·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·TRIVANDRUM
FSKRIT SERIES,
No. LVII.
रघुवीरचरितम्।
. THE
RAGHIVÍRACHARITA
EDITED BY
T. GANAPATI SASTRI
Curutor of the Department for the pubiinition of
Sanskrit Manuscripts, Trixindrum
IIBLISHED INDER THE A THORIT) OF THE GOVERHEST (F
HIS HIGHNESS THE VAH. HAJAH OF TRAVANYORE,
TRIYAXDATI:
PRINTED BY THE SUPERIXTEYDENT, GOTERSDIEST PRESS
All Rights Reserreri)

·No text on this page.

·TRIVANDRU SANSKRIT SERIES
No. LVII
THE
RAGHUVÎRACHARITA
EDITED BI
T.
SÀSTRÎ
GANAPATI
Carrutu of the Department for the publiction
Sanskri Januscripis, Trireradraud
PUBLISHEI) LYDER THE L'THORITY OF THE GOVERNMENT OF
HIS IIIGHNESS THE MAIIARIJIL OF TRIVITCORE,
TRIVANDRUM
PRINTED BY THE SUPERINTENDENT, GOVERNMENT PNESS
FAH-Higlets Resurred.

·No text on this page.

·अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलिः ।
ग्रन्थाङ्कः ५७.
रघुवीरचरितम्
संस्कृतग्रन्थप्रकाशनकार्याध्यक्षेण
त. गणपतिशास्त्रिणा
संशोधितम् ।
अनन्तशयने
महामहिमश्रीमूलकरामवर्मकुलशेखरमहाराजशासनेन
राजकीयमुद्रणयन्त्रालये तदध्यक्षेण
मेंद्रयित्वा प्रकाशितम्।
कोळम्बाब्दाः १०९३६
कैस्तान्दाः १९१५

·No text on this page.

·READY FOR SALE. RS. 1S. P. HET (Stuti) bir H. H. Srâti Sri Ráina Varma Jahârâjah. 1 0 0 Trivandrum Sanskrit Series. No. La (Vyakarana) by Dera with Purnshakâra of Krishnalilâsukamuni. 1 0 0 No. 2-अभिनवकौस्तुभमाला-दक्षिणामूर्तिस्तवौ by Krishnalilásukamuni. 0 20 No. 3 नलाभ्युदयः (Karya) bs Vamana Bhatta Bâna. | 0 No. 4-feratUIET: (Karya) bs Nilakantha Dikshita 200) No. mithilat: (-llankâra) br Mahima Bhatta with commentary, 120 No. 6-cela: (Vrå karana) by Saranarleya. No. 7-aparat27 (Verlânta) ly Salasivendra Sarasvati 24 No. S-aragua (Nâtaka) br Ravi Varma Bhupa 100 No. 9-ae792179 (l'edânta) br l'irûpákshanâtha with the commentary of l'idråchakravartin. O X 0 No. 10-Radia (Gajalakshana) bę Vilakantha. 0 $ No. 11. Viacum (Nataka) br Kulasekhara l'arma with the commentary of Sivarâca. 2 40 No. 12-TALARTH (Vedânta) by Bhagavad Âdisesha mrith the commentary of Rágharânanda. 0 8 0 No. 13-THETH (Nâtaka) br Kulasekhara Varma with the commentary of Sivarâma 2 CO ·. RS, IS, P. Do. ܢܚܙ Vise 11TT: Sitij Kannandaka, with the conmentary of Sankarârra. 3 V. 1;979777 Vitaka) bs Bhâsa. (Second Edition) 1 1 80 No. 11: PLIFITIU1H (Vâtaba) bs Bhâsa. 1 8 0 Yi11-पञ्चरानम् Do. Do. 1 0 0 Si. 1N-Fitrecufat (Stuti) lyr Sára vana Bhatta with the commentary of Desamangala Varya. + 0 0 No. 14--ATTERT: (Jimamsa) by Vârâyana Blatta and Vârá vana Pandita. 1 $ !! No. 21-TEHREE (Vátaka) br Bhâja. No. 21-16 Du 0 10.2-मध्यमव्यायोग-दूतवाक्य-दूतघटोत्कच-कर्णभारोरुभङ्गानि (Nâtaka) by Bhása. 1 No. 23—Farettolasta: (Kosa) by Kesavaswâmin (Part I, 1st & 2nd Kandas) 1 120) No. 21-afforza: (Kárya) by Chakrakavi, 0 No. 25-TERE MERE (Vyára) by Gangadharasûri. 0 12 0 No. 21-912 (Váraka) by Bhâsa. () 120 No. 27-EARTH: (Kávra) by Kálidasa with the two commentaries, Prakasika of Arumagirinatha and Vivarana of Nârâ- Vanna Pandita (Part I, 1st & 2nd Sargas) 1 12 0 No. 28 TATT*: (Dharmasútra) by Vikhanas. OSO No. 297TUNET : (Kosa) by Kesavastâmin (Part II, 3rd Kânda) 2 + 0 Nu. S0-alfa (Silpa) 0 120 Ver. 31-villanata: (ko) loy Kesaraswâmin Part III. 4th, 5th & 6th Kanda-) 1 0 0 ·53 RS, IS. 0 No. 32-a: (Karya) by Kaliola-u with the two cominentaries. Prakasikâ of rulligirinâtha and Virarauna o Várávania Pancita (Part II, br. fth & Jth Saruus No. 33-ARTTE: (Trákarana) with the con- Blentary Dipapralıla of Vararana 0 $ No. 34-HOUGHU: (EEGITE:) Vráva) i Rajachu lâu lich 11. 1 + 1 No. 35--HOTERT: (ACHFEUE:) ( Maya) by Gopilâtha. 1 $ 0 No. 36-*#74##9: (Karya) by Kálidase with the two ciumentaries, Prakásiká vt Arilhayirinåtha and livaruna vf Nariyada Pandita (Part III, lith, 7th Sth Surgas) 3 0 0 No. 37—BTTTTT 1991 (Smriti) lis l'ararichi with Comentir!". No. 38 -- AHSFITátraTH (Kura) by Imarasimha with the commentary Tikasarva-la ut Vand rayhatira Sarvananda (Part-I, 1st Kanda) ? OU No. 39-1897 (Natuku) by Bliásit. 0 1 0 No. 40-ERT (Alankára, 1, Rajalaka sm Ruryaku with the lankára-drvaswa uf Sri Jankhuka and its commentarr by Sanulrairandha. S 0 No. 41-7H4657 (Kalpa) by Åpastanla with Vivarana of Sri Sankara Bhagavat Paca. 0 No. 12 THTATZF (Vâtaka) by Bhasa. No. 13-TAISETEETATE (Koza) bx Imarasimha with the tipo commentaries, marakoso dyhatana of Kshiraswamiu ani Tikasarrasta of landlyaghatiya Sarananda (Part II, 2nd Kanu 1-i Vargas) $ 0 1 S ·2 RS, AS, P. 1 0 No. 14- : (Niti) lı Kâinaudaka, with the commentary of Sankarârya. 3 3 8 0 No. 15–1996 (Nataka) bs Bhâsa. (Second Edition) 1 8 0 No. 10- TTTITORTUT (Nâtaka) by Bhâsa. 1 8 0 No. 17-21 Do. Do. 1 0 0 No. 18-rrutte (Stuti) by Narayana Bhatta with the cominentary of Desamangala Vârya. + 0 0 No. 19-- ATTERT: (Mimamsa) by Nârâyana Bhatta and Nârâyana Pandita. 1 to No. 20_HRF# (Nâtaka) by Bhâsa. 1 8 0 No. 21-latea Do. Do. 0 No. 22-मध्यमव्यायोग-दूतवाक्य-दूतघटोत्कच-कर्णभारोरुभङ्गानि (Nâtaka) by Bhâsa. 1 8 0 No. 23_arTefutarih : (Kosa) by Kesavaswâmin (Part I, 1st & 2nd Kândas) 1 12 No. 21-TTFUTT: (Kavya) by Chakrakavi. 1 0 0 No. 25- TEATRO (Nyâya) by Gangadharasûri. 0 12 0 No. 26—37723 (Nâtaka) by Bhâsa. ( 12 0 No. 27-BATTAFHS: (Kavya) by Kalidasa with the two commentaries, Prakâsikâ of Arunagirinâtha and Vivarana of Nârâyana Pandita (Part I, 1st & 2nd Sargas) 1 12 0 No. 28-TEITA: (Dharmasútra) by Vikhanas. 0 8 0 No. 29-17Tefurahiaia: (Kosa) by Kesavaswâmin (Part II, 3rd Kânda) 2 4 0 No. 30-alfafarat (Silpa) 0 120 Vo. 31TIONE data: (Kosa) by Kesayas wâmin (Part III, fth, 5th & 6th Kandas) 1 0 0 ·5 RS, IS. No. 32-hiha: (Kánya) by Kalilás with the two commentaries, Prakasikâ of Arunagirinâtha aur l'ivarana of Narayana Panlita (Part. 11, rl, Ithith Sargas) ? 80 No. 33-TETTE: (Vyákarana) with the coulmentary Dipaprabliâ of Narayana 0 8 0 No. 3-1--orgefot: (CYK:) (Nvávu) by Râjucliûclamaunimakbin. 1 [ 0 No. 33--Alar: (31FAIETOS:) (Nyaya) by copia matha1 8 0 No. 31s-- #ITFHT: (Kavya) by Kálilást with the two commentaries, Prakasikå of All'ulmagirimatha and Vivarana of Narayana lanlita (l'art. III, 6th, 7th de sth Sargar) 3 0 0 No. 37_Tate (Smriti) by luraruchi with (OnlineNtary: 00) No. 38 - IESTINTH (Kost) by Amarasimha with the commentary Tikäsarvasva of Vanyaghatiya Sarvavanda (l'art.1, 1st Kända) 200 No. 3,-EET (Nataka) by Blasa. 0 1 0 No. 1037 (Alankara) by Rajánuka Sri Ruyyaka with the lankárasurvaswa of Sri Maukhuka and its coumentary by Samudralandi. 8 0 1 No. 11-13TH (Kalpa) by Åpastamba with Vivarana of Sri Sankara Bhagavat Paula. U = 0 No. 12. 19T136H (Nataka) by Bhasa. 8 0 No. 13— TAPOSETETETTH (Rosa) by Amarasimhz. with the two commentaries, Amarakoso (Ighatana of Kshiraswamin and Tikasarrasia of lanyaghatiya Sarvavanda (Part II, 2.d Kanda 1-1; Vargas) 2 S ·HS. IS, P. V. ܢܚܙ .::ATT: Siti Kamau laka. with the Insumentary of Sankarârya. 3 197 Nitasit bir Bhása. Seconl Edition) 1 8 V VEFrra Natušaj br Bhâsa. -पवरात्रम् Do. 1 0 11 Isrof T (Sur) Váravana Bhatta niti te ?mentidry of Desamangala Várya. # No.::--मानमयोदयः Jimmsá ) by Vâravana Blatta undi Sárávana Panditit. i #11 Vio -- CATE Nátrika) ir Bhara, 1-बालचरितम् Ilu, Do. Ny...'-मध्यमव्यायांग-दृतवाक्य-दूतघटोत्कच-कर्णभारोरुभङ्गानि (Vâtakaj by Bbása. 1 $ 0 Vori: Kusa) by Kesaras tråmin (Pitrt I. 1st & 2nd Kändas) 1 1? So. 24-7fitufopt (Kárva) by Chakrakavi. 1 0 No. 25-metalna rára) by Gangadharasûri. O 12 0 No. 20-TE (Xataka) bs Bhâsa. 0 120 Vu ---PATTAT: Kávrat) by Kálidasa will the live commentaries. Prakâsika of Arunagirinátha and l'irarana of Nara- Villm Pan lita (Part I, 1st & 2nd Saryas) 1 12 0 No. 28-Hermanas: (Dharmasitra) by Vikbanas. O 80 Nü. 19. april: (Kosa) br Kesavastâmin (Part II, 3rd Kanda) ? #O So, 30-angefa (Silva) 0 i20 V, 31.rari: (kiri) br Kesarasvâmin (l'urt III, Ith, ith & Fith Käudas) 1 0 0 ·5 No. 32-rama: (Karya) liv Küli tás! rith the two commentaries. Prukavikâ of Arun girinâ tha and Vivarana of Várávalni Pandita (Part II, Srl. #th lith Sareant No. 33—aredne: (Tyákarana) with the (ul mentary Dipaprabyla of Vara van? 30. 34-मणिदर्पणः (शब्दपरिच्छेदः (Nráva) lis Rajachilâiuunimakhir. 1 1 No. 33-HOER: SEHIAGUE:) (Trava) by Gopiuâtha. 1 $ No. 36–FAHHT: (Karya) by Káli lásu with the two commentaries, Prakásikâ vt frunagirinátha anel Vivamuna of Virvana Pandita (Part III. 6th 7th i Sth Sarya-) 3 u U No. 37–3rate (Smriti) lo lararuchi rith CONDietary. U No. 38 - A# Figarh (Kosa) by Imarasimlia with the coumelitary Tikasarvasva vf Vaudyaghatiya Sarvananda (Part-I, lst Kanda). O No. 39—19H (ůtaka) by Blåsut. UI: 0 No. 10-R4 (11lankára) lis Rajamka sri Ruyyaka with the Alankára arva:Wa of Sri Jankhuka and its commentary li Samudralandı. SU 1 No. 41-7AYO (Kalpa) by Apartamba with Virarana of Sri Sankara Bhagavat Paula. U Yo. 2-aaral (Nataka) by Bhasa. Š No. 43 TAREFTERITATE (Kosa) br Imarasimh. with the two commentaries, Juarakoso dlghatana of Kshiraswamin am! Tika. sarvaswa of landvaghativa Surrauanda (Part II, 2nd Kanda 1-1 Varga) ?> ·RS. IS. P. homes como ܣܚܝܙ Vi4-07 To Bh: tránka Sri leo lottama. V. 4928797 Prah:ahıris i:lye) 0) Vis, HTHTITIF: (vikar) bis Vilakantira Dikita. Yo ti-Pizza (Velântal) by Sri Krislınánán la Sarasvati. (Part 1) 1120 No. 18- Du Do, Part II) 200 So. 49---Teile (Ivotishi) by Parameswari. No. 50-Tarza: (hankini in Sign Blupala. 3 to.jlEFIZITE (Rosa) hr Imarasimha with the tiro comentaries, Amarakoso. duhátana of Kshirastrimin anl Tikasurvasna of lomvagliatiya Sarvananda (Part III. 2nd Kanda 7 -10 Vargas) 2 0 0 No. 52-ATHIET (Kosa) by Imarasimha with the commentary Tikâ sarrasta of Vanlvagliativa Saryanında (Part IV, 3rl Kanda) 1 1 8 0 No. 33---qua: (Verlanta) by Prakasåtmayatindra. 0 12 0 No. 5+-- ZTE ATÂTTT: (Vyakarana) No. 55-TCCIA HAFT (Nátaka) by Sri Vahendravikramararman. 0 No. 56- A1#1 (Silpa) 0 0 No. 57--Ticaran (Kavya) 8 0) S 1 Apply to:- The Agent for the sale of Government Sanskrit Publications, Trivandrum ·PREFACE Raghuviracharita is a Vahákarya dealing with the life of Sri-Râma from his exile to his installation. The author of the work is not known, but from the high quality of the poetry, it can be inferrell that he must have been a poet of merit. In his Catalogus Catalagorum Dr. Aufrecht mentions a Raghuviracharita written by Mullinâtha. If this Raghuviracharita be the same is the present work and the Mallinâtha mentioned by Dr. Aufrecht be 10 other than the famous coumentator of Mâlákavyas and the author of Tara!... il commentarr on the work ou rhetoric: «alleil Ekârali. who is known to have Hourished in the 14th ('entury A. D.. then we can not be wrong in ascribing the present work alsu to the same Ja linatha. If so, we have to suppose that Mallinâtha irrote his poetical work long after writing his Tarala, otherwise his non-reference to his poem in the latter work roulil xem quite inexplicable. The relition of the work is based on the following three palm-leaf manuscripts jii Malayalam characters:- 1. F. belongs to Mr. Kailasapuram Govindit Pisharoli, containing the first 1+ Sargas, It is a correct and worn-out manuscript. 2, a. belongs to Jr. Charpakasseri Mitran Nimburi. It is full of crrors and letters have disappure in many of the leaves. 3. M. belongs to Jr. Jaheswaran Bhattatiri, Tukala-seri, Tiruvallah. It is an incorrect and worn-out manuscript. Trivandrum 17th August 1917. T. CANAPATI SÁSTRIV ·- found RS. IS. P. Vita (Totalin Bhattárak: Sri leo dottama, 0 Vesti-3974Prapanchahri iaya) No. 10-THTITlf: (i vakarına) bs Nilakantha Dikshita. O Ś Ć Vo fi-ATRÉTaa (Vecântal) by Sri Krishnanán la Sarasvati. (Part I) 1 12 0 Jo. 18- Dü Do. (Part II) 2 0 0 Yo. 49-Ticaat rotisha) lip Parameswara. No. 50) – TETE 19T: ( Alankara ile Singit Blūpala. 3 No. 5l - THCFIE TITEL (kosa) hr Amarasimha with the two commentaries. A marakosodghatana of Kshirastamin anel Tikâsarvasva of Vanyagliatiya Sarvanama (Part III, 2nd Kanda 1 -10 Vargas) 2 0 0 No. 32— RICHITATE (Rosa) bs Amarasimha with the commentary Tikâsarvasta of Vandyaylatiya Saryananda (Part IV', 3rl Kanda) 1 1 8 0 No. 53-- Tiet#12: (l'evianta) by Prakâsâtmayatindra. 0 12 0 No. 51--Heidiemiatt: (Vyakarana) 040 No. 35-GAFAT (Nâtaka) by Sri Mahendravikramavarman. No. 56 ETICHET (Silpa) No. 57-gitarat (Kavya) 1 1 0 () 8 0 0 Apply to:- The Agent for the sale of Government Sanskrit Publications, Trivandrum ·PREFACE. Raghuviracharita is a Vahákarya lealing with the life of Sri-Rama from his exile to his installation. The anthor of the work is not known, but from the high quality of the poetry, it can be inferred that he must have been poet of merit. In lis (atalogus Catalagorum Dr. Aufrecht mentions a Raghuviracharita written by Mallinâtha. If this Raghuviracharita be the same as the present work and the Mallinâtha mentioned by Dr. Aufrecht be in other thau the famous coinmentator of Mâhâkavyas and the author of Tarala, il commentarr on the work on rhetoric «alled Ekávali. who is known to have fourishel in the 14th ('entury A. D., then we can not be wrong in ascribing the present work also to the same Malinatha. If so, we have to suppose that Mallinâtha irrote his poetical work long after writing his Tarala, otherwise his non-reference to his poem in the latter Fork would seem quite inexplicable. The flition of the work is baseni on the following three palm-lef inanuscripts in Malayalam characters:- 1. F. belongs to Mr. Kailasapuram Covinda Pisharoli, containing the first 1+ Sargas, It is a correct and worn-out manuscript. 2. a. belongs to Jr. Chamipakasseri Alitri Numhuri. It is full of errors and letters have disappeared in many of the leaves. 3. 27. belongs to Mo, Maheswaran Bhattatiri, Tukalasseri, Tiruvallalı. It is an incorrect and worn-out manuscript. Trivandrun. 17th August 1917. T. GANAPATI SANTRIV

·No text on this page.

·निवेदना। इदं रघुवीरचरितं नाम वनवासादिराज्याभिषेकान्तस्य श्रीरामचरि- तस्य वर्णनपरं किमपि महाकाव्यम् । अत्र प्रकाशमानैः साहितगुणैरेतत्प्रणेता कश्चिद् विशिष्टः कविरित्यूहितुं शक्यम् । नामधेयं तु तम्य ग्रन्थे न निवेशि- तम् । डाक्टआप्रेट्सम्पादिते ग्रन्थनामावलिपुस्तके ( Dr. Aukreciats catalogue catalagurum) रघुवीरचरितं किमपि मल्लिनाथप्रणीतं निर्दि- श्यते । तद् यद्येतदेव भवेद् , यदि च स मल्लिनाथ एकावलितरल-रघु- वंशरीकादिकारादनन्यो भवेत् , तर्हि तम्य क्रैस्ताब्दीयचतुर्दशशतकस्थितस्य कृतितामिदं महाकाव्यं निकाममर्हति । किन्तु अस्य मल्लिनाथकृतित्वे तरल- निर्माणानन्तरमिदं निर्मितमिति कल्पनीयम् , अन्यथा हि एतदीयस्यैकस्यापि पद्यस्य तरलेऽनुदाहरणं युक्त्यपेतमिव भायात् । अम्य ग्रन्थस्य संशोधनाधारभूता ग्रन्थान्तावत् त्रयः । तत्र क.संज्ञः कैलासपुरगोविन्दपिधारोटिस्वामिकः १४ सर्गान्तः जीर्णः शुद्धश्च । ख.संज्ञः चम्पकश्शेरिमित्रनम्बूरिस्वामिकः अशुद्धप्रायः लुप्ताक्षरबहु- Pranam पत्रश्च। ग.संज्ञः तिरुवल्ला तुगलश्शेरिमहेश्वरभट्टतिरिसम्बन्धी अशुद्धप्रायो जीर्णश्च । सर्व एते केरलीयलिपयस्तालपत्रात्मकाः । अनन्तशयनम् , १७-८-१९१७. ) त. गणपतिशास्त्री.

·No text on this page.

·॥ श्रीः॥ रघुवीरचरितम्। प्रथमः सर्गः। श्रियः शिवं धाम सदारसोदरः प्रविश्य रामः पितृवाक्यगौरवात् । वनं महद् दण्डकमाश्रयः सतां तपस्विनामाश्रमजातमैक्षत ॥१॥ अनुल्वणस्कन्धनिषण्णवल्कलाः सहिष्णवस्तापहिमाभ्रपाथसाम् । लसन्ति यत्र प्रतिपन्नगौरवा द्रुमा मुनीनां परिचारका इव ॥२॥ ऋजुत्वभाजः कृतवायुनिर्जया लतावितानैर्जटिलाः समन्ततः । समग्रशाखाविहितद्विजाश्रया महीरुहा यत्र तपोधना इव ॥ ३ ॥ वितन्वते यत्र धनाभ्रमेचकाः स्वकर्णतालोत्तरलालिपेशलाः । मदालसाः सिंहसटावघर्षणैः कपोलकण्डूतिसुखं विषाणिनः ॥ ४ ॥ निशासु नित्यं निविडाङ्गसङ्ग्रहा महीपतीनामिव यत्र योगिनाम् । फणामणिभ्यः प्रसृतैर्मरीचिभिः प्रदीपकृत्यं प्रदिशन्ति भोगिनः॥५॥ उदीयमानस्तबकस्तनोज्ज्वला: समीरणास्पन्दितपल्लवाधराः। मनोहरा यत्र लता महीरुहान् सदोपगृहन्ति मधुव्रतेक्षणाः ॥ ६॥ अरण्यवीरुत्पसबोदरोदतः प्रफुल्तपरुहपद्मिनीसखः। प्रकल्पते यत्र शिवः समीरणः शरीरभाजां प्रशमाय चेतसः ॥७॥ पचेलिमानां तपसां प्रभावतस्तपोनिधीनां तपनोग्रतेजसाम् । न विद्यते यत्र निषेदुषां नृणां मदैकयोनिर्मदनस्य विक्रिया ॥८॥ तपसमाधिस्थिरगावचेतसां तपोभृतां यत्र पिशङ्गकान्तिषु । जटाटवीषु प्रतिवद्धनिश्चयाः कुलायकर्माकलयन्ति पत्रिणः॥९॥ निशम्य तं प्राप्तमरण्यवासिनः प्रियं विधातुं फलमूलपाणयः। विमुक्तबन्धा अपि पक्षपातिनः प्रपेदिरे हर्पयुता महर्षयः ॥ १० ॥ . , २. 'लु' ख. पाठ.. G.P. T. 245,500.7-5-1092.

·रघुवीरचरिते निशाम्य तानापततस्तपोधनाजवेन मौवीपवरोप्य कार्मुकात् । प्रसीदतास्मास्थिति वाचमादरादुदीर्य लेभ्यः प्रणनाम राघवः ॥११॥ अथैनमुत्थाप्य गुणैकभाजनं विदेहपुत्रीमपि लक्ष्मणं तथा । निरीक्ष्य दृष्टया शिवया शिवोपमा गौरहयामिति वाचमूचिरे ॥१२।। श्रुतोऽसि पूर्व नरदेव ! जन्मना विभूषयन्नुत्तरकोसलान्वयम् । यदानुजैः सार्धमतः परं वयं विशेषतः पङ्क्तिरथे सकौतुकाः॥१३॥ यदासि पौगण्डवयः समाश्रितः क्रमेण शस्त्रास्त्रपरिग्रहोचितः । तदैव रक्षाकृतकृच्छ्रमन्धरा सनाथतां प्राप्तवती वसुन्धरा ॥ १४ ॥ यदासि नीतः ऋतुलोपशान्तये तपोवनं गाधिसुतेन सानुजः । अवाप्तवानस्त्रमयी च सत्क्रियामतः परं नः क्षपिता विपत्तयः॥१५॥ त्वया यदा राघव! भीमदर्शनं महत् तमः कामद! ताटकामयम् । शरार्चिषावाघि तदाप्रभृत्यमी तपोभृतः सम्मदसम्भृताशयाः॥१६॥ विचित्रविष्फारितचापमण्डलः स्थितः ऋतुक्षेमविधौ यदा तदा । अपाहरत् तात! भवानपुष्कलस्फुरत्परीवेषनवार्कविभ्रमम् ॥ १७ ॥ क्षयं गतौ यावदुभी निशाचरौ निशातशूलाग्रविभिन्नतापसौ । त्वदग्रतः कौशिकयज्ञविहिपौ तपस्विनां तावदवग्रहः क्षतः ॥ १८ ॥ अमोचि शापव्यसनादहल्यया भवत्पदाम्भोजपरागपूतया । भवद्विधानां न तु चित्रमीदृशं महीयसामाहितैकसम्पदाम् ॥ १९ ॥ दुरानमं नाम धनुर्धनुर्भृतां पुनः पुरारेः समभज्यत त्वया । अनेन युष्मद्भुजदण्डमैहिरं विशेषवृत्त्या बहुमन्महेतराम् ॥ २० ॥ यथा विभाते मिहिरं सरोजिनी तथैव रामं समवाप मैथिली। इति प्रमोदोदयमेदुरास्तदा गिरः पचेरुर्भुवने निरत्ययाः ॥ २१ ॥ सकौतुकं कौशिक मन्वगीयुपा हरस्य चापं विफलं वितन्वता । विधातुरस्यास्तनुशिल्पचातुरीविधानयत्नः सफलीकृतस्त्वया ॥ २२ ॥ पितुर्नियोगादतिमार्गगामिनः स्वमातरं स्नेहरसस्नुतस्तनीम् । प्रगृह्य केशेष्वकृशेन कर्मणा कृपापलापं प्रथमं चकार यः॥ २३ ॥ १, 'ह' ख. पाठ: २. 'शाक, पाठः. ३. 'तत: परस्तान तु' ख. पाठः, ·प्रथमः सर्गः। ३ निकृत्य वाहासमिधः अठारवान् सहसंख्याः परगर्जुनगुमात् । स्थिरवतः शोणितसपिराता जुहाव कोपामिनुखे सुखेन यः ॥२४ ।। अनेकशः क्षन्नकुलस्य विष्ट वितन्वता येन गौरमन्युना। प्रतिष्ठिता केवलमिन्दुसोमयो: मसह्य राजेत्यनुभाविनी श्रुतिः ॥२५॥ तमध्वनि क्षत्रियगन्धदुर्दमें विजित्य राम जमदग्निनन्दनम् । स्वतेजसा मानद : शुश्रुम छुट स्वधर्मनिष्ठामनयद् भवानिति ॥ प्रविश्य साकेतपुरं पुरालयः समं त्रिमिमिराहितोत्सवः । क्रमेण नित्तविवाहमङ्गलस्त्वमन्यभूभौगरसाननुत्तमान् ॥ २७ ॥ अथाभिषेके तव तात! संभृते निमन्त्र्य मैत्रावरुणि पुरोधसम् । महीभृता पक्तिरथेन भन्धरा भकाशतामात्मधियं किलानयत् ॥ २८ ॥ न मन्युरस्मासु करोतु विभ्रमं महेन्द्रहेतिर्गिरिसञ्चयेष्विव । न मन्थराकर्मसमो विधिर्यतो वनौकसामक्षिपथं गतोऽसि नः ॥ प्रविश्य या केकयराजनन्दनापायरूपेण नरेन्द्रमाश्रयत् । तब प्रवासाय निवद्धनिश्चया न तत्समं मित्रमिहास्ति मादृशाम् ।। स ते पिता यस्य सुहृत् सुरेश्वरः क्षमा च यस्य क्षितिकौतुकावहा । यदत्यजत् त्वां वचनेन योषितश्चिशर्जितानां तपसां फलं हि नः ॥ नवे दुकूले दधतश्च बङ्गले तवाददानस्य च चीरचीवरम् । समैव जाता मुखकान्तिरित्यसौ जनश्रुतिः कापि धिनोति मादृशान् ॥ अयं तु सौमित्रिरमित्रमर्दनस्तृणाय मत्वा महतीमपि श्रियम् । भवन्तमेवानुगतः सुखोचितः स्वनुष्ठितं धर्ममिवार्थसङ्ग्रहः ॥ ३३ ॥ अरण्यवासाय शरण्य! जानकी नियोजिता मध्यमया सुमध्यमा । यदम्बयालम्बितभर्तचित्तया तया तदेवोपकृतं भवत्कृते ।। ३४ ।। त्वयि स्थिते तादृशि गन्तुमुद्यते न केवलं केकयनन्दनाशिषा । अशेषनिर्वापितहर्पचेतसां पुरीकसामचभिरप्युदैयत ॥ ३५ ॥ विलङ्घन्य भूतेश्वरमौलिमालिकाममर्त्य सिन्धु सुरसिन्धुरोपमः । गुहोपनीतामधिगम्य सत्कियां स चित्रकूटं प्रतिपेदिवानसि ॥ ३६ ॥ १. 'दै ग. पाठः ·रघुवीरवारते। भवत्प्रयासोरचिताधिरामयः शरीमनुस्मृज्य नवीकृताकृतिः । दिवं गतः पतिरथा कुमोदितः सवपन् वासवत्तौहृदस्थितिम् ॥ तदा किल वां बरतः सहानुभः साई भरद्वाजकृताहणाविधिः । निमन्त्रयानास पत्रिका तया तट चमवानिव सिन्धुवेलया ॥३८॥ महाटी मार्गविकीकण्टको भवद्वियोगव्यसनादुपेयुपी । प्रदाय सद्यः कृपया स्वपाडुके ययागतं सा गमिता किल त्वया ॥ अबालजाबालिमुखैमनीषिभिः प्रयुक्तसामा भरतानुवर्तिभिः । प्रवेशितः गणपथ गवान् तिच्युति न प्रतिपेदिवानिति ॥४०॥ स्वमातृदोषात् तव विश्वासतः पिनुश्च नाशादुदितेन मन्युना । दृढापविद्धो भरतस्त्वयात्मवकार सौभ्रात्ररसायनक्रियाम् ॥ ४१ ॥ प्रतिप्रयाते भरते सहानुगे जटासु कृत्वा तव पादुके शुभे । मनस्विनामाशयत्तिरीदृशी न जातु भेयेत्युदियाय भारती ॥ ४२ ॥ तदानसूयात्रिपरिग्रहो मुदा तपस्ययास्या वपुरन्वलेपयत् । समन्वितार्थ निजनाम तन्वती न कस्य लक्ष्म्यै महतां समागमः ॥ इमां वधूं वायसदूषितस्तनी हिमोपसृष्टामरविन्दिनीमिव । निशम्य युष्मानधिकृत्य भाविनी विपत्तिरस्माभिरिहान्वमीयत ॥४४॥ इदं विरिञ्चिप्रतिमस्तपोधनैरुपस्थितब्रह्मभिरप्युपाश्रितम् । वनं विशेषण जगत्मसाधनैः पवित्रितं त्वत्पदपद्मासुभिः ॥ ४५ ॥ सवाणवाणासनपाणिवन्धुरं घनावदातश्रुति वल्कलाम्बरम् । कुशेशयान्तर्दलचारुलोचनं मृदुस्मितालङ्कृतिपेशलाननम् ।। ४६ ॥ महर्षभस्कन्धमनन्तविक्रनं पिशङ्गकोटीरकलापशेखरम् । इदं वपुस्ते जगदेकमङ्गलं वयं पियामस्तृपितैर्विलोचनैः ॥४७॥ कृतं वचोभिबहुभिः श्रममनुर्धराणां वर ! भद्रमस्तु ते । तवेक्षमाणा न वपुर्मनश्शिवं ब्रजन्ति पर्याप्तिमरण्यवासिनः ॥ ४८ ॥ १. 'हः स्वया त', २. 'मुखैस्त' ख. पाठः, ·9 प्रथमः सर्गः। ५ तदेतदाकर्णय राम ! दुःश्रव तपस्विनी नः परिदविताक्षरम् । त्वमग्रणीः सर्वधनुर्धतामिति शितोऽलि सहा मतिपय गौरवम् ॥ इयं द्विजातिप्रचुरा निशाचरैमहद्भिरारजातिशतुरा । झपावली धर्महतेव वारिदं सलक्ष्य त्वां शरणं प्रतीच्छति ॥५०॥ वसन् पुरे स्वे वनगोचरोऽथया सैनिकवायसहाय व बा। पितुः प्रियस्तेन निराकृतोऽपि वा वनेक न सहा लर्बदा गतिः ॥ यदस्ति सिद्धं फलमन्यलोकतस्तदश्नुते नवरत जनवर। नृपस्य यत् तापसरक्षणोदितं तदेव कल्पान्तरनान्तरीयकम् ॥५२॥ निमित्तमल्पं व्यपदिश्य दैहिक प्रकोपमङ्गीकुरुते न नो मनः। यदीयशक्त्याहितशापविभ्रमः क्षये नयेनश्विरसम्मृतं तपः॥५३॥ इमामवेक्षस्व तपोवनस्थली तपस्विनां मुण्डजटास्थिडःस्थिताम् । ककुत्स्थवंश्ये त्वयि तादृशोदये सति प्रपन्ना वयमीहशी दशाम् ॥ ५४॥ तदस्तु ते स्वस्ति चिराय माशाबरिटलातिभव भव्यया दिया। स्वचापविन्यस्तजयाशिषः सतस्तवापदानं भुवनडे खेलतु ॥ ५५ ॥ सदस्तदित्थं व्यवहृत्य भारती रघुवीराय हिनानुवन्भिनीम् । बभूव तूष्णीमपि सङ्कटे महत्ययावदर्थ न वदन्ति सावयः ॥ ५६ ॥ ततस्तदाभाषितमातादरः क्रमेण सय काकुत्स्यनन्दनः । तदीययाविष्ट इव स्वयं शुचा जगाद सूना प्रमिलाकर बच॥५७॥ इदं मुनीन्द्राः! क्रियते समानतं मया निबद्धाजलिबन्धुरं शिरः । अभूद् यदेनो भवतामरक्षणात् तदहेथ क्षन्तुमजानकी हिनः॥ ५८॥ इतः परस्तादपनीतराक्षसमचारमुच्छिन्नभयं तपोवनम् । करिष्यते सावरजो वदामि वः स्थितः पुरस्तात् प्रष्टहीतकार्मुकः॥ ५९॥ कृतार्थयन्नित्यभिधाय तान् विमुखतः लपी पहन लवाददे । विपद्तानामविधाय रक्षणं न सत्नियामाददते हि ताशाः॥६० ॥ ततोऽपराहे नवसङ्गमोचिताः कथा ननोझा व्यवहाय ते पुनः । परस्परेण अथिता मनोरथैरविमलभमण वितेनिरे ।। ६१॥ १. 'वि', २. 'स', 'मनास्थनाप्याय विपत्त जतां न ख. पाठः, ·६ रघुवीररित अविस्रविसम्म पनि मानविशङ्गमङगान् । स मैथिलीलोचलानि र नुकसान निरामशङ्कत ॥ ६२ ॥ निरत्ययप्रत्ययवालि काजामा मुखपृश्यपतयः। उदात्तकोदण्डभुज राई कि लिनुकारितार्थना दृशः ॥ ६३ ॥ अथोल्लसत्पल्लवपाल सिमाले पितृतुल्यविक्रमः। विकस्वराम्भोजरुचिप्रार्थिनी पक्षान्तधारिन्दुमतीमवन्दत ॥ ६४ ॥ तैर्दत्तामृषिभिरवाप्य पणेशाला डरजिनसमिशैश्च कीर्णाम् । सानन्दं जनकसुतोपान भूतमालबासुनमध्युवाल रामः ॥ ६५ ॥ इति रघुवीर चरित प्रथमः सर्गः। STORY अथ हिलीयः सर्गः। अथ प्रभाते विमले बलामन्य मुनीन् विभुः । अरण्यानी विवेशो मोवान्वि धनावलिम् ।। कण्टकोपलदुर्गेषु चरका विपिनेषु ते । संहता न व्या मसमानुपागता इव ॥२॥ रेजतुः पालयन्तौ त मैथिली रामलक्ष्मणौ । तमःमभेदिनी विद्या प्रबोधविनयाविव ॥ ३ ॥ मध्ये कृत्य मुमध्यां तो जग्मतुस्तौ महौजसौ। नयनानन्दिनी सन्ध्या त्यांचन्द्रमसाविव ॥ ४ ॥ तदा रक्षो विराधास्य सीताहारमपासरत् । तौ वरेण विधगुते तापापन जन्नतुः॥ ५ ॥ विमुक्तशापबन्धेन तेन दिव्यवपुर्घता । उपदिष्टेन मार्गेण शरमाश्रमं ययुः॥६॥ तस्मिन्नुपनते वीरे शरमा विक्षया । आरादासेदिवान ज्योति लहस शास्तिरोभवन् ॥७॥ १. 'तां श्रमशमनाथ स.ग, पा.

·মিনাশ । अपवर्गपथं वहिं प्रवेक्ष्यन् स तपोधनः । तापसैः सुरसङ्घश्च सकौतुकानदृश्यन् ॥ ४ ॥ रामोऽभिरामचरितस्तपोभिस्तदोषः । अनल्पैरल्पपुण्यानां दुरालभासदत् ॥ ९ ॥ परिपक्केन मनसा वापर वादिलो शुतिः । ददर्श दर्शनीयं ते श्रीलिक्षिात माशुभा ॥ १० ॥ आह च स्वागतं तेऽन्यु कहा जरिवनः । लोचने यौवनं प्राप्ते त्वामास्वाब रसायनम् ॥ ११॥ अधिगन्तुं तपस्तीत्रं दीर्घमायु तं मया । देशकालदशाभेदेष्वपि यन्न व्यगोन्मुखम् ॥ १२ ॥ आन्तरोपाधिसक्रान्तमहिमानचितामिमाम् । तनुं त्यक्ष्याम्यहं तावजी स्वचमिबोरगः ॥ १३ ॥ इत्थमुत्थितवाग्वृत्तिर्निजमात्मानमात्मवान् ! हव्यं हव्यवहे हुत्वा पदमस्खलितं गतः ॥ १४ ॥ तथाविधदशे तस्मिन् मिथः सम्भूय भूयसीम् । तापसा रघुवीराय रोवाधामवोधयन् ॥ १५ ॥ प्रतिश्रुत्य ततो रक्षा तेभ्यः सलाप्रतिनवः । अतीक्ष्णचरितो देवः सुतीक्ष्णस्याश्रमं ययौ ॥ १६ ॥ उच्चसाललतागुल्मपल्लवान्तरनिस्मृतः । मुद्रिताजिरभूभागं चिरातपबिन्दुभिः ॥ १७ ॥ वैतानिकानलोद्गीणेहव्यपाकसुगन्धिभिः । समृद्धिहेतोर्लोकानां मेघशावैरिवोत्थितैः ॥ १८ ॥ नाकलोकाध्वसम्पातं दर्शयद्भिरियोन्शुखैः । सुखस्पर्शेन वातेन स्फारितोयायचोदमैः ॥ १० ॥ आतपस्तोकमार्गान्तर्गौचरैः इविडाले. श्रीमन्मरकतस्तम्भदण्डवन्धुत्सान्निाभः ।। २० ॥ १, ‘स तु स', २. 'तः श्रीमान् सुख. पाठः, ·६ གའུ་” '' अविस्रविसम्भपशील मानावानविकमगान् । स मैथिलीवाचनका मनाममान नितरामशङ्कत ॥ ६२॥ निरत्ययप्रत्ययवविध मा भून मृश्यपतयः। उदात्तकोदण्डनु र विकार किरिवाना दशः॥६३ ॥ अथोल्लसत्पल्लवपाला पिकाले पितृतुल्यविक्रमः । विकस्वराम्भोजलविश्वधिनी प्रशान्तबोरिन्दुमतीमवन्दत ॥ ६४ ॥ तैर्दत्तामृषिभिरवाप्य पर्णशाल महमाईरजिनसमित्कुशैश्च कीर्णाम् । सानन्दं जनकसुनोपयानभूतमालवरियनमध्यरात रामः ॥ ६५ ॥ इति रघुवीरवरित प्रथमः सर्गः। अथ द्वितीयः सर्गः। अथ प्रभाते विमले बनासन्य मुनीन् विभुः। अरण्यानीं विशोचमाल्वानिय घनावलिम् ॥ १ ॥ कण्टकोपलदुर्गेषु चरन्ती विपिनेषु ते । संहता न व्यथा मन्सुमानुपागता इव ॥ २ ॥ रेजतुः पालयन्ती तो मैथिली रामलक्ष्मणौ । तमःप्रभेदिनी विद्या प्रबोधविनयाविव ॥३॥ मध्येकृत्य सुमध्यां हां जग्मतुस्तो महौजसौ । नयनानन्दिनी सन्ध्या याचन्द्रमसाविव ॥ ४ ॥ तदा रक्षो विराधास्यं सीताहारमपासरत् । तौ वरेण विधेगुप्तं तदुपावन जन्नतुः ॥ ५ ॥ विमुक्तशापबन्धेन तेन दिव्यदाता । उपदिष्टेन मार्गेण शरमाश्रमं ययुः ॥ ६॥ तस्मिन्नुपनते वीर अत्यविक्षया । आरादास दिवान् योनि सहताक्षस्तिरोभवन् ॥ ७॥ 1. 'तां श्रमशमनाथ स.ग, पाठः, ·। द्वितीयः सर्गः अपवर्गपथं वह्नि प्रवेक्ष्यन् स तपोधनः। तापसैः सुरसङ्घश्व सकौतुरुमदृश्यत् ॥ ८॥ रामोऽभिरामचरितस्तपोभिस्तरकोपमः । अनपैरल्पपुण्यानां दुरासदनुपासदत् ॥ ९ ॥ परिपकेन मनसा वयुपा चान्वितोमुनिः । ददर्श दर्शनीयं तं प्रीतितिक्षेन बहुपा।॥ १० ॥ आह च स्वागतं तेऽस्तु लाना रिश्रमः । लोचने यौवनं प्राप्ते त्वामास्वाच रसायनम् ॥ ११॥ अधिगन्तुं तपस्तीनं दीर्घमायुर्थतं मया । देशकालदशाभेदेष्वपि यन्न व्ययोन्मुखम् ॥ १२ ॥ आन्तरोपाधिसङ्क्रान्तमहिमापचितामिमाम् । तनुं त्यक्ष्याम्यहं ताक्ली त्वचमिवोरगः ॥ १३ ॥ इत्थमुत्थितवाग्वृत्तिनिजमात्मानमात्मवान् । हव्यं हव्यवहे हुत्वा पदमस्वलितं गतः ॥१४॥ तथाविधदशे तस्मिन् मिधः सम्भूय भूयसीम् । तापसा रघुवीराय रोवाधामबोधयन् ॥ १५ ॥ प्रतिश्रुत्य ततो रक्षां तेभ्यः सत्यप्रतिश्रवः । अतीक्ष्णचरितो देवः सुतीक्ष्णस्याश्रमं ययौ ॥ १६ ॥ उच्चसाललतागुल्मपल्लवान्तरनिस्मृतः। मुद्रिताजिरभूभागं चित्रैरातपबिन्दुभिः ॥ १७॥ वैतानिकानलोवीणेहव्यपाकसुगन्धिभिः । समृद्धिहेतोर्लोकानां मेघशावैरिवोत्थितः ॥ १८ ॥ नाकलोकाध्वसम्पातं दर्शयद्भिरिवोन्मुखैः । सुखस्पर्शेन वातेन स्फारितोचायचोगमैः ॥ १९ ॥ आतपस्तोकमार्गान्तर्गाचरैः इविदाजुलैः ।। श्रीमन्मरकतस्तम्भदण्डवन्धुरसान्निभिः ।। २० ॥ १. 'स तु स', २. 'तः श्रीमान् सु' स. पाठः, ·६ रधुभी शरिते अविसविस्तम्भजुषस्राणादि कुरङ्गशावान विषयमङ्कगान् । स मैथिलीलोचनशान्तिवादानुमान निलरामशङ्कत ॥ ६२॥ निरत्ययप्रत्ययवधानियला शिक्षामा भृशमृश्यपतयः । उदात्तकोदण्डझुज रघूह विजय विचरितार्थतां दृशः ॥ ६३ ॥ अथोल्लसत्पल्लवपाबलाची निमानि पितृतुल्यविक्रमः । विकस्वराम्भोजरुचिप्रवर्धिनी प्रशान्तधीरिन्दुमतीमवन्दत ॥ ६४ ॥ तैर्दत्तामृषिभिरवाप्य पर्णशाल शुभाण्डैरजिनसगित्लुशैश्च कीर्णाम् । सानन्दं जनकसुनोपधानभूतभालबधिर अजमध्युगास रामः ॥६५॥ इति रघुवीरचरित प्रथमः सर्गः । अथ दिलीयः सर्गः। अथ प्रभाते विमले खानापन्य मुनीन विभुः। अरण्यानी विवेशोगारवानिव धनावलिम् ।। १ ।। कण्टकोपलदुर्गेषु चरन्तो विपिनेषु ते । संहता न व्यथां जामुर्मानुपार्श्वगता इव ॥ २ ॥ रेजतुः पालयन्तौ तौ मैथिली रामलक्ष्मणौ । तमाप्रभेदिनी विद्या प्रबोधविनयाविव ॥ ३ ॥ मध्येकृत्य मुमध्यां तो जग्मतुस्तौ महौजसौ । नयनानन्दिनी सन्ध्या सूर्याचन्द्रमसाविव ॥ ४ ॥ तदा रक्षो विराधाख्यं सीताहारमपासरत् । तौ वरेण विधेगुप्तं तदुपायेन जन्नतुः ॥ ५ ॥ विमुक्तशापवन्धेन तेन दिव्यवपुश्रुता । उपदिष्टेन मार्गेण शरमाश्रमं ययुः॥६॥ तस्मिन्नुपनते वीरे शरमविक्षया । आरादासेदिवान धोलि सहसाशस्तिरोभवन् ॥७॥ १. 'तां श्रमशमनाय प' स. ग, पाठः, ·द्वितीयः सर्गः अपवर्गपथं वह्नि प्रवेष्यन व तपोधनः । तापसैः सुरसङ्घश्व सकौतुकहरयत ।।४।। रामोऽभिरामचरितस्तपोमिलानोपमः । अनल्पैरल्पपुण्यानां दुशलदास ए॥ ९ ॥ परिपकेन मनसा वर्षमा पानिको शुनिः । ददर्श दर्शनीयं तं प्रीतिनिर॥ १० ॥ आह च स्वागतं तेऽरन्तु को परिक्षणः । लोचने यौवनं प्राप्ते त्वामानाब रसायनम् ॥ ११ ॥ अधिगन्तुं तपस्तीव्र दीर्घमायुर्वंतं मया । देशकालदशाभेदेष्वपि बत्र व्यशोन्मुखम् ॥ १२॥ आन्तरोपाघिसक्रान्तमहिमाणचितामिमाम् । तनुं त्यक्ष्याम्यहं तावजी बीमबोरगः ॥ १३ ॥ इत्थमुत्थितवाग्वृत्तिर्निजमात्मानमात्मवान् । हव्यं हव्यवहे हुत्वा पदयस्वलितं गलः ॥ १४ ॥ तथाविधदशे तस्मिन् विथः सम्भूय भूयसीम् । तापसा रघुवीराय रलोवाधासबोधयन् ॥ १५ ॥ प्रतिश्रुत्य ततो रक्षां तेभ्यः सलापतिश्रवः । अतीक्ष्णचरितो देवः सुतीक्ष्णस्याश्रमं ययौ ॥ १६ ॥ उच्चसाललतागुल्मपल्लवान्तरनिस्मृतः। मुद्रिताजिरभूभागं चिनैरातपविन्दुभिः ॥ १७॥ वैतानिकानलोद्गीण व्यपाकसुगन्धिभिः । समृद्धिहेतोर्लोकानां मेघशारिवोत्थितैः ॥ १८ ॥ नाकलोकाध्वसम्पातं दर्शयद्भिरिवोन्मुखैः । सुखस्पर्शेन वातेन स्फारितोचायचोइमैः ॥ १९ ॥ आतपस्तोकमार्गान्तचर निदालले । श्रीमन्मरकतस्तम्भदण्डवन्धुरमानिधिः ॥ २० ॥ १, ‘स तु स', २. 'तः श्रीमान सुख. पाटः, । Hariname ·Prar तत् भविश्य स জানি पल्लवस्पन्दलोनात ४ कपोतगलकाबुरैः। धूमैरुकुरितरपीछवादिनन्तरम् ॥ २१ ॥ शुकपीण शृण्मानिनन्त्रोचरितमध्वरे । अन्वय स्तमपट्कारं तरूकोटरसंश्नयः ॥ २२ ॥ स्नुतमाम मातुश्चुम्वतासन्तरान्तरा। मुग्धानां क्षुणपोलानो ताण्डवैरकिताङ्गणम् ॥ २३ ॥ तो महर्षिणा। क्वन्दे चरणो नल्य विभिना निहिताशिषः ॥ २४ ॥ (कुलकम् ) मुनिः शुभारम्भरत परताग्रजमग्रतः । निषण्णमाकेपणाला भोरे भाचेतसोपमः ॥ २५ ॥ ऋश्यशृङ्गार लसा कौसल्याशां तबोदयम् । महान्ति चापदानानि शुश्रुवानस्मि सर्वशः ॥ २६ ॥ किन्तु दाशरथे तावद् वक्ष्यामि विदुपेऽपि ते । त्वया कृतावधानेल कर्णयोः क्रियतामदः ॥ २७ ॥ उन्नतोऽयं महान् वंशः श्रीमानिक्ष्वाकुसंश्रयः। दृढमूलतया नासौ मरुद्भिरपि वाध्यते ॥ २८ ॥ अनुक्षणं वितन्वाना गुर्वी जनपदापदम् । पकैकसुहृदस्तीक्ष्णा यत्र नोद्यन्ति कण्टकाः ॥ २९ ॥ चतुर्वर्णस्थितिकृतां चतुराश्रमरक्षिणाम् । चतुर्वेदप्रवीणानां चतुरोदन्तसम्पदाम् ॥ ३० ॥ प्रशमे मुनिकल्पानां प्रकोपे रुद्रकर्मणाम् । प्रार्थिभ्यः कल्पदालणां प्रसादे शशिवर्चसाम् ॥ ३१ ॥ स्वायत्तालिलसिद्धीनां स्वमनीपासमन्त्रिणाम् । स्वचापमात्रभिनागां स्वदारानन्यदर्शिनाम् ॥ ३२ ॥ बुद्धया वृहस्पतिभितां धैर्यणाक्षिपतां धरम् । कान्त्या कन्दल्यानां वीर्यगेन्द्रमतीयुपाम् ॥ ३३ ॥ १. 'ततः शु' २. "धर्मिणाम्' ख. पाठः ·द्वितीयः सर्गः। ९ त्रिलोकीहर्म्यभूखेलतकीर्तिज्योल्माहिमविपाम् । आतंत्राणैकनिष्टानां वाई यसमा सम्भवः ॥ ३४ ॥ (लकम् ) न प्रवेष्टव्यमैक्ष्वाकैरन्येषां भूतां पुरम् । उत्तीर्णपदमारूढाः सम्राजः खलु ते यतः ॥ ३५ ॥ माक्सम्बन्धकृतां राज्ञा स्वयंवरनिमन्त्रणे। स्वचित्ताभिमतं तचेत् भासव्यं सत्पुरं तदा ॥ ३६ ॥ आर्तानुकम्पा साधूनां रक्षणं खलनिग्रहः। रणेषु विजयश्चेति व्रतानि नियतानि वः ॥ ३७॥ कुलस्य मित्रं युष्माकं देवराजः शचीपतिः । स वर्षेणोपकुरुते य॒यमध्वरकर्मणा ॥ ३८ ॥ बहुना किमिहोक्तेन पूर्वेषां ते महीक्षिताम् । अर्धासनं महेन्द्रस्य विक्रमाधिगतं पदम् ॥ ३९ ॥ राम! राजर्पिभिः पूर्वः क्षुण्णेन महत्ता पथा। सञ्चरस्व यतस्तेन विचरन् नावसीदति ॥ ४० ॥ असंतृतमदास्तात! संहतानिह तापसान् । लुम्पन्ति यातुधाना नस्त्वमत्र परमा गतिः ॥४१॥ अनन्यसदृशौदार्यास्ते यूयं रघवः खलु । येषामके शिरः कृत्वा लोकः स्वपिति निर्भयम् ॥ ४२ ॥ अगस्त्यभ्रातुरादेशमिति सङ्गृह्य सादरः। जगाम रामः प्रमदं वृत्तेनागमयच तम् ॥ ४३ ।। कुले जातः कुलपतेनियोग प्राप्य योगिनः । निध्यातुं दण्डकारण्यं ययौ दण्डवगणीः ॥ ४४ !! पवमानमिवाम्भोदा धर्ममर्थागमा इव । राघवं तापसा निम्नं वारिवेगा इवान्वदुः ॥ ४५ ॥ स लुलायविषाणाबढण्णमालशेशयान्। पत्रनिष्पन्दविहगान् कासारानवलोकयन् ।। ४६ ।। १. 'धर्मिणाम्' ख. पाठः.

