·॥ श्रीः॥ काव्यमाला नाम नानाविधप्राचीनकाव्यनाटकचम्णूभाणमहसन- च्छन्दालंकारादिसादित्यग्रन्थानां संग्रहः । पठो गुच्छकः। 'जयपुरमहाराजाश्रितेन पण्डितप्रजलालमनुना पण्डित- दुर्गाप्रसादेन, मुम्बापुरयासिना परयोपाह- पाण्डुरङ्गात्मज काशिनापशमणा न संशोधितः । मुम्नग्यां निर्णयसागरास्ययन्त्रालये तदधिपतिना मुद्राक्षरैरदयिता प्रासादयं नीतः। e- (RERA नगामि मानाजी मालदापिहार) मूल्यमे मो रुपमः।

·अनुक्रमणिका।
पृष्ठम्।
....
१
२.
....
....
१२
२१
....
....
१. शंकराचार्यकृतं शिवपादादिकेशान्तवर्णनस्तोत्रम्
शिवकेशादिपादान्तवर्णनस्तोत्रम्
३. नीलकण्ठदीक्षितविरचितः शान्तिविलासः
४. लोप्टकनिर्मितं दीनाक्रन्दनस्तोत्रम्
५. श्रीकृष्णवल्लभप्रणीतं काव्यभूपणशतकम्
६. श्रीनिवासाचार्यविरचितं जानकीचरणचामरम्...
७. क्षेमेन्द्रविरचितं दर्पदलनम्
८. शिवरामत्रिपाठिप्रणीतो रसरत्नहारः (सटीकः)
९. नीलकण्ठदीक्षितप्रणीतम् अन्यापदेशशतकम् ....
४७
....
१२८
१४३
....

·काव्यमाला। श्रीशंकराचार्यकृतं शिवपादादिकेशान्तवर्णनस्तोत्रम् । कल्याणं वो विधत्तां कटकतटलसत्कल्पवाटीनिकुञ्ज- क्रीडासंसक्तविद्याधरनिकरवधूगीतरुद्रावदानः । तारैहेरम्बनादेस्तरलितनिनदत्तारकारातिकेकी कैलासः शनिवृत्यभिजनकपदं सर्वदा पर्वतेन्द्रः ॥ १ ॥ यस्य प्राहुः स्वरूपं सकलदिविपदां सारसर्वस्वयोगं यस्येपुः शाङ्गधन्वा समजनि जगतां रक्षणे जागरूकः । मौवीं दीकराणामपि च परिवृढः पूत्रयी सा च लक्ष्य सोऽव्यादव्याजमस्मानशुभभिदनिशं नाकिनां श्रीपिनाकः ॥२॥ आतङ्कावेगहारी सकलदिविषदामछिपद्माश्रयाणां 'मातङ्गाद्युग्रदैत्यप्रकरतनुगलद्रक्तधाराक्तधारः। क्रूरः शूरायुधानामपि च परिभवं स्वीयभासा वितन्व- न्योराकारः कुठारो दृढतरदुरिताख्याटवीं पाटयेन्नः ॥ ३ ॥ कालारातेः कराग्रे कृतवसतिरुरःशाणशातो रिपूणां काले काले कुलाद्रिप्रवरतनयया कल्पितस्नेहलेपः। पायाद्वः पावकाचिःप्रसरससमुखः पापहन्ता नितान्तं शूल: श्रीपादसेवाभजनरसजुषां पालनकान्तशीलः ॥ ४ ॥ देवस्याङ्काश्रयायाः कुलगिरिदुहितुर्नेत्रकोणप्रचार- प्रस्तारानत्युदारान्पिपठिपुरिव यो नित्यमत्यादरेण । आधत्ते भङ्गितुङ्गैरनिशमवयवैरन्तरङ्गं समोदं सोमापीडस्य सोऽयं प्रदिशतु कुशलं पाणिरंगः कुरङ्गः॥ ५ ॥ १. 'रगत्कुरः' इति पाटः.

·૨
काव्यमाला।
5
कण्डमान्तावसजत्कनकमयमहापण्टिकाघोरघोपैः
कण्टारांवरकण्ठैरपि भरितजगचक्रवालान्तरालः ।
• पण्प्रोद्दण्डशृङ्गः ककुदकवलितोत्तुङ्गकैलासशृङ्गः
कण्ठेकालस्य वाहः शमयतु शमलं शाश्वतः शाक्वरेन्दः ॥ ६ ॥
निर्यदानाम्बुधासपरिमलतरलीभूतरोलम्वपाली-
अंकारः शंकराद्रेः शिखरशतदरीः पूरयन्भूरियोपैः ।
शार्वः सौवर्णशैलपतिमपृथुवपुः सर्वविघ्नापहर्ता
शर्वाण्याः पूर्वसूनुः स भवतु भवतां स्वस्तिदो हस्तिवक्रः ॥ ७ ॥
यः पुष्यदेवतानां समननि शिवयोः श्लाघ्यवीनकमत्या-
वनानि भूयमाणे दितिजभटघया भीतिभारं भजन्ते ।
भूयात्सोऽयं विभूप निशितारशिखापाटितकाचशैलः
संसारागाधकूपोदरपतितसमुत्तारकसारकारिः ॥ ८ ॥
आरूदः पादयेगप्रविनितपवनं तुझतुझं तुरनं
चेले नीलं वसानः करतलविलसत्काण्डकोदण्डदण्डः ।
रागद्वेषादिनानाविधमृगपटाडीभीतिद्भुतभती
कुर्वन्नाखेटलीयां परिलसतु मनःकानने मामकीने ॥९॥
गृत्तारम्भेषु हताहतमुरनधिमिद्धिकृतरत्युदारे-
श्चित्तानन्दं विधत्त सदसि भगवतः संततं यस्य नन्दी ।
गुण्टीशायालयान्ये ननुरगुणगणनीणितस्वामिसत्का-
रोपांयत्मसादाः प्रमथपरिवृताः पान्तु संतोपिणो वः ॥ १० ॥
अम्भोनाभ्या च रम्भास्थवरणउताद्वन्द्व भीन्द्रकुम्भ-
विम्बनेन्दोध कम्बोपरि विलसना विद्रुमेणोत्पान्यान् ।
अम्भोदनापि नंभावितमुपननितादम्बरं दायरारेः
शंभीः मंगयोग किमपि धनमिदं संभवेत्संपदे नः ॥ ११ ॥

·" शिवपादादिकशान्तवणनस्तानम् । वेणीसौभाग्यविनापिततपनसुताचारुवेणीविलासा- न्वाणीनिर्धूतवाणीकरतलविधृतोदारवीणाविरावान् । एणीनेत्रान्तभङ्गीनिरसननिपुणापाङ्गकोणानुपासे शोणान्याणानुदूपतिनवसुषमाकन्दलानिन्दुमालेः ।। १२ ।। मुक्तामाणिक्यनालैः परिकलितमहासालमालोकनीय प्रत्युप्तानपरत्नदिशि दिशि भवनः कल्पितं दिक्पतीनाम् । उद्यानद्रिकन्यापरिजनवनितामाननीयैः परीत हृद्यं हृद्यस्तु नित्यं मम भुवनपतेधीम चन्द्राधमालेः ॥ १३ ॥ - स्तम्भजम्भारिरत्नप्रकरविरचितैः संभृतोपान्तभागं शुम्भत्सोपानमार्ग शुचिमणिनिचयैर्गुम्फितानल्पशिल्पम् । कुम्भैः संपूर्णशोभं शिरसि सुवटितैः शातकौम्भैरकम्पैः शंभोः संभावनीयं सकलमुनिजनैः सस्तिदं स्यात्सदो नः ॥ १४ ॥ न्यस्तो मध्ये सभायाः परिसरविलसत्पादपीठाभिरामो हृद्यः पादश्चतुभिः कनकमणिमयरुग्ज्वलैरुज्ज्वलात्मा । वासोरत्नेन केनाप्यधिकमृदुतरेणास्तृतो विस्तृतश्री: पीठः पीडाभरं नः शमयतु शिवयोः खैरसंवासयोग्यः ॥ १५ ॥ आसीनस्याधिपीठं त्रिनगदधिपतेरछिपीटानुपक्तो पाथोनाभोगभाजी परिमृदुलतरोडासिपद्मादिरेखी। पातां पादावुभौ तौ नमदमरकिरीटोल्लसचारुहीर- श्रेणीशोणायमानोन्नतनखदाकोद्धासमानी समानौ ॥ १६ ॥ यन्नादो वेदवाचां निगदति निखिलं लक्षणं पक्षिकेतु- लक्ष्मीसंभोगसौख्यं विरचयति गयोश्चापरे रूपभदे । शंभोः संभावनाये पदकमलसमासङ्गतस्तुङ्गशोभे मशल्यं नः समग्रं सकलमुखकरे नपुरे पूरयेताम् ॥ १७ ॥ १. वेणी केशणतो नदीप्रवाहय, २ 'प्रबरपरिचितः इति पारः. ३. 'शुभ दीप्ती. ४. "शातदं' इति पाटः. ५. 'उः' इति पाठः.

·४ काव्यमाला। अऊ शृङ्गारयोनेः सपदि शलभतां नेत्रवद्वौ प्रयाते शत्रोरुदृत्य तस्मादिपुधियुगमधो न्यस्तमेतत्पदाये। इत्थं शतां नतानाममरपरिपदामन्तरङ्करयत्त- संघात चारुनहायुगमखिलफ्तरंहसः संहरेन्नः ॥ १८ ॥ जानुद्वन्द्वेन मीनध्वनन्दरसमुद्रोपमानेन साकं राजन्ती राजरम्भाकरिकरकनकस्तम्भसंभावनीयौ । ऊरू गौरीकराम्भोरुहसरससमामर्दनानन्दभाजो चारू दूरीक्रियेतां दुरितमुपचितं जन्मजन्मान्तरे नः ॥ १९ ॥ आमुक्तानपरत्नप्रकरकरपरिप्वक्तकल्याणकाञ्ची- दाम्ना बद्धेन दुग्धद्युतिनिचयमुपा चीनपट्टाम्बरेण । संवीते शलकन्यासुचरितपरिपाकायमाणे नितम्वे नित्यं न तु चित्तं मम निखिलजगत्स्वामिनः सोममौलेः ॥ २० ॥ संध्याकालानुरज्यदिनकरसरुचा कालधौतेन गाढं व्यानद्धः स्निग्धमुग्धः सरसमुदरबन्धेन वीतोपमेन । उद्दीप्रैः स्वप्रकाशरूपचितमहिमा मन्मथारेरुदारो मध्यो मिथ्यार्थसध्यङ्मम दिशतु सदा संगति मगलानाम् ॥२१॥ नाभीचक्रालवालान्नवनवमुपमादोहदधीपरीता- दुद्गच्छन्ती पुरस्तादुदरपथमतिक्रम्य वक्षः प्रयान्ती । श्यामा कामागमार्थप्रकथनलिपिवद्धासते या निकाम सा मा सोमामालेः सुखंयतु नितरां रोमवल्लीमतल्ली ॥ २२ ॥ आश्लेपेप्वद्रिनायाः कठिनकुचतटीलिप्तकाश्मीरपङ्क- व्यासङ्गादुद्यदकंद्युतिभिरुपचितस्पर्धमुद्दामह्यम् । दक्षारातेरुदप्रतिनवमणिमालावलीभासमान वक्षो विक्षोभिताचं सततनतिजुपां रक्षतादक्षतं नः ॥ २३ ॥ १. कामम्य. २. किमप्रे' इति पाठः. ३, कल्याण सुवर्णम्, ·शिवपादादिकेशान्तवर्णनस्तोत्रम् । वामाझे विस्फुरन्त्या करतलविलसञ्चारुरतोत्पलायाः कान्ताया वामवक्षोरुहंभरशिखरामर्दनव्यग्रमेकम् । अन्यांस्त्रीनप्युदारान्वरपरशुमृगालंकृतानिन्दुमौले- बाढूनावद्धहेमाङ्गदमणिकटकानन्तरालोकयामः ॥ २४ ॥ संभ्रान्तायाः शिवायाः पतिविलयभिया सर्वलोकोपतापा- संविग्नस्यापि विष्णोः सरभंसमुभयोवारणप्रेरणाभ्याम् । मध्ये त्रैशङ्कवीयामनुभवति दशां यत्र हालाहलोप्मा सोऽयं सर्वापदां नः शमयतु निचयं नीलकण्ठस्य कण्ठः ॥ २५ ॥ हृद्यैरद्रीन्द्रकन्यामृदुदशनपदैर्मुद्रितो विद्रुमश्री- रुद्योतन्त्या नितान्तं धवलधवलया मिश्रितो दन्तकान्त्या । मुक्तामाणिक्यनालव्यतिकरसदृशा तेजसा भासमानः सद्योजातस्य दद्यादधरमणिरसौ संपदां संचयं नः ॥ २६ ॥ कणीलंकारनानामणिनिचयरुचा संचयैरञ्चितायां वायां स्वर्णपद्मोदरपरिविलसत्कणिकासंनिभायाम् । पद्धत्यां प्राणवायोः प्रणतजनहृदम्भोजवासस्य शंभो- नित्यं नश्चित्तमेतद्विरचयतु सुखेनासिकां नासिकायाम् ॥ २७ ॥ अत्यन्तं भासमाने रुचिरतररुचा संगमात्सन्मणीना- मुद्यच्चण्डांशुधामप्रसरनिरसनस्पष्टदृष्टावदाने । भूयास्तां भूतये नः करिवरजयिनः कर्णपाशावलम्वे भक्तालीभालसज्जजनिमरणलिपेः कुण्डले कुण्डले ते ॥ २८ ।। याभ्यां कारच्यवस्था भकत्ति तनुमक्तां को मुलं देवतानां येपामाहुः स्वरूपं जगति मुनिवरा देवतानां त्रयीं ताम् । रुद्राणीवनपरुहसततविहारोत्सुकेन्दिन्दिरेभ्य- स्तेभ्यस्त्रिभ्यः प्रणामाञ्जलिमुपरचये त्रीक्षणस्येक्षणेभ्यः ॥ २९ ॥. . १. 'भयात्' इति पाठः. २. 'विगलत्' इति पाठः, निरासार्थ कुण्डलाकार चिहं क्रियते. ३. पुस्तकस्थाधिकलिपि- ·काव्यमाला। वामं वामाङ्कगाया वदनसरसिजयालगबल्लभाया व्यानफ्रेवन्यदन्यत्पुनरलिकमवं वातनिःशेषरौश्यम् । भूयो भूयोऽपि मोडानिपततिदयाशीतलं चूनवाणे दक्षाररीक्षणानां त्रयमपहरतादाशु तापत्रयं नः ॥ ३० ॥ यलिन्नयन्दुमुग्धचुतिनिचयतिरस्कारनिलंन्द्रकान्ती कादमीरक्षोदसंकलितमित्र चिरं चित्रकं भाति नेत्रम् । तलिन्नुल्लीनचिल्लीनटवरनरुणीलासरझायमाणे कालारेः फालदेशे विहरतु हृदयं वीतचिन्तान्तरं नः ॥ ३१ ॥ स्वामिन्गवामिवाझीकुरु तव शिरसा मामपीत्यर्थयन्ती धन्यां कन्यां खरांशोः शिरसि वहति किं न्वेष कारुण्यशाली । इत्यं शहां जनानां जनयतियनं कशिकं कालमेघ- च्छायं भूयादुदारं त्रिपुरविजयिनः श्रेयसे भूयसे नः ॥ ३२ ॥ शृहासकल्पयोम्यैः शिखरिवरसुतासत्सस्सीहतलूनः । तूनरावद्धमालावलिपरिविमलत्सौरभाकृष्टभृङ्गम् । तुझं माणिक्यकान्त्या परिहसितसुरावासशलेन्द्रशृङ्गं संत्रं नः संकयनां विषय्यतु सदा काङ्कटीकं किरीटम् ॥ ३३ ॥ क्काकारः कलङ्की नङलनुरहमप्यनिसेवानुभावा- दुत्तंमलं प्रयानः सुलभतरघृणासन्दिनश्चन्दमालेः । तत्सेवन्तां जनीयाः शिवमिति निनयावस्पयैव बुवाणं वन्दे देवस्य शंभोनकुटमुघटिनं मुम्बपीयूषभानुम् ॥ ३४ ॥ कान्त्या संफुल्लमल्लीकुसुमधवल्या व्याप्य विश्वं विराज- वृत्ताकारो विनन्वन्मुहुरपि च परां निवृति पाइभानाम् । सानन्दं नन्दिदोप्णा मणिरुटकवता वाह्यमानः पुरारेः श्वेतच्छन्नान्यशीतयुतिरपहरतादापदलापदा नः ॥ ३५ ॥ १. भूतगतिमादान्' दान पारः १. 'शुनितिमिर' इति पाठः, ३. चिल्ली भ्रू:. 1. 'ननानां' इति पायः. ५. कफः शिवः.

·शिवपादादिकेशान्तवर्णनस्तोत्रम् । दिव्याकल्पोज्ज्वलानां शिवगिरिसुतयोः पार्श्वयोराश्रितानां रुद्राणीसत्सखीनां मदतरलकटाक्षाञ्चलैरश्चितानाम् । उद्वेलद्वाहुवल्लीविवलनसमये चामरान्दोलिनीना- मुद्भूतः कङ्कणालीवलनकलकलो वारयेदापदो नः ॥ ३६ ॥ वर्गीकासुन्दरीणां सुललितवपुपां स्वामिसेवापराणां वल्गपाणि वक्राम्युजपरिविगलन्मुग्धगीतामृतानि । नित्यं नृत्यान्युपासे भुजविधुतिपदन्यासभावावलोक- प्रत्युद्यत्पीतिमाद्यत्प्रमथनटनटीदत्तसंभावनानि ।। ३७ ॥ स्थानप्राप्त्या स्वराणां किमपि विशदतां व्यजयन्म वीणा- खानावच्छिन्नतालक्रमममृतमिवाखाद्यमानं शिवाभ्याम् । नानारागातिहृद्यं नवरसमधुरस्तोत्रनातानुविद्धं गानं वीणामहर्पः कलमतिललितं कर्णपूरायतां नः ।। ३८ ॥ चेतोजातप्रमोदं सपदि विदधती प्राणिनां वाणिनीनां पाणिद्वन्द्वाग्रजासत्सुललितरणितवर्णतालानुकूला । खीयारावेण पाथोधररवपटुंना नादयन्ती मयूरी मायरी मन्दभावं मणिमुरवभवा मार्जना माजयेन्नः ॥ ३९ ॥ देवेभ्यो दानवेभ्यः पितृमुनिपरिपत्सिद्धविद्याधरेभ्यः . साध्येभ्यश्चारणेभ्यो मनुजपशुपतजातिकीटादिकेभ्यः । श्रीकैलासवरूदास्तृणविटपिमुखाश्चापि ये सन्ति तेभ्यः सर्वेभ्यो निर्विचार नतिमुपरचये शर्वपादाश्रयेभ्यः ॥ १० ॥ ध्यायन्नित्यं प्रभाते प्रतिदिवसमिदं लोत्ररत्नं पटेद्यः किं वा मतदीयं सुचरितमथवा कीर्तयामः समासात् । संपञ्जातं समन सदसि बहुमतिं सर्वलोकप्रियत्न संग्राप्यायुःशतान्ते पदमयति परब्रमणो मन्मथारेः ॥ ४१ ॥ इति श्रीमच्छ कराचार्गचितं भिवादादिक शान्तानतीन नमान् । 1. 'उदलगत्' इति पाठः. २. नारदस्त. ३. नतंकीनान. ४. 'मावरी मदाने मार्जना मनासि' इति मालविकामिनिन्, प्रमोऽ::. ५. मानना मरजनिः, ६.इत्यारन्' इति पाठ..

·काव्य.ला।
श्रीशंकराचार्यविरचितं
शिवकेशादिपादान्तवर्णनस्तोत्रम् ।
देयासुनि राजत्सरससुरसरित्पारपर्यन्तनिये-
प्रांशुस्तम्बाः पिशङ्गास्तुलितपरिणतारक्तशालीलता वः ।
दुर्वाशपत्तिगर्तश्रितनिखिलननोत्तारणे रज्जुभूता
घोराघोबारुहालीदहनशिखिशिखाः शर्म-शाः कपर्दाः ॥ १॥
कुर्वनिर्वाणमार्गप्रगमपरिलसदूप्यसोपानशङ्का
शक्रारीणां पुराणां त्रयविजयकृतस्पष्टरेखायमाणम् ।
अव्यादन्यानमुच्चैरलिकहिमपराधित्यकान्तस्त्रिधोध-
ज्जादव्याम मृडानीकमितुरुडुपरुक्पाण्डुरं वत्रिपुण्डम् ॥ २॥
क्रुध्यगौरीप्रसादानतिसमयपदाङ्गुष्ठसंक्रान्तलाक्षा-
बिन्दुस्पधि सरारेः स्फटिकमणिपन्मामाणिक्यशोभम् ।
मूर्युद्यदिव्यसिन्धोः पतितशफरिकाकारि वो मासकं स्ता- .
दस्तोकापत्तिकृत्यै हुतवहकणिकामोक्षरूक्ष सदाक्षि ॥ ३ ॥
भूत्यै दृग्भूतयोः स्याद्यदहिमहिमरुबिम्बयोः स्निग्धवर्णो
दैत्यौषध्वंसशंसी स्फुट इव परिवेषावशेषो विभाति ।
सर्गस्थित्यन्तवृत्तिमयि समुपगतेऽतीव निवृत्तगर्व
शर्वाणीभतुरुच्चैयुगलमथ दधद्विभ्रमं तद्रुवोर्वः ॥ ४ ॥
युग्मे रुक्मानपिने ग्रह इव पिहिते द्राग्ययोः प्राग्दुहित्रा
शैलस्य ध्वान्तनीलाम्बररचितबृहत्कनुकोऽभूत्प्रपञ्चः ।
'सेनेने पवित्र त्रिदशवरघटामित्रनोग्रशस्त्रे
मैत्रे नेत्रे भवेतां द्रुतमिह भवतामिन्द्रियाश्वान्नियन्तुम् ॥ ५ ॥
चण्डीवकार्पणेच्छोस्तदनु भगवतः पाण्डुरुक्पाण्डुगण्ड-
प्रोद्यत्कण्डूं विनतुं वितनुत इव ये रत्नकोणैघृिष्टिम् ।
चण्डचिर्मण्डलाभे सततनतजगद्धान्तखण्डातिशीण्डे
चाण्डीशे ते थिये लामधिकमवनताखण्डले कुण्डीयः ॥ ६ ॥

·- शिवकेशादिपादान्तवर्णनस्तोत्रम् । खटानोदप्रपाणेः स्फुटविकटपुटो वक्ररन्ध्रप्रवेश- प्रेप्सूदश्चत्कणोरुग्धसदतिधवलाहीन्द्रशङ्कां दधानः । युप्माकं कम्रककाम्बुरुहपरिलसत्कणिकाकारशोभः शश्वत्राणाय भूयादलमतिविमलोत्तुङ्गकोणः स घोणः ॥ ७ ॥ क्रुध्यत्यद्धा ययोः स्वां तनुमतिलसतोविम्वितां लक्षयन्ती भत्र स्पर्धातिनिघ्ना मुहुरितरवधूशङ्कया शैलकन्या । () युप्मास्तौ शश्वदुच्चैरवहुलदशमीशर्वरीशातिशुभ्रा- खव्यास्तां दिव्यसिन्धोः कमितुरवनमल्लोकपालौ कपोलौ ॥ ८ ॥ योसा भात्युपान्तस्थित इव निभृतं कौस्तुभो द्रष्टुमिच्छ- न्मोत्थस्नेहान्नितान्तं गलगतगरलं पत्युरुचः पशूनाम् । . प्रोद्यत्प्रेम्णा यमार्दा पिवति गिरिसुता संपदः सातिरेका लोकाः शोणीकृतान्ता यदधरमहसा सोऽधरो वो विधत्ताम् ॥९॥ अत्यर्थ राजते या बदनशशधरादुद्गलचारुवाणी- पीयूपाम्भःप्रवाहप्रसरपरिलसत्फेनविन्द्वावलीव । देयात्सा दन्तपङ्किश्चिरमिह दनुदायाददौवारिकस्य द्युत्या दीप्तेन्दुकुन्दच्छविरमलतरप्रोन्नताना मुदं वः ॥ १० ॥ न्यकुर्वन्नुर्वराभृन्निभघनसमयोदुष्टमेघौचघोष स्फूर्जद्वायुत्थितोरुध्वनितमपि परब्रह्मभूतो गभीरः । सुव्यक्तो व्यक्तमूर्तेः प्रकटितकरणः प्राणनाथस्य सत्याः प्रीत्या वः संविदध्यात्फलविकलमलं जन्मनोंदः स नादः ॥ ११ ॥ भासा यस्य त्रिलोकी लसति परिलसत्फेनविन्द्वर्णवान्त- मिन्नेवातिगौरस्तुलितसुरसरिद्वारिपूरप्रसारः । पीनात्मा दन्तभाभि शमहहहकारातिभीमः सदेष्टां पुष्टां तुष्टि कृपीष्ट स्फुटमिह भवतामट्टहासोऽष्टमूर्तेः ॥ १२ ॥ १. पाणासुरद्वारपालस्य शिवस्य. २. अदो वो जन्म फलविकलं स नादो न संविदध्यात. 'सफलं जन्म कुर्यादिति भावः. २ ·१० काव्यमाला। सद्योजाताख्यमाप्यं यदुविमलमुदग्वृत्ति यद्वामदेवं नाम्ना हेम्ना सहसं जलदनिभमघोराहयं दक्षिणं यत् । यद्वालाप्रभं तत्पुरुषनिगदितं पूर्वमीशानसंज्ञ यद्दिवं तानि शंभोभवदभिलपितं पञ्च दार्मुखानि ॥ १३ ॥ आत्मप्रेम्णो भवान्याः स्वयमिव रचिताः सादरं सांवनन्या माया तिस्रः सुनीलाजननिभगररेखाः समाभान्ति यस्याम् । आकल्पानल्पभासा भूशरुचिरतरा कम्बकल्पाम्बिकायाः पत्युः सात्यन्तमन्तर्विलसतु सततं मन्थरा कंधरा वः ॥ १४ ॥ वकेन्दोर्दन्तलक्ष्म्याश्चिरमधरमहाकौस्तुभस्याप्युपान्ते सोत्थानां प्रार्थयन्यः स्थितिमचलभुवे वारयन्त्यै निवेशम् । प्रायुलेवाशिषो यः मंतिपदममृतत्वे स्थितः कालशत्रोः कालं कुर्वन्गलं वो हृदयमलमलं क्षालयेत्कालकूटः ॥ १५ ॥ प्रौढप्रेमाकुलाया दृढतरपरिरम्भेषु पर्वेन्दुमुख्याः पार्वत्याश्चारुचामीकरवलयपदैरङ्कितं कान्तिशालि । रेगन्नागाणादाढ्यं संततमविहितं कर्म निर्मूलयेत्त- होर्मूलं निर्मलं यदि दुरितमपास्यार्जितं धूर्जटेवः ॥ १६ ॥ कण्ठाग्लेपार्थमाप्ता दिव इव कमितुः स्वर्गसिन्धोः प्रवाहाः क्रान्त्यै संसारसिन्धोः स्फटिकमणिमहासंक्रमाकारदीपीः । तिर्यग्विष्कम्भभूतास्त्रिभुवनवसतेभिन्नदैत्येभदेहा 'बाहा वस्ता हरस्य द्रुतमिह निवहानहसां संहरन्तु ॥ १७ ॥ वाक्षो दक्षद्विपोऽलं सरभरविनमद्दक्षजाक्षीणवक्षो- जान्तनिक्षिप्तशुम्भन्मलयजमिलितोद्भासि भसोक्षितं यत् ।.. क्षिप्रं तक्षचक्षुः श्रुतिगणफणरत्नौचमाभीक्ष्णशोभ युप्माकं शश्वदेनः स्फटिकमणिशिलांमण्डला क्षिणोतु ॥ १८ ॥ 1. उविमलं मुक्ताफलशुभ्रम्, उशब्दो मुक्ताफलवाचकः. २. वीकारिण्या, संवनन वशीकरणम्. ३. मनोहरा. ४. 'प्रतिपति' इति पाठः, ५, रिङ्गम्' इति पाठः. ६. 'प्रसम' इति पाठः. ५. भुजाः.

·शिवकेशादिपादान्तवर्णनलोत्रम् । मुक्कामुक्के विचित्राकुलालिलहरीजालशालिन्यवाद- नाम्पायने विलोटद्वनगपरयुते कालरात्रोपिशाले । युप्नचित्तत्रिधामा प्रतिनवरचिरे मन्दिरे कान्तिलक्ष्म्याः शेतां शीतांशुगारे निरतरमुदरक्षीरसिन्धी सलीलम् ॥ १९ ॥ वैयापी यत्र कृत्तिः स्फुरति हिमगिरेविस्तृतोपत्यकान्तः सान्द्रावयायमिश्रा परित इव वृता नीलनीमूतमाला । आवद्धाहीन्द्रकाधीगुणमतिपथुलं शैलनाक्रीडभूमि- लदो निःश्रेयसे त्याज्जयनमतिपनं वालशीतांशुमौलेः ॥ २०॥ पुष्टा वष्टम्भभूती भुतरनगनस्यापि नित्यं त्रिलोक्याः सम्यगृत्ती सुरेन्द्रद्विरदवरकरोदारकान्ति दधानी । सारावूरू पुरारेः प्रसभमरिघटापलरी मलशुधी भक्तरत्यानित्तरधिकमवनती वाञ्छितं वो विधत्ताम् ॥ २१ ॥ आनन्दायेन्दुकान्तोपलरचितसमुदायिते ये मुनीनां चित्तादर्श निधातुं विदधति नरणे ताण्डवाकुचनानि । काशीभोगीन्द्रमी प्रतिमुहुरुपधानायमाने क्षणं ते कान्ते लामन्तकारेदातिविनितनुधाभानुनी जानुनी वः ॥ २२ ॥ मञ्जीरीभूतभोगिप्रवरगणफणामण्डलान्तनितान्त- व्यादीर्यानपरत्रद्युतिकिसलयिते स्तूयमाने द्युसद्भिः । विभ्रत्यौ विभ्रमं यः स्फटिकमणिबृहद्दण्डवद्भासिते ये जो शझेन्दुगुने भृशमिह भवतां मानसे शूलपाणेः ॥ २३ ॥ अस्तोकस्तोमशस्त्रैरपचितिममलां भूरिभावोपहारैः कुर्वद्भिः सर्वदोचः सततमभिवृती ब्रह्मविद्देवलाद्यैः । सम्यक्संपूज्यमानाविह हदि सरसीवानिशं युष्मदीये शर्वस्य क्रीडतां तो प्रपदवरवृहत्कच्छपावच्छभासौ ॥ २४ ॥ याः स्वस्यैकांशपातादतिवहलगलद्रक्तवर्क प्रणुन्न- प्राणं प्राक्रोशयन्प्राङ्गिनमचलयरं चालयन्तं दशास्यम् । १. भवदीयचेतीविष्णुः, २. स्तोमसझकाः शनाख्याथ कंचन साममन्त्राः.

·काव्यमाला। पादाङ्गुत्यो दिशन्तु द्रुतमयुगदृशः कल्मषप्लोपकल्याः कल्याणं फुल्लमाल्यप्रकरविलसिता वः प्रणद्धाहिवल्लयः ॥ २५ ॥ प्रहप्राचीनबाहिंप्रमुखसुरवरप्रस्फुरन्मौलिसक्त- ज्यायोरेनोत्करोझेरविरतममला भूरिनीराजिता या । मोदग्रामा प्रदेयात्ततिरिव रुचिरा नारकाणां नितान्तं नीलग्रीवस्य पादाम्बुरुहविलसिता सा नखाली सुखं यः ॥ २६ ॥ सत्याः सत्याननेन्दावपि सविधगते ये विकासं दधाते खान्ते स्वां ते लभन्ते श्रियमिह सरसीवामरा ये दधानाः । लोलं लोलम्बकानां कुलमिव युधियां सेवते ये सदास्तां भूत्यै भूत्यैणपाणेविमलतररुचस्ते पदाम्भोरुहे वः ॥ २७ ॥ येषां रागादिदोपाक्षतमति यतयो यान्ति मुक्ति प्रसादा- घे वा नम्रात्ममूर्तिधुसदृषिपरिपन्मूनि शेषायमाणाः । श्रीकण्ठस्यारुणोद्यचरणसरसिजग्नोत्थितास्ते. परागा युप्मान्संतारयेयुश्विरतरवितताजन्मसंसारपारात् ॥ २८ ॥ भूम्ना यस्यास्तभून्ना भुवनमनुसृतं यत्परं धाम धाम्नां सानामाम्नायतत्त्वं यदपि च. परमं यद्गुणातीतमायम् । यच्चाहोहनिरीहं गहनमिति मुहुः प्राहुरुच्चैर्महान्तो माहेशं तन्महो मे महितमहरहर्मोहरोह निहन्तु ॥ २९ ॥ इति श्रीमच्छकराचार्यविरचित शिवकेशादिपादान्तवर्णनस्तोत्रं समाप्तम् । श्रीनीलकण्ठदीक्षितविरचितः शान्तिविलासः। वंशे कसिन्नजनिपि कयोः पुत्रतामग्रहीपं कत्यौपं तदपि कतिधा तच सञ्चः कतिभ्यः । कि नाद्राक्षं व्यसनमपि वा किं सुखं नान्वभूव नोपारंसीत्तदपि हृदय कीदृशो मे विपाकः ॥ १ ॥ १. प्राचीनयहिरिन्द्रा. २. रलसमूहकिरणैः. ३. शेषा प्रसाददत्तं माल्यम्.

·शान्तिविलासः। १३ पादौ मे स्तः परमचतुरी कीकटानेव गन्तुं • वागप्यास्ते निभृतमनृतान्येव वक्तुं वांसि । मीमांसन्ते मम च मतयो दोपदृष्टौ परेषां पॉर्मूकः पशुरपि भवाम्यात्मनीने तु कृत्ये ॥ २ ॥ यामाराद्धं न गणितमिदं जीवितं वा धनं वा यस्याः प्रीतिर्मनसि कलिता ज्यायसी मोक्षतोऽपि । सैवेदानी वयसि चलिते संपहीणे च वित्ते तूलायापि त्रिपुरहर मां मन्यते नैव भार्या ॥ ३ ॥ कृत्वा पापान्यपि खलु मया पोपिताः शैशवे ये । निद्राहारावपि विज़हता शिक्षिता ये कलासु । प्रादुर्भूताः स्वयमिव हि ते प्राक्तनादृष्टलब्ध- प्रज्ञोन्मेषा इव च तनया नं सरन्त्यात्मनोऽपि ॥ ४ ॥ ... दाराः पुत्राः परमसुहृदो वान्धवाः किंकरा वा स्वप्नावस्थास्वपि च विरहं ये मया न क्षमन्ते । अद्यासन्ने तपनतनयस्याज्ञया दूतवर्गे : तेप्वेकोऽपि सरहर न में गन्तुमन्वस्ति जन्तुः ॥ ५ ॥ राज्ञो भृत्या यदि परिचिता देशिकस्यैप लाभो राजद्वारे यदि खलु गतं नैमिषं तत्प्रविष्टम् । राजा दृष्टोऽथ च यदि परं ब्रह्म साक्षात्कृतं त- त्यक्तो देहो यदि नृपकुले मादृशां सोऽपवर्गः ॥ ६ ॥ यत्तीर्थानामटनमथ यत्पूजनं देवताना- मिष्टापूर्तव्यसनमपि यद्यच्च दाक्ष्यं कलासु । अर्थप्राप्त्योपयिकमखिलं जायते मादृशांत- ते चाप्या धरणिशरणा भूमिभृत्सात्कृता वा ॥ ७ ॥ आ कौमाराद्गुरुचरणशुश्रूपया ब्रह्मविद्या- खास्थायास्थामहह महतीमजितं कौशलं यत् । १. सद्गुरोः.

·१४
।।
निद्राहेतोनिशि निशि कथाः शृण्वतां पार्थिवाना
कालक्षेपोपयिकमिदमप्याः कथं पर्यणसीत् ॥ ८॥
छाया तोयं वसतिरशनं वाहनं दीपिका वा
केतुं यस्लिनिकल न सुलभं किंचिदप्येषु मत्यैः ।
तसिन्दूरे पथि तनुभृतां सर्वथैवाभिगम्ये
प्रस्थाना कमपि तु विधिं घस्सरा न सरामः ॥ ९॥
आकर्ण्यन्ते तपनतनयग्रामसंलापघोषा
मन्दं मन्दं असति नियतः कालपाशोऽपि कण्ठे।
आपृच्छचन्ते कृतनिगमिपासंभ्रमाः प्राणवाता
नैवेदानीमपि विषयवैमुख्यमम्येति चेतः ॥१०॥
चक्षुप्यन्धे चलति दशने श्मश्रुणि श्वेतमाने
सीदत्यने मनसि कलुपे कम्पमाने कराने।
दूतैरतैदिनकरभुवः शश्वदुद्दोध्यमाना-
खातुं देहं तदपि भिपजामेव सान्त्वं वदामः ॥ ११ ॥
शान्तो बहिर्नठरपिठरे संस्थिता कामवार्ता
धाव धावं दिशि दिशि शनैरिन्द्रियाश्वा निपेतुः ।
एवं देवादुपरममंगादेष में वैरिवर्ग-
चेतस्त्वेकं न वशमयते किं करोमि व यामि ॥ १२ ॥..
नानोपायैर्दिशि दिशि धनान्यजयित्वा व्ययित्वा
सम्यक्संपादितमिदमिह स्थौल्यमेक शरीरे ।
श्रुत्वा श्रुत्वा बहुजनमुखादायुपैतावतापि
प्राप्तं दर्शावधितिमिरवद्गादमज्ञानमेकम् ॥ १३ ॥
क्वेक्षन्ते मां वचन शयितं किंकरा दण्डपाणे-
रीक्षन्तां वा तदपि मयि किं कुर्युरुद्दामवृत्ते ।
कुर्युः किंचित्प्रसभमपि वा वातयिप्यामि राक्ष-
त्यन्तधैर्य परमिह वहन्नन्तकं न स्मरामि ॥ १४ ॥

·शान्तिविलासः। वेदा वा स्युवितथवचना विसरेदीश्वरो वा . . धर्माधर्मस्थितिविरचनामन्तको वा मृपा स्यात् । नित्यो वा स्यामहमिति बहूनुल्लिखन्तः समाधी- न्मेदोवृद्ध्या'मुदितमनसः सर्वतो निर्वृताः सः ॥ १५ ॥ यामे यामे गलति वपुषः वंसते संधिवन्धः श्वासे श्वासेऽपि च विचलति क्षीयते दीर्घमायुः । भुक्ते भुक्तेऽपि च सुखलवे लुप्यते पुण्यराशिः 'कृत्ये कृत्ये निरवधि पुनर्वर्धते पातकं नः ॥ १६ ॥ गन्तव्योऽध्वा सकलदुरवस्थानसंपातभूमि- गत्वा दृश्यत्रिभुवनजनापुंकलान्तः कृतान्तः। दृष्ट्वा लभ्या निरयजनिता यातनानेकभेदा, विस्मृत्येदं निखिलमपि तु व्यर्थमायुर्नयामः ॥ १७ ॥ काले काले न किमुपनतं भुञ्जते भोज्यजातं गृहन्त्यम्भो न किमथ न किं संविशन्ति क्षपासु । पुप्णन्ति स्वान्न किमु पृथुकान्त्रीपु किं नो रमन्ते कृत्याकृत्यव्यपगतधियां कस्तिरश्चां च भेदः ॥ १८ ॥ कृच्याछब्धं धनमपि शतांशाधिकप्राप्तिलोभा- त्पत्रे किंचिल्लिखितमुपलभ्यैव सर्व त्यजामः । शास्त्रैः सिद्धे बहुशतगुणाधिक्यलाभे परत्र व्यर्थ शङ्काकलुषमनसो नोत्सृजामोऽर्थलेशम् ॥ १९ ॥ जीर्णे रुग्णे विकलकरणे शत्रुभिर्वा गृहीते खस्मिन्कोऽर्थो भवति सुखदः कश्च कामप्रसङ्गः। मा भूदेतत्सकलमथवा स्वायुपः किं प्रमाणं निश्चित्यैवं दुरितनिचयश्चीयते निविंशकैः ॥ २० ॥ आयान्त्यने ननु तनुभवा उत्तमर्णा इवेमे शय्यालग्नाः फणभृत इवाभान्ति दारा इदानीम् ।

·काव्यमाला। * कारागेहप्रतिममधुना मन्दिरं दृश्यते मे । तत्र स्थातुं प्रसजति मनो न क्षणं न क्षणार्धम् ॥ २१ ॥ जातं जातं गतमपि गतं वाल्यतो लौल्यतो वा नेतः स्थेय क्षणमपि गृहे मुञ्चत को मुहूर्तः । इत्यत्यन्तव्यवसितधियो नि सरन्तोऽपि गेहा- दावर्तन्ते झटिति रुदतां सान्त्वहेतोः शिशूनाम् ॥ २२ ॥ नैव चूमो वयमतिथयोऽभ्यागता वन्धुवर्गा दीनानाथाः मुहृद इति ये तेपु कार्या दयेति । यं त्व पोप्यं मनसि कुरुपे नित्यमात्मानमेक जन्मन्यस्मिन्निव विभूहि त सर्वदेत्युल्लपामः ॥ २३ ॥ को नु व्यासः क इव स मनु को न्वसौ याज्ञवल्क्यो -येरुद्धष्ट हितमसकृदसामु पित्रेव पुत्रे । पश्यामस्तानिरुपधिकृपासागराँल्लोकवन्धू- पश्यामोऽसान्निरवधितम माधरान्ब्रह्मवन्धून् ॥ २४ ॥ यत्तामिस्र नरककुहरे यहहिश्चकवाला- यत्पाताले यदपि धरणौ वार्षिकीपु क्षपासु ।' रूदं गाढ तम इति समस्तं च तच्चिन्त्यमान नास्माकान्तः करणतमसो दासभावेऽपि योग्यम् ॥ २५ ॥ सर्वानर्थप्रथमकरणे सर्वभावैनिहास्से देहे मोहो यदि परिणतः पोषणीयो मयेति । आस्तामेवं वपुरिदमिवागामि चालाकमेवे- त्येपाप्यास्तां मतिरिति पर धर्मशास्त्रेषु घोपः ॥ २६ ॥ कामी कामवणपरिगतः कामिनीरेव हित्वा भुते पश्चादपगतभय कामिनीनां सहस्त्रम् । इत्थंकारं विषयसुखभोगेकतानेनरैर- प्यसिन्देहे कतिपयदिनान्येष भोगो विवचः ॥ २७ ॥' . ६ ·शान्तिविलासः । न्याय्यादर्थादपि किमधिकं लभ्यमुन्मार्गवृत्त्या 'वैधादन्नादपि किमधिकं पर्युदस्तेषु भोज्वम् । भार्याभोगादपि भवति का पण्यकान्तासु लाभः. प्रायो नेति श्रुतिविषयता विश्वमाधुर्यहेतुः ॥ २८ ॥ आस्तिक्यं चेद्धनमखिलमप्यर्थिसात्कर्तुमर्ह नास्तिक्यं चेत्तदपि सुतरां भोगहेतोरपास्यम् । अस्पृष्ट्वापि खयमतिरहः स्थाप्यते यत्तदन्त- स्तसिन्हेतुः क इति निभृतं तर्कयामो न विद्मः ।। २९ ।। श्वानः पुच्छाञ्चलकुटिलतां सूकराः कुक्षिपोपं : कीशा दन्तप्रकंटनविधि गर्दा रूक्षयोपम् । मां वक्षःश्वयधुमपि च स्त्रीषु दृष्ट्वा रमन्ते . तत्सौन्दर्य किमिति फलितं तत्तदज्ञानतोऽन्यत् ॥ ३० ॥ रन्तुं प्राप्तो दशति दशनैराननं चेत्प्रियाया भोक्तुं प्राप्तः किमिति न दशेदग्रहस्तं अंदातुः । इत्थं व्यक्ते-हृदयजनुपः पामरोन्मादकत्वे हातुं सद्यः प्रभवृति न कोऽप्यन्ततो लज्जितुं वा ॥ ३१ ॥ दाराः पुत्राः शयनमशनं भूपणाच्छादने वा , यच्चेदृक्ष पुमभिलपितं तेपु माशदिकः कः। किं त्वेतेषां भवति नियमः सेवने कोऽपि कोऽपि द्वेपस्तस्मिन्नपि यदि भवेत्तत्र वक्ता कृतान्तः ॥ ३२ ॥ वेदाम्यासव्यसनरसिकैः स्थीयते तावता कि सूक्ष्मा बुद्धिः श्रुतमिव विशत्यश्रुतं तावता किम् । जल्पारम्भे जयति नियतं वादिनस्तावता किं, निर्वेदात न यदि हृदयं शान्तिमभ्येति पुंसः ॥ ३३ ॥ यस्त्वत्यन्तव्यवसितमतिः संजिघृक्षेत धर्म खानादेरिव न किमलं तस्स यामार्धमायुः । १. खट्वाहो नाम कश्चन सूर्यवंशोद्भवो भूपः. : - ३ ·काव्यमाला। दुप्पाण्डित्यादपहृतमतिर्यः पुनः संशयात्मा कस्मै तस्य प्रभवतु वृथा काकवदीर्घमायुः ॥ ३४ ॥ अर्था न स्थर्यदि विजहिमो धर्ममर्थकसाध्य कायक्लेशैः कतिकतिविधः साधनीयो न धर्मः । कायः श्रान्तो यदि भवति कत्तावता धर्मलोप- श्चित्तं दत्वा सकृदिव शिवे चिन्तितं साधयामः ॥ ३५ ॥ स्खेनैवोक्तं निगमवचसा वोधनीयास्तु जीवा जीवरेवेत्यपि च मुनिभिः कारितं धर्मशास्त्रम् । उत्पश्यन्तु वयमिति भयो दारुणश्याल्यतेऽसा- वद्यापि सो यदि खलु जडाः किं विधत्तां शिवोऽपि ॥ ३६ । यनाचान्ताः सलिलनिधयो येने सृष्टा प्रतिद्यौः शस्त्राण्यत्राण्यपि कवलितान्येकया यस्य यष्टया । कलादृक्षः प्रभवतु जनो देवभूदेववर्ग कालः कीयनिव कवलयामास तानप्ययनम् ॥ ३७॥ कायस्थैर्य करणपटुतां वन्धुसंपत्तिमर्थ चातुर्य वा किमिव हि बल विभ्रतो निर्भराः सः । अन्त्यः श्वासः किमयमथवोपान्त्य इत्यामृशन्तो विस्मृत्येशं निमिपमपि किं वर्तितुं पारयामः ॥ ३८ ॥ अभ्यस्सादी श्रुतिमथ गृहं प्राप्य लम्चा महा - निष्ट्वा यज्ञर्मनिततनयः प्रमजेदायुषोऽन्ते । इत्याचष्टे य इह स मनुयाज्ञवल्क्योऽपि वा मे तावत्कालं प्रतिभवति चेदायुपस्तत्प्रमाणम् ॥ ३९ ॥ अन्न धान्यं वसु वसुमतीत्युत्तरेणोत्तरेण व्याकृप्यन्ते परमकपणाः पामरा यद्वदित्यम् । 1. अगस्पेन, २. विश्वामिन. ३, वमिष्टस, ... प्रतिभूभवति चत.

·शान्तिविलासः। २ भूमिः खं द्यौ?हिणगृहमित्युत्तरेणोत्तरेण व्यामोह्यन्ते विमलमतयोऽप्यस्थिरेणैव धाम्ना ॥ ४० ॥ प्रायश्चित्तं सकृदुपनते वा प्रमादात्कृते वा भूयो भूयोऽप्यवहिततरैः साधिते कः समाधिः । कारुण्याब्धियदि पुरहरः सत्सु कामं दयेत भ्रष्टे मादृश्यपि स दयते चेत्क्षतो धर्मसेतुः ॥ ४१ ॥ साध्या शंभोः कथमपि दयेत्यप्यसाध्योपदेशः कोपं तस्य प्रथममपनुद्यैव साध्यः प्रसादः । को वा वर्णाश्रमनियमिताचारनिलचनोत्यं शान्ति नेयः स कथमधुनाप्यव्यवस्थाप्रवृत्तेः ॥ ४२ ॥ इष्टापूर्तनिंगमपठनैः कृच्छ्चान्द्रायणाद्यैः स्वामिन्नन्यैरपि तव मनः काममावर्जयेम । मध्ये मध्ये यदि न निपतेत्कर्मणां चोदितानां ज्ञानं श्रद्धेत्युभयमपि नो जातिवैर्यर्गलेव ॥ ४३ ॥ . निर्मर्यादः परमचपलो निःसमाज्ञानराशि- हिक्षोऽन्यः क इति भुवने मार्गणीयस्त्वयैव । ईदृक्षेऽपि कचिदपि दयेयेति कौतूहलं चे- त्स्वामिन्विश्वेश्वर तव भवं निस्तरेयं तदाहम् ॥ ४५ ॥ पश्चात्तप्ताः कथमपि विधेः किंकरीभूय कुर्मः सेवां शंभोरिति च नियमं वापि संकल्पयामः । आयुः किं मे किमिव करणं दुस्तरे संकटेऽस्मि- स्वामिन्गौरीरमण शरणं नस्त्वमेव त्वमेव ॥ ४५ ॥ सम्यमुक्ताखिभिरपि मलेश्चिद्विकासकरूपा- स्त्वन्निध्यानप्रवणमनसः सूरयस्त्वत्पुरे ये । १. आणवमापीयकामः.

·२० काव्यमाला। तेषां संदर्शयितुमपरिज्ञातपूर्व कदाचि- जन्तुं मुग्धं शिव नयसि कि विश्वपारं पुरं माम् ॥ ४६॥ दिष्टया लब्धं द्विजवरकुले जन्म तत्रापि दिष्ट्या धर्माधर्मस्थितिरवगतैव प्रसादाद्गुरूणाम् । जन्मन्यस्मिन्नपि यदि न मे संभवेदान्तिकत्वं निस्तारः किं निरयभवनात्सर्वमोक्षेऽपि लभ्यः ॥ ४७ ॥ भव्ये देहे पटुपु करणेप्वालये श्रीसमृद्धे कौमारान्ते वयमि कथमप्यप्रवृत्ते च दुःखे । प्रत्यक्पुप्पीप्रसवविधया यस्य पुंसो निसर्गा- प्रत्यन्वक्र भवति हृदयं करततोऽप्यस्ति धन्यः ॥ ४८ ॥ नाहं याचे पदमुडुपतेर्माधिकारं मघोनो नापि बालों भुवनगुरुतां का कथान्यमपञ्चे । अन्यस्यान्यः श्रियमभिलपन्नस्तु कत्तत्व लोको मह्यं शंभो दिश मणितं मामकानन्दमेव ॥ ४९ ॥ आं गर्भादा कुलपरिवृदादा चतुर्वक्त्रतोऽपि त्वत्पादासप्रपदनपरान्वेत्सि नश्चन्द्रमौल । मायायाश्च प्रपदनपरेप्वप्रवृत्ति त्वमात्य स्वामिन्नेवं सति यदुचितं तत्र देवः प्रमाणम् ॥ ५० ॥ दण्ड धत्ते सकलनगतां दक्षिणो यः कृतान्तो नामाप्यस्य प्रतिभयतनोनीपगृहीमहीति । प्राप्ताः लतं निगमवचसामुत्तरो यः कृतान्तो यद्वा तद्वा भवतु न पुनलस्य पश्येम वक्त्रम् ॥ ११ ॥ पनि श्रीमदप्पदीक्षिामोदर्यधीमदाबादीक्षितपत्रिग नारायणदीक्षितात्मनेन श्रोनोलकप्टदीक्षितेन कृतः शान्तिविलासः । 1. पवापुपी अपामार्गः.

·। दीनाक्रन्दनस्तोत्रम् । महाकविश्रीलोष्टकनिर्मित दीनाक्रन्दनस्तोत्रम् । चुण्ठीजलैरिव सुखैः परिणामदुः- रास्वादितैरपि मनागविलुप्ततृष्णः । श्रान्तोऽस्मि हा भवमरो सुचिरं चरित्वा तच्छायया चरणयोः शिव मां भजेथाः ॥ १ ॥ दुरिसंसृतिरुजाभृशकांदिशीक- स्त्वामोधीपतिभृतं सुकृतैरवाप्य । आवेदयामि यदहं तव तन्निदानं तत्रावधेहि मृड मा कुरु मय्यवज्ञाम् ॥ २ ॥ दुर्वासनाशतवशादशुचित्वमीक्ष्य या मे हठात्कृतवती मनसि प्रवेशम् । १. अयं रम्यदेवमनुष्टिककविः कश्मीरेषु ख्रिस्ताव्दीयद्वादशशतकपूर्वार्ध आसीत्, यतस्तत्कालोद्भुतेन श्रीमसकेन श्रीकण्ठचरितस्यान्तिमे सर्ग रम्यदेवलोप्टदेवयोवर्णनं कृ. तमस्ति. एतत्स्तोत्रमपहायान्यः कोऽपि ग्रन्थोऽस्य कवेरद्यापि नोपलब्धः. श्रीकण्ठच. रितान्तिमसर्ग एव कतिचन श्लोका लोप्टदेवप्रणोताः समुपलभ्यन्ते. अथ च तवैव लोप्टदेववर्णने 'वाग्देवतालिनीलीलाधुतपक्षतिचातुरीम् । वदनाम्बुरुहे यस्य भाषाः पह- धिशेरते ॥ खलानां यत्प्रयन्धेषु दृढव्युत्पत्तिवर्मसु । प्रोद्यच्चोयमया दूरे कुण्ठिता इव पत्रिणः ॥ इति पद्यद्वयमस्ति. एतेन सन्ति केचन प्रयन्धा लोष्टदेवप्रणीता इति प्रतीयते. जहणसंकलितसूक्तिमुक्तावली च 'प्रकृत्येवातिवक्रेण गुणदेयं वितन्वता । मया दारासनेनेव वाणो दूरं निरस्यते ।। अयं श्लोको लोप्टदेवनाम्ना समुद्भुतो वर्तते. अन्ति- मावस्थायामवं कविवागणस्यां गत्वा यतित्वं स्वीकृतवान्, प्रणीतवांश्च तत्रवेदं दीना- कन्दनस्तोत्रमिति स्तोत्रसमाप्ती स्फुटमस्ति. अस्व दीनाक्रन्दनस्तोत्रस्य पुस्तकद्वयं पुण्यपत्तनतो विद्वन्मूर्धन्यभाण्डारकरोपाश्रीरामकृष्णशर्मभिः कृपयास्मभ्यं प्रहितम्. तदाधारणतन्मुद्रणमारभ्यते. तत्र प्रथम नागराक्षरलिखितं पञ्चपत्रात्मकं क-चिहि- तम्. अपरं शारदालिपिसमुसितं विंशतिपत्रात्मक ख-चिहितम्. पुस्तकद्वयमपि नवीन काश्मीरलिखितं चास्ति. ख-पुस्तके विंशतिश्लोकपर्यन्तं स्वल्पं टिप्पणमप्यस्ति. २. लतावितानसंछन शिलाकीणोऽकृतिमी जलाशयश्रुग्ठी. ३. 'ओपीपतिशिखाम- णिमाश्रितोऽस्मि' इति क-पाठः.

·२२ काव्यमाला। सानेकजन्ममरणावटपातनेन मां राक्षसीव बहु नाथ तुदत्यविद्या ॥ ३ ॥ घोरे क्षणं विनिपतन्नरके क्षणं च पुण्यं पदं दिविषदां सहसाधिरोहन् । मोहेन कन्दुकदशामिव नीयमानः खामिन्सहे किमवधीनि गतागतानि ॥ ४ ॥ का मे गतिविंशति नैव मनो विवेकः स्वप्नेऽपि पक्वणमिव प्रवरो द्विजानाम् । रुद्धेऽपि तत्र न स रोढुमलं मुहूर्त विश्वेश मौक्तिकमिवोपरिदर्पणस्य ॥ ५ ॥ पित्रोधन्यरसविन्दुयुगं गृहीत्वा हन्तासकृत्पतितवानधिगर्भवासम् । तदुःखमन्वभवमीश गभीरकुम्भी- पाको पराक इति यस्य पुरो गृणन्ति ॥ ६ ॥ तत्र स्थितस्तद्नु तत्तदनेकपूर्व- जन्मान्तरस्मरणविरा यदुःखितात्मा । अस्मान्निसत्य पुनरुद्भवभयहेतो- श्वेतो विधास्य इति चाकरवं प्रतिज्ञाम् ॥ ७॥ तेनाध्वनाथ निसृतोऽसि ततः स्मृतेऽपि यस्मिन्निकाममभिमानधनास्त्रपन्ते । संस्पर्शतस्तु शतशः शितिकर्मवायोः पायो निगूढदृढमूढदशामवापम् ॥ ८ ॥ तिर्यग्दशामिव शनैरविवेकसेका- द्वाण्यवाप्य परमेश्वर पञ्चपाणि । १. गित' इति क-पाठः. २. 'गतोऽस्म्यविवेकमेकान्' इति क-पाठः, ·दीनाकन्दनस्तोत्रम् । २३ तत्तत्कृतं पतदपि स्मृतिसीनि यद्य- त्सद्यो द्वियं जडधियोऽपि हृदि प्रसूते ॥ ९ ॥ आसाद्य यौवनमथो बहुभिः प्रकारैः शृङ्गारभणयनुगुणैर्गुणिताविवेकः । जातोऽसि घोरनरकावहकर्मयोगा- भोगाशया प्रशमितोभयलोकशुद्धिः॥ १० ॥ मोहात्कृतः परिणयोऽप्यनयो महीया- न्मूलं समस्तभवबन्धनदुर्गतीनाम् । यस्मादुदेत्य दुरपत्यजनेन सृष्ट- स्नेहोऽस्मि वेष्टित इवोत्कटनागपाशः ॥ ११ ॥ तत्पोषणाय विदुपापि मया समस्त- मौचित्यमुज्झितवतात्तवता कुकृत्यम् । द्वारि श्ववल्लडितमेव कदीश्वराणां सोढावमानशतविक्लवमानसेन ॥ १२ ॥ . प्राणाधिकैरथ वियोगमवाप्य तैस्तै- रिष्टैररुंतुदविषादवशंवदेन । स्त्रीवन्मया विलपितं विहितं न किंचि. स्कृत्यं सतां समुचितं हहहा हतोऽसि ॥ १३ ॥ सांसारिकेपु विपयेषु निपत्य राग- द्वैपकनिष्ठहृदयो भगवन्नभूवम् । आसीददन्तकभयप्रतिकूलवृत्ति किंचिन्मया न रचितं विदितं न वापि ॥ १४ ॥ इत्यं न किं व्यवहृत्तं न किमुक्तमात्तं किंवा न किं न कॅलितं ललितं न वापि । १. 'विकारैः' इति क-पाठः, २. 'समुचितमहहा' इति ख-पाठः. ३. 'मया विर- चितं' इति स्व-पाठः. ४. 'वलितं' इति क-पाठः, ·काव्यमाला। सर्वत्र तत्र शरणं कृपणस्य मे त्व- मेह्येहि देहि चरणं शिरसीन्दुमौले ॥ १५ ॥ याः प्रोत्कटा भ्रकुटयो यमकिंकराणां पीडाश्च या नवनवा नरकावनीपु। ताश्चिन्तिता अपि भयाय ममाधुनैव सोटासि ताः कथमहो विषमो विपादः ॥ १६ ॥ भीतोऽसि दुर्गततमोऽसि कर्थितोऽसि पापोऽस्मि विस्तृतसदध्वपरिग्रहोऽस्मि । तत्केन केन न पथास्मि कृपास्पदं ते मत्वेति शंकर यथोचितमाचरेथाः ॥ १७ ॥ नो यत्र वन्धुरथ नैव पिता न माता नो वा मुहद्धृतिमुपेत्य विधातुमीटे । तास्वेत्य नाथ मम नारकभूपु कुर्या- खाणं त्वमेव हि जगत्लु दयाईचेताः ॥ १८ ॥ भ्रष्टोऽसि यद्यपि सतां चरितात्तथापि मां चातुमर्हसि तान्तभिया श्रयन्तम् । प्रहेषु विहलतया शरणागतेपु नो साधवो विदधते सदसद्विवेकम् ॥ १९ ।। येप्वन्धकारनिकरण करालिता भू- यंत्र ज्वलन्ति नरकेप्वनिशं हुताशाः । धानत्रयीनयन निगरसिन्धुमू- स्तत्रेतरस्त्वमिव कः शरणं नराणाम् ॥ २० ॥ पाग्यावदिन्द्रियगणः पटुशक्तिरासी- स्यामिन्स ताबदगमद्विषयेषु निष्ठाम् । १. "प्रोत्तर गरम इति फ-पाठः. २. 'मां दर्शन क-पाट:. ३.'कृतान्तभिय इति रावाद ·२६ दीनाक्रन्दनस्तोत्रम् । शक्तिक्षयेऽद्य स कथं भजते भवन्तं जन्मेति मे विफलमीश किमाः करोमि ॥ २१ ॥ नादायि दानमथ नैव तपो व्यधायि नासेवि तीर्थदिगसाध्यतरः समाधिः । तत्कापरत्र गतिरस्त्यनवाप्तपुण्य- ज्ञानस्य मे भव भवत्स्मृतिमन्तरेण ॥ २२ ॥ कालान्न मे भैयमथो कनके न लिप्सा नैवामि शैशववशेन पयः पिपासुः । त्वदर्शनाय तु शिव स्पृहयामि लोभा- त्तत्रापि किं तव न वा सुकरः प्रकारः ॥ २३ ॥ यजन्म दुर्लभमुशन्ति मनुप्यलोके तत्प्राप्तमप्यतनुपूर्वशुभप्रभावात् । जातं वृथैव मम यत्र मुहुः कदापि नैवान्वभावि भवदर्चनभक्तिसौख्यम् ॥ २४ ॥ जातिमहेश्वर भुजंगमपुंगवानां स्तुत्या वरं भवदलंकृतिवाहकृत्यैः । मानुप्यकं तु मम पिकलया कयापि यन्नोपयोगमगमत्त्वयि मच्छरीरम् ॥ २५ ॥ शश्वदृशव्यसनितामपि मेऽवधार्य धत्से कथं परमकारुणिकोऽप्यवज्ञाम् । १. अयं श्लोकः सुभाषितावली कर्तनामरहितो, वल्लभदेवेन समुद्धृतः. २. 'तीदि. गसाधि न वा समाधिः' इति क-पाठः. ३. 'भावस्य' इति क-पाठः, ४. श्वेताल्य- राजपिवत्. स च कृतान्तभयात्परमेश्वरण मोचितः. ५. मरुत्तनृपतिवत. मरुत्तत- : पस्तुष्टेन श्रीशिवेन सप्तदिनपर्यन्तं तत्पुरे सुवर्णवर्षणमकारि. ६. उपमन्युवत्, परम- शिवभक्तायोपमन्युनाग्ने मुनिकुमाराय दुग्धं पिपासते परमकारुणिकेन भगवता क्षीर- धिरेव समर्पितः. ५. सर्पाणां वृषभस्य च. ८. 'धिकलयापि शंभो' इति क-पाठः. ९. 'यत्रोपयोगमगमत्वयि नो शरीरम्' इति पाठः. ४ ·६ काव्यमाला। कि नाथ पश्यसि न यत्परिहत्य शङ्का लग्नोऽनिशं शिव शिवेति मम प्रलापः ॥ २६ ॥ रक्काचर्मवसनाय महाश्मशान- धान्नेऽस्थिभूपणवते फणिकङ्कणाय । रक्षःपिशाचसचिवाय वलिं प्रयामो रूपाय ते हर युगान्तनिशाचराय ॥ २७ ॥ दिव्योत्तरीयभूति कौस्तुभरत्नभानि देवेडेपरे दधतु लुब्धधियोऽनुवन्धम् । रूपं दिगम्बरमखण्डनूमुण्डचूडं. भावत्कमेव तु वतेश मम स्पृहायै ॥ २८ ॥ जीवामि चेदय पृथुप्रियविप्रयोग- रोगादयो नरकदुःखमियोऽन्यथापि । प्रन्त्येव मामुभयथाप्यमुखोऽहमित्य- मत्रोचितं हर चरस कृपालुतायाः ॥ २९ ॥ यनेन्द्रियाणि विरमन्ति निजक्रियाम्यो यात्यान्तरोऽपि करणप्रसरोऽवसादम् । प्राणाखुटन्ति च समस्तनिराशभूतं मामेत्य शंकर कुंतोऽपि तदा दयेथाः ॥ ३० ॥ साशेपपूर्वरितस्लरणादुदेति यत्रासमं भयमनुप्रामप्रसझे। कः कांदिशीकमनसः शरणं तदा में सामिलव समयः स कृपालुतायाः ॥ ३१ ॥ अद्यर यामि शरणं परमेश्वर लां शक्ष्यामि कि ननु तदाहतसर्वशकिः । 1. भूगलत इति रा-द.. २. शिनी. ३. 'भावारमेव भवतीश' इति क पाया.. मामि. ५, 'तदास जी इनि पगार.. क्यामि' इति क-पाठ.

·२७ दीनाक्रन्दनस्तोत्रम् । मृत्युयंदा मम भयाय पंतत्यकला- दन्धस्य वक्र इव हस्ततलप्रहारः.॥ ३२ ॥ आर्तिक्षणे सपदि विस्मर तात .मात- रित्यादिकं च विफलं कृपणप्रलापम् । शवेश शंकर शिवेति नुति भैजख जिद्दे यतो विवटतेऽखिलदुःखभारः ।। ३३ ।। स्वास्थ्ये मदात्कति न दैश्चरितानि नाम नाथ व्यथां गतविवेकतया विशङ्कः । संस्मृत्य मृत्युभयमय तु विदलोऽलि श्रीकण्ठ भोक्तुमपि येन न पारयामि ॥ ३४ ॥ पूर्व न चेद्विरचिता तव देव सेवा तेनैव नैव दयसे श्रयतो ममातिम् । किं प्रागसंस्तुत इति प्रतिपन्नमूल- च्छायं गतश्रमरुजं न तरुः करोति ॥ ३५ ॥ ज्ञानप्रकाशसुलभं शिव दर्शनं ते . जात्यन्धतैव च परं मम तद्वियोगात् । तत्तां त्वमेव किल कामपि देहि युक्ति व्यक्तिं ययैप्यसि मम श्रममन्तरेण ।। ३६ ॥ प्राप्येदृशीमपि मनुप्यदशां न पुण्ये ज्ञानेऽथवा विधिहतोऽप्यगमं प्रतिष्ठाम् । सामध्यसावथ कुतः पुनरप्यतो मां स्वामिन्नधन्यमनुकम्पितुमर्हसि त्वम् ।। ३७ ॥ . १. 'पतदकस्मा' इति क-पाठः. २. 'रिन्यादिकोक्तिविफल' क-पाठः. ३. 'मुखर- प्रलापम्' इति ख-पाठः, ४. 'श्रयस्व' इति क-पाठः. ५. 'नादशतानि नाम' इति क-पाठः. ६. 'खयि' इति क-पाठः, ५. किं तेन नैव' इति क-पाठः. ८. 'देहयक्ति' क-पाठः. ६, 'यष्यति' इति क-पाठः, त ·काव्यमाला। लीनेन भूरिविषयाध्वनि सौख्यलोभा- नामापि मोहितषिया कलितं न मृत्योः । आसीदतः सपदि तद्भयतो मया किं शक्यं विधातुमहहा महदाकुलोऽस्मि ॥ ३८ ॥ या विक्रिया यमभट कुटिच्छटानां पीडाश्च या नवनवा नरकावनीषु । ता निर्विशन्भव कथं भवितास्म्यमुत्र कुत्र बनामि शरणं तिरं प्रपद्ये ॥ ३९ ॥ स्मृत्वाप्यहो रविकिकृतहुंतीनां मुह्यामि यामि विलयं मयविदलात्मा । आसन्नमेवमहहा विषम पुरस्ता- रगिदा गतिर्मम कुकर्मनिमग्नवृत्तेः ॥ ४० ॥ नन्त्येव मार शतसंभृतघोरपीडः मनोचित नन्यगतिकत्वक्शात्पुरते। यनासमं भयममप्र यन्द्रियाणि 'दयसे त्वरितं कुतश्चि- यात्यान्तरोऽ "मय सान्त्वय मां वराकम् ॥ ४१ ॥ प्राणान्नुटन्ति च । 'ऽपि यवोयसोऽपि मामेत्य शंकर पि नीयमानान् । स्वाशेपपूर्वरितस्मरण ताभिमानी कः कांदिशीकमनसः शुभं कदाचित् ॥ ४२ ॥ स्वामिस्तव समयः अव यामि शरणं परमेय परिभ्य च त्वाम् । शक्ष्यामि कि ननु तदाहा यातनाश्च विषमा नरकावनीयु' इति 1. 'भूपणभूते' इति रा-पाठ:. पार, ४. मरने.पि. ५. 'तदार ओपतिस- ५. 'पमभंटरपनीयमानान्' इति शामि शंभो २. शिणी. 'क्रियाणां' इति क-पाठः. ५. निमग्न ·दीनाक्रन्दनस्तोत्रम् । २९ वातूलतामुपगतोऽसि तवानुरागा- द्धा दुःसहस्त्वयि ममैप दृढोऽनुरागः ॥ ४३ ॥ कण्ठेऽर्पयत्युरगपाशमसूयया मे यामिन्यधीशशिख यत्समये कृतान्तः । नूनं तदा मुहुरुपैमि फणीन्द्रहार त्वत्तुल्यतामिति भजे मरणेऽपि हर्पम् ॥ ४४ ॥ चित्तं न पारदमिव क्षणमुझतीदं चाञ्चल्यविप्लवमयुक्तिविदः प्रभो मे । तस्मात्कथं भवति भक्तिरसत्य सिद्धिः कॅस्तां विना च भवघोरविपद्विनाशः ॥ ४५ ॥ खामिन्ननुद्गतविवेकलवोऽकृतात्मा तिर्यग्वदेव दिवसानतिवाहयामि । नेता क्षणाच वशमन्तकसौनिको मा- माशैव तन्मम कुतः सुगतिप्रसक्त्यै ॥ ४६ ॥ दुःस्वप्न एप विषमो भवदुःखनामा स्वामिन्कथं त्यजति मां विगतप्रबोधम् । यस्मान्ममानवरतश्रुतभूरिशास्त्र- तूर्यस्वनैरपि न शाम्यति मोहनिद्रा ॥ ४७ ॥ कृत्वा पापमसावपोप्यत निजः कायो न दीनो जनो वैश्याल्लुठितं चिरं चरणयोः स्त्रीणां गुरूणां न तु । लोभोऽकारि मया धने न सुकृते तेनानुतप्ये मह- कि शक्यं मम तंत्र कर्तुमधुना नाथ त्वमेका गतिः ॥ ४८ ॥ १. 'वातूलतामिव गतोऽस्मि' इति ख-पाठः. २. 'बत्तुल्यतामिव' इति क-पाठः. ३. 'पारतमिव' इति पुस्तकद्वयेऽपि पाठः. काश्मीरकाः 'पारद' इत्यस्य स्थाने 'पारत' इत्येव सर्वत्र पठन्ति. ४. 'कस्त्वां' इति क-पाठः. ५. "विरामः' इति क-पाठः, ६. 'स्व- गति' इति ख-पाठः. ५. 'वैवदयाल्लडित' इति क-पाठः. ८. 'तत्र सप्रति पुनधि इति क-पाठः, ·काव्यमाला। अहं पापी पापक्षपणनिपुणः शंकर भवा- नहं भीतो भीताभयवितरणे ते व्यसनिता। अहं दीनो दीनोद्धरणविधिसजस्त्वमितर- न मानेऽहं वक्तुं कुरु सकलशोच्ये मयि दयाम् ॥ ४९ ।। ईति परिहतवान्त्वकाव्यशिल्पप्रकटनमाकुलितो भवव्यमामिः । व्यधित गिरिश रैम्यदेवजन्मा तब पुरतो हटदैन्यतः प्रलापान् ॥ ५० ॥ ऍतत्तीनं प्रतमुपचितं सैकते सिद्धसिन्धो- वाराणस्यां शमदमदृशोरेप गादोऽनुबन्धः । दीनानन्द प्रति पशुपतेरुद्यमश्चाटुकानि त्यक्त्वा राज्ञां वत मम शुभैस्तन्यते धन्यतेयम् ॥ ११ ॥ अभ्रंशे जन्म वंशे सुमहति विहितो वाङ्मयाधौ हनूम- संरम्भो दानभोगौ तदनु च रचिती किंचिदौचित्यरीत्या । ज्ञात्वा तत्वं यतित्वं श्रितमथ मथिता संसृत्तिनिवारा वाराणस्यां प्रसन्ना स्थितिरिति कृतिनः किं न मे नाम सिद्धम् ॥१२॥ ईप्याये परवादिनों कविकलाकान्ता यति मामियं यमुम्बत्यधुनापि तन्मपि भवत्यब्रह्मचर्य ने किम् । एतावत्स्खलितं क्षमस भगवन्भूयोऽपि तुभ्यं शपे श्रीविधेश्वर देव नैव भवितात्म्यत्या रहस्यातिथिः ॥ १३ ॥ नासत्यव्यतिरेकतोऽक्षरमपि नायुत यदारती नवान्यत्परवाचतो यदसकृत्संचिन्तितं चेतसा । नाकृत्यादितरत्र गात्रमतनोचेष्टां यथेष्टां च य- त्मत्रापि मया त्वमेव शरणं तंत्राश्रितो धूनटे ॥ ११ ॥ इति ठोसमाविरचितं दोनाकन्दनस्तोत्रं समाप्तम् । १. ग-गुस्तकेस शोमयाग्रिम व पांचांपर्यमस्ति, २. देवरम्पजन्मा' इति म-पाठ:.1. प्रलापम्' इति स-गाठ.. .. 'एतप्तीपरत' इति क-पाठः. ५.'शमद- मस्तिो पनि स-पा.. ६. रा-पुलकाव औरमाग्रिमत्व न पावापर्पमस्ति, ५. 'प्र. मिदा' इति प-पाठ.. ८. 'नु' इति क-पार.. ६. 'नौषितादिनान' इति क-पाठः, १०. 'आश्रिना बादशीम-पाट: १. पदिनमालोटकाचिन इति क-पाटः, ·काव्यभूपणशतकम् । भट्टश्रीकृष्णवल्लभकविमणीतं काव्यभूपणशतकम् । हेरम्बल कपोलसीन्नि मलिनां मालामलीनां धना- मालोक्य प्रतिविम्बितां हरशिरोगङ्गातरङ्गोपरि । न्यतानेन कलिन्दनापि शिरसीतीग्रॅकुलाया मरु- द्वलगत्कोकनदच्छदच्छविभृतो देव्या दृशः पान्तु वः ॥ १ ॥ श्रीकृष्णे सत्यभामाकुचकलशभुवि स्फीतमातङ्गकुम्भो- त्तुङ्गायां पारिजातस्त्रजमुपनयति प्रेमभाजा करेण । तलिङ्गम्भाभियातिद्विरदकरधिया विस्मृतारसाया रुक्मिण्याः क्लान्तभङ्गावलिललितरुचः पान्तु दृग्भगायो वः ॥ २ ॥ नालीकस्य प्रणाली कलयति नयनं निद्रुते चान्द्रमस्या शोभायाः सान्द्रमस्या वदनमपि मदं गोधिरर्धन्दुरोधी । संविधाते ध्रुवावप्यसमशरधनुविभ्रमं भासि भव्या सौमेरव्याः स्तनश्रीनवनलदलतापेशलः केशपाशः ॥ ३ ॥ तत्पाणिप्रतिपिध्यमानरमसाक्षेपस्सलन्मत्कर- व्यापारप्रथमानकङ्कणझणत्काराभिरामोदयः । आविर्भावलवोल्लसत्कुचरुचिप्रलारवित्तारित- प्रस्तावव्यतिरेकविधुदुदयो लम्येत सम्यः क्षणः ॥ ४ ॥ श्रीखण्डान्वयभाजि वाति मरुति प्रत्यङ्गनाभिः समं पश्यन्तीपु सखीपु देववशतो नेदीयसि प्रेयसि । उद्दाहोर्यहणेच्छया सुमनसा वामध्रुवः संभ्रमा- द्वक्षोनावरणस यत्प्रकरणं तकि गिरां गोचरः ॥ ५ ॥ पर्यवत्केशपाशं चलदलकलतं मन्दविस्पन्दतारं खेदाभोविन्दुनाललवकित्पुलकोच्यासिताम्यत्कपोन्टम् । 1.इन्दहस्ती. २. लाटन, ·काव्यमाला। श्वासावेगानुवारोच्छुसितकुचतटव्यत्तहलं निघृक्षा- भूमीभूतोत्तरीयं वरयुवतिवपुर्धन्यमात्रानुभाव्यम् ॥ ६ ॥ नाभौ स्थितिस्मृशि महासरसीसनामी मुक्तावलावपि सुपर्वतरङ्गवत्याम् । लावण्यसारजलधौ कलधौतगात्रि चक्षुस्तृषां मम मृपा न कृशां करोषि ॥ ७ ॥ दृम्भङ्गे श्रवणेन साकमणे योगं समासेदुपि प्रत्यामृष्टदरस्फुटत्पुटकिनीपत्रान्तरालेऽनिल । यो वेणीमवगाहते वरतनोः सर्वात्मना श्रेयसा तस्स व्याहरणे बिलेशयपतिः किं लेशतोऽपि क्षमः ॥ ८॥ मधौ सन्माधुयें तरणि विपिने फुल्लतरुणि प्रसूनैः सामोद मरुति तिमानन्वति पिके । प्रशस्ते प्रस्तावे रतिरमणवाणवणगण- प्रणये प्राणेशे नमति परुपा मा भव रुपा ॥९॥ तादात्म्यानुभवात्तनस्तबकयोः सौहित्यमप्राप्नुव- न्मुक्कादामनि मेरुरेप सरसं ग्रीवां समालिङ्गति । रत्त्यावेशविवर्तविभ्रमवशाद्वक्षोजमालिङ्गति व्यक्तं नायकसंगतादवयवादन्यत्र संयुज्यते ॥ १० ॥ वालामुक्ताकलापग्रथनगुणशिखोपानयुग्मस्व योग- ग्रन्थी गारुत्मतोऽये मणिररुणगुणोदग्रगुच्छश्चकालि । धम्मितव्यालहालाहलगरलसमास्वादनास्वादितेन प्रादुर्भूतेन तापवल्दनलशिखानालकेनेव युक्तः ॥ ११ ॥ तव श्रवणभूपणं कुवल्दयं विहाय क्षणा- दतिश्चसितसौरभं व्यवसितः समासादितुम् । प्रमोदभरमन्थरः प्रियतमाघरद्वारक(1)- त्वदीयनयनाजनच्छलमलिः समालम्बते ॥ १२ ॥ १. गहासम्, १.शेषनागः, ·काव्यभूषणशतकम् । ज्योत्री कुन्तलभारवन्धघटनामुक्ताफलस्रक्ठला- च्छयामां न्यस्य विभावरी च कवरीमारापदेशात्त्वयि । सर्वखेऽपहृते सुपर्वभिरयं क्षीणः कलानां निधि- स्त्वद्वक्रद्युतिसंचयादवयवं गृहाति संपूर्तये ॥ १३ ॥ राजीवस्य विधीयते सचिभरैरानीवनं शोचत- स्ताराजीवितवल्लभस्य महसां राजी पराजीयते । मालिन्याकृतिसंविदर्पणविधावानीयते दर्पणः कंदर्पः क्रियते त्रिलोकविजये दर्पस्टगास्येन ते ॥ १ ॥ पुप्पेपोधनुपि ध्रुवोर्द्वयमसामञ्जस्यमासञ्जय- त्यङ्गीकारयति प्रथां च वितयां भर्डिशोराशुगाम् । वेणी सुन्दरि चञ्चरीकमदसंकोचं चरीकर्त्यसा- वालापः पिकपञ्चमस्य नयते लोपं चमत्कारिताम् ॥ १५ ॥ कामोत्तप्तं मरकतमहायावहारो गभीरे मग्नं नाभीसरसि हृदयं जनसेऽनेकपं मे। लीलावेशप्रचलितकरः कोऽप्यहीनारिकेतु- स्तद्भनेन प्रतिविधिमिहेवानुरूपं व्यतानीत् ।। १६ ।। पादाङ्गुष्ठशिखैकसंश्रितधरं प्रत्युल्लसद्वेपथु ग्रीवाग्रोन्नमनप्रयत्नबहलक्षामायमाणत्रिकम् । दोरुत्क्षेपणजायमानवलयकाणं कुरङ्गीशो माकन्दाग्रिममञ्जरीग्रहदशासंस्थानमत्यद्भुतम् ॥ १७ ॥ प्रत्यग्राभासि भावत्सुभगमुभयतो लग्नलम्वालकानं वालामालान्तराले विलसति तिलकं नागरे नागरेणोः (1) खर्भानोः केशभारात्कवलितगलितं मण्डलं चण्डरइमे- भूयस्तत्रैव संवेशयितुमभिमतं सूत्रयन्त्रानुपङ्गात् ॥ १८॥ कपोलव्यालोलश्रवणनवमाकन्दकलिका- ‘मरन्दव्यामिश्नास्तव वरतनु वेदपतः ।

·काव्यमाला।
रतिव्यत्यासस्य श्रममपलपेयुर्यदि भवे-
दभेदोपक्रान्तकणितरशनादाम जघनम् ॥ १९ ॥
प्रभायामध्वयों रतिदयित आवाति पवने
गृहीत्वा होतारं भ्रमरकलमुद्गातरि पिके ।
सति प्राणाभीष्टे सुरुचिरतदीक्षे वलयन-
प्रणादः पुण्याहध्वनिमिव तरुण्या विहितवान् ॥ २० ॥
अङ्गं रङ्गस्थलं ते कुवलयनयने मन्मथः सूत्रधारो
हीभारः स्थापकोऽयं तरलितवलयवाणभङ्गिश्च नान्दी ।
द्रष्टा केलिप्रदीपस्तरुणिमललितं नाटनीयं वसन्तः
सध्या व्यस्यन्नुरोजावरणजवनिकां नायकोऽयं प्रविष्टः ॥२१॥
केलीभिः कलहायमानवलये सारावहारावलि
प्रेसच्छृङ्खलमेखलाकलकलं शिञ्जानमञ्जीरकम् ।
व्यालोलालकमव्यलीकपुलकं खेदाम्भसा जालकै-
रामीलत्तिलकं कलेवरमलंकारायते केवलम् ॥२२॥
निःश्वासानिलसंगमाविलचलन्नासाग्रमुक्ताफलं
लीलाविच्छुरणक्रमप्रचुरतापनक्वणन्नूपुरम् ।
मुक्तादामलतानिकामजनितप्रक्षोभवक्षोरुहं
बालेऽङ्ग किल ते विलक्षणमिलत्कौतूहलं केलिभिः ॥ २३ ॥
स्तने वृहतिकारणहतिकाञ्चलेनावृते
भृशं मम दृशि स्पृहास्थशि वरोरु जाता रुजा ।
विलेखविषयीभवद्विचकिले तु मन्दानिले
समुत्थितमुदारया बत मुदा रयापन्नया ॥ २४ ॥
दलानां विश्लेषं कुवलयकुलानामनुवनं
सृजन्तः कोकानां ध्रुवमवयवानां रतिसुवः ।
नभवन्तोऽत्यन्तं निधुवनपरिक्लान्तयुवती.
जनस्वेदो दोपहतिपु वहन्ति प्रतिभुवः ॥२५॥

·काव्यभूपणशतकम् । हेलाविध्वस्तमध्याकुलबकुलकुलाश्चम्पकोत्कम्पकोप- प्रत्यामर्शाप्तताः परिमिलितदलन्मल्लिकावळिकायाः । कुन्दावस्कन्दमन्दा बहुविहितपरिस्यन्दमाकन्दवृन्दाः स्वेदाम्भोबिन्दुसान्द्रं तव नवपवना देहमाहादयन्तु ॥ २६ ॥ भुजो विसचये नवे किसलये च बिम्बाधरो वरोरु हसितं विधो रुचि सरोरुहे लोचनम् । ध्रुवो मदनकार्मुके रजनिकामुके ते मुखं दिशन्ति कुसुमे घृणामवयवाः सुमेरौ कुचौ ॥ २७ ॥ माकन्दप्रसवोल्लसत्सरिमलपस्सन्दिमन्दानिल- व्यस्तैकाञ्चलयापि कञ्चलिकया वितस्तसंदानितौ । त्वद्वक्षोरुहजातरूपकलशौ रम्भोरु संभावितो साकल्येन विलोकनादपि चमत्कारं दधाते दृशोः ॥ २८ ॥ विभ्राणे विभ्रमेणोद्वलितललिततामञ्जनासजनेन व्यञ्जाने खानादप्यधिकमधुरता कञ्जवन्मनुभूते । मय्युत्खेदे निदाघात्प्रतियुवतिरतिभ्रान्तिभारागजन्त्या भुग्नीभावं ध्रुवा ते वरतनु नयने कौतुकं मे सुवाते ॥ २९ ॥ हगञ्चलवशंवदो कमल()शम्बरद्वेपिणो गुणत्वपदशालिनः पुनरिहोभयत्रालिनः । करमुवचैः सम तव तुलायिनो वातुला- श्चिरेण मदिरेक्षणे जगदिरे द्विरेफा इति ॥ ३०॥ त्वदोष्ठ वर्तिप्णावरुणिमनि मैत्रावरुणिना- प्यवाच्या विम्वाभा तरुणिममहस्युत्तरुणिते। गिरा जीवस्यापि प्रचरति पराजीवनकृता तुला सम्राजीव क तव दृशि राजीवसमता ॥ ३१ ॥ धारावाहिकवाद्यनिर्गतरसं दृग्युन्ममभ्यन्तरा वच्छिन्नाग्निशिखान्वयं च हृदयं दूरं भवत्यागते ।

·काव्यमाला। किं वा पल्लवयामि वाचमधुना वामभुवो जीवित- श्वासाभ्यामपि कण्ठहृद्गततया स्थानं विपर्यासितम् ॥ ३२॥ अगुच्छरुचिरौ कुचौ पद्मसत्तुलाकोटिकं विभाति जघनस्थलं न रशनावनेर्गोचरः । निरूपणपथातिगं निरुपमत्वमाजानिक भवद्विरहतो भवत्यवयवेषु तस्याः स्फुटम् ॥ ३३ ॥ कोऽहं त्वत्पक्षपातं भूगुभुवि रचयन्यासि यत्पक्षपातं खं कोऽताप्सीत्कृशानूनभि यदमिलनात्वं कृशा नूनमेवम् । कः स्नातो राजसूयावभृथजलभरैः साभ्यसूयासि यस्मि- न्केनाराद्धः कपाली तव समधिगता तन्वि येनाङ्कपाली ॥ ३४ ॥ को वा भीमसुवं व्यगाढ हृदयं यद्भव्यगाढक्रम प्रादात्को नु धरां चलं सुतनु ते नेत्राञ्चलं यं प्रति । कः स्नातोऽमरकण्टकाम्भसि यदाशिम्लिक्षया कण्टकाः केनाराधि स राधिकापतिरसि मेराधिकारे यतः ॥ ३५ ॥ मुखं तावदाकाकुमुदमुहदो दर्पदलनं स्तनौ हेमनावद्युतिमदसमग्रावनतिदी। परीक्षायामूरू करिकरचमूरूपनयिनी शोभनी दुग्धोदधिलहरिरुग्धोरणिनिधिः ॥३६॥ कुची जम्भारातिद्विपकरटसंभाव्यसुषमी मतावूरू रम्भारुचिनिचयदम्भापहतया । प्रशसपारम्भाभ्यधिकसुभगंभावुकतया मृगाक्षि त्वं रम्भावयवपरिरम्भादरहरी ॥ ३७ ॥ माणिक्याभरणं चकोरशिशुके कर्पत्यलातभ्रमा- हिम्बभ्रान्तिवशेन दन्तवसनं केलीशुके चुम्बति । आकारोऽयमभिन्नवत्तव दृशो सामविन्यस्तयो- राचष्टे हृदयस्य बाह्यविषयव्यावृत्तिमात्यन्तिकीम् ॥ ३८ ॥ .. आलिहनम्. २. गहाम् ३. नर्मदोद्रमस्थले शिवक्षेत्र विशेषः.

·काव्यभूपणशतकम् । कर्पूरायितसैकताय शिशिरसोदायमानातप- व्यूहाय व्यजनानिलायितमहाझञ्झामरुद्रहसे । असे तन्वि निदाघवासरवयोमध्याभिसारक्रमो- साहात्युत्सवसाहसाय महते सौहार्दमीहामहे ॥ ३९॥ निसाने सरसं कपोलफलक बिम्बाधरं बाधय- त्याश्लिप्यत्यपि संमति विमतिमप्याहत्य नैव व्यनक् । नीवी जीवितवल्लभे शिथिलयत्युगीविकां तन्वती सध्रीची जनरूपणाय मृगहक्प्रत्यग्रमन्वग्रहीत् ।। ४० ॥ रागस्तादृश एव दन्तवसने ताहक्स्तने स्थासको धम्मिलोऽपि तथाविधो विसदृशं नो वा दृशोरञ्जनम् । किं त्वन्तः प्रचलायितं दरचलच्छोणाजसंवर्तिका- कारं चक्षुरनक्ति वल्लभसमास्वादावतीर्णामिमाम् ॥ ४१ ।। आदाय खयमेतदीयविपयं नासानदेशं दृशौ तन्मुक्ताफलकं कपोलफलके पर्यस्पदश्रुच्छलात् । सोऽप्येवं परिगृह्य पाणिशिखरं वामभ्रुवो विभ्रमा- त्तन्मुद्रागतपद्मरागमनयोरेवोपरि न्यस्तवान् ॥ ४२ ॥ अत्याक्षीत्करमाशु कम्वुवलयो जातं विहस्तं मन- स्तकामेन शरैः क्षतं नयनयोरासीत्पुनः सात्रता । ते स्वान्तर्गतमञ्जनं व्यजहतां काञ्ची बभूवाध्वनिः सा प्रोज्झज्जघनं वभावजघनस्तापस्तु तस्यास्तनौ ।। ४३ ॥ वक्षोजद्वयकुम्भसीनि करयो'नोविसंवादिनो- भने दामनि पद्मरागगुलिका व्याकीर्यमाणा वभुः। आचार्यप्रवरेण नव्यवयसा सूत्रेण गर्भीकृता नीता भाष्यकृता स्मरेण बहुतां दागभावा इव ॥ १४ ॥ नवतरुणिमा सोद्रेकोप्मा महांस्तपवासरः कचमयतनुर्धम्मिल्लोऽसावकालत्रलाहकः ।

·३८ काव्यमाला। अभिमतमरुद्वयाधूतोऽयं विमुञ्चति मल्लिका- मुकुलकरका दृष्टिद्रोणीदलप्रसरच्छिदः ॥ ४५ ॥ तावत्सारघधीप्रसारघटना तावन्मितिक्षा बला- दिक्षावस्तु (1) वितायतामय सिताखादेऽपि तावद्वहः । तावद्भातु सुधारसेऽपि बहुधा जन्मस्पृहां वीरुधां (1) यावत्तावक एप वाधरहितं विम्बाधरः पीयते ।। ४६ ॥ अरुणदरुणः स्वस्यायोगं रसेन मधुद्विषा स्थितमविरतं सकं यस्मिन्दधाति मनोभवः । अननि जनभृच्छोभा मुक्ताफलेन सुधारुचा वद दिविषदः कस्याकाडास्पदं न रदच्छदः ॥ ४७ ॥ . भृतायां सिन्दूरैस्तव तरुणि सीमन्तसरणा- वियं वल्ली कापि स्फुरति नवमुक्ताफलमयी । निपीतार्काभीषावुदरभुवि धम्मिलतमसो रुचीनां चान्द्रीणामुपरि पतयालुस्ततिरिव ॥ १८ ॥ भवन्ति करका इमा यदि पयोधरौ तौ स्वयं द्विपेन्द्रकरटो यदि स्वयममूस्तदा मुक्तिकाः। मरन्दमयविग्रुपो यदि सरोजगुच्छावमू वरोरु यदि भूधरी तदबिन्दवो नैर्मराः॥४९॥ गात्राणामनुलेपनाद्यवहितः स्वाभाविकः श्रीभरो विन्यासेन विभूषणस्य विहतं साकल्यतो दर्शनम् । आमुक्तैरथ दामभिः मुमनसां तत्सौरमं मिश्रित प्रावारेण तनूरुचां प्रसरणं किंचिद्विपर्यासितम् ॥ ५० ॥ वदनं करतोयया वरुद्धं नयनं च स्थितिमाप नासिकायाम् । न तनुर्विषयग्रहं व्यतानीदविमुक्कैकसरःस्थितस्तदात्मा ॥ ११ ॥ तत्कालापहृतारुणांशुकतया जाताकुला पद्मिनी व्यक्ति प्राप तमिस्त्रमुल्लसिततां लेभे सुधादीधितिः । १. निपीतसूर्यकिरणे.

·........
काव्यभूषणशतकम् ।
सद्योऽकम्पत कोकयोयुगमभूद्विस्कारभृत्तारको
भेजे का कुमुदावली न हसितं"
॥५२॥
रागस्यातिशयोऽन्तरुच्छ्रसितता ग्लानिहित्रिभूः
संभोगे सति वल्लभस्य युगपद्विम्वाधरे त्वय्यपि ।
मानस्यातिशयोदये कठिनता वक्षोनयो रम्भया
सादृश्यं पुनरूरुसीनि सरसीभावोऽभिनाभि स्थितः ।। ५३ ॥
भूमीभृत्सुतनु स्तनस्तव वरारोहा त्वमुद्गीयसे
मध्यं ते गगनं कलावति महामानं पुनस्ते मनः ।
रम्भारूपभूदूरुरिन्दुवदने सारालकेशोद्भव-
प्रीतिर्मूर्धनि भाति साभ्रमलिकं कान्ते नुतोयान्वयः (१) ॥१४॥
आभोगः स्तनयोर्महत्यतिमहान्मुक्तास्त्र भामुरो
माहात्म्यावहितप्रभूतसुमनोवाणोऽपि तेऽन्तः स्थितः ।
भालं स्वच्छविरोचनं बलिरसावप्यास्त एवोदरे
रोम्णां विक्रियया युवत्वभवया विन्ध्यावली वर्तते ॥ ५५ ॥
प्रतीतेयं नाभीसरसि तव शैवाललतिका
वलग्ने त्वाकाशे नवजलदलेखा विलसति ।
स्तने मेरौ जम्बूरसलहरिका रोमवितति-
झरी कालिन्यास्तु स्फुरति मधुरायां त्वयि भृशम् ॥ १६ ॥
स्तनः प्रभवितस्तया यदि वितत्तया रेवया
मुखं विहितसेक्याप्यवहिरेव यात्यन्वयम् ।
तनौ भवति गोदया सह मिलत्तरशोदया
सदारुणसुतासुदारुणतदा रुणद्धि ज्वरम् ।। ६७ ॥
अलिन्दे चेत्कालिन्धवसरयुता द्वारि सरयू:
कपोलान्तर्गोलाप्युरसि सुरसिन्धुः स्फुरति चेत् ।
वितस्ता विन्यस्ता हृदि कुचभरे वा विनिहिता
भवेद्रेवा जह्याद्रुजमियमसह्यामपि तदा ॥ १८ ॥

·काव्यमाला पूरो वैवस्वतस्य स्वसुरुरसिशयः सर्वदेव स्वतः स्या- प्राप्तामोदा वरीवर्त्यपि च यदि तनूसीनि गोदावरी सा । संजज्ञे भीष्मसूर्यद्यवयवनिचये ग्रीष्मसूर्यप्रभास्त- तापाः संतानवन्तस्तव परविरहो यात्यलं तानवं तत् ।। ५९॥ भिनत्ति जलनीलिका नवपिपीलिकापक्तिव- द्विभाति हिमवालुकाप्यहिमयालुकायोगवत् । करालति मृणालक बहलनालहालाहलं निशाकरकरावली वहति हा पिशाचीदशाम् ॥ ६ ॥ अभिनववधूरीपन्मात्रं हृदाविवरीषया परिशिथिलितं यावत्प्रावारकं समुदीक्षते । सरभसतरं तात्तिर्यद्धिवर्तनयन्त्रण- द्रुतविदलितग्रन्थौ कूर्पासके विनितं मया ॥ ६१ ॥ विदूरे शिश्लिक्षा शयननिविविक्षां न ननुते विहारस्यागाराजिगमिपति कान्तेऽपि मिपति । करस्पर्शऽपीन्दोरिव मम निकोचं रचयति प्रसूनाकाराणामियमवयवानां कमलिनी ॥ १२ ॥ संप्रेरिता कुसुमसायकवैभवेन बीडेन नूतनवधूर्विनिवर्त्यमाना अन्योन्यसंमुखविसत्वरतुल्यवेग- वातद्वयान्तरगता नलिनीव भाति ॥ ६३ ॥ करयोः कलहायमानयोरुभयोरेव पयोधरोपरि। वलयाक्लयो बलाबलं बहुवेलं पतयालयो जगुः ।। ६४ ॥ व्यापारप्रचयः पयोधरतिरोधानानुकूलो मृगी- नेत्रायाः करयो वं (!) प्रियकर रोढुं न पर्याप्तिमान् । इच्छां खस्य फलोपधानमवधीकृत्याप्यनाखादित- खात्मानं गमयन्ब्रवीति मदनापेक्षां हियो हीनताम् ॥ १५ ॥ १. कर्पूरम.

·काव्यभूपणशतकम्। आकाशमानसविगाहनराजहंसं नारीजनप्रहिलतानलिनीमहेभम् । आमायमानरतिनायकसंप्रदाय- दीक्षागुरु दृशि निवेशय सुन्दरीन्दुम् ॥ ६ ॥ कुसुमविशिखप्राजापत्यऋतुर्युवतीजना- 'न्तरकरणभूर्मानग्रन्येविमोचनकार्मणम् । नवरतिकलानाट्यप्रस्तावनांकुसुमाञ्जलिः कुमुदसुहृदो देवस्यासावुदेति रुचां चयः ।।६७ ॥ सर्वस्वं भुवनस्य विभ्रमततेरुज्जीवनं भावना- वल्लीनां प्रमदावनं निधुवनक्रीडासमालम्बनम् । आयुप्यं सवनं स्मरस्य ललितस्योद्भावनं कामिना- मेकं संवननं दृशां विजयते वामभ्रुवो यौवनम् ॥ ६८ ॥ किमप्याविर्भूते वयसि परिचुम्यत्यवयवा- प्रियाया राजीवस्तवककमनीयं कुचयुगम् । उपन्यस्तः सजन्नुपरि परिकर्मप्रकरणे मुखावच्छेदेन स्पृशति सुकृती नायककरः ॥ ६९ ।। आरब्धा किमु केतकीकिसलयाला किमायामिनी- कर्पूरस्य परम्परा मलयनक्षोदस्य लेखाथवा । धारा वैबुधसैन्धवी नु विसरत्याहो हिमानीमयी वृष्टिः पञ्चशरस तावकदृशोभङ्गी कथं गीयते ॥ ७० ॥ ज्योत्माभिः स्मप्यमानाः सुरभिरजनयः कोकिलानां कलापः केलीकोलाहलेनाकुलयति ककुभो जाग्रदेवास्त्यनङ्गः। दृम्भङ्गानुग्रहाय स्पृहयति दयितः काकुवश्या वयस्याः सधीचीने नवीने वयसि नयसि किं त्वं वृथा वासराणि ॥ ७९ ॥ थीभूतं नैव स्तनमयमिदं पद्ममुकुलं दृशौ मुग्धे रोमावलितिमिरवीथी प्रसरति ।

·४२ काव्यमाला । सविस्तारं ताराललितमवलोऽतितनुता मृगाक्षि त्वं श्यामा मनसिजनिदाघस्य घटसे ॥ ७२ ।। अयं जयति खञ्जनोपमदृशः समासञ्जय- मृगीमदनिपद्वरः स्तनभुवोऽभितः श्यामताम् । स्फुरत्कनककुण्डलभ्रमभयादहंपूर्विका- वशाधुगपदापतन्निव मधुप्रतानां नमः ।। ७३ ॥ सामस्त्येन विधीयमानघुसृणालेपे भवत्याः स्तने तद्रूपेण चकास्ति चूचुकगतं रूपं पराभूतवत् । कस्तूरीभिरुपस्कृते तु सहसा विस्तारिणा तद्भुवा रूपेणैव तदीयरूपमुदितव्यत्यासमाभासते ॥ ७४ ॥ संयोगे यत्र साध्ये सति बहुगणनं द्रव्यमेवास्ति पक्षो बाहुर्वाक(?)प्रमाया घटितविपयतासाधनं कॅचिदर्थम् । कि चासौजन्यरूपं गमयति सरसवृत्त्यसामान्यधर्मः सा व्याप्तिप्रक्रियेव भ्रमयति हृदयं भूयसा वारसुभूः ॥७५ ।। यनीहारकलङ्कितोत्पलदलावस्थानदुःस्थे दशा * श्वासो वेपथुमातनोति कुचयोरन्तनिरुद्धो बलात् । यस्तम्बेरममृद्यमाननलिनीतुल्या दशेयं तनो- स्तत्कल्याणि किमीरयाणि हृदयं कान्तः समाक्रान्तवान् ॥ ७६ ॥ स्वाभोगेन मलीमसत्वमतुलं कृत्वा विहाय स्तनौ वित्रस्तापपने रसत्यपि मनाक्श्रोत्रप्रियंभावुकम् । लानेयं रजसापि संस्कृतिमनापन्ना तनुस्तावकी बाले नोज्झति वालवायजपल्लेखेव सोल्लासताम् ॥ ७७ ॥ किमञ्जनशलाकया जितबलाकया मौक्तिक- सजाप्यलमथानया रशनया फलं किं भवेत् । रुचां न पदमास्पदं किमु विना तुलाकोटिना मधूनि मधुरान्तरः (1) कथमुपक्रियेरप्रिये ।। ७८ ॥ १. रात्रिः. ३. कस्तूरीकर्दमः, ३ वैर्यशलाकेव.

·काव्यभूषणशतकम् । आयातेऽपिनि गोत्रभिद्यभिमते कर्णोऽमुचत्कुण्डलं कामानं किल भूरिलोचनयुगं तसिन्समासज्जताम् । नन्वेतत्कुरुनायकस्य हृदयं तसात्समाधीयतां संभूतस्तपसो भयो रतिरसो मापार्थतो हीयताम् ॥ ७९ ॥ एकेयं रसना न शब्दममन जेऽनुवारं परा नेत्रं किंचिदनूरुसङ्गमभवजातोरुसङ्गं परम् । रागः कश्चन निर्मगाम हृदयात्तस्थौ तथैवापरो बाह्ये सत्पुलकोऽन्तरे विपुलको जातोऽङ्कभूसंभ्रमः ।। ८० ॥ पश्यामि द्विजराजमश्रुतिमितं स्वर्भानुमास्थान्वित चन्द्रं प्रत्यरुचि चकोरमलिनर्माणिक्यमुम्लानकम् । चन्द्रं हस्तगमालिराशिविहितामोदं सुमेरुं पुनः कौसुम्भावरणेन हीनमधुना किं स्यादिति त्रस्यते ॥ ८१ ॥ यत्तित्यानयिषांबभूव सहसा विन्ध्याचलो वन्धुना पद्मानां विहितं परिक्रमममुं तत्सत्यताशङ्कया । यत्राप्तीत्रपया मलीमसमुखो मेरुस्तिरश्चीनतां तत्कालीनमवैमि तं तव कुचावामेवकचूचुको (१) ।। ८२ ॥ उल्लासोऽधरपल्लवस्य तनुते पर्याप्तमस्याः सिते विन्यासो नयनाञ्चलस्य गमयत्युत्साहवत्साहसम् । रत्यागारपथामुखीनगमकं वैजात्यकक्षावधिः पर्यङ्के पदरोपणं पुनरपर्यन्ता विपर्यस्तता ॥ ८३ ॥ . प्रिये तस्या नेदीयसि गुपरागोऽप्यसुकरो भुजावीरुद्वन्ध नयति वलयादप्यतिनयम् । प्रसह्य प्रावारं हरति रुचिरप्यङ्गरुचिरो रहस्याविख्याता विलिखति न सख्यामपि पदम् ॥ ८४ ।। कन्धं त्यक्तवती विशेषकवरी श्यामा स्वयं न त्वियं हारात्मास्थितनायको न तु ततोऽप्येषा विहारस्थितात् ।

·काव्यमाला। चित्रं प्रास्थत भाग्यवैभवभुवो भालान्न हद्वलंभा- यत्यासं रतिराससाद सुदृशो वाद्यैव नाभ्यन्तरी ॥८६॥ सद्वक्षोमा मनोजो वरतनुरतनुर्मीनदृमीनकेतु- जन्मस्थानं रतीनां रतिपतिरसमा जिह्मगाः पञ्चबाणाः । रम्भोरू रम्भयोरुमधुरमधुभुवं विभ्रती तद्वयस्यो वामाक्षि त्वं च कामोऽपि च कथय कथं सर्वदैवानुकूलौ ॥ ८६ ॥ नीतं प्रागितरेतराभिमततामुद्दिश्य कुञ्जस्थलं संप्राप्यावसरं चिरेण रजनावागच्छतोः कामिनोः । आशङ्काशनशालिनोविधिवशान्मध्येऽध्वनि लिप्यतो- र्जातोऽकट्ठम एव शैलगमनोद्युक्तस्य मध्वागमः ॥ ८७॥ मध्येकञ्चलिकं करं प्रियतमे विन्यस्यति त्रस्यति ग्रन्थि तस्य विधित्सति श्लथमथ व्यायन्तुमायस्यति । वक्षोनं स्पृशतीवदव्यवनम(ह)त्युन्मुद्रति द्वाग्दृशौ सुधूर्मुद्रयति क्षतं वितरति व्यतेऽभितः कण्टकान् ॥ ८८ ॥ अन्वञ्चद्विटपाय सज्जदसितपावारकोपान्तकं रोलम्बैरभिचुम्ब्यमानसिकतं कस्तूरिकासौरभात् । भ्रश्यत्कौलुमदामशङ्खवलयच्छेदैरदो मिश्रितं श्रेयः पुजविजृम्भितस्य गमकं यूनोनिकुञ्जस्थलम् ॥ ८९॥ आसन्ना नन्दिनी वा पतिरतिगृहभूरस्तु दैनंदिनी वा निर्वाहं मैहिकं वा परिहरतु महो मैहिकाभावनं वा । घूत्कारानम्वुकाकाः सहचरि परितस्तन्वतां जम्बुका वा साक्ष्ये मे पद्मिनी वा भवतु कुमुदिनी संभ्रामादमि नीतिम् ॥ ९ ॥ संरब्धं बहु पालयेन मरुता प्रोद्घाटितं पाटवं भूयः पाटलया कदम्बकुसुमैराडम्बरश्चुम्बितः । मध्येपावनं मरालयुवभिनक्तंदिवं ऋन्दितं नैवं सत्यपि किं नृशंसहृदये योगं प्रति स्नेहवान् ॥११॥ १ 'अर्के चेन्मधु विन्देत किमर्थ पर्वतं व्रजेत'. २. मलयसन्धिना.

·., काव्यभूपणशतकम् । कृत्वा शान्तनवावगाहरभसं प्राग्ज्योतिषे भावतो दत्त्वा निग्रहमोजसां द्विजपतेराधाय हानि गुरोः । अत्युद्दामष्टपत्कवृष्टिनिवहैराधेय भूयो मदं निर्मायापिहितं पयोदविनयो जेता न शल्यं कुतः ॥९२ ॥ दैवात्सत्यपि विप्रिये तव समालोके न यामि प्रिये तस्यामेव न लजसे तव कथं कामं तदा वर्तयन् । किं कुर्मा हतवेधसा त्वयि परा सीमा गुणानां परं मत्सख्यामधिका न्यधीयत तया साध विशेषज्ञता ॥९३ ॥ मलयजरजोनालास्फालाविलो गमितोऽनिलो- ऽनुमतसुमनोगुम्फाः शेफालिका विनिभालिताः । वृतमपि घनस्तोमोमेक्षितं विपमच्छद- द्रुमकुसुममप्यालिख्यन्तां किमालि मनोरथाः ॥ १४ ॥ वनाति गन्धफलिकोत्कलिकोपबन्धं शेफालिकां शवलयन्ति सखि द्विरेफाः । उल्लाघयत्यतिभिदाधनतां निदाघ- श्चन्द्रानने रचय तन्मिलने रुचं द्राक् ॥९॥ नैवातप्यत कि चतुभिरनलैन्तिद्विपत्पञ्चमै- र्नासान्द्रीयत वृष्टिभिः किमु कृशश्चान्द्रायणैः किं न सः । यसिन्ससितमाननं विदधती दृग्भङ्गिभङ्गीकृतं श्रोत्रोत्तंससहस्रपत्रमहसं व्यापारयस्यादरात् ॥ ९६ ॥ उद्यत्तारुण्यवारुण्यतिशयितमदोच्यासचारुण्यतीव प्रोदश्चत्पञ्चत्राणप्रचुररुचिरहक्चञ्चरीकप्रपञ्चे । मन्दश्रीश्चन्द्रमास्ते सति सुतनु मुखे प्रोच्छृसत्तन्द्रमास्ते हीनं शोभाभिरम्भोरुहमपि रजनौ नैति रम्भोरु हासम् ।। ९७॥ 1. चम्पककलिका.

·काव्यमाला। लीला कापि न शीलितापि न मनाविभ्राजते विभ्रमो नो किंचित्किलकिञ्चितं परिचितं वेला विलासस्य का । उल्लासेन कुशेशयस्य कलिकां संभावितां भाविनो रोलम्बा इव निविलम्बितमिमां चुम्बन्ति यूनां दृशः ॥९८॥ बलादाली कालीयकमुपदधाति स्तनभुवि प्रभूतायामम्भोरुहमुकुलदम्भोलि भिदि । स्वरूपेणाजेयः स किल वनितायाः स्तनभुवा सरोजाताभाया हृदयदयिते नवपनयः (१) ॥ ९९ ॥ आलिङ्गन्नतिसौरभानवयवान्विम्बाधरं पाटलं चुम्बन्नाकलयन्पयोधरतटीं शृण्वन्रुतं हांसकम् । पश्यन्वानिशमायतां दृशमुपस्कुर्वल्लवङ्गीरसं बालायां सकलर्तुसंगमसुखं धन्यः परं मन्यते ॥ १० ॥ अहानि प्रोल्लासं दधुरतिघना नन्वपवना बभूवुः सर्वाशा हिमकरकराण्यायमिलिताः । दृगजश्रीबन्धुः श्रवणमतिचकाम नितरां भवत्यामासन्नः कुसुमसमयो वामनयने ।। १०१॥ अर्धेन्दुः क्षतमदितस्तमकृत प्रस्थानकस्थासकं विश्लिष्टावरणं रदवणगणैः साबाधबिम्बाधरम् । खेदाम्भः पृपताभिमृष्टतिलकं स्रस्तोरुयुग्मं जय- त्यामीलन्नयनाञ्चलं परिगलद्धम्मिल्लकं तद्वपुः ॥ १०२ ॥ विद्वद्वन्दकमौलिभूपणलसत्पाण्डित्यलीलाञ्चित- श्रीमच्छीधरभट्टसूनुरमलप्रज्ञाधराराधितः । भधीयुतकृष्णवल्लभसुधीवर्षे शरेष्वष्टभू (१८५५). माने काव्यविभूषणाभिधमिदं काव्यं व्यधादद्भुतम् ॥ १०३ ॥ इति श्रीकृष्णवल्लभकविविरचितं काव्यभूषणशतकम् ।

·जानकीचरणचामरम् । श्रीश्रीनिवासाचार्यविरचितं जानकीचरणचामरम् । मुक्तावल्लिमतल्लितारकततिश्रीलक्ष्मवक्षःस्थली- सूत्रामोपलदर्पणप्रतिफलत्सीतास्यशीतद्युतिः । अकालंकृतिमैथिलीलितसमुन्मीलत्कपोलस्थली- रत्नादर्शविशप्रसन्नवदनो देवः प्रसन्नोऽस्तु वः ॥ १ ॥ आयान्ती स्फुरदङ्गुलीयकहरिन्माणिक्यरश्मिच्छटा- दूर्वाचर्वणजातकौतुकमृगीपोतानुकम्पाकुला । मन्दलेरमुखाजलुब्धमधुकृजम्बूफलाकर्षिणा खेलन्ती मणिबन्धकीरशिशुना सीता कदा लक्ष्यते ॥ २ ॥ स्वर्गलाञ्जलिमुक्तमौक्तिकफलै तालवालां सुधा- संपृक्तः मुरसिन्धुनिसरशतैः सिक्काशिमूलामहो । अश्रान्तं सरयूतटीसुरतरोरङ्के कृतालंकृति कांचित्काञ्चनकल्पवल्लिमवनेरुन्मीलितामाश्रये ॥ ३ ॥ सेरेन्दीवरसुन्दरां परिवृतामस्तोककोकश्रिया रानच्छैवलमजरी जलरुहरालोहिताहिनीम् । इन्दूत्तुन्दिलदुग्धसिन्धुविहरन्माधुर्यसिन्धून्मुखी कामप्याकलये निरशदयाकैवल्यकल्लोलिनीम् ॥ ४ ॥ उन्मीलत्तमलोपरिस्थकमलश्रीविभ्रमं विभ्रती हंसोत्तंसवतंसहंसकचमत्कारेण चेतोहराम् । १. अयं श्रीनिवासाचार्यः कश्चन रामानुजो द्रविडोऽर्वाचीनश्च भाति. एतत्प्रणीतस्या- स्य जानकीचरणचामरस्यक सटीकं पुस्तकं प्रायः शुद्धं नवीनं सप्तपश्चाशत्पत्रात्मकं वा- राणसीतः पण्डितनोविजयानन्दशर्मभिः प्रहितम्, तत्र सारस्वतभूसुरकुलमण्डनायमानसु- प्रसिद्धदिलारामारमजरामकृष्णापरनामकाकारामपण्डितः १९.४ मिते विक्रमान्दे प्रणीता टीकास्ति. अस्माभिस्तु नात्युपयुक्तवाटीकामुद्रणमुपेक्ष्य टिप्पणमानमेव तत उद्धृतम्। २. श्रीवत्सचिहम्. ३. माधुर्यसिन्धु: श्रीरामः. ४. मुखकमलोपरि नयनक- मले. श्रीरपि हस्तकमले कमलं धारयत्ति.

·१८ काव्यमाला। : गङ्गासंगतगङ्गया कृतपरिप्वङ्गैस्तरङ्गैः स्थिरां क्रामत्तामरसोल्लसदसधुनी कामप्यवेक्षामहे ॥५॥ अङ्कोन्मुक्तमृगाङ्कमण्डलगलत्पीयूपपानवतं हित्वा यस्य रसं रसज्ञतिलकाः खैरं धिया गृहते। कौशल्यासुकृतेशुपाकसचिवः सर्वसहास्वर्गवी पुण्यक्षीरविपाक एप भजते जीवस्य जीवातुताम् ॥ ६ ॥ यसिशैलसुतालिकेन्दुकलिका कल्याणमाल्यायते वाग्देवीकवरीविभूषणमणिग्रामः फलस्तोमति । नासामौक्तिकरश्मयः सरसरोजाक्ष्यास्तुपारन्त्यही मैथिल्याश्चरणांशुपल्लवचयः शय्यास्तु मचेतसः ॥ ७ ॥ मन्दाकिन्यवगाहनामलसुरीवन्दारुमौलिस्खल- न्मन्दारादिमधूनि यस्य पदयोरिच्छन्ति मन्दानिलम् । विन्दानीति स वक्ति यं प्रति रसाद्धातारविन्दासनः किंदास्येन लभेऽविन्दनिलयापादारविन्दासवम् ॥ ८॥ नमद्वाणीन्द्राणीप्रमुखमुमुखीनां शिरसि यं मुपूरं सिन्दूर कतिचन विदू रङ्गरसिकाः । अवन्या नन्दिन्यास्त्रिभुवनजनन्याश्चरणयोः परागो मे रागोदयकृतर्परागो विधुनुताम् ॥९॥ रुचिं तावचिन्तामणिप्तदसि चिन्ताध्वनि मता धुनीते ध्येया या मुनिभिरभिधेया श्रुतिशतैः । मया सानायासापरिणतधिया साधु गदितुं न शक्या जानक्याश्चरणनखमाणिक्यसुषमा ॥ १० ॥ खभाले बालेन्दु यदकलयदेकत्रिनयन- स्तदन्येषां तेषामपि तदभिलापः प्रववृधे । १. कस्य दास्येन, २. लक्ष्मीरूपायाः सीतायाः, ३. रह्यो भक्तिसंज्ञ: प्रेमा. ४ पर- मुस्कृष्टमागोऽपराधः.

·जानकीचरणचामरम् । ४९ तदानी जानीमो जनकतनयापन्नखशिखा- स्तदालीभिनाः किल तिलकयन्ति स्म निटिले ॥ ११ ॥ विराजन्ते चिन्तामणिसदसि लक्ष्मीपदनख- प्रतिच्छायाश्छौयापतये इव दर्शन्दुसहिताः । प्रजल्पेदल्पज्ञस्तव कविरिमामसदुपमा तदा मन्तुः क्षन्तुं समुचित इति क्षोणिलुठिताः ॥ १२ ॥ सकारुण्यारुण्या नखमणय एते चरणयो- हरन्तोऽपि ध्वान्तं न खमणय इत्थं व्यवसिताः । पुरस्तादेतेषामनिमिपगम्भोजपरिप- निमेषादुन्मेपं कथमितरथा मुञ्चति रमे ॥ १३ ॥ चकोराणां प्राणान्यदवति नवेन्दुच्छविमति वितन्वन्कोकानामपि निशि नवीनातपधियम् । मिलिन्दानां हेमाम्बुजघनरजःप्रेम पदयो- नखानामारुण्यं तव जननि केपां न शरणम् ॥ १४ ॥ उदश्चन्मन्दारस्खलितकुरविन्दाङ्कितमुखै- रपूर्वस्ववीपीकनकनलिनापीडितदलैः । सवर्णा सौवर्णाम्बुजहदि निपण्णां कथममी वयं विद्मः पद्मानुपमपदपद्माङ्गुलिततिम् ॥ १५ ॥ मृणालश्रेणीयं म्रदिममहिमालोचनपथे शिलाशीला लीलानलिनमलिनः कण्टकसमम् । नवोन्नीतं पङ्कीभवति नवनीतं तदतुलं परामर्शादर्श प्रतिफलतु लक्ष्मीपदतलम् ॥ १६ ॥ नखश्रेणीमेणीदृश उपनिपद्विश्रुतिजुष- स्तव लोणीशोणीकरणकुशलामप्यविकलाः । यदेता लाक्षाभिः स्मरजननि साक्षात्पिदधते तदुप्रेक्षालक्ष्यीकृतनयनदोपापहृतये ॥ १७ ॥ १. सूर्याः. २. अमरस्य. ७ ·५० काव्यमाला। न मृद्वी माणिक्यावलिरपि सरोजं न विरज- श्चिरं के कथेल्लेस्तरुणरुचयः पल्लवचयाः । किमु स्यादेतस्याश्चरणसदृशं पद्मवसते- रिति प्रेक्षे यावत्तदनुफलनं तावदमृशम् ॥ १८ ॥ त्वमेव त्वन्मूर्ति मृदभिरभिनिर्माय जैनकैः कॅलाकारहीरैर्मुखजटितमाणिक्यशकलैः । पदाङ्गुल्यावल्योनखदशकमस्याः सृजसि चे- त्तदोदन्वत्कन्ये तुलितमिव मन्ये तव नखम् ॥ १९ ॥ चतुणी वर्णानां वरदमिदमेव स्मृतमहो चतुर्णी वेदानां विशदमिदमेव स्तुतिपदम् । चतुर्णामर्थानां प्रकटमिदमेवार्पकमिति ध्रुवं ब्रूते राकाविधुमुखि पैताका तव पदे ॥ २० ॥ उपासाभिः कश्चित्कलयतु विलासाय निमा- दिमाः सिद्धीः सिद्धीभवतु मितबुद्धरपि पुरः । अनऊ सँण्यङ्कस्तव स पदपङ्केरुहतले समाजः सिद्धीनां तव चरण एवेति वदति ॥ २१ ॥ विलोक्य त्रैलोक्यस्थितललितमाणिक्यमखिलं परिश्रान्तो मातर्मुनिशरणयोस्त्वञ्चरणयोः । अपश्यन्सादृश्यं कचिदपि न दृश्यं मम तदा तयोरेवान्योन्यं सममनि समत्वव्यवसितिः ।। २२ ।। स्थली चुम्बच्चम्पाचटुलमुकुलश्रेणियुगली- भुपान्ते निष्क्रान्ता निभृतविदलद्दाडिमदलात् । भजेडीनश्रेणी यदि रेसमुखी तप्रियसखी मवेदुर्वीना ने तव पदसरोजाङ्गुलिततिः ॥ २३ ॥ १. अशोकस्व. २. तदीयप्रतिबिम्बमेव, ३ शरीरारम्भकै. ४. निर्मलाकारः. ५. सामुद्रिकप्रसिथिविशेष.. ६. अणिमाद्याः. ५. हे निर्दोषै, ८. अडशनिम्. रक्तवर्णा.

·जानकीचरणचामरम् । पदाम्भोजे भोजे'. तव कुलिशचिह्नस्य मिर्पतः सदोंकारद्वन्द्वं कमलदलमृदङ्गि निवसत् । श्रुतीनामाद्यन्तस्थितमभिमुखं वाङ्मयमुखं किमासां सर्वासामिह वदति तात्पर्यमिति नो॥ २४ ॥ दशेमाः प्रेमाप्त्यै त्वदमलपदाग्रे श्रुतिशिखा निममा जानीमः किल नखशिखापङ्किमियतः । नकारोऽयं काकुं ध्वनयति खकारस्तु खंगुणं. शिखाशब्दः शीर्प कविरिति परंतु स्मरतु मे ॥ २५ ॥ समाजैः सम्रानां स्मृतमजरसां सर्वभुवना- म्बुजानां साम्राज्यं भजदुपनतच्छत्रललितम् । अलंकुर्यात्तन्मे हृदयकमलं तेऽङ्गिकमले लेलाम यत्काम कमलनयनार्धाङ्गि कमलम् ॥ २६ ॥ सकम्पा शम्पा न त्यति जलदालीजवनिका न संध्यान्तर्धानादुचितमपरं ध्यायति पुनः । विमुञ्चन्त्यारुण्यं तरुणिकिरणास्तूर्णमनघे तवालोक्य श्लोक्याश्चरणनखचिन्तामणिरुचः ॥ २७ ॥ सदाशास्ते यस्त्वत्परिचरणशीलाचरणतः प्रहारं प्राग्भारं कमपि कुसुमानां कलयितुम् । अशोकस्य स्तोकोद्गतकिसलयं तस्य विदुपां रसज्ञा सर्वञ कथयतु. कथं त्वत्पदसमम् ॥ २८ ॥ सुधोदयोदश्चद्रससुरतरोचित्किसलये सुमस्तोमे प्रेमात्मनि यदि कलङ्केन विकलाः । कलाः पालेयांशोः किल मधुलिहस्त्वत्पदपुन- भवानां दृष्टान्तं दधतु वसुधानन्दिनि तदा ॥ २९ ॥ १. रुक्मिणीरूपेग भोजवंश्ये. २. व्याजेन. ३. दशोपनिषदः. ४. शब्दम्. वेदमिति यावत् खशिखा वेदशीर्पाण्युपनिषदः किं न, अपि तु सन्त्येव. ५. चिह्नम्, ६. छत्रा. कारचिहसहितं कमलाकारं चिह्नम्. ५. जन्मान्तरे लदाराधनेन लम्धसौन्दर्यादिगुणा युवतिस्तस्याधरणत: पारेन. ८. चिदात्मकदलविशिष्टे, ·२ काव्यमाला। मणीमुद्रोदच्छत्किरणपटलच्छन्नविशदः प्रेदेशिन्या श्लिष्टः शैशिवदनया रोगघनया । धनुप्पाणेः प्राणेश्वरि भवतु ते(!) रॉजति भव- त्पदाङ्गुष्ठो जुष्टश्चतुरमुनिभिः प्राणचमरैः ॥ ३० ॥ कृपारूफे चापायुधविधुमुखि त्वत्पदनखा- स्कृपास्रोतश्चोधात्यनिशमिदमुद्दयोतकपटात् । जितेन्दुर्यविन्दुः सृजति सुखसिन्धून्सपदि ता- न्यदूर्मी निर्मज्जन्त्यहह निखिला मुक्तिमहिलाः ।। ३१ ।। चकोरश्चन्द्रांशुं चुलकयति चिद्रूपिणि यथा तथा चन्द्रोऽपि त्वचरणनखचन्द्रांशुनिचयम् । चकासवंचिन्ताचरणचणचण्डीशचिकुरे क्षयाचान्तोऽप्यञ्चत्ययमुपचयं तेन चतुरः ॥ ३२ ॥ यदम्भोदम्भोलिर्दुरितगिरिदर्पोपशमने शिरः शंभोरम्भोरुहनयनरम्भोरु भजते । सदङ्गा सा गङ्गा त्वदिनसमरङ्गासनतला- नुषङ्गात्त्वत्तुङ्गाभिजरुचितरङ्गान्वहति के ॥ ३३ ॥ कर डिम्भः शंभीरमरसरिदम्भोरुहधिया सुधास्रोतःप्रोतस्मृतिरहिपतिः सर्वरसनाः । विरश्चेविश्चञ्छु बिसचयरसाच्चञ्चलयति त्विषां पूरे दूरादमृतनिधिपुत्रीपदरुहाम् ॥ ३४ ॥ घुगङ्गागझियाम्बुजगणरजःपिञ्जरतनू- वालास्यैरालम्बित समृणालाङ्कुरलवान् । १. राजमहिपीतुल्ययेति भावः. २. नखश्वैत्येन. ३. लोहियेनानुरागेण च. ४. रा- जवदाचरति. ५. सालोक्यादिमुक्तिरूपाः. ६. त्वदीयध्यानेन प्रसिद्धस्य महादेवस्य मस्तके. ७. त्वदीयमिनसमरङ्ग रत्नप्रभया सूर्यसमं यदासनं सिंहासनं तस्य तलेनानु पहासन्धान. ८, जले. ९. विः पक्षी, हंस इति यावत. १०, सुवर्णकमलसमूहरजसा. ११. विदुमतुल्यैर्मुखैः. १२. नखतुल्यानां मृगालालामडुरलेशान, ·जानकीचरणचामरम् । मरालानां बालाननुसरति किं तावकपदा- गुलीनां मालयं गतिनितमरालेऽननिलये ॥ ३५ ॥ इयं लाक्षा साक्षात्कृतसुकृतकल्पद्रुमफला शिलापट्टे पिष्टा ज्वलदनलकल्लोलितजले । परिक्षिता व्यक्तीभवदतुलरक्तिः श्रुतिशिरी- विमृग्यं सौभाग्येश्वरि तव पदं रञ्जयति या ॥ ३६॥ सखीपक्ष्मप्रक्षालितभवदलताद्धिसलिलं दयाक्लिन्ने क्लिन्नां विरचयति यां कामपि महीम् । अहं तस्याः पांसुः कथमहह भूयासमथवा कुतो न स्यां मन्त्रैर्यदि कुलिशपत्रैश्च(2)दलनम् ।। ३७ ॥ सुरैर्मुक्ता मुक्तास्तवकनिकरास्त्वच्चरणयोः पुरः सोमस्तोमा इव सपदि तत्तद्भुवनतः । उपेतास्त्वामेते शरणममल त्वत्पदसुह- सरोजानामोनः क्षपणकृतमागः क्षपयितुम् ॥ ३८ ॥ किमती लौहित्याम्धुधिसमुदिती विद्रुमतरू प्रवालावाहोखिल्लवणिमरसालस्य सरसौ। प्रसत्तिखर्वापीकमलमुकुली किंखिदतुली हरेराहादिन्याः किमुत चरणो सर्वकरुणौ ॥ ३९ ॥ यदने प्रत्ययं जलनमजतामेव रसना- प्रसिद्धः संनद्धो नवकिसलयः पल्लवतया । यदत्यैतत्यैवरसमपि तवैकापि न तुला तदप्येतल्लप्यं कथमपि तुलाकोटिकलितम् ॥ ४० ॥ स्पृशन्ती यां शक्रोषलशकलनक्रांशुलहरी- सवर्णय वेणी कलयति वलच्छेवलसचिम् । 1. गमतान्, पहुभारं पश्यतामिति यावन्. २. उपमानीभवितुनुयतः. ३. पदः पारस लानका लेगोन रसताप्रसिद्धो निहारतः, ४. एरसमेवविधन. ५. 'वत्री सील प्रशासन स्तुतः पानि शन्तीत्युनन्, ·काव्यमाला। स्पृशन्त्य प्रेमाङ्कितविरचितं कुङ्कुममयं प्रिये विष्णोः पाणिः कनकनलिनीकन्द इव ते ।। ४१॥ मदने माध्वीकवजभदरवः किं पिकवधू- कलः किं वल्लक्याः कणितमपि किं पङ्कजदृशाम् । क्वणन्त्येवं देवि ध्वनयितुमिमाः सर्वनमतां शरण्ये किङ्किण्यस्तव चरणयोः किकिमिति किम् ॥ ४२ ॥ त्रयीचूडानीडत्रिदशतटिनीवर्णनलिनी- सभोत्तंसो हंसः स्पृशति न शुचिं त्वत्पदगतिम् । मदान्धोऽयं पुप्पंधयनिचयसंवन्धमलिनः स्पृशेदम्ब स्तम्बेरमकुलमणिस्तां तव कथम् ।। ४३ ॥ बहिारि द्वैमातुरसुरपतिप्रख्यमखभु- कदम्वे संबद्धाञ्जलिवलितमौलि स्थितवति । चकोरीभूयाँसौ किमवनिकिशोरीचरणयो- नखेन्दूनामशून्सयतु वसन्दूरमनिरात् ।। ४४ ॥ महःसिन्धू पढेरुहकुमुदवन्धू त्रिभुवन- प्रदीपौ यद्दीप्ती भवत इव खद्योतपृथुको । अशेषस्थानेषु ध्रुवसुखविशेषं विदधती विचित्रोर्वीपुत्रीपदरुहततिर्मङ्गलमयी ॥ ४५ ॥ सुधाफेनच्छायाखचितसिचयेन प्रियसखी- शतैर्या पर्यटान्तिकमुपसृता केसरधियम् । स्पृशन्ती मेरं ते वदनमवलोक्यांनमति सा पदे रेखाराजी तव जयति रानीवनयने ॥ ४६ ॥ १. विष्णोरई शन्तीति पाणिविशेषणम्. २. प्रेमाहितानि प्रेमलिखितचित्ररू- पाणि विरचितानि यस्मिन्नहे. ३. केसरदवव्याप्तम्. ४. माध्वीका भ्रमराः. ५. कि. किमिति किङ्किणीशन्दानुकरणम्. ६. त्रयी वेदः शंभुरूपस्तमूडायाम्. ५. परोक्षतामा- पनो मजीवः. ८. भवतीति शेषः. ६. उपनीता, महतां पादन्यासाय पादस्याने उत्तम- जानीयवघ्नं निदधति तहकाः.१०. मणामसदृशीमधोगति भजते.

·जानकीचरणचामरम् । पावश्या पश्यंस्त्यजति ननु गीः कोशलपते- रसूर्यपश्यायाः पदकिसलयस्नानसलिलम् । भवेद्योगे नद्यो हिमवदहिमांशुप्रभवयो- निलीना सेदानीमपि न पदवीं रोहति दृशोः ॥ ४७ ।। स्फुटः स्यां चेद्याचेद्वितरणगुणं खं मणिगणः स्वयं स्वर्गावर्गः कुलमपि सुपर्वक्षितिरुहाम् । कषिर्वा कुर्वीत प्रतिममितरीमिति भृशं विमृश्यादृश्यत्वं तव भजति गुल्फः किमु रमे ॥ ४८ ॥ मिलिन्दत्वं विन्दे यदि वसुमतीनन्दिनि तदा त्वदीयाभिच्छायार्पितसरसमाल्यस्य रजसा । परिप्वक्तः शश्वद्गतिरहह यां यां दिशमिया- दहं तस्यां तस्यां दिशि तदनुगः स्यामनुयुगम् ।। ४९ ॥ पटीरः स्यां कस्यामपि भुवि यदि क्षीरधिसुते तदा केचिद्धन्याः शुभपरशुभिः खण्डश इमम् । सृजेयुमी धर्मावृति दृपदि मजेयुरपरे दधीरन्वा धीरं तव पदरुहे केऽपि कृतिनः ॥ ५० ॥ निलिम्पस्त्रीहस्ताङ्गुलिकलितशकाश्मशकलो- मिकालोकस्तोकेतरमधुपसंपर्कमधुरम् । . विहारमाहीरच्छविकुलसुधापल्वलनिभ मदीयं वैदेहीचरणनलिनद्वन्द्वमखिलम् ॥ ११ ॥ यदुन्मेपे भूपास्त्यजति गिरिजाजानिरुडुपः कलङ्क पर्यवं नलिननयनः पत्रमनिलः । १. जानक्या गीर्वाणी पश्यन्ती परादिवाग्भेदेषु द्वितीया भवति. सा च चरणप्रक्षा- लनजलमजति गच्छति. तत्र प्रविशतीति यावत्, इत्थं पावश्यतायाः परम्परागम- नात्प्रयाग तिरोहिता सरस्वती भवेत. प्रयुञ्जते हि लोका:-अयं तत्र लज्जया जलभावं गत इति. गडायमुनयोर्मध्ये जानकी वाणीरूपा सरस्वती लज्जया तिरोहिता तिष्ठतीति भावः. २. वायुः. ३. धर्मस्य यागहोमादेरानुष्टानं तस्यां योजयेयुः, ४. सर्वस्वभूतमू. ५. सर्परूपाणि भूषणानि तद्धनिश्रवणलोभेन क्षुब्धानि धारयितुं न शक्नोति. ६. मृगरूपम्. शेषनागरूपम्. ८. मृगरूपं वाहनम्.

·५६ काव्यमाला। स मजीयान्संजीवयतु जगतां मातुरुपसि अनन्त्या मञ्जीरध्वनिरशरणं जीवहरिणम् !! १२ ॥ भ्रमन्त्यास्त्वचिन्तामणिगृहसमन्ताद्यदुदये विपञ्ची खं चोलं प्रविशति विरञ्चेदंगशः । शुकोऽप्यस्याः पश्यत्यभिमुखमहो पञ्जरमुखं जगन्मातुः(त): प्रातः स जयति भवनूपुररवः ।। ५३ ॥ यदप्याशाधीशास्तव दश लभन्तेऽतिमशिखाः शनैनूनं लूनास्तदपि वरुणस्तत्र करुणः । स्वस्यां यस्ता प्रमुदितसमस्तां प्रकटय- त्यपूर्वन्दं सर्वेऽप्यभिदधति यां निवृतिमयीम् ॥ १४ ॥ मणीनेकैकस्यां दशदश फणीशो वहति य- त्फणायां विच्छायीकृतनवदिनेशानवनिजे । नखायां ध्यानाय प्रतिफणमयं तत्प्रतिकृतीः प्रतीमः सप्रेमा कलयत इमास्त्वच्चरणयोः ॥ ५५ ॥ तपःस्फूर्नन्नू खलनखकुलं तेऽभिकमलं मुनिः कश्चित्सञ्चिन्मपि शिरसि दध्यौ प्रतिपलम् । स एष श्रीशेषः शिरसि शिरसि त्वचरणयोः प्रपेदे सारूप्यं दश दश मणीन्विभ्रति शुभान् ॥ १६ ॥ विवाहे वैदेह्याः पदरहमहापाटलकलाः कृशानी संक्रान्तास्तदवधि किलाय देशकलः । प्रविश्यामुं क्षामच्छविरपि रविर्धाम लभते नवीनं दीनेन्दुः खमिदमनुसृत्य प्रसरति ॥ १७ ॥ तृणमन्यश्चिन्तामणिमपि मुनिर्यः कलयति प्रियं प्राणात्पृथ्वीदुहितरिदम स्तव नखम् । १. अति शयेन मञ्जः. २. दीनो बालो यथा फलविशेष लब्ध्वा तं सर्वेभ्यो दर्शयति तथा. ३. वहेर्दश रवेदश चन्द्रस्य पौडश कलाः सन्तीति तान्त्रिकाः. ४. अग्निप्रवे. शममुर्वागोऽत एव दीनस्तेजोहीनो विध. खमनुमस्याफाशतुल्यवर्णो भला धावति. + ·जानकीचरणचामरम् । १७ कथं तन्माणिस्यप्रमित(तिम)मिति शक्यं कथयितुं किमारोपस्थानी द्युमणिरपि यस्यैककिरणे ॥ १८ ॥ ससंकोचाः सिञ्चन्त्यमरललनाः कुङ्कुमरसै- नमच्छंभुं संभावयति च कुसुम्भाक्तसिचयैः । पिधत्ते या पिष्टातकपटलतो दिङ्मुखमियं श्रियं दिश्यालक्ष्मीचरणरुहलौहित्यलहरी ॥ ५९॥ विरिश्चाद्यैरर्ये तव चरणयोरर्चनकृते शुभैः पुप्पैः शोभाजुपि मरकताकाशवपके । चकास्तीदं चन्द्रोज्ज्वलनमखिलामोदजनक ससंकोचं नो चेत्कथमममुकयोः स्पधि कमलम् ॥ ६० ॥ . . कुरुक्षेत्रं क्षेत्रं कुरु चरणयोः सच्चरणयोः सरस्वत्या कान्त्याङ्गुलिवलयशकोपलरुचा। समुद्यत्कालिन्धाजनजननि वृन्दावनमिदं नखाग्रप्रत्यग्रद्युतिगगनधुन्या सुखवनम् ।। ६१ ॥ दरोन्मीलत्कल्पद्रुमकुसुमसौरभ्यलहरी- धुरीणैधम्मिल्लैः सुरयुवतिमिधूतरजसी । त्रिलोकीनिःशोकीकरणनिपुणे रामरमणी- पदत्राणे प्राणेशितुरिव रते!मि शरधी ।। ६२ ॥ स्फुरामि धुस्वामिप्रमुखहृदयान्तर्बुवमहं मदन्तः सीतायाः स्फुरति वसुमत्याः पदमिदम् । अमुप्यान्तः किं किं न सुखमिति किङ्किण्यनुरण- स्कृतैरैभित्राणं भणति धरिणीनन्दिनि तव ।। ६३ ।। वनं म्लानीकर्तुं विमृशति हिमानी वनरुहा- मियं सेना तेषां खलु मधुलिहामम्वुनधिया । झटित्यावां धावेदिति किमु पदाभ्यां तव धृते पदावन्यावन्यादृशमणिधरे प्रेयसि हरेः ॥ १४॥ १. चन्दशब्दः कर्पूवाचकोऽपि. २. आनन्दवनं वाराणसीरूपम्. ३. उपानव ·काव्यमाला। प्रणाम कुर्वाणः पदकमलयोस्ते विमलयो- स्त्रयाणां त्राणाय प्रभवति मनोजाम्ब जगताम् । प्रवीणे तत्राणे नमयति शिरो यः कृतिवरः स कां सिद्धि विद्यादिह बहुतरां मुह्यति मनः ॥६५॥ पदस्वेदामोदप्रसरणसमाहूतमधुपे विमुक्ते मञ्चस्याक्रमणसमये भूमिसुतया । पदत्रे सुत्रामद्रुमकिसलयप्रश्लथनव- प्रसूने केनेमे शिरसि सरसं न प्रणिहिते ॥ ६६ ॥ न साक्षादस्पाक्षीन्मृगरिपुमृगाक्षीपदयुगं तदप्येतां चिन्तां वरमकृत चिन्तामणिकुलम् । विना याच्यां वाचामविषयफलं दातुमुचिते यदासक्तं नक्तंदिवमवनिजापत्रयुगले ॥६७ ॥ खशोणिम्ना निम्नानमरमणिमौलीन्विद्धती सुखोद्योते हेतू वत नयनयोरभ्युदयदे । जगद्वन्ये संध्ये इव सकुरुविन्दे त्रिजगतः सवित्रि त्वत्पन्ने परमनुसृते तारकवरैः ॥ ६८ ॥ अमी नूनं चामीकरतनुगुणैः पूर्णनिपुणैः प्रणीताः पत्राणे तव नवतराः कल्पतरवः । प्रयच्छन्तो वाञ्छोपरि विदधते लाञ्छनधुरं पुराणं गीर्वाणदुमगणमलिनातकपटात् ॥ १९ ॥ मृशामः सुत्रामधुमणिवरुणास्त्वत्पदवी समर्थाः स्पष्टुं न व्यवसितपुमर्यास्तदपि ते । वसन्त्योतप्रोता यदिह मिथिलाधीशतनये शचीशग्रावाणस्तरणिमणयो मौक्तिकगणाः ॥ ७० ॥ १. कल्पक्षपुष्पाचिते. २. मृगो, मारीचस्तदिपू रामः, ३. पादत्राणयुग्मे. ४. कळ. भारसहितम्. ५. पादत्राणिशाम्.

·जानकीचरणचामरम् । ६९ त्रिवेणीयं चित्रा त्वदमलपदत्राणनटिता- रुणश्वेताश्वेताद्भुतमणिमयूखैः परिणता । गिरां देवी यस्यामपि सुरसरिद्भास्करसुता जनानां धुन्वाना सकलशमलं मज्जतितराम् ॥ ७१ ॥ यदीहन्ते हन्त श्रवणकुहरेऽनाहतरुता- नुसंधानं हित्वाद्भुतसुखनिधानं शमधनाः । दिवो गव्याः स्तव्यं सुरमणिरणन्नूपुरनुतं मम प्राणः क्षोणीदुहितचरणत्राणरणनम् ॥ ७२ ।। दयानन्ते चिन्तामणिमपि पैदस्यावनि मृदु- खनैः कर्ण कुर्वन्त्यमृतरससर्वखमधुना । सखीहस्तन्यस्तोभयकरतलां स्निग्धसरला दृशोरध्वानं मे गमय कमलामात्तकमलाम् ॥ ७३ ॥ दयाशीले लीलापरिपदि शुकः स्यां तव तदा चलच्चक्षुश्चम्बन्पदकवचयोस्ते कवचितम् । मणिग्रामं काम विदलविदलद्दाडिमधिया करोमि मेरां त्वां सह सहचरीभिर्मुहुरहम् ।। ७४ ॥ अये रामक्षामोदरि मयि कृपां कल्पय तथा सदासौ त्वत्सौधावनिषु हरिणीभूय विहरन् । यथा दूर्वापूर्वाङ्करचयधिया चुम्बति भव- त्पदनाणप्रोतनिदशपतिमाणिक्यकिरणान् ॥ ७९ ॥ पदाङ्गुत्यस्तुल्यांस्तव कुसुमशस्त्रस्य विशिखा- ञ्जगजिणूञ्जेतुं कथमकलयन्वज्रकवचम् । अनायासावासं स्मृतिमयमैयं वर्म कलय- न्सुजिह्मब्रह्मास्त्राण्यपि विफलयत्यन्त्र शतशः ॥ ७६ ॥ १. अन्तर्भवति, २. हे पादरक्षिके. ३. तव भक्तः.

·काव्यमाला। ईलालीलोन्मीलत्कुतुकलतिकापत्रजरजः कृपावीरः कश्चिद्वितरति समीरः सकृदपि । विमुक्तिक्षामाङ्गीवदनकमलामोदलहरी- मुरीकर्तु को वा गृहयतु तदा श्वेडलहरीम् ॥ ७७ ॥ पदत्रेऽमिन्मुक्ताखिलकलुपमुक्ताफलमिपा- कविहन्यूही निवसति बलेरेप सचिवः । कथं नो चंद्वैरोचनिरनिनिपाधीशनगरी- मुरीकुर्यायो दनुजदमनप्राणदयिते ॥ ७८॥ कृती वंशोत्तंसः स किल नलिनाक्षस्य महिले- ऽखिलैर्मुक्तेत्युक्ता कवचयति यत्संततिरियम् । चिरं चित्ते चिन्त्यं चरणकवचं तेऽभिदधती नियुक्तं मुक्कानामपि सुखविधानेप्पिदमिति ॥ ७९ ॥ कृपायुक्ते मुक्तामयभवदुपानत्प्रसूमर- प्रभापूरक्षीराम्युधिरयमगम्यो मम गिराम् । लभन्ते ध्यायन्तोऽप्यमितममृतं यं सकृदापि धियोऽसंख्याः संख्यावदभिमतदिव्या अधिगवीः ॥ ८० ॥ परित्यज्य प्राज्यानपि मखभुजो मध्यवनिजा पदाभ्यामभ्यस्या वसतिरिति पदाहिनि मदम् । जहीहि बायेथामिति कथयतः कापि सभये न किं हित्वापि त्यां मम वसतिमायास्यत इमे ॥ ८१ ॥ द्विनोत्तसहसरविरतमुपास्याम्बुधिसुता- पदावन्यावेते कनककमलिन्यावनुपमे । यदुद्दामेन्द्राश्मद्युतिविततनालेषु दिविप- द्विशालाक्षीरिङ्गत्करकमललक्षं विजयते ।। ८२ ।। १. भूमिमुतापादत्राणसमुद्भूतं रजः. २. भृगुः. ३. मुक्ताफलोत्पत्तिस्थान वेणुश्रेष्ठः. ४. गोभ्यः कामधेनुभ्योऽधिका..

·जानकीचरणचामरम् । विदूराद्वन्दारुत्रिदशवरकोटीरशिखर- स्फुरद्धीरक्षीरोज्ज्वलकरसहस्रासरितः । यदिन्द्राश्मश्रेणीकिरणवरुणागारशरणा विराजन्ते सन्तः स्मरत तदिलानाभिकवचम् ॥ ८३ ॥ मुखब्रह्मब्रह्मप्रमुखसुरकोटीरशिखर- स्फुरद्धीरक्षीरच्छविहरमहःपूरनिवहः । यदिन्द्राश्मश्रेणीकिरणनिकरे सागर इव प्रवाहः खर्वाप्यास्तदवतु सवित्र्यजिकवचम् ॥ ८४ ॥ समुद्रान्तनिद्राप्रवणभगवचन्द्रवदना- पदाधारोद्धारी स्फुटपुरटपीठोद्भवतटात् । पटुप्रेमप्रहामरकमुकुटोदृष्टकटका- दुश्चद्भिः पुजैः कनकरजसां पिञ्जरमुखः ॥ ८॥ पदावन्योर्धन्ये तव वितरणं वेत्यनिमिप- द्रुमाली त्वल्लीलावनमुपगता नन्दनवनात् । भवत्यां खेलन्त्यामुपवनसरस्यां यदनयो- स्तलस्थेये प्रेम्णा सृजति कुसुमैरर्चनमियम् ॥ ८६ ॥ अजस्रं यः संसत्यभिनवभवत्पत्कवचयोः समन्तात्सीमन्ताभरणनवसिन्दूरशवलः । तमेव खर्वामासुरभिकवरीमाल्यरजसां कदम्ब हेरम्बः शिरप्ति कुरुते लम्बकरतः ॥ ८७ ॥ पिधत्तस्र्वपत्रे चरणशतपत्रे तव जग- प्रसिद्ध सिद्धीशे सुरतरुसुमोघः पुनरिमें । इमं तावद्भावग्रहिलविवुधोत्तंसमहिला- कवर्यस्ता एताश्चतुरमधुकर्यः पिदधते ॥ ८८॥ १. मुखे ब्रह्म वेदो येषाम्. २. गवायाः. ३. भक्ती भवतीति शेषः, ४. सुरमाधो- देशस्थिती सत्याम्. ५. गुण्डादण्टेनादाय. ६. भवदीयपादत्राणे, . • ५. पादना.

·काव्यमाला।
जगद्योगक्षेमौ जनकनगतीजानितनये
त्वदीये पादाब्जे वहत ईमके रत्नकवचे ।
मम प्रेमप्राणावपि वहन एते पुनरहं
वहाम्यैतौ तस्मादिह मम समानोऽस्तु कतमः ॥ ८९॥
बहिर्मुक्त लीलागृहगमनवेलामु वसुधा-
दुहित्रेत्यचित्रे निजविफलतां मा कलयताम् ।
विना वा किं वात्साः पदकिसलयो द्रष्टुमधिको.
सुकानां लोकानां जनयतु विनोदं नयनयोः ॥ ९० ॥
परिप्वक्ते मुक्तावलिभिरभितस्तेऽशिकवचे
नमन्तो दूरेण प्रणयरसपूरेण तरलाः ।
मुपणिः के नो पशुतरुपिंदोपान्यतरतां
स्तुवन्तो निन्दन्ति त्रिदशपदवीं रामदयिते ।। ९१ ।।
उपस्तीरोत्तीर्णत्रिदशपुरपूर्णन्दुवदना-
अलिखस्तत्वाम्बुजनवरजस्वर्णवसुते ।
त्वदनिस्पृक्पीठानिपु परिधिभूते धूणिरयं
लुटित्वा तद्रागं जगति सविभागं वितरति ॥ ९२ ॥
पुरःपश्चात्पाधं प्रणमदमरान्तर्गतगजा-
ननापर्णापारमणतिलकार्धेन्दुकिरणैः ।
चतुःस्रोतःपूर्ण तव सॅविधुरत्वासनमये
सवण खांद्रेः लक्दमरसिन्धोः प्रतिदिशम् ॥ ९३ ॥
पुरो नम्रान्कनोत्तमरमणपत्पमनुषमा-
समुद्रामन्नं ते स्पृशतु हृदयं मा स्पृशतु वा।
परं त्वेतानन्तस्तव चरणपीठं मणिमयं
स्पृशत्यैव स्तुत्य प्रसरदनुरागोमिनिकरम् ॥ ९४ ॥

·जानकीचरणचामरम् । ३ दरोदश्चत्पञ्चद्रुमसुमचयो यच्चरणयो- ने सीम्नि स्थेमानं वहति सहसोन्नीत इतरः । मुनासानां तासामपि शयपुटैश्शुम्बितरुचो जयन्त्युःजाते तव चरणपीठस्य चरणाः ॥ ९५ ।। तपत्तप्तं पद्मः पयसि गलितं केवलहिमे दुरापा तटाप्ता सुरपुरवधूपाणिपदवी । मुरदूणां पुप्पैरहह सहवासश्च विहितः पुटीभूतैः स्पृष्टास्तदुपरि भवत्पीठचरणाः ॥ ९६ ॥ श्रियो लीलाहात्पदकमल उन्मीलति मना- डिभीलत्यालीनामुपसि करनालीकनिकरः । निमीला कीलालाशयशतदलैर्यत्कुवलय- द्रुतं मुक्ता युक्तं तदपि शशिकृत्यं विमृशताम् ॥ ९७ ॥ समस्तो विन्यस्ततव चरणयोः प्रेमरसिकै- भरोऽमूम्यां मूल्योझितमणिनिपंद्योपरि पुनः । तयात्मीयान्नायाङ्गिपु त्र त इमे दुर्वहतमं पुमर्थानां भारं ददति नमतो मूर्धनि बलात् ॥ ९८ ।। अयः स्पर्शस्पर्शात्कनकमिव मुक्काकवचितं पदस्पर्शात्पीठं तब भवति माणिक्यमनघम् । विमुक्तं यन्मुक्तामयमिव पुनर्भाति स भव- त्पदाम्यां विश्लेपावलिमविशेषोऽस वरदे ।। ९९ ॥ सहस्रेणाप्यक्षणां तव चरणयोवक्षिणविधा- वतृप्तः संसद्यामिनरमणि ईक्संभवति ते । महेन्द्रो मायाभिः पुम्बपुरभूदृलु च वहं. स्त्वदनी संक्रान्ती बहिरपि गिरां पश्यति बहिः ॥ १० ॥ 1. दूरीकृतः, २. पुष्पार्पमित्रः संवरः. ३. ताः कराजलीकुर्वन्तीत्यर्थः. ४. मि. हासनोपरि. ५. सपनों नाम पापापविशेपो यस्पालीहस्य मुवर्णभावः ६. सभायान. ५. इनः प्रभू रामः, ८.न्दी नररूपो भवति.

·काव्यमाला। मुमोल्लोचस्यूतायतसितसहवच्छदलता- सहस्र संक्रान्तं मणिमयभवन्मण्डपभुवि । सहस्र शेपाणामिव धरणिमूलोन्नतशिरः- सहस्राणां स्तोतुं तव पदमिदं कौतुकनिधे ॥ १०१ ॥ अहो पूर्वापूर्वामरगुरुयुगं तेऽतियुगलं न शक्नोति स्तोतुं कलियुगजनेः कात्र गणना । प्रलापं श्रुत्वा मे तदपि नखकोटीन्दुशकल- प्रभाजालव्याजाद्धसति मुदितं वत्सलमिदम् ॥ १०२॥ मनोभूवामाक्षीसयहरमृगाक्षीपरिपदो दृशः सक्ता नकंदिवमवनिजे प्रियदृशोः । तैयोस्तावद्धावस्तव नयनयोस्त्वन्नयनयो- स्तवैवायोत्तस्मान्मम हृदयमत्रैव रमते ॥ १०३ ।। चिदानन्दां मन्दसितदमितराकेन्दुशतकां मुकुन्दाङ्के लग्नां घुसणरसमन्नाम्बरधराम् । स्फुरन्नासामुक्तामुरसि नवहारेण मधुरां तडिस्काञ्ची कांचित्सरत चतुराश्वारुचरणाम् ॥ १०४ । दुकूलेनाचूडामणि पिहितमानूपुरमहि स्वरूपं तेऽनन्ते चरणयुगलं मुक्तमतुलम् । नखज्योतिःस्रोतः सुरमुकुटरत्नांशुनिकरा- त्परावृत्तं रत्नांशुकमिव विधत्ते पुनरिदम् ॥ १०५॥ शरजोत्स्नाजालोज्ज्वलमपि दुकूलं विजयते यदङ्गानां सङ्गात्सपदि रंजनीरञ्जितमपि । पुनर्यस्या हास्यैरमृतसरसीकेन सदृशं श्रियः पश्याम्यस्याश्चरणकिरणविश्वमरुणम् ॥ १०६॥ १. सुमोल्लोचः पुष्पमय वितानम्. २. मुक्तालतासहस्रमित्यर्थः. ३. पूर्वामरा दैत्याः, अपूर्वामरा देवाः ४. रामचन्द्रनयनयोः. ५. रामनयनयोः. ६. हरिद्रा. ७. चन्द्रेण.

·जानुकीचरणचामरम् । सुधावीचीनीचीकरणनिपुणापाङ्गकरुणा- तरङ्गैरुत्तुज्ञैश्चरणशरणं सिञ्च कृषणम् । मम प्रज्ञावापीप्रभवनवकाव्याम्चुजवने पदन्यासं कुर्याः सरसिजनिवासव्यसनिनि ।। १०७ ।। वितानाधस्तानाः शतदशकमुक्कामयलताः समायामाभान्ति त्रिदशप्तरिदोधा इव तव । प्रभाभिवींचीभिस्तव नखमयूखामृतनिधे- विलोलेः कल्लोलैः सह परिमिलन्त्यो रसनिधे || १०८ ॥ सुराः सर्व खर्वास्तव चरणमूले सुरतरो- स्त्वमासीना मूलेऽनुचितमिति मत्वा सुरतरुः । भवन्मचाधस्ताद्भुवि विविधरनेषु वहुधा विशन्प्रायश्चित्तं चरति बहुरूपैः परतरे ॥ १०९ ॥ कपिद्वारा वारामुपरि जलधेः सेतुतरणि- यथोदारा धाराधरसुरुचिरामेण रचिता । मेया द्वारा नारायणविधुमुखीपन्नुतिरियं भवोद्धारा साराश्रयहृदयरामेण विहिता || ११० ॥ प्रकृत्या. भृत्योऽहं श्वसन इह सामन्ततिलको मनश्छन्नं पीठं. हृदयशतपत्रं विकसितम् । सुमानी सम्राजोर्जगदहमहंपूर्वमवतो- वचः स्फीतं सीतारुणचरणयोश्वामरमिदम् ॥ १११॥ प्रेमरत्नरचिताक्षरहैमदण्डमण्डितमुपासकगृधैः । गृह्यता दशमुखप्रतिमल्लवल्लभाचरणचामरमेतत् ॥ ११२ ॥ इति श्रीमद्रामचरणचन्द्रिकाचकोरायमाणश्रीमारुतिसिद्धान्तविहरमाणविद्वद्धरीण- कौन्तेयाचार्यसूनुश्रीनिवासाचार्यविरचित सीतावरणचामरस्तोत्रम् ।। १.मां द्वारीकस. २. सकलपलाश्रयेण हृदय स्थितेन घ. ३. पमानामित्यर्थः.

·१ काव्यमाला। महाकवित्रीसमेन्द्रविरचितं दपदलनम् । प्रथमो विचारः। प्रशान्ताशेषविनाय दर्पसपीपसर्पणात् । सत्यानृतनिधानाय स्वप्रकाशविकासिने ॥१॥ संसारव्यतिरेकाय लोत्सेकाय चेतसः । प्रशमामृतसेकाय विवेकाय नमो नमः ॥ २ ॥ (युग्मम्). क्षेनेन्द्रः मुहृदां प्रीत्या दर्यदोपचिकित्सकः । खास्य्याय कुरुते यत्नं मधुरैः सूक्तिभेपनः ॥ ३ ॥ कुलं वित्तं श्रुतं रूपं शौर्य दानं तपत्तथा । प्राधान्येन मनुप्याणां सप्तते मदहेतवः ॥ ४ ॥ अहंकाराभिभूतानां भूतानामिव देहिनाम् । हिताय पदलनं क्रियते मोहशान्तये ॥ ५॥ कुलं कुलं कलयतां मोहान्मिथ्याभिमानिनाम् । लगः कोऽयं न जानीमः स्तव्धग्रीवाग्रहग्रहः ॥ ६ ॥ कुलत्य कमलसेव मूलमन्त्रिप्यते यदि । दोपकासकान्ततदावश्यं प्रकाशते ॥ ७ ॥ यथा नात्यतुरंगल न शस्यजात्य(!)मुच्यते । तथा गुणवतः मूनुनिर्गुणतंत्कुलोद्भवः ॥ ८॥ १. पुस्तकद्वयमस्य दर्पदलनस्य करनीरमहाराजाधितरस्ममुहृत्तमज्योतिवित्तमनी. विश्वेश्वरामनिः प्रहिनन्. पुस्तकद्ववमान कादीरलिप्सितं नवीनं नाडिसुद्धं च. तत्र प्रथम ३४ पात्मकं क-संवकर, द्वितीयं १३ पत्रात्मकं ख-सज्ञक या. इतीयमपि पुस्तकं जयपुर एव राजगुरुभलक्ष्मीदत्तनुभश्रीदत्तनग्रहानुपलब्धनः तत्तु त्रुटितर- धमपर ततीयविचारपन्तिमेव वर्तते. मधे मध्ये च जलादिदोषेण गोतामुपगत- मस्ति. तत्तु ग-संझकन्, अत्र क-गुस्तके सर्वत्र विचारान्त नीतिपद्धता' इति ग्रन्यस्य नामापरभ्यते. स-ग-मुस्तकयोस्तु दर्पदलनमिति, २. 'नमः रामनियानाय स.. 'प्राधान्यतः ख. ४. 'नातिपदवी' क. ५. मियामोहामिमानिना' क.. 'दोर- पपततन्तोस्तदा' क, 'दोषः पहासङ्गोन्ता"दा' स. ७. 'अदृश्यते' स. ८ .. न्यवहावमुच्यते' क. ६. 'तनुमोद्भुतः स.

·१ विचारः] दर्पदलनम् । एकश्येत्पूर्वपुरुषः कुले यज्वा बहुश्रुतः। अपरः पापकृन्मूर्खः कुलं कस्यानुवर्तताम् ॥ ९ ॥ लोके कुलं कुलं तावद्यावत्पूर्वसमन्वयः । गुणप्रभावे विच्छिन्ने समाप्तं सकलं कुलम् ॥ १० ॥ कुलाभिमानः कस्तेषां जघन्यस्थानजन्मनाम् । कुलकूलंकपा येषां मनन्यो निम्नगाः स्त्रियः ।। ११ ।। कुलीनस्य कुलीनस्य नवदारिद्यलजया। किं कुलेनाकुलीनाग्रे याच्नादन्यप्रदापिनः ॥ १२ ॥ गुणवत्कुलनातोऽपि निर्गुणः केन पूज्यते । दोग्धीकुलोद्भवा धेनुर्वन्ध्या कस्योपयुज्यते ॥ १३ ॥ स्वयं कुल कृतस्तस्माद्विचार्य त्यज्यतां मदः । गुणाधीनं कुलं ज्ञात्वा गुणेप्वाधीयतां मतिः ॥ १४ ॥ मूलान्वेषणचिन्त्यमानमनिशं नास्त्येव पुंसां कुलं स्त्रीणां यत्र परम्परैव तनुते संतानतन्तुक्रमम् । एतासां कृतकप्रपञ्चरचनालज्जावतीनां पुरः संसक्तसरहदगूढचरितं तत्त्वेन नानाति कः ।। १५ ।। कुलाभिमानाभरणस्य माता पितामही वा प्रपितामही वा । योपित्स्वभावेन यदि प्रदुष्टा तदेप दोपः कुलमूलवातः ॥ १६ ॥ सूर्यवंशे त्रिशङ्कर्यश्चण्डालोऽभून्महीपतिः । दिलीपरघुरामाद्याः क्षितिपातल्कुलोद्भवाः ॥ १७ ॥ भूभुजां सोमवंश्यानां यः पूर्वपुरुषो बुधः। गुरुतल्पे स चन्द्रस नातो जगति विश्रुतः ॥ १८ ॥ कन्यायालनयः कर्णः क्षेत्रनाः पाण्डुनन्दनाः । सामान्यकुलचर्चाभिः किमन्याभिः प्रयोजनम् ॥ १९ ॥ 1. 'स्नु पापकन्' स. २. जनानां स्थान' स. ३. भूमी लीनस्व. ४. "पर. संख' क-न. ५. 'मनका स्मररूहरूट' प.६. सुद्धानिमानिन इत्यर्थः, ५. 'यत्' क.

·१८ काव्यमाला। मधुरायामभूत्पूर्व ब्राह्मणः श्रीमतां वरः । यज्या श्रुतनिधिर्नाम श्रुतिमान्विश्रुतश्नुतः ॥ २० ॥ तस्य मुक्तालता नाम प्रांशुवंशसमुद्भवा । बभूव वल्लभा पत्नी लावण्यललिताकृतिः ।। २१ ॥ तस्यां तस्याभवत्कान्तः सुवृत्तः संगुणाग्रणीः । पुत्रस्तेजोनिधिर्नाम विद्याविमलदर्पणः ॥ २२ ॥ स धीमास्वेदविद्वादी कविः सर्वकलालयः । समासु विषां चक्के लज्जयावनतं शिरः ॥ २३ ।। तं दर्पदोपज्वरितं त्रीवास्तम्भयुतं रहः । प्रशमाय पिता स्नेहात्पथ्यं वक्तुं प्रचक्रमे ।। २४ ।। पुत्र मिथ्याभिमानेन कि प्रयातोऽसि मूढताम् । यन्मदद्विरदारूदः पूज्यपूनासु लज्जसे ॥ २५ ॥ नास्त्युपायः स संसारे दर्पश्वभ्रनिपातिनाम् । मूढानां क्रियते येन क्षणं हस्तावलम्बनम् ॥ २६ ॥ कष्ट केनोपदिष्टस्ते विनष्टविनयस्मृतेः । मदः साधुजनानिष्टः कुलविद्याधनोद्भवः ॥ २७ ॥ अस्थिरः कुलसंवन्धः सदा विद्याविवादिनी । मंदो मोहाय मिथ्यैव मुहूर्तनिधनं धनम् ॥ २८ ॥... एतदेव कुलीनत्वमेतदेव गुणार्जनम् । यत्सदैव सतां सत्तु विनयावनतं शिरः ॥ २९ ॥ 'दयेव विदिता विद्या सत्यमेवाक्षयं धनम् । अकलङ्कविवेकानां शीलमेवामलं कुलम् ॥ ३० ॥ 1. 'समभवत्' स. २. 'सुगुणामणीः क. ३. 'विपुल' ख. :'सर्वगुणनियादी ख. ५. 'कलामय! ख. ६. विद्विषां चके लग्जापुञानत' क. ५. 'कट' क.' ८. 'प्रगल्भोऽयं कुरोद्भवः' क. ९ 'सुविरः' क, 'मुशिरः स. १०. इदमुत्तरार्धे क. .पुस्तके नास्ति. ११. 'कुलार्जनम्' क. १२. 'कव' ख.

·.पचार दपदलनम्। अभोगसुभगा भूतिरदैन्यधवलं कुलम् । अदर्पविशदा विद्या भवत्युन्नतचेतसाम् ॥ ३१ ॥ द्वेषः कस्य न दोपाय प्रीतिः कस्य न भूतये । दर्पः कस्य न पाताय नोन्नत्यै कस्य नम्रता ॥ ३२ ।। त्यागिना कि दरिद्रेण किं कुलीनेन पापिना। तुष्टेन किं कदर्येण दर्पान्धेन बुधेन किम् ॥ ३३ ॥ वैरायते सुहृद्भावः प्रदानं हरणायते । दर्पभूताभिभूतस्य विद्या मौर्यशतायते ॥ ३४ ॥ गुणिनां मत्सरः शत्रु न्यानामतियाचकः । सर्व एव सदर्पाणां न कश्चिनियवादिनाम् ॥ ३५ ॥ तस्मात्कार्यस्त्वया पुत्र नाहंकारः कदाचन । दह्रिीवः किलोग्रेण मोहग्राहेण गृह्यते ॥ ३६ ॥ वंशेनोन्नतिशालिना गुणगणेनान्तश्चमत्कारिणा रूपेणातिमनोहरेण महता वित्तेन वृत्तेन वा । रोहन्मोहमहातरुमंदमयः संजायते यः सदा तस्यादी दृहरुटमूलदलने कार्याऽभियोगम्त्वया ॥ ३७ ॥ गुणेप्वनादरं पुत्र प्राप्तश्रीरपि मा कृथाः। संपूर्णोऽपि घटः कूपाद्गुणच्छिन्नः पतत्यधः ॥ ३८ ॥ कुलाभिमानं त्यन संताग्रं धनाभिमानं त्यज दृष्टनष्टम् । विद्याभिमानं त्यन पण्यरूपं रूपाभिमानं त्यन काललेस्यम् ।। ३९ । पुत्र प्रयत्नेन विवोधितोऽसि न मुञ्चसि त्वं यदि दर्पमोहम् । तदेप ते यास्यति शल्यमावं तीवाभितापप्रसवोऽभिमानः |॥ ४० ॥ विभूतिनदिनीगनः सुननमानभवाशनि- निपातपथदेशिकः मुकृतचित्रधूमोगमः । १. 'सौख्यं शिक्षायते' क. २. 'वृत्तेन विन' क. १. अयं श्रीका क-कुलं स्त. ४. 'संग्रतायंक, 'संतान न. .

·१ विचारः] दर्पदलनम्। ७१ माताह्मणपुत्रोऽयं पश्य मामधमाशयः । विदारयन्प्रतोदेन वहन्तं हन्तुमुद्यतः ॥ ५० ॥ किं करोमि यमेनाहं लब्धोऽनेन दुरात्मना । अवटे पातयाम्येनं तनुं श्वभ्रे क्षिपामि वा ॥ ११ ॥ इत्यातराविणं पुत्रं साश्रुनेत्राथ गर्दभी । तमुवाच संसंतापं स्नेहसंक्रान्ततघ्यथा ॥ १२ ॥ वहैनं दुर्मदं पुत्र सहस्व विपमा व्यथाम् । अस्य नास्त्येव हृदये दारुणे करुणाकणः ॥ ५३ ।। रौद्रः शूद्रेण जातोऽयं ब्राह्मण्यां ब्रह्मजितः । परदुःखं न जानाति चण्डं चण्डालचेष्टितः ॥ ५४॥ दयादरिद्रं हृदयं वचः क्रकचकर्कशम् । योनिसंकरजातानामेतेप्रत्यक्षलक्षणम् ॥ १५ ॥ नवनीतोपमा वाणी करुणाकोमलं मनः । एकवीनप्रजातानां भवत्यवनतं शिरः ॥ १६ ॥ रटति कटुकाटोपं कोपादकारणवैरवा- स्पृशति न दयां दैन्यापन्ने विजातितया शठः । .क्षणरसिकतालोलः सेवाश्रितानवमन्यते गुणिपु कुरुते गर्वोद्वारानखर्वगलः खलः ॥ ५७ ।। इति दुःसहमाकर्ण्य गर्दभीवचनं द्विजः । सर्वप्राणिस्वनाभिन्नः संमोहाभिहतोऽपतत् ॥ ५८ ॥ स लव्धसंज्ञः सुचिरान्मेरुशृङ्गादिव च्युतः। . तत्याज सहसा दर्प नष्टाखिलकुलोन्नतिः ॥ १९ ॥ संमूर्छितो विपेणेव स गत्वा मातुरन्तिकम् । यथाश्रुतं निवेद्यास्यै सर्व पप्रच्छ ता रहः ।। ६० ॥ १. 'विहन्तुं' ख. २. 'ससंतापा' क. ३. एतद्भवति' क. ४. 'प्रसूतानां ख. ५. 'सर्वोद्र्जदखर्वकला' क. ६. 'मोहशृगात्' ख.

·७० काव्यमाला। पैराशयनवज्वरश्चरितचन्द्रबिम्बाम्बुदः सदा समदुचेतसां गुणविनाशहेतुर्मदः ॥ ४१ ॥ अनित्यतेयं यदि नित्यता स्यात्सर्वं न पाके विरसं यदि स्यात् । कुलार्थविद्यादिकृतोऽभिमानस्तदैव ते स्यान्न विडम्बनीयः॥ ४२ ॥ अहं वादी विद्यापरिचयगुरुः सर्वविदुपा- महं मानी वाणीप्रसपरिपाकेन सुकविः । अहं लीलाहसः कुक्लयदृशां मानसचरः करोत्यन्तः पुंसामिति मदपिशाचः परिचयम् ॥ ४३ ।। लक्ष्मीः क्षणक्षयवती परिरक्षितापि कायोऽप्यपायनिचयस्य निकाय एव । संभोगयोगसुखसंगतिरप्यतथ्या मिथ्याभिमानकलनाधन एप शापः ॥ ४४ ॥ इत्युक्तोऽप्यसकृत्पित्रा लीलामीलितलोचनः । स ययौ मत्तहस्तीव वेगादगणिताङ्कुशः ॥ ४५ ॥ पादेन क्षितिमालिखन्ति समदाः कोपोणनिःश्वासिन- स्तियग्जिानिरीक्षणविदधति भ्रूभङ्गभीमं मुखम् । सस्वेदाङ्गुलिकन्दलीनिकपणैस्ताम्यल्ललाटत्वचः कम्पन्ते हिर्तमन्त्रवादसमये भूताभिभूता इव ॥ ४६॥ स कदाचिद्वराश्वेषु स्थितेषु जयकौतुकात् । प्रतस्थे खरमारुह्य वयस्यगृहमुत्सवे.॥ १७ ॥ तेन तीक्ष्णप्रतोदेन चोद्यमानः पुनः पुनः । खरस्तीग्रव्यथा?ऽभूत्प्रक्षरत्क्षतजोक्षितः ॥४८॥ सुंताश्रुः कथितक्लेशः खंत्वनोचितसंज्ञया । सोऽवदत्संमुखायातां गर्दभी जननी निनाम् ॥ ४९ ॥ १. अय पादः ख-पुस्तके त्रुटितः. २. 'हेलाइसः क. ३. 'सद्भति.' स. ४. दि. तबादमन्त्र' क. ५. 'सुतासः क, 'मुखाः' ख. ६. 'स्वस्वराचित' का - ·१ विचारः] दर्पदलनम् । माताह्मणपुत्रोऽयं पश्य मामधमाशयः । विदारयन्प्रतोदेन वहन्तं हन्तुमुद्यतः ।। ५० ॥ किं करोमि यमेनाहं लब्धोऽनेन दुरात्मना । अवटे पातयाम्येनं तनुं श्वभ्रे क्षिपामि वा ॥ ११ ॥ इत्यार्तराविणं पुत्रं साश्रुनेत्राथ गर्दभी । तमुवाच संसंतापं स्नेहसंक्रान्ततव्यथा ॥ १२ ॥ वहेनं दुमदं पुत्र सहस्य विपमा व्यथाम् । अस्य नास्त्येव हृदये दारुणे करुणाकणः ॥ ५३ ।। रौद्रः शूद्रेण जातोऽयं ब्राह्मण्यां ब्रह्मवर्जितः । परदुःखं न जानाति चण्डं चण्डालचेष्टितः ॥ १४ ॥ दयादरिद्रं हृदयं वचः ककचकर्कशम् । योनिसंकरजातानामेतत्प्रत्यक्षलक्षणम् ॥ ५५ ॥ नवनीतोपमा वाणी करुणाकोमलं मनः । एकवीनजातानां भवत्यवनतं शिरः ।। ५६ ॥ रटति कटुकाटोपं कोपादकारणवैरवा- स्पृशति न दयां देन्यापन्ने विनातितया शठः । क्षणरसिकतालोल: सेवाश्रितानवमन्यते गुणिपु कुरुते गर्वोद्गारानखवंगलः खलः ॥ १७ ॥ इति दुःसहमाकये गर्दभीवचनं द्विजः । सर्वप्राणिस्वनामिनः संमोहाभिहतोऽपतत् ॥ १८ ॥ स लब्धसंज्ञः सुचिरान्मशृङ्गादिव च्युतः । तत्यान सहसा दपै नष्टाखिलकुलोन्नतिः ।। ५९ ॥ संमूर्छितो विपेणेव स गत्वा मातुरन्तिकम् । यथाश्रुतं निवेद्यास्य सर्व पप्रच्छ तां रहः ।। ६० ।। १. 'विहन्तुं' ख. २. 'ससंतापा' क. ३. एतद्भवति' क. ४. 'प्रसूतानां भवत्येव' ख. ५. 'खाद दखर्वकला' क. ६. 'मोहनान्' ख.

·काव्यमाला। तनुत्यागप्रवृत्तेन पृष्ठा सा तेन शापिता । अधीनुखी तमबद्धलक्ष्य लिताक्षरैः ।। ६१ ॥ लजाकरमसत्कर्म कथं तत्कथयामि ते । संसारादपि साश्चर्य गहनं लीविचष्टितम् ॥ १२ ॥ अपि कुजरकीयादपि पिप्पलपल्लवात् । अपि विद्युद्विलसिताद्विलोलं ललनामनः ॥ ६३ ॥ न वाध्यन्ते गुणैः पत्युन लक्ष्यन्ते परीक्षकैः । न धनेन निवार्यन्ते शीलत्यागोद्यताः स्त्रियः ॥ ६४ ॥ धनयौवनसंजातदर्पकालुप्यविप्लवाः । केनोन्नतपरिभ्रष्टा वार्यन्ते निम्नगाः लियः ॥ ६ ॥ देहप्रदाः प्राणहरा नराणां भीरुखभावाः प्रविशन्ति वहिम् । क्रूराः परं पल्लवपेशलाग्यो मुग्धा विदग्धानपि वञ्चयन्ति ॥ १६ ॥ अहं पुरा रजःस्नाता काले कुसुमलाञ्छने । एकाकिनी पुप्पवने यौवनोन्मादिनी स्थिता ॥ १७ ॥ व्रतदीक्षापरे पत्यौ सेर्येव विनतानना । उन्नतस्तनविन्यस्तहस्ता चिरमचिन्तयम् ॥ ६८ ॥ एताः श्वसनसोल्कम्पाः सनृम्भाः पट्पदस्वनैः । सोत्कण्ठमिव गायन्ति लताः पुप्परजस्वलाः ॥ ६९ ॥ उद्भिन्नयौवनाक्रान्ता प्रियभोगवियोगिनी। व्रतशेपजुपः पत्युपेणैवास्मि निष्फला ॥ ७० ॥ इति चिन्ताक्षणे तस्मिलंगाभिमुखदपणः । नापितः परिहासाख्यः शीलशत्रुरिवाययौ ॥ ७१ ।। स मामेकाकिनी दृष्ट्वा नष्टसंवृतिकातराम् । पत्पशोत्कम्पिनी पादनखग्रहणलीलया ॥७२॥ १. 'ललिताक्षरः' ख. २. विदार्यन्ते' क. ३. अयं श्लोकः ख-पुस्तके नास्ति. ४. 'सोत्कण्ठा इव' क. ५. 'ममाभिमुखमाययो' क. ६. 'शीलपाश:' क. ७. 'दुष्टः पादप्रहण हेलया' क.

·२ विचारः] दर्पदलनम् । तत्राहं वृत्तकर्तव्या नीचसंगमलजया । अधोमुखी च्युतं शीलं वीक्षमाणेव मूर्छिता-॥ ७३ ।। अविदूरे चरन्ती सा खरी सर्व ददर्श तत् । गूढगर्भप्रदं चैतत्कर्म मे कुलपातकम् ।। ७४ ।। आस्तां किमनया पुत्र गुप्तवृत्तान्तचर्चया । संवृतान्येव शोभन्ते शरीराणि कुलानि च ।। ७५ ॥ इति मातुर्वचः श्रुत्वा यातः स सहसान्धताम् । जातिमानावपतनान्निर्जीवित इवाभवत् ॥ ७६ ॥ अथ गत्वा निराहारः स कैलासाहहासिनीम् । आशा ब्राह्मण्यबद्धाशश्चचार सुचिरं तपः ॥ ७७ ॥ तस्योग्रतपसा तुष्टः स्वयमेव शतक्रतुः । ब्राह्मण्यं याचमानस्य न ददौ दुर्लभं भुवि ।। ७८ ॥ पुनः पुनः स तपसा संतापितजगत्रयः । सहस्राक्षवरात्प्राप देवत्वं न तु विप्रताम् ।। ७९ ॥ छन्दोदेवामिधानोऽथ सोऽभवद्भुवि विश्रुत्तः । प्रत्यव्दमेकदिवसे ह्यर्चनीयो मृगीदृशाम् ॥ ८० ॥ संमोहपातालविशालसर्पस्तस्मान्न कार्यः कुलनातिदर्पः । शमक्षमादानदयाश्रयाणां शीलं विशालं कुलमामनन्ति ॥ ८१ ॥ माता न यस्यास्त्यविवेकराशिः पुनर्भवाब्धिर्जनको न यस्य । यस्य प्रसक्ता दयिता न तृप्णा स एव लोके कुशली कुलीनः ॥ ८२॥ इति श्रीव्यासदासापराख्यक्षेमेन्द्रविहित दर्पदलने कुलविचारः प्रथमः । द्वितीयो विचारः । धनेन दर्पः किमयं नराणां लक्ष्मीकटाक्षाञ्चलचञ्चलेन । यत्कंधरावेंद्धमपि प्रयाति नैक पदं कालगतस्य पश्चात् ॥ १ ॥ १. सहसान्त्यताम्' ख-ग. २. 'यस्यास्ति विवेकराशेः' क. ३. 'इति नीतिपद्धती कुलविचारः प्रथमः' क. ४ 'वन्धमपि क.

·२ विचार: दर्पदलनम् । ७५ कृत्वा समस्तं दिवसं धनानां निधानकुम्भीगणनाविधानम् । स लाजपेयांपलमानशीलमश्नाति राबावुदरं सशूलम् (१) ॥ १३ ॥ नियंजनं निर्मवणं विनष्टमैमृष्टपाकं विनिविष्टकप्टम् । अदृष्टहासं व्ययसंनिरोधात्तस्याभवद्वेश्म संशोकमूकम् ॥ १४ ॥ विच्छायं निःसुखानन्दं निदीपं जलवर्जितम् । तस्य कष्टं कदर्यस्य परलोकमभूगृहम् ॥ १५ ॥ # भक्तसंचये नित्यमभक्तः संततामयैः । सुवर्णवान्विवर्णोऽभूत्संपूर्णश्चिन्तया कृशः ॥ १६ ॥ पुण्यप्राप्या मतिर्नाम धनद्धिरिव रूपिणी । मार्याभूत्तदयोग्यस्य तस्य दैवविपर्ययात् ॥ १७ ॥ सदा प्रच्छाद्य सा भर्तुश्चकारातिथिसत्क्रियाम् । तेन व्ययविवादेषु शोपिता कलहाग्निना ॥ १८ ॥ तस्यां तस्याभवत्सूनुः सगुणश्चन्दनाभिधः । पित्रा लोभान्धकारेण नीतः पद्म इवान्यताम् ॥ १९ ॥ कदाचित्स्वगृहद्वारि दृष्ट्वा लब्धान्नमर्थिनम् । चकार कलहं नन्दः पल्या शोणितपातनम् ॥ २० ॥ सोऽवदत्कोपदष्टौष्ठः श्वसन्भार्यामधोमुखीम् । तत्स्पर्शपापं स्तनयोः यन्तीमिवाश्रुभिः ॥ २१ ॥ मम दास्यति को भिक्षां त्वत्पाणिक्षीणसंपदः । दारिद्यजननी यस्य स्थिता. त्वं दुर्भगा गृहे ॥ २२ ॥ स्त्रियो यत्र प्रगल्भन्ते भर्तुराच्छाद्य कर्तृताम् । गृहं भवत्यवश्यं तदास्पदं परमापदाम् ॥ २३ ॥ गृहमेकं गृहस्थस्य गृहाणां शतमर्थिनः । भार्यानितवित्तस्य नष्टा गृहपतेर्गतिः ॥ २४ ॥ १. 'पसारशीलं मृद्राति क. २. 'उदरे' ग. ३. 'अपृटपाक' क, 'अमटपाक' ४. 'सशोकमूलम् क. ५. 'असुखानन्द ख. ६. अयं शोकः क-पुस्तके नास्ति. ७. 'वाल्पताम्' क, 'इवान्धताम्' ग. ८. 'तद्दयितं' क.

·काव्यमाला। सुरक्षितं तिष्ठति निनिमित्तमरक्षितं तिष्ठति देवयोगात् । स्थितं कदर्यत्व न चोपयुक्तमुन्मत्तनृत्तोपममेव वित्तम् ॥ २॥ कोकिननिर्माणैः प्रातः प्रातः प्रधावताम् । धनं धनं प्रलपतां निधनं विस्मृतं नृणाम् ॥ ३ ॥ विच्छाययोनिय॑ययोः कष्टक्लिएकलत्रयोः । विशेषः केपदोपस्य कः कदर्यदरिद्रयोः ॥ ४ ॥ ये धनादानसंनद्धा नेक्षन्ते निधनावधिम् । निन्दन्तो लुब्धतां तेषामन्तेऽन्ये भुञ्जते धनम् ॥५॥ उक्तं परस्यामिपतामनुक्तं यात्यदृश्यताम् । हृदये शल्यतां धत्ते निधने धनिनां धनम् ॥ ६ ॥ धनेन जीवितेनेव कण्ठस्थेन निरीक्षते । पर्यन्तेऽप्यप्रकाशेन वन्धूनां मुखमातुरः ॥ ७ ॥ यनितं परिलेशैरजितं यन्न भुज्यते । विभज्यते यदन्तेऽन्यः कस्यचिन्मास्तु तद्धनम् ॥ ८॥ विद्या विवादाय धनं मदाय प्रज्ञाप्रकर्षः परवञ्चनाय । अत्युन्नतिलोकपराभवाय येषां प्रकाशस्तिमिरं हि तेषाम् ॥९॥ अशान्तान्तम्तृष्णा धनलवणवारिव्यतिकरै- गंतच्छायः कायश्चिरनिरसरुक्षाशनतया । भनिद्रा मन्दोऽग्निपसलिलचौरानलभया- कंदर्याणां कष्टं स्फुटमधनकष्टादपि परम् ॥ १० ॥ धावस्त्यां सार्थवाहोऽभूदर्थनाथ इवापरः । नन्दो नाम निरानन्दः कीर्तनेनाधिनामपि ॥ ११ ॥ स कदर्यः सदा सर्यननत्लोद्वेगदुःसहः । मूर्धशायी निधानानां कालव्याल इयाभवत् ॥ १२ ॥ १. 'म' रा. २. इत.प्रति ग-गुस्तक नालि. ३. निमिरार गन्' काप. ४. सभी की ग-युमो नालि. ५. 'दनि पुनः' क. .

