·. (२) नलोदयकाव्यम् । दवाग्नेः अरिसमुदायाच्छत्रुसमूहात्रिजगत्रैलोक्यं सदा अव- तः पालयतो रक्षतोवा ।यद्वा कीदृशायादवतः दुःसोढा या पापाटवी तस्या दवाग्नेरिति रूपकम् ।। पुनः कीदृशात् अरिसमूहात्रैलोक्यमवत इति । पुनः कीदृशात् स्मरेण कामे- नदायादवतः पुत्रवतः "दायादौ सुतबान्धवा" इत्यमरः अस्मिन्काव्य आर्यागीतिश्छन्दः॥१॥ योऽजनिनागोपीतश्चचारयोबल्लवाङ्गनागो पीतः ॥' भूपेनाऽगोपीत कंसायोद्वेषमे वनागोपीतः ॥२॥ य इति-यः ना पुरुषः गोपीतःयशोदातःअगोपीतो देव- कीतो वाऽजनि जातः। यःबल्लवा आभीरास्तेषामङ्गनास्ता- सां गोभिनेत्रः पीतः सन् सादरमवलोकितः सन् चचार। "दिङ्नेत्रवृणिभूजले। लक्ष्यदृष्टयां स्त्रियां पुंसि गौः"इत्य- मरः । येन भूरगोपि अरक्षि। यः कंसाद्देषमेव इतः प्राप्तः । येन नागोपि कालियः कुत्रालयापीडोपि वा इतः दूरीकृतः। यद्वा । इतोऽस्मात्कंसाकालं न । अपितु आगोपि अपराधमपि इतःप्राप्तः॥२॥ यदरिपुसन्नाभानस्थितयोयचन्नमुदलसन्ना मानः ॥ यत्रससन्नामान स्युभवभाजश्वप ठितसन्नामानः ॥३॥ यदरिप्विति-यस्यारिषु मानस्थितयोऽभिमानाद्यवस्थाना- + - ·ܕܡܝܢ प्रथमोच्छ्रासः। नीत्यर्थः । यद्वामानश्चित्तसमुन्नतिः स्थितिमर्यादा । मानश्च स्थितयश्चेति द्वन्द्वः । सन्ना अवसन्ना जाता इत्यर्थः । नाम सम्भावनायाम् । अनः शकटं येन नुन प्रेरितं सत् उदल- सत् चचालेत्यर्थः । यत्र कृष्णे ससनामाः नमन नाम: संश्चासौ नामश्चेति सन्नामः सन्नामेन सह वर्तमानाः ससन्नामाः । कृतसम्यङ्नतयः । सांसारिका न स्युः। कीदृशाः पठितसन्नामानः । सन्तिच'तानि नामानि च पठितानि वारं वारं गृहीतानि सनामानि' गोविन्दादीनि यैस्ते पठितसन्नामानः । यद्वा । यस्मिन्मा लक्ष्मीः सेसन्ना संनिकटा। "समीपे निकटासनसंनिकृष्टसनीडवत् इत्यमरः। तेनाऽदूरदेशान्तरवर्तित्वविशिष्टा समीपस्थितेति यावत् । आसन्न इति आडपसर्गसहितः । अयं निरुपसर्गः । चं पुनः पठितसन्नामानो भवभाजो न स्युः॥३॥ समनिन्दानवनाशंजनताऽलिकुलंयथैवदा नवनाशम् ॥ द्विरदादानवनाशंजगच्चलभ तेयतःसदाऽनवनाशम् ॥ ४॥ समेति-जनता जनसमूहः यतो राजःशंकल्याणं लभते प्राप्नोति । च पुन' जगत् दानवानां दैत्यानां नाशं मृत्यु यतो लभते। कीदृशान्ता मानिन्दानवना । णुस्तुती धातोर्युटि नवनं स्तुति । नव च निन्दानक्ने समे निन्दानवने यस्या काशं सदा अनवनाशं ·(४) नलोदयकाव्यम् । - . 1 ॥ अवनं रक्षणं तस्य औशा अवनाशा ने विद्यते अवनाशा यस्य तत् अनवनाशम् । यथा अलिकुलं कर्तृहस्तिसका- शादानवनाशं प्राप्नोति दानवनं दानजलं तस्य आशनम् आशस्तं प्रातराशं सायमाशंच तद्वत् ॥४॥ कुलकम्-अस्तिसराजानीतेरामाख्योयो गतीःपराजानीते ॥ यस्यरराजानीते : रत्नानिजनाकुलेधराजानीते ॥ ५ अस्तीति-स रामाख्यो राजास्तीत्यन्दयः। रामोभि- रामः सुन्दर इति यावत् । आख्या नाम यस्य सः । यः नीतेनयस्य परा उत्कृष्टा गतीः जानोते जानाति । अनीतेः ईतिरहिततया। हेतौ पञ्चमी । यस्य कुले सति । राज्य कुर्वति सतीति शेषः। जनः राजसुखी बभूव। यद्वा । की- शस्य यस्य अनीतः ईतिरहितस्य ईतयोऽतिवृष्टयादयः। कीदृशे कुले धरानानि भूम्युत्पन्नानि रत्नानि इते प्राते॥५॥ यसेनानावारिप्रकरनदी-शरमयंधुनाना वारि-॥ अतरनानाऽवारिव्यसनैर्यछवि वनंचनानावारि ॥६॥ ।। यइति-यः सेनानावा सेन्यनोकया अरिप्रकरनदी: शत्रुसमूहनदीरतरत् तीर्णवान् । कीदृशीनदीः शरमयं बाणमयं वारि धुनानाः कम्पयमानाः । यहुवि ना पुरुपः। AN - ·. . प्रथमोच्छासः। व्यसनैन अवारि इति काकुः। आपितु वारित एव । च पुनः यस्य वनं नानावारि नानागजबन्धनयुक्तम् । “वारी तु गजबन्धनी" इत्यमरः ॥६॥, ti अपियोदायादायक्षयप्रदोऽहसिसतायदा यादायः ॥ करमाऽऽदायाऽऽदायश्रियो धिरधिराजऽमसिगदायादायः ॥ ७ ॥ अपीति-यः अहसि पापे जाते दायादाय पुत्रायाऽपि क्षयप्रदः नाशकर्ता । यदायाः यस्य आया धनागमनानि सतां दायः न्यायप्राप्तो भागः। पुनश्च यः अधिराजं राजा- नमधिकृत्य करम् आदाय आदाय श्रियः अब्धिः कीदृशः असिगदायादाः असिश्च खगः गदा च असिगदे यादांसि जलजन्तवो यत्र स तथा॥७॥ अविदूराजादित्याकृताऽल्पभेदैवभूःसरा जादित्या॥येनसराजादित्यात्रिदिवात्सं -- युक्तशत्रुराजा दित्या॥८॥। अवीति-येन भूः त्रिदिवात्स्वर्गादल्पभेदैव कृता । की- दृशी भूः । अविदूराजा अविदूरे निकटे अजी विष्णुहरौ यस्याः सा तया। कीदृशात्रिदिवात् । अदित्या देवमात्रा वि शिष्टात् । विशेषणे तृतीया । पुनर्भूः कीदृशी सराजादि- त्या दिताय च्छेदाय हिताः दित्याः न दित्याः अदित्याः ·(६) नलोदयकाव्यम् । साधव इति यावत् । राजसु क्षत्रियेषु अदित्याः राजादि- त्यास्तेन सह वर्तमाना सा तया सक्षत्रियश्रेष्ठेत्यर्थः । अथवा राजादित्यनामा नलभ्राता तेन सहवर्तमाना। यदा राज्ञां मध्ये आदित्यो राजादित्यस्तेन युक्तेत्यर्थः । पुनः कीदृशात्रिदिवाद । सराजादित्यात् । राजा चन्द्र राजा च आदित्यश्च राजादित्यौ ताभ्यां सह वर्तमानात् । येन कीहशेन दित्यासंयुक्तशत्रुराजा 'दितिर्दानमवखण्डन मिति यावत् । दो अवखण्डने । तयां संयुक्तः शत्रुराष्ट्र यस्य स तथा तेन सखण्डनशत्रुणेत्यर्थः ॥ ४॥ खलसेनानाऽवेद्यः स्वाहोऽन्धौ भुविच यस्य नानावेद्यः ॥ स्निग्धजनानाऽऽवेद्य प्रयतेऽ स्य सुकाव्यविरचनानावेऽद्य ॥९॥ खलेति-स्निग्धजनान् आवेद्य निवेद्य स्वांहोब्धौ स्व- कीयं यदंहः पापं तदेव अधिस्तत्र सुष्टु यत्काव्यं तस्य रचना सैव नौनौका तस्यायस्य रामाख्यस्य अद्य इदानी प्रयते यत्नं कुर्वे। यस्य कस्य यः खलसेना दुष्टसैन्यं न अवेद न रक्षेत् । च पुनर्यस्य सुति र सारे नानावेद्यानानाप्रका- रिका यज्ञभूमिमण्डपपदेशासांत ॥ ९ ॥ अथनिजराज्यंतेनाशासिनलेनशत्रुरा ज्यन्तेन ॥ येनाराज्यन्तेनश्रियादिशो “यस्यविहतिराऽऽज्यन्ते न ॥१०॥ F- ܝܕܝ ·. * १ ܡܫ प्रथमोच्छासः। अथेति-तेन नलेन निजराज्य प्राशासि शासितम्।कीह- शेन शत्रुराज्यन्तेन शत्रूणां राज्याः शत्रुश्रेण्या अन्तेन मृत्युना येन दिशः अराज्यन्त । अशोभन्त कीदृशेन इन- श्रिया इनवत् सूर्यवत् श्रीःशोभा यस्य स तथा तेनो यस्य च आज्यन्ते आजियुद्धं तस्य अन्ते. मध्ये विहतिर्न सर्वत्र जय एवेत्यर्थः ॥१०॥ मूर्तिमारसमानांयोदधदायुस्सहस्रमार समानाम् ॥ रुद्रकुमारसमानामजयवि, पतांपङ्क्तिमारसमानाम् ॥ ११ ॥ मूर्तिमिति-य:समानां वर्षाणां सहस्रमायुः आर प्रापात्र प्रापणे धातोः परोक्षायाम् आर। किं कुर्वन् मारसमानां का- मतुल्यां मूर्तिमाकारं दधत् धारयन् । यश्च द्विपतां शत्रूणां पङ्गिं श्रेणीमजयजितवान् । कीदृशीम् रुद्रकुमारसमानां रुद्रकुमारः कार्तिकेयस्तद्वत्समानां मानेन सह वर्तमानाम्। पुनः कीदृशोम् आरसमानां शब्दायमानाम् ॥ १३ ॥ सावनियामानयतःश्रेष्ठाविद्यास्तदाश्रया मानयतः ...॥ अधिकायामानयतःशत्रा ऽवपियस्यधीर्दयाऽमानयतः ॥ १२ ॥ साश्वेति--तदाश्रयास्तस्य नलस्याश्रया ऋतुपर्णप्रभृत- यः यतो नलात् श्रेष्ठाः नमन्तीत्यध्याहार्य्यम् । कीदृशात् ·नाटकमात्रमा नियम नियनः अवनियामन सह वनमाना विद्या बाल मनुः जानतः नियानोनियमो वापः इन्यमा कम्ब- लक्ष्मीः नयता नीतितः अविताया कि आया कर सा! कायस्य अत्राचार दयान जानयतः कुवंता श्री. त्रियां माइतति अपः ।। 1 अहिताना मायस्यत्रातायशरणगामि नामायस्य ॥ गतनानामायम्यतःपि ताबारमननामायस्य ॥ ३॥ अतितिाया नलः दारणमामिनांझरनामदानाम आय म्योद्यम कृत्वा त्रातारक्षिताच पुनः आयस्य बनाममस्य। यस्य च वीरमेननामा पिता श्रुनो विख्यातः । कीडझाव गता नानामायाः यस्त्रामा नल्याआयत्यति यमु यत्रे धातोःक्तायां ल्यपि ॥ ३॥ भुन्यजनौदन्तैनद्विपतांसयशांमिशोभ नोदन्तेन । नीतानोदंतेनक्षितिमभजन ऽहितदन्तिनोइन्तेल ।। 12॥ भुवाति-स नलः मुक्ति पृथिव्यां द्विषतां झगामन्नन नाशेन यशांति अननादित्तारयामास । पुनः नोदनं नोदः प्रेरणमिति यावद् । येन नाई नीता अहितदन्तिनः शब- हस्तिनो दन्तेन क्षितिमभजन्मृता इत्यर्थः। कीदृशेन शोभ-7 ·+-- प्रथमोच्छासः नोदन्तेन शोभन उदन्तो वार्ता यस्याऽसौ स तेन । “वार्ता प्रवृत्तिवृत्तान्त उदन्तः स्यात्" इत्यमरः । नुद प्रेरण इति घातोनोंदः ॥ १४॥ सचिवगिरागोपायनल सप्टथिवींनिरस्त रागोपायम् ॥ शवोराऽऽगोपायंनीत्वाने' मुर्महत्तरा गोपा यम् ॥१५॥ सचिवेति-सनलःनिरस्तरागोपायं यथा स्यात्तथासचि- वगिरा मन्त्रिवाक्येन पृथिवीमगोपायत् अरक्षत् । रागस्यो- पायः रोगोपायः व्यसनमिति यावत् । निरस्तो रागोपायो यस्यां क्रियायां तत्तादृशम् । महत्तरा गोपा आगोपा यं नी- त्वाय नेमुर्नमश्चकुरित्यर्थः गां पृथ्वी पान्ति ते गोपारा- जानः आगोपायम आगसः अपराधस्यापायो नाशस्तम् । गोपाः कीदृशाः शबोर्मध्ये महत्तराः श्रेष्ठाः । अगोपायदिति गुपू रक्षणे धातोः । “आगोऽपराधो मन्तुश्च" इत्यमरः । "दिङ्नेत्रघृणिभूजले" इत्याद्यमरः । नेमुरिति णमु प्रहत्वे धातोलिटि बहुवचनम् ॥ १५ ॥ योऽदम्भीमान्यायाधिकोऽथरिपुर्यमे त्यभीमान्यायात् । वैदर्मीमान्यायात्रि जगतिकन्यावभूवभीमान्यायात् ॥ १६ ॥ योऽदम्भीति-भीमान्यायात् भीमभूपालाद्वैदर्भी कन्या ·(१०) नलोदयकाव्यम् । बभूव जाता। अननम् आनः' आनोस्यास्तीत्यानी आनी जीवितवान् आयो यस्य निरंतरं धनागमवानित्यर्थः । राजेति यावत् । भीमश्चासावान्यायश्चेति,भीमान्यायस्त- स्मात्.। वैदर्भी कीदृशी या त्रिजगति मान्या पूज्या । स को भीमः योऽदम्भी दम्भरहितः। पुनः कीदृशः आया- धनवृद्धहें तोर्मानी अभिमानी । अथ. अधिको रिपुः शत्रुर्यमेत्य यनिकटें आगत्य भीमान् भीतः सन् यायात् प्रपलाय्य गच्छेत् । "भीतिः साध्वसं. भयम्' इत्यमरः । भीमान् मतुम् । यायादिति या प्रापणे धातोः। यत्तु भीमा- न्यायादित्यत्र भीमादिति पञ्चमी, प्रकल्प्य न्यायात न्यायेन कन्या वभूवेति व्याचक्षते। तत्र सन्धौ सति नकार- द्वित्वं तेन यमकवहानिरिति तचिन्त्यम् ।।.१६॥ महिंततमारम्भाभिर्दमयन्तीसगुमारमा रम्भाभिः॥दधतीमारंभाभिर्ववृधेसोरुद्ध येसमारम्भाभिः॥ १७॥ महितेति-दमयन्ती ववृधे वृद्धि प्राप्ता युवतिर्वभूवेत्य र्थः । कीदृशी । उमारमारम्भाभिः सहा सदृशीउमा पार्वतो. रमा लक्ष्मीः रम्भाऽप्सरोभेदस्ताभिरुमारमार- म्भाभिः । कोदशीभिः । महिततमारंम्भाभिः प्रकृष्टो महितों महिततमः पूजिततम इति यावत् । महिततम आरम्भों यासां तास्तादृश्यस्ताभिः । पुनः कीदृशी भा- -- ।

·प्रथमोलासः।- भिकान्तिभिम्मार कन्दर्प दधती धारयन्ती । पुनः कीहशी ऊरुद्रये रम्भाभिः कदलीभिः समा॥३७॥ युग्मम्-सारत्ननारीणांनल श्रियामजनि- निलयननारीणाम् ॥ यस्याऽनन्नारीणां मरुभुवमापद्धटाऽवनंनाऽऽरीणाम् ॥ १८॥ सेति-सा दमयन्ती नारीणां मध्ये रत्रं श्रेष्ठमजनि जाता । नलश्च नारीणां मनुष्यसम्बन्धिनीनां श्रियां का- न्ती निलयन गृहमजनि । नरस्येयं नारी। यस्य चारीणां घटा मरुभुवमापत् प्राप । अवनं नापदिति 'पूर्वेणेवाड- न्वयः । मरुभुवं कथंभूताम् आरीणां शून्यां धिक्कृतां वा ॥ मरीणां घटा कीदृशी, अनन्ना न विद्यते अन्नं यस्याः सा अनन्ना."अवरीणो धिक्कृतश्च" इत्यमरः॥ १८॥ चकमेसाराजन्यश्रेष्ठतंतांसतेजसाराज. न्यः । आत्तविसाराजन्यश्रियोऽधितय याजिताःससाराजन्यः॥ १९ ॥ चकम इंति-सा दमयन्ती तं राजन्यश्रेष्ट क्षत्रियोत्तम चकमे कामितवती । स च नलस्तां चकमे इति पूर्वणवा- न्वयः। तेजसा राजन् दीतिर । येन जन्यश्रियो युद्ध- लाभ्यः अधित प्राप्ताः । कोश्य आत्तविसाराः विसर- पं विसार विस्तार इति यावत् । मात्तो गृहीतो विस्तारो * याभिस्तान यया दमयन्त्या जन्यो वध्वो निताकीदृश्यः ·(१२) नलोदयकाव्यम् । ससाराः सौन्दर्यसहिताः । “सारः स्थिरांशे सौन्दर्ये," इति धरणिः । "युद्धमायोधनं जन्यम्":"समाः सुषाजनीवघ्या, इति चाऽमरः ॥१९॥ नाऽतिर्नोद्यानेनप्रभाविहीनेनशोभनोद्या नेन ॥ .स्मरजानोऽद्याऽनेनस्फुटमितिग. तिमिहनलोऽतनोद्यानेन ॥२०॥ नारिति-नलः इति हेतोरिह बने स्फुटं यथा स्यादेवं यानेनाश्वेन गतिं गमनमतनोदकरोत् । इति.किम् । अने: न शोभनोद्यानेन सुन्दरक्रीडावनेनाद्य इदानीं नोऽस्माकं स्मरजा कामोत्पन्ना आतिः पीड़ान नोयेति। अपि तु नो; चैव नाशनीयवेत्यर्थः ॥ कीदृशेन । इनप्रभाविहीनेन इनः सूर्यस्तस्य या प्रभा किरणस्तेन विहीनेन रहितेन ॥२०॥ सोऽहितहन्तापततःकांश्चिदपश्यद्विताय हन्ताऽऽपततः॥ सस्नेहंतापततस्तान्यद मीतोषमावहन्ताऽऽपततः ॥ २१ ॥ सोहितेति-अहितानां शत्रूणां हन्ता नाशकः स नलः हन्त हर्षे कांश्चित्पततः पक्षिणोऽपश्यदद्राक्षीत् । कीदृशान् पततः हिताय सुखदानाय आपततःआगच्छतः। कीदृशः संतापततः तापेन ततोः व्याप्तः कामज्वरपीडित इत्य- र्थः॥.यंद्यस्मादेतोरमी पतत्रिणो हंसास्तोपं.सन्तोषमाव- " 1 ·. प्रथमोच्छासः। हन्त अकुर्वत ततो हेतोः सस्नेहं स्नेहपूर्वके यथा स्यात्तथा सोय नलस्तान इंसानाप प्राप जग्राहेति यावत् ॥२१॥ तंतरसारसमान सविहङ्गगणोऽब्रवीत्ससा रसमानः॥ गतहिंसारसमानस्तुदलभ्यो निष्कयःस्वसारसमानः ॥२२॥ तन्तरसेति-रसमानः शब्दायमानः ससारसमानः सार- सैः पक्षिविशेपैः कृतो यो मानोऽभिमानस्तेन सहितः सवि- इङ्गगणो हंससमूहस्तरसा वेगेन तं नलमब्रवीदवदत् । तदे- वाह । हें गतंहिंसारस गतः हिंसाया रसः प्रीतिर्यस्य स तत्संबुद्धिः । नोस्मान्मातुद मापीडय । त्वया स्वस्य सारः सामर्थ्यादी रूपादिवा तत्तुल्यः निष्कयो लभ्यः प्राप्यः । अस्मत्त इति शेषः ॥२२॥ वंझपके त्वङ्गत्वादद्धिकोभैम्यास्तुमोऽन्ति केत्वङ्गत्वा ॥ साते३त्वङ्गत्वाऽऽसक्ता लल तत्सकाशकेवंगत्वा ॥२३॥ त्वमिति-हे अंग नल तु पुनस्त्वं झपकत्वङ्गत्वात् झप- केतोः कामस्याङ्गं तस्य भावस्तस्मादधिको नलः कामंश- रोरतोप्यधिक सुन्दर इति यावत् । इति भैम्या अन्तिके निकटे त्वा त्तों स्तुमः स्तोप्यामः । साभैमी तेऽडे कोडे तु पुनः मङ्गतु राजतु । अगिर्गत्यर्थः । कथंभूता आसक्ता ।

·. (१४) नलोदयकाव्यम् । त्वं तत्सकाशके दमयन्तीनिकटे । स्वार्थे कः। गत्वा क्रीडां कुरु ॥ २३॥........... इतिहंसारामायानिकटयामयकृतेवसारा माया:॥ जग्मुःसारामायाज़गदुश्चात लीभिरभिससारामाया ॥ २४ ॥ इतीति-हंसाः सारामायाआरामेण सह वर्तमाना, मातस्याः सारामाया रामाया भैम्या निकटं समीपं जग्मुर्य- युः । च पुनः इति वक्ष्यमाणमूचुः ।. या. मयेन दैत्यशि- ल्पिना कृता सारा उत्कृष्टा मायेव या आलीभिः सखीभिः अमा सह अभिसंसार गतिमकरोत् । अमा संह समीपे च इत्यमरः ॥२४॥ श्रीसङ्काशाऽस्यऽस्यत्वंभैमिनलस्यशशिनि काशास्यस्य ॥ अरिलोकाशास्यस्ययदि भार्यास्या कुमारिकाऽऽशास्यस्य ॥ २५ ॥ श्रीति-हेभैमि त्वं यद्यस्य नलस्य भार्या स्याः भवेस्तहि श्रीसंकाशाऽसि लक्ष्मीतुल्यासि । श्रीवत्संकाशते शोभत इति सा । कीदृशस्य नलस्य । शशिना निकाशंतुल्यमा वदनं यस्यासौ तस्य । एवमरिलोकानां या आशा नई ज्छा तामस्यति नाशयंतीति सः तस्या एवं कुमारिका स्यस्य कुमारिकाभिरपरिणीताभिः श्रीभिरास्त वाञ्छितस्य ॥२५॥ .

·. . प्रथमोच्छ्रासः। (१५) इतिहांसेनोदितयागणेनभैम्यामुदारसेनो दितया ॥ न बभासे नोदितया स्मरेण से पुनर्नलौकसेनोदितया ॥२६॥ इतीति-इत्युक्तक्रमेण हांसेन गणेन हंससार्थेनं उदित- योतया मुदा आनन्देन हेतुना रसे शृङ्गारे नोदितया प्रेरि- तया स्मरेण कामेन उदितया उदयं प्राप्तया युक्त्येति यावत् । एतादृश्या भैम्या न बभासे इति न । अपि तु बैं: भासे । पुनस्तया भैम्या सं हंसगणो. नलौकसे नलगृहाय अनोदि प्रेषितः ॥२६॥ ताबहुधावायस्य श्रेण्यःपुनरस्यसन्निधा वायस्यातांचनिधावायस्यव्यनुवंस्तुल नायनविबुधावायस्य ॥२७॥ ताइति च पुनस्ता वायस्यः हंसश्रेण्यः वयसां पक्षिणा- मिमा वायस्यो हंसपङ्कयोऽस्य नलस्य संनिधौ समीपे आयस्यागत्यतां भैमी बहुधा नानांप्रकारेण व्यनुवन् अस्तु- वन् तुष्टुवुरिति यावत् । किंभूते संनिधौ । आयस्य धना- निधो आकरे आश्रये वा।अस्य कस्य यस्य तुलना- अपि देवा अपि न भवन्तिावाशन्दोऽथार्थकः२७ विसविनामानितयाजहभैम्यानलोऽपि नामानितया । स्वास्थ्यनामानितया ·: नलोदयकाव्यम् । शिश्येचविचिन्त्यतस्यनाऽमानितयार इतीति-इत्यनेन प्रकारेण विना हंसेनःमानितया तयां कृतस्तुत्येति यावत् । नाम सम्भावनायाम् । सुखमनितयाऽप्राप्तया तया भैम्या धीरोपि नलः जह्वे हृतः वशीकृत इतियावत् ॥'च पुनस्तस्य नलस्य विचिन्त्य नलनैषधेत्यादि चिन्तयित्वा शिश्ये सुप्तम् । कीहक् नलः अमानितया न उपलक्षितः मानिनो भावो मानिता तस्या अभावोऽमानिता तया न उपलक्षितः अभि- मानयुक्त इति भावः ॥२८॥ युग्मम्-अथससमुद्रागस्यक्ष्मान्तस्याऽलङ् कृतेःसमुद्रागस्य ॥ यौवनमुद्रागस्यस्वसु- तारत्नस्य सादमुद्रागस्य ॥ २९ ॥ दृष्ट्वा राजातनुतस्वयंवरं विधिवदिन्दिराजातनु तः ॥ यस्यजराजातनुतःपृथग्व्यथाऽसौ. जनाद्रराजाऽतनुतः ॥ ३० ॥ - अथेति, दृष्ट्वैति-अथानन्तरं समुद्रश्च अगश्च समुद्रागौ ताभ्यां सहितस्यक्ष्मान्तस्य पृथ्वीपर्यतस्यालङ्कृतेरलङ्का- रभूतस्य समुद्रागस्य मुदमानन्दं राति ददातीति मुद्रा मुद्र- थासावगश्च सतेन सह वर्तते इति तादृशस्यायद्वाराजाकी- दृशः समुत्सहर्षदाग्झटिति अस्य सुतारवस्मेत्यर्थः। यदा ·प्रथमोच्छासः। (१७) मुच्च रागोऽनुरागः स.च मुद्रागौ ताभ्यां सहितस्य । एवं यौ- वनमुद्रा स्तनोदेकादिचिह्नतद्गस्य प्राप्तस्य। एवम् उदागस्य उउद्तोरागोऽनङ्गरागः पीडावा यस्य तस्या रागोमत्सरे लोहितादिषु । केशादावनुरागें च गान्धारादौ इति मेदिनी।। स्वसुतारत्नस्य सादम् अवसादं कामजदुःखं दृष्ट्वेति द्विती- येनाऽन्वयः । असौ राजा भीमः स्वयंवरं विधिवदनुतांकरो- त् । यो राजा अतनुतः महत्तो जनात् मनुष्यात रराज शुशुभे। यस्य तनुतो देहाव जराजा जरोत्पन्ना व्यथा पृथक् भिन्ना बहुमध्ये सुन्दरो युवा चेति भावः । कीदृशो राजा इन्दिराजातनुतः इन्दिरा लक्ष्मीस्तस्याः सकाशा- ज्जातो यः कामस्तेन नुतः स्तुतः कामाधिकसुन्दर इति यावत् ॥२९॥३०॥ तंहासेनाऽऽपालिःस्वयंवरंक्षितिभुजांस सेनापालिः ॥ नवमासेनापालिःस्रगेपुयैः शिरसियारसेनापालि ॥ ३१ ॥ तमिति-क्षितिभुजां राज्ञाम् आलिः पतिहाँसेन हर्षादिना तं दमयन्त्याः स्वयंवरमापप्राप। यद्वा कीदृशी आलिससे- नापालि सेनापालयः सेनान्यस्तयुक्ता सा । सक् माला एषु राजसु न वभासे इति काकुः। अपि तु शुशुभे इत्यर्थः । सा का या स्रक माला तेः राजभिः शिरसि रसेन स्नेहेन - अपालि अरक्षिधृतेत्यर्थः। किंभूता स्रक नापालिः अपगता ·เต่ (१८) नलोदयकाव्यम्। अलयो यस्याः सा अपालिः न अपालिः नापालिः: सनमरे त्यर्थः। तेषां शिरःसु इन्द्रनीलादिमणिमत्तया भृङ्गाभावेषि भृङ्गवत्तया माला शोभते स्मेति ध्वनिः॥३१॥', तांगांसेनाराजिःस्वर्गसदायैःसदारसेनाऽ राजि ॥ आयासेनाराऽजिक्षयित रिपोचलतिविबुधसेनाराजि ॥ ३२ ॥ तामिति-आजिक्षयितरिपौ आजी संग्रामे क्षयिता ना. शिता रिपवः शत्रवो येन सः तस्मिन् । विवुधसेनाराजि विबुधा देवास्तेषां या सेना तस्या राट् सः तस्मिन्निन्द्रे चलति सति । स्वर्गसदां देवानां सेनाराजिः सेनापकिराया सेन श्रमेण तां गां विदर्भदेशोपलक्षितां भुवम् आरं प्राप । यैः स्वर्गसद्भिः सदा सर्वदा रसेन रागेण भैम्यनुरागेण अरा: जि शोभितम् ॥३२॥ सोऽथपरमहस्तेनप्रापिनलेनोत्सवःपरम- हस्तेनः॥ स्फुरितपरमहस्तेनप्रबभौरवि णेवतत्पुरंपरमहस्तेनः ॥ ३३ ॥ : सोथेति-अथाऽनन्तरं परमहस्तेन परम उत्कृष्टो हस्तः करो यस्य सः तेन आजानुलम्बितभुजेनेत्यर्थः । स स्वयं- वरःप्रापि प्राप्तः । कथंभूतः स्वयंवरः परमहस्तेनः परेषां महाः परमहास्तेषां स्तेनस्तस्करः। महउत्सवः। परमुत्कृष्ट तत्पुरं भीमनगरं तेन नलेन प्रबभौ शुशुभे । केन किमिव । है - ·प्रथमोच्छासः। (१९) स्फुरितपरमहस्तेन । स्फुरिताः परमा उत्कृष्टा हस्ताः किरणाः यस्य तेन रविणा अहः दिनमिव ॥ ३३ ॥ क्षिप्तलसन्नालीकानऽहितेपुमुखेन्दुतुलितस- नालीकान् ॥ राज्ञःसन्नालीकान्कान्तिविबु- धांश्चनाहसन्नालीकान् ॥३४॥ क्षिप्तेति-नाली नलस्येयं नाली कान्तिः कान् राज्ञो नृपान् च पुनः कान् विबुधानाऽहसदपि तु सर्वानेव । कीदृशान् अहितेषु शत्रुषु क्षिप्तलसन्नालीकान् शिताःपरि- ताः लसन्तो दीप्यमाना नालीका बाणविशेषा यैस्तान । एवं मुखेन्दुतुलितसन्नालीकान्मुखेन्दुभिस्तुलितानि सन्ति समीचीनानि नालीकानि पद्मानि यैस्तान् । एवं सन्नाली- कान् सन्नमपगतमलीकं कपटादि येषां ते तान् । पद्ल विशरणगत्यवसादनेपूक्तः ॥३४॥ अननिजलापास्यन्तस्वयशोऽनिजकंमहः कलाऽपास्यन्तम् ॥ शत्रुकलापास्यन्तंप्रे- क्ष्यनलंसुरततिःकलापास्यन्तम् ॥ ३५ ॥ अजनीति-सुरततिर्देवपतिस्तं नलं प्रेक्ष्य दृष्ट्वा जला जडा किंकर्तव्यतामूढा जातेत्यर्थः । डलयोरभेदात् । की- दृशं नलम् । स्वीयं यशःपास्यन्तं रक्षन्तम् । अनिजकम- स्वकीयं महस्तेजःप्रभुत्वमपास्यन्तमरक्षन्तम्।यदा निजक स्वकीयं महस्तेजः अपास्यन्तं दूरतोऽपसारयन्तमित्यर्थः।।

