·प. पं. ५ २० २९ .. २२१५ वि० (२) द्वितीयगार्गीवाह्मणं शाकल्यवाह्मणं इति बृहदारण्यारण्यायिकाव्यक्तीकरणं पृष्ठाध्यायगतकूर्चवाह्मणारख्यायिका प्रसंगसंगतिप्रदर्शन अनुबंधचतुष्टयप्रदर्शनं फलितकथनं. अमिमाहोद्भावनाय शका तन्निराकरणं च - संगत्यंशसमाप्तिः. हितायांशारंभः द्वितीयलक्षणांशमंगलपचं वेदसामान्यलक्षणविचारः पौरुपेयापौरुषेयविचारः वेदस्थापौरुषेयत्वसाधनं वेदस्य सूतसंहिताप्रमाणं च तन्नित्यत्वे शावरभाष्यसमतिरपि सूतगीतासमतिश्च वेदानत्यत्वे तैत्तिरीयोपनिषदपि प्रमाण वस्तुतस्तुकल्पः सूत्रभाष्यकृत्समतं वेदनित्यत्वसाधनं वेदस्यावयार्थ प्रतिपादन तस्येव सोनं लक्षणं २५ १४ २६ १८ - ३० १८ ३ ·प. पं० ३ ९ ३७ ६ ३७ ११ ३७ १७ वि. (३) अथ वेदचातुर्विध्यं तस्य एवंतिपक्तया फलितप्रदर्शनं तहिभागप्रदर्शनम् ऋग्वेवलक्षणं यजुर्वेदलक्षणं यजुर्वेदमानप्रदर्शन तस्यैवाये शाखाप्रदर्शन शाकलादिपु ऋपिशब्दस्य गौणत्वकथन ऋग्वेदस्य सूक्तविचारः वर्गगणना अध्यायगणना मडंलगणना अटकविभाग- श्चतल्लक्षणानिच कृष्णयजुर्वेदभेदाः तेषां चरणव्यूहोक्तंवेदप्रमाणं शुक्लयजुर्वेदस्य कात्यायनोक्तलक्षण विचारः सामवेदलक्षणविचारः आथर्वणलक्षणविचार: वेदांगविचार तल्लक्षणानिच • वेदानामुपांगविचारः वेदस्य स्वरूपतटस्थलक्षणविचार: पुनस्तस्यैव सामान्यतो लक्षणविचार; or . ४७ ११ ·प० पं० । वि० (४) वस्तुतस्तुकल्पे तस्यैवं लघुभूतलक्षणविचारः द्वितीयलक्षणांशतमाप्तिः तृतीयप्रमाणांशारंभः मंगलपयं. तत प्रामाण्यविचारपयं समष्टिंवेदप्रामाण्यविचार: ५४ १५ प्रमाणलक्षणविचार: प्रमाणलक्षणविचार पप्रमाणविचार तेषु वेदस्यैव मुख्यप्रामाण्येन श्रेष्ठवविचारः ५७, १३ . वस्तुतस्तुकल्पे तस्यैव स्वतःप्रामाण्यं तस्य स्वतःप्रामाण्ये सूतसंहितावचनसंमतिः तस्यैव स्वत:प्रामाण्यस्य व्यवहारिकपार; मार्थिकत्वविचार: ६८ ३ तस्यैव स्वतःप्रामाण्यसिद्धये पूर्वमीमांसाविचार: तथैव संक्षेपेण उत्तरमीमांसाविचारश्च एतदर्थसूतसहितासमतिरपि श्रुतिस्मृत्योः परस्परं विरोधेतु श्रुत्यर्थस्यै- व प्रावल्यविचार: वेदप्रतिपायो धर्मविचारो देधा अपसंस्कारविचार परस्परं श्रुतिस्मृत्योःपुराणानां विरोधः ७८ १ . ८२ १ १ ८७ १८ ·प. पं. . - २ वि० (५) तत्परिहारश्च तृतीयांशासमाप्तिः प्रमेयाख्यचतुर्थी शारंभः । मंगलपय याज्ञवल्क्यमंगलं 'सामान्यत:संगतिप्रदर्शन विशिष्यप्रथमांशसंगातिप्रदर्शन द्वितीयांशसंगतिः तृतीयांशसंगतिः प्रकृतांशीयवक्षयमाणविषयविचारप्रदर्शन चतुर्यु वेदेषु ऋग्वेदस्यैव प्रथमोपस्थितत्वशं- कातवंडनच अध्वयुशाखाविचार: तत्रैव औदत्यसंप्रदायब्रह्मसंप्रदाययोः प्रथम- ११ -- ४. ४ : स्यैव मुख्यत्वम् १०८ १० शुक्लयजुर्वेदस्य ऋग्वेदादिभ्यःमुख्यत्वास्थरकिरणं तस्यैवकर्मोपासनाज्ञानेतिकांडत्रये मुख्य- त्वविचारः तत्र कर्मकांडे दक्षिणहारयिाच- र्यवकर्माणशक्लकृष्णयामध्ये शुक्लस्यैव मुख्यत्वविचारः १६

·प० ५० वि० (६०)
५५११ उपासनाकाँडेपि तस्यैव मुख्यत्वविचारः
७३ १९. मातुलकन्यापरिणयखंडविचारः
ज्ञानकांडेपि तस्यैव मुख्यत्वविचारः
२०२२ . . तस्य वेदकांडत्रयमुख्यत्ववत्प्रस्थानत्रयेपि
मुख्यत्वविचारः
२४ तस्यैवमहावाक्यचतुष्टयेपि मुख्यत्वविचारः
तस्यैव महावाक्यचतुष्टये मुरम्यत्वसिद्धिः
समाधिविचार:
E:
बाजीरावाख्यायिकाविचार; उपसंहारेश्व
४० १९ .. प्रेमयारख्यचतुर्थांशसमाप्तिः ॥
": फलसंज्ञाय पंचमांश; प्रारभ्यते मंगलपद्यपंचकं
-
।

·श्रीगणेशाय नमः। ॥ श्रीमन्मंगलमूर्तये नमः॥ आत्मानात्मविचारसाररसिकाः संसारवारांनिधः पारं तूर्णमुपेण्यतो हितकराः स्वानन्दकन्दायिताः ॥धान्त- ध्वान्तनिवारणद्युमणयः कारुण्यपूर्णिवाः श्रीमत्सद- गुरुयाज्ञवल्क्यचरणाः कुर्वतु नो मंगलं ॥१॥ श्रीगोवि. न्दहदंवुजप्रमददा शृंगारलीलास्पदा का वृन्दावननन्द मन्दिरवरानन्दैककन्दायितः ॥. क प्रोतुं गगजेन्द्रग- ण्डयुगलाऽऽखण्डे प्रचण्डो महान् जीयान्मे प्रतिवाक्य. वर्णघटितः श्रीकृष्णसिंहश्चिरम् ॥ २॥ कृपालुभूपाला जयतु किल हथ्वाभिधपुरे वदान्येशः श्रोशो द्विजवरं. कृते दानविधिषु ॥ शयः शत्राों विनिमयकथाही भरनतः शिवः शक्त्या युक्तो निजगतवशिवेनं हि जितः ॥३॥ उदयपुरनरेशो गुर्जरेशस्तथैव फणिपुर- नरपालः किं च धारापुरेशः । ॥ सुरपतिनगरेशो बुन्यधीशोपि दृष्टः पुनरपि रघुराजो रंम्यरीमापुरे- शः ॥ ४ ॥ एवं नृपाला बहुला विलोकिता स्तथापि माध्यन्दिनशाखिधुर्यः ॥ कृष्णप्रतापाभि-

·धभूपवर्यो दृष्टः किलाया बुधपप्रसूर्यः ॥ ५॥ आ-
धायाग्निं काशिकायां नपेन्द्रो विप्रद्वारा चाग्निशा-
लां चकार ॥ यस्यामिष्टो मंत्रघोदिजेन्द्रा देवेन्द्रा-
दीन सर्पिषा जुइति स्म।६। कृतस्तेन वै काशिकायां
प्रयागो गयायां यया वेधसाऽकारि पूर्वम् । सदस्यल-
जाः सत्कृताः सहिजेन्द्राः पुनस्तर्पिता ह्यन्नदानैर्धन-
श्व (७॥ स्फुरत्कोर्तिमुक्तासमूहांस्तदीयैर्गुणैर्गुम्फित
स्वर्गवामाः प्रवृत्ताः ॥ न चान्तं गुणानां - यशोमौक्तिः
कानां न वा रन्नलेशं हि दृष्ट्वा हसन्न्यासाश्रीकृष्णसिं-
हनृपतिः भितकल्पवल्या कीया परं विजयतां ससु-
तः संदारः॥ यन्नाथमेत्य हथुवानगरं गरीयो द्योवैभ.
वं हसति शक्रविभुतलब्धम् ॥९॥ तेनैव भूपकुलमो-
लिमणीश्वरेण माध्यन्दिनानपरिमेयमुदो विधातुम् ॥
संमुद्रितोऽयमभिमानवता प्रबन्यो जीयात्परेशकृपया
परया धरायाम् ॥ १० ॥ माध्यन्दिनवरशाखाप्रका-
शसंज्ञो मनोज्ञवागरूपः ॥ परया शंकरकृपया जीया.
दाचन्द्रतारकं भूम्याम् ॥ ११ ॥ आचन्द्रसूर्य राजेन्द्र
श्रीमहंशोऽत्र तिष्ठतु ॥ श्रीमविश्वेश्वरोऽभीष्टपूर्ति
कीति तनोतु वः ॥ १२॥

·(३) इह खलु भारतीये विपुलावलये पुरावेदशास्त्रा- द्यखिलगीर्वाणविद्यापारावारपारीणां धरणिगीर्वाणधुरी- णाः भूयासोंविद्वांसः सम्बभूवु. । तानेतान् बुधवरान स्वसौजन्यजन्ययश्चन्द्रचन्द्रिकाधवलिताखिलवसुन्ध- धिराधिपतयः परेऽपिमहान्तः श्रीमन्तः यथोषितदान- मानादिसत्कारकरणेन प्रीणयांचाः ॥ अथ प्रकृतप्रब- लकलिकालकैलिवशादापतितेनं वेदादिविद्यापठनपा- ठनसम्प्रदायस्यातिकायन सलिलसेकांदिसहकारि- कारणविरहेणो यानभूमिमहोरुहाइव ताः वेदादिविद्याः अतिजीर्णतामावहन्ति । अपि च वर्तमानकालिकाः के चन वेदविशारदास्तु निजशाखाभिमानिकतया वयमेव मुख्यत्वेन प्रबलाः अन्ये दुर्वलाः इत्यनवरतं गर्हयन्ति । तत्रापि माध्यन्दिनीयाः प्रायशो दुर्बला इव विलस- न्ति ॥ तद्वीजंतु इतरशाखीयाः प्रायः शतमध्ये पंचा- विद्वांसः दुर्गताश्च ॥ तद्वैपरीत्येन माध्यन्दिनीयानां सवात् ।। किं च शाकलानां पूर्वजस्य योगीश्वरयाज्ञ- वल्क्येन जनकमहाराजयजनसभायां विजयपूर्वक शिरः पात करणात काकोलूकिकायाइवपरमरस्य स- तात् ॥ अपि च यौनसम्बन्धादिना तदितरेषां तत्ति- 1 ·(४) रोयप्रचतीनां तदनुपायितेन विशेषसंघलात् ॥ संधे शक्तिः कलो युगे इत्यादिवचनेस्तेषां प्रावल्यात् ॥आ- हो स्वित् मातुलादिकन्यापरिणयदोपदूषितस्वेतरयो- नसम्बन्धाभावेन पृथक्तया स्थितानांपूर्वोक्कसङ्घभ- यभीरूणांपुनः शुहानामपि माध्यन्दिनीयानां प्राशस्त्य बोधनाय यन्थरूपो यत्नाकर्तव्यः ॥ ननु स्वप्राशस्त्य- बोधनेन स्वेतरनिन्दाऽर्थतः फलतीति ब्राह्मण निन्दायाः अनिष्टफलजनकलेन विफलोयं विचार प्रयास इति चन्न ॥ स्वपूर्वजयोगीश्वरयाज्ञवल्क्यमुनिवरनिन्दा- वणेन तूष्णीकानां गुरुनिन्दा श्रवणजन्यानिष्टफलस्य प्रोक्तनिन्दातोगरीयस्वेन लघीयस्या आर्थिक्यास्तस्या अकिंचित्करतात् ॥ आर्जवं हि कुटिलेषु न नीतिरिति।। पदाहतं यदुत्थाय मूर्धानमधिरोहति ॥ स्वस्थादेवाप- मानेन देहिनस्तद्वरं रज इत्यादिवचसा वक्ष्यमाणम- न्यकरणप्रयाससाफल्यात्॥ इत्थं च निरभिमानिकतत्व- जिज्ञासया पुनरनिमानिककतिपयपरशाखीयबोधनोप- योगितया च स्वशाखीयविदुपां भनेन महानुपयोगो भविष्यति इत्यवश्यं प्रकृतग्रन्थकरणसाफल्यं परम- तिजागरूकतयेव सञ्जाघटीतीत्यवधेयमस्तु शिवम् ॥

·(५) श्रीमन्मगलमूर्तये नमः ॥ स्फुरदरुणसुगंडं विघ्नबि- च्छेदचंड करबलयितशुढे पालिताखंडपिंड ॥ अग णितगुणभांडं भक्तवांछाकरंडं शयधृतसृणिदंडं नौमि तं वक्रतुडें ॥१॥ मालिनीवृत्तम्॥स्वभक्तवरकामदा दि तिजसैन्ययुद्धोन्मदा कवींद्रजनसिविदा विधिहदंबुजाता स्पदा, ॥ निशुम्भमुखमृत्युदा निजपदाभितज्ञानदा मुखविजयतां सदा रसननर्तकी शारदा ॥२॥ पृथ्वि वृत्तम् ॥ विश्वशंप्रणिपत्यलुटिगिरिजागंगान्वितं में रवंदुगीसंकटनाशिनों चपितरोश्रीसद्गुरोः पादुके ॥ श्रीयोगीश्वरयाज्ञवल्क्यचरणौ भक्ता नुरागाहगो कुर्वे शुक्लयजुस्तरोनवम, शाखाविचारं परं ॥ ३ ॥ र्दूलविक्रीडितं वृत्तं । श्रीमान्वेदपदोदितः सुरतरुयों नेकशाखांकितोधर्मार्थी न्वितकाममुक्तिफलदस्तारांऽकुरः सज्जनिः ॥ यस्मिनु ब्रह्मविचारसाररसिकास्तिष्ठनि संतो द्विजाः सोऽयंसंप्रतिवर्णपर्णघटितो चर्ति सों- परि ॥४॥ शार्दूलविक्रीडितं ॥ नमामियोगीमवरयाज्ञव ल्क्यपादारविड़ नतशिष्यवृन्देययोर विद्याप्रतिघातकेन क्षणार्धसंगेन कृतार्थतास्यात् ॥५॥ उपजातिवृत्त योगीश्वरं याज्ञवल्क्यं कण्वमध्यंदिनांकितं । कात्या / ·पनादिसहितं वंदेस्वाभीष्टसिहयें ॥६॥ निर्जित्यं वादसमय मुनीनन्यानुपस्थितान् ॥ गावोयेनार्जिता स्तस्मै याज्ञवल्क्यायमें नैतिः ॥ ७॥ यद्यप्यहं ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्येति जानताम् ॥ अयोग्यमेव चास्मार्क वेदतत्वविचारणम् ।।८। तथापि योग्यमेव स्याद्यवहा रावलं बनात् ।। शास्त्रीयेनैव मानेन वचम्यहं गुनु हात् ॥९॥ जगन्नाथाभिधेयस्तु व्यवहारेत्युपाभिधः ॥ माध्यन्दिनीयशाखाया प्रकाश सन्तनोम्यहम् ॥१०॥ अथ सुकृतिसंघातारतमारतभुवि अनादिकालसंरूढ निगमकल्पतरुवरप्रवरमाध्य दिनीयशाखाया: स्वयम्त्र काशमानंतयाकिमधिकतया प्रकाश्यत इति चेदुच्यते ॥ यथा स्वयम्प्रकाशस्यापि सहस्त्रांशोरोपाधिकाधववि- शिष्टरटेः प्रकाशकोपायस्तहदयं विचारप्रचारः। ॥ यथा वा स्वयं प्रकाशस्यापि ब्रह्मणो वोधनीय तहषया ज्ञाननिवृत्यर्थो वेदान्तविचारस्तहत् ॥ वस्तुतस्तु वि तरुणतरणिविषयंता किरणाकीणीन्तःकरणानां धरणि गोणिधुरीणानां स्वैशिष्टेतरशिष्टावशिष्टव स्टिानां वि. स्पष्टं विशिष्टबोधकतयेष्टलेन तच्छेप्टेऽपि नितान्ता- ज्ञानध्वान्ताकान्तस्वान्तप्रान्तानां भ्रान्तांनी तु सर्वदा .

·(७) कुचोद्यैकचोद्योद्यमवतां खण्डनमण्डनायनेकवेतडिको इंडपांडित्यप्रचंडानां अनल्पजल्पकल्पनाज़ल्पाकानां स्वशाखामिमानिकतयाऽन्यशाखानिन्दकानां अत एव शिष्टेतरत्सविशिष्टानां तदज्ञाननिबत्तये विरुद्धकोटिकवि- प्रतिपत्यादिजन्यसंशयप्रतिबन्धकनिश्चयसम्पत्तयेच मुख्योऽयं विचारोपक्रमः॥ ननु सर्वोऽपि द्विजवरः वेद- प्रामाण्यबोधवत्तयोत्कृष्टशाखाविशिष्टः शिष्टोऽहमित्या- भिमानिकतयाचान्यशाखाबिशिष्टशिष्टानुत्कृष्टलप्रयोज्यां जुगुप्सां स्वभावतः करोतीति प्रसिद्धम् ॥ तथा च ज्ञा- तज्ञापकलेन निष्प्रयोजनकतया विफलोऽयं विचारत- यास इति चेन्न ॥ तदज्ञानमूलाभिमानिकतयाऽन्यशि- टापमानकरणस्यानिष्टफलककं स्पष्टमागमादिषु.॥ तथा च श्रुतिःयावती। देवतास्ताःसा वेदविदि वा ह्मणे वसन्ति तस्मादब्राह्मणेभ्यो वेदविद्भ्यो दिवेदिवे. नमस्कुर्यान्नाश्लीलं कीर्तयेदेताः एव देवताः प्रीणातीति नतावदेतावदेव किंतु बृहदारण्यं ब्राह्मणमपि इदमेवा वेदयति ॥ तत्र पाज्ञवल्क्यकांडीयपंचमाऽध्यायमध्य गतानुगत श्रुतिरूपाऽख्यायिकासंक्षेपेण प्रकृतोपयुक्ताः. यथा तथोच्यतेः। श्रुतिः ॥डों जनको ह चैदेहों बडु .

·(८) दक्षिणेन यज्ञेनेजे तत्र ह कुरु पांचालानां ब्राह्मणा अभिसमेता बभूवुस्तस्यह वैदेहस्य विजिज्ञासाबभूवकः स्विदेषां ब्राह्मणानामनूचानतमइतिसहगवा/सहस्त्रमव रुरोधदशदशपोदा एकैकस्याःशगयोरावदाबभूवुः॥१॥ तान्होयाचं ब्राह्मणा भगवन्तोयो वो ब्रह्मिष्ठः स एता गाउदजतामिति तेह ब्राह्मणानदषुरथयाज्ञवल्क्यः स्वमेव ब्रह्मचारिणमुवाचताः सौम्योदजेसांमश्रवा इ. तिताहोदाचंकार तेह ब्राह्मणाश्चुयुः कथननोमि ष्ठो ब्रवीतेत्यर्थ हजनकस्य वैदेहस्यहोताश्चलो बभूव सहने प्रपच्छवं नुखलु नोयाज्ञवल्क्यत्राहियों सी ति सहोवाच नमो वयं ब्रह्मिष्ठाय कुमो गोकामा एवं चय/स्म इति तह तत एवं प्रष्टुं दर्व होताश्वलः ॥२॥शंकरभगवत्पादीयम्भाष्यम् ॥ जनको नाम हफिलसंम्राट राजा बभूव विदेहानां तत्रं भवो वैदेहः स च बहुदक्षिणेन यज्ञन शाखान्तरप्रसिद्धों वा बहु दक्षिणो नाम यज्ञः । अश्वमेधो वा दक्षिणाबाहुल्यात् बहुदक्षिण इहोच्यते । तेन ईजे अयजत् ॥ तत्र त स्मिन् यज्ञे निमन्त्रितादर्शनकामा वा कुरूणां देशांनां पांचालानांच ब्राह्मणास्तेषु विदुषां बाडुल्यं प्रसिदम् ।।

·(९)
अभिसमेताः अभिसंगताः बभूवुः । तत्र महान्तं वि
इरसमुदायं दृष्ट्वा तस्प ह किल जनकस्य कोऽनुखल्व
त्र ब्रह्मिष्ठ इति विशेषेण ज्ञातुमिच्छा बभूव । कर्य
कः स्वित्कोऽनुखल्वेषां ब्राह्मणानामनूचानतमः सर्वइमें
अनूचाना एव कः स्विदेषां अतिशयेनानूचान इति
सहानूचानविषयोत्पन्नजिज्ञासः सन् तद्विज्ञानोपायार्थ
गंवां सहस्त्रं प्रथमवयसामवरुरोध गोष्ठ अवरोधका
रयामास ।। किं विशिष्टास्ता गावोऽवलंबा इत्युच्यते ॥
पलंचतुर्भागः पादः सुवर्णस्य दशदशपादाः एकैकस्याः
गोः शृङ्गयोराबद्दा बभूवुः ॥ पञ्चपञ्च पादाः एकैक
स्मिन् शृङ्गे । गाः एवमवरुध्य ब्राह्मणांस्तान्ह उवाच॥
हे ब्राह्मणाः भगवन्त इत्यामन्त्र्य यो वो पुष्माकं ब्रह्मि
प्ठः सर्वे यूयं ब्राह्मणाः अतिशयेन युष्माकंब्रह्मिष्ठो यः
स एता गा उदजतां उत्कालयतु स्वगृह प्रति ॥ तह
ब्राह्मणा न दधृषुःन प्रगल्भाः संरताः अप्रगल्भभू,
तेषु ब्राह्मणेषु अथ ह याज्ञवल्क्यः स्वमात्मीयमेव ब्र
मंचारिणमन्ते वासिनमुवाच ॥ एता गाः हे सौम्य उ
दज उद्गमयास्मद्ग्रहान् प्रति ॥ हे सामश्रवाः साम
विधि शृणोति ॥ अतोऽर्थाच्चतुर्वेदो याज्ञवल्क्यस्ताः
१

·(१०)
गाःह उदाचकार उत्कालितवान् आचार्यग्रह प्रति ।।
याज्ञवल्क्येनद्रमिष्ठपणस्वीकरणेनात्मनोब्रह्मिष्ठतात्र
निज्ञातेति॥ते ह चुः क्रोधवन्तः ब्राह्मणास्तेषांक्रोधा
मित्रायमाचष्टकयंनो स्माकमेकैकंमधानानां अमिष्ठोऽ
स्मीति ब्रवीतेति ॥ अथैवं क्रुद्धेपु जनकस्य यजमानस्य
होता ऋविक अश्वलो :नाम बभूव आसीन् स एनं
याज्ञवत्स्यं ब्रह्मिष्ठाभिमानिताद्राजाश्रयत्वाच्च धृधे
याज्ञवलाय.पप्रच्छ पृष्टवान् कथं याज्ञवल्क्येति होवाच
वं नु खलु नो याज्ञवल्यमिष्ठोसीइति प्लुतिर्भर्त्सना
थी । सहोवाच याज्ञवल्क्यःनमस्कुमी वयं ब्रह्मिष्ठा ये
इदानीं तु गोकामाः स्मो वयमिति॥ तंत्र मिष्ठप्रतिज्ञ
सन्तं तत एव ब्रह्मिप्ठपणस्वीकरणात् प्रष्टुंदधे धृत
वान् मनो होताश्वलः प्रथमं याज्ञवल्क्येति सम्बो
ध्य उवाच श्रुति । यदिदं सर्वं मृत्युनाप्तमित्यादिभिः
कर्मविषयक प्रश्नः ततो याज्ञवल्क्येन सम्यक् प्रत्यु
तरितः सन् नायमस्मतगोचर इत्युपरराम ॥ श्रुतिः
अथ हैन जारत्कारव आर्तभागः पप्रच्छ याज्ञवल्क्येति
होवाच कतियहाः कत्यति यहाः इत्यादिभिः प्रश्नः
सोऽविप्रत्युत्तरित सन् पूर्ववदेवोपरतः॥ श्रुतिः अयैनं
..

·. (११) भुज्युलीदायिनिः पप्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाचमद्रषु घरका इत्यादभिः प्रश्नः सोऽप्युत्तररुपरतः ॥ श्रुतिः अथैनमुषस्तश्चाक्रायणः पनछ याज्ञवल्क्ऐतिहोवाच ॥ यत्साक्षादपरोलाद्ब्रह्मोत्यादिभिब्रह्मविषयक प्रश्नः सो .ऽपि मुनिवरोदीरितोत्तरैः कृतार्थः समभूत् ॥ ध्रुतिः अथ हैन कहोलका कोषीतकेय: पप्रच्छयाज्ञवल्क्येति होवाच सोऽप्युत्तरित एवोपरराम ॥ श्रुतिः अथैनं गा र्गीवाचक्नवी पप्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच ।। सापित तिप्रश्नोतरैः प्रत्युतरिता सती पुनः, शिरः पातभोत्यै वोपरता ॥ श्रुतिः अथ हैनमुहालक आरुणिः पहछेत्या धारभ्य नान्योतोऽस्ति विज्ञापत आत्मान्तयाम्यमृतो इतोऽन्यदातततोहोदालंक आरुणिरुपररामेति ॥ ए- तदुत्तरं अष्टम, ब्राह्मणे गार्गीवाचक्नवीयाज्ञवल्क्यस म्बादे श्रुतिः अथ ह-वाचक्रव्युवाच ब्राह्मणा-भगवन्तो, हन्ताहमिमा हो प्रश्नो, पृच्छामितो चेन्मे वक्ष्यति न वै, जातु-गुष्माकमिमं कश्चिदुब्रह्मौयं जेचेति.पुछगार्गीति ॥ ॥ सहोवाचाहं वेता याज्ञवल्क्यः यथा काश्यो वा वैदेहो वोमपुत्र उज्यं धनुरधिज्यं कृत्वा, द्वौ बाणव न्तो सपत्नातिव्याधिनी हस्ते कृत्वोपोतिष्टदेवमेवाह .

·(१२)
वां द्वाभ्यां प्रश्नाभ्यामुपोदस्ता तो मे ब्रहीति पृछगा
ौति ॥ २ ॥ सहोवाच यदूध याज्ञवल्क्यदिवो यद
वाक् पृथिन्या यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे ॥ यतं च
भवच्च भविष्यच्चत्याचक्षते कस्मिस्तदोतं च प्रोतं
चेति ॥३॥ सहोवाच यदूर्ध्व गार्गीदिबो यदाक् पृ
थिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे यदतं च भवच्छ
भविष्यच्चत्याचक्षत आकाशे तदोतं च प्रोतं चेति
॥४॥ साहोवाच नमस्तेऽस्तु याज्ञवल्क्य यो म एतं
ब्यवोचोपरस्मै धारयस्वेति पृछगार्गीति ॥५॥ साहो
वाच यदूर्ध्व याज्ञवल्क्यदिवो यदाक् पृथिव्या यद
न्तरा द्यावापृथिवी इमे यन्तं च भवच्च भविष्यच्चे
त्याचक्षते कस्मिस्तदोतं च प्रोतां चेति ॥६॥ स
होवाच यदूर्ध्व गार्गीदिवो यदवाक् पृथिव्यायदन्तरा
द्यावापृथिवी इमे यन्तं च भवच्च भविष्यम्चेप्याचं
क्षत आकाश एव तदोतं च प्रीतं चेति कस्मिन् ख
त्वाकाश ओतश्च प्रोतश्चेति ॥ ७॥ सहोवाचैतदैतद
क्षरं ब्राह्मणा अभिवदन्त्यस्थूलमनम्वन्हस्वमदीर्घमलो
हितमस्नेहमछायमतमो वाय्वनाकाशमसंगमरसमगन्ध
मचा कमश्रोत्रमवागमनोतेजस्कमप्राणममुखममात्र

·(१३)
मनन्तरमबाह्यन तदश्नाति किं च न न तदइनाति
कश्चन ॥८॥ एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गी
सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः एतस्य वा अक्षरस्य
प्रशांसने गार्गी द्यावापृथिव्यों विधृतौ तिष्ठत एतस्य
या अक्षरस्य प्रशासने गार्गो निमेषामुहूर्ता अहो रा
त्राप्यर्धमासा मासा ऋतबः सम्बतसरा इति विकृत्ता
स्तिष्टंत्यतस्य वा अक्षरस्य प्रशासन गार्गी प्राच्योड
न्या नद्यः स्पन्दन्ते श्वेतेभ्यः पर्वतेभ्यः प्रतीयोऽन्या
यांयां व दिशमन्वैतस्य वो अक्षरस्य प्रशासन गार्गी
ददतो मनुष्या:प्रशंसन्ति यजमान देवा दर्वो पित
रोऽन्वायताः ॥९॥ यो वा एतदक्षरं गायविदिलो
अस्मिन् लोके जुहोति यजते लपस्तप्यते बहूनि वर्ष
सहस्त्राप्यन्तवदेवास्य तद्भवति यो वा एतदक्षरं गार्ग्य
विदित्वास्माललोकात् प्रति स ब्राह्मणः ॥ १०॥ तहां
एतदक्षरं गार्यदृष्ट द्रष्टुश्रुतश्रीमतें मविज्ञातं बि
ज्ञातृनान्यदतोऽस्ति द्रष्टुंना प्रदतोऽस्ति श्रोतृनान्यद
तास्ति विज्ञाते तस्मिन्नुखलवक्षरे गायीकाश ओतश्च
प्रोतश्चेति ॥११॥साहोबांच ब्राह्मणांस्तदेव' बहुम
न्यध्वं यदस्मान्नमस्कारण मुच्यध्वं न जातु युष्मा
.

·(१४) कमिमं कश्चिद्ब्रह्मोघं जेतेति ततो हवा, चक्रव्युपर राम ॥ १२॥ एतस्य गार्गी ब्राह्मणस्यातिरोहितार्थक तया भाष्य न लिख्यते ॥ एवं मार्गाबोधिताखिला निवर्गेष्वखर्वगर्वः शाकल्याभिधेयो, मुनिवरः समतस- रः सन् अनलपजल्पायसमुपस्थितः। श्रुतिः अथ हैन चिदग्धः शाकल्पापप्रच्छ कति देवाः इत्यादिभिः प्रश्नः पुतरतिवादे प्रवृत्तः सन् उवाच कस्मिन्नुदानः प्रति ष्ठित इतयं तमुत्तथा याज्ञवल्क्येन समानइत्यादिभिः अत्यु तरितोऽपि :- यदा न मेने, तदा याज्ञवल्क्य उवाच ॥ श्रुतिः स एप नेति नेत्यात्मा ग्राह्यो न हि गृह्यते शोर्यों न, हि शीर्यते संगोन हि सज्यते सितोन ब्यथते नरिष्यति ॥ एतान्यष्टावाय तनान्यष्टौ-लोका अष्टो देवा, अयै पुरुषाः सयस्तान् पुरुषान् निरुद्य प्रत्यु यात्याक्रमतः लोपनिषद-पुरुष पुंछामि तं चेन्मेन:चक्षसि मूर्धा तेब्यपतिष्यतीति तंह नमेने शाक यस्तस्य मूर्धाबिपपातः॥ अपिहस्पपरिमो षणोऽस्थीन्युपजन्हुरन्यत्मन्यमानाः ॥ अथ होवाच ब्राह्मणा भगवंतो योवः कामयते. समापृच्छतुसर्वेवा- मा पृच्छत यो:व कामयतेतंवः पच्छामिसर्वान्वावः ·(१५) पृच्छामीति तेह ब्राह्मणानदधपुः ॥ भाप्य ॥ स एष स यो नेति नेतीति निर्दिष्टो मधुकांडे स एषः सोऽयमा स्मा अग्राह्यो ने हि रोह्यः कथं यस्मात् सर्वकार्यधर्मा तीतस्तस्मादगृह्यः कुतोयस्मान्न हि गृहयते .यद्विकर णगोचरं व्याकृतं वस्तु तद्ग्रहणगोचरं इदंतु तद्वि. परीतमात्मतत्त्वं ।। तथाऽशीयों पद्धिमूर्त संहृतं शरीरा दिव च्छीर्यते अयंतु तदिपरीतो सतो न हि शीर्यते ॥ तयाऽसंगो मूतों मूर्तान्तरेण संबध्यमानः सज्यते अय तु तद्विपरीतो न हि सज्यते ॥ तथाऽसितः अवडो य- हि मूर्त तबध्यते अयं तु तविपरीतत्वान्नसितोऽबद्ध- बान्न व्ययते अतो नरिष्यति ॥ ग्रहणविशरणसंगवं- धकार्यधर्मरहितलान्नरिष्यति नहिंसामापद्यते न विन. इयतीत्यर्थः । एतानि यान्युक्तोन्यष्टावायतनानि पृथि. व्यव यस्यायतनमित्येवमादीनि अष्टौ लोका अ- ग्निलोकादयः अष्टो पुरुषाः शारीरः पुरुष इत्यादयःस पाकश्चित् तान् पुरुषान् शारीरप्रभृतीन निरुह्य तिः इचयन उद्यगमयिता मष्ट चतुष्कभेदेन लोकस्थिति मुपपाधपुनः प्राचीदिगादिहारण प्रत्यु ह्यस्वात्मनिह दये अत्याक्रामत् अनिक्रांतवान् उपाविध ईदया ·(१६) द्यात्मले स्वेनैवात्मना व्यवस्थितो यासः औपनिषत्पु रुषः अशनायादिवर्जितः उपनिषत्स्ववे,विज्ञयो ना न्यत्र प्रमाणगम्यस्तं ला ला विद्यामिमानिनं पुरुषं पृच्छामि तं चेन्मे नवक्षसि विस्पष्टं न कथयिष्यसि मूर्दा तेव्यपतिष्यतीत्याह याज्ञवल्क्यः । तमोपनि पदं पुरुष' शाकल्यो न विज्ञातवान् किलेति निश्च येन तस्य मा विपपात निपतितः॥ किं च हास्य परिमोषिणा तस्करा अस्थीन्यपि संस्कारार्थ शिष्य ! यमनानि गृहान् उपाजन्हुः अपहतवंतः किंनिमित्तम न्यहन नीयनानंमन्यमाना इति ॥ तथा च शाकल्यं स्य ब्रह्मिष्ठापमानेन अकालविदेशमरणेन च त स्याऽस्थीन्यपि गृह्याग्निना असंस्कृतान्यवैसंवृतानि। तंत्र ब्रह्मविदा ब्राह्मणान् जित्लपणीभूतं गोधनं हेत व्यमितिन्याय मला आह॥ अथानंतर तूष्णीं भूतेषु ब्राह्मणेषु ह उवाच हे ब्रह्माणाः भगवंत इत्येचे संयो ध्य यो वो युष्माकं मध्ये कामयते इच्छति यझिव- ल्क्यं पृच्छामीति स पर्वमागत्पपृच्छतु सर्वे या मा पृच्छत ॥ सर्वे वा यूर्यमामापन्छित यो का कामयते याज्ञवल्क्यो मां पृच्छलिति ॥ तं वः पृच्छामि सवान् ·(१७) वा वो युष्मानहं पृछामी ते ह ब्राह्मणाःन दधृपुः ते ब्राह्मणाः एवमुक्ता अपिन प्रगल्भाः संवृत्ताः किं चिदपि प्रत्युत्तरं वक्तुं इति भाष्यम् ॥ एवं च महदवज्ञाया: शाकल्यवहलवदनिष्टफलजनकतया ब्रह्मनिष्ठाः याज्ञ वल्क्यादयो महांतः संतः सर्वदा बंद्या एव न निद्या इ- ति सिद्धम्।। ननु जनकमहाराजाध्वरीयतत्तदाीज्यकर्म ण्यविकृतानां स्वस्वशाखाध्ययनशालिनांवमिष्ठानाम प्याश्वलादिशिष्टानां महतामपसानेनगणाग्रहीताबर्धे मगणस्यतुन किंच नेत्यादिवचनवन् प्रत्युतनिज़शाखा भिमानवतो भवत एच महापातकपर्वतपातो भविष्य तीति मिया प्रकृतशाखाविचारारम्भणमनुचितमिति चे न्त निरुक्ताऽख्यायिकायास्तादृशतात्पर्याभावात् ॥ त थाहि बिजिगीयोः कथामिणप्रवत्तायां ब्रह्मविद्यास्तुति तात्पर्यकायामाख्यायिकायां यागदीक्षादीक्षितस्याप्यने काचार्यशिक्षितस्यात्यन्तं मुमुक्षावतो जनकमहाराजव पस्यानेकद्विजसमाजे ब्रह्मविद्याप्रान्तितात्पर्यतया तद्धि शिष्टशिष्टविषयकैव जिज्ञासा समभूत् । अतएव तद मिनये अनूचानतम इत्युक्ति सङ्गच्छते ।। नतु ब्राह्म णायमानकरणाय । अन्यथा ब्राझिटपणकरणक्षणे भग ·(१८) वन्त इति द्विजसम्बुदिर्धेयर्यमापद्यत ॥ एतेन ब्राह्म णापमानाय महारांजपणकरणमिति वदन्तोऽप्यपास्ताः तस्मादब्रह्मिष्ठपरीक्षणोपायलक्षणं महाराजपणकरणमि ति सिद्धम् । तया च तादृशपणस्त्रीकरणासमर्थेषु मु निवरेपु सत्स्वेव याज्ञवल्क्यमुन्चिर्यस्तं ब्रह्मिष्ठपण स्वयमुरीचकार ॥ अर्थ सर्वे मुनिवर्याइचुक्रुधुः ॥तंच पणीभूतं गोगणं रुरुधुः॥ पुनः कतिपयमुनिबरा अस राः समत्सराः सन्तः प्रचुरतरापकारगिरं वदन्तो वि वदन्तोऽपि परपराभवमभीप्सवस्तं मुमिवरमायब्रुः ।। पूर्व तेष्वाइवल एव उवाच ॥ कयमस्मासु ब्रह्मिष्ठेषु सत्सु भवतेच ब्रह्मिष्ठपणस्वीकरणं कृतमिति । तदा नमस्कुमो वयं ब्रह्मिप्ठायेति उत्तरेणेव निरभिमानित रूपं ब्रमिष्ठरिङ्ग व्यक्तीकृतं सदपि पुनरवोचत् नोचे तू गोसहस्त्रमुच्यतामिति ॥ किं तु गोकामा वयमित्या दिभिः प्रयुक्तोऽपि सः यदा न वुबोध ॥ तदा कर्म म यानन्यान् प्रश्नान् चकार । याज्ञवल्क्येन तदुत्तरैःप्र- त्युतरितः सन् पूर्व क्रोधाद्यमिभूतोऽपि मुनिवरादपिनि जपरामवभवमनुभूय स्वयमेवोपरतः । एवमेवगार्गी पर्यतेषु मुन्विरेषु उपरतेषु सत्सु स्त्रोवाधिकृतनिसर्ग ·. (१९) दुर्बोधापि गार्गीमुनिबरेणोदीरितहितीयप्रश्नहितीयोत्त रैरहितीयवस्तुनिश्चयं गमिता सति स्वयमेव ब्रह्मविद्ध रिष्टयाज्ञवल्क्यमहर्षि पादौ यदा वबन्दे ॥ तदैव सा गार्गी मुनिवर्गानभिमुखीकृत्य प्रार्थयामास । सर्वैरंगर्व. तया :मात्सर्यमुत्सार्य ब्रह्मधिदग्रसरमुनिबरचरणाः प्र- शमनीया एवेति । एवं च मार्गी ब्राह्मणेन दृश्यमात्र निराकरणद्वारा दृक् स्वरूपभूतस्वात्मविषयकानुभवप वसानज्ञापनेन आत्माद्वैतब्रह्मात्मैक्याऽपरोक्षानुभवज. नककौशल्यं याज्ञवल्क्यस्याविष्कृतमित्यवधेयम्॥ तदा तत्र सर्वे न.केवलं पाकलत्रा. एवाभवन, किन्तु अ चित्रा अपि चित्रिता इच संवृत्ताः इति चित्रं समभूत।। अपि चाऽतिवादरतस्य शाकल्यस्य शिरःपातोत्तरं सर्वे. ऽप्यधिकतरां भीतिमापेदिरे । तथाच ब्राह्मणापमानक रातात्पर्यकानेयमाख्यायिका येन तदपमानकरणापरा राधो मुनिबरं सम्बध्येत ॥ किं च याज्ञवल्क्यस्यवैशं पायनाख्यपूर्वगुसेरिवब्रह्महत्यासम्बन्धगन्धोऽपि ॥ आ महननाय विषभक्षकपुरुषवत् ।। दिपवतंगवता॥ कि मुततदनुपायिनां माध्यन्दिनीयशाखाध्यायिनामस्माकं, तत्पातकपोक्तकपातोऽपि ॥ यथा कश्चित् तपस्विपुत्र

·(२०)
केन चिदसतालमसतीपुत्र इत्युक्तः सन् निजजननीज़ .
नकवास्तवस्वरूप विचारणात्मीयजनक गतसतीपसिल
निश्चयपूर्वकं निजजनन्या सती निश्चिनोति ॥ तहन
ममापि योगीश्वरयाज्ञवल्क्यविषयकब्रह्मविद्वरिटनिश्च
यपूर्वकोंनिजशाखामुख्यतनिश्चयविचारो अत्यावश्यक
इति न किमप्यनुपपन्नम् ॥ तस्य बहदारुण्यध्रुतिस
म्मतनात् ॥ एवं चोक्तपणकरणोपायेनजनकमहाराज
स्य याज्ञवल्क्यमहर्पिवर्ये एवाऽवलांदिशिष्टॉपेक्षयात्र
गविहरिप्रनिश्चयसम्पच्या अग्निमषप्ठाध्यायमध्यगत
कूर्चब्राह्मणे ध्रुतिः ॥ जनकोह वैदेहः कूर्चा दुपावसर्प
नुवाच नमस्तेऽस्तु याज्ञवल्क्यानुमाशाधीति इत्याचा
रभ्य अभयं वैजनकप्राप्तोसीति होवाचं. याज्ञवल्क्यः
इत्यायु पनिपनि औपनिषदपुरुषवोधकरप्युपदिष्टब्रह्म
विद्याप्राप्त्या च यथा कृतार्थता समभूत्॥तन्ममापि
ब्रह्मविदग्रसरयाज्ञवल्क्यमुनिवर चरणस्मरणमात्रेणेव
वक्ष्यमाणनिवन्धे ब्रह्मविद्यासमानाधिकरणमाध्यन्दिनी
यशाखायाःनिरुक्तानिरुतश्रुतिसंहरितात्पयाधीनतात्पर्य
विषयं निरतिशयमुख्यत्वमनायासेनैव व्यक्त यया स्या
तथा कृतार्थतानियमेन भविष्यतीति सिद्धम् ॥ एवं

·(२१) चोक्ततात्पर्यकयाऽप्याख्यायिकया बायादिविप्रपत्तिसम्प तिकालीनस्वविरोधिविजयववसम्बन्धबोधनेन: एकस- म्बन्धिज्ञानमपरसम्वन्धिस्मारकमितिनियमेन. चस्मृत स्थ उपेक्षानहलरूपसङ्गसङ्गतः सुलभतयां लाभेनना सङ्गतं प्रयुजीतेत्यादिवचनजालानुकूलताऽपि सफल तयैव विलसति । किं चात्रमाध्यन्दिनशाखाविशिष्टशि श एवाधिकारिणः माध्यन्दिनशाखाविशिष्टशुक्लयजु वेदमुख्यत्वं विषयः प्रतिपायप्रतिपादकभावः सम्बन्धः भ्रान्ताज्ञाननिऋत्तिः प्रयोजनमिति प्रेक्षात्प्रतिनि- मित्तकानुबन्धचतुष्टयसम्पत्या प्राक्तननिबन्धकारानुम तोऽयं प्रबन्धः॥ अपि चोपनिषदुद्घोषितोपनिषदपुरुष प्रतिपादकेनापि प्रकृतविचारण ब्रह्मविद्याया इवमोक्ष जैनकलमण्याविष्क्रीयते ॥ आहो स्वित् दाहकार्यस्थले उत्तेजकस्य प्रतिबन्धकसमधानेऽपि दाहजनक्ववत् प्रकृतशाखावन्मुख्यत्वसाधकप्रतिबन्धक प्रतिबन्धकता र्थसमर्थनेनाप्युक्तोपलब्धार्थासार्थकतामगात् । तथा च एताक्ता प्रबन्धन माध्यन्दिनीयशाखायाः ब्रह्मविद्या सान्नाधिकरण्यरूपा संगतिरुक्ताऽख्यायिकया निरुक्तति फलितम् ॥ नन बेदत्वावच्छिन्नेकदेशभूतायाः माध्य- ·(२२) न्दिनीयशाखाया एवं स्वयं प्रकाशतया इतरशाखाना मप्रकाशकलस्य आर्थिकलेन वेदवावच्छिन्नस्य स्वयं प्रकाशकवं भज्येत इति चेन्न।प्रकृतशाखाविचारस्य अन्यतात्पर्यकत्वात् । तथाहि नहि स्वभिन्नशाखाप्रका शाभावरूपं तात्पर्यमस्मदीयम् ।। किन्तु ययोक्तशाखा नां यथाययं प्रकाशकलेऽपि प्रकृतशाखायाः बिजानी यप्रकाशकवस्य वक्ष्यमाणतया वर्तमानकालिकनिजशा खाभिमानिकतया इतरशाखाऽपकर्पतवादिनां मते प्र- त्युतवेदखावच्छिन्नस्य स्वयं प्रकाशकत्वभङ्गप्रसङ्ग स्या त॥ तन्निरसनतात्पर्यफलक एवायं प्रयासः वक्ष्यमाण हितीयतृतीयलक्षणप्रमाणांशाभ्यां सम्पाद्यते इत्यवधे- यम् ॥ श्रीसद्गुरुरामशास्त्रिचरणरजोविरजीभूत जय रामात्मजजगन्नाथसरिविरचितो माध्यन्दिनीयशाखात काशस्य प्रथमांशः समाप्तिमगात् ॥ ओंकाराकारशुण्डाम' समश्याम्नायरूपिणम् ॥ वे- दान्तवेद्य सहं नौमि सिद्धिविनायकम् ॥१॥ द्विती योऽयं रक्षणाख्यो वस्तुसिद्धिविधायकः ॥ माध्यन्दिनी यशाखायाः प्रकाशांशो,निरूप्यते ॥२॥ अथ लक्षण प्रमाणाभ्यामेव वस्तुसिद्धिरिति न्यायात् ॥ प्रमाधीना an. 1 ·(२३) मेय सिद्धिमानसिविश्व लक्षणादित्यादिवचनाच्च प्रकृ तस्य सिषाधयिषितस्य शुक्लयजुर्वेदस्यैव लिलक्षयि- पिततया तस्यैव रक्षणे वक्तंब्ये विशेषधर्मजिज्ञासांप्र तिसामान्यधर्मज्ञानस्य कारणेसमितिनियमेन पूर्व सा मान्यधर्मप्रकारकज्ञानमावश्यकमत उपोद्घातसंगत्या वेदसामान्यरक्षणमादौविबिच्यते । तत्रअपौरुषेयत्वेति वाक्यत्वं बदसामान्यलक्षणम् । तथाच ब्रह्मणि सत्यं तदलसत्वेऽपि विशेष्यदलाभावान्नातिप्रसङ्गः ।। केवल विशेष्यमात्रोक्तो लौकिकवाक्येऽपि वेदत्वापतिभिया स- त्यन्तम् ॥ एवं चाऽपौरुषेयले सति वाक्यवं वेदत्वाव च्छिन्ने एव बर्वर्तीति लक्षणसमन्वयः ॥ ननु वेदस्य पौरुषेयतया कथमपौरुषेयत्वमिति चेदुच्यते ॥ वेदोऽपी रुषेयः अनिर्दिष्टकर्तृत्वात् ब्रह्मवत् इत्यनुमानेन वेदेश पौरुषेयत्वस्य साधितत्वात् ॥ ननु तस्य पौरुषेयत्वसा धकत्वेने सत् प्रतिपक्षितत्वम् । तथाहि वेदः पौरुषेयः वाक्यकदम्बत्वादारतादिवदित्यनुमानेन तस्य पौरुषेय त्वम् । एवमनुमानहयेने मध्यस्थस्योभयत्रापि साध्या भावव्याप्यप्रतिहतमत्तानिश्चयत्वेन परस्परानुमितिष तिबन्धान अन्यतरबिधेयकानुमित्यप्रसिद्यापत्तिः॥इष्टा ·(२४) पत्तों तु नास्तिके शमतप्रवेशः स्यादतगुणदोपज्ञ नमा ध्यमिकेन समयनिबन्धादिवत्स्वकर्तव्यनिर्वाहाय सोपप त्तिकमन्यतरमतीयहेतौ दोषोद्भावनमवश्यं विधेयम् ॥ तथाहि वाचा विरूपनित्यया. ..इत्यादिश्रुतिबलात् नित्यत्वब्यापकापोरुपयत्वप्तावनेनः वेदे -पौरुषेयत्व स्य बाधात् ॥ तत्साधकवाक्यकदम्बत्यहेतु धित इ तिदोपोद्भावनेन पौरुषेयत्वव्याप्यवाक्यकदम्बत्ववान वेद इति निश्चयस्याप्रामाण्यज्ञानास्कन्द्रितत्वेनापति बन्धक्तयां वेदोऽपौरुषेयं इति सिद्धम् ॥ ननु अपौरुषेय त्वं पौरुषेयत्वाभावःअिभावबुद्धि प्रतिप्रतियोगिज्ञानस्य तन्त्रत्वमितिनियमेन पौरुषेयत्वज्ञानस्य तत्पूर्वमावश्य- कितया तद्विषयं तदेवोरोघवासांधनीयमितिचेदेन त- हि बडवानलेवन्हित्वलिङ्गन शीतत्वाभावसोधनेलाघ वात्सोतत्वमेवसिध्येतचन्ही शीतलं बक्तिमिति तत्र लाघवम किंचिकरमिति चेत् प्रकृतेपि तुल्यमित्यवेहि किंच भवन्मते वेदत्वं-पौरुषेयवे सति वाक्यखमिति चेत्॥ तद्भवदीयं पौरुषेयत्वकिमितिमा पुरुषोच्चरितत्वं पौरुषेयत्वम् उतपुरुपांधीनोत्पत्तिकवं बी. आहोस्वित् स्वसजातीयोच्चारणानपेक्षोच्चारणाविषयत्वं वा॥ तंत्र ·(२५) नायः भागवतादीनामपि पुरुषोच्चरितसेनबेदलापतिः नाऽपि द्वितीयः तार्किकमते तत्साधने अस्मदादिनासि इसाधनतापत्तेः उक्तदोषानिरत्तश्च ॥ तथैवनतृतीयो ऽपि भारतादीनामपि तत्लाद्वेदख स्यादिति ॥ नन्वेवं सति पौरुषेयलाप्रसिध्या तदभावरूपापौरुषेयत्वस्यात्य न्तमलीकतया तद्भवतामपि साधितुमशक्यमिति चेटु "च्यते । अस्तु तर्हि चरमकल्पोक्तमय भारतादिप्रसि हतत् ॥ तदिन्नमपोरुपेयत्वन्तु स्वसजातीयोच्चार णापेक्षोच्चारणविषयत्तम् ॥ सजातीयोच्चारणानपेक्षो च्चारणविषयलमिति यावत् तेनानुबादेनानिप्रसङ्गः ॥ तथाच विश्वेश्वरः सर्गायकाले पूर्वसर्गसिद्धवेदानुपूर्वि कमेव वेदं ब्रह्मणे सम्यगुपदिदेशति यो ब्रह्माणं विद- धाति पूर्व यो वैवेदांश्च प्रहिणोति तस्मै इत्याद्यागम एवाबेदयति ।। अतोनित्यत्वव्यापकापौरुषेयतमेव वेद स्येति सिद्धम् ॥ ननु सामानिजज्ञिरे तस्माद्यजुरजाय त इत्थं तया श्रुत्या अनित्यत्रमुच्यते ॥ तथा अस्य म हतो भूतस्य निश्वसितमेतद्यहग्वेदो यजुर्वेदः सामबे दोऽयागिरस इतिश्रुतिविषयकबिचारप्ररत्न शास्त्र योनिलादिति चैयासकसूत्रेणाऽपि विस्पष्ठमनित्यत्वस्य 8

·-
ra
(२६)
बोधिततया पौरपेयसेन कथमपौरुषेयसमिति चेन्न ।
एवं सति अन एव च नित्यत्वमितिपारमर्पसूत्रमसंग
तं स्यात् । बाचाविरूपनित्यया इतिश्रुतिब्याकोपश्च॥
अतस्तस्य नित्यसमेवावश्यकम् ॥ अत एव स्वतन्त्र
स्य,कर्तुरस्मरणादेव हि स्थिते बेदस्य नित्यवं, इति
नह्यनित्याग्जगदुत्पत्त महति तस्याऽपि उत्पत्तिमत्वेन
सापेक्षत्वात् ॥ तस्मान्नित्यो वेदो जगत्पत्तिहेतुत्वा
दीश्वरवदितिसिद्धमेव नित्यत्वमनेन दृढीकृतमिति, वा
चस्पतिमिश्रोक्तिरपि साधु सङ्गच्छते ॥ विराडुत्पतिता-
त्पर्येणेव सामानोत्पादिश्रुतीनां प्रस्त्या ईश्वरस्य क..
त्पादौ तत्प्रकाशकत्वेन · कर्तृत्येपि स्वरूपतः कर्तत्वे
तात्पर्याभावात् ॥ यथा सर्वेषु कल्पेषु अग्निहोत्रं जुहु-
यात्स्वर्गकामइति एवमादिवाक्यानामेव धर्मबोधकत्वं
नतु अग्नौ होमात्स्वर्गो भवति इत्यादिवाक्यानां धर्म,
चोधकत्वम्।। अतः कल्पादौ वेदानामभिव्यक्तिमपेक्ष्य च
कर्तृत्व सिद्धम् ॥ स्पष्टं चेदं सूतसंहितायां ।। ब्रह्माणमु
नयः पूर्व सृष्ट्वा तस्मै महेश्वरः ॥ दतवान् सकलान वे
दान स्वात्मन्येव स्थितानिमान् ॥ १ ॥ इत्यादि । अ
त एव जैमिनीय आकृत्यधिररणे पौरपेयत्वस्य वर्तु

·(२७) रस्मरणादित्यादिभिर्हेतुभिः शावरभाष्यकारनिराकृत- त्वात् ॥ किं च सूतगीतायामपि श्रुतिः सनातनी शंभो रंभिव्यक्ता न संशयः ॥ शंकरण प्रणीतेनि प्रवदन्त्य परे जनाः॥१॥बैदोनादिः शिवस्तस्य व्यंजवभरमा थतः ॥ अभिव्यक्तिमपेक्षेव प्रणेतेयुच्यतेशिवः ।।२।। इत्यादि तथाच पूर्वकल्पीयवेदानुपूर्षिसमानानुपूर्विक एवं बेदोऽस्मिन् कहेपे प्रतीयते नित्यत्वात् ॥ ननु जंग प्रवाह नित्यत्ववदेवनित्यत्वं तस्य तद्व्यक्तित्वेन तुझे नित्यत्यमेवेति चेत् ॥ वेदो नारायणः साक्षास्वयम्भूरि- तिशुक्रमेतिश्रीमद्भागवतीयबचोऽपि व्याकुंप्येत । अपि. च युगाते न्तर्हि तान्बेदान सेतिहासान् महर्षयः ॥ ले मिरे तर्पसा पूर्वमनुज्ञाताः स्वयंभुचेति सूतसंहितावचो ऽपि ॥ कि च तैत्तिरीययजुरारण्यकेऽपि अजान हवेध इनमस्तपस्यमानान् ब्रह्मस्वयंभ्वभ्यानपत् ॥ ऋषयो भवस्तहपीणामृषित्वमिति श्रूयते ।। स्वयंभूप्रमाणान्त रमर्नुपजीयस्वयंभूतं स्वतः प्रमाणभूतमिति यावत् ।। ब्रह्मवेदः तपरतो ऽजान अयोनिसम्भवान प्रश्नीन पुरुपान प्रतिअभ्यानपत अभिसंजगाम अतस्ते ऋप यो भवन इत्यादिस्तदर्थ ॥ निरुक्तमध्योद्वतीयाध्याये

·(२८)
अपिदर्शनात स्तोमान ददशेयोपमन्यव इति वदन
योस्कमुनिरपि ऋषिशब्दप्रतिनिमित्त वेदसम्बन्धिद
निमेव निर्णीतवान् ॥ किं चात एव तैतिरीयोपनिष
दि अन्नमयादिपञ्चकोशविचारावसरे तृतीयमनोमय
कोशबिचारे श्रुतिः ॥ तस्मान एतस्मात् प्राणमयात
अन्योन्तर आत्मा मनोमयः तेनैष पूर्णः स वा एष पु
रुषविध एव तस्य पुरुषविधतां अन्वयं पुरुषवियः।
तस्य यजुरेव शिरः ऋग दक्षिणः पक्षः सामोत्तरः पक्षः
आदेशआत्मा अागिरसः पुन्छ प्रतिष्ठा तदप्येषः
श्लोको भवति इति । भाष्यं अन्योन्तर आत्मा मनो
मयो मन इति संकल्पाद्यात्मकमन्तः करणं तन्मयो
मनोमयो यथान्नमयः सोऽयं प्राणमयस्याभ्यन्तर. आ
तमा तस्य यजुरेव शिरः यजुरित्यनियताक्षरपादावसा
नो मन्त्रविशेषः तज्जातीयवचनो यजुः शब्दार्थः तस्य
शिरस्त्वं प्राधान्यात् ॥प्राधान्यं च सन्निपत्योपकारा-
त्॥ यजुषा हि हविर्दीयते स्वाहाकारादिना वाचनि
की वा शिर आदिकल्पना ।। सर्बत्र मनसो हि स्थान
प्रयत्न नादस्वरवर्णपदवाक्यविषयातत्संकल्पात्मिका
तहावितारतिः श्रोत्रादिकरणाद्वारा न्यनुसंकेतविशिष्य

·(२९) यजुरित्युच्यते एव मृग्येवं साम प एवं च मनोर तित्वे मन्त्राणांरतिरवावर्तत इति मानसो जप उपप यते ॥ अन्यथा अविषयत्वात् मन्त्रो नावर्तपितु शस्यो घटादिवदिति मानसो जपो नोपपयते मंत्रारतिश्चो यते बहुशः कर्मसु ॥ अक्षरबिषयस्मृत्या रत्या मन्त्रा रतिः स्यादिति चेन्न ॥ मुख्यार्थासम्भयात् ॥ निःप्रथ मामन्वाह त्रिरुत्तमामिति अगायत्तिः मुख्योर्थः श्रूयते तत्र ऋषोऽविषयत्वे तदविषयस्मृत्या उत्तौ च क्रीय- माणायां त्रिःप्रथमामन्वाहेति ऋगारनिमुस्पोर्थइचो दितः परित्युक्तः स्यात् ॥ तस्मान्मनोबत्युपाधिपरिच्छि न्नमात्मज्ञान मन्त्रा-इति ॥ एवं नित्यत्वोपपत्तिवेदा नां अन्यथा अविषयत्वे रूपादिनित्यत्वं च स्यात् ॥ नेतयुक्तम् ॥सर्वे वेदाः यत्रैकं भवन्ति समानसीनआ स्मा जनानामिति श्रुतिनित्यात्मनैकत्वं ब्रुवन्ती ऋगा दीनां नित्यत्वे समंजसा स्यात् ॥ प्रची अक्षरे परमे घ्योमन्यस्मिन् देवा अधिविश्व निपेटुरितिच मन्त्रवर्णः इति भाष्यम् । आनन्दगिरीयव्याख्याने तु त्रिप्रथमा मम्बाहेति सामिधन्यः समिधो यदा अध्वर्युणा हफ्ते तदा प्रबोचाजा मभिपय इत्येकादश सूकंहशोतास

·(३०)
ति तासांची मध्ये प्रथमामृचे सूतस्यात्यांच. हो
तात्रिरनुयादित्यारतिः श्रूयते इत्यर्थःगो ननु कालिदा
सादिवाक्यानामप्यतेने न्यान नित्यत्वापातायुत्तयों
भासवासानित्यत्वोपपतिरित्यपि नभ्रमितव्यम् । सवें
वेदाः यत्रेकं भवन्तीत्यादिश्रुतिभिर्वे दत्वावच्छिन्नस्य में
जैस्यप्रतिपादनात् ॥ यद्यपिविजातीयशन्दराशिभूतस्य
बेदस्यजंडत्वेनअजेडवप्रकाशात्मनाऐक्यतमः प्रकां
बशहुर्घटम् । तथापिपूर्वोक्तरीत्यामरतिव्यापकविंदा
स्मत्वोत्यासुघटमपिनिरुक्ततिभ्यामधिकतया ढीमा
वमान ॥ तदर्थस्तु जनानांसाक्षितयामिनसिभवायासत
दभिन्न इत्यर्थः । अक्षर नित्ये परमे निरतिशये न्यो-
मकल्पे ब्रह्मणि चौ विधिनेषधपाः निषेटुरतादा-
त्म्येन व्यवस्थिता इत्यर्थः। तथा च वेदनि निरुतापी
रुषेयत्वव्यापकं पारमार्थिकमेव नित्यत्वा सिद्धम् गान
नगदीनां पारमार्थिकनित्यत्वा अतमतानुगतशॉक
रभाष्यकारा तमतसिद्धतिभंगप्रसंगास्यादितिचन्न ।'
ययोक्तश्रुत्यादिप्रमाणे ह्मात्मैक्यप्रतिपादनात व
स्तुतस्तुअथातोब्रह्मजिज्ञासत्यादिमसूत्रेण मुमुक्षणा
ब्रह्मज्ञानीयात्मविधासकीय इस्युक्तम् । किलें
5
-
M

·" (३१)" क्षणं तद्ब्रह्मोत्याक्षपसंगत्या जन्मायस्येतितासक्तिी यसूत्रावतारः ॥ तत्रः ब्रह्मणः जगज्जन्मादिकारणत्वं तटस्थलक्षणलक्षितस्य सर्वज्ञत्वमुपक्षियं तदाया: यैव अस्यः महतो भूतस्येतिश्रुतिं विषयीकृत्य शाः स्त्रयोतित्वादितिसूत्रप्रावित्तिा तथा चेताहशतट- स्थलक्षणलक्षितं सोपाधिकमेव निरुपाधिकं तु स्वरू पलक्षणलक्षितं । अत एव श्रुत्यामहतो भूतस्य:निश्व शितमित्युच्यते ॥ निर्गुणे तु तत्केन-कंः पश्येत, केनः का जिन्वेदित्यादिश्रुत्यांनी सर्व कारकनिषेधकलमेव ।। एवं च वदस्य ब्रह्मरूपत्वेन सर्वतो. मुखतया सो पाधिकमेव लक्षीकृत्यप्रवत्तानां सत्यादिश्रुतीतां यदति त्यसबोधकलं तदुपाधिविधान्तमकान तु उपधेये। अः न्यथा,जीवस्यापि अनित्यत्वापत्तिः स्यातः । अतो बंद स्वावृछिन्नस्य साक्षात परम्परया:ब्रह्मण्येव तात्पयोवः धारणात सर्बस्य व दस्याकपटमैककंट्या प्रस्फुट संजा; घटीतीति सूत्रभाष्यकृतां परमाकृतमाविर्भवतीत्यवधे यम् । तथाचोक्तलक्षणेन-यथा लक्ष्यसिविस्तथा अव यवशत्तयाऽपि तत्.सिद्धिः॥ तथा हि वेदोन मे वय न्ते ज्ञायन्ते धर्मार्थकाममोक्षाः अनेनेति-व्युत्पत्याच

·(३२)
तुर्वर्गज्ञानसाधनभूतो विजातीयनिवन्धविशेषो वेदेश
व्दार्थः ।। विदेर्घबाहुलकात् ॥ एवं मन्त्रब्राह्मणयो
वेदनामधेयमिति सौत्रलक्षणमपि ज्ञयम् ॥ यो व्य
भिचरितस्वरवर्णादिपठनपाठनक्रमागतः सन् सर्वदा
सर्व देशेषु प्रतिशाखमविभागेन वर्तमानः एको मंत्र
राशिः। अपरस्तुविधिनिषेधार्थवादसम्प्रश्नाख्यानादिनि
स्तस्यैव प्रायो विनियोगप्रख्यापक उपव्याख्यानभूतो
वाक्यनिचयो ब्राह्मणराशिः ॥ अनयोरेकः संग्रहो वेद
इत्यभिधीयते ॥ किं च वेदनिबन्धेषु मंत्रब्राह्मणभागों
परस्परमसमिश्राव व प्रायः पठते ।। क्व चित्तु ब्राह्म
पामित्रोऽपि मंत्रभागः पठितोऽस्ति । एवमुभयोरपिवि
घिमंत्रार्थवादनामधेयनिषेधेति पञ्चावयवबिराजितोऽयं
वैदराशिरकमूलोऽप्येककर्मफलो महाकल्पतरुवरः पर
मतिजागरूकतया वरीवर्तितराम् ।। अंत एवाऽस्य फ
लीभूतं कर्म विधिना विहितं मैत्रेण स्मृतं 'अर्थवादेन
प्ररोचिंतं अभिधयेनाभिहितमपि निषेधेन परावर्तितं स
देवाऽभ्युदयकारीभवति ।। ननु प्रतिशाल यज्ञादिकमा
णि भियन्ते तत्कयमेककर्मफलोऽयं वेदशास्तीति चेटु
च्यते ॥ तत्तच्छाखायामवान्तराकृतिभेदेऽपि कर्मबजा

·(३३)
तिव्यजकप्रधानाकृतिभेदाभाव एवप्रतीयते ॥ नह्य
कस्मां शाखायां विहितस्याग्निहोत्रादिकर्मणः स्थाने वि
जातीयस्य ग्रहयज्ञादेरपरस्यां शाखायां' विधानमस्ति
तस्मान्न प्रतिशाखं कर्मभेद इति मन्तव्यम् ॥ .यदि
प्रतिशाखं बदरामलकादिवत् जात्यैव कर्मभेदः स्यात्
तदा एकमूलाभावात् आदित एवारभ्य विद्यमानत्वात
रक्षान्तरवद्वेदान्तराण्येवोच्चरन् नशाखान्तराणि ॥ त
स्मादेकमूलः समानफलोयं महाकल्परक्षइतितिद्धम् ॥
एवं च उक्तरीत्या पारम्पर्यक्रमागतमेव वेदज्ञानं स
वैषां न तु ऋषयोऽप्यस्थ स्वतन्त्राः कौर इतिलभ्यते
अत एवाऐतेरेयत्राह्मणे पठ्यते प्रजापतिरकामयत प्र
जायेय भूयान स्यामिति ॥ स तपतप्यतेत्याद्यारभ्य त
देतदोमितिब्राह्मणपालोचनय प्रजापतिरेवाने स्वत
पःप्रभावन सत्रणवव्याहृतिकां वेदत्रयीमपश्यत् ॥त
तो यथायथं निजतपोबलेन तेस्तैऋषिभिस्ते ते मंत्रा
दिभाग्राः परमेश्वरप्रसादत उपलबधाः यथास्थितस्वर
वर्णानुरुपं पठिताः सन्तः, सर्बलोकेषुपठिताः: इतिप्रती
पन्ते । तत्र ऋषिशबदार्थस्तु कंपति वेदं पश्यनीति
ऋषिःधातूनामनेकार्थवादत्र तोर्ट मे रतिः ॥

