द्वितीया ॥ ३८
प्रसक्तपातश्चरमाम्बुराशौ रक्तोरुबिंबो रविरस्तशैलात् ।
दिनान्तनागेन दृढ प्रणुन्नं मनश्शिलाशृङ्गमिवावभासे ॥
निमन्जता वारिनिधौ सवित्रा को नाम जायेत करग्रहीता।
तदेति सम्भावनयैव नूनं दूरादुदक्षेपि कराप्रमुच्चैः !!
सान्ति सौरतापस प्रमं दिशन्ती ददाना साथुजनैः प्रतीक्ष्या काले सन्ध्याकर्म-
कर्तु परिपालनीय अपरा सम्भ्या उयलाजिथेः पश्चिमसम्ध्या। तां प्रकृतां ईदृशी
इत्थंभूतां आसक विश्वपितुः प्रसूति संवेदयन्तीव समाजगाम सम
दुष्टनिग्रहार्थ भगवदाविर्भाव निवेदयन्ट पि जगतां मनलापशान्तरसवित्री सज-
नस्य प्रतीक्ष्या पूज्या च भवतीति सम्ध्यायास्तादात्म्येनोत्प्रेक्षा॥३७॥
सुवर्णेति ॥ शोभनो वर्णरसुवर्णः सन्ध्यालोहितरूपः तेन पीते ग्रस्ते
अम्बरे आकाशे वस्तुं वासङ्कतुं शीलमस्या इति तथोक्ता मूर्तिपक्षे सुवर्णमिव पीतं
कनकलितं वा अम्बरं अंशुकं वसितुं आच्छादयितुं शीलमस्या इति तथोक्ता।
खधाम्नास्वतेजसा सल्छादिता सूर्यस्य दीप्तियया सा । जगता उपासनीया पूज्या.
सा सन्न्या मुरद्विषः नारायणस्य द्वितीया मूर्तिरिव बभासे राजेत्युत्प्रेक्षा ॥ ३८॥
प्रसक्तेति ॥ चरमाम्बुराशौ पश्चिमसमुद्रे प्रसक्तपातः प्रारब्धपतनः
रक्तोरबिंब अस्तमयप्रत्यासक्त्या अरुणविमलमण्डल: रविः दिनान्तएव नागो गज.
स्तेन अस्तशैलात् 'चरमाद्रेः दृढप्रणु नितान्तं यत्नेन निरस्त मनशिलाङ्गं
गैरिकशिखरमिव आबमासे ॥३९॥
निमञ्जतेति ॥ वारिनिधौ निमन्जता आरब्धासमाप्तनिमज्जनेन सवित्रा
(का) को नाम करग्रहीता जायेत स्यादिति सम्भावनयैव तदा तस्मिन्काले
परस्य किरणस्यैव हस्तस्य अग्रं उच्चैः दूरात् दूरं उदक्षेपि क्षिप्तं नूनम् ॥ ४० ॥

·द्वितीयः सर्गः स्फुरप्रभाकेसरमर्कबिम्ब ममज सिन्धौ मकरन्दताम्रम् । सन्ध्याकुमार्या गगनाम्बुराशेः क्रीडाहृतं क्षिप्तमिवारविन्दम् ।। फणामणिप्रेक्ष्यखरांशुबिम्बस्सन्ध्यासुपर्णीमवलोक्य भीतः । तापाधिको वासरपन्नगेन्द्रः प्रायेण पातालबिलं विवेश ॥ ४२ प्रदोषरागारुणसूर्यलक्षात् दिशागजो हप्त इवातिघोरः । कालोपनीतं मधुना समेतं मन्ये पयोधिः कवलं न्यभुक्त ॥४३ तदा तमः प्रोषितचन्द्रसूर्ये दोषामुखे दूषितसर्वनेत्रम् । वियोगिनां शोकमयस्य वढेराशागतो धूम इवान्वभावि ॥ ४४ स्फुरदिति ।। स्फुरन्तः भ्राजमानाः प्रभाकेसराः केसरसदृशप्रभाः यस्य तत् । अरविन्दपक्षे स्फुरन्तः प्रभासदृशाः केसराः यस्य तत् । मकरन्दः पुष्परस- इव (अन्यत्र मकरन्देन) तानं लोहितम् , अबिम्ब सन्ध्यैव कुमारी तथा गगन- मेव अम्बुराशिस्तस्मात् क्रीडया आहृतं क्षितं अरविन्दमिव सिन्धौ समुन्द्रे ममज भजति स॥४॥ फणेति ॥ फणामणिवत् प्रेक्ष्यं खरांशोः उष्णकिरणस्य बिम्ब मण्डलं यस्य तथोक्तः । तापेन आत्मतापोष्मणा पन्नगेन्द्रपक्षे गरलोमणा च अधिक: चासरः दिवसएव पन्नगेन्द्रः फणिराजः प्रायेग नूनं सन्भ्यामेव सुपर्णी गरुडजवनी अवलोक्य भीतः पातालबिलं नागलोकस्य रन्ध्र विवेश ॥ ४२ ॥ प्रदोषेति ।। दृप्तः गर्वितः दिशागजः दिग्गज इव अतिधोरः अत्यन् भयङ्करः पयोधिः प्रदोषरागेण अरुणस्य सूर्यस्य लक्षाव व्याजात् कालेन समयेन उपनीतं मधुना क्षौदेण समेतं कबलं न्युभुत निजरां भुक्तवानिति मन्ये मन्यइति ध्रुवमित्यर्थे निपातप्रतिरूपकमव्ययम् ॥ ३ ॥ तदेति ॥ तदा तस्मिन् काले प्रोषितौ प्रवासांगतौ चन्द्रसूर्यो यस्मि- स्वस्मिन् । दोषामुखे रजनीप्रारम्भे दूषितसर्वनेत्रं उपहतसर्वलोचनं तमः वियोगिनां ध्रुवम् ॥

·यादवाभ्युदये
सतारपुष्पा धृतपल्लवश्रीः प्रच्छायनीरन्ध्रतसःप्रताना ।
विश्वाभिनन्द्या ववृधे तदानी वैहायसी कापि वसन्तवन्या ॥४५
अलक्ष्यत श्यामलमन्तरिक्षं ताराभिरादर्शितमौक्तिकौघम् ।
निवत्स्यतो विश्वपतेरवन्यां कालेन भृत्येन कृतं वितानम् ।। ४६
अभृङ्गनादप्रतिपन्नमौना निमेषभाजो नियतं वनस्थाः ।
दूरं गते खामिनि पुष्करिण्यस्तत्प्राप्तिलाभाय तपो वितेनुः ॥४७
विरहिणां शोकमयस्य शोक रूपस्य वढे अग्नेः । आशाः दिशः गतः प्राप्तः धूमहव
अन्धभावि अनुभूतम् ॥४४॥
सतारेति ॥ ताराणि नक्षत्राप्येव पुष्पाणि तैस्सह वर्ततइति सतार-
पुष्पा। धृतपल्लवश्रीः सन्ध्याभ्रतेजसा धृतप्रवालशोभा छायानां समृद्धिः प्रच्छायं
तदेव नीरवतमप्रतानं निरन्तरध्वान्तप्रचयः यस्यां सा । विश्वाभिनन्द्या जग-
दमिनन्दनीया वैहायसी विहायसि आकाशे भवा। कापि आश्चर्यभूता वसन्तवन्या
वसन्तकालवनराजिः तदानीं ववृधे वृद्धिं ययौ ॥४५॥
अलक्ष्यतेति ॥ श्यामलं ताराभिः नक्षत्रैः आदर्शितमौक्तिकौधं प्रद
शितमुक्ताफलनिकर अन्तरिक्षं अवन्या भूमौ निवत्स्यतः निवासङ्करिष्यतः विश्वपतेः
कृष्णस्य भृत्येन कालेन कृतं वितानमिव मुक्काफलसूत्रलब्धपरभागन्नीलवितान-
मिव अलक्ष्यत दृष्टम् ॥ ४६॥
अभृङ्गेति ।। स्वामिनि नाथे सूर्य गते अस्तमिते सति नियत वनस्थाः
सातल्येन जलस्थाः नियमेन काननस्थाश्च 'वनङ्कानननीरयोः' इति विश्वः । अभृङ्ग-
नादेन भृजनादाभावेन प्रतिपन्नमौनाः प्राप्तवानियमाः निमेषभाजः मुकुलीभाव-
भाजः ज्याननिमीलनमाजश्च पुष्करिण्यः पद्मिन्यः तस्य सूर्यस्य प्राप्लेः लाभाय
सिद्धये तपःवितेनु. चक्रुः ॥४॥

·द्वितीयः सर्गः निमीलितानां कमलोत्पलानां निष्पन्नसख्यैरिव चक्रवाकैः । विमुक्तभोगैर्विदधे विषण्णैर्विबोघवेलावधिको विलापः ॥ तमिस्रनीलाम्बरसंवृताङ्गी श्यामा बभौ किञ्चिदतीत्य सन्ध्याम् । प्राचीनशैले समयानिगूढं समुद्यता चन्द्रमिवाभिसर्तुम् ।। ४९ निशाकरेण प्रतिपन्नसत्वा निक्षिप्तदेहेव पयोधितल्पे । जगत्समीक्ष्या जहती च कार्य प्राचीदिशा पाण्डरतामयासीत् ।। निमीलितानामिति ॥ चक्रवाकैः कोकैः (कर्तभिः) निमोलितानां मुकुलितानां कमलोत्पलानां पद्मेन्दीवराणां निष्पन्चसख्यैः उत्पन्नसौहार्दैः तद्विषय- सौहार्दवद्भिरिव विषण्णैः दुःखितः विमुक्तभोगैः त्यतस्त्रीसंभोगैश्च सद्भिः। तेषां कमलोत्पलानां विबोधवेला विकाससमयः प्रभातकालः अवधिः यस्य तदवधिकः। विलापः शोकशब्दः विदधे कृतः । यथा क्वचिदुत्पन्नसौहृदास्तस्य मूर्छादिदुरव स्थायां विषण्णास्तांबूलादिभोगान्विहाय तत्प्रबोधपर्यन्तं विलपन्ति तद्वदिति भावः॥४८॥ तमिति ॥ किञ्चित् सन्ध्यां अतीत्य तमिस्रेण तमसैव नीलाम्बरेण नीलवस्त्रेण संवृतं संवरणं अङ्गति गच्छतीति संवृताङ्गी । संवृताङ्गी अवकुण्ठिताव. यवा च । श्यामा निशैव श्यामा युवतिः। प्राचीनशैले पूर्वाचले प्राक्परिचितशैल- रूपसङ्केतस्थाने च समयात् कालादेव समयात् सङ्केतात् निगूढं निलीनं चन्द्र अभिसत्तुं समुद्यतेव बभौ । अभिसारिकापि प्रकाशभिया किञ्चित् सन्ध्यामतीत्य तमसि नीलाम्बरेणावकुण्ठिता अभिसरतीति भावः ॥ ४९॥ निशेति ॥ चन्द्रेण प्रतिपन्नसत्वा प्राप्तगर्भा पयोधौ समुद्रएव तल्पे शय्यायां निक्षिप्तदेहा तत्संश्लेषात् तत न्यस्तदेहेव स्थिता जगता समीक्ष्या उदेष्य. दिन्दुकरसम्पर्कात् द्रष्टुंगोग्या कृशत्वं जहती अन्धकारावरणेन पूर्व काश्य प्राप्येव स्थिता अद्य तत्त्यजन्ती प्राचीदिशा प्राचीदिक् पाण्डरतां शुभ्रता अयासीत् अग- मत् । प्राप्तगर्भा तरूपे न्यस्तदेहा कान्त्यतिशयाजगतां दृष्टियोग्या का मुञ्चन्ती च शुभ्रता गच्छत्तीति भावः ।। ५०॥

·यादवाभ्युदये
तमः प्रसङ्गेन विमुच्यमाना गौरप्रभा गोत्रभिदाभिनन्द्या ।
विधूदयारम्भविशेषदृश्या प्राचीदिशाऽभासत देवकीव ।।
५१
अपत्यलाभं यदुवीरपत्न्याः महोदधौ मग्नसमुत्थितेन ।
तद्वंशमान्येन समीक्ष्य पूर्व प्राप्तं प्रतीतेन पुरोधसेव ॥ ५२
वेलोपमे सन्तमसे निरस्ते सोमं सुधास्तोममिवोद्वमन्ती।
दुग्धोदवेलेव दुदोह लक्ष्मीमाशामनोज्ञाममरेन्द्रमान्या ॥
तमइति ॥ तमप्रसङ्गेन अन्धकारसंपर्केण पक्षे भगवत्प्रवेशात् तमो-
गुणस्य पापस्य शोकस्य वा संपर्केण विमुच्यमाना । गोरप्रभा पाण्डरशोभा। गोत्र.
'भिदा अचलभिदा शक्रेण अभिनन्धा । तदीयत्वात् । पक्षे देवकार्यार्थमवतरिष्यतः
कृष्णस्य गर्भ भरणात् । विधोः चन्द्रय उदयारम्भेण विशेषदृश्या कृत्स्नतमोनिरा-
सादतिशयेन द्रष्टुं योग्या पक्षे विधोः कृष्णस्याविर्भावारम्भादतिशयेन रमणीया
प्राचीदिशा देवकीव अभासत अराजत ॥ ५॥
अपत्येति ॥ यदुषु यदुवंश्यषु वीरः श्रेष्टो वसुदेवः तस्य पत्न्याः
अपत्यलाभ भविष्यन्तं समीक्ष्य आलोच्य महोदधौ समुद्रे मनसमुत्थितेन निम-
ज्योस्थितेन तवंशमान्येन यदुवंश्यकूटस्थतया पूज्येन चन्द्रमसा प्रतीतेन सादरेण
पुरोहितेनेव पूर्व अपत्योत्पत्तेः प्रागेव प्राप्तं उदयाय प्रत्यासचम् ॥५२॥
श्वेलेति ॥ वेलोपमे गरलसदृशे सन्तमसे विष्वको तमसि निरस्ते
प्रथममाविर्भूतैः किरणांकुरैः निराकृते सति सुधास्तोमं अमृतपुञ्जमिव सोम
उद्धमन्ती उद्विरन्ती आविर्भावयन्तीति यावत् । अमरेन्द्रस्य मान्या आशा प्राची
दुग्धोदस्य क्षीरसमुद्रस्य वेला मथनकालीना जलवृद्धिरिव 'वेलाब्धितीरांबु-
वृद्धोः' इति रत्नमाला । मनोज्ञा रम्याम् । लक्ष्मी शोभामेव लोकमातरं दुदोह
'जनयामासेत्यर्थः॥ ५३॥

·द्वितीयः सर्गः तमस्समाक्रान्तिवशेन पूर्व जज्ञे निमग्नैरिव भूतधात्र्याम् । ततस्तुषारांशुकरावगूढेरुत्तभ्यमानैरिव शैलशृङ्गः ॥ दिशस्तदानीमवनीधराणां सगैरिकैः पारदपङ्कलेपैः । चकाशिरे चन्द्रमसो मयूखैः पञ्चायुधस्येव शरैः प्रदीप्तः ॥ ५५ समुन्नमन्ती कुटिलायतात्मा शशाङ्कलेखोदयदृश्यकोटिः। वियोगितोलवने प्रवीणा कामोद्यता काञ्चनशङ्कुलेव ।। तमांसि दुर्वारबलस्सकालः प्रायो विलोतुं सहसा दिशाश्च । मनांसि कामश्च मनस्विनीनां प्रायुक्त शैत्याधिकमर्धचन्द्रम् ॥ तम इति ॥ पूर्व चन्द्रोदयारम्भात्प्राक् शैलः तमस्समाक्रान्ति. वशेन अन्धकाराक्रमणायत्ततया भूतधान्यां भूमौ निमनैरिव जज्ञे जातम् । जनि- धातो वे लिट्र' ततश्चन्द्रोदयारम्भे तु तुषारांशुकरावगूढः चन्द्रकिरणावकुण्ठितैः उत्तभ्यमानैः पुनरुन्मज्यमानैरिव जज्ञे। पूर्वमन्धकारावृतत्वेनादर्शनात्पर्वतशिख- राणि भूमौ निमग्नानीव । तदुदयारम्भे भूमौ पतद्भिः किरणरुपरिभागमास्भ्य प्रकाश्यमानानि तान्युत्तम्भनेन पुनरुन्मजन्तीवेत्युत्प्रेक्षाद्वयम् ॥ ५४॥ दिश इति ॥ दिशः तदानी अवनीधराणां पर्वतानां सगैरिकैः पारद- पङ्कलेपैः कनकसहितरसकर्दमालेपैः तद्वदारजकैः । गैरिकङ्कनके धातौ' इति रस. स्तुपारदे सूदे' इति च विश्वः'। चन्द्रमसः मयूखैः किरणैः प्रदीप्तैः प्रज्वलितः पञ्चायुधस्य मन्मथस्य शरैरिव चकाशिरे ॥५५॥ समिति ॥ समुन्नमन्ती समुद्गच्छन्ती कुटिलायतात्मा वक्रदीर्घाकारा शशांकस्य चन्द्रस्य लेखा उदयश्या प्रथमश्या कोटिः अग्रं यस्यास्सा । कामे- नोधता मन्मथेनं दुना वियोगिनां विरहिजनानां चेतसः मनसः लवने खण्डने प्रवीणा समर्था काञ्चनराङ्कुला कनकमयी लवनशस्त्रीव चकाश प्रकाशते स्म॥५६॥ तमांसीति ॥ दुःखेन वार्यत इति दुर वलं यस्य सः । कालः समयः कामः मन्मथश्च क्रमेण दिशां तमांसि मनस्विनीनां मानिनीनां मनांसि च प्रायः Yada-4

·यादवाभ्युदये
करेण सङ्कोचितपुष्करेण मदप्रतिच्छन्दकलङ्कभूमा ।
क्षिप्त्वा तमरशैवलमुन्ममज मनो दिशानाग इवेन्दुरब्धेः॥५८
मदोदयाताम्रकपोलभासा शक्रस्य काष्ठा शशिना चकासे ।
उदयुषा व्यञ्जयितुं त्रिलोकी नाथस्य सा नाभिरिवाम्बुजेन ॥
समीपतस्सन्तमसाम्बुराशेर्बभार शङ्खाकृतिरिन्दुबिम्बः।
पित्तोपरागादिव पीतिमानं दोषाविलपोषितदृष्टिदत्तात् ।। ६०
प्रायेण सहसा सद्यः विलोप्दु विनाशयितुं शैत्येन शीतत्वेन उत्तेजितत्वेन अधि-
कम् । अर्धश्चासौ चन्द्रश्च तम् । अर्धचन्द्ररेखां आयुधविशेषञ्च प्रायुत प्रयुङ्क्ते स।
'अर्धचन्द्रस्तु चन्द्रके। गलहस्तेबाणभेदे' इति विश्वः ॥ ५७ ॥
करणेति ॥ मदप्रतिच्छन्दः मदजलसदृशः कलङ्कस्य भूमा बाहुल्यं
वत्य सः इन्दुः सङ्कोचितानि पुष्कराणि पद्मानि येन तेन । करेण किरणेन पक्षे
सङ्कोचितस्त्राग्रेण हस्तेन 'पुष्करङ्करिहस्ताने बलिहस्तांशवः कराः' इत्यमरः । तम.
शैवलं शैवलसदृशन्तमः क्षिप्त्वा निरस्य मनः दिशानागः दिग्गजइव अब्धेः
उन्ममज उत्तस्थौ ॥ ५८॥
मदेति ॥ शकस्य काष्ठा इन्द्रस्य दिक् त्रयाणां लोकानां समाहारखि
लोकी तो व्यञ्जयितुं प्रकाशयितुं उदेयुषा उदितवता मदोदयाताम्रकपोलभासा
तरक्षणोदितत्वादासवादिमदजननारुणगण्डतुल्यरुचा । शशिना नाथस्य स्वामिनी
नारायणस्य सा प्रसिद्धा नाभिः अम्बुजेनैव चक्राशे। भगवनाभीपद्ममपि चतुर्मुखो-
त्पादनद्वारा त्रिलोकी व्यञ्जयितुं उत्पादयितुं उदितमाताम्रञ्च ॥ ५९॥
समीपत इति ॥ सन्तमसं विष्वतमः अम्बुराशिरिव तस्य समीपतः
समीपे शङ्खस्याकृतिरिवाकृतिर्यस्य शङ्खाकृतिः इदुबिम्बः । दोषा रात्रिः तत्र
माविला प्रियाविरहदुःखोद्गतबाष्पकलुषा (दोषेण प्रमाप्रतिबन्धकेन विकृता च)
तथाभूतया प्रोषितानां प्रवासिनां दृष्टया दत्तात् आहितात् पित्तोपरागात् पित्त
द्रव्यसम्पादिव पीतिमानं पितवर्ण बभार । दुष्टलोचनानां पुंसां लोचनरश्मिभि-
निर्गत्य विषयान्व्यामुवद्भिः पित्तद्वन्यस्य पीतिनावकुण्ठनात् तेषु पीतिमभ्रम इति
तान्त्रिकप्रक्रिययेति भावः॥३०॥

·द्वितीवः सर्गः कृशोदरीलोचनकृष्णलक्ष्मा राव्या समिद्धोदयराग इन्दुः। कस्तूरिकाकुङ्कुमचित्रितात्मा कर्पूरविन्यास इवान्वभावि ॥ ६१ प्रसादमन्तः करणस्य दाता प्रत्यक्षयन्विश्वमिदं प्रकाशैः। तमश्च रागश्च विधूय चन्द्रः सन् मोदनं सत्वमिवोल्ललास ॥६२ निशाकरो वारिनिधिवनानां निष्पादकः कुन्दरुचिश्वकाशे । उदेष्यतश्चक्रभृतो नियोगात्प्रादुर्भवन् प्रागिव पाञ्चजन्यः ॥६३ मृगेण निष्पन्नमृगाजिनश्रीः स्वपादविक्षेपमितान्तरिक्षः । मुरद्विषो वामनमूर्तिभाजः पर्यायतामन्वगमच्छशाङ्कः ।। कृशेति ॥ कृशोदरीणां लोचनमिव कृष्ण लक्ष्म चिढं यस्य सः। लमिद्धोदयरागः दीप्यमानोदयारुणिमा । इन्दुः। कस्तूरिकाकुङ्कुमाभ्यां चित्रितात्मा चित्रीकृताकृतिः । राज्या कर्पूरतिलकविन्यास इव अन्वभावि अनुभूतः ॥६॥ प्रसादमिति !! अन्तः करणस्य प्रसाद दाता आनन्ददानशीलः। ताच्छोल्यतृनन्तत्वेनषष्ठीनिषेधात् द्वितीया । इदं विश्वं प्रकाश मालोकै प्रत्यक्षमन् प्रत्यक्षकुर्वन् सचन्द्रः । तमः अन्धकारञ्च । राग उदयारुण्यञ्च विधूय त्यक्त्वा सन् । मोदन आनन्दकरं सत्वसिव शुद्धसत्वमिव उल्ललास । बभौ । सत्वमपि। तमस्तमोगुणं रागं रजोगुणञ्च विधूय कदाचिद्विवर्धते । तथा विवृद्धञ्च सत्वं मनसः प्रसादं ऐकाग्रययोग्यतान्ददाति । विश्वञ्च प्रकाशैनः प्रत्यक्षयति ॥ ६॥ निशेति ।। कुन्दस्य माध्यपुष्पस्य रुचिरिव रुचिः कान्तिर्यस्य सः कुन्द रुचिः वारिनिधिस्वनानां क्षोभणेन समुदघोषाणां निष्पादकः निशाकरः उदेष्यतः चक्रभृतः कृष्णस्य नियोगात् । प्राक् तत्प्रादुर्भावात्पूर्व प्रादुर्भवन् पाञ्चजन्यः तदीयशलाइव चकाशे । पाञ्चजन्यो धवलवाकुन्दरुचिः कुन्दे मुकुन्दे रुचिरमि- रतिभक्तिर्यस्येति वा वारिनिधिस्वनानां सादृश्यव्यपदेशेन तत्सदृशानां गम्भोर- स्वनानां निष्पादकश्च भवति ॥ १३॥ मृगेणेति ।। मृगेण निष्पना मृगाजिनस्य श्रीः शोभा यस्य सः। सपा दानां स्वकिरणानां विक्षेपेण परितःप्रसारण मितं लोकैः प्रत्यक्षेण प्रमितं अन्तरि

·५२
यादवाभ्युदये
जिगाय शङ्खाश्रितशैवलाभश्चारुश्रुतेश्चन्द्रमसः कलङ्कः ।
उदीयमानस्य महोर्मियोगात्सामिच्युतं सागरमूलपङ्कम् ।।
उदेत्य तुङ्गादुद्याद्रिशृङ्गात्तमोगजानप्रकरण निघ्नन् ।
निशाकरस्तन्मदलेपलक्ष्मा सिताभिशुस्सिंहदशामयासीत् ॥ ६६
निशीथलक्ष्म्या इव पुण्डरीकं निवेशसिन्धोरिव फेनचक्रम् ।
तारामणीनामिव सूतिशाक्तं तमन्ववैक्षन्त विलासतन्त्राः ॥ ६७
यस्य सः। शशाङ्कः । वामनमूर्तिभाजः सुरद्विषः ब्रह्मचर्याभिनयेन मृगाजिनन्धार-
यतः स्वचरणविक्षेपेण परिमितगगनस्य पर्यायतां सादृश्यं अन्वगमत् ॥ ६॥
जिगायेति ।। शङ्खाश्रितशैवलामः शङ्खमाश्रितस्य शैवलस्य सदृशी
आमा यस्य सः ।चारुधुतेः मनोज्ञप्रभस्य चन्द्रमसः । कलङ्कः उदीयमानस्य पाता-
लात् समुद्ररन्ध्रमार्गेणोद्यतः तस्य महोर्मिभिः कल्लोलैः योगात् सामिच्युतं अर्ध
गलितं सागरस्य मूलपझं जिगाय जयति स्मेत्युत्प्रेक्षा ॥६५॥
उदेत्येति ॥ तुङ्गान् उदयादेः शृङ्गात् उदेत्य उद्त्य तमास्येव गजान्
अप्रकरण अप्रकिरणेनैवाग्रहस्तेन निन्नन् । तेषां मदस्य लेप इव स्थितं लक्ष्म यस्य
सः तन्मदलेपलक्ष्मा । सिताभिशुः शुभ्रमयूखः (वल्मिकवल्मीकवत् अभीशु-
रिति हस्वमन्यो दीर्घमध्यश्च) निशाकरः । सिंहस्य दशा अवस्थां अयासीत्
भगमत् ॥६६॥
निशीयेति ।। विलासस्तन्त्र प्रधानं येषान्ते विलासतन्त्राः विलास
प्रधाना विलासिनः। तं चन्द्रं निशीयस्य अर्धरात्रस्य लक्ष्मीश्शोभैव कमला तस्याः
पुण्डरीकमिव निशस्मुखभोगएव सिन्धुस्समुद्रस्तस्य फेनचक्रं फेनपुञ्जमिव ।
तारा नक्षत्रण्येव मणयस्तेषां सूतेः उत्पत्तेः शुक्तिमिव । अन्ववैक्षन्त उत्प्रेक्ष्यन्ते-
खः ॥६॥

·द्वितीयः सर्गः
५३
उदारतारागणबुद्धदौघश्चन्द्रेण सम्पन्नसुधाप्रसूतिः ।
अशेषश्यामधिगम्य लक्ष्मीमालोकदुग्धोदधिराबभासे ॥ ६८
प्रकाशयन्विश्वमिदं यथावचन्द्रोदयोद्दीपितसौम्यतारः।
दैवान्नीशीथो जगतः प्रभूतादासीदिवाण्डस्य सदृष्टिलामः ॥ ६९
विशोधितात्सागरवृद्धिहेतोर्विष्वङ्मुखी विष्णुपदात्सरन्ती ।
तमोमयीं सूर्यसुतां निगीर्य ज्योत्स्नानदी शोणमपि व्यमुञ्चत् ।।
उदारेति ॥ उदारो महान् तारागणएव बुद्धदौघः स्थासकसमूहः यस्य
स तथोक्तः । “बुबुदस्थासको समौ" इति यादवः। चन्द्रेण सम्पन्ना सुधाप्रसूति-
येन सः । आलोकश्चन्द्रप्रकाशएव दुग्धोदधिः अशेषदृश्यां विश्वरमणीयां लक्ष्मी
शोभामेव कमला अभिगम्य लब्चा आबभासे ॥६८॥
प्रकाशयनिति ।। विश्वं सकलं इदं वस्तुजातं यथावत् सम्यक् प्रकाश-
यन् । चन्द्रस्य उदयेन उद्दीपिताः परिष्कृताः सौम्यः मनोज्ञाः ताराः यस्मिन् स:
निशीथः अधरातः जगतो लोकस्य प्रभूतात् प्रचुरात् दैवात् अदृष्टात अन्धस्य
अपगतचक्षुषः दृष्टिलाभइव आसीत् । दृष्टिपक्षे चन्द्रोदयाख्येन वैधसिद्धेन गुलि-
काविशेषेण उद्दीपिता उत्तेजिता रूपग्रहणयोग्यत्वं प्रापिता सौम्या काशपदला-
दिविगमादनुमा तारा कनीनिका यस्येति तद्विशेषणयोजना ॥६९॥
विशोधितादिति । विशोधितात् तमोनिरसनेन संमृष्टात् विष्णु
पदात् आकाशात् सागरत्य वृद्धेरेव हेतोः सागरवृद्ध्यर्थमित्यर्थः। विष्वङ्मुखी सर्व
तोमुखी क्षरन्ती प्रवहन्ती ज्योत्स्नैव नदी गङ्गा तमोमयों अन्धकाररूपां सूर्यसुतां
यमुनां निगीर्य प्रसिस्वा । शोणं उदयरागमपि
व्यमुञ्चत् गङ्गापि शोधितात्
चतुर्मुखेन क्षालितात् विष्णोश्चरणात् सागरपूरणार्थ विष्वङ्मुखी मेरो पुरस्थितस्य
ब्रह्मपुरस्य चतसृषु दिक्षु गङ्गालकनन्दाचक्षुभद्रेति च चतुर्धा विभिद्य सर्वतोमुख-
तया क्षरन्ती सती यमुनासङ्गमानन्तरं तामुत्तरत्र प्रस्तामिव कृत्वा स्वयं प्राधान्येन
प्रवहन्ती तदनन्तरं शोणनदेन संयुज्य तमपि समुबसमीरे विसृज्य गच्छतीति
स्थितिः॥७॥

·यादवाभ्युदये प्रियामुखैस्तोयमधु प्रविष्टं पीत्वा नवं प्रीतइवाम्बुराशिः । समेत्य चन्द्रद्युतिनर्तकीभिस्तरङ्गितं ताण्डवमाततान ।। कलङ्कचित्रीकृतमावभासे तमस्समध्यासितसत्वकल्पम् । अशुष्कर्शवालमिवार्धदृश्यं सिद्धापगासैकतमिन्दुखण्डम् ॥ ७२ स्वमध्यसम्पन्नविशुद्धधामा श्यामा च सा देवकनन्दनी च । तमः क्षिपन्त्यौ जगतां त्रयाणामन्योन्यसंवादमिवान्वभूताम्।। ७३ शाखावकाशेषु कृतप्रवेशैः चन्द्रारूपैराश्रितपारकृत्यैः । हतावशिष्टानि तमांसि हन्तुं स्थानं तदाक्रान्तममृग्यदेव ।। ७४ प्रियेति ॥ अम्बुराशिः समुद्रः प्रियामुखैः नदीस्रोतोभिः 'मुखचिस्स- रणे वक्त्रे' इति विश्वः । प्रदिष्टं दत्तं नवं तोयमेव मधु मद्यं पीत्वा प्रीत इव चन्द्र चुतिभिरेव नर्तकीमिः समेत्य तरङ्गितं साततरङ्गं प्रवृत्तं ताण्डवं उद्धतं नटनं माततान विस्तारयामासnu१॥ कलङ्केति ॥ कलङ्केन चित्रीकृतं पूर्व कलङ्कस्योदयरागाभिभूतत्वाद चित्रं तदपगमे स्फुटेन तेन चित्रीकृतं अतएव तमस्समध्यासितसत्वकल्पं सत्वतम- सोरिस्तासितरूपत्वात्तमोगुणाधिष्ठितसत्वगुणतुल्यमित्यर्थः । एवंभूतं इन्दुखण्डं अष्टमीन्दुशकलं कर्त अशुष्कं शैवालं यस्मिन् तत् अर्धे अर्धभागे दृश्य सिद्धापगा- सैकतं आकाशगङ्गापुलिनमिव आबभासे रराज ॥७२॥ खेति ॥ स्वस्मिन् आत्मीये मध्ये अर्धरात्रे सम्पन्नं पूर्ण विशुद्धं शुभं धाम चन्द्रज्योतिर्यस्यां सा देवकीपक्षे स्वमध्ये स्वावल्ने सम्पन्न निखिलहेयगुण- रहितं परं ज्योतिर्यस्यारसा इयामा निशा सा देवकनन्दनी देवकी च । बयाणां जगतां तमः अन्धकारं शोकञ्च क्षिपन्त्यौ निरस्यन्त्यौ उभे अन्योन्यसंवादं परस्पर- सादृश्य अन्वभूतामिव अगच्छतामिवेटर्थः॥३॥ शाखेति ॥ शाखानां विटपानामेव वेदशाखानां अवकाशेषु रन्ध्रेषु अन्तरेषु कृतप्रवेश चन्द्रातः चन्द्रस्य प्रकाशैः एवं आश्रितपारवृ.त्यैः शास्त्रपारङ्गतै-

·द्वितीयः सर्गः
पराकृतध्वान्तनिकायपङ्कः पर्याप्ततारागणफेनपुजैः।
यशः प्रवाहैरिव चन्द्रपादेरशोभत द्यौरसमायुधस्य ।।
ददानया दिक्सरितां प्रसादं प्रसक्तहंसागमया स्वकान्त्या ।
अपाकृतध्वान्तघनप्रवृत्त्या शरत्विषा चन्द्रिकया बनासे ।। ७६
कलावता कामविहारनाट्ये कालोचितं कल्पयतेव नर्म ।
अमोघमायापलितङ्करण्यः प्रायो दिशा दीधितयः प्रयुक्ताः ॥७७
स्सद्भिः। हतावशिष्टानि चन्द्रेण हतानां तमसामवशिष्टानि तमांसि अन्धकारा-
नेवाज्ञानानि हन्तुं तैरेव हिष्टतमोभिः आक्रान्तं स्थानं तरुषण्डमूलरूपं अमृग्य
सेच मागितभिव॥७४।।
परेति ॥ द्यौः अन्तरिक्ष पराकृतवान्तनिकायपझैः निरस्ततमस्समूह-
कर्दमैः पर्याप्ततारागण फेनपुः परिपूर्णनक्षत्रगडिण्डीरनिवहैः चन्द्रस्य पादैः
किरणैः
असमायुधस्य अयुग्मायुधस्य पञ्चशरस्य यशःप्रवाहैरिव अशोभत ॥ ५ ॥
ददानयेति ॥ दिशा सरितां नदीनासिव प्रसादं नैर्मल्यं ददानया
ददत्या स्वकान्त्या स्वशोभया प्रसक्तहंसागमया हंसागमनशङ्कावहस्वशोभयेति
यावत् । शरत्पक्षे स्वशोभादर्शनेन सजातहंसागमनयेत्यर्थः । अपाहता निरस्ता
ध्वान्तानां तमसा घाननां मेघानां प्रवृत्तिः प्रवेशः यया तया अतएव शरत्विषा
शरत्प्रभासमानप्रभया शरत्तल्ययेति यावत् । चन्द्रिकया बभासे ॥ भावे
लिटू ॥ ७६ ॥
कलेति ॥ क्लावता चन्द्रेणैव नाट्यशिल्पवता सूत्रधारेण कामविहारे
यूनां मन्मथविहारएव नाट्थे कालोचितं नर्म समयोचितं हास्यरस कल्पयता
सम्पादयतेव दिशां अमोघमायापलितङ्करण्यः पलितं जरसा शौक्यं तद्वन्तोपि
पलिताः मायया पलिताः मिथ्यापलिता । अमायापलितामायापलिताः क्रियन्त
आभिरिति मायापलितङ्करण्यः अमोघाः अवितथारम्भाश्च ताः मायापलितङ्करण्य.
श्चेति तथोकाः दीधितियः मरीचयः (नर्तक्यश्च) प्रायः बाहुल्येन भृशं प्रयुक्ताः
विस्तारिताः अभिनीताश्च । अत्र कल्पयतेति हेतौ शतृप्रत्ययः । ततश्चार्जयन्वसती.
त्यत्रार्जनवरफलस्यैवोद्देश्यतया हास्यरसङ्कल्पयितुमेवेति पर्यवसितोऽर्थः ॥ ७ ॥

·यादवाभ्युदये
कदम्बमालाभिरधीतलास्यः कल्याणसम्भूतिरभूत्प्रजानाम् ।
प्रियोदयस्फीतरुचो रजन्यास्सन्तोषनिश्वासनिभस्समीरः ॥ ७८
प्रायेण हंस रवधूतसङ्गा चारुस्मिता सम्भृतभृङ्गनादा ।
सर्वोपभोग्य समये प्रसुप्तं
कुमुद्वती
कोकनदं जहास ॥
कलङ्कलक्षेण समैक्षि काचित्कस्तूरिकापत्रविशेषकान्तिः ।
सुधांशुबिम्बव्यपदेशदृश्ये मुग्धे रजन्या मुखपुण्डरीके ॥
कदम्बेति ॥ कदम्बमालाभिः नोपराजिभिः अधीतं पठित लास्य
नर्तनं यस्मात्तथोक्तः । एतेन मान्धसौरभे दर्शिते । शैत्यन्तु चन्द्रिकासम्पा
सिद्धम् । प्रजानां जनानां कल्याणसम्भूतिः मानन्दोदयः तद्धेतुत्वाव्यपदेशः
प्रियस्य चन्द्रस्य उदयेन स्फीतरुचः सर्वत्र चन्द्रिकाप्रसरणात् प्रवृद्धकान्ते: रजन्याः
रात्रेः सन्तोषनिश्वासनिभः आनन्दनिश्वास इव स्थितः समीरः वायुः अभूत्। यथा
पत्युरभ्युदयं दृष्ट्वा प्रवृद्धमुखकान्तेः प्रियायास्सन्तोषनिश्वासो भवति तद्वदिति
भावः॥८॥
प्रायेणेति ।। हंसैमरालैः अवधूतसङ्गा त्यकसङ्गा हंसाः कमलिन्या-
मेव रज्यन्ति न तु कुमुदत्यामिति भावः । चारुस्मिता रम्यविकासा सम्भृतभृङ्ग-
नादा सम्पादितभ्रमरस्व ना कुमुवती कुमुदिनी सर्वेषामुपभोग्ये उपभोगाहें समये
निशीथे प्रसुसं निमीलितं कोकनदं अरविन्दं प्रायेण जहास हसति स्मेव। यथा
हंसर्योगिभिर्वीतरागैरवधूतसङ्गा चारुमन्दहासा स्वकीयोपहाससमये सम्भृत-
सहोपहासिविटशब्दा वेश्या सर्वोपभोग्ये समये वनितारसानभिज्ञतया प्रसुतं
जनमुपहसति तद्वदिति भावः ॥ ७९ ॥
कलङ्केति ॥ सुधांशुबिम्बव्यपदेशेन चन्द्रमण्डलब्याजेन दृश्ये दृष्टि-
गोचरे मुग्धे सुन्दरे रजन्या: मुखं पुण्डरीकमिव तस्मिन् कलङ्कलक्षेण अङ्कव्याजेन
काचित् कस्तूरिकायाः पात्रविशेषस्य कस्तूरिकारचितचिनविशेषस्य कान्तिश्शोभा
समैक्षि अदर्शि । इहाष्टम्यां पूर्णचन्द्रो वर्णित इति न विरोधश्शाहः काव्यस्य
वर्णनामात्रपरत्वेन तदनादरणात् ॥ ८॥

·द्वितीयः सर्गः तलेष्ववेपन्त महीरुहाणां छायास्तदा मारुतकम्पितानाम् । शशाङ्कसिंहेन तमोगजानां लूनाकृतीनामिव गात्रखण्डाः ॥ ८१ तमस्तरङ्गानवसादयन्त्या समेयुषी चन्द्रिकया महत्या । श्यामा बभौ सान्द्रनवोत्पलश्रीः सुरत्रवन्येव कलिन्दकन्या। स्वविप्रयोगव्यसनासुधांशुभृङ्गापदेशेन कुमुदतीभिः । अच्यावयामास विषं निपीतं सुधाभिराप्लाव्य करस्थिताभिः ॥ चकाशिरे पत्रकलासमृद्ध्या व्योमोपमे वारिणि करवाणि । कलङ्कश्यभ्रमराणि काले नाथेन साधर्म्यमुपागतानि ॥ तलेष्विति ॥ तदा मारुतेन कम्पितानां महीरुहाणां तलेषु अधः प्रदे. शेषु छायाः शशाङ्केनैव सिंहेन लूनाकृतीनां कृत्तगात्राणां तमसामेव गजानां गात्र- खण्डा इव अवेपन्त अकम्पन्त । सद्यः कृत्ता गात्रखण्डाः क्षणं कम्पन्ते ॥ १ ॥ तम इति ॥ तमांसि सरङ्गा इव तान् अवसादयन्या अभिभवन्त्या चन्द्रिकया समेयुषी सङ्गता सान्द्रनवोत्पलश्रोः निबिडनवकुवलयशोभा श्यामा रात्रिः महत्या अतएव स्वकोयतरङ्गानभिभवन्त्या सुरस्रवन्या गङ्गया सनता नवेन्दीवरश्यामा कलिन्दकन्या यमुनेव बभौ भाति स ॥ ८२॥ खेति ॥ सुधांशुः चन्द्रः कुमुद्वतीभिः कुमुदिनीभिः स्ववियोगव्यस- नात् स्वविश्लेषदुःखात् भृङ्गापदेशेन भ्रमरव्याजेन निपीतं विषं करे किरणे एवं हस्ते स्थिताभिः सुधाभिः अमृतैः आप्लाज्य कुमुद्दतीरासिच्य प्रच्यावयामास प्रच्या- चयति स्म ॥८३॥ चकाशिर इति ॥ व्योमोपमे गगनसदृशे वारिणि जले पत्राणि दलानि कला इव तासां समृद्ध्योपलक्षितानि कलङ्कइव दृश्यः भ्रमरः येषु तानि कैरवाणि कुमुदानि काले निशासमये स्वनाथेन व्योमानि कलासमृद्धिमता कलङ्क- चित्रितेन च चन्द्रेण साधय सादृश्यं आगतानीव प्राप्तानोव चकाशिरे प्रकाशन्ते

·५८
यादवाभ्युदये
सरिन्मुखोपाहृतमम्बुराशिः पीत्वेव तोयं मधु जातहर्षः।
चकार चन्द्रप्रतियातनानां करग्रहै:कामपि रासलीलाम्-॥ ८५
प्रसादभाजोरुभयोरभूतामुभावनिर्धायमिथोविशेषौ ।
नभःस्थले शीतरुचिरसतारे सकरवे तत्प्रतिमा च तोये ॥
नमस्तुषारांशुमयूखयोगात्तमिस्रया मोक्षमविन्दतेव ।
अतृष्यतस्तत्वविदो निशायामन्तर्मुखञ्चित्तमिवात्मयोगात् ॥ ८७
सरिदिति ॥ अम्बुराशिः समुन्द्रः सरिन्मुः नदीस्त्रौतोभिः उपाहृतं
दत्तं तोयं जलमेव मधु मधं पीत्वा जातहर्षः उत्पळसन्तोषइव चन्द्रस्य प्रतियात.
नानां प्रतिच्छायानां प्रतिमानं प्रतिबिम्बं प्रतिमा प्रतियातना । प्रतिच्छाया'
इत्यमरः । करग्रहः किरणानामेव हस्तानां ग्रहणैः कामपि आश्चर्यभूतां रासलीला
उभयतो वनिताकरग्रहसाध्यमण्डलनृत्तविशेषरूपालीलां चकार ।। ८५॥
प्रसादेति ॥ प्रसादं वैमल्यं भजमानयोः उभयोरधिकरणयोः उभी
अनिर्धायमिथोविशेषौ अनिर्धारणीयपरस्परभेदौ अभूतां । कयोरुभयोः कावुभौ
तत्राह नभइति । सतारे नक्षत्रसहिते नमः स्थले गगनतले शीतलचिश्चन्द्रः सकै-
रखे कुमुदसहित तोये जले तस्य चन्द्रस्य प्रतिमा प्रतिबिम्बश्च ॥८६॥
नभ इति ॥ नभः गगनं तुषारांशुमयूखयोगात् चन्द्रकिरणसम्पर्कात
तमिस्त्रया अन्धकारेणेव अविद्यया अज्ञानेनेव मोक्षं अविन्दत अलभत । अदृष्यतः
तृष्णारहितस्य तत्वविदः तत्वज्ञस्य निशायां रात्रौ अन्तर्मुखं बहियासङ्गहेत्व-
भावात् प्रत्यगभिमुखं चित्तमिव तद्यथा आत्मयोगात् योगाभ्यासात् अविद्यया
मुच्यते ताहिलर्थः । विरक्तस्य तत्वविदोऽपि चित्तं निशायां यथा भ्यानाभिमुख
प्रसीदति तथेति भावः॥८॥