·दर्पदलनम् । ७५ २ विचारः कृत्वा समस्तं दिवसं धनानां निधानकुम्भीगणनाविधानम् । स लाजपेयापलमानशीलमन्नाति राबावुदरं सशूलम् (1) ॥ १३ ॥ नियंञ्जनं निर्लवर्ण विनष्टममृष्टपाकं विनिविष्टकष्टम् । अदृष्टहासं व्ययसंनिरोधात्तस्याभवद्वेश्म संशोकमूकम् ।। १४ ।। विच्छायं निसुखानन्दं निदीपं जलवर्जितम् । तस्य कष्टं कदर्यस्य परलोकमभूद्गृहम् ॥ १५ ॥ मैं भक्तसंचये नित्यमभक्तः संततामयैः । सुवर्णवान्विवर्णोऽभूत्संपूर्णश्चिन्तया कृशः ॥ १६ ॥ पुण्यप्राप्या मतिर्नाम धनद्धिरिव रूपिणी । भार्याभूत्तदयोग्यस्य तस्य दैवविपर्ययात् ।। १७ ॥ सदा प्रच्छाद्य सा भर्तुश्चकारातिथिसक्रियाम् । तेन व्ययविवादेपु शोपिता कलहाग्निना ॥ १८ ॥ तस्यां तस्याभवत्सूनुः सगुणश्चन्दनाभिधः । पित्रा लोभान्धकारेण नीतः पद्म इवान्यताम् ॥ १९ ॥ कदाचित्स्वगृहद्वारि दृष्ट्वा लब्धानमर्थिनम् । चकार कलहं नन्दः पल्ल्या शोणितपातनम् ॥ २० ॥ सोऽवदत्कोपदष्टौष्ठः श्वसन्भार्यामधोमुखीम् । तत्स्पर्शपापं स्तनयोः क्षालयन्तीमिवाश्रुभिः ॥ २१ ॥ मम दास्यति को भिक्षां त्वत्पाणिक्षीणसंपदः । दारिद्यजननी यस्य स्थिता, त्वं दुर्भगा गृहे ॥ २२ ॥ त्रियो यत्र प्रगल्भन्ते भर्तुराच्छाद्य कर्तृताम् । गृहं भवत्यवश्यं तदास्पदं परमापदाम् ॥ २३ ॥ गृहमेकं गृहस्थस्य गृहाणां शतमर्थिनः । भार्याभजितवित्तस्य नष्टा गृहपतेर्गतिः ॥ २४ ॥ १. 'पलपारशीलं मृद्राति' क. २. 'उदरे' ग. ३. 'अपृटपार्क' क; 'असष्टपार्क' ४. 'सशोकमूलम्' क. ५. 'असुसानन्द' ख. ६. अयं श्लोकः क-पुस्तके नास्ति. ७. 'इवाल्पताम्' क, 'इवान्धताम्' ग. ८. 'तद्दयितं' क.

·काव्यमाला। तृप्तिदं दर्शनेनापि जन्तो वितजीवितम् । द्रविणं येन रक्षन्ति खकार्य भक्षयन्ति ते ॥ २५ ॥ जीवन्नप्यकियो निःखः शवोऽप्यर्थेन सक्रियः । दारिद्यं मरणं लोके धनमायुः शरीरिणाम् ॥ २६ ॥ एतदेवार्थसामर्थ्य प्रत्यक्षेणोपलक्ष्यते । यस्कन्धवन्धे जीवद्भिः शवः शिक्कियोह्यते ॥ २७ ॥ प्रयच्छसि किमधिम्यस्त्वमन्नं क्लेशसंचित्तम् । दीयते यत्किल प्राप्त्यै तस्राप्तं किं न रक्ष्यते ॥ २८ ॥ पुत्रदारादिसंबन्धः पुंसां धननिवन्धनः । क्षीणात्पुत्राः पलायन्ते दारा गच्छन्ति चान्यतः ॥ २९ ॥ पण्डिताः कवयः शूराः कलावन्तस्तपस्विनः । वैद्यस्येव सवित्तस्य वीक्षन्ते मुखमातुराः ॥ ३० ॥ इति तस्य वचः श्रुत्वा कृपणस्वार्थनिप्कृपम् । सा तमूचे समुचितं सत्त्वस्याभिजनस्य च ॥ ३१ ॥ सन्तः कुर्वन्ति यनेन धर्मस्वार्थे धनार्जनम् । धर्माचारविहीनानां द्रविणं मलसंचयः ॥ ३२ ॥ यत्करोत्यहनि क्लेशं तृप्णां मोहं प्रजागरम् । न तद्धनं कदर्याणां हृदयव्याधिरेव तत् ॥ ३३ ॥ वर्धते यो धनव्याधिः सुखभोगवियोगकृत् । तस्साशु शमनं पथ्यं राजवैद्यचिकित्सया ॥ ३४ ॥ लोभान्नाभद्गृहे यस्य कदाचित्कश्चिदुत्सवः । नृत्यन्ति पटहैस्तस्य निधने धनभागिनः ॥ ३५ ॥ कैणानामनुपाझारान्यनेन परिरक्षसि । भूपकापहतं कोपे रखराशि न पश्यसि ॥ ३९ ॥ १. एनत्यदूर्य ग-पुस्तके नास्ति. २, क्षीणा: स-ग. ३. 'पन्यास... अ गग-पुस्तक नाम्नि, ५. 'सः' फ. ६. 'गमन' स. ५. अब शोको ग-गुस्त' नास्ति.

·२ विचारः]] दर्पदलनम् । धनेन दर्पः को नाम यत्क्षणेन विनश्यति । रक्ष्यमाणं व्ययेनैव भक्ष्यमाणमुपप्लवैः ॥ ३७ ॥ विचार्यमाणस्तत्त्वेन दैवाधीनतया नृणाम् । न कस्यांचिदवस्थायां धनलोभः प्रंशस्यते ॥ ३८ ॥ कलौ काले खले मित्रे पुत्रे दुर्व्यसनान्विते । तस्करेषु प्रवृद्धेपु लुब्धे राज्ञि धनेन किम् ॥ ३९ ॥ ऋणिकः कलहनित्यमच्छिन्नगणनागतेः। दानद्विषोऽनपत्यस्य मन्दानेश्च धनेन किम् ॥ ४० ॥ सहसासादितार्थस्य राजद्रोहादिपातकैः । भयादव्ययशीलस्य शल्येनेव धनेन किम् ॥ ४१ ॥ घोरप्रतिग्रहगामग्रस्तोदग्रगुणौजसः । तद्विभागानभिज्ञस्य धूर्ताप्तस्य धनेन किम् ॥ ४२ ॥ रात्रिसेवावसन्नस्य शीतवातातपस्थितेः । प्रभुदृष्टिप्रहृष्टस्य कष्टाहस्य धनेन किम् ॥ ४३ ॥ प्रभूतलाभलोभेन प्रयुक्तार्थस्य सर्वतः । भूर्जदृष्टेन तुष्टस्य नष्टयुद्धेर्धनेन किम् ।। ४४ ।। मलशीलस वणिजस्थूत्कृतस्य जुगुप्सया । लशुनस्याशुचेः पाकगन्धेनेव धनेन किम् ॥ ४५ ॥ कौद्धितेनाप्यलब्धेन भोगाहें नवयौवने । जराजीर्णशरीरस्य भारेणेव धनेन किम् ॥ ४६ ।। प्रनल्यात्यक्तगेहस्य जनगौरवपूजया । धनसंघटितार्थस्य बन्धेनेव धनेन किम् ॥ ४७ ॥ १. 'भक्ष्यमाणं व्ययेनैव रक्ष्यमाण' क-ख. २. अयं श्लोको ग-पुस्तके नास्ति. ३. प्रशाम्यति' क. ४. 'पिशुनेषु' क. ५. अय श्लोकः क-पुस्तके नास्ति. ६. 'फ- लहः' ग. ५. अयं श्लोकः क-पुस्तके नास्ति. ८. 'वसक्तस्य' क-ग. ६. इतः प्रभृति श्लोकपचक ग-पुस्तके नास्ति, गणनापत्रमात्रे विलोकितेनायेनति भावः. १०. 'मानशी- लस्य क. ११. 'सीत्कृतस्य क. १२. 'पूज्यया' क. १३. 'पन्धनेन' ख.

·काव्यमाला ।
३
शिशोरङ्कुशशून्यत्स पातितस्यापधे विटैः ।
क्षणक्षयोपयोगेन स्वप्ननेव धनेन किम् ॥ १८ ॥
भार्यया खैरचारिण्या ग्रामस्थस्य नियोगिनः ।
प्रसभं भुज्यमानेन पापाप्तेन धनेन किम् ।। ४९ ॥
शिप्यसंपादिताशेपभोगवस्रादिसंपदः ।
गुरोर्दम्भेन सिद्धस्य संचितेन धनेन किम् ॥ ५० ॥
रानकोपनियुक्तस्य चौर्यचिद्देन केवलम् ।
व्ययेन शङ्कनीयत्य वधेनैव धनेन किम् ॥ ११ ॥
अज्ञातभाविचौरादिदोषनित्यविनाशिना।
हास्पैकहेतुना लोक गणकस धनेन किम् ॥ १२ ॥
पिटकस्येव पूर्णस्य पीडनीयस्य भूभुना ।
निप्पाकशाकभोज्यस्य ग्रामीणस्य धनेन किम् ॥ ५३॥
कलमाकान्तविश्वस्य मपीकृष्णस्य भोगिनः।
आसन्नबन्धनस्यान्ते दिमिर्रत्य धनेन किम् ॥ १४ ॥
गृहिणीविग्रहोगस्य मुहुस्तृण उपेक्षया (१)।
कोपोपवासनिःश्वामसंतप्तस्य धनेन किम् ॥५५॥
मलिनन्स कुवनस्य स्खल्साशनपरस्य च ।
दारिद्याधिककष्टस्य कदर्यस्य धनेन किम् ॥ १६ ॥
निर्धनाः मुग्विनो दृष्टाः सधनाश्चातिदुःखिताः ।
मुखदुःखोदये जन्तोवाधीने धनेन किम् ॥ १७ ॥
समानेषु व्यतीतेपु खनने शून्यचेतसः ।
विरसासारसंसारविरकस धनेन किम् ॥ १८ ॥
ययावाप्तोपयुक्तार्थनिश्चिन्तस विपश्चितः ।
त्यसपरिनुप्स संतुष्टस एनेन किम् ॥ १९ ॥

·२ विचारः] दर्पदलनम् । ७९ वालस्तृणे च कनके च समानदृष्टि- रिष्टं न वेत्ति विषयेप्वविशेषबुद्धिः वित्तेन कोपपरिपोपसहेन तस्मि- काले विवेकविकलो वद किं करोति ।। ६० ॥ प्राणाधिकस्य सुहृदस्तरुणीजनस्य पुत्रस्य वा गुणनिधेः सहसा वियोगे। शोकेन शोचति यदा विवशः शरीरी रत्नाचलैरपि तदा वद किं करोति ॥ ६१ ॥ नार्थ शृणोति न पुनः स्थितिमीहते वा स्पर्श न वेत्ति न रसं न तथाधिवासम् । वृद्धः प्रयाति पवनेन यदा जडत्वं भोगैर्धनेन च तदा वद किं करोति ॥ ६२ ॥ रोगादितः स्पृशति नैव दृशापि भोज्यं तीव्रव्यथः स्पृहयते मरणाय जन्तुः । सर्वोपधेपु विफलेषु यदा चिरौति धान्यैर्धनेन च तदा वद किं करोति ।। ६३ ॥ निद्राच्छेदसखेदवान्धवजनः सोद्वेगवैद्योज्झितः पाककाथर्थितः परिजनैस्तन्द्रीभयात्क्षोभितः । भन्नस्वास्थ्यमनोरथः प्रियतमावष्टब्धपादद्वयः पर्यन्ते वेषुपः करोति पुरुपः किं शल्यतुल्यैर्धनैः ।। ६४ ॥ अलंकृतः काञ्चनकोटिमूल्यैर्महाहरत्नैर्गजवानिवाहः । निमेषमात्र लभते न जीवं कालेन काले शिखया गृहीतः ।। ६५॥ निश्चेतनः काष्ठसमानकायस्त्यक्तः क्षणात्पुत्रकलत्रमित्रैः । शुभाशुभप्राकनकर्मभागी यत्नाप्तरत्नैर्वद किं करोति ॥ १६ ॥ १. विषयेषु समान क. २. 'कथार्दितः' ख. ३. 'प्रपतनायटन्ध' ख. ४. "वि. वशः' क. ५. 'विवश:' स. ६. यलात्तु' क.

·. काव्यमाला'! तस्मात्प्रभूतविभवोद्भवविभ्रमण भूताभिभूत इव मा भव साभिमानः । एताः श्रियः प्रवललोभघनान्धकार- विद्युल्लतापरिचितः सहसैव यान्ति ॥ ६७ । नष्टे लज्जितवित्तनाथविभवे साम्राज्यभोगे पुरा श्रूयन्ते नलरामपाण्डुतनयाः कष्टं प्रविष्टा वनम् । शकः श्रीविरहे विवेश नलिनी नालान्तरालं तिया कस्यास्था विविधावधानविधिना निःसंनिधाने धने ॥६. इत्युक्तोऽप्यसकृत्पत्न्या स्वलोभान्न चचाल सः। खभावः सर्वभूतानां सहजः केन वार्यते ॥ १९ ॥ ततः स काले लोभेन भिपभिपज्यजितः । कोपे निधानकुम्भेपु लीनटठो व्यपद्यत ।। ७० अदत्तभुक्तमुत्सृज्य धनं सुचिररक्षितम् । मूपका इव गच्छन्ति कदर्याः स्वक्षये क्षयम् ॥ ७१ ।। तस्य यातस्य निरयं निनाय नृपतिर्धनम् । पर्यन्ते राजगामिन्यो लुब्धानां धनसंपदः ॥ ७२ ॥ तत्सूनोश्चन्दनस्याथ शेषार्थेनापि भूयसा । बभूव भूरिसंभारभोगव्ययमहोत्सवः ॥ ७३ ॥ मा कश्चिन्नाम नन्दस्य मन्दाग्नेरिह भापताम् । भोगभन्नभयेनेति प्रातस्तत्राबवीजनः ॥ ७४ ॥ चिन्धिाधनं कुनिधनं नन्दस्येवात्मवाधनम् । दीयतां भुज्यतां सर्वमित्यूचुः पुरवासिनः ॥ ७९ ॥ ततः काले गते वाद्यकोष्ठद्वारान्तवासिनी । वृद्धान्धा सुपुवे पुत्रं चण्डाली खण्डिकाभिधा ।। ७६ ॥ १. 'सामागणदीना.' क. २. 'लोनः पृष्ठ स. ३. 'भरिसंमार.' ख. १. 'सा कात्'ि ग. ५. 'दनि तपावारजन' क. ६.'गोठ' स.

·८१ -२ विचारः]. दर्पदलनम् । अन्धः कुलः कृशः खजः कुष्ठी स्थूलगलग्रहः ।। समूह इव दुःखानां स तस्यास्तनयोऽभवत् ॥ ७७ ॥ तदपुण्यैः परिक्षीणे मातुः क्षीरे स निश्चलः । कृपया बान्धवस्त्रीभिः शुनीक्षीरेण वर्धितः ॥ ७८ ॥ एतदेव विरुद्धानां वैचित्र्यं पूर्वकर्मणाम् । कृच्छावसन्ना जीवन्ति विपद्यन्ते यदीश्वराः ॥ ७९ ॥ वणैः स पूतिकलिलक्लाम्यत्कृमिकुलैर्वृतः । पक्कणे कुणपाकारस्तस्थौ क्लिन्नतॄणास्तरे ॥ ८॥ तस्मिन्नप्यतिवात्सल्यात्पुत्रास्थां जननी स्थिराम् । वबन्ध वासनालीनः स्नेहमोहो हि दुःसहः ॥ ८१॥ स वर्धमानः शनकैः श्मशानाङ्गारधूसरः। पक्कणोग्रपिशाचानामप्युद्वेगकरोऽभवत् ॥ ८२ ॥ यष्टीनिपण्णगमनः कुछल्लेदजुगुप्सितः । स जगाम पथा येन प्रययौ तेन नापरः ।। ८३ ॥, अत्रान्तरे चन्दनस्य पितुः श्राद्धदिने महान् । बभूवार्थिसमूहानदाने कलकलस्वनः ॥ ८४ ॥ ततः कर्परमादाय स चण्डालशिशुः शनैः। आचामयाचकः कृच्याद्वाराग्रभुवमाययौ ।। ८५॥ तं दृष्ट्वा चन्दनः सौधाद्विप्राणां मार्गदूषणम् । निवार्यतामयं प्राप्तस्तूर्णमित्यवदत्कुधा ॥ ८६ ॥ प्रभुभ्रूभङ्गभीतेन लगुडेनाहतस्ततः । द्वारपालेन सावर्तः स कॅपोत इवाभवत् ।। ८७ ॥ स निर्भिन्नललाटास्थिप्रक्षरत्क्षतजोक्षितः । क्षणं संमूर्छितः प्राप क्लेशभोगाय जीवितम् ॥ ८८ ॥ अदूरवर्तिनी श्रुत्वा चण्डाली तयथारवम् । उपसृत्य शुशोचार्ता स्पृशन्ती तस्य शोणितम् ।। ८९ ॥ १. 'स्थूलमूलगलग्रहः ख. २. 'तृणान्तरे' ख, ३.आचामो मण्डः, ४. को .

·काव्यमाला। केन निष्करुणेनेदं दर्शितं वैत पौरुषम् । प्रक्लिनकायविकले येनालिन्मुभटायितम् ॥ ९० ॥ कायापापमयी दुःखदशां दृष्ट्वास्य दुःसहाम् । वैराग्यावसरे केन क्रौर्यमेवंविधं कृतम् ॥ ११ ॥ आतिमेवंविधामस्य हृदयक्लेदिनीमिमाम् । विलोक्य कुर्यात्कः पापं पापं हि पदमापदाम् ।। ९२ ॥ यद्यनेन महत्पापं न कृतं पूर्वजन्मनि । तदुच्यतां स्फुरत्कष्टा दृष्टा कस्येशी दशा ॥ १३ ॥ ये दृश्यन्ते विपत्क्लेशविशेषविषमव्यथाः। त एव गुरवः पापवापस्य (8) करणे नृणाम् ॥९४ ॥ करुणाहेषु शूराणामुंपकारिपु वैरिणाम् । वञ्चकानामपापेषु पापसंख्यां करोति कः ॥९५ ।। तारं रोदिपि किं पुत्र सहवाघातजां रुजम् । अशर्मकर्मनिर्माणं ममच्छेदि शरीरिणाम् ॥ ९६ ॥ इति तस्यां प्रलापिन्या प्रेक्षवाप्ते जने जिनः । अनायवन्धु. करुणासिन्धुस्तेनाययो पथा ॥९७ ॥ भवभ्रमासक्तपरिश्रमाणां रागादिदोपैरुपतापितानाम् । आश्वासनेनामृतसोदरेण लिम्पन्निव द्यां द्युतिचन्दनेन ॥२८॥ दृष्ट्वा तमापगतमुग्ररोगर्भ निमग्नं व्यसने विविग्नम् । व्यलम्बतादः करुणारसेन तत्तापशान्त्यै भगवाजिनेन्द्रः ॥१९॥ तत्संनिधानेन मुहूर्तमानं स निय॑यः स्वास्थ्यमिवाससाद । निहन्ति पापं कुशलं प्रसूते संदर्शनं सत्त्वहिताशयानाम् || १००॥ ज्ञात्वाथ चन्दनः प्राप्तं भगवन्तं तथागतम् । विकसत्कुसुमस्मेरां पूनामादाय निर्ययौ ॥ १०१॥ १. 'तव' ग. १. 'पापवापरास्त करे' क. ३. 'अपमारिए ख. ४. "जिनः स्तयन्' ग, ५. 'युतिसोदरेग' ग. ६. भिन्न-दिलमम्' ग. ५. 'मयाण्यानाम्' ख-ग.

·२ विचारः] दर्पदलनम् । भगवानपि साश्चर्यप्रभावादुद्गतं भुवः । हैमं कमलमारुह्य तस्यौ पर्यङ्कलीलया ॥ १०२॥ प्रणतं चरणालीनं पूजाव्यग्रकरं पुरः । वभापे भगवान्ग्रीतो भिक्षुसंसदि चन्दनम् ॥ १०३ ॥. किमयं याचमानोऽपि वराकस्ताडितः क्रुधा । कृतं न कृपणे कलात्करुणाकोमलं मनः ॥ १०४ ॥ दयाः सर्वसत्त्वेषु भवन्ति विमलाशयाः। एवंविधानां दुःखानां कारणं कलुपं मनः ॥ १०५॥ कृतापकारेषु विद्वेपपरुपेप्वपि । भवन्ति सन्तः केशोप्मशोपितेपु न कर्कशाः ॥ १०६ ।। क्लिप्टः कष्ट कदर्योऽयं लोभेनापरजन्मनि । अप्रदानोद्यतेनाद्य कायक्लेशेन पीडितः ॥ १०७ ॥ एप नन्दस्तव पिता पूर्णार्थमलसंचयात् । आवृतः पापरोगेण चण्डालत्वमुपागतः ॥ १०८ ॥ जन्मान्तरेऽप्यतोऽन्यस्मिन्ोगयोगान्मुमूर्पणा । सुवर्ण दत्तमेतेन तेनायं सघनोऽभवत् ।। १०९ ॥ अन्त्यक्लेशदशायां यन्मुमूर्पः संप्रयच्छति । तच्चाभोग्यं भवत्यस्य लोभादन्येपु जन्ममु(१) ॥ ११० ॥ दत्तं न वित्तं करुणानिमित्तं लोभप्रवृत्तं कृतमेव चित्तम्। यैः संचयोत्साहरसैः प्रवृत्तं शोचन्ति ते पातकमात्मवृत्तम्।। १११॥ इत्युक्त्वा भगवान्पुण्यां विदधे धर्मदेशनाम् । यया क्लेशप्रहाणाहमहत्त्वं प्राप चन्दनः ॥ ११२ ॥ तस्मान्न दर्पः पुरुषेण कार्यः प्रवर्धमानेन धनोदयेन । - अदानभोगोपहतं हि वित्तं पुंसां परत्रेह च दुनिमित्तम् ।। ११३ ॥ इति श्रीव्यासदासापरात्यक्षेमेन्द्रविहिते पैदलने धनविचारो द्वितीयः । 'प्रीत्या' क. २. क्लिटकष्टः' ख. ३. 'ममुक्षुणा' क. ४. 'तदभोग्य' क. ५. "रसाद' क. ६. 'नौतिपद्धती' क.

·काव्यमाला। उतीयो विचारः। संसारदोपप्रशमैकहेतुः करोति विद्या यदि दपमोहम् । तदन्धकराय भवत्यवश्यं साने नभत्संशुमतोंऽशुमाला ॥ १ ॥ शिक्षाम्यासेन मुव्यक्तं पठन्त्यपि विहंगमाः । क एप विद्यया दपः कष्टप्राप्तैकदेशया ॥ २ ॥ सा विद्या या मदं हन्ति सा श्रीयार्थिपु वर्षति । धर्मानुसारिणी या च सा बुद्धिरभिधीयते ॥ ३ ॥ यो विद्यागुरुरावाति लघुतां शीलविप्लवात् । तलै पण्डितमूर्साय विपरीतात्मने नमः ॥ ४ ॥ विद्यां प्राप्य कृतं येन विद्वेषकलुपं मनः । तेनात्मा हन्त मूर्खेण स्नात्वा पांसूत्करैर्वृतः ॥ ५ ॥ विद्या धीरिव लोभेन द्वेपेणायाति निन्द्यताम् । भाति नम्रतयैवैपा लजयेच कुलानना ॥६॥ स्पृहणीया सतां तावद्विद्या संतोपशालिनी। यावन्न पार्थिवास्थानपण्यस्थाने प्रसारिता ॥७॥ सद्गुणाः शुचयस्तावद्यावद्वादन शोधकः । प्रक्षाल्य न परीक्ष्यन्ते खलभूपालसंसदि ॥ ८॥ अश्माप्यहृदयो यस गुणसारं परीक्षते । उचितैव सुवर्णस्य तस्यानिपतने रुचिः ॥ ९ ॥ कपिभिपसेवामु चित्रालंकारहारिणी । वाणीवश्यैव लाभेन परोपकरणीकृता ॥ १० ॥ वादिभिः कलहोदकतर्कसंपकंकर्कशा। वाणी करनधारेप धर्ममूले निपातिता ॥ ११ ॥ माधुतेनोवधायव नामिका कशीकृता । वाणी विवादिभिः करः मानिकरिव करी ॥ १२ ॥ 1. 'माय' क... स्तिमगन' क. ३. ' गाक.. सा. ला' या.". द क.ग. ६. भयोः गग-गुसहरोनास्ति.

·३ विचारः दर्पदलनम् । शीलं नैव विभात कीतिविमले धत्ते न धर्म धियं मात्सर्येण मनीषिणां प्रतनुते पारुप्यदो गिरा। तोक्त्या परलोककम नयति प्रायेण संदिग्धतां यस्तस्याफलशास्त्रपाटनपटोमूढस्य किं विद्यया ॥ १३ ॥ ये संसत्सु विवादिनः परयशःशल्येन शूलाकुलाः कुर्वन्ति खगुणस्तवेन गुणिनां यत्नाद्गुणाच्छादनम् । तेषां रोपकपायितोदरदृशां द्वेपोप्णनिःश्वासिनां दीप्ता रत्नशिखेव कृष्णफणिनां विद्या जनोद्वेगभूः ॥ १४ ॥ शोच्यतां यात्यशीलेन विद्वेपेणापवित्रताम् । दर्पशापहता विद्या नश्यत्येव सहायुपा ॥ १५ ॥ तपोवने मुनिवरौ मान्यौ मुनिमनीषिणाम् । पुरा रैम्यभरद्वाजौ सुहृदौ चक्रतुः स्थितिम् ॥ १६ ।। पुत्रावभूतां रैम्यस्य विद्याविमलदर्पणौ। स्पृहणीयौ गुणज्ञानां सर्वावसुपरावसू ॥ १७ ॥ भरद्वाजस्य पुत्रोऽभूधवक्रीताभिधः सुताः। भवन्त्यविद्याः प्रायेण पितृप्रणयलालिताः ॥ १८ ॥ स युवा रैम्यतनयौ सर्वत्र श्रुतिविश्रुतौ । पश्यन्नात्मनि सासूयः पश्चात्तापाकुलोऽभवत् ॥ १९ ॥ स गत्वा जावीतीरं निराहारकृशश्विरम् । चचार निश्चलतनुस्तीनं विद्याप्तये तपः ।। २० ॥ तं तपस्तापितात्मानं स्वयमेत्य शतक्रतुः । उवाच मिथ्यानिवन्धः कोऽयं ते मुनिपुत्रक ॥ २१॥। अनधीता गुरुमुखात्कथं विद्याधिगम्यते । अनम्यासेन पाण्डित्यं नभःकुसुमशेखरः ।। २२ ।। अधुना विद्यया कि ते विद्यार्ह शैशवं गतम् । यत्फलं किल विद्यायास्तस्मिन्नवहितो भव ॥ २३ ॥ १. 'कीर्तिविमला' क. २, 'तस्याः' क-ख-ग. ३. 'गुणज्ञानात्' ग.

·.८६ कायमाटा। शीलं परहितासचिरनुत्सेकः समा वृतिः । अलोभश्चेति विद्यायाः परिपाकोचलं फलम् ॥ २४ ॥ विवेकरहिता विद्या द्वेपरोपोप्मशोपिता । दशिनिनिपातेन हता वल्लीव निष्फला ॥ २५ ॥ एतदर्थ ध्रुते बुद्धि करोति द्वेपदूषितः । यद्विवादः कारेप्यामि मानम्दानि मनीपिणाम् ॥ २६ ॥ त्यस्ता प्रशमसंतोषौ विद्यायाः प्रथम फलम् । नानाविपर्ययपधैर्गच्छन्त्यर्थफलाधिनः ।। २७ ।। उपकाराय या पुंसां न परत्व न चात्मनः । पत्रसंचयसंभारेः किं तया भारविद्यया ॥ २८ ॥ अन्यायः प्रौदवादेन नीते न्यायतां यया। न्यायश्चान्यायता लोभाकि तया तुदविद्यया ॥ २९ ॥ खजिबातुतिभिनित्यं पनीवोद्घाटितांशुका । क्रियते या समामध्ये किं तया धृष्टविद्यया ॥ ३० ॥ अनुष्ठानेन रहिता पाटमात्रेण केवलम् । रञ्जयत्येव या लोकं किं तया शुकविद्यया ॥ ३१ ॥ गोप्यते या श्रुतज्ञल मूर्खलाग्रे प्रकाश्यते । न दीयते च शिप्येभ्यः किं तया शटविद्यया ॥ १२ ॥ परोकप समाच्छाद्य विक्रयाय प्रतायते । या मुहुनिनामग्रे किं तया पविद्यया ॥ ३३ ॥ नतीयते यया धोरः संसारमकराकरः । नित्यं नित्तानुबन्धिया कि तया मोहविद्यया ॥ ३४ ॥ नित्याम्यासप्रयासन नीवित क्षीयते यया । त्रिवर्गलोपरोयेन किं तया कष्टविद्यया ।। ३३ ।। २. अन्न' क. ३.भन्यत: ग. ४. 'नान्त' ग ५. "2' का ?' ग. ६. 'नोमान्' ग. ५. ग. ८. 'मगा। सरार क-गुम्न नाम्नि. १०, मन' ग.

·७ -- ३ विचारः] दर्पदलनम् । न विवेकोचितां युद्धि न वैराग्यमयं मनः । संपादयति या पुंसां किं तया जडविद्यया ॥ ३६ ॥ शौचाशौचविवादेन त्यक्ता(?) श्रोत्रियता यया । मिथ्याभिमानयोगिन्या किं तया दम्भविद्यया ।। ३७ ।। परमात्सर्यशल्येन व्यथा संजायते यया । सुखनिद्रापहारिण्या किं तया शूलविद्यया ॥ ३८ ॥ परसूक्तापहारेण खसुभापितवादिना । उत्कर्पः स्याप्यते यत्या किं तया चौरविद्यया ॥ ३९ ॥ अनम्यासहतोत्साहा परेण परिभूयते । या लज्जाजननी जाड्यात्कि तया मन्दविद्यया ॥ ४० ॥ लोभः प्रभूतवित्तस्य रागः प्रबजितत्य च । न यया शान्तिमायाति किं तयालीकविद्यया ॥ ४१ ।। यया भूपतिमाश्रित्य परेषां गुणनिन्दकः । दानमानोन्नति हन्ति किं तया दोपविद्यया ॥ ४२ ॥ गृहे धाराधिरूढापि समायां न प्रवर्तते । प्रतिभाभङ्गसङ्गाद्या किं तया मूकविद्यया ॥ ४३ ॥ नण्डं पिण्डार्थिनां द्वेषपिशुनानां शुनामिव । यया संजायते युद्धं किं तया वविद्यया ॥ ४४ ॥ विस्मृता यावलिप्तस्य कण्ठे कृतगतागता। जीववृत्तिरिव तीणा किं तया मृतविद्यया ॥ ४५ ॥ रसायनी जरामीणधिररोगी यया मिपक् । धातुवादी दरिद्रश्च किं तया हास्वविद्यया ॥ ४६॥ 1. अयं को ग-शुत के नाल. २. वादिनः' ख-ग. ३. 'प्रायने क. ४. 'दाराभिरूपापि' क. ५. 'म' फ. ६. अब शेकः सना-पुलस्योनास्ति. ७. अयं सो ग-पुस्तके नास्ति, धर्मगदी क.

·८ काव्यमाला। यया मुन्धमृगाः कूटैः पीड्यन्ते तीमागणैः । आशापाशावलत्रिन्या किं तया लुब्धविद्यया ॥ १७ ॥ परोपतापः क्रियते वैश्यादिकुहकैर्यया । यन्त्रतन्त्रानुसारिण्या किं तया व्याजविचया ॥ ४८ ॥ गुरुगर्वात्कविद्वैपायतिमांगपरिग्रहात् । नृपः पापाविजः क्रोधात्सा विद्या वार्यते यया ॥ ४९ ।। विद्यागुणाले विदुषां ये विवेकनिवन्वनम् । खल्पशिल्पकलातुल्याः शेपा जीवितहेतवः ॥ ५० ॥ वीणेव श्रोत्रहीनस्य लोलासीव विचक्षुपः । व्यसोः कुलुममालेव विद्या तब्बल निप्फला ॥ ११ ॥ द्वेपदहिता विद्या कामकोषहता मतिः । लोभमोहहता वृत्तियेषां तेषां किमायुपा ॥ १२ ॥ दूरे व्याकरणं कुरुष्व चिपमं धातुक्षयक्षोभित मीमांसा विरसा न शोपयति कि तरल कर्कशः । नक्षीवः पतति सरनमकरैः किं नव्यकाव्यासवै- तलान्नित्यहिताय शान्तमनसां वैराग्यमारोग्यदम् ।। ५३ ॥ इत्युक्तः नुरराजेन निश्चयान चचाल सः। अभिमानगृहीतानां निवारो हि दुर्ग्रहः ॥ ५४ ॥ अथ वृद्धद्विनो भूत्वा सिकतामुष्टिभिः शनैः । शकः प्रचक्रमे कर्नु गायां सेतुबन्धनम् ।। ५५ ॥ तं दृष्ट्वा निप्पललेशविफलोद्योगनिचलम् । मुनिसूनुः कृपाविष्टः पप्रच्छाम्यत्य सलितः ॥ १६ ॥ ब्रह्मक एप निवन्धलव वन्थ्यसमुद्यने । निष्फलं विपुलायासं न प्राज्ञाः कने कुर्वते ।। ५७ ॥ १. 'पय मार्गम. स. २. अयम ग-युस्लो नास्ति. ३. पत्यारि' क.

·३ विचारः] दर्पदलनम् । असिन्कुटिलकल्लोलदोलाविक्षोभितेऽम्भास । हास्यहेतुः कथं सेतुः सिकतामुष्टिभिर्भवेत् ॥ १८ ॥ इत्युक्ते मुनिपुत्रेण ब्राह्मणस्तमभाषत । अहो परोपदेशेषु सर्वो भवति पण्डितः ॥ १९ ॥ अनधीतां बलाद्विद्यां तपसा प्राप्तुमिच्छसि । यथा त्वं निष्फलारम्भस्तथाहमपरो जडः ॥ १० ॥ एतद्विजवचः श्रुत्वा यथार्थ स्थगितोत्तरः। तथापि दृढसंकल्पः स्वकृत्यान्न चचाल सः॥ ६१ ॥ अथास्य तीव्रतपसा शकः प्रादाद्वरं वरम् । सर्वविद्यानिधिर्यन सहसैव वभूव सः । ६२ ।। प्राप्तविद्यः स सोत्साहस्तूर्णं गत्वा स्वमाश्रमम् । निजां तपःफलवाप्तिकयां पित्रे न्यवेदयत् ॥ १३ ॥ तं मंदाक्रान्तमधान्तवृत्तसंस्कृतवादिनम् । भरद्वाजः प्रमोदेऽपि खेदाकुल इवावदत् ॥ १४ ॥ पुत्र प्राप्ता त्वया विद्या तपस्तापाकिमुच्यते । कि त्वागामिभयादेतन्न युक्तं प्रतिभाति मे ॥ ६५ ॥ इतः समीपे रैभ्यस्य कोफ्नस्य तपोवनम् । विद्यामदान्धी तत्पुत्रावर्वावसुपरावसू ।। ६६ ।। तावधान्तक्षुतोन्मादौ त्वं चाभिनवपण्डितः । तत्संगमे द्वेपमयः सदा संनिहितः कलिः ॥ १७ ॥ ग्रीवास्तम्भभृतः परोन्नतिकथामात्रे शिरःशूलिनः सोद्वेगभ्रमणप्रलापविपुलक्षोभाभिभूतस्थिते। अन्तर्द्वपविषप्रवेशविषमक्रोधोप्णनिःश्वासिनः कप्टा नूतनपण्डितस्स विकृतिीमज्वरारम्भभूः ।।६८ ।। ३. 'भाषिणम्' ग. १. 'ययालं' क-ग. २. 'सदाक्रान्तविभ्रान्तवृत्तसंस्थित' क. 'नूनमपण्डितस्य' इति शाईधरपद्धतिवृतः पाठः, १२ ·go काव्यमाला। तव तत्र प्रयातस्य युक्तायुक्तविवादिनः । भविष्यति मुनेः शापादवश्यं मदनिग्रहः ॥ ६९ ॥ शुक्तिकारजतज्ञाननीलपीतादिदर्शनैः । उन्मादं जनयत्येव विद्यादपपिशाचिका ॥ ७० ॥ एप विद्योपदेशेन विनाशः प्रार्थितस्त्वया । रैभ्याश्रमो न गन्तव्यः कर्तव्यं यदि मद्वचः ॥ ७१ ॥ इत्युक्तोऽप्यसकृत्पित्रा स गत्वा रैम्यपुत्रयोः । व्यधाद्विवादनिर्वेदैः सदा विद्यामदक्षितिम् ॥ ७२ ॥ तं दर्पमत्त साकोपभीमभूभङ्गदुर्मुखी । तावूचतुर्मनःसक्तविद्याविद्वेषशूलिनी ॥ ७३ ।। कनीयानावयोर्यमाद्वयसा त्वं श्रुतेन च । करोपि वादेराक्षेपं तस्मादायुःक्षयोऽस्तु ते ॥ ७४ ।। इत्युक्तोऽपि क्रुधा ताभ्यां न दर्पाद्विरराम सः । न प्रसन्नं न च क्रुद्धं गणयन्ति मदोद्धताः ॥ ७५ ॥ अत्रान्तरे भ्रमदृङ्गमालाभूभङ्गविनमः । कालः प्रोपितकान्तानां पुप्पकालः समाययौ ॥ ७६ ॥ 'क्षिप्तपत्राः सुमनसां रजःकलुपितेक्षणाः । सद्वेषा इव विद्वांसधेरुमलयमारुताः ॥ ७७ ।। माधुर्यलटितोदारवाणीविलसितैर्मुहुः । कवीनामिव संघर्षः कोलिलानामनायत ॥ ७८ ॥ रेभ्ये प्रयाते पुत्राभ्यां सह स्नातुं सरित्तटम् । भरद्वानात्मनोऽभ्येत्य प्रविवेश तदाश्रमम् ॥ ७९ ॥ तत्र पुप्पोचयव्यग्रां धर्मपत्नी परावसोः । सोऽपश्यनुप्रभा नाम रूपदापहां रतेः ।। ८० ॥ उटनागनसकानां हरिणीनां विलोकने । पिलासदीक्षां कुर्वाणां तरलापानभनिभिः ॥ ८१ ॥ 1. 'पेलुः रा.

·११ ३ विचारः] दर्पदलनम् । तां दृष्ट्वा चन्द्रवदनां मदनानन्ददेवताम् । बभूवोत्क्रान्तमर्यादः सहसैव मुनेः सुतः ॥ ८२ ॥ स ब्रह्मचारी कामेन नवेन तरलीकृतः । अभिलापोचितं वक्तुमनभिज्ञोऽप्युवाच ताम् ॥ ८३ ॥ उन्मादनमिदं रूपमनुरूपं मनोभुवः । समुत्सितमिवासक्तं करोति मम मानसम् ॥ ८४ ॥ विद्याविनयमुत्सृज्य संत्यज्य गुरुयन्त्रणाम् । त्वयि प्रवृत्तं चित्तं मे प्राग्जन्मप्रेमबन्धनम् ।। ८५ ॥ जानामि यत्कृतस्यास्य विपाके कर्मणः फलम् । तथाप्यभिमतं धर्तुं न शक्नोमि करोमि किम् ॥ ८६ ॥ न श्रुतेन न वित्तेन न वृत्तेन न कर्मणा । प्रवृत्तं.शक्यते रोड़े मनोभवपथे मनः ॥ ८७ ॥ इत्युक्त्वा तां भयोद्धान्तनयनामाश्रमोन्मुखीम् । गन्तुं प्रवृत्तां सोऽभ्येत्य जग्राहांशुकपल्लवे ॥ ८ ॥ कदली कुञ्जरेणेव तरसा तेन निर्जने । कृष्णमाणा तमवदत्सा निषेधचलाङ्गुलिः ॥ ८९ ॥ मा मा मलिनय स्वच्छं शीलं मम तथात्मनः । विद्याया निरवद्यायाः किमेतदुचितं फलम् ॥ ९ ॥ शीलशुक्लांशुकां त्यक्त्वा लजां निजवधूमिव । गृहासि परनारीणां पाणिना पटपल्लवम् ॥ ९१ ।। किमेतदित्यनुचितं दृष्ट्वा नूनं कमण्डलुः । . उदीवः कौतुकेनेव मुखं तव निरीक्षते ॥ ९२ ॥ विभ्रतोऽन्तर्गतरसां कुसुमेपुरुचिं नवाम् । जटावल्कलभारस्ते तरोरिव न शान्तये ।। ९३ ॥ पापसंकल्पमात्रेण त्रपयाधोमुखी तव । पविता स्पर्शभीत्येव कम्पलोलाक्षमालिका ॥ ९४ ॥ १. 'वृत्तेन निवृत्तेन' क. ।

·काव्यमाला। आसनाजे सरस्वत्या जपलोलरदच्छदे । दुर्नयोक्तिर्न युक्तेयं मुखे तव मनीषिणः ॥ ९५ ॥ इयं तपोवनमही विवेकजननी कथम् । जनयत्यभिलापं ते जननीवाजितात्मनः ॥ १६ ॥ दुर्मदो(दुर्दमो) यौवनभरस्तुरङ्ग इव हारकः । । सर्वथा शिथिलात्मानमवटे क्षिपति क्षणात् ॥ ९७ ॥ पिग्धियं कि विवेकेन दूरे विश्राम्यतु श्रुतम् । धार्यते यैर्न संसारविकारस्खलितं मनः ॥ ९८ ॥ के विद्या विदिताशेपकार्याकार्यविमर्शधीः । मूढता क च दुष्कर्ममहापापकुटुम्बिनी ॥ ९९ ॥ इत्युच्यमानोऽपि यदा न स तत्याज दुर्ग्रहम् । शीलापहारसंत्रस्ता सा तदा समचिन्तयत् ॥ १०० ।। किं करोम्यनने लब्धा विवशाहं प्रमादिना । उत्सृष्टधर्मनियमाः किं न कुर्वन्त्यवारिताः ॥ १०१ ॥ अयं स्मरातुरस्तावद्वचसा न निवर्तते । वश्यन्ते सान्त्ववादेन कामक्रोधमदोद्धताः ।। १०२ ॥ इति ध्यात्वा तमवदत्सा शनैदवादिनी । गच्छ त्वं स्वयमेप्यामि निशि शून्यलतागृहे ॥ १०३ ।। खात्वा सपुत्रः कालेऽस्मिन्नायाति श्वशुरो मम । ज्वलज्ज्वलनतुल्यस्य तस्याग्रे किं करिष्यसि ॥ १०४ ॥ इत्युक्तः स तया प्रायान्सत्यं विज्ञाय तद्वचः । दुप्पापमपि मन्यन्ते सुलभं काममोहिताः ।। १०५ ॥ रैभ्यं ततः समायातमन्यागाराग्रतः स्थितम् । सुपा प्रोवाच कोपानिधूमेनेवायुवपिणी ॥ १६ ॥ भरद्वाजात्मनस्तात पापलव मुहत्सुतः । ममाय पिनने शीलविप्लवेऽभ्यथितां गतः ।। १०७ ॥ 1. 'वार्यते' फ. २. दुधर्ममाता' फ, दुष्कर्ष' प. ३. भारिणी' ग.

·३ विचारः] दर्पदलनम् । स मया दुहग्रस्तः समेप्यामीति वञ्चितः । विमुच्ये नान्यथा हस्तात्तस्य स्वस्तिमती सती ।। १०८॥ एतदाकये सहसा प्रज्वलन्मन्युना मुनिः । बभूव दुनिमित्तोल्कापातर इवांशुमान् ॥ १०९ ॥ विद्यावतां स्फुरत्यन्तविवेकः स्वस्थचेतसाम् । विकारकाले संमोहश्चित्ते विद्या च पुस्तके ॥ ११० ॥ स निःश्वसनथ क्रोधज्वरारम्भारुणेक्षणः । अभिचारजपेनेव कम्पमानाधरोऽभ्यधात् ।। १११ ।। अहो बत भरद्वाजः पुत्रस्याध्ययने व्यधात् । धर्मोपदेशं यत्नेन नग्नीकर्तुं पराङ्गनाः ॥ ११२ ॥ इत्युक्त्वामर्पसंरम्भादपरं वक्तुमक्षमः । ' स प्रविश्याग्निसदनं प्रतीकारपरोऽभवत् ।। ११३ ।। उत्पाट्य विकटाटोपकोपः प्रौढाग्निपिङ्गलाम् । स जुहाव जटां वगौ क्रूरक्रोधसटामिव ॥ ११४ !! , द्वितीयायां हुतायां च शूलभृद्धोरराक्षसः । । कृत्यासखः समुद्भूतः प्रोवाच प्रणतो मुनिम् ॥ ११५ ॥ किं करोमि मुने कस्य विनाशायासि निर्मितः । त्रैलोक्यमपि निर्दधुं संनद्धोऽहं त्वदाज्ञया ॥ ११६ ।। इति ब्रुवाणं तं रैभ्यः क्रूराकारमभाषत । भरद्वाजसुतं गच्छ केवलीकुर्वपण्डितम् ॥ ११७॥ इति तेन समादिष्टः स वजन्कम्पितावनिः । . अर्थशौचं मुनिसुतं दृष्ट्वा दूरात्समाद्रवत् ।। ११८ ॥ तस्मिन्नभिट्ठते वेगाद्दीप्तशूले निशाचरे । भयभग्नगतिः प्राप शरणं न मुनेः सुतः ॥ ११९ ।। २. 'अमौ' क. ३. 'द्वितीयस्या' क. ४. 'संदग्धुं ग. १. 'म्यधात्' ख-ग. 'शकलीकुरु' ख-ग.

·१४ काव्यमाला। पलायमानः संप्राप्तः स जवापितुराश्रमम् । अग्न्यागारं विशद्धः शुद्रेणाशौचदूषितः ॥ १२० ॥ दासस्पृष्टः स निःशौचः पतितः संभ्रमाक्षितौ । रक्षः शूलहतः पश्चात्सहसा भस्मसादभूत् ॥ १२१ ॥ अत्रान्तरे भरद्वाजः प्रविशन्निजमाश्रमम् । विध्वस्तच्छायमालोक्य सोद्वेर्गः समचिन्तयत् ।। १२२ ॥ मम पुप्पफलादानप्रत्यावृत्तस्य वहयः । सदोत्तिष्ठन्ति पुरततेऽद्य कि निश्चला इव ।। १२३ ॥ इति संचिन्त्य दृष्ट्वाने भसीभूतं सुतं मुनिः । श्रुत्वा च दासकथितं वृत्तान्तं न्यपतद्भुवि ॥ १२४ ॥ स लब्धसंज्ञः शनकैरवदद्वाप्पगद्गदम् । रैभ्योऽपि विद्वान्कालन प्राप्नोतु खमुताद्वधम् ।। १२५ ॥ हा पुत्र रक्षितेनापि क्षणक्षयनिपातिना । न जीवामि सदोपेण कायेनेव त्वया विना ॥ १२६ ॥ इत्युक्त्वा पुत्रशोकेन चिताग्निमविशन्मुनिः । महत्स्वपि नवोत्सेकादभग्नप्रसराः शुचः ॥ १२७॥ अथ याते शनैः काले वृहद्युम्नस्य भूपतेः । यानको भग्मतुर्गहमविमुपरावसू ।। १२८ ।। प्रवृत्ते विधिवत्तल दीर्घसने पृथुश्रियः । दानमानोदयः कोऽपि तयोर्याजकयोरभूत् ।। १२९ ।। कदाचिदिनपर्यन्तसंध्यायां निनमाश्रमम् । परावमुः समागच्छन्दृष्ट्वा पितरमग्रतः ॥ १३० ।। कृष्णाजिनोत्तरासहं दण्डेन मृगशङ्कया । जधान शापविवशः स तेनाभूद्विवेतनः ॥ १३१ ॥ 1. 'युद्ध' रा-ग. २. 'मूडेन' ख-ग. ३. "निधेटः क. ४. 'सोदेग' क. "वप्पा' य.ग.

·३ विचारः] दर्पदलनम् । जनकं हतमालोक्य ब्रह्महत्याभयाकुलः । गत्वा यज्ञभुवं भ्राने स तमर्थ न्यवेदयत् ॥ १३२ ॥ अर्वावसुस्तमवदद्भातः किं क्रियते विधेः । भवन्ति यस्य संकल्पादेवंरूपा विपर्ययाः ॥ १३३ ॥ धर्मार्थी पापमाप्नोति शीलार्थी शीलविप्लवम् । विधी विधुरतां याते द्रविणार्थी दरिद्रताम् ॥ १३४ ॥ ब्रह्महत्याव्रतं तीव्र भवतोऽर्थे चराम्यहम् । त्वमस्य कुरु भूभर्तुः संपूर्णी याजनक्रियाम् ॥ १३५ ।। उक्त्वेत्यवीवमुर्धातुः पापशान्त्यै धृतवतः । चकार सर्वतीर्येषु तीवनिप्कृतिपारणम् ।। १३६ ।। तं समाप्तवतं प्राप्त राज्ञो यज्ञवसुंधराम् । दूरात्परावयुद्धत्वा पितृनः समचिन्तयत् ॥ १३७ ॥ अयं मे दक्षिणाकाले भागहर्ता समागतः । मदभाग्यश्चिरं तीव्रतक्लिष्टोऽपि जीवति ।। १३८ ॥ इति संचिन्त्य सोऽभ्येत्य प्रोवाच पृथिवीपतिम् । लोभमात्सर्ययोरङ्के पतितः पातकेच्छया ॥ १३९ ।। राजन्यज्ञमहीमेप किल्बिपी ब्रह्महत्यया । प्रविशत्यविकल्पेन मझाता वार्यतामितः ॥ १४० ।- इत्युक्तस्तेन नृपतिः कृतघ्नेन विपर्ययात् । तस्य प्रवेशमज्ञानान्निप्पापस्य न्यवारयत् ॥ १४१ ।। अन्धा इव न पश्यन्ति योग्यायोग्यं हिताहितम् । पथा तेनैव गच्छन्ति नीयन्ते येन पार्थिवाः ॥ १४२ ॥ मिथ्यापवाददानेन नैव भ्रात्रे चुकोप सः । निकारे कारणं देवं मन्यन्ते हि मनीषिणः ॥ १४३ ।। तेन तस्यानृशंस्येन निर्विकारतया तया । तुष्टाः क्रतुसमासीनास्तमूचुत्रिदिवौकसः ॥ १४४ ॥ १. 'विपत्तयः क. २. 'चचार' क. ३. 'कृतन' क. ४. 'विकारे' ख.

·९८ ८ प्याला यदा प्रहारैर्दलिताखिलाङ्गः खण्डोष्ठनासः स्फुटितातिदन्तः । युवा पिशाचस्वमिवोपयाति तदापि रूपं विगतस्वरूपम् ॥ १२ ॥ यदा न धीमानरिपु प्रमाथी न वाक्पटुश्चित्रमनुप्यतुल्यः । तदा सुरूपादविचाररम्याद्वरं विरूपः स्पृहणीयरूपः ॥ १३ ॥ यदा दरिद्रः परिधानहीनत्रपानिलीनः कुरुतेऽतियाच्नाम् । कपोलसंनातवलीविकारस्तदा सुरूपोऽपि पर विरूपः ॥ १४ ॥ विद्वत्संसदि वादिभिः कविवर पानभिज्ञः पर मूखः शंकरवाहनस्तुतिपदेयः संज्ञया हस्पते। विक्रीतः परदेशपण्यसदने धूतॆरिवानुत्तरः पुंसश्चित्रमयूरचारुवपुपः किं तस्स रूपश्निया ॥ १५ ॥ कालं मुहूर्ताङ्गुलिमण्डलेन दिनत्रियामाञ्जलिना पिबन्तम् । रूपं विलोक्यैव वपुश्च केपां भङ्गेन नाङ्गान्यलसीभवन्ति ॥ १६ ॥ रूपं वयः शौर्यमनङ्गभोगं प्रज्ञाप्नभावं विभवं वपुश्च । अनाति कालभ्रमरः समन्तात्युंसां हि किंजल्कमिवाम्बुजानाम्॥१७॥ कदाचित्सह गन्धर्वैः सभास्थाने शचीपतिम् । नृत्तेनाप्सरसः सर्वा गीतेन च सिपेविरे ॥ १८ ॥ तासां मध्ये वभौ कान्ता वृत्तीनामिव कैशिकी। उर्वशी स्वमुखे मैत्री वदन्तीवेन्दुपद्मयोः ॥ १९॥ शकसेवागतास्तत्र तां दृष्ट्न्दुमुखी मुराः । मेनिरे धन्यमात्मानं शृङ्गारलाङ्गतां गतम् ॥ २० ॥ नृत्यन्ती सा भी हारमध्यरत्रेषु बिम्बिता । युगपद्मविशन्तीव हृदयानि दिवौकसाम् ॥ २१ ॥ लीना देवविमानेषु हंसातद्दतिनिर्जिताः । तत्कटाक्षनितश्चके निद्रां चन्द्रे मृगः क्षणम् ॥ २२ ॥ 1.रोकारवाहनः' क. सराहनो एमः. २. 'महनन' स. ३. कौशिकी' क. ४. 'टनिताक. ५ 'चन्दमृगःस.

·४ विचारः] दर्पदलनम् । १ ९ तस्याः सेाप्सरोनेत्रमालेव पतिता बभौ । स्तनयोः शेखरसस्ता नीलोत्पलदलावली ॥ २३ ॥ उत्साहोद्धतविभ्रमभ्रमरकव्यावृत्तहारान्तर- त्रुट्यत्सूत्रविमुक्तमौक्तिकभरः सक्तः स्तनोत्सङ्गयोः । वन्दुच्युतसंततामृतकणाकारश्चकार क्षणं तस्या नृत्तरसश्रमोदितघनखेदाम्बुविम्बश्रियम् ॥ २४ ॥ तस्या नृत्तविलोकने पुलकितं दृष्ट्वा रतिर्मन्मथं निःश्वासाञ्चितचारुरूप(?)रजसा चक्ने पुरस्तात्पटम् । उद्वीक्ष्याक्षिपरम्परामपि हरेस्तत्रावसन्ना शची कोपान्दोलितकेलिपद्ममधुपैमध्येऽन्धकारं व्यधात् ॥ २५ ।। विघ्नं न चकुर्ननु नृत्तलीलासंदर्शने पुण्यवर्ता नराणाम् । तत्रोर्वशीरूपवशीकृतानां निमेषशून्यानि विलोचनानि ॥ २६ ॥ देवयोरश्विनोस्तत्र रूपमाधुर्यधुर्ययोः । मिथः कथा समभवत्तद्गुणाकृष्टचित्तयोः ॥ २७ ॥ एकोऽब्रवीदहो रूपमस्यास्तरलचक्षुपः । निमीलन्नियमा येन मुनयोऽप्याकुलीकृताः ॥ २८.॥ अस्यां संसदि कस्यास्ये पतन्त्येताः सुजन्मनः । सारसंभोगसंवादलज्जाकुटिलिता दृशः ॥ २९ ॥ वृत्तसंगमयोरेव परस्परविलोकने । न्यासं शृङ्गारसर्वखमनङ्गेनार्पित रहः ॥ ३० ॥ रणोत्सृष्टतनोः कण्ठे सोत्कण्ठा भुजबन्धनम् । कस्येयं तरलापाङ्गा रनोत्तीर्णा करिष्यति.॥ ३१ ॥ इति ब्रुवाणमपरः सस्सितस्तमभाषत । अहो न विस्मृतः किं ते भूतलेन्दुः पुरुरवाः ॥ ३२ ॥ विक्रमाभरणं दिक्षु लावण्यतिलकं भुवः । उर्वशीभोगसुभगं यस्यैतद्गीयते यशः ॥ ३३ ॥ १. "भ्रमकर' क. २. "चूतरजसा' ख. ३. 'मृत्त' क.

·काव्यमाला। तेन रूपगुणोत्साहरुवंशीयं वशीकृता । पुरः स्थितापि शकस मनसा तत्र तिष्ठति ॥ ३४ ॥ रूपसाम्येन शीतांशुवंशे जातः स लजते । न करोति रतेरने तत्कयां मत्सरी लरः ॥ ३५ ॥ न जाने वैत हेवाकः कोऽयं कुसुमधन्वनः । नैवार्पयति यत्पाणौ तस्यैव शरपञ्चकम् ॥ २६ ॥ भुवः समस्ताम्थुधिमेखलाया वोढारमानानुनिलम्बिबाहुम् । लीलागुरुं तं हृदये वहन्ती तन्वी कथं नृत्यति नैव विमः ॥ ३७॥ द्रष्टव्यः स नृपत्तापदप्रस्तावेऽपि यत्नतः । को वेत्ति तद्विध रत्नं पुण्यैरास्ते कियचिरम् ॥ ३८ ॥ इत्युक्त्वा तो कृतक्षोणीपतिदर्शननिश्चयो । नृत्ते निवृत्ते जम्भारिं प्रणम्य ययतुर्भुवम् ॥ १९ ॥ राजधानी समासाद्य तो पुरूरवसः क्षणात् । अवारिती विविशतुवैत्रिभिः सुरगौरवात् ।। ४० ।। तौ तं ददशतुः नानविहिताम्यङ्गसंगमम् । पीयूपनवनीतेन लग्नस्नेहमिवोडुपम् ॥ ४१ ।। स्नानोत्तारितकेयूरमहाहमणिकंकणम् । लावण्याभरणं तस्स बिररामोनितं वपुः ॥ ४२ ॥ शून्यप्रवणपाशल तत्य कण्ठः समाययो । निभूपणनिवेशोऽपि विशेषरमणीयताम् ॥ १३ ॥ विचार्य तसा मर्यादं सौन्दर्योदार्यमश्विनौ । प्रशशंसतुंराश्चर्यनिर्माणातिशयं विधेः ॥ ४४ ॥ स तो कृताञ्जलिः प्रीत्या कृतासनपरिग्रही। पप्रच्छ खच्छहृदयम्त्वरागमनकारणम् ॥ १५ ॥ १.शीतांसोश जाती महोति. क. २. 'पृत्त' स. ३. क्षीरमेह का ४. रिसोऽषि' क.

·४ विचारः] दर्पदलनम् । १०१ तावूचतुः क्षितिपते महीकुसुमधन्वनः । त्रैलोक्याभरणं रूपं तवावां द्रष्टुमागतौ ॥ ४६ ॥ निसर्गण जगत्सर्गनिरर्गलगुणादरात् । कौतुकालोकसारेव दृष्टा सृष्टिः प्रजापतेः ॥ ४७ ॥ विलोकितस्त्वं वसुधासुधांशुः पूर्णमण्डलः । ख्सपीयूमपानेन प्राप्ता प्रीतिः किमुच्यते ॥४८॥ इत्युक्तः प्रणयात्ताभ्यां किंचित्कुसुमितसितः । तायूचे नृपतिर्मान्यमानेनाम्यधिकादरः ॥ ४९ ॥ भवत्संदर्शनेनाहमस्भ्यनुग्रहभाजनम् । द्रष्टव्या द्रष्टुमायान्ति पुण्यपण्येन केवलम् ॥ ५० ॥ तीर्थाप्तिः साधुसंपर्कः पूज्यपूजामहोत्सवः । अस्मिन्विरसनिःसारे संसारे सारसंग्रहः ।। ५१॥. स्नानाभ्यक्तेन न मया युवयोरुचितः कृतः । पुण्यसाफल्यनिःशल्यकल्याणायार्चनादरः ॥ १२ ॥ अग्न्यागारान्तरे तावन्मुहूर्त क्रियतां स्थितिः । कृतस्नानः समेप्यामि पूजाप्रणयपात्रताम् ॥ ५३॥ इत्युक्तौ तेन ययतुस्ती हुताशनमन्दिरम् । स्नातं विभूपितं भूपं द्रक्ष्याव इति कौतुकात् ॥ ५४ ।। अथ राजा कृतस्नानः सर्वाभरणभूपितः । पुरोहितेन सहितस्तत्समीपमुपाययौ ॥ ५५ ॥ तौ दृष्ट्वा पृथिवीपालं तारहार किरीटिनम् । क्षणं नैवोचतुः किंचिद्विपण्णौ विनताननौ ।। ६६ ।। कृतार्चने नरपतौ तौ पप्रच्छ पुरोहितः । अकस्माधुवयोः करसादप्रसाद इवेक्ष्यते ।। ५७ ॥ १. 'निसर्गजगदुत्सर्ग' क. २. 'दृष्टिष्टिः क, "दृष्टा दृष्टिः' ख. ३. 'भवद्भयां दर्शनेनाहं विहितानुग्रहः स्वयम्' क.

·काव्यमाला। विनयातिकमोऽस्माकं यातः कश्चिन्न हेतुताम् । पृष्टौ पुरोहितेनेति तो शनेस्तमभापताम् ॥१८॥ आवयो प्रसन्नत्वं न युप्माकमतिक्रमः। किंत कालगलत्सर्वभावालोकनविस्मयः ॥ १९ ॥ अधुनैव नरेन्द्रोऽयं दृष्टोऽभ्यङ्गेऽपि यादृशः। क्षणपाकेन कालस्य दृश्यते नैव तादृशः ॥६० ॥ दिनेन्धनवने नित्यं दह्यमानेऽवहिना । नीयते कालधूमेन रूपचित्रमचित्रताम् ॥ ६१ ॥ निश्चित्य सर्वभावानां नित्यमेतामनित्यताम् । रूपेऽभिमानं कः कुर्यात्स्वप्नचित्रपटोपमे ॥ १२ ॥ जरानीर्णानि रूपाणि रोगार्तानि वपूंपि च । आयूंपि काललीढानि दृष्ट्वा कस्य भवेन्मदः ॥ ६३ ॥ योऽयं विलोक्यते लोकः स्फाराकारविकारवान् । उच्छृनतामुपगतान्त एते शुक्रविन्दवः ॥ ६ ॥ अहो कालस्य सूक्ष्मोऽयं कोऽप्यलक्ष्यनमः क्रमः । यत्पाकपरिणामेन सर्व यात्यन्यरूपताम् ॥६५॥ राज्ञः सानक्षणे याभूल्लावण्यलहरी तनोः । पीता क्षणेन सा तेन प्रवृत्तान्यक्षणोचिता ॥ १६ ॥ संपूर्णस्यायुपो मात्रा रूपस्य विभवस्य च । होरायन्नाथुधारेव गलत्येवानिशं नृणाम् ॥ १७ ॥ कलाकाठामुहूर्तानां कालस्य मनतां जवात् । न लक्ष्यते विभागेन दीपस्येवार्चिपां गतिः ॥ १८ ॥ प्रमाते मध्याहे तरुणः स्थविरोऽस्तगः । दिने दिने दिनेशोऽपि क्रियते काललीलया ॥ १९॥ गुप्यन्त्यम्युधयलरगहनैरालिहिताशाशनाः गच्छन्त्युद्गततुबानमुकुवेदमा गिरीन्द्राः क्षयम् । 1. 'दननः' क. वाल:

·१०३ ५ विचारः] दर्पदलनम्। भ्रश्यत्येव वसुंधरापि सहिता दिन्दन्तिभिर्यदशा- सर्वाशी सततं प्रधावति महाकालः स कोऽप्याकुलः ॥७०॥ इत्युक्ता नृपमामन्त्र्य दिवं जग्मतुरश्विनौ । . नृपश्च तद्वचश्चिन्ताशान्तरूपमदोऽभवत् ॥ ७१ ॥ तस्मान्न कार्यः सुधिया विचार्य साश्चर्यसौन्दर्यविलासदपः । संसारमोहनसरे धनेऽसिन्विद्युल्ताविस्फुरितं हि रूपम् ॥७२॥ प्रातर्वालतरोऽथ कुडुलतया कान्ताकुचाभः शनै- हेलाहासविकाससुन्दररुचिः संपूर्णकोपस्ततः । पश्चान्म्लानवपुर्विलोलशिथिलः पद्मः प्रकीर्णोऽनिलै- स्तस्मिन्नेव दिने स पङ्ककलिलक्लिन्नस्तटे शुप्यति ॥ ७३ ।। वैरूप्यं सेंहनं जराहृतरुचिर्यातो ययातिः पुरा कान्त्या तजिंतकामकीतिरभवदुर्दर्शमूर्तिनलः । सौदासस्य मनोहरं वपुरभूत्संत्रासनं देहिनां रूपे कस्य भविप्यति प्रतिदिनम्लायिन्यनित्ये धृतिः ।। ७४ ।। तस्मादस्थिररूपं विचार्य रूपं भवस्वरूपं च । अनुरूपमदनशमनं स्थिरपंदसंप्राप्तये सुधियाम् ॥ ७ ॥ इति श्रीव्यासदासापराख्यक्षेमेन्दविहिते दपंदलने रूपविचारश्चतुर्थः । पञ्चमो विचारः। अहं शूरः क्रूरप्रतिभटघटापाटनपटु- स्तरस्वी सेनायां हयगजघटानामधिपतिः। इति प्रौढः पुंसां निजभुमबलाक्रान्तजगतां भवत्यन्तदर्पः परिभवपदं कालगलितः ॥ १ ॥ शौर्यण दर्पः पुरुषस्य कोऽयं दृष्टस्तिरश्चामपि शूरभावः । औचित्यहीनं विनयव्यपेतं दयादरिद्रं न वदन्ति शौर्यम् ॥ २ ॥ १. 'दिसधिभिः' ख. २. 'भूष' क. ३. 'लीलाहंसविलास ख. ४, 'सहसा' क. ५. 'पदवीमाप्तये क. ६. 'गजरथानां' ख. ७, 'अन्ते' ख.

·१०४ काव्यमाला। वालय शौर्य कुसुमोपमस्व मातुः प्रहारे प्रणयमितेषु । वृद्धस्य शौर्य शिथिलाङ्गसंधेः त्वलायया पूर्वकथापथेषु ॥ ३ ॥ वयखिभागे तरुणस शौर्य यदेव दर्पप्रभवाभिभूतम् । तचित्तवृत्तेविविधत्वभावात्पर्यायशो यात्यतिवपरीत्यम् ॥ ४ ॥ . चित्तस्य जायानिलचञ्चलस्य नानागुणत्वात्कियते किमल ॥ ५ ॥ ह्यो येन भग्नाः पुरतोऽरिसेना भीतः स एवाघ भक्त्यधीरः । वृत्रेण शक्रः समरे निगीणः फेनेन शक्रः स जवान वृत्रम् ॥ ६ ॥ एक समालिकति दर्पलोला सीवेव वेश्या नहि राजलक्ष्मीः ॥ ७ ॥ यः कार्तवीर्यस्य च दोःसहलं चिच्छेद वीरो युधि जामदग्यः । स सायके रामकराधिरूढे ब्राह्मण्यदैन्यप्रणयी वभूव ॥ ८ ॥ रामोऽपि साहायकलाभलोभाच्चके कपः संश्रयदैन्यसेवाम् । शूरप्रतापः शिशिरतुनेव कालेन लीदलनुतामुपैति ॥९॥ वाली प्रसह्य प्लवगः करेण सोल्लासकैलाससहं दशास्वम् । निक्षिप्य कक्षाश्चलसंधिवन्धे सप्ताधिसंध्याविधिमन्वतिष्ठत् ॥१०॥ युद्धोद्धता भूपतयः प्रसिद्धा बद्धा जरासंधनृपेण पूर्वम् । सभीमसेनेन भुजायुधेन द्विधा कृतः संधिविदारणेन ॥ ११ ॥ भीमोऽपि कर्णेन विकीर्णधैर्यः प्रमूदशक्तिः कृपया विमुक्तः । कर्णोऽर्जुनसाततकामुकख क्षणाक्षणं याचकता प्रयातः ॥ १२ ॥ त्यक्त्वार्जुनः कृष्णकलत्रवर्ग नगाम गोपाटबलाभिभूतः । न ज्ञायते देवपथानुयाता शौर्यख वृत्तिः करिकर्णलोला ॥ १३ ॥ भीरुः शूरत्वमायाति शूरोऽप्यायाति भीताम् । न कचिच्चपटल्यास शौर्यस्व नियता स्थितिः ॥ १४ ॥ वाणत्यक्षेण कंसारिचक्रधारापयातिथिः । आनन्मभक्तिप्रणयी रक्षणाही न रक्षितः ॥ १५ ॥ १. 'पानोपमस्य' रा. २ 'सध्या विधये नचार' रा. ३. पक्षमा स.. योग मारेयके' क.५ 'रक्षितो न तु मानिनःस.

·५ विचारः) दर्पदलनम् । वेगाप्ते कालयवने मुचुकुन्दमशिथियत् । शौरिः शयनपर्यङ्कतलसंकुचिताकृतिः ॥ १६ ॥ शिशुपालस्स शिरसि च्छिन्ने चक्रेण चक्रिणा । दृष्टिः : कृता न चापेषु नृपैस्तत्पक्षपातिभिः ॥ १७ ॥ भीमनिप्पीयमाणासन्दृष्टो दुर्योधनानुजः । अशस्त्राभिरिव स्त्रीभिद्रोणकर्णकृपादिभिः ॥ १८ ॥ स्फाराज़गरसंरुद्धभुजद्वन्द्वो वृकोदरः । जननीकरुणाक्रन्दनिनादमुखरोऽभवत् ।। १९ ॥ महतामपि पूर्वेषामेवरूपा मदक्षितिः । सामान्यविक्रमोद्दामश्लाघा केनाभिनन्द्यते ।। २० ॥ अशक्ते रौद्रतातैश्यं तीव्रपापेपु धीरता । छद्मवीर्वाचि पारुप्यं नीचानां शौर्यमीदृशम् ॥ २१ ॥ निष्कारणनृशंसस्य शौर्य हिंस्रत्वमुच्यते । यः सर्प इव संनद्धः प्राणवाधाय देहिनाम् ॥ २२ ॥ एतदेव परं शौर्य यत्परप्राणरक्षणम् । नहि प्राणहरः शूरः शूरः प्राणप्रदोऽपिनाम् ॥ २३ ॥ न कश्चिद्वृद्धिहीनस्य शौर्येण क्रियते गुणः । पर्जन्यगणितामपी श्वः पतति केसरी ॥ २४ ॥ कि शौर्येण सरागस्य मदलीवस्य दन्तिनः । बन्धकीलामलोभेन यः क्षिपत्यवटे तनुम् ॥ २५ ॥ शौर्य विक्रीतकायस्य सेवकस्य किमद्भुतम् । भेपस्येव वधो यस्य सूनावद्धस्य निश्चितः ॥ २६ ॥ न दर्पविकृतं शौर्य न मायामलिनं मनः । न द्वेपोप्णं श्रुतं येपां गण्यन्ते तद्गुणा बुधैः ॥ २७ ॥ कुलं. कुतनयेनेव लोभेनेव गुणोदयः । ऐश्वर्य दुर्नयेनेव शौर्य दर्पण नश्यति ।। २८ ॥; १. 'आसक्ता' क. २. 'यशः' ख. ३. 'गुणाः' ख. .

·काव्यमाला। . प्रभावभवनस्तम्भ इव दम्भोद्भवोऽभवत् । सप्ताधिपरिखालेखामेखलायाः प्रभुर्भुवः ॥ २९ ॥ तस निःशेपितारातेः सदा युद्धमनोरथः । अप्राप्तप्रतिमल्लस्य ययौ हृदयशल्यताम् ॥ ३० ॥ स सुरासुरयुद्धाप्तदर्षदेपितमानसः । कः कोऽस्ति शूरः संरम्भादित्यपृच्छत्सदाजनम् ।। ३१ ।। दर्पकण्डूलदोर्दण्डं पृच्छन्तं रभसेन तम् । सर्वावमानसंनद्धं जगादाभ्येत्य नारदः ।। ३२ ।। नास्ति त्वत्सदृशः शूरस्त्रैलोक्ये सत्यमुच्यते । किं तु जाने रणा) ते नरनारायणावृपी ॥ ३३ ॥ बदर्याश्रमसंसक्तो तीने तपसि निष्ठितौ । युद्धेच्छौ तौ यदि स्वानां तत्पूर्णस्ते मनोरथः ॥ ३४ ॥ नारदेनेत्यभिहिते स बर्याश्रमं ययौ । विलोकयन्निनभुजौ प्रत्यासन्नरणोत्सवौ ॥ ३५ ॥ दृष्ट्या तेजोनिधी तत्र नरनारायणी नृपः । मनोरथपथाभ्यन्तं ययाचे युद्धमुद्धतः ॥ ३६॥ तं युद्धकामुकं तिर्यदृशा गम्भीरधीरया । त्योवाच सावनलितदिन्याधरं नरः ॥ २७ ॥ महीपते निवर्तख न वयं युद्धकोविदाः युक्तैरेव सङ्ग्रामस्तव ये भूम्यनन्तराः ॥ ३८ ॥ इत्युक्तोऽपि यदा राजा न चचाल रणादरात् । तदा तं दृप्तमपीकनिशिताखैरपूरयत् ॥ ३९ ॥ प्रदीप्तत्वलनाकारैः शरैराकीर्णविग्रहः । पिनष्टविग्रहरुनिपतत्यान धीरताम् ॥ ४० ॥ 1. 'तापित' फ. २. 'सांवसान' स... 'सशः स्मितालीटाघरो नर' स. ४. ऐशोकनिस्मतारपूजयत्' क.

·१०७ ६ विचारः दर्पदलनम् । अकाण्डखण्डितोच्चण्डदर्पज्वरभरो नृपः । कृपणः प्राणरक्षायै तमेव शरणं ययौ ।। ४१ ॥ वारितास्त्रस्ततस्तेन भग्नमानमनोरथः । लज्जाविकुण्ठकण्ठः खां राजधानी ययौ नृपः ॥ ४२ ॥ इति मानस्य महतामपि घोराशनिर्मदः । लोहस्य स्वमलेनेव क्षयो दर्पण तेजसः ॥ ४३ ॥ तस्मात्सदा मानधनेन पुंसा दपः प्रयत्नेन निवारणीयः । दर्पोग्रवक्रस्प सुहृजनोऽपि सर्वात्मना तीवनिपातसजः ॥ ४४ ॥ अदर्पशौर्यस्पृहणीयसत्त्वा गोविनरक्षाक्षपितस्वदेहाः । प्रयान्ति वीराः मुकृतामृतार्यशःशरीरैरजरामरत्वम् ।। ४५॥ इति श्रीव्यासदासापरात्यक्षेमेन्दविहिते दर्पदलने शौर्यविचारः पञ्चमः । पष्टो विचारः। जगत्येको भद्रद्विरद इव दानाईसरणि- यशस्वी निःस्वानामहमभिमताशाफलतरुः । इति त्यागोदनं वहति किल दर्प मनसि य- स्तदुद्भूतं सर्व सुकृतमपहाय बनति सः ॥ १ ॥ खर्गादिसंभोगफलाभिलापात्पात्राय पूनां प्रतिपद्यते यः । धर्मार्थपण्यक्रयविक्रयोऽसौ कस्तेन दानप्रभवोऽभिमानः ॥ २ ॥ यद्विद्यादिगुणोत्कर्पविशेपपरितोपितैः । दीयते प्रीतिधनयोः सपण्यक्रयविक्रयः ॥ ३ ॥ लोकप्रसिद्धिसिधै यः प्रयच्छति गुणस्तवैः । करोति वित्तयशसोः स सदा क्रयविक्रयम् ॥ ४ ॥ अवमानहतं यच्च दत्तमश्रद्धया धनम् । ऊपरे निष्फलं वीनं क्षिप्तमक्षिप्तमेव तत् ॥ ५ ॥ १. लोकस्य क.२. धीराः स्व.३. अभिमताना' स. ४. 'पूर्ण प्रतिपाद्यते यत्' ख. .

·काव्यमाला। त्यागिनोऽन्यस्य संघ कीयुत्कर्षनिगीपया । दत्तं कारणभूतस्य तस्यैवान्ते फलप्रदम् ॥ ६ ॥ परातिशमनं वित्तमज्ञातमनुदीरितम् । अफलाकाङ्क्षया युक्त प्रयात्यल्पमनल्पताम् ॥ ७ ॥ कुरुक्षेत्रादिदेशेषु कालेप्वकंग्रहादिषु । आत्मोपकारमात्रेण पाने दानेन किं मदः ॥ ८॥ देशकालनियापात्राण्यविचार्य केवलम् । परेपामातिशमनं दया दानमुच्यते ।। ९ ।। रक्षायै संपदां पुत्रकलत्रसुखसिद्धये । दीयते यतायत्नेन लोभदानेन तेन किम् ॥ १० ॥ वादे खलैः खलीकृत्य वेधद्रुतपरीक्षया । दीयते यचिरक्लिष्टं कष्टदानेन तेन किम् ॥ ११ ॥ त्यक्त्वाशागतसत्पात्रं पूर्णीयाभ्यर्थ्य दीयते । यत्तदुच्याससंतप्तं दग्धदानेन तेन किम् ॥ १२ ॥ अन्यदाभापितं पूर्व दत्तमन्यत्ततोऽल्पकम् । यत्सदोषमयोग्यं वा कूटदानेन तेन किम् ॥ १३ ॥ चिरसेवानुरोधेन लोभकृच्छादनिच्छया । अप्रसादेन यद्दत्तं वलादानेन तेन किम् ॥ १४ ॥ यत्पुप्पधूपतिलकप्रतिपत्तिप्रदर्शितम् । दत्तमत्यल्पनिःसारं दम्भदानेन तेन किम् ॥ १५ ॥ प्रभूतभारसंभारं रानचौरादिविप्लवे । दत्त्वा यदृष्टमुं (1) दृष्टं शल्यदानेन तेन किम् ॥ १६ ॥ अनासाथमपिकेयमनादेयमनीप्सितम् । दत्तं निरुपकारं यद्वन्ध्यदानेन तेन किम् ।। १७ ॥ ऋणवचिरसंशोध्यं वनसा प्रतिपादितम् । यनित्ययाचनद्वेपं याच्चदानेन तेन किम् ॥ १८ ॥ 1. 'सनिस्तारिये क. १. अपक-पुस्तके नास्ति. ३. 'परसदानेन व -- ·६ विचारः] दर्पदलनम् । एकलै पूर्णमन्यसै कृशं तुल्यगुणोदये । भेदाद्यदर्पितं रागद्वेपदानेन तेन किम् ॥ १९ ॥ . ऋणदैः स्वजनैः पुत्रैर्लधक्षामप्रतिग्रहः । नित्यमायास्यते येन कलिदानेन तेन किम् ॥ २० ॥ न परस्यातिशमनं नात्मनः पुण्यकारणम् । दत्तात्पमूल्येनाप्तं यत्खल्पदानेन तेन किम् ॥ २१ ॥ दुग्रहेषु विरुद्धेषु दशापाकेऽतिदारुणे । दीयते दोपशान्त्यै यद्भयदानेन तेन किम् ॥ २२ ॥ मुमूर्षुस्त्यक्तसर्वाशः शयनस्थो ददाति यत् । मूळस्थानेन मनसा मोहदानेन तेन किम् ॥ २३ ॥ दत्तं प्रियवियोगोग्रशोकशल्यार्तचेतसा । यत्पश्चात्तापजननं वाप्पदानेन तेन किम् ।। २४ ॥ पुरोहिताय गुरवे शान्तिस्वस्तिविधायिने । दीयते यत्प्रसङ्गेन भृतिदानेन तेन किम् ॥ २५ ॥ यत्सत्यक्तफलस्पृहं यदुचितं सर्वखभूतं च य- नान्यायेन यदनितं परधनस्पर्शन शप्तं न यत् । दत्त्वा दुःखशतं न यत्स्ववचसा पश्चान्न यद्गण्यते तद्दानं धनवीजवापनिपुणः शेपः प्रकारः कृपेः ॥ २६ ॥ प्राप्तुं स्वर्गवराङ्गनास्तनतटस्पीतिरिक्तं सुखं दत्तो मेरुरपि प्रयाति तृणतामात्मोपकारेच्छया । आपन्नार्तिविलोकने करुणया श्रद्धा सुधापूरितं सत्त्वोत्साहसमन्वितं तृणमपि त्रैलोक्यदानाधिकम् ।। २७ ।। युधिष्ठिरस्य भूभर्तुः पुरा कनकवार्पणः । अश्वमेधे विधानेन वर्तमाने महानती ॥ २८ ॥ १. 'दत्त्वाल्पमूल्येनाल्प' ख. २. 'भृत्यदानेन' क. ३. स्पर्शाभिषिक्त क. ४. 'नि- धानाप्तां' क.

·काव्यमाला। सज्जासु राजभोज्यामु विविधावन्नपालिषु । अनिशं रत्नपात्रेषु भुजानेपु द्विजन्ममु ॥ २९ ॥ विप्रेषु पूर्यमाणेषु मणिकाञ्चनशासनैः । उच्छिष्टभूमि नकुलः स्खविलात्समुपाययौ ॥ ३० ॥ दीप्तकाञ्चनवर्णन पार्धनैकेन शोभितः । अपरेणानुवर्णेन वितीर्णजनकौतुकः ॥ ३१ ॥ सोऽभ्येत्य तूर्णमुच्छिष्टहेमपात्रच्युतेऽम्भसि । लुलोठ शफरोत्फालपरिवर्तविर्वतनैः ॥ ३२ ॥ मुवर्णपाश्चै नकुलं दृष्ट्वा सर्व कुतूहलात् । मज्जन्तमुच्छिष्टजले तितिपाय न्यवेदयन् ॥ ३३ ॥ प्राप्तेन भूभुजा दृष्ट्या दृष्टया पृष्ट इवेष्टया । सोऽवदद्विसयभुवा मुस्पष्टाक्षरया गिरा ॥ ३४ ॥ राजन्नस्यातिदानस्य न पश्याम्युचितं फलम् । अलात्मभूतसंभाराक्तिपानं वरं परम् ॥ ३५ ॥ प्रवृत्तेऽलिन्महादाने महतस्ते महीपते । वित्ते वृत्ते च चित्ते च शुद्धि को वेत्ति तत्त्वतः ॥ ३६ ॥ संभारोऽयं भुवनभवनव्याप्तिपर्याप्तभोगः सर्वाशामु प्रततजनतापूरणेऽत्यन्ततुच्छः । आपनातिप्रशमनविधी सत्तशुद्धिप्रदाने संनद्धानामपि तृणकणः काञ्चनादित्वमेति ॥ ३७ ॥ श्रूयतां यन्मया दृष्टं भूपते स्वयमद्भुतम् । उदेत्युदीरिते यलिन्काये रोमाञ्चकशुकः ॥ ३८ ॥ शिलोवृत्तिना पूर्व विप्रेण क्षेत्रमारिणा । उपवासकशेनाप्तं यवलोकं (1) कलत्रिणा ॥ ३९ ॥ 1. मियासारवाल' क. २. 'भुक्तावामु द्विजाति' स. ३. 'मुत्तममम दिमागे कारन.' फ... 'पृथे रस्मा पुट सेश्या' फ. ५. 'गुज्जतक्षा य... 'गुमात्र पर गान' स.

·६ विचारः] दर्पदंलनम् । सक्तुपात्रे ततः सिद्धे कृतदेवपितृक्रियः । जायापुत्रविभागेन खं भागं भोक्तुमुद्ययौ ॥ ४० ॥ स प्राणाहुतितोयार्थी ददातिथिमागतम् । क्षुल्लामकुंक्षि संक्षिप्तसङ्गिशिथिलाकृतिम् ।। ४१ ॥ . तौ विहितसत्कारः सप्रसादेन चेतसा । श्रद्धासुधावसिक्तं तत्स ददौ निजभोजनम् ॥ ४२ ॥ निगीणेऽतिथिना तस्मिन्नक्षीणाद्विकारिणा। तद्भार्याप्यादरवती तसै स्वमशनं ददौ ।। ४३ ॥ तेनाप्यतृप्तिमालोक्य तत्सूनुः श्रद्धयातिथिम् । स्त्रभोजनेन विदधे संपूर्णाशननिर्वृतम् ॥ ४४ ॥ गते भुक्त्वातिथौ तस्मिन्नुपवासकृशो द्विजः । सत्त्वोत्साहयुतस्तस्थौ क्लान्तोऽपि निशि निय॑थः ।। ४५ ॥ अथाहं सक्तुगन्धेन निर्गतः क्षुधितो बिलात् । प्राप्तस्तत्पर्णपुटिकामुत्सृष्टोच्छिष्टवर्तिनीम् ।। ४६ ॥ तत्राचमनतोयेन स्पृष्टमात्रस्य मे नृप । पश्य मे दक्षिणं पार्श्व जातं हेममयच्छवि ॥ ४७ ॥ ततोऽहं वामपार्श्वस्य हेमच्छायाप्तये सदा । निनिंद्रश्चिन्तया यातः कृशतामेव केवलम् ॥ ४८ ॥ यद्यत्प्राप्नोति पुरुपः कर्मयोगात्समीहितम् । तत्तत्संपूरणायैव याति चिन्ताविधेयताम् ॥ ४९ ॥ अधुना वर्तमानेऽसिनश्चमेधे तब कृतौ । हेमपार्थाशयायातो विप्रोच्छिष्टामहीमहम् ॥ रत्नकाञ्चनपानाम्बुसितस्य लुठतश्विरम् । मम कान्तिलवोऽप्यने न कश्चिदिह दृश्यते ॥ ११ ॥ सर्वथा सत्त्वशुद्धाय दानायातिलघीयसे । नमो महाफलायैव न भोगाङ्गप्रसङ्गिने ॥ १२ ॥ १. 'माने' क. २. 'कुक्षिस्तं' क. ३. 'तास्मिन्क्षणेन' क. ४. 'सिक्तासूलुटतः' क. ० ॥

·. ११२ काव्यमाली। इत्युक्त्वा नकुले याते तत्तथेति युधिष्ठिरः । विचिन्त्य संततोच्यासः क्षणं लिमिततां ययौ ॥ १३ ॥ तसात्सुवर्णाम्बररत्नभूमिदानैर्न दर्पः पुरुपेण कार्यः । भवत्युदारं करुणाईसत्त्वं दानं सदा कस्यचिदेव पुण्यैः ।। ५४ ॥ इति श्रीव्यासदासापराख्यक्षेमेन्द्रविहिते दर्पदलने दानविचारः षष्ठः । सप्तमो विचारः। तपः सदा सगधनाभिमानमोहप्रहाणाय सतामभीष्टम् । तेनैव दो यदि किं वृथैव त्यक्तो निकायः क्षपितश्च कायः ॥ १ ॥ सर्वात्मना शुद्धधिया विधेयः संसारदोषप्रशमाय यत्नः । कोपोपतप्तं धनरागदिग्धं करोति तीनं न तपः प्रशान्तिम् ॥ २॥ चित्तं विरक्त यदि किं तपोभिश्चित्तं सरागं यदि किं तपोभिः । चित्तं प्रसन्नं यदि कि तपोभिश्चित्तं सको यदि किं तपोभिः ॥ ३ ॥ कोपेन शापस्फुरिताधराणां कामेन कम्पस्फुरिताधराणाम् । खेदाम्भसा तुल्यसमुद्भवेन निस्तेजतां किं तपसा मुनीनाम् ॥ ४ ॥ भार्याप्यहल्या किल गौतमस्य क्रुद्धस्य शापेन शिला वभूव । नीतो वसिष्ठेन रुपाभिशप्तश्चण्डालतां भूमिपतिस्त्रिशङ्खः ॥ ५ ॥ भूमनमूर्तिर्वररत्नलोभाद्विपाटयन्ती नयने सुकन्याम् । तत्पाणिसंपर्शमुखादरेण सेहे निकारं च्यवनः सरागः ॥ ६ ॥ पाण्डः प्रियाकण्ठविलम्बिबाहुर्ययो लनन्यस्ततनुर्यदस्तम् । दग्धः परीक्षित्कणिफूत्कृतैर्यत्तपस्विकोपस विजृम्भितं तत् ॥ ७ ॥ विसारसंसारतरोन येन निःशेषमुन्मूलितमेव मूलम् । शापोपतापप्रभुणा परेपां किं तेन मिच्यातपसा मुनीनाम् ॥ ८ ॥ - राजसेवारजसा विलुप्तं न भूमिविद्यादिविवादतप्तम् । न दम्भदीलाकुहकाकुलं यत्कल्याणमित्रं विमलं मतं तत् ॥ ९॥ ससंचयं गुप्तकलबपुत्रं पुनर्गृहीतव्यवहारभारम् । दम्भाभिमानोद्भवकष्टभूतं मिथ्यामतं जीवितवृत्त्युपायः ॥१०॥ १. 'प्रततोपासः' क. ३. 'विसम' स.

·. ७ विचारः] दर्पदलनम् । सरामरोग बहुलप्रमोहं सरोगसंभारमखर्वगर्वम् । प्रद्वेपदोपोप्णममेयमायं संसारचिई प्रतमेतदग्र्यम् ॥ ११ ॥ जटाक्षसूत्राजिनयोगपट्टकन्यादृढग्रन्थिनिपीड्यमानम् । विवेकहीनं विरतप्रकाशं प्रतं वृहद्वन्धनमामनन्ति ॥ १२ ॥ सरागकापायकपायचित्तं शीलांशुकत्यागदिगम्बरं वा । लौल्योद्भवद्भसभैरप्रहासं व्रतं न वेपोद्भटतुल्यवृत्तम् ॥ १३ ॥ निःसङ्गयोगं घनभोगसङ्गं विलम्बिकङ्कालकपालमालम् । कोपाकुलं स्पर्शविवर्जनीयं भारतं तत्कथयन्ति पापम् ॥ १४ ॥ वालस्तपखी किमतोऽस्ति हास्यं युवा वनपी किमतोऽस्त्ययोग्यम् । वृद्धः सरागः किमतोऽस्ति निन्धं मूर्खः प्रमाता किमतोऽस्ति शोच्यम् १५ क्षमा शमः शासनमिन्द्रियाणां मनः प्रसिक्तं करुणामृतेन । तपोऽहमेतत्सजने वने वा कायस्य संशोपणमन्यदाहुः ॥ १६ ॥ हिमाचले श्यामलदेवदारुवने पुरा निसरचारुहास्से । तपस्सतां शोपजुषां मुनीनां कालो ययौ वर्षसहस्रसंख्यः ॥ १७ ॥ ततः कदाचिद्भगवान्भवातिहारी विहाराय नमःपथेन । समं भवान्या वृपभाधिरूढः समाययौ शीतमयूखमौलिः ॥ १८ ॥ तस्योदितानां वदनप्रभाणां दीर्घाकृतानेकशशिप्रभाणाम् । विलासहास्येन नभो बभूव विभक्तिसंसक्तसितोत्तरीयम् ॥ १९ ॥ देवी विलोक्याथ तपःप्रयत्नतीत्रप्रयासप्रकटास्थिशेषान् । मुनीन्कृपावेशविपण्णचित्ता शशाङ्कलेखाभरणं बभापे ॥ २० ॥ देव त्वदाराधननिश्चलानां संत्यतसर्वाग्रहनिग्रहाणाम् । तपःक्रियाशोपितविग्रहाणां नाद्यापि मुक्तिः किमहो मुनीनाम् ॥ २१ ॥ कलादभी वर्षसहस्रलमलेशावलनास्लनुशोपमनाः। भवत्पदं नित्यसुखाय नैव निरामयं तन्मुनयः प्रयान्ति ॥ २२ ॥ १. 'निपच्चमापः' स. २. नीलांशुरु' क. ३. भवप्रयास बतं नवादकातितुल्यन्' ख... 'स्पर्शविवजितं यत् ख. ५. 'शापन्' स. ६. 'प्रसच्या' क. ५. 'दीर्घक. ८.'मरोचि'ख. ५. ध्वीनाम् स. १०. 'विभक्तरंसिक्त' क. ११. "विमहापान क.

·११४ काव्यमाला। पृथुः प्रसादः प्रथमागतेपु निरादरत्वं चिरसंश्रितेपु । खाच्छन्द्यलीलाविपुलावलेपादेप खभावः सुलभः प्रभूणाम् ॥ २३ ॥ इति प्रियायाः प्रणयोपपन्नमाकर्ण्य वाक्यं गिरिशोऽब्रवीत्ताम् । कुर्वन्विपश्यामलकण्ठकान्ति दन्तप्रभाभिः प्रतिभाविहीनाम् ॥ २४ ॥ देवि त्वयोक्तं यया मुनीनां भक्तानुरोधादुचितं ममैतत् । एपां भवोल्लवनविघ्नभूती शान्ति गती कि तु न कामकोपौ ॥ २५ ॥ वनप्रवेशैनियमैरशेपैः क्रियाविशेपैः कृतकायशोपैः । न निर्विकारं पदमाप्नुवन्ति कोपेन कामेन च कृप्यमाणाः ॥ २६ ॥ प्रत्यक्षमेषां मनसो विकारं संदेशयाम्येप निपक्कमन्तः । तीववतः गुप्यति काय एव न वासनालीनधनप्रमोहः ॥ २७ ॥ संत्यक्तभोगाः स्पृहया विमुक्ताः स्नेहेऽप्यरागाः मुजनेऽप्यसङ्गाः। भैनन्त्यविक्लेशतपःप्रसका युक्ताः प्रकामं पदमव्ययं तत् ॥ २८ ॥ उक्त्वेति शंभुर्वृपभात्सलीलं गिरेरेिवाग्रादवतीर्य भूमिम् । क्षणादभूदद्भुतरूपराशिनग्नवतः कान्तिसुधावदातः ॥ २९ ॥ तस्यामराधीशकिरीटरत्नशोणप्रभाविव पादपो । प्रचक्रतुर्विद्रुमवालवल्लीनवप्ररोहाद्रुतगर्वमुाम् ॥ ३० ॥ मुस्पष्टनानु प्रचितोरुशोभि नाभीवदावर्तविभक्कमध्यम् । तत्तस्य रूपं प्रविलम्बिबाहोः पीनांसमासीन्मुखपूर्णचन्द्रम् ॥ ३१ ॥ अनन्यलावण्यसुधाब्धिमध्यस्नातरिवारैः स्फटिकावदातः । चक्रे दशाशाः स पृथुप्रकाशा दिगम्वरत्वादिव जातहासाः ॥ ३२ ॥ पाणिस्थितश्याममयूरपिच्छच्छायाच्छयाबिच्छरितोऽत्य कण्ठः । रराज लीनान्तरकालकूटविपानिनेवार्पितधूमलेखः ॥ ३३ ॥ स लोचनाम्यां गृथुपश्मलाभ्यामारकपर्यन्तमनोहराभ्याम् । ध्यधादिवानानपानसरे दिगगनानामनुरागदीक्षाम् ॥ ३४ ॥ 1. 'प यथा रा. २. 'कोपकामा स. ३. 'हत' स. ४. 'संद पियामि' स. ५. पिशान्ति' क. ६. 'यस' फ.७. 'रेस: स. ८ 'अनामनगमद्दे' क.

·७ विचारः] दर्पदलनम् । दृष्ट्वा त्रिलोकीकलिताभिलापं वपुः सरारेनितसरं तत् । पूर्वापकारस्मृतिनातलजं चक्षुः क्षणं वापि ययौ तृतीयम् ॥ ३१ ॥ बभौ स कान्तः कुटिलासितेन स्कन्धस्पृशा कुन्तलसंचयेन । अन्वेष्टुमिष्टां मुकुटेन्दुलेखां निशागणेनेव समागतेन ॥ ३६॥ लतावधूपल्लवपाणिमुक्तैः सितावदातैर्विवभी स पुप्पैः । रूपान्तरे निद्रुतनहुकन्याफेनावशेपैरिव कीर्णकेशः ॥ ३७ ॥ तेनान्यरूपेण कृता नवैव कान्तिश्चकाशे निजरूपगुप्त्यै । जूटादिवेन्दुदितः कराभ्यां सागमभ्यगापदे नियुक्तः ॥ ३८ ॥ रूपं विरूपीकृतमन्मथस्य तत्तस्य कान्त्या कमनीयमासीत् । लजापहाराद्वनदेवतानां सविस्मयो येन नवाभिलापः ॥ ३९ ॥ विवाससलस्य ससङ्गमङ्गे लज्जावतीनां गृहयैव पेतुः । नेत्राणि विद्याधरसुन्दरीणां लीलारविन्दार्धतिरस्कृतानि ॥ ४० ॥ नभःस्थितानां त्रिदशाङ्गनानां तद्वानसौन्दर्यवशीकृतानाम् । प्रकम्पशिजानविभूषणानां नेत्रोत्सवोऽभूगतिविघ्नभूतः ॥ ४१ ।। मुसिद्धकन्याञ्जलिपल्लवानविमुक्तनीलोत्पलपुष्पकुञ्जम् । अङ्गे जगलोचनवर्गमस्य सौन्दर्यसंसकमिवावभासे ॥ ४२ ।। तद्दर्शने कौतुकनिश्चलानां कर्णावतंसीकृतलोचनानाम् । मृगाङ्गनानामपि सस्टहाभून्नितान्तमन्तःकरणप्रवृत्तिः ॥ ४३ ॥ तस्य प्रवेशे वनाधिवासलोभभ्रमद्भुङ्गगणाश्चितानाम् । अभूत्सनृम्भवासनाकुलानां मुहुलतानां कुसुमेपु कम्पः ।। ४४ ॥ शनैः शनैराश्रमसंनिकर्प तं यौवनं मूर्तमिवापतन्तम् । विलोक्य कान्तं मुनिकामिनीनां मनः प्रहर्पोच्छलितं बभूव ॥१५॥ तासां तदालोकननिनिमेपा दृष्टिः परं कर्णपथप्रविष्टा । उत्सृष्टलज्जाविपुलाभिलापादसूचयन्मुग्धमृगीविटामम् ॥ ४ ॥ तासां तदारभसोत्थितानां सस्तांशुकोत्कनिधनाननीनाम् । नवेन कामेन खलीकृतानां जृम्भाभवोऽमृद्धनयोविन्यासः ॥ १t १. 'पूर्वापराधादिव' ख. २. 'निशाधनेनंय' न. ३. स. ..

·काव्यमाला।
तासां बभी रोमलता मुखेन्दुभीता तमःश्रीः स्तनरक्षितेव ।
रागामिधूममसराग्यलेखा तनीयसी नाभिविनिर्गतेव ॥४८॥
तत्याधरे चुम्बनलाटसेव कण्ठे हटालिङ्गनसस्यहेव ।
हृदि तनन्याससमुत्सुकेव पपात इष्टिः सहसैव तासाम् ।। ४९ ॥
भृङ्गखनैराहितहुंकृताभिः पुप्प्यत्प्रसूनः प्रसूतस्मिताभिः ।
वाताञ्चितैः पल्लवपाणिभित्ता निवार्यमाणा इव मञ्जरीभिः ॥ १० ॥
संतय॑माना इव होमधूमलेखावलीभूभ्रमणेन दिग्भिः ।
तस्यान्तिके शीलदुकूलमुचिसज्जा विलजाः प्रसभं बभूवुः ।। ५१ ॥
निःश्वासिनीनां सरवाणघुसपक्षान्तवातैरिव कम्पितानाम् ।
तासां विलोक्यैव मनोविकारं भ्रूभङ्गभीमा मुनिपर्षदासीत् ॥ १२ ॥
कोपोत्कटव्यानविदीर्यमाणक्षमामृगीरकचितेव तेपाम् ।
आसन्नदोषागमवासरान्तसंघ्यानिभाभूत्सहसैव दृष्टिः ।। १३ ॥
दष्टाधराः कम्पविघूर्णमानाः खेदादेहा विषमं श्वसन्तः ।
ते भेजिरे रागसमुद्गतेाः कोपाकुलाः कानुकवृत्तमेव ।। ५४ ॥
अन्तर्जलकोपकृशानुधूमसंकाशकृष्णाजिनबद्धकसः ।
त्रिदण्डमुद्यम्य जवेन कश्चिदम्यावन्नग्नतनुं वृपाङ्कम् ॥ ५५ ॥
वृसी समुत्क्षिप्य सकम्पवाहुश्विक्षेप कश्चित्क्षमया विहीनः ।
येनासनात्माविरहादिवाशु मोहे निरालम्वतनुः पपात ॥ १६ ॥
कमण्डलु कश्चिदकाण्डचण्डसंरम्भपिण्डीकृतकोपतुल्यम् ।
आदाय मोहेन पिनाकपाणेः पुरः प्रहाराभिमुखो बभूव ।। ५७ ।।
तेपाममपादृशमक्षमाणां सोडं निकार क्षणमलमाणाम् ।
प्रापुः प्रयाताः क्षितिमक्षमाला भ्रूभगतां तत्व तपोवनस्य ॥ १८ ॥
तत्संभ्रमादाश्रममजरीगां कन्याकुलानां कुसुमान्तरोत्थैः ।
आसीत्प्रमोहपविमोऽन्धकारः शापातराभैर्धमरैमद्भिः ॥ १९ ॥
ते प्रापुरीपिदमन्धकारि व शशाङ्कोपमनाक्षमाणाः ।
कण्ठस्थलालोकनकालकूटसंपूरिताक्षा झ मोहमूम् ॥१०॥

·. ७ विचारः] दर्पदलनम् । ११७ ते तं सितप्रस्फुरिताधरानमुदअलावण्यविशेषतः । पत्नीविकारोग्रनिकारमूचुः कण्ठान्तरश्वासविकीर्णवर्णाः ॥ ११ ॥ कोऽयं विजातिविगुणः कलावान्नग्नो वृषाङ्कः प्रविशत्यलजः । प्रदूपिता येन महर्षिजुष्टा गङ्गेव शुद्धा ललनावलीयम् ॥ १२ ॥ अनेन संसूचयता निगूढरूपेण दोदकुलीनभावम् । नीता पवित्रत्वमियं मुनीनां कापालिकेनेव वनान्तभूमिः ॥ ६३ ॥ अहो वतास्य प्रतिभा प्रसह्य सतीसमालिङ्गनसस्पृहस्य । केनापि कामात्कुहकक्रमेण कान्तं कृतं रूपमनेन नूनम् ॥ ६४ ॥ उक्त्वेति तलै सरजुः सकोपास्ते दण्डपापाणवृसीशतानि । द्वेपावृताक्ष्णामविवेकजन्मा मोहः प्रमादे गुरुतामुपैति ॥६५॥ दूरे भवत्यथ शनैः शिशिरांशुमौली तेपां प्रकोपविपुलानलतापितानाम् । तदर्शनानुसरणप्रसृतस्य यत्नः पत्नीजनस्य सुतरां विनिवर्तनेऽभूत् ।। ६६ ॥ अथ स भगवान्भर्गः स्वर्गापगापृथुनिझर- प्रस्तहसितस्तलाद्देशात्कमेण विरोहितः । प्रशमविमलं व्योम व्याप्य नियामवदत्मय- लितसितमुखी दृष्टं देवि त्वया मुनिचेष्टितम् ॥१७॥ भस्मस्लेरशरीरता पृथुनटावन्धः शिरोमुण्डनं कुण्डी दण्डकमण्डलुप्रणयिता चर्माक्षसून्नग्रहः । कापायव्यसनं निरम्वररुचिः कङ्कालमालाधृतिः कामक्रोधवशाद्विशेपरुचिरं सर्व वृथैव व्रतम् ॥ १८॥ दर्षात्कोपात्परिणतनटासूत्रवन्धाच मोहा- दन्तःसीदत्सरसविषयास्वादसंवादसङ्गात् । आशापाशव्यसननिचयाद्वासनालीनदोषा- नैपां मुक्तिर्भवति तपसा कायसंशोपणेन ॥ १९॥ १. "विषयासमादनत्वात् स.

·११८ काव्यमाला। इत्युक्तं त्रिपुरारिणा गिरिसुता श्रुत्वा यथार्थ वचो निश्चित्य व्रतमप्रशान्तमनसां मिथ्यैव कायक्षयम् । संसारोपरमाय मोहरजसः शान्त्यै मुनीनां परं सगढेपविमुक्तये च दयया चक्रे हरस्यार्थनाम् ॥ ७० ॥ देव्यार्थितोऽथ भगवान्कृपया सरारि- स्तेपामनुग्रहमयेन विलोकनेन । चक्रे सितनपितदिग्वदनो मुनीनां लीनस्य मोहरजसः सहसैव शान्तिम् ॥ ७१ ॥ तपोविशेषनिशितप्रयत्नस्तस्मान्न कार्यः पृथुमोहदर्पः । द्वेषेण रागेण महोदयेन तपः क्षयं याति सह मयेन ॥ ७२ ॥ प्रशान्तोऽन्तस्तृप्णाविपमपरितापः शमजले. रशेपः संतोषामृतविसरपानेन वपुषः । असङ्गः संभोगः कमलदलकीलालतुलया मवारण्ये पुंसां परहितमदार खेलु तपः ॥ ७३ ॥ इति श्रीन्यासदासापरायक्षेमेन्द्रविहिते दर्पदलने तपोविचारः सप्तमः । समाप्तोऽयं ग्रन्थः। श्रीत्रिपाठिशिवरामपणीतो रंसरनहारः। तत्रणीतयेव लक्ष्मीविद्दाराख्यटीकया समेतः । सौताकराजमृदुलालितपादपद्मस्तस्या मुखं जलजसुन्दरमीक्षमाणः । रत्यन्वितस्य मदनस्य सचिं दधानः श्रीमानधुप्रभववंशपतिविरेजे ॥ प्रन्यादी कृतं मलं शिष्यशिक्षाये निवनाति- निरीक्ष्य विष्णोश्चरणारविन्दनखेषु लक्ष्मीः प्रतिबिम्बमसात् । दशावतारादपि मन्यमाना स्वाधिक्यमालाद्विदुपां मुखाय ॥ १॥ 1. 'स्त तया' क. २. 'सुदर्शव' ख. ३. 'च विस्मयेन ख. ४. 'पमिदं ख. ५. 'सुखतम.' क. ६. पुस्तकद्वयमस्य रसरलद्दारस्यास्माभिः समासादितम्. तत्र प्रयन रॉक्टर पोटर् पीटर्सन्महाशयैन मथुरातः समानीतमष्टादशपात्मक सटो प्रायः मुई क-संसकम्. द्वितीयं जयपुर एव नारायणशालिसग्रहादधिगतम्, तदपि सटीकं नाति विशतिपगात्मक सन्सनक सेयम्, ·रसरनहारः। ११९ . विष्णोश्चरणारविन्दनखेषु स्वीयं प्रतिविम्यं निरीश्य दशावतारादप्यस्माद्विष्णोः स्वा- धिक्यं मन्यमाना लक्ष्मीविदुषां सुखाय आ साकल्यैन स्ताद्भवतु । विष्णोः पादसेवनं फुर्वाणा लक्ष्मीः पादनखेषु दशमु स्वीयं प्रतिबिम्बमीक्षमाणा ! एकादशमात्मानं ज्ञाला विष्णोराधिक्यं मन्यमानेति भावः। वीस्वभावादियत्येव घोः समुत्पन्ना न साम्यपर्यन्तम् । यद्वा भगवता तिर्यगादियु योनियु जन्म विहम्ययता दशावतारता संपादिता । मया तु वक्षःस्थलस्थितयैव स्वरूपादप्रच्युतया चेति स्लाधिक्यं मन्यमानेति भावः ।। उद्दथ्यते सर्वविचक्षणानां प्रीत्यै मयायं रसरत्नहारः । गुणैरुपेतोऽखिललव्धवर्णकण्टस्थितः स्याद्विदितो दिगन्ते॥ २ ॥ सर्वविचक्षणानां प्रोत्यै भयायं रसरलहार उद्रथ्यते । गुणैरुपेतः । अखिललब्धवर्णक- ण्ठस्थितो दिगन्ते विदितः स्यात् । आशीरलंकारः । 'आशीर्नामामिलपिते वस्तुन्याशं- सनं यथा' इति दण्डी॥ स्सात्स्थायिभावोऽन्न रसो विभावैस्तथानुभावैयभिचारिभिश्च । आरोग्यमाणः क्रमशः प्रकर्ष यथोचितैः सात्त्विकसंयुतैश्च ॥ ३॥ स्थायी चासी भावश्च स्थायिभावः । 'भावो विकारश्चित्तै स्यानिर्विकल्पे य आदिम:: इति । अमरसिंहोऽपि 'विकारो मानसो भावः' इति । विभावरनुमावैर्व्यभिचारिभिर्यपा- योग्यैः सात्विकैश्च संयुतः क्रमशः प्रकर्षमारोप्यमाणो रसः स्यात् । तथा च भरतसूत्रम्-- "विमावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः इति । 'विभावरनुभावैश्व सात्त्विकैमि- चारिभिः। आनीयमानः स्वादुलं स्थायी भादो रसः स्मृतः ॥ इति । वश्यमाणस्वमा. वैविभावानुभावव्यभिचारिसाखिकैः काव्योपातरभिनयोपदर्शितैर्वा श्रोटप्रेक्षकाणामन्त- विपरिवर्तमानो रसादिक्ष्यमाणलक्षणः स्थायी स्वादगोचरतां नीयमानो रसः । तेन र सिकाः सामाजिकाः । काव्यं तु तथाविधानन्दसंविदुन्मीलनहेतुभावेन रसवत् । 'आयु- घृतम्' इत्यादि व्यपदेशवत् । स्थायिटक्षणं दशरूपके विरुद्धरविरुद्ध भावविच्छिद्यते न यः । आत्ममावं नयत्यन्यान्स स्थायी लवपाकरः ॥' यदुक्तम्-'विरुद्धा अविरुद्धा वा यं तिरोधातुमक्षमाः। आनन्दाकुरफन्दोऽसौ भावः स्थाविपदास्पदम् ॥ इति ॥ तटस्थ उद्दीपयते रसं य उद्दीपनाख्यः स भवेद्विभावः । रसस्य कार्य ह्यनुभावसंझं ज्ञेयाः सहाया व्यभिचारिणोऽत्र ॥ ४॥ 'अनुभावो विकारस्तु भावसंसूचनात्मकः। स्थायिभावाननुभावयन्तः सामाजिका- न्भ्रूक्षेपकटाक्षादयो रसपोपकारिणोऽनुमावा व्यभिचारिणः । "विशेषादाभिमुख्येन च- रन्तो व्यभिचारिणः । स्थायिन्युन्माननिर्मनाः कल्लोटा इव वारिधी ।' 'यथा वारिधी सत्येव काहौला उद्भवन्ति विलीयन्ते च तद्वदेव रत्वादी स्थायिनि सत्येवाविर्भावतिरोभा- १. 'उद्दीपनाख्योऽध क.

·१२० काव्यमाला। वाभ्यामाभिमुख्यन चरन्तो वर्तमाना निवदादयो व्यभिचारिणो भावाः ॥” इति दशरूपके ॥ शृङ्गारवीरकरुणाद्भुतहास्यभयानकाः । रौद्रवीभत्सशान्ताख्याः काव्ये नवरसाः स्मृताः ॥५॥ ननु नव रसा इत्यनुपपनम् । भृङ्गारस्य लोके आसाद्यतायाः सर्वानुभवसिद्वत्ता- काव्ये गुगालकारयोगेनाधिकारवादगोचरतया रसत्वं युक्तम्, नेतरेपामिति केषांचिति- द्धान्त एव । तद्भिन्नमतेनेयं संख्योक्तिः । नन्वैवमपि नवरसा इत्यनुपपन्नम् । भक्तिवा- स्तल्वश्रद्धात्यैत्रिभिः सह द्वादशसंख्यात्वात् । तत्र भक्तिर्भगवति प्रसिद्धा । श्रद्धाप्या- स्तिस्यनिश्चयात्मिका वेदशास्त्रार्थविषया शिष्टानां प्रसिदैव । वात्सल्यं पुत्रादौ स्नेहाभि- धानमिति चेत्, न । भक्तिवात्सल्ययोभावान्तर्भावात् , श्रद्वायाथ सुखात्मकत्वाच्चमत्ता रानुत्पादान्तरसत्वमिति नवसंख्योक्तिन विरुद्धा । दशरूपके-'प्रीतिमत्त्वादयो मावा मृगयाक्षादयो रसाः। हात्साहादिषु स्पष्टमन्तीवान कीर्तिताः ॥” इति । नन्वेवमपि नवरसत्वं विरुदम् । नास्त्येव शान्तो रसः । आचार्येण विभावाद्यप्रतिपादनाव । अन्ये तु अनादिकालप्रवाहायातरागद्वेषयोरुच्छेदस्याशक्यत्वात् (अन्य ) वीरपीभत्सारावन्तः र्भावं वर्णयन्ति । अमरसिंहोऽपि- हारवीरकरणाद्भुतहास्यभयानकाः । योभत्सरीदो च रसाः' इति चेत, सत्यम् । मतान्तररीत्या नवसंख्येति बोध्यम् । 'निर्वेदस्थापित भावोऽस्ति शान्तोऽपि नवमो रसः ।' इति काव्यप्रकाशे । 'सम्यग्ज्ञानसमुत्यानः शान्ती निस्पृहनायकः।' इति वाग्भटालंकारे ॥ स्त्रीपुंसयोमिथो रागवृद्धिः शृङ्गार उच्चते । संभोगो विप्रलम्भश्वेत्येप स्याविविधो द्वयोः ॥ ६ ॥ उक्तंच- 'अनुफला निवेते यत्रान्योन्य विलासिनी । दर्शनस्पर्शनादीनि स संभोगो मुदान्विती ॥ भावो यदा रतिनाम प्रकर्षमधिगच्छति । नाधिगच्छति चाभीटं विप्रल. म्भस्तदोच्यते ॥ मनोनुकूठेवपु सुखसंवेदनं रतिः।' इति रसलक्षणम् ॥ संयुक्तयोः त्यात्संभोगो विप्रलम्भो वियुक्तयोः। प्रच्छन्नश्च प्रकाशश्च पुनरेप द्विथा मंतः ॥ ७ ॥ [स्पटम् ॥] स्वीये नायिकादिवर्णनप्रकरपे रमन भरीव्यवहारो भानुना कृतचिन्त्य एव । नहि के वरमालम्पनन रसव्यवहारः । 'विभावानुभाव-' इत्यादिभरतमूत्रविरोधात । 'आल. म्पनविभावलेन तावमाविका निरूपन्त' इति सोऽपि चिन्त एव । आलम्बनविभावर नायिकानायकयोस्तुल्यत्वात् । च, 'पूर्व रक्का भवप्रारी पुमान्पश्चात्तस्ति?' इस नियमादादी नाया(नायिका)वर्णनमुचितम् । सहती लिमं दो परिहामाह- १.स्मृनःस.

·रसरत्नहारः। १२१ स्त्रीपुंसाविति निर्देशान्नायिका वर्ण्यते पुरा । खीया च परकीया च सामान्येति त्रिधा स्त्रियः ॥ ८ ॥ खकीयात्रोत्तमाचारा पतिमात्रानुरागिणी। मुग्या मध्या प्रगल्भेति त्रिधारितयौवना ॥९॥ उदाहरणम्-'अन्तरास्वं हास्यमयोः सतीनां प्रपदे गतिः । प्रोत्यङगेन समेऽपि रोपवारपवारणम् ॥' यत्तु रतमार्याम्-'गतागतकुतूहलं-' इत्याद्युदाहरणं तत्रापादो- क्षणस्य परकीयाया अपि धर्मनाचिन्सन् ॥ तास्वाद्या सा द्विधाज्ञातयौवना ज्ञातयौवना । नबोढा सैव सुरतमतिरोधकलजया ॥१०॥ स्वाद्विश्रव्धनवोदा च मनामन्दाक्षमान्यतः । आद्या मुग्धा । 'मुग्धा नववरःकामा रती वामा मृदुः कुधि' इति दशरूपके । मा द्वि- धा-अज्ञातविना ज्ञातयौवना च।आद्योदाहरणम्-~-'दिने दिने दर्पणमीक्षमाणा कान्ति मुखेन्दोरुपचीयमानाम् ।निरीक्ष्य नेत्राम्बुजयोर्विकास पप्रच्छ याला मुरेऽभत्किन् ।' "नीरातीरमुपागता. इत्यत्र नेत्रस्य स्वतो दर्शनमसंभत्रि । तथा च मुबन्धुः----'गुपिना- मपि निजरूपप्रतिपत्तिः परत एवं संभवति । त्वमहिमदर्शनमक्ष्णो कुरतले जायते य. स्मात् ॥' अतस्तदुदाहरणं चिन्त्यम् । ज्ञातीवना यया-'यमूव फिस्तित्तव नो वयस्ये नवे वास्वमिति प्रलप्प । नताननेन्दुः क्षणमाजहार दिशः श्रियं पारपरस्त्र मुग्धा ।' यत्तु रसमजयोन्'अम्भोजलोचन-' इत्यत्र ज्ञातयौवनत्वज्ञानार्थमान्तरं कल्पयन्ति ता कुरल्पनेव । नवोढा यथा-पत्या सनाथममलं भवनं निरीक्ष्य याला मशाक सहसा भपया न यातुन् । यातापि नाप रायने शरदभ्रगुत्रे विद्युलतेव कनकामतनुः स्थिरत्वम्।।' हीकामसाम्ये मच्या साद्धय सागसि नायके ॥ ११ ॥ वक्रोकिस्तद्वपरीत्यै भवेत्परुपवाग्रुषा । 'मध्योपावनानदा मोहान्तमुरतक्षमा' इति दशमी । "संप्राततारन्यकामा' इति च दसरूप। - ·१२२ काव्यमाला। रतारम्बाचनना यथा-'धन्याति या कथयति पियसंगमपि विप्रधचाटुकशतानि र तान्तरेणु । नीबी प्रति प्रणिहिते तु करे प्रिया सख्यः सयामि यदि किंचिदपि स्मरानि।' एता ज्येष्ठा कनिष्ठति द्वेषा नेहैकभाननम् । भर्तुर्या सा भवेन्म्येष्ठा कनिष्ठा तु ततोऽवरा ॥ १३ ॥ ज्येष्ठाकनिष्ठे यशा-'दृष्कासनसंगत प्रियतम पश्चादुपत्याइरादेकस्या नयने निमीच विहितकीहानुबन्धलः । इपद्वजितकंधरः उपुलका प्रमोहसलावसा(मानमा मन्त. हासलसत्कपोटफलकां धूर्ताऽपरा चुम्वति ॥' यत्तु रसनान-धैर्य-' इलुद्दाहरन तदसंभाष । मुग्धायास्तदतमवात् । 'कारे मार्दवन्' इति मुग्धाचेष्टोक्तेः । 'पुष्पस्वाव. पयाय नम्बदनान्' इन्पत्र सष्टमेव मुग्धात्तपनीतः ॥ धीराधीरा तया धीराधरिति त्रिविध स्त्रियो ! मध्याप्रगभिक मानावन्यायामुदिते बुधैः ॥ ११ ॥ धीराधीरे कमायझ्याव्यङ्गयकोपप्रकाशिक । धीराधीरा क्रमाद्यङ्ग्याव्यङ्ग्यकोपप्रकाशिका ॥ १६ ॥ प्रियं मोत्यामवक्रोक्त्या मध्याधीरा दहेद्रुषा । अधीरा परुषोक्त्याय धीराधीरा तु रोदनैः ॥ १६ ॥ प्रगल्भा यदि धीरा स्थाच्छन्नकोपाकृतिलदा । उदास्ते सुरते तत्र दर्शयन्त्यादरान्वहिः ॥ १७ ॥ धीराचीराय सोलुण्ठभापितः खेदयद्धवम् । तनयत्ताइयेदन्यत्युक्तं साहित्यदर्पणे ॥ १८ ॥ धीरादिभेदाः खायाया इति प्राचीनलेखनम् । नव्यनु परकीयाया अपि ते म्युरितीरितम् ॥ १९ ॥ धारा सोनामवक्रोक्सा मध्या माशु कृतागनम् । खेदयद्दयित कागदग परषा- धग्म् ॥ यया-दीपिशापभरमनशिरा मां हन्नुमेति कमितृपन एषः। उसनार इति यन्धनमा प्रारनार इतरोग्यटगोष्ठे ॥' प्रदायाचेया था-साहित्य दासता धोतरा कथा । सतच ताडोकान्त मध्याधोख ता वदेत् ॥ तना- सनदादाला -कोपाकोमललोटानिकल पड़ा हट नात्वा सानो तनं दान माय मीना परः । मोऽध्यामिनि स्सलत गरा संसूच दुनि धन्दो इन्दत एक निनावारदना हनन् ॥ यत्त रसमयान्-पति' इन. नदमगनन गंवा नभावननस्वाधाग्यवान् । 1. IRITRA ति मधिः. यामुग्रेट इयः.

·रसरबहारः। १२३ स्वानूढा स्थानुरका स्त्री परकीया निगद्यते। उत्तमाधमभेदाम्यां द्विविधा द्विविधा मता ॥ २० ॥ अलक्षितानुरागैपा स्वीयाकल्पोत्तमा भवेत् । तद्भिन्ना त्वधमा ज्ञेया विदग्धाद्यास्तु तद्भिदाः ॥ २१ ॥ स्वशब्देन वयः। यतु रसमायर्याम् । 'अप्ररूट-' इति लक्षण तत्र कन्यकायाः फ्ल्युरभावात्परगुरुपानुरागस्वासंभवः । यदि भाविनं पतिमादाय परत्वे ताद तव परो. दासमेवास्तु । कि भेदद्वयवर्णनेन । यदि पिनाधीनतया परकीयात्वमिति, तदपि न । लक्षणवाक्ये तस्यानुपयोगात् । अय संज्ञायाः परस्येयं परकीयेत्यत्रोपयोग इति चेतदि 'अप्रकट-' इत्याद्यनुपयुक्तन् । तदिदा इति 'पिद्भिदादिभ्योऽद' ।। परोदाकन्यकाभेदाट्विविधैपा पराङ्गना । चेष्टैवास्या न प्रसिद्धोऽनुरागः कविभिः स्तुतः ॥ २२ ॥ परकीया यथा-'मूर्ति मुरारे: शिल्पस्य सोमानं निनिमिताम् । अनन्यजवसाहती प्रिया प्रादर्शयन्सात् ॥' अप्रकटानुरागा यथा--'दृष्टिं हे प्रतिवेशिनि क्षमिहाप्यस्मरे दास्यसि प्रायणास्य शिशोः पिता न विरसाः कापीरपः पास्यति । एकाकिन्यपि यामि तदरमितः सोतस्तमालाकुलं नोरन्धाः पुन(तन)लिखन्तु जरठच्छेदा नलप्रन्ययः ।।' कन्यकोदाहरणं तु शाकुन्तलमालतीमाधवयोः स्पष्टम् ।। विदग्धा मुदिता चैपानुशयानाथ लक्षिता । गुप्ता च कुलटा चेति पट्प्रकारोदिता बुधैः ॥ २३ ॥ विदग्धा वालियाहेतुवैदग्ध्याभ्यां द्विधेप्यते । भाविस्वाभीष्टबोधेन प्रहृष्टा मुदितोच्यते ॥ २४ ॥ कियाविदग्धा यथा-श्रश्ननिरुदोर्ध्वगतिविदग्या मिग विक्षालितके शहस्ता। स्तनावधि स्वच्छनिप्रद्धवना गौरी जगामोवमपश्यदिष्टम् ॥' नाशात्संकेतस्थलस्य भाविनोऽभावशङ्कया । वहीनग्रिययातस्य वोधाच्चानुशयस्त्रिधा ॥ २५ ॥ स्वहीनप्रिययातस्येति 'गत्यर्या कर्मक-- इति भावे तः । प्रियस्थ यातं गमनं तस्य योधात् । यथा--'सा वार्षिकोत्सवदिने सरसोरहाक्षी मात्रा प्रसाधनमिण गृहे नि- रद्धा । नयाः समागतमवैश्य गृहीतपय कान्तं मुख द्रुतमधत्त दिनेन्दुतुल्यम् ।।' यत्त रसमजाम्-'कर्ण कल्पित-' इति, तच्चिन्त्यम् । 'निष्पतनयनवारिधारया' इत्यनेन चे- टायाः स्पष्टत्वात्परकीयावासंभवः । न च सति स्त्रीयाले का क्षतिः । गुप्तादोनों पर- कीयायामेवान्तर्भावोक्तः ॥ १. 'चानुशया विधा' क. पर -1 ·१२४ काव्यमाला। लक्षिता सा तु विज्ञेया या जनावरागिका । या गोपायति सा गुप्ता भूतं भावि भवद्रतम् ॥ २६ ॥ (गुप्ता यथा) भूतसुरतगोपना यथा--'गृहन्या निष्कुटे श्रीफलदलमसदृशमूले भमन्या पूजायै शंकरस्य श्रमजलमखिले वर्मणि स्तम्भ |ः । स्तुचा किंचिद्विसम्मः क्षतमजनि कुचे कण्टकेनैव तस्य तत्पूजासम्धराहं हंतसकलजनैरन्यधैव व्यर्कि ।' वर्तमानमुरतगोपना यथा--'आराममान्दिकदिनौचितदेवपूजादेतोर्विचित्रकुसुमानयनाय यान्त्या । अत्रान्तरे महति मेऽनवधानभाजो भ्रष्टयाइदं मृगयते सखि साधुरेषः ॥ अपि च धृतराष्ट्रः कथं भीम बभजायसमित्यसौ । मया पृश्य दर्शयति साधुः सर्वपुराणविन् ।' भाविसुरतगोपना यथा-निन्दन्तु पापमतयः सखि मानवा मांजानातु किंचिदपि चेतति वदभश्च । गावं गतिश्रमभरालसमेतदस्तु यास्यामि कि न बत देवतपूजनाय ॥' यनुर- समम्-'त्रितयमपि-' इत्यादि तत्तत्र श्लोके वृत्तवर्तिप्यमाणयोरेवं प्रतीतेचिन्वन् । कुलटा वहुपुरागा वेश्यादेश्या प्रकाशतः । लोमेन सर्वपुंरागा सामान्या कथिता बुधैः ॥ २७ ॥ कुलटा यथा-कांचिचो वदति पश्यति कांचनवं काविच दर्शयति संरतमाल. नोऽहम् । कांथि(कचि)दतेन च मुख नयतेऽद्वितीय नैकत्र हि प्रगयिता कुलटाज- नस्य ।' लोभेनेति । यथा—'आ दर्शनादर्धहरा वेश्यामविशेषकैः । महाजनाना स्तु वतां साहसं को न वर्णयेत् ॥' साधारणनी गपिका कलाप्रगल्भा धीयुक् । 'उनका- ममुखाची स्वतन्त्रायुपण्डकान् । रक्तेव रजवदेतानि.स्वान्मात्रा विमोचवेत् ॥ छन्न कामयन्ते छनकामाः श्रोत्रियवमिलिनिप्रभृतयः । सुखार्थोऽप्रयासायाप्तधन: मुखप्रयो. जनी वा । अहो मूर्सः । स्वतन्त्रो निरङ्कुशः । अहंयुरहंकृतः । पण्डको वातपण्दादिः । एतान्यवित्तानरक्तेव रजयेदर्यार्धन् । तत्प्रधानत्वात्तद्वृत्तेः । गृहीतार्थान्कुन्या नि. पासपे॥ गर्विता चान्यसंभोगदुःखिता मानिनीवियः । गर्विता द्विविधा हेत्वोः प्रेमसौन्दर्ययोभिदा ॥२८॥ तत्राया यथा-'राची निरावियोगस्य धन्यः कोऽस्ति सासहिः । मामपरवक्षन• मपि प्रियो यर्मनायते ॥ यत्तु रतमजर्यान्-'एताः पोडशाप-' इति, तमाख्यान च्यापार्थकीमुपान्–'मध्याप्रगल्भयो(रादिषड्भेदानां ज्येष्टा कनिष्टाभ्यां द्वादश भेदाः। मुन्धा एकर । एवं प्रयोदश । दिपा परकीया । एका सामान्य। एव पोटश । इति. तचिन्यन् । भानूक्तग्यष्टानिष्टालमस्त मुन्धारामपि सत्वात् । तस्य द्विविधत्वाच॥ मानः कोपः स तु वेधा प्रणयेोत्यभेदतः । द्वयोः प्रणयमानः स्सालोपो यः कारणं विना ॥ २९ ॥ १. नन्न' स.

·रसरबहारः। यतु रसमजाम्--निवाराधसूपिका पेटा मानः ।' दति, तम । 'पाच्यत्तया मरचनात्स राना की शिक्षामा पासमक्षम् । मां लोकायामाहासोः सुतस्य तिसरा मुलस्य ॥ इतर दोगात् । नदि तर सोताया मानः । श तु न केवलं शारीरव्यापारः कि चिली। 'मानोऽन्यानितासहायोपिकृतिरुयो' इति वा. ग्भटाटसारे॥ पत्युरन्यप्रियासने दृष्टेऽप्यनुमिते श्रुते । ईयो मानो भवेत्यीणां तत्र वनुमितिनिया ॥ ३० ॥ त(उत्स्वप्नायितभोगागोबस्वलनतो भवेत् । साम भेदोऽथ दानं च नत्युपेक्षे रसान्तरम् ।। ३१ ।। तदनाय पतिः कुर्यात्पपायानिमान्कमात् । तत्र मियवनः साम भेदः सख्युपरानम् ॥ ३२ ॥ दानं व्याजेन भूपादेः पादयोः पतनं नतिः । सामादौ तु परिक्षीणे सापेक्षावधीरणम् ॥ ३३ ॥ रभातवासहदिः कोपत्रंशो रसान्तरम् । इति मानविचारस्तु कृतः साहित्यदर्पणे ॥ ३४ ॥ मानो लघुर्मध्यमश्च गुरुश्चेति त्रिधा भवेत् । असाध्यन्तु रसाभास इति भानुकृती स्थितम् ॥ ३५॥ अपरनीदर्शनोत्यो गोत्रस्खलननस्तथा । अन्यत्रीसहजनितः क्रमेण विविधो भवेत् ॥ ३६॥ रसान्तरं यथा-'समुरिक्षपन्यः पृथिवीभृतां वरं वरमदानस्य चकार शलिनः । प्रस. तुपारादिमुनाससंभ्रमस्वयंप्रहालेपमुसेन निष्क्रयम् ॥' विशेषा नायिकानां स्युः साधीनपतिकादयः । अन्यत्र पौवीपर्योक्ती हेतुरुह्यो मनीपिभिः ॥ ३७॥ स्वाधीनपतिकादय इति, आसनायत्तरमणा हृष्टा स्वाधोनम का । मुदा बासकसज्जा स्वं मण्डयत्येप्यति प्रिये ॥ चिरयत्यव्यलोके तु विरहोत्कण्ठिता मता । उक्टेति शेषः । ज्ञातेऽन्यासद्गविकृते सण्डितेयासमाकुला ॥ कलहान्तरितामाद्विधूतानुनयातियुस् । विपलब्धोक्तसमयमप्राप्तेऽतिविमानिता । दूरदेशान्तरस्से तु कार्यतः प्रोगितप्रिया । का. माताभिसरकान्तं सारयेद्वाभिसारिका ॥'दति दशरूपके ।।

·रसरनहारः। १२७ - विश्वासपात्रं विश्रामकारिणी पार्श्वचारिणी । सखी तस्याः कर्मशिक्षाभूपोपालम्मपूर्वकम् ।। ४५ ॥ परिहासश्च दंपत्योमिथः सख्या कृतस्तथा । दूतव्यापारनिपुणा दूती संयोगकारिणी ॥ ४६ ।। विरहादेनापिका च 'दूती दासी सखी कारुर्धात्रयी प्रातिवेशिका । लिङ्गिनी शिल्पिनी स्वं च नेतमित्रगु- णान्विताः ॥ दासी परिचारिका । सखीस्नेहनिवदा । कारू रजकीप्रभृतिः । धात्रेयी धात्रीपुत्री । प्रतिवेशिका समीपगृहवर्तिनी । लिगिनी भिक्षुक्यादिः । गिल्पिनी चित्र. कारादित्री । स्वयं चेति दूतीविशेषाः । नायकमित्राणां पीठमदीनां निसृष्टापत्लादिना गुणेन युक्ताः । तथा च मालतीमाधवे कामन्दकी प्रति-'गाने च निष्टा सहनश्च वोधः प्रागल्भ्यमभ्यस्तगुणा च वाणी । कालानुरोधः प्रतिभानवत्वमते गुणाः कामदुधाः क्रि- यासु ।' तत्र सखी यथा-'मृगशिशुशस्तस्यास्तापं कयं कथयामि ते दहनपतिता दृष्टा मनिमया नहि वैधवी । इति तु विदितं नारीरूपः स लोकदृशां सुधा तव शठतया शिल्पोत्कों विधेविघटिप्यते ॥' यथा च--'उपेक्षिता सा भवता नताही न तो सम- द्दिश्य वदामि किंचित् । राग तदीयं तव निर्दयत्व स्तोष्यन्ति लोका इति मे विषादः,' 'सचं जाणइ दुहुँ सरिसम्मि जम्मि जुत्रए राओ। मरउ न तुम भणिसं मरणपि स- लाहणिज से ।' स्त्रयंदूती यथा-' -'प्रामोऽतिदूरे रविरस्तमेति प्रयासि चेद्याहि चिराय किं स्यात् । एकाकिनी लो कथमुत्सृजेयमेवं मतिश्चेन्मदनः सहायः ॥' दशरूपके सखी. कृतो नायिकापरिहासो यथा--'नखक्षतं वीक्ष्य पयोधरान्ते सख्येवमुक्ता स्मयते स्म पाला । अधित्यकायां समुदेति चन्द्रो नोपत्यकायां किमिदं वधूटि ।' पूर्वोक्तभेदाति. रिक्तो गुरुजनमीताभेदः । स यथा--'आयाति याति महारि सखि वारिजलोचनः । एन वद पराधीने दोने को वा तवाग्रहः ॥ मुजंगभीताभेदोऽपि यथा--आरामे भ्र. मतः कीशारगुंसा रक्ष्यावला पलाद । इति श्रुत्वा द्रुतं यातो हीनवक्रमः प्रभुः ।। वर्ण्यन्ते नायका अतः। पतिश्चोपपतिश्चैव वैशिकश्च क्रमात्रयः ॥ ४७ ॥ वोढा पतिः स्मृतो रक्तो नित्यं वेश्यासु वैशिकः । अन्यो योहुश्चोपपतेयः खीणामाश्रयो रतेः ॥ १८ ॥ रक्तानुरक्तोऽनुकूलः समः सर्वासु दक्षिणः । धृष्टः सप्टापराधोऽपि प्रिययापि निराकृतः ।। ४९ ।।

·. रसरनहारः। १२९ नमनं मनसस्तव तोपकन्मम मनोऽपहृत व न यच्छसि । इति निगद्य चुकूर्द विदूषकः प्रमदया कृतवि(सुस्मितया हतः ॥' आद्यानुरागमानात्मप्रवासकरुणात्मकः ॥ १५ ॥ चतुर्धा विप्रलम्भः स्यात्पूर्वपूर्वो ह्ययं गुरुः । नवावलोकादंपत्योः कामवर्धितरागयोः ॥ १६ ॥ पूर्वानुरागो विज्ञेयो ह्यपूर्णगृहयोर्दशा । मानप्रवासावुदितौ पञ्चत्वे करुणस्तयोः ।। ५७ ॥ एकस्य तत्र वृत्तस्य वर्णन क्रियते बुधैः । स्पिष्टम् ॥] अथ स्त्रीणामलंकारा वर्ण्यन्ते शास्त्रदर्शिताः ॥ ५८ ॥ यौवने सत्वनास्तासामष्टाविंशतिरीरिताः । अलंकारास्तत्र भावहावहेलास्त्रयोऽङ्गजाः ॥ १९ ॥ शोभा कान्तिश्च दीप्तिश्च माधुर्यं च प्रगल्भता । 'औदार्य धैर्यमित्येते सप्तैव स्युरयत्नजाः ॥ ६० ॥ लीला विलासो विच्छित्तिविव्वोकः किलकिञ्चितम् । मोहायितं कुट्टमितं विभ्रमो ललितं मदः ।। ६१ ।। विहृतं तपनं मौग्ध्यं विक्षेपश्च कुतूहलम् । हसितं चकितं केलिरित्यष्टादशसंख्यकाः ॥ ६ ॥ स्वभावनाः स्युर्भावाद्या दश पुंसां भवन्त्यमी। 'यौवने सत्त्वजाः स्त्रीणामलंकाराश्च विंशतिः।' सत्वोद्भूता विशतिरलंकाराः स्त्रीणां भवन्ति । तत्र भावहावहेलास्त्रयोऽहजाः । शोमा कान्तिदीप्तिमाधुर्य प्रागल्भ्यमौदार्य धर्यमित्यलजाः सप्त । लीला विलासो विच्छित्तिविभ्रमः किलकिञ्चितं मोडायितं कुछ- मितं विव्वोको ललितं विहृतमिति स्वामाविका दश । [इति दशरूपके] । भावो विकारश्चित्ते स्यानिर्विकल्प य आदिमः ॥१३॥ "निर्विकारात्मकात्सत्वाद्भावस्तत्राद्यविक्रिया ।' तत्र विकारहेती सत्यप्यविकारकर सत्वम् । यधा-'श्रुताप्सरोगोतिरपि क्षणेऽस्मिन्हरः प्रसंख्यानपरो बभूव ।' तस्मादवि- काररूपात्सत्त्वादायः प्रथमो यो विकारो भवति स योजस्योच्नतेव भावः ।। १७ ·१ न्य निलज्जोऽत्यां समासक्तः शठः स्वीकपटे पटुः । यथासंभवमेतेषां भेदा ज्ञेया मनीषिभिः ॥ १० ॥ मानी च चतुरस्योभी शठभेदी प्रकीर्तितौ । 'नेता विनीतो मधुरस्त्यागी दक्षः प्रियंवदः । रक्तलोकः शुचिर्वाग्ग्मी रूटवंशः स्थिगे गुवा ॥ युद्धगुत्साहस्मृतिप्रज्ञाकलाज्ञानसमन्वितः। शूरो दृश्च तेजस्वी शानचक्षुश्व धार्मिकः ।' नेता नायकः । मधुरः प्रियदर्शनः । सागो सर्वस्वदायकः । दक्षः शिम- कारी । स्थिरो वाध्यनःक्रियामिरचत्रलः । बुद्धिर्ज्ञानम् । प्रज्ञा गृहीतविशेषकारिमी । 'भेदैश्चतुर्षा सलितशान्तोदात्तोद्धतैरयम् । निश्चिन्तो धोरललितः कलासक्तः मुखी मृदुः ॥ मृतः मुरुमारसस्वाचारः । 'सामान्यगुणयुक्तश्च धीरशान्तो द्विजादिकः ।' सामान्यगुणा विनयादयः। द्विजादिक इति विश्वणिक्सचिवाद्युपटक्षणम् । 'महात. स्वोऽतिगम्भीरः क्षमावानविकत्यनः । स्थिरो निगूढाइंकारी धीरोदात्तो हातः ।' महासत्त्वः क्रोधाद्यनभिभूतः। अविकत्यनोऽनात्मश्लाघनः । दृढव्रतोऽङ्गीकृतनिर्वाहका 'दर्पमात्सर्यभूयिष्टो मायाम्अपरायणः । धीरोद्धतस्वहकारी चलश्चण्डी विकत्यनः ।।' 'स दक्षिणः शठो धृष्टः पूर्वा प्रत्यन्यया हतः । पूर्वा नायिका प्रयन्यया नायिकयारहता चित्तः । दक्षिणोऽस्यां सहदयः' अस्यां ज्येष्टायां हृदयेन सह व्यवहरति । विधि- यकृच्छठः । व्यक्ताईवकृतो धृष्टोऽनुमूलस्त्वेकनायिकः ॥ शते दशरूपके ॥ वाक्चेष्टाव्यङ्गयसंयोगनिपुणश्चतुरो मतः ॥ ५१ ॥ तेपांच नर्मसचिवः पीठमर्दो विटस्तथा । चेटो विदूषक इति चतुर्थी भानुनोदितः ॥ १२ ॥ पोठमदः प्रकुपितस्त्रीप्रसादक उच्यते । विटः कामकलाभितश्चेटः संधानदक्षिणः ।। ५३ ॥ अनवाग्वेपवैकृत्यहासकारी विदूपकः । तेषां नायकानां नर्मसचिवः कोदासदायः। 'मन्त्री सहायः सचितः' इत्यमरः । - फानायकस्तन्यः पीटमर्दो विचक्षपः । प्रागुक्तपासाहकति यत्तविशेष: पतासा । तमा यकः पीठमईः प्रधानेतियातनायकस्य सहायः । (यया) रामायने मुनीतः। मालनी धवे मारन्दः । 'एकाग्यो विटयान्यो दास्याप विदूषकः । गीतादिविधाना नायो पयोगिनांनामेसमा वियादा वैदिता विटः। इति दशरूपके। पीठमों या- गः करयोः मणि पादयोररुपता विधिना रचितीचिता । सविता न च मां सा रसोराधिकर्म न यति सत्कलन् । चंटो यथा-मनो मनोभातस्य मुझ तिनुसहो। मा नोऽमानोऽस्ति ते दानामुररीने नुकः । विदूषको यथा- ·रसरनहारः। १२९ . नमनं मनसस्तव तोपकृन्मम मनोऽपहृतं च न यच्छसि । इति निगद्य चुकूद विदूषकः प्रमदया कृतवि(सोस्मितया हतः ॥' आद्यानुरागमानात्मप्रवासकरुणात्मकः ॥ ५५॥ चतुर्धा विप्रलम्भः स्यात्पूर्वपूर्वो ह्ययं गुरुः । नवावलोकाईपत्योः कामवधितरागयोः ॥ १६ ॥ पूर्वानुरागो विज्ञेयो ह्यपूर्णस्यहयोर्दशा । मानप्रवासावुदिती पञ्चत्वे करुणस्तयोः ॥ १७ ॥ एकस्य तत्र वृत्तत्य वर्णनं क्रियते बुधैः । स्पष्टम् ॥] अथ स्त्रीणामलंकारा वर्ण्यन्ते शानदर्शिताः ॥ १८ ॥ यौवने सत्त्वनास्तासामष्टाविंशतिरीरिताः । अलंकारास्तत्र भावहावहेलानयोऽपंजाः ॥ १९ ॥ शोभा कान्तिश्च दीप्तिश्च माधुर्यं च प्रगल्भता । औदार्य धैर्यमित्येते सप्तैव स्युरयत्ननाः ॥ ६ ॥ लीला विलासो विच्छित्तिविव्वोकः किलकिञ्चितम् । मोट्टायितं कुट्टमितं विभ्रमो ललितं मदः ॥ ११ ॥ विहृतं तंपनं मौग्ध्यं विक्षेपश्च कुतूहलम् । हसितं चकितं केलिरित्यष्टादशसंख्यकाः ॥ १२ ॥ स्वभावजाः स्युर्भावाद्या दश पुंसां भवन्त्यमी । 'यौवने सत्त्वनाः स्त्रीणामलंकाराश्च विंशतिः ।' सत्वोद्भूता विंशतिरलंकाराः स्त्रीणां भवन्ति । तत्र भावहावहेटास्रयोऽहजाः । शोमा कान्तिदीप्तिमाधुर्य प्रागल्भ्यमौदार्य धमित्यलजाः सप्त । लीला विलासो विच्छित्तिविभ्रमः किलकिञ्चितं मोहावितं कुछ- मित विव्वोको ललितं विहृतमिति स्वाभाविका दश । [इति दशरूपके] । भावः-- भावो विकारश्चित्ते स्यान्निविकसे य आदिमः ॥१३॥ 'निविकारात्मकासवाद्भावस्तत्राद्यविक्रिया ।' तत्र विकारहेती सत्यप्यविकारकर सत्त्वम् । यथा-'ध्रुताप्सरोगीतिरपि क्षणेऽस्मिन्हरः प्रसंख्यानपरो बभूव । तस्मादवि. काररूपात्सत्वादायः प्रयमो यो विकारो भवति स पीजस्योच्छूनतेव भावः ।।

·काव्यमाला। दावः-- नेत्रादिविकृविद्योतो भायो हामो रतीचिकः । "अलाटारः नम्हारो हावोक्षपचारकृत् । प्रतिनियताइविकारी शारत्वमा वविशेष हावः॥ हेला-- हेलात्यन्तसमालक्ष्यो हाव एवोदितः कमात् ॥ ६ ॥ 'त एव हेला मुबलहाररसमूचित्रा।' होना- रूपयौवनभोगाचैः शोभा खादशभूषणे । 'सोनोगतारयः शोमाहानां विभूषनन् ।' क्या-'तां पासीं तत्र निरर पाला धन चलनन्त पुरो निपन्नाः । नताशनादियमाननेत्राः प्रसाधने मनिाद- तेशी नावः॥ कान्तिः- मन्नथोन्नेपणा व विस्तृता कान्तिल्यते ॥ १५ ॥ 'मम्मपाध्यानिता द्वारा व कान्तिरिति स्ता।' बोर्मव रानावद्वारपनीटा कान्तिः। या-उन्माउदनेन्दुदीतिविरंदरे अनुचारित भिनं पीनाचस्पटसन रुना हस्सानामिहतन् । एतस्याः कविटकटोरल्स मिटतीनुसादातर- प्रमुख संभव नहसा केगेषु टन तमः ॥' दीति:- कान्तिरेतातिप्रकाशाहीतिरित्यभिधीयते । 'दोतिः कान्तय विस्तः। यथा-' -'देभा पति निभत्तनु मुहतिजोरातः तापियो । अहिवारिआन बिग्र रेति अन्गान विदाते ॥' माधुन्- सविस्थाविशेषेषु माधुर्य रमणीयता ॥ १६॥ 'अनुल्यमतं माधुन् ।' क्या-'तरनिजमनुविध विनावि र मटिनमा मांगोपन रश्मा तनोति । समापनोहा बयानातिनी क्रिमित हिमयुगको ममन नातीनाम् । मागत्पन्- ·रसरनहारः। १३१ आदायम्- औदार्य विनयः सदा। 'औदार्य प्रश्रयः सदा। धैर्यम्- मुक्तात्मश्लाघना धैर्य मनोवृत्तिरचञ्चला ॥१७॥ 'चापलाविहता धैर्य चित्तिरविकत्यना' । चापलानुपहता मनोवृत्तिरात्मगुणाना- ख्यायिका धैर्यम् । यथा-'ज्वलतु गगने रात्री राबावखण्डकछः शशी दहतु मदनः किं वा मृत्योः परेण विधास्यति । मम तु दयितः साध्यस्तातो जनन्यमलान्वया कुल- ममलिनं न वेवायं जनो न च जीवितम् ॥' लीला- अडैपरलंकारैः प्रेमाभिवचनैरपि । प्रतिप्रयोजितैलीलां प्रियस्यानुकृति विदुः ॥ ६८ ॥ "प्रियानुकरणं लीला मधुरागविचेष्टितैः । यथा-तेनोदित्तं वदति याति यथात- थासौ-- इत्यादि । भागवतेऽपि दशमस्कन्धे त्रिंशत्तमेऽध्याये-'गत्यानुराग-' इत्यादिना ॥ विलास:--- यानस्थानासनादीनां मुसनेवादिकर्मणाम् । विशेपस्तु विलासः स्यादिष्टसंदर्शनादिना ॥१९॥ 'तात्कालिको विशेषस्तु विलासोऽङ्गक्रियादिषु । दयितावलोकनादिकालेऽ) क्रि. यायां वचने च सातिश्चय विशेपोत्पत्तिविलासः । यथा-'अत्रान्तरे किमपि वाग्विभवा- तिवृत्तवैचित्र्यमुल्लसितविभ्रममुत्पलाक्ष्याः । तद्भरिसात्त्विकविकारविशेषरम्बमाचार्यकं विजयि मान्मथमाविरासीत् ॥ विच्छित्ति:- स्तोका माल्यादिरचना विच्छित्तिः कान्तिपोषकृत् । 'आकल्पाचनाल्पापि विच्छित्तिः कान्तिपोषकत् । क्या-कपित्तो रोधकपा- यरूले गोरोचनाभेदनितान्तगोरे । तस्याः कपोले परभागलामाद्वयन्ध चभूपि यवन- रोहः ॥ रघुवंशे त्रयोदशे सगे-'अयं सुजातोऽनुगिरं तमाला' इत्यादि । विव्वीक:-- विवोकस्त्वतिगर्वेण वत्तुनीष्टेऽप्यनादरः ॥ ७० ॥ "गर्वाभिमानादिष्टेऽपि विलोकोऽनादरक्रिया ।' यथा---'सव्याज तिलकालकानाव- .- १.प्रेमभिः'स.

·१३२ काव्यमाला। रलं लोलागुलिः संस्पृशन्वारंवारमुदचयन्कुचयुगे प्रोदचिनीलाञ्चलम् । यद्भभङ्गतरवि- ताञ्चितदशा सावनमालोकितस्तद्र्वादवधीरितोऽस्मि न पुनः कान्ते कृतार्थीकृतः ॥' पतु माघ:- -किं तावत्सरति सरोजमेतदाराहाहोलिन्मुखमवमासते युवत्याः । संशष्य क्षणमिति निश्चिकाय कचिद्विव्वोकैकसहवासिना परोक्षः ॥ तन्न । विश्वोकस्य के- वलं मुखवर्तित्वाभावात् । यत्तमरसिंहः-'त्रीणां विलासविन्वोकविभ्रमा ललित तथा । हैलालीलेत्यमी हावाः क्रियाः भृङ्गारभावजाः ॥ इति तदपि न ! आचार्यः सर्वेषां भै- दवर्णनात् । “माघी वनाम विव्याके तत्रैवामरनामकः । ताभ्या समो मया दृष्टः श्री- हपः फिलकिञ्चिते।' किलकिञ्चितम्- क्रोधश्रमत्रासहासशुष्करोदनसंकरम् । अभीष्टसंगजाद्धादुदेति फिलकिञ्चितम् ॥ ७१ ॥ 'क्रोधाश्रुहर्षभीत्यादेः संकरः किलकिञ्चितम् ।' 'रतिक्रीडाछूते कथमपि समासाय समयं मया लब्धे तस्याः क्वणितकलकण्ठार्धमधुरन् । कृतभ्रूभासी प्रकटितविल- क्षार्परुदितस्मितकुद्धोद्धान्तं पुनरपि विदध्यान्मयि मुखम् ॥' यत्तु श्रीहर्षः-'तयि वोर विराजते पर दमयन्तीकिलकिश्चितं किल । तरुणीस्तन एव दीप्यते मणिहारान- लिरामणीयकम् ॥' इति तन्न । सद्गाभावात् । भविष्यत्सामीप्ये वर्तमानवद्भाव इति व. दसि चेदृष्टान्तानुपपत्तिः । मोहायितम्- तद्भावभाविते चित्ते वल्लभस्य कथादिपु । मोट्टायितमिति प्राहुः कर्णकण्डूयनादिकम् ॥ ७२ ॥ 'मोहायितं तु तद्भावमावनश्कयादिपु ।' प्रियतमानुरागेण भावितान्तःकरणत्वम् । 'चित्रवर्तिन्यवि पे तत्वावेशेन चेतति । मोडालितं चके मुखेन्दुमवंशव सा ॥' कुमितम्- केशस्तनाधरादीनां ग्रहे हऽपि संभ्रमात् । आहुः कुट्टमितं नेति शिरःकरविधूननम् ॥ ७३ ॥ 'सानन्दान्तः कुमित कुप्पैक्लेशाधरप्रह ।' 'दष्टेऽधरे प्रणयिना विधुताप्रपाणे: सी. कारशुष्करितानि जयन्ति नार्योः ।' विभ्रम:- त्वरया रागहदेदयितागमनादिपु । अस्थाने भूपणादीनां विन्यासो विभ्रमो मतः ॥ ७४ ॥ 'विभ्रमस्वरया काले भगवानविपर्ययः । यथा-'अभ्युद्गत गिनि कोमलका ·रसरनहारः। १३३ . न्तदूतोसंलापसंवलितलोचनमानसाभिः । अप्राहि मण्डनविधिविपरीतभूपाविन्यासहा- सितसखीजनमङ्गनामिः ॥' भागवतेऽपि दशमस्कन्धे-'व्यत्यस्तवस्त्राभरगाः' इति । ललितम्- सुकुमारतयामानां विन्यासो ललितं विदुः । 'सुकुमारोऽङ्गविन्यासो मरणो ललितं भवेत् ।' यया-'सभ्रूभई . करकिसलयावर्त- नरालपन्ती सा पश्यन्ती ललितललितं यौवनस्याञ्चलेन । विन्यस्यन्ती चरणकमले लीलया स्वैरपातनि:संगीतं प्रथमवयसा नतिता पङ्कजाक्षी ॥" मदः- मदो विकारः सौभाग्ययौवनाद्यवलेपजः ॥ ७५ ॥ विरु(ह)तम्- वक्तव्यकालेऽप्यवचो बीडया विरु(ह)तं मतम् । . 'प्राप्तकालं न यह्याद्रीडया विहृतं हि तत् ।' 'पादाङ्गुष्ठेन भूमि किसलयरुचिना सापदेशं लिखन्ती भूयो भूयः क्षिपन्ती माय सितशबले लोचने लोलतारे। वक्र हीन- म्रमीपत्स्फुरदधरपुटं वाक्यगर्भ दधाना यन्मां नोवाच किंचित्स्थितमपि हृदय मानसं त. हुनोति ।। तपनम्- तपनं प्रियविच्छेदे सरावेगोत्थचेष्टितम् ।। ७६ ॥ मोग्यम्- अज्ञानादिव संपृच्छा प्रतीतस्यापि वस्तुनः । दयितस्य पुरः प्रोक्तं मौग्ध्यं तत्तत्त्ववेदिभिः ॥ ७७ ।। विक्षेप:- भूपाणामधंरचना वृथा विप्वगवेक्षणम् । रहस्याख्यानमीपञ्च विक्षेपो दयितान्तिके ।। ७८ ।। कुतूहलम्- रम्यवस्तुसमालोके लोलता स्यात्कुतूहलम् । यथा रघुवंशे करेण वातायनलम्बितेन स्टस्त्वया चण्डि कुतूहलिन्या। आमु. श्वतीवाभरणं द्वितीयमुद्भिनविद्युद्लयो घनस्ते ॥' इति ॥ हसितम्- हसितं तु वृथा हासो यौवनोद्भेदसंभवः ॥ ७९ ॥ चकितम्-- कुतोऽपि दयितस्याग्रे चकितं भयसंभ्रमः ।

·रसरत्नहारः। कलयति कधामात्मविषयाम् । सखीषु स्मेरासु प्रथयति च वैलक्ष्यमसम प्रिया प्रायेणास्ते हृदयनिहितातकविधुरम् ॥' स्वदुनयाद्यथा-'दूराद्दवीयो धरणीधराभं यस्ताटकेयं तृणव- ध्यधूनोत् । हन्ता सुवाहोरपि ताटकारिः स राजपुत्रो हृदि पाधते माम् ॥' अनया दिशन्य. दनुसतव्यम् । अथ मदः--'हर्पोत्कर्षों मदः पानात्स्खलदङ्गवचोगतिः । निद्रा हासोऽत्र रूदित ज्येष्ठमध्याधमादिषु ॥ यथा-'हावहारि हसितं वचनानां कौशलें दृशि विकार- विशेषाः चक्रिरे भृशमुजोरपि वध्वाः कामिनेव तरुणेन मदेन ॥ इत्यादि । अथासूया- 'परोकर्पाक्षमासूपा गदौर्जन्यमन्युजा। दोपोक्त्यवज्ञाभ्रकुटिमन्युक्रोधेगितानि च ॥' ग- र्वज्ञा यथा-'अधिवे प्रकटीकृतेऽपिन फलप्राप्तिः प्रभोरप्युत द्रुह्यन्दाशरथिविरुद्धचरितो युक्तस्तया कन्यया । उत्कर्ष च परस्य मानयशसोविखंसनं चात्मनः स्त्रीरत्नं च जगत्पतिर्द . शमुखो दृप्तः कथं मृप्यते ॥' दोर्जन्यजा यथा---'यदि परगुणा न क्षम्यन्ते यतस्व गुणार्जने नहि परयशो निन्दाव्याजैरलं परिमार्जितुम् । विरमसि न चेदिच्छाद्वेषप्रसक्तमनोरथो दि- नकरकरान्पाणिच्छत्रैर्नुदश्रममेष्यसि ।।' मन्युजा यथा-'पुरस्तन्व्या गोत्रस्खलनच. कितोऽहं नतमुखः प्रवृत्तो वैलक्ष्याकिमपि लिखितुं देवहतकः । स्फुटो रेखान्यासः क- थमपि स तादृक्परिणतो गता येन व्यक्ति पुनरवयवैः सैव तरुणी ॥ ततश्चाभिशाय स्फु- रदरुणगण्डस्थलरुचा मनस्विन्या कोपप्रणयरमसाद्दगिरा । अहो चित्रं चित्रं स्फुट- मिति निगद्याश्रुकलुयं रुपा ब्रह्मास्त्रं मे शिरसि निहितो वामचरणः ।।' अथ श्रम:--- 'श्रमः खेदोऽध्वरत्यादेः स्वेदोऽस्मिन्मर्दनादयः । अध्वतो यथा-'अलसलुलितमुग्धा- न्यध्वसंपातखेदादशिथिलपरिरम्भैर्दत्तसंवाहनानि ।' परिमृदितमृणालीदुर्यलान्यहकानि स्वमुरासि मम कृत्वा यत्र निद्रामवाला ॥' रतिश्रमो यथा-'प्राप्य मन्मथरसादतिभूमि दुर्वहस्तनभराः सुरतस्य । शश्रमः श्रमजलाईललाटविष्टकेशमसितायतकेश्यः ।।' इत्या- शुत्प्रेक्ष्यम् । अथ चिन्ता-ध्यान चित्तेहितानाप्लेः शून्यताश्वासतापकृत् ।' यथा- ‘पक्ष्मानमपिताश्रुविन्दुनिकरैर्मुक्ताफलस्पर्धिभिः कुर्वत्या हरहासहारिहृदये हारावली. भूषणम् । पाले पालमृणालनालवलयालंकारकान्ते करे विन्यस्याननमायताक्षि मुकृती कोऽयं त्वया स्मयते । यथा वा-अस्तमितविषयसद्गा मुकुलितनयनोत्पला पहुश्व- सिता । ध्यायति किमप्यलक्ष्यं याला योगाभियुक्तेव ॥' अथ स्मृति:-'सदृशज्ञान- चिन्तायः सस्कारः स्मृतिरत्र च । ज्ञानवेनावमासिन्या भ्रूसमुन्नयनादयः । यथा- 'मनाकः किमयं रुणद्धि गगने मन्मार्गमव्याहतं शक्तिस्तस्य कुतः स वज्रपतनागीतो महेन्दादपि । तार्थः सोऽपि सम निजेन विभुना जानाति वा रावणमा ज्ञातं स जटायुरेष जरसा लिये वधं वाञ्छति ॥ यथा माधवः [मालतीमाध]--मम हि प्राक्तनोपलम्भसंभावितात्मजन्मनः संस्कारस्थानवरतप्रयोपासतीयमानस्तद्विसदृशैः प्रत्ययान्तरेरतिरस्कृतप्रवाहः प्रियतमास्मृतिप्रत्ययोत्पत्तिसंतानस्तन्मयमिव करोत्यन्त- त्ति सारूप्यतश्चैतन्यम् । 'लीनेव प्रतिविम्बितेव लिखितेव--' इत्यादि । अथ धृतिः-'संतोषो ज्ञानशक्त्यादेतिरव्यमभोगकृत । ज्ञानायथा-'वयमिह परितुष्टा व- ·यथा- रसरत्नहारः। १३७ किमास्थितेन । संरम्भोनिद्रितानां क्षितिभृति गहनेऽन्योन्यमेवं प्रतीत्यं नादः स्वप्नाभि- दृष्टे त्वयि चकितधियां विद्विषामाविरासीत् ।।' यथा च-प्रारब्धां तरुपुत्रकेषु सहसा संत्यज्य सेकक्रियामेतास्तापसकन्यकाः किमिदमित्यालोकयन्त्याकुलाः । आरोहन्त्युटज- द्रुमांश्च वटवो वाचंयमाः सत्वरं सद्योमुक्तसमाधयो निजवृसीष्वेवोच्चपादं स्थिताः।' वा- त्यावेगो यर्था--'वाताहतं वसनमाकुलमुत्तरीयं' इत्यादि । वर्पजो यथा -देवे वर्पत्यशन- पचनव्यापृता वहिहेतोंर्गहाद्हं फलकनिचितैः सेतुभिः कम्पभीताः । नीध्रप्रान्तानविर- लजलान्पाणिभिस्ताडयित्वा शूर्पच्छत्रस्थगितशिरसो. योषितः संचरन्ति ।।' उत्पातजो पोलस्त्यपीनभुजसंपदुदस्यमानकैलाससंभ्रमविलोलदृशः प्रियायाः । श्रेयांसि वो दिशतु निहतकोपचिहमालिगनोत्पुलकमासितमिन्दुमौलेः ॥' अहितकृतस्त्वनिष्टदर्शन- श्रवणाभ्याम् । तद्यथोदात्तराघवे-'चित्रमायः-(ससंभ्रमम् ।) भगवन्कुलपते रामभद्र, परित्रायताम् । (इत्याकुलता नाटयति ।) पुनश्चित्रमायः-मृगरूपं परित्यज्य विधाय वि- कटं वपुः । नीयते रक्षसा तेन लक्ष्मणो युधि संशयम् ॥ रामः-वत्सस्याभयवारिधः प्रतिभयं मन्ये कथं राक्षसात्रस्तश्चैप मुनिर्विरोति न पुनश्चास्त्येव मे संभ्रमः । मा हासीर्ज- नकात्मजामिति मुहुः स्नेहाप्नुरुचते न स्थातुं न च गन्तुमाकुलमतेर्मूढस्य मे निश्चयः ॥' इत्यनेनानिष्टप्राप्तिकृतः संभ्रमः । इष्टप्राप्तिकृतो यथात्रैव-(प्रविश्य पटीक्षेपेण संभ्रान्तः) वानरः-'महाराअ, एवं खु .पवणणन्दणागमणपरिहस-' इत्यादि 'देवस्स हिदआणन्द- मणणविलुलिदं महुवणम्' इत्यन्तम् । यथा वीरचरिते– 'एयेहि वत्स रघुनन्दन पूर्ण- चुन्द्र-' इत्यादि । वहिजो यथा-'क्षिप्तो हस्तावलमः प्रसभमभिहतोऽप्याददानोंऽशु- । कान्त' इत्यादि । यथा च-'विरम विरम वहे' इत्यादि । करिजो यथा-'सच्छिन्नवन्ध- दुतयुग्यशून्यं भमाक्षपर्यस्तरथं क्षणेन । रामापरित्राणविहस्तयोध सेनानिवेशं तुमुलं च- कार ॥' करिमहणं व्यालोपलक्षणार्थम् । तेन व्याघ्रसूकरवानरादिप्रभवा आवेगा व्या- ख्याताः । अथ विषादः-'प्रारब्धकार्यासिद्धधादेविषादः सत्वसंक्षयः । निःश्वासोच्छ्वास. हृत्तापसहायान्वेषणादिकृत् ॥' यथाह-'आर्ये ताडके, कि हि नामैतत् । अम्युनि म. ज्जन्त्यलापूनि प्रावाणः प्लवन्ते । नन्वेष राक्षसपतेः स्खलितः प्रतापः प्राप्तोऽद्भुतः परि- भवो हि मनुप्यपोतात् । दृष्टः स्थितेन च मया स्वजनप्रमाधो दूत्य जरा च निरुद्धि फथं करोमि ॥ यथा वा-'अर्थित्वे प्रकटीकतेऽपि-' इत्यादि । अथ जडता--'अ. प्रतिपत्तिर्जडता स्यादिष्टानिष्टदर्शनश्रुतिमिः । अनिमिपनयननिरीक्षणतूष्णीभावादय. स्तत्र ॥' इष्टदर्शनाद्यथा-'एवमालि निगृहीतसाध्वसं शंकरो रहसि सेव्यतामिति । सा सखीभिरुपदिष्टमाकुला नास्मरत्प्रमुखवर्तिनि प्रिये ॥' अनिष्टश्रवणायथा उदात्तरा- घवे-राक्षस:-तावन्तस्ते महात्मानो निहताः केन राक्षसाः । येषां नायकतां प्रा- सानिशिरःखरदूषणाः ॥ द्वितीयः--गृहीतधनुषा रामहतकेन । प्रथमः-किमेकाकि- नेव । द्वितीयः-अदृष्ट्या का प्रत्येति । पदय तावतोऽस्मद्वलस्य सयश्छिन्नशिरःश्वभ्र- मज्जकाकुलाकुलाः । कपन्धाः, केवलं जातास्तालोत्ताला रणाग्ने ॥ प्रथमः- ययेवं तदहमेवंविधः कि करोमि ॥' अर्थात्मुक्यम्-'कालाक्षमत्यमोत्सुक्यं रम्येच्छा. .

·१३८ काव्यमाला। रतिसंभ्रमैः तत्रोच्चासत्वराश्वासहृत्तापस्वेदविभ्रमाः ॥' यथा-'आत्मानमालोक्य व शोभमानमादर्शनिम्मे स्तिमितायताक्षी । हरोपयाने लरिता बभूव स्त्रीणां प्रिपालीक- फलो हि वेपः ॥' अय निद्रा-मनःसंमीलनं निद्रा चिन्तालयलमादिभिः । तत्र जृम्भाङ्गमङ्गाक्षिमीलनोत्स्वपनादयः ॥' यथा-निद्राधमीटितदृशो मदमन्धराणि नाप्य- र्थवन्ति न च यानि निरर्थकानि। अद्यापि मे मृगदृशो मधुराणि तस्यास्तान्यक्षराणि हृदये किमपि धनन्ति ॥ यया च–प्रहाकमपनीय स्वं निदिदासतोचैः प्रतिपदमुपसृतः कैन- चिज्जागृहोति । मुहुरविरादवर्णी निद्रया शून्यशून्यां दददापि गिरमन्तबुध्यते नां मनुष्यः ॥' अथ गर्वः-गोऽभिजनलावण्यवलथर्यादिभिर्मदः । करास्यघर्षणादशा सविलासाह्नवीक्षणम् ॥ यथा- -'मुनिरयमय वीरस्तादृशस्तप्रियं मे विरमतु परिकम कातरे क्षत्रियासि । तपसि विततकीतप्तकण्डूलदोष्णः परिचरणसमधों राघवः क्षात्र- योऽहम् ॥ यया वा-'ब्राह्मणातिक्रमत्यागो भवतामेव भूतये । जामदग्न्यस्तु वो मित्र मन्यथा दुर्मनायते ॥' अथ वितर्क:-'तको विचारः सदेहाशिरीगुलिनर्तकः ।' यथा-'किं लोभेन विलहितः स भरतो येनैतदेवं कृतं सद्यः स्त्रीलघुतां गता किमयबा मातव सा मध्यमा। मियतन्मम चिन्तितं द्वितयमप्यार्यानुजोऽसौ गुरुमाता तातकला- मित्यनुचितं मन्ये विधात्रा कृतम् ॥' अथवा 'कः समुचिताभिषेकादायें प्रच्यावयेगुणज्ये. टम् । मन्ये ममैव पुण्यैः सेवावसरः कृतो विधिना ॥' अवापस्मृति:--आवेशो ग्रहहः- खाद्यैरपस्मारौ यथाविधः । भूपातकम्पप्रस्वेदलालाफेनोद्मादयः ॥' यया-'आति- टभूमि रसितारमुच्चैलालद्भुजाकारबृहत्तरङ्गम् । फेनावमान पतिमाएगानामसावपस्मा. रिणमाशश ॥' अथ मुप्तम्-'सुप्तं निद्रोद्भव तत्र श्वासोच्छ्वासक्रियाकरन् ।' यथा-- 'लनि तणकुटीरे क्षेत्रकोणे यवानां नवकलमपलाललस्तरे सोपधाने । परिहरति मु. पुप्तं हालिकद्वन्द्वमाराकुचकटशमहोप्मावद्धरेखस्तुपारः ॥' अथ वियोध.-'वियोधः परिणामादेस्तत्र जृम्भाक्षिमर्दने ।' यथा-'चिररतपरिखेदप्राप्तनिद्रासुखाना चरममांग यित्वा पूर्वमेव प्रबुद्धाः । अपरिचलितगात्राः कुर्वते न प्रियापामशिथिलभुजचकाटेप- भेदं तरुण्यः ॥ अधामप:--'अधिक्षेपापमानादेरमोऽभिनिविष्टता । तत्र स्वेदशिर कम्पतर्जनाताढनादयः ॥' वधा-'प्रायश्चित्तं चरिष्यामि पूज्यानां वो व्यतिक्रमात् । न लेव पयिष्यामि शनग्रहमहानतम् ॥' यया च--'युप्मच्छासनलसनाम्भसि मया मनैन नाम स्थित प्राप्ता नाम विगईणा स्थितिमतां मध्येऽनुजानामपि । क्रोधोलाति: तोणितारुणगदस्योच्छिन्दतः कौरवानीकं दिवस ममासि न मुहर्नाह विधेयस्ता ।' अधावहित्यम्-'लज्जाविकियागुताववाहित्याइविक्रिया '' यया एवंवादिनि दे- वर्षों पार्धे पितुरधोमुखौ । लोटाकमलपाणि गणयामास पार्वती ॥' अधोपता- 'दुटेऽपराधदार्मुल्यचार्यश्चण्डलमुग्रता । तत्र वेदशिरःकम्पतर्जनाताडनादयः ।।' या जामदायः–'उत्कृत्वोत्कृत्य गर्भानाप शकल्यतः क्षत्रसंतानरोपादुद्दामस्कविंशत्यधि विरासतः सर्वतो राजवंशान् । पिन्य तरक्तपूर्ण इदसवनमहानन्दमन्दायनान क्रोधान ·रसरत्नहारः। कुर्वतो मे न खलु न विदितः सर्वभूतैः स्वभावः ॥' अथ व्याधिः-'व्याधयः संनि- पाताधास्तेषामन्यत्र विस्तरः। दिड्यात्रं यथा -अच्छिनं नयनाम्बु बन्धुपु. कृतं चिन्ता गुरुभ्योऽपिता दत्त देन्यमशेषतः परिजने ताप: सखीष्वाहितः । अद्यश्वः पर- नितिं ब्रजति सा श्वासः परं खेद्यते विसन्धो भव विप्रयोगजनितं दुःखं विभक्तं तया ॥' अथ मतिः-भ्रान्तिच्छेदोपदेशाभ्यां शास्त्रादेस्तत्त्वधीमतिः । यथा---'स- हसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम् । वृणते हि विमृश्यकारिणं गुण. सुग्धाः स्वयमेव संपदः ॥' तथा च--'न पण्डिताः साहसिका भवन्ति श्रुत्वापि ते संतुलयन्ति तत्वम् । तत्वं समादाय समाचरन्ति स्वार्थ च कुर्वन्ति परस्य चार्थम् ॥' अथोन्मादः--'अप्रेक्षाकारितोन्मादः संनिपातग्रहादिभिः । तस्मिनस्थानरुदितगीतहा. सासितादयः । यथा-'आः क्षुद्र राक्षस, तिष्ठ । क मे प्रियतमामादाय गच्छसि' इत्यु. पक्रमे 'कष्टम्, नवजलधरः संनद्धोऽयं न दृप्तनिशाचरः सुरधनुरिदं दूराकृष्टं न नाम शरासनम् । अयमपि पटुर्धारासारो न वाणपरम्परा कनकनिकपस्निग्या विद्युत्प्रिया न ममोर्वशी ॥' इत्यादि । अथ मरणम्-'मरणं तु प्रसिद्धवादनर्थलाच नोच्यते । वीरादा- वुच्यते यद्वा शृङ्गारेऽध्यवसायि वा।।' यधा -'संप्राप्तेऽवधिवासरे क्षणमनु त्वद्वमवातायनं वारंवारमुपेत्य निष्क्रियतया निश्चित्य किंचिचिरम् । संप्रत्येव निवेद्य कैलिकुररीः सास सखी- भ्यः शिशोधिव्याः सहकारकेण करुणः पाणिग्रहो निर्मितः।।' इत्यादिवच्छृहाराश्रयाल. म्पनत्वेन मरणाध्यवसायमात्रमुपनिवन्धनीयम् । अन्यत्र कामचारः । यथा---'पश्यन्तु भवन्तस्ताटकाम्, 'हृन्मर्मभेदिपतदुत्कटकङ्कपत्रसंवेगतत्क्षणकृतस्फुरदङ्गमहा । नासाकु. टीरकुहरद्वयतुल्यनिर्यदुद्रुदध्वनदसकप्रसरा मृतव ॥' अथ त्रासः-गर्जितादेर्मनःक्षो- भस्वासोऽत्रोकम्पनादयः । यथा-वस्यन्ती चलशफरी-' इत्यादि । स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाञ्चः खरभङ्गोऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यमश्रु प्रलय इत्यष्टौ सात्त्विका मताः ॥ ८४ प्रथमे त्वभिलापः स्याद्वितीये चिन्तनं भवेत् । तृतीये तु स्मृतिः प्रोक्ता चतुर्थे गुणकीर्तनम् ॥ ८५ ॥ रहेगः पश्चमे गोलो मिटासः पाठ उच्यते । उन्मादः सप्तमे प्रोको भवेयाधिस्तथाष्टमे ।। ८६ ।। नवमे जडता प्रोक्ता दशमे मरणं भवेत् । बृहत्समासा गौडी स्याद्रौदे वीरे हसे रसे ।। ८७ ॥ द्वित्रिपदयुक्समासा वैदर्भी रीतिराख्याता। शृङ्गारवीरकरुणवीभत्सभयानके योज्या ।। ८८॥ स्पिष्टम् ॥

·रसरवहारः। परविकारदर्शनास्मितहसिते । विहसितापहसिते मध्यमस्य । अपहसितातिहसितेऽध- मस्य व्यभिचारिणश्चास्य-निद्रालस्यक्लमग्लानिमूर्यास्तु सहचारिणः ।' विसयोत्योऽद्भुतो ज्ञेयः स चासंभाव्यवस्तुनः । दर्शनाच्छ्वणाद्वापि देहिनामुपजायते ॥ ९२ ॥ नेत्रप्रकाराः पुलकः स्वेदो निस्सन्दता तथा । अनुभावा अद्भुतस्य वाणी स्यादन गद्गदा ॥ ९३ ॥ "विस्मयश्चित्तविस्तारो वस्तुमाहात्म्यदर्शनात् । अतिलोकैः पदारैः स्पाद्विस्मया- माद्भुतो रसः ॥ कर्मास्य साधुवादाश्रु वमथुस्वेदगद्गदाः । हपीवेगधृतिप्राया भवन्ति व्यभिचारिणः ॥ लोकसीमातिवृत्तपदार्थवर्णनादिविभावितः साधुवादायनुभावपरिपुष्टो विस्मयस्थायिभावो हर्षवेगादिव्यभिचारिभावितो रसोऽद्भुतः । यथा, 'करामस्थापि- तगिरि हरि निनिमिपेक्षणाः । अपश्यनगोपिका दन्तदष्टजिला मुदान्विताः ॥ घोरवस्त्वलोकेन भीतिजन्मा भयानकः । वनितानीचवालेषु बहुधा वर्णयन्त्यमुम् ॥ ९४ ॥ दिग्दर्शनं चास्यशोपो गद्गदा गीश्च संभ्रमः । कम्पस्नासश्च वैवण्य संमोहोऽप्यत्र वर्ण्यते ॥ ९५ ॥ 'सौदशक्त्या तु जनितं चित्तवैक्लव्यदं भयम् । विकृतस्वरसत्त्वादेर्भयभावो भयानकः॥ । सर्वाङ्गवेपथुस्वेदशोषवैचिंपलक्षणः । देन्यसंभ्रममोहादित्रासादिस्तस्य सौदरः ॥' रोग- । स्वरश्रवणाद्रौद्रसत्वदर्शनाच मयस्थायिभाव प्रभवो भयानको रसः । तत्र सर्वाइवेपथुप्र- भृतयो दैन्यादयश्च व्यभिचारिणः । यथा--'प्रोवामडाभिराम-' इत्यादि शकुन्तलायाम् ।। रौद्रः क्रोधात्मको ज्ञेयः कोपः परपराभवात् । भीप्मक्रियो भवेटुनः सामर्पस्तत्र नायकः ॥ ९६ ॥ भुजाधातः स्वप्रशंसा शस्त्रोत्क्षेपोऽथ भ्रूकुटिः । आक्षेपो दलनं शत्रोवर्णयन्ति कवीश्वराः ॥ ९७ ॥ 'प्रतिकूलेपु तैष्ण्यस्य प्रयोषः क्रोध उच्यते । 'क्रोधो मत्सरवैरिवैकृतमयः पोषोऽस्य रौद्रो मुहुः क्षोभः स्वाधरदशकम्पभृकुटिस्वेदास्यरागैर्युतः । युद्धोल्लासविकत्यनांसधरणी- घातप्रतिक्षामहैरत्रामपंमदी स्मृतिश्चपलतासूयोग्यवेगादयः॥ मात्सर्यविभावो रोद्रो यथा--- 'वं ब्रह्मवर्चसधरो यदि वर्तमानो यद्वा स्वजातिसमयेन धनुर्धरः स्याः। उग्रेण भोस्तव तपस्तपसा दहामि पक्षान्तरस्य सदृशं परशुः करोतु ॥' वैरिकतादिविभावो यथा--- 'लाक्षागृहानलविषान्नसमाप्रवेशैः प्राणेषु वित्तनिचयेयु च नः प्रहृत्य । आकृष्य पाण्डवव- धूपरिधानकेशान्स्वस्था भवन्तु मयि जीवति धार्तराष्ट्राः ॥' इत्येवमादिविभावैः प्रस्वेद- - ·काव्यमाला। नयनारुपतानुभावैरम(दिव्यभिचारिभिः क्रोधपरिपोपो रौदः । परशुरामभीमनः योधनादिव्यवहारेषु वीरचरितवेणीसहारादाववगन्तव्यः ॥ जुगुप्सात्माथ बीभत्सः स्पादहृयश्रुतीक्षणैः । निष्ठीवनास्यभङ्गादि महतां नात्र वर्ण्यते ॥ ९८ ॥ 'जुगुप्ता गर्हणा वा दोषमाहात्म्यदर्शनात् ।' 'बीभत्सः कृमिपूतिगन्धिकालिप्रापैः जुगुप्सैकभूरुद्वेगी रुधिरान्त्रकीकसवत्सास्नास्वादिभिः क्षोभणः । वैराग्याज्जघनस्तनारिष घृणायुक्तो विभावतो नासावत्रविकूणनादिभिरिहावेगार्तिशङ्कादयः ॥' अत्यन्ताय कृमि पूतिगन्धिप्रायविभावोद्भूतजुगुप्सास्थायिभावपरिपोपलक्षण उद्वेगी बोभत्तः । यया- 'उत्कृत्योत्कृत्य कृत्ति प्रथममथ पृथ्टूनभूयांसि मांसान्यसस्फिक्पृष्टपिण्डायवरनपुर लभान्युग्रपूतीनि जग्ध्वा । आतः पर्यस्तनेत्रः प्रकटितदशनः प्रेतरङ्गः करसादस्या स्थिसंस्थं स्यपुटगतमपि क्रव्यमव्यप्रमत्ति ॥' रुधिरान्त्रकीकसवसामांसादिविमावः क्षी भण्णो बीभत्सो यथा-'अन्त्रप्रोतवृहत्कपालनलकरकणकणप्रेसद्भूरिविभूरभारत- भैरराघोषयन्त्यम्वरम् । पीतच्छादितरक्तकर्दमघनप्राग्भारपोरोलसयालोटस्तनभारपन्धुः रवपुर्वद्धादरं घावति ॥' रम्येष्वपि रमणीजघनस्तनादिषु घृणायुक्तो बीभत्सो यया 'लाला वक्रासवं वेत्ति मांसपिण्डी पयोधरौ । मांसास्थिकूट जघनं जनः कामप्रहातुरः ।। न चायं शान्त एव । विरक्तोक्तः । यतो वीभत्समानो विरज्यते । सम्यग्ज्ञानसमुद्भूतः शान्तो निःस्पृहनायकः । रागद्वेपपरित्यागात्सम्यक्षानसमुद्भवः ॥ ९९ ॥ इद वाग्भटयलकाररीत्या । काव्यप्रकाशे तु निर्वस्यायिभावोऽस्ति शान्तो नदमो रसः । दशरूपके तुरत्यत्साहजुगुप्साः क्रोधोत्साही स्मयो भय शोकः । राममपि केचित्प्राहुः पुष्टिनीव्येषु नैतस्य ।। इति । अत एवोक्तं मूले—'काय' इति । 'कश्चित्सदम्भो दम्भोलिसदृशं वक्ति द्वचत तथापित शिन्तः सागरधीरधीः ।। स्निग्धा हृष्टा तथा दीना क्रुद्धा दृप्ता भयान्विता । जुगुप्सिता विस्मिता च शान्तेति रसदृष्टयः ॥ १०० ॥ नगति यद्यपि सन्ति परःशता गुरुतमा रनना बुधबुद्धये । ननु तथापि मया न वृथा कृतागुरुतमा रननाबुधबुद्धये ॥१०॥ रनारे परःशताः । परतावास्ते यश परा सख्या रातादिकात्' इत्यमरः । न निति वाक्यालकारे । अगुरुतमा रचना अबुधबुद्धये पालयोधाय ।। गुरुपादाम्बुनद्वन्दप्रसादावाप्तसन्मतिः । त्रिपाठी शिवरामाख्यो हार पूरितवानमुम् ॥ १०२ ॥ इति श्रीमति रामनिपारितो टस्मोपिदारावीमासमेतो रसरलहाः ।

·अन्यापदेशशतकम् । . - श्रीनीलकण्ठदीक्षितप्रणीतम् अन्यापदेशशतकम् । छायावृक्षमुपाश्रयन्ति पथिपु श्रान्ता हि पान्थाः समं तेप्वेकोऽस्य शुभं शुभेन मनसा हृप्यन्ननुध्यायति । अन्यो हर्तुमपेक्षतेऽस्य विटपानाधारयप्टेः कृते कश्चिनिश्चिनुते कवाटफलकं कतु तमेव सणात् ॥ १ ॥ श्वानः सन्त्यभितोऽपि दन्तमुकुलव्यावर्तनोद्घाटित- खैरोत्तानितविड्वराहपथुकाः किं तैः स्थितैवी मृतैः । वस्तव्यं गिरिराजमौलिपु विहर्तव्यं पुनः स्वेच्छया हन्तव्याः करिणो मृगेन्द्र इति च प्राप्तव्यमुच्चैर्यशः ॥ २ ॥ कि पुष्णासि मृगान्मृगादनकुलात्कि वा परं वायसे त्वद्भाग्येन तथाप्यमी वनभुवि खैरं चरित्वा तृणम् । त्वां रानानमुपासितुं यदि किल श्रद्धां निवघ्नन्ति त- कि पारीन्द्र गुहागृहादपि विनिर्गन्तुं तवैप श्रमः ॥ ३ ॥ उन्मुच्य स्वननानुपेक्ष्य तृणवत्प्राणानपि प्रेयस- स्तीत्वी दुस्तरमर्णवं च वणिजः प्राप्ताः पटीराशया । श्वासैस्ते विनिवर्तिताः प्रतिभयैः स्वस्थो भवातःपरं त्वं वा केवलमङ्गमङ्गमुरग व्यालिम्प गन्धवैः ॥ ४ ॥ भ्रान्त्वा दिग्वलभीविचित्य विपिनान्यासाह्य देवादिह क्वापि क्वापि मुखेन केवलमथैकैकां शलाका हरन् । कृत्वा नीडकुटी चिरात्तरुशिरस्यध्यास्त यावन्नतां काकस्तावदहो तदेव विपिनं दग्धं दवज्वालया ॥५॥ नाम्भोनाय शशी न चापि शशिने यद्रोचतेऽम्भोरुहं किं तेन क्षतमस्ति किंचन जगत्येतस्य वा तस्य वा । १. हे सिंह. २. चन्दनाराया.