·(३४)
गत्यर्थ कानां ज्ञानार्थकत्वाद्वा ॥ तथाच प्रकृते हि दर्श
नं प्रत्यक्षीकरणमेव न तु चाक्षु पमित्यवद्ययम् ॥ किंच
शवपथब्राह्मणे ॥ ऋपि मदेवः प्रतिवेदेः अहं मनुर
भवं सूर्यश्चाहमित्यादिना ऋषि मदेवः विश्वरूपी
भावं साक्षात्कृतवतः स्वस्थानुभवमनुवदति ॥ अपि
यस्य बाक्यं स ऋषिरिति ॥ यस्य दृष्ट वाक्यं सत्र
पिरित्यर्थः॥ एवं गृत्समदो हितीयं मण्डलमपश्यदि
ति च सर्वानुक्रमगतमनुगतमेवार्थमनुवदति ॥ किंची
मुमेवार्य शोनकोऽप्याह ॥ यस्य वाक्यं स ऋषिपाते
नोच्यते सा देवता यदक्षरपरिमाणं तच्छन्दोऽयप्सयो
अपयो देवताउन्दोभिरूपाधावन इति ॥ तथा चोक्ता
पयोऽपि मंत्रद्रष्टारएव न तत्कार इति सिद्धम् । म
थेपां चातुर्विध्यमुक्तं पूर्वाचायः॥ ऋपीणां ऋषिपुत्रा
णांमूषिकाणां स्वयं भुवा तथानामाभिजानीयायथेषा
मन्त्रदृष्टयः ॥ १॥ प्रवरैथै समाख्याता पयस्त इति
भूतिः। तत्पुत्रपौत्रनप्तारऋपिपुत्रा इति स्मृताः॥२सा
राजन्यवैश्या पिकांस्त्रियस्ता नीययोनमः॥ देवादे
वाप्सरो नयों गन्धर्वास्ते स्वयम्भुव इति ॥ ३॥ तेषा
मुफ्नफ्लायभावेऽपि स्वयं प्रतिभातफेदवतमेव स्वयम्भु

·(३५) सम् । तथा च देवाद्याः उपनयनाद्यभाववन्तः स्वयंत्र तिभातवेदवत्वात् । इत्याद्यनुमानमपि मानतयोपपद्य ते ॥ एवं चापौरुषेयब्राह्मणवाक्यघटितो ऋष्यादिदृष्टो विजातीयमन्त्रराशिर्वेद इति फलितम् ॥ ननु लाघवा मन्त्रपाठस्यैव मुख्यत्वेन वेदव्यमस्तु अलमपरणे ति चेदुच्यते ॥ यद्यपि मन्त्रबाह्मणपाठयोर्मध्ये ब्राह्मण पाठस्य प्रयोगानन्तर्गतत्वेन इदमेवं कार्यमितिज्ञापनों चरं कृतार्थत्वेऽपि अनुष्ठानक्रमस्य स्मरणक्रमाधीनत या प्रयोगकालीनब्यापारवत्वेन मन्त्रपाठस्यैव मुख्य त्वम् ॥ तथाऽपि समिधो यजति तनूनपातं यजति । गे यजति बहिर्यजति स्वाहाकारं यजति ॥ इत्यादिवा झणवाक्यानामपि क्रमस्मारकतयोपयोग इत्यवधेयम्।। तथा च दग्धाश्वरयन्यायवदन्धपंगुवहा परमोपकारक- ब्राह्मणसहकृतमंत्रसमूहस्यैव वदत्यमिति फलितम् ।। अन्यथा विध्यादीनामविस्पष्टतया अबोधे यागादो प्र बतिरेव न स्यादिति ध्येयम् ॥ किञ्च निरुक्तलक्षणे इ. प्राप्स्यनिष्टपरिहारालौकिकसाधनबोधकत्वमपि विशेष णं देयम् ॥ तेन विध्यादीनामपि निर्विचिकितसं संघ, हात् अलौकिकपदं तु प्रत्यक्षानुमानयोरतिव्याप्तिवार

·(३६) .
कमिति संक्षेपः ।। एवं वस्तु शिषाधपिषोः पुरुषस्योक्त
रीत्यासामान्यधर्मप्रकारकज्ञाने समुदिते एव: विशेष
मप्रकारकं ज्ञानं मे भूयादिति विशेषधर्मजिज्ञासोदेति
नान्यया ॥ यथा सामान्यतः घटलज्ञानोत्तरमेव रक्त.
टो में भूयादित्यादिवत् । तस्याऽस्तु सामान्यधर्मव्या
प्यविशेषधर्मत्रकारकबोधानुकूलव्यापाराधीनत्वात् । अ
त एव प्रकृते वेदलेनाविभक्त देऽवगतेऽपि तदिभागम
न्तरा विशिष्य तल्लक्षणकथनमसंगतस्यात् ॥ अत:पूर्व
स एव वेदो विभज्यते ॥ तदुक्तमभियुक्तः ।। सार्यदे
को वैदश्चतुर्धाभिद्यते क्रमात् ॥ ऋग्वेदोऽयांयजुर्वेदः
सामवेदोपयर्वण इति ॥ १॥ यद्यपि बहुधू । श्रुतिस्मृ
त्यादिवाक्येषु वेदत्रयी संकीर्त्यते न तुरीयाथै णस्त
थाऽपि ब्रह्मवेदशब्देन चतुर्थस्थाप्पयर्वणस्य मुण्डको
घुपनियपदिश्रयणात् पुराणादिष्वपि बहुशःश्रवणाच्छर
तुर्धेत्युक्तम् ॥ तथा चरणव्यूहऽपि ।। अथांतश्चरणव्यूह
व्याख्यास्यामः तत्र निरुक्तं चातुर्विध्यं चत्वारो वेदाः
विज्ञाताः भवन्तीति ॥ तयामहाभाष्ये पतंजलिराई।
महान् शब्दस्य प्रयोगविषयः सत्यहीपा वसुमती
योलोकाश्चत्वारो वेदासालासरहस्याः बहुधाभिन्ना ई
T

·((३७)
ति ॥ ऋग्वदेऽपि चत्वारिंशृङ्गा इत्यादि । निरुक्तेऽपि
चलारि:शृङ्गेति बेदा या एते उक्ता इति यास्केनोक्त
मोदभाष्ये सायनाचार्येरपि तथैवोक्तमिति शेय
म्। तत्र ऋग्वेदलक्षणं तु नियताक्षरपादावसानले सं
ति मन्त्रसमिति ।। यजुर्वेद अतिप्रसङ्गभङ्जक नियतप'
दम् ।। अनियंतपादावसानले सति मन्त्रलयजुर्वेदस्य
लक्षणम्।। अत्राऽपि ऋग्वेदेऽतिप्रसंक्तिनिरसकमनियते
तिगो ऋग्वेदमानमुक्तं चरणव्यूहे ॥ ऋचा दशसहस्त्रा
णि प्राचा पञ्चशतानि च । चामशीतिपादश्चत
पारायणमुच्यते इति ॥ १०८० अस्यं वेदस्य पंच'
शाखाः सन्ति । तद्यथा शाकलो बाष्कला आश्वला
यनाः सांख्यायनाः माण्डुकाश्चेति ॥ तथा चोक्त शोनं
कीय प्रातिशाख्ये ।। ऋचा समूहों ऋग्वेदस्तमभ्यस्य
प्रयत्नतः ॥ प्रठितः शाकलेनादौ चतुर्भिस्तदनन्तरम् ।।'
सांख्याश्वलायनी चैव माण्डुको चाप्कलस्तथा । बई
चॉ.ऋषयः सर्वे पञ्चैते एकदिन इतिः ॥ अत्र शाक
लादिषु ऋपिशवदो गौण एवं.न तुं मुख्य आश्वं
लायनग्रह्म देवाचार्य तर्पणविधिविधायके सूत्रे शा
कलादीनामपिष्वपरिगणनात् । आचार्येषुगणनाच्च।।

·.
एवमतेपी कौषीतकी शैशिरी पेंगी इत्यादयोऽपि शाखा
भंदाः क्व चिदुपलभ्यन्ते ॥ तथा विष्णुपुराणेऽप्युक्तम् ॥
मुदगलो, गोकुलो वात्स्यः शिरः शिशिरस्यथा.पं.
चते शाकलाः शिष्या शाखाभेदप्रवर्तकाः इतिः। एवं
चाध्ययनसम्प्रदायप्रवर्तकानामेतेषांशाकलायाचार्याणां
प्रवचनभेदः शाखाभेदे कारणम् । ततश्च मन्त्रवास
णात्मकः स्वाध्यायकः शाखेति पर्यवसितोऽर्थः॥ साब
शाखाअध्ययनभेदादासूत्रभेदाहा भियते ॥ एकस्मिन्ने
व वेदे सूत्रब्राह्मणयोरन्यतरभेदेन योऽवान्तरभेद सोड
ध्ययनभेदकृतः॥ यथा शाकलबाष्कलयोईयोः शाखपो
स्वाध्यायो यत्किञ्चिहियते ॥ सूत्रं तु मिन्नाध्ययनयों
ईयोरप्याश्वलायनीयमेकमेव ॥ यथैकस्यामपि समपाः
ठायां तैतिरीयशाखायां अवान्तरशाखाभेदो, बौवायना;
पस्तम्भहिरण्यकेशीप्रमृतिसूत्रभेदकृतस्तहत् ॥ एवं-च
प्रवचनभेदात्प्रतिवेदं भिन्नाः भूयस्या शाखाः सन्ति ।
प्रवचनशब्दः सूत्रप्रातिशास्यशिक्षाद्यङ्गवाचकः ॥ त.
था च अन्याः सर्वेषु वेदेषु सर्वप्रवचनेषु च ॥ श्रोत्रिया,
न्वयजाश्चैव, विज्ञयाः पंक्तिपावनाः इति ॥ तृतीयाध्या:
यगतमानवचनल्याख्यायां कुल्लुकभः आह प्रकर्षण

·(३९)
योध्यते वेदाः एभिरितिप्रवचनान्यङ्गानि इति ॥ के
चित्त प्रवचनवंचनं ब्राह्मणमतस्तेनाऽपि प्रकर्षण के
दार्यस्य परिभाषणादित्याहुः ॥ अथ ऋग्वेदस्य स
प्तदशाधिकमेक्सहस्त्रं सूक्तानि सन्ति । तथैव पंडधिक
सहस्त्र वर्गः ॥ चतुःषष्ठिरध्यायाः देश मण्डलानि ।।
असावष्टकानीत्येव विभागः परिकल्पितः ॥ तंत्र सूक्त
लक्षण तु यथा रहदेवतायां सम्पूर्ण पिसूक्त तु
सूतमित्यभिधीयत इति । सम्पूर्ण निराकाक्षे यह
दस्य वाक्यं तत्सूक्तमित्यर्थः । तस्त्रिविधम् ।। प्राषिसू
स्तं देवतासूक्तं छन्दसूक्तमिति ॥ एतल्लक्षणान्यपि
होक्तायामुक्तानि ॥ ऋषिसूक्तानि यावन्ति सूक्तान्ये
कस्य वै कृतिः ।। स्तूयते कान्तुयावरसु तत्सूक्तं दैवत
वितुः। समानछन्दसो मंत्राः छन्दः सूक्तं तदुच्यते ।
ति। अध्यापकक्रमागतवमेव वगीध्याययोर्लक्षणम् ॥
मण्डललक्षणं तं"तत्तदृषिदृष्टानां बहन सूक्तानां
एफर्षिकर्तृक संग्रहो मण्डलमिति संक्षेप मंत्रा
तोबजुर्वेदो निगद्यते। तत्र एकशतमध्ययुशाखा ।
कि महाभाष्ये पतंजलिराह ॥ यजुर्वेदस्य पंडशीति
नदी भवन्ति ॥ इतिचरणब्यूहः ॥ परन्तेषु शाखा

·(१४०),
देषु कतिचिटुच्छिन्नाःसन्तो नामतो न ज्ञायन्ते ॥ येषां
नामानि ग्रन्थेषूपलभ्यन्ते तान भेदान् वदामः ॥ तय
था चरकाः अहरकाः कठाः प्राच्यकठाः कपिष्ठलकठा
इचारणीयावारवन्तीयाः स्वेताः श्वेततराः औपमन्यवः
पाताण्डिनेया: मैत्रायणीयाश्चेति तत्र मैत्रायणीयानाम:
पि, षट-भेदाः भवन्ति ।। मानवाः वाराहाः दुन्दुभा-सा
गलेयाः हरिद्रयाः श्यामायनीयाश्चेति ॥ खाण्डिकेया अ
पि पञ्चधामिन्नाः ॥ अपस्तबी बौधायनी सत्याषाढी
हिरण्यकेशी शाम्यायनी चेति ॥ वारवन्तीया खाडि
कीयास्ततिरीया औत्वोयाः इत्यत्र तित्तिरिवरतं तुःख
ण्डिको खालण इतिपाणिनीयसूत्रेण, छण प्रत्ययः ।।
आपस्तम्वीत्यादि पञ्चसुकलापीवैशम्पायनान्ते वासि
भ्याचेति सूत्रेण-णिनिः॥ एतेषां सर्वेषां स्वाध्यायमातं
संक्षेपेण चरणब्यूहो,प्रोक्तम् ॥ अष्टादशसहस्राणिमन्त्र
ब्राह्मणयोः सह-।- यजूपि-यत्र पठ्यन्ते स:यजुर्वेद-उ
च्यते इति ॥ अत्र यजुर्वेदपदेन कृष्ण यजुर्वेद एक्लो
ध्यते । अत उक्ताः सर्वे भेदाः कृष्णयजुः शब्दन म
वहीयन्त। वक्ष्यमाणकण्यमध्यन्दिनादयस्तु-शुक्लयजुः
शल्देन ॥ एतेषां शुक्ललकारणं तु वक्ष्यमाणनिवन्धे
-

·मस्तीसावमापयतचा इदानींद क्षणादिविचार
विधीयतां तत्र मन्त्रबाीणयोर्वोदस्त्रिगुगंध्य
जयजुर्वोद्रांस विज्ञ यस्त्वन्ये शारखान्तीराशरूम
तसिमावस्कात्यायनोक्तवरणव्यूहवचने या
पोतरं सप्तस्यध कत्रलप्रत्ययार्या अधिकरणलं तस्य.
सचिवसम्बन्धन-अध्याये अंत्वर्यः तथा च यदधिकरण
ससिनिमुणपठिसमन्त्रीमिन्नं ब्राह्मणोद्रयाभित्नाध्यायव
मास्यदिनशाखाविशिष्टशुलियजुर्वेन्द्रलक्षणपति
समतीफेवलाहअध्यायंवलमात्रोक्त दो जातिल
संकि सहारणाय पूर्वादलम् तित्रापिावलमन्त्रालि
मब्राह्मणाभिन्नाध्यायवत्वमात्रोक्तो कृष्णयजुर्वे देख
शिप्रसङ्गमा सतस्त्रिगुणपठितमंत्राभिन्नद्राह्मणहया
मिगनत ध्यायविशेषण तथा:चाएतादृशाध्यायवलस्थ
सत्रालालदितिप्रसङ्गभङ्गासङ्गच्छतेभात्तावन्मात्रोक्तो तु
भक्षित अपिलशुनेन-शान्तो व्याधिरितिन्यायेन कण्वशाः
सायामनिप्रसंगवरोजांगरूकंएवासतम्यादधिकरणी
तिलमव्यायाविशेषणमा तथा चक्रियत्पदंप्रकृतशा
विशिष्टेशुक्लयजुर्वादपरंतदधिकरणश्यत्तिय त्रिगुण
पठितमन्त्राभिन्ममामणद्वयामिन्नोअध्यायस्तद्वत्वेः सनि

·ततं माध्यन्दिनशाख विशिष्टशुक्लयजुर्वेदिएका विवी
ति रक्षणसमन्वय ॥ त्रिगुणपठितवं चात्राउदा
दात्तस्वरितरूपसंहितापदक्रमरूपं वा बोध्यम् मितु
तस्तु मन्त्रमागे गायत्रिमन्त्रस्य-जिगुणपठितवा में
कारस्यं वा स्वातन्त्रैणाब्राह्मणभागें तु विधिरूपतयांक
थम उपसंहाररूपतया अपरं-पुनरेकवार मन्त्रमागेजपिाह
यथाशाखामच्छिनति ,इखेसोजैवेति येतदोहोव
दाहखेवत्यूर्जेवतियोबटाटु सो जायतीप्तस्मत
दाहेत्यादिबोध्यम ब्रिाह्मणहये तारशमन्त्रीमिलनत्वम्
मैदार्थककर्मधारयेबलादेव। कथंमत कर्मधारयः इति
चेटुच्यते । मन्त्री चने ब्राह्मणे च मात्राह्मणेाकर्म
धारयस्याभेदार्थकतमा मन्त्राभिन्नब्राह्मणेत्यसको
रध्याय इत्यत्र तच्छन्दोत्तरपष्ट्या अभेदार्यकर्ताहों
शिरइतिवत् ॥ तस्याआश्रयतासम्बन्धमाध्यापेकर
अत्राध्यायशवदावेदापरपर्याय एवं वितदिशामा
मिनब्राह्मणद्वयामिन्नाध्यायेत्यर्याईदशोऽयापागाकार
यस्यां शाखायां उक्तरीत्यात्रिगुणं यथा भवति तयापि
ठयतेने गुरुच्चारणाधीनोच्चारणरूपाध्यास्तविषयी
यते। आवर्ततेलासःशांखाविशेष शुक्लयजुर्वेदपदया

·६
(१४३१)
औल्यं हि मत्सा प्रवत्तिर्जलस्या इतिवत विधेय
मापनयासाइतिपुलिङ्गनिर्देशिः॥विज्ञयोषिक्षणीयः।
विमाणकर्तृवात्यायनतात्पर्यविषयः । अन्ये अन्याशा
मधयेति पुस्खमा मुख्य शाखावयवाः अमुख्य
शिलाजतियावत्या स्मृताः स्मृतिविषयीभूताजा का
त्यापनेनेतिशेष सेनानिरुक्ती इत्यर्थः । ननु निरु
किमयस्य तादृशमन्त्रामिन्नब्राह्मणद्वयात्मकत्व कि
विनिगमकर्मितिवेटुच्यते । अश्वस्तूपरोदेवसवितेत्या
दिनीमणेब्राह्मणमिति बाध्यायहयात्मकस्य मन्त्राभिन्न
महागडयाय काण्वमाध्यन्दिनशाखायामेवीपलम्भत्।ि
तथा वातावांमन्त्राभिन्नब्रह्मिणस्यामिन्नाध्यायंवत्वं
साइशशुक्लयजुर्वेदलक्षणं-सिद्धम्मानिनु मन्त्रब्राह्मण
परित्यत्रामंत्रश्च ब्राह्मणं-चेति 'द्वन्द्वमस्वीकृत्य तादृश
कर्मधारयस्वीकार युक्तिनास्ति इत्यपि न भ्रमितव्यम।
मह्मणयोरित्यत्र हिन्दस्वीकारे साहित्य लक्षणा
सो कर्मधारये तदमावरुपयुक्त-सलातमा न च ।
हपक्ष पित्तार्किकमते लक्षणाभावेन द्वन्द्व एवास्ता
मिति वाच्यमनम-तार्किकमतापेक्षया पूर्चमीमांसकमत
स्पना केवलवेदार्थीभूतधर्ममात्रविचाराऽभिमानिकतया

·दितिगालदिषयसविचमेतिगावचमेमेतस्सूप्रमाणेषता
लिमायन्यस्तमासस्वारस्येनगयाज्ञवल्क्यापुराण
बेति।। निश्चीयते। तयांचोक्तसूत्रकारमतं स्वरस्या
वीनसारोपणनमविषयमिक्तितिहमानी अन्यथोकतंत्र
चिनारम्भ व्यर्थी स्यान नपुरीणपदेनैवतहासात
हातामयज्ञवल्क्यस्यपूर्व विशम्पायमान्तवासिहन
शाट्यायनादितुल्यकालभाविताच्ची धर्मशास्त्रानो
चियाज्ञवलपति प्रचुरतयार प्रयोगदर्शनादित्यादिक
स्पष्टशब्देन्दुशेखर इतिसंज्ञवाणा तथांचक्तिोपोंदी
तसंगत्या विदवावच्छिन्नलक्षणाभिधानपूर्वकप्रकृतजि
ज्ञासितशुक्लयजुर्वेदलक्षणाभिधानेन जलक्ष्य लिपि
पुनस्थूणानिखननन्यायन विद्यमाणमन्तमसम्मा
दृढीकीयते इत्यवधेयम्गा अब सामवेदलक्षणेतीकडगा
द्याधारवासिति गोलितम् अत्रांगीतिलाशुहगोता
यपि वर्तत इतिापूर्वदलमोगा ऋगाद्याधारकादी पूर्व
दलसत्वगुत्तरदलमे गा तथा विशिष्ट लक्ष्यगर्तता
लि लक्षणसमन्वय हिंदमत्रावरमामासामवेदस्व
संहाशाखा आसिनंगातवानध्यायेयधीपमाना
हवाशाखथ्यायिनन्द्रीण शतपर्वणानिहतास्ततः

·प्रभृतियः शास्खाउछिन्नाः कश्चिदेवावशिष्टाः पर
ग्लिा तपथा राणायणीया। शाठयमंकाः कापोल में
होकामना संखलिकाः शार्दूला कौथुमाश्यति ॥ सत्र
कोयुमांनां चटभेदाः सन्ति ॥ आसुरीयणाः; बातायनमः
श्रीजलयोनधृताः प्राचीनयोग्याः नैगेंगाश्चेति का रस
समानमुक्त वरणगृहे । अष्टोसामसहस्त्राणिसासानिच
चितुर्दश ऊह्मानिसरहस्यानीत्येतसामगणनास्मृतः
प्रति अथर्वणस्य तु - शांतिप्रतिष्ठादिकर्मकरणले,स
ति मंत्रविशेषल लक्षणम्-तथाचालावधिोपेअति
स्पातश्चिारका पूर्वदलम् ।। शान्तिप्रतिष्ठादिकर्मणि
तिब्याप्तिवारकमुत्तरदलमिति लक्षणं लक्ष्य समन्वे
अवर एतस्याथर्वणस्य नवैवभेदाः सन्तिते-पथापेपला
दा: शौनकीयाः दामोदास्तोतायनाजायला ब्रह्मपला
शानिखीदेवदर्शीचारणविद्याश्चेति ॥ एतन्मानमुकं
चरणम्यूहे-द्वादशानिसहस्राणिमन्त्राणांत्रिशतानिच।
मोपत्राह्मण हे पर्वणेशसपाठकमिति ॥ इदमत्र सं
प्रयाय मंत्रब्राह्मणयोर्वेदत्वाविशेषेपि.अत्र लोकेशी
गवतरफार्मत्रमागस्प ततःकालांतरेण ब्राह्मणभीमस्ये
तिसर्वब्राह्मण यं पु सत्तबेदमंत्राणां यज्ञकर्मसुय

·(४७)
भाषामुपयोगस्प रहुधा प्रदर्शितत्त्वात् समापनि
कल्पसूत्राणि ब्राह्मण थोत्तरकालानि तेषांबाला
ग्रन्थबोधितयज्ञादिकर्मकांडप्रपंचभूतलादितिबोध्यं
स्पैतस्यवेदचतुष्टयस्य शिक्षाकल्पो ल्याकरणनिरुता
घोज्योतिषमिति षडंगानिसति । तेषां प्रयोजनका
प्युच्यते । वैदिकधर्मानुष्ठानेन विजातीनां बाहामाती
नां सकलपुरुषार्थसिदिरिति- वैदिक सिद्धांतावत
वैविकवाल्यांना मार्थत्वादक्रमपढितत्वाच्च नकवले
भ्यस्तभ्यो, यथावत्कर्मस्वरूपमवगंतुं शक्यते । तस्मा
देदार्थविज्ञासंपने कविमिराचार्य के देभ्योलोकस्य धमी.
वबोमनायमिमान्यंगानिप्रवर्तिताति । तत्र-शिक्षानाम्
स्वस्वर्णोयुताच्चारणरित्युपदेशक शास्त्र।। साचशि
क्षा अशिक्षाप्रवक्ष्यामि पाणिनीयंमतं ययेति ।।इसंसा
जिनीयशिक्षेवसर्ववेदसाधारणा | अन्याअपि प्रतिशा
खं मिन्ना-बय शिक्षाप्रातिशाख्यपदेन ल्यवक्ता:सं
तिस-यथाशीनकोक पार्षदास्यमुम्वेदना एवम
अपिपतिशाखमदाहर्तन्या कल्पोनामवेदविहिताना
कर्मणामानुपयेण:- सप्रपंचकल्पनात्मक शास्त्र
न्याकरणनामशब्मार्थव्युत्पत्तिकरंशास्त्रविचितदी

·(४९)
वेदप्रसिद्धानामेवसृष्टिस्थितिप्रलयानां मनुहरिश्चंद्रप्रभृ
तीनांचवर्णनायपंचद्विपंचलक्षणलक्षितोव्यासविरचितो
ग्रन्थविशेषः ॥ तच्च पुराणमादशविधम् ॥ तथाहि
ब्राह्मपान वैष्णवं च शैवंलैङ्गच गारुडम् ।। नारदी
यं भागवतमाग्नये स्कान्दमेव च ॥ भविष्यं ब्रह्मवैवर्त
मार्कण्डेयंच वामनम् ॥ मास्यं कौम च वाराहं तथा
ब्रह्माण्डसंज्ञितम् ॥ अष्टादशपुराणानि न्यासोक्तानि वि
दुर्बुधा इति ॥ मीमांसानामवेदवाक्यार्थ विचारार्थक
शास्त्रम् ॥ तच्च पूर्वमुत्तरं चेति द्विविधम् ॥ तत्र पूर्व
मीमांसा अथातोधर्मजिज्ञासेत्यादि बादशाध्यायीरूपाध
ममीमांसाभगवताजैमिनिमुनिनाप्रणीता ॥ उत्तरा तु
अथातोब्रह्मजिज्ञासेत्यादि चतुराध्यायीरूपा ब्रह्ममीमां
साभगवताव्यासाचार्येण प्रणीतत्याहुः ॥ न्यायविस्तरो
नामप्रमाणेरर्थपरीक्षणोपदेशक शास्त्रम् ॥ गौतमेनमु
निनाकणादेन च विरचितम् । तदेवं वेदार्थविदिराचा
यः सर्वजनानां सुहृद्भावमुरीकृत्य वेदार्थज्ञापनायांगा
नि चोपाङ्गानिप्रवर्तितानि॥ तदनुसारेणेवाचीचीनःसर्वे
वेदार्थों यथाकथंचित ज्ञायते । नलन्यथाज्ञातुं श
क्यते । तथाचोक्तं पूर्वीचार्यः। नप्रत्यक्षमनृपेरस्तिम

·(५०)
न्त्र इति ॥ सोयं साङ्गोपाङ्गोवेदः प्रवृत्तिनिरत्तिलक्षण
धर्मस्य नीतिव्यवहारज्ञापकविद्यानां च भूमिरित्याह
याज्ञवल्क्यः ।। पुराणं न्यायमीमांसाधर्मशास्त्राङ्गमिश्रि
ताः वेदाः स्थानानिविद्यानां धर्मस्यच चतुर्दशेति ॥ ष
डङ्गानि चत्वार्युपाङ्गानि चत्वारोवेदाश्चैतेधर्मादेविद्यानां
स्थानानिक्षेत्रभूमय इत्यर्थः॥ एवं चोक्तरीत्या वेदला
वच्छिन्नस्य सामान्यविशेषलक्षणलक्षिततया पारमा
पिकनित्यत्वानन्त्यवत्तया च निर्वि चिकित्सं ब्रह्मरूपत्वं
सिद्धम् । पुनस्तल्लक्षणं द्विविधं स्वरूपलक्षणं तटस्थल
क्षणं चेति ॥ तत्रायं यथायत्स्वरूपान्तर्गतं सत् इत
रव्यारत्ततयालक्ष्यं बोधयति तत्स्वरूपलक्षणम् ॥यया
गोः सास्नादिमलविशिष्टशङ्गितम् ॥ द्वितीयं यथा या
वल्लक्षकालमनवस्थितत्वेन स्वरूपानन्त्तर्गतं सत् यक्ष
क्ष्यमितरच्यारत्तं बोधयति ततटस्थलक्षणं ॥ यथागो
विशेषस्य अलंकारविशेषादि ॥ यथा वा ब्रह्मणः सत्यं
ज्ञानमनन्तमित्यादिश्रुत्या सत्यादिकं स्वलक्ष्यस्वरूपमें
व सत् असज्जडदुःखप्रपञ्चव्यारत्ततयालक्ष्य बोधय
ति इतिस्वरूपलक्षणमुपपन्नम् ॥ जगज्जन्मादिकारण
तलाणं तु नहि सर्वदाऽस्ति प्रलयादिकाले तदभा

·(५१)
यात् ॥ अतः स्वरूपानन्तर्गतं सदेवाकाशादिब्यावत्त
मीश्वरं बोधयति इदमेव तटस्थत्वं तस्य ॥ एवं प्रकृते
पि स्वरूपतटस्थलक्षणं सम्यक समन्चेतीत्यवधेयम् ॥
किञ्च दुषणत्रयरहितधर्मस्यैव लक्षणत्वं सर्वानुमतम्।।
तथाहि विशिष्टबुद्विम्प्रतिविशेषणज्ञानस्य कारणत्वमि
ति नियमेन तच्च दूषणत्रयरहितत्वज्ञानाधीनम् ॥ दु
पणत्रयरहितत्वं च दूषणत्रयाभावः अभावबुद्धिम्प्रति
प्रतियोगिज्ञानस्य तन्त्रत्वमिति नियमेन तदपिदुषण
प्रयज्ञानाधीनम् ॥ दुषणत्रयं अव्याप्त्यतिव्याप्त्पसम्भ
वरूपम् ॥ तथाचेतदूषणत्रयरहितत्वविशिष्टधर्मएव
लक्षणमिति सिदम् । अथात्रदूषणत्रयरहितत्वं दूषण
त्रयाभावः सः दूपणत्रयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताको वा
दूषणत्रयनिष्टप्रतियोगिताकः इति ॥ तत्र नाद्यः अति
व्याप्तधर्मस्य शृङ्गित्वस्यापि लक्षणत्वापत्तिः।। कुतइति
चेत् तत्रापिव्याप्तिदोषसत्वेपिअव्याप्त्यसम्भवरूपदो
पदयाभावेनएफसत्वेपिद्वयोनास्तीतिवत्।। द्वयसत्वेपित्र
यन्नास्तीतिप्रतीत्यायथाघटवत्यपिभूतले घटपटोभना
स्तीतिक्ताघटपटोभयवत्यपिभूतलेघटपटमठाभावानुभ
ववत्॥ तादृश” गित्वस्यअतिव्याप्तिदोषग्रस्तत्वेपिनि

·(५२)
रुक्तरीत्यादृपणत्रयत्वावछिन्नप्रतियोगिताकाभावविशि
एधर्मत्वात् ॥ अतस्तादृशदूषणत्रयनिष्ठप्रतियोगिता
काभाव एववक्तव्य तथाचाव्याप्त्यभावातिव्याप्त्यभावा
संभवोभावत्यभावत्रयविशिधर्मस्यैव लक्षणत्वेसिद्धता
दंशशृङ्गित्वस्याभावद्वयवत्वेपि विशिष्यदूषणत्रयनिष्टप्र
तियोगिताकाभावविशिष्टधर्मवत्वाभावान्नातिव्याप्ति
ग्रस्तधर्मेश गित्वे अतिव्याप्तिः ॥ तथाचेतादशलक्षण
त्वेनाभिमतोयोभावत्रयविशिष्टोधर्मःस एवासाधारणधर्म
इत्युच्यते ॥ ननु न साधारणअसाधारण इति व्युत्प
त्या साधारणभिन्नतं यदि असाधारणलमुच्येत । तदा
निरुतादोपप्रसंगसंगतिमिया योगापहारिण्यारुढ्यापा
रिभाषिकं लक्ष्यतावच्छेदकसमनियतत्वमेवासाधारणलं
वक्तव्यम् ॥ तदि लक्ष्यतावच्छेदकव्याप्यत्वे सति ल
क्ष्यतावच्छेदकव्यापकत्वम् ।। यथा गोः सास्न दिमत
विशिष्टशङ्गित्वरूपासाधारणधर्म रक्ष्यतावच्छेदकीभूत
गोत्वव्याप्यत्वे सति तद्यापकत्वसत्वेन लक्षणं समन्चे
ति ॥ तथा प्रकृतेपि इदं लक्षणं यथायथंसङ्गमनीयम् ।।
इदमेव लक्षणलक्षणत्वेन व्यवन्हीयते ॥ एतस्य लक्ष्य
मपि विविध व्यावर्तकं व्यावहारिकं चेति ॥ तत्र यदि

·व्यावर्तकस्यैलक्षणलक्ष्यत्वे व्यारतिभिन्नत्वे सति अ
भिधेयभिन्नत्वं तादृशलक्षणलक्षणेनिवेशनीयम् ॥ व्य
वहारस्य लक्षणप्रयोजनत्वे तु नदेयम् । व्यारत्तरपि
व्यवहारसाधकलात् ॥ वस्तुतस्तु येदखजातिमलमेव वे
दसामान्यलक्षणं लाघवात् ।। तत्र यदि लक्षणलक्ष्यता
वच्छेदकयोरेक्यात् सिद्धसाधनमुच्येत ॥ तन्न संघटते
कथमिति चेदुच्यते ॥ लक्ष्य लक्षणेन इतरभेदे साधिते
सति हेतो. साध्यसामानाधिकरण्यनिश्चयेपिहेतुधर्मिता
वच्छेदकसाध्यप्रकारकनिश्चयस्यानियमात् न दोषः ॥
अथवा सिंपाधैपाविरहविशिष्टसिध्यभावः पक्षतेतियादि
मते सिद्धिकालेपि सिषाधयिषयाऽनुमिति जननान्नसि
साधनमित्याद्यवधेयम् । तथाचोक्तलक्षण लक्षणल
क्ष्यतावच्छेदकावंच्छिन्ने वेदत्वावच्छिन्ने पारमार्थिकनि
त्यत्वेन ब्रह्माभेदसिद्धावेव विशिष्यततल्लक्षणलक्ष्य प्व
पि तत्तद्वेदाभिधेयेषु तसिध्याप्रकृतशाखाविशिष्टः शुक्
लयजुर्वेदः पारमार्थिकनित्यत्वेन ब्रह्मरूपइति सिद्धम् ।।
श्रीसद्गुरुरामशास्त्रिचरणरजोविरजीभूतजयरामा
स्मज जगन्नाथसूरविरचितो माध्यन्दिनीयशाखाप्रकाश
म्यद्वितीयांसः समाप्तः॥ श्रीविश्वेश्वरार्पणमस्तु ।

·पश्यतीति श्रुतिबलेन संसारदशायामेव घटादीनामवा
धितत्वान्नोक्तदोषावकाश इति ॥ अत एवोक्तमित्यु
तः ॥ देहात्मप्रत्ययोयावत्प्रामाण्यत्वेन कल्पितः ॥
लौकिक तहदेवेदं प्रमाणं त्वात्मनिश्चयादिति ॥ तथा
चैतादृशप्रमाकरणत्वावछिन्नं प्रमाणं एक विधनपि अ
वांतरधर्मभेदेनानेकविधतामापन्नं भवति ॥ तद्यथा
प्रत्यक्षमेकं चावाकाः प्रत्यक्षानुमाने इति कणादसुगतम
तीयाः॥ शब्देन सहितानि तानित्रीणीतिसांख्याः॥प्र
त्यक्षानुमानोपमानशब्दाःइति नैय्यायिकाः अर्थापत्या
सहतानि पंचेंतिप्राभाकराः ॥ तानि अनुपलब्भ्यासहरु
डितिवेदांतसिद्धांतिनः ॥ एवं च प्रत्यक्षानुमानोपमाना
गमाथीपत्ति अनुपलब्धिसंज्ञकानिपट प्रमाणानिवेदांत
विदामेवमते इति सिद्ध ॥ एतेषुसर्वेषामेव मुख्यत्वमु
तान्यतमस्यैवेति । तत्रनायः॥ मुख्यामुस्यत्वलोपः स्या
त् ।। नापिद्वितीयः विनिगमनाविरहात् ननुपूर्वमावित्व
रूपविनिगमकसद्भावेनादिमस्य प्रत्यक्षस्यैव मुख्यत्वमि
तिचेन्न । प्रातिभासिकस्थले पूर्वमाविनः अरोप्यप्रत्य
क्षस्यानंतरभाविनाअधिष्ठानप्रत्यक्षणवाधदर्शनात ॥
एवं व्यावहरिक्स्थलेपि पूर्वभाविनः प्रतियोगिप्रत्यक्ष

·(५७)
स्थानंतरभाविना अभावप्रत्यक्षेण वाधात् । तथैवपार
मार्यिककस्थले महावाक्यजन्य निर्विकल्पकप्रत्यक्षेण
पूर्षभाविसविकल्पक प्रत्यक्षस्य बाधस्तुव्यक्त एव ॥
न च प्रत्यक्षमवागमवाधकमास्तामिति वाच्यं ॥ तथा
सतिसुगतमतीयवत् देहायात्मवादः प्रसज्जेत ॥ इष्टाप
तोतुदेहाद्यन्यात्म वोधकाः अथायमशरोरेत्या द्यागम
निबहाः व्याकुंप्येरन् ॥ एवं चादिमप्रत्यक्षस्य पूर्वमा
वित्वं न मुख्यत्वप्रयोजकं ॥ ननु सर्वोपजीव्यत्वमेवत
स्यमुख्यत्वप्रयोजकं वदामः इतिचेन्न ॥ व्यावहारिक
स्थलेदशमस्व मसिव्याधयर्वितराजकुमार एव मादि
वाक्यानामपिसवीतः पातितयात्रत्यक्षोपजीव्यत्वा दर्श
नात् ॥ प्रत्युत तादृशस्थले वास्योपजीव्यत्वमेव प्रत्य
दरीदृश्यते ॥ वस्तुतस्तु व्यावहारिकागमज्ञानोपतो
वहव्यवहारादिशक्ति ग्रहहाराप्रत्यक्षस्य उपजीव्यत्वे
पि निर्दुष्टस्वतःप्रमाणीभूता पौरुषेयागमजन्मतात्वि
कज्ञानं प्रति तु नपीरुषेय चमप्रमादादिपंककलंकितप्र
त्यज्ञाद्युपाजीव्यत्व मित्यवधेयम् । तथाचताशप्रत्य
क्षस्य सर्वोपजीव्यत्वेन मुस्यत्वमिति वदतांमतस्यदत्त
तिलांजलिकतया पारमार्थिकागमज्ञानोत्पत्तिम्प्रतिस्व,
ट

·स्वतःप्रमाणरूपाय वेदवेद्यायब्राह्मणे ॥ सच्चिदा
नन्दरूपाय गणपायनतिर्मम ॥१॥ प्रामाण्यकिलवेद
स्य स्वतोवापरतोपिच ॥ तदन्येषाम्पुनस्ततु यथाकि
चिदिविच्यते ॥२॥ तृतीयोयं प्रमाणाख्यो वस्तुप्रा
मायबोधकः॥ माध्यन्दिनीयशाखायाः प्रकांशाशोवि
रच्यते ॥ ३॥ अथलक्षणप्रमाणाभ्यामेव वस्तुसिद्धिरि
ति नियमतोप्युक्तरीत्या लक्षणेन प्रकृतवस्तुसिदावपि
प्रमाणेन वस्तुसाधनधियो हि प्रामाण्याधीनलात् प्रामा
ण्यविचारोप्यावश्यकः ॥ तस्य प्रकृतशाखामात्रानुमा
हले अप्रकृतशाखानामप्रामाणिकत्वापत्या वेदत्वावछि
न्नस्य प्रामाण्यभंगप्रसंगस्यादिति समष्टि प्रामाण्यवि
चारस्य व्यष्टिप्रामाण्यनिश्चायकतया प्रकृतशाखाप्रामा
ण्यस्य सुलभतयालाभेन उपोद्घातसंगत्या पूर्व वेद
स्वावच्छिन्ने एव प्रामाण्यं विविच्यते । तत्र किं तत्
प्रामाण्यमिति टुच्यते ॥प्रमाकरणत्वमेव प्रमाणत्वं॥
तत्र चक्षुःसन्निकर्षादावलिव्याप्तिवारणायकरणलक्षण
कुक्षी व्यापारवत्वमपि निवेशनीयम् ॥ प्रमात्वन्तु अ
नधिगताऽबाधितार्थ विषयकज्ञानत्वम् । तथा चायंघ
टइतिप्रमायां अनधिगतो अननुभूतो अबाधितो बाधश

·(५५)
न्योयो घटरुपोथस्तद्विषयत्वाल्लक्षणसमन्वयः ॥ तत्र
स्मृतावति ब्याप्तिवारकमनधिगतेति ॥ शुक्तिरजता
दावतिव्याप्तिवारकमबाधितेति ॥ चक्षुरादावतिव्याप्ति
वारकं ज्ञानेति बोध्यम् । अत्र यद्यपि धारावाहिकबुद्धि
स्थले नीरूपरूपाक्षवत् ॥ नीरूपस्यापि कालस्यप्रत्य
क्षविषयत्वमुरीकृत्य पूर्वक्षणरत्तित्वविशिष्टघटः उत्तरक्ष
णेनास्ति इत्यनयारीत्याज्ञानभेदपि नाब्याप्तिस्तथापि
गगनेयंबलाकेति प्रतीतिबलात् गगनरत्तिवलाकाप्रत्य
क्षण गगनस्यापि प्रत्यक्षत्वापत्तिभियाकालस्याऽप्रत्यक्ष
त्वमेव युक्तं रूपाभावात्॥ द्रव्यचाक्षुषप्रमायां रूपादेः
कारणत्वाच्च । गुणगुणानङ्गीकारणरूपचक्षुषं प्रतिरू
पान्तरानपेक्षणात् रूपचाक्षुषोपपत्तिः। निरुक्ताव्याप्ति
वारणार्थं तु तादृशस्थत्वे विषयाभेदेन ज्ञानेक्यमेववा
च्यम् ॥ तथा च तादृशविषयाकारान्तःकरणरत्नरैक्या
त् इत्तेः स्वविरोधिवत्युत्पत्तिपर्यन्तस्थायित्वनियमान्ना
व्याप्तिलेशावकाशोपीत्यवधेयम् ॥ ननु यत्रत्वस्य स
र्वमात्मैवाभूत् तत्केनकम्पश्येदित्यादि श्रुत्या ब्रह्मभि
.न्नस्य बाधितत्वात् ॥ तदबाधितपदमसम्भवीति चेदु
च्यते ॥ यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं

·(५८) स्यैवप्रमाणत्वरूपविनिगमकस्य जागरूकतयाचआगम स्यैव सर्वेपु तेषु मुस्यत्वं प्रतिफलितं ॥ ननु वेदस्य पुरुषोच्चरिततेन पौरुषेयतया प्रत्यक्षादिवत् परतत्रा माप्यमिति वदन्तस्तस्य स्वतः प्रामाण्याभावशंकांपुन रंकुरयंति केच न । सापि निरुतश्रुतिसंमतत्या तादृश नित्यत्वब्यापकापौरुषेयत्वोक्त्या च पुनः स्वतः प्रामाण्ये न ब्युदसनीयैव । अतएवोक्तं सूतसंहितागतसूतगीता याम्॥अतिः सनातनोशम्भोरभिव्यक्तान संशयः॥ कोण प्रणीतेति प्रवदन्त्यपरेजनाः।।१॥स्वतः प्रमा णभूतव तदामानवतीवसा ।। स्वतश्च परतो तोपो ना स्तियस्मात् द्विजर्षभाः॥२॥ स्वतो दोषो न वेदस्य विद्यते सूक्ष्मदर्शने ॥ अस्ति चेदब्ययहारस्य लोप एव प्रसज्यते ॥३॥ परतश्च न दोषोस्ति परस्या भावतो द्विजाः ॥ स्वतो दुष्टोपि शब्दस्तु मानमेवात्यसंगमात् ॥४॥ इति वाताविवार्ते व मुनीन्द्राः सूक्ष्मदर्शने ॥ स्वतो दुष्टः कथं मानं भवत्येन्यस्य संगमात् ॥ ५॥ यतसम्बन्धेन यो भावो यस्य प्राज्ञाः प्रसिध्यति ॥ स तस्य धान्तिरेवस्यान्न स्वभावः कथं च न ॥६॥ ज पाकुसुमलोहित्यं विभातिस्फटिकेशम् ॥ तथापितस्य -

·(५९)
लौहित्यं भ्रान्तिरेव न वास्तवम् ॥ ७॥ वन्हि-
पाकजलौहित्यमिष्टकायां न वास्तवम् ॥ लौहित्यं
तेजसांशस्तुनेप्टकायानिरुपणे ॥ अन्यस्यान्यधर्मस्तु
ततौविचमोमतः ॥ इत्यादि ॥ एवंचापौरुषेयत्वेन. स
नातनतयापि श्रुतेः स्वतः प्रामाण्यमित्यवधेयम् । ननु
तस्याः स्वतः प्रामाण्यं व्यावहारिकमुतपारमार्थिक वा
समय॑ते । तत्रानाद्यः ॥ व्यवहारस्य मिथ्यात्वेन तत्
प्रामाण्यस्यापि मिथ्यालापत्तिः ॥ नापिद्वितीयः ॥ तस्य ।
पारमार्थिकलेतप्रसत्या अद्वैतमतभंगप्रसङ्गः स्या
दिति चेन्न ॥ पारमार्थिकज्ञानजनकलेन साक्षाब
माभिन्नतया च पारमार्थिकमेव तदित्युच्यते ॥ ननु
मर्वेषां प्रामाण्यादिव्यवहागणाम विद्यावत्प्रमातृविषय
बेन कथं तस्य परमार्थिकलं ॥ अत एवोक्तं शारिरक
भाष्यकारेर ध्यासप्रमाणभाष्ये ॥ तमेतमविद्याख्य
मात्मानात्मवोरितरेध्यासं पुरस्कृत्यसर्वं प्रमाण प्रमेय
च्यवहाराः लोकिकावैदिकाश्चप्रवत्ताः सीणि च शा
स्त्राणि विधिप्रतिपेधमोक्षपराणि इति ॥ व्याख्यानं ।।
लौकिकः कर्मशास्त्रीयो मोक्षशास्त्री यश्चेति त्रिविधो
व्ययहारः प्रवर्ततेइत्यथी ॥ तत्र विधिनिषेधपराणिक

·(६०)
मशास्त्राणि अाग्वेदादीनि ॥ विधिनिषेधशून्यानि प्रत्य
ब्रह्मपराणि वेदांत वाक्यानीतिविभागः ।। भाप्यं ॥
कथं पुनरविद्यावद्विपयाणि प्रत्यक्षादीनिप्रमाणानि शा
स्त्राणिचेति ।। उच्यते ॥ देहेंद्रियादिप्वहं ममाभिमा
नरहितस्य प्रमात स्वानुपपती प्रमाण प्रत्यनुपपत।
इत्यादि ॥ व्याख्यानं ॥ अविद्यावद्विपयाणि कय
प्रमाणानिस्युः आश्रयदोपादप्रमाण्यापत्त रित्यापः॥
तत्र प्रमाण प्रश्नेव्यवहाराची पक्तिलिंगकांनुमानं चा
हउच्यते इत्यादिना तस्मादित्यं तेन भाप्येण ॥ तथा
च देवदत्तकतको व्यवहारः तदीयदेहादिषु अहममा
ध्यासमूलः तदन्यय व्यतिरेकानुसारित्वात् ॥ यदित्य
ततथा यथामन्मलोघट इति प्रयोगः॥ तत्र व्यतिरेक
दर्शयति ॥ देवदत्तस्य सुपुप्तो अध्यासाभावे व्यवहारा
भावोहरः । जाग्रत्स्वप्रयो अध्यासेसतिव्यवहारः इत्य
न्ययःस्फुटत्वान्नोक्तः। अनेनलिंगेनकारणतया अध्यासः
सिध्यति ॥ व्यवहारकार्गनुपपत्यावेतिभावः ॥ सः किं
अनात्मनः आत्मनि वात्मनः आत्मनिअहो खितपरस्प
रंवेति ॥ तत्रनाद्यः ॥ अध्यासेहिज्ञातसामान्य धर्मव
खं अज्ञातविशेषत्वं अधिष्ठानावरणं आरोप्याधिष्ठा

·(६१)
नयोः सादृश्यं अधिष्ठानरोप्ययोमेंदाग्रहः दोष साम
ग्रीचापेक्षते ॥ न चेतेनिर्धर्मके आत्यनिसंति ॥ अतस्त
स्थनिः सामान्यविशेषत्वेन सर्वदाभासनानत्वेन च प
रं सादृश्यादिरहितत्वे न च अधिष्ठानत्वासंभवात् ॥
नापिद्वितीयः॥ तस्यमिथ्यात्वाभ्युपगमात्॥ मिथ्यावस्तु
नोअधिष्ठात्वेशून्यवादप्रसंगाच्च ॥ यदितस्यसत्यत्वेतु
तदनिवत्ते रनिमोक्षत्व प्रसंगात् । न हि.सत्यं निवर्त
ते निवत्यै मानं वज्ञानेनेति ॥ दृश्यत्वादिनाशुक्तिरज
तादिवन्मिथ्यावानुमानाश्च ॥ तद्यथाप्रपंचोमिथ्याह
श्यत्वात्शुक्तिरजतादिवत् इत्यनुमानादित्यर्थः ॥ नेह
नानास्तिकं च न अतोन्यदातमित्याद्यागमंसंबोहाअ
पिसाक्षादेवंतस्य विथ्यात्वमवगमयन्ति ॥ किं च सन्
घट इति वत् आत्मनिकल्पितत्वेन नासरूपात्मकदेहा
दोअनात्मनिवस्तुत्वेन सिद्धे एव तत्र आत्मनः इदम
शस्ये वसंसृष्टत्वरूपेणा ध्यासोवाच्यः ॥ एवं चेदात्मा
अयादिदोपप्रसंगश्च ॥ तथा हि आत्मनि अनात्मध्या
सः आत्माध्यासाधिष्ठान स्यानात्मनः साधकः साध्या
समूलकत्वादनात्मनः ॥ अध्यासस्य च सादृश्यादिमूल
क्वात् ॥ सादृश्यादेचानात्माध्यासमूलकत्वादिति

·(६४)
कसमित्यवधेयम् । अत एवोक्त प्रतिज्ञाभाप्ये शांकर
भाष्यकारैरपि ॥ एवमयमनादिरनेतोनेसर्गिको ध्यासो
मिथ्यापत्यरुपः कर्तृवभोक्तृत पवर्तकः सर्वलोकप्रत्य
क्षोऽस्यानर्थहेतोः प्रहाणायातमकवविद्याप्रतिपत्तये स
वेदान्ता आरभ्यन्ते इति ॥ तथा तादृशात्मज्ञानात्
तस्याविद्याविषयपि तदुत्तरं तु तस्या किं चित्
करवमपि भाष्यकारेरेघोक्तम् ॥ शास्त्रीये तु व्यवहारे
यद्यपि बुद्धिपूर्वकारीनाविदित्तात्मनः परलोकसम्बन्धम
धिक्रियते ॥ तथापि न वेदान्तवेद्यमशनायाधतीतमये
त ब्रह्मक्षेत्रादिभेदमसंसायीत्मतत्वमधिकारेऽपक्षते अ
नुपयोगादधिकारविरोवाच्च ॥ प्राक् तथा भूतात्मवि
ज्ञानात
प्रवर्तमानं शास्त्रमविघाषयत्वं नाति वर्तते ॥
तथा हि ब्राह्मणों यजेतेत्यादीनि शास्त्राणि आत्मनि
वर्णाश्रमवयोवस्थादि विशेषाध्यासमाश्रित्य प्रवर्तते
इति ॥ व्याख्यानेतु ब्राह्मणोयजेत न हवैस्नात्वा भिक्षे
त॥ अष्टवष ब्राह्मणमुपनयीत ॥ कृष्णकेशोग्नी नाद
धीत॥इत्यायागमो ब्राह्मणादि पदैरधिकारिणं वणीय
भिमानिन मनुवदन अध्यासं गमयतीति भावः ॥त
थो चोकरोत्या प्रत्यक्षायखिल प्रमाणेषु अगमस्यैव

·(६५)
नित्यत्वेन पारमार्थिक स्वतः प्रामाण्यमिति सिद्ध।
ननु शब्दस्यतृतीयक्षण ऋत्तिध्वंस प्रतियोगित्वेन पौरु
घयत्वेनाप्यनित्यतया परतः प्रामाण्यमेवास्तामिति
चेन्न ॥ शारीरक सूत्रकार भाष्यकारायसंमतत्वात् ।।
तथाहि ।। अत एव च नित्यत्वमिति चेय्यासकसूत्र ।।
शांकरभाष्यतुस्वतंत्रस्य कर्तुरस्मरणादिमिः स्थितवेद
स्य नित्यत्वेदेवादिव्यक्तिप्रभवाभ्युपगमेन तस्य वि
रोधमाशंक्य अतः प्रभवादितिपरिहत्य इदानीं तदेय
वेद नित्यत्वंस्थितं दृढयति अत एव नित्यत्वमिति ।।
अत एव नियताकृतैर्देवादेर्जगतोवेद शब्दप्रभवत्वाद्वे
दशब्द नित्यत्वमपि प्रत्येतव्यं ।। तथा च मंत्र वर्णः
यज्ञ न वाचः पदवी मायत्ता मन्वर्विदन ऋपिपु
प्रविष्टामिति स्थितामेव वाचमनु चिन्नां दर्शयति ।।
वेदव्यासश्चैवमेव स्मरति ॥ युगांतेहितान्वेदान् सेति
हासान महर्षयः ॥ लेमिरेतपसापूर्व मनुज्ञातास्वयंभु
वा इति ॥ एवं चागमस्य पारमार्थिकमेव नित्यत्वमि
तिसूत्रभाष्यकृतांपरमाक्तमाविर्भवतीतिफलितं ॥ ननु
वियदादिप्रपंचवतप्रवाहनित्यत्वमेव वेदस्यापि न पा
रमार्थिकमिति चेटुच्यते॥ वियदादिप्रपंचस्य तु व्या

·(६२)
स्वाध्यासेस्वस्यापेक्षया आत्मश्रयः। अन्यकल्पने पर
स्परापेक्षाअतअन्योन्याश्रयः । तदन्य हल्पनेतुत्रयाणां
परस्परापेक्षयाचक्रकं ॥ तन्नाप्यकल्पने अनस्था
इत्यायास्येयं ॥ इति चेदुच्यते ॥ एव मेषामायास्वं
व्यतिरिक्तानिपरिपूर्णानिक्षेत्राणि दर्शयित्वाजीवेशावा
भासेनकरोति ॥ माया च विद्या च स्वयमेव भवति ।।
भूयश्चात विश्वमाया निरतिरित्यादि ध्रुतिभ्यः ॥ मा
या अविद्या यातदेवतलज्ञाननिवयं मज्ञानं इदमेव
स्वपराध्यासे कारणं तच्चानादितन पूर्व सादृश्योरो
पः॥ ततः स्वमिन्नत्वसति स्वाभेदेन प्रतीयमानत्व
रूपतादात्म्याशेषः । तथाचाध्यासिकसंबंधन अधिष्ठान
योग्यमात्मनि अनात्मनः स्वरूपतः संसर्गतोप्यध्यास।
आत्मनस्तु संसर्गत एवाध्यासः ॥ किं चाज्ञानस्या ना.
दित्वेन कारणस्यानपेक्षणात्नोक्तात्माश्रयादिदोषलेशा
वकाशोपीत्यवधेयं । एवं चाध्यासोपादानाज्ञानस्य ना
दित्वेना ध्यासस्याप्यनादित्व। अतएव पूर्वपूर्वाभ्यासाहि
त संस्कारस्यो तरोत्तराध्याससेतुत्वेन आत्मन्यपि तद
धिटानयोग्यत्वात्परस्परमध्यासः संभवतीति सि ॥
एवं चेताहशाध्या संप्रतिवार्तिककारसंमतिरप्यस्ति ।

·..
(६३)
तथाहि ॥ वित्तात्पुत्रः प्रियः पुत्रापिडः पिंडातयेद्रिया
इंद्रियेभ्यः प्रियः प्राणः प्राणा दात्माप्रियः परः इति ॥
त्रियः सुखप्ताधनेछाविषयः । एवं चोत्तरोतरं प्रियवाधि
स्येपि तस्पात्मन्येव पर्यवसानान्निरतिशयत्रियत्वमा
स्मन्येवेतिसिहं । तया च परस्परमवाध्यासो वतव्यः॥
एकतरस्यध्यासांगीकारे अन्यतरस्या भानप्रसङ्गात् ॥
अध्यस्तस्यैव भ्रमे भाननियमात् ॥ चिदचिदग्रन्थिरू
पोऽध्यास इति ॥ चिदचितोःपरस्परावच्छेदेन परस्पर
सम्बन्धरूप इति बोध्यम् ॥ तथा च सर्व व्यवहारमूल
काध्यासेनैव प्रमातरिसिद्धतहिषयाण्येव सर्वाणि प्रमा
णानोत्युक्ततादृशप्रामाण्यादिव्यवहारस्याविद्यावाप्रमा
तविषमतया कथं तस्प पारमार्थिकसमिति चेटुच्यते॥
अखिलश्रुतिशिखामुखीभूततलमस्यादि महावाक्यजन्य
निर्विकल्पकाखण्डावि बोधे सति अनायविद्यानिबर्ह
समानकालीनैव विद्याविद्योतते । तत एव साक्षात्
ब्रह्मात्मैक्यसाक्षात्कारो भवति अयमेव परमार्थ इत्य
भिधीयते ॥ एतादृशपरमार्थजनकतं तु प्रत्यक्षायनपे'
क्षितरुपस्वतस्त विशिष्टतलमस्यादिवेदान्तवाक्यप्र
माणानां सुलभतया लभ्यतेति इदमेव तस्य पारमार्थि

·(६६)
वहारिकमेव नित्यत्वं न पारमारमार्थिकंतस्य कल्पित
स्वेन मिथ्यात्वात् ॥ यदि अनेनैवहेतु नावेदस्यापि वि
यदादिवदेव निव्यत्वमुख्येत ॥ तर्हिजीवब्रह्मैक्यप्रति
पादफानामपि साक्षात्परं परयावा ब्रह्मप्रतिपादकाना
मखिलश्रुतिशिखामुखीभूतानां यावदुपनिषदांमिथ्यात्वे
न तत्प्रतिपाद्यार्थस्यापि तयात्वेबेदांतशास्त्रवैय्यर्थ्य
मापद्यत ॥ निर्मोक्षताप्रसंगश्च ॥ इष्टापती तु त्रयोवे
दस्य कर्तारोमुनि भंडनिशाचरः॥ किं च धूर्तप्रलपितं
वेद इति वदतां विवदतामप्यर्वाचीनानां चावाकादीत
मनांप्रवेश स्यात् ॥ इहमपिइष्टाचेन ॥ गणेशंक्रीयमा
णस्तुरचयामासवानमित्यादिवत् अनीतरतामेव पर्य
वश्यति ॥ अतोऽवश्यंत्रोक्तरीत्यावेदत्वावच्छिन्नस्य पा
रमार्थिकमेव नित्यत्वंयत्तदेवक्तव्यं ।। केचित्त वेदस्य पा
रमार्थिकनित्यत्वे अतिमत भंगप्रसंगः स्यादिति शं
कामंकुरयंति ॥ तेतुएवं प्रत्याख्यातव्याः ॥ अनेनात्म
नानुनविश्यनामरूपे व्याकरवाणीयाः अगमनिबहाः
जीवस्यपारमार्थिकानित्यत्वं यथा अवौधयति । तथा
वाचाविरूपनित्यया इत्यायगम संदोहा अपि साक्षा
देवागमस्य तालिक नित्यसमवगमयंति. न तस्य

·(६७)
ब्रह्माभिन्नतयाना तसिद्धांतभंग इति ॥ ननु पत्पर्य
त्यभिसंविशति ॥ सदेव सौम्येदमग्रआसीदिति श्रुति
संहतयोपिवियदादिप्रपंचस्यसद्रूपतयाब्रह्माभेदेन ता
लिकमेव नित्यत्वं वदंति इति चेदुच्यते ॥ कालिकनि
धप्रतियोगिनः वियदादेस्त्रिकालाबाध्येन सता अभेद
स्तुनवास्तवाकिं तु मिथ्यालेनाध्यस्त एवाभेिदस्तु वा
वास्तवः तस्याधिकरणात्मकत्वात् ॥ एवं जीवस्यतु ते
नात्मनानुप्रविश्येत्यादिश्रुत्यासदभेदएवास्तवःभेदस्वी
पाधिकः कल्पितलात् । अत एव स्वभिन्नलेसतिस्वा
भेदेमप्रतीयमानत जगतादात्म्य ॥ जीवतादात्म्यतु
साभिन्नलेसति स्वभेदेनप्रतीयमानत्वं ॥ इदमेवतादा
म्यजीवव देपिसम्यक् संज्जाघटीतितस्यपारमार्थिक
मेव नित्यत्वंसिद्ध । तया च अत एव स्वतत्रस्य क
तुरस्मरणादेवहिस्थितेवेदस्यनित्यत्वे इति नह्य नित्या
ज्जगदुत्पत्तुमर्हतितस्यापि उत्पत्तिमत्वेन सापेक्षत्वा
त् ।। तस्मान्नित्योवेदोजगदुत्पत्तिहेतुत्वादीश्वरवदिति
सिदमेवनित्यत्वमनेन दृडीकृतमिति निरुक्तसूत्रभाष्य
व्याकुर्वाणानांवाचस्पमिश्राणामपि संमत्यातन्निब्वंह
ढतरतामापन्न भवति ।। किं च सर्वेकेदायकभवंतिइ

·(६८)
त्याद्याश्रुतिततयोपिपरमनुकूलतयैवविलसंति इतिबों
ध्यानतावदेतावदेवविनिगमकं किंतु स्वतंत्रजैमिनीयं
तंत्रमपि तन्नित्यत्वाभ्युपगंतृयथाप्रकृतोपयुक्तं तथोपों
दुधादसंगत्याऽति संक्षिययैवोच्यते ॥ तत्रतावज्जैमि
निमुनिवर्यः परमकारुणिकतंयाकर्मश्रद्धालूनांहितायपूर्व
कांडीयश्रुतिगणमणीनांहाराकाराद्वादशाध्यायी यथोक्कोप
युक्तसूत्रविरचयामासातत्रअथात्तोधर्मजिज्ञासेतिआदिम
सूत्र।अत्राथशब्दाबेदाध्ययनानन्तर्य वचनः ।। अतःश
ब्दस्तु तदध्ययननिष्टदृष्टार्थतामाचष्टाकथमितिदुच्य
तेअस्यधर्मविचारतन्त्रस्यारम्भोअध्ययनविधिप्रयोज्य
एवेति सिद्धान्तः॥ तादृशविधौ तदध्ययनस्य तदर्थ ज्ञा
नपर्यवसायित्वन्दरी दृश्यते । तया हि॥ स्वाध्यायोध्ये
तव्यइत्यत्र तव्यप्रत्ययः शादीभावनामभिधत्ते ॥ सा
च स्वभाव्यमन्तराअनुपपन्ना सति किं चिद्राव्यं कल्प
यति ।। तत्र चेकप्रत्ययोपात्तवेता भावनेव भाव्यत्र
नान्वेति ।। सापि स्वभाव्यं विना अनुपपन्ना सति कि.
चिड़ाव्यमाक्षिपति । तत्रापि फलपदस्याश्रवणात्तत्स
ममिच्यात्तः स्वाधायः कर्मभूत एव भाव्यखेन सम्बध्य
त। तस्य च फलवदोवबोधपर्यन्तवाभावभाव्यतानुप

·(६९)
पत्याफलवदींवबोधपर्यन्तायसायित्वमापतति॥अर्थनि
र्णयमन्तरेण च फलवदर्थावबोध्यस्यासम्भवनाथ निर्ण
यहेतुविचारकर्तव्यतामध्ययनविविराक्षिपतीति ।। अर्थ
ज्ञानरूपष्टप्रयोजनायेव वेदाध्ययनं विधीयतेति सिद्ध
म् ॥ ननु यहचोधीते पयसः कुल्या अस्य पितृना वह
न्ति इत्यार्थवादिकं श्रुतमेव फलमिति चेन्न ॥ तस्य
नित्यतया अध्ययनविधिफललन प्रथमाध्ययनविधिक
लवाभावात् ।। किं चाध्ययनव्यापारस्य संभवत्यर्थ
ज्ञानरूपदृष्टफलकले अदृष्टफलकलानुपपत्तः ॥ तथा
चोक्तं लभ्यमाने फलेदृष्टे नाहटफलकल्पनेति ॥ तथा
च तदर्थ ज्ञानरूपदृष्टफलवाचकएवातः शब्द इतिसि
हम् ॥ एवं च वेदस्याध्ययनं यतोऽयं ज्ञानरूपदृष्टार्थ
कमतः हेतोर्वेदाध्ययनानन्तरं वेदार्थस्य धर्मस्य
पदार्थ निर्णयविचारः कर्तब्य इति यथा श्रुतः सौत्रोर्थ :
सम्पद्यते ॥ अथ धर्मविचारो हि तत्स्वरूपादिज्ञानम
न्तरा अनुपपन्न इति चेदुच्यते ॥ धर्म इत्यत्रं धारणा
र्थकात् धृधातोः कर्तयों णादिकमन्प्रत्ययेन व्युत्पा
दितो धर्मशब्दः पंकजादिशब्दवद्योगरूढ एव ।। त
था. च पततोजनानामाश्रयो भूखधरतीतिधर्मशब्दस्य
..

·(७०).
योगार्थः॥ रूट्यर्थस्तु अनिष्टा ननुबन्धिइष्टफलसाथ
नमित्याकारकः ॥ एवं चानिष्टपरिहारपूर्वकेष्टफललाभ
स्तु भवतियेनानुष्ठीयमानेनेति सिद्धम् । स च धर्मोया
गादिः स च स्वर्गकामोयजेतेति वैधप्रमाणेन स्वर्गमु
दिश्य पुरुषम्प्रति विधीयते ॥ तत्र यद्यपि प्रत्यक्षादी
नां यथा धर्मेण प्रामाण्यम् । तथा विधिवाक्यस्यापि
तत्र प्रामाण्येन सम्भवति यथा शक्तिग्रहणपूर्वकं लोके
ह्याप्तवाक्यस्य प्रामाण्यं दृष्टम् ॥ शक्तिश्च लोकप्रसि
हे गवादो दृश्यते तादृशधर्मस्य तु अलोकिकलात् त
त्र शक्तिग्रहो न संघटते ॥ शक्तिग्रहणमन्तरेण हुम्फ
टादिशब्दवच्चोदनावाक्यस्यापि न तत्र प्रामाण्यम्।।
तथापि प्रभिन्नकमलोदरेमधुनिमधुकरः पिबति इत्यत्र
यया मधुकरपदस्थार्थमजानन् पुमान् तदन्यपदार्थाइच
जानन तत्समभिव्याहारेण कमलमध्यगते मधुपानं
कुर्वति भ्रमरे मधुकरपदस्य शक्ति महित्वा वाक्यार्य
प्रतिपद्यते ॥ तथाकारीयों बष्टिकामोयजेतेत्यादी लोक
प्रसिद्धार्थचट्यादिपदसमभिव्याहारान् अलौकिकेपिभी
वनापदायें चोदनायाः संगति ग्रहित्वा तदाक्यार्थम्प्र
तिपद्यतेइति धर्मबोधकत्वाच्चोदनैव धर्मेण प्रमाणमि

·(७१)
त्यवधेयम् ॥ अथावाधिताज्ञातार्थ ज्ञापकत्वं हि स्वतः
प्रामाण्यमत्र न तु परतः ॥ अपौरुषेयत्वात् ॥ अपौरु
षयत्वं तु लक्षणांशे सुचिरंविविच्य रुचिरमवोचमेव ॥
इदानीमस्मिन् प्रमाणांशे तु तस्य स्वतः प्रामाण्यविव
रणमेव विधीयते इत्यवधेयम् ॥ ननु स्वर्गकामोयजेते
त्यादौ साधनवाचकशब्दस्यादर्शनात् कथं तादृश
घवचसायागस्य स्वर्गसाधनत्वेनानुष्ठेयत्वम्प्रतिपाद्यते
इति चेदुच्यते ॥ यजेतेत्यत्रास्त्यंशद्वयं यजिधातुः तप
त्यश्च ॥ प्रत्ययेप्यस्त्यंशद्वयं आख्यातत्वं लित्वंच ॥
तत्रांशद्वयवाच्याभावनैवोच्यते ॥ भावनानामभवितुर्भ
बनानुकूलो भावयितुापारविशेषः ॥ भवितुरुत्पद्य
मानस्योत्पत्यनुकूलोभावयितुरुत्पादयितुःप्रयोजकस्य
व्यापारविशेषोभावनेत्यर्थः॥ प्रयोजकव्यापारत्वादेव
णिजन्तेन भावनाशब्देनोच्यते ॥ यथा उत्पद्यमान
स्योदनस्योत्पत्यनुकूलो देवदतस्यव्यापारविशेषोभाव
नेत्यर्थः। यथा चोत्पद्यमानायाः देवदत्तप्रवृत्तेजपत्य
नुकूलो प्रवर्तकस्य चैत्रस्याभिप्रायविशेषः ॥ ययावाय
जैतस्वर्गकामइत्यत्रोत्पद्यमानस्यधात्वर्थस्य स्वर्गस्यो
तूपत्यनुकूलः स्वर्गकामस्य व्यापारः ॥ उत्पद्यमाना
..