·द्वितीयः सर्गः सहोदिता चन्द्रमसा बभासे ज्योत्स्नापयोधरुपजातरागा। तदातने सञ्जननेऽपि शौरेः सहायिनी सागरसम्भवेव ॥ प्रबुद्धताराकुमुदाधिचन्द्रे निश्शेषनिद्राणजने निशीथे । स ताहशो देवपतेः प्रसूति पुध्यन् वभौ पुण्यतमो मुहूर्तः ।।८९ भागेन पूर्वन तमोमयेन प्रकाशपूर्णेन च पश्चिमेन । तदा निशीथस्स सतां प्रसत्यै संसारमुक्त्योरिव सन्धिरामीत् ॥ सहेति ।। चन्द्रमसा सह पयोधेस्समुद्रातू उदिता उत्पन्ना उपजात- रागा सक्षातोदयरागा ज्योत्स्ना चन्द्रिका तदा भवं तदातनं तस्मिन् । ससनने अवतारेऽपि शौरेः कृष्णस्य सहादिनी सहायभूता सागरसम्भवा लक्ष्मीरिव बभासे रराज । लक्ष्मीरपि समुद्रादुदिता भगवति सातानुरागा च तस्याश्च "राघवस्वेऽभवत्सीता सक्मिणी कृष्णजन्मनि । अन्येषु चावत्तारेषु विष्णोरेषान- पायिनी" इति भगवदवतारेषु सहावतारः प्रसिद्धः॥ ८॥ प्रबुद्धेति ॥ प्रबुद्धाः (ताराणां चन्द्रस्य च प्रबोधो दीप्यमानता कुमु- दानां विकासः अब्धीनां क्षोभः) तादृशं प्रबोधं प्राप्ताः ताराकुमुदाधिचन्द्रा यमिः स्तसिन् । निश्शेषनिद्राणजने सुप्ताखिलजने निशीथे अर्धरावे सः तादृशः देवपते: कृष्णस्य प्रसूति अवतारं पुष्यन् सम्पादयन् पुण्यतमः व्रतपराणां परमश्रेयोहेतु. त्वात् अतिशयेन पुण्यः मुहूर्तः कियान् कालः बभौ । 'मुहूर्तः स्वल्पकाले स्याद्- परिकाद्वितयेऽपि च' इति शब्दार्णकः । स इति तत्कालस्य पुराणादिषु स्वरूप- प्रसिद्धिं द्योतयति । ताश इति 'यवाल्ये यच्च कौमारे स्थाविरे यच्च पातकम् । तक्षालयति गोविन्दस्थिौ तस्यां विभावितः' इति पापहन्तृत्वप्रमुखप्रकारप्रसिद्धि योतयतीति न पौनरुक्त्यम् ॥ ८९॥ भागेनेति ॥ तदा तस्मिन् भगवदवतारसमये तमोमयेन अन्धकार- प्रचुरेण पूर्वेण भागेन पूर्वरात्रेण प्रकाशपूर्णेन चन्द्रालोकपूर्णेन पश्चिमेन भागेन अपररात्रेण चोपलक्षितस्सनिशीथः संसारमुक्तयोः सन्धिः अन्तरालकाल इव सता. प्रसत्य आसीत् भगवदवतारसमयस्वात् सजनानां हृदयप्रसादायाभवत् । संसार मुखधोरसन्धिरपि तमोगुणप्रचुरेण तमोगुणविकारेण वा पूर्वभागेन संसारकालेन ·यादवाभ्युदये प्रागेव जातेन सितेन धान्ना मध्योपलक्ष्येण च माधवेन । प्रकामपुण्या वसुदेवपल्या सम्पन्नसाम्येव निशा बभासे ॥ ९१ सहप्रतिच्छन्दशशाङ्कभेदैस्सरस्वतां ताण्डविनस्तरङ्गाः। अवेक्ष्य शौररवतारवेलां सन्तोषनिना इव सम्प्रणेदुः ॥ ९२ अवादितोदीरितवाद्यघोषं निशाभिराम्रडितदिव्यगीतम् । सतामुपस्थापितसत्वलास्यं सङ्गीतमङ्गल्यमभूत्तदानीम् ॥ ९३ प्रकाशपूर्णेनाविभूतस्वरूपज्ञानपरिपूर्णेन पश्चिमभागेन मोक्षकालेन चोपलक्षित- स्सतां ब्रह्मविदां हृदयप्रसादाय भवतीत्युपमा ॥९॥ प्रागिति ॥ प्रकामपुण्या अत्यर्थपुण्यकरी प्रागेव पूर्वमेव जातेन सितेन धाम्ना चन्द्रेण मध्ये निशीथे आविर्भावदशायां उपलक्ष्येण दृश्येन माधवेन कृपणेन चोपलक्षिता निशा रात्रिः वसुदेवपत्न्या देवक्या सम्पन्नसाम्या लब्धसादृश्येव बभौ । सा च देवकी प्रकामं पुण्यवती प्रागेव राहिण्यां जातेन सितेन धवलेन धान्ना तेजसाबलभद्रेण मध्येवलने उपलक्ष्येण माधवेन चोपलक्षिता चेति रात्र्या- स्तत्सादृश्यम् ॥९॥ सहेति ॥ सरस्वतां समुदाणां तरङ्गाः वीचयः शौरेः कृष्णस्य अवतार- वेलां आविर्भावसमयं सनीश्य दृष्ट्वा सन्तोषनिवाः सन्तोषपरवशा इव प्रतिच्छ- न्दशशाङ्कभेदैः प्रकर्षण प्रतिविम्वचन्द्रविशेषैस्सह ताण्डविन उद्धतनृत्तवन्तस्सन्त: सम्प्रणेदुः समन्तात् नदन्ति स्म ।। ९२ ॥ अधादितेति । तदानीं भगवदवतारसमये अवादितेभ्यः अकृतवाद- नेम्य एव वाद्येभ्यः उदीरतः उद्वतः वायघोषो यस्मिन् तथोक्तम् । दिशाभिः दिग्भिः आनेडितं अभ्यस्तं दिव्यगोतं आकाशमभवगीत यस्मिन् तथाक्तन् । सर्वासु दिक्षु सञ्चरद्भिर्गन्धर्वादिभिर्बहुशः कृतदिव्यगानमित्यर्थः । सतां साधुजनानां उप- स्थापितसत्वलाल्यं सन्निधापितसत्वगुणनर्तनम् । सङ्गीतमङ्गल्यं वाद्यगीतनृत्तत्रिक रूपं (मङ्गलाय हित) मङ्गल्यं अभूत् ॥ १३ ॥ . ।

·द्वितीयः सर्गः प्रदीपितैः कंसगृहेषु दीपस्तापैश्च भावेषु तपोधनानाम् । अलभ्यत क्षिप्रमलब्धभङ्गैरहेतुनिर्वाणदशानुभूतिः ।। ९४. अजस्वजन्माहतयाऽनुमेने यामष्टमी यादवभावमिच्छन् । द्वितीयया भावितयोगनिद्रा साभूत्तदानीं प्रथमा तिथीनाम् ।। अथ सितरुचिलग्ने सिद्धपञ्चग्रहोचे व्यजनयदनघानां वैजयन्त्यां जयन्त्याम। प्रदीपितैरिति ।। कंसस्य गृहेषु प्रदीपितैःप्रज्वलितैः दीपैः तपोधनानां भाषेषु हृदयेषु प्रदीपितैः असुरादिपीडोद्दीपितैः तापस्सन्तापैश्च अलब्धभः अप्राप्तनिर्वापणादिनाशनव्यापारैरेव क्षिप्रं शीघ्र अहेतुनिर्वाणस्य निर्हेतुकविनष्टस्य दशा स्थितिः नाशइत्यर्थः तदनुभूतिः तत्प्राप्तिः अलभ्यत लब्धा । दीपनाशेन कंसस्याशुभं पापनाशेन तपस्विनां शुभञ्च भावि सूचितम् ॥ ९४ ॥ अज इति ।। अजो विष्णुः यादवभावं यादवत्वं इच्छन् या अष्टमी स्वज- न्माहतया स्वावतरणोचितत्वेन अनुमेने अङ्गीचकार । द्वितीयया स्वस्याः द्विती. यया नवम्या' भावितयोगनिद्रा उत्पादितभगवद्योगनिद्रा सा तदानी तिथीनां प्रथमाअभूत् भगवदवतारेण मुख्याभूदित्यर्थः । भगवन्मायारूपयोगनिद्रा तत्प्रेर णया तदवतारानन्तरं नवम्यां दुर्गारूपेण यशोदायामभूदिति विष्णुपुराणादिषु कथा। अनाष्टमी प्रथमा जातेति विरोधः । प्राथम्यं मुख्यत्वं विवक्षितमिति तत्समाधानञ्च ॥९५॥ सर्गान्ते मालिनीवृत्तमाह। अथेति ॥ अथ चन्द्रोदयानन्तरं अनघानां अघविरोधिनां पुण्यदिवसानां वैजयन्यां पताकायां श्रेष्ठायामिति यावत् । जयन्त्यां रोहिणीसहितश्रावणमासकृष्णाष्टम्यान् । सिद्धं सम्पन्नं पञ्चानां ग्रहाणां शशिकुज- बुधगुरुशनैश्वराणां उच्चं तुङ्गस्थानं यस्मिन्निति तथोके (चन्द्रादीनामुच्चस्थानानि वृषभमकरकन्याककटतुलाख्यानि। तदुक्तं बृहज्जातके। 'अजवृषभमृगाङ्गनाकु- लीराः झपवणिजौ च दिवारादितुङ्गाः' इति । श्रावणमासे रवेः सदा तत्सन्नि- कृष्टस्य शुक्रस्य च मीनमेषयोः स्वोच्चयोरवस्थानासम्भवात् । परिशेषाञ्चन्द्रादीनां पञ्चानामुच्चस्थानस्थितिर्विवक्षितेत्यवसीयते । 'पञ्चोचो लोकनायकः' इति जात- । N ·यादवाभ्युदये अखिलभुवनपद्मक्लेशनिद्रापनुत्त्यै दिनकरमनपायं देवकीपूर्वसन्ध्या ॥ अवतरति मुकुन्दे सम्पदामेककन्दे सुरभितहरिदन्तां स्वादुमाध्वीकदिग्धाम् । अभजत वसुदेवस्थानमानन्दनिन्नै- रमरमिथुनहस्तैराहितां पुष्पवृष्टिम् ॥ इति कवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु यादवाभ्युदये श्रीकृष्णावबार- वर्णन नाम द्वितीयस्सर्गः ॥ कशास्त्रविदस्तत्फलमाहुः सितलचिना चन्द्रेण युक्ते लग्ने वृषभलने। देवक्येव पूर्वसन्ध्या प्रातस्सच्या निखिलानि भुवनान्येव पद्मानि तेषां केशएव निद्रा मुकुलीभावः तस्या अपनुत्यै निरासाय अनपायं दिनकरं अतमयरहितादित्यं श्रीकृष्णमित्यर्थः । व्यजनयत् प्रादुर्भावयति स्मेत्यर्थः ॥ ९६ ॥ अवेति ॥ सम्पदां त्रैलोक्यस्याभिवृद्धीनां एककन्दे अन्यनिरपेक्षकारणे॥ सस्यमूलवाचक सन्दशब्दः कारणसामान्ये लाक्षणिकः ॥ मुकुन्दे श्रीकृष्ण अवत- रति आविर्भवति सति । वसुदेवस्य स्थानं गृहं आनन्दे आनन्दविषये निन्नैः अधीनः आनन्दपरवशैरिति यावत् । अमरमिथुनानां देवद्वंद्वानां हस्तैः करैः आहितां विकीणां सुरभितहरिदन्तां वासिताखिलदिगन्तां स्वादुनावीकदिग्धां मधुरमकरन्दरूषितां पुष्पाणां वृष्टिं वर्ष अभजत अलभत । मालिनीवृत्तम् ॥१७॥ इति श्रीमद्भारद्वाजकुलजलधिकौस्तुभ श्रीविश्वजिद्याजि श्रीरङ्ग- राजावरीन्द्रसूनु श्रीमदप्पय्यदीक्षितेन्द्र विरचित- यादवाभ्युदयव्याख्यानसङ्ग्रहे द्वितीयः सर्गः ॥

·१
२
३
॥ तृतीयः सर्गः॥
अथ जगन्ति बभूवुरनाविलान्यतिमिरा हरितः प्रचकाशिरे।
अभजदेव निशा दिवसश्रियं जननभाजिनि देवदिवाकरे ॥
ननृतुरप्सरसो दिवि नन्दिताः किमपि गीतमगीयत किन्नरैः।
श्रुतिसुखैस्समतोषयत खनैरमरदुन्दुभिरानक दुन्दुभिम् ।।
दशसु तत्र दिशास्वशरीरिणी जय जयेति बभूव सरस्वती ।
अजितमेकमगोचरयत्स्वयं स्वरसवृत्तिरसावसुरान्तकम् ।।
अथेति ॥ सर्गानन्तरारम्भार्थोऽथशब्दः । देवे कृष्णएव दिवाकरे सूर्य
जननमाजिनि प्रादुर्भावभाजिनि सति जगन्ति अनाविलानि प्रसन्नचित्तानि
बभूवुः। हरितः दिशः अतिमिराः अन्धकाररहिताः प्रचकाशिरे अवबभासिरे।
निशा रात्रि दिवसश्रियं दिनशोभां अमजदेव प्राव । तथा प्रकाशभूताभूदिति
भावः । रवावुदिते लोकानान्निद्रापगमाचेतःप्रसादो दिशामन्धकारापगमो
निशायां दिवसपरिणामश्च भवतीति रूपकसकोगक्रियायोगपद्यरूपस्समुच्चया-
लङ्कारः । द्रुतविलम्बितं सर्गवृत्तम् ॥ १ ॥
ननृतुरिति ।। अप्सरसः दिवि गगने स्वर्गे वा नन्दिताः प्रीतिमत्व
स्सत्यः नन्तुः नृत्यन्ति स्म । किन्नरी देवयोनिविशेषैः किमपि अनिर्वचनं अतिमधुर
गीतं गानं अगीयत गीयते स । अमराणां देवानां दुन्दुभिभैरो श्रुतिसुखैः श्रोत्र-
सुखहेतुभिः स्वनैः नादैः आनकदुन्दुभि वसुदेवं समतोषयत सन्तोषयते स्म ।
तुष्यतीति तोषः पचायचि तस्करोतीति णिचि णिचश्त्यात्मनेपदम् । तुषतुष्टा-
विति धातोरेव हेतुणिजङ्गीकारे तु 'अणावकर्मकाच्चित्तवकर्तृकात्' इति परस्मैपदं
स्थात् ॥२॥
दशस्विति ।। तत्र वसुदेवस्थाने दशसु दिशासु प्रागादयोष्टावूर्वमध-
श्चेति दशसु दिशु जयजयेति अशरोरिणी सरस्वती वाणी बभूव । असा जयजयेति
सरस्वती असुरागां अन्तकं हन्तारं अजितं श्रीकृष्ण स्वरसतः (कृष्णएव)
मुख्यतः वृत्तिःप्रवृत्तिर्यस्यास्तपाभूता सती अगोचरयत विषयीवकार । अन्यत्र तु
प्रकरणादिना कथञ्चिद्विषयीकरणम् । जयजयेति सम्मतौ द्विरुतिः ॥३॥

·30
।
यादवाभ्युदये
अनतिवेलसमीरणचोदितैश्शिशिरशीकरशीभरिताम्बरैः ।
जलधरैरभितो दिवि दध्वने सुरगजैरिव सूचितमङ्गलैः ॥
ववुरथो मरुतत्रिदशाङ्गनावदनसौरभसारभृतश्शुभाः।
मुदितनिर्जरमुक्तसुरद्गुमप्रसववृष्टिमधुद्रवमेदुराः ॥
मधुरिपोरवतारमहोत्सवे मुमुदिरे मधुरापुरदेवताः ।
यदभिगन्तरि भक्तजने वरं ददुरशेषमतन्द्रितचेतसः ।।
अनतिवेलेति ॥ दिवि आकाशे अनतिवेलेन अतीत्रेण समीरणेन
वातेन चोदितः प्रेरितैः शिशिरैः शीतलैः शीकरैः अम्बुकणैः शीभरितं स्फारीकृतं
रमणीयीकृतं वा अम्बरं आकाशं यैः। सूचितं ज्ञापितं मङ्गलं जगतश्शुभ यैस्तथा-
भूतैः जलधरैः मेघैः सुरगजैः ऐरावतादिभिरिव दवने वनितं यथा अभ्रमार्गे
अनतिक्रान्तमर्यादप्रवहानिलप्रेरणया चरन्तः 'पुष्करोद्धतशीकराञ्चितगगनान्सुर-
गजाः जगन्मङ्गलं सूचयन्तस्तदानीं बृंहितरूपध्वनिमकुर्वन् एवञ्जलधराअपि
गर्जितरूपध्वनिमकुर्वन्नित्यर्थः॥४॥
ववुरिति ॥ अथो अनन्तरं त्रिदशाङ्गनानां देवस्त्रीणां वदनस्य मुखस्य
यस्सौरभसार सौगन्धयोत्कर्षस्तं बिभ्रतीति तथोक्ताः मुदितैः हृष्टैः निर्जरैदेवैः
मुक्तानां पातिताना सुरद्रुमप्रसववृष्टीनां कल्पतरुपुष्पवर्षाणां मधुवैः मकरन्द-
स्यन्दै मेदुराः सान्द्रनिग्धाः शुभाः मङ्गलाः मरुतः वायवः ववुः वान्ति स्म ॥ ५॥
मध्विति ॥ मधुरिपोः श्रीकृष्णस्य अवतारएव महोत्सवे मधुरापुरस्य
देवताः मुमुदिरे मोठमभजन् । यत् यथा अभिगन्तरि इष्टार्थमुपसर्पणकर्तरि
भक्तजने अशेषं समस्तं वरं ईप्सितं अतन्द्रितं असताततन्द्रं बहुवारप्रार्थनेप्यनु-
सबवैरस्य चेतः मनः यासान्तथाभूतास्वत्यः ददुः तथा मुमुदिर इति मोदा
धिक्योक्तिः। अधिकप्रमोदा हि प्रभवः तदशायामवसरः समाश्रितः प्रार्थित
बद्दपि प्रयान्ति ॥६॥

·तृतीयः सर्गः अवधानधियो मुनयस्तदा यदनधीतमधीतवदासा। निगमजातमशेषमवेक्ष्य तन्निरविशन्निव मुक्तिमयीन्दोम् ।। ८ प्रसदनं शरदागमसम्भवं नभसि मासि नदीभिरुपाददे। महितयोगविदाम्मतिभिस्समं श्रुतिभिरत्यनुपप्लवनीतिभिः ॥ निखिलचेतनमानसनिस्मृताः कलुषतास्समुपेत्य किल क्षणात् । विविशुरम्भ इव स्वयमापगाजलनिधेरिव भोजपतेमैनः ॥ ९ अवेति ।। तदा अवदधाना अवधानवती धोः येषां ते मुनयः यत् निगम जातं वेदवृन्दं अनधीतं तत् अशेष अञ्जसा शीघ्र अधीतवत अवेक्ष्य अधीतमिव मनसि स्पष्टं प्रकाशमानं दृष्ट्वा मुक्तिमयों मोक्षरूपां दशां अवस्था निरविशनिव अन्वभवन्निव तथा असुख्यन्निवेत्यर्थः ॥७॥ प्रसदनमिति ॥ नभसि मासि श्रावणे मासे नदीभिः सरदागमसम्भवं शरत्समयागमप्रभवं प्रसदनं प्रसादः नैर्मल्यं उपाददे उपात्तम् । कर्मणि लिट् । शरत्समय इव प्रावृष्यपि नद्यः प्रसन्ना बभूवुरित्यर्थः। किञ्च महित उत्कृष्ट योग विदन्तीति तेषां महितयोगविदां मतिभिः बुद्धिभिस्समं सह अनुपप्लवनीतिभिः अनुसृतीपक्रमादिन्यायाभिः श्रुतिभिः वेदैरपि प्रसदनमुपाददे। प्रसदन प्रकृष्ट- सदनं शुभाश्रयः। श्रुतिपक्षे प्रसादो झटित्यर्थसमर्पणक्षमत्वम् तथा च भगवत्यव- तीणः स एव योगिज्यानस्यातमालम्बनमासीत् भुवि भगवदवतारमहिन्ना विदुषाम्मनः प्रसादावेदानामुपक्रमादिन्यायविरोधेन "झटिति यथावदर्थस्फुरण- मप्यासीदित्यर्थः॥८॥ निखिलेति॥निखिलानां चेतनानां समस्तजीवानां मानसेभ्यः हृद- येभ्यः निस्सनाः निर्गताः कलुषताः आविलताः आपगाः किल सरित इव सर सम्भूय जलनिधेरिव समुद्रस्येव भोजपतेः कंसस्य अम्भ इव जलमिव मनः चित्रं क्षणात् पूर्ण स्वयं विविशुः किम् ॥९॥ Yada-5 ·यादवाभ्युदये असुरवीरगृहाणि पृथग्विधैरशुभशंसिभिरानशिरे मुहुः । अमरराजपुरेषु जजूंभिरे शुभनिमित्त शतानि पुनः पुनः ॥ १० चरमतश्च ऋणादिव देवकीपतिरमुच्यत शृङ्खलतः स्थिरात् । निखिलबन्धनिवर्तकसन्निधौ विगलनं निगलस्य किमद्भुतम् ।। उदितमात्मनि देवकसम्भवा दनुजभेदनमङ्कगतं दधौ । किमपि काञ्चनभूभृदधित्यका हरिहयोपलशृङ्गमिवाद्भुतम् ॥ १२ विधृतशङ्खरथाङ्गगदाम्बुजश्शवलितश्शुभया वनमालया। पितुरसूत सुतं पृथुकस्तदा जलधिडिम्भनिभो जननीधृतः॥ १३ असुरेति ॥ असुरेषु वीराणां श्रेष्ठानां गृहाणि पृथग्विधैर्नानाविधैः अशु: भशसिभिः असुराणां भाव्यकुलक्षयायमङ्गलसूचिकैनिमितैः मुहुः पुनः पुनः आन- शिरे व्याप्तानि । कर्मणि लिट् । अमरराजानामिन्द्रादीनां पुरेषु पुनः पुनः शुभनि- मित्तानां शतानि बह्वयश्शतसङ्ख्याः जजृम्भिरे जृम्भितानि ॥ १० ॥ चरमत इति ॥देवकोपतिर्वसुदेवः चरमतः चरमात् 'ब्रह्मचर्येणर्षिभ्यो- यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्य' इति प्रसिद्धात् ऋणादिव । (ऋत्यक) इति प्रकृति' भावः । स्थिरात् दृढात् शृङ्खलतश्च शृङ्खलाच, कंसकृतनिगलाच अमुच्यत मुकः। तदेव दृढभ्यङ्गुलविगलनं कविस्समर्थयते । निखिलबन्धनिवर्तकस्य अविद्याद्यति- दृढसमस्तबन्धनिवृत्तिजनकस्य भगवतस्सन्निधौ निगलस्य विगलनं विदलनं किमद्भुतं किमाश्चर्यम् ॥ ११॥ उदितमिति ॥ देवकसम्भवा देवकी आत्मनि उदितं उत्पन्न अङ्कगतं उत्सङ्गगतं दनुजानां असुराणां भेदनं विदारणं कृष्णं काञ्चनभूभृतः सुमेरोः अधि- त्यका ऊर्चभूमिः किमप्यनिर्वचनीयरूपं अतएवाद्भुतमाश्च हरिहयोपलङ्गं इन्द्रनीलरत्नशिखरमिव दधौ दधात्ति स ॥१२॥ विधृतेति ॥विश्तशङ्खस्थाङ्गगंदाम्बुजः ऊर्चसव्यदक्षिणकरयोः अध- स्सयदक्षिणकरयोश्च क्रमेण धृतशङ्खचक्रगदापद्मः। जलनिधिपक्षे गदो गदनं

·तृतीयः सर्गः
६७
पितरमात्मभुवामनपायिनं प्रियतमाङ्कगतं परिपश्यता।
स विभुरानकदुन्दुभिना महानवितथैः स्वगुणैरभितुष्टुवे ॥ १४
प्रणिपतामि भवन्तमनन्यधीरखिलकारणमाश्रिततारणम् ।
अनुगमादनिदंप्रथमा गिरः किमपि यत्पद्मकमधीयते ॥
विषमकर्मविपाकपरम्पराविवशवृत्तिपु देहिषु दुस्तरम् ।
करुणया तव देव कटाक्षिताः कतिचिदेव तरन्ति भवाणवम् ॥
नाम तथा च रथाङ्गगदः रथाङ्गनामेति योज्यम् । शुभया मनोज्ञया वनमालया
वैजयन्त्या जलनिधिपक्षे वेलावनपङ्ग्या शबलितश्चित्रितः अतएव जलधिडिंभ-
निमः ससुदशिशुरिव स्थितः जनन्या मात्रा तः पृथुकः अर्भकः पितुर्वसुदेवस्य
मुदं सन्तोषं असूत उत्पादयामास ॥ ३ ॥
पितरामिति ।। आत्मभुवा प्रतिकल्पं भिन्नानां ब्रह्मणां अपायोनभवतो.
त्यनपायी तं नित्यसिद्धं पितरं नारायणं प्रियतमाङ्कगतं परिपश्यता स्वप्रियाया
उत्सङ्गगतमवलोक्यता आनकदुन्दुभिना वसुदेवेन सः ब्रह्मणामपि जनकः महा-
विभुः अवितथैः तथ्यैः स्व गुणैः अभितुष्टुवे अभिष्टुतः ॥ १४ ॥
प्रणीति ।। अखिलकारणं सर्वजगत्कारणं आश्रितानां शरणागतानां
तारण संसारादुत्तारकं भवन्तं त्वां अनन्यधीः अन्यनिरपेक्षमनस्कस्सन् प्रणिप-
तामि प्रपद्ये । अनिदंप्रथमाः अनादयः गिरः वेदगिरः किमपि इदमित्थामेति परि.
च्छेत्तुमशक्यं यस्य पदम् (पद्यते प्राप्यते भक्तजनैरिति पद) स्वरूपं अनुगमात्
उपक्रमोपसंहाराचैकरूपं प्राप्य । ल्यलोपे पञ्चनी । अधीयते आमनन्ति ।
प्रणिपतामीति पूर्वेण सम्बन्धः॥ १५ ॥
विषमेति ॥ हे देव विषमाणां विरुद्धानां दुरन्तानां कर्मणां विपाकस्य
फलदानावस्थायाः परम्परया वित्रशा अवशंवदा वृत्तिर्वर्तनं येषान्तेषु दुष्कर्मभिः
बलात्संसारे विवर्तमानेष्वित्यर्थः । देहिषु शरिपु 'यतश्व निर्धारणे' इति सप्तमी।
तव करुणया कटाक्षिताः विषयोकृताः कतिचिदेव विरलाएव दुस्तरं कृच्छ्रेण तरि.
तन्यं भवार्णवं संसारसागरं तरन्ति । डेच बद्दयाविषयत्वयोग्यास्त्वद्वकाविरला.
एवेत्यर्थः ॥ १६ ॥

·यादवाभ्युदये त्वदनुभावमहोदधिशीकरैरवशपातिभिराहितशक्तयः । अवधिभेदवतीमुपभुञ्जते स्वपदसम्पदमब्जभवादयः ।। श्रुतिकिरीटशुभाश्रयविग्रहःपरमसत्वनिधिः प्रतिपद्यसे । जगदनुग्रहमारुतचोदितो विविधरूपतरङ्गविकल्पनाम् ॥ त्वयि न देव यदायतते न तज्जगति जङ्गममन्यदथापि वा। इति महिनि तव प्रमिते परं विभजने विविधैः स्थितमागमैः ॥ त्वदिति । भब्जभवादयः चतुर्मुखप्रभृत्यो देवाः अवशपातिभिः तत्त- दनिच्छायामप्यवश्यमापतद्भिः ‘वशआयत्ततायां स्याद्वशमिच्छाप्रभुत्वयोः' इति विश्वः । त्वदनुभावमहोदधिशीकरैः त्वत्प्रभावांबुधेरम्बुकणैः त्वय्यभावलेशैरिति यावत् । आहितशतयः उत्पादितस्त्रस्वाधिकारनिर्वर्तनसामर्थ्यास्सन्तः अवधि भेदवती मर्यादाभेदवती स्वपदस्य सत्यलोकादेः सम्पद लक्ष्मी उपभुञ्जते अनु- भवन्ति ॥ १७॥ श्रुतीति ॥ श्रुतिकिरीट 'यएषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषः' इत्यादि श्रुतीनां प्रतिपाद्यतयालङ्कारः शुभाश्रयः योगिनां भ्यानस्य शुभालम्बनभूतश्च विग्रहो मूर्तिर्यस्य सः । परमसत्वनिधिः रजस्तमोसंवलिततया उत्कृष्टस्य सत्व- गुणस्य शेवधिः । त्वम् । जगदनुग्रह एव मारुतस्तेन चोदितः प्रेरितस्सन् विवि- धानि रूपाणि अवताराएव तरङ्गास्तेषां विकल्पना रचनां प्रतिपद्यसे प्राणोषि । अत्र जगदनुग्रहादौ मारुतत्वाधारोपादेकदेशवृत्तिरूपकेण भगवति समुद्रत्वं प्रतीयते । तत्र समुद्रपक्षे श्रुतिकिरीटः श्रुतिशिरसां प्रतिपाद्यत्वेनालङ्कारः भगवान् तस्य शेषशायिनः शुभाश्रयो विग्रहः यस्य सः परमसत्वनिधिः उस्कृष्टजन्तूनां शवशुक्तिकादीनां निधिरिति योज्यम् ॥ १८॥ त्वयाति ॥ हे देव त्वयि विषये थञ्चायतते यत् स्वय्यायत्तं न भवति स्तू जनम अथ अन्यदपि स्थावरं वा जगति लोके नास्ति । स्थावरजङ्गमायक सर्वमपि वस्तु त्वदधीनमित्यर्थः। इत्यमेन प्रकारेण तव महिन्नि प्रमिते परिच्छिन् सति विविधैः श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणपाश्चरात्रादिरूपैरागमैः विभजने पर सङ्घ

·तृतीयः सर्गः
करणार्थिनां
अखिललोकपितुस्तव पुत्रतामहमयाचमनन्यमनोरथः।
वरद वाच्छितदानधृतवते त्वयि तदेवमयत्नमपच्यत ।। २.
'अवनिभारनिराक ऋतुभुजामभिलाषमवन्ध्ययन् ।
जितरिपूणि बहूनि दयानिधे विहरणानि विधातुमिहार्हसि ॥
दनुजमोहनदोहलिना त्वया सहजलाञ्छनसंवरणं क्षमम् ।
तधुना शमयन्मम साध्वसं यवनिकामधिगच्छ यथेप्सितम् ॥
पेण निश्चितस्य तक महिनो विशिष्य व्याकरणएव स्थितं निविष्टम् । सर्वप्रपञ्चस्य
स्वदधीनत्वं विशिष्यव्याख्यातुमेव श्रुतिपुराणादोनि विविधानि शास्त्राणि प्रवृत्ता-
नीत्यर्थः॥ १९॥
अखिलेति ।। हे वरद अहमखिललोकपितुः सकललोकजनकस्य तव
पुत्रतां यदोयपुतभावं अनन्याभिलापरहितस्सन् अयाचं प्रारजन्ननि याचित
वानस्मि । वाल्छितदानतव्रते मकजनाभिलषितविश्राणनभृतनियमे त्वयि तया-
चर्न एवमनेन प्रकारेण वदाविभावरूपेण अपनं यत्नरहितं यथा तथा अपच्यत
स्वयमेव पक्कम् । कर्मकर्तरि यक् ॥ २०॥
अवनीति ॥ हे दयानिधे अवनिभारनिराकरणार्थिनाम् । ऋतुभुजां
देवानां अभिलाषं अवन्ध्ययन् न विफलं कुर्वन् जितरिपूणि जितशात्रवाणि बहूनि
विहरणानि क्रीडितानि इह भूमौ विधातुं कर्तुं अर्हसि ॥ २१ ॥
दनुजेति ॥ दनुजमोहने असुरमोहने दोहलिना इच्छावता खया
सहजलान्छनस्य चतुर्भुजत्वादेः संवरणं गोपनं कतुं क्षमं योग्यम् । तस्मादधुना
भम साध्वस अप्राकृतरूपदर्शनजन्यं भयं शमयन् अपनयन् सनु यथेप्सितं
ईप्सितमनसिक्रम्य ईप्सितानुसारेण यवनिका तिरस्करणी सहजलान्छनाच्छादक
रूपान्तरं अधिगच्छ गृहागेत्यर्थः ॥ २२॥

·यादवाभ्युदये
इति सभीतमवेक्ष्य दयानिधिः स्मितमुखो वसुदेवमभाषत।
त्वमसि मे जनकः किमिहान्यथा किमपितात मुधा कथितं त्वया ।।
इयममपितुस्तक गेहिनी दिविषदां जननी मम चानघा ।
अभिमतं युवयोरनवग्रहं समयभावि मयैव समर्थ्यते ॥
यदि विभेषि भजामि मनुष्यतामथ च मानय नन्दगृहं क्षणात् ।
दुहितरञ्च समानय तस्य तां गतभयो भव दूरगते मयि ॥ २५
इतीति ।। इति उत्तप्रकारेण सनीतं ससाम्बसन् । भीतमिति भावे
कः। वसुदेवनवेक्ष्य स्मितमुखः प्रहसिताननः दयानिधिदेवः अभापत त्वं मे जनकः
पितासि हे तात इह पुत्ररूपेऽस्मिन्विषये स्वया अन्यथा पितॄणां पुन्नेषु यउक्त"
प्रकारस्ततोऽन्यप्रकारेण किमपि विशिष्य सयानुवदितुमध्ययुक्तं 'प्रणिपतामि
भवन्तमनन्त्रधीः' इत्यादिरूपं किमिति मुधा कथितं एवं वक्तुमयुक्तमित्यर्थः ।।
इयमिति ॥ अनघा अनवद्या अमर्त्यानामिन्द्रादिदेवानां पितुः क्षाश्यप-
रूपस्य तव गेहिनी पत्नी देवकी दिविषदां इन्द्रादीनां मम चोपेन्द्ररूपस्य जननी
माता अदितिरूपत्वादतः पूर्वजन्मप्रभृति म जननीयमपि ममात्यन्तपूज्येति भावः ।
ततः किमित्यतआहाभिमतमिति युवयोः इयञ्च त्वञ्च युवान्तयोः अभिमतं कंस-
निरोधापनयनादिकं अनवग्रहं अप्रतिबन्धं यथा तथा समयभावि स्वकाले भवि-
ज्यत् मयैव समर्थ्यते सम्पाद्यते । वर्तमानसामान्ये भविष्यति लट् । युवयोरभि-
मतसम्पादनं पुत्रभूतस्य ममैव कृत्यं तत्र युवाभ्यां वक्तव्यन्नास्तीत्यवधारणाभि-
प्रायः॥२४॥
इदानों तदेव प्रस्तुतकार्यमाह-यदीति ।। यदि बिभेषि दुर्दर्शमिदं
रूपं दृष्ट्वा भयं प्राप्नोषि चेत् मनुष्यतां भजामि । अथ तदनन्तरं मां नन्दगृहं नय
प्रापय । तस्य नन्दस्य दुहितरं तत्रेदानीमुत्पन्नां कन्याञ्च समानय नन्दस्य मयि
खापत्यवभ्रान्तये कंसस्य तस्यां त्वदपल्यत्वभ्रान्तये चेति भावः । मयि दूरगते
नन्दागारङ्गते सति गतभयो भव शिशुरूपावलम्बने मयि यत्किञ्चित्कंस करिष्य-
तीति भयं त्यजेत्यर्थः॥ २५॥

·तृतीयः सर्गः
अथ निशम्य नियोगमभङ्गुरं मधुजितो मधुराक्षरमन्थरम् ।
हितमिदं प्रतिपद्य तमाददे गुरुतरं कृपया लघुतां गतम् ॥ २६
तुहिनभानुदिवाकरलोचनं निगमनिश्वसितं स्वसुनस्य तत् ।
अनुबभूव मुहुर्मुहुरादरादनघमाननमानकदुन्दुभिः ॥
श्रुतिसुगन्धिसुताननचन्द्रिकामुषितमोहतमा मुनिसन्निभः ।
अधिजगाम स तन्मयतां क्षणादनिमिषत्वमुत प्रतिसन्दधे ।। २८
अथेति ॥ अयं वसुदेवः अभङ्गुरं अभङ्गशीलं कदाप्य न्यथाभावरहितं
मधुराणि स्वादून्यक्षराणि यस्येति मधुराक्षरं तच्च मन्थरं मृदुप्रसरञ्च मधुद्धि
कृष्णस्य नियोगमाज्ञावचः निशम्य श्रुत्वा इदन्नन्दगृहे नयनं हितं प्रतिपद्य विचि.
न्त्य गुरुतरं स्वतः अतिशयेन गुरु कृपया वसुदेवस्य भारो भविष्यतीति दयया
लघुतां गतं प्राप्तं तं आददे नन्दगृहन्नेतुञ्जग्राह ॥ २६ ॥
तुहिनेति ॥ आनकदुन्दुभिर्वसुदेवः तुहिनभानुदिवाकरलोचनं चन्द्र-
सूर्यनेत्रं निगमनिश्वसितं वेदनिश्वासं 'अस्य महतो भूतस्य निश्वसितमेतहग्वेद'
इत्यादिश्रुतेः । अनघं रम्यं तत् स्वसुतत्याननं आदरात् मुहुर्मुहुः अनुबभूव
पश्यति स्म ॥२७॥
अथ वसुदेवस्य निनिमेषतया तदाननैकाग्रयमेवोत्प्रेक्षते-श्रुतीति ।।
शोभनः गन्धः यस्येति सुगन्धि श्रुत्या श्वासभूतवेदेन सुगन्धि च तत्तस्य सुतस्या
ननं तस्य चन्द्रिकया कान्त्या मुपितं निरस्तं मोहतमः अज्ञानान्धकारो यस्येति
तथोक्तः मुनिसन्निभः मुनिसदृशः वसुदेवः क्षणात तन्मयतां कृष्णतादात्म्यं अधि-
जगाम प्राप उत अथ अनिमिषत्वं प्राकाश्यपरूपतया देवत्वं प्रतिसन्दधे अनुसंहित-
वान् स्वकीयानिमिषत्वानुसन्धानादिदानीनिमेषरहितो जात इत्यर्थः। उत्प्रेक्षा.
द्वयमिदं वाचकाप्रयोगाद्म्यम् ॥२८॥

·७२ यादवाभ्युदये जिगमिस्स दिशो दश यादवसकृदक्षत साध्वसविह्वलः। अनघवैभवमर्भकमुहन्नमितगुतिनिरुद्धगतौ गृहे ।। २९ विजघटे सहसैव कवाटिका ब्रजमथ व्रजतो यदुभूभृतः । उपलकल्पमशेरत रक्षकाः सरणिमादिदिहदेवताः ।। ३० क्षरदसूनिव यामिकरक्षकान् मुषितमञ्जगिरश्शुकशारिकाः। यदुकुन्दुरपश्यदमीलितान् परिजनानपि चित्रगतानिव ॥ ३१ उपयतो विशिखां सदनान्तरात् कुवलयामकुमारतनुत्विषा । शतमखोपलमेचकया द्रुतं शमितसन्तमसा हरितो वभुः ॥ ३२ जिगमिषुरिति ।। अनधवैभवं अखण्डितप्रभाव अर्भकं कुमारं उद्वहन जिगनिषुः नन्दगृहं गन्तुमिच्छुः सयादवः वसुदेवः असितगुप्तिभिः कवाटसकटन- यामिकशुकशारिवानिवेशनादिभिः निरुद्धगतौ प्रतिबद्धगमने गृहे साध्वसेन भयेन विह्वल विक्लबः स्वाङ्गधारणेऽप्यसमर्थस्सन् दशापि दिशा सकृत् अवैक्षत ॥ वीति ॥ अथ तदीक्षानन्तरं व्रजं गोकुलं बजतः गच्छतः यदुभूभृतः यदुराजन्य वसुदेवस्य (सम्बन्धसामान्य षष्ठी) सहसा शीत्रनेव कवाटिका वाट विजघटे विघटले म रक्षका उपलक पापाणतुल्यं यथा तथा निश्चेष्टमिति यावत् अशेरत शेरते स्म । गृहदेवताः गृहाधिष्ठाभ्यो देवताः धरणिं निर्गमनमार्ग आदि- दिशुः उपदिदिशुः॥३०॥ क्षदिति ॥ यदुकुलेन्दुः यदुकुलस्येन्दुरिबाड्डादको वसुदेवः क्षरद सून निर्यप्राणानिव बहिरवबोधरहितान् यामिकरक्षकान् अनुयामं नियुक्तान् कारागृहरक्षनान् मुषितमन्नुगिरः अपगतरल्यभाषणाः शुभशारिकाः अमीलितान् उन्मीलितलोचनानपि चित्रगनानिवाकिञ्चित्करान् परिजनान् । अपश्यत् । शारिकाश्शुकवद्भाषणशीला: पक्षिविशेषाः शुकाङ्गना इति केचित् ॥३१ ॥ उपेति ॥ सदनान्तरात् गृहाभ्यन्तरात् विशिखां रथ्यां उपयतः उप- गच्छतः वसुदेवस्य) सम्बन्धसामान्य षष्ठी। हरितः दिशः शतमखोपलमेचस्या

·तृतीयः सर्गः
श्रुतिमयो विहगः परितः प्रभुं व्यचरदाशु विधूतनिशाचरः।
अनुजगाम च भूधरपन्नगः स्फुटफणामणिदीपगणोद्वहः ॥ ३३
दिनकरोपमदीधितिभिस्तदा दनुजदेहविदारणदारुणैः ।
परिगतः किल पञ्चभिरायुधैर्यदुपतिः प्रजहावसहायताम् ॥ ३४
प्रगुणमिन्दुनिवेदितपद्धतिर्यदुकुलेन्दुरथो यमुनानदीम् ।
परमपूरुषमक्षतपौरुषः पतगराज इवाशु वहन्ययो ।
३
इन्द्रनोलरत्नश्यामलया कुवलयाभस्य इन्दीवरविषः कुमारस्य विषा देहप्रभया
शमितसन्तमसाः निराकृतगाढान्धकाराः बभुभान्ति स्म ॥ ३२॥
श्रुतीति ॥ श्रुतिमयः त्रिवृद्वायत्र्यादिरूपः विहगः सुपर्णः प्रभु कृष्णं परि
तस्सर्वतः। 'अभितः परितः' इत्यादिना द्वितीया । आशु शीघ्र विधूताः पक्षवातेन
ऋम्पिता: निशाचराः रात्रौ चरन्तो राक्षलादयो येन तथाभूतस्मन् व्यचरचरति
स्म । भूधरः भुवो भूमेरो धारयिता पन्नगश्शेषश्च स्फुटाः प्रत्यक्ताः फणामणय एव
दीपास्तेषां गणस्य समूहस्य उदही वोढा सन् फणारत्नदीपैार्ग प्रकाशयन्निति
यावत् अनुजगामानुगच्छति स्म ॥३३॥
दिनेति । तदा तस्मिन् समये दिनकरोपमदीधितिभिः रविप्रतिमकि-
रणैः दनुजदेहानां असुरशरीराणां विदारणेन भेदनेन दारुणैः भीषणैः पञ्चभिरायुधैः
शङ्खचक्रगदाखङ्गशाईरूपैर्भग्वदायुधैःपरिगतः परिवृतः यदुपतिर्वसुदेवः अस-
हायतां सहायम् गच्छन्तीति सहायाः सहयात्राः तद्राहित्यं प्रजही त्यजति स्म
किलेति परत इति किलोपाध्यायः कथयतीतिवत् ॥ ३४॥
प्रेति ॥ अथो अनन्तरं अक्षतपौरुषः अखण्डितपराक्रमः अतएव पतग-
राजो गरुड इव परमपूरुषं भगवन्तं वहन् यदुकुलेन्दुः वसुदेवः प्रगुणं रजु यथा
तथा इन्दुना निवेदितपद्धतिः दर्शितमार्गस्सन् आशु शीघ्रं यमुनानदी ययौ ॥ ३५॥

·यादवाभ्युदये
तनुतरङ्गपृषत्कणशीतलः सुरभिकैरवसौहृदवासितः ।
अभिसमेतमसेवत मारुतो यमुनया प्रहितो यदुपुङ्गवम् ॥ ३६
पवनकम्पितपल्लवपाणिका प्रहितपुष्पभरा पदवी मुखे ।
उपजुहाव किल भ्रमरस्वनैर्यदुपति यमुनोपवनस्थली ॥ ३
निमिषितासितनीरजलोचना मुकुलिताब्जमुखी सवितुस्सुता।
ललितदीनरथाङ्गयुगवना कुहकन्यमशोचदिव प्रभोः ॥
विकचकैरवतारकिताकृति तनुमतीमिव शारदयामिनीम् ।
त्वरितमम्बुनिधेरभिसारिकान्तरितुमैहत सत्यसमाहितः ॥ ३९
तन्विति ॥ तनुभिस्सूक्ष्मैः तरङ्गपृषत्कणैः ऊर्मिबिन्दुलवैः शीतलः सुर-
भिणः वैरवस्य कुमुदस्य सौहटेन मित्रभावेन संसगेण वासितः सुरभितः यमुनया
नद्या प्रहितः प्रेषितः मास्तः अभिसमेतं प्राप्तं यदुपुङ्गवं वसुदेवं असेवत श्रान्त्य-
पनयेन सेवामकरोदित्यर्थः॥३६॥
पवनेति ॥ पवनेन कम्पितः पल्लवएव पाणिर्यस्यास्तथाभूता पदवीं
मार्गः मुखे मार्गपुरोभागे प्रहितपुष्पभरा क्षिप्तकुमुमनिचया यमुनोपवनस्थली
यमुनातटारामस्थली यदुपतिं वसुदेवं भ्रमरस्वनैः उपजुहाव किल उपह्वयति स्म
किल॥३॥
नीति ॥ निमिषितासितनीरजलोचना मुकुलितेन्दीवरनयना मुकुलि-
ताब्जमुखी मुकुलिताम्बुजवदना ललितदीनस्थाङ्गन्युगस्वना मनोज्ञविरहकातर-
चक्रवाकमिथुननिनदा सवितुस्सुता यमुना प्रभोः कृष्णस्य कुहकदैन्यं कंसभयादिव
रात्रौ नन्दकुलप्रयाणरूपं मायाविनो दैन्यं अशोचदिव दैन्यानहस्य दैन्यं दृष्ट्वा
खिय इत्थं शोचन्तीति भावः ॥ ३८॥
विकचेति ॥ विकचकैरवैविकसितकुमुदैः तारकिता सञ्जाततारका
आकृतिर्यस्यास्तां अतएव तनुमती मूर्ती शारदयामिनी शरत्कालप्रभवां रात्रिमिव
स्थितां अम्बुनिघः अभिसारिका 'रतार्थिनी तु या याति सङ्केतं साभिसारिका'।
अत्र समुद्रमुदिश्यगमनाचमुनैव तदभिसारिकेत्यव्यवसीयते । तां सत्यसमीहिता
भवितवाभिलाषः वसुदेवा त्वरितं शीघ्र तरितुं ऐहत ऐच्छत् ॥३९॥