·(२०) नलोदयकाव्यम् । एवं शत्रुकलापाऽस्यन्तं शत्रूणां कलापाः समूहास्तानस्य- ति क्षिपतीति सः तम्।अथवा अस्यन्तः असिना अन्तो एतादृशः शत्रुकलापो यस्य। एवं कलापास्य कलां ति कलापश्चन्द्रस्तत्सदृशमुखम् । “कलापो भूपणे बहे : णीरे संहतेऽपि च" इत्यमरः॥३५॥ स्वनिलयानामनलङ्कृतमपिजेतुंततिःश्रि- यानामनलम् ॥ यमजेयानामनलंप्रोचे शकस्तमरिचयानाऽमनलम् ॥३६॥ स्वरिति-शक इन्द्रः तं नलं प्रोचे उवाचानाम सम्भावना याम् । तं के यमनलतमप्यलङ्काररहितमपि नलं स्व- निलयानां देवानां ततिः श्रेणिः श्रिया शोभया जेतुं तिर- स्कर्तुमनलं न अल समर्था । किंभूतं नलम् अजेयानामन्यै- जैतुमशक्यानामरिचयानां शवयूथानामनलमग्निं दाहक- त्वात् ॥ ३६॥ वदकामायासन्नस्त्वंभैम्यैयद्गुणाश्रमाया ऽऽसन्नः ॥ श्रेष्ठतमायाऽऽसन्नस्त्वन्दुष्टान तुजनःस्वमायासन्नः ॥३७॥. वदेति- हेनल त्वं तस्यै भैम्यै नोऽस्माकं कामायासं कामेन कृतो य.आयासस्तं वद त्वत्कृते देवान्कामः पीड-. यतीति भावः तस्यै कस्यै यगुणाः यस्याःगुणाः नोऽस्मा- के श्रमाय खेदाय आसन् अभवन् । शमायेति पाठेशान्त्यै -- ·. प्रथमोच्छासः। (२३) इत्यर्थः । अथ च या श्रेष्ठतमा अत्यन्तमुत्कृष्टा तु पुनस्त- त्रेत्यार्थात् आसन्नो जनो द्वारपालकादिस्त्वांन द्रष्टा न द्रक्ष्यति। कीदृशस्त्वम् स्विमायासन्नः स्वस्य तव मत्म- सादजन्या या माया कपटः तयासन्न आच्छन्नः॥३७॥ इतिसरवेकेहास्तंन्यस्यसमुकुलंसुरप्रवेके : हास्त ॥ तामविवेकेहास्तःश्रयतिस्त्री. तत्रपार्थिवेकेहास्त ॥ ३८॥ इतीति-सुरप्रवेके सुरश्रेष्ठे इन्द्रे इति उक्तप्रकारेण सरखे सशब्दे सति इन्द्रे एवमुक्तवति सतीत्यर्थः । के मस्तके हास्तं हस्तसम्बन्धिमुकुलं न्यस्य मस्तकेऽञ्जलिं कृत्वा सनलः तां दमयन्तीम् अहास्त जगामाकीदृशः सः अविवे- केहास्तः अविवेकस्याऽज्ञानविशेपस्य या ईहा चेष्टा तया अस्तः रहितः यद्वा नलं दृष्टवती दमयन्ती नाऽन्यं वरिप्य- तीति इन्द्रस्य योऽविवेकस्तजनितया चेष्टया अस्तः प्रेषि- तः इत्यर्थः। पार्थिवे नले श्रयति गतवति सति का स्त्री इह स्थले आस्त अतिष्ठत् न कापीत्यर्थः॥३८॥ हरिपवमानयमानान्दूतोऽस्मिनलोमहार मानयमानान् ॥ भवतीमानयमानान्मै मिसुरान्विद्धिमहमिमानयमानान् ॥३९॥ हरीति-हरिरिन्द्रोऽनिश्च पवमानो वरुणो वायुश्च यमः ·1.५५ ।- कृतान्तस्तेषां दूतो नलनामाहमस्मि । इमानिन्द्रादीन् सुरान् महं तवस्वयंवरमयमानान्प्राप्तान विधि जानीहि। की- दृशान् महारमानयमानान् रमा लक्ष्मीः नयो नीतिःमान- श्चित्तसमुन्नतिः महान्तो रमानयमाना येषां ते तान् । एवं भवतीं त्वां मानयमानान स्वीकुर्वतः॥ ३९ ॥ तुल्येप्सरसादेहिप्रभवोमनाःस्मरप्रसर- सादेहि ॥ तानभिसरसादेहिस्रजञ्चना कात्सुखंचसरसादेहि ॥४॥ तुल्यइति-हेअप्सरसा तुल्ये रम्भादिसदृशे देहिप्रभवो मनुष्यादीनामीश्वरा देवाः स्मरप्रसरसादे स्मरस्य यः प्रसरः प्रसारस्तजन्ये सादे दुःखे मनाः । हि यतः अतःसावं तान्देवानभिसर स्वीकुरु। च पुनः नजं मालां देहि सरसाद- मृतादियुक्तानाकात्स्वर्गात्सुखमेहि प्राप्नुहि ॥ ४०॥ इतिकृतसामारवतःसुरलोकात्तन्मुखेनसा मारवतः॥ नरिरंसाऽऽमारवंतस्थलादिव. नलोकमानसामारवतः ॥४१॥ इनीति-सा भैमी सुरलोकादिन्द्रादिदेवगणात् रिरंसां रन्तुमिच्छां क्रीडां नआर.न प्राप। किंभूतात्तन्मुखेन नल- मुखेन इति पूर्वोक्तन्यायेन कृतसाभारवत्तः कृतः सामस्थ सान्त्वनायाः आरवश्शब्दो येन ततः । एवं मारवतः मारो मदनस्तद्वतः। बत खेदे । कीदृशी सा नलोत्कमानसा नले ·4.। ब उत्कमुत्कंठितं मानसं चेतो.यस्याःसाकिस्मादिव मारवतः स्थलादिव मरोरिदं मारवं तादृशाद स्थलादिव मरुसम्बन्धि- देशादिव । यथा इंसः नलोकमानसः नले जलोत्पन्नपदार्थे विसे उत्कण्ठितचित्तो मरुसम्भूतवस्तुतो रिरंसां नामोति । यद्वा कृतसामेति दमयन्त्या विशेषणम्। कृतं साम सान्त्वनं यया सा आरवतः । शन्दं कुर्वत इति सुरलोकविशेष- णम् ॥११॥ साविरराजाऽऽयतयावीक्ष्यदृशातंस्मरातुरा जायतयाः ॥ स्थितिरत्राऽजायतयाधुसदां चाऽभापिनिपधराजायतया ॥४२॥... सेति-सा भैमी विरराज विशेपेण शुशुभे । सा का.या आयतया विशालया दृशा दृष्टया अब भवने तं नलं वी- क्ष्यदृष्ट्वा स्मरातुरा कामव्याप्ताऽजायत अभूत्। च अपरंत- या भम्या निपधराजाय नलाय धुसदां दिवि सीदन्तीति धु- सदो देवास्तेपां स्थितिः स्थानम् अजायतया जायायाःभा- वो जायता न जायताऽजायता तयाऽभापि अवादि । स्त्री- लेन देवान वृतवतीति भावः॥१२॥ तस्यादेवाद्यस्यप्रणम्यचनलेनधीःपदेवाद्य स्य ॥ सतिनिनदेवाद्यस्यस्वयंप्रियायाःपदं मुदेवाद्यस्य ॥ ४३ ॥ तस्याइति-नलेनास्य देवायस्य मुरमुत्यस्येन्द्रस्य पदे ·(२४) नलोदयकाव्यम् । चरणे प्रणम्याऽभिवाद्य तस्याः भैम्याः धीः बुद्धिरवा- दि उक्ता।कस्मिन्सति वाद्यस्य तूर्यादेनिनदे शब्दे सति। य- स्य नलस्य मुदे आनन्दाय प्रियायाः पदं वाक्यम् अवात्प्राप यद्वा अस्य कस्य यस्येन्द्रस्य मुदे हर्षाय प्रियायाः पदं स्थानमवाजमाम। नल इति शेषः। भैमी त्वां नं वृणुतं इत्यु- क्तवानिति भावः ॥१३॥ अथतरसारङ्गेश्यनृपतिगणोऽस्थितपदेषुसा रङ्गेयम् ॥ चञ्चलसारङ्गेऽयंदमयन्तीचा ऽक्षितुलितसारंगेयम् ॥४४॥ अथेति-अथाऽनन्तरमयं नृपतिगणो राजलोको रङ्गे स्वयम्वरसभायां तरसा वेगेन पदेषु भीमकल्पितमञ्चस्था- नेषु अस्थित आसीत् नृपतिगणः। पदान्यकृत ईतिपाठे पदा नि चरणविन्यासान् अकृत अकरोदित्यर्थः। किं कुर्वन् सार- मुत्कृष्टं गेयम् अयन् गीतं शृण्वनितिभावः। गत्यर्थो ज्ञाना- र्थः। कीदृशे रङ्गे चञ्चलसारङ्गे सौरभ्याधिक्येन. चञ्चलाः सारङ्गा भ्रमरा यत्र तादृशे । यद्वा चञ्चलसारङ्गे खेलत्पशि- विशेषे इत्यर्थः । यद्वा चञ्चला गमनागमनशीलाः सारङ्गा गजा यस्मिन् तस्मिन्नित्यर्थः । च पुनरियं दमयन्ती स्वो- चितपदेषु अस्थित इति पूर्वेणान्वयः। कीदृशीयम् अक्षितु- लितसारङ्गा अविभ्यां तुलितः सारङ्गो मृगो यया सा। "सारङ्गश्चातके भूड़े कुरङ्गे च मतङ्गले" इति विश्वास

·प्रथमाच्छासः। (२५).
युग्मम्-व्यधुरवनोमान्येषुप्रजानुपेष्वथ
निवेद्यनामान्येषु ॥ सूतैर्नामान्य प्रकी .
य॑मानेषुशोभनामान्येषु ॥ ४५ ॥ .
साहेननलसमानाननलसमानानऽमुत्रक
तिचित्पुरुषान् ॥ प्रेक्षतननलसमानान
नलसमानानभून्नतेपाभेदः ॥ ४६ ॥
व्यधुरिति । सांगइति । अथ एषु नृपेषु राजसु नामा-
नि निवेद्य उक्ता सूतैर्मागधैः प्रकीर्त्यमानेषु स्तूयमानेषु
बन्दिभिः कृतपरिचयेषु सत्सु तया । नामसम्भावनायाम् ।
अन्येषु मान्येषु देवेषु प्रकीर्त्यमानेषु सत्सु । पपु केषु येषु
नृपेषु प्रजास्तत्रत्या जना अवनामानमस्कारान् व्यधुश्चक्रुः
सा शोभना भव्या भैमी अमुत्र स्वयंवरे. कतिचित्पुरु-
पान न प्रेक्षत इति न किन्तु ददर्श। कीदृशान् अनल:
समानाननितुल्यान एवं लसमानान् देदीप्यमानान् । एवम्
अनलसमानान् न नलसमाना अनलसमानास्तात् । अङ्गेन
शरीरेण नलसमानान् नलेन सदृशान् यतस्तेषां नलसमानां
पुरुषाणामिन्द्रादीनां भेदो विविच्य, ज्ञानं नाऽभून्न
जातम् ॥ ४५ ॥ ४६॥
मुचिकृतनासत्यागास्स्फरतुनलोयदिच
वच्मिनाऽसत्यागाः ॥ अपिदीनासत्या
ऽगान्याययुतेनैववर्त्मनासत्यागा ॥४७॥

·(२६) नलोदयकाव्यम् ।
रुचीति च पुनः यद्यहं सती साध्वी .यद्यहम् असत्या गा
वाणीः न वच्मि न वदामि । तथा दीनापि यदि न्याययुतेनैव
वर्त्मना धर्ममार्गेणैव आगां गच्छामि। यद्यहं सत्यागा त्या-
गेन दानेन सह वर्तमाना तदा नलः स्फुरतु इन्द्रादिभिन्नत्वेन
ज्ञानविषयो भवतु । कीदृशो नलः रुचिकृतनासत्यागाः
रुच्या कान्त्या कृतः नासत्ययोईस्रयोः आगोऽपराधो येन
दस्राधिकसुन्दर इति यावतं. ॥१७॥
यदिवाभावंन्यस्यस्थितास्मिनलएवनर
विभाऽवन्यस्य ॥ देवसभावन्यस्यद्विप
स्यवपुषोभवेद्विभाऽवन्यस्य ॥४८॥
यदिवेति-वा समुच्चये यदि चेत् अन्यस्याऽन्यस्मिन्
पुरुष भावं चित्ताभिप्राय न्यस्य त्यक्त्वा । निपूर्वस्यासुक्षेपण
इत्यस्य न्यस्येतिरूपम् । अलं नल एव स्थितास्मि तिष्टामि
वर्ते तर्हि अस्य नलस्य वपुपः शरीरस्य विभा कान्तिः
अवनी रक्षिका भवेद्भवतु । कीदृशे नले नरविभौ नराणां
विभुनरविभुस्तस्मिन् । कीदृशस्य वपुषः देवसभावन्यस्य
द्विपस्य देवानां सभैवं वनं तत्रोत्पन्नस्य द्विपस्य हस्तिनः
अन्योपि द्विपो वन्यो भवति ॥ १८॥
कृतभावासाऽवनितानितिभुवमैक्षत्सुरान्
सुवासावनिता ॥ स्वपतिवासावनिता
चिह्नधार्मिकजनध्रुवाऽसाऽवनिता ॥४९॥

·-
प्रथमोच्छासः। (२७).
कृतेति-असौ वनिता भैमी भुवं भूमिमनितान् अप्रा-
'तान भूमिस्पर्शरहितान् सुरान् देवानैक्षदेवताऽपश्यदाकथं-
भूता सा इत्यनेन प्रकारेण कृतभावा कृतो भावश्चित्ताभिः
प्रायो यया सा।एवं सुवासाःसुष्टु शोभनं वासोवस्त्रं यस्याः
सावाशब्दश्वार्थःच पुनःस्वपति नलम् ऐक्षत्ाकीदृशं स्व-
पतिम्। अवन्यासह वर्तमानःसावनिः तस्य भावःसावनिता
सैव चिह्नं यस्य तं भूमियुक्तपादत्वात् देवभिन्नत्वेन अप-
श्यदित्यर्थः देवानां तु तदाहित्य स्वाभाविकम्।तं कं यस्य
नलस्य अवनिता अवनं रक्षणमस्यास्तीत्यवनी अवनिनो
भावोऽवनिता रक्षणवत्ता धाम्मिकजने साधुनि जने ध्रुवा-
निश्चिता आस भवतिस्मा आसेति बभूवार्थेऽव्ययम्।।४९॥
स्वरिरंसादेवाऽल्याकुलयादृष्टयार्थितापि
सादेवाल्या ॥ वपुषि ससादेवाल्याऽदवृत्त
नलमुपस्थितरसादेवाऽऽल्या॥ ५० ॥
स्वेति-सा भैमी आल्या सख्याकरणेनारसादेव पोतेरे-
वतं नलमवृत अवृणुताकीदृशं नलम् उपस्थितम् तिष्ठन्तम।
कस्मिन्सति बाल्याद्वाल्यमारभ्यबाला नवयौवना तस्या-
भावोबाल्यं तस्माद्वाल्यादेतो वपुषि ससादे सति सखेदे
सतिाकीदृशीसादेवाल्या देवपलया अर्थितापि याचित्तापि
एवं दृष्टया हशा स्वरिरंसादा इव स्वस्य रिरंसा रन्तुमिच्छा
तांददातीति स्वकीडाप्रदा इव । कीदृशा दृष्टया अल्याकु-
लया भ्रमर इव चञ्चलया ॥१०॥

·F + (२८) नलोदयकाव्यम् । सत्सदसोमाननयारुद्रसमोयःस्वतेजसो माननया ॥ प्रवृतःसोमाननयानलोबभौ भुविगुणेनसोमाननया ॥ ५१ .॥ सदिति-स नलो बभौशुशुभे। कीदृशः अनंया सोमान- नया चन्द्रवदनया भैम्या प्रवृतः पतित्वेनस्वीकृतः। सःका यः सत्सदसः सतां देवानां साधूनां वा यत्सदः सभा तस्याः .या मानना तया रुद्रसमः शिवसदृशः रुद्रांशत्वात् । अनया कया स्वतेजसा पातिव्रत्येन उमा नेति न किन्तुमैव एतेन शिवपार्वतीयोगोपि वर्णितः । कीदृशो नलः गुणेन शौर्या- दिना भुवि पृथिव्याम् अमान न मातीत्यमान अधिकगुण इत्यर्थः ॥५॥ मददम्भाऽवरमस्यज्ज्ञात्वाऽथमनोगुरुप भावरमस्य॥ सुरवृषभावरमस्यप्रदिश्य जग्मुर्गतप्रभावरमस्य ॥ ५२ ॥ मदेति-अथ सुरवृषभा देवश्रेष्ठा इन्द्रादयोऽस्य नलस्य वरंपदिश्य दत्वा जग्मुर्ययुः। वरदाने हेतुमाह।अस्यं नलस्य मनश्चित्तं मददम्भी मदश्च दम्भश्च तौ अरं झटिति अस्यत् त्यजत् ज्ञात्वा। कीदृशस्याऽस्य गुरुप्रभावरमस्य प्रभावश्च रमा च प्रभावरमे गुव्यों प्रभावरमे यस्य तस्य। यद्वा गुर्वी • प्रभावन रमा लक्ष्मीर्यस्य एवं गतप्रभावरमस्य गतो नष्टः, ·प्रथमोच्छासः। (२९) प्रभायाः कान्तरखरमोऽशोभनत्वं यस्मात्सः तस्यातिशयि: तकान्तेरित्यर्थः॥१२॥ गुरुमहिमापरमायास्तम्भीनलएपवस- तिऽमापरमायाः॥ प्रिययाऽमापरमायाः स्वपुरमगुर्यत्रतंक्षमापरमाऽयाः॥५३॥ गुर्विति-एष नलः प्रियया भैम्या अमा सह तत्स्वं पुरं स्वनगरमाप प्राप। “स्यादमा सन्निधानार्थे सहार्थे"इति हेम- चन्द्रः ॥ कोदृशः गुरुमहिमा महतोभावो महिमा गुरुः महिमा यस्य सः। एवं परमायास्तम्भी परेषां शत्रूणां या माया तस्याः स्तम्भी रिपुकपटनाशक इत्यर्थः। कीदृशं स्वपुरं परमाया उत्कृष्टायाः रमायाः लक्ष्म्याः वसति स्था- नम् । तत्किम् यत्र पुरे आया:धनागमनानि क्षमापरं सहि- ष्णुताशीलं तनलमगुःप्रापुः॥५३॥ शशिनासमहासमहानगरेजनतासमहास महास्तमुदम् ॥.. अतिभासुरयासुरया व्यहरव्यतनोत्सुरयासुरयागमपि ॥ ५४॥ इति श्रीकालिदासकते नलोदये सत्काव्ये प्रथमोच्छासः ॥१॥ . शशिनेति--जनता जनसमूहः नगरे नलपुरे मुदं हर्ष समहास्त प्राप। ओहामतापित्यस्य धातोः प्रयोगाये गत्य स्तेि प्राप्त्यर्था ज्ञानार्थाचा किंभूता जनता शशिना चन्द्रेण ·१ (३०) नलोदयकाव्यम् । समहासमहा समं हासस्य महस्तेजो यस्याःसा।". वतेजसोः"इत्यमरः। एवं समहा महेन उत्सवेन सा । एवं सुरया शोभनो रयः शब्दो यस्याःसा सुरथा। जनतैव सुरयामदिरया व्यहरबिक्रीड सुरयागमपि, नमपि, व्यतनोदकरोत् । कीदृश्या सुरया भासुरया च्छया ॥५४॥. इति श्रीनलोदयटीकायां सुबोधिन्यां प्रथमोच्छासः ॥ १॥ . द्वितीयोच्छासः।। अथरतिरेकान्तेनप्रापिनलेनाऽत्रमन्दिरे कान्तेन ॥ तांपुनरेकान्तेनप्राप्तवतारिपु मंदातिरेकान्तेन ॥ १॥ अथेति-अथाऽनन्तरं कान्तेन कमनीयेन । एवं तां भैमी पुनरेका महीं च प्राप्तवता । यद्वा एका मुख्यां तां भैमीमेव प्राप्तवता। एवं रिपुमदाऽतिरेकान्तेन रिपूणांशत्रूणां मदोग- वस्तस्याऽतिरेक आधिक्यं तस्यान्तेन नाशकेन तेन नलेन एकान्तेनाऽतिशयेनाऽत्र मन्दिरे रतिः क्रीडा प्रापि प्राप्ता। यद्वा एकान्तेन मन्दिरे रतिःन प्रापीति न किन्तु प्राप्दैव- काकथै नम् ॥ १॥ बभौससारसागरश्चकांससारसाईधीः ।। मधुःससारसारवस्तदाससारसातवः ॥२॥ r ·द्वितीयोच्छासः। 'वभाविति-सारस्य बलस्य सागरः समुद्रः स नलो बभौ शुशुभे। “सारो बले स्थिरांशे च" इत्यमरः। एवं रसाधीः रसेन प्रेम्णा आर्दा 'रसकोमला. धीवुद्धिर्यस्याः सा दम- यन्ती चकास शुशुभ। तदा तस्मिन्नवसरे मधुर्वसन्तः ससार आजगामा मधुश्चैवर्तुदैत्येषु इति हेमचन्द्रः कीदृशो मधुः ससारसारवः सारसानामारवः शब्दस्तेन सहितः। पुनःकी- दृक् । सातवः। ऋतौ भवमार्तवं पुष्पादि तत्सहितासग- तावित्यस्य लिटि संसारेति ॥२॥ समुदधिताऽऽशालीनांकरेणकणिशाग्ररुचि जिताशालीनाम् ॥ दिनभर्तीशालीनामिव . नलिनीऽमथसमुत्थिताऽऽशाऽलीनाम् ॥३॥ समुदधीति-दिनभर्ता सूर्यः करेण किरणेन नलिनी समुदधित समुत्थापितवान् । विकाशयामासेति यावत् । अथाऽनन्तरमलीनां भ्रमराणामाशा इच्छा समुत्थिता उदिता। कीदृशेन करेण शालीनां धान्यानां कणिशाग्ररु- चिजिता कणिशाग्रस्य या रुक् तां जयतीति तत्तेन ब्रोहि- मर्यग्रकान्तिजिता “कणिशंशस्यमञ्जरी" इत्यमरः। की- दृशी नलिनीम् आशालीनां चन्द्रकरस्पर्शात् आशासु दिक्षु लीनाम अदर्शनगताम्। कामिव शालीनामिव लजितामित्र। अन्यापि परपुरुषकराऽऽकृष्टा लजिता भवति । परपुरुष- : भुक्तापि स्वामिना न. त्यक्ता करेणोद्धृता तत्र पिङ्गाना- ·(३२) नलोदयकाव्यम् । माशा भवतीति भावः । “अलिः पिङ्गे च षट्पदे" इति रन्तिः ॥३॥ कुरवापचसारसकाकुरवान्कुरवाख्यनगोपि तदाकुरवान् ॥ कमलकृतवद्गतपकमलं कमलनविलोभयितुंकमलम् ॥४॥ कुरखापेति-तदा वसन्तकाले कुः पृथिवी सारसकाकुर- वान् सारसानां काकवो मनोहरा ये रखाः शब्दास्तानवाप प्राप।कुरवाख्यनगोपिकुरवकवृक्षोप्यङ्करवानजात इतिशेषः। कमलं पद्मकं जलं अलंकृतवत् शोभयत् । एवं के पुरुष विलोभयितुं न अलम् अपितु सर्वानव रचयितुं समर्थम्। की दृशंक गतपङ्कमलं गतः पङ्करूपो मलो यस्य तत्। कईम रहितमित्यर्थः ॥४॥ अगुरतिमहिमानीतस्ततोरविमहांसिगुरु तमहिमानीतः ॥ भवनंमहिमानीतःस्म रेणपरितश्शराख्यमहिमानीतः॥५॥ अगुरतीति-रविमहांसि सूर्य्यतेजांसि गुरुतमहिमानी- तः अतिशयेन मुरुगुरुतमा गुरुतमा चासौ हिमानी च सा तथा ततः पञ्चम्यास्तसिः।इतस्ततः अगुः नि रविमहांसि अतिमहिमानि अत्यन्तं महिमा येषां महाप्रभावाणि।मानी अभिमानीस नलः महिमहर " ।

·द्वितीयोच्छासः। युक्तं भवनं प्रासादमितः प्राप्तः। कीदृशो मानी परितः सम- न्तात् स्मरेण कामेन शराख्यमहिं सर्पमानीतः प्रापितः सर्पसदृशस्ववाणगोचरीकृत इत्यर्थः। कामपीडया रविर- मिप्रतापेन च बहिः स्थातुमशक्नुवन् गृहं गत. इति भावः ॥५॥ स्मरसूचितयाजगतःक्षितिसूचितयाऽभव- द्वि चम्पकमुकुलम्॥ तदसूचितयाव्यथया निरसूचितयाययावियुग्दम्पतिकौ ॥६॥ स्मरेति-हिं निश्चये तच्चम्पकमुकुलं चम्पककुड्मलं स्मरसूचितया अनङ्गसूर्भावत्वेनाऽभवत् जातम् । त- किम् । यन्मुकुलं जगतः क्षितिसूचितया जगतः संसा- रस्य क्षितौ प्रहारे सुत्तरामुचितया योग्यतया तया तजन्य- या व्यथया असूचि ज्ञापितम् । तया कया यया चितया वृद्धि प्राप्तया व्यथया वियुग्दम्पतिको विरहितस्त्रीपुरुषौ निरसू गतप्राणौ कृतौ । स्वार्थेकः ॥ ६॥ विरलोच्चंपलाशस्यप्रचुरंपुष्पंबभूवचपलाश स्य . ॥ स्मरनीचपलाशस्यप्राश्याध्वग पिशितचारुचपलाशस्य ॥७॥ विरलइति-च पुनः विरलोचपलाशस्य विरलानि अप्र- चुराणि उच्चानि पलाशानि पत्राणि यस्य । “ पत्रं पलाशें छदनं दलं पर्ण छदः पुमान्" इत्यमरः । तस्य पला- ·नलोदयकाव्यम् । शस्य ब्रह्मवृक्षस्य प्रचुरं पुष्पं बभूव जातम् । पुष्पम् चपलाशस्य चपला आशा तृष्णा यस्य तस्य स्मरनीचपलाशस्य स्मर एव नीचस्तुच्छः पलाशो. राक्षसस्तस्य । प्राश्याध्वगपिशितचारु प्राश्यं यत् अध्वगस्य पथिकस्य पिशितं मांस तच्चारु मनोहरम पथिकप्राणहारकत्वेन स्मरस्य राक्षसतुल्यत्वम् ॥ ७॥ ऋतौबभुर्निशाह्वयाविभाविभाविभाविभाः॥. कलाश्चतेपुसत्पतेरदारदारदारदाः ॥८॥ ऋताविति-विभाविभाविभौ विभावो रत्यादिकारण विद्यते यस्याःसा विभाविनी भा कान्तिस्तया विभौ व्या- पके ऋतो वसन्ते निशाह्वया इभाः निशैवाऽऽह्वा नाम येषां ते इभा हस्तिनः । मदजनकत्वात् रात्रिरूपा हस्तिन इति रूपकम् । बभुः शुशुभिरे । च पुनस्तेषु रात्रिलक्षण- गजेषु सत्पतेश्चन्द्रस्य कलाः रदा दन्ताम्बभुः। कीदृशारदाः अदारदारदाः अदाराःजायारहितास्तेषां दारदाः दारं हृदय- विदारणं ददतीति ते। यद्वा । किंभूते ऋतौ विभौ विशेषेण शोभमाने । किंभूता इभाः विभाः विशेषेण 'शोभमानाः। किंभूता रदाःविभाः विशेषेण शोभमानाः॥८॥ इहललनाशोकालिप्रदेनयेनाऽऽत्ममहविना शोऽकालि ॥ कामनाशोकालिस्वनहूंकृति . भिःसदिक्ष्वनाशोऽकालि ॥ ९॥ भ

·द्वितीयोच्छासः ।
इहेति-इह वसन्ते ललनाशोकालिप्रदेन येन ललना
स्त्री तस्याः शोकस्यालयः पङ्कयस्ताः प्रददाति कामिनी-
विरह विस्तारयता येन पुरुपेणाऽऽत्ममहविनाशः आत्मनो
यो महः कामोत्सवस्तस्य विनाशः अकालि अकार ।
सपुरुषः दिक्षु दिशासु अशोकालिस्वनहूंकृतिभिरशो-
कवृक्षसम्बन्धिनो ये अलयो भ्रमरास्तेषां स्वनाः शब्दा-
स्त एव हूंकृतयस्तर्जनावाचस्ताभिः करणेन कामेन
अनाशः आशा वाग्छा तया रहितोपि अकालि अबन्धि-
जितेन्द्रियोपि वसन्ते -भ्रमरशन्दादिना बद्धो भवतीति
भावः । अथ वा न विद्यते नाशो यस्य स मृत्युञ्जयतु-
ल्यापि कामेन अवन्धि इत्यर्थः ॥९॥
स्मरस्ययुद्धरङ्गतारसाऽऽरसारसारसा ॥
जितावियोगिनः समुन्नतेनतेनतेनते॥१०॥
स्मरस्येति-सारसारसा साराः श्रेष्ठाः सारसाः पक्षिणो
यस्यां सा रसा पृथ्वी स्मरस्य युद्धरङ्गतां समरभूमिभावम्
आर प्राप । समुन्नतेनतेन सम्यक् प्रकारेणोत्रता उत्कृष्टा
इनता प्रभुता यस्य स तेन । तेन कामेन ते पुरुपा जिताः
स्ववशीकृताः। ते के ये वियोगिनः सस्त्रीकाः स्त्रीरहिता वा
स्मरतापपराजिताः सन्तः स्त्रीभिः सहासत्ता बभूवुरिति
भावः । यद्रा कीदृशी रसा सारसारसाारस्यत इत्यारसः
. झब्दः सारसानां यश्शन्दस्तद्विशिष्टा ॥१०॥

·(३६) नलोदयकाव्यम् । नुन्नमनामधुनानाऽऽश्रयतिमृतिकोविनाऽङ्ग नामधुनाना ॥ इतिललनामधुनानाविध मधयत्किलतदर्थनामधुनाना ॥११॥ नुन्नेति-अधुना वसन्तसमये मधुना वसन्तेन नुन्नम्प्रे- रितं मनश्चित्तं यस्य स काना पुरुषो योऽङ्गनां रमणाः विना मृति मृत्यु नाश्रयति न प्राप्नोति । आप तु सर्वोऽपि मृतिमाश्रयत्येव । किल सत्ये । इति हेतोर्ललनास्त्री विधं नानाप्रकारं मधु मद्यम् अधयत् अपिवत् । कीडशी ललना तदर्थनां तस्य नायकस्याऽर्थना याच्भा ताम् अधु- नाना अनिराकुर्वाणा अङ्गीकुर्वाणेत्यर्थः । रतिसमये पुरुषः अस्माकं वशतामेष्यतीत्यानन्देन मधु अपिवदितिभावः। यद्वातन्मरणशङ्या मधु अधरामृतमपाययदितिभावः११॥ पिकोऽपिकोपिकोपिकोवियोगिनीरमर्क्स यत् ॥ वासिभङ्गऽमालपन्नितानितानि तानिताः॥१२॥ पिकेति-कोपिकः कोपोऽस्यास्तीति कोपी कोप्येव कोपिकः सकोप इत्यर्थः। यद्वा । कोपयतीति कोपिक- स्तासामेव कोपकत्तेतियावत्।अपि सम्भावनायाम्। एताह- शः कोपि पिकः कोकिलस्ता वियोगिनीरभर्सयत भत्सि- तवान्। “भर्त्सनं त्वपकारगी"इत्यमरः । किं कुर्वन् भङ्गर- ·द्वितीयोच्यासः। चनाविशेषमितानि प्राप्तानि । तानि तानि वचांसिं. वसन्त- कालीनानि आलपन् अकुर्वन् ॥ १२ ॥ श्रीराऽपिकलापेनप्रवृद्धमाऽऽम्रावलिषुपिक लापेन ॥ नकलापिकलापेनप्रणतनमकारि वागपिकलाऽऽपेन ॥ १३॥ श्रीरापीति-कलापेन कलाः पातीति कलापश्चन्द्रस्तेन श्रीः शोभा आपि प्राप्ता। पिकलापेन पिकानांलापः संलाप- स्तेन आम्रावलिंषु आम्रवृक्षपतिषु प्रवृद्धमतिवृद्धि प्राप्तम् । कलापिकलापेन कलापा' वहीं एषां सन्तीति कलापिनो मयूरास्तेषां कलापेन यूथेन प्रणतनं प्रकृष्टं नृत्यं नाऽकारी- ति न किन्तु कृतमेवेत्यर्थः । च पुनः कला परिस्फुटा वाग: प्याप प्राप्ता ॥ १३॥ सहकारवृतेसमयेसहकारहणस्यकेनस स्मारपदम् ॥ सहकारमुपरिकान्तःसह कारमणीपुरःसकलवर्णमपि ॥ १४॥ सहकारेति-सहकारवृते सहकार आम्रवृक्षस्तत्पुष्पम- पि सहकारं तेन वृते समये वसन्ते के पुरुपाः रहणस्य स्त्री- विरहजन्यदुःखस्य सहकाः सहनक्षमाः न केपीत्यर्थः । का रमणी खी कान्तः सह भर्तृभिः सह उपरि अन्ते सहकारं .