·(७२)
पाश्च स्वर्गकामप्रवृत्त रुत्पत्यनुकूलो लिलादिव्यापा
रविशेषः । तथा चान्योत्यदनानुकूलोभावकस्य व्यापा
रविशेषोधात्वयांदन्यः सर्वधातर्थ सम्बन्धाकारेण भास
मानो भावनासामान्यमिति सिद्धम् ॥ तथा चोक्तमभि
युक्तैः॥ अन्योन्यादनुकूलात्माभावनासाध्यरूपिणिइ
ति ॥ तथैवाचार्य रप्युक्तम् ॥ धालर्थव्यतिरेकेण यद्य
प्पा न लभ्यते । तथापि सर्वसामान्यरूपेणैवावगम्य
ते इति ॥ सा भावनाद्विविधा शावदी अर्थी चेति ॥त
त्र तावत् शादीभावना विधिरिति भहाः॥ नियोगो
विधिरिति प्राभाकराः ॥ उभयथापि अमाप्तार्थविषयक
प्रवर्तनावोधकत्वं विधिर्न जहाति ॥ यतः स्वर्गकामोयजे
तेति विधिवाक्यं यागादिकरणकस्वर्गादिफलकभावनो
यां स्वादिहेतुकयागादिगोचरनियोगे वा पुरुषं प्रव
तयदेवावबोधयति ॥ एवं च यजेतेत्यत्राख्यातस्यभाव
येदित्यों भवति ।। ततश्च किं भावयेत् के न भावयेत्
कथं भावयेदिति भाव्यस्य करणस्य इति कर्तव्यता
याइचा कांक्षायां स्वर्ग भावयेत् भागेन भावदग्न्या
बाधानप्रयाजावघातादिभिरुपकारं सम्पाद्य भावयेदि
त्येवं भाव्यकरणेति कर्तव्यतासमर्पणेनाक्यंक्षापूरणात्

·(७३)
प्रकरणान्मातः सकलः शब्दसंदभावना वाचनआ
ख्यातस्यैवप्रपंचोऽतिरुचिरतयावरीवर्तितराम् ॥ तस्यां
च भावनायांस्वर्गस्यभाव्यत्वं किंशब्दप्रयोगात्॥प्रकृ.
त्यर्थस्य च करंणल तृतीयाश्रुत्यावगम्यते ॥ तथा च
श्रूयतेदर्शपौर्णमासाभ्यां स्वर्गकामोयजेतेति ॥ अग्रव
वर्धानप्रयाजादोनामिति कर्तव्य तु दर्शपोर्णमास
प्रकरणेसमान्मानादवगम्यते ।। सेयंसाध्यसाधनेति क
तव्यतारूपांशत्रयवती भावनाअर्थीत्युच्यते ॥ अथ शा
व्दीभावनातुलिनत्ययेनोप्यस्थाप्यते ॥ यतोलिङ्लों
ट्तव्यप्रत्ययश्रवणोत्तरं अयंमांअनेनशब्देनास्मिनर्थेन
वर्तयतोति ॥ मत्प्रवर्तनाविषयकाभिप्राय वानयमि
ति च नियमेनप्रतीयते॥ सचाभिप्रायविशेषोलोकेन्यो
क्तपुरुषनिष्टः ।। बेदेतुपुरुषाभावाच्छन्दनिष्टएवलः वेद
स्यनित्यतात् ।। अत एव लिडादिभिरुपस्थापि तासा
शाब्दीतिव्यवहयते ॥ तस्याश्चभावनायाः पूर्वोक्तांशत्र
यवतीसीप्यर्थभावनासाध्याभवति ॥ साधनंतुलिङा
दिज्ञानसेव ॥ इतिकर्तव्यतां शस्वर्थवादद्वाक्यसंपा
दितास्तु तिः पूरयतीतिदिक् ॥ ननु स्वर्गकामोयजेते
त्यादिभिर्वोत्यैः स्वादिफलसाधनले न यागादिर्यद्य

·(७४)
विविधीयते । तथापिक्रियाकलापात्मकस्य तस्यक्ष
णिकलैन कालांतरभाविस्वादिफलसाधवं कथंघट
ताम् ॥ नहिदग्धेन दंडेनघटोत्पादनासंभवति ॥ इति
घेदाडं ॥ यागादेःक्षणिकवाद्यावकलोत्पत्ति पर्यंतमच
स्थानासंभवइति ॥ परंतुयागादिजनिताकाचिदपूर्वना
मधेपाशक्तिरक्षतेवावतिष्ठते इति ॥ तद्वारवयागादेःस्व
गादिफलसाधनसमुपपद्यते ॥ न च शक्तिरूपस्यापूर्व
स्यकल्पनायां अव्यवहितस्यतस्यैवस्वीदिफलसाधन
बापत्यायागादेः स्वर्गादिफलसाधनल बोधकश्रुतिया
क्यानिविरुध्येरन् इतिवाच्यं ॥ वन्हिनाघृतंत्रविलापया
मिइत्यादौकालव्यवहितस्यापि वन्हःसाधनलस्य संत्र
तिपन्नवात्।। किंचांगारजन्यमोष्ण्यंप्रशांतष्यण्यंगा
रेपुयथावृतेअनुवर्तते ॥ यथावाकालांतरभाविन्याः स्म
तेर्जनकोअनुभवाहितसंस्कारोऽनुभवकर्तर्यात्मनिअनुव
तते । तथाकालांतरभाविस्वादिफलजनन क्षमयागा
दिमिरातमपूर्व विनष्टेपि यागादौ तस्कर्तर्यात्मनिसं
म्यगनुवर्ततएवेति न काप्यनुपपत्तिः ॥ ननु तर्हि
पूर्वस्यैवधर्मलं न यागादेरितिचेत्सत्यं ॥ अपूर्वस्यैवध
मसमिति। तथा प्यायुर्वै घृतमित्यादी आयु कारस्य घ

·(७५)
तस्ययथाआयुः पदेन व्यवहारस्तवैव धर्मकारणस्यापि
यागाधर्मपदेन व्यवहारोयुक्तएव किं च धर्माधमांव
दृष्टस्यात् धर्म स्वर्गादिलक्षणः॥ इत्यादिवचनतोपिध
मस्यादृष्टपदवाच्यत्वं सर्वसंमतमप्यपूर्वस्यैव मुख्यध
मलेसंगछते । नत्वन्यथायागदानादेस्तेषांप्रत्यक्षत्वात्
अष्टपदशक्यत्वासंभवाच्च ॥ ननु अवश्यकृप्तयागध्वं
सेनैवफलंजायताम् अलंकल्पितेनापूर्वेणेति चेदुच्यते ॥
ध्वंसस्याधिकरण स्वरूपलेन नित्यतया स्वर्गस्यापि
नित्यत्वापत्तिः ॥ इष्टापत्तोतु क्षीणेपुण्ये मर्त्यलोकविश
तीत्यादिवचनानिव्याकुप्येरन् । किंचांगध्वंसानांकारण
त्वंतथा'गिध्वंसस्यापि कारणत्वेशारिरंगौरवमपिरया
त् ।। सिद्धांततुअंगापूर्वसंहकृतांग्यपूर्वस्यकारणत्वेलाव
वमेव ॥ न च नित्यकर्मजन्या पूर्वस्रफलाजनकत्वेन
कथमपूर्ववत्त्वावच्छिन्नस्य फलजनकत्वमितिवाध्यं ॥
अपूर्व द्विविधं फलांपूर्वमफलापूर्व चेति ॥ तत्रेक फल
जनकमपरं तदजनकमिदमेव पण्डापूर्वमपण्डापूर्वमि
त्यपि व्यपदिश्यतेति दिवे ॥ तथा चान्मायलावछि
न्नस्य नित्यतेन पारमार्थिकमेव स्वतः प्रामाण्यमित्य
वधेयम् । अत एवात्मायस्य कियार्थवादानपक्यम

·(७६)
तदर्थानां तस्मादनित्यमुच्यते ॥एतावत् पूर्वपक्षसूत्रम्
अस्यार्थः ।। अन्मायस्य वेदस्य यज्ञादिक्रियाप्रतिपा
दनपरत्वादनानामक्रियाथीनां वायुर्वेक्षेपिष्ठादेवता ।।
सोरोदीघदरोदीत्तदरुद्रस्य रुद्रवमित्येवमादीनांवाक्या
नां आनर्थ क्यं निरर्थकलम् ॥ तस्मादनित्यमनियत
घेदस्य प्रामाण्यमुच्यते॥इति प्राप्ते सिद्धान्त सूत्रम् ॥
विधिनालेकवाक्यवादिति ॥अथ प्रथमपादस्थतद्भूताधि
करणस्थसूत्रम् ॥ ततानां क्रियार्थेन समन्वयइति ॥
'तत् तेषु भूतानां पिदार्थ प्रतिपादकानां वाक्यानांकि
यार्थेन क्रियाप्रतिपादकेनवाश्येन वायव्यथं श्वेतमाल
भेत ॥ वर्हि षिरजतन्न देयमित्यादिना समन्वयः ॥ त
था च विधिप्रत्यवायरहितवाक्यानां विध्यादिवाक्यः स
न्निहितरसन्निहितैवी प्राशरत्यनिंद्यत्वाद्यर्थ पूरणेनान्च
येकृते सर्वस्य चेदस्य क्रियापरवसिध्या निरर्थकता नि
रासेन च स्वतः प्रामाण्यं तिहम् ॥ अन्यथा स्वाध्यायो
ध्येतव्येति नित्याध्ययनविधिपरिग्रहीतं वेदवावछि
नाध्ययनं बाध्येत ॥ निरर्थकाध्ययनस्य वैयात् ॥
अतस्तादृशार्थवादवाक्यानां विध्यादिपरत्वेन काप्यनु
पपत्तिरिति सिद्धम् ॥ वर्हि पिरजतन्नदेयं अत्राख्यायि

·..
(७७)
का ॥ अथ कदाचित् सुराः असुरैः सहयुद्धसन्नाः स
न्तः परमविश्वासपात्रं वीतिहोत्रं मला असुरभियान
सर्वस्वं तस्मिन् संस्थाप्यासुरैः समरमारेभिरे ॥ ततो
जयमुदघोप्यस्वस्वाधिकारानापेदिरे ॥ तदा अग्ने नेज
स्वं याचितवन्तः यदातान् अनिरुवाचमदीयमेवेदं न
मयादीयत इति ॥ तदा सर्वे सुरास्तंरुरुधुस्तदा अग्नि
रप्यारोदीत्।। तदाश्रुजरजतमासीत् ॥ अतस्तदहि पिन
देयमिति निषिध्यते इति ॥ एवं च मंत्रार्थवादनामधे
यसहकृतविधिनिषेधमुखेन वेदवावच्छिन्नस्य धर्मप्र
तिपादकतया स्वेतरानपेक्षाज्ञातज्ञापकलरूपं स्वतःत्रा
माण्यं अपौरुषेयतया पारमार्थिकनित्यत्वं च सिमि
ति संक्षेपः ॥ एवमेव इदमशे उत्तरमीमांसाऽनुकूल्यम
ध्यासनिरूपणे किंचिदभिहितपूर्वमपि वक्षमाणप्रमेयां
शेत्वविकतया व्यक्तीभावमापत् स्यते ॥ इदानीं तुक
मप्राप्तमपि तत् अतिसंक्षिप्योच्यते ।। अथ साधनच
तुष्टयसम्पत्तिमतामपि सतांपरमपुरुषार्थसमर्थनाया
गणितगुणिगणगणनीयरमणीय मुक्तिसरणिकरणोययु
रीणो चादरायणःपरमकरुणया उपनिषच्छुक्तिमध्यगता
नेकाद्वैतसिद्धान्तमुक्तानां मालामिव विशालांमुक्त्यनुकू

·(७८)
लांचतुराध्यायीं अथातो ब्रह्मजिज्ञासेत्यादिभिर्विचित्रैः
सूत्रैःसंग्रन्थयामास॥ तत्रप्रथमाध्याये सर्वेषां वेदान्तवा
क्यानां तात् पर्यतोब्रह्मणि पर्यवसानलक्षण:समन्वयः
द्वितोयेसम्भावितविरोधपरिहारस्तृतीये आध्यात्मविद्या
साधननिर्णयश्चतुर्थेविद्याफलविचारसूत्रितइति वेदित
व्यं एवंचेतादृशाद्वैतवादिनांवेदान्तविदाम्मतेताहशस्व
तःप्रमाणाधिकरणस्याऽन्मायलावच्छिन्नस्य स्वशिखों
त्याखण्डाद्वैतसाक्षात् कारगोचरपरब्रह्मण्येव पर्यवसाने
न निवि चिकित्सतया ब्रह्मरूपत्वं सिद्धम् । अधिकं तु
उपरितुरीयांशे स्फुटीकरिष्यामः ।। अत्र कैश्चदुच्यते ।।
अस्य महतो भूतस्यनिश्वासितमेतदित्यनयाश्रुत्याअनि
त्योपोवेदः सएव वाचाविरूपनित्ययेतिभ्रत्यानित्यइति
चेत् अर्घजरतीवद्भवति ॥ किं चवेदोनित्योवानवेतिसं
देहरचोदेतिइति ॥ तत्रतयंसमाधीयते ॥ समानसीन
आत्माजनाना ॥ यस्मिन् देवाअधिविश्वेनिषेदुरित्यादि
वास्यशेपाणां निर्णायकलेन न द्वापरावसरः ।। संदिग्धे
वास्योपादितिनियमात् ॥ यथास्थाणुवीपुरुषोवेति
संशयत्रत्यक्षादिनापुरुषत्व प्रकारकनिश्चयेसतिस्थाण
प्रकारकोभ्रमः ॥ तथावेदत्वावच्छिन्नस्यानित्यत्वप्रका

·(७९)
रको भ्रमएवनित्य वमेव..प्रमाविषयमितिमंतव्यं ॥ व
स्तुतस्तुनहिकेवलशब्दराशिरूपस्यैववेदत्वंयक्तुमुचितं।
किंतुताशवर्णसमुदायोपाधिकतेजोविशेपस्यैव॥अन्य
थावैशंपायनाज्ञयायाज्ञवल्क्यकतकवेदवमनोतरंखदिरां
गारनिभोमूर्तिमान्वेदराशिदृष्टः ॥ तदावैशंपायनशि
प्या:महर्षिांतवेदंगुर्वज्ञयाभक्षितवन्तः इतिपुराणडिडि
मः ॥ तथा च नहि केवलममूर्तस्य शब्दरूपस्य चमनं
पान्तस्य च भक्षण संघटते । अपि चययैवीपा वि
द्यातपति इत्यादि श्रुत्या मूर्तिमतः सूर्यस्य वेदत्रयीरू
पस्य प्रत्यक्षतात् ॥ अहोस्वित् तस्य यजुरेव शिर इ
ति तैतिरीयोपनिषद्भाष्यकारैरपि मंत्राणां मनोरत्यवच्
छिन्नचैतन्यरूपलंस्पष्टमभिहितपूर्वमेव ॥ एवं ब्रह्माभि,
न्नस्य तस्य केवलशब्दराशिरूपलोक्तिः परमतिधान्ति
विषय इत्यवधेयम् ॥ ननु कयं ब्रह्माभिन्नत्वंतस्येति
चेत्समाकर्ण्यताम् ॥ यथा विषयप्रत्यक्षस्यले विषया
वच्छिन्नस्य चैतन्यस्य प्रमातृचैतन्येन अभेदस्तादृश
प्रत्यक्षतप्रयोजकः कथमित्युक्तौ तदभिन्नाभिन्नस्य त
दभिन्नत्वनियमात तत् पदेन विषयचैतन्यं तदभिन्न
इत्यवछिन्नं चैतन्यं तदभिन्नमन्तःकरणावच्छिन्नं

·(८०)
प्रमातृचैतन्यम् ॥ तथा तत् पदेन इत्यवच्छिन्नं प्र
माण्यचैतन्यं तदभिन्न अन्तःकरणावछिन्नं प्रमातृ
चैतन्यं तदभिन्नमन्तःकरणोपहित साक्षिचैतन्यंतस्य
ताशरत्यवछिन्नचेतन्यामिन्नत्वं तब्यक्तमेवा वि
शिष्ट शुद्धादनतिरिक्तमिति नियमतस्तु विशिष्टशुद्धयो
रप्पैक्यं सुलभतयैव लभ्यतेति न किमप्यनुपपन्नम् ॥
अतस्तादृशजडशब्दसमुदायो पाधिकतेजोविशेपस्यैव
वेदत्वेन व्यवहारो मुख्यः केवलशब्दसमुदायवेदत्वव्य
वहारो गुणीभूत एव। तथा च शब्दस्यानित्यत्वं वद
तां मतेपि तादृशोपधेयस्य पारमार्थिकमेव नित्यत्वम्।।
नन्वेवं वस्तुमानस्यैव तत्तदुपाध्यवछिन्नचैतन्यसत्ता
तिरिक्तसत्ताकत्वाभावेन तत् प्रतीतावपि चैतन्यस्यैव
विशेष्यतया वस्तुमात्रस्यैव नित्यत्वापतिरिति चेत्॥
तत्तर्हि सजातीयोच्चारणपूर्वस्वव्याप्यानुपूर्व मत्वमेव
चेदनित्वमिति न कोपि शंकापंककलंकावकाश इतिसि
दम् ॥ एतावतावेदस्य स्वतः प्रामाण्य सिद्धे आर्थिक
मेव स्वतःप्रामाण्यं प्रकृतशाखावतः शुक्लयजुर्वेदस्या
पितिदमेव अतोनाधिकतया प्रयत्यता वक्ष्यमाणविशेष
स्तुस्थूणानि खननन्यायेन प्रकृतस्य दृढीभावापादना

·(८१) यैवेतिज्ञयं ॥ अतएवसूतसंहितायांशिवमहात्म्यखंडेद्वि तीयाध्यायेप्युक्तं वेदाप्रमाणंप्रथमस्वतएवततः परं ।। स्मृतयश्चपुराणातिभारतमुनिपुङ्गवाः॥१॥ अन्यान्यपि मुनिश्रेयाशास्त्राणिसुवडूनिच सर्वम्वेदाविरोधेनप्रमा नान्यवर्मना ॥२॥ एकएवहिजावेदावेदार्यश्चैकर वहि ॥ तथापिमुनिशादूलाः शाखाभेदेनभेदिताः॥३॥ अनंतावेदिजावेदावेदार्थाश्चैवसत्तमाः ॥ अनंतावेदवे यस्पशंकरस्यशिवस्यच ॥ माययानस्वरूपेणजिाहो वेदवैभवमिति ॥ तत्रैवोक्ताअध्यापकपरंपरापि ॥ ब्रह्मा णंमुनयः पूर्वसृष्ट्वातस्मै महेश्वरः ॥ दत्तवान्सकलाम्चे दानस्वात्मन्येवस्थितानिमान् ॥ १ ॥ ब्रह्मासर्वजगत्क तीशिवस्यपरमात्मनः॥प्रसादावरुद्रस्य स्मृतीःतस्मा रसुव्रताः॥२॥ ब्रह्मणः सकलान्धेदान् बशिष्ठः प्राप्त 'वान् द्विजाः ॥ तस्माच्छक्तिस्तथा तस्मात्पराशरमहा मुनिः ॥ ३ ॥ पराशरान्महाबुदिर्वेदव्यासो महामुनिः।। व्यस्तवेदतयान्यासोऽभवल्लोके यहच्छ्रवाः॥४॥ इति । एवं चोक्तप्रमाणशिखामणे रागमगणस्यैव स्वतःत्रा माण्यातदितरेषां स्मृत्यादीनां तु तन्मूलकतया प्रामा ण्यात परत एव तदिति सिहम् ॥ अथैषां प्रमाणानां प

·.
(८२)
रस्पर विरोधे तु श्रुत्यर्थस्यैव प्रबलतया स्वीकार्यतेति
पुराविदोवदन्ति ॥ ननु स्मृत्यादयो यदि विरुवार्थमेव
प्रतिपादयेयुस्तहि तपां शाक्यस्मृतितुल्यसाढदिकधर्म
स्वीकार्यतॆवमास्तु इति चेन्मेवम् ॥ वेदगतधर्मादिवि
चाराणां प्रवचनार्थ प्रवत्तानां मन्वादिस्मृतीनांशाक्य
स्मृति सादृश्यस्य सर्वथाप्यसम्भावनीयतात ॥ शा
क्यस्मृतेस्तु वैदिकधर्मोछेदायैव प्रवृत्तवाच्च ॥ यत्तु
क्वचिन्मन्वादिस्मृतिपु वैदिकार्य विरुद्धमुपलभ्यते तद
पि न प्रधानभूतं वैदिकधर्मप्रक्षिपत्ति ॥ किन्त्वङ्गभूतां
कांचित् क्रियामेवेति ॥ यथा अग्निष्टोमयागेसदोमंडपे
काचिोदुम्बरी शाखानिखन्यते॥ तस्याश्च सर्वतोवे
ष्टनं औदुम्बरीसवेिष्टयितच्या इति स्मृतिराचष्टे ॥
श्रुतिस्तु औदुम्वरीपृष्ट्वोदगायेदिति तस्याः शाखाया:स्प
र्श कला उद्गात्रासामानिगेयानीति ॥ एवं च सर्वत्रे
एनेस्पर्शस्प बाधः ॥ स्पर्शनेवा सर्वोप्टनस्येत्येवंरीत्या
श्रुतिविरुद्दमपि सर्वश्रेष्टनंप्रतिपादयंती स्मृतिर्नज्योतिः
प्टोमयागं नवासामगानक्रियांप्रतिक्षिपति ॥ किन्त्व
भूतस्पर्शमात्रम् । ततश्चैवं विधविपयेस्मार्त मतं केव
लयुपेक्षणीयं भवति।परन्तु नातावतातदप्रमाणमेव

·(८३)
सर्वथेनिमन्तव्यम् ॥ यतोवैदिकधर्माचरणशीलैंर्वेदार्थ
विद्भिर्विनिःस्मृतिकारैर्यत्स्वग्रन्येवलेखी। तत्सर्वयथा
भूतं वेदवचनं पालोच्यैव ॥ परन्तु सम्प्रतिवन्हीनां
वेदशाखानामुछिन्नत्वेन सादृशस्मृत्यनुकूलमूलभूतवे
दवचनस्यानुपलब्ध्या प्रत्यक्षानुमियोप्रत्यक्षस्यैव व
लीस्यात् प्रत्यक्षोपलव्धश्रुतिसिद्धस्योदम्बरीस्पीदे
रेवानुष्ठानमादरणीयमित्याहुः ।। अत एव विरोधेवन
पेक्षं स्यादसतिशनुमानमिति जैमिनीयं सूत्रमपि ह्य
नुकूलतयैव घरीवर्तितराम् ॥ किं च प्रत्यक्षश्रुत्यविरो
धियस्मात कर्मतर्वैदिकवदादरणीयमेवेत्याह याज्ञव
ल्क्यः॥ श्रुतिस्मृतिविरोधे तु श्रुतिरेवगरीयसि ॥ अ
विरोधे तथा कार्य स्मात वैदिकवत्सदेति ॥ एवमेव म
नुरप्यनुवदति ॥ श्रुति पश्यन्ति मुनयोस्मरन्ति च
तथा स्मृतिम् ॥ तस्मात्प्रमाणमुभयं प्रमाणेः प्रमितं
भुवीति।। व्यासोप्येवमेव सस्मार॥धर्ममूलं वेदमाहुन
न्यराशियनुत्तमम् ॥ तहिदां स्मृतिशीले च साध्वाचा
रमनःप्रियमिति ॥ मरीचिरप्येवमेवावोचत्॥ दुर्वाधा बै
देकाः शब्दः प्रकीर्णन्याच्च येखिलाः । तत्रैत एव ह
धाः स्मृतितन्त्र प्रतिष्ठिताइति ।। अथ वेदप्रतिपा

·..
(.८४)
द्यस्य धर्मस्य मूलतत्वं सत्यमस्ति । अत एवातेरेय
ब्राह्मणे ।। ऋतंवाचदीक्षा सत्यवावदीक्षातस्मादीक्षितेन
सत्यमेव वेदितव्यम् ॥ किञ्च चक्षुरैव सत्यमित्यादिव
चनतोपि देवादिभिर्मनुष्यादिशरोरे चक्षुरूपं सत्यमेव
निहितमस्ति । अत एव कञ्चित् किञ्चिदर्थम्भापमा
ण प्रत्याइलोकः ॥ अभोपदात्यभवान् तत् दृष्टवान
सिततोदृष्टवानसमीति यदान ते तदेव श्रद्दधते ॥
नान्यथोति ॥ अयमेवार्थः अन्यत्रापि व्यक्तीकृतः स य
था ॥ यज्ञानानाविधादान ब्रतानिनियमापमाः॥योगो
ज्ञानञ्चैवमाद्य रूपं सत्यस्य वै वडु इति ॥ ऋग्वेदे,
प्येवमेव भूपते ॥ सत्येनोत्तम्भिताभूमिःसत्येनोत्तम्भि
ताद्यौः ॥ तेनादित्यास्तिष्ठन्ति दिविसोमोधिभितइ
ति ॥ अनोत्तम्भिताधृतेत्यर्थः॥ एवं च धर्मरूपेणतत्र
तत्र सत्यमेव फलप्रदत्वेन संकीर्यते । तस्मात्सत्य
मेव धर्मस्य मूलतत्वं सिहमिति संक्षेपः॥सोयं सर्वार्य
सम्मतो धर्मः ॥ वेदशास्त्रप्रतिपाद्यः प्रवत्तनिरत्तभेदे
नद्विधैव प्रतीयते । तत्स्वरूपमपि हादशाध्याये मनुः
सस्मार ॥ इहामुत्रच वा काम्यं प्रबत्तं कर्म कीर्यते॥
निष्कामं ज्ञान पूर्वन्तु निवत्तमुपदिश्यते इति ॥ तत्र

·(८५)
प्रवत्तिलक्षणों धर्मो वैधाश्रोतसमात भेदात् ॥ यस्तु
श्रुतिभ्य आगतः सः श्रीतः ॥ स्मार्तस्तुस्मृतिभ्य आ
गत इति ॥ तत्राग्न्याधानाऽग्निहोत्रादयो हि ऋग्वेद
स्य च मन्प्रभार्गस्थलविशेष प्रसंगवशादुपवर्णिताः
भूयन्ते ॥ यजुर्वेदेपि दर्शपूर्णमासेध्यादिरूपायज्ञक्रिया
स्फुटमुपनिवहाः सन्ति ॥ वेदत्रयस्य ब्राह्मणभागोपेस
बैषां यज्ञानां सेतिकर्तव्यताकानां निरूपणमस्तीति ।
अग्निहोत्रादयो धर्माः श्रुतिप्रतिपादिताः सन्तः औतसं
ज्ञामालभन्ताऽगृह्मानिसाध्यानि पाकयज्ञादिसंस्कारक
माणि तु वेदत्रयस्य मन्प्रभागेन ब्राह्मणभागेन चान
विस्पष्टमभिधीयन्ते ॥ किन्वश्वलायनगृह्यसूत्रप्रति
भिः स्मृतिग्नन्थैः ॥ तस्मातानिस्मृतिसंज्ञामालभन्त ।
ननु स्मार्तेषु कर्मस्वपित्तत्तद्वेदमन्त्रा एव विनियुज्य
न्ते संघदन्ति च तानितानि गृहसूत्रायुक्तकर्माणि ॥
किञ्चाश्वलायनगृह्ये प्रथमाध्यायस्पत्रयोंदशेखण्डेउ
पनिपदिगभीलम्भनं पुंसवनमनवलोभनं चेति स्म
यते ॥ तदुपरिवत्तिकृतानारायणभट्टेनाप्युक्तम् ॥ न
केवलमेते एव संस्काराः वेदेनोक्ताः किन्तु गर्भाधाना
दि आत्मज्ञानान्ता अपि तत्र तत्रोक्ताः सन्ति इति ॥

·(८६)
तत्र यद्यपि उत्तिकृतातत्तत्संस्कारयोधकाः श्रुतयोविशि
प्य न प्रदर्शितास्तयापि गवेषणायामारब्धायां यथाय
थमुपलभन्त एव । तथाहि शतपथब्राह्मणस्य चतुर्दशे
प्रपाठके नवमाध्याये ॥ अथाभिप्रातरेव स्थालीपाका
वृत्ताज्यश्चेष्टयित्वा स्थालीपाकस्योपघातजोहोत्यग्नये
स्वाहा इत्यादिना गर्भाधानम् ॥ अथ यईछेत्पुत्रोमेप
ण्डितोविजिगीथ इत्यादिना पुसबनम् ॥ जातेग्निमुप
समाधायेत्यादिना जातकर्मचोक्तम् ॥ तथा जाबालोप
निपदिब्रह्मवर्य समाप्य ग्रहीभवेत् ॥ ग्रहाद्वनीभूता प्र
जेदिति । एवं च प्रदर्शितश्रुतिवाक्येभ्योपि स्मृत्यु
कानां कर्मणांभवत्युपच्चिस्तत्कुतोर्नेषां श्रौतपदेन व्य
वहार इति चेदुच्यते ॥ ताशमन्त्रब्राझणात्मकवेद
भागस्याग्निहोत्रादिवैतानिक क्रियाप्रतिपादनाय यया
प्रतिस्तथा पाकयज्ञादिक्रियाप्रतिपादनाय प्ररत्तेरमा
वात् नतेषां श्रीतसंज्ञासंरत्तेति ॥ स्मृतिग्रन्थोत्पत्तः पू
मपि पाकयज्ञादिसंस्कारकर्माण्यार्यजनैः क्रीयमाणा'
ण्यभूवन्निति तु समनन्तरोक्तश्रुतिवाक्येभ्योप्यनुमा
तु शक्यत एव । परन्तु तदानीं तनानां तेषां कर्म
णां निर्णीतं स्वरूपन्तु न शक्यतेऽवगन्तुम्।। अविकल
..

·(८७) धर्मस्वरूपावबोधकानां वाक्यानां प्रचरन्तिषु श्रुतिपु अनुपलम्भात् ॥ अग्निहोत्रादीनां वैतानिककर्मणां तु प्रायो ब्राह्मणग्रन्थतोऽवबुध्यते ॥ वेदकालानन्तरन्ना नाविधानपारम्पर्यक्रमागत याज्ञिकसांप्रदायान पर्यों लोच्ययदार्थ कुशलैराचार्यः शाखाभेदेन सम्प्रदायभेदं व्यवस्थाप्यबैतानिकानां गृह्याणां च कर्मणां सुगमाप 'हतिः सूत्रमन्थैरावद्धा ।। सोयं सूत्रकालः सांगगृह्यकर्म णां ज्ञापकोव्यवस्थापकश्चाभवत् ॥ एवं च यानिपानि तु सांगानिश्रुतिषु नोपदिश्यन्ते तानि स्मातीनि इत्यु च्यन्ते इति तत्लन् ॥ तत्र तावत् कृष्णयजुःसंहितायाः प्रथमेकाण्डे षष्ठप्रपाठके नवमानुवाके प्रजापतिर्यज्ञा नसृजत् अग्निहोत्रं चामिष्टोमञ्च पौर्णमासींचोक्तञ्चा मावस्यां चात्रिरात्रं चेत्यादिना यज्ञानुकीर्तनं श्रूयते ।। तेषां च प्रभेदाः यजुर्वेदश्रुतिषु वहवस्तत्र तत्र समुप दिष्टाः सन्ति ॥ तंत्र केचित् प्रकृतिरूपाः केचिद्विकृति रूपाकेचिदुर्भयरूपाःकचिदनुभयरूपाः इतिचातुर्विध्य यज्ञानाम।।सर्वेश्रोताःयज्ञाःअस्मिनभेदचतुष्टये अन्तर्भव न्तिामथहविःसंस्था पाकसंस्थाःप्रोच्यते॥ अग्न्यांधेयम ग्निहोत्रदर्शपूर्णमासौ अग्रयणीचातुर्मास्यानिनिरूढप

·(९०)
नान्नध्यापयेन्नैनान्याजयेतुनैभिर्व्यवहरेयुरिति ॥ तथा
चेत्पतितसमापद्यत ॥ यदाह याज्ञवल्क्यः ॥ अत ऊ
लम्पतत्यन्ते सर्वधर्मबहिष्क्रताः ॥ सावित्रीपतितात्रा
त्यात्रात्यस्तोमाते क्रतोरिति । अतस्ते यदि व्रात्य
स्तोमाख्यं ऋतुविशेष कुर्युस्तर्हि सावित्रीदानयोग्या
भवेयुरिति व्यक्तम् ॥ अथ उपनीतमाचार्यः शिष्यं प्रथ.
मतः शौचाचारअग्निकार्यसन्ध्योपासनादिशिक्षयेत् ॥
ततः सांगाग्वेदान्नध्येप्यमाण शिष्यो गुरोः पादौ व्य
स्ताभ्यां पाणिभ्यां संस्पृस्य तदक्षिणतउपविश्य ब्रह्मा
जलीच विरच्य गुरुणा अधिष्वभोइत्युक्ते आदोषण
वमुच्यार्ययथोपदिशेद्गुरुस्तंथाऽभ्यसेत् ॥ द्विजानांवे
दाभ्यास एव सकलपुरुषार्थसाधकइति वैदिकः सिद्धा
न्तः ॥ अतएवाहमनुः॥ वेदमेवाभ्यसन्नित्यंतपस्तप्स्य
न द्विजोत्तमः॥ वेदाभ्यासोहिं विप्रस्य तपःसारमिहो
च्यते॥१॥ योनधीत्यद्विजोवेदमन्यत्रकुरुतेश्रमाम् ॥
सजीवन्नेवशूद्रत्वमाशुगच्छतिसान्वयः ॥२॥ इति
अन्यत्रापि जन्मनाजायते शूद्रो संस्कारैजिउच्यते ।।
वेदाभ्यासाद्भवेद्विप्रो ब्रह्मजानातिब्राह्मण इति ॥ ब्राह्म
णकुले जन्मनोत्पत्तिमात्रेण शूद्रशूद्रकल्पो जायते इत्प

·(९१)
-
र्थाअसंस्कृतस्य शौचाद्यभावात् ॥ अशूछेदेखि पूर्वी
कएवार्थः प्रतिफलति ॥ ब्रह्मवेदं योजानाति अर्थतः
शब्दतश्चाधिगच्छति स ब्राह्मण इति भावः ॥ अत
एवं यास्कमुनिचर्येणापि वेदार्थमजानतामुपहासः श्रु
तिबाक्यत एवोपदर्शितः ॥ तथाहि ॥ स्थाणुरयंभार
हारः किलाभूदधीत्यवेदं न विजानातियोर्थम् ॥ योर्थ
ज्ञ इत्सकलंभद्मश्नुते नाकमेतिज्ञानविधूतपाप्मेति।
तदेतचाप्युक्तम् ॥ उतख पश्यनददर्शवाचंमुतलः श
ण्वन्न श्रुणोत्येनाम् ॥ उतोत्वस्मै तन्वं वसस्त्रेजायेवप
त्यउशतीः सुवासाः इति अत्रत इति अदन्तंसर्वनाम
प्रातिपदिकं अन्यार्थकम् ॥ उत्तेतिनिपातोऽप्यर्थकः ।।
एवं च अन्यः कश्चिहाचं न ददर्श ॥ अन्यः खलुश्रु
प्रवन्नप्येनां वेदलक्षणां वाणी न श्रुणोतीत्यर्थः ॥ इ
दमर्धर्चमविद्वांसन्दर्शयति । अत्र वाचोदर्शनं मानस
ज्ञानात्मकम्बोध्यम् । अन्यथा वाचश्चक्षुर्विषयवान
हलेन दृशीकर्मखानुपपत्तेः॥ एवं चाचिदुपा केवलं प
शुनेव शब्दरूपेण ज्ञातापितत्तच्छक्तिमलेनाज्ञातला
त् अदृष्टप्रायैव भवति ॥ यदि कदाचित्परणोच्चारि
तावाक् श्रुतापि अश्रु तेव अर्थज्ञानाभावादिति भावः॥

·(८८)
शुबंध सौत्रामणीचेतिसप्तहविः संस्था॥ अग्निष्टोमोम
त्यग्निष्टोमोउक्थः पोडशीवाजपेयोऽति रात्रआप्तोर्या
मेतिसत्यसोमसंस्थाः ॥ तत्रराजसूपाश्वमेधौत क्षत्रिय
विषयावेवेति ॥ इतअधिकंतुजैमिनीयेतंत्रेअवगंतव्य।।
अथसमीः पाकसंस्था प्रोच्यते ।। औपासनवैश्वदेवः
पार्वणःस्थालीपाकः अष्टकाअन्वष्टकासर्पबलिरीशानन
लिश्चेति॥किंचागर्भाधानंपुसवनंसीमंतोन्नयनंतथा ॥'
जातक मनामकर्मनिष्क्रमोन्नाशनंतथा चौलंचोपनय
श्ववेदारंभचतुष्टयं ॥ जातकर्मनामकर्मनिष्क्रमोन्ना
शनंतथा ॥ चौलंचोपनयश्चैधवेदारंभचतुष्टयं ॥ केशां
तस्तुसमावाविवाहश्चेतिपोदशा॥ २॥ शमोदमस्ति
तिक्षाचप्रदाच्चित्तजयस्तथा ॥ उपार मस्तुशौचंच को
धाभावस्तथैवच ॥३॥ अष्टावधात्मसंस्काराः मुनि
भिः परिकीर्तिताः ॥ श्मशानेतुत्रयंत्रोक्त तथासंचप
नादिकमिति ॥ ॥ एवं चाऽहत्पंअष्टचत्वारिंशत्सं
स्काराः ॥ श्रोता:स्माताश्चसंपद्यते ॥ एतैःसंस्कृतएव
हिजःचतुर्विधपुरुषार्थभाक् नान्पया ॥ असंस्कार्यस्यता
त्यत्वेन पातित्यात्।। भौतादिकर्मस्वनाधिकाराच्च॥ तत्र
संस्कारास्ताववन्ननेय्यायिकमतीयस्तस्यगुणत्वात् ॥
.

·.
(८९)
किन्तु शास्त्रसिद्धो विजातीयदृष्टादृष्टफलकक्रियाविशे
पएच ॥ संस्क्रीयते अनेनेति व्युत्पत्यादोपापनयनपूर्व
कगुणाधानत्वमेव तल्लक्षणंपर्यवस्यति ॥ यथा ब्रीह्या
दिदव्याणां प्रोक्षणादिसंस्कारेणैव कमीङ्गलस्य रक्गो
चरत्वम् ॥ तथा गर्भाधानादीनामपि ॥ तथाहि तत्रग
भीधानस्य गर्भाधिकरणशुदिः ॥ ततो जननोतरंजा
तकर्मनामकर्मनिष्क्रमणान्नप्राशन चौलांतानां यथोक्त
कालं विहितानामात्मशुद्धिः फलम् ॥ तदुतरं कामचार
कामभक्ष्यकामवादनिवर्तकमुपनयनं तन्धाचार्य समी
पेन नयनपूर्वकम्बटोगायत्रीसम्बन्धकरणम् । इदमेष
द्वितीयं जन्मब्यपदिशन्ति ॥ यंदाहमनुः ॥ मातुर
धिजननं द्वितीयं मौजिबन्धने ॥ तृतीयं यज्ञदीक्षायां
द्विजस्य श्रुति चोदितम् । तत्र यदब्रह्मजन्मास्य मौं
जीवन्धन चिन्वितम् ॥ तत्रास्यमातासावित्री पितात्वा
चार्य उच्यतइति ॥ तस्योपनयनकालोपि श्रुत्यैवोच्य
ते॥ अष्टमेवर्षे ब्राह्मणमुपनयेदगर्भाष्ठमैवा॥एकादशे
क्षत्रियन्।।दादशैवैश्यमिति॥आषोडशात्॥ ब्राह्मणस्थान
तीतः कालः ॥ आद्वादशात् क्षत्रियस्या चतुर्विशाद्वैश्य
स्याऽतऊर्ध्वम्पतितसावित्रिका:भवन्तिाननान्नुपनयेन्नै

·(९२)
उत्तरेणवर्धच्चैन विद्वान् प्रशस्यते ॥ तदित्यन्तस्मै
अन्यस्मै विदुपेतन्वंशब्दार्थोभयात्मिकां निजतनूम्वि
'सस्नेप्रकाशयति इति विशेषः॥ उशतीकामयमानासु
वासा शोभनवस्त्रभूपिताजायाइवपत्येभत्रै ॥ यथाकु
लवधूः स्वपत्ये सकलं निजकोशलमावि ष्करोति इत
रम्प्रतिगोपायति तथेयं वागपिविहांसमात्मानं दर्श
यतीति भावः । तस्मादविहत्तया परिहासविषयामाभू
मेति मनसिनिधायप्रयोजनान्तरनिरपेक्षेण विप्रावेदा
भ्यासं अर्थज्ञानपूर्वकं कुर्यु रित्यावेदयत्ति प्रकृतमंत्रीय
मित्यवधेयम् ॥ अत एव ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मःष
डङ्गोवेदाध्येयो ज्ञयश्चेति व्यक्तमेवामुमर्थमयमागमो
प्यवगमयति ॥ ब्राह्मणेन षडङ्गमर्थज्ञानसहितं वेदा
ध्ययनं कर्तव्यम् ॥ अयं तस्य निष्कारणोऽहष्टप्रयोज
मनिरपेक्षोधर्म इति तदर्थः ।। अथ अध्ययनं विचारो
भ्यसनं जपोऽध्यापनं चेति भेदात् पञ्चधावेदाभ्यासो
' भवति ॥ एवमेव शीनकमुनिवर्येणापि स्मर्यते तद्यथा
वेदस्वीकरणं पूर्व विचारोऽभ्यसनं जपः॥ तहानं येव
शिप्येभ्यो वेदाभ्यासो हि पञ्चति ॥ एवमेवाऽध्याप
नप्रकारोपि तेनेयोच्यते ॥ पारायणं वर्तयेद्ब्रह्मचारी

·.
(९३).
गुरुः शिष्येभ्यः स मनुव्रतेभ्यः । अध्याशीनोदिशम
• कां प्रशस्तां.प्राचीमुदीचीमपराजितां वा ॥१॥ एकः
श्रोतादक्षिणतो निपीदेत ढौ वा भूयांसस्तु यथावका
शमित्यादि ॥ अत्रापराजितामीशानिमिति यावत् ॥
एवंवेदविहितानिकर्माण्यपि यथाश्रमंज्ञालेवविधयानि ।।
ज्ञात्वाकमाणिकुर्वीतेत्यादिवचनात् ॥ तत्र श्रौतस्मार्ते
षुअनेकेष्वपि कर्मसु सत्सुअवश्यमनुष्ट यानिनित्यानिका
नितिचेटुच्यते॥ अकरणेप्रत्यवायसाधनानिसंध्यावंदना
दीनि।तत्रसांध्येकस्य मुख्यसमितिचेत्समांकर्ण्यताम् ॥
अथातोकृतशौचविधिः पुमान्नद्यादौविधिवत्स्नालाधौते
वाससिपरिधायाचम्यप्राणानायम्य समाहितीभूताप्रा
तः संध्यामुपासीत ॥ संध्यावंदनं हि द्विजातिभिरुपात
दुरितक्षयार्थं नित्यमवश्यमनुष्टे यमित्याहमनः ॥ पूर्वी
संध्यांजपंस्तिष्टन् नैशंपापंव्यपोहति ।। पश्चिमांतुसमा
सीनोहंतिपापंदिवाकृतं ॥ नोपतिष्ठतियः पूर्वानोपास्ते
यस्तुपश्चिमां ॥ सशूद्रवहिष्कार्य: सर्वस्माद्विजकर्म
ण इति ॥ किं चऋपयोदीर्घमायुरवापनुयः ॥ प्रज्ञाय
इचकीर्तिच ब्रह्मवर्चसमेवचेति ॥ तत्र दीर्घसंध्यवाही
र्घकालसंध्यानुष्टानादित्यर्थः । अत्रसंध्यापदं अहोरात्र

·(९४)
योः संधिकालांधिकरणक क्रीयमाणक्रियाविशेष चा
चकं तत्प्रख्यतयाकर्मनामधेय लादर्श पूर्णमासादिव
त ॥ तत्राच मनप्राणायामादिकमंगसावित्र्याः ऋचो
ऽर्थानुसंधान पूर्वकमानसिकोच्चारण लक्षणं जपाख्यं
कर्मतुप्रधानमितिज्ञयायदाहयाज्ञवल्क्यः ॥ प्राणाना
यम्यसंम्प्रोक्ष्य तृचेनाब्देवतेनुतु ॥ जपन्नासीतसावि
त्रींप्रत्यगातारकोदयात् ॥ संध्यांत्रात्रातरेवं हितिष्टे
दासूर्यदर्शनादिति ॥ अब्दैवत्तेनतृचेन अपोहिष्टे तिक
त्रितयेनात्मानं प्रोक्षपित्याप्रत्यड्मुख उपविशदिति
भाव ॥ एवंकाम्यानिकर्माणिस्वादीष्टसाधनानिजोतिः
टोमादीनिनिसिद्धानिनर्कसाधनानिब्रह्महत्यादीनिमि
त्तिकानि पुत्रजन्मायनुबंधीनि जातेयादीनि।प्रायश्चि
तानि पापक्षयमात्रसाधनानि चांद्रायणादीनिाउपास
नानि सगुणब्रह्मविषयमानस व्यापारस्वरूपाणि शां
डिल्यविद्यादीनिाएतेषां चित्तशुदिः परम्प्रयोजनाउपा
सनानां तु चित्तै काग्रथं परंप्रयोजनमित्य वधेयं ॥ त
ब्रह्मचारिणा नित्यान्यवानुष्ठेया निकाम्यानिग्रहस्थे
न मुमुक्षु णा तु उपासनानीत्यर्थः । तथा च ब्रह्मचा
रोवेदानधीत्य गुरवेदक्षिणां दलास्नायात् ॥ तत स्व

·(९५).
गृह्योक्तसूत्रेण समावर्तनं कुर्यात् ॥ ततोविवाहः ॥ स
च यथोक्तलक्षणयासह विधेयः यदाहयाज्ञवल्क्यः ॥
अविप्लुत ब्रह्मचर्योलक्षण्यां स्त्रियमुद्हेत् ॥ अनन्य
र्विकांकांतामसपिंडायवीयतीमिति॥ तत्राऽसपिंडासमा
नः एकः पिंडोदेहोयस्याः सातादृशीनभवतीति असपि
डांतामित्यर्थः॥सपिंडताचैकशरीरान्वये न भवति॥
तथाहिपुत्रस्य पितृशरीरान्वये न पित्राससपिंडया|एवं
पितामहादिभिरपि ॥ तथा पुत्रस्यमातृशरीरान्वयेन मा
त्रासहसपिंडता॥ एवं मातामहादिभिरपि मातृहारा ॥
तथामातृष्वसृमातुलादि भिरपि स्वजननि जनकजन्य
बादिरूपयामातृद्वारा ॥ एकशरीरान्वयात्सपिंडतावेदित
व्या। तथापत्यासहपत्न्या एकशरीरंभकत्वेनैक शरी
रान्वयात्सपिंडतावेदितव्या ॥ एवं भ्रातभार्याणामपि
परस्परमेकशरीरान्वितत्वेन सपिंडे-धीतृभिः सह एक
शरीरारंभकत्वेन सपिंडत्वमवगंतव्यं ॥ एवं च यत्रय
त्रसपिंडशब्दः तत्रतत्रसाक्षात्परंपरयाचाएकशरीरान्वयो
वेदतव्यः||अवश्यमेकशरीरान्वयेनसापिंड्यबाच्याआ
माहि यज्ञ आत्मन इति ॥ प्रजामनुप्रजायेय इत्यादि
श्रुतेश्च ॥ तयाग पनिषदि एतत् पातकोशिकं शरी
.

·रं ॥ त्रीणिमातृतस्त्रीणिपितृतः॥ अस्थिस्नायुंमज्जानः
पितृतः॥ बङ् मांसरुधिराणि मातृत इति तत्र तत्र
शरीरान्य प्रतिपादनादितिदिक् ॥ यदत्रैकशरीरान्वयं
सापिंडचं यन्मलकंतच्चानादौ संसारसर्वस्यसर्वेणापि
सहयथा कथंचित्संभवति इत्यतिप्रसंगवारंणायाह या
ज्ञवल्क्यासप्तमाप्तचमादूर्वमातृतःपितृतस्तस्येति ।।
तत्रमातृतः मातृ संतानेपंचमात्।।तथा पितृतः पितृसंता
ने सप्तमादूर्ध्व सापिड्यन्निवर्तते इति शेषः॥ तयाच
पितृपितामहादयः षट् आत्मा च सप्तमः॥ किं प.पुत्रा
दयः पट आत्माच सप्तमः ॥ एतावंतएव परस्परं स
पिंडाःभवन्ति नान्ये । संतानभेदेतुयतः संतानभेदस्त
मादाय गणयेत्॥पावत्सप्तममितिगणनीयं सर्वत्रेतिसं
क्षेपः। तथाचास्मिन्नेवाश्रमप्रवृत्युपयोगिफलेच्छासमा
नाधिकरणकतृत्वरूपाधिकारबिशिष्ठःशिष्टः अग्निहोत्राय
नुष्ठाननिष्टः सन्नेववर्तेत॥कुर्वन्नेवेह कर्माणिजिजीविषे
छत/ससा इत्यादिश्रुतेः।। किंचसप्तपाकयज्ञामासप्तह
विर्पज्ञासप्तसोमसंस्थति एकविंशतिसंस्काराधिकृतले
नेतस्यरहदाश्रमेतिव्यवहार प्रसिद्धः॥ एचमपरिमितम
वसंभवकर्मवैभवानुभवमनुभूयो पतमेत् ।। कमाणिसंन्य .

·(९७).
स्य प्रबजेदित्यर्थः ॥ अधिकमुपरितुरीयांशे व्यक्तीकरि
प्यामः ॥ एवं चोक्तसंस्काराधिकारः वर्णकस्यैव
यवाह पाज्ञवल्क्यः॥ ब्रह्मक्षत्रिय विशूद्रावर्णास्त्वा
यास्त्रयोदिजाः ॥ निकादिश्मशानां तास्तेपांवेमंत्र
तः क्रियातिप्णोमेताः क्रियाः स्त्रीणांविवाहस्तुसमंत्र
कः इति ॥ एवं मानुषजनुपाविटुपानि जजननीजन
नतोदेहांतपर्यंत मायुषश्चतुरश्वपि भागेपुचत्वारः पुरु
पार्थाश्चतुर्भिधाश्रमः साधनीयाः ॥ अत एवोक्तमभियु
तैः॥ अधीत्यचतुरोवेदान् पुत्रानुत्पाद्ययत्नतः ॥ गणा-
नित्रीण्यपाकृत्य मनोमोनिवेशयेदिति ॥ अत्रेदमबधे
यः॥ निरत्तिलक्षणस्य धर्मस्पप्रतिपूर्वकत्वनियमादे
व वेदपुरुषेण पूर्वकर्मकांडंसमाम्नाय पश्चादेवोपनिप
वागेन ज्ञानकाउंसमाम्नातं ॥ तत्राद्यभागार्थः ब्रह्मणा,
स्मृतिमुखेन व्याख्यातः ॥ द्वितीयस्तुविष्णुना व्यासरू
पेणावतीर्यसूत्रपुराणेतिहासादिनोक्तः ।। अत एवधर्मवि
पये यंत्रस्मृतिपुराणादीनां विप्रतिपत्तिस्तत्रतात्पर्यवशा
स्मृतीनामेव प्रामाण्यं ॥ तखज्ञानविषयेतुपुराणादीना
मेवेतिवोध्यं ।। किं च यादृशंथस्य नित्यनैमित्तिकादिकं
कर्मवैदेतदुपरहकस्मत्यादौ चोपदिश्यते ॥ तादृशमेव

·(.९८)
तेनानुष्टेयंअन्यथा प्रत्यवायः प्रसज्जेत ॥ अपिचस्मृति
पुराणादिभिर्वोधितोविण्याचाराधनरूपोपिधर्मों यथा
यर्थ भावानुसारेणानुष्टातत्य एवेति ॥ स्यादेतत् पुर
णादिप्रतिपाद्योविणवाद्याराधनरूपोधर्मःनानुष्टं यत्समई
तिपुराणादिनापरस्परविमतिदर्शनात् ॥ तथा हि केषु
चित्शिवपुराणादिषु रुद्र एव जगदीश्वरः ॥ तथा
विष्णुपुराणादिषु तु विष्णुदेव ॥ एवं देविपुराणादि
यु ॥ देव्यैव जगदीश्वरीति ॥ तत्र तत्र तस्प
तस्यैव मुख्यत्वमितरेषाम मुख्यत्वं तदाज्ञाधारकतों
पदिश्यते ॥ एकस्यैवयुगपदुत्कर्षापकर्पयोरसंभवाच्च ।।
किं च वहवो जगदीश्वराइति तु न संघटते ॥ एचंचे
उजगत्सृज्यादिनियमस्या व्यवस्थापत्तः ॥ न वा कस्य
चित्पुराणस्य प्रामाण्यंकस्यचिदप्रामाण्यमित्यपि संभा
वयितुं शक्यते ॥ सर्वेपांपुराणानांव्यासप्रणीतलाविशे
पेणतथा कल्पयितुमशक्यतया अन्यतमस्याप्रामाण्य
निरूपणे न व्यासस्यप्रतारकत्वप्रसंगाच ॥ इति चेद
त्रानुगतमिदंसमाधीयते ॥वस्तुत एकएवजगदीश्वरः
निजमायासहायतयातत्तत्कल्पादौ ततद्गुणसंबंधेनज
गदुत्पत्तिस्थिति लयार्थरजः सवतमोमिलीलाविग्रहानु
.

·(९९)
पादत्त ॥ यतस्तत्तद्विग्रहोपहितएव विष्ण्वादिशन्देऱ्या
पन्हीयते ।। अतएव ततत्पुराणेषु तस्यतस्य मुख्यले
पि कल्पभेदेन ताहशलोलाविग्रहानुग्राहकमेव तत् न
वास्तविकमिति ॥ सदेवसोम्येदमग्रमासीत् ।। एकमे
चाद्वितीयम्ब्रह्म॥नेहनानास्तिकिंचनेत्यादिश्रुतिभ्यः ॥
मायोपाविभेदेन रुद्रायानंत्यंतु श्रुत्यादिप्रमाण प्रमित्त
मेव ।। तथा हि ॥ सहस्त्राणिसहस्त्रशो ये रुद्राअधि
भूम्यामकिं च नमोस्वनंताक्सहस्रमूर्तये सहस्रपादा
क्षिशिरोरुबाहवे इत्यादिस्मृतेश्च॥ एवंचतत्तत्पुराणेषुत
तदाराधनविशेषतया तस्यतस्यमुख्यवनदोषायेति फ"
लितं ॥ केचितु न हिनिन्दानियन्निंदितुम्नवर्ततेअपितु
स्तुत्यस्तोतुमेवेत्यादिनियमानुभवतोपि एकस्यापिजग
दीशतुलीलाविग्रहभेदमुदाहरंति ॥ तद्यया ॥ गंगामू
धनिशीतदीधिति कलामौलोललाटस्थले ज्वालाहौतव
ही गलेगरलजालेखाचनीलाकृतिः ॥ सागेपिचदृष्टि
कर्पणकरीकपूरकांतिः परा यस्यांकेपि च कापिपंकज
मुखी कस्मैचिदरमैनमः ॥ १॥ यस्यांगेजलदद्युतिः
कटितटेसौवर्ण वर्णापटी नेत्रफुल्ल सरोरुहप्रतिमतव
क्वेशशांकाकृतिः ॥ कंठेकौस्तुभकांतिरूज्वलतमा चक्ष

·(१००):
स्थले चोत्तमाकाप्यंभोजमुखी पदेसुरसरित कस्मेचिद
स्मैनमः ॥ २ ॥ एचंचोक्तरीत्यासर्वे पुराणेपुकल्पभेदे
नो पासाकानुग्रहायतादृशलीला विमहभेदमानं न वा
स्तवोबस्तुभेदइति पुराणोपासंफयोनकोपि विरोधाव
रोधाभासोपि इतिसंक्षेपः ॥ एवं च एतावतावेदातिरि
कानां वेदमूलकतया परतः प्रामाण्यं वेदस्यतुभोत्तरी
स्यास्वतः प्रामाण्यमिति सिद्ध । एवमेवोक्त काव्य
प्रकाश कारैरपि ॥ काव्यंयशसे अर्थकृते व्यवहारविदे
शिवतरक्षतये कांतासंमिततया उपदेशयुजेइत्यादि ॥
व्याख्याकारैरपि व्याख्यातं ॥ तद्यथा त्रिविधोहिशब्दः
प्रभुसंमितः कांतासंमितः सुहृत्संमितश्च ॥ तनायोवेदा
दिशा द्वितीयः पुराणेतिहासादिस्तृतीयः काव्यादिरित्य
वधेयं ॥ एवंचाविभक्तवेदस्यस्वतः प्रकाशकलेनब्रह्मरू
पतयास्वतः प्रामाण्येसिएव विशिप्यविभक्तस्यापि
प्रकृतिशाखावतः शुक्लयजुबैदस्यार्यि कमेवस्वतः प्रा
माण्यं सुलभतयैक्लब्धमित्युपरम्यते ॥ श्रीरामशास्त्रि
चरण रजोविरजीभूतजय रामात्मजकाशीवासिजगन्ना
थ सूरिविरचितोमाध्य दिनशाखाप्रकाशस्यतृतीयांशः
समापिमगात् ॥ श्रीमदन्नपूर्णारमणार्पणमस्तु ॥

·(१०१) विघ्नाव्यगस्तिरूपाय गजास्यायनतिर्मम ॥ सिद्धि बुद्धि युतो देव बुद्धिसिद्धि प्रदोभव ।। १॥ तवतलं न जानामि कीहशोसि महेश्वर ॥ यादृशोसि महादेवता हशायनमोनमः ॥ २॥ याज्ञवल्क्यं नमस्कृत्य कण्व मध्य दिनावपि ॥ कात्यायनं सूत्रकारं वच्म्यहन्तदनुय हात् ॥ ३॥ तुरीयोयं प्रमेयाख्यः प्रमेयविधि बायकः॥ माध्यन्दिनीयशाखायाः प्रकाशांशोवितन्यते ॥४॥ अथात्रागणितधरणिगीवीणधुरीणाधिकरण भारतभूव लयांगणे प्रवलकलिकालीनमलीमसमनसा जात्याय भिमानजुषामप्यविदुषामज्ञान तिमिरनिकरनिरसनच तुरे पुनस्तरुणतरणिकिरणनिकरइव प्रचुरतरविकाशे प्यस्मिन् माध्यन्दिनीय शाखाप्रकाशे। सद्विद्वन्मनोम न्दिरा मन्दानन्दकन्दसन्दाहजनि भूमयोप्यकशास्त्र योप्यंशाः एतत्पर्यन्तं स मनुकान्ताः अभूवन ॥ तेषु प्रथमांशे जनकमहाराजयजनीयानेक मुनिजनाभिभव पूर्वकवरिष्ठपणीभूत स्वर्णालंकृतगोगण स्वीकरणच णेन ब्रह्मविदग्रसरयोगीश्वरयाज्ञवल्क्यमुनिवर्पणाभिन तप्रकृतशाखायाः ब्रह्मविद्या सामानाधिकरण्यरूपासंग सिरभाणि ॥ तत्र प्रकृतशाखाया एषोत्कर्षे इतरासा

·(१०२)
मपकण शाखिनोवेदसावच्छिन्नस्य स्वतः प्रकाशक
वं सर्वशाखावच्छेदेन भज्येतेति विरोधाभासनिरासा
यद्वितीयतृतीयांशावतारः । तत्र द्वितीयांशे वेदलावच
छिन्नस्य पौरुषेयसेनानियलनिराकरणपूर्वकमपौरुषेय
खेन पारमार्थिकनित्यत्वप्रतिपादनमकारि ॥ तृतीयेतुवे
दस्य परतः प्रामाण्यं निरस्प पूर्वोत्तरमीमांसानुकूल्ये
न च परं श्रुतिस्मृतिविरोधपरिहारः पुराणानामुपासका
नामप्याऽन्योन्यम्बिरोध परिहारः प्रदर्शितः॥ एवं च
वेदनावच्छिन्नस्यापौरुषेयतया पारमार्थिकनिस्यत्वेन
स्वतः प्रामाण्यमित्येतावता ग्रन्थेन स्थिरीकृतम् ॥ इ
दानी तु प्रकृतशाखोन्निनीपया चतुणीमपि ऋग्वेदा
दीनां मध्येशुक्लयजुर्वेदस्यैव प्रमेयस्य मुख्यत्वप्रतिपि
पादयिषया च ॥ उत्तमानुत्तममणिगणगणनन्यायेन
मुक्ताफलप्रवालन्यायेन वा शुक्लयजुर्वेदस्यैव मुख्यत्र
विषयकंपरीक्षणमाचष्टे॥ अथ महतोभूतस्य निश्यसि
लमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोह्यथर्वणेति बहदार
ण्यश्रुतिः ॥ किञ्च प्रजापतिर्लोकानसृजतेभ्यो वेदान
सृजदित्युपक्रम्यउच्चैऋचा उपांशु यजुषाउच्चैः सा
म्नेत्युपसंहारस्तैतिरीयेपि श्रूयते ॥ अन्यच्च सामवेदी

·(१०३)
यछान्दोग्योपनिपदि ॥ ऋग्वेदं भगवोध्यमियजुर्वेदसा
मवेदमथर्वणमित्यपि प्रावणविषयतामनुगच्छति ॥
स्मृतिरप्येवमेवानुवदति ॥ सर्वार्थवेदकोवेदश्चतुर्दाभि
द्यते क्रमात् ।। ऋग्वेदोययजुर्वेदः सामवेदोह्यथर्वण इ
ति ॥ एतादृशानेकश्रुतिस्मृत्यादिप्रमाणेषु ऋग्वेदपूर्व
कएव सर्ववेदानां पाठक्रमः प्रसिद्धतयादरीदृश्यते ॥
अथ एतेषु चतुर्यु ऋग्वेदादिषु सर्वेषामेव मुख्यत्वम्
तान्यतमस्येवेति ॥ तत्र नायः॥ मुख्यामुख्यव्यवहारो
लुप्पेत । नापि दितीयः॥वेदवावच्छिन्नस्य मुख्यत्वा
मुख्यत्वरूपविरुद्धधर्माधिकरणत्वं प्रसज्जेत ॥ विनि
गमनाविरहश्च ।। ननु यस्य मुख्यत्वे विनिगमकं त
स्यैव मुख्यत्वमास्तामिति चैन्न । पूर्वोक्तं विनिगमक
ऋग्वेदस्य यथा तथा यजुर्वेदादीनामपि ॥ स्तोमश्च य
जुश्च ऋग्चेति ॥ वेदाना सामवेदोस्मि इत्यादि श्रुति
स्मृत्यादिविनिगमकस्य सर्वमुख्यत्वव्यवहारजनकस्य
सर्वसाधारण्येन जागरूकत्वात् ॥ अत्र कश्चिदुच्यते
ऋग्वेदस्यैव प्रथमोपस्थितत्वात् ॥ असंजातविरोधि
त्वात् ॥ उच्छिन्नशाखिनां ब्राह्मण्यापादकसंस्कारेषु
सत्स्वपि सर्वेषु वेदेषु तस्यैव विनियोगाच्च ॥ अतः

·(१०४)
सर्ववेदापेक्षया ऋग्वेदस्यैव मुख्यत्वन्तदध्येतृणामय
पूजाधिकारश्च ।। दृश्यते हि प्रकृतकालिकवसन्तोत्स
वमन्त्रजागरादौ तन्मन्त्रारम्भपूर्वक एवान्यमन्त्रारम्भ
इति ॥ इदमसमञ्जसम् । तथाहि पथा तार्किकै प्र
त्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानीति सूत्रे प्रथमोप
स्थितत्वेन प्रत्यक्षस्यैव मुख्यत्वमुच्यते ॥ तदसत् ।।
अस्तिकलावच्छिन्नाभिमता पौरुषेयवेदप्रामाण्यस्या मु
ख्यतापत्तः ॥ नन्वनुमानायु पजीव्यतेन मुख्यत्वमि
ति चेन्न । सविकल्पकलावच्छिन्नप्रत्यक्षनाशके संस
गौनवगाहितत्वमस्यादि महावाक्यजन्यतात्विकनिर्वि
कल्पकप्रत्यक्षोपजीव्यभूतभागलक्षणादिविषयकज्ञाना
दो व्यभिचारात् ।। किञ्च लौकिकेपि व्याधवतिराज
कुमारादौ दशमस्त्वमसि इत्यादौ च प्रत्यक्षे शब्दज
न्यत्वस्य व्यक्तत्वात् । तथा च प्रत्यक्ष यथा प्रथमो
पस्थितत्वं मुख्यत्वाप्रयोजकम् ॥ तद्वदृग्वेदेखि मुख्य
• त्यापादकं तन्न भवितुमर्हति ॥ यद्यभिमानिकतया ह
ठादेव उच्पेत । तदुत्तरमपरमपि प्रचुरतरम्बरीवर्ति
तराम् । तथाहि स्त्रियोवैश्याश्च शूद्राइचतेपि यान्ति
पराङ्गतिम्।। किञ्च कर्णश्च भीष्मश्चजयद्रथश्चेति ।।

·(१०५)
आहुस्खां अपयः सर्वे देवर्पिनीरदस्तयां ॥ असितोदेव
लोव्यासः स्वयं चैव ब्रवीपिम।। इत्यत्र किं च श्वयुधम
घोनामतदित इत्पत्र पाणिनीयसूत्रेपि ॥ अपि च श
त्रुघ्नप्रमुखादाशरथा इति ॥ अहोस्वित् सहदेवप्रमु
खाः पाण्डवानाइत्याानेकोक्तानुक्तश्रुतिस्मृतिसूत्रेति हा
सपुराणरामायणादिप्रमाणीभूत महाकविवर प्रयोगेषु॥
यथाक्रमं स्त्रीकासितभपकशत्रुघ्नसहदेवादीनामपि
प्रथमोपस्थितत्वेन मुख्यत्वमापतेत् ॥ अपि च अयो
ध्या मथुरामाया कार्शिकांची अवन्तिका ॥ अत्रापि स
कलजाबालादिश्रुतिस्मृतिपुराणेति हासादिप्रसिधस्या
विमुक्तवाराणसिक्षेत्रस्यामुख्यत्वापातश्च प्रसज्जेत ॥
अहोस्वित् पाणिनिकात्यानिपतञ्जलिमध्ये यथोत्तर
मुनीनां प्रामाण्यमिति वचनेन प्राप्तम्पाणिन्यपेक्षया
कात्यायनस्य तदपेक्षया साक्षात्छेषावतारस्य भगवतः
पत्तञ्जलेमुख्यत्वं व्याहन्येत ॥ मत्स्यः कूर्मों वराहश्चे
त्यत्रापि पूणीवतारखेनाभिमत रामकृष्णाद्यपेक्षया म
स्यादीनामेवमुख्यसमापतेत ॥ इत्यलंकिम्बहुना। परं
च भवदीय ऋग्वेदस्यैवाऽष्टअष्टकात्मकस्य चरमाष्टका
पेक्षयाप्राक्तनत्वेनोपस्थितानांसप्तमादि प्रथमपर्यन्तानां

·(१०५)
पूर्वपूर्वत्वेन तथा अन्तिमाध्यायापेक्षया प्रथमाध्याये
तथा अन्तिमवर्गापेक्षया प्रथमवर्गे पाश्चात्य जगपे
क्षया प्रथमर्थितथाअन्त्या अक्षरापेक्षया अद्याक्षरस्य
भावल्यदौर्बल्याद्यनेकपूर्वोपस्थितानन्तरोपस्थितादिन
थितातिविशालेयं शृंखला ॥ उछंखलावलालिङ्गनमि
ववलादेव भवद्गलालम्बितेध विलसतीति ललित
मिदमिति ॥ ननु श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमा
ख्यानां समवाये पारदौर्बल्यं अर्थविप्रकर्षादिति जैमि
नीयसूत्र॥ श्रुत्यादीनांमध्ये पारदौर्बल्यं पूर्वापूर्वीपेक्षया
परम्परं दुर्वलं आर्थस्याङ्गतासाधनरूपस्यप्रयोजनस्य
विप्रकर्षाद्यवधानादिति सूत्रार्थः । तथाचात्र यथा श्रु
तेः प्रथमोपस्थितवान्मुख्यत्वं तथा ऋग्वेदस्यापि सम
.मेवेति चेन्न ॥ तत्र साध्यवसाधनत्रयोरन्यतरवोधक
तृतीयादिपदोदित ऐंज्यागार्हपत्यमुपतिष्ठते इति श्रु
तेरेचशीव्रगामित्वेन लिङ्गाद्यपेक्षयाप्राबल्यम् ॥ तथा
ऋग्वेदस्य शीघ्रगामित्वेन सादृश्याभावात् ॥ यजुर्वे
दादीनामपि मन्थरगामित्वेन सादृश्याभावाच्च ॥ एवं
च प्रथमोपस्थितवं ग्वेदस्य मुख्यतापादकं वक्
तुं न शक्यते इति सिद्धम् ॥ एवं द्वितीयेनासंजात