·तृतीयः सर्गः ७५ः भवति किन्नु भविष्यति वा किमित्यनवधारितशौरिविहारया । चकितयेव विरोचनकन्यया विधुतवीचिकरं किल विव्यथे॥४० घनतमःपरिपाकमलीमसैर्गुरुभिरूभिंगणैरनुपप्लुतः । अतिततार दिनाधिपतेस्सुतामनघयोगमना इव संमृतिम् ॥ ४१ यदुपतेर्यमुना त्वरितं यतः प्रतियतश्व समर्पितपद्धतिः। स्वयममर्त्यमदावलमजनी चरणलङ्घयजला समजायत ।। ४२ अजनि पश्चिमतो भृशमुन्नता रविसुता पुरतस्थ लशेषिता । अधिरोह पदं किमसौ हरेः प्रतिययौ यदि वा पितरङ्गिरिम् ।। भवतीति ।। अनवधारितशौरिविहारया अनाकलितभगवत्क्रोडया नन्दकुलपयाणादिकं क्रीडामात्र वस्तुतो न कंसभयप्रयुक्तमित्यजानत्येति यावत् विरोचनस्य सूर्यस्य कन्यया यमुनया किन्नु भवति किमिदानी कृच्छ्रे वर्तते किं वा भविष्यति इतः परं किं वा भविष्यतीति चकितया कंसचरितमनुचिन्त्य भीतया सत्या विधुतवीचिकरं कम्पितोमिहस्तं यथा तथा विव्यथ इव किल सञ्चल्यतेस्मेव किल । 'व्यथभयसञ्चलयो रिति धातोर्भावे लिट् ॥ ४० ॥ घनेति ॥ धनतमः परिपाकमलीमसैः गाढान्धकारपरिणामैरिव मलिन: गुरुभिः पृथुभिः अर्मिगणैः वीचिनिचयैः योगिपक्षे सान्द्रतमोगुणपरिणामतया मलिनैः ऊर्मिगणैः अशनाया पिपासा शोक मोह जरा मरण रूपषडूमिनिक अनुषुप्लुतः अनुपद्रुतः स वसुदेवः अनघयोगमप्रतिबन्धयोगं मनो यस्य स योगी संसृति संसारमिव दिनाधिपतेस्सुतां यमुनां अतिततार तरति म ॥४१॥ यद्विति ।। स्वयं स्वतः अमयमदावलस्य ऐरावतादेदेवगजस्य मजनी ॥ अधिकरणाथै ल्युट डीए । यमुना चरणलफेयजला चरणतार्थसलिला सती त्वरितं शीघ्रं यतः गच्छतः प्रतियतश्च प्रतिनिवर्तमानस्य च यदुपतेर्दसुदेवस्य समर्पितपद्धतिः दत्तमार्गा समजायत बभूव ।। ४२॥ अजनीति ।। रविसुता यमुना पश्चिमतः पश्चिमभागे भृशमुन्नता अजनि जाता । वसुदेवमार्गे समागच्छतःप्रवाहस्य निरोधादिति भावः। पुरतः

·यादवाभ्युदये
अकृतसेतुमनाकलितप्लवां जननसिन्धुदृढप्लवमुद्वहन् ।
रविसुतामतिलङ्घय रमापतिं सपदि घोषसमीपमुपानयत् ॥ ४४
अथ कयाचन कारणनिद्रया विवशसुप्तजनं ब्रजमाविशत् ।
धनदपत्तनसम्पदि यत्र सा स्वसुतमयमसूयत रोहिणी ।।
उपगते वसुदेवसुतेऽन्तिकं नरकवैरिणि नन्दकुटुम्बिनी।
अरणिसम्भवपावकसङ्गमादभजताध्वरवेदिरिब श्रियम् ।। ४६
पुरोभागे स्थलशेषिता सातस्थलशेषा अजनीत्यनुषङ्गः । इदं यमुनायास्संस्थान-
मुत्प्रेक्ष्यते असौ यमुना हरेः पदं आकाशं अधिरोह किं अधिरूढवती किम् ।
यदि वा अथवा पितरं गिरि कलिन्दपर्वतं प्रतिययो प्रतिनिवृत्ता । पश्चादौन्नत्येन
प्रथमोत्प्रेक्षा पुरतः स्थलशेषतया द्वितीया । अत्रोत्प्रेक्षाद्वयेप्यन्यदप्येकं निमित्त
व्यज्यते गङ्गाया गगनप्रवाहगुणोत्कर्षेण पतिस्तस्यामेव रज्येदिति तदसहिष्णुता ।
सपत्न्युत्कर्षासहिष्णवो हि तत्साम्ये प्रयतन्ते तदशक्तौ पितृगृहमेव प्रतिनि-
वर्तन्ते ॥ ४३॥
अकृति॥ जननसिन्धोर्भवसागरस्य दृढप्लवं अशिथिलोडपमिव
तारकं कृष्णबहन् वसुदेवः अकृतसेतुं अनारवितसेतुबन्धां अनाकलितलवां
अविन्यस्तोडुपां रविसुतां यमुनामतिलय रमापति तमेव कृष्णं सपदि घोष-
समीपं आभीरग्रामान्तिकं उपानयत् प्रापयत् ॥ ४४ ॥
अथेति ॥ कयाचन अनिर्वचनीयया आश्चर्यभूतया कारणनिद्या जग-
कारणभूतया निद्रया भगवन्माययेति यावत् । विवश अवशात्मक यथा तथा
सुप्तजनं व्रजं गोकुलं आविश प्रविष्टः । धनदपत्तनस्य कुबेरनगरस्य सम्पदिव
सम्पद्यस्मिंस्तथाभूते यत ब्रजे सा स्वस्य ज्येष्ठपत्नो रोहिणी अर अग्रेभवं स्वसुतं
बलदेवं असूयत असूत । पूञ् प्राणिगर्भप्रसव इति देवादिकधातोः कर्तरि लङ् ॥
उपेति ।। नन्दकुटुम्बिनी यशोदा वसुदेवसुते नरकवैरिणि नरकासुरस्य
रिपो भगवति अन्ति समीपं उपग सति अवरस्य यागत्य वेदिः अरणिसम्म-
वस्य पावकख वैतानिकानेसामादिव नियं शोमामभजत ॥ ६ ॥

·तृतीयः सर्गः न्यधित नन्दवधूसविधे सुतं द्रुतमुपादित गोपकुमारिकाम् । अथ निनाय च देवकनन्दनीशयनमानकदुन्दुभिराशु ताम् ॥४७. अनवबुद्धजनार्दनकन्यकाविनिमयस्त्वथ भोजगणेश्वरः। दृषदि तामभिहन्तुमपातयत् प्रतिजघान च सा चरणेन तम् ।। नृपतिराशु पदा निहतस्तया निपतितोदितकन्तुकवद्भवन् । दवसमावृतशैलनिभः क्रुधा दरनिमीलितदृष्टिरदूयत ।। ४९, उदपतदिवमुप्रघनस्वना युवतिरूपयुगात्ययशर्वरी । असुरघातिभिरष्टभिरायुधैरलघुभिश्चपलाभिरिवाश्रिता ॥ न्यधितेति ।। आनकदुन्दुभिः नन्दवधूसविधे यशोदासमीपे सुतं कृष्णं न्यधित निधत्ते स । द्रुतं शीघ्रं गोपस्य नन्दस्य कुमारिकां योगनिद्रावताररूपां. उपादित उपादत्ते स्म । अथ उपादानानन्तरं तो कुमारिका देवकनन्दन्याः देवक्याः शयनं सूतिकागृहशयनं आशु निनाय ॥ ४ ॥ अनवबुद्धेति ।। अथ तञ्चयनानन्तरं भोजगणस्य भोजवंश्यानां सङ्घस्य ईश्वरः कंसः अनवबुद्धजनार्दनकन्यकाविनिमयस्तु अनवबुद्धः अनवगम्यमान जनार्दनकन्यकाविनिमयः यस्य तथाभूत एवं सन्। तुः पादपूरणे । तां अभिहन्तुं हषदि शिलायां अपातयत् । सा कुमारिका चरगेन तं प्रतिजधान प्रतिहन्ति स्म ॥.. नृपतिरिति । तया कुमार्या भाशु शीघ्रं तदा चरणेन निहतस्ताडितः निपतितोदितकन्तुकवत् निपतितोगतकन्तुकवत् भवन् जायमानः चरणताडना वेगात् कन्तुकवत् पतनोत्पतनदशामनुभवन्चिति यावत् । क्रुधा कोपेन दवसमा- वृतशैलनिभः दावाग्निपरिवृतशैलोपमः तद्वत्प्रज्वलनिति यावत् । दरनिमीलितः दृष्टिः ईषनिमीलितलोचनः नृपतिः कंसः अदूयत पर्यतप्यत ॥१९॥ उदिति ॥ उग्रधनस्य क्रूरमेघस्य स्वन इव स्वनो यस्यास्सा प्रलयशर्वरी पक्षे उग्रो धनस्वनः प्रलयघनगर्जितरूपो यस्यामिति विग्रहः । असुरान् पौनः- पुन्येन नन्तीति असुरघातिमिः अष्टभिरष्टभुजगृहीतैरायुधैः अलघुभिः चपलामि--

·यादवाभ्युदये
अथ च भोजनियन्तुरयन्त्रिता दनुजहन्तुरुदन्तमुदैरिरत् ।
पटु गभीरमुदारमनाकुलं हितमविस्तरमर्थ्यमविप्लवम् ।।
अहमशेषसुरासुरमोहनी यवनिका मधुकैटभमर्दिनः ।
प्रवलसुम्भनिसुम्भनिपूदनप्रणिहिता हतया तव किम्मया ॥५२
वसति नन्दगृहे विबुधद्विषां दमथिता वसुदेवसमुद्भवः ।
अयमसौ तव नाशयितेति सा दरमुदीर्य जगाम यथेप्सितम् ॥
विद्युद्भिरिवाश्रिता युवतिरूपयुगात्ययशर्वरी तरुणीरूपा युगान्तकालरात्रिः दिवं
अभ्रमुद्दिश्य उदपतत् उत्पपात ॥५०॥
अथेति ।। अथोत्पतनानन्तरं अयन्त्रिता स्वतन्त्रा सा भोजानां राज्ञा
नियन्तुः कंसस्य। दनुजहन्नुः उदन्तं कृष्णस्य वृत्तान्त । (पटित्यादीनि क्रिया-
विशेषणानि) पटु तीक्ष्ण सत्यमिति यावत् । गम्भीरं मन्द्रस्वनं उदारं परुषवर्ण-
प्रधानतया विकटाक्षरबन्धम् । 'विकटाक्षरबन्धस्वमौदार्य परिकीर्तितं' इति ।
अनाकुलं असम्भ्रान्तं हितं पथ्य अविस्तरं शब्दविस्तररहितं अर्थ्य अर्थादनपेतं
अविप्लवं वर्णलोपविपर्यासाद्यन्यथाभावरहितञ्च यथा तथा उदैरिरत् उदीरयति
अहमिति । अहं अशेषाणां सुरासुराणां मोहिनी मोहकरणी ॥ करणे
ल्युटिडोपू ॥ मधुकैटभमर्दिनो विष्णोः यवनिका तिरस्करिणी आच्छादनी योग-
निवेति यावत् । अहञ्च प्रबलयोस्सुम्भनिसुम्भयोर्नियूदने वधे प्रणिहिता भगवता
प्रेषिता। मया हतया किं स्वधाभिसन्धिरहिताया मम हननेन तवानिष्टपरि-
हारादिति किमपि साध्यन्नास्तीत्यर्थः । गम्यमानसाधनक्रियापेक्षया करणे हतया
मयेति तृतीया ॥५२॥
वसतीति ।। विबुधद्विषामसुराणां दमयिता प्रहन्ता हरिवसुदेवसमुद्भव-
स्सन् नन्दगृहे वसति । अयमसौ इत्थभूतो हरिस्तव नाशयितेति दरं अल्पं सारांश
उदीर्य उक्त्वा ईप्सितमनतिक्रम्य यथेप्सितं ईप्सितन्देशं जगाम । स्वरूपप्रकार-
'परामतिया अयमसावित्यनयोनपौनरकयम् ॥ ५३ ॥

·तृतीयः सर्गः
मधुहिरण्यनिमो मधुरापतिर्दिनहुताशनदीनदशाङ्गतः ।
श्वसितजल्पितवेपितहुंकृतैररतिमायतभीतिरसूचयत् ॥
जळमतिस्सजनार्दनमायया विहसितस्त्रपया जनितव्यथः ।
अपकृतं वसुदेवममोचयद्दयितया सह दीनविलापया ॥
किमपि चिन्तितमागतमन्यथा किमिदमित्यवशादुपजातया ।
विषविदूषितयेव मनीषया मुहुरदूयत मोहविचेष्टितः ॥
मध्विति ॥ मधुहिरण्यनिभः मधोहिरण्यस्य चासुरस्य तुल्यः
मधुरापतिः कंसः दिनहुताशनस्य दीनां क्षीणां दशां निस्तेजस्कत्वरूपां गतः
तद्वचनश्रवणेन प्राप्तः आयतभीतिः निरन्तरसन्यन्यमानभयश्च सन् श्वसितेनोष्ण-
निश्वासेन जल्पितेन अन्यचिन्तितमन्यदापतितमित्यादिरूपेण वेपितेन कम्पेन
हुंकृतेन हुङ्कारेण च अरति निर्वेद असूचयत् । श्वसितादिभिश्चास्य हृद्तो निवेद-
स्स्फुटं आसीदित्यर्थः ॥ ५४॥
जळेति ॥ जळनतिर्मूढधीः जनार्दनस्य मायया योगनिद्वया विहसित.
पादताडनादिनापहसितःत्रपया लज्जया जनितव्यथः उत्पादितमनःपीडस्स कंसः
अपकृतं अपकारिणं वसुदेवं दीनविलापया कातरपरिदेवनशब्दया दयितया देवक्या
सह अमोचयत् निरोधान्मोचयति स्म । अन्यत्रावतीणे परिसन्थिनि तन्निरोध:
विफलं मत्वेति भावः॥ ५५॥
किमपीति ।। मोहेन विचेष्टितः चेष्टां कारितः मोहप्रयुक्तसकलव्या.
पारः सर्कसः किमपि किञ्चिस्कृत्यं चिन्तितं देवकोवसुदेवयोनिरुद्धयोस्तदीयगर्भा
उत्पत्त्यनन्तरमेव हन्तुं शक्यन्त इति चिन्तितं अन्यथा आगतं इदानी नन्दकुले
वसुदेवसुतो वसतीति प्रकारान्तरं प्राप्तं इदं किमिति अवशात् अनायत्तत्वेन उप-
जातया विषविपितयेव गरलदूषितयेव तापप्रया मनोषया बुद्धया मुहुरदूयत
इत्थं विचिन्य पुनःधुनः पर्यंतप्यतेत्यर्थः ॥५६ ॥

·यादवाभ्युदये
अविषये विपदामसुरान्तके पुनरियेष निकारपरंपराम् ।
नियतिरेकमुखी दुरतिक्रमा कृतधिया किमुताविलचेतसा ॥ ५७
परिबभूव चुकोप विसिष्मिये परिजहास हरिं प्रजगर्ज च ।
परिणतेन भवान्तरवासनाग्रहगुणेन भजन भवितव्यताम् ॥५८
क्वकचन धामनि कंसनिवेदिते समयमानकदुन्दुभिरावसत् ।
स्मृतिगतेन सुतेन सजीविता दिनशतानि निनाय च देवकी ॥
अविषय इति ।। विपदा अविषये अगोचरे असुरान्तके कृष्णे पुनः.
निकारपरम्परां अपकारपरम्परां इयेष इच्छति स । ननु तादृशे कथमपकर्तुमै-
च्छदित्यत आह नियतिरिति एकमुखी एकस्मिन् कृत्ये मुख प्रारम्भो यस्यास्सा
सदसद्वाफलन्दातुं प्रारब्धति यावत् । नियतिवं कृतधिया बुद्धिमतापि दुरतिक्रमा
अतिक्रमितुमशक्या आविलचेतसा किमुत कलुषचेतसा दुरतिक्रमेति किनु वक्तव्य-
मित्यर्थः॥५॥
परीति ॥ परिणतेन परिपक्केन भवान्तरवासनाग्रहगुणेन जन्मान्तर-
वासनामयाग्रहरूपेण गुणेन पूर्वजन्मवैरवासनानुबन्धेनेति यावत् । भवितव्यता
दुष्कर्मविपाकं भजन कंसः परिबभूव हरिश्चेतसा फल्गूचकार । चुकोप तस्मै
कुप्यति स । विसिष्मिये देवकोवसुदेवाविह तयोः पुत्र उत्पद्य नन्दकुले वसतीति
विस्मयते स्म । हरिं परिजहास मय्यप्यपकारमिच्छतीति स्वबलावलेपात्परिहसति
माप्रजगजेच शौर्योन्मादागर्जति स्म ॥५८॥
केति ॥ आनकदुन्दुमिर्वसुदेवः वचन धामनि कस्मिंश्चिद्गृहे कसेन
निवेदिते सति सभयं भयसहितं यथा तथा आवसत् तद्गृहमावसति स्म । देवकी
च स्मृति गतेन स्मृतिगोचरण सुतेन सजीविता सप्राणा सती दिनानां शतानि
बढनि दिनानिनिनाय अतिवाहयां बभूव ॥ ५९॥

·तृतीयः सर्गः विगतकन्यकया च यशोदया नियतिसम्भृतनिर्भरनिद्रया । चिरसमागतजागरयान्तिके हरिरपत्यमहश्यत धन्यया ॥ यदवबुद्धनिराकुलनीतिभिर्मुनिगणैरधुनापि विमृग्यते । तदिदमागममौलिविभूषणं विधिवशादभवद्रजभूषणम् ।। अनघवत्समनाकुलधेनुकं प्रचुरदुग्धमचोरभयोद्भवम् । ब्रजमनामयविश्वजनं विभुः कृतयुगास्पदकल्पमकल्पयत् ॥ ६२ अजनि गोपगृहेषु मनोरमैरमितकान्तिभिरप्सरसां गणैः । यदनुभूतिरसेन समेष्यतः शरणयादवशैशवयौवने ।। विगतेति ।। विगतकन्यका अपगतकन्यकया नियतिसम्भृतनिर्भर निद्रया दैवसम्पादितगाडनिद्या चिरसमागसजागरया चिरकालानन्तरमुपगत- प्रबोधया धन्यया पुण्यवत्या यशोदया नन्दपत्नथा अन्तिके समीपे अपत्यं हरिः अदृश्यत दृश्यते स॥३०॥ यदिति ।। अवबुद्धनिराकुलनीतिभिः अवगतप्रतिष्टितवेदार्थनिश्चायक- न्यायैः मुनिगणैः अधुना इदानीमपि विमृग्यते वेदान्तेष्वन्विष्यते तदिदमाग- ममौलिविभूषण श्रुतिशिरसा प्रतिपाद्यत्वेनालङ्कारभूतं परं ब्रह्म विधिवशानन्दा दिभाग्यायत्ततया ब्रजस्य गोकुलस्य भूषणं अभवत् ॥६॥ अनघेति ॥विभुर्विष्णुः व्रज गोकुलं अनधवत्सं व्याभ्यादिदुःखरहित- वत्सं अनाकुलधेनुकं तृणाद्यर्थमसम्भ्रान्तधेनुकं प्रचुरदुग्धं बहुक्षीरं अचोर- भयोद्धवं चोरभयोत्पत्तिरहितं अनामयविश्वजनं व्याधिरहितसमस्तजनं अतएव कृतयुगास्पदकल्पं कृतयुगवासस्थानतुल्यं अकल्पयत् कृतवान् ॥६२ ।। अजनीति ।। मनोरमैस्सुन्दरैः अमितकान्तिभिरपरिमितलावण्यैः अप्स- रसां स्ववैश्यानांगणैः गोपानां नन्दब्रजवासिनां गृहे अजनि जातम् । भावे यदनुभूतिरसेन यासामप्सरसामनुभवजन्येन सुखेन सह शरणयादवस्य जगतां रक्षिादवस्य कृष्णस्य शैशवयोवने बाल्यतारुण्य समेष्यतः सङ्गते भविष्यतः। Yada-6

·८२
यादवाभ्युदये
सुरमहीसुरतोषणमादरानवमुपादित नन्द उदारधीः ।
तरलगोपगणागमसङ्कलं तनयजन्ममहोत्सवमद्भुतम् ।।
अधिचकार वदान्यमणेरिश्रयं व्यधित कल्पतरोरनुकल्पनाम् ।
व्यजनयञ्च सुतप्रसवोत्सवे महति मेघविकत्थनमोषताम् ।। ६५
निधिमनन्तमिव स्वयमुत्थितं निरवधि निज भागमिवोदितम् ।
ब्रजभुवः प्रतिलभ्य रमापतिं जहसुरेन्द्रमसारतरं पदम् ॥ ६६
तख शैशवं ताभिस्सह बालक्रीडानुभवजन्यसुखेन तस्य यौवनं तत्सम्भोगसुखेन
च समेष्यतीत्यर्थः॥ ३ ॥
सुरेति ॥ उदारधीः महायशाः नन्दः सुरमहीपुरतोषण देववाह्मणानां
सन्तोषदं तरलानां इतस्ततस्सम्भ्रमतां गोपगगानां आगमेन आगजनेन सङ्कलं
भद्भुतं आश्चर्यभूतं नवं इतः प्रागपुत्रतया इदं प्रथमं तनय जन्ममहोत्सव पुत्र-
जन्मनि कर्तव्यं महोत्सव आदरात् उपादित उगदत्ते स्म अफरोदियर्थः ॥ ६ ॥
अधीति ॥ महति सुतप्रसवोत्सवे पुत्रजन्मोत्सवे वदान्यमणेः बहुप्रदस्य
मगेश्चिन्तारत्नस्य श्रियं शोभा अधिकार अधिकृतवान् जग्राहेत्यर्थः । कल्पतरोः
अनुकल्पता अमुख्यकल्पता व्यधित विधते म। मेववित्थनमोयतां मेघला-
वाया व्यर्थतां व्यजनयच्च जनयतिम च । चिन्तामणिकल्पवृक्षकालसेवेभ्योऽप्यधि-
कमर्थिभ्यः प्रादादित्यर्थः॥६५॥
.
निधिमिति ।। ब्रजभुवः व्रजप्रभवा गोपाः स्वयमुत्थितं स्वयमेवोद्भर्त
अनन्तमन्तरहितं निधि शेवधिमिव स्थितम् । उदित मूर्ति परिगृह्याविर्भूतं निर-
वधिं निस्सोमं निजभागं आलीयभाग्यमिव स्थितम् । “भाग्यैकदेशयोर्भागः"
इति रुद्रः। रमापतिं कृष्णं प्रतिलभ्य प्राप्य असारतर अयर्थ निस्सारं ऐन्द्र पर्द
स्वाराज्यं जहसुः इसन्ति स ऐन्द्रपदादप्यधिक सुखमन्वमवनियर्थः ॥ ६६ ॥

·तृतीयः सर्गः ८३ ६७ पुत्रं प्रसूय तपसा पुरुषं पुराणं कालं चिरं विधिवशात्कृतविप्रकर्षों। शङ्काकलङ्कितधियावपि दम्पती तो तद्वैभवस्मरणशान्तरुजावभूताम् । जन्दसद्मनि नवेन्दुसन्निभी वासमेत्य वसुदेवनन्दनौ । वृद्धिमापतुरनेहसा स्वयं स्वादुभोगजननी सुपर्वणाम् ।। इति कवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्र स्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य वदान्ताचार्यस्य कृतिषु यादवाभ्युदये श्रीकृष्णस्य नन्दगृहप्राप्तिवर्गनं नाम तृतीयस्सर्गः ॥ पुत्रमिति ।। पुराणं पुरुषं नारायणं तपसा पुत्रं प्रसूय जनयित्वा चिरं कालंबहुकालं विधिवशात् दैववशात् कृतविप्रकों कृतपुत्रसन्निकर्षामा तो दम्पती देवकीवसुदेवौ शङ्कया कंसात्रासेन कलङ्कितधियो कलुषितमती अपि तस्य स्वपुत्रस्य वैभवस्य प्रभावस्य सरणेन शान्तरुजौ अपगतोपतापी अभूताम् । बसन्ततिलकावृत्तम् ॥ ६॥ नन्देति ॥ नवेन्दुसन्निभौ नवेन्दुसदृशौ वपुदेवनन्दनौ रामकृष्णा नन्दसमनि नन्दगृहे वासं एय प्राप्य अनेहसा कालेन स्वयमेव सुपर्वणां देवानों स्वादुभोगजननी कंसादिवघद्वारा मधुरस्य स्ववादमोगस्य जननी उत्पादयित्री वृद्धिं आपतुःप्राप्तवन्तौ । यथा चन्द्रः प्रथमां पिबते वह्निः' इत्यादि क्रमाद्देवानां स्वादुभोगजननी वृद्धि प्रामोति तददियर्थः । कृष्णस्य वृद्वौ सत्यामनायासेन कंसा- दिवधादेवानां भोगसम्पत्तिरित्याशयेन तद्वृद्धिस्वयमेव भागजननीयुकम् । स्था- द्धतावृत्तम् ॥ ६८॥ इति श्रीमद्भारद्वाजकुलजलधिकौस्तुभ श्रीविश्वजिद्याजि श्रीरङ्ग- राजावरीन्द्रसूनु श्रीमदप्पय्यदीक्षितेन्द्रविरचिते यादवाभ्युदयव्याख्यानसङ्ग्रहे तृतीयस्सर्गः

·चतुर्थः सर्गः
१
मनीषितं कैतवमानुषस्य श्रुत्वा भयक्रोधपरिप्लुतात्मा ।
कंसश्चिरं प्राग्भवकालनेमिश्चिन्तार्णवे मग्नइवावतस्थे ।
स दुर्दमानासुरसत्वभेदान्नेता समाहूय नृशंसचेताः ।
प्रस्थापयामास परैरधृष्यं नन्दास्पदं नाथविहारगुप्तम् ॥
कदाचिदन्तर्हितपूतनात्मा कंसप्रयुक्ता किल कापि माया।
निद्रापराधीनजने निशीथे ब्रजं यशोदाकृतिराविवेश ।
tor
मनीषितमिति ॥ कैतवेन कपटेन मानुषस्य मनुष्यस्य श्रीकृष्णस्य
मनीषितं स्ववधाभिप्रायं श्रुत्वा नन्दतनया खादाकर्ण्य भयक्रोधयोः परिप्लुतात्मा
कृरुप्लवनान्तः करणः प्राग्भवकालनेमिः पूर्वजन्मनि कालनेमिरिति प्रसिद्धो भग-
वता हतोसुद्यः सः चिरं चिन्तार्णवे मनाइवावतस्थे उपस्थितविपत्प्रतीकारचिन्ता-
स्तिमितश्विरमवतस्थ इत्यर्थः । वृत्तमुपजातिः॥१॥
स इति ।। इत्थं चिन्तां प्राप्य स्थितो नृशंसचेताः ऋरान्तःकरणः नेता
प्रभुः कंसः दुर्दमान् दुष्पवर्षान् आसुरसत्वभेदान् असुरा एव आसुरास्तान् प्राणि-
विशेषान् समाहूय नाथस्य कृष्णस्य विहारेण क्रीडया गुप्तं रक्षित अतएव परैः
अरिभिः अवृष्यं अनभिभवनीय नन्दस्य आस्पदं स्थानं प्रति प्रस्थापयामास
प्रथिनि सति अनाधृष्यो भवेत्कृष्ट स्तनशैशवएवान कश्चिदुपायः प्रयोजनीय इत्य-
भिप्रायेणेति भावः॥२॥
कदाचिदिति ॥ कदाचित् एकदा कसप्रयुक्ता कापि माया कस-
प्रयुक्तानामसुरभेदानां मध्ये काचित्पूतनाख्या शाम्बरी अन्तर्हितपूतनारमा तिरो-
हितपूतनास्यनिजस्वरूपा यशोदाया आकृतिरिवाकृतिर्यस्यारसा तथाभूता सती
निद्वापराधीज ने निद्रापरतन्त्री जनो यसिन् तस्मिन् निशीथे अर्धरात्रं व्रजं
नन्दगोकुलं आविवेश ॥३॥

·४
चतुर्थः सर्गः
स्तन्येन कृष्णस्स हि पूतनायाः प्राणान् पपौ लुप्तपुनर्भवाया।
यदद्भुतं भावयतां जनानां स्तनन्धयत्वं न पुनर्बभूव ॥
निशम्य तस्याः परुषं निनादं रूक्षं यशोदा रुदितञ्च सूनोः।
ससम्भ्रमावेगनुपेत्य भीता तमग्रहीहुप्रैहमागमानाम् ।।
नन्दश्च तीवेग भयेन सद्यस्समेत्य पश्यन्ननपं कुमारम् ।
तेनैव तस्य त्रिजगन्नियन्तुः त्रायुक्त रक्षां परमार्थवेदी ।। ६
स्तन्येनेति ।। कृष्णः लुझपुनर्नवायाः नष्टपुनर्जननायाः पूतनायाः पूत-
नाख्यायायाः स्तन्येन सह प्राणान् पपो विषरूपस्तन्यपानकालएव प्राणानपि
जहारे त्यर्थः । अड्डतमाश्चर्यभूमं यद्भगवतः पूतनातन्यपानं भावयतां ध्यायतां
जनानां भक्तानां पुनः स्खनन्धयत्वं तनं धयति पिवतीति स्तनन्धयः तस्य भावः
स्तनन्धयत्वं न बनून भगवयानस्य मुक्तिप्रदतया पुनर्जननाभावादिति भावः॥४॥
निशम्येति ॥ यशोदा नन्दपनी तस्याः भगवस्पीयमानप्राणायाः
धुरुष श्रुतिको निनाद घोषं तदनु सूनोः तबकशवितस रूक्षं तद्भयानिनयाय
उच्चैः क्रियमागता पर सदित रोदन निशम्य श्रुत्वा भाता सती ससम्भ्रमावर्ग
सम्भ्रमो बहिस्स्वरा आवेगस्तद्वेतुरनिटशब्दप्रवणतो मनोविकारस्तमयसहित
यथा तथा उमेत्य प्राप्य आगमानां वेदानां दुर्घ दुरवगाहन्तं अनहोत् तदा
गृहीतवतीत्यर्थः ॥ ५॥
नन्द इति ॥ परमार्थवेदी भगवानेव सर्वस रक्षक इति परममर्थ-
मवगच्छन् नन्दश्च तीवेण उत्कटेन भयेन सास्तव समेय अन पूर्ववदेव कुश-
लिनं कुमारं पश्यन् सन् त्रिजगन्नियन्तुः त्रिलोकनायकस्य तस्य तेनैव रक्षा
प्रायुत ॥ रक्षतु स्वामशेषाणां भूतानां प्रभवो हरिः । यस्य नाभिसमुद्भूतपङ्कजाद.
भवजगत '॥ इत्यादिना भगवन्तमेव रक्षामनुसन्धाय रक्षा प्रयुक्त शानियर्थः ॥६॥

·यादवाभ्युदये
गोपाश्च सम्भूय गुहोपमाक्षी स्वघोषनिहींदितविश्वघोषाम् ।
गतासुमैक्षन्त निशाचरी तां भीमाकृतिं भैमरथीमिवान्याम् ॥ ७
परश्वथैस्तत्क्षणशातितैस्तां विच्छिद्य विन्ध्याचलसानुकल्पाम् ।
अनः प्रवृत्त्या बहिराशु निन्युः ऋव्याद्वलिं प्राज्यमिव क्षिपन्तः ।।
प्रहादिदोषानपहन्तुकामा गोप्नुस्सतां गोपतयस्समेताः ।
सुवर्णसूत्रप्रथिताभिरामां पञ्चायुधीमाभरणं वबन्धुः ॥ ९
गोपा इति ॥ गोपाश्च सम्भूय मिलित्वा स्वघोषेण स्वशब्देन निहीं
दितरस शब्दीकृतः विश्वः कृत्वः घोषः आभीरयामः थया तां गतासुं घोषानन्तर:
मुत्क्रान्तप्राणां गृहोपमाक्षी स्वयं विकृताकारतया गतासुतया च गुहानिभलोचनी
भीमाकृति भयङ्कररूपां अतएवान्यां भैमरथीमिव स्थिताम् ॥'सप्तत्यारसप्तमे वर्षे
सप्तमे मासि सप्तमी। रात्रिभैमरथी नाम सर्वप्राणिभयङ्करी'॥ इत्युक्तलक्षण
प्राणिनां गण्डभूतराविमिव स्थितां निशाचरीमैक्षन्त अपश्यन् ॥७॥
परश्वथरिति ॥ विन्ध्याचलसानुकरूपी विध्यपर्वतप्रस्थ सदृशीं तथाति-
शथितमहाकायां तो पृतनां तक्षणे शातितः उत्तेजितैः तदङ्गानामतिकठिनत्वा-
दिति भावः । परश्वथैः परशुभिः विच्छिद्य खण्डयित्वा अनः प्रवृत्त्या शक्टस्य
प्रवर्तनेन आशु शीघ्र घोषाहिः प्राज्यं बहुलं व्याद्वलिं ऋव्यादः मांसभक्षाः
गृद्धगोमायुप्रभृतयः तेभ्यो बलिं उपहारं क्षिपन्तः प्रयच्छन्त इव निन्युः नयन्ति
ग्रहादीति ।। सतां साधूनां गोप्तः रक्षकस्य भगवतः ग्रहादिदोषान्
बालग्रहमातलिप्रभृतीन् शिशुदोषान् अपहन्तुकामाः अपनेतुं कामयमानाः समेता
मिलिता गोपतयः सुवर्णस्य सूत्रं तन्त्र अथितं प्रथनं तेन अभिरामा मनोज्ञां पञ्चा-
नां आयुधानां शङ्खधकादीनां भगवदायुधानां समाहारः पञ्चायुधी तां तद्रूपं
आमरणं बबन्धुः । पञ्चायुधाभरणधारणं बालानां ग्रहादिदोषवारणमित्याहुः ॥९॥

·चतुर्थः सर्गः रम्याणि रत्नानि रथाङ्गपाणेराकल्पतान्नूनमवाप्नुवन्ति ! तदङ्गसंस्पर्शरसात्प्रकामं रोमाञ्चितान्यंशुगणैरभूवन् । स शायितः क्षेमविदा जनन्या पर्यविकायां प्ररुदन् कुमारः ! चिक्षेप तुझं शकटं पदाभ्यां गाढाभिघातेन गिरीन्द्रसारम् ॥११ विदारितस्तस्य पदाग्रयोगाद्विकीर्यमाणो बहुधा पृथिव्याम् । शब्दायमानश्शकटाख्यदैत्यस्संक्षोभयामास जगन्त्यभीक्ष्णम्।।१२ यदृच्छयोक्षिप्तपदे कुमारे शैलोपलक्ष्ये शकटे निरस्ते । सरोजगभॊपमसौकुमार्य पस्पर्श तत्पादतलं यशोदा ।। १३ रम्याणीति ।। स्थानञ्चक्रं पाणौ यस्य तस्य आकरूपतां आभरणत्वं अवामुवन्ति वहसानानि रम्याणि रत्नानि नूनं तदनसंस्पर्शरसात् भगवदङ्गसंस्पर्शन अत्सुखं तस्मात् अंशुगणैः किरण सम है। प्रकाम रोमाञ्चितानि सनातरोमाज्ञानि अभूवन् ॥ १०॥ स इति ॥ क्षेमं लन्धस्य कुमारस्य संरक्षणं वेत्तीति क्षेमवित् तथा। जनन्या मात्रा पर्यंतिकायां कुमारोचिते पर्यङ्के शायितः कुमारः कृष्णः प्ररुदन् सन् । गिरीन्द्रस्य सारो बल यस्य तत् तुङ्गमुन्नतं शकटं पदाभ्यां गाढाभिघातेन रोदनप्रयुक्तपादचलनापदेशकृतेन दृढताडनेन चिक्षेप क्षिपति स्म ॥५॥ विदारित इति ॥ तस्य कृष्णस्य पदाग्रयोगात् चरणाग्रसम्पर्कादेतोः विदारितम्लक्षातविदारः अतएव पृथिव्यां बहुधा विकीर्यमाणः स्वयमेव कीर्णों भवन् शब्दायमानशब्दं कुर्वन् शक्याख्यश्शकटाभिधानः दैत्यः जगन्ति अभीक्षण भृशं स्तोभयामास अत्युग्रेण दलनपतनशब्देन भीतान्यकरोत् । “कश्चिद्दनो- स्सुतो वीरः कृष्णस्य वधकाडया । नन्दस्य प्रियतामायाच्छाकटं वपुरुद्वहन् ।' इति नन्दशकटस्यामुररूपस्वमुक्कं हरिवंशे ॥ १२ ॥ यदृच्छयेति ॥ कुमारे यहच्छया स्वेच्छया उत्क्षिप्तपदे ऊन् क्षिप्स- चरणे शैलोपलक्ष्ये पर्वतवद्दश्ये तदन्महति शकटे निरस्ते सति यशोदा सरोज- ·यादवाभ्युदये अथाङ्कणे जानुपाग्रहस्तैश्चक्रायुधे च क्रमणप्रवृत्ते । प्रायो धरित्री परिषस्वजे तं सापत्रपा सान्द्ररजश्छलेन ॥ नि-जनन्दस्मितदर्शनीयं नीराजितं कुन्दलरत्नभासा । नन्दस्तदानी न जगाम तृप्तिं मुग्धाक्षरं प्रेक्ष्य मुखं तदीयम् ।। विश्वानि विश्वाधिकशक्तिरेको नामानि रूपाणि च निर्मिमाणः । नामैकदेशग्रहणेऽपि मातुः बभूव कृष्णो बहुमानपात्रम् ॥ १६ गर्मोपमसौमार्य अरविन्दाभ्यन्तरमाद (सरोजगर्भशब्देन योग्यतावशात्तत्सौ. कुमार्य लक्षणीयम् । तत्पादतलं कुमारस्य चरणयोरधःप्रदेशं परमर्श शकटताड- नाभिहतिवेदनाशङ्कयेति भावः ॥ १३ ॥ अथेति ।। च्यातिशैशवापगमानन्तरं चक्रायुधे कृष्णे जानुपदाग्रहस्तैः जानुनी च पाये व हस्ती च तैः। अवयवानां पटूसङ्घयान विवक्षिता । तैषड्भि- विना चंक्रमणासम्भवात् । अतएव न प्राण्यङ्गलक्षणएकवद्भावः । अधिकरणैता- वत्त्वेचेति वृत्तिपदार्थलढयाविवक्षायानिषेधात् । अङ्कणे अजिरे सङ्कमणप्रवृत्ते चकमगभितस्तसञ्चारस्तन प्रवृचे सति । धरित्री धरणी देवय महिषा । साप- व्रपा परेभ्यो लन युक्ता सती सान्दरजश्वलेज गाढाकरणरजोव्याजेन प्रायो नूनं परिषस्वजे आलिलिङ्ग । पांतुमये गृक्षाङ्कगे चंक्रमणाजूसरमाबएव धरियालिङ्गन- स्वेनोप्रेक्ष्यते ॥४॥ निर्व्याजेति ॥ नन्दलदानी कृष्णस्य बाल्यसमये नियाजेन निरु- पाधिकेन स्वभावसिद्धेन मन्दस्मितेन दर्शनीयम् । 'दर्शनीयं तदानन्दसान्द्रो यत्र मनोलयः' इति यादवः । कुण्डलरत्नभासां नीराजितं कृानीराजनं परितोविद्यो- तितमिति यावत् । मुग्धानि शैशवकलान्यज्ञराणि यस्य तत्तदीयं कृष्णस्येदं मुखं प्रेक्ष्य तृप्तिं न जगाम ।। १५॥ विश्वानीति ।। विश्वाधिकशक्तिः विश्वस्माद्ब्रह्मादिप्रपञ्चादधिकाशक्ति यस्य सः एकरसहायनिरपेक्षएव विश्वानि कृतानि नामान्यभिधानानि रूपाण्यमि. धेयानि च निर्मिमाण: प्रतिसर्ग सुजन् कृष्णः मातुर्यशोदायाः नामैकदेशग्रह. ।

·चतुर्थः सर्गः
८९
तरङ्गितानुश्रवगन्धमादौ तत्याद्भुतं सल्लपितं सखीभिः ।
वर्णस्वरादिव्यवसायभून्ना शीक्षाविदा शिक्षणमयमासीत् ॥ १७
तमीषदुत्थाय निलीनमारात्समीक्ष्य दन्ताङ्कुरचारुहासम् ।
सनातनीष्टिमनन्यदृष्टिस्सानन्दमालोकत नन्दपनी ॥
यदैनिभिः क्रान्तजगत्त्यन्तं भव्याशया भावितबालभावम् ।
करेण संगृह्य कराम्बुजाय सञ्चारयामास शनैर्यशोदा ॥ १९
गेऽपि शैशवात्साकल्येन वक्तमुक्तयभिनयेन नामैकदेशोच्चारणेऽपि बहुमानपात्रं
अहो मातुर्नाम गृह्णातीति वात्सल्यवतां बन्धूनां श्लाघाविषयोऽभूदित्यर्थः ॥ १६ ॥
तरङ्गितेति ।। तस्य कृष्णस्य आदी प्रथमलल्लापसमयएव तरङ्गितस्स-
साततरङ्गः उद्धृतः अनुश्रवस्य वेदस्य गन्धो यस्मिन् तत् ।। सर्ववेदच्छायासंस्पर्शी
त्यर्थः । अतएचा तमाश्चर्य सखीभिः सद्धपितं अप्सरोऽवताररूपाभिस्सहसल्लापः
यदनुभूतिरसेनसमेष्यतइशरणयादवशैशवयौवना' इति तृतीयसाक्तिरीत्या
प्रथमसल्लापमारभ्य गोपकुमारिकाभिस्सहैव क्रोडेति व्यञ्जयितुं सखाभिरिति
विशेषणम् । वर्णस्वरादिव्यवसायभून्ना वर्णा अकारादयः स्वरा उदात्तादयः आदि-
शब्देन मात्रादयो गृह्यन्ते तेषां व्यवसायो निश्चयः व्यक्ततेति यावत् । तस्य भून्ना
प्रचणेन शोक्षाविदां शीक्षानाम वर्गानां स्थानकरणप्रथलादिबोधको वेदाङ्गविशेष-
स्तदभिज्ञानामप्रय सुख्य शिक्षणमासीत् एवं स्वरवर्णाधभिव्यक्तयावेदोच्चारणङ्क:
तव्यमिति लक्षणज्ञानामपि शिक्षाकरमभवदित्यर्थः ॥ १७ ॥
तमिति || नन्दपत्नी यशोदा ईषदुत्थाय आरात् निलीनं पुनरप्यशक्तय"
भिनयेनोपविष्ट सम्प्रेक्ष्य दन्तानामकुरैश्चारुहासं सनातनी दृष्टिं लोकानामनपा-
यिष्टिरूपं दृष्टिवत्सदा प्रकाशवासियत्वाच्च। तं कृष्णं अनन्यदृष्टिरन्यनिरपे
क्षदृष्टिस्मती सानन्दमालोकत सप्रमोदमपश्यत् ॥ १८॥
पदैरिति ।। भव्याशया शुभचित्ता कुमारस्य मार्थिनी यशोदा त्रिभिः
पदैश्चरणविन्यासैः क्रान्तजगत्तयं आक्रान्तलोकत्रयं तथा भावितबालभावमभि-
नीतबाल्यं तं देवं करण स्वहस्तेन कराम्बुजाग्रं तस्य करः अम्बुजमिव तस्याग्रम
लीप्रदेश संगृह्य गृहीत्वा शनैस्सञ्चारयामास क्रमेणे सञ्चारयति म ॥१९॥

·९० यादवाभ्युदये स्खलद्गतिं द्वित्रपदप्रचाराजानुक्रमे जातरुचि कुमारम् । भुग्ने समावेश्य वलग्नभागे स्तन्यम्मुदा पाययते स्म धन्या ॥ २० क्रमेण भूयोऽपि विहारकाङ्क्षी नन्दस्य दारैरमिनन्द्यमानः । नित्यानुभूतं निगमान्तभृङ्गैनिजं पदाब्जं निदधे पृथिव्याम् ॥ २१ ससञ्चरन साधुजनप्रतीपैर्मा भुज्यतां सेयमितीव मत्वा । चक्रादिमिः पादसरोजचिह्नरामुद्रयामास महीमनन्यैः ॥ २२ आलम्ब्य मातुः करपल्लवायं शनैश्शनस्सञ्चरतो मुरादः। बभार चित्रामिव पत्ररेखां धन्या पदन्यासमयीं धरित्री || २३ स्खलदिति || धन्या सुकृतिनी यशोदा द्वित्रपटप्रचारात् वौ वा त्रयो वा मानं येषान्तानि द्वित्राणि द्वित्राणि पदानि प्रचारः तस्माद्धेतोः स्खलद्गति अत एव जानुक्रमे जानुचंक्रमणे जातरुचि कुमारं भुग्ने अवनते बलग्नभागे मध्य- देशे सभावेश्य मुदा स्तन्यं पाययते स्म पादप्रचारप्रान्त्यपनयायेति भावः ॥ २०॥ क्रमेणति ।। भूयोपि स्तन्यपानानन्तरं पुनरपि दिहारकांक्षी क्रीडामा- कांक्षितुं शीलवान् नन्दस्य दारैर्यशोदया अभिनन्द्यमानः उत्साहजननाय श्वाच्य- मानः देवः निगसान्ता एव भृङ्गास्तनित्यानुभूतं नित्यमुपभुक्तं तात्पर्य विषयमिति यावत् । निजमात्मीयं पदाजं क्रमण पृथिव्यां निदध । यशोदयाजनितोत्साहः स्वयमेवोत्थाय स्थित इत्यर्थः ॥ २१ ॥ स इति ॥ सञ्चरन् गृहाङ्कणभूमौ पर्यटन सदेवः । सा भगवत्सम्बन्धि- त्वेन प्रसिद्धा इयं भूमिः साधुजनप्रतीपैसाविकजनविपरीतः माभुज्यतामिति मत्वेव अनन्यैरन्याश्रयो नास्ति येषान्तैस्सात्विकतरसाधारण्यरहितैः पादसरोज- चिनकादिभिर्मही आमुद्रयामास समन्तान्मुद्रावतीञ्चकार । यथा गृहारामादिषु ब्राह्मणादिभोग्यत्वसूचनाय तत्तदसाधारणदण्डकमण्डल्वादिमुद्राङ्कुर्वन्ति तव- दिति भावः ॥ २२॥ आलंब्येति ॥ धन्या सुकृतिनी धरित्रीमातुर्यशोदायाः करपल्लवयोरग्र- मालंब्य शनैशनस्सारतः मुरारेः कृष्णस्य पदन्यासमयी चरणविक्षपरूयो ..