·१० रघुवीरचरिते स्तबकस्तनभारासु पिकालापच टूक्तिषु । मन्दानिलमृदुभ्रवत्पल्लवाङ्गुलिपतिषु ॥ ४७ ॥ कुसुमस्मितशोभासु माधयरवेणिषु । मैथिलीपादसञ्चार मानिन बिदुपीष्विव ॥ ४८॥ किरतीषु प्रसूनानि मार्गे मार्गे यथासुखम् । लतासु धृतिमातन्वन् निस्वार्थसखीप्विव ॥ ४९ ॥ विदधानेषु सविधे मिथः सौहृदभावनाम् । विमुखेष्वर्कशशिनार्विपक्षसुहृदोर्द्वयोः ।। ५० ॥ एकयोनिषु कासारे कुसुदेष्वन्बुजेषु च । गभीरमधुरां वृत्तिं हृदि जुर्वन् व्यवस्थिताम् ॥ ५१ ॥ रिङन्तं पद्मवाटीषु खेलन्तं भङ्गपतिषु । आयान्तं सरसो दूरात् सेवमानः समीरणम् ।। ५२ ॥ आसेदुषः शैलभुवं पक्षपातेन भूयसा । ततीर्वितत्य वर्हाणां चन्द्रकान्ता जटा इव ॥५३॥ अभ्यस्यतः पदन्यासमुद्भुरभ्रमि चेतसा । निर्विशन् निर्विशङ्कन नीलकण्ठस्य ताण्डवम् ॥ ५४॥ एवं संभावयन् धीरः पदन्यासेन तद् वनम् । आरादालोकयामास प्रशान्तं कञ्चिदाश्रमम् ॥ ५५ ॥ (कुलकम्) सौवर्णास्तरवो यत्र प्रवालाकुरपल्लवाः । मौक्तिकप्रसवस्मेरा माणिक्यफलशालिनः॥५६॥ यत्र हेमलतादोलामध्यासीनाः समर्छनम् । अविगीतानि गीतानि गायन्ति वनदेवताः ॥ ५७ ।। यत्र किन्नरगन्धर्वाः सविद्याधरचारणाः । द्वन्द्वीभूय यथाकालं तपोधनमुपासते ॥५८ ॥ यत्र स्वविषयद्रव्यव्यञ्जितात्मीयवैभवैः । "रमने साकमृतुभिः स्वदमानशरासनः ॥ ५९ ॥ .' 'स मन्थर', २. 'नाः।' ख. पाठः. Rayer ·द्वितीयः सर्गः। पयः पय इव स्वादु रजतद्रवनिर्मलम् । तटाके यत्र चक्राइहंससारसपेशले ।। ६० ॥ निर्मुक्तभोगविशदाः पवनाशा निराशिषः। यत्र द्रुमनिकुञ्जेषु तपस्यन्ति तपस्विनः ॥ ६१ ॥ यत्रौषधिप्रभापूरैनिरस्त त्या निरतः । विश्वमप्यश्नुवानस्य नक्तं न तमसो गतिः ॥ ६२ ॥ सर्वातिशायिनं तस्य महिमानं विजानताम् । वैमानिकानां मरुतां यत्र नोर्व प्रवृत्तयः॥ ६३ ॥ अलक्षितजनिः श्रीमान् सकलेन्द्रियमोहनः । पारिजातप्रसूनानां वितन्वानः पराभवम् ॥ ६४ ॥ (पोरी?)मेय इवामेयघनश्रमविनाशनः । यत्र जागर्ति सततं कश्चित् परिमलोदयः ॥ ६५ ।। (युग्मकम् ) तद् वनं नन्दनमख्यं मनोनयननन्दनम् । आरादालक्ष्य रामस्य बभूवोत्फुल्लमाननम् ॥ ६६ ॥ तत्रोच्चैर्मार्जनागोष्ठीभेदसङ्कलनोज्ज्वलः । धारालस्निग्धगम्भीरः शुश्रुवे मुरवध्वनिः ॥ ६७ ॥ अङ्गहारोच्चलचारुहारयष्टिस्वनोधुरः। षडङ्गाभिनयोदश्चत्कङ्कणध्वनिवन्धुरः ॥ ६८ ॥ भावानुगुणसङ्क्रान्तसमोपर्यवपाणिकः । अकाकुमधुरोद्वारः षड्जादिभिरूपस्कृतः ॥ ६९ ॥ हस्तप्रचारैत्रिंशत्प्रकारैर्भावितान्तरः। गतिद्वितयसम्भिन्नलयमध्यादिशोभनः ॥ ७० ॥ पादार्पणकणद्धमकिङ्किणीमणिनूपुरः। मूर्छनातानविशदः सर्वश्रुतिमनोहरः ॥ ७१ ॥ तत्रैव वापीसलिले निगूढपणिवेश्मनि । सततं कश्चिदाकार्णि वर्णाभिव्यक्तसंस्तवः ॥ ७२ ॥ (कुलकम्) ·रघुवीरचरिते धियाप्यधृष्यं रक्षोभिः पावनेत्र तपोवने । निरीक्ष्य तापस कश्चित् पर्यपृच्छत् तदुद्भवम् ॥ ७३ ॥ . स धर्मभृन्मुनिस्तस्यै विस्मयस्मेरचेतसे । उद्भवं सरसः सर्वमाचचक्षे विचक्षणः ॥ ७४ ॥ अस्त्यभिव्यक्तमहिमा प्रशमो मूर्तिमानिव । माण्डकणिर्मुनिस्तेन तपस्तेपे सुदारुणम् ॥ ७५ ॥ शङ्कमानस्ततस्तस्मात् तपोभङ्गाय वासवः । रूपहावधनाः पञ्च प्राहिणोदुत्तमस्त्रियः ॥ ७६ ॥ तास्तु सजमिवादाय तामाज्ञां शिरसा विभोः। सविभ्रमाः पदं जग्नेः परमयोगिनः ॥ ७७ ॥ स्मितानुयात्र शिशिरैरीसितैर्हदयामः । सङ्गीतविद्यया चास्य प्रायतन्त विलोभने ।। ७८ ।। ततः प्रवयसा तेन दृशौ काचरतारके। उन्मील्योन्मीलितधिया समदृश्यन्त ताः पुनः॥ ७९ ॥ सुत्रामहितास्तास्तु स्वपदोच्छेदशङ्कया। अमंस्त दिव्यया दृष्टया परच्छन्दानुवर्तिनीः ॥ ८० ॥ ता विलोभयितुं प्राप्ताः पाकशासनशासनात् । वीक्ष्य मन्युन तस्यासीत् सर्वत्र समचेतसः ॥ ८१ ॥ यथा प्रतिनिवर्तेरनितो नातः परं पुनः । मया कार्य तथैतावदित्यासीत् तस्य चेतसि ॥ ८२ ॥ अनुमंस्ये न यावदस्तावद् रमयतेह माम् । पर्यायेण प्रयोक्तव्यं सङ्गीतं प्रीतिहेतवे ॥ ८३ ॥ इति योगीश्वरस्तासु कृत्वा समयमात्मवान् । सतर्ज तपसा वापी दिव्योद्यानाभिवेष्टिताम् ॥ ८४ ।। निर्मम निर्मगस्तस्याः क्रोडे मणिमयं गृहम् । मृदङ्गरपिञ्जोलाविपञ्चीतालवेणुमत् ।। ८५ ॥ १. 'स्म', २. २. 'भ्र' क, 'भ्र' क, पाठः

·तृतीयः ।
तत् प्रविश्य समं तालिस्त्रिदशेरति दुर्लभार ।
लोकेभ्यो दर्शामास ज्ञानस्वारालसावि ।। ८८६ ॥
निर्विशन् विषयानित्यं योगेनास्त्रिपौवक्षः।
अप्सरोभिः ससं ताभिर्माण्डमाणिस्ताति ॥ ४ ॥
एतद् दाशरथे ! देशन सबै शोषन ।
पर्यन्तोद्यानपानिय लर्षि पार ८८ ।।
एतन्मणिमयं तस्य गृह काम् ।
वन्दस्व मनसा स त्वां शेयसा बोजरिष्यति ॥ ८९ ॥
इत्थमावेदिते तेन प्रभाने का योगिनः ।
तमेवोदिश्य शान्तात्मा ॥ २० ॥
तत्राश्रमपदे तस्य नानाविश्वाति नि ।
रममाणे दृशौ हतु नाशक्नोल्लक्षणाजः ॥ ९१ ॥
अनपढ़तपुण्येषु तेषु सेवाथयेषु सः ।
कश्चित् कालं सुखं नील्या तीक्ष्णस्वाधर्म ययौ ॥ ९२ ॥
पित्रा दशरथेनेव तेन प्रत्यभिनन्दितः ।
साकेतपुरवासस्य सस्मार रघुनन्दनः ॥ ९३ ।।
इति नियमविधानेष्वप्रमत्तस्य तस्य
प्रसभमूषिकुमारैराहताभ्यहणस्य ।
अनुदिवसमगस्त्यभ्रातुरादेवभाजो
दश दशरथमूनोस्तत्र वर्षाप्यतीयुः ॥ ९४ ।।
इति रघुवीरचरिते द्वितीयः सर्गः ।
সখ পুলহি হয়।
अथैकदा लब्धमनःप्रसादैस्तपोधनराहितामित्रवन्धः ।
अगस्त्यमाविष्कृतलोकतन्त्रं प्रभावविद् द्रचमियेष रामः ॥ १ ॥

·रघुवीरचरिते ARCH ANA तथेति निश्चित्याला निश्चितार्थो महीपसस्तस्य महेन्द्रवीर्यः । प्रहर्षवर्षोछरधीमह पादसरोजरेणुस् ॥ २॥ লিখানি মুভি ২যুণাহীন। अगस्त्यमालोकपिढी बरे मनः शुरलपति कौतुकेन ॥३॥ ततो यियासपिशुनी बहुल निशम्य किश्चिद् विमना इवाभूत् । मुनिः स्वयंपरावरोऽपि सतां क एक क्षण ते वियोगम् ॥ ४ ॥ स तस्य सत्वा कामा क्ष विचिन्त्य भाषिताहितस्य । मृदुस्मितमोरमुख जागिर बमाणे गिरिराजलारः ॥ ५ ॥ अभीप्सितं यत् तदिहनुमन्ये भवत्मिकं कमियं ममास्था । इदं तु दूणे बर सामना तिः प्रतिष्ठामपहास्यतीति ॥ ६॥ निरस्तनववरणीतिजोरी स्वकर्मणा सर्वजनातिगेन । तपोवन राम! भवानियत कालं लनायीकृतवानिदं नः ॥ ७ ॥ स्वैस्त्यस्तु ते बल्ल सिराय कामं राम! प्रयातुं द्रुतमारभस्व । तस्याश्रमं येन शुरुषेयास्तुच तोपदिशामि मार्गम् ॥८॥ इतो विनिजल्य चिलिद्रसोधस्त्वं दाक्षिणाशां मनसा गृहाण । प्रायेण मार्गः स नरैरहस्यः स्वतो दुरारोहमहामहीध्रः ॥ ९ ॥ वनस्थली तावदितः पुरस्तात् सपिणलीपाककपायिताशा । तरक्षुशाखामृगकिनारा भायण सा सञ्चरतामुपैति ॥१०॥ ततः परं वारणमनालैः परिष्कृता पुष्करिणी सरोजैः। निविश्य तत्तीरललानिले सहानुगस्त्यक्ष्यसि मार्गखेदम् ॥ ११ ॥ परिस्फुरद्धातुधु गण्डौलेवभिनवनिर्झरनिर्भरेषु । प्रवृत्तदानप्रसरावलिप्सां द्रष्टासि माहेन्द्रगजेन्द्रलीलाम् ॥ १२ ॥ उल्लङ्घय तत् काननमीक्षितासे नदीं ससोचघनप्रवाहाम् । शाखापथेनोमयकूलमानां तत्र दुमाणां जनतोस्तरन्ति ॥ १३ ॥ ३. "अतस्तु', ४. 'नित्येन सा' ख. पाठ:. १. 'व', २. 'मि' क. पाठः, ५. 'का' क, पाइः, ·तृतीयः सर्गः । १५ अतीत्य चैनामुपनीतवृत्तिः फूलैस्तरूणां परिपाकपि । गमिष्यसि ग्रावनिवेशवीमामधित्यको भूगवतस्त्वमद्रः ॥ १४ ॥ तस्यामवस्थाय ततो शुहूत सुमेरुटमतियानभाज सराष्ट्ररत्नाकरशैलदुर्गा हिशो दशालोकगितुं क्षण है ॥ १५ ॥ मनीषया प्रामकृतां दिन लायसन्त्यमान लो वतीर्णः । उपत्यकामेष्यसि दर्शनीयां महत्तः शितिकाः ॥ १६ ॥ तमालराजिः कृतमालमिश्रा तत्र प्रभूतमसवमगलमा । हिरण्मयाकल्पविशेषदृश्या या वैष्णवी मतिरिति लक्ष्मीम् ॥ १७ ॥ अग्रे पुनर्वर्षजलप्रणाली वेणीरयोन्यूलिरामपाका ! उपैति सा नाम गुहामगाधा मार्गमस्तत्र तु गम! मा भूत् ॥ १८॥ वप्रेण यान्ती विरलगुमेण प्रलंदशष्पोत्करदसितन ! प्रमोक्ष्यति प्रस्तरचारजातां पाव्यों मैथिलरामपुत्रौ ॥ १९ ॥ पथापसव्येन गतिस्ततः स्याद् द्रोणीमय भावसि सुनसालाम् । हेरम्बकण्ठध्वनि भीमभूमा यत्रोवनिझरपातघोषः ॥ २० ॥ पृष्ठे विधाय प्रमदोद्वहां तां गन्तालि खेलकदली बनालीम् । स्फीतामतुच्छस्तवकावनः सन्ध्यामराजीलपिस पलाशैः ॥ २१ ॥ नवामृतस्वादुतमैः प्रकामं विनीतवदो शुलिन्दपाकैः । वैखानसैलूनसमित्कुशानां द्रष्टासि शल्कानि लबकलानाम् ॥ २२ ॥ शक्यं न वक्तुं पुनरीक्षमीक्षं प्राप्तासि तस्यावसथं महः । यद्भातवार्ताप्रतिपत्तिरस्थान विशेपयत्यन्यतपोधनेभ्यः ।। २३ ।। अकृष्टपच्यप्रशमैकधाम्नः किमुच्यते तस्य तपामभावः । अवाप हेतुप्रतिपन्नमन्योर्यस्याम्बुराशिः प्रथमाचमत्वम् ॥ २४ ॥ मावर्तयत् सद्गणराजमित्रव्यपेक्षया लोकहितकनिष्टः । आज्ञामलङ्घयां विनियुज्य धाच्या यो विन्ध्यभूभृपिटकोपशान्तिम् ।। १. 'त् । पथा' ग. पाहः. २. 'सोहून क. पाठः ·deer धुनीरसविते निरर्गलेचा जन समाविय नहुपं क्षणेन । पदाचिति सति पुत्र रियासत भूपिकालयदीया ॥ २६ ॥ स्वचा पावसानो बातापितापजामानतेजाः। यः श्रादिशः भाडाइडिल्पाला जा तूलविवात्तमन्युः ॥ २७ ॥ सम्माया तस्याभुतसिद्धलिडेररण्यानारण्यकवासपुण्यम् । ध्रुवं रजोवासनया विधुत लघः फलं पाप्स्यसि जन्मनस्त्वम् ।। तत्राभिवन्धाखिलदेवताला स्थानानि तिम् । आज्ञा पुरस्कृत्य पुनसाद या खुदा नयेथा वनवासशेपम् ॥ २९ ॥ इत्थं मनस्वी गुणवत् तदुक्तं सट्टा तेन पहिताभ्यनुज्ञः । कृतानुयात्रः स तपासवगैनिकान्तबानाश्रमतस्तदीयात् ॥ ३० ॥ स वीक्षमाणो विविधान् प्रदेश सराशि चोत्फुल्लकुशेशयानि । पतत्रिणां चाभिस्तानि अण्वन् माजे जगाहे दुनिनोपदिष्टम् ।। ३१ ॥ उदीयमाण पादेयता मिलतानि जेषु निपेदुषीभिः । लयप्रभेदानुगताप बनेषु शुभदास देववाणीम् ॥ ३२ ॥ स भन्नशाखेनु मामिला निसरसेप्ववस्था । अतर्कय रामाविबाही अवधी धनोः ॥ ३३ ॥ कदाप्यविज्ञानिया राय कलयापि विभ्युः। निरीक्ष्य नौ जना मसियल पिवे निलीनाः ॥ ३४ ॥ विश्रभ्य विश्रन्या धनस्पतीनां छाया मार्गश्रमहारिणीपु । आप्याय्यमानः स शिः समीरस्तपोवनाभ्याशभुवं ददर्श ॥ ३५ ॥ स छायया निहतमार्गखेदः स्वतनिधानेन पवित्रिताशः । आसेदिवान् पल्लवताम्रपादः सर: किमाथस्तगिरिं च भानुः ॥३६ ॥ महर्षिशिष्याहृतफुल्लपने निमज्जन तस्मिन् नियमं विधाय । सौमित्रिसीतासहितोऽथ लेभे मनम्भसाद मनुवंशकेतुः ।। ३७ ॥ वियुज्यमानेषु स्थानानां द्वन्द्वेषु योषित्कुचवन्धुरेषु । अमोघवीर्यस्य बभूव मोघा तस्यानुकम्पा मनसस्तदानीम् ।। ३८ ॥

·तृतीयः सर्गः।
कस्तूरिकाकर्दमलेपशोभा गात्रेषु जैत्रद्विषतां पुरस्तात् ।
ऊर्ध्वं च वर्हातपवारणत्वं तस्थागमत् सन्तमसावतारः ॥ ३७॥
शिवाय लोकस्य शिवानुभावः प्रसज्यमानः प्रसरैर्गुणानाम् ।
समाप्य सान्ध्यं विधिवद् विधानं तमाससादाश्रममश्रमेण ॥ ३८ ॥
यथा यथा विश्वविपत्प्रमाथी तपोनिधेः सनिधिमाससाद ।
तथा तथा तस्य महेन्द्रकीर्तमनः प्रसादप्रवणं बभूव ॥ ३९ ॥
गुणैकबन्धुः प्रगुणप्रसादां तपोभृतां भक्तिभरावनम्रः ।
प्रपनरक्षानिरतः प्रपेदे सभां स भानुप्रतिमानुभावः ॥ ४० ॥
स्फुरत्मदीपाकुरसन्निकर्षे श्रुतानि शाखाण्यनुवाचयन्ती ।
युक्तिक्रमाक्षिप्तसमाहितार्था प्रत्युद्ययौ तापसजातिरेनम् ॥ ४१ ।।
ततः क्षणेन क्षणदाचराणां हन्तारमालोक्य तमभ्युपेतम् ।
शिष्यः प्रविश्योटजमाचचक्षे समाधिभाजे कलशोद्भवाय ॥ ४२ ॥
निशम्य तस्मात् प्रणिधानदृष्टिस्तं प्राप्तमुद्रीर्णमनोरथाप्तिः ।
तपासमाधेविरमय्य चेतः पर्यवन्धं शिथिलं वितेने ॥ ४३ ॥
प्रवेशितस्तेन वचोहरेण स्ववीक्षणस्मेरविलोचनेन ।
विभुः सुमित्रासुतमैथिलीभ्यां साध महर्षेश्चरणौ ववन्दे ॥ ४४ ।।
आसीनमन्तेवसतां पदव्यामनामयं चाप्यनुयुज्य धीरः।
तमृचिवानिन्दुकरावदातश्मश्रुमभादन्तुरदन्तकान्तिः ।। ४५ ।।
स्ववंशविच्छेदभयातुरेण दिष्टया भवान् पतिरथेन लब्धः ।
दवानलज्वालविलडितेन महीधरेणेव घनाम्बुपातः ॥ ४६ ॥
प्रसन्नतारेन्दु नभः समीराः शिवा निषेव्यौ रविहव्यवाही ।
रसाढ्यमम्भः क्षितिरुर्वरा च त्वयि प्ररूढे रघुवंशकन्दे ॥ ४७ ॥
तदा तदा लोकमुखोदितानि श्रुतानि ते वत्स ! दशान्तराणि ।
अपेतदूरव्यवधानरोधं सदा मनश्चक्षुरवेक्षते त्वाम् ॥ ४८॥
मुखेन वर्षाणि बहूनि तस्य भ्रातुः सुतीक्ष्णस्य वसन्नुपान्ते ।
अवस्थितस्येह गुणैरुदारैर्ममाप्यजस्रं मुदमातनोषि ॥ ४९ ॥

·dA रघुवीरसरिते निरर्गलैश्वर्यभुवा मन प्रसनाचिन्न नहुषं क्षणेन । पदानिमिचे सति छत्रपत्रोषालयद् भूविकृतिर्थदीया ॥ २६ ॥ स्वचक्षुषा पावकालिन वातापितापिपथमानतेजाः। यः श्राधिका मादहदिल्बलाल्यं द्विजद्विपं तूलमिवात्तमन्युः ॥ २७ ॥ सम्भाध्य तस्यायुतसिद्धसिद्धररण्यमारण्यकवासपुण्यम् । ध्रुवं रजोवासनया विमुक्तः सद्यः फलं प्राप्स्यसि जन्मनस्त्वम् ॥ तत्राभिवन्द्याखिलदेवतानां स्थानानि दृष्ट्वा कलशमसूतिम् । आज्ञा पुरस्कृत्य पुनस्तदीयां सुख नवेथा वनवासशेषम् ॥ २९ ॥ इत्थं मनस्वी गुणवत् तदुक्तं सगृह्य तेन प्रहिताभ्यनुज्ञः । कृतानुयात्रः स तपस्विवनिष्कान्तबानाश्रमतस्तदीयात् ॥ ३० ॥ स वीक्षमाणो विविधान् प्रदेशान् सरांसि चोत्फुल्लकुशेशयानि । पतत्रिणां चाभिल्तानि शृण्वन् मार्ग जगाहे मुनिनोपदिष्टम् ॥ ३१ ॥ उदीयमाणां वनदेवताभिलतानि षु निषेदुषीभिः । लयप्रभेदानुगतामनेका वनेषु शुभाव स देववाणीम् ॥ ३२ ॥ स भन्नशाखेषु मजै मेषु नियातनिर्यालरसेप्ववस्थाम् । अतर्कयइ राभाठारवाशनिबाहोः इतवीर्यभूनोः ॥ ३३ ॥ कदाप्यविज्ञालभियाः पुरस्तान्गा न तेभ्यः कलयापि विभ्युः । निरीक्ष्य नेत्रे जनकात्मजाया हियेव नून विपिने निलीनाः ॥ ३४ ।। विश्रम्य विश्रभ्य वनस्पतीनां छायास्तु मार्गश्रमहारिणीषु । आप्याय्यमानः स शिवैः समीरैस्तपोवनाभ्याशभुवं ददर्श ॥ ३५ ॥ स छायया निद्रुतमार्गखेदः स्वसन्निधानेन पवित्रिताशः । आसेदिवान् पल्लवताम्रपादः सरः किमप्यस्तगिरिं च भानुः ॥३६ ।। महर्षिशिष्याहृतफुल्लपमे निमज्ज्य तस्मिन् नियमं विधाय । सौमित्रिसीतासहितोऽथ लेभे मनामसादं मनुवंशकेतुः ।। ३७ ॥ वियुज्यमानेषु रथाङ्गनाम्नां द्वन्द्वेषु योषित्कुचवन्धुरेषु । अमोघवीर्यस्य बभूव मोघा तस्यानुकम्पा मनसस्तदानीम् ।। ३८ ॥

·तृतीयः सर्गः। कस्तूरिकाकर्दमलेपशोभा गात्रेषु जैत्रद्विषतां पुरस्तात् । ऊर्ध्वं च वर्हातपवारणत्वं तस्यागमत् सन्तमसावतारः ॥ ३७ ॥ शिवाय लोकस्य शिवानुभावः प्रसज्यमानः प्रसरैर्गुणानाम् । समाप्य सान्ध्यं विधिवद् विधानं तमाससादाश्रममश्रमेण ॥ ३८ ॥ यथा यथा विश्वविपत्प्रमाथी तपोनिधेः सनिधिमाससाद । तथा तथा तस्य महेन्द्रकीर्तेर्मनः प्रसादमवणं बभूव ॥ ३९ ॥ गुणैकबन्धुः प्रगुणप्रसादां तपोभृतां भक्तिभरावनम्रः। मपनरक्षानिरतः प्रपेदे सभा स भानुपतिमानुभावः ॥ ४० ॥ स्फुरत्मदीपाकुरसन्निकर्षे श्रुतानि शास्त्राण्यनुवाचयन्ती । युक्तिक्रमाक्षिप्तसमाहितार्था प्रत्युद्ययौ तापसजातिरेनम् ॥ ४१ ॥ ततः क्षणेन क्षणदाचराणां हन्तारमालोक्य तमभ्युपेतम् । शिष्यः प्रविश्योटजमाचचक्षे समाधिभाजे कलशोद्भवाय.॥ ४२ ॥ निशम्य तस्मात् प्रणिधानदृष्टिस्तं प्राप्तमुद्गीर्णमनोरथाप्तिः । तपासमाधेविरमय्य चेतः पर्यवन्धं शिथिलं वितेने ॥ ४३ ॥ प्रवेशितस्तेन वचोहरेण स्ववीक्षणस्मेरविलोचनेन । विभुः सुमित्रासुतमैथिलीभ्यां साध महर्षेश्चरणौ ववन्दे ॥ ४४ ॥ आसीनमन्तेवसतां पदव्यामनामयं चाप्यनुयुज्य धीरः। तमूचिवानिन्दुकरावदातश्मश्रुप्रभादन्तुरदन्तकान्तिः ॥ ४५ ।। स्ववंशविच्छेदभयातुरेण दिष्टया भवान् पतिरथेन लब्धः । दवानलज्वालविलङ्क्तेिन महीधरेणेव घनाम्बुपातः ।। ४६ ।। प्रसन्नतारेन्दु नभः समीराः शिवा निषेव्यौ रविहव्यवाहाँ । रसाढ्यमम्भः क्षितिवरा च त्वयि प्ररूढे रघुवंशकन्दे ॥ ४७ ॥ तदा तदा लोकमुखोदितानि श्रुतानि ते वत्स ! दशान्तराणि । अपेतदूरव्यवधानरोधं सदा मनश्चक्षुरवेक्षते त्वाम् ॥ ४८ ॥ मुखेन वर्षाणि बहूनि तस्य भ्रातुः सुतीक्ष्णस्य वसन्नुपान्ते । अवस्थितस्येह गुणैरुदारैर्ममाप्यजस्रं मुदमातनोषि ।। ४९ ॥ A ·रघुवीरचरिते यथा पितुस्त्वय्यतिकृच्छ्रलब्धे रतिस्तथा तात! ममाप्यमेया। अवस्थितेष्वेवममीषु तावज्जनेषु ते जीवति रामतातः ॥५०॥ त्वयि श्रुते राम! वनं प्रविष्टे त्वदर्थमित्येभिरुपाहतानि । रसाधिकान्येव बहूनि नूनं फलानि नः पर्युषितान्यभूवन् ॥ ५१ ॥ पितुर्नियोगेन वनं विविश्वानितोमुखं प्राप्स्यति रामभद्रः । मत्वेति हृयानि फलानि मूलान्ययातयामानि मयाहृतानि ॥५२॥ निर्वापितः सूनृतया गिरेत्थं खातरज्ञानधनेन तेन । आसक्तचेता नियमव्रतेषु मासत्रयीमत्र वसन्नरस्त ॥ ५३ ॥ मुनिस्तमन्येधुरुदात्तसत्त्वं त्रैकालिकज्ञाननिधिर्विचिन्त्य । शिरस्युपाघ्राय जटापिशङ्गे जगाद वाचं जगतां शरण्यम् ॥ ५४॥ तवायमस्मत्सविधे निवासः शश्वत् परं रोचत एव मह्यम् । तथाप्यहं त्वामधिकृत्य वक्ष्याम्यल्पावशिष्टा वनवासवेला ॥ ५५ ॥ अस्मादवाची दिशमाददानः प्रस्थाय सव्येन मधूकजातम् । छायानिषण्णस्वपदृश्ययूथं न्यग्रोधमग्रे पुनराश्रयेथाः ॥ ५६ ॥ तमप्यतिक्रम्य विशालशाखं क्षुद्रस्य शैलस्य पुनः पुरस्तात् । प्रेक्षिष्यसे पञ्चवटीति नाम्ना ख्यातां ततः कामपि पुण्यभूमिम् ॥ विधाय तस्यामथ पर्णशाला छन्देन वृन्दारकवद् वसन्तम् । त्वां सेवितारः कृतपनमैत्रा गोदावरीवीचिभिदः समीराः ॥५८ ।। उद्भाविता सा किल गौतमेन ब्रह्मत्विषा ब्रह्मगिरेः पतन्ती । सर्वात्मना राम ! निषेव्यमाणा पुंसां कृतार्थीकुरुते मनांसि ॥ ५९ ॥ तरङ्गरङ्गत्कलहंसमाला प्रसाधिता तीरवनप्रसूनैः। कर्पूरपूरच्छविसकता सा समुद्रगा सञ्जनयेन्मुदं वः ॥ ६० ॥ तत्र स्थितः पावन ! पालयन् नः सत्यव्रतत्वं च पितुर्यथावत् । अनन्यसाधारणभूरिकर्मा जन्मेदमुच्चैः सफलीकुरुष्व ॥ ६१ ॥ १. 'प' ख. पाठः, ·१९ तृतीयः सर्गः। विपत्रियामासमयप्रभाते जाते दुरापे समयावसाने । सभ्रातदारप्रकृतिः सुखानि निर्वेक्ष्यसि प्राप्य शुभामयोध्याम् ।। इदं धनुर्वैष्णवमप्रधृष्यं जैत्रं गृहाणेषुधिखड्गयुक्तम् । अनेन लोकस्थितिकर्महेतोर्नारायणः प्रागजयत् सुरारीन् ॥ ६३ ॥ यदस्ति सौमित्रिगतं धनुः स्यादेतत्समं तच्छरधी च तस्य । रणेषु बाणैः परिपूर्यमाणौ खड्गश्च वज्रादपि सारधारः॥ ६४ ॥ दिने दिने तामवतीर्य सिन्धुं स्नान्ती भवद्योगविलीनशोका । सीता गिरिमान्तरखेदभाजोरेषा विषाद पदयोहातु ॥ ६५ ॥ प्रयास्यतस्ते शिवमस्तु मार्गे भूयात् पुनदर्शनमेवमेव । अकिञ्चनां तापसजातिमेनामवेहि तात! त्वदधीनरक्षाम् ॥६६॥ तेनातिसृष्टान् परिगृह्य हेतीन् पीतस्तदाज्ञां हृदये निधाय । आरण्यकापाङ्गकृतानुयात्रः प्रातिष्ठत प्राणभृतां विनेता ।। ६७ ॥ तथा कृतस्वस्त्ययनः स तस्माद् विनिर्गतः प्रस्तरमाश्रयन्तम् । शरीरबन्धेन महत्तमेन भयानकं गृध्रपति ददर्श ॥ ६८ ।। रक्षोधियालक्ष्य निहन्तुकाममात्मानमेनं कृतसूनृतोक्तिः । अनूरुजत्वं पितृमित्रतां च स्वनाम गोत्रं च समाचचक्षे ।। ६९ ॥ उवाच भूयोऽपि वसनिहाहं सम्पातिना पूर्व वा नियुक्तः । अरण्यवासे तव राम! साह्यं करोमि विष्णोरिव वैनतेयः॥७० ॥ इत्यारुणिव्याहृतमादरेण श्रुत्वा नवीकृत्य पितुश्च सख्यम् । गत्वान्तरं राक्षसकुञ्जरालीपञ्चाननः पञ्चवटीयवाप ॥ ७१ ।। स तत्र कर्णानुगुणप्रवृत्तैः शृङ्गारितान् कापि रुतैः खगानाम् । विचित्रनानामृगसन्निपातान् कचित् कचित् ताण्डवितान् मयूरैः।।७२।। पुष्प्यद्वनच्छायमहावनान्तैः कचित् परिस्तोमितहस्तिशोभान् । कचिच भूभृत्कटकान्तरेषु सचित्रलेपानिव धातुरागैः ।। ७३ ॥ नवप्रवालपतिमैः प्रवालैः कचित् तरूणां कृतसान्ध्यकान्तीन् । विलोकयामास विलोभितात्मा स्वाशंसिता, रम्यतरान् प्रदेशान् ॥७४॥ ( कुलकम् ) 1. 'शिवाम' ख. पाठः. २. 'मातृः स्व' क. पाठ:. ३. 'दभ्यधिकान्' ख. पादः, .

·रघुवीरचरिते समित्कुशैलाफलपिप्पलीनां समृद्धियोगादतिसृष्टकामा । निश्चूषयामास मनस्तदीयं सवेणुतुबी विपिनान्तभूमिः॥ ७५ ॥ प्रसक्तवानीरलतागृहाभिस्तटस्थलीभिग्रंथनं गतेषु । सुखावतारा पुलिनोच्चयेषु गोदावरी पुण्यजला व्यलोकि ॥ ७६ ॥ स्फुरद्भिरूमिप्रसरेषु भानोमरीचिभिर्लब्धतरावगाहैः । आबिभ्रतीव व्यतिपज्यमानां पारिप्लवां काञ्चनजालमालाम् ॥ ७७ ॥ शैलस्तनोपान्तमुपाश्रयन्ती पाथःकणैर्व्यजितमौक्तिकश्रीः । उदन्वदम्भ परिधानलम्बा वसुन्धराया इव हारयष्टिः ॥७८॥ परिस्फुरत्केसरराजिराजसितारविन्दप्रतिरूपरूपैः । दुग्धावदातयुतिभिस्तरद्भिर्मरालयूथैरविशेषितोमिः ।। ७९ ॥ महीध्रपादान्तरगोचरेषु स्खलपचारा विषमोपलेषु । महोर्मिभिर्वायुवशोपपनैः सखेदनिःश्वासमिवाचरन्ती ॥८॥ दृष्ट्वा सपत्नीः सरितोऽभियुक्ताः पत्या प्रभूतोत्कलिकानुबन्धा । द्रुतं महागोत्रभवा रुषेव स्फुरत्तरङ्गाधरमापतन्ती ।। ८१ ॥ सा वल्गुवल्गच्छफराभिरामा शिवा पयोभिः स्फटिकप्रकाशैः। समुन्मिपत्पद्मपरागताम्रा बभूव तस्याशयकार्मणाय ॥ ८२ ॥ ततः समन्तादवलोक्य धीरस्तस्याः शुभे रोधसि रोचनीये । स्मृत्वा विधि वेश्मनि पर्णशालां कर्तुं सुमित्रातनयं न्ययुक्त ॥ ८३ ॥ स देहली मृत्तिकयाश्मवत्या समन्ततः श्लक्ष्णसमानलिन्दान् । मागुत्तराशाप्रवणं च शालासंस्थानमानं परिवृत्त्यपेतम् ॥ ८४ ॥ अधिच्छदं शैलशरप्रकाण्डैवंशस्थिति वंशवरेण भूयः । पर्यन्तभित्तिं तृणपूलकाष्टैरकल्पयत् कल्पविदां पुरोगः ॥ ८५ ॥ (युग्मकम् ) यथाविधानं स विधाय तस्यां बलिं बलिद्वेषिसमानतेजाः। प्रणम्य सीतापतये स तस्मै निवेदयामास च तां सुजाताम् ॥ ८६ ॥ सन्दानिता वेत्रलतावितानैर्मुदुपवालास्तरवल्कशय्या । तेनोपनीता रघुराजसूनोहदि प्रहर्ष प्रथयाञ्चकार ॥ ८७ ॥ १.'न्त' ख. पाठः.

·चतुर्थः सर्गः। अनुष्ठितस्त्रानविधिः स नद्यां सौमित्रिणा हारितवन्यवृत्तिः । मियाणि कुर्वन् जनकात्मजाया निनाय कालं कमपि प्रतीतः ॥ ८८ ॥ महोपलतटस्खलत्पलघुवारिगोदावरी- वरङ्गसुहृदम्बुजप्रकरगन्धसर्वङ्कपैः । मरुद्भिरुपसेवितः सवितृवंशचूडामाणिः शिवामशिवभेदकः स्फुटममस्त तत्र स्थितिम् ॥ ८९ ॥ इति रघुवीरचरिते तृतीयः सर्गः । अथ चतुर्थः सर्गः। तत्र पर्णभवने वसन् प्रियामाकलय्य कुसुमग्रहोत्सुकाम् । लक्ष्मणेन च तया च संयुतः माविशत् परिसराश्रयं वनम् ॥१॥ कौतुकस्तिमितचारुलोचनव्यञ्जितप्रचुरचित्तसम्मदाः । तानुपेत्य वनदेवताश्चिरं काननान्तरगता व्यलोकयन् ॥ २॥ उद्गतं मुकुलितं विकस्वरं क्षीबभृङ्गमुखरं मधुद्रवैः । प्रेक्षते स्म कुसुमं महीरुहां जानकी जनितलोचनोत्सर्वम् ॥ ३ ॥ दर्शयन्त्यनिजहस्तगोचरां राघवाय यशसां प्रसूतये । सुग्रहां कुसुमपतिमादराद् गृह्णती विचरति स्म भामिनी ॥४॥ कूजितैर्मुखरिताः पतत्रिणां मेदुरामधुगन्धनिर्भराः । रामभद्रदयिताविलोभने प्रायतन्त विपिनान्तभूमयः ॥५॥ स्वैरमत्र विनियुज्य लोलतामातपे भवति यौवनोन्मुखे । लक्ष्मणाग्रजमनुव्रता सती गौतमीमभिषवाय सा ययौ ॥ ६ ॥ पद्मकेसरकषायितोदकां तां विलोक्य तरलोमिमालिनीम् । लोकलोचनचकोरचन्द्रिका सा निनाय हृदयं महोत्सवम् ॥ ७॥ राघवस्तु दिनमध्यगोचरं संविधाय विधिना विधि विभुः । आतपप्रसरकर्शितां प्रियामात्तबन्धुरनयत् स्वमाश्रमम् ॥ ८॥ Kumaonmaiawaanimedias १. 'सोधन्वितः' ख. २. 'वा', ३. 'त्य' क. पाठः.

·२० रघुवीरचरिते समित्कुशैलाफलपिप्पलीनां समृद्धियोगादनिसृष्टकामा । निथूषयामास मनस्तदीयं सवेणुतुबी विपिनान्तभूमिः ॥ ७५ ॥ प्रसक्तवानीरलताहाभिस्तटस्थलीभिर्मथनं गतेषु । सुखावतारा पुलिनोच्चयेषु गोदावरी पुण्यजला व्यलोकि ।। ७६ ॥ स्फुरद्भिरुमिप्रसरेषु मानोर्मरीचिभिलब्धतरावगाहैः । आविभ्रतीव व्यतिपज्यमानां पारिप्लवां काञ्चनजालमालाम् ॥ ७७ ॥ शैलस्तनोपान्तमुपाश्रयन्ती पाथःकणैर्व्यजितमौक्तिकश्रीः । उदन्वदम्भःपरिधानलच्या वसुन्धराया इव हारयष्टिः ॥७८॥ परिस्फुरत्केसरराजिराजसितारविन्दप्रतिरूपरूपैः । दुग्धावदातयुतिभिस्तरद्भिर्यरालयूथैरविशेषितोमिः ॥ ७९ ॥ महीध्रपादान्तरगोचरेषु स्खलपचारा विषमोपलेषु । महोर्मिभिर्वायुवशोपपनैः सखेदनिःश्वासमिवाचरन्ती ॥ ८० ॥ दृष्ट्वा सपत्नीः सरितोऽभियुक्ताः पत्या प्रभूतोत्कलिकानुबन्धा । द्रुतं महागोत्रभवा रुषेव स्फुरत्तरङ्गाधरमापतन्ती ।। ८१ ॥ सा वल्गुवल्गच्छफराभिरामा शिवा पयोभिः स्फटिकप्रकाशैः। समुन्मिपत्पअपरागताना वभूव तस्याशयकार्मणाय ॥ ८२ ॥ ततः समन्तादवलोक्य धीरस्तस्याः शुभे रोधसि रोचनीये । स्मृत्वा विधि वेश्मनि पर्णशालां कर्तुं सुमित्रातनयं न्ययुत ॥ ८३ ॥ स देहली मृत्तिकयाश्मवत्या समन्ततः श्लक्ष्णसमानलिन्दान् । मागुत्तराशाप्रवणं च शालासंस्थानमानं परिवृत्त्यपेतम् ॥ ८४ ॥ अधिच्छदं शैलशरप्रकाण्डैवंशस्थितिं वंशवरेण भूयः । पर्यन्तभित्ति तृणपूलकाष्टैरकल्पयत् कल्पविदां पुरोगः ॥ ८५ ॥ (युग्मकम् ) यथाविधानं स विधाय तस्यां वलिं बलिद्वेषिसमानतेजाः । प्रणम्य सीतापतये स तस्मै निवेदयामास च तां सुजाताम् ॥ ८६ ॥ सन्दानिता वेत्रलतावितानैर्मदुपवालास्तरवल्कशय्या । तेनोपनीता रघुराजसूनोहदि प्रहर्ष प्रथयाञ्चकार ॥ ८७ ॥ १.'त' ख. पाठः.