·(१०७)
विरोधित्वेनापि हेतुनातन्मुख्यत्व सुतरां चक्तुम श
क्यम् ॥ कथमिति चेटुच्यते । अत्र किन्नामासंजात
विरोधित प्रथमपठितवं वा ज्येष्ठराजकुमारादाविव
प्रथमोत्पन्नव वा ॥ तत्रनायः निरुक्तदोपाणामेव वा
धकत्वात् ॥ नापि द्वितीयः ॥ अपौरुषेयेषु उत्पत्तरेवा
भावेन प्रथमोत्पन्नवस्य दूरन्निरस्तवात् उत्पत्तिकत्वे
पि वेदान्तरापेक्षया ऋचःप्रागुत्पत्तोप्रमाणाभावाच्च ।।
एतस्य ऋग्वेदस्य शाकलाः वाप्कलाः आश्वलायनाः
सांस्यायनाः मांडुकाश्चेति पंचैव शाखाः सन्ति ॥ तत्र
प्रस्तुतकालीनाः सर्वे ऋग्वेदिनः वाप्कलशाखीयाः स
न्ति परश्च वाकलंशाखायाः उच्छिन्नत्वेनानुपलम्भा
त् तेषां स्वशाखाभावएवोपलभ्यते ॥ अतस्तैर्निरुता
ख्यायिका विख्यातस्य शाकलस्यैव शाखापठ्यते ॥इ
तिकृत्वा तेषां स्वशाखालाभेनान्यशाखा अध्ययनका
रित्वमिति सिद्धम् । एवं च तेपामन्यशाखाध्ययनं त
था कर्मानुष्ठानं महादोषजनकमित्याह वशिष्ठः ॥
पारम्पर्यागतो येषां वैदः स परिव म्हणः॥ तत्छाखं
कर्मकुर्वीत तल्लाखाध्ययन तथा ॥१॥ अधीत्यशा
खामात्मीयामन्यशाखां ततः पठेत् ॥ शिखां सूत्रं च

·(१०८)
पुद्रश्च समयाचारमेवच ॥ पूर्वेराचरितं कुर्या दन्यथा
पतितोभवेदिति ॥ मनुरपि ॥ स्वसूत्र वर्तमाने तु पर
सूत्रेण वर्तते ॥ ब्रह्महत्यासमंपापं भवेत्सूत्रापमानतः॥
यज्ञपातु ॥ स्वशाखायः परित्यज्य ह्यन्यशाखामुपा
सते ॥ शाखारण्डःसविज्ञेयः सर्वकर्मवहिप्कृतः ॥ इ
त्यायनेकवचनतः शाखारण्डत्यादिदोपश्रवणेन संजा
तविरोधित्वात् कथमसंज्ञातविरोधित्वं तन्मुख्यत्वापा
दकमिति स्वत एव विभावनीयम् ॥ किचोक्ताख्यायि
काख्यापितमपि संजातविरोधित्वं मन्वादिस्मृतिभिर
तीवढीभावमगादित्यवधेयम् ॥ अत एय. स्वपद
घटितोयं स्वाध्यायोध्येतव्य इति नित्याध्ययनविधिः
स्वशब्देन वंशाखाअध्ययनपूर्वकमेवान्य शाखा अध्य
यनं बोधयति । अनुभूयते च ब्रह्मयज्ञादी सर्वशाखि
मिः स्वशाखाध्ययनपूर्वकमन्यशाखाध्ययनमिति। अन्य
थातादृशविधौ स्वपदस्य चैय्यर्थ्यमेवापद्यतेत्याद्यवधेय
म्॥ एवं न्योक्तरीत्याशाखारण्डत्वदोपवत्तयासंजातविरो
धित्वेना संज्जातविरोधित्वाभावान्नैतेनतन्मुख्यत्वमिति
सिबम् ॥ किं च ऋग्वेदः स्त्री यजुर्वेदः पुरुषः
सामाथर्वणोतयो प्रजेति रहदारण्येपि श्रूयते ॥ त

·(१०९)
थाहि त्रयोवेदाः एतएव वागेवऋग्वेदोंमनोयजुर्वेदः
प्राणःसामवेदः ।। पितामाताप्रजैत एवामिन एव पिता
वाङ्माताप्राणः प्रजेत्यादि । अत्रकेचित् ॥ अन्यशा
खोतकर्माणिऋक्शाखीकुरुतेयदा ॥ तत्कर्मत्सफलंज्ञ
पं पाराशरमतस्मृतमिति ॥ विश्वामित्रः ॥ वशिष्टोपि।।
ऋग्शाखयाकृतं कर्मयदिस्यादन्य शाखिना ॥ न त
कर्मपुनः कुर्यादिति वेदविदांमतं ॥ यत्रनास्ति स्व
शाखाचेत् नशाखोक्त समाचरेत् पुन हतिसंस्कार
मन्यथाकुरुतेपुनरिति । वचन त्रयबलादाजसनेविनाम
पि कर्मशाखयाकृतं चेत्सफलमिति वदंति ॥ तद
त्यंतासमंजसं ॥ क्वचिद्देशेस्वशाखीय ब्राह्मणालाभेस
तिव्रतबंधकालाति क्रमेण सर्वथा कर्नलो प्रसतोकथं
चिसंकटविषयतयानेयानितानिवचनानीति ॥ न तु.
स्वशाखीयसवेतमना इत्यऋग्शाखीयेनैव-तानीति ॥
नन्थिदंकयमवगम्यतेतिदुच्यते ॥ पूर्वोक्ततृतीयवच
ने एव यत्र नास्तिस्वशाखोचेत्यादित्युक्तलात् ।। किं
चकात्यायनोप्युवाच ॥ वरपवास्वगृह्योक्तं यस्य याव
प्रकीर्तितं ॥ तस्यतावतिशास्त्रार्थेकृते सर्वकृतंभवेदि
त्यादिवचनतोपि स्वशाखीयमेवज्यायः ।। किं च यजुः

·(११०)
शाखाविधानतु यदि बहर्चकर्मचेत् ॥ कृतंचापिहितक
मपुनः कुर्याद्यथाविधि ॥ इत्यादिवचनशतैरपि स्वशा
खीयमेवकमीचरणीयं ॥ नाम्यशाखीयमिति ॥ अन्यथा
दोष श्रवणात् ॥ एतेन उच्छिन्नशाखिनांब्राह्मण्यापाद
कसंस्कारपुसत्स्वपि सर्वषुवेदेषु तस्यैवविनियोगोदि
त्याकारकस्त्रितीयोपिहेतुः प्रत्याख्यातः इत्यवधेयं ।।
एवंचोक्तहेतुभिः सर्वे पुवेदेषु ऋग्वेदस्यैव मुख्यसमि
ति वदतांमतस्य दत्त तिलांजलिकतयायजुर्वेदापेक्षया
नऋग्वेदस्य मुख्यसमिति सिद्धम् ॥ एततसामाथर्व
णावपिप्रत्याख्यातोवेदितव्यौ ॥ इदमापाततःप्रपलम
ल्लनिवर्हण न्यायेनोपपादितं ॥ अधिकंतुशुक्लकृष्ण
यजुर्वेदविचारावसरेति रुचिरतथा व्यक्तीमावमापत्स्य
ते इत्यवधेयं ॥ अथाऋग्वेदत्वापेक्षया यजुर्वेद व्याप
कमित्यादिविचारस्य तु शुक्ल कृष्णयजुर्वेद भेदकार
णनिर्णयाधीनलात् मतपूर्वतत्कारण निर्णयएक्क्रीय
ते ॥अयमध्वर्यशाखाविचारो विष्णुपुराणे तृतीयांशेव्य
तः सयथा ॥ यजुर्वेदतरोः शाखाआसन्नेकोत्तरंश
तं ॥ १०१॥ ऐको न पटिशाखाश्च कठादय उदाह
ताः ॥ १॥ सप्तविंशतिशाखाश्च ततःकृष्णांहया स्मृ

·(१११)
ताः॥ शुक्लापंचदशप्रोक्ता झ्यादि ॥ तथामुक्तिकोप
निपदिानवाधिक शतमभ्ययुशाखाःप्रतिपादिताः॥ चर
णव्यूहकारेस्तुयजुर्वेदस्य पड्शीतिभेदाएवोक्ताः॥ तथै
व एकशतमध्वर्यु शाखा इतिमहाभाष्यकारैरप्युरो
पितं ॥ एवं चैतेपी परस्परविरोधः सपूर्वपरिन्हीयते ॥
श्रुतिस्मृतिविरोधेतुश्रुतिरेववलीयसीति वचनतोपिमुक्ति
कोपनिष छुतिवचस एव मुख्यतयाते नैवेतरेषामैकक
ठचं विधीयते ॥तद्यथा॥चरणव्यूहेतु॥ आदौपशीति
भेदाःउक्ता॥ ततः कण्वादिपंचदशाखाःकथिताः।ततोप्य
तैतिरीयाष्टशाखाग्रहणकृतं। तथाचाहत्यनवाधिकश
तसंपत्यामुक्तिकोपनिपच्चरण व्यूहयोरविरोधः ॥ तथा
प्येकशतमध्वर्यु शाखा इति भाप्यविरोध इति चेन्न॥
तेतिरीयारशाखानामांतरभेदत्वात्त रग्रहीताः॥ चरण
व्यूहेमुक्तिकोपनिषदिचावांतरमेदान् ग्रहीत्वोक्त मित्य
विरोधः॥ एवंभेदाभेदग्रहणाग्रहणाभ्यांविरोधपरिहारस्तु
सुकरएव अत्रयजुषः शुक्लकृष्णभेदापादिकेय माख्या
यिका ॥ अथ कदाचित् दैववशालैशंपायन नामकोगुरुः
स्वःस्वस्त्रीयवालंहतवान्। तज्जन्यब्रह्महत्यादोपमपाक
तुमाह॥ हेशिष्याः मदीब्रह्महत्यापापापहं ब्रतमाचरत

·(११२)
इत्याज्ञापयामास ॥ ततः शिप्येपुवतमाचरत्सु सत्सुतत्र
याज्ञवलम्याकिमेतैरल्पसारैरहमेकएकत्रतंचरामीत्यभा
णीत्॥त छुत्वाकुपितोगुरुरुवाच॥विधानमंत्रात्ययाछाने
णालंमदधीतं त्यजेत्यूचिवान् ॥ ततोयाज्ञवल्क्यः रुधि
राक्तानियजू पिचछर्द ॥ ततस्तछिप्याः गुज्ञिया त
ल्लोलुपतयात्तितिराःभूत्वावांतान तान्वेदानु आदन् ।
तेवांताशिन स्तैतिरीयसंज्ञकाः अभवन् इति । अ
थ।। याज्ञवल्क्या स्ततः प्राह प्रणिपत्य दिवाकरम् ॥
यजूषितानिमेदेहि यानिसंतिनमगुरौ॥ १॥ एव मु
क्तोददौतस्मयपि भगवानरविः ॥ अयातयांमधंदा
सियानिवेक्तिनतद्गुरुः॥२॥ याज्ञवल्क्यस्ततोब्रह्मन्
- स्वशिष्येभ्यउवाचहें ॥ वाजिनस्तेसमाख्याताः सूर्य
स्वश्वोभवद्यतः ॥ ३॥ शाखाभेदास्तुते तेषां दशपंच
चवाजिनाम् ॥ कण्वाद्यास्तु महाभागा याज्ञवल्क्याः
प्रकीर्तिताः ॥ ४॥ इति सूर्यपुराणे वाराहपुराणेतु हय
ग्रीवः कदाचित्तु सुरद्धेपी महावलः ॥ भक्षयिता वहून
चेदान सपातालं समाविशत् ॥ १॥ दैत्यं विदार्यता
न्वेदान् ब्रह्मणे प्रददौहरिः॥ द्वापारादौ महायोगी पा
राशर्यो महातपाः ॥ अवतीर्यायतान्वेदान् ब्राह्मणेभ्य

·(११.३)
उवाचह॥ भाविवृत्तान्तमाज्ञाय त्रिकालज्ञोमुनिस्तदा।।
यजू पिया तयामानि सूर्यमध्याप्यचिक्षिपे ॥ छर्देवा
याज्ञवल्यस्तु छन्दांस्ययगवेषयन।। गुरारवविद्यमाना
निसूपतस्थे दिवाकरम् ॥४॥ सूर्यम्प्रसाधकालेनप्रा
प्यतस्माद्यजुर्गणम् ॥ शुक्लान्यथा तयामानि यजूषि
प्राप्यभास्वतः॥५॥ शाखाश्चक्रे पञ्चदशकण्वाया।
इच महामुनिरिति ।। श्रीमद्भागवतेपि ॥ वैशम्पायनशि
प्या चरकाध्वर्यवो भवन् ॥ इत्याद्यारभ्यजग्रहुवी ज
सन्यस्तः कण्वमध्यन्दिनादयः । इत्यन्ते नापि एतदेव
प्रतिपादितम् । अत्र केचित् द्वापारादो व्यासेन स्वी
यद्वितीयशिष्यायवैशम्पायनाय षड्शीति शाखाएचोप
दिष्टाः ॥ वैशम्पायनाय निगदाख्यं यजुर्गणमित्यादि
वचनतः ॥ किञ्च वैशम्पायन एवैकोनिष्णातो यजुषा
मुतेत्यादिवचनतोपि वैशम्पायनोहेश्यकव्यासकर्तृकष
डशीति शाखामात्रविधानबोधनेन तासामेव पञ्चदश
शाखापेक्षया पूर्ववृत्तित्वेन च प्राधान्यान्मुख्यत्वमिति तै
तिरीयशाखाभिमान्यग्रसराः समत्सराःसन्त- सोपको
शमाकोशंतीति यत्तदत्यन्तमसदित्युच्यते ॥ कथामिति
चेत्सावधानतया श्रुणुतस्मरततानि सर्यवराहपुराणादि

·(११४)
वचनानि ॥ येप्वनुपदं याज्ञवल्क्येन पूर्वग्रहीतवेदछर्द
नानन्तरम् साक्षात्सूर्य प्रसादतः प्राप्तानामयातयामा
नां शुक्लयजुषां मुख्यत्वादेव त्रिकालज्ञो व्यासः वैश
म्पायनाज्ञया याज्ञवल्क्यः तदीय बेदान तस्मैसमर्प्य
स्वीयायातयामवेदान्वेषणं करिष्यतीति भाषिरत्तान्त
माज्ञाय तादृशवेदविभागात्यूर्धमेव पञ्चदशशाखात्म
कं शुद्ध सारभागं भगवतिभानो निहितवानिति ॥ कि
ञ्चाधुनावाक युद्धे सन्नदाःभवत ॥ एतावत्पर्यन्तं यजु
वॆदत्वावच्छिन्नस्य ऋग्वेदाद्यपेक्षया श्रेष्ठयमापादितं ।।
इतः परन्तु अन्यैः सहविरोधेतु ययम्पञ्चोत्तरं शतम् ॥
परस्पर विरोधेतु यूयं यूयं वयं वयमिति ॥ महाभार
तीयवनपर्वघटकधर्मराजवचनवत् ॥ कौन्तेवराधेयज
यपराजयवद्वासमवधारयन्तु भवन्तः॥ निरुक्तवराहपु
राणवचनानुरोधेन यदा हयग्रीवदानवकर्तृकवेदन
णोत्तरं भगवान् नारायणः हयग्रोवरूपः सन् पाताल
तलेतन्दनुजम्बिदार्य ब्रह्मणे पुनर्वाजिरूपेण तेनैव चे
दानुपादिदेशेति कृत्वा वाजिवं ऋग्वेदादीनामपि सम्भ
वति ।। तथापि सारभागस्य भानो व्यासेन न्यासोत्तरं
साक्षाहाजिरूपेण रविणायाज्ञवल्यस्योपदेशदर्शना

·(११५)
हास्तवं वाजिवं शुक्लयजुर्वेदस्यैव ॥ दानवाद्यनुल्छि
एवेन सारवतया शुद्धलात् ।। ऋग्वेदादीनां तु दान
चोछिटलेन कृष्णवेपि ॥ वैशम्पायनयजुपां तु पूर्वदा
नवोछिटलेन सर्बसाम्यपि पुनयाज्ञवल्क्यवान्तत्वेन
द्विगुणोछिटवरूपोत्तमकृष्णलस्य जागरूकतया पुन
रभिमानिकतया बैशम्पायनीयाः स्वशाखामुख्यत्वं व
दन्तो विवदन्तोपि कथमपिलज्जाजलधिमजन सज्जाः
न भवन्तीति परमाश्चर्यमिदम् ॥ ननु एक आसीद्यजु
बैद स्तञ्चतुर्दाव्यकल्पयदितिकूर्मपुराणवचनतः केवल.
पजुर्वेदत्वस्य मुख्यतावच्छेदकतया तद्विशिष्टत्वेनास्म
रदस्यैव मुख्यत्वमास्तामिति चेन्न ॥ तादृशकूर्मपुरा
णीयवचनगतयजुर्वेदपदस्य शुक्लयजुर्वेदपरत्वात् ॥
अन्यथा बहन्नारदीयवचोपि व्याकुप्येत । तथाहि य
जुर्वेदमहाकल्पतरोरेकोत्तरं शतम् ॥ शाखास्तत्रशिखा
फारा दशपञ्चच शुक्लगाइत्यादि । तथाचाक्तयजुर्वेद
सुरतरुवरीयएकोत्तरशतशाखा सुविभागे कृते पूर्व ए
कोन षष्ठिकढीयशाखानां मुख्यत्वमिति न भ्रमितव्य
म्॥ तासां यातयामत्वेन मध्यमकृष्णत्वात् । तत्सम
नन्तरोपस्थितानां कृष्णाहयानां सप्तविंशतिशाखानां

·(११६)
तु निरुक्तदोषवत्तया द्विगुणितोछिटत्वप्रयोज्योत्तम कृ
प्णत्वाधिकरणतावत्तयाचन मुख्यत्वम् ॥ अपि तु म
पशिष्टानामुक्ततरुवरशिखाकाराणां तादृशपञ्चदशशु
क्लयजुः शाखानामेवागसिगतिकतया मुख्यत्वंसम्यक
संजाघटीतीति सिद्धम् ॥ न तावदेतावदेवान्यदपिवर्व
तिप्रचुरतरमपरम् ॥ तथाहि आदित्यपुराणे अस्याः
प्रथमशारवायाः सामवेदउरस्थलम् ।। ऋग्वेदोमध्यदे
शस्तु अथर्वणमयाब्रियुक् ॥ छन्दादीनिह्यु पाङ्गानि च
हदारण्यकशिर इत्यादि । अत्र प्रथमपदस्य मुख्यार्थ
कतया प्रथमशाखामाध्यन्दिनशाखेत्यर्थः । कुत इति
चेत् ॥ निरुक्तवचसातादृशशाखा विशिशुक्लयजुर्वेद
स्येवानिवप्रतिपादनात् ॥ अत एव तैतिरीयोपनिष
दापि तस्य यजुरेव शिर इत्युक्तम् ॥ भाप्यकारैरपि त
थैव भापितम् ॥ तथाहि तस्य शिरस्त्वं:प्राधान्यात॥
प्राधान्यं च सन्निपत्योपकारात् ॥ यजुषा हि हविर्दी
यते स्वाहाकारादिनाइत्यादिः ॥भत्र पजुः पदंनहि उ
पनिपत भाष्यकारयोर्यजुर्वेदत्यावच्छिन्नतात्पर्यकम् ॥
अपि तु शुक्लयजुर्वेदविषयकमेव तात्पर्य गमयति ।।
अन्यथा अस्येत्यारभ्य छन्दादीनी[पांगानिरहदारण्य

·..
(११७)
के शिर इत्यंतेनादित्यपुराणीयोक्त वचनेन बहदारण्य
स्यैव शिरस्त्वेन प्रतिपादनानुपपत्तः ॥ किं च स
घेषु गात्रेषु शिरः प्रधानमिति न्यायाच्च ॥ नि
रुक्तवचसाव्यष्टौ तादृशांगांगी भावकल्पानायां ऋ
गादीनां तदुक्तरीत्या अवांतरांगलेपि रहदारण्यस्यैव
शिरस्त्वोत्या शुक्लयजुर्वदत्वस्यैव मुख्यतावच्छेदक
तयातस्यैव मुख्यसमिति सिहं ॥ अथापरे वैशंपायनी
ययाजुषाः परमद्देषादिक लुषितमनीषयापुनः सासूय
या ईर्षयापि ब्रह्मविदग्रसरयोगीश्वरयाज्ञवल्क्य मुनि
वरे गुरुशापेन मध्यान्हेघटिकाप्रपंचांडालसमारोपयंती
ति यत् तन्मिहिरमरीचि जीवनवीचिनिचयवदत्यंतम
सदेव ॥ कथमितिचेदुच्यते ॥ स्कांदेसनत्कुमारसंहिता
यां कालीखंडे सप्तदशाध्याये॥ व्यासउवाच॥भुतोवेद
विभागस्तुलत्तोषिस्तरतोमया ॥ अन्योन्य शापकारि
बं कर्थतेषां बभूवह ॥१॥ मुनीनां श्रोतुमिच्छामिव हि
पद्मजनंदन ॥ सनत्कुमारउवाच ॥ श्रुणुसत्यवतीसूनो
मुनीमामत्रविस्तरं ॥ अन्योन्यशापरोषांधा अशपस्ते
परस्परं ॥२॥पुरासरस्वतीतीरेपुष्करेसुसमाहिता॥
मुनयोनियतात्मानो वेदानध्यापयंस्तदा ॥ ३॥ याजु

·(११८)
पास्तेगुरुन् प्राप्यस्वान् स्वानध्ययनार्थिनः । ब्रह्मच
यंपराभूत्वानियमाध्यापिनोभवन् ॥ १॥ वैशंपायनना
मासौ मुनिस्तत्रसुधार्मिकः ॥ याज्ञवल्क्यस्तथाकण्वो
वित्रोमाध्यंदिनाइयः॥५॥ कास्यायनश्चमेधावीनिय
माध्ययनरतः ॥ यजूण्यधीयतां तेषांमुनीनांतुगुरोर्मुखा
त् ॥६॥ गुरुपुत्रस्तदाबालो गुरुशिष्यांतरालके । चचा
रवालश्चापल्यात् खांडिकस्यात्मजोमुने ॥ ७॥ तस्यै
वचाभवच्छालो वैशंपायननामकः ॥ वारयामासतवा
लंकुश:संताडयनपटे ॥ ८॥ तदाध्ययनाविनोनोमामूदि
ति विशंकितः ॥ कुशसंताडनादेव बालः पंचवमाग
त ॥९॥ ततस्तुखांडिकोदुःखात्प्ररुरोदमहास्वनः॥ वै
शंपायन संज्ञस्तु ब्रह्महत्यातुरोभवत् ॥ १०॥ सवैशं
पायनोगत्वाप्रणम्यचरहोगुरु ॥ प्रसीदभगवनमा गुरु
द्रोहेविनिष्क्रिति ॥११॥हत्यायाश्चैव बालस्यनिष्क्रति
प्रकरोम्यहं ॥ तस्यतद्वचनं श्रुना गुरुस्तैषांसखाडि
कः ॥ १२ ॥ उवाच शिष्यं शालंचमाभैषिवच्मितेहि
तं ॥खांडिकोवाच ॥ याज्ञवल्क्यः सहाध्यायी तथान्ये
द्विजगवाः ॥ १३॥ करिष्यति च महाक्याव्रत्या
ब्रतमिदन्द्रिजाः ॥ याज्ञवल्क्यं समाझ्यखांडिक्याहतंगु

·(११९) रुः॥ १४ ॥ गुरुरुवाच ॥ वैशंपायन संज्ञस्यमलाल स्यविशेषतःब्रह्महत्याइयंपापं संप्राप्तदैवयोगतः१५॥ तन्निष्क्रती तु तेनैव प्रकुर्वंतुसमाहिताः ॥ तदागुरु वचा भुलायाज्ञवल्क्यो ब्रवीन द्विजः ॥ १६ ॥ कण्व कात्यायना धाश्चतथामाध्यंदिनोहिजः ॥ सत्यमुक्तं तु भवता गुरुणाचविशेषतः ॥ १७॥ वैशंपायनहत्यायाः व्रताचरणमुत्तमं । कीकर्मफलंभुक्तअन्येषांतत्रकाक था।॥१८॥ वैशंपायनएवेकः करोतुकथमीदृशाः ॥ इत्थंते षांवच श्रुत्वागुरुस्तानशपत्धा ॥ गुरुरुषाच॥१९॥ थेमत्तोधिगतावेदास्तानुद्गीरंतुमाचिरं ॥ तदागुरुवचः श्रुखाआवमुस्तेहिजास्तदा॥२०॥अथभक्षन्तैतिरीयाह्य भवन्नामतोमुने । पुनस्तान्गुरुरप्याह चांडाललम् वाप्स्यथ ॥ २१ ॥ इत्युक्ताः गुरुणातेन याज्ञवल्ल्या दयस्तदा ॥ कण्वःकात्यायनश्चेव तथामाध्यंदिनोमु निः ॥ २२ ॥ जगमुस्तेतपसातोप्यसूर्यद्वादशवत्सरं ॥ तुष्टुवुर्तियमोपेता याज्ञवल्क्या दपस्तदा ॥ २३ ॥ मुन यऊचुः ॥ दिवाकरायमहते सवित्रेतनमोनमः ॥ इत्या दि ॥ इत्यं संस्तुवतां तेषांप्रादुरासीत्तदारविः ॥ २४ ॥ उवाचवरदोस्मीति याज्ञवल्क्यादिकान्मुनीन् ॥ मुन ·(१२०) यः प्रांजलीबध्वाप्रणिपत्यदिवाकरं ॥२५॥ ऊचुः प्रहष्ट मनसोवाक्यमेतत्सुविस्मिताः ॥ मुनयऊचुः॥ धन्यास्मो नुग्रहीतास्मो यद्भवान् दृक्पयंगतः॥२६॥ अथवगु रुणाशप्ताश्चांडालत्वेनभास्कर ॥ शापमुक्तिर्भवेदेवछं दास्यन्यानिदेहिनः ॥२७॥ याज्ञवल्पमुवाचेदं भास्क रः प्रहसन्निव ॥ श्रीभास्करउवाच ॥ नेदंगुरुवचोमि ध्या भविष्यति कदाचन ॥ २८॥ मर्यादांवकरिष्यामि प्रसादेनमुदाद्विजाः ॥ निष्कर्माणावसंखेवं मध्यान्हेवटि कात्रयं ॥२९॥ तस्माच्छापाद्विमुक्ताश्च भवंतोविन सत्तमाः। अयातयामछंदांसिदास्यामिभवतामही॥३०॥ नेयकालोममाध्याये वाजिरुपेणमोद्विजाः ॥ गृह्णन्तुता निछदांसियानितिनतद्गुरुः ॥३१॥ तथेतितेद्विजाः संर्वेप्यगृपयन भास्कराति ॥ वाजिरूपेणयस्मात्तत स्माद्वाजसनेयिनः ॥ ३२॥ समागम्य भवत्तत्रयाज्ञव ल्क्योमहागुरुः॥ शिष्यानध्यापयामास पुण्यवाजसनेय कं॥ ३३॥ तदृष्ट्वा महदाश्चर्य सारण्यकमनुत्तमं ॥ कदाचित् समवायोभूत मुनीनांभावितात्मनां ॥३४॥ तत्रोपविष्टकोधेन लोगाक्षिःप्रत्यभापत ॥ अनेनयाज्ञ वल्क्येन सहासी तुमुलंमम ॥ ३५ ॥ अपासंस्तभ्यति ·(१२१) धामिगुरुशापन भोद्विजाः ॥ साहंकारंतुतद्वाक्यं याज्ञ वल्क्योमुनिस्तदा ॥ ३६ ।। श्रुत्वाप्रोवाचलोगाक्षि भवा न् सूत्रकृतांवरः॥ मच्छाखाप्रत्ययं हिलाकुतःसूत्रात्म नोगतिः॥ ३७॥ लोगाक्षिः परमप्रीतो याज्ञवल्क्यमु वाचह।। यत्पूर्वभास्करणोक्त मध्यान्हेघटिकात्रय॥३८॥ तस्मादपिविनिर्मुक्तापुण्यारण्यस्यवैभवात।। इत्युक्त्वा प्रोक्षयामास अपः स्तम्भोथतज्जलम् ॥३९॥ ततस्तौ प्रोनिसंयुक्तौ समासीताम् परस्परं ॥४०॥ इत्यादि ।। तथाचेताहशशाप विनाशनमवधायीनार्यवत् कृष्णया जुषवये यंदुच्यते तद्वंध्यापुत्रासमायाति खपुष्पधृतशे खरः ॥ मृगांभसिकृतस्नानः शशशृङ्गधनुधर इत्यादि ष दलीकमेव ॥ किंचागण्य पुण्यजनक बहदारण्य पठन पाठनाद्यपगता खिलकलिकलुपमन सांसुमनसां शुक् लयजुर्वेदाध्ययनवतां महतां ब्रह्मविदग्रसर योगीश्वर याज्ञवल्क्यमुनिवराणां महदपमानकारण गर्हणाकरणे नाश्चल शाकलादिवत वलयनिष्ठजनकत्व विशिया शिष्ठत्वमेव स्पष्टीभवति ।। अपिच यथा नहि शुक्लयजु चैदरतिशकललंकृष्णयजुर्वेदरक्ति ॥ तथाकृष्णवमपि शुक्लयजुर्चेदरतिनमवति ॥ ब्राह्मणवादत्तवत्। तथा

·(१२२)
चांडाललं अचांडालरत्तियदि स्यात् तर्हि आचांडालत्व
मपि चांडालरत्तिस्यात् ॥ इत्यलमसदावेशा वकाशेने
ति।इदमंशेअमितजामितैवव्यापादापादनसदनेत्यतए
वोपरम्यते ॥ अन्यया किंगत्रिगोलमुतागविगोलं यदिग
विगोत्वं नहि मषिगोलम् ।। अगविचगोलं यदितबइष्टं
भवतु भवत्पपिसम्प्रतिगोलम्।।इत्यादिवचनजालम्बला
देव गलालिड़ितं भविष्यतीतिभिया अलंकारएवालं
कार इतिमन्ये । किञ्चोक्तकालीखण्डे केवलं गणपति
विहाय शिवविष्णुप्रमुखानामपि सर्वेषां शापसम्बन्धः
प्रतीयते ॥ परन्तु नहि तेषां तादृशशापसम्बन्धेन ई
श्वरत्वमपहतं किमुतमुनिबराणामिति ॥ शापोपसंहार
स्य तदुत्तरं विद्यमानसात् ॥ ननु आदित्यादिपुराणा
दिषु एतादृशशापसम्बन्धाप्रदर्शनेन कालीखण्डीयशा
पापादनिकेयमाख्यायिका अलीकैवेति चेन्न ॥ अग
तिगतिकतया कल्पभेदेन व्यवस्थाभेदस्य कर्तुमुचि
तवात् ॥ अन्यथा अन्योन्यम्पुराणानां विरोधो अपरि
हार्यः स्यात् । तद्विरोधपरिहारस्तु उक्तपूर्वएवावसेयः।।
यस्तुतस्तु इयमाख्यायिका केन चिदाधुनिकेनकल्पिता
इति हासादिप्रसिद्धप्रद्देयास्यायिका साम्याभावान् ॥

·( १२३)
तथाहि वैशम्पायनादि कात्यायनान्तानां पञ्चानां खा
ण्डिकशिष्यलोक्तिः विष्णुवराहवामनादित्य भागवतभा
रतप्रभृतिपुराणेतिहासेषु अदृष्टचरी ॥ वैशम्पायनकर्तृ
ककुशकरणकस्वाध्यायान्तरायीभूत स्वशिशुबधपापाप
करणाय गुरुणानियुक्ताः याज्ञवल्क्यादयश्चलारः शाल
स्नेहानुरोधेनास्माननुयुङ्क्तयमिति स्वमनसिविचिन्त्य
वैशंपायनकृतनिष्कृत्यैव सुपरिहरमिदमेन इति ॥ सए
वाचरबित्यवोचन् ॥ तद्वचः श्रवणजनितामर्षपूर्णः खा
ण्डिकश्चतारोप्यवादीत् मदधीतन्त्यजतेति ॥ ततस्तै
रुदान्तेषु यजः सुपुनरपि शापमदादित्युक्तिस्तु इतरा
ख्यायिकाभ्यो विलक्षणेव । किच यत्कर्तृकः शापस्त
कर्तृकएपोस्छापइति पुराणप्रसिद्धिः प्रकृते तुनतथा ।।
नच प्रबलककोल्छापेन दुर्वलकृतशापस्य परिमार्ज
नं भवतीति युक्तमेवैतदिति चेन्न ॥ सूर्यापेक्षया दुर्वल
स्य लोगाक्षेः उच्छापदानमपि मत्तप्रलपितमेव ॥ इत्थं
च गुरुकृतशापस्य वैग्पर्थ्य स्वाख्यायिकयैव ख्यापि
तमजानन् पूर्वापरावधारणशून्यः श्रीमयाज्ञवल्क्यशा
पविदग्धशाकल्यपक्षपाती अविदग्धोपि भाख्यायिका
रचनवेदग्धीं मुग्धधीरुदाजहार ॥ यद्येतत्समूलमभवि
.

·(१२४)
ज्यत्तदा हेमाद्रि माधवामिनिवन्धकारैः कवयनोपा
न्याशिष्यम् । तथाचेयमाख्यायिका अधुनिकः कश्चि
स्कल्पितेति सिद्धम् ॥ पुनरम्ये याज्ञवल्क्यविपक्षपक्षी
पाः एवमुत्प्रेक्षन्ते तद्यथा पाज्ञवल्क्यस्प पूर्ववेदव्यागो
त्तरं उत्तरवेदप्राप्तः पूर्वं अन्तरालकालावच्छेदेन दो
ब्राह्मण्यमिति ॥ तदपि वदतोंव्यापातवदेव प्रतीयत।
तपाहि ऋग्वेदेश्चयजुर्वेदः सामवेदेह्यथर्वणैः ॥ इतिहा
सपुराणेश्च सौरैरक्षरमन्त्रतः ॥ इत्येवमादिभिस्तेन
सूतूयमानस्तदारविः ॥ इत्यादित्यपुराणगतोत्तरखण्डीय
चतुर्थाध्यायस्थ वाक्येस्तस्य वेदवत्वोधनात् तत्र य
जुर्वेदपदेन कठीयशाखानामनुद्वान्तत्वादविरोधः ॥ किं
च याज्ञवल्क्यस्ततःप्राहभत्तयातवमयोदितम्॥ मयाधी
तानिवेदानां सहस्त्राणिययाक्रमम् ॥ विद्यन्ते हृदये चैव
रक्षितानि यथा विधि ॥ गुरुरुवाच ॥ मुच्यतां यत्तयां
धीतं मत्तोविनावमानक ॥ इत्येव मुक्त गुरुणातन्मात्रं
विसृजाम्यहम् ॥ एवमुक्तचा क्षणं ध्यालयोगेन महप्ता
रतः ॥ चिन्तयित्वाथनिश्चित्य वाक्यमेतदुवाचह ॥
ममाप्यलंत्वदाधीतं यन्मयातदिदंहिज ॥ इत्युक्त्वारु
धिराक्तानि सरूपाणि यजुपिसः ॥ छर्दयित्वा ददौ त

·(१२५)
स्मै ययौच स्वेच्छपा मुनिरिति ॥ आदित्यपुराण रव
चोभिरपि प्रत्युतवैशंपायनसहित स्वसहाण्याविनां स
र्वेषां महायोगवलेन सप्तविंशतिशाखाः समाकृष्यस्वो
दरस्थशाखाभिरेकी कुत्ययदोहान्तास्तावत्पर्यन्तं अंत
रालकालावच्छेदेन तेषामेव दोब्राह्मण्यं वक्तुमुचितम्॥
पुनश्च मुनिवरवान्तानां सप्तविंशतिशाखानान्तीय
ग्योनिजनितितिरिपक्षिरूपेण भक्षणादपि तेषां उत्तम
कृष्णयजुद्धिमतिजागरूकतया वरीवर्तितराम् ॥ वैभवं
पाज्ञवल्क्यस्य कृष्णद्वैपायनाते ॥ ज्ञातुं समर्थः को
न्यः स्यादिति पौरोणडिडिमः॥१॥ अतएष भगवान्
हैपायनो द्वापारादौ वेदविभागात्पूर्वमेव सारभूतांश
सूर्ये निधायानन्तरमेवावशिष्ट मगादिभागं पैलवैशं.
पायनादिभ्यो पथाक्रमेण विवभाज ॥ ततो याज्ञवल्
क्योपि उक्तरोत्या आदित्यान्निजम्मुख्य भागमवापेत्य
र्थसमर्थनेनाप्युक्तोपरब्धाथी सार्थकैव समर्थितेत्यव
धेयम् ॥ एवञ्च शुक्लयजुर्वेदत्वस्यैव मुख्यतावच्छे
दकतया तहिशिष्टः शुक्ल एप मुख्य इति सिद्धम् ॥
ननु लाघवात् यजुर्वेदत्वस्थानुगततया मुख्यतावच्छे
दकत्वे कथं तादृश गुरुभूतस्य शुक्ल यजुर्वेदत्वस्य

·(१२६)
मुख्यतावच्छेदकत्वमित्यपि न धमितव्यम् ॥ अन्यू
नानतिरिक्तरत्तिधर्मस्येवावच्छेदपत्वमिति नियमात् ॥
केवल यजुर्वेदत्वस्यामुख्यकृष्णयजुर्वेदत्तित्वेनानव
च्छेदकतया शुक्लयजुर्वेदत्वस्यैव समष्टिव्यष्टिबेदन
तित्वेन मुस्यतान्यनानतिरिक्त रत्तित्वेनावच्छेदकत्वं
चक्तब्पम् । अत एव तार्किकवर्यैरपि द्रव्यवम्विहाय
धुमलस्यैव हेतुतावछेदकत्रमंगीकृतम् ॥ एतेन कृष्ण
यजुर्वेदत्रस्य मुख्यतावच्छेदकलं आर्थिकमेव प्रत्या
ख्यातं वेदतव्यम् ॥ ननु वैशंपायनएवैको निष्णा
तो यजुषामुत्तेति वचनगत एकशब्दः ॥ एकमुख्या
न्यकवलाः इत्यनुशासनतः मुख्यत्ववाचकः । तथाच वे
शंपायनयुजुषएव मुख्यत्वेन कयंशुक्लपजुर्वेदस्यैव मु
ख्यत्वमिति चेदुच्यते ॥ अत्रवेदसंप्रदायोद्विविधः ।।
ब्रह्मसंप्रदाय आदित्यसंप्रदायश्चातत्रब्रह्मसंप्रदायापेक्ष
या आदित्यसंप्रदायस्यैव मुख्यतम् ॥ तस्याऽयातयाम
तेन यावत्कर्म ब्रह्मप्रतिपादकत्वात् । अत एव जाबा
लसंहितायां प्रथमाध्याये सूतोवाच ।। देवरातस्तपस्ते
पेपूर्णमब्दशतंपुरा ॥ पुत्रार्थसुमहद्घोरं धर्मरहि करं
परं ॥ १ ॥ रविमंडल मध्येसौ प्रादुरासीत्कृपाकरः॥
।

·(१२७)
समठ्याम्नाय पुरुषः सहस्त्रतपन युतिः ॥२॥ तं
दृष्ट्वासहसोत्थाय प्रहर्षोत्फुल्लमानसः ॥ ननामदंड
वद मौ देवरातोमहामुनिः ॥ ३ ॥ कृतांजलिपुटः सम्य
क्भक्त्यापरमयायुतः ॥ वैदिकस्तांत्रिकस्तोत्रैस्तोतुंस
मुपचक्रमे ॥ ४ ॥ देवरातउ०॥ एवंस्तुतस्तदादेवोदे
वरातेन धीमता ॥ उवाच परमप्रीतोवाञ्छितंपरिपूर
यन् ॥५॥ वेदपुरुषउवाच॥ प्रसन्नोस्मि महाभाग वरं
कृणुययेप्सितम् ॥ तच्छुतावचनंप्राह देवरातो महामु
निः॥६॥ भवानेवहिमत्पुत्रो भूयादितिरणेवरं ॥ त
थेत्युक्त्वासभगवान् स्वस्वरुपोभवत्तदा ॥ ७॥ व्र
मामखंसमारेभे मुनिमण्डल मंडितः ॥ देवरातोपितत्रा
सीत् चिंतयनदेवभापितं ॥८॥ गार्हपत्यात्समुत्प
न्नो वालकोद्भुतदर्शनः ॥ देवरातस्तुतंवालं समालिं
ग्य प्रहर्षितः॥९॥ तदा ब्रह्मादयोदेवाःप्रशशंसुर्मु
दान्विताः ॥ आशिषः प्रदुः सर्वेबालकं पावको
पमम् ॥ १० ॥ जातकर्मादि संस्काराइचकुस्तस्य
मुदान्विताः ॥ दृष्ट्वाब्रह्माथतं बालं योगलक्षणलक्षि
तम् ॥ ११॥ योगीश्वरोयाज्ञवल्क्य इतिनामाकरोन्मु
दा॥ उपनीतं तु तंपश्चात्सावित्रीसरहस्यकाम् ॥१२॥

·(१२८)
सर्वन्तन्नहिमानंच कृपयासमुपादिशत्।।वित्रज्ञयायाज्ञ
वल्क्योवेदस्या ध्ययनरतः||१३॥ गुर्वग्निसेवनपरोब्रम
चर्यवहन शुचिः॥ कदाचिद्वैवयोगेन वैशम्पायन देशि
कः ॥ १४॥ वालहत्याहवयं पापमवापदुपिताशयः ।
शिष्यानज्ञापयामासकर्तुं पापापहननम् ॥ १५॥ या
ज्ञवल्क्योपि तत्दृष्ट्वाप्रवदद्गुरुसन्निधौ ॥ एक एवा
हमत्रालंबहुभिः क्लिश्यतेवथा ॥ १६ ॥तन्छुलावचनं
तस्य सहसामर्षितोगुरुः ॥ गुरुरुवाच ॥ त्यजाशम
दधीतं यद्गच्छविप्रावमानक ॥१७॥ योगीश्वरोपित
तज्ञात्वा योगेनमहतारतः॥ यजु षिरुधिराक्तानि चछ
दं त्वरयान्वितः ॥१८॥ प्रसाद्यदेवदेवेश भास्कर
दविग्रहं ॥ यजु पिता निर्मदेहि यानिसंति नमेगुरो
॥ १९॥ एवमुक्तोददौतस्मै याजिरूपधरोरविः ॥ ॐ
दांस्य यातयामानि यानिवेतिनतद्गुरुः ॥ २० ॥ या
ज्ञवलक्यस्ततश्चक्रे शाखाःपंचाधिकादश ॥ कण्वाद्याः
सुमहाभागाः शुक्लास्ताः परिकीर्तिताः ॥२१॥ आ
दिल्यसंप्रदायोयं याज्ञवल्क्यप्रकाशितः॥ ब्रह्मणः सं
प्रदायोपि प्रोच्यतेश्रोयताद्विजाः॥२२॥ सूतोवाच
सृष्टिकालेहयग्रीवो धर्मद्वैपीमहाबलः ॥ वेदभक्ष्यार्थमा

·(१२९) यातः पातालात्त्वरयान्वितः ॥ २३ ॥ पूर्वतदागमाद्व ह्या सारभूतंयजुर्गणम् शुक्लमयातयामंच रबिमध्या प्यचिक्षिपे ॥२४॥ दैत्योयभक्षयिखातान पुनः पा तालमाविशत् ॥ दैत्यंविदार्य तान्वेदान् वेधसेनददोह रिः ॥ २५॥ वेधाः पुनहरिन्ध्याला चतुर्भिर्वदनै स्फुटं । वशिष्ठप्रमुखान् पुत्रानपाठयामासयत्नतः ॥२६॥ ऋ श्वेदकमतः सर्वान् तेपिसर्वमहर्पयः ॥ पाठयामासतुः पुत्रान्पौत्रान्वेदविवर्धयो॥२७॥ द्वापारादौहरिः साक्षात्पा राशर्योमहातपाः ॥ अवतीयीथतान्वेदान् ऋषिभ्योविव भाजह ॥२८॥ पैलायसंहितामायांग्वेदाख्यामुवाच ह ॥ वैशंपायनसंज्ञाय यजुर्वे दाख्यसंहिताम् ।। २९ ॥ तामेवयाज्ञवल्क्येनवांतांदृष्ट्वा मुनिस्तदा ॥ शिष्यानज्ञा पयामास तित्तिरत्वेन गृह्यतां ॥३०॥ तेसर्वे तितिरा भूत्वाजग्धु स्तानिय षिच॥ तैतिरीयास्तुतेसर्वे ह्यभव नदिजसत्तमाः ॥३१॥ मलिनाः कृष्णवर्णाश्च रक्ता भादूषिताशयाः ।। द्रविडाश्चांधजातीयाः कावेरीतीर नासिनः ॥३२॥ व्यासाज्ञयापुनः सोपि वैशंपायननाम कः॥पुलस्याश्रममागछ दृषिसंर्घसमारतः॥३३॥ रूत्वृतोमुनिना तेनपाठयमासत्तत्सुतान् ॥ रावणप्रमु ·(१३०) खान् सर्वान्यातयामयजुर्गणम् ॥ ३४ ॥ ब्रह्मणः सं प्रदायोयंव्यास संदर्शितोभवत् ॥ विभतस्यैववेदस्यसं प्रदायोद्विधामतः॥ ३५॥ ब्रह्मणः संप्रदायस्तु आदि त्यस्य तथापरः । अयातयामसंज्ञोयं कृत्स्नकर्मप्रकाश कः ॥ ३६॥ यावद्ब्रह्मप्रकाशश्च रचिरूपश्चयोम तः॥ ब्रह्मणः संप्रदायस्तु कृष्णत्वान्नतथा मत इति । एवं च यावत्कर्म ब्रह्मप्रकाशकतया अयातयामवेन च ब्रह्मणः सम्प्रदायापेक्षया आदित्यसम्प्रदायस्यैव मुख्य समिति सिद्धम्॥एवमात्मपुराणेपि चतुर्थीध्यायो। हयग्री वअश्विनीकुमारसम्बाद॥हयग्रीवउवाच॥हतेमयित्रिलो कीस्था ब्राह्मणामयमागताः ॥ ब्रह्मविद्यां नवक्ष्यन्तिपु त्रायापिप्रियायच ॥ १॥सामिवक्ष्यन्ति वै केचित् को पीतकि मुखाद्विजाः ॥ एकैकस्यैववा केचित् प्रवक्ष्यन्ति हिजोत्तमाः॥२॥ इन्द्रादुर्भयमागम्प कुलदेवप्रसाद तः॥ याज्ञवल्क्यं विहायकं द्विजं वाजसनेयकम् ॥३॥ सूर्यशिष्यं माहात्मानं सूर्यवद्वीप्ततेजसम् । यजुषिश्वे तरूपाणि तेनेमानिमहीतले॥४॥ याज्ञवल्क्यस्यना मैकं धारयिष्यन्ति सर्वतः ॥ इतिब्रुवाणस्य मुनेहयग्री वस्य देवराट् ॥ शिरोन्यपात यद्भूमौ वर्षण शतपर्व

·(१३१)
णा ।। तत्रदध्यढहयग्नीवः छिद्यमानेस्वमस्तके ॥ याज्ञ
चल्क्यं रवेः शिप्यमूचे वाजसनेयकम् ।। वक्तारं ब्रह्मवि
द्याया अभीतं शक्रतोपि च ॥ इत्यादि ॥ एवं चात्रापि
याज्ञवल्क्यप्रकाशित शुक्लयजुर्वेदस्येव यावद्ब्रह्मप्र
काशकतया मुख्यत्वमाविष्कृतम् ॥ अपिच पारमेश्वर
संहितायां परमेश्वरोप्येवमेवोदाजहार ॥ महतो बेदन
क्षस्थ घासुदेवस्य मुख्यतः॥ प्रतिपादकतासिद्धा मू
लवेदारख्यपाहिजाः॥१॥ मन्त्रैःप्रथमशाखोक्तः पञ्च
रात्रोदितैरपि ॥ मूलमन्त्रेण च तथा पुसूक्तेनहरि य
जेदिति ॥ अत्र प्रथमशाखामाध्यन्दिनशाखा इत्यर्थः
पानतु । साविकन्तु पजुः शुक्ल मतः प्रथममुच्यते
इत्यादि । पञ्चरात्रतन्त्रेपि चतुर्थपादगतविंशाध्याये॥
पञ्चरात्रोक्तमार्गण मन्त्रलब्धान्तरात्मनि ॥ दीक्षयित्वा
यथान्यायं चकेवारिजमण्डले ॥१॥ आगतान् दीक्षि
तान् ब्रह्माकर्तव्यमिदमादिशत् ॥ काण्वीमाध्यन्दिनी
शाखे शाखा स्वन्तहिते उभे ॥ अधीत्यमूलशाखेडेनि
पेकादीश्चसंस्कृतीः॥ ताभ्यामेवानुतिष्ठध्वं सोमयागा
दिकर्मचेत्यादि ॥ अन्यच्च ॥ यथा शुक्ल यजुर्वेदो वे
दानां प्रथमो भवत् । तथा कात्यायनं सूत्रं सूत्राणाम

·(१३२)
भवन्मुखमिति ॥ अपि च अथर्वणोपनिषदपि इदमेवा
वेदयति ॥ तथाहि ॥ अथहेनं पिप्पलादोगिराः सनत्
कुमारश्चाथर्वणमुपेत्योचुः ॥ भगवन्नादौ को वेदः प्रयु
काकोवा अयातयामकोवा विष्णुदैवत्यः।।कोवाकृष्ण
कर्मब्रह्मप्रतिपादकः कः स्विदेवीणां प्रियदइति ॥ स
तेभ्योथवा प्रत्युवाच ।। भगवतो नारायणस्य निश्वास
रूपेणाभिव्यक्तः शुक्लयजुर्वेद एव एको अयातयामः
सवीर्यलाय भवति ॥ स एव विष्णुदेवव्यो विष्णुप्रीण
नाय भवति ॥ स कृत्स्नकर्मब्रह्मप्रतिपादकस्तत्प्रतिपा
दनाय भवति॥ स एव देवीणां प्रीयस्तत्प्रोणनाय भ
वति ॥ तएनं पुनरूचुः भगवन् कःस्विदेकायन इति।।
सतेभ्यः प्रत्युवाच॥ तत्र शौक्लियानि यजू पिद्विसहस्त्रा
णितान्येव एकायनानीत्याचक्षते ॥ अथहन्तमेवमूचुः॥
भगवन्नेकायने किं प्रतिपायमिति ॥ तान्होवाच अथ
चासाकारं ब्रह्मप्रतिपाद्यमिति ॥ कोवासाकार इति ।
असीयोवः सर्पति ॥ सहस्रशीपा पुरुपः ॥ असोसाकार
इति ॥ अथ खल्वेतयोः कः उपास्य इति । एतदन्य
तरोपासने किं स्यादिति ॥ वेदाहमेतं पुरुषम् ॥ना
न्यः पन्थाविद्यतेऽयनायेति ॥ तल्लोकमयनममृतसमें

·(१३३)
ति ॥ अथतएनमूचुर्भगवन् उपनिषत्सारं ब्रूहीति ॥
सहोवाच रहदारण्यकमुपनिषत्सारमिति ॥ तत्र किं
प्रतिपायमिति ॥ अद्वितीयमेकं ब्रह्मप्रतिपाद्यमिति ॥
तत्कथमुपास्यमिति सोहमस्मीत्युपास्यम् ।। एवमुपा
सने किं स्यादिति तादात्म्यमिति ॥ नसपुनरावर्तते
नसपुनरावर्ततेइति॥ इयमुपनिपदतिरोहितार्थकैव॥ त
थाचात्र शुक्लयजुर्वेदएव सर्वार्थप्रतिपादकतया म
स्यत्वे नाभिमत इति सिद्धम् ॥ किच श्रादमयूखेमै
त्रायणीय संहितारम्भः ॥ इपेलाभूतायवावायवस्थदे
वोवः सवितेत्यादि । अत्र इषेखोर्जेलावायवस्थोपायव
स्थेत्यादि कृष्णयजुःप्रतीकमगृहीत्वाइपेत्वार्जेत्वावायव
स्थदेवोवइतिशुक्लयजुर्वेदप्रतीकग्रहणेनापि मुख्यत्वं ॥
अपिचयाज्ञवल्क्यप्राप्तानां शुक्लयजुषां सतेजस्कल
शुक्लत्वाभ्यांमुख्यसमागमोपि साक्षादेवावगमयति ॥
तथाहि आदित्यानीमानिशुक्लानि यजूंविधाजसयेन
याज्ञवल्क्येनास्यायन्ते इति ॥ तदर्थश्च आदित्यात्
प्राप्तानि आदित्यानि ॥ इमानि कण्वादिपञ्चदशशा
खारूपाणि शुक्लानि शुद्धानि यजू षि व्यासेन बेदवि
भागात्पूर्वमेव सारभूतबात् स्थापितानि। वाजसनेयेन

·( १३४)
वाजसनिपुत्रेण ॥ यहा वाजस्यान्नस्यसनिदीनं यस्य
सः बाजसनिः देवरातः। अन्नम्वैवाजइति श्रुतेः॥ पणु
दानइति धातुपाठाच्च ॥ सर्वधातुभ्य इति ओणादि
रिः प्रत्ययः तस्यापत्यं पुमान् वाजसनेयस्तेन वाजस
नेयेन याज्ञवल्केन यज्ञानां यज्ञकांडानां वत्स्यः वक्ता
याज्ञवल्क्यः॥पृपोदरादित्वावल्कशब्दःसाधुः।।देवरातोम
हाकर्मठः तस्यापत्यम्पुमान याज्ञवल्क्यः ॥ गादिभ्यो
यनिति गोत्रापत्यार्थे यन्। तेनयाज्ञवल्क्येनतन्नाम्ना
मुनिनेति यावत् ॥ आख्यायन्ते कण्वादिपञ्चदशशि
प्येभ्यो उपदिश्यन्त इत्यर्थः ॥ एवमेतासां कण्यादिप
ञ्चदशशाखानां शुक्लख प्रतिपादयन्त्या झुल्या वैशं
पायनीययजुषां कृष्णत्वमार्थिकमेव व्यक्तम्भवति ।
यथा उभयोरकः पण्डित इत्युक्त्या आर्थिकमेवेत्तरस्य
मूर्खत्वमितिवत् ॥गागाभटेरपि तथैध व्याख्यातम्॥
शुक्लानि ब्राह्मणैयामिश्रितानि शुद्धानीति यावत् ।।
श्रीमद्भगवत्पूज्यपादआचार्यचरणैपि शुक्लानि शुद्धा
नीस्यमाणि ॥ एवं चैतेषां शुद्धत्वं वदयांगागाभहम
गवत्पादाभ्यां अन्यस्य कृष्णत्वमादेवाधिष्कृतं भव
ति ॥ वेदभाष्यकारैरपि शुक्लानीत्यस्य शुद्धानीत्यर्थः

·(१३५)
कृतः॥ एवं स्मृतिरपि ॥ बुद्धिमालिन्यहेतुत्वात्तयजुः
कृष्णमीर्यते । व्यवस्थितिकरं यत्तयजुः शुक्लमिती
यते इति ॥ महीधरभाष्येपि ॥ शुक्लं कृष्णमिति के
धायजुश्चसमुदाहृतम् ।। शुक्लं वाजसनंज्ञयंकृष्णन्तु
तैत्तिरीयकमिति ॥ श्रीमद्भागवतैपि ॥ यषितित्तिरा
भूत्वा तल्लोलुपतयाप्यदुः॥ पुनस्तत्रैव ॥ यजू पियात
यामानिमुनयेदारप्रसादतः इति महाभारते भविष्यत्
कथाप्रसङ्गेप्ययातयामत्वमेतेपामेव सम्पादित। अयात
यामानितु भानुगुप्तान्यन्यानि जातानि तुनीरसानि॥
यजूं पितेपामथयाज्ञवल्क्यो ह्ययातयामानि खेरवापे ।
ति ।। अपि च यजुषां वायुर्दैवता तदेव जोतिस्त्रैष्टुभं
छन्दोत्तरिक्ष स्थानम् ॥ इपेत्वोजत्वा वायवस्थदेवोव
सविताप्रापयतु श्रेष्टतयायेत्येवमादि कृत्वा यजुर्वेदम
धीयत इत्याथर्वणिकगोपथब्राह्मणे चतुर्णामपि वेदानां
देवताद्यारम्भस्य रूपान्तरप्रदर्शनपर यजुर्वेदस्य वा
जसनेयीशाखापाठानुसारेणैव प्रदर्शनादपि शुक्लयजु
पएच मुख्यत्वं जागर्ति ॥ वरीवर्ति पुनरन्यमहहिनिग
मकम् । तथाहि ॥ यजुर्वेदस्य मूलं हि भेदोमाध्यन्दि
नीयकः ॥ सर्वानुक्रमणीतस्य कात्यायन कृतातुया ॥

·(१३६)
व्याख्यान्तस्यास्तुहोलीरः कुर्वे नत्वा गणाधिपम् ॥ वि
लोक्य बहूसूत्राणि भाष्पाणि विविधानिचेति ॥ अ
प्रापि मूलत्योक्त्या प्रकृतशाखाया एव मुख्यत्वं रुचिर
तयेवादर्शितम् ॥ अपि च सर्वानुक्रमसूत्रेपि बाजस
नेयके यजुर्वेदाम्नायेत्यत्र वेदपदेनैव सिदेर्थे पुनरान्मा
यपदं आम्नाय श्रुतिमुख्ययोरिति नियमेन मुख्यार्थक
मेव । अतएव ग्रामालाकारोप्येयमेवावादीत् ।। तथा
हि माध्यन्दिनयजुर्वेदः खंब्रह्मान्त उदाहतः ॥ ता
रपूर्व हि त्रिगुणं नान्यसाखासुमुख्यतेति ॥ परा
शरोपितयेवोदाजहार ॥ ओंकार पूर्व त्रिगुणं त्र्य
क्षरं च त्रिदेवतम् ॥ त्रिषु ब्रह्मसु च प्रोक्तं त्रिः
प्रोक्तं त्रिः प्रतिष्ठितम् ॥ सवं रजस्तमश्चेति त्रि
गुणं तेन संस्मृतम् ॥ माध्यन्दिनीयशाखायां युजुर्वे दे
पठन्तिहि ॥ इत्यादि ॥ किच गायत्रीमन्त्रसारातु ते
त्तिरीयोहिजोधिकः ।। ऋग्वेदीच ततः श्रेष्ठः सामगस्त्वे
कदेशतः ॥ ततस्त्वयातया मायां शाखायां शोक्षितो
द्विजः। तस्मैहव्यानिकन्यानि दातव्यानि द्विजातये ॥
वाजिनेदत्तमेकन्तु तत्कोटि गुणितं भवेत् ॥ वाजेवाजे
बत इत्यस्य मन्त्रस्यार्थो मया श्रुतः ॥ भुक्त प्यन्येषु
.

·.
(१३७)
विप्रेषु वाजिब्राह्मणभावना । चन्दनेच विप्तर्गे च केचि
.दिच्छन्ति नित्यशः । इत्यादित्यपुराणेपि स्पष्टमेव ।।
ननु वाजेवाजे इति मन्त्रस्तदर्थश्च कथमिति चैदुच्य
तें। मन्त्रः वाजेवाजेवतवाजिनो धनेषु विप्रा अमृता
'ऋतज्ञाः॥ आस्यमध्वः पिक्तमादयध्वं तृप्तायातपथि
भिर्देवयानः ।। अस्यार्थः ॥ हे विप्राः सूक्ष्ममतयः न
तज्ञाः ब्रह्मवादिनः अतएवाम्मृताः अमरणधर्माणः जी
चन्मुक्ता इत्यर्थः। तदुक्तं रहदारण्यभाष्ये मधुकां
डीयहत्यवालाकिवाक्ये चतुर्थाध्याये श्रीमछंकराचा
यः । अहोरहदारण्याध्ययनवतां माध्यन्दिनीयानां अ
ध्यनमात्रेणेव जीवन्मुक्ततेति ।। वाजिनः वाजसनेयो
शोखाध्यायिनः माध्यन्दिनाः ब्राह्मणाः नोऽस्माकंहवि
दातृणामिति यावत् ।। अवतपरिपालयत । अवरक्षणे
अस्मात् प्रार्थनायां लोटिमध्यमपुरुषवहुवचनम् ।
अस्य प्रकृतस्य प्रत्यक्षश्राहस्य मध्वः मधूनिहबिम्बि
इति यावत् ॥ पिवत्तपानं कुरुतमक्षयध्वमित्यर्थः ।।
अतोमादयधमताभवत पश्चात्तृप्ताः सन्तः देवयाने:
पथिभिमार्ग : यातगच्छतेति मन्त्रार्थः॥ नचात्र वा
जिशब्दस्य वाजसनेयीशाखापरत्वे प्रमाणाभावः शं .