·(३८) नलोदयकाव्यम् । हकारवर्णसहितं पुर आदौ सकलवर्णमपि कश्च लश्च वर्णी ताभ्यां सहितं पदं वाक्यं कलहमिति यावत् । सस्मार न स्मृतवती। तथा च सर्वैव कलहं विस्मृत्य सङ्गमं चकारेति भावः ॥१४॥ अधिगतकामधुराऽगादगमेत्यभ्रमरपट लिकामधुरागात् ॥ पीत्वोत्कामधुरागा द्रुतमकृतततःश्रियोधिकामधुरागात् ॥ अधीति-रागात्प्रीतेः मधु पुष्परसं पीत्वा द्रुतं ? उत्का उत्कण्ठिता सती अधिगतकामधुरा अधिगता प्राप्ता कामस्य धूर्भारो यया सा। त्वयैतत् कर्त्तव्यमिति स्वीकृत मन्मथाज्ञासमुदायेति यावत् । एवंभूता भ्रमरपटलिका मधुपश्रेणिरगाहक्षात् अगं वृक्षमेत्य प्राप्य मधुरा गाः वा- णीरकृताऽकरोत् । ततः भ्रमरमधुरगुन्नितात् । मधुर्वस- न्तोऽधिकाः श्रियः शोभा आगात् प्राप ॥१५॥ नसमानसमानसमानसमागममापसमी क्ष्यवसन्तनमः ॥ भ्रमदभ्रमदभ्रमदभ्र मदभ्रमरच्छलतःखलुकामिजनः॥१६॥ नसमाति-खलु निश्चये कामिजनः कामुकस- मूहः समानसमानसमानसमागमं न आप । मानसे मानो मानसमानस्तेन सह वर्तमानः समानसमानः समानसमान- श्वासो समानः बन्धुश्च । मनोवर्तिमानसहितबन्धुरिति ·.. द्वितीयोच्यासः। (३९) यावत् । तस्य समागमं न प्रापेति काकुः । प्रापैवेत्यर्थः । यद्वा स कामिजनः मानसे चित्ते यो मानः तेन समान- स्तुल्यो यः समागमः तं खलु निश्चितं न प्राप । किन्तु वसन्तोद्दीपितः सन् अकालसमागमं प्रापेत्यर्थः । किं कृत्वा वसन्तनभः वसन्तसम्बन्धि नभ आकाशं समीक्ष्य दृष्ट्वा । कीदृशं नमः अदभ्रमभ्रमभ्रमरच्छलतः भ्रमभ्रम् अदभ्रंबहुलं मदो येषां ते अदभ्रमदाः मेघमालात्वेन स्व- स्मिन् भ्रमं ददतीति भ्रमदाः अदभ्रमदाश्च ते भ्रमदाश्च ते भ्रमराश्च तेषां छलतो व्याजात भ्रमन्त्यभ्राणि मेघा यत्र तत् "अभ्रमेयो वारिवाहः । अदभ्रं बहुलं बहु" इति चामरः ॥१६॥ गतमत्रचयेनगृहादसमुत्तरतान्तरतान्त- रतान्तरताम् ॥ परएवविकारइयायवृह- त्तमसन्तमसन्तऽमसन्तऽमसम् ॥१७॥ गतमिति-अत्र वसन्तसमये च पुनयेन पुरुषेण गृहागतं निर्गतं परः शत्रुः विकारोधातुविकार एव तम् इयाय प्राप।. कीहशेन अन्तः अतान्तरतान्तरताम् असमुत्तरता अन्तः हदि अतान्तमविस्तीर्ण यद्रतान्तरं सुरतान्तरं तस्य भाव- स्तत्ता ताम् असमुत्तरताम् अप्राप्तवता। यदा अन्तः हदि अतान्तम् असमाप्तं रतं यस्याःसा अतान्तरता अन्तर्मनसा , अतति स्वामिनं गच्छति सततं ध्यायतीति यावत् । सा ·(४०) नलोदयकाव्यम्। अन्तरता अतान्तरता चासो अन्तरता चेति सा ताम्। मुत्तरता उल्लङ्घयता त्यक्तवता । तृप्लवनतरणयोरिति किंभूतं पुरुषम् बृहत्तमसन्तमसं वृहत्तममधिकं मज्ञानं यस्य तम् । एवम् असन्तमविवेकिनम् । विकारः असन् अपरिहार्योऽसाधुर्वा ॥ १७॥ क्रुधिकान्तवशंनवदामसमापनयापनया उपनयाऽपनया ॥ तमृतेऽनुशयेनचता मशनैरवतारवताऽऽरवताऽरवता ॥१८॥ क्रुधीति-या स्त्री कुधि क्रोधे सति पनया नवं च तद्दाम च नवदाम नवीना माला पनं समाप्तिस्तया या यापना कालातिकमस्तेन।करणेन कान्तवशं नायकसमीपं न आप न प्राप। “यापनं कालवि- क्षेपे" इति हैमः कीदृशी या अपनया अपगतो नयो नीति- यस्यास्सा । अखता मूकत्वम् अनुशयेन पश्चात्तापेन सह अशनैश्शीघ्रत कान्तम् ऋते विनातां नायिकम् आर पाए। कीदृशेनाऽनुशयेन आसमन्तात् अवतारवता अवतारो- स्यास्तीत्यवतारवान् तेन तदानीमुत्पनेन । बत खेदे॥१८॥ युग्मम्-नभसोविवरंकुसुमेक्षणभागातरो गतरोगतरोऽगतरो ॥ बदकान्तमवेक्ष्य यथाऽद्यमधावरमेवरमेवरमेवरमे ॥१९॥ y

·द्वितीयोच्छासः। (४१)
श्रितेतिगामऽनागतस्वबन्धुकामनागतः ॥
पराऽऽपनामनाऽगतस्ततामकामनागतः॥२०॥
नभस इति-श्रितेति-युग्मम् । हेवर श्रेष्ठ. अगतरो हे
पर्वतसम्बन्धिवृक्ष त्वं नभस आकांशस्य विवरमन्तरं आतरः
तीर्णवानसि अत्युच्चोसीत्यर्थः । कीदृशस्त्वम् कुसुमेक्षण-
भाक् कुसुमान्यवेक्षणानि नेत्राणि तद्भाक् तद्युक्तः। एवं
गतरोगतरः अतिशयितो रोगो रोगतरः गतो रोगतरो
यस्य यस्माद्वासः दुःसहरोगरहित इत्यर्थः। अतो मे कान्त.
मवेक्ष्य दृष्ट्वा तथा वद कथय यथा अद्य मधौ वसन्ते अर-
मेव शीघ्रमेव रमेव लक्ष्मीरिवारमे क्रीडां करोमि। "लघुशि-
प्रमरं द्रुतम् इत्यमरः क्षीरान्धितनयारमा"इत्यमरः॥१९॥
श्रितेति-परा उत्कृष्टा नायिका इत्यनेन प्रकारेण श्रिता
आश्रिताऽऽर्थादृक्षमेव । अतः अगत एव तस्मादृक्षात
मनाक ईषदपि गां प्रत्युत्तरवचनं न आप न प्राप ।
कीदृशी । अनागतस्ववन्धुका न आगतः स्वकीयो बन्धु-
भर्ता यस्याः सा । नाम निश्चये । कामनागतः- काम एव
नागः कृष्णसर्पस्तस्मात्तताम ताम्यति स्म । अनेन
प्रलापोन्मादव्याधय इति तिस्रो दशाः सूचिताः॥२०॥
काललनादिवसंतंकुसुमशरमसोटहृद्यना
दिवसन्तम् ॥ अलिभिरनादिवसन्तंदृष्ट्वा
यत्राऽऽत्मनोऽर्थनादिवसन्तम् ॥ २१ ॥

·. - (४२) नलोदयकाव्यम्। केति-का ललना कामिनी तं दिवसं तस्मिन् सन्तऋतौ कुसुमशरमसोट सटोवती न दिवसमिति कालाधनोरत्यन्तसंयोगे" इति कुसुमशरं हृदि मानसे अनादि सर्वदा वसन्तम् न्तम् । यत्र दिवसे सन्तं वर्तमानं वसन्तम् ऋतुं अलिभिभ्रमरैरनादि नादोऽकारीत्यर्थः । उत्प्रेक्षते । नोऽर्थनादिव आत्मीयसुरतप्रार्थनादिव । तथाच अपि सुरतं प्रार्थयन्ति किमुत मानुषीति भावः॥२१ स्वयमथमन्दारितयायुक्तोयुक्तंनलस्सम न्दारितया ॥ आरामन्दारितयांमदने नधियाऽऽपदुत्तमन्दारितया ॥ २२ ॥ स्वयमिति-अथाऽनन्तरं स नलः स्वयं युक्तं मन्दारा अस्य सन्तीति मन्दारी मन्दारिणो भावो न्दारिता तथा युक्तं सहितं मन्दारवृक्षसमूहसहितम् उत्तमं श्रेष्ठमाराममुपवनमापत्प्रापा कीदृशो नलः .न्द युक्तः मन्दा अरयोऽस्य सन्त्यसो मन्दारी तस्य त्ता तया सहितः कर्त्तव्यविचाराऽनभिज्ञशत्रुत्वसहितः यदा मन्दश्चासौ भरिश्चेति मन्दारिः तस्य भावः । तया। हेतौ तृतीया। शत्रुभावेन कामेन खण्डितधिया इत्यर्थः । एवं मदनेन स्मरेण दारितया सण्डितया बुद्धया, युक्तः । एवं दारितया युक्तः दाराः अस्य सन्तीति दारी ।

·द्वितीयोच्छवासः । (४३) दारिणो भावो. दारिता तया सहितः स्त्रीमत्तया सं- युक्तः॥२२॥ अनुव्रतासमाननंसमाननन्दभीमजा ॥ तमिन्दुनासमाननंसमाननन्दनेवने ॥२३॥ अनुव्रतेति-समाननं मानना पूजा तया सहितं पूज्यमि- त्यर्थः । इन्दुना समाननं चन्द्रसदृशमुखं तं नलम् अनुव्रता अनुगताअनुबद्धा वा समा सलक्ष्मीका भीमजा दमयन्ती समाननन्दने समानं सदृशं नन्दनम् इन्द्रवनं यस्य तस्मिन् बने ननन्द् आनन्द प्राप्तवती । समाननन्दति वा किया- पदम् ॥ २३॥ इहरुचिरामावलयस्वसदृशमितिपृथक प्रियस्यरामावलयः ॥प्राप्तारामावलय स्फुरोगिरायदुदरेभिरामावलयः॥२४॥ इहेति-हेसुन्दरि इह बने रुचिरां मनोज्ञां दृशं चक्षुराव- लयस्व आवर्त्तय । इत्यनेन प्रकारेण प्रियस्य भर्तुगिरा वचनेन ताः रामावलयः स्त्रीश्रेणयः पृथक् एकैकशः प्राप्ता- रामा आरामगता अभूवनरण्यं जग्मुरित्यर्थः। कीदृश्यः वलयः कटकैः स्फुरन्तीति । कि । वलयस्फुरः । “कटकं बलयोऽस्त्रियाम्" इत्यमरः । अथवा प्रियस्य वचनेन स्फुर- स्तुश बभूवुः कथंभूताःप्राप्तारामावलयःप्राप्ता आरामाणाम् आपलयो याभिस्ता इत्यर्थः । ताः का यदुदरे यासामुदरेऽ- - .

·(४४) नलोदयकाव्यम् । भिरामाः सुन्दराबलयस्त्रिवलीभङ्गा इत्यर्थः।" पुंसि वलिः प्राण्यङ्गजे स्त्रियाम्" इत्यमरः ॥२४॥ नवकुसुमानमनागागन्तुंनैच्छत्परासमा- नमनागाः॥ अजनिपुमानमनागाऽऽश्रि- त्यससत्कुसुमदानमानमऽनागाः॥२५॥. नवेति-नवकुसुमानमनागाः नवैः नवकुसुमानमनास्तादृशा अगा वृक्षा यासु ताः गाः वनभुवः गन्तुंयातुं पराऽन्यास्त्री नैच्छन्नायासीदिति। कीदृशी. । मनाः समानं मानसहितं मनो यस्याः सा कृतमानेत्यर्थः स पुमान्सापराधः पुरुषः अमनाक् अनल्पं सत् सुकुसुमदा. नमानं मुकुसुमानां दानमेव मानः सम्मानना तामाकोत्य अनागा निरपराधोऽजनिजातः। सपुष्पवनं गंतुमनिच्छत्या मानिन्या:स्वावचितसत्पुष्पदानेन मानमपाचकारा सत्कुसु- मदामदानमिति पाठे पुष्पमालादानमाश्रित्येत्यर्थः ॥२६॥ त्रिभिर्विशेपकम्-रुपितंसखिसादममुष्यल सत्तनुतेतनुतेतनुतेतनुते ॥ ननवाननवाननं वाननवागिहतेचरणेमृतिमेष्यतिसः॥२६॥ रुषितमिति-नायकप्रेरितदूतीवाक्यम् । हे सखि लस- त्तनुतेतनुतेलसन्तीतनुर्यस्या तया इता प्राप्ता नुतिःस्तुतिर्यया सा तत्सम्बुद्धिः शरीरतालब्धस्तुते । ते तव - तनु स्वल्पमपि .

·. द्वितीयोच्छ्रासः। (४५) रोषोऽमुष्य तव प्रियस्य सादमवसन्नतां तनुते विस्ता- यति । त्वयि रुष्टायामस्य बहु दुःखं जायत इति भावः । स तव कान्तः इहास्मिन् वसन्ते ते चरणे त्वत्पदे नवाक् अवाक् अधोमुखः न अवाक् अनवाक् अभिमुखः अथवा अवाक् मूकः अनवाक् स्तुतिवाक्यसहितः सन्नित्यर्थः । कथंभूतः वाननवाननवान् वानं शुष्कं नवं यौवनोदयसु- न्दरमाननं मुखं यस्य संतादृशः स प्रियः मृति न एष्यति इति नापि तुमरिष्यत्येवात्वचरणपतितस्याऽस्य प्राणास्ति- ष्ठन्ति नो चेन्मदनव्यथया शुष्कमुखस्य मरणेमेवेति भावः। मृतिमित्यत्र नतिमिति पाठे नतिं प्रणामम् एष्यतीत्यर्थः। "स्तवःस्तोत्रं स्तुतिर्नुतिः" इत्यमरः । “वानं शुष्के गती गन्धे"इति वैजयन्ती।"पराङ्मुखः पराचीनःस्यादवाङप्यधो मुखः" इत्यमरः । इणगतावित्यस्य लुटि एप्यतीति॥२६॥ पुनस्तामेवाऽऽह- अपिचैत्यनगानवतानवतानवतानवताऽ स्ततरानधुना ॥ इहसौख्यमगोचरऽमा चरमाचरमाचरमास्यनरम्यतरा॥२७॥ अपीति-हे सखि अवतानवता अवतानोविस्तारो ऽस्यास्तीत्यवतानवान तेन मधुना वसन्तेन नवता नवी- नता न अस्ततराऽतिशयेन त्याज्या बताश्चयें ।' किन्तु वसन्तो नूतनतां त्यजिष्यत्येवेति भावः। किं कृत्वा नगान्वृ. - ·• IM -- नलोदयकाव्यम् । शानेत्य प्राप्य इह प्रौढवसन्तेऽगोचरं वक्तुमशक्यं आचरलभस्वाअस्य वसन्तस्य चरमा.पश्चिमारमा श्च पुनः मा शोभा रम्यतरा सुन्दरी न भवति। भा सह रत्यादिकं सुखमनुभूयताम्। पश्चात्तनी शोभा न भव्येति भावः। समाः। "नवीनो नूतनो नवः" इति चामर आचरेति चर 'तिभक्षणयोरित्यस्य लोटि ॥२७॥ इतिलालिकयाऽलिकयातकचैरतिकालिक याऽलिकयाकथिता॥दयितंसमयासमया दयराव्यहरत्समयासमयाचतया॥२८॥ इतीति-इत्यनेन प्रकारेण लालिकया आलिकया सख्या कथिता उक्ता अपरा स्त्री दयितं भर्तुःसमीपं समयाताअगात् दयितमिति समयायोगे यांअभित"इत्यादिना द्वितीया।"समयान्तिकमध्ययोः • . व्ययवर्गे मेदिनी। समयादिति यातेलङि। च पुनः। मया लक्ष्म्या समया तुल्यया तया स्त्रियां सह क्रीड । कीदृश्या अलिकयातकचैःअलिके याताःप्राप्ता कचाश्चूर्णकुन्तलास्तैरतिका अलिकया श्यामलया । विशेपणम् । “ललाटमलिकं गोधिः " रुहः" इति चामरः ॥२८॥ कश्चिन्मानवती मानयन्नाह- अतिरुचिमान स्तबकासरस्तटोऽयंविची "..

·. द्वितीयोच्यासः। (४७) • यमानस्तबकः ॥ इहखलुमानस्तवकःप्रि यामितिपरोऽनयत्समानस्तवकः॥२९॥ , अतीति-हे सुन्दर अयंविचीयमानस्तवको विभिः पक्षिभिर्भमरंप्रभृतिभिश्चीयमाना मकरन्दपानायान्विष्यमा- णाः स्तबकाः । पुष्पगुच्छा यस्मिस्ताहक् । अर्थ वा विचीयमाना अवचीयमानास्समृद्धाः स्तवका यस्मि- . स्ताहक अस्तबकः अस्ता गता ' वका यस्मात्ताहक सरस्तटस्तडागतीरम् । अतिरुचिमान अतिसुन्दरः । इहाऽस्मिन्स्थलें तव कः मानः खलु निश्चितं का प्रस्ताव इति यावत्।समानः स्तवकः स्तुतिर्यस्य स ताहकामुकः प्रियां स्त्रियम् अनयर्दनपीदत्य इति यावत्। पुष्पवासलोभभ्रमद्भ- मरे कादिराहित्येन निर्जने मानोऽनुचित इत्येताहशा- न्यस्थलाभावादिह सम्भोगोभवविति हस्ते गृहीत्वा कुन- मविशदिति भावः । अनयदिति नियो लङि ॥२९॥ अरुणतरपरागस्यप्रसवप्रैक्षिष्टनपुनरप- रागस्य ॥ हसितैरपरागस्यस्वैस्तिष्ट न्त्यपिलवेप्सुरऽपरागस्य ॥ ३० ॥ अरुणेति-अपरान्याङ्गनाऽरुणतरपरागस्य अरुणतराः अतिशयेनारुणाः परागाः कुसुमरजांसि यस्य तादृश- स्यास्य अगस्य वृक्षस्य । स्वैः स्वकीयैर्हसितहोसैरपराग- स्य अपगतलौहित्यस्य अपराक् संमुखं लवेप्सुः पुष्पम- स

·+
(४८)
नलोदयकाव्यम् ।
वचिकीर्षुस्तिष्ठन्त्यपि विद्यमानाऽपि प्रसवं पुष्पं न
प्रैक्षिष्ट नाऽपश्यत् । लोहितकुसुमस्य स्वहासेन
भूतत्वाद्विस्मयो जात इति भावः। "लवोऽभिलावो लवने
स्यादुत्पादे फले पुष्पे प्रसवो गर्भमोचने ।
नगावगौ" इत्यमरः । ईक्ष
ल्लङ्याटि सिचीटि रूपम् ॥३०॥
अवेक्ष्यपल्लवालयानऽगाञ्छ्रितालवालया॥
लतातयेववालयाबभेऽन्ययाववालया॥३१॥
अवेक्ष्येति-अन्यया बालया षोडशवार्षिक्या लता तया
इव लतात्वेन रूपेणेव बभे शुशुभे । अन्या का या पल्ल-
वालयान् नवपत्रयुक्तान् अगान् वृक्षान् अवेक्ष्य दृष्ट्वा
ववाल उल्ललासोअन्याऽपिलता श्रितालवालाआश्रयभूतान्
वृक्षान् दृष्ट्वा उल्लसत्येवेति भावः । यद्वा ववाल चचाले.
त्यर्थः । यथा लता वृक्षानधिरोहितुं चलति तथेति भावः।
बल प्राणने स्खलने वा धातोः रूपम् । कथंभूतया श्रिता-
लवालया पल्लवानयनार्थ श्रितमाश्रितमालवालं यया
तयेत्यर्थः॥३३॥
व्रततीनामालीनांमध्येन्योव्यचिनुताङ्ग-
नामालीनाम् ॥ अप्येनामालीनास्मि-
ताच्चजानन्मदाञ्चनामाऽऽलीनाम्॥३२॥

·द्वितीयोच्छासः । (४९), व्रततीनामिति-अन्यः कामी आलीनां सखीनां स्मिता-. दासात् च पुनरलीनां भ्रमराणां मदानाननपि.कलयनपि अङ्गनां स्त्रियं व्यचिनुत विलोकयामास । किंभूतां व्रततीनां लतानां मध्ये आलीनां सखीनां च मध्ये आलीनां गुप्ताम् । नाम संभावनायाम्। आदौ सर्वा एव लता इति ज्ञानमासीत्। इदानी काचित् हसति कुत्रचित् भ्रमराः स्वनन्ति इति ज्ञात्वा तत्राङ्गनामन्चेष्टुं गतवानित्यर्थः ।। ३२॥ कमितुःकलुषाक्षिसुखार्थनभागऽपरागऽपरा गपरागपरा ॥ स्थितिमापतथैवहतस्स पुमाननयाऽऽननयाननयाननया ॥३३॥ कमितुरिति-अगपरागपरा वृक्षमकरन्ददर्शनोन्मुखी अत एव कलुषाक्षिसुखार्थनभार कलुपं परागेण यदक्षि . तस्य यत्सुखं परागनिष्कासनात्तस्य यार्थना याश्चातां भज- तीति तद्भाक् अपराङ्गना कमितुः कमयतीति कमिता भर्ती तस्याऽपराक्संमुखं स्थिति स्थानमाप प्राप । अनया अङ्ग- नया स पुमान पतिस्तथैव तेन प्रकारेण भर्नुरभिमुख- स्थितित्वेन हृत इति न किन्तु वशीकृतः । अनया कया आननयाननया आननं मुखं तस्ययानं भर्तृमुखसमीपप्राप- गंतत्रनयो वैदग्ध्यं यस्याः सा नयनपतितमकरन्दं दूरीकु- विति नायकाभिमुखं मुखं प्रसारयन्ती तं जहारेति भावः३३॥ स्वमनेनसमाऽऽयतयाव्यधितागःस्वेवक

·1
(५०) नलोदयकाव्यम्।
श्वनसमायतया ॥ ऋजुमानसमायतया
तस्मैनाक्रोधिजीवनसमायतया ॥ ३४ ॥
स्वमिति-कश्चन कामी तस्याः स्वभाव्या
आयतया अतिदीर्घया समायतया मायया कपटेन
वर्तमानः समायस्तस्य भावः समायता तया
आगःसु एव अपराधेषु सत्स्वपि स्वमात्मानमनेन समप-
राधरहितं व्यधित चके। ऋजुमानसं कोमलचित्तम्
या प्राप्ततया अर्थात्कामिन्या जीवनसमाय प्राणतुल्याय
तस्मै भ. नाक्रोधि न कुपितम् ॥३४॥
अभवदनेनानाविस्मयदोऽन्योमानिनी-
जनेनानावि ॥ अतिसुजनेनानाविस्ख
लनंयदुपवनमनेनानावि ॥ ३५ ॥
अभवदिति-मानिनीजने विस्मयदोऽद्भुतदोऽन्योऽपरो
नापुरुपस्तस्माद्धेतोरनेनाअनपराधोऽभवदभूत्।यद्यस्मा-
दनेनातिसुजनेनातिसुहजनेन पुंसा नानाविना नानाविधा
वयः पक्षिणो यस्मिस्तादृशमुपवनमारामोऽनावि स्स्वलन
वर्णनावपरीत्यमपशब्दादि वातद्रहितं यथा स्यात्तथाऽनावि
स्तुतम् । कृतापराधः कश्चित्पुमानुधानवनवर्णनयैव तां
प्रासादयदितिभावः । अनावीति णु स्तुतातित्यस्य
लुङि रूपम् ॥ ३६॥

·द्वितीयोच्छासः । (५१) जनादसोस्समानत पदाहतिसमानतः॥परो दधौसमानतःस्वमूर्ध्निभासमानतः ॥३६॥ जनादिति-परोऽन्यः कामुकः असोस्समानतः अखें: प्राणः तस्य समानतस्सदृशात् प्राणतुल्यात्समानतः साई- कारात् भासमानतः शोभमानात् जनात् कान्ता- जनात् , पदाहति चरणेन आहतिमाघातं. समानतोऽ- तिनम्रस्सन स्वमूनि दधौ । स्वशिरसि प्रसादमिव दधारे- त्यर्थः ॥ ३६॥ तनुच्छटोत्तमालयातयाभुवोत्तमालया ॥ अहारिशीतमालयाऽनिलाऽवधूतमालया ३७॥ तंनुच्छटेति-तया उद्यानभुवा उत्तमालया उद्गता उ- छूितास्तमालास्तमालवृक्षा यस्यां सा तादृश्या । पुनः शीतमालयानिलावधूतमालया शीतो यो मालयोऽनिलो मलयगिरिसम्भवो वायुस्तेनाऽवधूता कम्पिता माला वृक्ष- श्रेणी यस्यां तादृश्या भुवा उत्तमालया उत्तम आलयो गृई यस्यास्सा तादृशी तनुच्छटा स्त्रीसमूहोहारि हता। तथा चमन्दसुगन्धिशीतलवायुसम्बन्धेन मनोहरे उद्याने कान्तस- हिताः सर्वा विलासिन्य उत्तमगृहं त्यका रमणार्थ ययुरिति भावः । वेल्लितप्रखिता धूतचलिताकम्पिताधुते" इत्यमरः। "छटा कान्ती संहतोच" इति धरणिरिति भरतः ॥३७॥ श्रितलसदारामाभिःप्राप्येतिजनोविहति ·. (५२) नलोदयकाव्यम् । मुदाराऽमाभिः ॥ आरादाराऽमाभि स्फुरितसरोजसरस्तदारामाभिः॥३८॥ श्रितेति-जनः कामुकः श्रितलसदारामाभिःश्रित श्रितो लसन्देदीप्यमान आरामो याभिस्तादृशीभिः भिरमूभी रामाभिः स्त्रीभिः अमा सह उदारां श्रेष्ठां विहर्ति विहारम् इत्यनेन प्रकारेण प्राप्य तदा तदानीम् आरान्समी- पेऽभिस्फुरितसरोजम् अभि सर्वतः स्फुरितानि फुल्लानि सरोजानि पद्मानि यस्मिस्तादृशं सरस्तडागम् प्राप्तवान् । “अमा सह समीपे च । कासारः सरसी .. इत्यमरः ॥३८॥ किमपस्सरसीमायाधामगुणामृतप्रसर- सीमायाः ॥ द्रुतमितिसरसीमायात्यक्तो भैम्यानलश्चसरसीमायात् ॥ ३९॥ - किमपइति-हे दमयन्ति त्वमिमा अपः जलानि किंग- च्छसि विहर्तुमिति शेषः । या त्वं गुणामृतप्रसरसीमाया धाम गुणा एवाऽमृतं तस्य प्रसरो विसर्पणं प्रवाह आधि- क्यं वा तस्य सीमा मर्यादा तस्या धाम गृहम् । अमृतशब्देन सुधाजलंचाभिधीयते।गुणामृतप्रवाह स्थित इति भावः । इत्येवमुक्कास नलोरसी रसिकः माया त्यक्तो व्याजहीनोऽदम्भी भैम्या सह द्रुतं शीघ्र सर आयादगमंद्विहर्तुमिति शेषः। "आपः स्त्रीभूमि वापारि।

·द्वितीयोच्छ्वासः। (५३) त्यक्तं हीनं विधुतंसमुज्झितं धूतमुत्सृष्टम्" इत्यमरः । आयादिति यातेर्लङि ॥३९॥ गतपङ्का-सारस्यःश्रियोऽस्यजन्हुर्मनोऽधि काःसारस्य ॥ अपिकोकास्सारस्यस्थि ताकुरर्यश्चहंसिकाःसारस्यः ॥ ४० ॥ गतेति-सारस्यः सरस इमाः सारस्यासर सम्बन्धिन्यः श्रियः शोभाः। कथंभूताः गतच्युतः पङ्को याभ्यस्तादृश्यः निर्मलाः अधिकाः श्रेष्ठाः । यद्वा कानि जलानि अधिकृत्य वर्तन्ते ताः सारस्य सारभूतस्य श्रेष्ठस्याऽस्य नलस्य मनो हृदयं जहुईतवत्यः। सारस्यस्थिताः आरस्यत इ- त्यारसः शब्दस्तस्य भाव आरस्यम् आरस्येन सहितं सार- स्यं तत्र स्थिताः कृतमधुरध्वनयः अथवा सरसस्य भावः सारस्यं तत्र स्थिता विख्याता। सारस्याजलसाहित्यादा स्थिताः कोकाश्चक्रवाकाः कुरर्यः कुररपक्षिस्त्रियः हंसिका हंसस्त्रियः सारस्यासारसानां स्त्रियोपि मनो जन्डुः । सरस- म्बन्धिशोभादर्शनेन कोकादिदर्शनेन च मुमुद इति तात्प- य॑म् “पकोऽत्रीशादकईमौ ! सारो बले स्थिरांशेच। को- कश्चक्रश्चक्रवाकः" इत्यमरः। जहुरिति हभो लिटि ॥४०॥ काक्षतिरस्तिमिताभिःस्फुटमद्भिर्विहतिर स्तिमिताभिः ॥ अनतितरस्तिमिताभिः कमेत्ययदशतिधतिभिरस्तिमिताभिः४१॥ .

·A नलोदयकाव्यम् । काक्षतिरिति-अनतितरस्तिमि अत्यन्तं तरो बलं वा येषां तेऽतितरसःन विद्यन्ते अतितरसस्तिमयो शेषा यस्मिस्तादृशं तिमिनकादिरहितं के जलमेत्य धृतिभिर्दैथैरस्ति त्यागमिताभिस्स्यक्तधैयाभिः। यदा य्य:अस्तिमिताभिःभस्थगिताभिः चञ्चलाभिरित्यर्थः भिः स्त्रीभिः अशति शंकितम्।अतीति पाठे किमताक तदाह यत् यस्मात् अस्ति क्षेपणम् इताभिःप्राप्ता भिः तरङ्गक्षिप्ताभिरित्यर्थः । त स्फुटं प्रत्यक्षमियं विहतिः क्रीडा अतः का क्षी न कापीत्यर्थः। तिमिनकादिरहिते सरसि तासां स्वभावभीरुत्वमेव । “राजीवः शकुलस्तिमिः। तरसी रंहसी । के शिरोम्बुनोः" इत्यमरः । शकि भये । चिणिलुडि ॥४॥ अलिमिलत्परागतःसरोरुहात्परागतः॥ मुखं 'मुदाऽपरागऽतस्तदीयऽऽमापरागतः ॥४२॥ अलिरिति-अलि4मरो मिलत्परागतो मिलन्नुल्लसन्य- रागः कुसुमरेणुस्मिस्ताहशादतः अस्मात्सरोरुहात्कम- लात्परागतः परावृत्तः अपराक् संमुखं तदीयं त्रीमणसम्म न्धिसुखं मुदा हर्षेण रामतोऽनुरागादाप प्राप्तवान्। सौरभा- धिक्येन कमल विहाय तम्मुखमशिनियदिति भावः॥४२॥ अथकामानलिनीनस्त्रिीणांसंधैर्मनोरमा 4 ·+ द्वितीयोच्यासः। नलिनीनाम् ॥ विधुततमानलिनीनांप ङ्क्तिर्विततानसम्भ्रमानलिनीनाम्॥४३॥ अथेति-अथाऽनन्तरं कामानलिनीनां कन्दप्पनिलयु- कानां कासुकीनां नलिनीनां नलयुक्तानां नलः पतित्वेन . मस्या अस्तीतिनलेशन्दादिनिप्रत्ययः ततो डीस्त्रीणांस- समूह नलिनीनां कमलिनीनां पतिः विधुततमाऽत्यन्तं कम्पिता स्नानवशात्पद्मावचयादामनोज्ञासुन्दरी अलिनी- मांभ्रमरीणां संभ्रमान्भयध्वनीस्ततान । नलसहितारोमान्दो- 'लिता,कमलिनी भृङ्गी झङ्कारानतनोदिति भावः ॥४३॥ सरःश्रियोऽन्तरंगतःसरोजनृत्तरङ्गतः॥ भयंमहत्तरङ्गतस्तनूजनस्तरङ्गतः॥४४॥ सरइति-सरः श्रियः सरोलक्ष्म्या अन्तरं मध्यं स्वरूपत्वं वा गतः प्राप्तः । तनूजनः स्त्रीसमूहः सरोजनृत्तरङ्गतः सरो- जानां कमलानां नृत्तं नर्तनं तस्य रङ्गतो रङ्गभूमे तरङ्गतः "म्मिभिमहत्तरं अतिशयेन महद्भयं साध्वसं गतो गतवान् । कमलनर्तनहेतुतरङ्गानकहतिकम्पशङ्कया स्त्रीजनो भीतो.. बभूवेति भावः। “अन्तरमनकाशावधिपरिधानान्तर्द्धिमेंदता- दयॆ । छिद्रात्मीयविनाबहिरवसरमध्येन्तरात्मनिचं" इति "लास्यं नृत्तं चनर्तने" इत्यमरः॥ ११॥ - अर्थनीरात्सारसतःफेनपरीताद्यथाम्बरा 1: त्सारसतः॥ अतिमुखरात्सारसतस्तीर . .