·चतुर्थः सर्गः । अनुष्ठितस्नानविधिः स नद्यां सौमित्रिणा हारितवन्यवृत्तिः । मियाणि कुर्वन् जनकात्मजाया निनाय कालं कमपि प्रतीतः ॥ ८८ ॥ महोपलतटस्खलत्पलघुवारिगोदावरी- तरङ्गसुहृदम्बुजप्रकरगन्धसर्वकषैः । मरुद्भिपसेवितः सवित्वंशचूडामाणिः शिवामशिवभेदकः स्फुटममस्त तत्र स्थितिम् ॥ ८९ ।। इति रघुवीरचरिते तृतीयः सर्गः । अथ चतुर्थः सर्गः तत्र पर्णभवने वसन् प्रियामाकलय्य कुसुमग्रहोत्सुकाम् । लक्ष्मणेन च तया च संयुतः प्राविशत् परिसराश्रयं वनम् ॥ १॥ कौतुकस्तिमितचारुलोचनव्यञ्जितप्रचुरचित्चसम्पदाः । तानुपेत्य वनदेवताश्चिरं काननान्तरगता व्यलोकयन् ॥ २॥ उद्गतं मुकुलितं विकस्वरं क्षीबभृङ्गमुखरं मधुद्रवैः । प्रेक्षते स्म कुसुमं महीरुहां जानकी जनितलोचनोत्सर्वम् ॥ ३ ॥ दर्शयन्त्यनिजहस्तगोचरां राघवाय यशसां प्रसूतये । सुग्रहां कुसुमपक्तिमादराद् गृह्णती विचरति स्म भामिनी ॥४॥ कूजितैर्मुखरिताः पतत्रिणां मेदुराईमधुगन्धनिर्भराः । रामभद्रदयिताविलोभने प्रायतन्त विपिनान्तभूमयः ॥ ५॥ स्वैरमत्र विनियुज्य लोलतामातपे भवति यौवनोन्मुखे । लक्ष्मणाग्रजमनुव्रता सती गौतमीमभिषवाय सा ययौ ॥ ६ ॥ पद्मकेसरकषायितोदकां तां विलोक्य तरलोमिमालिनीम् । लोकलोचनचकोरचन्द्रिका सा निनाय हृदयं महोत्सवम् ॥ ७ ॥ राघवस्तु दिनमध्यगोचरं संविधाय विधिना विधि विभुः । आतपरसरकर्शितां प्रियामात्तवन्धुरनयत् स्वमाश्रमम् ॥ ८॥ •. १. 'सोजन्वितः' ख. २. 'बा', ३. 'त्य' क. पाठः.

·रघुवीरचरिते प्राप्य पर्णभवनं भवोपमः स्वादुमूलफलहारितश्रमाम् । सायमायतविलोचनामिति व्याजहार सरिदन्तिकस्थितः ॥९॥ उन्मिषत्कुसुमचूतचम्पक(स्फा स्वै)रवासवि(रवी?रुवाणषट्पदः । सौरभोपचितचैत्रमारुतः कस्य नाम समयोऽयमप्रियः ॥१०॥ खेलति भ्रमरपतिरुन्मदा पङ्कजेषु मधुगन्धवन्धुषु । काननानि सुमनोभिरुज्ज्वलान्येति वायुरुपसेवनीयताम् ॥ ११ ॥ अंसभूविनिहितेक्षुकार्मुकः स्वैरतश्चरति पुष्पसायकः । उद्वमन्ति मदिराक्षि! कोकिलाः पञ्चमं जितविपश्चिनिःस्वनाः॥१२॥ इन्दुरुद्रिति चन्द्रिकामृतं सौरमं सृजति कैरवाकरः । स्वातिवम॑सुविभक्तमम्बरं भूषयन्ति रजनीषु तारकाः ॥ १३ ॥ . न स्मरत्यमलवारिसेवया मानसस्य कलहंससंहतिः । लीलयन्ति लहरीषु सारसा जागृतश्च मधुमाधवावुभौ ॥१४॥ कौमुदीपरिचयेन तुन्दिलाः सम्पतन्ति विवशं चकोरकाः । रत्यनेकरसमाजमीदृशं कालमेनमवधारयाशये ॥ १५ ॥ अम्बरादवतरत्यवाङ्मुखे स्यन्दने झटिति सर्पितारुणे। पश्य नूनमवपातशङ्कया कूवराग्रमवलम्बते रविः ॥ १६ ॥ अस्तशैलशिखरावलम्बिना पद्मिनीसहचरेण तेजसा । फलप्यते निजरुचा दिशां मुखेष्वद्भुता घुरणपङ्कचर्चना ॥ १७ ॥ अस्ति कालगतिरित्यविप्लवा काचिदिन्दुमुखि ! यद् दिवाकरः। तर्पयन्नपि जगद् वसूचयैः स्वां विपत्तिमपनेतुमक्षमः ॥ १८ ॥ संहृतांशुविभवः सरित्पतेरम्भसि प्रपतने कृतोद्यमः। एष भूषणमणिनभोमुवस्तावदावहति नेत्रगम्यताम् ॥ १९ ॥ पश्य पद्ममुखि ! पाथसां निधावर्धमग्नमहिमांशुमण्डलम् । यस्य रश्मिनिवहः परापतन् हेमसेतुरिति भाति साम्प्रतम् ॥ २० ॥ .. 'सारम', २. 'तिः' ख. पाठः. ३. 'तन्द्रियाः स' क. पाठः ·२३ चतुर्थः सर्गः। चञ्चुसम्भृतसरोजकेसरं चुम्बतोः प्रणयवन्धमन्थरम् । दिष्टविप्रकृतयो रथाङ्गयोः किं वदामि हतकं दशान्तरम् ।। २१॥ अस्तमेति सविता हुताशने सङ्कमय्य महिमानमात्मनः । चक्रवाकहृदयेषु निक्षिपन् पावकं च निजकान्तगोचरम् ॥ २२ ॥ भास्करस्य पदवी प्रवत्स्यतः सानुतापमनुसृत्य कान्तया । सङ्कुचत्कमलवऋशोच्यया सन्ध्यया निववृतेऽनुरक्तया ॥ २३ ॥ लीनमप्यचलगढरोदरेष्वेतदन्धतमसं दिवा पुनः । आगते स्वसमये निरन्तरं पश्य विश्वमुपरुध्य वर्तते ॥ २४ ॥ नन्दिहस्तहतचारुपुष्करध्वानसनिहितदेवतागणः । सान्ध्यताण्डवविधौ विषजते पार्वणेन्दुमुखि ! पार्वतीपतिः ॥ २५ ॥ राजसूतिमचिरेण भाविनी व्यञ्जयद् विहितनेत्रकौतुकम् । पश्य तावदमरमभोर्दिशः पाण्डिमानमवलम्बते मुखम् ।। २६ ।। ताम्रकान्तिरुदयक्षमाधरे सामिदर्शितवपुः सतां पतिः । एष पोषयति कुङ्कुमच्छटालीतावकललाटविभ्रमम् ॥ २७ ॥ ज्योत्स्नया जगदपि प्रसाधयन् बोधयन्नपि च करवाकरम् । कालयन्नपि तमांसि चन्द्रमाः स्वं कलङ्कमपमाटुंमप्रभुः ॥ २८ ॥ एवमाकलितवाङ्निबन्धनस्तां प्रति प्रियगुणां प्रियंवदः । गौतमीपयसि तत्र वाग्यतः कर्म सान्थ्यमनुतस्थिवान् पुनः॥ २९ ॥ तं तथा नियमभाजमेकदा नालमात्रपरिशेषिताम्बुजः । आत्मवैभवमृतुर्विभावयन् प्राप निस्तुपतुषारभूषणः ॥ ३० ॥ ग्रस्तदीधितिबलः प्रसर्पिणा तत्र तत्र तुहिनेन भूयसा । लक्ष्यते स्म दिवि हैमनो रविः पूर्णचन्द्र इव सौम्यदर्शनः ॥ ३१ ॥ ताण्डवभ्रमिविधायिधूर्जटिक्षिप्तभूरिभसितानुकारिभिः । अन्वभावि हिमविग्रुषां चयैयॊनि शुभ्रशरदभ्रविभ्रमः ॥ ३२ ॥ १. 'नेनमेष नि' ख. पाठः. २. 'तिष्टते', ३. 'कात्', ४. 'न' क. पाठः, ·रघुवीरचरिते शीतशृङ्खलितशब्दसंविदां सन्निकर्षमुपसेदुषामपि । नेत्ररोधिनि हिमे परस्परं जज्ञिरे न मिथुनानि पत्रिणाम् ॥ ३३ ॥ मूर्छतीति समये तथाविधे राघवस्य तरुवल्कवाससः । शीतशान्तिरुदपादि भूयसा जानकीकुचसरोरुहोष्मणा ॥ ३४ ॥ तत्र कापि मलिना निशाचरी तं प्रदेशमगमद् यदृच्छया । रावणस्य भगिनी भुजावलक्षिप्तमर्त्य सुरदैत्यतेजसः॥ ३५ ॥ स्निग्धपिङ्गजटमुग्रमूर्धजा पद्मलोचनमलातलोचना । तुङ्गघोणमवनम्रनासिका मङ्गलाङ्गमशुभावलोकना ॥ ३६ ॥ मुष्टिमेयतनुमध्यसुन्दरं तुन्दिला शिवगिरं शिवारुता । पद्मचारुकरपादपल्लवं तालखण्डपरुषाशीषणा ॥३७॥ शिञ्जिनीकषणरञ्जिताङ्गुलिं शोणितातनखराङ्कुशोल्वणा । साधुचेष्टितमसाधुकारिणी सा ददर्श तमनङ्गबाधिता ॥ ३८ ॥ नागलोकजयहेतवे गतं या पति रणविलम्बितागमम् । पन्नगीषु रतिशङ्कया किल प्रापयत् कवलभावमीर्ण्यया ॥ ३९ ॥ ऋक्षकासरमृगेन्द्रदन्तिनः क्षुशान्मुखविलेप्रवेशिताः । साधु यज्जठरगाः परस्परं कुर्वते स्म कलहायमानताम् ॥ ४० ॥ धूमधूम्रतनुकान्तिरावभौ या हि तापसकपालमालिनी । यातुधानकुलनाशसूचनी कालरात्रिरिव भीमदर्शना ॥४१॥ तत्र शूर्पणखया तया विभोः कान्तिसारपरिवेषितं वपुः । वीक्ष्य विश्वकरणप्रमाथिनी लभ्यते स्म दृदि कापि विक्रिया॥ ४२ ॥ अम्बरीषसहशा दृशा विभुं वीक्ष्य वीक्ष्य परिरब्धभूरुहा । तद्धिया रतिमवाप तत्र सा कल्पना हि कुरुते तदात्मताम् ।। ४३ ॥ छद्मकञ्चुकितभीषणाकृतिर्निन्नगेव जलगूढनक्रका । सा पचेलिमगुणप्रसाधनं वायसीव कलहंसमासदत् ॥ ४४ ।। मन्मथाभिहतिविह्वलाक्षरं व्याहरच्च निकषावतस्थुषी । जानकीपतिममर्षरोपितभूविकारपरुषीकृतानना ॥ ४५ ॥ werPINE १. 'लं' ख. पाठः. २. 'ष्टि' क. पाठः.

·चतुर्थः सर्गः। स प्रभुः क च गभीरतापदं तादृशांक वचसा प्रवृत्तयः । प्रायशो मदनरूढचेतसां न क्षमाक्षमवेक्षते मनः ॥ ४६ ॥ कस्त्वमत्र विपिने जटाधरश्चारुचीरपरिवानसंवृतः । अन्वितः प्रमदयानुरक्तया स्वरमाचरितधर्मदूषणः ॥४७॥ द्वन्द्वभावमवमुच्य दूरतः सर्वतः समदृशां तपश्यताम् । बन्धहेतुषु वधूपु तादृशां सन्निधिं न वितनोति मानसम् ।।४८ ॥ पत्युरन्तिकमुपेयुषी सदा भक्तिनस्तदुपनीत संविधा । क्लेशनिस्सहतनुः प्रियंवदा सा वधू' गाणकेति गण्यते ॥ ४९ ॥ भर्तुरर्थनिरतां सहिष्णुतां गेहकर्मसु परं वितन्त्रतीम् । अर्थधर्मविधियु प्रबोधिनीमामनन्ति गृहिणीं पुराविदः ॥ ५० ॥ काननादृषिसुरस्वधाभुजामहणाय फलमूलवहिपाम् । संहतीरुपनयन्त्यहर्निशं त्वामहं परिचराम्यनुव्रता ॥५१॥ त्वामनर्घगुण! दिष्टदर्शितं वीक्ष्य विस्मयगता पतिं वृणे । त्यक्तमानुषसुरासुरादरा नान्यमेत्य रमते मतिर्मम ॥ ५२ ॥ निर्गुणां स्त्रियमिमां विमुञ्चता मययनुग्रहदृशं वितन्वता । कामवद्म विशता यथासुखं दीर्घमायुरूपयुज्यतां त्वया ।। ५३ ।। इत्यनङ्गहतचित्तया तया वाशितानि विहितानि शृण्वता । अभ्यधायि रघुराजमनुना सस्मिताननमगावचेतसा ॥ ४ ॥ युक्तमेतदिह यद् ब्रवीपि मां कस्त्यजत्यभिस्मृतां स्वयं वधूम् अप्यहं प्रथमसम्भृतामिमां त्वत्कृते न परिहातुमुत्सहे ॥ ५५ ॥ मत्सरेण दधतीमयुक्ततां सर्वकर्मसु जनः सचेतनः । कुण्ठतां सुखपथे वितन्वतीमाद्रियेत बहुदारतां कथम् ॥५६॥ भद्रमस्तु तव वाञ्छितं वृथा मास्म भूच मनला पतिवरे !। प्राप्य सुन्दरि! वृणीप्व लक्ष्मणं नासिकाक्षतिमसौ विधास्यते ॥५७।। शृण्वती गदितमित्यपत्रपा लक्ष्मणाय निजमीप्सितं जगौ । आशु तेन च निषिद्धसङ्गमा राममेव पुनरप्युपामदत् ॥ ५८ ।। १. "तिवेनया', २. 'पाशम' क. पाठः, ३. 'तां प्रियां त्व' ख. पाठः, ·२६ रघुवीरचरिते रामलक्ष्मणकृते गतागतं सा विधाय बहुशः स्मरोद्भुता । रोपवेगपरुषीकृतानना राक्षसी स्वमहिमानमानशे ॥ ५९ ॥ सत्वरं भुजगृहीतलक्ष्यणा व्योममार्गमवगाहते स्म सा । कर्णनासमसिना तदीयमप्युच्चकर्त स विकर्तनोपमः ॥६० ॥ अप्रमेयधृतिविक्रमौजसा तेन सा धृतरुषा विरूपिता । त्रासितद्विरदसिंहसंहतिः क्रन्दितैर्विलुठति स्म भूतले ॥६१॥ निर्गतां व्रणमुखादसत्रुतिं धातुताम्ररुचिनिझरोपमाम् । उद्धृतोष्ठपथवाहितां मुहुः प्रापयद् वदनगढरान्तरम् ।। ६२ ।। विरूपिततराकृतिः प्रसभमेव नक्तंचरी तथा विरुदती भृशं प्रलयमेघभीमस्वनम् । अशेषजनलोचनप्रतिगृहीतलावण्ययो- स्तयोरुपरि सम्भृतां मदनवश्यतां नात्यजत् ॥६३ ॥ ततोऽपसृत्य रंहसा विरुग्णशैलकानना । सुरासुरप्रमाथिनं खरं जगाम चेतसा ।। ६४ ॥ इति रघुवीरचरिते चतुर्थः सर्गः । . अथ पञ्चमः सर्गः। अथाखिलक्षेमविधानदक्षस्तां कृत्तनासाश्रवणां विधाय । गोदावरीवारिकृतावगाहः सौमित्रिरिक्ष्वाकुवरं प्रपेदे ॥ १॥ इत्थं प्रवृत्तेऽभिनवे विरोधे निशाचराणामतुलानुभावौ । तौ भ्रातरौ कर्मसु लब्धवौँ वधूवतुस्तत्र कृतावधानौ ।। २ ॥ तथा जगत्पालनजागरूके सलक्ष्मणे तस्थुषि रामभद्रे । खरं जनस्थानगतं समेत्य स्वामापदं शूर्पणखा शशंसं ॥ ३ ॥ ततस्तथाभूतदशान्तरां तां निरीक्षमाणः स समग्रतेजाः। पयोधिरौर्वाग्निशिखामिवान्तर्मनस्यपारां रुपमाजहार ॥ ४ ॥ अभूच्च दुर्दर्शममर्षवद्विस्फुरत्स्फुलिङ्गाकृतिलोचनस्य । दाक्षायणीनाशविवृद्धमन्योः पत्युः पशूनामिव तस्य रूपम् ॥ ५ ॥ १. 'ति', २. 'से' क. पाट:.

·पञ्चमः सर्गः। २७ चराचरस्य प्रलयं चिकीर्षारमर्षिताशीविषभोगभीमः । तस्यैकवाहुर्थनुराललम्बे युगावसानाशनि भीमघोषम् ॥ ६॥ हस्तोऽपरस्तस्य जगत्ममाथी नखांशुकिपीरितपत्रशोभम् । शिलीमुखं प्राणहरं परेषां विषं महानाग इवाजहार ॥ ७ ॥ ततस्त्रिमूर्ध रणमूर्त्यजेयं स दूपणं दृषितसत्पथं च । नियुज्य नेतुं पृतनां युयुत्सुः सुकल्पितं स्यन्दनमारुरोह ॥ ८ ॥ समग्रतेजस्तनुरुत्स्खलन्ती रिपुपयुक्तास्त्रकि गोत्करेषु । उरःस्थलपाङ्गणमेत्य तस्य स्वैरं समक्रीडत वीरलक्ष्मीः॥९॥ कल्पक्षयोवृत्तकपालपाणिप्रयुक्त टुकाररवप्रचण्डः । पदं द्वितीयं परमस्य पुंसस्तद्यानतूर्यध्वनिराधार ॥१०॥ सेना जगज्जीवनहारिणी सा यियासतस्तस्य पुरः प्रतस्थे । प्रमुष्णती सद्गणकान्तिपुच्चैरुदेष्यतश्चण्डरुचः प्रभेव ॥११॥ तुरङ्गमातङ्गशताङ्गयोधैराक्रान्तयाग्रे जनितं धरिव्या । रजः समीरप्रकृतप्रसारं पावर्ततावृत्य ततः पतङ्गम् ॥ १२ . अाशुसम्पर्कसमिद्धचिर्जटालशस्त्रप्रकरप्रकीर्णम् । सविद्युतां नीलवलाहकानां श्रियं दधौ राक्षसचक्रवालम् ॥ १३ ॥ तं शारिकाः प्रस्थितमाजिहेतोनिरोगुकामा इव सम्पतन्त्यः । विभावितागामिविपति वीचीकूचीतिशब्दानसृजनुमान्ते ॥ १४ ॥ सन्ध्याभ्ररक्ताम्बरसंवृतानां मलीमसत्वेन तिरस्कृतानाम् । रजस्वलानां हरिदङ्गनानां धूमोपरक्तानि मुखान्यभूवन् ॥ १५॥ असृग्वसाचर्चिततीक्ष्णचञ्चुर्निमन्त्रयिष्यन्निव मृत्युदूतम् । रक्षांसि नेतुं पतिसन्निकर्ष केतौ पदं तस्य चकार गृध्रः ॥ १६ ॥ व्यात्तैर्मुखैरग्निमिवोद्गिरन्त्यः शिवाः प्रदीप्तां दिशमेत्य नेदुः । रक्षाकुलग्नं रघुवंशरत्नं भानोरिवावेदायतुं प्रवृत्ताः ॥ १७ ॥ युक्तस्तुरङ्गैः क्षरितपहरामूत्रयन् भाविनमन्तरायम् । रामं त्रिलोकप्रथितं जिगीषोरुदस्खलत् तस्य रथः समेऽपि ॥ १८ ॥ १. 'गौरिवि' क. पाठः.

·रघुवीरचरिते उच्चैरवष्टभ्य ततः स्वसार स्वंसारमग्रे स विधाय वीरः। नेत्रप्रभापिञ्जरितान्तरिक्षस्तत्राभवद् यत्र स रामभद्रः ॥ १९ ।। अथोत्थितां धूलिमवेक्ष्य दूरात् तत्कोपनहेरिव धूमराजिम् । अलध्यधाम्ना रघुपुङ्गवेन कोदण्डदण्डे समधायि दृष्टिः ॥ २० ॥ रूपामृतं निर्विशतः प्रियाया श्वानथाकर्णयतश्चमूनाम् । विभोरभिव्यक्षितरागरांपा नेत्रदयी भिन्नदशा बभूव ।। २१ ॥ सीतां निधायावरजेऽसहिष्णुः स्वान्ते स सन्धामिव सत्यसन्धः । नभश्वरानाननचन्द्रकान्त्या प्रत्यायय(त् ? न्) प्रत्युदियाय सैन्यम् ।। तत्रोदिते तादृशि सम्महारे रक्षोभिरिक्ष्वाकुवरस्य तस्य । दिदृक्षयाविष्कृतहर्षनेत्रैमानिकः कञ्चुकितं नमोऽभूत् ।। २३ ।। रक्षास्यनेकानि तमेकमाजौ धृतप्रयत्नानि तपस्विवेपम् । दृढानुभावस्खलिताशयानि वीरं महतु सहसा न शेकुः ॥ २४ ॥ ततः प्रपद्य प्रकृति प्रचण्डो रक्षांसि रामं विशिखैररुन्धन् । पयोदवृन्दानि सगर्जितानि धाराभिपातैरिव शैलराजम् ॥ २५ ॥ न चाददानं न च सन्दधानं न च प्रमुञ्चन्तमिषूनमंस्त । रामं तु रक्षःपृतना तदीयं धनुः सदा मण्डलितं ददर्श ॥ २६ ॥ काकुत्स्थमव्याहतविक्रमं तं विद्वानपि ज्ञातखरानुभावः । आलोकयिष्यन् समिति कथाश्चिद् भयादयात् स्वर्गसदां समाजः ॥ महानयं रामखराभियोगः स्थातानयोः कस्य मते जयश्रीः । विजेष्यते राम इति प्रभिन्ना नभश्वराणामुदपादि वाणी ॥ २८ ॥ निरीक्ष्यमाणः कृतमूर्धकम्प खरेण गम्भीरतरस्मितेन । पाग्वासनासंस्तुतभीतिवश्यः क्षणादपाक्रामदमर्त्यलोकः ॥ २९ ॥ भनुर्गलद्रामशरप्रवाहे निमज्ज्य निर्धावितविग्रहेभ्यः । निशाचरेभ्यः स्पृहयागताभिरलङ्कृतं व्योम सुराङ्गनाभिः॥ ३० ।। सा वाहिनी शूर्पणखाभिमर्शात् संरम्भसन्धुक्षितवीर्यसारा । तस्मिन् जगद्रक्षणलब्धवर्णे शस्त्राणि चास्त्राणि च पर्यमुञ्चत् ॥ ११ ॥ . 'सा स्व. पाठः, ·पञ्चमः सर्गः । ग्रस्तासवः शोणितरागशून्याः प्रवेशनिर्याणसमानकालाः । बाणा निशाता रघुपुङ्गवस्य नैवालगन् क्रव्यभुजां तनूषु ॥ ३२ ॥ स कन्दुकक्रीडनकं शिरोभिलीलाम्बुजानि त्रुटितर्भुज ग्रैः । वापीरसकर्दमवाहिनीभिरिश्रियः कल्पयति स्म वीरः ॥ ३३ ॥ आकर्णमाकृष्टधनुर्विमुक्ताः क्रव्याशया युद्धभुवं गतासु | श्वगृध्रगोमायुपिशाचजातिष्वपि प्रमादान शरा निपेतुः ॥ ३४ ॥ अलं मथित्वा भुवनानि गर्वादतःपरं वः स्थितिरत्र मा भूत् । निशाचरानित्थमुदीरयन्तः कृतान्तदूता इव तस्य वाणाः ॥ ३५ ॥ शब्दायमाना कलितातिरुचै रामाङ्गुलीभिश्चतुरं गृहीता। वरूथिनीमाकुलतां नयन्ती शरप्रपञ्चं सुषुवे धनुा ॥ ३६ ॥ विशुद्धिमन्तःकरणस्य गुमिमिक्रमेण प्रतिदर्शयन्ति । रक्षांसि रामप्रहितान् पृषत्कान् न प्रत्यगृह्णन्नपरान्तभागः ॥ ३७ ।। शिलीमुखैर्दाशरथिप्रमुक्तैनिकृत्तनाग्रकरोत्तमाङ्गैः। रक्षोभटैः कैश्चन साम्पराये कूर्मासकस्याकृतिरन्वकारि ॥ ३८ ॥ शस्त्रेषु हस्ता स्थिरमुष्टिवन्धं पादा ढाङ्गुष्ठनिवेशमुद्राम् । न मन्युमानग्रहणं च वक्राण्यपि प्रणानि जहुर्भदानाम् ॥ ३९ ॥ व्यात्ताननश्रोत्रगुहा गजेन्द्राः कुथेन धातुश्रियमावहन्तः । विकीर्णपादाः क्षत क्षरन्तः पेतुर्महीध्रा इव लूनपक्षाः ॥ ४० ॥ छिन्नेऽपि तस्येषुभिरुत्तमाङ्गे ससादिनः स्वस्य निरस्तहेषम् । अश्वीयमभ्यासवशान्मुहूर्त पदानि चक्रे युधि धौरितेन ॥ ४१ ॥ भग्नध्वजापस्करक्वराक्षास्तत्सायकैरस्तमिताधिनाथाः । रथाः समुद्रानिलवेगरुग्णैः पोतैस्तुलामारुरुहुस्तदानीम् ।। ४२ ॥ रक्षांस्यनेकानि जगत्प्रमाथीन्येकः पदातिः क्षितिपालमनुः । अस्त्वेतदेवं स तथापि वीरः कृतान्तवश्यानि चकार तानि ।। ४३ ।। रामेषुतीर्थेषु तथाप्लुतानां त्रिविष्टपं प्राप्नुवतां भटानाम् । आसीदहपूर्विकया विमर्दः सुराङ्गनानामुपसङ्ग्रहाय ॥४४ ॥ १. 'यु', २. 'प्रवेशः स्वयंवरश्चापि सुराङ्गनानाम् ॥ क. पाठः.

·रघुवीरचरिते खमुत्पतिष्णून् रभसा(न्त्)कवन्धान निरोडकामा जगृहुः पिशाचाः। निरस्य ते तान् ननृतुर्नभःस्थाः भ्रूनेवलीलाविकलैः प्रयोगैः ॥ ४५ ॥ उत्तारमुत्तानितलोचनानि हुवारगर्भाणि मुखानि वीक्ष्य । परेयुषां संयति नैतानां साशमेवापमृतं पिशाचैः ।। ४६ ॥ क्रव्याशिनां वीरगतिं गतानाप्नु नृत्य जिह्वानयनानि पूर्वम् । स्वशाबवक्रेपु समय॑ पश्चाज्जबास मांसं कठिनं पिशाची ॥ ४७ ।। आपूर्यमाणं पिशितोपदंशैस्तुच्छरक्तासववाहि भीमम् । स्थानं तदाविष्कृत फेरुगोतं व्यराजतोद्यानमिवान्तकस्य ।। ४८ ॥ अनीकिनी द्रागवन्यमानां स्वां दूषगः प्रेक्ष्य रघूदहेन । रुषोपरक्ताकृतिरत्यमर्त्य स्वपौरुपं दर्शयाते स्म तस्मै ॥ ४९ ॥ विसर्गनियध्वनिना सरोष हुङ्कारमभ्युद्भिरतेव भीमम् । विदारिणा राघवसांयकेन न चक्षमे तस्य बलावलेपः॥ ५० ॥ कालेन तस्मिन् बलिना निगीणे विव्याध रामं त्रिशिराः शरीधैः। यशःशरीरेण विराजमानः स च द्रुतं दूषणमन्वगच्छत् ॥ ५१ ।। अतृप्तमाजावित्र तस्थिवांसं शरासनज्यां धनयन्तमुच्चैः । अपश्यदैवाकमनल्पवीर्यः खरः कृतान्तद्युतिमेकमेकः ॥ ५२ ॥ विष्कारयन्तौ धनुरुग्रघोपं परस्पराशंसितकर्मसिद्धी । उभौ मिथस्तावपरोक्षवीयौं गभीरसरंम्भमवैशिषाताम् ॥ ५३॥ चापौ तयोर्मुष्टिनिपीड्यमानौ मौर्वीरवैः क्रन्दितमाचरन्तौ । व्यमुञ्चतां रुद्धनभोनिवेशां परस्परस्योपरि वाणाष्टम् ।। ५४ ।। कृतप्रतीकारकृतोर्यथावत् समान योस्ताशि सम्पहारे । मिथस्तयोस्तत्र जयानुरोधः प्रसह्य गन्धद्विपयोरिवासीत् ।। ५५ ॥ अहीयताहीनबलस्य सं(खे ? ख्ये) खरः पुरस्ताद् रघुराजसूनोः । तेजोविशेषेण विशीर्णकान्तिः सहस्रभानोरिव शतिरश्मिः ॥ ५६ ॥ रामानुभावेन निजे निगोगे सुरासुरध्वंसकृति प्रतापे । और्वाग्निनिष्पीतजलस्य सिन्धोः कष्टा दशा निर्विविशे खरेण ॥५७ ।। १. ववत', २. 'वि' कः पाठः.

·पञ्चमः सर्गः। ३१ मातभ्रमोऽयं किमु किनु माया स्वप्नागमो वा निहता नु शक्तिः। स्वस्मिन् महिम्न्यस्तमिते दुरन्तां चिन्तामिति ग्रस्तधृतिः प्रपेदे ।। अमानुषं वीक्ष्य स तस्य वीर्य विशुद्धधीर्वीरगतिं गमिष्यन् । निजैरशेषैरिषुभिः समन्तात् समर्चयामास तमात्तधैर्यः ॥ ५९ ॥ निर्वाणमाशु प्रतिपत्स्यमानश्छायाविशेष प्रतिपद्य सद्यः। स्नेहात्ययाद् रिक्त इव प्रदीपो भूयोऽप्यतिप्रज्वलति स्म वीरः॥६०॥ अथापदानेन सुरासुराणां निरत्ययं विस्मयमादधानः । रामाज्ञया पञ्चसु वाणमय्या महत्सु भूतेषु समं निलिल्ये ॥ ६१ ॥ व्याप्ते तथा रक्षसि कुम्भयोनि प्रीतः पुरोधाय तपस्विवर्गः । प्राध्वंप्रयुक्ताग्रकरोपचारः काकुत्स्थमाशीर्भिरथाभ्यनन्दत् ॥ ६२ ।। दिष्टया वनेऽस्मिन् वसतिस्तवासीद् दिष्टया युवां शूर्पणखाभिपेदे । दिष्ट्या खरोऽयं विफलीकृतस्तन्मन्यामहे साधु कृतं तपो नः ॥ ६३ ॥ इतः परस्तादपनीतमेव स्फीतं भयं नः क्षणदाचरेभ्यः । यशश्च ते शाश्वतमेतदासीदित्येकवाक्यं च पुनर्वितेने ॥ ६४ ॥ सङ्ग्रामसंरम्भवशा(मु?दु)दीतैः स्वेदाम्बुलेशैः कृतफालभूषम् परिभ्रमस्रस्तनटानिबन्धं खरप्रयुक्तेषुविभिन्नगात्रम् ॥ ६५ ॥ स्तोकालसाक्षं धनुर्ध्वकोटीधृतैकहस्ताग्रकृतावलम्बम् । सीतानुकम्पाप्रणयानुविद्धैरपाङ्गपातैनिरराजयत् तम् ॥ ६६ ।। (युग्मकम्) इति निशाचरकुलप्रमथनेन मुदित. मुनिगणैरुपहृताईणविशेषसुहिते । दिविषदां परिषदोऽथ रघुवंशतिलके जय जयेति वचनानि पदवीं विदधिरे ॥ ६७ ।। इति रघुवीरचरिते पञ्चमः सर्गः । Homemama- 1. "तोऽयं मन्या' ग. पाठः, २. 'नस्तपसा स पाकः ॥'ख. पाठः,

·अथ षष्टः सर्गः।
रामाय विश्वोपकृतिक्षमाय स्वस्तीति वाचं मुनयो वदन्तः ।
निरन्तराये तपसि प्रवृत्ता ययागतं ते प्रतिजग्मिवांसः ॥ १ ॥
दिष्टोपसृष्टेषु निशाचरेपु पीतेपु यातेपु च तापसेषु ।
चापाटनेामवरोप्य वीरे स्वनाश्रमं जग्मुषि रामभद्रे ॥ २ ॥
लङ्केश्वराय प्रथमं मुखेन सौमित्रिलूनावयवोत्कटेन ।
न्यवेदयच्चूर्पणखा समस्तां दशां वचोऽस्याः पुनरुक्तमासीत् ॥ ३ ॥
(युग्मकम् ।
रामोपसृष्टान् खरदूपणादीन् मुहूर्तमात्रेण रणेऽभियुक्तान् ।
सीतां च रामस्य वधू मनोज्ञां तस्मै पुनः सा कथयाञ्चकार ॥ ४ ॥
आलोक्य चाकर्ण्य च तां तदुक्तं रामं च मत्वा महितप्रभावम् ।
स मैथिली प्रत्युदिताभियङ्गो बभूव चिन्तास्तिमितो मुहूर्तम् ।। ५ ॥
उपस्थिते ताशि दुर्निवारे विनाशकाले विपरीतबुद्धिः ।
प्रतारणेन प्रततरूपायैरमंस्त सीताहरणं हितं सः ॥ ६॥
निर्धाय कृत्यं वलवद् बलीयान् संरम्भरागोद्भुतचित्तवृत्तिः ।
क्षमामिवोल्लङ्घ्य समुद्रवेलां स ताटकेयाश्रममाससाद ॥ ७ ॥
तं रामनामावि(रु? र)तं गृगन्तं कण्ठस्फुरत्तापसमुण्डमालम् ।
भयेन तिर्यग्वलिताक्षिपातं मारीचमाह प्रहितोपचारः॥८॥
अस्मास्वकाण्डे कृतवैरवन्ध जानासि किं जानकिजानिमतम् ।
बालेन येन प्रसभं व्यधायि भवज्जनन्यां प्रथमेपुपातः ॥९॥
वितन्वतः कौशिकयज्ञरक्षां तस्यापदानं फलितं सुबाहौ ।
निमज्जता सागरवारिचके त्वया च सख्यं जलमानुषेषु ॥ १० ॥
मृषा विरिञ्चस्य वामदानं मन्ये विराधे गमिते विरोधम् ।
तत् सर्वमास्तां खरघातिनं तं विचिन्त्य शान्ति लभते न चेतः ॥
किंचान्यदाकर्णय च प्रवृत्ते रणे खरेण क्षितिपालमूनोः ।
हर्षोदयस्मेरसुखैरमत्नभःस्थलं कञ्चुकितं किलाभूत् ।। १२ ।।
स्वस्त्यस्तु रामाय सलक्ष्मणायेत्युक्तं प्रमोदादृपिभिः समेतैः ।
प्रतिश्रुता तेन च तेषु रक्षा तृणाय मत्वा रभसोद्धरान् नः ॥१६॥

·षष्ठः सर्गः। ३३ रिपोरभिव्यक्षितभाविवृद्धेरुत्थानमेव प्रथम निरोध्यम् । नखप्रभेधे तु तरुप्ररोहे कालेन कुण्ठा हि कुठारधारा ॥ १४ ॥ मित्रेऽपि वर्द्धिष्णुतया प्रवृत्ते हीयेत राजा दृढमण्डलोऽपि । द्विषत्यहीने तु विजृम्भमाणे पूर्वोचिता तस्य गतिः कथं स्यात् ॥ मनःप्रवृत्ति प्रसभं निरुन्धन् जलश्रुति सेतुरिव प्रवद्धः । परैरपर्यस्तगतैर्विवेकः शौर्यद्विपस्यार्गलतां याति ॥ १६ ॥ विविच्य कालानुगुणरुपायर्यतेत सन्ध्यादिपु युक्तचेताः । यत्किञ्चिदित्यादि विचिन्त्य राजा करोति यत् तज्जडतैकलिङ्गम् ।। तेजोविशेषोपचितः परस्थं तेजः क्षिपत्यप्यपदे जघन्यम् । कमर्थमुद्दिश्य न चेदितीदं हिनस्ति खद्योतगतं विवस्वान् ॥ १८ ॥ उपेक्षमाणो विकृति परेषां प्रवर्तते यः स्वसमृद्धिहेतोः । स दावकीलैर्विपिने परीत पटेन तूर्ण वपुरावृणोति ॥ १९ ॥ सतेजसा धाम्नि हृते सधाम्नः कथं सपक्षः क्षमतां सगोत्रः । पश्यानलग्रस्तरुचौ पतङ्गे सद्यस्तमेवाविशतः पतङ्गान् ॥२०॥ इति स्थिते वर्त्मनि वीरयोग्ये सचेतनः कापथमाश्रयेत् कः । शिवोदकायां सरिति स्रवन्त्यां किमर्थनीयं मृगतृष्णकाम्भः ॥ २१ ॥ तदत्र नः सन्निहिते विधेये विधत्स्व चेतः सहकारितायाम् । सहायवन्तं पुरुषं प्रकृत्या चलाप्युपास्ते नियमेन लक्ष्मीः ॥ २२ ॥ मृगाकृतिस्त्वं मृगलोचनाया गृहाण चित्तं जनकात्मजायाः । एवंविधेषु व्यसनागमेषु माया त्वदीया खलु शेवधिनः ॥ २३ ॥ यथाकथञ्चिद् भवता विदूरं प्रतार्य नेयौ रघुनन्दनौ तौ । तयोयंपाये तरलेक्षणां तां सीतां ग्रहीष्ये धृतभिक्षुवेषः ॥ २४ ॥ इति स्थिरस्वाशयवृत्ति धीमान् निशम्य सम्यग् वचनं तदीयम् । विचिन्त्य युक्तक्षमकर्मशौण्डः प्रचक्रमे प्रत्यभिधातुमेनम् ॥ २५ ।। निरस्तनिश्शेषविपक्षमावा मनस्विनां वर्त्म निदर्शयन्ती । खविक्रमाक्रान्तजगत्रयाणां भवादृशामित्युचितैव वाणी ।। २६ ॥ १. 'चारः', २. 'धाय रा', ३. 'तः' ख. पाठः. ने' का पाठः, ४. 'भो', ५. 'त्याय्य ·रघुवीरचरिते तथाप्यपर्याशवया ल धत्ते स्थिति विधेयेऽत्र मतिर्मदीया । यत् कर्म कालत्रितयाविरोधि स्तुवन्ति हि प्राज्यधियस्तदेव ॥२७ ।। अपि प्रभो! दुश्चरितैस्तवैभिः स्यात् स्वस्ति किं सर्वनिशाचरेभ्यः । अपि त्वदन्ताय जगत्ममाथिन् !- सीता न किं यज्ञभुवः प्ररूढा ॥२८॥ श्रुत्वा वचो वक्ति विविध्य पश्चात् करोति कर्माणि गुणान् वृणीते । यः सर्वतः साधुषु निळलीकस्तस्मिन् प्रतिष्ठां प्रतिपद्यते श्रीः॥२९॥ अस्त्येव जन्तुष्वखिलेषु कामः क्रोधश्च तौ वह्निवदाश्रयाशौ । कालानुरोधेन निषेवमाणस्तौ नैति सादं पुरुपः कदापि ॥ ३० ॥ लज्जाविवेकौ वशितामयोधौ विविक्तविद्याविनयानुबन्धौ । प्रगल्भताशुद्धपराक्रमौ च रक्षन्ति नित्यं पुरुषस्य लक्ष्मीम् ॥ ३१ ॥ सुरासुराचार्यकृतौ नयस्य द्वौ नाम मार्गों बहुधा प्रणाता । शिष्यैः पुनस्तेषु कृतावगाहा न जातु सीदन्त्यपि सङ्कटेपु॥३२॥ आत्मोदयेन द्विषतां व्यपायं केचित् परे तद्विपरीतमाहुः । इत्यस्ति पक्षद्वितयी तयोर्मा निरापदाद्यः प्रसभं घिनोति ॥ ३३ ॥ ये तादृशाः कौशलमाचरन्तः परैरपर्यस्तभुजावलेपैः । निर्धूयमाना बहुशः प्रतिष्ठामारोहपादा इव ते लभन्ते ॥ ३४ ॥ आपादनीया मनसो विशुद्धिव॒भूषुणा पूर्वमतन्द्रितेन । संस्कारहीनात् पुरुषाद् विलोलाः श्रियः सवन्त्यामघटादिवापः॥३५॥ प्रसीद राजन् ! परदारतृष्णामपाकुरुष्वाशयतः प्ररूढाम् । भवादृशामुत्पथगा मतिश्चेत् कथं नु वर्तेत जनो नियम्यः ॥ ३६॥ इत्युक्तवन्तं पुरुषादमुच्चैर्भूयोऽपि रक्षोधिपतिर्वभाषे । जिजीविषा चेतसि ते यदि स्यात् प्रियं ममाधातुमिहार्हसीति ॥ ३७॥ तथेति वाचं विमना विसृज्य प्रपद्य रामाश्रमसन्निकर्षम् । विलोभयिष्यन् मिथिलेन्द्रपुत्री मृगस्य रूपं परमं स भेजे ॥ ३८ ॥ तुण्डाग्रतस्तस्य कलायनीलाद् विनिष्पतन्ती रसना बभासे । अनुक्षणं मेदुरनादगर्भाद् घनाभ्रखण्डादचिरप्रभेव ॥ ३९ ॥ १ 'बोधौ', १. 'ये' ग. पाठः, ग ·षष्ठः सर्गः। विशुद्धचन्द्रातपपेशलार्धे नीलोपैलनिग्यतमस्वरूपा । परत्र च व्यञ्जयति स्म भूम्ना तस्याश्मीराविधिं सुखश्रीः ॥ ४०॥ चतुर्भिर}चलिते तदीये शृङ्गे चतुर्वर्गमिव प्रभेगुम् । लोकस्य यत्ते मणिरश्मिराजीनीराजिताशावलये व्यभाताम् ॥ ४१ ।। तस्योल्लसस्निग्धविदग्धमुग्धस्मेरालसाकेकरणिताभ्याम् । अनुक्रियन्ते स्म विलोचनाभ्यां विदग्धनारीनयहितानि ।। ४२ ॥ तस्योन्मिपद्राजतविन्दुचित्रा शरीररीतिः कनकावदाता । सन्ध्यामहोभिश्छुरितान्तराला नभस्थली तारकिदेव रेजे ।। ४३ ।। उरस्तदीयं शरदिन्दुपाण्डु व्यराजतोचावचरोमराजि । परिस्फुटावर्तनिवेशमन्ते धृतप्रतिस्रोत इवाम्नु गाङ्गम् ।। ४४ ॥ अत्रस्नुवैडूर्यखुरोज्ज्वलेन सुपर्वणा पादचतुष्टयेन । तस्यर्षिचित्तभ्रमणैकहेतोः सन्देशिकायन्त्रधुरा ललम्बे ॥ ४५ ॥ विचित्रनानामणिरश्मिजालैः किर्मीरितेनोर्ध्वमुखेन तस्य । पुच्छेन विच्छर्दितशारधाम्ना महेन्द्रचापच्छविरन्वकारि ॥ ४६ ।। स्थितश्चलश्चास्तमितः प्रपन्नः प्रकाशतां दूरचरोऽन्तिकस्थः । अथ प्रविष्टः क्षितिमुत्लुतः खं विलोभयिष्यन् व्यतनोत् स मायाम्॥४७॥ तं पर्णशालासविधे चरन्तं चरन्तमव्यग्नतया तृणाग्रम् । कुतूहलावेगतरङ्गिताक्षी लीलार्थमादातुमियेष सीता ॥ ४८ ॥ इत्याह चेक्ष्वाकुकुलावतंसं रामं प्रभो! पश्य मृगं विचित्रम् । क्रीडार्थमस्मै स्पृहयालुरस्मि समानयैनं सपदि त्वचं वा ॥ ४९ ॥ निषिध्यमानोऽपि स लक्ष्मणेन मायेयमित्यव्यथितेन्द्रियेण । विश्वस्य योषिद्वचनं मनस्वी तमन्वगात् प्रेरितधीनियत्या ॥ ५० ॥ आसन्नमासन्नमिवैणमेनं संलक्ष्य संलक्ष्य गतो विदूरम् । उपायतस्तद्रहणे निराशस्त्वचं समाधातुमियेष भूयः ।। ५१ ॥ सन्धाय बाणं धनुषि स्थिरज्ये यावत् प्रहर्तुं व्यतनोत् स चेतः । तावत् स मायामबलम्ब्य रक्षस्तल्लक्षतां नाभ्यगमन्मुहूर्तम् ॥ ५२ ॥ अथाविरासीत् सहसा पुरस्तात् प्रकाशयन्नम्बरमात्मभासा । रामेण बाणः प्रहितस्तदानीम स्तदीयान् द्रुतमाचचाम ॥ ५३ ॥ २. 'मिच्छीर' ख. पाठः. ३. 'र' क. पाठः. पक. पाठः.

·रघुवीरचरिते पतन्नथ स्वां प्रकृति प्रपन्नत्रायस्व हा लक्ष्मण ! मामिहेति । उच्चैरुपाक्रोशदवेत्स सीता तद् देवरं देवसमं जगाद ॥ ५४॥ छलेन रक्षोभिरुपद्रुतस्य भ्रातस्तव श्रूयत एप शब्दः । धनुष्मता तत्र समेत्य तूर्ण रक्षा तदीया भवता विधेया ॥ ५५ ॥ निशम्य तद्वाक्यमथ त्रुवाणं मायेति सौमित्रिमुवाच सीता। नाहं वयस्या मिहिरव्यपाये दिनश्रियः पावकमाविशन्त्याः ॥५६॥ इति स्थिरप्रेमबलात्कृतायास्तस्यास्तदाकर्ण्य वचः संशोकः । मायेति जानन्नपि दिष्टयोगात् स यत्र शब्दस्तमभि प्रतस्थे ॥ ५७॥ निष्क्रान्तमात्रे रमसेन तस्मिन् निधाय सीतां वनदेवतासु । तां पर्णशाला प्रविवेश मायी दशाननो मूर्त इवान्तरायः ॥ ५८ ॥ तं तस्करं मस्करिवेषभाजं दृष्ट्वा तृणैश्छन्नमिवान्धकूपम् । सम्पाद्य पाद्यार्थ्यमुखोपचारान् समईयामास समर्हणज्ञा ॥ ५९॥ निर्वर्ण्य तां स्वर्णमनोहराङ्गी स्वं रूपमास्थाय पुनर्दशास्यः । क्षणेन रामागमनाभिशङ्की रथं समारोप्य खमुत्पपात ॥ ६० ॥ हा राम! हा लक्ष्मण! पाहि मामित्यार्तस्वरं हृत्परुषं निशम्य । रुरोध मार्ग बलवज्जटायुर्लङ्कापतेर्विन्ध्य इवोष्णरश्मेः ॥ ६१ ॥ विधूतपक्षेण वयोधिकेन निराश्रये वर्त्मनि तेन रुद्धः । लीलोद्धृतेशानमहीधरोऽपि क्षणं हृदि व्याकुलतामवाप ॥ ६२॥ तौ पक्षिरक्षःप्रवरौ पतत्रैर्भुजैरपि व्याप्य नभोन्तरालम् । परस्परोत्सारणबद्धयत्नावातस्थतुः शैलवराविवोभौ ॥ ६३ ।। ततः समानेऽपि रणापदाने देव्या महिम्ना भवितव्यतायाः। तस्यारुणेः पक्षतिमुग्रचञ्चोः पुलस्त्यमुनोरसिरालिलेह ॥ ६४ ॥ हा मैथिलि! प्राप्स्यसि कामवस्था हा राम! सौमित्रिसदृशोऽस्मि । पाणैर्गलस्थैर्गलता स्वरेण ब्रुवन्निति क्ष्मातलमाससाद ॥ ६५ ।। १. 'तंदे ख. पाठः. २. 'सुदुःखी ।', ३. 'मत्वा तृ', ४. 'स्व', ५. 'स्ति' क.पाठः.