·(१३८1
क्यः ॥ वाजिनस्तेसमाख्याता इत्यादि विष्णुपुराणवा
क्यस्योक्तपर्वतात् ॥ अतएव श्रीमल्टंकराचार्यह
दारण्यभाप्ये योहवैज्यष्टं च श्रेष्ठचेति कण्डिकाव्या
ख्यानावसरे प्राणोपासकस्य ज्येष्ठत्वेन श्रेष्ठलमुक्तम्।।
लोकपि योज्येष्ठलेन श्रेष्ठ सएव पूज्योदरीदृश्यते ॥
तथा चोक्तानेकश्रुतिस्मृतिपुराणादि प्रमाणालंकृतप्र
कृतशाखाविशिष्टशिष्टस्यैवान्यशाखा विशिष्टशिष्टईव्य
कल्यादिषु जैध्यत्रैष्ठ्याभ्यामभ्यर्हि तलेनाऽवश्यं पूज्यत
या अन्नदानादिभिरेव कर्मसाफल्यम् ॥ अन्यथा ता
न्हित्वाभोजयेदन्यान् हव्यकव्येषु नारकी इत्यादिदोष
कीर्तनात् ॥ किञ्चान्यशाखिभिः स्वशाखियेषु वाजि
समारोप्यान्नदानादिभिर्हव्यकव्यादिषु पूजितेषु सत्सु
तत्कर्मनिरर्थकमेव प्रत्युतोकृतरीत्यातिशयदोपजनक
मेवेत्यवधेयम् ॥ तच्छादं तु माध्वश्राइवद्भवतीत्यपि
बोध्यम् ॥ एवम्चोकृतसम्प्रदायद्वये आदित्यसाम्प्रदा
यस्यैव ज्येष्ठत्वेन श्रेष्ट्यात् शुक्लयजुर्वेदस्यैव मुस्यत
मिति सिद्धम् ॥ ननु वैशम्पायनएवैको इत्यत्र एवका
रस्येतरव्यावर्तकतया वैशम्पायनातिरिक्तस्य मुख्य
वाभावात्कथम्भवह दस्यैव मुख्यलेन तहिशिष्टस्याभ्य

·.
(१३९)
भ्यहि तलमिति चेदुच्यते ॥ मुख्यामुख्यवेदसम्प्रदा
यहये पूर्व सर्वज्ञन ब्रह्मणापातालतलतः हयग्रीवाग
मनात् प्रागेव पञ्चदशशाखात्मकं शुक्लयजुर्भागो
भानौ निहितः। पूर्व तदागमाद्ब्रह्मासारभूतं यजुर्ग
पाम् ॥ शुक्लमयातयामञ्च रविमध्याप्यचिक्षिपे इति
जाबालसंहिता वचनात् ॥ तदुत्तरमिति चिरकालेन
द्वापाराधिकरणकपाराशरकर्तृकवेदविभागावसरेपि सा
रभागस्य भानौस्थापनोत्तरमेव अवशिष्ट यजु
भीगः ब्यासेन वैशंपायनायपाठितः नात्यायेति
अत स्तस्मिन्नेवतस्यमुख्यत्वं ॥ अन्यथा सी
शेमुख्यत्वे तु याज्ञवल्क्याधिकृतादित्यप्तांप्रदायेषि त
स्य मुख्यत्वापत्तिरिति प्रदर्शितबाक्यानिव्याकुल्य रन्।
किं च निष्णातो यजुषामुतेति अप्यर्यकेन उतशब्देने
वमेवावेद्यते ॥ अपि च तस्मिनंशेतस्य मुख्य पि न
हितदीयवेदस्य मुख्यत्वं तेनवचसाऽवगम्यते ॥ तस्य
यातयामतेन कृष्पासात् ॥ तचनघटक मुख्यार्थक
स्य एकशब्दस्य बैशंपायनविशेषणसाच्च । अतस्त
द्वधन घटकयजुःपदमपि कृष्णयजुपरं॥ एवंचानेकश्रुति
स्मृतिपुराणादि प्रमाणगणभूपित्ताणामुक्ताखिलाख्या

·(१४०)
यिकानांउक्त संप्रदायद्वयेन मुख्यामुख्य शुक्लकृष्ण
तिअंशद्वयवान यजुर्वेदभागोस्तीतितात्पर्य ॥ न तु या
ज्ञवल्क्यस्य वैशंपायन शिष्यत्वेनामुख्यत्वंतद्गुरुत्वेन
चशंपायनस्य मुख्यत्वमिति ॥ अन्यथा वक्षमाण आ
दित्यपुराणीय याज्ञवल्क्या टोत्तरशतनामघटकं कृष्ण
द्वैवोयना चार्येतिनामवैय्यर्थ्यमापद्यते त्यववधेयं ॥
तथा चेतावताप्रबंधन शुक्लयजुर्वेदस्य ऋग्वेदादिभ्य
सामान्यतः मुख्यवस्थिरीकृतं ॥ इतः परंतु स्थूणानि
खननन्यायेन कापासना ज्ञानेतिकांडत्रया हमके वेदे
पिविशिष्यतस्यैवमुस्यलंप्रतिपाद्यते ॥ अथप्रोक्तरीत्या
अयातयामस्य शुक्लयजुर्वेदस्यैव मुख्यत्वे नभ्रष्ट्यात् प्र
कृतशाखा विशिष्टशिष्टस्यैवाग्रपूज्यतेनप्रथमंत्राधिकारः।।
एवं सकलेप्टापूतादिकर्म सुतथायावत्प्रकृति विकृतिया
गादिकर्मसु च यथोक्तकुंडमंडपाधिकरणक दक्षिणवा
शयअध्वर्यु कर्माधिकारोपि मुख्यतयातेषामेवातिस्फु
टतरोवरीवर्ति ॥ तदुक्तंमात्स्यैकुडमंडप प्रकरणे ॥ब
कचोंपुरतस्थाप्यौ दक्षिणेतु यजुर्वेदो ॥ सामगोपश्चि
मैतहदु त्तरेचाप्यथर्वणौ ॥ कॉमपि ॥ पूर्वेणऋग्वेदविदो
भवेताम् ॥ यजुर्विदौदक्षिणतश्चकार्यो स्थाप्यौहिजो

·(१४१)
समाविदो तुपश्चादाथर्वणावुत्तरतश्चकार्यो ॥ किंवत
ल्लक्षणमप्युच्यते ॥ अथर्विजोवेदविदश्चकाः सुरू
पवेषान्वयशीलयुक्तः ॥ विधानदक्षाः पटवोनुकूलायेचा
र्यदेशप्रभवाद्विजेंद्राः॥१॥ गुरुश्चवेदार्थविदार्यदेशसमु
अब शीलगुणानुरुपः ॥ कार्यपुराणाभिरतोयदक्षः प्रस
न्नगंभीर सरस्वतीकः ॥२॥ अत्रैववैशंपायनी यकृ
प्णयाजुषायजुया। अध्वर्यवमितिश्रुत्यापूर्वयजुभिरस्मा
भिरेवसर्वकुंडमंडपि यदक्षणहारिअधिकारिभिर्भाव्यमि
ति संगिरते ॥ तन्नसंगछते कुत इति चेत्तेषां पूर्वत्या
भाववस्ववां ताशित्वेन च विशिष्टकृष्णव विशिष्टतया
शुक्लयजुर्वेद विशिष्टशिष्टैरना दरणीयतयाचायातया
मत्वनिरतिशय शुद्धत्वपूर्वत्वादि विशिष्टशिष्टानामेव
पूर्वाधिकारस्तेषांत्वपूर्वण्वेति ॥ नेदमामिमानिकतया
वदामः किं तु प्रमाणगणवलादेवनिगयते ॥ इदमं.
शेतुत्रचुरतमंथ परिचयवनिर्षिनिरस्म च्छाखाविशि.
ष्टशिष्ट विरक्तिव्यवस्था साहायेन मयायथोपलब्ध
कतिपयनथसंमतयः प्रदश्यते । तत्रप्रतिष्टा वासुदे
व्यांकुडमंडपीय दक्षिणहारहोमकतारोंतेतिरोयाववव
रणीयो ॥ तच्छाखायां सकलप्रधानहोममंत्राणांपाठात्॥

·(१४२)
माध्यंदिन मंत्राणां एतद्ग्रं योक्तप्रधानस्वाभावात् ।।
जापकौतुमाध्यंदिन तैत्तिरीयावुभावपिवरणीयर्यो ॥ त्र्यु
चंकूष्मांडसूक्तंमाध्यंदिनामेव ॥तैतिरीयाणांतुइमारुत्रा
स्थिरधन्वने इति सूक्तं वर्तते ॥ जापकसूक्तपंथेउभयोः
पाठादुभयोरधिकारः ॥ प्रतिष्ठाहेमादौ दक्षिणकुक्षेत्र
विजोततिरोयायव तच्छाखायां हेमायुकयावत्प्रधान
होमसत्त्वात् ॥ जापकावपितावेव जापकसूतत्व ममेरु
द्रा इति सोमोत्यजेति स्वकलजापक सूक्तपाठात् ।।
ब्रह्म विदान्योतिपर मितिततिरीयंरचंवाचमि
तिमाध्यंदिनीयमितिउभयोरधिकारं बोधयति अतः
प्रकृत ग्रन्थः उभयोरपि हारपाललयोधकः ।
दानकमलाकरेशाक्त' रौद्रमितिकारिकामादाय तदु
कप्रतीकानि च अहिला एतानि तैतिरीयाणामिति
तात्पर्यवताप्रकृतग्रन्थेनोक्तमतस्तैतिरीयाणामेवादा
नदिनकरद्योते तु सकलं मधुपर्कादिजपान्तमनुष्ठानं
तैतिरीयाणामेव निगदितम् ॥ पूर्तकमलाकरे दक्षिण
द्वारपालो माध्यन्दिनावेव सचं वाचमित्याध्यायस्य
पाठात तथा जापको तु तैत्तिरीयावेव जापकसूक्तस्पत
न्छाखोक्तत्वान्न माध्यन्दिनावित्यभिप्रायः ॥ दानकम

·(१४३)
लाकरे कातीयमधुपर्कानुष्ठानमुक्त्वा अप्रै माव्यन्दि
नीयद्वारपालसूक्तान्युक्त्वा जापकसूक्तमपि चंवाच
मिति तच्छाखीयमेवोक्तं तथाहीममन्त्रजप्यानि सूक्ता
निमाध्यंदिनानामेवकुत इति चेदग्रहहोमारंभे आकृ
ष्णेनेत्युपक्रमात् ॥ चंद्रस्यइमंदेवा इतिमन्त्रउक्तः॥
अधिदेवतानां होमारंभत्र्यम्बकमित्युपक्रमात् ॥ प्रत्य
विदेवतानांहोमारंभे अग्नि दूतमित्युपक्रमात विनयका
दिपंचकस्योक्तत्वाच्च ॥ तैतिरीयाणां तु अहहोमारंभे
सत्यनेति सूर्यमन्त्रउक्तः ॥ चंद्रस्यअप्यायस्वेति ॥
अधिदेवतानांहोमारंभे अग्नि दूतमित्युपक्रमः॥ तथाप्र
त्यधिदेवतानां होमारंभेएपामीरीत्युपक्रमः॥ विनायका
दिचतुष्टयंतुदानदिनकरयोते उक्तं ॥ अतस्तदुक्तं स
दक्षिणहारसंबंध्यनुष्ठानं माध्यंदिनानामवेतद्यथता
त्पर्य ॥ पूर्तदिनकरयोतेतुसर्वदक्षिणद्वारानुष्टानंजापका
नुष्ठानव्यतिरिक्तं सर्वकातोयानामेव तद्मथकारणो
पदर्शितम् ॥ जापकौतुतैतिरीय शाखिनौकार्यों ॥1
कृतम्रयोक्तजापकसूकतानां तैतिरीयशाखायां विद्य
मानत्वात् । रामेश्वर भट्टविरचितशौनकोकतविधाने
नोश्वत्योद्यापनेदक्षिण द्वारहोमकतारौ ततिरीयशाखि

·(१४४)
नौकार्यो॥ एतद्नथोक्तप्रधान होममन्त्राणांततिरीय
शाखायांसत्वातदिक्षिणद्वारकारिकाप्यलेखी॥ तथाहि
दक्षिणेद्वारपालोतु रुद्गानपुरुपसूक्तकं ।। श्लोकाध्याय
शुक्रियच मंडलाध्यायमेवच ॥ यद्यप्यस्यार्थोनोक्तस्त
थापि मयूखादिपर्यालोचनयो एतत्कारिकोक्तद्वारपाल
सूक्तानांमाध्यंदिनशाखायां सत्वात् ॥ तच्छाखिनोहा
रपालोकर्तव्यो नान्यशाखिना वितिग्रंथकर्नु र भित्रा
योभाति ॥ दानमयूखेदक्षिणहारसंबधि द्वारपालसू
क्तानिमाध्यंदिनानामुक्तानि जापकसूकतानि तुरी
द्रसूक्तभिन्नानिसकलानि माध्यंदिनानां प्रधानहोम
मंत्राइत्याधु नकाआकृष्णेनेत्यारंभः कृतः॥ तथाप्रत्य
धिदेवता नामग्निदुतयित्यारंभः ॥ विनायकादिपंचकं
चोक्तम् ॥ तत्र गणानांत्वा मम इति चोक्तम् ॥ त
था अधिदेवतानांपट्पष्ठिमन्त्रात्मनोरुद्राध्यायस्यपरमे
टिऋपिरित्यायुक्तम्।। तथानमस्सेदध्म इतिचोक्तम्।।
दध्म इत्यंताः पोडशेषरुद्रसूक्तमिति नारायणीयेप्रमा
पंचोक्तम् ॥ नमस्तेत्यादिध्मइत्यंतोरुद्राध्याय इत्यं
तं पूर्वोक्तम् सर्वमाध्यंदिनानामेवास्ति ॥ तैतिरीयाणां
तु दानोतिग्रहहोमारंभेउरसत्येनेत्याद्यारंभः तयापि

·(१४५)
देवतानांअग्नि'दूतमित्यारंभः। तथाप्रत्यधिदेवता नांहो
मारंभेएषामीशइत्युपक्रमः विनायकादिचतुष्टयंवर्तते ॥
गणानांवानम इतितैतिरीयाणमस्ति ॥ तथामहारुद्र
परतो तु नमकानां प्रथमानुवाकेआद्यायाःकश्यपइति
चोकतम ॥ नमस्ते इत्यादिः दधामिइय॑तोरुद्राध्या
यो वर्तते ॥ अतो दानमयूखेसर्व मनुष्ठानमाध्यंदिना
मेवोक्तं नान्येषां ।। उत्सर्गमखेदक्षिणद्वारपाल सूक्ता
निउक्तनि॥ तन्मध्येआदित्योवा एतन्मन्डलमितिमाध्य
दिनानां नास्तिवर्तते तुमचंवाचमिति तोमाध्यंदिनते
तिरीयावुभावपि द्वारपालीकार्यो ॥ जापकौतुतैतिरोया
यावेध एतद्ग्रंथोक्तजापकसूक्तानां तच्छाखायांसत्ता
त् ॥ होमकारौ तु माध्यंदिनावेघनादशानां प्रधानहोम
मन्त्राणाम् वरुणदेवताकानाम् माध्यंदिनीय शाखायां
सत्वात् ॥ तैतिरीयाणाम् तु प्रधानमन्त्रषु एतेशतमि
तिवनेव्यन् तरिक्षमिति द्वयोर्मन्त्रयोरभावात होते
तिरीयौनकार्योएव मेतद्ग्रन्थस्य. तात्पर्यम् ॥ प्रतिष्ठा
मयूखेदक्षिणद्वारपालो माध्यन्दिनावेव एतदग्रन्थीय
द्वारपालसूक्तानांमाध्यदिनीये शाखायां विद्यमानत्वात्
तैतिरीयाणांतु एतद्ग्रथोक्तसूतषु आनोभद्रा नुवाकः

·(१४६)
तथायहेवादेहेडनंमितितिस्त्रः कौशांडयः आकृष्णेन ऋ
चंघाचमित्यन्तानिचसंति अतोतेतिरीयौ द्वारपालान का
यो एताथाशयः ॥ रुगकरपद्मेद्वारपालामाध्यंदिना
वेव एयथोक्त द्वारपालसूक्तानां माध्यंदिनानामे
वसलात् ॥ कण्वशाखां विहायमांध्यंदिनशाखेवकुत इति
चेत् माध्यंदिनशाखेति विशिष्ट वचनस्य प्रकृत ग्रय
संमततात् ॥ स्मृतिदानतरंगेजपेयुः शांतिकाध्यायं जा
पकाः सर्वतोदिशं ॥ पठ्यध्यमिति तान्यादाचार्यस्त्व
भिपूजयेत् ॥ यजध्वमिति च ब्रूयादहोतृकानपुनरेव
तु ॥ उत्कृष्ठमन्त्रजप्येनतिष्ठध्वमिति जापकान् ॥
इति तटागोत्सर्गे लिन्गदर्शनात् ॥ शांतिकाध्यायं
शंन्नइंद्रानोइत्यादिसूक्तम् ।। सूक्तानां अध्यायोक्तिः
अधीयतइत्याव्यायः इतियोगः॥ यद्वाअध्यायपदम् ऋचं
वाचमिति माध्यंदिनशाखाध्यायाभिप्रायेणाम्यत्रोपचा
रात् एवं लिखितं ॥ अतोमाध्यंदिनशाखा ध्यायिनी
द्वारपालो कर्तव्यो ऋवाचमित्याध्यायस्य माध्यन्दिन
शाखाध्यायिनी द्वारपालोकर्तव्यो ऋचवाचमित्पाध्याय
स्य माध्यंदिनशाखायामेव सतातएव मेतद्नयाशयः॥
मदनरत्नेदानखंडे ॥ दक्षिणे तु द्वारपालोरुद्रान्पुरुप

·(१४७)
सूक्तकं ॥ श्लोकाध्यायं शुक्रियंचमंडलाध्यायमेवच ॥
रुद्रान्नमस्ते इत्याध्यायः ॥ सहनशोत्यादिपोडश
चैपुरुषसूक्तम् ॥ श्लोकाध्यायं देवसवितेति त्रिंशतमा
ध्यायं । शुक्रियंऋचंवाचमिति पत्रिंशाध्यायमंडला.
ध्यायंयदेन्मडल मित्यादिनाह्मणम् ॥ एतानिजप्यानि
सूस्तानिमाध्यंदिना नामेवप्रसिदानि अतस्तावेवद्वार
पालोकार्यो इति एतद्यथाशयः॥ रेणुकाकारिकायां ।।
बहूनांयाजुषाणाम् च कथम् कुर्वतिशाकलाः । दक्षिणे
तुद्वारपालोरूढ्यावाजसनेयता ।। एवं रामवाजपेयेपि।।
पजुषोनेकशाखाबात्संदेहेसनुपस्थिते ॥ दक्षिणेद्वारपा
लौ तु रूढ्यावाजसनेयको ॥ इतिरूढि पदघटित में
थद्वयघटक वाजसनेयोपदं माध्यदिनशाखाविशिष्टे
एवं रूढं । यद्यपिकण्वशाखा विशिष्टेयोगसत्वेपि क
ण्या इतिव्यवहारेणरूट्यभावात् ।। तैतिरीयशाखावि
शिष्टे तु उभया भावात् ।। योगापहरिण्यारूढेलीय
स्वात् ।। प्रकृतशाखाविशिष्टशिष्टावेवऋविजांचितित्र
कृतमयधाशयान केवलमेतावदेवान्य दपिक्दामः।।
भूपालयद्वत्तावपि माध्यन्दिनी तु याशाखासर्वसाधा
रणीहिसा ॥ शाखासक्तासुलधासु ऋविक्माध्यन्दिनस्मृ
१८

·(१४८) तः॥ अत्र ऋविक्माध्यंदिन इति कंठखोत्तयापूक्ति' स्थूणानिखाननम्पाय वटीवभूव ।। अपांग्रन्थानाम् मुख्याशयः संक्षेपेणप्रदश्यते ॥ प्रतिष्ठावासुदेव्यांमा ध्यंदिनतेतिरोयौहौदारपालो कार्योइत्युक्तम् ॥ १ ॥ तिष्ठाहेमाद्रावपिमाध्यन्दिन तेनिरीयावेव विधेयाविध्यु च्यते २ मदनरत्नाकरजापफसूक्त प्रतिपादकमात्रव चनम् लिखितम् तदाशयस्तुतैतिरीयावेव जापकावि ति ॥३॥ दानदिनकरयोते दक्षिणदारीयमनुष्ठानम् सर्वम्तेतिरीयाणामेवोक्तम् ॥ ४॥ पूर्तकमलाकरदक्षि णद्वारपालमुक्तानि माध्यन्दिनानामघोक्तानि ॥५॥ दानकमलाकरेदक्षिणद्वारीयंसर्वमनुष्ठानम् माध्यन्दिने रेवकार्यमित्युक्तम् ॥६॥ पूर्तदिनकरघोतेजापकानुष्ठा नातिरिक्तम् सर्वमनुष्ठानम् माध्यन्दिनानामेव लिखि तम् ॥ ७ ॥ रामेश्वरमविरचित शौनकोक्तविधाने नाश्चत्योद्यापनेद्वारपालत्वम् माध्यन्दिनानामेति तात्प यम् ॥ ८॥ दानमयूखेपि सर्वमनुष्ठानं माध्यन्दिना नामेघ ॥९॥ तथैधउत्सर्ग मयूखेसर्वमाध्यन्दिनाना मेवोक्तम् ॥ १०॥ प्रतिष्ठामयूखे सरपालसूक्तानि माध्यन्दिनीयान्येव ॥ ११॥ रुद्रकल्प मेद्वारपालसू ·(१४९) क्तानि माध्यन्दिनानामेवोक्तानि ॥ १२ ॥ स्मृतिसिं धुदानतरंगे द्वारपालौंमाध्यन्दिनावेवे त्यनुवर्तते ॥१३॥ मदनरने द्वारपालसूक्तानि माध्यन्दिनानामेवोक्तानि १४॥ रेणुकाकारिकायांसर्वमनुष्ठानम् माध्यन्दिनानामे वोक्तम् ॥१५॥ रामवांजपीयेपितथैवोक्तम् ॥ १६ ॥ भूपालपद्धतौ तु विशिष्य माध्यन्दिनामेव स्थिरीकृत म् ॥ १७ ॥ तथाप्यत्रेदम् तवमवधेयम् ॥ प्रतिष्ठा वासुदेव्याम् १ प्रतिष्ठाहेमाद्रौ २ दानरत्ना कररे ३ दक्षिणद्वारीयमनुष्ठानम् माध्यन्दिनतेतिरीणाम् सहव लिखितम् ॥ दानदिनकरद्योते केवलतैतिरीणामेवलि खितस्या नुष्ठानस्य दानकमलाकर प्रतिष्ठा हेमाद्रित मुखबहुपन्थ विरोधादुपेक्षवेसिहपिस्वकृतदिनेकरयोत विरोधी माध्यन्दिनानामेव मुख्याधिकारानुकूललं योत यति ॥ न केवलमतावदेव किंखन्पनिबंधग्रामानुयाह कत्वमपि वरिवर्तितराम् ॥ तथाहि पूर्तकमलाकरे १. दानकमलाकरे २ पूर्तदिनकरद्योते ३ रामेश्वरभह वि रचिताश्वत्थोद्यापने ४ दानमयूखे ५ उत्सर्गमयूखे ६ प्रतिष्ठामयूखे ७ रुद्रकल्पगुम ८ स्मृतिसिंधुदानत रंगे ९ मदनरत्ने १० रेणुकाकारिकायाम् ११ राम

·(१५०)
वाजपोये १२ भूपालपढ़तौ १३ एतेषु प्रयोदशग्रन्थे
पु केवल माव्यन्दिनानामेवानुष्ठानम् निर्णीतम् ॥ ए
तावतापूर्व ग्रन्थ त्रयेयद्यपि तेतिरोयाणामेव दक्षिणना
रीयमनुष्ठानलिखितम् तथापिमाध्यन्दिनेः सहप ॥
निरुक्तत्रयोदशग्रन्थेषु तु केवलंमाध्यन्दिनानामवाधि
कारः स्थितः ॥ पुनरन्यत्रापि ॥ दानखंडे १ दानका
डे २ नारायणभदृ कृतारमोत्सर्गपहती ३ प्रतिष्ठा
कौस्तुभे ४ दानद्योते ५ देवपाज्ञिककृत्तहोमात्मकम
हारुद्रपद्धता ६ विधानपारिजाते ७ रुद्रकल्पद् मे ८
एतेष्वप्टग्रन्थेष्वपि विस्पष्ट प्रकतशाखाविशिष्ठशिष्ट
नामेव दक्षिणद्वारनुष्ठानाधिकारी मुख्यत्वेन निर्णीतः।।
एवंगवेषणायामारब्धायां इदमंशे पुनरपिबहुर, ग्रन्थ
जालंप्रकृतानुकूलं विलसति पांतुनन्थविसतिभीत्यावि
शिष्यनान्चिशिप्यताएवं चोक्तानेकग्रन्थसंमत्यामाध्य
न्दिनशाखाविशिष्टानांमेव यज्ञमंडपदक्षिणहारीय क
मानु-ठानाविकारो मुख्यइतिसिहम् ॥ अत्रेदंविचार्य
ते॥ न च क्वचिद ग्रन्थेपुतैतिरीय सूक्तानांजपस्योक्त
सान्माध्यन्दिनानां होतृत्वेपि तेषाजापकत्वमेव शंकनी
यम् ॥ हुतेत्याला प्रत्ययस्य समानकर्तृले एव संभवा

·(१५१)
त् ॥ होमकर्तृभिरेवजपः कार्यइति तरकव्याख्यातला
च्च ॥ न च तैतिरीयसूक्तानिमाध्यंदिनैः कथं जप्या
नीतिविवदितव्यम् । तान्यपि ययवश्यकतयापठनीया
निचेत्तर्हि बदरीनां श्रीसूक्तादिपठनमिध माध्यन्दिना
नामवतत्सूक्तपाठे बाधिका भावात् न हि शुक्लयजु
पाणामभावेतैतिरीयरेवकवलं सर्वमनुठानम् कार्यमिद
मम् शेकिंचित्प्रमाणमुवगम्यते॥ किं च निरुक्तग्रन्थ
कृतायदि तैतिरीयस्थितिरेयाभिमताचेत्ते पामेयमधुपर्क
वर्णनादिप्युः। नचतैः क्वचिदपि तदुक्तम् । तस्मात्त
सूक्तपठणस्याकथनेपि प्रोक्तरोत्यासीनुष्ठान व्यव
स्थितिः प्रकृतशाखा विशिष्टशिष्टानामेवेति सिद्धम् ॥
एतेनोत्सादिविषये मयूखकारादिभिः पठितानांतति
रीय सूक्तानां स्वानुकूरंवदंतोविव दंतोपितैतिरीयाः
परास्तः ॥ तथाचगाणमुख्ययो मुख्यकार्यसंप्रत्यय
तिन्यायात् गौणमुख्ययो सतिमुख्ये गौणस्य मुख्य
वत्कार्यसंपदकबा भावा मुख्यानाम् माध्यन्दिनानामेव
यज्ञादिकुन्डमन्डप दक्षिणद्वारीयसर्वकर्माधि कारोऽने
कग्रन्थीयप्रमाण गण भूषणतया सर्वसंमतइतिसिद्ध।।
ननु चरणव्यूहभायेंअस्मिन् भरतखंडे नर्मदांमध्यरै

·(१५२)
षां परिकल्प्यत्राच्यामुदीच्यांनैऋत्यां च दिशायांशुक्ल
वाजसनेयपंचादशगाखोत्पत्ति मुत्तवापुरतोदेशपरतेन
दक्षिणद्वारा दौवेदशाखाविभागउक्तः ॥ तच्च महा
वे ॥ पृथिव्यामध्यरेखा तु नर्मदापरिकीर्तिता ॥ द
क्षिणोत्तरयोभीगेशाखाभेदः प्रदश्यते ॥ १ नर्मदाद
क्षिणेभागे अपस्तम्बाश्व लाययनि ॥ नाराणायनीपि
प्पलाच यज्ञकन्याविभागिनः॥२॥ भाध्यन्दिनीशा
खायनी कौयुमीशौनकीतथा नमदोत्तरभागे च यज्ञक
न्याविभागिनः॥ तुंगाकृष्णातथागोदा सह्याद्रिशिख
राविधि ॥ आंधादिदेशपर्यंतम् बहर्चश्चाश्वलायनी॥
उत्तरेगुर्जरेदेशेदोबव्हर्च संज्ञकः॥ कौशीतकीब्राह्मणंच
शाखाशाख्यायनीस्थिता ॥ आंध्रादिदक्षिणानीयी गंगा
सागरसंगमात् ॥ यजुर्वेदस्तैतिरोयो अपः स्तंवीप्रति
टिता। सयाद पर्वतारंभान्नैऋत्यां दिशिसा गरात्॥
हिरण्यकेशिशाखच परशुरामस्यसन्निधौ॥ मयूरपर्वता
च्चैव यायद्गुर्जदेशतः॥ व्यात्यावायव्य देशात मैत्रा
यणपठिता ॥ इत्यादिप्रतिव'धेनयजुषां दणिहारादीनि
बंधःकृतः ॥ एत मेव निबंधमनुरुध्यवयमवसर्वेद
क्षिणद्वाराधिकारिणः नान्येइत्यायभिमन्यते ॥ परंचन

·( १५३.)
न्नपालोचयंतितत्रैवयदुक्तम् पुरतस्तद्यथा ॥ वाज
सनेयशाखा च माध्यन्दिनप्रतिष्ठिता। ऋपिणायाज्ञ
घल्क्येन सर्वदेशेषु श्रुता ॥ इत्यादिवचोभिर्माध्यन्दिनी
य शाखायाः सर्वदेशब्यापकलया सर्वपूज्यतमभिहितं ॥
तयारहन्नारदीयेव शिष्टोपि ॥ माध्यन्दिनी तु शाखा
सर्वसाधरणीमता ॥ तामेवतुपुरस्कृत्य वषिप्ठेन प्रभा
पितम् । अत्र सर्वसाधारणी तारतम्यरहितामुख्येति
यावत् ।। अनेनापिवचनेन सर्वदेशसाधारणतया मुख्य
लम्सम्यक्सम्पादितम् ॥ ननु प्रकृतशाखायाः एवसर्व
मुख्यले पर्वोक्त देशभेदेन शाखामेदापादकोन योनि
रर्थकः स्यादितिचेन्न-॥ मुख्यामुख्ययोमध्ये असति
मुस्येपरस्वीकारों युक्तः इतिन्ययात् ।। असत्यामेव प्र
कृतशाखायां यथोक्तशाखानां यथादेशं यथायोग्यतया
मुख्यसमिति ग्रंथसार्थकतासमर्थनीया ॥ अन्यथोक्त
रीत्यामुख्यत्वामुख्यत प्रतिपादकानामनेकनथानांनिर
र्थकतयास्यात् ॥ न य केन हाभ्यांबाबहूनां नथानाम्
नैरर्थक्यं समर्थथितुमर्ह ॥ किलनेकैरेकस्यैव ॥ तथा
च निरुक्तरीत्या सार्थकतासमर्थनमेवागतिगतिक
तयासमंजसमित्यवसयं ॥ अत एव जैमिनिमुनिवर्ये
२०

·(१५४)
णतृतीयाध्यायस्य द्वितीयपादेप्रथमाधिकरणे सिद्धान्ति
तप ॥ शब्दोहि मुख्यार्थमभिधाय गोणमर्थमभिधातु
नशन्नोतीति ॥ मुख्यार्थस्य नांतरोयकतयातेनैव प्र
योजनलादितिा एवंच सीसुशाखासुमाध्यन्दिनशाखा
याएवोत्तमतेन मुख्यतया प्रकृतशाखाविशिष्ट शिष्टस
मवधाने प्रथमतोमाध्यन्दिनानामच मत्रपाठादिकम्
युक्ततममितिसिहम् ॥ ननु माध्यन्दिनशाखा विशि
एशिष्टानामुत्तमत्वबोधानाम् निरुक्तश्रुत्यादिप्रमाणा
नाम् अर्थवादलेन बायुवै क्षे पिष्टादेवतेत्यायर्थवादवा
क्यवत्स्वार्य विषय कतात्पर्यशून्यसमिति चेन्न ॥ स्वा
र्थविषयकतात्पर्य वतांनिरुक्त श्रुत्यादिप्रमाणानाम्
न हि सर्वथाअर्थवादवद्वक्तुं शक्यम् । अभिमानि
कतयैवउच्यतेचेत् ॥ तत्रेत्य समाधीयते । त्रिविधेयर्थ
वादे अनुवादगुणवादरूपतयोः अग्नि हिमस्यभेषजं ।
आदित्योयूप इत्याकारकयोरर्थवादवाक्ययोः क्रमण
ज्ञातार्थ ज्ञापक्तया वाधितार्थ कलेनप्रतिपाद्यार्थविष
यकतात्पर्य शून्यले पि भूतार्थवादरुपोत्तमोत्तमलवोध
क निरुकृतश्रुत्यादि वचसाम् आज्ञातज्ञापकत्वेन स्वा
तात्पर्यवत्वे वाधकाभावात् । नत्रज्ञातार्थज्ञापकत्वे

·(१५५)
नबाधितार्थ कर स्वार्थ तात्पर्य शून्यले साधकम् वर्त
ते॥येनस्वप्रतिपाद्य सर्वोत्तमवरूपार्थे प्रोक्तश्रुत्यादिव
चसा तात्पर्यस्यात् ॥ अन्यथावज हस्तःपुरंदर इत्यादि
मंत्राणांहरिनामादिसर्वषर जनक वचनानां चक्रमणवि
ग्रहवत्वे सर्वफलजनकले च तात्पर्यशून्यत्वापत्तरित्यव
धेयं ॥ इदंचोत्तरमीमासायांप्रथमाध्यायस्य तृतीयपादेव
ताधिकरणेशारीकभोण्यादावनुसंधेयम् ॥ एवं चेतावता
श्रुत्यायनेकप्रमाणगवताप्रबंधेनप्रकृतशाखावतशुक्ल
यजुर्वेदगतमुख्यत्वस्य चेदस्यपूर्वकर्मकांडेप्रदिपादनम
कारिइपः परंतुस्थ णानिखनन न्यायेनगायन्यायपास
नाकांडेपि तस्यैवमुख्यत्वं निश्चिनुमः॥ अथावप्रथमंग
भीधानादिआत्मज्ञानां तेष्वखिलसंस्कारेषु उपनयता
ख्यसंस्कार एवहिजत्वापादकः ॥ यस्मिन्साक्षात्सावि
त्र्युपदेशेन संस्कृतः श्रौतस्मात कर्माधिकारिभव
ति ॥ इदम वसंस्कार्यस्य द्वितीयं जन्मोतिव्यपदि
शंति ॥ यदाहमनुः॥ मातुरोधिजनन द्वितीयमौंजि
बंधने ॥ इत्याद्यारभ्यतत्रयब्रह्म जन्मास्यमौंजीबंधन
चिन्हतम् ॥ तत्रास्यमातासावित्री पितात्वाचार्यउच्य
ते ॥ इत्यतेनतृतीयप्रमाणाम् शीयनिबंधेनामिहित.

·(१५६)
वच ॥ तत्रसावित्रीशब्देन साक्षात्परदेवतेत्युच्य
ते ॥ यदुक्तम्भारद्वाजीये ॥ सावित्रीसर्वजगत्त्रसवि
त्री सैवगायत्री इत्युच्यते ॥ गार्यतंत्रांयतेत्यादि वचन
तोपि गायंतं जपकतीरंत्रायतत इतिसेव्यत्वेन शब्द
ब्रह्मइत्युच्यते ॥ उक्तं च नारायणोपनिषदि ॥ गाय
त्रीछन्दसाम्मांतरित्यादि । इदम्ब्रह्मजुपस्वेति च ॥
तयाभगद्गीतायाम् ॥ गायत्रीछन्दसामह मिति ॥
संग्रहान्तरेपि ॥ गायत्रीपरदेवतति विदिताब्रह्मवचि
द्रपिणि ॥ पाराशरस्मृतौ तु गायत्रीजपकृत्या सर्व
पापैः प्रमुच्यतेति॥ तज्जपफलमुक्तम् ॥ भविष्येपिसर्व
पापानि नश्यन्तिगायत्रींजपतोनृपेति ॥ अग्नेयेपिऐहि
कामुष्मिकम् सर्वंगायत्रीजपतोभवेदिति॥ पातु ब्रह्म
हत्यादिपापानि गुरूणिच लचूनिच ॥ नाशयत्यविरेण
व गायत्रीजावको द्विजः ॥ इत्यादिवचनस्त्रिपदेचीपा
स्येयुच्यते ॥ ननुगायत्री कल्पकाविश्वामित्रयसिष्ठा
दिभिः तुरीयपादधटिन तन्मन्त्रजपस्येवमुख्यतया च
तुःपदेवोपास्या इत्यच्यते नत्रिपदेतिचेन्न् ॥ तस्यवेद
विरोधित्वात् ॥ वेदोदितत्रिपदायाएव उक्तसंस्कारेउ
पदेशानुभावाच्च ॥ त्रिपदेवोपास्येति वैदिकः सिद्धां

·(१५७)
तः । अत एवोक्तम् शारदातिलके ॥ अथोवदामि
गायत्री तवरुपाम् त्रयांमयीम् ॥ यथाप्रकाशतेब्रह्मस
च्चिदानन्दविग्रहम्।। प्रणवद्याव्याहतयः सप्तस्युस्त
पदादिकम् ॥ चतुर्विशत्यक्षरात्मा गायत्रीसिरसा
चिता ॥ सर्ववेदोधृतः सारोमन्त्रोयम् समुदाहतः ॥
इत्यादि ॥ एवम् च सर्ववेदोदध्यु धृतसारभूतात्रिपदे
यम् गायत्रीप्रकृत माध्यन्दिनशाखारूदा इत्युच्यते ॥
कथमिति चेत्समवधार्यताम् ॥ योगीश्वरयाज्ञवल्क्य
मुनिवर्य रेवस्वीयशिक्षाया मभिहितम् ॥ तथाहि ॥
अवशिक्षाम् प्रवक्ष्यामि याज्ञवल्क्यः परिस्फुटम् ॥ य
जुर्वेदस्यमंत्राणां सम्यक्पाठस्यसिद्धये ॥१॥ प्रण
वंप्राक्यं जीतव्याहतितृतयन्ततः ॥ सावित्रींचानुपूर्वेण
ततो वेदानसमारभेदित्यादि ॥ एतदर्यस्तु प्रणव स्त्रि
गुणः व्याहतयस्तिस्त्रः सावित्रपपित्रिपदेवेति ॥ एवं
माध्यन्दिनशाखापि त्रिगुणवेत्यभेदः॥ ननु कथम्माध्य
दिनशाखा कथम् त्रिगुणेति चेटुच्यते ॥ प्रकृतशाखा
सूत्रकारैः कात्यायनेरेवोक्तम् ॥ मण्त्रब्राह्मणयोर्वेद
स्त्रिगणयत्रपठ्यते इत्यादि ॥ प्रक् शाखायाम् त्रिगुण
बन्तु ॥ विधिविधेयस्तर्कश्चेति ॥ अस्याः। विधिविधा

·(१५८)
यकं वाक्यम् ॥ विधेमोमन्त्रः ॥ तर्कः अर्थवादः॥
तथा च शतपथब्राह्मणे सोसावाज्यमधिप्रयतीति वि
विः । इपेतिविधयोमन्त्रः॥ रथ्य इति अर्थवादः ए
तत्रितयं माध्यन्दिनशाखायामेव ॥ इदमेवोक्तमभियु
कैःओ कारस्त्रिगुणः प्रोक्त खंब्रह्मत्रिगुणस्मृतम् ॥
माध्यन्दिनशाखायाम् यजुर्वेदेपठतिहि ॥ इतिपाराशर
ब्रह्मोपदेशः ॥ अन्यच्च ॥ माध्यन्दिनयजुर्वेदः खंब्रह्मां
तउदाहतः॥ तारपूर्वहित्रिगुणं नान्यशाखासुमुख्यतेति
गृहमालाकाराः ॥ अपरमपि ॥ऋषिछंदोदेवतरूपंत्रि
गुणम् यत्रपठ्यते ॥ मंत्रब्राह्मणात्मके वेदेसयजुर्वेदी
मुख्य इति ॥ निरुक्तपाराशर ब्रह्मोपदेशीयखंब्रह्म त्रि
गुण मित्यम् शस्यकथम् त्रिगुणत्वमिति चेदुच्यते ॥
खंब्रह्म त्यत्रखोपलक्षितमेव ब्रह्मत्यर्थः। तथा च
ह्मणस्त्रिधाप्रतीतिः ॥ विशेषणविधयाउपाधिविधयाउ
पलक्षण विधयेति ॥ यथाअंतः करणावच्छिन्नंचैत
न्यमतदुपहितम् तदुपलक्षितम् चेति ॥ अत एव
शारीरकप्रथमाध्यायस्य द्वितीयपादेकम् ब्रह्म खं व
सत्यत्रखोपलक्षितमेव ब्रह्मति भाष्यकारेरपि भाषि
तम् ॥ अनोपलक्षणत्वन्तु अवर्तमान संति कानि
.
.

·(१५९)
न्वयित्वे सति इतरव्यावर्तकतम् तथाचेतोदृशत्रिगुण
वम माध्यन्दिनशाखामूर्धन्य खंब्रह्मशब्देसम्यकूवरी
धर्ति इत्यवधेयम् ॥ एवम् च गायत्रीमारभ्य संब्रह्मा
तेयं माध्यन्दिनशाखा गायत्र्यभिन्नैवेतिद्धम् ॥ अत
एवादिमध्यावसानेषु प्रणववत् गायत्र्याः आर तिर
पि प्रकृतशाखायामेवानुभूयते ॥ ननुऋपिछंदोदैवतरू
पणात्रिगुणत्वम् कथमिति चेटुच्यते ॥ कात्ययनाचा
यः सीनुक्रमसूत्राणामादिमंप्रति ज्ञासूत्रमुक्तम् त
द्यथा ॥ मन्डलंदक्षिणमक्षिहृदयंचाधिष्ठितंयेन शुक्ला
नियषिभगवान् याज्ञवल्क्योयतः प्रापतम् विवस्वं
तम् त्रयमयमर्चिष्मन्तमभिध्यायमाध्यन्दिनीये वाज
सनेयके यजुर्वेदान्माये सर्पसखिलेसशुक्रियेपिदेव
तछंदांस्यनुक्रमिष्यामः इति ॥ एतदर्थस्तुभाष्यानुरो
धेनातिसंक्षिप्यैवोच्यते ॥ पूर्व तत्थमन्वयः॥ व
ययजुर्वेदान्माये पिदैवतछंदास्यनुक्रमिष्यामः॥ व
क्ष्यामइत्यर्थः। तत्र यजुर्वेदस्यपइशांतिभेदात्मकलात्
कस्मिन्-यजुर्वेनान्माये इतितंविशेपयति ॥ वाजसनेय
केति ॥ तस्यापिपंचदशशाखात्मकत्वात् कस्मिन्नतः पु
नविशेषयति ॥ माध्यन्दिनीयेति ॥ वाजसनेयावांतरभे

·(१६.)
देमाध्यन्दिनीयसंज्ञके यजुर्वेदान्माये पुनः कोहशेस
सहऋम्भिर्वर्तमान ॥ पुनः सखिले अत्र खिलशब्देना
नारभ्याधीताः क्वचित्कर्मण्यविनियुक्ताः मंत्रगणाः उ
च्यन्ते । तत्सहितेत्यर्थः। तथासशुक्रियेशुक्रोदित्यः॥ ए
ष एव शुक्रोयएपस्तपतीतिश्रुतेः ॥ अतः शुक्रस्यादि
स्यस्यसंवधीयोमंत्राभागः चंबावमित्याकारकः तत्स
हिते इत्यर्थः ॥ किंकृलातविवस्वंतं सूर्यत्रयीमयंवेदन
यात्मकं सेपारयेवविद्यातपतीतिभुतेः.॥ अर्चिष्मतं
दीप्तिमंतं अभिध्याय अत्यादरेण ध्यात्वामंत्रदृष्टारो
षयः तत्प्रतिपाद्याः देवताः गायत्र्यादीनिछंदांसिअनु
क्रमेण वदिष्यामः॥इतियथाश्रुतः सौत्रोऽर्थातथा च
ऋषिदेवताछंदोरूपेणापि त्रिगुलम् संपन्तम्॥ किंचयो
सावादित्यपुरुषः सोसावहमित्यांतिममन्त्रेण गायत्र्य
धिदेवताभेदापादकेनापि विस्पष्ट अस्याः गायत्रीरूप
खम् ॥ एवं च गायत्रीमुपक्रम्यसो सावहमित्युपसंहारण
प्रकृतशाखाया एव निर्षि चिकित्संगायत्रीरूपतया खंत्र
मतिमूर्धन्येनापि ब्रह्मरूपवमस्या मेवातिजागरूकत
या वीरवर्तितराम् अथप्राणायामगायत्रीजपादौ अर्थ
विभावनापूर्वकएव सावित्र्याः जपोभिहितः ॥ अत

·(१६१)
स्तदर्थ स्तुतदाण्यादावेषानुसधेयः ॥ तथाचयथोक्तसं
स्कारसंस्कृतान् आचार्योपनीतान् अभिवादनादिकि
यापनपिबदून सर्वशाखीयाः निजपूर्वजपारम् पर्यो
गत स्वशाखीधस्वरपाठादिक्रमेण इमामेव माध्यन्दि
नगायत्री मुपदिशन्ति ॥ ननुसध्याइवलायनादपो
आधाः स्वस्वाध्यायाध्यपनाधिकारसंपत्तये स्वस्व
'शाखीयामेव गापप्रीमुपदिशन्तीति कथम्माध्पन्दिन
शाखोयामेव उपदिशान्ति इत्युच्यते इतिचेन्न ॥ स्व
शाखाध्ययनाधिकारसंपतये स्वशाखीयगायत्र्युपदेश
एवयुक्तः ॥ परंचस्वशाखायाम् गायत्रीपूर्वकपाठामा
बेतु भगतिगतिकतयायस्यांशाखायां गापत्रीपूर्वक
त्वम् तच्छाखीएव गायत्रीउपदेशीयोग्यः ॥ न द्या
श्वलायनशाखापां गायत्रीपूर्वकः पाठप्रसिद्धः ॥ किंतु
अग्निमीले इत्पादितएष तस्यगायत्रिवाभावात् ।। त
दनुपदेशाच्च ॥ एवम् तैतिरीयशाखायाअपि समुद्री
अश्वस्ययोनिरित्यारभ्वसमुद्र इत्यंतापाः गायत्रीपूर्व
कलामाबोव्यक्त एय॥ तथाकण्वशाखायाअपि इषेलेल्या
रभ्यनमउत्स्य॑तायाः गायत्रीपूर्वकत्वाभाव.संभवति ॥
एवमेवान्यास्वपि यथायोग्यमवसेवः ।। तस्माद्गायत्री

·.
(१६२),
छन्दसाम्मातरित्यादिवचनतः गायत्रयाः छंदोमातृत्वम
पि अस्पांप्रकृतशायामेवानुभवेनतदुपदेशस्यैव सर्व
शाखाध्ययन प्रयोजकतयाद्विजलापादकतया च त
स्या एव :मुख्यत्वमितिसिहम् ॥ अत्रययाऋग्वेदाय
ध्ययनवतांसर्वेषां माध्यन्दिनीयगायत्रयुपदेशा तथा
सहाध्यायजपोपि माध्यन्दिनऐवेत्युच्यते ॥ कथमितिचे
स मृवधार्यताम् ॥ अथरुद्रकल्पद्मा तर्गतरुद्राचं
नचद्रिकाकारःउक्तम् ॥ तत्रादौकतृविशेपंत्रतिशाखा
विशेपेणरुद्रानुष्ठाननिर्णीयते इतिप्रतिज्ञाययद्यपिवा
जसनेयीशाखा सुश्रुतेपि रुद्ररुद्रजपादिविधिस्तस्पति
कर्तव्यताधिविश्च न श्रूयते वौधायनस्तूत्रहेमाघ्र दा
हतशीनकमतमहत्पराशरस्मृति कालिकापुराणादोरुद्र
इति कर्तव्यताविधिर्नानाविधादृश्यते ॥ अतस्तेषांम
न्यतमः प्रकारो वैकल्पिकः प्रसक्तः। तथापि अथामि
धास्ये रुद्राणाम् शान्तयेग्रहभेधिनाम् ॥ पंचांगानाम्
विधानान्तु यत्कृतंहतिपातकमित्युपक्रम्यसमधीत
स्वादिषु मंगेपुखंब्रह्मान्ते दशरणवसंयुक्ताः भूर्भुवः
स्वरितिचेति वहत्पाराशरयाक्खं ब्रह्मान्ततोपादाना
तु इपेत्यादिकानां खंब्रह्मान्तानां माध्यन्दिनशाखाया

·( १६३) मेव समंधीतत्वात नान्यशाखासु ॥ अतोरहत्पराशर स्मृतिविहित इति कर्तव्यताविधिर्माध्यन्दिनशाखाया मेवेत्यवसीयते इत्युक्तम् ॥ किंच वहीदिभिस्तु श्रोतक- मीनुष्ठांनार्थ स्वपरंपरापरिग्रहीत .यजुःशाखासमधीत रुग जपादिकार्य मित्युक्ततत्यात् ॥ ननु बहचीदीनां रुद्राभावेपि तैतिरीयरुद्रस्तरनुष्ठेय इति चेन्न । तैति रीपशाखा समधीतरुदस्यांगोपांगादीनामवणात् ॥ कृष्णलाच्च ॥ अतः सांगोपांगः शुक्लयजुर्वेदीय रुन्न जपएक्तेषामनुष्ठानेऽतिप्रशस्तः, ॥. यद्यमितिकतया तैतिरोयएष तैरनुष्ठीयते चेत् यथोक्त सांगोपांगरुन्द्र जपफलं नस्यादित्यवधेयन्। तत्रसूत्र हत्पाराश रोक्तविधिः॥ अथपांगरुगन्यासाओं मनोजूतिरिति हदिविन्यसेत् ॥ मनोजूतिरिति कण्वानां ॥ अवोध्यग्नि रितिसिरसि ॥ मूर्दा नंदिवइति शिखायाम् ॥ मर्माणि तइतिकववम् ॥ मानस्तोकइत्यत्र इति प्रथमः ॥.या ते रुदशिवातन रघोरेतिचूडायाम् ॥ अस्मिन्महत्य र्णव इति शिरसि ॥, असंख्याताः सहस्त्राणीति लला है।यवयजामह इति द्वयोः नेत्रयोः ॥ मानस्तो क इति नासिकायां ॥ अवततधनुरिति वक्त्रे ॥ नील .

·(१६४)
ग्रीवा इतिडैकिंठे ॥ नमस्त आयुधायेति प्रकोष्टयोः।
येतिथानीतिहस्तयोः ॥ नमवः किरिकेम्य इति हृदय।।
नमोहिरण्यवाहवे इति ना ॥ इमारुदायेनिगुह्य ।
मानोमहातमित्पूर्वाः ॥ एप रुद्रभाग इति जान्वोः ।।
अवरुद्वमितिजंघयोः॥ अध्यवोचदिति कवचं । नमोवि
लिपनेइंति उपकवचं ॥ नमोस्तुनीलग्रीवायेति मुष्टितो
विभुक्त्यामध्यमयानेत्रम् ॥ प्रमुखधन्वइत्यस्त्रं ॥ पए
तावंतश्चेतिदिबंधः ॥ इति द्वितीयः ॥ ब्रह्मरंध्रनासि
काललाटास्पदप दक्षिणयामफरनाभिपत्सु दशार्णस्य
वर्णान् प्रणवायने नमो तान् सानुस्वारानकमाञ्यसे
दितितृतीयः ॥ प्रातारविन्द्र लनोअग्ने ॥ तपसुगग्नुपं
थामसुन्वं तलायाम्यानोनियुर्विद गुसोतमीशान म
स्मैरुदास्योनापृथ्वीति दशत्रैदेशदिक्ष प्राच्यादिषु संप
टंकुपोदेतेमंत्ररिद्रादीन्दिा प्रणमेदितितुरीयः॥पर
गानि तन्मुद्राभिः शैवीर्यभियंसेच्छियसंकल्पहृदयमे
केवऋकण्वानां ॥ पुरुपसूक्तशिर उतरनारायण शि
खा प्रतिरथंकवचमशुः शिशान इति द्वादशमप्रतिरय
मित्याहुस्तस्माद्ब्रह्माप्रतिरथम् जपत्याशुः शिशानो
उपमोनभीम इत्यैङ्मोभिरुपाहादशभवतीति श्रुतेविं

·(१६५)
धादित्यनुवाको नेत्रशतरुद्रीयमनौवा ध्याय
शतरुद्रीयमित्याचक्षते॥ पश्चिहवैत्रीणि च शतान्ये
तच्छत रुद्रीयमथत्रिशदथपंचत्रिक शदिति श्रुतरि
तिपंचमः ॥ एषते रुद्रभाग इति मुद्रांप्रदर्शयेच्छिव मु
छिशिवस्येतिवचनच्छिकामशीणितेजस्कामोनेत्रयो
रन्नायकामोमूखे रोगनाशकामोग्रीवायाङ् सर्वकामो
हृदय ज्ञानीनाभीप्रजाकामो गुह्येपशुकामोजंघयोर्मा
मकामोजाम्बोराष्ट्रकामः पादयोः॥ वशीकरणकामोह
स्त पापक्षयाभिचारव्याभ्यपगमकामाः पहिः शरीरात्
कुरिन्न्यासमन्त्राः। प्रणवादिकाः पूंजामन्त्राइवेवंन्य
स्ततनुः साक्षाहु द्रोभवति ॥१॥ अथ पाराशरवोधाय
नादिनोक्तविभिना जपेच्छिषसंकल्यं पुरुषसूक्तमुत्तरना
रायणंमप्रति स्थविभ्राडिति पंचागमन्त्रान् जपिला
गमन्त्राइत्येके ॥ तिसृणामहाव्याहनीनाङ्गस्यचा
दाविति च तारोंतेचैवमित्यष्टौप्रणवाः अष्टप्रणवपुक्त
ङ्द्रङ्सकृज्जपेद्रौद्राध्याय दमित्याचक्षते । नील
सूक्त शांत्याध्यायंचेवआयोरुहःपूर्ववत्पंचांगमन्त्रा
न जपित्वाप्रणवयुक्त रुन्द्रमेकादशकृत्वोत्यठ् सपंचां
गमन्त्रंबाजपेन्नीलसूक्त शांत्यध्ययंत्रपरितीयः ॥
-

·( १६६)
पड्गानिजप्त्वा पूर्ववगुदमेकादशंकृत्वा नीलंसूकच
सकृदयंङ सोमत्यप्टनीलसूक्तमित्याचक्षते ॥ सप्त
चै कण्वानाल शांत्याध्यायं चैववाद्वितीयः ॥ पंचां
गानिजपिला पूर्ववन्द्रमेकादंशकृत्वा जपेदंतरोतरा
वाजश्च मइत्यष्टानुवाकानामेकादशधाकृतानामेकमे-
कंजपेदाद्य पठितेन्द्गवाजश्चम इति च तस्त्रीद्वितीये
सत्यं चेति चतस्वस्तृतीये ऊर्केति च तस्त्रस्तुरीये अ
इमाचमैतितिस्त्रः पंचमे अग्निश्चमेत्यूद्देन्द्रसंज्ञाः पं
चानुवाकाः अशुश्चेतिग्रहसंज्ञा-पष्ठे।सप्तमें अग्नि
श्च मेधर्मश्चमे इति यज्ञकतु संज्ञ२ एकाचमत्युक्तों
मसंज्ञा १ अष्ठम चतस्त्रश्च मइतियुग्मस्तोमसंज्ञा
नवमत्यविश्वम इति षयः संज्ञ२ दशमवाजायस्वा
हेनिनामग्रहकल्प संज्ञ२ एकादशेइयंते इति त्रयोरि
भत्ता शांत्यागांत्याध्यायंचवं द्वितीयः ॥ पंचांगानिज
पिलारोगाध्यायमेकादश धाकृलाशांत्याध्यायमचैवंद्वि
त्तीयोस्परुद्इत्याख्येनङ सदारत्यब्रह्महत्यादिभिः
सर्वे ममहापापमुक्तीभवतीत्याहुरत्रिपराशरशातास
पारुहमाचत्य रुगुतांयातीति भगवान्पराशरोयावजी
प्रत्यहङ् रुद्भजपेत् सर्वेषुग्रहदोषेदुः स्वप्नेद्भुतदर्शने

·(१६)
शाकिन्यादिग्रहंदोपेज्यरादिसर्वरोग शांतिकामः सर्पपा
पक्षयकामः श्रीकामः पुंष्ठिकामःपुत्रकाम-पशुकामाशिष
बेनाप्तिकामोमोक्षिकामः सर्वकामोरुगएकादशगुणश्व
गुद्रीतामिरेकादशभिर्महारुद्रः एतैरेकादशभिरतिरुद्रः
स्याज्जपति इमारुद्रायेत्तिजपंनिघेदयेत्॥दापइत्यण्टांग
प्रणम्पविकिरुदतिविसृज्यशिरूपोविहरेत् शिवरुपोवि
नरेत् ॥ इति रुद्रसूत्र प्रथमोध्यायः ॥ एवं चोक्त रुद्र
सूत्रीयमहारुद्रानुष्ठानं यथा प्रकृतशाखायाएव मुख्य
लामुग्राहकत्वमाविष्करोनि तथारुद्रकल्पद्रुमोक्तमपि॥
अतस्तदपि प्रसंगसंगत्यादर्यते ।। अथरुदूकल्पद्रुम।। .
तत्रादी संकल्पमारभ्यपविधांगमहान्यासपूर्वकं पूर्व
वदुपस्थानांतं श्रीमहारुद्रस्याभ्वचन विधायजायत इ
त्यादीनांवीधाडित्यनुवाकांतानामंगपंचकमंत्राणम् प्र
णवस्येति संणामूमहाव्याहनीनां रौद्राध्यायस्यवयङ्
सोमेति महच्छिरसो तंविदाथेतिदयोरुनश्चेतिजटा
याश्च यथोक्त मापादिस्मरणंशांत्याध्यायस्य च ॥
ओं यजानतश्त्याविभि बिधाडित्यनुवाकोत पंचभि
रङ्ग मंत्रः पूर्वमभिपेकः ॥ओं भूः ओं भुवः ओं स्वः
ओं नमस्ते रुदीत्यादिकस्पतमेपांजंभेदध्यः ओंभूः

·( १६८)
ओ भुयः ओ स्वः ओ' इत्यंतरुदूरयदसधाआरत्तिरभि
घेकाओं यजाम इत्यादिभिर्विभ्रारित्यनुवाकांतः पूर्वी
त: पंजमिरंगमंत्रैसमन्वितयाकेवलयावाएकावस्या
भिषेकः ॥ ओं वयङ्सोमेत्यष्ठामिमहच्छिरोनान्मी
भिश्च कण्वानांतु ययग् सोमेतिसत्यभि रति विशेषः।
ओं नतंविदाथेतिहाभ्यां चेतिदेमपड़ती। ओउपश्चे
तितिसृभिः सत्यभिारुद्र जटानान्मीभिश्चेतिपरशुरा
मादयः ॥ों अर्चयाच मित्याध्यायेन शांतिकरण।
-ओशांतिरितित्रिरुच्चारणमवा।। अयंप्रकारस्तु ॥ सां
गमायेजपेद्रुद'केवलानिनयांतरा ॥ सांगंसशीर्षकंचाते
निरंगभितिकेचन ॥ इतिपरशुरामकारिका कण्वमाध्य
दिनशाखानुसारिणी ॥ अथापरः प्रकारः॥ तत्रादौन
भिषेकमंत्राणांपूर्ववदापादिस्मरण। ओं पज्जाग्रतइत्या
दिभिर्नमस्ते रुदै तिरौद्राध्यायां नःपभिरंगमंत्रे पूर्व
मभिपेकाओं भूः ओ भुवः ओं स्वः ओं इत्यं तस्या
ठप्रणवयुक्तस्य रुद्राध्यायस्यैकादशधा भारतिरभिषे
कः॥ तदंते ओं वयङ् सोमेत्यष्टाभिः शांत्याध्यायन
चाभिषेक इतिद्वितीयः॥ ओं यजामवइत्यादिभिर्वि
भ्राडित्यनुवाकांतः सह प्रथमारत्तो अटोचमकानुया

·.
(१६९)
.कानेकादंशधा विभज्यकैकानुवाकान्ता आरतिः कार्य
अयं तृतीयः । तत्रत्थम्प्रकारः रुद्राध्यायस्य प्रथमार
तो ओं वाजठचमेतिचतिसृभिः कण्डिकाभिरभिषेकः ।
द्वितीयायचों को ऋ चमइतिचतसृभिः॥ तृतीयार
तो ऊचमइतिचतसृभिः॥आश्माचमे तितिसृभिस्तुरी
यारत्तो ओं आग्निश्चमइन्द्रश्चमेति तिसृभिः पंच
मावृत्तौ अं अंशुश्चमेतितिसृभिः षष्टावृत्तो ओं
अग्निश्चमेधर्मश्चमैतिद्वाभ्यां सप्तमावृत्तों ओं एकाच
मेति एकयाअष्टमावृचो ओ चतस्त्रश्चमेत्येकयानव
मावृत्तौ ओंत्यविश्चमेतिद्वाभ्यां दशमावृत्तौ ओं वा
जायस्वाहेतिद्वाभ्यामेादशावृत्तौअयमेकादशधा विभ
केनचमकेनाभिषेक. ॥ कौशिकबोवाय नमतएव ।। पारा
शरादीनांमतेतु न चमकांनुवाकैरभिपेकः ॥ अस्मिन्
पक्षे चमकानुगमनाम् ऋष्यादिस्मरणाभावः ॥ ओं
ऋचंवाचमिति शांत्यध्यायन शांतिकरणमिति तृतीयः
प्रकारः ॥ वक्ष्य रुद्रबिधानं तु पंचांगसर्वदंपरम् ॥ हद
पम् शिवसंकल्प शिरः सूक्त तुपौरुषम् ॥ शिखायः
संभूतम् सूक्तमाशु कवचमेवच ॥ वेवादिभिरास्या
'तमस्त्र पेशतरुद्रियम् ॥ इत्यादि तथाचायमेव रुद्रो

·.
(१७०)
रुदै कादशनीरुद्रीतिसंज्ञात्रयंलभते ॥ एतस्यैव रुद्र,
स्य एकादशावृत्याएकारुदीमवति ॥ अयमेवरुद्रोरुदै
कादशनी लघुरुद्रोतिव्यपदेशभाक्भवति ॥ अयमेक:
प्रकारः ॥ लघुरुदएकादशनी भिरेकादशभिरुद्रिभिरेको
महारुद्रोभवति । अयम् द्वितीयःप्रकारः॥एवम कोदश
भिर्महारुदको अतिस्दू इति तृतीयाप्रकारः ।। वृहप्पा
राशरेण तु प्रकारांतरमप्युच्यते॥ शिरसासंहसरुद्राणां
जप्तैर्दशशर्तेध्रुवम् ॥ सर्वेमन्त्राभवन्त्यस्य ब्राह्मण
स्योक्तकारिणः ॥ इति ॥ पुनरुदस्योक्ताधिकप्रकाराः
तयान्यासादिजालम् रुदै इति कर्तव्यताविविश्च रु
-दूकल्पद्रुमेदृष्ट एवाधिकतया व्यक्तीभविष्यति इह तु
अन्यविसृतिभियेवोपरम्यते ॥ अयै चमकानुवाकानां
एकादशधाविमागे रुद्रकल्पगुमीयवचनम् ॥ तयथा
चेदावेदाब्धिरामाचरामारामांध्यकको ॥ द्वाही
मंत्रौपृथक्त्रोक्तो-नमकेचमकस्यकेति ।। एवंचोस्त प.
घीगोत्तरांगविराजतोय - नमकचमकमंत्रमयशरीरोमहा
रुदूरूपी प्रकृतशाखाविशिष्ठ शुक्लयजुर्वेद एवातिजाग
रूकतयावरीवर्तितराम् ॥ अत एवोक्तरुदकल्पद्रम
कारैः॥ तद्यथा ॥ यक्षः पशिवास्पं शशिधर सिरसं प्रे

·(१७१) रुषयोचर्चयायः संघट्चचूडाप्रतिरथकवचं सप्त दिक ऋमितंच १७॥ मैत्रसूक्त तु नेत्रंदशमुनि१७ विहितम् शांभवं षोडश १६ चैशत्रोधीतार्थमन नम फचमकवपुर्मत्ररूपोहिरुद्रः ॥१॥तथाचेताहशरुद्राभाव विच्छाखाध्यायिनांबतच दीनां स्वशाखाधिकारप्रयोज- कमाध्यन्दिनशाखीयगायत्रयुपदेशवत् माध्यन्दिनीयों क्तरुद्रानुष्ठेनेनोपासनमतिप्रशस्तम्॥ यद्यमिमानिकत यातैत्तिरोयरुदानुष्ठाने तु ययोंक्त सांगफललामोनस्या त् ॥ प्रकृतशाखीयरुद्रानुष्ठाने तु यथोक्तफललामः सुलभएव॥ यथाप्रकृतशाखिना कुत,इतिचत्प्रोक्तरी त्यासांगोपाङ्ग रुद्राध्यायरूपस्यप्रकृतशाखाविशिष्ट शुक्लयजुर्वेदस्यसाक्षान्महारुद्राभेदेन. ब्रह्मरूपत्वात् ॥ अतोरुद्रस्वाहाकारादावपिंप्रकृतशाखीयरुद्रानुष्ठानेन महारुद्रोपासनं अत्युत्तमोत्तम फलजनकतया मुख्य मिति सिद्धम् ॥ एवम् च कर्मकाण्डे कुण्डमण्डपीयद क्षिणद्वारानुष्ठानं. ययाप्रकृतशाखा विशिष्टशिष्टस्यैव मुख्यतया अभिहितंथा।तहोमपासनाकान्डेपिंगायत्रीरु वायुपासनम् मुख्यतयाप्रकृतशाखा विशिष्टशिष्टस्यैवे त्यवधेयो। अथपुनःपर्ववादिनोप्यपूर्वतयेवशंकामंकरय

·*
(१७२)
तितद्यथा आश्वलायनः ॥ यः सनाभिन् विभक्तांश्च
ज्ञार्तिदायादबान्धवान् ॥ याजयेत्सर्वयज्ञषु, पितृभ्रा
तृ सुतेविना इति॥ पुनः स एव योजयेत्सर्वयज्ञपुज्ञा
ति दायादबान्धवान् । नयाजयेपितापुत्र भ्रातृश्चे
घपरस्परम् ॥ किं च ऋतिजोरणुयात्न्यूनानतिरि
क्तान ॥ मातृतः पितृतश्चेति बोधायनोपि ॥ अथ प्रा
तिक वर्णनं विज्ञायते ॥ ब्राह्मणा ऋतिजोयोनिगोत्र
श्रुतस्त्तसम्पन्नाः इत्यादि।पुनःसएच ब्राह्मणादीनायो
निग्रहणमत्यन्तायद्विपयन्ननियमः इदमप्यवादीत् ॥
संग्रहहेतुते लङ्गकीटकलिङ्गबङ्गसम्बन्धिनो माथुरीया
३च विप्राः ॥ श्राद्धे विवाहेखलुपाकयज्ञ न पूर्जनीया
अपि शंभुतुल्याः ॥ १ ॥ इत्यादिवचनैवैवाहिकाद्यखि
लमङ्गलकृत्येषु हव्यकव्यायखिलकर्मषुच तथा योगा
अखिलकुण्डमण्डपीयदक्षिणद्वाराधिकारष्वपि येषां वि
दुषां योनादिसम्बम्धस्तेषामेवोक्तर्मस्वधिकारोनान्येषां
शुक्लया वाणान्तु यौनसम्बन्धाभावान्नाधिकारमाकि
न्तु कृष्णयाजुषाणामेवेतिवईची पुनः प्रत्यवतिष्ठते
इतियत् ॥ तदत्यन्तासमन्जसमित्युच्यते ॥ नायनिय
मा कर्माधिकार यौनसम्बन्धएव नियामकइति । यथा
T

·(.१७३)
क्षत्रियादिभिमङ्गलकार्यादिषु ब्राह्मणाएंव शकत्रीयन्ते
इतियत् तन्नस्यात् ॥ यौनसम्बन्धाभावात् ॥ किञ्च
प्रादादिष्यपिनिर्णयसिन्धुकारादिभिर्यटुक्त पितृस्थाने
वहादिभिः स्वशाखीयएवपूज्यः पितामहस्थानेतुया
'जुषएव एवं याजुरैरपि तन्त्रयाजुपशब्देन यदि वेश
म्पायनीयएवेति चेत् वाजेवाजेइतिश्रुतिर्वाजिब्राह्मणना
र्थनाविषयाउपरुहेतः। एवमेव यजनकर्मण्यपि क्षत्रि
यादियाजने यौनसम्बन्धस्याप्रयोजकतम् । अपिच को
धोयनेनापि ब्राह्मणादीनां योन्यादिग्रहणं अत्यन्ताप
द्विषयन्न नियमइत्युक्तम् ॥ विश्चोक्तसंग्रवचनोदित
तैरङ्गादिसमुच्चयेपि शुक्लयाजुषाणामप्रवेशात् य
थोक्तरीत्या तेषां सर्वत्र सर्वप.ज्यतमव्याहतमेव ।। न
चोक्ताश्वलायनवापये यानपदाक्षिप्तसनाभिपदश्रवणे
ने स्वज्ञातिदायादबन्धूनामेव यजनादिकर्मणिसोमपा
नेडाभक्षादिप्रशस्तम् ।। न यौनसम्बन्धरहितानांशुक्ल
'याजुपाणामिति वाच्यम् ॥ माध्यन्दिनशाखाध्यायिनां
शुक्लयाजुपाणी स्वान्यशाखीयः सह यौनसम्बन्धरा
हित्यमहत्तरं विनिर्गकवीजमस्ति तकिमिति चन्मातु
लभागिन्यादिभिः पाणिप्रहणाभाव एवेनिवदामः ॥ त

·(१७६)
भ्योवारयतोति अप्रसिदत्वान्नस्तावकम् स्यात् । अत
स्तेनापिविधिः कल्प्यतेत हत्॥ न चायंसर्गप्राप्तस्पा
नुवांदः ॥ रागंप्राप्तस्याभागले दृष्टान्ततासंभवेन.
कमन्त्रविरोधात् ॥ अन्यथादृष्टान्तवनोगेपि विगीतता
संभावनास्यात.॥ तस्मात्तदंशेविगीतलम् वाच्यम्॥
तच्चाविधिकप्लनमन्तराअनुपंपन्नम् ॥ अयं च विधि
रसपिन्डानित्येकवाक्यतया अपर्व विधिरेव ॥नच राग
'प्राप्तेविधाहेकथमपूर्वविधिः॥ परिसंख्यालेपिहित्यमा
यात् ॥परिसंख्यापिसकल तविधायकवाक्येकवाक्पतये
तिदिकातथाचमातुलकन्या विवाहस्योकश्रुतिस्मृत्यादि
प्रमाणविधानीत्तय व शिष्टाचाराच्चस विधिरेवेतिचे
न्न ॥ आयाहीद्रत्यादिश्रुती साक्षान्मातुलकन्यापरिण
यविधिवोधकलिङादि पदामावान्न: तस्यविधित्वम् ॥
किंवतरिधिवोचकाःअन्याः श्रुतयोपिनोपलभ्यते यन्मूलों
क्तस्मृति नांतद्विधायकत्वमवक्तव्यम् । तस्मादविधि
रेवसः। अन्यथा तंदविधायकस्मृतयोव्याकुप्येरन्।।
ननु कृष्णार्जुनप्रद्युन्मादीनामहापारीयमीचारम् दृष्ट्वी
करावपि तया चारोविहित इति चेन्ना गोत्रान्मातः
सपिन्डाच्च विधाहोगीवधस्तथेति ब्रह्मांडपुराणीय

·(१७७)
चनेन कलिवल प्रतिपादनात् ॥ युगान्तरविषयक
व्यवहितसंबन्धाश्च ॥ अत एव प्रद्युन्माणुनादौन्यव
हितसम्बन्ध एवेति मीमांसावार्तिककारैरप्युक्तम् ॥
किं च ईश्वराणां वचःसत्यतथैवाचरितक्ववित्॥इत्या
दिवचनाच्च ॥ अन्यथाप्रजापति कृतस्वदुहितृपरिण
। पम् श्रुत्वाकलिकालीनैरपि तथा चरितमविहितस्या
त् ॥ तस्यधर्मव्यतिक्रमसाहसरूपलात् ॥ अत एव
अनुष्ठितं तु पदमुनिभिर्यदनुष्ठितम्॥नानुष्ठेयंमनु
प्यैस्तत्प्रोक्तं धर्मसमाचरेदिति बौधायनेन प्य
भिहितम् ॥ तथोक्तमातुलेय्यादिपरिणयोऽविधिरेव ।।
न च सापिन्ड्य प्रदीपकारोक्तरीत्यासः विधिरेबेतिवा
च्यम् ॥ तस्यविधिलाभावात् ॥ तथा हि विधिरत्यन्
तमप्राप्तोनियमः पाक्षिके सति ॥ तस्यचान्याचप्रा
प्तोपरिसंख्येतिगीयते ॥ तथाचात्र प्रमाणांतरेणाप्रा
प्तत्यस्य प्रापकोविधिरपूर्वः सः वक्तुमशक्यः ॥ तस्यरा
गप्राप्तलात् ॥ तथा पक्षप्राप्तस्य प्रापकोपिविनिय
मोपिवक्त न शक्यते ॥ तस्यपक्षे प्राप्त्यभावात् ।।
यदि परिसंख्याउच्येत ॥ सोपिवक्तुमशक्यः उभयो
इच, युगप्राप्ती इतरव्योरक्तिपरोविधि. परिसंख्या

·(१७८) विधिः ॥ यथा पंचपचनखाः भक्ष्याइति । अत्र पंधन खापंचनखभक्षणयोर्युगपदागप्राप्तवेनेदंअपंचनखभ क्षणनितिपरं यथातथाप्रकृतेमातुल कन्याअमातुलक न्यापरिणययोरुभयोरपिरागतःप्राप्तलेन परिसंख्यया मातुलककन्यापरिणयएचविधेयः इतिनागोजीभट्टाश यः ॥ कुतस्तविधायक वाक्यानुकूलयादिति ॥ इदम त्पन्तासमन्जसम् ॥ तत्रयदिपरिसंख्यया अमातुलक न्यापरिणयनिरत्तिपूर्वक मातुलकन्यापरिणय एव वि. धीयेत । तर्हि गुरुतल्पीसविज्ञ यो इत्यादिभूयाम् सि चचांसिव्याकुप्य रन् ॥ इष्टापत्ती तु सपिन्डाविवाहः प्रसजेत ॥ अपिचासापिन्डामिति याज्ञवल्क्योक्त. वचनीय विशेपणम् वेययय मापद्यत ॥ अपि च म गिनिस्व समानाधिकरणम् यदिमायीत्वम्चेत्तहिमा तृत्वसमानाधिकरणेन तेनकिमपराद॥ एवम् सति महदनाचारप्रयुक्तः संकर एवपर्यवस्पति ।। अतो मा तुलेययादिपरिणयो अनाचारएवेतिसिद्धम् ॥ किंच तृतीयेसंगच्छावहे इति शतपयीयार्थवादश्रुत्याअख्या विकारुपया मानुलकन्यापरिग्रह विधानासंभवात् ॥ नचार्थवादानांविधिपत्वेन प्रामाण्यात तृतीयेसंग- ·( १७९) च्छाबहै इति अर्थवादकल्पितेन मातुलकन्यांपरिग्रह णीयादिति विधिनातद्विधानंसंभवत्येवेति वाच्यम् ॥ तृतीये संगच्छावहै इत्यादेस्तदंग मुलकलोकिकार्य पादरूपतया विधिकल्पकलासंभवात् ॥ अलौकिका र्थवादस्यैव विधिकल्पकत्वात् ॥ यथातरतिमृत्युमतर तिब्रह्महत्यायोश्वमेधेन यजत्तेत्यत्र मृत्युब्रह्महत्यातरण कामों अश्वमेधेनयजेतेति विधिःकल्प्यते । यदि अर्थ वादमात्रस्य विधिकल्पकत्वम् चेतहि । गर्भनु नौज नितादंपती कवस्त्वष्टासविताविश्वरूपइतियमयमु नासंवादरुपस्यार्थ वादस्थापि साक्षाद्भगिनी परिय- हकल्पना स्पादिति न किंचिदेतत् ॥ अपि च ताह शन्मन्त्र घटकमातुलस्य योपेत्यत्रयोषा शब्दस्य स्त्री सामान्य वाचकतया कथ विशेषतया दुहितृवाच कत्वम् ।। ननु सामान्यशब्दस्यापिलक्षणयाविशेषवा चकत्वात् योषाशब्देन विशेषतोदुहितृप्रतिपादनं सं भवत्येवेतिचैन्न तथा सतितत्सममिव्याहतमातुलश ब्दस्यापिसपन्न मातुलादौलक्षणास्वीकार्या॥तथा च सपत्न मातुलकन्यापरिणय एवानेन वचनेन प्रतिपा द्यते इति चेत्तर्हि मातृगोत्रवर्जनस्मृतिर्निरावाधैव