·. नलोदयकाव्यम् । मितास्त्रीततिश्चिरात्सारसतः ॥ ४५ ॥ अथेति-अथ जलविहारानन्तरं सा स्त्रीततिः श्चिराहुक्षणात्सारसतः सरस इदं सारसं . . त्तडागजलात् । सारसतः सरसः इदं सारसंक्रीडनं . द्विहायोल्पब्लोपे पञ्चमी न. अतिमुखरात् रसतःशब्दायमानात् । सारसतः · विशेषाद्धेतोः अतिमुखरादतिवाचालात् फेनपरीतात् फेन व्याप्तात्तीरं तटम् इता प्राप्त उत्प्रेक्षते अम्बराद यथा अम्बरादिवेत्यर्थः । इवार्थे यथा। आकांशपक्षे.. साराणि श्रेष्ठानि सन्ति नक्षत्राणि यस्मिंस्तादृशात् परीतं जलं नक्षत्रवदाकाशप्रायं यथा वतरन्ति एवं जलात् स्त्रियोऽवतेरुरिति भावः। “सत्ये विद्यमाने प्रशस्तेभ्यहितेपि सत्" । "व्योमपुष्करमम्बरम्। "सारो बले स्थिरांशे च” इत्यमरः । रसतइति रस शन्दे इत्यस्मात् शवन्तः ॥ ४५ ॥ सचोदयावलीनतस्समुत्प्रभावलीनतः॥ नयन्ययावलीनतःपदंजनोवलीनतः॥४६॥ सचोदयेति स च जनः खोसमूहः पलीनतत्रिवलीभि- रानतः नम्रः अलीन भ्रमरान नयन् गात्रादिसौगन्ध्येनाक पयन् । अतः सरस्तीराद पदं स्वस्थानं ययौकिपभूतं पदम् उदयाक्लीनतः उदयाचलप्राप्ताद । यदासिय प्रापमय- ·द्वितीयोच्छ्रासः। (५७) लीनाव निमसात् इनतः सूर्यात्समुत्प्रभावलि सम्यगुद्गताः प्रभावलयः प्रभाश्रेणयो यस्मिंस्तादृशम् । सूर्येऽस्तमुपया- ति, स्त्रीजनो गृहं गतवानित्यर्थः। “पदं व्यवसितत्राणस्थान- 'लक्ष्माशिवस्तुषु" इत्यमरः ॥ ४६॥ दिशकामानङ्गेहंमन्योमदनेषुविकृतिमा- ननेहम् ॥ इतिपरमानंगेहनलःप्रियाम नयदतिविमानंगेहम् ॥४७॥ दिशेति-हेंअङ्ग प्रिये दमयन्ति अहम् अङ्गे शरीरे मद- नेषु विकृतिमान कामशरविकारवानस्मि । कथंभूतः इहं- मन्यः ई कामं हन्तीति इहः इह कामहन्तारमात्मानं मन्यते इतीहंमन्यः अंतः कामानभिलाषान्दिश देहि रत्यभिलाषं पूरयाइत्यनेन प्रकारेण नलः प्रियां गेहं गृहम् अनयत् अने- पीत् । कथंभूतं गेहं परमानङ्गेहे परमा उत्कृष्टाऽनङ्गस्य कन्दर्पस्य ईहा चेष्टा वाञ्छा वा यस्मिन भित्तिलिखितना- नाकामचेष्टं कामोद्दीपनं वा अतिविमानम् अतिक्रान्तं विमानं पुष्पकादि येन तत्, तिरस्कृतदेवयानमित्यर्थः । अनयदिति णीमो लङि॥ ७॥ अरुणमहस्तेनेनप्रापिचसोब्जैर्गुणग्रहस्ते नेन॥भाव्यमिहस्तेनेनस्फुटमस्यहितद्ग तेशुहस्तेनेन ॥१८॥ अरुणेति-इनेन रविणा अरुणा महस्ता अरुणतेज- ·-- (५८) नलोदयकाव्यम् । स्त्वं प्रापि प्राप्ता। सन्ध्यारागारुणोरविरभूत्।सचं गुणग्रहणमब्जैः कमलैर्न तेने न विस्तारितः। इह मये अस्य हि सूर्यस्य तद्गते कमलगते अंशुहस्ते । हस्ते सति अनेन रविणा स्तेनेन चौरेण स्फुट व्यक्तं व्यम् । सन्ध्यारागारुणे सूर्ये कमलानामारुण्यं यतः कमलगते रविकरे सति सायंकाले स्वकरद्वारा तता रविरपहरिष्यतीति भावः। महस्तूत्सवतेजसोः' मरः । तेने तनोतेलिटि ॥१८॥ यतोयतोयतोयतोरवेमरीचिसञ्चयः॥ महा न्धकारसञ्चयस्ततस्ततस्ततस्ततः॥४९॥ यतइति-यतो यस्माद्धेतो खेमरीचिसञ्चयो समूहो यतो यतो यस्माद्यस्मात्स्थानात् यत उपरतः। उपरमे धातो रूपम् । त । १६ महान्धकारसञ्चयो महान्धकारसमूहस्ततः व्याप्तः । यतो देशादविकिरणा निवृत्तास्तत्र तत्र महान्धकारो दिति भावः ॥१९॥ छादितरविताऽनेनप्रापिचकालेनसस्वर वितानेन ॥ जितरुधिरवितानेनव्योम्नाच स्फुरितमुडुभिरवितानेन ॥ ५० ॥ छादितेति- अनेन कालेन सायंकालेन

·..
द्वितीयोच्छ्ासः। (५९)
आच्छादितः पिहितोरवियस्मिन् सः तस्य भावस्तत्ता सा
प्रापि प्राप्ता । कथंभूतेनं सस्वरवितानेन सस्वराः सशब्दाः
पीनां पक्षिणां ताना विस्तारा. यस्मिस्तादृशेन सशन्दप-
क्षिसमूहविशिष्टेनेत्यर्थः । एवं जितरुधिरवितानेन जितरु-
घिरसमूहेनाऽत्यन्तमारतेनेत्यर्थः । एवमवितानेन अवीनां
मेषाणां वितानो विस्तारो यस्मिस्तेन । यद्वारान विद्यते वि-
तानों यज्ञो यस्मिस्तेना सन्ध्यायांसप्त वर्जयेत्" इति स्मृतेः।
च पुनोमाआकाशेन उडुभिः करणेन स्फुरितं शोभित-
म्। यद्वा जितरुचिरवितानेनेति पाठे व्योम्रा इत्यस्य विशे-
पणम् । जितः अतिरुचिरो वितान उल्लोचो येन इत्यर्थः ।
"क्रतुविस्तारयोरस्त्री वितानं त्रिषु तुच्छके । तारकाप्युडु
वा स्त्रियाम्" इत्यमरः ॥५०॥
अथोद्यतोऽम्बुराजतःश्रियंखमापराजतः ॥
यथाघटोव्यराजतस्मराग्रगःसराजतः॥५१॥
अथेति-अथाऽनन्तरमम्बुराजत उदधेः सकाशात् उद्यत
उद्वतःस चन्द्रो व्यराजत शुशुभेोखमाकाशं राजतश्चन्द्रात
श्रियमाप प्राप । अथ स्मरामगः कामपुरोवर्ती राजतो
अप्पमयो घटः झोभते । यथाशब्द इवाथें । उदधेरुत्थित-
मन्द्रो मदनभूपप्रस्थानाभिपेकरूप्यकलश इव रराजेति ता.
स्पर्म्यम्। तरूप्येपि रजतं हेनिरूप्येसितेत्रिपु"इत्यमरः ।
व्यराजतेति राजतेर्लकि॥५३॥

·(६०)
नलोदयकाव्यम् ।
दधतंकालंकालङ्कालङ्कालवियोगिनीश
शिनन्तम् ॥अध्वगकालंकालंकालंकालं
प्रसमीक्षितुंप्रोद्यन्तम् ॥५२॥.
दधतमिति-का वियोगिनी विरहिणी तं शशिनं समी
क्षितुं द्रष्टुमलं समर्था न कापीत्यर्थः । कथंभूतं कालं कृष्ण-
वर्ण यत् कालंकालंकालं कलङ्कएव कालङ्कःसचासौ
कालोऽलङ्कारो। रलयोरैक्याद्यमके न दोषात दधतं धारय-
न्तम्। अध्वगकालम् अध्वगानां पथिकानां कालं नाशकम्।
एवं कालंकालं कालेकाले रात्री रात्रौ प्रोद्यन्तं प्रकर्षेणो-
धन्तम् । “कृष्णेनीलासितश्यामकालश्यामलमेचकाः
इत्यमरः। कालंकालमिति "नित्यवीप्सयोः" इति द्विवचनम् ।
"कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे द्वितीया" ॥५२॥
क्षरत्तुपारशीकरा प्रबुद्धकैरवाकराः ॥ ततो
जजृम्भिरेकराजगत्सुशार्वरीकराः ॥५३॥
क्षरदिति-ततोनन्तरं क्षरत्तुपारशीकराः क्षरन्तःस्रवन्त-
स्तुपारशीकरास्तुहिनजलकणा येभ्यस्तादृशाः एवं प्रबुद्ध
उत्फुल्लः कैरवाकरः कुमुदसमूहो येभ्यस्तादृशाः शार्वरीक-
राश्चन्द्रसम्बन्धिनः। शर्वरीकरश्चन्द्रःतस्येदमित्यण् । करा:
किरणा जगत्सु लोकेषु जजृम्भिरे विजृम्भिताः । “बलिह-
स्तांशवः करा" इत्यमरः। जजृम्भिरे इति अभि विनाये
काशे चेत्यस्माल्लिटि ॥५३॥

·- द्वितीयोच्छासः । वधूस्तदानुनिन्यिरेनयेनयेनयेनये ॥व शंनरोनयन्समुन्नतेनतेनतेनते ॥ ५४॥ वधूरिति-तदा चन्द्ररश्मिपातानन्तरं ये नरः ये पुरुषा येन येन नयेन यया यया नीत्या उपायेन वधूः कामिनी- रनुनिन्यिरेऽनुनीतवन्तः ते पुरुषाः समुन्नतेन समृद्धेन तेन तेनोपायेन वशं स्वाधीनतां अनयननैषुः। येन येनो- • पायेन पादानत्या स्त्रियोऽवशा वशमागताः तेनैव वर्श चकुरिति भावः ॥५४॥ सहासंहावमादरैःसहासहाःस्मरस्यते॥ सुरा ऽसुरायथाऽमृतेसुरासुरागमादधुः ॥ ५५ ॥ सहति-स्मरस्य कामस्य असहा असहिष्णवस्ते कामुकजनाः सहासहावं हासहावादिभावसहितं यथा स्या- देवम् आदरैः सह सादरं सुरासुमधुषु रागंपानानुरागमाद- धुर्दधिरे । अनन्तरं कामुकजना हावादिसहितं सुरां पपुरि- ति भावः । यया सुरासुरा देवासुरा अमृते रागं कुर्वन्ति। "मुराहलिप्रियाहालापरिसुदरुणात्मजा" इत्यमरः । आदधु- रिति दधातलिटियच्चोक्तं भरतेना"अलङ्कारस्वभावशे या भाषा रसाश्रयाः। यौवनेभ्यधिकाः स्त्रीणां विकारावऋगात्र- जाः॥ देहात्मकंभवेत्सत्वंसत्वाद्भावः समुत्थितः । भावा. समुत्थितोहावोहावाद्धेलासमुत्थितालीलाविलासोविच्छि- त्तिविभ्रमः किलकिञ्चितम्। मोहायितंकुहमितविद्वेषोललितं ·है - । नलोदयकाव्यम् । तथा। विकृतंचेतिविज्ञयादशस्त्रीणांस्वभावजाः । नुकृतिीलाश्लिष्टावाग्वषष्टितैः ॥ प्रियायावासनादिषु । दर्शनः। चित्तवृत्त्यनवस्थानंशृङ्गारादिभ्रमोमतः । हादितगीतादिव्यामिश्रंकिलकिञ्चितम् ॥ मोहायितं स्मृत्वासाङ्गभङ्गादिजृम्भणम् । दुःखोपचारः र्षात्कुट्टमितमतम् । विद्वेषोभिमतप्राप्तावपिगर्वादनादरः अनाचार्योपदिष्टस्याल्ललितंरतिचेष्टितम् । व्याजाद्विकृतंदर्शितेङ्गितम् ॥ ५५ ॥ मधुप्रपीयचाभवन्नतानतानतानताः॥रमा रमारमारमाजलेजनेत्रहालया॥ ५६ ॥ मध्विति-मधु प्रपीय मधु मद्यं प्रपीय पीत्वा स्त्रियः नता नम्रा अनता अनम्राश्च नाभवनापि त्वभवन् यायाः पूर्व नम्रास्तास्ता मधुपाने कृतेऽनम्रा अभवन् अनम्रास्तास्ता मधुपाने कृते नम्रा अभवन् । मारः कन्दर्पस्तस्य मा लक्ष्मीः कन्दर्पशोभा तया वजने हालया सुरयाकरणेनोरमा श्रीःअरं शीघ्रमेव प्राप्तवती । सुरापानात स्त्रीजनेऽन्येव काचन तात्पर्य्यम्।प्रपोयेति पीपानेऽस्य रूपम्।पिवतेस्तु तिभवितव्यम्।नल्यपीतीत्वनिषेधाताअभवनिति डिमारेति ·द्वितीयोच्छासः। (६३) यदा पूर्वश्लोकोक्तास्ते कामिजनाः च पुनः मधु आसवं प्रपीय पीत्वा अतानतानतानताः अभवन् । अतानम् अक्षर- शून्यं यत्तानं गानं मूर्च्छनाविशेषः तस्य भावस्तत्ता तस्यां आनताः परायणाः सुरां पीत्वा गानोत्सुका अभवन्नित्यर्थः। अत्र वसन्ते जने कामिजने अथवा अत्र जने अस्मिन् कामिजने हालया,मदिरया आकुले मत्ते सति रमा शोभा मारं कामम् अरम् अत्यर्थम् आर प्राप । मदिरापानेन कामो विजृम्भित इत्यर्थः ॥५६॥ भ्रमरैगस्तानिप्रपीयचमधूनिसानुरा गस्तानि ॥ दत्तनिरागस्तानिप्रायच्छय नञ्जनस्त्वरागस्तानि ॥५७ ॥ भ्रमरैरिति-सानुरागः सस्नेहः एवं त्वरागः त्वरया वेगेन गच्छतीति त्वरागः जनः कामुकलोको दत्तनिरागस्ता नि- रागस्तादत्ता निरंपराधता यैस्तादृशानि विस्मारितापराधा- नि। भ्रमर ड्रेश्वषकोपरिस्थितैग्झटित्यस्तानि त्यक्तानि मधूनि मद्यानि प्रपीय पीत्वा शयनं पर्यईच प्रापत् अशिश्रियत् । कीदृशं शयनम् । तानि तानो विस्तारो वितानो वास्यास्तीति तानि सुरतार्थमिति भावः ॥ १७॥ अदूरवस्थितैः प्रियैः सुदूरवस्त्रका कृताः ॥ तदूरवश्वकाशिरेमृदूरवः क्षतानखैः ॥५॥ अद्रेति-अदूरवस्थितैरदूरे निकटेऽवस्थितैः प्रियर्भर्तृ- ·- - (६४) नलोदयकाव्यम् । भिःसुदूरवस्त्रकाः कृताः सुदूरे वस्त्रं येषां तास्तादृशाः विहिताः । तदूरवस्तासां स्त्रीणामूरख उरुदेशाः मृदवः कोमलाश्च ते उरखो विपुलाः पीनाश्च विपुलाः नखैः क्षता भित्राश्चकाशिरे शुशुभिरे। प्रियकरहतवसनाः कोमलाः स्त्रीणामूरवोरेजुरिति भावः वस्थितैरिति । “वष्टि भागरिरल्लोपम्" इत्यादिनाऽल्लोपः बहुव्रीहित्वात्का सक्थिक्की पुमानूरु।कोमलंमृदुलंमृदु वड्रोरुविपुलंपीनम्" इत्यमरः । चकाशिरे इति सावित्यस्य लिटि रूपम् ॥ ५८॥ ससमुद्रमहेलाभिस्फुरितगुणाभिस्तत रमहेलाभिः ॥ श्रीःप्रवरमहेलाभिस्तथै वयुवपङ्क्तिभिः परमहेलाभिः ॥५९ ॥ ससेति-ततोनन्तरं ससमुद्रा ससागरामहती दीर्घा या इला भूमिस्तस्या स्फुरिताःश्रुतागुणा यासांताभिः परमहेलाभिः परमा या हेला लीला यासांताभिः प्रबलमहेलाभिः स्मरमहे कन्दर्पोत्सवे श्रीश्शोभा सुखं वा अलाभि प्राप्ता तथैव तेन प्रकारेण युवपतिभिस्तरुणश्रेणिभिः श्रीः यहाताभिःकरणेनासह वायुवपतिभिः शोभा यत्रापि विशेषणम् । अलाभीति डुलभष लुङि"चिण्भावकर्मणो" इति च्लेश्चिणि कृते "लभेश्य ·: द्वितीयोच्यासः। नित्यं नुमि प्रसक्ते "विभापा चिण्णमुलोः" इति नुमागमा:- भावे वृद्धौरूपम् । महतो इला महेला। "गोभूवाचस्त्विडा- इलाः। महेला महिलापिच" इति द्विरूपकोषः ॥१९॥ विपरीतरति वर्णयन्नाह- . इहमणितारावलयश्रितइवनृत्येकृतावता । रावलयः ॥ वक्षसितारावलयस्वनानिपेतु ' श्वहारतारावलयः॥६० ॥ 1: इहेति-मणितारावलयश्रिते. मणिते सुरतकूजिते आरावः शब्दस्तस्य लयः साम्यं तेन श्रिते. गीतवाद्या- दिसाम्ययुक्त इह रते नृत्य इव नाट्य इव वलयः त्रिवली- भङ्गाः: कृतावताराः कृतोऽवतारोवतरणं याभिस्ताह- श्योऽभवन् । उपरिसुरतेऽत्यासत्त्या वलयो. नाह- श्यन्तेति यावत् । वलयस्वनाः कङ्कणझणझणत्काराश्च तारा अत्युच्चा अभवन् । हारतारावलयः हारस्य ताराः शुद्धमौक्तिकानि तेषां श्रेणयश्च प्रियवक्षसि निपेतुश्वस्त- लुरित्यर्थः । यद्वा हारेषु यस्तारावलियष्टिविशेषः ते वक्षति प्रियोरसि निपेतुः । रतिसम्भ्रमात् त्रुटितहारयष्टयः प्रियो- रसि निपतिता इत्यर्थः । सप्तविंशतिमोक्तिका यष्टिस्ताराव- लिनक्षत्रमाला । “सेवनक्षत्रमालास्यात्सप्तविंशतिमौक्ति- कैः" इत्यमरादित्यर्थः । नृत्येपि पात्राणामवतारणं तद्धारा- दित्रुटनै कङ्कणकोणादि भवति। "लयः साम्यमथास्त्रियांम् । मणितं रतिकूजितम् । बलिः प्राण्यङ्गजे स्त्रियाम्" इत्यमरम . ..

·. (६६) नलोदयकाव्यम् । अभवनिति भवतेर्लङि । “तारोत्युच्चैस्त्रयस्त्रिषु । लयोऽस्त्रियाम् । मुक्ताशुद्धौचहारःस्यात्" निपेतुरिति . तेर्लिटि ॥६॥ तयाधीरमाययामुदामनारमायया ॥ नलोविहारमाययावधःकृतारमायया॥६१ तयेति-आधीः शृङ्गारस्निग्धबुद्धिर्नलो मुदा अनारमायया आरमो विरतिस्तदहितः अनारमः अयः भावहविधिर्यस्यास्तादृश्या हर्षाविरतभाग्ययेत्यर्थः। यया मायारहितया तया दमयन्त्या सहितो नलो क्रीडामाययौ आगमत् । यद्वा या दमयन्ती मुदा अनारमाय अविश्रामाय भवति तया तह नलो .. यो। यया रमा लक्ष्मीरधाकृता रूपेण सौभाग्येन तोऽप्यधिका तादृश्या दमयन्त्या नलो विजहाति भाव . आययाविति यातेलिटि ।। ६१ ॥ साशङ्काऽमायाऽसीत्कृतिनीभैमीनलस्य कामायाऽऽसीत् ॥ कामनिकामायासी द्युतितदिष्टांसचाऽधिकामायासीत् ॥६२ साशङ्केति-सा भैमी अशङ्का शङ्कारहिता कृतिनी पुणा पुण्यवती वाऽमाया नियाजा आसीदभूत्। प्रकारण नलस्य कामाय अभिलाषाय काममपूरयदित्यर्थः । कामनिकामायासी कामेन ·(६७) । द्वितीयोच्छासः। थेन निकाममत्यर्थमायासी आयासः परिश्रमो यस्य ताहा. स च नलश्च तदिष्टां दमयन्तीप्सितामधिकां द्युति क्रीडाम् आयासीत् आगतः । दमयन्तीरतावसरे नियाजा शङ्का नलस्याऽभिलाषाय बभूव । नलश्च दमयन्तीमनोऽभिल- षितं समपूरयदिति परस्पररसोत्कर्पोभूदिति भावः आसी- दित्यस्तेरेकं लङि अपरमपि अस गतावित्यस्य लुङि। आयासीदिति यातेलुंङि । यद्वा । भैमी कथंभूता साशङ्का सभया प्रौढरात्रित्वात् स्त्रीस्वभावत्वाच । पुनः अमाया निःकपटा । पुनःसीत्कृतिनीत्येकं विशेषणम् । आशङ्कास- हिताया माया कापट्यं तया सीत्कृतिनी भयच्छलेन सी- कारवतो । यदा मायया छलेन सीत्कृतिनी नलस्य कामाय मनोरथसिद्धये आसोत् बभूवेत्यर्थः ॥ ६२॥ इतिनानामायानांनल कलिभुवांबलेनना नामायानाम् ॥ व्यसनानामायानांनि धिररमद्राज्यजन्मनामायानाम् ॥६३ ॥ इतीति-इत्यनेन प्रकारेण नलो नैषधः नानामायानां नानाविधा माया व्याजानि येषु तादृशानां कलिभुवा कले- भवन्तीति कलिभुवः कलिजनितास्तेषां व्यसनानां विपदाम् आयानादागमनपर्यन्तम् आगमनावधेः अरमत् अक्रीडत। कथंभूतः बलेन । करणेन । राज्यजन्मनां राज्ये जनपदे जन्म येषां तादृशानामायानां धनागमनानां निधिर्निधानमाधार 1 . AS ·(६८) नलोदयकाव्यम् । इति यावत्। अभवदिति पाठे नानादम्भकलिजनितापत्त्या ममनावधि नलो राज्यश्रीभाजनमभूदिति भावः । “अयः शुभावहो विधिः" इत्यमरः। अभवदिति भवतेर्लङि॥६॥ स्वयंवरादनन्तरंमहीमहीमहीनधीः ॥ ररक्षनैषधस्तदारराजराजराजराः ॥६४ ॥ इतिश्रीकालिदासकृतेनलोदये सत्काव्ये द्विती- योच्छ्वासः ॥२॥ इति पूर्वार्द्धः। स्वयमिति-तदा तस्मिन्काले नैपधो नलः स्वयंवरा- दनन्तरं स्वयंवरात्परतः महीं भुवं रंरक्षाऽपालयत् । कीदृशः मही सोत्सवः पुनः अहीनधीः विशालबुद्धिः राज- राजराः राजराजः कुबेरस्तस्येव राधनं यस्य तादृशः सन् रराज शुशुभे । स्वयंवरोत्तरं भुवमरक्षनलः कुबेर- प्रायसम्पञ्चासीदिति भावः । “राजराजो धनाधिपः । अर्थ विभवा अपि" इत्यमरः । रराजेति राजतेलिटि ॥६॥ इति श्रीनलोदयकाव्यटीकायां सुबोधिन्यां द्वितीयोच्छासः ॥२॥ इति पूर्वार्द्धा अथोत्तरार्द्ध- तृतीयोच्छ्रासः। .अथसुरवृपभाःस्वरतःप्रेक्ष्यकलिंप्रस्थिता महाद्भास्वरतः ॥ यःकृतिषुशुभास्वरतः पप्रच्छुस्तगतिघननिभाःस्वरतः ॥ १॥ M ·+- - तृतीयोच्छासः। अथेति-अथ स्वयंवरादनन्तरम् अंतोऽस्मानास्वरतो देदीप्यमानान्महात्स्वयंवरोत्सवात्स्वः स्वर्गप्रस्थिताः प्र- चलिताः सुरवृषभाः सुरोत्तमाइन्द्राद्याः कलि प्रेक्ष्य तद्वति तस्य कलेगति गमनं पप्रच्छुः । यः कलिः शुभासु कृतिषु कार्येषु अरतः न रतः विरक्त इति यावत् । कीदृशाः सुरो- त्तमाः स्वरतः कण्ठध्वनेः धननिभाः घनो मेंघस्तत्सन्निभाः कलिविशेषणं वा । दमयन्तीस्वयंवरात्स्वर्ग, गच्छन्तो देवा मध्ये कलिं दृष्ट्वा कुत्र गच्छसीति तद्गमनं पृष्ठवन्त इति भावः । “स्युरुत्तरपदे व्याघ्रपुङ्गवर्पभकुअराः। सिंहशार्दूल- नागाद्याः पुंसि श्रेष्टार्थगोचराः । मह उद्धव उत्सवः” इत्यमरः। पप्रच्छुरिति प्रच्छधातोलिटि ॥१॥ देवर्गमन पृष्टः कलिराह-- यशसामाऽऽयामितयाहृतःश्रियाभीमदु हितमायामितया ॥ तदधिगमायामि तयास्पृहयाऽयमनुष्यमाऽयामितया ॥२॥ यशसामिति-यशसाम् आयामितया कोर्तीनां दैर्घ्य- वत्तया अतियशस्विन्या । इन्नन्तात् तल् । भीमदुहितमा- यां भीमस्य राज्ञो दुहिता पुत्री दमयन्ती तन्मायां तयाजम् इतया गतया तया श्रिया लक्ष्म्या हत आहत- चित्तः। तदधिगमाय दमयन्तीरूपलक्ष्मीलब्धयेऽमितया- संख्यया बहुतरया स्पृहया इच्छयाऽयास्मिन वर्तमान- (दिने मनुष्यलोकमायामि गच्छामि । “आत्मजस्तनयः -- ·। ? (७०) नलोदयकाव्यम् । — सूनुःसुतःपुत्रास्त्रियां त्वमी । आहुर्दुहितरं सर्वे” इत्यमरः । आयामोति यातेर्लटि ॥२॥ इतिविकलोऽमायायास्तदुक्तऊचेजनोऽ मलोमायायाः॥शुभशीलोमायायाः स्थि तोनलोऽस्यावरोऽनुलोमायायाः॥३॥ इतीति-इत्यनेन प्रकारेण तदुक्तस्तेन कलिनोक्तो भाषितः अमलो निर्मलः अमरो वा रलयोरेक्यात् जनो देवलोक ऊचेऽकथयत् । किमकथयदित्याह । अमायाया निर्व्याजायाः अस्याः दमयन्त्याः शुभशील उत्तमस्वभावो नलः वरः स्थितः। वरः प्रसिद्धः। कोहश्याः विकलोमाया- याः विकलो दीनः उमायाः पार्वत्या अयः शुभावहो विधि- र्यया तादृश्याः पार्वत्युत्तमभाग्यायाकीदृश्याः अनुलोमा- यायाः अनुलोमः अनुकूलः अयः शुभाऽदृष्टं यस्यास्तस्याः मा यायाः मागच्छ। दमयन्त्या नलो वृतस्त्वं मा गच्छति भावः। यदा मायाया दम्भतः बुद्धितो वा विकलस्सन् त्वं मागच्छेत्यर्थः। यद्वा देवलोकविशेषणम् । “माया शाम्बरी कृपा दम्भोबुद्धिश्च" इति हैमः ॥३॥ वचइतिवस्वादिभ्यःश्रुत्वाकलिरुत्सवास वस्वादिभ्यः॥ मखसर्वस्वादिभ्यश्चकोप दोषात्समदभुवःस्वादिभ्यः ॥४॥ वच इति-स कलिरुत्सवासवस्वादिभ्यः उत्सवलक्षणो .

·(७२) नलोदयकाव्यम् । स्त्रीत्वेन नले यानुरक्तेत्यर्थः।अबलाया भावोऽबलता। त्वत- लोर्गुणवचनस्य"इति पुंवद्भावः यथा लतासुरवृक्षान् अवल- तया असारत्वेन संयोज्य नले तुच्छतृणे वल्यते पश्चात्तेन सह तया क्षणमपि न स्थीयते तथेत्यर्थःोलतया कथंभूतया मानवलतया माने विस्तारेवलता अतिशयो यस्यास्तयेति भावः । “अमा सह समीपे च"इत्यमरः । आस्यतामित्यास उपवेशन इत्यस्य भावे लोटि॥५॥ इतिबलवानन्तरतः कलिः किलैतज्जगाद वानंतरतः॥अवहितवानन्तरतस्समृद्धि पुनलस्यविविशिवानन्तरतः॥६॥ इतोति-इत्यनेन प्रकारेण बलवान्कलिरेतत् पूर्वोक्तं शापवचनं जगाद ।किल निश्चये।अंतः अनन्तरम् अन्तरतः छिद्रतः छिद्रम् अवकाशं वा प्राप्याल्यब्लोपे पञ्चमी।यदा अन्तरतः अन्तर्दानात् समृद्धिषु सम्पत्सु सत्सु । तट्ट- दिष्विति पाठे पूर्वोक्तशापवचनवृद्धिषु इत्यर्थः । अवहित- वान् सावधानः वानं वनसमूह तरतो गच्छतो नलस्याऽन्तः हृदयं विविशिवान् प्रविवेश । यद्वा अन्तरतदृद्धिषु इति पाठे अवकाशशापदुःखबाहुल्येषु अवहितवान् सावधानः। यद्वाऽन्तरं विनाशं तनोतीत्यन्तरतत्ताहशा वृद्धयः नलस्थ ऋदयो धनागमास्तेषु । यद्वाऽन्तरतदृद्धिषु अन्तरं छिद्रं तबुद्धिषु छिद्रबाहुल्येषु सावधानः। अथवान्तरतदृद्धिषु अ- ·तृतायाच्छ्वासः। न्तरे.मध्ये तदृद्धिषु तस्य नलस्य वृद्धिषु धनागमेषु अव- हितवान् । यथा वृद्धिर्न भवतीति । पुनरन्तरतः नाश- रतः एवं पूर्वोक्तं शापवचनं कलिरुक्तवान् । प्रवेशच्छिद्रान्वे- पणसावधानश्च मृगयां गतस्य नलस्य हृदयमध्यास्तति भावः । “अन्तरमवकाशावधिपरिधानान्तदिभेदतादर्थे । छिद्रात्मीयविनावहिरवसरमध्येन्तरात्मनि च। अन्तोऽध्यव- सितौमृत्यौस्वरूपेनिश्चयेन्तिके" वानमिति “तस्य समूह" इत्यण । विश प्रवेशन इत्यस्माल्लिटि वसी कृते "विभाषा- ममहनविदविशाम्" इति वसोरिद्रिकल्पः॥६॥ सोऽथसदारोदरतःपुष्करविजितोनलःस दारोदरतः ॥ व्याजादारोदरतःस्वपुरा निर्यातवानुदारोदरतः॥७॥ सोथेति-अथ कलिप्रवेशानन्तरं दारोदरतः द्यूतसम्ब- निधनो व्याजात्कपटात्पुष्करेण भ्रात्रा विजितः पराजितः स नलः दरतः भयात् पीडया वा उदारोदरतः सदारं वि. शालमुदरं मध्यं यस्य तादृशात्स्वपुरात् स्वगृहानगरादा सदारः दाराः दमयन्ती तया सहितो निर्यातवान् निरगमत। यद्वा राज्यभ्रंशानन्तरं कलिसंक्रमणात् नलस्य जलोदरं जातमिति पुराणवार्ता । बृहदुदरहेतोरित्यर्थः । कीदृशः सदा सर्वदा रोदे अश्रुक्षरणे रतोनुरक्तः । रुदनिति यावत् । :. दरोदरदुरोदरे" इति वैजयन्ती। तस्येदम्"इत्यण । पश्च- ·(७४) नलोदयकाव्यम् । म्यास्तसिल" अगारे नगरे पुरः । “दरोऽस्त्रियां भये श्वश्रे। उदारो दातृमहतोः" इत्यमरः॥७॥ असमानानाऽऽहाऽरिःस्मैनंशब्दांश्चकिम मुनानाहारि ॥ अपितेनाऽनाहारिभ्रान्तं भूषणमपास्यनानाहारि ॥ ८॥ असेति-अरिः शत्रुः पुष्करो रिपुरेख वा एनं नलम् अ- समानाननुचितांश्च शब्दान् वाणीराह स्म ।.भर्त्सनवचना- न्यशिश्रवदित्यर्थः । अमुना नलेन किं वस्तु नाऽहरि न हारितम् । यदा अमुना पुष्करेण अस्य नलस्य सम्बन्धि- किं वस्तु नाऽहारि। अपि तु सर्वमेव हतमित्यर्थः । तेन न- लेन हारि मनोज्ञं नाना बहुविधं भूषणमलङ्कारं हारकुण्ड- लकेयूरादिकमपास्य त्यक्त्वा अनाहारिआहारस्याऽभावो- ऽनाहरः सोस्यास्तीत्यस्मिन्निति तादृशमाहाररहितं यथा स्यादेवं भ्रान्तं वनेषु भ्रमितम् । द्यूते पुष्करविजितो नलोभूषणमपास्य वने वभ्रामेति भावः । अहारीति हो लुङि चिणि ॥ ८॥ शुचमकरोदन्यस्यभ्रमनल पथिपदंसरो दंन्यस्य,॥ नचपुनरोदन्यस्यत्राणाया भूत्परंपरोदन्यस्य ॥९॥ शुचमिति- पथि मार्गे सरोदं रोदनं रोदस्तेन सहित * ·तृतीयोच्छासः। साश्रु यद्वा स नल रुदन रोदन कुर्वन् पदं चरणं विन्यस्य शिवा भ्रमन्नटन् अन्यस्य प्रेक्षकस्य पुष्करस्य वा शुचं शोककमरोदकार्षीत् । च पुनः अस्य नलस्य परोदन्यस्य पराउदन्यापिपासा यस्य तादृशस्य ओदन्यस्य ओदनाई- स्य परमन्यदन्नजलादिना त्राणाय रक्षणाय नाभून्नाभवत् । नलकण्टकवति मार्गे कोमलचरणतया रुदन् परिभ्रम- न्सर्वेषां शोकमकरोत्।क्षुत्तृपितस्यास्य रक्षणाय कोपि ना- भूनिराहार एवासीदित्यर्थः। “मन्युशोको तु शुक्रियाम् । पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्माधिवस्तुपु" उदन्य इति"त- दहति" इति यः। “अशनायाबुभुक्षाक्षुद्वासस्तुकवलार्थकः । उदन्यातु पिपांसा तृट्" इत्यमरः। अभूदिति बोलुङि॥९॥ नाऽस्यरमानाऽऽवासस्तच्चखगाजबरर्थ्य मानावासः॥ अपिमदमानाऽऽवासस्वरो पजलधितरन्क्षमानावासः॥१०॥ नास्येति-अस्य नलस्य न रमा लक्ष्मीन आवासो गृहमाच्छादनं वा । आसीदित्यध्याहारः। तच वासः तस्य वस्त्रम् अर्थ्यमानाकीडार्थमाहरेति दमयन्त्या याच्यमाना खगाः कलिमायाविर्भूता हंसा जहुः । दमयन्तीपरिहि तवस्रेकदेशं परिधाय हंसजिघृक्षया स्ववस्त्रं तदुपार क्षिा तदत्रं गृहीत्वा हंसा ययुरिति पुराणवार्ता । स नलः क्षमा नावा शान्तिनीकया स्वरोपजला स्वक्रोधसमुद्रं तर ·नलोदयकाव्यम् । उल्लङ्घयन्मदं गर्व मानमभिमानं च आस चिक्षेप । लक्ष्मी: स्थलं वास्य नासीत्कुत्रापि न स्थितवानित्यर्थः। पथि च तद्वासो गृहीत्वा पक्षिणो गताः। असौ च गर्वाभिमानाव- त्याक्षीद । आसेत्यसु क्षेपण इत्यस्य लिटि ॥१०॥ तापशतेनवसानौद्रवेदितीमौनगावृतेऽन वसानौ ॥ चेलान्तेनवसानौरतुरेकेन पर्वतेनवसानौ ॥ ११॥ तापेति-इमो दमयन्तीनलौ तापशतेन तापाधिक्येन नौ आवयोर्वसा मेदो वेत् शुष्यदिति हेतोरेकेन चेलान्तेन वसनखण्डेन वसानो छादयन्तौ अनवसानो न असानं मृत्युर्ययोस्तादृशौ नवसानौ नवं नूतनं सानु शृङ्गं यस्य तादृशे पर्वते नगैर्वृक्षरावते युते चेरतुश्चलितवन्तौ । अति- घमें एकेन पटान्तेनाऽऽच्छादयन्तौ इमौ मरणरहितो पर्वते चलिताविति भावः । नगावृते इत्यत्र सुखाहते इति पाठे सुखं विनापि अविनाशिनी इत्यर्थः। “हन्मेदस्तु वपा वसा" । "युष्मदस्मदोः षष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थयोनिावो" इति नौ इत्यादेशः। वेदिति द्रु गतावित्यस्य लिङि। शैल- वृक्षो नगावगौ । नुप्रस्थः सानुरनियाम्" इत्यमरः । चेर- तुरिति चरतेलिटि ॥११॥ तद्वासःस्वापायानीतिरियंचतिविपदिस स्वापायाम् ॥ निजवासःस्वापायानिक ·तृतीयोच्छ्रासः। (७७) " त्यताममुञ्चदिहसस्वापायाम् ॥ १२ ॥ तद्वास इति-स नलः कलिच्छन्नबुद्धित्वात् विपदि विपत्तौ इयमेव नोतिर्मत्वा तां दमयन्ती स्वापायां स्वापम् आयातीति स्वापाया तादृशी सुप्ता सस्वापायां स्वस्या- पायो विश्वेषस्तत्सहितां पुनः स्वापायां स्वस्माद अपगतः शुभावहविधिर्यस्यास्तां दुरदृष्टामित्यर्थः । तां दमयन्ती- मिह वने निजवासस्वापायात् निजं स्वकीयं यद्वासः स्वं च धनं तदपायात्तदपगमात्तदासः तस्या दमयन्त्या वासो वसनं निकृत्याऽऽच्छिद्याऽमुञ्चत् अत्याक्षीत् । यद्वा विपदि किंभूतायां स्वापायां स्वेन आत्मना आप्यते प्राप्यते स्वापा तस्यां सत्यां सस्वापायां स्वापयुक्तायां दमयन्त्यां सत्याम् इत्यर्थः । नलो वने प्रसुप्ता दमयन्ती वसनाद्ध • छित्त्वाऽमुञ्चदिति भावः। अमुञ्चदिति पाठे लुङि लदि- त्त्वादहः॥ १२॥ बभ्रामाऽनस्तेनश्रमेणकलिनाविधूयमा नस्तेन । सहिरिपुमानस्तेनःस्वभाग्य दोपावसमहिमानस्तेन ॥ १३॥ बभ्रामेति-रिपुमानस्तेनः शत्रुगर्वापहारीस नलः श्रमेण प्रयासेनानस्तेन नाऽस्तंगतेन सता अत्यन्तपरिश्रमेण दुःखात् तेन कलिना विधूयमानः कम्पितस्सन् । अथवा कलिना अनस्तेनासक्तेन श्रेमेण यस्य श्रमस्य दुःखस्य .