·सप्तमः सर्गः। परिक्षताङ्गो विरथो विधन्वा तुण्डेन विध्वस्तकिरीटकोटिः । तामुदहन् योगबलेन सीतां लका प्रति माशजवः प्रतस्थे ॥ ६६.॥ सा नीयमाना गिरिशृङ्गभाजः समीक्ष्य पञ्च प्लवगाननाथा । मध्ये सुमध्या परिवेष्टय तेषां सभूपर्ण प्राक्षिपदुत्तरीयम् ॥ ६७ ॥ तदा तदालोक्य वलीमुखास्ते स्त्रियं च काञ्चित् कनकावदाताम् । दशाननेनोपरि नीयमानां तदीयतां तस्य हृदा व्यजानन् ॥ ६८॥ अस्पन्दमानाशयत्तिमेनामन्यत्र रामात् प्रसभं प्रगृह्य । उल्लङ्घय दुर्लचमपां निधानं विवेश लङ्कां क्षणलब्धमोदः॥ ६९ ॥ तथा हृतायां खुराजपत्न्यामन्तर्गलस्तम्भितदीनशब्दम् । भिया शुचा म्लानमुखाम्बुजाभियंरोदि विष्वग् वनदेवताभिः ॥ क्षितिः सकम्पा कलुषाणि वारीण्यवाप न स्वं महिमानमर्कः। स्तब्धोऽनिलस्तत्सरणिश्च धूम्रा विश्वं तदेवं विषमस्थमासीत् ॥ ७१॥ विधाय परिरक्षणं परिचितैः स्वकीयैर्जनै- धियं मदनमन्थरां दधदपास्तकृत्यान्तराम् । सशोककलुषाशयामनुचितामवस्थामिता- मशोकवनिकां गतां व्यधित तां निधि स्वापदाम् ॥ ७२ ॥ इति रघुवीरचरिते षष्ठः सर्गः । . अथ सप्तमः सर्गः। अथ दाशरथिस्तथाविधे पतिते रक्षसि रक्षतां वरः । विमृशन् किमपि प्रियां प्रति प्रचुरश्रान्ति ततो न्यवर्तत ॥१॥ नयनोरुभुजैरदक्षिणैः प्रतिपन्नस्फुरितैरनुक्षणम् । उपसूचितमापदागमं स मनस्वी मनसा व्यशङ्कत ॥ २॥ किमु मातृषु कापि दुर्दशा भरतः किं न सुखेन वर्तते । विपदुत्तरकोसलेषु नः प्रबलाभिर्नु किमीतिभिः कृता ॥३॥ १. 'स्फटिका', २. 'का', ३. 'स्तदीये', ४. 'काग' क. पाठः. नु सु' ख. पाठः. ७ ·रघुवीरचरिते बलवन्मयि लक्ष्मणानुगे पितुराज्ञामवलम्ब्य दूरगे। अथवा खरदूषणानुगैः किमु साकेतपुरं कथीकृतम् ॥ ४ ॥ सकलेषु दशान्तरेष्वपि प्रतिरूढप्रणयाचेतसौ। अपि नाम भवेव दुर्जयः स च सौमित्रिरहं च सङ्गतौ ॥५॥ अवधूय सुखानि दुस्त्यजान्यनुरक्तं स्वजनं च तादृशम् । वनवासपरायणस्य मे सहधर्मैकरता बभूव या ॥६॥ जनकस्य सुता सुखैधिता सुकुमारी महनीयसम्भवा । हृदयङ्गमशीलशालिनी भवतु स्वस्तिमती चिराय सा ॥७॥ इति चिन्तयता बहूत्तरं परितापस्तिमितेन चेतसा । परिभूत इव च्युतद्युतिः पथि सौमित्रिरदृश्यताग्रतः ॥ ८॥ किमिवाचरितं त्वयानध! क नु सीतेति च तेन पृच्छता। अपवारितसत्त्वसङ्ग्रहा करुणा कापि दशान्वभूयत ॥९॥ जनकेन्द्रसुताभिरक्षणे कृतमार्येण ममानुशासनम् । परवानहम(न्यत्र) कर्मणीत्यहमेकाग्रतया व्यवस्थितः ॥१०॥ भवता हरिणे निपीडिते मुहुरश्रूयत दुर्वचं वचः । अवधार्य तदार्यया शुचा परुषं वाक्यमहं च लम्भितः ।। उभयत्र विचिन्त्य योग्यतां परुपोक्त्यास्मि तया बलात्कृतः। इह सन्निहितश्च मा स्म भूद् विषमा ते मतिमन् ! मतिमयि । इति रूक्षमहद्यमार्तिकृत् कटुदुर्भेषजधर्मि तद्वचः। उपयुज्य स सत्त्ववानपि प्रतिपेदे विकृति दुरुद्वहाम् ॥१३॥ अवलुप्तधृतिधृतव्यथः सह दीनेन सहोदरेण सः। अवशः प्रविवेश वेगवानयथापूर्वदशं स्वमाश्रमम् ॥ १४ ॥ अपविद्धवृसीघटाजिनं कवरोदान्तमणीचकासितम् । उटजं गतसीतमैक्षत क्षरितज्योत्स्नमिवेन्दुमण्डलम् ॥ १५॥ लुठदुत्पतदुद्धमत् स्वपत् स्मृतिसंस्कारसमुत्सुकं जडम् । अपकल्यमपश्यतः पियामभवञ्चित्तमनन्वितक्रियम् ॥ १६ ॥ १. 'संहितो', २. 'पतितं', ३. 'विप्र' ख. पाठः. ४. 'प्ये' क. पाठः.

·. सप्तमः सर्गः। ३९ कुसुमान्यवचेतुमुद्यता विपिने किन्नु चकार संस्तवम् । नियमाय समाहिता भवेदवतीर्णा किमु गौतमीं नदीम् ॥ १७॥ यदिवा मयि विप्रलम्भिते मनसः कश्चन भावसङ्करम् । अवलोकयितुं तिरोहिता किमु सा पुष्पलतास्ववस्थिता ॥ बहुधेति विमृश्य तेन सा विचिता तेषु पदेषु तत्पदम् । अनवाप्य सलक्ष्मणः क्षणादुटजं स्वं पुनरप्यवाप्य सः ।। व्यथितः प्रिययानुरूपया रहितश्चन्द्रिकयेव चन्द्रमाः । अपवार्य गभीरतामिति व्यसृजत् कानिचिदक्षराणि सः ॥ २० ॥ अयि मैथिलि ! जीवितेश्वरि ! क नु यातासि विहाय मामितः । न वनाय परं मया धृतस्तव भामिन्यवनाय चोद्यमः ॥ २१ ॥ यदि मन्युरपाकुरुष्व तं परिहासश्च चिरं न शोभते । कंचिदप्यभिषङ्गविह्वलं जनमेनं न विहातुमर्हसि ॥२२॥ अभिगम्य मैया यदाहृता मिथिलायास्त्वमनुज्ञया गुरोः। गुणगौरि ! तदाप्रभृत्यहं न पृथग्वृत्तिमुपाश्रितस्त्वया ॥२३॥ परिपाल्य समेधिता त्वया फलिनीयं नवपल्लवोज्ज्वला। अभिवाञ्छति वाञ्छितप्रदे ! समये त्वत्करकल्पितं पयः ।। अभिनृत्यतु तावदुन्मदः स्वकलापानवकीर्य बहिणः । अवगम्य सुकेशि ! मद्दशामिह यावन्न परापतिष्यसि ॥ २५॥ सजलाभ्ररुचः शिरोरुहाः कुरलैः शैवलकान्तिराहृता । निटिलं शशिखण्डवन्धुरं तनुकल्लोलरुचि भ्रुवोयुगम् ॥ २६ ॥ मृदुमांसलपक्ष्ममालिके विकचेन्दीवरपेशले दृशौ । श्रवणे तरुणारुणयुतिस्फुटरोचिणिकुण्डलोज्ज्वले ॥ २७॥ तिलसूनपराभवपदा मधुराभापिणि ! नासिकासिका । कुमुदप्रतिमं मृदुस्मितं रुचिरः पल्लवकोमलोऽधरः ॥२८॥ . १. 'प' क. पाठः २. 'न कदाचिदपि त्वदाश्रये ज', ३. 'यदा मयाह, ४, शौ। तिल'ख, पाठः, ५. 'लाध क. पार ·रघुवीरचरिते शिथिलीकृतमौक्तिकस्मया रुचिरा दन्तततिः शुचिस्मिते!। कृतपत्रलता कपोलयोर्युगली दर्पणदर्पहारिणी ॥ २९ ॥ जितहेमलता भुजद्वयी गलरीतिधृतकम्वुडम्बरा । समवृत्तसमुन्नतौ स्तनौ कृतमुक्तामणिहारभूपणौ ॥ ३० ॥ बलिभिस्तिसृभिः प्रसाधिता रुचिरश्रीरवलग्नवल्लरी। समबाधि नितम्बशोभया पुलिनश्रीः कलहंसमालिनी ॥३१॥ अतुले करभोरु ! जानुनी मदनादर्शसमुद्गतां गते । अचिरोद्तकेतकोपमे तब जथे कमलोपमे पदे ॥ ३२ ॥ इति भूषितमुत्तमैर्गुणैस्तव सर्षाकृतिसुन्दरं वपुः । हृदयं दहति प्रसह्य मे हृदयग्राहिणि! दूरवर्तिनः ॥ ३३ ॥ प्रभवस्तव गौतमान्मुनेस्त्वयि सर्वा निवसन्ति देवताः। यदवेक्ष्य स पाथसां निधिर्बजति त्वां किमवैषि तत्सुखम् ।। त्वयि विश्वसनीयतागुणं विगणय्याहमिह व्यवस्थितः । विषये कुरु मे दृशोः प्रियामाय गोदावरि ! ते नमो नमः ॥ अनुगोदमिदं वपुर्भवेद् ध्रुवमाकण्ठनिमग्नमम्भसि । सुतनोरभिलक्ष्यते सुखं बत नैतत् तदिदं हि वारिजम् ॥ ३६ ॥ हिमवारि तवास्तु विप्लवे ग्लपयन्त्विन्दुकरास्तव श्रियम् । वनितामुखसन्निधौ त्वया खल! पङ्केरुह ! रङ्क! हीयताम् ॥३७॥ हरमौलिविभूषणं भवान् वरयोपिन्मुखसाम्यमस्तु ते । मम मूनि धृतोऽयमञ्जलिस्त्वयि सोम ! ग्लपयाम्बुजश्रियम् ॥ भगवन् ! भुवनानि पर्यटन्नहिमांशो! परिपासि यान्यसि । प्रणतोऽस्मि ममेप्सितं कुरु त्यज नीचं कमलेषु सौहृदम् ॥ अभिजन्म यशांसि जीवितं सुहृदर्थः स्वजनः पराक्रमः। सहधर्मचरीति यत् प्रिये! त्वदधीनं तदिदं ममाखिलम् ॥४०॥ १. 'गी। श्रवणे तरुणारुणद्युतिस्फुटरोचिर्मणिकुण्डलोज्ज्वले । जि', २. २. 'रि, ख. ३. '' क. पाठः. ४. 'हि' क. पाठः. ।

·सप्तमः सर्गः अयमञ्जलिरजसा धृतः शिरसा इण्डि कृषैव तावकी। शरणं मम मान्यथा ऋथा वृदि सत्य पदो: पानि ले । इति तं विलपन्तमन्तिके निवसन्त्यः समःवकर्शिताः । अरुदन्मुखरा मधुव्रतैर्धतिशुल्ज्य बनान्तदेवताः ॥ ४२ ॥ অথ নাহি আন্ধাৰ লি ঙ্গ লিল। बुधमप्यभिषगनिस्सह मशमावास्य जगाद लक्ष्मणः ॥ ४३ ॥ हृदयलमकारिभिः कृतं कृतयेभिः परिदेवितः प्रभो !! विषमव्यसनागमेऽपि यत्र विपीदन्ति भवाशां वियः ॥४४॥ अनया कबलीकृते दृशौ दृढभुत्पाटय पर्णशालया। अविलम्बितमेव तां हृता पुनरन्वेष्टुमुपक्रमावहे ॥ ४५ ॥ उटजं तदपास्य निर्गतौ सरिदभ्याशवनान्तभूमिषु । गिरिसानुषु गहरेषु तौ कृतवापनुति तां विचिक्यतुः ॥४६॥ महता श्वसितेन निस्सृतं मुखतः फेनिलमसमुद्रमन् । विलुठन् भुवि लूनपक्षतिर्दशे तत्र जटायुरध्वनि ॥४७॥ कथमेतदवस्थता तवेत्यनुयुक्त प्रणा जगाद सः । इह शाखिनि तस्थुपा पया करुणः कश्चन शुश्रुवे ध्वनिः ।। रुदतीमधिरोप्य मैथिली वृदि पर्याप्तमनोरथं रथे। नमसोत्पतितं दशाननं दुनमुहत्य निरुद्धवानहम् ॥ ४९ ॥ अपदानमनुष्ठितं मया मादपेन पतत्रिणा लता। तवानुभावतः परमेतद् विपिनेऽत्र दृश्यताम् ॥ ५० ॥ मरुदध्वनि मण्डलानि नौ चरतोश्चित्रतराणि तेन मे उदलूयत खड्गपाणिना वत पक्षस्तव चोपकारकः॥५१॥ पतिते मयि तां हरन् ययौ परणीवोऽस्मि कुरुष्व यद्धितम् । शिथिलॅस्वरमूचिवानिति बनायशः स्नापयति स्म निस्तुपम् ।। इति गृध्रमवेक्ष्य संस्थितं निजतोर्युषि लक्ष्मणाग्रजः। उपकारि दृढं विजज्ञिवाना तिर्थालमेन सौड़दम् ॥ ५३ ।। रघुनाथ! १. 'गिरमा', २. 'हे' ख. पाठः. ३. 'नि ॥ रुद', ४. 'लः स्वयम' क. पाटः, - ·रघुवीरचरिते स शुशोच भृशं राई व क्षतजा परिपस्वजे च तम् । पितृसख्यमनुस्मरन्मुहुः कृतमन्यैरापि कर्म दुष्करम् ।। ५४ ॥ द्विगुणीकृतमोकगौरवः पितृभक्तचा पतगेश्वरं प्रति । विधिना कृतपश्चिमक्रतुः कृतवान् कृत्यपटुर्जलाञ्जलिम् ॥ ५५ ॥ अथ तस्य विभोर्हदि स्थिता शुचमाक्रम्य रुपा पदं दधे । अपृथस्थितिमिच्छता तया रभसेनापि तथैव सङ्गतम् ॥ ५६ ॥ प्रलयं प्रतिपत्स्यते यथा जगदेतत् सकलं चराचरम् । अरुणिग्नि ममज्जतुस्तथा कमलान्तर्दलपेशले दृशौ ॥ ५७॥ कुपितस्य तथापि सुन्दरे बदले पञ्चपधर्मबिन्दवः । अभवन्नचिरोदिते विधौ नवपीयूषकणोद्गमा इव ॥ ५८ ॥ स्फुरति स्म विदेहनन्दनाहृदयानन्दविधानलम्पटः । अधरः श्वसितेन भूयसा परुषः पल्लवताम्रकोमलः ॥ ५९ ॥ प्रसभं मधुरिम्णि लविते सहजे दुर्विषहेण मन्युना। अधिदर्शमुदीयुषः श्रियं शशिगर्भस्य जहार भास्वतः ॥ ६० ।। स दशान्तरमित्थमुत्थितं भजमानः प्रथमानविक्रमः। अभवाय समस्तरक्षसामिति धाचं निजमाद राघवः ।। ६१ ॥ निजराज्यपरिच्युतस्य मे फलमूलैरुदरम्भरेरिह । जटिनस्तरुवल्कवाससः परिणामोऽ(भ्यु ? प्यु)चितोऽयमीदृशः॥१२॥ दयितामपहत्य मायया मम रामस्य तथाविधां तथा । यदि जीवति रावणः कचिद् धनुरेतत् त्रपथैव सन्नतम् ॥ ६३ ॥ यदि गच्छति धातुरन्तिकं यदिवा रुद्रसमीपमाश्रितः । जगदण्डबहिर्गतोऽपि सन् मम वाणैर्मगयिष्यते सुखम् ।। ६४ ॥ स्फुटितानिलनेमिसप्तकं शरवयस्तमितेन्दुतारकम् । शृणु मानद ! मैथिलीकृते गमयाम्यम्बरमम्बरीषताम् ॥ ६५ ॥ अमरासुरमर्त्यदुर्धरे विसते व्योनि अमावतेजसि । इह तावदनूसारथेविता फल्गुतमस्फुलिङ्गता ॥ ६६ ॥ १. ध क, पाठः, २, 'सृचक ख. पाठः. Pwwmaritratewonelien..

·सप्तमः सर्गः। मम चापविमुक्तसायकस्फुटितोर्वाण्डकटाहनिस्मृतः । प्रलयः खलु बाह्यवारिभिर्भुवनानामपदे विधास्यते ॥ ६७ ॥ दुरतिक्रमविक्रमस्य मे धनुराच्छय गतैर्दिशो दश । अपिशाचनिशाचरं जगद् ध्रुवषयेषुगणैः करिष्यते ।। ६८ ॥ अथवा विगणय्य मद्दशां नियतिस्तां यदि दर्शयिष्यते । प्रकृति प्रतिपत्स्यते तदा भुवनानां च शिबं भविष्यति ॥ ६९ ॥ इति रोपपराभवोद्भुते वदति ज्यायसि भूरितेजति ! वदति स्म मनः प्रसादयन्नथ सौमित्रिरमित्रशासनः ।। ७० ॥ महता तपसा तपोभृतां विधिना चाधिगतोऽसि राघव!। अपि पतिरथेन भूभृता स्वकुलच्छेदभयातुरात्मना ।। ७१ ॥ स पिता सकलार्थतत्त्ववित् तव विक्रान्ति कृतेन्द्रसौहृदः । उपदेशकृतौ च तौ तपःपरिपकौ हि वसिष्ठकौशिकौ ॥ ७२ ॥ कुरुषे भरतपस्वचः किमु तद्धर्मभयेन केवलम् । परिपीड्य निरागसः प्रजाः क इवार्थः खलु साधयिष्यते ।। ७३ ।। सुखदुःखविवृद्धिविप्लवाः सह देहेन भवन्ति देहिनाम् । विमृशनिति तत्त्वमात्मना न बुधस्तत्र विपद्यते कचित् ॥ ७४ ॥ असुरौ मधुकैटभौ पुरा हुहिणं प्रत्युपरोडमुद्यतौ । अपनीय तदुत्थितं भयं नियतिस्तं किल पर्यपालयत् ।। ७५ ॥ चलति क्षितिरकसोमयोरुपरागोऽभ्युधिरौर्ववहिना । हियते प्रलयाय विश्वसृग द्विपराधान्तमजः प्रतीक्षते ॥ ७६ ॥ सधनान् वितनोति संवृतानभिरूपान् जरसा हतौजसः । जयिनः सहसा पराजितान् किमिव प्राणिपु नेहतां विधिः ॥ ७७ ॥ न रुषा परिदेवितेन च क्रियते सिद्धिरमुष्य कर्मणः । उभयं तदवेक्ष्य मूरिभिर्गुरुपारुप्यमृदुत्वदृषितम् ।। ७८ ।। त्यज तां कलुषां धियं त्वया दृहयुत्लाहगुणः प्रपद्यताम् । विपदः किल तेरुरूर्जिता यमुपाश्रित्य भगीरथादयः ।। ७९ ।। १. 'यु', २. 'नपि त' क. पाठः, ३. 'प्रलयं' खु. पाठ:.

·ཨ་ इति नायनुशिष्टवान् पान जानु स्वामितुं समोधमः। मतिमत्तम तुसमायिक विद व मतियाधयाम्यहम् ॥ ८० ॥ शिवमस्तु यतः स्वसिड्यो अनुपीक जालि सजातां गुणः । ऋजुतापदमार्ग दिया महिणुल्ल विजयाय मागपि ॥ ८१ ॥ सगुणामिति नदिर विनिदो चेतासे लदसारवित् । विनिपालरुजैकमेपर्गन्य हि सौञानसमें धनं नृणाम् ॥ ८२ ॥ लुलितायुधर्मवाहन टितच्छत्रकिरीटचापरम् । पृथुभिर्विश्यापितः पदैः स्थापुढं राक्षसगृध्रराजयोः ।। ८३ ॥ चकितेक्षणत्तिभिः क्षणादाभिमुक्तं वनदेवतागणैः । अपसृत्य ततः प्रदेशतः पुनरालोकयति स्म तद्वनम् ॥ ८४ ॥ स्वरुवा परिवेपितं विभुर्भुवि सीनाचरणाम्बुजच्युतम् । अवलोकयति स्म पुरं झटिति भ्रष्टामिव ग्रहं दिवः ॥ ८५ ॥ परिगृह्य परिग्रहोचितं हृदि कृत्वा हृदयङ्गमं पुनः । व्यलपत् परिहृत्य दूरतः स तु सौमित्रिनवीकृतां धृतिम् ॥ ८६ ॥ आय बूपुर पादरीश्रयं किमु ला त्वामणि मामिवात्यजत् । तव सौम्य! सुवृत्तता तया सुदृशा किंनु ममेव नाहता ।। ८७ ॥ अपि मय्यरविन्दलोच चना करुणांनो शिथिलीकरिष्यति । क्षणमात्रपरोक्षवर्तिनि श्लथरागा दयितेऽपि हि स्त्रियः ॥ ८८ ॥ स्मरसि त्वमपि स्विदेकदा नगरोद्यानलतामु कासुचित् । माये केलिपरे तिरोहिता तव वाचालतया निवेदिता ॥ ८९ ॥ घटय प्रथमं तयेह मां तदनु त्वं प्रतियोजयिष्यसे । चरणाभरण! प्रतीहि तन्न हि रामस्य मृषा भवेद् वचः ॥९० ॥ पुलिनेप्वनुगोदमुन्मदैः कलहंसैः क्रियते सुखासिका। ध्रुवमद्य रुतैमनोरमैस्त्वयि मञ्जीर! विदूरगोचरे ॥ ९१ ॥ न तथा वलयादयो मम प्रियतामभ्युपयान्ति चेतसः । पदपद्ममराल! शिजितदृदयालादनकृयथा भवान् ॥ ९२ ॥ amana १. 'थि' क. पाठः ·५५ चरणाद् गलितस्य कोमलादिह वाचंयमता सदोचिता । न तथाप्यवकीर्णिता भवेदिमयामाप्य जनं मुत्तमम् ॥ ९३ ॥ यदिवा मदनुग्रहाय सा व्यजत् त्वां कृतवेदिनी सती। न था तव तत्पदाम्बुजादुपपद्येत्त यतः परिच्युतिः ॥ ९४ ॥ अकृतात्मवादेत्यनुक्षणं किलपन्तं तमचेतनं प्रति । पुनरप्यवबोध्य युक्तिभिः प्रकृतौ स्थापयति स्म लक्ष्मणः ॥ ९५ ॥ नयनाम्बुभिरुष्णनिर्गमैः परुपैनिश्वासितैश्च भूरिभिः । मसृणाति रत्ननूपुरं हृदयालम्बनतां नयन्मुहुः ॥ ९६ ॥ कपिकम्पितभूरिभूरुहं विपिनं तत् परिहृत्य सानुजः । तपनस्य करै खपचं क्लिशितः मान्तरमत्यवाहयत् ॥ ९७ ।। अथ कापि निशाचरी तदा परिगृह्योत्पतति स्म लक्ष्मणम् । असिपाणिरनङ्गदुर्भरां स च तां शूर्पणखामिवाकरोत् ॥ ९८ ॥ अथ तौ रभसेन वारितौ विकृताङ्गेन कबन्धरक्षसा । कुपितो सहसैव तद्भुजावकृषातां करवालखण्डितौ ॥ ९९ ।। मुनिशापनिशाचरीकृतं कुणपं कृचभुजं विसृज्य तत् । उदगाद् दिवि कोऽपि पूरुषः स्पृहणीयाम्बरमाल्यभूषणः ॥ १०० ।। इति ताववदच तापसं कमपि प्रागभिभूतवानहम् । अवलेपमुपाश्रितः प्रभो! न मदः कं नु विषत्सु पातयेत् ॥ १०१ ।। प्रतिपद्य रुपा तपोनिधेविकृतामाकतिमीशी मया। भुजगोचरसत्त्ववृत्तिना धृतमायुधिगधर्मपद्धतिम् ॥ १०२ ॥ स मया नमता प्रसादितः प्रकृति स्वां प्रतिपन्नवान् पुनः । न हि हेतुकृतस्तपोभृतां सुचिरं तिष्ठति मन्युराशये ॥ १०३ ।। तव दाशरथी यदा भुजावपदिश्य प्रहरिप्यतस्तदा । महिमानमवाप्स्यसि स्वकं गिरमित्याह स मां तपोनिधिः ॥ १०४ ॥ ननु पत्रिरथात्मजौ युवां हृदयं मे भवतोः प्रसीदति । वपुषी दलिताजनयुती भृशमापादयतः शिवं शोः॥ १०५ ॥ १. 'त:' क. पाठः ·र धीरचरिते गलिनं मुनिशापकल्मषं हदि मे संविदेति काचन । विचिनु त्वमुपायमात्मवाननुपायैनहि लाध्यते विधिः ॥ १०६ ।। यशंसा प्रतिपत्स्य से मियां नहि शोकाय मनः प्रदीयताम् । नियमेन न देहिनां सुखं न च दुःखं परित्तिधर्मतः ।। १०७ ॥ धनुरेतदिमे च सायकास्तव सौमित्रिरयं सहोदरः। विमलं भृणुमः पराक्रमं परिगीतं सुरसुन्दरीजनैः ॥१०८ ॥ इति पुष्करनेत्र ! पुष्कलं निखिलं यद् द्विषतां निवर्हणम् । अधिगच्छ तथापि तं प्रभो ! मुहदं यस्तव सर्वकर्मकृत् ॥ १०९ ।। मतिमानिह कोऽपि वानरः शृणु पम्पातटशैलगोचरः । कुरु सख्यमनेन विश्वसन् नय विश्वासममुं च सादरः ॥ ११० ॥ स हि शकसुतेन वालिना बलिना पूर्वभुवा निराकृतः । तनयस्तपनस्य कर्मणां सहकारी भवतो भविष्यति ॥ १११ ॥ उपकारि न बालिसौहदं तव मन्ये न स कृत्यवान् यतः । असमव्यसनेषु न कचित् पणवन्धः खलु कर्मसिद्धये ॥ ११२ ॥ सचिवैः स चतुर्भिरन्वितः कृतकृत्यस्त्वदनुग्रहेण तम् । त्रिदशैरपि दुष्करं विधि प्लवगानामधिपः कारप्यते ॥ ११३ ॥ न पुनः कपिरित्युपेक्ष्यतां स हि सर्वस्य गुणस्य भाजनम् । गिरमित्युपदिश्य जग्मिवान् मुदितस्तुम्बुरुरम्बरोदरम् ॥ ११४ ॥ स तु तद्वचनं महार्थवद्धितामिष्टं विनिधाय चेतसि । मुरभिप्रसवैर्महीरुहामथ पम्पावनमाप पावनम् ॥ ११५ ।। श्रमणां चिरजीविनी सती शबरीमेत्य तया कृताहणः । नितरामभजद् रघूद्वहः प्रमदं मातृविलोकनोचितम् ॥ ११६ ।। अथ सा विदुषी तपस्विनां कथयामास मतङ्गशिष्यताम् । बजतां महिमानमद्भुतं पुनरेषां च दिवोऽधिरोहणम् ॥ ११७ ।। प्रतिपाद्य घटाजिनादिभिः परिपूर्ण विधिवत् तदाश्रमम् । मुहृदं च निवेद्य तापनि नचिरादन्वगमत् तपोधनान् ॥ ११८ ॥ ॥

·अष्टमः सर्गः। ततः पम्पातीरे सुरभिलुसुमास्यन्तरगल- मधुशीवक्षामभ्रपर कुतशङ्कारसुखरे । भृशं सुग्रीवेण प्रसितहृदयस्तुल्य विपदा स सौमित्रिश्चक्रे बसतिमविता सर्वजगताम् ॥ ११९ ।। इति रघुवीरचरितें सप्तमः सर्गः । अथाष्टमः सर्गः! मतङ्गाश्रयमासाद्य सिद्धया प्रतिपादितम् । आशासानः स्थितिं चक्रे रामः सुग्रीवसङ्गमम् ॥ १ ॥ उल्लसत्पद्मकिञ्जल्कपरागच्छुरिताम्भसम् । कुडकुमेनेव संसृष्टां तत्र पम्पामवैक्षत ॥२॥ उद्यतस्य दिवं प्राप्तुं निरोडुमिव तद्गतिम् । महीभृतो माल्यवतः पादाश्लेषं वितन्वतीम् ॥ ३ ॥ वीचिभिर्भूलतां पझैः पाणिपादमुखेक्षणम् । आवतॆर्नाभिविन्यासं कोकद्वन्द्वैः स्तनश्रियम् ॥ ४ ॥ द्विरेफसाथैः कवरी कुसुदैः स्मितविभ्रमम् । दर्श दर्श मुहुस्तस्याः प्रियाया निर्विवेश सः ॥ ५ ॥ मदमन्थरयातेषु राजहंसेषु तन्मनः । न तृप्तिमाप निर्विष्टपियाखेलगतिक्रयम् ।। ६ ।। रथाङ्गनाम्नां द्वन्द्वानि मुखेषु ददतां मिथः । पद्मकेसरशल्कानि पश्यन्नुत्कण्ठितोऽभवत् ।। ७ ।। द्रुमानालक्ष्य कान्ताभिलताभिरभिवेष्टितान् । प्रियाविश्लिष्टमात्मानमनुशोचस्तताम सः ॥ ८ ॥ निरीक्ष्य पारे पम्पायाः पारिभद्रं विकस्वरम् । सस्मार विद्रुमातानं प्रियाया दशनच्छदम् ।। ९ ॥

·হজ্জীবিত कुन्दस्मेरेषु तीरेषु व्यापारितविलोचनः । प्रतिष्ठामनयञ्चित्ते प्रियायाः स्थितचन्द्रिकाम् ॥ १० ॥ कम्प पम्पातरजाणामातन्वानः शनैः शनैः । गन्धहारं सरोजानां पदलस्वमसेवत ॥ ११ ॥ न्यकृतत्रिदशोद्यानं तं प्रदेशं पियां विना । स संश्रितः लामोत्कम्पौ धीरोऽपि प्रतिपेदिवान् ॥ १२ ॥ अथोपत्यकया यान्तभृश्यमूकस्य भूभृतः । ददर्श रामं सुनीकः सानुज सानुगोचरः ॥ १३ ॥ तस्य या वालिनो भीतिः शरणं काप्यतन्वतः । सा तयोर्टयोः सद्यः सहनगुणितामवत् ।। १४ ॥ मतङ्गशापाच्छैलोऽयं हन्तुओतुरसञ्चरः। निश्चित्येति धिया वासयस्मिन्नकरवं चिरम् ॥ १५ ॥ राजतन्त्रं वहूपायमजुच्छमकञ्चुकम् । आभ्यां प्रच्छन्नवारिभ्यां बाधा मध्युपपत्स्यते ॥ १६ ॥ इति सञ्चिन्त्य चित्तेन चित्तवानपि तापनिः । विहस्तस्तत्र वित्रासात् स्थातुं गन्तुं च नाशकत् ॥ १७ ॥ उत्प्लुत्योचैरवाहुल्य निकुजेधु निलीय च । वेशं वेशं प्रतिगुहं कायं प्रकट व्यथात् ॥ १८ ॥ स चतुर्भिः सहचरैरन्वितः समभीतिभिः । तमद्रिमसकृद् भीलः पर्यक्रामत् समन्ततः ॥ १९ ॥ उद्धालन्यङ्मुखं पश्यन् सालात् सालान्तरं व्रजन् । शब्दायमानश्चीत्कारैः किं नाम न चकार सः ॥ २० ॥ अवस्थाप्य ततश्चित्तं प्रकृतौ भृशकातरम् । मतिमन्तं हनूमन्तं मतिमानित्यभाषत ॥ २१॥ गच्छ जानीहि कावतो भीतिप्रीतिकृतौ मम । चारौ वा तापसौ वेति व्यवसायं च हृद्गतम् ॥ २२ ॥ 1. 'वी', २. 'गन्तुं स्थातुं च' ख. पाठः, ·अश्वमः सर्गः । अवधार्याथ तद्वाक्यं कामरूपः स मारुतिः । भिक्षुरूपेण सञ्छन्नस्तयोरभ्याशमभ्यगात् ।। २३ ।। शङ्खचक्रधनुर्मत्स्यैमुद्रितानि पदानि सः। मार्गपांसुपु संलक्ष्य मेने तावतिमानुषौ ॥ २४ ॥ अञ्जनच्छेदसौभाग्यं व्यञ्जयन्तीं वपुःश्रियम् । तेजांसि च समग्राणि प्रागल्भीमप्यनन्यगाम् ।। २५ ।। संविधानं च गात्राणां दृढ श्लक्ष्णममेदसा । लक्षीकृत्य तयोरक्ष्णोरूचिवानिति विस्मितः ॥२६॥ मन्ये निखिलराजन्यमौलिनीराजितानि वाम् । अर्हन्ति पदपद्मानि मणिपीठाधिरोहणम् ॥ २७ ॥ व्यक्तस्निग्धोरेखाणि सङ्क्रान्तान्यध्वरेणुषु । इमानि तललक्ष्माणि दुर्लभानि हरावपि ॥ २८ ॥ युष्मत्प्रपदसंस्थानं वीक्ष्य बीलादवाङ्मुखैः । अगाधे सलिले मन्ये निमग्नं नाम कच्छपैः ॥ २९ ।। शमं केतकगर्भाणां सुभगम्मन्यता व्रजेत् । जमानुपूर्व्या भवतोरभिभूता महौजसोः ॥ ३०॥ नूनं जानूनि जाने वां प्रयातानिं समुद्गताम् । गुणादर्शनिधानाय ये जगत्पालनक्षमाः ॥ ३१ दम्भ मरकतस्तम्भः पश्यन्नूरुद्वयीमिमाम् । परस्परोपमेयां वां तावत् त्यजतु दूरतः ॥ ३२ ॥ इमे वां जघने पीने मृदुदिव्यांशुकोचिते । अकिञ्चनेषु सुलभं वल्कलं बिभृतः कथम् ॥ ३३ ॥ अस्त्येव पद्मं नाभौ वां छन्नं मुखशशित्विषा । तदुद्गतां द्विरेफाली शङ्के रोमावलीमिमाम् ॥ ३४ ॥ प्रमृष्टपार्थे युवयोायामक्रशितोदरे । मध्ये विनिहिते नेत्रे कथमुत्पाटयेज्जनः ।। ३५ ॥ 1 ·रघुवीरचरित पराध्यमणिहारा बा कोडानिरं श्रियः । एतदास्वाध अवतो प्रसीदति मनो मम ॥ ३६ ॥ গুলশামীণ ললাদিমিঃ। उपौरात्तगन्धान कोऽर्थः कस्य न साध्यते ॥ ३७ ॥ प्रकोष्ठे लक्ष्यते वामे चित्रमेकतरस्य वाम् । धनुांघातपरुषः किणोऽयमचिरोद्भवः ॥ ३८ ॥ सिंहसंहननस्कन्धोः कण्ठे कल्चुत्रपाकरे । स्मेरं रत्नांशुभिर्निष्कं कथं नामुञ्चयः शुभम् ॥ ३९ ॥ वन्धुजीवरुचिस्तेनः प्रभासन्ध्यायिताम्बरः। युवयोर्बिम्बनिबोकेवधरः शिथिलादरः ॥ ४० ॥ दन्तमौक्तिकनिष्ठयता मनःकुमुदकौमुदी । कान्तिर्गङ्गाम्बुगौरी वामेषा नपयतीव माम् ।। ४१ ॥ अनर्घरत्नताटङ्कप्रभापूरैविसपिभिः । परभाग न पत्त किं युवयोगण्डमण्डली ॥ ४२ ॥ नन्दनोद्यानवास्तव्यशारिकातुण्डविभ्रमम् । पर्वण्याचि कुर्वाणे नासिके वां विराजतः ॥४३॥ युष्मन्नयनवार्तायां दूरे पद्मोत्पलश्रियः । जलेषु स्थितिमासाद्य तानि जीवन्त्वपत्रपम् ॥ ४४ ॥ न परं प्रियवादोऽयं युप्मद्भूभङ्गविभ्रमः । क्षमते किङ्करीकर्तुं पति विश्वसृजामपि ॥ ४५ ॥ आभिर्ललाटरेखाभिर्वजन्तीभिर्विशालताम् । सर्वातिशायि भवतोय॑ज्यते दैर्घ्यमायुपः ॥ ४६ ॥ कलमाग्रपिशङ्गीनां जटानां वीक्ष्य वैभवम् । शिरसा लालितानां वा किरीटमनुशोचति ॥ ४७ ।। . १. ख' ख. पाठ०.

·अष्टमः सर्गः। उद्यच्छति शिरो नन्तुं हस्ती मे बन्धुपचालिम् । जिह्वा स्तोतुं मनः स्मर्तु पाहू चालिङ्गितुं युवाम् ।। ४८ ।। यस्मिन् प्रसादः स्तोकोऽपि भवतोर्भाग्यभाननम् । मन्ये स श्लाघ्यते लोके पडूमिरहितः पुमान् ! ४९ ॥ आशास्ते मे मनस्तावन्निातुं कौ युवामिति । प्रणयादनुयोक्तुं तु जिहा कुण्ठत्वमृच्छति ॥ ५० ॥ इत्युक्ते तेन सौमित्रिशा रामेण चोदितः । स्वसम्भवादि यद् वृत्तं सर्वं तस्मै न्यवेदयत् ॥ ५१ ॥ स तु विश्वासमापनस्तस्य वाचा विशुद्धया । मस्करित्वं परित्यज्य पापमभजत् कपिः ।। ५२ ॥ स वालिना निरस्तस्य सुग्रीवस्य व्यपेक्षितम् । सचिवं तम्य चात्मानमाप्तमायै व्यजिज्ञपत् ॥ ५३ ॥ प्रत्ययं प्राप्य तौ तस्मिन् पावनौ लोकपावनौ । प्रार्थयामासतुः सख्यं तापनौ शत्रुतापनौ ।। ५४ ॥ अमूकविक्रमस्तस्मादृश्यमूकं निनाय तो। भ्रातुस्त्रस्तः स यत्रास्ते सुग्रीवो मतिमत्तमः ॥ ५५ ॥ मालेयस्य प्रवालेषु रचितेषु हनूमता ! निषसाद तथा रामः सुग्रीवं च न्यवेशयत् ॥ ५६ ॥ अविज्ञातार्थताम्लानं वानरेन्द्र स मारुतिः । उपगम्य यथावृत्तमुपादिशदुपांशु तौ ॥ ५७ ।। सम्भावयन्तावन्योन्यं प्रसादामलया दृशा ! सिद्धमित्येव मेनाते तावुभौ स्वं चिकीर्पितम् ॥ ५८ ।। अथ प्रथमसंसृष्टेऽप्याश्रितः प्रत्ययं विनी। खिन्नं कृतार्थयामास कपिरात्मानमात्मवान् ॥ ५९ ॥ आस्वाद्यास्वाद्य नेत्राभ्यां मुहुरानन्दवारिभिः । शिशिरैः परिपूर्णाभ्यामित्युवाच सं राघवम् ॥ ६० ॥ १. 'त' क, पाठ:. २. 'चख, पाठः, ·रघुवीरचरित आपदिराभभूतानां शोच्या भवति भारती । मालानां प्रकृत्यैव मादृशां तु विशेषतः ॥ ६१ ॥ यस्मिन भवेत् प्रलपितं दीनानामप्रतिक्रियम् । दौरात्म्याच्छत्यभावाद् वा तत्र तूष्णींस्थितिवरम् ॥ ६२ ॥ भवादृशेषु दीनानामुचितं परिदेवितम् । अनुकम्पाममोघां ये हृदये तेषु विभ्रति ॥ ६३ ॥ पुंसामकृत्रिमस्नेहं मित्रं दुर्लभमापदि । विशेषेण च तत् तावनियत्या मह्यमर्पितम् ॥ ६४ ॥ कुलसिद्धेषु मित्रेषु विकलेषु विपत्तिभिः । उपकाराः प्रयुक्ता ये ते स्युरापेक्षिका मिथः ॥६५॥ पतितान् विनिपातेषु शरण्यः शरणागतान् । पशनिवान्धकूपेषु यस्तारयति स प्रभुः ॥ ६६ ॥ मा भूत् प्रत्युपकर्तेति मतिस्ते कपिनामुना। यशश्चन्द्रातपस्मेरं पुनरप्युपव॑हय ।। ६७ ॥ भुजावलेन स्वेनैव विनिवार्य सुरासुरान् । येन प्रागेकवारण मथितः क्षीरसागरः॥ ६८॥ प्राप्य प्रभातवेलायां येन दुरीकृतश्रमम् । चतुस्सागरवेलासु सन्ध्या नित्यमुपास्यते ॥ ६९ ॥ मायावलमदोद्रिक्तौ दैत्यौ मायाविदुन्दुभी। यो जगत्यप्रतिद्वन्द्वौ द्वौ पञ्चत्वमजीगमत् ।। ७० ।। लीलान्दोलितकैलासः पौलस्त्यो यस्तवाघकृत् । यद्वालसुखशय्यायामशेत बहुवत्सरम् ॥ ७१ ॥ सम्मुखीनस्य सङ्ग्रामे साक्षादपि बलद्विषः । माणितस्तपसा तेजः खतेजसि जुहोति यः ॥ ७२ ॥ धर्मादचलतो यस्य योगिनस्तेजसां निधेः। युयुत्सया पुरः स्थातुं त्रिलोक्यां कोऽपि न क्षमः ॥ ७३ ॥ : 'पा', ३. 'तस्तस्य' क. पाठः ·अष्टमः सर्गः एकोदरोद्गमस्नेहाद् वालिना नेन वर्धितः । असंविभक्तमैश्वर्य प्रेम्णाहमनुभावितः ॥ ७४ ।। भ्रातृसंश्लेषसम्पत्तिराशास्या सर्वदा नृणाम् । मिथः सुखबलासक्तियया सैकान्तदुर्लभा ।। ७९ ।। स मे माता पिता स्वामी हितकृत् प्रियकृद् गुरुः । अहं तु तस्य सचिवो दूतः कान्तिकोऽनुगः ॥ ७६ ।। चिन्त्यमानेष्वगाधेषु राजतन्त्रेपु मन्त्रिभिः। सुग्रीवः किमु तत्रेति मां तान् पृच्छति वत्सलः ॥ ७७ ।। भ्रातुः प्रियतया तेषां कुमारस्याङ्गदस्य च । मद्वृत्त्या च विधेयेषु गतोऽहमुपसेव्यताम् ॥ ७८ ॥ विश्वाससुरभिः स्नेहस्तस्य मय्यङ्गदे पुनः । एवं बहुतिथः कालो गतो नावेकचेतसोः ॥ ७९ ॥ अथैकदा मे भावित्वाद् दैवे विपरिवर्तिनि । स मायावी समादास्त समराय ममाग्रजम् ।। ८०॥ श्रुत्वा गर्वध्वनि तस्मिन् निष्कामात मया सह । स विवेश भिया धावन् पातालप्रतिमं बिलम् ।। ८१ ।। तमन्वगविशद् भ्राता मां विधाय गुहामुखे । अहमप्यास्थितस्तत्र तस्याज्ञां परिपालयन् ।। ८२ ।। अन्विच्छतस्तमस्यन्धे तं निलीनं ततस्ततः । अगृहीतार्थनेत्रस्य कोऽपि कालोऽत्यवर्तत ।। ८३ ॥ किमप्यशिवमाशङ्कय भ्रातुर्दैत्येन भावितम् । द्वारं पिधाय शैलेन किष्किन्धां प्राविशं शुचा ।। ८४॥ अनिच्छन्नेव शोकेन सङ्गतैौलमन्त्रिभिः । अहमात्मविनाशाय तत्पदे लघु कारितः ॥ ८५॥ अल्पेनापि निमित्तेन सौभ्रात्रं भिद्यते नृणाम् । पुनस्तत्प्रतिसन्धानं महतापि न लभ्यते ॥ ८६ ॥ २, 'लावि क. पाठः, ·॥ ५ रघुवीरचरिते भ्राता बिलोदरे भ्रान्त्वा तं गृहीत्वा निगृह्य च । क्षिप्त्वा दूरं पिधानादि निर्यन् मां तत्र नैक्षत ॥ ८७॥ स मे विषमतां मत्वा हिवाभिः पूरयन् नमः । प्रत्यवाप पुरी रोषाद् दृग्भ्यामग्निमिवोद्वमन् ॥ ८८ ॥ तस्य निर्घोषमाकर्ण्य वेगादापततः पुरीम् । अभिषेककृतो ये मे निलीना दिक्षु दिक्षु ते ॥ ८९ ॥ तं कृतान्तमिवालक्ष्य क्षमस्व भ्रातरक्रमम् । कृतं मयेति प्रणमन् व्यलप तन्न सोऽग्रहीत् ॥ ९ ॥ स मामुन्मथ्य तेजस्वी क्षेत्रियं वरमुद्वहन् । सौभ्रानं दुस्त्यजं हित्वा स्वपुरान्निरकासयत् ॥ ९१ ।। सोदर्यस्नेहमत्यक्तुं दुस्त्यजं लक्ष्मणाग्रज! । सान्त्वपूर्वं महत् कर्म मया तस्मिन् कृतं बहु ॥ ९२॥ प्रणतं प्रार्थित छन्नं प्रसादार्थमुपोषितम् । नलतारसुषेणाराप्तैरावेदितं मिथः ॥ ९३ ॥ किञ्च दूरमपक्रान्तस्त्रस्तस्तस्माजिघांसतः । पर्यटन् पृथिवीं कृत्स्नां त्रातारं नास्मि दृष्टवान् ॥ ९४ ।। मतङ्गस्य मुनेः शापाद् वालिनो यमभूगिरिः । अहं तत्प्रत्ययेनैव वीतभीतिरिह स्थितः ॥ ९५ ॥ एभिः सजातिभिः स्निग्यैः समं ध्यायन्नियां दशाम् । न पारमवगच्छामि फलपत्रणाशनः ॥ ९६॥ दैवादेवं निवसतोर्विपमं प्राप्य दण्डके । युवयोत्तमालोक्य शोचामि भ्रातृवत्सल ! ।। ९७॥ मन्ये नात्यन्तमात्मानं नियत्यामपराधिनम् । अस्मिन् काले महाबाहो! दर्शितस्त्वं तया यतः ॥ १८ ॥ ३ १. 'न्तं' ख. पाठः, २. 'तः', ३. 'तजनःप्र', ४, ५. 'त:' क. पाठ, • 'न्तत्रस्तं तस्मा', ७. 'ल' ख. पाठः- ·६. 'त' क. पाठः. अष्टमः सर्गः। ५५ १ मनसः स्थिरता नाम नोत्पाद्या करणान्तरैः। या कामधेनुरर्थानां यस्यास्त्वमसि संश्रयः ॥ ९९ ॥ पृथिव्यां नवखण्डायां पुनपान्तरेष्वपि । सागरेषु च सर्वेषु विचेष्ये जनकात्मजाम् ॥ १० ॥ पूर्यते वचसा पूरैः कृतार्थीकुरु मामिह । नहि कृत्यवतां चेतः प्रायः कर्मान्तरक्षमम् ।। १०१ ॥ विज्ञाप्येति स्ववृत्तान्तं रामस्यार्पितवान् धुरः । भूषणान्युत्तरीयं च प्राक्षिपद् यानि मैथिली ॥ १०२ ॥ वीक्ष्य तानि पराानि निर्विष्टानि तया पुरा । रामः प्रकृत्या धीरोऽपि भेजे कामपि विक्रियाम् ॥ १०३ ॥ प्रत्यापत्तिं धृति नीत्वा पुनरप्युनतेहितः । अर्थवत् प्रमितं वाक्यमित्युवाच रघूद्वहः ॥ १०४ ॥ श्रुता मया दशेयं ते धियः खेदोऽपनीयताम् । तावत् त्वमाश्रितोऽसीति न मां धिन्वन्ति तद्गुणाः ॥ १०५ ॥ समाश्वसिहि सुग्रीव ! शृणु मे मूनृतं वचः । नचिराद् रामबाणस्त्वां कृछ्रादुत्तारयिष्यति ॥ १०६ ॥ हृतदारस्य मे वाणी नैवादरपदं नृणाम् । निर्मक्षिकं तथापि त्वं साम्राज्यमधु पास्यसि ।। १०७ ।। तुल्यापत्तिषु मुख्याय सख्याय स्पृहये त्वया । स्थिरीकृतेन येनावां क्रियासिद्धिं लभावहे ॥ १०८ ॥ इत्युक्तवति काकुत्स्थे वचः प्रकृतसाधकम् । भृशमाप्यायितः स्वान्ते जगाद पवनात्मजः ॥ १०९ ॥ युज्यते त्वयि युक्तज्ञे वागियं वाग्विदां वर!। जाग्रता जगतां हेतोस्त्वादृशां किमशोभनम् ॥ ११० ॥ अपदानफलोदकं स्वराज्यादवरोपणम् । त्वादृशां मद्विधानां तु दौर्गत्यायैव केवलम् ॥ १११॥ 1. 'ति', १. 'म् ॥ सवि', ४. 'यानि प्रा', ३. 'प्य स्व', १ ·रघुवारचारते शालव्यसनसाम्य हि पुंसां लख्य प्रशस्यत । अत्र नान्वेति तद् यस्माद् धीरोदात्तोऽस्ययं कपिः ॥ ११२ ।। सर्वातीतस्य वशिनस्तव शक्तिमतः प्रभा!। भैक्षचर्येव रुद्रस्य शोमते बनवासिता ॥११३ ॥ तिरश्चः स्मर नः सौम्य ! साहसार्थान् वनौकसः। विश्वासस्तव किं जज्ञे जटायुषि जलायुषि ।। ११४ ॥ अहो मुजीवितं तस्य तिरश्चोऽपि जटायुषः । यश्चलैरसुभिः कीर्ति त्वदर्श शाश्वतीमगात् ॥ ११५ ॥ स्फीतचापलसम्पर्क मर्कटेऽस्मिन् प्रसारिता । केवला ते कृपावल्ली फलं बनातु माचिरम् ।। ११६ ॥ इत्युक्त्वोपरते तस्मिन् वाक्यवीणे हनूमति । युक्तस्तस्योपकाराय जगाद भरताग्रजः ।। ११७ ।। सुहृदौ तौ हि यौ लोके परस्परकृताश्रयो । वंशस्थितिं वितन्वानी वेश्ममल्लाविवोच्छ्रितौ ।। ११८ ।। सवितुस्त्वं सुतः साक्षात् तद्वेश्या वयमप्यतः । मागेवास्त्येव सम्बन्धः स पारोक्ष्येण विश्लथः ।। ११९ ॥ घटित दिष्टयोगेन तन्नवीकृत्य साम्प्रतम् । त्वया तत् सख्यमिच्छामि यस्य साक्षी हुताशनः ॥ १२० ॥ मारुते! चार ते कर्म येनावामिह योजितौ । सचिवे त्वयि विन्यस्तं सुग्रीवस्यास्य काङ्गितम् ॥ १२१ ।। दारुसङ्घर्षजं तावदुपपादय पावकम् । यत्साक्षि नौ भवेत् सल्य स्थिर कल्पान्तरेष्वपि ॥ १२२ ।। इत्याज्ञयाहृतं वह्नि प्रमाणीकृत्य कृत्यवित् । द्रढयामास तत् सख्यं फलदं यद् द्वयोरपि ॥ १२३ ॥ सप्तसालविभेदेन स्पष्टविक्रमसम्पदा । नियुक्तस्तेन सुग्रीवः समरायावताग्रजम् ।। १२४ ॥