·(१८.)
स्यात् ॥ अपि च येषांविशेषतोन मातृगोत्रनिषेधस्ते
पामपि साक्षान्मातुलजन्या परिग्रहीनोचितः॥ मातृ
तः पंचमादुपितृतः सप्तमात्तथा ॥ ग्रहस्थउहहत्क
न्यामन्यथा गुरुतल्पगइत्यादिस्मृतिवचनमीतृपक्षे पं
चमादूर्ध्वं सापिन्ड्यत्तिरतिमभित्येव विवाहस्याभिधा
नात् ॥ पंचमादर्वाग्विवाहानुष्ठाने दोषस्यापिश्रवणा
त् ॥ तस्मात्साक्षान्मातुल कन्यापरिणयो केषांचिहाक्षि
णात्यानामनाचार एव ताथा च बहस्पतिरुवाच ॥ उ
दुह्यतेदाक्षिणात्यैमातुलस्यसुताद्विजैः॥ मत्स्यादाश्च
नराः पूर्वव्यभिचाररताः स्त्रियः ॥ उत्तरेमद्यपाश्चैव
स्पृश्यनृणांरजस्वलाः ॥ इत्यादि । किं च तत्ररागना
प्तस्याभागत्वे दृष्टान्तासंभवरूपो विरोधोपि नाशंक
नीयः ॥ तादृशभागस्य दृष्टान्ततातुयुगांतरीय कृ
प्णार्जुनादिक्षत्रियविषया ॥ न तु प्रकृतकलिकालीन
द्विजालिविषया ॥ तस्याः विरुद्धसम्बन्धत्वात् ॥ एव
मेवबौधायनोप्याह ॥ पंचधाविप्रतिपतिर्दक्षिणतः ॥
अनुपनीनभार्यया च सहभोजनं मातुलदुहितृपित
प्वसृदुहितृपरिणयः॥ इत्याद्यारभ्यसर्वदेशेवनाचारो
पपिताम्वूलचर्वण मित्यन्त नानाचारकीर्तनात् ॥ पा

·(१८१)
ज्ञवल्क्योपि एव मेवावादीत् ॥ अस्वयंलोकविद्धि
टंधर्म मप्यावरेग्नतु इत्यादि निर्णयसिधुकारोपि
एषमेव निर्णीतवान् ॥ गोत्रान्मातुः सपिन्डाच्चवि
वाहोगौवधस्तथा।। नराश्वमेधोमद्यचकलौवज्यद्विजा
तिभिः॥ इदमेववचनमनाचारवेन परिगृह्यव्याख्या
तम् ॥ गोत्रात् गोत्रजायाः पितृश्वसुः मातुः सपि
न्डात् मातुलादित्यादि किं च तृतीयांमातृतः कन्यां
तृतीयां पितृतस्तथा ॥ शुक्लानचोदहियंति कलोपा
पविमोहिताः ॥ इतिशुक्लयाजुषाणामेव मातुले गीप
रिणथाभावो वोधितः ॥ एवं धर्मसिन्धु कारोपि ॥
अथ मातृगोत्रवर्जननिर्णयः ॥ तत्र मातृगोत्रपदेनमा
तामहगोत्रमेवयय ॥ तच्चगन्धर्वादिविधाहोढा पु
प्राणाम् सर्वेषांवज्यं ॥ ब्राह्मविवाहोढापुत्राणांसर्वेषां
मातामहगोत्रन वय॑ ॥ किं तु माध्यन्दिनानामेव
मातृगोत्रम् माध्यन्दिनानामिति सत्याषाढबचनात्।।
तथैवशिष्टाचाराच्चत्यादि ॥न चोक्तरीत्यामातुले
य्यादिपरिणयोशिष्टाचार इति वाच्यम् ॥ तत्रशिष्ट
खम् तु घेदोक्तबज्ञानेन बेदविहितकर्मकारित्वमेव ।।
वेद विहिताहिंसा दिकर्तरिवीह अतिप्रसंगभंगाय

·( १८२)
तृतीयांतम् ॥ तथा च मातुलसुतोवाह रूपकर्मणः
बेदविहितवाभावात् तादृशकर्मकर्तृ षुशिष्टखासंभव
एव संभवति ॥ किं तु मातु लगोत्र प्रवरैक्यमेवा स
हिष्णूनामाध्यन्दिनानामेव तादृशशिष्टलं सम्यक्सं
जाघटीतीतिज्ञयम्॥अतएवधर्माधिकारैरपि हैं बतरे
णशिशष्टलम् ते वेवनिश्चितम् ॥ किं च शिष्टता
निमानेनपितृसमानपिन्डयापितृष्वसुसुतया तयामातृ
समानपिन्डयामातुल सुतयापरिणय पक्षपातन तद
शे प्रतिकूलानामपि स्मृत्यादीनामनुकूल बलादेवा
कलय्यपुनरनाचारप्पाचारत मारोप्य तदाचरणे
न शिष्टबमपि स्वस्मिन्नेवारोपयन्ति न वास्तवत्त
दित्यवधेयम् ॥ अन्यथा अनाचारप्याचारत्वसंपत्यासं
फर: स्यात् । अत एव बोधयनवद्विद्यारण्य स्वामि
चरणैरपि मात लकन्यापरिणपो केपांचिदाक्षिणात्या
नामनाचार एवेतिकंठरवेणोक्तमधिकरणरत्नमाला
याम् ॥ तद्यथा ॥ योमातुल विवाहादो शिष्टाचारः
समानवा।। इतराचारवन्मालममा स्मार्तवाधनात्।
स्मृतिमूलोहिसर्वत्र शिष्टाचारस्ततोत्रच ॥ अनुमे
या स्मृप्तिः स्मृत्यायाध्याप्रत्यक्षया तुंसा ॥ केषु चि

·(१८३)
दक्षिणदेशेषु मातु लस्य दुहितरंशिष्टाः परिणयन्
ति ॥ सोयम् शिष्टाचारः प्रमाणंशिष्टाचारवात् ॥
होलकाद्याचारवत् ॥ इतिचेन्न ॥ स्मृतिविरुहलेन
कालात्ययापदिष्टतात् तया च स्मृतिः ॥ मातुल
स्पसुतामू वमातगोत्री तथैवच ॥ समानप्रवरांचैव
त्यक्त्वाचान्द्रायणम् च रेदिति ।। न चस्मृत्याचारयो.
मूल वेदानुमापकत्वसाम्यात् समवलत्व, मितिवा
ध्यम् ॥ होलकादिसदाचारस्य मन्वादिस्मृति वदा
नुमापकत्वायोगात् ॥ नहि इदानींतनाः शिष्टाः मन्या
दिवशकालविप्रकृष्टं वेदंदिव्यज्ञानेन साक्षात्कतुं
शम्कुवन्ति ॥,येनशिष्टाचारोमूलवेद मनुमापयेत् ॥
शक्नोतितु यः कोपि शिष्टायत्रक्वापिदेशविशेष काल
विशेषेचयंकंचिदपि होलकाद्याकारस्य मूलभूतम् स्म
तिग्रन्थ मवलोकथित म ॥ तस्मात् शिष्टाचारेण स्म
तिरेवानुमातु मशक्यते न तु श्रुतिः ॥ भनुमिता च
स्मृतिः विरुहपाप्रत्यक्षस्मृत्या वाध्यते । अत एवा
हुः ॥ भाचारात्तु स्मृति ज्ञात्वास्मृतश्चश्रुति कल्प
नम् ॥ तन चांतरितम् ' तेषांप्रामाण्यम् विप्रकृष्य
ते॥१॥ तस्मादप्रामाण्यमीहशा चारस्याभ्युपगत

·..
(१८४)
व्यमिति॥ प्रथमाध्यायस्पतृतीयपादीय पंचमाधिकर
म् ॥ तस्मात् बहचिदीनांमातु लेययादिपरिणयो अ
नाचारएवेति सिद्धम् ॥ अत्रकश्चिदुच्यते ॥ मातुल
स्य सुतामूल्वामागोत्रान्तथैवच ॥ समान प्रवरांचैव
त्यक्त्वेचांद्रायणं चरेदिदंसामान्यवचनम् अत्र प्रवर
युक्तम् मातगोत्रम् वज्यंमित्युक्तत्वात् ॥ इदमसमं
जसम् ॥ तत्रमातृगोत्रवर्जस्वोक्तिः किं मातगोत्रत्व
रूपसामान्यधर्मेण उतप्रवरविशिष्टमातृगोप्रल रूप
विशेषधर्मेणेति ॥ तत्र नायः ॥प्रवरबिशिष्टमातृगोत्रं
वरूपविशेषधर्मेण तद्गोत्रं वर्ण्य मित्युक्तत्वात् ॥
नापिद्वितीयः तादृशविशेषधर्मेण तद्गोत्रवर्जखोक
तेः इदंलावच्छिन्नस्य सामान्यवचनात्वसाधकत्वात्।
कथमयंहत स्तस्य सामन्यवचनवसाधकः येनतत्सा
मान्यवचनं भवेत् ॥ किं च मातु लस्यसुतामू ढ्वेत्यने
नैवमात लकन्यापरिणये सूचित सति तेनैवमातृस
मानगोत्रांतत्समान प्रवरामिति पदवयस्य चारितायी
तत्पदद्वयम् व्यर्थस्यात् ॥ अतस्तत्सार्थ क्यायप्रति
वन्धकवेलक्षण्यमवश्यंवक्तब्यम् ॥ तद्यथामातु लसु
तापरिणय' प्रतिमासपिन्डयं मुख्यतया प्रतिबन्ध

·(१८५)
कम् ॥ अमातु लसुता परिणय प्रति सापिन्ड्यस्या
प्रतिबन्धकलेपि तत्रमातसमानगोत्र प्रतिबन्धकम् ।
पत्र भृग्वादिगणेषु गोत्रप्रसतिः । तत्र समानप्रवरत
मेव प्रतिबन्धकम् ।। एवम् . चेतन्त्रितयायतप्रतिष्ठंत्र
तिबन्धकता निरूपितप्रबध्यताशालि तत्तत्कन्यापरिण
जयंसंपन्नम् । तथा च विशिष्प परिणीततत्कन्यात्या
गमुद्दिश्यचांद्रयणाख्यंप्रायश्चिता घरणविधीयतेति
उद्देश्यविधेयभावेसमुदिते सति उद्देश्यसिदिरेवविधेय
स्य फलमिति न्यायात् ताशविधेयफलीभूतविशिष्यप
रिणीत्ततत्कन्यात्यागसिदि रेवधपरामकृतम् परमति.
जागरुकतयावरीवर्तितराम ॥ तथाचानसामान्य विधे
रदर्शनात् ।। तादृशनवरविशिष्ट मातृसमानगोत्रस्या
प्रतिवन्धकलाच्च ॥ प्रवरविशिष्टमात गोत्रवयंबोत.
त्यहेतुना इदं त्यावच्छिन्ने सामान्यवचनत्वसाधनत्व
प्रयासः वदतोव्याघातत्यप्रतीयते ॥ अपि च मातुलस्ये
ति वचनादिमोपस्थित मातुलशब्दस्यमुख्ययावत्या
मातुलत्वा वच्छिन्नवाचकतया तदवच्छिन्ननसप
ल मातुलस्थापिसंग्रहात् ॥ तत्कन्यापरिणय प्रसत्तया
परिणीतसपान मातुलकन्या त्यागमुद्दिश्यताशप्रो.

·(१८६)
पश्चित्ताचरणापत्तः ॥ अपि च तत् व्यवहितोच्चरि
तमातृ शब्दस्यापि मातृत्वावच्छिन्न वाचकतयातत्वा
वच्छिन्नत्वेन ससुतसपल मातुःसंग्रहणपरिणीततत्सु
तास्यागमुदिश्यतादृश प्रायश्चित्ताचरणापत्तः ॥ समा
नप्रवरस्थलेप्येवमेव ॥ एवंचेतदोषजाल मनवलोच्यॆव
कथंपत्सामान्यवचन मिति ॥ पुनर्वादिनोच्यते । तदप
वादः॥प्रवरानपितृगोत्रेषु मातृगोत्रेन चिंतयेत्॥ गो
त्रमेवत्यजेन्मातुरितिकात्यायनोब्रवीत् इति ॥ किंचात्र
मातृपदस्य मुख्यामुख्यमातृ परसपत्नमातृणांसपु
त्रापुत्रभेदेन बाहुल्यात्सर्वासां गोत्रवर्जनेप्राप्तेगोत्रं
मातुरपुत्राया वर्जयेत्प्रवरान्नातु । सपुत्रायास्तुनोगोत्रं
प्रवरान्नत, चिंतयोदित्यादि ॥ एवंचापुत्रसपत्नमात
गोत्रमेववर्यमित्युच्यते ॥ इदमत्यन्तातमंजसं ॥
थमवचने तदपवादकत्वासंभवः ॥ तत्पदपरामृटस्यव
चसः अध्यारोपत्वाभावात् । द्वितीयवधनीयमातृश
ब्दस्यसपन्न मातृपरतया मुख्यमातरितात्पयोभावात्
तद्गोत्रचिंतनं विधेयम् न वा इतिसंदेहः समुदेति ॥
प्रवराग्नतु चिंतयदित्यनेन प्रवरचिंतनस्यैव निषेध इ
ति चेत् । तस्यापुत्रसपत्न मातृपरतया मुस्पमातरि

·( १८७)
तात्पर्यस्यअसंभवात् । तत्र प्रवरचिंतनं विधेयमेव॥ ए
तहतत्रापि प्रवरचिंतनंविधयमिति चेत् ॥ विनिगमना
विरहात् तत्र गोत्रचिंतनमपिनस्यात् ॥ तत्रोभयचित
नाभावेतु मातृ सापिन्य भंग प्रसंगेन शुक्लयाजुषा
णामपि मातुलकन्यापरिणयः प्रसज्येत ॥ तत्समान
गोत्रतत्समान प्रवरयोरप्रतिबन्धकतयानिरुक्तविधिरपि
व्याकुप्येत तिनकिंचिदेतत् ॥ यस्तुतस्तुधर्माब्धी त
त्रगोत्रलक्षणम् ॥ विश्वामित्री जमदग्निर्भरद्वाजोय
गौतमः ॥ अत्रिविशिष्टः कश्यप इत्येते सप्त
षयः ॥ सप्तानामृषीणां अगस्त्याप्टमानां पदपत्यंत
'द्गोत्रमित्याचक्षते । यद्यपिकेवल भार्गवेधार्षिषेणा
दिषु केवलागिरसेषु हरिताद्विषु च नैतल्लक्षणं पृग्बंगि
रसोरष्टनषिधनंतर्गतलात् ॥ तथा प्यत्रप्रवर क्या
देवाविवाहः ॥ यद्यपिगोत्राणिअनंतानि ॥ गोत्राणां
तु सहस्त्राणि प्रयुतान्यर्बुदानिचेत्युक्तः॥ तथापिऊन
पंचाशदेव गोत्रभेदाः संति ॥ ब्यावतकावरभेदानां
तावतामैव दर्शनात् ॥ प्रवरलक्षणं तु गोत्रवंशप्रव
तंक ऋषिणांठयावर्तकाःऋषिविशेषाः प्रवरा. इत्ये
घं संक्षेपतोज्ञेयम् ॥ तत्रसमान प्रवरत्वं समानगोत्र

·(१८८)
वं च पृगक् पृथक् विवाह प्रतिबन्धकंज्ञेयम् ॥ तत्र
प्रवसाम्यं द्विविधं एकप्रवरसाम्यं वित्रिप्रवरसाम्यंचे
ति ॥ तत्रभृग्वंगिरोगणे तरेषु एक प्रवरसाम्यमपि वि
वाह प्रतिबन्धकम् ॥ केवलभृगुगणेषु केवलागिरीगणे
घु एक प्रवरसाम्यं न विवाह प्रतिवन्धकम् ॥ किंतु
विः प्रवरेषुद्विप्रवरसाम्यं पंचेपुत्रिःप्रवरसाम्यविवाह
प्रतिबन्धकम् ॥ पंचानांत्रिपुसामान्याविधाहस्त्रिषुद्ध
योः॥ भग्वं गिणेष्वेवंशेपे वेकोयिवारयौदितिवचना
त् ॥ समानगोत्रनम्तु ॥ एक एवऋषियोवस्त्रवरेष्व
नु वर्तते ॥ तावत्समानगोलमृत भृग्वं गिरोगणादि
वचनेन एकम्पषिकतृकोयादृशप्रवराधिकरणका प्रवेश
स्तादृशप्रवरवलं सगोत्रसम्॥ तहिन्नतमसगोत्रसम्॥
एवमेव पंचप्रवराधिकरणक एक दिव्यन्यतमत्रवरस
मानलम् सवरप्रतम् ॥ तदिन्न तमसंप्रवरत्व मितिज्ञ
यम् ॥ एवं च मातृ गोत्रप्रवरचितनाभावे भृग्वंगिरोग
ण भिन्नेषु तादृशसमानगोत्रत्वमेव विवाहप्रतिबन्ध
कम् ॥ भृग्वादिगणेषुतादृश समानप्रवरत्वमेवविवाह
प्रतिबन्धकमितितत्वम् ॥ तया च केचिन्माध्यन्दिनक
देशिनः निरुतवचनैमातृगोत्रे प्रवरचिंतनमकुर्वाणास्ने

·( १८९)
षांभृग्वादिगणे. तरगणेषु समान समानगोत्रत्वमेवधि
वाहप्रतिबन्धकं भृग्वादिगणेषु तादृशसमानश्वरत्वने
एवंसत्यपिप्रतिबन्धके विवहेयुश्चेत्त पां वह दिवन्मा
तुलकन्यापरिणय दोषवत्तयाप्रकृतशाखा बहिर्भूतलं.
स्थावित्याद्यवधेयम् ॥ एवं च मात गोत्रप्रवरैक्यमध्य
धर्म एवेत्यभिमानेन मातुल भगिन्यापितष्वसुसतया
घ सहोद्वाहोमहाननाचार' इति तदाचारजन्यपापभीरु
भिमाध्यन्दिनः सहतेपायौवनसंबंधाभावेपिययोक्तशिष्टा
नांसदाचारपराणामपि शुक्लयाजुषाणां अध्वर्यवादि
कर्मणिप्रोक्त रीत्यामुख्यत्व मब्याहत मेषेतिसिद्धम् ॥
न च यत्र कन्यादानं तत्रैव हविदीनमिति व्याप्तिभंग
प्रसंगः स्यादितिवाय्यम्।। क्षत्रियादोंब्यभिचारात्।। ना
पियत्रकन्यासंबन्धा भावस्तत्रहा: संवधाभावः इति
व्यतिरेकव्याप्तिरपि ॥ ब्राह्मणक्षत्रियेव्यभिचारात् ॥
ब्राह्मणक्षनिगेनाम ब्राह्मणसंस्कारण ब्राह्मण्यवान क्ष
त्रिय स्याजीवनवांइचयः सः ब्राह्मगक्षत्रियइत्युच्य
ते ॥ तत्र कन्यासंबंधसत्वे पिहविः संबंधाभावात् ॥ ए
वं च कन्यादान योग्यतासमानाधिकरणा हविनियो
ग्यतेत्ययंतावदनियम एवेतिफलितं ॥ तथा च प्रकृत
-

·(१९०)
शाखाविशिष्ट शिष्टः बहीदिभ्योऽग्रपूज्य इति व्यव
स्थितम् ॥ नन्वस्मत्पूर्वजैर्येभ्यो हविनंदन्त अस्मामि
रपि तेभ्योहविदातुकथं शक्यते पूर्वैराचरितं कुर्यादन्य
थापंतितो भवेदितिचेन्न ॥ पूर्वजैरमिमानिकतया शा
स्त्रपुलंध्यहविनदत्त चेदपि स्वेनानुलंध्य शास्त्रं तत्रा
प्तं हवियमेव ॥ तस्माच्छास्त्रं प्रमाणते कार्यका
यं व्यवस्थिताविति भगदुक्त ॥ ननु यजुषां वहुशाखा
त्वात्संदेहेसमुपस्थिते ॥ तत्र बौधायनंग्राह्य बहादि
भिरादित्यादिवचनानां कागतिरितिचेदच्यते ॥ निरु
तरहदारण्यायिकायांजनक महाराजयने अस्मत्कुला
धिकृतानामाश्वल शाकलादीनां पराभवपूर्वकब्रह्मिण्ठ
पण भूतगोंगस्वीकरण धुरीणयाज्ञवक्लयो कर्पमसह
द्रि बहादिभि समत्सरं पातधाममपिवौधायनं यजुर
ध्वर्य महोतं ॥ यथा जगत्प्रकाशकादित्योत्कर्षमस
हिष्णुना चक्षुष्मतापुरुपेणदीप प्रकाशस्तहत्। एवं कृ
प्णयाजुपे वैशिपापनादिभिरपि प्राप्तब्रह्महत्या पापा
याकरण प्रायश्चिताचरणावसरेप स्वप्लकालेन एक
कर्तृकं तदन प्लकालेनाने कतृकंमाभूयादितिौरवा
भिमानवंतं गुरुभक्तिमन्तन्ध्रीममन्तमपि सच्छिण्यम् ।

·(१९१) याज्ञवल्क्यं शिष्यबुध्यातिरस्कृत्य स्वशाखाभिमानिक तया स्वशाखीयेभ्येएवाध्वर्यवं समर्पितमिति प्रतीय ते ॥ विष्णु पुराणीयपंचमाध्याये ॥ अथाहयाज्ञवल्क्य स्तुकिमेभिर्बहुभिद्विजैः॥ क्लेशितैरप्लसारैश्च चरप्येहं सुदुष्करम् ॥ १ ततः क्रु दोगुरुः प्राहयाज्ञवल्क्यमहा मते । मुध्यतांयत्वयाधोतम् मत्तोविप्रावमानक ॥२॥ याज्ञवल्क्य स्तताहभत्तयातनमयोदितम् ॥ ममाप्प लंबादाधीतं यन्मयातदिदंद्विज ॥ ३ ॥ पराशशरोवा च॥ इत्युतवारुधिराक्तानि सरूपाणियजूषिसः छर्दयि लाददौतस्मैययौ चस्वेछायामुनिः ॥ ४ ॥ यजूप्ययवि सृष्टानियाज्ञवल्क्येन वैद्विजाः ॥ जयहुरितचिराभूत्वा तैतिरीयास्तुतेततः॥ ५॥ ब्रह्महत्याव्रतंचिर्णगुरुणाचो दितैस्तुयेः ॥ चकारध्वर्यवांस्तांस्तु चरणान्मुनिसत्त मः ॥ इत्यादि ॥ एवं च प्रचंड माडमंडलापरिचय सचिवैः पेचकनिचनिजपाणि पिहितलोचने रसज्जने ची इलावलये सर्वदांझेरः प्रकाशेनासत्येवेति शतकृत्वः प्रोक्तं चेदपि सूर्योपासकैस्तन्मिहिरमरीचि जीवनवीधि निचयवदलीकमेव मन्यते। तपादिकलुषित मनीषा क्ता कृष्णाजुषादीनामपि शुक्लयाजुषविषये स्वापेक्ष

·(१९२)
योपाभावकल्पनमित्यवधेयं ॥ अथ यजुषांअध्वर्य
वंफर्तव्यमित्यत्र शुक्लेन वाकृष्णेतिद्वापरे समुदिते
सति विनिगमनाविरहादिति पूर्वपलिमिराक्षप्यते ।।
यजुष्याविशेषादिति ॥ अत्रोच्यते ॥ इमानिशु
क्लानि इत्यादिश्रुतिर्बु हिमालिन्यहेतुत्वत्तद्यजुः कृष्ण
मीरितमित्यादिस्मृतिभिश्च शुक्लस्यैव शुद्धलेन सरस
स्वेन क्रमेण सर्वकर्मब्रह्मप्रतिपादकत्वेन व्यवस्थितप्र
करणवत्वेन च परंमुख्य यजुर्वेदलक्षणीभूतमंत्राभिन्न
ब्राह्मणत्वेनापि हरिहरादिरुपेश्वरकतृकानुष्ठान साध
नत्यादिभिः स्तूयमानत्वात् ॥ स्तूयमानत्वार्थविधेस्ता
पर्यस्य पूर्वमीमांसायांसं. दिग्धेवास्यशेषादितिसूत्रे
मिनि मुनिवये निीतत्वात् ॥ तथाहि ॥ अकाः शक
राः उपदधातीत्यत्र अंजनसाधनेतेलवसादिगबगव्यमा
प्रात्येवासदिग्धतेजो वैवृतमिति वाक्यशेषेण घृत
स्यतेजस्लेन स्तूयमानत्वात् ।। घुतेएवपूर्वोक्तविधेस्ता
पनिर्णीतम् ॥ तद्वयजुपाअध्वर्यबंकर्तव्यमिति विधेः
शुम्लयजुप्वेवतात्पर्यनिर्णोयते ॥ तस्येवोक्तश्रुत्यादि
प्रमाणविषयशुद्धत्तादि हेतुभिः स्तुतत्तत् ।। किं च
विधिः स्वार्धपुरुषप्रवर्तयितुं स्तुतिमपक्षते ॥ स्वतः

·(१९३) सुन्दरेपि वस्तु निस्तु तिं विनालोकेपुरुषतरस रदर्शना त् । अतः पुरुषप्रति प्रतिबंधकीभूतबलबदनिशानु बन्धिलवुहिनिरसक बलवदनिष्ठाननुवन्धिल बुदिप्रयो जकास्तु ति समर्पकार्थवाद वाक्यार्थाभावेन पुरुषाणां प्रतिनिरंकुशानस्यात् ।। किं तूतरोत्याशुक्लयजुष्ये व तादश प्रति जनकेन विधिना अध्वर्यवविधा नावधारणमित्यादिवहुतरं सूरिवाः सुचिरं विवि- च्यरुचिरतया विभावनियम् ॥ अपिच कृष्णयजु पाअध्वर्यवनकर्तव्यमिति निषेधोप्युग्मियते ॥ त- थाहि ॥ कृष्णयजुषः याज्ञवल्क्य कर्तृ कवमनगो चरतेना शुद्धतयानीरस सत्वेनक्रमेण सर्वकर्मब्रह्म- प्रतिपादकत्वाभावे न च परंबुद्धिमालिन्यहेतुतया सर्व ज्ञ हरिहरादिरूपेश्वरकत कसत्कर्मानुष्ठानाभावेन कि चिज्ञजीव कोटिघटकापस्तम्भवायुस्तंभादिमनुष्यकत कसत्कर्मानुष्ठान साधनत्वादिना निन्दितत्वात् ॥ यथा कदाचिद्देवैः स्वीयहविभागस्वीकारायोप रुदहरिभुक रुरोदात्तदासोरोदित्यादिना निंदितत्वात्।तदभुपरिण तंरजतं वर्हिषिनदेयमिति निषेधस्य यथाप्रत्यक्षस्वात था कृष्णयजुषाअध्वर्यवं न कर्तव्यमिति निषेधस्थान .

·(१९४) त्यक्षत्वेपि निरुक्तहेतुभिरनु मातुं शक्यत्वादित्यादिसं भावनियम् । तथाचोक्तरीत्याशुक्लयजुषैवाध्वर्यवंवि धेयमिति सिद्धम् ॥ अत एवेंद्र प्रमितिनामकबहर्च क त कानुष्ठानविषयीभूत यज्ञादिकर्मणि ईद्रप्रमितिना मकयजमानांगीकृतशुक्लयाजुषऋत्विक्भावस्यभारतो दोश्रवणात्।। किं च शुक्लयजुषः कृष्णोपकारकतयापि मुख्यत्रं तद्यथा।अप्यशमीगर्भस्येति वाजसनेयकम् ॥ पूर्णाहुति वा कुर्यादिति वाजसनेयकम् ॥ अल्पशीरो माणि वापयेदिति वाजसनेयकम् ॥ इत्यादिना अप- स्तम्भः सूत्रयाञ्चकार ॥ अतएव मच्छाखाप्रत्ययं हि वाकुतः सूत्रात्मनोगतिरिति कालिकाखण्डीययाज्ञव- क्योक्तिरपि सा साधुसंगच्छते । किञ्च वैशम्पाय- नीयापस्तम्भाद्यपेक्षितेति कर्तव्यताप्रकाशकतया का त्यायनसूत्रस्योपकारकत्वमपि ॥ धन्यामाध्यन्दिनीशा खापरथाखोपयोगिनि इत्यादि वचनादित्यवधेयम् ॥ एकचेतावतोक्तश्रुत्यायखिलप्रमाणगणवता प्रवन्धेन काण्डत्रयनियन्त्रितवेदत्वावच्छिन्नस्य पूर्वकांडीययन मानकर्मणि पूर्वमीमांसाद्यनुकूलतया शुक्लयाजुपाणा मैव दक्षिणद्वाराधिकारमुख्यतानिश्चयपूर्वकमुपासना ·( १९५) कांडेपि गायत्रीरुद्रायुपासनामुख्यतस्थिरीकारमका- पीन् । इतः परन्तु स्थूणानिखननन्यायेन तृतीयेज्ञा नकांडेपि तेषामेव मुख्यत्वनिश्चीयते ॥ अथद्वापारादौ त्रिकालज्ञः पाराशरमुनिवर्यः यथावेदविभागात्पूर्वमेवा यातयामसारवत्तरं शुक्लयजुभाग याज्ञवल्क्यमुहिश्य भानौनिहितवान् ॥ ततः याज्ञवल्क्योपि पूषाणंसन्तो प्पनैजभाममवापेत्युक्ताख्यायिकाख्यापनेन सार्वज नीनमेव ॥ तद्वदस्मिन् प्रवलकलिकालेपि वेदोधितध- मीवनायतत्प्रतिपादककाण्डत्रयात्मकवेद व्यवस्थाप नाय चपरमकरुणार्णवःसाक्षादन्नपूीरमणएव द्विजा पदेशै िविजैः सममवतीर्यसर्वसारभूतं शुक्लयजुर्वे- दोपनिषदोरेव मुख्यत्वं व्यवस्थापयामासानिनु शांक रभाष्यकारेस्तावत् चतुर्वेदशाखाशिखाकाराणां सर्वो पनिषदां साधारणमेव भाष्यमकारि तत्र शुक्लयजुर्वे दस्योपनिपदएव मुख्यत्वं कथमिति चेत्समवधार्यताम् एकआसीद्यजुर्वेदस्तञ्चतुव्य कल्पयदित्यादिवचन तः वेदविभागावसरे पूर्व एकविंशतिशाखाः ऋग्वेद स्याभूवन।ततोनवाधिकशतंशाखाः यजुपः सामशा- -खाः सहस्त्रं अथर्वणरय तु पश्चाशलाखाः॥ तत्रप्रति ·( १९६) शाखमेकैकोपनिपदेवमाहत्य आशीत्यधिक एकादश शतसंख्याकाः उपनिषदः सम्पन्नाः ॥ एवंच तासु- साक्षाद्रामचन्द्रेणांजनेयाय सारभूतमुपनिषदामटोत रशतमेवोपदिष्टं। स्पष्टश्चेदम्मुक्तिकोपनिषदि॥ तत्रा पि सारवत्तरस्योपनिषदशकस्येव भाष्यकारेभीष्यमका रि॥ तच्च ईशकेन कठप्रश्नमुण्डमाण्डुक्यतित्तिरिः। ऐतिरेयंचछान्दोग्यरहदारण्यकन्तथा ॥ इतिएतदशो पनिषदाम्मध्येपि आदिमान्तिमयोरेव शुक्लयजुर्वे दोपनिषदोनिरतिशयसारवत्तयैव मुख्यसमिति वदा मः॥ कुतइतिचेत् तयोरेव शुदवात्मविद्यानाचूर्यास वोपनिषदामन्तीवयोग्यतेन व्यापकतया च मुख्य खात् ॥ अपिच उपक्रमोपसंहारावभ्यासोपूर्वताफलम् अर्थवादोपपत्तिश्च लिङ्गन्तात्पर्यनिर्णयेइत्यादिवचन तोपि वेदनावच्छिन्नस्य ब्रह्ममात्रतात्पर्यनिर्णायक पक्रमोपसंहारयोरक्यरूप्यस्यावश्यकतया सन्न्यस्य श्रवणं कुर्यादिति वैधवचसासन्न्यासमुद्दिश्य अव्यवहि तोत्तरमेव श्रवणविधानात् ॥ तथा चशोपनिषदादि ममन्त्रेसन्न्यासमुपक्रम्य एतावदरे खल्वमृतसमिति होत्त्वायाज्ञवल्क्यः प्रववाजेत्यन्तेन बहदारण्यीयष-

·( १९७)
टाध्यायगतमैत्रेयीब्राह्मणेनोपसंहारस्य एकरूपलात्॥
तदन्यासांतदभावाच्च । प्रकृतवेदोपनिषदोरेवेताश
मैकरूपयस्य जागरूपतया भाष्यकारैस्तत्स्फुटतरम
ङ्गीकृतमित्यवधेयम् । अतएवोक्तमभियुक्तः॥ वाति
कान्ताब्रह्मविद्येति ॥ तथाच रहदारण्यवार्तिकान्तैव
ब्रह्मविद्यतिसिद्धम् ॥ अतएवोक्तं विद्यारण्यस्वामिचर
पोः शंकरदिग्विजयस्य त्रयोदशसर्गे तयया ॥अथैक
दाखिलबिनेयवरम्सुरेश्वरःश्रीसद्गुरुपरिसरमुपससार।।
चपरं निजकरद्वन्द्वेन गुरुपदद्वन्द विधिवदभिवादया
मास ॥ ततोऽद्वैतभाष्यभूपकं सूत्रभाष्यवार्तिकं वि
धातु प्रवत्तमनाः सन् श्रीसद्गुरुचरणाववीभणत् ।।
श्रीमहिनेयगणगणितेनामुनाअधुनाय दद्वैतसरणिक
रणीयं विद्वत्स्मरणीयं रमणीयं किमपि स्वनियोगेन
विवरणीयमाचार्यचरणैरिति । तत्छवणजनितानन्द
सांद्गोदेशिकेन्द्रोपि अवादीत् ॥ हनियतममामकमा
प्यभूषकोतमतदूपकोमुमुक्षुभिक्षुतोपको वार्तिकाभि
धेयः प्रबन्धोविधेयइति ॥ ततोविश्वरूपउवाचाहेगुरु
वयातिप्रसन्नतरे भवदीयातिगम्भीरभाष्यविचारे यद्य
पि मम शक्तिनास्ति तथापि श्रीमत्कृपाकटाक्षवीक्षित

·(१९८).
स्तद्विधानदीक्षितोभवामीति गौरवीमाज्ञामादायनिर
गात् ।। ततस्तदसहिष्णवोवहवोभेदधियः पद्मपादाचा
यादयः रहसिगुरुवरमूचुः॥ अयंविश्वरूपः श्रीमद्भायं
भाहमतपक्षपातेन सर्वकर्मपरतयैवयोजयिष्यतीत्यतः
श्रीमदिनेयादिमोपद्मपादाभिधेय एवेदंभूषयविति।तत्र
पादाचार्योप्यवादीत् हेगुरुवर्य आनंदगिरिवीहस्ताम
लकोवाश्रीमद्भाप्यंभूपयतु॥ततोमाप्याकृतभाषे॥अंतर्नि
रतोयं हस्तामलकस्तत्कर्तुनाल। किंतुसुरेश्वराचार्य ए
वतत्कर्तुं सम नान्यस्तथापि सर्वेषां भवतामनभी
{चेतंवारयिष्यामिइत्युत्तवा गुरूवयोपिसुरेश्वराचार्य
परिसरमवापवाचं चोवाच ॥ हेमनीपिन्वं मन्नाप्यवा
तिकमाकुरु।एतेसर्वेविनेयवरः समत्सराः संस्त्वयिक
मंजडलमारोपयन्ति ॥ किंच समेकं स्वतंत्र निवन्धम
निरुचिरं विरचया।यन एतेषांभवत्स्वरूपावर्गमोभवेत्।।
ततः सुरेश्वरोपि गौरवाज्ञयानकर्म्यसिदि. संज्ञक
मपूर्व प्रबन्वंविधायश्री सद्गुरुचरणो पायनंव्ययात्॥
गुरुवापि तांदृष्ट्वापरमत्तिहष्टः समभूत् ॥ सर्वाश्चद
यामास ॥ स्वभाप्यभूषकवार्तिकरचनाविघातजन्य
दंज्ञानवाशमयत् ॥ सुरेश्वराचार्यापि पद्मपादादि

·( १९९)
भिराचरितस्वकृतिविघ्नजन्या मर्षेणपद्मपादकृन्ग्रन्थः
पृथिव्यांप्रथां तथा समाप्ति च न गमिष्यति ॥ कि
च हुतभुक् दहिष्यतीतिशशाप ॥ गुरुसविधावेवामा
प्यकारोपि सुरेश्वरमुवाच ॥ हेविनायिन् अवयोयी जु
पी शाखास्ति .॥ तत्रापिकृष्णामदीयाशुक्लाभवदि
या ॥ अतः पूर्वतैतिरीयोपनिषद्प्य वातिकविधा
य॥ पश्चादेवरहदारण्य भाप्यवार्तिकविधेयमिति प्र
स्फुटमाज्ञापयामास ॥ सोपिगौरवाज्ञयानिरुक्तभाष्य
वार्तिकयुगंविधाय सद्गुरुचरणयोरर्पयामास ॥ एवम्
पद्मपादाभिधेयोपिभाष्यटीकामकरोत् ।। गुरुवरोपिता
दृष्ट्वातद्ग्रहगती च समीदयावदत् ॥ वत्सभवग्रन्थी
यपंचपादा एव पृथांगमिप्यति ॥.तत्रापिप्राचुर्येण च
तुः सूत्र्यवेति। पुनरपिसुरेश्वराचार्यमवदत् ॥ कार्तिकें
दुसमभवहार्तिकंतु आसूर्यचंद्गपर्यतंपृथिव्यांप्रथांगमि
प्यति ॥ अपिच प्रारब्धकमीवशेषेणभुविवाचप्सतिमि
श्राभिधाभवान्भूविसमवतीय स्वतंत्रामाण्यभूपिकाटि
कविधास्यसि ॥सापिआपलयंजगतिजीयादिति। आ
हो स्वित्कलो ब्रह्मविद्यापिमवरहदारण्य वार्तिकांते
वभविष्यतीति वरपूरणेन गुरुवरः सुरेश्वरंपरमतितो

·(२००)
पयामास॥इत्यादि। एवं चाखिलभ्रति शिखामुखीभूता
नामपि सर्वोपनिषदांमध्येरहदारण्यस्येवशिरस्तन मु
ख्यतयाकृष्णयाजुपैरपिशांकरभाष्यकार्निरमिमानिक
तयाशुक्लयजुर्वेदीयईशादिरहदारण्यांतवव्यापिकेयंत्र
ह्म विद्यासमष्टिर्व्यवस्थापितेतिसिद्धम् । अतएवोच्य
ते पद्य॥ईशोत्पादित पादपद्मयुगुलाकेनोरुकाया कठ
अत्यावहकटिईथर्वहृदयामाण्डुक्यमुन्डस्तनि ॥ तिति
युद्धवदेतिरेयविलसद्धस्तद्रयानमुखं छान्दोग्यमहितम्
शिरस्तु रहदारण्यम्च पुण्यम् विदुः ॥१॥ सेषा
चोपनिषत्समष्टि रुदितायाब्रह्मविद्यापराप्तिय्यासक
सूत्र पुत्रमुदिनागितासुताभिःस्तुता ॥ श्रीमच्छांकर
भाष्यकारभगवत्पादेर्व्यवस्थापिता मिथ्याज्ञानविरोधि
नीविजयते मुक्ताभित्तामुक्तिदा॥२॥ ननुउपनिपच्छ
ब्दस्यविद्यावाचकतया कथंग्रथवाचकवमिति चेटुच्य
ते ॥ उपनिपदित्यत्ररपनि इति उपसर्गोतरंशदवि
शरणगत्यवसादनेथाइत्यनुशासनेन शदल्यातोशि
रणाद्यर्थवावकलात् ॥ प्रकृतेदेहाभिमानादिदुःखानि
निश्चयेन उपनिपादयतिथिसारयतिशिथिलयति तथा
ब्रह्मप्रत्यगात्मलेन निनरांगमयति । किं च सर्वानर्थ

·(२०१३
मूलभूनामविद्याम त्यंतमधसादयति उन्मूलयति ॥
इत्थुपनिषद्ब्रह्मविद्या ।। तथाचोपनिषच्छब्दः प्रतिपा
दकतासंबधेत ताशयन्यवाचकः ॥ प्रतिपाद्यतासंधु
धेन ब्रह्मविद्यावाचकः ॥ एवं च संबंधभेदेषिधालयंस
मान्यात् तस्यसंयध्यभेदाभिप्रायेणब्रह्मविद्यापरवेपि
नक्षतिरित्यवधेयम् ॥ अत्र यद्ययनवद्यानायब्रह्म
विना पादायंगलेनोपन्यस्तानांसमस्तानामीशादिर
हदारण्यान्तानामुपनिषदा अवयवत्वेन समानलेपि सर्वे
पुगात्रषु शिरःप्रधानमित्यादिवचन तोप्पस्ति कश्चिद्ध
स्ता दिसमस्तापेक्षयामस्ते अवयवातिशयस्तेनापिक
हदारण्यस्यैवशिरस्वेन व्यष्टोयथामुख्यवं प्रतियते ॥
एवं समष्टावपि एकासियजुर्घदस्तं च तु धाव्यक
ल्पयदित्यादि प्रमाणगणाभरणस्थागण्यपुण्य जनक
स्यरहदारण्यस्यैव निरपक्षकमुख्यवंशांकरभाष्यका
रानुमत मितिनिश्चीयते ॥ तस्मादभिनवशियावतारा
णां शांकरभाष्यकाराणां भगवत्पूज्यपादश्रीमदाचार्यच
रणानामीशादिरहदारण्यांतो ब्रह्मविद्यारूपः शुक्लय
जुर्वेद एव निरतिशय ब्रह्मप्रतिपादकतयामुख्यो ना
न्य इति परमाकूतमतिजागरूकतयेवाविभूतमितिसि

·(२०२)
हम् ॥ एतावताप्रकृतवेदस्योक्तरीत्याकांडप्रयेयथामु
ख्यत्वमेवं प्रस्थानत्रयेपितस्यैव मुख्यत्वमित्युच्यते ॥
अत एव वेदान्तसूत्रकारैः साक्षान्नारायणस्यज्ञानकल
याअवतीर्णेचीदरायणेरपिनिरुक्तव्यापकताधिकरणस्य
रहदारण्यस्यैवादिमसूत्रणवक्ष्यमाणाधिकरणगणापेक्ष
यामुख्यत्मभाणि ॥ यमधिकृत्यैवजन्मायस्यायधिक
रणानिसीण्यनवद्यब्रह्मविद्यासाधनतया शुब्रह्मवि
चारपराणिभवेयुः । येन चातिप्रांचविरंच्यादिपंचीकृता
पंचीकृत भूतपंचकप्रपंचेद्वैतमतवंचकोऽहेतप्रपंचः अति
विकच मिहिरमरीचिनिधयेवत्सुस्फीतः स्फुरिति ॥ पुर
स्तादपिउपनिषदाप्यकृत्सम्मतं यथा तन्मुख्यसमवो
चाम ॥ तथेदानीमपि स्थूणानिखननन्यायेन प्रकृतव
जलेंपीभावानुभवाय सूत्रकारसंमतं तस्यैवादिमाधिक
रणेमुख्यत्वं सम्यक् प्रतिपादयामः ॥ तत्रादो अधिकर
णनाम वक्ष्यमाणपंचवयवटितसमुदायत्वं । तच्च पंच
विधं यथा विपयोविशयश्चैवपूर्व पक्षस्तथोत्तरम् ॥ सं
गति श्चेतिपंचांगंप्राचोधिकरणंविदुः ॥ वेदांतस्थाविर
गंहिनवत्युत्तरंशतम् ॥ सूत्राणिपंचपञ्चाशत्तरं शत
पंचकम् ।। सूत्रलक्षणं तु ॥ अल्पाक्षरमसंदिग्धं सारच

·(२०३)
द्विश्वतोमुखं ॥ अस्तोभमनवयंच सूत्रसूत्रविदोविटु
रिति ॥ तथा भाप्यलक्षणमपि। सूत्रार्थोवर्ण्यते यत्रवा
क्यः सूत्रानुसारिभिः ।। स्वपदानि च वय॑तेभाष्यंभाष्य
विदोविदुरिति ॥ एवं चोक्तलक्षणलक्षितमादिमाधिकर
णन्तु अथातोब्रह्मजिज्ञासति। अत्राथशब्दः मंगलानंत
रारंभेति वचसाआरंभवाचक एव यदिउच्येत ॥ तर्हि
ब्रह्मजिज्ञासारंभ इत्यनर्थएव पर्यवस्पति । न हि प्रत्य
धिकरणं ब्रह्मजिज्ञासाक्रीयते ॥ किं । तयाब्रह्मविचा
रएवक्रीयते ॥ किं चाययोगातुशासनमिति सूत्रीयाथ
शब्दवन्मंगलवाचकत्वमपि वक्तुमशक्यम् ।। तस्य
वीणापणवादिश्रवणवन्मङ्गलफलकस्वरूपत्तात् । अतः
अथातोधर्मजिज्ञासेति सूत्रनियंत्रिताथशब्दवदानंतर्य
वाचकत्वमेव वक्तुमयुक्तम् ॥ तत्रापिपूर्वतन्त्रीयाधि
रणसहस्रं न हि ब्रह्मजिसांप्रतिपूर्वरत्तितयाकारणम् ॥
तस्य धर्ममात्र निर्णायकवात् ॥ एवं कर्मनिर्णयोपिन
कारणं तस्यानुष्ठान हेतुत्वात् ॥ अथर्थी समविद्वान्य
जेतैतिश्रुत्याअर्यादीनामधिकारविशेषणसाच्च ॥ न
विहस्वाध्यायाध्ययनानंतर्यसाम्ये न कमीवबोधानंत
यं मयशब्दार्थ इनिचेन्न् ॥ धर्मजिज्ञासाया. प्रागपि

·(२०४)
आधीतवेदांतस्य ब्रह्मजिज्ञासोपपत्ते रिति भाप्यकारें
रेयोक्तत्वात् ॥ अतः कर्माणितदवयोधस्तन्यायविचा
रो वानकारणं अतःन ब्रह्मजिज्ञासायाः धर्मजिज्ञासा
नंतर्यमिति ॥ किं च जिज्ञास्यभेदोप्यस्ति । तथाहि
धर्मजिज्ञास्यः सचभव्यः अत्र ब्रह्मजिज्ञास्यंतच्च नि
त्यनिरत्तम् अपिचधर्मफलंसाध्यम पुरुषव्यापारंतत्रला
त् ॥ जिज्ञास्यं ब्रह्मतुनित्यनिस्तत्वात् न पुरुषव्यापा
रतंत्रं ॥ चोदनाप्रत्तिभेदाच्च यथास्वर्गकामोयजेते
ति चोदनावाक्यं यागादौपुरुषप्रवर्तयदेवायबोधयति।
अयमात्माब्रह्मत्यादिवाक्यं तुत्वमर्थ केवलमप्रपंचद्र
ह्मबोधयति ॥ न तत्र प्रवर्तयति ॥ यथेन्द्रियसंन्नि
'कृष्ट अर्थे ऽववुध्यमानेन प्रत्यक्षातहत् ॥ तथा च
प्रवृत्तमानमेयो धर्मःउदासीनमानमेयं ब्रह्म तिजिज्ञास्य
भेदः ॥ अत एव यथाभूत ब्रह्मात्मविषयमपिज्ञानं न
चोदनातंत्र। तद्विषयेलिङगादयः श्रूयमाणा अपिल
नियोज्यविपयत्तात्कुन्ठीभवंति ॥ उपलादिषु प्रयुक्तक्षु
रतक्ष्ण्यादिवत् अहेयानुपादेय वस्तुविषयत्वादिति सम
न्वयसूत्रेभाष्यकारोक्तत्वात् ॥ तस्मादमविज्ञासास
मभिव्याहताथशब्दवाच्यवेदाध्ययनानंतर्यवाचकतंत्र

·(२०५)
ह्मजिज्ञासापूर्वीपस्थिताथ शब्दस्यबन्नुमशक्यं ।
किंतु भाष्यकृद्रापिनयोक्तसाधनचतुष्टयसंपत्यानंत
बार्यकत्वमेव धक्तव्यम् ॥ साधनसंपत्तीययोक्त
तु ॥ नित्यानित्यवन्तुविवेकः ॥ इहामुत्रफलमागवि
रागः शमदमादिषट्कसंपत्तिः ॥ मुमुक्षुलंचेति ॥
इंदं यतुष्टयमप्यागमगम्यं कथमितिचेगुच्यते ।
तद्ययेहकर्मचितोटोकलीयते ॥ एवमेवामुत्रपुण्यचि
तोलोकः क्षे.वतेति श्रुत्या ॥ यकृतकंतदनित्य
मिति न्यायवत्या ॥ नजायतेचीयते वा विपश्चि
याममातदमृतमतोन्यदात इत्यादिश्रुग्याष । ममा
आत्मानित्यः ॥ ततोन्यदनित्यमिति विवेकोलभ्य
ते । परीक्ष्यलोचन कर्मचितान ब्राह्मणानिर्वेदमाया
न्नात्त्यकृतः कृतेन । आत्मनस्तु कामायसर्व नियम्म
चति ॥ इत्यनयाभुत्या ॥ इहामुत्रफलमोगे अनात्ममा
देहेन्द्रियायखिलपदार्थजालेच विरागवललामोपि
मुलभएव ।। शान्तोदान्तोउपरतस्तितिक्षुः। श्रद्धावि-
जोमूत्र क्षात्मन्येबारमानं पवेदिव्यनयानुन्या शमा
दिपटकमपि प्रस्फुटं संघटते । तत्र शमोनामभवणा
दिन्यतिरिक्तविश्वेन्यो मनोविग्रहः।। दमोनामतधति

·(२०६) रितविषयेभ्यः वाह्यविषयेन्द्रियाणां निवर्तनम् ॥ तय तिरिक्तविषयेभ्युपरमणमुपरतिः ॥ विहितानां कर्मणां विधिनापरित्यागेवातितिक्षा॥ शीतोष्णादिद्वन्दसहि ष्णुता ॥ उतनिग्रहीतस्यमनसः श्रवणादो तदनुगुण विषयेचसा ॥ गुरुवेदान्तवाक्येषु विश्वासः श्रद्धा ॥ समाधिस्तु ।। निग्रहीत्तस्यापिमनसः स्थिरीमावः ॥ मु मुक्षातु ॥ नसपुनरावर्ततेति श्रुतिप्रसिदो मोक्षरतदि क्षा ।। एवंभूतः प्रमाताअधिकारि ।। तल्लक्षणन्तु ॥ वि धिवधीतवेदवेदांगवेनापाततोऽधिगताखिलवेदार्थो अ स्मिन् जन्मनिजन्मान्तरेवाकाम्यनिषिद्धवर्जनपुरः सरं नित्यनैमित्तिकप्रायश्चित्तानुष्टानेन निर्गतनिखिलकल्म पतया नितान्तनिर्मलस्वान्तः साधनचतुथ्यसम्पन्न प्रमातेति ॥ अत्र विकादोनामुत्तरोत्तरहेतुवनाधिका- रिविकोपणसमभ्युपगन्तव्यम् । अतएव एतेषु सत्सु प्रागपि धर्मजिज्ञासायाः ऊर्ध्वश्चशक्यते ब्रह्मजिज्ञा सितुज्ञातुं च ॥ नविपर्यये ॥ तस्माद्ययोक्तसाधनस म्पत्यानन्तर्यमेवायशब्दार्थः इतिफलितम् ॥ एवमय- शब्दसमभिव्याहतो.तशब्दोपि धर्मजिज्ञासायहि तपूर्वरतिवेदाध्ययननिष्टष्टार्थवाचकोऽतः शवदसमा ·(२०७) नार्थकोनभवति । फिन्तु विपक्षपक्षीयाक्षेपसंक्षयलक्षण एव ॥ तथाहि अक्षयंहवेचातुर्मस्ययाजिनः सुकृतं भ- वतीत्यनयाश्रुत्या कर्मफलस्य नित्यतेन ततो येराग्या सिद्धः॥ ब्रह्मापेक्षयाजीवले न जीवस्यभेदात् । तदभे दरूपमोक्षोपिलोष्ठकाष्ठादिवदसिदइत्याक्षेपपरिहारार्थ कएव अतः शब्दः । तथाच तद्यथहकर्मचितोलोकः क्षीयते इत्यादिक्षुल्या अक्षय्यश्रुतिवाधात् ॥ किचत्र- ह्मविदाप्नोतिपरमित्यादिश्रुत्या ब्रह्मज्ञानवतः साक्षान् मोक्षदर्शनातोरित्पर्य एवसः॥ किञ्च ब्रह्मपदसमभि व्याहन जिज्ञासेइत्यत्र कर्तव्यपदस्याध्याहार्यत्वेन ताह शकृतिसाध्यख जिज्ञासायां बाधितमतः प्रकृतिप्रत्यय योलीक्षणिक्त वक्तव्यम् । तत्र प्रकृतिभूतं ज्ञानं म जहत्स्वार्थलक्षणया महावाक्यजन्यत्तिप्रतिफलित चेतन्यरूपफलीभूतज्ञानपरं वक्तव्यम् ।। जहल्लक्षण याप्रत्ययार्थीभूतन्छासाध्यविचारलक्ष्यः सन्प्रत्ययः। एकञ्चोक्तागमावगम्यमान विवेकादिसाधन चतुष्टयस म्पत्तिसत्वादेतोस्ताहशसाधनसम्पत्पनन्तरं तहिशिष्ट शिष्टेनाधिकारिणाब्रह्मज्ञानाय वेदान्तविचारः कर्तव्य इतियथाशुतः सौत्रोऽर्थःसम्पन्नः॥ इतोप्यधिकस्तुगा ·(२०८) रीरकभाप्ये एवानुसन्धेयः॥ तथाचेताहशादिमाधिक- रणस्य विषयवाक्यन्तु ॥ आत्मावा अरेद्रष्टव्यः श्रोत व्योमन्तब्योनिदिध्यासितव्यइति । अत्र श्रवणादिक- मन्तराआत्मदर्शनं नभवतीति ॥ श्रोतव्योत्रष्टव्यइति वक्तव्ये ॥ कयन्द्रष्टव्यः श्रोतव्यइतिकेचन शंकामंकु- रीयन्ति । तेतावदित्यम्प्रत्याख्यातव्याः ॥ इयं श्रुति स्वर्थक्रमानुसारिणि नपाठकानुसारिणि इति ।। अर्थ क्रमस्य पाठक्रमापेक्षयाप्रवललात् ।। यथा अग्निहोत्रं जुहोति यवागूपचतीत्यत्रहोमप्रयोजनक एव यवा' स्वाः पाकः प्रयोजनवशेनपूर्वमनुष्ठीयतति नकोपि शंकापंकालंकावकाशः ॥ पुनरत्रयथाप्रयाजादयोसक दनुष्टिता एव कयंभावाधाकांक्षापूरकतयाअंग्युपकारक तामापादयति एवं सकृद्विहिताएव श्रवणादयोपिकं ग्रुपकारकतामापादयेयुरित्यपरेसंगिरते। तदप्यसमंज समेव ।। आत्मदर्शनपर्यवसानानिश्रवणादीनि ॥ आ स्मदर्शन पर्यंतं असकृदावत्य मानान्य वदृष्टार्थसमा निभवंति ॥ यथाव्रीहि न वहन्यादितिवाक्यावगता निस कृदवहननादीनिनिस्तुपतंडुलनिष्पत्ति पर्यवसानानित हत् । अत एवा त्यधिकरणे शारीरकतुरीयाध्यायाद्य

·(२०९)
पादीय आरत्तिरसकृदुपदेशादित्यादिमसूत्र भाष्यकारे
रपित
पेतस्मात्सकदपदेशेप्यारतिसिरिसकटुपदेशस्वार
त्ति सूचक इति समाधाय ॥ पुनलिङ्गाच्चेतिद्वितीयसू
प्रेण लिंगमपिप्रत्ययाति प्रत्यार्पयतीतिप्रतिपाद्य ॥
मंदामंदप्रज्ञयोर्मदप्रज्ञविषये असकृदारत्तिरुदाहृता ॥
तथाहिछांदोग्येतलमसिश्वेतकेतो इत्युपदिश्यभूय एवं
माभगवन् विज्ञापयविति पुनः पुनः परिचोद्यमान
स्तत्तदाशंकाकारणनिराकृत्यततमसीत्यवासकृदुपदिश
ति ॥ तथैवप्रकृते श्रोतव्योमंतव्यनिदिध्यासितव्यइ
त्यादिदर्शितमितिच सिद्धांतितम् । तथाचारतिसिध्या
एक प्रत्ययार्य विशेष्यक एव शाब्दवोधोभवति ॥ त
थाहि आत्मदर्शनसाध्यिका श्रवणकरणिकामनननिदि
ध्यासन इतिकर्तव्यकाभायनेतिमुख्यभावनाविशेष्यकये
यु, वास्यार्थ प्रतिफलंति ॥ अत्र श्रवणं नामोपक्रमा
दिषधिलिंगेरशेष बेदांतानांअद्वितीये वस्तु नित.त्प
पीवधारणम् ॥ अथवाएंवादशधारणानुकूलामानसी
क्रियातदिति ॥ मननंतुश्रुतस्याद तबस्तुनोबेदांनानु
गुणयुक्तिभिरनवरतमनुचिंतनम् ॥ शब्दावधारित
थे मानांतरविरोधशंकायांतन्निराकरणानुकूलताम
२७

·(२१०)
कज्ञानजनकोभानसव्यापारोवातत्॥विजातीयदेहादि
प्रत्ययरहिताहितीयवस्तु नितदाकाराकारितायाः उत्त
सजातीयवाहोनिदिध्यासनम् ॥ अथवाअनादिदुवा
सनया विषयेष्वाकृष्यमाणस्यमानसस्य विषयेभ्योऽ
पकृप्यात्मविपयकस्थैयानुकूलोमानसव्यापरस्तत् ॥
येतेषुत्रितयेष्वपिचरमंनिदिध्यासनमात्मसाक्षात्कारसा
क्षामारणं ॥ तध्यानयोगानुगताअपश्यन् ॥ देवात्मश
कति स्वगुणैर्निगूढामित्यादिश्रुतः॥ताहशनिदिध्यास
नेचमननंहेतुः॥ अकृतमननस्यार्थदादाभावेन तदि
पुयकनिदिध्यासनाचौगात् , | तादृशमननेच शवणं
हेतुः॥ शवणाभावतात्पर्यानिश्चयेन शहानदयात् ॥
श्रुतार्थविषयकेयुक्तायुक्तव निश्चयानुकूलमननायो
गाच्च ॥ एवंचोकुनरीत्या एतानित्रीण्यपिज्ञानोत्पत्तों
कारणानि इनि पूर्वाचायाः समूचिरे ॥.अपूर्वीचा स्तु
शवणमेवप्रधानं श्रवणमनुजायमानयोर्मनननिदिध्या
सनयोःश्रवणफलात्मदर्शन निर्वर्तकत्वेनाराटुपकारकत
पा अंगत्वमित्याहुः॥ यथाच घटादिकार्येमपिण्डादीनां
प्रधानकारणताचकादीनामवान्तरकारणतेति प्राधा-
न्यात्राधान्यव्यपदेशः॥ तथाशक्षणमनननिदिध्यासना.
है

·(२११) नामपीति । तथाचैतेषां श्रवणादीनां आत्मदर्शनं मु रूपम्फलम् । अवान्तरन्तु अप्रतिपतिविप्रतिपत्तिअन्य थाप्रतीपतिनांनिरतिरितिवदामः । तत्राप्रतिपतिनाम नाहंब्रह्मअपितुसंसारीजीवविशेषः इत्याज्ञानंइदमेवासं भावनेतिव्यपदिश्यते ॥ अहं ब्रह्मवानवेति संशयभाव नैव विप्रातपत्तिः । अन्यथा प्रतिपतिस्तुदेहादावात्मा ध्यासः । इयमेव विपरीतभावनेति व्यपदिश्यते ।। इ तिमावनात्रयनिवर्तकं श्रवणादिकं श्रोतं यथाक्रम वे दान्तपिदानुमतमिति तेषामेवेषावान्तरफलोपलब्धि रिति । एवञ्च श्रोतव्यइत्यत्रतयंप्रत्ययार्थीभूतायाः भावनायाः प्ररस्योंविचारो विपयः विचारस्य वेदा- ताविषयाः आत्मानएव्यइत्यत्र आहेतात्मदर्शनम- विश्यत्रोतव्यहति विचारविधानात् ॥ नहि विचारःला क्षादर्शनहेतुरप्रमाणत्वात् ॥ अपितु प्रमाणविषयसात् 'प्रमाणंचाहतात्मनिवेदान्ताएच ॥ तन्लोपनिषदंपुरुष पृच्छामि ॥ वेदान्तविज्ञानसुनिस्चितार्थाः इतिश्रुते॥ घेदान्तानांतु प्रत्यक ब्रह्मैक्यंविषयः ॥ तलमसिअहंन ह्मास्मीतिश्रुतः॥ एवं विचारविक्षः फलमपि ज्ञानद्वारा मुक्तिः ।। तरनिशोकमात्मवित् ब्रह्मविद्ब्रह्मैव भक्तो

·(२१२)
ति श्रुतेः ॥ तथासम्बन्धोपि । अधिकारिणाविचारस्य
कर्तव्यतारूप- ॥ फलस्यप्राप्यतारूपश्चेतिबोध्यम् ॥
एवंचत्वारोप्यनुवन्धाः सुबोधाएव । तयाचोक्तागमाव
गम्यमानामधिकार्यादीनां निर्णयार्थसमर्थकमिदमादि
मंसूत्रमतिरुचिरतयाजयति ॥ अतएव प्रकृतसरणि
विरुद्धसरणिशरणानांमते श्रवणविध्यनङ्गीकारेण अव
णविध्यधिकार्यादिनिर्णयकामिदमादिमं सूत्रवैषर्यमा
पद्यतेत्यवधेयम् ॥ एवञ्चोक्तश्रवणागमाभरणादिमा
धिकरणविजातीयाधिकरणगणानेकस्तवकरुचिरः पुन
रौपनिषत्पुरुप विशेपभूपकाशेपोपनिपन्मणिगणाधिक
रणस्तथा गणितसौत्रगणरमणीय कमनीयविचित्रसूत्र
नियन्त्रितः मुमुक्षुभिक्षुहृदयाल्हादचतुरः शांकरभाष्य
कारविरचितोयं समन्वयाविरोयसाधनफलाभिधेचतुरा
ध्यायाकारोमुक्ताहार जीवन्मुक्ताभिमतः परमतिजाग
रूकतयावरीवर्तितराम् ॥ तथांचादिमाधिकरणस्यैव
मुख्यत्वेन द्रष्टव्यः श्रोतव्येतिरहदारण्यीयश्रुतिसमा
नाकारकतया सर्वोपनिषद्व्यापकरहदारण्यपूर्वकएव
सूत्रभागः सूत्रितः सूत्रकारैर्व्यवस्थापितश्च भाष्यकार
रिति सिहम् ॥ अतएव शांकरभाष्यं व्याकुवाणेरामा

·भन्दचरणरत्र श्रवणसमानार्थवायव्येतिपदमध्या
इतव्यमध्याहतश्च भाष्यकृतेतिस्पटमुपदिष्टम् ॥ एव
मेव भगवद्गीतायाश्चतुर्थाध्यायप्रथमइलोकभाष्ये ।।
इमं विवस्वतेयोगम्प्रोक्तवानहमव्ययमित्यत्र ॥ इम
अध्यायद्वयेन प्रोक्तयोगविवस्वते सूर्यायप्रोकवानहम
व्ययमिति ॥ एवंद्वितीयश्लोकभाष्ये ॥ एवंक्षत्रियपर
म्परयाप्राप्तमिमं योगराजर्षयोविदुरित्यन्वयं दर्शयि
वा॥ सयोगः इह जीवलोके महतादीर्घकालेन नष्ट
इत्युक्तवान् । क्षत्रियपरम्परयाप्राप्तखेन नष्टइत्यर्थी
स्पष्टोभवति ॥ अपिचरहस्यमेतदुत्तममित्यत्र रहस्य
शब्दः रहदारण्योपनिषद्बोधकः ॥ तयाच स एवायंम
यातेधयोगः प्रोतः सनातनः ॥ इत्यत्र । साक्षान्नाराय
णेनेव स एवायमित्यनेन सूर्यायोक्तोरहदारण्यान्तोशु
क्लयजुर्भागएव गीताशास्त्ररूपेण सांख्यज्ञानयोगा
स्मकोयोगः प्रकर्षेण उक्तः। अनेनापिशुक्लयजुपएव
गीताशास्त्रमूलखमभिहितं भवति ॥ सूर्यमुश्यिभगव
कर्तकस्योपदेशान्तरस्याप्रसिद्धः॥ एवञ्चेतावताप्रब
न्धन वेदस्यकांडत्रये मुख्यत्ववत् प्रस्थानत्रयेपि शुक्
लयजुर्वेदत्यैव मुख्यतरत्न' सिद्धान्तितम् ॥ इतःपरन्तु

·(२१४) स्थूणानिखननन्यायेन तबमस्यादिचतुर्वेदमहावाक्ये प्वपि प्रकृतस्यैव चरमम्मुख्यतमलं प्रचलितांशान्त पर्यंतं सम्यक् प्रतिपादयामः ॥ अथ आत्मावाअष्ट व्यत्रोतव्यइत्यागमेन विहितश्रवणादिसाधनेनात्मद शनमेवदिश्यत्वेन फलतयाजनिहितम् ॥ तद्वितलम स्यादिमहावाक्यजन्याखण्डार्थावबोधरूपं मिथ्याभूनारे सधमयामशामक निर्विकल्पकमद्वैतप्रत्यक्षम् ॥ इदमे घानायविद्योवमर्दकतयातामात्सच्चिदानन्दानु मयार्य समर्थनेनैव ब्रह्मविद्येति पेदान्तविदांव्यवहारः ।। स- म्यक् ज्ञानेत्यादिभिरपि जागरूकतयावरीवर्तितराम् ।। यथाविस्मृतिनिजकरचामीकरोनरवरः कदाचित् देवव शात्परमाप्तवरेण सदुक्तिनियोषितः सन् निजकरगतं चामीकरमनुभवति । तया सदालिदमेवातं वस्तुप्र स्तुत्यैव सर्वोपनिषदः सन्नबाः ॥ साक्षात्परम्परयात देकप्रतिपादनपराः ॥ प्रारब्धोपलब्धगुरुवरमुखोदोरि तायदिभवेयुस्तर्हि तज्जन्यानुभवरूपं मुमुक्ष्वपेन निर पक्षमपि मोक्षफरकराम ठकवसुलभभवतीति॥ ब्रह्मवि दाप्नोतिपरम् । ब्रह्मविद्ब्रह्मैव भवतीत्याद्यागमैरवगम्य ते॥तत्रापि परापरब्रह्मप्रतिपादनपराप्ययान्यपि विधि

·छायापन्नानि वाक्यानि साक्षात्परम्परयाब्रह्मप्रतिपा,
दकान्यनेकानिसन्ति ॥ परञ्च तेष्वपि तत्वमस्यादीना
मेव चतुणी साक्षाद्ब्रह्मापोवकतया महावाक्यत्वेन
व्यवहारः ॥ अतएवाद्वैतदीक्षायां योगपट्टावसरेप्रचुरत
या एतेषामेवोपदेशदर्शनात् । तथाच तत्वमसोत्यत्र
तत्वमित्यंशस्य प्रातिलोम्येनत्वं तदसीयुक्त्याप्यभेद
एघावभासते.॥ यथा लौकिकवास्येषु क्वचिदनुपूर्वीभे
देनार्थ भेदएवदरीहश्यते ॥ तद्यथाकालिमानीलिमेत्या
दो मालिकामालिनीति ।। क्वचित्तु न तथाचिरं विरञ्चि
नंचिरं विरचिरिति॥ काशिका ॥ कालिका-॥ गपान,
पागेति ॥ सरसेत्यादिवदवसयम् ॥ अथछान्दोग्योपनि
पदि ।। श्वेतकेसुहारुणेय आसतहपि तोवायश्वेतके
तोबसब्रह्मचर्यन्नवै सोम्यास्मत्कुलीनोननूच्यहह्मवन्धु
रिच भवतीति ॥ सहबादशवर्षमुपेत्यचतुर्विनशतिवर्षः
सर्वान्वेदानधीस्यमहामनामनूचानगानीस्तब्धयेयाय॥
तपितोवाच ॥ श्वेतकेतोयन्नुसोम्येदं महामनाम
चानमानीस्तबधोस्युततमादेशमनाक्ष्यो पेनाश्रुतश्रुतं
भयत्यमतमतमविज्ञातं विज्ञातमिति । पुत्रः ।। कयन्नु
भगवः सआदेशोभवतीति ॥ पिता ॥ ययाएकेन मृत्