·+ 1 (७८).. नलोदयकाव्यम्। कलिः प्रयोक्ता तेन परिश्रमेण दह्यमानः सन् बभ्राम पर्य- टितवान् । हि यस्मात्कारणाने स्वभाग्यदोषाः स्वपूर्वाणि: तदुष्कृतादिकर्मदोषाः कं कस्मिन्समहिमानः समहत्त्वाः न अपि तु सर्वत्रैव पूर्वकर्मप्रधानम् । यतोऽयमीहगऽवनी- शोप्यकाको गतराज्यभारो वने पर्यभ्रमीत् ।। १३ ।। मृगकुलमाऽऽरसदाविश्रममभितापातुरो ममारसदांविः ॥ स्फुरिततमारसदावि स्तृतानगायत्रविपिनऽमारसदावि ॥ १४ ॥ मृगेति-स नलो दावि दावो वनवह्निस्तत्संयुक्तं प्रज्व- लद्दावं विपिनं वनमार जंग़ाम । यत्र यस्मिन् विपिने मृगकु- लंमृगगणम् आविश्रमम् आसमन्ततः अविश्रमं विश्रान्तिर- हितम् आविर्भूतश्रमं वा यथा स्यादेवम् आरसत् आर्त्तशब्द कुर्वत् जलाभावानृपाकुलं ममार । विः पक्षी अभितापा- तुरोऽभिसमन्ततो यस्तापस्सन्तापरतेन आतुरः का- न्तस्सदा सर्वदा ममार मृतवान् । सदावीति निर्विसर्गपाठे विपिनं किंभूतम् अविन विद्यन्ते वयः पक्षिणो यत्र तादृशम् अभितापांतुर इति नलविशेषणम् इत्यर्थः। विस्तृता विस्ती- शाखाः रसदाः रसो भयानकरसस्तं ददातीति तादृशः नि-सदाः वा। स्फुरिततमाः प्रकाशिततमा नगा वृक्षाः स्फुटिततमा इति पाठे विदीर्णाः विस्तृताः भूमौ आस्ती- ः रसदाः निर्यासदाःदवामिना दयमानत्वात् । संश- ·तृतायागासः। (७९) ब्दा वानिलो दवानलाकुलं वनं गतवान् यत्र भयप्रदविस्ती- पशाखाः वृक्षाः। यस्मिन्नतिगहनतरुदर्शनेन भयं भवतीति यावत्। यत्र चला अलसा मृगा इतस्ततो धावन्तः कृताक- न्दाः सन्तो मृताः । पक्षिणश्च मृताः तादृशं विपिनं मरुदेश गतवानिति भावः ॥१४॥ शोकभरोदस्तेनश्रुतःसचनलाद्रवेतिरो.. दस्तेन। द्रुतिमकरोदस्तेनस्वयमित्यूचे भयंपुरोऽदस्तेन ॥ १५ ॥ शोकेति--तेन नलेन शोकभरोदस्तेन शोकातिशयेन उदस्तेन व्याकुलेन उत् ऊधम् अस्तेन क्षिप्तेन शरीरादुद्रा- न्तजोवेन हे नल आवागच्छेति रोदः रोदनं श्रुतः आक- र्णितः तेन कारणेन स च नलः द्रुति वेगमकरोत् । च पुनः हे अस्तेन अस्तः इनः प्रभुर्यस्य हे अनाथ अदः इदंते तव भयं न इति पुरोग्रे स्वयम् ऊचे उक्तवान् । स्वंकमिति पाठे स्वकं स्वकीयम् आत्मसम्बन्धि भयं तव नास्तीत्यर्थःशो- कभरविक्षिप्तचेतसा नलेन नलागच्छति कर्कोटकनागरो- दनं श्रुतम्ाप्त वेगेन तत्र गत्वा ते इदं भयं न भविष्यतीत्य: वोचदिति भावः। अस्तेन इति सविसर्गपाठे अस्तेनः अस्तः कान्त्या तिरस्कृत इनः सूर्यो येनेति नलविशेषणम्। ढुंगतावित्यस्य लोटि मध्यमे । उचे त्रुवो लिटि। “स्यात्पुरः पुरतोऽग्रतः भोतिभी साध्वसं भयम्" इत्यमरः ।। १५ ।। -- ·(८०) नलोदयकाव्यम्। कभवाञ्छंसत्वऽस्यत्वाऽऽपदमित्याश्रयो नृशंसत्वस्य ॥ तंदेशंसत्वस्यमापनलःस खरोभृशंसत्वस्य ॥ १६॥ क्वेति-स तु नलो भूशमत्यर्थ सत्वरः त्वरायुक्तः सन् अस्य सत्वस्य प्राणिनस्तं देशं प्राप गतवान् । भवान् का- स्तीति शंसतु आपदम् अस्यतु त्यजतु इति निगद्योत याव- व । कीदृशो नलः । अनृशंसत्वस्य अकौर्यस्य कारुणि- कत्वस्याश्रयो निवासमारोदन श्रवणानन्तरं नलो गत्वा भवा- न क्वास्ति कथयतु आपदं विपत्ति जहातु इति निगद्य दवा- निमविशदिति भावः । शंसतु शंसु स्तुतावित्यस्यानेकार्थ- त्वाददनमात्रार्थः । अस्यत्विति असु क्षेपणे इत्यस्य लोटि। "विपत्त्यां विपदापदौ । नृशंसो घातुकाकूरः" प्रापेत्यापे- लिटि । “सत्वमस्त्री तु जन्तुषु" इत्यमरः॥१६॥. : अथपवनाशमयंतक्वापिदवानौददर्शनाश मयन्तम् ॥ स्वबलेनाशमयन्तंरुजमजि घृक्षच्चपुनरनाशमयन्तम् ॥ १७॥ अथेति-अथ : समीपगमनानन्तरमयं नलः तं पव- नाशं पवनं वातमश्नातीति पवनाशस्तादृशं तं सर्प कों- टकं वापि दवानो कस्मिन्नपि दवदहने अयन्तं गच्छन्तम् इतस्ततः विनाशं मृतिमयन्तं गच्छन्तं विनश्यन्तं ददशा द्राशीत्।कीदृशं स्वबलेन स्वप्रभावेण रुजं पीडामशमयन्त- -- ·1 तृतीयोच्छासः । (८१) न्तमपरिहरन्तम् । पुनः अनाशं आशा जीविताशा तद्राहि- तम् अनाशम्।न मृतं मुमूर्ष वा अजिघृक्षत् पुनःग्रहीतुमै- च्छत् । नलो. देवदहनदयमानं कर्कोटकमपश्यद्रहीतुं चै- षीत् । जिंदगःपवनाशनः। “ग्रहउपादाने" अस्य सनिग्रह- गुहोश्च" इतीनिषेधावित्वकृते लङि रूपम् ।। १७॥ सचधृतनागस्तेनस्वविपेणविरूपितोमः नागस्तेन ॥ सहितोनागस्तेनप्रोक्तश्चा ऽऽत्मास्तुवेदनागस्तेन ॥ १८॥ सचेति-सचं नलःधृतनागोधृतसर्पःमनागस्तेन मनाकू ईषत् अस्तेन शितेन तेन ककौटकेन स्वविषेण विरूपितः विरूपोऽसुन्दर कुजःकृतः।अनागस्तेन आगस्तनोतीत्याग- स्तोन आगस्तो अनागस्तस्तादृशेन निरपराधिना नलाकि भृतः सहितःहितं प्राणरक्षणलक्षणं तेन सहितः कृतात्मरक्षः उक्तश्च । किमित्याह हेनलं ते आत्मा वेदनागः पीडाभाक् न अस्तु न भवतु तव मत्प्रसादाद्विपवेदना मा भूत् यदा यतः स नागः हितः तेन हेतुना उक्त इत्यर्थः । नलः सर्पमु- रिक्षपस्तेन दष्टो विरूपोभवत्तेनैव च तब विषपीडान भविष्यतीत्यभिहितश्चेतिभावः । अत्र कथोपकथनम- नुसन्धेयम् । यथा ककौटकनामा नागोऽहं नारदशापाच- लितुमशक्तः पश्चात्समुनिरेवमाह यदा नलो राजावामितो नष्येति तावत्त्वमचलो भूत्वाऽत्र तिष्ट अतस्त्वं मामितो.न ·(८२) नाला५यका यस्व अहं तवोपकारोपायमपि उपदेक्ष्यामि इत्युक्त्वा समुष्टि- प्रमाणोऽभूत् । नलस्तं वनानेरन्यत्र निनाय ततस्त्यतुकाम नलं पुनरुवाच पदानिगणयन् गच्छ ततः श्रेयः करिष्यामि। ततो नलेन एकादिक्रमेण गणयित्वा दशेत्युक्तेआज्ञाच्छले- न नागस्तमदशयत् । ततो नलो विरूपो बभूव। नागस्त्वाह जनास्त्वां न जानत्तिति रूपमन्तापितं । यत्कृते त्वं दुःखी जातः स कलिममविषेणान्तईग्धस्त्वांत्यक्ष्यति । अयोध्या गच्छ बाहुकनामा सारथिरहमिति ब्रुवन् ऋतुपर्णनृपसमीपे स्थीयताम् । सतेऽक्षविजयविद्यां दत्त्वाऽश्वविद्यां नेष्यति । ततस्तव कल्याणं भविष्यति । मत्स्मरणार्थ वासोयुगं गृहाण। यदाइदं वासः परिधास्यसि तदा निजरूपं प्राप्स्यसि इत्युक्ता नागो गत इति महाभारतवार्ता । "नुत्तनुन्नास्त निष्ठयूताविवक्षिप्तेरिताः समाः"। "किंचिदीषन्मनागल्पे। “यातनातीत्रवेदना । पीडावाधाव्यथादुःखं" । अनागस्तेने तितनोते "अन्येभ्योपि दृश्यते" इति डप्रत्यये रूपम् । अस्तु अस्तेलोटि ॥ १८॥ कर्कोटको नलमाई- स्यात्ताकल्यंतेवपुरमुनात्तेनवाससा कूल्यन्ते ॥ येयशसाकल्यन्तेगुणोदय धतिभूतिसाकल्यन्ते ।। १९॥ स्यादिति-हेनल अमुना आत्तेन गृहीतेन वाससा वस्त्र- युगलेन ते तव वपुः शरीरं कल्यन्ते कलिपीडापगमे तरसा ·तृतायाच्छासः। । (८३) वेगेन कल्यं निरामयं स्यात् भविष्यति। ये जनाः यशसा: की. कल्यन्ते श्रीयन्ते ते गुणोदयैः गुणानामुदयैरधिगमैः भूतिःसम्पत्ति तत्साकल्यंपूर्णत्वं दधति धारयन्ति । ये यश-. स्विनस्ते गुणोदयवशालक्ष्म्या श्रीयन्तएवेति अतः खेदं माकुर्वितिभावः। आत्तेनेत्यत्र अन्तेनेति पाठे अध्यवसितेन ईप्सितेनेति यावत् । यशसा इत्यस्य विशेषणम्। यद्वा निश्च- येन कल्यं स्यादित्यर्थः । यद्रा, हेअन्तेनेति सम्बोधनं अन्ते अन्तकाले इन.प्रभो हे इत्यर्थः। “वात्तों निरामयः कल्यः "अन्तोऽध्यवसिते मृत्यो स्वरूपे निश्चयेऽन्तिके" "कलमदे" अस्यानेकार्थत्वाच्छ्रयणमर्थः । तस्मात्कर्मणिलिटिरूपम् । “समग्रं सकलं पूर्णम् ” ॥ १९॥ अपिचविनामानेनश्रयणीयः सर्तुपर्णना मानेन । स्वाङ्गेनाऽमाऽनेनस्स्युर्विपदोन हिनृणांकनामाऽनेन ॥२०॥ अपीति-स एवाह हेअनेनः निष्पाप"नल हे इन प्रभो मानेनाऽभिमानेन विनाऽपि च ऋतुपर्णनामा ऋतुपर्णाख्यो स्वाङ्गेन स्वशरीरेण अमां सह श्रयणीयो न । अपि तु श्रयणीय एव तत्र मानं न कार्यमिति भावः। यद्वा ऋतुपर्ण- नामा इनः प्रभुः श्रयणीय इति नेत्यर्थः । हि यतः नृणां 'प्राणिनां क नाम कुत्र नाम विपदो न, विपत्तयो न अपि तु प्राणिनो विपदा परिभूयन्त एव। अनेनेतिनिर्विसर्गपाठेन

·(८४) नलादयकाव्यम् ।
विद्यते इनः यस्य यस्माद्वा स अनेन चक्रवर्तित्वात् तस्य
सम्बोधने हेअनेन । तथा च सार्वभौमत्वाभिमानं न कार्यमि-
ति भावः । त्वयाऽनेन कुजशरीरेण समयप्रतीक्षया ऋतुपर्ण
आश्रयणीयः। प्राणिनां विपद्भवत्येवेति समाश्वासयदिति
भावः। “कलुषंवृजिनैनोघमहोदुरितदुष्कृतम्"। "नामप्रा-
काश्यसंभाव्यत्रोधोपक्रमकुत्सने । गर्दासमुच्चयप्रश्नशङ्कास-
म्भावनास्वपि ॥२०॥
ब्रजसुखमायाहीनश्रीरित्यन्तर्हितःशमा
याहीनः ॥ स्निग्धोमायाहीनास्याज्ज
नतायाः वनोत्तमायाहीनः॥२१॥
बजेति-हेनल कथं भूतःइनश्रीः इनस्य सूर्यस्य श्रीरिव
श्रीर्यस्य सूर्यकान्तिःअथवा इनश्रीरिति सर्पविशेषणायुक्त-
ञ्चैतत् नलस्य विशेषणं तदानीं विरूपत्वात् । व्रज गच्छ ।
उद्दिष्टमृतुपर्णसमीपमिति यावत् । किमर्थ शमाय शान्त्यै
सुखं आयाहि आमुहीत्युत्काऽहीनः सर्पराजोऽन्तर्हितः।
एनमेवार्थमुपोद्धातयति ॥ हि यतः उत्तमाया जनताया
उत्कृष्टस्य जनसमूहस्य मायाहीनो निर्दभः इनः समर्थः
स्निग्धो मित्रं व कुत्र न स्यात् । अपितु सर्वत्रैव स्यात् ।
कर्कोटको नलं व्रज सुखञ्च लभस्वेत्युक्त्वान्तर्दधे सजनं
मुहन्मिलत्येवेतिभावः । “वयस्यःस्निग्धोसवयाः" । "इनःप-
त्योनपार्कयोः" इतिमेदिनी । स्यादस्तेविधिलिजनतेति
ग्रामजनबन्धुसहायेभ्यस्तलू." ॥२१॥

·तृतीयोच्छासः। (८५) प्रीतिवशादनवनतः कृत्वातद्वसनमात्म सादनवनतः ॥ बहुमांसादनवनतः सोऽ स्माहतुपर्णमाससादनवनतः॥२२॥ प्रोतीति-अर्थात् स नलप्रीतिवशात अनवनतः न नवनं स्तुतिःअनवनं तस्मात् ।आधादित्त्वात्तसिः। तथा च प्रीति वशादेव तद्वस्त्रं गृहीतं न तु स्तवं कृत्वेत्यर्थः। तद्वसनं वलं आत्मसात्कृत्वा गृहीत्वा-अस्मादनतः अरंण्यात् ऋतु- पर्ण नाऽऽससादाअपि तु आससादेव । काकथै न किंभू- तात् । न अवनं रक्षणं यस्मिस्तस्मादशाहीनादहुमांसाद- नवनतः बहुतरा ये मांसादना व्यालाः सिंहशार्दूलराक्षसा- स्तेपी वनतः वन्यते संभज्यतेऽस्मिन्निति वनं तादृशाद- हुक्रव्यादसंभक्तात् समूहात्॥ वस्त्रमाच्छादनवासश्चेलंवस- नमंशुकम्" ॥"तदधीनवचने" इति सातिः। वनपणसंभक्ता- वित्यस्य वनतइति । आससादेतिसलिटि ॥ २२ ॥ अकृतमुदायन्तारतममनुतसोऽध्वनोयदा ऽयन्तारम् ॥ ध्वनिसमुदायन्तारंदधतोऽ स्यहयाश्वतन्तदाऽऽयन्तारम् ॥ २३ ॥ अकृतेति-स ऋतुपर्णः नलं मुदा हर्षेण पन्तारं सार पिमकृत । सोयं नलो यदाऽप्यनो मार्गस्य तारं तार अमनुत मेने अङ्गीकृतवान् । तदा तस्मिन्काले तारमत्युई ध्वनिसमुदाय द्वेषासमूहंदयतः कुर्वतोऽस्य ऋतुपर्णस्य J ·नलोदयकान्यम् । हया अश्वा अरम् अतिशीघ्रमायन्त आजग्मुः। यदा ऋतु पर्णाल्लब्धसारथ्यो नलो मार्गे त्वां यथेष्टं तारं यामीत्यङ्गी- कृतवांस्तदा द्वेषमाणाऋतुपर्णवाजिनोऽतिशीघ्रं चेलुरित्य- र्थः। "नियन्ताप्राजिता यन्ता मूतः क्षत्ताचसारथिः। तारो- त्युच्चैस्त्रयस्त्रिषु" इत्यमरः । अयगता वित्यस्यात्मनेपदिन आयन्त ॥२३॥ अथसहसादमयन्त्यासादमयन्त्याऽऽत्मश- मनिद्रामुमुचे ॥ जीवितसादमयन्त्यासा दमयन्त्यागमकृतसचयदातस्याः ॥२४॥ अथेति-अथ नलापगमानन्तरमात्मशर्म स्वसुखं दमय- न्त्या उपतापयन्त्या दमयन्त्या भैम्या सा निद्रा शयन सहसा शीघ्रं मुमुचे त्यक्ता । कीदृश्या जीवितसाद जीवितस्य सादमवसादं विनाशं अयन्त्या गच्छंत्या प्राणान् जहत्येतियावत् । स च नलः सादमयं दुःखमयं त्यागं परित्यागं तस्याः दमयन्त्याः यदा यस्मिन्काले अकृत कृतवान् । नलेऽपयाते वनप्रदेशसुप्तया दमयन्त्या निद्रा मुक्ताकदा अयं नल- दुःखप्रचुरंतत्त्यागं यदाकार्षांवादसु उपतापे अस्माणिचिझतरि स्त्रीत्वेटापि दमयन्त्यति रू- पम् । साद्यतेऽवसाद्यतेऽनेनेति सादो दुःखम्।त्यजहानावित्ये तद्धात्वर्थत्वेन कण्ठोक्त एवार्थः। अकृतेति कृभोलुङ । जीवितसादमित्यत्र धीहिंसादमिति पाठे धीहिंसा बुद्धि- ·-- तृतीयोच्छासः। (८७) नाशस्तं ददातीतिसः । तं नलं अयन्त्या चिन्तयन्त्या नलः वगतः अहं वावगच्छामि कुत्रतं पश्यामीति भावयन्त्या। अयधातोर्गत्यर्थकत्वात् ज्ञानार्थकत्वमित्यर्थः ॥२४॥ साऽत्रससादारामासीतेवत्रासमाससादा रामा ॥ याप्रासादारामानुपेत्यभारतिं रसादाऽऽरामा ॥२५॥ .. सेति-अत्र भयङ्करे वने सा रामा दमयन्ती ससादा सदुःखा त्रास भयं आससाद प्राप्तवती । केव अरामा रामरहिता सीतेव या दमयन्ती पूर्वप्रासादारामान् प्रासादा- न नृपगृहान् आरामान् उपवनानि उपेत्य आगत्य रसात् हात् भर्ना नलेन अमा सह रति क्रीडां आर प्राप। "प्रासादोदेवभूभुजाम्" "आरामः स्यादुपवनम्" "सुन्दरी रमणीरामा" "अमासहसमीपेच" इत्यमरः॥२५॥ तत्रपदेव्यालीनामथविभ्रान्तंवनेचदेव्या ऽलीनाम् ॥ तस्वृन्देव्यालीनांततिंदधा नेतयाऽस्पदेव्यालीनाम् ॥ २६॥ तजेति-अथाऽनन्तरं तत्र तस्मित्ररण्ये तया देव्या दम यन्त्या च पुनः विभ्रान्तं विविध भ्रमितं पर्यटितं नल- मन्वेषयन्त्येति शेषां कीडशे वने व्यालीनां सर्पिणीनां पदे : स्थाने पुनस्तरुवृन्दे व्यालीनां छन्नामासक्तामलीनां भृङ्गा- ·r (८८) नलोदयकाव्यम्। णां तति समूहं दधाने धारयति । पुनः व्यालीना पक्षिणस्तेषामालीनाम्पङ्कीनामास्पदे प्रतिष्ठास्थले । लीसख्यावली अपि” “षट्पदभ्रमरालय कायाम् । विभ्रान्तमिति “उदितो वा" "प्रतिष्ठास्थानमास्पदम्" ॥ २६ ॥ वेगबलापासितयावण्याभैमीयुताललापा ऽसितया ॥ नृपसकलापासितयाहत्वारी बान्धवान्किलाऽऽपासितया ॥२७॥ वेगेति-वेगवलेन धावनवलेन अपासितया विस्तृतया अ- पगता आसिता उपवेशनत्वं अथवा असिता विद्यमानता यस्याः सा तया त्रुटितया असितया श्यामलया वेण्या युता सहिता भैमी दमयन्ती ललाप विललाप। किविल- लापेत्याह। हेनृप हेराजन् तया सकलापासितया कलाप- स्तूणीरः असिः खगः ताभ्यां सहितः सकलापासिः तस्य भावस्तत्ता तया करणेन यद्वा वेगवलापासितया वेगंच बलंच मामोतीति वेगवलापः सचासिर्यस्य स वेगवला- पासि तस्य भाषस्तत्ता तया दृढखड्गवत्त्वेन । कथंभूताय सकलापासितया सकलानामर्याद शत्रूणां अपासितया अपडतखडतया अरीन हत्वा वान्धवान् बन्धूनापासि रक्ष सि। किलेतिवार्तायाम् । त्वयि सङ्गधारिणि सति अन्येषा हस्तात् खगाः स्वयं पतन्तीति भावः। स त्वमेकाकिनीमा:

·तृतीयोच्छासः।. (८९)
बने त्यका कथं गतोसि पुन या सीति भावः। “वार्तास-
म्भाव्ययोः किलः" । "कलापोभूषणेबहेतूणीरेसंहतेपिच"।
आपासीति पारक्षणे इत्यस्य लटि ॥ २७॥
प्रेमकरुणादिकमनुस्मरन्ती आह-
सकथंमानवनानान्यायविदाचरसिसेव्य.
मानवनानाम् ॥ धृतसीमानवनानान्दारा
णांत्यागमनुपमाऽनवनानाम् ॥२८॥
सेति-हे मानवनानान्यायवित् मनुःप्रजापतिस्तत्प्रणीतो
यो नाना बहुप्रकारो न्यायो धर्मशास्त्रं तद्वत्तीति तादृक् ।
यहा मानवा मनुष्यास्तेषां नानान्यायो व्यवहारस्तंवे-.
त्तीति ज्ञातसकलधर्मशास्त्र मानुपव्यवहाराभिज्ञ हे अनु-
पम निरुपम स त्वम् अनवनानाम् अवनं रक्षणं तद्रहितानां
सेव्यमानवनानां सेव्यमानमाश्रीयमाणं वनमरण्यं यैस्ता-
दृशानां वनमध्यगतानां धृतसीमानवनानां धृतं सीमायाः
कुलमर्यादायाः नवनस्तवो यैस्ताहशानां दाराणां स्त्रियाः
त्यागं परित्यागं कथमाचरसि करोपि । अदुष्टभार्यात्यागे
दोषं कथं न विचारयसीति भावः । स कथंमानवनानामिति
सानुस्वारपाठे हेोन्यायवित् एतस्मिन्कर्मणि धर्मोऽधर्मावति
विचारपण्डितहे किंभूतानां दाराणां मानवनानां मानानां
। वनं गहनं येपांतेपां मानगहनानामित्यर्थः । "दाराः
. पंभ्रम्नि" ॥२८॥

·(९०) नलोदयकाव्यम् । परकृतमेतत्त्वेनः स्मरामियन्नस्मृतोऽसिमे तत्त्वेन ॥ दोषसमेतत्त्वेनप्रदूषयेनाऽत्रस म्भ्रमेतत्त्वेन ॥२९॥ परेति-हेइनस्वामिन् नल यत् यस्मात् एतन्मत्परित्याग- रूपमेनः पापं परकृतं परणे कलिना कृतं स्मरामि जानामि। तु पुनः त्वं मे मया तत्तस्मात् तत्त्वेन सत्स्वरूपत्वेन याथार्थ्येन न स्मृतोसि न ज्ञातोसि । अपितु तत्त्वतो ज्ञा- तोसि । त्वं स्वबुद्धया एवं नाऽऽचरसि । अत्र सम्भ्रमे दुःखे दोषसमेतत्वेन सदूषणत्वेन त्वा त्वंवा नप्रदूषये न दूषयामि। कलिकृते अपराधे त्वां कथं दूपयामि । त्वं सर्वदा दूषण रहित इति भावः। नकाक्वर्थे । समौसंवेगसम्भ्रमौ" दूषय- इति "दोषोणे" इत्यूत्वे रूपम् ॥२९॥ दमयन्त्यात्मानं प्रत्याह- हृदयौकायस्तेनस्थीयेतयथैवपावकायू स्तेन ॥ यावत्कायस्तेनत्यज्येतस्वहदि चाधिकायस्तेन ॥३०॥ हृदेति-हे स्व आत्मन् यावत् यत्कालपर्यन्तं ते त्वया कायः न त्यज्येत न मुच्येत तावत् यस्ते तव हृदयौका हृदयमोक आश्रयो यस्य स हृदयवासी नलः । तेन नलेन हृदि हृदये अधिकायस्तेन अधिकमायस्तेन । व्याकुलेन न स्थीयतए । अपि तु स्थीयतएव । किमिव ·तृतीयोच्छासः। (९१) यथैव पावकायः पावकेनौ अयो लोहमिव दहनगतलोह- मिव । हेआत्मन् यावत्त्वमिमं कायं न जहासि तावद्विरहान- लप्रदीपे मद्धदि नलः स्थास्यति । यथाग्नौ लोहः। एवं तस्य मप्रियस्य दुःखं भवतीति त्वं शोनं कायं जहीहीति भावः। "स्वो ज्ञातावात्मानि" । स्थीयेतेति "धुमास्थागापाजहा- तिसां हलि" इतिदीर्घः। पिण्डकालायसायसी" आयस्ते- 3.ति आपूर्वकयसुप्रयत्ने इति धातोःक्तः ॥ ३०॥ यस्यपदेशंकमितः स्वजनोऽयंप्राप्यजन पदेशंकमितः॥अरिवृन्देशङ्कमितस्मित सत्वमुपगतोऽसिदेशकमितः॥ ३१॥ यस्येति-अयं स्वजनो बन्धुवर्गः यस्य पदे तव राज्ये यं त्वां जनपदेशं राष्ट्राधिपं प्राप्याधिगम्य शं कल्याणं कं सुखं इतःप्राप्तवान् । हेकमितः कान्त अरिवृन्दे शत्रुसमूहे अश- ई शङ्कारहितं मितस्मित मितपरिहास स त्वं इतो वनात्कं. देश का भुवं उपगतोसि गतवानसि । आदी ये स्वपदे: समिति पाठे स्वपदेशं सुष्टु शोभनमपदिश्यत इत्यपदेश नाम तादृशं शोभनाख्यं यं जनपदेशं प्राप्य स्वजनः कं सु- खं अयं शुभावहविधिमितः प्राप्तः । यद्वा स्वपदे स्वस्थाने स्थानान्तरं कथंभूतम्। अशम् अकल्याणम् इत्यर्थः। दमय, न्ती विलपन्तीदमाह-हेनल यं त्वां राज्याधिपंप्राप्याड १.त्मीयलोकः सुखं प्राप्तवान् स मां दुःखजलधौ मज्जन्ती- ·। (९२) नलोदयकाव्यम् । मुपेक्ष्य अस्मादनात्कं देशं गतवान् । १५.. णस्थानलक्ष्मांत्रिवस्तुषु” । शं सुखे । स्य ते । “वन्धुस्वस्वजनाः समाः" स्वंत्रिष्वात्मीये स्वोऽस्त्रियांधने" । स्वपद इति सप्तमी ॥३१॥ यद्यशसाऽनुरुरोदःकुहरंयोद्वेष्टुरंजसानुरु रोदः॥ अद्रेःसानुरुरोऽदःकिमापदयितो ममेतिसाऽनुरुरोद ॥३२॥ यदिति-हेरुरो हेचित्रमृग यद्यशसा यस्य की रोदः कुहरं द्यावाभूम्यन्तरं एकोक्त्या रोदःशब्दः सान्तः स्वर्गभू मिवाची । तयोः कुहरं विविरम् अनुरु अविपुलम् अल्पं कृतम् । तत्र न मातीति भावः । यश्च द्वेष्टुः द्वेषं कुर्वतो नुः पुरुषस्य अजसा झटिति उरोदः उरो वक्षो यति खण्ड- यतीति तादृक् द्विपक्षोविदारकशरवर्षीत्यर्थः । स मम दयितोवल्लभो नलोऽदोद्रेः सानु गिरेः.समभूभागं किम् आप प्राप्तवान् इत्युक्त्वासाऽनुरुरोद पश्चादरोदीत् । वने दमयन्ती मृगं पृच्छति वनेचरन् क्षीणः । द्यावाभूमी पूरिते यश्च द्विषदन दावानलः किं गिरिसाढे प्राप्तवानित्युका रुरोद । “वद्रोतविपुलम्" "द्यावाभूमी- चरोदसी" "पुरुषाः पूरुषानरः" "मुः प्रस्थः याम्" इत्यमरः। उरोद इति उरो द्यतीति"दो अवखण्डने"

·।
तृतीयोच्यासः। (९३)
इतिधातोः "आतोऽनुपसर्गेकः” इति कः "कृष्णसाररुरुन्यं
कुरंकुशंवररोहिपाः" इत्यमरः । आपेत्यालिटि । “पश्चा-
त्सादृश्ययोरनु” इत्यमरः । रुरोदेति “रुदिरू अश्रुविमो
चिन" इत्यस्य लिटिं ॥३२॥
दमयन्त्यशोकमुपगम्याऽऽह-
श्रयकलनामानन्तेत्ययंजनोददतिचाऽङ्ग
नामानंते ॥ हार्दैनामाऽनन्तेजनमेनमशो
ककुरुसनामानंते ॥३३॥
श्रयेति-हे अशोक ! अशोक वृक्ष अयं जनो मल्लक्षण
आनन्त प्रणमतीति. कलनां बुद्धिं पूजां वा श्रय आश्रय
गृहाण । अङ्गनाः स्त्रियश्च ते तव मानं पूजां दोहदं वा
ददति ददते । स्त्रीसंस्पर्शात् तव पुप्पोत्पत्तिरि-
ति भावः नामेति सम्भावनायामाअतोअनन्ते बहुतरे हा
प्रेमणि सति एनं जनं ते तव सनामानं स्वनामाख्यमशोक
शोकरहितं कुरु हृदः कर्म हदम् । “हायनान्तयुवादिभ्योऽ
"इत्यण । हे अशोक त्वां नौमि मामपि शोकरहितं कुर्वि-
तिभावः ॥३३॥
उच्चशिरोदारापालप्येतिवनेसुबन्युरोदा
रावा ॥ द्रुतिमकरोदारावारूक्षेमस्तल
मथोसरोदारावा ॥ ३४॥

·(९४) नलोदयकाव्यम् ।
उच्चेति-सुबन्धुरा अत्यन्तसुन्दरी उदारावा उदाराआवा
गतिर्यस्यास्ताहशी दमयन्ती।उच्चशिरोदारौ उच्चशिरसोदा-
रखो देवदारुगुमा यस्मिस्तादृशे वने इति पूर्वोक्तमालप्याऽऽ
भाष्य विलप्य वा द्रुति वेगमकरोत् गति वा । यद्वा उच्चशिरा
उच्चग्रीवा उदारा वा उत् उर्व आरावः शब्दो यस्याः सा
उच्चशिरा उच्चैः विलप्यति यावत् । यद्वा एवार्थे वाशन्दः ।
उदारा दक्षिणा । “उदारोदात्महतोदक्षिणेप्यभिधेयवद"
इति मेदिनीकारः। अस्ति चाऽदन्तोपि शिरशब्दः । “पिण्डं
दद्याद्याशिरे" इतिदर्शनादित्यर्थः । अथो वेगकरणा-
नन्तरं सरोदारावा रोदनशब्दसहिता रुदन्ती रुक्ष शुष्क
अवाः जलहीनं न विद्यते वाः जलं यस्मिन् तादृशं मरू-
तलं मरुदेशम् भार गतवती। कचिदतिसुन्दरे वने वि-
लप्य दमयन्ती निर्जलं मरुदेशगन्तवती रोदितीति भावः ।
दारुशब्दस्य वृक्षे वृक्षत्वप्रवृत्तिनिमित्तत्त्वाद्भाषितपुंस्कत्वे-
न"तृतीयादिषु भाषितपुंस्कंवगालवस्य” इति पुंवद्रावत्
घेरत्वादि। “भद्रदारुबुकिलिमं पीतदारुचदारुच" इत्यमरः।
वासमुच्चयएवार्थे"इतिहमः । ऋगतादित्यस्यारेतिच ॥३॥
मृगकुलमारव्याधिप्रचुरविभ्रदनसमा
रव्याधि ॥ वीथ्यामारव्याऽधिष्ठितभुज
गंभीमजेयमारव्याधि ॥ ३५॥