·कायमाला। . लोकानन्दकयोः परं विह तयोः प्रेन्गव भावं निध- खच्चैन्नाजनि तात्दमयशः सारं विधेः केवलम् ॥६॥ अत्तप्रत्युपकारगन्धनकृतलप्रार्थनापेसम- प्यम्मोभि दमादयन्ति जलदा जीवन्त्वनी जन्तवः। दैवज्ञः पुनरत्ति दृष्टिरिति वागेका मयोति य- द्विव क्रीतनिवाधिगच्छति तदेवाघूर्णते मर्मणि ॥ ७ ॥ अति खादुफलं किमति किमयाघ्रातुं क्षनः कोरक- खद्विनान्यतु नाम मोक्कुचितं पत्रं किमत्त्वन्ततः। सेव्यो हन्त यदीशोऽपि मनुजैवज्ञापनः पिप्पलो दुःखातव्यमिदं विधेः कथय तत्कलाग्रतो त्यताम् ॥ ८ ॥ सर्वासां सरितां पतियदि यदि व्याप्तः समता दिशः कल्पान्तप्वाप वा न शुष्यति यदि खैरं तकृतन् । अमः खादु पिपासतः पथि परिधान्तल पान्यत्स कि सेन साकलमर्णवोऽयनिति चेदिन्दुमहे नासते ॥९॥ स्थित्वा तीरभुवि प्रसार्य सरसि सैर करात्रं पयः पातव्यं पिव तावता न विरनेदन्तीन्द्र किं ते तृषा । उन्नद्रासि तटीरपः कटुपयत्युन्मूख्यत्वजिनी हानिः कस तवैव नृन्यमुदकं नातः पुनस्तृप्यतः॥१०॥ को दोपः परितो गते मधुकरे क्रीतः किनेप त्वया कातेनापि किमासते कचिदाप न्लानोदरेण क्षणम् । नानात्सेवनधापि चेक्षिपसि तं कर्णानिलैटूरतो दुर्धोऽसि निरङ्कशोऽसि भवतो मतेम वार्तव का ॥११॥ नेतन्यः समयः क्रियानिह सले काक त्वया ब्राम्यता हंसीभूय मुत्तेन भुल नलिनीनालानि पद्माकरे । प्यावर्तव्यनिहाति कि चिमलता किचित्तु कायर्या तनो- हसत्वे यदि ते मनो विवदते दप्ठ्योऽहमान्यतः ॥ १२॥ .

·अन्यापदेशशतकम् । किं त्वं दोहदमोहसे किमुदकैः सिकोऽसि कि केनचि- हृद्धस्ते सकृदालवालवलयः किं ते मही संस्कृता। द्वित्रिः पुष्प्यसि वासरे ह्यनुगुणं धुस्तूर ते निहवे दुर्गन्धो न भवेदियान्यदि ततस्त्वं पारिजातोऽसि नः ॥ १३ ॥ गन्तव्यं जलमध्य एव गतवन्मन्तव्यमेतद्वपुः क्षन्तव्या लवणानिला इति कृतं निर्विद्य सांयात्रिक । अन्तर्वेश्मनि हंसतूलशयने मुप्त्वा सुख जाग्रतो हस्ताने धनमेप्यति खयमिति भ्रातः किमास्ते हृदि ॥ १४ ॥ आसीनः सुखमापणे यदि वणिक्श्रद्धालुभिः प्रार्थितः किंचिच्छंसति पञ्चकं शतकमित्येतन्न तस्याद्भुतम् । आपातालविघूणिताम्भसि चटत्योत्पातिके मारते मज्जन्त्यामपि नावि मुञ्चति न यस्तामेव मूल्यस्थितिम् ॥ १५ ॥ विद्धं मर्मसु येन येन गरलोन्मिश्रा गिरः श्राविता जज्वाल ज्वलनास्त्रवन्निशि निशि क्रूरैः करैर्यः सदा । सर्वे ते सुहृदो बभूवुरधुना सङ्गे मिथः कामिनो- निन्यस्य विभावनात्परिणतो दूती परं दूषिता ॥ १६ ॥ 'संनद्धेषु पयोधरेषु चलितेऽमन्दं पुरो मारुते कादम्बे कमलाकरस्थितिमपि त्यक्त्वा सः प्रस्थिते । मिथ्यारोपितपौरुपैमधुकरैर्मुग्धैर्यदध्यासितं तस्येदं फलमम्भसा प्रवहता सैवान्निनी मजिता ॥ १७ ॥ संत्यका यदि केतकी त्रिभुवनश्लान्या पुरद्रोहिणा तलिन्नेव हि पर्यवत्सति ततो वस्तुप्वसारक्षता । कि वेणीषु न तां वहन्ति सुदृशः किं सा न विक्रीयते कि नेमामुपलालयन्ति रसिकाः क्षोणीभुजो मौलिभिः ॥ १८ ॥ कोणे काप्यवतीर्य गात्रमभितः सिक्त्वा पयःशीकरै- राखायोदकमागतोऽलि पुनरित्याले गजस्याशये।

·१४६ काव्यमाला। काप्तारस्य दशा त्वसौ कलुपिताम्यम्भासि मनास्तटा प्रध्वस्ता नलिनी किमत्र बहुना सातव्यमास्ते पुनः ॥ १९ ॥ द्यौरित्यं क्षितिरित्यमित्यमुदधेर्मुद्रेति कृत्वा स्थिति विश्वस्याहनि विश्रमाय शयितुं प्रारम्भि धात्रा यदा। दग्धं चण्डकरैस्तदेव पवनरौत्पातिकैः शोपित मेघः प्लावितमद्धतैरपि जगत्खष्टव्यमासीत्पुनः ॥ २० ॥ स्वस्ति स्वागतमास्यते सुखममी जाताः कुतः पल्लवाः सन्तः सत्कुसुमान्यपीह किमतो माध्वी च तत्रेक्ष्यते । कि भृङ्गा अपि सन्ति साधु शिरसि न्यस्तं पदं शाखिनां धुस्तूरास्ति न दुर्लभं किमपि ते यावद्वसन्तः सुखी ॥ २१ ॥ दृष्टाश्चन्द्रसमुद्माः शतमतिकान्ताः शतं प्रावृपः सीमामेप न जात्वलकृत किलेत्यधिन विश्वस्यताम् । योऽसौ शेत इवायमेव विधिना वामेन चेञ्चाल्यते का सीमेति तदास्ति के जनपदाः का मेदिनी का दिशः ॥ २२ ॥ सर्वत्र स्रवतोऽस्य किंचिदुदकं दिष्ट्या मुहूर्त कचि- च्छुक्तीनामुदरेषु मौक्तिकमभूत्काले कदाचित्किल । अयत्वे च तथा करोतु पटुता यद्यस्ति तदूरतः शुप्कैरेव तु गजितळधयति श्रोत्राणि धाराधरः ॥ २३ ॥ आयुस्ते कियदस्ति तत्र च कियत्तारुण्यमत्रापि वा- प्य निर्गलितं निशात्मकतया यत्राति सङ्गो न ते । शेपाः सन्ति कविक्षणाः प्रणयनस्तत्रापि कोपो यदि व्यर्थ निश्चिनु चक्रवाकि जननं कस्ते हितं वक्ष्यति ॥ २४ ॥ सर्वेषां विदिताः सुधाकरकराः साक्षात्लुधारूपिणः संदेहोऽपि न तद्भुजः सुमनसो जाता न मया इति ! तानेव गुपभुञ्जते प्रतिनिशं दीनाचकोरा इमे क्षीयन्ते नु गहनां नानातु धातुर्गतिम् ॥ २५ ॥ तृणवच को ·अन्यापदेशशतकम् । अचीमः सततं गणाधिपमथाप्याखूनिहन्मः शतं ध्यायामो दि भैरवं तदपि तु प्रोत्सारयामः शुनः । भूतेशं प्रणुमलथापि शतशो भूतान्निगृहीमहे नोफस्स गुणः परस्य महतो दोपानपि प्रोणुते ॥ २६ ॥ अम्बुक्षोभकृतः कतीह तिमयः कत्युच्छूिताः पर्वता कीहक्चान्तरविन्धनो हुतवहः कीदृक्च नौकागतिः । आगच्छयतिगच्छदुच्चलदुपाश्लिप्यत्प्रधावत्यत- कल्लोलारभटीभिरेव जलधेः सर्व तदाच्छाद्यते ॥ २७ ॥ जामाता कमलाक्ष एव गृहिणी गङ्गा जगत्पावनी शीतांशुप्रमुखाः सुता भगवती श्रीरेव कन्या खयम् । ईदृत्ते गृहमेधिता त्रिभुवनाधारस्य वारांनिधे कः शक्नोति जनो मनोरथपयेऽप्येतावदुत्प्रेक्षितुम् ॥ २८ ॥ यन्मूले निखिलागमानुपदिशंस्तत्त्वं परं शंकरो यत्पर्णे जगतां निधिः स तु वटो नाम्नापि न स्वीकृतः । यच्छाखानिचयः पिशाचनिलयो यन्मूलगाः पन्नगा- स्तस्याश्वत्थतरोः पुनः कति नमस्काराः कति प्रार्थनाः ॥२९॥ आगच्छन्त्यवगुण्ठयन्त्यथ पुनः पश्यन्ति जिघ्रन्ति च स्वारब्धं मधुमक्षिका न कणमप्यस्य स्वयं भुञ्जते । धन्यस्त्वन्य उपेत्य निर्भयममूरुत्सारयन्दूरतः खादखादमिदं स्वसंभृतमिव खच्छन्दमानन्दति ॥ ३०॥ आसन्नो मधुरामतं वनभुवः साम्राज्यमित्यद्भुताः श्रूयन्ते गिर एप तत्त्वमिह न ज्ञातुं विधातुः समः । यत्पर्णेब्रुटितं यदप्युपरतं पुप्पोद्गमैः शाखिनां यद्ग्लानं विटपैरिदं पुनरिह प्रत्यक्षमालक्ष्यते ॥ ३१ ॥ १. आच्छादयति. - ·काव्यमाला। उत्सन्नो मधुरस्ति कोकिलरवैरुत्सन्नमस्त्येतद- प्युत्सन्नं मलयानिलैरिदमपि प्रागेव जानीमहे । पान्यातुप्यथ तावतैव किमिति भ्रान्ता यदि प्राणिति लोकेनापि मनोभवो विगलतु प्राणेषु शुप्को ग्रहः ॥ ३२ ॥ तिक्तास्त्रे विटपास्त्ववो यदि ततोऽप्यासंस्ततोऽपि च्छदा- लेम्योऽपि प्रसवात्ततोऽपि च फलान्येवं न दृष्टं कचित् । स्तौमि त्वामथवा न निम्त्र भवतोऽप्यासीद्यतः संभवः श्रीमत्तत्किल निम्वत्रीजमधुना तुत्वं वचःशालिनाम् ॥ ३३ ॥ चूताः पल्लवमुद्रिन्ति वितरन्त्येतपिकेभ्यत्तत- तेऽप्येतेन कुहूः कुरिति कलं कुर्वन्ति कूमामिति । निम्बोऽपि स्वयमुनिरन्फलमनेनाराधयन्वायसा- किचित्तेपु ततो रटत्सु सफलं जन्म स्वयं मन्यते ॥ ३४॥ भोज्यं खादु पयः स्थितं मणिगणैरापिञ्जरे पञ्जरे दूरे चिन्तयितुं च दंशमशकाः पारे गिरा लालनम् । सत्यं सर्वमथापि काननभुवि खाच्छन्द्यमव्याहतं ध्यायन्ती विमना मनागपि शुकी नालम्बते निवृतिम् ॥ ३९ ॥ प्राध्मेधैः कियदम्यु पीतमुदधैः पीतेऽपि वृष्टिः क्वचि- दृष्टे चापि कियालीनमवनौ पीतं कियत्प्राणिभिः । नेदं कश्चन वेदयत्तु किमपि प्रापावशिष्टं पुन- धर्मान्ते सरितां मुखेन तदभूदीपिदं पश्यताम् ॥ ३६ ॥ नेघ द्वारतया विधाय भुवनान्याप्लावयस्यम्भसा चन्द्रं द्वारतया विधाय सवितः पुप्णासि सर्वोपधीः । यत्त्वीपत्तपसीव तत्तु कुरुपे खेनैव तैनाधुना दातृत्वं घनचन्द्रयोः परिणतं क्रौर्य तु शिष्टं त्वयि ॥ ३७ ॥ द्वारं न प्रनहानु जातु नियतं जागर्तु रात्रीरपि खसेनापि मुदं प्रयातु किमतः श्वा श्वैव तावानपि ।

·अन्यापदेशशतकम् । संपाद्यो महता धनेन सततं भोज्यश्च सान्त्वैरिति 'त्यक्त्वा मत्तगजं पदेऽस्य महतः स्थाप्यः किमेतावता ॥ ३८॥ उत्पन्नाः सरितां वदेषु सुचिरं तत्रैव पुष्टास्ततः प्राप्ताः प्रावृषि सागरं जलचरास्तासां मुखादेव ये। द्विनरेव दिनैस्तिमिगिलकुलस्यासाद्य कूटस्थतां मृप्यन्त्यद्य न ते रहस्सपि कृतां नादेयतासंकथाम् ॥ ३९ ॥ पन्था कर्दमितः पयः कलुपितं हंसाः कृता दूरतः पीड्यन्ते च यदेवमथिन इति क्रूरास्वैश्वातकाः । सोढाहे तव हे पयोद सकलं शक्नोषि दातुं खतः किं त्वं शीकरमेकमप्युदधिना लोभो यदि स्वीकृतः ॥ ४० ॥ सर्वज्ञो यदि शंकरो यदि महादेवो यदि प्रायशो देवानामपि देवतं यदि तदप्यास्तामिदं दूरतः । धुस्तूरैः फणिभिः कपालवलयैरन्यैश्च ते संगति- श्रूडाचन्द्रकले न तावदुचिता याचे बहिर्गम्यताम् ॥ ४१ ॥ अस्यां प्रावृपि चातकैलकणा लब्या न चेकि ततो भाविप्रावृपि दास्यते द्विगुणमित्यभ्र त्वया गम्यते । एतेऽद्यैव लयं ब्रजन्ति पृथुकैरेतत्कुलीनो न चे- देकः प्राणिति तावतैव कृतमस्त्यत्रैव नः संशयः ॥ ४२ ॥ वर्णस्तेऽतिमनोरमः शिरसि ते वासो मृडानीपतेः प्रत्येतव्यतरं च काञ्चनमिति प्रौढं पुनर्नाम ते । किं कर्तव्यमितःपरं च भवता धुस्तूर लोकाः पुन- न क्रीणन्ति न च स्पृशन्ति न च वा पश्यन्ति गन्धप्रियाः ॥४३॥ राज्यं येन कृतं न तस्य शृणुमः कामस्य नामाधुना येषामेव गिरः पुरा परभृतस्तैरद्य मौनं व्याप्ता येन दिशो न सांप्रतमसो मन्दानिलः स्यन्दते किं त्रूमो नितरां निदावहतको विश्वं नवं निर्मने ।। ४४ ॥ धृतम् ।

·१५० काव्यमाला। पीयन्तां तमसा दिशो विदधतां नीचाः पिशाचाः मयं व्याक्रोशन्तु शिवाः कियचिरमसौ कालः सखे स्थास्यति । अद्यादेप्यति भानुरेप्यति दिशामय प्रसादो मुखे- प्वद्य खां प्रकृति गमिप्यति मही कोक त्वया क्षम्यताम् ॥ ४५ ॥ मेधा इत्यवतीर्य केऽपि नभसः सर्व पयो गृद्धते यादांसीति समागतास्तत इतोऽप्यन्ये रमन्ते सुखम् । यस्तु स्वान्तिक एव तस्य महतस्तालस्य कालाहहोः शुप्कस्यापि हि नोपयोगकणिकां पश्यामि तेनाधिना ।। ४६ ।। आक्रामन्तु तमेव चूतमपि च क्रोशन्तु रेफोत्तरं डिम्भोऽस्माकमपीति वाभिदधतां काका वराकाः खयम् । गन्तव्यं क ततोऽन्यतः परभृत क्षन्तव्यमेतावद- प्यने कस्य निवेद्यतामिदमतिकान्तो वसन्तोऽधुना ॥ ४७ ॥ गन्तव्यं शिशिरेण नाम भवितव्यं नाम चूताङ्कुरै- स्तानाखाद्य पिकः करिप्यति तदा नाम स्वयं पञ्चमम् । आस्तामेप तथाविधस्त्वमसि किं काक खतन्त्रस ते कालोऽयं स्वर एप भोज्यमिदमित्येपा कुतो यन्त्रणा !! ४८ ।। काका मूनि सुखं वसन्ति शतशः शाखासु शाखामृगा घूकाः कोटरगहरेषु मशकैदशैश्च सान्द्रं दलम् । आधारः क्रियतामसि स्थिरतरं शुद्धं च लब्धं यशः पान्या नोपसरन्ति चेक्षतमितः किं वृक्षरानस्य ते ॥ ४९ ।। स्निग्धश्यामलकोमलं दलमतिप्रच्छायशीतं तलं भूपर्यन्तविलम्बिमम्भल्टफलस्थूलं च वृत्तं फलम् । संपश्यन्विजने वने व्यवसितलव वस्तुं मुखं पान्मः पान्धमुसाद्विषद्रुमममुं देवादवेत्स द्रुतः ॥ ५० ॥ वन्तिमुचलपन्तु तपना मनन्तु देवानुरा बभन्तु अवगाः पतन्तु सरितो गमादिमाः सर्वतः ।

·अन्यापदेशशतकम् । पुष्णातत्पलवान्धवः प्रतिनिशं मुष्णातु वा वाडवो नाधिः क्षुभ्यति न प्रसीदति ततो न क्षीयते नैधते ॥ ५१ ॥ वापीकूपतडागपल्वलसरःखोतलिनीसारणी- तोयाभ्युद्गमनिर्झरहदजलाधारोदपानप्रपाः । संपन्ना उपजीव्य यस्य विभवं साक्षात्मणाल्योऽपि वा तलै जीवन जीवनाय सरितामीशाय तुभ्यं नमः ॥ ५२ ।। न झुप्णो न च शीतलो जलनिधिलब्धप्रतिष्ठोऽपि स- न्कस्त्वत्याः प्रकृतेरभु चलयितुं शक्तत्रिलोकेप्वपि । अद्यापि ज्वलतान्तरेव विहितं किं तावदीर्वाग्निना सायंसायमुदित्वरेण शशिना तत्रैव वा किं कृतम् ॥ ५३॥ राजा विप्रकुलस यस्य तनयः सोमः स वारांनिधे- यः सर्वाश्रयणीयपादकमलत्तस्याश्रयोऽयं हरेः । आनीतश्शुलुकं स एव चलुकेऽप्यन्तः प्रवेश्येत चे- स्कः संवेदितुमीहते भगवतः कालय लीलायितम् ॥ १४ ॥ दुग्धं स्वादु रसादपीह मधुनो दग्धं विषैर्वासुकेः संवतंत्रतसाक्षिणो जलचरा मन्याद्रिणा मारिताः । प्राणेभ्योऽप्यधिकाः सुरद्रुममुखाः प्राप्ताः समन्ता व्ययं किंचिद्रसितुमिच्छतामृतमिह क्षीरान्धिना नाशितम् ॥ १५ ॥ लब्धा श्रीमुरवैरिणा पुरभिदा लब्धः स्वयं चन्द्रमा देवैरप्सरसो मणिद्विपहयास्तत्स्वामिनवाहताः । एकले खयमेकमेव वितरत्येतेपु चेत्सागर- स्त्रैलोक्यं वशयेजडस्तु स वृथा विक्रम्य तैलुण्ठितः ।। १६ ॥ कत्यश्वाः कति धेनवः कति गजाः कत्यद्भुताः पादपाः सुन्दर्यः कति सुभ्रवः कति महारत्नान्यनाण्यपि । जातका किल कन्यका जलनिधेर्दातुं प्रसक्का यदा सर्व तब्ययितं तदा परिणतो नामैकमुच्छेपितम् ।। १७ ।। --- 11 ·१५२ काव्यमाला। प्रागभ्यागतया किलानसरिता संप्लावयन्त्या मही- मम्भोधिः खयमप्यपूर्यत सकृत्तत्तज्जलाधारवत् । आस्तेऽयं कथमक्षयो निधिरपां ते ते कथं वासते निर्व्याजाम्बुधराम्बुदानसुकृतं सिद्धं तदित्थं पुनः ॥ १८ ॥ खातं शीतलवारिवारिदकुलश्यामाभिरामद्रुमं पान्थनान्तिहरं सरः पथि हृतं दुर्भिक्षमप्यम्भसाम् । ये त्वेते भुवि चातका इति कदाप्यज्ञातभौमोदका- ते गृह्णन्ति न चेदिहाम्बु किमतो देवेन ते वञ्चिताः ॥ ५९॥ भूमिष्ठा अतिपावनीः मुरभिलाः खाद्वीरपः सत्यज- न्याचत्यम्वुदमन्यु चातकगणो यत्तेन किं साध्यते । कि तसै द्विगुणं प्रवर्पति धनः किंवा तपः साध्यते प्राग्जन्मन्यवितीर्णवारिकणिकः पापी स इत्यूह्यते ॥ ३० ॥ स्वादून्येव फलानि सन्ति सुरभीण्येव प्रसूनानि च खान्तं चाप्युषकर्तुमर्हति जने साध्यं वनस्थेन किम् । भाग्यं ह्येतदतकितं वनतरोः पान्यो यदा तापस- च्छायामस्य यदृच्छया फलवतीमध्यास्त गन्धोत्तराम् ॥ ६१॥ पान्थेषु व्ययितं फलं पथिषु यैननैः सदा पादपै- यैरप्युनतमौलिगोपितफलैः कोणे निलीय स्थितम् । दावेन ज्वलता द्वयेऽपि खलु ते निःशेपिताः सांप्रतं पुण्यं पापमिति स्थितं द्वयमिदं तेपां द्वयानां गृथक् ॥ ६२ अध्वन्याः किल मूलगर्तमधुनाप्यापूरयन्त्यक्षुभि- व्याक्रोशन्त्यधुना सबान्धवकुलाः सायं मुहूर्त द्विनाः । इत्यं यावदिमानि विभ्रति शुचं भूतान्यपि त्वत्कृते तावत्वं न गतोऽसि पादप चिरं कोत्यात्मना वर्तसे ॥६३ । जायन्ते विनने बने क्षितिल्हो यद्यप्यनी दुर्भगा सर्व ते वटुभिलयापि (1) न तथा बोद्धं समान्तुल्यवत् ।

·अन्यापदेशशतकम् । आक्रान्तेप्वपि तेषु केपुचिदतिकूरक्रियैः श्वापदे- गुह्यन्ते कतिचिद्यतः शमधनैर्ब्रह्मर्पिमिः पावनः ॥ ६४ ॥ निद्रालस्यशरीरसादवमनान्नद्वेपकासज्वर- श्वासावेतिमहिकिकाप्रभृतयो मासेषु मातुर्धवाः । जातस्तत्क्षणमेव नश्यतु शतं वीणि वा जीवतु खर्गे वा पितरौ दधातु नरके वा पातयत्वञ्जसा ॥ ६ ॥ निघ्नन्तोऽशनिभिस्तडिद्विलसितेश्चक्षुहरन्तो नृणां विध्यन्तश्च शिलाशतैः परिचिताः प्रायेण धाराधराः। वर्पन्तो निभृताश्चिरं च समये दृष्टाश्च केचिद्धना यैरव्याजपरोपकारनिरतैर्जात्या यशः स्थापितम् ॥ ६६ ॥ नाक्ष्णोर्गच्छसि गोचरं बहुतियान्मासान्नमस्ये पुनः संघीभूय समेत्य वर्षसि निरुच्यासं समन्तादपः । कालं कालमनुवजन्मितमिता मुच्चस्यपश्चेत्ततः किं जीमूत तव प्रणश्यति कियत्प्राणन्त्वतः प्राणिनः ॥.६७ ॥ भग्नं भित्तिमिरालयनिपतितं स्रोतोभिराप्लावितं विध्वस्तं पशुभिश्व संघश इति क्रोशन्ति वृष्टे.त्वया त्वय्युद्दति वारि वारिद जना नश्यन्त्यवश्यं क्षणा- कीर्ति चिन्तय दुर्लमां न गणय क्षुद्रान्गुणान्मादृशाम् ॥ १८ ॥ उत्पत्तिमलये समुद्रनिलये पन्या वृतो राक्षसै- स्तत्रत्यानपि हन्त चन्दनतलंश्चिदन्ति सांयात्रिकाः । वर्तन्ते सविधस्थिताश्च सुखिनः शाखोटमुख्यद्रुमा- स्तन्मन्ये कृतिनस्तु ते तरुकुले ये नोपयोगक्षमाः ॥ ६९ ।। गृह्यन्तां करिणः प्रसह्य विनिहन्यन्तां वराहा वृका भलूकाश्च तरक्षवश्व पथिकाः सन्तु त्वया निर्मयाः। आखून्कङ्कखरान्छशाननिमिषान्कीटाम्पतङ्गानपि ग्राहंग्राहमहो कियत्प्रकटयस्याखेटके पाटवम् ॥ ७० ॥ २० ·काव्यमाला यादोभिर्वडवाग्निना जलनिधेर्यावत्पयो गृह्यते किं तावत्युपयुज्यते शततमोऽप्यंशः पयोद त्वया । सौजन्यं किमिति ब्रवीमि भवतः सर्वस्वमित्थं त्यज- न्ख्यातः ख्यापयसे पयोधिमपि तं सर्वोपयोगक्षमम् ॥ ७१॥ मेघः कश्चिदचेतनः कियदपि स्वीकृत्य सिन्धोः पयः कीर्ति तत्य समुचिनोति कियती धर्म कियच्छाश्वतम् । ब्रह्मनस्तपसां निधिस्त्रिभुवनस्यातश्च कुम्भोद्भवः सर्वखं विनियुज्य तस्य किमिव श्रेयः समापादयत् ॥ ७२ ॥ यच्छैलेषु यदर्णवेषु यदपि ग्रामाटवीमाङ्गल- प्रायासु क्षितिषु क्षिपन्ति वहुशस्तोयं वृथा तोयदाः । दृष्टिस्तत्र न दीयतां यदि गुणग्राही भवान्यत्पुन- ग्रामपूपवनेषु वा सकृदमी वर्षन्ति तगृह्यताम् ।। ७३ ॥ ग्रामेष्वेव सुवृष्टयो विनयवत्स्वेव श्रियः पुष्कला धीमत्स्वेव कलागमव्यसनिता गोप्वेव दुग्धस्थितिः । वाग्मिप्वेव विवक्षुतेति च जगत्प्रार्थ्या व्यवस्थामिमां किं वेधा विदधे पुरेति शृणुमो रामेऽपि राज्यस्थितिः ॥ ७४ ॥ उन्मीलन्ति कियन्ति का न कुसुमान्युप्णद्युतेरुद्गमे तत्त्वेतावति वन्धुरित्यतिससीत्यादित्यकान्तेति च । कीर्ति दत्तवतां त्रिलोकविदितामेवं कवीनामृणं किं कृत्येयमपाकरोतु जनुपां कोट्यापि नालीकिनी ॥ ७५ ।। विद्धं साधु न साध्विय पुतमिदं रेरे कयं विध्यसी. त्याख्यातुं रणकौशलं वयमपि प्रौदाः स्थिता दूरतः । आकामन्णमेदिनीमपि वहन्सॉ विकोपं करे वेत्ति सं च परं च यद्यवहितो विक्रान्तिरेव नः ॥ ७६ ॥ अम्भोजेप्चतिकोमलेषु विहरनन्तनले संविश- नहातातपवातवर्षमनयकालं निरं यः सुतम् । ..

·अन्यापदेशशतकम् । १५५ सोऽद्य प्रावृपि केतकीमधिवसन्भृङ्गः क्षतः कण्टकै- राविद्धः करकोपलैरभिहतो वातैः कथं वर्तते ।। ७७ ॥ ब्रूते स्वागत क्षते कृशममुं श्रुत्वा कथाः खिद्यते पक्षाभ्यामसकृत्प्रमार्टि रचयत्युच्चावचाश्चाशिपः। उच्छिन्नप्रसवात्तरोरुपगते भृङ्गे क्षुधा ताम्यति प्रस्तौति भ्रमरस्तु पूर्णजठरो नाहारवार्तामपि ॥ ७८ ॥ ये मृप्यन्ति सहासिकामपि वकर्जात्या न हंसाः स्वत- 'स्तेप्वेको जरसा विलुप्तगमनस्त्यक्तः स्वकैः प्रावृपि । तानेवानुसरन्वकान्वहुतरं तच्चेष्टितानि स्तुवं- स्तज्जात्यै स्गृहयन्कियत्कियदहो जाति निजां निन्दति ॥ ७९ ॥ शुद्धिं स्वामनुचिन्त्य मीननिवहैः पूर्णऽपि पद्माकरे स्वेनैवोपनतैमणालवल्यैर्जीवन्ति हंसाः सुखम् । ये त्वेते विमलास्ततोऽपि च का ध्यानैकनिष्ठाः सदा निर्द्वन्द्वा निभृताश्च विभ्रति न ते यादोभिरेवोदरम् ॥ ८० ॥ यैर्जीवन्ति सितच्छदा न दुरितं कस्यापि यत्संग्रहे रोचन्ते नहि ते मृणालवलयाः कसै प्रभूता अमी । अप्या सायमुपोष्य मीनपृथुकैर्युक्त्या महत्यानित- रेकरैरपि तृप्तिमेति परमां हिंसोपलब्धैर्वकः ।। ८१ ॥ अस्पृश्योऽस्तु मलीमसोऽस्त्वनियताहारोऽस्त्वतोऽप्युटै- पिरस्तु परःशतैः परिवृतः काकस्ततः का क्षतिः । भुते भोज्यमुपस्थितं समुपस्यैव स्वयं वान्धवा- न्यः सीदन्क्षुधया विचिन्तय ततो धन्यश्च पुण्यश्च कः ।। ८२ ॥ भृत्यास्ते विभूमन्तु तान्वयमिमे क्षुद्रा बृहन्तो वयं जातौ पक्षवताममी तु कलाकण्ठाः कलकण्ठा वयम् । इत्युद्भावयसे कुमुखकुलादुत्कर्षभवात्मनः कण्ठे पातयिता कदा सलु भवान्काक स्वरं पञ्चमम् ॥ ८३ ॥ --- ·काव्यमाला। केनाध्यापितमास्थितं क्व नु कदाधीतं क्व वा वर्तित तद्विश्राम्यतु कुत्र जातमथ कैः पुष्टं तदालोच्यताम् । काले सोऽपि कुहूमुखो यदि जगत्कर्णामृतं कूजति प्रारजन्मानितभाग्यवैभवमिदं कः स्तोतुमीप्टे कविः ॥ ८४ ॥ कीटः कश्चन वृश्चिकः कियदयं प्राणी कियच्चेष्टते को भारो हननेऽस्य जीवति स वा कालं कियन्तं पुनः । नानोऽप्यस्य कियद्विभेति जनता दूरे कियद्धावते किं ब्रूमो गरलस्य दुर्विपहतां पुच्छाग्रशूकस्पृशः ॥ ८॥ . किं चन्द्रो न पुरा बभूव किमिमे वृक्षाः पुरा नाभव- कि सृष्टा अधुना पिका मधुकरा अयोदपद्यन्त किम् । साहंकारममुं प्रपञ्चमखिलं भोक्तुं यदा प्राणिनां प्रासीददुहिणस्तदा समुदभूदाश्चर्यचर्यो मधुः ॥ ८६ ॥ आयासानविचिन्तयन्नगणयल्लाभं ततः किंचिद- प्यम्भो मुश्चति कीर्तिमानशरणो धाराधरः सर्वतः.। तद्यन्नादुपयुज्य वर्धयतु या दातुर्यशः शाश्वतं मौढ्यादेतदुपेक्ष्य नाशयतु वा लोकः प्रमाणं ततः ।। ८७ ॥ वृत्ति वर्तयितुं निनां विपहरा गृहन्तु सर्वान्नरा गृडन्तु क्षुधितास्तदेकपिहिताहारा मयूराश्च वा । नाजिनन्ति च ये कदापि नकुलास्ते हन्त किं कारणं दर्श दर्शमनुवन्ति भुनगान्द्वेधा च विच्छिन्दते ॥ ८८ ॥ खादन्ति क्षुधितास्तृणानि तृपिता गृहन्त्यपो निझरे सीदन्तो गिरिकंदरामु हरिणा येऽमी कचिच्छेरते । व्याघव्याघ्रदवानलप्रभृतयस्तेप्वेव संनाहिन- स्तद्वा तिष्ठतु घातयन्ति मुनयोऽप्येतान्कयं चर्मणि ॥ ८९॥ मन्त्वेकर तरसवो मृगकुलं दावा दहन्त्यन्यतो व्याधा पीतभयाः परन शतशो विध्यन्ति गृहन्ति च ।

·अन्यापदेशशतकम् । कि त्वं वेसि कयामिमां मृगपते निद्रासि कोणे क्वचि- द्दिष्ट्या चेदवबुध्यसे शमयसि द्वित्रान्वृथा दन्तिनः ।। ९० ॥ दुर्धर्पोऽसि वनेचरोऽसि क इदं नेत्याह किं तु खतो जानीपे न हिताहितं न खलु तजिज्ञाससे वान्यतः । तगृहन्ति नियन्त्रयन्ति निगलैस्त्वां ताडयन्त्यङ्कशै- रारोहन्ति च वारणेन्द्र मशकप्राया मनुप्या अपि ॥ ९१ ॥ अहस्त्रिश्चतुरम्बुभिः स्नपयसि खं पुष्करावजिते- भुझे मेध्यतराणि मद्र तरुणान्यश्वत्थपत्राणि च । पुण्यारण्यचरोऽसि न प्रविशसि ग्रामं सकृत्कुञ्जर ज्ञानं चेत्कियदप्युदेति न समा ब्रह्मपयोऽपि त्वया ॥ ९२ ॥ हन्यन्ते कति जन्तवो वनचरैनित्यं कति श्वापदै- गुंह्यन्ते कति कूटयन्त्ररचनैः क्षोणीभृतां प्रीतये । एतावत्यपि विप्लवे न मनसे कस्यापि दृग्गोचरं स्वच्छन्दश्च सुगाल खेलसि पुनस्तुल्यं वनग्रामयोः ॥ १३ ॥ अस्ति स्वर्णमयोऽद्विरस्ति विषयः क्षुत्तूवरावर्तितः सन्ति क्षीरधृताकरा जलधयः सन्ति दुमाः कामदाः । कि नस्तच्चरिताद्भुतश्रवणतः साध्यं सुधा ताम्यतां दृष्टं यत्सविधे विधेहि मुमते तत्रैव सर्व श्रमम् ॥ ९४ ॥ अत्त्यत्रैव किलाणवे तदमृतं तत्रैव हालाहलः सन्त्यलिन्मलये पटीरतरवस्तत्रैव वाताशनाः । यद्यद्वस्त्वमिनातमस्ति सविधे तत्तद्दुरापं नृणां प्राप्तव्यं रसनाचले करतले भाले च वेधा न्यघात् ॥ ९५ ॥ तावञ्चधितमेधितव्यमवनी यावन्महर्दुिमै- च्छायाभिः कुमुमैः फलैच पथिकाः शक्त्या समाराधिताः । काटोऽयं मम नीयतः पतितुमित्यास्ते तरोराशये पान्धानां च पतषिणां च हृदये जातोऽयमलिन्क्षणे ॥ ९६ ॥ *- -- -- ·१५८ काव्यमाला। दृष्टिघ्राणविपान्फणाधरपतीनष्टापि दृष्ट्या स्वयं रोढुं द्रापयितुं विनाशयितुमप्यव्याहतप्रक्रमः । मार्जारान्नकुलांश्च कि खगपतिः साह्ये वृणोत्यात्मनः किं प्रत्यर्थिकुलस्य वृत्तिद इति प्रद्वेष्टि वा मारुतम् ॥ ९७ ॥ अध्वन्यान्कति रुन्धते कति दृढान्भिन्दन्ति तोयाकरा- न्केदारान्कति मजयन्ति कति च व्यापाटयन्ति दुमान् । वाहिन्यः क्षणलुप्तवारिविभवा वन्या अवन्यामिमा यः सिन्धुः सकलाश्रयः स तु पुनः कुनेति न ज्ञायते ॥ ९८ ॥ का द्यौः किं वलिसन का वसुमती स्यात्सर्वमेतद्यदि प्रत्यक्षं न भवेत्कदाचिदपि किं ते सर्वसंदर्शिनः । भ्राम्यन्तः प्रलपन्तु नाम विदितं मण्डूक सम्यक्त्वया मुक्त्वेमं परमं कुकूपमितरत्कि नाम संभाव्यते ॥ ९९ ॥ त्वद्गर्भे सुखमासते फणिपतिश्रीकूर्मदिग्दन्तिनः प्रत्यक्षा कुलभूभृतां स्थितिरपि त्वय्यम्ब सर्वसहे । ये त्वेते विभूमो वयं भुवमिति खं ख्यापयन्ते यशो निःशकं निरपत्रपं च तदिदं नः कर्णशूलायते ॥ १० ॥ भूतानां प्रभवस्थितिप्रविलयास्त्वय्येव विश्वभरे त्वद्गर्भ ननु ते रसातलजुषो दैत्याः फणीन्द्राश्च ये । वं सर्वेरुपनीव्यसे दिविचरैस्त्वत्तोऽपि किंचित्परं न स्यात्स्यादपि तन्निरस्तविपयं ब्रह्म त्वमेवासि नः ॥ १०१॥ इति श्रीभरद्वाजलजलपिकीस्तुभधीकण्ठमतप्रतिष्ठापनाचार्यचतुरधिकशतान्य- निर्वादकधीमहाव्रतयानिधीमदप्ययदीक्षितसौदर्ययोमदचादीक्षितपत्रिम श्रीनारायणदीक्षितात्मजेन धौभूमिदेवीगर्भमभवेन श्रीनीलकण्ठ• दीक्षितेन विरचितमन्यापदेशशतकम् ॥

·काव्यमाला। दृष्टिघ्राणविपान्मणाघरपतीनष्टापि दृष्टया स्वयं रोढुं द्रावयितुं विनाशयितुमप्यव्याहतप्रक्रमः । मार्जारान्नकुलांश्च कि खगपतिः साह्ये वृणोत्यात्मनः कि प्रत्यर्थिकुलस्व वृत्तिद इति प्रवेष्टि वा मारुतम् ॥ ९७ ॥ अध्वन्यान्कति रुन्वते कति दृढान्भिन्दन्ति तोयाकरा- केदारान्कति मजयन्ति कति च व्यापाटयन्ति दुमान् । वाहिन्यः क्षणलुप्तवारिविभवा वन्या अवन्यामिमा यः सिन्धुः सकलाश्रयः स तु पुनः कुत्रेति न ज्ञायते ॥ ९८ ॥ का द्यौः किं वलिसद्म का वसुमती स्यात्सर्वमेतद्यदि प्रत्यक्षं न भवेत्कदाचिदपि किं ते सर्वसंदर्शिनः । भ्राम्यन्तः प्रलपन्तु नाम विदितं मण्डूक सम्यक्त्वया मुक्त्वेमं परमं कुकूपमितरकि नाम संभाव्यते ॥९९ ॥ त्वद्गर्भ सुखमासते फणिपतिश्रीकूमदिन्दन्तिनः प्रत्यक्षा कुलभूभृतां स्थितिरपि त्वय्यम्ब सर्वसहे । ये त्वेते विभूमो वयं भुवमिति खं ख्यापयन्ते यशो निःशकं निरपत्रपं च तदिदं नः कर्णशूलायते ॥ १० ॥ भूतानां प्रभवस्थितिप्रविद्यास्त्वय्येव विश्वभरे त्वद्गर्भ ननु ते रसातलजुषो दैत्याः फणीन्द्राश्च ये । त्वं सर्वरुपजीव्यसे दिविचरैस्त्वचोऽपि किंचित्परं न स्यात्स्यादपि तन्निरस्तविपयं ब्रह्म त्वमेवासि नः ॥ १०१॥ इति श्रीभरद्वाजकुलजलधिकौस्तुभश्रीकण्ठमन प्रतिष्ठापनाचार्यचतुरधिकशतप्रवन्ध- निसहकयोमहानन्यानिश्रीमदप्यपदीक्षितसौदर्यधीमदच्चादीक्षितपोष श्रीनारायणदीक्षितात्मनेन श्रीभूमिदेवीगर्भसभवेन श्रीनीलकण्ठ- दीक्षितेन विरचितमन्यापदेशशतकम् ॥

·काव्यमाला। दृष्टिप्राणविपान्मणाघरपतीनष्टापि दृष्ट्या स्वयं रोद्धं द्रावयितुं विनाशयितुमप्यव्याहतप्रक्रमः । मानारान्नकुलांश्च किं खगपतिः साह्ये वृणोत्यात्मनः कि प्रत्यधिकुलस्य वृत्तिद इति प्रद्वेष्टि वा मारुतम् ॥ ९७ ॥ अध्वन्यान्कति रुन्वते कति हान्निन्दन्ति तोयाकरा- केदारान्कति मजयन्ति कति च व्यापाटयन्ति द्रुमान् । वाहित्यः क्षणलुप्तवारिविभवा वन्या अवन्यामिमा यः सिन्धुः सकलाश्रयः स तु पुनः कुत्रेति न ज्ञायते ॥ ९८ ॥ का द्यौः किं बलिसम का वसुमत्ती स्वात्सर्वमेतद्यदि प्रत्यक्षं न भवेत्कदाचिदपि कि ते सर्वसंदर्शिनः । भ्राम्यन्तः प्रलपन्तु नाम विदितं मण्डूक सम्यक्त्वया मुक्त्वेमं परमं कुकूपमितरकि नाम संभाव्यते ॥ ९९ ॥ त्वद्गर्भ सुखमासते फणिपविधीकूर्मदिन्दन्तिनः प्रत्यक्षा कुलभूभृतां स्थितिरपि त्वय्यम्घ सर्वसहे। ये त्वेते विभूमो वयं भुवमिति खं ख्यापयन्ते यशो निःशकं निरपत्रपं च तदिदं नः कर्णशूलायते ॥ १० ॥ भूतानां प्रभवस्थितिप्रविलयास्त्वय्येव विश्वभरे त्वद्गर्भ ननु ते रसातलजुपो दैत्याः फणीन्द्राश्च ये। त्वं सर्वरुपजीव्यसे दिविचरेस्त्वत्तोऽपि किंचित्परं न स्यात्स्यादपि तन्निरत्तविषयं ब्रह्म त्वमेवासि नः ॥ १०१॥ इति श्रीभरद्वाजकुलजलधिकौस्तुमधीकण्ठमतप्रतिष्ठापनाचार्यचतुरधिकशतप्रवन्ध- निर्वाहकश्रीमहानतयाजिश्रीमदप्यपदीक्षितसोदर्यश्रीमदचादीक्षितपात्रेण श्रीनारायणदीक्षितात्मजैन श्रीममिदेवीगर्भसभवेन श्रीनीलकण्ट- दीक्षितेन विरचितमन्यापदेशशतकम् ॥

·१५८ काव्यमाला। दृष्टिघाणविपान्फणाधरपतीनष्टापि दृष्ट्या स्वयं रोद्धं द्रावयितुं विनाशयितुमप्यव्याहतप्रक्रमः । मानारानकुलांश्च किं खगपतिः साह्ये वृणोत्यात्मनः कि प्रत्यर्थिकुलस्य वृत्तिद इति प्रवेष्टि वा मारुतम् ॥ ९७ ॥ अध्वन्यान्कति रुन्धते कति दृढान्भिन्दन्ति तोयाकरा- केदारान्कति मजयन्ति कति च व्यापाटयन्ति दुमान् । वाहिन्यः क्षणलुप्तवारिविभवा वन्या अवन्यामिमा यः सिन्धुः सकलाश्रयः स तु पुनः कुत्रेति न ज्ञायते ॥ ९८ ॥ का द्यौः किं बलिसा का वसुमती स्यात्सर्वमेतद्यदि प्रत्यक्षं न भवेत्कदाचिदपि कि ते सर्वसंदर्शिनः । भ्राम्यन्तः प्रलपन्तु नाम विदितं मण्डूक सम्यक्त्वया मुक्त्वेमं परमं कुकूपमितरकि नाम संभाव्यते ॥ ९९ ॥ त्वद्र्भे सुखमासते फणिपतिश्रीकूर्मदिग्दन्तिनः प्रत्यक्षा कुलभूभृतां स्थितिरपि त्वय्यम्ब सर्वसहे । ये त्वेते विभूमो वयं भुवमिति खं ख्यापयन्ते यशो निःशङ्ख निरपत्रपं च तदिदं नः कर्णशूलायते ॥ १०० ॥ भूतानां प्रभवस्थितिप्रविलयास्त्वय्येव विधंभरे स्वद्गर्भ ननु ते रसातलजुषो दैत्याः फणीन्द्राश्च ये। त्वं सर्वैरुपजीव्यसे दिविचरैस्त्वत्तोऽपि किंचित्परं न स्यात्स्यादपि तन्निरस्तविषयं ब्रह्म त्वमेवासि नः ॥ १०१॥ इति श्रीभरद्वाजकुलजलधिकौस्तुभश्रीकण्ठमतप्रतिष्ठापनाचार्यचतुरधिकशतप्रपन्ध निर्वाहकश्रीमहावतयाजिश्रीमदप्ययदीक्षितसोदर्यश्रीमदच्चादीक्षितपौत्रण श्रीनारायणदीक्षितात्मजेन श्रीभूमिदेवीगर्भसभवेन श्रीनीलकण्ठ- दीक्षितेन विरचितमन्यापदेशशतकम् ।। ..

·KAVYAMÂLÂ.
A collection of old and rare Sanskrit Kavyas,
Natakas, Champüs, Bhanas, Prahaşanas,
Chhandas, Alankâras &c.
PART VII.
EDITED BY
PANDIT DURGAPRASAD
AYD
KÂSİNÄTH PANDURANG PARAB. -
Loocoon
PRINTED AND PUBLISHED
BY
THE PROPRIETOR
OF
THE "NIRNAYA-SÅGARA” PRESS.
BOMBAY
1890.
Price 1 Rupee.

·. ॥ श्रीः॥ काव्यमाला। नाम. नानाविधमाचीनकाव्यनाटकचम्पूभाणमहसन- छन्दोलंकारादिसाहित्यग्रन्धानां संग्रहः । सप्तमो गुच्छकः । जयपुरमहाराजाश्रितेन पण्डितप्रजलालसूनुना पण्डित- दुर्गाप्रसादेन, मुम्यापुरवासिना परपोपाह- पाण्डुरङ्गारमनकाशिनापशर्मणा च संशोधितः । सच मुम्बय्यां निर्णयसागराख्ययन्त्रालये तदधिपतिना मुद्राक्षरैरयित्वा प्राकाश्यं नीतः। १८९० (अस्य अन्यस्य पुनर्मुद्रणादिविषये सर्वथा जायजो दादाजी इत्यस्येवाधिकारः।) मूल्यमेको रूप्यकः।

·+
(Registered according to act LIV of 1867.)
(All rights reserved by the publisher.)

·॥ श्रीः॥ काव्यमाला। नाम. नानाविधमाचीनकाव्यनाटफचम्पूभाणमहसन- च्छन्दोलंकारादिसाहित्यग्रन्थानां संग्रहः । सप्तमो गुच्छकः। जयपुरमहाराजाभितेन पण्डितम्रजलालसूनुना पण्डित- दुर्गाप्रसादेन, मुम्यापुरवासिना परयोपाद- पाण्डुरङ्गात्मनकाशिनापशर्मणा च संशोधितः। सच मुम्बम्यां निर्णयसागराख्ययन्त्रालये तदधिपतिना मुद्राक्षरैरदयित्वा प्राकाश्यं नीतः। -- १८९० (अस्य प्रन्यस्य पुनर्मुद्रणादिविषये सर्वथा जावजी दादाजी इत्यस्येवाधिकारः।) मूल्यमेको रूप्यकः।

·अनुक्रमणिका । पृछन्। १ १० .... .... २२ २६ ३० ३६ ५२ .... .... .... "" .... ९५ १. मानतुङ्गाचार्यविरचितं भक्तामरस्तोत्रम् २. सिद्धसेनदिवाकरप्रणीतं कल्याणमन्दिरस्तोत्रम् ३. वादिराजप्रणीतं एकीभावस्तोत्रम् ४. धनंजयप्रणीतं विपापहारस्तोत्रम् ५. भूपालकविप्रणीता जिनचतुर्विशतिका '६. देवनन्दिप्रणीतं सिद्धिप्रियस्तोत्रम् ७. सोमप्रभाचार्यविरचिता सूक्तिमुक्तावली ८. जम्बूगुरुरिरचितं जिनशतकम् ९. पद्मानन्दकविप्रणीतं वैराग्यशतकम् .... १०. जिनप्रभत्रिविरचितः सिद्धान्तागमस्तवः (सावरिः) ११. आत्मनिन्दाष्टकम् १२. जिनवल्लभसूरिविरचितं महावीरखामिस्तोत्रम् १३. हेमचन्द्राचार्यविरचितं (द्वितीयम्) -- १५. जिनप्रभसूरिविरचितः पार्श्वनाथस्तवः विरचितं गोतमस्तोत्रम् १७. जिनप्रभाचार्यविरचितः श्रीवीरस्तवः.... १८. जिनप्रभसूरिविरचितः चतुर्विशतिजिनस्तवः.... पार्थस्तवः... २०. श्रीवीरनिर्वाणकल्याणकस्तवः २१. विमलप्रणीता प्रश्नोत्तररत्नमाला २२. धनपालपणीता ऋषभपञ्चाशिका २३. शोभनमुनिप्रणीता चतुर्विंशतिनिनस्तुतिः (सटिप्पणी) ९७ .... " " १.०७ .... १९. " ... .... ११ १२४ .... ....

·काव्यमाला। . श्रीमानतुझाचार्यविरचितं भक्तामरस्तोत्रम् । भक्तामरप्रणतमौलिमणिप्रभाणा- मुद्दयोतकं दलितपापतमोवितानम् । सम्यक्प्रणम्य जिनपादयुगं युगादा- वालम्बनं भवनले पततां जनानाम् ॥ १ ॥ १. भक्तामरस्तोत्रप्रणेता मानतुगाचार्यो मालवदेशान्तर्गतोजयिनीनगर्या वृद्धभोज- महीपतिसमये पाणमयूरयोः समकालिक आसोदिति भक्तामरस्तोत्रटीकानामुपोद्धाते समुपलभ्यते. तेन विस्ताब्दीयसप्तमशतकपूर्वभागो बाणभइसमय एव मानतुगसमय इत्य. वसीयते. मेस्तुङ्गप्रणीतप्ररन्धचिन्तामणी तु 'अथ यदा मालमण्डले श्रीभोजराजो राज्यं चकार तदात्र गुर्जररियां चौलुक्यचक्रवर्ती श्रीभीमः पृथिवीं शशास' इत्यस्ति. तदन- न्तरं भोजसभायां याणमयराभ्यांसह मानतुङ्गाचार्यस्य विवादादि भक्तामरस्तोत्रनिर्माणं च वर्णितमस्ति. भीमभोजराजौ तु ख्रिस्ताब्दीयैकादशशतक आस्तामिति गुजरातदेशीयेति. 'हासे स्फुटमेव. स एव मानतुगस्य काल इत्यपि वक्तु शक्यते, एवं किंवदन्तीनां परस्पर- विसंवादे संदिग्ध एवं मानतुगसमयः. एतादृश्यो जनश्रुतयस्तु समयादिनिर्णये नातीतोष- शुक्ता इत्यसकृदुक्तमेव. स्तोत्र चैतद्दिगम्बरः श्वेताम्मरैश्च श्रद्धया पठाते. किं तु दिगम्परा, अष्टचत्वारिंशत्पद्यटितं श्वेताम्बराश्चतुश्चत्वारिंशत्पद्यात्मकं च पठन्ति. तत्रैकशिपद्यान- 'न्तरं 'गम्भीरताररव-' इत्यादि पद्यचतुष्ट्यं दिगम्बरेरधिकमुद्धोष्यते. अस्माकं तु चतु. श्चत्वारिंशत्पद्यात्मकमेव स्तोत्रमाचार्येण प्रणीतमित्येव भाति यतो भक्तामरस्तोत्रानुक- रणप्रवृत्तः सिद्धसेनदिवाकरोऽपि कल्याणमन्दिरस्तोत्रं चतुश्चत्वारिंगटोकैरेव नि. 'मितवान्. अथ च भक्तामरसमस्यापूर्तिस्तोत्रमपि चतुश्चत्वारिंशत्पद्यात्मकमेव दृश्यते. गं. ‘म्भीरेत्यादि चत्वारि पद्यानि तु केनचन पण्डितंमन्येन निर्माय मणिमालायां काचशकला. नीव मानतुगकवितायां प्रवेशितानीत्यपि तद्विलोकनमात्रेणैव कवित्वमर्मविद्भिविद्वद्भि- पोढुं शक्यते. टीकाश्चास्य स्तवस्य श्वेताम्बरैदिगम्बरेश्च निर्मिता भूयस्यो वर्तन्ते. तत्र दिगम्बरा मानतुगाचार्य दिगम्बरं श्वेताम्बराय श्वेताम्बरं वदन्तिः उपोद्धातस्तु टीकामु 'प्रायः समान एव वर्तते. फैश्वन टोकाकारः प्रतिश्लोक मन्त्रस्तत्प्रभावकथा च लिखि- तास्ति, ते च मन्त्रास्तत्तत्पयेभ्यः कथ निर्गता इति त एव जानन्ति, मन्त्रशास्त्ररीत्या तु * ·काव्यमाला। यः संस्तुत. सकलवायतत्वबोधा- दुद्भूतबुद्धिपटुभिः सुरलोकनाथैः । स्तोत्रैर्नगत्रितयचित्तहरैरुदारैः स्तोप्ये किलाहमाप त प्रथमं जिनेन्द्रम् ॥ २॥. (युग्मम) बुध्या विनापि विबुधार्चितपादपीठ स्तोतु समुद्यतमतिविंगतत्रपोऽहम् ।। बालं विहाय जलसस्थितमिन्दुबिम्ब- मन्यः कः' इच्छति जन. सहसा ग्रहीतुम् ॥ २॥ तेभ्य लोकेभ्यस्तेषा मन्त्राणामुद्धारो दुष्कर एव अस्माभिस्तु टोकाचतुष्कमुपए। ब्धम् -तत्र (१) श्वेताम्बरेण गुणचन्द्रसूरिशिष्यगुणाकरण प्रणीता टीका समीचीना अस्या चतुश्चलारिंशत्पद्यानि व्याख्यातानि प्राय पद्यानन्तर मन्त्रस्तत्प्रभावकथा च. व णितास्ति. टीकानिर्माणसमस्तु समाप्ती वर्ष पड्विशाधिकचतुर्दशशतीमिते (१४२६) च वर्षः । मासि नभस्ये रचिता सरस्वतीपत्तने विति ॥' इत्यमुक्त . नागार्जुनप्र. गीतयोगरत्नावल्याष्टीकाकारो गुणाकरस्वस्माद्भिन . यतस्तीकान्ते 'श्रीमन्नृपविक मतो द्वादशनवषड्भिरविते (१२९६) वषे । रचिता गुणाकरेण श्वेताम्बरभिक्षुणा दि वृतिः ॥' इति टोकानिर्माणकालो वतते (२) तपागच्छीयहोरविजयसूरिशिध्यक मककुशलपणीता टीका सक्षिप्ता उपोद्धातप्रभावकथाभी रहिता च. अवापि चतुर्थ त्वारिंशत्पद्यान्येव व्याख्यातानि समाप्तौ च 'श्रीमत्तपगणगगनागणदिनमणिहीरविजय सूरीणाम् । शिष्याणुना विरचिता वृत्तिरिय कनककुशलेन ॥ नयनशररसेन्दु(१६५३) मिते वर्षे सुविराटनानि वरनगरे । पालजनबियोधार्थ विजयदशम्या हि सुसमाता॥ ए. तदार्यायुग्मं वर्तते. (३) इय टोका नामरहिता सामान्या उपोद्धातमात्रसमेता व तते. एतत्प्रणेतापि कञ्चन श्वेताम्बर एव प्रतीपते. यतोऽनेन मानतुझाचार्यों बृहद च्छाधीश श्वेताम्बरश्वासोदित्युक्तमस्ति. फित्वयमष्टचत्वारिंशच्लोगान्व्याख्यातदान त्यस्य श्वेताम्बरत्वे मनाक्सदेह . (४) इय टीका १६६७ सवसर दिगम्बरभद्वारकरत. चन्द्रेण प्रणीता. अत्रापि तादृश एवोपोद्धातोऽनुटप्पद्यटितस्तादृश्य एवं प्रभाव थाश्च वर्तन्ते. मानतुह्राचार्यो दिगम्मर आसीदिन्यप्पनास्ति. किंतु टोकाकारः सुत रामप्रौट.. एतीकाचतुष्टयमस्मभ्य सूरतनगरवासिनास्मन्मित्रेण केवलदासात्मजभगवा- नदासप्रेटिना प्रहितम् द्विवाणि मूलपुस्तकानि त्वस्माभिययुरेविगतान. तदाधार रेणास्माभिरेतत्स्तोत्रमुद्रणमारमिति शुभम्. १. धीनाभेयमिति गुणाकर . समिति रत्नकुशलः. श्रीआदिनाथमिति कर्द नामरहित्तटीका.

·. भक्तामरस्तोत्रम् । वक्तुं गुणान्गुणसमुद्र शशाङ्ककान्ता- कस्वे क्षम. सुरगुरुप्रतिमोऽपि बुद्ध्या । कल्पान्तकालपवनोद्धतनकचक्र को वा तरीतुमलमम्बुनिधि भुजाभ्याम् ॥ ४ ॥ सोऽहं तथापि तव भक्तिवशान्मुनीश कर्तु स्तवं विगतशक्तिरपि प्रवृत्तः । प्रीत्यात्मवीर्यमविचार्य मृगो मृगेन्द्र -- नाभ्येति कि.निनशिशोः परिपालनार्थम् ॥ ५॥ अल्पश्रुतं श्रुतवतां परिहासघाम त्वद्भक्तिरेव मुखरीकुरुते वलान्माम् । यत्कोकिलः किल मधो मधुरं विरोति तच्चारुचूतकलिकानिकरैकहेतु ॥ ६ ॥ त्वत्संस्तवेन भवसंततिसंनिवद्धं पापं क्षणात्क्षयमुपैति शरीरभाजाम् । आक्रान्तलोकमलिनीलमशेपमाशु सूर्यांशुभिन्नमिव शावरमन्धकारम् ॥ ७ ॥ मत्वेति नाथ तव संस्तवनं मयेद- मारभ्यते तनुधियापि तव प्रभावात् । चेतो हरिष्यति सतां नलिनी दलेपु मुक्ताफलद्युतिमुपैति ननूदविन्दुः ॥ ८ ॥ आस्ता तव स्तवनमस्तसमस्तदोपं त्वत्संकथापि जगता दुरितानि हन्ति । दूरे सहस्रकिरणः कुरुते प्रभव पद्माकरेपु जलजानि विकासभाजि ॥ ९ ॥ नात्यद्भुतं भुवनभूपणभूत नाय भूतैर्गुणैर्भुवि भवन्तमभिष्टुवन्तः।

·काव्यमाला। तुल्या भवन्ति भवतो ननु तेन किं वा भूलाश्रितं य इह नात्मसमं करोति ॥ १० ॥ दृष्ट्वा भवन्तमनिमेषविलोकनीय नान्यत्र तोपमुपयाति जनल चतुः । पीत्वा पयः शशिकरघुति दुग्धसिन्धोः सारं जलं जलनिधे रसितुं क इच्छेत् ॥ ११ ॥ यः शान्तरागरुचिभिः परमाणुभिस्त्वं निर्मापितत्रिभुवनेकललामभूत । तावन्त एव खलु तेऽप्यणवः पृथिव्यां यत्ते समानमपरं नहि रूपमन्ति ॥ १२ ॥ वक्र क ते सुरनरोरगनेत्रहारि निःशेषनिर्जितनगत्रितयोपमानम् । विम्ब कलङ्कमलिनं के निशाकरस्य यद्वासरे भवति पाण्डुपलाशकल्पम् ॥ १३ संपूर्णमण्डलशशाङ्ककलाकलाप- शुभा गुणास्त्रिभुवनं तव लङ्घयन्ति । ये संश्रितानिजगदीश्वरनाथमेक कस्तान्निवारयति संचरतो यथेष्टम् ॥ ११ ॥ चित्रं किमत्र यदि ते त्रिदशाङ्गनाभि- नीतं मनागपि मनो न विकारमार्गम् । कल्पान्तकालमरुता चलिताचलेन किं मन्दरादिशिखरं चलितं कदाचित् ॥ १५ ॥ निधूमवतिरपवर्जिततैलपूरः कृत्स्नं जगत्रयमिदं प्रकटीकरोपि । गम्यो न जातु मरुतां चलिताचलानां दीपोऽपरस्त्वमसि नाथ जगत्प्रकाशः ॥ १६ ॥ 1. 'मन्दरों मेः । युगान्ते सर्वपर्वतानां क्षोभो भवति न तु मेरोः इति टीकात ·भक्तामरस्तोत्रम् । नास्तं कदाचिदुपयाप्ति न राहुगम्यः स्पष्टीकरोपि सहसा युगपज्जगन्ति । नाम्भोधरोदरनिरुद्धमहाप्रभावः सूर्यातिशायिमहिमासि मुनीन्द्र लोके ।। १७ ॥ नित्योदयं दलितमोहमहान्धकार गन्यं न राहुवदनस्य न वारिदानाम् । विभ्राजते तव मुखाजमनल्पकान्ति विद्योतयज्जगदपूर्वशशाङ्कविम्बम् ॥ १८ ॥ किं शर्वरीपु शशिनानि विवस्वता वा युप्मन्मुखेन्दुदलितेषु तमःसु नाथ । निप्पन्नशालिवनशालिनि जीवलोके कार्य कियजलधरैर्जलभारनन्त्रैः ॥ १९ ॥ ज्ञानं यथा त्वयि विभाति कृतावकाशं नैवं तथा हरिहरादिपु नायकेषु । तेजः स्फुरन्मणिषु याति यथा महत्त्वं नैवं तु काचशकले किरणाकुलेऽपि ॥ २० ॥ मन्ये वरं हरिहरादय एव दृष्टा दृष्टेषु येपु हृदयं त्वयि तोपमेति । कि वीक्षितेन भवता भुवि येन नान्यः कश्चिन्मनो हरति नाथ भवान्तरेऽपि ॥ २१ ॥ स्त्रीणां शतानि शतशो जनयन्ति पुत्रा- नान्या मुतं त्वदुपर्म जननी प्रसूता । सर्वा दिशो दधति भानि सहस्रश्मि प्राच्येव दिग्जनयति स्फुरदंशुजालम् ॥ २२ ॥ त्वामामनन्ति मुनयः परमं पुमांस- मादित्यवर्णममलं तमसः परस्तात् ।

·• काव्यमाला। त्वामेव सम्यगुपलभ्य जयन्ति मृत्यु नान्यः शिवः शिवपदस्य मुनीन्द्र पन्थाः ॥ २३ ॥ Vत्वामव्ययं विभुमचिन्त्यमसंख्यमार्य ब्रह्माणमीश्वरमनन्तमनङ्गकेतुम् । योगीश्वरं विदितयोगमनेकमेक ज्ञानस्वरूपममलं प्रवदन्ति सन्तः ॥ २४ ॥ बुद्धस्त्वमेव विवुधाचिंतत्रुद्धियोधा- त्त्वं शंकरोऽसि भुवनत्रयशंकरत्वात् । धातासि धीर शिवमार्गविधेविधाना- व्यक्तं त्वमेव भगवन्पुरुषोत्तमोऽसि ॥ २५ ॥ तुभ्यं नमत्रिभुवनातिहराय नाथ तुभ्यं नमः क्षितितलामलभूषणाय । तुभ्यं नमस्त्रिजगतः परमेश्वराय तुभ्यं नमो जिन भवोदधिशोषणाय ॥ २६ ॥ को विस्मयोऽत्र यदि नाम गुणैरशेषै- स्त्वं संश्रितो निरवकाशतया मुनीश । दोपैरुपातविविधाश्रयनातगः स्वप्नान्तरेऽपि न कदाचिदपीक्षितोऽसि ॥ २७ ॥ उच्चैरशोकतरुसंश्रितमुन्मयूख- माभाति रूपममलं भवतो नितान्तम् । स्पष्टोल्लसकिरणमस्ततमोवितानं बिम्ब रवेरिव पयोधरपार्श्ववति ॥ २८ ॥ सिंहासने मणिमयूखशिखाविचित्रे विभ्राजते तव वपुः कनकावदातम् । बिम्बं वियद्विलसदंशुलतावितानं तुङ्गोदयादिशिरसीव सहस्ररश्मेः ॥ २९ ॥ १. मदनस्य क्षयहेतुम्. २. 'विबुधाय' इति पाठः, -~- ·भक्तामरस्तोत्रम् । ७ कुन्दावदातचलचामरचारुशोभं विभ्राजते तव वपुः कलधौतकान्तम् । उद्यच्छशाङ्करुचिनिझरवारिधार- मुच्चस्तटं सुरगिरेरिव शातकौम्भम् ॥ ३० ॥ छत्रत्रयं तव विभाति शशाङ्ककान्त- मुच्चैःस्थितं स्थगितभानुकरप्रतापम् । मुक्काफलप्रकरजालविवृद्धशोभं प्रख्यापयत्रिजगतः परमेश्वरत्वम् ।। ३१ ॥ [गम्भीरताररवपूरितदिग्विभाग- रैलोक्यलोकशुमसंगमभूतिदक्षः । सद्धर्मराजजयघोपणघोपकः स- न्खे दुन्दुभिर्नदति ते यशसः प्रवादी ॥ ३२ ॥ मन्दारसुन्दरनमेरुमुपारिजात- संतानकादिकुसुमोत्करवृष्टिरुद्धा। गन्धोदविन्दुशुभमन्दमरुत्प्रयाता दिव्या दिवः पतति ते वचसां ततिर्वा ॥ ३३ ॥ शुभप्रभावलयभूरिविभा विभोस्ते लोकत्रये द्युतिमतां द्युतिमाक्षिपन्ती । प्रोद्यद्दिवाकरनिरन्तरभूरिसंख्या दीप्त्या जयत्यपि निशामपि सोमसौम्याम् ॥ ३४ ॥ खर्गापवर्गगममार्गविमार्गणेष्टः सद्धर्मतत्त्वकथनैकपटुस्त्रिलोक्याः । दिव्यध्वनिर्भवति ते विशदार्थसर्व- भाषास्वभावपरिणामगुणप्रयोज्यः ॥ ३५ ॥] १. गम्भीरेत्यादिपद्य चतुट्य श्वेताम्बरन व्याख्यातम्. अस्माकमप्यतत्प्रक्षिप्तमेव भाति. २. "ध्वनति'. ३. उद्धा प्रशस्ता. मतलिकाश्यः शब्दाः समासान्तर्गता एवं प्रशस्तवाचका:. उद्धशब्दस्तु समासं विनापीति रामाश्रम्यां द्रष्टव्यम्.

·काव्यमाला । . उन्निद्रहेमनवपङ्कजपुञ्जकान्ती पर्युष्टसन्नसमयूखशिखाभिरामौ । पादौ पदानि तव यत्र जिनेन्द्र धत्तः पद्मानि तत्र विवुधाः परिकल्पयन्ति ॥ १६ ॥ इत्यं यथा तब विभूतिरभजिनेन्द्र धर्मोपदेशनविधी न तथापरस्य । यादृक्नभा दिनकृतः प्रहनान्धकारा तादृकुतो ग्रहगणस विकासिनोऽपि ॥ ३७ ॥ श्योतन्मदाविलविलोलकपोलमूल- मत्तभ्रमद्भमरनादविवृद्धकोपम् । ऐरावताभमिभमुद्धतमापतन्तं दृष्ट्वा भयं भवति नो भवदाश्रितानाम् ॥ ३८ ॥ मिन्नेभकुम्भगलदुबलशोणिताक्त- मुक्ताफलप्रकरभृषितभूमिभागः । बद्धक्रमः क्रमगतं हरिणाधिपोऽपि नाकामति क्रमयुगाचलसंनितं ते ॥ ३९ ।। कल्पान्तकालपवनोद्धतवतिकल्पं दावानलं ज्वलितमुम्बलमुत्स्फुलिङ्गम् । विश्व निघत्सुमिव संमुखमापतन्तं त्वन्नामकीर्तनजलं शमयत्यशेपम् ॥ ४० ॥ रक्तक्षणं समदकोकिलकण्ठनीलं क्रोधोद्धतं फणिनमुत्फणमापतन्तम् । आकामति क्रमयुगेण निरस्तशङ्क- म्त्वन्नामनोगदमनी हृदि यस्य पुंसः ।। ४१॥ १.औपधिविशेष ·भक्तामरस्तोत्रम् । वल्गत्तुरङ्गगजगजितभीमनाद- माजी वलं वलवतामपि भूपतीनाम् । उद्यदिवाकरमयूखशिखापविद्धं त्वत्कीर्तनात्तम इवाशु भिदामुपैति ॥ ४२ ॥ कुन्ताग्रभिन्नगजशोणितवारिवाह- वेगावतारतरणातुरयोधभीमे। युद्धे जयं विजितदुर्जयजेयपक्षा- स्त्वत्पादपङ्कजवनायिणो लभन्ते ॥ ४३ ॥ अम्भोनिधौ शुभितभीपणनकर्चक- पाठीनपीठभयदोल्वणवाडवाग्नौ । रङ्गत्तरङ्गशिखरस्थितयानपात्रा- स्वासं विहाय भवतः सरणाद्रजन्ति ॥ ४४ ॥ उद्भूतभीपणजलोदरभारभुनाः शोच्यां दशामुपगताश्च्युतजीविताशाः । त्वत्पादपङ्कजरजोभृतदिग्धदेहा भा भवन्ति मकरध्वजतुल्यरूपाः ॥ ४५ ॥ आपादकण्ठमुरुशृङ्खलवेष्टिताङ्गा गार्ड वृहन्निगडकोटिनिघृष्टनकाः। त्वन्नाममन्त्रमनिशं मनुजाः सरन्तः सद्यः स्वयं विगतबन्धभया भवन्ति ।। ४६ ॥ मत्तद्विपेन्द्रमृगराजदवानलाहि- समामवारिधिमहोदरवन्धनोत्थम् । तस्याशु नाशमुपयाति भयं मियेव यस्तावकं स्तवमिमं मतिमानधीते ॥ १७ ॥ १. वारिवादा जसरवाहाः, २. 'चके' इति पाठः, ३. 'भन्नाः, 'ममाः' इति च --- ·. काव्यमाला। स्तोत्रननं तव जिनेन्द्र गुणेनिंबद्धां भक्त्या मया रुचिरवर्णविचित्रपुप्पाम् । धत्ते जनो य इह कण्ठगतामजस्त्रं तं मानतुङ्गमवशा समुपैति लक्ष्मीः ॥ ४८ ॥ इति श्रीमानतुझाचार्यविरचितं भक्तामरस्तोत्रम् । श्रीसिद्धसेनदिवाकरमणीतं कल्याणमन्दिरस्तोत्रम् । कल्याणमन्दिरमुदारमवद्यभेदि भीताभयपदमनिन्दितमपिनम् । संसारसागरनिमजदशेपजन्तु- पोतायमानमभिनन्य जिनेश्वरस्य ॥ १ ॥ यस्य स्वयं सुरगुरुगरिमाम्बुराशेः स्तोत्रं सुविस्तृतमतिर्न विभुर्विधातुम् । १. मानतुझमिति स्वकीयं नामाप्याचार्येण युक्त्या चरमपद्ये निवेशितम्. २. क ल्याणमन्दिरस्तोत्रं सिद्धसेनदिवाकरण प्रणीतमिति प्रसिद्धिरस्ति. स्तोत्रान्तिमा तु कुमुदचन्द्र इति कर्तुर्नाम लभ्यते. तच सिद्धसेनदिवाकरस्य गुरुणा दीक्षाबनने विहित नामेति स्तोत्रटीकाकर्ता वक्ति. सिद्धसेनदिवाकरों विक्रमादित्यसमय उरि न्यामागत इत्यादि प्रपन्धचिन्तामणी विक्रमादित्यप्रयन्धे वर्तते. स च श्वेताम्बर आसी: दित्सपि तत एव प्रतीयते. दिगम्बरास्तु दिगम्बरमेनं वदन्ति. ख्रिस्ताब्दीयमान कोद्भूतः श्रीवराहमिहिराचार्यो वृहनातकस्य सप्तमेऽध्याये कंचन सिद्धसेननामान गणा स्मरति, स चायमेव सिद्धसेनदिवाकरः स्यात्. अन्येऽपि द्वित्राः सिद्धसेना जैनेषु प्र सिद्धाः सन्ति. कल्याणन्दिरस्तोत्र तु दिगम्बराः श्वेताम्बराश्च पठन्ति. किंतु क्तामरस्तोत्रवदस्य मूयस्यटीकाः प्रतिपयं मन्त्रास्तत्मभावकिवदन्यश्च नातीव पून रिताः सन्ति. मध्ये प्रक्षिप्तश्लोका अपि न दृश्यन्ते. अस्मदृष्टेषु निखिलेष्वपि पुस्तके चतुश्चत्वारिंशत्पद्यान्येव वर्तन्ते. एतन्मुदणावसरे चास्माभिरेक कर्तनामरहितसक्षित टोकासमेतमपरं हिन्दीभाषान्तरसहितमिति पुस्तकद्वय भगवान्दासप्रेष्ठितः दिवाणि मूलपुस्तकानि चेति.

·कल्याणमन्दिरस्तोत्रम् । तीर्थश्वरस्य कैमठसयधूमकेतो- स्तस्याहमेप किल संस्तवनं करिष्ये ॥२॥ (युग्मम्) सामान्यतोऽपि तव वर्णयितुं स्वरूप- मस्सादृशाः कथमधीश भवन्त्यधीशाः। धृष्टोऽपि कौशिकशिशुर्यदि वा दिवान्धो रूपं प्ररूपयति किं किल धर्मरश्मेः ॥ ३ ॥ मोहक्षयादनुभवन्नपि नाथ मयो नूनं गुणान्गणयितुं न तव क्षमेत । कल्पान्तवान्तपयसः प्रकटोऽपि यसा- न्मीयेत केन जलधेर्ननु रत्नराशिः ॥ ४ ॥ अभ्युद्यतोऽस्मि तव नाथ जडाशयोऽपि कर्तु स्तवं लसदसंख्यगुणाकरस्य । बालोऽपि किं न निजवाहुयुगं वितत्य विस्तीर्णतां कथयति स्वधियाम्बुराशेः ॥ ५ ॥ ये योगिनामपि न यान्ति गुणास्तवेश वक्तुं कथं भवति तेषु ममावकाशः । जाता तदेवमसमीक्षितकारितेयं जल्पन्ति वा निजगिरा ननु पक्षिणोऽपि ॥६॥ आस्तामचिन्त्यमहिमा जिन संस्तवस्ते नामापि पाति भवतो भवतो जगन्ति । तीवातपोपहतपान्यजनान्निदाघे प्रीणाति पद्मसरसः सरसोऽनिलोऽपि ॥ ७ ॥ हृद्धर्तिनि त्वयि विभो शिथिलीभवन्ति जन्तोः क्षणेन निविडा अपि कर्मबन्धाः। १. कमठो नाम पार्श्वनाथप्रमोस्तपोविनकर्ता कश्चन दैत्य आसीत्. पार्श्वनायत्यानु. जन्मैव शत्रुभूतः कमठ इत्यपि केचिद्वदन्ति. 'शठकमठकृतोपदवायाधितस्य' इति पाच. राथस्तवैऽपि पार्श्वनाथविशेषणम्. ..

·१२ काव्यमाला। सद्यो भुजंगममया इव मध्यभाग- मभ्यागते वनशिखण्डिनि चन्दनस्य ॥ ८॥ मुच्यन्त एव मनुजाः सहसा जिनेन्द्र रौद्र्रुपद्रवशतैस्त्वयि वीक्षितेऽपि । गोखामिनि स्फुरिततेजसि दृष्टमात्रे चौरैरिवाशु पशवः प्रपलायमानः ॥९॥ त्वं तारको जिन कथं भविनां त एव स्वामुद्वहन्ति हृदयेन यदुत्तरन्तः । यद्वा ईतिस्तरति यजलमेप नून- मन्तर्गतस्य मरुतः स किलानुभावः ॥ १० ॥ यस्मिन्हरप्रभृतयोऽपि हतप्रभावाः सोऽपि त्वया रतिपतिः क्षपितः क्षणेन । विध्यापिता हुतभुजः पयसाथ येन पीतं न किं तदपि दुर्धरवाडवेन ॥ ११ ॥ स्वामिन्ननल्पगरिमाणमपि प्रपन्ना- स्त्वां जन्तवः कथमहो हृदये दधानाः । जन्मोदधि लघु तरन्त्यतिलाघवेन चिन्त्यो न हन्त महतां यदि वा प्रभावः ॥ १२ ॥ क्रोधस्त्वया यदि विभो प्रथमं निरस्तो ध्वस्तस्तदा वद कथं किल कर्मचौराः। लोपत्यमुत्र यदि वा शिशिरापि लोके नीलगुमाणि विपिनानि न कि हिमानी ॥ १३ ॥ लां योगिनो निन सदा परमात्मरूप- मन्येपयन्ति हृदयाम्युनकोपदेशे । १. मूर्ग. २. धर्मभाना. १. निर्गन नीताः, ·कल्याणमन्दिरस्तोत्रम् । पूतस्य निर्मलरुचेर्यदि वा किमन्य- देशस्य संभवपदं ननु कर्णिकायाः ॥ १४ ॥ ध्यानाजिनेश भवतो भविनः क्षणेन देहं विहाय परमात्मदशां ब्रजन्ति । तीवानलादुपलभावमपास्य लोके चाभीकरत्वमचिरादिव धातुभेदाः ॥ १६ ॥ अन्तः सदैव जिन यस्य विभाव्यसे त्वं भव्यैः कथं तदपि नाशयसे शरीरम् । एतत्खरूपमथ मध्यविवर्तिनो हि यद्विग्रहं प्रशमयन्ति महानुभावाः ॥ १६ ॥ आत्मा मनीपिभिरयं त्वदभेदबुद्ध्या ध्यातो जिनेन्द्र भवतीह भवत्प्रभावः । पानीयमप्यमृतमित्यनुचिन्त्यमानं किं नाम नो विपविकारमपाकरोति ॥ १७ ॥ त्वामेव वीततमसं परवादिनोऽपि नूनं विभो हरिहरादिधिया प्रपन्नाः । कि काँचकामलिभिरीश सितोऽपि शसो नो गृह्यते विविधवर्णविपर्ययेण ॥ १८ ॥ धर्मोपदेशसमये सविधानुभावा- दास्तां जनो भवति ते तरुरप्यॆशोकः। अभ्युद्गते दिनपतो समहीरहोऽपि किं वा विवोधमुपयाति न जीवलोकः ।। १९ ।। चित्रं विभो कथमवामुखवृन्तमेव विष्वक्पतत्यविरला सुरपुप्पवृष्टिः । १. अक्षस्य पद्मवीनस्थ. २. 'संभविषदं' इति पाठः, ३. काचकामलादयो ने- रोगास्तयुक्तैः. ४. श्रीपार्श्वनायोऽशोकवृक्षतले स्थितवान्, 'उचैरशोकतरुसश्रितं' इति भक्तामरस्तवेऽपि.

·काव्यमाला।
त्वद्गोचरे सुमनसां यदि वा मुनीश
गच्छन्ति नूनमध एव हि बन्धनानि ॥ २० ॥
स्थाने गभीरहृदयोदधिसंभवायाः
पीयूपतां तव गिरः समुदीरयन्ति ।
पीत्वा यतः परमसंमदसङ्गभाजो
भव्या अनन्ति तरसाप्यजरामरत्वम् ॥ २१ ॥
स्वामिन्सुदूरमवनम्य समुत्पतन्तो
मन्ये वदन्ति शुचयः सुरचामरौघाः ।
येऽसै नतिं विदधते मुनिपुंगवाय
ते नूनमूर्ध्वगतयः खलु शुद्धभावाः ॥ २२ ॥
श्यामं गभीरगिरमुज्ज्वलहेमरत्न-
सिंहासनस्थमिह भव्यशिखण्डिनस्त्वाम् ।
आलोकयन्ति रभसेन नदन्तमुच्चै-
श्यामीकरादिशिरसीव नका त्रुवाहम् ।। २३ ।।
उद्गच्छता तव शितिद्युतिमण्डलेन
लुप्तच्छदच्छविरशोकतर्बभूव ।
सांनिध्यतोऽपि यदि वा तव वीतराग
नीरागतां ननति को न सचेतनोऽपि ॥ २४॥
भो भोः प्रमादमवधूय भनध्वमेन-
मागत्य निर्वृतिपुरी प्रति सार्थवाहम् ।
एतनिवेदयति देव जगत्रयाय
मन्ये नदन्नभिनभः सुरदुन्दुभिस्ते ॥ २५ ॥
उद्दयोतितेषु भवता भुवनेषु नाथ
तारान्वितो विधुरयं विहताधिकारः।
मुक्ताकलापफलितोरुसितातपत्र-
व्यानाविधा धृततनुर्भुपमम्मुषेतः ॥ २६ ॥

·कल्याणमन्दिरस्तोत्रम् । खेन प्रपूरितजगत्रयपिण्डितेन कान्तिप्रतापयशसामिव संचयेन । माणिक्यहेमरजतप्रविनिर्मितेन सालत्रयेण भगवन्नभितो विभासि ॥ २७ ॥ दिव्यस्त्रजो जिन नमन्निदशाधिपाना- मुत्सृज्य रनरचितानपि मौलिवन्धान् । पादौ श्रयन्ति भवतो यदि वापरत्र त्वत्संगमे सुमनसो न रमन्त एव ॥ २८ ॥ त्वं नाथ जन्मजलधेर्विपरामुखोऽपि यत्तारयस्यसुमतो निजपृष्ठलनान् । युक्तं हि पार्थिवनिपस्स सतस्तवैव चित्रं विभो यदसि कर्मविपाकशून्यः ॥ २९ ॥ विश्वेश्वरोऽपि जनपालक दुर्गतस्त्वं किं वाक्षरप्रकृतिरप्यलिपिस्त्वमीश । अज्ञानवत्यपि सदैव कथंचिदेव ज्ञानं त्वयि स्फुरति विश्वविकासहेतुः ॥ ३० ॥ प्राग्भारसंभूतनभांसि रजांसि रोपा- दुत्यापितानि कमठेन शठेन यानि । छायापि तैस्तव न नाथ हता हताशो प्रस्तस्त्वमीभिरयमेव परं दुरात्मा ॥ ३१ ॥ यद्दर्जदूर्जितघनौघमदभ्रभीम- भ्रश्यत्तडिन्मुसलमांसलधोरधारम् । दैत्येन मुक्तमय दुस्तरवारि दधे तेनैव तस्य जिन दुस्तरवारिकृत्यम् ॥ ३२ ॥ १. प्राकारत्रयेण. २. पार्थिवश्वासौ निपो घटः. 'पार्थिवनिभस्य,' 'पार्थिवभवत्य' इति च पाठः. ३. घटस्तु वहिकृतपाकेन शून्यस्तारयितुमसमर्थो भवति. ४. तरवारिः खगः. "विमलतरवारिधारावासितराजहंसमण्डलः' इति वासवदत्ताश्लेषः.

·काव्यमाला। ध्वस्तोर्ध्वकेशविकृताकृति मर्त्यमुण्ड- प्रालम्बभृद्भयदवऋविनिर्यदग्निः । प्रेतवनः प्रति भवन्तमपीरितो यः सोऽस्याभवत्प्रतिभवं भवदुःखहेतुः ॥ ३३ ॥ धन्यास्त एव भुवनाधिप ये त्रिसंध्य- माराधयन्ति विधिवद्विधुतान्यकृत्याः । भक्त्योल्लसत्पुलकपक्ष्मलदेहदेशाः पादद्वयं तव विभो भुवि जन्मभानः ॥ ३४ ॥ असिन्नपारभववारिनिधी मुनीश मन्ये न मे श्रवणगोचरतां गतोऽसि । आकणिते तु तव गोत्रपवित्रमन्ने किं वा विपद्विपधरी सविधं समेति ॥ ३५ ॥ जन्मान्तरेऽपि तव पादयुगं न देव मन्ये मया महितमीहितदानदक्षम् । तेनेह जन्मनि मुनीश पराभवानां जातो निकेतनमहं मथिताशयानाम् ॥ ३६ ॥ नूनं न मोहतिमिरावृतलोचनेन पूर्व विभो सकृदपि प्रविलोकितोऽसि । माविधो विधुरयन्ति हि मामनर्थाः प्रोद्यत्प्रबन्धगतयः कथमन्यथैते ॥ ३७ ।। आकर्णितोऽपि महितोऽपि निरीक्षितोऽपि नूनं न चेतसि मया विधृतोऽसि भक्त्या । जातोऽसि तेन जनबान्धव दुःखपात्रं यसात्कियाः प्रतिफलन्ति न भावशून्याः ॥ ३८॥ लं नाथ दुःखिननवत्सल हे शरण्य कारुण्यपुण्यवसते वशिनां वरेण्य । १. गोत्र नाम. २. मर्मभेदकाः, ·एकीभावस्तोत्रम् । १७ भक्त्या नते मयि महेश दयां विधाय दुःखाकरोद्दलनतत्परतां विधेहि ॥ ३९ ॥ निःसंख्यसारंशरणं शरणं शरण्य- मासाद्य सादितरिपुप्रथितावदानम् । त्वत्पादपङ्कनमपि प्रणिधानवन्ध्यो वन्ध्योऽसि चेद्रुवनपावन हा हतोऽसि ॥ ४० !! देवेन्द्रवन्ध विदिताखिलवस्तुसार संसारतारक विभो भुवनाधिनाथ । त्रायख देव करुणाहद मां पुनीहि सीदन्तमद्य भयदव्यसनाम्चुराशेः ॥ ४१ ॥ यद्यस्ति नाथ भवदनिसरोरुहाणां भक्तेः फलं किमपि संततसंचितायाः। तन्मे त्वदेकशरणस्य शरण्य भूयाः स्वामी त्वमेव भुवनेऽत्र भवान्तरेऽपि ॥ ४२ ॥ इत्थं समाहितधियो विधिवजिनेन्द्र सान्दोल्लसत्पुलककञ्चकिताभागाः। त्वविनिर्मलमुखाम्बुजवद्धलक्ष्या ये संस्तवं तव विभो रचयन्ति भव्याः ॥ ४३ ॥ जननयनकुमुदचन्द्र प्रभाखराः स्वर्गसंपदो भुक्त्वा । ते विगलितमलनिचया अचिरान्मोक्षं प्रपद्यन्ते ॥ ४४ ॥ (युग्मम्) इति श्रीसिद्धसेनदिवाकरविरचितं पार्श्वनाथस्य कल्याणमन्दिरस्तोत्रम् ॥ श्रीवादिराजप्रणीतं एकीभावस्तोत्रम् । एकीभावं गत इव मया यः स्वयं कर्मबन्धो घोरं दुःखं भवभवगतो दुर्निवारः करोति । १. विम्य प्रतिमा. २. वादिराजस्य देशकाली न ज्ञायते, कि वेतत्प्रणीतमेकीमा- वस्तोत्रं दिगम्बरा एव पठन्ति. अस्य स्तवस्य कर्वनामरहितका सक्षिप्तावरिस्राणि पूरपुस्तकानि चास्माभिर्नयपुर एव समधिगतानि, ·१८ काव्यमाला। तस्याप्यस त्वयि निनरवे भफिरुन्मुक्तये चे- जेतुं शक्यो भवति न त्या कोऽपरतापहेतुः ॥ १ ॥ ज्योतीरूपं दुरितनिवहध्वान्तविध्वंसहेतुं त्वामेवाहुर्जिनवर चिरं तत्त्वविद्याभियुक्ताः । चेतोवाले भवसि च मम स्फारमुद्रासमान- स्तलिनंहः कथमिव तमो वस्तुतो वस्तुमीष्टे ॥ २ ॥ आनन्दाधुन्नपितवदनं गद्गदं चाभिनल्प- न्यश्चायेत त्वयि दृढमनाः स्तोत्रमन्त्रैर्भवन्तम् । तस्याम्यवादपि च सुचिरं देहवल्मीकमध्या- निष्कावन्ते विविधविपमव्याधयः कावेयाः ॥ ३ ॥ प्रागेवेह त्रिदिवभवनादेप्यता भन्यपुण्या- त्गृथ्वीचकं कनकमयतां देव निन्ये त्वयेदम् । ध्यानद्वारं मम रुचिकर स्वान्तगेहं प्रविष्ट- स्तकि चित्रं जिन वपुरिदं यत्सुवर्णीकरोपि ॥ ४ ॥ लोकस्सैकस्त्वममि भगवन्निनिमित्तेन वन्धु- स्त्वय्येवामी सकलविषया शक्तिरप्रत्यनीका । भकिस्तीतां चिरमधिवसन्मामिकां चित्तशय्यां मय्युत्पन्नं कथमिव ततः क्लेशयूथं सहेयाः ॥५॥ जन्माटव्यां कथमपि मया देव दी भ्रमित्वा प्राप्तयेयं तब नयकथा स्फारपीयूषवापी । तत्या मध्ये हिमकरहिनन्यूहशीते नितान्तं निर्मनं मां न जहनि कयं दुःखदावोपतापाः ॥ ६॥ पादन्यासादपि च पुननो यात्रया ते त्रिलोकी हेमामामो भवति सुरभिः श्रीनिवासश्च पद्मः । 1. पूर्ववेद, 'चार पूजानिशमनो.:. २. कुष्टरोगाकान्तं महोयं उसका दौरागः.

·१ ९ - एकीभावस्तोत्रम् । सर्वाङ्गेण स्पृशति भगवंस्त्वय्यशेपं मनो मे श्रेयः किं तत्स्वयमहरहर्यन्न मामभ्युपैति ॥ ७ ॥ पश्यन्तं त्वद्वचनममृतं भक्तिपाच्या पिवन्तं कारण्यात्पुरुषमसमानन्दधाम प्रविष्टम् । त्वां दुरिसरमदहरं त्वासादेकभूमि यूराकाराः कथमिव रुजाकण्टका नि ठन्ति ॥ ८ ॥ पापाणात्मा तदितरसमः केवलं रत्नमूर्ति- निस्तम्भो भवति च परस्तादृशो रत्नवर्गः । दृष्टिप्राप्तो हरति स कथं मानरोग नराणां प्रत्यासत्तिर्यदि न भवतस्तस्य तच्छक्तिहेतुः ॥ ९ ॥ हृद्यः प्राप्तो मरुदपि भवन्मूर्तिीलोपवाही सद्यः पुंसां निरवधि रुनाधूलिवन्धं धुनोति । ध्यानाहूतो हृदयकमलं यस्य तु त्वं प्रविष्ट- स्तस्याशक्यः क इह भुवने देव लोकोपकारः ॥ १० ॥ जानासि त्वं मम भवभवे यच्च यादृक्च दुःखं जातं यस्य सरणमपि मे शत्रवन्निप्पिनष्टि । त्वं सर्वशः सकृप इति च त्वामुपेतोऽस्मि भक्त्या यत्कर्तव्यं तदिह विषये देव एव प्रमाणम् ॥ ११ ॥ प्रापवं तव नुतिपर्दैनीवकेनोपदिष्टः पापाचारी मरणसमये सारमेयोऽपि सौख्यम् । कः संदेहो यदुपलभते वासवश्रीप्रभुत्वं जसज्जाप्यैमणिभिरमलैस्त्वन्नमस्कारचक्रम् ॥ १२ ॥ शुद्ध ज्ञाने शुचिनि चरिते सत्यपि त्वय्यनीचा भक्तिों चेदनवधि सुखावश्चिका कुश्चिकेयम् । १. 'जीवन क्षत्रियवंशडामणि श्रीसत्यधरमहाराजपुगेति टीकाकारः'. २. सी. : स्थानियस्य देवमिति विशेषणम्, सारमेयः वा. ----

·२०
काव्यमाला।
शक्योद्धार्ट भवति हि कथं मुक्तिकामत्य पुंसो
मुक्तिद्वारं परिदमहामोहमुद्राकवाटम् ॥ १३ ॥
प्रच्छन्नः खल्वयमवमयैरन्धकारैः समन्ता-
त्पन्या मुक्तः स्थपुटितपदः क्लेशगर्तरमाधैः ।
तत्कस्तेन वनति सुखतो देव तत्त्वावभासी
यद्यग्रेऽने न भवति भवद्भारतीरत्नदीपः ॥ १४ ॥
आत्मज्योतिनिधिरनवधिष्टुरानन्दहेतुः
कर्मक्षोणीपटलपिहितो योऽनवाप्यः परेषाम् ।
हस्ते कुर्वन्त्यनतिचिरततं भवद्भक्तिभानः
तोत्रबन्धप्रकृतिपरुषोद्दामधात्रीखनित्रः ॥ १५ ॥
प्रत्युत्पन्नानयहिमगिरेरायता चामृताव्य-
यी देव त्वत्पदकमलयोः संगता भक्तिगङ्गा ।
चेतस्तयां मम रुविवशादाप्लुतं क्षालिताहः-
कल्मापं यगवति किमियं देव संदेहभूमिः ॥ १६ ॥
प्रादुर्भूत स्थिरपदसुख त्वामनुध्यायतो मे
त्वय्येवाहं स इति मतिरुत्पद्यते निर्विकल्या ।
मिथ्यवेयं तदपि तनुते तृप्तिमन्नेपरूपां
दोषात्मानोऽप्यभिमनकलास्त्वत्प्रसादाद्भवन्ति ।। १७॥
मिथ्यावादं मल्लमपनुदन्सप्तमीतर-
वांगम्भोधिर्भुवनमखिलं देव पर्यति यस्ते ।
तसांवृत्ति सपदि विबुधाश्चेतमेवाचलन
व्यातन्वन्तः सुनिरममृतासेवया तृप्नुवन्ति ॥ १८ ॥

·एकीभावस्तोत्रम् । २१ आहार्येभ्यः स्पृहयति परं यः स्वभावादहृद्यः शस्त्रग्राही भवति सततं वैरिणा यश्च शक्यः । सर्वाङ्गेषु त्वमसि सुभगस्त्वं न शक्यः परेपां तत्कि भूपावसनकुसुमैः किं च शस्त्रैरुदस्त्रैः ॥ १९ ॥ इन्द्रः सेवां तव सुकुरुतां किं तया श्लाघनं ते तस्यैवेयं भवलयकरी श्लाध्यतामातनोति। त्वं निस्तारी जननजलधेः सिद्धिकान्तापतिस्त्वं त्वं लोकानां प्रभुरिति तव श्लाघ्यते स्तोत्रमित्यम् ॥ २० ॥ .वृत्तिर्वाचामपरसदृशी न त्वमन्येन तुल्य- स्तुत्युद्वाराः कथमिव ततस्त्वय्यमी नः क्रमन्ते । मैवं भूवंस्तदपि भगवन्भक्तिपीयूपपुष्टा. स्ते भव्यानामभिमतफलाः पारिजाता भवन्ति ।। २१ ।। कोपावेशो न तव न तव वापि देव प्रसादो व्याप्तं चेतस्तव हि परमोपेक्षयैवानपेक्षम् । आज्ञावश्यं तदपि भुवनं संनिधिरहारी कैवंभूतं भुवनतिलक प्रामवं त्वत्परेषु ॥ २२ ॥ देव स्तोतुं त्रिदिवगणिकामण्डलीगीतकीर्ति तोतूर्ति त्वां सकलविषयज्ञानमूर्ति जनो यः। तस्य क्षेमं न पदमटतो जातु जोहूर्ति पन्या- स्तत्त्वग्रन्थस्मरणविषये नैप मोमूर्ति मर्त्यः ॥ २३ ॥ चित्ते कुर्वन्निरवधिसुखज्ञान दृग्वीर्यरूपं देव त्वां यः समयनियमादादरेण स्तवीति । श्रेयोमार्ग स खलु सुकृती तावता पूरयित्वा कल्याणानां भवति विपयः पञ्चधा पश्चितानाम् ।। २४ ।। १. बाह्यभूपणादिभ्यः. २. प्रभुत्वम्. ३. स्तोतुं तोतात त्वरितो भवति. ४. कुदिलो भवति. ५. संदेहं प्राप्नोति. ६. विस्ततानाम्.

·२२
काव्यमाला।
भक्तिप्रहमहेन्द्रपूजितपद त्वत्कीतने न क्षमाः
सूक्ष्मज्ञानदृशोऽपि संयमभृतः के हन्त मन्दा वयम् ।
अलाभित्तवनच्छलेन तु परस्त्वय्यादरलन्यते
खात्माधीनमुखैपिणां स खलु नः कल्याणकल्पद्रुमः ॥ २६ ॥
वादिरानमनु शादिकलोको वादिरानमनु तार्किकसिंहः ।
वादिरानमनु काव्यकृतले वानिरानमनु भब्यसहायः ॥ २६ ॥
इति श्रीवादिराजकृतमेकीमावस्तोत्रम् ॥
श्रीधनंजयप्रणीतं
विपापहारस्तोत्रम् ।
स्वात्मस्थितः सर्वगतः समलव्यापारवेदी विनिवृत्तसङ्गः ।
प्रवृद्धकालोऽप्यनरो वरेण्यः पायादपायात्पुरुषः पुराणः ॥ १॥
परैरचिन्त्यं युगभारमेकः लोतुं वहन्योगिभिरप्यशक्यः ।
तुत्योऽद्य मेऽसौ वृषभो न भानोः किमप्रवेशे विशति प्रदीपः ॥ २ ॥
तत्यान शकः शकनाभिमानं नाहं त्यनामि तवनानुबन्धम् ।
सल्लेन बोधेन तंतोऽधिकार्य वातायनेनेव निरूपयामि ॥ ३ ॥
त्वं विश्वदृश्या सकलैरदृश्यो विद्वानशेष निखिलरवेद्यः ।
वक्तं कियान्कीश इत्यशक्यः नुनिन्ततोऽशक्तिकया तवानु ॥ ४ ॥
व्यापीडितं बालमिवात्मदोर्परुडापता लोकर्मवापिषम्त्वम् ।
हिताहितान्येपणमान्यभानः मत्रत्व जन्तोरसि वालवद्यः ॥ ५ ॥

·विपापहारस्तोत्रम् । २३ दाता न हर्ता दिवसं विवस्वानद्यश्व इत्यच्युत दर्शिताशः । सव्याज्यमेवं गमयत्यशक्तः क्षणेन दत्सेऽभिमतं नताय ॥६॥ उपैति भत्त्या सुमुखः सुखानि त्वयि स्वभावाद्विमुखश्च दुःखम् । सदावदातद्युतिरेकरूपस्तयोस्त्वमादर्श इवावभासि ॥ ७ ॥ अगाधताब्धेः स यतः पयोधिर्मरोश्च तुङ्गा प्रकृतिः स यत्र । द्यावापृथिव्योः T: पृथुता तथैव व्याप त्वदीया भुवनान्तराणि ॥ ८ ॥ तैवानवस्था परमार्थतत्त्वं त्वया न गीतः पुनरागमश्च । दृष्टं विहाय त्वमदृष्टमैपीविरुद्धवृत्तोऽपि समञ्जसस्त्वम् ॥ ९॥ स्मरः सुदग्धो भवतैव तस्मिन्नुभूलितात्मा यदिनाम शंभुः । अशेत वृन्दोपहतोऽपि विष्णुः किं गृह्यते येन भवानजागः ॥१०॥ स नीरजाः स्यादपरोऽघवान्वा तद्दोपकीत्यैव न ते गुणित्वम् । स्वतोऽम्धुराशेर्महिमा न देव स्तोकापवादेन जलाशयत्य ॥ ११ ॥ कर्मस्थितिं जन्तुरनेकभूमि नयत्यमुं सा च परस्परस्य । त्वं नेतृभावं हि तयोर्भवाब्धौ जिनेन्द्रनौनाविकयोरिवाख्यः ॥१२॥ सुखाय दुःखानि गुणाय दोषान्धर्माय पापानि समाचरन्ति । तैलाय बालाः सिकतासमूहं निपीडयन्ति स्फुटमैत्वदीयाः ॥ १३ ॥ विपापहारं मणिमौपधानि मन्त्रं समुद्दिश्य रसायनं च । भ्राम्यन्त्यहो न त्वमिति स्मरन्ति पर्यायनामानि तवैव तानि ॥ १४ ॥ चित्ते न किंचित्कृतवानसि त्वं देवः कृतश्चेतसि येन सर्वम् । हस्ते कृतं तेन जगद्विचित्रं सुखेन जीवत्यपि चित्तवाह्यः ॥ १५ ॥ १. सूर्यो न ददाति नापहरति केवलमद्यश्व इत्याशो दर्शयनशक्तः सन्सव्याज दिवसं गमति, केवलं कालपेक्षं करोतीत्यर्थः. अन्यत्राशा दिश:. २. यत्र स मेहवर्तते तव तुझा प्रकृति न्यत्र. ३. तव मतेऽनवस्था परमार्थतत्वं वर्तते. ४. पुनरावृत्तिः. ५. वाञ्छितवानसि. ६. पापरहितः स ब्रह्मादिदेवसमूहः. ७. सरोवरादेः स्तोकापवादेन स्वल्पमेतदिति निन्दया समुद्रस्य महत्त्वं न ख्याप्यते स तु स्वभावेनैव महान्. जी. वकर्मणोरन्योन्यस्य नेहभाव भवाब्धी समायः कथितवानसि, यया समुद्र नीका नाविकं नयति नाविकथ नौको तद्वत, ६. लत्तः परायसाः.

·काव्यमाला। त्रिकालतत्त्वं त्वमवैखिलोकीखामीति संख्यानियतेरमीपाम् । बोधाधिपत्यं प्रति नाभविप्यस्तेऽन्येऽपि चेद्याप्स्सदमूनपीदम् ॥१६॥ नाकस्य पत्युः परिकर्म रम्यं नागम्यरूपत्व तवोपकारि । तस्यैव हेतुः स्वसुखस्य भानोरुविभ्रतच्छत्रमिवादरेण ॥ १७ ॥ कोपेक्षकस्त्वं क मुखोपदेशः स चेत्किमिच्छाप्रतिकूलवादः । कासोक वा सर्वजगत्रियत्वं तन्नो यथातथ्यमवैविचं ते ॥ १८ ॥ तुङ्गात्फलं यत्तदकिंचनाच प्राप्यं समृद्धान्न धनेश्वरादेः । निरम्मसोऽप्युच्चतमादिवानकापि निर्याति धुनी पयोधेः ॥ १९॥ त्रैलोक्यसेवानियमाय दण्डं दः यदिन्द्रो विनयेन तस्य । तयातिहार्य भवतः कुतस्त्वं तत्कर्मयोगाद्यदि वा तवान्तु ॥ २० ॥ श्रिया परं पश्यति साधु निःस्वः श्रीमान्न कश्चित्कृपणं त्वदन्यः । यथा प्रकाशस्थितमन्धकारस्थायीक्षतेऽसौ न तथा तमःस्थम् ॥ २१ ॥ खवृद्धिनिःश्वासनिमेषभाजि प्रत्यक्षमात्मानुभवेऽपि मूढः । किं चाखिलनेयविवतिंबोधस्वरूपमध्यक्षमवैति लोकः ॥ २२ ॥ तस्वात्मनस्तस पितेति देव त्वां येऽवगायन्ति कुलं प्रकाश्य । तेऽद्यापि नन्वाइमनमित्यवश्यं पाणी कृतं हेम पुनस्त्यमन्ति ॥ २३ ॥ दत्तग्निलोक्यां पटहोऽभिभूताः मुरासुरास्तस्य महान्स लाभः । मोहस मोहस्त्वयि को विरोदुर्मूलख नाशो वलवद्विरोधः ॥ २५ ॥ मार्गस्त्वयैको ददृशे विमुक्तेश्चतुर्गतीनां गहनं परेण । सर्व मया दृष्टमिति लयेन त्वं मा कदाचिगुनमालुलोक ॥ २५ ॥ स्वर्भानुरर्कस हविर्भुनोऽम्भः कल्पान्तवातोऽम्बुनिधेविंधातः । संसारभोगस्स वियोगभावो विपक्षपूर्वाभ्युदयास्त्वदन्ये ॥ २६ ॥ अजानतम्त्यां नमतः फलं यत्तजानतोऽन्यं न तु देवतति । हरिन्मणि कानपिया दधानलं तस युद्या वहतो न रिकः ।। २७ ॥

·विपापहारस्तोत्रम् । प्रशस्तवाचश्चतुराः कषायैर्दग्धस्य देवव्यवहारमाहुः । गतस्य दीपस्य हि नन्दितत्वं दृष्टं कपालस्य च मङ्गलत्वम् ॥ २८ ॥ नानार्थमेकार्थमदस्त्वदुक्तं हितं वचस्ते निशमय्य वक्तुः । निर्दोषतां के न विभावयन्ति ज्वरेण मुक्तः सुगमः स्वरेण ॥ २९ ॥ न वापि वाञ्छा वैवृते च वाले काले क्वचित्कोऽपि तथा नियोगः । न पूरयाम्यम्बुधिमित्युदंशुः स्वयं हि शीतद्युतिरभ्युदेति ॥ ३० ॥ गुणा गभीराः पैरमाः प्रसन्ना बहुप्रकारा बहवस्तवेति । दृष्टोऽयमन्तः स्तवने न तेषां गुणो गुणानां किमतः परोऽस्ति ॥३१॥ तुत्या परं नामिमतं हि भक्त्या स्मृत्या प्रणत्या च ततो भनामि । मरामि देवं प्रणमामि नित्यं केनाप्युपायेन फलं हि साध्यम् ॥ ३२ ॥ ततस्त्रिलोकीनगराधिदेवं नित्यं परं ज्योतिरनन्तशक्तिम् । अपुण्यपापं परपुण्यहेतुं नमाम्यहं वन्यमवन्दितारम् ॥ ३३ ॥ अशब्दमस्पर्शमरूपगन्धं त्वां नीरसं तद्विपयावबोधम् । सर्वस्य मातारममेयमन्यैजिनेन्द्रमसार्यमनुस्मरामि ॥ ३४ ॥ अगाधमन्यैर्मनसाप्यलङ्घयं निष्किवनं प्रार्थितमर्थवद्भिः । विश्वस्य पारं तमहष्टपारं पतिं जनानां शरणं व्रजामि ॥ ३५ ॥ त्रैलोक्यदीक्षागुरवे नमस्ते यो वर्धमानोऽपि निनोन्नतोऽभूत् । प्राग्गण्डशैलः पुनरद्रिकल्पः पश्चान्न मेरुः कुलपर्वतोऽभूत् ।। ३६ ॥ स्वयंप्रकाशस्य दिवा निशा वा न वाध्यता यस्य न बाधकत्वम् । न घालवं गौरवमेकरूपं वन्दे विभुं कालकलामतीतम् ॥ ३५ ॥ : इति स्तुति देव विधाय दैन्यावरं न याचे त्वमुपेक्षकोऽप्ति । छायातलं संश्रयतः स्वतः स्यात्कश्छायया याचितयात्मलाभः ॥ ३८ ॥ । १. पूर्वापरविरोधरहितार्थम्. २. प्रवृत्ता. ३. उत्कृष्टाः. ४. स्वयमेवोमतः, न तु मेण वर्धमानः. वर्धमान इति च महावीरस्वामिनो नामान्तरम्. यथा मेरुः पूर्वे गण्ड- लतुल्यस्तदनन्तरं पर्वतकल्पस्ततः कुलपर्वतोऽभूदिति न क्रमः. उत्पत्तिसमकालमेव लपर्वतलं मेरो:. एव जिनोऽपि जन्मनोनतो न तु नामानुरूपं क्रमेण वर्धमान इति त्पर्यम्.

·कायमाला। अयाति दित्सा यदि वोपरोधस्त्वय्येव सतां दिश भक्तिधुद्धिन् । करिप्यते देव तथा कृपां मे को वात्मपोप्ये नुमुखो न सूरिः ।। ३९॥ वितरति विहिता यथाकथंचिन्जिन विनताय मनीपितानि भक्तिः। त्वयि नुतिविपया पुनर्विशेषाद्दिशति मुखानि यशो धनं जयं च ॥४०॥ इति श्रीधनजयकृतं विपापहारस्तोत्रम् ॥ *. श्रीभूपालकविप्रणीता जिनचतुर्विंशतिका। धीलीलायतनं महीकुलगृहं कातिप्रमोदास वाग्देवीरतिकतनं जयरमाक्रीडानिधानं महत् । स त्यात्सर्वमहोत्सवैकभवनं यः प्रार्थितार्थप्रदं प्रातः पश्यति कल्पपादपदलच्छायं निनानिद्वयम् ॥ १ शान्तं वपुः श्रवणहारि वश्चरित्रं सर्वोपकार तव देव ततः श्रुतज्ञाः । संसारमारवमहास्थलरुन्दसान्द्र- च्यायामहीरुह भवन्तनुपानयन्ते ॥ २ ॥ स्वामिनय विनिर्गतोऽसि जननीगन्धकूपोदरा- दद्योद्घाटितदृष्टिरलि फलपजन्नालि वाद्य स्फुटम् । वामद्रासनहं यदक्षयपदानन्दाय लोकत्रयी- नेप्रेन्दीवरकाननेन्दुममृतत्वन्दिप्रभाचन्द्रिकम् ॥ ३ ॥ निःशेपनिदशेन्द्रशेखरसियारवादीपारली सान्द्रीभूतमृगेन्द्रविहरतटीमाणिज्यदीपावलिः । केयं श्रीः क व निहत्वमिदमित्यूहानिगम्त्वाहा मलानरमाधरिप्रमहिमा सोका लो।

·निनचतुर्विशतिका राज्यं शासनकारिनाकपति यत्त्यकं तृणावया हेलानिर्दलितत्रिलोकमहिमा यन्मोहमलो जितः । लोकालोकमपि (1) स्वबोधमुकुरस्यान्तः कृतं यत्त्वया सैपाश्चर्यपरम्परा जिनवर क्वान्यत्र संभाव्यते ॥ ५ ॥ दानं ज्ञानधनाय दत्तमसकृत्पात्राय सद्वृत्तये चीर्णान्युग्रतपांसि तेन सुचिरं पूजाश्च वयः कृताः । शीलानां निचयः सहामलगुणैः सर्वः समासादितो दृष्टस्त्वं जिन येन दृष्टिसुभगः श्रद्धापरेण क्षणम् ॥ ६ ॥ प्रज्ञापारमितः स एव भगवान्पारं स एव श्रुत- स्कन्धाब्धेर्गुणरत्नभूपण इति श्लाघ्यः स एव ध्रुवम् । नीयन्ते जिन येन कर्णहृदयालंकारतां त्वगुणाः संसाराहिविपापहारमणयबैलोक्यचूडामणे ॥ ७ ॥ जयति दिविमवृन्दान्दोलितैरिन्दुरोचि- निचयरुचिभिरुच्चैश्चामरैर्वीच्यमानः । जिनपतिरनुरज्यन्मुक्तिसाम्राज्यलक्ष्मी- युवतिनवकटाक्षक्षेपलीलां दधानः ॥ ८ ॥ देवः श्वेतातपत्रत्रयचमरिरुहाशोकभाश्चक्रभाषा- पुप्पौघासारसिंहासनसुरपटहैरष्टभिः प्रातिहाथैः । (१) साश्चर्यं जमानः सुरमनुनसभाम्भोजिनीभानुमाली पायानः पादपीठीकृतसकलजगत्पालमौलिनिनेन्द्रः ।। ९॥ नृत्यस्पदन्तिदन्ताम्बुरुहवननटन्नाकनारी निकायः सद्यस्वैलोक्ययात्रोत्सवकरनिनदातोद्यमाद्यन्निलिम्पः । हस्ताम्भोनातलीलाविनिहितसुमनोद्दामरम्यामरस्त्री- काम्यः कल्याणपूनाविधिषु विजयते देव देवागमस्ते ॥ १० १. आज्ञाविधेयः शको यस्मिन्, २. चमरिरहं चामरम्, भाथकं भामण्डल, भाषा दिव्यधनिः. 'अशोकरक्षः सुरपुष्पष्टिदिव्यध्वनिश्चामरमासनं च । भामण्डलं (दुन्दुभिरातपत्रं सत्प्रातिहार्याणि जिनेश्वराणाम् ॥ इति शान्तिपाठे पयम्. - -- ·काव्यमाला। चक्षुष्मानहमेव देव भुवने नेत्रामृतस्पन्दिनं त्वद्वक्रेन्दुमतिप्रसादसुभगैस्तेनोभिरुद्भासितम् । येनालोकयता मयानतिचिराञ्चक्षुः कृतार्थीकृतं द्रष्टव्यावधिवीक्षणव्यतिकरव्यामृम्भमाणोत्सवम् ॥ ११ ॥ कन्तोः सकान्तमपि मल्लमवैति कश्चि- न्मुग्धो मुकुन्दमरविन्दजमिन्दुमीलिम् । मोघीकृतत्रिदशयोपिदपाङ्गपात- स्तस्य त्वमेव विनयी जिनराजमल्लः ॥ १२ ॥ किसलयितमनल्पं त्वद्विलोकाभिलाषा- त्कुसुमितमतिसान्द्रं त्वत्समीपप्रयाणात् । मम फलितममन्दं त्वन्मुखेन्दोरिदानी नयनपथमवाप्सादेव पुण्यदुमेण ॥ १३ ॥ त्रिभुवनवनपुप्प्यत्पुप्पकोदण्डदर्प- प्रसरदवनवाम्भोमुक्तिसूक्तिप्रसूतिः । स जयति जिनराजनातनीमूतसङ्कः शतमखशिखिनृत्यारम्भनिर्बन्धबन्धुः ॥ १४ ॥ भूपालस्वर्गपालप्रमुखनरसुरश्रेणिनेत्रालिमाला- लीलाचैत्यस्य चैत्यालयमखिलजगत्कौमुदीन्दोनिनस । उत्तंसीभूतसेवाझलिपुटनलिनीकुचलानिः परीत्व श्रीपादच्छाययास्थितभवदवथुः संश्रितोऽलीव मुक्तिम् ॥१५॥ देव त्वदद्मिनसमण्डलदपणेऽलि- नये निसर्गनिरे चिरदृष्टवक्रः । श्रीकार्तिकान्तिधृतिप्तंगमकारणानि भव्यो न कानि लभते शुभमनलानि ॥ १६॥ 1. कामस्य. २. मापन. 1. जिनाना गमवरदेवानां गजानतो माता सार मपसंप इति टी. ४. भविशेषस्व. ५ अपस्थितो दूरीभूतः.

·२९ जिनचतुर्विशतिका। जयति सुरनरेन्द्रश्रीसुधानिर्झरिण्याः कुलधरणिधरोऽयं जैनचैत्याभिरामः । प्रविपुलफलधर्मानोकहानप्रवाल- प्रसरशिखरशुम्भत्केतनः श्रीनिकेतः ॥ १७ ॥ विनमदमरकान्ताकुन्तलाक्रान्तकान्ति- स्फुरितनखमयूखद्योतिताशान्तरालः । दिविनमनुजराजत्रातपूज्यक्रमालो जयति विजितकारातिजालो जिनेन्द्रः॥ १८ ॥ सुप्तोत्थितेन सुमुखेन सुमङ्गलाय द्रष्टव्यमस्ति यदि मङ्गलमेव वस्तु । अन्येन किं तदिह नाथ तवैव वक्रं त्रैलोक्यमङ्गलनिकेतनमीक्षणीयम् ।। १९ ।। त्वं धर्मदियतापसाश्रमशकस्त्वं काव्यवन्धक्रम- क्रीडानन्दनकोकिलस्त्वमुचितः श्रीमल्लिकापट्पदः । त्वं पुन्नागकथारविन्दसरसीहंसस्त्वमुत्तंसकैः कैर्भूपाल न धार्यसे गुणमणिसम्मालिभिििलभिः ॥ २० ॥ शिवसुखमनरश्रीसंगर्म चामिलप्य स्वममि नियमयन्ति क्लेशपाशेन केचित् । वयमिह तु वचस्ते भूपतेवियन्त- स्तदुभयमपि शश्वल्लीलया निविंशामः ॥ २१ ॥ देवेन्द्रास्तव मज्जनानि विदधुर्देवाङ्गना मङ्गला. न्यापेटुः शरदिन्दुनिर्मलयशो गन्धर्वदेवा जगुः । शेपाश्चापि यथानियोगमखिलाः सेवां सुराश्चक्रिरे तत्कि देव वयं विदध्म इति नश्चित्तं तु दोलायते ॥२२॥ देव त्वजननाभिपेकसमये रोमाञ्चसत्कथुफै- देवेन्द्रर्यदनति नर्तनविधौ लब्धप्रभावैः स्फुटम् । १.हे जगत्पालक.

·सिद्धिप्रियस्तोत्रम् । स्वर्गापवर्गसुखपात्र जिनातिमात्रं यस्त्वां सरन्भुवनमित्र जिनाति मात्रम् । श्रीमन्ननन्त वर निवृतिकान्त कान्तां भव्यः स याति पदवीं रैंतिकान्तकान्ताम् ॥ १ ॥ जन्माभिपेकमकरोत्सुरराननामा यस्याश्रितो गुणगणैः सुरराज नामा । धर्मः करोत्वनलसं प्रति बोधनानि सिद्ध्यै मनः सपदि संप्रति वो धनानि ॥ १५॥ नास्तानि यानि महसा विधुनामितानि चेतस्तमांसि तपसा विधुनामि तानि । इत्याचरन्वरतपो गतकामिनीति शान्तिः पदं दिशतु मेऽगतकामिनीति ॥ १६ ॥ कुन्थुः क्षितौ तितिपतिर्गर्तमानसेनः पूर्व पुनर्मुनिरभूद्धतमानसेनः। योऽसौ करोतु मम जन्तुदयानिधीनां संवर्धनानि विविधद्धयुदयानि धीनाम् ॥ १७ ॥ या ते शृणोति नितरामुदितानि दानं यंच्छत्यभीप्सति न वा मुदिता निदानम् । सा नो करोति जनता जनकोपितापि चित्तं निनार गुणभाजन कोपि" तापि ॥ १८ ॥ मल्लेबचांस्पनिकृतीनि संभावनानि धर्मोपदेशनकृतीनि संभावनानि । १. जीयते वृद्धो भवति. २. मां मोक्षलक्ष्मी वायते मात्रस्तम्. ३. मुक्तिपी. ४.हे प्रतिक प्रतदानदक्ष, अन्तकान्तां यमस्य विनाशकां पश्वीम्.५.ना पुरुषो गुणगणैः 'अमा सह सुष्ठ राज. ६. गता कामिनी नीतियस्मात्तपसः.५, अगता न प्राप्ता का- 'मिन्य ईतयश्च यत्र तादृशं पदम्. ८. अप्रमाणा सेना यस्य. ९. आगामिवाञ्छाम. १७. हैं जिन, हे अर. ११. कोपयुक्त तापयुक्तं च चित्तं नो करोति. १२. भावनया सहितानि. १३. सभाया अवनानि, ५ ·काव्यमाला। कुर्वन्तु भव्यनिवहस्य नेभोगतानां मङ्ग श्रियं कृतमुदं जनभोगतानाम् ॥ १९ ॥ संस्तूयसे शुभवता मुनिना येकेन नीतो जिनाशु भवता मुनिनायकेन । नाधेन नाथ मुनिसुव्रत मुक्तमानां मुक्ति चरन्स मुनिसुव्रतमुक्तमानाम् ॥ २० ॥ चित्तेन मेरुगिरिधीर दयालुनासि सर्वोपकारकृतधीरदया लुनासि । इत्थं स्तुतो नमिमुनिर्मम तापसानां लक्ष्मी करोतु मम निर्ममतापसानाम् ॥ २१ ॥ येनोशृङ्गगिरनारगिराविनापि नेमिः तुतोऽपि पशुंनापि गिरा विनापि । कंदर्पदर्पदलनः क्षतमोहतान- स्तस्य धियो दिशतु दक्षतमोऽहता नः ॥ २२ ॥ गन्धर्वयक्षनरकिंनर दृश्यमानः प्रीति करिप्यति न कि नैरदृश्यमानः । भानुप्नभाप्रविकसत्कमलोपमायां पार्थः प्रसूतजनताकमलोऽपमायाम् ॥ २३ ॥ श्रीवर्धमानवचसा पैरमाकरण रत्नत्रयोत्तमनिधेः परमाकरण । कुर्वन्ति यानि मुनयोऽजनता हि तानि वृत्तानि सन्तु सततं जनताहितानि ॥ २४ ॥ १. देवानां जनभोगस्य तानी विस्तारो यस्या त धियं भव्यनिवहस्य कुछ २. यकेन येन. ३. कथितप्रमाणाम्. ४. नि.शेषेण मतामपस्सन्तीति निर्ममताः- सास्तेषाम्. ५. उदादः प्रशसावचनः, प्रशस्तानसरे गिरिनारिपते. ६.हना का: नारि. ५. मनुष्यमात्री ८. प्रसूना प्रस्टीकृता जननार्थ कमला लक्ष्मीयन. श्री महावीरस्वामिवाश्येन. १.. परमेगाहरण सनिरूपण, 1. पालक्ष्मीफरंग, ११. जा नतातो पहिya. अटीफिका त्यर्थः, ·सूक्तिमुक्तावली। वृत्तात्समुल्लसितचित्तवचः प्रसूतेः श्रीदेवनन्दिमुनिचित्तवचः प्रसूतेः । यः पाठकोऽल्पतरजल्पकृतस्त्रिसंध्यं लोकत्रयं समनुरञ्जयति त्रिसंध्यम् (2) ॥ २५ ॥ तुष्टिं देशनया जनस्य मनसो येन स्थितं दिसता सर्व वस्तु विजानता शमवता येन क्षता कृच्छ्ता । भव्यानन्दकरेण येन महतां तत्त्वग्रणीतिः कृता तापं हन्तु जिनः स मे शुभधियां तातः तामीशिता ॥२६॥ इति श्रीदेवनन्दिप्रणीत सिद्विप्रियस्तोत्रम् । श्रीसोमप्रभाचार्यविरचिता (सिन्दूरप्रकरापरपर्याया) सूक्तिमुक्तावली। सिन्दूरप्रकरलपः करिशिरःकोडे कपायाटवी- दावाचिनिचयः प्रबोधदिवसप्रारम्भसूर्योदयः । मुक्तिस्त्रीकुचकुम्भकुङ्कुमरसः श्रेयस्तरोः पल्लव- प्रोल्लासः क्रमयोर्नखद्युतिभरः पार्श्वप्रभोः पातु वः ॥ १ ॥ सन्तः सन्तु मम प्रसन्नमनसो वाचां विचारोद्यताः सूतेऽम्भः कमलानि तत्परिमलं वाता वितन्वन्ति यत् । किं वाभ्यर्थनयानया यदि गुणोऽस्त्यासां ततस्ते स्वयं कारः प्रथनं न चेदय यशःप्रत्यधिना तेन किम् ॥ २ ॥ १. चक्रवन्धपद्यमेतत्, तत्र तृतीयवलये 'देवनन्दिकृतिः' इत्युद्भियते. २. अस्याः सूक्तिमुक्तावल्या मुद्रणावसरे पुस्तकत्रयमस्माभिरासादितम्. तत्र प्रथमं जयपुरीयविद्या- विभागाध्यक्ष 'मास्टर ऑव् आस्' इत्युपाधिमण्डितश्रीयुक्तहरिदासदानिणां त्रयोदश- पगत्मकं गुद्धं नातिनवीनं च क-संज्ञकम्. द्वितीयं सेवेगिसाधुसत्तमशमदमादिभूषित. (निपरिप्रहश्रीशान्तिविजयाभिधानां जैनमुनीनां पत्रत्रयात्मकं प्राचीनं गुद्धं च ख-सज्ञ- कम्, तृतीयमपि पूर्वोक्तमुनीनामेव द्वादशपत्रात्मकं प्राचीनं नातिशुद्धं गुर्जरमापा की- गया कर्वनामरहितया संक्षिप्तटीकया समेतं ग-संज्ञकम्. ३. पादयोः... प्रथनेन.

·३ AND २. पर्नततुस्यम्. "गिरीन्द्रसदश' इति फ-पाठ...मन काव्यमाला। अथ धर्मपक्रमः। त्रिवर्गसंसाधनमन्तरेण पशोरिवायुर्विफलं नरस्य । तत्रापि धर्म प्रवरं वदन्ति न तं विना यद्भवतोऽर्थकामौ ॥ ३ ॥ यः प्राप्य दुप्पापमिदं नरत्वं धर्म न यत्नेन करोति मूढः । केशप्रबन्धेन स लब्धमधौ चिन्तामणि पातयति प्रमादात् ।। ४ ।। स्वर्णस्थाले क्षिपति स रजः पादशौचं विधत्ते पीयूषेण प्रवरकरिणं वाहयत्येधभारम् । चिन्तारत्वं विकिरति कराद्वायसोडायनार्थ यो दुप्पापं गमयति मुधा मर्त्यजन्म प्रमत्तः ॥ ५ ॥ ते धत्तूरतरं वपन्ति भवने प्रोन्मूल्य कल्पद्रुम चिन्तारत्नमपास्य काचशकलं स्वीकुर्वते ते जडाः। विक्रीय द्विरदं गिरीन्द्रकरणि क्रीणन्ति ते रासभं ये लब्धं परिहृत्य धर्ममधमा धावन्ति भोगाशया ॥१॥ अपारे संसारे कथमपि समासाद्य नृभवं न धर्म यः कुर्याद्विपयमुखतृप्णातरलितः । वुडन्पारावारे प्रवरमपहाय प्रवहणं स मुख्यो मूर्खाणामुपलमुपलब्धुं प्रयतते ॥ ७ ॥ भक्ति तीर्थकरे गुरी जिनमते 'संये च हिंसानृत- स्तेयाब्रह्मपरिग्रहव्युपरमं क्रोधाधरीणां जयम् । सौजन्यं गुणिसङ्गमिन्द्रियदमं दानं तपोभावनां वैराग्यं न कुरुप्प निवृतिपदे यद्यस्ति गन्तुं मनः ॥ ८ ॥ अथ पूजामकमः। पापं लुम्पति दुर्गति दलयति व्यापादयत्यापदं पुण्यं संनिनुते श्रियं पितनुते पुष्णाति नीरोगताम् । ३ 1- याप्ठभारम्. ५. मायममहे. ५. 'पूजाद्वारम्' ग. क-पुस्तके प्रक्रमविभागो नास्ति.

·सूक्तिमुक्तावली । सौभाग्यं विदधाति पल्लवयति प्रीतिं प्रस्ते यशः वर्ग यच्छति निर्वृतिं च रचयत्यर्चाहतां निर्मिता ॥ ९ ॥ वर्गस्तस्य गृहाङ्गणं सहचरी साम्राज्यलक्ष्मीः शुभा सौभाग्यादिगुणावलिविलसति खैरं वपुर्वेश्मनि । संसारः सुतरः शिवं करतलकोडे लुठत्यञ्जसा यः श्रद्धाभरभाजनं जिनपतेः पूजां विधत्ते जनः ॥ १० ॥ कदाचिन्नातङ्कः कुपित इव पश्यत्यभिमुखं विदूरे दारिद्यं चकितमिव नश्यत्यनुदिनम् । विरक्ता कान्तेव त्यजति कुगतिः सङ्गमुदयो न मुश्चत्यभ्यर्ण सुदिव जिनाची रचयतः॥ ११ ॥ यः पुष्पैजिनमर्चति सितसुरनीलोचनैः सोऽर्यते यस्तं वन्दत एकशस्त्रिजगता सोऽहनिशं वन्द्यते । यस्तं तौति परत्र वृत्रदमनस्तोमेन स स्तूयते यस्तं ध्यायति लप्तकर्मनिधनः स ध्यायते योगिभिः ॥ १२ ॥ अथ गुरुप्रक्रमः। अवद्यमुक्त पथि यः प्रवर्तते प्रवर्तयत्यन्यजनं च निस्पृहः । स सेवितव्यः स्वहितैपिणा गुरुः स्वयं तरंस्तारयितुं क्षमः परम् ॥ १३ ॥ विदलयति कुबोधं वोधयत्यागमार्य सुगतिकुगतिमार्गों पुण्यपापे व्यनक्ति । अवगमयति कृत्याकृत्यभेदं गुरुयों भवजलनिधिपोतस्तं विना नास्ति कश्चित् ॥ १४ ॥ पिता माता भ्राता प्रियसहचरी सूनुनिवहः मुहृत्स्वामी माद्यत्कारभटरथाश्वः परिकरः। निमज्जन्तं जन्तुं नरककुहरे रक्षितुमलं गुरोधर्माधर्मप्रकटनपरात्कोऽपि न परः ॥ १५ ॥ 1. रोगः. २. इन्द्रसमूहेन. ३. 'गुरुद्वारम्' ग. ४. निदाषे. ५. 'स एवं .

·काव्यमाला। कि ध्यानेन भवत्वशेषविपयत्यागैस्तपोभिः कृतं पूर्ण भावनयालमिन्दियजयैः पर्याप्तमाप्तागमैः । कि त्वेकं भवनाशनं कुरु गुरुप्रीत्या गुरोः शासनं सर्वे येन विना विनायवलवत्स्वार्थाय नालं गुणाः ॥ १६ ॥ अध जिनमतप्रक्रमः। न देवं नादेवं न शुभगुरुमेनं न कुगुरुं न धर्म नाधर्म न गुणपरिणद्धं न विगुणम् । न कृत्यं नाकृत्यं न हितमहितं नापि निपुणं विलोकन्ते लोका जिनवचनचक्षुविरहिताः ॥ १७ ॥ मानुप्यं विफलं वदन्ति हृदयं व्यर्थ वृथा श्रोत्रयो- निर्माणं गुणदोपभेदनकलां तेषामसंभाविनीम् । दुर्वारं नरकान्धकूपपतनं मुक्तिं वुधा दुर्लभां सार्वज्ञः समयो दयारसमयो येषां न कर्णातिथिः ॥ १८ ॥ पीयूपं विपवञ्जलं ज्वलनवत्तेमस्तमःस्तोमव- न्मित्रं शात्रववत्ननं भुजगवञ्चिन्तामणि लोष्टवत् । ज्योत्स्ना ग्रीप्मनधर्मवत्स मनुते कारुण्यपण्यापणं जैनेन्द्र मतमन्यदर्शनसमं यो दुर्मतिर्मन्यते ॥ १९ ॥ धर्म जागरयत्यचं विघटयत्युत्यापयत्युत्पर्य भिन्ते मत्सरमुच्छिनत्ति कुनयं मन्नाति मिथ्यामतिम् । वैराग्यं वितनोति पुप्यति कृपां मुप्णाति तृष्णां च य. त्तजनं मतमर्चति प्रथयति ध्यायत्यधीते कृती ॥ २० ॥ अप संचयक्रमः। रवानामिव रोहणक्षितिधरः खं तारकाणामिव वर्गः कल्पमहीरुहामिव सरः पङ्करूहाणामिव । 1. 'दम' क. ३. सामिहतमन्यनन्, ३. जिनमतद्वारम' ग. ४. 'ममा ग... रोहणः क. . .

·सूक्तिमुक्तावली। पाथोधिः पयसामिवेन्दुमहसां स्थानं गुणानामसा- वित्यालोच्य विरच्यतां भगवतः संघस्य पूजाविधिः ॥ २१ ॥ यः संसारनिरासलालप्तमतिर्मुक्त्यर्थमुत्तिष्ठते यं तीर्थ कथयन्ति पावनतया येनास्ति नान्यः समः । यस्मै तीर्थपतिर्नमस्यति सतां यस्माच्छुभं जायते स्फूर्तिर्यस्य परा वसन्ति च गुणा यसिन्स संघोऽर्यताम् २२ लक्ष्मीलं खयमभ्युपैति रभसास्कीतिस्तमालिङ्गति प्रीतिस्तं भजते मतिःप्रयतते तं लब्धुमुत्कण्ठया । खःश्रीस्तं परिरव्धुमिच्छति मुहुर्मुक्तिस्तमालोकते यः संघ गुणसंघकेलिसदनं श्रेयोरुचिः सेवते ॥ २३ ॥ यद्भक्तेः फलमईदादिपदवीमुख्यं कृपः सत्सव- वक्रित्वत्रिदशेन्द्रतादि तृणवत्प्रासङ्गिकं गीयते । शक्ति यन्महिमस्तुतौ न दधते वाचोऽपि वाचस्पत्तेः संवः सोऽघहरः पुनातु चरणन्यासैः सतां मन्दिरम् ॥ २४ ॥ अथाहिंसाप्रक्रमः। क्रीडाभूः सुकृतस्य दुप्कृतरनःसंहारवात्या भवो- दन्वन्तर्व्यिसनाग्निमेघपटली संकेतदूती श्रियाम् । निश्रेणिस्त्रिदिवौकसः प्रियसखी मुक्तेः कुगत्याला सत्त्वेषु क्रियतां कृपैव भवतु क्लेशैरशेपैः परैः ॥ २५ ॥ यदि मावा तोये तरति तरणियद्युदयते प्रतीच्या सप्ताचियदि भजति शैत्यं कथमपि । यदि मापीठं स्यादुपरि सकलस्यापि जगतः प्रसूते सत्त्वानां तदपि न वधः क्वापि सुकृतम् ॥ २६ ॥ स कमलवनमग्नेर्वासरं भाखदस्ता- दमृतमुरगवक्रात्साधुवादं विवादात् । 11. 'सुखं ख. २. 'निःश्रेणी त्रिदिवाकमां' क.

·काव्यमाला। रुगपगममजीर्णाज्जीवितं कालकूटा- दभिलपति वधाद्यः प्राणिनां धर्ममिच्छेत् ॥ २७ ॥ आयुर्दीर्घतरं वपुर्वरतरं गोत्रं गरीयस्तरं वित्तं भूरितरं बलं बहुतरं स्वामित्वमुच्चैस्तरम् । आरोग्यं विगतान्तरं त्रिजगति लान्यत्वमल्पेतरं संसाराम्बुनिधि करोति मुतरं चेतः कृपान्तरम् ॥ २८ ॥ अथासत्यप्रक्रमः। विश्वासायतनं विपत्तिदलनं देवैः कृताराधनं मुक्तः पथ्यदनं जलाग्निशमनं व्याघ्रोरगस्तम्भनम् । श्रेयःसंवननं समृद्धिजननं सौजन्यसंजीवनं कीर्तः केलिवनं प्रभावभवनं सत्यं वचः पावनम् ॥ २९॥ यशो यस्माद्भस्मीभवति वनवहेरिव वनं निदानां दुःखानां यदवनिरुहाणां जलमिव । न यत्र स्याच्छोयातप इव तपःसंयमकथा कथंचित्तन्मिथ्यावचनमभिधत्ते न मतिमान् ॥ ३० ॥ असत्यमप्रत्ययमूलकारणं कुवासनासद्म समृद्धिवारणम् । विपन्निदानं परवञ्चनोजितं कृतापराधं कृतिभिर्विवर्जितम् ॥ ३१॥ तस्याग्निर्जलमर्णवः स्थलमरिर्मित्रं सुराः किंकराः कान्तारं नगरं गिरिरॅहमहिौल्यं मृगारिमंगः । पातालं विलमस्त्रमुत्पलदलं व्यालः सृगालो विप पीयूपं विषमं समं च वचनं सत्याञ्चितं वक्ति यः ॥ ३२ ॥ अथ स्तेयप्रक्रमः । तमभिलपति सिद्धिस्तं वृणीते समृद्धि- स्तमभिसरति कीर्तिर्मुञ्चते तं भवातिः । स्टहयति सुगतिस्तं नेक्षते दुर्गतिस्तं परिहरति विपत्तं यो न गृह्णात्यदत्तम् ॥ ३३ ॥ 1. मागीपयुक्त भोजनम्. शम्बलमिति यावत. २. भातपे छायेव. ३. दुगजः.

·सूक्तिमुक्तावली। अदत्तं नादत्ते कृतसुकृतकामः किमपि यः शुभश्रेणिस्तसिन्वसति कलहंसीव कमले । विपत्तस्माद्दूरं ब्रजति रजनीवाम्बरमणे- विनीतं विद्येव त्रिदिवशिवलक्ष्मी जति तम् ॥ ३४ ॥ यन्नितितकीर्तिधर्मनिधनं सर्वागसां साधनं प्रोन्मीलद्वधवन्धनं विरचितक्लिष्टाशयोद्बोधनम् । दार्गत्यैकनिवन्धनं कृतयुगत्या श्लेपसंरोधन प्रोत्सर्पप्रधनं जिघृक्षति न तद्धीमानदत्तं धनम् ॥ २९ ॥ एरननमनःपीडामीडावनं वधभावना- भवनमवनिव्यापिव्यापल्लताधनमण्डलम् । कुगतिगमने मार्गः खर्गापवर्गपुरार्गलं नियतमनुपादेयं स्तेयं नृणां हितकाविणाम् ॥ ३६ ॥ अब शीलपक्रमः। दत्तम्लेन जगत्यकीर्तिपटहो गोत्रे मपीकूर्चक- श्चारित्रस्य जलाञ्जलिर्गुणगणारामस्य दावानलः । संकेतः सकलापदां शिवपुरद्वारे कपाटो हदः शीलं येन निनं विलुप्तमखिलं त्रैलोक्यचिन्तामणिः ॥ ७ ॥ व्याघव्यालनलानलादिविपदस्तेषां अनन्ति क्षयं कल्याणानि समुल्लसन्ति विबुधाः सांनिध्यमध्यासते । कीर्तिः स्फूतिमियैर्ति यात्युपचयं धर्मः प्रणश्यत्यय म्वनिर्वाणमुखानि संनिदधते ये शीलमाविनते ॥ ३८॥ हरति कुलकलई लुम्पते पापपई मुकृतमुपचिनोति श्लाध्यतामातनोति । नमयति मुरवर्ग हन्ति दुर्गापसर्ग रचयति शुचि शीलं स्वर्गमोक्षी सलीलम् ॥ ३९ ॥ 1. लियशोद्दीपनम्' स. २. 'कामार्तस्यनति प्रमोदयभिदायलों परवी न यः' ति क-पुस्तके चतुर्गः पादः. ३. गच्छति.

·४२ काव्यमाला। तोयत्यग्निरपि सनत्यहिरपि व्याघ्रोऽपि सारङ्गति व्यालोऽप्यश्चति पर्वतोऽप्युपलति क्ष्वेडोऽपि पीयूपति । विनोऽप्युत्सवति प्रियत्यरिरपि क्रीडातडागत्यपां- नायोऽपि खगृहत्यटव्यपि नृणां शीलप्रभावाद्भुवम् ॥ ४० ॥ अथ परिग्रहप्रक्रमः। कालुप्यं जनयजंडस्य रचयन्धर्मद्रुमोन्मूलनं क्लिश्नन्नीतिकृपाक्षमाकमलिनी लोभाम्बुधिं वर्धयन् । मर्यादातटमुद्रुजन्छुभमनोहंसप्रवासं दिश- न्कि न क्लेशकरः परिग्रहनदीपूरः प्रवृद्धिं गतः ॥ ११ ॥ कलहकलभविन्ध्य कोपगृध्रश्मशानं व्यसनभुजगरन्ध्र द्वेषदस्युप्रदोषः । सुकृतवनदवाग्निर्दिवाम्भोदवायु- नयनलिनतुपारोऽत्यर्थमर्थानुरागः ॥ ४२ ॥ प्रत्यर्थी प्रशमस्य मित्रमधृतेर्मोहस्य विश्रामभूः पापानां खनिरापदां पदमसद्ध्यानस्य लीलावनम् । व्याक्षेपस्य निधिर्मदस्य सचिवः शोकस्य हेतुः कले: केलीवेश्म परिग्रहः परिहृतेर्योग्यो विविक्तात्मनाम् ॥ ४३॥ पहिस्तृप्यति नेन्धनैरिह यथा नाम्भोभिरम्भोनिधि- स्तबलोभधनो धनैरपि धनैर्जन्तुर्न संतुप्यति । न त्येवं मनुते विमुच्य विभवं निःशेषमन्यं भवं यात्यात्मा तदहं मुधैव विदधाम्येनांसि भूयांसि किम् ॥ ४४६ श को..

·सूक्तिमुक्तावली । फलति कलितश्रेयःश्रेणीप्रसूनपरम्परः प्रशमपयसा सिक्तो मुक्तिं तपश्चरणद्रुमः । यदि पुनरसौ प्रत्यासत्ति प्रकोपहविर्भुजो भनति लभते भस्मीभावं तदा विफलोदयः ॥ ४६॥ संतापं तनुते भिनत्ति विनयं सौहार्दमुत्सादय- त्युद्वेगं जनयत्यवद्यवचनं सूते विधत्ते कलिम् । कीर्ति कृन्तति दुर्मतिं वितरति व्याहन्ति पुण्योदयं दत्ते यः कुगति स हातुमुचितो रोपः सदोषः सताम् ॥ १० ॥ यो धर्म दहति द्रुमं दव इवोन्मन्नाति नीति लतां दन्तीवेन्दुकलां विधुतुद इव क्लिश्नाति कीर्तिं नृणाम् । स्वाथै वायुरिवाम्बुदं विघटयत्युल्लासयत्यापदं तृष्णां धर्म इवोचितः कृतकृपालोपः स कोपः कथम् ॥ ४८ ॥ अथ माननमः। यस्मादाविर्भवति विततिर्दुस्तरापन्नदीनां यस्मिशिष्टाभिरुचितगुणग्रामनामापि नास्ति । यश्च व्याप्तं वहति वधधीधूम्यया क्रोधदावं तं मानाद्रिं परिहर दुरारोहमौचित्यवृत्तेः ।। ४९ ।। शमालानं भञ्जन्विमलमतिनाडी विघटय- किरन्दुर्वाक्पांशूत्करमगणयन्नागमणिम् । भ्रमन्नु| स्वैरं विनयवनवीथीं विदलय- अनः कं नानथै जनयति मदान्धो द्विप इव ॥ ५० ॥ औचित्याचरणं विलम्पति पयोवाहं नभस्वानिव प्रध्वंसं विनयं नयत्यहिरिव प्राणस्पृशां जीवितम् । कीर्ति कैरविणी मतङ्गज इव प्रोन्मूलयत्यञ्जसा मानो नीच इवोपकारनिकर हन्ति त्रिवर्ग नृणाम् ।। ५१ ॥ मुप्णाति यः कृतसमस्तसमीहितार्थ संजीवनं विनयजीवितमङ्गभाजाम् ।

·काव्यमाला। जात्यादिमानविषनं विषमं विकारं तं मार्दवामृतरसेन नयस्व शान्तिम् ॥ १२ ॥ अथ मायाप्रक्रमः। कुशलनननवन्ध्यां सत्यसूर्यास्त संध्या कुगतियुवतिमालां मोहमातङ्गशालाम् । शमकमलहिमानीं दुर्यशोराजधानी व्यसनशतसहायां दूरतो मुञ्च मायाम् ।। ५३ ॥ विधाय मायां विविधैरुपायैः परस्य ये वञ्चनमाचरन्ति । ते वञ्चयन्ति त्रिदिवापवर्गसुखान्महामोहसताः स्वमेव ॥ २४ ॥ मायामविश्वासविलासमन्दिरं दुराशयो यः कुरुते धनाशया । सोऽनर्थसाथै न पतन्तमीक्षते यथा विडालो लगुडं पयः पिनन् ॥ १५ ॥ मुग्धप्रतारणपरायणमुजिहीते यत्पाटवं कपटलम्पटचित्तवृत्तेः । जीर्यत्युपप्लवमवश्यमिहाप्यकृत्वा नापथ्यभोजनमिवामयमायतो तत् ।। ५६ ॥ अध लोभप्रक्रम.। यहर्गामटवीमटन्ति विकटं कामन्ति देशान्तर गाहन्ते गहनं समुद्रमतनुक्लेशां कृषि कुर्वते । सेवन्ते कृपणं पति गनघटासंघदुःसंचरं सर्पन्ति प्रधनं धनान्वितधियस्तल्लोभविस्फूर्जितम् ॥ ५७ ॥ मूलं मोहविपद्रुमस्य सुकृताम्भोराशिकुम्भोद्भवः क्रोधानेररणिः प्रतापतरणिप्रच्छादने तोयदः । क्रीसमकटेविवेकशशिनः स्वर्भानुरापनदी. सिन्धुः कीर्तिलताकलापकलभो लोभः पराभूयताम् ॥ १८ ॥ निःशेषधर्मवनदाहविजृम्भमाणे दुःखौघभलनि विसर्पदकीर्तिधूम।

·सूक्तिमुक्तावली। बार्ड धनेन्धनसमागमदीप्यमाने लोभानले शलभतां लभते गुणौवः ॥ ५९॥ जातः कल्पतरुः पुरः सुरगवी तेषां प्रविष्टा गृहे चिन्तारत्नमुपस्थितं करतले प्राप्तो निधिः संनिधिम् । विश्वं वश्यमवश्यमेव सुलभाः स्वर्गापवर्गश्रियो ये संतोपमशेषदोपदहनध्वंसाम्बुदं विभ्रते ॥१०॥ अथ सुजनप्रक्रमः । वरं क्षिप्तः पाणिः कुपितफणिनो वक्रकुहरे वरं झम्पापातो ज्वलदलनकुण्डे विरचितः । वरं प्रासमान्तः सपदि जठरान्तर्विनिहितो न जन्यं दौर्जन्यं तदपि विपदा सद्म विदुषा ॥ ११ ॥ सौजन्यमेव विदधाति यशश्चयं च स्वश्रेयसं च विभवं च भवक्षयं च दौर्जन्यमावहसि यत्कुमते तदर्थ धान्येऽनलं लिपसि तज्जलसेकसाध्ये ।। ६२ ।। वरं विभववन्ध्यता सुजनभावभाजां नृणा- मसाधुचरिताड़िता न पुनरूजिताः संपदः । कृशत्वमपि शोभते सहजमायती सुन्दरं विपाकविरसा न तु श्वयथुसंभवा स्थूलता ॥ ६३ ॥ न बूते परदूपणं परगुणं वक्त्यल्पमप्यन्वहं संतोषं वहते परद्धिपु पराबाधामु धत्ते शुचम् । स्खलायां न करोति नोज्झति नयं नौचित्यमुल्लङ्घय- त्युक्तोऽप्यप्रियमक्षमां न रचयत्येतच्चरित्रं सताम् ॥ ६४ ॥ अथ गुणिसद्गप्रक्रमः। धर्म ध्वस्तदयो यशश्च्युतनयो वित्तं प्रमत्तः पुमा- काव्यं निप्प्रतिभस्तपः शमदमैः शून्योऽल्पमेधः श्रुतं । १ 'शमदयाशून्यो' क.

·काव्यमाला । जात्यादिमानविषनं विषम विकार तं मार्दवामृतरसेन नयख शान्तिम् ॥ १२ ॥ अथ मायाप्रक्रमः। कुशलजननवन्ध्यां सत्यसूर्यास्तसंध्या कुगतियुवतिमालां मोहमातङ्गशालाम् । शमकमलहिमानी दुर्यशोराजधानी व्यसनशतसहायां दूरतो मुञ्च मायाम् ॥ १३ ॥ विधाय मायां विविधैरुपायैः परस्य ये वञ्चनमाचरन्ति । ते वञ्चयन्ति त्रिदिवापवर्गसुखान्महामोहसखाः स्वमेव ॥ ५ ॥ मायामविश्वासविलासमन्दिरं दुराशयो यः कुरुते धनाशया । सोऽनर्थसाथै न पतन्तमीक्षते यथा विडालो लगुडं पयः पिचन् ।। ५५ ।। मुग्धप्रतारणपरायणमुजिहीते यत्पाटवं कपटलम्पटचित्तवृत्तेः । जीर्यत्युषप्लवमवश्यमिहाप्यकृत्वा नापथ्यभोजनमिवामयमायती तत् ॥ १६ ॥ अथ लभप्रक्रमः। यदुर्गामटवीमटन्ति विकटं कामन्ति देशान्तरं गाहन्ते गहनं समुद्रमतनुक्केशां कृषि कुर्वते । सेवन्ते कृपणं पति गजघटासंघदुःसंचरं सर्पन्ति प्रधनं धनान्धितधियस्तल्लोभविस्फूजितम् ॥ १७ ॥ मूलं मोहविपद्रुमस्य सुकृताम्भोराशिकुम्भोद्भवः कोषाग्नेररणिः प्रतापतरणिप्रच्छादने तोयदः । क्रीडासद्मकलेविवेकशशिनः स्वर्भानुरापनदी- सिन्धुः कीर्तिलताकलापकलभो लोभः पराभूयताम् ॥ १८ ॥ निःशेषधर्मवनदाहविजृम्भमाणे दुःखौघभमनि विसर्पदकीर्तिधूमे ।

·सूक्तिमुक्तावली। बाद धनेन्धनसमागमदीप्यमाने लोभानले शलभतां लभते गुणौषः ॥ १९ ॥ जातः कल्पतरुः पुरः सुरगवी तेषां प्रविष्टा गृहे चिन्तारत्नमुपस्थितं करतले प्राप्तो निधिः संनिधिम् । विश्वं वश्यमवश्यमेव सुलभाः स्वर्गापवर्गश्रियो ये संतोषमशेषदोषदहनध्वंसाम्बुदं विभ्रते ॥ ३० ॥ अथ सुजनप्रक्रमः। वरं लिप्तः पाणिः कुपितफणिनो वक्रकुहरे वरं झम्पापातो ज्वलदलनकुण्डे विरचितः । वरं प्रासप्रान्तः सपदि जठरान्तर्विनिहितो न जन्यं दौर्जन्यं तदपि विपदां सद्म विदुषा ॥ ११ ॥ सौजन्यमेव विदधाति यशश्चयं च खश्रेयसं च विभवं च भवक्षयं च । दोर्जन्यमावहसि यत्कुमते तदर्थ धान्येऽनलं तिपसि तज्जलसेकसाध्ये ।। ६२ ।। वरं विभववन्ध्यता सुजनभावभाजां नृणा- मसाधुचरितार्जिता न पुनरूनिताः संपदः । कृशत्वमपि शोभते सहजमायती सुन्दर विपाकविरसा न तु श्वयथुसंभवा स्थूलता ॥ ६३ ॥ न बूते परदूपणं परगुणं वक्त्यल्पमप्यन्वहं संतोषं वहते परद्धिपु परावाधासु धत्ते शुचम् । वश्लाघां न करोति नोज्झति नयं नौचित्यमुल्लङ्घय- त्युक्तोऽप्यप्रियमक्षमा न रचयत्येतच्चरित्रं सताम् ।। ६४ ॥ अथ गुणिसङ्गप्रक्रमः। धर्म वस्तदयो यशश्श्युतनयो वित्तं प्रमत्तः पुमा- काव्यं निष्प्रतिभस्तपः शमदमैः शून्योऽल्पमेधः श्रुतं । १ 'शमदयाशून्यो' क.

·काव्यमाला। . वस्त्वालोकमलोचनश्चलमना ध्यानं च वान्छत्यसो यः सङ्गं गुणिनां विमुच्य विमतिः कल्याणमाकाइति ।। ६५॥ हरति कुमति भिन्ते मोहं करोति विवेकिता वितरति रति सूते नीति तनोति विनीतताम् । प्रथयात यशो धत्ते धर्म व्यपोहति दुर्गति जनयति नृणां किं नाभीष्टं गुणोत्तमसंगमः ॥ ६६ ।। लब्धुं बुद्धिकलापमापदमपाकर्तु विहाँ पथि प्राप्तुं कीर्तिमसाधुतां विधुवितुं धर्म समासेवितुम् । रोद्धं, पापविपाकमाकलयितुं स्वर्गापवर्गश्रियं चेत्त्वं चित्त समीहसे गुणवतां सङ्गं तदङ्गीकुरु ॥ ६७ ॥ हिमति महिमाम्भोजे चण्डानिलत्युदयाम्बुदे द्विरदति दयारामे समक्षमाभूति नजति । समिधति कुभत्यग्नौ कन्दत्यनीतिलतासु यः किमभिलपतां श्रेयः श्रेयान्स निर्गुणि संगमः ॥ ६८ ॥ अथेन्द्रियप्रक्रमः । आत्मानं कुपथेन निर्गमयितुं यः सूकलाश्वायते कृत्याकृत्यविवेकजीवितहतौ यः कृष्णसीयते । यः पुण्यद्रुमखण्डखण्डनविधौ स्फूर्जत्कुठारायते तं लुप्तनतमुद्रमिन्द्रियगणं जित्वा शुभंयुभव ॥ ६९ ॥ प्रतिष्ठां यनिष्ठां नयति नयनिष्ठां विचटय- त्यकृत्येप्वाधत्ते मतिमतपसि प्रेम तनुते । विवेकस्योत्सेकं विदलयति दत्ते च विपदं पदं तदोषाणां करणनिकुरुम्वं कुरु वशे ॥ ७० ॥ पत्तां मानमगारमुज्झतु विधिप्रागल्भ्यमभ्यस्यता- मस्त्वन्तर्वणमागमश्रममुपादत्तां तपस्तप्यताम् । १. 'अपातु स. २. 'दमाराम' ख. ३. 'श्रेयः क-ख. ४. 'शूकल' क. कलावायते दुर्दिनीततुरग इवाचरति' इति टीका. ५. इन्द्रियसमूहम्. ६. वने तिटनु, ·सूक्तिमुक्तावली । श्रेयःपुजनिकुञ्जभञ्जनमहावातं न चेदिन्द्रिय- वातं जेतुमवैति भस्मनि हुतं जानीत सर्व ततः ॥ ७९ ॥ धर्मध्वंसधुरीणमंभ्रमरसावारीणमापत्रथा- लंकीणमशर्मनिर्मितिकलापारीणमेकान्ततः । सैर्वान्नीनमनात्मनीनमैनयात्यन्तीनमिष्टे यथा- कामीनं कुंपथाध्वनीनमजयन्नक्षीधमक्षेमभाक् ।। ७२ ॥ अथ लक्ष्मीस्वभावप्रक्रमः । निम्नं गच्छति निम्नगेव नितरां निद्रेव विष्कम्भते चैतन्यं मदिरेव पुप्यति मदं धूम्येव धत्तेऽन्धताम् । चापल्यं चपलेव चुम्बति दवग्वालेव तृष्णां नय- त्युल्लासं कुलटाङ्गनेव कमला खरं परिभ्राम्यति ॥ ७३ ।। दायादाः स्पृहयन्ति तस्करगणा मुप्णन्ति भूमीभुजो गृहन्ति च्छलमाकलय्य हुतभुग्भस्मीकरोति क्षणात् । अम्भः प्लावयते क्षितौ विनिहितं यक्षा हरन्ते हठा- दुवृत्तास्तनया नयन्ति निधनं धिम्बधीनं धनम् ।। ७४ ॥ नीचस्यापि चिरं चटूनि रचयन्त्यायान्ति नीचैर्नति शत्रोरप्यगुणात्मनोऽपि विदधत्युच्चैर्गुणोत्कीर्तनम् । निर्वेदं न विदन्ति किंचिदकृतज्ञस्यापि सेवाक्रमे कष्टं किं न मनस्विनोऽपि मनुजाः कुर्वन्ति वित्तार्थिनः ॥७॥ लक्ष्मीः सर्पति नीचमर्णवपय सङ्गादिवाम्भोजिनी- संसर्गादिव कण्टकाकुलपदा न क्वापि धत्ते पैदम् । चैतन्यं विपसंनिधेरिव नृणामुज्जासयत्यजसा धर्मस्थाननियोजनेन गुणिभिमा॑ह्यं तदस्याः फलम् ॥ ७६ ॥ १. शान्तरसाच्छादनम्' इति टीका. २. 'सर्वभक्षकम्' इति टीका, ३. 'अनये- न्यन्तगामिन' इति टीका. ४. 'इष्टे वस्तुनि यथाकामीनं यथाभिलाषिणम्' इति (का. ५. 'कमत' क. ६. "विनामयति' इति टोका. ७. रतिम्' क.

·काव्यमाला। अथ दानप्रक्रमः। चारित्रं चिनुते तनोति विनयं ज्ञानं नयत्युन्नति पुप्णाति प्रशमं तपः प्रवलयत्युल्लासयत्यागमम् । पुण्यं कन्दलयत्ययं दलयति स्वर्ग ददाति क्रमा- निर्वाणधियमातनोति निहितं पात्रे पवित्रं धनम् ॥ ५७ दारियं न तमीमते न भनते दौर्गत्यमालम्बते नाकीतिर्न पराभवोऽभिलपते न व्याधिरास्कन्दति । दैन्यं नाद्रियते दुनोति न दरः क्लिश्नन्ति नैवापदः पाने यो वितरत्यनर्थदलनं दानं निदानं श्रियाम् ॥ ७८ ।। लक्ष्मीः कामयते मतिमंगयते कीर्तिस्तमालोकते प्रीतिश्रुम्बति सेवते सुभगता नोरोगतालिङ्गति । श्रेयःसंहतिरभ्युपैति वृणुते स्वर्गोपभोगस्थिति- मुक्तिर्वाञ्छति यः प्रयच्छति पुमान्पुण्यार्थमर्थ निनम् ॥७९॥ तस्यासन्ना रतिरनुचरी कीर्तिरुत्कण्ठिता श्रीः स्निग्धा वुद्धिः परिचयपरा चक्रवर्तित्वऋद्धिः । पाणौ प्राप्ता त्रिदिवकमला कामुकी मुक्तिसंप- सप्तक्षेत्र्यां (1) वपति विपुलं वित्तत्रीनं निनं यः ॥ ८० ॥ अथ तपःप्रक्रमः। यत्पूर्वानितकर्मशैलकुलिशं यत्कामदावानल- ज्वालानालनलं यदुग्रकरणग्रामाहिमन्त्राक्षरम् । यत्प्रत्यूहतमःसमूहदिवसं यल्लब्धिलक्ष्मीलता- मूलं तद्विविधं यथाविधि तपः कुर्वीत वीतस्पृहः ॥ ८१ ॥ यस्माद्विघ्नपरम्परा विघटते दास्सं सुराः कुर्वते कामः शाम्यति दाम्यतीन्द्रियगणः कल्याणमुत्सर्पति । उन्मीलन्ति महर्द्धयः कलयति ध्वंसं चयः कर्मणां खाधीनं त्रिदिवं शिवं च भवति श्लाघ्यं तपलन्न किम् ।।८।। 1."धिनोति' ख. २. 'पवित्र' स.

·-- सूक्तिमुक्तावली । कान्तारं न यथेतरो ज्वलयितुं दक्षो दवाग्निं विना . दावाग्निं न यथापरः शमयितुं शक्तो विनाम्भोधरम् । निष्णातः पवनं विना निरसितुं नान्यो यथाम्भोधरं कर्माचं तपसा विना किमंपरो हन्तुं समर्थस्तथा ॥ ८२ ॥ संतोपस्थूलमूलः प्रशमपरिकरस्कन्धवन्धप्रपञ्चः पैञ्चाक्षीरोधशाखः स्फुरदभयदलः शीलसंपत्प्रवालः । श्रद्धाम्भःपूरसेकाद्विपुलकुलवलैश्वर्यसौन्दर्यभोगः वर्गादिप्राप्तिपुप्पः शिवपदफलदः स्यात्तपःकल्पवृक्षः ॥ ८४ ॥ अथ भावनाप्रक्रमः । नीरागे तरुणीकटाक्षितमिव त्यागव्यपेतप्रभोः सेवाकप्टमिवोपरोपणमिवाम्भोजन्मनामश्मनि । विप्ववर्पमिवोपरक्षितितले दानाहदर्चातपः- स्वाध्यायाध्ययनादि निप्फलमनुष्ठानं विना भावनाम् ॥ ८५॥ सर्व जीप्सति पुण्यमीप्सति दयां धित्सत्यघं मित्सति क्रोधं दिसति दानशीलतपसां साफल्यमादित्सति । कल्याणोपचयं चिकीर्पति भवाम्भोधेस्तटं लिप्सते मुक्तिनी परिरिप्सते यदि जनतद्भावयेद्भावनाम् ॥ ८६ ॥ विवेकवनसारिणी प्रशमशर्मसंजीवनी वार्णवमहातरी मदनदावमेघावटीम् । चलाक्षमृगवागुरां गुरुकपायशैलाशनि विमुक्तिपथवेसरी भजत भावनां किं परैः ।। ८७ ॥ धनं दत्तं वित्तं निनवचनमभ्यतमखिलं कियाकाण्डं चण्डं रचितमवनी मुप्तमसकृत् । 1. 'भपरं हर्नु समय स-ग. २. पवेन्द्रियागि पराशी. ३. "निस्तारभोगः' ग. ४. 'तपःपादपोऽयम्'फ-ग. ५. निरसति' क-ग. ६. 'सन्दपिनुमिति' इति टाया, .. मागपित्तामयतरीन्.

·५० काव्यमाला। तपस्तीनं तप्तं चरणमपि चीण चिरतरं न चैच्चित्ते भावस्तुपवपनवत्सर्वमफलम् ॥ ८ ॥ अथ वैराग्यप्रक्रमः। यदशुभरजःपाथो दृप्तेन्द्रियद्विरदानुशं कुशलकुसुमोद्यानं माद्यन्मनःकरिशृङ्खला । विरतिरमणीलीलावेश्म सरज्वरभेपनं शिवपथरथस्तद्वैराग्यं विमृश्य भवाभयः ॥ ८९॥ चण्डानिलः स्फुरितमब्दचयं दवाचि- वृक्षनजं तिमिरमण्डलमर्कविम्बम् । वजं महीधनिवहं नयते यथान्तं वैराग्यमेकमपि कर्म तथा समग्रम् ॥ ९० ॥ नमस्या देवानां चरणवरिवस्या शुभगुरो- स्तपस्या निःसीमलमपदमुपास्या गुणवताम् । निपद्यारण्ये स्यात्करणदमविद्या च शिवदा विरागः क्रूरागःक्षपणनिपुणोऽन्तः स्फुरति चेत् ॥ ९ ॥ भोगान्कृष्णभुजंगभोगविपमानराज्यं रजःसंनिर्म कधून्बन्धनिबन्धनानि विषयग्रामं विपानोपमम् । भूति भूतिसहोदरां तृणतुलं स्त्रैणं विदित्वा त्यजं- स्तेप्वासक्तिमनाविलो विलमते मुक्ति विरक्तः पुमान् ॥ ९२ ॥ जिनेन्द्रपूजा गुरुपर्युपास्तिः सत्त्वानुकम्पा शुभपात्रदानम् । गुणानुरागः श्रुतिरागमस्य नृजन्मवृक्षस्य फलान्यमूनि ॥ ९३ ॥ त्रिसंध्यं देवाची विरचय चयं प्रापय यशः श्रियः पात्रे वापं जनय नयमार्ग नय मनः । स्मरक्रोधाद्यारीन्दलय कलय प्राणिषु दयां निनोक्तं सिद्धान्तं शृणु वृणु जवान्मुक्तिकमलाम् ॥ ९४ ॥ १. 'चारित्र' इति टीका.

·सूक्तिमुक्तावली । कृत्वाहत्पदपूजनं यतिजनं नत्वा विदित्वागमं हित्वा सङ्गमधर्मकर्मठधियां पात्रेषु दत्त्वा धनम् । गत्वा पद्धतिमुत्तमक्रमजुपां जित्वान्तरारित्रनं स्मृत्वा पंञ्चनमस्क्रियां कुरु करकोडस्थमिष्टं सुखम् ॥ ९५ ॥ प्रसरति यथा कीर्तिर्दिक्षु क्षपाकरसोदरा- भ्युदयजननी याति स्फीतिं यथा गुणसंततिः । कलयति यथा वृद्धि धर्मः कुकर्महतिक्षमः सुलभकुशले न्याय्ये कार्य तथा पथि वर्तनम् ।। ९६ ॥ भवारण्यं मुक्त्वा यदि जिगमिपुर्मुक्तिनगरी तदानी मा कापीविषयविपवृक्षेपु वसतिम् । यतश्छायाप्येपां प्रथयति महामोहमचिरा- देयं जन्तुर्यस्मात्पदमपि न गन्तुं प्रभवति ॥ ९७ ॥ सोमप्रभाचार्यमभा च लोके वस्तु प्रकाशं कुरुते यथाशु । तथायमुच्चैरुपदेशलेशः शुभोत्सवज्ञानगुणांस्तनोति ॥ ९८ ॥ अभजदजितदेवाचार्यपट्टोदयाद्रि- धुमणिविजयसिंहाचार्यपादारविन्दे । मधुकरसमतां यस्तेन सोमप्रमेण व्यरचि मुंनिपनेत्रा सूक्तिमुक्तावलीयम् ॥ ९९ ॥ इति श्रीसोमप्रभाचार्यविरचिता सिन्दूरप्रकरापरपर्याया सूक्तिमुक्तावली । १. जिनमतप्रसिद्धां पञ्चपरमेष्टिनमस्कृतिम्. २. 'कुशलसुलभै' क-ख. ३. एत. च्छोकानन्तरं क-पुस्तके 'करे साध्यस्त्यागः शिरसि गुरुपादप्रणमनं मुखे सत्या वाणी श्रुतमधिगतं च अवगयोः । हदि स्वच्छा वृत्तिविजयि मुजयोः पीरुपमहो विनाप्यैश्वर्पण प्रतिमहतां मण्डनमिदम् ॥' अयं श्लोकोऽधिकः. ४. "विमुच्यैनं दूरे मव जनमनः श- मसदनम् ख. ५. 'सोमप्रभाचार्यमभा च यन्न पुंसां तमःपङ्कमपाकरोति । तदप्यमु. प्मिमुपदेशलेशे निशम्यमानेऽनिशमेति नाशम् ॥' अयं क-पुस्तकपाठः शृङ्गारवैराग्य- तरहिणीधृतपाठसमानः, अत्र अन्धक; सोमप्रभाचार्य इति स्वकीयं नाम युक्त्या निवेशितम्. ६. अयं श्लोकः ख-ग-पुस्तकयो स्ति. ५. मुनीन्द्रनायकेन, ·५२ काव्यमाला श्रीजम्बूगुरुविरचितं जिनशतकम् । श्रीमद्भिः खैर्महोभि वनविभुवत्तापयत्येष शश्व- सत्स्वप्यस्मादृशेषु प्रभुषु किमिति सैन्मन्युनेवोपरक्ताः । सूर्यं वीर्यादैहार्यादभिभवितुमिवाभीशवो यस्स दीपाः प्रोत्सर्पन्त्यनियुग्मप्रभवनखभुवः स श्रिये स्ताजिनो वः ॥ १॥ संसारापारनीरेश्वरगुरुनिरयाशर्मपकौघमग्ना- नुद्धत सत्त्वसार्थानिव नखजमजाजीर्णरज्जूर्यदीयाः । पादाः प्रासीसरन्तः प्रकटितकरुणाः प्रार्थितार्थान्समर्धा भर्तु तीर्थाधिपोऽसौ पृथुदवथुपथप्रस्थितिं वो रुणद्ध ॥ २॥ प्रोद्यद्दीप्रप्रभाढ्यक्रमनखमुकुरक्रोडसंक्रान्तविम्बं वकं वृत्तस्य शत्रुः स्वकमधिकरुचिं बिभ्रदभ्रान्तचेताः । पश्यञ्शीतांशुकान्तं प्रणतिकरणतो न व्यरंसीटामोदा- द्यस्यासौ श्रीजिनेन्द्रो द्रुतमतनुतमस्तानवं वस्तनोतु ॥ ३ ॥ मार्तण्डश्चण्डभावं दधदहनि हिनस्त्यस्तदोषोऽपि पादै- बनात्यदाय रात्रौ पुनरलिपटलैरारटन्ती रटद्भिः । मामम्मोजन्मधान्नि स्थिततनुलतिकामेवमालोच्य लक्ष्मी- रुद्विग्नापविघ्नं मकजमगमद्यस्य सोऽव्याजिनो वः ॥ ४ ॥ १. शतकस्यास्यैकं सटीक मनोहरमपर्युषितं नातिशुद्धं चाष्टादशपत्रात्मकं पुरत श्रोशान्तिविजयमुनिभिरस्मभ्यं दत्तम्, तत्र नागेन्द्रकुलोद्भूतसाम्यमुनिप्रणीता समी चौना टीका वर्तते. स च साम्यष्टीकासमाप्ती 'शरदां सपञ्चविंशे शतदशके (१०२५ स्वातिभे च रविवारे । विवरणमिदं समाप्त वैशाखसितत्रयोदश्याम् ॥' इत्यमात्मनों अन्यनिर्माणसमयं वदति. द्वितीयं तु मूलमात्र शुद्ध पत्रचतुष्टयात्मक प्राचीन पुस्तर जोधपुरनगरपाठशालाध्यापकपण्डितरामकर्णशर्मभिः प्रहितम्. टीकामुद्रणं तु पुस्तका न्तराभावाहुप्करमिति मत्वा ततः सक्षिप्तमुपयोगिटिप्पणमात्रमेवात्रोद्धृतम्. ९. अस्वा मिकमिव. ३. सन्नुत्पद्यमानश्चासौ मन्युस्तेन. ४. हर्तुमशक्यात्. ५. अपारसंसारसमुद्र एक महानरकदुःखं तदेव पकौघस्तत्र मन्नान्. ६.नखोत्पन्ना दीप्तय एवाजीर्णा नवा रजत ७. प्रसारितवन्तः.. शीघ्रम्... कमलरूपगृहे. १०. निरुपद्रवं यथा स्याद. ११.३० रणकमलम्.

·जिनशतकम् । निर्विवान्विघ्ननिम्नानतिघनघृणया श्लाघ्यघोषानघोषा- घोराघौधेरैनुद्धापचनसुघटिताशीघ्रमुदाझिपाणीन् । अर्थोपनानन्घटयति लघिमालिङ्गितान्वोऽलधिष्ठा- श्लाघ्यं यस्याङ्गियुग्मं विघटयतु धनं सोऽघसंघातमहन् ॥ ५ ॥ रक्तस्त्यक्तसरोऽपि प्रतिभयभयकृन्निर्भयत्वप्रदोऽपि प्रायश्चित्तग्रहीता सततनिरतिचारोऽपि यत्पादपद्मः । वैकुण्ठाम्यर्चितोऽपि प्रकटमपचितः पण्डितैः खण्डिताहा- स्तन्यादन्याय्यवृत्तिव्यपगमगुरुतां वः स निर्गन्थनाथः ॥ १ ॥ खान्तारण्यं शरण्याश्रयणमिति यदध्यास्त विध्वस्तशङ्क- स्तद्धर्मध्यानधूमध्वजजवजनितात्यन्तसंतापतप्तम् । संत्यज्यासह्यदाहादिव चरणसरोऽशिश्रियत्सत्सरोज यस्यातिप्रौढरागद्विरद उरुरजः सोऽस्यतात्तीर्थपो वः ॥ ७ ॥ जबोधत्स्कन्धबुध्नोगतलसदरुणाभाङ्गुलीपल्लवाड्या- न्ग्रेसन्तीभिर्नखाचिनिचयरुचिरसन्मञ्जरीभिर्युतान्वः । प्रेक्ष्य प्राप्तेप्सितार्थ वि वलवदवाकल्पवृक्षाः किमेवं विद्वद्भिः शङ्कयते श्रीनतुलफलयुजो यस्य सोऽर्हन्मुदेऽस्तु ।। ८॥ क्षोणी क्षान्त्या क्षिपन्तः क्षणिकरतिकरस्त्रीकटाक्षाक्षताक्षा मोक्षक्षेत्राभिकाहाः क्षपितशुभशताक्षेमविक्षेपदक्षाः । १. अनुदा अप्रशस्ता अपघना अगानि. २. प्रशस्तहस्तपादान, ३. अर्पण पूजया आरितान. ४. पूजारहितान्. ५. भवानफमयकर्ता भयानकमयं कृन्ततीति विरो- धपरिहारः. ६. सततं निरन्तरं गृहीतस्य प्रतस्यैकदेशतो भगोऽतिचारः. स निर्गतो यस्मारसोऽपि प्रायश्चित्तग्रहीतेति विरोधः. प्रायो बाहुल्येन चित्तत्य प्रहीता आवर्जक: सततं निरतिचारश्चानतिक्रमणीयश्चेति परिहारः. ७. अपचितोऽपचयं नीत इति विरोधः. अपचितः पूजित इति परिहारः. ८. निर्ग्रन्यास्तपस्विनस्तेषां नायो जिनः. ९. चरणयोः कमलरूपाणि लाञ्छनानि भवन्ति. यस्य हृदयं वीतरागं चरणौ च सरागाविति तात्पर्यम्. १०. बलवदत्यर्थमवाश्चोऽधोमुखाः कल्पवृक्षाः. ११. पूजायां बहुवचनम्.

·काव्यमाला। . . अक्षोभाः क्षीणरूक्षाक्षरपटुवचना भिक्षवो मझ्वलक्ष्मी साक्षाद्वीक्ष्य लिपन्ति क्षपयतु स जिनः क्षय्यपक्ष यदनी ॥९॥ तन्वाना वैनतेयश्रियमैहितवृपोत्कर्षमोपिप्रतापाः कामं कौमोदकीनाशरणशरणदा नीरजोदाररागाः । सद्यः प्रद्युम्नयुक्ताः सदसिकृतमुदो यत्नमाश्चक्रिणो वा भ्राजन्ते ब्राजिताशाः सुखमखिलमसौ श्रीजिनो वो विधेयात्॥१०॥ यत्पादौ पादपौ वा शुचिरुचिनिचिताम्भोजपुञ्जालवालौं खःसन्मूर्धाधिरुढोब्रटमुकुटकुटनिर्यदेशूदभारैः । संसिक्ती शोणरत्नप्रतिमनखरुचः सत्सवालावलीव- द्धत्तः शुद्धिं विधेयादधिकमधिपतिः श्रीजिनानामसौ पः॥ ११ ॥ द्या द्युत्योदयोत्य मुद्यद्दयुसदधिपमता विद्युदुद्द्योतजेच्या- विर्यानद्याद्यसयोनय उपदधते संघमोद्यानमोदम् । दुर्भेद्यावद्यमुद्यद्दयुमणिमिव समाच्छाद्य वन्द्याभिवन्द्याः सद्यो यत्पादकंदा द्यतु स जिनपतिर्वोऽतिनिन्द्यामविद्याम् ॥१२॥ निर्वाणापूर्वदेशप्रगमकृतधियां शुद्धबुद्धयध्वगानां मार्गाचिख्यासयैषा त्रिभुवनविभुना प्रेषिता किं नु लोकैः । आलोक्यारेकितैवं चरणनखभवा वो विभांविर्भवन्ती यस्य यांसि स श्रीनिनपतिरपतिः पाप्मभानां विदध्यात् ॥१३॥ १. भिक्षवो यतयो यदनी साक्षाद्वीक्ष्य मङ्गु शीघ्रमलक्ष्मी क्षिपन्ति स जिनः क्षया पक्षं शत्रुपक्ष क्षपयतु. २.वै निश्चयेन नते प्राणिनि अधियं शुभावहविधिसंपत्तिम्; (पक्षे) वैनतेयो गरुनः. ३. अहितो विरुद्धो यो वृपो धर्मः; (पक्ष) वृषोऽरिष्टासुरः. ४. की भूमी मोदस्य कीनाशो नाशको यो रणस्तत्र शरणदाः; (पक्षे) कौमीदकी गदा तस्या इनाः प्रभः वोऽशरणशरणदाश्च. ५. नीरजेष्विवोदारो रागो येपु; (पक्षे) नीरजः शसः. ६. प्रकृष्टं गुन तेजः; (पक्षे) प्रद्युम्नो वासुदेवपुत्रः. ५. सदसि सभायाम् ; (पक्ष) संश्वासावतिः सदो नन्दकतेन कृता भुषार, .. मा. पादा कासुदेवा इच. ९. पूरितमनोरथाः कुटो घटः. ११. मुदं यन्गच्छन्. १२. विद्यैव नदी तस्या आद्याः सयोनयः शो. भनान्युत्पत्तिस्थानानि. १३. संश्वासी यमश्च (नियमसहचरः) स एवोद्यानं तस्य मोद पुष्टिलक्षणम्, १४, क जलं ददतीति कंदा मेघाः, पादा एव कदा:. कमित्यव्ययं जल वाचकम्. १५. आरेकिता उत्प्रेक्षिता. १६. आविर्भवन्ती अर्ध्व गच्छन्ती. १०.

·जिनशतकम् । ५५ शोभामम्भोरुहाणामपहरति करोत्युद्धवं कौशिकस्या- नुप्णः पुष्णाति पादैः कुमुदमसुमतां नोपतापाय. दृष्टेः । प्राज्याजेयप्रतापं सततमि तया युक्तमप्यन्यरूपं युग्मं यत्पादयोः स्तात्स भवदविभवाभावकृत्तीर्थनाथः ॥ १४ ॥ दूरे दूरेपसो वो वसतिमसुभृतां साधयन्ती धेयन्ती वारी वारीतिमझी नतसमुरमहादेवराजौ वराजौ। यस्यायस्याप्तिहेतू जयमुपनयतो मोहितानां हितानां दध्यादध्यामतेनाः स भुवि जिनवरोऽनन्तमोदं तमोदम् ॥ १५ ॥ कृत्याधः पादयोर्मी निरतिशयशमश्रीसमालिशिताङ्गः खस्थस्तिष्ठत्यनिष्ठः कथमयमधुनेतीव संचिन्त्य सृष्टा । ऊर्ध्वं वाणाशनिर्वा मृदुहृदयभिदे भाति राँगेण गाढं यस्य प्रेसन्नखालीद्युतिरतनुरतिं रातु स श्रीजिनो वः ॥ १६ ॥ चार्वाचारोक्तिचुचुप्रवचनचतुराचार्यचक्रस्य चञ्च- न्नो'च्येताचण्डरोचीरुचिरुचिररुचिर्यस्य वाचां प्रपञ्चैः । उच्चैश्चर्यमाणश्चरणगुणचयश्चारुचित्तार्चितार्च- श्चेतःशौचं चिनोतूचितमचलमसौ चारुचेष्टो जिनो वः ॥ १७ ॥ पद्यां भूभृद्गुरुभ्यां भ्रमति भृशमभीभ्रंशयन्हेलयायं कोऽसन्मू/दृतां गामिति फणिसमितेः साधः क्रोधवढेः । ज्वाला निर्यान्त्यधस्तात्किमिति सुजनता शङ्कते लोकयन्ती. भव्यानव्याद्भयेभ्यो निखिलनखरुचो यस्य योगीश्वरोऽसौ ॥ १८ ॥ १. इन्दस्योलूकस्य च. २. कोः पृथिव्या मुदम्. ३. सूर्यत्वेन प्रमुत्वेन च. ४. दुष्टं च तपः पापं तस्माद्दूरे स्थानेऽसुमतां वसति साधयन्ती. स्वर्गप्रदावित्यर्थः. ५. वारीव जलमिव भरीति शत्रूपद्रवं धयन्ती पिबन्ती. नारायन्तावित्यर्थः. ६. श्रेष्ठयुद्धे मोहिताना हितानां भक्तानां जयमुपनयतः. ७. यस्याङ्गो आवस्य लाभस्याप्तिहेतू. ८. अकृशतेजा:. ९. उर्व क्षिप्ता. १०. वाणावलीव. ११. कामैन. १२. यस्य चरणगुणचयो नोच्येत वक्तुं न शक्रयेत. अतिप्राचुर्यात्, १३. चारचित्तैरिन्दादिभिरचिंता अर्चा मूर्तिर्यस्य स जिनः. १४. पातालमद्भिद्य.

·काव्यमाला। । . प्रख्यावादच्युतश्रीवरवसतितया शेषकान्त्योपगूदा- सन्मीनाक्षीरेनीरेश्वरत इव यदङ्योयुगान्निर्गता भा । वेलेव लावयन्ती नखमणिकिरणोन्मिश्रिता श्रीमदन- श्रेणी विश्वभरावद्भवदनभिमतं तीर्थपोऽसौ भिनत्तु ।। १९ ॥ मा पतत्तत्यभावोत्कलिकलिलभराकान्तमत्यन्तमेत- त्पातालापारपङ्के त्रिभुवनभवनं दागितीवावधार्य । त्वष्टावष्टम्भनार्थ प्रचुरभरसही निर्मिमाते यदङ्ग्री वज्रस्तम्भाविवासौ निखिलमुखखनीर्वो विधत्तां यतीन्द्रः ॥ २० ॥ दुर्गे स्वर्गीपवर्गाध्वनि सदरितया स्पन्दनः संस्खदाग- स्तिग्मांशूत्तप्तजन्तून्प्रति वरविटपी छायया संयुतत्वात् । सत्याहृतिमन्त्रः सति धननिधने व्यक्तवर्णवतो वः सिद्ध्यध्वन्यध्वनीनानवतु स मुनिपः पादपद्मो यदीयः ॥ २१ ॥ यत्पादैः पारिजातक्षितिरुहमहिमा हानिमानीयतेऽहि- भ्रातृव्यायाप्ययोपाः प्रमदभरनमन्मस्तकस्रस्तदाम्नः । द्वारभूयो भूपयद्भिः शुचिरुचिनखरुड्यञ्जरीकर्णपूरैः पापाकूपारवारिप्रतरणपटुतां तीर्थकृद्धः स दध्यात् ॥ २२ ॥ सर्वोवीभृत्यबहप्रणतिपरशिरःश्रेणिचूडामणियु- संदोहालीढमूढम्रदिम नखमयूखोल्लसत्केसरालि । पलवमुल्यनपत्रं सकमलममूलं पादयुग्मं यदीयं भात्यादित्योसमिश्रं नलिनमिव स वोऽवद्यमर्हन्हिनस्तु ॥ २३ ॥ प्राज्यप्रौढप्रमादप्रतिभटनिधनप्राप्तदीप्रप्रतापा- प्रोच्चैः प्रीति प्रयान्ति प्रतिकलममलान्प्राणिनः प्रेक्षमाणाः । 1. शेषनागस्य कान्या अशेषया पूर्णया कान्त्या च. २. सन्तो विद्यमाना मीन लाञ्छनरूपा यत्र. ३. क्षीरसमुद्रात. ४. पादतलवर्तिनी लाञ्छनरूपा पद्मशी विश्व म्भरावमिवत्. ५. तपश्चरणाभावात्. ६. नरककर्दमे त्रिभुवनरूप गृहं मा पान पत्र ५. विधात्रा. ८. सचक्रयुक्ततया. ९. सह स्वदेन वैगेन यागः पापं तदेव तिग्मांशु १०. अहिषासुरस्तस्य भ्रातृव्यः शत्रुरिन्दस्तस्यायाप्पा अनवद्या योषाः त्रिदो ऽप्सरसः. ११. द्युत्संदोहो दीप्तिसमूहः. ..

·जिनशतकम् । प्रत्ताप्रान्तप्रसादान्प्रणमदसुमतां यत्नमान्सत्प्रणम्या- न्याणिप्राणप्रियाणि प्रवितरतु जिनः स प्रशान्तप्रयासम् ॥ २४ ॥" उज्जृम्भाम्भोजगर्भश्रितमिति परमेष्ठीयते निष्ठितार्थ त्रैलोक्यत्रासहन्व्या नरकरिपुतयानन्तमूर्तीयते वः । सद्भतिभाजितत्वाद्वृपभगतितया चाहिजेशायते य- त्पादाम्भोज स सद्यो भवतु भवभयाभोगभित्केवलीशः ॥ २५ ॥ इति श्रीजम्यूकविविरचिते जिनशतके जिनपादवर्णनं नाम प्रथमः परिच्छेदः । कोपाध्येऽपि हिम्ना विरहितमहिमन्युत्कटे कण्टकैमें सके. व्यक्तं जडौघैः सुचिरमनुचितं सद्रजस्यत्र वस्तुम् । पद्म पद्मा स्वसमेत्युदितविपदिव प्रोज्झ्य यत्रानुलिल्ये छेका दानच्छलेन निजगदधिपतेर्वः पुनीतात्स हस्तः ॥ १ ॥ . प्रध्वस्ताशर्मधर्मग्रणयनविधये व्यायतः प्राणिपूगा- न्कालव्यालावलुप्तौ प्रतिसमवस्ती भ्रान्तिमन्तस्तनोति । यः संहर्तु विपाति किमयमिह चलत्येवमाखण्डलस्य ख्यातं सौख्यं स दत्तां जिनवृपमनरेन्द्रस्य पाणिर्द्धतं वः ॥ २ ॥ भाभिर्योऽम्भोजशोभामभिभवति भृशं विभ्रदुद्भूतभव्यं भूपाभावं सभाया भवभवभयभिभूरिभीभारंभाजाम् । भर्तुर्भद्रस्य पाणिस्त्रिभुवनभवनोद्भासनोद्भूतभूते- भूयाद्भूत्यै स भूतेभुविभुविभवाधीशभूभर्तृभाजः ॥ ३ ॥ कल्पान्तेऽनल्पभासः प्रलँयममुमतां यूयमुच्चैर्विघात कृत्वायुर्गोत्रनाम्नामपि कुरुत किल द्वादशैकत्वमेत्य । नित्यं पञ्चापि कुर्मो वयमिति हसितार्का इवोद्भान्ति भासा प्रेसप्तौ यन्नखाः स्तात्स शिवशतकरोऽहत्करः प्रोल्लसन्वः ॥ ४ ॥ १. शिष्टाशेपप्रयोजनम्. २. केवलं सर्वव्यपर्यायग्राहकमप्रतिहतं ज्ञानं तद्वतामीयो जिनः. ३. चतुरा.. ४. सांवत्सरिकमहादानन्याजेन. ५. जिनवृषभ एव नरेन्द्रो विष- ७. ऋभवो देवास्तद्विभुरिन्द्रः. विभवाधीशः कुवरः. भूभारो राजानः तान्भजते तस्या भूते.. ८. जिनपक्षे प्रकृष्टो लयो मोक्षः. ९. व्याख्यायाम. वैयः. ६. लक्ष्म्या:.