·अष्टमः सर्गः । शुश्रुवानयथापूर्वं तर्जिताशनि गर्जितम् । तस्य रामानुशिष्टस्य वाली मन्दमदोऽभवत् ॥ १२५ ॥ त्वत्तः पराजितः पूर्व मुग्रौदस्तावदागत ! दोदाहयते तेन शहा सुमड़ती प्रम ! १२६ ॥ इति वाचा निरुद्धोऽपि तारया साश्रुधारया । पुरानिरगमद् वाली पाइल्यासोबुलावनिः ।। १२७ ॥ अदृष्टचरमालक्ष्य प्रभाव तस्य दुर्धरम् । तत्प्राप्तावुद्यतां मेने वासविः स्वां जयश्रियम् ।। १२८ ॥ रामसुत्रामदत्ताभ्यां स्वरभया निहित यूपणौ । युयुधाते ससंरम्भौ तान्योन्यनिघालया ॥ १२९ ॥ रामः पथा निगूढेन दर्शितेन हनूमता। सज्जः सज्यं धनुः कृत्वा सालभूलमुपासदत् ॥ १३० ॥ सर्वाकारस्वविश्वस्तसुग्रीवक्षेमतवे । विभुधर्मकनिष्ठोऽपि चक्रे त कमै दुर्वचम् ।। १३१ ।। सन्धाय सायकं चापे रिपूनामवसापकम् । प्रजिघाय तिरोभूतः स जिघालुः कपीश्वरे ।। १३२ ।। अथ प्रलयदम्भोलिदम्भोत्पाटनलम्पदः । स वक्षसि निमग्नोऽभूद् वालिनः शायशालिनः ॥ १३३ ।। तथा गम्भीरसत्त्वोऽपि स कपीलामधीधरः । रामस्यैकेन वाणेन हदि विद्धोऽपतन् अचि ॥ १३४ ॥ ददर्श चाविदूरे ते रामं राजीवलोचनम् । स्वस्मिन्नत्याहितं कर्म स्थितं कृत्वा निरागसि ।। १३५॥ इतः परस्तात् पुत्रो मे रक्षितव्योऽयमङ्गदः । तारा चेत्युक्तवान् वाचं ददौ यात्रे निजां श्रियम् ॥ १३६ ॥ कालेन कालिले तस्मिन् महावीरे रवूत्तमः । पौलैः सार्ध स मुग्रीवं कपिराज्येऽभ्यषेचयत् ॥ १३७ ॥ ।

·সুবি राजभावेन सम्पन्न मित्र याचिलाउछ । शादभियान ततारापविरोचत ।। १३८ ॥ भ्राना त्यत्तस्तथापनः सुग्रीवः परमां श्रियम् । लेभे राममसादेन प्राथ्यो हिमदाश्रयः । १३९ ॥ कृताभिषेकमङ्गलं सहरूमानुनन्दनम् । निरीक्ष्य पालिविप्लवं न सस्मरुः प्लवङ्गमाः ॥ १४० ॥ नभैः प्रत्यासन्नं न पुनरयमुद्योगसमय- श्वतुर्यासीमास्थिञ्छिखरिणि ससौमित्रिरुपितः । प्रतीक्षे त्वत्प्राप्ति शरदुपगमं चेत्यनुवंदन प्रवेष्टुं किष्किन्धां स विभुरनुमेने कपिवरम् ॥१४१ ॥ तदनु कपीनां नेता पर्याप्तमनोरथः पुरीं गत्वा । भेजे भोगान् दिव्यान् काकुत्स्थाज्ञां दृढं दधत् स्वान्ते॥१४२ ॥ इत्यं कृत्वा जगदुपकृतौ जागृविः संश्रितार्थ शृङ्गोत्सङ्गस्खलितजलदं माल्यवन्तं समेत्य । कालापेक्षामुकुलितमतिर्जानकीयोगमुच्चै- रांशासानो लघु रघुपतिस्तत्र वासं वितेने ॥ १४३॥ इति रघुवीरचरितेऽष्टमः सर्गः । puniteomaratsangARESMmther अथ नवमः सर्गः। अथ विचित्रमणिद्युतिमञ्जरीकवलिताखिलदिग्वलयं विभुः । हिमगिरेरपि दर्पमसारतां नगमयं गमयन्तमवैक्षत ॥१॥ कचन बिभ्रतमद्भुतपत्रिका तटनिलीनमरालकरालिताम् । धनमधुद्रवमेदुरसौरभां कमलिनीमलिनीलितपङ्कजाम् ॥ २ ॥ | Initianitpur miniumbaimer 1. 'भस्यासनेऽस्मिन् न' क. पाठ:. २, “पदं प्र' ख. पाठा.

·नवमः ।
कचन भीमगुहागतकेसरिमाहितहुँकृतिमीतमतगजम् ।
तटशयालुवलाहकर्जितसहि(खरेल)दाहिसमृगद्विजछ ।।३।।
शिखरमस्तकनिस्तुपमासुरस्फटिकरत्नमरीचिभिरुन्मुखैः ।
मरतकच्छवि लक्ष्म हिमत्विषः शशमयं शमयन्तमनुक्षपम् ॥ ४॥
उपरिभूतलपातुकनिझरनुतिभिरुद्गलिताभिरितस्ततः ।
रजतपट्टविडम्वितकान्तिभिः सिततमं ततमञ्जुलवीचिभिः ॥ ५ ॥
श्रुतिमुखोद्गमकिन्नरचारणप्रहितमूर्छनमप्सरसां गणैः ।
विहितलास्यविशेषमनुस्वनच्छुकपिकं कपिकम्पितपादपम् ॥ ६ ॥
प्रकृतसान्ध्यमनोकहपल्लवैस्तिमिरित कचिदिन्द्रमणित्विषा ।
परिणतद्विपदन्तपरिक्षतिस्थपुटितं पुटितं क च सानुभिः ॥ ७॥
दृशि विधाय तमद्रिवरं प्रियाविरहसम्भृतदुर्जरहज्ज्वरः ।
अवददित्यपहस्तितकान्तिमान् गजगतिर्जगति श्रुतपौरुषः ॥ ८ ॥
किसलयाङ्गुलिभिः प्रतितर्जयन् मधुपझङ्कतिहुङ्कतिमुत्सृजन् ।
परिहसन् कुसुमैरपदं गिरां क्लममसौ मम सौति महागिरिः ॥९॥
न गिरिरेष पुरातनराक्षसः कृतपलाशकुलोन्नतिरानयन् ।
हृदि रुजं निजवैश्यदशाननप्रियतयायतया मम माल्यवान् ॥ १० ॥
अपकृतं किमगोत्तम ! ते मया कमुपकारमधत्त च मन्मथः ।
सृजसि यत् कुसुमास्त्रपरम्परां प्रभवतो भवतो नहि तत् क्षमम् ॥ ११ ॥
त्वं ब्रह्मणश्चितिरभूः किल पूर्वकाले
त्वामाश्रितस्तपनमनुरवाप लक्ष्मीम् ।
मामप्यगेन्द्र ! घटय प्रिययातिभाजा.
मभ्युन्नताश्रयगुणः खलु कामधेनुः ॥ १२ ॥
विचकिल ! चकितमृगाक्षी दर्शय मे दर्शनीयतिलकमुखीम् ।
तव सुरभिकुसुमजातं तस्याः केशः प्रसाधयिष्यामि ॥ १३ ॥
रघुवर ! तव मास्म भूद् विषादः प्रियतमया नचिरेण योक्ष्यसे त्वम् ।
इदमाभिनयतीव वल्लरीयं वरवनिताकरकोमलैः प्रवालैः ॥१४॥

·বস্থান प्राणेभ्योऽपि गरीयसी सहचरी सीता क ते वर्तते श्यामा मां मुकुलरिम चुलकिता गादं समालिङ्गति । क्षीणोऽस्यस्मि कृतार्थतामुपगतः पश्यावयोरन्तरं हन्तेत्थं सहकार एप इस लि स्परेमधूनोगमैः ॥ १५ ।। एते वत प्रियतमाविरहायकस्म मानीलामी समलिभिर्विहितार्तनादाः। मुञ्चन्ति बाष्पसलिलामिमहोछोऽपि पुप्पोदरसुतमरन्दमिषेण नूनम् ।। इति बहुविधवाचि रामभद्रे उधति अनः सविणादशोकमूकम् । किमपि किमपि चिन्ताचकार शुलिनिनोऽथ सुमित्रया प्रमूतः॥१७॥ दिक्कूलङ्कपगजित वासियामावकाशा धन गाढाश्लेषविधेः सहशा यूनां च सन्धापनी । ग्रीष्मोमप्रतिपनवार्थकतारुण्यविश्राणिनी वेला मन्मथवैभवैकशरण पावत प्रापः ॥ १८ ॥ हर्म्यस्थलानि मणिदर्पणनिस्तलानि ज्योत्स्नानुलेपमुभगासु विभावरीपु । जुष्टानि नूतनधनाम्बुजडीकृतानि शीतालवः प्रियगृहा विजहुर्युवानः ॥ १९ ॥ वरयुवतिनितम्बाउम्बराण्यापमानां गलितजलदुकूलान्याश्रिताः सकतानि । घनसमयविरक्ताः स्त्रैरमापृच्छय हंसाः शिवसलिलनिपव्यं मानसं प्राप्तवन्तः ॥ २० ॥ कैरवकेसरधुलीपालीकवचितमनसिजयोधसहायाः। सौरभसौहृदरसिका एते झटिति हि विऋतिमुपेता वाताः ॥२१ ।। प्रत्युद्गताः केकिभिरार्तिभानामाप्यायकाक्षातकपोतकानाम् । प्रवर्तकाः केतकसौरभाणाभाविवभूनववारिवाहाः ॥ २२ ॥ घनरुत्सृष्टानां प्रथमपयसां प्राप्य विभवं क्षितिष्पैिष्णः समदागर याः स्वसमथे । 1. 'रस' ख, ''ख, पाठ ·भवमः सर्गः। न तावत् किं चक्रुः स्मरविजयहतोगनि ना विकोशाः कन्दल्यः पथिकहहयग्रन्थिाभिदुराः ॥ २३ ॥ लघुमधुकुसुमं निषिध्य नीपं सुरभितनागनु मालती मयानान् । मधुकरनिकरानवेक्ष्य फुल्लबलमामिलाइ गिरिमल्लिका जहास ॥ २४ ॥ परिणतपल्लवराशिर्विकला प्रलदै धुव्रतापेतः । अभवदशोकः शोच्य कदम्तमीकालारिता भाग्यः ॥ २५ ॥ धूमस्तोमानुकारि प्रथममथ पुरो मारुताकालनेन व्याप्तं व्योमान्तराले सुरपतिबनुपः शारित मण्डलेन । धारानाराचपातैरवनिमभितुदद् बीस्य जातं घनाना- मुन्मादोन्मेषशोच्यप्रकृतिरिति किमप्यचिवान रामभद्रः ॥ २६ ॥ पीत्वा विषं जलनिधेः सहसोत्पतन्तः कृत्वा निनादमथ दिक्षु परिश्रमन्तः । आघूर्णमानतुमुलश्वसनावखिन्ना मेघाः प्रसह्य पुनरेव तदुद्वमन्ति ॥ २७ ॥ दिशः सर्वाः खा इव कवचिता मेघपटलैः प्रलम्बैस्तैः कैश्विद् गगनमापि सोचविरलम् । न दृश्यन्ते शैलाः समदाशखिनादैरनुमिता: सिलिन्धैरुद्भिन्नैः क्षितिरपि दृशो विषमदा ॥ २८ ॥ पवमानजवेन धावमानः स्थगितज्योतिरितस्ततः प्रकीर्णैः । जलपानपिचाण्डिलैः पयोधेश्वरतीवाम्बरमंम्बुवाहजालैः ॥२९॥ वेगोन्मूलितभीमसालपदनमेलोलिताभ्रोदरा- दुत्सृष्टा गिरिगण्डशैलभिदुरा धारा मुहुः पाथसाम् । वैदेहीविरहापकल्यमनमश्छिन्दन्ति गात्राणि मे भिन्दान्ति प्रतिम कामहः कि किन कुन्त्यिमूः ॥ ३० ॥ चेतसापि विमुखेषु परवाारेरलने चातकाननपुटेषु फीलताम्मतना । .. १. "द्ध', २. 'भ्रा', ३. 'जलं विनि': क. पाठः .

·I RF -- एहि मैथिलि विलाकय विलोलनयन ! कालिमाधि कसले तिमुपाश्रितजने ॥ ३१ ॥ अमृतद्रवपूर्णहेमकुम्भप्रतिबल्लेन महः स्तनद्वयेन । मदिराति समोरसि प्ररूढ मनसस्तापमिहाहसि प्रमाष्टुम् ॥ ३२ ॥ भवतु रुदिनमुरूर्ववाहः करिष्ये पदकयलजुषं मामत्यजज्जानकीति । इति मयि विधाले चण्डि' सौजन्यशन्या धिगिति जगति वाचस्त्वकृतेऽप्युद्भवेयुः ॥ ३३ ॥ शतमखचापमुद्रितनलाहकशब्दधृत- प्रमदमयूरनर्तनमनोनितम्बभुवः। इह भवती विना निवसतः स्थिरशोकजडे मम दधते रुज हृदि नितान्तममी गिरयः ॥ ३४ ॥ इति विलपति प्रभौ दीनदीनाक्षर जनकतनयां विना वर्तमाने वने । निशिचरकुलक्षयं कर्तुकामो हत. श्चिरमजान लक्ष्मणश्चिन्तयानन्तया ॥ ३५ ॥ दुर्वारदुःखपरिवर्तितधैर्यमार्य पकावगाहामिव गन्धगजं निरीक्ष्य । ये सद्गुणाः पुरुषपणतां गतास्तान मोधानमंस्त मदनस्य सति प्रतापे ॥ ३६॥ तमपारशोकहतबोधवैभवं धनरुद्धतेजसमियोष्णरोचिषम् । प्रकृति निनीषुरनुनीतिलम्पटः स शुचं नियम्य गिरमित्थभूचिवान ।। ३७ ॥ आर्य ! प्रसीद शमयाधिमुपेहि धैर्य सीदन्ति नापदि हि भव्यधियः कदापि ।

·नक्षमः सर्गः युष्मद्विधेषु परिमति चेत प्रमोहः कं वा जनः शरणमृच्छतु तुच्छबोधः ॥ ३८ ॥ दृष्टापदाने द्विषि जागरूके मायाविनीत्थं प्रतिबद्धवरे । विभो ! न वैद्मयस्य पराभवस्य प्रतिक्रियेदं परिदेवित किम् ॥ १९ ॥ मूकत्वे हृदयं स्थितिं न लभते वाचालता जेन्न सा शोभायै तव शासितुः प्रमुखतः प्रायः परं कल्पते । अस्मिन् नाम दशान्तरे परिणते किं महे कुर्महे किं वा कस्य पुरः प्रलापसलिलै प्रक्षालयामः शुचम् ॥ ४० ॥ राज्याद् भ्रंशः पितुरुपरमो मातृभिविप्रवासी वन्यैवेत्तिः शयनमवनौ दण्डकेषु प्रचारः । घोरवैरं निशिचरकुलैः किन्द दारापहारः किं किं नाम व्यसनमभवन्न त्वयि भाज्यवृत्ते ।। ४१ ॥ यद्वा तोषित एव कौशिकमुनिनक्तचरी बाधिता शार्च चापमभाजि भार्गवमदो दुरात् समुत्सारितः । सत्येऽवस्थितमाश्रितं मुनिवनं युद्धे खरो विलुतो बाली चास्तमितस्त्वया रघुपते ! नासावि किं वा यशः ।। अलं वाग्भिराभिः कुरु प्रार्थित में महावीर ! वीरश्रियः पूरय त्वम् । शराग्रावकृत्तैर्द्विषामुत्तमाङ्ग- मनस्याहिता कन्दुकोत्क्षेपलीलाम् ॥ ४३ ॥ इति सौमित्रिवचोभिः शमिताधि त्रिजगदाधिशमनपरम् । सीतालोचननालीनिश्चापितममृतमध्युवास गिरिम् ।। ४४ ॥ इति रघुवीरचरिते नवमः सर्गः ।। 1. 'त्येच स्थि' २. 'बाशयः. क. पाठः, ·रघुचारधारत अथ दशमः सः। ततः परिष्कृतं राम शक्तिसिद्धिगुणोदयैः । पालिङ्गा रिपूजेत बाग्दी श्रीरचोदयात् ॥ १ ॥ অ্যান জে এস্কযুক্ষণস্থায়ী। नलिनान्यलिगभौणि विकास प्रतिपेदिरे ॥२॥ मुक्ताशेषजला मेघा निभृता लघुतां गताः । व्यथागमावनालोच्य स्थूललक्षा इवाभवन् ॥ ३॥ हप्ता यत्सम्पदा पूर्व ये रसान्तरनि:स्पृहाः । चातकास्ते बनान् रिक्तान नाभ्वनन्दन दृशापि तान ॥ ४ ॥ विक्षपमुखरैर्यन्रुत्रासितशुकोत्कराः । केदारोपान्तमासेदुर्गायन्त्यः शालिगोपिकाः॥५॥ उदयेन प्रसन्नानि मुनेः सागरपायिनः । शूराणां च नदीनां च सनांसि च पयांसि च ॥६॥ परहस्तिमदामादनासिमाजो मदोत्कटाः। सौरभं समपर्णानामलहन्त न दन्तिनः॥ ७ ॥ पिवतां यौगपद्येन मकरन्द नवोद्भवम् । अभवत् पुण्डरीकेषु नपराणां महोत्सवः ॥ ८॥ अमुचद् यां न वर्षासु मेघच्छन्नासु चन्द्रमाः। तया चन्द्रिकया पूरीचकार कुशुदोदरम् ॥ ९ ॥ स्फुटमीनप्रचाराणि सरितां वारि भेजिरे । स्पष्टसैकतजातानि पुंसामग्रुरुदघ्नताम् ॥ १० ॥ वलाहकानां शकलैनिश्शेपक्षरिताम्भसाम् । सङ्कीर्ण सर्वतो व्योम चित्राक्रान्तमिवाभवत् ॥ ११ ॥ प्रतीक्षमाणा निष्पवां वेलामादृतशालिकाम् । कृतयोग्याग्रहा योधा निन्युः शस्त्राणि सज्जताम् ॥ १२॥ S . रसता' क. पाठ:.

·दशमः सर्गः। । एवमभ्युद्यतं कालं निरीक्ष्य सफलोद्यमः । रामः शत्रुकुलोच्छेत्ता वाचं सौमित्रये ददौ ॥१३॥ शरद् यौवनमारूढा पश्य ! वीरश्रियः सखी । निरुद्यमा वयं तावत् कृत्यवन्तो व्यवस्थिताः ॥१४॥ कबन्धशबरीवाक्यैर्विश्वस्ते मयि मानद!। उपकारिणि सुग्रीवो मन्ये नाचस्यमिच्छति ॥ १५ ॥ छलेन यत्कृते तस्मिन् वालिन्यनपराधिनि । पातितो निर्विमर्शन मया रामेण सायकः॥ १६ ॥ मागनिर्विष्टविस्रम्भे मैत्रीमभ्यर्थयत्यपि । पुमानतिप्रसज्येत सहसा नेति नः श्रुतम् ॥ १७ ॥ विशुद्धया विशुद्धस्य वाचोयुक्त्या हनूमतः। विलोभितस्य मे बुद्धिरतिचारमुपाश्रिता ॥ १८॥ साह्यार्थ मित्रलाभाय मतिर्नातिव्यपेक्षणी। चापे च त्वयि चायत्तं जानीहि विजयं मम ॥ १९ ॥ अनेनोपकृतिर्मे स्यादित्यनााशये जने । मा भूदापन्निमग्नोऽपि नवनीतमना बुधः ॥ २० ॥ हृतदारों दशास्येन सहायार्थी प्लवङ्गमम् । लिप्मुः प्रतीक्षते रामो मा भूदिति जनश्रुतिः ॥ २१ ।। तथापि प्राप्य किष्किन्धा राजद्वारमुपाश्रितः। मामिहावस्थितं तस्मै कपिराजे निवेदय ॥ २२ ।। स तस्य शासनं कृत्वा हृदि संरम्भनिर्भरे । उद्दिष्ट स्थानमासाद्य जगाद प्लवगेश्वरम् ॥ २३ ॥ राजन् ! कपीनां नेतासि त्वामहं द्रष्टुमागतः। अवधानप्रदानेन क्रियतां मय्यनुग्रहः ॥२४ ।। 1. पि' क. पाठः,

·रघुवीरचरिते
भासीद् दशरथो नाम राजा सत्यप्रतिश्रवः।
तस्य राम इति ख्यातः पुत्रोऽभूद् गुणवत्तमः ॥२५॥
मात्रा सपल्या कैकेय्या निरस्तः स वनं गतः।
तेनेदं दण्डकं सर्व कृतं विध्वस्तराक्षसम् ॥ २६ ।।
तस्य गोदावरीतीरे वसतः खरघातिनः ।
रावणेन हृता भार्या मैथिली पतिदेवता ॥ २७॥
तामन्वेष्टुं परिक्रामन्नद्रेर िवनाद् वनम् ।
तुम्बुरुं नाम गन्धर्व मुनिशापादमोचयत् ॥ २८ ॥
शृङ्गैरम्बरमाचुम्वन्नार्तानां शरणप्रदः ।
इतो नातितरां दूरे माल्यवान् नाम पर्वतः ॥ २९ ॥
उपत्यकायां तस्यास्ति पम्पा नाम शिवोदका ।
कापि पुष्करिणी भङ्गैरास्फालिततटस्थली ॥ ३० ॥
तत्राश्रमपदं तस्यास्तीरे यत्रावसत् पुरा ।
मतङ्गस्तस्य शिष्याश्च शबरी च चिरन्तनी ॥३१॥
कुच्छ्रेण वसता तत्र तेन मासचतुष्टयी ।
अत्यवाह्यत धारालैर्घनैर्दुर्दर्शदिङ्मुखा ॥३२॥
अपि दृष्टः सकृत् कापि स शरण्यस्त्वया विभो !।
जटिलचीरवसनः प्रियाविरहकर्शितः ॥ ३३ ॥
राजन् ! प्राप्तः शरत्कालः पन्थानथापकर्दमाः।
बभूवुः सरितो नाव्याः सुतराः सुतरामिह ॥ ३४ ॥
राजन् कर्माणि सन्त्येव सर्वेषामपि देहिनाम् ।
आत्माभ्युदयवन्धीनि महदल्पव्यवस्थया ॥ ३५॥
मृषा न नीयते तेन कालः स्तोकोऽपि जाग्रता ।
आत्मनोऽभ्युचिते कृत्ये वशिना वानरेश्वर ! ॥ ३६ ॥
तस्य भ्रातास्मि नान्नाहं लक्ष्मणस्तत्प्रियङ्करः।
प्रसादभाजनं चास्मि परमारभ्य जन्मनः ॥ ३७॥

·दशमः सर्गः। यस्याभिषेके प्रक्रान्ते प्रारब्धं मङ्गलेष्वथ । तस्मिन्नेव वनं प्राप्ते वन्या वृत्तिर्मयाहता ॥ ३८॥ अद्य युद्धाय सन्नद्धं तमन्वग् यामि सायुधः । अनुवृत्तिगुरूणां हि लोकद्वयफलपदा ॥ ३९ ॥ स्वया चिरोषितं स्थानं कृपया नः समर्पितम् । तत्र निर्व्याकुला राजन्नियन्तं कालमूपिम ॥ ४० ॥ साम्प्रतं गन्तुमिच्छामस्ततः कार्यान्तरोद्यताः । न गन्तव्यं ह्यनामन्त्र्य परं परगृहोषितैः॥४१॥ शिरसा वहतस्तस्य पदपद्मरजःकणान् । करेण चेदं कोदण्डं दुष्करं मे न किञ्चन ।। ४२ ॥ शृण्वन्नित्यं वचस्तस्य रूक्षं माधुर्यदंशितम् । प्रसीद मयि नाथेति पादौ जग्राह तापनिः॥ ४३ ।। स तमेव पुरस्कृत्य भयेन व्यथितेन्द्रियः । रामस्योपान्तमाश्रित्य प्रणनाम प्रसादयन् ॥४४॥ मूर्धि बद्धाञ्जलेस्तस्य परिम्लानमुखश्रियः । सर्वाङ्गीणाः सवन्ति स्म रोमभ्यः स्वेदबिन्दवः ॥ ४५ ॥ तथास्थितं स मुग्रीवं दृशा सम्भाव्य सौम्यया । यतख सीतामन्वेष्टुमिति धीरमवोचत ॥ ४६॥ चसीति श्रुते तस्मिन् पीयूष इव दुर्लभे । पुनर्जातमिवात्मानं मेने स हरिपुङ्गवः ।। ४७ ।। सेनोपकृतमात्मानमनृणं कर्तुमुद्यतः । तत्मसादैकशरणः प्रयत्नाय प्रचक्रमे ॥ ४८ ॥ ततो बालातपाताम्रमुखन्यकृतदोडिमा। मधुपिङ्गलनेत्रार्चिीराजितनभोङ्गणा ॥४९ ।। शुभ्रदंष्ट्रारकरज्योतिस्स्मेरसकपुटोत्कटा। विमलोरस्स्थलाक्षिप्तशरदम्बुदडम्बरा ॥ ५० ॥ १. 'परा लोकद्वयन', २. 'हा' क. पाठः, ·रघुवीरसरित বাছাাদ্যবস্তুগারিয়া। हेलाच्छोटितलाशूलकृतसौदामिनीजया ॥ ५१ ॥ उद्यत्किलिकिलारावशब्दायितदिगन्तरा। सचराचरभूगोलमर्दनक्षमविक्रमा ॥ ५२ ।। चल जपदन्यासकम्पितक्षितिमण्डला। भीमहिकाचयत्रस्तवैमानिकमरुद्गणा ॥ ५३ ॥ जम्बूपरिणतिश्यावनखनिदारिताहिता । उद्गत्वररजोराजीजम्बालितसुरापगा ।। ५४ ॥ रुद्धमारुतसञ्चारा दुर्घरा हरिवाहिनी। बदाञ्जलिपुटा मूर्ध्नि पर्युपास्त रचूदहम् ॥ ५५ ॥ अनौनिलनिर्दाहमपेयं कुम्भयोनिना। कपिसैन्यं तदद्राक्षीदपूर्वमिव सागरम् ।। ५६ ॥ मारुति जाम्बवन्तं च वाचा सम्भाव्य वाक्पटुः। बीक्ष्य नीलादौ देवः सुग्रीवमिदमूचिवान् ॥ ५७ ॥ विभज्य वानरी सेनां दिक्षु सर्वासु चारय । क वा सीता कथं वेति यथावदवधार्यताम् ॥ ५८ ॥ आज्ञां सजमिवादाय मूर्ना तस्य कृतादरः। सम्भूय यूथपैर्धीमान गिरमित्युदमीलयत् ।। ५९ ॥ निर्भरा भाग्यसम्पत्तिस्तावदस्मासु खेलति । उपकर्तरि लोकानां वयं यदुपकुर्महे ।। ६० ॥ इयं नश्चपला जातिः कस्याप्यनुपकारिणी । अनया स्वामिनः कृत्यं घटेत यदि के वयम् ।। ६१ ॥ संविभक्ता चतुर्धासौ सेना बजतु मा चिरम् । दिक्चतुष्टयमुद्दिश्य यावदत्विषां गतिः ।। ६२ ॥ द्वीपान् ससागरान् सप्त तद्धर्मानप्यशेषतः । इयन्तश्चेदृशश्चेति याथातथ्येन वेद्यहम् ।। ६३ ॥

·दशमः सर्गः। ३ विचित्य देवी सर्वत्र विदित्वा तद्दशाः पुनः । मासमात्रेण कालेन प्रत्यापत्तिविधीयताम् ।। ६४ ॥ तस्याज्ञामिति संगृह्य यास्यत्सु कपिषु प्रभुः। पाहूय मारुतिं धीमान् वाचमित्थमुदाहरत ।। ६५ ।। वानरेग्वेषु सर्वेषु स्थिरसाहसत्तिषु । विसम्भग्रन्थिरस्त्येव स तु स्वाये विशेषगः ॥ ६६ ।। त्वया सङ्गच्छमानेन प्रीणिते मे यदा दृशौ । तदारभृति वैदेही प्रत्यापन्नेति मे मतिः ॥ ६७ ॥ एते न न करिष्यन्ति मत्कृते साहसान्यपि। स्थेयसा त्वत्प्रयनेन सिद्धिः सम्पत्स्यते ध्रुवम् ॥ ६८ ॥ इमानि कुसुमानीव व्यञ्जयन्ति फलोद्गमम् । त्रिविधानि निमित्तानि प्रसीदति च मे मनः ॥ ६९ ॥ नचिरानागनासोरूनूनं प्रेक्षिष्यते त्वया। दुर्जेयस्त्वत्प्रयासस्य महिमा हि तथाविधः ॥ ७० ॥ इदं मे जीवितं मूर्तमिव रत्नाङ्गुलीयकम् । ऋषिविश्राणितं तस्यै प्रत्ययाय प्रदीयताम् ।। ७१ ॥ इति तस्मिन् गिरं कृत्वा प्रत्यामुच्याङ्गुलीदलात् । स्वमञ्जलिपुटं नीत्वा सवाष्पं निरवर्णयत् ।। ७२ ॥ निजगाद च भूयस्तनिःश्वासज्वरिताधरः । दर्शनात् प्रभृति स्वस्मिस्तस्या वृत्तिमनुस्मरन् । ७३ ।। चिरार्जितानां तपसां विवर्तस्त्वं तपोधनैः। त्वया मां दैवसम्पत्तिः स्वयमेव वरिष्यते ।। ७४ ।। आतेष्वभ्यवपत्तारस्तापसा हि दयालवः । तद्योगात् तव ताच्छील्यं निश्चिनोति मतिर्मम ।। ७५ ।। उक्तमज्ञातपूर्वेण यदनेन हनूमता । तस्यास्तत्मत्ययं नेतुमेवमेवेति साधय ।। ७६ ॥ मm-ideas immediatemy १. 'नी', २. 'सन्नेन' क. पाठः, ·रघुधीरचरिते किन ब्रवीमि पूर्व नौ साकेतपुरवासिनोः । पुष्पारामेषु या केली विस्मर्तव्या न सा तव ॥ ७७ ॥ इति विज्ञाप्य मद्वाचा तामुच्छ्रासय सुव्रताम् । स्त्रीणां हि प्रियसन्दिष्टं वियुक्तानां रसायनम् ।। ७८ ॥ इदं च वद सुव्यक्तं शपामि पदयोः पितुः । सद्वीपान् सागरांस्तीप्यानेप्ये भवतीमिति ॥ ७९ ॥ इत्युक्त्वेतरदुष्पापरुचिपसरपेशलम् । हृदयं मूर्तमिव तन्निदधे तत्करे विभुः ।। ८० ॥ रक्षौषधमिवादाय तत्पाथेयमिवात्मनः । प्रयास्यन् प्रान्तरं भेजे प्रमदं मरुतः सुतः ॥ ८१ ।। प्राणिता तेन सा सेना वानराणां महौजसाम् । उद्दिश्य दक्षिणामाशां प्रतस्थे भर्तुशासनात् ।। ८२ ॥ उदन्यन्तो विचिन्वन्तः शैलसानुषु जानकीम् । कण्डुना मुनिना शप्तां प्रापुः श्रान्ता मरुस्थलीम् ॥ ८३ ।। यत्र न माणिसञ्चारो नाम्भांसि न महीरुहाः। भौमोष्णप्रसराद् यत्र मृगतृष्णा निशास्वपि ।। ८४ ॥ ते जाङ्गलपदभ्रान्तिद्विगुणीकृतचापलाः । बिलं प्रविविशुभॊमं दर्शितेन पथा द्विजैः ॥ ८५ ॥ हतासुरास्तमस्यन्धे चरन्तः शमितक्षुधः । स्वयंप्रभाप्रसादेन निरक्रामन् गुहोदरात् ॥ ८६ ।। ततः सम्पातिसम्पातं कृत्वोत्क्रान्तं जटायुषम् । विज्ञाप्य तन्मुखात् सीतां लङ्कां नीताममंसत ।। ८७ ॥ विन्ध्यपादानवन्ध्येहा विलङ्ध्यालध्यतेजसः । अध्वानं पृथुभिवा॑नस्तेरुस्ते रुद्धदिङ्मुखाः ॥ ८८ ॥ समयातिक्रमाद् भर्तुः काकुत्स्थाप्यायितात्मनः । अवक्षेपं ययुस्तेषां हृदयानि निरत्ययम् ।। ८९ ॥ V, 'मु' क. पाठः ·इशमः सगा। बाचा जाम्बवतः स्थैर्य नीता भूयोऽपि ते गिरिम् । मलयं पृष्ठतः कृत्वा पारं माधुर्महोदधैः ॥ ९ ॥ तिमिलिमहाभोगैस्तिमिग्रसनलोलुपैः । अन्तीनैरिव द्वीपैराघूर्णितजलोदरम् ॥ ९१ ।। श्रीविलासैरिवालोलैर्हस्तैरिव महोर्मिभिः । आलिङ्गन्तं मुहुर्वेलामेलापाकेन बासिताम् ॥ ९२ ॥ पश्यन्ति स्म च निस्सीमकौतुकस्तिमितेक्षणाः । समपारमगाधाम्बुनिलीनासुरभूभृतम् ॥ ९३ ॥ ते तरङ्गानुसारेण पवमानास्तदापुताः । आलिह्य स्वानि गात्राणि क्षाराण्युञ्चकम्पिरे ॥ ९४॥ बरखीदन्तचारूणि शुक्त्युद्गीर्णानि चापलात् । मौक्तिकानि हनौ कृत्वा नीरसानि समत्यजन् ।। ९५ ।। अयस्मृचिनिशातेषु श्रान्ताः क्षारतृणेषु ते । निषण्णमात्रास्तद्विद्धाः कृतचीत्कारमुत्लुताः ॥ ९६ ॥ तत्राङ्गदवचोभिन्नां चित्तवृत्तिं वनौकसाम् । मारुतिः प्रकृति नीत्वा प्राक्षिपत् प्रस्तुतं प्रति ॥ ९७ ॥ सिन्धूल्लङघनसामग्यामप्रगल्भतया पुनः । कपिषु ध्यानमूकेषु जाम्बवानाह मारुतिम् ॥ ९८ ॥ मा प्रभाते विजृम्भायां सिमृक्षोः परमेष्ठिनः। जातोऽहं प्रथमं देहात् ततः स्वायम्भुवादयः ॥ ९९ ॥ ततः परस्ताज्जानामि विश्वसर्गक्रम पितुः। प्रलयान् कल्पभेदांश्च मनूनां च व्यवस्थितिम् ॥ १०० ।। परोक्षकीर्तनैः किं स्यात् फलं कालात्ययादृते । अस्मिन् काले श्रुतिप्राप्तं यत् तदेकमनाः शृणु ॥ १०१ ॥ अन्विच्छन्तं पुरा वेदान् प्रद्धे मलयाम्भसि । क्रीडन्तं छन्दतो वेमि मीनाकारं जगत् भुम् ।। १०२ ॥ २. जिचक', ३. ' ख. पाठ ·हधुवारपारिते ततः सुरासुरोदस्तमन्दरोद्धारहेतवे । बद्धकक्ष्य महाकर्ममन्वभूवं दृशानया ॥ १०३ । हिरण्याक्षेण पर्यस्ता धरित्रीमुद्धरिष्यतः । मायामहावराहस्य पहिना निरवीत ॥ १०४॥ नखनिर्भिन्नदैत्येन्द्रविकटोरस्स्थलोद्गतः । रुधिरैराछुतो दृष्टो मया पुरुपकेसरी ॥ १०५ ॥ पदत्रयेण लोकांस्त्रीन् बलेहरति वामने । मया त्रिलोकी द्रमता दुन्दुभिः समहन्यत ॥ १०६ ॥ त्रिसप्तकृत्वः पृथिवी क्षिप्तक्षत्रां वितन्वतः । यद् वृत्तं जामदग्रयस्य प्रत्युतं तद् दृशोर्मम ॥ १०७॥ पुराहमेकयोत्प्लुत्या विरिश्चभवनं गतः । अभिवन्ध तमद्राक्षमसङ्ख्यान् प्राक्तनान् मनून् ॥ १०८॥ कौशिकोद्भावितान् देवान् वैश्वानरपथाद् बहिः । अवस्थितांस्ततो गत्वा सद्यः पातालमाश्रितः ॥ १०९ ॥ इति बगपरीक्षार्थमुप्लुतं यौबने सति । अतिक्रान्तेन किं तेन वर्षीयानस्मि निस्सहः ॥ ११० ।। पुनरुक्तवलीच्यक्ति मुखं भूपिहिते दृशौ । सवेपथूनि गात्राणि खिन्नानि धिगिमां दशाम् ॥ १११ ॥ मिषत्स्वस्मासु सर्वेषु त्वामहृय रघूद्वहः । अञ्जली कृतवान् धीमानभिज्ञानाङ्गुलीयकम् ॥ ११२ ॥ भर्तुर्देवस्य देव्याश्च सर्वेषां नो वनौकसाम् । दुर्वहः सकलो भारस्त्वय्येव विनिवेशितः ॥ ११३ ।। सागरोल्लाड्यने शक्तिरस्त्येवैष्वङ्गदादिषु । किन्तु मायाविभिर्योढुं प्रत्यागन्तुं त्वमीशिषे ॥ ११४ ॥ gyan.ITATI 1, "स्वि' क. पारुः ·एकादशः सर्गः । स्वस्त्यस्तु तात! ते विनाश भूवन प्राधि पास्वतः। प्रत्यावृत्तं कृतार्थ त्वां पश्ये यमनमा बा ११५ ।। बहपायेन मार्गेण तितीपरम्मत विभिन्। तब क्षेमाय भूयास्तामजेयौ रामलाल !! ११६ ।। अभिज्ञानप्रदानेन नीतायाः प्रत्यग त्यति। मनःप्रसादः स्वामिन्याक्षिणोलन पर अमन ।। ११७ ॥ इति शतधृतिमूनोः प्रस्तुतार्थानुककार गिरमवाहितचेताः शुश्रुवान् रामदतः । उदवितरणकल्यां मूर्तिमङ्गीकरिष्यन् समधित पितृतुल्यश्चेतसि स्वं प्रभावम् ॥ ११८ ॥ इति रघुवीरचरिते दशमः सर्गः । -- अथैकादशः सर्गः। तदनु पवनमूनुक्षराजः शकलितमन्दिमरज्जुभिर्वचोभिः ! विकसितमहिमा दशास्यनीतां जनकमुनाप्नुपचक्रमे विचेतुम् ॥१॥ जनकदुहितृविप्रलम्भखिन्नं विभुमथ तामपि तद्विवार्तिमानम् । उपकृतिनिरतं पति कपीनामपि स कृतार्थयितुं बभूव सज्जः ॥ २ ॥ गगनलिहि महेन्द्रशैलमूर्ध्नि व्यवसितचित्तमवस्थितस्य तस्य । वपुरलघु शरद्धनावदातं प्रसभमवर्धत सागरं तितीर्षोः ॥३॥ श्रियमभेजत लब्धपाण्डुभावैः सितरुचि तस्य शिरः कचैरुदीर्णैः शरदुपगमसारिताम्बुगभैहिमगिरिकूटमिवाम्बुदविलग्नैः॥४॥ तरुणतरणिबिम्बचारुकान्ति प्रकटितचन्द्रकलावदातदंष्टम् । अशनिशकलदुर्निरीदन्तं मुखशुदभासत तस्म पिङ्गनेत्रम् ॥ ५ ॥ अरुणरुचि मुखं विराजमानं ज्वलितरुचा मणिकुण्डलद्वयन । गुरु भृगुसुतमध्यगस्य भानोरनतिचिराभ्युदितस्य धाम भेजे ॥६॥ 1. 'ल्यं चेक, पाठ:. २. 'लभत ख. पाठः.