·तृतीयोच्यासः। (९५) मृगेति-इयं भीमजा दमयन्ती मारव्या मरोरियं मारवी तया वीथ्या मार्गेण समारव्याधि मारस्य कामस्य व्याधिः मारव्याधिः तत्सहितम् आरवि . सशब्दम् । यद्वा आरवि आराः इतस्ततो जङ्गमा वयः पक्षिणो यत्र तत् । आधि प्रचुरं मानसीव्यथाबहुलं मृगकुलं विश्रद्धारयनम् आर गतवती । कीदृशं वनम् । व्याधि व्याधो लुब्धकस्तत्स- हितम् अधिष्ठितभुजगम् अधिष्ठिताःभुजगाः सर्पा यस्मिन् तत् । समारव्याधिरिति सविसर्गपाठे दमयन्ती. विशेषणम्। "पुंस्याधिर्मानसीन्यथा । स्त्रीरुजाचोपतापरोगध्याधि- गदामयाः" इत्यमरः । आरेति ऋगतावित्यस्य लिटि। "वीथ्यालिरावलिः पतिः श्रेणीलेखास्तुराजयः"इत्यमरः । "वीथीपदव्यपि" इत्यमरः ॥ ३५ ॥ सास्रवनासारासावेगमनाभीमनन्दनासा रासा॥सुनयननासाऽऽराऽसावजगरमग्रा सिचाऽमुनासारासा ॥ ३६॥ साति-सासवनासारा अस्रवनम् अश्रुजलं तस्याऽसारो वेगवर्पणं तत्सहिता सावेगमना आवेग उद्वेगः तत्सहितं मनो यस्यास्तादृशी सारासा आरासो रोदनरवस्तत्स हिता। यद्वा असारासा असारः अस्थिरः आस उपवेशनं स्थितिर्वा यस्याः सा भावे घम् । असौ भीमनन्दना (दमयन्तीअजगरं सर्पम् आर प्राप्तवती । अमुना चाऽजगरेण ·(९६) नलोदयकाव्यम्। सारा श्रेष्ठा सा दमयन्ती अग्रासि प्रस्ता । कीदृशी। सुनयननासा नयनं चनासा चनयननासं शोभनं नयननासं यस्याः सा तादृशी सुनेत्रनासिकेति यावत् । मरुतलमा टन्ती दमयन्ती अजगरमद्राक्षीत्तेन चाऽजगरेण सुमुखी- कवलिते इति भावः । “वनं सलिलकानने" "आसारो के गवर्षणम्"निन्दिग्रहिपचादिभ्योल्युणिन्यच"इतिल्यौ नन्द नेति । "द्वंद्वश्व प्राणितूर्यसेनाङ्गानाम्" इति नयननासमि त्येकवद्भावः। आरेति ऋगतावित्यस्य लिटि । "अजगरे शयुहिसइत्युभी” इत्यमरः। “असुलसुअदने"लुङिचिणि वृद्धौ अग्रासीति । “अश्रुनेत्राम्बु रोदनं चास्रम' "सारोवलेस्थिरांशेच"न्याय्येकीबंवरेत्रिषु"इत्यमरः॥३६ अथशवरोहास्यंतंस्वा स्तदश्वरिपुतरो हास्यन्तम् ॥ समधिरुरोहास्यन्तंन्य स्यतदास्येऽकरोत्खरोहास्यन्तम् ॥३७॥ अथेति-अथाजगरासनानन्तरं रिपुतरोहा रिपूणां तये बलं हन्तीति रिपुतरोहा शत्रुबलपातकः शवरः किरात स्वासून् स्वप्राणान् हास्यन्तं जिहासतं तदसुंश्च तस्या दमयन्त्या असून्प्राणान् स्यन्तं विनाशयन्तमजगरं सम- धिरुरोहाऽऽरूडवान् । तं हास्यं हासयोग्यमकरोदका- त् । किं कृत्वा तदास्ये तस्याऽजगरस्याऽऽस्ये मुखे अस्यन्तं खड्गाग्रं न्यस्य निक्षिप्य । शबरः किंभूतः खर- ·ताया सि। स्तीक्ष्णस्वभावः शबरो दमयन्तीप्राणान्विनाशयंन्तं; मार- यिष्यन्तं तमजगरं खङ्गाग्रभिन्नमुखममारयदित्यर्थः । रिपु- तरोहति"ब्रह्मभ्रूणवृत्रेषु किप" इति सूत्रेण ब्रह्मादिष्वेव हन्तेः प्रयोगाञ्चिन्त्यमिदम् । यद्वा । शबरः कथं भूतः रिपुतरः हा इति कृत्वा ।"हाविषादेचशोकेचकुत्सादुःखार्थयारेपि" इतिमेदिनी हास्यन्तमिति ओहाक्त्यागे ऽतः "लटः सदा" इति शत्ता । "पुसि भूम्न्यसवःप्राणा"। "बरसीबलरंहसी' इति चामरः । न्तकर्मणीत्यस्यस्यन्तमिति। समधिरुरो- हेतिलिटि । हास्यमिति । “तदर्हति" इतियः ॥ ३७॥ तांपुनरेकामयतःकृशांकिरातस्स्मरातिरे कामयतः॥ कान्तारेऽकामयतस्त्रियंनका इंदुपहरेकामयतः ॥ ३८॥ तामिति-तां दमयन्तीमेकामेकाकिनी सहायरहितां अयतः शुभदैवात्कृशां तनुं दैववशात् दुर्बलामित्यर्थः । स्मरातिरेकामयतः स्मरस्य. कन्दर्पस्याऽतिरेक आ- धिक्यं स एवामयो व्याधिस्तस्मात्कन्दपाधिक्यव्याधेहेतोः किरातः कान्तारे महावने अकामयत अचीकमत् । स्त्रीत्वेनेतिशेषः। त्वं मम भार्या भवेति कामनामकरोदि- तिभावः । अब हेतुमाह-कामयतः कामेनयतः संयतः कामातुर उपहरे रहसि स्त्रियं नाकांक्षेनेच्छेतिक । नभ्- * . ७ ·5 (९८) नलोदयकाव्यम् । कार्थः। अपितु कांक्षदेव । “उपहरं रहसिसन्निधौ” इति, हेमचन्द्रः ॥ ३८॥ धृतवनमान्तेनत्राताऽसिमयाननुत्वमा न्तेन ॥ मानिनिमातेनप्रसीदशरणाग ताः कमान्तेन ॥ ३९॥ धृतेति-शवरो भैमीमाह । ननु भोमानिनि दमयन्ति धृतवनमान्तेन धृतः श्रितो वनमान्तोवनभूमिप्रान्तं येन तादृशेन अान्तेन सर्पनाशकेन मया त्वंत्रातासि रक्षितासि तेन हेतुना मह्यं प्रसीद प्रसन्ना भव । शरणायाऽऽत्मत्राणाय आगताः प्राप्ता जनाव कुवन मह्यन्ते न पूज्यते हेदमयन्ति अजगरं विनाश्य मया रक्षितासि । अथ शरणागताय मे प्रसीद । महन्त इति महपूजायामित्यस्य कर्मणि लटि । “शरणं गृहरक्षित्रोः" इत्यमरः। “नन्वाक्षेपे परिप्रश्नप्रत्युक्ता- ववधारणे । वाक्यारम्भे प्यनुनयामन्त्रणानुज्ञयोरपि" इति हैमः । “अन्तः स्वरूपे निकटे प्रान्ते निश्चयनाशयोः। अवयवेपि" इति हैमः ॥३९॥ सुमुखनिशापेतेनःस्मरदासानितिप्रोच्य वसापेतेन ॥ दत्तेशापेतेनस्थितयासा न्त्वेनचलदृशापेतेन ॥४०॥ सुमुखेति-हेसुमुसनिशा सुंशोभनं मुखं सुमुखं तदेव --- ·. तृतीयोच्छासः। (९९) निशापः चन्द्र इव यस्याः सा सुमुखनिशापा तस्याः सम्बो- धने हे शोभनमुखचन्द्रे ते तव नोऽस्मान्दासान स्मर जानीहि इत्यनेन प्रकारेण प्रोच्य उक्ताऽसान्त्वेन क्रोधेन स्थितया चलदशा चञ्चलाक्ष्या शापे दत्ते वसाऽपेतेन वसा मेदस्तया तेन होनेन सता मदनज्वलनदह्यमानमेदसा तेन शवरेण किनपेते। अपि तु मूर्छितमेव । नभकाकर्थः । कुद्धया दम यन्त्या शापे दत्ते शवरो मूच्छितोऽभूदिति भावः । सुमुखिविशापेतेनेति पाठे हेशोभनमुखि ते तव नः अस्मान दासान् स्मरेति विशापे शापाभावे शापपूर्वमित्यर्थः । प्रोच्य तेन न पतितमिति काकुः। "हृन्मेदस्तुवपावसा" इत्यमरः । “सामसान्त्वमुभेसमे" इत्यपि। पेतेइतिपततेः कर्मणि लिटि॥ ४० ॥ दग्धसरागाहितयादमयन्त्याविपिनभूः पराऽगाहितया ॥ उच्चतरागाहितया दृष्टयाघोराचकन्दरागाहितया ॥४१॥ दग्धेति-दग्धसरागाहितया दग्धः सरागः सकामोऽ हितः शत्रुः शबरो यया सा तादृश्या तया दमयन्त्या ऽपरा ऽन्या विपितभूर्वनभूमिरगाहि अवगाहिता । उच्चतरागाहितया उच्चतरा ये अगा वृक्षास्तवाहितया आरोपितया दृष्टया च घोरा भयावहा कन्दरा दरी अगादि । कन्दरामाहित- येत्येकम्पदं वा । कन्दरायुक्तादो आहितया शितयेत्यर्थः।

·(१००) नलोदयकाव्यम् । अत्र पक्षे घोरेति भूविशेषणम् । यद्वा परागाहितया पुष्प- धूलिव्याप्तया दृष्टया वनभूः अगाहि विलोडितेत्यर्थः। दग्धशवरया तया भैम्या अन्याऽटवी अवगाहिता कन्दरा चादर्शि इति भावः। “गाह अवगाहने" अस्माल्लुकि चिणि ॥११॥ पदवाऽपदवापदवापदवारयतोऽद्रिवनंवि ललापचसा ॥ तरसाऽन्तरसान्तरसान्तर सान्वयदुःखवृणीष्वसखेमरणम् ॥४२॥ पदवेति-अयतः शुभदैवात् पदवा पदाभ्यां वातीति पदवा सा दमयन्ती अपदवापत् अपगता दवापत् दवा मिजन्य दुःखं यस्मात्तत् तादृशमद्रिवनम्पर्वतवनमवापत लेभे। रयतो वेगादवापदितिवा। कीदृशं अवाः न विद्यते वार्जलं यस्मिन् तत् जलरहितम् । विललाप च पर्यदेवीच । हेसान्तरसान्तर सान्तं अन्तसहितं रसान्तरं करुणातिरिक्त रसो यस्मात्तादृश । हे सान्वयदुःख अन्वयः सन्तानस्त- त्सहितंदुःखं यस्मिस्तादृश सान्तरदुःख इतिपाठे अन्तः- करणदुःखसहित हेअन्तर आत्मन् सखे मित्र तरसा वेगेन मरणं वृणीष्व वरय। पदचारिणी दमयन्ती दवविपद्रहितं. जलशून्यं गिरिवनंगता विलापं चाकापीत् । हे आत्मन्स परिवारदुःखाकुल मरणमिदानी वरय सांप्रतं किम् । यत्सहो, मम मरणमेव वरमितिभावः । अवापदिति आपलदित्वा- ·11921 - . तृतीयोच्छासः। (१०१) दङ्. "लपव्यक्तायां वाचि" इत्यस्य लिटि ललापेति। "अन्तरमवकाशावधिपरिधानांतद्धिभेदतादर्थ्य ॥ छिद्रा- त्मीयविनावहिरवसरमध्येतरात्मनिच" इत्यमरः ॥ ४२ ॥ बने गच्छन्तीकन्दरातो निःसृतंव्यात्तमुखं वृकं दृष्ट्वाह- वृककोपपुरःसरमासरमासरमासरमाभ वताननुसा ॥ किमृतेदयितादयतोदय }, “तोदयतोदयतोऽस्तिममेहसुखम् ॥४३॥ वृकेति-हेवृक तरक्षो कोपपुरस्सरं क्रोधपूर्वकं मा माम् आसर आगच्छ मां भक्षयेत्यर्थः । मा सर इतोमागच्छ। ननु भोः सातव स्त्री वृकी भवता त्वया सरमा सलक्ष्मीका, भवतु । तथा च मां भक्ष्य स्वस्त्रिया सह स्थीयता- मिति भावः । यद्वा सा सरमा श्वापदत्वात् शुनी तव स्त्री त्वया सरमा भवत्तिति शेपः । अतोमा सर अन्यत्र मा गम्यतांमामेव भक्षयेत्यर्थः । अयतोदयतोदयतः अयं शुभ- दैवं तस्य तोदःक्षेपस्तत्र यतो रत उदयोऽभ्युदयो वा यस्य तादृशाअदयतः निष्करुणादयितात् स्वीयानलाहते तं विनाइहावसरे मम किं सुखमस्ति स्वास्थ्यमस्ति यत्तु हेअयतोद यतेतिभिन्नं पदम् अयो दैवं तेन या पीडा तया यतः वद्धः देवपीडित उदयतः उद्गच्छतः। अपरन्तथैवेति ध्येयम्। यद्वा हेक कोपपुरःसरं मा सर स्वगृहात मा ग- च्छ।आसर परावृत्त्य आगच्छ सा तव स्त्री सरमासलक्ष्मी Y ·4 . (१०२) नलोदयकाव्यम् । का भवत्वित्यर्थः। तथा च क्रुद्धः सन् गृहात मा गच्छति भावः। दमयन्ती वृकमाह हेवृक त्वं माम् आसर नला हते मम किं सुखं जीवितेन वा किं प्रयोजनम् । अतो मां भक्षयित्वा स्वस्त्रिया सहैव स्थीयतां माविरही भवेति तात्पर्य्यार्थः । “तरक्षुस्तुमृगादन वृकोपि"। आसरे- ति सर्तेलोटि । सरमाशुनी । “प्रश्नावधारणानुज्ञानुनया- मंत्रणेननु" । “पृथग्विनान्तरेण”हिरुङ्नाना च वर्जने" इत्यमरः ॥४३॥ अयिराक्षसभक्षयमांक्षुधितोनवसानवसा नवसानवसाः॥रुजमुज्झजनेऽत्रचहेकर णान्तरदान्तरदान्तरदान्तरदाम् ॥४४॥ अयोति-भैमी राक्षसं दृष्ट्वाऽऽह । अयि अहो राक्षस व- सा मेदांसि वसानाऽऽच्छादय अनवसान मरणहीन क्षुधितो बुभुक्षितस्त्वं न वस न तिष्ठ मां भक्षय । अत्र च जने मल्ल- क्षणे करुणान्तरदान्तरदान्तरद । करुणान्तरं करुणामका- शस्तेन दान्तमुपशान्तं रदान्तरन्दन्तातरं ददातीति ता दृक् करुणाहीनरदनान्तरप्रदायकं रुज पीडामुन्झ त्यज म- यि पीडांत्यज अहमन्तः हृदयम् अदां दत्तवती । यदा करुणांतर सन्तर मद्विपये दयान्त्यजेत्यर्थः । हेदान्तरदा- न्तरद दान्तः समर्थः रदो दन्तः तस्यान्तरेण यति खण्डय- ति सबोधनम् । हेराक्षस मयि स्त्री रुजत्यका ·तृतीयोच्छ्रासः। (१०३) मां भक्षय तुभ्यमहं शरीरं दत्तवतीत्यवोचदिति भावः। अदामिति ददातेर्लुङि। यदपि वहेः करुणांतरदान्तरदान्तर दान्तरद इतिपाठः। आन्तरं चित्तं यति खण्डयति तां रुजं त्यज । त्वमत्र जने करुणां वहेः हेरदान्तद दन्तान्तरप्रद दान्तं संसारंतर इति तदर्थः ॥४४॥ करमाकरमाकरमाकरमाऽकलयव्यस नंममपाहिहरे ॥ दरतोदरतोदरतोदरतो विरुतैर्मरुतांसुकरत्वमपि ॥ ४५ ॥ करमेति-हे रमाकर लक्ष्मीप्रद क ब्रह्मन् मम व्यसनं. विपदं माकरम् मकराणामयं माकरस्तादृशमाकरं खनिम् आकलयं मम शोकं समुद्रं जानीहि मरुतां देवानां सुकर अकृच्छ्रकर हेहरे हेकृष्ण नामोच्चारणेन हरति पातका- नीति हरिः तस्य संबोधनम् । त्वमपि अदरतोदरतोदरत: अदरोऽनल्पो यस्तोदो दुःखं तब रतम् उदरमभ्यन्तरं यस्य तादृशात् दरतो भयात् विरुतैराश्वासनवचनैः पाहि रक्ष । यहा कं सुखं रमा लक्ष्मीस्तयोराकरः उत्पत्तिभूमिःस' चासौ माकरः शोभाकरच तत्सवोधनम्। माकरंमकरसम्ब-. न्धि समुद्रसदृशं मा लक्ष्मीस्तस्याः आकरः उत्पत्तिस्थान समुद्रमिवेति वार्थः । हे ब्रह्मन् मम शोकः समुद्र इव प्रवृद्धः देव भयापहारिन् हेकृष्ण त्वमपीहशे कटे मामा- श्वास वाग्भिारक्षेत्याहेति भावः। " मारुतवेधसिब पुंसि- .

·(१०४) नलोदयकाव्यम् । कः" "खनिःस्त्रियामाकरः स्यात्" इत्यमरः।एकत्रकरोती- त्याकरः । “ऋदोरप" । "व्यसनविपदिभ्रंशे दोषेकामजको- पजे" पाहीति “पारक्षणे"अस्यलोटि।सुकरेति । ईषदुःसुषु- कृच्छाकृच्छ्रार्थेषु खलू" । "दरोस्त्रियां भये श्वः" एवं कस्य. ब्रह्मणो । रमाकरलोकाधिपत्यकर हरे सुकर शोभनहस्त दरतोदरतो दरतः दरो भयं तस्य तोदो नाशस्तत्र रतमुदरं यस्य तस्यदरतः शङ्खस्य मरुतां वायूनां विरुतैर्मा पाहि रक्षेति ध्येयम् ॥ ४॥ त्वदरिनिपधेशसमृद्धिमनारमयारमयार मयारमयाः ॥ व्यसनंत्वमुपैमिकदानुस भीशमनाशमनाशमनाशमनाः॥४६॥ त्वदरिरिति-हेनिपधेश नल त्वदरिः पुष्करःअनारमया अनवसानया रमया लक्ष्भ्या रमया वा समृद्धिं हर्षमाडर प्राप्तवान् । त्वं मया सह अरं शीघ्रं व्यसनं विपत्तिम् अयाः गतवानसि अनाशमनाः आशेच्छा तद्रहितं मनो यस्या- स्ताहशी । यद्वा त्वदरिः कथंभूतः अनाशमनाः न विद्य- ते नाशे विनाशे मनो यस्य स तथेत्यर्थः । सभीशमना भीर्भयं तच्छमनं शान्तिस्तत्सहिता शान्तभीतिः अनाशं नाशरहितं शं सुखं कदा उपैमि कस्मिन्काले उपगच्छा- मि । नु पृच्छायाम्।कदा सुखंलप्स्ये इति व्यलपत । याते- ·तृतीयोच्छ्वासः। (१०५) लेङि अयाः। उपैमीतोणः । “विभाषाकदाकाः" इति भविष्यति लट् । “नुपृच्छायांविकल्पेच" ॥१६॥ यमनायमनायमनायमनागभिवीक्ष्यरतं द्रवतीहपरः ॥ सरुषोनिषधक्षितिनाथगल नवमानवमानवमाऽनवमाः॥४७॥ यमनेति-अनायमना अनीतिमना अनीतियुक्तः नय . एव नायः । अन्यायपर इत्यर्थः । यद्वा आयो धनाग- मस्तद्रहितमनाः सन् परः शत्रुर्मनागीपत् यमनाय जी- वापहरणाय रतमासक्तं ये त्वां वीक्ष्येह लोके द्रवति दूरादेव पलायते । हेनिषधक्षितिनाथ निषधेश नल गल- नवमानवमान गलन् स्खलन् नवमानवास्तरुणास्तेषांमा- नो गर्वो यस्मिस्ताहक स त्वम् । अनवमाःअवमाः अधमाः • न अवमाः अनवमाः श्रेष्ठाः रुपः क्रोधान्बम उद्विर हेनल यं त्वां कृतानीतिः शत्रुहन्तुमुद्यतमीपदप्यालक्ष्य पलायते स त्वं परहतसर्वस्वः ता गिरः कथं नोद्विरसिवने वने कि- मटसीति भावः। किश्चिदीपन्मनागल्पे"इत्यमरः ।"ढुंगतो" इत्यस्य लटि द्रवतीति । "रुद्रुधौस्त्रियो" इत्यमरः । टुवमउद्विरणे स्माल्लोटि उहिरेति निकृष्टप्रतिकृया रेफयाप्यावमाधमाः"इत्यमरः॥४७॥ 1.नयमानयमानयमानयमावसएत्यनिवास ·है (१०६) नलोदयकाव्यम् । ममुंभवता ॥ भवनीयमपायमरीनुदया नयतानयतानयतानयता॥४८॥ नयमेति-नयमानयमान् नयो नीतिर्मानोऽभिमानो यमो विश्रमो नियमो वा तान् अयमानः प्राप्नुवानःतस्य संबोधने हे नयमानयमानयमान नीतिमभिमानं नियमञ्च धारयन् यं निवास राष्ट्रमेत्य प्राप्य आवसः यस्मिन् राष्ट्र ऽतिष्ठः अमुंनिवासं अयता प्राप्तवता उदयानुद्गतोऽयो ज्ञानं येषां तादृशान् अनयतानयतान् अनयोऽन्यायः तस्य तानो विस्तारस्तत्र यतान् अन्यायासक्तान् अरीन शत्रू- नपायं नाशं नयता प्रापयता भवता त्वया भवनीयं भवितव्यम् । हेनल यनिजराज्यं प्राप्य पूर्वमावस्थाः पुन स्तदेवराज्यं गच्छता त्वया शत्रून् विनाशयितुं समर्थन भवितव्यमिति तदेव निजपुरं गच्छेति व्यलपदिति भावः । आवस इत्यस्याधारस्य निवासमित्यस्य "उपान्वध्याङ्- वसः" इति कर्मत्वम् ॥१८॥ सनयासनयासनयासनयाह्यसुहृद्धटया विपदंस्वपदम् ॥ हितदेहितदेहितदेहित देत्यलपद्रहुधानरदेवसुता ॥४९॥ सनयेति-हेहितद हितमीप्सितं वस्तु ददातीति हितद नल स त्वं सनयासनया नयो नीतिस्तस्या असनं त्याग- ·ना छ। (१०७) स्तत्सहितया त्यक्तनीत्या असुहृद्घटया शत्रुकरिसमूहेन, विपदं नाशं न याहि मागमः। ईहितदेहि ईहिता इष्टा उपक- तारो देहिनो जना यस्मि स्तादृशं तत्स्वपदं स्वनगरमेहि आयाहि । इत्यनेन प्रकारेण सनयां नीतिसहिता नरदेव सुता भीमभूयपुत्रीबहुधा बहुप्रकारम् अलपद्विललापायदा हितदेहितदेहीत्येकं पदम् हितदम् ईहितं चेष्टितं येषां ते तादृशदेहिनो यत्र तत्स्वपदं राज्यमेहि । हेनल एवमेकाकी शत्रुहस्त मा गच्छेः । शत्रवः एकाकिनं त्वां दृष्ट्वाऽपकुर्यु- स्तस्मात्स्वकीयमेव नगरं गच्छेति नानाशंकाकुलां भैमी तस्मिन् वने विललापेति भावः । करिणां घटना घटा। या प्रापणेऽस्य लोटि याहीति । "पदं व्यवसितित्राणस्थान- लक्ष्मांधिवस्तुषु" इत्यमरः । एहीतीणोलोटि । अलपदिति लप व्यक्तायां वाचीत्यस्य लङि । बहुधा संख्यायां विधार्थ- धा। सप्तभिः कुलकम् ॥१९॥ साविधुराधावन्तरत्नौचंक्वापिनिरपराधाव न्तम् ॥सार्थराधावन्तम्प्रैक्षिष्टापञ्चसुतनु राधावन्तम् ॥५०॥ सेति-विधुरा विरहिता सुतनुः शोभनाङ्गी सा दम- यन्ती निरपराधाऽपराधरहिता कापि कस्मिन्नपि देशे रत्नो- पं रत्नसमूहम् अवन्तं रक्षन्तं सरत्नसमूहं राधावन्तं राधास. मृद्धिस्तत्सहितं धावन्तं गच्छन्तं साथै जनसमूह प्रैशिष्ट ·1 (१०८) नलोदयकाव्यम् । दृष्टवती । आधी मनःपीडायामन्तमवसानंच प्राप लेभे। वनेऽटंती सार्थमासाद्य मनःपीडांजहाविति भावः। धाधु गतिशुद्धयोरित्यस्य धावंतीति । राधसाधसंसिद्धावित्यस्य षिद्भिदादिभ्योऽङित्यङि राधेति । प्रैशिष्टेतीक्षदर्शनांक- नयोरित्यस्य लङि आपेलुङि आपदिति “संघसार्थोतुर्ज- न्तुभिः। पुंस्याधिर्मानसीव्यथा" इत्यमरमा ५०॥ व्याकुलयेवारितयाविधेर्गतिरनेनसिद्धये वारितया ॥ अपिचययेवारितयायथाश फाजलोच्चयेवारितया ॥५१॥ व्याकुलेति-विधेर्दैवस्याऽरितया शत्रुत्वेन व्याकुलया इव अत्रापि विधाता शत्रुरभूदिति उद्धांतयेव तया दुमयन्त्या सिद्धये नलान्वेषणरूपकार्यस्य भीमपुरप्राप्तये वा अनेन सार्थेन सह गतिर्गमनमवारि भेजे वृता वा। वारि- तया का त्वं कुत्र यासि इति निवारितयापि च यये गतम्। कया यथा वारितया वाः जलमितयां प्राप्तया शफर्या जलोचये जलवृद्धौ यथा|जनोचय इति पाठे जनसंघे तया ययेत्यर्थः । अवारितयां इत्यकारप्रश्लेषे अनिषिद्धयेत्य- र्थः । अवाः जलरहितं निर्जलमितया शफर्येव अहमपि भवत्सङ्गे समेष्यामीत्युक्ता निषद्धयापि भैम्या गतमिति भावः । “भाग्यं स्त्री नियतिर्विधिः" इत्यमरः । वृङ्संभक्ता- वित्यस्य लुङि चिंण्यवोरीति । या प्रापणे इत्यस्य भावे ·. तृतीयोच्छासः। (१०९) लिटिययो “वारि सलिलं कमलं जलम्" इत्यमरः । अत्रेयं भारतवार्ता । तब वने गच्छन्तं वणिक्सार्थ सा ददर्श तांच दृष्ट्वा तेषां मध्ये कश्चित् शुचिनामा वणिक् का त्वं क- स्यासिक यासि इत्याह ततस्तया भीतया स्ववृत्तांत कथितं कुत्रापि भवद्भिर्नलो दृष्ट इति पृष्टाः न वयं नलं विद्म इत्यूचुः । ततः कं यास्यथ इत्युक्ताः सुवाहुनान श्चेदिराजस्य देशे वाणिज्या यास्याम इत्यूचुः ततः तैः सादै सापि ययौ इति ॥५१॥ प्रतिपिद्धोन्यायस्यप्रापिसुबाहोश्चराजधा न्यायस्य ॥ वहुधनधान्यायस्यप्रवभु… न्दानिबहुविधान्यायस्य ॥५२॥ प्रतीति-आयस्य पदगमनेन आयासं कृत्वा प्रतिपिद्धा न्यायस्य प्रतिषिद्धो निराकृतोऽन्यायोऽनीतियन तादशस्य सुबाहो सुबाहुनाम्रो राज्ञः राजधानी नगरी प्रापि च प्राप्ता च । कीदृशी बहुधनधान्या बहुतरं धनधान्यं यस्यां सा यस्य सुवाहोः आयस्य धनागमस्य बहुविधानि नानाप्रका- राणि वृन्दानि समूहाः प्रवभुः रोजिरे । एवं सार्थेन सह ब्रज- न्त्या भैम्या आयासेन सुबाहुपुरीप्राप्तेति भावःप्रापीत्यापे- लुङि चिणि । प्रबभुरिति भातलिटि ॥५२॥ सञ्छनामांत्रासानन्दंराज्ञोभृताचनामा ।

·- (११०) नलोदयकाव्यम् । त्रासा ॥ शोकेनाऽमात्रासाववसद्धृतदेह यापनामात्रासा॥५३॥ संछन्नेति-असौ दमयन्ती सम्छन्ना वपुर्मालिन्यात् दमयंतीति ज्ञातुमशक्या राज्ञः सुबाहोर्मात्रा सानदं यथा- स्यादेवं भृता नाम पोषिता नाम सम्भावनायाम्।अत्र सुबाह न्तःपुरे अत्रासाबासरहिता धृतदेहयापनामात्रा धृतदेहयाप- नाशरीरस्थितिमात्रं यया सा तादृशी देहधारणार्थ भुक्तेन तु सौख्यार्थ मिति भावः।शोकेन अमा शोकसहितासाभैमी अवसत्वासमकरोत् । यद्वा धृतादेहनिर्वाहमात्र आशा यये- ति सा धृतदेहयापनामात्राशेत्येकं पदम् । अत्र पक्षे यमके शसयोरभेदोनदोषाय “ यमकश्लेपचित्रेषु रलयोर्जलयोन भिवानानुस्वारविसर्गौचचित्रभङ्गाय संमतौइतिवत्" असो भैमी सुबाहुमात्रा दमयन्तीत्यनभिज्ञाय सानन्दमपुषत् सा च शरीर रक्षामाबाहाराभूदिति भावः। अवसदिति वसेर्लङिा अत्रेयं भारतवार्ता । सायाह्न भैमी वणिग्भिः साई सुबाहु- नगरंप्राप्ता अथ प्रासादस्था राजमाता तां दृष्ट्वा धात्री- द्वारा स्वसमीपमानीयका त्वमिति प्रोवाच ततःदमयन्त्याः परिचारिकाहमिति भैम्याह । राजमातोवाच अत्र तिष्ठ ततो भैमी निर्वधं चकार पादसेवनमुच्छिष्टफेटनं न करिष्यामीति ॥२३॥ पदापदापरिभ्रमनयेनयाऽऽपदाऽपदा ॥