·काव्यमाला। . ग 4 गीर्वाणनिर्मितोबारहबहुलदलश्यामलाभीशुजालै- जीमूतैः प्रावृपेण्यैरिव नभसि सदस्वातते यः समन्तात् । विद्युत्सुञ्जायमानः स्फुरदरुणल्चा दृश्यते त्रैदेशैर्व- स्त्राणाय तात्स हत्तलनुरहितनितः साधु बोधोयतोऽद्य ॥ ५ ॥ चञ्चञ्चकोऽप्यकृष्णो विवरयुततलोऽप्यस्तरन्धानुषतः सत्कार्योऽप्यत्तकृत्यो विलसितकमलोऽप्यङ्ग दोपाकरो नो। यः सार्वज्ञः सुपर्वा शय इति महिमापीक्ष्यते नो विरोधी , वध्यात्स ध्यानवृद्धेनिधनकरमरं वस्तु वः स्तूयमानः ॥ ६ ॥ द्वारं व्यतार्गलं वः परमपदपुरो दर्शयाम्येत यूयं श्रोतृजन्तूनिवैवं गदितुमतिगुरुभ्राम्यतीतत्ततो यः । पर्षद्युत्कर्पवत्यां प्रवचनकरणानेहसि श्रीजिनल :: स्ताद्धस्तो वः प्रशस्तः प्रणिपतनकृतावाढतानां स वृद्धये ॥ ७ ॥ वजिन्वनं समस्ति प्रकटतरमिदं मेऽपि मा गर्वितो भू- यत क्षिप्रं जहीहि त्वमपि निधिमदं शङ्खपौ यतः तः। अम्लानौ मय्यपीमाविति परिहसतीवोच्छलनिमयूखै- र्व्याख्यायां यन्नखेभ्योऽखिलसुखकृदसावन्तु वो जैनहस्तः ॥ ८॥ जेताजावूर्जितौजा विजयिजविगजभ्राजि सद्वानिराज्यां तेजोभानां जनौर्जाविजितजनजितां स्वौजसा दुर्जनानाम् । योऽन्यजोऽजातजाड्यो जगति निनर्शयो जम्भनित्पूजितौजा अज्यायो जन्मवीनं जयतु सरजसौजित्यजित्सोऽञ्जसा वः ॥९॥ भित्त्वा दोपानुपनं जनवननवनं वोधयामीद्धधान्ना मोत्कर्प सूर्य कापीरिति मम पुरतो दर्पतो हन्त यत्तत् । १. उर्वारुहोऽत्राशोक.. २. त्रिदशसमूहै.. ३. मदनपिनः. ४. हस्तपक्षे विवरा पक्षिश्रेष्ठा इंसादयस्तचिहाङ्कितः. ५. सत्कारार्हः. ६. कमलो हरिणः. ७. शयो हस्त.. ८. हे कुर. ९, 'जजि युद्धे'। जजन्तीति जजा योधास्तेषामूर्जा बलं तेनाविजित जन जयन्ति ये तेषाम्. १०. न विद्यते न्यज उपतापो रोगो वा यस्य. ११. हस्तः. १२. अ. श्रेष्ठम्. १३. कर्म. १४. सह रजसा वर्तन्ते सरजसाः सरागा अज्ञानिनो मिथ्यारष्ट्रयस्ते- पामाजिवं पलवस्वं जयतीति सः. १५. जनरूपकमलवनन्, ...

·जिनशतकम् । साक्षादोपं श्रितोऽपि श्रमणगंणगुरोधियेऽहं महिम्ने- तीव प्रेशन्सदोऽन्तः प्रणिगदति करो यः स वो वामहास्तु ॥१०॥ " स्निग्धं मूभाऽलिनीलद्युतिकचनिचयं प्रोद्धरन्धैर्यराशे- निर्मूलं लोकमतुश्चरणकृतमतेर्भाति यः पाणिपद्मः। अन्तर्वर्त्यतिकृतिक शिति कलिलमिदं कर्पतीहप एवं देवरारेक्यमाणो भवशिवशताशर्म स खाक् श्रृंणातु ॥ ११ ॥ दक्षं दीक्षां जिघृक्षोर्मदनशरंनुदो देहतो दीप्रदीप्तीः सत्वर्णालंकृतीयः सरससुमनसः कल्पवृक्षादिवोच्चैः । पाणिः प्रोत्तारयन्वः सरसिरुहरुचिः सन्नखांशुप्रसूनो मालाकारायतेऽसौ स्यतु कुमतिमलं प्राणमत्कंधराणाम् ॥ १२ ॥ यः कालः शोणिमानं दधदपि निधने कल्मपस्योल्वणस्य . द्रष्टृणां दृष्टमात्रः सरुगपि नितरां नीरुगात्माप्तसैक्तः। लक्ष्मीदानेन तृप्णाछिदपि तनुमतामग्रहत्तोऽजडोऽसौ मुप्याद्दोपानशेपान्कलुपितवपुषां वो विरुद्धात्मकोऽपि ॥ १३ ॥ मय्यप्यस्मिन्सयारौ प्रभवति भुवने भूभृतः किं कराणां पातरुत्तापयन्ति सितिमित कि भद्रूमभामादिवालम् । रक्तः शक्त्या स्फुरन्वो निगडित इव यो भूपणालानकाले व्याधेरव्यात्स पाणिः सदुपलेवलयामुक्तितो मुक्तिभाजः ॥ १४ ॥ मा भूदन्तःपुरस्त्रीकठिनकुचभिदाकारिणी रोंगभाक्त्वा- त्सकैतसिन्नखाली सरविकृतिहृतः सर्वदास्येत कीव । १. भुजम्. २. जिनस्य. ३. प्रतिकूलहन्ता. ४. चरणं प्रवज्या. ५. कृष्णम्. ६. पा- सम्. ५. आशयमानः. ८. हिनस्तु. ९. शीघ्रं यथा स्यात्. १०. जिनस्य. ११. प्र- हार्पणानमन्ती कंधरा येपाम्. १२. आप्तो जिनस्तस्य सक्तस्तदीयः. १३. गर्वनाशके.. ४. इतकि इति । अकजागमः. १५. भवज्ञायमानो भून्ना याहुल्येन यो भामः क्रो- प्रस्तस्मादिव. १६. ग्रहणकाले. १७. सन्तः शोभना उपला मणयो येपु तानि वलयानि पामामुक्तिः परिधानं ततः. १८. जिनस्य. १९. रागो मन्मथासक्तिरपि. २०.इतीव । H वाग्वदकजागमः.

·० काव्यमाला। . । मुद्राभिर्मुद्रितोऽलंकरणविधिकृता वज्रिणाहकरो यः सोऽहांस्यदाय हन्तु प्रविहितविनते किमानो जनस ॥ १९ ॥ स्रष्टानलं श्रियो यः शिवपुरपंथिकासद्महानोचितायाः कोपाधीशैनिशान्ते नमुचिरिपुगिरासमहा-नो चितायाः । आनीयानीय नित्यं परमगुरुकरः पर्वशलीक्षयाय- प्राप्तहेतुः प्रधानो भवतु स भवतां पैवैशालीक्षयाय ॥ १६ ॥ युक्ता यमिन्नृजिम्ना मसूर्णितपरुषोऽग्रेऽर्धचन्द्रायमाणा-' नकुल्यः संदधानाः सघृणिनखमणीन्दाघिमोद्धखरूपाः । पुप्पेपोनिजितस्येपव इव विमाः संग्रहीता विभान्ति ११क्षेपीयः पातकान्तं प्रजनयतु स वः पाणिरहनुजस्थः ॥ १७ ॥ बनेनापीद्धधाम्ना परिहृतमिदमालोक्य पातालमूलं सन्यालत्वात्करालं तिमिरभरभृतं भीरुणेवेति यस्य । 'वीक्ष्यन्तेऽधो विविक्षन्त्य इव ननु भुवो भ्राजनार्थ नखामाः त्रस्तस्य ध्यानकाले दलयतु दुरितं वः स जैनेन्द्रपाणिः ॥ १८ ॥ यो नान्वीतो जडिन्ना नयति न कुमुदं नंदधु दीप्यमानो न ज्योतिर्लानियुक्तोऽहनि मलिनतमं लक्ष्म धत्ते न मध्ये । सोल्लासं नो नदीनं जनयति लभते धाम दोषोदयान्नो सोऽपूर्वी यन्नखेन्दुश्चरैमतनुशयो योग्यतां वो युनक्तु ॥ १९॥ अर्थव्यक्ति विविक्तां विदधति बहवो यां करा हारिदश्वा विश्वसिस्तीत्ररूपाः प्रशममितवतैकाकिना सा मयापि । । 2. शिवपुरपथिकाच तेऽसमानोऽनगारास्तेषां हानं त्यागस्तस्योचिताया वोग्यावा. इन्द्रस्यनेन. ३. अपमहा नो कि तु संग्रहाः सत्तेजोर्वािशयः कर. ४. ५, पर्वयुक्तः. ६. ईक्षया दर्शनेनायस्व शुभाबद्दविधैः प्राप्तेहेतुः, ५. श्यन्ति तनूकुर्वन्तीति पर्व विपक्षास्लेपामाली पहिस्तस्याः क्षयार... १. लक्ष्णप्रन्ययः. १०. दीर्घलेन प्रशस्तस्याः ११. पञ्चसयाका.. १२. क्षिप्रतार १३. कुत्सिता मुहम्. १४. समुदन्. पक्षे दीनं न. १५. चरमतनुजिनस्तस्य हस्त. पूरितावा- पर्वाभ्युत्सवारि ऋजुत्तेन, ·जिनशतकम् । प्रोचैनिप्पाद्यतेऽमुं लयमिव वहता धार्यते वैजयन्ती येनासौ युप्मदाघेर्वधकरणपटुर्बुद्धसक्तः करोऽस्तु ॥ २०॥ श्रद्धालोर्यो विधत्ते विविधबुधधृतीरेधयन्वोधवृद्ध्या धैर्य धामद्धिमिद्धां धनमपनिधनं शुद्धबुद्धिं धरित्रीम् । व्याधिध्वंसं पुरंध्रीजितविबुधवधूधर्मवृद्धेः समृद्धि धर्मोको वः स धत्तां धियमधिकधृति प्रोद्धृतो वौद्धहस्तः ॥ २१ ॥ ज्येष्ठासक्तं संचित्रं गुरुमहिमपुनर्वस्वपोदात्मकं नो नित्यं सकृित्तिकं यजनितवृपतुलं व्यक्तमीनं सकुम्भम् । व्योमेवाभाति किं तु प्रविरहितमलं शून्यवृत्त्यात्युदात्तं छिन्द्यात्कृच्छाणि तद्वः सुमृदु करतळं निवृतेरीश्वरस्य ।।:२२ ॥ दारिद्याद्रेर्महेन्द्रप्रहरणसमतां यो विभेदे विति प्राकाश्ये विश्ववेश्मोदरविवरगतस्यार्थनातस्य दीपः । हस्तालम्बोऽवलम्बो गुरुतरनरकागाधकूपप्रपाते पौतात्पातात्स हस्तस्तमसि तततमे वो विनेतुत्रिलोक्याः ॥ २३ ॥ यः प्रोद्यद्विद्रुमद्युत्कररुहमणिमन्मस्तकाङ्गुल्यहीन्द्रः सत्सत्त्वोऽपारिजातः पुनरसुरैतनुः साधुमुक्ताफलश्रीः । चके हस्तः समुद्रो दशशतनयनेनोन्मुंदा मूनि मेरोः कृच्छोच्छ्रायं छिनत्तु प्रतिहतसुपमं वः स जेतुः स्मरस्य ॥ २४ ॥ सत्स्कन्धाबद्धमूलावृजितभुजलतालग्नमम्लानरूपं विभ्रद्वन्धूककान्ति करतलमचलं पल्लवभ्रान्तिभाग्भिः । १. जयपताका का मया सह स्पर्धेत्येवंख्या. २. बुद्धो जिनस्तत्संबन्धी. ३. घ- मोक्ती धर्मकयने प्रोद्धृत अ/कृतः, ४. ज्येष्ठेषु वृद्धेष्वेवोपदेशार्थमासक्तम्. ५. श- चक्रादि चित्रसहितम्. ६. गुरुमहिमा यस्य. ७. पुनःपुनरपि वसुना तेजसा अपोद्वात्मकं रहितात्मकं नो. ८. सती शोभना कृत्तिश्चर्म यस्य. ६. वृपतुलामीनकुम्भा रेखामकाः. १०. शून्यवृत्त्या अलमत्यर्थ प्रविरहितम्. व्योमपक्षे तु ज्येष्ठाचित्रागुरुपुनर्व- सुकृत्तिकावृपतुलामीनकुम्भशब्दाः प्रसिद्धार्थाः. व्योम शून्यं भवति. ११. अस्खलितः. १२. रक्षताद. १३. अपगतशत्रुसमूहः पारिजातरहितश्च. १४. असूनातीत्यमुरा प्राण- पदा तनुर्यस्य । पक्षे सुरारहितदेहः. १५, मुद्रासहितः सागरश्च, १६. उद्गतहर्षेण. .१७. अजिता सरला. ...

·काव्यमाला। मौग्ध्यात्सारङ्गशावैर्वनगहनभुवि ध्यानवृत्तेर्विधातुः, सिद्धेर्लेलिह्यते यत्तदवतु पतनादापदन्तः सदा वः ॥ २५ ॥ इति श्रीजम्बूकविविरचिते जिनशतके जिनहस्तवर्णनं नाम द्वितीयः परिच्छेदः । मल्लक्ष्म्या क्षिप्तदीप्ति प्रलपदलिरवैर्वारिणीन्दीवरं वो मत शक्त्या वियुक्तं संदलमपि जये वाञ्छतीत्युच्छलच्छि । हर्षोत्कर्षात्प्रफुलं किमिदमिति जनैः कल्प्यतेऽनल्पधीमि- र्यचक्षुर्वीक्ष्यमाणं क्षणमहितहति तत्तनोत्वाप्तवक्रम् ॥ १॥ भास्वान्भास्वानपि वैणिभिरनणुभिर्यत्तमोऽनुत्तमं नो नेता नेतुं तनुत्वं तदतनिम मनो मोहयन्मानवानाम् । मुप्णद्धिप्ण्यं गुणानामगुणमपि मुखं खण्डैितामूर्तिकीर्ते- स्तथ्यं पथ्यं प्रथीयः प्रदिशतु दशनाभीशुभिः शोभितं. वः ॥२॥ यस्य स्यादन्तरात्मा कलितमलिनिमा चञ्चलश्च स्वभावा- तुल्यर्द्धि स्पर्धयान्यं क्रमत इति सहीतीव धात्रा व्यधायि । मर्यादार्थ यदन्तर्निहितनयनयोः सेतुबन्धायमानो नासावंशो जिनास्यं दिशतु शमर्शनैः शाश्वतं तद्भवन्यः ॥ ३ ॥' सोत्कण्ठाः कण्ठपीठोल्लुठितजरठरुक्तारहाराभिरामा विभ्रत्योऽदनमूर्तिस्तनभरमवलाः खर्भुवो याः समायुः । ध्यानध्वंसं विधातुं विकृतिमकृत यत्प्रत्युत प्रेक्ष्यमाणं तावेवास्यं जिनस्य प्रणुदतु तदघं वः स्वरूपश्रियैव ॥ ४ ॥ स्पष्टं जुष्टं ललाटं विकटतरमतिस्निग्धलम्बालकान्तैः कान्तं शान्तं दृशां शं दिशद्नुकुरुते दृश्यमानाङ्कपङ्कम् । यस्योद्यत्पार्वणैणाङ्कनशकलमलं तद्भवद्भाग्यपुष्टि द्वेष्टुर्दुष्टाष्टकर्मद्विप उपचिनुतादास्पमस्यत्तमांसि ॥५॥ १. सदल सपरिकरमपि. २. आप्तस्य जिनस्य मुखम्. ३. समर्थः. ४. अगुणं तमोगुणादिरहितमपि गुणानां सौन्दर्यादीनां धिष्ण्यम्. ५. सण्डिता अमूर्तः कामस्य कोतियन तस्य जिनस्य ६. अतिशयेन पृथु. ७. एव. ८. शं सुखम्. ९. शीप्रम. १०. स्वर्गात्पन्नाः. ११. समागताः, ·३ जिनशतकम् । दप कंदर्पशत्रोष्टसिति भगवता भ्रंशयित्वा यदाप्तं क्रोधाधा विधायोद्धृतविततगुणं कार्मुकं तत्किमेतत् । आले न्यस्तं लसद्भूयुगलमिति नृमिर्भाव्यते यत्र वक्र तद्रष्टुविष्टपान्तर्गतनिखिलपदार्थाननथै हतादः ॥६॥ यत्कान्त्या त्याजितश्रीः क्षितिपतिरिव सत्कोपपत्रोरुदण्डै- राख्योऽपि क्षीणदाढ्यों वसति वनभुवि बीडयेवाजखण्डः । तन्मौनीन्द्र विनिद्रं स्फुरदरिदलं कण्ठनालोपलीनं दृग्भृङ्गासङ्गि गुर्वी ग्लपयतु विपदं सन्मुखं युप्मदीयाम् ॥ ७ ॥ शान्तं श्वेतांशुशोचिःशुचिदशनमशं स्यदृशां दृश्यमानं विश्वक्लेशोपशान्ति दिशदतिविशदश्लोकराशि प्रकाशम् । निःशेपश्रीनिशान्तं शरणमशरणे नाशिताशेषशङ्क दिश्यावः शोभिताशं शिवमुपशमिनामीशितुः शश्वदास्यम् ।। ८॥ दुष्टारिष्टानि दृष्टेऽप्यकृतविकृतिकान्येव निनामकानि क्षीयन्ते दक्षमक्ष्णां प्रविकसनकृति प्राणियूथस्य यत्र । नेशानीवांशुमालिन्यलिकुलमलिनान्यन्धकाराणि वन्धो- रूधिोमध्यलोकश्रितजनसमितेरास्समसत्वषं तत् ॥ ९॥ व्यालम्बालोलनीलालंकजलदयुनो राजमानाद्धिमानी- शुभैर्दन्तैः सदन्तैर्वरविवर्रभृतः प्रस्फुरदण्डशैलात् । यसागौः शुद्धवर्णा प्रभवति सुमनोमानसं नन्दयन्ती तजैनेन्द्रं हिमाद्रेरिव दिविजनदी वो नुदत्वास्यमेनः ॥ १० ॥ दुर्वाधो दुविधैर्यः प्रवररदमणीन्धारयन्मध्यसंस्था- नस्तश्रेष्ठोष्ठमुद्रो व्यसनशतशमप्रत्यलावाप्तिरवैः। १. मुनीन्दसंबन्धि. २, न शमशं दुःखम्. ३. स्पष्टतरयशासमूहम्, ४. दन्ता अग्रे निर्गताः पर्वतैकदेशा अपि. ५. सत्पर्यन्तैः. ६. विवरं मुखान्तरालं गहाश्च. ५. गण्डा- वैव शैलाविति मुखपक्षे. ८. गद्गा. ६. भाग्यहीनैः. १०. व्यसनशतशमे प्रत्यला समर्या अवाप्तिर्यस्य सः. .

·शंन पक्षनं तेन. १. थाना कभी अपमं च नक्षन. १.सोमना दिली २..युपान्त्रीमति. २१. अतिशयेन, २२. मुरागः पापः सदः ३६. धान काव्यमाला- सुप्रापः प्रायशोऽसिञ्जिनवदननिधिबुद्धतत्वैः सुतत्त्वै- तत्त्वाथै सत्वरं वस्त्वरयतुं स गुल्दुमध्यामरूपम् ॥ ११ ॥ कि विम्बं पद्मवन्धोर्नहि दहनमहस्तन्मनाग्मेदमिन्दो- स्तहिं स्यात्सत्कलङ्कं तदपि न विकलं लाञ्छनेनैतदेवम् । दृष्ट्वा द्वेष्टुर्वलस्य प्रमुदितहृदयास्तर्कयन्तेऽतिमुग्धा वध्वो मूय॑द्विभर्तुर्यनितलपनं वस्तदेनस्तुणेदु.॥ १२ ॥ मान्ये मान्येन कारि खड्गशुभतरात्रेतिकृष्णातिकृष्णा चके चक्रे दिशां यत्सिततरयशसि धूलतालितारा । रक्षारक्षालिनीवेत्यवहितविधिना यत्र पापात्रपापा- दव्यादयांपैदास्यं तदमरणगुरोर्वः सदन्तं सदन्तम् ॥ १३ ॥ वक्षस्याधोक्षजे श्रीः परिवसति सदेतिप्रसिद्धि वृथार्थी- मत्यर्थ भावयन्तोऽभिलपितविभवावाप्तितः कल्पयन्ति । साक्षालक्ष्मीरिहास्तेऽनवरतमिति यद्दर्शने याचकौघा- स्तद्वनं वैतरागं गुरुगदगहनध्वंसनादो धिनोतु ॥ १४ ॥ श्रीमत्पौरंदरं दृग्नलिनधनवनं वनिमप्यन्यदीप्ति प्रत्यक्षत्वेक्षणेन अवर्णपरिकरः खातिरक्तो धुंधतीः । स्वाभियों दीपित्तीभिः कुरुत इतित माचरन्नप्यचण्ड- अण्डांशोः कर्म धर्माधिपलपनविधुवा विरुद्धं स वध्यात् ॥ १६ ॥ सहाणं सालकान्तं शिशिरचनतरच्छायमन्तद्विजांनी राज्यापूर्ण सदन्तच्छदलसदलिक काननं वाननं वः । १. प्रफटतरन. २. दाहात्मकतजाविशिष्टम्, ३. इन्दर, १. अजित विम उपनं मुसन्. ५. हिनस्तु. ६. कृपादप्यतिकमा. ७. दिशा समूहे याला यो यस्य. ८. पुटिटानीनिस हरू. 5. अरक्षा न वियते अन्या रक्षा पस्या रक्षा... अवहितनं पाया. 11. प्रपामापति प्रापरति तस्माद, १२.निबार १३. जिनस्व. १४. रतः सहिनन्. १५. रोमनमान्तन. १६.म्टानमरि.. पक्षिणी पपपा. २८.गाय या, , . १ .

·3 जिनशतकम् । संतति सप्तसप्तेरिव विषमगतेरागसोऽतीव गुर्वी- मुन्मूल्यान्मन्मथानुन्मथितमुनिगणप्रष्ठकण्ठस्थलस्थम् ॥ ११ ॥ यद्यप्यन्तन दत्ते स्थितिमयममदो नस्तथाप्येप सेव्यो भव्यत्वात्सर्वदोयो बहिरपि निरतैः पूर्वपृक्तेरितीव । लामो राँगो गरीयस्यधरवरमणौ यत्र चित्रातिचण्ड- त्रासात्संसारतो. द्राङ्मृतिजनननुदस्त्रायतां वस्तदास्यम् ॥ १७ ॥ दैवान्मालिन्ययोगेऽप्यतिचपलतया योऽवदातानुयातः पार्श्वस्थारक्तवर्णो भवति स लभते भूरिशोभा सुवृत्तः । स्थैर्य लब्धा समाधौ बुवदिव युगलं तारयोचिनान्त- यंत्रैवं रानते तन्मुखमुपशमयत्वाहतं गर्हितं वः ॥ १८ ॥ बाहुश्रुत्यं दधद्भिर्वहुधवलगुणः संगतो गीयते य- तस्यादर्थानर्थदशीत्यवितथमिव तत्कर्तुमालक्ष्यतेऽक्ष्णोः । कीभ्यपिसपि द्वितयमुपवहाघिमाणं यदीयं योगीशस्याननं तच्छकलयतु कलां काश्मली हेलया वः ॥ १९ ॥ राजीव त्वं निजा जयसि वहुरजः सत्कथं कथ्यतां मा- 'मृलेश क्षीयमाणस्त्वमपि किल मया स्पर्धसे सार्धमेवम् । सद्गन्धश्वासलुब्धभ्रमदलिपटलपोच्छलाणतो य- द्वक्तीव व्यकमक्कान्नपयतु रजसा वस्तदर्हन्मुखाजम् ॥ २० ॥ यत्सौम्यत्वात्स्वकीयां क्षरदमृतरसां सौम्यतां न्यूनवृत्ति व्यालोक्यालोकिताशः कृशतनुरविशत्वश्रियोऽन्तद्धिमिच्छुः । स बीडत्वादिवेन्दुर्मुडविकटजटाजूटरौद्राटवीं वो यच्छत्वच्छिन्नवाञ्छं सुपममितमृतेराननं तन्मनोहृत् ॥ २१ ॥ लावण्याणः प्रपूर्ण चलगनिमिपं रानहंसोपजीव्यं । भ्राम्यद्भूयुग्मभङ्गं त्रिदशमुनिगणासेवनीयं प्रसन्नम् । १. पूर्वसंबन्धात्. २. अरुणत्व मानसो विकारश्च. ३. निकटस्था अनुरक्ता वर्णा माझणादयो यस्य. ४. शन्दतः. ५. रजसा पानातान् लिप्तान्. ६. शोभनम्, ५. गतमरणस्य जिनस्य.

·१ काव्यमाला। . सच्छई मानसाई सर इव तरसा मानसस्यातनोति प्रहत्तिं वीक्षितं यत्तदरिविहतये वः शमीशास्यमस्तु ॥ २२ ॥ सेवां कर्तु किनेतौ मिहिरहिमरुची पार्श्वयोरेतेदात्त- खश्रीलिप्साकुलाङ्गाविति मनसि सतां शेमुषी प्रादुरलि । निर्वाकीर्णदीप्तिप्रतिहततमसी कुण्डले गण्डलग्ने यत्सत्कर्णापिनद्धे नयतु शिवपदं तन्मुनीन्द्राननं वः ॥ २३ ॥ अम्लानं मौलिमालोल्ललितकपिलरुग्धूलिलुब्धालिजालं व्यालोलारालकालालकममलकलालाञ्छनं यद्विलोक्य । लेखाली लालितालं प्रैवलबलकुलोन्मूलिना शैलराजे प्रहन्ना लीलया वो दलयतु कलिलं लोलदृक्तजिनास्यम् ॥ २४ ॥ यद्वन्नासत्ययुक्तः मुरवरदयिताख्यातिमांस्त्वं पवित्रो गोभूगोत्रस्य हन्ता बलभिदहमपि त्वत्समानं तथैव । तस्मादविलेप जहिहि हरिमितीवाहसत्सस्मितैर्य- तद्वो द्वन्द्वानि विद्वद्वरगुरुवदनं सुप्रसन्नं पिनष्टु ॥ २५ ॥ इति श्रीजम्यूविविरचिते जिनशतके जिनमुख वर्णनं नाम तृतीयः परिचरः। नाही झाधिभर्तुः कृतरतिरसकृद्वैव॒धानां विशुद्ध्या - गुवी भास्वत्सुवर्णानरुचिखचिता चारुचामीकराद्रेः । चूडा वा रोचमाना दिवि दिवसपतेर्भानुसीमानमुच- रुडचालधनीया वृहदवमवने वैन्यवढीयतां वः ॥ १॥ १. परितोषम्, २. एतेन मुखेन आत्ता गृहीता या स्वधीः सूर्यचन्द्रमसोः स. कीया शोभा तस्य लम्धुमिच्छा तया आमुलमहं ययोः. ३. विलोमय. ४. अमर फलः पूर्णिमा चन्दस्तस्सोवासमन्तालाञ्छनन्. ५. देवतिः ६. अपय सालिका ५. इन्द्रेण. ८. मेरी. ६. पावं वन घायन पवियः... गोपारास कमी जिनपक्ष. १. पलं संनदना मं. १२. सालोपमवान्. १३. वानी. .. परमपदं तस्याधिभर्ता जिनः. १५. देवसमूदानाम. अपने क्षमे या निः; मे चुरापोतु बनस्य चिन्ता गचिता. १५. मूर्गस्य किरणसोमान. १८, मामी मानो पापानी ने... दागनलाराम.

·१७ जिनशतकम् । इन्द्रविंद्राणनिद्रं श्रितविधि विबुधैः सार्थकं ऋक्षनाथैः सिद्धैः साध्यार्थसिधै धुतदिति दितिजैः साधुभिः साधितार्थम् । गन्धर्वगीतगर्भ कृतकरमुकुलैः श्रूयमाणानणीयो जैनी गौौरवं वोऽतनुभुवनकुटीकोटरान्तः करोतु ॥ २ ॥ या मैन्दारैरशोकैः प्रविकचसुमनःशोभितैभिक्षुवृक्ष- स्तु नीरगमानैः सततमुपचिता भारती वैतरागी । खच्छायाच्छिन्नतापा विहितशुभफलालंकृतारामलेखा- तुल्या कल्याणमाल्यैर्वहुभिरिह तनूभूपयत्वाशु सा वः ॥ ३ ॥ यूथैर्या संवैतानां सुदृढनियमनान्मोक्षमाका माणे- गुप्तैः संमृत्यटव्याश्रयणगमनतः संश्रितत्वादितीह । कारागारानुकाराप्यवनतरतमा निर्भया भ्रष्टवन्धा साधीयोधीधनर्द्धरतिसमधिकतां सा क्रियात्सिद्धगीवः ॥ ४.॥ संसारोदन्वदम्भर्यमितिमृतिमहोर्मिण्यगण्योद्भवौर्व- युद्धीमे लोभकुम्भीनसविपमतले मज्जतो जन्तुराशीन् । प्रत्यप्रान्तप्रथिम्नि मरमकरवति वायजिह्मस्वरूपा निर्व्या नाव्यते या यतिपतिगदिता सा हताद्वो द्विपन्तम् ।।५।। नामीष्टं विष्टपान्तः प्रति चरमचरं प्राणिनं प्राणितव्या- दन्यद्वस्त्वित्यवेत्य स्वमिव तदपि भो रक्षता क्षुद्रभावाः । भद्रं भोक्तं विमुक्त्यां यदि मतिरिति याकर्ण्यते कर्णरन्धैः सा श्रीयोगीन्द्रगीवः प्रवलयतु वलं कालमलं विजेतुम् ॥ ६ ॥ द्रव्यादेशेन नित्यं यदितरदपि तत्पर्ययादेशतोऽस्मि- न्वस्त्वेवं यैकमेव प्रकटयति नयद्वन्द्वतो द्विप्रकारम् । १. साध्यस्यार्थस्य सिबै धुता दितिः खण्डनं यत्र. २. मन्दं आर अरिसमूहो । येषाम्..३. नीरं पानीयं तस्यागमः प्राप्तिस्तैनानाः प्राणा येषां तैः; भिक्षुपक्षे तु रागमा. ' नाभ्यां रहितैः. ४. उपवनराजीसमाना. ५. संयतास्तपस्विनो पद्धाश्च, ६. अमितयो मृतयो मरणान्येव महान्तस्तरङ्गा यत्र. ७. नारिवाचरति. ८. या वागस्मिञ्जगति एकमेव वस्तु द्विप्रकारं द्विभेदं प्रकटयति प्रतिपादयति । कुतः । नयद्वन्द्व नययुग्मं द्रव्यास्तिकनयः पर्यायास्तिकनयश्च तस्मात् । एवमित्यनेन प्रकारेण । यन्मृदादिवस्तु द्रव्यादेशनयापेक्षया नित्य तत्पर्ययादेशत इतरदनित्यम्.

·१. निशीयो अन्धविशोर.२.सती शोभना अहीना न...असमविद्यमानः जागे ददातीनि सर्वदा. ६. पापविस्तारे. ५. नामपरे मियाररिस्परमे नाममामाला. छन्तो..अरितां माता सति सा. ६. सदाबानो मोक्षलं ददाति ते सातार काव्यमाला। कुग्राहोगग्रहास्यप्रपतिततनुभृत्स्तोममुन्मोचयन्ती चेतोभूनच्युति वः सुमतियतिपुरोगस सा वाग्विधयात् ॥ ७ ॥ निदोंपा सन्निशीथाप्यक्तिथरचना सत्यहीनापि नित्य सद्गुप्तिक्षिदापि श्रुतयममहिमाप्युन्नतासत्कृतान्ता । द्विष्टार्था सार्थकापि स्खलितपरमताप्युन्नतासत्तमाया- मारोप्यात्सा पदव्यां प्रशमिपरिवृवायलं वोऽविलम्बम् ॥ ८॥ सत्या सत्यानताङ्गे तनुमति भविका सर्वदा सर्वर्दाग- स्तानेऽत्तानेकशर्मण्यपि विनिपतिते स्तूयमानायमाना । नाशं नाशङ्कितार्था भवतु कविशतैः पूरिताशारिताशा - गौर्वा गौमिपके मुनिपलपनभूवः सदावासदावा ॥९॥ वाचो वोऽचर्चामचिन्त्याचलचरणरुचेश्यूचुरन्मा चिराया- त्युच्चैस्ताश्चोरयन्त्यो रुचिमतिशुचयो नीचवाक्तारकाणाम् । याश्चण्डाश्चण्डवारुच इव निचितं चित्तभूध्वान्तचित्या सचेतोम्भोजचक्रं प्रचुररुत्रिचितं कुर्वते चित्रचाराः ॥ १० ॥ श्रोतृन्वृन्दारकादीप्रणिहितकरणानादराद्देशनायां संसद्यासाद्य सद्यः 'परिणमति वचोऽहन्मुखान्निर्गतं सत् । तेषां भापाविशेविषमिव विपदाद्भविभागान्विभिन्ना- न्यैः खैर्वर्णैः सुवर्ण यदनुगुणयतात्त्यनुतौ तन्मनो वः ॥११॥ या वारितीरयोवी प्रकृतिपुरुषयोः लिष्टयोस्रोटयन्ती संबन्ध निर्विवन्धं ललितपदगती रामरामेव रम्या । सा वः शुक्लाभदेहा दहतु महदपि क्षुद्रपक्षद्माणां वृन्दं वृन्दारकादीश्वरसभसरसीभूपणा वाग्जिनस्य ॥ १२ ॥ यमो यस्यान; अन्यत्र सत्कृतान्ता सोभननिदान्ता. ४. दिसायों दयादित". स्तानाति सा. १.. मदनान्धकारसमूहेन. ११. पर्यायान्तरमनुभवति. १२. अटक १३. जटमाद. १४. फर्मनीषयोः, १५. मनोहरवनिता.

·जिनशतकम् । गृभुत्वात्तत्त्वगन्धाधिगमविषयतः संपतद्भिः समुद्भिः सद्भिः सद्भिद्विरेफैरिव मधुररवैश्चारुपः सुदक्षैः । यत्प्राप्य प्राप्यते शं स्वरिनकरिमदाम्भोवदाप्तं वचो व- स्तत्शाश्लेपशोपोपशमकृतिविधि प्रत्यलंभूष्णु भूयात् ।। १३ ॥ नानावर्णविचित्रा रुचिरगुणशतैः कल्पितानल्पशोभा शुद्धाधिक्यान्महार्या हृदि मुदमधिकं संदधाना ग्रहीतुः । शाटं वः सत्पटीवोत्कटकटुकफलाकार्यशीतस्य गौः- क्संपर्कात्कुर्वती श्रीसुखमतितनुतात्सा ब्रितोत्सेकमूर्तेः ॥ १४ ॥ प्रोत्खातासंख्यदुःखाखिलजनसुखकृत्सण्डिताखण्डखेदं खगाभा मूर्खमुख्यप्रखलमुखरताशाखिशाखा विलेखे । ख्याता वाग्लेखसंख्याप्रमुखशतमखाभ्यचिंता खण्डशो वः सख्यं प्रेझेन्मनोभूविशिखमुखभिदः खण्डयत्वस्खलन्ती ॥ १५ ॥ वर्णः पूर्णाध्यवर्णा कुजनपरिचिताप्याप्तलोकविता साराप्युच्चैरै सारा रतिमुखकृदपि प्रास्तकंदर्पदर्पा । या 'सन्निछाप्यनिष्ठा प्रविदितजगतो भारतीनां रतीनां सा युप्माकं निमित्तं त्वरितमुपदधात्वित्यनेकप्रकारा ॥ १६ ॥ भद्रा द्रोणी समुद्रे द्रविणवरनिधिनायेऽपिधानः स्वापस्त्वोनूपपातापदि परिपततां कुँवरी दुर्गमार्गे । युद्धे साध्वायुधश्रीः शशिसमयशसां योनि यार्यगीय सा युप्माकं महाधिप्रधनविधुरताध्वस्तयेऽस्तु प्रशस्ता ॥ १७ ॥ १. इन्द्रगजदानोदकवत. २ आप्तो जिनस्तस्येदमाप्तम्. ३. समर्थम्. ४. नाशम्. ५. उत्कटकटुकं फल यस्य तादृशं यदकार्य दुष्कर्म तदेव शीतं तस्य. ६. जितगर्वा मूतिर्यस्य । शान्ताकृतरित्ययः. ७. छेदने. ८. मोहरूपं प्रेम. ९, जिनस्य, १०. शुक्ला- दिवर्णरहिता. ११. भूमिस्थलोकः. १२. अभिष्टुता. १३. सारो गमन तदहिता । स्थिरे- त्यर्थः. १४. रतिसुखं कृन्तीति विरोधपरिहार:. १५. सनिष्पत्ति शरहिता च. १६. भारती वाणी ईना लक्ष्मीणां रतीनां च निमित्तं त्वरितमुपदधातु. १५. नीका. १८. धनामिलापेऽपिधानो मुद्रणरहितो द्रवणवरनिधिः. १९. निर्जलदेशगमनापदि स्वापः शोभनजलम्. २०. स्था, २१, आर्याणां तपस्विनामर्यः स्वामी जिनस्तस्य गी:.

·काव्यमाला । . भूमानं विभ्रतोऽपि प्रकटयति झटित्योजसा स्वेन हानि स्नेहस्योचैः पताप्रभृतितनुमतोऽवन्त्यनित्यत्वशून्या । यान्याहक्षेव साक्षात्कृतनयनपथातीतवस्तुखरूपा दैपी वर्तिः कुवृत्तीरपहरतुतरामहतां वागसौ वः ॥ १८ ॥ ज्योतिर्मत्रं न यत्र प्रविचरति रुचिर्नेन्दवी न प्रकाश्यं यद्भासां चित्रभानोरनणुमणिरुचा गोचरे यच्च नैव । वस्तु प्रत्यक्षयन्ती तदपि मुदमितैः प्राप्तरूपैर्नुता या साहद्भारत्यरत्या वियुततनुलतान्वः क्रियादक्रमेण ॥ १९॥ सालंकारां करोति श्रुतिमति विशदन्यायरत्नोद्भटश्रि श्रीमद्भिर्धार्यमाणं गतमतिविभवैर्दुर्लभं भास्वराङ्गम् । सद्वृत्तोदात्तरूपं व्युपरतविकृतेर्यत्तुलां कुण्डलस्य क्षिप्रं विभ्रक्रियाद्बो वचनमुपचिति चिन्तितानां तदर्यम् ॥२०॥ नाश्रेयांसि श्रितानां न भयतरलता श्रूयते श्राद्धदेवा- दश्रीणां नाश्रयोऽनु त्रुतिरपि न नवा विस्त्रेसा न श्रमो वः । नाविश्रम्भश्रुतिर्न श्रवणकटुवचो यत्र तत्स्थानमीयुः श्रुत्वा यां श्रीजिनस्याश्रियमभिभवताद्गौरसौ साक् श्रुतीष्टा ॥२१॥ मिथ्यादृक्पाथसान्त तगुरुविपदावर्तगर्त गरीयः- सपत्कंदर्पसपै प्रचरितकुनयानेकनकादिचक्रम् । यत्प्राप्य प्रोत्तरन्ति प्रततमपि भवाम्भोनिधि साधुबन्धं पातात्पोतायमानं तवमपतनाज्जैनचन्द्रं वचो वः ॥ २२ ॥ सोन्मुद्भिर्जन्मवद्भिः शिखिभिरिव समाकर्णिता निर्णयन्ती केशनीप्मोप्पशोपं खमहिमभवनासहरन्ती रजांसि । निस्फूर्जन्नीतिधारानिकरपतननः प्रावृपा या तमाना मानारेनिनामाप्यपनुदतु भवत्वाशु सा सूनृता वाक् ॥ २३ ॥ १. पण्डितः. २. शीघ्रम् । विशदा न्याया नीतय एवं स्लानि. ३.जिनस्व. १.३० मात. ५. जरा. ६. रक्षतात्, ५. पापपातात्. ८. अपनयन्ती. ५, स्वकीयमाहात्म्य भावाद, १०,जिनस्य.

·वैराग्यशतकम् । लक्ष्मीवी दुग्धसिन्धोधरणिधरवराजडुकन्येव मान्या श्यामेशाचन्द्रिकेवाभिनवजलधरादम्भसः श्रीरिवोच्चैः । ध्वान्तावन्धोरहःश्रीरिव समुदभवद्भारती रत्यधीन्द्रं द्रोग्धुः सा निधेयादधरितचिवुधाधीशराज्ये पदे वः ॥ २४ ॥ नाक्षेमं क्षुद्रपक्षात्क्षणमपि लभते संभ्रमेणेह विभ्र- कण्ठे निर्लोव्य शाट्यं कुदृशमसदृशोद्भासितां भ्रंशयन्तीम् । यां रक्षां वा विवेकी बहुविधविपदा भेदिकां दैन्यशून्या- न्युप्मान्मान्याग्रगयाननवनजशया वागसौ द्राग्विधेयात् ।। २५ ॥ इति श्रीजम्यगुरुविरचिते जिनशतके जिनवाग्वर्णनं नाम चतुर्थः परिच्छेदः । समाप्तमिदं जिनशतकम् । श्रीपानन्दकविमणीतं वैराग्यशतकम् । त्रैलोक्यं युगपत्कराम्धुजलुठन्मुक्तावदालोकते जन्तूनां निजया गिरा परिणमद्यः सूक्तमाभापते । स श्रीमान्भगवान्विचित्रविधिभिदेवासुरैरचितो वीतत्रासविलासहासरभसः पायाजिनानां पतिः ॥ १॥ यः क्षुण्णाः प्रप्सरद्विवेकपंविना कोपादिभूमीभृतो योगाभ्यासपरश्वधेन मथितो यैर्मोहधात्रीरुहः । वद्धः संयमसिद्धमन्त्रविधिना यैः प्रौढकामज्वर- स्तान्मोक्षकसुखानुपरसिकान्वन्दामहे योगिनः ॥ २ ॥ यैस्त्यक्ता किल शाकिनीवदसमप्रेमाञ्चिता प्रेयसी लक्ष्मीः प्राणसमापि पन्नगवधूवमोज्झिता दूरतः । १. ध्वान्तशत्रोः. २. रत्यधीन्दं काम दोग्धुढेष्टर्जिनात्. ३. इव. ४. जिनस्य. ५. मुखकमलस्था. ६. कबरस्य देशकालीन शावते. एकमेव पुस्तकमस्य शतकस्य प्रायः शुद्ध पत्रचतुष्टयात्मकं संवेगिसाधुसत्तमश्रीशान्तिविजयमुनिभिरस्मभ्यं प्रहितं तदाधारे तन्मुद्रणं विहितम्. ७. वनेण. -- ·काव्यमाला। मुक्तं चित्रगवाक्षराजिरुचिरं वल्मीकवन्मन्दिरं निःसङ्गत्वविराजिताः क्षितितले नन्दन्तु ते साधवः ।। यः परवादे मूकः परनारीवक्रवीक्षणेऽप्यन्धः । पङ्गुः परधनहरणे स जयति लोके महापुरुषः ॥ ४ ॥ आक्रोशेन न दूयते न च चटुमोक्त्या समानन्द्यते दुर्गन्धेन न वाध्यते न च सदामोदेन संप्रीयते । स्त्रीरूपेण न रज्यते न च मृतश्चानेन विद्वेप्यते माध्यस्थ्येन विराजितो विजयते.कोऽप्येष योगीश्वरः ॥ २॥ मित्रे नन्दति नैव नैव पिशुने वैरातुरो जायते भोगे लुभ्यति नैव नैव तपसि क्लेशं समालम्बते । रत्ने रज्यति नैव नैव दृपदि प्रद्वेषमापद्यते येषां शुद्धहृदां सदैव हृदयं ते योगिनो योगिनः ॥६॥ सौन्दर्यकनिधेः कलाकुलविधेावण्यपाथोनिधेः पीनोत्तुङ्गपयोधरालसगतेः पातालकन्याकृतेः । कान्ताया नवयौवनाञ्चिततनोपेरुज्झितः संगमः सम्यमानसगोचरे चरति किं तेपां हताशः स्मरः ॥ ७ ॥ शृङ्गारामृतसेकशादलरुचिर्वक्रोक्तिपत्रान्विता प्रोद्गच्छत्सुमनोभिपासुभगा स्त्रीणां कथावल्लरी । यैर्ब्रह्मप्रतपावकेन परितो परसावशेपीकृता किं तेषां विपमायुधः प्रकुरुते रोपप्रकऽपि रे ॥ ८ ॥ आताम्रायतलोचनाभिरनिशं संतसंतय च क्षिप्तस्तीक्ष्णकटाक्षमार्गणगणो मत्ताङ्गनाभिभृशम् । तेषां किं नु विधात्यति प्रशमितप्रद्युम्नलीलात्मनां येषां शुद्धविवेकवज्रफलकं पार्थे परिभ्राम्यति ।। अग्रे सा गजगामिनी प्रियतमा पृष्ठेऽपि सा दृश्यते धात्र्यां सा गगनेऽपि सा किमपरं सर्वत्र सा सर्वदा । नागकन्यातुल्यायाः, ॥

·वैराग्यशतकम् । आसीद्यावदनङ्गसंगतिरसस्तावत्तवेयं स्थितिः संप्रत्यास्यपुरःसरामपि न तां द्रष्टासि कोऽयं लयः ॥ १० ॥ योगे पीनपयोधराञ्चिततनोविच्छेदने विम्यतां मानस्यावसरे चक्तिविधुरं दीनं मुखं. त्रिभृताम् । विश्लेपसरवदिनानुसमयं दन्दह्यमानात्मनां भ्रातः सर्वदशासु दुःखगहनं धिकामिनां जीवितम् ॥ ११ ॥ मध्ये स्वां कृशतां कुरङ्गकदृशो भ्रूनेत्रयोर्वक्रतां कौटिल्यं चिकुरेपु रागमधरे मान्यं गतिप्रक्रमे । काठिन्यं कुचमण्डले तरलतामक्ष्णोनिरीक्ष्य स्फुटं वैराग्यं न भजन्ति मन्दमतयः कामातुरा ही नराः ॥ १२ ॥ पाण्डुत्वं गमितान्कचान्प्रतिहतां तारुण्यपुण्यश्रियं चक्षुः क्षीणवलं कृतं श्रवणयोर्वाधिर्यमुत्पादितम् । स्थानभ्रंशमवापिताश्च जरया दन्तास्थिमांसत्वचः पश्यन्तोऽपि जड़ा हहा हृदि सदा ध्यायन्ति तां प्रेयसीम १३ अन्यायानितवित्तवत्क्वचिदपि भ्रष्टं समस्तै रदै. स्तापक्रान्ततमालपत्रवदभूदङ्गं वलीभगुरम् । केशेषु क्षणचन्द्रवद्धवलिमा व्यक्तं श्रितो यद्यपि खैरं धावति मे तथापि हृदयं भोगेपु मुग्धं हहा ॥ १४ ॥ उद्गृणन्ति प्रपञ्चेन योपितो गद्गदां गिरम् । तामामनन्ति प्रेमोक्ति कामग्रहिलचेतसः ॥ १६ ॥ यावदुष्टरसक्षयाय नितरां नाहारलौल्यं जितं सिद्धान्तार्थमहोपधेनिरुपमचूर्णो न जीर्णो हृदि । पीतं ज्ञानलघुदकं न विधिना तावत्सरोत्यो ज्वरः शान्ति याति न तात्त्विकी हृदय हे शेपैरलं भेपनैः ॥ १६ शृङ्गारद्रुमेनीरदे प्रसृमरंक्रीडारसस्रोतसि प्रद्युम्नप्रियवान्धवे चतुरवामुक्ताफलोदन्वति ।

·७४
काव्यमाला।
तन्वानेत्रनकोरपार्वणविधौ सौभाग्यलक्ष्मीनिधी
धन्यः कोऽपि न विक्रियां कलयति प्राप्ते नव यौवने ॥ १७॥
सम्यक्परिहृता येन कामिनी गजगामिनी ।
किं करिप्यति रुष्टोऽपि तस्य वीरवरः लरः ॥ १८ ॥
लजेयं प्रलये प्रयाति झटिति ब्रह्मनतं भ्रश्यति
ज्ञानं संकुचति सरज्वरवशात्पश्यामि यावप्रियान् ।
यावत्तु स्मृतिमेति नारकगतेः पाकक्रमो भीषण-
लावत्तत्त्वनिरीक्षणात्मियतमाप्येपा विपौवायते ॥ १९ ।।
कारुण्येन हता वधव्यसनिता सत्येन दुर्वाच्यता
संतोपेण परार्थचौर्यपटुता शीलेन रागान्धता ।
नम्रन्थ्येन परिग्रहग्रहिलता यैविनेऽपि स्फुट
पृथ्वीयं सकलापि तैः सुकृतिभिमन्ये पवित्रीकृता ॥ २० ॥
यत्रानोऽपि() विचित्रमरिभरव्याजेन रोमाञ्चितो
दोलारूढविलासिनीविलसितं चैत्रे विलोक्याद्भुतम् ।
सिद्धान्तोपनिपन्निपण्णमनसां येषां मनः सर्वथा
तस्मिन्मन्मथवाधया न मथितं धन्यास्त एव ध्रुवम् ॥ २१ ॥
स्वाध्यायोत्तमगीतिसंगतिजुपः संतोपपुष्पाश्चिताः
सम्यग्ज्ञानविलासमण्डपगताः सध्यानशय्यां श्रिताः ।
तत्त्वार्थप्रतिबोधदीपकलिकाः क्षान्त्यानासङ्गिनो
निर्वाणकमुताभिलापिमनसो धन्या नयन्ते निशाम् ॥ २२ ॥
किं लोलाति कटाक्षलम्पटतया कि लम्भनृम्भादिभिः
किं प्रत्यङ्गनिदर्शनोत्सुकतया कि प्रोल्लसच्चाटुभिः ।
आत्मानं प्रतिवाधसे त्वमधुना व्यर्थ मदर्थ यतः
शुद्धध्यानमहारसायनरसे लीनं मदीयं मनः ॥ २३ ॥
सज्ञानमूलशाली दर्शनशासश्च येन वृत्ततरुः ।
श्रद्धाजलेन सिक्तो मुक्तिफलं तस्य स ददाति ॥ २४ ॥

·वैराग्यशतकम् । क्रोधाद्युग्रचतुप्कपायचरणो व्यामोहहस्तः सखे रागद्वेषनिशातदीर्घदशनो दुरिमारोद्धरः । सज्ज्ञानाङ्कुशकौशलेन स महामिथ्यात्वदुष्टद्विपो नीतो येन वशं वशीकृतमिदं तेनैव विश्वत्रयम् ॥ २५ ॥ दृश्यन्ते वहवः कलासु कुशलास्ते च स्फुरत्कीतये सर्वस्वं वितरन्ति ये तृणमिव क्षुद्वैरपि प्रार्थिताः । धीरास्तेऽपि च ये त्यजन्ति झटिति प्राणान्कृते स्वामिनो द्वित्रास्ते तु नरा मनः समरसं येषां सुहृद्वैरिणोः ॥ २६ ॥ हृदयं सदयं यस्य भापितं सत्यभूपितम् । कायः परहितोपायः कलिः कुर्वीत तस्य किम् ॥ २७ ॥ नास्त्यसद्भापितं यस्य नास्ति भङ्गो रणाङ्गनात् । नास्तीति याचके नास्ति तेन रत्नवती क्षितिः॥ २८ ॥ आनन्दाय न कस्य मन्मथकथा कस्य प्रिया न प्रिया लक्ष्मीः कस्य न वल्लभा मनसि नो कस्याङ्गजः क्रीडति । ताम्बूलं न सुखाय कस्य न मतं कस्यान्नशीतोदकं सर्वाशाद्रुमकर्तनैकपरशुर्मृत्युर्न चेत्स्याज्जनोः ॥ २९ ॥ भार्ययं मधुराकृतिर्मम मम प्रीत्यन्वितोऽयं सुतः वर्णस्यैप महानिधिर्मम ममासौ बन्धुरो बान्धवः । रम्यं हर्म्यमिदं ममेत्थमनया व्यामोहितो मायया ' मृत्यु पश्यति नैव देवहतकः कुद्धं पुरश्चारिणम् ॥ ३०॥ कप्टोपार्जितमत्र वित्तमखिलं घूते मया योजितं विद्या कष्टतरं गुरोरधिंगता व्यापारिता कुस्तुतौ । पारम्पर्यसमागता च विनयो वामेक्षणायां कृतः सत्पाने किमहं करोमि विवशः कालेऽद्य नेदीयसि ॥ ३१ । आत्मा- यद्विनियोजितो न विनये नोग्रं तपः प्रापितो न क्षान्त्या समलंकृतः प्रतिकलं सत्येन न प्रीणितः ।..

·वैराग्यशतकम् । दुप्पापं मकराकरे करतलाद्रत्नं निमग्नं यथा संसारेऽत्र तथा नरत्वमथ तत्प्राप्तं मया निर्मलम् । भ्रातः पश्य विमूढतां मम हहा नीतं यदेतन्मुधा कामक्रोधकुवोधमत्सरकुधीमायामहामोहतः ॥ ४०॥ येनेह क्षणभङ्गुरेण वपुषा क्लिन्नेन सर्वात्मना' सयापारवियोजितेन परमं निर्वाणमप्याप्यते । प्रीतिस्तेन हहा सखे प्रियतमावन्दुरागोद्भवा क्रीता स्वल्पमुखाय मूढमनसा कोट्या मया काकिणी ॥४१॥ क्रीडाकारि परोपहासवचनं तुष्टयै परव्यंसनं कान्ता काञ्चनसुन्दराङ्गलतिका कान्तैव पृथ्वीतले । भव्यो व्यसमर्नने किल महारम्भोद्यमः किं तु रे , भेदच्छेदनताडनादिविधिना रौद्रो महारौरवः ॥ ४२ ॥ कंदर्पपसरप्रशान्तिविधये शीलं न संशीलितं लोभोन्मूलनहेतवे स्वविभवो.दत्तो न पात्रे मुदा । व्यामोहोन्मथनाय सद्गुरुगिरां तत्त्वं न चाङ्गीकृतं दुष्प्रापो-नृभवो मया हतधिया हा हारितो हारितः ॥ ४३ ॥ सौख्यं मित्रकलत्रपुत्रविभवभ्रंशादिभिर्भगुरं कासश्वासभगंदरादिभिरिदं व्याप्तं वपुर्व्याधिभिः । भ्रातस्तूर्णमुपैति संनिधिमसौ कालः करालाननः कष्टं कि करवाण्यहं तदपि यश्चित्तस्य पापे रतिः ।। ४ ।। संसारे गहनेऽत्र चित्रगतियु भ्रान्त्यानया सर्वथा रे रे जीवन सोऽस्ति कश्चन जगन्मध्ये प्रदेशो ध्रुवम् । यो नाप्तस्तव भूरिजन्ममरणैस्तत्कि न तेऽद्यापि ही निवेदो हदि विद्यते यदनिशं पापक्रियायां रतिः ॥ ४६॥ नो स्कन्धेन समुन्नतेन धरसे चारित्रगन्त्र्या धुरं पृष्ठेनोपचितेन नैव वहसे प्रोच्चैरहिंसाभरम् ।

·काव्यमाला।
तत्त्वं निन्दसि नैव कर्महतकं प्राप्ते कृतान्तक्षणे
दैवायैव ददासि जीव नितरां शापं विमूढोऽसि रे ॥ ३२ ॥
बालो यौवनसंपदा परिगतः क्षिप्रं क्षिती लक्ष्यते
वृद्धत्वेन युवाः जरापरिणतो व्यक्तं समालोक्यते ।
सोऽपि कापि गतः कृतान्तवशतो न ज्ञायते सर्वधा
पश्यैतद्यदि कौतुकं किमपरैतैरिन्दनालैः सखे ॥ ३३ ॥
द्वारं दन्तिमदप्रवाहनिवहर्यपामभूत्पङ्किलं .
प्रासाभाववशान्न संचरति यद्रकोऽपि तेषां पुनः (१)
येऽभूवन्विमुखाः स्वकुक्षिभरणे तेपामकलादहो
यच्च श्रीरिह दृश्यतेऽतिविपुला तत्कर्मलीलायितम् ॥ ३४ ॥
नापत्यानि न वित्तानि न सौधानि भवन्त्यहो।
मृत्युना नीयमानस्य पुण्यपापे परं पुरः ॥ ३५ ॥
ब्रूतेऽहंकृतिनिग्रहं मृदुनया पश्चात्करिष्याम्यहं
प्रोद्यन्मारविकारकन्दकदनं पञ्चेन्द्रियाणां जयात् ।
व्यामोहप्रसरावरोधनविधि सद्यानतो लीलया
नो जानाति हरिष्यतीह हतकः कालोऽन्तराले किल ॥३६॥
बद्धा येन दशाननेन नितरां खट्दैकदेशे जरा
द्रोणाद्रिश्च समुद्धृतो हनुमता येन स्वदोलीलया ।
श्रीरामेण च येन राक्षसपतित्रैलोक्यवीरो हतः
सवें तेऽपि गताः क्षयं विधिवशात्कान्येषु तद्भोः कथा ॥३॥
सर्वभक्षी कृतान्तोऽयं सत्यं लोके निगद्यते ।
रामदेवादयो धीराः सर्वे क्वाप्यन्यथा गताः ॥ ३८ ॥
मिथ्यात्वानुनरे विचित्रगतिभिः संचारितस्सोद्भटे-
· रत्युग्रभ्रममुद्गराहतिवशात्संमृतिस्पानिशम् ।
संसारेऽन नियन्त्रितस निगडेर्मायामयैश्चोरव-
न्मुक्तिः स्यान्मम सत्वरं कथमनः सद्वृत्तवित्तं विना ॥ ३९॥

·वैराग्यशतकम् । ७७ . दुप्पापं मकराकरे करतलाद्रनं निमग्नं यथा संसारेऽत्र तथा नरत्वमथ तत्प्राप्तं मया निर्मलम् । भ्रातः पश्य विमूढतां मम हहा नीतं यदेतन्मुधा कामक्रोधकुबोधमत्सरकुधीमायामहामोहतः ॥ ४० ॥ . येनेह क्षणमङ्गुरेण वपुषा क्लिन्नेन सर्वात्मना - सद्यापारवियोजितेन परमं निर्वाणमप्याप्यते । प्रीतिस्तेन हहा सखे प्रियतमावकेन्दुरागोद्भवा .क्रीता स्वल्पसुखाय मूढमनसा कोट्या मया काकिणी ॥४१॥ क्रीडाकारि परोपहासवचनं तुष्टयै परव्यंसनं कान्ता काञ्चनसुन्दराङ्गलतिका कान्तैव पृथ्वीतले । भव्यो द्रव्यसमर्जने किल महारम्भोद्यमः किं तु रे भेदच्छेदनताडनादिविधिना रौद्रो महारौरवः ॥ ४२ ।। कंदर्पसरप्रशान्तिविधये शीलं न संशीलितं लोभोन्मूलनहेतवे स्वविभवो दत्तो न पात्रे मुदा । व्यामोहोन्मथनाय सद्गुरुगिरां तत्त्वं न चाङ्गीकृतं दुप्पापो नृमको मया हतधिया हा हारितो. हारितः ।। ४३ ।। सौख्यं मित्रकलत्रपुत्रविभवभ्रंशादिभिर्भङ्गुरं कासश्वासभा देभिरिदं व्याप्तं वपुर्व्याधिभिः । भ्रातस्तूर्णमुपैति संनिधिमसौ कालः करालाननः कष्टं किं करवाण्यहं तदपि यश्चित्तस्य पापे रतिः ॥ ४४ ॥ संसारे गहनेऽत्र चित्रगतिषु भ्रान्त्यानया सर्वथा रे रे जीवन सोऽस्ति कश्चन नगन्मध्ये प्रदेशो ध्रुवम् । यो नाप्तस्तव भूरिजन्ममरणैस्तत्कि न तेऽद्यापि ही निवेदो हृदि विद्यते यदनिशं पापक्रियायां रतिः ॥ ४५ ॥ नो स्कन्धेन समुन्नतेन धरसे चारित्रगन्त्र्या धुरं पृष्ठेनोपचितेन नैव वहसे प्रोचैरहिंसाभरम् ।

·काव्यमाला।
मिय्या त्वन्निवयं (६) पदाहतिवशादो गाहते त्वं यत-
श्वेतत्तद्गतशङ्क साङ्ककृपवन्निन्धं परिनाम्यसि ॥ ४६॥
प्राप्ते सत्कुलजन्ममानवभवे निदोपरत्नोपमे
नीरोगादिसमस्तवन्तुनिचये पुण्येन लब्धे सति ।
नोपात्तं किमपि प्रमादवशतस्तत्वं त्वया मुक्तये
रे जीवात्र ततोऽतिदुःखविपने संसारचके भ्रमः॥ ४७ ।।
कोथो न्यकृतिभाननं न विहतो नीतो न मानः क्षयं
माया नैव हता हताश नितरां लोभो न संशोभितः ।
रे तीनोत्कटकूरचित्तवशग खान्त त्वया हारित
हस्ताप्तं फलमाशु मानवभवधीकल्पवृक्षोद्भवम् ॥ १८॥
बाल्ये मोहमहान्धकारगहने मनेन मूढानना
तारुण्ये तरुणीसमाहृतवा भोगेकसंगेच्छुना ।
वृद्धत्वेऽपि जराभिभूतकरणनामेण निःशकिना
मानुष्यं किल दैवतः कथमपि प्राप्तं हतं हा मया ॥ ४९ ॥
यस्मै वं लघु लङ्घसे जलनिधि दुष्टाटवी गाहसे
मित्रं वञ्चयसे विलुम्पसि निनं वाक्यक्रम मुञ्चसि ।
तद्वित्तं यदि दृश्यते स्थिरतया कस्यापि पृथ्वीतले
रे रे चञ्चलचित्त वित्तहतक व्यावर्ततां (1) ने तदा ॥ ५० ॥
अज्ञानाद्रितटे क्वचित्वचिदपि प्रद्युम्नगर्तान्तरे :
मायागुल्मतले कनित्कनिदहो निन्दानदीसंकटे ।
मोहव्याघ्रभयातुरं हरिणवत्तंसारचोराटवी-
मध्ये धावति पश्य सत्वरतरं कष्टं मदीयं मनः ॥ ११ ॥
सचारित्रपवित्रदाहरनितं शीलध्वनालंकृतं
गुयानागुणगुम्फनादृढनरं सद्बोधपोनं थ्रिनः ।
मोहग्राहभयंकरं तर महासंसारवारांनिधि
यावन्न प्रतिभिद्यते जनतामानः कुरदीशान ॥ १२ ॥

·वैराग्यशतकम् । ७९ कि भस्मप्रतिलेपनेन वपुपो धूमस्य पानेन किं वस्त्रत्यागजुगुप्सया किमनया किं वा त्रिदण्डाप्यहो। कि स्कन्धेन नतेन कम्बलभराजापत्य किं मालया वामाक्षीमभिधावमानमनिशं चेतो न चेद्रक्षितम् ॥ १३ ॥ रोद्धं बालमृणालतन्तुभिरसौ मत्तेभमुज्जृम्भते भेत्तुं वज्रमणीशिरीषकुसुमप्रान्तेन संनयति । माधुर्य मधुविन्दुना रचयितुं क्षाराम्बुधेरीहते नेतुं वाञ्छति यः सतां पथि खलान्सूक्तैः सुधास्यन्दिभिः।।१४॥ मुक्त्वा हुर्मतिमेदिनी गुरुगिरा संशील्य शीलाचलं बद्धा क्रोधपयोनिधिं कुटिलतालङ्कां क्षपित्वा क्षणात् । नित्वा मोहदशाननं निधनतामाराध्य वीरव्रतं श्रीमद्राम इव द्युमुक्तिवनितायुक्तो भविष्याम्यहम् ॥ ५५ ॥ आहारैर्मधुरैमनोहरतरेहीविहारैर्वरैः केयूरैमणिरत्नचारुशिखरेदीरैरुदारैश्च किम् । प्राणान्पद्मदलानवारितरलाञात्वा जवाज्जीव रे दानं देहि विधेहि शीलतपसी निवेदमाखादय ॥ १६ ॥ ज्ञात्वा बुद्बुदभङ्गुरं धनमिदं दीपप्रकम्पं वपु- तारुण्यं तरलेक्षणाक्षितरलं विद्युच्चलं दोबलम् । रे रे जीव गुरुप्रसादवशतः किंचिद्विधेहि द्रुतं । दानध्यानतपोविधानविपयं पुण्यं पवित्रोचितम् ॥ १७ ॥ श्रीखण्डपादपेनेव कृतं खं जन्म निप्फलम् । जिह्मगानां द्विजिवानां संवन्धमनुरुन्धता ॥ १८ ॥ कि तण वितर्कितेन शतशो ज्ञातेन किं छन्दसा किं पीतेन सुधारसेन बहुधा खाध्यायपाठेन किम् । अभ्यस्तेन च लक्षणेन किमहो ध्यानं न चेत्सर्वथा लोकालोकविलोकनैककुशलज्ञाने हृदि ब्रह्मणः ॥ १९ ॥ ..

·काव्यमाला। मां बाल्यादपि निनिमित्तानविडप्रोद्भूतसख्यश्रियं दम्भारम्भ विहाय सत्वरतरं दूरान्तरं गम्यताम् । पश्योन्मीलति मेऽधुना शुभवशाज्ञानोप्णरश्मिप्रभा प्रालेयोत्करवद्भवन्त(द्धतं त)मनया द्रक्ष्याम्यहं त्वां कथम्।।६०॥ कारुण्यान्न सुधारसोऽस्ति हृदय द्रोहान हालाहलं वृत्तादस्ति न कल्पपादप इह क्रोधान्न दावानलः । संतोषादपरोऽस्ति न प्रियमुहल्लोभान्न चान्यो रिपु- युक्तायुक्तमिदं मया निगदितं यद्रोचते तत्त्यन ॥११॥ औचित्यांशुकशालिनी हृदय हे शीलानरागोज्ज्वलां. श्रद्धाध्यानविवेकमण्डनवती कारुण्यहाराङ्किताम् । सहोधाञ्जनरञ्जिनीं परिलसच्चारित्रपत्राङ्करां निर्वाणं यदि वान्सीह परमक्षान्तिप्रियां तद्न ॥१२॥ यत्रातिर्न मतिभ्रमो न न रतिः ख्यातिन नवोन्नति. न व्याधिन धनं न वधो ध्यान न नाध्येपणा। नो दास्यं न विलास "वदनं हास्यं च लास्यं च नो तत्सांसारिकपुण्यपापरहितं ध्येयं पदं धीधनाः ॥ १३ ॥ तावद्भानुकराः'प्रकाशनपरा यक्षेश्वरोऽप्यर्थवा- संपूर्णेन्दुमुखीप्रिया प्रियमहीमाधुर्यहृया न...! ............ . .............. ............ हृदये। मन्त्ररहस्योद्गारी मन्त्रीव स दूरतस्त्याज्यः ॥ १५ ॥ धर्माऽयं निहतः प्रमादवशतः प्राप्तेऽपि मानुप्यके कापण्येन विडम्बिती सति धने यैरर्थकामावपि । अत्यन्त चलचित्तनिग्रहपररप्याप्यते वा न वा मोक्षः शाश्चतिकः प्रसादसदनं तेषां दीयान्पुनः ॥ १६ ॥ ।

·वैराग्यशतकम् । ८१ आकाशेऽपि चिराय ति[छति] शिला मन्त्रेण तन्त्रेण वां बाहुभ्यामपि तीर्यते जलनिधिर्वधाः प्रसन्नो यदा। दृश्यन्ते ग्रहयोगतः सुरपये प्राहेऽपि ताराः स्फुटं हिंसायां पुनराविरक्ति नियतं गन्धोऽपि न श्रेयसः ॥ १७ ॥ निशानां च दिनानां च यथा ज्योतिर्विभूषणम् । सतीनां च यतीनां च तथा शीलमखण्डितम् ॥ ६८ ॥ मायया राजते वेश्या शीलेन कुलवालिका । न्यायेन मेदिनीनाथः सदाचारतया यतिः ॥ ६९ ॥ यावद्याधिविवाधया विधुरतामङ्गं न संसेवते यावच्चेन्द्रियपाटवं न हरति क्रूरा जरा राक्षसी । तावन्निष्कलनिश्चलामलपदं कर्मक्षयायाधुना ध्येयं ध्यानविचक्षणैः स्फुटतरं हृत्पद्मसद्मोदरे ॥ ७० ॥ अज्ञानावृतचेतसो मम महाव्यामूढतां कृत्वा धर्मधनं हृतं यदनिशं वाराणसीधूर्तवत् । युक्तं तद्विहितं त्वयेदमपि ते युक्तं भवेद्धि द्रुतं मां पुण्याप्तगुरुप्रसादमधुना संत्यज्य निर्गच्छ रे ।। ७१ ॥ तन्नो नागपते नंगवनिताभोगोपचारैः परै- स्तन्नो श्रीसविलाससंगमशतैः सारैर्मुरारेः किल । तन्नो वज्रधरस्य देववनिताक्रीडारसैनिभरै- यत्सौख्यं वत वीतकाममनसां तत्त्वार्थतो योगिनाम् ॥ ७२ ।। मध्यक्षामतया योपित्तपः क्षामतया यतिः । मुखक्षामतया चाश्वो राजते न तु भूपणैः ॥ ७३ ।। तन्व्या श्रोत्ररसायनेन वचसा] सप्रेम संमापितः सर्पत्कोपविपाकपाटलरुचा .संवीक्षितश्चक्षुषा । सद्योगान्न तिलाग्रमात्रमपि यः संक्षोभितुं शक्यते रागद्वेषविवर्जितो विजयते.कोऽप्येष योगीश्वरः ॥ ७४ ॥ ........

·काव्यमाला। आताम्रायतलोचनातुरमिदं न्यकारवाड्रिन्दितं बभ्रूकुटिमालभीममधरमपन्ददुर्दर्शनम् । व्यालोलालकसंकुलं कृशतनोः कोपेऽपि कान्तं मुखं पश्यन्ति स्मरविवलीकृतहदो ही कामिनां मूढता ॥ ७९ ॥ कौशल्यं प्रविलीयते विकलता सर्वाङ्गमाश्लिप्यते ज्ञानश्रीः प्रलयं प्रयाति कुमतिः प्रागल्भ्यमम्यस्यति । धोऽपि प्रपलायते कलयति स्थेमानमहः परं यसाच्छोकवशात्कथं स विदुषां संसेवितुं युज्यते ॥ ७६ ॥ क्व कफात मुखं नार्याः क पीयूपनिधिः शशी । आमनन्ति तयोरेक्यं कामिनो मन्दबुद्धयः ॥ ७७ ॥ पाशे कुरङ्गानिवहो न पतत्यविद्वा- न्दाहात्मतामकलयञ्शलभः प्रदीपे । जानन्नहं पुनरमून्कारकर्णलोला- न्मोगांस्त्यनामि न तथापि क एष मोहः ।। ७८ ॥ ज्ञानमेव परं मित्रं काम एव परः परः । अहिंसैव परो धर्मो योषिदेव परा जरा ॥ ७९ ॥ धिक्कंदप जगत्रयीविनायनो दोःस्थामविस्फजितं विद्वान्कः किल तावकीनमधुना व्यालोकतामाननम् । दृष्ट्वा यौवनमित्र...."भवान्सज्जिरारातसी- वक्रान्तःपतितं विमुञ्चति न यः कोदण्डकलिक्रमम् ॥ ८॥ तृष्णावारितरङ्गभङ्गविलसत्कौटिल्यवल्लोल्ह- . लियप्रेक्षितवाक्प्रपञ्चकबरीपाशभुवः पलवाः । यत्वां मान्ति न तुच्छके हदि ततः स्थानं वहिः कुर्वते कस्ताश्चञ्चलचक्षुपः कुशलधीः संसेवितुं वाञ्छति ।। ८१ ॥ रे रे मोहहताश तावकमिदं चिपौरुपोन्नभिनं विसन्धं भवसागरे किल भवान्यम्य मां क्षिप्तवान् ।

·वैराग्यशतकम् । संप्रत्याप्तगुरूपदेशफलकः पारं प्रयातोऽस्म्यहं शौटीर्य तव विद्यते यदधुना दोप्णोस्तदा दर्शय ॥ ८२ ।। रे कंदर्प किमाततज्यमधुना धत्से धनुस्त्वं मुधा किं भ्रूलास्यकलासु पक्ष्मलदृशः प्रागल्भ्यमभ्यस्यथ । वैराग्याम्बुजिनीप्रबोधनपटुः प्रध्वस्तदोपाकरः खेलत्येप विवेकचण्डकिरणः कस्त्वादृशामुत्सवः ॥ ८३ ॥ अन्यं प्रियालापपथं नयन्ते किंचित्कटाक्षेरपरं स्पृशन्ति । अन्य हृदा कंचन मन्त्रयन्ते धिग्योपितां चञ्चलचित्तवृत्तिम् ॥ ८४ ॥ याच्माये वचनक्रम रचयतः पादौ परिभ्रान्तये नेत्रे रोपकपायितानि वदनान्यालोकितुं स्वामिनाम् । धातश्चेन्न दयालुता तव हृदि स्थानं ववन्ध क्षणं तत्किं हन्त परिश्रमोऽपि निकटीभूयं(?) न संपन्नवान् ॥८॥ रक्षाकृते धनलवस्य विमूढचेता लोमिाज्जनः] किमपि संतनुते प्रयत्नम् । तल्लक्षकोटिभिरनाप्यमपीदमायुः कालो निकृन्तति न तन्ननु शङ्कतेऽपि ॥ ८६ ॥ बन्धो क्रोध विधेहि किंचिदपरं स्वस्याधिवासास्पदं भ्रातर्मान भवानपि प्रचलतु त्वं देवि माये व्रज । हंहो लोभ सखे यथाभिलपितं गच्छ द्रुतं वश्यतां नीतः शान्तरसस्य संप्रति लसद्वाचा गुरूणामहम् ॥ ८७ ।। मनो न वैराग्यतरङ्गितं चेद्वृथा तदा दानतपःप्रयासः । लावण्यमले यदि नाङ्गनानां मुधा तदा विभ्रमवल्गितानि ॥ ८८|| विश्वाः कलाः परिचिता यदि तास्ततः किं तप्तं तपो यदि तदुग्रतरं ततः किम् । कीर्तिः कलङ्कविकला यदि सा ततः कि- मन्तविवेककलिका यदि नोल्लास ।। ८९ ॥

·काव्यमाला। . स्फूर्नल्लोभकरालवत्रकुहरो हुंकारगुञ्जारवः कामक्रोधविलोललोचनयुगो मायानखश्रेणिभाक् । खैरं यत्र स बम्नमीति सततं मोहाइयः केसरी तां संसारमहाटवी प्रतिवसन्को नाम जन्तुः सुखी ॥ ९ ॥ एकः स वैवस्वत एव देवः शौटीर्यशाली च महाप्रती च । पशौ च गीर्वाणपतौ च यस्या विभिन्नमुद्रस्य दृशः पतन्ति ॥२१॥ एतानि तानि मदनज्वलनेन्धनानि दूरीकुरुप्व मयि वऋविलोकितानि । उन्मीलति स्म ललिताङ्गयधुना स एव मन्मानसे शुचिविवेककलाविलासः ॥ ९२ ॥ प्रत्यक्षो नरकः स एप वमुधापीठे परायचते- त्येवं पूत्कुरुते जनः प्रतिकलं सर्वोऽपि विद्वानिह । तन्नारी (1)वशतिनोऽपि विपयान्कण्डूतिकल्पानयं रोमाञ्चारचर्विताङ्गलतिकः किं नाम नैवोज्झति ॥ ९३ ॥ ता एवैताः कुवलयदृशः सैप कालो वसन्तः, स्वा एवान्तः शुचिवनभुवले. वयं ते वयस्याः किं तद्भूतः स सलु हृदये तत्त्वदीपप्रकाशो येनेदानी हसति हृदयं यौवनोन्मादलीलाः ॥ ९४ ॥ को देवो वीततमाः कः मुगुरुः शुद्धमार्गसंभाषी । कि परमं विज्ञान स्वकीयगुणदोपविज्ञानम् ॥ ९५ ॥ यत्कारुण्यहिरण्यनं न न च यत्सन्मार्गतानोद्भवं नो यत्संयमलोहजन्म न च यत्संतोपमृत्नामयम् । यद्योग्यं न तपोविधानदहनज्वालावलीतेनसां सिद्धि याति कथं नधान्यनिकरलसिन्कुपाने धितः ॥ १६ ॥ हे मोहाहत नीव हुं शृणु वः श्रद्धाति चेत्कय्यता माप्तं किंचन सत्फलं भवमहाटव्यां त्वया भाग्यता ।

·1. -- वैराग्यशतकम् । भ्रातर्नैव तथाविधं किमपि तन्निर्वाणदं तहि किं - शून्यं पश्यसि. पङ्गुवन्ननु गतं नोपक्रमे तिष्ठति ॥ ९७ ॥ शौक्लये हंसबकोटयोः सति समे यद्वद्गतावन्तरं कार्ये कोकिलकाकयोः किल यथा भेदो भृशं भापिते । पैत्ये हेमहरिद्रयोरपि यथा मूल्ये विभिन्नार्थता मानुप्ये सदृशे तथार्यखलयो विभेदो गुणैः ॥९८ ॥ त्वदृष्टिपातनिहताः खलु तेऽन्य एव धैर्यव्रतं सुतनु ये परिमार्जयन्ति । . अन्ये. त्वमी शुचिविवेकपवित्रचित्ता- स्तत्कि विडम्बयसि मन्मथविभ्रमः स्वम् ॥ ९९ ।। संपत्स्यते मम कदाचन तद्दिनं कि, · सद्ध्यानरूढमनसः सततं भवेयुः । आनन्दबिन्दुविशदानि सुधामयानि यत्रेक्षितानि मयि मुक्तिमृगेक्षणायाः ॥ १० ॥ ललितं सत्यसंयुक्तं सुव्यक्तं सततं मितम् । ये वदन्ति सदा तेषां स्वयं सिद्धैव भारती ॥ १०१ ॥ सिक्तः श्रीजिनवल्लभस्य सुगुरोः शान्तोपदेशामृतैः " श्रीमन्नागपुरे चकार सदनं श्रीनेमिनाथस्य यः । श्रेष्ठी श्रीधनदेव इत्यभिधया ख्यातश्च तस्याङ्गजः . पद्मानन्दशत(इति) व्यत्ति सुधियामानन्दसंपत्तये ॥ १०२ ॥ संपूर्णेन्दुमुखीमुखे न च न च श्वेतांशुविम्वोदये श्रीखण्डद्वलेपने न न न च द्राक्षारसास्वादने । आनन्दः स सखे न च क्वचिदसौ किं भूरिभि पितैः पद्मानन्दशते श्रुते किल मया यः स्वादितः स्वेच्छया॥१०३॥ इति श्रीपद्मानन्दप्रणीतं वैराग्यशतकम् । 1 ·काव्यमाला। . श्रीजिनप्रभसूरिविरचितः सिद्धान्तागमस्तवः। सावरिः। ध्यायन्ति श्रीविशेषाय गतावेशा लयेन यम् । स्तुतिद्वारा जयश्रीदः श्रीवीरगुरुगो रवः ।। पुरा श्रीजिनप्रभसूरिभिः प्रतिदिनं नवस्तवनिर्माणपुरःसरं निरवद्याहारग्रहणाभिग्रह- वद्भिः प्रत्यक्षपद्मावतीदेवीवचसामभ्युदयिनं श्रीतपागच्छं विभान्य भगवता श्रीसोमति- लकसूरीणां स्वशैक्षशिप्यादिपठनविलोकनाद्यर्थ यमकश्लेषचित्रच्छन्दोविशेषादिनवन- वहीसुभगाः सप्तशतीमिताः स्तवा उपदोकृता निजनामादिताः । तेष्वय सर्वसिद्धान्त स्तवो बहूपयोगित्वाद्विवियते- नत्वा गुरुभ्यः श्रुतदेवतायै सुधर्मणे च श्रुतभक्तिनुन्नः । निरुद्धनानावृजिनागमानां जिनागमानां स्तवनं तनोमि ॥ १ ॥ गुरुभ्यः श्रुतदेवतायै सरस्वत्यै सुधर्मणे च पञ्चमगणधराय नत्वा । त्रिषु नतिक्रिया। 'अभिप्रेयलाचतुर्थी' इति सूत्रेण सप्रदानाचतुर्थी । श्रुतभक्तिप्रेरितोऽहं निरुद्धा कदा नाना अविरतिकपायादिभिर्बहुविधानां जिनानां पापानामागमाः प्रसरणानि येस्तेषा जिनागमानां श्रीवीरसिद्धान्तानां स्तवनं तनोमि करोमि ॥ सामायिकादिकपडध्ययनस्वरूप- मावश्यकं शिवरमावदनात्मदर्शम् । नियुक्तिभाप्यवरचूर्णिविचित्रवृत्ति- स्पष्टीकृतार्थनिवहं हृदये वहामि ॥२॥ अवश्यकरणादावश्यकम् । सामायिकादिकानि सामायिक चतुविशतिस्तव-वन्दना- प्रतिक्रमण-कायोत्सर्ग-प्रत्याल्यानरूपाणि यानि पडध्ययनानि तत्स्वरूपन् । शिवरमाल (मोक्षलपम्याः) वदनात्मदर्श दर्पणतुल्यम् । पुनः फिविशिष्टम् । नियुक्तिः श्रीमदया। कृता एकत्रिगच्छतप्रमाणा । भाप्प सूत्रार्थप्रपञ्चनम् । वरावचूर्णिरष्टादशसहसप्रमाना पूर्वपिविहिता । विचित्रतिरनुगतार्थकथनं द्वाविंशतिसहसप्रमाणम् । एताभिः स्पटो- कृतोऽनिवहो यस्य तथाविध हृदये वहामि स्मरामि ॥ युक्तिमुक्तास्वातिनीरं प्रमेयोनिमहोदधिम् । विशेपावश्यकं स्तौमि महाभाप्यापराद्वयम् ॥ ३ ॥ १. स्तोपस्यास्पकमेवाटपगत्मकं सटीक पुस्ता सवेगिसाधुवरश्रीशान्निमिन्नु नीनो समाधिगतम्, तग नातिमुदं शतप्राचीनमिवानुमायते. तोमान्स दणं विदितमस्ति.

·सिद्धान्तागमस्तवः। युक्तय एव मुक्ता मौक्तिकानि तासां निष्पादकत्वात्स्वातिनीरम् । प्रमेयाः पदार्यास्त एवोर्मयः कलोलास्तेषां महोदधिम् । महाभाष्यमित्यपर आह्वयो यस्य तद्विशेषावश्यक स्तौमि ॥ दशकालिक मेरुमिव रोचिष्णुचूलिकम् । प्रीतिक्षेत्रं सुमनसा सत्कल्याणमयं स्तुमः ॥ ४ ॥ विकालेनापरादरूपेण निवृत्तानि वैकालिकानि दशाध्ययनानि यत्र तत् शय्यंभवसू- रिकृतं दशवकालिक मेरुमिव रोचिष्णू चूलिके इह सचूलिप रूपे यत्र । पक्षे च- स्वारिंशयोजनमाना । सुमनसामुत्तमानां पक्षे देवानां प्रीतिस्थानम् । सत्कल्याणमयं थे. योमयं पक्षे सुवर्णमयं स्तुमः ॥ उद्धामुपोद्धातविकल्पकालभेदप्रभेदप्रतिमेदरूपाम् । मिताभिधानाममिताभिधेयां नौम्योपनियुक्तिममोघयुक्तिम् ॥ ५॥ उद्धा प्रशस्यां मिताभिधानां स्तोकशब्दाममिताभिधेयां वहाममोघयुक्ति सफलयु- क्तिमोघनियुक्ति नौमि स्तौमि । किंविशिष्टाम् । उपोद्घातः शास्त्रस्यादिस्तस्य विकल्पा द्वाराणि 'उद्देसे निद्देसे निग्गमे इत्यादीनि पविशतिः। तत्र विकल्परूपास्तस्य भेदा एका. दश नामस्थापनाद्रव्यादयः 'दब्वे अअहाउ अउवकमे इत्यादिगायोक्तास्तेषु पष्ठभेदस्यो- पक्रमकालस्य प्रभेदी सामाचार्युपक्रमकालः यथायुप्कोपक्रमकालश्च । तयोः प्रथमस्य त्रयः प्रतिभेदाः ओघसामाचारी इच्छाकारादिदशविधसामाचारी पदविभागसामाचारी च त्रिषु ओघःसामान्यं संक्षेपाभिधानरूपा सामाचारी तद्रूपा ओघनियुक्तिः श्रीभद्रवा- हुस्वामिना नवमपूर्वात्तृतीयादाचाराभिधवस्तुनो विंशतितमप्राभूतानियूंढा सांप्रतिक साधूनां हितायास्मिन्काले स्थिरीकृता श्रीआवश्यकनियुक्ती गणधरवादस्याग्रे संप्रति च मुखपाठाय पृथग्ग्रन्थरूपा विहितास्ति ताम् ॥ पिण्डविधिप्रतिपत्तावखण्डपाण्डित्यदानदुर्ललिताम् । ललितपदश्रुतिमिष्टामभिष्टुमः पिण्डनियुक्तिम् ॥ ६॥ पिण्डस्याहारस्प लियोपहिरोल दिशुद्धस्तब्दाले संपूर्ण पोस्रवितरणसंलो. र. 'लिताना सुकोमलानां पदानां श्रुतिः श्रवणं तया मिष्टा(मृष्टां) मधुरां पिण्डनियुक्ति चयमभिष्टुमः॥ प्रवचननाटकनान्दी प्रपञ्चितज्ञानपञ्चकसतत्त्वा । अस्माकममन्दतमं कन्दलयतु नन्दिरानन्दम् ॥ ७ ॥ प्रवचनं जिनमतमेव नाटकं तत्र नान्दी द्वादशतूर्यनिघोषः । तन्मूलत्वानाटकस्य । प्रचितं प्रकटीकृतं ज्ञानपश्चकस्य मतिश्रुतावधिमनःपर्ययकेवलज्ञानरूपस्य सतत्वं स्वरूपं १ यया सा नन्दिरस्माकममन्दतमं यहुतरमानन्दं कन्दव्यतु वर्षयतु ॥

·काव्यमाला। अनुयोगद्वाराणि द्वाराणीवापुनर्भवपुरस्य । जीयाः श्रुतसौधाधिरोहसोपानरूपाणि ॥८॥ श्रुतमेव सौध गृह तदरोहे सोपानरूपाणि अपुनर्भवपुरस्य मोक्षनगरस्य द्वाररानीवा- नुयोगद्वाराणि जोयासुः॥ अनवमनवमरससुधाहदिनी पत्रिंशदुत्तराध्ययिनीम् । अञ्चामि पञ्चचत्वारिंशतमृपिभापितानि तथा ॥९॥ अनवमो रम्यो यो नवमो रसः शान्ताल्यः स एव सुधामृतं तस्य हदिनी नदी प. त्रिंशद्यान्युत्तराणि प्रधानान्यध्ययनानि [यस्यां] तामहमइयामि पूजयामि । तपा पर चत्वारिंशतं श्रीनेमिपार्श्वश्रीवीरतीर्थवर्तिभिर्नारदादिभिः प्रगीतानध्ययनविशेषान् ।। उच्चस्तरोदश्चितपञ्चचूडमाचारमाचारविचारचारु । महापरिज्ञास्थनभोगविद्यमाधं प्रपद्ये गमनं गजेन्द्रम् ॥ १० ॥ आचारविचारचारु योगानुष्ठानपूर्व यया स्यादवम् आधारप्रतिपादकलादाचार ना. मायमङ्गमहं प्रपद्ये श्रये । विशिष्टम् । उच्चस्तरा: शब्दायर्याभ्यामतिशायिन्य उदशिताः प्रकटीकृता पञ्च चूडा येन तत् । उक्तशेषानुवादिनोऽधिकारविशेषाभूटासंज्ञाः । पुनः किंविशिष्टम् । महापरिज्ञानामाध्यायनं तत्रस्या आकाशगामिनीविद्या तस्य । तत एवो- दृत्य श्रीवनस्वामिना प्रभावना कृता ।। त्रिपष्टिसंयुक्तशतत्रयीमितमवाददाद्रिविभेदहादिनीम् । द्वयश्रुतस्कन्धमयं शिवश्रिये कृतस्पृहः सूत्रकृदङ्गमाद्रिये ॥ ११॥ श्रुतस्कन्धद्वय सूत्रबदा शिवधिये कृतस्पृहोऽहमाद्रिये आश्यामि । किंविधि- टम् । विपश्यधिकशतश्यीमिता ये प्रशदिनः क्रियावादिप्रभृतयस्तेषां दोदिविभो . दिनी वनसमम् ॥ स्थानाहाय दशस्थानस्थापिताखिलवस्तुने । नमामि कामितफलप्रदानसुरशाखिने ॥ १२ ॥ कामितफलप्रदानमुरशासिने तिष्ठन्ति प्रतिपाद्यजीवादयः पदार्या [ये हात सा. नान्यधिकारविशेषाः । तयादि-'तनुइन्दा" ........"कम्म बन्धन्ति' इत्यादि। एवमेतेषु दशस्थानेषु स्थापितान्यसिटवस्तूनि यत्र तस्मै स्यानाशायाह नमानि । वि. वक्षात: कारवाणि भवन्ति' इति न्यायात्स्थानाहायेति संत्रदानम् ॥ तत्तत्संख्याविशिष्टार्थप्ररूपणपरायणम् । संतुमः समवायाङ्गं समवायैः स्तुतं सताम् ॥ १३ ॥ तास्ता एकादिदशान्ताः संख्यास्ताभिविशिष्टया येस्तयां प्रस्म करने तत्र पर यम तत्पर सतां समवायः समूहः स्तुनं समवायाई वयं स्तुमः॥

·सिद्धान्तागमस्तवः।
या पत्रिंशत्सहस्रान्प्रतिनिधिसजुयां विभ्रती प्रश्नवाचा
चत्वारिंशच्छतेपु प्रथयति परितः श्रेणिमुद्देशकानाम् ।
रङ्गद्भङ्गोत्तरझानयगमगहना दुर्विगाहा विवाह-
प्रज्ञप्ती पञ्चमाझं जयति भगवती सा विचित्रार्थकोपः ॥ १४ ॥
या प्रतिविधिरुत्तरं तेन सहितानां प्रश्नवाचां पत्रिंशत्सहसान्विती दधती या
चत्वारिंशच्छतेष्वधिकारविशेषेपद्देशकानां श्रेणि परितः सर्वतः प्रथयति सा विवाहप्रज्ञप्ती
नानी पञ्चमाझं रद्वन्तो ये भङ्गा रचनाविशेपास्तैरुत्तरगा उत्कलोला तया युक्तयां गमाः
सरशपाठास्तगहना प्रन्धिला अकुशलै विगाहा विचित्रार्थकोषो जयति । भगवतीति
पूज्याभिधानम् ॥
कथानकानां यत्रार्धचतस्रः कोटयः स्थिताः ।
सोक्षिप्तादिज्ञातहृद्या ज्ञातधर्मकथाः श्रये ॥१५॥
यत्रार्धचतसः कथानकानां कोटयः स्थिता सा ज्ञातधर्मकथा नाम पष्ठमङ्गमुक्षिप्ता-
दिमितिदृष्टान्तै«द्या श्रियेऽस्तु (अये) ॥
आनन्दादिश्रमणोपासकदशकेतिवृत्तसुभगार्थाः ।
विशदामुपासकदशा मावदृशं मम दिशन्तु सदा ॥ १६ ॥
आनन्दादयः श्रमणोपासकास्तेषां दशकं तस्वैतिवृत्तानि चरितानि तैः मुभागार्थी
उपासकदशा नाम सप्तमा विशदा भावदृशं मम सदा दिशन्तु ||
महदृषिमहासतीनां गौतमपद्मावतीपुरोगाणाम् ।
अधिकृतशिवान्तसुकृताः सरतोच्चरन्तकृदशाः कृतिनः ॥ १७ ॥
गौतमपद्मावतीप्रमुसाणां महर्षीणां महासतीनामधिकृतानि प्रकटितानि शिवान्तानि
सुकतानि यासु ता अन्तकृद्दशा हे कृतिनः, उच्चै!स्मरत ।।
गुणैर्यदध्ययनकलापकीर्तिता अनुत्तरा प्रशमिषु जालिमुख्यकाः ।
अनुत्तरश्रियममजन्ननुत्तरोपपातिकोपपददशाः श्रयामि ताः ॥१८॥
यदध्ययनकलापे कीर्तिताः कथिताः प्रशमिपु ऋषिषु गुणेश्चारित्रादिभिरनुत्तराः प्र.
धानाः । जालिमुल्यका जालि म कपिः स एव मुल्यो येषां ते जालिमुल्यकाः ।
स्वार्थे कमत्ययः । अणुत्तराणि विजयादीनि पञ्चविमानानि तेषां श्रियमभजन् । अनु-
त्तरोपपातिकमित्युपपदं पूर्वपदं यासां ता अनुत्तरोपपातिकदशा अहं प्रयामि ।।
। अङ्गुष्ठाद्यवतरदिष्टदेवतानां विद्यानां भवनमुदात्तवैभवानाम् ।
निर्णीताश्रयविधिसंवरस्वरूपा प्रश्नव्याकरणदशा दिशन्तु शं नः ॥१९॥

·काव्यमाला। अङ्गुष्ठादिपु आदिशब्दादीपजलादिष्ववतारोऽवतरणं तेन दिष्टः कथिता देवता यासां तासामुदात्तवैभवानामुस्कृष्टमहिनां विद्यानां भवनं स्थानम् । आश्रवविधिः कर्म पुद्गलानां संवरस्तनिरोधः । निर्णीत तयोः स्वरूपं यासु ताः प्रश्नव्याकरणदशा दस मानोऽस्माकं शं सुखं दिशतु ॥ ज्ञातैर्मुगापुत्रसुबाहुवादिभिः शासद्विपाकं सुखदुःखकर्मणाम् । द्विः पतिसंख्याध्ययनोपशोभितं श्रीमद्विपाकश्रुतमस्तु नः श्रिये ॥ २० ॥ मृगापुत्रसुपाहुवादिमिदृष्टान्तः सुखदुःखकर्मणां विपाकं परिणामं शासच्छिक्षयन् । ज्ञापयदित्यर्थः । केपाम् । भव्यजीवानामिति गम्यम् । विशत्यध्ययनालंकृतं श्रीमद्विपाक श्रुतमेकादशमहं नः श्रियेऽस्तु । सुवाहुवादिभिरित्यत्र 'इवर्णादेः' इत्यनेन सूत्रेण परतो वत्तम् । एतान्यप्येकादशान्यदानि धीसुधर्मस्वामिना रचितानि । अन्येषां गणता पूर्वनिर्धतत्वेन सर्वगणघरशिष्याणामैतद्वाचनाप्रहणात् । अत एवादी थीसुधर्म नमस्कृतः॥ प्रणिधाय यत्प्रवृत्ता शास्त्रान्तरवर्णनाविदेशततिः । नमतोपपातिक ताकटयदुपपादवैचित्रीम् ॥ २१ ॥ यत्प्रणिधाय स्मृत्वा शास्त्रान्तरेषु पदार्थवर्णनातिदेशनाततिः श्रेणिः प्ररत्ताः । आत. देशोऽन्यय विस्तरेण प्ररूपितस्य वस्तुनः सक्षेपेण कथनम् । तदुपपातिकमाचाराकोपाई देवनारकाणामुपपाद उत्पादस्तस्य वैचित्री प्रफटयत है विद्वांसः, यूयं नमत । आचार- अस्य शास्त्रपरिज्ञाध्ययनाख्य द्वे शतके । सूत्रमिदं 'एवमेगे सिनौनायं भवई इत्यादि । अप सूत्रे यापपातिकलमात्मनो निदिए तदन प्रपध्यत इत्यर्य: 1 अगस्योपसमोर उपागम् ॥ सूर्याभवैभवविभावनहटतीर्थ- प्रश्नादनन्तरमिनानननिर्गतेन । केशिप्रदेशिचरितेन विरानि राज- प्रश्नीयमिद्धमुपपत्तिशतैर्महामि ॥ २२ ॥ सूर्याभदेव वैभवमृद्धिस्तस्य विभावनेनीक्षणेन हर वत्तीय प्रथममपथरथानमः सघो वा तस्स प्रभाच्या अनन्तरमिनस्य श्रीवीरस्थाननं मुखं तो निर्गन । कैची गमभृत् प्रदेशी च राजा तयोरितन सिजि शोभि । उपपत्तितिलाई दीप्त राजप्रधीय सूधदुपामह महामि । प्रदेशी फेशिना प्रतिपोधितो देवतमार वारं वन्दितुं समरसती गतः तपापडत तस्य तेजो वीश पीसन प्रश्न न सानो वन्यो मिमित्ययमुरकट इति ॥

·सिद्धान्तागमस्तवः।
जीवाजीवनिरूपिद्वधाप्रतिपत्तिनवककमनीयम् ।
जीवाभिंगमाध्ययनं ध्यायेमासुगमगमगहनम् ॥ २३ ॥
जीवाजीवनिरूपिण्यौ या द्वेधा द्विप्रकाराः प्रतिपत्तयोऽधिकारास्तासां नवकेन रम्यम् ।
असुगमा विषमा ये गमास्तैर्गहनं जीवाभिगमाध्ययनं स्थानान्झोपाझं ध्यायेम । जीवाना-
मुपलक्षणादजीवानामप्यभिगमो ज्ञानं यत्र तत् !!
पत्रिंशता पदैर्जीवाजीवभावविभावनीम् ।
प्रज्ञापनां पनायामि श्यामार्यस्यामलं यशः ॥ २४ ॥
पत्रिंशता पदैरधिकारीवाजीवभावप्ररूपिकां प्रज्ञापनां समवायाहोपाझं पनायामि
स्तौमि । श्यामार्यस्य कालिकाचार्यस्यामलं यशः । तत्र तदधिकारात् ।।
विवृताद्यद्वीपस्थितिजिनजनिमहचक्रिदिग्विजयविधये ।
भगवति जम्बूद्वीपप्रज्ञप्ते तुभ्यमस्तु नमः ॥ २५ ॥
हे भगवति, जम्बूद्वीपप्रज्ञप्ते, पञ्चमागोपाइ...."विता प्रकटिता आयद्वीपस्य
स्थितिर्जिनजन्ममहश्चक्रिणो दिग्विजयविधिश्च यया सा । तुभ्यं नमोऽस्तु ।
प्रणमामि चन्द्रसूर्यप्रज्ञप्ती यमलजातके नव्ये ।
गुम्फवपुपैव नवरं नातिभिदार्थात्मनापि ययोः ॥ २६ ॥
चन्दसूर्यप्रज्ञप्ती चन्द्रसूर्यविचारप्रतिपादके यमलजातकै सहजाते नवरं केवलं गुम्फ-
वपुषैव गुम्फेनैव नव्ये भिनग्रन्धल्ये अहं प्रणमामि । ययोरर्थात्मनापि नातिभिदा भेदः ।
अपिशब्दाच्छब्दतोऽपि ॥
कालादिकुमाराणां महाहवारम्भसंभृतैर्दुरितैः ।
दर्शितनरकातिथ्या निरयावलिका विजेपीरन् ॥ २७ ॥
कालादिदशकुमाराणां चेटककोणिकवरे महाहवारम्भसंभूतैर्महायुद्धारम्भोपार्जितैः
पार्दर्शितं नरकातिथ्यं नरकर्भवप्राप्तिाभिस्ता निरयावलिका विजेपीरन्विजयन्ताम् ।
तत्र कालादिकुमाराणां वर्णनात् ।।
पद्मादयः कल्पवतंसभूयमुपेयिवांसः सुकृतैः शमीशाः।
यत्रोदिताः श्रेणिकराजवंश्या उपास्महे कल्पवतंसिकान्ताः ॥ २८ ॥
श्रेणिकराजवंश्याः पद्मादयः शमीशा ऋषयः सुकृतैः कल्पवतंसभूयं देवत्वमुपेयिवांसः
प्राप्ता यत्रोदिताः कथितास्ताः कल्पवतंसिका क्यमुपास्महे ।
चन्द्रसूर्यबहुपुत्रिकादिभियंत्र संयमविराधनाफलम् ।
। . भुज्यमानमगृणाद्गणाधिपः पुष्पिकाः शमभिपुप्पयन्तु नः ॥ २९ ॥

·१२ काव्यमाला। पत्र संयमविराधनायाः पलं चन्दसूयॊ राजानी पूर्वमवे रद्दीतदीक्षा बहुविचना या पूर्वनवे प्रजिता....."अगमात्रमाद ताः पुम्पिका र मुखमनिपुम्पयन्ततुल्लरन्तु । यत्र ग्रन्येऽझिनो प्रहवासयागेन यमनावनिता वम्तिाः (१)॥ श्रीहीमभृतिदेवानां चरित्रं यत्र सूत्रितन् । ताः सन्तु ने प्रसादानुकूलिकाः पुप्पचूलिकाः ॥ ३० ॥ श्रीढीप्रभातदेवीनां चरित्रं परिवारादिस्वरूप चत्र सूत्रितं करितं ताः पुष्पडिया में मम प्रसादानुकूलिकाः प्रसादतत्परः सन्तु ।। वृष्णीनां निषधादीनां द्वादशानां यशःवजः । पुप्णन्तु भक्तिनिष्ठानां दशां वृष्णिादशाः शुमाम् ॥ ३१ ॥ निषधादीनां राक्ष वृप्तीनामन्यक...."वृष्णिदया मजिरायमान गुमाएका पुप्यन्तु। नन्छनुयोगद्वारयोः पूर्व कपनादावाद्ववेन त्रयोदशाकीर्णकानि ताति-- वन्दे मरणसमाधि प्रत्याख्याने महातुरोपपदे । संस्तारचन्द्रवेध्यकभक्तपरिज्ञाचतुःशरणम् ॥ ३२ ॥ वीरस्तरदेवेन्दस्तवगच्छाचारमपि च गणिविद्याम् । द्वीपाब्धिमज्ञाप्त वण्डुलवतालिकं च नुमः ॥ ३३ ॥ अहं वन्दे मरणतमापिन् । प्रत्याख्याने महा इति आतुर मत्युगपदे पोस्ते । महान साख्यानमारमयाख्यानं च । सस्तार-चन्दवेध्यकन्नतपरिज्ञा-चतुःशरपनिति कन- हारः । बोरस्तदेवेन्द्रस्तवनाच्छाचारं भषिविद्यां दोगन्धित तन्दुटवतावित वयं नुमः । सर्वेशं नामार्थाः पाक्षिकसूबावचूनौ सन्ति । शिवाचदीपायोद्धातानुद्वातारोपणात्मने । चित्रोत्सगापवादाय निशीवाय नमोनमः ॥ ३४ ॥ मोक्षमार्गदीराय उदातो गुरुसायश्चित्तविशेषः । अनुदातस्तु तद्विगरीतः । टपुर- सर्थः । तयोरारोपगमुचितस्थाने प्रयोजनं तदात्मा स्वरूप यस उ तस्मै उदातानुदा- तारोपणात्मने । चित्रा विविधा उत्सगांपवादा यत्र । उत्तनों मुख्यमार्गः । भारत करणे प्रतिदिसवा । निशीयमधरावस्तदहाभूतं यदध्ययन तानियो तल कि- चारादपत्रमनदार नमोनमः ॥ नियुक्तिभाप्यममुनिबन्दैः सहसासीकृतवाच्चजातम् । दशाशनस्कन्धानात्तगन्ध परैः सकल्सव्यवहारनाडे ॥३५॥ नियुक्तिनाप्पानुसनिमन्धः सहसपासीम्त विस्तारितं याच्या पत्र - ·सिद्धान्तागमस्तवः। - यनानां श्रुतस्कन्धं दशाध्रुतस्कन्धं परैः परमतिभिरनात्तगन्धम् । कल्पः साध्वाचार- स्तत्प्रतिपादको अन्योऽपि कल्पः । व्यवहारः प्रतीतार्थस्तत्प्रतिपादको अन्धोऽपि व्यव- हारः। ताभ्यां सह वर्तते यः स कल्पव्यवहारस्तमीहे स्तुवे ॥ .पट्सप्तपङ्किविंशतिपङ्गुणसप्तप्रकारकल्पानाम् । विस्तारयिता कल्पितफलदः स्तात्पञ्चकल्पो नः ॥ ३६॥ षट् सप्त पतिर्दशा विंशतिः षड्गुणसप्त द्विचत्वारिंशत् एतत्प्रकारा ये कल्पास्तेषां वि. स्तारयिता पथकल्पो नोऽस्मार्क कल्पितफलदो वाञ्छितफलप्रदः स्तात् ।। लेभे यब्यवहारेणाधुनान्त्येनापि मुख्यता । तं जीतकल्पमाकल्पकल्पं तीर्थश्रियः श्रये ॥ ३७ ॥ अन्त्येनापि यक्ष्यवहारेण यदाचारेणाधुना मुख्यता लेभे । एतदाधारेणैव प्रायश्चित्तवि- धिप्रवृत्तः । तं जीतकल्पं तीर्थश्रियः शासनरमाया आकल्पकल्पं वेपतुल्यं श्रये । व्यव- हाराः पञ्च । आगमः श्रुतमाता धारणा जीतं चेति सन्ति । .............. । एवं जीतव्यवहारोऽन्यः ॥ . अञ्चामि पञ्चघ्ननवप्रमाणमाचाम्लसाध्यं कुमतैरवाध्यम् । महानिशीथं महिमौषधीनां निशीथिनीशं शिववीथिभूतम् ॥ ३८ ॥ पञ्चामनवतिः पञ्चचत्वारिंशत् तत्प्रमाणैराचाम्लैः (१) साध्यम् । कुमतैरयाध्यम् । म- हिमान ओपध्यस्तासां निशीथिनीशं चन्द्रम् । वृद्धिप्रापकत्वात् । मोक्षमार्गभूतं महा- निशीथमश्चामि पूजयामि ॥ नियुक्तिभाप्यवार्तिकसंग्रहणीचूर्णिटिप्पनकटीका । सर्वेपामध्येपां चेतसि निवसन्तु नः सततम् ॥ ३९ ॥ नियुक्तिः सूत्रोक्तार्थभेदप्ररूपिका । भाप्यं सूत्रोक्तार्थप्रपञ्चकम् । वार्तिकमुक्तानुक्तदु- रुक्तार्थानां चिन्ताकारि । संग्रहणी सूत्रार्थस्य संग्राहिका । चूणिरवचूर्णिः । टिप्पनकं विषमपदव्याख्या । टीका निरन्तरव्याख्या। एता एपां सर्वेषामपि पूर्वोक्तप्रन्थानां न- श्रेतसि सततं निवसन्तु। परिकर्मसूत्रपूर्वानुयोगगतपूर्वचूलिकाभेदम् । ध्यायामि दृष्टिवादं कालिकमुत्कालिकं श्रुतं चान्यत् ॥ ४० ॥ परिकर्म सप्तभेदम् । सूत्राणि द्वादशभेदानि । पूर्वानुयोगो द्विधा प्रथमानुयोगः का. लानुयोगः । प्रथमे जिनपक्रिदशारचरितानि । कालानुयोगेऽर्थतो जिनैः शब्दतो गणध- रंथ पूर्व रचितत्वात् पूर्वाणि चतुर्दशापि पूर्वगतम् । चूलिका उक्तशेषयाप्पा () । एते पञ्च मैदा यस्य तम् । दृष्टयो दर्शनानि तासां वदनं दृष्टिवादस्तं ध्यायामि । च पुनर. -- ·काव्यमाला। न्यत्कालिकमगाढायोगसाध्यमुत्कालिकमनागाढायोगसाध्य ध्यायामि । श्रुतं हि द्विषा- अप्रविष्टमनगप्रविष्टं च । ......... ॥ यस्या भवन्त्यवितथा अद्याप्येकोनपोडशादेशाः । सा भगवती प्रसीदतु ममाङ्गविद्यानवद्यविधिसाध्या ॥ ४१.॥ यस्या अद्याप्येकोनपोडश पश्चदशादेशाः स्वमादिध्वतीतानागतवर्तमानकथनान्यनि- तथाः सत्या भवन्ति सा अङ्गविद्या भगवती अनवद्यविधिसाध्या मम प्रसीदतु ॥ वन्दे विशेषणवती संमतिनयचक्रवालतत्त्वार्थान् । ज्योतिप्करण्डसिद्धमाभृतवसुदेवहिण्डींश्च ॥ ४२ ॥ विशेषणवती सपत् । एतान्प्रन्यानहं वन्दे ॥ कर्मप्रकृतिप्रमुखाण्यपराण्यपि पूर्वरिचरितानि । समयसुधाम्बुधिष्टपतान्परिचिनुमः प्रकरणानि चिरम् ॥ ४३ ॥ कर्मस्वरूपप्रतिपादको ग्रन्थः कर्मप्रकृतिः । तत्प्रमुखाण्यपराण्यप्यनुक्तानि पूर्वसूरि- चरितानि प्रकरणानि चिर परिचिनुम: सुपरिचितानि कुर्मः । सिद्धान्तोदधिविन्दुप्रा. याणि ॥ व्याकरणच्छन्दोलंकृतिनाटककाव्यतर्कगणितानि । सम्यग्दृष्टिपरिग्रहपूतं जयति श्रुतज्ञानम् ॥ ४४ ॥ च्याकरणादिकं मिथ्याग्भिः कृतमपि सम्यग्दृष्टयो देवास्तः परिप्रहः स्वीकृतितका पूत श्रुतज्ञान जयति ॥ सर्वश्रुताभ्यन्तरगां कृतैनस्तिरस्कृति पश्चनमस्कृतिं च । तीर्थप्रवृत्तेः प्रथमं निमित्तमाचार्यमन्त्रं च नमस्करोमि ॥ १५ ॥ कृतपापतिरस्कारा सर्वसिद्धान्तमध्यगो पञ्चनमस्कृति पयनमस्कार शासनप्रातः .प्रथमं निमितमावार्थमन्नं च नमस्करोमि । इति भगवतः सिद्धान्तस्य प्रसिद्धफलप्रयां गुणगणकयां कण्ठे कुर्याजिनप्रभवस्य यः। वितरतितरां तले तोपाद्दरं श्रुतदेवता स्पृहयति च सा मुक्तिधीलत्समागमनोत्सवम् ॥ ४६॥ यमुना प्रकारेण भगवतः सिद्वान्ता जिनरभवस्य जिनप्रशीतत्व यः पुरोग ... माहात्म्पादयस्तेपो गणः समूहस्तस्य फयां जपनमेतरस्तारूमा का कुर्यात्पति । कथंभूताम् । प्रतिद्धा सांविनिता फलाना कधिन्नमरे परमार ·आत्मनिन्दाष्टकम् । वृतं महापुण्डरीकं देवताधिष्टितं सरस्यास्ते तच्च केनापि ग्रहीतुं न शक्यते । राज्ञोक्तं य एतदानयति तद्धर्ममहं प्रतिपद्य इति । यदा परताधिकैरुपक्रमेणाप्यादातुं न शक्तं म. त्रिणा जैनपिराकारितः । तेन च सचित्तजलास्पर्शिना (1) त्रिः प्रदक्षिणीकृत्यं पालिस्थे- नैव 'उप्पाहि पुण्डरीया' इत्यादि पुण्डरीकाध्ययनं पेठे । ततस्तत्पुण्डरीकमुत्युत्य राज्ञोऽङ्के पपात । तदनु सपरिकरो राजा जैनोऽजनि ।' इत्यादीनां प्रथा विस्तारो यस्यास्तां प्र. सिद्धफलप्रथाम् । तस्मै श्रुतदेवता वरं वितरति दत्ते । सा मुक्तिश्रीस्तत्समागमनोत्सवं स्पृश्यति । अत्र पूर्वार्थे जिनप्रभवस्येति सिद्धान्तविशेषणेन कविरोद्धत्यपरिहाराय गुप्तं जिनप्रभेति स्वनामाभिहितवान् । आदिगुप्ताभिधानस्य गुरोः पादप्रसादतः। पदविच्छेदरूपेयं विवृतिलिखिता मिता ॥ इति श्रीजिनप्रभविरचितः सावचूरिः सिद्धान्तागमस्तवः । आत्मनिन्दाष्टकम् । श्रुत्वा श्रद्धाय सम्यक्छुभगुरुवचनं वेश्मवासं निरस्य प्रवज्याथो पठित्वा बहुविधतपसा शोपयित्वा शरीरम् । धर्मध्यानाय यावत्प्रभवति समयस्तावदाकसिकीयं प्राप्ता मोहस्य धाटी तडिदिव विपमा हा हताः कुत्र यामः ॥ १ ॥ एकेनापि महानतेन यतिनः खण्डेन भग्नेन वा दुर्गत्यां पततो न सोऽपि भंगवानीप्टे स्वयं रक्षितुम् । हत्वा तान्यखिलानि दुष्टमनसो वर्तामहे ये वयं तेषां दण्डपदं भविष्यति कियज्जानाति तत्केवली ॥ २ ॥ कट्यां चोलपटं तनौ सितपटं कृत्वा शिरोलुञ्चनं स्कन्धे कम्बलिकां रजोहरणकं निक्षिप्य कक्षान्तरे । वके वस्त्रमथो विधाय ददतः श्रीधर्मलाभाशिप वेपाडम्बरिणः स्वजीवनकृते विद्मो गति नात्मनः ॥ ३ ॥ भिक्षापुस्तकवस्त्रपात्रवसतिप्रावारलुब्धा यथा नित्यं मुग्धजनप्रतारणकृते कप्टेन खिद्यामहे । १. पुस्तकेऽवचूरिकृतो नाम नोपालब्धम्. २. एतदष्टकमस्मभ्य बृहत्खरतरगच्छ- मण्डनायमानजद्गमयुगप्रधानमहारकश्री १०६ श्रीपूज्यजिनमुक्तिसूरिभिः सांप्रतं जयपुर- मलकुर्वद्भिदत्तमस्ति. तब च पुस्तके कर्तुर्नाम नास्ति.

·१६ काव्यमाला। आत्मारामतया तथा क्षणमपि प्रोज्झ्य प्रमादद्विपं . खार्थाय प्रयतामहे यदि तदा सर्वार्थसिद्धिर्भवेत् ॥ ४ ॥ पाखण्डानि सहस्रशो जगृहिरे ग्रन्था भृशं पेठिरे लोभाज्ञानवशात्तपांसि बहुधा मूदैश्चिरं तेपिरे । क्वापि क्वापि कथंचनापि गुरुभिर्भूत्वा मदो भेजिरे कर्मक्लेशविनाशसंभवविमुख्या(मुखा)न्यद्यापि नो लेभिरे ॥ ५ ॥ कि भावी नारकोऽहं किमुत बहुभवी दूरभव्यो न भव्यः । कि वाहं कृष्णपक्षी किमचरमगुणस्थानकं(?)कर्मदोषात् । पहिज्वालेव शिक्षा व्रतमपि विपवत्खड्गधारा तपस्या खाध्यायः कर्णसूची यम इव विषमः संयमो यद्विभाति ॥ ६ ॥ वस्त्रं पात्रमुपाश्रयं बहुविधं भैक्षं चतुर्थोपधं शय्यापुस्तकपुस्तकोपकरणं शिप्यं च शिक्षामापे । गृहीमः परकीयमेव सुतरामानन्मवृद्धा वयं यास्यामः कथमीदृशेन तपसा तेषां हहा निष्क्रयम् ॥ ७ ॥ अन्तमत्सरिणां वहिः शमवतां प्रच्छन्नपापात्मनां नयम्भःकृतशुद्धिमयपणिग्दुर्वासनाशात्मिनाम् (१) । पाखण्डनतधारिणां वकशां मिथ्यादृशामादृशां बद्धोऽहं धुरि तावदेव चरितैस्तन्मे हहा का गतिः ॥ ८ ॥ येपो दर्शनवन्दनप्रणमनस्पर्शप्रशंसादिना मुच्यन्ते तमसा निशा इव सिते पसे प्रजास्तत्क्षणात् । तादृक्षो अपि सन्ति केऽपि मुनयस्तेषां नमस्कुर्महे संविना पयमात्मनिन्दनमिदं कुर्मः पुनधिये ॥ ९॥ रागो मे स्फुरति क्षणं क्षणमथो वैराग्यमुज्जम्भते द्वेषो मां भनति क्षण क्षणमयो मैत्री समालिङ्गति । दैन्यं पीडयति क्षणं क्षणमयो हपाऽपि मां वायते कोपेयं कृपणोऽकृपापरिवृतः(?) कार्य हहा कर्मभिः ॥ १०॥ इत्यात्मनिन्दायकम् । .

·श्रीमहावीरखामिस्तोत्रम् । श्रीजिनवल्लभसूरिविरचितं समसंस्कृतप्राकृतं श्रीमहावीरस्वामिस्तोत्रम् । भावारिवारणनिवारणदारुणोरु- कण्ठीरवं मलयमन्दरसारधीरम् । वीरं नमामि कलिकालकलङ्कपङ्क- संभारसंहरणतुङ्गतरतोयम् ॥ १॥ वाढं विसारिगरिमा महिमा तवेह वुद्धो न देवगुरुणा न पुरंदरेण । तं कोऽवगन्तुमखिलं जडिमालयोऽह- मिच्छामि किं तु तव देव गुणाणुमेव ॥ २ ॥ सन्तो गुणा गुणिगुरो तव हासहंस- नीहारहारधवला बहुलीभवन्ति । ते सोमसूरहरिहीरविरञ्चिबुद्ध- मायाविदेवनिवहेन मलीमसा वा ॥३॥ देवं भवन्तमवहाय दुरन्तमोह- संछन्नवुद्धिमिहिरा इह भूरिकालम् । संसारनीरनिलये बहु संसरन्तो विन्दन्ति जन्तुनिवहा नहि सिद्धिभावम् ॥ ४ ॥ सासूयसंगमसुरोरुसमूढदम्भ- संरम्भसंतमससंचयचण्डभासम् । हिंसासरोरुहतमीरमणं चिरोदा- हंकारकन्दलदलीकरणासिदण्डम् ॥ ५॥ वन्देऽहमिन्दुदलभालममन्दभद(1)- -संदोहमन्दिरवरं दरकन्दकोलम् । 1. स्तोरस्यास्पकमेव पुस्तकं सवेगिसाधुवरश्रीशान्तिविजयमुनिभिरस्मभ्यं दत्तम्. पुस्तकान्तरं टीका या नोपरम्पेति चिकचिरसदेह वर्तते.

·काव्यमाला।
गम्भीरसंभवजरामरणोरुनीर-
संसारसागरतरीकरणि च वीरम् ॥६॥ (युग्मम्)
उद्दामकामभरभङ्गुरमङ्गभङ्ग-
संसङ्गबन्धुरमुरोरुहमारखिन्नम् ।
देहं सटौलपरिरिङ्गणमनुशिक्षि-
मजीरचारुचरणं सरसं वहन्ती ॥ ७ ॥
संगेयताललयचक्षुरचारचारी-
संचारिणी करणवन्धकलासु सज्जा।
उन्नालनीररुहकोमलबाहुवल्ली
भटीव विद्धबहुकामिकुरङ्गसंघा ॥८॥
हेलाविलोलमणिकुण्डललीढगल्ला
कङ्केल्लिपल्लवकरा वरकम्बुकण्ठी ।
केलीललामरमणी रमणीयहावा
नालं निहन्तुमिह ते विमलाभिसंधिम्॥९॥(विशेषकम्)
संचारिकिंनरगणारववेणुवीणा-
संरावभिन्नकलगेयरवाभिरामा।
आकालभाविकुगुरूहकुधीकुदेव-
संवन्धबुद्धहरणी तव देव वाणी ॥ १० ॥
संदेहदावजलवाहमजीवजीव-
भावावभासतरणिं भवसिन्धुनावम् ।
आगामिकेवलरमातरुणीविवाहा
देवागर्म तव नरा विमला महन्ति ॥ ११ ॥
देवा महापरिमलं तरसालिजाल-
झंकारहारि तव वीर सभासु भूरि ।
फुल्लारविन्दनवमुन्दरसिन्दुवार-
मन्दारकुन्दकबरं कुसुमं किरन्ति ॥ १२ ॥

·श्रीमहावीरस्वामिस्तोत्रम् । निःसीमभीमभवसंभवरूढगूढ- संमोहभूवलयदारणसारसीरम् । वीरं कुवासमलहारिसुवारिपूर- मुत्तुङ्गमारकरिकेसरिणं नमामि ॥ १३ ॥ भिन्दन्तमन्तरणकारणमन्तरायं संरुद्धरोगसमवायमलोभमायम् । उच्छिन्नमोहतिमिरावरणावसायं वीरं नमामि नवहेमसमिद्धकायम् ॥ १४ ॥ वन्दारुवासवसुरासुरभासुरालं- कारामलच्छविपरागसमुद्धराणि । सेवामि ते चरणवारिरुहाणि भूरि- संदेहरेणुहरणोरुसमीर वीर ॥ १५ ॥ अच्चामि ते चरणतामरसालिलीला संघायि पञ्चममहागणधारिवाणी (?) । संबन्धबुद्धिकरुणालयलिङ्गसिद्ध- संघावलीदमिगणं चरणं चरन्तम् ॥ १६ ॥ (१) उच्चण्डधारकरवालकरारिवार- विच्छिन्नकुम्भगलनालकरालनागे । कुन्तासितोमरविभिन्नपरासुदेहे कङ्कालसंकुलभयावहभूमिभागे ॥ १७ ॥ सावेगहुँकरणडामरमुण्डरुण्ड- कीलाललालसविहंगकुलावरुद्धे । आवद्धवाणविसरे सहसा नुवन्तो वीरं नरा रणभरेऽरिवलं जयन्ति ॥ १८ ॥(युगलकम्) आसनसिद्धिकमलापरिरम्भलम्भ- दम्भोलिपाणिमिव मोहगिरि फिरन्तम् ।

·का ..ला
संपत्तिकारणममङ्गलमूटकीलं
सेवन्ति के न भगवन्तमपं हरन्तम् ॥ १९॥ ,
आयासभङ्गडमरामयसंपराय-
चोरारिमारिविरहेण चिराय देव ।
भूमण्डले सुनगरानिगमा (2) विहार-
चारेण ते परममुद्धवमामनन्ति ॥ २०॥
निःसङ्ग निःसमर निःसम निःसहाय
नीराग नीरमण नीरस नीररंस ।
हे वीर धीरिमनिवासनिरुद्धघोर-
संसारचार जय जीवसमूहबन्धो ॥२१॥
उल्लासितारतरलामलहारिहारा
नारीगणा बहुविलासरसालसा मे ।
संसारसंसरणसंभवभीनिमित्तं
चित्तं हरन्ति भण किं करवाणि देव ॥ २२ ॥
इच्छामहासलिलकामगुणालवालं
चिन्तादलं समलचित्तमहीसमुत्थम् ।
संभोगफुल्लमिव मोहतलं लसन्तं
हे वीरसिन्धुर समुद्धर मे समूलम् ।। २३ ॥
संपन्नसिद्धिपुरसंगममङ्गलाय
मायोरुवारिरुहिणीवरकुन्नराय ।
वीराय ते चरमकेवलपुंगवाय
काम नमोऽसमदयादमसत्तमाय ॥ २४ ॥
हे देव किंकरमिमं परिभावयेह
मजन्तनुभुरनवे भवसिन्धुपूरे ।
उत्तारणाय कुरु वीर करावलम्ब
भूयोऽसमञ्जसनिरन्तरचारिणो मे ॥ २५ ॥

·श्रीमहावीरस्वामिस्तोत्रम् । कुसमयतरुमालाभङ्गसंहारवायो कुनयकुवलयालीचूरणे(चूर्णने) मत्तनाग । तव गुणकणगुम्फे मे परीणाममित्थं विमलमपरिहीणं हे महावीर पाहि ॥ २६ ॥ अनयनिबिडे पीडागाढे भयावहदुःसहे विरहविरसे लज्जापुञ्जे रमे भवपञ्जरे । निरयकुहरंगामी हाहं न सिद्धिमहापुरी- सरलसरणि सेवे मूढो गिरं तव वीर है ॥ २७ ॥ निरीहं गन्तारं परमभुवि मन्तारमखिलं निहन्तारं हेलाकलिकलह भवन्तं नन्तारो नहि खलु निमज्जन्ति भवभी- महापारावारे मरणभयकल्लोलकलिले ॥ २८ ॥ एवं सेवापरिहरहया (1) लोलचूलामणीद्ध- च्छायालीढं खरकिरणभाभिन्नमम्भोरुहं वा । चित्तागारे चरणकमलं ते चिरं धारिणो मे सिद्धावासं बहुभवभयारम्भरीणाय देहि ॥ २९ ॥ इत्यं ते समसंस्कृतस्तवमहं प्रस्तावयामासिवा- नाशंसे जिनवीर नेन्द्रपदवी न प्राज्यराज्यश्रियम् । लीलाभाजि न वल्लभप्रणयिनीवृन्दानि कि त्वर्थये नाथेदं प्रथय प्रसादविपदां दृष्टिं दयालो मयि ॥ ३० ॥ इति श्रीजिनवल्लभसूरिमणीतं समसंस्कृतप्राकृतं श्रीमहावीरस्वामिस्तोत्रम्। प १. जिनवल्लभेति ग्रन्यकर्तुर्नामापि.

·१०२ काव्यमाला। श्रीहेमचन्द्राचार्यविरचितं अन्ययोगव्यवच्छेदिकाद्वात्रिंशिकास्यं श्रीमहावीरस्वामिस्तोत्रम् । अनन्तविज्ञानमतीतदोषमवाध्यसिद्धान्तममर्त्यपूज्यम् । श्रीवर्धमानं जिनमाप्तमुख्यं स्वयंभुवं स्तोतुमहं यतिष्ये ॥ १ ॥ अयं जनो नाथ तव स्तवाय गुणान्तरेभ्यः स्पृहयालरेव । विगाहतां किं तु यथार्थवादमेकं परीक्षाविधिदुर्विदग्धः ॥ २ ॥ गुणेप्वसूयया॑ दधतः परेऽमी मा शिधियन्नाम भवन्तमीशम् । तथापि संमील्य विलोचनानि विचारयन्तां नयवम सत्यम् ॥ ३॥ खतोऽनुवृत्तिव्यतिवृत्तिभाजो भावा न भावान्तरनेयरूपाः । परात्मतत्त्वादतथात्मतत्त्वा द्वयं वदन्तोऽकुशलाः स्तलन्ति ॥ ४ ॥ आदीपमाव्योम समस्वभावं स्याद्वादमुद्रानतिभेदिवन्तु । तन्नित्यमेवैकमनित्यमन्यदिति त्वदाज्ञाद्विपतां प्रलापाः ॥ ५॥ कर्तास्ति कश्चिजगतः स चैकः स सर्वगः स स्ववशः स नित्यः । इमाः कुहेवाकविडम्बनाः स्युत्तेपां न येषामनुशासकस्त्वम् ॥ ६ ॥ न धर्मवमित्वमतीव भेदे वृत्त्यास्ति चेन्न त्रितयं चकास्ति । इहेदमित्यस्ति मतिश्च वृत्तौ न गौणभावोऽपि च लोकवाधः ॥ ७ ॥ सतामपि स्यात्कचिदेव सत्ता चैतन्यमौपाधिकमात्मनोऽन्यत् । न संविदानन्दमयी च मुक्तिः सुसूत्रमासूत्रितमत्वदीयैः॥ ८॥ यत्रैव यो दृष्टगुणः सतत्र कुम्भादिवन्निष्प्रतिपक्षमेतत् । तथापि देहाहहिरात्मतत्त्वमतत्त्ववादोपहताः पठन्ति ॥९॥ खयं विवादग्रहिले वितण्डा पाण्डित्यकण्डूलमुखे जनेऽलिन् । मायोपदेशात्परममं भिन्दन्नहो विरक्तो मुनिरन्यदीयः ॥ १० ॥ १. अस्या अन्योगव्यवच्छेदिकाद्वात्रिविकाया एक करीनामरहितटीकासमैतं ना. तिसुद्धं पुस्तकमग्रिमायाश्चायोगव्यवच्छोदेकाद्वात्रिशिकाया मूलमात्रमेकमस्मभ्यं श्रोता. न्तिविजयमुनिवरैरर्पितम्,

·श्रीमहावीरसामिलोत्रन् ।
१०३
न धर्मरेतुमिहितापि हिंसा नोवारमन्यार्यरपोयते न।
सपुमचातानृपतित्वलिप्मासनमनारि फुरितं परेपार ।। ११ ।।
सागरियोगक्षम एन बोधः प्राशते नाथाभान्यया नु ।
परे परेभ्यो भयतसमापि प्रपेदिरे ज्ञानमनात्मनिष्छन् ॥ १२ ॥
माया सती गेयतत्वसिदिरशासनी हन्त कुतः प्रपः ।
माया चेदर्थसहा न कि माता ननन्ध्या न भासरेपाम् ॥१३॥
अनेकनेकात्मरामानाचं गात्मक पानामप्याश्यम् ।
अनोऽन्यथा वानरूपाचहतारनायकानां प्रतिभाप्रमादः ॥ १४॥
निदर्षशून्या न जा न बुद्धिः सदादि तन्माप्रनमम्बरादि।
न क्षमोक्षी पुरुषस नेति किगजन गरितं पिरोशि ॥ १५ ॥
न तुल्यकालः फलहेतुभारी देती पिटीने न फन्दस भारः ।
न संविपदतपऽर्थसंधिदिलूनशीण मुगतेन्द्रनादम् ॥ १६ ॥
पिना प्रमाणं परतत शून्यः सपक्षसिद्धः पदमीत ।
कुप्येत्हतान्तः स्पृशते प्रमाणमहो मुद्दष्टं लदरापिएम् ॥ १५ ॥
कृतप्रणाशाहनामभोगभाप्रमोक्षस्मृतिमन्दोगान् ।
उपेक्ष्य साक्षात्क्षणभनमिन्छनहो महासाहसिपः परस्ते ॥ १८॥
सा पासना सा क्षणसंततिश्च नाभेदभेदानुभयगते ।
ततस्तदादशिशकुन्तपोतन्यायात्तदुकानि परे प्रयन्तु ।। १९ ।।
विनानुमानेन पराभिसंधिमसंविधानस तु नास्तिकस्य ।
न सांप्रतं यमपि फ चेष्टा क एमानं च हहा प्रमादः ॥ २० ॥
प्रतिक्षणोत्पादमिनाशयोगि स्थिरफमध्यक्षमपीक्षमाणः ।
निन त्वदाज्ञामवमन्यते यः स यातको नाम पिशानकी वा ॥ २१ ॥
अनन्तधर्मात्मकमेव तत्वमतोऽन्यथा सत्यमसूपपादम् ।
इति प्रमाणान्यपि ते कुवादिकुरसंगासनसिंहनादाः ॥ २२ ॥
अपर्यय वस्तु समस्यमानमद्रव्यमेतच विविच्यमानम् ।
आदेशभेदोदितसप्तभङ्गमदीदृशस्त्वं युधरूपयेद्यम् ॥ २३ ॥

·काव्यमाला। उपाधिभेदोपहितं विरुद्धं नार्थप्वसत्वं सदवाच्यते च । इत्यप्रबुध्यैव विरोधभीता जडात्तदेकान्तहताः पतन्ति ॥ २४ ॥ स्यान्नाशि नित्यं सदृशं विरूपं वाच्यं न वाच्यं सदसत्तदेव । विपश्चितां नाथ निपीततत्त्वसुधोद्गतोद्वारपरम्परेयम् ॥ २५ ॥ य एव दोषाः किल नित्यवादे विनाशवादेऽपि समात्त एव । परस्सरध्वंसिपु कण्टकेषु जयत्यधृप्यं लरशासनं ते ॥२६ ।। नैकान्तवादे सुखदुःखभोगी न पुण्यपापे न च वन्धमोक्षौ । दुनौतिवादव्यसनासिनैवं पविलुप्तं जगदप्यशेपम् ॥ २७ ॥ सदेव सत्स्यात्सदिति विधाओं मीयेत दुर्नीतिनयप्रमाणैः । यथार्थदर्शी तु नयप्रमाणपथेन दुर्नीतिपथं त्वमास्यः ॥ २८ ॥ मुक्तोऽपि वाम्येतु भवं भवो वा भवस्थशून्योऽस्तु मितात्मवादे । पड्जीवकायं त्वमनन्तसंख्यमाख्यस्तथा नाथ यथा न दोपः ॥ २९ ॥ अन्योन्यपक्षप्रतिपक्षभावाद्यथा परे मत्सरिणः प्रवादाः । नयानशेपानविशेपमिच्छन्नपक्षपाती समयस्तथा ते ॥ ३० ॥ वाग्वैभवं ते निखिलं विवेक्तुमाशासहे चेन्महनीयमुख्य । लझेम जङ्घालतया समुद्रं वहेम चन्द्रद्युतिमानतृप्णाम् ॥ ३१ ॥ इदं तत्त्वातत्त्वव्यतिकरकरालेऽन्धतमसे जगन्मायाकारैरिव हापरही विनिहितम् । तदुद्धर्तु शक्को नियतमविसंवादिवचन- स्त्वमेवातस्त्रातस्त्वयि कृतसपर्याः कृतधियः ॥ ३२ ॥ इति श्रीहेमचन्द्रसूरिविरचितमन्ययोगव्यवच्छेदिकाद्वानिशिकालय श्रीमहावीरस्वामिस्तोत्रम् । श्रीहेमचन्द्राचार्यविरचितं अयोगव्यवच्छेदिकाद्वात्रिशिकायं श्रीमहावीरस्वामिस्तोत्रम् । अगम्यमध्यात्मविदामवाच्चं वचलिनामावतां परोक्षम् । श्रीवर्धमानाभिधमात्मरुपमहं त्तुतेर्गोचरमानयामि ॥ १ ॥ १. हेमचन्द्र इति अन्धकर्तुनामापि.

·श्रीमहावीरखामिस्तोत्रम् । १०५ स्तुतावशक्तिस्तव योगिनां न किं गुणानुरागस्तु ममापि निश्चलः । इदं विनिश्चित्य तव स्तवं वदन्न बालिशोऽप्येप जनोऽपराध्यति ॥२॥ के सिद्धसेनस्तुतयो महार्थी अशिक्षितालापकला व चैपा। तथापि यूथाधिपतेः पथस्थः स्खलद्गतिस्तस्य शिशुन शोच्यः ॥ ३ ॥ जिनेन्द्र यानेव वित्राधसे स दुरन्तदोपान्विविधैरुपायैः । त एव चित्रं त्वदसूययेव कृताः कृतार्थाः परतीर्थनाथैः ॥ ४ ॥ यथास्थितं वस्तु दिशन्नधीश न तादृशं कौशलमाश्रितोऽसि । तुरंगशृङ्गाण्युपपादयद्धयो नमः परेभ्यो नवपण्डितेभ्यः ॥ ५ ॥ जगत्यनुध्यानबलेन शश्वत्कृतार्थयत्सु प्रसभं भवत्सु । किमाश्रितोऽन्यः शरणं त्वदन्यः स्वमांसदानेन वृथा कृपालुः ॥ ६ ॥ स्वयं कुमार्ग लपता नु नाम प्रलम्भमन्यानपि लम्भयन्ति । सुमार्गगं तद्विदमादिशन्तमसूययान्धा अवमन्वते च ॥ ७ ॥ प्रादेशिकेभ्यः परशासनेभ्यः पराजयो यत्तव शासनस्य । खद्योतपोतद्युतिडम्बरेभ्यो विडम्बनेयं हरिमण्डलस्य ॥ ८॥ शरण्य पुण्ये तव शासनेऽपि संदेग्धि यो विप्रतिपद्यते वा । स्वादौ स तथ्ये स्वहिते च पथ्ये संदेन्धि वा विप्रतिपद्यते वा ॥ ९॥ हिंसाधसत्कर्मपथोपदेशादसर्वविन्मूलतया प्रवृत्तेः । नृशंसदुर्बुद्धिपरिग्रहाच मस्त्वद्न्यागममप्रमाणम् ॥ १० ॥ हितोपदेशात्सकलनलप्तेर्मुर्मुक्षुसत्साधुपरिग्रहाच्च । पूर्वापरार्थेऽप्यविरोधसिद्धेस्त्वदागमा एव सतां प्रमाणम् ॥ ११ ॥ क्षिप्येत वान्यः सदृशीक्रियेत वा तवाभिपीठे लुठनं सुरेशितुः । इदं यथावस्थितवस्तुदेशनं परैः कथंकारमपाकरिप्यते ॥ १२ ॥ तदुःखमाकालखलायितं वा पचेलिमं कर्म तवानुकूलम् । उपेक्षते यत्तव शासनार्थमयं जनो विप्रतिपद्यते वा ॥ १३ ॥ परः सहस्राः शरदस्तपांसि युगान्तरं योगमुपासतां वा । तथापि ते मार्गमनापतन्तो न मोक्ष्यमाणा अपि यान्ति मोक्षम् ॥ १४ ॥ -

·काव्यमाला।
अनाप्तजाड्यादिविनिर्मितित्वसंभावनासंभविविप्रलम्भाः।
परोपदेशाः परमाप्तकृप्तपथोपदेशे किमु संरभन्ते ॥ १५ ॥
यदार्जवादुक्तमयुक्तमन्यस्तदन्यथाकारमकारि शिष्यैः ।
न विप्लवोऽयं तव शासनेऽभूदहो अधृप्या तव शासनश्रीः ॥ १६ ॥
देहाचयोगेन सदाशिवत्वं शरीरयोगादुपदेशकर्म ।
परस्परस्पर्धि कथं घटेत परोपक्लप्तेष्वधिदैवतेषु ॥ १७ ॥
प्रागेव देवान्तरसंश्रितानि रागादिरूपाण्यवमान्तराणि ।
न मोहजन्यां करुणामपीश समाधिमास्थाय युगाश्रितोऽसि (1) |१८||
जगन्ति भिदन्तु सृजन्तु वा पुनर्यथातथा वा पतयः प्रवादिनाम् ।
त्वदेकनिष्ठे भगवान्भवक्षयक्षमोपदेशे तु परं तपखिनः ।। १९ ॥
वपुश्च पर्यङ्कशयं लथं च दृशौ च नासानियते स्थिरे च ।
न शिक्षितेयं परतीर्थनाथैजिनेन्द्र मुद्रापि तवान्यदास्ताम् ॥ २० ॥
यदीयसम्यक्त्ववलायतीमो भवाहशानां परमस्वभावम् ।
कुवासनापाशविनाशनाय नमोऽस्तु तस्मै तब शासनाय ॥ २१ ॥
अपक्षपातेन परीक्षमाणा द्वयं द्वयस्याप्रतिमं प्रतीमः । .
यथास्थितार्थप्रथनं तवैतदस्थाननिर्बन्धरसं परेपाम् ॥ २२ ॥
अनायविद्योपनिपन्निपण्णैर्विशृङ्खलैश्चापलमाचरद्भिः।
अगूढलक्ष्योऽपि पराक्रिये यत्त्वत्किकरः किं करवाणि देव ॥ २३ ॥
विमुक्तवैरव्यसनानुबन्धाः श्रयन्ति यां शाश्वतवैरिणोऽपि ।
परैरगम्यां तव योगिनाथ तां देशनाभूमिमुपाश्रयेऽहम् ॥ २४ ॥
मदेन मानेन मनोभवेन क्रोधेन लोभेन च संमदेन ।
पराजितानां प्रसभं सुराणां वृथैव साम्राज्यरुजा परेषाम् ॥ २६ ॥
स्वकण्ठपीठे कठिनं कुठारं परे किरन्तः प्रलपन्तु किंचित् ।
मनीषिणां तु त्वयि वीतराग न रागमात्रेण मनोऽनुरक्तम् ॥ २६ ॥
सुनिश्चितं मत्सरिणो जनस्य न नाथ मुद्रामतिशेरते ते ।
माध्यस्थ्यमास्थाय परीक्षका ये मणौ च काचे च समानुबन्धाः ॥२७॥

·श्रीपार्श्वनाथस्तवः। १०७ इमां समक्ष प्रतिपक्षसाक्षिणामुदारघोपामवघोपणां त्रुवे। न वीतरागात्परमस्ति दैवतं न चाप्यनेकान्तमृते नयस्थितिः ॥ २८ ॥ न श्रद्धयैव त्वयि पक्षपातो न द्वेषमात्रादरुचिः परेपु । यथावदाप्तत्वपरीक्षया तु त्वामेव वीर प्रभुमाश्रिताः सः ।। २९ ।। तमःस्पृशामप्रतिभासमानं भवन्तमप्याशु विविन्दते याः । महेम चन्द्रांशुदृशा (१) बदातास्तास्तर्कपुण्या जगदीश वाचः ॥ ३० ॥ यत्र तत्र समये यथा तथा योऽसि सोऽस्यभिधया यया तया । वीतदोपकलुपः स चेद्भवानेक एव भगवन्नमोऽस्तु ते ॥ ३१ ॥ इदं श्रद्धामात्रं तदथ परनिन्दा मृदुधियो विगाहन्तां हन्तः प्रकृतिपरवादव्यसनिनः । अरक्तद्विष्टानां जिनवर परीक्षाक्षमधिया- मयं तत्त्वालोकस्तुतिमयमुपाधि विधृतवान् ॥ ३२ ॥ इति श्रीहेमचन्द्रसूरिविरचितमयोगव्यवच्छेदिकाद्वात्रिंशिकायं श्रीमहावीरस्वामिस्तोत्रम् । श्रीजिनमभसूरिविरचितः श्रीपार्श्वनाथस्तवः। का मे वामेयशक्तिर्भवतु तव गुणस्तोमलेशप्रशस्ती न स्याद्यस्यामधीशः मुरपतिसचिवस्यापि वाणीविलासः । माने वा वार्धिवारां कलयति क इव प्रौढिमारूढधारां भकिव्यक्तिप्रयुक्तस्तदपि किमपि ते संस्तवं प्रस्तवीमि ॥ १ ॥ संसाराम्भोधिवेला निविडजइमतिध्वान्तविध्वंसहंसः श्यामाश्यामाङ्गधामा (1) शठकमठतपोधर्मनिर्माथपाथः । स्फारस्फूर्जत्फणीन्द्र प्रगुणफणमणिज्योतिरुयोतिताशा- चक्रश्चक्रिध्वज त्वं जय जिन विजितद्रव्यभावारिवार ।।२।। १. पार्थनायस्तवादिस्तोत्रपटुं जिनप्रमसूरिप्रीतमस्मभ्यं सूरतनगरवासिना केवल. सामनेन भगवान्दासश्रेष्टिना प्रहितम्. पुस्तकान्तरं चास्य नोपलन्धमिति.

·काला कमाननानिचेतःशिखिकुलविलसत्ताण्डवाडम्बरश्री- हेतुः प्रेकन्नखालीरुचिररुचितडिद्दामनेत्राभिरामः । प्रीति फुल्लत्फणाभाग्मणिघृणिसुमनश्चापचित्रीकृतद्यौ- देयास्त्वं देशनावास्तनितसुखकरो मेघवन्मेऽघहन्तः ॥ ३ ॥ भिन्दंल्लोकप्रवाहप्रबलतरसरित्पूरमुच्चैर्वहन्तं जन्तूनां चित्तभूमौ स जयति जगति त्वद्वचोवारिकान्तः । मुक्त्वा गाढं गृहीतानपि विनतजनान्यत्प्रवाहाद्भयार्ते भूयस्तन्मध्यमेव प्रविशति झटिति क्रूरमोहावतारः ॥ ४ ॥ लौल्याल्लावण्यलक्ष्मीमधुरमधुरसं त्वन्मुखाम्भोरुहोत्यं पायंपायं भरेण प्रणतभवभृतां नेत्रपुप्पंधयाल्यः । नूनं हर्षप्रकर्पोद्तनयनपयःपूरदम्भेन दूर मिथ्याहग्लोचनानामसुलभ भगवन्सद्य एवोद्रिन्ति ॥ ५ ॥ निःस्पन्दानन्दकन्दः कलिमलकदलीकाण्डखण्डीकृती य- कक्षाकोक्षेयकस्य क्षपितभवशतं नेत्रपीयूषसत्रम् । श्रेयाश्रीवल्लिहाल्लीसकमलयमरुद्भाग्यमारोग्यलक्ष्म्या- दर्शः कंदर्पदर्पद्विजपतिपतनं दर्शनं तावकीनम् ॥ ६॥ विद्याविद्याधरीणां मणिमयमुकुरः क्रूरवैरारिमैत्रो मात्रश्रीमैत्र्यपात्रीकृतरतिरमणः सच्चरित्रैः पवित्रः । सद्भोगाभोगभागी सुभगिमभवनं श्रीजिन श्रीद संप- निःकम्पः संपनीपद्यत इह मनुजः साधु नत्वा निन त्वा ॥ ७ ॥ देव्या वाचोऽपि वाचामविषय दिविषन्मन्दिरद्वारसेवा- हेवाकी सर्वनाकीश्वरमुकुटतटीघृष्टपादाम्बुजस्य । नेतश्चैतन्यशून्यः सकलकलयितुर्भुक्तिमात्रस्य दाता भुक्ति मुक्तिं च दातुः कथमिव भक्तः कल्पवृक्षः सदृक्षः ॥ ८ ॥ चन्द्रः प्रत्युदकाशयं प्रतिफलत्येको न चार्थक्रिया- कारीत्येष न चास्तवास्तव पुनर्वृत्तं नयत्यद्भुतम् । १. सरस्वत्याः. २. प्रतिजलाशयम्.

·श्रीपार्श्वनाथस्तवः। १०९ एकस्त्वं प्रतिमानसं वससि यद्भव्यात्मनामेकदा सर्वपामथ च प्रयच्छसि फलं तेषां मनोवाञ्छितम् ॥९॥ यौप्माकीणगुणस्तुति विकिरती शुण्डामिवान्तर्गत- प्रीति स्फीतिमतीमतीव सुरमि दानाम्वुना विभ्रती । त्रैलोक्यैकसुरद्रुम द्रुमवनानीवोन्मदा वासिता युप्मद्भक्तिरलं भनक्ति भविनामेनांसि हृवासिता ॥ १० ॥ आधारे स्थिरतोज्झिते किल भवत्याधेयमप्यस्थिरं सोऽयं ज्ञानपथस्तथापि किमपि स्वार्थेकनिष्ठो ब्रुवे । अश्रान्तं मम चञ्चलेऽपि मनसि स्वामिन्वधान स्थिति त्रैलोक्याधिप शक्तिभाजि यदि वा किं नोपपन्नं त्वयि ॥ ११ ॥ विश्वेश प्रसभं त्वदीययशसा व्यालुप्यमाने प्रभा- सर्वखे जगदाक्रमैकपटुना नूनं द्विजानां पतिः । शस्त्री लाञ्छनकैतवात्प्रतिनिशं कुक्षिप्रदेशे क्षिप- न्कोपाटोपवशादसावुदयते विभ्रद्वपुलॊहितम् ॥ १२ ॥ वक्रेण त्वमपाहरः शशधरस्याखण्डमूर्तेः श्रियं व्याकोशस्य कुशेशयस्य सुपमासर्वस्वमप्यग्रहीः । यत्तुल्यव्यसनादपि स जहितो नैतौ विरोधं मिथ- स्तेनाकारि समानशीलविपदा सख्यप्रवादो मृपा ॥ १३ ॥ पुष्टाङ्गं व्यवहारनिश्चयनयमोत्तुङ्गशृङ्गं शुभं दानाद्यभिचतुष्टयं च विकसज्ज्ञानक्रियालोचनम् । नित्यच्छेकविवेकपुच्छलतिकं स्याद्वादपर्युलस- त्पीनोचैः ककुर्द कुतीर्थतृणभुक्सूते वृपं गौस्तव ॥ १४ ॥ आकण्ठं कमठाम्बुदोज्झितपयःपूरे निमग्नाङ्गक- स्योत्कुल्लं मुखपङ्कजं तव पपौ या कौतुकोत्कर्पतः । . नागस्त्रैणविलोचनालिपटली संख्याय धुर्येव तां (1) धन्यानां गणनाक्षणे न खलु सा रेखान्यतः सर्पति ॥ १५ ॥ १. करिणी.

·काव्यमाला। वन्दारोः प्रियकोपितप्रणयिनीहक्कोणशोणत्विपः सान्द्रनिन्धसमुच्छलत्कमनखश्रेणीमयूखास्तव । त्वद्वृत्तस्तुतिदूतिकाभिमुखितां पाणौ चिकीर्षोः शिव- श्रीरामां नवपद्मरागमहितं वनन्तु मौलौ मम ॥ १६ ॥ एवं नृदेवमहितः सहितः प्रभाव- भूत्या प्रभूततमया विनुतो मयायम् । पार्श्वप्रभुर्विमलचिन्मयचित्तसौध- मुत्तंसयत्त्ववृजिनप्रभसूरिवर्ण्यः ॥ १७ ॥ इति श्रीजिनप्रभसूरिविरचितः पार्थनाथस्तवः । श्रीजिनप्रभसूरिविरचितं गोतमस्तोत्रम् । श्रीमन्तं मगधेषु गोर्वर इति ग्रामोऽभिरामः श्रिया तत्रोत्पन्नमसन्नचित्तमनिशं श्रीवीरसेवाविधौ । ज्योतिः संश्रयगौतमान्वयविपत्प्रद्योतनद्योमणि तापोत्तीर्णसुवर्णवर्णवपुपं भक्त्येन्द्रभूति स्तुवे ॥१॥ के नाम नाभङ्गुरभाग्यसृष्टयै दृष्टयै सुराणां स्पृहयन्ति सन्तः । निमेषविघ्नोज्झितमाननेन्दुज्योत्स्ना मनोहत्य तवापिवद्या ॥२॥ निर्जित्य नूनं निजरूपलक्ष्म्या तृणीकृतः पश्चशरस्त्वया सः । इत्यं न चेत्तहिं कुतत्रिनेत्रनेत्रानलस्तं सहसा ददाह ॥ ३ ॥ पीत्वा गिरं ते गलितामृतेच्छाः सुराश्चिरं चक्रुरभोज्यमिन्दुम् । सुधाहदे तब मुनीश मन्ये लक्ष्मच्छलांच्छेवलमीक्ष्यतेऽन्तः ॥ ४ ॥ सौभाग्यभनयापि समाधिदाने प्रत्येति लोकः कथमेतदज्ञः । यत्त्वां समग्रा अपि लब्धिकान्ताः समालिलिङ्गः समकालमेव ॥ त्वत्पादपीठे विलुठन्त्यमांस्त्वद्नेहभृत्याः किल कल्पवृक्षाः तैरप्यमा हन्त तवोपमानोपमेयभावः कथमस्तु वस्तु ॥६॥ ॥

·गोतमस्तोत्रम् । . १११ पदोनखाली तव रोहिणीयं मुदे न कस्याद्भुतकृञ्चरित्रा। वन्दारपुंसां वदनेन्दुरन्तः प्रविष्टविनोऽपि शिवाय यस्याः ॥ ७ ॥ यत्केवलज्ञानमविद्यमानमथात्मनि स्वान्तिपदामदास्त्रम् (१) । लोकोत्तरत्वे ननु तावकानां दिमात्रमेतच्चरितामृतानाम् ॥ ८॥ भवद्गुणानां स्तुतयो गुण विधीयमाना विबुधाधिपायैः । स्तुत्यन्तरस्तोत्रकथागणस्य समाप्तये वृत्करणीभवन्ति ॥ ९ ॥ (1) न रागवानो भजसेऽतिचारं नालम्बसे वक्रगति कदाचित् । पुरस्कृतेनोऽपि घनाय नासि तथापि पृथ्वीतनयोऽसि रूढः ॥१०॥ प्रभो महावीरमुपास्य सम्यक्त्वयाजितं यज्ज्ञकलारहस्यम् । गृहे यतित्वेऽप्यभिरूपरत्नत्रयीजुषा कीर्तिरतानि तेन ॥ ११ ॥ त्वद्वाणिमाधुर्यजिता पलाय्य सितोपला काचघटी विवेश । तत्रापि भीतिं दधती शलाकाव्याजेन जग्राह तृणं तु वक्रे ॥ १२ ॥ श्रीवीरसेवारसलालसत्वात्तद्वाधिनी केवलबोधलक्ष्मीम् । अप्याय(ग)तामादरिणी वरीतुं तृणाय मत्वा त्वमिमन्वमंस्थाः(१) १३ अपोढपङ्के कविभिनिपेव्ये निरस्ततापे बहुभङ्गजाले । विभो भवद्वाअखगाङ्गपूरे दुर्वादिपूगास्तृणवत्तरन्ति ॥ १४ ॥ राकामये दिग्वलये समन्तायशःशशाङ्केन ध्रुवं कृते ते । कुहूध्वनिः लमेव कण्ठदेशं पिकानां शरणीचकार ॥ १५॥ जगत्रयोद्भासि यशस्तवैतत्व स्पर्धतां सार्थमनेन चन्द्रः । यस्यापरार्धेऽपि तृणस्य (1) नैव प्रभाप्रभावो लभतेऽवकाशम् ॥ १६ ॥ छनेन्दुपद्मादिपु रूढिमात्रं त्वन्नानि तु श्रीर्वसतीति पुष्टिः । कुतोऽन्यथा तज्जपदीक्षितानां पुरःपुरो नृत्यति नित्यमृद्धिः ॥ १७ ॥ वसुभूतिसूतोऽपि कौतुकं वसुभूतेर्जनकः प्रणेमुपाम् । भगवन्नभवोऽपि वर्तसे कथमङ्गीकृतसर्वमङ्गलः ॥ १८ ॥ नाधः करोपि वृषमीश गणाधिपोऽपि धत्से सदाशयमपाशमपि प्रचेताः। -

·११२
काव्यमाला ।
श्रीदोऽपि सूनितयमालयवासकेलि-
स्त्वं पावकोऽपि हरसे हरहेतिपातम् ॥ १९॥
यत्तपत्यपि कलौ जिन प्रभाचार्यमन्त्रमनुशीलतां स्फुरेत् ।
हेतुतात्र खलु तत्त्वदेकताध्यानपारमितयैव गृह्यते ॥ २० ॥
मयैवं दुर्दैवं शमयितुमलंभूष्णुमहिमा
स्तुतस्त्वं लेशेन श्रुतरथधुरागोतम गुरो ।
कुरुयोतं क्लीवद्दिनपतिसुधागौ तमसि मे
प्रभो विद्यामध्रप्रभव भक्ते गोतम नमः ॥ २१ ॥
इति श्रीजिनप्रभाचार्यविरचित गोतमस्तोत्रम् ।
श्रीजिनमभाचार्यविरचितः
श्रीवीरस्तवः।
कंसारिक्रमनिर्यदापगाधाराशुद्धविराट्छदच्छविम् ।
छन्दोभिर्विविधैरधीरधीस्तोप्येऽहं चरमं जिनेश्वरम् ॥ १ ॥
त्रैलोक्यनेतस्तव दुर्नयालीनिर्माशनं शासनमाश्रितो यः ।
तस्पेन्द्रवज्रायुधमाविरस्ति दुष्कर्मशैलेन्द्रभिदाविधाने ॥२॥
किमेकमाश्चर्यकरं न ते यत्पुप्पंधयोऽप्येष विशेपविज्ञः ।
त्यतोपजाविभ्रमणाभिलापस्त्वमसौगन्ध्यमनुप्रयाति ॥ ३ ॥
यः सृजत्यजरसौरभसारैरम्बुजैस्तव पदाम्बुजपूनाम् ।
प्रेत्य तस्य दिवि देवमृगाक्ष्यः स्वागतानि निगदन्ति सरागम् ॥४॥
वाजिवारणरथोद्धता भटैरुद्धटा सुभगभोगभनिभृत् ।
राज्यऋद्धिरुपनंनमीति तं नमीति तव यः पदी मुदा ॥ ६ ॥
नाकिनिकायकरप्रहतानां संप्रसरन्गगने मुरजानाम् ।
जन्ममहे तव कस्य न जज्ञे दत्तमदो धकयोंकृतिनादः ॥ ६ ॥
ये भक्त्यात्तभ्रमरविलसिता जाताः पादाम्बुरुहि तव विभो ।
तैः श्रेयश्रीमधुरमधुरसास्वादासादात्समननि कृतिभिः ॥ ७ ॥

·श्रीवीरस्तवः। तत्त्वातत्त्वारोपलोपप्रवीणां प्रहप्राणित्राणसंस्थाधुरीणाम् । आज्ञां धत्ते मौलिना भव्यजन्तुश्रेणिः श्रद्धाशालिनी तावकीनाम् ।।८।। वसुधाम सुधामय वऋविधो तव भापितमाद्रियते भुवि यः । स सुखानि सुखानिरिवोद्धमणीविभृते परितोष्टककीर्तिभरः ॥९॥ स्रग्विणी कुण्डलभ्रानिगण्डस्थला तारहारद्युतिद्योतिवक्षस्तटा । रानिराखण्डलानामखण्डादरा पादपीठेऽलुठत्तावके पावके ॥ १० ॥ क्षणादेव तेषां शिवश्रीभुजंग प्रयातं विवृद्धि शुभं कर्म पुंसाम् । भवन्नाममन्त्रस्य वर्णानुपूर्वी रसज्ञानवतिष्णुरापादिता यैः ॥ ११ ॥ द्रुतविलम्बितमध्यरवध्वनद्विविधतूर्यमनेकमणीमयम् । कुसुमवचितं तव देशनावनितलं क इवैत्य न मोदते ॥ १२ ॥ मुकुरोज्ज्वले गणभृतां हृदयै प्रमिताक्षरापि वत वाग्भवतः । अनियत्तया प्रतिपफाल जिन ध्वनितार्थतश्च जगदबँधियाम् ॥ १३ ॥ जगत्प्रभो भक्तिभरादनुद्विजाद्विजातिवंशादपहृत्य कृत्यवित् । नरेन्द्रवंशस्थमचीकरच्छचीपतिर्मवन्तं हरिनैगनेपिणा (6) ॥ १४ ॥ वाचां ते निखिलनयाविरोधिनीनां दुर्वाधद्रुमदलने कुठारिकाणाम् । माहात्म्यं भुवनमनःमहर्पिणीनां निर्वक्तुं क इव यथावदस्तु शक्तः ॥१५॥ सिद्धार्थराजकुलनन्दनपारिजात न भ्राम्यति व तव कीतिरपारिजात । वर्णेन दुग्धमधुरेण मनोजनाग- सिंहोद्धता स्थिरतया सुमनोजनाग ॥१६॥ अतिमहति भवोर्मीमालिनीह भ्रमन्तो जननमरणवीच्याघातदोदूयमानाः। कथमपि पृथुपुण्याः प्राणिनः प्राप्नुवन्ति प्रवहणमिव केचिच्छासनं तावकीनम् ॥ १७ ॥ लवणिमंतर्जितमरपुरंनिरूपदर्पा घटितकटाक्षलक्षशरविद्धकामिमर्मा । १. वसन्ततिलकति नामान्तरम्. १५ ·१. आसनशब्दस्यासनादेश इति काशिका. २. वाताः, ३. महामालिकति काव्यमाला। कनकमणीमयाभरणरश्मिरजिताही व्यजयत वाणिनी न भवतः समाधिमुद्राम् ॥ १८ ॥ प्रबोधं भव्याम्भोरुहवनमधीशाभिगमय- न्हरन्मोहध्वान्तं परसमयताराः कवलयन् । निविष्टः सिंहासन्यलममलभामण्डलयुतो भवानामाति मोदयशिखरिणीव द्युतिपतिः ।। १९ ॥ अमित दमितस्रोतोमायत्तुरंगमसंगम त्रिदशहरिणीनेत्रा नेत्रत्रिभागविलोकितैः। तव जिन मनः शेके कर्तु मनागपि न खसा- चलयितुमलं किं हेमादि युगान्तमहाबलाः ॥ २० ॥ दारिद्यापत्परिभवजनुर्वित्रसामृत्युदुःखै- राः के के न तव बलवद्देव सेवां प्रपन्नाः । किं साद्दोपप्रशमनपटोरोषधस्योपयुक्ती मन्दाक्रान्ता जगति जनता दुःसहेनामयेन ॥ २१ ॥ शरदुदितनिशाकरांशुभाक्षेत्रकीर्तिच्छटा- धवलितनिखिलत्रिलोकीतलं श्रद्धयोपासते । सरभसविनमत्सुराधीशचूडामणिज्योतिपा- मरुणितपदपीठमूमीभिरेप्यच्छिवास्त्वां प्रभो ॥ २२ ॥ विनाणो नखविक्रियां भयकरौं धूतोलसद्वालधी रौद्र-शब्दमनीचकैः प्रकटयन्भूपोऽवनीपाहतः । त्वद्भक्त्या भूतकोऽव्यवाप्यनृपतां मांसादरं वर्धय- न्धत्तेऽनेकपराजिदर्पदलने शार्दूलविक्रीडितम् ॥ २३ ॥ विद्यामन्त्रैर्न कार्य सुरतरुभिरलं वित्तेन च मृतं पर्याप्त राज्यलक्ष्म्या कृतममरतया ह्यास्तां सुवदना। नामान्तरम्.

·" - चतुर्विशतिजिनस्तवः । ११५ स्फूर्जत्वेका तु भक्तिस्तव मम मनसि ध्वस्ताखिलमला कैवल्यश्रीर्यया स्यात्करतलनिलया साहाय भगवन् ॥ २४ ॥ श्रीवीरः सर्वदिकैः कनकरुचितनूरोचिरुद्दीप्तदीपै- मङ्गल्यः सोऽस्तु दीपोत्सव इव जगदानन्दसंदर्भकन्दः । सूक्तिर्नैनप्रभीयं मृदुविशदपदा' स्रग्धराधीयमाना भव्यानां भव्यभूत्यै भवतु भवतुदे भावनामावितानाम् ॥ २९ ॥ इति श्रीजिनप्रभसूरिविरचितो वीरस्तवः । श्रीजिनमभमुरिविरचित चतुर्विशतिजिनस्तवः। कनककान्तिधनुःशतपञ्चकोच्छूितवृपाङ्कितदेहमुपास्महे । रतिपते यिनं प्रथमं जिनं नृवृपमं वृषभं वृपमञ्जिनः॥१॥ द्विरदलाञ्छित वान्छितदायक कमलुठत्रिदशासुरनायक । स्तुतिपरः पुरुषो भवति क्षितावजित राजितरा जितराग ते ॥२॥ तुरगलाञ्छन संभव संभवत्वहरिदं जिन यत्र रसादहम् । हृदि दधे भणितीर्गुणभूरुहां शमहिता महिता महि तावकीः ॥ ३ ॥ भवमहार्णवनिस्तरणेच्छया त्वमभिनन्दन देव निपेव्यसे । तभृतां कुगतेः सरनिग्रहप्रसभया सभया समयात्मना ।। ४ ॥ त्रिभुवनामित कामितपूरणे सुरतरोरुपमामतिगामुको । तव विभो मनते भवतः क्रमावसुमते सुमते सुमतेर्दद ॥ ५॥ धरनृपात्मन पठनिनेश्वर त्वयि कृतप्रणयः क्रियते पतिः । रभसतः प्रथितार्थि......"तोपरमया रमयारमयान्वितः ॥ ६ ॥ प्रभुसुपार्श्व जगत्रितयाजनुःपवितकाशिपुरीक विलक्षण । मुकृतिनः कृतिनश्चरितं विदुः मुभवतो भवतो भवतोदनम् ॥ ७॥ कुनयकाननभजनकुञ्जराः शशिरुचे महसेनमुत प्रभो। निखिलजीवनिकायदितोक्तिभिः शुभवदाभवदाभवदागमाः ॥ ८ ॥ .

·काव्यमाला।
युधि विजित्य मनोभवमग्रहीन्मकरमङ्कमिषाद्धजमस्य यः ।
स्तुतजनाः सुविधि कुदृशां सुरस्तुतमसंतमसं तमसंस्तुतम् ॥ ९॥
दृढरथाङ्गजशीतल शीतलद्युतिकला विमला तव भारती ।
मनसि कस्य न हर्षसनाथतां जिन तता नततानततायिनी ॥ १० ॥
जयति गण्डकलक्ष्म तनुनिनः शशिमुखाम्बुजहन्दशमोत्तरः ।
कनकदीप्तिरमर्पित होरकस्तबरदो वरदो वरदोर्युगः ॥ ११ ॥
शुभमयी वसुपूज्यसुतप्रभो भुवननेत्रमहो महिपाङ्किता ।
तव तनुर्वितनोतु सुखं सतामरुचिरं रुचिरं रुचिरञ्जिता ॥ १२ ॥
सकलसत्त्वसरोजविकासने रविरुचि विमल त्रिजगत्पते ।
अपि शमं नयते तव गीजितामृतरसा तरसा तरसा तृपम् ॥ १३ ॥
निजयशोभरनिङ्गुलजागवीजलवलक्षितकीर्तिरनन्तजित् ।
दिशतु वः कुमतासुरनिग्रहे भृशमनःशमनः शमनश्वरम् ॥ १४ ॥
भव भयं तव धर्म धुनोतु वाक्श्रुतिपथातियितां गमिता सती ।
किमु करोति न पित्तरजः शमं वरसिता रसिता रसिताजुपा ॥ १५ ॥
जयति शान्तिजिनः स जगन्ति या भटचमूर्युधि मोहमहीपतेः ।
रणकथामपि भक्तिभरेण ते स सहसा सहसा सहसामुचत् ॥ १६ ॥
अवति कुन्थुजिनाधिप राज्यमा हिमवतस्त्वयि चक्रहताहितम् ।
त्रिदिवतोऽप्यधिकाजनि ऋद्धिभिषनरसा नरसा न रसा न किम्॥१७॥
जगदधीश सुदर्शनभूमिपान्वयपयःसरिदीशशिखामणे ।
प्रणिदधेऽन्तिपदो विपदव्रता वनरता न रता नर तावकान् ॥ १८ ॥
हृदि नरस्तव मल्लिजिन स्मरन्नपि हि मूर्तिमुपैति महत्कलम् ।
निशमयन्समताकरुणाञ्चितां किमुदितामुदिता मुदितादरः ॥ १९ ॥
त्वयि न सुबत कच्छपलाञ्छनोऽञ्जनरुचिहरिक्शविभूषणः ।
शिवसुखाय तपः परशुच्छिता शुभवतो भवतो भवतो धियाम् ॥ २०
विरतिवर्मतटावतिकुण्ठितसरशरः शरणीक्रियतां त्वया ।
गुणगणस्य नमिर्बुधवहणनननभाननभाजनमावभाक् ॥ २१॥

·पार्श्वस्तवः । ११७ अनुमितं खलु नेमिविभो भवभ्रमणतो मयका .यदियचिरम् । महितपाद भवान्भवतः कृपाभवनमावनमावनमालिका ॥ २२ ॥ कमठशासनपार्श्व शिवंकरे रमत एव मनः प्रियधर्मणाम् । अपि कुतीर्थ्यजनेन दुरात्मना तव मते वमतेऽवमतेनसः ॥ २३ ॥ त्रिजगदीक्षण केसरिलक्षण क्षणमपि प्रभुवीर मनोगिरी। गुणगणान्मम मा म विरज्यतामुदयिता दयितादयि तावकात् ॥२४॥ च्युतजनुर्वतकेवलनितिक्षणदिनाददतां मुदमाहता । व्यरचि यैरुपयत्रिदशैईशां नवसुधा वसुधावसुधामभिः ॥ २५ ॥ इति जिनप्रभवो मयकान्तिमक्रमगतैर्यमकावयवैर्नुताः । वलममी वितरन्तु धुरि स्थिताः शुभवतां भवतां भवतान्ति भित् ॥२६॥ सदुपदेशकरप्रसरक्षताखिलतमस्कतया तपनोपमाः। ददतु तीर्थकृतो मम निर्ममा शमरमामरमा मरमानिताः ॥ २७ ॥ नयति दुर्नयपङ्कजिनीवने हिमततिर्मतिकैरवकौमुदी । शमयितुं तिमिराणि जने महावृजिनभाजि नभाजिनभारती ॥ २८ ॥ करकृताम्रफला पृणती जिनप्रभवतीर्थमिभारिमधिष्ठिता। हरतु हेमरुचिः सुदृशां सुखव्युपरमं परमं परमम्बिका ॥ २९ ॥ इति श्रीजिनप्रभसूरिप्रणीतश्चतुर्विशतिजिनस्तवः। श्रीजिनप्रभसूरिविरचितः पार्श्वस्तवः। अधियदुपनमन्तो यात्रिकाः प्रीतिपात्रा अविकलफलशालि प्राणितं मन्वते स्वम् । स जयति फलवधिता(स्था)नलप्तावतार- त्रिभुवनभवनश्रीदीपकः पार्श्वनाथः ॥ १ ॥ जिनविभुरविभाव्यं वैभवं भूरि विभ्र- द्भवतु भुजगभोगाभोगविभ्रानिमौलिः ।

·काव्यमाला।
शुमसुभगिममङ्गीमाजनं भक्तिमाजा-
मभिमतफलकल्पानोकहः शोकहती ॥ २ ॥
शरदुडुपरुचिश्रीगर्वसर्ववचौरै-
र्धवलितनिखिलाशामण्डलः कीर्तिपूरैः ।
दधदलिकुलनीलं भावितानं नताना-
मुपनयतु समृद्धीराश्वसावाश्चसेनिः ॥ ३॥
किमपि जिन विजेतुं दुःशकानां शकानां
महिम तलिनयन्त(?)स्त्वत्प्रभावत्य लेशाः ।
प्रसमरकलिकालक्षोणिपालप्रताप-
प्रतिहतिकृतहस्ताः स्वस्ति विस्तारयन्ति ॥ ४ ॥
सुहृदति रिपुवारः क्षीरति क्षारनीरं
तुहिनति दहनोऽहिः पद्मिनीनालति द्राक् ।
स्थलति जलधिरेणत्येणराजः करीन्द्रो
गवति भवति भक्ति विभ्रतामोश पुंसाम् ॥ ५॥
नतशखमखचूडारत्नरोचिष्णुरोनिः
कवचितचरणाम्भोजाग्रजापन्नखाचिः ।
पुलकनिचुलिताङ्गैरुत्प्रमोदैन कैः कै-
रमृतपदसुखाय स्तूयसे भूयसे त्वम् ॥ ६ ॥
इदमिन तव चैत्यं शैत्यकृलोचनानां
कलितकलिवितण्डं मण्डपासण्डितधि ।
तुलितसुरविमानं मानवानाममानां
दिशति मुदमुनतम्भपाञ्चालिकाभिः ॥ ७ ॥
तव चरणयुगेन सर्धिनः कल्पवृक्षाः
क इति लपतु नेतुर्युतिरिक्तं खलोऽपि ।
दिवि विबुधगणानां त्वत्पुरो दास्यभानां
दधति खलु सदा यद्देहदासत्वमेते ॥ ८॥

·श्रीवीरनिर्वाणकल्याणकस्तवः ।
११९
तव तनुरुचिसालं नम्रमूधी जनोऽयं
प्रतिफलितमसक्तं स्वे ललाटे विचिन्त्य ।
मरकतदलनील ध्यानसिद्धि व्यपोढ-
श्रममुपलभते ही लोभऋद्धेनिंदानम् ॥९॥
सकलकुशलसंपद्वीरुधां वारिवाहः
प्रचितदुरितकक्षपक्षये हव्यवाहः ।
कमठधरणपद्मापार्श्वयश्चिराय
त्वमचिरहितपार्थः पार्श्वतीर्थेशं नन्थाः ॥ १० ॥
सफलय फलव(चैत्यलक्ष्मीवतंस
त्रिजगदभयदातमङ्गु नः काशितानि ।
खवनमवनमेतञ्चेतसस्तावकीनं
विलसतु रसनाने चातुरीचञ्चुवाचाम् ॥ ११ ॥
नन्दतुज्वलनक्षपाकर(१३६९)मिते संवत्सरे वैक्रमे
राधस्याधिशिती त्रयोदशिवुधे संघेन सार्धं सुधीः ।
यात्राये फलवधिकामुपगतः स्तोत्रं तवेदं प्रभो
श्रीमत्पार्थ जिनप्रभो मुनिपतिः संसूत्रयामासिवान् ॥ १२ ॥
इति श्रीजिनप्रभसूरिविरचितः पार्श्वस्तवः ।
जिनप्रभसूरिविरचितः
श्रीवीरनिर्वाणकल्याणकस्तवः।
श्रीसिद्धार्थनरेन्द्रवंश कमलाशृङ्गारचूडामणे-
भव्यानां दुरपोहमोहतिमिर प्रोज्जासनेऽहमणेः ।
कुर्वे किंचन काञ्चनोज्ज्वलरुचेनिर्वाणकल्याणक-
स्तोत्रं गोत्रभिदर्चनीयचरणाम्भोजस्य वीरप्रभोः ॥ १॥
प्राप्य देवशरदां द्विसप्तति शीतगौ पवनदेवतसंगे।
तामुपायत रसेन (१) कार्तिकामावसी निशि शिवश्रियं भवान् ॥ २ ॥

·१२० काव्यमाला। हस्तिपालकनृपालपालिता पूर्न पूरयतु मन्मनःशुचा । यत्र दर्श इव चन्द्रमा भवानस्तमाप भवतापहापनः ॥३॥ ऊर्जदर्शनिशि दर्शिताद्वयास्तत्र पुर्यखिलवर्णनाः प्रजाः । त्वन्महोदयमहीतयाधुनाप्युत्सवं विदधतेऽनुवत्सरम् ॥ ४॥ यैर्ध्वनिस्तव पपे श्रवःपुटैः पोडशप्रहरदेशनाविधी । तान्निवेश्य धुरि धन्यताजुपां रेखया न खलु सृप्यतेऽन्यतः ॥ ५॥ पुण्यपापफलपाकवर्णनामध्यमध्ययनपति युक्छतम् । व्याकृथाः स्फुटमपृष्ट पट्कृतिव्याकृतीश्च परिपत्पुरस्तदा ॥ ६ ॥ जीवति त्वयि जिनेन्द्रभूतिना त्वत्प्रणामविधिभङ्गभीरुणा । नूनमैप्यत न देव केवलज्ञानसंपदनुरागभागपि ॥ ७ ॥ यद्विधेयमुपदिश्य गौतमः प्रेषि भक्तिभूपि त्वयान्यतः । रोगिणः कटुकायुपानवज्ज्यायसेऽस्य चक्लृपे गुणाय तत् ॥ ८॥ त्वद्दिदृश्ववतरत्सुरावलीयानदेहमणिभूपणांशुभिः । सा कुहूरजनिरखतामसा पूर्णिमानिशमुपाहसद्धवम् ॥९॥ निवृते त्वयि विलोक्य विष्टपं ध्वान्तपूरंपरिपूरितोदरम् । रोदयन्त इव रोदसी प्रतिश्रुद्भरेण रुरुदुः पुरंदराः ॥१०॥ वदिवायुजलदेश्वरैः सुरैस्तैलेपणिककृताङ्गसंस्कृतः । भूतिमात्रमषि भूविधाम ते येऽस्पृशन्वत न तान्रजोऽस्पृशत् ॥११॥ भक्तितो महेितुमीश वासवास्तावकीनहनुसंग्रहं व्यधुः। नूनमक्षविजयेन तावकानुग्रहेण हनुमत्वमिच्छवः ॥ १२ ॥ कुग्रहा न तवं नातु शासनं वीरं बाधितुमलंभविष्णवः । एककः स खलु भरसकग्रहो वाधते भवदुपेक्षितस्तदा ॥ १३ ॥ जग्मुपि त्वयि शिवं नराधिपातं क्षणं गृहिणीनबोधयन् (१) । ये बभुः कुनयकाननप्नुपस्त्वत्प्रतापशिखिनः कणा इव ॥ १४ ॥ यन्न कश्चन मुनिस्त्वया समं मुक्तिमायदितरजिनेरिव । दुःपमासमयभावलिङ्गिनां व्याजि तेन गुरुनियंपेक्षता ॥ १५ ॥ १. जायुरौषधम्. २. तैलपणिक चन्दनविशेषः.

·प्रश्नोत्तररत्नमाला। प्रस्थिते त्वयि शिवाय तत्क्षणं संमुमूर्छरधिपृथ्वि कुन्थवः । क्षुद्रनीव बहुलामतः परं सूचयन्त इव भाविनी महीम् ॥ १६ ॥ यत्र यत्र चरणौ त्वयापितो तत्तदासदमगादपापताम् । एकया पुनरपापया पुरा पापयाजनि सुरोक्तिनामतः ॥ १७ ॥ यत्र मुक्तिमगमः शमद्रुमावाप पापतुदि नार्कतापतत् । प्रीतिमीतितनुकुञ्जभञ्जने नागनागकरणं करोतु नः ॥ १८ ॥ यः पठत्यशठधीस्तव वीर स्तोत्रमेतदवधानसमेतः । तत्र भावरिपुराजिरयश्रीभाजि न प्रभवति प्रवलापि ॥ १९ ॥ इति श्रीजिनप्रभसूरिविरचितः श्रीवीरनिर्वाणकल्याणकस्तवः । श्रीविमलप्रणीता प्रश्नोत्तररत्नमाला। प्रणिपत्य वर्धमान प्रश्नोत्तररत्नमालिकां वक्ष्ये । नागनरामरवन्धं देवं देवाधिपं वीरम् ॥ १ ॥ कः खलु नालंक्रियते दृष्टादृष्टार्थसाधनपटीयान् । कण्ठस्थितया विमलप्रश्नोतररत्नमालिकया ॥ २ ॥ भगवन्किमुपादेयं गुरुवचनं हेयमपि च किमकार्यम् । को गुरुरधिगततत्त्वः सत्त्वहिताभ्युद्यतः सततम् ॥ ३ ॥ त्वरितं किं कर्तव्यं विदुषा संसारसंततिच्छेदः । कि मोक्षतरोबीजं सम्यग्ज्ञानं क्रियासहितम् ॥ ४ ॥ कि पथ्यदनं धर्मः कः शुचिरिह यस्य मानसं शुद्धम् । कः पण्डितो विवेकी कि विपमवर्धारिता गुरवः ॥ ५॥ किं संसारे सारं बहुशोऽपि विचिन्त्यमानमिदमेव । मनुजेषु दृष्टतत्त्वं खपरहितायोद्यतं जन्म ॥ ६ ॥ १. प्रयोत्तररत्नमालायाः गुस्तकद्वयमस्माभिरासादितम्. तत्र प्रथममेकपात्मक सुद्धं सवेगिसाधुश्रीशान्तिविजयमुनिभिर्दत्तं क-संज्ञकम्. द्वितीय पत्रद्वयात्मकं गुद्धं भगवान्दासष्टिना केवलदासात्मनेन मुरतनगरासहित स-संजक सेवन. २. 'जिनय- रेन्द्र क...'पद्धति' स. ४. 'सर' क.

·काव्यमाला।
मदिरेव मोहजनकः कः स्नेहः के च दस्सको विपयाः ।
का भववल्ली तृष्णा को वैरी नन्वनुद्योगः ॥ ७ ॥
कसानयमिह मरणादन्धादपि को विशिष्यते रागी।
कः शूरो यो ललनालोचनवाणेन च व्यथितः ॥ ८ ॥
पातुं कर्णाञ्जलिभिः किममृतमिव बुध्यते सदुपदेशः ।
किं गुरुताया मूलं यदेतदप्रार्थनं नाम ॥९॥
किं गहनं स्त्रीचरितं कश्चतुरो यो न खण्डितस्तेन ।
किं दारिद्यमसंतोप एव किं लाघवं याच्या ॥ १० ॥
कि जीवितमनवचं किं नाड्यं पाटवेऽप्यनम्यासः ।
को जागति विवेकी का निद्रा मूढता जन्तोः ॥ ११॥
नलिनीदलगतजललक्तरलं किं यौवनं धनमथायुः ।
के शशधरकरनिकरानुकारिणः सज्जना एव ॥ १२ ॥
को नरकः परवशता किं सौख्यं सर्वसङ्गविरतिर्या ।
किं सत्यं भूतहितं किं प्रेयः प्राणिनामसवः ॥ १३ ॥
किं दानमनाकाई किं मित्रं यन्निवर्तयति पापात् ।
कोऽलंकारः शीलं किं वाचां मण्डनं सत्यम् ॥ १४ ॥
किमनर्थफलं मानसमसंगतं का सुखावहा मैत्री।
सर्वव्यसनविनाशे को दक्षः सर्वथा त्यागः ॥ १५ ॥
कोऽन्धो योऽकार्यरतः को बधिरो यः शृणोति न हितानि ।
को मूको यः काले प्रियाणि वक्तुं न जानाति ॥ १६ ॥
किं मरणं मूर्खत्वं किं चानध्य यदवसरे दत्तम् ।
आ मरणाल्कि शल्यं प्रच्छन्नं यत्कृतमकार्यम् ।। १७ ॥
कुत्र विधेयो यत्नो विद्याम्यासे सदौपधे दाने ।
अवधीरणा क कार्या खलपरयोपित्परधनेषु ॥ १८ ॥
काहर्निशमनुचिन्त्या संसारासारता न च प्रमदा ।
का प्रेयसी विधेया करुणा दाक्षिण्यमपि मैत्री ॥ १९ ॥

·प्रश्नोत्तररत्नमाला। १२३ कण्ठगतैरप्यसुभिः कस्यात्मा नो समर्प्यते जातु | मूर्खस्य विपादस्य च गर्वस्य तथा कृतघ्नस्य ॥ २० ॥ कः पूज्यः सद्वृत्तः कमधनमाचक्षते चलितवृत्तम् । केन जितं जगदेतत्सत्यतितिक्षावता पुंसा ॥ २१ ॥ कसै नमः सुरैरपि सुतरां क्रियते दयाप्रधानाय । करमादुद्विजितव्यं 'संसारारण्यतः मुधिया ॥ २२ ॥ कस्य वशे प्राणिगणः सत्यप्रियभापिणो विनीतस्य । क स्थातव्यं न्याय्ये पथि दृष्टादृष्टलाभाय ॥ २३ ॥ विद्युद्विलसितचपलं किं दुर्जनसंगतं युवतयश्च । कुलशैलनिष्पकम्पाः के कलिकालेऽपि सत्पुरुपाः ॥ २४ ॥ कि शोच्यं कापण्यं सति विभवे किं प्रशस्यमौदार्यम् । तनुतरवित्तस्य तथा प्रभविष्णोर्यत्सहिष्णुत्वम् ॥ २५ ॥ चिन्तामणिरिव दुर्लभमिह किं कथयामि ननु चतुर्भद्रम् । किं तद्वदन्ति भूयो विधूततमसो विशेषेण ॥ २६ ॥ दानं नियवाक्सहितं ज्ञानमगर्व क्षमान्वितं शौर्यम् । त्यागसहितं च वित्तं दुर्लभमेतच्चतुर्भद्रम् ॥ २७ ॥ इति कण्ठगता विमला प्रश्नोत्तररत्नमालिका येपाम् । ते मुक्ताभरणा अपि विभान्ति विद्वत्समाजेपु ॥ २८ ॥ रेचिता सितपटगुरुणा विमला विमलेन रत्नमालेव । प्रश्नोत्तरमालेयं कण्ठगता के न भूपयति ॥ २९ ॥ इति श्रीविमलविरचिता प्रश्नोत्तररत्नमाला । १. 'संसारावासतः' क. २. 'दृष्टादृष्टार्थलाभाय ख. ३. हितोपदेशेऽपीयमार्या समु- द्धृतास्ति. ४. ख-पुस्तकेऽस्या आर्यायाः स्थाने 'विवेकात्यक्तराज्येन राज्ञेयं रलमा. लिका 1 रचितामोघवर्षेण सुधियां सहलंकृतिः ॥ एतत्पयं वर्तते.