·चतुर्थः सर्गः
अकर्मनिनो भुवनान्यजस्रं सङ्कल्पलेशेन नियम्य दीव्यन् ।
प्रचारितः प्रस्तुतया जनन्या पदे पदे विश्रममाचकाक्षे ।। २४
सुरप्रसूनैस्सुरभीकृतानामारोहणान्यङ्कणवेदिकानाम् ।
तमारुरुक्षुन्तरलाविपद्मं धातारमारोहयदाशु धात्री ।।
तलेषु तस्याङ्कणपादपानां ताळानुकूलेषु गतागतेषु ।
ब्रजस्थिताः स्वर्गसदामशृण्वन् दूरोदितान् दुन्दुभितूर्यनादान् ॥
चित्रामिव नानाविधमकराद्याकृतियुक्तां पत्ररेखां बभार । इवशब्दो वाक्या.
लङ्कारे ॥ २३ ॥
अकर्मेति ॥ अमनितः अकर्माधीनः सङ्कल्पलेशेन सङ्कल्पमात्रेण
भुवनानि नियम्य व्यवस्थाप्य अजस्त्रं सदा दीव्यन् क्रीडन् एतावन्ति भुवनान्यना-
यासेन स्वसङ्कल्पमात्रेण सृष्टिसंहारादिकमतानीत्वा क्रीडन् सः प्रस्तुतया वारस
ल्येन स्तनप्रस्नवयुक्तया जनन्या प्रचारितस्सञ्चारितस्सन् पदे पदे प्रतिपदं विक्रम
विश्रान्ति आचकाङ्के आकाङ्क्षते स ॥ २४ ॥
सुरेति ॥ सुराणां प्रस्नैः कल्पवृक्षपुष्पैः सुरभीकृतानां अङ्कणवेदिकानां
अङ्कणेषु निर्मितानां वेदिकानां आरोहणानि सोपानानि आरुरुक्षु आरोदुमिच्छु
अतएव तरलाझिपनं चञ्चलपादकमलं धातारं जगतां स्रष्टारं भगवन्तं धात्री माता
यशोदारूपा उपमाता वा काचित् आशु शीघ्रं भारोहयत् आरोहयति स्म ॥२५॥
तलंग्विति ॥ व्रजस्थिताः गोपाः गोप्यश्च अङ्कणपादपानां तलेषु.
चत्वरवृक्षाणामधः प्रदेशेषु अधिकरणेषु ताळानुकूलेषु स्वकीयताळानुकूलेषु तस्य
कृष्णस्य गतागतेषु गमनागमनेषु सत्सु बालाः खल्वाह्वानार्थबन्धुजनकृतकर-
ताळानुरोधेन गतागतानि कुर्वन्ति । दूरे अभ्रमार्गे उदितानुत्पन्नान वर्गसदा देवानां.
कृष्णस्य गतागताभ्यासदर्शनेन देवकार्यसिद्धनेंदीयस्त्वबुध्या सन्तुष्टानां दुन्दुभि--
तुर्यनादान भेरीवायशब्दान् अण्वन् ॥ २६ ॥

·१२ यादवाभ्युदये य एष लोकत्रयसूत्रधारः पर्यायपात्राणि चराचराणि. । आनर्तयत्यद्भुतचेष्टितोऽसौ ननत खलं नवनीतकाक्षी ॥ २७ गृहेषु दनो मथनप्रवृत्तौ पृषत्कणैरुत्पतितः प्रकीर्णः। निदर्शयामास निजामवस्था प्राची सुधाशीकरयोगचित्राम्।। २८ त्रस्यन्मुकन्दो नवनीतचौर्यानिर्भुग्नगात्रो निभृतं शयानः । निजानि निश्शदशां ययाचे वदाञ्जलिं बालविभूषगानि ॥ २९ आरण्यकानां प्रभवः फलानामरण्यजातानि फलान्यभीप्सन् । वित्रंसिधान्याञ्जलिना करेण व्याधात्मजां विश्वपतिस्सिषेवे।। ३० य इति ।। लोकत्रयत्व सूत्रधारः नर्तयिता य एषः पर्यायपात्राणि क्रमेण नकरूपतां प्राप्तानि चराचराणि स्थावरजङ्गमानि आनर्तयति अद्भुतचेष्ठितः आश्चर्यचरित्रः असौ कृष्णः नवनीतकांक्षी सन् (आमोण्ये णिनिः) खेल सुन्दरं यथा तथा ननत ननं दृष्ट्वा गोप्यो नवनीतं प्रयच्छन्तीति तदर्थ नृत्यति स्म ॥२७॥ गृहेष्विति ॥ गृहेषु स्वगृहे अन्वेषु बन्धुषु च दनः मथनस्य प्रवृत्ती उत्पतिरुत्थितैः पृरस्कगैर्दधिबिन्दुलेशैः प्रकीर्णः अबको र्गः नवनोतादरेण समीपेऽवस्थानादिति भावः । कृष्णः सुधाशीकरयोगचित्रां अमृतकणसम्पण कर्बुरां प्राचीममृतमथनकालीनां निजामवस्थां दशां निदर्शयामास प्रदर्शयति स्मा तहशायामेवं स्थितोऽस्मीति दर्शितवानित्यर्थः ॥२८॥ त्रस्यनिति ।। नवनीतचौर्याद्वितीस्त्रस्यन् गोपिकाभ्यो बिभ्यतू निर्भुन- गानः निभृतं शयानः नवनीतशून्यं भाण्डं दृष्ट्वा मामन्धिष्य गोपिकामदाक्षुरिति सङ्कुचितगात्रः क्वचिद्गृहकोणे निश्शब्दं शयानः मुकुन्दः निजानि बालविभूषगानि अलि बचा निश्शब्ददां ययाचे धूतान्यपि निशब्दानि भवन्विति साञ्जलि- बन्धःप्रार्थितवानित्यर्थः ॥ २९॥ आरण्यकानामिति ।। अरण्यसम्बन्धिनोऽभ्याया उपनिषदागा आर' ज्यकास्तेह्यरण्येऽध्येयाः। तत्प्रतिपाद्यतया तत्सम्बन्धीनि दहरायुगसनफलान्या ·चतुर्थः सर्गः ३ सुजातरेखात्मकशङ्खचक्रं ताम्रोदरं तस्य करारविन्दम् । विलोकयन्त्याः फलविक्रयिण्याः विक्रेतुमात्मानमभूद्विमर्शः ॥३१ आपूग्यत्स्वादुफलार्पणेन क्रीडाशिशोर्हस्तपुटं किराती। रनैस्तदा कौस्तुभनिर्विशेषैरापूरितं तत्फलभाण्डमासीत् ॥ ३२ मुहुः प्रवृत्तं नवनीतचौर्ये वत्सान्विमुञ्चन्तमदोहकाले । उलूखले कुत्रचिदात्तपुण्य बन्धुं सतां बटुमियेष माता ॥ रण्यकानि फलानि (क्वचिदपवादविषयेप्युत्सर्गोभिनिविशत इति न्यायाच्छप्रत्यय- विषयादप्यारण्यकशब्दाप्रारदीज्यतोण्प्रत्ययः) तेषां फलानां प्रभवः उत्पत्तिस्थान- भूतः । आरण्यकानामरण्यजातानां फलानां प्रभवइत्यपि प्रतीयते । तथाप्यरण्यजा- तानि फलानि वीथ्यां विक्रोयमाणानि बदरादीन्यभीप्सन प्राप्तुमिच्छन् विश्वस्य पतिः कृष्णः विस्त्रंसिधान्याञ्जलिना शैशवादृढबन्धासामर्थ्याभिनयेनाङ्गुलीविव- रेषु विस्त्रंसमानं फलमूल्यव्रीहियवादि यस्मात्तथाभूतोऽञ्जलिः कुब्जकरद्वययोगो यस्य तेन करेण उपलक्षितस्सन् व्याधात्मजां फलविक्रयिणीं व्याधपुत्री सिषेत्रे उपससपेंत्यर्थः॥३०॥ सुजातेति ।। सुजातरेखात्मके अभिजातरेखारूपे शङ्खचक्रे यस्मिन् तत् ताम्रोदरं अरुणतलं तस्य करारविन्दं फलग्रहणाय प्रसारित विलोकयन्त्याः फल- विक्रयण्यः फलानि विक्रीणानायाः किरातपुत्र्याः आत्मानं विक्रेतुं रागेण स्वात्मा नमेव कृष्णसाकतु विमर्शो विचारोऽभूत् ॥ ३३॥ आपूरयदिति ॥ किराती फलविक्रयणी क्रीडया शिशोः कृष्णस्य हस्त- पुटमञ्जलि स्वादु दुफलागेन मधुरफलप्रदानेन आपूरयत् तदा तस्मिन् समये तस्याः फलभाण्डं फलभाजनं कौस्तुभानिर्विशेषैः विशेषरहितैस्तत्सदृशैः रत्नैः किरात- वनितायाः आदरेण प्रसन्नस्य भगवतस्सङ्कल्पनापादितैः आपूरितमासीत् ॥३२॥ मुहुरिति ॥ नवनीतचौथै मुहुः पुनः पुनः प्रवृत्त अदोहकाले दोहव्यति- रके मध्यावादिसमये वत्सान्विमुञ्चन्तं मातृभिस्संयोजनाय विसृजन्तं सतां:

·४ यादवाभ्युदये आनीतमले निजवन्धनार्थ दामाखिलं संस्थितमध्यपूर्णम् । निरीक्ष्य निर्विणधियो जनन्यास्सङ्कोचशक्त्या स बभूव बन्ध्यः।। बद्धं तथा भावयतां मुकुन्दमयत्नविच्छेदिनि कर्मबन्धे । तपस्विनी तत्क्रतुनीतिराद्या सनीळमारण्यकथासु तस्थौ ॥ ३५ उलूखले प्रग्रथितेन दाना निबद्धमानाविललोलनेत्रम् । सहासमैक्षन्त जनास्समन्तादाळानितं नागमिवानभिज्ञाः ॥३६ धन्धु बन्धुवद्धितैषिणं माता यशोदा आत्तपुण्ये कृष्णांगसम्पर्कप्रापपुण्यत्रति कुत्रचिदुलूखले बद्भुमियेष ॥ ३३ ॥ आनीतमिति । सः कृष्णः निजबन्धनार्थ निजबन्धनायेदं यथा तथा अग्रे पुरत आनीतं दामाखिलं संहितमपि गृहे यावदस्ति तत्सर्व परसरग्रथितमपि अपूर्ण स्वमायया बन्धनापर्याप्त निरीक्ष्य निर्विण्णधियः खिन्नमतेः जनन्याः यशोदायास्सङ्कोचशक्तया तनिर्वेददर्शनोदितकरुणाङ्गीकृतथा बन्यः बन्धनाहों बभूव ॥३४॥ बद्धमिति ॥ उलूस्त्रले बद्धं मुकुन्दं तथा बद्धत्वेन प्रकारेण भावयता च्यायता कर्मबन्धे संसारबीजकर्मरूपे बन्धे अयत्नेन विच्छेदोस्यास्तीति अयत्न- विच्छेदिनि सति आद्या प्राचीना 'यथा ऋतुरस्मिन् लोक पुरुषो भवति ततः प्रेत्यभवतीति' श्रुतिसिद्धा सक्रतुनीतिः इह यत्क्रतुः यत्सङ्कल्पः पुरुपो भवति तस्य प्रेत्यतत्प्राप्तिरूपः वेदान्तिभिस्तत्क्रतुन्याय इति व्यवद्वियमाणा नीतिः तपस्विनी भगवन्तं बर्दू भावयतां देहपातानन्तरं बन्धविच्छेदेन स्वार्थान्यथाभावाहीना सती । सवीळं सलजं आरण्यकथास्वारण्यसम्बन्धिनीपूगनिषत्सु कथासु तस्थौ । यथालोके स्वोत्तस्यान्यथाभावे सति ब्रीडया विवर्णवदनाः कचिन्त्रिलीना भवन्ति तद्वदिति भावः॥ ३५॥ उलूखल इति ।। उलूखले प्रप्रथितेन सान्दबद्धेन दाना निबद्धं आत्रा- विललोलनेनं स्वच्छन्दसञ्चारविघ्ने भयेन च अचकलुपचञ्चललोचनं आळानितं सजाताळानं आयने बद्धं नाग हस्तिनमिव स्थितं यथा वन्यो हनी इदंप्रथम

·चतुर्थः सर्गः
अनादराकृष्टमुलूखलन्तद्यावर्जुनौ शैलनिभौ बभञ्ज ।
बभूवतुर्ब्रह्मसुतस्य शापान्मुक्तो मुनेर्यक्षवरौ तदा तौ ॥ ३७
शापावधि ब्रह्मसुतेन दत्तं सम्प्राप्य तौ शौरिसमागमेन।
देहेन दिव्येन विदीप्यमानौ स्तुत्वा हरि धाम समीयतुः खम् ॥
अदृष्टपूर्व भुवि पूतनादेरुदन्तमुत्पातमुदीक्षमाणाः ।
समेत्य गोपास्सह माधवेन बृन्दावनं सत्वरमभ्यगच्छन् ॥ ३९
।
आळानेबन्धन न सहते तथा बन्धनासहमानतया व्याकुलमियर्थः । कृष्ण
अनभिज्ञाः अभिनयमासमेतद्देवस्येत्यवबोधरहिताः सहासं यथा ऐक्षन्त ।।
अनादरेति ॥ अनादराकृष्टन्तदुलूखलं शैलनिभा पर्वतसदृशौ याव-
र्जुनौ ककुभवृक्षाबमा अर्जुनद्वयमध्ये कृष्ण गते तियग्भूतमुभाम्यामपि निरुद्ध-
गति कृष्णेनाकृष्यमाणं सद्भग्नौ चकार तौ तदा ब्रह्मसुतस्स मुनेनारदस्य शापान्मुक्तो
सन्तो यशवरी यशश्रेष्ट बभूवतुः । तौ पुराकिल नळ बरो मणिग्रीवश्चेति व
धनदपुत्रौ मदिरापानमत्तौ विवसनो स्त्रोभिः क्रीडन्नौ नारदं दृष्ट्वापि तथैव स्थिती
यावत्कृष्णसमागम स्थावरौ भवत इति तेन शप्तौ नन्दकुले यमळार्जुनरूपेण
अरूढाविति पुराणकथा ॥३७॥
शापेति ।। तो यक्षवरौ ब्रह्मसुतेन नारदेन दत्तं शापावधिं शापान्न
शौरिसमागमेन कृष्णस्य सम्पर्केण सम्प्राप्य दिव्येन देवसम्बन्धिना देहेन विदीप्य-
मानौ सन्ता हरि स्तुत्वा स्वं धाम स्थान अळकां समीयतुर्जग्मतुः॥३०॥
अदृष्टेति ।। भुवि भूलोके अष्टपूर्व पूर्वमदृष्टं पूतनादे. उदन्तं वृत्तान्त
उत्सातमुदोक्षपाणा तस्य स्थानस्य अरिष्टसूचकं विकारं तर्कयन्तो गोपाः समेत्य
सम्भूय माधन सह सत्वरं शीघ्र वृन्दावनं वनविशेष अभ्यगच्छन् तत्रैव वास्तव्य
कुटुम्बितया स्थातुङ्गता इत्यर्थः ॥ ३९॥

·यादवाभ्युदये येनौषधीनामधिपं पुरस्तादाह्रादहेतुं जगतामकार्षीत् । तेनैव ध्यौ मनसा वनं तत्कृष्णो गवां क्षेमसमृद्धिमिच्छन् । अनुग्रहाब्धेरिव वीचिभेदैराप्याययामास शुभैरपाङ्गैः । वनं पृथिव्या इव यौवनन्तगोप्ता सतां गोधनवंशचन्द्रः ॥ ४१ आसीनिषेव्या पृथिवी पशूनां पुण्डेक्षुरम्याणि तृणान्यभूवन् । तस्मिन्नरण्ये तरुभिः प्रपेदे कल्पद्रुमाणामनुकल्पभावः ॥ अष्टपूर्वैरधिकां विशेषैरालक्ष्यवन्याममरेन्द्रमान्याम् । नन्दोपनन्दप्रमुखैननन्दे नाकाधिरूलैरिव नाथभूम्ना येनेति ॥ कृष्णः पुरस्तात् सर्गादौ येन मनसा जगतामा ओषधीनामधिपञ्चन्दं अकार्षीत् असृजत् । तेनैव मनसा अखिलजगत्क्षेमङ्करस्वमा वेन तद्वनं गवां क्षेमसमृद्धिमिच्छन् दध्यौ यापति स्म । यथा गवामभिवृद्धिर्भवति तथा तस्मिन्वने तृणजलच्छायादिभूमास्त्विति दध्यावित्यर्थः ॥ ४॥ अन्विति ।। सतां सात्विकानाम् गोप्ता संरक्षकः गोधनानां गोपानां वंशस्य चन्द्रः चन्द्रवदाडादकः कृष्णः पृथिव्याः भूमेयावनमिव स्थितं तस्या. शोभावहत्वात्तद्वनं वृन्दावनं अनुग्रहाब्धेः प्रसादसागरस्य वीचिभेदैस्तरङ्गविशेषै- रिव स्थित भैमनोहरपाङ्गैः कटाक्षः आप्याययामास पोषयामास ॥४॥ आसीदिति । तस्मिन्नरण्ये वृन्दावने पृथिवी पशूनां गोमहिष्यदीनां निषेच्या कण्टकशर्कराधभावेन संवेशादियोग्या बभूव पुण्डू इतीक्षुः पुण्डेक्षुरति- मघुरेक्षुविशेषः तद्वदम्याणि स्वादूनि तृणान्यभूवन् । तरुभिः कल्पगुमाणां अनु- कल्पभावः अमुख्यता स्वादुसुगन्धिफलकुसुमादिभरिततया तत्सादृश्यमिति पावत् । प्रपेदे प्राप्तः । कर्मणि लिट् ॥ ४२॥ अदृष्टेति ॥ नन्दः उपनन्दः तदाख्यस्तस्मिन् व्रजे कश्चिद्वोपवृद्धश्न प्रमुखौ प्रधानमनौ येषान्तः गौपैः (कर्तृभिः) नाथभूम्ना कृष्णस्य महिन्ना अदृष्टपूर्वैः पूर्वमदृष्टविशेषैः फलपुष्पादिभिः दृश्यपदाथैः अधिकां समृद्धां अमरेन्द्रमान्यां देवे- ·चतुर्थः सर्गः ९७ - दैत्यैस्तृणावर्तमुखैरयत्नान्मुहुनिरस्तैर्मुदितो मुकुन्दः । अभुक्त रामेण सहाद्भुतं तत्पुण्यं वनं पुण्यजनेन्द्रमान्यम् ॥४४ सपक्षकैलासनिभस्य गोपा बकस्य पक्षानभितो बबन्धुः । वने तदन्यानपि घोरवृत्तीन क्षेप्तुं प्रवृत्ता इव केतुमालाः ॥ ४५ पुरस्कृतं मङ्गलगीतवाद्यैः पुंसः प्रसत्त्यै जगतां प्रसूतेः । कयापि तत्र स्पृह्यान्वतिष्ठन् कन्याव्रतं किञ्चन गोपकन्याः॥ न्द्रस्य माननीयां नन्दनसदृशत्वादिति भावः । वन्यां वनसमूह आलश्यालोक्य नाकाधिरूढः स्वर्गमास्टैरिव ननन्दे सन्तुष्टम् । भावे लिट्र ॥ ३ ॥ दैत्यैरिति । अयत्नाद्यनमप्राप्य निरस्तैरनायासेन हतैः तृणावर्तमुखैः तृणासुरो वत्सासुरः अघासुर इत्येवमादिभिदैत्यहेतुभिर्मुहुर्मुदितः तेषां हननेन अभीक्ष्णं सन्तुष्टः मुकुन्दः अद्भुतमाश्चर्य पुण्यं पावनं पुण्यजनेन्द्रस्य यक्षेश्वरस्यापि मान्य श्लाघनीयं चैत्ररथचासत्वात्तद्वनं वृन्दावनं रामेण बलदेवेन सह अभुत भुक्ते स्म ॥४४॥ सपक्षेति ॥ गोपास्सपक्षकैलासनिभस्य पक्षसहितकैलासतुल्यस्य बकस्य बकरूपधारिणः कृष्णेन हतस्य पक्षान् पतत्राणि कीदृशान् वने तस्मिन् तदन्यान् बकव्यतिरिक्तानपि घोरवृत्तीन् ऋरचरितान् धेनुकादीन् क्षेप्तुं निरसितुं प्रवृत्ताः केतुमाला उत्पातराजीरिव स्थितान् अभितस्सर्वतो वृक्षासादिषु बबन्धुः लीलार्थ इतरत्रासार्थञ्च बघ्नन्ति स ॥४५॥ पुर इति ॥ तत्र नन्दकुले गोपकन्याः कयापि स्पृहया किञ्चित्फलोहे- शेन जगतां प्रसूतेः लोकानामुपादानभूतस्य (प्रसूयन्तेऽस्मिन्नित्यधिकरणे क्तिन्प्र. त्ययः) पुंसः परमपुरुषस्य प्रसत्त्यै प्रसादाय मङ्गलगीतवाद्यैः पुरस्कृतं पूजितं किञ्चन कन्याव्रतं कन्याभिरनुष्ठेयं व्रतं अन्वतिष्ठत् ॥ ४६ ॥ Yada-7

·९८
यादवाभ्युदये
निशात्ययस्नानसमुद्यतानां निक्षिप्तमाभीरकिशोरिकाणाम् ।
कुलादुपादाय दुकूलजालं कुन्दाधिरूढो मुमुदे मुकुन्दः ।।
सचैकहस्तप्रणति विधन्वन् क्षौमार्थिनीनां हरिरङ्गनानाम् ।
अन्योन्यहस्तार्पणसंप्रवृत्तः जेता जहासाञ्जलिभिस्तदीयैः ॥ ४८
प्रसुप्तमुद्रोधयता परत्वं वीरश्रियो विभ्रममण्डनेन ।
नाळादिनिवेशनिधानधाम्ना नाथो बभासे नवयौवनेन ॥ ४९
निशेति ॥ मुकुन्दः निशात्ययस्नाने व्रताङ्गभूतप्रातस्त्राने समुद्यतानां
समुद्युक्तानां आभीरकिशोरिकाणां गोपकन्यकानां निक्षिप्तं विसृज्य न्यस्तं दुकूल-
जालं क्षौमसमूह कूलाधमुनातीरात् उपादाय कुन्द माध्यतरं अधिरूढस्सन्दुमुदे।
विवसनानां तासां स्वैरदर्शनं भविष्यतीति प्रमुदितोऽभूदित्यर्थः ॥ ४ ॥
सचेति ॥ जेता जयशीलः सः हरिः क्षौमार्थिनीनां जलादुत्तीर्य
कुन्दतलमागत्य क्षौमाण्यर्थयमानानामङ्गनानां एकहस्तप्रणति कराभ्यां गोप्या
तिरोधाय कुन्दमूलमागतासु तासु भवतीभिर्नमस्कारे कृते दीयत इति स्वेनोके
एकहस्तेन गोप्यमङ्गं तिरोधाय तदन्येनैकहस्तेन क्रियमाणां प्रणतिं विधूम्वन् हस्त
द्वयेन प्रणति विना न दीयत इति वा प्रणतिमनङ्गीकुर्वन् सन् अन्योन्यहस्ताण-
सम्प्रवृत्तैः गोप्याङ्गप्रकाशभिया स्वहस्तद्वयेनांजलिबन्धमकुर्वतीनां तासां द्वयो-
योः परस्परस्य एकैकहतार्पणेन सुनिष्पन्नस्तदीयैरंजलिभिर्जहास अत्रापि कश्चि-
दुपायश्चिन्तितो बालिकाभिरिति हासञ्चकारेत्यर्थः॥४८॥
प्रेति ॥ नाथः कृष्णः प्रसुप्तं शैशवेत्यद्भुतचरित्राणां किञ्चित्प्रदर्शनाद-
नभिव्यक्तं परत्वं परब्रह्मभावं उद्बोधयता अभिव्यञ्जयत्ता गोवर्धनोद्धरणादीना-
मद्भुतचरित्राणां भावित्वात् वीरश्रियः शौर्यलक्ष्म्याः विभ्रममण्डनेन विलासार्थना-
लङ्कारेण चाणूरमर्दनादिना तदुन्मेषभावित्वात् । नीलादीनां वल्लवीनां निवेशस्य
उपभोगत्य निधानधान्ना निक्षेपस्थानभूतेन नवयौवनेन बभासे। पञ्चवर्षपर्यन्त-
शैशवात्ययमात्रमेवात्र यौवनोचिताकारविहारयोगाद्यौवनं विवक्षितम् । न तु
मुख्ययौवनम् । अष्टमवयसि कंसवधादिलीलायाः पुराणप्रसिद्धेः ॥२५॥

·चतुर्थः सर्गः
९९
विहारपर्वक्रमचारु शौरेः कल्यं वयः कामगृहीतियोग्यम् ।
मनोभिरास्वाद्यतमं प्रपेदे माधुर्यमिक्षोरिव मध्यभागः ।।
समाश्रितां विभ्रमसैन्यभेदैः कान्त्या स्वया कल्पितचारुवप्राम् ।
ब्रजस्त्रियः कृष्णमयीं व्यजानन् क्रीडार्गळां क्षेमपुरीमपूर्वाम् ॥
वंशस्वनो वत्सविहारपांसुस्सन्ध्यागमस्तस्य च वन्यवेषः ।
आयाति कृष्णे ब्रजसुन्दरीणामासीचतुष्कन्धमनङ्गसैन्यम् ॥ ५२
विहारेति ॥ विहाराणां क्रोडानामुत्तरोत्तरमुस्कृष्यमाणानां पर्वक्रमेण
तारतम्यपरिपाच्या चारु क्रमसंवर्धमानक्रोडाभेदमनोहरं कामस्य मन्मथस्य गृहीतो
परिग्रहे योग्यं मन्मथाधिष्ठेयं शौरः कल्यञ्चतुरं वयो यौवनं (कर्तृ) इक्षारिक्षु.
दण्डस्य मध्यभाग इव मनोभिः आस्वाद्यतममतिशयेनास्वाद्यं माधुर्य चिरत्वं
अपेदे प्राप । माधुर्घमपीशोर्मध्यभाग एवातिशयितमिति भावः ॥५०॥
समाश्रितमिति ।। व्रजस्त्रियः गोकुलाङ्गनाः विभ्रमसैन्यभेदैः भ्रनय-
नादि विनमा एव सैन्यविशेषास्तैस्समाश्रितां स्वया आत्मीयया कान्या कलित-
चारुवमा निर्मितरुचिरप्राकारां प्राकारमूलबन्धवाचिना वप्रशब्देन प्राकारमानं
विवक्ष्यते। क्रीडा गोपोवस्त्रापहारादिविहार एवार्गळा यस्यास्तां कृष्णमयीं कृष्ण-
रूपामपूर्वी क्षेमपुरी क्षेमस्य कुशलस्यानन्दस्य राजकास्य नगरी व्यजानन्
कृष्णस्य निरतिशयसम्भोगानन्दहेतुल्या तमानन्दसाम्राज्यपुरोमध्यगच्छच्चि-
त्यर्थः॥५१॥
शेति ।। कृष्णे श्रआयाति वत्सपालैस्सह क्रीडित्वा वत्सानां पश्चात्साय.
मागच्छति सति वंशस्वनस्सन्निकर्षाच्छ्रयमाणः कृष्णस्य वेशुध्वनिः वत्सविहारपांसुः
गृहं प्रत्यागच्छ वत्सानां विहारेगोस्थितो रेगुः सन्भागमस्सन्यायां राति
कालसनिष्टायां तस्यागमनं वन्यवेपः पल्लवमयूरपिञ्छादिरूपश्चेति ब्रजसुन्द
रीणां बजानानां चतुष्कन्धं चतुर्वृहमनङ्गसैन्यमभूत् चत्वायेषि तासामुद्दीन-
कान्यभवन्नित्यर्थः॥५२॥

·यादवाभ्युदये
अनुश्रवाणामवतंसभूतं बर्हावतंसेन विभूषयन्ती ।
अदिव्यया चर्महशैव गोपी समाधिभाजामभजत्समाधिम् ॥ ५३
कलापिनां कल्पितमाल्यभावैः पत्रैस्तदा पत्रलदेहकान्तिम् ।
अवाप्य सञ्चारितमालमाचं छायात्मतां प्रापुरिवास्य गावः ।। ५४
वितन्वता मान्मथमिन्द्रजालं पिञ्छेन तापिञ्छनिभो बभासे।
अनेकरत्नप्रभवेन धान्ना शारात्मना शैलइन्द्रनीलः ॥
अन्विति ||गोपी फेनचियाजेन तत्परिचयमिच्छन्ती काचनगोपतरुणी
अनुश्रवाणां वेदानामवतंसभूतमुत्तमाङ्गाभरणमिव स्थितं भूतशब्दोऽपि निभादि-
शब्दवत्सादृश्यवाची वेदान्तप्रतिपाद्यमिति यावत् कृष्णं बहावतंसेन मयूरपिन्छ-
रूपेणावतंसेन विभूषयन्ती सती अदिव्यया चर्मदृशैव प्राकृतचर्मलोचनेनैव समा
धिभाजां योगिनां समाधिमभजत । योगिनोऽपि योगाभ्याससंस्कृतया दिव्यय,
प्रत्यग्दृष्टया एकाग्रेण समाधि भजन्तं इयं त्वयनाच्चमदृष्टयैव समाधिमभजत्
मयूरपिन्छप्रयुक्तशोभावशेषमनन्यमनाः निर्निमेषं दृष्ट्वैव स्थितवतीत्यर्थः ॥ ५३॥
प्रसङ्गादेवस्य मयूरपिञ्छाभरणानि श्लोकचतुष्टयेन वर्णयति कलापिना-
मिति ॥ गावो नन्दस्य सुरभयः कल्पितो माल्यभावो येषान्तैर्माल्यरूपेण
ग्रथितैः कलापिनां पत्रैमयूरपिच्छैः पत्रलदेहकान्ति पत्रं लाति आदत्त इति पत्रला
पनवती देहकान्तिर्यस्य तं मेदुरदेहकान्तिमिति यावत् आद्य सञ्चारितमालं जङ्गम
तापिन्छवृक्ष कृष्णमिति भावः (अतएव निगीर्याध्यवसानादतिशयोक्तिः) अवाप्य
सम्प्राप्य कृष्णस्य छायात्मतां प्रापुरिव छायावत्तमेवान्वसरन्नित्यर्थः॥५४॥
वितन्वतेति ॥ तापिन्छनिभस्तमालश्यामलः कृष्णः मान्मथ मन्मथ.
संबन्धि इन्द्रजाल द्रष्टजनव्यामोहकं 'देशकालापरोक्ष्यं यत् परोक्षस्यैव वस्तुनः।
मन्त्रौषधक्रिया दैरिन्द्रजालं प्रचक्षते। वितन्वता विस्तारयता पिच्छेन (ऐन्द्र-
जालिकामयूरपिच्छभ्रमणेन द्रष्टन् व्यामोहयन्तीति प्रसिद्धिः) अनेकरत्नप्रभवेन
वनवैडूर्यमरक्तादिबहुविधरत्नप्रभवेन अतएव शारात्मना विचित्ररूपेण धान्ना
तेजसा ऐन्द्रनीलशैल इव इन्द्रनीलमयपर्वत इव बभासे भाति स्म ॥५५॥

·चतुर्थः सर्गः मुहुः स्पृशन्ती मुमुदे यशोदा मुग्धाङ्गनामोहनवांशिकेन । मनीषिणा माङ्गळिकेन यूना मौलौ धृतां मण्डनबर्हमालाम् ।। कृतास्पदा कृष्णभुजान्तराळे प्रालम्बवविळिराबभासे। विशुद्धहेमद्युतिरब्धिकन्या श्यामायमानेव तदङ्गकान्या ॥ साचीकृतानि प्रणयत्रपाभ्यां व्यावृत्तराजीवनिमानि शौरिः। सभ्रूविलासानि ददर्श तासां वक्राणि वाचालविलोचनानि॥५८ निरङ्कुशनेहरसानुविद्धान्निष्पन्दमन्दालसनिनिमेषान् । वंशेन कृष्णः प्रतिसम्बभाषे वार्ताहरान् वामदृशां कटाक्षान् ।। मुहुरिति ॥ यशोदा मुग्धांगनानां मोहनेन मोहजनकेन वांशिकेन (वंशशिल्पमस्येति वांशिकस्तेन) वंशवादकेन वंशनादैर्मुग्धानाम्मोहजनकेने त्यर्थः। मनीपिणां विदुषां माङ्गलिकेन (मङ्गलं प्रयोजनमस्येति माङ्गलिकस्तेन) क्षेमकरेण चूना तरुणेन कृष्णेन मौलौ पृतां मण्डलबईमालां अलङ्कारभूतां पिञ्छ- मालां मुहुः स्पृशन्ती वात्सल्याचुनः पुनः स्पृशन्ती सतो मुमुदे मादते स ॥५६॥ कृतेति ॥ कृष्णस्य भुजान्तराळे वक्षसि कृतास्पदा स्थिता प्रालम्ब बावलिः लम्बमानकण्ठाभरणरूपा बहावलिः विशुद्धहेमद्युतिः स्वतो निष्कलङ्कः कनकलचिः तस्य कृष्णस्याङ्गकान्या श्यामायमाना श्वासाभवन्ती अधिकन्या लक्ष्मीरिव आबभासे भाति स॥५७॥ साचीकृतानीति ॥ शौरिः कृष्णः प्रणयत्रपाम्यां अनुरागेण लज्जया च साचीकृतानि तिर्यकृतानि वदति हि संवृतिरेव कामिता'मिति न्यायान् वदन- साचोकरणं पाया इवानुरागत्याप्यनुभावः अतएव व्यावृत्तराजीवनिमानि विवलिलामरसतुल्यानि सभ्रूविलासानि भ्रूविलाससहितानि वाचालविलोचनानि वाचालानि बहुभाषीणि तिर्यगवलोकनभेदैस्स्फुटमनुरागं सूचयन्ति विलोचनानि थेषान्तानि तासां व्रजवधूनां वक्त्राणि ददर्श ।। ५८ ॥ निरंकुशेति ॥ कृष्णः निरंकुशस्नेहरसानुविद्वान् निर्यन्त्रणप्रेमरस- रूपितान् निन्दाः स्वविषयादन्यत्र विषये अस्पन्दमानाः मन्दाः मदमन्धराः ·१०२ यादवाभ्युदये अशिक्षितं तुम्बुरुनारदाद्यैराभीरनाट्यं नवमास्थितेन । जगे सालं जगदेकधाम्ना रागाब्धिना रञ्जयतेव विश्वम् ॥ ६० अपत्रपासैकतमाश्रितानां रागोदधौ कृष्णमुखेन्दुतुन्ने । हस्तावलम्बो न बभूव तासामुत्पक्ष्मणामुत्कलिकाप्लुतानाम् ॥ अलसाःबीन विषयात त्यावृत्तिमन्तः । 'आलस्यन्तदभीष्टार्थाद्रीलादेर्यनिवर्तन'। निमिषाः निमेषरहिता लान . गमशा सचिरलोचनानाम इनानां वार्ताहरान् सम्भोगार्थनरूपतदीयवार्ताहरान् पुरमेव सम्भोगेच्छासूचकत्वात्तथा व्यप- देशः । कटाक्षानवलोविशेषान् ‘रहतागतविश्रान्तिवैचित्र्येण विवर्तनख । तार- कायाः क्लाभिज्ञास्तवाते' इति वंशेन प्रतिसन्दभाषे वेणुवादनविला. सेन तत्प्रार्थनाङ्गीकारं सूचयानासत्यथैः ॥ ५९॥ अशिक्षितमिति ।। सुम्बुमारदागिन्धर्वशास्याभियुक्तैः अशिक्षित मनमस्तं नवं नृत् आभीरना आसीरभावाभिनय (सएव नाव्यत्वेनाध्यक्ष सितः) आस्थितेन अवलम्वितवता रागान्धिना 'योसौ ध्वनिविशेषरतु स्वरवर्ण- विभूषितः । रक्षको जनचित्तानां स रागः कथ्यते दुधैः ॥' इत्युक्तलक्षणानां श्रीरागा- दीनामब्धिन्निधानभूतेन अतएव विश्वं कृत्स्नं चेतनाचेतनमपि प्रसङ्गं रत्तयतेव स्थितेन जगदेकधान्ना जगतामेकेनावासस्थानेन कृष्णेन सलील यथा तथा जगे गीयते ॥६॥ अपेति ॥ कृष्णमुखेन्दुना नुन्ने उत्तरळीकृते रागोदधौ अपनपा अन्यतो रजैव सैकतं पुलिनं तदाश्रितानां तताश्रयाणां रागाधौ निमजनं प्राप्तानां उत्कलिकाप्लुनानां उत्कण्ठाभरितानों पक्षे कल्लोलाप्लुतात्मना 'सर्वेन्द्रियसुखा- स्वादो यत्रास्तीति मनस्रूियाः । तत्प्राप्तीच्छा ससङ्कल्पामुत्कण्ठां कवयो विदुः' इति । उत्पक्ष्मणां तन्मुखैकदत्तदृष्टितया पक्षे उत्तारयितृदिदृक्षया च उन्नमित- पक्ष्मणां तासां हस्तावलम्बो रागोदधिमुत्तरितुं हस्तस्य कश्चिदवलंबः न बभूव ततश्चान्यस्य प्रस्तावलम्बस्याभावादाश्रितस्य अपा सैकतस्य कृष्णमुखेन्दूदयतरळी- भवदुत्कालकाशतग्रस्ततया विनश्वरत्वात्तासां वदभिसरणरूपं रागोदधौ निमजन- मेव प्रसक्तमिति भावः॥६॥ - ·चतुर्थः सर्गः अयन्त्रितस्वैरगतिस्स तासां सम्भावितानां करपुष्करण । प्रस्विन्नगण्डः प्रणयी चकाशे मध्ये वशानामिव वारणेन्द्रः॥६२ विमोहने वल्लवगहिनीनां न ब्रह्मचर्य विभिदे तदीयम् । सम्पत्स्यते वालकजीवनं तत्सत्येन येनैव सतां समक्षम् ॥ ६३ खसम्भवं कृष्णमवेक्षमाणो बन्युप्रसूतञ्च बलं ब्रजेशः ! निसर्गमैच्या नियतैकभावौ न्ययुक्त तौ वत्सकुलानि गोप्तुम् ।। अयान्त्रतेति ॥ अयन्त्रितस्वैरगतिः कर्माचनियमितराचरणः प्रणयी अनुरागवान् प्रविनगण्डः साविकभावरूपस्वेदोल्लसितगण्डः वारगेन्द्रप भदो- देकादव्याहतस्यैरगमनः किन्नगण्डश्चेनि योज्यम् । स कृष्णः करतुष्करेण करांड- जेन नागपक्षे कराग्रेण सम्भावितानामुपलालितानां तासां गोपवधूनां मध्ये वशानां करिणीनां मध्ये वारणेन्द्र इव चकाशे अभिसरणार्थमागतास्तात्सर्वाः रमयामासेत्यर्थः॥६२॥ विमोहन इति : वल्लवगेहिनीनां गोपभार्याणां विमोहने सम्भो गेऽपि 'सुरतं मोहनं प्रोक्तं' इति हलायुधः । तदीयं तस्य कृष्णस्येदं ब्रह्मचर्य स्त्रीसङ्गराहित्यरूपं न बिभिदे न थमासीत् । भिदेः कर्मकर्तरि लिट् । सत्येन अबाधितेनैव येन ब्रह्मचर्येण सतां व्यासादीनां समक्षं तत्प्रसिद्धम् । यदश्वत्था- मास्त्रविप्लष्टमिति भावः । बालकजीवनं उत्तरागर्भच्युतस्य परीक्षितो जीवनं सम्प- स्यते सम्पन्न भविष्यति 'यदि मे ब्रह्मचर्य स्यात् सत्यं च मयि तिष्ठति। अव्याहतं ममैश्वयं तेन जीवतु बालकः ॥ पादेन कमलाभेन ब्रह्मरुदाचितेन च । पस्पर्श पुण्ड- रीकाक्ष आपादतलमस्तकम् ॥' इति कृष्णेन पदास्पृष्ट परीक्षिजीवनं प्रतिलेभ इति भारते कथा । सम्पत्स्यत इति विमोहनकालमपेक्ष्य लटूप्रयोगः । तथा च ब्रह्म चर्येण दग्धबालकोजीवनमेव तदस्खलने प्रमाणमिति भावः॥३३॥ स्वेति ॥ ब्रजेशः नन्दः कृष्णं स्त्रसम्भवं स्वात्मजमवेक्षमाणः बलं बल- रामञ्च बन्धुप्रसृतं स्नेहावसुदेवो बन्धुरिति बन्धुसुतमवेक्षमाणस्सन्नित्यर्थः । उमयोनियोगाहतां पश्यन्नित्यर्थः । निसर्गमैया स्वभावसिद्धेन स्नेहेन नियतैक-

·ROC
यादवाभ्युदये
अनन्यतन्त्रस्खयमेव देवान् पद्मासनादीन् प्रजनय्य रक्षन् ।
सरक्षकस्सीरभृता सहासीन्नेता गवां नन्दनियोगवर्ती ॥
कथं ब्रजेच्छकरिलान् प्रदेशान् पझ्यामसौ पल्लवकोमलाभ्याम् ।
इति स्नुतस्तन्यरसा यशोदा चिन्तार्णवे न प्लवमन्वविन्दत् ॥६६
विहारवित्रासितदुष्टसत्वौ मृगेन्द्रपोताविव धीरचेष्टौ ।
बभूवतुश्शाश्वतिकेन भूम्ना बालौ युवानाविव तौ वलाढ्यौ ॥
भावौ नियतः स्थिरः एकः एकरूपोऽर्थान्तररहितो भावोऽभिप्रायो ययोस्तौ तौ राम-
कृष्णौ वत्सकुलानि वत्सगणान् गोप्नु रक्षितु न्ययुत नियुङ्क्ते स्म ॥ ६४ ॥
अनन्येति ॥ अनन्यतन्त्रः अनन्याधीनः स्वयमेव स्वेच्छामात्रेण
पद्मासनादीन् ब्रह्मादीन् प्रजनय्य उत्पाद्य रक्षन् सः नेता नार्थः नन्दनियोगवर्ती
नन्दस्य नियोगे वर्तनानस्सन् सीरभृता बलदेवेन सह गवां रक्षक आसीत् नन्दन
बाल इति वसपालनमात्रे नियुक्तो गवामपि रक्षक आसीदिति तदादरातिशयो
दर्शितः॥६५॥
कथमिति ॥ स्नुतस्तन्यरसा कृष्णे नन्दनियोगेन गोवत्सानां रक्षणाय
वनं प्रति प्रतिष्टमाने वात्सल्येन प्रस्नुतस्तनोद्भवरसा यशोदा (कती) असौ.
कुमारः पल्लवकोमलाम्या पद्यां शर्करिलान् शर्करावतः प्रदेशान् अरण्यप्रदेशान
कथं व्रजेत् गन्तुं शक्नुयात् इति चिन्तेवार्णवस्तस्मिन् प्लवन्तरणोपायमुडुपं
नान्वविन्दत् न लेभे । दुस्तरे चिन्तार्णवे मग्नाभूदित्यर्थः ॥ ६६ ॥
विहारेति ।। मृगेन्द्रपोती सिंहशाबकाविव धीरचेष्टौ उदारचरितौ
सिंहशाबवदने व्याघ्रादीनलक्षीकृत्य संचरन्तावित्यर्थः । विहारेण मृगयादिरूपेण
वित्रासिताः उद्वेजिताः दुष्टसत्वाः व्याघ्रादयो याभ्यान्ती बालौ रामकृष्णौ शाश्वति-
केन नियसिद्धेन भूना महिम्ना परब्रह्मभावरूपेण युवानाविव बझाब्यौ बलसमृद्धौ
बभूवतुः॥६॥