·चतुर्थाच्छासः। (१११) वनावनाऽवनाथवत्सजीवनावनाभवत्॥५४॥ इति श्रीकालिदासकृते नलोदये सत्काव्ये तृतीयोच्छासः ॥ ३ ॥ पदेति-अपदा अत्राणा अस्थाना वा या दमयन्ती नयेन नीत्या कृत्या आपदा विपत्त्या पदा चरणेन वनावनौ वनभूमौ अनाथवत्परिभ्रमं पर्यटनमापल्लेभेसासजीवनावना जीवनं तस्य अवनं रक्षणं तत्सहितासजीवितरक्षाऽभवत् । या भैमी विपदि चरणाभ्यां वनभूमोपर्यभ्रमीत्साजीवनरक्ष गंप्रापेति भावः । “पदंख्रिश्चरणोऽस्त्रियाम्" इत्यमरः । आपदित्यापेर्लङि" विपत्त्यां विपदापदौ ", इत्यमरः अभवदिति भवतेर्लङि ॥ ५४॥ इति श्रीनलोदयकाव्यटीकायर्या तृतीयोच्यासः ॥ ३ ॥ चतुर्थोंच्छासः। अथतुङ्गोपायस्यश्रवणेननलस्यसानुगो पायस्य ॥ वशगागोपायस्यस्वमनोभी मश्चिरंजुगोऽऽपायस्य ॥१॥ अथेति-अथाऽनन्तरं तुङ्गोपायस्य तुङ्ग-उच्च उपायःसामा- दिर्यस्य तादृशस्य नलस्य अपायस्यापक्रमणस्य दुःखस्य वा श्रवणेन सानुगः अनुगच्छन्तीत्यनुगास्तैः सहितः सानु- चरः चिरं बहुकालम् आयस्य प्रयासं कृत्वा नलान्वेषणाय ·(११२) नलोदयकाव्यम्। भीमास्वमनःस्वस्य मानसं जुगोप,रक्षितवान यस्य भीमत गोपाः गां भूमि पांतीति गोपाः राजानः ग्रामौघाधिकारिणो वा गोपजातीया वा वशगा आयत्ताः नलापगमनं श्रुत्वा तदन्वेपणाथै बहुधा आयस्य शोकसहितं स्वहृत्कथञ्चि दरक्षत् । “गोपो गोपालके गोष्ठाध्यक्षे पृथ्वीपतावपि 1. ग्रामौषाधिकृते पुंसि"इति मेदिनीकारः । स्थायुकोधिकृतो ग्रामे गोपो ग्रामेषु भूरिषु इत्यमरश्च ॥१॥ निशिचदिवाचार्य्यस्यक्षतस्यनलविचिन्त येऽथवाचार्य्यस्य ॥ भृशमेवाचार्यस्य द्विजोत्तमैरिशष्यकैरिवाचार्य्यस्य ॥२॥ निशीति-अस्य भीमस्य वाचा वचनेन द्विजोत्तमै- ब्राह्मणश्रेष्टैनलविचिन्तये नलान्वेषणाय निशि रात्रौ च दिवा च दिवसे भृशमेवात्यर्थमेव अचारि नानादेशस- चरणमकाशि कीदृशस्यास्य अर्यस्य क्षतस्य अरेः असयः अर्यसयस्तैः शत्रुखहैरताडितस्य एवमार्यस्य श्रेष्ठस्य आचार्यस्यगुरोर्वचसाशिष्यकैरिवशिष्यैरिव । स्वार्थे कः ।। शिष्या यथा गुरोराज्ञयाऽहनिशं सञ्चरन्ति तथेत्यर्थः ॥२॥ अथनयनेत्रासादिप्रचुरापूःकेनचिजने त्रासादि॥ यत्रसुनेत्रासादिग्भ्रमेणदुःखं गतावनेत्रासादि ॥३॥ अथेति-अथानन्तरम् अत्र जने विषये केनचिदनिर्व- 4 ·चतुथाच्छासः । (११३) चनीयचतुरेण सुदेवनाना द्विजेन नयनेत्रा नीतिनिपुणेन सादिप्रचुरा सादिनोऽश्ववाराः प्रचुरा यस्यां सा पू: आसा- दि प्राप्ता । सा का यत्र पुरि सा सुनेत्रा भैमी वर्तत इति शेषः । कीदृशी सा वने दिग्भ्रमेण दिग्भ्रांत्या त्रासांदि त्रासपूर्वकं दुःखं गता प्राप्ता । दिग्भ्रमेणेत्यत्र आदिकान्त्या इति पाठे यत्र पुरि आदिकान्त्या प्रथमप्रवेशेन जने लोके त्रासादि भवति यत्र पुरि बने दुःखं गता सा सुनेत्रा आसी दित्यर्थः ॥३॥ सहदीनाऽऽयततेनस्वगृहंचभैमीययेऽमुना यततेन ॥ स्वनयेनायततेनंप्राप्त्यैस्वासो ' श्वशोभनायततेन ॥४॥ सहति-दीना दुःखिता भैमी तेन द्विजेन सह स्वगृहम् । आयत गतवती । चेदिपुरीनिलयं ब्राह्मणं गृहीत्वा स्ववास स्थाने गतवतो आयततेन धनागमव्याप्तेनाऽमुना द्विजेन सह भैम्या यये। भीमगृहमिति शेपः। चेदिराजदत्तधनवता द्विजेन सह भैमी भीमगृहमगादिति भावः। यद्वा नलान्वे- षणाय भीमदत्तबहुधनवता विप्रेण भैम्या सह चेदिगृह यये इत्यर्थः । शोभना सा भैमी स्वनयेन स्वनीत्या अय- ततेनप्राप्त्यै अयः शुभविधिस्तेन ततो व्याप्तो य इनः स्वामी नलस्तस्य प्राप्त्यै यतते स्म यत्नमकरोत् । स्वासोः 'स्वकीयप्राणस्य प्राप्त्यै न यततेस्म । अत्रेयं भारतवार्ता। ८ ·N । ८ (११४) नलोदयकाव्यम् । सुनन्दान्तःपुरे समागतं सुदेवं ब्राह्मणं दृष्ट्वा . रुरोद । सुदेव उवाच। अहं तव भ्रातुःसखा सुदेवनामा वचनात् त्वामन्वेष्टुमागतः । तव बान्धवास्त्वां विना इव तिष्ठन्ति । ततो राजमातरं सर्ववृत्तान्तमकथयत् सुबाहुमाताच नलपत्नी दमयन्ती ज्ञात्वा यामास । सुनन्दा तु निश्चयाथै तस्या गावमलं . शिरस्यर्द्धचन्द्राकारं गरुडलाञ्छनं ददर्श । तच्चिद्वेन . ज्ञात्वामम भगिन्याः कन्या त्वमित्युक्त्त्वा इत्यामात्यैः सुदेवेन च सहितां दमयन्तीम्पितृगेहं प्राप तत्र सा पुत्रादिभिः सह युयोज । भीमश्च सुदेवाय।। पुनः प्रणामं कृत्वा बहुधनानि ददौ । ततो म्पुनाह्मणान् प्रेषयामासेइति ॥ ४॥ नयमेवाह- ५ शस्यस्तेन ॥ नभृतेनभवसिशस्यस्तेन ॥५॥ वसनेति-हे वसनांशस्य वस्त्रखण्डस्य स्ते चनने क्वासि मम दमयन्त्या अयं विधिः वनगमनाणदुःखं . न यशसे न । हेप्रिय अस्तेन त्यक्तेन स्वज छद्म कपटं विशसि प्राप्नोषि भृतेन पालितेन ·(११६) नलोदयकाव्यम् । कोप्यूचइति-तेष्वन्वेषकेषु मध्ये कोप्यन्वेषकजनः इ- तनयायाः इतः प्राप्तो ज्ञातो वा नयो यया तादृश्याःज्ञातनी तेर्नृपस्य भीमस्य तनयायाः पदं स्थानमेत्य उचे उक्तवान् हेदमयन्ति त्वांभीर्भयं मुञ्चेत त्यजेत्।अति पीडा च नया- यानप्राप्नुयात्। भयमार्तिश्च न भविष्यतीति यावत्। याअ- तिःचेतनयाबुद्धया दुःसहासोढुमशक्या। हेदमयन्ति त्वां भयंपीडा च हास्यति । नलो मया लक्षित इत्यवोचदिति भावः । “पदं व्यवसितित्राणस्थानलक्ष्मांधिवस्तुघु"। "भी तिर्भासाध्वसं भयम्" इत्यमरः। "मुच्लमाक्षेण"इत्यस्यलि- यात्मनेपदेशेमुचादीनामिति नुमि मुञ्चेतेति रूपम् । "मतिर्मनीषाबुद्धि द्धिपणाज्ञप्तिचेतने" इतिहेमचन्द्रः । "आतिः पीडा धनु कोटयोः" इत्यमरः ॥७॥ निजधामेतंसमयामृतुपर्णश्रावितोऽर्थमे तंसमया॥ सचिवसमेतंसमयागिरोत्तरं नाजनिष्टमेतंसमया ॥८॥ निजेति-हेदमयन्ति निजधामेतं निजस्थानमयोध्यातवे- तंतत्रस्थितम् अयोध्याधीशम् ऋतुपर्णम् ऋतुपर्णनामानंरा जानं समयां समागतः। स च मया एनम् अर्थ वसनस्तैन्या- दिरूपमर्थ वाच्यं समया सश्रीकया समया अनतिनिमो- बतया गिरा वाचाश्रावितः सचिवसमेतं मंत्रिसमेतं तथा मेत मां लक्ष्मीम् इतं प्राप्तम् ऋतुपर्ण समया मंत्रिसहितस्य ऋतु- -- -- ·चतुर्थीच्छासः। (१:१७) पर्णस्य समीपे उत्तरं प्रतिवाक्यं नाऽजनिष्ट न जातं हेभैमि वसनस्तेयादिकं त्वदुक्तं श्रावितःऋतुपर्णः । मंत्रिसहितस्य तस्य समीपे उत्तरं च नावाप्तमिति भावः। "अभितः परितः समया०"इति । द्वितीया ऋतुपर्णमिति। "मंत्रीधीस- चिवोऽमात्यः"समयामितिसंयातेर्लङि। “समयान्तिकमध्य- यो इत्यमरः । अजनिष्टेति दीपजनं" इत्यादिनाचिण्विकल्पे- रूपम् ॥८॥ दीनानायतनस्थोनानायतनक्षमोऽस्यसौ त्यधिकृतः ॥ नाऽनायतनकरोलीनाना यतन:पथ्युवाचाथरहः ॥९॥ दीनेति-अथानन्तरमस्य ऋतुपर्णस्यायत्तनं गृहंतत्र स्थितः सौत्ये सारथ्येऽधिकृतः अनायतनकरः न आयतो दीर्घःकरोहस्तो यस्य तादृशःकुजो ना पुरुपः पथि लीना- न्मार्गे लग्नान गच्छतःनोऽस्मान् दोनान्दुःखितान रहः विवि- ते आयत आगतवान् इति उत्तरश्लोकेवक्ष्यमाणं च उवाच अवादीत् । कीदृशः नानायतनक्षमः नानाप्रयत्नसमर्थ। त्वदुक्तं श्रावयित्वाऽप्राप्तोत्तरान्मार्गे गच्छतोस्मान् सङ्कुचि तकरस्तत्सूतो रहसि एत्येदसुवाचेति भावः । “गुणवचन- ब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च"इति प्यभि सौत्यः। सूतस्त्वष्ट रिसारथो"आयतेति अयगतौ” इत्यस्य लडि। "मगलान- न्तरारम्भप्रश्नकात्स्न्यैप्वथोअथ"। "रहोंतिकमुपहरे"यद्वा ·(११८) नलोदयकाव्यम् । दीनानायतनस्थ इति नलविशेषणं दीनश्चासौ अनायतन स्था असम्यगायतनस्थश्चेति तादृश इत्यर्थः।। ९॥ आगत्य किमुवाचेत्याह- दीनायाऽनायतयाविवाससेऽस्मैविहीन यानायतया ॥ नखलुधियाऽनायतया कोद्धव्यंधमनिश्चयानायतया॥ १० ॥ दीनेति । दीनाय दुःखिताय अनायतया आयो धनागमः न आयो यस्यासाधनायस्तद्भावस्तत्ता तया। धनागमरहित त्वेन विवाससे वस्त्रहींनाय तस्मै वसनस्तेनाय । एवं विहीनं त्यक्तं यानं येन तादृशाय। अनायतया अदीर्घतया अविचारपूर्विकया धिया बुद्ध्या तया दमयन्त्या न को- व्यं क्रोधो न कर्त्तव्यः। खल्वनुनयोतया कया।या धर्म निश्चयान धर्मनिर्णयानायतज्ञातवती यातिधामिकी । धनागमरहितत्वेन दीनाय बसनहीनाय च तस्मै नलाय तया दमयन्त्या क्रोधो न करणीयः । दैववशादेतत्सर्वमभू- दिति भावः "क्रुधदुहेासूयार्थानां यम्प्रतिकोप" इति सम्प्रदानत्वाच्चतुर्थी । अस्मैइति। आयतेति “अयगतो" इत्यस्य लङि॥१०॥ प्रेष्यद्विजआह- कृतकर्माऽनेनत्वागतोऽस्मिवचसेतितस्य मानेनत्वा ॥ वेदयमानेनत्वाविप्रेचधने पुदीयमानेनत्वा ॥११॥ , ·चतुर्थीच्छासः। (११९) कृतेति-हेदमयन्ति मानेन प्रमाणेन सत्येन तस्य पुरुषस्य अनेन वचसा वचनेन कृतका कृतकार्यों- हैं त्वा त्वां प्रत्यागतोस्मि इति वेदयमाने बोधयति द्विजे ब्राह्मणे नत्वा नमस्कृत्य धनेषु दीयमानेनत्वा दीयमानमिनत्वं स्वामित्वं यया तादृशी। धनेषु दत्तस्वा मित्वासीदित्यर्थः । अहं तस्य पुरुपस्य सत्येन वचसा कृतकृत्यस्त्वत्समीपमागतइति वदति विप्रे नमस्कृत्य बहुधनस्वामित्वमकादित्यर्थः। “इनः सूर्य प्रभौराज्ञि"। अत्रेयं पुराणवाती। दमयन्ती च नानास्तुतिं कृत्वा पर्णा- दनामानं ब्राह्मणम् ऋतुपर्णराजसारथिनिकटे श्लोकचतुष्टयं दत्त्वा प्रेपयामास । स च तत्र गत्वा तस्मै श्लोकान्ददौ । श्लो- का यथा । क नु त्वं कैतवैश्छित्वा वस्त्राई प्रस्थितो- मम । उत्सृज्य विपिने सुप्तामनुरक्तां प्रियां प्रिय ॥१॥ सा वै यथा समादृष्टा तथा स्तेऽऽत्वत्प्रतीक्षिणो । दामा- ना भृशं वाला वस्त्रानाभिसंवृता.॥२॥ अस्या रुद- न्त्याः सततं तेन शोकेन पार्थिव । प्रसादं कुरु वै वीर प्रतिवाक्यं ददस्व च ॥३॥मा कुरुष्व प्राणनाथ विफलं. जीवन ममः । यदि तिष्ठन्न वक्तासि स्त्रीहत्या त्वामभिस्पृ शेत् ॥ ४ ॥ इति पर्णादब्राह्मणादृत्तान्तं श्रुत्वा नल उवाच । क नु सा क्षुत्पिपासात श्रान्ता शेते तपस्विनी । स्म- रन्ती तस्य मन्दस्य कंवा सा द्योपतिष्ठते इति कथयि- .

·(१२०) नलोदयकाव्यम् । त्वा श्लोकपंचकं प्रस्थापयामास । यथा-वैधव्यमपि सं. प्राप्य गोपयंति कुलस्त्रियः । आत्मानमात्मना सद्यो जि- तस्वर्गा न संशयः॥ १ ॥रहिता भर्तृभिः सद्यो न जु- ध्यन्ति कदाचन । प्राणाँश्चारित्रकवचान् धारयन्ति कुल- स्त्रियः॥२॥ विषमस्थेन मूढेन परिभ्रष्टसुखेन च । य- त्सा तेन परित्यक्ता न तत्र को मर्हसि ॥३॥ प्राणया- वाम्परिप्रेप्सोः शकुनैईतवाससः । आधिभिहन्यमानस्य न श्यामा क्रोडुमर्हसि ॥ ४ ॥ सत्कृताऽसत्कृता वापि पतिं दृष्ट्वा यथागतम् । राज्यभ्रष्टं श्रियाहीनं न श्यामा को- डुमर्हसि ॥५॥ इति श्लोकपञ्चकं नीत्वा आगत्य दमयंती श्रावयामास पर्णाद इति ॥ ११ ॥ तत्राऽपर्णाऽयततस्वनयाभ्रेमीतपस्यपर्णा ऽयतत ॥ तुलितसुपर्णायततस्तस्याऽग मनायसर्तुपर्णायततः ॥ १२ ॥ तत्रेति-ततस्तदनंतरं तत्र तस्मिन्काले ततोऽयोध्यायाः “पञ्चम्यास्तसिल्" सर्तुपर्णाय ऋतुपर्णसहिताय तस्य नल- स्यापर्णाय अपगतमृणं यस्मिस्तादृशाय नलप्रेरितहया- नामेकदिवसेन बहुयोजनावलंघनाढणापगमः । तुलितः सुपर्णो गरुडो येन तादृशाय आगमनाय तपप्ति शरी- रसन्तापलक्षणे एकभक्तोपवासादौ अपर्णा पार्वतीय भैमी दमयन्ती ततस्वनयात् ततो विस्तृतो यः स्वनयः ·चतुर्थोच्छासः। (१२१) स्वनीतिस्तस्मादयतत यनं समास्थित ! तदनन्तरं दम- यन्ती बहुविशालस्वनतिरयोध्यातो नलस्य सर्नुपर्णस्या 'गमनाय यत्नं कृतवतीति भावः । “स्याहणंपर्युदञ्चनम् । "ऋणमाघमण्य" इतिनिपातः। यतीप्रयत्नइत्यस्य"लङि२ साकृतसामाऽन्येनश्रावितवत्यमुमनन्यसा मान्येन ॥ स्वरहसामान्येनस्वयम्वरंस्म रतिनाञ्जसामान्येनः ॥१३॥ साकृतेति-कृतसामा कृतं साम. सांत्वं यया. तादृशी साऽनन्यसामान्येन अन्यासाधारणेन अन्येनापरेण मान्येन पूज्येन विप्रेणाऽमुमृतुपर्ण रहसा एकांतेन स्वं स्वकीयं स्वयंवरं श्रावितवतीअशिश्रवतापूर्वपरिणीता परिणयनांतरं कत्तु कथं प्रवर्तते । तत्राऽऽह । मानी अभिमानी अञ्जसा झटिति एनः पापं न स्मरति । सादमयन्तीअन्येन केनापि द्विजेन स्वं स्वयंवरमुपहरे ऋतुपर्णे श्रावितवती । यतो मानी झटिति पापं न स्मरति । ऋतुपर्णः स्वयम्बरं श्रुत्वा शीघ्रमेष्यतितेिन सह नलोप्यागमिप्यतीति भावः "सार- झटित्यासाह्राय द्राङ्मक्षुसपदिद्रुते"।"स्वोज्ञातावात्म- निस्वंत्रिष्वात्मीयेस्वोऽस्त्रियांधने । इत्यमरः अत्रेयं । पुराण वार्ता । दमयन्तो मातरमुवाच । सुदेवो यातु र ऋतुपर्ण वदतु । भैमी पुनः स्वयंवरं करिष्यति । स तु श्वो भावी यदि द्रष्टुमिच्छातदागच्छ । ततः श्रुत्वा तन्माता तथाऽ ·(१२२) नलोदयकाव्यम् । करोत् । ऋतुपर्णोपि सुदेवात् तच्छुत्वा गमनं । नलेन परामृशत इति ॥ १३॥ रहसितदासन्नाहस्थितःस्मसनलंयुतोमु दासन्नाह ॥ श्रीस्तुमदासन्नाहस्फुटंप्रया मोबजेदितिव्युदासन्नाऽहः ॥१४॥ रहसीति-तदा सुदेवात्स्वयंवरवृत्तान्तश्रवणकाले स ऋतुपर्णः सन्नाहस्थितः सन्नाहे कवचे स्थितः वद्धकवचः मुदा हर्षेण युक्तः रहसि एकान्ते नलम् इति. आह उवाच । इतीति किमाहेसन् पूज्य अहः दिनं व्युदासं नाशंन व्रजेत् न गच्छेत् । वयं दमयन्तीपुनस्स्वयंवरे.स्फुटं प्रव्यक्तं प्रयामो गच्छामः। श्रीस्तु लक्ष्मीस्तु दमयन्तीलाभात्तद्रूपावा मद सना मदन्तिकगता भवेत् । हसम्बोधने। रहसोत्यत्र हरसीति पाठे त्वं हरसि वहसि चेत्तदा स्फुटं प्रयाम इत्यर्थः। कचितुः द्वितीयचरणे स्मरयुतो नलं मुदासन्नाह इति पाठः तत्र स्मरयुतः सन् कामातः सन मुदा हर्षेण नलम् आहे त्यर्थः । हेनल मां चेदरसि तदाऽद्य प्रयामो भीमपुरम् । दिवसो न नाशं ब्रजेत् । अद्यैव मां नय । दमयन्तींवरितुङ्ग न्तव्यमेवेति भावः। असगतौ इत्यस्याने कार्थत्वात्। हरसि हभो लटि । ब्रजेत् बजेलिडि। “समीपे निकटासनसनिक- एसनीडवत्" इत्यमरः ॥१४॥ सावनितावध्वानस्स्वगुणैःकर्पतिचकेहता ·। " चतुर्थोच्छासः। (१२३) वध्वान ॥ समहस्तावध्वानःश्वइतियो. जनशतंमितावध्वानः ॥ १५॥ सेति-सा वनिता भैमी स्वगुणैरात्मगुणैर्वध्वा संयम्य नोऽस्मान् कर्षति आकर्षति । यमके बवयोरैक्यं न दो- पाय! "डलयो रलयोश्चैव शसयोर्ववयोस्तथा। वदन्त्येषां हि सावर्ण्यमलंकारविदो जनाः" इत्यालंकारिकवचनात् । व पुनर्वध्वा स्त्रिया के न हृताः । अपितु सर्व एव हता इति भावः । समहस्तावत् स स्वयंवरोत्सवः तावत् श्वः आगामि 'दिवसे इत्यनेन प्रकारेण ध्वानः लोकवनिः लोकवार्ता- स्तीति यावत् । न अस्माकं अध्वा मार्गः योजनशत- मिती प्रमाणे वर्तते । हेवाहुक भैमीस्वयंबरः श्वो भवि- तेनि लोकवार्ता । अस्माकं मार्गः शतयोजनमितः । अतः शीघ्रं रथं सज्जीकुरु इति भावः। “नारीसीमंतिनीवधूः" । "वधवंधने" इत्यस्मात् कवचेति कृपविलेखन"इत्यस्मा- दौवादिकालटि कर्पतीति मह उद्धव उत्सवः" । "होगतेऽ नागते निवः परश्वस्तु परेद्यवि" "अयनं वर्म मार्गाव- पंथानः' इत्यमरः॥ १५॥ तत्त्वरयाऽमायामः प्रणयेर्यदिमानितत्रि यामायामः॥नलजायामायामस्मृत्लेत्य चेकदुर्दियामायामः ॥ १६॥ तत्त्वरेति-हेसूत तत्तस्माद अनितत्रियामायामः अ. + ·(१२४) नलोदयकाव्यम् । नितोऽप्राप्तः त्रियामाया रामः प्रहरो येन ताहक त्वरया सम्भ्रमेण मा मां यदि प्रणयेनयसि तदा समीपं सह वा यामो मच्छाम इति अनेन प्रकारेण यामायां नलजायाया दमयन्त्याःमायां अविचित्य ऊचे। यतो दुधियां दुष्टाःक: ता धियश्चेति तासां दुष्टबुद्धीनामायामो दैर्ध्य विचारपर- पराक कुत्र। अपि तु कुत्रापि न । अथ वा दुष्टाः धियो येषां ते तादृशानां पुंसामायामो विचारदेय क । क्वचितु दुद्धि यामित्यत्र युवधियामिति पाठः । तत्र यूनां तरुणानां पियां बुद्धीनांक आयामो दैर्घ्यम् अपि तु कापि नेत्यर्थः । रात्रि- प्रहरमध्ये मां यदि नयसि तदा भैमीस्वयंवरं ब्रजामीत्युक्त- वान् । दमयन्तीव्याजमजानान एवेति भावः । “देयमाया मआनाहः" । "अस्मदो द्वयोश्च" इत्येकत्वे बहुवचनम् । संभ्रामस्त्वरा । "अमासहसमीपेच" । प्रणयेरिति नीमो- लिङि। "त्वमौद्वितीयायाः" इति मादेशः ॥१६॥ युग्मकम्-मांभजमानाश्वःस्यान्नूनमसौतत्प चोद्यमानाश्वस्स्याम् ॥ इतिरतिमानाश्वस्याऽ न्यायमनाशङ्कयविकृतिमानाश्वस्याम्॥१७॥ मामिति-आदिकुलकम्।तत्प्रचोद्यमानाश्वः तेन बाहुकेन प्रचोद्यमानाःप्रेर्यमाणा अश्वा यस्य एतादृक् चेत् स्यांभ-, वेयं तदाऽसौ दमयंती श्वो नूनं निश्चयेन मां भजमाना आ- + ·चतुर्थोच्छासः। (१२५) प्रयंती स्यादिति रतिमानेवरागयुतः स ऋतुपर्णः अस्यां दमयंत्यामन्यायं परस्यभिलापलक्षणमनाशङ्कय आश्व स्य आश्वासं प्राप्य आशु शीघ्रं विकृतिमान्मनोविकारवा- नित्यूचे इति पूर्वश्लोकेनान्वयः । यद्यसौ मां नयति तर्हि श्वः सा मां वृणीतेति परख्यभिलाषमबुध्वा विकारखानलं तथो- वाचेति भावः । "नूनंतऽर्थनिश्चये" । यद्वा रतिमान् नलः मनसि आश्वस्य स्वयंवरवाती श्रुत्वा उत्पन्नकोपं विचारेण शंमयित्वा अस्यान्दमयंत्यामन्यायमनाशकचअमत्वा चे- र यदि प्रचोद्यमानावः स्यां तदा असौ दमयंती श्वःप्रातः काले भजमाना स्यात् इति हेतोः आशु शीघ्रं विकृतिमा- न रोमांञ्चितः बभूवेत्यर्थः ॥ १७॥ अथरथमारावन्तंशस्त्राणिनलःशुभाश्वमा रावन्तम् ॥ सजगामाऽरावन्तंनरेन्द्रमा रोप्यचगुरुतमारावन्तम् ॥ १८॥ अथेति-अथ वचनानंतरं नलः आरावन्तम् आसमंताव मरं शीघ्रगं अवंतं यद्वा अरम् आरः शीघ्रगतिः तम् अवंतं रक्षतं यद्रा आसमंतात अरं शीघ्र अवंतं गच्छन्तं यदा अस्य विष्णोः अरं चक्रं आरन्तमिव अवन्तं गच्छंतम् अति- शीघ्रगमित्यर्थः। तम्। शस्त्राण्यायुधानि अवंतंरक्षतं शुभाश्वं शोभना अश्वा यस्मिस्तादृशं गुरुतमः गरिष्टः आराव: शब्दोयस्य तादृशं रथम् आर गतवान् । च पुनः अरोशनी - ।

·(१२८) नलोदयकाव्यम् । रश्मीन संयच्छ। अहं राजगणितं गणयिष्यामि। तत्तोनल- स्तद्गणयित्वा आह अत्यद्भुतमिदम् । इमां विद्यां मह्यं देहि मत्तोऽश्वहृदयविद्यां गृहाण इतिपरिवर्तितमितिीतदाह२०॥ बलजितदेवाऱ्यांभ्यांविद्याविनिमयोयुग पदेवार्ष्याभ्याम् ॥ संमवार्याभ्यांच्यधा यिसंस्पृश्यसम्पदेवार्याभ्याम् ॥ २१ ॥ बलेति-अथ रथवेगफलगणनकौतुकदर्शनाऽनन्तरंवं लजितदेवार्याभ्यां वलेन सामर्थेन जितः पराजितो देवार्यः देवस्वामीन्द्रो याभ्यान्ताहरभ्यामाभ्यां नलर्नुप र्णाभ्यां संमई रणेऽवार्याभ्यां निवारयितुमशक्याभ्यां युग- पदेव एकवारमेव वारि जलं संस्पृश्य सम्पदे श्रिये विद्या- विनिमयो विद्यापरिवर्तनं व्यधायि विहितम् । अथ नल- तुपर्णों रथादवतीर्य आचम्य विद्याग्रहणंपरस्परं चक्र तुरिति भावः। व्यधायीति धाभो लुङि चिणि "आतो युक्- चिणकृतोः" इति युकि सति रूपम् ॥२१॥ तदनुद्रुतमक्षमतस्वीकृत्यास्वदहनेऽधिक तमक्षमतः ॥ श्रितउन्नतमक्षमतःस्फुट मेवकलिनलस्तुनतमक्षमत ॥ २२ ॥ तदिति-तदनु ततः पश्चात् स्फुटम्प्रव्यक्तम् अस्वदहने कलिदहनेऽधिकतमक्षमतः अत्यन्तसमर्थात् “अतोऽस्मात् नलसकाशात्कलिद्रुतमेव उन्नतम् उच्चैस्तरम् असं विभीतक ·चतुर्थोच्छ्ासः। (१२९) वृक्षं श्रितःप्राप्तःतु पुनः नलः अतः ऋतुपर्णादर्श स्वीकृ त्य अक्षज्ञानं प्राप्य तं कलिन अक्षमत न विषेहे । ऋतुप दक्षहदयम्प्राप्य कलिं यावद्भस्मसात्करात तावन्नला द्विनिर्गत्य विभीतकतरुमशिश्रयत्। नलस्तु तस्मै चुको तिभावः । “पश्चात्सादृश्ययोरनु" । "लघुक्षिप्रमरं द्रुतम्' अक्षमतेति "क्षमूसहने" अस्माल्लङि ॥ २२ ॥ कलिनलमाह- पतितमलसमेतस्याभैम्यारुपिविद्धिमान लसमेतस्याः॥आर्त्यनलसमेतस्याऽऽश्रि तस्यशरणप्रदोनलसमेऽतःस्याः॥२३॥ . पतितमिति-हे नल एतस्यास्तव हृदये विद्यमाना. यास्तस्या भैम्या अनलसमेऽनिसदृशे रुपि रोपे पतितमत एवालसं दुःखितं मां विद्धि जानीहि । आर्त्य- नलसमेतस्य आसमंताद्या अतिः पीडा सेवानलस्तत्स- मेतस्य संयुक्तस्याआर्तिवलसमेतस्येति पाठे आतैः पीडा. या बलेन आधिक्येन समेतस्येत्यर्थः । मे मम आश्रित- स्य आश्रयवतः अतः दमयंतीक्रोधात् शरणप्रदः प्राणत्रा- णदाता स त्वं स्याः भवः । आः पीडायाम् । दमयंती- रोपामिना दह्यमानं मांप्रति किं रोपं करोपि भेमी कोपज्व- ठितस्य मे शरणं भवेति भावः । “आस्तु स्यात्कोपपी- उयो"। "अतिः पीडापन कोट्योः" इत्यमरः ॥२३॥ कलिमितिनानामायनमन्तममुश्चन्महा ·4 (१२६) नलोदयकाव्यम् । अन्तं नाशकं तं नरेंद्रमृतुपर्ण रथमारोप्यारोहयित्वा भीमनगरं गतवान् । ऋतुपर्ण रथमारोप्य मनयदिति भावः । जगामेति गोलिटि। मृत्यौ स्वरूपे निश्चयतिके"। "अरं शीधे च . पुनरन्यवत्" इति मेदिनीकारः ॥१८॥ खांसकृतावसनस्यक्षणदूरत्वेनसङ्गतावस नस्य ॥ भूभावसनस्यव्यस्मयतरथद्रु. तेधुतावसनस्य ॥ १९॥ स्वांसेति-भूभर्ता ऋतुपर्णः स्वांसकृतावसनस्य स्यांसे स्कंधे कृतमावसनमाच्छादनं येन तादृशस्य वस. नस्य रथद्रुतेः रथवेगादुत्पन्नस्य असनस्य ‘वायोधुती कम्पे सति असनस्यासनवृक्षस्य सङ्गतौ सङ्गमे क्षणदूर- त्वेन क्षणादेव बहुयोजनान्तरितत्वेन व्यस्मयत विस्मितो 'बभूव । नलप्रेरितरथवेगवशोद्भवमरुभूतोत्तरीयस्य क्षण- दूरत्वाहतुपर्णोऽद्भुतायमानमना अभूदिति भावः । “स्कंधो- भुजशिरोंसोत्री इत्यमरः। अस्यतीत्यसनो वायुः समीरप- व्यः। यदा स्वांसकृतावसनस्ये त्यस्य स्वासे "स्वस्कंधे- कृतम् अवसनम् अस्थितियेन तस्य रथवेगोबूतवायुनोड्डी- यमानस्येत्यर्थः । अत्रेयं पुराणवार्ता । स्वांसादुत्तरीयेभ्रष्टे, राजावाहुकमुवाच । अश्वान संयच्छ । वाष्र्णेयनामाऽपरसा- ·चतुथाच्छासः। (१२७) थिः उत्तरीयमानयतु। बाहुक उवाच । बहुयोजनान्तरितं- इदतो नानेतुं शक्यमिति ॥ १९ ॥ फलगणानादक्षस्यव्यधिततदासोऽश्वनो दनादक्षस्य ॥ तपसिचनादक्षस्यप्रहप णंहृदयबोधनादक्षस्य ॥२०॥ फलेति-स ना पुरुषाऋतुपर्णः अक्षस्य द्यूतस्य हृदय- बोधनाद्धृदयज्ञानादेतोरक्षस्य कलिद्रुमस्य फलगणना स्फलपरिसङ्घयानादश्वनोदनादक्षस्य अश्वानां नोदना वाह- नं तत्र दक्षस्य चतुरस्य तपसि च तपोविषये दक्षस्य दक्ष- प्रजापतिसशस्य नलस्य प्रहर्षणमाबादनं व्यथित चके। यतोयंराजा फलगणनादक्षः। अतः पाशकगणनाकोविदो पिं स्यात्। एतां विद्यां नीत्वा पुनर्जेप्यामीति कृत्वान लस्य महाहाँभूदिति पर्यवसितार्थः । स ऋतुपर्णो विभीतक- फलस्येयत्ताकथनादश्वहृदयज्ञस्य नलस्य प्रहर्षणं मन आहादयाञ्चकारेति भावः। त्रिलिंगस्तुविभीतक" "अक्ष . स्तुषः कर्षफलो भूतावासः कलिद्रुमः" व्यधितेति धाभोलु- डि स्थाध्वोरिच"इति"इत्वेहस्वादङ्गान्” इति सिल्लोपेरूप माअत्रेयं पुराणवार्ता। ऋतुपर्णो विभीतकवृक्षं दृष्ट्वा बाहुक मुवाच। ममात्र गणनाकौशल्यम्पश्य । अस्मिन् वृक्षे पतित म्पत्रमे काधिकशताफलञ्च तावदेव पतितमास्थितानि पत्रा- णि पञ्च कोव्यःफलानि द्वे सहस्रे । बाहुक उवाच । वार्मेय .

·(१३०) नलोदयकाव्यम् ।
मनानामाऽयम् ॥ कीर्तिधनानामायंसद
धातिहरन्तिरिपुजनानामायम् ॥ २४॥
कलीति-इत्यनेन प्रकारेण नमंतं प्रणमंतं नानामायं ना-
नाव्याज कलि महामना महाशयोऽयं नलोऽमुञ्चत्त्यक्तवा-
नामसंभावनायाम् । ये पुरुष रिपुजनानामाः शत्रुजनन-
मस्काराः हरति आकति स पुमान् कीर्तिधनानां यशो
लक्षणद्रविणानामयं दधाति धारयति । एवं बहुधा नम-
स्कुवैतं कलिं कारुणिकतयाऽत्यजत् । यतः शत्रुनतयो
यं वशयंति स यशोधनवान्भवतीति । मुच्लमोक्षण इ-
त्येतस्य लडि अमुञ्चदिति । "नाम प्रकाश्यसंभाव्यको
धोपगमकुत्सने" । अत्रेयं भारतवार्ता । अक्षहृदयं गृही-
तवतो नलस्य देहात् कर्कोटकनागविषं वमन् कलिनि:-
सृतः तं कलिं नलः शप्ठमुद्यतः ततोऽतिभीतः कलिनलमु-
वाच । त्वं मे शरणं भव मा शपस्व ये जनास्त्वां कीर्त-
यिष्यंति तेषां मत्तो न भयं भवेत् । अहममुं विभोतकवृक्ष
प्रविशामि .ततः कारणात् नलस्तम् अक्षमत ततो वि-
भीतकवृक्षस प्रविवेशा ततःप्रभृति विभीतकवृक्षच्छायाऽपि
न गृह्यते इति ।।२४॥
युग्मकम्-अथनुन्नाश्वस्तेनप्रास्थितरा
जामहात्मनाश्वस्तेन ।।साललनाश्वस्तेन
स्यादितिहसताविरोधिनाऽऽश्वऽस्तेन ॥२५॥

·चतुर्थीच्छासः। (.१३१) अथेति-अथ कलिगमनानन्तरं विरोधिना कलिना शत्रुणा आशु शीघ्रम् अस्तेन त्यक्तेन आश्वस्तेन विश्रान्त- बता दुःखादा आश्वस्तेन आश्वासम्प्राप्तवता महात्मना महाप्रभावेण सा ललना भैमी व आगामिदिने ते तव. किन्न स्यादपि तु स्यादेवेति । व्याजेन सा तव स्त्रींन स्या- अ.भविष्यतीति मनसिकृत्य. हसता तेन नलेन नुन्नाश्वः प्रेरितहयः स राजा ऋतुपर्णः प्रास्थित प्रचचालेति यावद । विद्योपदेशस्थानात शेषमार्गमवगाहतेति भावः। नुन्ननुत्ता- स्तनिष्ठचूताविद्धसितेरिताः समाः" । “समवप्रविभ्यः स्था" इत्यात्मनेपदे "स्थाध्वोरिच" इतीत्वे सिचो लोपे लङि रूपम्प्रास्थितेति । "उपसर्गेण धात्वर्थों बलादन्यत्र नीयते" इति स्थित्यर्थस्य प्रपूर्वते तद्विरुद्धार्थत्वम्। "ह्यो गतेऽनागते ति श्वः" इत्यमरः ॥२५॥ सोऽयमनेनायततामिपइतिनलस्समन्व नेनायतताम् ॥ वहतिदिननायतताम्पुरी प्रियेणाऽऽश्रिताञ्जनेनाऽऽनायतताम्॥२६॥ सोयमनेनेति-अयं कलिमुक्तोऽनेना निप्पापो नलः यततां यतीनाम् इयः वल्लभः यद्वा इप्टेऽभीप्सिते दमयन्ती- दर्शने यततां यवं करोतु इतिहेतोदिने दिवसेऽनायतता- मदीर्घतां वहति सति धारयति स नलोऽनेन ऋतुपर्णेन -

·.
(१३२)
नलोदयकाव्यम्।
श्रिता ताम्पुरी कुण्डिनाख्याम् आयत आगच्छत् आगत-
वान् । कलिमुक्तो नलो भैमीम्पश्यत्वितीव सकरुणे दिन-
स्तं गच्छति सति ऋतुपर्णेन सह नलः कुण्डिनपुरं प्रविवे-
शेतिभावः आयतेत्ययगतावित्यस्यलङिा देयमायामः"।
वह प्रापणइत्यस्य शतरि रूपं वहतीति ॥२६॥
कर्तुमानन्तेनश्रमइतिनीतोभुवोऽयमानन्ते
नः ॥ स्वंधामाऽनन्तेनप्रेम्णाभीमेनजित
विमानन्तेन ॥२७॥
कर्तुमिति-तेन भीमभूपेन ते तव श्रमो मार्गोद्भवपरि-
श्रमो माभूदित्युक्ता स्वागतमाभाष्य आनन्ता कृतनिर्द-
र्शितनम्रत्वोयंभुवः भूमेरिनः प्रभुर्ऋतुपर्णो मानं पूजां समानं
वा का विधातुं जितविमानं जितानि विमानानि व्योमया-
नानि येन तादृशंस्वस्वकीयं धाम गृहम् अनन्तेन बहुतरेण
प्रेम्णा मेहेनानीतःप्रापितः तदनन्तरं कृतानतिः ऋतुप-
णस्तेन भीमेन विमानसुन्दरं स्वसौधम्पूजयितुमानिन्य इति
भावः। इनः सूर्ये प्रभौ” "प्रेम स्नेहः" । "व्योमयानं विमानो-
ऽत्री"इत्यमरः। “धाम रश्मौगृहे देहे स्थाने जन्मप्रभावयो"
इति हैमः । यद्वा तेन भीमेन अयम् ऋतुपर्णः अर्थादस्य
श्रमो मार्गोद्भवःश्रम इति हेतोः स्वधाम नीतः । कथंभूतेन
मानन्तेन मायाः लक्ष्म्याः अनन्तं विनाशाभावो यस्य तेन
स्थिरलक्ष्मीकणेति यावदित्यर्थः ॥२७॥