·रघुवीररित रुचिमुदवहतामहीन्द्रभोगद्युतिपरिभूतिकृती भुजौ तदीयो। अवनितलसमुवृतिप्रगल्भौ विपुलतरादिव यन्त्रदारुसारौ ॥ ७ ॥ निचितरुचिररोमदर्शनीय स्फटिकमणिस्छुटकान्ति तस्य वक्षः । विस्मरकिरणस्य शीतभानोः श्रियमपहस्तितलक्ष्मणो जहार।॥ ८॥ जवपवनविधूतशैलशृङ्गौ जगदचनक्षमतोरणायमानौ । पृथुजघनभरसक्तखेदो गगनमपूरयतां तदूरुकाण्डौ ।। ९ ।। रघुपतिदयितार्थमुत्पतिष्णोश्चरणहमर्पणशीर्णसानुकूटः । क्षितिभृदुदवमत् तदीयनादमविस्तम गुहामुखैमेगेन्द्रान् ॥ १० ॥ अमरवसतिपद्मनालदण्डः सरभसमस्य समुत्पपात बालः । बलिमखमथनोद्यतस्य विष्णोश्चरण इव त्रिदशारिधूमकेतुः ॥ ११ ॥ विहितशतधृतिस्तुतिर्नमस्यन् गिरिशमनुस्मृतराघवाघ्रिपमः। पितरमध समस्तदेवतानां गणमेपदिश्य च वन्दनं चकार ।। १२ ।। परिचितमपि मेघभीमघोषं विपुलहिमाचलतुङ्गभीपणाङ्गम् । गगनपथविभागवद्धकक्ष्यं तमथ निरीक्ष्य वितत्रमुः प्लवङ्गाः ॥ १३ ॥ व्यवसितमिति तं विलोक्य सिद्धा जलनिधिनिस्तरणे कुतूहलेन । स्तिमितनयनचित्रितान्तरिक्षा गिरमिति तस्य कृते मिथो विवत्रुः ॥ गिरिदुहितरि शम्भुना निषितं सकलदुरुहमय्यशक्ति तेजः । उदरगतमभूद् यदञ्जनायाः प्रभवममुष्य महात्मनस्तदाहुः ।। १५ ।। अयमजनि यदा तदा जिहीर्घः परिणतदाडिमताम्रमर्कविम्बम् । उदयगिरिगतं निरीक्ष्य वेगादुदपतदम्बरमामिषभ्रमेण ॥ १६ ॥ फलमिति मनसाभिमन्यमानः सुरपतिकुञ्जरमुत्पतन् जिवृक्षुः। हनुभुवि कुलिशेन तेन विद्धः क्षितिमभजत् प्रतिपन्नवान् प्रमोहम् ॥ मुतमकृशदशान्तराभिभूतं चलितधृतिः परिगृह्य मातरिया । विधृतरभसमात्मनो महिना जगदिदमस्तमितेहितं चकार ॥ १८ ॥ जगति जडतया दृढाभिभूते हरिहरपद्मभुवः पुरो विधाय । अमरपरिषदङ्कलनसूनुं पवनमुपेत्य जगद्धितं ययाचे ॥ १९ ॥ wayniyamarima ३. 'गा', २. 'सु' क. पाठः, ·एकाददाः सर्गः। परममिति गिरं प्रयुज्य तेभ्यः पुनरवृणीत वरं शुभाय मनोः । युधि विजयमदीर्णतां च शबैरनियतमायुरथात्मनो जयं च ।। २० ॥ पुनरपि च विचिन्त्य एवलोपाव स्थिरगुणधीरणिमादिकान् गुणांश्च । अलमत स च तेऽपि विश्वरक्षावितरणजागृवयस्तिरोवसूवुः ॥ २१ ॥ यदयममरराजहेतिकोटिक्षतहनुरवसुभिर्न वञ्चितोऽभूत् । सुरपरिषदमुख्य दत्तकीर्तिस्थिति हनुमानिति नाम तेन चक्रे ॥२२॥ अयमहिमरुचे स्थाग्रगामी समपठदेकदिनेन शब्दविद्याम् । स तु निजसुतमित्रताममुष्माद् गुरुमहिमा गुरुदक्षिणां प्रपेदे ॥ २३ ॥ पितुरिव बलवेगयोरमुप्य स्थितिरमराधिपतेरिवोरु तेजः। कमलभुव इवोद्यमः समाधौ कपटवंटोरिव कामरूपता च ॥ २४ ॥ प्रयतमनसि विश्वसनमुमिन् व्यसनशतापहृतोऽपि वर्तते यः। स हि सकलमनोरथैर्गृहीतस्तपनतनूज इव प्रयाति लक्ष्मीम् ॥ २५ ॥ अयमिह मनसाभिमन्यते चेत् स्वभुजवलेन समुद्धरेद् धरित्रीम् । क इव तुलयितुं भवेत् प्रयासः कतिपयरात्रिचराश्रयं त्रिकूटम् ।। जय जय हनुमशुदग्रकीतें! जय जय विश्वसनीयशीलसीमन् । जय जय जनकात्मजाग्रदर्शिन् ! जय जय राघवकामकामधेनो! ॥ भवतु शिवमपानिधि तितीर्पोर्विषमफलान्यशुभानि मा स्म भूवन् । रजनिचरपतेर्यशःपताका बजतु पटञ्चरतां तवेहितेन ॥ २८ ॥ जवजितजनकः प्रविश्य लङ्कामधरितदेवपुरी विभूतिभूम्ना । अवहितमति सर्वतो विचित्य क्लमविधुरामधिगच्छ रामपत्नीम् ॥ २९ ॥ कपटहरिणवचनात् परस्ताद् वनभुवि यानि विभोर्दशान्तराणि । कथय शरनिरस्तवालि तस्यै हरिपतिसख्यमुदग्रमुधमं च ॥ ३० ॥ वचनकुशल ! मूनृतैर्वचोभिः शिशिरय तां प्रियविप्रलम्भतप्ताम् । चिरमवनिमवग्रहोपरुद्धा सलिलभरैरिव सान्द्रवारिवाहः॥३१॥ 'प' ख. पाठ:. 'शिवाय', २. विक. पाठः ३. सादः', ४. 'लोक्य ', ·रघुवीरचरिते इति खचागणदायमाणा विरसुपडितलेजल नि(यश)म्य । मतिमति सुरुमा कृतः स्वरले विदेश इवैधते स्म वीरः॥ ३२ ॥ विकृतमुखबिलोत्तर समुदशत्रययोजनायत सः। वपुरभृत च त्रिनागपीनं विभादिकारिखलाम्बरावकाशम् ॥ ३३ ॥ दृढचरणनिपीडनावरुग्णक्षितिधरकूटमपास्तश चुकूटः । उदपतदप(त?द)पैयन् महिम्ना गुरुमपि चारणवर्गदत्तमार्गः ॥ ३४ ॥ जवपवनसमुद्धृताः समूल विवशविलोलितपल्लवाग्रशाखाः । चपलमिव विभुं धनानुरोधाः क्षणमनुजग्मुरनोकहा महान्तः ॥ ३५ ॥ विरचितनुति नन्दनोपनीनः सुरभितमैः कुनुमैरवाकिरन्त्यः । पपुरतितृपितरिवाक्षिपमणिवपरिव दिव्ययोषितस्तम् ॥ ३६ ॥ त्वरितगतिरवेक्षणेन तासामुपचरितानि कृतादरः प्रगृह्य । प्रकृतमनुससार भीमदेहासभनिवारितभानुरश्मिजालः ।। ३७ ।। प्रकटितजलवेणि दक्षिणस्यां दिशि रभसोन्नतभीपणैकवीचिः। अभजत जलधिस्तदीयवेगमभवमरुद्विधुतो विलस्य कक्ष्याम् ॥ ३८ ॥ पयसि हरिभयेन ये निलीनाः क्षितिघरदैत्यगणा निरस्तशङ्कम् । झटिति ददृशिरे च तद्व्यपायप्रकटबिलोदरगोचरास्तदानीम् ॥ ३९ ॥ प्रलय इव समुद्धतैस्तरङ्गैः कृतबडवानलघोणरन्ध्ररोधः । चकितचकितनकचक्रवाल समधिकमुच्छसिति स्म सिन्धुराजः ॥ गरुडभयनिलीननागकन्यापृथ्वशुम्भकृतानुभूतभूतिः । पवनसुतहिताय वारिरामोहिमगिरिमनुरथोन्ममज्ज शैलः ॥४१॥ दधदधरितस्य॑सोमवदितिविभवान् महसा महत्तमेन । शिखरकटकसानुमेखलाभिर्मणिनिवज्ञानपि दुर्लभान् वलारेः ॥ ४२ ॥ कनकमणिविशिष्टधातुचित्रः प्रतिदिशमुच्छ्रितभीमशृङ्गवाहुः । क्षितिभृदनितोचमः समुद्रात् मथनवराह इवोत्पतन् वभासे ॥ ४३ ।। उपनतमथ सागरोपदेशात् स निरपरिश्रमहापनाय भूयः । सुनिपुणमनुमान्य रामंज्ञार्यत्वरितगतिर्दिवमुत्पपात वीरः ।। ४४ ॥ १. 'वतंसम् ।' का पाठ ·द्वादशः सर्गः। गतवति गुहमातुले महीधे तदनुगृहीतसमर्हणप्रतीते । सरणिमरुणदुद्गतस्य तस्य स्फुटमहिमा सुरसा भुजङ्गमाता ॥ ४५ ॥ स्थगितपवनवर्त्मदिग्विभागा कवलयितुं तमवर्धत प्रकामम् । स खलु पितृसमस्तदीयरूपद्विगुणितभीमतनुर्वभूव सद्यः ॥ ४६ ।। निरतिशयमवेक्ष्य तस्य तेजः स्तवकितधीर्महता कुतूहलेन । व्रज तव शिवमस्तु साधयामीत्यलमनुगृह्य तिरोबभूव देवी ॥ ४७ ॥ अतुलबलजवौजसं प्रवृत्तं नभसि तथा जितपुष्पकानुभावम् । ग्रसितुमवहिताशयः समुद्रात् सरभसमुत्पतति स्म कोऽपि सत्त्वः ॥ सरणिमिव रसातलं प्रवेष्टुं वदनगुहामनिलोपमः प्रविश्य । तदुदरमवदारयन् नखानिरगमदभ्रचयादिवोष्णरश्मिः ॥ ४९ ॥ वीरश्छायाग्राहिणी यातुधानीमेवं कृत्वा कृत्यवान् भर्तृहेतोः । हर्षस्मेरै किभिः स्तूयमानो भूयोऽप्यासीदम्बरे भीमरूपः ॥ ५० ॥ त्रिभिः शृङ्गैस्तुङ्गैर्गगनमभिरुन्धन्तमभित- स्तरङ्गरम्भोधेरहिनिवहभीमैरभिहतम् । मणिस्तोमज्योतिष्पसरहसितार्केन्दुदहनं त्रिकूट शैलेन्द्र तनुतमतनुपौढिरगमत् ॥५१॥ इति रघुवीरचरिते एकादशः सर्गः । अथ द्वादशः सर्गः। स लम्वमुच्चैरतिलङ्घय शृङ्गं विलम्वितस्वर्णगिरिमभावम् । अवेलसम्पजितनाकलोकं सुवेलमापद्यत यत्र लङ्का ॥ १ ॥ स्फुटपकाशस्फटिकाश्मराजीनिवेशकूलपतिविम्वितीयाः । वृहद्दषद्धट्टनभमभङ्गास्त्रिमार्गगा यत्र वहन्ति नद्यः ॥ २ ॥ प्रयाणवेगक्षुभिताम्गर्भव्याक्षिप्तशैलोरगदानवेभ्यः । तिमिङ्गिलेभ्यः कवलोन्मुखेभ्यस्त्रस्तास्तिमीन् रक्षति यो गुहाभिः ।। १. 'व, ३. 'हसन' क. पाठः,.

·Paneer M Cীভ पुरन्दराद्यैः स्पतचन्द्रहासईदापि नापयत या पुरस्तात् । वनौकता राघवदूयमाना ततः समावेश हशा पुरी सा ॥ ४ ॥ यस्यां मणिस्तोमरुचिप्रहदुत्सारिते सन्तगले विनम् । सरोजिनीपविकासमाने पर भवत्यं शुमतः प्रयासः ।। ५ ॥ भयादपीतः पितृदेवमय देशाननोत्थात् परिपूर्णमूर्तिः । यत्सौधचन्द्रोपलसंस्रवाथै जागति नित्येन तुपारभानुः ॥६॥ हविः किमश्नासि भवपास्त ऋयोवनैः सम्मति सन्त्रपूतम् । रक्षांसि मांसानि पचन्ति यस्यां निर्भसयन्तीत्यसकृत् कृशानुम् ॥ तेजस्विना काव्यगुरुपयुक्ताः सन्याय सम्भूय च दैत्यदेवाः । गुप्तां दशग्रीवभुजावलेन प्रबाधितुं यां मनसायकल्पाः ॥ ८॥ वर्षागर्म कौतुककेतकानां प्रदेशमालोक्य मरुत्तनमः । यत् तस्य वीर्य रघुराजमूनोन तेन निर्वाह्यममंस्त कृत्यम् ॥ ९ ॥ स कामरूपः सरितः ससचाः शिलाविभविपमाः स्थलीश्च । वनानि रम्याणि च भीमयन्त्रावकार पश्चात् पारखाच भूयः ॥ १० ॥ स जामदग्न्याहितीग्रहेतिनिरित क्रौञ्चमिवाद्विवर्यम् । अपावृतद्वारमुदीच्यमुच्चैहिरण्मयं गोपुरमाससाद ॥ ११ ॥ ददर्श चानारतमाचरन्तं गतागतं वेत्रभृतां नियोगात् । कृतावधानं क्षणदाचराणां महौजसागप्रति समाजम् ॥ १२ ॥ तं सुप्रसन्नेन्दुमुखी मनोहर्व योरुतैः स्वागत गिरन्ती । विकीर्य ताराकुसुमानि दूरादभ्यागतं प्रत्युदियाय सन्ध्या ॥ १३ ॥ द्वारप्रवेशं परिहृत्य धीमानुत्सार्य लङ्काश्रियमुन्नतेहः । उत्तुङ्गमुल्लङ्घय सुवर्णसालं तामभ्युपेतस्तनुतां विविधान् ॥ १४ ॥ स वीक्षमाणो विशिखाः समृद्धा महान्ति संझानि च राक्षसानाम् । सुरगुमान् कामदुधांश्च तस्यां समन्ततः पर्यटति स्म भूयः ॥१५॥ १. स्मि', २. 'वि' क पाटः. वेदमानि' ख, पाठ:.

·स कुम्भकर्णस्य विभीषणस्य महोदरस्येन्द्रजितः समूनो। तथेतरेषामपि वेश्मजातान्यालोकयलोकहितश्चचार ॥१६॥ यद्वैभवं विश्वजापि साक्षात् स्मर्नु न शक्यं कुत एक वक्तुम् । तदद्भुतं राक्षसराजधाम प्रपद्य देव्याः पदमन्वियेष ॥ १७॥ स देवदैतेयमनुष्यवर्गाद् वन्दीता यौवन रूपधन्याः । सुरक्षिताः कञ्चुकिभिर्महेला विलोकयामास कृतावधानः ॥ १८ ॥ उद्यानवाटीपु सरस्तटेधु रथ्या सर्वासु च सापणाम् । शुद्धान्तकक्ष्याच मार्गमाणो दृशा न लेभे रघुराजपत्नीम् ॥ १९ ॥ अवस्थितां तत्र सुपार्थवाचा विजज्ञिवांस्तामपि नाभिपश्यन् । सतर्कयामास वितर्कशौण्डः स्वया धिया यत्ननिरोधखिन्नः॥ २०॥ इतो वृथोल्लवितवारिराशिः प्रतिषयातो विधृताङ्गुलीयः । स्मेरागि. वक्राण्यभितः स्थितानां कथं कपीनामवलोकयेयम् ॥ २१ ॥ दृष्टा न देवी विचितैव सर्वा लका निगूढेन मया निशायाम् । इति श्रुते मद्वचने न जाने कि संस्थते दाशरथिनिराशः ॥ २२ ॥ सामान्यवृत्ति परिलय पुंसां सम्भावना भर्तृकृता हि शल्यम् । गाढं निमन्नं हृदये कृतज्ञस्तदुरिष्यन् लभते न निद्राम् ॥ २३ ॥ दुरुद्हैः कर्मभिरन्तव्यैः प्रायेण नेतुः प्रमदं विधास्यन् । दिवानिशं जागृविरप्रमत्तः कृच्छ्रेण भृत्यो नयति स्वमायुः ॥ २४ ॥ सेवाभृतां भावितया गुर्गा प्रसादभूभिर्यदि कोऽपि भर्तुः । विशेषतः कर्मसु तस्य दोपानारोप्य चान्ये परिभावयन्ति ॥ २५ ॥ फलन्ति चेत् स्वामिगुगाः समस्ता क्रिया विमूढा यदि भृत्यदोषः। निरन्तरक्लेशनिदानभूतां धिगीदृशीं किङ्करतामनाथाम् ॥ २६ ॥ आज्ञाविधायी हितमाचरन् यः प्रायः स नैव प्रियकन्नृपाणाम् । कुर्वन् प्रियं शोभनमा समाप्तेर्यद्यस्ति कश्चित् तमहं नमामि ॥ २७ ॥ आलोकमाने सहसोपकर्तुस्तस्याञ्जसकेन शरेण कामम् । अनभ्युपेतस्य विभौश्चिकी कथं कपीनामधिपे भवित्री ॥ २८ ॥ १. 'भजत' ख. पाठः. २. 'ण: समन्तात् कि' क. पाठः. ३. 'येण नै' व. पाठः, ·॥ रघुवीरचरिते अनुस्मरन् बालिकृते विरोधं सुग्रीवहेतोः प्रभुणा प्रयुक्तम् । मत्साहसेनेति निरत्ययाधिर्ममाङ्गदः सम्पति नेक्षणीयः ॥ २९ ॥ महौजसा कर्मसु तेषु तेषु तातेन यज्जाम्बवतानुशिष्टम् । जडत्वमग्ने मयि तावदित्थं सर्व तदासीत् फलकालमोघम् ॥ ३०॥ न स्वामिनः कृत्यमसाधि भर्तु नृण्यमापद्यत साहसं तु । मया कृतं नाम न किञ्चिदेतत् सप्ताम्बुधील्लँक्यतां कपीनाम् ॥ ३१ ॥ उपांशु यत्किञ्चिदिवोपदिश्य विश्वासयन् यो नयति स्वमर्यम् । स्वच्छन्दतः पौरुषशक्तिहीनः प्रत्यक्षचोरं पिशुनं तमाहुः ॥ ३२ ॥ मया परं माल्यवतोऽवतीर्य विश्वास्य सत्यैकदनं विभुं तम् । स्वार्थ च तस्मादधिगम्य तस्मिन् प्रभ्रंशितार्थेन खलेन जातम् ॥३३ ।। त्यक्ष्याम्य श्चेदयशःपदं तद् ध्रुवं तदन्ये कपयोऽपि कुर्युः । धक्ष्यामि पौलस्त्यभुजाभिगुप्तां लङ्कामिमां चेन्न स दूतधर्मः ।। ३४ ॥ यद्वा दशग्रीवपुरावतंसं समूलमुत्पाव्य गिरि त्रिकूटम् । अपीडयन् जानपदान् भुजाभ्यां वहन्नु देवं निकषा भवेयम् ॥ ३५ ॥ असिद्धकृत्येन मयोपनीते वृथावलिप्तेन महामहीधे । अगाधवोधस्य विभोः प्रतिष्ठा न वेमि किं वा फलयिष्यतीति ॥३६॥ अहं तु देवीमनवाप्य दृष्ट्या प्रतिप्रयास्यामि न जातु देवम् । उत्तीरमधेर्भवतु स्थितां सा दिवं गता किन्नु रसातलं वा ॥ ३७॥ परिस्फुरत्यूरुभुजेक्षणं मे वामेतरं चिन्तयतः शिवानि । मनः प्रसादामलवृत्ति तावन्मन्ये निमित्तैरनपायिनी ताम् ॥ ३८ ॥ चिन्तेयमास्तामिह भूरिशाखा प्रमौदखेदप्रकृतिः प्रकृत्या । भिनत्ति या धैर्यवतोऽपि धैर्य वेणीव कूलं सरितः प्रद्धा ॥ ३९ ॥ सोऽहं त्वमुष्यां पुरि दृष्टिपातं सर्वत्र कुर्वनवधानबन्धुः । लभेय साध्वीमपि नाम सर्वे मयि प्रसादं वितरन्तु देवाः॥४०॥ इति व्यवस्यन् व्यवसायशौण्डः पितेव विश्वं पुरमश्नुवानः । यत्नाद् विचिन्वन्नपि तामपश्यन्नारादिवारामभुर्व प्रपेदे ॥४१॥ 1. 'पु', २. 'रा', ३. 'मो' क. पाठः, ·द्वादशः सर्गः। समृद्धिदूरीकुलनन्दनश्रीवर्वाचालिता चित्ररुतैर्विहङ्गैः । रत्नातपेन क्षपिलान्यकारा था नाम जागर्त्यभिभूय विश्वम् ॥ ४२ ॥ स तत्र नानायुचवाहिनीभिर्निशाचरीभिर्गणशः परीताम् । ददर्श नारी विषवल्लरीभिर्दुरासदा कल्पलतामिवैकाम् ॥ ४३ ॥ धृतकवेणी सुधि फेवलाय निषेपी क्षीयकृतोचरीयाम् । राहूपरुखस्य हुभारमानाः प्रभामिव मनजित विरागात् ॥ ४४ ।। प्रलम्बधूम्रालकरानि वर्ग तस्या वशीकरावसक्तम् । छिन्नाभ्रवीतं हिमविद्धप व्यासजिबातभिवेन्दुविम्बम् ।। ४५ ।। विशुद्धमुकामणिदामशुमान लक्ष्य बना नयनाथुविन्दून् । स्तनारे स्पष्टकिणेऽवलमान लिनान्तरात्मा कृपया शुशोच ॥ ४६ ॥ तस्याः परिलिष्टमालगोरेबङ्गेषु विभ्रत्स्वपि कान्तिमात्रम् । लक्ष्यताच्चैः प्रियविप्रलम्भादाविष्कृतः कोऽपि दशाविशेषः ॥४७॥ तस्याः स जहाप्रपदाङ्गुलीषु सञ्चारयन् दृष्टिमदृष्टचर्याः । नालक्षयल्लक्षणवोधशौण्डः सुखापहा मङ्गलसूत्रहानिम् ॥ ४८ ॥ भालोकयन्नुत्तमयोषितं तामशक्यसर्गामपि पनयोनेः । आपातविष्फारितभूरिहर्षः स्वया धियेत्यं विममर्श धीमान् ॥ ४९ ॥ शमावतंसं वपुरुद्वहन्ती कृताधिवासं नवयौवनेन । शुचा कयाचित् परिभूयमाना केयं स्थिता राक्षसचक्रमध्ये ॥ ५० ॥ भमर्त्यवर्गेऽष्टविधेऽध्यमुष्या न सम्भवो नूनमनूनकान्तः । यतस्त्रयाणामपि विष्टपानां विराजतेऽसावधिदेवतेव ॥५१ ।। निरर्गलं पर्यटता त्रिलोकीमधर्मशीलेन दशाननेन । उच्चैरपात्रमतिपत्तिशांच्या बन्दीकता किंस्विदियं जयश्रीः ।। ५२ ॥ निर्मष्टपिष्टातकगौरमस्याः कृशं वपुः पाण्डुतयाभिभूतम् । इयं दशा हि प्रियविप्रलम्भाते न जातु प्रभवेद् वधूनाम् ।। ५३ ।। १. 'त', २. 'ब' क. पाठः. ३. 'च । तस्याः स ज', ४. 'अ' ख. पाठः. , ·८२ .. रघुवीरचरिते पुमान् स को नाम न वेनि लोके स्रष्टा न तस्य ध्रुवमब्जयोनिः । इमामवस्था मदनोपसृष्टामेषा परं यस्य कृते विभर्ति ॥ ५४ ।। एवं विमर्शोन्मथितमबोधे तस्मिन्ननिर्विष्टचराधिमारे । भदृश्यताभ्युट्टतदीपिकाभिः स्त्रीभिः परीतः क्षणदाचरेन्द्रः ।। ५५ ।। परिष्कृतः स्वर्णमणिप्रवेकनिष्पादितैराभरणैरशेषैः । टुमैर्विचित्रस्तबकाम्नैः स कर्णिकारैरिव नीलशैलः ॥ ५६ ।। स राजहंसीमिव वायसस्तां त्रेताग्निवदीमिव सारमेयः । शशाङ्करेखामिव धूमकेतुर्बलाद् वृषस्यन निकपा वभूव ॥ ५७ ।। अदार्श तेन स्मरपीडितानां दशाविशेषः सकलोऽपि तत्र । न चापलं वाचि तथाविधस्य प्रवक्तुमीशश्चतुराननोऽपि ॥ ५८ ॥ अनात्मनानं विपंथप्रवृत्त्या सा तं सनिर्वेदमवेक्षमाणः । पराङ्मुखी दिङ्मुखकीय॑मानचारित्रशुद्धिनिभृता बभूव ॥ ५९ ॥ तस्याः स्वसङ्कल्पविरोधि शीलं नियि दुर्दान्तमदाधिरूढः । अत्स्यामि धक्ष्याम्युत वामभावामित्यूचिवानुच्चलितस्ततोऽभूत् ॥६०॥ तस्मिन् प्रयाते करुणैः प्रलापैर्देव्याः श्रुतिध्वंसिभिर तधैर्यः । अवाप्य विश्वासमनभ्रष्टिस्पष्टोपमो मारुतिराविरासीत् ।। ६१ ।। सा तं पुरस्तादवतस्थिवांसं परिष्कृतं प्रश्रयभूषणेन । आलक्ष्य रक्षःप्रहितासु मायास्वविश्वसन्त्यन्यतमामयस्त ।। ६२ ।। विश्वरक्षणजागरूकककुत्स्थनन्दनशासन- क्षिपलचितबहपायपयोधिदर्शितसाहसम् । बद्धकौतुकमीक्षमीक्षमचिन्तितोपनतं कपि प्रत्ययं निबबन्ध तत्र निरत्ययं जनकात्मजा ॥ ६३ ।। इति रघुवीरचरिते द्वादशः सर्गः । १. 'स्य' ख. पाठः. २. 'वशप्र', ३. नि' रु. पाठः.

·त्रयोदशः सर्गः। अथ त्रयोदशः सर्गः। तामशोकवनिकामुपाश्रितां रामधर्ममहिपी विजज्ञिवान् । प्रभावमवलम्ब्य धीमतामग्रणीरुपससाद मारुतिः॥१॥ अञ्जसाभिपततः पुरस्तदा तस्य तत्प्रथममन्तरात्मनि । सनिकर्षमुपगम्य भाषितुं न क्षणं समभवत् प्रगल्भता ॥२॥ विप्रलम्भविषमस्थितर्विभोस्तशान्तरमनुस्मरन् धिया । अञ्जलिं शिरसि भक्तिवन्धुरं कल्पयान्निति जगाद भारतीम् ॥ ३ ॥ ऋश्यशृङ्गतपसां प्रभावतः कोसलेन्द्रदुहितुर्बभूव यः। यातुधानकुलकालनानलः सानुजो जयति जानकीपतिः॥४॥ येन पूर्व दमाथि ताटका कौशिकक्रतुररक्षि तेजसा। भज्यते स्म धनुरेश्वरं हृता मैथिली पथि जितश्च भार्गवः ॥ ५॥ येन सत्यनिरतेन दुर्लभं पैइक पदमपास्य दूरतः । दण्डकेषु चारता तपस्विनां विक्रमेण परिरक्षणं कृतम् ॥ ६ ॥ येन शूर्पणसयाभिभूतया प्रेषितेषु खरदूषणादिषु । विभ्रता धनुरगस्त्यलम्भितं दर्शितं स्वमपदानमूर्जिवम् ॥ ७ ॥ यत्र हेममृगवञ्चिते गते लक्ष्मणे च तमनुप्रयापिते । भिक्षुरूपमवलम्ब्य मायया कालिता दशमुखेन जानकी ।। ८ ॥ तेन कूटहरिणं निजध्नुषा जग्मुषा पुनरपि स्वमाश्रमम् । तत्र धर्मगृहिणीमपश्यता चेष्टितानि कतिचिद् वितेनिरे ।। ९ ॥ नात्ति निःश्वसिति भूरि निद्रया वज्यंते च विलपत्यहर्निशम् । एहि मैथिलि! परिष्वजस्व मां जीवयेति च वचांसि मुञ्चति ॥ १० ॥ गौतमीतटवनेषु सानुषु क्ष्माभृतामथ गुहोदरेषु च । दीर्घिकासु सकलासु दीर्घधीरन्वियेष सहधर्मचारिणीम् ॥ ११ ॥ राघवेति रुदती दशाननस्तां हरन् निरुरुधे जटायुमा । तस्य तत्पथनलधितायुषः प्रेतकर्म विधिवद् व्यधत्त सः ॥ १२ ॥ 1. 'ज'क, पाठः.

·रघुवीरचारिते शैलजाङ्गलवनानि गच्छता मैथिलीचरणपङ्कजच्युतम् । दृश्यते स्म पथि रत्ननूपुरं तत् किलास हृदयावलम्बनम् ।। १३ ।। दक्षिणां दिशमनु प्रतस्थिवान् योजनायतभुजेन रक्षसा । वारितस्तदृषिशापवागुरागोचरं विभुरमोचयत् क्षणात् ॥ १४ ॥ किञ्च पञ्च कपयस्तदा वयं माल्यवच्छिखरसङ्गतास्तया । क्षिप्तमाभरणमुत्तरीयवत् स्वामिनः पुनरकुर्म सन्निधौ ॥ १५ ॥ सिद्धया पथि मतङ्गशिष्यया सङ्गतस्तदुपदेशगौरवात् । सख्यमेत्य कपिनार्कसनुना तत्कृते स निजघान वालिनम् ॥ तत्पदे निजपदाश्रयं कपि सोऽभिषिच्य कृतसंविदत्यगात् । कृच्छ्रमभ्युपगतो घनागमे तां विना बत निशा युगोपमाः ॥ १७ ॥ मत्तकेकिविरुतैररुन्तुदैर्मास्तैरपि कदम्बवासितैः । निर्भरोद्गतसिलिन्ध्रया भुवाप्युञ्चचाल विषमस्तदावः ॥ १८ ॥ मुह्यति क्षणमथो विबुध्यते जानकीति लपति प्रमुञ्चति । अश्रु नेत्रकमलोदितं मुहुर्लक्ष्मणेन स शुचानुवर्त्यते ।। १९ ।। नो विमुह्यति स नो विबुध्यते मौनभाइ बहुविध प्रभापते । न स्थितिं भजति याति न प्रभुर्धर्मदारबिरहज्वरातुरः ॥ २० ॥ केकिन कमपि नर्तनोन्मुखं वीक्ष्य चाश्वबर्हमण्डलम् । पुष्पचित्रितशिरोरुहभ्रमात् तां स्मरनामिससार स क्षणम् ॥ २१ ॥ किञ्च सन्तमसिनीपु रात्रिषु प्रावृषेण्यधनगजितेषु सः । संश्रुतेषु दलिताशयः प्रभुश्चापलं बहुत किलातनोत् ॥ २२ ॥ अस्तमेतु बत तद्दशान्तरं मा स्म भूत् तदहितेष्वपि कचित् । यद् विलोक्य वनदेवता धृति सम्भहाय रुदितानि चक्रिरे ।। २३ ॥ उद्यतः शरदि कृत्यमात्मनः सङ्क्रमय्य कपिराजि तत्सखः । सत्वरं मृगयितुं प्रभुः प्रियां प्राहिणोत् प्रतिदिशं प्लवङ्गमान् ॥ २४ ॥ तावदप्रतिहतं विमृग्यतां यावदर्कमहसामवस्थितिः। मासमात्रमवधिश्च तद्विधावित्यभूतु कपिपु भर्तृशासनम् ।। २५ ॥ १. 'वि', २. 'प्रियां प्रभुः प्रा' ख. पाठः. .

·८५ प्रयोदशः सर्गः। तत्र वानरचमृषु निर्गतास्वाज्ञया कपिविभोरलव्यया । अस्मदादिविरलाः प्लवङ्गमा दक्षिणां प्रति दिशं प्रतस्थिरे ॥२६॥ किञ्च दिष्टकृतपूर्ववासनावलेपघटिताशयः प्रभुः । सर्प्रसादमुपहूय मत्करे न्यस्यति स्म निजमङ्गुलीयकम् ॥ २७ ॥ अचिवान् स पुनरित्थमाधिना दीर्घमुष्णमपि निःश्वसन मुहुः । संस्मरन् परिणयोत्सर्व पुरा वर्तनं च तदनन्तरोचितम् ॥ २८ ॥ क्रीडितानि हृदयङ्गमानि नौ यानि यानि पुरवासिनः पुरा । तान्यशेषमपि नाम मैथिली मानसेन न तु जातु विस्मरेत् ॥२९॥ तादृशं यदभिजन्म जीवितं यच्च यच्च वसु या च वन्धुता । मारुते ! बहु बचा प्रमृज्यतां मैथिली सकलमित्यवेहि मे ॥ ३० ॥ यत्र तेऽस्ति हनुमन् ! पितुर्गतिस्तत्र दाशरथिरेति सानुजः । तद्वदित्थमनिरुद्धतेजसा तेन सत्यवचसा प्रतिश्रुतम् ॥ ३१ ॥ अङ्गुलीयकमिदं नय प्रिया स्वस्ति तेऽस्त्विति च तेन गर्वितः । दक्षिणां दिशभुषेयुपीमहं वानराधिपचमूमनुद्रुतः ॥ ३२ ॥ लचितप्रचुरमार्गमम्बुधेस्तीरमेत्य बहुविन्नदुस्तरम् । तं विलङ्घन्य मरुतामनुग्रहादागतोऽस्मि दिवसात्यये लघु ॥ ३३ ॥ द्वारि गोपुरवरस्य तस्थुषीमत्र राक्षसपुराधिदेवताम् । अस्तशङ्कमभिपीड्य दूरतस्तामपास्य तदई प्रविष्टवान् ॥ ३४ ॥ नाकनागपुरभूतलोकसां तानि तानि भवनानि पश्यतः । या न विस्मयगतिर्ममाभवत् सा मदीयहृदयेऽद्य नृत्यति ॥ ३५ ॥ धाम राक्षसपतेरवेक्षितं दीर्घिकाश्च कनकाम्बुजोज्ज्वलाः। सङ्गताश्च मणिहर्म्यभूमयः सर्वतः परिमितात्मना मया ॥ ३६॥ चन्द्रिकाकवलितेषु दिङ्मुखेष्वस्तसुप्तिपु निशाचरीपु च । अत्र पत्रबहुले लतान्तरे निश्चलः क्षणमई निलीनवान् ।। ३७ ॥ +saraparma १. 'प्र' क. पाठ:.

·रघुवीरचरिते तत्र तावदिह रक्षसां प्रभोर्वाचमभ्युपगतस्य शृण्वतः। मैथिलीति जनकात्मजेति मे निश्चयाय समनाहि चेतसा ॥ ३८ ॥ तत्र दुर्वचचिकीर्षितोधते दिष्टयोगविवशे व्यपेयुपि । राक्षसीवपहतासु निद्रया प्रादुरासिपमिहाहमन्तरे ॥ ३९ ॥ स्वामिनि ! स्थिरशुचित्रते! सतीमार्गसञ्चरणपूर्वगामिनि । विप्रयुक्तरघुनाथजीवितम्लानिहारिणि! दृशा पुनीहि माम् ॥ ४० ॥ अद्य जन्म सफलं मम प्रभोरादरश्च सविशेषमुन्मुखः । भर्तुरुच्छसितमाकुलं मनो देवि! यत् त्वमसि दृष्टिगोचरा ॥ ४१ ॥ माययेह भवितव्यमेतयेत्येवमात्मवति! मा स्म भून्मतिः । रामनामपरिमुद्रितं त्वया दृश्यतां तदिदमङ्गुलीयकम् ॥ ४२ ॥ वाचमित्थमभिधाय मनृता स्वार्थसिद्धिकृतसम्मदोदयः । स्मेरमंशुभिरुपाहरत् पुरः स्वामिनामशुभमङ्गुलीयकम् ॥ ४३ ॥ अञ्जलौ कृतवती तदञ्जनाभ्यासशून्यविमलाभुलोचना । हर्षशोकमिलितेन चेतसा चिन्तयन्त्यखिलसुन्दरं प्रियम् ॥ ४४ ॥ ज्यानिपीडनविष्टकोटि तद् दृष्टपूर्वमवधार्य धीमती । भर्तृसङ्गमरसायनोत्सुका किचिदच्छसितमाप मैथिली ॥ ४५ ॥ विभ्रती सुचिरसम्भृतां शुचं सम्मदं च हृदि तावदुत्थितम् । सोश्रु निःश्वसितमुष्णशीतलं मुञ्चती करुणमित्यवोचत ॥ ४६॥ अङ्गुलीकिसलये धृतं प्रभार्भूषणस्य जगतां विभूषणम् । एतदेतदृषिभिः समागतैः स्पर्शितं खरवधप्रमोदिभिः ॥ ४७ ॥ भर्तुरभ्युपगमे निराशतामुबहद्भिरसुभिर्यियासुभिः । एतदेत्य हनुमन्तमप्यमुं सम्पति स्थितिरिहावलम्बिता ॥ ४८ ॥ स्तोकतां रजनिरेति मारुते ! वारुणी दिशमुपैति चन्द्रमाः । रक्षिकास्वपि भवेत् प्रबुद्धता नावधिश्च परिदेवितं प्रति ॥ ४९ ।। 'व्ययं स क. पा.

·त्रयोदशः सः। श्रेयसां हि बहुविघ्नता भवेन्मादृशीषु खलु सा विशेषिणी । तत् प्रयाहि मतिमन् ! यथागतं दिष्टमावहतु बङ्गलानि ते ।। ५० ॥ तद्वचोमृतगृहीतपारणामत्र मां कुशलिनी निवेदय । मत्कृते कृतिपुरोग ! मा चिरं मावसीदतु च अतुरुद्यमः ।। ५१ ।। येनकेनचिदुपेत्य वर्मना सानुजः प्लवगसेनया नृतः । रावणं सहवलं निहत्य माँ स्वां पुरी नयतु कोसलेश्वरः ॥ ५२ ॥ किञ्च तात! पुनरेतदुच्यतां प्रत्ययाय तव वाचि मद्वचः । आधिना सकलसत्त्ववाधिना भिद्यमानहृदया वदाम्यहम् ॥ ५३ ।। एकदा विपिनगोचरां पुरा मामुरोजभुवि वासवात्मजः । वायसः परितुतोद तत्कृते ब्राह्ममस्त्रमसृजत् पतिर्मम ।। ५४ ॥ तेन भूरिमहसाभिपीडितः पर्यटअगदशेपमात्मनः । नाभ्युपेत्य शरणं विभोः पुरः पाहि मामिति वदन् प्रपन्नवान् ।। ५५॥ तं कृपालुरतिदुर्विनीतमप्येकनेत्रविकलं व्यधात् तदा। प्रमिण जाग्रति तडिल्लताचलं तन्नृणां खलु वजनं प्रति ।। ५६ ॥ अस्त्रमुन्मिपति तत्तथापराण्याश्रितेष्वपि जनेषु सा दया । तेजसामपि समग्रता विभौ मत्कृते तदखिलं बताफलम् ।। ५७ ।। सा कथा विरमतूत्तरोत्तरं ध्यायतां हृदयभेदकारिणी। विद्विषत्परिभवासहिष्णुना तेन किं स्वयशसे प्रवर्तिता ॥ ५८ ॥ वाचमित्थमभिधाय तं प्रति प्रांशुभिः खचितमंशुसञ्चयैः । केशवाससुभगं शिखामाणिं प्रश्रिता विनिदधे तदञ्जलौ ॥ ५९ ॥ पत्युरन्रिकमलान्तिकं त्वया नीयतामियमविघ्नमस्तु ते । त्वत्कृतोपकृतिवासना मयि प्रादुरस्तु जननान्तरेष्वपि ।। ६० ॥ एवमुक्तवति रामजीविते तत् प्रणम्य विहितपदक्षिणः । दक्षिणः परबलावमर्दने मर्दितुं पुरमथ प्रचक्रमे ॥ ६१ ॥ १. 'त्व', १. 'ब' क. पाठः.

·रघुवारचरिते यावदुधमगतः स मर्दने प्राप्य तावदुदयाचलं रविः । ज्ञातुकाम इव शिष्यविक्रम प्राहिणोत् परि कराचरानिय ।। ६२ ।। लुञ्छते स्म कुसुमोज्ज्वला लताः शाखिनः महतो अपातयत् । हHभूमिपु सतर्ष वापिकास्तीरभविषमा व्यलोलगत् ।। ६३ ॥ हिकया प्रलयमेधर्जितस्कारभीमललया निशाचरन् । देवदानवजितोऽप्यनेक त्रासयन् समचरत् प्रतिद्रुगम् ॥ ६४ ।। तस्य बालचलनं तडिल्लतां व्यात्तथास्यविळ माद्रिगहरम् । अग्निकूपयुगलं शोहयो ओगिनं च रसला पराभवत् ।। ६५ ।। सं तथाविधवक्ष्य रालमा नूतनाभिवभूरियन्यतः । आत्मनाशफलकलोलुपाः प्राप्य नावमिति व्यजिज्ञपन् ॥ ६६ ॥ भज्यते स्म विपिन समीकृता सौवभूमिरवणकुट्टिमा ! उच्छितासु बलभीषु चोहुतं मर्कटेन भयदेन केनचित् ॥ ६७ ।। तोषितः पशुपतिस्तपस्यता तोलितश्च तदधिष्ठितो गिरिः । भ्रंशितास्त्रिदिवतः सुरास्त्वया तत् समस्तमधुनो खिलीकृतम् ॥ ६८ ॥ व्याहता निशि सुखेन मैथिली तेन तन्मुखमतः असाइवत् । लक्ष्यते श्रुतिषु नः प्रसज्यते रामलक्ष्मणकपीन्द्रकीर्तनम् ॥ ६९ ।। तच्चरित्रमवगम्य तन्मुखादुच्चकोपचलितः क्षपाचरान् । वन्ध्यकर्मनिरतः स मारुतेर्वन्धनाय निधनाय चादिशत् ॥ ७० ॥ तैर्नियोगमवलम्ब्य शासितुः मङ्गतैः सपदि मारुतात्मजः । उद्यमेन भुवनक्षयक्षमैरभ्ययायि शलभैरिवानलः ॥ ७१ ।। हन्तुमापतत एव तान् कपिः प्रेक्ष्य तयवासितं व्यधात् स्वयम् । मुष्टिभिर्विटपिभिर्विशङ्कटै ङ्क्तैर्विचलनैश्च बालधेः ।। ७२ ॥ तेषु दीर्घतमनिद्रयावृतेष्वेत्य सायकमुचं न्यपातयत् । विक्रमेष्वनवमं दशाननादिन्द्रजित्सहजमक्षमक्षतः ॥ ७३ ।। त्रासंतस्त्रुटितशृङ्गलैगजैर्मन्दुरा विघटिता तदाश्रयैः । वाजिभिझटिति पत्तिपङ्क्तयस्ता बभूवुरयथास्ववृत्तयः ॥ ७४ ॥ १. 'सि' ख. पाठः ·त्रयोदशः सर्गः। . तत्र केचिदपतन भयातुरास्तेप्वधीयत पदं तथा परैः । केऽपि लोलनिजशस्त्रविक्षता मुक्तशस्त्रमपरैः पलायितम् ॥ ७५ ॥ तत् तुषारगिरिकूटसनिभं सत्त्वमुग्रमवलोक्य योषितः । त्यक्तपुत्रपतिसमविह्वलाः प्राणरक्षणपरा निलिलियरे ॥ ७६ ॥ राक्षसाः प्रथितविक्रमौजसस्तेन मन्त्रितनयाश्च पातिताः । मष्टिभिः करचपेटपीडनैरुग्रवालचलनैश्च दुर्वरैः ॥ ७७ ॥ इत्यवेक्ष्य पुरमाकुलं भिया भ्रातरं च विरलं महाहवे । राक्षसानपि बहून् परेयुषः कोपमिन्द्रजिदपारमादधे ॥ ७८ ॥ तं कृतान्तधनुरुप्रदर्शनभूविभङ्गचकितासुरामरम् । वीक्ष्य तोरणकृतस्थितिः कपिः सगराय समन चेतसा ॥ ७९ ॥ रावणिस्तमपदिश्य सायकान् प्राहिणोदरिकुलावसायकान् । क्षिप्रमापतत एव तान् कपिः प्रत्यमुञ्चदभिगृह्य तं प्रति ।। ८० ॥ अनमम्बुजभवाधिदैवतं दुर्निवारमभिमन्य यन्त्रवित् । बन्धनाय शिखिवन्धुसूनवे प्राक्षिपच्छितमुखं शिलीमुखम् ॥ ८१॥ अप्रधृष्यमहिमा चराचरैरभ्युपायभुचितं विचिन्तयन् । संजिहीर्षुरखिलां पुरी रिपोरवमोदत स तचिकीर्षितम् ।। ८२ ॥ पइमस्तमितसर्वचेष्टितं भस्मरुभूमिव जातवेदसम् । किङ्करा दशमुखात्मजाज्ञया भतुरुतमुपाहरन् पुरः ॥ ८३ ॥ तं पुरप्रमथनापराधिनं वीक्ष्य कोपकलुषैर्विलोचनैः । वैरमत्यवधि तेन बिभ्रता पेटुम तुमवदातुमुद्यतम् ।। ८४ ॥ बन्धवेदमिषजिह्मया हशा वीक्ष्य चीत्करणदर्शितद्विनः । सस्तबालधि भयं विभावयन्नाकेषु स निजेवलीयत ।। ८५ ॥ लेइदिग्धसिचयाभिवेष्टितं बालमिन्द्रधनुरायतं कपिः । यातुभिर्विरचिताग्निसक्रमं पर्यचोदयादितस्ततः क्षणात् ।। ८६ ॥ निर्धतास्वमहिमा स पुलचे सभपतिधु निशान्तयोपिताम् । ऋद्धिमत्सु शिविरेषु निर्दहन् पत्तनेषु विशिखान्तरेषु च ॥ ८७ ॥ १. 'तं ख. पाठः, २. 'द्ध' क. पाठः.