·१२४ काव्यमाला। महाकविश्रीधनपालमणीता ऋपक्षपञ्चाशिका। जय जन्तुकप्पपायव चन्दायव रामपङ्कयवणस । सयलमुणिगामगामणि तिलोअचूणामणि नमो ते ॥ १ ॥ [जय जन्तुकाल्पपादप चन्द्रातप रागपङ्कजवनस्य । सकलमुनिश्रामग्रामणीत्रिलोकचूडामणे नमस्ते ॥] जय रोसनलणजलहर कुलहर वरनाणदंसणसिरीणम् । मोहतिमिरोहदिणयर नयर गुणगणाण पउराणम् ॥ २॥ [जय रोपञ्चलनजलधर कुलगृह वरज्ञानदर्शनाश्रयोः । मोहतिमिरौघदिनकर नगर गुणगणानां पौराणाम् ॥] दिट्ठो कहवि विहडिए गण्ठिम्मि कवाडसंपुड्यणम्मि । मोहन्धयारचारयगएण जिण दिणयरुव्व तुमम् ॥ ३ ॥ [दृष्टः कथमपि विघटिते ग्रन्थौ कपाटसंपुटधने । मोहान्धकारचारकगतेन जिन दिनकर इव त्वम् ] भविअकमलाण निणरवि तुह दंसणपहरिसूससन्ताणम् । दढवद्धा इव विहन्ति मोहतमभमरचन्दाई ॥ ४ ॥ . भव्यकमलानां जिनरखे त्वदर्शनमहर्षोच्छ्रसताम् । दृदबद्धा इव विघटन्ते मोहतमोभ्रमरवृन्दानि ॥] लटुत्तणाभिमाणो सब्वो सब्वट्ठसुरविमाणस्स । एई नाह नाहिकुलगरघराक्यारम्मुहे नहो ॥५॥ [प्रधानत्वाभिमानः सर्वः सर्वार्थसुरविमानस्य । त्वयि नाथ नाभिकुल'"गृहावतारोन्मुखे नष्टः ।। ए चिन्तादुल्लहमुक्तमुक्सफलए अउन्वकप्पदुमे । अवइन्ने कप्पतरू जयगुरु हित्या इव परत्या ॥ ६ ॥ १. अस्या ऋषभपश्चाशिकायाः सटीकं पुस्तकद्वयमस्माभिरधिगतम्, तत्र प्रथम जीर्णतरं पत्रद्वयात्मकं सवेगिसाधुवरश्रीशान्तिविजयमुनिभिर्दत्तम्. द्वितीयं भगवान्दास- श्रेष्टिना सुरतनगरात्यहितं नवीनं नातिशद्धं च. २. कारागारगोन, ·ऋपभपञ्चाशिका । त्वयि चिन्तादुर्लभमोक्षसुखफलदेऽपूर्वकल्पद्रुमे । अवतीर्णे कल्पतरवो जगद्गुरो होस्था इव प्रोपिताः ॥] अरएणं तइएणं इमाइ ओसप्पिणीइ तुह जन्मे । फुरिों कणगमएणं व कालचकिकपासम्मि ॥ ७ ॥ [भरकेण तृतीयेणास्यामवसर्पिण्यां तब जन्मनि । स्फुरितं कनकमयेनेव कालचक्रेकपाधै ॥] जम्मि तुमं अहिसित्तो जत्य य सिवसुक्खसंपर्य पत्तो । ते अडावयसेला सीसामेला गिरिकुलस्स ।। ८ ।। [यन बमभिपिको यत्र च शिवसुखसंपदं प्राप्तः । तावष्टापदशैली शीर्पापीडी गिरिकुलस्य ) धन्ना सविम्हयं जेहि झत्ति कयरज्जमजणो हरिणा । चिरधरिअनलिणपत्ताभिसेअसलिलेहि दिट्ठोसि ॥ ९ ॥ [धन्याः सविस्मयं यैगिति कृतराज्यमजनो हरिणा । चिरधृतनलिनीपत्राभिपेकसलिलैईष्टोऽसि ॥] दाविअविज्ञासिप्पो बजरिआसेसलोभववहारो। जाओसि आण सामिअ पयाउ ताओ कयत्याओ॥ १० ॥ [दर्शितविद्याशिल्पो व्याकृतारोपलोकव्यवहारः । जातोऽसि यासां स्वामी प्रजास्ताः कृतार्थाः ॥] वन्धुमिहत्तवमुमई बच्छरमच्छिन्नदिन्नघणनिवहो । जह तं तह को अन्नो निअमधुरं धीर पडिवन्नो ॥ ११ ॥ [वन्धविभक्तवसुमतीको वत्सरमच्छिन्नदत्तधननिवहः । यथा व तथा कोऽन्यो नियमधुरां धीर प्रतिपन्नः ॥] सोहसि पसाहिअंसो कजलकसिणाहि जयगुरु नाहिं । उपगूढपिसजिभरायलच्छिवाहच्छडाहिं वा ॥ १२ ॥ [शोभसे प्रसाधितांसः काजलरुष्णानिर्जगद्गुरो जटाभिः । उपगटविजितरानलल्लीसाप्पच्छटाभिरिस ॥]

·१२६ काव्यमाला। उवसामिआ अणजा देसेसु तुए पवन्नमोणेण । अभणन्तचित्र कजं परस्स साहन्ति सम्पुरिसा ॥ १३ ॥ [उपशामिता अनार्या देशेषु त्वया प्रपन्नमौनेन । अभणन्त एवं कार्य परस्य साधयन्ति सत्पुरुषाः ॥ मुणिणो वि तुहल्लीणा नमिविनमी खेअराहिवा जाया । गुरुआण चलणसेवा न निष्फला होइ कहयावि ॥ १४ ॥ [मनेरपि तवालीनी नमिबिनमी खेचराधिपो जाती। गुरूणां चरणसेवा न निष्फला भवति कदाचनापि ॥] भदं से सेअंसस्स जेण तवसोसिओ निराहारो। वरिसन्ते निव्वइओ मेहेण व वणदुमो तं सि ॥ १५ ॥ भद्रं तस्य श्रेयसो येन तपःशोषितो निराहारः। वर्षान्ते निर्वापितो मेघेनैव वनदुमस्त्वमसि ॥] उप्पन्नविमलनाणे तुमम्मि भुवणस्त विअलिओ मोहो । सेलुग्गयसूरे वासरम्मि गयणस्स व तमोहो ॥ १६ ॥ [उत्पन्नविमलज्ञाने त्वयि भुवनस्य विगलितो मोहः । सकलोद्गतसूर्ये वासरे गगनस्पेत्र तमओघः ॥] पूआवसरे सरिसो दिवो चकस्स तं पि भरहेण । विसमा हु विसयतिहा गुरुआण वि कुणइ मइमोहम् ॥ १७ ॥ [पूजावसरे सदृशो दृष्टश्चक्रस्य त्वमपि भरतेन । विषमा खलु विषयतृष्णा गुरूणामपि करोति मतिमोहम् ।।] पढमसमोसरणमुहे तुह केवलमुरवहूकरजोआ। जाया अग्गेइदिसा सेवासयमागयासहि ल ॥ १८ ॥ [प्रथमसमवसरणमुखे तब केवलसुखधूकृतोदयोता । जाता आग्नेयो दिशा सेवास्वयमागतशिखीव । गहिअवयभङ्गमलिणो नूणं दूरोणएहि मुहराओ। तइओ पदमुल्लअतावसहि तुह दसणे पढमे ॥ १९ ॥ .

·ऋपभपञ्चाशिका । १२७ [गृहीतवतभङ्गमलिनो नूनं दूरावनतै खरागः । स्थगितः प्रथमोत्पन्नतापसैस्तव दर्शने प्रथमे ॥] तेहि परिवेदिएण य बूढा तुमए खणं कुलवइस्स । सोहा विअडसत्यलघोलन्तजडाकलावेण ॥ २० ॥ तः परिवेष्टितेन च व्यूढा वया क्षणं कुलपतेः । शोभा विकटांसस्थलप्रेसजटाकलापेन 1] तुह स्वं पेच्छन्ता न हुन्ति जे नाह हरिसपडिहत्या । समणावि गयमणच्चिअ ते केवलिणो जइ न हुन्ति ॥ २१ ॥ [तव रूपं पश्यन्तो न भवन्ति ये नाथ हर्पपरिपूर्णाः । समनस्का अपि गतमनस्का इव ते केवलिनो यदि न भवन्ति ।।] पत्तानि असामन्नं समुन्नई जेहि देवया अन्ने । ते दिन्ति तुम्ह गुणसंकहासु हासं गुणा मज्झ ॥ २२ ॥ [प्राप्तान्यसामान्यां समुन्नतिं यैर्दैवतान्यन्यानि । ते ददते तव गुणसंकयासु हासं गुणा मह्यम् ॥] दोसरहिअस्स तुह जिण निन्दावसरम्मि मग्गपसराए । वायाइ वयणकुसला वि वालिसाहुन्ति मच्छरिणो ॥ २३ ॥ [दोपरहितस्य तव जिन निन्दावसरे भग्नप्रसरया । वाचा वचनकुशला अपि वालिशायन्ते मत्सरिणः ॥] अणुरायपल्लविल्ले रइवल्लिफुरन्तहासकुसुमम्मि । तवताविओ वि न मणो सिङ्गारवणे तुहल्लीणो ॥ २४ ॥ [अनुरागपल्लववति रतिवटीस्फुरद्धासकुसुमे । तपस्तापितमपि न मनः शृङ्गारवने तब लीनम् ॥] आणा जस्स बिलइआ सीसे सेसव्व हरिहरेहिं पि । सो वि तुह झाणनलणे मयणो मयणं विअ विलीणो ॥२५॥ [आज्ञा यस्य विलम्बिता शीर्प शेपेव हरिहराभ्यामपि । 'सोऽपि तव च्यानज्वलने मदनो मदन इव विलीनः ॥]

·काव्यमाला। पइँ नवारे निरभिमाणा जाया जयदप्पभजणुत्ताणा! वम्महनरिन्दजोहा दिविच्छोहा मयच्छीणम् ॥ २६ ॥ स्वयि केवलं निरभिमाना जाता जगदपभञ्जनोत्तानाः । मन्मथनरेन्द्रयोधा दृष्टिक्षोभा मृगाक्षीणाम् ॥] विसमा रागद्देसा निन्ता तुरयन उप्पहेण मणम् । ठायन्ति धम्मसारिहि दिढे तुह पवयणे नवरम् ॥ २७ ॥ [विषमौ रागद्वेपो नयन्तौ तुरगाविवोत्पथेन मनः । तिष्टतो धर्मसारये घटे तव प्रवचने निश्चितम् ॥] पञ्चलकसायचारे सइसंनिहिआसि चकधणुरेहा । हुन्ति तुह चित्र चलणा सरणं भीआण भवरन्ने ॥ २८ ॥ * [प्रत्यलकपायचोरे सदासनिहितासि चक्रधनुरेखौ । भवतस्तवैव चरणौ शरणं भीतानां भवारण्ये ॥] तुह समयसरन्भट्ठा ममन्ति सयलासु रुक्सनाईसु । सारणिजलं व जीवा ठाणहाणेसु वज्झन्तो ॥ २९ ॥ [तव समयसरोभ्रष्टा भ्रमन्ति सकलासु रू(ब)क्षजातिषु । सारणिजलमित्र जीवा स्थानस्थानेषु बध्यमानाः ॥] सलिलिब्व पवयणे तुह गहिए उड्य़ अहो विमुक्कम्मि । वचन्ति नाह कूवारहट्टयडिसंनिहा जीवा ॥ ३० ॥ इसलिल इव प्रवचने तब गृहीते जलमयो विमुक्त। व्रजन्ति नाथ कूपारघट्टघटीसंनिभा जीवाः ॥ लोलाइ निन्ति सुक्खं अन्ने जह तित्विा तहा न तुमम् । तह वि तुह मागलग्गा मम्गन्ति वुहा सिवसुहाई ॥ ३१ ॥ लील्या नयन्ति सुखमन्ये यथा तोथिका तथा न त्वम् । तथापि तव मार्गलग्ना मृगयन्ते बुधाः शिवसुखानि ।।] सारिव्व बन्धवहभरणभाइणो निण ण हुन्ति पइ दिहे । अक्वहिधि होरन्ता जीवा संसारफलयाम्म ॥ ३२ ॥ ७ ·ऋपभपश्चाशिका। १२९ R [शारय इव बन्धवधमरणभागिनो जिन न भवन्ति त्वयि हटे। अक्षरपि हियमाणा जीवाः संसारफलके ।] अवहोरिआ तए पहु निन्ति निओगिकसहलाबद्धा । कालमणन्तं सत्ता समं कयाहारनीहारा ॥ ३३ ॥ अवधीरितास्त्वया प्रभो नयन्ति निगदि(योगे)कशृङ्खलाबद्धाः । कालमनन्तं सत्त्वा समं कताहारनीहाराः ।। जेहि तविआण तवनिहि, नायइ परमा तुमम्मि पडिवत्ती। दुक्खाई ताइँ मन्ने न हुन्ति कम्मं अहम्मस्स ॥ ३४ ॥ [येस्तापितानां तपोनिधे जायते परमा त्वयि प्रतिपत्तिः । दुःखानि तानि मन्ये न भवन्ति कर्माधर्मस्य ।।] होही मोहच्छेडं तुह सेवाए. धुवत्ति नन्दामि । जं पुण न वन्दिअव्यो तत्य तुमं तेण झिजामि ॥ ३५ ॥ [भविष्यति मोहच्छेदस्तब सेवया ध्रुव इति नन्दामि । यत्पुनर्न वन्दितव्यस्तत्र त्वं तेन क्षीये ॥] जा तुह सेवाविमुहस्स हन्तु मा ताड मह समिद्धीओ । अहियारसंपया इव पेरन्तविडम्बणफलाओ॥ ३६ ॥ [यास्तव सेवाविमुखस्य भवन्तु मा ता मम समृद्धयः । अधिकारसंपद इव पर्यन्तविडम्बनफलाः ॥] भितूण तमं दीवो देव पयत्ये जणस्स पयडेइ । तुह पुण विवरीयमिणं नइफदीवस्स निडिअम् ॥ ३७ ॥ [भिसा तमो दीपो देव पदार्थाअनस्य प्रकटयति । तव पुनविपरोतमिदं जगदेकदापस्य नितम् ॥] मित्यत्तविसपयुत्ता सचेयगा निण न हुन्ति कि नीवा । कसम्मि मह नद फित्ति पि तुह वगणमन्तात ॥ २८ ॥ [मिप्यालविषप्रमुताः सतना जिन न भवन्ति फि जीवाः । कर्गमाः प्रानति यदि कियपि वचनमन्त्रस्प ॥]

·१३० काव्यमाला। . आयण्णिा खणद्धं पि पर थिरं ते करन्ति अणुराअम् । परसमया तह वि मणं तुह समयजाण न हरन्ति ॥ ३९॥ [आकणिताः क्षणार्धं त्वयि स्थिरं ते कुर्वन्त्यनुरागम् । परसमयास्तथापि मनस्तव समयज्ञानां न हरन्ति । वाईहि परिग्गहिआ करन्ति विमुहं सणेण पडिवक्सम् । तुझ नया नाह महागयव्व अन्नुन्नसंलग्गा ॥ ४०॥ [वादि(जि)मिः परिगृहीताः कुर्वन्ति दिमुर्ख क्षणेन प्रतिपक्षम् । तव नया नाथ महागजा इवान्योन्यसंलग्नाः ॥ पावन्ति जसं असमञ्जसा वि वयणेहिँ जेहि परसमया । तुह समयमहोहिणो ते मन्दा विन्दुनिस्सन्दा ॥ ४१ ॥ [प्राप्नुवन्ति यशोऽसमजसा अपि वचनैः परसमयाः । तव समयमहोदधेस्तानि मन्दा विन्दुनिस्यन्दाः ॥]. पइ मुक्के पोअम्भिव जीवेहि भवन्नवम्मि पत्ताओ। अणुवेलमावयामुहपडिएहिँ विडम्बणा विविहा ॥ ४२ ॥ [त्वाये मुक्ते पोत इव जीवैभवार्णवे प्राप्ताः । अनुवेलमापदा(गा)मुखपतितैर्विडम्बना विविधाः ॥] वुत्थं अपत्थिआगयमत्थभवन्तो मुहुत्तसिएण छावट्ठीअयराई निरन्तरं अप्पइट्ठाणे ॥ ४३ ॥ [उपितमप्राधितागतमत्स्यभवान्तर्मुहूर्तमुषितेन । पट्पष्टिसागरोपमान (1) निरन्तरमप्रतिष्ठाने ॥] सीउहवासधारानिवायदुक्तं मुतिक्खमणुभूअम् । तिरिअत्तणम्मि नाणावरणसमुच्छाइएणावि ॥४४॥ [शीतोष्णवर्पधाराानेपातदुःखं सुतीक्ष्णमनुभूतम् । तिर्यक्त्वेऽपि ज्ञानावरणसमवच्छादितेनापि ॥] अन्तोनिक्वन्तहिं पत्तेहिं पिअकलत्तपुत्तेहि । सुन्ना मणुस्सभवणाडएसु निभाइआ अङ्का ॥ ४५ ॥ .

·ऋपभपञ्चाशिका। . [अन्तनिष्क्रान्तै प्राप्तः(पात्रः) प्रियकलत्रपुत्रैः । शून्या मनुष्यभवनाटकेपु निभालिता अङ्काः ।। दिट्ठा रिउरिद्धीओ आणार कया महट्टिअसुराणम् । सहियावहीणदेवत्तणेसु दोगच्चसंतावा ॥ ४६ ॥ [दृष्टा रिपुऋद्धय आज्ञा कृता महर्द्धिकसुराणाम् । सोढावबहीनदेवत्वेषु दौर्गयसंतापौ ॥] सिञ्चन्तेण भववणं पल्लट्टा पल्लिआ रहट्टव्व । घडिसंठाणोसप्पिणिओसप्पिणिपरिगया बहुसो ॥ ४७ ॥ [सिञ्चता भववनं परिवर्ताः प्रेरिता अरघट्ट इव । घटीसंस्थानावसर्पिण्युत्सर्पिणीपरिगता बहुशः ॥] भमिओ कालमणन्तं भवम्मि भीओ न नाह दुक्खाणम् ।। दिवे तुमम्मि संपइ जायं च भयं पलायं च ॥ ४८ ॥ [भ्रान्तः कालमनन्तं भवे भीतो न नाय दुःखानाम् । दृष्टे त्वयि संप्रति जातं च भयं पलायितं च ॥] जइ वि कयत्यो जगगुरु मज्झत्यो जइ वि तह वि पत्येमि । दाविजसु अप्पाणं पुणो वि कइयावि अह्माणम् ॥ ४९॥ [यद्यपि कृतार्थो जगद्गुरो मध्यस्थो यद्यपि तथापि प्रार्थये । दर्शयेरात्मानं पुनरपि कदाचिदप्यस्माकम् ॥] इअ झाणग्गिपलीविअकम्मिन्धण वालवुद्धिणा वि मए । भत्तीइ थुओ भवभयसमुद्दवोहित्यबोहिफलो ।। ६० ।। [इति, ध्यानाग्निप्रदीपितकर्मेन्धन बालबुद्धिनापि मया । भक्त्या स्तुतो भवभयसमुद्रयानपात्रबोधिफलः ॥] इति महाकविश्रीधनपालविरचिता ऋपभपञ्चाझिका।

·१३२ काव्यमाला। महाकविशोभनमुनिप्रणीता चतुविशतिर्जिनस्तुतिः। टिप्पणसमेता। धनपालपण्डितवान्धवेन शोभनाभिधानेन मुनिचक्रवतिना विरचितानां प्रतिदिन चतुष्कभावा घण्णवति(?)संख्यानां द्योभनस्तुतीनामवचूरिः किंचिरिच्यते । तत्रादा युगादिस्तुतिमाह- भव्याम्भोजविवोधनकतरणे विस्तारिकर्मावली- रम्भासामन नाभिनन्दन महानग्यापदाभासुरैः । भक्त्या वन्दितपादपद्म विदुपां संपादय प्रोज्झिता- रम्भासान जनाभिनन्दन महानष्टापदाभानुरैः ॥ १॥ हे नाभिनन्दन नाभिनरेन्द्रपुत्र, लं महानुत्सवान्विदुषां सपादयति संपन्धः । मन्त्रा एवाम्नौजानि कमठानि तेषां विरोधन एकोऽद्वितोवस्तरणिः सूर्यस्तस्य संबोधन हे भव्याम्मोजविवोधनकतरणे । सूर्यो यया स्वगोतभारस्तमो विथ्य पद्मसम्हानि विका सवत्येवं भगवानपि मियालादितमस्तोमं धंसयिला निजगोसंभार व्यजन्तूना बोध विपत्ते । ननु भव्यानामेव स प्रबोध विषत्ते न लभव्यानां तहि तस्य तद्वोपने तान- र्थमायातमिति नैवम् । नहि भानवीया भानवो विश्वं विधमवभासयन्तोऽपि कौशिक कुले आलोकमकुर्वाणा उपलम्मास्पदं स्युः । एवं भगवतो वाणी विश्वविश्वस्स प्रमोद विधायिन्यपि यद्यमव्यानां केषांचिनिबिडकर्मनिगहनियन्त्रितानां प्रबोधाय न प्रभात तहि तस्या न ह्यसामर्व्यम् । किं तु तेषामेवाभाम्यं येषां ता न रोचयन्ते (सा न रोच। नहि जलदो जलं प्रयच्छन्नूपरक्षेत्रे तणान्यनुत्पादयन्नुपातम्भतभावनामस्तोत्पलं वि. स्तरेण । विस्तारिणी विस्तारवती कर्मणां वानावरणादिभेदभिन्नानामावली माला तर रम्भा कदली तस्याः प्रमदहेतुत्वात्सामजो हस्ती। तस्स संबोधनन् । हे नामिनन्दन । तथा महन्यो नया आपदा यस्य स महानष्टापत् । सबोपनं वा । तथा आभामुः का न्तिसंमारण समन्ताद्देदीप्यमानरामुरैर्दवविशेषैर्भक्त्या आन्तर चित्तप्रतिबन्धेन हे ३- न्दितपादपन हे स्तुतचरणकमल । प्रोज्झिताः प्रकर्षन सक्ता आरम्माः सावयन्यागरा १. एतस्या जिनस्तुनः पुस्तकत्रयमवचूरिसमेतं केवलदासात्मजेन मगान्दा टिनास्मदर्थे प्रहितम्. तत्र प्रथमं शुद्ध सुन्दर पञ्चपात्मकं १५०५ मिते नि: मादे लिखितम्. द्वितीयमाप ताशकादापात्मक १६१४ मिते विक्रमान्दै लिखितम्, तृतीयं नातिशुद्ध त्रयोदशपत्रात्मकं १६१५ मिते विक्रमाब्दे लिखित तमस्ति. - + ·काव्यमाला। यत्र नालीके चन्दतुल्यरुचि नामरी भ्रमरसवन्धिनी आली धैपिर्गन्धाभ्यर्जिकल्क- बिन्दूनदधत्पपो । किंभूता । केसरेषु लालसा लम्पटा । समुदिता मिलिता । आशु शी- घ्रम् । इभेगु मदलोल्यादासिता विश्रब्धा । तत्र नालोके क्रमौ निदधती श्रुतदेवता वः पातु । किंभूता । समुदिता सहा । शुभ्रा शुक्ला छविर्यासा ताथ ता अमर्यश्च ताभिः शोभिता । (सरला असता च) । तमनितमभिनौमि यो विराजद्वनघनमेरुपरागमस्तकान्तम् । निजनननमहोत्सवेऽधितष्ठावनघनमेरु परागमस्तकान्तम् ॥ ५ ॥ यः स्वामी निजजन्मोत्सर्वेऽधितष्ठौ । किं कर्म । विराजगिर्वनैनो निरन्तरः अथवा शोभमानाम्भसो घना यत्र स चासो मेरुपरागो मेरुपरमपर्वतस्तस्य शिखरामम् । कि- भूतम् । अनघा नमेरवो देववृक्षविशेपास्तपां रेणुर्यत्र तत्तथा । किंभूतं शिखगमम् । अ- स्तोऽस्तगिरिस्तद्वकान्तं कमनीयम् । अथवा जिनविशेषणम् । अस्ता कान्ता येन तम् ।। स्तुत जिननिवहं तमर्तितप्ताध्वनदसुरामरवेण वस्तुवन्ति । यममरपतयः प्रगाय पार्श्वध्वनदसुरामरवेणव स्तुवन्ति ॥ ६ ॥ हे लोकाः । तं जिनवृन्दं स्तुत । यं जिनप्रजममरेन्द्राः स्तुवन्तीति संवन्धः । कि कृत्वा । अल् पीडया तप्तानां शैत्याधायकतया साक्षादध्वनदो मार्गदः सुरामः सुच रमणीयो यो रवः शब्दस्तेन करणभूतेन । वस्तुवन्ति च्छन्दोजातिविशेषवन्ति गीतानि प्रगाय गीला । किंभूताः । पार्श्वे समीपे ध्वनन्तोऽसुरामराणां वेणवो वंशा येषां ते तथा । 'वत्यये(?) लुग्वा' इति रेफस्य लुक् ॥ प्रक्तिर वसतिं त्रिलोकबन्धो गम नययोगततान्तिमे पदे है। जिनमत विततापवर्गवीथीगमनययो गततान्ति मेऽपदेहे ॥ ७ ॥ अन्तिमे मोक्षलक्षणे पहे हे जिनमत । मे मम वास देहि । हे गम हे सदृशपाठ, नया निगमादयस्तोगः सबन्धस्तेन विस्तीर्ण विपुलशिवमागंगमने ययो अध । 'यपुर- श्वोऽश्वमेधीयः' इति वचनात् । 'तमोऽवग्लानौ' इति धातोस्तान्तिरानिः । आपदि- त्यर्थः । गततान्ति अपगतग्लानि यथा स्यात् । किंभूते पदे अपदेहे देहमुक्ते ।। सितशकुनिगताशु मानसीद्धात्तततिमिरंमदभा सुराजिताशम् । वितरतु दधती पवि क्षतोद्यत्तततिमिरं मदभासुराजिता शम् ॥ ८ ॥ इसारूडा मानसो देवी पनि वत्रं दधती शं सुखं प्रवितरतु । पवि किंभूतम् । इदा दीप्ता आत्ता गृहीता ततिविस्तारो येन तत्तया । दरंमदो जलदाशिस्तद्वत्कान्तिर्यस्याः सा सुष्टु शोभिता आशा दिशो येन । क्षतं विनटमुद्यदुद्गच्छत्तन विस्तीर्ण ध्वान्त यरमा तत्तथा । देवी दगुरेरपराभूता ॥ - ·चतुर्विंशतिजिनस्तुतिः। निर्मिनशत्रुभवभय शं भवकान्तारतार तार ममारम् । वितर वातजगत्रय शंभव कान्तारतारतारममारम् ॥ ९ ॥ हे निर्मिनशत्रुसंभूतभय, हे संसारकान्तारतारक, हे तार उज्ज्वल, अरं शीघ्रं मम श सुखं देहि । हे रक्षितजगत्रय, शंभव जिन, योपित्सुरतेवरत अनासक्ता, न रमत इत्यरमोऽरममाणोऽक्रीडन्मारः कामो यत्र । आश्रयतु तव प्रणतं विभया परमा रमारमानमदमरैः । स्तुत रहित जिनकदम्बक विभयापरमार मारमानमदमरैः॥ १०॥ हे जिनकदम्बक जिनसमूह, रमा लक्ष्मीस्तव प्रणतं नरमाश्रयतु । किंभूता । विभया रोचिपा परमा प्रकृष्टा । अरं शीघ्रमानमन्तश्च ते सुराश्च तैः स्तुत वन्दित । हे विगत. भय । है न परान्मारयतीत्यपरमार । सर्वजन्तुरक्षक । हे रहित त्यक्त । कैः । काममान- मदमरणः॥ जिनराज्या रचितं स्तादसमाननयानया नयायतमानम् । शिवशर्मणे मतं दधदसमाननयानयानया यतमानम् ॥ ११ ॥ जिनानां राज्या श्रेण्या रचितं अर्थस्य तंदुक्तत्वात्कृतं मतं शासनं नोऽस्माकं शिव- सुखाय स्तात् भूयात् । किभूतया । असमे निरुपमे आननयाने मुखगमने यस्यास्तया नः इत्यत्र 'रोयः' इति रस्य यः । 'स्वरे वा' इति विकल्पत्वात्तस्यात्र न लुक् । आयतो विपुलो मानः पूजा प्रमाणं वा यस्य तत्तथा । दधत् धारयत् । कान् । असमाननयान् असदृशनयान् । किंभूतया जिनराज्या। अयानया अवाहनया। मतं किभूतम् । यतमानं प्रयत्नं कुर्वाणम् ॥ शृङ्खलभृत्कनकनिभा यातामसमानमानमानवमहिताम् । श्रीवज्रशृङ्खला कजयातामसमानमानमानवमहिताम् ॥ १२ ॥ या देवी भजलाभरणभृत्सुवर्णवर्णा चास्ति तां श्रीवज्रङ्गलां वज्रहलाभिधाना- मानम । किंभूताम् । असमानोऽसाधारणो मानः पूजा बोधो वा येषाम् । अथवा अस- दशी अनमानी, प्राणाहंकारी येषां ते असमानमानाः । च मानवाश्च तर्महिता पू. जिता ताम् । फजयातां पङ्कजगताम् । असमानं निरहंकारं यथा स्यात् एवमानम नम- स्कुरु । अवमं पापं तम वियते येषां तेऽनवमास्तभ्यो हिताम् ॥ त्वमशुभान्यभिनन्दन नन्दितासुरवधूनयनः परमोदरः । लरकरीन्द्रविदारणकेसरिन्सुरव धूनय नः परमोऽदरः ॥ १३ ॥ हे अभिनन्दन जिन, लमजुभान्यशिवान्यकल्याणान्यपुग्यानि वा नोऽस्माकं धूनय कम्पय निनाराय । किंभूतः । नन्दिता असवः प्राणाः प्राणिनां येन । अथवा धर्मधामणोः कंचिदभेदारगुरादनामुमन्त एवांच्यन्ते । तथा न वपु नयने यस्य स तथा । यहा ·१३६ . काव्यमाला। - नन्दितानि अमुरवधूनयनानि चैन सः । तथा परेभ्यो मादं राति ददाति यः । यद्रा पामुदरं यस्य । है मुरव, जगदाहादिसा....! परमः प्रधानोऽदरी निर्भयय ॥ नितवराः प्रयतवमितामया मम तमोहरणाय महारिणः । प्रदधतो भुवि विश्वजनीनताममतमोहरणा यमहारिणः ॥ १४ ॥ है जिनवराः, मन तमाहरणायाज्ञानापगाय यूयं प्रयतध्वं प्रयलं कुरुखन् । किंभूनाः। इतामया गतरोगाः । पुनः किंमूताः । महान्ति अणि चक्राणि धर्मचकलनानि कर ते.किं कुर्वाणाः । दधानाः पृथिव्यां विटपजनहितवन । अमतावनर्मिोनी मोहनदानी वंग ते । यमहारिणो मृत्युहरपशीलाः । यद्धा यमानि महाव्रतानि तैमनोहराः ॥ अनुमतां मृतिनात्यहिताय यो जिनवरागम नो मवमायतम् । मलघुतां नव निमायतोद्धताजिनवरागमनोभवमाय तम् ॥ १५ ॥ यो भयोऽमुमतां मृतिजाती मरणजन्मनी ते एवाहितमपप्यं तस्मै मरपनन्नाहि. ताय स्यात् । हे जिनेन्द्रसिद्धान्त, नोऽस्माकं तं नवं संसारमायतं प्रलं लयोवस्त प्रा. फ्य । आजिः सद्रामः नवरागो द्रव्यादा नूतनोऽमिलापः । यद्वा उद्धताजा नवरालो यस्य तच्च तन्मनस्तत्र भवा या माया सा निराकृता चैन । यहा मुक्ततवानव नरागकाममाय॥ विशिवशङ्खजुपा धनुपात्तसत्सुरभिया ततनुन्नमहारिणा । परिगतां विशदामिह रोहिणी नुरमियाततर्नु नम हारिणा ॥ १६ ॥ धनुषा मग्डितहस्तां रोहिणीं देवीं नम । किंमतेन । शरशवचहितेन । अस्ताउस्ता ससुराणां प्रकृष्टदेवानां भीर्यन । तताः प्रस्ता नुन्नाः प्रेरिता महान्तोऽरयो येन । परि- गतां परिवारितान् । विगदां शुक्लवर्णान् । इहाव जगति रोहिणी रोहिम्यभिधानान् । सुरभिस्तित्र याता प्राता तनुर्यस्यास्तां देवी नम प्रणियत । धनुषा किंभूतेन । हा. रिणा मनोहरेण ॥ मदमदनरहित नरहित मुमते मुमतेन कनकतारेतारे । दम दमपालय पालय दरादरातिक्षतिक्षपातः पतिः ॥ १७ ॥ हे मदकामान्यां सता, हे ,नरेभ्यो हित, हे सुमतिभिन, दमदं प्रशनदं नर दरा- दिहलोकादिभेदभिन्नसाध्वसायालय रक्ष । है मुमतन मुसिद्धान्तस्वामिन् । यद्वा मुन- लेन करमभूतेन । हे अशलर अपगतनिलय । हे कनकतार तपनीयोग्य । हे तारे गतयात्रव । हे पातनायक । अरातिक्षांत: शत्रुन्य उयमदः सब समानता रक्षपा रात्रिस्तस्याः॥ विधुतारा विधुताराः सदा सदाना जिना जितापातायाः । तनुतापातनुतापा हितमाहितमानवनवविभवा विभवाः ॥ १८ ॥ .

·चतुर्विंशतिजिनस्तुतिः। १३७ विधुतारा हे जिनाः, हितं तनुत.कुरुत । विधुतमारमरीणां समूहोऽरणं वा अरो श्र. मणमर्थात्संसारो यैस्ते । तथा विधुश्चन्द्रस्तद्वदुज्ज्वलाः । सदानाः सत्यागाः । जितम- घातं घातवर्जितमधं पापं यस्ते । अपगतमहातापाः । आहितो विस्तीर्णो मानवानां न- वविभवो नवः प्रत्यग्रो विभव ऐश्वर्ये यैस्ते । तथा विगतसंसाराः ॥ मतिमति जिनरानि नराहितेहिते रुचितरुचि तमोहे मोहें। मतमत नूनं नूनं स्मरामराधीरधीरसुमतः सुमतः ॥ १९ ॥ जिनरानि सर्वज्ञे, मतं त्वं स्मरेति संबन्धः । किंभूते । मतिमति सातिशयज्ञानयुक्त। नराणामाहितं पूरितमीहितं वाञ्छितं येन तस्मिन् । रुचिता परेषां प्रमोदकारित्वादीष्टा रुकान्तिर्यस्य तस्मिन् । तमाहे अज्ञानघातिनि । मोहे ममत्वमुक्ते। मतं किंभूतम् । तनु तुच्छमूनमपूर्ण च तनूनं न एवंविधमतनूनम् । नूनं निश्चितम् । न स्मरेणाधीरा धीर्यस्य सः । असुमतः प्राणिनः । जातावकलम् । मुमतो रक्षाक्रियायां सुषु अभिप्रेतः ॥ : नगदामानगदा मामहो महो राजिराजितरसा तरसा। घनघनकाली काली वतावतादूनदूनसत्रासत्रा ॥ २० ॥ अहो इति संबोधने विस्मये वा । काली देवी मामवताद्रक्षतात् । किंभूता । नगदा ''दो अवच्छेदने' इति धातोः पर्वतभेत्री अमाना अप्रमाणा गदा प्रहरणविशेषो यस्याः सा । कान्तिराज्या राजिता शोभिता रसा भूमिपया सा! तरसा यलेन शीघ्रं वा । धनो मेघस्तद्वद्धनकाली प्रभूतकालवर्णा । यतेति विस्मये । उना अपूर्णाः । दूना विपक्षः। सत्रासाः सभयास्तांस्त्रायते रक्षति या ॥ पादद्वयी दलितपद्ममृदुः प्रमोद- मुन्मुद्रतामरसदामलतान्तपात्री । पाझप्रभी प्रविधातु सतां वितीर्ण- मुन्मुद्रतामरसदा मलतान्तपात्री ॥ २१ ॥ पद्मप्रभसंबन्धिनी पादद्वयी प्रमोदं प्रविदधातु । किंभूता । दलितं विकसितं यदब्ज तद्वकोमला । उन्मुद्राणि विकसितानि तामरसदामानि कमलमाला लतान्तानि कुसु- मानि तेषां पात्रीव पात्री भाजनम् । यद्वा उन्मुद्रतामरसदामान्येव लम्बत्वालतास्तासा- मन्तपात्री समीपभाजनम् । सतां वितीर्णमुद्दत्तप्रीतिः । मुदि मुदा वा रता अमरसदा देवसभा यस्याः सा । मलेन कर्मणा तान्तानलानान्पातीनि मलतान्तपात्री ॥ सा.मे मति वितनुताजिनपतिरस्त- मुद्रा गतामरसभासुरमध्यगाद्याम् । रत्नांशुभिर्विदधती गगनान्तराल- मुद्रागतामरसमासुरमध्यगाद्याम् ॥ २२ ।। १ ·काव्यमाला। , सा जिनश्रेणी मम मति दद्यात् । अस्तमुद्रा मुक्तममाणा । गता माता अमरसमा देवपर्पयां जिनपति अध्यगात्प्राप्तवती । आयां प्रथमाम् । किंभूता । असुरमध्यगा असुरमध्ये गच्छतीति । कि कुर्वती रत्नांशुभिर्भूषणमणिकान्तिभिगंगनमध्य उतराग यत्तामरस'पद्मं तद्वद्भासुरं कुर्वाणा ।। श्रान्तिच्छिदं जिनवरागममाश्रयार्थ- माराम मा नम लसन्तमसंगमानाम् । धामाग्रिमं भवसरित्पतिसेतुमस्त- माराममानमलसंतमसं गमानाम् ॥ २३ ।। हे लोक, जिनेन्द्रागममानम । किंभूतम् । श्रमभेदकम् । आश्रयहेतोराराममिवारा- मम् । लसन्तं शोभमानम् । केषाम् । असंगमानाम् । निःसङ्गानां मुनीनामित्यर्थः । अ. निमं प्रकृष्टं धाम गृहम् । केषाम् । गमानां सदृशपाठानाम् ।, ससारसमुद्रसैनुम् । अस्ताः कामरोगाहंकारपापाज्ञानानि येन ॥ गान्धारि वज्रमुसले जयतः समीर- पातालसत्कुवलयावलिनीलभे ते । कीर्तीः करप्रणयिनी तव ये निरुद्ध- पातालसत्कुवलया बलिनी लभेते ॥ २४॥ है गान्धारि देवि, ते वज्रमुसले आयुधे जयतः । किंभूते । । वातप्रेोलनेनालसन्ती या कुवलयमाला तद्वनीला मा कान्तिर्ययोः । ये वज्रमुसले कोयशांति लभते । किंभूते । तव हस्तस्नेहले । बलिनी बलवती । कीर्तीः किंभूताः । निरुद्धमावृत पातालं सत्पृथ्वीवलयं च याभिः ।। कृतनति कृतवान्यो अन्तुजातं निरस्त- सरपरमदमायामानबाधायशस्तम् । सुचिरमविचलत्वं चित्तवृत्तेः सुपाधै सर परमदमाया मानवाधाय शस्तम् ॥ २५ ॥ यः स्वामो जन्तुजातं कृतप्रणाम विहितवान् । किभूतम् । निरस्तानि कंदर्पवैरिम दमाया मानपीदायशांसि येन तत् । ते सुपा देवं हे मानव, नर, व मा । कि कृत्वा 1 निथलसमाधाय । कस्याः । चित्तवृत्तर्मनोव्यापारस्य । सुचिरं प्रभूतकालन् । परमो दमो यस्याः । शस्तं शोभनम् ।। बजतु निनततिः सा गोचरं चित्तवृत्तेः सदमरसहिताया वोऽधिका मानवानाम् ।

·चतुर्विशतिजिनस्तुतिः। पदमुपरि दधाना वारिजानां व्यहापी- त्सदमरसहिता या बोधिकामा नवानाम् ॥ २६ ।। सा जिनानां ततिवी युष्माकं मनोवृत्तेर्गोचरं व्रजतु गच्छतु । किंभूतायाः । सह दम- रसेन वर्तन्ते ये तेषां हितायाः। जिनततिः किभूता । मानवानां नराणामधिका उत्कृष्टा । या जिनश्रेणिय॑हापीद्विहारं कृतवती । किंभूता । नवानां नवसंख्यानां नूतनानां वारि- जानां स्वर्णकमलानामुपरिष्टात्पद स्थापयन्ती । सद्देवयुक्ता । बोधिकामा स्वयमवाप्त- बोधित्वात्परेषां बोधिर्धर्मप्राप्तिस्तत्र कामो यस्याः सा ॥ दिशदुपशमसौख्यं संयतानां सदैवो- रु जिनमतमुदारं काममायामहारि । जननमरणरीणान्वासयन्सिद्धवासे- ऽरुजि नमत मुदारं काममायामहारि ॥ २७ ॥ हे जना जिनमत नमत प्रणमत । किंभूतम् । उरु प्रौढं प्रशमसुखं ददत् । केपाम् । सयतानी मुनीनाम् । सदैव सर्वदा । उदारमुदात्तम् । काममत्यर्थमायामहारि देयंशोभि । अरुजि रोगरहित सिद्धवासे वासं कारयन् । कान् । जन्ममरणखिन्नान् । मुदा हर्षेण । : अरं शीघ्रम् । काममाययोर्महारि महावैरिभूतम् ॥ दधति रविसपत्नं रत्नमाभास्तभास्व- नवधनतरवारि वा रणारावरीणाम् । गतवति विकरत्याली महामानसीप्टा- नव घनतरवारिं वारणारावरीणाम् ।। २८ ॥ हे महामानसि देवि, इष्टानभिमतानरादीनव रक्ष। हे गतवति प्रापुपि । कस्मिन्वार- णारी सिहे । हे दधति धारयन्ति । किम् । रल मणिम् । किंभूतम् । रविसपलं रविप्रति- पक्ष प्रभाधिक्यात् । आभया कान्त्या अस्तो भास्वान्सूर्यो येन स चासौ नवो नूतनो घनो निपिङस्तरवारिः खड्गश्च तम् । वा समुचये । सिंहे किं कुर्वति । अरीणां वैरिणामा लो श्रेणि विकिरति क्षिपति । किभूतामालीम् । रणत्यारावेण रोणां क्षीणाम् । खहं कि- भूतम् । घनतरवारि सान्द्रतरपानीयम् । रत्नविशेषणं वा । तुभ्यं चन्द्रप्रभ जिन नमस्तामसोज्जृम्भितानां हाने कान्तानलसम दयावन्दितायासमान । विद्वत्पचा प्रकटितथुस्पष्टदृष्टान्तहेतू- हानेकान्तानलसमदया वन्दितायांसमान ॥२९॥ हे चन्द्रप्रभ जिन, हे दयावन् , तुभ्यं नमोऽस्तु । तमःसन्धिविस्फूजितानां हाने ·१४० काव्यमाला। त्यागे मनोहरवहिसमान । दितो छिनावायासमानी येन । तुभ्यं किंभूताय । विद्वहया वन्दिताय प्रकटिताः पृथयो वितनाः स्पष्ट्या दृष्टान्ता निदर्शनानि हेतवः करणानि अहो वितर्कः अनेकान्तः स्याद्वादो येन तत्संबोधनम् । विद्वत्पशा किंभूतया । न वि. येते अलसमदो तन्द्राहंकारी यस्यास्तया । हे असमान निरुपमान ॥ . जीयानानिनितनननज्यानिहानिर्जिनानां सत्यागारं जयदमितरुक्सारविन्दावतारम् । • भव्योवृत्या भुवि कृतवती या वहद्धर्मचक्र .. सत्यागा रञ्जयदमितरुक् सा रविं दावतारम् ॥ ३०॥ जिनानां राजिर्जयतात् । किंभूता। विहितजराजन्मक्षया । सत्यस्यागारं गृहम् । ज- यदमभ्युदयावहम् । इतरुग्गतरोगा। सारविन्दा सहारविन्दः पदाधस्तनेः पूजाकमल- वर्तते यां। या भव्योद्धृत्या भव्यानामुद्दतिर्भवोत्ताररूपा तया हेतुभूतया भुवि पृथिव्या. मवतारं कृतवती । या धर्मचक्रमवहदुवाह । सत्यागा सदाना ।, धर्मचक्र कथभूतम् । १. जयद्रक्तोकुर्वत् । वि सूर्यम् । दावतारम् दावोज्ज्वलम् ।अमिता अप्रमाणा रुकान्तिर्यस्य॥ सिद्धान्तस्तादहितहतयेऽख्यापययं जिनेन्द्रः सद्राजीवः स कविधिपणापादनेऽकोपमानः । दक्षः साक्षाच्छ्वणचुलकैर्य च मोदाद्विहायः- सद्रानीवः सकविधिपणापादनेकोपमानः ॥ ३१॥ स सिद्धान्तो वो युष्माकमहितक्षयाय भूयात् । ये सिद्धान्त सन्ति शोभनानि कर्म 'लानि यस्य स जिनेन्द्र प्रधानकमलोऽख्याफ्यदूचिवान् । कवयः शास्त्रज्ञास्तेषां बुद्धिज- नने दक्षो विचक्षणः । न विद्यते कोपमानौ यस्य यत्रं वा । विहायःसदी देवास्तेषा : राजी श्रेणिः कर्णचुलकैः श्रोत्राञ्जलिभिर्मोदाद्धर्षाय च सिद्धान्तमपात् पोतवती । श्रेणी किभूता । सह कविधिषणाभ्यां शुक्रगुरुभ्या वर्तते या । अनेकानि चन्द्रसमुद्रादीन्युपमा नानि यस्याः । प्रथमान्तविशेषणानि जिनस्यागमस्य वा योज्यानि 'सदाजी।' इति मुक्त्वा वज्राङ्कुश्यङ्कुशकुलिशभृत्त्वं विधत्स्व प्रयत्न स्वागत्यागे तनुमदवने हेमलारातिमते । अध्यारूढे शशधरकरश्वेतभासि द्विपेन्द्रे स्वायत्यागेऽतनुमदवने हेऽमतारातिमत्ते ॥ ३२ ॥ हे वज्राङ्गुशि देवि, तनुमदवने जन्तुरक्षणे प्रयलं विधेहि । हे सरणिवनधारिणि । स्वायत्यागे शोभन आयोऽर्थागमो दानं च यस्याः । त्व करभूता । हेमतारा कनको , ·चतुर्विशतिजिनस्तुतिः। ज्ज्वला । हे अध्यारूढे । क्व । दिपेन्द्र । किंभूते । अतिमत्ते मदोदते । चन्द्रकरा इव श्वेता मा यस्य तस्मिन् । स्वायत्या निजायामेन अगे पर्वत इव । अतनु प्रचुर मदवनं मदवारि यस्य तस्मिन् । अरातिर्वैरी सोऽस्यास्तीत्यरातिमान् तस्य भावोऽरातिमत्ता सा न मता यस्यास्तस्याः संबोधनम् ॥ तवाभिवृद्धिं सुविधिविधेयात्स भासुरालीनतपा दयावन् । यो योगिपतया प्रणतो नभःसत्सभासुरालीनतपादयावन् ॥ ३३ ॥ स सुविधिजिनो हे दयावन् जन, तव समृद्धि क्रियात् । भासुरं घोरमालीनमाश्रितं तपोऽनशनादिरूपं यस्य सः । यःस्वामी अवनक्षन् योगिवृन्देन प्रकर्येण नतः । योगि- पक्या कथंभूतया । नभःसदो देवास्तेषां सभा पर्पत् असुरावली असुरश्रेणिश्च ताभ्यां नती पादौ यस्यास्तया ।। या जन्तुजाताय हितानि राजी सारा जिनानामलपद्ममालम् । :: दिश्यान्मुदं पादयुगं दधाना साराजिनानामलपद्ममालम् ॥ ३४ ॥ या सारा श्रेष्टा जिनाना ततिर्जन्तुजाताय हितानि अलपत् गदितवती सा मम अ. लमन्यर्थे मुदं प्रीति दिश्याद्दद्यात् । कथंभूता । पादयुग्मं धारयन्ती । राजिनी राजन- शीलाः नाना बहुविधाः अमलाः पद्ममाला यस्य तत्यादयुगम् ।। जिनेन्द्र भङ्गैः प्रसभं गभीराशु भारती शस्यतमस्तवेन । निर्नाशयन्ती मम शर्म दिश्यात् शुभारतीशस्य तमस्तवेन ॥ ३५ ॥ हे जिनेन्द्र, तव भारती मम शर्म सुखं देयात् । किभूता । भङ्गेरर्थविकल्पगंभीरा तथा आशु शीघ्रं तमोऽज्ञान निर्नाशयन्ती । केन । शस्यतमश्चारुतमो यस्तवस्तेन हेतु-. भूतेन शुभा प्रकृया । तव कीदृशस्य । अरतीशस्याकामस्य । हे इन स्वामिन् ॥ . दिश्यात्तवाशु ज्वलनायुधाल्पमध्या सिता कं प्रवरालकस्य। अस्तेन्दुरास्यस्य रुचोरुपृष्ठमध्यासिताकम्प्रवरालकस्य.॥ ३६ ॥ , तव ज्वलनायुधा देवी के सुखं दिश्याकरोतु । किंभूता । अल्पं तुच्छं, मध्यं मध्य- भागो यस्याः सा । कृशोदरीत्यथैः । सिता शुभ्रा । प्रवरालकस्य प्रवरकुन्तलस्य 1. स्तेन्दुन्यकृतमृगाका । कया।आस्यस्य मुखस्य रुचा कान्त्या । उरु विस्तीर्ण पृष्टमध्या- सिताध्यारूढा । कस्य । अकम्प्रः स्थिरो यो वरालको देववाहनविशेषस्तस्य ।। जयति शीतलतीर्थकृतः सदा चलनतामरसं सदलं धनम् । नवकमम्बुरुहां पथि संस्पृशचलनतामरसंसदलङ्घनम् ॥ ३७ ॥ शीतलतीर्थकरस्य चलनतामरसं पादपद्म जगति । किंभूतम् । अम्बुरुहां कमलानां । नवकं पथि मागे संस्पृशत् । नवकं किंभूतम् । सदलं सपत्रम् । घनं सारम् । चलनतामरसं . ।

·काव्यमाला। . फिभूतम् । चला नता च अमराणा ससद् यस्य तत् । नाति लानमध करणं कुश्चि- यस्य तदलहनम् ॥ सर जिनान्परिनुन्नजरारजोमननतानवतोदयमानतः । परमनिवृतिशर्मकृतो यतो जन नतानवतोऽदयमानतः ॥ ३८॥ हे जन, भव्यलोक, अतोऽस्मालारणाविनान् स्मर । किविशिधन् । परिनुना परि- क्षिप्ता जरा वयोहानिरूपा, रजः कर्म, जनन जन्म, तनोटस्थ भावस्तानवं कारये, तोदो बाधा, यमो मृत्युस्तान् । यतः कारणात् परममक्तिसुखकर्तृन् । नहि जिनन- रणमन्तरेण जन्तोस्तात्त्विकी सिद्धिः । नतान् जन्तूनवतो रक्षतः । अदयं शरीरावग्वनि- रपेक्ष यया स्यात्तथा आनतः प्रणतः सन् लन् । जयति कल्पितकल्पतरूपमं मतमसारतरागमदारिणा । प्रथितमत्र जिनेन मनीपिणामतमसा रतरागमदारिणा ॥ ३९॥ जिनेन मनीषिणा गणभृता प्रथित प्रोक्त मत जयति । किंभूतम् । कल्पिता समापना सकलमनोरथपूरणात्कल्पतरुणा उपमा साम्य यस्य तत् । असारतरान्मिथ्यारूपानागमान् दृणातीत्येवंशील । जिनविशेषणमिदम् । पुन किंभूतेन । अतमसा अज्ञानरहितेन । से मैथुने रागो रतरागः । मदश्च जात्याात्योऽभिनिवेशः । यद्वा रत मैथुन, रागो द्रव्यादी. भिलाप , मदः पूर्वोक्त एव, तेपामारणा वैरिणा ॥ घनरुचिर्नयता वि मानवी गुरुतरा विहतामरसंगता। कृतकरास्त्रवरे फलपत्रमागुरुतराविहतामरसं गता ॥ ४० मानवी देवी जयतात् । किंभूता। घना सान्दा रुचिः कान्तिस्याः सा । गुरुतरा * तिमहान्तोऽविहता अपरिक्षता येऽमरास्तैः सगता सहिता । अनवरे प्रधानायुधे कृत- पाणिः । फलपत्रे भजते फलपत्रभाक् । तरौविशेषणमेतत् । स चासौ उरुतस्थ विशा. लद्रुमथ तत्र । तामरस पद्म गता प्राप्ता । 'कुसुमधनुपा यस्मादन्यं न मोहवशं व्यधुः कमलसदृशां गीतारावा बलादयि तापितम् । प्रणमततमां द्राक् श्रेयांसं न चाहृत यन्मनः कमलसदृशाशी तारा वाबला दयितापि तम् ॥ ४१ ॥ अलसदृशामटर्सेक्षणाना ओणा नृणा वा गातारारा गतिध्वनयो यस्माश्मिताका मन्य जन पोहबरावतिन न व्यधुः । अपि तु सर्वमप्यकार्पः । किविशिष्टन् । बटारमस- भंम् । अयि सबोधने । तापित पीडितम् । कैन । कुसुमधनुषा कामेन । हे जना, त श्रेयास प्रणमततमाम् । दाक् शीघ्रम् । अरला स्त्री दरितापि कान्तापि यन्मनो यन्ना- १. 'मानसो' इति पुस्तकान्तरे पाठः, ॥....

·चतुर्विंशतिजिनस्तुतिः। . - नस च नाहृत नाक्षिप्तवती । किभूता । कमलसदृश कोमलत्वादहं यस्याः सा कमरस- दृशानी । तारा मनोहरा । वा समुच्चये ॥ जिनवरततिजीवालीनामकारणवत्सला- समदमहितामारादिष्टा समानवराजया । नमदमृतभुक्पतया नूता तनोतु मति ममा- समदमहितामारादिष्टा समानवराजया ॥ ४२ ॥ । जिनेन्द्रराजिर्मम मात ददातु । किंभूता । प्राणिगणाना निानमित्तवत्सला । असमो दमो येषा निरुपमदमस्य वा हिताभिप्रेता । अमारा अकामा अमरणा वा । आदिष्टो दत्तोऽसमानोऽपूर्वो वरो वाञ्छितार्थप्राप्तिर्यया सा । अजया अपरिभूता । यद्वा न जायते इत्यजा तया नमन्तो नम्रा येऽमृतभुजो देवास्तेपा पनया नूता स्तुता । मति किंभूताम् । असमदैनिरहकारमहिता पूजिताम् । आरान् शीघ्रमिष्टा पूजिता अभिमता था । देव- पतया किंभूतया, सह मानवराजनरेन्दैवर्तते या तया ॥ भवजलनिधिनाम्यजन्तुननायतपोत हे तनु मतिमता सन्नाशानां सदा नरसपदम् । समभिलपतामहन्नाथागमानतभूपात तनुमति मता सन्नाशाना सदानरस पदम् ॥ ४३ ॥ हे संसारार्शवभ्रमज्जन्तुजातविपुलयानपात्र जिनेन्द्रसमय मतिमता पुरुषाणा नरसपद मानवरद्धिं समभिल्पता वाञ्छता सह दाने रसेन वर्तते सदानरस पद तनु विधेहि । इति सटकः (१)। नरसपद किंभूताम् । तनुमति प्राणिनि मतामभीष्टामभिमताम् । किवि- शिष्टानाम् । सना क्षीणा आशा मनोरथा येषाम् । नरसपद किंभूताम् । आनता भूपतयो यस्यां सा ताम् । सन् विद्यमानो नाशो मरण येषा ते ! अल्पायुषामित्यर्थः ।। धृतपविफलाक्षालीघण्टैः करेः कृतबोधित प्रजयतिमहा कालीमाधिपकनराजिभिः । निजतनुलतामध्यासीना दधत्त्यपरिक्षता प्रनयति महाकाली माधिप कजराजिभिः ॥ ४४ ॥ महामारी देवी प्रजयति प्रकपण वैरिजयेन सर्वाकष्टा वर्तते । करईस्तरुपलक्षिता। फिभूत. । धृता वम फ्ल-जपमारा-घण्टा यस्तै तथा । देवी किंभूता । पोषिता प्रजा लोको येस्ते पोधितप्रजास्ते च ते यतयश्च साधव । तत कृतो पोधितप्रनयतीना महः पूजा उत्सवो वा या सा । तग पारी शमा दधती धारयन्ती । काम् । स्ववपुर्ल. ताम् । किंभूताम् । अपरिक्षतामदूषिताम् । । आत पीदा, आधिानसी व्यथा, 1 ·१४४ काव्यमाला। पड़कर्दमः कालुप्यं, जरा विखसा, आजिः प्रधनं तैः । पुनः विभूताम्, अध्यासीनाम् कम् । मर्याधिपं पुरुषप्रकाण्डम् । करैः किंविशिष्टैः । कर्ज पद्म तद्वदाजिभी राजनशीले। पूज्य श्रीवासुपूज्यावृजिन जिनपते नूतनादित्यकान्ते- ऽमायासंसारवासावन वर तरसाली नवालानबाहो । आनना त्रायतां श्रीप्रभवभवभयाद्विभ्रती भक्तिभाजा. मायासं सारवासावनवरतरसालीनवालानबाहो ॥ ४५ ॥ हे पूजनीय, हे श्रीवासुपूज्य, हे अवृजिन, हे जिनपते, भक्तिभाजा जनानामाली श्रेणिस्वया त्रायतां रक्षताम् । नूतनो विभातसमये उद्गच्छन् य आदित्यस्तरक्त कान्तिर्यस्य तस्य सोधनम् । हे अमाय अदम्भ । हे अससारवास, मुक्ती प्राप्तत्वात् । हे अवन रक्षक, हे पर प्रधान । केन। तरसा बलेन वेगन वा । यद्वा मायासंसारवा. साभ्यां सकाशादवति रक्षतीति । नवालानवद्वाहू भुजो यस्य तस्य संबोधनम् । आली किंभूता।आनम्रा कृतप्रणामा। कस्मात्रायताम् । श्रीप्रभवः कामस्तद्भवं यद्भयं तस्माद। है श्रीभव लक्ष्मीसमुत्पत्तिस्यानेति पृथग्जिनामन्त्रणं वा । आली कि कुर्वाणा । दधती । कम् । आयातं दुःख भ्रमं वा । सारवा प्रारब्धस्तुतित्वात्सशब्दा । असी प्रत्यक्षा । अन. वरतमजसं रसायां पृथिच्यां लीना वालाः केशा यस्याः सा । एतेन भवत्याधिस्यं सू- चितम् । नवा कतिपयदिनप्राप्तबोधिः अस्मदादिवत् । अहो इत्यामन्त्रणे ॥ पूतो यत्पादपांशुः शिरसि सुरततेराचरचूर्णशोभा या तापत्रासमाना प्रतिमदमवतीहार ताराजयन्ती ।। कीर्तेः कान्त्या ततिः सा प्रविकिरतुतरां जैनराजी रजस्ते यातापत्रासमानाप्रतिमदमवती हारतारा जयन्ती ।। ४६ ॥ पूतः पवित्रो यत्पादपांशुश्चरणरेणुः सुरसमूहस्य मस्तके चूर्ण शोभा वासक्षौदलक्ष्मी प्राप्तवान् । या ततिस्तापत्रा तापभेत्री। असमाना गुणैरनन्यसदृशी। प्रतिमदं प्रतिगत. मदं निर्मदमवति रक्षति । इह अरता अप्रतिबद्धा । राजयन्ती शोभा लम्भयन्ती । सर तती रजः कर्म ते तव प्रविकिरतु क्षपयतु । किंविशिष्टा । जिनराजानामिय जैनराज्ञी तीर्धकरसंबन्धिनी । अप्रतिमो मो यस्याः सा अप्रतिमदमवती । याता गता आपदि. पत् , वासस्त्वाकस्मिकं भयं, मानो गर्यो यस्याः सा । कीर्तेः कान्त्या जयन्ती अभिभ- वन्ती । काः । दारताराः मुक्तावलीनक्षत्राणि ॥ नित्यं हेतूपपत्तिप्रतिहतकुमतप्रोद्धतध्वान्तबन्धा- पायायासाद्यमानामदन तव सुधासारहृद्या हितानि । वाणी निर्वाणमार्गप्रणयिपरिगता तीर्थनाथ क्रियान्मे पापायासाघमानामदनत वसुधासार हृयाहितानि ।। ४७ ॥ - ·चतुर्विंशतिजिनस्तुतिः। नित्यं सर्वदा है तीर्धनाथ, तब वाणी मम हितानि क्रियात् । कथंभूता, हेतवो वस्तु- गमकलिङ्गानि । उपपत्तयो युक्तयः । यद्वा हेतूनामुपपत्तयस्ताभिर्विध्वस्तः कुशासनप्रोहा- मतमोग्रन्धिर्यया । अपगता अपाया अनर्था यस्याः सा । आसाद्यमाना प्राप्यमाणा । अपापायैरासाद्यमाना वा । हे अमदन अकाम । सुधाया अमृतस्यासारो वेगवान्वर्पस्तद्व- न्मनोहरा । श्रूयमाणामृतमिव हृदयंगमैत्यर्थः । मोक्षपथस्नेहलैः स्वीकृता । न विद्यते पापं चायासश्चादिर्येषां ते पापायासादयस्ते च तेऽमानाश्च । मदाश्च नरास्तैर्वन्दित । हे वसुधासार पृथिव्युत्कृष्ट । आहितानि स्थापितानि । क । हृदि मनसि ॥ - रक्षःक्षुद्रग्रहादिप्रतिहतिशमनी वाहितश्वेतभाव- सन्नालीका सदा तापरिकरमुदिता साक्षमाला भवन्तम् । शुभ्रा श्रीशान्तिदेवी जगति जनयतात्कुण्डिका भाति यस्याः सन्नालीका सदाप्ता परिकरमुदिता सा क्षमालाभवन्तम् ॥ ४८ ॥ श्रीशान्तिदेवी भवन्तं त्वां क्षमा उपशमस्तस्या लामः सोऽस्यास्तीति तं क्षमालाभ- वन्त क्रियात् । कीदृशा । रक्षासि पलादाः, शुद्राः शाकिनीप्रमुखाः, ग्रहाः शनैश्चरा- दयः। आदिशन्दादूपालव्यालादयः । तेभ्यः प्रतिहतिरुपघातस्तस्याः शमनी नाशिका । वाहितं वाहनीकृतं श्वेतं सितं भास्वद्दीप्यमानं सत शोभनं नालीक कमलं यया सा । सतां साधूनामाप्ता अविप्रतारिका । तापरिकरं जटामण्डल तैन मुदिता प्रीता । सनं क्षीणमलीकमसत्यं यस्याः सा । सहाक्षमालया जपमालया वर्तते । इदं देव्याः कुण्डि. काया वा विशेषणम् । यस्या देव्याः कुण्डिका कमण्डलुर्भाति । कथंभूता। करं हस्तं परि लक्षीकृत्य उदिता उदयं प्राप्ता ॥ अपापदमलं घनं शमितमानमामो हितं नतामरसमासुरं विमलमालयामोदितम् । अपापदमलवनं शमितमानमामो हितं न तामरसभासुरं विमलमालयामोदित्तम् ॥ १९ विमलं जिनं वयमानयामः । पापं ददातीति पापदः । न पापदमपापदम् । पुण्यप्रद- मित्यर्थः । अद्धमत्यर्थम् । यद्वा अपापो यो दम उपशमस्तं लातीति अपापदमलम् । धनं निश्चिद्रं अशेषमलक्षयोत्यं श सुखमित प्राप्तम् । हित प्राणिगणस्य । नता नम्रीभूता अमरसभा देवपर्षदसुराश्च यस्य । विमला या माला पुष्पस्रक तयामोदितं सुरभीकृतम् । अपगता आपदो यस्मात्तम् । अलङ्घनं केनाप्यपराभूतम् । शमितो मानो येन तम् । आमोहितं न मोहैन समन्तान वशीकृतम् । तामरसं कमलं तद्वद्भासुरं दीप्यमानम् । (विमलं निषिम्)। आलये गृहविषये । अमोदितमहृष्टम् ॥ 6 ·२४६ काव्यमाला। - सदानवसुराजिता असमरा जिना भीरदाः क्रियासु रुचितासु ते सकलभा रतीरायताः । सदानवसुराजिता असमराजिनाभीरदा क्रियासुरुचितासु ते सकलभारतीरा यताः ॥ ५० ॥ ते जिनास्ते तव आयता विपुला रतीर्मुदः क्रियासु कर्तव्येषु क्रियासुर्देयासुः । कि. भूतासु। रुचितासु इष्टासु। उचितासु योग्यासु । पुण्यरूपास्तित्यर्थः । निना: किंविशिष्टाः। सदानवैः सासुरैः सुरैरुपसर्गादिभिरजिताः । असमरा अरणाः । मियं भीति रन्ति भि. न्दन्तीति भीरदाः। 'रद विलेखने । सकला: सदोषाः संसारकृत्यरूपा ये भारास्तेषां पर्यन्त स्थितत्वात्तीराः । यद्वा असदोषा भारतोरीरयन्ति रान्ति वा । यता: प्रयलवन्तः । सदानं सत्याग यद्वसु सुवर्ण तेन राजिताः शोभिताः । असमा: शोभमानाथ नाभीरदा येषां ते। सकला समस्ता मा दीप्तिर्वेषां येषु वा । यद्वा सह कलभया रुचिररुचा वर्तन्ते ॥ सदा यतिगुरोरहो नमत मानवैरश्चितं मतं वरदमेनसा रहितमायतामाक्तः । सदायति गुरोरहो न मतमानवैरं चितं मतं वरदमेन सारहितमायता भावतः ॥ ११ ॥ अहो लोकाः, यतिगुरोः सर्वज्ञत्य भावतो भक्त्या मतं शासनं नमत 1 सदा सर्वका- लम् । कथंभूतम् । मानधैमानुषैरञ्चित पूजितम् । वामभीष्टार्थे ददाति वरदम् । एनसा पापेन रहितं त्यक्तम् । यतिगुरोः किंभूतस्य । आयताभावतः आयता विपुला भा अ. स्यास्तीति मतुप् । मतं किभूतम् । सदायति सती शोभना आयतिरागामिकालः प्रभूता वा यस्य तत् । गुरोरहतो रहो रहस्यभूतम् । न मतेऽभीष्टे मानवैरे यत्य । चित न्या. सम् । केन। वरदमैन प्रधानोपशमेन । किंभूतेन । आयता आगच्छता । मतं कथंभूतम् । मत सर्वस्याभिप्रेतम् । सार च तद्धित च । यद्वा सारं हित यस्मिन् ।। प्रभाजि तनुतामलं परमचापला रोहिणी सुधावसुरभीमना मयि सभाक्षमालेहितम् । प्रभाजितनुतामलं परमनापलारोहिणी सुधावसुरभीमनामयिसभा क्षमाले हितम् ।। ५२ रोहिणी देवी मयि विषये ईहितममलमनवयं हितं शुभोद तनुता कुरुताम् । मणि कयंभूते । प्रभाजि प्रकर्षण भजत इति तच्छोले । अलमत्यर्थम् । परं प्रकृष्टम् । देवो किंविशिष्टा । अचापला चापल्यमुक्ता । सुधा प्रासादलेपनद्रव्यं तद्वद्वसु तेजो यस्याः। यद्वा अमृतमेव द्रव्यं यस्याः । न भीभय मनसि यस्याः सा अभीमनाः । समा सका- ·चतुर्विंशतिजिनस्तुतिः। १४७ न्तिका अक्षमाला यस्याः । प्रभाजितस्तेजस्तिरस्कृतेनुता स्तुता । परमं चापं धनुर्ला- तीति । आरोहणशीला । काम् । सुष्ठु धावतीति सुधावा सुवेगा या सुरभी गौस्ताम् । भनामयनी नीरोगा,समा यस्याः सा । क्षमा ठातीति क्षमाले मयि ॥ सकलधौतसहासनमेरवस्तव दिशन्त्वभिपेकजलप्लवाः । मतमनन्तजितः स्लपितोल्लसत्सकलधौतसहासनमेरवः ॥ १३ ॥ सकलाः समस्ता धौताः क्षालिताः सहासाः सविकासा न मेरवो वृक्षविशेषा यस्ते । मतमभिप्रेतम् ।हे अनन्तजिन । चतुर्दशस्य तीर्थकतो वे नानी अनन्तोऽनन्तजिच । सहा- सनेन स्नानपीठेन असनैर्वा वृक्षविशेषैर्वतते ततः स्वपितः स्नान कारितः उल्लसशाभ- मानः सकलधौतः सहेमा सहासनो मेरुयैस्ते । यद्वा सफलधीतं ससुवणे सहं समर्थ दृ- दमासनं यस्मिन् । ततः नपित उल्लसन् सकलधौतसहासनमेरुयैस्ते । हे अनन्तजित्, तव स्नानजलप्रवाहा मतं हितं दिशन्विति संबन्धः ॥ मम रतामरसेवित ते क्षणप्रद निहन्तु जिनेन्द्रकदम्बक । वरद पादयुगं गतमज्ञताममरतामरसे विततेक्षण ॥ ५४॥ हे जिनेन्द्रपटल, ते तव पादयुगं ममातां जाड्यं निहन्तु । रताः सक्तचित्ता ये. ऽमरास्तैः सेवित । हे क्षणप्रद उत्सवदायक । वर ददातीति वरद । पादयुगं किभूतम् । गतं प्राप्तम् । क । अमरतामरसे मुरकृतनवकमलेषु । जातिवादेकवचनम् । वितते वि. स्तीर्ण टोचने यस्य तस्य संबोधनम् ॥ परमतापदमानसजन्मनःप्रियपदं भवतो भवतोऽवतात् । जिनपतेमंतमस्तजगत्रयीपरमतापदमानसजन्मनः ॥ ५५ ॥ हे भव्यलोकाः, जिनेन्दमतं भवतो युप्मान् भवतः संसारात् अवतादक्षताम् । किं. विशिष्टम् । परमतानां योद्धादिशासनानामापदां हेतुत्वादापद्वयसनम् । अमानान्यसं- ख्यानि सन्ति संवध्यमानानि मनःप्रियाणि चित्तप्रीतिकराणि पदानि स्वायन्तानि यस्मिस्तत् । जिनपतेः कथंभूतस्य । अस्तो ध्वस्तो जगत्रय्याः परमतापदो महासंताप- कारी मानसजन्मा कामो येन तस्य। रसितमुचतुरङ्गमनायकं दिशतु काञ्चनकान्तिरिताच्युता । धृतधनुःफलकासिशरा करे रसितमुच्चतुरं गमनाय कम् ॥ १६ ॥ अच्युता अलुप्ता देवी क मुखं देयाद । कथभूता । इता प्राप्ता । कन् । उच्चतुरहम- नायकं तुहास्यमकाण्डम् । फिविशिष्टम् । रसितं शब्दायमानम् । उत्पापल्येन चतुरं द. क्षन् । असितं नीलवर्णन् । यद्वा रसित मुत्प्रमोदो यस्य स चासी चतुरश्च तम् । गम. नाय गत्यर्थन् । देवी कयंभूता । काचनक्कान्तिर्यस्याः ना । करः शर्यता चापावरण. सहपापा गया सा॥

·काव्यमाला। नमः श्रीधर्म निष्कर्मोदयाय महितायते । मांमरेन्दनागेन्द्रर्दयायमहिताय ते ॥ १७ ॥ हे धर्मनाथ जिन, ते तुभ्य नमोऽस्तु । कथंभूताय । निर्गतः कमोदयो मलोत्पादो यस्य स तस्मै निर्गतकर्मोदयाय । महिता पूजिता आयतिरुत्तरकालः प्रभुता वा यस्य । यद्वा महिता आसमन्ताद्यतयः साधवो यस्य तत्सबोधनम् ।कैर्मामरेन्द्रनागेन्द्रमांश्चामराश्च तेषामिन्द्रा नागेन्द्राश्च । नागेन्द्रस्योपलक्षणात्पातालवासिदेवैः । दया च यमाश्च ब्रतानि तेषां हिताय ते तुभ्यम् ॥ जीयाज्जिनौघो ध्वान्तान्तं ततान लसमानया । भामण्डलत्विषा यः स ततानलसमानया ॥ १८ ॥ स जिनीघो जीयात् । भामण्डलकान्त्या यो ध्वान्तवस ततानाकृत । किंभूतया । ततो विपुलो योऽनलो वहिस्तत्सदृशया उसमानया वर्धमानया ॥ भारति दाग्जिनेन्द्राणां नवनी रक्षतारिके। संसाराम्भोनिधाक्रमानवनौ रक्ष तारिके ॥ १९ ॥ हे जिनवराणां वाणि, अस्मानवनौ पृथिव्यां रक्ष । किंविशिष्टा । नवा प्रत्यमा नोर्म- हिनी(?) संबोधनं वा । कस्मिन् । संसाराम्भौनिधौ भवसागरे । अक्षतानुपहता अश्या शत्रवः कं जलं यत्र । हे तारिक निर्वाहिके ।। केकिस्था वः क्रियाच्छक्तिकरा लाभानयाचिता । प्रज्ञप्तिर्नेतनाम्भोजकरालाभा नयाचिता ॥ ६ ॥ प्रज्ञप्तिर्देवो वो युष्माकमयाचिता अप्रार्थिता लाभान दद्यात् । किंभूता । केकिति मयूरे तिष्ठतीति केकिस्था । शक्तिः प्रहरणविशेष: करे यस्याः । नवकमलवकराला अत्युल्यणा मा यस्याः सा नयेन नीत्या आचिता च्याता ॥ राजन्त्या नवपद्मरागरुचिरैः पादैनिताष्टापदा- देऽकोपद्रुत जातरूपविभया तन्वार्य धीर क्षमाम् । विभ्रत्यामरसेव्यया जिनपते श्रीशान्तिनाथालारो- द्रेकोपद्रुत जातरूप विभयातन्वार्यधी रक्ष माम् ॥ ६१ ॥ हे श्रीशान्तिदेव, मां रक्ष मलय। जितोसामाद्रिस्वैर तस्य सोधनम् । कया। तन्वा शरीरेण । किंभूतया । पादैश्चरणै राजन्त्या शोभमानया । किंभूतैः। नवपद्मरागो नूतनकमलाक्तता तनिश्चिारुभिः । हे अकोप अक्रोध । पुनस्तन्वा किभूतया। द्रुत मुत्तप्तं यज्जातरूपं तपनीयं तद्विभा कान्तिर्यस्यास्ता । हे अर्य स्वामिन् । हे धीर प. रोपहाद्यक्षोभ्य । तन्वा किं कुर्वत्या । क्षमा क्षान्ति विनत्या धारयन्त्या । अमरसेव्या ·चतुर्विशतिजिनस्तुतिः। १४९ देवसेवनीयया । हे अस्मरोद्रेकोपद्रुत न कामवेगपीडित । जातं प्रादुर्भूतं विश्वातिशायि रूपं सौन्दर्य यस्य । है विभय गतभय । अतनुरकृशा आर्या प्रशस्या धीर्यस्य तस्य संबो- धनम् । लमित्यस्यानुक्तस्यापि रक्षेति क्रिययोपलव्धस्य विशेषणं वा । अत्र तनोमरुणा श्लेषः । सोऽपि पद्मरागमणिमयैः पादैर्मूले राजते स्वर्णवर्णश्च । क्षमा भुवं बिभर्ति । अ- मरसेव्यश्च स्यात् ।। ते जीयासुरविद्विपो जिनवृपा मालां दधाना रजो- राज्या मेदुरपारिजातसुमनःसंतानकान्तां चिताः। कीर्त्या कुन्दसमत्विपेपदपि ये न प्राप्तलोकत्रयी- राज्या मेदुरपारिजातसुमनःसंतानकान्ताञ्चिताः ॥ १२ ॥ ते जिनोत्तमा जयन्तु । ये प्राप्तत्रैलोक्यैश्वर्या अपि ईपदपि न मैदुर्मदं चक्रुरिति सं- वन्धः । किंविशिष्टाः । अविद्विपः शत्रुरहिताः । माला सजं धारयन्तः । मालां किभू- ताम् । रजोराज्या परागपूरेण मेदुरा पारिजातकुसुमानि संतानकानि सतानककुसुमानि च तेषामन्ता अवयवा यस्यां ताम् । चिता व्याप्ताः । कया। कीर्त्या । कथंभूतया । कु- न्दपुष्पोज्ज्वलया । अपारिजाता अपगतवरिवृन्दा ये सुमनःसंताना विद्वत्समूहा देव- समूहा वा तेषां कान्ताः शिरःप्रान्ता प्रणामपराः स्त्रियो वा तैरञ्चिताः पूजिताः ॥ जैनेन्द्र मतमातनोतु सततं सम्यग्दृशां सद्गुणा- लीलामं गमहारि भिन्नमदनं तापापहृयामरम् । दुनिर्भेदनिरन्तरान्तरतमोनिर्नाशि पर्युल्लस-. ल्लीलाभङ्गमहारिभिन्नमदनन्तापापहृद्यामरम् ।। ६३ ॥ जैनेन्द्र जिनेन्द्रप्रोक्तं मतं सगुणश्रेणिलामं सम्यग्दृष्टीनां वितनोतु । किंविशिष्टम् । गमाः सदृशपाठास्तारि मनोहरम् । भिनो विदीर्णो मदनोऽनो येन । तापं संसार- भ्रमणजमपहरतीति । यामानि व्रतानि रातीति । दुनिर्भदं दुःखभेद्यं निरन्तरं निर्विवर- मान्तरमन्तर्भवं तमो मोहं निनाशयतीत्येवंशीलम् । पर्युठसल्लीलान्प्रोद्यद्विलासान् अभ- झानजेयान् महारीन्महावैरिणो भिनत्तीति । नमन्तोऽनन्ता अप्रमाणाः अपापहृद्या अमरा यस्य ॥ दण्डच्छत्रकमण्डलूनि कलयन्स ब्रह्मशान्तिः क्रिया- संत्यज्यानि शमी क्षणेन शमिनो मुक्ताक्षमाली हितम् । तप्ताष्टापदपिण्डपिङ्गलरुचिर्योऽधारयन्मूढतां संत्ययानिशमीक्षणेन शमिनो मुक्ताक्षमालीहितम् ॥ ६४ ॥ स ब्रह्मशान्तिनामा यक्षः शं सुखं कुरुतात् । कि कुर्वन् । दण्डच्छत्रकमण्डलूनि क- ·१५० काव्यमाला। त्यनुद्वहन् । किंभूतानि । सन्ति शोमनानि । अज्यानि अहीनानि । शमी प्रसनवान् । क्षणेन वेगेन । मुक्ताक्षमाला अस्यास्तीति । ततवर्षपिण्डीत रविः । यो यक्ष क. स्थापि शामिनो मुनानिशं निरन्तरमीक्षणेन विठौकननाश्तां मूढतां संत्वज्य हित - रिपतिमुखमधारयत् । हितं किंमूतन् । मुक्ता अक्षमा बस्ते मुनयस्तेषामाली श्रेनि- स्तस्या इंहितं चेष्टितम् ॥ भवतु मम मनः श्रीकुन्युनायाय तला- यमितशमितमोहायामितापाय हृद्यः । सकलभरतभर्ता जिनोऽप्यक्षपाशा- यमितशमितमोहयामितापायहृयः ॥ १५ ॥ तस्य श्रीकुन्युनायाय जिनाय नमोऽस्तु । अमितः शमितो मोहत्यागामितापो दीर्घ- दवपुर्येन तस्मै । यः स्वामी हृया हृदयहारी । संपूर्णभरतक्षेत्राधिपश्चक्रवर्ती जिनोऽय भूत् । किंमतः। अमितानपावान्हरतीति । तस्मै किंभूताय । अक्षपाशा इन्द्रयरग्जस्त- यमिता भपद्धा ये अमिनो मुनयस्तेषां तमोहायाज्ञानघातिने ॥ सकलजिनपतिभ्यः पावनेभ्यो नमः स- नयनरवरदेभ्यः सारवादन्तुतेभ्यः। समधिगतनुतिम्यो देववृन्दादरीयो- नयनरवरदेभ्यः सारवादतु तेभ्यः ॥ ६ ॥ तेभ्यः सर्वजिनेन्द्रेभ्यो नमोऽस्तु | किस्तभ्यः पावनेभ्यः पवित्रताउनकेभ्यः । सन्तः शोममाना नयनानि लोचनानि खो देशनाध्वनिः रदा दन्ताश्च येषां तेभ्यः । सारो- ऽर्थप्रधानो वाद उक्तियेषां तैः स्तुताः । वदा सारश्चासौ वादश्च तेन स्तुता तेभ्यः।- मधिगता प्राप्ता नुतिर्यस्तभ्यः । कस्माद्देवसमूहात् । किविशिधात् । सारवात् प्रस्तुतस्तु तिकात् । गरीयांसो गरिटा नया नीतयो येषु ते च ते नराश्च तेषां वादेभ्यः । इत्य. मतेन्यो जिनेभ्यो नमोऽस्तु भवतु ॥ सरत विगतमुद्रं जैनचन्दं चकास- कविपदगमभङ्गं हेतुइन्तं कृतान्तम् । द्विरदमिव समुद्यद्दानमार्ग धुताव- कविपदगमभङ्गं हे तुदन्तं कृतान्तम् ॥ ६ ॥ हे लोकाः, जिनचन्दसंबन्धिनं कृतान्तं सिद्धान्तं यूयं स्मरत । हस्तिनमिव । मि. भूतन् । विगतमदं गतप्रमाणम् । चकासन्तः शोनमानाः करिषदान कवियोन्याः सन्दाः गमा भद्दाश्च यस्मिन् । हेनुहन्तं हेतब एव दन्तो विपक्षमेहकत्वाद्विशपो यस ·चतुर्विंशतिनिनस्तुतिः । १५१ तम् । कृतान्तं यमम् । तुदन्तं व्ययमानम् । समुद्यन्समुल्लसन्दानमार्गो ज्ञानादीनां वित- रणक्रमो यस्मिन् । अर्घकविपदः पापैकविपद एवागा वृक्षास्ते धुता येन । अमङ्गमजे. यम् । अत्र द्विरदेन श्लेषः । सोऽप्यपेतमर्यादः । तस्यापि पदगमनभङ्गाः शोभन्ते । दा. नमार्गो मदप्रवाहय स्वात् । स च कृतविनाशं च तुदति ।। प्रचलदचिररोचिश्वारुगात्रे समुद्य- सदसिफलकरामेऽभीमहासेऽरिभीते । सपदि पुरुषदत्ते ते भवन्तु प्रसादाः सदसि फलकरा मेऽभीमहासरिभीते ॥ ६८ ॥ हे पुरुपदत्ते, ते तव प्रसादाः सदसि सभायां फलकराः कार्यसिद्धिकारिणो भवन्तु मे मम । प्रचलन्ती स्फुरन्ती या विद्युत्तद्वचारु गात्रं यस्याः सा तस्याः संबोधनम् । विलसद्भयामसिफलकाभ्यां स्वगखेटकाभ्यां रामा रमणीया तस्याः संबोधनम् । अभी- मोऽरोद्रो दासो हसनं यस्याः । अरिभ्यो भीर्भवं तस्या ईतिभूते । अभीनिर्भया या महासेरिभी प्रीटमहिषी तामिता गता तस्याः संबोधनम् ।। व्यमुचचक्रवर्तिलक्ष्मीमिह तृणमिव यः क्षणेन तं सन्नमदमरमानसंसारमनेकपराजितामरम् । द्रुतकलधौतकान्तमानमतानन्दितभूरिभक्तिभा- क्सन्नदमरमानसं सारमनेकपराजितामरम् ॥ ६९ ॥ यश्चक्रवर्तिलक्ष्मी क्षणेन वेगेन ठणवदत्याक्षीद तं अरं अरनामानं जिनं हे जनाः, आनमत । किंभूतम् । सना क्षीणा मदमरणमानसंसारा यस्य तम् । लक्ष्मी किंभूताम् । अनेकपा गजास्त राजितां शोभिताम् । जिनं किंभूतम् । द्रुतं विलीनं यत्सुवर्ण तद्- कान्तं कमनीयम् । आनन्दितं मूरिभक्तिभाजां सनमतां प्रणामकारकापाममराणां मानसं चित्तं येन । तथा सारं श्रेष्टम् । दिग्विनयादिप्रक्रमेऽनेके यहवः पराजिता अमरा मागधादिदेवा येन तम् । यद्वा लक्ष्मी कयंभूताम् । अनकैः परैरजिताम् । अरं शीघ्रम् ।। स्तौति समन्ततः ल समवसरणभूमी यं सुरावलिः सकलकलाकलापकलितापमदारुणकरमपापदम् । तं जिनराजविसरमुजासितजन्मनरं नमाम्यहं सकलकला कलापकलितापमदारुणकरमपापदम् ॥ ७० ॥ मुरेन्दगी यं जिनेन्द्रव्यूहं स्तीति । समन्ततः सर्वतः । स्मेत्यतीतार्थफन् । समवस- रणभूमी । किंभूता । सकटाः समस्ताः कला विज्ञानानि तासां कलापेन समूहेन क- ठिता सहिता । अपमदा अपगतमदा । सह कटरुलेन कोटाहटेन वर्तते । कला में. .

·१५२ काव्यमाला। धुरा । तं जिनेन्द्रविसरमहं नमामि । किविशिष्टन् । अमावारती करी हस्ती यत्र। अपगता आपदा यस्मात्तन् । विनाशितजन्मज्ञान् । अपठितापमपगढकालदरतान। अदारुणमरौद्रं करोतीति तन् । अपाएं पुण्यं ददातांति तन् । भीममहाभवाब्धिभवर्धातिविभेदि परास्तविस्फुर- त्परमतमोहमानमतनूनमलं घनमववतेऽहितम् । जिनपतिमतमपारमत्यांमरनिवृतिशर्मकारणं परमतमोहमानमतनूनमलङ्घनमबवहितम् ।। ७१ ।। भीषणमहासंसारसमुद्रौत्पन्नभयविदारकम् । परास्ताः परिक्षिता विस्पुरन्तः परम तमोहमाना येन । यहा मोहादद्रानान्मानो मिथ्याभिनिवेशः । परमतानां मोहमानी वा । तनु तुच्छमूनमपूर्ण च न । अलमत्यर्थ घन निविहं प्रमेयगाइन् । अश्वते पारित अहितं न श्रेयस्कारि । अपाराण्यपर्यन्तानि मांनाममराणां निर्वागस्त धर्मापि तेशं कारणम् । परमं तमो हन्ति । यद्वा परमतमा उदा यस्मिन् । आनमत प्रगनत । न्न निश्चितम् । न लानमनिमयो यस्य स चासो मघवा च तेन सामप्यांदच्युतनायेन हि- तमभिलषितम् ।। यात्र विचित्रवर्णविनतात्मनपृष्ठमधिष्ठिता हुता- समतनुभागविकृतधीरसमवैरिव धामहारिभिः । तडिदिव भाति सांध्यघनमूर्धनि चक्रधरास्तु सा मुदे- ऽसमतनुभा गवि कृतधीरसमवैरिक्षा महारिभिः ॥ ७९ ॥ भरा एषां सन्तीवरोणि चक्राणि । महान्ति च तान्दरीणि च तैर्महारिमर्महा- चक्रः यात्र जगति चक्रधरा देवी अप्रतिचत्रा देवी भाति शोभते । कयंभूता। निविष- वर्णगरुडपृष्ठमधिरूहा । हुतमत्तीति हुतादिस्तत्तुल्यां तनुं भजते । अविकृता अवि. कारिंगी घीर्यस्वाः सा । महारिभिः किंभूतैः । असमानदवानलेखि । घाम तेजते हारिमिमनोहरेः । यया विद्युत्सध्याभवमेघमस्तके भाति तद्वत् । सा देवी मुद्देऽस्तु भवतु । समा च तनुश्च समतनुः न समतनुरसमतनुः एवविधा भा यस्याः । गाँव - थिव्यां स्वर्ग वा कृतो धीराणां समदानां वरिणां वयो क्या । नुदलनुं प्रवितर मल्लिनाथ मे प्रियंगुरोचिरचिरोचितां वरम् । विडम्पयन्वररुचिमण्डलोज्ज्वलः प्रिये गुरोऽचिररुचिरोचिताम्बरम् ।। ७३ ॥ नुहुन् क्षिपन् । तनुं शरीरम् । मियंगुः स्यामा वृक्षविशेषलोचिर्यत । तनुं करत भूताम् । रचिरा उचितां च न एवविधाम् । चिमण्डलं भामण्डलं तेनोग्लन- कान्तः । अचिररच्या रोचितं विद्युच्छोभितमम्बरमाका विदम्बयन् । हे मळे (सार .

·- चतुर्विशतिनिनस्तुतिः । नाथ) हे गुरो अरुचिरोचितां तनुं नुदन प्रियंगुवर्ण: भामण्डलशोभितः विद्युत्साहितमा- काशं पराभवन् मम वरं प्रवितर ।। जवाद्गतं जगदवतो वपुर्व्यथाकदम्बकैरवशतपत्रसं पदम् । जिनोत्तमान्स्तुत दधतः सनं स्फुरत्कदम्बकैरवशतपत्रसंपदम् ॥ ७४ ।। जवाद्वेगानगद्विश्वमवतो रक्षतो जिनोत्तमान हे भव्यजनाः, स्तुत नुत । जगत्किवि. शिष्टम् । पदं स्थानं नरकादिलक्षणं गतं प्राप्तम् । पदं किंभूतम् । वपुः पीडोत्पीडैरवशाः परतन्त्रास्तपन्तस्तापमनुभवन्तस्रसाः प्राणिनो यत्र तत् । जिनोत्तमान्कथंभूतान् । स्रजं पुष्पमालां दधतः । मालां कथंभूताम् । स्फुरन्ती कदम्बानां कैरवाणां शतपत्राणां च संपद्यत्र ॥ स संपदं दिशतु निनोत्तमागमः शमावहन्नतनुतमोहरोऽदिते । स चित्तभूः क्षत इह येन यस्तपःशमा वहन्नतनुत मोहरोदिते ॥ ७५,॥ स जिनेन्द्रागमः संपदं दद्यात् । कथंभूतः । शं सुखमावहन्कुर्वन् अतनु प्रौद तमो हरतीति । यद्वा अतनुतमानूहान् राति ददातीति । स चित्तभूः कामो येन क्षतो हतः । यः कंदर्पस्तपःशमी अहन् जघान । अदिते अखण्डिते मोहश्च रोदितं च मोहरोदिते च योऽतनुताप्रथयत् ॥ द्विपं गतो हृदि रमतां दमश्रिया प्रभाति मे चकितहरिद्विपं नगे। वटाह्वये कृतवसतिश्च यक्षराट् प्रभातिमेचकितहरिद्विपन्नगे ॥ ७६ ॥ यक्षराट् कपदिनामा मम मनसि रमतां परिक्रीडताम् । हृदि कथंभूते । उपशम. लक्ष्म्या प्रभाति प्रकर्षण शोभमाने । यक्षराट् किंविशिष्टः । चकितस्त्रस्तो हरिद्विप ऐरा- यणो यस्मात्त द्विपं वारणं गतः प्राप्तः । विपन्नगे विगतसचे नगे वृक्षे वटाभिधाने कृता वसतिरालयो येन । प्रभया कान्त्या अतिमेचकिता श्यामलीकृता हरितो दिशो येन सः॥ जिनमुनिसुव्रतः समवताजनतावनतः समुदितमानवा धनमलोभवतो भवतः । अवनिविकीर्णमादिपत यस्य निरस्तमनः- समुदितमानबाधनमलो भवतो भवतः ॥ ७७ ।। जिनमुनिसुव्रतो भवतो युष्मान् भवतः संसारात्समवतात्संरक्षतु । कथंभूतः । जन- तया जनसमूहनावनतः । समुदिताः सहर्षा ये मानवा मनुष्या अवनिविकीर्ण भूमौ रा. शीकृतं धनं कनकादिकं यस्यालोभवतोऽलोमिनो भवतः सतः । दीक्षा ग्रहीतुकामस्ये. स्वर्थः । आदिषताददत । जिनः कथंभूतः । निरस्ता अपकीर्णा मनःसमुदिता हदि । समुत्पन्ना संहता वा मानो बाधनं पीडा मलः कर्म च येन ॥ - .

·काव्यमाला। प्रणमत तं जिनमजमपारविसारिरजो दलकमलानना महिमधाम भयासमरुक् । यमतितरां सुरेन्द्रवरयोपिदिलामिलनो- दलकमला ननाम हिमधामभया समरुक् ॥ ७८ ॥ प्रणमत नमत तं जिनवजमर्हत्सदोहम् । कथभूतम् । भयासं भयक्षयकारकम् । मुरे- न्दवरयोपिदिन्द्राणी ये ननाम अनसीत् । कथंभूता । अपाराण्यपर्यन्तानि प्रसरणशीलानि रजांसि दलानि च यस्य तञ्च तत्कमलं च तद्वत्सुगन्धमानने मुर्ख यस्याः । महिना धाम गृहम् । जिनवज्ञविशेषणमेतत् । हिमपामा चन्द्रस्तस्य मया कान्या समाना है- ग्रुचिर्यस्याः सा । इलामिलनेन क्षितिघटनेन उद्गतोऽलकेषु केशेषु मलो यस्याः सा ।। त्वमवनताञ्जिनोत्तमकृतान्त भवाद्विदुपो- व सदनुमानसंगमन याततमोदयितः । शिवसुखसाधकं स्वभिधत्सुधियां चरणं वसदनु मानसं गमनयातत मोदयितः ॥ ७९ ॥ हे जिनोत्तमसमय, स्वमवनतान् प्रणमतो विदुषोऽव रक्ष भवात्संसासत् । सत् शोभ- मानं विद्यमान वा अनुमानस्य प्रमाणस्य संगमन सगतिर्यस्य तस्य संबोधनम् । त्वं किं. विशिष्टः । यातं तमो येभ्यस्ते याततमसो मुनयस्तेषां दयितोऽभीष्टः । मोक्षसुखप्रापक चरणं चारित्रं स्वभिदधत्स्वाख्यन् । किंभूतम् । सुधियां मानसमनु लक्ष्यीकृत्य वस- त्तिष्ठत् । हे गमनयातत गमा सदृशपाठाः नयाच नैगमादयस्तैरातत विस्तीर्ण । हे मो. दयितः प्रमोदकारक । अधिगतगोधिका कनकरुक्तव गौयुचिता- कमलकराजि तामरसभास्यतुलोपकृतम् । मृगमदपत्रभङ्गतिलकैर्वदनं दधती कमलकरा नितामरसभास्यतु लोपकृतम् ॥ ८० ॥ गौरी देवी तव लोपकृतं विनाशकारकमस्यतु क्षिपतु । किंभूता । अधिगता प्राप्त गोधिका देववाहनविशेषो यया सा । कनकवद्रुग्दीप्तिर्यस्य । वदनं मुखं दधतो । तम् । मृगमदत्य कस्तूरिकाया ये परभदाः पत्रच्छेदास्तैरुपलक्षिता ये तिलकासह चिता योग्या अट्टा लाञ्छनानि यस्य तदुचिताइन् । अलकश्चिरं राजते इत्येवशीलम लकरानि तामरसभाति । अतुलमुपकृतं स्वकान्तिसंविभागादिना उपकारो यस्य तन् । कमले करे यस्याः कमलवद्वा कररे यस्याः सा । जिता निष्प्रभीकृता रूपनपन्यप्राग भ्यादिमिरमराणा सभा यया सा॥ - ·- चतुर्विंशतिज़िनस्तुतिः। स्फुरद्विद्युत्कान्ते प्रविकिर वितन्वन्ति सततं 'ममायासं चारो दितमद नमेऽवानि लपितः । नमगव्यश्रेणीभवभयभिदां हृद्यवचसा- ममायासंचारोदितमदनमेघानिल पितः ॥ ८१ ॥ है ममे नभिजिन, ममायासं वितन्वन्ति अघानि पापानि प्रविकिर निरस्य । स्फु. रन्ती या विद्युत तद्वत्कान्तिर्यस्य तस्य संबोधनम् । हे चारो दर्शनीय । हे दितमद छिन्नमद । हे लपितः वादक । केपाम् । हृयवचसाम् । कथंभूतानाम् । नमद्भव्यश्रेणी- भवभयभिदाम् । मायाया दम्भस्य संचारो यस्य स नैवंविधस्तस्य संबोधनम् । उदित उदयं प्राप्तो मदनः काम एव मेघो जीमूतस्तस्य संहारकत्वादनिलो वात इव तस्य संबोधनम् । हे पितः जनक इव हितकारक ॥ नखांशुश्रेणीभिः कपिशितनमन्नाकिमुकुटः सदा नोदी नानामयमलमदारेरित तमः । प्रचक्रे विश्वं यः स जयति जिनाधीशनिवहः सदा नो दीनानामयमलमदारेरिततमः ॥ ८२ ॥ यो विश्वं इततमो गतमोहं प्रचक्रे स जिनेन्द्रसमूहो जयति । कयंभूतः । नखांशुश्रेणी- भिनखमयूखसंततिभिः कपिशितनमन्नाकिमुकुटः पीतीकृतनमद्देवकिरीटः । सदा शश्वत् नोदी प्रेरणशीलः । कस्य । नाना अनेकरूपा आमयाश्च मलाश्च मदाश्च । समाहारद्वन्द्वः। तदेवारिस्तस्य । सदानो दानसहितः । दीनानां कृपणानाम् । अयमेषः । अलमतिमा- प्रम् । अतिशयेन दारैः कलत्रैरीरितो धैर्याचालितो दारेरिततमः । न एवविधः अदारेरिततमः ॥ जलव्यालव्याघ्रज्वलनगजरुरबन्धनयुधो गुरुर्वाहोऽपातापदधनगरीयानसुमतः । कृतान्तस्त्रासीट स्फुटविकटहेतुप्रमितिमा- गुरुाहो पाता पदयनगरीयानसुमतः ॥ ८३ ॥ कृतान्तः सिद्धान्तोऽमुमतः प्राणिनवासीप्ट रक्षतात् । कस्मात् । जलव्यालव्याघ्रज्व. टनगजरुग्पन्धनयुधः । व्यालः सर्पः । रुजो जलोदरादिरोगाः । पन्धनं कारानिरो- धादि । युत्सद्दामः । जलादीनां सकाशादित्यर्थः । किंभूतः । गुरुमहान् । वाहोऽश्वः । न विद्यते पातध्यवनं आपद्विपत् अघ पाप च यस्यां सा चासो नगरी च युक्त्या मु. तिरेव तस्या याने गमने मुटु मतोऽभिप्रेतः । स्फुटा अविसवादिन्यो विकटा विस्तृता हेतुमितयः देतवः प्रमाणानि च भजते यः स्फुटविकटहेतुप्रमितिभाक् । उर्विशालः ।

·काव्यमाला। वाशब्दथकाराय । अहो इत्यामन्त्रणे । पाता नायकः । पदघनगरीयान् पदयनोऽर्थ- निविद्यः गरीयांश्च महत्वयुक्तः । यहा पदेषु वाक्यावयषु घनश्च गरीयांश्च ।। विपक्षन्यूहं वो दलयतु गदाक्षावलिधरा- समा नालीकालीविशदचलना नालिकवरम् । समध्यासीनाम्भोमृतघननिभाम्भोधितनया- समानाली काली विशदचलनानालिकवरम् ॥ ८४ ॥ काली देवी वो युध्माकं विपक्षब्यूहं प्रतीपपटलं दलयतु पिनष्टु । किंविशिधा । गदा आयुधविशेषः अक्षावलिरक्षमाला च ते धरतीति । असमा रूपैश्वर्यादिना अनन्यत्त- हक् । नालोकानां कमलानामाली श्रेणी तद्विरादी निर्मली चलनी पादौ यस्याः सा । नालिकवरं प्रधानकमलं समध्यासीना अधिरोहन्ती अधिल्टा वा । अम्भोगतः पय:- पूणे यो घनो मेयत्तस्य निभा कृष्णवर्णवासमा । अम्भोधितनवासमाना लक्ष्मी- तुल्या आत्यः सख्यो यस्याः । विशन्तो टीयमाना अचलाः स्थिरा नाना बहुविधा येग्लयो भमरास्तैः कार मिथम् । सचितमित्यर्थः । इदं नाटिकवरस्य विशेषणम् ॥ चिक्षेपोर्जितराजकं रणमुखे यो लक्षसंख्यं क्षणा- दक्षामं जन भासमानमहसं राजीमतीतापदम् । तं नेमि नम नम्रनिर्वृतिकरं चक्रे यदूनां च यो दक्षामजनभासमानमहसं राजीमतीतापदम् ॥ ८५ ॥ यो नेमिजिनो लक्षसख्यं रक्षप्रमाणमूर्जितराजकं पलवद्राजवृन्द रणमुखे विक्षेप ६. भन । क्षमाद्वेगेन । राज किंभूतम् । अक्षाममुपचितम् । हे जन, तं नम नम । कि. भूतम् । भासमानं कान्तिकदम्बेन दीप्यमानं जनै समानं वा । अहसं हास्यमुक्छन् । राजीमत्या राजकन्याचाः प्रत्रज्याग्रहणेन मनोरखविफलीकरणात्तापदम् पश्चात्तु मुक्ति- सुखपदम् । नम्राणां निति मुक्तिं सुखं वा करोतीति । वश्च स्वामी बहूनां यादवाना दक्ष राजी श्रेणि अतीता अतिक्रान्ता आपदो यया सा तामतोतापदं चक्रे कृतवान् । नेमि किंभूतम् । अअनस्य भया कान्त्या समान तुल्यं महस्तेजो यस्य । प्रात्राजीजितरानका रज इव ज्यायोऽपि राज्यं जवा- द्या संसारमहोद्धावपि हिता शास्त्री विहायोदितम् । यस्याः सर्वत एव सा हरतु नो राजी निनानां भवा- यासं सारमहो दवाव पिहिताशास्त्रीविहायोऽदितम् ॥ ८६ ॥ या उदितमुदयं प्राप्त ज्यायोऽपि अतिप्रौदमपि राज्य रज इव विहाय प्रायाजोन इ. अज्याममहोत् । किंभूता । नितं राजकं राजसमूहो यया सा । समारमहोदधी भवम- ·चतुर्विशतिजिनस्तुतिः। १५७ हार्णवेऽपि हिता सुखकारिणी । शास्त्री शिक्षयित्री । यस्याश्च सर्वतः सर्वासु दिक्षु सा- रमहो सारतेजो दधाव प्रससार । किभूतम् । पिहिता आच्छादिता आशास्त्रियो दि- ग्वनिता विहाय आकाशं च येन । तत् । अदितमखण्डितम् । सा जिनानां राजी भवा- यासं संसारलेशं नोऽस्माकं हरतु ॥ कुर्वाणाणुपदार्थदर्शनवशाद्भास्वाभायानपा- मानत्या जनकृत्तमोहरत मे शस्तादरिद्रोहिका । अक्षोभ्या तव भारती जिनपते प्रोन्मादिनां वादिनां मानत्याजनकृत्तमोहरतमेश स्तादरिद्रोहिका ॥ ८७ ॥ हे जिनपते, तव भारती वाणी मे, मम अरिद्रोहिका बाह्याभ्यन्तरशत्रुजयकारिणी स्ताद्भूयात् । किंविशिष्टा । अणवः सूक्ष्माः पदार्था जीवाजीवादयस्तेषां दर्शनवशात्मका- शनात् भास्वत्प्रभायाः सूर्यकान्तेत्रपां लनां कुर्वाणा । आनत्या प्रणामेन हेतुभूतया ज- नानां कृत्तश्छिन्नी मोहो रतं च येन तस्य संबोधनम् । शस्ता प्रकृष्टा । अदरिद्रा आध्या उहास्तो यस्याः सा अदरिद्रोहिका । अक्षोभ्या अपराभवनीया । प्रोन्मा- दिनां दपवतां परवादिनां मानस्याहंकारस्य त्याजनं मोक्षणं करोतीति । अतिशयेन तमो हरतीति तमोहरतमा । हे ईश नेतः ॥ हस्तालम्बितचूतलुम्बिलतिका यस्या जनोऽम्यागम- द्विश्वासेवितताम्रपादपरतां वाचा रिपुत्रासकृत् । सा भूतिं वितनोतु नोऽर्जुनरुचिः सिंहेऽधिरूढोल्लस- द्विश्वासे वितताम्रपादपरताम्बा चारिपुत्रासकृत् ॥ ८॥ यस्या अम्बाया जनो लोको विश्वन जगता सेक्तियोस्ताम्रयो रक्तयोः पादयोश्चर- गयोः परतां तदेकशरणतामभ्यागमज्जगाम साम्या नोऽस्माकं भूति संपदं वितनोतु । किभूता । हस्ते आलम्बिता चूतलुमिरव लतिका यया सा । वाचा वाण्या रिपूणां घास करोतीति । अर्जुन काञ्चनं तद्वद्रुचिः कान्तिर्यस्याः सा । सिंहे कण्ठीरवेऽधिरूढा आसीना । उल्लसन् प्रसरन् विश्वासो यस्माद्यस्य वा । विततो विपुलो य आम्रपादप- भूतक्षस्तन रता । चारिणी विहरणशोलौ पुत्री यस्याः सा । असनिरन्तरम् ॥ मालामालानबाहुर्दधददधदरं यामुदारा मुदारा- ल्लीनालीनामिहाली मधुरमधुरसां सूचितोमाचितो मा । पातात्पातात्स पार्टी रुचिररुचिरदो देवराजीवराजी- पत्रापत्रा यदीया तनुरतनुरवो नन्दको नोदको नो ॥ ८९ ॥ मा मां पातात नरकादिपतनात्यातादक्षतात् । स पार्थप्रयोविंशो जिनः । किवि- ·काव्यमाला। 1 शिक्षामाला सनं दधत् दधानः । यां मालामलीनां श्रमराणामाली पटली दारा प्रघुरा मुदा इर्षण आरात अन्तिके अरमत्यर्थे लीना लिया सती अदधलीतवर्ता । कि. भूताम् । मधुरो मधुर्मकरन्दरसो यस्याः सा ताम् । पाच किंभूतः । आठानवाहू यस्य सः । सुष्टु उचिता या उमा कीर्तिस्तया चितो व्याप्तः । रुचिररुचयो रम्यका- न्तयो रदा दन्ता यस्य सः । तथा यस्त्वयं वदीया तनुः शरीरं आपा विपदो रक्षिका। किंभूता। देवानां सबन्धिनी या राजीवराजी वर्णाम्बुजधणी सैव पर वाहन यस्याः सा। पार्थः किंभूतः । अतनुर्योजनप्रमाणभूमौ श्रूयमाणवालोदो रवो देशनावनिर्वस्त्र तः। नन्दकः समृद्धिजनकः नन्दयिता वा । नोदको नो प्रेरको न भवतीत्यर्थः । रानी राजीववत्रा तरलतरलसत्केतुरङ्गत्तुरङ्ग- व्यालव्यालग्नयोधाचितरचितरणे भीतिहृयातिहृया। सारा साराजिनानामलममलमतोधिका माधिकामा- दव्यादव्याधिकालाननजननजरावासमानासमाना ॥ ९ ॥ राजी श्रेणी राजीववत्कमलबकं यस्याः सा । तथा तरलतरदसतंतवः कविरा. जमानध्वना रङ्गतां चलतां तुरङ्गाणां व्यालानां दुष्टदन्तिनां व्याटमा अभियाटताः कृताधिरोहणा या ये योधाः सुमटास्तैराचित आकीर्णो रचितः कृतश्चयो रणः सद्राम- स्तत्र या भौतिभयं तां हरतीति सा । या अतिहृया अत्यन्तहृदयंगमा । सारा उत्कृय । सा यच्छन्दनिर्दिष्टा । आराहूरादन्तिकाद्वा । जिनानां सर्वज्ञानाम् । अमात्यर्थन् । अ. मला मतिर्यस्य तस्य वोधिका चोधजनका । मा माम अधिको यो आमो रोगस्तस्माद बदा आधिश्व कामश्च तस्मात् । व्याधिश्च कालाननं यममुखं मरणं च जननं च जरा च त्रासश्च मानश्च न विद्यन्ते व्याध्यादयो यस्या सा। असमाना गुणैरसदृश । का जिनानां राजी रणे भौतिहत्सा अव्यादिति संवन्धः ॥ सद्योऽसद्योगभिद्वागमलगमलया जैनराजीनराजी- नूता नूतार्थधात्रीह ततहततमःपातकापातकामा । शास्त्री शास्त्री नराणां हृदयहृदयशोरोधिकाराधिका वा- देया देयान्मुदं ते मनुजमनुजरां त्याजयन्ती जयन्ती ॥११॥ जिनराजानां संवन्धिनी जनराजी वाग्वाणी ते तुभ्यं मुद देवात् । किविशिाासमा शीघ्रं असन्तो ये वोमा मनोवाकावव्यापारास्तान भिनतीति सी । अमला गाना लयो यत्र सा । इना इभ्याः सूर्यो वा तेषां राज्या नूता स्तुता । नूतानानानन्द धातीति सा । इह पृथिन्याम् । ततं विपुल हतं ध्वस्तं तमोऽज्ञानं पातकं पाप्मा का सा । अपातः पतनरहितः कामश्च यया । यद्वा पृथग्विशेषणम् न विद्यते पातकाली यस्याः सा । शास्त्री शास्त्रसंवन्धिनी । नराणां शास्त्री शासिका । यद्वा माखीजानी ·चतुर्विंशतिजिनस्तुतिः। १५९ स्वामिनी । स्त्रियो नार्यो नरा मास्तेषां हृदयं हरतीति । अयशो रुणद्धीति । न बाधते इत्यवाधिका । वा समुच्चये । आदेया ग्राह्या । मनुजं मानवमनु लक्ष्यीकृत्य जरां वि- ससा त्याजयन्ती विनाशयन्ती । जयन्ती केनाप्यपरिभूतत्वात् ।। याता या तारतेजाः सदसि सदसिभृत्कालकान्तालकान्ता- पार पारिन्द्रराजं सुरवसुरवधूपूजितारं जितारम् । सा त्रासात्रायतां त्वामविपमविपभृद्भपपणाभीपणा भी- होनाहीनाग्र्यपत्नी कुवलयवलयश्यामदेहामदेहा ॥ ९२ ॥ याता प्राप्ता देवी । तारमुज्ज्वलं तेजो यस्याः सा । सदास सभायाम् । सन्तं शो- भनमा विभर्ति सा । काला: कृष्णाः कान्ता रुचिरा अलकानामन्ताः प्रान्ता यस्याः सा । अपगता अरयो यस्मात् तमपारि पारिन्द्रराजमजगरेन्द्रम् । सुरवाः सुशब्दा या सुरवध्वो देवकान्तास्ताभिः पूजिता । अरं शीघ्र जितमारमरिसमूहो येन । सा यच्छ- ब्दादिष्टा त्रासाद्भयात्रायतां रक्षताम् । त्वां भवन्तम् । अविषमाः सौम्या विषभृतः सर्पा भूषणं यस्याः सा । तथा अभीपणा अरौद्राकारा भिया भयेन होना त्यक्ता । अ. हीनो नागपतिस्तस्याम्या प्रधाना पली अग्र्यमहिषी । चिरोटेत्यर्थः । कुवलयानां वलय समूहस्तद्वच्छयामो देहो यस्याः सा । अमदा मदरहिता ईहा चेष्टा यस्याः सा । या सदसिः पारिन्द्रराज प्राप्ता सा अहीनाम्यपरली त्रासापायतामिति संवन्धः ।। नमदमरशिरोरुहस्रस्तसामोदनिर्निद्रमन्दारमालारजोरञ्जिताहे धरित्रीकृता- वन वरतम संगमोदारतारोदितानङ्गनायर्यावलीलापदेहेक्षितामोहिताक्षो भवान् । मम वितरतु वीर निर्वाणशर्माणि जातावतारो धराधीशसिद्धार्थधाम्नि क्षमालंकृता- वनवरतमसङ्गमोदारतारोदितानङ्गनार्याव लीलापदे हे सितामो हिताक्षो- भवान् ॥ ९३ ॥ नमताममराणां शिरोरुहेभ्यः केशेभ्यः स्रस्ताः सामोदानां निनिद्राणां विकसिताना . मन्दाराणां या मालास्तासां रजसा- परागेग रजितांहे पाटलितचरण | धरिच्या भुवः कुतावन विहितरक्षण । वरतम प्रधानतम । संगमनानो देवस्य संबन्धिनी उदारा तारा उदितानका उद्गतस्मरा अथवा वरतमः संगमः समागमो यस्याः सा वरतमसंगमा उ. दारतारा मदीनानीनिका उदितानहा उद्तस्मरा या नार्यावली नारोणां पदिस्तस्या लोपेन जल्पितेन देहेन ईक्षितन च न मोहितानि अक्षाणि इन्द्रियाणि यस्य स भवान् खम् मम वितरतु हे वीर जिन । निर्वाणशर्माणि मोक्षमुखानि । जातावतारोऽवतीर्णः । उत्सम इत्यर्पः । धराधोशः क्षितिपतियः सिद्धार्यतस्य धानि गृहे । कथंभूत । क्षमालं. कृती भुवोऽलंकारभूते । अनवरतमजसम् । हे असहमोद सङ्गमादाभ्यां रहित । यहा -- --

·काव्यमाला ।
सहायो मौदः स नास्ति यस्यासो असङ्गमोदः । स्वतन्त्रमुख इत्यर्थः । हे अरत अना•
सक्त । हे अरोहित रोदनहीन । शोकरहितेत्यर्थः । है अनङ्गन अङ्गनारहित । है आ-
वि आर्यानयति यस्तदामन्त्रणम् । धामि कपभूते । लीलानां विलासानां पदे स्थाने ।
हे इत्यामन्त्रगे । भवान् कथंभूतः । क्षितामः क्षपितरोगः । हे हित हितकारिन् । पुनः
कथंभूतः । अक्षोभवान् न भयान्वितः । हे वीर, भवान्मम निर्वाणशर्माणि वितर-
रिवाते संबन्धः ।।
समवसरणमत्र यस्याः स्फुरत्केतुचक्रानकानेकपअन्दुरुक्चामरोत्सपिसालत्रयी-
सदवनमदशोकपृथ्वीक्षणप्रायशोभातपत्रप्रभागुवराराट् परेलाहितारोचितम् ।
प्रवितरतु समीहितं सार्हतां संहतिभक्तिभानां भवाम्भोधिसंभ्रान्तभव्या-
वलीसेविता-
सदवनमदशोकपृथ्वीक्षणमा यशोभातपत्रानभागुर्वराराटपरेताहितारोचितम् ॥
समवसरण धर्मदेशनास्थानं यस्याः अत्र अस्मिन् अराराट् भृशमराजत सा अर्हता
ततिभक्तिभाजा समीहितं वितरतु । समवसरण कथभूतम् । स्फुरत केतुर्धर्मध्वजश्वकै
धर्मचक्र आनको देवदुन्दुभिः अनेकपद्मानि मुरकृतकमलानि इन्दुरुक्चामराणि २.
न्द्रावदातप्रकीर्णकानि उत्सर्पिणी सालनयी प्राकारत्रय प्रशानावनमदशोकद्रुमः पृ:
थिव्युत्सवभूतच्छायातपत्रत्रयं तस्य प्रभा कान्तिस्तया गुरु महाहम् । पुन: किभूतम् ।
परेता अपगता अहिताः शत्रवो येषां तैरारोचितं शोभितम् । अथ वा परा प्रधाना
इताहिता गतशत्रुरित्य हतां सहतविशेषणे । आरोचित शोभितम् । सहतिः कथंभूता ।
भवाम्भोधी संसारसमुद्रे संभ्रान्ता आकुलीभूता या भव्यावली तया सेविता । पुनः कर
भूता । सदवना सोपतापा च मदशोकाभ्या पृथ्वी वितता च या न भवति । ईक्षणानि
चलपि ज्ञानानि वा प्राति पूरयति सा । यशसा मातानि शोभितानि पत्राणि वाहनानि
प्रभजन्ते ये उराराजः पृथ्वीपतयः परताः पिशाचा अहयो नागास्तास ज्योतिष्का-
स्तेषामुचितं योग्यम् । समवसरणविशेषणमिदम् ॥
परमततिमिरोग्रभानुप्रभा भूरिभङ्गैर्गभीरा भृशं विश्ववये निकाय्ये वितीर्यात्रा-
महति मतिमते हि ते शस्यमानस्य वासं सदा तन्वतीतापदानन्दधानस्य
सामानिनः।
जननमृतितरङ्गनिप्पारसंसारनीराकरान्तर्निमज्जजनोत्तारनौ रतीतीर्थकृत
महति मतिमतेहितेशस्य मानस्य वा संसदातन्वती तापदानं दधानस्य सा
मानिनः॥१५॥

·- चतुर्विंशतिजिनस्तुतिः। हे तीर्थकृत, ते तव मते शासने भारती विश्ववर्य निकाय्य वासमाश्रयम् । मोक्षमित्यर्थः । वितीर्यात्तरामिति सवन्धः । भारती कथंभूता। परशासनध्वान्तसूर्यसमा । भूरिभद्रेर्थ- विकल्पगंभीरा। निकाय्य कथंभूते। अहतिमति अविद्यमानहनने । मते शासने आधार- भूते । यद्वा अहति अविद्यमानघातम् । एतद्वासस्य विशेषणम् । अतिमते अतिशयेना- भिप्रेते । हि स्फुटम् । ते तव । शस्यमानस्य स्तूयमानस्य । सदा नित्यम् । अतनवो बहुतरा अतीता आपदो यस्य तस्यामन्त्रणं अतन्वतीतापत् । आनन्दधानस्य प्रमो- दस्थानस्य । सा इत्थंभूता । अमानिनो निरहंकारस्य । नौस्तरणिः। महति विस्तीर्ण । हे हित प्रियकारिन् । यद्वा मतिमता मनीषिणा ईहिता। ईशस्य स्वामिनः । वा इवार्थे भिनक्रमश्च । मानस्य पूजाया. संसद वा सभेव । तापदानं संतापखण्डनमातन्वती । सामानि प्रियाणि दधानस्य । नोऽस्माकम् ॥ सरभसनतनाकिनारीजनोरोनपीठीलुठत्तारहारस्फुरद्रश्मिसारक्रमाम्भोरुहे • परमवसुतराङ्गजा रावसन्नाशिताराति भाराजिते भासिनी हारतारा बलक्षेमदा। 'क्षणरुचिरुचिरोरुचश्चत्सटासंकटोत्कृष्टकण्ठोद्भुटे संस्थिते भव्यलोकं त्वमम्बा- ‘म्बिके परमव सुतरां गजारावसन्ना शितारातिभा राजिते भासिनीहारतारा- बलक्षेऽमदा ॥ ९ ॥ हे सवेगनतदेववधूजनस्तनपीठीपु लुठतां तारहाराणां स्फुरदश्मिभिः सारे करे - माम्भोरुहे चरणकमले यस्यास्तस्याः संबोधनम् । परमवसुतराद्गजा अतिशयेन परमवसू परमतेजसौ अद्गजौ पुत्रौ यस्याः सा । रावण ध्वनिना सम्यग् नाशितोऽदर्शनं नीतो अ- गतिमारः शत्रुवर्गो यया सा । अजितेऽपराभूते । भासिनी भासनशीला । हारतारा हारोज्ज्वला । बलं क्षेमं च ददाति या । सिंहे कथंभूते । क्षणरुचिरुचिराभिविद्युद्दीप्ति- भिरिव रुचिराभिः उवाभिः चञ्चन्तीभिः सटाभिः संकट उत्कृष्टो यः कण्ठस्तेनोद्भटे। हे मम्ब मातः । हे अम्बिके देवि । परमत्कृष्टमव रक्ष । मुतरामत्यर्थम् । गजारी सिंहे । असन्ना अखिन्ना । संस्थिता । शितस्य तनूकृतस्य आरस्येव पित्तलस्येव अतिशयेन मा यस्याः सा । राजिते भ्राजिते । भासमान हमनक्षत्रधवले । अमदा मदरहिता । हे । अम्बिके सिंहे संस्थिते मुतरां वं भव्यलोकमवेति सबन्धः । इति श्रीमहाकविशोभनमुनिप्रणीता सावरिश्चतुर्विशतिजिनस्तुतिः । । .

·KAVYAMÂLÂ.
.A collection of old and rare Sanskrit Kâvyas,
Nâtakas, Champús, Bhânas, Prahasanas,
Chhandas, Alankâras &c.
PART VIII.
EDITED BY
PANDIT DURGAPRASAD
AYD
KIS'ÎNÁTH PÁNDURANG-PARAB.
ఎవరిక్షం
PRINTED AYD PUBLISHED
THE PROPRIETOR
THE "YIRKAYA DÅGARA” PRESS.
BOMBAY
1891.
Price 1 Ruja.

·KAVYANLÂLÀ.
A collection of old and rare Sanskrit Kavyas,
Nâtakas, Champús, Bhanas, Prahasanas,
Chhandas, Alankáras &c.
PART VIII.
EDITED BY
PANDIT DURGAPRASAD
ASD
KiS'INATII PANDURANG-PARAB.
సాయం
PRINTED AND PUBLISITED
'THE PROPRIETOR
OS
THE "YIRSIYASIGIRI" PRESS.
BOMBAY
1591.
Price 1 kjer

·(Pegistered according to do IIY of 1867.) (All rights reserved by the publisher.)

·॥श्रीः॥ काव्यमाला। नाम नानाविधमाचीनकाव्यनाटकचम्पूभाणमहसन- च्छन्दोलंकारादिसाहित्यग्रन्थानां संग्रहः । अष्टमी गुच्छकः। जयपुरमहाराजाश्रितेन पण्डितजलालसूनुना पण्डित- दुर्गाप्रसादेन, मुम्वापुरवासिना परयोपाह- पाण्डुरङ्गात्मजकाशिनापशर्मणा च संशोधितः। सच मुम्बय्यां निर्णयसागराख्ययन्त्रालय तदति प्राकाश्यं नीतः। १८९१ (अस्य प्रन्यस्य पुनर्मुद्रणादिविषये सर्वया जावजी ६. मूल्यमेको रूप्यकः ।

·(Registered according to act XIV of 1807.) (All rights reserved by the publisher.)

·॥श्रीः॥ काव्यमाला। नाम नानाविधमाचीनकाव्यनाटकचम्पूभाणप्रहसन- ज्छन्दोलंकारादिसाहित्यग्रन्थानां संग्रहः । अष्टमी गुच्छकः। जयपुरमहाराजाश्रितेन पण्डितव्रजलालसनुना पण्डित- दुर्गाप्रसादेन, मुम्बापुरवासिना परवोपाह- पाण्डुरङ्गात्मजकाशिनापशर्मणा च संशोधितः । सच मुम्बय्यां निर्णयसागराख्ययन्त्रालये तदधिपतिना मुद्राक्षरैरङ्कयित्वा प्राकाश्यं नीतः। १८९१ (अस्य प्रन्यस्य पुनर्मुदणादिविषये सर्वथा जावजी दादाजी इत्यस्यैवाधिकारः।) मूल्यमेको रूप्यकः ।

·काव्यमाला। श्रीकूरनारायणकविप्रणीतं सुदर्शनशतकम् । संटीकम् । । - रनेशविज्ञप्तिकरामयस्य चकार चक्रेशनुर्ति निवृत्तये । समाश्रयेऽहं वरपूरणी यस्तं कूरनारायणनामिनं मुनिम् ॥ सौदर्शन्युजिहाना दिशि विदिशि तिरस्कृत्य सावित्रचि- ह्यावाह्यान्धकारक्षतजगदगदंकारभूम्ना स्वधाम्ना । दोःखजूदूरगद्विबुधरिपुवधूकण्ठवैकल्यकल्पा ज्वाला जाज्वल्यमाना वितरतु भवतां वीप्सयाभीप्सितानि ॥ १ ॥ याह्यायाह्यान्धकारक्षतजगदगदंकारभूना बाह्यश्चाबाह्यश्च वाह्याबाह्यो । बाह्यापाह्यो तावन्धकारी च बाह्याबाह्यान्धकारी । याह्यान्धकारो याह्येषु स्रक्चन्दनादिषु विषयेषु भोग्यताधान्तिः । 'संसारसर्पदष्टानां भोग्याः स्रक्चन्दनादयः । मोहेन मधुरायन्ते नि- सर्गानिम्यसंनिभाः ॥' इत्युक्तत्वात् । ज्ञानशक्त्यादिकल्याणगुणविभूषिते सकलजगदन्त- यौमित्वेनाबाह्यविषये श्रीरगनायके निर्गुणत्वादिभ्रान्तिरवाह्यान्धकारः । अथवा विश्व- : सलविजृम्भमागतमःपटलो वाह्यान्धकारः । अज्ञानान्यथाज्ञानविपरीतज्ञानादिरसाह्या- न्धकारः। द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणोऽन्धकारशब्दः प्रत्येकमभिसंबध्यते । तेन तमसा क्षतं नष्टं यजगत् । नष्टपत्ति नष्टेटसाधनप्रवृत्ति वेत्यर्थः । तादृशस्य जगतो भुवनस्यागर्दका- रश्चिकित्सको ममा बाहुल्यं यस्य तत्तेन । अथवा चिकित्सकस्य भूमा बाहुल्यमिव बा. हुल्यं यस्य तत्तेन स्वधाम्ना निरर्गलविनिर्गलस्वतेजःपटलेन सावित्रं सविठसंबन्धि अ- .१. अस्य कवेर्देशकाली न ज्ञायते. भाति चायं कश्चन विशिष्टाद्वैतमतानुयायी द. विड:. शतकस्यास्यैकं मूलपुस्तक जयपुरमहाराजाश्रितवैश्वरश्रीकृष्णशर्मभिर्दत्तम. अपरमेकं मूलपुस्तकं टीकापुस्तकं च जयपुरवर्तिबुद्धिविवधिनीसभायाः संपादकेन दी. क्षागुरूपनामकलक्ष्मीनारायणस्वामिसूनुना श्यामसुन्दरपण्डितेन समर्पितम्. मूलमात्रमे- तस्य शतकस्य स्तोत्ररलावल्यामनतिमुद्धं मुद्रितमिति सटीकस्यास्य मुद्रणे वयं पुनः प्रवृत्ताः स्मः. तत्र टीकापुस्तके तत्प्रणेतुर्नाम नास्ति.

·अनुक्रमणिका ।
-
ܐܟ
विषयः ।
१. श्रीकूरनारायणकविप्रणीतं सुदर्शनशतकम्, सटीकम्
२. श्रीविश्वेश्वरपण्डितप्रणीतं कवीन्द्रकर्णाभरणम्, सटीकम्
३. प्रबोधसुधाकरः
४. श्रीजहणप्रणीतो मुग्धोपदेशः
५, श्रीविश्वेश्वरपण्डितप्रणीतं रोमावलीशतकम्
६. वेदान्ताचार्यश्रीवेङ्कटनाथप्रणीता सुभाषितनीची
....
....
....
....
१२५
१३५
....
....

·काव्यमाला। श्रीकरनारायणकविप्रणीत सुदर्शनशतकम्। संटीकम् । रङ्गेशविज्ञप्तिकरामयस्य चकार चक्रेशनुति निवृत्तये । समाश्रयेऽहं वरपूरणी यस्तं कूरनारायणनामिनं मुनिम् ॥ '. सौदर्शन्युज्जिहाना दिशि विदिशि तिरस्कृत्य सावित्रचि- र्वाह्याबाह्यान्धकारक्षतजगदगदंकारभूम्ना खधाम्ना । दोःखजूंदूरगर्जद्विवुधरिपुवधूकण्ठवैकल्यकल्पा ज्वाला जाज्वल्यमाना वितरतु भवतां वीप्सयाभीप्सितानि ॥ १ ॥ याह्याबाह्यान्धकारक्षतजगदगदंकारभूना याह्यश्चाबाह्यश्च वाद्यावाह्यो । बाह्याबाह्यो तावन्धकारी च पाह्याबाह्यान्धकारी । पाह्यान्धकारो वाह्येषु सक्चन्दनादिषु विषयेषु भोग्यताधान्तिः । संसारसर्पदष्टानां भोग्याः स्रक्चन्दनादयः । मोहेन मधुरायन्ते नि- सर्गानिम्बसंनिभाः ॥' इत्युक्तत्वात् । ज्ञानशक्त्यादिकल्याणगुणविभूषिते सकलजगदन्त- योमित्वेनाबाह्यविषये श्रीरङ्गनायक निर्गुणत्वादिभ्रान्तिरवाह्यान्धकारः । अथवा विश्- ड्सलविजृम्भमाणतमःपटलो बाह्यान्धकारः । अज्ञानान्यथाज्ञानविपरीतज्ञानादिरबाह्या- न्धकारः। द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणोऽन्धकारशब्दः प्रत्येकमभिसंबध्यते । तेन तमसा क्षतं नष्टं यजगत् । नष्टप्रत्ति नष्टेटसाधनप्रवृत्ति वेत्यर्थः । तादृशस्य जगतो भुवनस्यागदंका- रश्चिकित्सको ममा बाहुल्यं यस्य तत्तेन । अथवा चिकित्सकस्य भूमा बाहुल्यमिव बा. हुल्यं यस्य तत्तेन स्वधाम्ना निरर्गलविनिर्गलस्वतेज.पटलेन सावित्रं सविसंबन्धि अ. १. अस्य कवेर्देशकाली न ज्ञायते. भाति चायं कथन विशिष्टाद्वैतमतानुयायी द- विडः. शतकस्यास्यैकं मूरपुस्तकं जयपुरमहाराजाश्रितवैद्यवरश्रीकृष्णशर्मभिर्दत्तम्. अपरमेकं मूलपुस्तकं टीकापुस्तक च जयपुरवर्तिबुद्धिविवर्धिनीसभायाः सपादकेन दी. क्षागुल्पनामकलक्ष्मीनारायणस्वामिसूनुना श्यामसुन्दरपण्डितेन समर्पितम्. मूलमात्रमै- तस्य शतकस्य स्तोत्ररलावल्यामनतिशुद्धं मुद्रितमिति सटीकस्यास्य मुदणे वयं पुनः प्रत्ताः स्मः. तत्र टीकापुस्तके तत्प्रणेतुर्नाम नास्ति. .

·अनुक्रमणिका।
पृन्।
....
विषयः ।
१. श्रीकूरनारायणकविमणीतं सुदर्शनशतकम्, सटीकम्
२. श्रीविश्वेश्वरपण्डितप्रणीतं कवीन्द्रकर्णाभरणम्, सटीकम्
३. प्रबोधसुधाकरः
४. श्रीनलणप्रणीतो मुग्धोपदेशः
५. श्रीविश्वेश्वरपण्डितप्रणीतं रोमावलीशतकम्
६. वेदान्ताचार्यश्रीवेङ्कटनाथप्रणीता सुभापितनीवी
....
....
....
....

·काव्यमाला। श्रीकूरनारायणकविप्रणीतं सुदर्शनशतकम् । संटीकम् । रनेशविज्ञप्तिकरामयस्य चकार चक्रेशनुति निवृत्तये । समाश्रयेऽहं बरपूरणी यस्तं कूरनारायणनामिन मुनिम् ॥ सौदर्शन्युजिहाना दिशि विदिशि तिरस्कृत्य सावित्रमचि- र्वाह्याबाह्यान्धकारक्षतजगदगदंकारभूम्ना खधाम्ना । दोःखजूदूरगर्जद्विवुधरिपुवधूकण्ठवैकल्यकल्पा ज्वाला जाज्वल्यमाना वितरतु भवतां वीप्सयाभीप्सितानि ॥ १ ॥ साह्याबाह्यान्धकारक्षतजगदगदंकारभूना बाह्यश्चाबाह्यश्च याह्याबाह्यौ । बाह्यापाह्यो तावन्धकारी च बाह्याबाह्यान्धकारी । बाह्यान्धकारो याह्येषु सक्चन्दनादिपु विषयेषु भोग्यताप्रान्तिः । 'संसारसर्पदष्टानां भोग्याः सक्चन्दनादयः । मोहेन मधुरायन्ते नि- सर्गानिम्बसंनिभाः ॥' इत्युक्तत्वात् । ज्ञानशक्त्यादिकल्याणगुणविभूषिते सकलजगदन्त- यौमित्वेनाराह्यविषये श्रीरङ्गनायके निर्गुणत्वादिभ्रान्तिरवाह्यान्धकारः । अथवा वि- सलविजृम्भमाणतमःपटलो बाह्यान्धकारः । अज्ञानान्यथाज्ञानविपरीतज्ञानादिरयाह्या- न्धकारः । द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणोऽन्धकारशब्दः प्रत्येकमभिसबध्यते । तेन तमसा क्षतं नटं यजगत् । नष्टप्रवृत्ति नटेष्टसाधनप्रवृत्ति वेत्यर्थः । तादृशस्य जगतो भुवनस्वागदंका- रश्चिकित्सको भमा बाहुल्यं यस्य तत्तेन । अथवा चिकित्सकस्य भूमा बाहुल्यमिव बा. हुल्यं यस्य तत्तेन स्वधाना निरर्गलविनिगलत्स्वतेज.पटलेन सावित्रं सविठसन्धि अ- १. अस्य कवेर्देशकाली न ज्ञायते. भाति चायं कश्चन विशिष्टाद्वैतमतानुयायी द. विडः. शतकस्यास्यैकं मूलपुस्तक जयपुरमहाराजाश्रितवैद्यवरश्रीकृष्णशर्मभिर्दत्तम्. अपरमेकं मूलपुस्तकं टीकापुस्तकं च जयपुरवर्तिबुद्धिविवर्धिनीसभायाः संपादकेन दी. क्षागुरूपनामकलक्ष्मीनारायणस्वामिसूनुना श्यामसुन्दरपण्डितेन समर्पितम्. मूलमात्रमे. तस्य शतकस्य स्तोत्ररत्नावल्यामनतिशुद्धं मुद्रितमिति सटीकस्यास्य मुद्रणे वयं पुनः प्रपत्ताः स्मः. तत्र टीकापुस्तके तत्प्रणेतुर्नाम नास्ति.

·२ काव्यमाला। चिस्तेजस्तिरस्कृत्य आच्छिय । महत्कृतेनेत्यर्थः (१) 1 दिशि विदिशि सांसु दिक्षु । व. तुर्दशभुवनेवित्यर्थः । उज्जिहाना उदयमाना । दौःखजूदूरगद्विभुधारपुवधूकण्ठकल्य- कल्पा दोषां भुजानां खजूः कण्डूतिस्तया दूरमत्यर्थ गर्जन्तः सिंहनाद कुर्वन्तो विनुपरि- पवस्तिदशकण्टकास्तेषां वध्वो महिप्यस्तासां कण्ठा प्रोवारलेप कैवल्यं मद्दटसूशदिशा- हित्य तस्मिन्कल्पा सज्जा संनद्धा । प्रचण्डभुजदण्डकण्ड्टतया प्रलयसमवजलपरपोर- घोषाटोपलोपर्जनतर्जनादिकरणचणनिर्जरद्विषद्वधूवैधव्यविधानसंनद्वैत्यर्थः । अत एव जाज्वल्यमाना अप्रतिहतवृत्या प्रकाशमाना । सौदर्शनी मुदर्शनसन्धिनी ज्वाला मा. तामभीप्सितान्यभायार्यान् वोप्सवा पौन:पुन्येन वितरतु ददातु दद्यात् । एतेनाधिताना- मिनिटमाप्तिहरणनिपुणेत्युकम् ॥ प्रत्युद्यातं मयूखैनभसि दिनकृतः प्रत्तसेवं प्रभाभि- भूमौ सौमेरवीभिदिवि वरिवसित दीप्तिभिर्देवधाम्नाम् । भूयसै भूतये वः स्फुरतु सकलदिग्नान्तसान्द्रस्फुलिङ्गं चाकं जाग्रप्रतापं त्रिभुवनविजयव्यग्रमुग्रं महतत् ॥ २ ॥ मामेरवीमिरमरगिरिसंवन्धिनोमिः प्रभामितिभिर्भूमौ विश्वभराया प्रत्तसेव प्रात- सेवं कृतपरिचर्यम् । 'अच उपसर्गात्तः' इति तत्त्वे दकारलोपः । अमरगिरिकिरमार चरितमित्यर्थः । दिनकृतः सूर्यस्य मयूसः किरण भस्याको प्रत्यात प्रत्यागत्य परिपू जितम् । प्रभाकरप्रभाविभावसंभावितमित्वर्यः । देवधानाममरसाधानां नक्षत्राणां वो दीप्तिभिः प्रभाभिावि स्वर्गलोके वरिवसितमुपासितम् । मुरवरनिकरकनकमयसदनर- चिररुचिचयपरिचरितमिन्यः । नक्षत्रप्रभासवितमिति वार्यः । सकलदिग्भ्रान्तमान्दा स्फुलिङ्ग सर्वासु दिक्षु भ्रान्ताः सान्दा निविडाः स्फुलिङ्काः कृशानुकणा यत्व तत् ।। फलांदगन्तरालयम्भ्रम्यमापनीरन्ध्रकरालानिकमिति यावत् । विभुवनविनयम ३० याणां भुवनानां विनवे या ससंभ्रमम् । त्रिभुवनविजयव्यासहनिजितत्रिभुवनान्ना वर्तमानपरिपन्थिपरम्पमित्ययः । जामत्रतापतिस्फुरत्यतापदहनम् । प्रतिदिश प्रसा शमानप्रतापप्रवृत्तिप्रमियर्थः । उग्रं प्रतिभटभयंकरम् । चाक चक्र चकात्र- पन्धि तत्प्रसिद्ध महस्तंजो वो युप्माकं भूय यहुनराय भूतये भूयात् । 'पदोन्नै भू च बहो.' इति ॥ पूर्ण पूरः नुधानां सुमहति लसतः सोमविचालवाले वाहाशाखावरुद्धक्षितिगगनदिवश्चक्रराजदुमस । ज्योतिश्छद्मा प्रवालः प्रकटितसुमनःसंपदुत्तंसलक्ष्मी पुष्णनाशामुखेषु प्रदिशतु भवतां सप्राप ग्रहपम् ॥ ३ ॥ गुपाना परस्मृतरमनवा पूर्व तस्मिन् । मधुरतरसुधारतमारत हा

·मुदर्शनशतकम् ।
यावत् । मुमहति महत्तरेऽपरिच्छिन्नवैभवे सोमविभ्यालवाले शिशिरकरमण्डलमैवाल.
वालं तस्मिन् लसतो विराजमानस्य । याहाशासावरुद्धक्षितिगगनदिवः पाहा भुजा एव
शाखा विटपास्ताभिरवरुद्धा आक्रान्ताः क्षितिधरित्री गगनमन्तरिक्ष द्यौः स्वर्गश्च क्षि-
तिगगनद्यायः पाहाशाखावरुद्धाः क्षितिगगनद्यावो येन सः । तस्य चक्रराजद्रुमस्य सुद-
निकल्पद्रुमस्य ज्योतिरछना ज्योतिस्तेजश्छम व्याजो यस्य तथोक्तः प्रवालः किस-
लयः । ज्योतिनामक फिसलयमित्यर्थः । प्रकटितसुमनःसंपत् प्रकटिता प्रचुरीकता सुम•
नसा पुष्पाणामाशामुखेपु दिड्सेपूत्तंसलक्ष्मी कर्णाभरणशोभा पुष्णन् यहुलयन् । सपा-
दनित्यर्थः । भवतां गुप्मांक सप्रकर्ष प्रहर्षम् । निरतिशयानन्दमित्यर्थः । प्रदिशतु द-
यात् । मधुरतरसरससुधारसपरिवाहपरिपूर्णमहत्तरसुधाकरालवाललसत्सुदर्शनकल्पद्रुः
ज्योतिःप्रवालः मुमनःसंपत्समृद्धो दिमण्डलमण्डनायितः सन्भवतां निष्प्रतीपं प्रमोद
प्रदद्यादित्यर्थः॥
आरादारात्सहखाद्विसरति विमतक्षेपदक्षायदक्षा-
नाभेभीवत्सनाभेनिनविभवपरिच्छिन्नभूमेश्च नेमेः।
आनायरेककण्ठैः स्तुतमहिम महो माधवीयत्य हेते-
तद्वो दिश्वेधमानं चतस्पु चतुरः पुप्यतात्पूरुपार्थान् ॥ ४ ॥
सहसासहरसंख्यासंख्येयात्। आरादरसमूहात् । समूहाथै गन् । 'अचो मिति' इति
दिः । विमतक्षेपदक्षात् । शानिरसनसमादित्यर्थः । अक्षात्गुदर्शनावयविशेषात् ।
भास्वरसनाने स्वतः सूर्यस्य सनाभिनन्धुस्तस्य नाभः पिग्डिकायाः । भास्वत्सनाभिम.
ध्यप्रदेशादिसर्थः । निजविभवपरिछिमभूमेः निजः स्वकीयो मियो विस्तारस्तेन परि-
चिमा परिमिता भूमिका सा तस्या नेमेः प्रथेच सकाशात् संजातं यन्महः आराद.
न्तिके दूरे च । सर्वोत्तयः । सिरति व्यामोति । एक रुटेरविसंवादिभिरानाः स्तुत.
महिम स्तुतो पमितो महिमा यस्य तत् । अया दरेकः कण्टो यस्मिन्यमपि तदरि-
पमानविरोधवस्तु स्तुतमदिम । चतरा प्राच्यगाच्यादिशु दिस दिशास्वैधमानं वर्धमानं
मागेयस्य धीरइसमन्धिनो देतेरावधस्स चकस्य तन्महातुरः पुरुषार्यान्धमार्थकाम-
मोक्षान्पुप्पतायुप्मातु ॥
श्याम धामप्रस्त्या फनन भगवतः कापि पशु प्रकृत्या
शुभं शेपस भासा फनन मणिरुना कापि तस्यैव रक्तम् ।
नीलं श्रीनेत्रकान्या कनिदपि मिथुनस्सादिमस्येस नियां
जातन्यानं पिनानश्रियनुपनिनुतानं वचनमानम् ॥ ५॥

·काव्यमाला। व्यात्या श्यामन् । क्वापि प्रकृया अश्रु स्वभावतः पिहलवर्णम् । कवन शेषस्थामृततिर टलपाण्डुरविग्रहस्थानन्तल भासा प्रभया शुभं धवलन् । क्वापि तस्यैव शेरव मनिरुचा शिरोभागस्थितपद्मरागप्रभाफ्टलेन रक्त जपाकुसुमलोहितन् । क्वचिदपि श्रीनेत्रकान्ता अजनराजतयोर्नोलोत्पलदलरमणीययोः श्रीरङ्गनायिकानयनयोः प्रभया नीलं कृप्न सन् मिथुनस्यादिमस्त सीकस्य श्रीरगनाथस्य चित्रां नानावों वितानश्रियमुझौवीनां व्यातन्वानं कुर्वाणमिव स्थितं चक्रमाने सुदर्शनतेजो वः शर्म वपचिनुतात्तपादयतु प्रचरयतु ।। शंसन्त्युन्मेपमुच्छोपितपरमहसो भाखतः कैटभारे- रिन्थे संध्येव नक्तंचरविलयकरी या जगद्वन्दनीया । बन्धूकच्छायवन्धुच्छविघटितघनच्छेदभेदखिनी सा राधाङ्गी रश्मिभङ्गी प्रणुदतु भवतां प्रत्यहोत्थानमनः ॥ ६ ॥ उच्छोषितपरमहस उच्छोपितं चकित अपवा उच्छोषितं शुष्कीकृतं परेषा र. न्द्रादिप्रहाणां महस्तेजो येन स तस्य भास्वतः सूर्यस्योन्मेषमुदय शंसन्ती संध्येव । उच्छोषितपरमहसः कवलितप्रत्यधिप्रतापस्य कैटभारे: श्रीरवनायकस्योन्मेषमपटमान- घटकत्वं शंसन्ती नुवाणा । नक्तंचरविलयकरी राक्षसविनाशकरी। सध्यापझे समानन् । जगद्वन्दनीया निखिलभुवनोपास्या राधाही सुदर्शनसंपन्दिनी रदिममही जालार रिपाटी संध्येव इन्धे प्रकाशते । वन्धूकच्छावपन्धुच्छविधाटेतघनच्छेदमेदस्विनी रन्ध कानां पन्धुजीवकुसुमानां छाया कान्तिस्तया पन्धुमि छवित्तया घटितो गुतो धन- च्छेदो मेघखण्डस्तद्वन्भेदुरा । प्रवृद्धत्यर्थः । संध्यापक्षेऽपि समानम् । सा जाला भरता प्रसहोत्यानं प्रतिदिनभवमेनः पापं अणुदतु ।। साम्यं धूम्याप्रवृद्ध्या प्रकटयति नमस्तारकानालकानि फौलिङ्गी यान्ति कान्ति दिशति यदुदये मेरुरङ्गारशङ्काम् । अग्निर्मनाचिरैक्यं भजति दिननिशावल्लभी दुर्लभाभी ज्वालावाविव स्तः प्रहरणपतिनं धाम क्तद्धिनोतु ॥ ७ ॥ यदुदये यस्य ज्वालायकस्योदये नमोऽन्तरिक्षं धूम्यामक्षा धूमसमान। 'पाशादिभ्यो यः' इति यत्ययः । पाशादिराकृतिगमः । 'प्रामता जनता धमाका मरः । साम्य सादृश्यं प्रकटयति विशदयति । धूमसमूहसदिसाम्य भजनान्यः । तारकाजालगानि तारकाणां जालानि सम्हास्त एव बालकानि । स्ता सम्पा! अपना कोरकावस्थितताबालकानीत्युच्यन्ते । कोरकावस्पितानि नश्वामी। स्फीलिहीं पुलिासपन्धिनी कान्ति शोभा यान्ति गच्छन्ति । मे सनिलोगा राममार इति सदेई दिशति ददाति । अमिरतलो मनाधिविनास ·मुदर्शनशतकम् । ज्वालान्तःपातिवं भजति प्राप्नोति । दिननिशावल्लभी दिनं च निशा च दिननिशे त. योवल्लभी रविशशी दुर्लभाभी अभिभूतप्रकाशौ सन्ती ज्वालावविध ज्वालाम्भसां भ्रमिप्रकाराविव स्तो भवतस्तत्तादृशप्रभावं प्रहरणपतिजमायुधराजसंजातं धाम तेजो वो युप्मान्धिनोत्वानन्दयतु । प्रीणात्वित्यर्थः ॥ दृष्टेऽधिव्योम चक्रे विकचनवजपासंनिकाशे सकाशं वर्भानुर्भानुरेप स्फुटमिति कलयन्नागतो वेगतोऽस्य । निष्टतो यैनिवृत्तो विधुमिव सहसा स्प्रष्टुमद्यापि नेप्टे घौशुं ते घटन्तामहितविहतये भानवो भाखरा वः ॥ ८ ॥ योनि इत्यधिव्योम । विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः । विकचनवजपासंनिकाशे विकसित- नवजपाकुसुमसमूहमेचके (?) सुदर्शनपुरुषे दृष्टे विलोकिते सति स्वर्भानू राहुदृष्टिवि- पयो ह्येष स्फुटं व्यक्तं यथा भवति तथा भानुः सूर्योऽयमिति कलयनिश्चिन्वानः अस्या- मुष्य सकाशं समीपं वेगतो स्यादागतो यैर्भानुभिनिष्टप्तो नितरां तप्तो भानुकृतसताप- मसहमानो निवृत्तः परावृत्तः सनद्यापीदानीमपि तद्भयाद्धर्माशुमुष्णकिरणं विघुमिव चन्द्रमिव सहसा शीघ्र स्पष्टुं स्पर्श कर्तु नेप्टे न समर्थस्ते भास्वरा विद्योतमाना भानवः किरणा अहितविहतये शत्रुविनाशाय घटन्तां चेष्टन्तां कल्पन्ताम् ॥ . देवं हेमाद्रितुझं पृथुभुजशिखरं विभ्रती मध्यदेशे नाभिद्वीपाभिरामामरविपिनवती शेपशीर्षासनस्थाम् । नेमि पर्यायभूमि दिनकरकिरणादृष्टसीमः परीत्य प्रीत्यै वश्चक्रवालाचल इव विलसन्नस्तु दिव्यास्त्ररश्मिः ॥९॥ पृथभुजशिखरं पृथवः । मांसला इत्यर्थः । ते च ते भुजाव त एव शिखराणि - हाणि यस्य सः । हेमादिः स्वर्णाद्रिस्तद्वत्तुङ्गमन्नतं देवं सुदर्शनपुरुपं मध्यदेशे विश्रती दधतीम् । नाभिद्वीपाभिरामां नाभिः पिण्डिका सैव द्वीपस्तेनाभिरामां रमणीयाम् । अराण्येव विपिनान्यस्याः सन्तीत्यरविपिनवतीम् । शेषशीपीसनस्यां शेषशिरसिंहास- नासीनाम् । पर्यायभूमि वसुंधरापरतन नेमि प्रधि परीत्य परित आवृत्य दिनकरकिरणा दृष्टसीमस्तरणिकिरणाविषयप्रदेशश्चकवालाचल इव लोकालोकपर्वत इव विलसम्मका. शमानश्चक्रवालसदृशो दिव्यास्त्रररिमा युष्माकं प्रोत्यै सुखायास्तु भवतु ॥ एकं लोकस्य चक्षुद्विविधमपनुदत्कर्म नम्रत्रिनेत्रं दार्थानां चतुणी गमयदरिगणं पञ्चतां पड्गुणाढ्यम् । सप्ताचिःशोधिताष्टापदनवकिरणश्रेणिरज्यद्दशाशं पर्यस्याद्वः शताङ्गावयवपरिदृढज्योतिरीतीः सहस्रम् ॥ १० ॥ । - ·६ काव्यमाला। । लोकस्य भुवनस्यैवं मुख्यम् । प्रधानभूतामित्यर्थः । चक्षुलोचनन् । 'चभुदेवानानुन मानाम्' इति शून्युक्तत्वात् । द्विविधं द्विपकारं कर्म पुण्यगपरूर कर्मापनुदनिर्गमय । विनाशयदित्यर्थः । नम्रत्रिनेत्रं नत्रिनेत्रः शिवो यस्य तत् । चतुर्गामाता पार्यका- ममोक्षाणां दास दायकम् । अरिगणे सनिका पञ्चतां नृति गमयनयत् । षड्नान ज्ञानशक्त्यादिकल्याणगुणप्रसिद्धम् । सप्ताचिरमितेन शोषितं तापितं विलोनन् । इवी- भूतमिति यावत् । तच्च तदष्टापदं च काञ्चनं तद्वनवकिरणश्रेणिस्तया रज्यन्तस्ताना भवन्त्यो दश आशा दिशो यत्व तन् । शताहावयवपरिवज्योतिः शताहो रथः । शु- तावः स्पन्दनो स्थः' इत्यमरः । तस्यावयापरि इश्वप्रमुस्तस्य ज्योतिर्महो कः सहल- मोतीरसंख्या ईती: पर्यवस्यादपनुदतु ।। उच्चण्डे यच्छिखण्डे निविडयति नभाकोडमर्कोऽटति द्या- मभ्यस प्रौढतापग्लपितवपुरपो विनतीरभ्रपतीः । धत्ते गुप्यत्सुधोत्सो विधुरपमधुनः साद्रकोपल साम्यं रतन्त्वस्त्रप्रभोस्ते रचितलुचरितव्युष्टयो धृष्णयो कः ॥ ११ ॥ उच्चण्हेऽत्यन्तकराले । शवनदिश्य कर इत्यर्थः । यच्छिखन्डे येषां घूगीनां शिखरे शिखाप्रदेश नम.नोडमाकारामध्यं निविडयति च्यामुवति सवर्कः प्रभाकरः प्रौढतार ग्लपितवपुः प्रौढतापेन ग्लपितं ग्टापितं वपुर्यत्व सग्लपिलवपुः समपो विनतीर्दपनी- रभ्रपतीघपरम्परा अभ्यस्य पीनःपुन्येन संसेच्च द्यामाकाशमति गच्छति । आमा प्राप्य परित्रमतीलधः । विधुश्चन्द्रः शुध्यासुधोत्तः गुप्यन्सुधाया उत्सः प्रबाहो यस्य । 'उत्सः प्रसवण वारिप्रवाहः' इत्यमरः । शुष्कीमवन्सुधाप्रवाहो यस्य स अपमधुनो दि- गतमाक्षिकस्य क्षीदकोपस्य क्षोदपटलस्य साम्यं साहस्यं पते शमति । अन्नप्रमोरन्न राजस्य मुदर्शनपुरुषस्य ते तादृशा रचितसुचरितव्यष्टयो रविताः कृताः संचरिवाना न्युष्टयः समृदयो यस्ते । 'व्युष्टिः फले समृदी च' इत्यमरः । ष्नयः किरमा को युप्मावशन्तु ॥ पौयो दीपिकाम्भत्सवनिधरतटे गैरिकाबुप्रपातः सिन्दूरं कुजराणां दिशि दिशि गगने सांध्यनेवप्रबन्धः । पारावारे प्रवालो वनभुषि च तथा प्रेक्ष्यमाणः प्रमुग्धैः साधिष्ठं कः प्रमोदं जनयतु दनुभद्वेपिणस्त्वैपराशिः ॥ १२ ॥ दोधिकाम्नान वापिकास्तच्छतातोये पायो रक्तकमलप: किन् । अवनिपात पर्वतानां स्फटिकमयतटे गरिकाम्युप्रपाता धातुजलमपातः किन । दिशि दिशि प्राच्या दिदिक्ष जगणा सिन्दूर दिम्भिकुम्भस्यलालंकारभूतसिन्दूरपरागः किन् । गमले कि यति माध्यमेघनमन्धः संध्यासंन्धिजलधरपटलः फिन् । पारागारे समुदे प्राठी विमुमा ।

·। ४ मुदर्शनशतकम् । । देवैरासेव्यमानो दनुजभटभुजादण्डदर्पोप्मतप्त- राशारोधोतिलची लुठदुडुपटलीलक्ष्यडिण्डीरपिण्डः । रिङ्गज्ज्वालातरङ्गत्रुटितरिपुतरुवातपातोग्रमार्ग- श्चाको वः शोचिरोधः शमयतु दुरितापहवं दाववहिम् ॥ १७ ॥ दनुजमटभुजादण्डदर्पोष्मतप्तैः दनुजभटा राक्षसवीरास्तेषां भुजा एव दण्डास्तेषां दो गर्वस्तस्मात्संजातमूष्म तेन तप्तास्तैर्देवैरासेव्यमानः। उष्णतप्ता जलप्रवाहं प्रवि. शन्ति । आशारोधोतिलची आशा दिशस्ता एव रोधांसि तटान्यतिलयितुं शीलम. स्यास्तीत्यतिलको । लुठदुडुपटलीलक्ष्यडिण्डीरपिण्डः लुठन्ती परिवर्तमाना उडूनां नक्ष- त्राणां पटली समूहः सैव लक्ष्यं व्याजो यस्य स एव डिण्डीरपिण्डः उडुपटलीच्याज- डिण्डीरपिण्डः फेनकवलो यस्य सः । रिङ्गज्ज्वालातरङ्गत्रुटितरिपुतरुवातपातोप्रमार्गः। ज्वाला एव तरङ्गाः रिगन्तश्चलन्तश्च ते ज्वालातरङ्गाश्च तैस्त्रुटितास्ते च रिपुतरवः श- घुवृक्षास्तेषां व्रातः समूहस्तस्य पातः पतनं तेनोप्रो भयंकरो मार्गो यस्य सः । चाक्रः सुदर्शनसंबन्धी, शोचिरोघस्तेजःप्रवाहः। 'ओघो वृन्देऽम्भसा रये' इत्यमरः । वो यु- प्माकं दुरितापहवं दुरितं पापमपद्रव आवरणमाच्छादनं यस्मिन्स तं दाववहिं दावा- नलं शमयतु निर्वापयतु । दुरितशब्दाभिहितं दावदहनं विनाशयत्वित्यर्थः ।। भ्राम्यन्ती संश्रितानां भ्रमशमनकरी छन्नसूर्यप्रकाशा सूर्यालोकानुरूपा रिपुहृदयतमस्कारिणी निस्तमस्का । धारासंपातिनी च प्रकटितदहना दीप्तिरस्नेशितुर्व- श्चित्रा भद्राय विद्रावितविमतजना जायतामायताय ॥ १८ ॥ भ्राम्यन्तो स्वयं भ्रमणानि कुर्वती संश्रितानामाश्रितानां भ्रमशमनकरी । भ्रान्ति. नाशिनीत्यर्थः । स्वयं भ्रमन्त्यप्याश्रितभ्रान्ति निवारयतीति चित्रम् । नसूर्यप्रकाशा आच्छादितः सूर्यस्य प्रकाशः प्रभा यया सा । सूर्यालोकानुरूपा सूरिजनप्रकाशनदर्श- नयोरनुरूपा । 'आलोको दर्शनोहयोती' इत्यमरः । रिपहृदयतमस्कारिणो शत्रुहृदयवि- मोहिनी । निस्तमस्का स्वयं ज्योतीरूपा ! धारासंपातिनी प्रकटितदहना आसारवत्यपि प्रकटितपावका । विद्रावितविमतजना पलायिताः शत्रुजना यया सा। प्रधावितरा. धुपरम्परेत्यर्थः । अनेशितुश्चक्रराजस्य चित्रा अद्भुता दीप्तिः प्रभावः आयताय दीर्घाय भद्राय मन्नलाय जायता प्रादुर्भवतु || निन्ये वन्येव काशी दवशिखिनटिलज्योतिपा येन दाहं कृत्या वृत्त्या विलिल्ये शलभसुलभया यत्र चित्रप्रभावे । रुद्रोऽप्यद्रेर्दुहित्रा सह गहनगुहां यद्भयादम्ययासी- दिश्याद्विश्वाचितो वः स शुभमनिभृतं शौरिहेतिप्रतापः ॥ १९॥ . २ ·१० काव्यमाला। दवशिखिजटिलज्योतिषा दवदहनवज्जटिलानि जटावन्ति । दोर्घतराणोत्यर्थः । ज्योतोपि यस्य स तेन येन प्रतापेन काशी वाराणसी वन्यैव वनसमूह इव दाई भस्मता निन्यै नीता । चित्रप्रभावे आश्चर्यमहत्वे यस्मिन्प्रतापे कृत्या काचन देवता । 'कृत्या क्रियादेवतयो.' इत्यमरः । शलभमुलभया शलमेलधु शक्यया वृत्या वर्तनेन विलिल्ये। कृत्या सुदर्शनज्वालया शलभन्यायेन विलीना बभूवेत्यर्थः । रुद्रः सकललोकसंहारका शिवोऽप्यदिहिना भवान्या सार्थ यद्भयात्सुदर्शनप्रतापभयाद्नगुहा दुरभिभवगरम भ्ययासीदविशत् । विश्वाचितो जगत्पूजितः शौरिहेतिप्रतापः श्रीरगनायककरकिसल यालंकरणावरणविभ्रमो वः शुभं कल्याणमनिभूत प्रस्फुट यया स्यात्तथा दिश्याइयात् । अथवा शभविशेपणमनिभृतपदम् ।। उबन्धिम्बादुदारान्नयनहिमनलं मार्नयन्निर्जरीणा- मज्ञानध्वान्तमूळकरजनिरजनीभञ्जनव्यजिताध्वा । न्यकुर्वाणो ग्रहाणां स्फुरणमपहरन्नर्चिपः पावकीया- श्वकेशार्कप्रकाशो दिशतु दश दिशो व्यश्नुवानं यशोवः ॥२०॥ उदारादत्यन्तविशालाद्विम्यादुद्यन्प्रादुर्भवन् निर्जरीणां देवाइनानां नयनहिमजल मा. जयनिष्करसयन् । तुहिनगिरिपरिसरविचरदमरयुवतिनिकरनयन कुवलयायिलतामपदर. निति । अज्ञानध्वान्तमूळकरजनिरजनीभानव्यजिताधा । अज्ञान च ध्वान्तं चाहा. नध्वान्ते ताभ्यां जायमानां मूत्रै करोतीति मूछाकरस्तच तनितमथ तदेव रजनी व तस्या भजन नाशनं तेन व्यजितः प्रकटितोऽध्या येन सः । अज्ञानजनिभजनेन सूर. तिशयो विहितः । ग्रहाणां स्फुरणमुत्तेजनं न्यकुर्वाण आच्छादयन् । पावकीया आमेश अचिपः प्रभा अपइरन्मुष्णन् । ईदृशश्चकेशार्कप्रकाश वो दशदिशो व्यनुवान दा•ि शावरणं यशः प्रदिशतु ॥ वर्गस्य वर्गधाम्नामपि दनुजनुपां विग्रहं निग्रहीतुं दातुं सद्योवलानां श्रियमतिशयिनी पत्रभग्नानुवृत्त्या । योक्तुं देदीप्यते या युगपदपि पुरो भूतिमय्या प्रकृत्या सा वो नुद्यादविद्यां द्युतिरमृतरसस्यन्दिनी स्वान्दनागी ॥ २१ ॥ स्वर्गधाम्नां देवानां वर्गस्य वृन्दस्य दनुजनुपां दानवानां वर्गस्यापि विग्रह विरोध शरीरं च निग्रहीतु निराम शर्मायतुमित्यर्थः । नायितुं प्रामवियोजयितुमिमा। दानववर्गस्य पलानां संन्याना पभानुत्या पाहनभङ्गानुस्फूर्त्या अतिशयिनी प्रो त्रिय सपद रातु सण्डयितु विनाशयितुमिन्वयः । दाधातास्तुमुन् । सबलदानी। स्वगंधानां वर्गस्यापलाना बीमा पभानुगत्या मकरिकापगालीविरथनानुको अतियिनीं प्रियं शोभा दातु वितरितुम् । दानववर्गस्य पुणे नगर भूमिका ·सुदर्शनशतकम् । भस्मप्रचुरया प्रकृत्या शरीरेण स्वभावेन वा योक्तुं योजयितुम् । देववर्गस्य पुरः पत्तनानि भूतिमय्या ऐश्वर्यप्रचुरया प्रकृत्या स्वभावेन योक्तुं च या स्यान्दनाङ्गी चुतिश्चाकी द्युतिर्देदीप्यते प्रकाशत इत्यर्थः । अमृतरसस्यन्दिनी मोक्षानन्दं दुहाना सा वोऽविद्या- मज्ञानं नुद्यानिष्कासयतु ॥ .. दाहं दाहं सपत्नान्समरभुवि लसद्भसना वर्मना या- न्क्रव्यादप्रेतभूताभिलपितपुषा प्रीतकापालिकेन । कङ्कालैः कालधौतं गिरिमिव कुरुते या स्वकीतविहर्तु घृणिः सांदृष्टिकं वः सकलमुपनयत्वायुधाग्रेसरस्य ॥ २२ ॥ समरमुवि संगरर) सपत्नाशत्रून्दाहं दाई दग्ध्वा दग्ध्वा लसद्स्मना, लसद्विसर- द्भस्म भसितं यत्र तत् तेन । क्रव्यादप्रेतभूताभिलपितपुपा प्रेतादिवाञ्छितपोषकेण । प्रीतास्तुष्टाः कापालिका यत्र तेन वर्मना मार्गेण यान् गच्छन् यो घृष्णिः स्वकीर्वि- हर्तु यश.संचाराय कङ्कालैरस्थिविशेषैः कालपोतं स्वर्णकृतं गिरिमिव कुरुते । 'काल. कूटं गिरि' इति वा पाठः । आयुधाग्रेसरस्य चक्रस्य स घृष्णिाला वः सकलं सांद- प्टिकं सद्यःकालिकं फलमुपनयतु प्रापयतु । दग्धानां दानवानां सभसितनिचयरस्थिभिः सर्वशुभ्रां पृथ्वी कृत्वापि भूयो नवरुधिरझरीकौतुकं कोणपेभ्यः । . कुर्वाणं बाप्पपूरैः कुचतटघुसृणक्षालनैस्तद्बधूनां पापं पापच्यमानं शमयतु भवतामस्त्रराजस्य तेनः ॥ २३ ॥ दग्धानां दाहं प्रापितानां दानवानां सभसितनिचर्यभस्मसमूहसहितैरस्थिभिः करण- भूतैरतिविस्ततां वसुधां सर्वशुभ्रां कृत्वा भूयः पुनरपि तद्वधूनां दानवीनां कुचतटघुट- पक्षालनेः कुचतटेष्वनुलिप्तकुडुमरसस्य क्षालनं येषां तैः । प्रक्षालितकुचविन्यस्तकुकुम- वैरित्यर्थः । वाघ्पपूरैर(प्रवाहैः । 'क्षालनात्' इति वा पाठः । कुचतटघुटणक्षालन बाष्पपूराणां नवरुधिरझरीसाम्यहेतुः । कोणपेभ्यः पिशाचेभ्यो नवरुधिरझरीकौतुकं नूतनरक्तप्रवाहकुतूहलं कुर्वाण विदधत् अनराजस्य चक्रस्य तेजः पापच्यमानं परितः परिपक्वं पापं शमयतु । मा गान्मोपं ललाटानल इति मदनद्वेषिणा ध्यायतेव स्रष्ट्रा प्रोन्निद्रवासाम्बुजदलपटलप्लोपमुत्पश्यतेव । वज्राग्निर्मा स नाशं बनदिति चकितेनेव शक्रेण बद्धैः स्तोत्रैरलेश्वरस्य द्यतु दुरितशतं द्योतमाना द्युतिर्वः ॥ २४ ।। (इति ज्वालावर्णनम्) .

·काव्यमाला। ललाटानलो मस्तकनेत्रवाहमापमपति मा गादिति धायतेव मदनदेशिका देश, प्रोनिद्रवातान्बुबदलपटलमेष वासायाम्बुजं वासाम्मुजं विकसितवासपादलक- मूहदाहमुत्पश्यता विचारयतेव स्रष्टा विधात्रा, चनाग्निः कुलिशानलो नाउंमा स्न- जादति चकितेनेव पणन्द्रेण पद्धनिबन्धनस्येग प्रपितः स्तोत्रोतमाना प्रकारमान्च अत्नेश्वरस्य चक्रपुंगो द्युतिर्वो दुरितानि तु खन्हयतु ॥ इति चक्रज्वालावर्गनन । शखाखं शात्रवाणां शलभकुलमिव ज्वालया लेटहाना घोपैः खैः क्षोभयन्ती विवाटेतमगवद्योगनिद्रान्समुद्रान् । व्यूढोर प्रौढचारत्रुटितपटुरटत्कीकसतुष्णदेत्या नेमिः सौदर्शनी वः शिवमतिशयिनी दाशतादा शतादम् ॥२५॥ शारदाणां रिपूणां शस्त्रास्त्रं शस्त्राग्यमन्त्रकागि अनानि समन्त्राणि शनात मकुलमिव शरभसमूहमिव ज्वाल्या परितः परिवृत्त्या पूर्णमानया प्रमापरन्याया ले लिहाना आस्वादयन्ती। तृणीकुर्वतीत्यर्थः । स्वघोपः स्वीवरारावविघटितमगवयोगान- वान् विघटिता विनिता भगवतो विष्णोर्योगनिदा स्वात्मानुभूतिस्तान्तमुद्रान क्षोनर न्ती आपिटयन्ती । भगवदपचारासहिष्णुत्वेन प्रक्षोभितप्रटयसमयजटघरघोपेन विमो. हयन्तीत्यर्थः । ब्यूटीत । ब्यूटेणु विशाटेषु उर:मु भुजान्तायु प्रौदा करतरबारः पारे- भ्रमपं... पेरम चतुरसंचारस्तेन त्रुटितान्यत एवं पटु स्फुटं यया भाति तपा रटन्ति ध्वन्ति कीकसान्यासीनि येषां ते ज्यूदोरीडचारबुटितरदाटकोका अत एव क्षुग्णाः क्षोदं माशिता दत्ता करा सा । अथवा मानतंजातचिटचिटायमान दवत्कीकसाः क्षुण्णा देसा यया सा सौदर्शनी सुदर्शनचक्रसंगन्धिनी नेमिः प्रथिवाट. शयिनीमनियवती श्रिय आ शतान्दं वावमस्वरूप दारवाहयात् । तामाको ब्रह्मवाचकतया वार्तिकतारेगोक:-'सत्य ज्ञानमयानन्दमनन्तं परमाद्भुतन् । स्वान संझकं-' इति । अथवा आ शतान्दं शतवार्यन्तम् । याग्नीवनिलः । 'राम दाने' इति धातोदशितादिति ॥ धारा चक्रस्व तारागणकपिशघृणियोतिताप्रचारा पारावारान्युपूरक्यनापशुनितोत्चालपातालयात्रा। गोत्राद्रिस्फोटशनकरितवसुधामण्डलीचण्डयाना पन्यानं वः प्रदिश्यात्नशमनकुशला पाप्मनामात्मनीनम् ॥ २६ ॥ तारागपकापेश्वृषियोतिताप्रचारा तारागणानां करिशपिसवनी पृषयः सि. पालोनितः स्फुटीतो दिवि प्रचार संचारो यस्याः साया(तारामनामवेडाउदो- तित-' इति पाठे) तारागणा एव कमा टेशस्तेषां वितताः महास्तानियोंतितो पुरवारो यस्याः सा । विलीनप्रकारातया तारागमा: कमाइन न्टायमानान प्रदीप्यन्ते । बल्ल ·सुदर्शनशतकम्। मेदिवि निरर्गलप्रचारः प्रकाशितः। पारावाराम्बुपूरक्कथनपिशुनितोत्तालपातालयात्रा पारावारः समुदस्तस्याम्बुपूरो जलसमृद्धिस्तस्याः कथनेन संजातस्तोकस्तोकायमानध्व. नितेन पिशुनिता सूचिता उत्ताला निरङ्कुशा पातालमुद्दिश्य प्रवृत्ता यात्रा गमनं यस्याः सा । गोत्रादिस्फोटशब्दप्रकटितवसुधामण्डलीचण्डयाना गोत्राद्रिः कुलाचलस्तस्य स्फोटः स्फुटनसंजातशब्दस्तेन प्रकटितं वसुधामण्डलीचण्डं सर्वजगद्भयंकर यानं गमनं यस्याः सा । पाप्मनां पापानां प्रशमनकुशला ध्वंसनपटीयती चक्रस्य धारा नेमिरात्मनी- नमात्महितं पन्थानं मार्ग प्रदिश्याद्वितरतु ।। यात्रा या त्रातलोका प्रकटितवरुणत्रासमुद्रे समुद्रे सत्त्वासत्त्वासहोप्मा कृतसगरुदगस्पन्ददानाददाना । हानि हा निन्दितानां जगति परिपदां दानवीनां नवीनां चक्रे चक्रेशनेमिः शममुपहरतात्सप्रभावप्रभा वः ॥ २७ ॥ त्रातलोका त्राता रक्षिता लोका भुवनानि यया सा। प्रकटितवरुणत्रासमुद्रे प्रक- टिता व्यजिता वरुणस्य पश्चिमदिगीश्वरस्य नासो भयमेव मुद्रा भयप्रकाशकावस्थावि. शेषो येन स तस्मिन्समुद्रे यात्रा गमनान्यादनाना स्वीकुर्वती । सत्त्वासत्वासहोष्मा जन्त्रजन्त्वसह्यप्रतापा । कृतसगरुदगस्पन्ददाना सगरुतः सपक्षाश्च तेऽगाः पर्वताश्च तेषां स्पन्दं चलनं तस्य दान वितरणं कृतं सगरूदगस्पन्ददानं यया सा नमिर्जगति लोके निन्दितानां निन्दाविषयत्वेन सत्पुरुषपरिपत्परित्यक्तानां दानवीनां दानवसंबन्धि- नीनां परिषदो समूहानां नवीनां नूतनां हानि विचित्रनाशं चक्रे चकार । हा खेदे चाद्भुते च । अरिवर्गस्य वधेऽपि विचित्रतादर्शनेन खेदो जायते । विचित्रदर्शनमेवा. चर्यनिमित्तम् । सप्रभावा प्रभावयुक्ता प्रभा यस्याः सा चक्रेशने मिथकमधिर्वः शम. मात्मगुणसंपत्तिमुपहरतासंपादयतु । समर्पयत्वित्यर्थः ।। यत्रामित्रान्दिधक्षौ प्रविशति बलिनो धाम निःसीमधान्नि ग्रस्तापस्तापशीर्णः प्रगुणितसिकतो मौक्तिकैः शौक्तिकेयैः । राशिरामपारां प्रकटयति पुनरिदाराश्रुपूरै- वृद्धि निर्याति निर्यापयतु स दुरितान्यवरानप्रधिर्वः ॥ २८ ॥ निःसीमधाग्नि निरवधिकतेजसि यस्मिन्प्रधी अमित्रान्पुिभूतान्पातालवासिनो दैत्यादीन्दिपक्षी दग्धुमिच्छौ यलिनो धाम रसातलं प्रविशति सति प्रस्तापः प्रपीताम्बु. पूरः । समासान्तप्रत्ययः । शौक्तिकेयैः शुक्तिकासंजातः मौक्तिकैर्मुक्ताफलः प्रगुणितसि- कतः प्रगुणीकृतसिकतः वारांराशिः समुद्रः प्रधी तत्यान्दानवानिर्दग्ध्वा पुननिर्याति गच्छति सति वैरिदासभुपूर्भर्तमरणनितशत्रुनोनेत्रजलैः पुनरपारां निःसीमा वृद्धि • प्रकटयति प्रकाशयति सोज्वराजाधिर्वो दुरितानि निर्यापयतु । निष्कासयलित्यर्थः ।

·भेदिनी भेदयित्रीमखिललाघनीयां परिणति परमपुरुषरूपतां विहाय आच्छाद्य चकाकार काव्यमाला। कक्षातौल्येन कद्रुतनयफणमणीन्कल्यदीपस्य युञ्ज- पातालान्तः प्रतापी निखिलमपि तमः खेन धाम्ना निगीर्य । दैतेयप्रेयसीनां वमति हृदि हतप्रेयसां भूयसां य- श्वकाग्रीयाग्रदेशो दहतु विलसितं भूयसामंहसां वः ॥ २९ ॥ यश्चक्रप्रधिः पातालान्त:प्रतापी पातालमध्यदेशमतपनशीलः स्वेन धान्ना स्वकीयन तेजसा निखिलमपि तमो निगीर्य गिलित्वा । निर्मूलयित्वेत्यर्थः । अपिशब्दात्पूर्व पाता. लस्थरत्नौषधिकान्तिभिस्तत्र तत्र स्थित तमो निरस्त न तु निखिलमित्यर्थः । कद्रूत- नयफणमणीन् फणिफणास्थितमणीन् कल्यदीपस्य (प्राभातिकदीपस्य) कक्ष्यातौल्येन दीपशिखासादृश्येन युजन योजयन् प्रापयन् हतप्रेयसा इतप्रियाणां दैतेयमेयसीनामसुर- सुन्दरीणां हृदि मानसे वमति प्रथम निगीण लम: पुनरुद्भिरति असौ चक्रामोयाम- देशश्चक्रश्रेष्ठाप्रदेशः प्रधिौं भूयसामंहसां पापानां विलसित निःसंकुचित संचारं बहु यथा भवति तथा दहतु भस्मीकरोतु । निर्मूलयात्वत्यर्थः ।। कृष्णाम्भोदस्य भूपा कृतनयननयव्याहतिर्भार्गवस्य प्राप्तामावेदयन्ती प्रतिभटसुदृशामुद्भटां बाप्पवृष्टिम् । निष्टप्ताप्टापदनीः समममरचमूगर्जितैरुजिहाना कीर्ति वः केतकीभिः प्रथयतु सदृशीं चञ्चला चक्रधारा ॥ ३० ॥ कृष्णाम्भोदः श्रीरङ्गनाथजलधरस्तस्य भूषा भूषणम् भार्गवस्य शुक्रस्य परशुरामत्य च कृता नयननयन्याहतिर्यया सा प्रतिभटसुदृशां शत्रुसुन्दरीण बाष्पवृष्टिमश्रुटि प्राप्तामासन्नामावेदयन्ती निष्टप्ताष्टापदश्रीस्तप्तकाञ्चनस्य श्रीः शोभेव शोभा यस्याः सा अमरचमूगर्जितैर्देवसेनाकृतसिंहनादैः समं सार्धमुजिहाना स्फुरन्ती चक्रधारा मुदर्शन नेमिरतिचपला केतकीभिः केतकीकुसुमैः सदृशीं वः कीर्ति प्रथयतु प्रकटयतु । चवला विद्युदपि नीलनीरदभूषा निखिलजननयनमुकुलकारित्वाद्भार्गवनयननयमपि मु- कुलयति स्फुरणेन महतीं वृष्टिं सूचयति तप्तकाचनकमनीया च स्तनितैः संस्फुरति च ॥ वप्राणां भेदिनीं यः परिणतिमखिल श्लाघनीयां दधानः क्षुण्णां नक्षत्रमालां दिशि दिशि विकिरन्विद्युता तुल्यकक्षः । निर्याणेनोत्कटेन प्रकटयति नवं दानवारिप्रकर्ष चकाधीशस्य भद्रो वशयतु भवतां स प्रधिश्चित्तवृत्तिम् ॥ ३१ ॥ वप्राणो प्राकाराणाम् । वप्रघटितशरीराणां प्रत्यागम्य स्थितानां शत्रूणामित्यर्थः । रूपताप्रातिपरिणति दधानः । यद्वा अखिलश्नाप्यामुद्धतानामरातीनां भेदिनी परितो न ·सुदर्शनशतकम् । व्रतां दधानश्चक्रप्रधिः परितो नम्र एव स्थितः । लोके महानव नम्रश्येत् श्लाव्यतरो भ- वति अनमानम्रयति च । क्षुण्णां चूणितां नक्षत्रमालां नक्षत्रपति दिशि दिशि विकि- रन् तत्र तत्र विक्षिपन् विद्युता तडिता तुल्यकक्षास्तुल्यद्वारस्तडिनुल्यन्यायः । तहि- सदृश इत्यर्थः । अथवा तहिता तुल्या कश्या नेमेश्चलप्रदेशो यस्य स यः प्रधिरत्कटेन निरतिशयवेगेन निर्याणेन गमनेन नवं दानवारिप्रकर्षे श्रीरङ्गेशस्याघटमानघटकलं अ- थवा देवप्रकर्षे प्रकटयति व्यक्तीकरोति चकाधीशस्य स भद्रः कल्याण: प्रधिर्भवतां चित्तवृत्ति चेतसो निरङ्कुशव्यापारं वशयतु । भद्रो गजश्च कूटतटविपाटनपटीयसीमखि- लनाध्यां परिणति तिर्यग्दन्तप्रहृत्तिं दधानः औद्धत्येन चूर्णितां सप्तविंशतिमौक्तिकविर- चितहारविशेषरूपां नक्षत्रमाला सर्वत्र विकिरन् तडित्समानवन्धनरज्जुरुत्कटेन स्थूल- तरेण निर्याणनापागदेशेन नूतनं दानवारिप्रकर्षे मदजलातिशयं प्रकटयति चित्तवृत्ति वशाधीनां करोति चक्रेशस्य महाराजस्व सकाशे तिष्ठति ।। नाकोकःशत्रुजवुत्रुटनविघटितस्कन्धनीरन्ध्रनिर्य- नव्यक्रव्याखहव्यग्रसनरसलसज्ज्वालजिहालवद्विम् । यं दृष्ट्वा सांयुगीनं पुनरपि विदधत्याशिपो वीर्यवृद्धये गीर्वाणा निर्वृणाना वितरतु स जयं विष्णुहेतिप्रधिर्वः ॥ ३२ ॥ पूर्वार्धमेकं पदम् । नाकः स्वर्ग ओकः स्थानं येषां देवानां तेषां शत्रवोऽसुरास्तेषां जण्यङ्गविशेषास्तेषां त्रुटनं छेद इत्यर्थः। तेन विघटिता वियोजिता विरूपिताश्च ते स्क- न्धाश्च तेभ्यो नीरन्ध्रनिर्यत् निरर्गलविनिर्गच्छत् । नव्यं क्रन्यास्रं मांसशोणित तदेव हव्यं हवनयोग्यं द्रव्यं तस्य प्रसनं भक्षणं तस्मिन् रसो रागः । प्रीतिरित्यर्थः । तेन ल. सन्तोऽहमहमिकया नृत्यन्तस्तै च ते ज्वालाश्च त एवं जिला अस्य सन्तीति तथा ल- सज्ज्वालजिहालो वहिर्यस्य स तं सांयुगीनं सयुगे साधुं यं प्रधिं दृष्ट्वा निगानाः प्रहृष्टा गीर्वाणाः पुनरपि वीर्य स्वतः प्राद्धस्य चक्रपधेः स्वभक्त्यतिशयेन पीनःपुन्येन वी- समृद्धये आशिषः सद्यः फलानाशीवादान्विदधति कुर्वन्ति त तादृशो विष्णुतिप्रधि- भवतां विजयं वितरतु ।। धन्वानन्यस्य धारासलिंटमिव धनं दुर्गतस्येव दृष्टि- र्जात्यन्धस्येव पोः पदविहृतिरिव प्रीणनी प्रेमभानाम् । पत्युर्मायाः क्रियायां प्रकटपरिणतिर्विश्वरक्षाक्षमायां मायामायामिनी वस्त्रुटयतु महती नेमिरनेश्वरस्य ॥ ३३ ॥ धन्वनि मरुभूमावस्वन्यस्य अध्वगस्य धारासलिलं प्रवाहजलमिव अथवा वर्षज्जल- घरविनिर्मलत्सलिटपटलमिव, दुर्गतस्य दरिद्रस्य धनं निधिजातमिव, जात्यन्धस्य ह. टिशिददर्शनमिय, पदोः पदवितिः पदन्यास इव, प्रेमभाजां भक्तानां प्रीपनी प्रीति.