·चतुर्थः सर्गः
१०५
सिन्दूरितौ वत्सपरागजालैस्सितासितौ बालगजाविव द्वौ।
उदारलीलावुपलक्ष्य गोप्यस्सर्वास्तदानन्यवशाबभूवुः ॥ ६८
गोपायमाने पुरुषे परस्मिन् गोरूपतां वेदगिरो भजन्त्यः ।
भव्यैरसेवन्त पदं तदीयं स्तोमप्रतिच्छन्दनिभैः स्वशब्दैः ॥ ६९
अबालिशो बालिशवत्प्रजानां प्रख्यापयन्नात्मनि पारतन्त्र्यम् ।
न्यदर्शयद्विश्वपतिः पशूनां बन्धे च मोक्षे च निजं प्रभुत्वम् ।।
सिन्दुरिताविति । तदा वत्सपरागजालैः वत्सानां खरोत्यापितैः
'पांसुपुजैः सिन्दूरितौ सितासितौ धवळमेचको बालगजो कलभाविव स्थिती
उदारलीलो रमणीयचेष्टौ तो द्वौ रामकृष्णौ उपलक्ष्य सवोः गोप्यः अनन्यवशाः
अनन्यायत्ताः तदुभयमात्राधीनाः बभूवुः।। ६८॥
गोपायमान इति ॥ परस्मिन् पुरुषे परनारमनि गोपायमाने गोप-
वदाचरति सति वेदगिरो गोल्पतां गवाकारता भजन्यः आप्रयन्यस्सत्यः स्तोम-
प्रतिच्छन्दनिभैः सामवेदवारगारव्याप्तसामभागदूरगायः हाउ हाउ इत्यादय-
शब्दास्तोभास्तत्प्रतिच्छन्दनिभैः अर्थराहित्येन तत्प्रतिबिम्बैरिव स्थितः। उप-
मोपल्मोत्प्रेक्षायामित्युत्प्रेक्षायामपि निभशब्दप्रयोगः । भव्यैःशुभैः स्वशब्देस्व.
दोयं पदमसदेन्त नन्दकुले गवाकृत्या वेदगिरावतीर्य हुंवारवैर्भगवञ्चरणसेवा
मकुर्वन्नित्यर्थः ॥ ६९॥
अबालिश इति ॥ अबालिशः अबालः आदिपुरुषत्वात् बालिशवत्
बालेन तुल्यं यथा तथा 'बालिशो बालमूर्खयोः' इति वैजयन्ती । आत्मनि
स्वस्मिन् पारतन्त्र्यं पशुपालनरू प्रजानां जनानां प्रख्यापयन् प्रकाशयन् विश्व-
पतिरखिलनायकः कृष्णः पशूनां संसारिणां 'आत्मानः पशवः प्रोकारसर्व संसार-
वर्तिनः' इति पुराणवचनात् । बधे च मोक्ष च संसरणे संसारादुत्तारगे च निजः
मात्मीयं प्रभुत्वं न्यदर्शयत् उदाहरणमुखेन दर्शितवान् गोमहिष्यादीनां पशूनां
वन्धमोक्षकरणमेव संसारिरूपिणां पशूना बन्धमोक्षधोस्तय प्रभुत्वे उदाहरण-
मभूदित्यर्थः ॥ ७॥

·१०६ यादवाभ्युदये आत्मोपमर्देप्यनुमोदमानादात्माधिक पालयतश्च वत्सान् । गावस्तदानीमनघामविन्दन् वात्सल्यशिक्षामिव वासुदेवात् ।। योऽसावनन्तप्रमुखरैनन्तनिर्विश्यते नित्यमनन्तभूमा । वैमानिकानां प्रथमस्सदेवो वत्सरलेलियत वत्सलात्मा ॥ ७२ महीयसा मण्डितपागिपद्मं दध्यन्नसारेण मधुप्लुतेन । दृष्ट्वा ननन्दुः क्षुधयान्वितास्तं वत्सानुचर्यासु क्यस्यगोपाः॥ आत्मेति । तानी वृष्णय पशुपालनसमये गावः आत्मोपमपि स्वस्य पदाक्रमणलहनादिना पीडनेप्यनुमोदमानात् साधनानात् आत्माधिक स्वस्मादधिकं यथा तथा वत्सान् पालयतः स्वकीयक्षुत्पिपासादिसलयेपि वत्सानेक तृणचर्वणादिना पोषयतश्चकाल देवात् कृष्णात् अनघा वात्सल्यशिक्षा सम्यग्बल्ले वात्सल्याभ्यासं अविन्दनिय लेभिर इव । वत्सेबु तत्तन्मातृभ्यः कदाचित् स्तन' दंशनादौ चरणघातादि कुर्वतीभ्यः स्वक्षुधायां वत्लानविचार्य तृणचर्षणादिकुर्वती- भ्यश्च कृष्णस्येवाधिकं वात्सल्यं व्यक्तमासीदित्यर्थः ॥७१ ॥ य इति ॥ अनन्तभूमा अनवधिकमहिमा योऽसौ अनन्तप्रसुखैरनन्तग- रुडविष्वक्सेनादिभिः अनन्तरसंख्यैनित्यमुक्तैः नित्यं सदा निर्विश्यते साक्षात्कारे- णोपभुज्यते वैमानिकानां विमानेन चरतां प्रथमः प्रवरः आदिमो वा सदेवो वासुदेवः वत्सलारमा वारसल्याहृदयस्सन्' वत्सः अलेलियत पौनःपुन्येना- लिह्यत । क्रियासमभिहारे यङि कर्मणि लट् । विचित्रा भगवतः क्रीडेति भावः ।। महीयसेति ॥ वत्सानां अनुचर्यासु अनुव्रज्यासु क्षुधया अन्विताः क्षुधा- युक्ताः वयस्यगोपारसवयसो गोपाः गोपकुमाराः महीयसा अतिशयेन महता मधुप्लुतेन क्षौद्रसिक्तेन दभ्यन्नसारेण दधिसिक्तानवरेण मण्डितपाणिपद्ममलत- पाणिकमलं तं कृष्णं दृष्ट्वा ननन्दुः नन्दति स । वयस्यानां क्षुधासु दध्यन्नं दत्वा तान्सन्तपैयामासेत्यर्थः।। ७३॥

·चतुर्थः सर्गः १०७. स्वादूनि वन्यानि फलानि तेस्तैः स्निग्धैरुपानीय निदर्शितानि । रामाय पूर्व प्रतिपाद्य शेषैस्स पिप्रिये सादरभुज्यमानैः ॥ ताभ्यां तदा नन्दनिदेशिताभ्यां रक्षावती रामजनार्दनाभ्याम् । विशेषभोग्यामभजद्विभूतिं बृन्दावनं व्यापृतधेनुवृन्दम् ॥ अगाधकासारमहीनशष्पमतीक्ष्णसूर्य तदचण्डवातम् । प्रच्छायनिद्रायितधेनुवत्सं प्रौढे निदाघेऽपि बभूव भोग्यम् ।। न व्याधिपीडा न च दैत्यशङ्का नासीद्वां यात्रभयञ्च तस्मिन । स्वबाहुकल्पेन बलेन सधैं नारायणे रक्षति नन्दलक्ष्मीम ॥ ४७ स्वादूनीति ।। स कृष्णः स्वादूनि मधुराणि तेस्तैः स्निग्धैर्गोपकिराता- दिभिः उपानीय आहृत्य निदर्शितानि इदन्नथुरमिदम्मधुरमिति प्रदर्शितान्ति वन्यानि वनोद्भवानि फलानि पूर्व रामाय प्रतिपाइ सादरं भुज्यमानश्शेषैः बल- देवभुक्त शेषैः पिप्रिय ग्रोतोऽभूत् ॥ ७४ ॥ ताभ्यामिति ।। नदा तस्मिन् काले व्याप्तधेनुवृन्दं सचरद्दोग्ध्रीनि- कुस्बं वृन्दावनं नन्देन निदेशिताभ्यां नियुक्ताभ्यां ताभ्यां रामजनार्दनाभ्यां रक्षा- वती वातोष्णम्गशकुन्तकिरातादिभ्यस्त्राणवती विशेषभाग्यां सौरभ्यमाधुर्यायाधि- क्यादतिशयेनोपभोग्यां विभूति पुष्पफलादिसमृद्धिं अभजत् प्राप ॥ ५ ॥ अगाधेति ॥ अगाक्षः अतलस्पर्शिनः कासारास्सरांसि यस्मिन् तथोक्तं अहीनशप्पं समृद्धबालतृणं अतीक्ष्णसूर्य अतीव्रतपनं अचण्डवात ग्रीष्मकालीनेन महावातेन रहितं प्रच्छायनिदायितधेनुवत्सं प्रकृष्टा छाया येषु तानि प्रच्छायानि वटमूलादीनि तेषु निद्रायिताः निद्रावन्तो भूताः धेनवः वत्साश्च यस्मिन् । तत् वृन्दावनं प्रौढे कठोरे निदाघे ग्रीष्मेपि भोग्यं कासारशोषादिदोषाभावादुपभोग्य बभूव ॥७६॥ नेति ॥ तस्मिन् वृन्दावने नारायणे कृष्णे स्वबाहुक्पेन स्ववाहुतुल्येन तद्वत्सहकारिणा बलेन बलदेवेन साधं नन्दस्य लक्ष्मी गोधनादिरूपां रक्षति सति ·१०८ यादवाभ्युदये निरीतयस्ते निरपायवाछाः निःश्रेयसादप्यधिकप्रमोदाः । प्रपेदिरे पूर्वयुगानुभूति गोपास्तदा गोप्तरि वासुदेवे ॥ वत्सानुचर्याचतुरस्य काले वंशवनैः कर्णसुधां विधातुः। गतागतप्राणदशामविन्दन् गोपीजनास्तस्य गतागतेपु ॥ आघ्रातव नमरण्यभागेष्वारण्यकैराश्रितधेनुभावैः। केनापि तस्यापहृतं किरीटं प्रत्याहरन् प्रेक्षत पत्रिनाथः ॥ ८० गवां व्याधिपीडा आसीत् । दैत्यशङ्का च असुरैर्गवादीनामपहारशङ्का च नासीत् । व्याघ्रभयञ्च गवां भक्षकेभ्यो व्याघ्रादिदुष्टसत्वेभ्यो भयञ्च नासीत् ॥ ७७ ॥ निरिति । तदा वासुदेवे गोप्तरि सति । निरीतयः “अतिवृष्टिरना- वृष्टिमूषिकाइशलभाशुकाः। अयासन्नाश्च राजानषडेते हीतयस्स्मृताः" इत्युक्त रूपेतिबाधारहिताः। निरपायवान्छाः अभ्रंशफलाभिलावाः अतएवानर्थनिवृत्तेस्थ- प्राप्तेश्च पुरुषार्थस्य पाल्येन निःश्रेयसादप्यपवर्गादप्यधिकप्रमोदा अतिशयित- हर्पाः ते गोपाः अपूर्वयुगानुभूति प्रदिरे युगचतुष्टयेप्येवमवस्यानत्य दुर्लभस्वात्त. द्विलक्षणमलौकिकयुगानुभवं प्रापुः ॥ ७८ !! वत्सेति ।। गोपीजनाः वत्सानामनुचर्यायामनुचरणे चतुरस्य क्षमस्य काले उचितसमये वंशस्वनैः बेशुनादैः कर्णसुधां कर्णामृतं विधातुः कुर्वनः (तन्म. त्ययोयमिति षष्ठीप्रतिषेधावितीया) तत्य कृष्णस्य गतागतेषु गमनागमनेषु गता- गतमाणदशां यथासङ्ख्यगमने गतप्राणामागमने आगतप्राणाञ्च दशां अविन्दन् प्रापुः क्षणमपि तद्विरहं न सेहिर इत्यर्थः॥ ७९॥ आघ्रातेति ॥ अरण्यभागेष्वरण्यप्रदेशेषु आश्रितधेनुभावैः धेनुभाव- माश्रित्य चरद्भिः आरण्यकैः अरण्यगेयर्वेदान्तभागैः आघातवमानमाघ्रातमार्ग कृष्णमिति शेषः । नन्दबजे धेनुभावमाश्रित्य कृष्णसेवार्थञ्चरतो वेदान्ताः कृष्णे परबाणि तात्पर्यगौरवात्तस्य गमनमार्गमप्यजिघ्रन्निति भावः । तस्य कृष्णस्य केनापि दैत्येन अपहृतं किरीटं मकुटं प्रत्याहरन् कृष्गायार्पयितुं ततो दैत्याद्गृहीत्वा पुनराहरन् पत्रिनाथो गरुडः प्रेक्षतापश्यत् । कृष्णाय मकुटमर्पयितुमेव तमन्वि ·चतुर्थः सर्गः देवस्य दुग्धोदशयस्य दैत्याद्वैरोचनाव्याळभुजोपनीतः। कृष्णस्य मौळी कृतबर्हचूडे न्यस्तः किरीटो निविडी बभूव ॥८१ समाहितैरग्निषु यायजूकैराधीयमानानि हवींषि भोक्ता। भक्तकलभ्यो भगवान् कदाचित्पनीभिरानीतमभुक्त राज्यम् ॥ करांबुजस्पर्शनिमीलिताक्षानामर्शनैराकलितार्धनिद्रान् । वत्साननन्याभिमुखान् स मेने प्राकृतीन भक्तिभरावतम्रान् ॥ ज्यगच्छन् तं दृष्टवानित्यर्थः । पुरा क्षीरार्णवे निद्राणस्य पुरुषोत्तमस्य किरीट बलिनापहृतं गरुडेन पुनस्ततो गृहीत्वा कृष्णावतारे प्रत्यर्पितमिति पौराणिकी. कथा॥ ८०॥ देवस्येति ।। वैरोचनात् विरोचनानुबन्धिनस्तत्पुत्रात् दैत्याबलेः व्याळ- भुजा सर्पभोजिना गल्डेनोपनीतः दुग्धोदशयस्य क्षीरसागरशायिनः परमपुरुषस्य किरीटः कृतबहबूडे रचितबवितंसे. कृष्णस्य मौळी शिरसि न्यस्तो निहितस्सन् निबिडीबभूव क्षीरोदशायिपुरुषोत्तममौळ्यनुगुणाकारतया स्वतः अनिबिडोऽपि कृष्णमौळयुचितमाकारमाश्रित्य निबिडो बभूव ॥ ८ ॥ समाहितैरिति । समाहितैरेकाग्रचित्तैः यायजूकैरिज्याशीलैः अग्निषु आहवनीयादिषु विधीयमानानि हूयमानानि हवाष चरुपुरोडाशादीनि भोक्ता भोजनशीलवान् (ताच्छील्ये तृन्प्रत्ययः । अतएव तद्योगे द्वितीया) भक्तकलभ्यः भक्तमात्रलभ्यः भगवान् कृष्णः कदाचिज्जातु पत्नीभिः केषाञ्चिदारब्धयज्ञानामृषी- णां पत्नीभिः आनीतमुपाहृतं भोज्यं पायसादिकं अभुत भुङ्क्ते स्म । भगवान्विधि- चदाहवनीयादिषु चरुपुरोडाशादि हविरेवाभुतेति भावः । तदपि यज्वभिरेव होतव्यं न पत्रीभिः । 'न पलो जुहुया' दिति प्रतिषेधात् । अथापि भक्कैकपक्ष- पातित्वात्प्रत्यक्षमेव पत्नीभिरानीतं यत्किञ्चिद्भोज्यमानं भुक्तवानिति भावः । इयं कथा भागवते वर्णिता। विभक्तधनेषु विभक्ता भ्रातर इतिवत्समाहितचित्तैरित्यर्थे समाहितैरित्युत्तरपदलोपेन प्रयोग इत्याहुः ॥ २॥ करेति ॥स कृष्णः कराम्बुजस्पर्शेन निमीलिताक्षान् सुखात झटिति निमीलितलोचनान् आमशनैः कराम्बुजेन समन्तात्परामर्शः आकलितार्धनिद्रान्:

·११०
यादवाभ्युदये
रोमन्थफेनाञ्चितमृतिभागैरस्पन्दनैरनिमीलिताः ।
अनाहतस्तन्यरसैमुकुन्दः कण्डूयितैर्निवृतिमाप वत्सः ॥
सिषेविरे शाद्वलितान् प्रदेशान् कृष्णस्य धाम्ना मणिमेचकेन ।
वसुन्धरायामपि केवलायां व्यापारयन्तो वदनानि वत्साः।। ८५
नवप्रसूनास्स तदा वनान्ते पयस्विनीरप्रतिमानदोहाः।
परिभ्रमश्रान्तपदानदूरात्प्रत्यागतान् पाययते स्म वत्सान् ॥ ८६
अनन्याभिमुखान् स्वाभिमुखतयैवावतिष्ठमानान् प्राकृतीन निद्रासुखेनावनता-
कृतीन वत्सान भक्तिभरेण भक्कयतिशयेन अवनम्रान् मेने। तथोत्प्रेक्षतेत्यर्थः ॥
रोमन्थेति । मुकुन्दः रोमन्थो गोमहिष्यादीनान्निगीर्णस्य पुनःपुनरु
वीर्य भक्षणं तदुद्गतेन फेनेनाञ्चितः पूजिताः सहिता इति यावत् । तथाभूतास्मृक्ति-
भागा ओष्ठप्रान्तभागा येषां तैः कण्डूयितैः स्वेन कृतकण्डूयनैरतएव कण्डूयनलाभाद-
स्पन्दैः स्पन्दरहितैः अर्धनिमोलिताक्षैः कण्डूयनसुखादर्धनिमीलितलोचनैः अना-
इतस्तन्यरसैः वसा निर्वृति सुखमाप । वरसेषु वात्सल्यातिशयात्कण्डूयनेन तेषां
सुखास्वयमपि सुखं प्रापेत्यर्थः ॥८॥
सिषेविर इति!! वत्साः मणिमेचकेन नोलमणिश्यामलेन कृष्णस्य
धाम्ना विषा शादलितान् शावलीकृतान् शादेन नवतृगेन हरितीकृतान्
केवलायां तृणरहितायामपि वसुन्धरायां वदनानि व्यापारयन्तस्तन्तः कृष्णधाग्नि
तृणभ्रमादिति भावः । सिपेविरे सेवन्ते स्म ॥ ८॥
नवेति ॥ स कृष्णः नवं यथा तथा प्रसूताः अप्रतिमानदोहाः असदृश.
दोहाः बहुक्षीरा इति यावत् । पयस्विनीदोग्ध्रीः वनान्ने परिभ्रमश्रान्नपदान उल्लल-
नेन श्रान्तचरणान् अदूरात प्रत्यागतान् समीरएव परिक्रम्य ततो गृहं प्राप्तान
वत्सानू पाययते स दोहं प्रतिषिभ्य वत्सानेव पाययामास ॥ ६ ॥

·चतुर्थः सर्गः
निविश्य मूलेषु वनं द्रुमाणां निद्रायितानां निजतर्णकानाम् ।
अङ्गानि गास्सादरमालिहन्तीरसस्त सम्भाव्यगुणाः स्वमातुः ॥
स नैजकीः प्रत्यमातपान्ते प्रत्युक्तघोषा इव वत्सनादैः ।
मधूनि वंशस्वनिभिः प्रयच्छन्निनाय भूयोऽपि निवासभूमिम् ।।
समाब्रजन्विश्वपतिव्रजान्तं गोभिस्सम गोपविलासिनीनाम् ।
उल्लासहेतुस्स बभूव दूरादुद्यन् विवस्वानिव पद्मिनीनाम् ॥ ८९
निवर्तयन् गोकुलमात्तवंशो मन्दायमाने दिवसे मुकुन्दः ।
प्रियादृशां पारणया स्वकान्या बर्हावृतं व्यातनुतेव विश्वम् ॥
निविश्येति ।। कृष्णो वनद्रुमाणां मूलेषु निविश्य प्रविश्य निदायि.
तानां निद्राणानां निजतर्णकानां आत्मीयानां सद्यो जातवत्सानां अङ्गानि सादरं
आलिहन्तीस्समन्ताल्लिहन्तीः गाः स्वमातुर्यशोदाया अपि सम्भाव्यगुणाः तथापि
श्लाघनीयवात्सल्यगुणाः अमंस्त मन्यते स्म ॥ ८ ॥
स इति ॥ स कृष्णः प्रत्यहं प्रतिदिनं आतपान्ते सायंसमये वंशध्वनि-
भिर्वेणुनादैः मधूनि श्रोत्रपेयानि प्रयच्छन् सन् वत्सनादैः प्रत्युक्तघोषा इव स्वगृ.
सामीप्ये सति गृहबद्धान्वरसानुद्दिश्य घोषे कृते तेषां शब्दैः प्रत्युत्तरितघोषा इव
स्थिताः जकीरुत्तमगवीः 'उत्तमागोषु नैजकी' इत्यमरः । भूयोपि निवासभूमि
गोष्ठं प्राप॥ ८८॥
समिति ॥ गोभिस्समं ब्रजन्तं गोष्टसमीपं दूरात समावजन् विश्व-
पतिः। कृष्ण: दूराव उद्यन् आविर्भवन्नेव विवस्वान् सूर्यः पद्मिनीनामिव गोप-
विलासिनीनां उल्लासहेतुः प्रबोधहेतुबभूव । सूर्यपक्षे गावः किरणाः उल्लासो
विकासः प्रजान्तस्थाने तु प्राचीभागप्रतीतिरनुसतव्या ॥ ८९॥
नीति ॥ दिवसे मन्दीयमाने मन्दोभवति सति आत्तशो गृहीत-
वेणुवाद्यः गोकुलं निवर्तयन् मुकुन्दः प्रियाश गोपीलोचनानां पारणया तृप्ति.
कारिण्या स्वकान्त्या विश्वं बर्हावृतमिव व्यातनुत अकरोत् ॥ १०॥

·यादवाभ्युदये
बालं तरुण्यस्तरुणञ्च मालास्तमन्वरज्यन्त समानभावाः।
तदद्भुतं विश्वविलोभनं वा तस्यैव सर्वार्हरसात्मता वा ॥ ९१
अवेदिषातां पृथुको पितृभ्यां तारुण्यपूर्णौ तरुणीजनेन ।
वृद्धौ पुरावृत्तविशेषविद्भिःक्लप्तेन्द्रजालाविव रामकृष्णौ ॥ ९२
अथापदानां मदनस्य दातुमादातुमालोकयतां मनांसि ।
नवं क्यो नाथसमं प्रपेदे गुणोत्तरं गोपकुमारिकाभिः ।। ९३
बालमिति ।। बालं तं कृष्णं तरुण्यः तरुणन्तं बालाश्च समानभावाः
वयोवैषम्येपि समानवयस्का इव तुल्यभावास्सत्यः अन्वरज्यन्त रज्यन्ते स्म! अत्र
वनितानां तं प्राप्य रक्तनापत्तिराख्यायत इति इत्थंभूताख्याने अनुशब्दः अतएव
क्षणेत्थंभूताख्यानेत्यादिना तस्य कर्मप्रवचीयसंज्ञतया तद्योगे द्वितीया। तस्य
बाल्यदशायां तरुण्यः तारुण्यदशायां बालाश्च समानवयस्का इव तस्मिन्न रज्यन्ते-
त्यर्थः। अद्भुतमन्यत्रैवमदर्शनादाश्चर्य तत् अननुरूपवयसामपि स्त्रीणामनुरञ्जन
तस्य विलोभनं वा तत्तदनुरूपाकारप्रदर्शनादिना प्रलोभनं वा तस्यैव सर्वार्हरसा-
रमतावा सहिस्सर्वतस्सर्वेषामास्वादनीयो रसः 'रसो वैस' इति श्रुतिसिद्धिः ।
निरतिशयानन्दः तदूपता वा इत्थमिति निर्धारयितुं न शक्यत इत्यर्थः । कार्यका-
रणयोरभेदोपचारात्तद्विलोभनमित्यादि सामानाधिकरण्यम् ॥ ९ ॥
अवेदिषातामिति ॥ रामकृष्णौ कुतेन्द्रजालौ ऐन्द्रजालिकाविव पितृ
भ्यां यशोदया नन्देन च पृथुको अर्भको अवेदिषातां अवगतौ। तरुणीजनेन
तारुण्यपूर्णी अवेदिषातां । पुरावृत्तविशेषविद्भिः भगवदवताराविमाविति विशेष
जानद्भिः पुराणपुरुषतया वृद्धौ अवेदिषाताम् । यथा एक ऐन्द्रजालिको नाना-
रूपेण प्रतीयते तथा गृहीतूबुध्यादिभेदेन बालादिरूपतया प्रतीतावित्यर्थः ॥१२॥
अथेति ॥ अथ कृष्णस्य यौवनप्रादुर्भावानन्तरं गोपकुमारिकाभिनन्द-
बजजाताभिरप्सरोरूपाभिः मदनस्यापदानं पराक्रमं दातुं 'अपदानं पराक्रमः
इति वैजयन्ती । आलोकयता मनांसि वादातुमपहर्तुञ्च गुणोत्तरं कान्तिसौन्दर्य-
सौकुमार्यादिभूयिष्ठं नाथसम कृष्णस्यानुरूपं नवं वयः प्रथमयौवनं प्रपेदे प्राप्तम् ।
कर्मणि लिट् ॥९॥

·चतुर्थः सर्गः अनङ्गसिन्धोरमृतप्रथिन्ना रसस्य दिव्येन रसायनेन । महीयसी प्रीतिमवाप तासां योगी महान् यौवनसम्भवेन ॥९४ विजृम्भमाणस्तनकुमलानां व्यक्तोन्मिषद्विभ्रमसौरभाणाम् । मधुबतत्वं मधुराकृतीनां लेभे लतानामिव वल्लवीनाम् ॥ ९५ अतिप्रसङ्गादवधीरयन्त्या प्राचीनया संयमितो नियत्या । पाञ्चालकन्यामिव पञ्चभुक्तां धर्मस्सतीराहत ताशीस्ताः ॥९६ अनङ्गेति ॥ महान योगी कृष्णः अनसिन्धोर्मदनसागरस्य अमृत- प्रथिनाअमृतभूमरूपेण अमृतोत्सारभूतेनेत्यर्थः। रसस्य झाराज्यस्य दिव्येन रसाय? नेन दिव्यरसायनवत्सद्यो रसोदयकरणेत्यर्थः। तासांगोपकुमारिकाणां स्वार्थमवती- नां यौवनसम्भवेन यौवनोदयेन महीयसी महत्तरां प्रीति बचाप । महान्योगो गोपिकासम्भोगमिच्छतीति विरोधः। प्राचीनतदीयतपःफलप्रदानार्थत्वेन तत्स- माधानञ्च॥१४॥ वीति ॥ स कृष्णः विज़म्भमाणौ स्तनौ कुट्मले इव यासां। लतापक्षे स्तनसदृशानि कुटूमलानि यासामिति समासः। व्यक्तं स्फुटं उन्मिपद्विकसत् विभ्रमस्सौरभमिव यासां। पक्षे पूर्ववन्मभ्यमपदलोपिसमासः। मधुराकृतीनां मनोज्ञरूपाणां वल्लवीना लतानामिव मधुव्रतत्वं लेभे प्रपेदे। मधुकरो वल्लरीरिव वल्लवीरुपभोक्तुं प्रवृत्तइत्यर्थः ॥ ९५ ॥ अतीति । तादृशीः कृष्णमभिसरन्तीः ताः। अतिप्रसङ्गात् प्रवृत्तिर्जातेति अन्यत्रापि प्रसङ्गः अतिप्रसङ्गस्तस्मात् अवधीरयन्त्या क्षिपन्त्या प्राचीनया नियत्या प्राग्भवीयेन निजतपोरूपेण कर्मणा संयमितो नियमित धर्मः पञ्चभिः पाण्डवै. भुक्तां पाञ्चालकन्यां द्रौपदीमिव सती पतिव्रता इति आइत आद्रियते स्म । प्राग्भवीयकर्मबलात्कृष्णस्य खस्वपतिरूपानेकभोगेऽपि तासां धर्मपथभ्रंशो नासीदित्यर्थः ।। ९६ ॥ Yada-8 ·यादवाभ्युदये दिशागजानामिव शाकराणां शृङ्गाग्रनिर्मिण्णशिलोच्चयानाम् । सतादृशा बाहुबलेन कण्ठानिपीड्य लेभे पणितेन नीळाम् ।। करेण दम्भोळकठोरतुङ्गान् देहान् पृथून दानवदुर्वृषाणाम् । विमृद्य नूनं विदधे मुकुन्दः प्रियास्तनस्पर्शविहारयोग्यांन् ।। ९८ आत्मीयपर्यभुजङ्गकल्पावक्षेप्यरक्षापरिघौ पृथिव्याः । नीळोपधानीकरणात्स मेने भूयिष्ठधन्यौ भुजपारिजातौ ॥ ९९ दिशेति ॥ सः कृष्णः दिशागजानां दिग्गजानामिव शृङ्गाग्रनिर्मिण्ण- शिलोच्चयानां विषाणाविदलितपर्वतानां शाकराणां वृषभाणां कण्ठान तादृशा तथा भूतेन असुरमर्दनादिषु प्रसिद्धेन बाहुबलेन निपीडय कण्ठनिपीडनेन तान्मारयि- स्वेति यावत् । पणितेन वृषभमर्दनरूपेण शुल्केन नीळां नाम कन्यां लेभे । एवं हरिवंशे कथा-विदेहनगरे यशोदानुजः कुम्भको नाम गवांपतिरासीत् तस्य बजे कालनेमेरसुरस्य सुतास्सत प्राग्भगवता निर्जिताः पूर्ववैरमनुस्मृत्य कृष्णाप. चिकीर्षया वृषभरूपेण न्यवसन् तैश्च गोकुलवित्रासनसस्यभक्षणाद्युपदवेषु क्रियमाणेषु स्वयन्दमयितुमशक्येषु य एषान्दमपिता तस्मै स्वकन्यां नीळां दास्या- मीति कुम्भक प्रतिजने तत्र च कदाचिकृष्णस्समागय तान्मारयित्वा नोळाल प्राहेति ॥९॥ करणेति ॥ मुकुन्द दानवदुर्वृषाणां असुररूपाणां दुष्टवृषभाणां दम्मोल- कठोरतुङ्गान् वनकठिनान् उन्नतांश्च पृथून देहान् करेण प्रमृद्य नूनं प्रियायाः नीळायाः स्तनस्पर्शविहाराय योग्यानभ्यासं विदधे चकार । 'योग्याभ्यासा. योषितोः' इति विश्वः । कठिनानां वृषवपुषां विमर्दनमतिकठिननोळाकुचस्पर्श- सहनाय प्रथमाभ्यास इवाभूदित्युत्प्रेक्षा॥ २० ॥ आत्मीयेति ॥ स कृष्णः आत्मीयपर्यभुजङ्गकल्पो स्वकोयमञ्चभुजङ्ग- शेषस्य सदृशौ पृथिव्याः अक्षेप्यरक्षापरिचौ अप्रतिक्षेप्यरक्षार्थागलरूपी भुजपारि- जाती पारिजाताविव भुजौ नीळाया आश्लेषसमये उपधानीकरणात् भूयिष्ठधन्यौ भृशं कुताथों मेने इति तस्या प्रेमातिशयोक्तिः ॥७॥ ।

·चतुर्थः सर्गः ११५ रागादिरोगप्रतिकारभूतं रसायनं सर्वदशानुभाव्यम् । आसीदनुध्येयतमं मुनीनां दिव्यस्य पुंसो दयितोपभोगः ॥१०० अनुद्रुता नूनमनङ्गबाणैस्सुलोचनालोचनभागधेयम् । प्रत्यग्रहीषुः प्रतिसनिवृत्तं त्यक्तेतरैरक्षिभिरात्मना च ॥ रागेति ॥ दिव्यस्य दिवि परमपदे भवस्य पुंसः कृष्णस्य दयितोपभोग- एवं गोपिकासम्भोगएव सर्वदशानुभाव्यं न तु प्रसिद्वरसायनवत् समयविशेष प्रतीक्ष्य सेव्यं रागादिरोगाणां प्रतिकारभूतं भेषजत्वं प्राप्तं रसायनं दिव्यौषधं मुनीनामृषीणामप्यनुध्येयतममतिशयेनानु येयमासीत् । अत्र दयितोपभोये प्रसिद्धरसायनवैलक्षण्यविशिष्टरसायनत्वारोपरूपो रूपकभेदः स च विरोधाभास- गर्भः । लोकेयुपभोगो भाव्यमानो भावकस्योद्दीपनविभावतया रागादिकमुत्पाद यति अयन्तु भाव्यमानो रागादिकं क्षपयतोति विरोधस्य भगवचरितानुभ्यान • रूपतया तत्समाधानस्य च सूत्वात् । रागादिरोगप्रतिकारभूतमिति विशेषणेनं। 'भजते तादृशी क्रीडां यां श्रुत्वा तत्परो भवेत्' इति भागवतोतरीया भगवती गोपिकासम्भोगत्य लोकानुग्रहार्थवमपि दर्शितम् । रागिगो हि सम्भोगग्दरवणे स्वयमेव कुतूहलिनःप्रवर्तन्ते तच्च श्रवर्ग भगवत इव विषयमाहात्म्यादाकरण: शुद्धिमादाय रागादिकं क्षपयति । अतएव विषयमाहाल्यान्मुक्तिजनकतया मुनो नामप्यतुभ्येयता ॥ १०॥ अन्विति ॥ सुलोचनाः गोपसुदृशः प्रतिसन्निवृतं नोळा लवा विदेहदेशात्प्रतिनिवृत्तं लोचनानां भागवेयं भाग्यभूतं तं कृष्णं नूनं अनङ्गबाणः अनुद्रुताः अनुसृतास्सत्यः त्यक्ततः विष्टविषयान्तरैः अक्षिमिः आत्मना मनसा- च त्यक्तरेणेति वचनविपरिणामेन विशेषणानुषङ्गः । प्रत्यग्रहीषुः प्रयुगमनेनानी- चक्रुः यथा देशान्तरात्प्रतिनिवृत्तं बन्धुं तदीयाः स्वकीः कैश्चिदनुगन्तृभिस्त. म्भूताः प्रत्युद्गच्छन्ति एवं कृष्णं लोचनैः प्रत्युद्गच्छन् योऽङ्गना.. मदनबाणैरनुगुताः प्रत्युजग्मुरिति मदनबाणानामपि तदनुगामितया प्रसुद्न्तृस्वमुप्रेक्ष्यते । तन्न च निमित्तं मदनबाणप्रेरितानां तासां लोचनान्तप्रत्युत्पतनानन्तरं कृष्णस्यापि मदनबाणविद्धतेति भावः । यद्वा यथा कैश्विद्वाधरनुद्रुता बाधपरिहाराय जवान गत्वा कञ्चन समर्थ शरणं गृह्णन्ति एवं तहिलेसमये मदनबागेबांधौरनुद्रुता-

·यादवाभ्युदथे
व्रजोपकण्ठे विबुधानुभाव्यो गोपीजनैरात्मगुणावदातैः ।
समावृतो नन्दसुतश्चकाशे तारागणैरिन्दुरिवान्तरिक्षे ॥ १०२
हत्वा सयूथं तृणराजषण्डे रामाच्युतौ रासभदैत्यमुग्रम् ।
अतोषयेतां भृशमात्मभृत्यान् स्वाद्यैस्सुधापिण्डनिभैः फलौधैः ।।
कदाचिदासादितगोपवेषः क्रीडाकुले गोपकुमारबृन्दे ।
स्कन्धेन सगृह्य फलं फलीयान् दैत्यः प्रलम्बो दिवमुत्पपात ॥
स्सुलोचनास्तं प्रत्यावृत्तमुपलभ्य तद्वाधनिवर्तनाय शरणाग्मुरिति श्लोकताप-
र्थिः॥ १०१॥
बजेति ॥ विबुधानुभाव्यो विदुषां ध्येयः इन्दुपक्षे प्रथमां पिबते
वतिरित्यादिक्रमेण देवानां निषेच्या नन्दसुतः कृष्णः ब्रजोपकण्ठे गोकुलसमीपे
आत्मगुणावदातैः स्वस्य पुण्यश्लोकत्वादिगुणैर्हेतुभिः अभिसरणे क्रियमाणेपि विशुद्धैः
तारापक्षे आत्मगुणैर्निजकान्तिभिरिव सितैः 'अवदातस्सिते पीते विशुद्ध प्रवरेपि
च' इति विश्वः । गोपीजनैस्समावृतस्सन् अन्तरिक्षे तारागणैरसंवृत इन्दुरिव
चकाशे॥१०॥
हत्वति ॥ रामाच्युतौ तृणराजषण्डे तालवने उग्रं रं सयूथं यूथेन
रासमरूपेण बन्धुवर्गेण सहितं रासभदैत्यं रासभरूपधारिणं धेनुकाख्यं दैत्यं हत्वा
धेनुकं रामस्तद्वन्धुवर्गमच्युत इत्येवंप्रकारेण हत्वा स्वाद्यैः स्वादाहरतिमधुरैः
अतएव सुधापिण्डनिभैः अमृतपिण्डतुल्यैः फलौधैः फलवृन्दैः धेनुकाधिष्ठितताल-
वनोद्धवैः भात्मभृत्यान् आत्मानुचरान् गोपालकादीन् भृशं अतोषयेता अत्यन्तं
सुष्टानकुरुताम् ॥ १०३॥
कदाचिदिति ॥ आसादितगोपवेषः स्वीकृतामीराकारः प्राप्य रन्ध्रा-
न्वेषी रामकृष्णयोरनुचरेषु पर्यटन् बलीयान् अतिशयेन बली प्रलम्बो नाम दैत्यः
कदाचित् गोपकुमाराणां वृन्दे क्रीडाकुले हरिणा क्रीडनास्यक्रीडाव्यग्रेसति बलं
बलराम स्कन्धेन संगृह्य स्खयमपि क्रीडां प्रविश्य स्वयं बलभद्रेण निर्जित इति
सयाजेन तं स्कन्धे गृहीत्वा दिवमन्तरिक्ष प्रत्युत्पपात ॥ १० ॥

·चतुर्थः सर्गः
पपात भूमौ सहसा स दैत्यस्तन्मुष्टिना ताडितशीर्णमौलिः ।
महेन्द्रहस्तप्रहितेन पूर्व वज्रेग निर्मिण्णइवाचलेन्द्रः ॥
स्ववासला क्लमकलङ्कलक्ष्मीः कान्त्या दिशश्चन्द्रिकयेव लिम्पन् ।
रराज रामो दनुजे निरस्ते स्वर्भानुना मुक्तइवोडराजः ॥ १०६
विनैव रामेग विभुः कदाचित् सञ्चारयन् धेनुगगं सवत्सम् ।
वनश्रिया दूरविलोभिताक्षः कश्चिद्ययौ कच्छमदृष्टपूर्वम् ।। १०७
पपातेति ॥ स दैत्यः प्रलम्बनामा दिव्युत्पतनानन्तरमसुर इति ज्ञातः
तस्य बलदेवस्य मुष्टिना ताडितः ततश्शीर्णमालिश्च सन् पूर्व पर्वतानां पक्षच्छेद.
समये महेन्महस्तहितेन इन्द्रकरवित्तृटेन वज्रेण निर्मिणः अचलेन्द्रः पर्वतवर
इव सहसा भूमौ पपात ॥ ५०५॥
खेति ।। दनुजे प्रलम्बासुरे निरस्ते सति स्ववाससा स्वकीयेन नोला-
बरेण कृतकलङ्कलक्ष्मीः कृतकलशोभः कान्त्या देहकान्या चन्द्रिकयेव दिशो
लिंपन् रामः स्वर्भानुना राहुणा मुक्तः प्रसनानन्तरं विष्टः उडुराजश्चन्द्र इव
कुलकलङ्कलक्ष्मीरित्यत्र कुमाः कलङ्कस्य लक्ष्म्यो यस्मिन्निति शोभाबहुवाभिप्रायेषु
व्याख्येयं अन्यथा लश्मोशब्दस्यैकवचनान्तस्योरप्रभृतिषु पाठात्समासान्तनिय-
मस्स्यात् ॥ १०६॥
अथ कालियमर्दनमुपोद्घातेन प्रस्तौति-विनेति ॥ कदाचित एकदा
रामेण बलदेवेन विनैव सवत्सं वत्ससहितं धेनुगणं सञ्चारयन् विभुः वनश्रिया
दुरे विलोभिताक्षः प्रलोभितनयनस्सन् अदृष्टपूर्व पूर्वमदृष्टं कञ्चित् कच्छं दूरस्थं
यमुनायाः कञ्चिदनूपप्रदेशं ययौ । 'जलप्रायमनूपं स्यात्पुंसि कच्छस्तथाविध'
इयमरः॥ १०॥

·₹१८
यादवाभ्युदये
यहच्छया चारितधेनुचक्रः कूलान्तिके विश्वजनानुकूलः ।
कलिन्दजां कालियपन्नगस्य श्वेलोद्मैः कन्जलितां ददर्श ॥१०८
विषाग्निना मुर्मुरितप्रताने वैरोचनीतीरवनावकाशे ।
अहीन्द्रमास्कन्दितुमध्यरुक्षत्काष्ठाकृति कश्चन नीपवृक्षम् ॥ १०९
मधुद्रवरुरूबणहर्षबाध्पा रोमान्चिता केसरजालकेन ।
पत्राङ्कुरैश्चित्रतनुश्चकाशे कृष्णाश्रिता शुष्ककदम्बशाखा ॥११०
यदृच्छयेति ॥ यदृच्छया स्वाच्छन्द्येन कूलान्तिके यमुनातीरसमीपे
चारितधेनुचकरसञ्चारित धेनुगणः विश्वजनानुकूलः कृत्स्नस्य जनस्य हितैषी कृष्णः
कलिन्दजां यमुना कालियपगस्य कालियाररस्य महानागस्य ६वेलोद्गमैर्विषो.
हम वजळितां जलीकृतां सान्द गरळन्द्रव्यसंयोगेन मषीवद्धनीभूतां ददर्श ॥
विषति ॥ कृष्णः तत्र जनानां हिंसक्स्य कालियस्य अवसाननिश्चित्य
तमहीन्द्र नागराज आरकन्दितुमभिभवितुं विषाग्निना तस्य विषानलेन मुर्मुरित-
प्रताने सञ्जात्मुर्मुरविस्तारे 'मुर्मुस्तु हुषानल' इति वैजयन्ती । विरोचनस्य
सूर्यस्थापत्यं स्त्री वैरोचनी यमुना तस्यास्तीरवनावकाशे तयकाननान्तरे काटाकृति
विषाग्निना पत्रपुष्पादिषु दग्धेषु स्थाणुमात्ररूपं कञ्चन नीपवृक्षं कदम्बतरुं अभ्या-
रुक्षत् आरोहति स॥ १०९॥
मध्विति ॥ कृष्णेनाश्रिता शुष्कस्य कदम्बस्य शाखा मधुमकरन्द-
सैः उल्षणहर्षबाष्पा प्रत्यक्तानन्दबाष्पा "स्फुटं प्रध्यक्तमुस्बण' मित्यमरः।
केंसरजालकेनं किअल्कनिवहेन रोमाञ्चिता सातरोमाञ्चा पत्राङ्कुरैर्दळकन्दलैः
'पत्ररेखादिमिरित्यपि प्रतीयते । तैश्विनंतनुश्च संती चकांश भगवत्सम्पत्सिया
पुष्पपछवादिसमृद्धिमती बमास इत्यर्थः ॥ ११०॥

·चतुर्थः सर्गः
निपत्य संक्षिप्तपयोधिकल्पे महाहदे मन्दरपोतरम्यः ।
विषव्यपोहादमृतं विधातुं स्वादूदयं क्षोभयति स्म सिन्धुम् ।।
कृताहतिः कृष्णनिपातवेगादानद्धरूपा विततैस्तरङ्गैः।
सापसारौषधिसम्प्रयुक्ता भेरीव सा भीमतरं ररास ॥ ११२
प्रसक्तकृष्णद्युतिभिस्तदीयैः पृषत्कणैरुत्पतितैः प्रतूर्णम् ।
अदृश्यताद्योतितमन्तरिक्षं पीतान्धकारैरिव तारकौघैः ॥. ११३
निपत्येति ॥ मन्दरपोतरम्यः मन्दराचलडिम्भ इव रमणीयः ‘पोतः
पाकोऽभको डिम्भ' इत्यमरः। कृष्ण इति शेषः संक्षिप्तपयोधिकल्पे सङ्कुचितसमुद्र-
तुल्ये महादे महति कालियाक्रान्ते हृदे निपत्य विषव्यपोहात् काळियविषनिर-
सनान् अमृतञ्जलं पयः कीलालममृत' मित्यमरः । स्वादुर्मधुरः उदयः उद्मो
यस्य तथाभूतं पक्षे कालकूटस्य व्यपोहात् पीयूषं मधुरप्रादुर्भावं विधातुं कर्तुं
सिन्धुनदी पक्षे समुद्र क्षोभयति स्म ॥११॥
कृतेति ॥ कृष्णस्य निपातवेगात् कृताहतिः कृतजलाभिधाता वित-
तैस्तर आनद्धरूपा चर्मभिरिव समन्तापिनद्धाकारा सा यमुना साणां यमुना
वासिनी अपसारस्य ओषभ्या अपसर्पणार्थन औषधेन सम्प्रयुक्ता संसृष्टा भेरीव
भीमतरं अतिभीषणं यथा तथा ररास शब्दायते स औषधविशेषरूपिताया
भेर्यास्ताडने तरछब्दश्रवणेन सर्पाः पलायन्त इति.प्रसिद्धिः । भेर्यपि तरङ्गाकारैश्च-
मंभिरानध्य आहताच शब्दायत इति भावः ॥ १२ ॥
प्रेति ॥ प्रसक्तकृष्णद्युतिभिः अनुषक्तकृष्णदेहकान्तिभिः तदीयैर्यामुनः
प्रतूर्णमुत्पतितैः कृष्णनिपातवेगात् झरिति उरिक्षप्तः पृषत्कर्णैबिन्दुकणैः आयोतितं
भासितं अन्तरिक्षं पीतान्धकारैःग्रस्ततमोभिः तारकौधैनक्षत्रगणैः आद्योतितमिवा-
दृश्यत नीलवर्णाया अपि यमुनायाः उस्थिताः पृषत्कणाः धवलाभवन्तस्तारा इव
तदनुषकाः कृष्णकान्तिकन्दलाः नक्षत्रतेजोभिः पीता अन्धकारशकला इव.चास.
चित्युप्रेक्षा ॥ ११३॥