·रघुवीररिते भस्मसात्कृतवता पुरीं पुनर्भमसालदिशिखाइसक्रमास् । क्षिषमम्भसि निमज्ज्य वारिक साक्षु तेल निरवापि पावकः ।। ८८ ॥ तं प्रदेशमनलो न लोढवान् यत्र भैथिलसुता निपीदति । अद्भुतं चरितमस्य मारुतेर्नानुगन्तुषिह कोऽपि शक्तिमान् ॥ ८९ ॥ खेचरैरिति परस्परोदितां वाचमन्तरवधार्य निर्वृतः । स्वप्रतीक्षणपरायणं पुनः प्रत्यवाय कपिसैन्यमुत्प्लुतः ॥ १० ॥ सङ्गत्य वानरवरैरुपचारमेन्यः सङ्ग्रह जास्ववति सम्णय गणस्य। तेभ्यः समुद्रतरणात् प्रभृति रमवृत्ति लझां च दुर्गविषमाभिभवामयोचम् ।। ९१ ।। चूडामणिं तदुपनीतमवेक्ष्य दृशाः प्रत्यागता मधुवनं प्रतिपय सत्रः । तत्पालकं दधिमुखं विषमप्रवृत्ति निर्धय॑ ते मधु पपुर्हनुमत्तायाः ॥ ९२ ।। नवमधुनिषेवणादुपचितमनोरया मथितवनपादपा रभसजववायुना । परिहसनलोलुपा दधिमुखपराभवा- दनिभृतयढोदया विपिनभुवि रेमिरे ॥ ९३ ॥ कम्पयन्तः क्षितिं खं पिबन्तः क्षणा- दापतन्तः समं व्यञ्जयन्तः स्मयम् । पूरयन्तो दिशः प्रेरयन्तो मिथः कार्यलाभार्जिता राममभ्यासदन् । ९४ ।। प्रणम्य प्रणम्य स्थितेषु स्थितेपु प्लवङ्गेषु निश्छिद्रमच्छिद्रकर्मा। स्वयूथाधिपः कौतुकाद् दत्तमार्गः प्रभोरग्रतः पावनिः प्राश्रतोऽभूत् ॥ ९५ ॥ 1. 'त्य' क. पार:. १. 'त' खः पाठः. ३. 'चरन्तः', ४. 'ध्या' क. पाद:

·त्रयोदशः सर्गः। प्रसन्नाननान् वीक्ष्य तानिजिता- स्तथा मूर्ध्नि बद्धाञ्जलिं चाञ्जलेयम् । किमालोकिता मैथिली व्याहता किं किमु प्राणितीत प्रभुः पर्यपृच्छत् ।। ९६ ॥ ततोऽनुमान्य वानरान् निरीक्ष्य जादवन्भुखम् । मितं परिष्कृतं गुणगाद भारुतिर्वचः ।। ९७ ॥ इतो याताः सर्वे खलु वयमवाची प्रति दिलं विलझ्यादि विन्ध्यं मरुभुवमुपेताः श्रमभृतः । गुहामाविश्यका क्षुधमुपशमध्येश्वरवशाद् विनिष्क्रान्तास्तस्याः प्रसभमभव:माम्बुधितटे ॥ ९८ ॥ युष्मत्कथाश्रवणजातंगरुत्प्ररोह- सम्पातिवाचमनुभूय ततोऽवगमय । देवीगतिं जलनिधेस्तरणाय सज्जा: सर्वे बभूविम च जाम्बवतानुशिष्टाः ॥ ९९ ॥ अनुमतेन समस्तवनौकसायपि च जाम्बवतः पितुराज्ञया । जलधिलधनकर्मणि चोदितः प्रकटचापलवृत्तिरयं जनः ।। १००॥ शरणद ! भुवनत्रयस्य युष्य- चरणपरागपवित्रितोत्तमाः! द्रुतमतरमपारविननिनं जलनिधिमर्क इवाम्बरावकाशम् ॥ १०१ ॥ द्वारि स्थितामुत्तरगोपुरस्य मूर्ती श्रियं दूरमपास्य सायम् । परीं त्रियामाचरनेतुर्ऋद्धामहं तनुं व्याधिरिव भविष्टः ॥ १०२ ॥ भाज्ञाविक्रममानसम्पदुदयैः सेनानिधेशेन च स्फीतैः काननशैलकृत्रिमसरिद्वेचौघनशैरपि । यन्त्रारोहसचिमारपरिखावश्च विवगत- दुर्गत्वं दशकन्धरेण रचित छन्नोऽस्मि निर्विष्टवान् ॥ १०३ ।।

·হীন शरपरिणतिपाण्डरायष्टीरपरिमिताः सुरदैलमर्त्ययोपाः। मियजनविरहप्रसुप्तलीला दशवदनापहृतास्ततोऽन्वपश्यम् ॥ १०४ ॥ कलामिन्दोरन्त्यामिव हरिहयाशातटगतां परिक्षीणां क्षोणीतलकृतनिवासामुपवने । करालाकाराभिर्निशिचरमधूभिः परिवृतां ततोऽपश्यं देवीमविचलितचारित्रमहिताम् ।। १०५ ॥ प्रादुर्भूतः प्रीतमनास्तां प्रतिनत्वा रामस्याहं दूत इति ज्ञापितवृत्तः । भूरिच्छायामङ्गुलिनिद्रामथ तस्यै विश्वासाय प्रादिशमारादुपसृत्य ।। विरहविषानलशिखया लीटैः प्राणैर्गियासुभिर्देव्याः। अमृतमिवाभिवानं लब्ध्वा स्थैर्य निरामयं भेजे ॥ १०७ ॥ अवलम्ब्य युष्मदाज्ञां समयोक्ष्यत चेदयं जनो न तया । देव्या दशातिरूदा ध्रुवमभविष्यत् क्षणादिवान्यान्या॥१०८॥ निःश्वसिति स्म रुरोद शुशोच च विललाप त्वां स्मारं स्मारम् । अङ्गकङ्गकमनयचैतत् पर्यष्वजत च लब्धानन्दम् ॥ १०९ ॥ विपिनभुवि जयन्तध्वाक्षवित्रासहेतोः प्रहितकमलजास्त्रं वृत्तमुच्चार्य देव्या । अथ निरतिशयाय प्रत्ययायोपज बहु बहु विलपन्त्या देव ! चूडामणिस्ते ॥ ११० ॥ भदायैनमशेषिताशिबिरां निर्दहा लङ्कापुरी हत्वा राक्षसपुङ्गवान् जलनिधि निस्तीर्य वेगादिव । संगत्याजदजाम्बवत्प्रभृतिभिथाधिपैरागतः सीतावल्लभ लक्ष्मणाग्रज! विभो ! युष्मत्पदाभ्यां नमः ॥१११॥ इति रघुवीरचरिते त्रयोदशः सर्गः ।

·चतुर्दशः सर्गः। अथ चतुर्दशः सर्गः। श्रुत्वा श्रुतिसुखां वाचं मारुतेः प्रियवादिनः । निपीयेवामृतं रामो भृशमाप्यायितोऽभवत् ॥ १॥ प्रत्यर्पितं कपिर्देव्या स्मयमानमिवांशुभिः । प्रभोः पुरः प्रणम्योच्चैश्चूडामणिमुपाहरत् ॥ २ ॥ समर्प्यमाणमादाय स तं जीवातुमात्मनः । अङ्गेष्वङ्गेष्वनङ्गाया चकार क्लेदिताशयः ॥ ३ ॥ वारं वारं नमस्कुर्मः शुभं कर्म पुराकृतम् । यद्वशाद् रघुराजेन प्लवगैः परिषस्वजे ॥ ४ ॥ व्यलपत् संस्मरन् सीतां नामृष्यचिन्तयन् रिपुम् । निशश्वास विशश्वास कर्म लक्ष्मणचापयोः॥ ५॥ ततोऽनुमान्य सुग्रीवं स्निग्धमालोक्य मारुतिम् । अगदं जाम्बवन्तुं च बाचा सम्भाव्य हृयया ॥ ६ ॥ गच्छामस्तत्र यत्रास्ते स रावण इति ब्रुवन् । मातिष्ठताश्रमं पुण्यं प्रणम्य प्रवणाशयः ॥ ७ ॥ ततः कपिमयी भूमिरन्तरिक्षं च तन्मयम् । चचाल चलिते तस्मिन् शैलारण्यं च तद्विधम् ॥ ८ ॥ दक्षिणां दिशमुद्दिश्य यान्ती वानरवाहिनी । आगच्छन्ती दिगन्तेभ्यो नेयत्तामभ्यपद्यत ॥ ९ ॥ मा शब्दो मा च सम्बाधो मा सङ्घर्षश्च वानराः! ! इति जाम्बवतादिष्टा नीता नीलेन सा चः ॥ १० ॥ इनूमद्वालिपुत्राभ्यामुवी रामलक्ष्मणौ । उभावुत्साहबोधाभ्यां पराक्रमनयाविव ।। ११ ॥ ज्योतिर्मुखः सुषेणश्च तारः सतबलिनलः । यूथाधिपा गजाद्याश्च कोटिशो रुरुधुर्नभैः ॥ १२ ।। सरामदूतः सुग्रीवः ससौमित्रिश्च राघवः । कृतसङ्ग्रामसन्नाहौ पृतनां तामनुद्रुतौ ॥ १३ ॥ ३. ', ४. 'मः॥ . 'बाक्यं भृ' क. पाठः. २. 'रा' स. पाठः, 'बालिपुत्रः सु', 'भः॥ राष' क.पाठ:.

·হবে .4 अतश्वेतश्च सम्यूता सभूलोहनपादपः । विरराम न सा सेना प्रापीय महापां ॥ १४ ॥ रामप्रणीतिना नीता सेनानौका जबाबणा । विपुलोत्कलिकोताला बेला सिन्धोरुपासदद् ॥ १५ ॥ एलाकिसलयैः स्फीतैरास्तीयां भुवि प्रभुः । आस्त तालीवनच्छायाशमितातपवैभवः ॥ १६ ॥ सागरः सादरं तस्मै सगरान्वयमौलथे। मणिरत्नान्यनर्घाणि वीचिहस्तैरुषाहरत् ॥ १७ ॥ त्वरामत्वरमाणोऽपि प्रियाविरहनिस्सहः । भकरोन्मकरावासं तरीतुं दुस्तरं ततः ॥ १८ ॥ रावणस्य शुको नाम चारो मायासु कोविदः । गृहीतः कपिभिः कृच्छ्राद् देवेन प्रतिमोचितः ।। १९ ॥ एवं स्थितं महावीरमवगम्य दशाननः । सम्भूय मन्त्रिभिः स्वार्थे मन्त्रयामास मन्त्रवित् ।। २०॥ मदमायासहायस्य पुरा लीला हरिप्यतः। यस्यामात्येषु मन्त्रे च स्मृतिलेशोऽपि नाभवत् ॥ २१ ॥ अवलेपमशान्तानां भ्रंशयत्यापड़ागमः । समुच्छ्रितं नदीकूलं वेणीवेग इबोद्धतः ॥ २२ ॥ स सान्त्वपूर्वमानीय सचिवान् मन्त्रसम्मतान् । प्रयुक्तसमुदाचारान् गिरमित्थं समाददे ॥ २३ ॥ विवेकोऽभ्युचितज्ञानं भर्तचित्तानुसारिता । एतत्रयममात्यानां गुणः शश्चत्सुखावहः ॥ २४ ॥ अमात्यपाशबद्धानां जनतानां गवामिव । अतिचारानिवृत्त्यर्थं नियोगः खलु भूमिपः ॥ २५ ॥ 'गा ॥ हनूमद्वानिपुत्राभ्यामुढा रामलक्ष्मणौ । उभावुत्साहवोधाभ्यां पराक- मवथाविव ॥ रामप्रणिधिना' क. पाठः. २ दिवत् । भ', ३. 'यो' ग. पाठः.

·चतुर्दशः नगः।
रागरोषौ मदारूढ भयावहिरदारिन ।
उन्मार्गगौ न जानीतः माना अहमुशौः ॥ २६ ॥
कृत्वा भारममात्येषु अक्तेषु मतिमत्सु यः।
विश्वसन वर्तते राना स पनभिभूयते ॥ २७ ॥
नृपश्रीमन्त्रिणा ही शरण लौरिख ।
विपत्तरसंक्षोभैरपबिधालीवाति ॥ २८ ॥
भतिलध्य महावीरं बालिनं तत्पदे लघु।
स्थापितेन ससैन्येन सुग्रीवेग समागतः॥ २९ ॥
पश्यन् मम पुरीमेतां हनुमद्वाक्यदर्पणे ।
समुद्रवेलामासाद्य तरणे कृतनिश्चयः ॥ ३०॥
लक्ष्मणाख्यैर्निजप्राणैर्भजनयुतसिद्धताम् ।
तत्रास्ते दुर्धरो रामः किंवदन्तीति मय्यभूत् ॥ ३१ ॥
तदत्र प्रतिकर्तव्यं क्षमं च द्विषतः प्रति ।
कर्मणामप्यशैथिल्यं भवद्भिरवधार्यताम् ॥ ३२ ॥
निशम्य तदचस्तस्य व्यसनापहृतात्मनः ।
सकुम्भकर्णास्ते सर्वे साइसानि व्यजिज्ञपन् ॥३३॥
आकर्ण्य वचनं तेषामपमार्गभवर्तिनाम् ।
तत्र सन्निहितो वाचमावभाषे विभीषणः ॥ ३४ ॥
श्रुतं किन्नु प्रहस्तायैमन्त्रिभितभापितम् ।
यस्मिन्नस्ति नयमाणं राजतन्त्रमशेषतः ॥ ३५ ॥
भ्रातर्मदीया रसना त्वां प्रभापितुमीहते।
अनाश्रवा सती क्षान्त्या सौभ्रात्रवशवर्तिनी ॥ ३६ ॥ .
मा जन्मनः प्रवृत्तस्य प्रारम्भपरिणामयोः।
एकचैव स्थितं कर्म पुरुषस्थातिदुर्लभम् ॥ ३७ ॥
यदा जातोऽस्यपनये तदापति ते रुचिः ।
यथामति यथाकाल प्रवक्ष्यामि समासतः॥ ३८ ॥

·रघुवीरचरिते बलिमाहिष्मतीनाथकपिराजैः पराभवम् । प्राप्तोऽपि त्वं न जानीपे भाविनं व्यसनागमम् ॥ ३९ ॥ फलमूलकृताहारांस्तापसान् काननौकसः । जटिनश्चीरवसनान् बाधसे केन हेतुना ॥ ४० ॥ यद् वस्त्वनास्थयाशास्यं पुसा पूर्वमुपेक्षितम् । तदन्विष्टमपि प्रायो नैव तेषां भविष्यति ॥४१॥ त्वया निद्रालुना पूर्व जागरूकेण साम्प्रतम् । शक्यते किं नवीकर्तुं नयवर्ती खिलीकृतम् ॥ ४२ ॥ अनिच्छन्ती स्त्रियं स्पष्टुं कामस्पृष्टेन चेतसा । ब्रह्मशापोपसृष्टस्य न शक्यं ते दशानन ! ॥ ४३ ॥ शक्रे जितेऽपनीतेऽपि तत्रस्थो भोक्नुमक्षमः । भिया तद्गोचरान् भोग्यान् लङ्कायां कृतवानसि ॥४४॥ भुजैर्वक्त्रैश्च विंशत्या दशभिश्च भयानकात् । विभेतीन्द्रो वृथा त्वत्तो मृगयुः शलभादिव ॥ ४५ ॥ तावत् त्वियं शूर्पणखा दुर्दान्ता नः सहोदरी । वनस्थं तापसं रामं पतित्वे समकल्पयत् ॥ ४६ ॥ शुभे मुहूर्ते निश्शेषरक्षःकुलविनाशिनि । अपये वर्तमाना सा लक्ष्मणेन विरूपिता ॥ ४७ ॥ खरादीन् रामकोपानी हुत्वा दुर्धरतेजसि । ऋषिप्रयुक्ता कृत्येव साक्षात् त्वामभ्युपागता ।) ४८ ॥ ततो मारीचमित्रेण भवता रणभीरुणा । मृगतां भिक्षुतां चैत्य वञ्चितौ रामलक्ष्मणौ ॥ ४९ ।। तयोर्व्यपायेऽप्याशय सीता नीता विहायसा । समस्तरक्षोनाशाय लङ्कायां स्थापिता त्वया ॥ ५० ॥ रामस्तु गृध्रसंवादाद् विदित्वा त्वदृतां प्रियाम् । कृतार्थीकृतसुग्रीवस्तितीर्घः सिन्धुमभ्यगात् ।। ५१ ।।

·चतुर्दशः सर्गः। अनादिमध्यावसितां चारयन् वानरी चमूम् । तीवा लङ्कोपकण्ठस्थस्त्वया प्रत्युजिष्यते ॥ ५२ ।। तेषामन्यतमस्येह कपेः क्षुद्रस्य विक्रमम् । मिषतां नः सयोधानां कचिनिर्विष्टवानसि ॥ ५३ ।। न परं मानुषो रामो योऽयं कपिकुलानुगः । पृथिव्यामुदिता कापि रक्षोनी परदेवता ॥ ५४ ॥ तत् पुलस्त्यं पुरस्कृत्य पितरं कोपशान्तये । सीतामक्षयचारित्रां रामायोपहर प्रभो! ॥५५ ।। इति ब्रुवति भूतार्थ हितं भ्रातरि रावणः । उदस्थात् खड्गमुद्यम्य परप्राणान्तकारिणम् ॥ ५६ ॥ ततोऽपसृत्य सद्यः स्वैश्चतुर्भिः सह राक्षसैः । स्थितं पयोधिवेलायां रामं प्राप विभीषणः ॥ ५७ ।। कनीयानस्मि काकुत्स्थ! रावणस्य बलीयसः । हितवादेन निधूतस्तेन त्वामहमाश्रितः ।। ५८ ॥ इति विज्ञापिते तेन मायावाहुल्यदर्शिभिः । कपिभिः शङ्कित सर्वैः सुग्रीवेण च धीमता ॥ ५९ ॥ कपिभर्तुर्मतं ज्ञात्वा हनूमद्वचसि स्थितः । अस्त्विति प्रतिजग्राह रावणावरजं प्रभुः॥६०॥ दैवादुपनते विन्दे मुहूर्तेऽभिजिता युते । रामस्तं राक्षसैश्वर्ये लक्ष्मणेनाभ्यषेचयत् ॥ ६१ ॥ ततः स्वादूनि मूलानि फलानि च वनौकसः । रसोधिपतये तस्मै कृतार्हणमुपाहरन् ॥ ६२ ॥ तस्य रामाभिषिक्तस्य जाग्रतः सत्यधर्मयोः। शाश्वती श्रीरनिर्देश्या वपुः सकलमानशे ॥६३ ॥ विभीषणत्वं सुग्रीवः सुग्रीवत्वं विभीषणः । अन्वभूदन्वितप्रेम्णोः कपिराक्षसमुख्ययोः ।। ६४॥

·रघुपारचरित
ततो भुजगनिर्मोकमृदुलामोत्तरच्छदे ।
नाभिकर्पूरगोशीर्षकुङ्कुगागुरुवासिते ॥ ६५ ॥
उत्तमस्त्रीकराधूतचामरानिलगोचरे ।
धात्रयीनिपुणाकीर्णसुरभिमसबोज्ज्वले ॥६६ ॥
तुङ्गोपधानसुभगे सीतासन्वायनाले ।
शयानः शयने पूर्व तैस्तैः कार्निपेवितः ॥६७ ।।
पौरैरुपस्थितः प्रीत्या कौलुकस्तिमिनेक्षणैः ।
प्रियङ्करेण सर्वेषां लक्ष्यणेन निवेदितैः ॥ ६८ ॥
सीताविज्ञापितोदन्तः पौरस्त्रीणां निशामुखे ।
निशान्ताजिरभूभागे सङ्गतानां दिक्षया ॥ ६९ ॥
तदा तु चीरवसनः फलमूलाशनः कृशः ।
विश्लेषानलनिश्शेषदह्यमानधृतीन्द्रियः ॥ ७० ॥
त्रस्नुभिः कपिभिः सर्वैर्निभृतैरभिवीक्षितः ।
अन्योन्यमुखविन्यस्तलोचनान्तैरनुक्षणम् ।। ७१ ।।
अभिसन्धाय तरणं वरुणं प्रत्यमर्षितः ।
उपधानं त्रिजगतामुपधाय निज भुजम् ॥ ७२ ।।
लक्ष्मणेनोपनीतेषु दर्षेषु प्रामुखेषु सः ।
कालरुद्रप्रतीकाशो विशश्राम विशांपतिः ॥ ७३ ।।
गोत्पाटितशैलाया रजश्छादितदिङ्मुखाः ।
निर्यातमारुता घोरा जगत् सर्व व्यलोलयन् ।। ७४ ।।
सन्ध्याभ्रपिङ्गपर्यन्तो धूम्राभ्यन्तरभीषणः।
निबन्ध परीवेषः संरब्धकिरणं रविम् ।। ७५ ॥
उद्गीर्णोच्चण्डडात्काराः सृगालाः मूर्यगां दिशम् ।
आश्रित्याश्रित्य विपदं लोकानामभ्यमूचयन ।। ७६ ॥
अनात्मनीनगाम्भीर्य वरुणं प्रत्यमर्षिणा।
वाचंयमेन देवेन निशास्तिस्रोऽतिवाहिताः ॥ ७७ ॥

·चतुर्दशः सर्गः ।
तथाभूतं तमालक्ष्य निलीनं व्योपचारिभिः।
किं भविष्यति लोकानामित्यहाण्डे विशतिभिः ॥ ७८ ॥
सविभीषणसुग्रीवं सर्व कपिवलं तदा ।
निश्शब्दमपरिस्पन्दं चित्रन्यस्तनिवाभवत् ।। ७९ ।।
अवष्टभ्य धनुः सज्यं दत्तदृष्टिहनूमति ।
चिन्तयन् निभृतं तस्थौ सौनिनिः शशातनः ॥ ८० ॥
अथोपस्थाय गायत्रीं चापे ब्रह्मास्त्रमन्त्रितम् ।
सायकं सन्दधानस्य दुर्निरीक्षमभूद् वपुः ॥ ८१ ॥
विमुक्तस्तेन वाणाग्निालाभिः स्थगिताम्बरः ।
स्फारफात्कारवाचाल पारावारं व्यगाइत ॥ ८२ ।।
जलमश्नन् हविर्भूतं पयोधेबर्बाडवानलः ।
क्षणाद् भस्मीकरिष्यन्तं तमनुप्राविशत् तदा ॥ ८३ ।।
दुर्धरेण प्रभावेन तस्यास्त्रस्योत्पलिप्णुना ।
धातुराधारनालीके पत्रपङ्किरशुष्यत ॥ ८४ ॥
घस्मरेणोष्मणा तस्य तत्र तत्र प्रसपिणा ।
सदैवतान्यकम्पन्त भुवनानि चतुर्दश ॥ ८५ ॥
अवगाढः समुद्रान्तःमदेशं निर्दहञ्जलम् ।
अवर्षत तडिद्वहिवाम्बुभिरिवाप्लुतः ॥ ८६ ।।
काश्चिज्ज्वालास्वहीन् जक्षुः काश्चित् भास्फोटयन् गिरीन्
काश्विदालिलिहुदैत्यान् काश्चित् सत्वान् बवाधिरे॥ ८७ ॥
अवहिर्गतधूमार्चिष्मसरं कुम्भितानिलम् ।
ब्रह्माण्डं पुटपाकस्य प्रक्रियां समपद्यत ॥ ८८ ॥
आलोक्य रामकोपस्य विवर्त लोकदुर्धरम् ।
तं शरण्यमुपस्थातुमारेभे यादसां पतिः ।। ८९ ।।
सरिद्भिवासवश्याभिर्गङ्गादिभिरनुदुतः।
ययौ शोणं पुरस्कृत्य स विभोरन्तिकं प्रति ॥ ९० ॥

·१०० रघुवीरचरिते येन रामप्रसादार्थी पथा सञ्चरते स्म सः । तस्मिन् प्रत्याहृतज्वाल: शशामास्त्रानिहल्बणः ॥ ९१॥ तमारादुपतिष्ठन्तं प्रहं निध्यायतः प्रभोः। वदनेन्दुः प्रसन्नोऽभूत् तथाशीला हि तादृशाः ॥ ९२ ॥ वृतं कपिप्रपश्चेन ससुग्रीवविभीषणम् । उपस्थितं मारुतिना सोऽपश्यल्लक्ष्मणाग्रजम् ॥ ९३ ॥ प्रसीदेद्वा न वा राम इति तर्कज्वरातुरः । सान्त्वपूर्वमिति पोचे वाचं नदनदीपतिः ॥ ९४ ॥ अध्वराश्वं विचिन्वद्भिस्त्वत्पूर्वैः परिवर्धितः । रक्षणीयो विशेषेण सागरोऽस्मि ननु प्रभो! ॥ ९५ ॥ ऋॉपशापनिवृत्त्यर्थ तेषां साहसकारिणाम् । इयं भागीरथी व्योम्नस्त्वत्पाच्यनावतारिता ॥ ९६ ॥ त्वद्वंशकर्तुः सवितुः सुतेयं यमुना सती । उचितः खलु सम्बन्धो भवतोऽस्यां च मानद ! ॥ ९७ ॥ महर्मेखलस्यैषा तनया नर्मदाभिधा। यस्त्वाज्ञया वसिष्ठस्य मान्धातारमयाजयत् ॥ ९८ ॥ एषा गोदावरी यस्यास्तीरे त्वमुपितः पुरा । विपदं प्राप्तवानेतां सर्वरक्षोपलापिनीम् ।। ९९ ॥ अद्भिः पुण्यतमाभिर्या पुनाति भजतो जनान् । द्रष्टव्या ते विशेषेण सेयं प्राची सरस्वती ॥ १० ॥ अन्या महापगाश्चैता भवद्रक्ष्या रघूद्वह !। रत्नानि चान्तर्गुप्तानि ममा च सहानुगः ॥ १०१ ।। शोणो नदोऽयमस्याम्भः कचित् त्वमुपयुक्तवान् । कौशिकक्रतुरक्षार्थ गच्छन्मार्गे सलक्ष्मणः ॥ १०२ ॥ अमुष्य तरतो वेगाद् विश्रमाय हनूमतः । मैनाकः प्रेषितः शैलस्त्वत्प्रसादार्थिना मया ॥ १०३ ॥ अप्यहं जलधी राम! संसक्तः सुखकर्मसु । मदप्रमादोपचितो न जाने त्वां तथाविधम् ॥ १०४ ।।

·१०१ : चतुर्दशः सर्गः। वयमल्पे भवन्मन्योर्विषयत्वेन वर्तितुम् । शिरीषकुसुमं नेष्टे पदं सोढुं गरुत्मतः ॥ १०५ ।। तदिहाज्ञापयास्माभिराश्रवैः किं करिष्यते । महीयानेष सन्नाहः प्रस्त्रौतु जगतां शिवम् ॥ १०६॥ वशंवदस्य तस्योति विरामे वचसा प्रभुः । तं प्रत्यपगतामों भारतीमुदभावयत् ॥ १०७ ।। त्वरमाणस्य सङ्ग्रामे रावणोपप्लवं प्रति । प्रत्याहरिष्यतः सीतां मार्ग मे दातुमर्हसि ॥ १०८ ॥ एभिः कपिभिरानीतेः शैलौवैः सहकाननैः । तरीतुमप्रयासेन सेतुं विरचयाम्यहम् ॥ १०९ ॥ इत्थं रामोदितं श्रुत्वा तमाराध्य तथास्त्विति । सहापगाभिः सर्वाभिस्तिरोभूदम्भसां निधिः ॥ ११० ॥ आनाय्य महतः शैलान् सगुल्मानप्य(नौ ? नो)कहान् । सन्धिवन्धं दृढीकृत्य सेतुं कारय वानरैः ।। १११ ॥ कुशलं तासु विद्यासु विश्वकर्मसुतं नलम् । प्रवृत्त्यनवसादार्थं त्वमध्यक्षय मा चिरम् ॥ ११२ ॥ उपदिष्टां हनुमता दिशमुद्दिश्य धीमता | बधान सेतुं सुग्रीव ! यस्य लङ्कावधीयते ॥ ११३ ॥ विस्तारायामयोः सीमा दशकेन शतेन च । अस्याशीतिसहस्रेण योजनानां तलग्रहः ॥ ११४॥ अधिष्ठानपरीणाहस्तत्रिभागेन कल्प्यताम् । पक्षयोरन्यथा सेतुः क्षणाद् वायुन्नतः क्षरेत् ॥ ११५ ।। अल्पसाराणि दारूणि नाधः कार्याणि वारिणि । परिहार्या स्थपुटता सा सञ्चारनिरोधिनी ॥ ११६ ॥ मुश्लेष्यः पार्श्वयोन्धिस्तरङ्गाघातखेद्ययोः । महाद्भिर्गिरिभिः सागण्डशैलैश्च सोपलैः ॥ ११७ ।। १. 'च' क.पाठः.

·१०२ : रघुवीरचरिते अन्तरेष्वन्तरेवत्र मत्यवेक्ष्यावपूर्यताम् । विषयानुगुणैव्यैरुपस्नेहनिवृत्तये ॥ ११८ ॥ विभज्य यूथनाथेषु प्रदेशानुपपादय । नलस्यानुमतेनैतत् सर्व सम्पावतां त्वया ॥ ११५ ।। मा भूज्जनपदग्रामपुरराष्ट्रादिविप्लवः । उद्वहद्भिगिरींस्तुगांस्त्वरमाणैः प्लवमैः ॥ १२० ।। केषुचिद् गिरिशृङ्गेषु काननेपु व लापसाः । तपस्येयुः प्रदेशांस्तान् दुरात् परिहरन्त्वमी ।। १२१ इत्यादिष्टो हरिश्रेष्ठः काकुत्स्थेन मनस्विना। प्लवङ्गांस्त्वरयामास नलमामन्ध्य सेतवे ॥१२२ ॥ कृतसूत्रार्पणाः केचिदृजुदृष्टिकृतः परे । केचन स्थलसाम्याय वितानं समगृह्नत ।। १२३ ॥ उत्पाटितान् दिगन्तेभ्यः शैलानम्बरचुम्बिनः । अपातयन्ननायस्ता गम्भीरे सागराम्भसि ।। १२४ ॥ ते शैलपातसम्भूतान् फेनानालोक्य वारिणि । मृद्यमानसमुद्रास्थिशकलानीति मेनिरे ॥ १२५ ।। उत्पाटिताद्रिकुञ्जान्तर्वास्तव्या वनदेवताः । भयेन विरता गीतादुदपतन विहायसि ॥ १२६ ॥ अद्रयः प्लवगैरूढास्तत्पूर्वविदितव्यथान् । प्लुतैः पारिप्लवाः सिंहान् वमन्ति स्म गुहामुखैः ।। १२७ ॥ इतरोद्धृतशैलानच्यावितैनिझराम्बुभिः । एते निर्वाप्य दावाग्निं गिरिस्थं तानुदावहन् ॥ १२८ ।। दूरादापततां भारं केषांचिद् वीक्ष्य केचन । अर्धमार्गे समाश्वास्य प्रत्यगृह्णन् निनीपवः ॥ १२९ ॥ क्षिवा नलानुसारेण तान् गिरीनथ सत्वराः । प्रतिजग्मुर्महोत्साहाः प्रत्यगं प्रतिकाननम् ॥ १३० ।।

·पञ्चदशः सर्गः।
राक्षसा वयमित्येके परे स्मः प्लवगा इति ।
विभज्य स्वान् द्विधा चकुर्नियुद्धं यान्त एव ते ॥ १३१ ॥
केचिदारुरुहुः स्कन्धान केषांचित् पातिताश्च ते ।
पुनः कृतकसंरम्भा मिथो युद्धं वितेनिरे ॥ १३२ ॥
दिव्यौषधिमहिना ते भुत्पिपासापराङ्मुखाः ।
अहोभिः पञ्चभिः सेतुं सुवेलावधि चक्रिरे ।। १३३ ॥
येन दुर्गेण महता दर्पमेति दशाननः ।
स विभोराज्ञया बद्धः सिन्धुराजः प्लवङ्गमैः ॥ १३४ ॥
सफेनबुद्बुदः सिन्धुर्विभक्तो नलसेतुना ।
सीमन्तित इवाकाशश्छायामार्गेण सग्रहः ॥ १३५ ॥
इक्षिपार्थापरान्तेषु तस्य सैन्यस्य यूथपान् ।
कृत्वा हनुमतः स्कन्धमारूढोऽग्रेऽभवत् प्रभुः ॥ १३६ ॥
अशोभतोढः सौमित्रिर्बलिना बालिसूनुना।
अन्वितः कपिराजेन पुलस्त्यतनयेन च ॥ १३७ ।।
तीर्णं तर तरिष्यच दिग्भ्यश्चागामि तद्धलम् ।
निरीक्ष्य विस्मयस्मेरा बभूवुर्नाकवासिनः ॥ १३८ ।।
क्षणादुल्लङ्घयोचैरनितरसुलझं जलनिधि
सुवेलस्थस्तस्मिन् प्लवगपृतनां व्यूह्य निविडम् ।
सपौलस्त्यं कृत्वा कपिकुलपति प्राक्पदगतं
ससौमित्रिस्तस्थौ विभुरनुपमारम्भनिरतः ॥ १३९ ।।
इति रघुवीरचरिते चतुर्दशः सर्गः ।
।
अथ पञ्चदशः सर्गः।
अथ भुवनगृहीतशासनेन प्लवगवलं प्रभविष्णुना प्रणीतम् ।
बलवदनिलवेगमेदुरोर्मिप्रलयपयोनिधितुल्यकुल्यमासीत् ॥ १॥

·रघुवीरचरिते दशवदनपुरी निरीक्षमाणा विपिनसरित्परिखाद्रिवपदुर्गाम् । करकवलितगण्डशैलसाला सकिलिकिालध्वनि चुकुशुस्ततस्ते ॥ २ ॥ दरविवृतमुखं निरीक्ष्य योधानुपरिकृतश्रुतिदर्शितापरान्ताः । अनतिनिकटमास्थिताः प्रदेशं करचलितैर्निरराजयन् स्ववालैः ॥३॥ स्तिमितनयनमुद्धृतोलकायाः शिथिलितबालधिविश्लयाग्रहस्ताः । कपिषु कतिपये मुहुर्विपक्षं चलनिटिल विलोकयांवभूवुः ॥ ४ ॥ चटुलकुटिल (को? कूपराग्रहस्तद्भुतपरिघट्टितकण्डुकृणिताक्षम् । बधिरितदशकण्ठकर्णरन्ध्र प्रकटितहुकृति पुप्लुवे प्लवङ्गैः ॥ ५ ॥ निजभुजबलकृत्तनन्दनानां निकृतिनिमग्नधियां निशाचराणाम् । भवनपरिसरास्तदा बभूवुः कतिपयमर्कटभग्ननिष्कुटान्ताः ॥ ६॥ समदकपिबलप्रमथ्यमानदुपविटपध्वनिरुच्चकैरुदछन् । पुरपरिभवपीनरुक्त्यशंसी दशवदनश्रुतिविंशति विवेश ॥ ७ ॥ करतलनिहतः कपिप्रवीरैरधरितसिन्धुरवैखिकूटशैलः । घनसमयसमीरसन्निपातद्रुतचलितद्रुमचापलं चकम्पे ॥ ८ ॥ कपिनिवइविधूयमानशैलप्रतिजनितोमिनिवारितस्ववीचिः । भयविवशविवर्तसत्वराशिर्जलनिधिराकुलतां क्षणादवाप ॥९॥ निशिचरकुलधारणक्षमोऽपि प्लवगवलेन गिरिदाधिरूदः । अजनि कतिपयाङ्गुलावगाढः पुनरपि पाथसि वारिधेस्तदानीम् ॥ सरभसमधिरुह्य सालमुच्चैः कपिबलसागरमागतं विलोक्य । चलितधृति समेत्य राक्षसेन्द्रं कतिपयकौणपजाधिकाः शशंसः ।। रघुकुलतिलकप्रतापवह्नौ महति जुहोति विधिः पलाशजातम् । विरमतु तव वीर! चन्द्रहासः प्रभवति किं नु पुलस्त्यपुण्यभूमा ॥१२॥ इति चरगदितं निशम्य कोपाद् भृशमुपरक्ततनुः स्वयूथनाथान् । त्रिभुवनविजयप्रगल्भवीर्यान् रजनिचराधिपतिर्ययुक्त योद्धम् ॥ १३ ॥ अथ कटुरटितप्रवाहवेगस्फुटितदिगन्तमरुत्पयान्तरालम् । प्रलयसमयजृम्भमाणमेघस्फुरिततडिद्गणखण्डभीमदंष्ट्रम् ॥ १४ ॥ १ 'धिगत', २. 'न' क. पाटः.

·पञ्चदशः लगः । भविगणितनिरन्तराभिषिक्तपणयकुमारवयजना यात्रम् । अहमहमिकया निरन्तराभिमारपरवाहितोप्रशन्नरः ॥ १५ ॥ रथगजहयरुद्धगोपुरत्वात् असमविलाललनुहमताल । असुरमुरजयातिरूडदर्ष झटिति निशाचरसैन्यमाविकाशीद ।।१६।। न खलु किमपि वीर्यमग्रतो नः प्रतिबदनाजुपलामनीषान् । इति मनसि परस्परं बभून लवानियावरसेनमारमा । १७ ।। तदनु हरिपु कैश्चिदुत्लुतेन द्विरदवलान्यभिपल नर-योगान् । करतलपरिपीडितान् निपात्य द्रुतमुदपायर तद्विषाणजातम् ॥ १८ ॥ कतिचिदिभकुलं प्रपद्य नीचैवरणचतुष्टयपुच्छपुटकरामम् । सपरिकरमबाग विधाय तेषां प्रकटितलिकामोदयन्त कर्मान् ॥ १९ ॥ भटकृतसरयोद्धताग्रहस्तमविचलित घुसल गजात् अमृन्य । कपिरमुममुनैव मूर्ध्नि हत्वा पुनरितरं च विनथियाञ्चकार ॥ २० ॥ अचलनिमामिभं समेत्य नीः कपिरपरः पदपञ्जर निलीय। चपलमभिमृशन्तमग्रहस्तं दृढमाभिरेष्टच लुलपुरा चकः ॥ २१ ॥ कतिचिदुपचितोग्रहिक्कयश्वान करतलपातितलादिनः वा । गलभुवि समराध्वरे वितीणत्रिदिवपचे शमितृत्वमभ्युपेयुः ।। २३ ।। विहितसकलहेतिपु प्लवङ्गा गिरिशिखराणि रथेषु पातयन्तः । द्रुततरमपमृद्य तान् सनाथालरिभयदाः कुरुतं कुंधा लिवनुः ॥ २३ ॥ तस्मिन् काले कालनाभस्य मनुर्विद्युज्जितः कोऽपि मारीचशिप्यः । सम्मोहार्थं सर्वशाखामृगाणां मायावन्धुर्भावयामास मायाम् ॥ २४ ॥ भिन्ना द्वेधा गर्जितैसर्जितैयौर्भजे दौस्थ्य बेपमाना धरित्री। धूमोद्गारैराटतं विश्वमभ्रादासीज्ज्वालाभीममारवृष्टिः ॥ २५ ॥ रक्ताक्ताङ्गयः स्पष्टदंष्ट्राट्टहासा भीमं रूपं यातुधान्यो दधानाः। निर्मण्डिन्यः सङ्गता व्योमरने नृत्तं चक्रुर्दिग्दुकूलं बसानाः ॥ २६ ॥ कृत्वा मायावैभवेनारविन्दश्रीमद्वकं रामचन्द्रोत्तमाङ्गम् । गत्वा देव्यै दर्शयित्वा व्यधात् तां प्रागैवार्ता साहसाय प्रवृत्ताम् ॥ P ·रघुवीरचरिते एषा माया देवि! कापि त्यजेनां देहत्यागायोद्यतां चित्तवृत्तिम् । वाणज्वालो नैर्ऋतारण्यवह्निः सत्यं देवो युध्यते त्वां निनीषुः ॥ २८ ॥ मौर्वीनादः श्रूयते घोरघोपश्चापाकृष्टिं कुर्वतोदाशरथ्योः । भीमा हिक्काः स्वं जयं व्यञ्जयन्तीर्भिन्दाना द्यामुद्रिन्ति प्लवङ्गाः ॥ अप्रागल्भ्याद् राक्षसा न क्षमन्ते दृष्ट्वा शत्रूनञ्जसाभिक्रमाय । पर्वासां नः पश्य वाणि भामिन्या(वि?घि)म्लानान्यश्रुगर्भेक्षणानि ॥ किश्चान्यच्च स्नेहहेतोः प्रवक्ष्ये सत्त्वध्वंसी मा स्म भूत कोऽपि शोकः । यस्ते भर्ता तद्विरोध विधातुं देवीं स्मर्तु चात्मभूरप्यकल्यः ॥ ३१ ॥ तुभ्यं देवि ! स्वस्ति भूयाद् व्यवस्यन् युद्धोत्साहान्मा विरंसीच रामः । इत्थं वाचा जीवयामास सीतां काचित् प्रेम्णा सङ्गता यातुधानी ॥ पौलस्त्यस्य स्वाभिषिक्तस्य वाचा ज्ञात्वा मायां विक्लवां प्रेयसी स्वाम् । रोपाद् वभ्रर्निधुतैधानलाभो रक्षारण्ये प्राज्वलद् भूरि रामः ॥ ३३ ॥ एवं युद्धे वर्तमाने कपीनां यातूनां च स्फीतसंरम्भमाजाम् । प्रासादाग्रं तुङ्गमारुह्य वेगादीक्षांचके रावणः प्रत्यनीकम् ॥ ३४ ॥ प्राप्योपान्तं वानराणां प्रभा(वीवो) वासस्थानं नामधेयानि चैषाम् । जातिव्यासो नैकथा विभकीर्ण भर्ने सर्व सारणेनाभ्यधायि ॥ ३५ ॥ ये .योधाः साम्पराये परेतास्तानाकृप्य प्राक्षिपन्नब्धिकुक्षौ । रक्षोभर्तुः शासनेनाभियुक्ता ववा पाशैः किङ्कराः प्राणसाराः॥३६॥ रुद्धा लङ्का वानराणां महौधैर्यावत् तावद् दर्शितस्वानुभावः । आच्छोम्य स्वं वालधि वालिकल्पः स्वैः प्राणैरप्युद्यतः साहसाय ॥ प्रासादस्थे दृश्यमाने दशास्ये रामोपान्तादुत्प्लुतः सनिपत्य । विक्रम्योच्चैस्तस्य मौलिं गृहीत्वा सुग्रीवस्तं प्रादिशद् राघवाय ।। दृष्ट्वा भर्तुस्तादृशं विप्रकारं सुग्रीवोत्थं प्रीतिकृत् खेचराणाम् । दिङ्नागानां कर्णरन्ध्र निरुन्धन् हाहाकारो रक्षसां प्रादुरासीत् ॥ १. 'सं', २. 'णे' ख. मा.

·पञ्चदशः सर्गः । गोलाङ्ग्लैर्वानरैरच्छभल्लैश्वान्यैर्जातिभिन्नैश्च विद्धाः । सालैस्तालैर्मुष्टिभिश्चाद्रिशृङ्देन्तैश्चोग्रैः कोटिशो यातुधानाः ॥ ४० ।। उत्ताराक्षिश्मश्रुदंष्ट्राकरालैयात्तवरन्तरिक्षं पिबन्तः । घोराकारा वानरा यातुधानान् ग्राहं ग्राहं भक्षयामासुरुग्रम् ॥ ४१ ।। एवं युद्धे दारुणे वर्तमाने भानावस्तं मन्दभानौ च याते । आसीद् रक्षोवानरप्राणहन्त्री रात्रिः साक्षात् कालरात्रिप्रभावा ॥४२॥ अस्पष्टाब्धिस्थावरमाणिभेदः सेनोडूतैः पांसुभिश्छन्नतारः। रोद्धा रक्षश्चक्षुषामप्यशेषं विश्वं व्यामोदन्धकारावतारः ।। ४३ ॥ आन्त्रस्रग्भिभूषितोर प्रदेशैयॊम्न्युन्ननैर्ऋक्षरक्षःकबन्धैः । दृग्भ्रूलीलागीतशून्याङ्गहारैर्वृत्तं चक्रे बद्धतालं कपालैः ॥ ४४ ॥ वेगोद्विक्ता रामपौलस्त्यसेनादेहोता भूरिरक्तस्रवन्त्यः । वातोदञ्चद्वीचिवाचालकूला भित्त्वा वेलामाविशन्नम्बुराशिम् ॥ ४५ ॥ इति विप्रकृतं प्लवङ्गभा पितरं वीक्ष्य मिषत्सु वानरेषु । विधिदत्तवरोर्जितप्रभावः परमं शक्रजिदाजहार कोपम् ॥ ४६ ॥ अपि नर्मणि यद्धृवोर्विलासः सुरदैतेयकुलेपु भीतिमाधात् । प्रसितां प्रलयेन कालरात्रिं यदपास्तः स्म धनुर्ध्वनिर्धिनोति ॥ ४७ ॥ स समस्तकापिक्षपाचराणां हृदयेषु व्यथितत्वमादधानः । शतमन्युजयातिरूढदर्पः पृथुमायः प्रथयाञ्चकार मायाम् ॥ ४८ ॥ नभसः पतति स्म सास्थिमांसा.महती शोणितवृष्टिरुग्रगन्धा । समलक्ष्यत दिग्वधूमुखेषु क्रमवृद्धिं प्रथयन् रजोविकारः ॥ ४९ ॥ इति कूटपटुः प्रयुज्य मायामपदानैः पितरं च लङ्घयिष्यन् । अतिदुस्तरसङ्कटप्रयोज्यं स्मरति स्म द्रुहिणप्रतीतमस्त्रम् ॥ ५० ॥ अथ दाशरथौ निरुध्यमाने भुजगास्त्रेण सहानुजे निरीहे । जवधूतकुलाचलाधिभूमिः प्रववौ वायुरुदीरयन् रजांसि ॥५१॥ १. "श्रु' ग. पाठः.

·দ্বাবিদ तदनन्तरमरायकाशाहवती कनकोत्तणावदातः । परिहर्तुभवास्तयोपिनि वस्तात्र बभूव बैनतेयः ।। ५२॥ वृतचित्रणीनिमिः पाणिभिनिनमुद्वहन किरीटम् । शिखराग्नविलनविश्वातना प्रथमावथिमेव हेमशैलः ॥५३ ॥ चुकुटीमहिवंशकालरात्रि कुटिलभूयुगलीससुदृतेन । निटिलेन वहादधनेत्रस्फुटनिष्टयूतकवानुनिरीक्षः ।। ५४ ।। घृतकुण्डलमोगियोगरत्नम्फुरदर्विकासरः प्रश्नुवानः । कांगाणिवाहिकातुण्डायसन शनापूरिताः ॥ ५५ ॥ निज वन डायनानितिशारीनचाकाटदेवः । उस समयमा ७५ करतो का सामानः ॥ ५६ ॥ भुवनोहरणार लाई शुमण्डद्वयमायतं दधानः । अवलिसकरालिः कराराशिनिदारणलम्पटे खानेः ॥ ५७ ॥ समवृत्तघनोरुजानुजवारमसोत्सारितवानखेबरोषः। त्वरितानुनिवध्यमानयात्रापकनावनयशभ्रमन्याहीघ्रः ॥ ५८ ॥ महसः परमस्य सन्निधानामधिनस्कन्वनटीनिरूढगर्वः । बलयानन्दकरणादियूवारचनाममहारगर्वितन्वन् ॥ ५९ ।। स्थगिताम्बरकुक्षिपक्षहेलामरुदान्दोलितहेमहमलः । चरणार्पणविद्धभूतधात्रीहनिप्पीडितकरादिकूर्मः ।। ६० ॥ इति सनिहिते रघुवीरस्थितये काश्यपधर्मदारभाग्ये । विधिशृङ्खलितं महोरगावं व्यगलत् पूष्णि तमः समुद्यतीव ॥६१ ।। अमृताकृतिरामशत् कराभ्यां हरिपादाब्जरजापनित्रिताभ्याम् । सकलात्मतया विजज्ञिवास्तौ विरुजौ विश्वरुजापही चकार ॥ ६ ॥ रणतः सहसा गते विरामं पृतने ते मिलिते परस्परेण । अवशं कमपि च्युतात्महेती युवुधाते न गरुन्मरुत्पविद्धे । ६३ ।। 1. 'चारुप' क, पाठः, ·पञ्चदशः सर्गः । प्रकृति प्रतिजग्मिवान् पुनः स्वां प्रभविष्णुः प्रभने विहङ्गमानाम् । क इवासि विवित्सरस्म्यता दिन वेल्थमुदार सदाचम् ।। इह सङ्गरसङ्कटे न चासे पुनरभ्येत्य अथातथं प्रवस्य । नचिरेण करिप्यते भवद्भया युधि रक्षा विधीषणोऽवशिष्टः ॥६५॥ भतिरूढकृतान्तपितायुर्वशकण्ठाय वर्णदारहती । सकलं स्वकुलं विनाध्य भन्दो दुरिमान माइनो कलाल गन्ता ॥६६॥ त्रिजगत्प्रथितापदान ! तुभ्यं भवतु स्वास्ति सहानुजानुगाय । गिरमित्था दीर्य तं गरुत्मावाभिमागविक्षरमारिक्ष ।। ६७ ॥ इति तावनिकते विजाने अपना इवात्मक देव । पुनरप्यधिक पराभविष्य निविता कनचिनिन्द्रामिद निरोऽभूत् ॥६८|| कपिलोकपितामहेन हिकाः स्फुटिनाशाजनरामा । सृजता बहु निन्नतारिसैन्यं न सदा नायकायदा ॥ ६९ ।। अवमृद्य वरूथिनीमनेकां मिषतामेव महाजमा रिमाम् ! दशकण्ठवलाधिपः प्रहस्तो युधि नीलेन कथीतो बभूव ॥ ७० ॥ पवनात्मजवालिसनुमुख्यहरिभिः स्वां पृतनां निशम्य भन्नाम् । अतिरूढमदावलेपरोषो दशकण्डः स्वयमाषणात योछुम् ।। ७१ ॥ अथ लक्ष्मणवानरेन्द्रनीलाः समरे लेन निपातिताक्षणेन । महिमानमुपाश्रिताः पुनः स्वं प्रतिजन्नुः पुनरेनमाश्वसन्तः ॥ ७२ ॥ हिमवच्छिखरस्थकालमेघप्रतिमे विद्विपि दृष्टिगम्यमाने । अरुणेक्षणवान्तरोपपोपो हनुमत्स्कन्धगतो बभूव देवः ।। ७३ ॥ स्ववलेन जयेऽपि जागरूके कपिसैन्थे च विहस्तताविमहे । सहसा रघुराजि दृश्यमाने हृदयं रात्रिचरेशितुश्चकम्पे ॥ ७४ ।। प्रमुखोपनते विभौ समन्यौ विधिना निष्प्रतिधेन लवितायुः । पशुरास स युपबन्धनेन प्रतिपन्नार्तिरुपाकृतः क्षणेन ॥ ७५ ।। चिरसम्भृतवैरपावकाचिप्पसरेण ज्वलितौ परस्परेण । युधि गन्धगजाविवाविषयौ जघटाते खरजित्क्षपाचरेन्द्रौ ॥ ७६ ।।

·रघुवीरचरिते
वहुवाहुदशाननप्रयुक्ता शरवृष्टिः प्रभुणा भुजद्वयेन ।
सशरासनसायकेन रुद्धा पटिमा चेत् करणेषु नातिकाङ्क्षा ॥ ७७ ॥
असृजत् स तमः प्रकाशविद्यां विभुरस्त्रज्वलनं निशाचरेन्द्रः ।
जलदैवतमीश्वरो रघूणामिति भूयानभवत् नयोर्विरोधः ॥ ७८ ॥
अथ रामशरैनिकृत्तशस्त्रप्रकरो भग्नरथो विभिन्नगात्रः।
अपमृत्य ततः पदातिरन्तःपुरमस्तोत्सवमन्थरं विवेश ॥ ७९ ॥
स चिराधिगतप्रसुप्तिमभ्रंकपवेश्मोदरशायिनं निरीहम् ।
अरिपक्षजयाय कुम्भकर्ण द्रुतमुद्धोधयितुं प्रचक्रमे सः ॥ ८० ॥
अयुतं बलिनां निशाचराणां प्रविशद् भर्तृमतेन सुप्तिशालाम् ।
अमितपचकुम्भकर्णनासाश्वसनाध्यानमपारयन्न गन्तुम् ॥ ८१ ॥
अपरान्तपथेन ते प्रविष्टा युगपत् तूर्यमृदङ्गगोमुखादीन् ।
हिमशैलगुहाभयोर्निधाय श्रवसोः शब्दमुदीरयांवभूवुः ॥ ८२ ॥
बुबुधे विबुधारिणा न तेपामकृशैः कर्मभिरप्युपद्रुतेन ।
अथ तस्य महत्तमे शरीरे चतुरङ्गां पृतनामचारयंस्ते ॥ ८३ ॥
प्रतिवुध्य समुत्थितस्ततस्तां निजदेहप्रसृतां विधूय सेनाम् ।
धृतहेति विलय सालमुच्चैर्निजमात्मानमदर्शयत् कपीनाम् ॥ ८४ ॥
तमभिक्रममाचरन्तमभ्रं निगिरन्तं भिदुरभुणा मुखेन ।
अभिलक्ष्य वलं प्लवङ्गमानां क्षणमापद्यत चापलं भयेन ।। ८५ ॥
परिगृह्य वलीमुखा भुजाभ्यां मुखपातालविलं प्रवेशिता ये ।
गणशः प्रसभं निरीयुरस्य श्रुतिनासाविवरैर्विदूरपाताः ॥ ८६ ॥
अविलोचनमेयवमं भूतं किमिदं भीममितोमुखं समेति ।
इति मारुतिरीश्वरेण पृष्टः कथयामास दशाननानुजं तम् ॥ ८७॥
विषहेत क एव तं त्रिलोक्यां यदि निद्रापरतन्त्रता न चेयम् ।
धृतभीषणशूलमुद्रहन्तं हतदक्षाध्वरवीरभद्रमुद्राम् ॥ ८८ ॥
स वलीमुखवाहिनीमनेकां युधि विद्राव्य विदारयन् शरौघैः ।
चरणार्पणपीडितत्रिकूटः शलभो वहिमिवापपात रामम् ॥ ८९ ॥

·षोडशः सर्गः। तमधाकृतवारणापदानं प्रभविष्णुर्भुवनावनाय सज्जः । प्रलयानलदुर्धरैः शरोधैः प्रतिजग्राह कपीन् प्रतिष्किरन्तम् ॥ ९० ॥ समरे समतामुभावुपेत्य क्षणमुयोतितभूरिविक्रमेण । रघुराजसुतेन कुम्भकर्णस्तरसालझ्यत वाणसंहृतायुः ॥ ९१ ॥ इति दशाननसहोदरविलोपकलुषे सकलराक्षसकुले कपिगणे च मुदिते । प्रचुरहर्षममरास्तदनु दाशरथये जयगिरा मुहुरकुर्वत समर्चनविधिम् ॥ ९२ ॥ इति रघुवीरचरिते पञ्चदशः सर्गः । अथ षोडशः सर्गः। अथ दाशरथेर्जेतुः सानुजस्य मुखद्युतिः । जगदाप्याययामास ग्लपयामास चाहितान् ॥ १ ॥ त्रातृव्यसनतप्तेन दशग्रीवेण चोदिताः। संशप्तका इवापेतुरतिकायादयः प्रभुम् ॥ २ ॥ हनूमन्नीलतारेयपितामहनलोत्तरैः। वानरैरपि विद्धास्ते जग्मुः स्वापं महत्तमम् ॥३॥ अशीतिकोटिसंख्यातैर्बलेनैरावतोपमैः । किंकरैराज्ञया भर्तुः कृष्टास्ते सागरे कृताः ॥ ४ ॥ वनौकसः कचित् क्षीणाः कचिद् भग्ना निशाचराः। त्यक्तशस्त्रादयः क्रोधान्नियुद्धं केचिदाचरन् ॥५॥ विशीर्णसर्वकायास्थीन्युग्रनिष्पेषमुष्टिभिः । कोष्ठान्तःकृतबाहूरुपदानि कपिरक्षसाम् ॥६॥ उद्वान्तजिह्वानयनैनिमग्नानि शिरोमुखैः। व्यमूनि देहपिण्डानि कुमूलानीव रेजिरे ॥ ७ ॥ लुलुवुर्वानरान् कांश्चिच्छस्त्रैर्यातूनि कानिचित् । तान्यन्ये पर्वताकाराः पर्वतारचूर्णयन् ॥ ८ ॥ m- १. 'सदया' ख. पाठः.