·१६ काव्यमाला। जननी । आनन्दकरीत्यर्थः । विश्वरक्षक्षमायां सकलजनरक्षणपटीयस्यां मायया क्रियायो प्रकृति विशदीकृत्व संजातक्रियायां बड्तस्यां प्रजायेय इति संजातो भगवतः संकल्पवि. शेषः मायाः पत्युः श्रीरदेशस्य प्रकटपरिणतिय॑क्तपरिणामः । ईश्वराकारेण परिममती- त्यर्थः । ईश्वरपरिणामदशा सती महती महत्तरा अनाधिपस्य चक्रेशस्य नमिर्व आया- मिनी दीर्घामविच्छिन्नामविद्या त्रुटयतु विच्छेदयतु ।। त्राणं या विष्टपानां वितरति च यया कल्पते कामपूर्ति- न स्थातुं यत्पुरत्तात्प्रभवति कलयाप्यौषधीनामधीशः । उन्मेपो याति यस्सा न समयनितिं सा श्रियं वः प्रदेया- न्यवृत्य द्योतमाना त्रिपुरहरदृशं नेमिरखेश्वरस ॥ ३४ ॥ या चक्रनेमिर्जगतां त्राणं ददाति । अनुक्तसमुच्चयार्थश्चकारो जननसंहारावाकर्षति। तथा सति नैमिस्त्पत्यादि ददातीत्यर्थःश्यया कामातेश्च कल्प्रते समर्थ्यते । चकारांस्व. गादि । त्रिपुरहरदृशा तु कामसंहार एव समर्थितो न तु कामपूरणादि । यत्पुरस्तान्नेः पुरोमागे चन्द्रः कलयाप्यल्पकालेनापि यद्वा षोडशशिनापि स्थातुं न प्रभवति । रुद्रलो. चनसमीपे चन्दः कलया स्थातुं प्रभवति । यस्यानेमे उन्मेषो विजृम्भनं समयनि- यति अस्मिन्नेव काले विजृम्भते नान्यस्मिन्निति कालनियति न याति । नैमिविजृम्म पस्याकालकाल्यत्वात् । हरनयनं तु संहारकाल एव विजृम्भते नान्यस्मिन् । वस्लात्रि पुरहरदृशं न्यकृत्य द्योतमाना चक्रनैमिषः धियं प्रदद्याद ॥ नक्षत्रक्षोदभूतिप्रकरविकिरणश्वेतिताशावकाशा जीर्णैः पर्णरिव द्यां जलधरपटलैर्णितैर्गुवाना। आजावाजानवानानतरिपुजनतारण्यमावर्तमाना नेमिर्वात्येव चाक्री प्रणुदतु भवतां संहतं पापतूलम् ॥ ३५ ॥ नक्षत्रक्षौदतिप्रकरविकिरणश्वैतिताशावकाशा स्वीयधाराघोरविघटनाग्माना नई. त्राणां क्षोदचूर्ण स एव भूतिस्तस्याः प्रकरः समूहस्तस्य विकिरणं विक्षेपस्तेन श्वेतिका धवलीकृता आशावकाशा दिगन्तरालानि यया सा । जीणः परिव गादः पाण्डः पुराणैः परिव चूर्णितर्वेगात शकलितर्जलपरपटलैद्योमाकासमूण्ाका । आच्छाद- यन्तीत्यर्थः । वात्या च विक्रियासरम्भोलिप्तनिरर्गलगलटैराकारामापुते । आजौ रणागणे आजानवाजेन आजन्मसिद्धेन वाजेन वेगेन आनता प्रवीकृता रिपुजनदार श्वसमूहः सैवारण्यं विपिनं तदुद्दिश्य आवर्तमाना । 'अरण्यमावर्तयन्ती' इति पाठे भरण्यं भ्रमयन्ती । चाक्री नैमित्सिव चक्राकारचक्रमणसमीरणसमूह इत्र । वातम पहली वेति यावत् । भवता संहतं संघीभूतं पापतूलं प्रणुदतु ।। क्षिप्त्वा नेपथ्यशाटीमिव जलदघटां जिष्णुकोदण्डचित्रां तारापुखं प्रसूनाझलिमिव विपुले व्योमरले विकीर्य ।

·मुदर्शनशतकम् । १७ - निर्वदग्लानिचिन्ताप्रभृतिपरवशानन्तरा दानवेन्द्रा- नृत्यन्नानालयाव्यं नट इव तनुतां शर्म चक्रप्रधिर्वः ॥ ३६ ॥ जिष्णुकोदण्डचित्रामिन्द्रधनुर्वनानावर्णी जलदघटा कादम्बिनी नेपथ्यशाटीमिव नाट्य• मण्डपविस्तारितविचित्रजवनिकामिव क्षिप्त्वा निरस्य । आकाशरङ्गस्थलं पटीक्षेपेण प्र- विश्येत्यर्थः । विपुले विशाले व्योमर) आकाशरणस्थले तारापुझं नक्षत्रसमूहं प्रसूनाज- लिमिव पात्रप्रवेशसमयसमर्पणीयपुष्पाञ्जलिमिव विकीर्य विक्षिप्य निर्वदग्लानिशङ्काप्रभृति- परवशानन्तरा दानवेन्दान् निर्वदो विषादः । ग्लानिर्लानिः । वैवर्ण्यमित्यर्थः । चिन्ता वि- चारः । एतदादिभिभावैः परवशान्विवशान् दानवेन्द्रान् अन्तरा मध्ये । अन्तरायोगे दा- नवेन्द्रानिति द्वितीया । तत्र दानवेन्द्राणां मध्य इत्यर्थः । नानालयाध्यं शिरकृन्तनमध्य- लुण्ठनबाहुखण्डनवक्षःकुटनचरणनिरसनप्रमुखानेकसहारैः प्रसिद्धं यथा भवति तथा नट इव ऋत्यन् बहुधा विलसन् चक्रप्रधिः शर्म तनुतां बहुलयतु । नटोऽपि पटीक्षेपेण रङ्ग प्रविश्य पुष्पाञ्जलि विकीर्य निर्वेदग्लानिचिन्ताप्रभृतिभावानासाद्य शृङ्गारादिरसविलसत्सामाजि- कमध्ये नानालयाच्यं नृत्यति ।। दौर्गत्यप्रौढतापप्रतिभटविभवा वित्तधाराः सूजन्ती गर्नन्ती चीक्रियाभिर्बलदनलशिखोद्दामप्तौदामनीका । अव्यात्क्रव्याद्वधूटीनयनजलभरैदिक्षु नव्याननाव्या- न्पुप्पन्ती सिन्धुपूरान्रथचरणपतेर्नेमिकादम्बिनी वः ॥ ३७ ॥ दौर्गत्यप्रौढतापप्रतिभटविभवा दोर्गत्येन दारिद्रोण संजातः प्रौढतापो निरतिशयदुःखं तस्य प्रतिभटो विनाशको विभवः समृद्धिांसां ताः वित्तधारा धनधान्यादिष्टीर्मुश्चन्ती सृजन्ती चीलियाभिध्वनिविशेपैगर्जन्ती स्तनितानि कुर्वीत्यर्थः । ज्वलदनलशिखोद्दाम- 'सौदामनीका । ज्वलन्त्यः स्फुरन्त्यश्च ता अनलशिखा अग्निज्वालाश्च ता एवोद्दामसौदा- मन्यो विजृम्भमाणविद्युल्लता यस्याः सा । व्याद्वधूटीनयनजलभरैः स्वभतप्राणांपहारदुःखि- तराक्षसमहिषीयाध्यसमृद्धिभिनव्यानवीनान् अनाव्यान् नाभिस्तरितुमयोग्यान्सिन्धुपुरानदी- प्रवाहान् दिक्ष सर्वाशासु पुष्पन्ती प्रवर्धयन्ती स्थचरणपतेः सुदर्शनस नेमिकादम्बिनी प्रधिपयोदपतिो युष्मानव्यात् ।। संदोहं दानवानामजसमजमिवालभ्य जाज्वल्यमाने वहावहाय जुह्वत्रिदशपरिपदे ववभागप्रदायी। स्तोत्रब्रह्मादिगीतैर्मुखरपरिसरं श्लाव्यशस्त्र प्रयोग प्राप्तः सङ्ग्रामसन्न प्रधिरसुररिपोः प्रार्थितं प्रस्नुतां वः ॥ ३८ ॥ (इति नेमिवर्णनम्) --- ·यास ताः । कीर्तिपुष्पाणि पुष्प्यन्त्यो विकासयन्त्यः । 'पुष्प विकसने' इति धातुः शन्तः। काव्यमाला। ब्रह्मादिगीतैब्रह्मौद्गाप्रभृतिभिः स्तोत्रैर्मविशेषैर्ब्रह्मरुद्रादिदेववर्गप्रणीतेन नास्तोत्रैर्मुस. रपरिसरं शब्दितपर्यन्तभूमिं श्लाध्यशस्त्र प्रयोग शस्त्राणां प्रयोगः साधन श्लाघयितु योग्यः शनप्रयोगो यस तत् सङ्ग्रामसत्रं युद्धयागं प्राप्तः अजसमजमिव च्यागसमूहमिव दानवानां संदोहमालभ्य विशस जाज्वल्यमाने नैरन्तर्येण प्रकाशमाने वहावहाय शीघ्र जुइन् . हवन विदधत् त्रिदशपरिषदे देवसमूहाय स्वस्वभागप्रदायी स्वस्त्रांशदाता । स्वव्यापारेण दैत्यहन्द निहत्य तच्छरीसमि स्वानलज्वालयादहनदग्धानि दैत्यशरीराणि प्रीतिहेतोदेवपरिपदे अय भवच्छत्रुरयं भवच्छत्रुरिति प्रदर्शयतीत्यर्थः । असुररिपोश्चक्रस्य प्रधिनमिर्वः प्रार्थित प्रभु. ताम् । 'नु प्रस्रवणे' । प्रददात्वित्यर्थः ॥ इति नेमिवर्णनम् ॥ उत्पातालातकल्पान्यसुरपरिषदामाहवप्रार्थिनीना- मध्वानध्वावबोधक्षपणचणतमःक्षेपदीपोपमानि । प्रैलोक्यागारभारोद्वहनसहमणिस्तम्भसंपत्सखानि जायन्तामन्तिमायां विपदि सपदि वोऽराणि सौदर्शनानि ॥ ३९ ॥ आहवनार्थिनीनां युद्धमहोत्सुकानामसुरपरिषदा दैत्यन्दानां उत्पातालातकल्याने दैत्यनाशकालोद्भूतोल्मुकतुल्यानि । अध्वेति । अध्वा चानध्या चाध्यानध्वानी तयोरत घौधः । अयं मार्गोऽयममार्ग इति मार्गामार्गज्ञानं तस्य क्षपणचण निरसनसमर्थ तच तत्त मश्च तस्य क्षेपः प्रध्वसस्तस्मिन्दीपैरुपमान सादृश्य येषां तानि । त्रैलोक्यति । त्रैलोक्यमै वागार मन्दिर तस्य भारो गौरव तस्योदहनं तत्सहन्ते इति सहास्ते च मणिस्तम्भास्ता संपत्समृद्धिस्तस्याः सखायः । एवभूतानि सौदर्शनान्यराणि वोऽन्तिमायां विपदि निर• तिरायापदि मरणे वा सपदि सद्यस्त्रायन्तां रक्षन्तु ।। ज्वालाजालभवालस्तबकितशिरसो नाभिमावालयन्त्यः सिक्ता रक्ताम्धुपूरैः शकलितवपुषां शात्रवानीकिनीनाम् । चक्राक्रीडमरूढा भुजगशयभुजोषतनिधप्रचाराः पुप्यन्त्यः कीर्तिपुप्पाण्यरकनकलताः प्रीतये वः प्रथन्ताम् ॥ ४०॥ चक्राकांडप्ररूदाः चक्रीवाफ्रीड उद्यान तस्मिन्प्रा जाताः नाभिपिण्डिकामावाल यन्त्य आलवाल कुर्वत्यः शकलितवपुषां खण्डितशरीराणां शात्रवानाकिनीनां शत्रुसैनान रक्ताम्धुपुरै रुधिरप्रवाहैः सिक्ता अभ्युक्षिताः । भुजगेति । भुजगशयः श्रीरशास्तस भुगो वामेतरः करः स एवोपन आध्यदण्डस्तस निनोऽधीनः प्रचारः संचारो यासा ताः । ज्वालेति । ज्वालाजालान्येव प्रवालानि त स्तबकितानि सजातस्तकानि शिरांत्यप्राश अरकनकलता अराण्येव स्वर्णलता कः प्रीतये प्रयन्तां प्रवर्धन्ताम् ।।

·सुदर्शनशतकम् ।
ज्वालाजालाब्धिमुद्र क्षितिवलयमिवाविभ्रती नेमिचक्र
नागेन्द्रस्येव नाभः फणपरिपदिव प्रौढरनप्रकाशा ।
दत्तां वो दिव्यहेतेर्मतिमरविततिः ख्यातसाहनसंख्या
संख्यावत्संघचित्तश्रवणहरगुणस्यन्दिसंदर्भगर्भाम् ॥ ११ ॥
अनेनाराणां शेषफणामण्डलसाधर्मे प्रतिपाद्यते । ज्वालाजालाब्धिमुद्रं ज्वालाजालान्ये-
वान्धयः समुद्रास्त एव मुद्रा सीमचिहं यस्य तत् नेमिचक्रं पृथ्वीवलयमिवारिभ्रती दधती।
शेषफणाश्च समुद्रपरिवृत भमण्डलं विति । नागेन्द्रस्येव नाभः पिण्डिकायाः । नाभिः
कुण्डलितनागेन्द्र इव स्थित इत्यर्थः । फणपरिपदिव फणसमूह इव स्थिता । ख्यातसाहस्र-
संख्या ख्याता प्रसिद्धा साहसं सहस्रं सख्या यस्याः सा । फणाश्च सहस्रसख्याः सुदर्शना-
राणि सहस्रसंख्याकानि । किं च प्रौदरत्नप्रकाशा प्रौढः प्रसिद्धो रत्नानां प्रकाशो यस्याः
सा । दिव्यहेतेश्वरस्यारविततिओं युष्माकं संख्यावत्संघचेतःश्रवणहरगुणस्यन्दिसंदर्भगी
संख्यावत्समूहः पण्डितसमूहस्तस्य चित्तं श्रवणं च हरन्ति आनन्दयन्तीति चित्तश्रवणह-
रास्ते च ते गुणावार्थगुणाश्चित्तहराः शब्दगुणाः श्रवणहरास्तान् स्यन्दते इति स्यन्दी स
। चासी संदर्भोऽर्थप्रथनं शब्दप्रयनं च स एव गर्भे यस्याः सा तां मति दत्तां दिश्यात् ।
रसिकजनश्रवणमनोहरगुणमुधास्यन्दसदोहसुन्दर माते वितरवित्यर्थः ॥
ब्रह्मेशोपक्रमाणां वहुविधविमतक्षोदसंमोदितानां
सेवायै देवतानां दनुजकुलरिपोः पिण्डिकायङ्गभाजाम् ।
तत्तद्धामान्तसीमाविभजनविधये मानदण्डायमाना
भूमानं भूयसां वो दिशतु दशशती भास्वराणामराणाम् ॥ ४२ ॥
यहुविधविमतक्षोदसंमोदितानां बहुविधशत्रुनिहननेन संमोदिता हर्ष प्रापितास्तासाम् ।
तत एव दनुजकुलरिपोः सुदर्शनस्य सेवायै पिण्डिकायद्गभानां नाभिप्रभृत्यगानि भज-
न्तीति पिण्डिकायनमाजस्तासाम् । ब्रह्मेशोपक्रमाणां देवतानां तत्तद्धामान्तसीमाविभजन.
विधये एतदवधिक चतुर्मुखस्थानमेतदवधिकं पञ्चमुखस्थानमेतत्सीमाकमिन्द्रस्थानमिति त-
तद्देवस्थानसीमानिर्णयायेत्यर्थः । मानदण्डायमाना मानदण्डवत्स्थिता भास्वराणामराणां द-
शशती सहस्रं वो भूमानं महत्त्वम् । आधिक्यमिाते यावत् । दिशतु । निरतिशयमहिमानं
ददालित्यर्थः ॥
ज्वालाकल्लोलमालानिविडपरिसरां नेमिवेलां दधाने
पूर्वेणाक्रान्तमध्ये भुवनमयहविर्भोजिना पूरुपेण ।
प्रस्फूर्तत्प्राज्यरत्ने रथपदजलधावेधमानैः स्फुलिङ्गै-
भद्रं वो विद्रुमाणां श्रियमरविततिर्विस्तृणाना विधत्ताम् ॥ ४३ ॥

·२० काव्यमाला। ज्वालालोलमालानिविडपरिसरां ज्वाला एव तरकारतासां माला: परत्ताभिनिविडो नीरन्धः परिसर संनिहितमंदेशो यस्याः सा ताम् । नैमिवेला समुद्रोद्वेलनवारकसनुननि- रेख वेला नेमिवैला तां दघाने । भुवनमयहविभौजिना जगन्मयं जलमय वा हविर्भुट्ट होते तयाभूतेन पूरुषण सुदर्शनन भगवता वा आक्रान्तमध्येऽधिष्टितमध्यभागे । प्रस् त्याञ्च- रले प्रकाशमानप्रकृटमणौ स्थपदजलधौ सुदनसमुद्र अरावेततिः एधमानरुत्तरोत्तरं वर्ध- मानः स्फुलिङ्गविगुमाणां प्रत्रालखण्डाना भिवं शोभा विस्तृणाना विस्तारयन्ती सती को भद्रं विधत्तां करोतु ॥ नासीरखैरभग्नप्रतिभटरुधिरासारधारावसेका- नेकान्तस्मेरपद्मप्रकरसहचरच्छायया प्राप्य नाम्या । मुक्तानीवाङ्कुराणि स्फुरदनलशिखादर्शितप्राक्प्रवाला- न्यव्याघातेन भव्यं प्रददतु भवतां दिव्यहेतेरराणि ॥ ४४ ॥ नातीराः सेनाप्रधाविनस्त एव स्वैरनामा यथेष्ट पलाविताः प्रतिभटाः प्रत्याभयस्तेषा रुधिराष्टिधाराभिः संजाता अवसैकास्तान प्राप्य । एकान्तेति । एकान्तविकसितपमान रस्य सहचरो बन्धु छाया कान्तिर्यस्याः सा तया नाभ्या मुक्तानि सतानि । प्रसूतानी- त्यर्थः । अदुराणीव । शौणितवर्षधारावसिक्तनाभ्यालवालस्थितीजसंभूताङराणीवावास्य- तानि । स्फुरदिति । प्रकाशमानामिज्वालाभिः प्रकटितानि प्रथमपत्राणि किसलयानि पेशा तानि दिच्यहेतेरराणि वोऽव्याघातेन निष्पत्यूद्वेन भव्यं पददतु दिशन्तु ।। दावोल्कामण्डलीव दुमगणगहने वाडवस्येव वझे- ज्वालावृद्धिर्महाब्धौ प्रवयसि तमसि प्रातरर्कप्रमेव । चक्रे या दानवानां हयकरटिघटासंकटे जाघटीति प्राज्यं सा वः प्रदेयात्पदमरपरिपत्पद्मनाभायुधस्थ ॥ ४५ ॥ या सुदर्शनारपरिषद्दुमगणगहने द्रुमवृन्दैर्गहने दुष्प्रवेशे वने दावोल्कामण्डली दावाग्नि- ज्वालासमूह इस महाब्धौ वाहवस ज्वालादिरिव प्रयास तमसि प्रातरर्कप्रमेव प्रातः- प्रवर्धमानसूर्यप्रभेव हयकरटिघटासंकटे तुरनगजवटाभिः सवा दानवानां सम्हे जावटीति पेटते । 'सरीति' वा पाठः । पद्मनाभायुधस्स सा तादृशी अरपरिषदरनिकरो यः प्रायः मुत्कुष्टं पदं दृष्टादृष्टस्वरूपं निरतिशयमेश्वर्य देवात् । पवितकोरकितकुसुमितफलितवाद कामल्लिकाजालवैष्टितसल्लकीभल्लातकीतालतमालसालप्रमुखनानाविधतरखण्डे जम्भनामा दहनकरालवालानालामैव, दिव्यस्लोज्ज्वलसप्तावसलिलभारसंरम्भनिपुगवडवानलकुम इयुतित १, प्रभाफ्टलमित्र परिणततिमिरपटले प्रभातप्रभाकरप्रभेव, रयनुरगकाटेभटतंकी- पदानवसैन्ये चैटमाना अरविततिर्भवतां महत्तरपदं देवादित्यर्थः ॥

·२१ मुदर्शनशतकम् । तापाईत्यप्रतापातपसमुपचितात्रायमाणं त्रिलोकी लोलेज्वालाकलापैः प्रकटयदभितश्छिन्नपट्टाञ्चलानि । छत्राकारं शलाका इव कनककृताः शौरिदोर्दण्डलग्नं भूयासुर्भूपयन्त्यो स्थचरणमरस्फूर्तयः कीर्तये वः ॥ ४६ ॥ दैत्यप्रतापातपसमुपचितात्प्रत्यर्थिजनस्यान्त.संतापकृत्तेजः स एवातपत्तैन समुचिता- संवर्धितात् । संपादितादिति यावत् । नापात् त्रिलोकी त्रायमाणम् । अभितो लोलेवा- लाकलापैछिनपक्षाञ्चलानि आतपत्रं परीत्य प्रलम्बमानसूक्ष्मपट्टाश्वलानि प्रकटयत् शौरि- दोर्दण्डलम रङ्गेशभुजसंसक्त छत्राकारं रथचरणं सुदर्शनं भूषयन्त्योऽलंकुर्वत्यः । कनक- कृताः स्वर्गरचिताः शलाकाः कार्णका इव प्रतीयमाना अरस्फूर्तयोऽरविजृम्भणानि वः कीर्तये भूयासुः ॥ नाभीशालानिखाता नहनसमुचितां वैरिलक्ष्मीवशानां संयद्वारीहतानां समनुविदधती काञ्चनालानपतिम् । राज्या च प्राज्यदैत्यनजविजयमहोत्तम्भितानां भुनानां तुल्या चक्रारमाला तुलयतु भवतां तूलवच्छत्रुलोकम् ॥ ४७ ।। सयद्वारीहतानां संयाद्धमेव वारी गजग्रहणाय कृतस्तृणाच्छादितो गर्तस्तया हृतानां वरिलक्ष्मीवशानां प्रतीपभूपानां लक्ष्म्यः संपद एव वशाः करिण्यस्तासा नहनसमुचितां पन्धनस्य समुवितां नाभीशालानिखातां पिण्डिका एव शाला तस्यां निखातां दृढतरं कीलितां काञ्चनालानपहिं आलानानि गजबन्धनस्तम्भास्तेषां पह्निः कनकेन विरचिता सा चालानपतिश्च तां समनुविदधती सम्यगनुकुर्वाणा । प्राज्यदैत्यवजविजयमहोत्तम्भितानां पहलतरदैत्यनिकरविजयोत्सवेनोत्तम्भितानामुद्रतानां भुजानां राज्या पद्धपा च तुल्या च. कारमाला सुदर्शनारश्रेणी भवतां वैरिसमूह तुलवत्तुलयतु उत्क्षिप्य निर्मूलयतु ।। आ नेमेश्चकवालात्त्विप इव वितताः पिण्डिकाचण्डदीप्ते- दर्दीप्ता दीपा इवाराद्गहनरणतमीगाहिनः पूरुषस्य । शाणे रेखायितानां रथचरणमये शत्रुशौण्डीर्यहम्नां रेखाः प्रत्यग्रलग्ना इव भुवनमरश्रेणयः प्रीणयन्तु ॥ ४८ ॥ आ नैमेधवालात् प्रधेरेव लोकालोकपर्वतात् । आनेमिसजकलोकालोकपर्यन्तमि- त्यर्थः । परीत्य वृत्ता नेमिथकवालाचल इव तिष्ठति । अभिविधावाट् । विप इव वि. तताः । चक्रवालपर्यन्तं व्याप्ताः पिण्डिकावण्डदीप्ते भिसशकसूर्यस्य विप इव मयूखा इव । तेजस्वितया नाभिः सूर्यमण्डलमित्र तिष्यते । गहनरणत्तीगाहिनो दुष्प्रवेशसंगरतमी- प्रवेशिनः पुरुषस्य सुदर्शनस्यारात्समीपे तिमिरपटलविघटना प्रदीप्ता दीपा इव रखचरण- ·२२ काव्यमाला। मये शागे चक्रसंज्ञके निकषोपले । स्वार्थे मयट्यत्ययः । रेखायितानो रेखाकाराकारित यथा भवति तथा संघटितानां शत्रुशौण्डीर्यहेम्नां प्रत्यधिमदकाञ्चनानां प्रत्यप्रलमाः सद्यः संसक्ता रेखा इव स्थिता आश्रेणयः पङ्कीमतान्यराणि भुवनं प्रीणयन्वानन्दयन्तित्यर्थः । अरश्रेण्यास्तरणिकिरणसादृश्यकथनेन निखिलभुवनव्यापित्वपरिशुद्धले प्रत्यपादिषाताम् । दीपसादृश्यकयनेन तमौनिवर्तकलं मङ्गलाकारत्वं च प्रतिपादितम् । काञ्चनरेखातुल्यता- कथनेन रमणीयत्वमार्जवं च प्रतिपादितं भवति । शिण्डिकापण्डकिरणमारभ्य नैमिचक्र- वालाचलपर्यन्तं व्याप्ताः किरणा इव भवनं व्याप्ताः परिशुद्धाश्च घोरतरसगरनिकुरुम्बस- चारिसुदर्शनपुरुषं परीत्य प्रकाशमानाः करदीपिका इव तिमिरनिरासका महलाकाराय चक्रराजशाणोपरिपृष्यमाणाः कनकरखा इव ऋजवो रमणीयतराश्चारणयः सकलभुवनप्री- तये भवन्वित्यर्थः ।। दीप्रचिप्ररोहैदलवति विश्ते बाहुनालेन विष्णो- रुद्यत्प्रद्योतनाभं प्रथयति पुरुष कर्णिकावर्णिकायाम् । चूडालं वेदमौलि कलयति कमले चक्रनाम्नोपलक्ष्ये लक्ष्मी स्फारामराणि प्रतिविदधतु वः केसरश्रीकराणि ॥ ४९ ॥ दीप्तैः प्रकाशमानैरचिंपरोहालानां प्ररोहैवर्तुलतया जायमानैर्दलपति पश्यति । कु. ण्डलितज्वालाकलापस्य पद्मदलसाम्यं विद्यते । विष्णोः श्रीरङ्गिणो बाहुनालेन विधृते सं. कलिते उद्यत्प्रद्योतनाभं आविर्भवद्भास्करस्याभवाभा यस स तम् । उद्यन्मार्तण्डमण्डल च्छायमित्यर्थः । पुरुष सुदर्शनपुरुष कर्णिकावर्णिकायां वर्णमाकारो वर्णिका तसो सिरे कर्णिकास्वरूपविषय इति यावत् । प्रययति प्रकटयति । चूडाले चूडा शिखा अस्यास्तीति चूडालस्तम् । वेदमौलि श्रुतिशिरोभागम् । वेदान्तमिति यावत् । कलयति ख्यापयति । च. क्रनाना सुदर्शननाम्ना उपलक्ष्ये उपलक्षितुं योग्ये । अवधेये इति यावत् । कमले केसर श्रीकराणि किंजल्कशोभाकराणि अराणि वः स्फारामसुज्ज्वलां श्रियं प्रतिविदधा कुर्वन्तु । चक्रनामकमलस कुण्डलितजालाखण्डमेव दलनि कुरुम्ब श्रीनिहाक्षगभुजदण्ड एव नाला चक्रमध्यप्रदेश एव प्रभातप्रभाकरदेश सुदर्शनपुरुषः कणिकावदात: परिमलकर्णिकातेन वर्णितसुदर्शनपुरुषं परीत्य प्रकाशमानान्यराण्येव केसराणि । एतादृशि चक्रराजसारापि भवतो लक्ष्मी प्रदिशन्तु ।। धातुपन्दैरमन्दैः कलुपितवपुपो निराम्भःप्रपाता- नर्चिष्मत्या स्वमूर्त्या रथचरणगिरेनेमिनाभीतटस्य ।। व्याकुर्वाणारपडिवितरतु विभुताविस्तृति वित्तकोटी- कोटीरच्छत्रपीठीकटककरिघटाचामरस्रग्विणी वः ॥ १० ॥ (इत्यस्वर्णनन) ·सुदर्शनशतकम् । २३ नेमिनाभीतटस्य नेमिश्च नाभी च नेमिनाभ्यो ते एव त यस्य स तस्य रथचरणगिरेः मुदर्शनाद्रेः अरपहिरमन्दरनपधातुस्यन्दैगैरिकरसस्रोतोभिः कलुषितवपुषः कलुषितं वपु- र्थेषां तान् शोणीकृताकारान् निराम्भःप्रपातान् निझरजलप्रवाहास्तान् अर्चिष्मत्या दी. प्तिमत्या जपाकुसुमनिकाशप्रकाशयेत्यर्थः । स्वमूर्त्या स्वाकारेण व्याकुर्वाणा विवृण्वाना । वि. स्टगाना इति यावत् । वित्तकोटीति । कनककोटीकोटीरश्वेतातपत्रालसिहासनरलवलय. कारबन्दचामरप्रसूनमालिकारमणीयां विभुताविस्तृति वैभवातिशयं वो वितरतु । पृथुतर- प्रधिपिण्डिकासानुरमणीयरथचरणवसुंधराधरधुरंधरस्याविततिधातुनिःस्यन्दसंदोहसबन्धक- लुपिताकारनिरिजलप्रवाहान् पद्माकरप्रभापटलरमणीयस्वमूर्त्या विस्पष्टयन्तो सती कनक- काइलकलाशिखा (? मुक्ताछत्रचामरपीठिकाकाञ्चनभृङ्गारकांकरीटकेयूरकण्ठिकाकुण्डलत्रि. सरहारहिता..)हुलीयककनकोज्ज्वलकाचीनूपुरतुरंगगजसुरतरुणीसकाशपरिचारिकाप्रमु- खानेकवस्तुनिष्कलां लक्ष्मी विस्तारयत्तित्यर्थः ।। ऐक्येन द्वादशानामशिशिरमहसां दर्शयन्ती प्रवृत्ति दत्तः स्वर्लोकलक्ष्म्यास्तिलक इव मुखे पद्मरागद्रवेण । देयादैतेयदर्पक्षतिकरणरणप्रीणिताम्भोजनाभि- नाभिर्नाभित्वमुर्ष्याः सुरपतिविभवस्पर्शि सौदर्शनी वः ॥ ११ ॥ द्वादशानामशिशिरमहसां सूर्याणामक्येन । मेलनेनेत्यर्थः । संजातां वि(प)वृत्ति निखिल- तेजःपदार्थाभिभवनिरतिशयविजृम्भणं दर्शयन्ती ज्ञापयन्ती । दैतेयोते । दैत्याहंकारविनाश- करण रणं तेन प्रीणितोऽम्भोजनाभिः श्रीरगो यया सा तथा । प्रत्यर्थिप्राणसंहारचतुरसमरस- चारकोलाहलानन्दितनन्दगोपनन्दन इत्यर्थः । स्वलॊकलक्ष्म्या मुखे पद्मरागद्रवेण माणि- , क्यसंघर्षणसंजातनिष्यन्दनेन । दत्तो रचितस्तिलक इव । सुदर्शनराजकृतप्रत्यधिनिरसनसं. जानतहोत्कर्षण स्वर्लक्ष्मीरलंकृतेति व्यज्यते । सौदर्शनी नाभिः सुरपतिविभवस्पर्शि इ. न्द्रविभवं स्पृशतीति तथा । देवेन्द्रवैभवोपममित्यर्थः । उर्ध्या नाभित्वं पृथ्वीनायकल वो युध्माकं देयात् । स्वकीयप्रभापटलवलितद्वादशादित्यतेजःसायसमक्षप्रतिपक्षरक्षःसंक्षय- दक्षतासंमोदितदामोदरनिर्मूलितप्रतिपक्षपक्षलक्ष्मीरमणीयतया स्वलॊकलक्ष्मीमुखकमलशृङ्गा. रहेतुभूतपद्मरागद्रवविरचितवतुलतिलक इव प्रकाशमाना सौदर्शनी पिण्डिका विलक्षितमहे- न्द्रवैभवं क्षमानायकल वितरवित्यर्थः ।। शस्त्रश्यामे शताङ्गक्षितिभूति तरलैरुत्तरङ्गे तुर - स्त्वङ्गन्मातङ्गनके कुपितभटमुखच्छायमुग्धप्रवाले । अस्तोकं प्राचवाना प्रतिभटजलधौ. पाटवं वाडवस्य श्रेयो वः संविधत्तां श्रितदुरितहरा श्रीधरास्त्रस्य नाभिः ॥ ५२ ॥ - -

·२४
काव्यमाला।
शस्त्रमण्डलामखहैः स्यामे नीले शताइक्षितिभूति शताहानि स्था एव पर्वता यस म
तस्मिन् । तरलैः । अशनिनिकरवच्चञ्चलरित्यर्थः । तुरगैरश्वपरम्पराभिरुत्तरङ्ग उद्ताल.
रङ्गाः कलोला यस्य स तस्मिन् । त्वङ्गन्मातङ्गनके चलन्तो मातङ्गा एव नका प्राहा
यस्य तस्मिन् । कुपितति । कुपिताः प्रतिक्लकलकलाकर्णनेन क्रुद्धा भटा वीर-
भटास्तेषां मुखानि तेषां छाया मुखच्छावं तदेव मुग्धानि रमणीयानि प्रवामान
विद्रुमाणि यस्य स तस्मिन् प्रतिभटजलधौ शत्रुसेनासागरे वाडवस्यास्तोकमनल्प पा.
टवं कौशल प्राध्रुवाना विस्तारयन्ती । प्रतिभटबल शोषयन्तांति यावत् । दिन-
दुरितहरा श्रीधरानस्य नाभिवः श्रेयो भद्र संविधत्तां करोतु । उत्क्षिप्तखड्सचारदमानले
रथपर्वते लगत्तुरगसप्नुततरगावलीमगले रौद्रे गजस्फुटितोपनकराजविराजिते (1) उग्र-
त्यधिसरकमुखसौभाग्यविमे प्रतापसेनाकपारे वडवानलपाटवं प्राश्नुवाना अन्नराजस्व मा.
भिराधितभूति (1) भद्राणि सान्द्रयतु ॥
ज्वालाचूडालकालानलचलनसमाडम्बरा सांपरायं
यासावासाद्य माद्यत्सुरभटसुभुनास्फोटकोलाहलाढ्यम् ।
दैत्यारण्यं दहन्ती विरचयति यशोभूतिशुभां धरित्री
सा वश्चक्रस्य नक्रस्यदमृदितगजत्रायिणी नाभिरव्यात् ।। ५३ ॥
यासी नाभिर्मायत्सुरभटसुभुजास्फोटकोलाहलानं चक्रराजसचारचातुरीनिमलितशत्रुम-
ण्डलीसदर्शनेन मायन्त उन्मस्तकविजृम्भणमेदुराः सुरभटास्तेषां भुजानामास्फोटः कापस
भुजशिखरेण यद्धप्रकोष्ठवाहोर्मध्ये वीरप्रदेशस्यास्फोटनेन सजनितः कुलिशघोपसकारासद
स्तस्य कोलाहलो विजृम्भण तेनान्य युद्धमासाद्य । ज्वालेति । चूहा यस्यास्तीति चूदालः।
ज्वालाभिभूटालः स चासी कालानलश्च तस्य चलन घोरान्तरसंचारस्तेन सदृश आन्दर
आस्फोटो यस्याः सा । दैत्यारणं दहन्ती सती धरित्री योभूतिशुभ्रां रक्षःकाननदहन
जनितकर्कातिवभवेन धवला विरचति । नक्रस्पदमृदितगजनायिणी नकल माइस्य रूपो
वेगस्तेन मृदितो निपीडितः स चासी गजश्च त त्रायते इति गजत्रायणी सा चकात
नाभिर्वोऽव्यात् । चक्रविभ्रमसदर्शनसंजनितदुवाराखवगर्वपर्वतारूढसुपर्वमुभटभुजास्फोटन
सजातयोग्योपाटोपभयकरसगरम्य मासाय ज्वालाजटिलपलयसमापावरप्रतारप्रतिमानात
मुरवरनिकरनिपीडितदत्वविपिनविलसन्दहनचतुरः स्वाभाविकतकीययोभवधवारताना
पाचकनकविक्रमाकान्तनिावकमगजेन्द्ररक्षनिपुणव्यापारचक्रनाभिवो युष्मानविक्षः।
विन्दन्ती सांध्यमचिविदलितवषुपः प्रत्लनीकस रक्तः
स्फायन्नक्षत्रराशिदिशि दिशि कणशः कीकतः कीर्यमाणः ।
नाकोकःपक्षमलासीनवमदहसितम्छायया चन्द्रपादा-
नराधाजी पिस्तृणाना रनयतु कुशलं पिण्डिकायामिनी वः॥ ५४॥

·सुदर्शनशतकम् । २५ विदलितवपुपो बहुविधप्रहारजर्जरीकृतशरीरस्य प्रत्यनीकस्य प्रतिपन्धिवलस्य रतः प्र. हारवशानिर्गलद्रुधिरधाराभिः सांध्यमांचः । विकसितजपाकुसुमनिकाशप्रकारमित्यर्थः । विन्दन्ती प्राप्नुवन्ती दिशि दिशि सर्वासु दिक्षु कणश: कीर्यमाणः शकलीकृत्य प्रक्षिप्य- मार्गः कीकसैरस्थिभिः स्कायनक्षत्रराशिः प्रकाशमानो नक्षत्रराशियस्याः सा । नाकक दति । स्वर्लोकवासिविलासिनीनां नवमदेन पौनःपुन्येन मदिरास्वादनसंजातनवमदेन हसि- तानि निःशइनिःसरद्दीर्घहासास्तेषां छाया कान्तिस्तया धवलिमतया चन्द्रपादानमृतकिर- णकिरणान् विस्तृणाना राधाही पिण्डिकायामिनी नाभिरात्रिर्वः कुशल रचयतु । निशित- खड्गशत्रुशरीरखण्डननिरन्तरनिःसरद्वक्तधारापरम्पराप्रकटितसंध्यारागसामग्री स्वकीयविविध- विहारखण्डितकीकसनिकुरुम्वप्रन्यक्षितनक्षत्रसमुन्मेषा विजृम्भितमधुरसास्वादनसंजातसमु- हासविवशविबुधवधूनिःशङ्कहासकोलाहलप्रदर्शितशशिकरनिकरा चाक्री पिण्डिकायामिनी भवतां भद्रं करोत्लित्यर्थः ।। निःसीमं निःसृताया भुजधरणिधराघाटतः कैटभारे- राशाकूलंकपर्द्धरहितबलमहाम्भोधिमासादयन्त्याः । चक्रज्वालापगायाश्चलदरलहरीमालिकादन्तुराया विभ्रत्यावर्तभावं भ्रमयतु भुवने पिण्डिका वः प्रशस्तिम् ॥ ५५ ॥ कैटभारे रङ्गिणो भुजधरणिधराघाटतः भुज एव धरणिधरः पर्वतस्तस्याघाट आ- भोगः । विशालतेति यावत् । तस्मानिःसीमं निःसताया निरर्गलविनिर्गलिताया आशा- कूलंकपर्दैः आशा दिश एव कूलानि तटानि कप्यन्ते संधय॑न्ते यया सा आशाकूलंकपा ताशी ऋद्धिर्यस्याः चलदरलहरीमालिकादन्तुरायाः चलन्ति च यान्यराणि तान्येव ल- हर्यस्तासां मालिकाभिर्दन्तुरा निम्नोत्रता तस्याः अहितबलमहाम्भोधिमासादयन्त्याः प्रत्य- थिसेनार्णव प्रविशन्त्याश्चक्रज्वालापगायाः सुदर्शनप्रभासवन्त्या आवर्तभावं विभ्रती आव- तल दधाना पिण्डिका पः प्रशस्ति प्रख्याति भुवनै भ्रमयतु प्रदुश्यतु । मुरहरकरशिखरि- शिखरपरिसरतः प्रवहन्त्याः सकलदिलकपविजृम्ममाणरमणीयतायाः तुगतरतरङ्गपरम्प- रादन्तुरितोत्सङ्गायाः परवलजलधिमध्य प्रविशन्त्याः सुदर्शनज्वालाकल्लोलिन्या आवर्तलं दधाना पिण्डिका भवतां सकलभुवनव्यापिनों कीति तनोवित्यर्थः ।। पाणी कृत्वाहवाग्रे प्रतिभटविजयोपार्जितां वीरलक्ष्मी- मानीतायास्ततोऽस्याः स्वसविधमसुरद्वेपिणा पूरुपेण । प्रासादं वासहेतोविरचितमरुणे रश्मिभिः सूचयन्ती - नाभिर्वो निर्मिर्मातां रथचरणपतेनिवृति निर्विघाताम् ॥ १६ ॥ प्रतिभटानां विजयेनोपाजितां वीरलक्ष्मीमाहवांग्रे युद्धवेदिकायां पाणी कृला ! शत्रु- जयलम्भवीरलक्ष्मी कान्ता रणरेदिकायामेवोद्वहन्ति नेतारः । तत: बममीपमानीताया ४ ·२६ काव्यमाला। . अस्या वीरश्रियो वासहेतोदैत्यद्वषिणा पूरुषेण सुदर्शनेन क; अरुणैः शिरगनिर्मितं प्रा. साद सूचयन्ती । पिण्डिका प्रासादवस्थितति यावत् । रथचरणपते भिवों निष्पत्यूहा नितिम् । ब्रह्मानन्दमित्यर्थः । उत्पादयतु । प्रत्यधिराजपरम्पराविजयसमागतवीरलक्ष्मी परिणीय तस्याः स्वसमीप एव निवासाथै दनुजकुलविलयनकरच्यापारेण सुदर्शनपूरेण विलसन्निपुणः किरणनिमिताभिर्नवहर्म्यवद्विराजमाना चक्रपिण्डिका भवतामप्रतिममा• नन्द सपादयत्वित्यर्थः ॥ डिण्डीरापाण्डुगण्डैररियुवतिमुखैः पिण्डिका कृष्णहेते-. रुच्चण्डावप्रवरुपरततिलकैरुक्तशौण्डीर्यचर्या । द्वित्रग्रामाधिपत्यद्रुहिणमदमपीदृषिताक्षक्षमाभू- सेवाहेवाकपाकं शमयतु भवतां कर्म शर्मप्रतीपम् ।। ५७ ] हिण्डीरापाण्डुगण्डैः फेनपाण्डुरगण्डैः । उच्चण्डाश्रुप्रवर्षेः । उक्षण्डानि धारालानि । अत्युत्कटानीति यावत् । अश्रुवर्षाणि येषां तैः । उपरततिलकैः प्रमृतिलकः । अरियु- वतिमुखैः उक्तशौण्डीर्यचर्या भाषिता मदस्य वृत्तिर्यस्याः सा कृष्णहेतेः पिण्डिकाः । दि. चेति । द्विवप्रामाधिपत्येन सजातो दुहिणमदः सकलजगन्नायकोऽहमित्यहकारः स एव मषी तया दूषितान्यन्धीकृतान्यक्षाणि इन्द्रियाणि येषां तेषां क्षमाभृतां सेवा यषेधवनि- योज्यत्व तस्यां इवाक औसुक्यं स एव पाकः परिपाकः परिणामो यस्य तत् दार्मप्रती सुखविरोधिकर्म शमयतु । 'अनअनविलोचनैरकलितालकालंकृतैरनाहतकपोलककिलि. तप्रभाविभ्रमैः । अचुम्बितदरस्मितैर्गतललाटिकाचन्दनैः समृद्धगलदधुभिः प्रतिमहीपका- न्तामुखैः ॥ सूचितपराक्रमप्रतिभरविदादिका प्रचण्डतरपिण्डिका कतिपयजनाधिपत्यमा- प्रेणाहं ब्रह्मेति मला यः कश्चिदुरात्मा ससमीपगतमपि पूज्य न पश्यति न भमोति श्वे- तव्यमेवं प्रकारेण मदान्धस्य तस्य सेवाइवाकपाक मुखपरम्परापरिपन्धिक्रियाकलाप नि-. मलयत्तित्यर्थः ॥ पर्याप्तामुन्नति या प्रथयति कमलं या तिरोभाव्य भाति सष्टुः तृप्टेर्दवीयः कुवलयमहितं या विभर्ति स्वरूपम् । भूना स्वेनान्तरिक्ष कवलयति च या सा विचित्रा विधत्तां दैतेयाराविनाभिर्द्रविणपतिपदद्वेषिणी संपदं वः ॥ १८ ॥ नाभिः पर्याप्ता परिपूर्णाम् । निातियामिति यावत् । उप्रतिमानाट्य प्रथयति । निर: विशयातिशयप्रदानचातुर्य प्रत्यापयतीलः । या कमल विकसितपयं तिरोभाव्य भात प्रकाशते । स्वसौन्दर्येण कमलादमीयत्यर्थः । या सब्रह्मणः सष्टेदैवीयो दूतम उठा महितं भूवलयपूजित नाभीमदलसायलामण्डल नामीमटाकाराकारित मा मी नस्मादेव भूमण्डले नाभिमण्डलं पूजित भवति । सप मिति या सेन भूना माते- ·सुदर्शनशतकम् । २७ नान्तरिक्ष कवलयति परिमेययति । अल्पयतीति यावत् । सा विचित्रा नानाप्रकारा देते- यारातिनाभिंदविणपतिपदद्वैषिणी कुवेरसंपल्लदिनी संपदं विधत्ताम् । अनेन पयेन पिण्डि- काया उन्नतत्वरमणीयत्वायत्ववर्तुलवमहत्ववत्वं प्रतिपादितं भवति । वाणीवाङ्गेश्चतुभिः सदसि सुमनसा द्योतमानस्वरूपा वाहन्तस्था मुरारेरभिमतमखिलं श्रीरिव स्पर्शयन्ती 'दुर्गेवोग्राकृतिर्या त्रिभुवनजननस्थेमसंहारधुर्या मर्यादालङ्घनं वः क्षपयतु महती हेतिवर्यस्य नाभिः ॥ १९ ॥ वाणीव वाग्देवतेवं चतुर्भिरङ्गेर्नेम्यरनाभ्यक्षैः । ज्वालाया नेम्यन्तःपातित्वात् । वाग्देव- ताहानि परा पश्यन्ती मध्यमा वैखरीत्येवमाकारेण 'चत्वारि वाक्परिमितापदानि' इति श्रु- तिसिद्धध्वनिवर्णपदवाक्यरूपाणि तैरहैरखयवैः सुमनसां देवानां विदुषां च सदसि योतमान- स्वरूपा सा श्रीरिव मुरारंबोदन्तस्था करकिसलयगर्भसिंहासनस्था अखिलमभिमतमभ्य. धितार्थप्रपचं स्पशर्यन्ती । ददतीत्यर्थः । दुर्गेव पार्वतीवोप्राकृति भित्रिभुवनजननस्थैमसं- हारधुर्या भुवनत्रयजननस्थितिसंहृतिसमर्था प्रकाशते । अयमर्थ:-अद्योतमानस्वरूपे-. स्यनेन वाणी उत्पत्तिशक्तिरित्यवगन्तव्या । अभिमतार्थान् प्रदाय रक्षतीत्यनेन श्रीः स्थि- तिशक्तिः। उप्राकृतिरित्यनेन दुर्गा सहतिशक्तिरित्यवगन्तव्या । एवंप्रकारेण प्रतिनिय- तव्यापारशक्तियोगात्प्रतिनियतसष्टपादिकर्तृभ्यो वाणीशश्रीशदुर्गशेभ्योऽपि जननस्थैमसं- हारधुर्येत्यनेन सुदर्शननाभिरेवाधिकेत्यवगन्तव्यम् । सा इतिवयंस नाभिर्मर्यादालनं निरु- पाधिकशेषत्वमात्मनां मर्यादा तस्या अतिक्रमणं स्वातन्त्र्याभिमान पयतु ॥ स्त्रग्भिः संताननाभिर्मधुरमधुरसस्यन्दसंदोहिनीभिः पाटीरैः प्रौदचन्द्रातपचयसुपमालोपनलेपनश्च । धूपैः कालागुरूणामपि सुरसुदृशो विलमर्चामु यस्या गन्धं रुन्धन्ति सा वश्चिरमसुरभिदो नाभिरव्यादभव्यात् ।। ६० ॥ सुरसुदशो देवरमण्यो यस्सा नाभ्या विसमशुभगन्धं सण्डितशत्रुशरीरशोगितमांससवन्ध. संजातदुर्गन्धमर्चासु पूजासु क्रियमाणासु सतीषु सतानजाभिः पारिजातप्रसूनरचिताभिर्म- धुरमधुरससन्दसदोहिनीभिः मधुरः स्वादुःखासी मधुरसः पुष्परसस्तस सन्दो निःसन्द. स्तस सदोहः समृद्धिरासां सजामस्तीति सदोहिनीभिः । यहलगरदमलमधुरतरकुममरत- रुचिराभिरिति यावत् । सम्भिः प्रीटचन्दातपचयनुश्मालोपनः पूर्णचन्द्रज्योत्स्नाचयसुरमा लुम्पन्ति लोपनास्तः पागचन्द्रचन्द्रिकारमगोयतासदारिभिरित्यर्थः । पाटीरचन्दनसव. घिमिर्लेपनः । चर्चाभिरिति यावन् । कालागुरूणां कालागुरुप्रभृत्यनेम्सुगन्धिद्रव्यसमेटन- विरचितपय सन्धन्ति तिरोभावयन्ति अमुरामिदो नाभिवश्विरमभव्या चिरतनादमन- सात् । जननमरमादित्यपः। अव्यात् । चरीफचरपुटायटसमविताकुमायंसचनिर- ·सुदर्शनशतकम् । २९ व्यस्तस्कन्धं विशीर्णप्रसवपरिकरं प्रत्तपत्रोपमर्द संयद्वांसु तातुरखगपरिपत्पीतरक्तोदकासु । अक्षं रक्षस्तरूणामशनिवदशनैः प्रापतन्मूर्ध्नि मूर्ध्नि स्तादनाधीशितुर्वः स्तबकितयशसे द्वेषिणां प्लोपणाय ॥ ६३ ॥ ‘तातुरखगपरिपत्पीतरक्तोदकासु तृष्णापीडितपक्षिसमूहपीतरक्तोदकासु संयद्वर्षासु यु- वर्षसमयेषु रक्षस्तरूणां मूर्ति मूनि अशनिवद्दम्भोलिरिव व्यस्तस्कन्ध व्यस्ता भमाः स्कन्धाः शाखाश्छिन्नाः कण्ठाश्च यस्मिन् कर्मणि तत् । विशीर्णप्रसवपरिकर विशीर्णा नष्टाः प्रसवाः पुष्पाणि फलानि च तेषां परिकराः समुदायाः विशीर्णाः शकलीकृताः प्र- सवा गर्भपाताः परिकराः परिवारा यस्मिन्कर्मणि तत् । प्रत्तपत्रोपमर्द प्रत्तो दत्तः पत्राणां पर्णानां वाहनानामुपमर्दो विनाशो यस्मिन्कर्मणि तत् । एतानि त्रीण्यपि पतनक्रियावि- शेपणानि । अशनैः शीघ्रमापतत् अस्वाधीशस्याक्षं स्तबकितयशसे । अनेन कीर्तिप्रसू- नोत्पत्तिहेतुर्दोहदविशेषो ध्वन्यते । द्वेषिणां प्लोषणाय शत्रूणां दहनाय स्ताद्भूयात् ॥ दीक्षा सङ्ग्रामसत्रे महति कृतवतो दीप्तिभिः संहताभि- जिह्वाले सप्तजिह्वे दनुजकुलहविर्जुबतो नेमिजुह्वा । वैकुण्ठानस्य कुण्डं महदिव विलसत्पिण्डिकावेदिमध्ये । दिश्यादिव्यद्धिदेश्यं पदमिह महतामक्षतोन्मेपमक्षम् ।। ६४ ।। महति सर्वोत्तरे सङ्ग्रामसत्र युद्धयागे दीक्षां कुर्वतो दीक्षितस्य सतः संहताभिः संधी- भूताभिदीप्तिभिर्जिबाले जिहावति सप्तजिह्वे वही दनुजकुलमेव हविर्हव्यं नेमिजुवा प्रधेिरैव जुहूः मुग्विशेषस्तया जुह्वतस्त्यजतः । प्रक्षिपत इति यावत् । वैकुण्ठानस्य चक्रस्य पि. ण्डिका वेदिमध्ये नाभिवेदिकामध्यप्रदेशे महद्गम्भीरं कुण्डमिव विलसद्रमणीयम् अक्षती- न्मेपं अक्षतः प्रवृद्ध उन्मेपो विकासो यस्य तदक्षं भवतामिह लोके दिव्यद्धि देश्यं स्वर्गस- भूतविभूतिकल्पं पदं दिश्यात् ॥ तुङ्गाहोरद्रिशृङ्गाद्दनुजविजयिनः स्पष्टदानोद्यमानां शत्रुस्तम्बेरमाणां शिरसि निपततः स्रस्तमुक्तास्थिपुञ्जे । रक्तैरभ्यक्तमूर्तर्विदलनगलितैर्व्यक्तवीरायितर्द्ध- हर्यक्षस्यारिभङ्गं जनयतु जगतामीडितं क्रीडितं वः ॥ ६५ ।। दनुजविजयिनः श्रीरङ्गिणस्तुवादुन्नतात् । उदारादित्यर्थः । दोरदिङ्गादाहुपर्वतशिख- रात् । अग्रप्रदेशादित्यर्थः । तस्मात्स्पष्टदानोद्यमानां स्पष्टो दानस्य मदजलस्योद्यम उदयों येषां गजानां स्पष्टो दाने खण्डने उद्यम उद्योगविशेपो येषां राणां तेपां शत्रुस्तम्बर- माणां प्रतीपमहीपद्विपानां सस्तमुक्तास्थिपुजे मुक्तावद्धवलान्यस्थीनि तेषां पुनः सम्हः ·काव्यमाला। सस्ता विगलिता मुक्तास्थिपुजा यस्मात् तस्मिन् शिरसि निपततः विदलनगलितविदल. नेन शत्रुशिरःकपोलविपाटनेन गलित रेन्तर्येण निःस्तै रक्तः शोणितरभ्यक्तमूर्तेलिप्त- विग्रहस्य व्यक्तवीरायितद्धः वीरायिता वीरवदाचरिता सा चासौ कद्धिश्चेति । व्यक्ता वी. रायितर्यिस्य स तस्य हर्यक्षस्य हरिः सुदर्शनं श्रीरहिसंकल्पाकारकारिवारिरित्युच्यते । तस्प हर्यक्षस सिंहस च जगतामीडित जगद्भिः स्तूयमानं प्रीडितं क्रीडाविनोदो वो. रिभङ्ग जनयतु ॥ उन्मीलत्पद्मरागं कटकमिव धृतं बाहुना यन्मुरारे- दीप्तारश्मीन्दधानं नयनमिव यदुत्तारकं विष्टपस्य । चक्रेशार्कस्य यद्वा परिधिरभिदधदैत्यहत्यामिव द्रा- गतं पक्षे पतित्वा परिघटयतु वस्तढिष्ठां प्रतिष्ठाम् ॥ ६६ ॥ दीप्तान रहमीन प्रकाशमानान् किरणान् दधानं सद्यदक्षं मुरारे_हुना दक्षिणभुजदण्दे. नोन्मीलत्पद्मरागं उन्मीलन्तो देदीप्यमानाः पद्मरागाः शोणमणयो यस्मिस्तत् शिलान. पार्थप्रदेशप्रद्योतमानरागा अर्धरागाः पार्श्वद्वयप्रकाशमानरागाः पूर्वापरभागयोः प्रदीपा कुरवत्प्रकाशमानरागाः प्ररूढरागाः पूर्णरागाः एवं प्रकारेण चतुर्विधाः पद्मरागमणयः । प्र. रूद्धरामपरागकीलितकटकमिव धृतमाकलितम् । यदक्षं दीप्तान्' रश्मीन्दधानं सत् उत्ता. रकमुषतकनीनिकं उत्तारयतीत्युत्तारकं रक्षक च विष्टपस्य भुवनस्य नयनमिव नेत्रभित्र नि. रपायोपायमिति । यदक्षं दैत्यहत्यामभिदधवाणं चक्रेशार्कस चक्रप्रभुचडकिरणस्य ५. रिधिवा परिवेष इव तदक्ष पक्षे पतित्वा युष्मत्पक्षपाती भवद्वो युष्माक द्रविष्ठां दृढ़तरान् । शाश्वतीमिति यावत् । प्रतिष्ठा दृष्टादृष्टैश्वर्यसमृद्धितयावस्थानं दार शीन परिघटप सयोजयतु ॥ क्रीडत्याकोडदंष्ट्राहतिदलितहिरण्याक्षवक्षःकपाट- प्रादुर्भूतप्रभूतक्षतनसमुदितारुण्यमुद्रं समुद्रम् । उन्मीकिशुकाभैरुपहसदमितेरंशुभिः संशयनी- मक्षं चक्रस्य दत्तामघशतशमनं दाशुपी शेमुषी वः ॥ ६ ॥ प्रागाद्यश्वास कोदो वराहश्च । फ्रांडवासी प्रायोडच । फ्रीडरमा मोडविग्रह स्पर्थः तस्प दंष्ट्रा तया इतयः कुनानि ताभिर्दलितं विदारितं हिरण्याक्षस्यमुरस्य वक्षो भुजा न्तरालमेव फवाट तथ हिरण्याक्षवक्षःकबाट च तस्मात्प्रादुर्भूत निर्गठनिर्गलिने का मान्दं क्षतर्ज तेन समुदित सजातमारुण्य शोणिमा तदेव मुद्रा नि यस्तै समुन्न उन्मीलकिशकामविलसत्पलाशकुसुमसकाशरमितरनन्तराभिः किरणरुपहमन् । पर स्राक्षं कर्व, अपशबरामनं दावी प्रदापी संशयी सशयोऽनाधारणलान त हन्तीति । यनी तो शेमुषी मनीश दत्ता दिशतु ॥ .

·मुदर्शनशतकम् । पद्मोल्लासप्रदं यजनयति जगतीमेधमानप्रबोधां यस्य च्छायासमाना लसति परिसरे रोहिणी तारकाम्या । नानाहेत्युन्नतत्वं प्रकटयति च यत्प्राप्तकृष्णप्रयाणं वेधा भिन्नस्य धान्नः समुदय इव यत्पातु वश्चाक्रमक्षम् ।। ६८ ॥ यदक्षरमहस्कराख्यमहश्च पमोडासप्रदं पद्मा धीरगनायिका तस्या उल्लास आनन्दस्तब. नितारवयं पद्मानि कमलानि तैपामुखासो विकासस्तं प्रददातीति पद्मोल्लासप्रद सजगती लोकमधमानप्रबोधामेधमानः प्रयोधः प्रज्ञा यस्याः सा तां जनयति प्रादुभीवयति । सू. यस प्रकाशरूपत्वाच्च सुदर्शनस्य ज्ञानतेजसोरत्पत्तिस्थानत्वात् । उदयति रवी चक्ने च सर्व प्रवर्धमानप्रयोधा भवन्ति । यस्साक्षस्य चन्द्राख्यतेजसथ रोहिणी तारकाम्या आरुग्येन रोहिण श्रेष्टा । अथवा रोहिणी अरुणा । 'रोहिणी वसुदेवस्य पल्या नक्षत्रशोणयो।' इति निघण्टुः । यद्वा तारकेण प्रणवेन श्रेष्टा । अक्षमध्ये प्रणवः प्रणवमध्ये देवः । तस्मा- त्प्रणवसंबन्धित्वेन श्रेष्टा । यद्वा तारकाम्या प्रणवानन्तरं तमःशब्दवाच्याहंकारायनिटजातं निरस पारतन्त्र्यादि प्रापयन्तीत्यर्थः । अत एवासमानं नि:समानं छाया कान्तिः परिसर समीपे लसति । चन्द्रपक्षे तु तारकाम्या नक्षत्रश्रेष्ठा रोहिणी चन्द्रभार्या छायासमाना सूर्य- भार्यासदशी । अथवा रोहिणीनक्षत्राप्रप्रदेशवर्तिनी असमानच्छाया निरुपमचन्द्रिका परि- सरे टसति । यदक्ष कृशानुश्च कृष्णस प्रयाणं प्राप्त कृष्णस्य प्रणायं येन तत्तादृशं सत् नाना हेत्युनतत्वं शायद्यायुधेभ्य उन्नतत्वम् । कृशानुपक्षे तु प्राप्तं नीटप्राय वर्म येन तत् । त- स्मादेव कृष्णवर्मेत्युच्यते । नानाविधाभिहेंतिभिवालाभिनित्यं प्रकटयति । एवं वेधा- भिन्नस्य धानस्तेजसः समुदय इव स्थितं चाक्रमक्षं वः पातु ॥ शोचिभिः पद्मरागद्रवसमसुपमैः शोभमानावकाशं प्रत्यग्राशोकरागप्रतिमटवपुषा भूषितं पूरुपेण । अन्तः खच्छन्दमग्नोत्थितभृगुतनयं क्षत्रियाणां हताना- मारब्धं शोणितौधैः सर इव भवतो दिव्यहेत्यक्षमव्यात् ॥६९ ॥ पद्मरागद्रवसमसुपमैः पद्मरागघर्षणसंजातरसेन सदृशी निरतिशया शोभा येषां तानि तैः शोचिभिः शोभमानावकाशं विमानमध्यप्रदेशं तत् प्रत्यनाशोकरागप्रतिमटवपुपा विकसद- शोककुसुमसंकाशविप्रहेणेत्यर्थः । पुरुषेण मुदर्शनपुरुषेण भूपितमलंकृतम् । अधिष्टितमि- त्यर्थः । तथावस्थितम् । किमिव । हतानां क्षत्रियाणां शोणितीघरारब्धम् । अन्तःस्वच्छ- न्दमनोस्थितभृगुतनयं अन्तःसरोमध्ये स्वच्छन्दमनः स्वेच्छामप्नो मननानन्तरमुत्थिती भृगुतनयो यस्मिस्तत्सर इव स्थितं दिव्यत्यक्षं भवतो युप्मानव्यात् । शोणमणिद्रवसपक्ष- प्रभाव्यातान्तरावकाशं परिहसितविकसदशोककुसुमरागारुणतरविप्रहेण पुरुषेणाधिष्टितं स- त्तदानी खण्डितराजकण्ठोपकम्ठधमनीमुखनिरन्तरपातरुधिरमवाद्दविरचितं लीलानिमग्नो- स्थितभृगुतनयसरोवरमिव स्थितमक्षं युष्मान्यालित्यर्थः ।। - ·सुदर्शनशतकम्। शुभैरभैरदत्रैः शरदि तत इतो व्योम विभ्राजमानं प्रातस्त्यादित्यरोचिस्ततमिव भवतः पातु राथाङ्गमक्षम् ।। ७२ ।। मध्येऽक्षप्रदेशे पद्धवास कृतावस्थम्स चक्राध्यक्षस्य नसभुवा पादाब्जनखजातेन वी- ग्रेग विमलेन धाम्ना तेजसा विद्वान्समिश्रान्परिदृसितजपाघुप्पकौशन् । वीकृतजपाकु- सुमग रागानित्यर्थः । प्रकाशान्विप्रधत् शुभैरदहुलमधरितस्ततो विद्धं संपृक्तं प्रा. तस्यादित्यरोचिस्ततं प्रातःकालीनरविकरच्याप्तं विभ्राजमानं व्योमेव स्थितं रथाङ्गमक्ष भवतः पातु । स्वकीयावस्थानविभूषितं चक्राक्षमध्यप्रदेशस्यपुरुषस चरणनखचन्द्रसान्द्र- चन्दिकोन्मुद्रितान् विकसितजपाप्रसूनगर्भदलगगसोदरान् किरणान्दधानं तदानीं शारद- नीरदपटलपरिसनमुपद्रविकिरणरजितगगनतलमिव स्थितं प्रकाशमानं स्थाहावयवभू- तमक्षं गुप्मानरक्षत्वित्यर्थः ॥ श्रीवाणीवामृडान्यो विदधति भननं शक्तयो यस्य दिक्षु, ग्राह व्यूहं यदाचं प्रथममपि गुणं भारती पाञ्चरात्री । घोरां शान्तां च मूर्ति प्रथयति पुरुपः प्राक्तनः प्रार्थनाभि- भक्तानां यस्य मध्ये दिशतु तदनधामक्षमध्यक्षतां वः ।। ७३ ।। पाश्चरात्री पञ्चरात्रसवन्धिनी भारती की यदक्षं कर्म आय व्यूह वासुदेवसंकर्षण- प्रद्युम्नानिरुद्धव्यूहरूपं प्रथममपि गुणं ज्ञानाख्यं गुणं आह । श्रीवाणीवामान्य एता वा- सुदेवादीनां शक्तयो दिक्षु प्राच्यादिपु स्थिताः सत्यो यस्य वासुदेवसकर्षणप्रद्युम्नानिरुद्ध- भूतस्साक्षस भजन सेवां विदधति कुर्वन्ति । अक्षय प्रथमगुणवं च कुत्रत्याशङ्कमानं प्रति लिख्यते–'वासुदेवादिकं चक्रं व्यूह प्राथमिक विदुः । उभयोरपि तादात्म्यं ब्रह्मसंकल्प- भावतः ।। अजई स्वात्मसयोधि निःसद् सर्वगाहनम् । ज्ञानं नाम गुण प्राहुः प्रथमं गुण- चिन्तकाः ॥ स्वरूप ब्रह्मणस्तच गुणश्च परिकीर्तितः । जगत्प्रकृतिमावो यः सा शक्तिः परिगीयते ॥ करीलं नाम यत्तस्य स्वातन्त्र्यपरितृहितम् । ऐश्वर्य नाम तत्प्रोक्त गुणतत्त्वा- चिन्तकः ॥ श्रमहानिस्तु या तस सततं कुर्वतो जगत् । बलं नाम गुणस्तस कथितं गुणचिन्तकः ॥ तसोपादानभावन विकारविरही हि यः । वीर्य नाम गुणः सोऽयमच्युत- लापलय. सहकायमपेक्षा या तत्तम समलम् । एते सत्यादयः पञ्च गुणा शा. नस कीर्तिताः ।। ज्ञानमेव पर रूपं ब्रह्मणः परमात्मनः । तदा तु चक्रमित्याहुब्रह्मयाया- त्म्यवेदिनः ॥' इत्यहिषुभ्यसंहितायामुक्तस्याक्षस्य मध्यस्थितः प्राक्तनपुरुष आदियुरुषो भ. तानां प्रार्थनामियारां शान्तां च मूर्ति प्रथयति । अस्थायमर्थः-यदा भक्ताः शत्रुनिर- सनं प्रार्थयन्ते तदा शत्रूनुद्दिश्योप्रविग्रही भवति । यथ्याप्तिमीहन्ते तदा प्रसनविग्रही भवति । तदक्षं वो निर्दोपामध्यक्षतामाधिपत्यं दिशतु ॥ रक्षःपक्षेण रक्षन्क्षतममरगणं लक्ष्यैवलक्ष्यमाजी लक्ष्मीमक्षीयमाणां बलमथनभुजे वज्रशिक्षानपेक्षे ।

·काव्यमाला। मत्तानामिन्द्रियाणां कृतविषयमहाकाननकीडनानां सृष्टं चक्रेश्वरेण ग्रहणधिषणया वारिवद्वारणानाम् । गम्भीरं यन्त्रगत कमपि कृतधियो मन्वते यत्प्रदेया. दस्थूलां संविदं यखिजगदभिमतस्थूललक्षं तदक्षम् ।। ७ ।। कृतधियो निश्चितबुद्धयः यदक्षं कर्म कृतविषयमहाकाननक्रीहनानां महत्तरेष्वरयेषु फ्रीडनानि विनोदाः कृतानि महाकाननकाहनानि येस्तेषां मत्तानां मधागपितानां वार- गानां महाधिषणया जिवृक्षया चरेश्वरेण महाराजेन सष्टं वारिवत् । 'वारी तु गजन- न्धनी' इत्यमरः । कृतविषयमहाकाननक्रीडनानां शब्दादिविषयेषु क्रीडनानि विषयकी- डनानि । कृतानि विषयकीटनानि यस्तेषां मत्तानामसद्विषयच्यापृतनियमनबुझ्या चक्रे. श्वरेण विरचित गम्भीरं निम्नं कमपि गर्ने यन्त्रकपामति मन्यते विचारयन्ति । त्रिजगद भिमतस्थूललक्षं त्रिजगतामभिमताान्विषयीकृत्य वदान्यं तदक्षं वोऽस्थूलां मूक्ष्मा सविद प्रयादिश्यात् । नीरन्ध्रविपिनविहरमाणमत्तमातङ्गप्रणाय महाराजविरचितवारिवद्विषयादि. विकलविहारपरस्यणकरणनिकरनियमननिरन्तररथपधविरचितयन्त्रगर्तमिति शिक्षितनु द्धिभिनिश्चीयमान त्रिभुवनाभिमतार्थप्रदानदीक्षितमक्षं भवतामुभयविभूतिसाक्षात्करणस- मर्थी प्रमा प्रदद्यादित्यर्थः ।। प्राणादीन्संनियम्य प्रणिहितमनसां योगिनामन्तरङ्गे तुई संकोच्य रूपं विरचितदहराकाशकृच्छासिकेन । प्राप्तं यत्पूरुपेण स्वमहिमसदृशं धाम कामप्रदं वो भूयात्तद्भूर्भुवःखखयवरिवसितं पुष्कराक्षायुधाक्षम् ।। ७१ ।। प्राणादीनानियम्य योगतन्त्रोक्तप्रकारेण निरुध्य प्रणिहितमनसामात्मनि नियतविताना योगिनामन्तरङ्गै हृदये तुङ्गमुत्रत रूप गर्भगदरैकदेशस्थितनिखिलब्रह्माण्डजातं दिव्यमा लबिप्रहं सकोच्याकृत्य विरचितदहराकाशकृच्छासिकेन विरचिता दहराकाशे कृच्छेन निर्वन्धेनासिकावस्थानं येन स तेन पुरुषेण स्वमहिमसदृश स्ववैभवोपपलं धाम स्थान यदक्ष प्राप्त प्रापि । परमाणो मेरुगिरिस्थितिरिव दहराकाशावस्थानेन सजनितपरिश्रमय रिहरणाय विश्रामयोग्यं चक्राक्षमध्यासितमित्यर्थः । भूर्भुवःस्वस्त्रयवरिवमित लोकत्रय- पूजितं पुष्कराक्षायुधाक्षं व, कामप्रदं भूयात् । प्राणादिसमारणसमाज सनिरुध्य वशीकृत स्वान्ताना हृदयेषु स्वकीयविप्रहसकोचपूर्वक सूक्ष्मतरदहराकाशमध्यवर्तिना पुषेण - मकस्थलादस्थितिजनिठल्लेशाफ्नोदायाधिष्टित निखिलभुवनपूजितं पद्माक्षायुपाई गुन दभिलषितप्रदं भूयादित्यर्थः ।। विद्धान्वीभ्रेण धाम्ना चरणनखभुवा बद्धवासस्य मध्ये चक्राध्यक्षस्य विभ्रत्परिहसितजपापुप्पकोपाप्रकाशान् ।

·।
सुदर्शनशतकम् ।
व्यापिनी कथ्यते । यत्तत्त्वयोधौ यत्स्वरूपविषयप्रमितिनिशितमतिभिनारदाचैरपि कर्तन
शक्यः सोऽत्रराजो वो दुस्तरां देवी देवकृतांमानुपी मनुष्यकृतां च विपदं क्षिपतु । 'वाणी
च पाश्चरात्री य कथयति वासुदेवसंकल्पम् । विभवेषु यस्य शक्ती रामप्रमुखास्त्रसंधयिणी ॥
संशक्यते न बोर्बु यत्तत्वं नारदाद्यैश्च । दैवी च मानुषी च क्षिपतु स वश्चक्रनायको वि-
पदम् ॥' इत्यर्थः ॥
रूढस्तारालवाले रुचिरदलचयः श्यामलैः शस्त्रजाले-
ज्वालाभिः सप्रवालः प्रकटितकुसुमो बद्धसंधैः स्फुलिङ्गैः ।
प्राप्तानां पादमूलं प्रकृतिमधुरया छायया तापद्वो
दत्तामुद्दोःप्रकाण्डः फलमभिलषितं विष्णुसंकल्पवृक्षः ॥ ७७ ॥
तारालवाले प्रणवरूपालवाले रूढः प्रादुर्भूतः । श्यामलैः शस्त्रजालैः कुन्तशाई कृपा-
णाद्यायुधवृन्दै रुचिरदलचयः रुचिरो दलानां पर्णानां चयः समूहो यस्य सः । ज्वालाभि-
ररुणकिरणविलासैः सप्रवालः सकिसलयः । बद्धसंधैर्वद्धो नद्धः सघः समूहो यस्तैः स्फु-
लिङ्गः पुझानुपुल निःसरद्भिः कृशानुकणैः प्रकटितकुसुमः । उद्दोःप्रकाण्ड उद्दामानि दो-
प्यैव प्रकाण्डाः स्कन्धा यस्य सः । पादमूलं चरणाब्जसमीप प्राप्तानां वृक्षस्य पादस्थानीय
मूलं प्राप्तानां प्रकृतिमधुरया स्वभावरमणीयया छायया कान्त्या अनातपन तापहृत सांसा-
रिकताप सूर्यकिरणतापं च हरतीति तापहृत् । विष्णुसकल्पवृक्षः श्रीरगिसंकल्पभूतकल्प-
वृक्षो वो युष्माकमभिलषितं दत्ताम् ।।
धाम्नामैरंमदानां निचयमिव चिरस्थायिनां द्वादशानां
मार्तण्डानां समूहं मह इव बहुला रत्नभासामिद्धिम् ।
अचिःसंघातमेकीकृतमिव शिखिनां वाइवाग्रेसराणां
शङ्कन्ते यस्य रूपं स भवतु भवतां तेजसे चक्रराजः ॥ ७८ ॥
यस्य पुरुषस्य रूप विग्रह चिरस्थायिनामरमदानां वैद्युताना धानां निचयमिव समूह-
मिव । द्वादशानां मार्तण्डानां चण्डकिरणानां समूह समूहीकृत महस्तेज इव रत्नभासा पद्म-
राममणिप्रभासमूहानरं बटुला महत्तरां समृद्धिमिव वाडवासराणां वाइवानलादप्यधिक-
द्युतीनां शिखिनामेकीकृतमचिःसंघातमिव शङ्कन्ते विकल्पयन्ति स चक्रराजो भवतां ते.
जसे सकटजगद्व्याप्तप्रकाशाय भवतु ॥
उग्रंपश्याममुद्यद्भुकुटि समुकुटं कुण्डलस्पष्टदंष्ट्र
चण्डा हुदण्डेलसदनलसमक्षामलक्ष्योरुकाण्डम् ।
प्रत्यालीढस्थपादं प्रथयतु भवतां पालनव्यग्रमग्रे
चक्रेशोऽकालकारितभटविकटाटोपलोपाय रूपम् ॥ ७९ ॥

·कर्वत्वेनोपकारस्मृतिविभवावतारे इघदष्ट्रानखपरशुमुखव्यापिनी रघुनाथाशुधभूतकाममुख काव्यमाला। निक्षिप्य क्षिप्रमध्यक्षयति जगति यद्दक्षतां दिव्धहेते- रक्षामामक्षमां वः क्षपयतु भवतामक्षजिल्लक्षमक्षम् ॥ ७४ ॥ (इत्यक्षवर्णनम्) यदक्ष कर्त आजी रणे रक्षः पक्षण रक्षसां यः पक्षन्तेन शत निहतं लक्ष्यवेलक्ष्य लक्ष्य लक्ष्य ब्रीडा यस तममरगण रक्षत् । वज्रशिक्षानपेक्षे बलमयनभुजे अक्षीयमाणा प्रार्थ- मानां लक्ष्मीमैश्वर्य क्षिप्र निक्षिप्य निधाय दक्षता स्वकीयसामर्थ्यम् । अघटनाघटकत्व- मित्यर्थः । जगति लोके अध्यक्षयत्यपोक्षयति । अक्षजिलक्ष्य जितेन्द्रियसनकादिटक्ष्य दिव्यहेतेस्तदक्ष भवतामक्षामां महत्ता नामक्षान्तिम् । असहनतामिति यावत् । क्षय निर्मूलयतु । रणक्षितिविचक्षणराक्षसपरिक्षतसंलक्षितवैलक्ष्यसहस्राक्षपक्षसंरक्षणदीक्षित जि. ताक्षचित्तलक्ष्यमनपेक्षितवनशिक्षसुराध्यक्षवक्षपक्षयां लक्ष्मी क्षिप्रं निक्षिप्य स्वदक्षता दिक्षु प्रत्यक्षयदक्षं भवदक्षामामक्षमा क्षपयत्वित्यर्थः । इत्यक्षवर्णनम् । ज्योतिथूडालमौलिखिनयनवदनः पोडशोत्तुङ्गबाहुः प्रत्यालीटेन तिष्ठन्प्रणवशशधराधारपट्रोणवती । निःसीमेन वधाम्ना निखिलमपि जगत्क्षेमवनिर्मिमाणो भूयात्सौदर्शनो वः प्रतिभटपरुषः पूरुपः पौरुपाय ॥ ७५ ।। ज्योतिथ्डालमौलिालाभिरूप्रिजटावान्मौलिर्यस्य सः । त्रिनयनवदनः । पौडझो तुगबाहुः । प्रत्यालीदेनावस्थानविशेषेण तिष्ठनवतिष्ठमानः । प्रणवैति । तारचन्द्रावाधारी यस्य षट्कोणचक्रस्य तत्तथा तत्र वर्तत इति षट्कोणवती । निःसीमेन निरवधिकेन स्ववैभवेन निखिलमपि जगत् क्षेमदद्विद्यमानकुशल निर्मिमाणः कुर्वाणः । प्रतिभटपटप प्रतिपक्षभयंकर इत्यर्थः । सौदर्शनः पुरुषश्चक्रमध्यवती पुमान् भवतां पौरुषाय पु. स्त्वाय भूयात् ॥ वाणी पौराणिकी यं प्रथयति महितं प्रेक्षणं कैटभारेः शक्तिर्यस्येपुदंष्ट्वानखपरशुमुखच्यापिनी तद्विभूत्याम् । कर्तुं यतत्त्वबोधो न निशितमतिभिर्नारदाद्यैश्च शक्यो दैवीं वो मानुषी च क्षिपतु स विपदं दुस्तरामस्त्ररानः ॥ ७६ ॥ पौराणिकी वाणी य पुरुष कैटभारेः परबासुदेवस्य महित मलप्रकृतिविलीनासकर जगत्सृष्टिकारणतया देवतियमनुष्यस्थावररूपेण चातुर्विध्य प्राप्तस्तन जातैः पूजितम् उप. वराहदधामुख सिहनवमुख भार्गवपरशमुख व्याप्मु शीलमस्या अस्तीति व्यापिनी । वतीति शेषः । इपुदष्ट्रानखपरचमुखायुधजातं व्याप्नोति वा । यता यस्य दाक्तिस्तदायुधमुख- ·। सुदर्शनशतकम् । ब्रह्मरुद्रादयस्तेषां परिपदा सेवितं दैवतं सुदर्शनपुरुषो वा युप्माकमस्तोकायानल्पाय धाने तेजसे स्तात् । पीतकेशः पीतशत्रुशोणितः । उदाराक्षचक्रः उत्करणकटाक्षामृतधारास. मालावितसमाश्रितजनः । अधरीकृतचन्द्रमण्डलयन्त्रः स्वकीयविग्रहप्रभापटलावशीणित. चन्द्रमण्डलः । स्वकीयघोरघोपाञ्चितशत्रुदलनः प्रणवाङ्कमण्डलः । प्रहरणमण्डितभुजमण्डलः कृशानुज्वालावलीविलासोपलालितमुखः । विषमलोचनः शत्रुनिरसनार्थं निःसमानस्वमो- चनः । सुरवरंनिकरपरिचरितपदसरसीरुहः सुदर्शनपुरुषो भवतां निरतिशयतेजसे भूयात् ॥ चित्राकारैः स्वचारैर्मितसकलजगजागरूकप्रतापो मन्त्रं तन्त्रानुरूपं मनसि कलयतो मानयन्नात्मगुह्यान् । पञ्चाङ्गस्फूर्तिनिवर्तितरिपुविजयो धाम पण्णां गुणानां लक्ष्मी राजासनस्थो वितरतु भवतां पूरुपश्चक्रवर्ती ॥ ८२ ॥ चित्राकारः पेषणभस्मीकरणखण्डनलुण्ठनकुटनादिभेदेन नानाप्रकाराआकाराः स्वरूपाणि येषु ते तैः । स्वचारैः स्वपरिभ्रमणैर्मितसकलजगत् परिच्छिन्ननिखिलभुवनः । जागरूक- प्रतापो निस्तन्द्रप्रभावः । य_कं पदम् । परिच्छिन्ननिखिलभुवने जागरूकः प्रतापो यस्य सः । मन्त्रं सौदर्शनं मनुं तन्त्रानुरूपं प्रयोगसिद्धान्तानुरूपं मनस्याकलयत आवर्तयत 'आ- रमगुह्यान् आत्मनि स्वविषये रहस्सान् । 'मन्त्र यत्लेन गोपयन्' इत्युक्तात्वात् । आत्मभ- तानित्यर्थः । मानयन्संभावयन् । उपलालयन्नित्यर्थः । पञ्चाङ्गस्फूर्तिनिवतितरिणुविजयः प- वागन्याससंपत्त्या निर्वतितो रिपूणां विजयो येन सः । सुदर्शनपहक्षरेण रिपुविजये प्रस्तुते सति पञ्चाङ्गन्यासः कर्तव्यः रिपुसंहारे तु प्रस्तुते षडङ्गन्यासः कर्तव्य इति मन्त्रानुसंधान- क्रमः । यद्वा पयागानि ज्वालानेम्यरनाभ्यक्षाणि । नेम्यन्त ता ज्वाला पृथगङ्गत्वेनोपच- यंते । तेषां स्रा निर्वतितो रिपुविजयो येन सः । पण्णा गुणानां ज्ञानयलेश्वर्यवीर्यश- तितेजसां धाम स्थानम् । राजासनस्थश्चन्द्रमण्डलमासनीकृत्य स्थितः । चक्रवर्ती मुद्र- शनमध्यवर्ती पुरुषो भवतो लक्ष्मी वितरतु । चित्राकारः कापालिकादिरूपभेदैन नाना- रुपैः स्वचारैः स्वगूढपुरुषमितसकलजगत् निखिलभुवनस्फुरत्प्रतापः । मन्त्रं गुप्तवादम् । तन्त्रानुरूप यलानुगुणम् । 'तन्वं प्रधाने परिच्छदे इत्यमरः । मनसि कलयतो हृद्येव विचा- रयतः । आत्मगुह्यान् स्वकीयरहस्यपुरुपान्मानयन् । पञ्चाङ्गस्पतिनिर्वतितरि विजयः । गर्मणामारम्भोपायः, गुरुपद्रव्यसंपत्, विनिपातप्रतीकारः, देशकारिमागः, कार्यास- द्विति पयागानि । तेषां सूत्वां निप्पादितः शत्रुविजयो यस्य सः । पण्णां गुणानां सं- धिविप्रहपानासन(भावसश्रयाणां धाम स्थानम् । राजासनस्थो भद्रासनस्पः । "पासनं यत्तदासन सिंहासनं च तन्' इत्यमरः । स चक्रवती पूशे महाराजो भवतां लक्ष्मी ददातु ॥ अक्षावृत्ताभ्रमालान्यरविवरलुठचन्द्रचण्डद्युतीनि ज्वालाजालावलीटस्फुरदडपटलीपाण्डदिमण्डलानि ।

·चापीता गार इतिवत् । रगपर(३) चने सथित समाभितरिया उससाई नधि च सौदर्शनपत्रे शिप्रहे च चन्द्राधःकारि चन्द्रमधःफरोतीति चन्द्राया. गत तत् । तर प्रणकोऽधिहे यसतम्।हतो व पतितपरित तिमि संजातलायक हेलिभिहिमालाभिः तक्षित च । लेपने मोपने चने शनिता पने चासम विषमभू । अयुग्ममियम: । असो । गुलरपरिषरसविता काव्यमाला। चमेशः सुरर्शनराजः उप्रपश्यतीत्युमेपश्यानि अक्षीणि विलोचनानि यस्य तद् । उय सुकुटि उपन्ती सुकुटी भूभङ्गो यस्य तत् । समुकुट मुसुटयुक्तम् । कुन्डलि कुम्हले अस्य सा इति कुण्डलि । स्पटे दाटै यस्य सत् । चण्डापण्डानि मानुसण्नपत्तिानि अस्त्राणि येषां रोहुदण्डैलसरमणीयम् । अनलसमक्षीमलक्ष्योरुकाण्ड जालारणेन क्षीमेन प्रत्यक्षप्रतीतिविषयाकाण्डौ यस्य तत् । प्रत्यालीउपादे भत्कालीउगतो तिउत ती भत्यालीस्थी पासो गस्य सत् । पातनव्या जगरक्षणे ससंभमम् । रूपे वकीयमाकारम् । अफालकालेरितभटविकटाटोपलोपाय अमालेऽनासरे कालेन यमेन रिताः प्रेरितार ते भटाच तेषां विकटाटोप उनटच्यापारकोलादलसतसा लोपो नाशस्तस्मै भत्तामने पुरस्तात्मधय प्रकाशयतु ॥ न कुन्तं कृपाणं परशुहुतलहायशं दण्डशक्ती शझं कोदण्डपाशौ हलमुसलगदावजशूलांच हेतीन् । दोभिः सयापसव्यैर्दधदतुलवलस्तम्भितारातिदएँ- ब्यूहस्तेनोभिमानी नरकविनयिनो जृम्भतां संपदे वः ॥ ८ ॥ चमादियोमायुधानि अतुलपलसाम्भितारातिः निःसीमबलेन स्तम्भितो विनाशितो अरातिदर्पः प्रत्यधिपराक्रमो येतानि तः सयापसन्यमिदक्षिणोमि अधर नरकात जयिनसोजोभिमानी फुरल तेजो मदीयमिति योऽभिमनुते स तेजोभिमानी गूदोऽस्तार• शिशेषो वः संपरे ऐतर्याय पिज़म्भतो परिस्फुरतु ॥ पीतं केशे रिपोरप्यसनि रथप(दे) संनितेऽप्युक्तटाक्ष चन्द्राधाकारि गन्ने नपुषि च दलने मण्डले न खराकम् । हस्ते वकेन हेतिस्वरफितमसमें लोनने मोचने च स्तादस्तोकाय धासे सुरवरपरिपत्सेवितं दैवतं नः ॥ ८॥ पीत फेशे रिपोरप्यराजि चिफुरनिचो शुशोभितरिपये न पाते पोतरण का Treगम्भा TSMARTणा कटाक्षा यस तए । र धर्म चन्द्रमण्डल मिलिरय तन्मध्य प्रणा निस्तय तदुपरि पुरुषः प्रतिष्ठापण इति बन्ना माकारिताम् । मनोदरतया तप्रभया पर निस्तेज गरोतात पन्नाधारि । भण्डले व मानिरसने गुदर्शनपिम्पे न रारा राजियाबादजनितनिषोशेऽजोर ·मुदर्शनशतकम् । ब्रह्मरुद्रादयस्तेषां परिपदा सेवितं देवत सुदर्शनपुरुषो वो युष्माकमस्तोकायानल्पाय धान्ने तेजसे स्तात् । पीतकेशः पीतशत्रुशोणितः । उदाराक्षचनः उत्करणकटाक्षामृतधारास- मालावितसमाश्रितजनः । अधरीकृतचन्द्रमण्डलयन्त्रः स्वकीयविग्रहप्रभापटलावाणित- चन्द्रमण्डलः स्वकीयघोरघोपाश्चितशत्रुदलनः प्रणवाङ्कमण्डलः । प्रहरणमण्डितभुजमण्डलः कृशानुज्वालावलीविलासोपलालितमुखः । विषमलोचनः शत्रुनिरसनार्य निःसमानस्वमो. चनः । मुखरनिकरपरिचरितपदसरसीरुहः सुदर्शनपुरुषो भवतां निरतिशयतेजसे भूयात् ॥ चित्राकारैः खचारैर्मितसकलजगज्जागरूकप्रतापो मन्त्रं तन्त्रानुरूपं मनसि कलयतो मानयन्नात्मगुह्यान् । पञ्चाङ्गस्फूर्तिनिर्वतितरिपुविजयो धाम पण्णां गुणानां लक्ष्मी राजासनस्थो वितरतु भवतां पूरुपश्चक्रवर्ती ।। ८२ ॥ चित्राकारः पेपणभस्मीकरणखण्डनलुण्ठनकुटनादिभेदेन नानाप्रकाराआकाराः स्वरूपाणि येषु ते तैः । स्वचारः स्वपरिभ्रमणैर्मितसकलजगत् परिच्छिन्ननिखिलभुवनः । जागरूक- प्रतापो निस्तन्द्रप्रभावः । यद्वैकं पदम् । परिच्छिन्ननिखिलभुवने जागरूकः प्रतापी यस्य सः । मन्त्रं सौदर्शनं मनुं तन्त्रानुरूपं प्रयोगसिद्धान्तानुरूपं मनस्याकलयत आवर्तयत 'आ- स्मगुह्यान् आत्मनि स्वविषये रहस्सान् । 'मन्त्रं यतेन गोपयन्' इत्युक्तत्वात् । आरमभ- तानित्यर्थः । मानयन्संभावयन् । उपलालयनिन्यर्थः । पञ्चागपूर्तिनिवतितरि विजयः प. श्वागन्याससपत्या निर्वतितो रिपूणां विजयो येन सः । सुदर्शनषडक्षरेण रिपुविजये प्रस्तुते सति पञ्चाङ्गन्यासः कर्तव्यः रिपुसंहारे तु प्रस्तुते पहङ्गन्यासः कर्तव्य इति मन्त्रानुसंधान- क्रमः । यद्वा पञ्चाङ्गानि ज्वालानेम्यरनाभ्यक्षाणि । नेम्यन्तर्भूता ज्वाला पृथगङ्गत्वेनोपच- यंते । तेपा स्फूया निर्वतितो रिपुविजयो येन सः । पम्णां गुणानां ज्ञानालैश्वर्यवीर्यश- तितनसां धाम स्थानम् । राजासनस्थचन्द्रमण्डलमास कृत्य स्थितः । चक्रवर्ती सुद- शनमध्यवर्ती पुरुषो भवतां लक्ष्मी वितरतु । चित्राकारः कापालिकादिरूपभेदेन नाना- रूपैः स्वचारैः स्वगूढपुरुषैर्मितसकलजगत् निखिलभुवनस्फुरत्प्रतापः । मन्त्र गुप्तवादम् । तत्रानुरूप बलानुगुणम् । 'तत्रं प्रधाने परिच्छदे इत्यमरः । मनसि कलयतो हृद्येव विचा- रगतः । आत्मगुह्यान् स्वकीयरहस्यपुरुपान्मानयन् । पञ्चाङ्गरतिनिर्वतितरि विजयः । कर्मणामारम्भोपायः, पुरुषद्रव्यसपत्, विनिपातप्रतीकारः, देशकालविभागः, कार्यसि- द्विश्वैति पञ्चाङ्गानि । तेषा सूत्वा निष्पादितः शत्रुविजयो यस्य सः। पण्णा गुणानां सं- धिविप्रहयानासनधीभावसंश्रयाणां धाम स्थानम् । राजासनत्यो भद्रासनस्यः । 'नृपासनं यत्तद्भद्रासनं सिहासनं च तन्' इत्यमरः । स चक्रवर्ती पूरुषो महाराजो भवतां लक्ष्मी ददातु ॥

·स्तमोचने चासम विषमम् । अयुग्ममिन्यथैः । असदृश च। सुस्वरपरिषत्सेवित माग ध.कारित्वम् । मनोहरतया स्वप्रभया चन्द्र निस्तेजस्क कराताति चन्दाधःकारि । दलने मण्डले च शत्रुनिरसने मुदर्शनविम्वे च स्वराङ्क स्वरो विजयाहादजनितनिघोंपोऽङ्को लाउन यस्य तत् । स्वरः प्रणफोऽङ्कश्चिह्न यस्य तन् । हस्ते वने च हेतिस्तवकित हेतिभिः शखः मजातस्तवक हतिभिवति ज्वालाभिः स्तपकित च। लोचने मोचने च नेत्रे शत्रुनिरासार, काव्यमाला। चक्रेशः सुदर्शनराजः उप्रपश्यतीत्युप्रपश्यानि अक्षीणि विलोचनानि यस्य तत् । उद्य- झुकुटि उद्यन्ती भ्रुकुटी भ्रूभट्टो यस्य तत् । समुकुट मुकुटयुक्तम् । कुण्डलि कुण्डले अस्य स्त इति कुण्डलि । स्पष्टे दष्ट्रे यस्य तत् । चण्डास्त्रैश्चण्डानि शत्रुखण्डनपण्डितानि अस्त्राणि येषां तै हुदण्डैर्लसद्रमणीयम् । अनलसमक्षामलक्ष्योरकाण्ड ज्वालावर्णन क्षौमैन प्रत्यक्षप्रातिविषयावूरुकाण्डो यस्य तत् । प्रत्यालीटस्थपाद प्रत्यालीदगतो तिष्टत इति प्रत्यालीढस्थौ पादौ यस्य तत् । पालनव्यग्र जगद्रक्षणे ससभ्रमम् । रूप स्वकीयमाकारम् । अकालकालेरितभटविकटाटोपलोपाय अकालेऽनवसरे कालेन यमेन इंरिताः प्रेरिताश्च ते भटाश्च तेपा विकटाटोप उद्भटच्यापारकोलाहलस्तस्य लोपो नाशस्तस्मै भवतामप्रे पुरस्तात्प्रधयतु प्रकाशयतु । चक्रं कुन्तं कृपाणं परशुहुतवहाबकुशं दण्डशक्ती शङ्ख कोदण्डपाशौ हलमुसलगदावज्रशूलांश्च हेतीन् । दोभिः सव्यापसव्यदधदतुलबलस्तम्भितारातिदपैं- व्यूहस्तेजोभिमानी नरकविजयिनो जृम्भतां संपदे वः ॥ ८ ॥ चक्रादिषोडशायुधानि अतुलबलस्तम्भितारातिदः निःसीमवलेन स्तम्भितो विनाशितो अरातिदर्पः प्रत्यार्थपराक्रमी यस्तानि तैः सव्यापसव्यैर्वामदक्षिणेोभि जैर्दधत् नरकवि. जयिनस्तेजोभिमानी कृत्स्नं तेजो मदीयमिति योऽभिमनुते स तेजोभिमानी व्यूहोऽवतार: विशेषो वः सपदे ऐश्वयीय विजृम्भता परिस्फुरतु ॥ पीतं केशे रिपोरप्यसृनि स्थपथे(दे) संश्रितेऽप्युत्कटाक्षं चन्द्राधःकारि यन्त्रे वपुपि च दलने मण्डले च स्वराङ्कम् । हस्ते वक्रे च हेतिस्तबकितमसमं लोचने मोचने च स्तादस्तोकाय धाम्ने सुरवरपरिषत्सेवितं दैवतं वः ॥ ८१ ॥ पीत केशे रिपोरप्यसजि चिकुरनिचये शत्रुशोणितविषये च पीत पीतवर्ण कृतपान च । पीता गाव इतिवत् । स्थपये(द) चने सश्रित समाश्रितविषये च उत्कटाक्ष उत्कटमतिगम्भारमा यस त त उन्नता दा उत्करुणा: कटाक्षा यस्य तत् । यत्रे वपुषि च सौदर्शनयन्त्रे विग्रहे च चन्द्राधःकारि चन्द्रमधःकरोतीति चन्द्राधःकारि । प्र. थम चन्द्रमण्डल विलिख्य तन्मध्ये प्रणव विरचय्य तदुपरि पुरुषः प्रतिष्ठाप्य इति चन्द्रा - ·सुदर्शनशतकम् । । ब्रह्मरुद्रादयस्तेषां परिषदा सवितं दैवतं सुदर्शनपुरुषो वो युप्माकमस्तोकायानल्पाय धान्न तेजसे स्तात् । पीतकेशः पीतशत्रुशोणितः । उदाराक्षचक्रः उत्करुणकटाक्षामृतधारास. मालावितसमाश्रितजनः । अधरीकृतचन्द्रमण्डलयन्त्रः स्वकीयविप्रहप्रभापटलावशीणित- चन्द्रमण्डलः । स्वकीयघोरघोषाश्चितशत्रुदलनः प्रणवाङ्कमण्डलः । प्रहरणमण्डितभुजमण्डलः कृशानुज्वालावलीविलासोपलालितमुखः । विषमलोचनः शत्रुनिरसनार्थ नि:समानस्वमो. चनः । मुरवरनिकरपरिचरितपदसरसीरुहः सुदर्शनपुरुषो भवतां निरतिशयतेजसे भूयात् ॥ चित्राकारैः स्वचारैर्मितसकलजगज्जागरूकप्रतापो मन्त्रं तन्त्रानुरूपं मनसि कलयतो मानयन्नात्मगुह्यान् । पञ्चाङ्गस्फूर्तिनिर्वतितरिपुविजयो धाम पण्णां गुणानां लक्ष्मी रानासनस्थो वितरतु भवतां पूरुपश्चक्रवर्ती ॥ ८२ ॥ चित्राकारः पेपणभस्मीकरणखण्डनलुण्ठनकुटनादिभेदेन नानाप्रकाराआकाराः स्वरूपाणि येषु ते तैः । स्वचारैः स्वपरिभ्रममितसकलजगत् परिच्छिन्ननिखिलभुवनः । जागरूक- प्रतापो निस्तन्द्रप्रभावः । यद्वैकं पदम् । परिच्छिन्ननिखिलभुवने जागरूकः प्रतापी यस्य सः । मन्त्रं सौदर्शन मर्नु तन्त्रानुरूप प्रयोगसिद्धान्तानुरूपं मनस्साकलयत आवर्तयत आ- रमगुह्यान् आत्मनि स्वविषये रहस्यान् । 'मन्त्र यत्नेन गोपोन्' इत्युत्तत्वात् । आत्मभ. तानित्यर्थः । मानयन्संभावयन् । उपटालयनियर्थः । पञ्चाङ्गस्कृतिनिवतितरियुविजयः प- वागन्याससपत्या निवतिता रिपूणां विजयो येन सः । सुदर्शनषडक्षरेण रिपविजये प्रस्तुते सति पञ्चान्यासः कर्तव्यः रिपुसंहारे तु प्रस्तुते पढङ्गन्यासः कर्तव्य इति मन्त्रानुसंधान- कमः । यद्वा पञ्चाङ्गानि ज्वालानेम्यरनाभ्यक्षाणि । नेम्यन्तभूता ज्वाला पृथगत्वेनोपच. यते । तेषां मूल्य निर्वतितो रिपुविजयो येन सः । षण्णां गुणानां ज्ञानयलैश्वर्यवार्यश- तितेजसा धाम स्थानम् । राजासनस्यश्चन्द्रमण्डलमासनीकृत्य स्थितः । चक्रवती मुद- शनमध्यवती पुरुषो भवतां लक्ष्मी वितस्तु । चित्राकारः कापालिकादिरूपभेदेन नाना- रूपः स्वचारः स्वगूढपुरुषामितसफलजगत् निखिलभुवनस्फुरत्प्रतापः । मन्त्र गुप्तवादम् । तन्त्रानुरूप यलानुगुणन् । 'तन्त्रं प्रधाने परिच्छेद इत्यमरः । मनति कलयतो हृद्येव विचा- स्थतः । आत्मगुह्यान् स्वकीयरहसपुरुषान्मानयन् । पञ्चागस्पतिनिर्वतितरिपुविनयः । कर्मणामारम्भापायः, पुरुषव्यसपत्, विनिपातप्रतीकारः, देशकाविभागः, कार्यसि द्विश्चति पञ्चाङ्गानि । तैप सूत्या निप्पादितः शत्रुविजयो यस्य सः । पण्णां गुणानां स. धिविप्रयानासनद्वधीमावसश्याणां धाम स्थानम् । राजासनस्यो भद्रासनस्सः । 'नृपासनं गत्तद्भद्रासन सिहासनं च तन्' इत्यमरः । स चक्रवती पूयो महाराजी भवतां लक्ष्मी ददातु ॥

·ईला रयन रयमानं ह्येन यताउनमित्येवमादिकाः क्रीडास्तासा कलकलाः कोलाहला (अश्वविशेषाणा) वृन्दः समृद्दी यस्मिन्कर्मणि तत् । क्षुभितस्थगण क्षुमितो जर्जरीकृतः स्व. न्दनसमूहो यस्मिन्कमणि तत् । सनसानाह्ययथ सन्नं विशीर्ण सनद्राना युथ यस्मिन्कान तत्वेलेति।लेला विजयनिमित्तकोमासजनितसिंहनादास्तासां संरम्भाः सत्रमाल एर काव्यमाला। चक्रान्ताक्रान्तचक्राचलचलितमहीचक्रवालातशेषा- ण्यत्रग्रामाग्रिमस्य प्रददतु भवतां प्रार्थितं प्रस्थितानि ॥ ८३॥ अक्षावृत्ताश्रमालानि अक्षे आवृत्ता पानःपुन्येन कृतावर्ता अभ्रमाला मेघपढियें तानि । यद्वा अक्षणाक्रान्ता मेघपविर्येषां तानि । अरेति । अरविवरेषु लुठन्तौ परिवर्त- मानी चन्द्रचण्डद्युती निशाकरदिवाकरौ येषां तानि । ज्वालति । ज्वालाजालरवलीहा आस्वादिता । स्पौत्यर्थः । अत एव स्फुरन्ती शायन्ती उडुपटली नक्षत्रचन्द तया पाण्डु धवल दिमण्डल येषां तानि । चक्रेति । चक्रस्यान्तः प्रधिस्तेनाकान्तः क्षुण्णचनाचलच. कवालादिस्तेन चलितं कम्पित महीचक्रवाल भूमण्डलं तेनातः पीडितः शेषोऽनन्तो येथा तानि । अस्नग्रामाग्रिमस्य प्रस्थितानि प्रयाणानि भवतां प्रार्थितं प्रदतु ॥ शूलं त्यक्तात्मशीलं सूणिरणुकघृणिः पट्टिशः स्पष्टसादः शक्तिः शालीनशक्तिः कुलिशमकुशलं कुण्ठधारः कुठारः । दण्डचण्डत्वशून्यो भवति तनु धनुर्यत्पुरस्तात्स वस्ता- द्रस्ताशेपास्त्रवर्गो स्थचरणपतिः कर्मणे शामणाय ॥ ८४ ॥ यत्पुरस्तात् यस्य पुरुषस्य पुरस्तात् पुरतः गल त्यक्तात्मशीलं सक्तमात्मशील शत्रु- सहारनैपुण्यरूपस्वभावो येन तत् । णिरङ्कुश: अणुकवृणिः अणुका नष्ट घृणयो यत्त्व सः । पटिश आयुधविशेषः स्पष्टसादः स्पष्टो व्यक्तः सादो विशरण यस्य सः शक्तिः शालीनशक्ति शालीना अधृष्टा शक्तिर्यस्याः सा । 'स्यादधृष्टस्तु शालीनः' इत्यमरः । कुलिश वज्रमकुश- लम् । कुठारः कुछधारः । दण्डः प्रचण्डत्वगन्यः प्रचण्डत्वेन कार्यण शून्यो विनाकृतः । धनुश्चाप तनु क्षीण भवति । ग्रस्ताशेषात्रवर्गो स्थचरणपतिवः शार्भणाय शर्मणो ब्रह्मा- नन्दस्य साधनं शामणं तस्मै कर्मणे स्तात् ॥ क्षुण्णाजानेयवृन्दं क्षुभितरथगणं सन्नसांनाबयूथं श्वेलासंरम्भहेलाकलकलविगलत्पूर्वगीर्वाणगर्वन् । कुर्वाणः सांपरायं रथचरणपतिः स्थेयसौं वः प्रशस्ति दुग्धां दुग्धाब्धिभासं भयविवशसुनासीरनासीरवर्ती ॥ ८५ ॥ भयविवशसुनासीरनासीरवती । हे इन्द्र, भय मा गाः अहमेव सांसुरान्भमांकरिष्य इति वदन् युद्धसनद्धः पुरत एव धावतीत्यर्थः । रथचरणपतिः।क्षुण्णाजानेयवृन्द क्षम्य आजानेवाला ·सुदर्शनशतकम् । तेविंगलनिर्गलन्यूर्वगीर्वाणानां दैत्यानां गर्वा यस्मिन्कर्मणि तत् सांपरायं युद्धं कुर्वाणो स्थ- चरणपतिर्वः स्येयसी स्थिरतरां दुग्धान्धिमास क्षीराब्धिनिभा प्रशस्ति कीति दुग्धां पूरयतु ।। द्रुह्यदोःशालिमालिपहरणरभसोत्तानिते वैनतेये विद्राति द्राक्प्रयुक्तः प्रधनभुवि परावर्तमानेन भा । निर्जित्य प्रत्यनीकं निरवधिकचरद्वास्तिकाश्वीयरथ्यं पथ्यं विश्वस्य दाश्वान्प्रथयतु भवतो हेतिरिन्द्रानुजस्य ॥ ८६ ।। द्रुह्यहोःशालिमालिमहरणरभसोत्तानिते द्रुह्यन्ती शत्रुनिरसनममयं च ते च दोषी भुजी ताभ्यां शाली रमणीयः स चासी माली च । अथ द्रुह्यंश्वासी दोःशाली माली च तस्य प्रहरणानि गदाताडनानि तेषां रभसो स्पन्नात्तानिते विमुखाकृते वैनतेये द्राक् शीघ्र विद्राति पलायमाने प्रधावति सति प्रधनभुवि गुमा परावर्तमानन प्रतिपक्षाभि- मुखं प्रतिनिर्वर्तमानेन भां प्रयुक्तः । निरवधिकचरद्धास्तिकावीयरथ्यं हास्तिक दृस्ति- वृन्दं अचीवमश्ववन्द रथ्या स्थगन्द निरवधिक निःसख्याश्चरन्तो हालिकाचीयरल्या यस्य तत् । प्रत्यनीकं प्रत्यधिसन्यं निजित्य विश्वस्य पथ्य हितं दावान् प्रदान इन्द्रानु- अस्य हतिर्भवतो युप्मान्प्रययतु प्रख्यापयतु ॥ नन्दिन्यानन्दशून्ये गलति गणपती व्याकुले वाहुलेये चण्डे चाकित्यकुण्ठे प्रमथपरिपदि प्राप्तवत्यां प्रमाथम् । उच्छिद्यानी वलिष्ठं बलिनभुजवनं यो ददावादिभिक्षो- मिक्षा तत्माणरूपां स भवदकुशलं कृष्णहेतिः क्षिणोतु ॥ ८७ ॥ आजी युद्ध नन्दिनि रुद्रप्रमविशेष आनन्दान्ये आनन्दहिते सति । मदा मुखि- तोऽपि नन्दी मुदर्शनभयानित्यं दुःखी बभूवेयर्थः । गणपती गजानने भयादलति विद्वाति सति । पाहुलेय स्कन्द व्यामुले इतिकर्तव्यतामहे सति । चण्डनामधेयरमथे च चाकिल- कुण्ठे भयमुकुलिते सति । प्रमयपरिषदि सदभक्तमम्हे प्रमायमेवंप्रकारेण विलोहन प्राप्त. चयां सत्यां पलिष्टं बलवत्तरं यलिजभुजवन यागामुसाहुकाननमाछिय लुत्वा । बिद- पेलि पान् । आदिभिक्षोभिक्षुकानाभायस कापालिस सत्याग यामुरागस्त- रूपा मिक्षा यः कृप्नदेतिदेदी विकतार स भवदशलं भावरकामहलं क्षिपोनु नागयतु ।। रचौघाम्यक्तनुक्ताफलतुलितललद्वीचिवृद्धा महाब्यौ संध्यासंबन्धतारानलधरशवलाकाशनीकाशकान्तौ । गम्भीरारम्भमन्भश्चरमसुरकुलं वेदविघ्नं विनिम्न- निवि वः प्रस्तां व्यपगतविपदं संपदं चकरानः ॥ ८८ || . रत्तोपानवासरतललीविामी सम्यगरमहारशालनग्रीनिरन्तर. - ·यणपक्रमक्षीकृतवतीयचक्रम् । अथर वासुदेवचक्रमक्षीकृतचतुर्थचक्रम् । द्वादशारम- काव्यमाला। निर्यद्वक्तधाराभिरभ्यक्तानि विततया रन्जितानि मुक्ताफटानि तेलुलिता सबलिता लल- द्वीचिद्धिश्चलत्तरङ्गसमृद्धियंस तस्मिन् । संध्येति । संध्यायाः संबन्धात् तारा नक्षत्राणि जलधरा मेघाश्च तैः शवल: नेल्यशोणिनां सांकर्येण सजातवर्णः शबलवासावाकाशश्च तेन निकाशा कान्तिर्यस स तस्मिन्महान्धी रक्ताक्तमुक्ताफलानां रगपरम्परासकृततरहे सध्यारागरजिततारागणमेघलेखापरम्परासमन्वितवियत्तलसंकाशप्रकाग इत्पर्यः । अम्भश्वरं जलचराकारित अत एव गम्भीरारम्भ कार्यानुमेयोद्योगं वेदविन श्रुतिप्रत्यूहम् । वेदापट्टा- रचतुरमित्यर्थः। अयवा 'वेगनिन' इति पाठः । वंगायत्तम् । अमुरकुल निर्विन यथा स्यात्तथा निम्ननिर्मूलयश्चक्रराजो व्यपगतविपदं निरस्तसमत्तविपत्परम्परा सपद प्रसूतान् ।। काशीविश्लोपचैद्यक्षपणधरणिजध्वंससूर्यापिधान- ग्राहद्वेधात्वमालित्रुटनमुखकथावस्तुसत्कीर्तिगाथाः । गीयन्ते किंनरीभिः कनकगिरिगुहागेहिनीभिर्यदीया देयादेतेयवैरी स सकलभुवनश्लाघनीयां श्रियं कः ।। ८९ ।। काश्या विलोपो दाहः । चैद्यक्षपण शिशुपालशिरःकृन्तनम् । धरणिजध्वसो नाका- सुरनिरसनम् । सुर्यापिधान सैन्धववधाय रव्याच्छादनम् । ग्राहद्वेधात्व नक्रशरीरविपाट- नम् । मालित्रुटनं मालिराक्षसभजनम् । मुखमादिर्यासां ताः । तथा ताश्च ताः कपाश्चा- नदानानि च ता एव वस्तून्यानि यासा गायाना ता यदीया यस्य चक्रपुरुषस्य सवन्धिन्यः कार्तिगाथाः कीतिविषयगीतयः कनकगिरिगुहागैहिनीभिः किनरीभिगीयन्ते । स दैतेय सुदर्शनपुरुषो वः सकलभुवनश्लाघनीयां समस्तजगत्पूज्यां श्रियं संपद देयान् ।। नानावर्णान्विवृण्वन्विरनितभुवनानुग्रहान्विग्रहान्य- चक्रेप्वष्टानु मृष्टासुरवरतरुणीकण्ठकस्तूरिकेपु । आतारादर्णमालावधिपु वसति यः पूरुषो वः स देया- यवरुद्भूतसत्त्वरुपहितमबहिन्तिमध्वान्तवः ॥ ९० ! , यः पुरुषो मृधसुरवरतरुणीकण्ठकत्रिकेषु मृष्टा मार्जिता हिरण्याक्षायसुरवरतरुणी- कण्ठकस्तूरिका यस्तानि तेषु । आतारादर्णमालावधिषु तारः प्रणवत्तमारम्य आताराद अर्णमाला अक्षरपतिः । माकेत्यर्थः । सा अवधिर्यपी तानि तेषु । अष्टम चक्रेषु प्रय, मचक्र प्रणवमन्त्रकम् । अष्टम चक्रं मातृकामबकम् । अथवा प्रतिचक्रमन्तत्तारवेशित यहिावकावेष्टितं च । तारानुतारावेष्टितम् । तस्मादपि चक्राणि आतारार्णमालावधीनि र अष्टानां चक्राणामपहिर्बुध्न्यसहितोक्तावस्थानमः किचिल्लिख्यते-पवार प्रणवमन्त्रा ब्रह्मसंरकमक्षीकृतप्रथमचक्रम् । चतुररं विष्णुचक्रमक्षीकृतद्वितीयचक्रम् । पदर नारा च्युतचक्रमक्षीकृतपञ्चमचक्रम् । षोडशारं नरसिंहचक्रमक्षीकृतपष्टचक्रम् । शतार मुद ·मुदर्शनशतकम् । शनचक्रमक्षीकृतसप्तमचक्रम् । सहसारं माठकाचक्रमक्षीकृताटमचक्रम् । अनेन प्रका- रेणावस्थितेष्वटमु च नानावणी नीलपीतादिवर्णा येषां विप्रहागां तान् विरचितमुव- नानुग्रहान् विप्रहान् मतिभेदान्विदृश्यन् निदर्शयन् वसतीति । अष्टचक्रस्थितपुरुषवर्ण- विग्रहभेदोऽदियुनासहितायाम् –सोमसूर्यदहनप्रभाग्ज्यलं चसमेतदुदितं महामुने । वामय मालमत्रसंमित गन्दमन्दमखिलं यदुद्गतम् ॥ ब्रह्मचक्रमुदितं यदान्तरं केवलं सम्लधी- प्रदं मुने । विष्णुचक्रमुदितं यदद्भुतं व्याप्तिकान्तिमतिविक्रमपदम् ॥ यत्तृतीयमुदित महा- द्भुतं चक्रमुज्ज्वलयशार्थद तु तत् । यत्तु चकमुदितं तुरीयक मोक्षदं मुनिगणोदित मुने ॥ पञ्चमं विजयदायि कीतिदं षष्टमुप्रमपमृत्युनाशनन् । ब्रह्मवर्चसविधायिसप्तमं संपदर्थविज. यार्यमष्टमम् ।। एकरुशोऽल्पश इदं गदितं फलं ते चक्राप्टके सफलयोगिमुनीन्द्रवन्ये । वयुतबटुभिरप्यखिलात्मास शन्या न विस्तृतिरमुप्य मरा विधातुम् ॥ मन्त्राक्षरप्रपि- तभागविभेदपूर्व मन्त्री यजेत विधिवन्मनुदेवतास्ताः ॥ आकारशक्तिपरिवारविभूषणात्रवीर्यप्र- भावविजयश्च विचिन्तयेत्ताः ॥ आद्यं निरजनमशेपजगत्प्रसूतिं प्राणप्रसादि नियमाद्यदनु- ग्रहस्यम् । संपूर्णशक्तिमतरङ्गमहार्णवाम ध्यायरि प्रणवगोचरमादिचक्रे ॥ श्वेतं प्रसन्नव- दन कमलायताक्ष पीताम्परं पृथुलवक्षसमात्मयोनिम् । पीनोरदीर्घभुजयन्दधृतारिशहकी- मोदकीसरसिज खलु विष्णुचके ॥ श्यामं किरीटिनमुदारचतुर्भुजस्थकीमोदकीकमलवारि- जवर्यचक्रम् । नारायणं नयननन्दनमादिदेवं ध्यायेच्छ्यिा सह तृतीयपदस्थचने । कुन्दै- 'न्दुगीरमरविन्ददलायताक्षं शुद्धाक्षमालममलोद्यतबोधमत्रम् याहुद्वये विधृतचक्रविशुद्ध- नहं तं वासुदेवमवधेहि तुरीयचक्रे ॥ शारिपङ्कजगदानुशशाईसीरसौनन्दकान्दधतमष्ट- मिरुप्रहस्तः । तायस्थितं रजत शेलनिभं पुराणं संचिन्तयेदजितचक्रगतं पुमांसम् ॥ कुरोग्रवकनसकोटिनिकृत्तदैत्यवक्षस्यलोलितशोणितदिग्धदेहम् । घोरपकारनयनत्रय- दुनिरीक्ष्यं पठे विचिन्तय मुने नरसिंहमीशम् ॥ मोमानिसूर्यकिरणोद्गमपुनकुञ्जमध्यस्थितं विधुतपद्मगदादिशसम् । छन्दःस्थित भुवनकारणमप्रमेयं श्रीशं विचिन्तय मुने पुरुष पुराणम् ।। गोक्षीरराज हिमदीपितिदेवसिन्धुकुन्दममाविमलपङ्कजरादहस्ता । स्मेरप्रसन्नवदना कमलायताक्षी ध्येया स्वचक्रभवनोपरिमाटकाख्या ॥' इति । यः पुरुषोऽध्वान्तवती । वायनसयौरविषय इत्यर्थः । अथवा ध्वान्तसंज्ञाज्ञानरहितयोगिहृत्पद्ममासीन इत्यर्थः । स व उद्धृतसवरुदूतानि प्रकम्पितानि । प्रापितनरकाणीति यावत् । सत्त्वानि जन्तुसमूहानि यः । अथवोद्भुतसत्त्वविनाशितसत्त्वगुणैः । व्यवः कुमार्गः । अवैदिकमार्गरिति यावत् । उपदितं विनिहितम् । संपादितमिति यावत् । अपहियान्तमन्तस्तिमिरम् । दृष्टा दृष्टहानिकरमज्ञान- मिन्यर्थः ।। द्वात्रिंशत्पोडशाष्टप्रभृतिपृथुभुनस्फूतिभिर्मूर्तिभेदैः कालाये चक्रपटके प्रकटितविभवः पञ्चकृत्यानुरूपम् । अर्थानामथितानामहरहरखिलं निर्विलम्वैविलम्बैः कुर्वाणो भक्तवर्ग कुशलिनमवतादायुधग्रामणीर्वः ॥ ११ ॥ ६ ·सुदर्शनशतकम् । अभिव्यक्तसौन्दर्य । एतद्यन्त्रमध्यस्थितस्य सुदर्शनपुरुषस्य रक्तवर्णवेन रक्ताम्बरलेन रक्तकेशलेन रक्तालयलेन च कोणार्णसरोजपट्कं कपिशगुणं भवति । किं चैतयत्रं कुङ्कुमागरुधातुचन्दनरसकल्प्यं तस्मादपि च कोणादि विषट्कं कपिशगुणं भवति । किं च मत्रवाच्यसुदर्शनस्यामिरूपत्वेन तद्वाचकवर्णानां वर्णाधारत्वेन कोणानां च कोणसबन्धित्वेन सरोजानां च कपिशगुणवं युक्तम् । श्रीवाणीपूर्विकाभिः । पूर्विका. शब्देन वाग् मृडानी च गृह्यते । विलसत आनन्दपरवशान् । अथवा शक्तिभिरुपलक्षि- तान् । विकसत आश्रितरक्षणोन्मुखान् । केशवादीन् द्वादशमूर्तीर्दधति वहति वासुदेवा- युद्देशेन समष्टिभूतवासुदेवादीनां व्यष्टिभूतस्य केशवादित्रिकचतुष्टयस्य वासुदेवादिसमष्टिभू- तश्रीवाणीवाड्मृडानीनां व्यष्टिभूताः श्रीवाणीवामृडान्यः शक्तयः वासुदेवव्यष्टिभूतकैशव- नारायणमांधवानां वासुदेवशक्तिः श्रीव्यष्टिभूतास्तिस्रः श्रियः प्रत्येकं शक्तयः सकर्षणव्य. प्टिभूतगोविन्दविष्णुमधुसूदनानां संकर्षणशक्तिव्यष्टयस्तिस्रो वाण्यः प्रत्येकं शक्तयः । प्रद्युम्न- व्यष्टिभूतत्रिविक्रमवामनश्रीधराणां समष्टिशक्तिव्यथ्यतिस्रो वाच: प्रत्येकं शक्तयः । अ- निरुद्धव्यष्टिभूतहृषीकेशपद्मनाभदामोदराणामनिरुद्धशक्तिव्यष्टिभूतास्तिस्रो मृडान्यः प्रत्येक शक्तयः । एवंप्रकारेण श्रीवाणीवामृडानीयुक्तान् केशवादीन्दधति । तारान्ते तारः प्रणवोऽन्तश्चरमसीमा यस यन्त्रस तस्मिन् । भूपुरादौ भूपुरं चतुष्कोणभूबिम्बमादौ बाये यस्य यन्त्रस्य तत्तस्मिन् । अथवा साधकाः प्रथमभूपुरमधिश्रित्य पश्चात्सर्वलक्षणोपेतं वा- समण्डपमधिगत्य तदनन्तरं षट्सरोजानि क्रमेण संसेव्य ततः पडराणि प्रविश्य पश्चात्तद्र- तमन्त्राक्षराण्यनुसंधाय ततः सुधाकरबिम्यं संपूज्य तदनन्तरं सुदर्शनगर्भ तारमादाय सुखि- नो भवन्ति तस्माद्यस्य यत्रस्य भूपुरमायं तारोऽन्ते तस्मिन् स्थचरणगदाशार्हखड्गाङ्कि- ताशे स्थचरणादिभिरविता आशाः प्राच्यादिदिशो यस्य यन्त्रस्य तस्मिन् । तन्त्रोदिते सु. दर्शनप्रतिपादकतन्त्रोदिते यन्त्रे कृतपदं विरचितस्थानं लक्ष्मीसखस्स श्रीरङ्गिणो लक्ष्म अ- साधारणधर्मः स्फुरतु संनिधत्ताम् ॥ दंष्ठाकान्त्या कडारे कपटकिटितनोः कैटभारेरधस्ता- दूर्ध्व हास्येन विद्धे नरहरिवपुपो मण्डले वासवीये । प्राक्प्रत्यक्सांध्यसान्द्रच्छविभरभरिते व्योनि विद्योतमानो दैतेयोत्पातशंसी रविरिव रहयत्वस्त्रराजो रुनं वः ॥ ९३ ॥ अधत्तात् पूर्वश्ोकोक्तयन्त्रस्यायोभागे। भूप्रदेश इत्यर्थः । कपटकिटीतनोः कुहनावरा- हमतः कैटभारे रङ्गिणो दंष्ट्रासान्त्या दन्तकान्या कडारे कपिलवणे अर्व आकाशे नर- हरिवपुपो नृसिंहविग्रहस रङ्गिणो हास्येन विद्धे धवले वासवीये माहेन्द्रमण्डले विद्धे यन्त्रे स्थितः सन् प्राक्प्रत्यक्सांध्यसान्द्रविभरभरिते प्राक् च प्रत्यक् च प्राश्मयची तयोः सध्ययोः सबन्धिनी प्राक्प्रत्यक्सांध्या सान्द्रा निविडा चासी छविश्व तया भरोऽति- यस्तेन भरित व्योन्याकाशे दैतेयोत्पातशंसी देतेयानामुत्पातः प्रणाशस्तं रासितुं शील-

·थ्यते । परिमः कपिशगुणैः पिशङ्गवर्णैः कोणैः अणरक्षरः सरोजेः पझैरपि उशिवमने
कोणरित्येतत्पद्यमारभ्य गायत्र्यारचक्र इत्यन्तं चतुःश्लोक्या सुदर्शनयन्त्रविशेषः के.
४२
काव्यमाला।
द्वात्रिंशद्भुजाश्च षोडशभुजाश्चाष्टौ भुजाश्च द्वात्रिंशत्योडशाष्टभुजाः प्रभृतयो येषां ते।
पृथवो मांतला दीर्घाश्च ते भुजा बाहवश्च तेषां स्फूर्तयो विजृम्भणानि येषां मूर्तिभेदानां
ते तैमूर्तिभैदैविप्रहविशेषैः कालाद्यैनाभित्रयसयुक्त नेमिषट्कविराजित अरपञ्चकाचितं का-
लचक्रमाद्यं येषां चक्राणां तस्मिन् चक्रषट्के अरं पुरुषवक विंशदर प्रकृतिचक्रम् एका-
दशारं महच्चक्रम् अष्टारमहकारचक्रम् चतुर्विशत्परं पुरुनेमिकं जगचक्रम् कालपुरुषप्रकृति-
महदहकारजगत्सज्ञकानां चक्राणां षट्कं तस्मिन् कालचत्रमध्ये स्थितः पुरुषो द्वात्रिंश
हुजः । पुरुषचकमध्यवर्ती पुमान् पोडशभुजः । प्रकृतिचक्रमध्यवर्ती पुरुषोऽभुजः । मह
चक्रमध्यालंकारभूतः पुरुषः षड्भुजः । अहकारमध्यवर्ती पुमान् चतुर्भुजः । विश्वचर
मध्यवर्ती पुमान् द्विभुजः । तदुक्तम्-'ततश्चक्रमय सबै जगत्स्थावरजङ्गमम् । चक्रात्मान
मनाद्यन्तं कालं प्रथमतः शृणु ॥ बिनाभियुक्त पग्नेमि पवारं चक्रमव्ययम् । संवत्सरमा
यत्तकालचक्रमिति स्मृतम् ॥ तद्वशे वर्तते नित्य चेतनाचेतनात्मकम् । परिवर्तयते देव.
स्तदेतच्चक्ररूपधृत् ॥ अर तत्पुरुषं चक्रं पुरुषो यैन धार्यते । चक्र त्रिंशदरं प्रोक्त शक्ति
सा येन धार्यते ॥ चक्रमेकादशार तु बुद्धिः सा येन धार्यते । अटार तन्महाचक्रमहका-
रस्स धारकम् ॥ अव्यक्तादिविशेषान्तैः स्वरूपैम्परैर्वृतम् । चतुर्विंशतिसख्यातः पुरुषात्म
कनेमि यत् ॥ जगच्चक्रमिति ख्यातं तच्च प्रेरयते स्वयम् । एतत्स्वरूप कालादिचक्रषट्के
पञ्चकृत्यानुरूपम् । पञ्चकृत्यानि उत्पत्तिस्थितिसंहारनिग्रहोग्ररूपाणि । तेषामनुरूप यथा
भवति तथा प्रकटितविभवः प्रसिद्धमहिमा । प्रख्यातपराक्रम इत्यर्थः । पञ्चकृत्स्टक्षणमा
हिर्बुध्यसहितायामुक्तम्- 'अराणि पचकृत्यानि शक्तेस्तस्याः प्रकल्पयेत् । तिरोभाव स्यज
चैव स्थिति संहृत्यनुग्रही ॥' इति कालचक्रषट्कम् । इदं वा भवति--‘पडर कालचक्र तत्स
कालो येन धार्यते । एकार वैयत चक्र ारं तद्वायुधारकम् । व्यरं तैजसमाख्यातमाय
चतुररं मुने ॥ पञ्चारं पार्थिव चक्रं पृथिवी येन धार्यते ॥' घडरं कालचक्रम् । एकद्वित्रि-
चतु.पञ्चाराणि आकाशादि पश्चक्राणि संभूय कालादिचक्रषट्कम् । तस्मिन्पश्चकृत्यानुरूप
प्रकटितविभवः । अर्थताना भक्तजनप्रार्थितानां पुरुषार्थानां निविलम्वैरपगतकालापाव-
लम्वैः प्रदानः । ‘लपि अवस्रसने' इति धातोर्विपूर्वत्वादौचित्याच प्रदानार्थता । अखिल
भक्तवर्गमहरहः कुशलिन कुर्वाण आयुधप्रामणीवो युष्मान् अक्ताद्रक्षतु । अनेन पयेन
जगदुत्पत्त्यादि सामर्थ्य प्रतिपाद्यते ॥
कोणैरणैः सरोनैरपि कपिशगुणैः पडुिरुद्भिन्नशोभे
श्रीवाणीपूर्विकाभिर्दधति विलसतः शक्तिभिः केशवादीन् ।
तारान्ते भूपुरादौ स्थचरणगदाशाखड्गाङ्किताशे
यन्त्रे तन्त्रोदिते वः स्फुरतु कृतपदं लक्ष्म लक्ष्मीसखस्य ॥ ९२॥

·सुदर्शनशतकम् । ४३ अभिव्यक्तसौन्दये । एतद्यन्त्रमध्यस्थितस्य सुदर्शनपुरुषस्य रक्तवर्णलेन रक्ताम्बरलेन रक्तकेशत्वेन रक्तनयत्वेन च कोणार्णसरोजपट्कं कपिशगुणं भवति । किं चैतद्यन्त्रं कुङ्कुमागरुधातुचन्दनरसकल्प्यं तस्मादपि च कोणादि त्रिषट्कं कपिशगुणं भवति । किं च मन्त्रवाच्यसुदर्शनस्सानिरूपत्वेन तद्वाचकवर्णानां वर्णाधारत्वेन कोणानां च कोणसंवन्धित्वेन सरोजानां च कपिशगुणत्वं युक्तम् । श्रीवाणीपूर्विकाभिः । पूर्विका- शब्देन वाम् मृहानी च गृह्यते । विलसत आनन्दपरवशान् । अथवा शक्तिभिरुपलक्षि- तान् । विकसत आश्रितरक्षणोन्मुखान् । केशवादीन् द्वादशमूर्तीर्दधति वहति वासुदेवा- युद्देशेन समष्टिभूतवासुदेवादीनां व्यष्टिभूतस्य केशवादित्रिकचतुष्टयस्य वासुदेवादिसमष्टिभू- तश्रीवाणीवामृडानीनां व्यष्टिभूताः श्रीवाणीवामृडान्यः शक्तयः वासुदेवव्यष्टिभूतकेशव- नारायणमाधवानां वासुदेवशक्तिः श्रीव्यष्टिभूतास्तिस्रः श्रियः प्रत्येकं शक्तयः संकर्षणव्य- टिभूतगोविन्दविष्णुमधुसूदनानां सकपणशक्तिव्यष्टयस्तिस्रो वाण्यः प्रत्येक शक्तयः । प्रद्युम्न- व्यष्टिभूतत्रिविक्रमवामनश्रीधराणां समष्टिशक्तिव्यष्टयतिस्रो वाचः प्रत्येकं शक्तयः । अ. निरुद्धव्यष्टिभूतहृषीकेशपद्मनाभदामोदराणामनिरुद्धशक्तिव्यष्टिभूतास्तिस्रो मृडान्यः प्रत्येक शक्तयः । एवंप्रकारेण श्रीवाणीवामृडानीयुक्तान् केशवादीन्दधति । तारान्ते तारः प्रणवोऽन्तश्चरमसीमा यस यन्त्रस तस्मिन् । भुपुरादी भूपुरं चतुष्कोणभूबिम्बमादौ बाह्य यस्य यन्त्रस तत्तस्मिन् । अथवा साधकाः प्रथमभूपुरमधिश्रित्य पश्चात्सर्वलक्षणोपेत वा- समण्डपमधिगत्य तदनन्तरं पट्सरोजानि क्रमेण ससेव्य ततः पडराणि प्रविश्य पश्चात्तद्ग- तमन्त्राक्षराण्यनुसंधाय ततः सुधाकरविम्यं संपूज्य तदनन्तरं सुदर्शनगर्भ तारमादाय सुखि- नो भवन्ति तस्माद्यस्य यन्त्रस भूपुरमाद्यं तारोऽन्ते तस्मिन् खवरणगदाशाईखड्गाङ्कि- ताशे रथचरणादिभिरङ्किता आशाः प्राच्यादिदिशो यस्य यन्त्रस्य तस्मिन् । तन्त्रोदिते सु- दर्शनप्रतिपादकतन्त्रोदिते यन्त्रे कृतपदं विरचितस्थानं लक्ष्मीसखस्य श्रीरङ्गिणो लक्ष्म अ- साधारणधर्मः स्फुरतु संनिधत्ताम् । दंष्ट्राकान्त्या कडारे कपटकिटितनोः कैटभारेरधस्ता- दूर्ध्व हास्येन विद्धे नरहरिवपुपो मण्डले वासवीये । प्राक्प्रत्यक्सांध्यसान्द्रच्छविभरभरिते व्योम्नि विद्योतमानो दैतेयोत्पातशंसी रविरिव रहयत्वस्त्रराजो रुनं वः ॥ ९३ ॥ अधस्तात् पूर्वश्लोकोक्तयन्त्रसाधोभागे । भूप्रदेश इत्यर्थः । कपटकिटीतनोः कुहनावरा- हमूर्तेः कैटभारे रङ्गिणो दंष्ट्राकान्त्या दन्तकान्त्या कडारे कपिलवणे उर्ज आकाशे नर- हरिवपुषी नृसिंहविग्रहस रगिणो हास्येन विद्ध धवले वासवीये माहेन्द्रमण्डले विद्धे यन्त्रे स्थितः सन् प्राक्प्रत्यक्सांध्यसान्द्रच्छविभरभरित प्राक् च प्रत्यक् च प्राक्प्रत्यञ्चौ तयोः संध्ययोः संपन्धिनी प्राक्प्रत्यक्सांध्या सान्द्रा निविडा चासौ छविश्व तथा भरोऽति- शयस्तेन भरिते व्योन्याकाशे दैतेयोत्पातशंसी दैतेयानामुत्पातः प्रणाशस्तं शंसितुं शील- ·प्रादक्षिश्येन रामचक्रदण्डाभयराइचाकुन्ताभयशवचनासक्त्यभयराइचम्पाशाभसहर तिष्ठन्तु स्वाहा । प्रतिष्ठितस्य पत्रस्य प्रागादिचतुदिक्षु यत्रपालक सहचक्रवरामामुनि सचक्रलाभयलाञ्छितचतुर्बाहुधर होकशं वायव्यकोणे शङ्खचक्रमुसलामयाङ्कितवर्या- हुधर हकिदामीशानकोणे शङ्खचक्रशूलाभयलाञ्छितचतुर्बाहुघरं - हाकेश विकोपाटो काव्यमाला। मस्सास्तीति दैतेयोत्पातशंसी रविवि द्योतमानः प्रकाशमानोऽवराजो वो रुजं दृश्य- प्रतिबन्धव्यथां रहयतु विनाशयतु । अस यन्त्रस्साहिन्यसहितोक्तविन्यासक्रमः कि चित्कथ्यते-सज्जितपट्टे चन्द्रमण्डल विलिख्य तन्मध्ये प्रण निधाय तदुरे रक्तवर्ष पिङ्गलाक्षं पिकेशं धृतपाशाङ्कुशपद्ममुसळचापशगदाचक्रभुजाष्टकविराजितं मुदर्शनपुर प्रतिष्ठाप्य तच्चरणतरुणाम्बुजतमीपे साधकनामधेयं विलिख्य सुदर्शन भगवन्तमलंकृत्य सुधाकरबिम्बपर्यन्तै घडरं चक्रमुदृत्य प्राच्यादिषट्कोणैषु षडक्षरसुदर्शनमनुषडक्षराणि क्रमेण कलयेत् । कोणान्तरेषु प्राच्यादिक्रमेण चनायेत्याद्यनमन्त्रविन्यास कृत्वा षट्को- णचक्राहिश्चतुर्दलपनं विरचय्य चतुर्दलघु सबिन्दुक वर्म च षड्भिविलिख्य दलान्तरे- पन्तः स्थानानि विलिख्य चतुर्दलप्रथमपद्मावहिः षोडशकेसरमष्टदल द्वितीयपद्म वि. न्यस्य केसरेषु षोडशस्वरान्विलिख्याष्टसु दलेषु सुदर्शनाष्टाक्षरं निक्षिप्य तस्मादष्टदला. तीयपनादहित्रिशकेसरं षोडशदल तृतीयसरोज समालिख्य कादिसान्तानि द्वात्रिंश- दक्षराणि केसरेषु क्रमेण निघाय षोडशदलेषु जित ते इत्यादि षोडशाणे वैष्णवम- श्रमारचय्य तस्मात्पोडशदलात्तृतीयपद्मादहिद्वात्रिशकेशरे द्वानिशद्दल चतुर्धसरोजं विन्यस्य द्वात्रिंशत्केसरेष्वानुष्टुभ वाराह मनु निधाय द्वात्रिंशद्दलेष्वानुष्टुभ नारसिहं मत्र विलिख्य तस्मात्तुरीयतोयजाहिश्चतुःषष्टिदलं पञ विधाय तहलेषु चतु पटिवणे नारसिंह मनु विनिधाय तस्माच्चतुःषष्टिदलात्पश्चमपद्मावहिरटदलं सरोज विन्यस्य तद्दलेष्वष्टाक्षरनार- सिंहमन्त्र विलिख्य तद्बाह्ये वज्रायुधालकृत वासवमण्डलं विन्यस्य वासवमण्डलोपरि प्रा. च्यादिदिशासु वासवबीजं साधकनामसमन्वित विलिख्य मण्डलस्य चतुर्पु कोणेष्वन्तः स्थानानि विलिख्य कोणाभ्यन्तरालेषु पुनस्तद्वीज विन्यस तद्वासवमण्डलं परितः प्राति: लोम्येन सर्वान् विलिख्य तदुपरि ककारादिसकारान्तं प्रातिलोम्येन द्वात्रिंशद्वर्णविन्यास कृत्वा तदुपरि साधकनामान्वितपश(?,मित्याद्यन्तयुग परितः कृत्वा तदुपरि पाशैन त. दनन्तरमङ्कुशेन च वैययित्वा बाह्यसपुटितचतुष्कोणं भूपुर कृत्वा भूपुरप्रान्ते श्रीवाण्या- दिशक्तियुक्ताः केशवादिमूर्तीविन्यस्य केशवाय नमः साधक रक्ष रक्ष इति सान्तमुत्तम दनन्तरं क्षमिति प्राच्यादिचतुर्दिक्ष प्रादक्षिण्येन विन्यस ईशानादिकोणेषु प्रातिलोम्येन विलिखितं तदनन्तर पाशैनादुशेन च वेष्टयित्वा सर्वमेतत्प्राणप्रतिष्ठामन्त्रवेष्टितं कुर्यात् । अय प्राणप्रतिष्टामन्त्रः 'ॐ ह्रीं ॐ ह्यां वरलवशयसहहा अमुष्य प्राणा अमुष्य जाब इह स्थितः अमुष्य सर्वेन्द्रियाणि पृथिव्यप्तेजोवावाकाशशब्दस्पर्शरूपरसगन्धचक्षुःश्रोत्रनि- हाम्राणवाक्पाणिपादपायपस्थमनोबुद्धिजीवानन्दसानन्दसत्वरजस्तमोभिरिहैवागत्य चिर तचतुर्याइधर विष्णुमाग्मयकोणे शङ्खचकालाभयमुद्रितचतुर्वाधरं हृषीकेश नेत्यकोने १ ·सुदर्शनशतकम् । काङ्कुशाभयशङ्खचक्रवज्राभयशङ्खचक्रपरश्वभयरासचक्रशतमुखानलभयमुद्रितचतुर्बाहुधरं ज- नार्दनाष्टकं तत्परिवारांश्च विन्यस्य शङ्खचक्रधरं वराहरूपिणं सर्वेश्वरं यवस्थाधोभागे स्थितं संस्मृत्व यन्त्रस्यो भागे नरसिंहं संस्मृत्य प्राग्भागज्वालामध्यस्थितं चक्र दक्षिण- भागे ज्वालागतां गदां पश्चिमभागे ज्वालान्तःस्थं शाई चोदग्भागे ज्वालान्तर्गतं खच संस्मृत्य एवंप्रकारेण यन्त्रे पूर्णे सति एतद्यत्रं समभ्यर्च्य साधकाः सुखिनो भवन्ति । 'उक्तार्थ पाचरात्री संमति संपादयामः-'विस्तरेणास यन्त्रस संस्थानं लक्षणं तथा । श्रोतुमिच्छामि भगवंस्तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ अहिर्बुध्न्य उवाच-विस्तरेण प्रवक्ष्यामि स्व- रूप लक्षण तथा । अस्य यन्त्रस्य देवर्षे तन्मे कथयतः शृणु ॥ रजतेन सुवर्णेन लोहर्वा शिलयाथवा । यथाधिकारं यन्त्रस कुर्यादा तु साधकः ॥ कुङ्कुमागुरुक:रधातुचन्दनजे रसः । सुवर्णसूच्या यदि वा यन्त्र तत्कारयेत्पटे ॥ चन्दमण्डलमध्ये तु तारं कुर्यात्समा- हितः । तस्य मध्ये लिखेद्देवं रक्तवर्ण सुदर्शनम् ॥ पिङ्गाक्षं पिङ्गकेशाध्यं रक्ताम्बरधरं वि- भुम् । युक्तं पोडशभिर्हस्तरष्टभिर्वा महाद्युतिम् ॥ पाशाङ्कुशाजमुसलधनुःशवगदादिभिः । भीपणेरायुधवरैरुपेत जयिनां वरम् ॥ तद्विष्णोः परमं रूपं नित्यं तैजसविग्रहम् । दंष्ट्रानि- टयूतसप्ताचिर्तालापल्लविताननम् ॥ भूपणैर्भूषितं चित्रीपणं रोमहर्षणम् । स्वतेजसा ज. गत्सर्वं पूरयन्तं महाबलम् ॥ निर्भिद्यमानदैतेयशोणिताशनलम्पटम् । उद्यत्प्रद्योतनशत- प्रख्यं विख्यातपौरुषम् ॥ मनस्तत्त्वेन सततं संश्रित वेगवत्तया । नारायणकराम्भोजसे- वारसविशारदम् ।। जपेन विष्णुचिन्तायाः परम मार्गदर्शकम् । स्मृत्यैव स्वानुरक्तानां ह. यादृष्टार्थसाधकम् ॥ स्वभक्तप्रत्यनीकानां मारण सुरपूजितम् । संस्तूयमानचरितं सिद्धग- न्धर्वदानवैः ॥ भक्तातिभञ्जनपरं शरण्यं शरणार्थिनाम् । नित्यनिःसीमनिर्दोपकल्याणगुण- मागरम् ॥ एवभूतं तमालिख्य सदानन्दं सुदर्शनम् । तत्पादपद्मपर्यन्ते साधकं नाम वि. न्यसेत् ॥ इन्दुविम्बस्य पर्यन्ते षट्कोणं चक्रमालिसेत् । आनेयममितप्रख्यममोघं सर्वसा- धकम् ।। प्राच्यादिषु च कोणेषु षड्वर्णान्विन्यसेन्मनोः । घट्स कोणान्तरालेषु ह्यगमन्त्रा- न्यसेत्कमात् ॥ अस्माद्वहिस्तथा पद्म चतुर्दलसमन्वितम् । सविन्दुपद्मषटकस्य दलेप्वेषु क्रमाभ्यसेत् ।। दठान्तरालेप्वन्तःस्थान्विन्यसेत्साधकस्तथा । बाह्ये तसाटपगन्जमन्तः पोडशकेसरम् ॥ केसरेषु क्रमादस विलिखेटोडशस्वरान् । अष्टाक्षरं महामन्त्रं दलेवस समालिखेत् ॥ द्वात्रिंशतसरं चास पहिः पोडशपत्रकम् । ककारादि सकारान्तं केसरेप्वस्य चालिखेत् ॥ दलेप्वस लिसेन्मन्त्रं पोशाणे तु वैष्णवम् । द्वात्रिंशत्केसरदलं बाह्ये तस समालिखेत् ॥ कैसरेष्वस पद्मस प्राच्यादिषु यथाक्रम् । मन्त्रमानुष्टुभं सम्यग्वाराह वि- लिखेत्परम् ॥ द्वात्रिंशतिदलेष्वस नारसिंह क्रमालिखेत् । आनुष्टुभ महामन्त्रममोघ सर्वसा- धरम् ॥ तस याह्ये लिखेत्पद्मं चतुःपष्टिदटेयुतम् । पातालं नारसिंहावं दटेम्बस न्यसे- न्मनुम् ॥ पुनश्च पद्म विन्यस्य दलैरष्टभिरामृतम् । अष्टाक्षर नारसिंहं तद्दटेषु समातिसत ॥ तद्वात्य मण्डलं कुर्यान्माहेन्दं वनभूषितम् । जाज्वल्यमानं सैनैव सोलंकारमण्डितम् ॥ तस या महादिशु प्रागादिषु यथाक्रमम् । तद्बीजं विन्यसेशीमानिजनाना समन्वितम् ॥

·काव्यमाला। बहिः कोगेषु च चतुर्यु तथान्तःस्यान्प्रकल्पयेत् । कोणाभ्यन्तरभावेषु तद्वोनं विन्यते- स्पुनः ॥ परितः सस्वरान्सर्वान्प्रातिलाम्येन चालिखेत् । सकारादि ककारान्त विन्यसेत्य- रितस्तथा ॥ विदभितं स्वनानैव परितोऽन्त्ययुगं न्यसेत् । पाशेन वेट्येदेतइगुसैन तथा पुनः ॥ पुटित भूपुरं तस्स बाह्ये कुर्यादतन्दितः । कैशवादीन्मतिमतः समन्ताइस विन्य- सेत् ॥ तप्तजाम्बूनदप्रख्य पुण्डरीकायतेक्षणन् । अपारकरुण पद्मशतचक्रगदाधरन् । पी- ताम्बरधरं देव वनमालाविभूषितम् । हारकैय्रकटककुण्डलैरुपशोभितम् ॥ चतुर्बाहुमुदा- राष्ट्र प्रसन्नवदन विभुम् । प्रागादि विन्यसेद्देव केशवं कैशिनाशनम् ॥ शङ्खचक्रगदापायर नीलाम्बुच्छविम् । सौलंकारसयुक्त कुर्वानारायणं ततः ॥ कीमौदकीचक्रमपमधारि. णमव्ययम् । देवमिन्दीवरश्याम माधव भावयेत्ततः ।। चक्र कौमोदकी पद्मं शङ्खराजविरा- जितम् । इन्दुविम्यानभ कुर्याद्गोविन्दममितौजसम् ॥ गदाजशङ्खचक्रास्त्रभूपित भूषणे: तम् । विष्णु विश्वपतिं कुर्यात्यकिंजल्कसनिभम् ॥ चक्रशवाम्बुजगदाधारिणं करुणानि- धिम् ।रक्तपादलप्रख्यं भावयेन्मधुसूदनम् ॥ पनकौमोदकीचक्रशससेवितमीश्वरन् । उज्न लत्पावकप्रख्यं तत्कुवीत त्रिविक्रमम् ॥ शङ्खचक्रगदापद्मघर परमभूषितम् । तरुणादित्यत: फाश वामनं भावयेत्ततः ॥ पद्मचक्रगदाशवधरं सद्गुणसागरम् । पुण्डरीकनिभं देव श्रीधर परिकल्पयेत् । गदासुदर्शनयुते पद्मश च विभ्रतम् । विद्युत्नभं हृषीकेशं कुवात कमरे क्षणम् ॥ शङ्खपो तथा चक्रगदै विप्राणमुज्ज्वलम् । सहस्रादित्यसंकाशं पद्मनाभं तु कार- येत् ॥ पद्मशगदाचक्रधरं बन्धकसनिभम् । भत्त्यैकसुलभं देवं दामोदरमथो न्यसैन् । एवं क्रमेण न्यसैतानेपा नामानि विन्यसेत् । नमोन्तान्यमुकं रक्ष रक्षेति च समन्ततः । यंशे रेपं तथा लस वह चेति द्ववद्वयम् । प्राच्यादिषु महादिक्षु प्रादक्षिप्येन विन्यसेत् ॥ यश रष तथा लस वह चेति युगयुगम् । ईशानादिषु कोणेषु विन्यसेदप्रदक्षिगन् ॥ पाईन तु समावेष्ट्य चाङ्कुशेनापि वेष्टयेत् । सर्वमेतत्सजीवेन लेखामनुभिरावृतम् ॥ प्राच्यारि चतुर्दिक्षु विन्यसेद्विष्णुमव्ययम् । चक्रकीमोदकीशाइखवयुक्तं यथाक्रमन् ॥ साधारण च सर्वेषां शङ्खचक्रवरायुधो । आमैयादिषु कोणेषु हृषीकेशं ततो न्यसेत् ॥ शहं हल च मुसल श्लं तेषु च धारयेत् । त्रिकोणेष्वष्टसु तथा जनार्दनमयो न्यसेत् ॥ दण्डं कुन्त तक शक्ति पाशमङ्कुशमेव च । वज्रं तथैव परशुं तथा शतमुखानलम् ॥ करेष्वमोपामेतानि वि. लिखेत्तु यथाक्रमम् ॥ प्रत्येकपरिवारांस्तु तेषां पार्वे तु विन्यसेत् । वराहरूपिणं देवं श. चक्रधर वरम् । भूमौ च सहितं भूम्या सस्मरेत्पुरुषोत्तमम् ॥ अम्बरे नारसिंह तु चि. न्तयेदमितौजसम् । भीषणं घटितानेकभूषणं दारितासुरन् ॥ प्राच्या दिशि महाज्वाला गतं चक्र स्मरेत्पुनः । दक्षिणस्या दिशि तया स्मरेज्वालागतां गदाम् ॥ प्रतीच्या गाई- मत्युप्र ज्वालामध्यगतं स्मरेत् । उत्तरसां दिशि तथा स्मरेत्तई सुदारुणम् ॥ इति ॥ कोणे क्वापि स्थितोऽपि त्रिभुवनविततश्चन्दधामापि रूक्षो रुल्मच्छायोऽपि कृष्णाकृतिरनलमयोऽप्याश्रितत्राणकारी ।

·१७
सुदर्शनशतकम् ।
धारासारोऽपि दीप्तो दिनकररुचिरोऽप्युल्लसत्तारकश्री-
श्चक्रेशश्चित्रभूमा वितरतु विमतत्रासनं शासनं वः ॥ ९४ ।।
क्वापि कोणे स्थितोऽपि यन्वैकदेशे निवसन्नपि त्रिभुवनविततः त्रिभुवनेषु 'चरणं प.
वित्रं विततं पुराणम्' इति श्रुत्युक्तत्वेन प्रसिद्धः । क्वचित्कोणे स्थितस्य त्रिभुवनव्याप्तत्व
विरुद्धम् । रुक्मन्छायोऽपि सुवर्णकान्तिरपि कृष्णाकृतिः श्रीरङ्गराजाकृतिः । सुवर्णवर्णस्य
नीलवर्णवं विरुद्धम् । अनलमयोऽप्याश्रयाशस्वरूपोऽपि आश्रितत्राणकारी भक्तरक्षावि-
धायी । आश्रयाशस्य स्वाधितरक्षण विरुद्धम् । धारासारोऽपि धारायां कोट्यां सारोऽपि
निशितोऽपि दीप्तः प्रज्वलितः । वर्पधाराविशेषस्य दीप्तत्वं विरुद्धम् । दिनकररुचिरोऽपि
सूर्यप्रकाशोऽप्युद्धसत्तारकश्रीः प्रस्फुरत्प्रणवलक्ष्मीः । सूर्यतेजस उल्लसमक्षवलक्ष्मीत्वं वि.
रुदम् । चित्रभूमा नानाप्रकारेण विरुद्धधर्माश्रयत्वप्रतीतेराश्चर्यमहिमा चक्रेशो वो युप्माकं
विमतत्रासन प्रत्यथिभयंकरं शासनमाज्ञां वितरतु प्रदिशतु । अनेन श्लोकेन यन्त्रमध्य-
स्थितपुरुपस्वरूप न्यरूपि ।।
शुक्लः शक स्तवस्ते सह दहन कलां काल तेऽयं न कालः
कि वो रक्षांसि रक्षा तव फलतु पते यादसां पादसेवा ।
वायो हृयोऽसि भर्तुस्त्यज धनद मई सेव्यतां त्र्यम्बकेति
प्राहुर्यद्यन्त्रपालाः स दनुजविजयी हन्तु तन्द्रालुतां वः ॥ ९५ ॥
हे शक देवेन्द्र, ते स्तवः स्तोत्र शुक्लः शब्दार्थगुणादिसर्वलक्षणसपन्नतया निरतिशयभ-
क्तियोगात्मतया च कृतं स्तोत्रं निर्मलम् । हे दहन पावक, कलामल्पकालं सह तिष्ठ पश्चा-
द्भवतः सेवावसरो भविष्यति । हे काल, ते तवायं न काल: नावसरः । हे रक्षांसि वो भ.
वतां रक्षा किम् । सर्वशक्तेरस भवत्कृतरक्षया कि प्रयोजनमित्यर्थः । हे यादसांपते वरुण,
तब पादसेवा भवत्सर्वका भगवच्चरणारविन्दसेवा फटतु । भवत्कृतसेवया भगवान्प्रसनो
भूयादित्यर्थः । हे वायो भर्तुनायकस्य हृद्योऽसि हृदयगमोऽसि । हे धनद कुरेर, मदं दुर.
हकारं त्यज । हे त्र्यम्बक त्रिलोचन, चक्रेश्वरः सेव्यताम् । इत्यनेन प्रकारेण ययन्त्रपाला
यस भगवतो यन्त्र पालयन्तीति यन्त्रपाला पाहुः स दनुजविजयी वस्तन्दालुतां जाट्य
हन्तु । अनेन प्रकारेणेतद्यन्त्रमध्यस्थितपुरुषचरणसेवोत्सुकदिक्पालनिवदेशनकतो यन्त्र
पालव्यापार: कप्यते ॥
गायत्र्यारचक्ने प्रथममनुसखस्मेरपत्रारपिन्दे
विम्यं वदेखिकोणं वहति जयिनयाद्यष्टशक्ती निपण्णा।
शोकं वोऽशोकमूले पदसविलसद्भीमभीमाक्षभीमा
पुंसो दिव्याखधामा पुरुपहरिमयी मूर्तिरत्वत्वपूर्वा ॥ ९ ॥

·सर्वलोकैकनायकम् ।। एव विलिख्य तत्पादपर्यन्ते चिन्तयेदुभौ । तदाज्ञाकारिणो भी जयां कृष्णहपिम् ।। रक्तवर्णा तदा देवी नेत्यां हादिनी तथा । अजिता पीतवर्णा । काव्यमाला। गायत्र्यारचक्र इत्येतत्समारभ्य यस्मिन्विन्यस्स इत्याविधिकचतुःश्लोक्यां सुदर्शनमहि- मा व्यस्तारि । प्रथममनुसखस्मरपत्रारविन्दै प्रथमश्चासौ मनुमन्वश्वप्रथममनुर्वासुदेवमन्त्रः । वासुदेवमन्त्रस प्रथमत्व प्रथमव्यूहराथमिकवासुदेवप्रतिपादकत्वेन । प्रथममनोदशाक्षरस सखानि मित्राणि स्मेराणि विकासितानि च प्रथममनुसखस्मेरपगाणि यस्यारविन्दस्य । तत्पत्रा- णां प्रथममनुसखत्वं द्वादशसख्यावत्तया वासुदेवद्वादशाक्षरमन्त्रवर्णगर्भवाच । प्रथममनुस- खस्मैरपत्रारविन्द यस्मिश्चक्रे तत्तस्मिन् । वदेत्रिकोणं बिम्ब वहति कमलकर्णिकास्थाने वहेर्मण्डलं दधति । जयिजयाद्यष्टशक्ती जयिनी च जया च जायजये शक्ती आदिर्यासां ता जयिजयादयः । आदिशब्दप्राह्याः शक्तयो मोहिनीहादितामायापराजितासिद्धयः । जयि- जयादयोऽष्टी शक्तयो यस्मिन् गायत्र्यणारचक्रे गायच्या वर्णानि चतुर्विशत्यक्षराणि तान्ये वाराणि यस्य तद्गायत्र्यारम् । अथवा गायत्र्याश्चतुर्विशतिसंख्याकान्वक्षराणि यस्य चक्रस्य तगायत्र्यार तच च तस्मिन् । अशोकमूले अशोकनामकवृक्षमूलभागे निषण्णा समा सीना । पदसविधलसद्भीमभीमाक्षीमा । पदसविधे चरणसमीपे लसन्ती प्रकाशमानै भीमो भयकरौ भीमाक्षसज्ञको पुरुषो ताभ्यां भीमात्युमा । दिव्यास्रधामा दिव्यानं चन धाम स्यान यस्याः सा । पुरुषहरिमयी नरसिंहमयी । अपूर्वा अभिनवा पुंसो मतिर्विप्रहे कः शोक दुःखमस्य तु क्षिपतु । आचार्यप्रसादेन किंचिदवंगतः सुदर्शननारसिंहयन्त्रचक्रो द्धारक्रमः कथ्यते—यन्त्रापराङ्गमध्ये गायत्रीवर्णसंख्याक्षरसबन्धरमणीय नेमिवेष्टित चत्र विलिख्य चक्रमध्ये द्वादशदलं कमलं विरचय्य दलेषु द्वादशाक्षरवासुदेवमन्त्राक्षराणि नि क्षिप्य तत्कमलकर्णिकास्थाने त्रिकोणमाग्नेयमण्डलं विलिख्य तत्मान्ते चाशोकशाखि निधाय तन्मूले समासीन परिकलितचतुश्चक्रचतुर्भुजविराजितं योगपष्टपरिवेष्टितदिव्या कालानलसकाशं नृसिंह प्रतिष्ठाप्य तच्चरणसमीपे भयकरविग्रही भीमाक्षसंज्ञको पुएर्ष विलिख्य चकस्य प्राग्भागे जया चाग्नेये मोहिनी याम्यै विजयां च नैऋते हादिनी पश्चादजितां वायव्यै मायां चोदग्भागेऽपराजितां च ईशाने सिद्धि सस्मृत्य साधकः पूर्ण कामो भवेत् । उक्तार्थेऽहिर्बुध्यसहितामुदाहरामः-'अपराङ्गेऽथ यन्त्रस मध्ये चकाइस स्थितम् । चतुर्विशत्यर चक्र सुनेमि रचिराकृतिम् ॥ गायत्रीवर्णसख्याकान्पराण्यक्षरवन्दि च । मध्ये चक्र न्यसेत्पन युक्तं द्वादशभिर्दलः ॥ दलेषु तेषु विलिखेद्वासुदेवमनुं बुधः चक्राजकर्णिकास्थाने न्यसेदानेयमण्डलम् ॥ तन्मध्ये योगपट्टेन पिनद्धाझं सनातनम् । नार सिंह चतुर्बाहु चतुश्चक्रधर परम् ॥ समासीनमशोकस्य मूले कालानलद्युतिम् । सर्वाभग्न सयुक्त भक्तसर्वातिहारिणम् ॥ अपरासख्यकल्याणगुणपूर्णमहार्णवम् । भक्तानुकम्पिन निन नीलनीरदविग्रहीं ।। उदग्रकायो भीमाक्षी भीमायुधधरौ वरौ । दष्ट्रा करालवदनौ विन्यसा वृत्तलोचनौ ॥ चिन्तयेदय चक्रस समन्तादयोषितः । उर्वमाबद्धकेशाझ्यास्तब्यक्ती प्राप्तयौवनाः ॥ सर्वालकारसयुक्ता द्विभुजा माल्यधारिणः । प्राच्या दिशि जया देवी कि ·- सुदर्शनशतकम् । ४९ प्रतीच्या संस्मरेत्पराम् ।। एवमेतन्महायन्त्र महापातकनाशनम् । आयुरारोग्यधनदं पुत्रमि- अकलत्रपम् ।। सर्वविघ्नोपशमनं सर्वदुष्टनिवारणम् । यो यदिच्छल्लिखेद्यन्वं तत्तदस्य प्रयन्छ- ति ॥ मणिविद्रुममुक्ताक्ष्यं कुर्याद्यन्त्रं हिरण्मयम् । राजा चेद्राज्यमाप्नोति निष्कण्टकमना- मयम् ॥ भूर्जपत्रे लिखित्वा तु कुडुमैश्चन्दनेन तु । यो मर्त्यः शिरसा धत्ते तस्स स्यात्सर्व- मीप्सितम् ॥ पिशाचौरंगरक्षांसि क्षिप्रं नश्यन्ति तत्र वै । शिलाप्रतिष्ठां यः कुर्यादेतस्य जगतीतले । सर्वान्कामानिहावाप्य विष्णुलोके महीयते । लोहेवी रजतेनाथ यः कुर्यात्प्र. तिमां बुधः । त्रिवर्गफलमानोति निर्वाणमचिरात्पुनः ॥ कर्षणादिप्रतिष्टान्तं कुर्यादायतन च यः । स प्राप्नोति चतुर्दश्यां पुण्यालोकाननुत्तमान् ॥ भयागमे च सङ्ग्रामे वादे वा यः स्म- दिदम् । विजयस्तस्स हस्तस्यो नात्र कार्या विचारणा ॥ अर्चयेद्यस्त्रिसंध्यं वै यन्त्रमेतदनु- त्तमम् । तापत्रयविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते ॥' इत्यादि । पाश्चात्याशोकपुप्पप्रकरनिपतितैः प्राप्तरागं परागैः संध्यारोचिः सगन्धैः स्वपदशशधरं प्रेक्ष्य तारानुपक्तम् । पद्मानाबद्धकोपानिव सुरनिवहरञ्जलीन्कल्पमानां- श्वकाधीशोऽभिनन्दन्प्रदिशतु सदृशामुत्तमश्लोकतां वः ॥९७ ॥ पाश्चात्याशोकपुष्पप्रकरनिपतितः पश्चाद्भागे स्थितः पाश्चात्यः स चासावशोकश्च तस्य गुप्पाणि तेषां प्रकराः समूहास्तेभ्यो निपतितास्तैः संध्यारोचिःसगन्धैः संध्याया रोचिस्तेजः । आरुण्यमिति यावत् । तस्याः सगन्धा मित्राणि । समाना इत्यर्थः । परागैः कुसुमरेणुभिः प्रा. सरागं समधिकशौणिमानम् । तारानुपक्तं प्रणवसंसक्तम् । स्वपदशशधर स्वयोः सुदर्शननरसि- योः पद निवासस्थानं शशधरं चन्द्रमण्डलं प्रेक्ष्य आबद्धकोषानिबद्धमुकुलान्पनान्पद्ममुकुला- निव स्थितान् । सुरनिवहेर्देवसमूहः कल्प्यमानानञ्जलीन् संघटितकरपल्लवानभिनन्दन् सतु- प्यन् । शाययन्नित्यर्थः । चक्राधीशो वो युष्माक सदृशामुत्तमश्लोकतां उत्तमः श्लोको यस स तस्य भावस्तत्ता ताम् । 'पये यशसि च श्लोकः' इत्यमरः । प्रदिशतु प्रदद्यात् । नरसिंहाधि- प्टितापरभागे विकसिताशोकप्रसूनप्रकरपरागविराजिततया सायं संध्यारागरञ्जितसुदर्शन- पुरुषाधिष्टितपूर्वभागे ताराविलासोपलालिततया नक्षत्रनिकरपरिचितमिव स्थितं शशध- रविम्यमवलोक्य सुरघरनिकरकरकमलानि नतमुद्रामुकुलितानि भवन्ति । अनेन श्लोकेन मुदर्शननारसिहयन्त्रराजस्य ब्रह्मादिसविता प्रतिपादितम् ॥ रक्ताशोकस्य वेदस्य च निहितपदं प्राप्तशाखस्य मूले चक्ररस्त्रैस्तदाद्यैरपि महितचतुद्विश्चतुर्बाहुदण्डम् । आसीनं भासमानं स्थितमपि भयतस्त्रायतां तत्त्वमेकं पश्चात्पूर्वत्र भागे स्फुटतरहरितामानुपं जानुपाद्वः ॥९८ ॥ माप्तशाखस्स कुमुमितविटपविलासविराजितस्स रक्ताशोकस्स मुले मुटभागे प्राप्तवासस ·यस्य तन्मिधुनमाय सयत (१) भवता भवद्भतभविष्यतां जङ्गमस्थावगणां चराचरात्मरूपे- णावस्थितानाम् । 'जगतां जङ्गमस्थावराणा' इति पाठे चरस्थिरात्मस्पंणावस्थिताना जगतामिन्यर्थः । ग्क्षाशिक्षाद्यनेकपकारभिन्न मार विजयिन्यप्रतिहतपराकमे यस्मिन्सुदर्श नपुरुषे विन्यस्य निक्षिप्य असुदारान्निरतिशयानन्दप्रदान् विहारान्विनोदप्रपञ्चाननुभाते काव्यमाला। बहुविधशाखोपशाखोपलक्षितवेभवस्य वेदस्य मूले 'यो वेदादौ स्वरः प्रोक्तः' इति सकल- वेदमूलतया श्रुतिप्रसिद्ध प्रणवे विहितं पदं स्थानं येन तत् । चश्चतुभिः सुदर्शनस्तदा- येस्तरसुदर्शनमाद्य येषां तानि तैरवः पाशाशाजमुसलैर्धनुःशद्धगदारूपैरायुधरपि महि- तचतुश्चितुर्बाहुदण्डम् महिताः पूजिताश्चत्वारो बाहुदण्डा द्विचतुर्बाहुदण्डा यस तत् । पश्चाद्भागेऽपरभागे पूर्वत्र पूर्वस्मिन्प्रदेशे स्फुटतरहरितामानुप हरेः तिहस्य भावो हरिता मनुष्यभावो मानुषं हरिता च मानुपं च हरितामानुपे स्फुटतरे हरितामानुपे यस्य तत् । आसीन स्थित पुरोभागे समुत्थितं तद्भासमान प्रकाशमानमेकं तत्वं वो युप्मान् जानुपात् जनुषा जन्मन उद्भूतं जानुषं तस्माद्भयात्रायतां रक्षतु।अनेन श्लोफेन यन्त्रापराङ्गस्थितांसहस्वरूपं पुरोभागस्थितसुदर्शनपुरुषस्वरूपं च तयोरक्य च प्रतिपादितम् ॥ प्राणे दत्तप्रयाणे मुपितदिशि दृशि त्यक्तसारे शरीरे मत्यां व्यामोहवत्यां सतमसि मनसि व्याहते व्याहृते च । चक्रान्तर्वति मृत्युप्रतिभयमुभयाकारचित्रं पवित्रं तेजस्तत्तिष्ठतां पत्रिदशकुलधनं त्रीक्षणं तीक्ष्णदंष्ट्रम् ॥ ९९ ॥ प्राणे प्राणवायौ दत्तप्रयाणे प्राप्तनिर्गमे निष्क्रमणोन्मुखे सति दृशि नयनेन्द्रिये मुषि- तशि मुषिता अपहृता दग्दर्शनं यस्याः सा तस्यामपगतविषयग्रहणसामर्थ्यायां सन्याम् अत्यन्तपरवश इत्यर्थः । मन्यां व्यामोहवत्यां भ्रान्तिमन्याम् । मनसि स्वान्तै सतमसि भ. न्धकारेण विलीने सति । मृत्युप्रतिभयं मृत्योर्भयकरम् । 'भयकरं प्रतिभयम्' इत्यमरः। उ. भयाकारचित्रं नराकारेण सिहाकारेण च चित्रमाश्चर्यम् । त्रिदशकुलधन त्रिदशकुलस देवसमूहस्यापद्धनम् । श्रीक्षण त्रिलोचनम् । तीक्ष्णदष्ट्र निशितदष्टाप्रम् । चक्रान्तति च क्रमध्यसंचारि । पवित्र 'धरण पवित्र' इति श्रुतिसिद्ध पवित्रसज्ञकम् । तत्प्रसिद्ध तेजो वो युष्मभ्यं तिष्टता स्वरूप प्रकाशयतु । 'प्रकाशनस्याख्ययोश्च' इत्यात्मनेपदम् । अनेन श्लोकेन तद्यन्नमध्यवर्तिपुरुषः सर्वास्वापदासु प्राणिना रक्षक इत्यस्वपि ॥ यसिन्विन्यस्य भारं विजयिनि भवतां जङ्गमस्थावराणां लक्ष्मीनारायणाख्यं मिथुनमनुभवत्यत्युदारान्विहारान् । आरोग्यं भूतिमायुः कृतमिह वहुना यद्यदास्थापदं व- स्तत्तत्सद्यः समस्तं दिशतु स पुरुषो दिव्यहेत्यक्षवती ॥ १० ॥ लक्ष्मीनारायणाख्य लक्ष्मीश्च नारायणश्च लक्ष्मीनारायण लक्ष्मीनारायणमित्याग्ख्या सहा ·- - न्द्रकाभरणं विदग्धमुखमण्डनानुसारि ततोऽपि चमत्कारि च, अस पुस्तकायमस्मानि- दप्तसमभिः पराखिो समानीतमासीत्, अपर चाधुना पारदेशान्तवात भदानारामीर 'सर सदार अवरसिंह सादर के. सी. आर. ई.' इत्यतेनधियानानगरस्वतीयमुनय- काव्यमाला। अभिमतकारम्भसमये विनविघातार्थमाचरितमभीष्टदेवतानमत्कारं शिष्यशिक्षार्थ नि- पभनव प्रतिज्ञानाते- हितहेतोर्महयिखा हरिहरहेरम्वमिहिरहेमवतीः । विश्वेश्वरो वितनुते कवीन्द्रकर्णाभरणमेतत् ।। १ ॥ हितति ॥ 'निमित्तकारणहेतुप सर्वासां प्रायदर्शनम्' इति हेतोरिति पञ्चमी पटी वा । हितार्थमित्यर्थः । हित चात्र प्रारिप्सितसमाप्तिविघ्ननाशे वा। 'मह पूजायाम्' । 'सत. मगलमयन्य वरेण्यमनघ शुचिम् । नागयण नमस्कृन्य सर्वकर्माणि कारयेत् ॥ इति वामन- पुराणम् । 'अर्थः शभुः शिवा वाणी' इति लिङ्गपुराणम् । 'आदित्यस्य सदा पूजां तिलक स्वामिनस्तथा । महागणपतेश्चैव कुर्वन्सिद्धिमवाप्नुयात् ॥ इति याज्ञवल्क्यः। अन्यत्स्पष्टम् ॥ स्वग्रन्धस्य पूर्वमन्धैर्गतार्थत्वमभ्युपगम्याह- विहिता महामहिमभिर्विद्यन्ते यद्यपि निवन्धाः । तदपि परिप्लवतायाः परिपाकोऽयं ममोदेति ॥ २॥ विहिता इति ।। महामहिमभिर्विदग्धमुखमण्डनकारादिभिः । तथा च महानुभावत प्रन्धाना महत्त्वमसिद्धमित्यर्थः । परिप्लवतां चाचल्यम् । 'पारिप्लवपरित' इत्यमरः । ५. रिपाकः फलम् । तथा च चापलात्प्रत्तो न पर्यनुपयोगयोग्य इत्यर्थः । वस्तुतो न गतार्थत्वमिन्याह- यदभिहितं बहु महितं पूर्वाचायर्विचार्यैव । अनुकुर्वन्किचित्तद्बहुविद्भिर्नाहमुपहास्यः ॥ ३ ॥ नानि नगरे वर्तत इति पर्वतीयभ्यः श्रूयते. ग्रन्याश्चानेन यहवः प्रणीताः, तन्मध्येऽस्मदवस- तास्त्वैते–(१) अलकारकोस्नुभः मटीकः, (२) अलकारमुक्तावली, (३) आर्यासन- शती सटीका, (४) कवीन्द्रकाभरणं सटीकम् , (५) कान्यतिलकम्, (६) कार लम्, (७) तर्ककुतूहलम, (८) दीधितिप्रवेशः, (९) नवमालिका नाटिका, (..) पधीयकाव्यटीका, (११) मन्दारमन्जरी कथा गनिनद्धा, (१२) रसुचन्द्रिका (१३) रसमञ्जरीटीका, (१४) रोमावलीशतकम्, (१५) लक्ष्मीविलासः, (11) वोजशतकम्, (१७) द्वारमारी सहाम्, (१८) पडतुवर्णनम्, (15) सिद्धा न्तमुधानिधिः, (२०) होलिकाशतकम्, (२१) कंचन तान्त्रिमन्थाः. तत्र की रासादितम्, मलबरमहाराजाधितशावतापण्डितलक्ष्मणदत्तपन्तसाशात्यहिता लगायतम्. एतत्यन्तकद्वयमपि शुमनतिप्राचीनं चारमन्मुद्रणाधारतां गनमिति विचार

·१ परिच्छेदः]] कवीन्द्रकर्णाभरणम् ।
यदिति । बहु इति क्रियाविशेषणम् । तच्चाभिधानस प्रशंसायां वा । बहुभिर्महितं पू.
जितमिति वा । न च ‘मतिबुद्धिपूजार्थभ्यश्च' इति वर्तमाने क्तपतये 'क्तस च वर्तमाने'
इति पष्टीप्रसदात्तृतीयव दुर्लमा, पष्टयां च 'क्तेन च पूनायाम्' इति समासनिषेधापत्ति-
रिति वाच्यम् । भूते क्तप्रत्ययव्याख्यानान् । दोषपाटीसमासो वा इत्सन्यत्र विस्तरः । किवि-
दिति । क्वचिन्यून कचिदतिरित्तमित्यर्थः । तथा च संक्षेपविकासाभ्यां किंचिदंशावन्छि-
माभ्यां न गतार्यलमित्यर्थः ।
मन्दबुद्धिभिरनादरेऽप्यस्य न मम हानिरित्याह-
एतचेदनुगृह्यते सहृदयः शुद्धप्रकाशोदयै-
स्तत्त्वादेतदुपेक्षकरपि खलै वद्यमुच्छलैः ।
शुभ्रांशोः शशिशेखरेण शकलं नीतं सदुत्तंसतां
किं समेऽपि विधुतुदेन कवलीकर्तुं कचित्पार्यते ॥ ४ ॥
एतदिति ।। अनुगृह्यते उपादेयलप्रकारकज्ञानविशेष्यं क्रियते । सुहृदयैः सदसद्विवे-
चनसमर्थः । तल्लाभार्थमेवाह-शुद्वेति । शुद्धः संशयविपर्ययरहितः प्रकाशस तत्तच्छा-
स्वविषयार्थस उदयो ज्ञानं येषा तैरित्ययः ॥ प्रकाश्यते प्रतिपाद्यते इति प्रकाशस्तत्पति-
पाद्योऽर्थः । कर्मणि धत्रो व्याख्यानात् । उदय उत्कृष्टं ज्ञानम्, उत्कर्यश्च तदनुकूलतान्तर-
विषयकलम् । तेन शुद्धपदेन न गतार्थत्वम् । अत एव खलानां तदाहित्यसूचनाय उच्च-
सलरित्युक्तम् ॥
वक्ष्यमाणजातीरद्दिशति--
व्यस्तं समस्तं द्विः पूर्व विशिष्टं च परस्परम् ।
एकालापं प्रभिन्नं च भेद्यभेदकमूर्जितम् ॥ ५॥
सालंकारसकौतुकपृष्टोत्तरपृष्टपूर्वकमश्नम् ।
भनादिमध्यचरमोत्तरं कधितनिद्रुतिर्विपमम् ॥ ६ ॥
वृत्तं नामाख्यातं तार्क सौत्रं च शान्दशास्त्रीये ।
वर्णाद्वाक्याच्छोकादर्धात्पादात्तथोचरं परतः ॥ ७ ॥
चक्राम्बुजकाकपदं गोमृत्री सर्वतोभद्रम् ।
भवति गतमसागतमधिकापचिताक्षरं च शृङ्खलया ॥ ८॥
अथ नागपाशचित्रे प्रहेलिका हृद्यमय गूढम् ।
स्तुतिनिन्दा च व्यर्थकमपतिविन्दुमद्भुप्तम् ॥ ९॥
मात्राविन्दुविसर्गाक्षरस्थितिव्यञ्जनच्युतकम् ।
च्युतदत्ताक्षरमित्यपि जातय इभवाणसंमिताःमोक्ताः॥१०॥

·काव्यमाला। व्यनमिति ।। व्यस्तं समल चेति द्वौ भदौ । द्विः पूर्व द्वियंत द्विःसमन्तं चैत्यर्थः । परस्परं विशिष्टं चेति चित्तसमन्तं समस्तव्यलं द्विच्चस्तसमस्त द्विःसमस्तव्यस्त नेति भावः। गंजतमेत केचिदोजी-राहुः । सालंकारेति समाहारद्वन्दः 1 पृष्टपूर्वकमन्नः पृथ्याः भनोतर आयुदात्तं मध्योत्तरं अन्योत्तर चैत्यर्थः । कथितनिहुतिः कार्यितापटुतिः । इत्तं इत. नामरम् । वपांत्तरं वायोता श्लोकोतरमोत्तरं पादोत्तरं चेत्यर्थः । चकादयो बन्धभेदाः । अधिकनि । वर्धमानाक्षर हीयमानाक्षरं चैवर्यः ।। भलासाहित्यं च जातिविभाजकत्वेन । भदलापि ज्ञान्यन्तामिन्यवः । नागपातः, चित्रम्, प्रहेलिका । अन्यत्सुगमम् । मात्राचुत कन्, पिन्दुतरम्, विमर्गच्युतान, अक्षरच्युतकन, स्थानच्युनान , व्यजनचुत चेति पहभेदाः । अत्र दभा अटी याणाः पत्र इति अवानां वामतो गतिः' इति न्यावेन विपरीतन्यासेनाप्टपचारात्मस्यालानः ॥ इति वृत्तनालुद्देशः । गलसमलजात्योर्लक्षणमाइ-- व्यस्तं स्यात्मश्नानां यदुत्तर पदविभागमात्रेण | समुदायेन यदुत्तरमिदं समस्तं विदुर्वियुधाः ॥ ११ ॥ येषां प्रश्नानां शिविसदविभागेनोत्तर भवति तदास्त नाम । व्यस्तसमले व्यभिचा- ग्वारगाय मात्रपदन ॥ यत्पुनः समुदायनवोत्तरं तत्समस्तम् ॥ समस्तन्यस्तवारगाव कारः । द्विचस्तादःसमस्तयोस्ततद्भेदनया नोभवनाप्पतिव्याप्तिः । प्रश्नोत्तरयोश्च परस्स. पनिरूप्यत्वादुभग्वापि व्यस्तादिव्यबदारः ॥ सब व्यस्तनातिमुद्दाहरति- धात्वादेः पत्य को वा सादविहीनः कया हरिः । महीयोऽपि किमाहन्ति तस्य नामानुकीर्तितम् ।। सोमयागः। 'धात्वादेः पप को वादेश पनि प्रश्ने 'सः' इत्युत्तरम् । धात्वादेः पः सः' इति वरः नान् ॥ विष्णुः कया होना नास्ति' इति प्रश्ने 'मया' लाम्या इति ॥ विष्णुनाम माता मन् मदतरमपि कि नारायति' इति प्रश्ने 'आगः' इति । पापमिचर्यः ।। अनङ् कुन भवेत्सस्युगन्धं का संधितं विदुः । अभिनन्दन्ति कीदृशं जना धर्मपरायणाः ।।

·। . १ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । समस्तजातिमुद्दादति- फाल्गुनेन समुपेत्य शिखण्डी कुत्र ताण्डवमसण्डितमाधात् । पाप्मना व जनितेन जयोऽगाहभ्रुवाहननिरूपितभङ्गम् ।। गाङ्गेयसंगरे । फाल्गुने मासि शिखण्डिनो मयूरस्य नृत्यवर्णनाद्विरोधः । अर्जुनद्रुपदपुत्रयोविवक्षितत्वा- त्तत्परिहारः । शिखण्डिनः स्त्रीपूर्वत्वात्तत्र भीष्मेण वाणानामप्रेषणात्तद्वयहितेनार्जुनन भीष्मो हत इति स्पष्टम् । तत्रैव तत्रनितपातकवशाद्वसूनां शापेन गहाशापेन च बनुवा- हननाम्ना तत्पुत्रेणाश्वमेधयरक्षायां स हेत इत्यश्वमेधपर्वणि स्पटं श्रीमहाभारते ॥ तं ब्रूहि यत्र निःशङ्का हंसा अपि सयोपितः । सहस्रपनयुक्तेऽपि किं च भङ्गोऽलि सर्वदा ।। पद्माकरः। हसानां सन्यस्तानां योपित्साहित्याद्विरोधः । पक्षिणामुपादानात्परिहारः । पत्रमनशब्द- योवाहनपराजयपरत्वाभिप्रायेण विरोधः । दलतरङ्गपरत्वेन परिहारः । उभयत्रापि समस्त वाक्यमेकार्यकर्मवीत्तरमिति लक्षणसमन्वयः ।। इति समस्तजातिः ॥ द्विय॑स्तद्विःसमस्तयोटक्षणमाह- द्वियंस्तं यत्तत्पदभङ्गविभेदाविधोत्तरं भवति । स्वाद्विःसमस्तमेतत्समस्तपदमुत्तरद्वितयम् ॥ १२॥ सद्धिनानुपूर्वीकपदच्छेदैन नानोत्तरं भवति तद्दिय॑स्तम् । यत्वखण्डमेव समासपदमवान्त- रमन तथा भवति तट्विःसमस्तमित्यर्थः । अत्राप्यवान्तरभेदस्यावश्यकत्वात् ॥ द्विय॑स्तमुद्दाहति- किं कुर्वन्ति तरुण्यो विलासभरमन्धरास्तरुणान् । का कुमुदवान्धवान्तविकसति सुरभी समेते का ।। मदयन्तिकालता। कि कुर्वन्तीति ॥ 'मदयन्ति' इत्युत्तरम् ॥ 'चन्द्रस्याभ्यन्तरे का' इत्यत्र 'कालता' इति । कलस यामत्वात् ॥ 'वसन्त का विकसति' इत्यत्र 'मदयन्तिका नाम लता' इति॥ भुजंगमकुलं कीहक् रन्तुकामः पराशरः । कां वा विस्तारयामास कुचयोः का विभति काम् ।। विलासिनीहारलताम् । भुजगमेति ॥ भुजंगमकुलं की' इत्यत्र 'विलासि' इति । पिले रन्ध्रे आस्ते तिष्ट- तीति भावः । 'मुषिरं विवरं विलम्' इत्यमरः ।। सत्यवत्या सद्द यमुना रिरंसू रन्तुकामः ·- मादमेरुवार ब्यस्त सत् द्वितीयगर तु समस्त सदुत्तरं भवति तदपस्ततमस्तर काव्यमाला। परासरी व्यवधानाय नाहारलताम् अवश्यायपरम्परां व्यतनात् ॥ विलासिनी वी कुनो । मंध्ये हारलता मुक्तावली दधातीत्यर्थः ॥ 'हारो मुक्तावली' इन्यमरः । शत द्विव्य॑स्तजातिः॥ द्विःसमस्तजातिमुद्दाहरति- कामुककदम्बसद्भटपूर्णन्दुनिशीथिनीभीमाः। वाच्चाः कथं चकासति काश्चनकलशाश्च कीहक्षाः ॥ कामिनीपयोधराकाराः। कामुकति ॥ कामुकः 'कामि' इति, कदम्ब 'नीप' इति, सद्भयो 'योध' इति, पूर्व- चन्दात्री 'रामा' इति, भौम 'आर' इति एकः समस्तपदच्छेदः ॥ काइनलमाः की- वृक्षाः । कामिनी तरुणी तस्याः पयोधरी तदाकारा इति द्वितीयः ॥ तरुणप्रथमलकारादेशाशननातयः कथं वाच्याः । विकसितसरोजततयो मनांसि मदयन्ति कीदृश्यः । युवतिवदनाकृतयः । तरुणो 'युन' इति वाच्यः । लकारस्य प्रथम आदेश: 'तिम्' इति । प्रथमपुस्पकरच नस तिपित्याफारकत्वात् 'लस' इत्यधिकार तिप्तस्मीत्यादीनामादेशानां विधानात् अर नम् 'भदन' इति । जाति: 'आकृतिः' इति । यद्यपि व्यक्त्याकतिजातयस्तु पदार्थ इति न्यायसूत्रे आकृतिपदं सस्थानविशेषार्थकम् , तथापि 'आकृतिस्तु किचार्यत्वात् इस जैमिनिसूत्राभिप्रायेणेदन ॥ 'गुबतेर्वदनं मुसं तदाकृतयः' इति द्वितीयतमत्तपदच्छेदः॥ इति द्वि समस्तजातिः ॥ चलतमलहिचस्ततमस्तजातिलक्षणमाह- धा यदुत्तरं स्पामस्तसमस्तं तु तत्लोक्तम् । स्वादिय॑स्तसमस्तं व्यस्तं तंत्रच च दे॒धा ॥ १३ ॥ गच व्यस्तमेव नादर ममस्त तंकवामुत्तर भाति तर चिंत्तममलन इलुनत् ।। है धोति समलस प्रवक्तात्तात् ॥ विलुपलक्षण घिचनुवारमपि सभात् ।। यस्तसमलनुसादति- पदं कि प्रतिषेधार्य छेदककं न किम् । गीने मरो भोलीका स्थिरा का वधूः प्रिया ॥ मालूपयोधरा।

·. १ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । ६७ पदमिति ॥ प्रतिषेधार्थकं पद 'मा' इति। मास्म मालं च वारणे । छेदकर्तवाचि पदं 'लः' इति । 'लून् छेदने इत्यस्य विप् । ग्रीष्मे सरो 'अपयः' जलहीनम् । स्थिरा स्थैर्यवती 'धरा' भूमिः । इति व्यस्तपदविभागः ।। मालूरं बिल्वफलं तद्वत् पयोधरौ स्तनौ यसा- स्तादृशी वधः प्रिया भवति ॥ इति समस्तपदविभागः ॥ 'विवे शाण्डिल्यशैलूपी मालू- रश्रीफलावपि' इत्यमरः । तस्य फलं मालूरम् । ‘फले लुरु ॥ साहित्यार्थपदं किं संबोध्यः करमसंबन्धी । कोऽन्यविषयापहारी प्रसरन्ति वसन्तसमये काः ॥ सहकारभवधूलयः। 'सह' इति पदं साहित्यार्थकम् । 'कारभ' इति करभसंबन्धिसंवृद्धिः । वधः स्त्री तयां लय आसक्तिविशेषः अन्यविषयापहारी । इति व्यस्तपदविभागः ॥ सहकारेभ्य आनेभ्यो भवा जाता धूलयः परागा वसन्ते विस्तीर्यन्ते ॥ इति समस्तपदविभागः ॥ इति व्यस्तसमस्तजातिः॥ द्वियंस्तसमस्तमुदाहरति- संबोधय त्रिनयनं भवनं च विष्णुः को वा भवस्य स कया वनपूर्वयाप्तः । स्यात्तत्त्ववित्कथमथासुरहाभिधेयः को दंदहीति विरहे वरवर्णिनीश्च ॥ मालयाशुगः। संयोधयेति ॥ 'म' इति शिवस्य, 'आलय' इति भवनस्स संवुद्धिः । “मः शिव मा र. मायां च' इति ॥ 'विष्णुर्भवस्य कः' इत्यत्र 'आशुगः' इत्युत्तरम् । त्रिपुरवधे तस्य वाणभू- तत्वात् । 'विष्णुं शरोत्तमं कृत्वा' इति महाभारतोक्तेः । इत्येको व्यस्तपदच्छेदः ॥ 'वि. ष्णुर्वनपूर्वया कया प्राप्तः' इत्यत्र 'मालया' इत्युत्तरम् । वनमालया सगतः इत्यर्थः ॥ तत्त्वज्ञः पुरुषः अशुक् शोकरहितः । असुरहा विष्णुः कथं वाच्यः इत्यत्र 'अः' इति । 'अकारो वासुदेवः स्यात्' इति नानार्थः । इति द्वितीयो व्यस्तपदच्छेदः ॥ प्रियवियोगे मालयो मल. यसबन्धी आशुगः पवनो दंदहीति पीडयति ॥ इति समस्तपदच्छेदः ॥ वैदेहः समबोधयद्वद कथं गाय विहीनो भवे- 'केनादादिगणोऽतिपातकरुचिः स्यात्केन मुक्तो जनः। मेधाविन् शिशुदुःखदुःप्रभुरवीन्संबोधयस्व स्वयं केनेयं सदृशी विभाति गगने धाराधराणां ततिः ॥ वालाकेशपाशेन । * द ·काव्यमाला। वैदेहो जनको गाये बालाक' इति संबोधयामास । 'हप्तवालाकिहानूवानो गारं आस' इति प्रक्रमे 'कष तद्बालाके पुरुषोऽशयिष्ठ' इति बृहदारण्यकश्रुतेः ॥ अदादिगणा- ठितो धातुः 'शा' विहीनो भवति । 'अदिप्रभृतिभ्यः शपः' इति यो लुम्विधानात् ।। अयन्तापरतिः पुरुषः 'छैन' सुखेन मुक्तो भवति । पापस दुःखजनकत्वान् ॥ इत्येको व्यस्तपदच्छेदः ॥ शिशोः संबोधनं 'बाल' इति । दुःखस 'अक' इति । कुत्सितस्य प्रभाः 'ईशपाश' इति । 'याप्ये पाराप्' । सूर्यस्य 'इन' इति । इति द्वितीयो व्यस्तपदचंदः ॥ नूतना मेश्लेखा यालाया युक्तेः केशपाशेन कुन्तलालापेन सदृशी विभाति ॥ इति म. मस्तपदच्छेदः॥ इति द्विय॑स्तसमस्तजातिः ॥ द्विःसमस्तव्यस्तद्विःसमस्तद्विर्यस्तलक्षणमाह-- दो वारी यत्समासेन व्यासेन सकृदुत्तरम् । तविःसमस्तव्यस्तं स्याद्व्यासावृत्त्या परा भिदा ॥ १४ ॥ यद् वारद्वय समस्तम् एकवारं च व्यस्तं सत् उत्तरं भवति तद् द्विःसमस्तव्यस्लाम सर्थः । अत्रैव यदि व्यस्तमपि वारद्वयमुत्तरं तदा तद् द्विःसमस्तद्विर्व्यस्तमपि भविम हतीत्यर्थः ॥ प्राचीनरनुक्तावपि न्यायसाम्येन दुरपहनत्वात् । न च द्विव्यस्ततमस्तयोरे- वाय समावेश इति वाच्यम् । द्विःसमस्तस्य व्यस्तस्य च समाहारेण द्विसमस्तव्यस्तभेद- सापि गतार्थत्वपमहात् । विच्छित्तिवलक्षम्यस्य च साम्यान् ॥ द्विःसमस्तव्यस्तमुद्दाहरति- कीहक्चन्द्रोदयो यूनां वधूविनाधरः कथम् । शिशिरापगमे किं वा वाक्यं सहृदयोचितम् ।। मधुरजनिमदनीयः। मधर्विसन्तस्य रजनी रमणीयः । मधुरो रसविशेषशाली जनिमदनीयः स्वभावान्मान नकति कर्मधारयः । इति दी समस्तपदच्छदी । मदन यः कामसरन्धी सखा मार- सन्ताजनि जातः । इत्येको व्यस्तपदच्छदाः ॥ कीदृशा मत्तमातङ्गाः कीदृश्यो द्यूतभूमयः । कथं च पाण्डवो ज्येष्ठः कथं मुग्धापयोधराः ।। प्रितविदुरोदरदृश्याः।

·१ परिच्छेदः कवीन्द्रकर्णाभरणम् । ५९ पत्प्रकाशा मुग्धास्तनाः । किंचिदुनतिमत्वालज्जया तत्वेन कदाचिदपि प्रियेण दर्श- नाच ।। इत्येको व्यस्तपदमहः ॥ इति द्विःसमस्तव्यस्तजातिः॥ • द्विःसमस्तद्विर्व्यस्तमुदादरति- मधौ परभृता कीहक्कौशल्या वद कीदृशी। कीदृग्वराङ्गनादृष्टिः कीदृशी कुनदी शरत् ।। सुतरामानन्दितारा। मधाविति ।। वसन्ते परभृता कोकिला सुतो जनितो रामानन्दी स्त्रीमनोहरस्तारो व्यक्तशब्दो यया तादृशी भवति । सुतेन रामेण आनन्दिता रावणादिवर्धन तोपिता आरा देवा यस्यास्तादृशी कौशल्या भवति । इति द्वौ समस्तपदच्छंदौ । सुतराम् अत्यर्थमान- न्दिनी आनन्दयुक्ता आनन्दजनिका वा तारा अक्षिकनीनिका यस्यास्तादृशी युवतिग्भ- वति ।। क्षुद्रनदी सुतरा सुखैन तरीतुं शक्या भवति शरच मा लक्ष्मीस्तयानन्दिन्य उ. लासशीलास्तारा नक्षत्राणि यत्र तादृग्भवति ।। इति द्वौ व्यस्तपदच्छेदौ ।। कीहक्तनुर्वरतनोर्भवभूतिराह किं नाटकं न कवयोऽभिदधुर्मधौ काम् । साध्वी कियत्त्वनिति का कुरुते हरि कि कां वा स तिष्ठति महद्गहनं च कीदृक् ॥ मालतीमाधवम् । मालतीपुष्पस मां लक्ष्मी धुनोति अवहेलयति तादृशं मालतीमाधनं कामिनीगात्रम् । 'धून् कम्पने' 'ऋदौरए' इत्यप्प्रत्ययः । मालतीमाधवसंझं नाटकं भवभूतिः कविः कृत- वान् । इति द्वी समस्तपदच्छेदी । मालती जाति वसन्ते कवयो नः वर्णयन्ति 'नियमाच्च जात्यादेः' इति कल्पलतायाम् । आधवं पतिजीवनपर्यन्तं पतिव्रता जीवति । मा लक्ष्मी- विष्णुम् अलति भूषयति । सोऽपि ई लक्ष्मी भूषयति ॥ आ समन्ताद् धवा वृक्षविशेषा यत्र तादृशं महावनं भवति । इति द्वी व्यस्तपदच्छेदी ॥ इति द्विःसमस्तद्विर्व्यस्तजातिः ।। एकालापकलक्षणमाह- प्रतिभासो भवेद्यत्र सहसैवार्थयोयोः । तदेकालापकं पाहुःिसमस्तभिदान्तरम् ॥ १५ ॥ १. 'अकर्तरि च कारके' इत्युक्तेः कर्तर्यपोप्रात्या चिन्त्यमेतत्, तस्मात्पचायजन्तेन 'समासः कार्यः. -- -- ·पप्रा: । इनिप्पलादद।। यद्दयो धातगटाः शनयो दसापिसा हा काव्यमाला। यत्रैकस्मिन्समस्त पदे स्पष्टमैवार्यद्वयं प्रतीयते तदेकालापकम् ॥ नन्वैतत्तेनैव गतार्य- मत आह-द्विःसमस्तेति । तद्विशेष एवायं भेदः । अर्थस्य सहसा प्रतीत्यप्रतातिन्या- मेव वलक्षण्यस्यक्तित्त्वादिन्वर्यः । उदाहरति-- कीहरबभूव वैदेहीविवाहे भृगुनन्दनः । कामिन्याः क्रीडमानायाः कीदृशः कन्दुकः करे ।। रामास्तनाकारः। रामेण दाराधिना अस्तः प्रतिषिद्धो नाकारः स्वर्गगमन यस्य तादृक् । तदीयवैष्पा धनुराकाणेन जामदग्न्यस्य स्वर्गदनिषेधात् ॥ 'क गती' इन्यस्य भावे घत्रि आर इति रूपम् । रामायास्तदण्याः स्तनाकृतिः कन्दुको भवति । इति द्वौ समस्तपदन्छेदी । इन्येकालापकम् ॥ प्रभिनरमाद्द- सति शब्दार्थयोदे वचनस्य सुपां तथा । लिस च भिदा यत्र तदन्ति प्रभिन्नकम् ॥ १६ ॥ यत्र शब्दार्थयोभिन्नले सति विभक्तिवचनलिङ्गानां भेदस्तत्प्रभिन्नकमिवर्षः ।। तत्र शब्दार्थवचनभिनमुदाहरति- माद्यत्परभृता साम्यं कुत्र वा कलयन्ति काः । मधुरोऽप्यभिधानेन मनसा कीदृशः खलः ॥ गिरिसारसदृशः। मायदिति ॥ सारस कमल तत्तुल्या शो यासान् । यद्वा सारसः पक्षिविरोषः तसर शावित दी यामां ता इत्यर्थः । गिरि वाया मत्तकोकिलासाम्यं धारयन्ति । ति दन्तः पदच्छेदः ॥ मधुरवचनोऽपि दुर्जनो मनसा गिरिसारस लोहस सशो भवति काठिन्यात् । इति समन्नपदच्छेदः ॥ दृश न्याय प्रथमाया यदुवचनान्तम् । सदा इत्येकवचनानिनि मेरा मुहुरातननरुनाकृत्गृच्छति कः संपदा क्षयकृत् । पद्माकरा जलधरावसानसमये भवन्ति कीदृक्षाः ॥ बहुधार्तराष्ट्रशकुनयः। पटुमा वाग्वार आवान्दीनान् राष्ट्र तत्स्शाजनाथ ति तनूकरोति इति पहुआ शः । शो तर भानधारसगै हतियःउस सयुदिः ॥ सुनियो नमः ·१ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । शरदि तहागा भवन्ति । इति समस्तपदच्छेदः ॥ कुनय इत्येकवचनान्तम् । शकुनय इति बहुवचनान्तम् ॥ इति वचनभिन्नम् ॥ प्रजा रानन्वती कीदृग्दैत्यसेना हरेः कथम् । कान्वायुवद्विदुर्बीण्यादयो निशि कथं क्रुधा । सुस्वापविजितारयः। शोभनं स्वं द्रव्यं यस्यास्तादृक् सुराजा प्रजा भवति ।। दैत्यसेना हरेरिन्द्रस्य पविना व- प्रेण जिता भवति । 'कुलिशं भिदुरं पविः' इत्यमरः ॥ अरं शीघ्रं यान्ति गच्छन्ति तान- रयः शीघ्रगतीन्वायुसदृशानाहुः । 'या प्रापणे' क्विप् । द्वितीयावहुवचने 'आतो धातोः' इत्याकारलोपः । इति व्यस्तपदच्छेदः ॥ द्रौणिकृपकृतवर्माणः सुस्वापे निद्रायां विजिता अरयो धृष्टद्युम्नादयो यस्तादृशा इति सौप्तिकपर्वणि स्पष्टम् ॥ 'सुविनिदुर्व्यः सुपि--' इति कृतसंप्रसारणस्य सुपेनिर्देशान पत्वम् ॥ इति समस्तपदच्छेदः ॥ अस्य इति प्रथमान्तं द्वितीयान्तं चैति भेदः ॥ कीहक्कुरङ्गनयना मनसिजमाह्वय नृपः क्व सक्तः स्यात् । सैनापत्यमवाप्य द्रुह्यति कस्मै पुरा स्कन्दः ॥ वराङ्गीतनुजनये। वराही रम्यदेहा वधूभवति । तनुज अङ्गति कामसंयुद्धिः ॥ राजा नये नीती सक्तो भवेत् । इति व्यस्तपदच्छेदः । वराङ्गयास्तनुतः शरीराजनिर्यस्य स तस्मै वराहीतनुजनये गुहो दुह्यति । वराङ्गीवाझौ तारकासुरस्य मातापितरौ इति स्पष्टं मत्स्यपुराणे । इति स- मस्तपदच्छेदः ॥ नय इति सप्तमी । जनय इति चतुर्थी ॥ इति विभक्तिभिनम् ॥ का वदान्यस्य संबुद्धिः किं वायोरपि चञ्चलम् । वालोऽपि भरतः प्रोक्तः कीदृशः काश्यपाश्रमे ॥ सर्वदमनः । सर्वे बहु ददातीति सर्वद इति दातृसंवृद्धिः ॥ मनो वातापेक्षयापि चबलम् ॥ इति व्यस्तच्छेदः ॥ काश्यपस्य कम्बस्याश्रमे बालकोऽपि भरतः सर्वान्दमयतीति सर्वदमनतया प्रोक्त इत्यादिपर्वणि स्पष्टम् । इति समस्तच्छेदः ।। मन इति क्लीयम् । दमन इति पुलिङ्गम्॥ के गजभेदाः कृपणाः किमवन्ति वदन्त्यरिकुलं किम् । किं नाविक आदत्तेऽस्पृहयत्सत्या विरुध्य का कस्मै । मन्दारायमारमातरम् ।

·काव्यमाला। गजविशेश मन्दा मन्दसंत्राः । 'भद्रो मन्दो मृगथति विज्ञेयात्रिविधा गनाः' इति इलायुधः ।। कदर्या राय द्रव्यम् अवन्ति रक्षन्ति दानायभावान् । अरीणां समूह आरम् । नाविक आतर दाति । 'आतरस्तरपश्यं स्यात्' इत्यमरः । सत्या सत्यभामा मारस्य प्रयु- मस्व मानर रस्मिणी विरुध्य सार्धपित्वा मन्दाराव पारिजाताय स्पृहवामाम । आता. मिति पुलिझम्, मातमिति स्त्रीलिङ्गम् ॥ इति लिङ्गभिन्नम् ।। नन्दनत्ररथे कथमाद्वय सलिलं च शैलं च । को लोकश्रयणीयः केभ्यः स्गृहयन्ति रसवन्तः । दिव्यतरुणीपयोधरेभ्यः । दिन्या अमानुपास्तरको रक्षा ययोस्ते दिव्यतरुणी इन्द्रधनदयोरुद्याने। पर इति ज. सस्य, पर इति पर्वतस्त्र संगुद्धिः । इन्यो लोकानां सेव्यः ‘दन्य आभ्यो धनी स्वामी' इत्यमरः । दिव्यानां रम्याणा तरुणीना पयोधरेभ्यः स्तनभ्यो गसिका स्पृहयन्ति । 'स्पृहरी, प्मितः' इति (मप्रदानत्वे) चतुर्थी ॥ इन्य इति प्रधर्मस्वननम्, पयोधरेम इति चतुर्क- पसरतम् ॥ का शीधुपसबुद्धिर्मणिपूर्वा काधरे वरवधूनाम् । कासा ततिर्घनभवा कामाहुः कामिनीमनधिवेद्याम् ॥ मधुरतमालापाम् । मधुनि मरे रन इति मुरापसद्धिः ॥ मणिपूर्वा माला मणिमाला दन्तनमाविशन्तः रानो रियोटे विभाति । 'मणिमाला स्मृता हारे स्त्रीणां दन्तक्षतान्तरे' इति वियः । भरा जलाना ननि: परिर्भवजन्या । मधुरतम आलापो यसाताशी नियं अनधिोका मालागिगदानही वदन्ति । 'आमासंपादिनी दक्षा वार प्रियवादिनीम् । लजन्दापस तीयारामाची भरपं निराः ॥ इति याज्ञवल्क्योक्तेः । 'अगन्' इति षष्टीयहुवचनान्नर, 'मधुलमालान्' इति द्वितीकवचनान्तम् ॥ इति वचनविभत्तिाभिमम् ॥ मदनमिा रतिः प्रियं मृगाली स च परिच्छति तां सतीमिवेदन यकुलमुमनसः करं हसन्त्यः किमभिदधाति वधूः प्रियं अनन्तम् ॥ कामिन्यास्सनुरभयः ।

·१ परिच्छेदः कवीन्द्रकर्णाभरणम् । सन् यासि गच्छसि तदनहम् इति नायिकयोत्तरं दत्तम् ॥ सुरभय इति स्त्रीलिङ्गे प्रथमा- बहुवचनान्तम्, अभय इति पुलिङ्गे प्रथमैकवचनान्तम् ॥ कि संभोगास्पदं यूनोः कीदृशो नृपतिर्नयी। उमैकपर्णापर्णाश्च संबन्धिन्यः कथं वद ॥ मिथः स्वसारः। मिया रहः कामिनोः संभोगस्थानम् । 'मियोऽन्योन्यं रहस्सपि' इत्यमरः ॥ खत एवं सारो बलवान् नृपो विजयी । दुर्बलस्स पराश्रयादिप्रसङ्गात् । उमकपणापर्णाश्च हिमवत्क- न्यालात् परस्परं स्वसारो भगिन्यो भवन्ति । स्वसार इति स्वसशब्दस्य स्त्रीलिङ्गस प्रथ. मारहुवचनान्तम् , सारशब्दस्य पुलिङ्गस्यैकवचनान्तमिति ॥ इति शब्दार्थलिंगवचनभिन्नम् ।। को ध्रुव उत्पत्तिमतां साधकतममुच्यते किं वा । किं चक्रविरहहारकममृतं लघु कीदृशश्च गिरः ।। अन्तःकरणमुषः। जन्यानां भावानाम् अन्तो विनाशो ध्रुव आवश्यकः । साधकतम कारक करणमि- त्युच्यते । 'साधकतम करणम्' इत्युक्तेः । उपः प्रातःकाल चक्रवाकवियोगहत् । 'उपः- प्रत्युपसी अपि' इत्यमरः । अन्तःकरणं हृदयं मुष्णाति चारयति । स्वासक्त करीतीति यावत् । 'मुप स्तये । वियन्तस्य पञ्चम्येकवचनान्तं स्त्रीलिङ्गम्, उप इति क्लीवे प्रथम- कवचनान्तम् ॥ द्यौः प्रातःकालिकी कीदृग्भवति प्रवणं कथम् । चक्रवाकाः किमिच्छन्ति पिकानां सुरभिः कथम् ॥ विभावितमहः । विगतानि भानि नक्षत्राणि यस्यास्तादृशी द्यौः प्रभाते भवति । 'प्रवणं क्रमनिम्नी. व्याम्' इत्यमरः । अद्भिर्जरितम् अवित्तम् । चक्रा अहदिनम् इच्छन्ति सभोगसमयलान् । वसन्तः पिकानां विभावितो मह उत्सवो येन तथा मदहेतुल्वात् ॥ अहरिति क्लीवेकवचन द्वितीयायाम, मह इति पुलिङ्गकवचनं प्रथमायाम् ।। इति शब्दार्थलिङ्गविभक्तिभिन्नम् ।। किं कुरुते रविरुद्यन्भवमाह्वय पापिनां रतिः केव । सूमी कस्य प्रतिमा दिवसाः शरदश्च कीदृक्षाः ।। तमालोपमविहायसः। उदयन् सूर्यः तमाया रात्रेलोप करोति । ओ इति शिवसंयुद्धिः उशब्दस शिलवाच..