·यादवाभ्युदये
उदग्रसंरम्भमुदीक्ष्य भीतास्ता_ध्वज ताय॑मिवापतन्तम् ।
प्रपेदिरे सागरमाश्रितौघाः काकोदराः कालियमात्रशेषाः॥११४
अथाम्नसः काळयनागमुग्रं व्यात्ताननं मृत्युमिवोजिहानम् ।
भोगेन बन्नन्तमपोह्य शौरिः प्रह्वीकृतं तत्फणमारुरोह ॥ ११५
सद्यो महानीलमयी मुकुन्दस्सपद्मरागामिव पादपीठीम् ।
क्रामन् फणां काळयपन्नगस्य प्रस्तोदितो भानुरिवावभासे ॥
उदग्रेति ॥ आश्रितौघाः आश्रितयमुनाप्रवाहाः उदग्रसंरम्भं अति-
शयितकोपं ताक्ष्यमिवापतन्तं गरुडमिव भुजङ्गसंहारार्थमागच्छन्तं तायध्वज
कृष्णं अवेक्ष्य भीजाः काकोदराः फणिनः काळियमानशेषाः काळियरव शेषो येषां
तथाभूतास्सन्तः सागरं प्रतिवेदिरे कालियमेकं विना स.पि प्रापुरित्यर्थः ॥ ११ ॥
अथेति ।। अथ अन्येषां पलायनानन्तरं शौरिः उग्रं क्रूर व्यात्ताननं
दंशनाय विवृतास्यं सन्तं मृत्युमिव अम्भसः उजिहानं प्रवाहादुद्गच्छन्तं भोगेन
बन्नन्तं उद्गमनसमये स्त्रकायेन बन्न काळियमिति नागं बहुफर्श सर्पम् । अपोह्य
यथा बन्धुं न शक्नोति तथा निरस्य प्रवीकृतं अवनन्त्री कृतं तत्य कालियस्य फणं
आरुरोह । 'नागाबहुफणासा' इति यादवः । सहस्त्रफणः कालिय इति
भागवते ॥ १५॥
सद्य इति ॥ काळियपनगस्य फणां महानीलमयीं ऐन्द्रनीली सपन-
रागां मध्येपद्मरागखचितां पादपीठीमिव फणाया नैल्यात्फणारत्नैराहित्याच्चैव.
मुक्तिः (सद्यस्तस्मिन् क्षगे क्रामन् मुकुन्दः (राहणा) ग्रत्तोदितः भानुरिव
भावभासे । तत्फमामाकम्प्रैव प्रवाहादुन्मजनमभिसन्धाय प्रस्तोदित इति विशे-
षितम् ॥ ११६ ॥

·चतुर्थः सर्गः
१२१
फणामणीनां प्रभयोपरक्ते खेलन् बभौ चक्रिणि चक्रपाणिः ।
प्रदोषसिन्दूरितमम्बुवाहं प्राचेतसो नागइवोपमृगन् ।
प्रणेमुषां प्राणभृतामुदीर्णं मनो विनेष्यन् विषमाक्षवक्रम् ।
अकल्पयत्पन्नगमर्दनेन प्रायेम योग्यं पनगेन्द्रवाहः ॥ ११८
तद्भोगबुन्दे युगपन्मुकुन्दश्वारीविशेवेग समैक्षि नृत्यन् ।
पर्याकुले वीचिगणे पयोधेस्संक्रान्तबिम्बो बहुधेव चन्द्रः॥११९
तदुत्तमाङ्गं परिकल्प्य रङ्गं तरङ्गनिष्पन्नमृदङ्गनाइम् ।
प्रशस्यमानचिदशैरकादिव्याहतामारभटीमनन्तः ॥ १२०
फोति ॥ नानां ये जगयस्तेषां प्रनया रक्त वक्रि ण सर्प खेलन्
क्रीडन् चक्रपाणिः कृष्णः प्रदोषेग सिन्दूरितं सातसिन्दूरं प्रदोषारगनिति यावत्
अम्बुवाहं मेधं उपमृदन् प्रमथ्नन् प्राचेतसः वारुगः नागः पाश्चात्यो दिग्गज इव
बभौ ॥१५॥
अस्य श्लोकस्य बहुषु ग्रन्थेषु व्याख्यान न दृश्यते ॥ ११८॥
तदिति ।। युगात् तस्य सइनफनल काळपत्य भोगन्दे जगासमूहे
चारीविशेषेण नृत्तलमये युगकतनबोलटिकने चारी विचित्रलंब्रिजघोर-
कटिकर्मसत्कृतम् । चारीत्याकरगेन्दोषिचरेरिन् प्रत्ययान्तत' इति । तस्याः
विशेषः समास्थिरावतेत्यादिरूपस्तेन नृ यम् मुकुन्दः पयोधेस्समुद्रस्य पर्याकुले
चञ्चले वीचिगगे बहुवा संक्रान्तबिम्बश्चन्द्र इव सनैक्षि समीक्षितः। चन्द्रप्रति
बिंबानां नृत्तवञ्चाञ्चल्यार्थ पर्याकुल इति विशेषणम् ॥ ११९॥
तदिति ॥ अनन्तः कृष्णः तस्य काळियत्योत्तमाङ्गं शिरः रङ्गं नृतस्थान
परिकल्प्य तरङ्गैनिष्पन्नो मृदङ्गनादो या भवति तथा त्रिदशैः प्ररायमान :
उपश्लोक्यमानस्सन् अव्याहतां आरभटी नटना टी अकार्षीत् ॥ १२० ॥

·१२२ यादवाभ्युदये एकेन हस्तेन निपीड्य वालं पादेन चैकेन फणामुदनाम् । हरिस्तदा हन्तुमियेष नागं स एव संसारमिवाश्रितानाम् ॥ सपन्नगीनां प्रणिपातमाजां द्रवीभवन् दीनविलापभेदैः । प्रसादितः प्रादित भर्तृभिक्षा किमस्य नरस्यादपदं दयायाः ॥ लोलापतच्चरणलीलाहतिक्षरितहालाहले निजफणे नृत्यन्तमप्रतिधकृत्यन्तमप्रतिममत्यन्तचारुवपुषम् । देवादिभिस्समयसेवादरत्वरितहेवाकघोषमुखरै- दृष्टावधानमथतुष्टावशौरिमहिरिष्टावरोधसहितः ॥ १२३ एकेनेति ॥ हरिस्तदा एकेन वामेन हस्तेन वालं निपीड्य एकेन पादेन दक्षिणपादेन उदयासुनर्ता फणाञ्च निपीडय नाग काळियं स कृष्णएव आश्रितानां संसारमिव हन्तुमियेष ॥ १२१॥ स इति ॥ प्रणिपातभाजां प्रणतिजुषां पन्नगीनां काळयपत्नीना दोन- विलापदैः कातरपरिदेवनविशेषैः द्रवीभवन् करुणापरवशोभवन् प्रसादितः प्रणिपातापराधसहनप्रार्थनादिना प्रसाद प्रापितः स कृष्णः भर्तृभिक्षा ताभिः प्राय॑मानां प्रादित दत्तवान् । कथमतिद्रोही विस्ष्ट इत्यत आह-किमिति । नः बस्माकं संसारिणामध्ये अस्य दयायाः अपदं अविषयः किं न किमपीत्यर्थः । परमवाणिवस्य प्रणिपातमात्रानपनोद्यो नास्ति प्राणिनान्द्रोह इति भावः ॥२२॥ लोलेति ॥ अथानन्तरं अहिः काळियः इष्टैरवरोधैरन्तःपुरस्त्रीभिरसहि- तस्सन् लोलस्य स्वनृत्तेन चलस्य.आपततश्चरणस्य लीलाहत्या लीलयाभिघातेन क्षरितहालाहले उशिनविषे निजणे नृत्यन्त अप्रतिघकृत्यं प्रत्याहतिरहितकृत्यं अप्रतिम असदृशं अत्यन्त चारवपुष समय पराक्रमसमये सेवायां भादरत्वरितेन देवाघोषेण खण्डन्दरतिधोरण वारस्वामिति सक्रवर्ती। देवादिभिः

·चतुर्थः सर्गः
१२
हरिचरणसरोजन्यासघन्योत्तमाङ्गः
शमितगरुडभीतिस्सानुबन्धस्सनागः ।
युगविरतिदशायां योगनिद्रानुरूपां
शरणमशरणस्सन् प्राप शय्यां तदीयाम् ।।
१२४
विविधमुनिगणोपजीव्यतीर्था
विगमितसर्पगणा परेण पुंसा ।
अभजत यमुना विशुद्धिमत्र्यां
शमितबहिर्मतसम्प्लवा त्रयीव ॥
१२५
देवासुरगन्धर्वप्रमुखः दृष्टावधानं दृष्टनृत्यप्रणिधानं शौरि तुष्टाव स्तौति स्म ।
मत्तेमवृत्तम् ॥ १२३॥
हरीति । हरेश्वरणसरोजन्यासेन धन्योत्तमाङ्गः कृतार्थमूर्धा शमितगरु-
डभीतिः भगवता क्षपितगरुडभयः सानुबन्धः अनुयायिना पुनकलनादिना
सहितः सनागः काळेयः युगविरतिदशयां युगान्तकाले योगनिद्रायाः अनुरूपा.
मुचितां तदीयाँ शय्या समुद्रमित्यर्थः । अशरणः गत्यन्तररहितस्सन् शरणं प्राप
भावासस्थानं जगाम । 'शरणं गरडेन निर्जितस्तद्भीत्या सौभरिशापाद्स्डेनाना-
ब्रमणीयं कालिन्दीहदमभ्युवास ततः कृष्णेन ततोपनीतभयरसमुद्रं प्रापति
पौराणिकी कथा। मालिनीवृत्तम् ॥ १२४ ॥
विविधेति ॥ विविधानां नानाविधानां मुनिजनानां उपजीव्यानि
तीर्थानि जलावतारप्रदेशाः यस्याः यीपक्षे विविधमुनिजनोपजीव्यानि तीर्थानि
स्वाङ्गभूतानि मीमांसादिशास्त्राणि यस्यारसा यमुना परेण पुंसा परमात्मना कृष्णेन
विगमितसर्पगणा अपसारितभुजगकुला यी पक्षे परेण उत्कृष्टेन वेदार्थनिर्धार-
गनिपुणेन पुंसा शमितबहिर्मतसम्प्लवा अपगर्मितपाषण्डसङ्करा त्रयी त्रिवेदीक
अप्रथामत्कृष्ट विशुद्धिं बभजत आप.। पुष्पिताप्रावृत्तम् ॥ १२५॥

·१२४ यादवाभ्युदये अवधूतभुजङ्गसङ्गदोषा हरिणा सूर्यसुता पवित्रता च । अपि तत्पदजन्मनस्सपल्या बहुमन्तव्यतरा भृशं बभूव ।। १२६ इति कवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु यादवाभ्युदये महाकाव्ये चतुर्थस्सर्गः॥ अवेति ॥ हरिणा कृष्णेन अवधूतभुजङ्गसङ्गदोषा निरस्तकाळेयसंसर्गरूप- दोपः पवित्रता च स्वयमवगाहनेन पावनीकृता च सूर्यसुता यमुना तत्पदजन्मनः तस्य हरेः पादाजन्म यत्यास्तस्याः सपत्न्याः गङ्गाया अपि भृशं बहुमन्तव्यतरा अभिमान बहुमन्तव्या बभूव दोषनिरसनेन गुणसम्पाइनेन भगवत्परिग्रहा- तत्पादनमात्रेण तापवाभिमानवाजा गङ्गाया अपि बहुमानास्पदमभू दिव्यर्थः । औपच्छन्दलिकं वृत्तम् ॥ १२६ ।। इति श्रीमहारदानालजयधिकौस्तुन श्रीविश्वजिद्याजि श्रीरा- राजावरीन्द्रखुनु श्रीमदप्पय्यदीक्षितेन्द्रविरचिते यादवाभ्युदयव्याख्यानसश चतुर्थस्सर्गः ॥ श्रीकृष्णमूर्ति महनीयको विपाटितात भुतसाधुवृत्तिन् । महानुभावं वसुदेवशा प्रकृष्टभावं प्रणमामि देवम् ॥

·TRANSLATION
OF
YADAVABHYUDAYAM
CANTO I.
1. I salute that Luminary (Vasudeva) who
wanders in Brindavana, who is dear to all shepherdesses,
who was born on the day of Jayanti and who has
Vijayanti as his ornament.
2. Even the Vedas have exhausted themselves
before they could describe in full each of His qualities.
Is it necessary to say that others less skilled are utterly
unable to describe such a person fully?
3.
It is but meet that even those who are of obtuse
intelligence drink as much as they could of the (sweet)
story of the son of Vasudeva. Will not men drink nectar
if they can obtain it?
4. They are thoroughly dead to all shame, who pass
for poets even when they are remembering (the name of)
that great man who took his birth in the ant-bill, and also
Vyasa.
5. Only such a composer is called a poet, from
whom, words whose style is suitable to meaning and

·2 TRANSLATION which are filled with rasas, bhavas, vyängyas, and figures of speech flow with great ease. The secondary meaning is this:- Only such a creator is saił to be all-knowing in whom Saraswati with her oroaments giving brighter lights to the expressions of love, takes delight. 6. Every book is new at the time of its production ; but after a time it becomes old. Therefore, neither the one (its being new) nor the other its being old) can render the book good or 'bad, 7. Just as those who understand the secrets of various kiads of daaces do not disgrace her who is so much absorbed in performing the Marga dance as to forget all sorrow, though she goes wrong somewhere, so the devotees of God will not find fault with my words proceeding in a sinless direction though it may go wrong somewhere, 8. Therefore I narrate without trepidation the birth of the son of Vasudeva, which is the life-restoring medicine to wise men and gois and which is the nectar of the ocean of the Veda of Vyasa. 9. The supreme Ruler, constantly attended with Lakshmi, produced this picture of Universe, alone and voluntarily, with the brush of sport smeared with mercy. 10. The moon, the delighter of worlds, who is like the embodiment of favour upon all those who deserve protection, took his birth from the heart of Him (the supreme Lord).

·3 YADAVABHYUDAYAM 11. Pururavas, of auspicious fame, who was born to his (the moon's) son, prove that virtuous men who consecrated the sacred fire would enjoy the heivenly Bliss, 12. That race, by the pearls of waose fame the ten directions were adorned, grew more and more by descendants, as a bamboo grows by knots. 13. In that race was Nabusha bora, like Airavata in the ocean, whom the gods when they lost Indra, appointed to his place. 14. The great kings in the realms of this earth, being adorned with the symbol of his name, were like moviog triumphal ports to honour taat brava man. 15. His uasurpassed power was iiked evés by his enemies; as is the cool argu.naat of a speaker, stating all facts (in its favour), by his antagonists. 16. Just as Veera rasa takes its origin from a feeling called Uthsaha, so the brave Yayati who occupied hali the seat of ludra, took his birth from Nabusha. 17. The goddess of the earth took half the seat, along with the goddess of warriors, on the top (protection) of his arm, which was wide, stout and high. 13. The kings were not able to transgress bis command involving the fulfilment of his business and that of others, as antagonists cannot object to an authority quoted by the speaker, supportiag his views and taɔja oi the antagonists.

·TRANSLATION
19. As men afflicted with the heat of the sun (resort
to) a tank, as gods (worshipped) the Indra, and as Bhavas
which are fit, (developed) a rasa, so was he worshipped
by the kings.
20. Of him was born the famous Yadu, with whose
descendants, who had no equals, equality was obtained
only in pictures.
21. To those who applied for charity, he replied by
(presenting) the sweet-tongued bees sitting upon the lotus
of Lakshmi.
22. He did not respect the learning of one devoid
of good conduct. The light of the moon on the day of.
Chaturthi should not be enjoyed simply because it is
clear.
23. The first beggars of him, who was not to be
requested a second time, and who gave more than be was
asked, satisfied those that came last.
24. Neither the peace made by that mighty (king)
with his enemies nor the fixing of arrows ever took place
twice, (having failed once) in its object.
25. The inhabitants of heaven considered him a
clever ruler of the world, whose punishments were just,
who put an end to his enemies, and who acted impartially
towards all
26. The tree of the race ef Yadu, fragrant with the
flowers of fame, was with its many branches on the

·YADAVABHYUDAYAM 5 surface of this earth, for the delight of gods and wise men. 27. Io his race was born Vasudeva, the lord of the earth, who had been in his former birth the fatber of the (two) sects of gods and demons ; 28. Who was called by the name of Apakadundubbi, as he was born with the noise of Anaka and Dundubhi in heaven. 29. The Rajoguna and Thamoguna being removed, (from the earth) by him, who possessed pure Sathwa guna, the earth shone as if her swoon having ended, she recovered her breath. 30. As Vishnu was the chief abode of all the worlds, the Sun of all splendour, and the ocean of all precious stones, so was the king, of (all) virtuous men. 31. The famous-gloried wives of him who was formerly a Prajapati, were born as Devaki and Robini in human form. 32. Just as the Ganga and the Yamuna, flowing with great speed, unite with each other, (mix with the waters of the ocean), and have their water of the same nature as that of the ocean, so his two wives, who had liberal views, and who loved each otber, had the same amount of love for their busband, 33. He, uniting them, who were fit to him, felt himself very happy; and by this union he became the cause of the manifestation of Vishnu with his bed (Adisesha.)

·6
TRANSLATION
34. He with his face turned away from Artha and
Kama, did not desire to obtain the emperorship; but he
enjoyed such dominion as he could obtain by chance,
which he courted, as it enabled him to free himself from
the debts (to gods and forefathers).
35. Kamsa, having accepted his fate in future, as
announced by a voice from heaven, put Devaki and
Vasudeva in jail.
35. That Kalanemi, who was stronger than Yama
(himself) was born in the course of time as Kamsa, who
appeared to possess in himself the spirit of all the Asuras.
Io the meantime, the goddess who had the
ocean for her girdle, spoke to the gods with Brahma at
their head, wo dwelt in the centre of the Meru.
37.
38. The fact that a great burden is put upon the
virtuous men by the omnipresent Vishnu, is known, Oh
gods, to you.
39. "I am now occupied by numberless, strange,
bigh mountains of Rakshasas. yielding to evil, and
breaking down the mound of virtue.
40. "Let the gods, who think of the welfare of the
world, so act that I neither fall por break myself up."
41. The inhabitants of heaven being thus made
known cf the facts, ty the bearer of animals, understood
that to remove the burden was possible only to her
husband.

·YADAVABHYUDAYAM 7 42. Putting the mother of the world in their front, and quicker than the mind; itself), they went to a distance and praised the God resting on the milky ocean. 43. “We bow to thee, who shinest in the centre of the three Vedas, who hast three habitations, who hast five weapons, who givest gifts, and who receivest offeriogs both external and internal. 44. Thou, whose glory is dependencept upon others, on whom others' glory is dependent and whose actions are determined by Thy mercy, protect us who bow to Thee. 45. “ Thcu, the famous ccean of mercy, shining with clusters of precious stores of (gocd qualities), keepest up thy apreararce in all Avatharas with their (ccrresponding) attendants, even as the ccean rises and falls. 46. " Who can measure Thee who canst not be understood by the Vedas (themselves) which were manifested by Thee alcne in the beginning (of each Kalpa) ard which do not refer to any other than Ttee. 66 47. The journey in which supset was the resting place, for the travellers, camely, the Vedas, who wanted to reach the other shcre of Thy immeasurable glory. 48. Of what nature is Thy sport, who, deserving to be saluted, yet bows to mean persons, who bestowing gifts to cthers, yet begs of them, and who,hast cur cons as fathers, nobody can describe.

·8 TRANSLATION 49. “Thou, who sportest like an an actor, with a variety of forms (assumed) of different natures, swellest the surprise of men who think of none but Thee, 50. Tby mere sport is water to the roots of Karma with wonderful sprouts (of all living things) from Brahmam to grass. 51. The qualities of Thee, whose firm existence (in the world) is without support, who art the natural Lord (of all) and who rules (over all) without help (from others), are high and unique. 52. Thou, who shinest like Chintamani, withia the hearts of the pure-minded, and whose brightness cannot be hidden, givest (them) what is desired (of thee.) 53. “ Bathing in the nectar.river of devotion (to Thee), is advised to a living being, tired(by travel) in the impassable desert of Samsara. 54. * Thou, possessing all the qualities, art the great boat that helps one who turns round and round in the whirlpool of the ocean of sin, and who feels (consequently) miserable. 55. Thyself art the example of Thee, who art immeasurable by time, place and other things; anything other than Thee is (only) a negative instance of Thee. 56. "A small portion of Thy power with Thy Will as its minister is able to create or destroy the world or to do nothing, as the times need.

·YADAVABHYUDAYAM
9
57. "Thou art the objective of the performances of
yoga, who hast
who hast Lakshmi and Kaustubha as Thy
distinctive marks, Who as we read (in the Vedas), art
causeless, and Who art the origin of all.
58. "Thy favour is the long-lived guarantee even
in times of the destruction of universe, to those who try
to obtain either the collection of the three (Dharma,
Artha, and Kama) or Moksha.
59. “Thou art that single letter, which is (a form
ot) Brabmam which is connected with all the Vedas,
which is the Saviour of all beings, and which means Taee.
60. “No support is given to the sinking sio of the
virtuous, whose hands are held by Thee, and who are
coming out of the water.
61.
" These, playing the part of a Chataka, with
their helpless thoughts, stick to thee for support, who
observest a vow to protect the helpless.
62. “Thou, the never-setting suo, causest to those
who have been sleeping from time immemorial, such
wakefulness that they never again sleep.
63. "Thou, the animater of fugitives, remove
quickly our distress, who have taken refuge with Thee, as
the sun removes darkness,
64. " Asuras are born for the trouble of the world,
the anti-suos in spite of the existence of the suo ; (Oh
God) destroy them with Thy power."

·10
TRANSLATION
65. Being thus fraised by the gods who desired the
destruction of the Asuras, He (though) invisible, kindly
became visible to them.
66. Then the gods saw Him sitting upon the bed of
Sesha, like a strange cloud sitting upon a cloud in
autumn.
67. Whose abundance of wealth was indicated by
Lakshmi, who sitting beside (Him; is marked by the
sign of a lotus, and who took her body voluntarily.
6S. Who was adorned with ornaments, which were
delicate, happy to the touch, and good-smelling, and
which appeared like the flowers of the garden of his
bodily virtues.
69. Whose ornaments were made unimportant by
His limbs, pleasirg the world's eyes, adorning each other,
and possessing an immeasurable amount of beauty.
70, Whose spirit of victory was highly animated by
weapons, Whose aim was not (fruitless), and which were
as it were his natural qualities such as strength, exploit,
cleverness and other ones.
71. Who had his self-formed body within the ocean
of beauty, whose glory caused wonder, who was like a
newly formed sapphire.
72. Who was given a desire for war by his vehicles,
an incarnation of the Vecas, shining with the bracelet of
a serpent, and accinted with the smell of his feet,

·YADAVABHYUDA YAMI 73. Who was promising with the eyebrow-signs, that which was made known to (Him) by the devotionbent commander, by the shaking of whose cane, that thcse that were to be led to Vishnu were (made) motion. less. 74. The dwellers in heaven considered him to be the never-setting sun, the never-waning Moon, and the shoreless ccean of nectar. 75. The gods on seeing the (supreme) Lord, the end of whose hand was marked by (the position of) protection from fear, and whose welcoming smile destroyed all sin, obtained the desire of their eyes. 76. The possesscrs of heaven respectfully communicated the cause of his coming (to the earth) once more, (to the Lord) by whom ali Asuras were killed, and who (therefore) krew the fact (as well as they knew). 77. "Those Danavas who played the part of locusts in Thy heroic-lustre, being born as these Kshatriyas, agitate this earth. 78. “This (earth), living on which is the source of the four objects of human life, and which produces offerings to gods as well as Pitris, breaks itself on account of the burden of the Asuras. 79. “ (As) this earth was born of thy lotus-like foot which is a pillow to the heads of the Vedas, the protection cf it is solely dependent on Thee. EO.“ The big waved cceans will wash away the tarih, in Thcu dcst ret hasten to remove its burden., ·12 TRANSLATION 81. "Let not this earth, which has Thee whose mind is full of mercy, for its sailor, be drooping like a big ship in water. 82. “The trouble from Asuras having been put an end to by Thee, the gem of the girdle (of the earth), it deserves to be adorned. 83. Let the earth, being cleared of Kamsa and other thorns, be for a long time a crest of Thee in the form of Sesha. 84. * Bathe us by Thy glances, the waves of the chief ocean of mercy, which are smiling, clear, cool, and pleasant to look at from wakefulness. 85. "We hope Thou wilt forgive the fraud of us who have placed our burdens over thee, in (thus) requesting thee who knowest all things worth knowing. 86. When the assembly of gods said thus, the Earth with Brabma bowed to the Lord who observed a vow to protect the obedient. 87. The Earth, which took the form of the best female with thin waist, wide eyes, slender body and profuse breasts, and which consequently) appeared like the great Maya. 88. Who by the bees, attracted by the smell of the relocks, and arranged in a circular form, had the perfection of an umbrella of peacock feathers, got without effort.

·YADAVABHYUDAYAM 13 89. Who, with her breasts adorned by the drops of tears caused by the joy of seeing (her) lover, which looked like pearls set therein. 90. (The earth) who was also clever highly esteemed her left arm, which throbbed and which (as itwere) desired to embrace only her husband. 91. And she, with her voice, sweet as the tone of Veena, and with her corals of lips where pearls were mixed with coy smile, told of the danger (to him). 92. Then the deity replied to them in auspicious words, which were applauded by the re-sounding conch. 93. "You who have taken refuge with me need not: be afraid of the army of Asuras. To him who never trangresses my command, disgrace will never happen. 94. "Oh gods, my incarnation shall remove the burden from the earth, and establish the eternal virtue, uninjured. 95. "Maintain your (respective) positions, with your dangers gone, receiving all offerings, and exercising yourauthority to its fullest extent. 93. "Oh lords of the gods, you will see the earth which will become light by destroying the kings of Asuras, as if it were cured of a disease. 97. You must also be born on the earth as lords of kings who share in the delight of hunting the crowd of the animals of Asoras" ·14 TRANSLATION 98. Then Vishnu, wiose command was never vain, having thus ordered the gods, fixed His mind Madura, rejecting the milky ocean. miad upon 99. Toe husband of Lakshmi, having consoled by the showers of the nectar of His speec the gods and the goddesses of the earth bent by :he burden of Asuras, and desiring to be born of the wife of Vasudeva, thought of the occasions for (showing his) mercy. 100. Desiring to make the position of the virtuous, (secure)and (to keep) the virtues uninjured, He who deserves to be bowed to by (evea) the god of gois, and in whose belly the whole world exists, was born a chili in the womb of Devaki. CANTO II. 1. Trien, the queen shone with the sign of pregnancy, which was (a source) of unalloyed greatness to the Vedas which was (a source) of great gain of wealth to virtue, and which showed (their former) greatness to the dwellers in heaven. 2. The signs of pregnancy of her, who bore in her womb the source of the three worlds, whose shape was diversified by Sringara rasa, Veera rasa and Adbhuta rasa, were of two kinds, being variegated by sports high and low. 3. She certainly, without any effort, became superhuman by a certain elixir (namely) Sri Krishna, 'whosa ·YADAVABHYUDAYAM 15 greatness is explained by all the Vedas, which was famous (ever living) and which had been used by those who have been cured (waited upon by the Siddhas). 4. She who, with the lusire of her (body) which is excellent as a gold image, obtained ia course of time the splendour of silver by taking in the elixir fanous in the Vedas. 5. The splendour of her (body), white ia its lower part, and blue in (its) upper part by the rays of in-lyiag Vishnu, (which were) sbining like the peacock feather, was like the welfare.giving row of the sprouts of precious stones. 6. The beauty of the cheeks of Vasudeva's wife, which were shining like the moon and which appeared like the splendour, departed, of her seventh conception, gradually developed, shone in course of time as if it were smeared with camphor. 7. The colour of the limbs of the honey cozinglimbed (Devaki) which was like the pure Satws quality directed by the in-lying (Vishoul, the foremost of men, shone like the fresh flow of nectar. 8. She, with the rays of her (body) mingled a little with the splendour proceeding from the in-lying Vishou, was like the source of the spruuts of precious stones, for the welfare of the people. 9. Her side-long looks, appearing as handsom; as the agitated ocean of milk, prepared a p:culiar white wish ·16 TRANSLATION of colour useful in plastering the palace of the three worlds. 10. The famous Devaki, who used to look into the minds of the Rakshasas and Danavas placed (there) by Kamsa in the act of guardirg the jail, being (only) once looked at (by them) agitated their minds. 11. The lustre of her nipples was, as it were, deeply anointed by the splendour of the child in (her) womb, which, i.e., the splendour, was like the shining of a cloud to the growth of crops of joy of those who plough the field of Yoga. 12. She, certainly indicating that the ruler of the universe who formerly ruled over this earth bad entered her womb, showed certain signs. 13. The brightness of the gem of (her) nipple, which was as agreeable as that of musk, and which was, as it were, the anointing of collyrium to the possessors of inward glance, anxious to see the child in the womb, was beautifol. 14. The pure-hearted looked upon her, who was about to manifest Him, the creator of high as well as low, as the store of learning and the grand-mother of the universe. 15. The all-knowiog Devaki wrote fittingly all the worlds on the painting cloth brought with sport; which certainly became the original to creators in their duties.

·YADAVABHYUDAYAM 17 15. The holy-hearted queen who followed the way of the desireless, and who adopted the policy of attaiging Moksha desired to make the growth of Kritayuga. 17. The queen, being asked by her friend which do you want of those you have not yet obtained and which do you want now of those you have already tasted ?-said in reply only 'nothing.' 18. She being secretly told (by her friends)..." Ob merciless queen, how is it that your kindness to friends is not afflicted ?"-replied (them only) by her pleasant looks. 19. She very often lay down without getting sleep. She made her steps as if she wanted to measure (the ground). Sbe refusing (to think of) the worlds, and meditating upon the actions of God, sat upon a comfortable seat. 20, She with her peculiar mode of walking, looking, speaking, etc., intelligible only to those who were quite familiar to her, was suspected by the people, to be proud, or to be drowsy from intoxication overcome by exhaustion. Or 21. She, with sleepy eyes, beheld her own form, lying upon Sesha, riding upon Garuda, sitting upon a lotus as if on a platform of precious stones, and being praised by the Kimpurushas. 22. She, containing within her that mighty being in Whom the whole universe lies, saw the universe within Y. Trans-2 ·18 TRANSLATION our herself. Such a marvelis is beyond powers of reasoning. 23. Close by her she saw Vishwaksena with the extremity of his gold cane broken to pieces by beating on the crests of the chiefs of the gods and demons, disclosing his jos, but invisible to others. 24. With words enlivening the three Vedas, which are the store-house of the welfare of the three worlds, she, the absolutely blessed one, called by their names the Devas who were fit to be commanded. 25. Whatever the lawful wife of Yadava said by chance about the virtuous, high and low-to this even the sayings, of which neither the beginning nor the end was found, were certainly (mere) echoes. 26. She desired to undertake the business of protecting the uuiverse. She showed mercy even to him who was guilty. She, being noisy desired to say the Mantrams useful for (the attainment of) Moksha. 27. When Narayana, the giver of the fruit of the four objects of human life to Sadhus entered her womb, she, stooping (with the weight of her body) attained the full height of nobility and desired that she alone should bestow everything upon all. 28. The thin-bodied (Devaki), good-looking in (her) pregnancy, having left thinness, with (ber) increase of bulk caused by certain Luminary, obtained gradually a great amount of) splendour like the disc of the Moon.

·YADAVABHYUDAYAM 19 29. Her waist which had increased in bulk in course of time, and which contained in it the fresh adorning Gem of Lakshmi kept secret, was (like) a box made of silver. 30. (The people), seeing her who was increasing in bulk, who contained Krishna within, and who was like the crescent Moon with a deer in it, shining after the New Moon day, and waning gradually. 31. She, as if thinking, 'Let there be no barden to the earth when the Father of the Universe is in me, made the sport of slowly walking, restiag herself on the hands of her friendly people. 32. The queen with Sri Krishna within (ber) never looked at herself in looking-glasses wearing jewels ; (on the other hand) she desired to see herself without being seen by others, with the glass of Vinditz, waich sávne upon the Lord. 33. She could not bear many garlands ; far away must be (even) the mention of jewels of precious stones. This was the first indication of the future removal of the burden of the earth. 34. The dwellers in heaven, having seen her, the Fortung of the race of Davaki, who was conceiving the Store of the worlds, told her many-sided greatness, after reciting the Vedas. 35. (Her) husband, seeing the queen who though conceiving a child never felt pain by its greatness and whose mind was concentrated on happiness alone, evan ·10 TRANSLATION was during the time of delivery, thought that she indicating his fortuue. 36. He (Vasudeva) who had been the father of gods and democs in his previous birth, and who was (now) about to become their grandfather, with his desire frr other things gone, was pleased to see Devaki conceive Visbou. 37. The evening came, which gives (to the worlds) coolness after the heat of the Sun which if longed for by the virtuous people, and which was, as it were, informing (the world) of such aforementioned birth of the Father of the universe. 38. It (the evening twilight) which settled in the sky of excellent colour, which by its brightness hid that of the Sun, and wbich was respectable to the worlds, was like the second body of the enemy of Mura, wearing a cloth yellow like gold, hiding the brightness of the sun by its splendour, and venerable to worlds. 39. The Sun whose big disc was red, whose fall into the western ocean had begun, shone like the summit of a (piece of) red arsenic, thrown with great force by the elephant of the evening. 40. The Suo sinking in the sea, certainly thinking that some one would become the holder of his hands, held up (his) hands of rays to a distance (in the sky.) 4. The Sun, red as fruit-juice, with its shining filament-like rays, sank in the sea like a lotus thrown ·YADAVABHYUDAYAN 21 (into it), which had its filaments shining with splendour, which was red with (its) juice and wbich was taken gaily by the girl of evening twilight, from the ocean of sky. 42. Certainly, the great serpent of day, with the disc of the sun looking like the hood-gem, having too much of the heat (of poison of its owo rays) entered the zvity of the nether world. The ocean, 43. which was like a proud fearful quarter elephant ate, I think, under the pretext of the evening red sun the lotus with honey (in it) brought by time. 44. At that time when the Sun and the Moon were away, the darkness, making the eyes of all powerless, was like the smoke spread in (all) directions, of the fire which was the embodiment of sorrow of the separated. 45. Then grew a large aerial forest, which having a large extent of thick darkness of tbe group of shadows, was applauded by the world. 46. The black sky showing a heap of pearls by (its) stars, was like a canopy arranged by the servant Time for the Lord of the Universe who was going to reside (on the earth). 47. When the sun, their husband, went away to a distance, the lotuses performed penance to obtain him (again), observing silence by the cessation of the noise of bees, shutting their eyes, and ever living in the forest of water, ·22 TRANSLATION 48. The ruddy geese, as if they had sympathy for the shut lotuses and lilies, sprung in them, feeling sorry (for them) and abandoning their enjoyments, made a cry which had its termination at sun-rise. 49. The young woman of night a few minutes after the evening, covering her body with the black dress of darkness, shcne, as if prepared to meet the Moon hidden by the previous) arrangement of time, in the appointed place of the eastern mountain. 50. The East, which was pregnant with the moon, which seemed to lay herself down upon the bed of ocean, which was worth being seen by the world, and which gave up her thioness, obtained whiteness, 51. The East, freed from the contact of darkness, shining white, applauded by Indra, and clearly visible a: the beginning of the rise of the Moon, shone, like Devaki, devoid of the touch of Tamoguna shining white, praised by Lodra, and beautiful looking (just before) the commencement of Visbou. 52. (The Moon), (most) respectable of all of his race, who seeing that the wife of the greatest man among the Yadus was going to obtain a son, plunged in the great ocean and rose up, arrived before (the delivery) as an interested priest. 53. The direction that was 'honoured by Indra, sending out the nectar-máss like Moon when the poison- Jike thick darkness was removed, gave out light as the increased milk of the milk-ocean produced Lakshmi.

·YADAVABHYUDA YAM 23 54. The tops of mountains, first appeared, on account of the covering of darkness, to have been buried deep beneath the earth, (but) afterwards, being covered by the rays of the Moon, ' (appeared) to bave been taken up (by the hands of the Moon.) 55. Then the quarters, shone with the beams of the Moon, which being mixed with the red chalks of moudtaids were (like) a paste of quicksilver, and which were like bright arrows. 56. The risiаg, curved, long crescent of the Moon was like a gold weapon clever in tearing the hearts of the separated, and aimed (at them) by Cupid with its pointing edge. 57. Time with his unimpeded strength, sent out the balf Moon having much coolness (in it), to remove the darkness in (all) quarters generally, as also the Love with his unimpeded power, discharged his sharp crescent sbaped weapon to cut away quickly the hearts of the proud women. 58. The Moon with its beams shutting the lotuses, and with its rut-like big spot, having been plunged in the sea) rose up from it, having removed the moss-like darkness, just like the elephant of a quarter. 59. The quarter of Indra sbone with the Moon which bad risen to brighten the three worlds, which gave rise to the lustful passion, and wbich possessed the splendcur of a red cheek, as the pavel cf the (Supreme) Lord ·24 TRANSLATION with its lotus which manifests the three worlds (through Brahman) which gives rise to the intoxicating juice, and which is red like a red cheek. 60. The conch-shaped disc of the Moon near the ocean of all-pervading darkness, took the yellow colour as if from union with bile, brought about by the defective (i. e., sorrowful in the night time) eyes of men absent from home. 61. The Moon with its) sbioing redness when rising, and with (its) spot black like the eye the thinwaisted (i. e., women) was taken for the camphor of the night, with its shape variegated with musk and saffron. 62. The Moon, giving delight to the mind, and making this world visible with (its) brightness, shone having freed (itself) from darkness and redness, as the Sativa quality (which gives delight to the mind, which enables us to see the whole world, and which makes the virtuous happy) does having freed itself from Tamoguna and Rajoguna. 63. The maker of night (ö. e., the Moon) possessing the splendour of the Kunda flower, and causing the noise of the ocean was like Panchajanya (or the conch of Vishnu) manifesting itself beforehand by the order of the bearer of Chakra who was going to be born, 64. The Moon, possessing the beauty of the deerskin occasioned by its deer, and making the sky visible by its Padas . e., rays) bore the likeness of the enemy of ·YADAVABHYUDAYAM 25 Mura in the form of Vamana, Wao possessed the splendour of the deer-skin and Who measured the sky with His padas, i.e., feet. 65. The spot of the handsome-beamed Moon, shining like the mass resting on a conch-shell, conquered the mire of the sea -bottom, (partly) remɔvai by the contact of the big waves, as (the Moon) was rising, 66. The white-beamed maker of night (i.e. the Moon) which, having come out of the high summit of the rising mountain, killed the elephants of darkness with the paw of the end of its beam, and which had its spot like the smearing of the rut, obtained the state of a lion. 67. (Persons) of amorous pastims, conjectured it (j. e. the Moon) to be the lotus flower of the Lakshmi of midnight beauty, a mass of foam of the ocean of happiness, and the oyster-shell giving birth to the pearls of stars. 68. The milky ocean of brightness, with the large group of bubbles of stars, and with the production of nectar occasioned by the Moon, shone, haviog obtained the Lakshmi of splendour beautiful of all (in the world). 69. The midnight, brightening the universe well, was, with its stars brilliant by the rising of the Moon, as it were, the obtaining, through good fortune, of the power of sight by the blind world. 70. The Ganges of Moon-light, flowing for the reason of increasing the ocean, from the cleared sky, with ·26 TRANSLATION its faces on all sides, gave up (its) red colour, having absorbed the daughter of the Sun in the form of darkness. 71. The ocean, having drunk the intoxicating juice of water given by the mouths of (its) wives, and mingling like a drunken man, with the dancers of rays of the Moon, performed a dance which was attended with billows. 72. The crescent of the Moon which, being variegated (in colour) by the spot, was like the Satwaguna black in the centre by the Tamoguna shone like the balf-seen sandbank of the gods' river, containing fresh moss (on it. 73. The night and the daughter of Devaka, (both) containing a bright luminary within them, and (both) removing the darkness of the three worlds, bore the likeness of each other. 74. The wise men of moon-light, who went deep into Sakhas (certain portions of the Vedas) or branches, appeared to search the place occupied by the ignorance of darkness, as if (with the object of) killing that portion which was left from being killed. 75. The sky shone with the rays of the Moon, which removed the mire of the mass of darkness, and which abounded with the foarc-mass of the group of stars, as with torrents of fame. 76. The Moon-light, giving clearness to the rivers of quarters, indicating with its splendour the arrival of ·YADAVABHYUDAYAM 27 swaps, and driving away the clouds of darkness, shone like the splendour of the season of Sarat. 77. The rays, being made to wear the undetectably false white hair, were sent (rade to act), in great numbers, to (all) quarters, by the principal actor of Moon, who in the dramatic representation of love-sports, appeared to devise sport suitable to the occasion. 78. The wind, from which the rows of Kadamba trees learnt tre dancing, and which was the source of welfare to people, was like the joyful breath of night which grew in splendour of the rising of her husband. 79. The water-lily giving up uniting with the passionless swaps, smiling beautifully, and being filled with the noises of the paramour bees, seemed to laugh at the lotus which was sleeping at a time worth trying by all. 80. A strange splendour of the musk-painting under the pretext of the spot, was seen on the beautiful lotus-like face of night, under the pretence of the disc of tbe Moon. 81. The shades on the ground under trees Shaken by the wind, quivered like picces of limbs of the elephants of darkress, whose bodies were torn to pieces by the lion of the Moon. 82. The night possessing the beauty of the derse, fresh lilies, and mixing with the wide Moon-light which tated the wave-like darkness shone like the Jamna with ·The rays, being made to wear the undetectably false white hair, were sent (trade to act), in great numbers, to (all) quarters, by the principal actor of Moop, who in the dramatic representation of love-sports, appeared to devise sport suitable to the occasion. The wind, from which the rows of Kadamba trees learnt tre dancing, and which was the source of welfare to people, was like the joyful breath of night which grew in splendour of the rising of her husband. The water-lily giving up uniting with the passionless swaps, smiling beautifully, and being filled with the noises of the paramour bees, seemed to laugh at the lotus which was sleeping at a time worth trying by all. A strange splendour of the musk-painting under the pretext of the spot, was seen on the beautiful lotus-like face of night, under the pretence of the disc of tbe Moon. The shades on the ground under trees Shaken by the wind, quivered like picces of limbs of the elephants of darkress, whose bodies were torn to pieces by the lion of the Moon. The night possessing the beauty of the derse, fresh lilies, and mixing with the wide Moon-light which tated the wave-like darkness shone like the Jampa with ·YADAVABHYUDAYAM 29. 89. During the midnight, when the stars, the lilies. the ocean, and the Moon were (all) wakeful, and when all people were asleep there shone such a most sacred moment giving birth to the Lord of Gods. 90. Then the midnight with (its) former part made up of darkness, and with its) latter part filled with light, was for the delight of the virtuous like the inierval between Samsara and Moksha (attended with) Tamoguna in its former part, and Satwaguna in its latter one. 91. The highly-sacred night, with its already bora white luminary, and with Sri Krishna visible in the middleof it, shone as if (it) obtained equality with the wife of Vasudeva. 92. The waves of oceans (joining) with the various reflected Moons, seeing the occasion of the birth of Krishoa, danced and cried as if overcome with joy. 93. The noise of musical instruments being produced without being beaten, the heaveniy songs being repeated by the quarters, and the dancing of Satwaguna being made to approach the virtuoustbus) there was, an auspicious triple symphony. 94. The bright lights lit in the house of Kamsa, and the troubles of sages, receiving no (kind of) obstruction (hitherto) soon reached the state of dying out without Cause. 95. Then, that Ashtami (i.c., the eighth day of the lupar half of a month) which, Vishnu desiring (to grant.

·30 TRANSLATION on the wishes of Vasudeva, thought fit for His birth on became the first of days, (its) second day giving birth to Mana. 96. Then the day of Jayanti during that auspicious moment when the five favourable stars were in the ascendant the banner of the virtuous, the former Sandhya of Devaki gave birth to a never setting Sun, to put an end to the shutting of trouble of the lotus of all worlds. 97. When Sri Krishnz, the one root of all kinds of wealth, was born, the residence of Vasudeva obtained a shower of flowers, which adorned the regions of quarters which were wetted with sweet juice which was sent by the enthusiastic hands of the pairs of gods. CANTO III, 1. Then when the Sun of Sri Krishna took his birth, the worlds became cheerful-minded, the quarters shone being cleared of darkness, and the night obtained the splendour of the day. 2. The heavenly nymphs being merry, danced, the Kinnaras sang wonderful songs, and the gods' musical instruments pleased Vasudeva with its ear-happy noises. 3. There was an incorporate voice, Conquet! conquer !' in all the ten quarters. This (voice) with its) full meaning referred to the unconquered Destroyer of Asuras.

·YADA VABHYUDAYAM 31 4. The clouds, being driven by the gentle wind, rendering the sky pleasant-looking with its cool tiny particles, thundered all about the sky, like the gods' elephants, indicating the auspiciousness of the time.) 5. Then favourable winds blew bearing (with them) the essence of the olour proceeding from the mouths of gods' women and being wetted with the juice-flow (proceeding from) the flowers of Kalba trees dropped by gods feeling merry. 6. During the festival of the birth of the Enemy of Machu, the deities of the city of Mathura felt jɔy, and bestowed all gifts with their un wearied minds on the devoted people who went to them. 7. The attentive-minded sages seeing even the unstudied collection of Vedas, (becomiog as if they were) studied, seemed to feel happy in the state of Moksha. 8. The rivers obtained (even) during the month of Sravana, such clearness as is caused by the arrival of sharat; the intellects of those who understood the venerable yoga along with the Vedas whose morale were unattackable, also (obtained) clearnesse 9. Anxieties, coming out from the minds of all liviag beings, and joining together in a moment, entered of their own accord into the mind of Kansa, as rivers enter into the waters of the ocean. 10. The houses of the demon-warriors were often filled with (omens) forecasting evil. Very often appeared hundreds of good omens in the cities of the lyris of gols.