·( २१६)
पिण्डेन सर्व मृन्मयं विज्ञातं स्यादाधारं भणम्विकारो
नामधयं मृत्तिकेत्येवसत्यम् ॥ यथा सोम्येकेन- लोहम
णिनासर्व लोहमयं विज्ञातमित्याद्युक्त्वा पुनः सदेवसो
म्येदमग्रआसीदेकमेवाद्वितीयं ब्रह्मत्यायु पदिश्य ॥
नस्तप्तपरशुपर्यन्तं दृष्टान्तीकृत्य॥ ऐतदात्म्पमिदंसर्व
तत्सत्यं स आत्मातबमसीश्वेतकेतोरित्यन्तं नववारं
श्वेतकेतु प्रत्युहालकेनोपदिष्टम् ॥ ननु नववारमेवोपदि
टंन्यूनाधिकं कुतोनेति चेदुच्यते ॥ मन्दमतिमुश्यिति
चेन् ॥ श्वेतकेतोः कुशाग्रहित्वातदप्रसिद्धः । अस्म
दादीन्नुदिश्येत्यपि वक्तुमशक्यम् ॥ अस्मदादीन्प्रतिन
वसहस्त्रवारमुपदिष्टंचेदपि संसारिवान्निवक्तः । अतः
विदन्मतिरोचकं यद्रुचिरन्तदुच्यते । अस्मिन् जगति
एकमारभ्यनवांकपर्यन्तमेवांकपरिसमाप्तिदृश्यते ॥न
वांकस्यतुपुनरकांकावयवत्वमपिप्रतीयते ॥ अपिच नि
विकारतयानवांकस्य ब्रह्मरूपताप्यनुभूयते ॥ तथाहि
नववार गुणितोपि नवांकोनवत्वन्नव्यभिचरति ।। दश
बार गुणिते सति-नवति तामापन्नोपिपुना शून्यद्वय
रूपतामापंधते । तदीशून्यस्यंशुढे शवलमिति ब्रह्म
इयम्भवति ।। नवलमिदं योक्तिकमेवेति । किन्तु श्रु

·(२१७)
तिरपि इदमेवावेदयति ॥ तथाहि ॥ पूर्णमदःपूर्णमिदंपू
पातपूर्णमुदच्यते ॥ पूर्णस्यपूर्णमादायपूर्णमेवावशिष्य
तेइति।अस्पमाल्मानं । पूर्णमितियत्देशतः कालतोवे
स्तुतश्चपरिच्छेदविरलंतत्पूर्णम् ॥ मद इतिपरोसानि
धायोसवेनाम । निरुपाधिकस्यक्तिदेवशुद्धपूर्ण ॥ यदि
दंपदवाच्यव्यवहारापन्नं तदपिपर्णशबलात्मनाम्या
त्पत्वात् ॥ यदद-पदवाच्यकारणभावापन्न पूर्णब्रह्मनदेखें
दंपदवाच्या कार्यपाध्ययच्छिन्नमिवभाति । वस्तु
तः कार्यकारमकल्पनाविरसमित्यर्थः ॥ यंदेवेहतदेवा
मुत्रतिश्रुतेः । इदंशब्दगोचरहतप्रपंचाधिकरणत्वे
ने पात्प्रपञ्चापवादाधिकरणतया पूर्णब्रह्मोदच्य'
तेन्द्रिच्यते ।। अतिरिच्यतेत्यर्थः । एवं कार्यकारणात्म'
नपूर्णस्यवस्तुनः व्यष्ठिसमष्टिस्वाविद्योपाधिप्तापक्षका
यकारणकलनाविरलं ॥अहंब्रह्मास्मीतितथाविधंपूर्णमा.
दायविदितातहदनसमकालस्वातिरिक्तकार्यकारण कल्प
नानास्तीतिधमापनवमिति सिद्धायद्यपिएकमेवेतिश्रु
तिप्रतिपादितमेकमेवतत् । तथापिताशमायासाहाय
तयासद्वितीय निवर्समभूत । पुनस्तदेवतदगुणवत्तया
त्रिविधमपि त्रिवत्करणावत् त्रिरावत सदेव ने बवामा
.
aN
PA
.
२८

·.
(२१८)
पन्नम्।।ताशविकारविधुरनबांकस्यदशवारगुणनोपल.
ब्धशून्य यस्यतत्वमस्पादिमहावाक्य विचारेण एकमे
वपूर्णमव शिष्यते तदेवशुद्धब्रह्मासदेवसोम्येदमग्रआ
सीदेकमेवाद्वितीयं ब्रह्मनेहनानास्तिकिंचनेत्याद्युपनिषद्
चोषितत्वात ॥ द्वितीयस्य स्वस्मिनकल्पिततेन मिथ्या
वात् ॥ तादृशा तसित मिथ्यावसिद्धिपूर्वकला
प॥ अत एवा डैतसिद्धिकारमधुसूदनाचार्य पिरिज
निबंधरचनारंभे इदमेवस्थिरीकृतम् ॥ तथाहि ॥ तत्रा
दैतसिह 'तमिथ्यावसिहि पूर्वकत्वात् तमिथ्यालमे
वप्रथममुपपादनीयमिति ॥अत्र प्रथमंतच्छन्दप्रयोगः॥
' तच्छब्दस्यसर्वनामसत् सर्वनाम्नांबुद्धिविषयतावच्छे
दफावच्छिन्नेशक्तलातु ॥ तलेनेदंवावच्छिन्नस्यापिसा
म्यात् पूर्वमत्रेति प्रयोग एव युक्त इति केवनशंकामंकु
रियंति ॥ तेतावदित्थंप्रत्याख्यातव्याः ॥ सर्वनामत्वाव
च्छिन्नस्यापि इदं शब्दस्यापूर्वपरामर्शकत्वेन तादृश
पूर्वपरामर्शकस्यैव तच्छब्दस्य प्रयोगोयुक्त इति ॥किंत
तच्छब्देनपरामृश्यते इति चेदुच्यते ॥ श्रद्धाधनेनमुनि,
ना मधुसूदनेनसंग्रह्मशास्त्रनियंरचितातियत्नात् ॥
बोधायवादिविजयायच सत्वराणामबैतसिहिरियमस्तु:

·(२१९)
मुदेवुधानां ॥ १ ॥ अस्मिन् पूर्वपय ग्रंथकारण निज
नामपूर्वकं निबन्धनामप्रदर्शितं ॥ अनुबन्ध चतुष्टय
च॥ तहिविषय संबन्धप्रयोजनाधिकारीति ॥ तत्र वि
षयस्तावदेकमेवाद्वितीयंब्रह्मतिश्रुति जन्यः अहतलोप
लक्षितनिर्विकल्पकसाक्षात्कारः॥ अयमेवातिसिद्धिपदा
थःप्रतिपाद्यःप्रतिपादकोपि अतसिदिसंज्ञकोथएव।।
अत्र यद्यपिप्रतिपायप्रतिपादकयोकैवाभिधा । तथापि
विषयेयोगः मधेरू दिरितिभेदः ॥संबन्धमेदश्च ॥ तथा
घाइतसिदिसंज्ञको ग्रंथ एव तच्छब्देन परामझ्यते।।
एवं च तत्र तस्मिन्नत संज्ञके अन्येपूर्व ताश हैते
मिथ्यात्वमेव साधनीयं कुतः अद्वैतसिद्ध तमिथ्यात्व
सिहिपूर्वकत्वात् ॥ तत्राह तसिद्विपदोत्तरंषयर्थः नि
ष्ठत्वं तस्यद्वैतमिथ्यात्वसिहिपूर्वक स्वरूपेणान्वयः ॥
तमिथ्यावसिद्धि पूर्वकलं च ॥ मिथ्यात्वप्रकारहत
विशेप्यकनिश्चय निष्टजनकतानिरूपितजन्यताश्रय
लम् ॥ इदम तसिद्धी अवयशस्येवलभ्यते ॥ तथा
हि तमित्यत्रदाभ्यांनामरूपाभ्यां इतंत्राप्तकथमिति
चेत् ॥ अस्तिभातिप्रियंरूप नामचेत्यशपंचकम् ॥ आ
पत्रयं ब्रह्मरूपंजगन पंततोऽयमित्यादिवचनतः ॥ है

·(२२)
तपदेवाचियदादिजगदेव ॥ तन्नविद्यते यत्रेति व्यु
त्पत्तो योतिसप्तम्यर्थः अधिकरणलं तरय निरूपित
स्वसंबंधन नयर्थअभाव अन्वयः॥ तस्यप्रतियोगितासं
बंधेन द्वैतपदार्थेअन्वयः। एवं च यदधिकरणस्यमा
व प्रतियोगितमित्युक्तो ॥ वक्ष्यमाणलक्षणमेव मिथ्या
संसंपद्यते । तद्विप्रतिपन्नोपाधौत्रकालिकनिषेध प्रति
योगित्वम् ॥ तथाचौपाधौप्रतिपन्नत्वं तु भासमानत्वं
तहिस्वप्रकारकधीविशेष्यत्वं ॥ तरकारिकायाअहे
तविशेष्यकाधोः तद्विशेष्यत्वमतेपर्यवसितम् ॥ तथा
च ताशाह ते ब्रह्मणि कालिक कालत्रयेवर्तमानः
"नासीन्नास्ति न भविष्यतीति प्रतीनिसालिकोनिषेधः
समानाधिकरण धर्मावच्छिन्न व्यधिकरणधीवच्छि
न्न एतदन्यतरप्रतियोगिताको अभावस्त प्रतियोगिलं
वियदादिजगतिविलसतीति मिथ्यात्वसंपत्तिः ॥ एवंच
तुल्यवितिवेद्यतया संबंधसामान्यावछिन्न तलावछि
न्न प्रतियोगिताकाभाववद तमिति फलितं ॥ तस्य
सिहिनीमनिश्चयः एक मेवेति श्रुतिजन्यः अतिपि
लक्षितनिर्विकल्पकब्रह्मविषयकाक्षात्कारःसः एकमेव
तिश्रुतिजन्यः कथमितिदुच्यते ॥ एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म

·(२२१.).
ति श्रुतो एकएक अद्वितीयमिति ब्रह्मविशेषणीभूतपद
त्रयेण विशेष्येस्वसजातीय स्वविजातीयस्वगतभेदशू
न्यत्वप्रतिपादनेनस्वस्मिन्नतेतादृशाद्वैतभेदोनास्ती
तिप्रतीतिसाक्षिकाअतभेदाभावासःअतत्वस्वरूपः॥
भेदाभावस्यस्वप्रतियोगितावच्छेदव स्वरूपत्वमिति नि
यमात् तस्यतादशश्रुतिजन्य निर्विकल्पकसाक्षात्करेउप
लक्षणविषयाभानात् ॥ एवं च तादृशश्रुतिजन्यः अई
तत्वोपलक्षितनिर्विकल्पकब्रह्मविषकसाक्षात्कारः अयमे
वाइतसिबिपदार्थः ॥ एतादृशाह तसिडेढे तमिथ्याल
साधनविनासप्रसिध्या तथोक्तमतसिद्धिकारैर्मधुसूदना
चाय रिति । एवं च ताशा तसिहि तमिथ्यालसि
हिपूर्वकवेतिहिम् ॥ तादृश तमिथ्याले श्रोतान्यपित्र
माणानिप्रदश्यन्ते ॥ तथाहि अतोन्यदात ।। नतुत:त
मस्ति ॥ मात्रका च न भिदात्ति सर्वविकारजातंमा
यामात्रामपंचोयदिवर्तेतनिवर्तत न संशयः॥ मायामा
त्रमिदंतमहतंपरमार्थतः॥विकल्पोविनिवर्तेतकरिप
तोयदिकनचित।।उपदेशादयंवादाज्ञातदेतं न विद्यत।
रितोयकारणाभावादनुत्पन्न मिदंजगत् ।। दृश्यरूपं
जगढ़ पंसर्व शशविषाणवत् ।। वंध्याकुमारवचनाद्रीति
.

·(२२२)
श्वेदस्तिदंजगत् ॥ शशशगेण नागेंद्रोमृतश्चेदस्त्रि
दंजगत् ॥ मृगतृष्णजलंपीत्वातृप्तश्चेजगदस्तित
त् ॥ मासात्पूर्व मुतोमयोह्यागतश्चेजगनवेत् ॥स
च्चिदानंदमारोहमनुत्पन्नमिदंजगत ॥ इतिसंक्षेपः ।
एवं चलक्षणप्रमाणाभ्यामवगतताहशतद्विसमनंतर
मेवातसिहिस्तदुत्तरमेवोक्तरीत्यासआरमातलमसिश्वे
तकेतोरित्युपदेशः ॥ तयाचतायता तत्वमसीतिमहा
वास्यसंगतिमभिधाय इतः परन्तद्यथाश्रुतंविविच्यते॥
तत्रयद्यपि सुखमात्मस्वरूपतया नित्यप्राप्तमेव । त
थाप्यनाथ विद्ययाविस्मृतनिजगल वेयकवदप्राप्तत्व
भ्रमात्संसारसुखाभासायात्यायासेनानेककमाण्याचरन्त
कलान्यपि सुखदुःखादीन्यनुभवन् सर्वोपिनिजदेव
सचिवोजीवनिचयः दुरंतदुवारतरसंसारकांतारेतिचिरंवं
भ्रमीति । अतः सर्वानर्थ हेतुस्वस्वरूपानवबोध इति
नित्यनिरति शयस्वप्रकाशसच्चिदानंदरूपयोर्जीवन
ह्मणोरेक्यरूपशुद्धचिन्मात्रगोचरनिर्विकल्पकसाक्षात्का
रदारातदुपमा यापि च कणभक्षाक्षचरणमुनिजेमि
निपतंजलिकपिलायखिल तिकुलदलनाय ॥ तत्वम
सि ॥ अहंब्रह्मास्मीत्या तागमराजः स्वविचारपरंनर

·(२२३)
वरं स्वस्वरुपसामाज्येपरमतिजागरुकतयेवाभिषिं च
सिम्म ॥ तथा हि.तत्वमसीतिवाक्यबस्यापदजन्य पदा
योपस्थितिहाराखंडावबोधकं भवतीत्यतस्तवं पदा
भ्यांवाच्ययोर्लक्ष्ययो ईत्युपस्थितयोः पदार्थयोः प्रकृ
तवाक्याानुकूलयोरन्यतोऽ सिद्धनात् ॥ तोवाक्यशेषे
णेव प्रमातब्यौ ॥ तया च पदार्थग्रहीतरत्तिकस्य तंत्प
दादेज्ञानेनतदोपस्थिति द्वारावक्ष्यमाणवाक्यार्थसम
थनं भविष्यतीत्यवधेयं । यूपाहवनीयादिपदार्थवत् ॥
यया यूपेपशुंवनातीतिवाक्यात् यूपेपबंधनसंसगें।
प्राप्तेयुपपदार्थाकांक्षायां अन्यतोप्राप्तं यूपपदार्थ यूपं
क्षतीति वाक्य यूपोतदेशेनतक्षणादिसंस्कारविधायकम्
तक्षणादिसंस्कारविशिष्टंकाष्ठंयूप इति वाक्यमर्याद
याप्रमापयति । एवमानहनीयेजुहोतीति वाक्येआवद्द
नीयसंसर्गेप्राप्तेआहवनीय पदार्थाकांक्षायांअन्यतःप्रा
प्तमावहनीयपदार्थ वसंते ब्राह्मणोअग्नीमादधीत ॥
नतम् गाईपस्यन्दिवाझवहनीयमितिवाक्यं दिवाधाना.
दिसामग्रीविशिये अग्निरावहनीय इति एवं त्यातलं
पदोपस्थितयोर्वाच्यलत्यार्यबोधकानि वाक्यानि तु ॥
यतो वाइमानिभूनी निजायतेत्याया सठयादिश्रुतयस्त

·(२२४.)
स्पदवाच्यबोधकाः ॥ तयथामहामत्स्व उभेकुलेऽनुसंव
रति पूर्वचापरचैवमेवायंपुरुषः, एतावुभावंतानुसंचरति
स्वप्नांतंयुद्धात पेत्याद्यास्तुवं पर्दवाच्या गमकाः ।।
सत्यज्ञानमनंतंब्रह्म ॥ नित्यं विज्ञानमानंदंब्रह्मत्या
वास्तुतयोदयार्थ प्रतिपादकाः ॥ एवं चेतवाक्य:
अमिततर पदप्रतिपाय विशिष्टशुद्धवाच्यलक्ष्यार्थन
हीत रतिकतत्पदादिजन्य ततत्पदार्थोपस्थितिबाराम
ताखंडाववोधजननयोग्यततमसीर्तिवाक्ये अंबा
तरवाक्यानुभूतयोः शुद्धजीवब्रह्मणोः मुस्थाान्वयानु
पपत्यारक्षणा इत्यानिर्विकल्पकस्मरणोपपत्तिरित्युच्य
ते ॥ यथासकलकरण ग्रामशामक सुषुप्त्यवस्थायां
साहिचैतन्यविषयको अनुभवः अविद्यापरिणाम एव.॥
सुखमहमप्स्वा समिति स्मरणान्यथानुपपत्याविवरणा
चायोगीकृतस्तदत् तत्र यदिप्राक्कालीनस्ताहाल
योन स्मृतिः किं स्वनुभव एव,साक्षिणः सुधुप्त्यव्यव
हितोत्तरमनुस्यूततया अनुभवकालनात् ।। अत एव
वार्तिककारैरपि न सुषुप्तिगमज्ञाननाज्ञाशिषमिति
स्मृतिः ॥कालाद्यव्यवधानत्वात् न त्वात्मस्यमतीतभा
क् इत्युक्तम् । तथा त्यानं कालेसीक्षिण एवानुस्यून
4

·(२२५)
स्वेन तारशकारानुभव एव नस्मृतिरितिदुच्यते ॥
अस्तिीयब्रह्मविजिज्ञापयिषयाप्ररत्त निरुक्तश्रुतिघटक
सत्यादिपदानांशुद्धचैतन्यतात्पर्य काणांविशिष्ठचैतन्य
धावकत्वेपि शुद्धचैततन्य तात्पर्योङहसंस्कारजन्या नि
र्विकल्पकस्मृतिरेव भवति ॥ यथातार्किकवरैरपि आ
काशः शब्दाश्रयः इत्यत्र आकाशशब्दादपि निर्विकल्प
क मुरीक्रियते.॥ अन्यथाअाकाशपदस्य शब्दप्रयवा
धक्तया शब्दाश्रय शब्दाश्रय इति पुनरुक्तिभियैवामि
मतशाब्दबोधानुपपत्तिरतो आकाशपदात् शुढाकाश
तात्पर्याधीनरत्याशुद्धार्थ स्मरणम् ॥. तथा प्रकृतेपी
त्यवधेयम् ॥ न नुसत्याद्यवांतर वाक्येरेवसत्यादि
पदवाच्यार्थीपस्थिति रातत्पदलक्ष्यावांतरवावयार्थबो
धः ॥ एत्वंपदलक्ष्यस्यापि तथाचालंकृत विधारणे
ति चेन्न ॥ न ह्यवांतरवाक्यघटकसत्यादिपदजन्यः
खंदशः शाब्दबोध. समूलबंधोपमर्दको भवितुमर्हति ॥
तयोरभेदाज्ञानात् । अतस्तयोरज्ञातमैक्यं बोधयन्म
हावाक्यमेव तदभेदप्रतिपिपादयिषया अखंडार्थबो
धायप्रयतते । किं च लक्ष्यस्येकलादनुवादकतयाअ
खंडार्थता ॥ तदेकतात्पर्योबुसंस्कारजन्यस्मरण

·(२२६)
स्यापि निर्विकल्पकत्वात् तादृशनिर्विकल्पकपदोत्प
न्नार्थोपस्थितिजन्योमहावाक्यीयाखंडार्थावबोधोपिनि
विकल्पकएवेतिसिद्धम् ॥ एतस्यैवाखिलाज्ञानजन्य
सविकल्पकतन्त्रमग्रामोपमर्दकतया प्रमालमिति भ
द्वैतसिंद्वातः । अत एव लक्ष्यतावच्छेदकविधुरयालक्ष
णारत्यातादृशलाक्षणिकपदजन्यशुदलक्ष्यार्थोपस्थिति
हेतुकएव निर्विकल्पकोमहावाक्यार्थबोधइत्यवधेय
म् ॥ अत्रवाक्यार्थस्याखंडवं असंसृष्टलमेव ॥ वाक्य
स्याखंडार्थलं तु त्या स्वघटकपदोपस्थितिविषयार्य
संसगीनवगाहिप्रमाजनकत्तम् ॥ अत एवोक्तममिय
तसंसर्गासंगिसंम्यग्बीहेतुतायागिरामियम् । उक्ता
खंडार्थतायहातत्प्रातिपदिपकार्थता इति ॥ ननुतबम
सीत्यत्रतत्वंयदयोः शुद्धचैतन्येएवशक्तिः स्वीक्रीयता
म्। तथाचाभेदान्बयोपि साधुसंगच्छते ॥ यथा घटो
ऽनित्यइत्यत्र घटपदवाच्येकदेशघटपदस्यान्वयायोग्य
वेपि योग्यघटपदव्यक्त्यासहानित्यत्वस्थान्वयः ॥ य
उपदार्थे कदेशस्यविशेषणतयैवोपस्थितिः तत्रैवस्वा
तंत्रणोपस्थितयेलक्षणाभ्युपगमः ॥ यथाघटोनित्यह
त्यत्र घटशन्दाघटत्वस्यशत्त्याऽनुपस्थितत्वेन ता

·(२२७)
दशोपस्थितेयेघटपदस्यघटत्वलक्षणा | अन्यथागेहेघ
टः घटेरूपंघटमानयत्यत्र च घटत्वादेरभिमतान्वयवो
धायोग्यतयातत्रापिघटादिपदानांविशेष्यमानेलक्षणा
पत्तिः ॥ तस्माल्लक्षणास्वीकारोव्यर्थ इतिवेदुच्यते ॥
यदिताशपदजन्यपदार्थोपिस्थितिः शक्त्येवजायेत ।।
तर्हिशुद्धचैतन्येबाच्यत्वमापद्यत॥तथाचेद्यद्वाचनभ्यु
दितं येनवागभ्युद्यते ॥ यतोवाचोनिवर्ततेइत्यायाःशु
तयोव्याकुप्यरन् किं च यद्वाच्यं तदनित्यमिति नि
यमेनानित्यत्वमापद्यत। अतःशुद्धशक्तिर्वमशक्या
विशिष्ट एववक्तव्यान च लक्षणायाअपिशक्यसंबंध
रूपतया असंगोह्ययंपुरुष इति श्रुतियाकुप्येतेतिवा
चयम् । तात्विकसंबंधस्यासत्वेपिकल्पितसंबंधस्वीका
रात् ॥ तथाचात्रजाग्रदायवस्थात्रयवान विद्योपाधि
जीवस्त्वंपदवाच्यः ॥ अविद्योपाधि व इति श्रुतेः ॥
तष्पदवाच्यस्तु कारणभूताज्ञानोपाधिरीश्वरएव ॥मा
योपाधिरीइवरः इति श्रुतेः॥ सोपित्रिविधः स्वोपाधिभू
ता विद्यागुणत्रयभेदेनब्रह्मविष्णुरुद्रभेदात् । तत्ररजो
पाधिकोब्रह्मास्त्रा॥ सत्वोपाधिको विष्णुःपालकः ॥त
भोपाविकोरुद्र संहती ।। एवंचेकस्पैवेश्वरस्य चतुर्मु

·(२२८)
खचतुर्भुजपंचमुखायाः पुमाकारास्तथा श्रीभवांनीभार
त्याधस्त्र्यकाराः अवताराः भक्तानुग्रहार्थलीलयेवावि
भवंतीत्यवधेयम् ॥ एवंचोपाविभेदेपिउपधेयाभेदएव।
स्वरूपाभेदात् ।। अत एवोच्यते ॥ हरिरूपीमहादेवो
लिंगरूपीजनार्दनः ॥ ईपदप्यंतरंनास्तिनेदकृन्नरकं
बजेदिति । अयमेव साक्षीत्युच्यते ॥ एवंतवंपदार्थो
ययोकरीत्याविविच्य सम्यकसंशोधितयोस्तयोरसिपद
मैक्यबोधयति ॥ तथाहिनाहमीश्वरः इत्यादिप्रत्यक्षे
ण किंचिज्ञलसर्वज्ञतादिविरुद्ध धर्माश्रयत्वादिलिंगेन
च ॥ अपि चद्वासुपोसयुजावित्यादिश्रुतिमिः ॥ द्वा
विमापुरुषावित्यादिस्मृतिभिश्च जीवशिव भेदोवधाये
ते॥ अत स्तबमस्यादिवास्यनियथाआदित्योयूपः ॥
यजमानः प्रस्तरः इत्यादिवाक्यवदुपचरितार्थान्येवेति
चन्न ॥ नाहमीश्वरइत्यादिप्रत्यक्षस्यसमावितकरण
दोपजन्यतयाअसंभावितदोपश्रुतिजन्यज्ञानेनबाघदर्श
नात् ॥ यथाचन्द्र सूर्यादिग्रहमन्डलपरिमाणमाहकेन
जोतिःशास्त्रेणप्रादेशिकश्चंद्र इति चंद्गगतप्रादेशिक
बवाधदर्शनंतहत् ॥ वासुपावित्यादिवाक्यापेक्षयाउ
पक्रमोपसंहारायवगतात 'तात्पर्यवतस्तवमस्यादि

·:
(२२९)
वाक्यस्य प्रबललादेवजीवशिवेक्येविरुधमाश्रयत्वान
पपत्तिः ॥ स्वभावशीतस्येवजलस्योपाधिकोष्ययाद्यान
यत्ववात् ॥ एवं च स्वभावतोनिर्गुणस्पैव जीवस्यांतः
करणाद्युपाधिवशात् कर्तृत्वाद्याश्रयत्वप्रतिभासत्वोप
पत्तः ॥ अपिचचैत्रपुत्रस्तेजातइत्यादीसिौपिसंगति
ग्रहदर्शनकार्यपराणामेव, वाक्यानांप्रामाण्यमितिवर्द
तोप्चपास्ताः ॥ एवं, च तत्वंपदवाच्ययोर्विशिष्टयो
रैस्यायोगेपिलक्ष्यस्वरूपयोस्तयोरसिपदमुक्तरीत्येवैक्यं
सम्यक्वोचयतीत्यवधेयम् । पूर्वोकभेदप्रत्ययस्तु अत्यु
च्चगिरिशिखरवर्ति महातरुवरविषयकोभूमिष्टस्पर्धा
प्रवालनिर्भासप्रत्यवत् अमएवेतिमंतव्यम् । तथा च
तत्वमसीतिवाक्यस्य भागत्यागलक्षणयासोयदेवदक्ते
तिवाक्यवदखंडार्थकतेतिसिद्धम् ॥ एवंचोक्तमहावाक्य
जन्यनिर्विकप्लकाखंडार्थावबोधएवाढतसिद्विरिति फ
लितम् ।। एतदेवोक्तं विद्यारण्यस्वामिचरणः ॥ एकमे
वाद्वितीयं तन्नामरूपविवर्जितम् ।। सृष्टः पुराधुनाप्य
स्यताहकत्वं तदित्तीर्यते ॥ ओतुर्देहंद्रियातोतं वस्त्वत्र
त्वंपदेरितम् ..-। एकताग्राह्यतेसीतितदेवमनुभूयता
'म् ॥ २॥ इतिसामवेदीयम् ॥ भग्वेदीयंतु ॥ येनेक्ष

·(२३०) तेश्रुणोतीदंजिघ्रतिव्याकरोतिच ॥ स्वाहास्वादुविजा नातितत्प्रज्ञानमुदीरितम् ॥ १॥ चतुर्म खेंद्रदेवेषुमनु प्याश्वगवादिषु ॥ चैतन्यमेकंब्रह्मातःप्रज्ञानंब्रह्ममय्य पि॥२॥ स्वप्रकाशापरोक्षत्वमयमित्युक्तितोमतम् ॥ अहंकारादिदेहांतात्प्रत्पगात्मेतिगीयते ॥ १ ॥ दृश्यमा नस्पसर्वस्य जगतस्तत्वमीर्यते ॥ ब्रह्मशब्देनतब ह्मस्वप्रकाशात्मस्वरुपकमिति ॥२॥ इत्यथर्वणीयम्॥ यजुर्वेदीयंतु ॥ परिपूर्णपरात्मास्मिन् देहे विद्याधिकारि णि ॥ बदः साक्षितयास्थित्वास्फुरन्नहमितीर्यते ॥१॥ स्वतः पूर्णः परात्मात्रब्रह्मशब्देनवर्णितः॥ अस्मीत्यै क्यपरामर्शस्तेनब्रह्मभवाम्यहमं ॥२॥ इदमेवानुभ ववाक्यमित्युच्यते ॥ नन्वनुभवस्थ वाक्यजन्यत्वात्कथं वाक्यस्यानुभवरूपत्वमिति चेत्कार्यकारणयोरेक्याभि प्रायेणेवेतिवदामः ॥ तथासतिसर्वेषामेवअनुभवरूप त्वंसमा किमधिकमेकस्यैवेति । किं चानुभवजन्यसं स्कारस्याप्यनुभवरुपत्यापत्तिः ॥ "संस्कारजन्यस्मृतेः संरकारत्वापतिश्च ॥ इतिकेचनशंकामंकुरीयंति ॥ ते एवं प्रख्यातव्याः॥ नवयंकार्यत्वविशिष्टत्वे न कारणत्वविशिष्टवनवाअभेदंवदामः ॥ किं तुस्वस

·(२३१)
ताअतिक्कसताशून्यत्वेन कारणस्येवकार्याकारणपरि
णामादभेद इति ॥ अपि च महावाक्योपदेशावसरे
सद्गुरुर्मुमुक्षु शिष्यंयदासमुपदिदेश हेशिष्यप्रज्ञानंत्र
मास्ति तयाअयमात्माब्रह्म अस्ति । तत्वमसि ॥ इत्यु
पदिछ-शिष्यः सद्गुरुमभिवायवदति भोस्वामिन् म
वत्प्रसादादहं ब्रह्मास्मि इति ।। अपिचोपदिष्टवाक्यत्र
ये प्रथममध्यमपुरुषप्रयोगेनोपदेशवाक्यत्वंत्रयस्य ॥
तुरीयस्योत्तमपुरुषप्रयोगादेवोत्तमत्वम्॥अनुभवरुपत्वा
च्चाअत एवोक्तमभियुक्तः ॥ परोक्षावापरोक्षेचविद्या
धाविचारजा ॥ तत्रापरोक्षधियत्यो विचारोयंसमाप्य
ते ॥१॥ अस्तिब्रह्म तिचे दपरोक्षज्ञानमेवतत् ॥
अहंब्रह्मोतिचेद्वेदसाक्षात्कारः सउच्यते इति एवंचाहं
ब्रह्मास्मीतिमहावाक्यस्यैवानुभवरूपतया उत्तमत्वमि
ति सिद्धम् ॥ तथाहंब्रह्मास्मीत्यत्राहंपदेनव्यष्टिबुध्युप
लक्षितलिंगशरीरसाक्षित्वेनप्रकाशमानउच्यतालमण
याब्रह्मशब्दोपिउपदेशकालाद्यनवच्छिन्नसच्चिदानंद
रूपएवअस्मिशब्दस्तु पदव्यसामानाधिकरण्यलभ्यंजी
कब्रह्मणोरैक्यपरामृशते इत्यवधेयमाएवंचानेनवाक्ये.
नाखंडावधारितेअतिकारिणः अहनित्यसत्यशुद्धबुद्ध

·(२३२)
मुक्तस्वभावपरमानन्दानन्ताद्वयंब्रह्मास्मि इत्यखंडाकारा
कारिता चित्तरत्तिरुदेति ॥सातुचित्प्रतिविम्बितासतिप्र
त्यगभिन्नमज्ञातं विषयीकृत्यतद्गताज्ञानमेवबाधते॥
तदापटकारणतंतुदाहेपटदाहवत् ॥ आखिलकार्यकार
णाज्ञानेबाधिते सति तत्कार्यस्यारिवलस्यबाधितला
त् तदत्तभूताखंडाकाराकारिताचित्तरतिरपिबाधिता
भवति ॥ तत्र उत्तौप्रतिबिंबितंचैतन्यमपियथाप्रदी
पप्रभाआदित्यप्रभावभासनासमर्था सतितुयाभिभूता
भवति ॥ तथास्वयंप्रकाशमानप्रत्यगभिन्न परब्रह्मा
वसासनानहतयातेनाभिभूताभवति ॥ तथा चस्वो
पाधिभूताखंडरत्तचीधितत्वात् ॥ दर्पणाभावेमुखप
तिबिंबस्यमुखमात्रत्ववत् ॥ प्रत्यगभिन्नपरब्रह्ममा
भवति ॥ इदमेवरतिव्याप्यत्वएतस्यैवताचदंगीका
रःन फलव्याप्यत्वस्यएतदेवोक्तमभियुक्तः ॥ फलव्या
प्यत्वमेवास्यशास्त्रकृद्रिनिराकृतं ॥ ब्रह्मण्यज्ञाननाशा
यत्तिब्याप्तिरपेक्षते ॥ स्वयंप्रकाशमानत्वान्नाभास
उपयुज्यते ॥ इति ॥ जडाकाराकारितांतः करणवत्तरतु
विशेषोदृश्यतेसयथाअघटइत्यत्रघटाकाराकारिताचित्त
इत्तिरज्ञातंघटंविषयीबत्यतद्गताज्ञानानिरसनपुरःरंस्त्र

·(२३३)
भासातदवभासयति ॥ अत एवोक्तमभियुक्तः ।। बुद्धि
तस्यचिदाभासौदावतोव्यापनुतोघटम् ॥ तत्राज्ञानंधि
यानस्येदाभासेनघटस्फुरोदिति ।। अत्रधीशब्देनांतःक
रणरतिरभिधीयते ॥ साद्विविधासम्बधरूपाअवरणभं
गरूपाच इत्यन्यत्रविस्तरः ॥ एवमहंब्रह्मास्मीतिस्वरू
पाहतसाक्षात्कारपर्यंतंमुमुक्षोः साधकस्यश्रवणमनननि
दिध्यासन समाध्यंतानिसाधनानि अवश्यकतयाअपेक्ष
ते ॥ तत्रश्रवणादित्रीण्युक्तपूर्वीण्येव । अधुनासमाधिर
भिधीयते ॥ समाधि िविधःसविकल्पकोनिर्विकल्पक
श्चेति ॥ तत्रसविकल्पकोनामज्ञातृज्ञानादिविकल्पलल
यापेक्षयाअतवस्तुनितदाकाराकारिताया श्चिनरत्ते
रवस्थानम् ॥ तदामृण्मयगजादिभानेपिमृगानवत् है
तभानेपि अद्वेतवस्तुभासते ॥ तदुक्तंभवति ॥ ६
शिस्वरुपंगगनोपॉपरंसकृतविभातंबजमेकमध्यम् ॥
अलेपकं सर्वगतं यदद्वयम् तदेवचाहं सततं विमुक्
तः ॥ १ ॥ निर्विकल्पकस्तु ज्ञातृज्ञ यादि भेदलया
पेक्षयाअद्वितीयवस्तुनि तदाकाराकारितायाः बुदिचते
रितितरामेकीभावनावस्थानम् ॥ तदाजलाकाराका
रित लवणानवभासनललमात्रावभासवदद्वितीय व
३.

·(२३४) स्तुमात्रमेवावभासते ॥ अत एवसुषुप्तिलक्षण्यम् ॥ उभयत्ररत्तिभानेसमानेपि विषयविधायातत्सद्रासद्भाव मात्रेणानयोर्भेदोपपत्त यमनियमादयोप्यष्टावस्यैवांगा नि ।। किंचास्यवांगिनः लयविक्षेपकषायरसास्वादलक्ष णाश्चत्वारोविघ्नाः संभवंति ॥ तत्रलयस्तावदखंडव स्वनवलंवनेनचित्तरतोनिद्रा॥ अखंडवस्वनचलंबनं. विक्षेपः ॥ लयविक्षपाभावेपि चित्तरतरागादिवासन यास्तब्धीभावादखण्डवस्वनवलबनकषायः अखण्डव रतनवलम्बनेनापिचित्तवत:सविकल्पकरसातन्दास्था दनं रसास्वादःशासमाध्यारम्भसमयेसविकल्पानन्दास्था दनम्बा ॥ एतद्विघ्नचतुष्टयरहितञ्चित्त निर्यातदीप ज्यालादिवदचश्वलंसदेवाखण्डचैतन्यमात्रमवतिष्ठते। यदातदानिर्विकल्पकसमाधिरित्युच्यते ॥ तदुक्तमभियु तालयसम्वोधयेच्चितं विवक्षिप्तंशमयेत्पुनः ॥ सक शायम्विजानीयात्छमप्राप्तन्नचालयेत् ॥ नास्वादयेद्र- सन्तत्रनिःसंगःप्रज्ञयाभवेदिति । एवमुक्तसाधनपरिप. क्वचित्तःसाधकः पुमान् सिद्धदशामनुभवन् जीवन्मुक्त इत्यभिधीयते ॥ सएव स्त्रस्वरूपाखण्डसच्चिदानन्द शुद्धबुद्धमुक्तस्वभावो ब्रझे वाहमस्मीतिज्ञानेन तद्रज्ञा

·(२३५)
मवाधनद्वारास्वस्वरूपे साक्षात्कृते सति अज्ञानतत्कां
र्यसञ्चितकर्मसंशयविपर्ययादीनामपि बाधितवादखि
लंबाधरहितोभवति । भियतेदयग्रन्थिः छिद्यन्तेसर्व
संशयाः क्षीयन्तेचास्यकर्माणितस्मिन्पृष्टंपरांवरें॥ई
स्यादिश्रुतेः ।। अत्रकर्मपदोत्तरम्बहुबम्प्रारब्धकातिरि
तकर्ममात्रेविप्रान्तम् ।। अन्यथानाभुक्तं क्षीयते कर्म
कल्पकोटिशतैरपि ॥ प्रारब्धकर्मणांभोगादेवक्षयःइत्या
दिवचांसिठयाकुप्चरन् । अतएव ज्ञानाग्निसर्वकर्माणि
भस्मसात्कुरुतेर्जुनेत्यत्रापि सर्वपदन्तदरिक्तपरतयैवनि
वाह्यम् ॥ एवञ्च तस्यतावदेवंचिरं यावन्नविमोदय
अथसम्पप्सेत्याद्यागमाअप्यनुकूलाएंव । तयाच देह
पातोत्तरमेव विदेहकवल्यमिति बेतान्तसिधांतः। तस्य
प्राणाः अवसमवलीयन्ते। नतस्यप्राणांउत्क्रोमन्तिय
पत्रमृतोज्ञानीतत्रतत्रावलीयतेइत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः।
निर्गुणोपासकस्यलोकान्तरंगमनाभावःसमधिगम्यते।
सगुणोपासकानां कर्मिणांचदेवयानपितयान मागीचुप
दिश्यते ॥ विद्ययादेवलोका कमेणापितलोक इत्यादि
श्रुतिभिः । अतएवशारीरकमीमांसायां प्रदीपवदावेश
स्तपाहिदर्शयति अस्मिन्नधिकरण यथाएवप्रदीप अने

·(२३६)
कप्रदीपभावमापद्यतेविकारशक्तियोगादेवमेकोपि हान्
ऐश्वर्ययोगादनेकभाव मापद्यसर्वाणि -शरीराण्याविश
ति ॥ कुतस्तथाहिशास्त्रम् ॥सएकधाभवतिनिधापंच
धासप्तधानवति ॥ किं च सः एक मनोवर्तिनिसमन
स्कान्येवापराणिशरीराणि - सत्यसंकल्पलाशजति ॥
सृष्टेप्येतेषु उपाधिभेदादात्मनोपिभेदेनाऽधिष्ठातृत्वंयोक्ष
ते ॥ एपैवचयोगशास्त्रेयोगिनामनेकशरीरयोगप्रक्रि
येति ॥ अपिच :अनारतिः शब्दादित्यांतिमवैय्यासक
सूत्रेपियेदेवयानेनपथाब्रह्मलोकंगठन्ति पुनस्तेइममान
वावर्तनाविर्तते । सम्पदर्शनविध्वस्ततमसातुनित्यसि
दनिर्वाणपरायणानामप्यनारतिसिद्धिरितिशांकरभाष्य
कारैरप्युदीरितम् - ॥ तस्मान्निरुक्तश्रवणादिसाधनसं
पन्नः साधकः पुमान्-पूक्तिवाक्यत्रयोपदेशोत्तरमेवा
हंब्राह्मस्मोत्यनुभयवान् भवतीतिसिद्धम् ।। ननु वेदस्य
वाक्यकंदवरूपत्वात् कथंअहं ब्रह्मा-॥ स्मीत्यनुभव इ
-तिचेटुच्यते ।। नहिंकवलं- सदसमुदायस्येव वेदलं व
कंतुं शक्यते । अपितु तदुपहितचैतन्यस्यैव । अन्य
यात्रेच्येवीपाविद्यातपत्ति । एवंध्रुतियाकुप्येत ।। अ
पिच याज्ञवल्क्यवान्तवेदस्य अन्यर्षिभक्षणश्रवणेनापि

·1. ( २३७) मूर्तबम्प्रतीयते ॥ नामूर्तस्य भक्षणम्भक्षितस्यछर्दन चसंघटते ॥.अपिच तेतिरीयोपनिषदिअन्योतरात्मा मनोमयेत्युपनिषडाष्यकारैरपि तस्मान्मनोरत्युपाविप रिछिन्नमात्मज्ञानम्मन्त्राइत्युपसंहतम् ॥ व्याहृतञ्च पुननित्यवमनेकश्रुतिभिः ॥ सर्ववेदापत्रेकंभवन्ति ॥स 'मानसीनमात्माजनानां चोक्षरेपरमेव्यामस्मिन्दे वाअधिविश्वेनिषेदुः । वाचाविरूपनित्ययेति ॥ इत्या द्यागमाः वेदस्यपारमार्थिकमेव नित्यलमवगमयन्ति। तथाचीन्तःकरणरत्यवच्छिन्नचैतन्यस्य वेदलसिध्यात दभिन्नाभिन्नस्य तदभिन्न नियमेन वेदस्यान्तःकर- ‘णावच्छिन्नचैतन्यबदब्रह्मरूपतया ब्रह्मास्मीतिसा क्षाब्रह्मरूपानुभव एवेतिफलितम् ॥ एतदर्थमेवादि तीयतृतीयलक्षणप्रमाणांशयोरवतारः ॥ तद्विचारेणनां तरीयकतयैव वेदोब्रह्मरुपइत्यवगम्यता तस्मांटुक्तश्रु तिस्मृत्यायखिलप्रमाणेरविभक्तवेदस्य यजुर्वेदत्वेनमु स्यत्वं यत्तदेव विभक्तपि निरुक्तब्रह्मानुभववाक्पष टितरहदारण्यतिरस्कस्य शुक्लयजुर्वेदस्यैव मुख्यत्वं सिद्धम्॥ अतएव रहदारण्याध्ययनवतां ब्रह्मरूपताकि मुततदनुसन्धानवतामिति-शांकरभाष्यकारभाषितम ·(२३८) पिसफलमित्यवधेयम् ।। एतेन प्रयमोस्थितलादिभिका ग्वेदस्यैव मुख्यत्वमिति वदन्तोप्यपास्ताः॥ एतदर्थम व संगत्यभिधेयादिमाशेब्रह्मविदग्रसर याज्ञवल्क्यमुनि वर्येण जनकयजनीयपणीभूतगोगणस्वीकरणसमयेगा बिोधितेष्वखिलमुनिवर्गेषु समत्सरः शाकल्योमुनिव रापमानेनदुरन्तांशिरःपातान्तांदुर्गतिमगादित्यनेकदुर्वी दिशतपथगमनार्थाशतपथोलब्धार्थापि यथार्थतयासा थकव समर्थिताभवति ।। अपिचास्मिन्नपि तुरीयत्रमे यांशेवैशम्पायनीयाः कृष्णयाजुषाअपि व्यासशिष्यला भिमानिकतयावयमेव प्राचीनाः शुक्लास्तर्वाचीनाइ त्यनवरतमगईयन् ॥ तदोषपरिहारायैव साक्षाद्विश्वेश्व रः सुरवरैः सहावतोर्यहेतगजभजनाय पुनरद्वैतमतरं जनायशशिकाचार्यः शंकरः उपनिषताष्यचिकीर्षयानि रनिमानिकतयाईशादिरहदारण्यान्तामेव ब्रह्मविद्यास मटिम्मुख्यतया व्यवस्थापयामास ॥ अपिचस्वयंक- पणयाजुषोपि शुक्लयाजुषं सुरेश्वराचार्यमेव भारति सम्प्रदायेमुख्यतया समभिविषेच ॥ विश्च स्वसजा तीयमतिप्रियं निजादिमविनेयं पद्मपादाचार्याभिधेयं नैजभाष्यवार्तिककरणभंगप्रसंगेन सुरेश्वरविहितशा

·(२३९)
पानुमोदनमप्यकरोत् ॥ तथैव निजजननिधनविधि
प्रतिवम्बकान स्वपूर्वाश्रमबांधवान बहुशः शशापेत्या
दिशंकरदिग्जये स्पटमेव ॥ आधुनिकमपि अनर्थकरम
सरकांप्रकृतप्रवलकलिकालीननरवराचरित देषवीज
प्रतोपते ॥ कस्वित्कृष्णयाजुषोबाजिरावाभिधेयः श्री
माननिजपूर्वजारब्धप्रीत्र्यम्बकेश्वरमन्दिररचनोतरता
दशमन्दिरोतरहारोद्यपयनयंलिलेख ॥ तत्र शालिबा
हनीयवसुब्योमाइवेन्दुमितेशकेकात्यायनिपति मन्दिरं
सम्पूर्णतामगादित्यादि ॥ ततः सत्यविंशतितमेवर्षे
अचीसमभूत् ॥ तदन्तराले एकोनविशतिवर्षात्मकः
कालोदरीदृश्यते ॥ तहीजन्तुतेनैवाभिमानिकतया शु
कलयाजुषाणां दक्षिणद्वाराधिकारमुख्यतामथर्वणगो
पयब्राह्मणादिभूषितां समयधार्य शास्त्रोल्लघनजन्य
लोकापवादभयेनैव तादृशगोपथब्राह्मणपुस्तकेषु हंस
पदमभिलिस्त्य ॥ इलाजलावायव्यस्थदेवोवः सवि
तत्यत्रं वायवस्थपायवस्थदेवोवइति पाठक्रममकार्षी
त् ।। पुनः कतिपयेषु जीर्णपुस्तकेषु तु ययास्थितमे
दृश्यते.स.एवमनेकप्रकारः स्वशास्वाभिमानिकतयाशा
स्त्रब्रह्मत्राहमणोपमकरोत् । तेन न केवलं तस्य/वंश

·(२४०) राज्यक्षयएवसमभूत् ॥ किन्तु महदनिष्ट फलमप्यवा पेत्यादि ॥ एवंस्वशाखामुख्यत्रायवेदब्राह्मणाद्यपमा नेन पुमान् इहामुत्रंचमहंदनिष्टमेव फलं लभते ॥ अत केवलमंभिमानिकतयेव ऋग्वेदिनः कृष्णयाजुषा- श्च महानर्थ जनाध्यासवत् महानजनकम्मत्सरं कुर्वन्तीति प्रतीयते ॥ नानेकागमादिप्रमाणनिर्णी तार्थश्चत्तुराननेनापि युक्तिसहस्त्रैरन्यथयितु शक्यः।। प्रमाणजन्यानुभवविरोधात् ॥ किञ्च नह्यागमासह स्त्रं घटम्पटयितु मीशते ॥ तस्मादवहदारण्यीयात्मा वाअरेद्रष्टव्य इत्यादिवाक्यबिचारेण श्रवणादिसावन सम्पन्नः साधकः तलमस्यादिमहावाक्यविचारावग- ताडेतात्मनि तादृशनिर्विकल्पकसाक्षात्काररूपात्मद र्शने समुदिते सति अहं ब्रह्मास्मीत्यनुगवान् भवति पुमान् ॥ एवंच कोपासनाज्ञानेति काण्डत्रये तथा प्रस्थानत्रये महावाक्यचतुष्टयेपि शुक्लयजुर्वेदस्यैव मुख्यत्वे -मुख्यतरत्वं मुख्यतमलमित्येतावतानन्थन स्थिरीकन्यनिश्चितमित्यवधेयमितः परमुपरम्यते । म श्रीसद्गुरुरामशस्त्रिचरणरजो बिरनीभूतजयरामात्म ज काशिवासिजगन्नायसरिविरचितोयसध्यन्दिनशा-, ·(२४१) खाप्रकाशीयतुरीयः प्रमेयांशः समाप्तिमगात् । श्रीम- दन्नपूर्णारमणार्पणमस्तु ॥ श्रीरस्तु रेणुकाये नमः॥ श्रीशं वन्दे ॥ ब्रह्मविद्यानिधि शुद्धमगजाजंगजाननम्।। अनेकदन्तं धीमन्तमेकदन्तं नतोस्म्यहम् ॥ १॥अ- पणी पार्वतीमकामोषधी सेवयामहे ॥ शूली हलाहलं पीत्वा यया मृत्युञ्जयोभवत् ॥ २॥ ध्यानमूलं गुरोमू- तिः पूजामूलं गुरो पदम् ॥ विद्यामूलं गुरोवीक्यं मोक्ष- मूलंगुरोः कृपा ।। ३ ॥ ब्रह्मीकृतकलत्रं यमैत्रेयीप्राणना- यकम् ॥ अत्रमित्रकृपापात्रं पवित्रंतनमाम्यहम् ॥४॥ पांचमः फलसंज्ञोयं फलेकरसरोचक माध्यन्दिनीयशा- खायाः प्रकाशाशों विरच्यते ॥६॥ अथ भारतभूवलया- झणदिनमणिवंदगणितधरंणिगीर्वाणधुरीणनिकरमनों- हराः अपि चे सुस्फीतमिहिरमरोचिनिचयविजिततिमि- रनिकरस्येवं भ्रान्ताज्ञानध्वान्तनिरसनचतुराः पुनरक- शाश्चत्वारोप्यंशाः सद्विद्वन्दमनोंमन्दिरानन्दकन्दसं- दोहनिखनयं इव यथाक्रम समनुक्रान्ताःअभवन् ॥ते- प्यादिमसंगत्यभिधेयांशेतादृशजनकयजनीयानेकमुनि- जनपादयविराजमानयोगीवर ब्रह्मविदग्रसरयाज्ञव- ल्क्यमुनिवरोरीकृतब्रह्मविपणीभूतगोगणसंक्न्धेन प्र- ·. (:२४२) कृतशाखायाः ब्रह्मविन्निष्ठब्रह्मविद्यासामानाधिकरण्य- रूपा प्रसंगसंगतिरभाणिातत्र प्रकृतशाखाया एवोत्कर्षे इतरासामवकर्षण शाखिनो वेदत्वावच्छिन्नस्यसर्वशा- खावच्छेदेन स्वतःप्रकाशकावं भज्यतेति विरोधाभासनि- रासाय द्वितीयत्ययोर्लक्षणप्रमाणांशयोरवतारः ॥ तत्र लक्षणांशे वेदत्वावच्छिन्नस्यापौरुषेयत्वघदितलक्षणो- तथा पौरुषेयत्वनिराकरणपूर्वकापौरुषेयत्वेन च पारमाः र्थिकनित्यत्वप्रतिपादनमकारि ॥ तृतीये तु वेदस्य पर- तः प्रामाण्यं निरस्यः पूर्वोत्तरमीमांसानुकूल्येन, स्वतः प्रामाण्य सम्पादितम् ॥ संक्षेपेण श्रुतिस्मृतिपुराणाना- मुपासकानां च विरोधपरिहारश्च प्रदर्शितः ॥ एवं तु- रीयप्रमेयांशेपि ऋग्वेदाद्यपेक्षया यजुर्वेदस्यैव समष्टि- व्यष्टिरूपतया पुनर्यजुर्वेदस्य शुक्ललकृष्णलख्या; पिकाभिरख्यायिकाभिरप्यापाततः मुख्यल्मभिधायान, न्तरं वेदवावच्छिन्नस्य कांडप्रये तथा प्रस्थानत्रये पुर नर्महावाक्यचतुष्टयपि तस्यैव प्रमेयस्प विशिष्य मुख्य स्वम्मुख्यतरत्वं मुख्यतमत्त्मनेकश्रुतिस्मृतिपुराणेतिहा- ' ससूत्रोपनिषदादिप्रमाणगणेःसाक्षाद्ब्रह्मानुभववाक्य- रूपतया च ब्रह्मरूपत्वमप्यापादितम् ॥ एवं घ बृहदा- ·( २४३) रण्यशिरस्कायाः प्रकृतशाखायाः ब्रह्मानुभवरूपतया नि- रंपेक्षमुख्यत्वेन तहिशिष्टशुक्लयजुर्वेदस्यैव तादृशमु- ख्यत्वमेतावता तुरीपांशपर्यतेन ग्रन्थेन स्थिरीकृत्याव- धारितम् ॥ इदानी तु प्रकृतशाखोन्निनीपया पुनःक- ण्वादिचतुर्दशशाखापेक्षया तस्याः एव मुख्यत्वप्रतिपि- पादयिषया च परं तज्ज्ञानजन्यानेकांताज्ञाननिर- तिफललाभायैवायं पञ्चमांशः प्रपच्यते ॥ ननु या- ज्ञवल्क्यमुनिवर्यपञ्चदशशिष्येषु कण्वमहर्षेरादिमवि- नेयतयाप्रथोपस्थितन तच्छाखाया 'एव मुख्यतया कथमनंतरोपस्थितमध्यन्दिनमुनिवराधिकृतमाध्यन्दिन- शाखाया. एंव मुख्यत्वमिति चेद्दादम् ॥ तत्र या- झवल्क्यादिमधिने कण्वाभिधेयं वयं न निन्दामः किं तु वक्रतुण्ड महाकाय ॥ लम्बोदरश्च विकटो ॥ इत्या- दिवस्वरूपं वदामः ॥ अन्यथा गौतमशापविमोहिना भवेम ॥ अत एव स्कान्देवैशाखमाहात्म्ये ॥ हे कण्य- मुने व त्रिलोक्यां निन्दितो भवसि ॥ वायुक्र्तृकशाप- श्रवणेन तदनुयायिनामपि तहत्त्वमाशक्यते ॥ त- दसमजसम् ।। न ह्यकस्य शापवरत्वेन तदनुयायि- नामपि तहत्त्वमाशड्कनीयम् । अन्यथा सकलद्विज- ·(२४४) कुलमूलभूतस्य ब्रह्मदेवस्य त्वं त्रिलोक्यामपूज्यो भ- वेतिशिवकर्त कशापश्रवणेन तदनुयायिनामपि-शापा- रोपे सति ब्राह्मणमात्रस्यापूज्यलापत्तिः ॥ वस्तुतस्तु, याज्ञवल्क्यगुरुवर्य रुत्तरपिनाकन्यां . स्वतपःप्रभावन तीर्थ विशेष निर्माय कण्वमुनि विधिवत्स्नापयिता मुनिः शापान्मोचितः॥ अपि च द्वापरांते दोण्यंतिभरतयुधि- ष्ठिरादिराजसूयादावाचार्यत्वेनापि श्रेष्ट्यमवगम्यते ॥ कालीखंडे अष्टाविंशाध्याये -॥- कण्वस्तु मुनिभिः सार्धं भोक्तुमेवोपचक्रमे। समपंक्त्युपविष्टस्तु सतीर्थेनैव पा- णिना ॥ तद्दोषपरिहारार्थचकार परिषेचनम् ॥ तज्जलं भित्तिरूपेण पात्रमाच्छादयन्मुनेः ॥ २॥ तमपृच्छ- याज्ञवल्क्यः किमेतदिति सांप्रतम् ॥अवदत्तस्य तत्सर्व समीपे सत्यवाग्गुरुम् ॥ त्रिवारमुदितोप्येतत्सत्यमेवा- उद्गुरुम् ।। तदेवं कर्मचाण्डालो भवसीत्युदितोमुना ॥४॥ तत्क्षणात्कर्मचांडालो बभूव गुरुशापतः ॥ दु:- वः सर्वगात्रेभ्यः सर्वविद्याश्च तत्क्षणात् ॥५॥ उ- पाययुर्गुरुशिप्यात् विद्यास्तद्गात्रनिःसृताः ॥ निर्वि- पणोचिन्तयहायु सूर्यगं च महेश्वरम् ॥६॥ निराहारो जितश्वासो निष्कलङ्को जितेंद्रियः॥ वर्षीयुतन्तपस्ते- ·(२४५) पे तापयन्भुवनत्रयम् ॥ ७॥ ततः सूर्यगतः शंभुवा- युना च सम सुरै ॥ आविर्भूतोक्दकण्वं वरं त्वं वर- येति तम् ॥ ८॥ एवमुक्तस्तु देवेन प्रहारकुल्ललोच- नः॥ चत्रे वरं तमेवेक यैर्निरस्तो मुनीश्वरैः॥९॥ अ- निद्यत्वं तथा लोके स्वीयकर्मणि चाहताम् ॥ प्रदाय सर्व विद्याश्च शिव एव तदा मुनेः ॥ १०॥अथ वायु- स्तमाहूय कण्वं परमहर्षितः ॥ तद्भक्त्या परया बुध्या जगाद करुणाकरः ॥ १३॥ मामप्रणम्याध्ययनं कृतं यस्मात्स्याधुना। मया बुद्धिप्रमोक्षस्ते कृतो वै गुरु- शापतः ॥ १२॥ अहं ताः सर्वविद्याश्च ददामि तवं सुव्रतेत्यादि ॥ कण्वमहर्षिमाहात्म्यं -दृश्यते ॥ प्रकृत- कलिकालीनकण्वशाखीयानामाचारस्वन्यथैव प्रतीयते। अस्माच्छाखासुत्रकारैः कात्यायनाचाय: वाजसनेयिनां मातुलकन्यापरिणयाभावोऽभिहितः सः सर्वः पालनीयः एतेन पाल्यते अतः एतेषु वाजसनेयित्वसंदेह एवोदे- ति। एवं च यत्र यत्र मातुलकन्यापरिणयकारित्वं तत्र वाजसनेयित्वाभावः॥ यथागशाखिनः कृष्णयाजुषा- श्च ॥ एवं चैतेषु कण्वेषु,वाजसनेयित्वे तदभाव एवा- पेक्ष्यते ॥ तत्सत्वे तु तेषां गुर्वाज्ञाभंगकारिलेन विश्वा- ·(२४६) मित्रज्येष्ठपुत्रवहू पितलादमुख्यत्वमेवातस्तैः सह माध्य- न्दिनीयानां यौनसम्बन्धाभावेनाविवाहः। ननु द्वापरे कृष्णार्जुनादिभिरपि मातुलादिकन्याविवाहः कृतस्त- दाचार एव मूलम् ॥ यद्यदाचरति श्रेष्ठस्ततदेवेतरों जन इत्यादिवचनादितिदुच्यते ॥ न देवचरितं चरे- दिति ईश्वराणां वचः सत्यं तथं वाचरितं क्वचिदित्या दिवचनैर्महदाचरणनिषेधः प्रतीयते । अन्यथा स्वकु- लंक्षयाचारोपि प्रसज्ज्येत । किं च पूर्वयुगाचारः प्रकृ- तयुगे अविधेय एवं ॥ यदिहठाद्विधीयत । तर्हि सक्ष- त्रियविषय ऐवन ब्राह्मणविषयः ॥ कृण्णार्जुनादीनां क्षत्रियत्वात् । अन्यथा कात्यायनसूत्रकारप्रतिज्ञा भ- ज्येत । तस्मात्प्रथमोपस्थितायाः अपि कण्वशाखाया: न मुख्यत्वम् ॥ किं तु गुवीज्ञापालकानां माध्यन्दिना नामेव मुख्यंत्रम् ॥ ननु शांकरभाष्यकारः कंप्यपाठा- नुसारेणेव ईशरहदारण्ययोभीष्यमकारि ॥ तस्मादेव मुख्यतमित्यपि न भ्रमितव्यम् । तत्पाठसारस्याभि- प्रायेणेव भाष्यकरणं न तु मुख्यताभित्रायेण ॥ अ- न्यया सूत्रकारशैली भज्येत ॥ किं च यस्यां सूत्र भ- वेत्सा हि भुस्येति परिकीर्यते ॥ इत्यादिवचनव्यापको- .

·(२४७) श्च ॥ अपि च एषा हि सूत्रकाररीतिर्वर्तते ॥ यन्मुख्य- शाखोक्तप्रतीकमुपाददते ।। अमुख्यशाखोक्तांश्च म- न्त्रान् सकलान्, पठतीति प्रसिद्धम् । तथा च कात्याय- नसूत्रकारीध्यन्दिनशाखोक्तमन्त्राः अयमग्निः पुरि- प्योरयीमान ॥ शिघो नामासी इत्यादयः प्रतीकमात्रेणो- काः ॥ उलूखलमुसले अप्यायतांध वाहविषा इत्याद- यः काण्वाः मन्त्रास्तु सकलाः परिगृहीताः ॥ तथा च माध्यन्दिनशाखानुसारेणैव भगवतः सूत्रकृतः प्ररत्त - स्तस्मात् माध्यन्दिनशाखाया एव मुख्यतम् किंच गौणमुख्ययोर्मुख्यस्यैव, सूत्रकृत्स्वीकरणीयतया बत- रासां चतुर्दशशाखानाममुख्यलमार्थिकमत समर्थित भवति ॥ अत एवोक्तमभियुक्तः । यजुर्वेदस्य मूलं-हि भेदो माध्यन्दिनीयकः ॥ सानुक्रमणी,तस्याः कात्या- यनकृता तु या इत्यादि ॥ किं च व्यासादिविरचितच- रणव्यूहादावपिजाबाला बोधायनाः कण्वा इत्यादि- पाठे कण्वानां तृतीयभेदन.प्रथमशाखित्वानुपपत्तिः ॥ अपि च चरणव्यूहस्य शौनककृतभाष्ये कण्वत्रविश्य प्रतीयते ॥ एकः ऋग्वेदी कण्वः हितोयो वसुदेवस्तृती- यो याज्ञवल्क्यः इति ॥ तत्र यः हस्तस्वरेण दीर्घपाठी ·(२४८) मातुलेयोपरिणयाभाववान् स एव याज्ञवल्क्यः कण्वः।। प्रकृतकॉलिककण्वानां तु तादृशलक्षणाभावात् न या- ज्ञवस्यीयत्वमपि तु वसुदेवकण्वत्वमेव दृश्यते।। पुन- रनुभूयते चास्मिन्निलातले वर्तमानकाले कण्वशाखा- ल्पतमः ॥ यथामाध्यन्दिनशाखीयानां प्राचुर्य न तथा तेषां किमु तान्येषां जाबालादीनां त्रयोदशानामिति ॥ किं च प्रदग्विदिनामिव प्रथमोपस्थितन्जेन ज्येष्ठत्वं य- दि उच्येतातदपि न संघटते ॥ सूचीकटाहन्यायेनैवं पूर्वोपस्थितत्वं न तु मुख्यतयेति ॥ अन्यथानिरुक्त- सूत्रकारशैलीपिलयमाकलयेदितिः॥ अपि च प्रथमोपः स्थितत्वस्य मुख्यत्वप्रयोजकत्वं ऋग्वेदपरीक्षायां तु. रीयोशे सममिहितपूर्वमेवानुसंधयम् । एवं'च' कण्व- शाखापेक्षया कात्यायनसूत्रकाराभिमतमध्यन्दिनमुनि- वराधिकृतप्रकृतशाखाया एव मुख्यत्वमिनि सिद्धम् ॥ अतः एव मध्यन्दिनमहर्षेमाहात्म्यमादित्यपुराणादाव- नुभूयते ॥ तथाहि ।। मध्यन्दिनतपस्तुष्टो मध्यान्हस्थो दिवाकरः ॥ तदीयोत्तरवस्त्रेण प्रच्छन्नकिरणो बभावि- त्यादि । अत एव मध्यान्हकालावच्छेदेन स्वोत्तरी- याच्छादिततरणिकिरणत्वान्मध्यन्दिनेति नामापिसा- ·(२४९) र्थकतामगात् ।। अत एव माध्यन्दिनीयानां सूर्योपा- सकतया सूर्यरूपत्वं उपास्योपासकयोरभेदात् ॥ तथा हि आदित्यपुराणे ऋषयऊँचुः ॥ किं तुल्या ब्राह्म- णाः सर्वे संति हीनाधिकाश्च वा वक्तुमर्हस्यशेषेण सर्व- शास्त्रविशारद । १। सूत उवाच ॥ हीनत्वमधिकत्वञ्च तत्तत्कर्मनिबन्धनम् ।। स्वधर्माच्छष्ठतां यांति परधर्मों निरर्थकः ।। गायत्रीमंत्रसारात्तु तैत्तिरीयो हिजोधिकः॥ ऋग्वेदी च ततःश्रेष्ठः सामगस्त्वेकदेशतः। ततस्त्वया- तयामायां शाखायां शिक्षितो द्विजःा सामश्रवादिशिण्या- णां सामगानामपि स्वयं ॥ आचार्यों याज्ञवल्क्योथ स्वश्रुत्या प्रतिपादितः। तस्मात्तदीया ये शिष्याः सा- मगेभ्योधिकाः स्मृतीः ॥ ५॥ तेभ्यो हव्यानि कव्या- नि दोतव्यानि द्विजातिभिः ॥ विद्यमानेषु विप्रेषु वाजिपु ब्रह्मवादिषु ॥ ६॥ तान्हिता भोजयेद्यस्तु हव्यकव्येषु नारकी ॥ वाजेवाजे वतेत्यस्य मन्त्रस्यार्थी मया श्रुतः॥ यजं षि यैरधीतानि ते वै विधा द्विजो- त्तमाः ॥ वाजिनस्ते समाख्याताः "सूर्यस्त्वश्वोभवद्य- तः॥ ८॥ भोक्तृप्यन्येषु विप्रेषु देवे पेय च कर्म- णि ॥ तद्वाजिनां भावनया ब्राह्मणानां कृतं भवेत् ॥९॥ - ·(२५०) सौवर्णादिषु बिम्बेषु देवताभावना यथा ॥ भोक्तृष्व- न्येषु विप्रेषु वाजिब्राह्मणभावना ॥१०॥ तदर्थी च श्रुतिं ज्ञाला ऋषयः सूत्रकृत्तमाः ॥ पितृणां वन्दने के चित् केचिदुत्सर्जने तथा ॥ केचित्प्रदक्षिणेप्रोचुः वाजि- विप्रपरं मनुम् ।। याज्ञवल्क्यसभावस्त वर्णितो वैष्णवे पुरा॥ पाराशरेण मुनिना कण्वादीनां विशेषतः॥ गुरुन त्वं प्राप्य योगीशः स्वकीयोपनिषत स्मृता.॥१३॥ श्रुतिस्मृतिपुराणोषु याज्ञवल्क्यस्य वैभवे ॥ पद पा.योति को वात्र कृष्ण पायनादृते ॥१४॥ तस्माद- व्यानि.कव्यानि दातव्यानि द्विजातयो। वाजिन दत्तमः कं तु तत्कोटिगुणितं भवेत् ॥ १५॥ अश्नीयाद्याच- यित्वान्न शुद्ध वाजसनेयकं ॥ नग्नां स्त्रियं निरीक्ष तःपश्चात्सूर्य-विलोक्येत् । संध्याकाटेच रात्रौ तु वित्रं चाजसनेयिनं ॥ निशीथ निर्जले देशे रोगातेचा.कले. वरै । औषधे पीयमाने वा त्वरायां. संकटेथ वा ॥ स्पृटो विप्रोयदि भवेत् चांडालादिशतैरपि। शुदिरेव भवेन्द्र यः स्पृष्ट्वा वाजसनेयिनी पादयं नमस्कृत्य ध्यात्वा संकीर्त येत्सकृत् ॥ १९॥ अश्राव्यवचसो रावः पापिनां प्रतिः लोभिना। चाचं च शृणुयाहिनो वाजी बाजीति कोर्तये:

·( २५१.) त्॥२०॥ अज्ञानाद्यदि वा शूद्र इमंशानं वा श स्प- शेता प्रदक्षिणं परिकामेत्स पापो, ब्रह्महा भवेत्। भूत्र- दक्षिणमेतस्य प्रायश्चित्त विदुव॒धाः ॥ रहस्यमेतन्न विदुाजिविप्रप्रदक्षिणम् ॥ २२ ॥ शहान्न रजकान्न वा लशुनंचा प्रमादता भक्षयित्वा तु तत्तस्य प्रायश्चित्त- मिदं परमा२शयदाजिनां गृहं गत्वा तदीयान्नस्य भोज- नम् ॥ किमत्र बहुनोक्त न रहस्य श्रृणुतादरात् ॥२४॥ शारीरं वाचिक यद्यमानसं वापि पातकम् । तत्सर्वं न- इयति क्षिप्रं वांजिवाजीतिकीर्तनात् ॥ २५॥ कलुषा- ब्धो निमग्नानां द्विविधं तारकं स्मृती। विष्णोः संकीर्त- नं चापि वाजिब्राह्मणकीर्तनम् ॥२६सा तंत्रापि गोप्य शृणुत वाजिनामाष्टक परा। नरके पंध्यतः सोम- शर्मणः सद्गतीच्छया ॥२७॥ नारदेन ह्युपादिष्ट स- यः स्वारोचिपतरे ॥ वाजीवाजसनिर्वित्रों ऋतज्ञः क्तिपावनःतिया वाजसनेयी तु ब्रह्मिष्ठोमत एव च ॥ नामान्यन्यानि पुण्यानि योगरूढानि चाजिनां ॥२८॥ न किंचिल्लक्षणां यांति सूर्येभास्करशब्दवता छन्दोऋषि- रनुष्टुप् च विवस्वान समुदीरिता वाजिनो याज्ञवल्क्यों याः शांत्य विनियुज्यते । अयुतं भास्करक्षेत्रे जस्प्या .