·. कामिनि विस्तम इति संवृद्धिः । आसमान तदीयं तदन् मुरमरः मुगन्यो । समिन् अगुभंटगानाभिग्नम् अनमो मापेक्षा बेभान वा प्रमत पर नहर काव्यमाला। गजविशेषा मन्दा मन्दसनाः 1 "भद्रो मन्दो मृगश्चति विज्ञयात्रिविधा गजाः' इति हलायुधः ॥ कदां रायं द्रव्यम् अवन्ति रक्षन्ति दानायभावात् । अरीणां समूह आरम् । नाविक आतरं गृहाति । 'आतरस्तरपण्यं स्यात्' इत्यमरः । सत्वा सत्यभामा मारस्य प्रयु। त्रस्य मातरं सक्मिणी विरुध्य स्पर्पयित्वा मन्दाराय पारिजाताय स्पृहयामास । आना- मिति पुलिझम्, मातरमिति स्त्रीलिङ्गम् ।। इति लिङ्गभिन्नम् ॥ नन्दनचैत्ररथे कथमाह्वय सलिलं च शैलं च । को लोकश्रयणीयः केभ्यः स्गृहयन्ति रसवन्तः ॥ दिव्यतरुणीपयोधरेभ्यः । दिव्या अमानुशास्तरवो वृक्षा ययोस्ते दिव्यतरुणी इन्द्रधनदयोरुद्याने । पय इति ज. लस्य, घर इति पर्वतस्य सयुद्धि. । इभ्यो लोकानां सेव्यः 'इभ्य आयो धनी स्वामी' इत्यमरः । दिव्याना रम्याणा तरुणीनां पयोधरेभ्यः स्तनेभ्यो रसिका गृहयन्ति । 'गृही. प्मिनः' इति (सप्रदानले) चतुर्थी । इभ्य इति प्रथमैकवचनम्, पयोधरेभ्य इति चतुर्थी- पहुवचनम् ॥ का शीधुपसंबुद्धिर्मणिपूर्वी काधरे वरवधूनाम् । कासां ततिर्थनभवा कामाहुः कामिनीमनधिवेद्याम् ॥ मधुरतमालापाम् । मधुनि मये रत इति मुरापसद्धिः ॥ मणिपूर्वा माला मणिमाला दन्तनगविशेषत्व- रुणीनां विम्योप्टे विभाति । 'मणिमाला स्मृता हारे स्त्रीणां दन्तक्षतान्तरे' इति वियः। अपां जलानां ततिः पतिर्मयजन्या । मधुरतम आलापो यस्यास्तादृशी स्त्रिय अनवियाँ मापनाविवाहानही वदन्ति । 'आज्ञासंपादिनी दक्षा वीरतूं प्रियवादिनीम् । वजन्दाप्यत: तीयांशमद्रव्यो भरण त्रिपाः ॥' इति याज्ञवल्योक्तः ॥ अपाम्' इति षष्टीपहुवचनान्तन, 'मधुरनमालापाम् इनि द्वितीयकवचनान्तम् ॥ इति वचनविभक्तिभिनम् ॥ मदनमिव रतिः प्रियं मृगासी स च परिपृच्छति तां सतीमिवेदम् । कुन्दमुमनसः कथं हसन्त्यः किमभिदधाति वधूः प्रियं मनन्तम् ।। कामिन्यास्वनुरभयः । लानां गुमनमो भनि हात नानोत्तर दत्तम् । मिय: मुमनसः पुष्पम्' वन ·१ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । सन् यासि गच्छसि तदनहम् इति नायिकयोत्तरं दत्तम् ॥ सुरभय इति स्त्रीलिने प्रथमा. बहुवचनान्तम्, अभय इति पुलिने प्रथमैकवचनान्तम् ॥ कि संभोगास्पदं यूनोः कीदृशो नृपतिर्नयी । उमैकपर्णापर्णाश्च संबन्धिन्यः कथं वद ।। मिथः स्वसारः। मियो रहः कामिनोः संभोगस्थानम् । 'मियोऽन्योन्यं रहस्यपि' इत्यमरः ॥ स्वत एव सारो बलवान् नृपो विजयी । दुर्बलस्य पराश्रयादिप्रसङ्गात् । उमैकपर्णापर्णाश्च हिमवत्क- न्यात्वात् परस्पर स्वसारो भगिन्यो भवन्ति । स्वसार इति स्वसशब्दस स्त्रीलिङ्गस्य प्रथ- मावहुवचनान्तम्, सारशब्दस्य पुलिङ्गस्य कवचनान्तमिति ।। इति शब्दार्थलिङ्गवचनभिन्नम् ।। को ध्रुव उत्पत्तिमतां साधकतममुच्यते किं वा । कि चक्रविरहहारकममृतं लघु कीदृशश्च गिरः ॥ अन्तःकरणमुपः। जन्यानां भावानाम् अन्तो विनाशो ध्रुव आवश्यकः । साधकतम कारक करणमि- त्युच्यते । 'साधकतम करणम्' इत्युक्तेः । उपः प्रातःकालः चक्रवाकवियोगहृत् । 'उष:- प्रत्युषसी अपि' इत्यमरः । अन्तःकरणं हृदयं मुष्णाति चौरयति । स्वासत करतीति यावत् । 'मुप स्तये' । वियन्तस्य पञ्चम्येकवचनान्तं स्त्रीलिङ्गम्, उप इति क्लीवे प्रथम- कवचनान्तम् ॥ द्यौः प्रातःकालिकी कीदृग्भवति प्रवणं कथम् । चक्रवाकाः किमिच्छन्ति पिकानां सुरभिः कथम् ॥ विभावितमहः । विगतानि भानि नक्षत्राणि यस्यास्तादृशी द्यौः प्रभाते भवति । 'प्रवणं क्रमनिम्री. व्याम्' इत्यमरः । अद्भिर्जलरितम् अवितम् । चका अहर्दिनम् इच्छन्ति सभोगसमयत्वात्। वसन्तः पिकानां विभावितो मह उत्सवो येन तथा मदहेतुत्वात् ॥ अहरिति क्लीकवचनं द्वितीयायाम, मह इति पुलिगकवचन प्रथमायाम् ॥ इति शब्दार्थलिङ्गविभक्तिभिनम् ॥ किं कुरुते रविरुद्यन्भवमाह्वय पापिना रतिः केव । सूमी कस्य प्रतिमा दिवसाः शरदश्व कीदृक्षाः ।। तमालोपमविहायसः । उदयन् सूर्यः तमाया रावलौंप करोति । ओ इति शिवसयुद्धिः उशब्दस शितवाच..

·। २ परिच्छेदः] . कवीन्द्रकर्णाभरणम् । शन्दभेदो भिन्नानुपूर्वीकशब्दयोध्यद्वितीयार्थत्वम् । तेनार्थभेदान्नानार्थस्थले शब्दभेदाही- कारेऽपि न क्षति: । व्यस्तादेरेवावान्तरभेदो लिङ्गादिभेद इत्यर्थः ।। इति श्रीविश्वेश्वरपण्डितविरचिते कवीन्द्रकाभरणे प्रथमः परिच्छेदः । द्वितीयः परिच्छेदः। भेद्यभेदकजाति लक्षयति- पदच्छेदेन यत्र स्वाद्विशेषणविशेष्ययोः । निर्देशस्तदन्तीह विद्वांसो भेद्यभेदकम् ॥ १॥ अन पदभतेन विशेपण विशेष्य च निदिश्यते तद्भेद्यभेदकमित्युक्तम् । उदाहरति- कोकिलाकुलितः कीहक्सहकारमहीरुहः । पीयते वरवर्णिन्याः सरसं वल्लभेन का ॥ मधुराधरपालिः। मधुराधा चशाखौ 'मधुश्चत्रवसन्तयोः' 'वैशाखे माधवो राधः' इत्यमरः । तत्र र- पन्ति शदायन्ते रपा अलयो भ्रमरा यर । रिप-रप-धातू शब्दार्थो । मधुररसा का- मिन्या अधरपालिः प्रियेण पोयते । पालिशब्दः स्वरूपार्थः । कपोलपालिः कपोलोत्सङ्ग पति क्षीरस्वामी ।। चकास्ति मत्तकाशिन्याः कीदृगाननपङ्कनम् । प्रभातसमये भाति कीदृशं सरसीपु किम् ॥ समदालिकमलम् । अल अतिशय समद कस्तूरीसहित तत्तिलकशालि अलिक ललाट तादृश यु- तिमुख शोभते । 'मदो रेतसि कस्तूर्याम्' इति विश्वः । अतिशयश्च शिल्पविशेषस्वरूपः । मदा मत्ता अलयो श्रमरा यत्र तादृश कमल तढागेषु भाति । पुखत्वात् । अत्र श्लोके ' व्यस्तजातिः । पूर्वश्लोके समस्तव्यस्तजातिरिति विशेषः । इति भेद्यभेदकजातिः ॥ आजतजाति लक्षयति-- प्रश्नवाक्यं सहयत्र लध्वक्षरकमुत्तरम् । तदूर्जितमिति प्रोक्तमूर्जखीत्यपररिदम् ॥२॥ उदाहरति- सामानाधिकरण्यमश्चति विधोः का धूर्जटेमूर्धनि ख(न्याय विधुतुदोऽपि विबुधाभासो व्यधारिक सुधार । .

·काव्यमाला। कंदपोंदितदर्पयौवनजवादन्धायमाना वधूः कीटकूजति सत्रणं प्रणयिना विवाधरे चुम्बिते ।। कलापिवत् । विधोश्चन्द्रस कला धूर्जटेरीश्वरस्य शिरसि स्वर्धन्या गड्या सह सामानाधिकरम्यमे काधिकरणत्तित्वं प्राप्नोति गडाचन्द्रकलयोरेकस्मिस्तत्र वृत्तः ॥ विबुधाभासो मायया है- वरूपो राहुः सुधां पीयूष अपिबत् पीतवान् । अतिविजृम्भमाणतारुण्या नारी दन्तक्षत- पूर्वकं कामुकेनाधरचुम्बने कृते सति कलापिवत् मयूरेण तुल्य कूजति सीत्करोति । त- दुक्त कामशास्त्रे-'मुच्च पीडय गृहाण जीवय त्राहि हा धिगिति सीत्कृतं विदुः । तच लावककपोतकोकिलाहंसकेकिसदृशै रुतक्रमः ॥' कामोद्रेचकमेचकीकृतदिशो वृन्दैर्वृता विद्युता- मत्यूर्नस्वलगजिताः प्रसुवते कि नाम धाराधराः। कस्याकथ्यत शब्दशासनकृता शक्तिः सवर्णग्रहे तारुण्यान्धितया सरोरुहदृशा यानेन को निर्जितः ॥ वारणः। कामस्यौदेचका उद्दीपका मैचकांकृता नीलीकृता दिशो यैः । ततो द्वयोः कर्मधारय । एवविधा मेघा वार् जलं जनयन्ति । 'आपः स्त्रीभून्नि वावरि' इत्यमरः । वारिशब्दसाइ- चयो वाः शब्दः क्लीवे तेन 'स्त्रमौर्नपुसकात्' इति द्वितीयेकचास लुक् ॥ शब्दशानः कारेण पाणिनिना 'अणः' 'अम्' इति प्रन्याहारस्य शक्तिरुक्ता 'अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्यय' इत्युक्तत्वात् । यौवनालसया कान्तया यानेन गमनेन वारणो हस्ती जितस्तिरस्कृतः ॥ इत्यूजितजातिः ॥ सालकारजाति टक्षति- अलंकारवता यत्तु वाक्येन परिपृच्छयते । - तदुचरं बहुविदः सालंकारं प्रचक्षते ॥३॥ उदाहरति- करमाद्वोदयति त्वदीयवदनामोदि प्रिये पङ्कज किं वा संवृणते तवैव कवरीभारानुकारा घनाः । त्वद्विम्बाधरवन्नितान्तमधुरं संखाद्यमानं मुदा किं तापद्विषयान्तराच हृदयं व्यावर्तयेत्कामिनाम् ।। कादम्बरम्।

·२ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । प्रियामुखसजातीयसौरभ कमलं कात् उदकात् उत्पद्यते । प्रियाकेशपाशसदृशा मेघा अम्बरं आकाशं छादयन्ति । कादम्बरं मद्यविशेषः । 'कादम्बरं तु दध्यग्रे मद्यभेदे च सी- धुनि' इति विश्वः । प्रियाविम्बोष्टवन्मधुरं सेव्यमानं सत् विषयान्तराद्रासिकानां मानसं , व्यावतंयति स्वविषयकस्पृहोत्पत्तिहेतुत्वात् । अत्र प्रतीपालंकार उपमेयस्य मुखादेरुपमा.. नकत्वकल्पनात् ।। स्थायिन्यामचिरं व वा वरतनोस्तादात्म्यमिच्छामहे तत्कण्ठं धृतसिन्दुवारमुकुलं मुक्ताफलानां कथम् । सर्वस्खं रतिजीवितप्रणयिनस्तद्वारवाहागम- प्रायं कीदृशमम्बुजोपमदृशो दृश्यैकसारं मुखम् ।। रुचिरतमालकम् । अचिरं तिष्ठन्त्यां रुचि । विद्युतीत्यर्थः । सिन्दुवारकोरकालंकृतं नायिकाकण्ठ मौक्ति- कानां रता मालिका यत्र तादृशं पश्यामः । मालाशब्दस्य सबन्धिशब्दलान्मुक्ताफलसाका- इत्वेऽपि समासः देवदत्तस्य गुरुपुत्र इतिवत् । रुचिरा तमाला यत्र । समासान्तः कप्प्र- त्ययः । पक्षे रुचिरतमा अतिरम्या अलकाचूर्णकुन्तला यत्रेत्यर्थः । तादात्म्यमिति रू- पकालंकारः । अभेदस्य विशेषतया प्रतीतेः नायिकातादात्म्यस्य तदन्यत्रानुपपत्त्या वि- द्युति तदभेदाभिधानानिदर्शनालंकारः । एवं सिन्दुवारमुकुलधारणान्मौक्तिकमालाधारणो- तावपि बोध्यम् । सादृश्यपर्यवसानात् । तृतीये तूपमा । इति सालकारजातिः ॥ सकौतुकजाति लक्षयति- वृत्तेन लघुना पृष्टं द्विरुक्तबहुलाक्षरम् । सकौतुकमितीच्छन्ति तद्बोधनधुरंधराः ॥ ४॥ स्पष्टार्थम् । उदाहरति-- कां भूपोऽवति कीहक्सामततिः क क्रिया खलमनः किम् । का सत्सरणिः कीदृक्पिकी हिमे पार्थसेना च ॥ गाङ्गेयाहन्यमानमदवारणा। राजा गां भूमि भवति पालयति । सानां ततिर्गया गानाही भवति । 'गीतिषु सा- माख्या' इति जैमिनिसूत्रात् । क्रिया विहितकमाणि विशेषविध्यभावे अहनि दिने प्रवर्तते । 'अहनि च कर्म साकल्यम्' इति जैमिनिसूत्रात् । क्षुद्राणां हृदयम् अमानम् अभिमानही- नम् । अवा वनरहिता साणिः सुगमा चौरादिभयाभावात् । हेमन्ते कोकिला अरणा ·पाकं प्राप्य किं फलं विरसं भवति इन्यत्र किम्पाकम् इत्युत्तरम् । इन्दवारणील परिणामे तित्तत्त्वात् । 'विहीनं प्रसवे सर्वम्' इति क्लीबत्वम् ॥ कांचन कामपि लोको. काव्यमाला। अशब्दा भवति । वसन्ते तत्जनत्याविरम्यत्ववर्णनात् । गाइयेन भीष्मेण आहन्यमाना- स्ताक्ष्यमाना मवारणा मत्तवारणा यत्र तादृशी युधिष्टिरसैना इत्यर्थः ॥ किमिच्छन्ति बुधाः सं किं किं कुराज्यं जयत्यरीन् । केन किं मधुवृत्तिः स्याद्वसन्ते कीदृशं वनम् ॥ मलयमरुदावलितरसालम् । विवेकिनो मे शिवे लयम् इच्छन्ति । मुक्तिमिति वावत् । सुखान्तराणां दुःखसंवालेन- वेनानुपादेयत्वान् । खमाकाशं न रुपद्धि अरुत् गतिरोधकं नास्ति काठिन्याभावात् । कुराज्यन् आ समन्ताद् वलयः करा यत्र तद् बहुकरं भवति । तरसा बलेन शत्रूननिन- वन्ति जयन्ति वीराः । अलीनां समूह आलं तन्मधुमानजीवनं भवति । मलयमदता द. क्षिणानिलेन आवलिता वैष्टिता रसाला आम्रा यत्र तादृयं मधावुपवन भवति ॥ इति सकौतुकजातिः ॥ पृष्टोत्तरजाति लक्षयति--- स्यात्मश्नथोत्तरयोर्यत्र वर्णश्रुत्यैकरूपता। तत्पृष्टोत्तरमित्याहुर्जगदुत्तरबुद्धयः॥५॥ वर्णश्रुपैकरूपत्वम् । अर्धन ऐकरूप्ये प्रश्नोत्तरभावानुपपत्तेः ॥ उदाहरति- कोविदो निधिराख्यातः कोपकृष्टो भवेत्पुमान् । इति प्रश्नेऽनुरूपं यदुत्तरं तदुदीर्यताम् ॥ विदो ज्ञानस्य निधिः कः इति प्रश्नै कोविदः पण्डित इन्येवोत्तरन् । अपकृष्टो हीन क इति प्रश्ने कोपकृष्ट इति । कोषाधीन इत्यर्थः ।। किम्पाकं प्राप्य वैरत्वं फलमाकलयत्यलम् । ब्रूहि काञ्चनमालां च कां धत्ते सस्गृहं जनः ॥ तरां का माटां जनो लोकः सस्पृह स्पृहापूर्वकं धत्ते इत्यत्र काचनमाला सुवर्ममाला- मिति पधीसमासः ।। इति पृश्येत्तरसमजातिः ॥ पृष्टप्रश्नजाति लक्षवति- यस्मश्नश्वोत्तरं च साहिभिन्न प्रतियोगिकम् । जगदुत्कृष्टमतिभिः पृष्टमश्नं तदुच्यते ॥ ६ ॥ किंचिदुत्तरापेक्षया प्रश्नः किंचित्प्रश्नापक्षयोत्तरं च बद्भवति तथ्प्रश्नम् ॥

·२ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् ।। उदाहरति-- अनिरुद्धरतेत्यस्मिन्नुत्तरे प्रश्न उच्यताम् । किंपचानेप्सिता केति प्रश्ने चोत्तरमुच्यताम् ।। कोपावृत्तिः। उपाया याणपुच्या वृत्तिः का इत्युत्तरे 'अनिरुद्धरता' इति प्रश्नः । कृपणस्यानिमता का इति प्रभे कोपावृत्तिः इत्युत्तरम् । कोपस द्रव्यसंचयस आवृत्तिः पीन:पुन्यं इत्यर्थः ।। अन्तरतमोऽन्तगत इत्युत्तरयोग्यं वद प्रश्नम् । सुरभिसमयेतिसौरभशिखरगतो ब्रूहि कूजति कः ॥ कोकिलः । अकि अस्पत्याहारे इति निर्धारणसप्तमी ले लकारस्य संबन्धी क इति प्रश्ने अन्त- गतोऽन्तरतमः इत्युत्तरम् । अक्प्रत्याहारे लकारस्य चरमत्वात् । स्थानेन स एव लकारस्या- न्तरतम इत्यर्थः । वसन्ते आम्रविटपारूढः कः कूजति इति प्रश्ने च कोकिलः परभृत इत्युत्तरम् ॥ इति पृटप्रश्नजातिः ॥ भनोत्तरायुत्तरयोर्मध्यान्तोत्तरयोस्तथा । स्पष्टं निगदमात्रेण सम्पमिति बुध्यताम् ॥ ७ ॥ उदाहरति- ज्ञायन्ते कुत्र विद्वांसस्तदाभासाश्च कथ्यताम् । कीदृग्वीरकुलं हन्ति रिपून्सदसि धीनिधै ॥ पण्डिताः पण्डितंमन्याश्च कुत्र विविच्यन्ते इति प्रश्ने सदति विद्वत्सभायामित्युत्तरम् । कीदृशं वीरकुलं रिपून् हन्ति इत्यत्र सदसि विद्यमानसहमिति ॥ गोकुले क्रीडता भङ्गः कस्याक्रियत चक्रिणा । खरादयो विनेशुस्ते प्रेपां प्राप्य कुतोऽनसः ॥ गोकुले विहरता श्रीकृष्णेन अनसः सफटस्य भङ्गः कृतः। अनसश्मिनासायाः सूर्य- खिायाः सकाशात् प्रेम प्रेरणां प्राप्य तरादयो नयाः । रामेण हता इत्यर्थः । प्रहितः कीदृग्विहितो जगाम रामेण मारुतिर्लङ्काम् । रज्ज्वादिव्यतिरेकैस्तोयं न प्राप्यते कलात् ॥ रामेण प्रहितः प्रेषितः । पढे प्रहितः गत 'पुंसवान्धुः प्रहिः कः' इत्यमरः । अत्र ग्रेमादिगतं प्रहितः इति पदमुत्तरमिन्यायुत्तरत्वम् । एवमप्रेमभ्योत्तरादावपि योध्यम् ।

·७० काव्यमाला। कुरवः कीदृक्परभृततरुणस्त्वयि भाति जल्पत्याम् । भीमं प्राप्य विलीनाः सहोदराः के शतं ब्रूहि ॥ कुत्सितो खो यस्य कुरवः सः । तदालापापेक्षयापश्यत्वेन भासमानत्वात् । कुरतो दुर्योधनादयः । 'कुरुनादिन्यो प्यः' 'तदानस-' इति बधु टुक् । इत्यायुत्तरजातिः ॥ कीदृशं विनति खान्तं विबुधा वद विद्युतम् । कां वा कनकलेखाभां कलयन्ति बलाहकाः ॥ विदा ज्ञानेन युतं विद्युतम् । उत्कृष्टज्ञानवदित्यर्थः । पक्षे विद्युतं तडितनियर्थः । मनः खाद्यन्तवत्तापेक्षसासभवावर्धिसान्यभागः श्लैकमध्यत्वेन विवक्षनीयः । उत्तराचा- यभागापेक्षया प्रथमोपस्थितत्वात् ॥ पुमानवृत्तिर्यः कीदृग्वालवधूमतः । कुतोऽनुमिन्वते व्याप्तिवेदिनो जातवेदसम् ।। बालाया वध्वा अत्तिः पुरुसो मत इष्टः । 'विधव्यायाः स्त्रियाः काले कार्यमा निरीक्षणन् । अन्यया क्रियमाणं तत्तद्वैगाय जायते ॥ इति कामशास्त्रोक्तेः । न्यातिन्द पक्षधर्मतारा अप्युपलक्षणन् । अलवाद्बहुला धूमतो धूमात् इति मध्योत्तरजातिः ॥ जनमेजयेन जुहवांचभूविरे जातवेदसि मखे के। प्रभुरपि कीदृम्जेतुं नैवोत्सहते महोमहयः॥ अयः सर्पाः, पक्षे अश्वहीनः । 'यसाचालय मेदिनी इलुक्केः ।। स्हयन्तः कमप्यर्थं निवसन्ति वनेषु के । पथि द्रुमो घनच्छायः कथं पान्येषु तापसाः ॥ तापसात्तपस्विनः । तापं सति नाशयति तापता: । 'पोऽन्तकमपि विप ॥ इन्वन्तोत्तरजातिः ॥ कधितापहा लक्षयति- यत्रेतरवाक्यार्थान्वययोग्यार्थकपदेनोक्तम् । भात्युचरं न सहसा सा कयितापढुतिः कथिता ॥ ८॥ मुगमन् ॥ उदाहरति- श्वसितं धृतमिदमघरं किं विदधद्विधुवदनयेदम् । दुरितवतां का वृत्तिविजयित्वं मनसिजल कथम् ॥

·२ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । अधरं किं विदधत् श्वसितं धृतम् इति प्रश्नः, विधुवदनया नायिकया इत्यर्थप्रतीतेरु- त्तरानवभासः । विधुवत् कम्पयत् इत्युत्तरं क्लेशगम्यम् । दुरितवतां का वृत्तिः । इत्यत्र 'अनया नीतिहीना' इत्युत्तरम् । कामस्य विजयित्वं कथम् इत्यत्र 'ईदम्' इत्युत्तरम् । लक्ष्मीखण्डकमित्यर्थः । 'सकामासक्तचित्तानां कान्तामुखविलोकने । गलन्ति गलिताश्रूणां यौवनेन सह श्रियः ॥ इति नीतिशास्त्रोक्तः । पापात्का क्रियते सद्भिरुदीरयत भीरवः । आकाशस्य गुणः को वा वीरेभ्यः के च विम्यति ॥ पापात् सद्भिर्भियं क्रियते ।। खः शब्दो गगनगणः । वीरेभ्यो भीरवः कातरान. स्पन्ति ॥ -- इति कथितापतिः ॥ विषमजाति लक्षयति-- भङ्गे दुरूहता याद्यत्र तदाचक्षते विषमम् । तद्वृत्तनामकं स्यात्पने यत्रोत्तरं वृत्तम् ॥ ९ ॥ उदाहरति-- कीकृतं दैत्यकुलं केशवेनेति कथ्यताम् । कमारुह्य पिकः कान्ते पुप्पानेहसि कूजति ॥ रसातलमतम् । रसातले मतम् इच्छा यस्य ॥ पक्षे अतं तकाररहितं रसातलशब्द रसालम् इति यावत् ।। रसातलशब्दीपस्थिती पुनरर्थबोधो बोध्यः ।। शिथिलैरलकैर्वध्वा किमाकलयतीह किम् । आचार्यम्योऽपि पितरं कीदृशं धार्मिकां विदुः ।। मालिन्यमलिकम् । अलिफ लरामम् अन्दकर्मालिन्यं प्राप्नोति ॥ पझे अलिक लिकारहीनम् मालिन्य- पदे लिकारत्यागे मान्यमित्यर्थः । 'उपाध्यायान्दशाचार्य आचायीणां शत पिता । सहस्र तु पितृन्माता गौरवणातिरिच्यते ॥ इति वचनात् ।। कूजावान्स्यादारामः कः प्राग्रा का स्यात्सत्यज्ञानम् । आदानार्थे धातुः कः स्यान्माम्यां गाम्यां छन्दः किं स्यात् ।। विद्युन्माला। विभिः पक्षिभिद्यांतते विद्युत् ॥ प्रपूर्वा मा सत्यानम् । प्रमाशब्दस्य यथार्थवाचि- ·. २ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । कीदृग्जनमनो निन्द्यं गौरीमातरमाह्वय । परिरिग्मुः प्रियतमो विधुमुख्या व्यधायि किम् ॥ अनुमेने । न विद्यते नुः शिवो यत्र तद् अनु तद्विषयकभक्तिहीनं मनो निन्द्यम् ॥ 'मेने' इति हि- माचलभार्यासंयुद्धिः ॥ आलिहितुमिच्छन् कान्तः प्रियो नाविकया सुन्दर्या दयितया अनु- मेने अनुमतः समत्या गृहीतः । तत्प्रतिकूलाननुष्टानात् ।। कर्मणि लिट् ।। इति लिट् ॥ दयोदयादैरपि दीनवृन्दैविधीयते का वद कुत्र वीरैः । वधूकुचौ काञ्चनकुम्भतुल्यौ करेण कान्तेन कथं विधेयौ ।। अनुभावितारौ। अरी वैरिणि अनुभाविता प्रभावत्वम् । तत्र दवाया अनईलात् ॥ पक्षे अनुभावि- तारी प्रत्यक्षविषयौ करिष्यते कर्मणि लुट् ‘ससिसीयुट्तासिघु-' इति चिण्वद्भावः ॥ कान्तेन दत्तावधिरम्वुजाली संतप्यते कीदृशि नाम तस्मिन् । प्रोत्साहितो जाम्बवदादिभिर्वा किमब्धिमुद्दिश्य जगी हनूमान् ।। विलचिताहे। विलक्षितम् अहरवधिदिनं येन तादृशे कान्ते सति संतप्यते 'राजाहःसखिभ्यष्टच्' । अवधिदिने नायकानागमने तस्सा दुःखोदयात् ॥ पक्षे विलधिताहे विलयिष्यामि ।। लुहात्मनेपद उत्तमपुरुपैकवचने रूपम् ॥ इति लुट् ॥ कथं मनोभू रम्भोरुभुवनेषु विजृम्भते । किं वदन्ति नटं वीक्ष्य भूमिकाग्रहणक्षमम् ॥ अनुकरिप्यति । अनुकाः कामुका रिपयो मुनयो यत्र । (रादिरपि) 'विद्याविदग्धमतयो रिपयः' इति प्रयोगादिति चन्द्रिकायाम् । 'स्पायो रिपिरित्यपि' इति द्विरूपकोषश्च । इति अत्यन्त- मिति कामुकविशेषणम् ॥ पक्षे अनुकार्यम् रामादि अनुकरिष्यति । इति लट् ।। विपश्चितां संसदि जायते को गमिः क वा छत्वविधौ प्रयुक्तः । सद्यः समासाद्य रसेन सज्जा वीणा विधेया वद किं प्रवीणैः ॥ वादयिप्यन्ते विद्वत्सदसि वादो जायते ॥ छत्वविधायकसूत्रे गमिधातुः इषैरन्त प्रयुक्तः 'इपुगमि- ·७४ काव्यमाला। यमा छः' इति सूत्रे 'इषु' इत्युत्तरं गमेः प्रयोगात् । अत्र धातुनिर्देश इगन्तस प्रयोग इति विशेषः । 'लोपः शाकल्यस्य' इति लापोभावापक्षे यकारः श्रूयते ॥ पक्षे 'वादवि. ध्यन्ते' इति कर्मणि लट् स्पष्टः ॥ इति लट् ॥ वनं भवति कीदृशं दीप्ते देवदमूनसि । किं ब्रवीति प्रतिवलवलं वीरो विलोकयन् ।। अतितृणहानि । अत्यन्तं दणानां हानि शो पत्र तथा ॥ पक्षे अत्यन्तं तृणहानि मारवाणि । 'वह हिंसायाम्' इत्यस सोडुस्तमैकवचने रूपम् ॥ त्वं मनोभवसमानरूपया का कया वितनुपे वशंवदाम् । तद्भुजौ कमलनालकोमली कि त्वदङ्गपरिरम्भविभ्रमम् ॥ तन्वाताम् । कामतुल्यया तन्वा तं तां वशयसि ॥ मृमालरम्यो तस्या भुजौ तदहवं तन्वाता कुर्वाताम् इति लोट्सयमपुरुषद्विवचनै रूपम् ॥ इति टोट् ॥ वद विद्वन्कथं भाति दिने कुमुदवान्धवः । अतिवृष्टी किमकरोदभि गोवर्धनं हरिः॥ अविभः। नास्ति विमा यस अविभः ॥ पक्षे अविभः धृतवान् 'दुभृत् धारणपोषणयोः' या प्रथमपुरुषकवचने रूपन् ॥ को वा वल्मीकपर्यायो वद खेदेऽद्भुतेऽव्ययम् । आकापि हितं वाक्यं कथं ववृतिरे सलाः ॥ नाकुर्वत । पामलूरय नाकुश्च वल्मीक पुनपुंसकन्' इत्यमरः ॥ 'यतामन्त्रण तारखेदानुको रमर' इति विधः ॥ पड़े नाफुर्वत न गृहीतवन्तः । लमयमपुरुपरहुम्चने छन् । इति लट् ॥ मन्यं कथं मृगदृशोऽधरमायासां तादात्म्यतोऽध्यवसितं त्वमलसकेन । आसाय तप्तरहसं सरसो युवानी चित्ते कथं कलयतः परिरम्भणादि । तनुयाय ।

·२ परिच्छेदः] कवीन्द्रकणाभरणम् । नायिकावलमं तनु कृशम् ॥ अलक्तकतादात्म्याध्यवसितसाधरस्य याव' इति संयुद्धिः । 'यावोऽलत्तो दुमामयः' इत्यमरः ॥ 'परेणानपिगम्य हि यो वहितप्तवत् । तप्तं च तद. हश्चेति तत्तप्तरहसं विदुः' इति चोपदेवः ॥ 'अन्ववतप्तादहसः' इत्यकारः समासान्तः । तनुयाव आलिङ्गनादि कुर्याव । 'तनु विस्तारे' विधि लिङ् उत्तमपुरुपद्विवचने रूपम् ॥ दरिद्रमवनं कीदृगनई जेतुमाहय । नवावतीर्णतारुण्यां वधू कान्तः किमिच्छति ॥ अवस्वजेय। अवसु द्रव्यहीनम् ॥ अजेय जैतुमनह । क्षय्यजय्यो शक्या' इति शक्या यान्ता- देशनिपातनादनहमित्युक्तम् । अहं कृत्पश्चच' इत्सहार्य यत् ॥ पक्षे अवस्वजेय आलि- नेयम् । लिडुत्तमैकवचने रूपम् ॥ इति लिट् ॥ कलादूटिचापात्रिपुरवधे निरगमद्धरिः कीदृक् । शृण्वत्स्वन्तेवासिपु शास्त्रार्थ च व्यधुः किमाचार्याः ॥ अगादिपुः। अगात् पर्वतरूपात् रुदचापाद् इपुर्वाणरूपः सन् हरिनिर्जगाम ॥ पक्षे अगादिषुः उक्तवन्तः इति लुढि प्रयमपुरुषबहुवचने रूपम् ॥ नाटकश्रीन कीहक्स्यात्कथं विरहवाञ्जनः । केशवेन कृतौ विद्वन्कथं च मधुकैटभो ॥ अमारिपाताम् । अमारिया सूत्रधारराहेता नाटकरीतिर्न स्यात् । 'सूत्रधारस्तु मारिषः' इत्यमरः । ना- न्यास्तत्रावश्यकत्वात् , तस्याश्च सूत्रधारपायलात् । तदुक्तम्-'यद्यप्यद्गानि भूयासि पूर्वरङ्गस्य नाटके । तथाप्यवश्यं कर्तव्या नान्दी विघ्नोपशान्तये । सूत्रधारः पठेदेनां मध्यम स्वरमाश्रितः॥ आ अन्यन्त ताम्यतीन्याताम्। 'तमु ग्लानी' किए ‘अनुनासिकस्य कि- झलोः' इति दीर्घः ॥ पक्षे अमारिपाता हतौ । कर्मणि लुइप्रयमपुरुषद्विवचने रूपम् ।। इति लु॥ उपस्थितमपि प्राज्ञैः किं कार्य सलसंगतम् । यदि त्वं रहसि प्राप्स्यः कि व्यधासः प्रियामुखम् ॥ अपास्यम् । अपास् लाग्यन् । प्यत्प्रत्ययः ॥ ययह रहसि प्रियामुखं प्राप्यं तदा अपाम् आ- ·जननी अमित गुप मा ममीन् मा जनतास 'अननि नरनिंग चयापाने तपाः, नंपातारं ग्धसभीना नवन्त ॥ विस्त दिनकर नाउमानानां पयसारसारलानुपरमा घटादिनुमेर ति सत्रान्तियनोहर। काव्यमाला। स्वादयिष्यन् । 'लिनिमित्त नट् क्रियाविपत्ती' इति त । रहति प्रात्यभावप्रयुटो मन प्रियामुखगनाभाव इन्वर्यः॥ कुत्र कृत्वा मनलाश्य ययाचे विनता सुधाम् । अकरिप्यः किमात्मानं यद्यद्रक्ष्यः नियं प्रिये ॥ अदाले। अदास्ये दास्रानाने मनः कृता विनता गम्दं मुतं ययाचे 'दुहिवाचिरियां इति भाप्योक्ताद्वयनकनन् । यद्यद्द प्रियन् अद्राक्ष तदात्मानन् अदाले । दात्री गई उत्तमकवचन रूपन् ॥ तया च प्रियदर्शनाभावप्रयुक्तो मलकसात्मसमर्पणाभाव इस अब सर्वत्र लकारेगु पदद्वय श्लकमंदैनौदाहृनन् ॥ टेट् ठकारस्तु मान्दमत्ताने दाहत इन्दवनेयम् ॥ इति नामालातजातिः॥ वाकांदिवाति लक्षवति- तारीसा भवेतार्क सौत्रं मूत्रमयोचरम् । शान्दं तु शब्दसंशोत्वं शास्त्रीय शाखदिकृतम् ॥ ११ ॥ उदाहरात- कीरौलान्तरं न त्यान्निशि व्योम्नि विभाति किम् । अभावे ग्राहकं मानं किं वा तीताविता विदुः ।। अनुपलम्मम् । पसंतानचन्ताम् अनुग्छ पापागायन्तामावर भवति ॥ रात्री न नक्षत्र का 'अनुपउन्मास्यममावरूप प्रमान घायभावनाहान्, न तिन्द्रिय सनिक तिमाघ वदन्ति । माता कुपुत्रं कृत मा ल कि भनन्ति भीता न जनप्रियाः के। के नाम ते येऽम्युषयन्ति युद्याकारानुनेयं बहिरर्धनातन् । सौत्रान्तिकाः। मासमतिमा इस तासात ·२.परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । ७७ दृष्टप्रियप्रतिकृति तच्चाक्षुपविरहितं किमाह सखी । सूत्राणि वद कथं वा कृष्णद्वैपायनस्य मुनेः॥ शब्दादेव प्रमितोऽनुकृतस्तस्य च समाकर्पात् । दर्शयति चोत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपन्तु ॥ शब्दादेव शब्दमात्रेण लया स ज्ञातः । तस्सानुकृतेः प्रतिमायाः समाकर्यादानयनाच प्रमितः । चित्रे दृष्ट इत्यर्थः । श्रवणं तु मवेतद्विजयन्दिसखीमुखात् । इन्द्रजाले च चित्रे च साक्षात्स्वप्ने च दर्शनम् ॥ इति दर्पण: । साक्षाद्दर्शनं कदा सादत आह-दर्शयति चेति । आविर्भूतं संनिकृष्टं स्वरूप यस तादृशस्तु यदि दर्शयति । स्वात्मानमिति शेषः । चकारः 'तहि' इत्यर्थे । उत्तरात् । वदीयमुत्तरमाकयेत्यर्थः । 'शास्त्राणि चेत्रमाणं स्थः' इनिवदसदेहे संदेहः । तथा चातः परं त्वदीयवचनमात्राकावी तदाकर्णनोत्तरमेव भवदी- यचाक्षुपविषयो भविष्यतीति भावः ।। 'शब्दादेव प्रमितः' इति सूत्रस्य 'अड्डष्टमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति' इति वाक्यं ब्रह्मपरम् । 'ईशानो भूतभव्यस' इति शब्दादित्यर्थः ।। 'अनुकृतेस्तस्य च' इति सूत्रस्प 'न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकम्, नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमभिः । तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाति । इत्यत्र 'भारूप: सत्यसंकल्पः' इति श्रुत्सन्तरप्रसिद्धन ब्रह्मणो भावेन सूर्यादीनां भानमुपपाथम् ॥ ननु अनु- मानस सजातीयविषयकलात्तद्वलेन सूर्यादीनां भासकमप्रसिद्ध तेजोन्तरकल्पनमित्यर्थः ॥ 'समाकर्पात्' इति सूत्रस्य 'सदेव सौम्येदमग्र आसीत्' इत्यत्र सतः कारणत्वमुक्तम् 'असद्वा इदमग्र आसीत्' इत्यत्र त्वसतः इति विरोधशङ्कायाम् 'असदेवेदमग्र आसीत्' इत्यनन्तरम् 'तत्सदसदासीत्' इत्यसतः समाकर्षणादेकस्यैव सत्त्वासत्वोभयविरोधादनभिव्यक्त्यपेक्षयवा- सत्वोक्तिरित्यादिरणः ॥ 'उत्तराचेत्याविर्भूतस्वरूपस्तु' इति सूत्रस्य 'य एषोऽक्षणि दृश्यते स्वप्नेन हीयमानश्चरति' इत्यादि प्राजापत्यवाक्यरूपादुत्तराद्दहरो जीव एवेति चेत् मैवम् । यतोऽयमवस्थावासनाविर्भूतब्रह्मतादशायामत्र वाक्ये तात्पर्यंत उक्तः अतो दहरवाक्यं ब्रह्म- परमैवेत्यर्थः । बुद्धी ज्ञाने सद्विद्यमान स्वानुरागविषय इति यावत् ।। खामिमतेन प्रणयेऽनुपजनिते वा क्षते किं स्यात् । पृच्छत्यन्तर्वाणिः पाणिनिसूत्राणि कीशि ॥ पूर्वत्रासिद्धं वावसान आदेः परस्य वा यौ तौ सत्सख्युरसंबुद्धावुपसर्गस्यायतौ चरति ॥ प्रशस्तः सखा सख्युरसम् 'अग्राख्यायामुरसः' इति समासान्तः पूर्वत्र पूर्वम् अवसाने अन्ते वा असिद्धं सत् स्वविषयकानुरागहीनं भग्नानुराग वा इति यावत् ॥ आदेः पूर्वका• लीनस्य परसोत्तरकालीनस्य वा उपसर्गस दुःखस आयती दीयाँ तावनुभूयमानी आयो लाभी चरति करोति ।। स्वाभीप्सितस्सालाभे पूर्वमेव दुःखं भवति विच्छेदे तु तत्संगमो. ।

·. निविसल्पा शानमनुमीयते 'गोरिति विशिष्टज्ञान विशेषणहानजन्यम् , विशिक्षानला । काव्यमाला। त्तरमिति भावः ॥ तथा च प्रणयभङ्गो न भवति तथा वर्तितव्यमिति सुहृदाचरिता रीति- रिति तात्पर्यम् ॥ 'पूर्ववासिद्धम्' इत्यस्य सपादसप्ताध्यायी प्रति त्रिपाद्यसिद्धा इत्यर्थः ॥ 'वावसाने' इत्यस्य अवसाने झलां चरो वा स्युः ॥ 'आदेः परस्य इत्यस्य परस्य यद्विहित तत्तस्यादेर्बोध्यम् !! 'वा यौ' इत्यस्य युप्रत्यये परे अजेवीभावो वा स्यात् ॥ 'तौ स' इत्यस्य शटशानचौ तत्सझा स्तः ॥ 'सख्युरसबुद्धौ' इत्यस्य सखिशब्दात्पर सयुद्धिभिन्न सर्वनामस्थानं णित्कार्यकृत् स्यात् ।। 'उपसर्गस्यायतो' इत्यत्य अये धातौ परे उपसर्ग- रेफस्य टलं स्यात् ॥ 'चरति इन्यस्य तेन चरतीत्यर्थे ठक्प्रत्ययो भवतीत्यर्थः । इति सौत्रजातिः ॥ सर्वादेरस्ति का संज्ञा कि प्रसङ्गार्थकं पदम् । स्वादीनां वचनानां च पञ्चानां नाम कथ्यताम् ॥ सर्वनामस्थानम् । सर्वादीनां सर्वनामसज्ञा 'सर्वादीनि सर्वनामानि' इति सूत्रात् ।। स्थानपद प्रसदार्थ 'स्थानेऽन्तरतमः' इत्यादौ तथा व्याख्यानात् 'दर्भाणां स्थाने शरैः प्रस्तरितव्यम्' इति दर्शनात् ॥ मु औ जस् अम् औद् इति पञ्चानां सर्वनामस्थानसज्ञा 'सुइनपुसकस्य' इति सूत्रेण तद्विधानात् ॥ अत्र व्यस्ते समस्ते च शब्दसवेति बोध्यम् ॥ प्रतिषेधविकल्पे कि कि शसादी हलादिके। किमजादौ च का क्षुद्ररीतिः किं वद सद्तम् ॥ विभाषापदम्भम् । प्रतिषेधविकल्पार्थक विभापापदं 'नवेति विभाषा' इति सूत्रात् ॥ शसादी हलादिवि- भक्तौ परतः पदसज्ञा ॥ तत्रैवाजादौ भसंज्ञा ॥ 'स्वादिष्वसर्वनामस्थाने इति पदसझाया 'यचि भम्' इति भसंज्ञायाश्च विधानात् । अधि भत्वविधाने चार्थात्पदसहाया हलादी प. रतः पर्यवसानात् । 'आ कडारादेका सज्ञा' इति वचनात् ॥ क्षुद्ररीतिः-विरुद्धा भाग यस्यास्तथा पूर्वापरैकवाक्यत्वाभावात् ॥ अपगतो दम्भी धर्मच्छट्रो यत्र तादृक् सतां व्रत इति शाब्दजातिः ॥ दह्यमानं वनं कीहक प्रशंसन्ति तार्किकम् । विशिष्टधीहेतुतया वुधैः किमनुमीयते ॥ निर्विकल्पकम् । निर्गता वयः पक्षिणो यस्मात् ॥ कल्पफ युक्त्युद्भावनसमर्थम् ॥ विशिष्टज्ञानदेवार मित्यर्थः ॥ दीति शानवदित्यर्थः॥

·२ परिच्छेदः]] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । भूमिः का राजवासार्हा वाचं वीणादिकं च किम् । कां नाडी मनसि प्राप्ते सुषुप्तिर्जायते दशा ॥ पुरीततम् । पुरी नगरी राजस्थित्यहा । 'ततं वीणादिकं वाद्यम्' इत्यमरः ॥ पुरीतत्संज्ञां नार्टी मनसि प्राप्ते सुपुत्त्यवस्था 'प्रत्यवमन्य पुतिति शेते' इति बृहदारण्यकश्रुतेः ।। इति शास्त्रजातिः॥ किमव्ययादौ पठितं दुःसहा का विवस्वतः। धर्मेऽस्त्यधिकृतिः कस्य को वैरी चन्द्रसूर्ययोः ॥ वर्भानुः । अव्ययादी स्व:पदं पठितम् । 'स्वरादिनिपातमव्ययम्' इति सूत्रात् ॥ सूर्यस्य मा दुः- सहा ॥ नृशब्दस्य इसि 'ऋत उत्' इत्युकारकादेशे कृते रपरले 'सत्सस्य इति सलोपे विसर्ग च 'नुः' इति रूपम् । मनुप्यस्य धर्मेऽधिकारः 'मनुष्याणां च धर्मः' इति पराश- रोक्तः ॥ 'तमस्तु राहुः स्वभानुः' इत्यमरः ॥ का कामधुप्रिया का वा विष्णोविश्वं विभर्ति का । विनानामधिपः कश्च प्रणामात्सर्वकामदः ।। गौरीभूः। गोर्धेनुः ॥ ई लक्ष्मीः ॥ भूर्भूमिः ॥ गौरीतो भवतीति गौरीभूः--'विनायकः कर्म- विमसिद्धयर्थ विनियोजितः । गणानामधिपत्ये च रुद्रेण ब्रह्मणा तथा । विष्णुना ऋपिभिर्द- वैर्विनियुक्तो गणेश्वरः । इति याज्ञवल्क्यः ।। इति वर्णोत्तरजातिः ॥ हरिणा किं कृता दैत्याः कः कामस्य सखा ऋतुः । रात्रिमात्रविकासिन्यस्तारा अन्यत्र किं व्यधुः । अहन्यन्तमधुः। अहन्यन्त हताः लडि प्रथमबहुवचने रूपम् ॥ मधुर्वसन्तः !! अहनि दिने अन्तं ना- शम् अधुर्धतवत्यः सूर्यतेजोभिभूतानां दर्शनाभावात् ॥ किमकृत सुरभी पिकोऽर्थ्यमानो भवति कथं बहुदः किमम्बुयानम् । स्पृहयति तरुणीजनश्च कमै नवमुदृशं किमु निर्यतीमकाः ।। अरौत्समुत्तरीये ॥ पिको वसन्ते अरोत् चुकूज । 'रु शन्दे । लट् । 'उतो वृद्धिलुकि हलि' इति शुद्धिः ॥

·"तनी मल इति वचनात् ॥ विसुधा देवा गरि मुरभी सर्ग वा भान्ति प्राधान्या नानन् । भीमः पिश्यसादान चिरन् आन जीतिवान् ॥विधान नम वनसा गगने भवस्वन् अनन्तत्वम् अलि । 'तमु अक्षरे भारे कि नमानही मारे : स्पयः ।। पति मदतमादिः ॥ पान गरन् पिनागरान्स्शत । कममा मान काव्यमाला। याच्यमानो दाता समुत् प्रीतियुक्तो भवति ॥ तरी नौर्जलयानम् ।। ई लक्ष्मी याति प्रा. मोति ईयाः तस्मे ईथे । 'आतो धातोः' इत्याकारलोपः । रम्यावेत्यर्थः ॥ निर्गच्छन्ती नवोदाम् उत्तराये प्रावारे अरोत्सम् अहं रुद्धवान्। 'रुधिर् आवरणे लु१त्तमरवचने रूपम् ॥ इति वाक्योत्तरजातिः ॥ इति श्रीविश्वेश्वरपण्डितविरचिते कवीन्द्रकर्णाभरणे द्वितीयः परिच्छेदः । हत्तीयः परिच्छेदः। श्लोकोत्तरादिजाति लक्षपति- श्लोकोचरं तदाहुः श्लोको यत्रोत्तरं भवति । अर्ध वा पादो वा यत्र तु खण्डोत्तरं तत्स्यात् ॥ १॥ लक्षणं स्टार्थम् ॥ उदाहरति--- ईशं किं विदधे श्रुतं च हरिणा किं पारिजातः कृतः कानन्ता मदनस्य काः सुमनसः सन्कि विधत्ते धनम् । तान्तं कि मतुबर्थिक व विषुधा पापं अतः किं कृतं को विष्णोः शयनं चिरं कथमभूदीष्मः प्रसादापितुः ।। कुपै कि विबुधान्किमस्ति गगने शारद्वतं चाद्वय स्थाको नाम विभागवान्पुररिपोरामन्त्रणं कथ्यताम् । किया सामनि वृष्टिकामनिधनं संकीतितं सौभरे हृत्कीटक्सुकृते सतां भगवती कात्यायनी स्तूयताम् ॥ महाकाहारिगीर्वाणारातिभङ्गपिचक्षणे । सिन्धुराननमातस्त्वं कृपयानुग्रहीप्यसि ।। मह पूजय ॥ ध्रुतमधीतम् आरक्ष । यतः-'ब्रह्महत्यासमं झेयमधीतस्य मि. शनम् इति स्मृतेः ।। हरिणा पारिजातः स्वर्गाद् अहारि पाहतः । गीणी अनन्ना । पुष्पाणि कामस यानाः ।। साधुधनं राति ददाति ॥ तागत मत परे में मनाय गणादिभिः पार पक्षपे नाशितम् । 'हिसाया' कमान लिट् ॥ विष्णोः ·। ३.परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । वात् ॥ उप्रेति शिवसंबुद्धिः ॥ 'ही' इति सौभरे सामनि वृष्टिकामस्य निधनम् 'हीषिति वृष्टिकामाय कुर्यात्' इति तत्र श्रुतेः । अनुकार्यानुकरणयोरभेदविवक्षायां विभक्तेरनुत्पत्तिः ।। साधूनां मनः पुण्ये यसि प्रयलवत् स्यात् । 'यसु प्रयले' 'घर्थे कः' । ततो समधीय इन् । वाहारिमहिपः स चासी गीर्वाणारातिर्देवशत्रुश्चेति कर्मधारयः । महांश्चासौ स चेति पुनः कर्मधारयः । तस्य भङ्गे विचक्षणे विदग्धे इति सबुद्धिः सिन्धुराननमातर्गजमुखस्य मातर्देवि वं कृपया दययानुग्रहीप्यसि । मामिति शेषः । इति गौरीस्तुतिः श्लोकार्थः ॥ अलं किं मधुना तत्काभिनितं भटस्य कोऽभिमतः । . कैहियते हृदयं कि मलिनं चन्द्रस्य केशुसंयुद्धिः ।। कास्त पुरूरवसं वीराः कैविजयिनो जनेष्टाः के। संबोधय वरुणं हरिमुपसगै वद धियः प्रशंसाः कैः ।। संबोधय रतिरमणं काः श्रोत्रादीश्वरस्य समभूवन् । कुमुदं कीदृगशोभं नभस्यमासस्य कीदृशा दिवसाः ॥ उन्नमद्भी रणोदारैरन्तरिक्षविलासिभिः । महावारिधरव्यूहैरतिश्यामदिशोनिशम् ॥ 'मधुना अब्ज किम्' इति प्रश्ने 'नुन्नम्' इत्युत्तरम् । आईमित्यर्थः । 'तिमितं स्तिमितं समुन्नं मुनं च' इत्यमरः ॥ 'कमलं कामिर्जनितम्' इत्यत्र ‘अद्भिः' इति । 'अद्भयो जात- मञ्जम्' इति व्युत्पत्तेः ।। 'वीरस्य कः प्रियः' इत्यत्र 'रणो युद्धम्' इति ।। 'हृदयं कैर्दियते' इत्यत्र 'दरिः स्त्रीभिः' इति । 'चन्द्रस्य कि मलिनम्' इत्यत्र 'अन्तर्मध्यम्' इति ॥ 'इक्षों इतीक्षुसंबुद्धिः ॥ इला पुरूरवसमुत्पादयामास ॥ वीरा असिभिः खङ्गविजयिनः ॥ महा उत्सवा जनानामिष्टाः ॥ व इति वरुणसबुद्धिः । 'वं प्रचेतसि जानीयात्' इति विश्वः ॥ 'अरि- धर चक्रधर' इति विष्णुसंधुद्धिः ॥ 'वि' इत्युपसर्गः ॥ उहस्तर्बुद्धयः श्लाघ्या भवन्ति ॥ रतिः सामा वयस्य रतिश्यामति कामसबुद्धिः ॥ दिशः परमेश्वरस श्रोत्रादुत्पनीः । अ- निशं निशारहितं कुमुदं शोभाहीनं भवति ॥ 'नमसमासो भाद्रपदस्तस्स दिवसाः की- दृशाः' इत्यत्र श्लोक एवोत्तरम्-उन्नमद्भिर्वर्धमानः रणेन शब्देन उदारमहद्भिः 'रो रि' इति रेफलोपे 'एलोपे पूर्वस्य दी? णः' इति दीर्घः ॥ अन्तरिक्ष आकाशे विलासिभिर्विह- रणशीलैर्महतां वारिधराणां हैः समूहैः अनिशमविच्छेदेन अतिदयामा नीलतमा दिशो येपु तादृशा इत्यर्थः ॥ इति श्लोकोत्तरम् ॥ का नो निर्विपया रविः क सहसि स्वामी कथं स्यादस- न्कामास्त्रं किमु दृक्कथं वरतनोर्यण्स्यादिकः कुत्र वा । . ११ ·८२ काव्यमाला। वक्तव्या रजनी कथं भवति को मन्त्रोऽर्थतः पादवा- कः कान्ताकुचवद्वनत्व समरो रामायणे कीदृशः।। मालिनीतनयोदाराजिह्मगाचितमकटः । मा ज्ञान विषयहीना न भवति । विषयनिरूप्यत्वनियमात् ॥ सहनि मार्गशीर्ष सूत्रः भलिनि वृश्चिकराशी तिष्ठति ।। इतनयो गतनातिः प्रभुनिन्द्यः । दाराः वियः कामय शस्त्र विजयहेतुत्वात् ॥ युवतिर्थनगगा वक्रा । अचि परे इको यप्सात् 'इको यनाच' इति वचनाद राविपर्यायतमाशब्दः ॥ अर्थतः पादवान्मन्न ऋक् । 'तेाग्मानार्थवशेन पाडव्यवस्था' इति मिनिस्त्रान् । 'तमा का इस्त्वत्र गुणे तमई' इति रूपम् ॥ गमन करः कुम्नः स्त्रीकुचतुल्यः ॥ 'तम कटर' इन्यत्र 'झरो झरि सव' इति कलोपः ॥ मर्कटपक्षे द्वित्व वा । मालिन्यास्तनयोऽतिकायसंज्ञो रावणपुत्रत्तसाजिनपिराचिना च्याता म+टा वानरा यत्र वाशी रामायणसंग्रामः । 'तनय विद्धि मालिन्यास्त्वतिय. वैति यं विदुः' इति लङ्काराण्डम् ॥ किं कृत्वा पिशुनान्सुखं वहति किं रामः कुतो वा जग- पोदेतीत्युदितो हरिः किमवदत्कीवियोगे वधूः। कात्युच्छासवती मतिर्भवति वा मोक्षाभिलाषी कथं कीहन्वावसिते निदापसमये कुत्राम्बुदो दृश्यते ।। विहायसीरंमदभापतिमानुरभूककुप् । दुर्जनान् विहाय सत्ता मुखं भवति ॥ बलदेवः मीरं हलं धारयति ।। 'जगन् करना दुद्भवति' इति पृष्टे ईश्वरो 'मत् , मत्तः सकाशान्' इति वदति ॥ जन्याना दलानुसती न हेतुत्वात् ॥ विरहिणी वधः अभा कान्तिहीना ॥ 'प्रज्ञा नवनवौसासालिनी प्रविना मता' ! मुरः स्वर्गः तलां के मुत तत्र कुप्यतीति मुराकुप् । तद्विपारागामार वानिवः ॥ प्रांप्नावसाने च 'मेघज्योतिरिरमदः' इत्यमरः । मदो विद्युत् बलमा रान्त्या प्रतिभामुरा मौनमाना भूमिः ककुभो दिशश्च येन तादृशो मेयो विहारति भा. मारे रसते इति योग्यन् ।।

·३ परिच्छेदः]] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । वारुणो अमधुरा तिक्ता भवति । 'लुपि युक्तवव्यक्तिवचने' इति स्त्रीलम् ॥ बहुभिर्भावै:- वैश्च मधुरा रम्या वधर्भवति ॥ आर्यापणदोऽयम् ॥ मायाविनः का संवृद्धिदेवात्प्रीतात्किमिप्यते । लवणाकरमाहुः किं कामी किं प्राह कामिनीम् ।। निभालयवरोरुमाम् । निभय व्याजसालय आश्रयेति मायाविसंवृद्धिः ॥ संतुष्टाद्देवाद् वर इष्यते ॥ 'रुमा खालवणाकरः' । 'हे वरोष मां निभालय पश्य' इति कामिनी प्रति कामिन उक्तिः । वरोरु इत्यत्र 'संज्ञापूर्वको विधिरनित्यः' इति गुणाभावः । 'वरोरु ते वरो दत्तः' इति कादम्बर्याम् ।। इति पादोत्तरम् ॥ चरबन्धं लक्ष्यति- द्विचरणविरचितचतुरमरान्तवर्णोत्तरोक्तनाभ्यर्णम् । आरान्तवर्णमिलितोत्तरार्धनेमि प्रदक्षिणं चक्रम् ॥ २ ॥ अनुष्टुभि उद्धारी यथा-नाभी श्लोकाद्यवर्णे लिखित्वा तदुत्तरवर्ण त्रय पूर्वारे लिखित्वा तदुत्तरं नाभिमध्यवर्ण वाचयित्वा पटसप्तमाष्टमान् उत्तरस्मिन्नारे लिखित्वा पूर्वारान्तवर्ण लिखेत् । एवमेव द्वितीयपादं पश्चिमदक्षिणयोररयोटिखेत् । यस्मिनरप्रान्ते पूर्वार्ध समाप्त तदुत्तरं दक्षिणावर्तन नेम्यां उत्तरार्धप्रथमवर्णत्रयं लिखित्वा पूर्वारान्तवर्ण चतुर्थ कला तदुत्तरं पञ्चमषष्ठसप्तमांल्लिखिला उत्तरारान्तवर्ण तृतीयपादाष्टमं कृत्वा तदुत्तरं चतुर्धपा- दाद्यक्षरत्रयं लिखिला द्वितीयपादचतुर्थाक्षरं पश्चिमारान्तस्यं चतुर्थपादचतुर्थवर्ण कृत्वा तदुत्तरं पञ्चमपष्टसप्तमवर्णाल्लिखित्वा द्वितीयपादान्त्यवणे चतुर्थपादान्त्यं कुर्यात् ॥ एवम- न्यत्राप्यूह्यम् ॥ चक्रप्रश्नमुदाहरति- धात्रीमाहय किं द्विधातुयुगलं लोकस्य केपु स्पृहा किं कुर्युविबुधा खलत्वमपि तत्साकामाहुश्च कम् । पुप्पं चाहय किं निपेधवचनं कीग्रवेमण्डलं किं वाटः प्रतिषेध क ऋगुणः सिंहः कमालम्बते ॥ किं कुर्मः सुकृते द्विनद्विपि कः कुण्डप्रभेदेऽस्ति का कीदृशं खलसौहद स्पृहयति प्रायेण कसै वधूः । कीरक्षी धनशर्वरी समुचितं कलै विधातुं नमः कीटकूरकुलवतं वद गुणश्रेणि त्वमेणीदृशः ॥

·काव्यमाला। सुधाधारानुमाधुर्य सुमनोभासुमार्दवम् । तनश्रीराधिताहाय प्रियायाभासतेनवम् ।। 'मु' इति मात्संबुद्धिः । सूशब्दे तु 'अम्बार्थनछोडेखः' । 'धेट पाने 'दुधाञ् धार- मपोषणयोः' इति द्वयं 'धा पा' इति 'दाधा वदाप्' इति स्त्रे पा इति द्वयोरुपादानात् ॥ रासु द्रव्येषु टोकरीच्या । 'अर्थरविभवा अपि इत्यमरः । 'रायो हलि'.इत्यात्तत् ॥ वि. बुधाः सलवम् माधुर्मी धारयेयुः । “माटि लुहू ॥ यं यच्छब्दं तच्छन्दताकाई पाहुः । यच्छब्दानुकरणे अनुकार्यानुकरणयोर्भेदविवक्षायामनुकरणसानुकाउँपार्थवत्तात्यातिपदिक्स- झायां त्वदायत्वे च यमिति यच्छन्दपरं बोध्यन् । 'सुन' इति पुष्यत्तंबुद्धिः ॥ 'नो' हो पदं निषेधार्थकम् ॥ भा प्रभा सूते भासु 'सत्सू-' इति किम् 'हलो नपुसके प्रातिपदि. कस' इति हस्वः॥ 'मा' इति अट आटश्य निषेधकन् 'न माझोगे' इति निषेधात् ॥ कारस 'अर' इति गुणः 'उरप्रपरः' इति सूत्रकवाक्यतया कारस गुमे विधानाने 'अर्' इत्यस प्रवृत्तेः । 'प्रतवावस्थायामेव रपरल्लन्' इति सिद्धान्तात् ॥ तिहो दव वन आश्रयते। दवदावी वनानले' इत्यमरः ॥ मुकृते स्व वर्तध्वन् । अत्र्लोटि मध्यममा वचने रूपन् । न धीर्गतश्रीको द्विद्विट् । 'गतीर्गणकान्वेष्टि गतायुश्च चिकित्तिकान् । गतधीय गतायुथ ब्राह्मणान्द्वेष्टि भारत । इत्युक्तेः । कुण्डभेदे रात्रिता त्रिकोन्तान । रपदस्यानिवाचकवादग्निपदेन विवस्योपादानात् । अधिः कोणः ॥ खलताहदमहर्ष ल्पित हार्यनस्पिरं वा ॥ वधः प्रियाय स्पृयति ॥ वारजनिः अमा नक्षत्रहीना ॥ बत सते सज्जनाय अनव रक्षाहीनन् । अवधातोपन का । यदा नवः स्तुतिः 'मुटुती' इन्यस्मादम् । तदहितमित्यर्थः ॥ नायिकावर्णनश्येकार्थ:-प्रियाया माधुर्व मुधावारानु भातते अमृतमुशमित्यर्थः ॥ मार्दवं मृदौमावः ‘इगन्ताच्च लघुर्वाद' इत्यन् ॥ मुननना पुष्पागा माटतीनां वा भानु । भासत इत्यस्यानुषः । तनलमारहार्य पर्दवमानित सर्वत्र नालंकारः ॥ 'अहार्यधरपर्वताः' इत्यमरः । नव विजातीवमिति माधु माईते च विशेषण ॥ इति चयन्धनातिः ॥ पनपन्यजाति रक्षयति-- प्रत्येक वर्णव्ययटिताप्टदलं भवेत्पमम् । पसेकोत्तरवाफ्यं प्रथमोदितकणिकावर्णम् ॥ ३॥ उदादाति- का आवौद्धरिति दैत्यद्दति का प्राप्ते वदान्येधिनः कीहक्षा नन उत्तमो भवति कः कीदृक्शुचौ सूर्यमा ।

·८५ . ३ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णामरणम् । स्यात्कोहग्जननी दशास्यनगरी कस्मिन्गिरौ वर्तते तीरे तावदपारवारविषये पाथोनिधेः कीदृशी॥ हंसं कीदृशमाहुराह सुविनिर्म्यः परं कं मुनि- मूर्धन्यं सुकृतं नरं चरति के कीरं विदुः कीदृशम् । गान्धारीपितरं कमाकलयसे कि रेवतीमानसं का योगिन्यपि चाविवेश जनकं विद्या गुरुम्यः कथम् ॥ सुरभीः सुरायः सुतपाः सुवेले। सुपिसं सुखगं सुत्रलं सुलभा ।। हरिः सुरभीर्गा आवीदरक्षत् ॥ दैत्यहदि मुरसंवन्धिनी भीरस्ति वैरित्वात् ॥ दातरि मिलिते सति अधिनः शोभना रायो येषां ते सुरायो भवन्ति । आभ्या इति यावत् । उ- त्तमो जनः शोभनो रायो दानं यस्य तादृशो भवति ‘रा दाने' इत्यस्माद्भावे घन् । 'आतो युक् चिण्कृतोः' इति युक् । यद्वा कमाणे घञ् । उत्तमवस्तुदाता इत्यर्थः । शुचावापाढे सूर्यप्रभा सुतपा सुतरां तपस्तापो यस्याम् । पत्र कः । सुतरां तपतीत्यच्प्रत्ययो वा ॥ सुतं पुत्रं पातीति सुतपा तादृशी जननी स्यात् ॥ लका सुवैले त्रिकुटाचलेऽस्ति । 'पारा- वारे परावीची तीरे पात्रं तदन्तरम्' इत्यमरः । शोभना वेला समुदमर्यादा यत्र तादृशे । तटद्वयेऽपि मर्यादासत्त्वात् ।। मुटु पेसति गच्छतीति सुपीस्तं सुपिसम् । रम्यगतिलात् ।। पाणिनिमुनिः मु वि नि दुर एभ्यः उपसर्गेभ्यः परस्य सुपेः कृतसंप्रसारणस्य स्वपधातोः सकारं मूर्धन्यमाहेति विपरिणामः- 'सुविनिदुर्यः मुपिसूतिसमाः' इति पत्वविधानात् ॥ पुण्यं स्वाश्रयपुष्पं सुखगं मुखप्राप्तं करोति । शुकं शोभनं खगं पक्षिणं प्राहुः ।। गान्धार्याः पितरं मुपटसंझं वेनि । रेवत्याश्चित्तं शोभनो रागविषयो बलो यत्र तादृशं स्यात् ॥ सुल- भासंज्ञा योगिनी जनकम् आविवेशेति मोक्षधर्म स्पष्टम् । विद्या गुरुसकाशात्सुलभा सुप्रापेत्यर्थः॥ इति पद्मबन्धजातिः॥ काकपदजाति गोमूत्रिकाजाति च लक्षयति- त्रियान्वयि पायॆक्षरयुगं त्रिशाखं तु काकपदम् । मिलितसमविपमवर्णा गोमूत्री विलिखितो धः ॥ ४ ॥ काकपदजातिमुद्दाहरति- तपु व्यदधामहं किमु कुतः कान्वीक्ष्य मीसांसकां- स्तत्तद्भावविपर्ययः कथमयं पश्यस्थलीन्कीदृशान् ।

·३ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । ८७ - तादृशी इन्द्रस मतिः दिवं स्वर्गम् आप लेभे । रजैरिन्द्रले प्रतिज्ञाय तेन देलान्यायिला ततोऽहं रजः पुत्रोऽस्मीत्युक्त्वा इन्द्रेणात्मपदं लब्धम् इति हरिवंशे स्पष्टम्-'रजः पञ्चशतं पुत्रान्ह्त्वा चेन्द्रोऽलभत्पदम् ॥ | पदं शकाररेफयोरन्तराले अकारदाने 'शरः' इति भ. वति ।। अमा तिधिश्चन्द्रहीना ॥ हृदयं यां लक्ष्म्याम् अस्ति । ईशब्दस्य सप्तम्येकवचने रूपम् ॥ कृष्णी वासुदेवार्जुनौ राज्ञाम् असी क्षेपको । 'असु क्षेपणे' इत्यस्य अस्यंत इ. त्ससी । नाशको इति यावत् । अस्यतेः पचायच् ॥ लशब्दो लघुपर्यायः भशब्द आदि. गुरुभंगणार्थः । तच्चोपलक्षणं गणान्तराणाम् । समाहारद्वन्दुः । तज्ज्ञानेन छन्दसां ज्ञानात् ॥ अप विरहिणीवाश्यार्थ:--माधन्तो मत्ताः परभृताः कोकिलास्तेषामालापन कमनीया मनोहरा अतिसारमा आम्रवृक्षा यस्मिन् एतादृशे अद्य वसन्तदिन मारण कामेन जिता अभिमृता असी अहं तापो ज्वरः श्रमः खेदस्तयोर्मायां तद्रूपां मायां वा लभे। प्राप्नोमीत्यर्थः। इति गोमूत्रीजातिः॥ सर्वतोभद्रजाति लक्षयति- एकेन द्वाभ्यां वा सो सर्वदिग्गतैर्वर्णः । यत्रोचराणि दुष्करमिदमुदितं सर्वतोभद्रम् ॥ ५ ॥ उदाहरति- कः शब्दः काव्यकर्तुः क जगदनुगतं कः क्षरत्यर्थधातुः क स्याद्रेफस्य लोपः प्रतिकृतिविपयः कुत्र कः प्रत्ययः स्यात् । कोः कः स्वादक्षशदेऽभिमुखय विहगं कीदृशा कंसकृप्णी केन स्याद्वा तरीतर्त्यपि च लुकि शपः को च गत्यर्थधातू ।। क साच्छन्दः खगेति प्रसवमय इपुः कस्य कोऽस्य च्चियोगे कस्यापृक्तत्व लोपः प्रभवति क ऋतः कश्च शब्दार्थधातुः । वदिनी काहय वं कमविमकि मतौ को तुरीयद्वितीयौ को वोकारस्य यण् दिक्कथमनुपहिता पुण्यतोया सरित्का । कावेरी। काव्यं करोतीति का 'तलरोति-' इति प्यन्ताद्विच् यकारस्य सयोगान्तलोप इत्य- यत्र विस्तरः । ए विष्णो जगदनुस्यूतम् । 'सर्वत्रासी समन्तं च वसत्यति वै यतः । तोऽसी वामुवेति विद्भिः परिगीयते' इति स्मरणात् ।। री इति धातुः क्षरत्यर्थे । 'री भरणे' इति पाटान् ॥ रि रेफै परे रेफस्य सोपः 'रोरि' इति सूत्रात् ॥ प्रतिकृती इथे स्वार्थ कः । 'इने प्रतिकृती ॥' इति सूत्रान् ।। अक्षाब्दे परे कुशब्दस्य 'का' आदेशः । का पध्यक्षयोः' इति सूत्रात् ॥ इति पक्षिसंवृद्धिः ।। कृष्णकसौ अरी वरिणी ॥ तर्ग- ·८६ N "एस्वचनं सद्धिः' इति वचनात् ॥रो वरिः भं चेति समाहारद्वन्दः। अमिति कारादिन्यः परतो गमालासमा वर्षा भवन्ति । यथा-पलिहतिः समन्ननुरिया। इति ॥ गुजोऽवयाइलः ॥ राजिनुपविशेष: तानः पिवतन विसवन का काव्यमाला। कीदृक्षः पुरुषोऽतिनीतिनिपुणैः कुन व्यवस्थाप्यते किं नन्यो वदयो युधिष्ठिरसदोवृत्तिविशेषो महान् ॥ समवायतः समयकृतः समयाहितः । मीमांसकान् समवायात् यतो गच्छतस्तदनगरकारिणो वीक्ष्य त्वं तर्केषु समवाः समु. खम् अगाः । युक्तिभिः समवायपदार्य स्थापितवानित्यर्थः ॥ आवृत्त्या चैतर्घलाभः । 'तत्तद्भावानां सुखदुःखादीनां विपर्ययः कथम्' इत्यत्र 'समयेन कृत' इत्युत्तरम् ॥ सन तुल्यं यकृत् कालखण्डं येषां तादृशानालवर्णान् पश्यामि । 'कालखण्डयकृती तु समे इम' इत्यमरः ॥ हित आप्तः पुरया नीतिहः समया समीपे स्थाप्यते । यो युधिष्टिरसभावृत्तिर्म- हान्विशेष: स मयेन दानवविशेषण आहितो जनितः । सभापर्वणीद स्पटम् ॥ इति काकपदजातिः ॥ गोमुत्रीजातिमुदाइरति- अन्तस्थाः परतः कुतो जगदिदं कीहक्सता कीडशा भाव्यं मौनिनमाय प्रियतमं का किं विधत्तेऽङ्गना । संबुद्धिः क्व गुहस्य वा जनकता किं युप्मदसन्डसे- वर्गाद्यक्षरतो भवन्ति वद के वर्णाः परे पञ्चमे ।। धीरिन्द्रस्प जितस्स दानवगणैः कीदिवं किं व्यधा- द्विन्यस्तान्तरकारकं भवति वा किं वर्णमिप्यर्धकम् । कानिन्दुस्तिथिरस्ति च क हृदयं कृप्णौ कथं भूभृतां छन्दोधीभवति श्रुते क्व सुरभौ बूते वियुक्ता च किम् ॥ माद्यत्परभृतालापकमनीयातिसौरभे । अयमारनिता तापश्चममायामसौलभे ॥ अन्तस्या यरलवा माद् मकारात् परतो भवन्ति ॥ जगत्सर्वं यद् गमनशीलम् । नय. रमिति यावत् ॥ साधुना परान्यिात पालयति परभृत् तादृशेन भाग्यम् ।। असार वर नहीनेति मानिसयुद्धिः ॥ कमनी कामुकी वी प्रियं याति ॥ सौ प्रथमझायने संयुद्धिसका। गुंहजनकलात् ॥ युष्मदस्मदोः परस इमे: 'अन्' इत्यादेशः । 'पथभ्या अनु' इति पान् । वर्गेपु आयान्यक्षामि नतारि कादीनि तयाध दागदी वर्ने परेको या पानिमशानास मम्-अनन्यसायोग मध्य यमः पूर्वक का ·३ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । तादृशी इन्दस मतिः दिवं स्वर्गम् आप लेभे । रजेरिन्द्रत्वं प्रतिज्ञाय तेन दैत्यान्धातयित्वा ततोऽहं रजः पुत्रोऽस्मीत्युक्त्वा इन्द्रेणात्मपदं लब्धम् इति हरिवौ स्पष्टम् -'रजः पञ्चशतं पुत्रान्हवा चन्द्रोऽलमत्पदम् ॥ तं पदं शक्राररेफयोरन्तराले अकारदाने 'शरः' इति भ. वति ॥ अमा तिथिश्चन्द्रहीना ।। हृदयं यां लक्ष्म्याम् अस्ति । ईशब्दस्य सप्तम्येकवचने रूपम् ॥ कृष्णी वासुदेवार्जुनी राज्ञाम् असौ क्षेपको । 'असु क्षेपणे' इत्यस्य अस्यंत इ. त्यसौ । नाशको इति यावत् । अस्पतेः पचाद्यन् ॥ लशब्दो लघुपर्यायः भशब्द आदि- गुरुभंगणार्थः । तचोपलक्षणं गणान्तराणाम् । समाहारद्वन्द्वः । तज्ज्ञानेन छन्दसा ज्ञानात् ।। अथ विरहिणीवाक्यार्थ:-माद्यन्तो मत्ताः परभृताः कोकिलात्तेपामालापन कमनीया मनोहरा अतिसौरभा आम्रवृक्षा यस्मिन् एतादृशे अद्य वसन्तदिने मारण कामेन जिता अभिभूता असी अहं तापो ज्वरः श्रमः खेदस्तयोर्मायां तद्रूपां मायां वा लभे। प्राप्नोमीत्यर्थः।। इति गोमूत्रीजातिः ॥ सर्वतोभद्रजाति रक्षयति- एकेन द्वाभ्यां वा सर्वैर्वा सर्व दिग्गणैः। यत्रोत्तराणि दुष्करमिदमुदितं सर्वतोभद्रम् ॥ ५ ॥ उदाहरति-- कः शब्दः काव्यकर्तुः क्व जगदनुगतं कः क्षरत्यर्थधातुः क स्याद्रेफस्य लोपः प्रतिकृतिविषयः कुत्र कः प्रत्ययः स्यात् । कोः कः स्यादक्षशद्देऽभिमुखय विहगं कीदृशौ कंसकृष्णौ केन स्याद्वा तरीतर्त्यपि च लुकि शपः को च गत्यर्थधातू ।। क स्याच्छन्दः खगेति प्रसवमय इपुः कस्य कोऽस्य च्चियोगे कस्यायुक्तस्य लोपः प्रभवति क ऋतः कश्च शब्दार्थधातुः । वदिस्त्री काहय त्वं कमविमकि मतौ को तुरीयद्वितीयौ को वोकारस्य यण दिक्कथमनुपहिता पुण्यतोया सरित्का ।। कावेरी। : काव्यं करोतीति काव् 'तत्करोति-' इति प्यन्ताद्विच् यकारस्य संयोगान्तलोप इत्य- न्यत्र विस्तरः । ए विष्णो जगदनुस्यूतम् । सर्वत्रासी समस्त च वसत्पत्रेति वै यतः । ततोऽसौ वासुदेवेति विद्वद्भिः परिगीयते' इति स्मरणात् ॥ री इति धातुः क्षरत्यर्थे । 'रोइ क्षरणे' इति पाठान् ॥ रि रेफे परे रेफस्य लोपः ‘रो रि' इति सूत्रात् ॥ प्रतिकृती इवे इवार्य कः । इवे प्रतिकृती ॥' इति सूत्रात् ॥ अक्षराब्दे परे कुशब्दस्य 'का' आदेशः । का पध्यक्षयोः' इति सूत्रात् ।। वे इति पक्षिसंवृद्धिः ॥ कृष्णकंसो भरी वैरिणी ॥ तरी- ·३ परिच्छेदः] * . . कवीन्द्रकर्णाभरणम् । ८९. पङ्किमधी हसति किंप्रतियोगिकैयं का भासते विजयभानि सदेव पुंसि । तारवी। तरूणामियं तारखी वृक्षप्रतियोगिका पतिः ॥ वीरता वीरत्वम् ॥ विद्वन्कया कुशलवौ समसाविपातां वर्णन कोभयविधेन सम्भवान्या ।। सीतया । सीतया जानक्या कुशलवाख्यो पुत्री प्रसूती ॥ अक्षरेण रूपेण च सा भवानीतल्या या अनभी उमापदवाच्यत्वानीलवर्णत्वाच । 'अतसी स्थादुमा क्षुमा' इत्यमरः ।। कथय सखे किमवस्था शंवरभवने रतिरवात्सीत् । प्रियया व्यथते च कथं भवति व तरीतुकामो वा ।। विमदना। कामवियुक्ता रतिः शंवरगृहे अवात्सीत् वसति स्म ॥ मध्याक्षरद्वयत्यागे "विना' इति पदम् । तद्वैपरीत्ये 'नावि' इति सिद्धम् ॥ प्रियया दयितया कथं व्यथते विगतमदो ना पुरुषः नपुंमकत्वात् ।। तरीतुकामो मुमुक्षुवा विमदना विगतमदो ना पुरुषः ।। कीदृशी दयितादेहवीरुत्कोन्मादकारिणी। केपु वा सत्सु पुरुषो दुर्विधो नाभिधीयते ।। सुकुमारा सुकुमारा कोमलस्पर्श । मध्याक्षरद्वयत्यागे 'सुरा' इति । तद्वैपरीत्ये 'रासु' इति गर्द सिद्धम् । द्रव्येषु इत्यर्थः ।। इति गतप्रत्यागतजातिः ॥ वर्धमानाक्षरहीयमानाक्षरजाती लक्षयति-- आदी मध्येऽन्ते वा यत्रकविवर्णानाम् । वृद्धि हानि तद्भेदद्वयमनुगतार्थम् ॥ ७॥ पूर्वपूर्ववर्णसहितनोत्तरवर्णन यदुत्तरं तद्वर्धमानाक्षरम् ॥ पूर्वपूर्ववर्ण विहाय नदुत्तरवर्णन यदुत्तरं तदीयमानाक्षरमित्यर्थः । वीतिहोत्रभवः को वा भोज्या का सदधिः कटुः । मधुपैः किं वरवधूवदनाभं निपीयते ॥ रानीवम् । i - १२ ·मदनी होण दग्धः ।। मकारोत्तरं 'धुसू' इति वर्णद्वये दत्ते 'मधुसूदनः' इति शब्दः ।। काव्यमाला। 'राः स्मृतः स्वर्णवित्तयोः' इति विश्वः । 'अनरपत्यं प्रथमं हिरम्यम्' इति श्रुतिः ॥ राजी कटुरसा दना सह भुज्यते ॥ राजीवं पनम् । उत्तरोत्तर वर्णद्धिः स्पष्टव ॥ . किं वा पदं विकल्पार्थ वालासंबोधनं वद । मनद्भिरधि विबुधैः को नेत्रं मन्दरे कृतः ॥ वासुकिः । विकल्पार्थक वापदम् ॥ 'वासु' इति वालासंबुद्धिः । 'बाला वासूः इत्यमरः ॥ वा. सुतिः सर्पभेदः ॥ 'मन्धान मन्दरं कृता नेत्र कृत्वा तु वासुकिम्, इति पुराणम् ॥ विद्ययाति सह कोऽत्र विरोधी का मुनेरपि मनो मदयन्ति । दिमुखः स भृशमीयॆति कसै काव्यमाहुरमृतप्रतिनं किम् ।। रामायणम् । रा द्रव्यम् ॥ रामाः स्त्रियः ॥ रामाय दाशरथये ॥ रामायणं वाल्मीकिकाव्यम् ।। संबोधय सुखं गीतिः कीदृशी वर्हमाहय । चतुभिरेकवाक्यत्वं प्राप्तः श्लोकैः किमुच्यते ।। कलापकम् । 'क' इति सुखसबुद्धिः ॥ गीतिः कलाविशेष: n 'कलाप' इति बहसंबुद्धिः ॥ो. कचतुष्टयसैकवाक्यत्वे काव्येषु 'कलापफम्' इति प्रसिद्धिः ॥ मनुप्यस्य सखे तावत्संबुद्धिरभिधीयताम् । द्वौ वर्णावादितो दत्त्वा बलिमच्छलयच्च कः ।। नृशब्दस्य 'इस्वस्य गुणः' इति गुणे कृते 'नः' इति सबुद्धिः ॥ वामनो वलि वरितवान् सद्धम् ॥ गिरीशेन जिगीषुः कः प्रसह्य निरदह्यत । आयवर्णोत्तरं वर्णों द्वौ दत्त्वा तमसूत कः ॥ सदाच्यो नारायणो मदन प्रद्युम्न सुतमुत्पादितवान् ॥ ब्राह्मणेन समागम्य प्राज्ञाः किमनुयुञ्जते । वर्णद्वयविवृद्ध्यान्ते लवः किं नाकरोद्वने ॥ वामनः। मधुसूदनः। कुशलकनम् । १. 'रावणः' इत्यपि पाठः.

·. ३ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । ९१ 'बाह्मण कुशलं पृच्छेक्षन्धुमनोमयम्' इति मनुः । तंदुत्तर 'धनम्' इति वर्णद्वय दत्त 'कुशलछनम्' इति शब्दः । कुशस स्वज्येष्टधातुर्लफ्नम् अवमानं नाकापत्ति तदनुकूल- वादिति भावः ॥. 'अन्धकारविरुद्धा का चक्षुषः सहकारिणी। वर्णावाद्यन्ततो दत्त्वा तज्जन्मसमयश्च कः ॥ प्रभातम् । सहकारिलं चक्षुःकार्य चाक्षुषनाने निमित्तलात् । अन्धकारविरुद्धत्वम् अन्धकार- सालोकाभावरूपत्वात् । आलोकस्य तत्प्रतियोगित्वात् ॥ अन्धकारस्य द्रव्यान्तरत्वपक्षेऽपि विरोधसत्वात् ।। भाशब्दस्य आदावन्ते च वर्णद्वये दत्ते प्रभातम् । तच्च प्रभाजन्मसमयः ।। विशिष्टतेजसो दिन एव सत्वात् ॥ इति वर्धमानाक्षरजातिः॥ हीयमानाक्षरजातिमुदाहरति- पुरत्रयजिघांसायां धनुर्बुद्धिः क्व धूर्जटेः । शरणं कुत्र काहन्ति नीचस्यामन्त्रणं कथम् ।। मन्दरे। विपुरवधे मन्दराचले हरस्र चापवुद्धिरजायत ॥ दरे भये जना लोकानातारमि- छन्ति ।। 'हीनसंबोधने तु रे' इति कोशः । अत्र यथोत्तरं वर्णहानिः स्पा । कस्मादवस्थावैषम्यं जाता मन्दोदरी कुतः । हितमाधिसमानस्तु सज्जनः कीदृशो भवेत् ।। समयतः। समयतः कालेन अवस्थानां वैषम्यं 'विशेषः कालिकोऽवस्था' इत्यमरः ॥ मन्दोदरी रावणभार्या मयतो मयदानवाज्जाता ॥ हितार्थी पुरुषो यतो वचनादिपु सयतः स्यात् ।। 'वामपाणिपादचापल्यै वर्जयेचातिभोजनम्' इति स्मृतेः ॥ सुपर्वणां क सर्वेषां सेनापत्यमवस्थितम् । शब्दस्य कुन वृत्तिः स्यादाद्यवर्णद्वयं विना ॥ विशाले । विशाखे स्कन्दे । आयवर्णद्वयन्यागे से आकाशे ।। गोभूम्यादिप्रदानेषु प्राज्ञाः किं दक्षिणां विदुः । कं प्रेरयन्ति राजानो रहस्यानि बुभुत्सवः ।। चामाकरम् । ܝܠܢ ·९२ काव्यमाला। । चामीकर सुवर्णम् । 'सर्वेषामेव दानानां सुवर्ण दक्षिणेष्यते' इति स्मृतः ॥ मध्याक्षर. द्वयत्यागे चारं प्रेषयन्ति राजराज नलिन्याः किं भीमोऽहापांत्प्रियेरितः । कुत्रैकाचस्तृतीयादिरुदात्तान्त्याक्षरैविना ॥ सौगन्धिकम् । द्रौपद्या प्रेरितो भमिः कुबेरपुष्करिणीतः सौगन्धिकं पुष्पमहापर्षीत् इति वनपर्वणि स्पष्टम्॥ अन्त्याक्षरत्रयत्यागे सौ सुप्रत्यये परे य एकाच ततः परा तृतीयादिविभक्ति रुदात्ता भवति 'सावकाचस्तृतीयादिविभक्तिः' इति सूत्रात् ॥ साविति प्रथमैकवचनस्य ग्रहणमिति के चित् ॥ सप्तमीबहुवचनस्येत्यन्ये ॥ अश्वमेधहयपालनोद्यत को जघान जनक रणाङ्गणे । किं कया स्वहृदयं करोति वा स्त्री विना प्रथममन्त्यमक्षरम् ॥ बभ्रुवाहनः। बभ्रुवाहनसशोऽर्जुनस्य पुत्रश्चित्राहदायां शेषकन्यायामुत्पन्नः । तेनार्जुनो हत इति महा भारतेऽश्वमेधपर्वणि स्पष्टम् ॥ पक्षे प्रथमान्त्योभयाक्षरत्यागेन 'ध्रुवा-आह' इति पदमनः शिष्टम् । कामिनी सुचतुरा सविभ्रमया भ्रवा स्वमभिप्रायमनुराग स्वानुरक्ताय. मयैव कर्तव्यम्' इति ध्रुवा आह सूचयति लक्ष्यतीत्यर्थः ॥ इति हीयमानाक्षरजातिः॥ शवलाजाति लक्षयति- पूर्वान्तिमचरमादिमवर्णोपादानहानाभ्याम् । स्याचवला भवेत्सा कचिदेकान्तरितभावेऽपि ॥८॥ उदाहरति- आमन्त्रयस्व धनुरल्पमनेहसं च जानक्यसौत्कमथ कः सुरभिः सरस्य । कीहक्तथोक्षसु ननादरणीयताभा- क्सन्तश्च किं विजहति प्रतिभानशालिन् । 'सौर चापलबन्धुर्यः। 'पाप' इति धनुषः, पल इति अल्पकालस्य संबुद्धिः ॥ सीता लवम् असीद् यामास । मुभिवमन्तः कामस्य बन्धुः सुहृत् ॥ धुर्यो पूर्वहनसमर्थ उक्षा जनोपादेयः । चापलस्य चम्बलताया वन्धुगधयो यस्त सन्तस्त्यजन्ति ॥

·३ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । ९३ संवृद्धि वद दुर्वहस्य मदनो युक्तः कया भार्यया को शस्तौ मतिमन्धनव्यसनयोः पीतं च संवोधय । किं तन्वन्ति पिका वसन्तसमये लोकोत्तरोल्लासया मेवाविन्नविरुद्धया त्र निगमैः किं वा कया प्राप्यते ॥ भारत्यागौरवम् । 'भार' इति दुर्वहसंयुद्धिः ॥ रत्या भार्यया युक्तः कदर्पः ॥ धनस्य दानं त्यागः, व्यस- नस्य निद्रादेः त्यागः परिहारः ॥ गौर' इति पीतसंयुधिः ॥ रवं शब्द कुर्वन्ति ॥ लो- कोत्तरया वेदाविरुद्धया च भारत्या सरस्वत्या गौरवम् उत्कर्षः प्राप्यते । तथा च स्मृतिः-- 'आप धर्मापदेशं च वेदशास्त्राविरोधिना । यस्तकेंणानुसंधत्ते स धर्म वेद नेतरः ।।' इति शृङ्खलाजातिः ॥ का भासतेऽतिदयिता नलकूवरस्य दृष्ट्वा विशिष्टगुणमाहुरमत्सराः किम् । पश्यन्ति नेह पुरुपाः क्षयभाजि कस्यां का प्राप्यते रयवता भरतस्थितिः का। रङ्गभाविहिता। रम्भा नामाप्सरा नलकूबरस्य प्रिया इत्युत्तरकाण्डे स्पटम् ॥ उत्कृष्टगुण पुरुष दृष्ट्वा मत्सरहीना भाहि शोभस्त्र इत्याहुरभिनन्दनार्थम् ॥ गवि चक्षुरिन्द्रिये क्षीणे रूप न पश्यन्ति साधनाभावात् ॥ विता पक्षिवं वेगवता प्राप्यते तत्सादृश्यात् ॥ देनाक्ष्यभूमी भावि हितम् इष्ट यस्याम् । नाट्यप्रयोगेण भरतानां नटानामुत्कर्षात् ॥ अत्रकान्तरत्वं स्पष्टम् ।। ज्यायोगं वहति शरः क मोक्षकाले कीदक्षं भवति रजो बलैरुदस्तम् । कीदृग्वा हरति वधूर्मनः क वह्नः सारथ्यं न भवति कीदृशे स्तने श्रीः ।। पुंनखेवारिते। मोक्षसमय बाणः पुलावच्छेदेन ज्यासंयोग प्राप्नोति ॥ अश्वादिभिरुत्यापितं रजः खम् आकाशम् ईत गच्छति तील खेरि भवति ॥ नवा युवतिर्वधर्मनाहग । वाते अग्निसारथ्य तदुगने हेतुत्वान् ॥ पुंसः पुरुषस्य नखे निषिद्धे- सति स्तने श्रीः शोभा न भवति । नायकनखवणावितस्यैव तस्य शोभोदयात् ॥ इत्येकान्तरितखलाजातिः ॥

·काव्यमाला। नागपाश लक्षति- अनुलोमविलोमाभ्यां मिश्रितैर्मध्यगाक्षरैः । वाच्यते मध्यमारभ्य नागपाशोऽयमुच्यते ॥ ९॥ उदाहरति- कया विना यौवनमस्ति वन्ध्यं स्नानावतीर्णा दयिता कथं स्यात् । सविभ्रमावेल्लितया दृशा वा वधूः प्रियं पश्यति कीदृशाः ॥ कालसारसदृशा। आयवर्णद्वयं त्यक्त्वा सारसदशा कमलनेत्रया विना तारुण्यं व्यर्थम् ।। अन्त्यवर्णद्वय न्यक्त्वा विपरीतवाचने 'सरसालका' इति भवति । सरसा आदी अलका यस्याः ।। कालसारः कृष्णमृगः तदृष्टितुल्यया दृशा पश्यति इत्यर्थः ।। अत्र सारस-सरसापदयोनागपाशा कारलं स्पष्टम् ॥ प्रियतम सदृशं स्यात्केशपाशेन कि मे भवति भवनभूमि गिनां भव्यकृत्का । प्रसरति विहितायां कैश्च पाञ्चालिकायां विततिरिह हि कस्यां शीघ्रमेवाभिधेहि ॥ कारुभीरुचामरम् । हे भीरु, चामर तव केशकलापेन तुल्यम् इत्याद्यवर्णद्वयत्यागेन चामरपर्यन्तमर्थः । अ. न्त्यवर्णद्वयत्यागेन विपरीतवाचने 'चारुभीरुका' इति चारवो रम्या भारुकाः कामिन्यो य. ग्रेति समासान्त: कप्प्रत्ययः ॥ कारुभिः शिल्पिभिनिमितायां पाञ्चालिकायां पुत्रिकायाम् अर शीघ्र रुचां कान्तीना विततिरुदेति ।। पूर्व व्यत्तसमत्तम् । इदं समस्तव्यस्तमिति विशेषः । भापाभेदादर्थभेदे चित्रमिसभिधीयते । तदैक्ये त्वर्थभेदो यः स न युक्तो विभाजकः ॥ १० ॥ भाषाभेदो भाषाविभाजकोपाधिर्यः सस्कृतत्वादिस्तद्वन्छिन्नप्रतियोगिताकः । अन्यथा संस्कृतघटोभयभेदस सस्कृतेऽपि सत्वादतिप्रसशात कयामपि भाषाया पदच्छेदेना धद्वयप्रतीतावपि चित्रव्यवहारो विदग्धमुखमण्डनादौ दृष्ट इत्यत आह-. भाषायामभिन्नाया योऽर्थभेदः स तु चित्रविरूपभेदघटको न भवति पूर्वोक्तभेदानां चित्र एवान्तर्भावापत्तः एतन्निर्मुक्तभेदान्तरविलयप्रसदादित्यर्थः ।। तदेवने विति ·४ परिच्छेदः]] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । दुर्योधनादीन्विसृजेत्युदीरितो गन्धर्वराजः किमवोचदर्जुनम् । पिये पउत्पम्मि सहीहि पुच्छिदे वरांगणाये भण किं भणिज्जई ॥ अहमुज्झामि । घोपयात्रायां चित्ररथेन गन्धर्वेण दुर्योधनादयो बड्वा गृहीताः, ततोऽर्जुनेन मोचिता इत्यारण्यके पर्वणि स्पष्टम् ।। अहमुहामि त्यजामि इति चित्ररथस्यार्जुनं प्रत्युक्तिः ॥ प्रिये प्रस्थिते सखीभिः पृष्टया वराङ्गनया भण किं भव्यते ॥ हे सखि, अहमसी मुज्झामि मु. धामि तद्विरहवेदनयेत्यर्थः ॥ कः पिकदयितः कीदृग्नगरं कीदृग्मृगेषु शबरकुलम् । सहिआहि कि कहिज्जइ अज्जाभसरेहि अनुसरिज्जन्ती ।। माकन्दोमुत्तंसेहि। माकन्द आम्रतरुः पिकप्रियः ॥ 'सादर क्षौममस्त्रियाम्' इत्यमरः । अटेन अटे वा मु- ह्येऽत्र रम्यत्वात् । तं सं वन्धम् ईहते तसेहि तसि बन्धन' बन्धेच्छावदित्यर्थः । सखीभिः कि कथ्यते । 'अत्रा नवयुक्त्याम्' इति देशी । 'भ्रमरैरनुत्रियमाणा नववधूः सखीभिः कि कथ्यते' इति प्रश्ने ‘मा नीलोत्पलमुत्तंसय' इति । कदाटं नीलोत्पले देशी । तदवतीकरणे तन्मधुलुब्धा भ्रमरास्त्वामायासयन्ति ।। तत्परित्यागे तु सुस्था भविध्यसि इत्यर्थः ।। उक्तौ जातिविशेषाणामशेपाणां क्षमेत कः । यन्नेहाभिहितं स्यात्तन्महामतिभिरुह्यताम् ॥ ११ ॥ इति श्रीविश्वेश्वरपण्डितविरचिते कवीन्द्रकर्णाभरणे तृतीयः परिच्छेदः । चतुर्थः परिच्छेदः। श्लेपे सति विशेष्यस्यानभिधानं प्रहेलिका । अर्थ लिटे भवसार्थी शब्दे शाब्दीति कथ्यते ।। १ ।। शेष इति शब्दार्थोभयश्लेषपरम् ॥ अप्यन्यतो जिगमिपत्प्रसभं निरुद्धो ‘रागातिभूमिविभवेन विभाव्यमानः । एणीदृशा गुरुजनस्य समक्षमेव सत्रीडयैव परितः परिरभ्यते कः ।। रक्कोत्तरासङ्गः। प्राचारोऽङ्गात्पतितः सन् समाकृष्यते । रागातिशयेन गुरुयु पश्यत्सु लबया लिप्यते च अनावरफत्वात् प्रसभनिरोध्यकत्वादिक नायकसाधारणमिति नायकनिष्टत्वेन चमका- .

·गुणनेन अट्टानां वृद्धिः, भागहरण हानिः, वामतो गतिः, द्विगुणनं कृति 'समाद घातः कृतिरुच्यते' इत्युक्तेः ।। 'गुणविधी वृद्धिः, ताडनादिवृत्ती सत्कारः' इति विरोधः। काव्यमाला। रका ये धर्माः प्रसिद्धास्तद्रूपत्वमुखेनोत्तरीयप्रतीतिरिति । आर्थीयम् ॥ न च रागति श्ले- पवत्वाच्छब्दशक्तिमूलकत्वमप्यत्रेति वाच्यम् । उत्कटेच्छापूर्वकदर्शनस्य रागेलादिविशेष- णार्थतया रागपदेनोभयत्रापीच्छाया एव विवक्षिततया आरम्यस्याविवक्षितत्वात् । आरु- ण्यस प्रकृतानुपयोगित्वात् । 'द्वौ प्रावारोत्तराससौ' इत्यमरः ।। किसलयललितां मलिनामलिनामावलिभिरुडासन्मुकुलाम् । कामवलोक्य विलोचनमपसरति न जातु सरसानाम् ॥ कान्ताम् । किसलयादिपदानां मुखवृत्त्या लतान्वितार्थत्वात् अधरादौ तेषां साध्यवसानवृर्यव प्र. बृत्तिः । अतो लतायां सिद्धानामर्थानां स्पष्टत्वम् तात्पर्यविषयतया मुख्यस कान्तारपसा. थस्य गोप्यत्वमिति बोध्यम् ॥ विविक्तरूपा सुतरामसूर्यपश्या प्रिया संपदि या वभूव । वीर त्वदीयद्विपतामिदानीं सैव प्रिया भाति दधत्यसुका ॥ सुन्दरी । विविक्तातरम्यत्वे निर्जनत्व च सूर्यदर्शनराहित्यं गुप्तत्वम् । सूर्यकिरणसयोगाभावाच द. धती आधारभूता असुका सुशब्दरहिता दर्राति यावत् ।। वनान्तवृत्तिरपि सन्यः सदालयमध्यगः। अन्त्यस्पर्शादियुक्तोऽपि यः स्पृश्यः सोऽभिधीयताम् ।। मलयपवनः। वनान्तवृत्तरालयमध्यगल विरुद्धम् । 'मलयपवन' इति शब्दस वनशब्दान्नति- स्वात् , लयशब्दस्य मध्यगत्वाच्च तत्परिहारः ॥ अन्त्यश्वण्डालादिः तत्स्पर्शिनः रपर्शयोग्य- स्वमिति विरोधः । अन्त्यस्पर्शी मकार: 'कादयो मावसानाः स्पर्शः' इत्युक्तेः । तदारित स्पर्शनप्रत्यक्षविषयत्वं चेति तत्परिहारः ॥ इति शाब्दीजातिः ॥ गुणे कृते विभ्रति येऽत्र वृद्धि भागस्य हारेण भजन्ति नाशम् । गति लभन्ते विपरीतरूपां के द्विधात्सत्कृतिमाश्रयन्ति । अङ्काः। 'भागहरणे हानिविपरीता' इत्यत्राशक्तिंमूलकत्वम् ।। १. 'वृत्ति भागाभ्युपेताश्च' इति पाठः.

·४ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । योधान्तरस्थोऽपि न मुक्कभीरुः परादिमान्त्योऽपि सुहृत्समेतः । कुम्भस्य जेतापि न वानरेन्द्रो भवेत्कठोरोऽपि मनोहरः कः ।। पयोधरः। वीरान्तरवृत्तः कातरमहः वैरिभिरायन्तयुक्तस्य मित्रयोगः । कुम्भकर्णपुत्रजेतुः सुग्री- वत्वाभाव इति विरोधः ॥ पयोधरशब्दो मध्यत्तिः पकार. आदी रफोऽन्ते कलससाम्यं चेत्यत्र शब्दमूलकत्वम् । कठोरोऽपीत्यत्रार्धशक्तिमूलकत्वम् ।। इति शब्दार्थोभयप्रहेलिका ॥ हृद्यगूढजाति लक्षयति- कालादिय॑ज्यते यत्र हृद्यं तदभिधीयते । तदं यत्र नाभाति सहसार्थो विवक्षितः ॥ २॥ हृद्यजातिमुदाहरति- गुरुसदसि सरसिजलजमभिमृशति करेण दयिततमे । सिन्दूरविन्दुसुन्दरमलिकतलं पाणिना वधूः पिदधे ॥ नायिकासंयोगाभिप्रायेण तदभेदाध्यवसितकमलमालाभिमर्शः । तब मुखकुचकरकमल- संयोगः कदा मे भावी इति नायकाभिप्रायः ॥ ततस्तत्संदेहनिवृत्तये सूर्यास्तमयसमयः सं- केतकाल इति मनसिकृत्य यथोक्तमालतलतिरोधानमिति नायिकाभिप्रायः ॥ गुरुसदसीति शाब्दप्रश्नानहलम् ॥ बिम्बाधरभुवि यावकधावनसमयप्रसक्तसीत्काराम् । प्रातरवलोक्य बालां सपदि सपत्नीभिरुद्विग्नम् ॥ 'रागेकलिङ्गमधरे किल गूढकं स्यात्' इति कामशानादस्फुटदन्तक्षतदर्शनानहवेऽपि प्रातर्मुखप्रक्षालनसमयेऽलक्तसंयोगेन क्षतपीहोल्लासेन सीत्कारोदयदर्शनेन तदनुमित्या तयां प्रियानुरागमनुमाय सपत्नीनां वैमनस्समिति भावः ॥ आलीभिर्मधुसंनिधिमवधार्यारामदोहदव्याजात् । आर्द्रतरचन्दनागुरुधूपध्वजजो विधीयते धूमः ।। वसन्तागममवधार्य नायिका मुतरां मा व्यथिटेत्याशयेन सांभिराराम दोहादच्छलेन धूपो दत्तः । धूमातिशयलाभाय आदतरेति ॥ तथा च धूमावृततया पल्लवादीनां कोकिला- दीनां च दर्शन मास्तु धूमव्यथया कोकिलानामुपवनाद्गमनेन तजितश्रवणमपि मास्तु । ततश्च लिङ्गज्ञानाभावाद्वसन्तागमनानुमाने पूर्वापेक्षयाधिका विरहव्यथा मा भूदिति भावः ॥ विदधत्यवधीरितापराधे दयिते माननिबन्धनानुयोगम् । कुलिशाङ्करदिग्धपद्मरागाभरणेन सरकैतवात्तमार्चत् ॥ - -- ·धक्तम् अजर्घत् आचकाई । 'धु अभिकाहायाम्' यङ्लुकि लड् प्रथमपुरुषैकवचने रूपम् । तं श्रीकृष्ण कस्माद् न पध्वष्किध्वे न गता नाश्रिता इति यावत् ॥ आपनात्र- आतुराणाम् आपद्गताना पाता बोधो ज्ञानं तदभिन्नः वेदान्तिमते नित्यज्ञानरूपत्वान् सतां सत्त्वेन भासमानानां धुरि अग्रे आप्तिः प्राप्तिस्तां सूते इत्याप्तिसूः व्यावहारिकसत्ता काव्यमाला। अवधीरितापसधे स्वापराधानहीकारिणि । निबन्धने हेतुः । 'प्रश्नोऽनुयोगः पृच्छा च' इत्यमरः । हीरकप्रत्युप्तपद्मरागाभरणदानेन नायिकान्तरदन्तवणविशिष्टाधरलं नायकस्सो. इति हृद्यजातिः ॥ गूढजातिमुदाहरति- गन्धसमवायिवहतद्विलक्षणस्पर्शशब्दगुणपूज्याः। सानात्येऽन्यस्पर्शी यत्तनवः सोऽवताद्भवतः ॥ गन्धसमवायिवही कमेण पृथिवीवायू । तयोरनुष्णाशीतस्पर्शतया तद्विलक्षणशीतोष्ण स्पर्शवत्वेन जलतेजसी उक्त शब्दगुणमाकाशम् शब्दपज्यो यजमानः सर्वजीवात्मा मीमां- सकाना शब्दस्यैव देवतात्वात् । एकजातीयत्वे सति भिन्नस्पशौं इति सूर्याचन्द्रौ तेज. स्वित्वेन साजात्यात् उष्णशीतस्पर्शवत्त्वाच्च । यद्यपि तेजस्वाचन्द्रस्याप्युष्णस्पर्शवत्वं त. थापि जलावयवस्पर्शेन तदभिभवाल्लोकदृष्टयैवमुक्तम् ॥ तस्मादष्टमूर्तित्वादीश्वरस लाभः ॥ खजनकजन्याभावोपननकजननीयपुरनिहन्तृसखः यं तनयं समजनयत्तद्वलितनयैर्जगद्विजितम् ॥ स्वस्य जनक निमित्तं तत्प्रतियोगिको जन्याभावो ध्वसः । तस्योपजनको वहि: आ. श्रयाशत्वात् तनिमित्तेन्धनदाहहेतुत्वं तस्य जननीय हिरण्य तस्य पुरं हिरण्यपुर निवात- कवचसंज्ञानां दैत्यानामावासः तस्य निहन्तार्जुनः तत्सखः कृष्णः स काम पुत्रमजनयत् । तस्य बलितनयैर्याणरित्यर्थः । अत्र कामरूपोऽर्थो गूढः ॥ गोधुक्सध्यड्डुसद्वद्वन्द्वधुग्धतिच्छिदन्यानाम् । योऽनर्धविड्धक्त्वं पप्वप्किध्वे न तं कस्मात् ॥ गौदुहः सध्यश्चः सखायो यस्य, उक्षा अरिष्टषभः द्रुद्वन्दं यमलार्जुनसझं तं दुह्यतीति उक्षद्वन्द्वधुक् । अध्यानां गवां हतिच्छिद् रक्षकः । द्विषः शत्रून्दहति तस्य भावो हि युक्तिः । 'वष्क गतः' इत्यस्य लिटि मध्यमपुरुषबहुवचने रूपम् ।। पातातुराणां बोधैक्यमयो धुर्याप्तिसूः सताम् । दलितैनःसमुदयः पातु वो मधुसूदनः ॥ वत्मपञ्चापेक्षया अधिकसत्तावत्वात् महासत्तायाः पारमाधिकलात् । प्राणा व सत्य तेषा मैप एव सत्यः' इति श्रुतेः ॥ अत्र चतुर्थपादघटकवर्णाः पूर्वपादनये स्थिता इति मोध्यम् ॥

·४ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । जन्मादिका दशा यसात्तिस्रोऽस्य सयवर्जिताः । रम्यः शास्ता सदा नः स जयति सरशासनः ॥ अस्य प्रपञ्चस्य जन्मस्थितिभङ्गरूपास्तिस्रो दशा यस्माद्भवन्ति । तथा च ब्रह्मस्वरूप इत्यर्थः । 'जन्माद्यस्य यतः' इति वेदान्तसूत्रम् ॥ स्मयोऽहंकारः । अविद्येति यावत् । तद्वजितो नित्यशुद्धबुद्धस्वभावत्वात् । आविद्यकजीवस्यैव तद्विकारसंबन्धात् । उपाधेः प्रति- तिबिम्बपक्षपातित्वात् इति वेदान्तिनः ॥ रम्य आनन्दमयलात् नोऽस्माकं सदा नित्यं शास्ता प्रेरकः । एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गागि द्यावापृथिवी विधूते तिष्टतः' इत्यादि- ध्रुतेः ॥ अत्रापि पूर्ववत्पादगूढत्वम् ॥ हरित्राचेतसी भाति जपाकुसुमपाटला । पाकशासनदिश्येया दृश्यते तमसां ततिः ॥ वरुणदिशः पाटललन स्वस्योपपत्तिविषयकानुरागवत्वं द्योतितम् ॥ उत्तरार्धे सख्युक्त्या अभिसारार्ह नीलनिचोलादिग्रहणं व्यनितम् ॥ अनिमिपनयना वनिता पन्थानं पश्यति प्रियतमस्य । कालयति मिलितमलिकुलमालिजनः केतकव्यजनैः ।। अवधिदिने प्रियागमनमाग पश्यन्त्यां नायिकायां प्रतिबन्धवशात्तदनागमनेऽस्या अत्या- हितं स्यादित्याशङ्कया केतकर्पोरेव तन्मुखसंवन्धिभ्रमरवारणं कृतम् । परिजनस्य तथै- वाचरितुमहत्वात् । केतकेन तत्करणं तु तत्परागर्नायिकानेत्रसंवरणे मार्गदर्शनाभावात्मि- यानागमननिश्चयो माभून् ॥ आगमने तु अस्माभिरेव निवेदयिष्यते इत्याशयः ॥ अर्थ- ईशानोऽसि पशूनां निहंसि यज्ञ पुराणि निर्दहसि । भूत्या भृशमवलिप्तो भव तदपि त्वं गुरुर्जगताम् ॥ पशूनां संसारिणाम् 'यथा ह वै वहवः पशवो मनुष्यं भुनक्युवेवनेनैकः पुरुषो देवान्भु- नक्ति' इति श्रुतेः । यज्ञ दक्षस्य, पुराणि त्रीणि पुराणि प्रलय त्रिविष्टपं वा, भूतिभसितं 'भूनिर्भस्मनि संपदि इत्यमरः ॥ निन्दाप्रतीतिः स्पष्टा ॥ व्याजस्तुतिरलंकारोऽयम् ॥ करविन्यासाद्विजितद्विजेन्द्रमानो गृहीतसकलश्रीः । धात्रीलाघवहेतुर्दाशाहोऽवतु जगन्नाथः ।। गरुडेन विष्णुसमुद्बहनादभिमाने कृते स्वकरन्यासेन भगवता तदहंकारभः कृत इति उद्योगपर्वणि मातलिकन्यावरान्वेपणे स्पष्टम् ॥ गृहीता सकलस सकला वा श्रीपेन। 'पुनानि भगवान्विष्णुः स्त्रीनाग्नि कमलालया' इति विष्णुपुराणात् । 'यद्यद्विभूतिमत्सत्वं श्रीमद्- । जितमेव वा । तत्तदेवावगञ्छ त्वं मम तेजोऽशसंभवम्' इति भगवदुक्तेश्च ॥ धात्री भूमि- गृढम् ॥ - ·भावः पारमार्थिकी सत्ता तेन रम्या हक्वझ यत्र । दृश्या घटाइयः पदार्थास्तत्रानादरः काव्यमाला। स्तल्लाघवहेतु: तद्धारावतारकत्वात् ॥ पक्षे-ब्राह्मणाकरमहणं सकलश्रीहारकतं माला- घक्करलं च निन्यते हेतय इत्यर्थः ॥ इति स्तुतिनिन्दाजातिः ॥ मानभारमवलम्व्य पुरा या ग्रन्थिभिनिविडिता किल तस्थौ । प्रेयसीक्षणपथं गतमात्रे सोल्ललास सखिनीविरहं च ॥ प्रन्ययो नीविविन्यासविशेषाः ॥ पक्षे-मानजन्या मनोवृत्तिविशेषाः ॥ तस्याविति लिटे प्रथमोत्तमपुरुषयोरेकवचने तुल्यं रूपम् ॥ एवम् 'उल्ललास' इत्यत्रापि बोध्यम् ॥ उल्लासः शैथिल्यम्, पक्षे--प्रसादः । गरयति वलयादीनिन्द्रियार्थीच सर्वा- न्दवयति हिमरश्मि जीविताशां च सद्यः । नयनमपि मुहूर्त वर्षयत्यञ्जसा यं दयिततमवियोगः स्मेरपङ्केरुहाक्ष्याः ॥ गुरूनिवाचरति गरयति दुवह्लात् । पले-गरवत्करोति विषयान्तरोपभुक्तावप्रवृत्तः ॥ दवशति वनामिवत्करोति । पक्षे-दूरी करोति । ‘णाविष्टवत्प्रातिपदिकस्य' इत्यतिदेशाद्गुरु- दूरशब्दयोरुक्त रूपम् ॥ नेत्रं वर्षति अश्रुपातात् । मुहूर्त वर्षवत्करोति दुरतिवायत्तात् ॥ इति यर्थजातिः ॥ आकुलयति कुचमुकुलं चुम्बति बिम्बाधरं शौ स्पृशति । दयिततमः किमधिगतो नहि सहचरि विभ्रमन्ध्रमरः ॥ कुचाकुलीकरणादीनां नायकधर्मत्वं स्पष्टम् । कमलकोपादिभ्रमान्मधुकरजन्यतम् ॥ परमार्थभावरम्यहगशेपदृश्येप्वनादरं वहति । किं मिलिता नवयुवतिर्नहि रीतिस्त्वोपनिषदानाम् ॥ परमार्थो नारोपितो नायकनिष्टौ भावोऽनुरागः तेन रम्या दृग्यस्याः । एतेन कान्तादृष्टि उक्ता ॥ दृश्येषु चन्द्रादिध्वनादरः तदधिकगुणवत्वात् ॥ औपनिषदा वेदान्तिनः । परमार्थ स्वातत्र्येण सत्ता विरहः । व्यावहारिकसत्ताभ्युपगमात् । सत्ताप्रतीतिरिन्यर्थः।। इत्यपद्रुतिजातिः ॥ विन्दुमती लक्षयति- विन्नेव हलां स्थाने स्वरान्मकृविल्लिखेत् । तद्विन्दुमदिति माहुरन्ये विन्दुमतीति च ॥३॥ अधिष्टानभूतचित्सत्यवान्यत्र ·४ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । १०१ विन्दुमत्या ज्ञानोपायदर्शनमावार्थमुपन्यासः । सर्वश्लोकसाधारयेनाविशेषात् ॥ मैगमन्चूमिगेनि। बुन्निन्मुनि की न ॥ सौभाग्यभवनभूमिर्विशुद्धबोधैकशेवधिनयति । तुहिनमहीधरदुहिता जनयित्री जन्यमात्रस्य ॥ इति पिन्दुमतीजातिः ॥ गुप्तजाति लक्षयति- क्रियाकारकसंवन्धसमासवचनादिकम् । न भासाकाशितमपि यत्र तद्गुप्तमुच्यते ॥ ४॥ उदाहरति--- कपोलतलमुज्ज्वलं त्वदलका यदानीलय- न्मृगाङ्कमुखि मेचका नवनवं तदानीं पुनः । तव श्रवणभूपणप्रणयशालिनीलोपलो- च्छलत्किरणमञ्जरीशवलिताननश्रीरिति ॥ मेयकाः श्यामला अलका इति प्रतीतिः । मे मम कर्णभूषणनीकिरणातमुखश्रीरिति अवका अभासथाः इति तात्पर्यम् ॥ चफास्तेर्सटि मध्यमपुरुषकवचन रूपन् । मृगाप्रमुख इत्यस्यामन्त्रितत्वादविद्यमानवद्भावेऽपि अनीलयनित्यस्मात्सरतमाश्रित्य 'मे' इत्यादेशः। चेलाचलेन वक्षोनौ तिरोधानगतावपि । वत मन्दितमन्दाक्षं सुश्रु विनमवैभवम् ।। न तिरोऽधा नाच्छादितवत्ससि । गती गमनसमये । विभ्रमस्य वैभवमुकः । 'चित. त्यनवस्थान महाराद्विप्रमो मतः' इति भरतः ॥ इति क्रियागुतम् ॥ वाले मकरकेतोस्त्वां महेपुरतिरूपिणीम् । पश्यतत्तल हृदयमदयं सादयत्यलम् ॥ 'महागः भन्यन्तरूपवती तान्' इति शेरः ॥ सास्यति पाइसति ॥ मग रतिरूपिणीन्' इति प्रतीतेगुंतत्तन् । उपति सुरभिः लेरसहकारादिशोभितः । प्रेयोपिरहदूनानाममूनां तन्वते रुजन् ।

·1 'अन्तरायण रहिते अनन्तराये इति सप्तम्यन्तं 'मदनोदन्वति' इत्यस्य विशेषणमिति काव्यमाला। सहकारादिभिः शोभित इति प्रतीतिः ॥ स्मैराः सहकारा यासु तादृश्यो दिशः अभितः समन्तादिति तात्पर्यम् ॥ इति कर्वगुप्तम् ॥ वनितासूनसमये सुभग त्वद्विनाकृता । जहाति हन्यमानेयमनन्यजशिलीमुखैः ॥ सूनसमये वसन्ते इति प्रीतिः । 'वसन्तः पुष्पसमयः' इत्यमरः ॥ भसमये असून् प्राणाम् जहातीति तात्पर्यम् । 'कुसुमैपुरनन्यजः' इत्यमरः । अनेन दशमदशाया जातमा यख वर्णितम् ॥ तारकाकुन्दमुकुलकदम्बककरम्विताम् । भासाजिततमालाभां तमांसि विदधुस्तमाम् ।। विदधुस्तमाम् अन्यन्त विदधुरिति प्रतीतिः । तमां रात्रिम् इति तात्पर्यम् ॥ इति कर्मगुप्तम् ॥ विजृम्भतेऽसौ सुरभी कोकिलस्याशुचारुता । मन्त्रेणाथर्वणेनेव प्रतापः पुप्पधन्वनः ।। आशु शीघ्र कोकिलस्य चारुतेति प्रतीतिः । अशुचा शौकरहितया उल्लातयुक्तयोत यावत् । रुता शब्देनेति तात्पर्यम् ‘रु शब्दे' इत्यस्माद्भावे क्विम् ।। यां गीति तव वदनात्सुतनु पिवामः सुधामधुराम् । मघवापि न तां त्रिदिवे लभते हाहापि वशगेन । 'हाहा' इत्यव्ययमिति प्रतीतिः । गन्धर्वविशेषेणेति तात्पर्यम् । हाहाशब्दस्य तृतीयका- चने तथैव रूपात् ॥ इति करणगुप्तम् ।। मग्नापि वारवनिता मदनोदन्वयनन्तरायेऽसौ । लावण्यशालिनमपि खात्मानमशङ्कमर्पयति ॥ प्रतीतिः । अनन्तो भूयान् रा द्रव्य यस्य सोऽनन्तराः तस्मै अनन्तराये बहुदम्याय पुरुषार स्वात्मानं ददातीति तात्पर्यम् ॥ वाले निदायमध्याहे नदीधितिदग्धया । स्पृहा गनतया तेने महासरसयातपे ।। 'महासरसया' इति ठीयान्तमिति प्रतीतिः । महासरसे तडागाय स्पृहा तेने इति ती त्पर्यन् । 'स्पृहेरीप्सितः' इति सप्रदानसंज्ञा ॥ 'लोपः शाकल्यत इति पझे यकारलोपाभावः । इति सप्रदानगुप्तम् ॥

·४ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् ।
दयिते मदनायासवशंवदपदस्पृशः।
वद वारयसि प्रेम्णा किमिति स्तिमितादृशम् ॥
मदनायासः कामश्रम इति प्रतीतिः । 'अनायासन अप्रयत्लेन तद्वशीभूतात् मत्' इति
तात्पर्यम् । 'मत्' इति पञ्चम्येकवचने रूपम् । 'वारणार्यानामीप्सितः' इत्यपादानतम् ।।
प्ररूढप्रौढतारुण्या या मन्मधमदालसाः।
कथं नुरुचितं तासां भवेत्सातिशयं प्रियम् ॥
'नु' इति निपातः, 'रुचितम्' इति प्रतीतिः । 'नुः' इति नृशब्दस्य पञ्चम्येकवचने
रूपम् । नुमनुप्यात्सातिशयं प्रियं कि स्यादिति तात्पर्यम् ॥
इत्यपादानगुप्तम्
भवति प्रोपितवति प्रियेऽस्या बलवदुजः ।
असावपि गता प्रीतिः का वार्ता विषयान्तरे ।।
प्रिये इष्टे भवति त्वयि प्रोपितवतीत्यन्वयः । 'असौ' इति अवस्शब्दस्य प्रथमान्तं प्री-
तिविशेषणमिति प्रतीतिः । 'असी प्राणेऽपि प्रीतिर्गता' इति तात्पर्यम् ।।
तिरस्कुर्वाणया गर्व रूपरूप्यं रतेरपि ।
न्यस्तं प्रणयसर्वस्वं प्रिययायतनेत्रया ॥
रूपादागतं रूपरूप्यम् । देती रूप्यः । रूपजन्यमित्यर्थः। प्रियया इति तृतीयान्तमिति
प्रतीतिः । "प्रिये दयिते न्यस्तम्' इति तात्पर्यम् । 'लोपः शाकल्यस्य' इति यलोपाभावपक्षे
रूपम् ॥
इत्यधिकरणगुप्तम् ॥
प्रेयान्दवीयान्रुचिरो रतीशः शिलीमुखा दुर्विपहा नितान्तम् ।
पिकाश्च कूजन्ति निकाममेते तथैव जीवस्तदपीति चित्रम् ॥
'रतीशः' इति प्रथमान्ततया प्रतीतिः । रतीश्शब्दस्य पष्टयेकवचने रतिपतेः शिली.
मुखाः दुःसहाः इति तापम् ।।
पश्य नव्यामृतः कान्त मार्या रेणुततिर्यया ।
मलयानिलधूताम्ररजोरानिरुदीयते ॥
व्याप्तो विषयान्तरासक्तःस्मार्याः स्मरणीही इति प्रतीतिः । स्मार्याः स्मरसंबन्धिन्याः
पृतः पृतनायाः सेनाया इति तात्पर्यम् । 'मांसपृतनासानूनां मांस्त्लवो वाच्याः' इति
पृतनाशब्दस्य पृदादेशः।
इति संबन्धगुप्तम् ॥

·काव्यमाला। त्वय्यसाधारणस्नेहो देवरेणदृशो मम । त्वं तु जायाभयप्राया नायासं तनुषे मृपा ॥ 'देवरेण' इति तृतीयान्तमिति प्रातिः । देवृशब्दस्य सोधने 'हस्सस्स गुणा होते गुणे कृते 'देवर' इति तात्पर्यम् । 'स्वामिनो देवदेव ' इत्यमरः ॥ 'एपशो मम' इत्य- भेदान्वयः ॥ त्वां प्रेक्ष्य नरसामान्यं वहति प्रणयं वधूः । तव साधारणी तत्र वृत्तिरित्यतिकौतुकम् ॥ नरसामान्य पुरुषान्तरसाधारणमिति प्रतीतिः । 'नर' इति मनुष्यसंयुद्धौ असाधारण- प्रणयमिति तात्पर्यम् । नृशब्दस्य संबुद्धौ ‘नर्' इति रूपम् ।। इत्यामन्त्रितगुप्तम् ॥ अयं वहति हे सन्वि सुरभिर्मालयो मरुत् । रोलम्बानां कदम्बेन यो भाति तमसावृतः ॥ 'तमसा' इति पृथक्पदम् इति प्रतीतिः ॥ 'ओजःसहोम्भन्तमसस्ततीयायाः' इति - सेऽप्यलुक् । 'तमसावृतः' इति समासे तात्पर्यम् ॥ धनायावैभवं प्राप्य सखे कि बहु खिद्यते । मौक्तिकानि गृहे पद्मरागाभ्यामावृतानि ते ॥ 'अवैभवमसामर्थ्य प्राप्य धनाय धनार्थम्' इति प्रीतिः ॥ धनाया धनेच्छा तस्या वैन- वमिति तात्पर्यम् । 'अशनायौदन्यधनाया-' इति क्वजन्ताकारः प्रत्ययः । इति समासगुप्तम् ॥ सरतापच्छिदमिदंबिम्बाधरसुधारतम् । समिद्धं दधतो धर्म धयन्त्यभ्यधिके बुधाः ॥ 'इदम्' इति पृथक् क्लीवमिति प्रीतिः।। अस्या विम्वाधर इदबिम्बाधर इति तात्पर्यन् ॥ कमनीयं मधुसमयो मधुरतमः प्रियतमो दूरे । मदयति हृदयं मदनः को वेद विजृम्भितानि विधेः ।। 'कमनीयं रमणीयमिति क्लीवे रूपमिति प्रतीतिः । इयं कर्मनी कामुका' इति तात्पर। 'कमनः कामुकोऽभिकः' इत्यमरः ॥ इति लिङ्गगुप्तम् ।। विभ्रमसंभवभूमिः स्पृहणीया गुणगणैरगणनीयैः । मानिन्यस्तुंकारं घिनोति मदनोत्सवे दधती. ॥

·४ परिच्छेदः कवीन्द्रकर्णाभरणम् । १०५ . 'मानिन्यः कामिन्य इति बहुवचनान्तमिति प्रतीतिः । 'मानिनी' इत्येकवचने तात्पर्यम् मदनोत्सवे अस्तुकारम् अनुमति दधीत्यन्वयः । 'अस्तुंकारोऽभ्युपगमः' इत्यमरः ॥ इति सुवचनगुप्तम् ।। जनानां संचारत्यजि पथि निशीथेऽथ नभस- स्तमिस्त्रव्यामिश्रे नदति मुदिरे मेदुरतमे । प्रियं खप्राणानामभिप्तिसयिपी नैव विभयां- बभूवुस्ताः सख्योऽप्यहह सहजाहर्यति यतः ।। 'हर्यति' इत्यैकवचनान्तमिति प्रतीतिः । सह नायिकया सार्धं जायति (कुटिलं) ग- च्छति इति 'हर्य गती' इत्यस्य यद्दलुकि बहुवचने रूपम् ॥ इति तिवचनगुप्तम् ॥ च्युतजाति लक्षयति- यत्र त्यागेन मात्रादेरन्योऽप्यर्थः प्रतीयते । तत्तत्संज्ञमनासन्न स्थानच्युतकमुच्यते ॥ ५॥ मानादीलादिपदं बिन्दुविसर्गवर्णव्यञ्जनपरम् । अनासनम् आसत्तिरहिनम् । यथा-- 'गिरि(क्तममिमान्देवदत्तेन' इत्यादि । उदाहरति- मुक्तात्मकमतिस्वच्छं तारनायकभूपितम् । हारं धन्याः प्रपश्यन्ति कान्ताहृदयसंगतम् ।। मुक्तात्मक मौक्तिकघटितत्वात् तारेण शुद्धेन नायकन मध्यमणिना । नायको नेतरि श्रे हारमध्यमणावपि' इति विश्वः ॥ 'हारम्' इत्यत्र दीर्घलागे 'हरम्' इत्यर्थः । हरस्सेदं हारमपि मुक्तात्मक परमात्मस्वरूपत्वात् । तारनायकेन चन्द्रेण भूषितम् ॥ विभ्रते सुरभितां सुकुमारस्पर्शमाकलयते मधुराय । स्पार्शनेन हरते परितापं सारसाय बहवः स्पृहयन्ति ॥ 'साग्माय' इतान दीपयागे 'सरसाय' सहृदयायेत्यर्थः ॥ इति मात्राच्युतकम् ॥ विशिष्टद्रव्यवटितं दोपान्तगमनोचितम् । सेव्यमानं महारुम्भिरङ्गदं तन्वि रोनते ॥ विशिष्टेन द्रव्येण रत्लादिरूपेण ॥ दोषा याहुः । 'दोदोपा च भुजो याहुः' इत्यभिधा. मात् ॥ महारम्भिर्महाकान्तिभिरिति कर्मधारयः ॥ अगदपदे विन्दुन्यागे अगदमोषधमि- १. 'अभिसिसिरियन्ती' इति पुस्तकान्तापाठः. 4 ·सर्वपक्षत्तिविविधवर्गः प्रियं दर्शन यस्या एतादृशी शिखण्डिता मयूरलं विरहिनीना मनोयाधां करोति । मयूरप्रत्यक्षमाक्षेपलभ्यम् ॥ "शि' इत्यक्षम्यागे 'सण्डिता' नाविनावि- शेषः वियोगिनीति तद्विशेषणन् । प्रतिपक्षस्य सपल्या रतेन सभोगेन बहुविधा रागाः । मादिवों यत्र तादृशे प्रिये ईक्षणं यस्याः । 'अन्यनायिकासभोगविद्यानिप्रियदर्शिनी काव्यमाला। सर्पः । तत्र द्रव्यं पारदादि । दोषा वातादयः । महारम्भिारति बहुबाहिः । महागेगा. क्तरित्यर्थः ।। रजनीरमणस्तदङ्गजान्तरवृत्त्या गणनीयतां गतः । सखि कुञ्ज इव खसंगमायुधमप्यन्यथयन्विभाब्यते ॥ रजनीरमणो जारः तद्विषयकोऽङ्गजः कामः तयोरन्तरवृत्या तदनुरोधन गणनीयतामा. दरणयत्व प्राप्तः स्वसयोगेन बुधमप्यन्यथाकुर्वन् उद्दीपकत्वात् ॥ कुलपदे बिन्दुन्यागे कुजो भौम इत्यर्थः । रजनीग्मणश्चन्द्र एतस्पाइजः पुर्वा वुधः तयोरन्तरे गम्यः । सोम- भीमबुधैत्यादिक्रमण प्रहागां गणनीयत्वात् । स्वसंयोगाद्रुधमपन्ययाकुर्वन् । बुधस्य भीम- योगे पापमहत्वोक्तः । 'क्षीणेन्दुकमहीसुतार्कतनयाः पापा बुधस्तैर्युतः' इति ज्योतिपोक्तेः ॥ इति बिन्दुच्युतकम् ॥ पयोदसमये जाते प्रचलाः कीरराजयः । पश्याधुना विदधते स्वपक्षहरिता दिशः ॥ वर्षासमयापगमे प्रचला उल्लासविशेषयुक्ताः कीरराजयः शुकपद्धयः स्वपदिशो हरि- द्वर्णा विदधते कुर्वन्ति ॥ प्रचला इत्यत्र विसर्गलोपे प्रचलाकी मयूर इन्यर्थः । प्रचलाकी मयूरः स्याकलापी बर्हिणः शिखी' इति हलायुधः ॥ अजातेऽनपगते इति च्छेदः ॥ बो मयूरो वर्षासु राज स इदानी शादि स्वपक्षीलतेरिति शेयम् । 'विदधते' इति 'दध धा• रणे इति भ्वादिकस्य रूपम् । तुल्यमन्यत् ।। कलाः पित्रन्निशाभर्तुरिव कान्ते विधुतुदः । विभाति केशपाशस्ते कुन्दकुङ्कलगुम्फितः ।। राहुकैशपाशयोरुपमानोपमेयभावः । कलानां कुन्दमुकुलानां च बिम्बप्रतिविम्यभावः ।। 'कलाः' इत्यत्र विसर्गत्यागे कलाश्चिन्मयरस्येवेत्यर्थः । तत्र तस्व' इति वतिप्रत्ययः । निशाभर्तुश्चन्द्रस्य समीपवर्ती राहुरिवेत्युपमान्तरम् । अन्यत्र राहोरदृश्यत्वाद्विशेश्मी- इति विसर्गच्युतकम् ॥ प्रतिपक्षरतानेकविधरागप्रियेक्षणा । वियोगिनीमनोवाधामादधाति शिखण्डिता ।। सण्डिता' इत्पर्षः॥ पादानम् ॥

·४ परिच्छेदः] कवीन्द्रकाभरणम् । यौवनाभ्युदयोद्भूतगुणातिशयशालिना । प्रियेऽवयवभेदेन जितस्तव चकोरकः ॥ अवयवभेदो नेत्रम् 1 अतिशयो विस्तारचाञ्चल्यादिः॥ चकारन्यागेन कोरकः कुलः अवयवभेदः स्तनः । अतिशयः पीनाञ्चत्वरूपः। इति वर्णच्युतकम् ॥ द्रव्यं पञ्चविधं जातिं चतुर्विशतिधा विदुः । गुणं द्विधा च नवधा कर्म काणादपुंगवाः ॥ 'दव्य पचविधम्' इत्यादिरयोग्योऽर्थः ॥ 'द्रव्यं नवधा, गुणं चतुर्विंशतिधा, कर्म पञ्चधा, जाति द्विधा' इति विवक्षितोऽन्वयः ।। स्नेहो विहायसो गन्धो जलस्य धरणे: मुखम् । शदो जीवस्य विबुधैर्विशेषगुण उच्यते ॥ नही जलस्य, शब्दो विहायसः, गन्धो धरणेः, सुखं जीवस्य, विशेषगुण इन्यन्वये तात्पर्यम् ।। इति स्थानच्युतकम् ॥ अङ्गभूसहजोदारमेघनादविभीषणः । वेलायामकलङ्कायां श्रावणोऽयं विनृम्भते ॥ अकलवायां दोपहीनायां वेलायां श्रावणो मासः अगमः कामः तस्य सहजः सहोदर- स्तव्यभिचारहीन इति यावत् ॥ उदारो महान् यो मेघानां नादस्तेन विभीषणो भयंकरः वियोगिजनदुःसहत्वात् ॥ श्रावणपदे शकारत्यागे रावण इत्यर्थः । वेलायां समुद्रतीरे आ- यामा विस्तारो यसातादृश्यां लङ्कायामित्यन्वयः ॥ अभः पुत्रः सहजो भ्राता तद्रूपी . उदारी श्लाघ्या मेघनादविभीषणी यस्य । मेघनादपिता विभीषणभ्राता चेत्यर्थः । हृदयाभीष्टहृदयवीतिहोत्रविहारिणी । श्वसनं सहते नेयं चन्दनामोदमेदुरम् ॥ श्वसनपदे शकारत्यागे वसन इत्यर्थः ।। मलयानिलस्य मदनोद्दीपकलात्तनस का. दाच दुःसहवादित्यर्थः ॥ इति व्यञ्जनच्युतकम् ॥ युतदत्ताक्षरजाति लक्षयति- समुद्धृसाक्षरं किंचित्तत्स्यानेऽन्यतदर्पणात् । यत्रार्थान्तरमाभाति च्युतदत्ताक्षरं तु तत् ॥ ६॥ पूर्वत्र त्यागमात्रमिह तु त्यागो वर्णान्तादानं चेति विशेषः ।।

·प्रबोधसुधाकरः। १०९ प्रयोधसुधाकरः। नित्यानन्दैकरसं सचिन्मात्रं स्वयं ज्योतिः। पुरुषोत्तममनमीशं वन्दे श्रीयादवाधीशम् ॥ १ ॥ यं वर्णयितुं साक्षाच्छ्रुतिरपि मूकेव मौनमावहति । सोऽस्माकं मनुजानां किं वाचां गोचरो भवति ॥ २ ॥ यद्यप्येवं विदितं तथापि परिभाषितो भवेदेव । अध्यात्मशास्त्रसाराद्धरिचिन्तनकीर्तनाभ्यासात् ॥ ३ ॥ तृप्तैर्विहुभिरुपायैरभ्यासज्ञानभक्त्याद्यैः । पुंसो विना विरागं मुक्तरधिकारिता न स्यात् ॥ ४ ॥ वैराग्यमात्मबोधो भक्तिश्चेति त्रयं गदितम् । मुक्तेः साधनमादौ तत्र विरागो वितृप्णता प्रोक्ता ॥ ५ ॥ सा चाहंममताभ्यां प्रच्छन्ना सर्वदेहेषु । तबाहन्ता देहे ममता भार्यादिविपयेषु ॥ ६ ॥ देहः किमात्मकोऽयं कः संवन्धोऽस्य वा विपयः । एवं विचार्यमाणेऽहन्ता ममता निवर्तेत ॥ ७ ॥ स्त्रीपुंसोः संयोगात्संपाते शुक्रशोणितयोः । प्रविशञ्जीवः शनकैः स्वकर्मणा गर्भमालभते ॥ ८॥ मातृगुरुदरदर्या कफमूत्रपुरीपपूर्णायाम् । जठराग्निज्वालाभिर्नवमासं पच्यते जन्तुः ॥ ९ ॥ दैवात्प्रसूतिसमये शिशुस्तिरश्चीनतां यदा याति । शस्त्रैविखण्ड्य स तदा बहिरिह निष्कास्यतेऽतिवलात् ॥१०॥ अथवा यन्त्रच्छिद्राद्यदा तु निःसार्यते प्रवलैः । प्रसवसमीरैश्च तदा यः क्लेशः सोऽप्यनिर्वाच्यः ॥ ११ ॥ १. ग्रन्थकर्तुनाम नोपलब्धम्, अत एवास्य देशकालावप्यनिश्चिताव. एकमेवास्य पु- स्तक कादमीरमहाराजाधितज्योतिविद्वरश्रीदयारामपण्डितप्रवरैः प्रहितमस्ति, तदाधारे- वेतन्मुद्रणमकाराति भद्रम्, ·इति धीमत्पदनाक्यप्रमाणपारावारपारीणविद्वद्धरधरीविश्वेश्वरकृती कवीन्दार काव्यमाला! उदाहरति- सदाधनंजयालीकयुतो जगति गोगतिः । विदितासमबाणारिः पुरारिरवतात्तसम् ।। सदा निन्य धनजयो वयित्र तादृशेन अलीकेन युतः गोगतिः वृषवाहनवान् ॥ वि. दितः ख्यातोऽसमबाणः कामस्तस वैरीति शिवपक्षेऽर्थः ।। पुरारिपडे पकारत्यागे तत्स्थान मकारदाने च मुरारिविष्णुरित्यर्थः ॥ धनजयोऽर्जुनस्तस्सालीक विषमं तस्माद्युतः पृथग्भूत स्तत्मसत्वात् 'यु मिश्रणामिन्नणयोः' इत्युक्तः । गोगति भारापहारकत्वात् । स्यातोऽममो निरुपमो बाणो दैत्यविशेषस्तसारिरिन्यर्थः ॥ शंवरारातिविजयी वाहिनीदयितालिकः । वामदेवो विजयते सतारापतिलक्ष्मणः ॥ शवरागतिः कामः तम्प विजेता । वाहिनी नदी तद्दयितम् अलिक स्लाट यस गा. लकृतमस्तकत्वात् । तागपतिरूपेण लक्ष्मणेन चिदैन सहितः । इन्दुमालित्वात् ।। वाम- देवपदे आद्यवकारत्यागे तत्स्थाने रेफदाने च रामदेवः श्रीराम इत्यर्थः ॥ शंत्र व राति वैरिभ्यो ददाति शबर इन्द्रस्तस्यागतिः अर्थाद्रावणस्तस्स विजयी । वाहिनीदयिने मनु आलि: सेतुर्यस्य । तारापतिः सुप्रीवः, लक्ष्मणः सौमित्रिस्ताभ्यां सहित: । तत्रैव का रदाने कामदेव इत्यर्थः ॥ शवररूपस्यारातविजयी तदधकत्तात् । वाहिनीसनारूपा विताना मीणामालियस्य तत्सहायेन जगद्विजेतवात् । चन्द्ररूपण लक्ष्मणेन चिडून महितः तस्य कामोद्दीपकल्वान् ॥ इति गुतदत्ताक्षरजातिः ॥ श्रीमन्महोमहिततत्तदसीमधीम- न्मूर्धन्यताकलितसंगतधन्यताकः । लक्ष्मीधरो यमुद्रसूत मुदं प्रसूता विश्वेश्वरस्य कृतिरस्य चिरस्य लोके ॥ सोपजन्यायासहित चनुयः परिच्छेदः समाप्तः ॥ समाप्तोऽयं ग्रन्थः। 1. 'कलन' इति पुस्तकान्तरपादः.

·प्रबोधसुधाकरः। १०९ प्रयोधसुधाकरः। नित्यानन्दैकरसं सचिन्मानं स्वयं ज्योतिः । पुरुपोत्तममजमीशं वन्दे श्रीयादवाधीशम् ॥ १॥ यं वर्णयितुं साक्षाच्छ्रुतिरपि मूकेव मौनमावहति । सोऽस्माकं मनुजानां किं वाचां गोचरो भवति ॥ २॥ यद्यप्येवं विदितं तथापि परिभापितो भवेदेव । अध्यात्मशास्त्रसाराद्धरिचिन्तनकीर्तनाभ्यासात् ॥ ३ ॥ सप्तैर्बहुभिरुपायैरभ्यासज्ञानभक्त्यायैः । पुंसो विना विराग मुक्तेरधिकारिता न स्यात् ॥ ४ ॥ वैराग्यमात्मबोधो भक्तिश्चेति त्रयं गदितम् । मुक्तः साधनमादौ तत्र विरागो वितृप्णता प्रोक्ता ॥ ५ ॥ सा चाहंममताभ्यां प्रच्छन्ना सर्वदेहेषु । तबाहन्ता देहे ममता भार्यादिविषयेषु ॥ ६ ॥ देहः किमात्मकोऽयं कः संबन्धोऽस्य वा विषयः । एवं विचार्यमाणेऽहन्ता ममता निवर्तत ॥ ७ ॥ स्त्रीपुंसोः संयोगात्संपाते शुक्रशोणितयोः । प्रविशञ्जीवः शनकैः स्वकर्मणा गर्भमालभते ॥८॥ मातृगुरुदरदी कफमूत्रपुरीषपूर्णायाम् । जठराग्निज्वालाभिनवमासं पच्यते जन्तुः ॥ ९ ॥ दैवात्प्रसूतिसमये शिशुस्तिरश्वीनतां यदा याति । शस्त्रैविखण्ड्य स तदा वहिरिह निष्कास्यतेऽतिबलात् ॥१०॥ अथवा यन्त्रच्छिद्राद्यदा तु निःसार्यते प्रबलैः । प्रसवसमीरैश्च तदा यः क्लेशः सोऽप्यनिर्वाच्यः || ११ ॥ १. ग्रन्थकर्तुनीम नोपलब्धम् , अत एवात्य देशकालावप्वनिश्चितावेव. एकमेवास्य पु- स्तक काश्मीरमहाराजाश्रितज्योतिविद्वरश्रीदयारामपण्डितप्रवरः प्रहितमस्ति, तदाधारे- वेतन्मुदणमकारीति भद्रम् ।

·. काव्यमाला। आधिव्याधिवियोगात्मीयविपत्कलहदीर्घदारियैः । जन्मानन्तरमपि यः केशः किं शक्यते वक्तुम् ॥ १२ ॥ नरपशुविहंगतिर्यग्योनीनां चतुरशीतिलक्षाणाम् । कर्मनिबद्धो जीवः परिभ्रमन्यातना भुते ॥ १३ ॥ चरमस्तत्र नृदेहस्तत्राजन्मान्वयोत्पत्तिः । स्वकुलाचारविचारः श्रुतिप्रचारश्च तत्रापि ॥ १४ ॥ आत्मानात्मविवेको देहस्य विनाशिताज्ञानम् । एवं सति स्वमायुः प्राज्ञैरपि नीयते मिथ्या ॥ १५ ॥ आयुःक्षणलवमानं न लभ्यते हेमकोटिभिः क्वापि तच्चेद्गच्छति सर्व मृपा ततः काधिका हानिः ॥ १६ ॥ नरदेहातिक्रमणालयाप्ती पश्वादिदेहानाम् । खतनोरप्यज्ञाने परमार्थस्यात्र का वार्ता ॥ १७ ॥ सततं प्रवाह्यमानैर्वृपभैरश्वैः सरैर्ग महिपैः । हा कष्टं शुत्क्षामैभ्रान्तों शक्यते वक्तुम् ॥ १८ ॥ रुधिरत्रिधातुमज्जामेदोमांसास्थिसंहतिदेहः । स वहिस्त्वचा पिनद्धस्तस्मान्नो भक्ष्यते काकैः ॥ १९ ॥ नासामाद्वदनाद्वा कर्फ मलं पायुतो विसृजन् । स्वयमेवैति जुगुप्सामन्तः प्रसृतं च नो वेत्ति ॥ २० ॥ पथि पतितमस्थि दृष्ट्या स्पर्शभयादन्यमार्गतो याति । नो पश्यति निनदेहं चास्थिसहस्रावृतं परितः ॥ २१॥ केशावधि नखरामादिदमन्तः पूतिगन्धसंपूर्णम् । वहिरपि नानंश्चन्दनकर्पूरायक्लेिपयति ॥ १२ ॥ यवादस्य पिधत्ते स्वाभाविकदोपसंघातम् । औपाधिकगुणनिवहं प्रकाशयमापते मूढः ॥ २३ ॥ ततमुत्पन्न देहे यदि न प्रक्षाल्यते त्रिदिनम् । तत्रोत्पतन्ति बहवः किमयो दुर्गन्धिसंकीर्णाः ।। २४ ॥

·प्रबोधसुधाकरः। यो देहः सुप्तोऽभूत्सपुप्पशय्योपशोभिते तल्पे । संप्रति स रज्जुकाष्ठनियन्त्रितः लिप्यते वगौ ॥ २५ ॥ सिंहासनोपविष्टं यदृष्ट्वा मुदमवाप लोकोऽयम् । तं कालाकृष्टतनुं विलोक्य नेत्रं निमीलयति ॥ २६ ॥ एवंविधमतिमलिनं देहं यत्सत्तया चलति । तं विस्मृत्य परेशं वहन्त्यहन्तामनित्येऽस्मिन् ॥.२७ ॥ कासौ सच्चिद्रूपः क्व मांसरुधिरास्थिनिर्मितो देहः । इति यो लज्जति(?) धीमानितरशरीरं स किं मनुते ॥ २८ ॥ दति देहनिन्दाप्रकरणम् ॥ १ ॥ मूढः कुरुते विषयनकर्दमसंमार्जनं मिथ्या । दुरदृष्टवृष्टिभिरिदं देहं गेहं पतत्येव ॥ २९ ॥ भार्यारूपविहीना मनसः खेदाय जायते पुंसाम् ।. अत्यन्तं रूपवती सा परपुरुवंशीक्रियते ॥ ३० ॥ यः कश्चित्परपुरुषो मित्रं भृत्योऽथवा भिक्षुः । पश्यति हि साभिलापं विवक्षितोदाररूपवतीम् ॥ ३१ ॥ यं कंचित्पुरुषवरं स्वभर्तुरतिसुन्दरं दृष्ट्वा । मृगयति किं न मृगाक्षी मनसेव परस्त्रियं पुरुषः ॥ ३२ ॥ एवं सुरूपनार्या भर्ता कोपालप्रतिक्षणं क्षीणः । नो लभते सुखलेशं बलिमिव वलिभुम्बहुप्वेकः ॥ ३३ ।। वनिता नितान्तमज्ञा स्वाज्ञामुल्लच्य वर्तते यदि सा । शत्रोरप्यधिकतरा पराभिलापिण्यसौ किमुत ॥ ३४ ॥ लोको नापुत्रस्यास्तीति श्रुत्यास्य कः प्रभापितो लोकः । मुक्तिः संसरणं वा तदन्यलोकोऽथवा नाद्यः ॥ ३५ ॥ सर्वेऽपि पुत्रभाजस्तन्मुक्ती संसृतिर्भवति । १. 'विकीर्णहरिचन्दनद्रविणि यत्र लीलालसा निपेतुरलिचञ्चलायतुरकामिनीदृष्टयः । तदेतदुपरिभ्रमन्निविडगृध्रजालं जनेच्टस्कृमि कलेवरं पिहितनासिकाश्यते ॥ इति प्रा- चीनं पद्यमनुहरति.

·११२
काव्यमाला।
श्रवणादयोऽप्युपाया मृपा भवेयुस्तृतीयेऽपि ॥ ३१ ॥
तत्याप्युपायसत्त्वाद्वितीयपक्षेऽप्यपुत्रस्य ।
पुत्रेष्टयादिकयागप्रवृत्तये वेदवादोऽयम् ॥ ३७ ॥
नानाशरीरकप्टर्धनव्ययैः साध्यते पुत्रः ।
उत्पन्नमात्रपुत्रे जीवितचिन्ता गरीयसी तस्स ॥ ३८ ॥
जीवन्नपि किं मूर्खः प्रातः किं वा सुशीलभारभविता ।
जारचौरः पिशुनः पतितो द्यूतप्रियः क्रूरः ॥ ३९ ॥
पितृमातृबन्धुघाती मनसः खेदाय जायते पुत्रः ।
चिन्तयति तातनिधनं पुत्रो द्रव्याद्यधीशताहेतोः ॥ १० ॥
सर्वगुणैरुपपन्नः पुत्रः कस्यापि कुत्रचिद्भवति ।
मोऽल्पायू रुग्णो वा ह्यनपत्यो वा तथापि खेदाय ॥ ४१ ॥
पुत्रात्सद्दतिरिति चेत्तदपि प्रायोलि युक्त्यसहम् ।
इत्थं शरीरकप्टैर्दुःख संप्रार्थ्यते मूढैः ॥ १२ ॥
पितृमातृबन्धुभगिनीपितृव्यजामातृमुख्यानाम् ।
मार्गस्थानामिव युतिरनेकयोनिभ्रमात्क्षणिका ॥ ४३ ॥
देवं यावद्विपुलं यावाचुरः परोपकारश्च ।
तावत्सर्वे मुहृदो व्यत्ययतः शत्रवः सर्वे ॥ ४४ ॥
अन्नन्ति चेदनुदिनं वन्दिन इव वर्णयन्ति संतृप्ताः ।
तदिनदिनान्तरमभिनिन्दन्तः प्रकुप्यन्ति ॥ ४५ ॥
दुर्भरनटरनिमित्त समुपार्नयितुं प्रवर्तते नित्तम् ।
लक्षावधि बहुवित्तं तथाप्यलम्यं कपर्दिकामात्रम् ॥ ४६ ॥
समवेदधिकोऽर्थः पत्न्यादीनां भवेत्स्वार्थः ।
नृपनारतोऽप्यनर्थललाइयोधमो व्यर्थः ॥ १७ ॥
अन्यायमर्थभानां पश्यति भूपोऽध्वगामिता नौरः ।
पिगुनो व्यसनप्राप्ति दायादानां गणः कलहम् ।। १८ ॥
पाताभररनेकर समुपायन्ति रानानः ।
अधमतहमहतोः प्रतिक्षणं नश्यते सोऽर्थः ॥ १९ ॥

·प्रबोधसुधाकरः। ११३ रानान्तराभिगमनाद्रोगाद्वा मन्त्रिभृत्यदोपाद्वा । विषशनगुप्तवातान्ममाश्चिन्तार्णवे भूपाः ।। १० ॥ इति विपयनिन्दाप्रकरणम् ॥ २॥ हसति कदाचिद्रौति भ्रान्तं सद्दश दिशो भ्रमति । हृष्टं कदापि रुष्टं शिष्टं दुष्टं च निन्दति स्तौति ॥ ११ ॥ किमपि द्वेष्टि सरोपं ह्यात्मानं श्लावते कदाचिदपि । चित्तं पिशाचमभवद्राक्षस्या तृप्णया व्याप्तम् ॥ १२ ॥ दम्भाभिमानलोभैः कामक्रोधोरुमत्सरैश्चेतः । आकृप्यते समन्ताच्छभिरिव पतितास्थिवन्मार्गे ॥ १३ ॥ तस्माच्छुद्धविरागो मनोभिलपितं त्यजेदर्थम् । तदनभिलपितं कुर्यानिक्पारं ततो भवति ॥ ५५ ॥ इति मनोनिन्दाप्रकरणम् ॥ ३॥ संसृतिपारावारे बगाधविपयोदकेन संपूर्ण । तृशरीरमम्बुतरणं कर्मसमीरैरितस्ततश्चलति ॥ ५५ ॥ छिदैनवनिरुपेतं जीवो नौकापतिर्महानलसः । छिद्राणामनिरोधाज्जलपरिपूर्ण पतत्यधः सततम् ॥ १६ ॥ छिद्राणां तु निरोधात्सुखेन पारं परं याति । तस्मादिन्द्रियनिग्रहमृते न कश्चित्तरत्यनृतम् ॥ १७ ॥ पश्यति परस्य युवति सकाममपि तन्मनोरथं कुरुते । ज्ञात्वैव तदप्राप्ति व्यर्थ मनुजोऽतिपापभाग्भवति ॥ ५८ ॥ पिशुनैः प्रकाममुदितां परस्य निन्दा शृणोति कर्णाभ्याम् । तेन परः किं म्रियते व्यर्थ मनुजोऽतिपापभाग्भवति ॥ १९ ॥ अनृतं परापवादं रसना वदति प्रतिक्षणं तेन । परहानिर्लब्धिः का व्यर्थ मनुजोऽतिपापभाग्भवति ।। ६० ॥ विषयेन्द्रिययोोंगे निमेषसमयेन यत्सुखं भवति । विपये नष्टे दुःखं यावजीवं च तत्तयोर्मध्ये ॥ ११ ॥ हेयमुपादेयं वा प्रविचार्य सुनिश्चितं तस्मात् | अल्पसुखस्य त्यागादनल्पदुःखं जहाति सुधीः । ६२ ।। १५ ·काव्यमाला। धीवरदत्तमहामिषमश्नन्वैसारिणो म्रियते । तद्वद्विपयान्भुञ्जन्कालाकृष्टो नरः पतति ॥ १३ ॥ उरगनस्तार्थतनुर्भेकोऽश्नातीह मक्षिकाः शतशः । - एवं गतायुरपि सन्विषयान्समुपार्जयत्यन्धः ॥ १४ ॥ इति विषयनिग्रहप्रकरणम् ॥ ४॥ खीयोद्गमतोयवहा सागरमुपयाति नीचमार्गेण । सा चेदुद्गम एव स्थिरा सती किं न याति वार्धित्वम् ॥ १५ ॥ एवं मनः सहेतुं विचारयत्सुस्थिरं भवेदन्तः । न बहिवादेति तदा कि नात्मत्वं स्वयं याति ॥ १६ ॥ वर्षाखम्भःप्रचयात्कूपे गुरुनिझरे पयः क्षारम् । ग्रीप्मेणैव तु शुप्के माधुर्य भनति तत्राम्भः ॥ ६७ ॥ तद्वद्विपयोदिक्तं तमःप्रधानं मनः कलुपम् । तसिन्विरागशुप्के शनकैराविर्भवेत्सत्त्वम् ॥ ६८ ॥ यं विषयमभिलपित्वा धावति बाह्येन्द्रियद्वारा । तस्याप्राप्ती खिद्यति तथा यथा स्वं गतं किंचित् ॥ ६९1॥ नगनगर(दुर्ग)दुर्गमप्तरितः (परितः) परिभ्रमचेतः । यदि नो लभते विषयं यन्त्रितमिव खिन्नतां याति ॥ ७० ॥ 'तुम्बीफलं नलान्तलादधः क्षिप्तमप्युपेत्यूर्ध्वम् । तद्वन्मनः स्वरूपे निहितं यत्नाहिर्याति ॥ ७१ ॥ इह वा पूर्वभवे वा स्वकर्मणैवानितं फलं यद्यत् । शुभमशुभं वा तत्तद्भोगोऽप्यप्रार्थितो भवति ।। ७२ ॥ चेनःपशुमशुभपथं प्रधावमानं निराकर्तुम् । पैराग्यमेवमुनि गलकाष्ठं निर्मितं मात्रा ॥ ७३ ॥ निद्रावसरे यत्सुखमेतत्कि विपयनं यन्सात् । नहि चेन्द्रियप्रदेशावरणानं चेतसो निद्रा ॥ ७४ ॥ अद्वारतुनकुञ्य गृहेऽवरुद्धो यथा व्याघ्रः । बहुनिर्गमप्रयत्नैः धान्नलिष्टत्यनुत्पतन्स तथा ।। ७५ ॥ .