·उप रघुवीरचारत विभीषण रानीर्यग विल्मायगन् रणे । रावणानीकोषागा नाचकोशरचुर ॥ ९ ॥ না হত্যা ঘংলা মুশকিল। फ्लावास मिशः पश्यना सामावणिः ॥ १० ॥ हुस्वा सदुदित क्षिामा कक्षिणः । रुपा वक्ष्यन्निवैवाकाबारोह स्थानगम् ॥ ११ ॥ दूरादेवापता সােস্যাকালিগা চুক্তি-গুল, } निरीक्षक कारची दान करावीकृतिः ।। १२ ।। सायचजहागनादिभिः । गुप्तामपि सनी लेवा निहारतजसा ॥ १३ ॥ स्वार्थे कृतमयमालत केप बलोकलाइ । पश्यनत्माहित प्रतिजमाह राणि ॥१४॥ परस्परपयुक्तासमयोचिनियारुणम् । अवर्धत नारायवलाजाका धनीः ।। १५ ।। मेघनादास्तानग्या कपिलदामनीवयत । रामदृतः क्षणानीगदावठोपाधिपर्वतः ॥१६॥ प्रत्यापनतनुप्राणा महोत्सावा पनौकसः। शश्वत् प्रस्थापयामागुनक्तंचरवरूथिनीम् ॥ १७ ॥ स्ववलक्षयगालक्ष्य कृत्याशाला निकुम्भिलाम् । प्रविश्य होप्यतः कामं विधुर्मने विभीषणात ॥ १८ ।। निघ्नन् क्रियान्तरायण विष्टकुण्डलितायुपम् । रणायादास्त साँगित्रिस्तं त्रमिव बासवः ॥ १९ ॥ मायापरायणाभिज्ञ साह्ये कृत्वा विभीपणम् । अवस्थितः स ददृशे चण्डं शक्रजिता पुरः ॥ २० ॥ '२॥ पश्य' क, ख, पाठ ·पोडशः सर्गः। तूर्णमायाहि मा ग्राहि माया हि तब मोहिनी । कपीनामिति सौमित्रेवचस्तं समधुक्षयत् ॥ २१ ।। पश्यन्, रामपरीवारविपर्यस्ता स्ववाहिनीम् । भुवनैधः प्रजज्वाल कालानिरिव रावणिः ॥ २२ ।। शल्याभिषङ्गजडतामोचितौ रघुनन्दनौ । सहस्रगुणमुत्साहं चक्राते रक्षसां वधे ॥ २३ ॥ महान्ति पञ्च भूतानि खां स्वां प्रकृतिमत्यजन् । अभिक्रामति सौमित्रि प्रति तस्मिन् वोडुते ॥ २४ ॥ विरिञ्चकौशिकोपज्ञैरौः सर्वङ्कपैरुभौ । व्याकुलीचक्रतुश्चित्तं रामरावणयोरपि ॥ २५ ॥ मेघनादप्रयुक्तेषुरस्त्रं पावकदैवतम् । उज्जगार स्फुरज्ज्वालाकवलीकृतदिङ्मुखम् ॥ २६ ॥ अन्यथाकृतसंन्यस्तजगतस्तपसां निधेः । कशाश्वशिष्यात् सौमित्रिरस्त्रागममथास्मरत् ।। २७ ।। रामावरजवाणाग्रादुद्गता कापि देवता । पपौ तीनं तमस्त्राग्निं तत्रैव च तिरोदधे ॥ २८ ॥ अस्त्रं ब्रह्मशिरः क्षिप्तं पौलस्त्यतनयेन तत् । तेनैव सञ्जहारोच्चैः सौमित्रिमन्त्रकल्पवित् ।। २९ ॥ भूयोऽप्यस्त्राणि दिव्यानि समरेष्वविपादिनौ । मुवनक्षोभकारीणि प्रायुजातां परस्परम् ॥ ३० ।। क्षणमन्तर्हितः कृत्वा मायासीतां पलापिनीम् । अशोचयत् स काकुत्स्थौ सुग्रीवं च ससैनिकम् ॥ ३१ ॥ हनूमज्जाम्बवत्पष्टैप्सर्वानरयूथपैः । तथाभिद्यत सा सेना यथाश्यत रावणिः ॥३२॥ संस्मरन् भ्रातरं भक्त्या सत्येनास्त्रेण सत्यवि । मेघनादमिषाकारं रावणं लक्ष्मणोऽवसत् ॥ ३३ ॥ १. 'स' क. पाठः.

·रघुवीरचरिते
अस्त्रेणापहतप्राणे तस्मिन् भुवि निपेतुपि ।
हन्त हन्तेति वागासीत् सर्वेषामृक्षरक्षसाम् ॥ ३४ ॥
भुजातोलितरुद्राद्रौ जीवत्यपि दशानने ।
तस्यापक्रमणेनासीनिष्पाणं रक्षसां कुलम् ॥ ३५ ॥
सुरासुरहृदम्भोजविकासि परिदेवितम् ।
उचैरश्रावि लङ्कायां पौरराक्षसयोपिताम् ॥ ३६ ॥
मन्दोद्यमानां यौधानां तां दशां वीक्ष्य वानराः ।
मुक्तामुक्तानि शस्त्राणि हृत्वा तेस्तान् ववाधिरे ॥ ३७ ॥
हर्षचन्द्रोदयस्मेरमनकुमुदवासिताः।
तमप्रतिमकर्माणमानचुः खेचरा दृशा ।। ३८ ॥
सुरासुरजितः सूनोः श्रुत्वा तत्तादृशं क्षयम् ।
आरेभे मैथिली हन्तुं विललाप च रावणः ॥ ३९ ॥
युथाधिपानसंख्येयान् मेघनादपदानुगान् ।
सवलः सानुजो रामो रणेप्वग्रसदग्रसत् ॥ ४० ॥
ततो मूलवलं भीममसंख्यं परिभापया ।
पातालादुत्पतद् रामो दिनार्धन समापयत् ॥ ४१ ।।
अपत्यामात्यसेनानीयथाधिपनिमीलनम् ।
पातितं कुम्भकर्ण च छिन्नपक्षमिवाचलम् ॥ ४२ ॥
निमित्तानि च घोराणि विपरीतानि सर्वतः ।
अनिर्मातचराधीनां पौराणां परिदेवितम् ॥ ४३ ॥
प्लुष्टां च नगरी सर्वामुल्काहस्तैः प्लवङ्गमैः ।
प्रस्तरीभूय रक्तौघैः प्रच्छन्नामपि मेदिनीम् ॥ ४४ ॥
अन्धस्त्रीवालवृद्धानां क्रन्दनानि समन्ततः ।
रुदतीं हतपुत्राः प्रियां मण्डोदरीमपि ॥ ४५ ॥
प्रस्वापं स्वापदानानां तेजः काकुत्स्थयोरपि ।
उपलभ्य विनिश्चित्य निर्जगाम दशाननः॥ ४६ ॥

·११५ . षोडशः सर्गः। अप्रसन्नैर्हयैर्युक्तं रथमारुह्य रंहसा । निदहन्निव लोकांस्त्रींस्तत्राभूद् यत्र राघवः ॥ ४७ ।। चिरसंभृतसंरम्भस्फुरज्ज्वालावुभावुभौ । करिष्यमाणौ यत्किञ्चिद् धीरं ददृशतुर्मिथः ॥ ४८॥ मुरासुरा दिगन्तेषु निलीनास्तद्भयात् पुरा । दिदृक्षवः समागच्छन् प्रारब्धं रामरावणम् ॥ ४९ ॥ दिष्टया दृष्टिपथं नीतः कृतान्तेनासि साम्प्रतम् । इति वाचं द्विषो रामः प्रतिजग्राह सस्मितम् ।। ५०॥ अथ मातलिनानीतं सहस्राश्वयुजं रथम् । आरुरोह विभु(मान् सवितेवोदयाचलम् ॥ ५१ ॥ केचिदालोकशब्देन केचिज्जयगिरा पुनः । राम सम्भावयामासुर्देवासुरमहर्षयः ॥ ५२ ॥ कैलासोद्धरणक्रीडादर्शितस्वभुजावलः । रावणः प्रगुणान् बाणान् मुमोच रघुनन्दने ॥ ५३ ।। रामः क्षिप्तानिधूंस्तेन द्विबाहुबहुवाहुना । अर्धमार्गे चकतॊच्चैर्दर्शयन् हस्तलाघवम् ।। ५४ ॥ परस्परप्रयुक्तास्त्रैर्दीप्यमाना नभश्चराः । उपप्लवभयात् सर्वे दूराद् दूरमपासरन् ॥ ५५ ॥ तावद् रामविरामार्थमुद्धरिष्यति रावणे । प्रलयार्कप्रतीकाशश्चन्द्रहासास्तिरोदधे ॥ ५६ ॥ चक्रेणापि मुकुन्दस्य प्रागविज्ञापितव्यथः । स विषोढुमकल्योऽभूदेकैकं रामसायकम् ॥ ५७ ।। अपमृत्य ततः किञ्चिनिजं सर्वङ्कषं तपः । शस्त्रे विधाय पौलस्त्यस्नं प्रहर्तुं प्रचक्रमे ॥ ५८ ॥ . १. 'भाजया' ग, पाटः, ·মুঞ্জনি तत्रागस्त्यः समागम्य विदित्वा तच्चिकीर्पितम् । सावित्रेण प्रभावेन ररक्षेक्ष्वाकुनन्दनम् ॥ ५९ ॥ ज्वलितः स विशेपेण रावणं सर्वमर्मसु । तुतोदोद्भूतसंरम्भो विषदिग्धैरिवेषुभिः ॥ ६ ॥ प्राणान्तकारिणी घोरां वेदनामविचिन्तयन् । अभिचक्राम काकुत्स्थं पुरा काल इवेश्वरम् ।। ६१ ।। ततस्तस्यार्धचन्द्रेण निचकर्त शिरांसि सः । भीमसंरम्भगर्भाणि जगतो व्यसनानि च ॥ ६२ ॥ शिरांसि तस्य लूनानि तेन सास्त्राणि रेजिरे । शिखराणीव नीलाद्रेर्धातुलिप्तानि वन्त्रिणा ॥ ६३ ॥ अमोघे रामबाणौघैः पतितेष्वपि मूर्धसु । न ययुः प्रत्ययं देवास्तत्पत्यापत्तिशङ्कया ॥ ६४ ॥ भुजैरनेकैविकृतस्तस्य कायः परेयुपः । पपातास्रवदाभोगश्छिन्नमूल इव स्नुहिः ॥ ६५ ।। दिव्योद्यानादवचितैर्देवा देवमवाकिरन् । पुष्पैनवविकासोद्यन्मधूलीलोलपट्पदैः ॥ ६६ ॥ आविरासीद् पारूढं शैलकन्यासखं महः । सह भूतगणैस्तत्र यत्र रामो व्यवस्थितः ॥ ६७ ॥ अन्वदृश्यत वेधास्तं गिरां देवतया सह । उपास्यमानः परितः सपत्नीकैमहर्षिभिः ॥ ६८ ॥ जववायुविभिन्नाभ्रमापत्य पततां पतिः । प्रश्रितः प्रश्रयाकल्पं जायया तमसेवत ॥ ६९ ॥ सचरित्रेण सुरभि सुरभिः सुरशेवधिः । उपहर्तुमनाः कामान् निकपा तमवस्थिता ॥ ७० ।। देवाननुगताः महान् स्थिताः स्वाधिकृते पदे। दृम्भिरप्सरसः कामं स्वादु रामामृतं पषुः ।। ७१ ॥

·११७ षोडशः सर्गः। अथाभाष्य समाज तं यथार्ह विहिताहणः । सीतामानाययामास भूर्ती चारित्रदेवताम् ॥ ७२ ॥ क्षामां विवर्णा मलिनामेकवेणीधरां कृशाम् । अवगुण्ठितसर्वाङ्गी यातयामेन वाससा ॥ ७३ ।। रुदती श्वसितां नम्रवदनां धूसरालकाम् चिरन्तनेन महता शोकेन स्फुरिताधराम् ॥ ७४ ।। अपवारितसंचारपरिस्पन्दपदार्पिणीम् । विदूरीभूतसंस्कारशोचनीयनखाङ्गुलिम् ॥ ७५ ॥ दुर्दान्तराक्षसपुरीचिरवासकदूपणाम् । चराचरस्य जगतः कुतूहलकराकृतिम् ॥ ७६ ॥ अनसूयाकृतं पुण्यं विभ्रतीमनुलेपनम् । ददृशुः सर्वभूतानि रामश्च जयतां वरः ।। ७७ ॥ ततोऽनुज्ञाप्य गिरिशं विधि देवानृपीनपि । चकारामौ विशुद्धां तां जानकी सत्यसंश्रवः ॥ ७८ ॥ निर्दग्धाशेपकरणां विप्रलम्भाग्निना विभोः । स तामाप्याययामास शीतलः शपयानलः ॥ ७९ ॥ रामस्तस्य समाजस्य मतेन मतिमत्तमः । विशुद्धचरितः शुद्धां धर्मपत्नी समग्रहीत् ॥ ८० ॥ रावणस्य परेतस्य भ्रातृपुत्रवतः क्रियाम् । अन्त्यां विधत्स्व शिष्टानां रक्षसां त्वमधीश्वरः॥ ८१ ॥ रक्ष लङ्कां नवीकृत्य रक्षांस्यशरणानि च। राक्षसेभ्यो भयं मा भूद् भुवनानां ममाज्ञया ।। ८२ ।। देवासुरमनुष्याणामिह बन्दीकृताः खियः। प्रस्थापय यथापूर्व सर्वान कल्पनुमानषि ।। ८३ ॥

·११८
रघुपीररिते
भविष्यति तदैश्चर्यमेवं कल्पान्तरेष्वपि ।
रामो विभीषणायेति ददौ वाचं सुधाषिच ।। ८४ ॥
इत्याज्ञां शिरसादाय कृत्या सर्व विभीषणः ।
भाग्योदयेष्वनुलित प्रभाविष्णुशुपालदत् ।। ८५ ।।
आपृच्छय कृच्छादुत्तीर्ण रामं सह सुरर्पिभिः ।
सविधिः सपरीवारस्तिरोभवमापतिः ।। ८६ ॥
आनीतं वायुपुत्रेण विमान छुप्यकं विशुः ।
आरुरोह ततः सीता शियमन्बाकरोच ॥ ८७ ।।
उत्रं दधार सौमित्रिस्तालवृन्तं हरीश्वरः ।
उभौ मारुतितारयो रुक्मइण्डे च चामरे ।। ८८ ।।
विभीषणः खड्गराज जाम्बवान् मणिपादुके ।
समांसमीने बाणानां तूणी पावकनन्दनः ।। ८९ ।।
बहावर्त नलः शङ्ख सुपेणचर्म चापलः ।
अन्ये च यूथपतयो राजलिङ्गानि दधिरे ।। ९० ॥
विधायेत्थं रक्षां दशवदनविद्धस्य जगतो
विमानस्थः श्रीमान् सवलहरिरक्षोधिपयुतः ।
वचः कृत्वा पित्रोः समयमपि नियूँह्य चकमे
ससौमित्रिर्गन्तुं रघुपतिरयोध्या, कुलपुरीम् ॥ ९१ ।।
इति रघुवीरचरिते षोडशः सर्गः ।
THArenawane
अथ सप्तदशः सर्गः।
अथ स्वरूपामृतसन्निकर्षादाप्यायितान्तःकरणां चिरेण ।
विमानगः प्रीतमनाः प्रियां स्वां जगन्नियन्तेति गिरं जगाद ॥१॥

·सनदशः सर्गः इमां प्रिये! पश्य विशालसालामहष्टियां त्रिदिवोपमेयाम् । लङ्कामलङ्कारवतीमनर्धेः सुरद्रुमैः कामदुधैरनेकैः ॥ २ ॥ इमां कुबेराय पुरोपजद्दे कृतिप्रवीणः सुरलोकशिल्पी। उत्सार्य तं राक्षसराड् जहार पुरीममुं चैव विमानराजम् ॥ ३ ॥ रक्षापुरीयं सुरदानवानामगोचरो दुर्गतगा महत्या । आनीय लोकप्रथितानि रत्नान्यत्रास्तशनुर्बुधुजे दशास्यः ॥ ४ ॥ हनुमतानेन विचिन्वता त्वां प्रारभ्यतास्थाः प्रथमः प्रमाथः । पुनः प्लवङ्गैगिरिसालहस्तैः सराक्षसेयं सकला विरुग्णा ॥ ५ ॥ आपूरितां शोणितकर्दमाट्टै रक्षःशरीरैरचलप्रमाणैः । रणक्षिति भीरु ! विलोकयेमामाक्रीडशालामिव कालरात्रेः ॥ ६॥ अथ स्थलादुत्थितवान् पयोधि द्विधा विभज्य स्थिरसन्धिबन्धः । ससाहसानां निकषः कपीनां दृश्यः पुरस्तानलसेतुरेषः ॥ ७॥ अनन्तरत्नैकनिधानमुच्चैर्दैत्याद्रिनागाश्रयवारिगर्भः । गभीरतायाः पदमेकमक्ष्णा संगृह्यतां भामिनि ! सिन्धुराजः ॥८॥ स्वं सप्तधात्मानमयं विधाय रसैश्च तावद्भिरमून् विभिद्य । इयानसावीदृश इत्यचिन्त्यः प्रवर्तते विश्वसृजां धियापि ॥ ९ ॥ भूतेषु पञ्चस्वपि संहृतेपु क्रमात् प्रधाने पुरुषं प्रविष्टे । अयं महाकल्पविरामकालेऽप्यनश्वरः प्रत्युत वर्धते च ॥१० ।। प्रमथ्यमानादमृताय दिव्यैरभूदमुष्मात् किल पद्महस्ता । यया वृतः सुन्दार! पद्मनाभः समस्तसौभाग्यपदं बभूव ॥ ११ ॥ असावपः खं मरुतोपनीय रसान्तरं च प्रतिपद्य तासु । धनत्वमाश्रित्य विधाय वृष्टिं त्रिवर्गवन्याय विभति विश्वम् ॥ १२ ॥ रत्नाकरोऽपि स्थितये स्ववेलामलङ्घयन्नादतमस्वभावः । नित्यातिथेरप्ययमौर्ववहेः स्वजीवनेनैव करोति तृप्तिम् ॥ १३ ॥ अस्याम्बु तल्पीकृतशेषभोगः श्रिया भुवा चानुगृहीतकामः । नाभीसरोजस्थितपद्मयोनिस्तुतोऽधिशेते भगवान् मुकुन्दः॥१४॥ १. 'स्त्रा' ख. पाठ::

·रघुधीरचरिने
स्वच्छन्दवारिप्रसरोपरोधाइयं प्रकामं क्षुभितो रुषेव ।
मरुद्वशार्मिकरैरुदस्तैरितस्ततस्ताडपतीब सेतुम् ।। १५ ॥
निमज्जनोन्मजनचञ्चलानि गजाश्वयादांसि निरन्तराणि ।
समुद्रवाताहतिमेदुरासाबनारतं मृत इबोभिमाला ॥ १६ ॥
वेलेयमेलाफलगन्धगर्यैः समीरणैर्वासितसैकतौघा ।
आलोकनीया शुभशुक्तिमालानिष्ठयूतमुक्तावलिदन्तुरान्ता ॥ १७ ॥
कचिच्च नीचैः कचिदुच्चवृत्ति कचित्र समं वर्त्म विगाहते च ।
मनोनुकूलप्रसरं महिम्ना निजेन यायेवमिई विमानम् ॥ १८ ॥
असौ समस्तां कपियातुसेनामस्मानपीत्थं बलवद् दधानः ।
अनुग्रहेण द्रुहिणस्य भून्ना सहिष्णुतामेति विमानराजः ।। १९ ।।
तिरोभवद् दूरतया व्यतीतं पश्य प्रदेशान्तरमब्धिपारे ।
क्रमेण यत् सूक्ष्मतरं निपीतं धूमोद्गमेनेव मलीमसेन ॥ २० ।।
मनोहरैश्चन्दनपल्लवानां प्रभोदयराहितसान्ध्यकान्तिः ।
अयं परस्तान्मलयादिरस्मादारभ्यतानेन नलेन सेतुः ॥ २१ ॥
मयि स्थिते सागरमुत्तितीविहास्तवोधे च मदेन तस्मिन् ।
सौमित्रिणा सम्भृतदर्भशय्ये प्रायोपवेशस्य कृतोऽत्र तल्पः ॥ २२॥
तृणद्रुमप्राणभृतामभूमिर्निशामु चोग्रा मृगतृष्णिकाभिः ।
कण्डोर्मुनेः कोपहुताशनेन नीता विकारं मरुभूरियं सा ।। २३ ।।
उदन्यया यत्र गतैः प्लवङ्गैः शुष्टेविलं भीमतमं प्रविश्य ।
स्वयंप्रभाया महतः प्रसादाद यात्रोयतं जीवितमाललम्बे ॥ २४ ॥
विन्ध्याचलोऽयं शमितप्रवृद्धिमहर्पिणा कुम्भभुवा सुरार्थम् ।
चिकीर्षुणा मानिनि! योगमायानिवासभूरेप विशेपदृश्यः ॥ २५ ॥
उपत्यकालग्नघनो निरुद्धमरुत्पथः शृङ्गसमुच्छ्रयेण ।
स माल्यवानेष यदाश्रयोऽसौ हरीश्वरो वालिभिया निलीनः ॥ २६ ॥
मतङ्गशापेन निवीतसीमा दुरासदोऽयं कपिनायकस्य ।
विवित्सता त्वां तपनस्य सूनुर्मया कृतार्थीकृत एप भूयः ॥ २७॥

·सप्तदशः सर्गः ।
अनेन यावत् सवितुः कराणां गतिः लबाचिनासि तावत् ।
अयं हनूमान् पुनरादर्शी विशेषतः केशमृदन्तरायः ॥ २८ ॥
एषा मधूनन्धिसरोजभूषा मन्दानिलान्दोलितलवोनिः ।
निन्नत्वमापादयति प्रयाणे पम्पा मनोनेवरसायनंमे ॥ २९ ॥
वन्यैः प्रसूनैरधिवास्यमाना समन्ततः कुसतटा शिलाभिः ।
विशुद्धरूप्यद्रवनिर्मलाम्भःस्फुरज्यस्पन्दितपचनाला ॥ ३०॥
इयं मतङ्गाश्रमभूमिरस्यामवस्थितं मां श्रमशानियोगात् ।
विषोल्ब गस्त्वद्विरहादनाथं सम्मोहयामास वलाहकाहिः ॥ ३१ ।।
अज्ञातनक्तन्दिवमभ्रपाथःप्रपातदुर्दर्शदिगन्तरालम् ।
दृष्ट्वा नभो लक्ष्मणमात्रसाक्षि प्रवृत्तमस्यां परिदेवितं मे ॥ ३२ ॥
पयोदपातैः सकदम्बगन्धैर्भुवा सिलिन्त्रोदाममुद्दहन्त्या ।
सर्दिकेकैगिरिभिश्च किं किं त्वया विहीने माय न व्यधायि ॥३३॥
नभः किलाश्लिष्टमनन्वितानि सञ्जल्पितानि महितान्दश्रु ।
स्थितं प्रयातं शयितं विना त्वां मया तदास्तामिह वासवार्ता ।। ३४ ॥
यद् योजनायामभुजप्रसारं रक्षः कवन्धाख्यममोचि शापात् ।
तत् तच्छरीरं गिरिसन्निकाशं सौमित्रिणानेन लघु व्यदाहि ।। ३५ ॥
तरक्षुकण्ठीरवखगनागैर्निषेवितोऽयं वनराजिगर्भः ।
मया त्वदन्वेषपरेण भद्रे! नादृष्टमस्पृष्टपपीह किञ्चित् ।। ३६ ॥
इदं पुरस्ताद् वनमन्यदत्र शुचिस्मिते! दिष्टमदर्शयन्मे ।
पदाम्बुजात् प्रच्युतमंशुजालैः स्मेरं मनोज्ञैर्मणिनूपुर ते ॥ ३७ ॥
आदास्यमानः कृतदास्यमानं तदपिङ्केरुहयोर्भवत्याः।
निसर्गभिन्नावपि शोकहर्षावुदूढवानस्मि समं तदानीम् ॥ ३८ ॥
अत्रारुणत् त्वां छलतोऽपहृत्य प्रतिषयातं दशकण्ठमारात् ।
पितुः सखा मे हितकृज्जटायुस्तस्यापदानं तव हृद्यभूत् किम् ॥ ३९ ॥
इदं तदल्पद्रुमवारिशष्पं सशर्करं प्रान्तमरक्षिलक्ष्यम् ।
विलोभितश्चित्रतमाकृतित्वाद् यत्रास्मि मारीचमृगेण नीतः ॥ ४० ॥

·মীন सगरुहस्त्वपपाणिभवनावनापयैः स्वादमरन्टगः । आमोदयनी का लम बसी माम् ॥ ४१ ॥ पुष्पाश्चायं न भूलाण का पवित्र जलंचवीम् । सौमित्रिनीतः फलजार या देशराब किं विभर्ति ॥ ४२ ।। स्मरस्यपी कमाईला लियामानारत । अस्माभिराम प्रशालाबाद सापक पगारवा निमाभिषेकः ॥ ४३ ।। समन्ततस्त्वत्परिवायता चलताभिन्दा कुभावलागिः। विराजिता मानिनिय मला माया ॥४४॥ निपात्य माया दिया कि मामा दिदृक्षम् शून्यप्रकार भारत ॥ ४५ ॥ वन्यैः प्रभूनैराधियाचनामा लक्ष्य पञ्जवनी पुरातान् । यस्यानिवासाय नाङ्गिा ही नाचान्तसिन्धुबंगलान व्ययुक्त ॥४६॥ अत्रागता शूर्पणवाभिभूना मामित्रिणा म्येन दुरीहितेन ! वयं निमित्तं किल या कुलं समापयामास दशाननान्तम् ॥ ४७॥ एतद् वनं नन्नवमेघनालास्माभिमान बाटना जटायुः । यस्त्वत्कृते सत्यगिरा पुरोगा प्राणः प्रियः स्वर्गप चोपचक्रे ॥ ४८ ॥ तस्याश्रमोऽयं हुतमलपुण्यो विन्ध्याचलस्तम्भकतो अहः । अस्मासु दृष्ट्वा प्रणतेषु पूर्व पु पुग्थिय लोप ॥ ४५ ॥ इदं तदाशंसितसर्वसम्पत स्थान महन्द्रण चाण्डकर्णः । जितात्मनस्तस्य तपोषिलासः श्रात्रे न नेत्र च किमाविशत् ते ।। ५० ॥ एतद्वनं मैथिलि! पश्य शान्तं पुनानि धज्ज्ञाननिधिः सुतीक्ष्णः । यद्धोमधूमेन दिवंगतेन लिटा निमालान्त शाऽमराणाम ॥ ५१ ।। अत्रावतीर्यैनमुपेत्य नत्वा गन्तव्यमस्माभिरिनीप्सितं मे । अधो विधत्ते सशुचः प्रवासाचिरं दिदृक्षा कुलराजधान्याः ॥५२॥ अत्रानम्यासहितस्तपस्यन्नत्रिवन विश्वहितं बिभर्ति । विरिञ्चभूतेश्वरपद्मनाभैः समं ययोरात्मजता व्यवायि ।। ५३ ।। Prime १. 'दिगशिपि मा. पाठः ·अन्वग्रहीत् त्वामनुलेपनेन यासाबसाधारणसौरभेण । भक्त्यात्रिपत्नी प्रणाम मलबा लेश बोत्पादयिता शिवानि ।। ४ !! निसृष्टविद्वेषनिवृत्तसत्त्वा सहीरुहः वादुफले परीला । अधीतिभिः शिष्यगणेः सघोष या भरद्वाजनिवासभूमिः ।। ५ ।। मनोहरैरप्सरसा विलासरस्पन्दितान्त फरादात् । आ ब्रह्मलोकादपि निशा निवाबनायः ॥ ६॥ वनं विविक्षु पितृवाक्यता मा प्रत्यानिनी पुनरथयोध्याम् । असौ कृपालुर्भग्त समेत्यं सभाजयामास तपामहिम्ना ॥ १७ ॥ यास्यबनावृत्ति पद हुनाका यः सविधौ नः स्वतनुं जुहाव । तस्याश्रमोऽयं शरभङ्गनाम्नस्तद्वालिवाद्यापि विराजते यः ।। ८ ।। उद्धार्यमाणोऽयमिहोपहत प्रत्युद्धजन्न्येव युवा पुरस्तात् । करोति में तन्वि! चिरण दृष्टश्चित्तोत्सव कश्चन चित्रकरः ॥ ५९ ।।। सख्युभमदं पुरभुच्चमृद्धशा गुद्दापमानस्य मुहम गरिन् । मामीक्षमीक्षं व्यलपत् सुमन्त्रस्त्वक्षेत्र केवि! यहाजनीति ।। ६० ॥ उष्णीषता पर्वतभूनि पान्ती गिनती मोतिकलाम शुभ्रा । मन्दाकिनीय मदिराक्षि थोराविनती पण निशाति ॥ ६१ ॥ यां कुण्डिका धातुरमत बन्याने पक्षारिशम्या । यावर्धतेशानजटाटवी प्रक्षरद तां मैथिलि दिव्यासन्धुम् ।। ६६ ॥ सकृत् स्मृता चाभिहत मऊत पुसा सुरितं प्रमाटिं। एषा शरीरं त्यजताममुध्या का पदू मवेडू रुद्राणाधिकारः ॥६३॥ अस्मासु सम्बन्धविशसमस्या भगोधेन नानामहन। तपोविशेषैरवतारिता कि यति मा निषि प्रीतम ।। ६४ ॥ इमां च वीक्षस्व कादिन्दकन्द समान। या नीलरत्ननिविडानुबदामाला सुवः कण्ठगतेच भाति ।। ६५ ।। १. 'सा तत्सृताप्यु लतापि दू', ... 'स्थां', 'स्था', २. 'याक, पाठ:.

·arvad Hanimiyasaar बुधीर एते समुद्राभिभुखं भयान्त्यो वेगादपूर्विकया दाते । परस्परेणोमिकराभिधात वर्णाज्ज्वल जकलिन्दकन्ये ॥६६॥ अस्मासु पूर्व विपिनोभुना ल्वात्मार्थिनार्थ जिरवनयद् यः। श्यामो वः सोऽयम नमामि गन्नासि मनोगतानि ॥ ६७ ॥ एषा विशालाक्षि विलोभनीया मातेव साक्षात् सरयूः प्रसन्ना । इक्ष्वाकुवंश्यान् नरलोकना मानवर्तयन् या विमलैः पयोभिः ॥ ६८॥ आलक्ष्यते व्योमनि सम्वलिः सुभाना ख्याः प्रकृतिप्रधानाः । ततः पुरोधाय बलिधनाश का अभिन्न भरनः पुरस्तात् ॥ ६९ ॥ विज्ञाप्यमाने पवनात्मक सन्दागम संपतक्तिभारः। प्रत्युद्गमायैष मतिं विधत्ते च्यात्य सौभ्रात्रमनिप्ररूढम् ॥ ७० ॥ अस्तोपचारोसितारो मत्लादको सजानवन्धः । चीराम्बरानन्द्रकटिः पीयान गुनीनामाप कौतुकाय ॥ ७१ ॥ युवाप्ययं दाशरथिनस्वी विधा पिना जिग्रति राजलक्ष्मीम् । अस्यानुभावेन दुरुहन माले व्यग्निई कुलं नः ।। ७२ ॥ इत्थं वचस्यभिडित युपु वना विज्ञाय नममतामयाभिपता महिम्ना । अनाय पुष्पकमवात दन्तरिक्षात प्रत्युद्गतं सकलजानपदाक्षिपः ।। ७३ ।। तस्माद् विभोरवतरियत एवं पादा जग्राह नाम भरतो जटिलेन मा । जन्मदमार्य! सफलीकुरु मे कृपा मातेव पातु जनमेनमिति युवाणः ॥ ७४ ॥ नम्रस्य तस्य विनयविभूपणस्य भ्रातुः शिरस्युपनिवद्धजटाकलाप । आजिघ्रता रघुवरेण लघु व्यधायि पालेयवारिशिशिरा नयनाम्खुटष्टिः ।। ७५ ।। ५. 'ई' २. “पक पाठः. ३. 'ज्य' ग. पाठः.

·१२५ सप्तदशः सर्गः। दुर्दान्तरावणकपोलचपेटदर्श सुग्रीवपाणिमवलम्ब्य करेण देवः । पौलस्त्यदर्शितपथोऽवततार यानात् तच्च न्ययुक्त सपदि द्रविणेश्वराय ।। ७६ ॥ छत्रप्रमाणतनुसंस्थिति तत् प्रणम्य रामस्य पादयुगलं सुकृतैकलभ्यम् । आशां विवेश धनदाध्युषितां प्रमोदाद् वेगानुयातधनराजिकृतोपचारम् ।। ७७ ॥ वार्ताविशेषमनुयुज्य मिथोऽर्हणावत् प्रेम्णाङ्गमङ्गमभिवीक्ष्य पराशद्भिः । सम्भूय दाशरथिमिस्त्रिभिरितृष्णैः सौभ्रात्रसंज्ञममृतं रसिकैरपायि ॥ ७८ ।। पद्भयां गुरोः ममुदितस्य शिरः स्वमुच्चैः सम्भाव्य दर्शितपथोऽग्रगतेन तेन । पूर्ण बृसीघटकुशाजिनवल्कम लै- वन्यैः फलैश्व भरताश्रममाससाद ॥ ७९ ॥ कृत्वा विधि व्रतसमापकमातवाचा- मग्रेसरेण गुरुणा विहिताभ्यनुज्ञः । भ्रातृप्रयुक्तसमुदाचरितः प्रवेष्टुं देवः समारभत वंशपुरीमयोध्याम् ॥ ८० ॥ विज्ञाय रामहृदयं हनुमत्सुमन्त्रा- वाज्ञां वितेनतुरलङ्कृतये पुरस्य । पौरेषु मन्त्रिषु च मङ्गलतूर्यघोष शोत्तरं च हरिदन्तगतं विधातुम् ॥ ८१ ॥ उत्थापितध्वजशताग्रलसत्पताका गन्धोदकच्छुरितसौरभराजमार्गा । १. भाव्य दा', २. 'च कर्तुम्' क. पाठः, ·रघुवीरचरिते विन्यस्तमङ्गलगृहाङ्गणभूमिभागा सा पूरलकृतिमती रुरुचे जनीच ॥ ८२ ॥ अग्रे बभूवुरथ जानपदाः सपौरा- स्तानन्वगीयतुरुभौ कपियातुनाथौ । कृत्वा पुरः परमकारुणिकं. वसिष्टं रामानुजैश्च लघु तत्पदमन्वयायि ।। ८३ ॥ तूर्यध्वनिद्विरदवृहितवाजिहेपा- पादातनादरथमण्डलचक्रघोपः । रक्षाकुलान्तक ! रघूद्वह ! राम! देव ! श्रेयांसि साधय हशा करुणाद्रया नः ।। ८४ ॥ इत्यादिषु स्तुतिषु मागधवन्दिमत- रातोद्यपाणिभिरगायि गिरां निबन्धः । विप्रैर्वृतः प्रहितमङ्गलमक्तपाठे- स्तारागणैरिव शरद्विमलः शशाङ्गः ॥ ८५ ॥ निश्छिद्रकल्पितमनोज्ञतरोपचारां देवः पुरी पुररिपुपतिमो विवेश । क्लप्ताः प्रजाभिरुपदा विविधप्रकाग दृष्टयानुगृह्य दिवमेश्वरवंशकेतुः ॥ ८६ ॥ कक्ष्याश्च सप्त परिलव य स राजवीथी- राभ्यन्तरं पुरवरं पुनरासमाद । इक्ष्वाकुभिश्चिरमधिष्ठितमत्यमत्यैः सिंहासनं कलितकान्ति मणिप्रवेकः ॥ ८६ स्थित्वैव स क्षणमनुस्मृततातपादः कस्रेण पाणिकमलेन परामर्श । अत्रोपवेशयतमहणया द्विजातीन रक्षाप्लवङ्गषभावपि सानुगन्तू ।। ८८ ॥ १. 'कारि गि', क. पाठ, ·सप्तदशः सर्गः । १२७ भापृच्छय नः कुलगुरुं महितं वसिष्ठं सर्व क्रियानिपुणमतपतिं च धन्यम् । अत्राभिषेकविधयेऽधिकतैर्यथास्वं सम्पाद्यतां परिकरः सकल समेतैः॥ ८९ ॥ (ऐश्वर्यमभ्यधिकमल्पमपि स्वकीयं नोपेक्षणीयमिह जातु कुलक्रमाप्तम् । १) यूना सतापि मुखवर्त्मपराङ्मुखेन यद् भ्रातृवत्सलतया भरतेन सोढम् । तन्न्यासभूतमधुना परिगृह्य तस्मात् तं भारखिन्नमहमद्य सभाजयामि ।। ९०॥ इत्थं सुमन्त्रपवनप्रभवौ नियुज्य सौमित्रिमैथिलमुताभरतानुयातः । स त्रिवर्षवरदर्शितवेश्ममार्ग- स्तं वन्दितुं गुरुजनाभिमुखो बभूव ॥ ९१ ॥ विन्यस्तमालविशेषविशिष्टमारात् तस्मिन् प्रविष्टवति मातगृहोपकण्ठम् । आराध्य दिव्यकुसुमाक्षतलाजमुख्य- नीराजनाविधिमकुर्वत मौलवध्वः ॥ ९२ ।। आविश्य मूलभवनं विहितोपचारं धात्रीजनेन सहसानुगतः सदारः। स्नेहस्नुतस्तनमुखं शिशिरानुनेत्रं • मातृत्रयं स समवन्दत निर्विशेषम् ॥ १३ ॥ तेषां प्रणाममुपपादयतां सुताना. माधाय मूर्धनि करेण परामृशन्त्यः । हर्षोत्थबाष्पनिगृहीतगलान्तराला- स्ता नाशकन् क्षणमुदीरयितुं वचांसि ॥१४॥ R2 ·रघुगीरचरिते ताभ्यः सुताधिगमसम्भृतसम्मदाभ्यो लब्धाशिषः पुनरवेक्षिवसत्यधर्माः । आलेख्यमात्रपरिशिष्टतनोः पितुस्ते वेश्म भविश्य तमबन्दिपताहणाभिः ।। ९५॥ अथ सकलगुणानामाकरो रामभद्रः स्वभवनमुपगम्य प्रेयसीं तत्र कृत्वा । निभृतमनिभृतान्तोदवाचालितान्तः- करणमगमदाज्ञाकर्मभाजं समाजम् ॥ ९६ ॥ अमरपतिसमानैः पूर्वमिक्ष्वाकुभिर्यत् सुचिरमनुगृहीतं मङ्गलाध्यासनेन । शशिरुचि मणिपीठं तत् तयाधिष्ठितं तं विधिवदमृतकुम्भेनाभ्यपिञ्चद् वसिष्ठः ॥ ९७ ॥ सुचिरमननुभूतैः खैर्दशग्रीवभीत्या सुभृशमवकिरन्नः पारिजातप्रसूनैः । जगदभयवदान् देवमालक्ष्य देवा जय जय रघुनाथेत्युदिरन्ति स्म वाचः ॥ ९८॥ वनजुपि सति यस्मिन् पूर्वमासीत् तिरश्चा- मपि तनुपु विगगः स्वासु साकेतभाजाम् । स खलु सकलचेतोहारिशीलानुरक्त- प्रकृतिारति न वाच्यं श्रेयसामेकहेतुः॥ ९९ ॥ अखिलभुवनरक्षाजागृवेर्यस्य पूर्व कति कति न यहच्छासङ्गमात् सिद्धिमापुः । स हि मनुकुल भूपैः पालितानां प्रजानां शरणमभवदित्थं वाचि नाश्चर्यमासीत् ॥१०॥ भरितभरतकर्मस्नेहवन्धः प्रसुप्ता- वपि शिवमाभवाञ्छल्लँक्ष्मणे सप्रसादः । सततंनिहितचंता लोभनीये कुमारे जनकदुहितृजानिः सोऽन्वभूद् राजलक्ष्मीम् ॥ १०१ ।। " MAHARAHA , 'था निष्ठिक. पा.

·सप्तदशः सर्गः । निशिचरहरिनाथों तेन सम्भाव्यमाना वनुदिनमुपचारैः कल्पवृक्षोपमन । ससुखमुषितवन्तौ वत्सर तषियोगा- निजपुरमभियातौ तत्ललादेकमित्रौ ॥ १०२॥ अथ हरियुवराजौ जाम्ब (१)ोलनारी पनसविविदमैन्दा बेसी सुपेजः शतबलिरपरे च स्निग्धमान्छय मक कपिवरमनुयाता रामपादौ स्मरन्तः ॥ १०३ ॥ भवदुपगमभाग्यान्मित्रलाभोऽपदानं दशवदननिपातः संगमश्च प्रियायाः । प्रकृतिसहजयोगो वंशपुर्या प्रवेशः पुनरयमभिषेकः सर्वमेतन्ममासीत् ।। १०४ ॥ पशुपतिचरणाङ्कप्रस्तरं पारियात्रं कुलगिरिमभिजुष्टं योगिभिः सिद्धसाध्यैः । पवनसुत! भज त्वं युक्तचित्तः समाधौ स्मृतवति मयि तात! प्रामहीम प्रदेशम् ।। १०५ ॥ इति गिरि गदितायां पादयोः साधु नम्र करकमलतलेन प्रस्पृशन् मूर्ध्नि देवः । व्रज गुरुगुण! तुभ्यं भद्रमस्लेवमुक्त्वा पुनरपि हनुमन्तं व्यादिदेश प्रथातुम् ॥ १०६ ॥ स तु तदनुगृहीतश्चेतसानम्य देवीं 'विषमविपदि मित्रं लक्ष्मणं चोपगम्य । अधिगततदनुज्ञ: स्वैरमापृच्छय चान्यान् सुकृतिभिरनुभूतामाविवेशोत्तराशाम् ॥ १०७ ॥ इति सुरहितहेतोस्ताटकादि प्रवृद्धं निशिचरकुलमदा रावणान्तं निगृह्य ।

·रघुवीरचरिते सकलभुवनरक्षामाततानावतीर्णो भुवि दशरथसूनुच्छमना पद्मनाभः ॥ १०८ ॥ यस्यानुस्मृतिरंहसां प्रशमनी यस्यास्ति सत्ये स्थिति- यो निष्किञ्चनतापसैकशरणं यो मैथिलीजीवितम् । यो निर्दान्तनिशाचरेश्वरशिरश्छेदप्रवीणस्त्विषां पत्युर्वंशविभूषणं विजयते देवो रघूणां पतिः ॥ १०९ ॥ इति रघुवीरचरिते सप्तदशः सर्गः । रघुवीरचरितं समाप्तम् । शुभं भूयात् ॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.