·(२५२) भीष्टमवान्युयात् ॥ सत्यं सत्यं पुनः सत्यं भुजमुद्धृत्य चोच्यते ॥ न कश्चिदृश्यतेलोके तुल्यो वाजसनेयिना। एतत्सर्व समाख्यातं ब्राह्मणानां च वैभवमित्यादित्य- पुराणीयोत्तरार्द्ध द्वादशाध्याये स्पष्टम् ॥ एवं च वाज सनेयिनां साक्षात्सूर्यरूपतया सूर्यवत् पूज्यत्वं सिद्धम् ॥ अत एव रामकृष्णादयोप्यवताराः पूर्णतया वाजसनेयि न एव॥ ब्रह्मपुत्रस्य वशिष्ठस्य ब्रह्मर्षित्वेन चतुर्वेदवत्त- याप्यवतरिप्यमाणश्रीरामचन्द्रोपदेशाय शुक्लयजुर्वे: दीयसर्वमुख्यमाध्यन्दिनशाखाभिमानिकतयैव साक्षादः ब्रह्मर्षिवर्यः सूर्यवंशपौरोहित्य स्वयमुरीचकारः॥ क्षत्रिया- 'णां पौरोहित्यगोत्रत्वेन तहत्त्वात् ॥ एवं चन्द्रवंशीयः श्रीकृष्णोपदेष्टा सूर्य इव गीचार्यः कण्वशाखीयः प्रसिद्ध एवा ननु द्वापरादो व्यासेनैक वेदं चतुही विभज्य चतु- भ्यः पैलादिभ्यः समर्पित इति पुराणादिषु प्रतीयते ॥ किं च वैशंपायनशिष्येण याज्ञवल्क्येन पूर्वगुर्वधीतं छ, दयित्वा स्वतपस्तोपितादादित्यादयातयामशुक्लयजं-- पिउपलभ्यततः कण्वादिभ्यःसमर्पितानीति तत्कथं नेता- यां व्यासप्रपितामहेन वशिष्ठेन तादृशमाध्यन्दिनशा. खित्वमाहतमिदमशेपिन भ्रमितव्यम्॥याज्ञवल्क्यस्य ·(२५३) साक्षात्सूर्यशिष्यत्वेन नारायणशिष्यब्रह्मसमतयाव्यास- गुरुत्वमपि आदित्यपुराणादावुपलभ्यते । तथाहि व्या' सःपराशरमुनो पितरि स्थितेपि साक्षात्स्वयं मधुहरोपि यमेव वन ॥ आचार्यमद्भुतगुणाकरराजमानं तं याज्ञव' लयगुरुमेव सदानतोस्मि ।१।इदमेव पराशर्यस्मृत्यारं- भेप्युक्तम् । ननु श्रीमद्भागवताद्यनेकपुराणगणप्रमापि- तव्यासशिष्यशिष्यत्वं याज्ञवल्क्यस्यानभयते॥निरुक्ता- दित्यपुराणवचसाव्यासगुरुवमुच्यते इति विरुदमिति चे- नायजुर्विशेषस्य कृष्णवबोधनमात्रतात्पर्यतया स्वार्थे तात्पर्याभावात् व्यासशिप्यत्वबोधिकायाः आख्यायिकायाः तथाहि एक आसीयजुर्वेद इत्यादिप्रमाणावगतसमस्त- वेदस्तोमभक्षयितं पातालतलात्समायाते दानवविशे। सर्वज्ञः सूर्यः स्वस्वरूप सारभूतं शुक्लयजुर्भागं तदाग़- मात्पूर्वमेव स्वयं जुगोप तं च प्रियशिष्यं याज्ञवल्क्यं पाठ, यामास। ततः परं सः याज्ञवल्यादेव विख्यातिमगात्। अत एचव्यासः पराशरम नौपितरि स्थितेपि याज्ञवल्क्या देव ईशादिरहदारण्यांतं शुक्लयजुर्गणं पपाठेति व्यास गुरुत्वं मुनी विलसतीति याज्ञवल्क्याप्टोत्तरशतनामघ. टकं कृष्णद्वैपायनाचार्येति नामापि सार्थकतामनुगच्छति ·: (२५४.) पुनः कियतासमयेनवेदव्यासंचिकीषुर्वेदव्यासः नैसा' रभूतं गौरवभागं भानो निहितवान् । अत एव भागवता. दिषु याज्ञवल्क्यस्य स्वभागप्राप्तौ मुख्यतया सूर्यशिष्य त्वमेव प्रतीयते ॥ वैशपायनशिष्यत्वं त तच्छिष्याणां त्तित्तिरित्वप्रदानायैवापि च निजयजुभिन्नयजुषः कृष्ण- समाविष्कत मिति न कोपि शकापककलंकावकाशः॥ एवं च जगंदवनादिपरायणस्य साक्षात्सूर्यस्पं शुक्ल- अंधानतया. नारायणरूपत्वं तत् पुत्रपौत्रादीनां पमभू- वशिष्ठादीनामपि शुक्लयजुर्वेदतया वाजसनेयित्वं चरीवर्ति- इत्येव परमीकृतमाविर्भवतीत्यवधेपम् ।। ननूक्तरीत्यान्यासशुकादोनां वाजसनेयिवेतच्छि'यपरं: पराघटितशकराचार्यस्य कृष्णयजुष्ट्येन कथं वाज. सनयिसमिति चेदुच्यते॥ ब्राह्मणस्य सर्वसंस्कारेषु आत्मसंस्कार भोपनयनद्वारा गायत्रयुपदेशस्यैव स्यत्वम् ॥ तदर्थबोधकमहावाक्यार्थोपदेशस्य चर' मत्वम् । अंतरालिकानामनंतरालिकानां सर्वेषां सा. भात्परंपरया आद्यन्तोपयोगित्व सर्वसंमतम् । तथा च गायत्रयर्थपर्यवसानरूपाणां चतुर्णामपि महायाक्यानां द्विजलावच्छिन्नप्राप्यत्वावश्यंभावित्वात् तत्तटुपदेश A ·। (२५५) आवश्यकः । अयमेवार्थः शुकमुपनिनीषुणा महर्षिणा व्यासेन शुकहरस्योपनिषदिव्यक्तीकृतः। तथाविधारण्य स्वामिचरणैरपि स्वीयप्रकरणे। एवं सहदारण्यभाष्यवा- तिककार सुरेश्वराचार्य रपि संन्यासिनां पंचीकरणवार्ति- कमकारि ॥ तदेव- तेषामसुष्ठेयत्व नाभिमतम् ।। किं च संन्यस्य श्रवणं- कुर्यादितिविध्यवगत-संन्या- सोत्तरमेव-श्रवणाधिकारसिध्यर्थं उपनीतस्य-गाय- ज्युपदेशवत्तेषामपि तदुपदेशकाले. तद्गुरुभिस्तत्त- च्छाखीयोपनिषद्गतं तन्महावाक्यमेवोपदिश्यते । एवं- च चतुर्वेदकृल्प्तान्येव महावाक्यानि तेषु द्वितीयन्तु शु- क्लयजुर्वेदीयरहदारण्यघटकटतीयाध्यायमध्यगतं ब्र- ह्म वा इदमय आसीत् तदारमानमिवावेद अहं ब्रह्मास्मी- तिब्राह्मणानुवाकघटकमेव महावाक्यं कृष्णयाजुपेभ्य उपदिश्यते । ननु तैत्तिरीयाणामपि स पश्चायं पुरुषे य- श्चासावादित्ये स एकः इति महावाक्यं पृथक् वर्तते इ. ति शंक्यं ॥ तस्यमहावाक्यत्वेपिः प्रथमोपदेशयोग्य ताविरहेण शुकरहस्योपनिपदादिषु अनुक्तत्वात् ।। किं तु-पूर्वोक्तस्यैवोक्तत्वादतस्तदेव प्रथम उपदिश्यते। त- स्पानुभवरूपत्वं तु सुचिरं विविच्य रुधिरमवोचमेव ।।

·(२५६) तथा च कृष्णयजुर्वेदवतोप्याचार्यस्य साक्षाच्छिवावता- रतया सर्वज्ञपि ताशरहदारण्योयानुभवरूपमहावा क्योपदेशेन वाजसनेयित्वमव्याहतमेव अत एव वोर्ति- 'ककार सुरेश्वराचार्यमेघ निजमठपीठे मुख्यतया समभि- विषेच । किं च'शुक्लयाजुषाभिमानेन ईशादिरहदा- रंण्यांतामेव ब्रह्मविद्या व्यवस्थापितवान् । अपि च मु. क्तिकोपनिषदि श्रीमद्रामचन्द्रेण ऋग्सामाथर्वणवेदा- नां सामान्यतः पञ्चाशच्छाखाः एकविंशतिशारखाः इ- त्यादिक्रमेणापादितम्॥यजुर्वेदस्य तु भागद्वयं कृत्वा -- 'जादिमभागस्य शुक्लयजुर्वेदाभिधानेन सूर्यरूपतया च शुद्धत्वेन प्रथमत्वं ज्ञापयित्वा पुनहितीयभागस्या- 'प्यवांतरभेदमभिधाय वाजसनेयिशाखाततिरीयशाखे- तिभेदः स्फुटतरमभिहितः॥ तंत्र शुक्लस्यैव सूर्यरूप- तया मुख्यत्वं प्रथमशब्देनावृधारितमाप्रथमशब्दस्य मु- ख्ये रूढः सत्वात् ॥ एवं च पराशरमाधवादिचिरंतन- निवन्धेषु भारतादोतिहासभागवतादिपुराणेष्वपि वो. धायनापस्तम्बादिसूत्रषु तत्तत्सूत्रव्याख्यानभाज्य- पराशरादिस्मृतिव्याख्याहेमाद्रिमाधवींयन्द्रसिंहपारिजा तादिप्रबंधेषु याज्ञवल्क्यकण्वमध्यन्दिनकात्यानादीना- ·( २५७) मेव मुख्यत्वमकपटतया प्रस्फुटं संजाघटीतीत्यवधे- पम् ॥ किं च लघुजाबालोपनिषदिश्रीमद्याज्ञवल्क्यमा. हात्म्यं प्रतीयते। तथाहि मुमुक्षोराकांक्षामनुसृत्य देवगु रुहस्पतिः मूलस्म तिकारोत्रिः ब्रह्मजिज्ञासुर्जनकइच मोक्षसाधनप्रश्नान कृतवंतः ॥ तत्प्रश्नोतरत्वेन याज्ञ- वल्क्यो वाक्यान्युक्तवान् ॥ तद्यथा साक्षान्मोक्षसाध- नानि पञ्च पशुपक्षिकृमिकीटस्थावरजङ्गमादिजन्तुमा- त्रस्प अधिभूतकाइयां मरणे ॥ अत्र हि जन्तोः प्राणे- क्रममाणेषु रुद्रस्तारकं ब्रह्मव्याचष्टे॥ योसावमृतीभू सा मोक्षीभवति ॥ इत्यादिवाक्यैः परमेश्वरेण कृततार- कोपदेशद्वारा ज्ञानान्मोक्षो भवतीति ढुण्डिराजान्नपूर्णा- गंगाविश्वेश्वरमणिकर्णिकादिचिनि सुकृतिजनगम्मे सर्वप्रमाणप्रसिद्धेऽधिमुक्तवाराणसीक्षेत्रे विशेषात्म- काधिभूतकाशिमरणमैकं मोक्षसाधम् ॥१॥ पश्वा- अपेक्षया अधिकज्ञानवतः पुरुषस्य काशीभावनाक- तुरयं देश एव काशीतिभावनावतः सर्वव्यापको विश्वेश्वरस्तारकमुपदिशति तज्जन्यज्ञानप्राप्तिद्वारा काशीभावनापि द्वितीयं मोक्षसाधनम् ॥ एवं ब्रह्मसूत्र- ताप्योक्तरीत्या वेदांतविचारपराणामधिकारिणां स्वदे- ।

·(२५८) ह एव काश्यसीवरुणादि कल्पनाद्वारा वैश्वानरा ख्यविशडभिन्नब्रह्मध्यानं स्वदेह एवाध्यात्मकाशित्वे- न ज्ञानध्यानात्मकं मोक्षसाधनं तृतीयं चतुर्थे तु स्वशा- खाविध्युक्तो रुद्जपः ॥ पञ्चममन्तरङ्गसाधनात्म- कं सर्वत्यागरूपं संन्यासात्मकमित्यादिप्रमाणैरपि याज्ञवल्क्स्य सुरगुाद्युपदेशकृत्वमनुभूयते॥ अपि चा' थर्वणशाखीयोपनिषदि रहस्पतिभारहाजावपि तारकम- प्रश्नोत्तरतेन कृतार्थावभूताम् ॥ एवं बहदारण्यीय. पञ्चमषष्ठाध्याययोनिजयजनाधिकृतजनकेन विहि- तब्रह्मचित्परीक्षापणीभूतस्वाभरणगोगणस्वीकरणनि- मित्तकमत्सरमलिनीभूताश्वलादिमुनिवरनिकरे योगी- श्वरयाज्ञवल्क्यमुनिवर एव ब्रह्मविदग्रसरस्वनिश्चयः॥ पुनराश्वलशाकलादिभिः सह कर्मोपासनाज्ञानविषय- कपरीक्षाविचारः॥ तस्पराजयपूर्वकयाज्ञवल्क्यविजय- इच ॥ अपि च कहीलकोपीतकबाह्मणयोः यत्सा- क्षादपरोक्षाद् ब्रह्म यः आत्मा सर्वान्तरः ॥ त्या- दिना याज्ञवल्क्यस्थाप्रतिवद्धापरोक्ष साक्षात्कारवरख- प्रदर्शनन षष्ठाध्याये जनकं प्रति संभ्रेपविस्तराभ्यां झोपदेपद्वारा अभयं वे जनक प्राप्तोसीत्यादिना ब्रह्मा- ·(२५९) . प्रापकवा इमे विदेहाः अपमहमस्मोति विदेहान् ददामि मां चापि सह दास्यायेति जनकोक्तलिंगेन जनकस्य सम्पूर्णाविचिकित्सब्रह्मसाक्षात्कारज्ञापनम् ॥ अपि च मैत्रेयीमपि ब्रह्मोपदेशद्वारा ब्रह्मरूपतां प्राप्य एताव- दरे खल्वमृतत्वमिति होक्त्वा विजहारेति मुनिवरस्य विद्वत्संन्यासाश्रयणेनानवरतब्रह्माकाराकारितांतःकरण- वत्तिकवादिमाहात्म्याविष्करणायैव बृहदारण्यप्रवत्ति- रिति निश्चीयते । अत एव ब्रह्मसूत्रकारैः पराशर- मुनिवरैः, शांकरभाष्यकारैर्भगवत्पूज्यपादाचार्य स्तथैव बातिककारः सुरेश्वराचय: पुनर्भाप्यं व्याकुवाण- रानन्दगिरिचरणैः चतुर्वेदभाप्योभयमीमांसाधिकर- णरत्नमालारचनाधुरीणैः पराशरस्मृतिव्याख्याकारैर्वि- यारण्यस्वामिचरणैर्बहुभिर्गन्यकारेस्तदुक्तवचनसह- योगीश्वरयाज्ञवल्क्यमाहात्म्यसंपादनेनाप्युठ्या सूर्य इव मुनियों विराजते। मुनिवर्यस्य समस्याम्नायरूप- त्वं तु रहनावालसंहितायामभिहितपूर्वमेव ॥ तस्यैव याज्ञवल्क्यस्य त्रैविध्यमपि प्रतीयते । तत्र एक व. दी याज्ञवल्क्यः अपरो देवरातपुत्रस्तृतीयस्तु त्रिपुरु- पानुगं नामेतिवसा याज्ञवल्क्याद्याज्ञवल्क्येत्यादिश्रु- ·(२६.) तिप्रातिपद्य आधुनिको याज्ञवल्क्यः ॥ तत्र देवरात- सुत एव मुख्यो याज्ञवल्क्यः तस्यैवं साक्षात्सूर्यशिष्य- वन दयाज्ञवल्क्य इति व्यवहारः । एवं कात्याय- नत्रैविध्यमपि प्रतीयते तद्यथा कतस्पर्षे!पत्यं गर्मा- दिय कतर्षिगोत्रापत्यं युवा गर्गादियञ् यत्रंतत्वा- "तू पूनि फकू॥ तस्य युवापत्ये ऋषिभेदे स च त्रिविधः ॥ विश्वामित्रवंश्यः गोभिलपुत्रः वसुदत्तागर्भ- जः वररुचिनान्मा ख्यातश्च । तत्र विश्वामित्रगोत्रो- स्पन्नः हरिवंशे उक्तो यथा ॥ विश्वामित्रस्य च सुताः देवरातादयः स्मृताः ॥ विख्यातास्त्रिषुलो केषु तेषां नामानि मे श्रृणु । देवश्रवाः कतश्चैव यतः कायाप- नाः स्मृताः॥ इति अयं च गोभिलपुत्रादिन्नः गोभि- लपुत्रकात्यायनेन कर्मप्रदीपाख्यं छन्दोगपरिशिष्टरूपं शास्त्रं प्रणोतं ॥ तृतीयस्तु कतस्य युवापत्य कात्या- यनः अनेनैव शुक्लयजुर्वेदकर्मणामनुष्ठानज्ञापकं प- इविंशत्यध्यायात्मक कातीयं श्रौतसूत्रं गृह्यास्यं सूत्रं च प्रणीतं अष्टादश परिशिष्टानि विरचितानि तथा पा- गिनीयसूत्रवार्तिकानि च रचितानि ॥ वररुचिनाम्ना तथा पारस्करनाम्ता च स्यातः॥ याज्ञवल्क्यस्याप- ·(२६१) रगेहिनीकात्यायनीबन्धुत्वाद्याज्ञवल्क्यस्य शालोपि वि लसति इति ॥ एवं च कात्यायनादिसहितो याज्ञव- रूयमुनिवर्यः सूर्य इव सर्ववदिनीयः पूजनीयः कीर्तनीय- इच परं स्मरणीयः यथा हि . सीज्ञानतिमिरनिकर- निरसनचतुरः सहस्रकर स्वयं प्रकाशोपि स्वकरैः- रान् प्रकाशयति ॥ एवं मुनिवरोपि ब्रह्मरूपतया स्व- यं प्रकाशः सन् श्रुत्यादिप्रमाणसहस्रेरजस्त्रं सवीन् प्रकाशयतीति सहस्रकराभिन्न एव मुनिवरः ॥ उ- पास्योपासकयोरभेदात् ॥ शिवो भूत्वा शिवं यजेदि- त्यादिवचनाच्च ।। अभेदोपासनाया एवाद्वैतसंमतत- या याज्ञवल्क्योप्यादिपुराणे आदित्याभेदेनैव मित्रा-. दिद्वादशनामभिहादशात्मा यथा स्तूयते एवं मुनिवर्यो- पिस्तूयते तथा हि ॥ वन्देऽहं मंगलात्मानं भास्वं- तं वेदविग्रहं । याज्ञवल्क्यम् मुनिश्रेष्ठं जिष्णं, हरि- हरप्रभ ॥ ॥ जितेन्द्रियं जितक्रोधं सदाध्यानपरा- यणम् ॥ आनन्दनिलयं वन्दे योगानन्द मुनीश्व- रं।२। एवं द्वादश नामानि त्रिसन्ध्यं यः पठेन्नरः ॥ योगीश्वरप्रसादेन विद्यावान् धनवान्भवेत् ॥ एवमेवा- टोत्तरशतनामभिरपि स्तूयते तयाहि ॥ यस्य स्मरण- ·(२६२) मात्रण सुलभस्तत्वनिश्चयः ॥ ब्रह्मिष्ठप्रवरस्यास्य याज्ञवल्क्यस्प शोभनं ॥ १॥ नाम्नामोत्तरशतं त- त्वज्ञानप्रदायकम् ॥ सर्वपापप्रशमनं आयुरारोग्यवर्ध- नम् ॥ २॥ इदं जपन्ति एवते मुक्तिमेव समाप्नुयुः ॥ ओं श्री याज्ञवल्क्यो ब्रह्मिष्ठो जनकस्य गुरुस्तथा ।। लोकाचार्यस्तथा ब्रह्मा मखजो योगिनां पतिः॥शा- कल्यप्राणदाता च मैत्रेयीज्ञानदो महान् ॥ ५॥ का- त्यायनीप्रियः शान्तः शरणाणतत्परः। धर्मशास्त्रप्र- ोता च ब्रह्मविद् ब्राह्मणोत्तमः ॥६ । योगीश्वरो यो- गमूर्तियोगशास्त्रप्रवर्तकः ॥ गतागतज्ञो भूतानां वि- द्याविद्याविभागवित् ॥ ७॥ भगवान शास्त्रतत्वज्ञ- स्तपस्वी शरणो विभुः ॥ तत्वज्ञानप्रदाता च सर्वज्ञः करुणात्मवान् ॥ ८॥ संन्यासिनामादिमश्च सूर्यशि- प्यो जितेन्द्रियः॥ अयातयामसंज्ञायां प्रवर्तनपरो गु- रुः॥९॥वानिविप्रोत्तमः सत्यः सत्यवादी दृढव्रतः॥ धातृप्रसादसल्लब्धगायत्रोमहिमा मतिः ॥१०॥गा- स्तुितो धर्मपुत्रयागाध्वर्युविचक्षणः।दुष्टराज्ञा शाप- दाता शिष्टानुग्रहकारकः।११। अनन्तगुणरत्नाढ्यसा- गरो भवतारकः ॥ स्मतिमात्रात्पापहुंता ज्योतिज्यों - ·(२६३) तिर्विदांवरः॥१२॥ विश्वाचार्यों विष्णुभक्तो विश्व- प्रियहिते रतः। श्रुतिप्रसिदः शान्तात्मा समचित्तः के- लाधरः ॥१३॥ आदित्यरूपः आदित्यः सहिष्णुम निसत्त- मः॥सामवादिशिण्येश्च पूजितांघ्रिर्दयानिधिः॥१४॥ ब्रह्मरातसुतः श्रीमान्पंक्तिपावनपावनः ॥ संशयस्यापि सर्वस्य निवर्तनपटुः परः॥ १५॥ आदिवैदहशालांग. पिजेता त्रयीमयः । होताश्वलमुनिप्राप्त नमावः कार्य- साधकः। शरणागतवैदेहः कृपारलौकिपावनः ब्रह्मिष्ठ प्रवरो दान्तो वेदवेद्यो महामुनिः । १७॥ वाजी वाज. सनेयश्च वाजिविप्रकृतादिकृत । कल्याणदो यज्ञराशि र्यज्ञात्मा पज्ञवत्सलः ॥ १८॥ यज्ञप्रधानो यज्ञशनी तिसंजननोधुवः ॥ कृष्णद्वैपायनाचार्यों ब्रह्मदत्तप्रसा. धनः॥ १९॥ शांडिल्यविद्याप्रभृतिविद्यावादेषु निष्ठि- तः ॥ आज्ञानांधतमःसूर्य भगवद्वाक्यपूजितः ॥२०॥ त्रयीमयो गवां नेता जपशीलः प्रभाकरः॥ वैशंपाय. नशिष्याणां तित्तिरिखनदायकः ॥२१॥ कण्वादिभ्योऽ यातयामशाखाभ्यापयितृत्वमाक्॥ पंक्तिपावनविप्रेभ्यः पर. मात्मेकबुद्धिमान् ॥ २२॥ तेजोराशिः पिशंगाक्षः प- रिव्राजकराड मुनिः ॥ नित्यानित्यविभागज्ञः सत्यास- ·(२६४) त्पविभागवित् ॥ एतदष्टोत्तरशतं नाम्नां.गुह्यतमः विदुः॥ याज्ञयल्क्यप्रसादेन ज्ञावतं भवतां मया॥२४॥ जपध्वं मुनिशार्दूलास्तत्वज्ञानं दृदं भवेत् ॥- नित्यं प्रातः समुत्थाय स्नात्वा नियतमानसः ॥ २५ ॥ इदं जपति योगीशनाम्नामष्टोतरं शत:॥ स एव मुनिशा- १ला दृढतत्वधियां भवेत् ॥२६॥ विद्यार्थी चाप्नुया. द्विद्यां धनार्थी चाप्नुयाइनम् ॥ आयुरी च दीर्घायु. नीपमृत्युमवाप्नुयान ॥२७॥ राज्यार्थी राज्यभुक भूयात्कन्यार्थी कन्यकां लभेत् ।। रोगातर्ती मुच्यतें रो... गात् त्रिंशद्वारजपान्नरः ॥ २८ ॥ शतवार भानुवार जत्प्वाभीष्टमवाप्नुयात् ॥ इत्युक्तं समुपाश्रुत्य गौत- मेन महर्षिणा ॥२९॥ तथैव तेपि ज़ज़पुस्ततृपुर्जु जु- हुःक्रमातून ब्राह्मणान् भोजयामासुः पुरश्चरणकर्म, णा॥ ३०॥ अष्टोत्तरशतस्यास्य याज्ञवल्क्यस्य धीम, तः। इति आदित्यपुराणीययाज्ञवल्क्यनाम्नामथोतरश- तं समाप्त। एवं च शुक्लयजूरूपेण याज्ञवल्क्यनाम्ना मैत्रीरमणावतारेण साक्षात तरणिरेषावतीर्णः धर- णावनेकलोकोहाराषेति सिह ननु सूर्यस्तावत्कथं शु- क्लयरूप एवेति चेदुच्यते । त्रय्येव ह्येषा विद्या तप- .

·(२६५) तीति श्रुतेः तत्रापि शुक्लयजूरूपत्वमेव कथमिति चेत् श्रृणुत ॥ अय मण्डलब्राह्मणारंभः ॥ ओं यदेतन्मन्डलं तपति तन्महदुक्थता ऋचःस ऋचा लोकोय यदर्चि- दीप्यते तन्महावतं तानि सामानि ससाम्नां लोको यय एष एतस्मिन्मंडले पुरुषः सोग्निस्तानि यंज पि सेयजुषां लोकः ॥ इति श्रुतिः ॥ व्याख्यानं तु॥ यते एतन्मण्डलं तपति तन्महदुक्थं सर्व ऋगात्मक यम्मटुक्यं ता ऋचः-ऋग्वेदात्मकत्वेनोपासनीयं ।। मंडलरूपेण वा ऋग्वेदः ॥ अयानंतरं यदेतन्मंडलं अर्चिरर्चिभिः किरणः दोण्यते तन्महात्रतं सर्वसामा त्मक तानि सामानि सामात्मनः ध्यानमर्षिपः स सा- न्मालोकः सामवेदरूपेणोपासनीयः॥ अथ अनन्तरं थ. एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषः सोनियंजुमन्त्रसाध्यः तानि यजं षि यजुर्वेदात्मकत्वं मण्डटांतर्गतपुरुषस्य मण्ड- लांतर्गतपुरुषो यजुषां लोक इति । अत्र यद्यपि यजु- बैदशब्दस्य यजुर्वेदत्यावच्छिन्नपरत्वं ॥ तथापि तस्य शुक्लकृष्णभेदेनोमयरूपत्वं तत्र यश्च कृष्णायजुर्भागः तस्य सोपाधिकत्वेन स्यूलत्वाच्छबलवं ॥ शुक्लयजु- भागस्य तु निरुपाधिकरया शुद्धयझरूपलं । शुदमपा- ·(२६६) प्रविद्धमित्यादिश्रुत्युदित्वात् । एवं धोक्कसूर्यमण्डलांस- वर्तिमुख्यः पुरुषः शुक्लयजूरूपाशुद्धब्रह्माभिन्न एवेति सिद्धम् ॥ एवमन्येप्यागमाः प्रचुरतया सर्वस्वरूपस्य तपतां पतेः ब्रह्मरूपतामापादयन्ति । तया हि आसावा- दित्यो ब्रह्म । योसावादित्ये पुरुषः सोसावहम् ॥ सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च ।। सूर्यादै खल्विमानि भूतानि जायन्ते ॥ आनन्दमयो ज्ञानमयो विज्ञानमयश्चादि. त्यः ॥ इत्यादि ॥ एवं च वेदत्रयरूपस्यापि मित्रस्त आदितः मण्डलमारभ्य कृष्णयजुः पर्यन्तम् स्थलला- च्छबलवं शुक्लयजुभागेपि माध्यन्दिनशाखाया एव मुख्यतया ब्रह्मरूपलम् ॥ कुत इति चेत्तस्या एवं गाय- त्यादि खं ब्रह्मान्तवे नाखण्डसच्चिदानन्दब्रह्मानुभव रूपत्वात् ॥ एवं चःत्रयीतनोरपि भानोर्जगच्चक्षुष्टुनो. पास्यत्वमखिलक साक्षितया निरतिशयानन्दरूपत्वे- नापिब्रह्मरूपत्वं विलसति ॥अत एव तैत्तिरीयोपनिपदि स एको मानुषानन्द इत्युपक्रम्य स य इचायं पुरुषे य- इचासावादित्ये स एकःइत्युपसंहारेण मानुषानन्दादी- नां सातिशयत्वेन निरतिशयानन्दाभिन्नादित्यानन्दबो. धनात् आदित्यस्य ब्रह्मरूपताला-तथा च तादृशस् ·(२६७,) योपासकतया तदभिन्नानां याज्ञवल्क्यमुनिचरणानां निरवद्यतया सर्ववन्द्यलम् निर्विवादमित्यवधेयम् । अत एव तदनुयायिनां माध्यन्दिनशाखाध्यापिनामपि तदा र्थिकमेव समर्थितं भवति । अतः सर्वशाखिभियोगीश्व- रयाज्ञवल्क्यमुनिवयाः सूर्य इव सन्ध्यान्तै भभिवायाः इति सिद्धम् ॥ तत्राभिवादनं नाम स्वगोत्रोच्चारपू. चक अमुकशी अहं भी गुरो अमुकशर्मन वामभिवाद- ये इत्युक्त्वा दक्षिणोत्तरपाणिभ्यां गुरुपादस्पर्शपूर्वक शिरोवनमनम् ॥ अभिवादने पादग्रहणं नास्ति किंतु केवलस्पर्शनं । वन्दने एव पादस्पर्शनम् न तु गोत्रो च्चारः पान्विशेषः ॥ प्रत्यभिवादने तु गुरुणा आयु. मान् भव सौम्यामुकशर्मन् इत्युक्तिः कार्या ।। किंच ज्येष्ठं वापिकनिष्ट वा सन्ध्यान्ते अभिवादयदित्यादिव, घसा सर्वेषां सन्ध्यान्ते गोत्रोंच्चारपूर्वकमभिवादनमाव, श्यकम् ।। तत्र गोत्रोच्चारस्तु स्वशाखोक्तविधिना का. यः ॥ तत्र, शुक्लयाजुषैः कथं कार्य इति चेदुच्यते ।। अमुकगोत्रोत्पन्नः अमुकप्रवरःशुक्लयजुर्वेदवाजसने- योत्तरभेदसर्वमुख्यमाध्यन्दिनशाखाध्यायी अमुकशर्मा- हमित्यादि । अस्याथः ॥ शुक्ल यजुर्वेदो येपाय- ·(२६८) जुबैदे शुक्लत्वं तु इमानि शुक्लानि यजं षि इत्या. घागमावगतमेव ।। स्मृतिरपि शुक्लम् कृष्णमिति देवा तयजु. समुदीरतं ॥ शुक्लं वाजसनं प्रोक्त कृष्णं तत्त तिरीयकमित्यादि ॥ वाजसनेयेस्पत्र वाज. मन्नम् सनिदानमिति ॥ महीयसेक्तयां तदस्यारतीति वाजसनिः तस्यापत्यं पुमान् वाजसनेयो याज्ञवल्क्य- स्तेन शाखाविशेषः फचदशयजुर्भदैरुपदिष्टाः सर्वे वाजसनेपिनः कण्वादयः पंचदशसंख्याका तथा च शुक्लयजुर्वेदाश्च ते वाजसनेयिनश्च तेषामुत्तरभेदः स एव मुख्यः तदेवाह कात्यापनः ।मन्त्रब्राह्मणयोवें। दस्त्रिगुणं पत्र पठ्यते ॥ यजुर्वेदः सविज्ञ यस्त्वन्ये शाखान्तसः स्मृताः॥ एतदर्थस्तु लक्षणांश सुचिरं विविच्य रुचिरमवोचमेव ॥ माध्यन्दिनीयशाखस्यत्र शाखायां माध्यन्दिनीयत्यं तु याज्ञवल्क्यप्रियशिष्यम- ध्यन्दिनमहर्षिणा याज्ञवल्क्याल्लब्ध. शाखाविशेषो माध्यन्दिनः माध्यन्दिनसंज्ञको दः तं वेदं शिष्यपरं- परया वर्तमानास्ते माध्यन्दिनाः तेषामयं माध्यन्दिने यः अध्येतव्यसंबन्धेन माध्यन्दिनसंज्ञको वेदः॥ तथा च शुक्लयजुर्वेदवाजसने योत्तरभेदसर्वमुख्यश्चासौ ·(२६९) माध्यन्दिनीयश्च स एव शाखा | प्रकारान्तरेणापि मुख्पलमस्यास्तयथा यजुर्वेदस्य मूलं हि भेदो माध्य. न्दिनीयकः ॥ सर्वामुक्रमणी तस्याःकात्यायनकृता तु या ॥ इति एवं च तस्याध्यायोध्ययनम् तदस्यास्ती- ति शुक्लयजुर्वेदवाजसनेयोत्तरभेदसर्वमुख्यमाध्यन्दि. नीयशाखाध्यापि इति गोत्रोच्चारपूर्वकम् अभिवाद्य प- श्चादेव गुरुवरैस्तादृशप्रत्यभिवादनं विधेयम् ।स एवाशीवाद इत्युच्यते ॥ सः कमान्ते पूर्व केन कस्में कथं विधेय इति चेत्तदुक्तं कण्वकण्ठाभरणे । सर्वत्र क. मणामन्ते मन्त्राशिषमनुत्तमां ॥ दद्युर्विप्राः स्वशा- खोक्तां आदो तत्कर्मशाखिनः ।। स्मृत्तिरत्नपि सूत्रोदि- तम् फर्म यथाविधिः स्यात् तथैव कुर्यात्स्वगुरूपदिष्टं।। वेदोक्तमाशीर्वचनं विदद्यादादौ स्वशाखी परतोन्यशा- खी इति । एवमन्यत्रापि । स्वशाखीया क्रिया यत्र भ- वेछु त्यादिचोदिता । आशीस्तत्र च पूर्वं स्यात्स्यशा- खोक्तमसंशयमिति॥यद्यन्यया भवेदाशीः कुलनाशो भ- येद ध्रुवमिति ॥ ननु वेदानां क्रमतो जैम वर्णानांच तथैव चेति वचनेन पूर्वोत्पन्नसक्शाखिभिरेव प्रथम- माशीर्वचन :विधेयमिति यत्तत्तुच्छम् ॥ वो दिनां .

·(२७०) कृष्णयाजुषापेक्षया प्राथम्यं न तु शुक्लयजुर्वेदापेक्ष या॥ तस्य तादृशबिभागात्पूर्वमेव द्वैपायनैर्दिवाकरे निहितत्वात्। अत एव पूर्व शुक्लयाजुपैरनन्तरं - ग्वदिभिस्ततः कृष्णयाजुषैरिति क्रमः॥ अत एव या- याः समुद्रमाः नयस्तामु स्नानं तु सम्मुखम् । सर्वे पां-शाखिनां कर्म कार्य वाजसनेपिनेति कात्यायनवचः नेन यद्यन्यशाखया कर्म करणीयं स्यात् तहि माध्य- दिनशाखयैव विधेयमिति ॥ तत्रं यदि माध्यन्दिनेन स्वशाखाभिमानं विहाय अन्यशाखया कर्मकरणेतस्य शाखरंडलादिदोषविशिष्टतया कुलनाशो " भव - वमित्यादिवचनेनानर्थ एव पर्यवस्यति ॥ किं च यजुः शाखाविधाने तु यदि बहर्च कर्मचेत् ॥ कृतं चापि हि तत्कर्म पुनः कुर्याद्यथाविधि। इत्यादिवचन निचय स- चंत्र प्रकृतशाखयैव कर्मकरणे तच्छाखीयमेवाशी, चन पूर्व विधेयमिति फलितं ॥ एवं चैहिकामुष्मि. कभांबुककामुकैः सर्व शाखीयद्विजकदम्बकेरत्यंताकह. कतया प्रकृतमाध्यन्दिनशाखाप्रकाशकयोगीश्वरयाज्ञः वल्क्यपादाः निरवंद्यतया सर्वदा अभिवाया एवंति सिंह एवं चोपक्रममारभ्य एतत्पर्यंतेन एतावता- ·(२७१) प्रबन्धन प्रकृतशाखाप्रकाशकयाज्ञवलायमुनिवर्यस्य ब्रह्मरूपतापादनेन माध्यन्दिनशाखायाः अपि ब्रह्मरूपता सुस्फीततयैव प्रस्फुरति । यथा. चायम उपक्रमता: प्येतावत्पर्यंत क्रमेणाभिहितस्तमेवेदानी संक्षेपेणाभि- धाय, उपसंह्रियते. ॥,तथाहि प्रथमोपक्रमीयसंगत्यशे बहदारण्यत्राह्मणे विजिगीषोः कथामिषेण प्रवृत्तायां ब्रह्मविद्यास्तुतितात्पर्य कायामाख्यायिकायां अनेकाचार्य शिक्षितस्य पुनर्यागदीक्षादीक्षितस्यात्पन्तं मुमुक्षावतो जनकमहाराजवर्यस्य निजयजनीयानेक हिज़राजसमा- जे ब्रह्मविद्याप्राप्तितात्पर्यतया तविशिष्टशिष्टविषयः कैव जिज्ञासाआजनिष्टः। तदर्थमारब्धब्रह्मविपरीक्षः णोपायलक्षणस्वर्णाभरणानेकमोगणपणकरणोत्तरक्षणे तत्स्वीकरणासमय मुनिवर्येषु यदा याज्ञवल्क्यः स्तं स्वयमुरीचकार. तदा समत्सरः सर्वे मुनिव- राश्चुक्रुधुस्तं गोगणं : चः रुरुधुः पुनरश्वलादयों महर्षिणा बादमा तदुदीरितोतरे परामवं : बा पुः॥ एवं गार्गीपर्यतेषु तथाभूतेषु सत्सु गार्युवाच ॥ यतोहंकारदोषोपि याज्ञवल्क्ये नाश्यते। धन्योस्य जनकस्तबज्जननीच वसुंधरा ॥ सजाहं च तथा - ·(२७२) विप्रस्तथाचानेन मंडिता ॥ नानेन सदृशः कश्चिन्ना सीन्नास्तिन भविष्यति ॥पुमान् जगति विजेन्द्र जन्तु- रन्यः कथं भवेत् ॥ गार्गीवाक्पपय पीतं सर्वेस्तैबाल- णोत्तमः॥ प्रणेमुः शिरसा के चिन्मनसान्ये परे गिरा। इति एवं स्त्रीनिसर्गदुर्बु दया गाया प्रबोधितेषु सत्सु समत्सरः शाकल्यः ब्रह्मविन्मुनिवरायमानेन निजशिरः- पातान्तां दुरन्तादुर्गतिमगात् ॥ तदा जनकमहाराज वर्णपि याज्ञवल्क्यमुनिक्यें एवं ब्रह्म विदग्रसरतानि, श्चयसंपल्या तदुदीरिताभिःअभयं वे जनक प्राप्तोसी.. त्यायुपनिषद्भिः साक्षात् ब्रह्मरूपतामापेति । तथा चा- त्र माध्यन्दिनँशाखायाः ब्रह्मविद्यासामानाधिकण्यरूपा संगतिरभाणि ॥ पुनः प्रकृतशारवाया एवोत्कर्षे इतरी- सामपकर्षेण शाखिनो घेदलावच्छिन्नस्य सर्वशाखाक- छेदैन स्वतः प्रकाशकलम् भज्पतेति विरोधाभासनिरा साय द्वितीयतृतीययोः संगतिः। तत्र द्वितीयलक्षणाशे वेदवावच्छिन्नस्थापौरुषेयत्वघटितलक्षणोक्त्या अनि- त्यव्यापकं पौरुषेयत्वं निरस्यापोरुषेयतेन पारमा- विकमेव नित्यत्वप्रतिपादनमकारि तृतीये प्रामाणां- शेतु वेदस्य परतः प्रामाण्यं निरस्यं स्वतः प्रामाण्य ·- '(२७३) मापादितम् ।। अपि च श्रुतिस्मृतिपुराणानामुपातकाः नीच परस्पर विरोधपरिहारः संक्षेपेणैव प्रदर्शितः। एवं चांशंदयेन वेंदत्वावच्छिन्नस्यापीरुपेस्तयां पार- माधि कति यतीन स्वतः प्रामाण्ये सिंह कार्यरूपाया. मपि व्यय प्रकृतशाखाविशिष्ट शुक्लयजुभोगस्यैव व्यापकता पारमार्थिक नित्यत्वेनगाद्यपेक्षया मुख्य- त्वमापादयितु तुरीयोशसङ्गति तित्रादी शुक्लयजु- वेदस्य गायपेक्षया मुख्यत्वे प्रसीध्ये पुनः शुक्लकृष्ण यजुर्वेदाख्यायिकयापि तस्येव मुख्यलमापातंतः सपा. -दितं तिथा कोपासनाज्ञानकाण्डये एवं प्रस्थान नये तथा महावाक्यचतुष्टयेपि शुक्लयजुर्वेदस्व मु. ख्यत्वं तुरीयांशान्तपर्यंत स्थिरीकृत्यविधारितम् । तत्रापि प्रथमोपस्थिताया कण्वशीखाया मख्यत्वधर्म निरासयितु पंचमांशसंगतिः । तत्र याझिय सूत्र. कारप्रवृत्तिः सैव मुख्यव्यादिप्रमाणैः कण्वादिचतुर्दश- शाखापेक्षया प्रकृतशाखाया ऐव मुख्यत्वमापाय पुनः साक्षात्सूर्योपासकस्य याज्ञवल्क्यस्य तदभेदेन ब्रह्मरू- पतया सर्ववन्दनीयवमुक्या प्रकृतशाखा विशिष्टशुक्ल. यजुर्वेदस्य मुख्यतया बीमरूपत्वं निश्चित तदापि ·. (२७४) न: शबलत्वमपि तु शुद्धत्वमित्यादिश्रुत्यवगत शुरः ब्रह्मरूपत्वमित्येतावता प्रबन्धेन स्थिरीकृत्य निर्धारित। एवं च यथासकलभृतिशिखामुखीभूतमहावाक्यजन्या- खपनायीवबोधाव्यवहितोत्तरमेवाज्ञातनिवहणसमका- लीनज्ञानोदयेन ब्रह्मसाक्षात्कारस्तथोक्तांशपचकरी- चित्तमाध्यन्दिन शाखाप्रकाशनिवन्धीयपूर्वापरपालो चनजन्यज्ञानेन वान्ताज्ञाननिवत्तिरूपफललामीप्यति सुलभतयैव विलसती-फलितम् ॥ तस्मादियं माध्य न्दिनशाखाशुब्रह्मरूपेवः परमतिजागरुकतया घरी वर्ति अत एच वजन्यज्ञानदिवाकरोदयः मनसि सरीस- तिचेवचारताज्ञानतिमिरनिकरोपिमरीमति तदेव पुमा- न दुस्तरमपि संसाराकपारं नरीततिः अन्यथा अज्ञानज. भ्यहामोहमदिरापानमत्तः सन् दुरन्तसंसारकान्तारे एक नरीनति इति सिद्धम् ॥ अयान माध्यन्दिनशाखायाः सा क्षाब्रह्मरूपताविषयकतात्पर्यनिर्णायकलिंगपट्कमपिः प्रस्फुटं संघटतेः॥ तदुक्तमभियुक्तः॥ उपक्रमोपसंहार रावस्यासोपूर्वताफलम्। अर्थवादोपपतीकलिङ्गता पर्यनिर्णये इति । तथाचामिनःनिवन्ध उपक्रमोका सहारयोरकराभ्यं कथमिति खेदुख्यते॥ पूर्वीपक्रमस्या ·(२७५) वस्तुतस्तुकल्वे भ्रान्ताज्ञाननिवृत्तिपूर्वकप्रकृतशाखायाः निरतिशयमुख्यत्वविषयकनिश्चयसंपत्तिफलक एव वि. पारोपक्रम इत्युक्तम्। अत एव तजन्यज्ञानदिवाकरों दयों मनसि सरोप्ततिचेट्वान्ताज्ञानतिमिरनिकरोति मरीमति इस्यन्तोपसंहारेप्यकरप्यंत व्यक्त प्रतीपतो तथा अभ्यासो नाम पौनःपुन्यं तदपि प्रसङ्गतः वारं वारमुपपादनेन प्रकृतशाखीयां दरीहश्यते । अपर्व- त्वं तु तस्याः 'समष्टिव्यष्टिव्यापकतयापुनः शुद्धब्रह्मर- पतपाप्यनुभूपते ॥ तथा.फलमपिश्यन्तिाज्ञाननिवृत्ति रूपं प्रतीयते ॥ अर्थवादस्तु कात्यायनसूत्रे विधिविधः यस्तईचेति-॥ तत्र सोसावाज्यमधिप्रयतीति-विधेयी चाक्यं विधिः ॥ विधेयो मन्त्र षत्वेत्यादिः । तस्त्वम् पंवादः।। तदुक्तमभियुक्त विरोधे गुणवादः स्याद- नुवादोवद्याधारिते।भूतार्थवादस्तनादर्थ वादस्त्रिधाम: ताति ॥ तत्र त्रिविधेयर्थ वादे गुणवादानुवादयोः आदित्योयूपः अग्निहिमय भेषजामित्याकारकयोरर्थ: घादवाक्ययोः क्रमेण ज्ञातार्यज्ञापकतयां बाधितार्यक त्वेन प्रतिपाद्यार्य विषयकतात्पर्यशम्यत्वेपि भूतार्थ र पोत्तमोतमत्ववोधकश्रुत्यादिवंचसां अज्ञातज्ञापकत्वेन

·(२७६)
स्वार्थ तात्पर्यवत्वें बाधकाभावात्। न ह्या ज्ञाताय
ज्ञापकत्व न बाधितार्थ कर स्वार्थ तात्पर्यशून्यत्वे साधी
कं वर्तते ॥ येन स्वप्रतिपाद्य सर्वोत्तमवरये अर्थेना
कश्रुत्यादिवसां:तात्पर्य न स्यादन्यथा वज्रहस्तः परं-
दर इत्यादिवधताना हरिनामादिसर्वफलजनकवचना
नां च क्रमेण विग्रहत्ते सर्वफलंजनकलै च तात्पर्यशम
न्यतापत्तरित्यंतेनार्थवादोपि व्यक्तीभूय भासते एवं
मुख्यामुख्ययोर्मध्ये असति मुख्ये परस्वीकारो युक्त
स्पादयोपि श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणादिनमाणानुग्रही
ता, उपपतयोपि भूयस्यः संति ॥ तया.चोपक्रमादिः
लिंगषट्केनापि माध्यन्दिनीयशाखाया ब्रह्मरूप एवः
तात्पर्य एतावतं मन्यस्येति सिद्धम्। अत एवं वहन्ना.
रदीये ॥ यजुर्वेदमहाकल्पतरोकोत्तरशतमाशाखाः
स्तन शिखाकारा दश पञ्च च शुक्रंगार तत्रापि
मुख्या विज्ञया.शाखा माध्यन्दिनी यात्रा
मुख्यत्वं निरतिशयब्रह्मरूपत्वमिति बोध्यम् ॥ अंतर
वःसर्वानुकमारंभकालीनप्रतिज्ञासूत्रे सूत्रकारैः कात्या:
यनाचार्य रमिहितम् मण्डल दक्षिणमशिहंदयं चम्ति
' घिष्ठितं येन शुक्लानि यजं पिभगवान्याज्ञवल्क्यो यतः

·(२७७) प्रापतं विवस्वतंत्रयीमयमर्चिष्मन्तमभिध्याय माध्य- न्दिनीय वाजसनेयको यजुर्वेदाम्नाये सर्केसखिले सशु- क्रिये ऋषिदेवतच्छन्दास्यनुक्रमिप्यामः ॥ इति अंत्र होलोरभाष्यकाराभिहिताम्नाय: श्रुतिमुख्ययोरितिवर्च- नादाम्नायशब्दः मुख्येताचकानश्रुतिवाचकस्त न चैदाम्नाययोरपरपर्यायलोपि.नापुनरुक्तिमसक्तिः ।। तयाच एकोत्तरभेदात्मकयजुःस्तोमें मुख्यो यः शुक्ल यजुःस्तोमस्तस्मिन्वयम अप्यादिकं वक्ष्यामः इत्यन्व- पसातत्र यजुर्वेदाम्नायस्य विशेषणपञ्चके पूर्व विशेष जदयपि वाजसनेयक इत्यनेन कृष्णयजुः व्यात्तिः ।। माध्यन्दिनीये इत्यनेन कण्वादिचतुर्दशानां व्यारत्तिः रिति बोध्यम् ।। किं चादित्यपुराणेपिंजस्याः प्रथमशा. खायाः सामवेदारस्थलं मग्वेदो मध्यदेशस्तु अ) धर्वणमयांघ्रियुक्। छन्दादीन्युपाङ्गानि रहदारण्यक: शिर इति । अत्रापि प्रयमशब्दोमुख्यतावाचक एवा नाहि केवलं.व्यष्टाचे मुख्यानम् किंतु समावर्ति एक सासीयजुर्वेदत्यादिवचनात् किं च यस्यां सूत्र भवेत्सा हि-मुख्येति परिकीर्तिताइतिः॥ अपि.च-य. जुर्वेदस्यों मूलं हि भेदोमिाध्यन्दिनीयकः ॥ सर्वानुकम् ·(२७८) णीः तस्याः कात्यायनकृता तु-याइति किं च माध्य- न्दिनयजुर्वेदः खे ब्रह्मान्त उदाहतः। तारपूर्व हि त्रि- गुणं नोत्पशाखांसु मुख्यतेति ॥ अन्यत्रापि ओं का. रस्त्रिगुणः प्रोक्तः खं ब्रह्म त्रिगुणःस्मृतम्। माध्यन्दि: नीपशाखायां यजुर्वेद पठन्ति:हिमा एवमेवाथर्वणगो- पथब्राह्मणादावपि ॥ इदमनूद्योक्तमनुक्तमपि निर्मत्स- से सुवी निविभाननीयमः॥ एवं च प्रकृतनिबन्धे पूर्वी- परपालोचनया:सर्वशाखापेक्षया प्रकृतशाखायाः एवं र मुख्य न्यथा प्रकृतकाले तथा पूर्वकालेपिात्रा तीतिरादित्यपुराणे दृश्यते तया:हि ॥ निशाकरोग्निः सूर्यश्च विधाता विश्वदेवताः॥ त्रिलोचनः शंखपा:- णिः सत्यब्रह्मर्षयो मलाः॥ १।। मृकण्डव्यासकपि- ला: शुक्लातकण्वः पराशरः ॥ नारदोगस्त्यवाल्मीको इमे माध्यन्दिनाः स्मृता:इति। ननु यदि प्रकृत माध्य न्दिनशाखाया:एच ब्रह्मरूपतया स्वतः प्रकाशकले. त- दितरासामप्रकाशकतया वेदस्य सर्वशाखावच्छेदैन. स्वतःप्रकाशक भज्येतः अपि च ब्रह्मयज्ञादिप्वपि वेदचतुष्टये मुख्यतया तस्या एव सर्षशाखिभिः पठना- वश्यकता स्यादिति पुनः के धनः शंकामंकुरयंतिः॥ते .

·.(२७९) प्येवं समाध्याान चयमेतावता प्रवन्धेन प्रकृतशावा- पाः एव प्रकाशकलमितरासामप्रकाशकलमिति साध यामः:चा किंतु यथा जेषीकाप्रपित्सुनातामनुजेन इपीकांगभूतादवान्तरावरणान्निरतिशयमुख्या इपीक बोपादीयता तन्मयापित्यथायोग्य प्रकाशनामध्यः त्यशासानांकमध्यान्निरतिशयप्रकाशिकामाध्यन्दिन, शाखेवोपादाय एतावता प्रबन्धन निरूपिता इतिः ।। ब्रह्मयज्ञादिषु तु स्वपघटितन स्वाध्यायोध्येतव्य इति नित्याध्ययन विधिना स्वशाखापूर्वकाल्यशाखाध्ययनवि- धानेन स्वशाखापूर्वकवान्यशाखाध्ययनमवंगम्यते। अन्येयाशाखरण्डलोपनिरितिः। एवं चोकानेकागः मादिप्रमाणग्रामानुगृहीत तावता प्रबन्धन निरभिः मानिकसाभिमानिकवादि प्रसजितपरमार्थव्यवहार दृष्टिभ्यामस्पामीशसृष्टौ प्रकृतशाखाविशिष्ट नाविशष्टे नया शिष्टेन स्पोष्टसाधने परमार्थदृष्ट्येव साक्षादंबर झामिन्वप्रकृतशाखा विचारणतहिशिष्टशिष्टादरेण च, सीहष्टिकमेव स्वामी साधनीयमिति: मिस्पष्ट प्रार्थयानातुःहितीयदृष्ट्या शाकल्यादिवबलंवद- नियनुबंधी साधनेने कष्टनाशन मिति स्पष्टुमैः ·(२८.) च प्रतीयते । तस्मान्निरभिमानिकतया परमार्थ- श्वेव सर्वशिष्ट स्वाभीष्टं सोधित चेदिष्टया ॥ तदेव दिष्टवंशात्कष्टनाशन भवतीति गैतमत्सरे/वरबुध- रेवधेयमिति निरवीतत्वम् गाजत एवं व्रत्मवि- दग्रसरयोगीश्वरयाज्ञवल्क्यमुनिवरचरणाः प्रकृतशा खाधिकरणास्तरीणिकरुणयवामिमानानधिरणाग संतः साक्षात् ब्रह्मांकाराकारितात: करणेधुरीणाः ब. मः ॥ अपि च एतदर्थमेवपरित्राज्यमप्युरीचक्रुः ।। अत एवं संन्यासिनीमादिमईचेति निरुक्तं तन्नामा पि"सार्थकतामगात् ।। किंचि साक्षादाब्रह्मरूपाणां मुनिवरंचरणानो स्मरणमात्रेणाखिलाघवारणम् किमुत चन्दनपूजनादिनेति स्मृतिमात्रीत्पापहन्तेत्यमिहित- म् ॥ न ह्येतावदेवाहोस्वित् : वेदव्यास गुरुत्वमपि कृ- ई पायनाचार्यत्यास्यया विख्यातमिति व्याख्या- तपूर्वमत एवं वैभवं याज्ञल्क्यस्य कृष्णद्वैपायनाहत।। ज्ञातुं समर्यक्रोन्यः स्यादिति पौराणडिण्डिमः इत्या- दिवचनजालमप्यनुकूलतयेव विलसतीतिः।। अपि चो पास्पोपासकयोरभेदादेवादियोपासकतया तद्रूपए. पनिवर्षः अत आदित्यरूप आदित्य इति नामदर्य ·(२८) मपि सार्थकतामगादिति ॥ तस्मादेवंगुणविशेषणवि- शिष्टो मुनिश्रेष्ठः मित्राभिन्नतया वरिष्ठः सर्वशिष्टे- रनिष्टकष्टनाशायाभीष्टलाभाय च यथेष्टं वन्द्य इ- ति स्पष्टतया फलितम् ।। अत एवारंभे यावती वै देव. तास्ताः सवी वेदविदि ब्राह्मणे वसन्ति। तस्माद्ब्राह्म' णेभ्यो वेदविद्भ्यो दिवेदिवे नमस्कुर्यान्नाश्लोलं कीर्त येदेता एव देवता प्रीणातीति ॥ एवं ये अङ्-िउत वा पुराणे वेदं विद्वान् समभितो वदन्ति ॥ आदित्य- मेव ते परिवदन्ति सर्वे अनि द्वितीय तृतीयं च हर्थ- समित्यादयस्तत्सजातीयाः श्रुतयोप्यनुकूला एव विलं. सन्ति इति सिद्धम्॥ तस्माद् ब्रह्मविदग्रसरयोगीश्वर- याज्ञवल्क्यमुनिवरचरणेभ्यो मन्नतिसहस्रमजस्रं वि. लसतु ॥ अयं माध्यन्दिनशाखाप्रकाशाख्यो निवन्धः परमकरुणाधिकरणैर्धरणिगीर्वाणधुरीणैरार्यजनैर्धर्मद- शिभिर्बहुभिः सूरिभिर्मल्लिखितभ्रमप्रमादांशो गुणले- शानुरागेण संशोधनीयः इति परोपकृतिकृतसंकल्पा न सुरगुरुकल्पान् पुनरनल्पान् विदुपः सहर्ष प्रा- र्थये ॥ इतः परमुपरम एवं मनो म इति ॥ अस्तु शिवं ॥ श्रीमदन्नपूर्णरमणार्पणमस्तु ॥

·(२८२) वस्तुतस्तु यथा पञ्चीकृतापञ्चीकृतभूतपश्चकप्रपंचि- तोयं प्रपञ्चस्तदंशपंचकप्रपंचितोय माध्यन्दिनशा- खाप्रकाशाभिधो निबन्धःपुन तमतवंचकोप्य तमत- रंजकः पञ्चावयवविराजितः साक्षादागमराज इव वि- राजते ॥ अथ वा लिंगादिपंचकप्रमाणगणप्रवलीभूत- "श्रुतिरिवाविर्भवति ॥ अपि च प्रतिज्ञादिपंचावयवसमु. दायत्ववन्न्यायवदहोस्थित् पंचदशाक्षरीसहितः साक्षा. त्पञ्चाक्षरः पञ्चवदनः सदाशिव इव उपासकार्यज- नानामहर्निशं शिवंकरो भूयो भूयादिति अस्तु शिवं॥ अत्र यत्सौष्ठवं सर्वं गुरोरेव हि तन्न में ॥ अस्ति चे- दौष्ठवं किं चित् तन्ममैव गुरोर्न हि ॥ १ ॥ इति श्रीमद्रामशास्त्रिचरणरजोविरजीभूतजयरामात्मज- व्यवहारोपनामककाशीवासिजगन्नाथसूरिविरचितोय- मंशपंचकविराजितो माध्यन्दिनशाखाप्रकाशाख्यो नि. वन्धः।।अप्रतिवन्धं चरमवर्णध्वंसतामगादिति॥श्रीमद- न्नपूर्णरमणपरब्रह्मार्पणमस्तु ॥ श्रीरस्तु शुभम् ॥ कश्यपस्य कुले जन्म जगन्नाथाभिधा शुभा ॥ व्यव- हारेत्युपाख्या च गोत्रं काश्यपसंज्ञितम् ॥ सूत्रं कात्या- यनं पुत्रो विश्वनाथाभिधः शुभः ॥तेनायं रुचिरो ग्रन्यो ·(२८३) रचितो गुर्वनग्रहात् ॥ अत एवायीन्प्रार्थये॥ मात्सर्य- मुत्सार्य विचार्य कार्यमार्याः समर्यादमुदाहरंतु ॥ आ. 'चार्यवर्यः किल यस्य सूर्यः स्मार्यः स एवापि च व- न्हिवीर्यः ॥ १॥ माध्यन्दिनशाखायाः प्रकाशसंज्ञोय' मभिनवः सूर्यः ॥ भ्रान्ताज्ञानध्वांतध्वंसनचतुरः परं जयति ॥ १॥ चिंतामणिगणगण्योप्यगणितपुण्योति- पूर्णसर्वाः ॥ दिनमणिरिव निजकिरणैर्धरणौ सरणीः प्रकाशयति रमणीः ॥२॥ पारावारांवरवसुकलाधी. शवर्षे जयाख्ये कर्कस्था— नभसि धवले पक्षताव- ब्जघस्त्रे ॥ वाराणस्यां हरिपदभवायास्तटे पूर्वपया- ख्याताख्योगाद् गुरुकरुणया पूर्णतांग्रन्थ एषः॥३॥ दोषेण लेखकस्याथ मुद्गणस्य विपर्ययः ॥ तच्छुदिपत्रं रचितं तथापि स्खलितं क्वचित् ॥ १॥ विचार्य सूरयः सम्क्य गुणदृष्ट्या मुहुर्मुहुः ॥ दोपदृष्टि विहाये- मं पश्यंतु कृपया मयि २ तत्तत्पत्रस्थपंक्तौ यदशुद्ध दृश्यते क्वचितातच्छुद्धपत्रिकां दृष्ट्वा शोधनीयं सुबुदिभिः॥

·प.पं० अ० ०५० अ० १ पाध ३ ३ १४ १४ १५ वसि १५ तक्य क्ष्यसि तेय . ४ १ पाथि पुटिव पाभ यायि पश्वी १५ रीतो १६८ विधा ५ ७ है नष or १७ ष्टानां १ छामी १६ प्रान्ति १८ यमा ६ ष्ठाना छण्टा थहया सौर मप्र ब्रह्मा थया ५. सौ १० पह ११ १८६ मुरी १८ १५ युता रीत षिणः तरं छामि प्राप्ति पमा दब मुरी युक्ता सती बमवि रोरिव दीप पुनः वास्त पार ११ १६ नो १८ गार्गी गानि वंती १९ यतो १२ ५ गार्गी गार्गि १३ गार्गी गानि १५ पुत्र १० नुष्या मुष्या. १ १३ १८ ५ ब्रह्माधि १६ १६ रिव १८. १७ दिय १५ २० धास्त चारो भागिन १३ विषकी १८ साना २४ १४ बधि १५ दद १३ १५ श्रोत श्रोत्र १७ सास्त लोरित स्यय योद्य १५ गत्याक हास्याका विकी सामाना हतो माधि १५ वर्ष १ हौद्य २४ १ रथ ·(१) प. पं० अ० शु० प०५० अ० क्ष्यसि ३ २ पाप ३ पाभ ३ 8 १४ १५ क्षसि १४ १५ सय १४ रीतो १६ ८ पिणा - १ पावि पुटिय यावि पथवी पू ६ ६ हास्य रीत विणः तरं छामि माप्ति पमा or १० १ छामी १६ प्रान्ति १७ १८ यमा . सौर 2 १७ ष्टानां তালা १८ छैष्ठे छटो ६ यया थाहया १० सी १० पह पप १६ ब्रह्मा १६ जे मने १५ गार्गी गार्गि १८ ६ मुरी . १८ १५. युक्ता २ सति भूरी त्युमा सती ब्रह्मवि रोरिष ५ ब्रह्माधि १५ पंतो १६ रिव १० दिय दीप १२ १२ १३ ५ गार्गी गार्गि १३ गार्गी गार्गि १५ १८ २० १० दुष्या मण्याः गह १८ पुत्र ५ धास्त ५ पारो माग्नि २० २० 2 १३ १५ दृष्ट मुवः वास्त चार अगि विकी सामाना दतो पाधि १५ योस १३ विषकी ९ श्रोत्र १० लास्ति लोरिक्त ध्यक्ष्य १ बौद्य योद्य १५ गत्याक यात्याता १५ वर्ष १८ सामा दत्त १४ बषि १३ १४ १४ २४ ·(२) प० पं० ० प० पं० अ० सामै शु० माये नोनोध ७ ४ नोध ५ चास्य ११ नया १५ विधि १० मता १८ नयी ३८ ५. त्यात १५. शोसास होसाशंस वथ ३० १५ वय ५८ नम नाम ३२ १० समि संमि ३२ कारी कारि स्थर प्यर २३ १३ नय नया २ घेय धेय भव थन দা 2 नात्या १२ कुट्ये १९ वाया 80 १२ यम ४१ समा मत्ता मयि नाम्या कुम्ये त्यांना ईमा यमम विदी साम युक्ताः कार्यः पीय एवं तृ শালা होम त्य में ३ यतः ३ ५ ८ काय पिय ३६ १८ सागा ४२ माम ४३ ३ होम त्यने साडगा दो नुः प्यत पाक्यै पिवान माश সু रहा २ १ ४४ १० जुः घयम् १. वाक्य मवत ५ नशा १८ धोय वर्ध छपण १६ योग रुगान १५ मों KEELEPELETE ४५ पूर मोद्यो दिनाना येते मक्य नौव १५ नेम १८ नीये १२ मेयो योग मर गृध ३५ ग्रय १८ यह ·भाव १४ गौण ७ भुक्तग ११ दोष १५ वीर्य ११ मति प०५० अ० शु० (३) प० पं० अ० ४८ ४ काका णुका १ ५ हपो ५१ ४ ममिष ममिव १३ पाठ पाठः ५ वर्ष यानु १० वामा ८ शता रुता ६२ ५ यस्त १ नांतु नंतु ६३ ५ मत क पथनि यनी ८ भिनि भिमानि मुक्तया घदोष १० वादनं वादि १६ वयात्या वयाप्ता ११ बंडगुसो वयं सोम यमंत्र १० यण यणीप्रति नि वीभि ५३ घुवित्रु | ६५ ५ मध्यिकाम नाच्छीकामः मंत्रान् ५ सुधा तयाथ दिकान् ५५ 8 पल दिका फल मंत्रा मंबा गव गणव १५ मिहितम भिडितपू १. ल्युक त्ययुक् नापको १४ रिभक्का विमला बयो स्वमा पारचे ३ वद्याश्यया ३ पास वाद्यावश १२ धाय धायय १८ प्रक प्रशत ६८ कार्या मवा मेक्वा પૂર पेण स्यचे पठन ष्ठाने १२ वर्षे ५१ ड्या २१ १ थातहोम तथो ६. कोदि ४ ७२ । नामिन् नाभीन् कमादि . यहि कर्म एं. 2 इटारो दृष्टार मक १३ स्यांति १८ कक १० मंत्रा - १४ भावको २ बर्या ३ वमा १८ कों . . पेणा ७० १५ स्थके ८ मधि पत त्यति ·प० पं० अ० शु० (४)प० ५० अ० शु० १४ तुलं चित्र १२ धित १८ ववन्त्र रस्ता पन 22 ५ भित्दै १० मेनन १३ चिकि णयः ८१ 23 १८ मा १० हमलों १० विषर भित्र्य ११ स्पृश्य स्मृश्या १७ यो २ शचि चा (२नाव नावा १८. सपि भापि ४ यतबति भ्यतमनि ५ पर प्रतिव गायब যীনত पीततत्त नत्व तत्सा वसु ८ गिद्ध थिरोगणे १० यन् यम् मानु চলতি धीषष ८१ ६ प्युक्त 2 विस १० तो: तीसु हथि (2३४ मोपानि मैशानी तवत्प ६ ६ पत्मा १. तोस 2 १. ननि समानसमान समान मेव ६ मत २ दन्त दत्त पयाप्याथि यनने गोगए १८ पास् ८३ १० योदी योदीर्घसंधयात्वाद ५७ यश्च ययश्व | 28 ११ निसि मिति ८५ भनी रीरार पाट ८५ १६ ससा. समा स्थानि नेत १८ पतमे परम तुरश्य वर्ष , ८ भिधा निरा LE. देव रेख १० पयादि १० यने ११ गोग १८ मत यजुरा यजुर १५ या सः ३ धौ याफार्यरत .