·32
TRANSLATION
11. At last the husband of Devaki was made free
from fetters as from debt. What wonder is there if the
dropping down of fetters occurs in the presence of
One Who expels all ties?
12. Devaki bore the demon-tearer born of herself
and sitting on her lap, as a wonderful sapphire summit of
extraordinary splendour upon the high-land of a gold
mountain,
13. Then the Child Who, like a young sea, wore
conch, wheel, Gada, and lotus (conch-shell, the cry of the
ruddy geese and the lotus flowers) and Who was
variegated in colour by the beautiful Vanamála (by the
row of forests), caused joy to the father, being borne by
the mother.
14. Vasudeva, seeing the dangerless Father of
Creators, sitting upon the lap of his beloved, the
(supreme) Lord was praised by him, for His real qualities,
15. I, with my thoughts directed to no one else,
bow to Thee, Who art the origin of all and the Protector
of the devotees, and Whose single wonderful form the
originless sayings study consistently.
16. Oh God of men whose existence is (rendered)
dependent by the succession of the results of (their)
wrong actions, only a few cross the unfordable ocean of
family being favoured with Thy mercy.
17. The creator and others, having their powers
created by the self-falliog water-particles of the ocean of

·YADAVABHYUDAYAMI
33
Thy power, enjoy the fortune of their position differing
(only) by (its) limit.
18. (Thou), Whose form is the excellent subject of
the Upanishads, and Who art the Store of great Satwa,
being driven by the wind of favour to the worlds,
assumest the waves of various shapes.
19. There is nothing in the world, animate or
otherwise, which does not depend on Thee ; when Thy
glory has been measured thus, Sastras of various kinds,
are (in the act of) simply classifying it.
20. Oh boon-giver, having no desire for anything
else, I begged Thy becoming (my) son, Who art the
father of all worlds ; tbi: (request made) to Thee who
holdest a vow to give the desired things, has thus ripened
without effort.
21. Not making the desire of the gods who request
the removal of the burden of this earth fruitless, Oh store
of mercy, it is worthy of Thee to make many sports,
conquering Thy enemies.
22. It is proper to Thee who desirest to illude the
demons, to hide Thy natural marks; therefore putting an
end to my fear, put on a concealment as Thou desirest.
23. The story of mercy with His smiling counte
nance, seeing Vasudeva thus afraid, said : -'You are My
father, such being the case, oh father, why did you say
in vain something, about this person (i. e., Myself) in an
uppatural way.
Y. Trans-S

·34 TRANSLATION 24. This, the wife of you, the father of gods, was their mother and also mine. The desired thing of you two, which shall happen in its own time, shall be done by Myself with no interruption. 25. If you are afraid, I will take the human form; then carry me to Nanda's house in a moment ; bring over his daughter (here); and be with your fears gone when I go to a distance, 26. Then, Vasudeva, having heard the sweetlettered slowly-fowing (words of) command of the Conqueror of Madhu, which was of unfailing character, and having understood this (i, e., the command) to be good, took Him up, who though very weighty, assumed lightness out of mercy. 27. Vasudeva, very often saw with affection that defectless face of his Son, which had the Moon and the Sun for the eyes and the Vedas for the breath, 28. The darkness of his ignorance being stolen away by the Moon-light of his Son's face which was fragrant with Vedas, he (i. e., Vasudeva) becoming like a sage obtained for a moment the sameness of Him (1.6., Krishna) or else he attained divinity. 29. Vasudeva taking up (his) child of unlimited glory, and desiring to go (to Nanda's house) looked once in (all the) ten directions, being anxious with fear, when his moving was obstructed by too many safeguards.

·YADAVABHYUDAYAM 35 30. To the king of Yadus going to the station of cowherds, the door soon opened itself, the guards lay dowo like pieces of stone, and the domestic deities showed the way. 31. The Moon of Yadus' race found the watchmen of the night, as if with their lives going out, the parrots and sharikas with their sweet words, as it were, stolen away, and the servants though waking as if they were among pictures. 32. (When Vasudeva) was going out along the street from the interior of tbe house, the quarters with their all-spreading darkaess soon removed, shone with brightness, black as sapphire, of his Son's body shining as lily. 33. The Veda-made bird went round and round the Lord, driving out the Rakshagas. While the earth-bearing serpent foliowed (Him), bearing (wich it) a row of bright lights of its hood-gems. 34. Then the head of the Yadus, being surrounded by the five weapons possessing sun-like rays and fearfullooking by tearing to pieces the body of the demons. 35. The chariot of the Moon of Yadus' race, having its path shown straight, moved fast with its unobstructed exploit, bearing Visbnu upon it, like the lord of birds. 36. The wind, rendered cool with the tiny particles of drops of small waves, and rendered fragrant by its friendship with the odorous lilies, being sent by the Yamuna river, served the best of Yadus who arrived there.

·36 TRANSLATION 37. The land of the gardens of the Yamuna river, in front (of their patb) with its hands of wind-shaken young leaves, certainly invited the lord of Yadus, with the noise of bees, having scattered flowers (on the way). 38. The daughter of the Sun, with her eyes of black lotus flowers shut with her mouth cf lotus and with the gertle pocr cry of tbe pairs of chakrawaka birds, seemed to feel sorry at tbe lord's pitiable condition (brought about) by the rogues. 39. The true-desired (Vasudeva) wanted to cross the river, which, with its shape rendered starry by the open wbite lilies, appeared like the night, having a form, of the season of sharat, and which was, as it were, a lover of the ocean, moving quickly to meet him at an appointed place. 40. The daughter of the Sun, not knowing the sport of Sri Krishna, became actually agitated shaking her hands of waves, as if fearing-What will happen now? What will occur in the future? He (i.e., Vasudeva), not being endangered by a succession of big waves, which were like a form of dark- Dess, crossed the daughter of the lord of day like a (person) whose mind is (fixed) in the uninterrupted Yoga, and who is put to trouble by a succession of the big waves (of Karma) rendered sinful by the strong Tamoguna, crosses Samsara. 42. The Yamuna which would naturally plunge (even) an elephant of god's, (now) with its water fordable 41.

·YADAVABHYUDAYAM 37 by feet, became one which presented the way to the lord of Yadus going and returning quickly. 43. The daughter of the Sun, became very high on its west, with a space left on the east. (Taus) perhaps it rose to the sky, or probably it returned to its father mountain. 44. Having crossed the Yamuna with no dam constructed and with po ship launched, (Vasudeva) carrying the strong Boat to the ocean of family, brought the Husband of Lakshmi (at last) near to the village of the cowherds. 45. Then he entered the village of the cowheris, with its people sleeping uocoasciously by some cause, ia which village possessing as much wealth as the city o Kubera, Rohini had brought forth her first son. 46. Nanda's wife, when the Child of Vasudeva, the enemy of the hell approached (her) obtained brightness, like the altaf of a sacrifice, by the contact of fire, born from Arani (i.e., a kind of wood used for kindling the sacred fire by attrition.) 47. Vasudeva placed his Son near the wife of Nanda, took up quickly the daughter of Nanda and then brought her soon to the bed of Devaki. 48. Then the lord of the group of Bhojas, not knowing the exchange of Krishna and the girl, dropped her down upon a stope to kill her, and she beat him with the leg.

·38 TRANSLATION 49. Then the king beiog immediately beaten by the leg, acting like a ball falling aod rising and being with his anger, like a mountain surrounded by fire, troubled (within himself), with his eyes shut a little. 50. The night (of the time) of deluge, in the form of a woman, with its) eight, big, demon-killing, lightninglike weapons, went up to the sky with an intense thunderlike noise (with its big thunders). 51. Then she being no longer bound by the ruler of the Bhoja kings, gave (him) an account of the demondestroyer, exactly, with loud voice, with barsh-sounding words, with no fear, in an advice-giving manner, briefly, consistently and with no disorder of words. 52. I, the curtain deluding geds and demons, of the Destroyer of Madhu and Kaitabha have been seat (by God) to destroy Sumbba and Nisumbha. What is there to you by (having) me murdered? 53. * The Destroyer of the enemies of the gods, being born of Vasudeva, lives in Nanda's house and He will be your destroyer "-she having (tbus) said briefly went away as she desired. 54. The king of Madhura, who was like Madhu and Hiranya, baving, with his long-continued fear reached the pale state of the day-fire, showed his uneasiness by breathing, speaking, trembling and uttering 'Hum.' 55. He, being dull-witted, and having been laughed at by the Maya or illusion of Vishnu, set Vasudeva at liberty.

·YADAVABHYUDAYAM 39 56. He, being disturbed by confusion, troubled within himself with the self-arising thought something has been thought of, and it has resulted in a different way. What is this? "_which was, as it were, polluted by poison. 57. He wished to do a number of evils to the Destroyer of demcos Who is (always beyond dangers. (When) Fate which adopts (only) one course, is impossible to be transgressed (even) by a man of resolution, wbat (is to be said) of one of an agitated mind? 58. Undergoing (his) fata, by the ripened influence of anger, the impression left on his memory of his former birth; (Kamsa) disgraced Sri Krishna, felt angry at Him, wondered at Him, laughed at Him and cried aloud Hari. 59. Vasudeva lived with fear, in a house shown by Kamsa ; Devaki spent hundreds of days, keeping her soul, by (having) her Son in memory. 60. The fortunate Yasoda, who, being given sound sleep by Providence, obtained wakefulness after a long time, saw near her, the child Sri Krishna, her female child being lost. 61. This Ornament of. Upanishads, Who is even Dow sought after by multitudes of sages, by whom the established Nyayas are understood, fortunately became the ornament of the village of cowherds. 62. Tte Lord made the village of the cowherds wbere the calves were diseaseless, the cows were not at a ·40 TRANSLATION loss what to do, and milk was abundant, where there was not the fear of thieves arising, and where all people were healthy, the place of Kritayuga. 63. A number of beautiful heavenly nymphs of much splendour were born in the houses of the cowberds with the happiness of whose enjoyment, the childhood and youth of Sri Krishna the Protector, would be connected, 64. The liberal-minded Nanda, did the great, worderful, new festival of his son's birth, which delighted the Gods and the Brahmins, and which was disordered by the unsteady cowherds going hither and thither. 65. He, during the great festival of the birth of his son, took away the splendour of the bountiful gem, created a secondary importance to the Kalpa tree, and caused vainness to the praise of the cloud. 66. The husband and wife, having by means of penance brought forth the Ancient Person as (their) son, and unfortunately being for a long time kept at a distance (from him), though with their minds agitated with suspicion, were with (their) sorrow calmed by the thought of his glory. 67. The Son of Vasudeva appearing like the new Moon, having obtained residence in the house of Nanda , attained their growth in time, which by itself was the cause of sweet enjoyment to the gods.

·CANTO IV. 1. Kamsa, who was Kalanemi in his former birth, and who, having heard the object of the False Man, bad (his) heart sunk in fear and anger, was, for long, as if plunged in the ccean of anxiety. 2. The cruel-hearted king, calling a certain invincible class ef Asuras, sept them to the residence of Nanda, which being protected easily by the Lord, was impossible to attack. 3. Once an illusory being, sent by Kamsa, disguising (her) Putana form entered the village in the form of Yasoda, åt midnight when the people were under the charm of sleep. 4. Krishna drank in the life, along with the milk, of (her) who aever again had (her) birth; wonder (it is) that people thinking of which, never had to become suckling once more. 5. Having heard the intense noise of her, and the loud cry of her Son, Yasoda, being afraid, approached with baste and took Him up Who is beyond the reach of (even) the Vedas. 6. The truth-knowing Nanda, having approached with great fear, and seeing (his) son (after all) uninjured, commended Him, the Ruler of the three worlds, to the care of Himself. 7. The cowherds joining together saw that dead fearful.shaped, cave-eyed Raksbasa woman who, with her-

·42
TRANSLATION
noise bad made the whole village echo, like another
Bhymarathi night.
8. Having cut her who was like the summit of the
Vindhya mountain, to pieces, with knives just sharpened
took (it) out by drawing forward a cart, as if throwing a
large amount of) offering to the flesh-eaters.
9. The cowherds, wishing to prevent the dangers
from evil demons, etc., tied an ornament in the form of
the five weapons looking beautiful, being strengthened
with a gold thread.
10. The beautiful gems, becoming ornaments to Sri
Krishna, were with (their) multitude of rays, as it were,
with their bair standing erect on account of the happiness
of touching His body.
11. He being made to lie down on the bed, by the
mother who understood how to protect (Hir), threw up
crying, a bigh cart possessing the strength of a great
mountain, by strongly kicking with (His) legs.
12. The demon, called Shakata, being torn to pieces
by the contact of the end of His foot, and being scattered
io many ways on the ground, greatly agitated the worlds,
with a big noise.
13. Yasoda, seeing that the cart appearing like a
mountain was thrown up when her Son threw up (His)
leg by chance, touched the sole of His) foot soft as the
interior of a lotus.

·YADA VABAYUDAYAM 43. 14 Tben, Sri Krishna beginning to move on (His) knees, toes and palms ; surely the earth, feeling shame, embraced Him under the pretext of the thick dust. 15. Then Nanca, having seen the charming-worded. countenance of His beautiful with (sits)artless soft smiles, and having, with the splendour of the ear-ring gems, a waving of lights, did not obtain satisfaction. 16. Sri Krisboa, Whose power was all-excelling and Who, alone, creates shapes and pames, was the object of praise even co mentioning a part of His mother's name. 17. His wonderful talk with female friends which even at its first utterance, had great resemblance to the Vedas was, with great correctness of letters and accents, as it were the best teacbing to those who understood Sheeksba. 18. The wife of Nanda saw, with joy and with attention to nothing else, Him Who was the imperishable eye (to all the worlds), and Who, having stood up a little, sat down not far from (the place), and on seeing (His mother) bad a beautiful smile on the sprouts of teeth. 19. The good-hearted Yasoda made Him Who having measured the three worlds, pretended to be a cbild, walk slowly taking with her hand the tip of His lotus-like band. 20. The fortunate Yasoda, having placed on the bept waist, her son Who having got stumbled on walking two, three steps, took delight in moving with knees, made. with joy Him drink milk.

·44
TRANSLATION
21. Again the sport-liking (Krishna), being applauded
by the wife of Nanda, gradually placed on the ground the
lotus of (His) foot ever enjoyed by the bees of Upanishads.
22. Having as if thought, “Let not this earth be
enjoyed by the enemies of the virtuous people," he
walking, stamped the earth solely with the heel and
other pictures of His foot.
23. When Sri Krishna walked slowly taking the end
of the sprout-like hand of His mother as support, the earth
appeared to bear through a good fortune wonderful lines
of painting in the form of foot-prints.
24. He Who, not being bound by Karma, always
sports, controlling the worlds with a little will, wanted rest
at each step being led by His mother with oozing breast.
25. The mother helped the Creator to get up, Who
with shaking lotus-like. feet, desired to ascend the steps of
the
courtyard-sheds rendered fragrant with heavenly
flowers.
26. During His going and coming suitably to the
beatiog of time under the courtyard trees the village
people heard the noises of Dundubhi and Turya of gods,
beaten at a distance.
27. He whose deeds had been wonderful and who,
being the Manager of the stage of the tbree worlds had
made the movables and the immovables, the actors dance
in turn, Himself danced beautifully desiring to get butter.

·YADAVABHYUDAYAM 45 - 28. He being, in the attempt to churn the coagulated milk in houses, sprinkled with small rising particles of it, showed His own former appearance variegated in colour by the contact of the nectar-particles. 29. Having stolen butter, Sri Krishna becoming afraid, bending His body and lying down quietly begged with bands folded, His youth-ornaments to be silent. 30. The Lord of Universe, the source of all fruits of different worships stated in Aranyakas (a class of religious and philosophical writings), went with a desire for the forest-fruits, to a hunter's daughter, with bands full of dropping corn. 31. When the fruit-selling woman saw the red. centred lotus-like palm of His, with the Wheel and Coach in the shape of well-formed lines, & doubt arose in her mind as to whether she should sell. 32. The Kirata woman filled with sweet fruits the. folded bands of the False Child ; at the same time, her fruit-basket became filled with Kaustubha-like gems. 33. Mother wanted to tie up to a fortunate mortar, the Relative of the good often trying to steal butter, and setting the calves free even in times of not milking. 34. He, seeing His mother feel sorry when she found even whole thread brought before Him to tie Himself insufficient, became Himself to be tied by His of power of reduction.

·46
TRANSLATION
35. Seeing that the Karina tie of those who think
of the chained Krishna as such, breaks itself easily, the
poor old Moral of sacrifices as if feeling shy bid herself in
the stories of Aranyas (a part of Vedas.)
36. Ignorant people sa w with laugh, Sri Krishna
bound to the mortar with a rope, with His eyes trembling
and full of tears, like an elephant tied to a pole.
37. As soon as the mortar drawn by chance broke
two Arjunt trees, they at once became the two great
Yakshas being freed from the curse of Narada.
38.
Having obtained freedom from the curse by
coming in contact with Sri Krishna, tbey, shining with
heavenly forms, reached their own abode, having praised
Sri Krishna.
39.
Seeing the incidents Bever before seen on the
earth, of Putana and others, to be evil-forebodings,
the cowherds joining with Sri Krishna hastened to
Brindavana.
40. With what feeling Sri Krishna made the Moon
the delighter of worlds, He, with the same feeling thought
of the forest desiring the full welfare of cows.
41. Sri Krishna, the Protector of the good and the
moon of cowherd's race, caused the forest looking like the
Earth in its youth, to luxuriate, by casting His happy
side-long looks appearing like the succession of waves of
the ocean of favour.

·YADAVABHYUDAYAM 47 42. In that forest, the ground was fit for the habitation of cows, the grass was as sweet as sugarcane of the best sort, and trees obtained equality with the Kalpa trees. 43. Nanda, Upananda and others rejoiced to see the forest made, by the greatness of Sri Krishna, full of strange things, free from wild beasts, and respectable even to Indra, 44. Sri Krishna feeling very happy on driving away easily Thrinavarta and other demons,enjoyed with Rama, the wonderful holy forest, praised even by the lord of Yakshas. 45. The cowherds tied all around the forest, the eathers of Baka who appeared like Kailasa with wings; which being thus fastened, seemed like a row of comets appearing in order to drive away other venturous creatures. 46. The cowherd virgins performed a virgin-ceremony attended with joyous songs and beatings of the drum, to win the favour, with a certain desire, of the Creator of worlds. 47. Sri Krishna rejoiced having got up a Kunda trees taking a number of silk cloths from the bank, kept there by the cowherd girls when they went to bathe. 48. Sri Krishna, Who was ever virtuous refusing to accept the one-hand salute of the girls who begged their silk cloths, laughed when he saw them salute with two bands each joining her hand with that of the other.

·48 TRANSLATION 49. The Lord shone with fresh youth which was. manifesting His hidden greatness, which was the sportive ornament. of the goddess of heroes, and which was the abode of happiness of Neela and others. 50. The youth of Sri Krishna, beautiful with sports of increasing wonder, fit for taking hold of by Cupid, and very delightful to minds, obtained sweetness like the central portion of a sugarcane, beautiful with knots, fit to be taken hold by Cupid, and delightful to minds. 51. The women of the village thought Sri Krishna to be a wonderful safe fortress containing different armies of sports, having the fine high walls of His beauty, and baving the bolt of sport. 52. When Sri Krisboa was returning, the sound of fute, the dust raised by the gambols of calyes, and His sylvan form were to cowherdesses an army of Cupid with four regiments. 53. A cowberdess adorning with a peacock feather Sri Krishna the Head-ornament of the Vedas, attained with her physical eye the same concentration of mind as devotees do with their divine vision. 54. The cows having taken shelter under the Ancient Moving Tamala Tree with Its lustre thickened by the peacock feathers worn in garlands, appeared like Its shade. 55. Sri Krishna Who resembled a ta mala tree in colour, shone with the peacock feather producing the ·YADA VABHYUDAYAM 49 charm of love, as sapphire mountain does with the manycoloured splendour proceeding from the various gems. 56. Yasada rejoiced biten touching the adorning wreath of peacock feathers worn on the head by the welfare-giving wise Young Van who charned with flu:e the minds of beautiful maids. 57. The necklace of peacock feathers bangicz between the breasts of Sri Krishna appeared, on account of its position, as if Laksımi shining like pure gold was turning black due to the sp:endoar of His body. 58. Sri Krishna sa their faces with a graceiul movement of eyebrows and with speaking eyes, which being bent aside with love and shyness appeared like lotuses turned round. 59. Sri Krishna replied with His flute the messengers of side-long looks of women, which were steadfast, dull, returning from the object with shyness and fall of love. 60. Sri Krishna, the one Abode of all worlds, and the Ocean of love, sang with sport as if delighting the whole universe, performing a new country-dance whici was not taught by Tumburu, Narada and others. 61. There was no sapport of band, in the middle of the ocean of love, agitated by th: Moon of Krishna's countenance, to them standing upon the sandy botton, with open eyes, the waves rusuing over them (very impatient to obtain Him for their husband). Y. Trans- ·50 TRANSLATION 62. Sri Krishna, the Lover, Who was beyond all influence of Fate (whose motion is unchecked), shone with His cheeks full of sweat was in the midst of them. like a big elephant (with its cheeks covered with rut), ia a circle of female elephants. 63. Io spite of the enjoyment with the wives of cowberds, His chastity did not become corrupt, since this chastity was to be for its purity, the means of protecting in the presence of the virtuous the life of the child Parikshit. 64. Nanda seeing his son Sri Krishna and his relative's son Balarama, who were friends by: nature, had the same feelings and thoughts, ordered them to protect the herds of calves. 65. The Lord Who, being dependent on nobody, Himself created and protected Brahman and others, became now along with Balarama the Protector of cows under the control of Nanda. 1 66. 'How will He be able to walk, with His feet soft like sprouts, over gravelly places?' Thinking thus Yasoda with her oozing breast did not find a boat to get out of the ocean of anxiety. 67. The two boys acting bravely like wbelps, and easily threatening the beasts away, were with their everlasting glory like two strong men. 68. Then the cowherdesses completely yielded to the love-charm, on seeing the Two Whose deeds were ·YADAVABHYUDAYAM 51 wonderful, and Who being completely covered by the clouds of dust raised by calves, appeared like black and white elephants covered with red lead. 69. When the Supreme Lord assumed the form of a cowherd, the Vedas taking the form of cows attached themselves to His feet with their auspicious cries which appeared like the echoes of 'Havu,' 'Havu' of Samaveda. 70. The Lord of the Universe, though really not a child, showing to all people His dependence like a child, exemplified His sole power to bind souls 'in worldly life and to liberate them from it, by His sole power in binding and unbinding the cows. 71. Then the cows appeared to receive a good teaching as to how affectionate they should be to their calves from Sri Krishna Who was feeling happy even when the calves rubbed against His feet, and Who took care of them more than of Himseif. 72. That Lord, the Greatest among gods, Whose glory is endless, and the happiness of being ever in Whose presence is enjoyed by Ananta and others, bow, allowed the calves with great kindness to often lick His body. 73. The cowherd lads of His age feeling hungry by following the calves to a distance, rejoiced when they saw Him with His hands looking beautiful with a big bali of boiled rice mixed with coagulated milk with an external covering of honey,

·52
TRANSLATION
74. When sweet forest fruits were shown to Him by
His freiends, He first gave them to Balarama and satisfied
Himself by eating the remainder with pleasure.
75. Brindavana where many herds of cows were
spread, being protected by Balarama and Sri Krishna by
the order of Nanda, became highly comfortable for its
richoess in growth.
76. The forest, where lakes were deep, grass was
ever growing, the sun was pot hot, wind was not fierce,
and the cows and calves slept under the shades of trees,
was happy for living in even in mid-summer.
77. When God Narayana protected the property of
Nanda, with Balarama as with His arm, there was no
trouble to the cows of diseases, nor danger from demons,
nor fear from tigers.
78. During that time, when Sri Krishna was their
protector, the cowherds being free from the six ities with
their desires ever fruitful and with happiness greater than
that of Moksba, felt themselves to be living in a yuga
other than the four known ones.
79. The life of cowberdesses went away when Sri
Krishna, clever ip following the calves, and pouring nectar
into their ears with the sound of His Aute went away, and
returned when he returned.
80. Garuda bringing the crest of Sri Krishna, which
had been taken away by somebody, saw Sri Krishna

·YADAVABHYUDAYAM
55
Whose path was smelt by the Aranyakas assuming the
form of cows in the forest.
81. The crest of the Lord lying on the milky ocean
was brought by Garuda from Bali, the son of Virochana,
and placed upon Sri Krishna's head adorned with peacock
feather, became fit to it.
82. Sri Krishna Who would eat only such offerings
as were thrown into fire by the attentive-minded perfor
mers of frequent sacrifices, becoming easily accessible to
the devoted, once ate the eatables brought to Him by the
wives.
83. He thought the calves which were stooping in
front of Him, wbich shut their eyes by the happiness of the
touch of His lotus-like hand and which became half-sleepy
wben He touched them from head to foot, to be bent with
the weight of devotion.
84. Sri Krishna felt Himself happy with the calves
which had the corners of their mouths full of the foam of
rumination, which with their half-shat eyes were motion.
less and which being scratched by Sri Krishna did aot
care even for milk.
85. Even the barren ground appearing to the calves
grassy by Krishna's rays dark-blue as those of an emerald
falling upon it, they stooped and began to work with their
mouths on it.
86. He caused the milch-cows which had recently
delivered and wbich bad an incomparably great amount of

·54 TRANSLATION milk, to allow to drink milk their calves which getting tired of the gambols on the forest ground, returned before going far. 87. Seeing the cows lick their calves which went to the shades of forest trees and slept under them, He thought that their affection would be appreciable even to His mother. 88. Every day in the evening He, pouring honey with the sound of His flute, drove the cows to whose cry the calves appeared to reply with their cries, again to the COW pen. 89. The Lord of the Universe, entering the village with the cows at its extremity, was the cause of pleasure to the cowherdesses as the sun rising at a distance is to lotuses. 90. Sri Krishna returning when the day was drawing to its close made with His lustre pleasing to the eyes of His wives the universe appear as if covered with peacockfeathers. 91. The boys found Him a boy and loved Him with similar thoughts and feelings, and the young womea found Him a young man and loved Him with similar thought and feelings; this was either wonderfully deceiving the world or adapting His form suitably to the feelings of all. 92. Balarama, and Sri Krishna Who appeared to practise jugglery were thought to be children by the parents, young men by the young women, and ancient beings by those who were well-versed in ancient history, ·YADA VABHYUDAYAM 55 93. Then the cowherd-girls attuned suitably to the youth of Sri Krishna theic maturity which with its fiae accomplishments increased the power of Cupid and attracted the minds of spectators. 94. The Great Saint was much pleased when they attained maturity which was nectar to the ocean of love and the divine elixir to Sringara rasa. 95. What a bee is to fise creepers with their growing breast-like buds and with their well-increasing sport-like fragrance, the same was Sri Krishga to the beautiful-bodied cowherd-girls with their increasing bud. like breasts and their growing fragrance-like sports. 96. Bound by His former promise Sri Krishna enjoyed the cowherdesses, as Yudishtira did Draupadi, as a result of his former pegance though she was enjoyed by five persons; which therefore was free fron all sin of unchastity. 97. Having smashed to pieces the necks of the balls which with the tips of their horns had broken mighty rocks to pieces and which appeared like quarter elephants, Sri Krishna obtained Neela by this betting the strength of 2 His arm. 98. In pressing to death the wicked and mighty demon-bulls strong like thunderbolt Sri Krishna was certainly making His hand fit for the sport of pressiаg the breasts of His beloved.

·56
TRANSLATION
99. Sri Krishna considered His arms which appeared
like the body of His bed-serpent, and which seemed like
ironbars for protecting the earth, much blessed since they
served the purpose of a cushion to Neela.
100, Sri Krishna's enjoyment with His beloved,
which was the remedy for diseases of love and its
consequences, and which was an elixir that could be used
at all times, was worthy to be meditated upon by sages.
101. The cowherdesses being pursued by the arrows
of Cupid received Him when He returned, with their
steady looks and minds.
102. The Son of Nanda, who should be meditated
upon by wise men, being encircled near the village by the
pure-hearted cowherdesses, shone as the Moon, whose
disc is shared by the gods among themselves, shines in
the sky encircled by stars which are themselves brilliant
103. Having destroyed io a palm-grove the fearful
ass-shaped Dhenuka with his followers Balarama and Sri
Krisboa pleased their own servants well with a large
number of sweet fruits wbich appeared like nectar-balls.
104. Once the demon Pralamba of great strength
having disguised himself like a cowherd in the midst of
the group of cowberd-boys who were playing took
Balarama by the shoulder and rose to the sky.
105. Being beaten by Balarama he (tbe demon) felt
down with his head broken to pieces as a big mountain
did formerly, being broken by Indra with his thunderbolta

·YADAVABHYUDAYAM 57 106. When the demon was destroyed Balarama, making the quarters moonlight-smeared with his rays and spotted with his cloth, shone like the Moon just free from Rabu, 107. Once Sri Krishna, without having Balarama with Him, reached the grazing herd of cows and calves, a river-bank never seen before, being drawn to a distance by the beauty of the forest. 103. Sri Krishna the Beloved of all, driving the cows as he liked near the baak, saw the river Yamuna whose waters were made as black as collyrium by the poison gushed by the serpent Kaliya. 109. He got up to kill the great serpent, a Neepa tree looking like a dry piece of wood in the bank-forest of the Yamuna, burnt completely by the fire of poison. 110. The dry Kadamba-branch uniting with Sri Krishna shone as if it shed joy-tears with the flowings of haney, as if it had its hairs erect out of joy by a great number of filaments, and as if it had paintings throughout by its sprouts. 111. Having jumped down into the deep pool appearing like a small ocean, Sri Krishna, beautiful like a small Mandara mountain, agitated the river (the ocean) in order to render the water sweet (sweet when it just appeared) by removing the poison. 112. Being beaten by the great force of Sri Krishna's fall, and being bounded by the spreading waves ·58 TRANSLATION the river made a fearful acise like a drum smeared with the juice of serpent-driving plant. 113. The sky shining with the water-particles just risen, being mixed up with the rays of Sri Krishna, appeared as if shining with a multitude of stars which drank in darkness. 114. Seeing Sri Krishna running against them with fearful rage, like Garuda, all the serpents excepting Kaliya reached the ocean with the stream. 115. Then when the fearful Kaliya with its mouth wide open like that of Death, rising up the surface of water coiled round Sri Krishna, He disabled it, bent its bood and stood upon it. 116. Treading down at once the hood of Kaliya which appeared like a foot-basis made of sapphire with a ruby in it, Sri Krishna shone like the sun which has just emerged from the eclipse. 117. Sri Krishna dancing upon the body of the ser pent which was rendered red with the splendour of hoodgems, shcoe like the elephant of the west treading under its feet a cloud red with twilight. 118. Sri Krishna, the kite-vehicler, by dispelling tbe Vanity of Kaliya, made it to be known that the minds of those who bow at bis feet will be made free fron bankering after temporal pleasures.

·YADAVABHYUDAYAM 59 119. Sri Krishna dancing upon the coil of the serpent in such a manner that His legs, knees and hips shook much, appeared like the moon severally reflected upon a number of moviog waves of the ocean. 120. Having made the hood his stage where the waves served the purpose of drums performed a bold dance, being praised by the gods. 121. Holding the tail fast with one hand and pressing the fearful bood with one footSri Krishna wished to destroy the serpent just as he would put an end to the worldly life of the devoted. 122. His heart melting by the pitiable cries of the prostrated female serpents, Sri Krishna being propitiated, gave them the alms of their husbands. Who was not the object of His mercy ?? 123. The serpent joining with its beloved praised Sri Krishna of very beautiful form, Whose actions were unchecked, Who bad no equal, Who was dancing upon its hood which being slightly beaten by His dancing feet gushed forth the poison, and who was looked at with attention by the gods and others, who was being eager and hasty to see Him on the occasion, were noisy with their joyful cries. 124. The serpent whose hood was rendered blessed by the placing thereon of Sri Krishna's lotus-like feet, joiaing with all its relations and finding protection nowhere

·50
TRANSLATION
else, sought shelter in the middle of the ocean which is
the bed at for Him i sleep on at the end of the Yugas.
125. When the crowd of serpents was driven away
by Sri Krishna, the river Yanuaa obtained great
Clearness with its water useful to sages, like the three
Vedas whose dependeot Sasıras were read when all the
other religions were put down,
126. When the evil (the sin) of its union with the
serpent (paramours) was removed by Sri Krishna and
when it was made holy (by Himself bathing in its waters),
tbe daughter of the Sun became bighly respectable even
to the river Ganges.
(Thus ends the Fourth Canto)

·NOTES ON YADAVAB HYUDA Y AM SARGA I. यादवाभ्युदयं-यदोः गोत्रापत्यं पुमान् यादवः; तस्य अभ्युदयः ; ते. afara á $754. The Mahakarya in which the birth of Krishna is described'. 1. Of the three kinds of benediction with which a poet begins his work for the anspicious issue of an undertaking, the salutation to god Krishna, the hero of the poeza, is here adopted geri 'wandering in Brindavana', a forest Dear Mathura in the north of India, agaista 'the cowherdesses in whose company Krishna is supposed to have lived and sported. agh 'a lover'. 57. born on the day of Jayanti i.e, the combination of Rohini and the eighth day of the dark half of the month of Sravana. ...i 'having Vaijayanti (a garland of wild flowers peculiar to Vishod) as his orna. ment. 2. एक...ते-एकश्च एकश्च एकैक; एकैकश्च गुणश्च एकैकगुणः तस्य ar (WHIT) even at the outset in describing & single virtue of that God. farmhar: The Vedas are here compared to bards whose daty is to proclaim or sing in praise the titles of a king or a great man; qat' in describing fully किमुत 'how much more': मितं पचाः cooking a bottle' se, deficient. 3. TR=TOT i 1.e, according to one's ability. Note the force of the instrumental. sulf: Sri Krishna, a descendant ·62 NOTES ON * of Ezt a Yadava king , father of Vasadeve and grandfather of Sri Krishna, ara, an indecl. 'is proper ' a garazada ' nectar. Fa and yÈh are passive potentials. 4. agatatais Valmiki born in an anthill. He was a Brahmio by birth. In his childhood he gave himself up to vicious habits. He was however saved by a sage who asked him to repeat the word #t (which is inverted) which he was repeating for several years even without moving from the place. His body became covered with anthills. The sage reappeared and got him out of it. # verily' 37974: · dead to all, shameless.' 5. In this stanza a poet is defined. It also contains in it an implied meaning not connected with the subject matter. aemaker, composer. urat' words, speech'à: 'with Rasas oc bine sentiments such as FIT do, thirteen Bhavas sach as fhra, Tara that serve to develop and strengthen the prevailing sentiment and the Vyangyas or the suggested meanings the charm of which should not be more striking than that of the expressed ones. अलङ्कारैः 'with figures of speech'. Toited 'with showing of the structure suitable to meaning. The seccodary meaning is afa: ' Omnisciente * creator'. Arrat The goddess of 'Saraswati' TA' inward love" - Ta 'outward expression of love 'oeit: by ornaments. To bodily virtaes * 30.manifestations of love.' $ 6. तदात्वे during the present time' तदेत्यस्य भावः तदात्वं. Tha: gras. The poet's ideas closely resembles that of Kalidasa. Of. 'पुराणमित्येव न साधु सर्वन चापि काव्यं नवमित्यवयं । परीक्ष्यान्यवरद्वजन्ते । मूढः परप्रत्ययनेयबुद्धिः ॥ Malavikagnia mitran ·YADAVABHYUDAYAM 63 7. Art 1. À path, 2. a kind of dance. At a female dance. Hrg : 1. appreciative judges, 2. those having poetic taste. 8. tot 'shyness', saraaz the Vahabharata is called the fifth Veda. It was bapposed to have been composed by Vyasa. He was & celebrated sage, son of Parasara by Satyavati, born before her marriage with Santanu, He was at first called Krishna Dwaipayana from his dark complexion and from his being brought forth on an island. He was afterwards called Vyasa since he is supposed to have arranged the Vedas in the present form. rend is firat future of व, Perf. उवाच. Aor. अवोचत्. विबुधा: learned men aa well as gods, frangi' life restoring medicine. i 'birth'. 9. तूलिका 'painter's brush'. कृपारूपितया ' dipped in the paint of mercy :' alone 'FH is the causal aorist of जन्, Perf. जनयामास. 10. जगदाहादनः One who delights the whole universe' He was born'. Atm. perf. of जन्, मूर्तिमान Here the Tadhita suffix denotes possession. In the Paranas the moon is said to be born from Atri's eyes, while he was practising austere penance but our poet ascribes the origin of the moon to the mind of Purushothama, thus corroboratiog the statement of Parashasukta SGHT: ATAT ETA: 11. Jerer: is the son of Budha, the son of the Moon. He was the founder of the Lanar race of kings. He was famous for his truthfulness, devotion and generosity. facritùTAT. While Urvasi was descending upon the earth owing to the carse of Mitra and Varuva, Paruravas, fell in love with her and she also became enamoured of him. They lived happily together for many days. But when Urvasi returned to ·64 NOTES ON heaven be offered oblations as directed by the Gandharwas and obtained his object of desire. Henceforward virtoons men felt sure that their offering to the holy fire bere would become fruitfal in the next world. 12. ár: race, bamboo'. qaft:' knots, descendants'. A bamboo grows by knots avd is supposed to contain pearls in it. fast: T'ten quarters, i e., eight corners of the world together with heaven and earth. of 13. Nabasha was the son of Ayus and grandson of Pururavas. He was a very wise and powerful king. When Ir dra lay concealed under waters to expiate the sin having killed Vritra, a Brahmin, he was asked to occupy bis Beat. Airavata is Indra's elephant which he got for his share when the ocean of milk was churned by Devas and Asuras. न्यवीविशत् Caus. Aor. of विश् with नि. 14. A with badges, having the engraving of his name in them. sfar: EFAT' moving posts of victory.' It was customary in ancient times to erect, in important centres, triumphal posts proclaiming the details of victory. 15. fast without opposition'. geà pass. perf. of to praise'. यथावत् 'fully' 'साधकस्य here - a clever debater.' यावदर्थी explaining fully". 16. वीरो In rhetoric उत्साह 'firmness or fortitude is regarded asthe feeling which gives rise to the att or heroic hentiment, quifa Yayati used to respect him thereby allowing him to occupy part of his seat. 17, fatta wide fayans stout ', zegi 'high'free summit or top; बाहुशिखर' shoulder' अर्धा सनं- अर्घ आसनस्स.

·YADAVABHYUDAYAM 65 18. शंकः perf of श क 'to be able' प्राप्तस्वपरनिर्वाह goes with waai as well as AIOT (1) fulfilzaent of his actions as well as those of others (friends) (2) justifying his views and those of his opposer. 19. ier: lit. 'free from old age' i. e. gods a... In the dramatic scenes or in poetic composition the bhavas or certain sentiments serre to develop the prevailing sentiments or rasas. 21. 19: 20. aa: HE'of Yadu're painting.' * 28 a general rule'. In Sanskrit mythology Lakshmi is represented to be holding a lotus flower in her hand, 22. conduct,' aghi In Sastras it is said that any one who sees the noon on the fourth day of the bright half of the month of Kanya, will have a false blame impated to him. So people avoid seeing the moon on that day. 23. प्रथमे nom. pl. like स qualifies अर्थिनः 'The beggars that came first' दायिनः= दातुं शीलवतः 24. rata 'fixing, peace''aim, object i Farao (1) hitting at the mark (2) free from all fraud, fe adv twice.' 25. punishment, the weapon particolar of Yama. कृतान्त, समवर्तिन् , दक्षिन् are the names of Yama and also mesn destroyer, impartial able roler.' (race.) 26. F-arRqgy is one of the five trees of Indra's Paradise. fage 'gods, wise men.' 27. a ' in his previous birth.' Vasudeva was in his previous birth the Rishi Kasyapa the husband of Adit and Diti; hence, the father of both gods and demons. Yada-9 ·66 NOTES ON 28. भाचख्युः perf. of ख्या 'to tell" with आ आख्यया 'by name.' The gods expressed their joy by sounding the heavenly drums at the birth of Vasudeva that he is to be the father of the divine Krishna. $ 29. aasta 'as if it recovered swoon.' af...at having recovered her breath of virtue, #1 Perf, of 7 to shine.' 30. DES Chief.' 31. Vasudeva was in his previous birth Kasyapa Prajapati who killed the sacrificial cows of Varuna out of his love for his two beloved wives Sarabi and Diti and was consequently corsed by Brahma to be born upon the earth with his two wives. 32. aset is derived from me to be endowed with.' The taddhita affis e denotes 'babit' is from one to cling.' 33. giet Sot: Vishna with Adisesha (lit. bed). Vishnu and Adises ha respectively incarnated as Krishna and Balarama. 34. आलिप्सत Imperf Deside. of लभू with आ. साम्राज्यं i. e. emperorship. 371... ... a: with his face tarned away from Artha and Kama i.e. the two middle ones of the four principal objects of human life धम, अर्थ, काम and मोक्ष. आनृण्य. Here the debts referred to are (1) debts to Devas and (2) those to ancesters. The former is cleared by performing sacrifices and the latter by giving birth to sons. rifuit. The tad.. Buffix se denotes possession. 35. 549....mafa: determining his future fate HITTAUHAT imprisoned. Note the double acc.

·YADAVABHYTDA YAM 67 36. PERIF: name of a demon with boodred hands, killed by Vishnu. Baag 'time.' 37. HE & gold mountain, tho dwelling of the gods supposed to exist in the middle of the earth. & here means said ' and when it means 'said it is indeclinable. 39. निन्न prore to. ऋग्ये pass. present of क्रम्. 40. a gara afHÀ The earta (according to Sanskrit mythology) when it becomes unable to bear with sinfal acts of wicked men, will either fall or break itself into parts. 41. aaltoet the bearer of animals i e. the earth. after her (the earth) lover i.e. God Visbn. 42. start the mother of all people, i.e. the earth. galera... a. Vishnu is supposed to be lying on Adisesha in the middle of the milky ocean. 43. Faget... who is shining in the centre of Vedas cie. who forms the central idea of Vedas far having three dwellings viz. (1) the milky ocean (2) the central part of the San. (3) Vykunta. qgiat....... receiving offerings external as well as internal. The external cfferings are those of sacrifices. Internal offering is called Prapatti i.e. to offer our soni entirely to Narayana's care so that he may do with it as be pleases. 44. facit action. 45. stefaná: In each Aratara of Vishnu, certain gode with human forms form His attendants and aid Him in accomplishing His object. These are called sya. faz 'an avatbara.'aiga dance, pretension. 46. casuista: at tho beginning of each Kalpa Nara. Fana slone reproduces the Vedas in their old form and giras ·68 NOTES ON them to Brahma. TFT......; Vedas describe Narayana and Narayana alone. Every word if considered deeply will be found to describe some part of Narayana. 47. Farger (a single word) travelling the whole day, stopping only when the sun sets and again resuming the journey early in the morning. पान्थः-पंथानं गच्छति. 49. (lit) an actor's costume, here it means an Avatara. 50. aa a plant. 51. ferrar.........: unlike trees and other objects in the world, the Supreme Lord does not require anything to support Himself. निरुपाधिकशेषिणः निर्गता उपाधिः यस्मिन्कमणि तद्यथा. भवति तथा-निरुपाधिक. निर... के शेषी-निरुपा...धिकशेषी. 52. saria pot impure i.e. pure. Tarafor: a fabulous gem supposed to yield to its possessor all desires. Erfatter incapable of being hidden, 53; fa a desert, iar one who possesses a body ie, a being. Teat=agatra that which flows i.e. a river sities (past. pass.) is advised. 54. 39-42=that in which there is water i.e. the ocean. e a boat. 55. स्वदन्यध्यतिरेकतः every other thing in the world forms the negative instance of You. i.e. they are, quite different from You inasmuch as they are capable of being measured by time etc. 56. waterco....... During the interval between the destruction and recreation of the universe, Narayana takes rest and no work is done. Secondly in the beginning of each Kalpa He has to create everything once more. Thirdly in the ·YADAVABHYUDAYAJI 69 hr beginning of each Manwantara, Ee has to fill ap maay posts (such as that of Indra) with new persons. 3 is able (ind.) 57. STUTAề present, of with 3779 the meaning is 'we read (in the Vedas) TTTAI It is upon Yarayana that yogies concentrate their minds, by rarions says stated in the yoya philosophy. 58. fait the collection of Dharma, Arths and Esma, अपवर्ग salvation. दोर्घायुः ever-lasting. प्रतिभूः guarantee. The drift of the verse is this: "Just as creditors lend money for interest on the surety of some sort, so virtuous pen do good deeds to obtain Dharma, Artha, Kama and Voksha, and entirely depend upon your favour, for the fruit. 59. It is stated in Pedas that the single sacred syllable at is Brahman galutinian The syllable 318 is uttered as holy exclamation at the beginning and end of a reading of the Vedas. 998 The syllable site explains Narayara. 60. The idea of the verse is this:-'Those that are fortumate enough to obtain your favour, are at once made free from sin:' at means to those that believe in the existence of God'; 57 amount, 61. अनन्य न विद्यते अन्यः येषां those who have no other person to depend upon. ara..........: Chathaka is a kind of bird which soley lives on rain-drops. Virtaoks men depend entirely upon Narayana for Moksha as Chatbaka birds on clouds. 62. Bhagafectat, fagt here figuratively means 'Samsara' or "family.' अयं पूर्वः (the first) यस्याः सा-इदं पूर्वा. न इदं पूर्वा अनिदंपूर्वा. अनि......: निद्रा येषां. The idea of the whole compoand is 'To those who are struggling in the ocean of ·70 NOTES ON Samsara from time immemorial. अपुनस्स्वापजागरं पुनः स्वापः यस सः-पुनस्स्वापःस न भवतीत्यपुनस्स्वापः स चासो जागरश्च जागर iguratively means Moksha' and at as before means Samsara." In Sastras it is said, "He who attains loksha, will never return to Samasara onde more.' 3 63. taa: one who animates. H135T: = 71: bytia :. e. the Sun. 66. TET ... ... In the rainless season of Sarat, the clouds are of white colour, and so they resemble Adisesha who is white in colour. अन्यादृश= अन्य इव दृश्यते appearing to be Uncommon. ...... 67. (Slokas 67-74) are an adj. cl. qualifying å in sloka 67.) gerent refers to Lakshmi. 90. .. OT Sastras say that Lakshmi holds a playful lotus in her hand. Fega...071 She is unlike as independent of Karma and therefore sbe is at liberty to take any form. 69. aa......az. Each limb increases the beauty of another, by its co-existence. 37afaqa rendering unimportant. 71. सिद्ध formed of its own accord. संहनन body. महिम्ना wraa......ay. His greatness consists in His being independent of Karma. Unlike oors His body is not made by anybody. So the formation of His body is unusual. 72. fresque area this refers to the Garuda bird, vehicle of Vishna. Vedas say that they themselves have taken the form of Garuda. 19.. ill. Garuda is the enemy of the race: of serpents and so he kills many serpents and fastens them round the wrist. Falls ar. When Garuda bears Vishna upon him, Vishnu's leg which is perfamed with scents comes in contact with the body of Ganada and gives smell D...