·चतुर्थांच्यासः। (१३३.) सज्जनतामहितस्यव्यग्रेतरलोकसूचिता महितस्य ॥ सद्विपतामहितस्यद्रुतंपुर स्येक्षणात्ततामहितस्य ॥२८॥ सजनतेति-स ऋतुपर्णः सज्जनतामहितस्य साधुत्वेन पूजितस्य । यद्वा जनानां समूहो जनता संती चासौ जन- ता चेति सजनता तया महितस्य पूजितस्येत्यर्थः । द्विषतां शत्रूणामहितस्यानिष्टस्य तस्य भीमस्य व्यग्रेत- रलोकमूचितामहितस्य व्यग्रेतरे अव्यग्रा ये लोकास्तैः सूचिता प्रकाशिता आसमन्तात् महिता उत्सववत्ता यस्य तादृशस्य पुरस्य कुण्डिनस्येक्षणादालोकनाडुतं शीघ्र तताम ग्लानि जगाम । हि निश्चये। भीमपुरसमृद्धि- दर्शनात्तमितोऽभूदिति भावः"मह उद्धव उत्सवः" तमु ग्ला- नावित्यस्य लिटि ततामेति । यद्वा स नलःतताम ग्लानि प्राप स्वदैन्यस्मरणादिति भावः । हितस्य इष्टस्य श्वशुरस्य पुरस्य दर्शनादित्यर्थः ॥२८॥ प्रथिततमायामायांशुचिरथवसतावनुत्त मायामायाम् ॥ चारुतमायामायानलः स्मरन्वासमसुसमायामायाम् ॥२९॥ प्रथितेति-अथाऽनंतरं शुचिः पवित्रः कर्कोटकवस्त्रप- 'रिधानानलः मायां लक्ष्म्यां शरीरशोभायां वा प्रथिततं: मायाः प्रसिद्धतमायाः असुसमायाःप्राणसमाया दमयंत्या:

·. (१३४) नलोदयकाव्यम् । मायां व्याज स्वयंवरमृतुपर्णाद्वानस्वागमनप्रयोजिका रन विचारयन् अनुत्तमायामायाम् अनुत्तमः श्रेष्ठ दैर्घ्य यस्यास्तादृश्यां चारुतमायामतिशयरुचिरायां गृहे वासम् आयात प्राप । नलो दमयंत्या व्याज स्मरनुत्तमां वसतिं गतवानिति भावः "प्रतीते प्रथितख्यातवित्तविज्ञातविश्रुताः । वसती रात्रिवे- श्मनोः । सुन्दरं रुचिरं चारु सुषमं साधु शोभनम् । दैर्ध्य- मायामः।"इत्यमरः आयादिति यातेलङियदानलः चार- तमाया अत्यन्तसुन्दाः दमयंत्याः वसतौ गृहे वासं मा . आयात् न प्राप। किन्तु रथोपरि तस्थौ । अत्रेयं वार्ता । नलस्तावदीमगृहं न ययौ किंतु रथोपरि तस्थौ, तच्छुत्वा दमयंती प्रासादमारुह्य नलं समीक्ष्य अतिहष्टा बभूव इति ॥२९॥ तदेवाह- तस्वनयानन्तरसान्निध्यगतमवेक्ष्यनुन्न यानन्तरसा ॥ अभ्युदयानन्तरसावधित मुदानैषधप्रियाऽनंतरसा ॥ ३० ॥ तमिति-स्वनयानंतरसानिध्यगतं स्वस्यात्मनो न.. यो. नीतिः स्वयंवरघोषणस्य ऋतुपर्णश्रावणं तदनंत- रं तदुत्तरकालाविलंबेन सानिध्यं समीपं गतं प्रा. तं तरसा वेगेन नुनयानम्प्रेरितहयं तं नलमवेक्ष्य ज्ञाता ·चतुर्थोच्छासः। (१३५) अनन्तरसा अनन्तो बहुलो रस शृङ्गारः स्तम्भो- अनुरागो यस्यास्तादृश्यसौ दमयन्ती नैषधप्रिया नैषधो नलस्तस्य प्रिया अन्तर्मनसि अभ्युदयान् श्रेयांसि सुखा- नि वा मुदा हर्षेण अधित धृतवती । स्वनीत्युत्तरकाल- मागतं नलं बुद्दा दमयन्ती बहुलमानंदमवापेति भावः । "शृङ्गारादौ विपे वीय गुणे रागे द्रवे रसः" इत्यमरः । अधितेति धानो लुङि सिचि॥३०॥ तन्नुन्नाऽऽलीकेनस्थीयतइत्यत्रसुमुखना लीकेन । किंहीनालीकेनस्वकमित्राकृत्त रिपुजनालीकेन ॥३१॥ तत्रुन्नेति-कृत्तरिपुजनालोकेन कृत्तानि छिन्नानि रिपु- जनानां शत्रुजनानामाली पतिस्तस्याः कानि शिरांसि यन तथा सुमुखनालीकेन शोभनमुखपझेन हीनालीकेन हीनं त्यक्तमलीकं पापं येन तेन तथा स्वकमित्रा स्वका- मुकेननलन किमत्र गृहे ऋतुपर्णावाससौधे केन सुखेन स्थी- यत इति हेतोस्तन्नुन्ना दमयन्त्या प्रेरिता साली केशिनी स्ववयस्यावसतिम् स्वसखी दमयन्ती तस्या निवासवेश्मा- नयतेत्युत्तरश्लोकस्थेन सम्बन्धः।ऋतुपर्णावासगृहे कथं न- लस्तिष्ठतीति ज्ञातुं प्रेपिता सखी - तं भैमीगृहमनयदिति भावं"छिन्नं छातं लूनं कृत्तं दातं दितं छितं वृणम्।आली सखी वयस्या च । कं शिरोम्जुनोः" इत्यमरः । स्थीयत ·(१३६) नलोदयकाव्यम्। इति "धुमास्थागापाजहातिसां हलि"इतीत्वम्।" शरपद्मयोः। अलीकं त्वप्रियेनृते” इति कोशः ॥३१॥ तंसाम्नाऽमानयतः परीक्ष्यबहुधागुणाभि रामानयतः॥ स्वजनगिरामानयतःस्वव यस्यावसतिमपिपरामानयत ॥३२॥ तमिति-भैमीप्रेरिता केशिनीतं नलं सामाऽ मा सान्त्वेन सहितं नयतः नीतितः बहुधा नाना प्रकारेण परीक्ष्य नल एवाऽयमिति ज्ञात्वा स्ववयस्याया भैम्याः वसति- म्भवनमपि परामुत्कृष्टां स्वजनगिरा दमयन्ती स्वजनानां गिरा वाक्येनानयताऽऽनीतवती । तं कं यतः यस्मात् नलात् मा नयतः लक्ष्मीः प्रापयतः अर्जयतः अन्ये केपि गुणाभिरामा गुणरमणीया न भवन्ति । यदा की. दृशो नलः मानयतः मानेन यतः नियतः मानीत्यर्थः । पुरुषश्रेष्ठं नलं निश्चित्य भैमीप्रेषिता तद्भवनं निनायेति भावः। "बन्धुस्वस्वजनाः समाः" अनयतेति नीमो लङि। अत्र परीक्षायाः पुराणवार्ता । भैमी केशिनीमुवाच । गच्छ स्थान्तिके बाहुकनामा क एष अत्र मम नानाशङ्का भवति तत्र गत्वा पर्णादवाक्य, श्राक्य सा गत्वा बाहुकमुवाच त्वां दमयन्ती पृच्छति यूयं किमर्थमागताःबाहुक उवाच। तस्याः स्वयंवरं श्रुत्वा अयोध्यात एकाहेनाऽऽगताः। पुनः केशिन्युवाच । कस्त्वं । बाहुक उवाच । असौ वाणे- ·चतुर्थीच्छासः। (१३७) यनामा नलसूत आसीत् नले राज्याद्रष्टे ऋतुपर्णमाश्रितः। महमप्यस्य सूतः। केशिन्युवाच । वाष्र्णेयो नलवृत्तान्त- वितत्त्वं वा वाहक उवाच । नलंन कोपि जानाति । ततः केशिन्या पर्णादानीतश्लोकपञ्चकं श्रावितं तच्छुत्वा तूष्णी- मास । एतत्सर्व भैम्य सा कथयामासाभैमी पुनः तामुवाच पुनाहि पाकाथै जलाऽग्री विना सामग्रीन्देहि । केशिनी तथा कृत्वा नलदत्तश्लोकमेकं गृहीत्वा गता । श्लोको यथा । "मम राज्यं प्रणष्टं यत्तन्नाहं कृतवान्स्वयम् । कलिनैतत्कृत भीरु यच्च त्वामहमत्यजम् ॥१॥" स कलि- रिदानी मां विमुच्य गतः तच्छ्रुत्वा भैमी सन्दिग्धा उवाच। पुनर्गत्वा तच्चेष्टामनुभव । सा तथा कृत्वाऽऽगत्योवाच । ईदृक् पुरुषो न क्वापि दृष्टो न श्रुतः यत्स्पर्शे स्वल्पं द्रव्यं प्रचुरं भवति कदापि शिरो न नमति । दुष्करमप्यस्य सु- करं भवति । अपरं च तव पित्रा मांस प्रेरितं तस्य प्रक्षाल-' नाथे शून्यकुम्भःप्रेरितः स कुम्भस्तत्स्पर्शात् वारिपूर्णो बभूव । तेन गृहीते तृणे अग्निर्जज्वाल अग्निः स्पृष्टो न दहति तत्करमदितमपि पुष्पं न म्लायति । ततः केशिनी इन्द्रसेनं तत्पुत्रम् इन्द्रसेनां च कन्यां नीता ययो । बाहु- कस्तो दृष्ट्वाकोडे कृत्वा रुरोद । क्षणात्ती त्यक्त्वा ममापि सुतावीहशौ इति जुगोप सः वाहुकेन पक्कं व्यञ्जनं केशि- नीद्वारा आनीयाऽऽस्वाध नलोऽयमिति निश्चयमकरोत् ।

·1 नलोदयकाव्यम् । ततः केशिनी पुनःप्रस्थाप्य नानास्तुति कारयित्वा मानयामासेति ॥ ३२॥ युग्मम्-तरसैवाऽसावाऽऽसस्वांविकृतिम हेर्वहन्सुवासावासः ॥ स्थिरभावाऽसाऽऽ वासस्निग्धश्चास्तनृपतिवासावासः॥३२ तरसैवेति-सुवासाः शोभनं वासो वस्त्रं यस्य ताहग- सौ नलः अहेः कोंटकस्य वासो वस्त्रं वहन परिदधत स्वां विकृति विकारं कुजत्ववैरूप्यादिलक्षणं तरसैवझटित्ये- व आस जहौ । सा दमयन्ती स्थिरभावा निश्चलस्वाभि- पाया आस शुशुभे।नृपतिवासे भीमगृहे आवासो निवासो य- स्य तादृक् भीमभूपसौधगतःस्निग्धः स्नेहवानरस्त रेमेोदमय- न्त्या सहेति शेषः। “वस्त्रमाच्छादनं वासः" इत्यमरः आसेति असु क्षेपण इत्यस्य लिटि रूपम् । द्वितीयम् असगतिदी- त्यादानेष्वित्यस्य रूपम् । अरस्तेति रमेलङि ॥३३॥ नृपधामनिशान्तेनव्यतीत्यभैमीसमाग मनिशांतेन ॥ द्विषतामनिशांतेनश्वशुरो दृष्टः श्रितोत्तमनिशान्तेन ॥ ३४॥ नृपेति-नृपधामनि नृपस्य भीमस्य धामनि गृहे शान्तेन क्षमायुक्तेन श्रितोत्तमनिशान्तेन श्रितमुत्तमं निशान्तं गृहं येन तादृशेन । द्विषतां शत्रूणामनिशमन्तो ५ ·चतुर्थाच्छासः। (१३९) नाशो यस्मात्तादृशेन तेन नलेन भैमीसमागमनिशां भैमी दमयन्ती तस्याः समागमो यत्र तां निशां रात्रि ज्यतीत्य व्युत्क्रम्य श्वशुरो भीमो दृष्टः। भीमगृहे दम- यन्तीसमागमरात्रि व्यतीत्य प्रातर्भाममद्राक्षीदिति भावः । "निशान्तपस्त्यसदनं भवनागारमंदिरम्" इत्यमरः । “धाम रश्मी गृहे देहे" इति हेमचन्द्रः ॥३४॥ धृतजडिमानेहासीहतुपर्णोऽपिप्रदृश्यमा नेहासी ॥ आत्मसमानेहासीदभिपूज्य नंनलोऽरिमानेहासी ॥ ३५॥ धृतेति-ना पुरुपः ऋतुपर्णोऽस्मिन्त्रात्मसमाने नले आत्मसदृशे प्रहश्यमाने ज्ञायमाने सति इह भीमसदसि धृ. तजडिमा धृतजडभाव आसीत् । यद्वा धृतजडिमान आसीत् अपि तु जडोभूदित्यर्थः। काकथै नभ् । रिमाने- हासी अरीणां शत्रूणां माने हसितुं शीलमस्येति तादृक् । यदा अरिमानेहासी । पोऽन्तकर्मणि धातोः प्रयोगः । अरि- मानस्य शम्वभिमानस्य ईहा चेप्टातस्या नाशक इत्यर्थः । हासी हासयुतो नल एनमृतुपर्णमभिपूज्य धनमानादिना सन्तोप्याहासीयसर्जयत् । प्रातःस्वसमाने नले दृश्यमा- ने ऋतुपणों जड इवाऽभूत् । हास्ययुक्तश्च नलः ऋतुपर्ण सम्पूज्य व्यसर्जयत् । "पृथ्वादिभ्य इमनिचा"इतीमनिन् । आसोदित्यस्तेलंकि । अहासीदिति हाकेछु । यद्रा ·(१४०) नलोदयकाव्यम् । ऋतुपर्णः कथंभूतः अहासी हास्यरहितः । अथ वा हा इति कृत्वा आसी आसः आक्षेपस्तयुक्तः हा त्वयि ममा- पराधो जात इत्याक्षेपयुक्त इत्यर्थः ॥ ३५ ॥ सासुसमासामासस्वयमत्रपुरेनलोऽय मासामास ॥ स्त्रीणामाऽसामाऽऽसश्रम ममुनाऽनायिसुमुखमांसामासः ॥ ३६॥ सेति-सः अयं नलः अत्र पुरे भीमपुरे स्वयम् आसामा- स तस्थौ स्वयमित्यत्र स्वैरमिति पाठे स्वैरं स्वच्छन्दम् आसामासेत्यर्थः । कथंभूतः सासुसमासामा असुना प्राणेन समा असुसमा दमयन्ती तस्याः साम सान्त्वं तेन सहितो दमयन्तीकृतसान्त्वः। आसां स्त्रीणां स्वावरोधवधूनां श्रमम् आस चिक्षेप चिरविरहजं दुःखमपनुनोदाकीदृशेन मुखतुलि- तमासामुखेन तुलितः समीकृतो माश्चन्द्रोयेन तादृशेनाअ- मुना नलेन मासोऽनायि निन्ये । स नलो विरहपीड़ितस्य स्त्रीगणस्य केशमपाहापीत् । एवं मासोव्युच्चक्रामेति भावः। "मास्तु मासे निशाकरे" इति हैमः। आसेति असु क्षेपण इत्यस्य लिटि । आगादितीणो लुङि । अत्रेयं पुराण- वार्ता । स ऋतुपर्णस्तच्छुत्वा नलं ज्ञात्वा साऽपराधः स- बलमुवाच । मत्कृतमपराध क्षमस्व दिष्टया भार्यया सङ्ग- "तोसि । नल उवाच । नापराधस्ते कलिकृतमेवैतत् । अश्वहृदयविद्यां गृहाण स ततस्तां गृहीत्वा अन्येन सार- ·चतुर्थाच्छासः। (१४३) येना अयोध्यां ययौ नलस्तत्रमासमेकं स्थित्वा स्वपुरङ्ग- त्वा पुष्करमुवाच इति ॥३६॥ तदेवाह- अथमहदाऽराऽजितयास्वपुरंचम्वानल स्तदाराजितया ॥ सासिगदाराजितयापु करमभ्यधादुदाराजितया ॥३७॥ अथेति-अथाऽनंतरं तदा नल आराजितया अरीणां स- मूह आरं तेन अजितया अपराजितया सासिगदाराजितया असिसहिता गदाः असिगदास्तासां राजिः पकिस्तया स- हिता सासिगदाराजिस्तत्त्वेन राजितया शोभितया खगग- । दाराजियुक्तत्वेन शोभितया चम्बा सेनया महत् पुरं स्व- । नगरम् आर गतवान् । उदाराजितया उदारा महती या आजिः संग्रामस्तस्य भावस्तत्त्वं तेन पुष्करम् अभ्यधात् अभिगतः। स नलस्तदनन्तरं महत्या सेनया पुष्करण सं- प्रामं कर्तुजगामेति भावः। आरमिति "तस्य समूह" इत्य- णि “यस्येति च"इतील्लोपे रूपम् । "पृतनाऽनीकिनी चमूः।" आरेतिऋगतावित्यस्य लिटि। “वीथ्यालिरावलिः पति- णोलेखास्तु राजयः । उदारोदात्महतो। स्त्रियः संयत्समि- त्याजिसमिद्युधः" इत्यमरः ॥३७॥ नलः पुष्करमाह- मयिगहनामायासित्वयामनोनात्रमानि ·. . (१४२) नलोदयकाव्यम् । नामायासि ॥ धनुरवनामायाऽसियूताया लंकचेतनामायासि ॥३८॥ मयीति-हेपुष्कर त्वया मयि गहना निविडामाया आसि क्षिप्ता । क्वचित्तु मयि नाना मायासि इति नाना विविधा माया आसि वितेत्यर्थः। ... षये मानिनां मनो हृदयमायासि आयासयुक्तं दुःखितं . तं न अपि तु दुःखीकृतम् । नभ् काकर्थः । माय धनुरारोपणाय युद्धाय द्यूताय वा अलमसि समर्थो सि । कवा कस्मिन्विषये चेतनां बुद्धिमायासि सि । धनुरारोपणं वा द्यूतं वा त्वमेकं कुरु येन ते भिलाषः तद्वद इत्यर्थः । असु क्षेपणे इत्यस्य चिणि आसीति । यसूपतापेऽस्यायासीति । अस्तेरसीति । तेरायासीति । "अलम्भूषणपर्याप्तिशक्तिवारणवाचकम् ।यू- तोऽस्त्रियामक्षवति कैतवं पण इत्यपि इत्यमरः । यद्वा हेना- नामाय त्वया मानिना मनः मम चित्तम् आसि क्षिप्तं मायया मम मनोभ्रान्तमित्यर्थः अतो मायासि मा पलायस्व आहू- तोन निवर्तेत धूतादपि रणादपि"इति स्मृतरिति भावः३८॥ इत्युक्तोदेवनतस्सोऽयंभवत्पुष्करःप्रमा देऽवनतः॥ येनसबिभिदेवनतःपुराऽवनेः श्रममपिप्रपेदेवनतः ॥ ३९ ॥ है ·(१४४) नलोदयकाव्यम् । तश्चेतिभावः।"पणोऽक्षेषु ग्लहः"जनीप्रादुर्भावे ज्ञाजनोजो" इति जादेशः अजायतेति । "रजो गुणे स्त्रीपुष्पेपि । "पापापराधयोरागः।” यती प्रयत्ने लाट यतते इति । अत्रेयं पुराण वार्ता । नलो गत्वा पुष्करमुवाच । राज्यं त्यज नो चेयुद्धं द्यूतं वा कुरु इत्युक्तः द्यूतमकरोत् । तेन पराजितः प्राणात्यये पादानतः प्राणप्रार्थकोऽभवत् । ततो निष्कपट ज्ञात्वा तेन सह सौहार्दमकरोदिति ॥ ४०॥ नलः पुष्करमाह- अयिभवनेत्रायस्वस्वभुवंपुष्करमुदञ्चने त्रायस्व ॥ युगवलनेत्रायस्वस्नेहायपुरेव विमलनेत्रायस्वः॥४१॥ अयीति-अयि कोमलामन्नणे । हेपुष्कर भवने गृहे निवसन स्वभुवं स्वभूमिमस्मद्दत्तां त्रायस्व रक्षस्व । अत्र जने जनपदलोके मुदं हर्षमायस्व प्रामुहि । युगबलनेत्राय युगस्य युग्मस्य बलं सामर्थ्य नेत्रं नायकं यस्य तादृशाय विमलनेवाय निर्मललोचनाय स्वस्नेहाय स्वप्रेम्णे पुरेव पूर्वमिव स्वः भवावः । हेपुष्कर त्वं स्वभूमि रक्ष लोके स्निग्धो भव मम तव च स्नेहः पुरेव व तामित्याहेति भावः। त्रैङ् पालन इत्यस्य लोटि त्रायस्व । आयस्वेति अयगतावित्यस्य । स्वः अस्तेर्लटि । यद्वा युगबलनेत्रा आवयोः सेनापतिभ्यां सह स्वभवने अयस्व गच्छस्व ।

·चतुर्थोच्छासः। (१४५) आवां पुरेव स्नेहाय स्वः भवाः । कथम्भूताय विमल- नेवाय विमलानि नेत्राणि यस्मिन् तस्मै अन्यत्पूर्वव- 'दित्यर्थः ॥४१॥ हरिपवनयमानस्यस्वबलादितितुलयतो ऽनुनयमानस्य ॥ स्नेहांनयमानस्यप्रण . तिमधात्पुष्करस्सुनयमानस्य ॥४२॥ हरीति-हरिपवनयमान् हरिरिद्रः पवनो वायुः यमो धर्मराह तान् स्वबलात्स्वसामर्थ्यात्तुलयतः समीकुर्वतः अनुनयमानस्यानुमानयतः स्नेहान् प्रीतीः अयमानस्य गच्छतः सुनयमानस्य शोभननीत्यभिमानस्याऽस्य नलस्य पुष्करः प्रणति प्रवत्वं नमस्कारं वा इत्यनेन प्र- कारेण अधादकापति । एवं बहुधा स्नेहं दर्शयतोऽतिवत्सल- स्य पुष्करः प्रहोऽभवदिति भावः । अधादिति दधाते- टुङि ॥ ४२॥ पुष्करो नलमाह- अरिसेनानाशस्याऽश्रितवत्सलतेऽस्तुचे तनानाऽशस्या॥ पूरितनानाशस्यास्तो. कयशोभिः कदापिनानाशःस्याः॥४३॥ अरोति । हे आश्रितवत्सल आथितेषु वत्सल कारुणि- क अस्तोकयशोभिः अनल्पयशोभिः पूरितनानाझस्य ·(१४६) नलोदयकाव्यम् । पूरिता नाना आझा दिशो येन ताहशस्य । शस्य आरसेनायाः नाशोऽवसानं यस्मात्तादृशस्य बलातकस्य ते तव अझस्या न शस्या अशस्या स्तो- तुमयोग्या चेतना बुद्धिर्न अस्तु न भवतु । कदापिक- स्मिन्नपि काले अनाशः आशारहितो न स्याः न भवेः । हे आश्रितकृपापात्र तवास्तव्याधीभूत् कदाप्याशाव्या- घातस्तव मा स्यादित्यर्थः । "आशा तृष्णापि याचना। स्तोकाल्पक्षुल्लकाः" इति कोशः । अस्तु अस्तेलोटि । "बिग्धस्तु वत्सलः" इत्यमरः॥१३॥ इतिसननामनलस्यप्रणतोऽङ्घीफुल्लवक नामनलस्य ॥ अहितानामनलस्यप्रय यौसार्द्धतेननामनलस्य ॥४४॥ इतीति-इत्यनेन प्रकारेण प्रणतो नम्रः स पुष्करः नल- स्याङ्ग्री चरणो ननाम प्रणतवान् । नाम सम्भावनाया- म। कीदृशस्य नलस्य फुल्लवकनामनलस्य फुल्लं विकसितं हर्षस्मेरं वक्रनाम वक्रनामकं रूपं वा नलं कमलं यस्य विकसितमुखपद्मस्य । कीदृशस्य नामनलस्य नमनं ना- मस्तस्मिन्नलस्य तृणस्य नतो तृणप्रायस्य । यद्वा ना- मनं नमस्कार लाति स्वीकरोति नामनलः तस्य । लाआ- दाने डप्रत्यये रूपमित्यर्थः । एवमहितानामनलस्य शत्र- णामग्नेः । तेन नलेन सादै सह प्रथयों गतवान्नलानुवर्ती. 1

·.
चतुर्थीच्छासः। (१४७)
भूव । एवं विकसितवदनकमलस्य चरणो ननाम नले-
नसह गतवांश्चेति भावः । " नलं पद्मनलस्तृणे । नाम प्र-
काशसम्भाव्यत्रोधोपगमकुत्सने।" इत्यमरःाननामेति नमे-
लिटि । कचित्तु प्रणत इत्यत्र प्रीत इति पाठस्त-
व सन्तुष्ट इत्यर्थः । प्रययौ साई बलेन नाम नलस्य
इति पाठे नलस्य बलेन सैन्येन साई समं प्रययौ
इत्यर्थः॥४४॥
युग्मकम्-मुदममुनाऽमुक्तेनप्राप्यसुरा
। ज्यमहात्मनामुक्तेन ॥धृतनानामुक्तेनरा
ज्यंचिरंप्राशासिविघट्टनामुक्तेन ॥४५॥
मुदमिति-आमुक्तेन बद्धकवचेन त्यक्तेन वा अमुना
पुष्करेण सह मुदं प्राप लेभे । महात्मनां महाशयाना-
मुक्तेन वचनेन विघटनामुक्तेन विघट्टना वियोगस्तेन
मुक्तेन त्यक्तेन वियोगहीनेन धृतनानामुक्तेन धृताः नाना
मुक्ताः मौक्तिकानि येन तादृशेन नलेन राज्यं राष्ट्र प्राशासि
प्रकर्पण शिष्टं रक्षितम् । तदनंतरं सकवचेन पुष्करण
सह हर्ष लेभे । महात्मनां वाक्येन निजरांज्यं वियोगहीने-
नाऽनुशिष्टं नरेनेति भावः । "मुत्प्रीतिः। आमुक्त प्रतिमुक्त
श्वपिनद्रश्चापिनद्धवदा"इत्यमरः।शासु अनुशिष्टावित्यस्य
। चिणि लुङि प्राशासीति । " उक्तं भापितमुदितम् "
इत्यमरः-॥४५॥

·(१४८) नलोदयकाव्यम्। अरिसंहतिरस्यवनेषुशुचांपदमापदमा पदमापदमा ॥ सुखदंचयथैवजनायहरिं यतमायतमायतमायतमा ॥४६॥ अरीति-अस्य नलस्याऽरिसंहतिः शत्रुपतिः शत्रुसमूहो वनेष्वरण्येषु शुचां शोकानां पदं स्थानम् आपदं विपत्ति- मापल्लेभे । कीदृशी अमा निःश्रीका । एवमपदमा अपदा स्थानरहितामा लक्ष्मीर्यस्य.सा अस्थिरलक्ष्मीका इत्यर्थः। यदा अपगतो दमो यस्याः सा इत्यर्थः । यतमायतमा- य यता गता माया कापट्यं यस्य स यतमायः अतिशयेन यतमायः यतमायतमः तस्मै जनाय सुखदं तं नलं मा रा- ज्यलक्ष्मीरायत आगता । यथैव तादृशाय जनाय सुखद हरिकृष्णं मा याति तथेत्यर्थः।यद्वा यतमिति भिन्नं पदम्। यतं नियतचित्तं तम् आयतमाय श्रेष्ठलाभाय आयत । यद्वा आयतमाय अतिशयधनागमाय यतन्तम् आयते- त्यर्थः । नलस्य शत्रुर्वने वसन् दुःखितो बभूव । निर्व्याज- लोकसुखदं तं नलं लक्ष्मीरागतवतीति भावः । आयते- त्यय गतौ इत्यस्य लङि। इन्दिरालोकमातामा।"पदं व्यव- तिक्तत्राणस्थानलक्ष्मांत्रिवस्तुषु “विपत्का विपदापदौ"इ- त्यमरः । “यमानिलेन्द्रचन्द्रार्कविष्णुसिंहांशुवाजिषु ।शुका- हिकपिभेकेषु हरिना कपिले त्रिषु" ॥ ४६॥ अथाशीर्वादव्याजेन नलोदयकाव्यसमाप्ति सूचयति- ·चतुर्थाच्छासः। (१४९) नलेनपुर्य्यतायतायतायतापुरेवसा ।। स दायमुन्महामहामहामहास्तसम्पदम्॥४७॥ .इति श्रीकालिदासकृते नलोदये सत्काव्ये चतुर्थीच्छासः ॥ ४ ॥ नलेनेति-नलेन नैषधेन सा पुरी स्त्री या नगरी पुरेख पूर्वमिव अतायत विस्तारिता । कीदृशी पुरी अयतायता अयः शुभदैवं नलस्येति शेषः। तस्य भावोऽयता तयाआ- यता विशाला यदा राज्ञो नलस्य शुभदेवमभुत्तदा यथापूर्व स्वनगरी विशालाऽभूदिति भावायदा कीहशेन नलेन अय- तायताअयेन शुभदेवेन तायत्ति पालयति देवब्राह्मणादीनि- तिशेषः । अयतायन तेन । यद्वा अयं तायति विस्तारयति. तेन सर्वदा स्वशुभशंसकेन । ताय सन्तानपालनयोः इत्य- स्मारकर्तरि शता। यद्वा अयो विद्यते यस्यासो अयः अर्श- आदिभ्योचू"इत्यातस्य भावोऽयता शुभदेववत्त्वं तामेति प्रामोतीत्ययतायन् तेनाइण गतौ कत्तरि शतरि"इणो यणु" इति यण् । अयं नलः उन्महा उद्ततेजाः सदा सर्वकालं सम्पदं लक्ष्मीमहास्त प्राप । कीदृशी सम्पदम् । महा- महाम् । महान्तो महा उत्सवाः यस्यां सा ताम् । सदेवो- त्सवपरिपूर्णा सम्पदं लेभे इति भावः अतायतेति तनु दि- स्तारे इत्यस्माद्धातोः कर्मणि लकि आत्मनेपदे ते परे यकि च कृते "तनोतर्यव"इति विकल्पेनाले च रूपम् । । अहास्तेति । "ओहागतो" इत्यस्माये गत्यपीस्ते प्राप्त्य- C ज्ञानार्थाश्चेति वचनेन प्रात्यानुद्धि आत्मनेपदे ते परे ·(१५०) नलोदयकाव्यम् । सिचि कृते रूपम् । पूर्यतेति दीर्घपाठे पूः पुरी यता प्राप्ता। कथंभूता आयता विशालेत्यर्थः । “स्त्री पुरीनगर्यो वा"इत्यमरः ॥ ७॥ इतीति-इति समाप्तौ।कालिदासेति कविनामकथनम् । सत्काव्य इति महाकाव्यभिन्नत्वसूचनम् । उच्छ्रासः वाससाध्यः परिच्छेदः। समाप्त इत्यर्थः ॥ मिश्रानन्दकरस्त्वासीन्महोपाध्यायलक्षित पुण्यग्रामस- भाजेता यष्टा वाणीमयः सुधीः ॥ १॥ वेदेनैव विधि कविं नयरुतैस्तकेण वाचस्पति वेदान्तेन शिवं मर्नु स्मृतिभरैयोतिश्चयैर्भास्करम् ॥ व्याकृत्येन फणाधर क्षितिधरं नागाधिपं छन्दसा धम्मों यस्य विजेतुमञ्चति परं सांख्येन चार्वाकपम् ॥२॥ तत्सूनुः सुकृती क्षिती- श्वरकृपापात्रः सुहृत्पालको नानाशास्त्ररतो महापदयुतो- पाध्यायसंज्ञान्वितः । सतर्कायतकाननोद्यतबलद्वादीन्द्र- दन्तावलश्रेणीमईनचातुरीचणहरिविद्याकरो मैथिलः ॥३॥ तस्यात्मजोभूद्विबुधाग्रगन्ताप्रज्ञाकरस्सजनतापहन्ता। गु- णालयः श्रीशपदानुमन्ता शास्त्रेषु दक्षः कुधियां नियन्ता ॥ १ ॥ स्वल्पेन शरदा तेन कृता टीका सुबोधिनी । पूर्वाचार्यकृतोर्वीक्ष्य मुधियाम्पश्यतां सुदे ॥५॥ इति मैपिल श्रीमज्ञाकरमिश्रप्रणीतायां नलोदयकाव्यटीकामां सुबोधिन्यां चतुर्थ उच्छासः समाप्तीयम् ॥ ४॥ समानोऽयग्रन्थः।

·श्रीः।
विक्रयार्थ-पुस्तकोंका-सूचीपत्र.
की. रु. भा.
नाम.
..
...
गीतगोविंदमूल
-३
गीतगोविंद राधाविनोद सहित संस्कृत
टीका और भाषांटीका
भामिनीविलासमूल
भामिनीविलास महावीरप्रसादकृतभा. टोका
माषकाव्य (शिशुपालवध) सटीकसंपूर्ण
२-८
तथा पूर्वार्द ९ सर्ग
किरातार्जुनीयकाव्य सटीक
भर्तृहरिशतकत्रयसंस्कृतटीका और भाषा
टीका ग्लेजकागज...
अमरुशतक (शृंगार और वेदान्तपर दोटीकास.) ०-१०
भोजप्रबंध मूल (राजनीति)
भोजप्रबन्ध भाषाटीका
भोजप्रबन्ध भाषा
रघुवंश मल्लिनायकृत संजीवनी टीका और
टिप्पणी सहित जिल्द बँधा
...
-८

·11
--
...
...
जाहिरात ।
की. रु. आ
तथा रफ कागज
" सादी जिल्दका
" वारीकअक्षरका
रघुवंश भाषाटीका पद योजना तात्पर्यार्थ
और सरलार्थ सहित
.. १५-८
कुमारसंभव सटीक
मेघदूत सान्वय मल्लिनाथी टीका और भाषा-
टीका सहित
दशकुमारचरित्र सटीक
राक्षसकाव्यसंस्कृतटीका और भाषाटीकासहित.
हितोपदेशमूल
हितोपदेश भाषाटीका
संपूर्ण पुस्तकोका बडासूचीपत्र" देखना हो तो आधभानेका
टिकट भेजकर मैंगालीजिये ।
पुस्तकोंके मिलनेका ठिकाना--
खेमराज श्रीकृष्णदास,
"श्रीवेङ्कटेश्वर" छापाखाना-मुंबई.