·YADAVABHYUDA YAM 71 to it. .... Whenever Vishnu sees Garuda, at once His spirit to conquer Asuras is raised and goes to war. 73. garen by his commander-in chief Vishvaksena 3 3 74. अपाय here means setting: आदित्य-अदितेरपत्यं पुमान. God Vishnu is gentle and cool like the Joon. His inviting countenance and accessibility made the gods to compare him with the milky ocean which is sweet and pleasant to look at. 75. 379 the position of safety. 3998 driving away all sin. · 76. 6: the possessors of heaven i.e. the gods. agr TOHT: caus. Perf, of 7 farea...... God is all-knowing. 77. THEREFTSHEctará played the part of locust The whole of the latter half means 'those destroyed by Thee. 78. y refers to the goddess of earth. The idea of the first half is this : 'All the worlds other than the earth are merely the worlds of enjoyment. The earth alone is called le (the world of actions). The amoant of good or bad done here will settle the particular world of enjoyment which a man is to attain after his death.' Deià pass. present of E. 79. The drift of the sloka is this: "The duty of protect. ing the earth which was born of God's feet, (according to Vedas) chiefly belonged to Him. 3 HIT. Upanishads are the most important part of the Vedas, as the head is of a body. 80. प्लावयिष्यन्ति. 2nd Future of प्लु. 82. Frar (lit) 'woman's girdle' here it means 'the -cean' The Supreme Lord, who was lying there was like a ·72 NOTES ON दनुज दनु was gem in the middle of the ocean. one of the daughters of Daksha, given in marriage to Kasyapa, and mother of Danavas. 83. शेष......क: The Sesha who is supposed to be bearing earth on his head is only a form of Vishnu. To him, the earth when being made free from the burden of Rakshasas will be like a light crest. 85. विडंबना frand. 90. प्रस्फुरतं Throbbing of the left part of the body is a good omen to women. 91 जगाद Perf. of गन्दु. Aor. अगादीवः 92. पाञ्चजन्य......the Conch of Vishnu by its resounding appeared to applaud His reply; the Conch is called so, because it was made out of one of the bones of Panchajana, an Asara in the ocean, who was killed by Vishnu. So पाञ्चजन्य...पञ्चजनस्य इद भव्यया auspicious. प्रत्यभाषत Imperfect of भाष् with प्रति. Aor प्राभाषिष्ट. 93. माभैषुः मा+भैषुः here a is omitted for 'मा.' अभैषुः Aor. 3rd sing of भो. Perf 'बिभाय.' परिभूत्या न भूयते (परिभूतिर्न भूयते) परिभूति, भूति alone='existence,' and with परि it changes its meaning to ' shame; similar instances are प्रहार आहार and संहार (formed from हु= to take away.) 94. अवतार्य Caus. Indeclin. past part, of a with अव. अमरा:-न विद्यते मरा (-death) येषां.. Those who never die i.e. god. अना...नं. आदिश्च निधनंचs (dsath)-आदिनिधने न विद्यते आदि...ने यस्य सः स्थापयिष्यति Caus, 2nd future, of स्था (-तिष्ठ) 'to stand' 95. यावदिष्टं here इष्ट past. pass. part. of यत् यावच्च तत् इष्ट च परि..... Imper. 2nd pers. pla, of पा with परि. पद' here rank' or position.' , . means ·YADAVABHYUDAYAM 73 & 96 दमन (lit, sabdaing' here destruction.' दक्ष्यथ Second future 2nd pers. plu. of x (to see) facsi: faet: Tar: hai having (only the first) three stages of life vize (1) childhood' (2) 'youth' and (3) manhood. The gods never become old. उल्लाधितां-उल्लाघाकृता made to recover from disease उल्लाथ (adj) that recovered from disease, Hear 97. agar gaia: cons of Diti (the wife of Kasyapa) i.e. Asuras मृगया unting. मेदिनी-मेदसा परिप्लुता Tetted with fat. The allusion here is this. The demons pamely Madhu and Kaitabha, who are said to have been born from the ears of Vishnu when he was asleep, were slain by Viskau. Then the earth which was was covered with their fat. The meaning of this eloka is 'that gods also should be boru as kings, on the earth, to assist Vishnu in his action.' 98. 39 (lit) 'sin' here ' obstraction.' warga: -97 (the zame of certain Asuras) nura. One who destroyed certain Asuras called “janas' who were living in the middle of the •ocean. दधे Perf. of धा Aor. अधत्त. 99. BITTET Cars indeclina pas. part of वसू with ar आदितेया:-अदितरपत्यानि पुमांसः of Aditi (a wife of Kasyapa) ie. Gods. SONS 100. समजनि Aor. of जन with सम् Another.

·CANTO II. 1. SITTATAI-of the Vedas 3778-sinless, hence holy, sacred. dla symptoms of pregnancy. Cf. Raghavamsa III Canto. 2. ssr eto. Sri Krishna, as the future lover, hero and miracle-woiker, was distinguishable by his beauty. Nga - wonder-Sri Krishna has performed many so-called miracles or superhuman feats—such as holding of Govardhana mount in his finger. og variegated. 3. fer: are some-divine beings said (by some) to inhabit the region between the sun and earth, and also immortal like other celestials. #get-(something) superhuman. Tet 7-an elixir of life. the taca-lightning. arya-(as) charming as lightning. Haag(lit. coming from the river Jambu) gold. 287-Note that at the end of an adj. compound means resembling, like only with a degree of inferiority. ta-silver. 5 The idea is-The dark rays of Krishna's body in the womb commingling with the silver rays of the body of Devaki looked like a growth of sprouts, dark at the top bat. white at the base. 6. during the time (of delivery). TH-3rd sing. Perf of भास् (-to shine) I conj. अभांक्षीत् or. सप्तमगर्भ etc. The allusion is that the seventh isste of Devaki was taken from her womb; and transferred to her co-wife Rohini. Vide commentary. 7. 20:-colour, salte-limb, features. In Hindu Philosophy the existence of three kinds of qnalities has been ·YADAVABHYUDAYAM 75 recognised having different and definite attributes, the . proportions of which determine everything, mits shape, predelictions etc. They are 7a, 15€ and ada. The most supreme is pra, which, if it has a preponderating proportion over the others, renders a la nore perfect maglag-most perfect and pure. 8. सुधा-nectar वितेनिरे~-3rd Pers. PI. Perf of तन् with fa Atm 3rd conj. adian-white-wash. 10. कारागृह-jail. नियोग-order सकृत्-once. This is an echo of Kalidasa. The allasion is the craving of the pregnant women for eating mud etc. The idea is that Devaki ate earth as if to indicate that the child in her womb formerly ate the earth ie ruled and enjoyed it in previous incarnations. alfa-gesture, mimic representation. 12.gara-meditation. This is the last of the eight stages for the practice of Yoga. ma fertile land. Futana a farmer, qalq-happiness. The farmer is happy at the sigut of the cereals, the result of bis labour. The yogi is happy at the sight of that It. 14. Tato of the high and low. 372/a-III Pers, PI. Caus. Imp. of I conj. 15. That Tag: the lord's creation---such as Marichi etc. atar-famous. Alar:-lit, mothers-origin, source. 16. The idea is this:- The child, in the womb-the fatore Sri Krishna-born of a qualities --- will establish virtue and teach duty to the world and thus transform the. iron age into one of golden age by dispelling vice from it and establishing by degrees virtue. In the Krita Yaga, ·76 XOTES ON Golden age v virtue otherwise known as Satya Yuga or predominates. Hence the allusion to this age here. Facili to those who have renounced the world to the ascetics 17. अनाप्तपूर्वम् and भुकपूर्वम्-When joined with an adj. in a compound, gå becomes the second member. Hence अनाप्तं-अनाप्तपूर्वम् । पूर्वभुक्तः भुक्तपूर्मः उपदद्याम् I. Pers. sing. Poten . of पद् with उप III Conj, वयस्य-The aix य denotes तुल्य or comparison, 2747/Fern. of the Past Past. of युज with VII conj 18. उपह्वरे-in private आचचक्षे IIT Pers. sing. of चक्षू with ET II Conj. 19. For explanation ride the last lines of the commentary. The allusion is the incarnation of Vishnu in the form of Vamana or Thrivikrama. To measure: info. of parpose from Armato measure, 35976 HTCT. Note that the roots to and A, though by themselves intransitive, govern ths accus. only with the preposition a prefixed to them. अवधीरयन्तो-renouncing, abandoning भद्रासनम्-a comfortable seat ; a throne. 20. gait. P&ss. Perf. of Te I conj. 21. P-Pr. Part, of it (to lie down) II conj, Atm. निषण्णाम्-P. Act. P.of सद् with नि I conj Paras हयाननैः by the Kianaras: they are a class of beings with a human body and the face of a horse and are famous for excellent · music 23. अनीकनेतारम्-the commander of the forces. ie Vishvaksena. -thard by, close by. 24. optrerait-Fem. of the Pr. Part of with X. conj. Paras. faeterotrai-those that ordered seryants. Celestial regions 14-abode. etc. can be ·YADAVABHYUDAYANI 77 celestials. The idea is-Deva ki called her servants by the names of the celestials, for all her thoughts mure one with the celestiala. 25 BEREITT ata-with words the beginning or the end of which is not to be seen with the words of Vedas, 37H€ Pass. Aor of 71 conj Paras. 27. JUTHE-III Pers, Sing. Imperf. Desid. of. T with 39 III codj Paras. 37-III Pers sing. Aor IX conj. eta-III Per, sing, Perf. of ga VI conj Paras. 2. ar the pupil of the eyes. Ind P. P of with fa o go beyond) II conj. Paras. III Pers. Sing Perf. of Twith y IV conj. Alm. Fide the last lines of the commentary. HATE a casket. are 29. Fare-hidden, concealed. Impersonal form of conj. Paras. 30. 3927THF-growing Pr. Part. of Syia T conj. P and A. दर्श:--the day of the new moon, चकोरायितम् चकोरवत् Hra 07 acting like Chakora. the Partridge. The idea is this-Just as the Chakora bird satisfies itself by feeding on the moon-light, so also the people pleased their eyes on Devaki with great delight. 32. नन्दक-is the name of the sword of Vishnu. अदिक्षत- III Pers. Sing. Imperf. Desid of a I conj. Note that this root, as well as TT, and , though Paras. form their Desid with the Atm. terminations. 33. TI-III Pers Sing. Perf. of TB (to learnt V. conj Paras, a16Inf. of ag (to bear), STRIPTE that which produces confidence, "प्रत्ययोऽधीनशपथज्ञानविश्वासहेतुषु.

·78 NOTES ON 34. saracy:-III Pers, PI Perf. of 2 with fî and ait- Note that eg is optionally sabstituted for at in perf. 35. membryo (in the womb) It has doreral mean. ingguanimal, strength, Datare, demon etc. एकतान-ixed apon, absorbed into, concentrated upon. -III Pers. sing. Pert of H (to-think) IV Conj Atm. 36. greinta-Fat. Part of ac with sta IV Conj. Atm 39 Hafspot-red arsenic. 40. करग्रहीता-Nom sing, of गृहीत. सम्भावनयैवः & if * through inflaence. Shfa-III Per. sing. Pais. Aor. of feft with 3 VI. conj. Paras. 42. the name of the mother of Garuda, the enemy of the race of serpents which reside in the nether regions known as पाताललोक, नागलोक etc. 43. 722-III Pers sing. Imper. of Te with fa. VII conj. Atm. 44. TETE-coming from all the quarters. Tonight. ehfa-III Pers. Sing. Passive Aor of 2 with st 45. gargaone having starry flowers. नीरन्ध्रतमpitch darkness. arget pertaining to the skies. 46. ETT-IIl. per. sing. pass imperf. of sm X. conj. निवत्स्यतः--Fut. part. of वस् with नि. अवनी-3arth. वितानम्- canopy. 47. वितेनु:-III pras. pl. pori. of तन् with वि पुष्करिण्य. lotages, 48. The chakravaka bird is said to separate from its mate dering nights and to re-unite with it at day-break, featuri (1) the time of the blooming (of the lotuses), (2) the dawn.

·YADAVABHYUDAYAN 79 one = 50. अयासीद-III. pres sing. Aor. of या (to go) II. conj. paras. ययौ perf. 51. गोत्रभितू-गोतान् (mountains) भिनत्ति-Indra, who is ssid to preside over the eastern quarter, Cf "इन्द्रो वह्निःपितृ- पतिनैऋतो वरुणो मरुत् । कुबेर ईशः पतयः पूर्वादीनां दिशां क्रमात् ॥ विधु- (1) The moon, (2) Vishnu. 53. श्वेल:- poison. अमरेन्द्रमान्या (आशा) the quarter presided over by the lord of the gods—the eastern quarter, 54 जजे-from जन्-to produce. तुषारांशुः-the cold-rayed one=the moon. करः- a ray. उत्तम्यमान-Pass. pr. part. of स्तन्मू with 32 II cooj. Paras. 55. गैरिकः-mountain-born, a kind of red chalk. पारदः- mercury, quicksilver. Taga:=the fire-arrowed God of Love = Capid. The ive arrows are "अरविन्दमशोकं च चूतं च नवमल्लिका नीलोत्पलं च पञ्चैते पञ्चबाणस्य सायकाः ॥ 57. Ar-III pers. sing. imperf. of yz with VII conj. Atm. अर्धचन्द्र-(1) half-moon, (2)an arrow, having its head like a half-moon. 58. पुष्करम् = (1)iotus, (2) the tip of the elephant's trank शैवलम् = mosses. 59. The allusion here is-God Vishnu is said to have a navel from which sprang a lotus-stalk and out of this Brahma was born. शक्रस्य काष्ठा the quarter of (presided over by) Sakra or Indra. काष्ठा quarter. व्यञ्जयितुम् to illumine. त्रिलोकीम्-त्रयाणां लोकानां समाहारः, ताम् नाथस्य of the Lord Narayana. 63. कुन्दरुचिः-the charrm of Kunda • flowers. उदेष्यतः- Gen. sing. ot gout which is Fat. part. of g with 3C II Conj. Paras. पाञ्चजन्य is the name of the conch of Vishaa. TRA ·SO NOTES ON 64. aahis:-The allusion here is the fifth incarnation of Vishnu in the form of a Vamang or dwarf. He was born of Kasyapa and Aditi with a view to bumiliate the King Bali, the king of Mahabalipuram, for his having neglected offerings to the deities. Vamana went to Bali and asked of him space he could measure in three steps, which Bali granted. Thereupon Vamana occupied with two stepe. both heaven and earth and by the third crushed the haughty king. 65. The allusion here is to the churning of the milky ocean wheretrom thc moon among other things was obtained FIE Indecl. Semimbalf. 66. fearang: the pare (or white) rayed one= the Moon. अभिशुः or अभीशु: a ray. 67. $97 foam fagypazar: those whose important (object of life) consists in amorous sports. 7-chief, important. उदार: large बुबुदः bubble. सुधा nectar अशेषदृश्याम् that which is worthy of being seen (ie, enjoyed) by one and all, enjoyable by all. 69. यथावत् well (adv.) निशीथः midnight. अण्डस्य is a printer's devil for me. 70. fattiaa fasajecte (1) from the sky cleared of its. darkness (by the moon); (2) from Vishnu's foot washed (by Brahma). The allusion here is that, when Vishnu incarnated Vamana and when the space that could measure threesteps were granted by Bali, he chose the sky for the first step whers Brahma washed his foot with the water of the celestial Ganges. Emaiaeg:-Among rrafaia Among other causes determining the tides of the ocean, the moon has from time. immemorial been recognised by the Indian poets to be the 68.

·YA DAVABHYUDA YAM 81 73. chief, though not the sole, factor. In the case of the Ganges, her waters, says the poet, add to the waters of the ocean Vide commentary. facecret having her face on all sides s. e. spreading in all directions, gara-(1) darkness the daughter of the sun ; (2) Tyals said to have been born of the ann along with her brother Yama. -(1) redness; (2) tho rirer Sona. The picture of the course of the river Ganges, as well as the brilliant description of the moonlight has been impressively drawn by the poet. 72. faermax-the sandy expanse of the celestial Ganges. gash the crescent moon. संवाद likeness अन्वभूताम् -III per. dual. Aor, of अनुभू. 74. Men of light began to search for darkness or ignorance, simply because they wanted to dispel it, if found out, from the universe ! 75. असमायुधस्य of him who had an aneren number of arrows; of Cupid. The Cupid is represented to have five arrows-अरविन्दम् , अशोकम् , चूत, नवमल्लिका and नीलोत्पलम्, 76. gaar lo. case of the Fem. of the Pr. part. of ar (to give). 77. raat by the moon. a sport, THT etc. Agar qizar: Argfcar: Bilarsicar: Erenfrar: Efecteurfur: मायापलितकरिण्यः अमोधाश्च ता मायापलितकरिण्यः अमोघमाया अमोघ unerring, infallible ; fortuy: Note that when with the afix अन is added to आट्य, सुभग, स्थूल, पलित, नग्न, अन्ध and प्रिय in the sense of Baagia, the previous word takes the Anaswara in the end; hence figa. 79. gaat 19 HETT-The water-lily laughed at the red lotus which was sleeping on an occasion worth enjoyable. The phenomenon that the Indian poet is never tired Yada-10 ·82 NOTES ON of repeating and ramifying into everything, is that when the moor shines the water-lily blooms_bence it seems to languand the lotas closes its potals-hence it seems to sleep. 80. aÀia Pass. Aor. of slechte (o see) I conj. Atm. 82. कलिन्दकन्या Yamuna. 83. TEZ TATA-III Pers. sing. caus Periph. pert, of with .. 85. ACEST image; reflection. Tetap-This is a particular circular dance in which the Gopis and Krishna took part. Here it is used not in its specific roase, but in ita wide sense of dance. 87. The idea is this: just as a Yogi, who has renounced all the worldly objects, is by communion at night with the universal spirit freed from ignorance so also the Night is by its contact with tbe silver rays of the Moon freed from darkness. Baga: of one that has no desire for any object. Bra fix-the mind tarned inwards, a contemplative mind. Santaia-by contact with the spirit; by communion with the absolute being. 88. aqraamaq Haragraat, afst 997 Incarnation ; Avatar. acta ... ... The idea is--Lakshmi, who, like the moon etc, was born of the milky ocean when churned, follows Vishna, like his shadow, during every Avatar. Thus, Sita, the wife of Rama-Vishnu incarnated pras no other than Lakshmi ; Rukmini, too, the wife of Krishnam. Hence the famous sloka राघवत्वेऽभवत्सीता eto.', vide commentary. 89. fegru Pr. Part of an with a II conj. Paras.

·YADAVABHYUDAYAM 83 90. The idea is very grand and sublime. The early days of the soul in this world are full of darkness The result of 77 this is the characteristic of the ser. Bak when by several forces, such as education etc the darkness or ignorance was gradually dispelled the soul seeks after Truth-the result of yfiquinta: this is the characteristic of a religious and philosophic life. Similarly so was that part of that night: the earlier part of night was one of darkness; and the latter W88 one of light. 92. It is the convention among the Hinda poeta perhaps it is also the characteristic of Nature-that when a good man is born erery aspect of Nature puts on a mild, soothing, peaceful and good appearance : what to speak of the Avatar of the Being--the quintessence of the whole Nature ? rear of the oceans, seas IT-III Per. PL Perf. of ac with and sI conj, Paras. 93. Bisa-repeated. 94. Here the poet says that the birth of Sri Krishna brought all the trouble of the good to an end, and also all the evil-doers to an end. The typical instance of the latter is Kamsa. Cf. T9TH ETTİ ets. fail-past. part, of वा with निर् IT conj. 95. द्वितीयया etc. The allosion here is fully explained by the poet himself in canto IIT 47-54. 10 96. भुवनपद्म and देवकीपूर्वसन्ध्या. The figure is metaphor (595). The early dawn gives birth to the immortal San ; Iso Devaki gave birth to the immortal Sri-Krishna The one is the cause of the blooming of the lotuses : the other, happiness and peace by dispelling all troubles, fara the moon. Tho H is the zodiac siga. Vide com. estate ·84 NOTES ON when the five stars were in their zenith-the sign of full prosperity. Vide com. Barat Tarin-the banner of all the sinless and spotless days. अनपायं one that never sets ; immortal. 97. fera past. part of fag (tc besmear) II conj. U. CANTO III. 7 1. Balas clear-minded : cheerful-minded safe= leared of darkness. हरितः= quarters. देवदिवाकरः the Sun of Lord (Sri Krishna). -III Pers. pl. perf. of all with 5. 2. ननृतुः III Pl. Perf. of genitaat-passive [mperf. of a (to sing). fata class of beings, having a human body and the head of a horse, 4. Baraas-not exceeding the due limits, or boundary. not excessive; Dot violent ; bence gentle, start: particles of Tater. erga 3rd pl. Impersonal perf. of I conj. Paras. 5. वः pl. perf. of a II conj. paras, faqat: and faciet celestials. 999 flower. Àge thick ; filled with ; pregnant with. 7. अवदधान prs. part. of धा with अब III conj. अञ्जसा ind. speedily, quickly, FATTA ICE the collection of Vedas. 8. प्रसदनम् -clearness. नभसि मासि during the (lit. month) of Sravana (corresponding to July August.) उपाददे-IIT sing. pass. perf. of दा with उप and ा. अनुपप्लव. mat:with the immutable principles of the moral philosophy, not being liable to any foreign attack. season ·YADAVABHYUDAYAM 85 10. The hour of the birth of Sri Krishna witnessed signs of auspiciousness in the abode of the celestials and the ordinary human beings, as well as signs in the abode of the Asures that forbode evil to them. War-III PL pan. perf, of stat (=to pervade). THÌ ILI Pl. perf. of ; 802. 11. A man is said to have three debts to discharge (1) Udebt to the sages--which must be discharged by the stady of the Vedas ; (2) 90-debt to the celestials, which mast be discharged by performing sacrifices ; (3) FORU-debt to the departed souls 1.6. manes-which must be discharged by begetting a Vasudeva bas not hitherto discharged the last debt. faitse-chains, fetters. 12. 1997-The golden mountain-Samera.pl 18 a high-land or table-land, as opposed to 340 a low land, land at the foot of a Mountain. Ee: Indra. 13, faga...h: (I) Lord who wore conch, wheel, Gada and lotus ; (2) the sea which abounds in conches, is resonant with the chakravaka birds, and smiles with lotusan THIOT (1) In the case of Sri Krishna, & garland of sylvan blossoms, which is thus described Angsfaait het कुसुमोजवला । मन्ये स्थूलकदम्बाब्या वनमालेति कीर्तिता॥" (2) In the case of the sea, & row of forests (on the shores). child. 14. straatEraut: with His hymns not containing exaggerated (ie, true and real) qualities arfagga II sing Pass. Perf. of a (to praise.) 15. आश्रिततारणम् redeemer of the devotees ; तारणम् from तृ (to cross) : अनुगमात् consistently अनिदंप्रथमाः न इदं प्रथमा those that have no origin or source, applied to the Vedas ·86 NOTES ON 23. 16. विवश dependent. भवार्णवम् the ocean of the family. 17. Hafa end, limit, boundary : Brahma, said to have been born of the naval-lotos of Vishnu. 18. sfà etc. Thy form (fang) is the crown (ie the excellent subject) of the soutis or Hymns of Revelation, and also the source of all auspiciousness. 19. FIFAF animate, që farat etc-The scriptures of various kinds Eerve to classify Thy various qualities or attributes. 21. FFUSIĘ of the gods or celestials. Bazaa not making fruitless, i.e. making fruitful. 22. 127 fear, gafael screen, disguise, conceal. ment. EST in vain. 24. दिविषदाम् दिवि सीदन्ति celestials. अनघा sipless 8; chaste, अनवग्रहम् न अवग्रहमा having impedimemt, obstacle, interruption. 27. तुहिनभानुः moon ; दिवाकरः Sun. तुहिन etc. having the San and the Moon for His eyes. fara eto. having the Vedas for Bis breath. 28. भुषित-stolen away. अनिमिषत्वम् the state of having winkless eyes ; i.e., divinity. The celestials alone are said possess this characteristic. 38 an expression of guess ; may it be afacerqa-III Sing. perf. of at with afa and Er 29. forfag:-Desid. form of 777 (to go). I conj. paras. सकृत् once विह्वल: overpowered. 30. Fase-III sing per. of with fa I conj, Atm. कवाटिका door. उपलकल्पम् almost like the stone. कल्प almost squal 10 ·YADA VABHYUDAYAM 87 8 36. 31, CI with life gusting out, with life gusting out, or ebbing out! ;, 8. dying a mi guarde; watchmen on guard or duty at night शारिका: Minas, 32. fafceT road मेचक dark-blue सन्तमसम् all pervading 33. ganul faget: Garuda, who is the Vedas incarnategfra, like afma:, governs an accusative sur the hood of the serpent. 35. पूरुषः पुरुषः पौरुषम् manliness पतगराजः the king of birds, Garuda. Note that are becomes 1: (like #: at the end of Tathpurusha compounds, राजाहः सखिभ्यष्ट' aty ind. speedily. तनु tiny, small यदुपुङ्गवम् chief of the Yadas Vasadeva: gga a bull, an ox. But at the end of a compound it means chief. 37. 399EI III sing perf. of (to invite) I conj. U. 38. fas: gar the daughter of the Sar, Yamunz. She is said to bare been born of the Sun along with her brother Yama, la pitiable 9 a kind of bird, the Greek partridge 965 jugglery, deception. vide commentary, 39. arfa-The affix ga means "formed." made' यामिनी night अभिसारिका is a woman who goes to meet her lover or keeps an appointment made by him: here the Yamuna goes to meet her lover, the ocean. 40. falga: at the Sun. fazqê 3rd sing. impers Perf. of Ege I Conj. Aim 41. The Yogi, before he can realise the Nirvana, #hould bave the Tamo (dark) guna (qualities) dispellect from him, and should have also conquered the six human infı mities. 986.7: the pitch dark 0888. In the case of the 12 ·88 NOTES ON Yogi, darkness i.e., ignorance consists in not being able to distinguish between the truth aud the untruth, the reality (aq) and the unreality (). When this is aleared, the next step whereby to cross the ocean of the family is to conquer his senses to restrain the six human infirmities: These are "शोकमोही जरामृत्यू क्षुत्पिपासे #T:," senega: not disturbed, uninterrupted. 42. अमर्त्यमदावल the rutty ऐरावत. 45.999 Kubera Tag city. Alaka is Kubera's city, 46. F#afɛfor the foe of the demon, Naraka. This demon was born of earth, hence called 14: He was the king of Pragiyotisha. There are two different accounts given of him by the Paranies (1) He carried off Aditi's ear-rings but at the request of the gods slain in a duel, and the jewels were recovered. (2) Assaming an elephant's form, he carried off Visvakarman's daughter and outraged her. He also took of the fairies of Gandarvas, gods, men and nymphs, and collected as many as 16000 damsels in his harem: these, it is related, were transferred by Krishnto his own harem after he had slain Naraka. अवरः a sacrifice. वेदि: an altar. 47. rufaa III sing. aor. of 91 with fe (to place) IIL conj. Atm, afas in the vicinity. 48. विनिमयः exchange. भोजगणेश्वर: the lord of the race of Bhojas 1.e., Kamsa. 797 Stone. sfasan III sing perf. of 6 with fa. II conj, paras. 49. *** a ball. qa forest conflagration. forest fire Ind. a little, slightly. aqua-III Sing. imperf. of V coni Atma.

·YADAVABHYUDAYAM 89 50. gafasy etathe night of deluge, in the form of a young woman, at the end of a Yoga. At the close of a Yaga when the destruction of the whole universe is imminent, the universe will be enveloped in complete dark Dess. Ta night. --forked lightning. 51. भोजनियन्ता the ruler of the Bhojas, Kamsa. अयन्त्रिता not being subject to : free and independent. 38785 history उदैरिर-III Per sing. Aor. of ईर् with उत्x conj. अयम् stia sallam. The affix a means of not swerving". The word means ' significant. wagat not drifting ; i.e, apposite. 52. यवनिका screen : curtain मधुकैटभमर्दिन : of (Vishnu) the destroyer of Madhu and Kaitabha. The allasion is this. They are said to have sprang from the ears of Vishnu while asleep, and to have been slain by Vishnu, when they were about to devour Brahma ". ģH (TH) and fag (1) were two demons said to have been slain by Durga 53. Fagarase one who hates the Gods or the wise (or both)-ie, an Asura नाशयिता Causal I Future of नश् IV conj. T# concisely. 54. For Madha, vide notes on stanza 52 fecue or fecurity: Name of a celebrated king of demons. He was & son of Kasyapa and Diti, and by virtue of a boon from Brahman, he became so powerful that he usurped the sovereignty of Indra, and oppressed the three worlds. He freely blasphemed the great god and subjected his son Prahlada to untold cruelties for acknowledging Vishna as the supreme deity. But he was eventually torn to pieces by Vishnu in the form of Narasimba". eta absence of pleasure ; distress, pain, anguish. pa long, growing.

·90 NOTES ON 55. Hofa: sre#fa: dall-witted. 56. विषविदूषितयेव as if polluted by poison. Haitat sense, reflection, thought, 57. Bfaq faqat one not subject to any dangers ; one who does not fall within the range of dangers ; one who is beyond the dangers. faert: an evil. frafa destiny, fate, 58. भवान्तर previous birth वासनाग्रह the retention of the impression. faracuy destiny, fate. 59. AT & house faart-III Sing. Perf, of it I conj U: 62. वत्सः calf. अनामयम् diseaseless ; healthy. कल्प almost like. 63. Pass. Aor of 7. She not little, much. 64. HEIGT: a Brahmio. Sqraft: liberal-minded. 65. वदान्य Manificent. विकस्थन, praise. 68. 9afat: gods. CANTO IV, 1. मनीषितम् मनसः इषितम् a wish. a desired object. कैतवम् . कितवस्य भावः कर्म वा deceipt, roguery; तेन जातः मानुषः कैतवमानुष female Manresef#: (famous) 28 Kalanemi in his previous birth. cafe: Name of & demon with 100 hands killed by Vishnu. Ba though by itself Paras. bocomes Atm. When सम्, अव, प्र, वि, उप and आ are prefixed to it, 2.. दुर्दमः irrepressible आसुराः असुरा एव. प्रस्थापयामासcausal Peripk. Perf. of T with .

·YADAVABHYUDAYAM 91 3. gaat-Name of & female demon, who, while attempting to kill Krishna, when but an infant, by giving him her poisoned breasts to suck, was herself killed by Krishna who sucked up her vitality. 6. sya III Sing. Imperf, of युज with 9. 7. TETqmNote that are at the end of a Bahavrihi compound become 277. Here the fem. affix is added. 1919. Note that are is always plural, meaning life. Hatefor defeni. vide comm. 8. aer: hatchets, axes. अनस् a cart, a vehicle, ऋध्यात् ऋव्यं (fiesh) अत्ति beast of prey ऋव्याद्वलिं etc. This is an echo of Bhavabhati. Rama, while about to banish Sita into the forest for the second time, of course at the request of Sita herself, he says-or Bhavabhuti makes Rama say- "7691 it af faa reu: " I Act. 9. gargatamdargers arising from the evil spirits. उपहन्तुकामा-desirons of warding off. Note that the ANuscara is dropped before काम and मनस् "तुं काममनसोपि' 10. 6: pleasure ; happiness. 11. qofsar on a small bed, in a cradle. The allasion is- demon, Sakata by name, in the form of a huge cart which he purposely assumed, was about to kill Krishna, when dashed to the ground by Krishna with his foot fell down dead gry: strength. 12, teu repeatedly, incessantly. 13. OFTEI III sing. perf. of LT (to toach) VI conj. Parag. 14. gfice III sing. perf. of a with qft I conj. atm, Note that the p is changed to g after prepositions ending in इor 3.

·ho 92 NOTES ON 15. निजम् artless-natural नीराजितम् which has undergone the TTT ceremony i.e., waving lights before an idol as an act of adoration. निर्ममाणः-pr. part. of मा with निर्. 17. sgua: Veda, sftanlar to those who knew the Siksha science. fTet one of the six Vedangas-auxiliaries to the Vedas, is the science which teaches the proper pronunciation of words and laws of euphony. The six Vedangas are:-“शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छंदसां चयः। ज्योतिषा- भयनं चैव वेदांगानि षडेव तु॥ (1) far the science of proper articulation and pronunciation. (2) #eq ritual or ceremonial, (3) 671FTOTE grammar, (4) farem etymological explanation of difficult Vedic works, (5) gay the science of prosody, (6) ज्योतिष astronomy. 19. qfar etc-The allusion here is the Vamana Avatar 20. द्वित्र द्वे वा त्रीणि वा two or three जानु knee वलन्न waist Trumcausal of a (to drink). The particle added to verbs in the present tense to give them the sense of the past tense. 21. :-Note that this word, like a: and GET:, is always plural (in form) and mascoline. The word means wife. There is Deater word, O. There are, of course, feminine words also, FC-III sing. perf of (to place) III conj. U. 22. gata sfatar: airt a contrary ; other than. 23. qer" drawing lines or figures of painting on the face and person with fragrant and coloured substances, snob as mask, saffron sandal-juice etc., &3 a mirk of decoration." a ·93 YADAVABHYUDAYAM . 25. प्रसून flower. The -Desid. form of a (to grow) with 311. 26. तूर्य a kind of musical instrument. 27. The universe is here compared to the theatre, where all the objects movables and immovables took part and where. Sri Krishna was Himself the stage manager, Ind. beautifully. Facita batter. 28. प्राची ancient, old. सुधा nectar. योग contact. 30. आरण्यक अरण्ये भवः According to the greatest Indian grammarian-Paninithis word is used usually with the words-अध्याय. मनुष्य न्याय, पथिन्, विहार and हस्तिन् आरण्यकम् - a class of religious and philosophical writings (connected with the Brabmajas) Awhich either composed in forests, or must be studied there." Stresa Fyhrala styre अरण्येऽध्ययनादेव आरण्यक मुदाहृतम् BTH1CT-pr. part. desid. of 319 (to obtain) V. conj. Paras. with fr. fa-III. sing. perf. of H I conj. atm. Note that the of he is generally changed to q after prepositions ending in 32. किराती-किरं (पर्यन्तभूमि) अतति (गच्छति) a female Kirata, name of a degraded mountain tribe who live by hunting. are 33. उलूखल a mortar. 34. Fargou despondent, depressed; P. P. of farag (to be disgusted with) IV conj. atm. 35. El geraaitfa: the old moral of sacrifices--the belief of a man that what he has secured for himself in this world he will also secara in the next world by means of sacrifices, Vide comm. 36. 31017E the post of an elephant to which it is tied.

·94 NOTES ON 37. 8008 ब्रह्मसुतः Narade one of the mind-born of Brahma. The allusion is thus-The mortar, drawn by Krishna through the Arjana trees, was intercepted between them, and caused them to fall down. From them sprang two Yakshas- Nalakubara and Manigriva by name-who, by virtue of the curse cast upon them by Narada, had been changed into the trees, bat of course, only antil the time when Krishna should draw the mortar through them and thereby restore them to their previous life. Now begins the adventure to Brindavan. 39. gelap- porent. The many incidents that had taken place there were sufficient to convince the cowherds of the foreboding of the many evils impending. 41. 37107(THTA-III Sing. Cånsal Periph. Perf. of the I conj. Atm 42. gs kind of sagarcane of red variety. 44. Fa-the name of a demon who in his attempt to carry a way Krishna in the form of a whirl-wind he purposely assaned, was slain by Krishna TTA Belarama. 45. ET "meteor", a comet," Elsewhere it will muan “ banner." 47. 37THIT & cowherd, festligar a little maiden, virgiz.. silk garment & kind of tree. s flag." 49. atomme beantiful lady won over by Krishna. 50. Ta knot. ga a sugarcane. 52. & flute elsewhere it means, bamboo, clan or race or family. For the four divisions of the army गज, तुरग and पदाति.

·YADAVABHYUDAYAM 95 57. # gold for the daughter of the (Milky) oce81--Lakshmi, 58. साचीकृतानि bent पा shyress राजीव lotus. वाचालone who speaks mach, talkative. What is the meaning of वाचाट? 59. Farg love not checked i.e. overflowing love. 60. e-name of the famous Gandharva musician, having a lote named praat His late is named hem sretar the dance of the cowherds-& rustio or country dance. This dance is known as TESTET FI-III sing. Perf of $ (to sing). 61. sandy spot. 62. go(1) a lotus, (2) the tip of the elephants trunk. 63. This is the point in the life of Sri Krishda, The anscrupulons critics, not knowing the inner truth of this aspect of Krishna's life, hold that He was merely sensaous. The post here defends Him, not from prejadice, bat from an incident which not only exposes the critics' view as hollow bat even betrays their atter ignorance, nay even incapacity in matters which demand an absolute impartiality, in knowing what Truth is. The incident referred to here is On hearing his father's death, Aswathaman taking & vow to extirpate the Pandavas, discharged the musia by which the five young sons of Pandavas were killed, and even Parikshit while in the womb. Whereupon the mother of Parikshit appealed to Sri Kisboa for help. Mark the pregnant reply of Sri Krishna in restoring the life baok to Parikshit: “यदि मे ब्रह्मचर्य स्यात् सत्यं च मयि तिष्ठति । अव्याहतं ममैश्वर्य तेन जीवतु बालकः॥

·96 NOTES ON word lit, means 6 fool" 65. zar along with Balarama : the the holder of the ploughshare." 66. Teftes gravelly, stony. a boat. 69. गोपायमाने गोपवदाचरति स्तोम a division of the Samaveda, 70. Te aha ge. The affix at denotes equality Nicat a child. Elsewhere it means 72. Alfaaral of those that go in the aerial car celestialsgods. graffix denotes affection or Love. cf. वत्सासाभ्यां कामबले." 76.art a lake at luxariant 3is not fierce, gentle. fagie summer. The verses on the happy and charming woodland of Brindavada are indeed very graphic. 77. बल बलराम. 78. fatag: exempt from the six calamities of the Beasons. The six are-" अतिवृष्टिरनावृष्टिमूषिकाशलभाश्शुकाः । अत्या- A tara: qča stat: rgat:20.". (1) Excessive rain, (2) draught, (3) mice and rats, (4) locust, (5) parrots. (6) foreign invasions. 80. The allusion is this once apon a time, when Vishnu fell asleep on the surface of the milky ocean, the crest was taken away by Bali, bot it was now restored to Him by Pathridatha or Garuda. Vide next verse. 81. so a serpent. 59179Garuda. 82. Le granito one who is in the constant habit of performing sacrificea. 83. नम्र The affix x denotes ताच्छील्य. 84. HAFT romination de the corner of the mouth.

·YADAVABHYUDAYANI 97 87. quae a calf. 83. t: 3 Atat: excellent cows. 91. & 92. Sri Krishna, while yet an infant to all appearance made Himself endeared to all-boys, girls ; young men, women; old men and women. The poet asks himself reasons for this and comes to an alterative conclu. sion : -Either Sri Krishna W960s to deceive the whole universe, this can be done by making a believe in a thing which does not exist or io & thing which exists otherwise than wbat he has been made to believe Perhaps the first is meant here since all the thought, feelings, condact etc, which the boys have, must totally differ from; Day must even be diametrically opposed to the thoughts, etc., in His company with the elders. The other alternative is, acccrding to the poet, 'wondereful adaptability to His Surroundingswhich is a divine quality, naz 93. 97. TT 379919. prowess, power. 96. faqat by reason of overstretching a principle. bull. quia & bet, wager, it commentary which gives the allusion from Hariramsa' the race of Hari." 98. दम्भोल thunderbolt 100. Tara elixir. Tide commentary. 101, भागधेयम्-The affix घेयम् denotes एक. 102. 390g-prosjzaity, ricinity. fagar: (1) wise man, (2) gods, celestials. 2184; (I) one who deserves to be meditated apon, (2) are (the moon here) who is shared by the gods The allusion is that each of the sixteen digits of the moon is apportioned by each of the gods beginuing from Yada-11 ·98 NOTES ON pare chaste अग्नि or Fire. sagra White, pure On a previous occasion the poet has with reference to the conduct of Sri Krishna spoken of Him as Brahmachari in relation to His company with the Gopies. Now the poet says that the Gopies too, were of white i.e, character. Such is the relation between Sri Krishna and the Gopies. 103. तृणराजषण्डे in a grove of palm trees. रासम an ass. Tau-the name of an ass-headed demon, who was living in a palm grove. Once both Krishna and Balarama entered at and the latter shook one of the trees there, wherefrom the fruits fell down. On hearing the noise caused by the fall of the fruits, the demon was enraged and kicked Balarama with his feet; but was himself seized by his legs and pat to death in the end. 104. is a misprint for a 1.e. Balarama. Allusion The incident referred to was on an occasion when Balarama and others were playing at leap-frog. 106. Hig-Raba. -The Moon. ST (1) water (2) star. उडूनां (नक्षत्राणां) राजा उडुराजः Note that राजन् at the end of Tatpurusba compounds should be declined as (like th.) 107. gaar in the sense of " withoat," "except" governs a poun in the acc., insts., abl. Here it governs an Instr. a marsh 108. To poison. 109. मुर्मुरि मुर्मुर fire, मुर्मुरित burnt by fire. astest-the daughter of fatiga (san) i.e., the Yamuna, 114 e Krishna. atet Garada Fretatr: snakes; serpents.

·99
YADAVABHYUDAYANI
117. अम्बुवाह a cloud प्राचेतसो नाग इव like the elephants
of Varuna or who presides over the western quarter.
119. arti kind of dance. Tide com.
120. STATE head. AITHI—3 style of dance.
123. Ularge name of a deadly poison : eagerness ;
This word is used only by later writers like Bilhada, and
is probably derived from Persian or Arabic."
125. ate (1) a descent into a river, (2) a school of
philosophy.
126. Jafra: the Ganges which is said to arise from
the feet of Vishnu.
'Vavilla Press, Madras.-1951.

·॥ श्रीरस्तु ॥ ॥श्रीमन्महाभारतम् ॥ इदं किल दक्षिणदेशस्थेभ्यः नानाकोशेभ्यः पाठभेदानुद्धृत्य तत्प्रदर्शनपूर्वकमनतिः दीर्घलवुना रमणीयेन कवचेनालङ्कृतं अष्टादश (१८) सम्पुटात्मकं समीचीनाय- साक्षरैर्मुयमाणं विसप्तति (७२-०-०) रूपिकारूपिताघमस्मन्मुद्रणालये लभ्येत । तदानयनादिषु सर्वैरपि सम्मणिभिः कृतादरैर्भवितव्यमिति सादर विज्ञापयामः । न सम्पुटमेकमपि पृथग्दीयते ॥ ॥ श्रीमद्वाल्मीकिरामायणम् ॥ इदं किक सर्वेषामध्यहिकामुष्मिकफलाभिलाषिणामर्थज्ञानपूर्वपारायण- सौकर्याय मिडप्रतिपदार्थ तात्पर्याभ्यां संवलितमचिरादेव मुद्रापयिष्यते प्रकाश- यिष्यते ॥ बृहःस्तोत्ररत्नाकरम् (मूलमालम्)३ . अमरकोशः-(मूलमात्रम्) श्रीमद्भागवतम् (मूलमात्रम्) ६ ८ सुभाषितत्रिशती-भर्तृहरिप्रणीता ॥ काव्यग्रन्थाः ॥ रामचन्द्रविरचितव्याख्यान. सहिता शिशुपालवधः-८ सर्गपर्यन्तः हंससन्देशः-सव्याख्यः किरातार्जुनीयम्-सव्याख्यानम् २ ८ हंससन्देशः-सब्याख्यः प्रतिपदा- सुभाषितनीवी व्याख्यानसहिता (मुद्) अलार्थानुवादाभ्यां सहितः कुमारसम्भवः सव्याख्य: (एतळ्याख्या चेन्नपुरीय पञ्च. कुमारसम्भवः आङ्गलार्थानुवाद यप्पकलाशालायां संस्कृत- सहितः १,२,३ सर्गपर्यन्तः २ पण्डितेन श्वेतारण्यं नारायण- भर्तृहरिविरचितनीतिशतकत्- शास्त्रिणा विरचिता) आहुलानुवादसहितम् श्रीकृष्णकर्णामृतम् मूलम् भर्तृहरिशतकत्रयम्-मूलम् " आङ्गलानुवादसहितम् २ ८ वाविळू रामस्वामिशाखुलु अण्ड् सन्म, २९२, एस्पनेड्, चेन्नपुरी. २ ६ १ ८ १ . .

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.