·प्रबोधसुधाकरः। संबंन्द्रियावरोधादुद्योगतरनिर्गमं वीक्ष्य । शान्तं तिष्ठति चेतो निरुद्यमत्वं तदा याति ॥ ७६ ।। प्राणस्यन्दनिरोधात्सत्सङ्गाद्वासनात्यागात् । हरिचरणभक्तियोगान्मनः स्ववेगं जहाति शनः ॥ ७ ॥ इति मनोनिग्रहप्रकरणम् ॥५॥ परगृहगृहिणीपुत्रद्रविणानामागमे विनाशे वा। कथितौ हपविपादौ किं वा स्यातां क्षणं स्थातुः ॥ ७८ ॥ देवात्स्थितं गतं वा यं कंचिद्विपयमीड्यमल्पं वा । नो तुप्यन्न च सीदन्वीक्ष्य गृहेप्वतिथिवन्निवसेत् ॥ ७९ ॥ ममताभिमानशून्यो विपयेपु पराङ्मुखः पुरुषः । तिष्ठन्नपि निजसदने न वाध्यते कर्मभिः क्वापि ॥ ८॥ कुत्राप्यरण्यदेशे सुनीलतृणवालुकोपचिते । शीतलतरुतलभूमौ सुखं शयानस्य पुरुपस्य.॥ ८१ ॥ तरवः पत्रफलाढ्याः सुगन्धशीतानिलाः परितः । कलकूजितवरविहगाः सरितो मित्राणि किं न स्युः ॥ ८२ ॥ वैराग्यभाग्यभानः प्रसन्नमनसो निराशस्य । अप्रार्थितफलभोक्तुः पुंसो जन्मनि कृतार्थतेह स्यात् ॥ ८३॥ द्रव्यं पल्लवतश्च्युतं यदि भवेत्वापि प्रमादात्तदा शोकायाथ तदपितं श्रुतवते तोपाय च श्रेयसे । खातन्त्र्याद्विपयाः प्रयान्ति यदमी शोकाय ते स्युश्चिरं संत्यताः स्वयमेव ते शमसुखं निःश्रेयसं तन्वते ॥ ८४ ॥ विस्मृत्यात्मनिवासमुत्कटभवाटव्यां चिरं पर्यट- न्संतापत्रयदीर्वदाहदहनज्वालावलीव्याकुलः । वल्गन्फल्गुसु सुप्रदीप्तनयनश्चेतः कुरङ्गो बला- दाशापाशवशीकृतोऽपि विषयव्याप्रैर्मपा हन्यते ॥ ८५ ॥ इति वैराग्यप्रकरणम् ॥६॥ उत्पन्नेऽपि विरागे विना प्रबोधं सुखं न स्यात् । स भवेद्गुरूपदेशात्तसाद्गुरुमाश्रयेप्रथमम् ॥ ८६ ।।

·काव्यमाला। यद्यपि जलधेरुदकं यद्यपि वा प्रेरकोऽनिलस्तत्र । तदपि पिपासाकुलितः प्रतीक्षते चातको मेघम् ॥ ८७ ।। त्रेधा प्रतीतिरुक्ता शास्त्राद्गुरुतस्तथात्मनस्तन । शास्त्रप्रतीतिरादौ यद्वन्मधुरो गुडोऽस्तीति ॥ ८ ॥ अग्रे गुरुप्रतीतिर्दूराद्गुडदर्शनं यद्वत । आत्मप्रतीतिरसाद्गुडभक्षणनं सुखं यद्वत् ॥ ८९ ॥ रसगन्धरूपशब्दस्पर्शा अन्ये पदार्थाश्च । कस्मादनुभूयन्ते नो देहान्नेन्द्रियग्रामात् ॥ ९० ॥ मृतदेहेन्द्रियवर्गो यतो न जानाति दाहजं दुःखम् । प्राणश्चेन्निद्रायां तस्करबाधां स किं वेत्ति ॥ ९१ ॥ मनसो यदि वा विषयस्तद्युगपत्कि न जानाति । तस्य पराधीनत्वाद्यतः प्रमाद""कस्त्राता ।। ९२ ।। गाढध्वान्तगृहान्ततः क्षितितले दीपं निधायोज्ज्वलं पञ्चच्छिद्गमधोमुर्ख हि कलशं तस्योपरि स्थापयेत् । तबाह्ये परितोऽनुरन्ध्रममलं (1) वीणां च कस्तूरिकां सद्रत्नं व्यजनं न्यसेच कलशच्छिद्राध्वनिर्गच्छताम् ॥ ९३ ॥ तेजोंशेन पृथक्पदार्थनिवहज्ञानं हि यज्जायते तदन्धैः कलशेन वा किमु मृदो भाण्डेन तैलेन वा । कि सूत्रेण न चैतदस्ति रुचिरं प्रत्यक्षबाधादतो दीपज्योतिरिहैकमेव शरणं देहे तथात्मा स्थितः ।। ९४ ॥ इत्यात्मसिद्धिप्रकरणम् ॥ ७ ॥ चिन्मात्रः परमात्मा ह्यपश्यदात्मानमात्मतया । अभवत्सोऽहंनामा तस्मादासीद्भिदो मूलम् ॥ ९५ ॥ द्वेधैव भाति तस्मात्पतिश्च पत्नी च तौ भवेतां वै । दसादयमाकाशस्त्रिधैव परिपूर्यते सततम् (1) ॥ ९६ ॥ सोऽयमपीक्षा चके ततो मनुप्या अजायन्त । इत्युपनिषदः प्राहुदयितां प्रति याक्षवल्योक्तिम् ।। ९७ ॥ "

·प्रबोधसुधाकरः।
११७
चिरमानन्दानुभवात्सुपुप्तिरिव काप्यवस्थाभूत् ।
परमात्मनस्तु तसात्स्वप्नवदेवोत्थिता माया ॥९८ ॥
सदसद्विलक्षणासी परमात्मसदाश्रयानादिः ।
सा च गुणत्रयरूपा सूते. सचराचरं विश्वम् ॥ ९९ ॥
माया तावददृश्या दृश्यं कार्य कथं जनयेत् ।
तन्तुभिरदृश्यरूपैः पटोऽत्र दृश्यः कथं भवति ॥ १० ॥
स्वप्ने सुरतानुभवाच्छुक्रगावो यथा सुतो (१) वसने ।
अनृतेतरे प्रवोधे वसनोपहतिर्भवेत्सत्या ॥ १०१ ॥
स्वप्ने पुरुपः सत्यो योषिदसत्या तयोर्युतिश्च मृपा ।
शुक्रद्वावः सत्यस्तद्वत्प्रकृतेऽपि संभवति ॥ १०२ ॥
एवमदृश्या माया तत्कायै जगदिदं दृश्यम् ।
माया तावदियं स्याद्या स्वानाशेन हर्षदा भवति ॥ १०३ ॥
रजनीवातिदुरन्ता न लक्ष्यतेऽत्र स्वभावोऽस्याः ।
सौदामिनीव नश्यति मुनिभिः संप्रेक्ष्यमाणैव ॥ १०४ ।।
माया ब्रह्मोपगताविद्या जीवाश्रया प्रोक्ता ।
चिदचिद्रन्थिश्चेतस्तदक्षयं ज्ञेयमा मोक्षात् ॥ १०५ ॥
घटमठकुड्यैरावृतमाकाशं यत्तदाद्वयं भवति ।
तद्वदविद्यावृतमिह चैतन्यं जीव इत्युक्तः ॥ १०६ ॥
ननु कथमावरणं स्यादज्ञानं ब्रह्मणो विशुद्धस्य ।
सूर्यस्येव तमित्रं रात्रिभवं स्वप्रकाशस्य ॥ १०७ ॥
दिनकरकिरणोत्पन्नैमधेराच्छाद्यते यथा सूर्यः ।
न खलु दिनस्य दिनत्वं विकृतं सान्द्रसंघातैः ॥ १०८॥
अज्ञानेन तथात्मा शुद्धोऽपि च्छाद्यते सुचिरम् ।
न परंतु लोकसिद्धा प्राणिषु तच्चेतनाशक्तिः ॥ १०९ ॥
इति मायासिद्धिप्रकरणम् ॥ ८ ॥
स्थूलशरीरस्यान्तलिङ्गशरीरं च तस्यान्तः ।
करणमस्याप्यन्तस्ततो महाकारणं तुर्यम् ॥ ११० ॥

·१२८
काव्यमाला।
स्थूलं निरूपितं प्रागधुना सूक्ष्मादितो त्रूमः ।
अङ्गुष्टमात्रपुरुषः श्रुतिरिति ययाह तत्सूक्ष्मम् ॥ १११ ॥
सूक्ष्माणि महाभूतान्यसवः पञ्चेन्द्रियाणि पश्चैव
पोडशमन्तःकरणं तत्संघातो हि लिङ्गतनुः ॥ ११२ ॥
तत्कारणं स्मृतं यत्तस्यान्तर्वासनाजालम् ।
तस्य प्रवृत्तिहेतुqयाश्रयमत्र तुर्य स्यात् ॥ ११३ ॥
तत्सारभूतबुद्धी यत्रतिफलितं तु शुद्धचैतन्यम् ।
जीवः स उक्त आद्यैर्योऽहमिति स्फूर्तिकृद्वपुपि ॥ ११४ ॥
चरतरतरङ्गसङ्गायतिविम्वं भास्करस्य च चलं स्यात् ।
अस्ति तथा चञ्चलता चैतन्ये चित्तचाञ्चल्यात् ।। ११५ ॥
नन्वर्कप्रतिविम्वः सलिलादिषु यः स चावभासयति ।
किमितरपदार्थनिवहं प्रतिविम्वोऽप्यात्मनस्तद्वत् ॥ ११६ ॥
प्रतिफलितं यत्तेजः सवितुः कांस्यादिपात्रेषु ।
तदनु प्रविष्टमन्तगृहमन्यार्थान्प्रकाशयति ।। ११७ ॥
चिप्रतिबिम्बस्तद्वद्धिपु यो जीवतां प्राप्तः ।
नेत्रादीन्द्रियमार्गहिरान्सोऽवभासयति ॥ ११८ ॥ .
इति लिङ्गदेहादिनिरूपणप्रकरणम् ॥९॥
तदिदं य एवमार्यों वेद ब्रह्माहमस्सीति ।
स इदं सर्व च स्यात्तस्य च देवाश्च नेशते भूत्या ॥ ११९ ।।
येषां स भवत्यात्मा योन्यामथ देवतामुपास्ते यः ।
अहमन्योऽसावन्यश्चेत्यं यो वेद- पशुवत्सः ॥ १२० ॥
इत्युपनिपदामुक्तिस्तथा श्रुतिर्भगवदुक्तिश्च ।
ज्ञानी त्वात्मवेयं मतिर्ममेत्यत्र युक्तिरपि ॥ १२१ ॥
ऋजु वक्र वा काठं हुताशदग्धं सदग्नितां याति ।
तत्कि हस्तग्राह्यं ऋजुवक्राकारसत्त्वेऽपि ॥ १२२ ।।
एवं य आत्मनिष्ठो ह्यात्माकारश्च जायते पुरुपः ।
दहीव दृश्यतेऽसौ परं त्वसौ केक्लो ह्यात्मा ॥ १२१ ॥

·प्रबोधसुधाकरः।
प्रतिफलति भानुरेकोऽनेकशराबोदकेषु यथा ।
तद्वदसौ परमात्मा ह्येकोऽनेकेषु देहेषु ॥ १२४ ॥
दैवादेकशरावे भन्ने किं वा विलीयते सूर्यः ।
प्रतिविम्वचञ्चलत्वादकैः किं चञ्चलो भवति ॥ १२५ ॥
सघ्यापारं कुरुते यथैकसवितुः प्रकाशेन ।
तद्वच्चराचरमिदमेकात्मसत्तया(?) चलति ॥ १२६ ।।
येनोदकेन कदलीचम्पकमात्यादयः प्रवर्धन्ते
मूलकपलाण्डुलशनास्तेनैवैते विभिन्नरसगन्धाः ॥ १२७ ॥
एको हि सूत्रधारः काष्ठप्रकृतीरनेकशो युगपत् ।
स्तम्भारपट्टिकायां नर्तयतीह प्रगूढतया ॥ १२८ ।।
गुडखण्डशर्कराद्या भिन्नाः स्युविकृतयो यथैकेक्षोः ।
केयूरकङ्कणाद्या यथैकहेनो भिदाश्च पृथक् ॥ १२९ ॥
एवं पृथक्स्वभावं पृथगाकारं पृथग्वृत्ति ।
जगदुच्चावचमुचैरेकेनैवात्मना चलति ॥ १३० ॥
स्कन्धधृतसिद्धमन्नं यावन्नानाति मार्गगस्तावत् ।
स्पर्शभयात्क्षुत्पीडे तसिन्भुक्ते न ते भवतः ॥ १३१ ।।
मानुपमतङ्गमहिपश्वसूकरादिप्वनुस्यूतम् ।
यः पश्यति जगदीशं स एव भुङ्क्तेऽद्वयानन्दम् ॥ १३२ ॥
इत्यद्वैतप्रकरणम् ॥ १०॥
यद्वत्सूर्येऽभ्युदिते स्वव्यवहारं जनः कुरुते ।
तं न करोति विवस्वान्न कारयति तद्वदात्मापि ॥ १३३ ॥
लोहे हुतभुग्व्याप्ते लोहान्तरताड्यमानेऽपि ।
तस्यान्तर्गतवः किं स्यान्नितिनं दुःखम् ॥ १३४ ॥
निष्ठुरकुठारघातः काष्ठे संछेद्यमानेऽपि ।
अन्तर्वर्ती वह्निः किं घातैश्छेद्यते तद्वत् ॥ १३५ ॥
तनुसंबन्धाजातेः सुखदुःखेलिप्यते नात्मा ।
ब्रूते श्रुतिरप्युभयोरभन्यन्योऽभिचाकशीत्यादि ॥ १३६ ॥

·१२०
काव्यमाला।
निशि-वेश्मनि प्रदीपे दीप्यति चौरस्तु वित्तमपहरति ।
ईस्यति वारयति वा तं दीपः किं तथात्मापि ।। १३७ ॥
देहान्ते दैववशात्कसिश्चित्समुदिते विपन्ने वा ।
दीपस्तुप्यत्यथ वा न खिद्यते तद्वदात्मापि ॥ १३८ ॥
इति कर्तवमोक्तृत्वप्रकरणम् ॥ ११ ॥
रविचन्द्रवद्धिदीपप्रमुखाः स्वपरप्रकाशाः स्युः ।
यद्यपि तथाप्यमाभिः प्रकाश्यते क्वापि नैवात्मा ॥ १३९ ॥
चक्षुद्वारवैपां परमात्मनि भानमेतेपाम् (८)।
यद्वा तेऽपि पदार्था न ज्ञायन्तेऽथ केवलालोकात् ॥ १४ ॥
तत्राप्यक्षिद्वारा सहायभूतो न चेदात्मा ।
नो चेत्सत्यालोके पश्यत्यन्धः कथं नार्थान् ॥ १४१ ॥
सत्यात्मन्यपि किं नो ज्ञानं तचेन्द्रियान्तरेण स्यात् ।
अन्धे दृक्प्रतिबन्धे करसंवन्धे पदार्थभानं हि ॥ १४२ ॥
जानाति येन सर्व केन च तं वा विजानीयात् ।
दत्युपनिपदामुक्तिर्वध्यत आत्मात्मना तस्मात् ॥ १४३ ॥
इनि स्वप्रकाशताप्रकरणम् ।। १२ ।।
यावत्क्षणं क्षणार्ध स्वरूपपरिचिन्तनं क्रियते ।
तावद्दक्षिणकणे त्वनाहतः श्रूयते शब्दः ॥ १४४ ॥
सियारम्भस्थिरताविधमविश्वासचीजशुद्धीनाम् ।
उपलक्षणं हि मनसः परमं नादानुसंधानम् ॥ १४५ ॥
भेरीमृदङ्गशहाद्याहतनादे मनः क्षणं रमते ।
किं पुनरनाहतेऽलिन्मधुमधुरेऽसण्डिते स्वच्छ ॥ १४६ ॥
नित्तं विपयोपरमाद्यथा यथा याति नेश्वल्यम् ।
वेणोरिव दोषनरस्तया तथा श्रूयते नादः ॥ १४ ॥
नादाभ्यन्नरनि ज्योनिपद्धतते हि निरम् ।
तत्र मनो लीनं चेन पुनः संमारयन्याय ॥ १४८ ॥

·प्रबोधसुधाकरः। परमानन्दानुभवात्सुचिरं मदानुसंधानात् । श्रेष्ठश्चित्तलयोऽयं सत्खन्यलयेप्वनेकेषु ॥ १४९॥ इति नादानुसंधानप्रकरणम् ॥ १३ ॥ संसारतापमाप्तं नानायोनिभ्रमात्परिश्रान्तम् । लब्ध्वा परमानन्दं न चलति चेतः कदा क्वापि ॥ १५० ॥ अद्वैतानन्दभरात्किमिदं कोऽहं च कस्याहम् । इति मन्यरतां यातं यदा तदा मूर्छितं चेतः ॥ १५१॥ चिरतरमात्मानुभवादात्माकारं प्रजायते चेतः । सरिदिव सागरयाता समुद्रभावं प्रयात्युच्चैः ॥ १२ ॥ आत्मन्यनुप्रविष्टं चित्तं नापेक्षते पुनर्विषयान् । सीरादुद्धृतमाञ्यं यथा पुनः क्षीरतां न यातीह ॥ १५३ ।। दृष्टौ द्रष्टरि दृश्ये यदनुस्यूतं च भानमात्रं स्यात् । तत्रोपक्षीणं चेच्चित्तं तन्मूर्छितं भवति ॥ १९४ ॥ याति खसंमुखत्वं दृङ्मानं वा यदा तदा भवति । दृश्ये द्रष्दृविभेदो ह्यसंमुखेऽसिन्न तद्भवति ॥ १५५ ॥ एकस्सिन्दृङ्मात्रे तत्तदृश्यादिकं हि समुदेति । लीनं दृल्यानमपि ह्येकात्मत्वं च शिप्यते पश्चात् ॥ १५६ ॥ दर्पणतः प्राक्पश्चादस्ति मुखं प्रतिमुखं तदाभाति । आदर्शेऽपि च नष्टे मुखमस्ति मुखे तथैवात्मा ॥ १५७ ॥ इति मनोलयप्रकरणम् ॥ १४ ॥ माधुर्य गुडपिण्डे यत्तस्यांशेऽणुमात्रेऽपि । एवं न गृथग्भावो गुडत्वमधुरत्वयोरस्ति ॥ १५८ ॥ अथवा न भिन्नभावः कर्पूरामोदयोरेवम् । आत्मस्वरूपमनसां पुंसां जगदात्मतां याति ॥ १६९ ॥ यद्भावानुभवः स्यान्निद्रादौ जागरस्यान्ते । अन्तः स चेस्थिरः स्याल्लभते हि तदाद्वयानन्दम् ॥ १६० ॥ १६ ·वचने चानवकाशः कृष्णलरणेन शावती शान्तिः ।। १७३॥ काव्यमाला। अतिगम्भीरेऽपारे ज्ञानचिदानन्दसागरे स्कार। कर्मसमीरणतरला जीवतरङ्गावलिः स्फुरति ॥ १६१ ॥ खरतरकरैः प्रदीप्तेऽभ्युदिते चैतन्यतिग्मांशौ । स्फुरति मृपैव समन्तादनेकविधजीवमृगतृष्णा ॥ १६२ ॥ अन्तरदृष्टे यलिञ्जगदिदमारात्परिस्फुरति । दृष्टे यलिन्सकृदपि विलीयते क्वाप्यसद्रूपम् ॥ १६३ ॥ स्थूला सूक्ष्मा चेति द्वेधा हरिभक्तिरुद्दिष्टा । प्रारम्भे स्थूला स्यात्सूक्ष्मा तस्याः सकाशाच ॥ १६४ ॥ खाश्रमधर्माचरणं कृष्णप्रतिमार्जनोत्सवो नित्यम् । विविधोपचारकरणैर्हरिदासैः संगमः शश्वत् ॥ ११ ॥ कृष्णकथासंश्रवणे महोत्सवः सत्यवादश्च । परयुक्तौ द्रविणे वा परापवादे पराङ्मुखता ॥ १६६ ॥ ग्राम्यकथासूद्वेगः सुतीर्थगमनेपु तात्पर्यम् । यदुपतिकथावियोगे व्यर्थ गतमायुरिति चिन्ता ॥ १६७ ॥ एवं कुर्वति भक्ति कृष्णकथानुग्रहोत्पन्ना । समुदेति सूक्ष्मभक्तिर्यस्या हरिरन्तराविशति ॥ १६८॥ स्मृतिसत्पुराणवाक्यैर्ययाभुतायां हरेमूर्ती । मानसपूजाम्यासो विजननिवातेऽपि तात्पर्यम् ॥ ११९॥ सत्यं समस्तमन्तुपु कृष्णस्यावस्थितेनिम् । अद्रोहो भूतगणे ततस्तु भूतानुकम्पा स्यात् ॥ १७० ॥ प्रमितयदृच्छालाभे संतुष्टिीरपुत्रादौ । ममताशून्यत्त्वमतो निरहंकारत्वमक्रोधः ॥ १७१॥ मृदुभाषिता प्रसादो निननिन्दायां तुती समता । मुखदुःसशीतटोप्णद्वन्द्रसहिष्णुत्वमापदो न भयन् ॥ १७२ ॥ निद्राहारविहारेष्वनादरः सन्नराहित्यम् ।

·.
प्रबोधसुधाकरः।
१२३
केनापि गीयमाने हरिगीते वेणुनादे वा।
आनन्दाविर्भावाद्युगपत्स्यादृष्टजातिकोद्रेकः ॥ १७४ ॥
तसिन्ननुभवति मनः प्रगृह्यमाणं परात्मसुखम् |
स्थिरतां याते तस्सित्याति मदोन्मत्तदन्तिदशाम् ॥ १७५ ।।
जन्तुपु भगवद्भावं भगवति भूतानि पश्यति क्रमशः।
एतादृशी दया चेत्तदैव ह"" सर्वशस्यः स्यात् ॥ १७६ ॥
इति द्विधाभक्तिनिरूपणप्रकरणम् ॥ १५ ॥
यमुनातटनिकटस्थितवृन्दावनकानने महारम्ये ।
कल्पद्रुमतलभूमौ चरणं चरणोपरि स्थाप्य ॥ १७७ ॥
तिष्ठन्तं घननीलं स्वतेजसा भासयन्तमिह विश्वम् ।
पीताम्बरपरिधानं चन्दनकर्पूरलिप्तसर्वाङ्गम् ॥ १७८ ।।
आकर्णपूर्णनेत्रं कुण्डलयुगमण्डितश्रवणम् ।
मन्दसितमुखकमलं सुकौस्तुभोदारमणिहारम् ॥ १७९ ॥
वलयाङ्गुलीयकाद्यानुज्ज्वलयन्तं खलंकारान् ।
गलविलुलितवनमालं स्वतोरड(?)न्यस्तकलिकालम् ॥१८० ॥
गुञ्जारवालिकलितं गुञ्जापुञ्जान्विते शिरसि ।
भुञ्जानं सह गोपैः कुञ्जान्तरवर्तिनं हरिं स्मरत ॥ १८१ ॥
मन्दारपुप्पवासितमन्दानिलसेवितं परानन्दम् ।
मन्दाकिनीयुतपदं नमत महानन्ददं महापुरुषम् ॥ १८२ ॥
सुरभीकृतदिग्वलयं सुरभिशतैरावृतं सदा परितः ।
सुरभीतिक्षपणमहासुरभीमं यादवं नमत ॥ १८३ ॥
कंदर्पकोटिसुभगं वाञ्छितफलदं दयावन्तम् ।
त्यक्त्वा कमन्यविपयं नेत्रयुगं द्रष्टुमुत्सहते ॥ १८४ ॥
पुण्यतमामतिसुरसां मनोभिरामा हरेः कयां त्यक्त्वा ।
श्रोतुं श्रवणद्वन्द्वं ग्राम्यकथामादरं वहति ॥ १८५ ॥
दौर्भाग्यमिन्द्रियाणां सत्सु च विषयेषु कृष्णविपयेषु ।
क्षणिकेषु पापकरणेष्वासजन्ते यदन्यविषयेषु ॥ १८६ ॥
इति ध्यानविधिप्रकरणम् ॥ १६॥

·१२४
काव्यमाला।
यशोदयापयोधरामृतेन विश्वपालको
यशोदयापयोधरामृतेन सोऽपि पालितः।
...............
सतामबन्धनोचितः सदामबन्धनो हरिः ॥ १८७ ॥
यः शेपतूलिकायां मासंवाहितपदो हि निद्राति ।
शेते स परिश्रान्तस्तरुमूले कम्बले गतः शिशुताम् ॥ १८ ॥
शिरसि वहन्ति यदाक्षाशेषां ब्रह्मादयोऽपि सुरपालाः ।
आज्ञापितः स गोपैः समानयति गास्त्विदं महच्चित्रम् ॥ १८९॥
धन्या गोपकुमार्यस्तत्सदृशं नाति भाग्यमपि लक्ष्म्याः।
याः श्रीकृष्णेन समं व्यहरनासे विसृज्य तां लजाम् ॥ १९ ॥
चित्रं यः स्वजनानां परितुष्टः सन्ददाति साम्राज्यम् ।
गच्छन्पथि कुनायै चन्दनमभियाचते स रङ्क इव ॥ १९ ॥
मुनयस्त्वभ्यासरता यतन्ति यत्प्राप्तये मनोयुक्त्या ।
अनुतिष्ठति स यनं स राधिकायाः प्रसादसिद्धयर्थम् ।। १९२ ॥
संवर्णयन्ति निगमाः सहस्रपादेति यं पुरुपसूक्ते ।
भित्त्यवलम्यं कृत्वा स करोति शनैः शनैः कमणम् ॥ १९३ ॥
निवसन्ति यत्स रोम्णि ब्रह्मकटाहा यथावकाशेन ।
चित्रं स हरिः शेते पञ्चवितस्तिप्रमाणिकान्दोले ॥ १९४ ॥
नेच्छति यः स्वामित्वं वचिदपि विजितात्मनामपि मुनीनाम् ।
चित्रं कुरुते दास्यं स एव घोपेषु पुंश्चलीस्त्रीणाम् ॥ १९ ॥
क्षीरोद्भवकोल्तुभमपि दवा यो नाभवदृष्टः ।
गोपालवालदत्तैर्गुञ्जाभरणेश्च मोदयुक्तः सः ॥ १९९ ॥
यस तु नामोचारात्कालोऽपि हि बाधते न भक्तजनान् ।
ननदृम्भीत्या जननी तस्स कपोले वदान्मपीतिलकम् ॥ १९ ॥
चित्रं पुरा सुरान्यः स्वकरेणापाययत्नुधां दिव्यान् ।
शुधितः स मातुरकै तन्यार्थ रोदनं स्वयं कुरुते ॥ १९८ ॥

·मुग्धोपदेशः। १२५ प्रवदामि कस्य पुरतः को विश्वासं करोति मद्वाक्ये । धृत्वा स्वमातृचेलं दुग्धार्थ रौति केवलं ब्रह्म ॥ १९९ ।। इति प्रबोधसुधाकरः। काश्मीरकमहाकविश्रीजहणप्रणीतो मुग्धोपदेशः। पीयूपाभिनिवेश एप रभसादसाकमद्यानया बन्धूकद्युतिवान्धवाधररसस्यन्देन मन्दीकृतः । इत्यं दैत्यचयः समुद्रमथने येन क्षणाद्वञ्चित- स्तस्मै सादरमोनमोऽस्तु कपटस्त्रीरूपिणे विष्णवे ॥ १ ॥ हारिद्रद्रवसोदराय रसनामंडो(मात्रो)परिस्थायिने सत्यादन्यतमाय वित्तहरणप्रत्यक्षचौराय च । चित्रं दुर्भगरूपवर्णनमहापाण्डित्यविद्याय ते व्याजानां प्रथमाय गर्भगणिकारागाय तुभ्यं नमः ॥ २ ॥ ध्यानं यत्परमेश्वरं प्रति सदा यद्वीतराग मनो यत्कर्मातिकठोरघोरगहनं भूत्यै यदत्यादरः । आश्चर्य च शरीरदानमपि यत्कार्य विकारं विना तद्वेश्यैव तपस्विनी कलियुगे लोकोऽपि तद्भावितः ॥ ३ ॥ श्रीमन्तं शिरसा विभतिं कुरुते विश्वभ्रमं हेलया धत्ते पाटक(१)पक्षपातमनिशं नैवामिपैस्तृप्यति । रकं पातुमपीहते च सकलं तार्क्ष्यस्य मूर्तिर्यथा वेश्या किं तु भुजंगभक्षणविधौ नाद्यापि विश्राम्यति ॥ ४ ॥ १. अयं जहणकविः करमारेषु खिस्ताब्दीयद्वादशशतकपूर्वार्ध आसीत्. स्तुतश्चायं त- कालसमुद्भूतन मनकविना श्रीकण्ठचरितस्यान्तिमे सर्ग. सोमपालविलासाभिध जहणक- वप्रणीतं महाकाव्यमप्यस्ति, यस्यालंकारानुसारिणीसमाख्या टीका धीराजानकरुचकन नि- तास्ति. सोमपालश्च कश्मीरप्रान्तवर्तिराजपुर्या महीपतिरासीदिति राजतरङ्गिणीतो ज्ञा- त. दुर्लभस्यास्य मुग्धोपदेशस्यक पुस्तकं कश्मीरमहाराजाश्रितज्योतिर्विदुपासपण्डित- वैकश्रीदयारामशर्मभिः प्रहितम्, तदाधारणवैतन्मुद्रणं समजाने.

·... काव्यमाला। शौर्यस्यातिविकत्थनं रिपुनतिर्मानस्य दुःशीलता सौन्दर्यस्य समुन्नतेत्तरलता ज्ञानस्य गर्वग्रहः । .. ऐश्वर्यस्य विकारता मुखरता विद्याप्रकर्पत्य च भ्रातविभ्रमनर्मणश्च गणिका सर्वात्मना.दूषणम् ॥१८॥ आयामभ्रदलैः खलैः सुजनतां मानोन्नतिं याच्या कार्पण्येन यशांसि धूर्तकलया मैत्री सुखं सेवया । धर्म प्राणिवधेन वाञ्छति धनं द्यूतप्रसादेन यो वेश्याभिश्च विलासमात्मनि नराकारोऽस्ति गोरेवं सः ॥१९॥ नान्धो मूर्खसमो न सेवकसमो दुःखी न यक्ष्मोपमो व्याधिर्नाधिरसत्सुतप्रतिनिधित्रासो न मृत्योः समः । कष्ट नाध्वसमानमिन्द्रियसमो नारिः परस्त्रीसम नानायुप्यमवश्यनिन्द्यमथ नो वेश्यासमं दृश्यते ॥ २०॥ कि काकोऽपि विहंगमो मरपि स्थानं करीरोऽपि कि शाखी राहुरपि ग्रहः स च भवेदुष्टोऽपि किं वाहनम् । कि काचोऽपि मणिमृगोऽपि करटिः प्रेप्योऽपि वा मानुपः कि वेश्यापि विलासिनी स च तदासकोऽपि कि कामुकः॥२१॥ किं तत्कर्म यदस्तशमं रसना कि सा न(च) यारंतुदा कि तत्प्रेम यदस्पिरं स च पुमान्कि नाम यो निर्गुणः । सा कि श्रीरुपभोगमहति न या सेव्यः स किं योऽन्तरं नो जानाति तदति किं विलसितं वेश्यासु यत्कृत्रिमम् ॥२२॥ दूरे तानि धनानि येषु मलनं मानस संजायते बन्धुः सोऽस्तु मुखी मुखे मधुमयो योऽन्तश्च मायामयः । ते भोगाः प्रलयं प्रयान्तु कथमप्यौचित्यभन्नेन ये यायातुनिधनं (1) वरं निधुवनं वेश्या मूल्येन यत् ।। २३ ।। अस्थानाभिनिवेशिता रतिपतेरीचित्यभाने रते- यथ्य नवयौवनस्स किमपि प्रेम्णः फलकाहरः। 2. पुरमागरी उपमा, २. 'नातः परमनाप परदाराविना ती माईमा राय नि मारमात उपो.. मायाय हस्तिजातिका जाति:

·- . मुग्धोपदेशः। सौभाग्यस्य विमानना विगुणता सौन्दर्यसारनियः शृङ्गारस्स विडम्बना किमपरं वेश्यारताडम्बरः ॥ २४ ॥ क्रुद्धो यस्य मनोभवस्तरुणिमा येनात्मनो वञ्चित- तस्तर्यश्च कटाक्षितः परिभवैः साक्षादलक्ष्मीमुखैः । युक्तायुक्तविचारणापरिहृतः कामं स कामी क्रिमिः पण्यस्त्रीषु नितम्बनामनि महानिम्बे रति विन्दति ॥ २५ ॥ शापः कोऽपि महानयं परिणतिर्दुष्कर्मणामीदृशी ६ दौर्जन्यं परमं विधेरिदमियं साक्षादलक्ष्मीः स्थिरा । सौहार्दस्य च विभ्रमस्य च रतेर्भर्तुश्च यूनां तथा यत्सत्यज्य कुलाङ्गनां बहुमुखो दासीजनः सेव्यते ।। २६ ॥ संपर्कोऽप्यतिकर्कशः परिचयाभासोऽप्यसंपत्करो दृक्पातोऽप्यवसादसूरपि सकृत्संभाषणं दूपणम् । छायापि च्छलनात्मिका परिमलोद्गारोऽपि हालाहलं वेश्यानां विषयेपु किं पुनरहो सक्किमहासाहसम् ॥ २७ ॥ द्रोहो यस्य पिता कलाः किल चतुःषष्टिस्तथा मातरः प्राणाः सर्वमलीकमर्थहरणं नाम प्रधानव्रतम् । विक्रेयं निजमङ्गमङ्गमपि चानङ्गः सहायः स्वयं. तस्यानर्थशतात्मकस्य गणिकाव्याधेः किमस्त्यौषधम् ॥ २८ ॥ गृधी निर्भरमामिषेषु सरधा घोरा मधूनां भरे व्याघ्री तीक्ष्णनखक्षतेषु भुजगी दंशप्रकारेषु च । उत्तानेषु विवर्तनेषु शर्फरी वित्तच्छले मूपिका वेश्या कामुकवञ्चनाय भुवने रूपैरनेकैः स्थिता ॥ २९ ॥ साम्राज्यं मधुमासमत्स्यगिलनं मन्त्री जरत्कुट्टनी दण्ड्यः सार्थकिराटसूनुरधनाः शृङ्गारिणः किंकराः। आचारो बहुगालिदानमधमो मित्रं धनं जीवितं वेश्यानां पुरचार" ..........."थ भन्नः प्रियः ॥ ३० ॥ १. पद्यमेतत्सुभाषितावली समुद्धृतमस्ति. २ सार्थो धनवान् ; किराटो वणिग्विशेषः, ·मुग्धोपदेशः। उत्कम्र्प मतिविभ्रमं विदधती यूनां शनैनिन्दिता तारुण्यस्य जनापवाद" .."वेश्या च संदृश्यते ॥ ३७ ॥ योऽयं निर्दयदन्तखण्डनकरो बुद्धिप्रयोगैर्हठा- नीरन्ध्रो भुजयन्त्रपीडनविधिः सोल्लासमुत्पादितः । तेनेमोरिव कामुकस्य सरसस्यादाय सारं परं वेश्याभिः क्रियते वहिर्यदि परं निष्कासनं शल्कवत् ॥ ३८ ॥ वाग्भिर्भर्सनमंशुकादिहरणं संताडनं मुष्टिभिः कि चान्यद्विपरीतदर्शनमधःकारोऽथ पादाहतिः । इत्यादि प्रथमं यदेव सुरतप्रौढोपचारक्रमे वेश्या पश्यत तत्तदेव कुरुते निर्वासने कामिनाम् ॥ ३९ ॥ यद्भूयः परिचुम्बनं यदसकृत्सर्वाङ्गमालिङ्गानं यत्पर्युत्सुकमीक्षितं सरभसं यच्चाटुकोत्कट्ट(त्कीर्त)नम् । यत्सद्भावकथानकं रहसि यत्तत्किचिदभ्यर्थनं वेश्यानां विपवत्तदेव निपुणं चिन्त्यं सदा कामुकैः ॥ ४० ॥ विब्बोके बकचेष्टितं बहुविधभूविभ्रमेषु भ्रम कौटिल्यं नखरक्षतेपु सुरतोपायेपु मायां स्वयम् । सीत्कारान्तरसत्यमर्थहरणं सर्वत्र ये जानते वेश्यानां परमं रहस्यमवनौ ते केऽपि मेधाविनः ॥ ४१ ॥ किंचित्राहु(घु)णकागमेन किमपि प्रस्तारविस्तारव- द्यात्राचैत्रतिथिक्रमैः किमपि च क्रोधप्रसादोदयैः । . किंचित्काञ्चनरत्नवस्त्रविपयैर्नानाविधैदोहदै- वाराण्यर्थविनिर्गमस्य गणिकाः कुर्वन्ति शृङ्गारिणाम् ॥ ४२ ॥ अर्थोप्मा पितृलालनं विटवटामेलः प्रियंमन्यता तारुण्यं नगरे स्थितिस्तरलता धीः कामशास्त्रं प्रति । संगीत रजनी विधुर्मधुमदः सर्धा सपत्नैस्तथा वेश्यानामनुरक्तवित्तहरणे कुर्वन्ति साहायकम् ॥ ४३ ।।

·काव्यमाला। रागीति प्रतिपत्तिभूविंट इति प्राप्तोऽतिवन्धं पदं श्लाघा) व्यसनीति हीनकुल इत्ययः कुटुम्बः स्वयम् । मान्यः प्राहत(१) इत्यहो कितव इत्याप्तश्च किं वाधिक सर्वावस्थ इति प्रमाणपुरुपो वेश्यामिरभ्यर्च्यते ॥ ३१ ॥ मांस्पाकोत्कटमद्यगन्धि विहरचेटीनटीसंकुलं यद्वेश्यायतनं भुजंग परया भक्त्या पुरः पश्यसि । अत्रास्ते गृहदेवता विधती दिवट्टनं कुट्टनी यस्याः प्रत्यहमाढ्यकामुकपशुबातोपहारैवलिः ॥ ३२ ॥ प्रत्यङ्गार्पणचारुचाटुकरणप्रेमोचितप्रार्थना श्रीवातायनदर्शनादि (1) गणिकालोकस्य धर्मः परः। कुट्टन्याः पुनरुत्कटोत्कटमिदं तत्रास्त्यगस्त्यन्नतं याणाहुतिरेककैव सकलै रत्नाकरैः कामिभिः ॥ ३३ ॥ कंदर्पप्रतिभूनिवेशितवलीरेखावलीशोभिते लीलोदचितवाहुपाशयुगलापातैश्च भोः कामुकाः । वेश्यानां विपुले नितम्बफलके शारैः कटाक्षरितो यदः क्रीडितमत्र दास्यति पुरो दारिश्चमेवोत्तरम् ॥ ३४ ॥ शूलेनाद्य मृताहमद्य सरजाः कर्तव्यमद्य व्रतं त्यागी नाति ततोऽधिकोऽपर इति श्लाघा विपक्षस्य न । कंचिन्नोत्सहते स राजतनयो जानाति माता ममे- त्येवं मुग्धभुजंग रूक्षगणिकावाचोऽचिराच्छोप्यसि ॥ ३९ ॥ मालिन्यं प्रकटीकरोति निविडं नैर्गुण्यमातन्वते(ती) जीर्णनेहपरम्परा विदधते पात्रेऽप्यहो दूपणम् । वेश्या दीपशिखेव भाति रजनी रूपभ्रमान्धीकृतो यत्रायं कुरुते पतङ्गपतनं हाहा भुनंगननः ॥ १६ ॥ केशाकर्षणकर्मणि व्यवसिता वीर्य हरन्ती परं म्लानि कामपि तन्वती सितमुखी लग्ना च कर्णान्तिके । १. एतदपि पय सुभाषितावलावति, ·मुग्धोपदेशः। उत्कम्पं मतिविभ्रमं विदधती यूनां शनैनन्दिता तारुण्यस्य जनापवाद...""वेश्या च संदृश्यते ॥ ३७ ॥ योऽयं निर्दयदन्तखण्डनकरो बुद्धिप्रयोगैर्हठा- नीरन्धो भुजयन्त्रपीडनविधिः सोल्लासमुत्पादितः । तेनेक्षोरिव कामुकस्य सरसस्यादाय सारं परं वेश्याभिः क्रियते वहिर्यदि परं निप्कासनं शल्कवत् ॥ ३८ ॥ वाभिर्भर्त्सनमंशुकादिहरणं संताडनं मुष्टिभिः किं चान्यद्विपरीतदर्शनमधःकारोऽथ पादाहतिः । इत्यादि प्रथमं यदेव सुरतप्रौदोपचारक्रमे वेश्या पश्यत तत्तदेव कुरुते निर्वासने कामिनाम् ॥ ३९ ॥ यद्भूयः परिचुम्बनं यदसकृत्सर्वाङ्गमालिङ्गानं यत्पर्युत्सुकमीक्षितं सरमसं यच्चाटुकोत्कट्ट(कीत)नम् । यत्सद्भावकथानकं रहसि यत्तत्किचिदभ्यर्थनं वेश्यानां विपवत्तदेव निपुणं चिन्त्यं सदा कामुकैः ॥ ४० ॥ बिब्बोके वकचेष्टितं बहुविधभूविभ्रमेषु भ्रम कौटिल्यं नखरक्षतेषु सुरतोपायेपु मायां खयम् । सीत्कारान्तरसत्यमर्थहरणं सर्वत्र ये जानते वेश्यानां परमं रहस्यमवनौ ते केऽपि मेधाविनः ।। ४१ ॥ किंचिठया (घु)णकागमेन किमपि प्रस्तार विस्तारव- द्यानाचैत्रतिथिक्रमैः किमपि च क्रोधप्रसादोदयैः । किंचित्काञ्चनरत्नवस्त्रविपयैर्नानाविधैोहदै- द्वाराण्यर्थविनिर्गमस्य गणिकाः कुर्वन्ति शृङ्गारिणाम् ॥ ४२ ॥ अर्थोप्मा पितृलालनं विटघटामेलः प्रियंमन्यता तारुण्यं नगरे स्थितिस्तरलता धीः कामशास्त्रं प्रति । संगीतं रजनी विधुर्मधुमदः स्पर्धा सपत्नैस्तथा वेश्यानामनुरक्तवित्तहरणे कुर्वन्ति साहायकम् ।। ४३ ॥

·मुग्धोपदेशः। तस्यैवाद्य निराश दुर्भग पशो निर्लज गच्छाधुना धिक्त्वां निर्धनचङ्गमित्यपवदन्हीतो न वेश्याजनः ॥ १० ॥ केचिद्द्यूतकरा भवन्ति कतिचिद्भिक्षाचराः किंकराः केचित्कर्मकराः परे धनवतां श्लाघाकराः केचन । स्कन्धासक्तपटचरा द्य(अ)नुचरा शोकादकिंचित्करा- स्तेऽमी कामिवराः पुरा समभवन्वेश्यासु ये गोचराः ॥५१॥ वेश्याभिर्विवशीकृतः कुपुरुषः संजायते दुर्गतो दौर्गत्येन दुरोदरे निपतितः खं हारयत्येव सः। रुद्धो द्यूतकरैः करोति विधुरश्चौर्य ततस्तस्करो वध्यः स्यान्नृपतेरहो नु विषयासक्तैर्दुरन्ता गतिः ॥ १२ ॥ आजीवः कपटानुरागकलया दोपो न दुःशीलता वैधव्यं न च बाधते सदसतोः संभावना व्यत्ययात् । यत्किचित्करणे परस्वहरणे ब्रीडा न पीडाकरी नोवा राजभयं च ही बत सुखं जीवन्ति वारस्त्रियः ॥ ५३॥ स्त्रीति प्रीतिकरं पुरः परिणतो हालाहलं केवलं सर्वस्य व्यसनं किलेतदधिकं तत्रापि वेश्येति च । प्राधान्येन ततस्तदेव कथितं यत्तटासङ्गेन च व्याख्यातं गुणदोपजातमुचितं चिन्त्यं तदप्यादरात् ॥ १४ ॥ चेतःश्वापदवागुरा दशगुणस्फारमरोड्डामरा वार्तव्यावधयः (2) समुद्रलहरीपूरैरिवोत्पादिताः। नापि स्वाम्यसमर्पणेन न सखे सख्या (१) विरोधेन वा गूढान्तर्मुखसाहसव्यतिकरा रक्ष्याः परं योपितः ॥ ५५ ॥ भस्मस्नानमहाव्रतं कतिपयश्रीभ्रष्टसंभावित सर्वापहवहस्तलाघवकलाकूटाक्षशिक्षात्मकम् । प्रत्याशापुनरुकहारणनगद्रोहं विवादास्पद दारिद्यत्व निमन्त्रणं किमपरं धिग्यूतलीलायितम् ॥ १६ ॥ १. गते. २. जीविका.

·काव्यमाला । वैदन्धीमवीरस्य व्यवहितं कार्य कलाकौशलं सौजन्येन गतं किमन्यदफलो राशिगुणानामपि । यत्लान्न प्रणयेन न प्रणतिभिः प्रेम्णा न न प्रीणने- न प्राणैरपि ते भुजंग गणिका वित्तं विना तुप्यति ॥ ४४ ॥ दासी नाथ तवाहमेव विभवः सर्वस्त्वदीयः स्थितो मा मां निर्दय मुञ्च शून्यमखिलं मन्ये जगत्वां विना । इत्युक्त्वा सहसा भुजंगपुरतो यद्वेश्यया स्यते भुक्तोच्छिष्टदरिद्रकामिविभवास्ते केवलं तद्विदुः ॥ ४५ ॥ खप्ते कामपि संलरप्रिय मया दृष्टोऽसि तत्ते वला- देवं मां प्रति सांप्रतं किमुचिता निष्कारणं वञ्चना । तज्जामि वरं निशानु यदसौ निद्रापि ने द्रोहिणी- त्यालापैगणिकागणेन न च को विश्वास्यते कामुकः ॥ १६ ॥ भ्रूभङ्गैरतिभङ्गुरैः कुटिलितप्रान्तैस्तथा कुन्तलैः सोपेरिव चक्षुपोः सरलितापाडैश्च भयन्तरैः । आत्मीयां चलचित्तवृत्तिरचनां वेश्या वराकी सदा यूनां दर्शयतीव ते यदि परं मूढा न तजानते ॥ १७ ॥ पक्रोक्त्या प्रथम निरादरतया पश्चात्ततः केनचि- दातव्यं बहु तत्र यामि भवता(ताद्) भूयोऽपि नौ संगमः । इत्युक्तोऽपि न बुध्यते खलु यदा रागी दरिद्रो जड- चेटीभिर्वहुभापितैरपि तदा हत्तार्गलैर्यते ॥ १८ ॥ भूयः कालवशात्तमर्जितधनं दृष्ट्वाय मल्लभः स क्रुद्धो गमितस्त्वयेति कलहो मात्रा समं जायते । कृत्वा तं प्रति च त्रतादि विरहं सं नाटयित्वा तत- स्वलिन्मित्रमुखेन संघिरपरो वैश्याभिरुत्पाद्यते ॥ १९ ॥ प्रौढ प्राणद कान्त नाथ सुभगोदार प्रिय त्वां विना किं वित्तेन गृहेण किं किममुभिह्योऽपीति यो भाषितः । १. दिनेऽपि.

·मुग्धोपदेशः। १३३ तस्यैवाद्य निराश दुर्भग पशो निर्लज गच्छाधुना धिक्त्वां निर्धनचङ्गमित्यपवदन्हीतो न वेश्याजनः ॥ ५० ॥ केचिद्दयूतकरा भवन्ति कतिचिद्भिक्षाचराः किंकराः केचित्कर्मकराः परे धनवतां श्लाघाकराः केचन । स्कन्धासक्तपटचरा घ(अनुचरा शोकादकिंचित्करा- स्तेऽमा कामिवराः पुरा समभवन्वेश्यासु ये गोचराः ॥५१॥ वेश्याभिर्विवशीकृतः कुपुरुषः संजायते दुर्गतो दौर्गत्येन दुरोदरे निपतितः खं हारयत्येव सः। रुद्धो द्यूतकरैः करोति विवुरश्चौर्य ततस्तस्करो वध्यः स्यान्नृपतेरहो नु विषयासक्के१रन्ता गतिः ॥ १२ ॥ आजीवः कपटानुरागकलया दोपो न दुःशीलता वैधव्यं न च वाधते सदसतोः संभावना व्यत्ययात् । यत्किचित्करणे परस्वहरणे ब्रीडा न पीडाकरी नो वा राजमयं च ही वत सुखं जीवन्ति वारस्त्रियः ॥ ५३॥ स्त्रीति ग्रीतिकरं पुरः परिणती हालाहलं केवलं सर्वस्य व्यसनं किलैतदधिकं तत्रापि वेश्येति च । प्राधान्येन ततस्तदेव कथितं यत्तत्प्रसङ्गेन च व्याख्यातं गुणदोपजातमुचित चिन्त्यं तदप्यादरात् ।। ५४ ॥ चेतःश्वापदवागुरा दशगुणस्फारमरोड्डामरा वार्तव्यावधयः (१) समुद्रलहरीपूरैरिवोत्पादिताः । नापि स्वाम्यसमर्पणेन न सखे सख्या (१) विरोधेन वा गूढान्तर्मुखसाहसव्यतिकरा रक्ष्याः परं योपितः ॥ ५५ ॥ भस्मन्नानमहानतं कतिपयश्रीभ्रष्टसंभावितं सर्वापहवहस्तलाघवकलाकूटाक्षशिक्षात्मकम् । प्रत्याशापुनरुक्तहारणनगद्रोहं विवादास्पदं दारिद्यस्य निमन्त्रणं किमपरं धिन्यूतलीलायितम् ॥ ५६ ॥ १. गत. २. जीविका.

·काव्यमाला। हिंसानिधूणकर्मभूः प्रतिपदानेकप्रमादप्रसू- रव्यापारधुरंधरा प्रतिकृता ग्राम्यैनघन्यैः श्वमिः। . शून्यारण्यत्तदाप्रवासबिरसव्यायाममिथ्यागुणा कायक्लेशफलावधिमंतिमतां सेव्या मृगव्यापि किम् ॥ १७ ॥ शौचाचारविचारवाह्यमखिलाकार्याहिताचार्य तत्तद्गोप्यरहस्यमन्त्रभिदुरं निशमक्ष्णोस्तमः । यत्तद्वादकलिप्रमादविविधोन्मादैः पिशाचायितं मद्यं मूर्तममेध्यमेतदितरादन्यस्य कस्य प्रियम् ॥ १८ ॥ उल्कापातसहोदर सहचरं नैदाघझञ्झामरु- ज्झम्पानां हरकण्ठलालितगरद्रोणीकुटुम्वीकृतम् । जिह्वाग्रे करपत्रमित्रमनिशं तत्कर्कशं दुर्वचो यस्यास्ते वद कद्वदः कथमहो सोऽपि स्वयं जीवति ॥ ५९ ॥ चण्डं दण्डमकाण्ड एव कलयनराजा प्रजानां यमः कुर्वन्दुळयमर्थदूषणरुचिः त्यस्यैव स द्रोहकृत् । सौम्यः सौम्यकरोऽतिविश्वनयनानन्दोऽभिनन्यः सतां सश्रीकः कमलाकरश्च सुपमां का कामहो नाहति ॥ ६० संसारस्य महेश्वरो दिनपतिर्धान्तस्य वैद्यो रुजां धत्तमवस्य शास्त्रमपरिज्ञानस्य तोयं तृपः। सिद्धाज्ञा गरलस्य तीर्थसरणं वृद्धत्ववैलव्ययोः सप्ताङ्गव्यसनावले: प्रशमनोपायश्च शिक्षा सताम् ॥ ६१ ॥ ॐकारः साहसानां निजगुणनिपुणप्रत्यक्षा सुखानां कादाचित्कः प्रयोगः सकलपरिचयोपाधिवैदग्ध्यबन्धुः । कष्टानामन्त्यकाष्ठा धनरसिकवणिग्लोकयात्राप्रसङ्गो जीवजन्मान्तरं चेत्यलमतिबहुना स्वस्ति देशान्तराय ॥ १२ ॥ यद्यप्यति सविस्तराद्भुतकथाभूयिष्ठनानाविध- च्याख्यायां निरवद्यहृयचरितोदारं च देशान्तरम् । १. गांवादो.

·मुग्धोपदेशः। तत्रापि स्वगृहेषु कोऽपि गुणवद्गोष्ठीगरिछीकृत- स्फारोऽनारतमारतीरसपरिप्यन्दः सखे सुन्दरः ॥ १३ ॥ ते वन्द्या मकरन्दबिन्दुमधुरैरम्युत्थितादक्षरे- येपां वान्ति सरस्वतीपरिमलोद्वारा मुखाम्भोरुहात् । वन्द्यास्तेऽपि तदन्तरालपतिता ये भृङ्गभङ्गीजुपः सान्द्रानन्दकरम्बितं जगदिदं विन्दन्ति नि(न)न्दन्ति च ॥१४॥ दृष्ट्या देशमशेपमा जलनिधेरालोक्य कौतूहला- दास्थानीरवनीभृतां च पुनरप्यागत्य देशं निनम् । कारुण्यात्तरुणं जनं प्रति सतामभ्यर्थनाभिस्तथा सोऽयं संप्रति जहणेन कविना मुग्धोपदेशः कृतः ॥ १५ ॥ विद्याभ्यासपरम्परापरिचयैर्वाल्यं कृतार्थीकृतं तारुण्यं तरुणीनिरन्तरपरीरम्भैश्च संभावितम् । अस्माकं मुरसिन्धुरोधसि पुनः शंभावदम्भार्चने- वृद्धत्वस्य विशुद्धतां जनयितुं कर्तव्यशेपः स्थितः ॥ १६ ॥ इति काश्मीरिकमहाकविधीजहणप्रणीतो मुग्धोपदेशः । श्रीविश्वेश्वरपण्डितमणीतं रोमावलीशतकम्। नाभीवदे तव विराजति रोमवल्ली धूमावली मदनपावकबोधिकेयम् । लोकोत्तराद्भुतकृति त्वयि पक्षवृत्ति- युक्ता भवन्त्यपि पुरा तदभावभानः १॥ वदि विनव तव रोमलतामिपेण धूमावली स्फुरति नाभिगभीरदाम् । 1. असा विश्वरपगिता देशकालादिक बीन्द्रकणांमरारम्भे (काव्यमालारा | ६६ मितेऽ.) प्रोक्तमा. पुनादरमस तास्यास्मानिरासादितन्. तक जयपुर- राजगुरुपानीसरोपाडूनारायणमानां क-संज्ञान, दिनीयं अलरमहाराजाधिनपानाम- परित लक्ष्मनात्तपन्नाना स-समाग्न ·काव्यमाला। संख्यामतीतमतिदुर्लभमत्र तेन मन्यामहे कुसुमचापमहानिधानम् ॥ २॥ उद्दीप्यते तव हृदि सरजातवेदा वक्षोरुहप्रतिहतोऽथ तदुत्वधूमः । जानामि रोमलतिकापदवीमवाप्य नाभीगभीरविवरं प्रविशन्विलीनः ॥ ३ ॥ वक्षोरुहक्षितिभृता मिलितकभागां रोमावली भुजगरानवधू विधाय । दर्वीकरज्यगिरिचापजितामरारि- रुद्रोपमेयमसमाशुगमातनोपि ॥ ४ ॥ नाभीसमाश्रयिण उज्ज्वलदीप्रमूर्त- हीराग्रगुम्फितमहामणिदीपकस्य । उद्त्वरी विलसदजनमञ्जरीव राजीवगानि तव राजति रोमराजी ॥ ५ ॥ वलोरही कविवरस्तव तकिती यौ स्तम्बेरमप्रवरकुम्भतया वरोरु । तन्निर्गलम्मदनलोवतया ध्रुवं ते रोमालिरूपमपि निद्भुतदेश्यमेव ॥ १ ॥ नाभीदे निपततां जनमानसानां नैवाभविष्यदित उद्धरणं कदाचित् । रज्जुर्हि रोमलतिकाव्यपदेशभाजी वक्षोनशैलनियता यदि नाभविष्यत् ।। ७ ।। नाभीमुपेत्य सरसीं तव रोमवीथी- स्तम्मं ततो दुरधिरोहतरं निखाय । वक्षोनवप्रमसुवोधसुखं मनोभू- यंग्रीकृतः सततमुअभियाधिशेते ॥८॥ १. 'भासां' स. २. 'पद्धोपमेय क.

·रोमावलीशतकम् । । वेलावनी लवणिमामृतसागरस्य तालीलता तव विराजति रोमलेखा । तस्याः पयोधरमयेन फलद्वयन माद्यन्ति नेत्रविषयीभवतापि लोकाः ॥९॥ अत्युन्नतस्तनमहीरुहदुर्गवासो भर्गाद्भिया मकरकेतन आयताक्षि । रोमालिरज्जुमिलिताग्रकहाररत्न- कुम्भं निरस्य रसमिच्छति नामिकूपात् ॥ १० ॥ वृद्धेनिंदानमिह पुप्पशरासनस्य वामोरु ते स्तनमयो नववामदेवः । यस्मिन्कुरङ्गमदपङ्कवशात्कलिन्द- कन्या स्थिता पतति रोमलताछलेन ॥ ११ ॥ स्नेहातिरेकसततज्वलितासमेषु- दीपेन यत्स्तनतलेऽञ्जनमाविरासीत् । मन्ये तदेव चिरकालभवद्गुरुत्वं तस्मात्पतद्वदति रोमलतेति लोकः ॥ १२ ॥ आकाशमाश्रितवतीमवलोकमाना स्रोतस्वती दुहितरं तुहिनाचलस्य । मन्ये कलिन्दतनयापि तवावलग्न- माशिश्रिये सुतनु रोमलतामिपेण ॥ १३ ॥ शृङ्गारनामकरसान्वितनीलवर्णः कि पारमार्थिक इतीव मनोभवेन । क्षिप्तः परीक्षितुमयं नलिनाक्षि मध्य- व्योनि स्फुरत्यहह रोमलतेति चित्ते ॥ १४ ॥ अश्रान्तवक्रतुहिनद्युतिसंनिधाना- दीपद्विकासमपि लव्धुमनीश्वराभ्याम् । १. 'निधानं क. १८ ·११८ काव्यमाली। अन्तर्भूतं मधु कुचाम्बुनकोरकाभ्यां निश्योतदन्तरवगच्छति रोमक्लीम् ॥ १५॥ वन्मध्यमं गगनमित्यविवादमेव वसोनकाञ्चनसरोजरुचास मागः । पिङ्गीकृतो [भयतोऽसिलदिनुखत्वा- दोमालिरित्यविकृतः पुनरस योऽशः ॥ १६ ॥ नूनं पयोधरयुगं तव तन्ति देह- न्यूह वहत्यविहतं यत एतदेव । रोमावलीपदमुपैति गभीरनामी- पद्माकरान्नवसमुद्यतमेचकत्वम् ॥ १७ ॥ त्वन्मध्यमं प्रियतमे वियता समानं मन्दाकिनीव समुदञ्चति हारवल्टी। पीयूपमानुरिव नायकरम्यरत्नं रोमावली तनुषलाहकवायिकेव ॥ १८ ॥ सारङ्गिकामदनिपद्धरसंप्ररोह- नीलत्वयोस्तव पयोधरयोरतीव । संघट्टनादिव परस्सरमेकखण्डो रोमावलीपदमुपेत्य पपात मन्ये ॥ १९ ॥ मुक्कालिलोहितकमालिकयोविभाग- संलग्नयोललितरोमलतेयमन्तः । संगम्य शीतकिरणामृत(दीधितिभ्यां सिंहीसुतः कवलतामिव नीयमानः ॥ २० ॥ स्वन्मध्यमाम्बरतलादहितुल्यरूपो रोमावलीमयविधुतुद् एप सुनु। लिप्मुमुखेन्दुमिव निग्रसिपासमेतः प्रोयत्स्वनसितिधरान्वयतो निरुद्धः ॥२१॥ 1. 'वृत' च. २. 'करान्त' क.

·रोमावलीशतकम् । हाराप्रभूग्रथितलोहितकांशुजाल- नीरन्ध्रनाभिमिलिता तव रोमराजिः । पारीक्षितक्रतुविदीपित्तवहिकुण्ड- मध्ये विभाति पतयालुरिवोरगस्त्री ॥ २२ ॥ श्रीखण्डसङ्गविरहेण विहीनमुच्चै- वक्षोरुहं मलयपर्वतमारुरुक्षुः। दवींकरी तव विलासिनि रोमराजी गारुत्मतान्वयभयादध एव तस्थौ ॥ २३ ॥ नाभी तवोज्ज्वलरसामृतपूर्णवापी तस्यां निधाय विधया वरहारयष्टिम् । मीनध्वनं मदयितुं हृदयाधिवासं रोमावली रसझरी समकृप्यतोव॑म् ॥ २४ ॥ वक्षोरुहक्षितिधरद्वितयान्तराला- दुत्थायिनी शुचिरसस्य सरस्वतीयम् । उन्निद्रनीलनवनीरजहासिनीयं रोमालिरुल्लसति जीवितवल्लभे ते ॥ २५ ॥ वक्षोरुहाद्रिपतनप्रतिवन्धहेतु- संयोगवत्त्वदुदरं वियदस्त्यपूर्वम् ।। यस्मिन्विराजति समायतरोमवल्ली- स्वातीपथो विलसदञ्जनगञ्जनश्रीः ॥ २६ ॥ नाभीदरीज्वलदनकृशानुमध्ये यूनां मनांसि रससंस्तिमितानि पेतुः । तद्दाहतः समुदिता प्रतिभाति रोम- राजीमिपेण वरवणिनि धूमलेखा ॥ २७ ॥ धूमो हि वड्यनुमितो मत एव हेतु- रित्येवमीरयति ताकिकचक्रमत्र । 1. श्रीः' ख. २. 'पतयोः' ख. ३. 'वियदास पूर्वम्' क.

·रोमावलीशतकम् । रोमावली मरकतोपलरेखिकेयं नीलारविन्दसुपमाक्षि समुजिहीते । केनान्यथा कुसुमबाणभुजंगदष्टं चेतः समुच्छसिति दृग्गतया तयापि ॥ ३५ ॥ उद्दाममन्मथविकारविमोहगाव- ध्वान्तच्छटा सुतनु संक्रमणस्वभावा । रोमावली तव कुतोऽपरथा युवाक्ष्णां तदर्शनात्तिमिरिता हरितो भवन्ति ॥ ३६ ॥ खानन्तरोन्नतपयोधरमण्डलेन ग्रीप्मेण यौवनमयेन महोप्मभाना । नीता शिशुत्वरजनी ऋशिमानमेपा नूनं चकास्ति तव रोमलताउलेन ॥ ३७ ॥ जागति मानसगतो रस उज्ज्वलो यः स्वाधिक्यतः स किल मातुमिहासमर्थः । वक्षोजभूमिधरसंधिपथेन मन्ये वामाक्षि ते वहति रोमलतापदेशात् ॥ ३८ ॥ वाल्यं दशाननमिवास्तमितं विधातुं रोम्णामियं ततिरिति व्यपदिश्य शङ्के। लावण्यवारिनिधिमुत्तरितुं रतीश- रामेण सेतुरिह चारुतरो न्यबन्धि ॥ ३९ ॥ पीयूपदीधिवितया जनितप्रसङ्गो योऽको मुखेन तव तन्वि तिरस्कृतोऽभूत् । मन्ये स एव कुचशैलनिपातभिन्नो विज्ञायते जगति रोमलतेति लोकैः ॥ ४० ॥ वक्षोजपर्वततटीपु कृताटनानां नाभीसरः समवगाहितुमुत्सुकानाम् । १. 'परि' ख.

·काव्यमाला। रोमालिधूमलतिकाकुचपर्वतेन नाभीह्नदेन च समं व्यतिपङ्गमेति ॥ २८ ॥ वज्ञानजन्यदहनानुमितौ विशवं धूमोऽपि याति विषयत्वमितीव वक्तुम् । नूनं व्यत्ति हृदये तव रोमराजि- व्याजेन धूमवितति विधिरुद्विवादाम् ॥ २९ ॥ एकार्थवाचकमिदं दहनासमेपु- शब्दद्वयं नियतमाकलयामि कान्ते । धूमेन रोमलतिकाव्यपदेशभाजा स्यादन्यथा तदनुमाप्रमितिः कथं वा ॥ ३० ॥ कामोपजीवकमिमं मुखरेवतीश- मासेवितुं तपनजासरिदुद्तेव । तगीत्युदीतकृशता तव रोमराजी निति मुक्तवलिरूपऋजुप्रवाहा ॥ ३१ ॥ सर्वाङ्गसंचरणतः समनन्तरं य- धूनां दृशस्तनमहीधरमध्यरुक्षन् । मन्ये ततो निपतनं समुपेयुषीणां तासां विभाति पदवी तव रोमवीथी ॥ ३२ ॥ रत्नावलीविविधकान्तिकदम्बकेन चापं पयोधरयुगे तव निर्मितं यत् । कामस्स रुद्रविजयाय तदीयमौर्वी- लेखेव रोमलतिका दयिते चकास्ति ॥ ३३ ॥ त्वचेतसि स्थितवतो मकरध्वजस्य संरक्षणाय दनुजद्विपता निदिष्टम् । खाश्मच्छलेन गरुडं समवेक्ष्य रोम- श्रेणीमिपात्स्तनभवाहिरपागमत्किम् ॥ ३४ ॥ 1.'व्यतिरेक' स. २. 'लेखा' ख.

·रोमावलीशतकम् । रोमावली मरकतोपलरेखिकेयं नीलारविन्दसुपमाक्षि समुजिहीते । केनान्यथा कुसुमबाणभुजंगदष्टं चेतः समुच्छसिति दृग्गतपा तयापि ॥ ३५ ॥ उद्दाममन्मथविकारविमोहगाढ- ध्वान्तच्छटा सुतनु संक्रमणखभावा । रोमावली तव कुतोऽपरथा युवाक्षणां तद्दर्शनात्तिमिरिता हरितो भवन्ति ॥ ३६ ॥ स्वानन्तरोन्नतपयोधरमण्डलेन ग्रीष्मेण यौवनमयेन महोप्मभाजा । नीता शिशुत्वरजनी ऋशिमानमेपा नूनं चकास्ति तव रोमलताछलेन ॥ ३७ ।। जागति मानसगतो रस उज्ज्वलो यः स्वाधिस्यतः स किल मातुमिहासमर्थः । वक्षोजभूमिधरसंधिपयेन मन्ये वामाक्षि ते वहति रोमलतापदेशात् ।। ३८ ॥ बाल्यं दशाननमिवास्तमितं विधातुं रोम्णामियं ततिरिति व्यपदिश्य शङ्के । लावण्यवारिनिधिमुत्तरितुं रतीश- रामेण सेतुरिह चारुतरो न्यबन्धि ॥ ३९ ॥ पीयूपदीधितितया जनितप्रसङ्गो योऽङ्को मुखेन तव तन्वि तिरस्कृतोऽभूत् । मन्ये स एव कुचशैलनिपातभिन्नो विज्ञायते जगति रोमलतेति लोकैः ॥ ४० ॥ वक्षोनपर्वततीपु कृताटनानां नाभीसरः समवगाहितुमुत्सुकानाम् । १. "परि' ख.

·१४२ काव्यमाला यूनां मनोमदकलद्विपनायकानां वन्धाय रोमलतिका तव शृङ्खलेव ॥४१॥ एषा वशीकरणसिद्धमहाञ्जनस्य रेखा व्यधायि तव रोमलता सरेण । नेत्रेन्द्रियाणि जगतां सति यत्प्रयोगे नालं भवन्ति विषयान्तरसंगमाय ॥ ४२ ॥ तारुण्यधर्मसमये तव देहभूमी संचारिणां युवकदम्बकलोचनानाम् । विश्रामकाम इव कामिनि काम आधा- नाभीप्रहिं कुचघटौ कचराजिरज्जुम् ॥ ४३ ॥ अभ्युद्गता तव पयोधरमध्यदेशा- द्विद्योतते तडिदिवाहह रोमराजी । यूनां विवेकधृतिमुख्यगुणक्षयस्य संसूचनाय सुतनूदितमेचकत्वा ॥४४॥ सेमावली तव नवीनपयोदवीथि- रैरावतः किमु पयोधर एतदूर्ध्वम् । यस्यां विभाति नवमौक्तिकहारवल्ली- निःस्पन्दमन्दगतिका विसकण्ठिकेव ॥ ४५ ॥ आरामताजुपि मनोजनुपो भवत्यां वाणी कुहरुतरुतं युवता निदाघः । रोमावली घनलता वदनं सुधांशु- हाँसो हिमं करयुगं मृदुलं शिरोपम् ॥ ४६ ॥ काले महातरुणताजनितान्धकारे त्वन्मानसालयमनङ्गमभिवजन्ती । नीलं निचोलमुपगृह्य कृशायटी रोमावली रतिरिव प्रविविक्षुरन्तः ॥ ४७ ॥ 1.'लेखा स.

·रोमावलीशतकम् । . वक्षोजशैलशिखरं समवाप्य बाल्य- तीक्ष्णद्युतौ रसहरेऽस्तमुपमयाति । संध्येवलौहितकरश्मिभिरुज्जिहीते रोमालिरुल्लसति सुभ्र तमोलतेव ॥ १८ ॥ या तस्य पूजनविधी हरिणीमदस्य धारा त्वया प्रियतमे प्रथमं व्यतारि । सैव त्वदीयहृदये. कृतसंनिवास रोमालिक्ष्यित उपस्थितमीनकेतुम् ।। ४९ ॥ निर्जग्मुपी कुचतटात्तव रोमरानी नाभीमुखं प्रविशती नितरां चकास्ति । चामीकराम्बुजगुलुच्छमुपेक्ष्य फुल्ल- मम्भोरुहं मधुतृषा भ्रमरावलीव ॥ ५० ॥ लोकत्रयं वशयितुं कुसुमायुधस्य तारुण्यमभ्युदयते दहनीयमनम् । तस्यैव संभवविवोधनकोविदेयं रोमावली स्फुरति धूमलता कृशाङ्गि ॥५१॥ प्रीत्यै प्रसूनधनुषो नवयौवनेन नाभीसरोवरमिवोत्सनतोच्छ्रिता ते । तत्संनिधौ सुरुचिरासितवैजयन्ती रोमावलीति वरवर्णिनि वर्णयन्ति ।। ५२ ।। वक्षोरुहात्मकहिरण्यमहीधरोऽयं विभ्राजते सरधनुर्भुवि दभ्रमावम् । तस्यैकतो मुखरुचामपरः प्रकाशो रोमच्छटान्धतमसं परतो विभाति ॥ ५३ ॥ त्वं दक्षिणासि नितरां धृतचन्दनोऽयं वक्षोरुहोऽपि मलयो हृदयावनी ते । १. 'वर्ष' क.

·काव्यमाला. लङ्का नखक्षतपलाशवती यतोऽत्र रोमावली रजनिरस्ति सदैकरूपा ॥ ५४॥ वक्षोजहाटकगिरीन्द्रतटस्थनील- जम्बूफलखुतरसोत्करनिर्मितेयम् । स्रोतस्वती वहति रोमलता त्वदीया यस्याः सुवर्णघटितोभयभागभूमिः ॥ ५५ ॥ तारुण्यपावकभवा कचराजिधूम- वीथी विराति मृगाक्षि विलक्षणैव । या गोलकेन सह संगममप्यनाप्ता दृष्टैव दृष्टिविकृति वितनोति यूनाम् ॥ १६ ॥ मन्दाकिनी कनकभूमिधरप्रपात- निप्पातिनी समवलोक्य तदीय॑येव । मन्ये कलिन्दतनया तव रोमराजि- व्याजेन सुच कुचवप्रतटात्पपात ।। ५७ ॥ तन्वि त्वदीयहृदये परमाधिराज्यं नेतुं मनोभवमशेषजगत्सु नूनम् । वक्षोरुही कनकनावभिषेककुम्भौ रोमालिहारलतिके चमरेऽसिताच्छे ॥ १८ ॥ आवासधान्नि हृदये तव मन्मथस्य कुम्भौ सुवर्णघटिती निहितौ स्तनौ किम् । मन्ये तयोनिपतनप्रतिकारहेतो रोमालिरक्रियत मारकतीव यष्टिः ॥ ५९ ॥ रोपान्धकारनिकरो दयितं प्रति प्रा- ग्वामाक्षि ते हृदय एव तिरोहितोऽभूत् । मन्ये स एव तव रोमलतामिषेण प्रादुर्वभूव चिरसंभृतिभूतभूमा ॥ ६ ॥ १. 'धूमलता' क. २. 'दृष्टधैव' क. .

·रोमावलीशतकम्। यूनां वियोगदहनाहितदाहभाना- मुज्जासनेन य उपाणि मनोभवेन । मन्ये सुदुष्कृतभरो हृदये स्थितं त- मन्वेतुमावसति रोमलनाच्छलेन ॥ ६ ॥ यावन्ति जाग्रति पुरा हृदये त्वदीये वीजानि चन्द्रमुखि कामकलाविकृत्याः । तान्येव हाररससेकवशेन रोम- राजीमिपात्सकलमङ्कुरितानि मन्ये ॥ ६२॥ वासाय पुप्पधनुपो हृदयं तवेदं माधु प्रसाधयितुमागतवद्युक्त्वम् । रोमालिकैतवत आयतनीलसूत्र- लेखां विभागजननीमिव तन्वि चके ॥१३॥ त्वमानसे निवसता कुसुमायुधेन मायासु शम्वरमहासुरतो बुधेन । व्यामोहनाय दहनालिकलोचनस्य रोमावली तिमिरवीथिरिव व्यकासि ॥१४॥ हारस्तवैप मकरध्वजपालनाय संकपणोऽतिविशदो हदि नित्यमास्ते । प्रत्यग्रमेघदलमेनककान्तिरेपा रोमावली वृहतिकालतिका तदीया ॥६५ ।। तारुण्यतीक्ष्णरुचिना तव कामकेली- मोहान्धकारमखिलं निरकासि चित्तात् । यन्मत्तकाशिनि हठेन तदेव रोम- राजीति नूनमिह गोचरयन्ति लोकाः ॥ १६ ॥ येन व्यधायि जनकेन पुरास्य दाहो भालेक्षणे निवसता पुरसूदनस्य । १.'उल्हासनेन' ख. २. 'हन्त' क.

·१४६ काव्यमाला। तस्य त्वदीयहृदये वसता स्मरेण धूमस्य रोमलतिकेति कृतो ग्रहः किम् ॥ ६७ ॥ आलम्ब्य ते स्तनमहीधरमच्छहारं मन्दाकिनीरुचिरमुग्रजिगीषयेव । रोमावलीमिपसमुन्नतधूमलेखा- मिन्दीवराक्षि पिबतीव रतेरधीशः ॥ ६८ ॥ तारुण्यशक्तिजनुषा कृतभारताह- व्यासेन ते स्तनयुगेन मृगीमदाभाम् । मसी ग्रहीतुमनसा निरमायि नूनं नीहारवीथिरिह रोमलतापदेन ॥ १९ ॥ वक्रेन्दुकान्तिनिकरैः कुचचक्रवाक- युग्मस्य यन्न समुञ्चति विप्रलम्भः । रोमावलीतिमिरलौहितिकार्कयोच वासो यदेष मदनस्य नवीनसर्गः ॥ ७० ॥ संकेतभूः नियतमे हृदयं त्वदीयं नूनं विहर्तुमनसो रतिकामयोः किम् । यसिन्विभाति विशदत्रिवलीतटिन्यां रोमावलीमयनवीनतमालवल्ली ॥ ७१ ॥ अद्यापि रुद्रनयनानलदाहजन्यां बहीं रुनं वहति सुन्दरि पुप्पधन्वा ! एतत्सुहृत्तरुणिमा तव हृत्स्थितेऽसि- ब्रोमालिशैवललतां निदधाति यस्मात् ।। ७२ ।। रोमावलीलवणिमामृतदीचिंकायां शैवालवल्लरिरुदेति विशङ्कमेपा। नाशिष्यतां कथममुं कुचचक्रवाको ध्वान्तभ्रमो यदि तयोहदि नाभ्युदैप्यत् ॥ ७३ ॥ 1. 'धूमलता' क. २. 'रोमावलीकपटनिद्रुततालवली' क. ३. 'नूनमलिकेक्षण' का - ·रोमावलीशतकम् । रोमावली मरकतोपलकोमलयं शैवालतः कथमिवाभ्युपयातु भेदम् । यद्गोचरीकरणमात्रत उत्पलाक्षि गृनोति कामुकजनेक्षणमीनसंघः ॥ ७४ ॥ शुद्धेन्द्रनीलघटितध्वजयष्टिरेपा रोमावली त्रिजगतीजयकृत्स्मरस्य । यस्था विभाति शिखरे कुचसंश्रयोऽयं सत्पत्रभङ्गिमिपतो मकरः सुनेत्रे ॥ ७५ ॥ त्वन्मानसे निवसता मकरध्वजेन संतयं साध्वसमलीकविलोचनोत्थम् । खमत्यनीकविनिरोधनहेतुसिद्ध- मन्त्राक्षरालिरिव रोमलता व्यलेखि ॥ ७६ ॥ वाचा कुहरुतरुतोपमया प्रिये ते कृप्ताहया निजमनेहसमन्तरेण । वामृतद्युतिभिया समुपस्थितेयं रोमालिरूपककुहः कुचपर्वताधः ॥ ७७ ॥ विद्यामधीत्य तत एव हतं तमेव कामेन शम्बरमहादितिनं निरीक्ष्य । रोमावलीपदमुपेत्य विधुंतुदोऽमुं वन्मानसस्थमभियुक्त इवोत्पलासि ॥ ७८ ।। वैरानुबन्धन विधेर्विधुरावधित्व- मालोक्य पुप्पधनुपा सुकुमारगात्रि । रुद्रीयभालनयनानलवारणाय रोमालिसूर्यतनया हृदि ते न्यधायि ॥ ७९ ॥ वक्षोनशैलशिखरान्मुखसाम्यमाप्तुं नूनं पपात वरगात्रि सुधामयूखः । 1. "विहितो क. २. 'साध्वममयेऽलिकलोचनात्यम्' क, ३. 'उडीयमान' क. - ·काव्यमाला । भन्नस तस्य कणिका इव हारमुक्ता- सल्लाञ्छनस्य तर रोमलतेति मन्ये ॥ ८ ॥ वहिन दाहमुपगच्छति वर्दिनवे- त्येवं विभाव्य मदनोऽधृत बदिनां नु । गन्मात्तीयवसता हृदये त्वदीय रोमालिधूमततिरुल्लसति प्रकामम् ।। ८१ ॥ वामेक्षणे तब मुखन सुधाकरण देपान्निगृह्य तिमिरप्रकरं प्रसह्य । क्षिता कुचतितिधरादय रोमलेखा- व्याजेन नाभिविवरे किमु संन्यवेशि ॥ ८२ ॥ भूयो रसं तव पयोधरमण्डलेऽस्मि- न्यूनां मनःसु परिवर्पति निर्विरामम् । दीकरी सुतनु रोमलतास्वरूपा नूनं प्रवेष्टुमभिकाइति नाभिरोकम् ॥ ८ ॥ म्फूर्तत्पुरत्रयविरोधिललाटनेत्र- ज्वाल्लोदितचरमनङ्गममुं हृदिस्थम् । सेक्तुं हलायुधभियेव कलिन्दकन्या रोमावलीत्वमुपगम्य किलोपतस्थे । ८४ ॥ वक्षोरुही वरसुवर्णमरोजगुच्छो मुक्तावली पुनरखण्डिततण्डुलाली । दीपोऽतिदीप्रतरलः सरपूजनाय रोमावली लघुजधूमलता कृशाङ्गि ॥ ८५ ॥ भूवल्लिकार्मुकमयाजनीथिमावी लब्ध्वा कटाक्षविशिखांस्तव काम औज्झत् । ज्यां रोमराजिरिति चापमधावतंस इत्याशुगान्कवरिकासुमना इतीव ॥ ८६ ॥ १. विपक्षलसामनेत्र' क.

·रोमावलीशतकम् । १४९ ब्रह्मादयोऽप्यतिवशंवदितेन्द्रिया ये चेतोभुवा वशमनायिपतात्मनः प्राक् । नेपामिह स्फुटतरा अयशःप्ररोहा व्यक्तास्त्वदीयहृदि रोमलतामिपेण ॥ ८७ ॥ हुत्वा युवत्वदहने रतिजीवितेश- कापालिकेन मदिरासि मनांसि यूनाम् । नितंतुमुग्रमिव रोमलताकृपाणी सिद्धेन साधु विधिना विदधे विधेया ॥ ८८ || कामेन ते हृदयसीम्नि निवासभाना संप्रेक्ष्य संनिहितमीशमुरोजरूपम् । तं विध्यता नखरजन्यपदार्धचन्द्र- मवि परेव निहिता तव रोमलेखा ॥ ८९ । अन्तनिवासमुपयातवतः सरस्य द्वारे यथा हृदि विराजदुरोजकुम्भे । दौवारिकीव हृदि ते नवयौवनश्री- स्तन्नीलयष्टिरिव रोमलता विभाति ॥ ९० ॥ भीत्या भवस्य भजता न परिस्फुटत्व- मध्यक्षतामखिलमेव निनीपता च । कामेन ते हृदि गतेन वरोरु रोम- राजीमिपेण निहिता किल काचलेखा ॥ ९१ ।। कर्णान्तकर्पणसरादवनम्यमाना- हाणासनात्सुतनु पुष्पशरासनस्य । या श्वयोततेऽच्युततरा मकरन्दवीथी तामेव रोमलतिका ब्रुवते जगन्ति ॥ ९२ ।। दूरस्थितानि हृदयानि सुभेदभिन्ना- न्यालोक्य तानि पुनरेकगतानि कर्तुम् । १. 'सुवेध' क.

·काव्यमाला। आकर्षणाजनततिः किमु रोमवद्धी- कामेन ते व्यरचि जेतुमखेदितेन ॥ ९३ ॥ अभ्युच्छ्रितं किमपि यौवनसेवकेन मुक्तावलीद्वितयचामरमन्तरेण । रोमावली हृदयगस्य मनोभवस्य मायूरमातपपिधानमिवावभाति ॥ १४ ॥ वक्षोजकाञ्चनमहीभृति यन्नखाङ्क- रूपः समुद्गममुपागमदर्धचन्द्रः । तत्रास्ति कारणमियं तव रोमराजि- रूपा यदर्धरजनी नवनीरजाक्षि ॥ १५ ॥ ईशानभालनयनानलदाहभाजो मीनध्वजस्य परितापनिवारणाय । सज्जीकृतेव नसितोत्पलपत्रशय्या रोम्णामियं तव लता वलवद्विभाति ॥ ९६ ॥ धूमोर्ध्वगत्यनुमिताद्विरहाद्गरिम्ण- स्लत्पार्थिवत्वविषये विमति विहन्तुम् । किं तावकीनहदि मन्मथवविधूमो बाले व्यधायि विधिना पतयालुरेषः ।। ९७ ॥ धूम्याटभावमुपविनति नूनमत्र यूनां मनांसि नलिनायतलोचनान्ते । यन्मन्मथेन निरमीयत रोमराजि- धूमावली खलु वशीकरणाय तेषाम् ॥ ९८ ॥ त्वमानसे निवसता झपकेतनेन सार्थ रतेरतितरां विहात चरन्त्या। तालच्छिदेव वरवणिनि कर्णदेशा- द्वितंसिनी स्फुरति ते हृदि रोमराजी ॥ ९९ ॥ १. 'भेत्तुं' क.

·सुभापितनीवी। उज्जृम्भमाणनवयौवनधर्मकाल- विस्तारभूद्धनशिरीपरजश्छटेव । यूनां मनांसि नितरामुपलोभयन्ती रोमालिरन्तरतिसंमदमातनोति ।। १०० ।। सूरोन्द्रमौलिमुकुटामलरत्नदीप- लक्ष्मीधराख्यवुधवयंतनूद्भवेन । विश्वेश्वरेण हृदयालुहृदां मदाय रोमावलीशतकमेतदकारि चारु ।। १०१ ॥ इति पार्वतीयश्रीविश्वेश्वरपण्डितप्रणीत रोमावलीशतकम् । वेदान्ताचार्यश्रीवेङ्कटनाथमणीता सुभाषितनीवी। अनिपुणपद्धतिः। प्रथमसुजनाय पुंसे मह्यमपि प्रथमदुर्जनाय नमः । सर्व हतः कृतं यौ सकृदुपकारापकाराभ्याम् ॥ १॥ प्रमितिपरिप्कृतिमुद्रा सहृदयहृदयैः समर्पिता कविभिः । भवति सुभापितनीवी परगुणचौरैरहार्यार्थी ॥ २ ॥ पश्यति परेपु दोपानसतोऽपि जनः सतोऽपि नैव गुणान् । विपरीतमिदं स्वस्मिन्महिमा मोहाजनस्यैपः ॥ ३ ॥ यत्र पयः प्रभृति स्वं भुक्त्वा सत्यानुपक्तधीश्चोरः । पशुवृत्तिगणे तस्मिन्नपि नाम यशोदया वृत्तम् ॥ ४ ॥ १. विस्तारिवर्धन क. २. अय वेदान्ताचार्यः खिस्ताब्दीयत्रयोदशशतकोत्तरार्धआ. सीविडदेशे. अधिकारसंग्रह-तत्त्वमुक्ताकलाप-न्यायसिद्धाञ्जन-पादुकासहस्र-यदुवंशादि- पञ्चकाव्य-रहस्यवसार-संकल्पसूर्योदयाद्या एतत्प्रणीता बहवो ग्रन्थाः समुपलभ्यन्ते. अस्याः सुभाषितनीच्या एक दविदलिपिमुदित पुस्तकमुपलब्धम्. तत्प्रतिरूपकं च सांगतं जयपुरमलंकुर्वाणानां द्रविडनरसिंहाचार्याणां साहाय्येन विहितम. फर्देशकालादिकं च तैरेव दसितम्.

·काव्यमाला ।
हरिकरपुष्करहंसं हारमणीनां प्रसूतिमिव लक्ष्म्याः ।
पित्तेन पाञ्चजन्यं पीतं पश्यन्भिपज्यतु कम् ॥ ५ ॥
स्फटिकस्वभावशुद्ध्या स एव सन्भवति सर्वमारोपम् ।
तदपि न तंबानास्था तदुपाधिषु वा भवत्यास्था ॥ ६॥
स्थलपरिशेपितजलधेः सविधे संजातडम्बरं जलदम् ।
प्रहसन्ति पाण्ड्यनद्यः शुक्तिमुखेर्मोक्तिकस्त्यानः ॥ ७ ॥
प्रतिपन्नवामदृष्टिः स्तन इव कश्चित्समुन्नतोऽप्यधिकम् ।
पतनमधिगम्य समये परिहासरसावहो भवति ॥ ८ ॥
बहु विदधत्युपकारान्गुप्त्या दुरितं प्रकाश्य पिदधति च ।
मुहदि विहिताहितं य....""न्न प्रत्युपकरोति न तत् ॥९॥
एधान्दन्ति शान्तान्येभ्यः सिध्येयुरसितवनिः ।
अगणितनिजप्रकाशेः किमाश्रयाशैरनास्थमिह ॥ १० ॥
नवदलपुटे कल्प्या यस्य प्रभोरपि कल्पधी-
नटपरिवृद्धो यस्याधस्ताच्छूमं शमयिष्यति ।
वटविटपिनलस्यङ्कराननुत्कटपल्लवा-
न्स्यपुटचटसापेक्षी भिक्षुः प्रतिक्षणमीक्षते ॥ ११ ॥
निरवधिगुणग्रामे राम निरागसि वागांस-
म्फुरणमुपितालोका लोका वदन्ति सदन्तिके ।
वरतनुहृति वालिद्रोहं मनागपि सर्पण
परिमितगुण सष्टावचे मुत्रा किमुदासते ॥ १२ ॥
दवनिपुगपतिः प्रथमा ।
अय दृप्तपद्धतिः ।
तदेव गृह्यतां नाम च्छागमण्डूकरासभः ।
तिमृणां तावता हन्त मूर्तीनां किमिहागतम् ॥ १ ॥
अण्डनाः पुण्डरीकेषु समुद्रेषु जनार्दनाः ।
नीलकण्टाश्च शैलेषु निवसन्ति न तेन ते ॥ २ ॥

·सुभाषितनीवी। कामं लिखतु संस्थानं कश्चिद्रूपं च भावतः । अभित्तिविहितालम्बमालोकं विलिखेत्कथम् ॥ ३ ॥ अपि सत्पथनिष्ठानामाशाः पूरयितामपि । अगस्त्यवृत्तिर्मघानां हन्त मालिन्यकारणम् ॥ ४ ॥ अस्तु तावदगस्त्यस्य नबोर्महिमनिहवः । का कथा तस्य वालस्य विश्वग्रासेऽप्यतृप्यतः ॥ ५ ॥ दष्टसारङ्गयूथोऽपि दंष्ट्रानखरवानपि । भूभृत्कटकसंस्थोऽपि सारमेयो न सिंहति ॥ १ ॥ सत्पथे छादयन्मित्रमपि व्यालस्तमोमयः । अतीतपर्वा जगतामदृश्यः सहसा भवेत् ॥ ७ ॥ धुर्याणामपि सत्कार्यगुणशालिविमदिनाम् । अनागमविदां युक्तमपनीतेनिवारणम् ॥ ८ ॥ बलोत्तरेण हरिणा नागमल्लविभेदिना । शृगालः साम्यमाकाशशौर्याधिक्यं न विन्दति ॥ ९ ॥ सुदर्शनभृता. कश्चिदनहत्कीतिमत्सरः । महाशान्तपदाकर्षी जलजन्तुनिगृह्यते ॥ १० ॥ , गतिर्योन्ना तत्कि गरुडमभिटीकेत चटकः पिवत्वम्भःक्षारं न खलु कलशीसूनुरलसः । कलः कण्ठे नादः क इव मशके किंनरपतेः कथंचित्साधय क्षिपति नहि वैधय॑नियमम् ॥ ११ ॥ निमीलयतु लोचने नहि तिरस्कृतो भास्करः श्रवः स्थगयतु खयं परभृतः किमु ध्वाइति । स्वयं भ्रमतु बालिशो न खलु वम्भ्रमीति तितिः कदर्थयतु मुष्टिभिः कथय कि नभः क्षुभ्यते ॥ १२ ॥ इति दृप्तपतिद्वितीया।

·काव्यमाला।
हारेकरपुष्करहंसं हारमणीनां प्रसूतिमिव लक्ष्म्याः ।
पित्तन पाञ्चजन्यं पीतं पश्यन्भिपज्यतु कम् ॥५॥
स्फटिकस्वभावशुद्ध्या स एव सन्भवति सर्वमारोपम् ।
तदपि न तत्रानास्था तदुपाधिपु वा भवत्यास्था ॥६॥
स्थलपरिशेपितजलधेः सविधे संजातडम्बरं जलदम् ।
प्रहसन्ति पाण्ड्यनद्यः शुक्तिमुखैमौक्तिकस्त्यानः ॥ ७ ॥
प्रतिपन्नवामदृष्टिः स्तन इव कश्चित्समुन्नतोऽप्यधिकम् ।
पतनमधिगम्य समये मरिहासरसावहो भवति ॥ ८ ॥
बहु विदधत्युपकारान्गुप्या दुरितं प्रकाश्य पिदधति च ।
मुहृदि विहिताहितं य....."न्न प्रत्युपकरोति न तत् ॥ ९ ॥
एधान्दहन्ति शान्तान्येभ्यः सिध्येयुरसितवमानः ।
अगणितनिजप्रकाशैः किमाश्रयाशैरनास्थमिह ॥ १० ॥
नवदलपुटे कल्प्या यस्य प्रभोरपि कल्पधी-
नटपरिवृढो यस्याधस्ताच्छूमं शमयिष्यति ।
वटविटपिनस्तस्गराननुल्कटपल्लवा-
न्स्थपुटघटसापेक्षी भिक्षुः प्रतिक्षणमाक्षते ॥ ११ ॥
निरवधिगुणग्रामे रामे निरागसि वागसि-
म्फुरणगुपितालोका लोका बदन्ति सदन्तिके ।
वरतनुहृति वालिद्रोहं मनागपि सर्पणं
परिमितगुणे स्पष्टावये मुधा किमुदासते ॥ १२॥
इन्यनिपुणपद्धतिः प्रथमा ।
..
अध दृप्तपद्धतिः ।
तदेव गृह्यतां नाम च्छागमण्डूकरासभः ।
तिमृणां तावता हन्त मूर्तीनां किमिहागतम् ॥ १ ॥
अण्इनाः पुण्डरीकेषु समुद्रेषु जनार्दनाः ।
नीलकण्ठाश्च शैलेषु निवसन्ति न तेन ते ॥ २ ॥

·सुभाषितनीवी। कामं लिखतु संस्थानं कश्चिद्रूपं च भास्वतः ! अभित्तिविहितालम्बमालोकं विलिखेत्कथम् ॥ ३ ॥ अपि सत्पथनिष्ठानामाशाः पूरयितामपि । अगस्त्यवृत्तिर्मघानां हन्त मालिन्यकारणम् ॥ ४ ॥ अस्तु तावदगस्त्यस्य नहोमहिमनिहवः । का कया तस्स बालस्य विश्वग्रासेऽप्यतृप्यतः ॥ ५ ॥ दष्टसारन्यूथोऽपि दंष्ट्रानखरवानपि । भूभृत्कटकसंस्थोऽपि सारमेयो न सिंहति ॥ ६ ॥ सत्पथे छादयन्मित्रमपि व्यालस्तमोमयः । अतीतपर्वा जगतामदृश्यः सहसा भवेत् ॥ ७॥ धुर्याणामपि सत्कार्यगुणशालिविमदिनाम् । अनागमविदां युक्तमपनीतेनिवारणम् ॥ ८ ॥ वलोत्तरेण हरिणा नागमल्लविभेदिना । शृगालः साम्यमाकाइशौर्याधिक्यं न विन्दति ॥ ९ ॥ सुदर्शनभृता. कश्चिदनहत्कीर्तिमत्सरः । महाशान्तपदाकी जलनन्तुनिगृह्यते ॥ १० ॥ गतिम्निा तत्कि गरुडमभिटीकेत चटकः पिवत्वम्भःक्षारं न खलु कलशीसूनुरलसः । कलः कण्ठे नादः क इव मशके किंनरपतेः कथंचित्साधय क्षिपति नहि वैधर्म्यनियमम् ॥ ११ ॥ निमीलयतु लोचने नहि तिरस्कृतो भास्करः श्रवः स्थगयतु स्वयं परभृतः किमु ध्वाइति । स्वयं भ्रमतु बालिशो न खलु वम्भ्रमीति सितिः कदर्थयतु मुष्टिभिः कथय किं नमः क्षुभ्यते ॥ १२ ॥ इति दृप्तपद्धतिद्वितीया।

·सुभाषितनीवी। अध दुसृत्तपतिः । गुणनालप्रकर्षऽपि धीवरत्वेऽपि जन्मनः ।' सर्वतीर्थावगाहेऽपि नीचवृत्तिन शसते ॥ १ ॥ द्विजराजासंस्थोऽपि सन्मार्गाकारवानपि । विशुद्धिरहितः कश्चिन चिन्दत्यकलकताम् ॥ २ ॥ अवक्रस्तारकाधीशः परिपूर्णः प्रियोदयः । प्राची दिशमतिक्रम्य पतनं प्रतिपद्यते ॥ ३ ॥ पततां हन्त केपांचिगनते मलिनात्मनाम् । विशुद्धवर्णयोगोऽपि विपरीतनिमित्तताम् ॥ ४ ॥ पतनानन्तरं कृच्छ्राटारूढः शुद्धिमानपि । द्विजः संडाद्यते नित्यमधरेणापि रागिणा ॥५॥ नोपमेकपदे स्थित्वा संनिकृष्टान्क्षणाद्धसन् । बहिदर्शितसंशुद्धिर्वकव्याहारमर्हति ॥ ६ ॥ द्विजय सितपसत्य कवेरपि निरस्यते । नाहंस इति साजात्यं गतिशदितवृत्तिभिः ॥ ७ ॥ अव्यवस्थितवृत्तानामभिन्न श्रुतित्रापाम् । अवर्मानितभोगानामाशीरप्यहितोचिता ॥ ८ ॥ दुष्टैरारोपितः कश्चिदनक्रिययान्विनः । असत्कारेण गृह्येत विशुद्धाकारवेदिभिः ॥ ९ ॥ तमः स्वभावमलिनं वृत्त्यालोकोझिताश्रयम् । दण्ज्यं मित्रेण राज्ञा च दृष्टदोषान्वयं विदुः ॥ १० ॥ जातिमात्रशरणा बहिष्कृताः केचिदातनयन्यवृत्तयः । रोपणा विपरिधाविनो मुधा खूपयन्ति जनमुशितद्वियः ॥ ११ ॥ आलोकावधि यद्वशेन सुगति विन्दन्ति भूतान्यसो दृष्टिनेहविशेषतो वितनुते वंशे भुनंगभ्रमम् । दक्षा भोगिषु केचिद्विपमिता दृष्टि निहन्तु क्षणा- तानप्यासु विनाशयेत्क्षणसचिः काचित्रणस्फूर्जिता ॥ इति दुवृत्तपद्धतिचतुर्थी।

·काव्यमाला। अथ खलपद्धतिः । परचिन्तैकनिरताः पुत्रादिप्वप्यसङ्गिनः । योगिनामनुकुर्वन्ति विशृङ्खलधियः खलाः ॥ १ ॥ आत्मार्थ युक्तचित्तानां मित्रमण्डलभेदिनाम् । अतिलचितलोकानां न कन्धः केनचित्वचित् ॥ २ ॥ स्नेहः शैत्यं प्रसादश्च कोपत्यागश्च जायते । आसन्नपरपीडार्थ निस्त्रिंशस्वासितात्मनः ॥ ३ ॥ जनित्वापि महावंशे निम्नगा वकचेष्टिताः । वैपरीत्यं वितन्वन्ति समेपु विषमेषु च ॥ ४ ॥ उत्पथादुन्नताः केचिद्बहुभयभ्रमाकुलाः । तटस्थानपि निघ्नन्ति तरसा भिन्नसेतवः ॥५॥ केनचिद्दान्तकृत्येन कुटगोत्रविमर्दिनम् । मदेन वहुधा भिन्नं मातङ्गं मन्यते जनः ॥ ६ ॥ अनेकमुखपापात्मा उद्मसंदर्शितानमः । कर्पूरप्रकृतिः कश्चित्कापेयकलहोचितः ॥ ७ ॥ उलिनं सत्कथानह स्वात्मोपहतजातिकम् । न निगृह्णाति यः काले सोऽपि सभ्यनिगृह्यते ॥ ८ ॥ निगरन्तो जगत्प्राणानुगिरन्तो विषं मुखैः । दूरतः परिहर्तव्या द्विजिज्ञा जिह्मवृत्तयः ॥ ९ ॥ अकिंचित्कारिणां दीनैराकृष्टगुणकर्मणाम् । अघाय गतसत्त्वानां दर्शनस्पर्शनादिकम् ॥ १० ॥ अधिकोन्नतैरपि सुदारुणान्वितैरसकृद्धमत्पशुगणानिपीडितैः । विधिसिद्धनैकगुणसस्यसंपदा विरसैः स्वभावकठिनैरलं खलैः ॥ ११ ॥ मुक्ताहारनिषेविता अपि न तद्वृत्त्यै दिशन्त्यन्तरं कद्धे गाढविमर्दने च न जहत्यन्योन्यसंपीडनम् । उपणे शीतलतामुपेत्य शिशिरे प्राप्त भजन्त्युप्णता कामान्तःपुरचेटिकाकुचतटीकाठिन्यवन्तः खलाः ॥ १२ ॥ इति पलपद्धतिस्ततीया।

·सुभाषितनीवी। अब दुवृत्तपद्धतिः । गुणमालप्रकऽपि धीवरत्वेऽपि जन्मनः । सर्वतीर्थावगाहेऽपि नीचवृत्तिर्न शत्यते ॥१॥ द्विजराजासंस्थोऽपि सन्मार्गाकारवानपि । विशुद्धिरहितः कश्चिन विन्दत्यकलङ्कताम् ॥ २ ॥ अवक्रस्तारकाधीशः परिपूर्णः प्रियोदयः । प्राची दिशमतिक्रम्य पतनं प्रतिपद्यते ॥ ३ ॥ पततां हन्त केषांचिगनते मलिनात्मनाम् । विशुद्धवर्णयोगोऽपि विपरीतनिमित्तताम् पतनानन्तरं कृच्यापरूढः शुद्धिमानपि । द्विजः संछाधते नित्यमधरेणापि रागिणा ॥१॥ जोपमेकपदे स्थित्वा संनिकृष्टान्क्षणाद्धसन् । वहिदर्शितसंशुद्धिर्बकव्याहारमर्हति ॥ ६ ॥ द्विजस्य सितपक्षस्य कवेरपि निरस्यते । नाहंस इति साजात्यं गतिशब्दितवृत्तिभिः ।। ७ ।। अव्यवस्थितवृत्तानामभिन्नश्रुतिचक्षुपाम् । अधर्मानितभोगानामाशीरप्यहितोचिता ॥८॥ दुष्टैरारोपितः कश्चिदनर्थक्रिययान्विनः । असत्कारेण गृह्येत विशुद्धाकारवेदिभिः ॥ ९ ॥ तमः स्वभावमलिनं वृत्त्यालोकोझिताश्रयम् । दण्ड्यं मित्रेण राज्ञा च दृष्टदोपान्वयं विदुः ॥ १० ॥ जातिमात्रशरणा वहिप्कृताः केचिदातनधन्यवृत्तयः रोषणा विपरिधाविनो मुधा उपयन्ति जनमुज्झिता आलोकावधि यद्वशेन सुगति विन्दन्ति भूताना र दृष्टिनेहविशेषतो वितनुते वंशे भुजंगभ्रम । दक्षा भोगिपु केपुचिद्विपमिता दृष्टि निहन्तु ॥ १॥ त्तानप्याशु विनाशयेत्क्षणरुचिः काचित्य इति दुवृत्तपद्धतिश्चतुथी। यताम् ·काव्यमाला। अयासेव्यपद्धतिः । कठिनः कृशमूलश्च दुर्लभो दक्षिणेतरः । कश्चित्कल्याणगोत्रोऽपि मनुप्यनोपजीव्यते ॥ १॥ दुष्टपङ्कः प्रतिपदं सादल्परससंस्थितिः । काले धनरसैयोगेऽप्यसेव्यो जीवनार्थिभिः ॥ २ ॥ खतः सत्त्वविहीनानां सत्तयैवापराध्यताम् । कथंकारं प्रतीकारः कल्पकोटिशतैरपि ॥ ३ ॥ अपि संतापशमनाः शुद्धाः सुरभिशीतलाः । भुजंगसङ्गाजायन्ते भीपणाश्चन्दनद्रुमाः ॥ ४ ॥ नीचानुसरणान्मन्ये निसर्गपरिशुद्धयोः । गतिः कुटिलतां याति गङ्गायमुनयोरपि ॥ ५ ॥ मित्रे भवति वैमुख्यं मैत्री दोषाकरेण च । अपि तीर्थप्रसूतानां कैरवाणां रनोभृताम् ॥ ६ ॥ अपि निर्मुक्तभोगेन स्वान्तस्थविपयेक्षया । असद्भावाय जायेत जिह्मगेन सहासिका ।। ७ ।। मण्डूकराविणं सर्प गोमुखं च मृगादनम् । अमुहत्त्वेन मन्येत मानयन्तं च वैरिणम् ॥ ८॥ बोरास्त्यक्तमियोवराः सौकर्यवदुपदवे । दण्डेनापि न भज्येरन्पापमण्डलमण्डलाः ॥ ९॥ अनाकलितमानुष्याः क्षमासंस्पर्शवर्जिताः । प्रतिबुद्धेन सेव्यन्ते पूर्वदेवविरोधिनः ॥ १० ॥ आतना विश्वासः श्वपचकरके सौमिकरसः मुक्ताहारनिः गङ्गाम्भः खलपरिपदग्ने सुजनता । बढे गागरे श्रुतमनुपनीते च निगमः उप्णे शीतलसद्धां शुद्धि त्यति विपरीतं च फलति ॥ ११ ॥ कामान्तःसयाधिमधिरोहतु शैलतटौं धातुवर्गमभिगच्छतु शत्रमुखम् ।

·सुभाषितनीवी । १५७ तदिदमरंतुदं यदुत बढवधाय मिया धनमदभेदुरक्षितिभृदगणचडूमणम् ॥ १२ ॥ इससेव्यपद्धतिः पवमी। अथ महापुरुषपद्धतिः । सतामेव खपुष्पत्वं येषां यत्सदसत्वयोः । न जातु तत्व तत्ताभ्यामिति तेषां स विश्वदृक् ॥ १ ॥ मुक्तानुगुणवृत्तानां भजतां पावनी गतिम् । नित्यं विष्णुपदे वृत्तिस्तारकाणां सितात्मनाम् ॥ २ ॥ सन्नियोगेन शिष्टानां वर्णादीनां वसूत्रतः । प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च न भिन्द्यात्साधुशब्दवित् ॥ ३ ॥ धर्मसेतु निविष्टानामखलानां शरीरिणाम् । दक्षिणोत्तरवृत्तीनां दृष्टिः पापनिवर्तिनी ॥ 2 ॥ अनङ्गीकृतकामानामनुमानार्हवर्मणाम् । वृतनिर्मलतीर्थानां भूतिलेपोऽपि भूपणम् ॥ ३ ॥ अनन्तल्यातिसंपन्नः शुद्धसत्वः सुधीलः । पत्ते बहुमुखं भोगं श्रुतिदृष्टिस्थिराश्रयः ॥ ६ ॥ अहार्यः सर्वमध्यस्थः काञ्चनयुतिमुद्वहन् । सत्यदक्षिणयोग्यलमुपयाति सदोन्नतः ॥ ७ ॥ पुण्यगन्धाः सुमनसः प्रबुद्धाः समयागमे। शिरसा परिगृह्यन्ते सादरं त्रिदशरपि ॥ ८ ॥ अनुकतुमपदोतुमतिवतिनुमाक्षितुम् । अशक्य तेनसां पत्या मित्रतानुमतिसना ॥ ९ ॥ आहितुण्डिकवृत्तीनानशेषा मागिनः पद्न् । न संवाग्निसारथ्ये स्थाता यन्नुबनान्तः ॥ १० ॥ गरुत्मति सुपक्षतां गिरिधुरंदरे धीरता- मुदन्वति गौरतामन्तदीविनी मान्यताम् ।

·काव्यमाला । अथासेव्यपद्धतिः । कठिनः कृशमूलश्च दुर्लभो दक्षिणेतरः। कश्चित्कल्याणगोत्रोऽपि मनुप्योपजीव्यते ॥ १ ॥ दुष्टपङ्कः प्रतिपदं स्यादपरससंस्थितिः । काले घनरसोंगेऽप्यतेच्यो जीवनार्थिभिः ॥ २॥ खतः सत्त्वविहीनानां सत्तयैवापराध्यताम् । कधकार प्रतीकारः कल्पकोटिशतैरपि ॥ ३ ॥ अपि संतापशमनाः शुद्धाः सुरभिशीतलाः। भुजंगसङ्गाज्जायन्ते भीपणाश्चन्दनद्रुमाः ॥ ४ ॥ नीचानुसरणान्मन्ये निसर्गपरिशुद्धयोः । गतिः कुटिलतां याति गङ्गायमुनयोरपि ॥ ५ ॥ मित्रे भवति वैमुख्यं मैत्री दोपाकरेण च । अपि तीर्थप्रसूतानां कैरवाणां रजोभृताम् ॥ ६ ॥ अपि निर्मुक्तभोगेन वान्तस्थविषयेक्षया । असद्भावाय जायेत जिह्मगेन सहासिका ॥ ७ ॥ मण्डूकराविणं सर्प गोमुखं च मृगादनम् । असुहृत्त्वेन मन्येत मानयन्तं च वैरिणम् ॥ ८ ॥ घोरास्त्यक्तमिधोवैराः सौकर्यवदुपद्रवे । दण्डेनापि न भज्येरन्पापमण्डलमण्डलाः ॥ ९ ॥ अनाकलितमानुप्याः क्षमासंस्पर्शवर्जिताः । प्रतिवुद्धैर्न सेव्यन्ते पूर्वदेवविरोधिनः ॥ १० ॥ पासचनविश्वासः श्वपचकरके सौमिकरसः मुक्ताहारनिः गङ्गाम्भः खलपरिपदने सुजनता । बद्ध गाउारे श्रुतमनुपनीते च निगमः उणे शीतल सिद्धां शुद्धिं त्यजति विपरीतं च फलति ॥ ११ ॥ कामान्तःप 'सयाब्धिमधिरोहतु शैलती 'धातुवर्गमभिगच्छतु शस्त्रमुखम् ।

·सुभापितनीवी। १५७ तदिदमरंतुदं यदुत वववधाय भिया धनमदभेदुरक्षितिभृदङ्गणचडूमणम् ॥ १२ ॥ इत्यसेव्यपद्धतिः पञ्चमी। अध महापुरुषपद्धतिः। सतामेव खपुष्पत्वं येषां यत्सदसत्त्वयोः । न जातु तस्य तत्ताम्यामिति तेषां स विश्वदृक् ॥ १॥ मुक्तानुगुणवृत्तानां भजतां पावनी गतिम् । नित्यं विष्णुपदे वृत्तिस्तारकाणां सितात्मनाम् ॥ २ ॥ सन्नियोगेन शिष्टानां वर्णादीनां स्वसूत्रतः । प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च न भिन्द्यात्साधुशब्दवित् ॥ ३ ॥ धर्मसेतुनिविष्टानामखलानां शरीरिणाम् । दक्षिणोत्तरवृत्तीनां दृष्टिः पापनिवर्तिनी ॥ ४ ॥ अनङ्गीकृतकामानामनुमानार्हवर्मणाम् । घृतनिर्मलतीर्थानां भूतिलेपोऽपि भूपणम् ॥ ५ ॥ अनन्तख्यातिसंपन्नः शुद्धसत्त्वः सुधीलः । धत्ते बहुमुखं भोमं श्रुतिदृष्टिस्थिराश्रयः ।।६।। अहार्यः सर्वमध्यस्थः काञ्चनयुतिमुद्वहन् । सत्प्रदक्षिणयोग्यत्वमुपयाति सदोन्नतः ॥ ७॥ पुण्यगन्धाः सुमनसः प्रबुद्धाः समयागमे । शिरसा परिगृह्यन्ते सादरं त्रिदशैरपि ॥ ८॥ अनुकर्तुमपड़ोतुमतिवर्तितुनीक्षितुम् । अशक्ये तेजप्तां पत्यौ मित्रतानुमतिक्षमा ॥ ९ ॥ आहितुण्डिकवृत्तीनामशेपा भोगिनः पदम् । न संवग्निसारथ्ये स्थाता यन्मुखमारुतः ॥ १० ॥ गरुत्मति सुपक्षता गिरिधुरंधरे धीरता- मुदन्वति गभीरतासमतदीपितौ सौम्यताम् ।

·१५८
काव्यमाला।
विवस्वति च दीप्ततां विधिरुपाददानश्चिरा-
दनगुणचित्रितं किमपि चित्रमासूत्रयत् ॥ ११ ॥
प्रशस्ति निन्दन्ति प्रशमसुखदिव्यामृतरस-
प्रलीमोदन्यानां परिपदि न संपत्तिसरितः ।
अमित्रोपक्षेपक्षणविगलदात्मीयपृतना-
दृढामदत्रस्यमिडभटजवानवभृतः ॥ १२ ॥
इति महापुरुषपद्धतिः षष्ठी ।
अथ समचित्तपद्धतिः
पुंसः कस्यचिदास्थाने द्विजेन्द्रः सूरिसेविते ।
गुणवत्पक्षपातेऽपि मध्ये तिष्ठति मानभृत् ॥ १ ॥
देशकालविशेषेण विषमत्वसमत्ववत् ।
निशादिवसयोईष्टमहोरात्रस्य न क्वचित् ॥ २ ॥
चकोरस्य दरं देवश्चक्रवाकस्य चादरम् ।
विवस्वान्नाभिसंधत्ते विश्वमेकं प्रकाशयन् ॥ ३ ॥
प्रतिगृह्णति जीमूते प्रत्यर्पयति वा स्वयम् ।
अपूरणमपांपत्युः पूरणं च न लक्ष्यते ॥ ४ ॥
छिद्रं जनयतां तीक्ष्णैरच्छिद्रं विभ्रतामपि ।
त्रासहीनाः सुमणयः स्वभावादुपकुर्वते ॥ ५ ॥
अनुझिनसुहृद्भावः सुहृदां दुहृदामपि ।
सम इत्येव भाव्योऽपि नम इत्येव भाव्यते ॥ ६ ॥
मरुद्भिः पीड्यमानोऽपि संत्यतोऽपि दिवानिशम् ।
विषयनेहरहितो रत्नदीपः प्रकाशते ॥ ७ ॥
जनयत्यनिले दावं शमयत्यपि तोयदे ।
अभिन्नैः स्थीयते पुण्यैराश्रमारण्यपादपैः ॥ ८ ॥
अहार्येण कदाप्यन्यैरसंहार्यण कैरपि ।
तितिक्षाकवचेनैकः सर्व जयति संवृतः ॥ ९ ॥

·सुभाषितनीवी।
१५९
अमृतस्यन्दिनं कंचित्कृष्णमेघ द्विनः स्मरन् ।
उदन्यया न वेशन्तमुदन्वन्तं च वीक्षते ॥ १०॥
विदधातु धाम तमसा कृतेन किं यदि वा न वेत्ति न विधिर्न वा वयम् ।
प्रथमापकारचरमं यतस्ततः प्रतियोगिनो भवति तस्य सार्थता ॥ ११ ॥
विभवेप्वपि दोपगन्धहीनः प्रलयेऽपि स्थितिमक्षयां दधानः ।
विपमेष्वपि भावयन्समर्थ पुरुषः कोऽपि हृदि स्थितः प्रजानाम् ॥ १२ ॥
इति समचित्तपद्धतिः सप्तमी ।
अथ सदाश्रुतपद्धतिः ।
सुवृत्तस्यावदातस्य कलापूर्णस्य सत्पतेः
क्षणलेशग्रहेऽपि स्यादतीर्थस्यापि तीर्थता ॥ १ ॥
प्रतिपत्प्राप्तितः प्रागप्यपातार्हपदाश्रितः ।
राजा तदितरो वापि नोपरागेण गृह्यते ॥ २ ॥
विषमो गुणभेदेन विकाराञ्जनयन्क्रमात् ।
समये महता योगादहंकारः प्रलीयते ॥ ३ ॥
स्वदृष्टिप्रतिघातोऽपि स्वच्छे वचन शोभनः ।
तत्र ह्यभिमुखः स्वात्मा झटित्येव प्रकाशते ॥ ४ ॥
शिक्षके हरिताकारो मेरौ नीलतनुर्द्विनः ।
अपूर्ववर्णवान्भाति सत्यनिष्ठे च कौशिकः ॥ ५ ॥
कलङ्किनि जले क्वापि सौरं प्रतिफलन्महः ।
तमोपहत्वं तनुते समृद्धिं च दिने दिने ॥ ६ ॥
स्वतश्चैतन्यभिन्नस्य विषमच्छिद्रभागिनः ।
कस्यचिटाज्ञमूलाः स्युः पुरुषार्थप्रवृत्तयः ॥ ७ ॥
महान्तं पुरुपं प्राप्य कंचित्सत्त्वप्रवर्तकम् ।
प्रतिबुद्धो जनस्तेन परमं साम्यमश्नुते ॥८॥
सूत्रं रत्नसमावेशाचर्मसंश्रयसत्पदात् ।
तदभेदेन गृह्येत तृणमप्यनमन्त्रणात् ॥ ९॥

·काव्यमाला।
एकयैव गुरोर्दृष्ट्या द्वाभ्यां वापि लभेत यत् ।
न तत्तिभिरष्टाभिः सहस्रेणापि कस्यचित् ॥ १० ॥
रथ्यातोयं त्रिदशसरिता राजनीतिः सुकीत्या
काव्यालापस्त्रियुगकथया कायवानात्मवुझ्या ।
दारप्रीतिः प्रजननधिया जन्तुहिंसा मखेन
प्रज्ञाहीनः परहितविदा संगतः शुद्धिमेति ॥ ११ ॥
विभुबन्धं प्राप्य व्यतनुत विमुक्तिं ब्रजभुवां
खतन्नोऽसौ
दूतः स्वयमजनि
सूतश्च
भजताम् ।
प्रतिज्ञा स्वामौत्स्यपदतटिनीसूनुसमरे
महयोमात्यायो वहति महिमानं तदधिकम् ॥ १२ ॥
इति सदाश्रुतपद्धतिरष्टमी।
.
अथ नीतिपद्धतिः।
विक्रमाकान्तभुवने समे पाहुण्यशालिनि ।
भनति स्थिरतां लक्ष्मीः कसिंश्चित्पुरुपोत्तमे ॥ १ ॥
पार्थिवानां पदार्थानां खभूत्या चक्रवर्तिनाम् ।
सूचयत्यचिराद्भेदं छिद्रेण महतान्वयः ॥ ९ ॥
सदसन्तो विचिन्वानः समवर्ती शमप्रदः ।
अपि दण्डधरो नित्यं लोकपालः सदक्षिणः ॥ ३ ॥
यमेनोपक्रमे जानन्विश्वाधीशं व्यवस्थितम् ।
शमादिपु च तत्त्वज्ञः सनकः सिद्धिमर्हति ॥ ४ ॥
अङ्गयुक्तः कृतास्त्रश्च कुर्वन्सम्यक्पुरोविधिम् ।
विजानन्सिद्धसाध्यादीवारमन्त्रैर्न पीड्यते ॥५॥
आमाधिकरणग्राह्यमूलादिवलशालिनः ।
अहीनेऽपि नरेन्द्रस्य शक्तयः सिद्धिहेतवः ॥ ६ ॥
प्रद्युम्नो ह्यनिरुद्धात्मा स्वनाम्ना मानसोदयः ।
वीरः कश्चिांद्वेनानीते स्त्रीप्रायमखिलं जगत् ॥ ७ ॥

·सुभाषितनीवी ।
तमिस्राचारिणां रोद्धा विजिताक्षो मरुत्रियः ।
कपिकृत्यैरपि स्थाने भाति वेलातिलदिभिः ॥ ८ ॥
प्रयुक्तं मन्त्रिभिः काले भक्तिभेदपुरस्कृतम् ।
अपि ज्वलनवक्राणां साम संवननं परम् ॥९॥
विधौ लब्धधृतिनित्यं विनतानन्दनो द्विनः ।
नियम्यमानः स्थानेषु भुजगैरपि भूप्यते ॥ १० ॥
नीतिः सती त्वयि परं परपुष्टया तु
पुत्रीकृतोऽसि बलिपुष्टकुलैर्यतस्त्वम् ।
दूरीकृतश्च पुरुपैस्तत एव काले
कण्ठे यदेप तव पञ्चममुच्चकार ।। ११ ।।
विबुधमहिते मेरावैरावणः करटी मुहुः
कपतु करटं कण्डूलं खं क्षरन्मदकर्दमम् ।
भनतु च तटक्रीडां पीडाभिसंधिरसौ
न तु मलिनता नापि क्षोभः क्षमाभृति संभृतः ।। १२ ।
इति नीतिपद्धतिर्नवमी।
अथ वदान्यपद्धतिः।
आभिमुख्यदशामात्राद्वदान्य इव सजनः ।
शीघ्रं रक्तमरकं वा गृहाति वप्रसादतः ॥ १ ॥
अप्यनावर्जिताः खेन फलभारेण संनताः।
अर्भकैरपि गृह्यन्ते साधुसंतानशासिनः ॥ २ ॥
निर्मुक्तभवनक्षेत्राः स्युः सदागतिनिवृताः ।
प्राप्ते भूपविपर्यासे भोगिनः खलु योगिनः ॥ ३ ॥
संर्वपामुत्तरामाशां धनदो यः परीक्षते
सत्यं मनुप्यधर्मैव स तु पुण्यननेश्वरः ॥३॥
येषां हिरण्यकशिपुक्षेत्रदानकरः करः ।
तेषां तिर्यमुखत्वेऽपि पुरुपत्वं न हीयते॥ ५ ॥
मुख्यदानोदकक्लिनकरः स्यातक्षमाधृतिः ।
.लोकपालाश्रितः कश्चिदनाशावारणः कथम् ॥ ६ ॥

·१६२ काव्यमाला। क्षोभितोऽपि बुधैः कश्चिद्गमीरमधुराशयः । चन्द्ररत्नगवाश्वादिसहितां दिशति श्रियम् ॥ ७ ॥ वदान्यश्च कदर्यश्च गृहीतस्थिरलोभतः । खानान्संचिनोत्यर्थान्परानधरयोजयन् ॥ ८ ॥ अनिःशेपितदातव्यं वदान्यदिति वादिनम् । नोपसर्पति सत्रीडा ब्रीडा कुलवधूरिव ॥ ९ ॥ अपनदेहिशब्दाहमप्रत्युपकृतिक्षमम् । अथिनं कुरुते कश्चित्पुनरावृत्तिवर्जितम् ॥ १० ॥ त्वचं मांसं जीवं यदपि ददुरस्थीनि पृथिवों श्रियं रत्नाधीशं त्रिदशतरुमैरावतमपि । तदेतत्प्रत्येकं मिलितमपि नालं तुलयितुं मनस्कारोपेतस्थिरमधुरकल्पोक्तिकणिकाम् ॥ ११ ॥ अनिर्घातं धाराधरममथनीयं निधिमपा- मकाठिन्यं चिन्तामणिमजडभूतं सुरतरुम् । अभित्त्वोपादाय प्रभुरपशुवृत्तिर्न सुरभि परार्थैकस्वार्थानकृत पुरुपानादिपुरुषः ॥ १२ ॥ इति वदान्यपद्धतिर्दशमी। अथ सत्कविपद्धतिः । अपङ्किलयितुं शुद्धाः साधुमानसवृत्तयः । वमन्ति श्रुतिनीवातुं ध्वनि नवरसास्पदम् ॥ १॥ महायुरुषलब्धात्मा सर्गादिप्रथितोदयः । वश्यावदातया वाचा सेव्यते चतुराननः ॥ २ ॥ विशुद्धललिताकारा गुणालंकारशालिनी । सरसा भारती यस्य ससत्येकः प्रतिष्ठितः ॥ ३ ॥ कुतश्चिदचलस्थानाप्रयान्ती सागरान्तिकम् । दृश्यादृश्यतनुर्भाति थुत्यभीष्टा सरस्वती ॥ ४ ॥ प्रभूतोदितमुक्ताभिर्भूयते सूक्तिशुक्तिभिः । सुदृशां कर्णराय तादृशः फलभेदतः ॥ ५ ॥ 17 ·(Registered according 10 ct 17 of 1867.) ( All rights reserved by the publislıer.)

·-- अनुक्रमणिका। .... .. .... पृष्ठानि । १ आनन्दवर्धनाचार्यकृत देवीशतकम् (कय्यटकृत टीकया समेतम्) १ २ अवतारकविप्रणीतमी-धरशतकम् (सटीकम् ) ३.मधुसूदनकविप्रणीतमन्यापदेशशतकम् ४ लक्ष्मणाचार्यप्रणीता चण्डीकुचपञ्चाशिका ५ विद्यावागीशकविविरचित कौन्तेयवृत्तम् ९२ ६ उत्प्रेक्षावल्लभकविरचित सुन्दरीशतकम् ७ श्रीनारायणपण्डिताचार्यविरचिता शिवस्तुति (सटीका) ८ श्रीमच्छकराचार्यभगवत्पादविरचित त्रिपुरसुन्दरीमानसिकोप- লাধূলাল্লাহু ९ श्रीसुन्दराचार्यकविनिमित गीतिशतकम् १० श्रीसामराजदीक्षितविरचित त्रिपुरसुन्दरीमानसपूजनस्तोत्रम् १४० ११ श्रीशकराचार्यविरचित चतु षष्टयुपचारमानसपूजास्तोत्रम् .... . . .

·काव्यमाला। श्रीमदानन्दवर्धनाचार्यकृतं देवीशतकम् । श्रीकय्यटकृतया टीकया सहितम् । नमोऽस्तु वागधीशाय हयग्रीवाय विष्णवे । कौमोदक्रीचक्ररामकमलाद्वितपाणये ॥ प्रणम्य परमं धाम यत्प्रसादाज्ज्वलन्त्यमी । महामोहमहिन्नाती रविताराधियानलाः । संचिक्षिप्सुरलं स्वयुद्धिरचितैः पर्यायशदर्दीधा- हीको वल्लभदेव उत्तममतिस्मृच भवानीस्तुतौ । पर्यायः क्रियया समं कविकृतान्याठान्पठन्कय्यट- थन्द्रादित्यतनूज इत्यमकरोत्तस्यैव नप्ता नशम् ॥ आनन्दवर्धनकविप्रवरप्रणीतकाव्ये किमल्पमतिना क्रियते मंयवम् । कि वा पिपलिककुलानि न सश्रयन्त मत्तेभदन्तपदपदिममयसाराम् ।। 'विपमेऽत्र काव्यमार्गे सुरसे वा स्खलति मामकी पिणा थालेय निसरण (?) संप्राप्य शनैः शनस्तदपि याति ॥ : सर्वत्र काल्यारम्भे सबन्धाभिधेयप्रयोजनानि ज्ञातव्यानि । 'सिद्धिः श्रोतृप्रवृत्तीनां संब- न्धकथनाद्यतः । तस्मात्सर्वेषु शास्त्रेषु सरन्यः पूर्वमुच्यते ॥ सर्वस्यैत हि शास्त्रस्य कर्मणो १. ध्वन्यालोकायनेकपन्यकर्ता श्रीमदानन्दवर्धनाचार्यः करमीरेषु निस्ताब्दीयनवम- शतकोत्तरभाग आदित्यसकदुक्तम्. अयं देवीशतकटीकाकती कय्यटोऽपि भीगगुप्तनरप- तिराज्य तत्रैव ४०४८ मितेषु गतकलिवर्षेयु (९७८ सित्ताब्दे) टीका प्रणोतवानिति टीकासमाप्ती विलोकनीयम्, अयं कयटश्चन्द्रादित्यम् वैयाकरणकय्यटस्तु जयटात्मज इत्यस्मादिनः, सटीकस्य देवीशतकस्य पुस्तकद्वयमामादितमस्माभिः, तत्रक पुण्यपत्तनस्थ- राजकीयपुस्तकालयस्थं श्रीपुतभाण्डारफरपण्डितः कृपया प्रहितमासीत्, तत्क-सशकम्. अपरं करमीरमहाराजाधितज्योतिविद्रुपाश्रीदयारामपण्डितः प्रहितम् , तत्व-संज्ञकम्. २. 'शङ्खचक्र' ख. ३. 'उन्नतमति' ख. ४. ख-पुस्तके 'यालेयनिसरणं संप्राप्य' इत्यस्य स्थाने त्रुटिविहमस्ति.

·२ काव्यमाला। वापि कस्यचित् । यावत्प्रयोजन नोक्त तावत्तकेन गृह्यते ॥ इह तु देव्याः स्तोत्रेण स हाराध्याराधन संबन्धः । तदीयगुणकर्माणि चेहाभिधेयानि । तदभिधानद्वारकस्य च देव्या- राधनस्य दृष्टादृष्टफलभूता भोगापवर्गफलमाप्तिः प्रयोजनम् ।। तत्रादौ कविः स्तोत्रं प्रारिप्सुः पश्चभिः श्लोकः कुलकं चकार- अनन्तमहिमव्याप्तविश्वां वेधा न वेद याम् । या च मातेव भजते प्रणते मानवे दयाम् ॥ १ ॥ नतापनीतक्लेशायाः सुरारिजनतापनी । न तापनी तनुर्यस्यास्तुल्या नादीनतापनी ॥ २ ॥ वक्रपद्मा विधान्ति यया सर्गलयो दया । या साक्षाद्या च जनितस्थितिसर्गलयोदया ॥३॥ याश्रिता पावनतया यातनाच्छिदनीचया । याचनीया धिया मायायामायासं स्तुता श्रिया ॥ ४ ॥ तमासि ध्वंसमायान्ति यस्याः स्तुत्यादरेण वः। तस्याः सिद्ध्यै धियां मातुः कल्पन्तां पादरेणवः ॥ ५ ॥ तथा धियां मातुः पादरेणवो वः सिझे कल्पन्ताम् । तस्या वर्णयिष्यमाणस्वरूपाया धियां मातुः प्रज्ञाजनन्याः सन्धिनः पादरेणवश्चरणपासवो वो युष्माकं सिद्धबै समीहितसंप- त्तये कल्पन्ता संपद्यन्ताम् । या वैधा न वेद । यो देवी वेधा ब्रह्मा न वेद न वेत्ति न जानाति । अपिशब्दोऽत्रार्थोऽवगम्यते । वेधा अपि न वेत्ति कोऽन्यो वराको ज्ञास्यतीति । यथा--'क्रोधातासौ क्षमते न धातुः'। धातुः प्रजापतेरपि न क्षमते इत्यर्थः । कि- भूता याम् । अनन्तमहिमव्याप्तविश्वाम् । अनन्तो भगवान्विष्णुस्तस्य महिमा माहात्म्य तेन च्याप्त पूरित विश्वं त्रैलोक्य यया ताम् । हरिमाहात्म्यवोन हि भगवती जगदापूरय- तीत्यागमः । अथवा अनन्तैबहुभिरप्रमेयैर्महिमभिर्व्याप्त विश्व यया ताम् । अथ च या देवी मातेव जननीव प्रणते मानवे प्रले भक्ते नरे दयां घृणा भजते पोषयति । यस्या अ. विज्ञेयस्वरूपाया अपि भत्तैभक्तिसुलभत्वमुक्तं भवति । यां वैधा अपि न वेद सा भत्या मुलभेति स्तोत्रोद्यमे साफल्यम् ॥ १ ॥ अपरम् । यस्यास्तापनी तनुर्भानवी मूर्तिः न न तुल्या । सभेत्यर्थः । तपनस्य तापनी । किंभूताया देव्याः । नतापनीतक्लेशायाः । नताना भक्तानामपनीता विनाशिताः क्ले. शा रागादयो यया तादृश्याः । कीदृशी च तापनी तनुः । सुरारिजनतापनी देवशत्रुमर्दनी । 1.ऽतिसाफल्यम्' क.

·देवीशतकम्। ३ सुरारिजनांस्तापयतीति तन्छीलेति । देव्यप्वभूतवेति तयोस्तुल्यत्वम् । तथा अदीनतामा 'जित्यमापत्ति प्रापयवसावदीनतापनी । उच्छायप्रदा । इलुभयोः समानम् ॥ २॥ यया देव्या वायूपया विधेब्रह्मणो कपमा मुखनलिनानि भान्ति शोभन्ते । कीदृशाः सर्गलयः । कच एवालयः [भ्रमराः) ऋगालयः वेदखण्डवयं सह तेन वर्तत इति । या च देवी साक्षाद्दया । दयामयीत्यर्थः । तथा या च देवी जनितस्थितिसगलयोदया जनिता विहिताः स्थितिसगलयाः पालनोत्पत्तिविनाशायनासौ जनितस्थितिसगलयो भगवान्वि- गुस्तत उदयो यस्याः सा । भगवन्यक्तिरेव सा देवीति भावः । अथवा जनित उत्पादि- तः स्थितिसगलयानामुदयः प्रभवो यया ॥ ३ ॥ अन्यदपि । या पावनतया पवित्रतेनाधिता सेविता । पवित्रत्यर्थः । तथा च या देवी यातनाछित् । यातना प्राविहितदुष्टकमविषाकः । अन्यच अनीचया अन्नया धिया प्र. ज्ञया मायाया आघामोऽविद्यापपश्चत्तस्यायास उपपातो निवारण त याचनीया प्रार्थनीया । तथा धिया लक्ष्म्या स्तुता ॥४॥ तथा यसा देव्याः स्तुत्यादरेण स्मरणाभिनिवेशेन तमांसि मोहाबोधादयो धंस विना- शमायान्ति प्राप्नुवन्ति तस्या एतादृश्या धियां मातुधिपणानां प्रसविश्याः सन्धिनः पा. दरेणवश्वरणरजांसि वः सिर कल्पन्तामिति ॥५॥ ऋपीणां सादयामास या तमांसि त्रयीमयी । पायाद्वः सा दयामाविच्छिदं जगति विभ्रती ॥ ६ ॥ सा देवी वो युप्मान्पायाद्रक्षतात् । प्रयीमयी ऋग्यजुःसामरूपा अपाणां मुनीनां तमास्यज्ञानानि सादयामास नाशयांबभूव । वय्यामुदितायामृषीणां हि तमांसि नष्टानि । तथा दयां करणां विभ्रती दधाना । किंभूतां दयाम् । जगति विश्वस्मिन्नाधिन्छिदं मनःपी- हाविनाशिनीम् ॥ ६॥ सारद्विपा या ययाचे यया चेयं विधेः क्रिया। यां चाच्युतोऽपि तुष्टाव तुष्टा वः सास्तु पार्वती ॥ ७ ॥ सा पार्वती हिमवत्कन्या वो युध्माक तुटा प्रसन्नास्तु भवतु । या देवी स्मरदिपा का- मशत्रुणा ययाचे प्राषिता । यया देव्या हेतुभूतया विधेः प्रजापतेरियं प्रत्यक्षदृश्या सृष्टि- लक्षणा क्रिया सिद्धा । यां चाच्युतोऽपि तुयव । हरिहरहिरण्यगर्भादिमिः स्तुतेत्यर्थः ॥७॥ या दमावनयागेन स्वाराधा नयसारया । हरिकैतवहास्याय सायामा विनिता यया ॥ ८ ॥ प्रतिलोमानुलोमत एवायं द्वितायः श्लोका- यायताजिविमाया सा यस्या हा बत कैरिह । या रसायनधारा खा न गेयानवमा दया ॥ ९ ॥ १. 'उत्तमया' क. २. 'स्मृत्यादरेण स.

·ce काव्यमाला। - सा बुद्धिरुत्तमालोकः सतामार्या पुनातु वः । यद्भक्तरुत्तमा लोकः प्राप्नोत्येप विशुद्धताम् ॥ १० ॥ (विशेषकम्) सार्या पूज्या वो गुप्मान्पुनातु पवित्रीकरोतु । या दमावनयागेन दम उपशान्तचित्त- ता तेनावन पालन तदेव याग इंटिस्तन स्वाराधा सुखमाराध्यतेऽभिमुखीक्रियते । यया नवसारया नीतिश्रया हरितवहास्याय हरेरिन्द्रस्य कैतवहास्याय व्याजोपहास्याय साया- माः सविस्तरः कृतीयमा विजिताः पराभूताः । अभिमानवशेन शामप्युपदास्याय के. चिदानमन्ति तेऽप्यभिभूता यथेति भावः ॥ ८॥ या आयताजिविमाया आयते वितते आजी सङ्ग्रामे विमाया विगतप्रपया । स्पष्टयुद्धा विविधमायाप्रपचा बा । यस्याश्च देव्याः सा स्वा दया निजा करुणा अनवमा शोभना हा वत देवादिभिरिहास्मिनगति न गेया न गातव्या । सर्वेरेव स्तुन्येत्यर्थः। हायतशब्दी द्वा. वपि विस्मये । यथा 'अहो बतासि स्पृहणीय वीर्य' इति । का च सा दया, या रसायनधा- रा पीपतिः । आहादकत्वात् ॥ ९॥ अन्यच्च । सतां साधना बुद्धिर्थीः । कीरशी धीः । उत्तमालोक उत्कृष्टप्रकाशः । प्र. शाचाहि अतरणिशशधादहनभासोऽपि पस्थति न चर्मचारिति । रजस्तमोरहितप्रकाशरूपा. हि या युद्धिस्तदेवीस्वरूपमाहुः । तथा च पद्भक्तेयंदीयसेवनात् उत्तमा उत्खाततमाः वि. नाशितमोहः सन् उन्नततमा अपि वैष लोकोऽय जनो विशुद्धतामपगतकल्मपत्वमेति प्रा. प्रोति ॥ इत्यनुलोमोत्यमेन लोकेन सह लोकत्रयेण विशेषामिदम् ॥ १ ॥ अयुद्ध साधुत्राणाय सामरा या सहारिणा । खड्न दीमा देवाना सामरायासहारिणा ॥ ११ ॥ चरणाघातनिहतकासरा च रणानिरे । रराज या नयजयैररानसननानता ॥ १२ ॥ सावताद्वोऽम्बिकाम्यर्चनामा ने न यशोऽभितः । तनोति प्रणतो यस्या ना माननयशोभितः ॥ १३ ॥ (इदमपि विशेषक) माम्पिमा जननी को गुप्मानातादक्षतान् । या सामरा संदेश सती । अया माम मान्य राति ददाति सामरामि मती माधुप्राणाय समनपरिरक्षनारिणा राणा सनम गुर गुदमागत् । कारदा देवी । शान करगलन दीपा उज्ज्वला । कारक्षम । देश- नाममगना माम माममामायास मदत तभीलवन सामरायसहारिणा । मा. प्रामानिमः ॥11॥ 1.नमक १.नगन' क.

·देवीशतकम् । तथा या देवी नवजयनात्युत्कौ राज मुशुभे । किंभता । रणाजिरे सप्रमाङ्गने चर- णाघातनिहतकामरा पादाहतिव्यापादितमहिषासुरा । अन्यत्, अराजसजनानता । रन:- प्रतिषेधारतरे तमो निषिद्धम् । तत्साविकजनप्रणतेत्यर्थः । यथा च 'अरजस्काः परं. पदम् ॥ १२ ॥ अपरं यस्या देव्या ना मनुष्यः प्रणतः प्रहो न नाभितः समन्ताद्यशः कीति तनोति विस्तारयति । अपि तु तनोत्यैव । स च नाभ्यय॑नामा पूज्याभिधानः । देवी वाभ्यर्यो नामो नमनं यस्या इति। अन्यच्च स पुमान्माननयशोभितः।माननयाभ्यामलंकृत इत्यर्थः॥१३॥ संयतं याचमानेन यस्याः प्रापि द्विपा वधः । संयतं या च मानेन युनक्ति प्रणतं जनम् ॥ १४ ॥ या दमानवमानन्दपदमाननमानदा । दानमानक्षमानित्यधनमानवमानिता ॥ १५ ॥ (मुरजवन्धः) सा रक्षतादपारा ते रसगौरवाधिका। सारक्षतादपारातेरसकृद्गौरवाधिका ॥ १६ ॥ . (समुद्गकम्) (इदमपि विशेपकम्) सा देवी ते रक्षतादवतात् । यस्पा द्विषा शत्रुणा सयतं सशाम याचमानेन प्रार्थयमानेन वधः प्रापि मरणमलम्भि । या च देवी प्रणतं प्रहं सयतं जन यमनियमवन्तं लोक मानेन युनक्ति पूजया सबभाति ॥ १४ ॥ या देवी दमानवमानन्दपदम् । दमेनेन्द्रियजयेनानवमः श्रेष्ठो य आनन्दपद आनन्द- स्थानम् । विद्यया हि शमसुखलाभः । किं च, आननमानदा । आननस मुखस्य मान पूजां लायारूपां ददाति प्रयच्छति । निरपशपदभाषणान्मुखं पूज्यं भवति । एवं ध पद- द्वयेन प्रकाशरूप वाप च देव्या आगमोक्त प्रकाशितं भवति । तथा दानमानक्षमानित्य- धनमानवमानिता । दानं सत्पात्रे धनसमर्पणम् । मान ज्ञानम् । क्षमा रोपोपघातः । ता एव नित्यमविनश्वरं धनं वित्तं येषां मानवानां पुसा तैमानिता पूजिता । दानादिभिरेव देव्यचिंता यया भवति न तथा पुष्पादिमिरित्यर्थः । एप मुरजबन्धः ॥ १५ ॥ सा अपारा अपर्यन्ता गोर्वाक् अराधिका अविघातिनी रक्षतात् । सारक्षतादुत्कर्पक्षतेः । असकृत्पुनःपुनः । रसकृत् रस रागं करोति छिनत्ति च सा रसकृत् । अभिमतं निरीहं वा वस्तु रक्षतात् । कीदृशस ते अपारातनि:शत्रोः । किं च, गौरवाधिका गौरवेण पूजयाधि- कोत्कृष्टा । मर्वेषा गुरुरित्यर्थः । एष समुद्रकान्धः ॥ १६ ॥ १. भरजस्तक. २. 'मानन्द'क.

·काव्यमाला अनुत्तमोहराशयो भवन्ति यामनाश्रिताः। अनुत्तमो हराशयो यया चिरं च रन्जितः ॥ १७ ॥ अनन्तरागतापायास्तारयित्री भवापदः । अनन्तरामतापायाः सा वो गौरी द्वियात्नियाः ॥ १८ ॥ (संदानितकम्) सा गौरी वो युप्माकमनन्तरागतापायाः अनन्तरमविद्यमानान्तरं कृत्वा आगताः प्राप्ता अपाया विना यासां ताः । अनिष्पन्ना एवात्पन्न विनाशा याः क्रियाचेष्टा दियादप- हरतु । दुष्टक्रिया विनाशयत्तित्यर्थः । या देवीमनाभिताः शरणं न प्राप्ता नरा अनुत्तमोह- राशयोऽग्रेरिताज्ञाननिवहा अविनाशिततमसो भवन्ति सपद्यन्ते । यया गोर्या अनुत्तमो- ऽविधमानप्रधानो हराशयो महादेवचित्तं चिरं बहुकाल रञ्जित आवर्जितः । तथा या देवी भवायदः ससारदुःखात् । भव एवापत् भवस्येति वा । कीदृश्या भवायदः । अनन्तोऽपर्य- न्तो रागतापः स्मरातिदाहो यस्यात्ततस्तारयित्री उद्धों । भवापद इति कृयोगे कर्मणि पष्ठी।अथवा अनन्ता ये रागजनितास्तापास्तानायस्वति क्षिपतीति देवीविशेषणम् ।।१७॥१८॥ यामायासजिदासक्तशोकजालस्य पातिनी । या माता सर्वदा भक्तलोकजालस्य पालनी ॥ १९ ॥ (गोमूत्रिकाबन्धः) सामरागमनायासं त्यक्त्वा साध सुरारिभिः । सामरा गमनायासन्नुद्यता युधि यद्गणाः ॥ २० ॥ सामोदयानया शातैः शस्त्रैः शत्रौ हते यया। सामोदया जयाशा तैर्गीर्वाणैर्गर्वतो जहे ॥ २१ ॥ ययायायाय्यया यूयं यो योऽयं येययैय याम् । ययुयायिययेयाय ययेऽयायाय याययुक् ॥ २२ ॥ साव्यागौरी सदा युष्मान्सदायुष्मान्समृध्यति । शरणं यां नरोगच्छन्न रोगच्छन्दमेति च ॥ २३ ॥ (पञ्चभिः कुलकम् ) सा गौरी गिरितनया युष्मान्भवतः सदा सततमव्यात्सायात् । या भक्तलोकजालस्य १. विधाता' क. २. 'अनिष्पन्नविनाशा याः' क. ३. विद्याप्रधानो' क. ४. 'उ. दरन्ती' स. ५. “जातस्य' क. ६. 'थयो यो ख. ७. 'ये ये क. 4. 'जातस क.

·देवीशतकम् ।
७
प्रणतजनसमूहस्य यामाधासजितः । याममन्तकृतमायासमुपतापं जयत्यभिभवति । या
माता करुणापरा सती सर्वदा सर्वकालं च भक्तानामेवासक्तशोकजालस पातिनी । आस-
क्तानि सलमानि शोकजानि खेदोद्भवानि यान्यालस्यानि तानि, पातयति निहन्त्यवश्य-
मिति । भक्तलोकस्य जालं समूहत्तस्य पालनी गोत्री च । गोमूत्रिकान्धः ॥ १९ ॥
तथा वगणा यस्याः संबन्धिनः पार्थकिकराः सुरारिभिः सार्धं दैत्यैः सह बुधि सङ्ग्रामे
गमनायोद्यता: प्रोटुं साहंकाराः सामराः सदेवाः सन्त आसन्नभूवन् । किं कृत्वा । साम-
राग सान्त्वसक्ति त्यता परित्यज्य । किंभूतम् । अनायासमक्लेशम् ॥ २० ॥
यया चाजया जन्मरहितया सामोदया सहर्षया शत्रौ विपक्षे शातैः शनैस्तीक्ष्णैरायु-
धहते निपातिते सति तैर्गीवगिर्देवैः सामोदया जयाशा सान्लोद्भूता विजयाकाहा गवतो.
ऽभिमानाज्जहे त्वक्ता । सान उदयो यस्या इति सामोदया ॥ २१ ॥
यया आयाय अयि अया यूयं यः यः ऽयं येयवा एय याम् ।
ययुयायियया इयाय यये अयायाय या आययुक् ॥ २२ ॥ इति पदानि।]
अयि जनाः, यया देव्या हेतुभूतया यूयं भवन्तः आवायाविर्भूय अया विष्णुशरणा
भवत । अं भगवन्तं वासुदेवं यान्त्ययाः संपद्यध्वम् । प्रभवस्य हि हेतुर्देवीति भावः ।
यथा च-'गोविन्दभगिनी देवी तदन्ते तद्गतिपदा । भगवती' इत्यागमः । यः यः अयं लोकः
यामेव या देवी प्राप्य ययुयायियया इयाय । ययुभिरश्वाति गच्चति तच्छीलो ययुयायी
सूर्यः ते ययुयायिन यातीति ययुयायियः रविमण्डलभेदी । मुक्त इत्यर्थः । तस्य या गतिः ।
यानं या। 'अन्यत्रापि दृश्यते' इति किम् । तया ययुयायियया सूर्यमण्डलभैदिगला।
'क्विवन्तो धातुत्वं न जहाति' इति परिभाषावचनात् 'आतो धातोः' इत्याकारलोपे कृते
रूपमेतत् । इयाय जगाम । किंभूतया गत्या । येयया अवश्यप्राप्यया । यो यो जनस्तां
देवी शरणमेति स स सूर्यमण्डल दिगत्या गच्छति । मुच्यते इति तात्पर्याधः । अन्यच्च या
देवी अवायाय यये । अयो ज्ञानं देवमनुकलं वा कथ्यते तस्यावः अयायः । अवनमायः
प्राप्तिः । तदर्थमयायाय ज्ञानप्राप्तये यये शिधिये । यस्माद्देवी आययुक् । आयेन ज्ञानेन
धनागमनेन वा युनक्ति संवनाति । अयनमायः । भावे घञ् । एय इति ईड् आङ्-
पूर्वस्य स्वपि ।। २२ ॥
तथा या देवी शरणं गच्छन्नरः प्रपद्यमानः पुमान् । सदायुप्मान् सोमनचिरजीवी सन्
समृति समृद्धि संपत्ति प्राप्नोति । रोगच्छन्दं च नैति व्याधेरनुवर्तनं च न प्राप्नोति ।
व्याधिवशादीपथपायी न जातु भवति । यो देवी शरणमेति स आयुरारोग्यमैश्वर्यं लभत
इति वाश्यार्थः ॥ २३ ॥
कृतास्पदा यया संपदयानि सुरवैरियु ।
हन्ति या वाङ्मयी दूरादयानि मुरवैरिपुः ॥ २४ ॥

·काव्यमाला। जितानया या नताजितारसाततसारता। न सावना नावसानयातनारिरिना तया ॥ २५॥ (सर्वतोभद्रः) मनोभवारातिमनोभिरामया जरामयापाकरणकदक्षया । मदक्षयान्निर्मलतां ददानया सदा नयास्था क्रियतां तवार्यया॥२६॥ (विशेषकम्) तव भवतस्तया आर्यया गौर्या नयस्यास्था नीत्यवस्थितिः सदा सर्वकालं क्रियता वि- धीयताम् । यया देव्या सुरवरिषु देवशत्रुषु कृतास्पदा लब्धप्रतिष्ठा संपत्समृद्धिरघानि जन्ने हता । या च वाङ्मयी परापश्यन्तीमध्यमावैखरीरूपा अघानि पापानि व्यसनानि वा इन्ति हिनस्ति । केन । सुरवैः साबुशब्दैः । सा च दूरहननादिषुरिवेषुः ॥ २४ ॥ या जितानया अविद्यमानो नयो नीतिर्येषां ते जिता यया । तथा या देवी नताजिता- रसाततसारता । नतानां भक्तानां आजितः सङ्ग्रामात् यस्तारस्तारणं विजयस्तत्र या सातता सविस्तारा : आततनमातत इति । सारता दृढता । बहुतरं दार्य सा देवीत्यर्थः । न सावना न । सहावनेन रक्षणेन वर्तते इति सावना न न सावना कि तु सावनैव । भ. क्तानां सरक्षणा । किं च अवसानयातनारिः । अवसाने अन्तकाले या यातना दुष्कृति- विपाकास्तासामरिः शत्रु: विनाशिनी । इना स्वामिनी । सर्वतोभद्र एषः । बन्धस्तु प्रसिद्ध एवं ॥ २५ ॥ तया देव्या मनोभवारातिमनोभिरामया चित्तजन्मशत्रुचेतोनुकूलया विनयनचित्तहा- रिया । तथा जरामयापाकरणकदक्षया जरा पलितं आमया व्याधयस्तैपामपाकरण ति- रस्कारः विनाशन तत्र दक्षया चतुरया । अन्यच्च मदक्षयादहकारविघाताद्धतीनिर्मलता विरजस्यात्व ददानया वितरन्या प्रयच्छन्त्या ॥ विशेषकमिदम् ॥ २६ ॥ समाययाविन्द्रहिताय या रणे समायया या न जितारिसेनया । स मा ययाचे हरमाश्रितः स्फुटं समा यया मुग्धतया मनोज्ञताः।।२७॥ सा भावक्षालवर्या नुतविभवितनुर्या वलक्षावभासा जानानस्याशयप्रा नवनलिनवनप्रायशस्याननाजा। सात वर्माननस्था रहसि रसिहरस्थाननर्मावतंसा पायादक्ता रणना मतनमनतमत्राणरक्ता दयापा ॥ २८ ॥ (प्रतिपादं प्रतिलोमानुलोमः) (संदानितकम) सा देवी अक्ता व्यक्ता पायादव्यात् । येन्द्रहिताय शनयोर्थ रण सङ्ग्राम समाययो समाजगाम । एव व्यक्ताव्यतत्त्वरूपिणी देवीत्युक्त भवति । या समायया सकपटयारि- ·. देवीशतकम् । सेनया शत्रुपृतनया न जिता नाभिभूता । अपि च मुग्धतया कृशतया युक्तः स माश्चन्द्रो हरं महादेवमाश्रितः संश्लिष्टः सन् स्फुटं नूनं यया देव्याः समा तुल्या मनोज्ञता रामणीय- कानि ययाचे प्रार्थयामास । तत्समलावण्येच्छश्चन्द्रः स्फुटं हरं याचते ॥ २७ ॥ [या च देवी] सा भावक्षालवर्या । क्षालनं क्षालः भावस्य चेतसः क्षालो नैर्मल्यं तत्र च या वर्या श्रेष्ठा । तथा नुतविभक्तिनुः । नुता विभविनी महाप्रभावा तनुमतिर्यस्याः । वलक्षावभासा । वलक्षः शुद्धोऽवभासः प्रमा यस्याः । शुद्धप्रकाशरूपेत्यर्थः । कि च जानानस्य ज्ञानिनः आशयप्रा अभिलापपूरणी । तया नवनलिनवनप्रायशस्यानना । प्र- त्यप्रकमलखण्डतुल्यस्तुन्यमुखी । तया अजा जन्मरहिता । किं चाननस्था मुखगता सती सातं वर्म श्रेष्ठः कवचः । सदैव सतां वाग्रूपेण परमं सनबर्न सेत्यर्थः । तथा रहसि विजने रसी रसिको योऽसौ हरः शमुस्तस्स यानि स्थाने नर्माणि अवसरे परिहसितानि तानि अ. वतसः कर्णाभरणं यस्याः सा । रणत्रा सङ्ग्रामत्रायिणी । अपरं मतनमनतमत्राणरक्ता । अतिशयेन मतमभिप्रेतं नमनं देवीप्रणामो येषां तेषां त्राणे रक्ता सक्ता । यतो दयापा। दयां करुणां पाति रक्षति आप्नोति वा । प्रणतानां दयापरेति भावः ॥ २८॥ उपासते कृष्टिकृतोदयां यां जना सदाराधनमीहमानाः । शंभोः प्रसिद्धा तनुतां वहन्ती गौरी हितं सा भवतां विधेयात् ॥२९॥ . (अर्थत्रयवाची) सा गौरी मृडानी भवतां युप्माकं हितमनुकूलं विधेयाकुर्यात् । यां जना लोका उपा- सते सेवन्ते । यतः कृष्टिकृतोदयाम् । कृष्टीनां सूरीणां कृतो विहित उदय आविर्भावो यया ताम् । कीदृशा जनाः । सदा सततं सच्छोभनं वाराधनं संमुखीकरणं सेवामीहमानाः काइन्तः । किभूता देवी । शंभोः शर्वस तनुतां कायत्व वहन्ती विभ्राणा । प्रसिद्धा प्र. थिता ॥अथ च सा गौवाणी ईहितमभिमतं विधेयात् । कीदृशी । कृष्टिभिः सूरिभिः कृत उदयो विकासो यस्याः । शंभोर्ब्रह्मण अतनुतामकृशतां वहन्ती प्रसिद्धा ॥ तस्मिन्त्रीरूपे. णापि सुव्यक्ता स्थिता वागिति भावः । 'शंम् ब्रह्मेश्वरी ज्ञेयो' । यो जना उपासते । कीदृशाः । सतां साधूनामाराधनं चित्तप्रहणमीहमाना अभिलपन्तः ॥ अन्यच्च सा गौर्भः वः इंहितं विधेयात् । यो जना उपासते अधितिष्ठन्ति । कीदृशाः । सदारा: सकलत्राः । धनं वित्तमीहमानाः प्रार्थयमानाः । कीदृशीं माम् । कृष्टिभिः कर्षणेईलविलेखनैः कृत उदयः कृत्यागमः । देवी च वाड्मयी (मही) मतिरपीति वाक्यार्थः ॥ २९ ॥ यां सद्य एव त्रिदशैः पुमांसः समा नमस्यन्ति सदानभोगाः । अघानि यस्याः प्रणता विपक्षः समानमस्यन्ति सदा नभोगाः ॥ ३० ॥ यस्याः प्रभावो युसदां विपक्षसेना वधानन्दयिताहरस्य । मनोन्युजस्यावहतु श्रियै वः सेनावधानं दयिता हरस्य ॥ ३१ ॥ (संदानितकम्) ·काव्यमाला। सा इना ईश्वरी हरस्य गिरीशस्य दयिता वल्लभा वो भवतां श्रियै लक्ष्म्यर्थमवधान प्रयत्नमावहतु विदधातु । यो पुमांसो नराः सद्य एवं प्रणतेः समनन्तरमेव विदशैर्देवैः समास्तुल्या नमस्पन्ति प्रणमन्ति । किं च सदानभोगाः । सह दानेन त्यागेन भोगविष- यानुभवैश्व वर्तन्ते ये ते । तथा यस्या देव्याः प्रणता. प्रहाः नभोगा नभसि गता इति वि- पक्षैः शत्रुभिः समानं सहाघानि पापानि सदा सर्वकालमस्सन्ति क्षिपन्ति ॥ ३० ॥ तथा यस्या देव्याः प्रभावो माहात्म्यं घुसदा सुराणां विपक्षसेना वधानन्दयिता अरि- वरूथिनीवर्धन हननेनानन्दयिता परितोषयिता । कि चास्य मनोम्बुजस्य चेतःकमलस अहरिवाहः । विकासकत्वात् । एतद्देव्याः प्रभावस्य वा विशेषणम् ॥ ३१॥ सुरा जिता भावितदेवराजद्विपक्षमा यात रणादभीतम् । खापं न वो धाम हितं न नाम सदेवसेना भवतोहितानाम् ॥ ३२ ॥ सुराजिता भावितदेवराजद्विपक्षमाया तरणादभीतम् । खापन्नबोधामहितं ननाम सदैव सेना भवतो हितानाम् ॥ ३३ ॥ (महायमकम्) सुरानिति द्वेपिजनरभिद्रुतानुदाहरा खयमाहवोद्यता । शिवोऽद्य तापप्रशमस्तया तव प्रशस्तया तत्वदृशा विधीयताम् ॥३४॥ (विशेपकमिदम्) तथा देव्या प्रशस्तया मगलभूतया तव भवतः अद्यास्मिन्नहनि तत्वदृशा सारज्ञानेन शिवः श्रेयाननुकूल: .... मसुख इति यावत्।तापप्रशम आध्यात्मिकाधि दैविकाधिभौतिक- दोपत्रयस्य प्रशमो विनाशो विधीयतां क्रियताम् । या देवी सुरान्देवान्द्वेषिजनैः शत्रुजनैर- भिद्रुतान्पलायितान्स्वयमाहवोद्यता सङ्ग्रामसंनद्धा सती इति वक्ष्यमाणप्रकारेणोदाहरदवो. चत् । कथमित्याह है जिता अभिभूताः सुरा देवाः, रणात्सङ्ग्रामादभीतं निर्भय कृता यात गच्छत । मा भूद्भवता सङ्ग्रामभयमित्यर्थः । भाविता देवराजद्विपस्य ऐरावणस्य क्षमा अशक्तता यैस्ते । अपरं वो भवतां हित धाम अनुकूल स्थानं न न नाम स्वापम् । सुप्राप मेवेत्यर्थः । अन्यच्च या देवसेना सह देवेन इनेन प्रभुणा च सुराजिताः सुष्टु भ्राजिताऊ- हितानां तर्कितानां चित्तविषयाणां शत्रणा मध्ये भवतः संपत्""" नान्महायमकमिदम् ॥ ३२ ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ वक्रं विनत्युपहितचन्द्रायासं या संमोहनशमनसूर्याकारा । कारानीतामरमरिमाचिक्षेप क्षेपत्यका रणभुवि सा वः पायात् ॥ ३५ ॥ - "समस्तश्लोक्यम- (काञ्चीयमकम्) सा देवी बो युष्मान्पायात् । या उपहितचन्द्रायासं वकं विभ्रती स्वकान्त्यतिशयेनोप- हितो दत्तश्चन्द्रस्य शशाङ्कस्यायासो ग्लानिर्येन तादृश वक्र मुख विभ्रती धारयन्ती । तथा

·देवीशतकम् ।
संमोहो हादै तमस्तत्पशमने विनाशने सूर्याकारा भानुतुत्या । सूर्यो यथा तमोविनाशने
दक्षस्तबद्धादतमोनिवृत्तये देवीत्यभिप्रायः । तथा या देवी क्षेपत्यक्ता भर्सनाहिता अनिन्दा
रणभुवि आसममी कारानीतामरं पन्धनत्यापितदेवं आरें शत्रु आचिक्षेपाजुहाव । समरार्थ-
माहूतबतीत्यर्थः। काचीवन्मेखलावस्तम्भनालाचीयमकम् । जलपरमाला नाम वृत्तम्।।३५॥
हितहितेऽस्तु ते स्तुते जिताजितामितामिता।
जयाजया जनोऽजनो यया ययावलं वलम् ।। ३६ ।।
(आवलिनीम यमकमिदम्)
जयाख्या देवी ते तव हितहितेऽनुकूले चेटितेऽस्तु भवतु ! हितं च तदीहितामिति ।
वदितकार्ये वर्ततामित्यर्थः । कोश । हिरोहित स्तुते प्रशस्ते । कीदृशी देवी । जिताजिता
लब्धजयसमरतामिता गता । तथा अमिता अपरिच्छन्नस्वरूपा । अन्यत्, यया हैतुभूतया
जनो लोक: अलमत्यर्थे [क्लं] ययौ जगाम लेभे । कीदृश्या यया । अनया जन्मरहितया ।
कीदृशी जनः । अजनः जन्मरहितः सन् । जननं जन इति कला नसमासः । प्राप्ततत्त्व-
बान इत्यर्थः । मुमुक्षुर्जनस्त्वलसादान्मोक्षावाप्तिसामर्थ्य लभत इत्युक्तं भवति ॥ ३६ ।।
सक्ति का मुकृतार्जने विदधती सत्रा यतां त्रायता
दुर्गा दुर्ग्रहदूपितोद्धतधियामायासदा या सदा ।
साधूत्साहविधानसक्तमनसां मुख्या ततां ख्याततां
संस्मृत्यैव....." [मत्सरभरस्फीतापदां तापदाम् ॥ ३७ ॥
............"आयासदा क्लेशदायिनी तथा साधूत्साहविधाने सजनानामुत्साहकरणे
सक्तमनसामभिनिविष्टचैतसां लोकपालानां मुख्या प्रधानम् । अन्यच संस्मृत्यैव स्मरणेनैव
तता विस्तीर्ण ख्याततां...! मत्सरत(भाग द्वेषयाहुल्यं स एव स्फीतो विप्रलाप (1)
आपदीभीग्यं येषां तेषां तापर्दा खेदपदाम् ॥ ३७॥
या मूर्ति किमपि सरारिवपुपा धत्ते समायोनितां
यां दृष्ट्वैव विनाशमाप सहसा सुम्भः संमायोऽजिताम् ।
या नः सुरसिद्धकिनरनरैः खेदं विना शस्यते
सा हेतुर्भवतां त्रिलोचनवधूरश्रीविनाशस्य ते ॥ ३८ ॥
त्रिलोचनवधुहरपत्नी ते भवतः अधीविनाशस्यालक्ष्मीप्रतिघातस्य हेनिमित्तं भवता-
संपद्यताम् । या स्मरारिखपुरा मदनरिपुशरीरेण समायोजिता मिश्रितां मूर्ति तनुं किमपि
केनापि हेतुना धत्ते धारयति । यो चाजितामपरिभूतां सुम्भाख्यो दैत्यः समायः सप्रपञ्ची-
ऽपि सन्दृष्ट्वावलोस्येव सहसा झटित्येव विनाशं मरणमाप पार लेभे । तथा सुरसिद्धति-
ननरदेवसिद्धगन्धर्वपुरुषः खेद विना श्रालय विना शस्यते स्तूयते ॥ ३८ ॥

·१२ काव्यमाला। सायासायात्रिलोक्याः शरणमकरुणक्षुण्णदैत्यप्रवीरा खैर खैरंशसमर्गहनतममहामोहहादै हरन्ती। शस्साशस्यादधाना सकलमभिहितं भक्तिभाजः स्मृतैव स्वादस्तादभ्रदोपा द्विपदुपशमनी सर्वतः पार्वती वः ॥ ३९ ॥ पार्वती वो युष्माकं सर्वतः समस्तादिग्देशकाविशदुपशमनी शनुमर्दिनी स्ताद्भवतात् । अस्ताः क्षिप्ता विनाशिता अदभ्रा महान्तो दोषा मूर्तामूर्त..."तथा सायासायाः सोप- तापायात्रिलोक्या भूर्भुवःस्वलक्षणायाः शरणमभयपदस्थानम् । अन्यच्चाकरुण निर्दयं कृत्वा क्षुण्णा विनाशिता दैत्यप्रवीरा असुरप्रधाना यया सा । अपि च स्वैनिजैरंशसगैरव. यवप्रादुर्भावैः स्वैरं शनैः शनैः कृत्वा गहनतमो दुर्भेदो योऽसौ महान्हार्दो हृदयभवो मो. होऽविवेकस्तं हरन्ती निवारयन्ती । अन्यच्च भक्तिभाज: सेवासक्तपुंसः शस्याशस्य सम्य- क्स्तुत्याभिलापस्य सतः स्मृतैव ध्यातमात्रैव सकलमशेषमभिमतमादधाना पोषयन्ती॥३९॥ सुरसुरचितचितनवनवभवभवनानादरादरायेये । लयलयचरणौ चरणौ न न मामि नतेन नमामि न ते ॥ ४० ॥ (निरन्तरावलियमकम्) हे देवि, सुरैर्देवैः सुरचितेन शोभनरचनाया चिता दृष्टा नवा अनन्यकृता नवा स्तवा यस्याः सा सुरसुरचितचितनवनवा । तथा भवभवाः संसारसभूता ये नानादरा बहुप्रकारभयानि तनिवृत्यर्धमादरेणोत्सुक्येन या आयेया आगन्तव्या। या भवभव- नानादरादरायेया यातव्या । प्रथमार्धश्लोकेन (न्) संधानम् । ते तव चरणौ पादौ लयो लीला विलासस्तस्य लयश्चरण गमनं ययोस्तौ चरणौ नतेन नमनेन नमामि नमामि न पर्याप्तो भवामि । दृप्ति न गच्छामीत्यर्थः ॥ ४०॥ या विसयं सरभिदा चक्रेऽङ्कारोपिता नवं नारीणाम् । विदधे यच्चापस न च केंकारोऽपि तानवं नारीणाम् ॥ ४१ ॥ या हन्तां च प्रयाता विहायता कंसमाह तारातिबलेन । कृष्णस्तव परमाया विहाय साकं समाहतारातिबलेन ॥ ४२ ॥ तां नमत या च समरेप्वनेकशो भाति भद्रकाली नतया । ख्याति यया जनतोज्ज्वलविवेकशोभातिभद्रकालीनतया ॥ ४३ ॥ (कलापकम्) तां देवी नमत नमस्कुरुत या स्मरभिदा मदनहन्त्रा भर्ना हरेणादारोपिता उत्स• हमारोहिता सती नारीणा स्त्रीणां नवमपूर्व विस्मयमाश्चर्य चक्रे । तथा यचापस य.

·देवीशतकम् । . दीयधनुषश्च संबन्धी कारोऽपि ध्वनिएप्परीणामरातीनां तानवं क्षयं न न विदधे अ. पितु चक्रे । भार या तारा प्रकाशरूपिणी विहायसा आकाशेन प्रयाता गता सती कृष्णो भगवान्वासुदेवस्तव भवतः हन्तां हिंसतु इत्यनेन प्रकारेण कंसास्य दैत्यमाहावी. चस्म । कथमित्याह-परमाया विहाय द्विपत्कुस्तीः परित्यज्य अतिपलेन याहुना समाह तारातिना निहतशत्रुणा बलेन भगवता संकर्षणात्येन भात्रा साकं सह । तथा या च भद्रकाली कात्यायनी समरेषु युद्धप्वनेको बहुधा भाति शोभते । यया च देव्या नतया प्रगतया जनता जनसमूह उज्ज्वलविवेकशोभा प्रकृष्टवानप्रमा सती अतिभदका- लीनतया अत्यर्थमगल्यसंपृक्ततया हेतुभूतया प्रशस्तया देवी भातीत्यर्थः । ख्याति प्रका- शते व्यक्तीभवतः (1) नमत इति संपन्धः ॥४१॥ ४२ ॥ १३ ॥ तां मरत या स्मृतैव हि मानवतामरसमानता राति बलात् । यत्प्रणतं श्रीः श्रयते मानवतामरसमान ताराति वलान् ॥ ४४ ॥ तो देवी स्मरत चिन्तयत । हि यस्माया मानवता शानिना स्मृतैव ध्यातव सती अमरसमानता देवतुल्यत्वानि अमृतत्वादीनि राति ददाति । तथा यत्प्रणतं यस्साः अहं मानवतामरसं नरनलिनं आनतारातिरलात आसमन्ताततं यन्पुरकंधरं यदरातिवलं तत्प- स्तियज्य इति ल्यन्टोपे कर्मणि पचमी तस्मादेत्य श्रीः (पलान् ) श्रयते सेवते ॥४॥ अनवरागसमुद्भवदेहतामुपगता ददृशे गिरिशेन या। अनवरागसमुद्भवदेह तामवनतोऽसि जगत्प्रियतां सतीम् ॥ ४६॥ तां सती सतीसंज्ञां साध्वी का अवनतोऽस्मि अई प्रपतः । कीदृशीम् । या अनवरः सर्वोत्कृष्टो योऽसावगः पर्वतस्तत्समुद्भवदेहतां तत्रातशरीरलमुपगता जगत्प्रियतां च प्राप्ता सती गिरिशेन महादेवेन इहास्मिगति अनवरागसमुत् अनवेन चिरंतनेन रागेण प्रेम्मा समुत् सहर्षा दहशे हटा । तथा च शालिदासः-'सती सतीयोगविसष्टदेहा' इति । तथा भवदा भवं संसार यति सम्पति ॥ ४५ ॥ मेने नूनमनेन माननमुमानान्ना नु मेनोन्मना नुन्नेनोनमने निमानममुना नो नाम नानानुमे । मौनेनामममाननिम्नमननान्नानामिनानूनिमे मुन्मिन्नाननमा नमी मुनिमनोमानाननोन्नामिनि ॥ ४ ॥ (यक्षरः) हे नुमेनोनमने देवि, नुमं प्रेरितं यदनः पापं तदेव नमनं प्रणविर्यस्याः । पापया. विनी यस्याः सेलः । तामाहूय तुभ्यमित्यादन्यूयते तेन है देवि, तुभ्यं नमः । परता प्रममाम इति भावः । तथा हे देवि, मैना हिमनन्महिला उन्मना सोलया सती अनेन तारकेन उमानाना उमेति संहरा नूनं लिथित माननं पूजन मेने से मु.

·काव्यमाला।
बुधे । नु वितर्के । हे नानानुमे, नानाविधा अनुमाः संज्ञा यसा इत्यमुना अनेन च
नाम्ना नो नाम निमान न पर्याप्तिः । नामशब्दोऽभ्युपगमे । एकेनोमानान्ना कतमा पूजा
भवेदित्यर्थः । तथा मौनेन तपसा पूताग्रुपलक्षणोऽत्र मौनशब्दः । नियमैत्र भावः । अमम-
माननिम्नमननान्नानामिनानूनिमे मममानं ममताज्ञानमहंकारस्तेन निन्नमल्पीभूतं मममान-
निम्नम् नसमासे कृते अमममाननिम्न यन्मननं ज्ञानं तदेवान शरीरवृत्तिर्येषां तपसा-
नहकारज्ञानवृत्तीनाम् इनानूनिमे उनस्य भाव अनिमा न अनिमा अन्निमा । इना-
दादित्यादनिमा यस्याः । टावन्ताया आह्वानं इनानूनिमे सूर्यसमाने । तथा हे मुन्मि-
नाननमाः मुदा हर्षेण मिनः स्निग्ध आननमा मुखचन्द्रो यस्याः । हे आन-
न्दमयीत्यर्थः । अन्यच्च है मुनिमनौमानाननोनामः तदस्या अस्ति शीलं वेति तन्ना-
मिनी । मुनिमनसामेपा बानमाप्याययतीति भावः । तस्य आह्वानमिति सबन्धः ॥ ४६ ॥
तां वन्देऽहं नवं देहं ज्ञानरूपं विधाय या ।
सुधीरस्यति धीरस्य महामोहमयी त्वचम् ॥ ४७ ॥
तां देवीमहं वन्दे प्रणतोऽस्मि या धीरस्य विषयानपाहतस्य सुधीः शोभनबुद्धिरूपा सती
ज्ञानरूप बोधमयं नव प्रत्यग्रं देहं शरीर विधाय निर्माय महामोहमयी महदज्ञानरूपा त्वचं
कृत्तिमस्यति क्षिपति नाशयति ॥४७॥
यां नुत्वा यान्ति हृद्यार्थसज्जायां गिरि शस्यताम् ।
नौम्यहं भक्तिमास्थाय सजायां गिरिशस्य ताम् ।। ४८ ॥
तो गिरिशस्य जायां हरस्य पनी अहमस्मि भक्तिमास्थाय सेवा पुरस्कृत्य सत शोभन
कृत्वा वाड्मनःकायैरिति नौमि स्तौमि या देवी नुत्वा प्रणम्य हृद्यार्थसजायां मनोहरवस्तु-
प्रवणाया वाचि शस्यता यान्ति प्रशसा लभन्ते ।। ४८ ।।
यदानतोऽयदानतो न यात्ययं नयात्ययम् ।
शिवे हितां शिवेहितां स्मरामितां सरामि ताम् ॥ ४९ ।।
तां देवीं स्मरेण कामेनामितामपरिच्छिन्नामनभिभूतां स्मरामि चिन्तयामि ध्याये । य-
दानतो यस्याः प्रणतः पुमान अयदानतोऽयो देवमनुकूलं तस्य दानं क्षयः । दीइ आते
(धातोः ?) रूपम् । अतोऽयदानतो हेतोर्नयात्ययं नीतिविघात न याति न गच्छति । की-
दृशी देवीम् । शिवै शैको हितामनुक्लाम् । तथा शिव श्रेय-प्रदमीहितं यस्यास्ताम् ॥४९॥
सर स्वतिप्रसादं मे स्थिति चित्तसरस्वति ।
सरस्वति कुरु क्षेत्रकुरुक्षेत्रसरखति ॥ १० ॥
हे सरस्वत्याख्ये देवि, स्वतिप्रसादं सुष्टु अतिशयेन च प्रसादं सर गच्छ । स्वतिशब्दी
सुतरामर्थे । तथा मे चित्तसरस्वति चित्तमेव सरस्वान्समुद्रस्तत्र मनःसमुद्रे स्थिति पर
कुरु विधत्स्व । क्षेत्र शरीरं तदेव कुरुक्षेत्रसंज्ञ पुण्यस्थानं तत्र नित्यावस्थानात्सरस्वती न-
दीव सरस्वती । तस्या आमन्त्रणम् । शरीरे नित्योदितवायूपतया स्थितेति भावः ॥ ५० ॥

·देवीशतकम् । त्वद्भक्तिभावितधियो जगतामन ये त्रये । जन्मवत्तामहं मन्ये तेषामेवानृणां नृणाम् ॥११॥ (विरोधाभासः) हे देवि, ये नरास्त्वद्भक्तिभावितधियस्त्वत्सेवाधिवासितधिषणा अत्रास्मिजगति जगतां विटयानां ये बैलोक्ये ये सन्ति तेषामेव जन्मवत्ता सजन्मत्वमनृणां विनष्टमणत्रयामहं मन्ये । अस्मिञ्जगति कपिपितृदेवानां ब्रह्मचर्यप्रजायदानुष्यं तद्देवीभक्त्या भवतीति भावः । अत्रये नये, अनृणां नृणां इति विरोधाभासित्वम् ।। ५१ ॥ जगतः सातिरेका त्वं गतिरस्य स्थिराधिका । तरस्यत्रासतारारेः सास्यत्रासरसस्थिति ॥ ५२ ।। (अर्धभ्रमोऽयम्) हे देवि, त्वमस्य जगतस्त्रलोक्यस सातिरेका सातिशया गतिः परायणम् ।श- रणमिन्यर्थः । कीदृशी । स्थिरानपायिनी । अयाधिका । सर्वेषां गरीयसीति भावः । तथा. प्रास्मिनगति असतारा सती अरेर्मोहात्तरसि । सह तारेण वर्तत इति सतारा । न सतारा असतारा । अनायासेन मोह नाशयसीत्यर्थः । कथम् । अत्रासरसस्थिति कृत्वा । त्रास- रसे अभिनिवेशे स्थितिः स्थानं न विद्यते यस्मिन् । सर्वतोभद्रापेक्षयार्थभ्रमणादर्ध. भ्रमः कथ्यते ॥५२॥ त्वन्नामस्मरणादेव न लक्ष्मीश्चपलायते । सर्वतः पार्वति क्षिप्रमलक्ष्मीश्च पलायते ॥ १३ ॥ है पार्वति गिरिजे, बनामस्मरणाद्भावकसंज्ञाचिन्तनादेव लक्ष्मीः श्रीन चपलावते चपललं नाचरति । न चलतीत्यर्थः । तथा क्षिप त्वरितं सर्वतो ददिकं सर्वपदार्थ- भ्योऽलक्ष्मी भर्भाग्य पलायते दूरीभवति ॥ ५३ ॥ जयन्ति भक्ता वित्तेशसमरायस्तवाहवे। तुम्यं नमत्रिलोक्यर्थसमरायस्तबाहवे ॥ १४ ॥ है देवि, तव भवत्याः संबन्धिनो भक्ताः सेवका आहवे सङ्कामे जयन्ति सर्वोत्क- पण वर्तन्ते । परानभिभूयेत्यर्थः । कीदृशा भक्ताः । वित्तेशेन वैश्रवणेन समस्तुल्यो राध नं ये ते वित्तशसमरायः । तस्मात्तुभ्यं भवत्यै नमः । कीदृशे । त्रयाणां लोकानां समाहार- खिलोको तदर्थे त्रिलोकारक्षणार्थ यः समरो ययुद्धं तत्रायस्ता आ समन्तात्सयला व्यापृता बाहवो भुजा यया इति ॥ ५४॥ सत्तं सम्यक्त्वमुन्मीत्य हृदि भासि विराजसे। द्विपामरीणां त्वं सेनां वाहिनीमुदकम्पयः ॥ ५५ ॥ (पुनरुक्तवदाभासः) ·काव्यमाला। हे देवि, विराजले विगतरजोविकारे हृदि हृदये लं भासि शोभसे । कि कृत्वा । स- म्यग्विधिवत्सत्वं चेतोगुणमुन्मील्य प्रकटीकृत्य । तथा द्विषां शत्रूणां संवन्धिनी वाहिनी चमूमरीणां सारवती सेनां सेश्वरां लमुदकम्पयः कम्पयांचकार कम्पितवती । भासि वि- राजसे, द्विषामरीणाम्, सेनां वाहिनीम्, उदकं पयः, इति पुनरुक्तभासनात्पुनरुक्तवदाभा. सोऽयं न तु पुनरुक्तः ॥ ५५ ॥ दूरागतरसा धन्य सेवते यस्तव स्तुतीः । दूरागत रसाधन्यः कल्पन्ते तस्य सिद्धयः॥ १६ ॥ हे देवि, यो धन्यः पुरुषः पुण्यवास्तव भवत्याः स्तुती: प्रशंसाः सेवते विदधाति तस्य पुसः सिद्धयो मनोरथा अणिमाद्या वा कल्पन्तै सपद्यन्ते । किभूताः सि. द्धयः । दूरागतरसा दूरमत्यर्थमागतो रसः सक्तिर्यासु ताः । अभिलपणीया इति यावत् । तथा दूरागो दुष्टासक्तिस्ततस्तर उत्तरणं साधयन्ति संपादयन्ति तन्छीलास्ताः ॥ ५६ ॥ मोहं हत्वास्पदं यासि सात्त्वमम्ब रवासिना । या न संस्तूयसे केन सा त्वम्बरवासिना ।। २७ ॥ हे अम्ब मातः, सा त्वं वक्ष्यमाणस्वरूपा कैनाम्बरवासिना युसदा देवेन न स्तूयसे । सर्वैरपि देवैः स्तूयस इति भावः। सा लं का । या भवती वासिना अनाहतखन मोहम- ज्ञानं हत्वा विनाश्य प्रकाशात्मकसत्त्वगुणमयमास्पदं स्वकीयं प्रकाशस्थानं यासीत्यर्थः । तथा चोक्तम्- 'अनाहते पात्रकणे भानशब्दे सरिद्रुते (c) । शब्दब्रह्मणि निष्णातः पर ब्रह्माधिगच्छति' ॥ ५७॥ प्रकाश्य गृह्यपुंसस्यखेदच्छेदाम्बुदावली । प्रज्ञात्मनेनविमला स्थिता दृश्यसि विद्वताम् ॥ १८ ॥ (अपशदाभासः) हे देवि, असि त्वम् । विद्वताम् वेदन वित् ज्ञान विद्यते येषां तेषा संबन्धिन्या दृशि बुद्धौ प्रज्ञात्मना ज्ञानरूपेण विवेकात्मना प्रकाश्य प्रकटीकृत्वा इनविमला आदिस्यरूपा ति- घसीत्यर्थः । कीदृशी लम् । गृह्यास्त्वत्सेवीद्यता ये पुमांसस्त एव सस्य शालिस्तस्य खेद आयासस्तस्य च्छेदे विनाशेऽम्बुदावलीत्यर्थः । गृह्य, प्रज्ञात्मनेन, दृश्यसि, विद्वताम, इ. त्यपशब्दवदामासनादपशब्दाभासः ।। ५८ ॥ भवानि ये निरन्तरं तव प्रणामलालसाः। मनस्तमोमलालसा भवन्ति नैव तु कचित् ॥ १९ ॥ हे भवानि शर्वभार्ये, ये जना निरन्तरमविरतं कृत्वा तव भवत्याः प्रणामलालताः प्रणतिपरास्ते मनस्तमोमलालसा चित्तमोहकलानःशोभा न क्वचिन्न कुत्रचिद्भवन्ति सपद्यन्ते ॥ ५९॥ ।

·देवीशतकम् । -- विभावनाकुला त्वयि क्रमेण देवि भावना । वपुप्पतिस्थिरेतरे नितान्तमेव पुप्यति ॥ १० ॥ हे देवि, त्वयि विभी व्यापिन्यां त्वद्विषये क्रमेण यथोक्तविधिना अनाकुला स्थिरा नि- श्वला भावना भक्तिः अतिस्थिरतरे अतिशयैन स्थिरादितरे विनश्वर वपुषि शरीरे निता- न्तमेवात्यर्थे पुष्यति पुष्टा । प्रकृष्टेत्यर्थः । अस्थिरेऽस्मिन्संसारे सद्भक्तिरेव सारमित्यर्थः॥६॥ महोऽदयानामवधी रणेन महोदयानामवधीरणेन । महोदयानामव-धीरणेनमहोदयानामवधीरणेन ॥ ६१ ॥ (पादाभ्यासयमकम् ।) न दयन्ते रक्षन्तीत्यदया हिंसास्तेषामदयानां महस्तेजः रणेन संग्रामेण या लमहो आ- श्वर्य दयानामवधीरणेन तिरस्कारेणावधीः निहतवती । निर्दयतया हिंघालं समरं महोद- यानामुत्सवोत्पत्तीनामवधारणेनावधिक्षपणेन निरवधिसुखोत्पादनेन महोदया महान्तो बृहन्त ये उदया अयो ज्ञानं देवमनुकूलं वा । उद्गतश्चासावय उदयः । महान्त उदया येषां तेषा धीरणेनं धीरयतीति धीरणं धैर्यकर्तारमिनमीश्वरं प्रभुमव रक्षस्व । महाज्ञानानां धैर्यकतीरं प्रभुं पालयेति यावत् ॥ ६ ॥ न मजनेन तीर्थानां तदिह प्राप्यते शुभम् । नमज्जनेन तीर्थानां सेवया यत्तवाम्बिके ॥ १२ ॥ हे अम्बिके मातः, तव भवत्याः संबन्धिनां तीर्थानामागमानां सेवया समाश्रयणेन नम- ज्जनेन प्रणतजनेन यच्छुभं फलं श्रेयः प्राप्यते लभ्यते तत्तीर्थानामृपिसेवितजलानां म- उजनेन न प्राप्यते ॥ १२ ॥ प्रयाति मोहे निःसारभारतीव्रतमेत्ययम् | त्वत्प्रसादाजनः सारभारतीव्रतमेत्ययम् ॥ १३ ॥ हे देवि, अयं जनो लोकस्तत्प्रसादात्त्वदीयेन कारणेन सारभारतीव्रतं सारा प्रधाना चासौ भारती वाक् तद्रतं तत्परतामेति प्राप्नोति । पश्यन्तीस्वरूपं लभत इन्यर्थः । वा वित्रतये हि प्रधाना पश्यन्ती। तथा चोक्तम्-'अविभागा तु पश्यन्ती सर्वतः संहृतकमा। स्वरूपज्योतिरेवान्तः सूक्ष्मा वागनपायिनी ।।' कस्मिन्समये । मोहेऽज्ञानेऽत्ययं विनाशं प्र. याति गच्छति सति । कीदृशे मोहे। निःसारभारतीव्रतमे निःसारस्य दुर्बलस्य यथा भार आवासहेतुस्तद्वत्तीव्रतमे दृढतमे । अविषयायासद इत्यर्थः ॥ ६३॥ शास्त्रप्रभावहसिताः सतां या निर्मला गिरः । शास्त्रप्रभावहसितास्त्वमम्ब तिमिरच्छिदः॥६४ ॥ हे अम्ब जननि, याः सतां साधूनां सूरीणां संबधिन्यः शास्त्रप्रभावेण पदवाक्यप्रमाणानां ३

·काव्यमाला।
माहात्म्येन हतिता गिरो वाचो निर्मला अकलवा निरपशब्दास्तास्त्वं शाम्नप्रभा आयु-
धदीधितयस्तिमिरच्छिदोऽन्धकारण्यो वहसि बिपि धारयसि । निरपशब्दा वाचो मोह-
भ्यस्तवायुधमित्यर्थः ॥ ६४ ॥
शमीह ते समानतो विभावितोऽत्रसन्न यः।
विभावितोऽत्र सन्नयः शमीहते स मानतः ॥ ६५ ॥
हे देवि, ते तव समानतः सम्यक्प्रणतो य इह संसारेऽत्रसन्न बिभ्यन्सन् न विभौ भग-
वति वासुदेव्याख्ये ब्रह्मणि इतः न गतः । मोक्षं न प्राप्त इति भावः । शमी जितेन्द्रियः
सन् सन्नयो विद्यमाननीतिः । अब ससारे विभावितो लक्षितो मानतो ज्ञानाद्धेतो सश्रयत
ईहते चेष्टते यः । संसारसक्ततया भगवन्त विष्णुं न श्रितः सोऽपि त्वां प्रणतश्चेत्तद्विद्यमा-
ननीतिः शमी च प्राप्तज्ञानो विश्व प्राप्नोतीति भावः ॥ ६५ ।।
मातरं त्वा पदं सद्य आश्रितास्ते कथं जनाः ।।
मा तरन्त्वापदं सद्य आद्यं श्रेयः समाश्रिताः ॥ १६ ॥
हे देवि, त्वां मातरमम्बिकां ये जना लोका आश्रितास्ते कथं केन प्रकारेण सद्यस्त-
रक्षणमेव आपदं दुर्गात मा तरन्तु मा लतपन्तु । दुःखमुत्तीर्य वर्तन्त इति भावः । त्वा की-
दृशीम् । सत्पदं शोभनस्थानम् । जनाः कीदृशाः । आद्यमग्रिम श्रेयः शिवं समाश्रिता
अधितिष्ठन्तः॥६६॥
भाति त्वत्तनुसंश्लेपे सत्यम्ब पुरनुत्तरम् ।
संसाराब्धौ सदाहुस्ते सत्यं वपुरनुत्तरम् ॥ ६७ ॥
हे अम्ब मातः, त्वत्तनुसंश्लेषे त्वत्कायस) सति पुरनुत्रिपुरारातिः शंभुर्भाति शोभते ।
ते तव सवन्धि च सत्सत्यं ध्रुव वपुः पश्यन्तीवायूपं शरीर संसाराब्धौ जगज्जलधौ सत्तर
शोभनं प्लव अनुत्तरमविद्यमानापरमाहुर्बुवते । तत्त्वविद एवं गायन्तीत्यर्थः । अविधातो-
रम्बाशब्दसिद्धेः कथं केवलौष्ठयतया मकारः परमवर्णः (१) दन्योष्ठयोयोरपीति य-
मकस्याभः॥६७ ॥
यच्छ मे नित्यसंसङ्गि यच्छमे तदिदं मनः ।
स्वच्छलो भक्तियोगस्ते स्वच्छलोकविवेकसूः ॥ १८ ॥
हे देवि, यत् शमे विषयाणामसङ्गे मनश्चेतो नित्यसंसङ्गि सततानुरक्त तदिद तथावि-
धमेतन्मे मम यच्छ देहि । यतस्ते तव संबन्धी यो भक्तियोगः सेवासङ्गः स स्वच्छलः
सुष्छु अविद्यमानच्छलो निच्छिद्रः सन् स्वच्छं निर्मलं लोकानां जनानां लोकयोर्वा इहामुत्र
च विवेकं प्रकृतिपुरुषोत्तमोत्कर्ष सूते जनयति । अत एव इहान परत्र च स्वच्छता॥८॥
के वलन्ते वितन्वन्तकृतस्त्वत्प्रणता भवे ।
केवलं ते वितन्वन्त आसते विमलां धियम् ॥ १९॥

·देवीशतकम्। हे देवि, त्वत्प्रणतास्त्वत्मा जना वितन्वन्ततः वितनोरनस्सान्तकृतो विनाशका- रिणो भवे संसारे के वलन्ते के आविर्भवन्ति । लत्प्रणता जितकामा विमुच्यन्त इति भाषः । ते केवलमनन्यव्यापाराः सन्तो निर्भलाममोहां धियं बुद्धि वितन्वन्तो विस्तार• यन्त भासते तिष्ठन्ति । यावत्संसारस्तावद्विमोहः । भूयश्च त्वत्प्रणता भवे न निवर्तन्ते॥६९॥ देवि निर्दग्धकामस्य त्वं निरावरणात्मनः । हरस्य शुभसंतानं तेनासौ भ्रानते तथा ॥ ७० ॥ हे देवि, लं दरस गिरिवरतनयाधवस्य शिवस्य निर्दग्धकामस्य भस्मीभावितमीनके. तनस्य तथा निरावरणात्मनः निर्गतमावरणं परिधानमात्मनो यस्य आशाम्मरस्य दिग्वा. ससः शुभसंतान पुण्यप्रतानं श्रेयोविस्तारस्तेन कारणेनासी हरस्तथा माहात्म्ययुक्तो भाजते चोभते । अन च क्रिया प्रत्यासाहव नास्ति । विमृश्यमानचार्यो नान्वयः (१) एवं कि- याया अभावात् शुभसंतानमिति द्वितीयानुपपत्तेस्वमिति प्रथमाया असामानाधिकरण्याच एतत्सतीयमानार्यसंपन्धिनी क्रिया गोपिता भवति । अत्रैव च व्याख्यानालभ्यते । तदा पान्नयो भवति-या देवि, निर्दग्धकामस्य निरमिलापस्य तथा निरावरणात्मनः प्रक्षी- जलेराजालस्वभावस्य यतस्त्वमगुभसंतानमावरणसंतति हरवि निवारयसि तेनाशभसंतान- दरणेनासी तथा भ्राजते दीप्यते ॥ ७॥ द्विपद्भिया सपदि विमुच्यते यतस्तवानतो जननि जयाशया न कः । स्तवानतो जननिजया शयानकः करोति ते युधि मधुसूदनस्यसः ॥ ७१ ॥ है मधुमथनभगिनि कात्यायनि जननि मातः, अतोऽस्माक्ष्यमापाद्धतीः कः पुमान् युधि संपामे जयाशयारिपरिभवामिलापण लवान्स्तुतीनं करोति न विदधाति । सर्वलोको जिगीपुस्तव स्तुतीविरचयतीपर्यः । यतो यस्मालारणात्तव भवत्या आनतः प्रहः जननि- जया लोकात्मीयया विषद्धिया सयुभीत्या का शयानकोऽपि नियमोऽपि सपदि तत्क्षपमेव प्रणामानन्तरमेव विमुच्यते सन्यते ततो हेनोरिति सपन्धः ।। १ ।। ज्यायोनिष्ठारिवाधिनियमनपरखैरदत्तायताज्ञा खाराधत्वासमध्यानियनननननि यनुस्थावभासा । नानापुण्यागमस्या जननमनमयज्ञाननन्या वरा धी- याता नव्या विभुत्वं नुतसरलमनतामसखावहास्ये ।। ७२ ।। प्रतिलोमानुदोमतयात एवायं हितायक:- स्पेहाव सा-समलानमलरसतनु सं भुवि च्यानतार्या धीरा कन्या न नहा यमनमनननस्थामगण्या पुनाना ।

·२० काव्यमाला। सा भावस्था सुयज्ञेऽनिनजनजयनि ध्यामसत्त्वाधरास्त्रा ज्ञातायत्तादरस्वैरवनमयनिधिर्या वरिष्ठानियोज्या ॥ ७३ ॥ (अनेन सह संदानितकम् ।) हे देवि, स्या समस्तानव । स्यैति सदो रूपं सवे कृते । तेन स्या लं सा भवती इहा- स्मिञ्जगति समस्तान्सममानव रक्ष । या त्वमित्यभूता ज्यायसां जगच्छूटानां निष्टा परा कोटिः । तथारिवर्याणां शत्रुप्रधानानां आधीनां मनःपीडाना च नियमनाय निवारणाय वरस्याङ्गीकारस स्वैर स्वातन्त्र्येण दत्ता वितीर्णा आयता दीर्घा अविनाशिनी आज्ञा शासनं यया । अथ वा दत्तं दानं यस्याः सा तथा । यताति पृथगुक्तिः। स्वाराधल्वे- सादि । स्वाराधत्वेन सुखसेव्यतया समानि स्वप्रतिमानि ध्यानिनां योगिना यानि यज- नानि यानाः (8) तानि जनयति या तस्या आमन्त्रणम् । शेये ज्ञातव्येऽर्थे सुस्यो निश्चलो- ऽवभासः प्रकाशो यस्याः सा ज्ञेयसुस्थावभासा । तथा नानापुण्यागमस्या नानाविधेषु बहु- प्रकारेषु पुण्यागमेषु धर्मशास्त्रेषु तिष्ठसि त्वम् । तथा जननमनमयज्ञाननन्या जनानां नमनमयं प्रणाममयं त्वत्प्रणामादागतं यज्ज्ञानं तेन नन्या । विद्यारूपा सती नन्द येत्यर्थः । वरा श्रेष्ठा धीश्च त्वम् । तथा नुतसरलमनः नुतेन स्तवेन सरल मनचेतो यस्यास्ताशि देवि । तम एव तामसम् । प्रज्ञादित्वात्स्वार्थ णः । तस्य तामसस्य मोहस्यावहास्ये व विभुत्वमीरावं याता गता नव्या स्तन्या । अपरं हे अमलरसतनु । अविद्यमानो मलरस आवरण रागस्तनी शरीरे यस्यातस्या आहूतिः । त्वं भवती भुवि भूमौ व्यानता वि. धिवन्नमस्कृता । अर्या स्वामिनी । धीरा धैर्ययुक्ता । वन्द्या प्रणम्या । नन ज्ञा अपि तु ज्ञा सर्वदर्शिनी । यमनमननजस्थामगण्या च । यमेन अहिंसास्तेयसत्यब्रह्मचर्यापरिग्रहादिवि- धिना, तथा मननेन ज्ञानेन जात यत्स्थाम बल तेन गण्या परिच्छेद्या । तथा पुनाना पवित्री कुर्वाणा च सती हे सुयज्ञे शोभनयजने । तथा अनिनजनजयनि अनीश्वरलोकपरिभव- कारिणि । सा एवप्रकारा आयत्तादरस्वैः आयत्तो वयोऽदरोऽभयः स्त्र आत्मा येषां तैः भावस्था आशयस्था ज्ञाता युद्धा । तथा ध्यामसत्त्वाधरास्वा ध्यामानां धूसराणां तमो. मयानां सत्त्वाधरा........"आत्मीया । अवनमयविधिः पालनमयं विधानम् । तथा व- रिष्ठा श्रेष्ठा । अनियोज्या न केनचित्प्रेर्यते स्वतब्रेति भावः ॥ ७२ ॥ ७३ ॥ अलोलकमले चित्तललामकमलालये । पाहि चण्डि महामोहभङ्गभीमबलामले ॥ ७४ ॥ (भापापट्कसमावेशः) हे देवि चण्डि, पाहि रक्ष । अलोला अचपलापिल कमला लक्ष्मीः अलोलकमला । तासि । तथा वित्तमेव सलामकमलं प्रधानपद्म तदेवालयः कुलायो यस्याः । तथा महामोहस्य जन्मलक्षाव्यस्ताया अविद्याया भहें विनाशे भीममुनं बलं सामर्थ यत्तेना- मलेऽकलङ्के । अमटज्ञानरूपिणी सती अज्ञानं निहंसीति भावः । सस्कृतमहाराष्ट्रपिशा- । .

·देवीशतकम् ।
२१
शाचमागधनरसनापभ्रंशात्मिकाः पहपि भाषा अत्र समाविष्टा यदा तदा भाषापट्कसमा•
वेशोऽयम् । पण्णामपि भाषाणां साधारणा (1) न भियन्त इति वाक्यार्थः ॥ ४ ॥
दुर्गापि मातः सुलभासि भक्त्या भवानुकूलापि भवं क्षिणोपि ।
अध्येयतां यासि सदैव देवि ध्येयासि चित्रं चरितं तवैतत् ॥ ७५ ॥
हे देवि । तवं भवत्याः संवन्धि चरितमाचारश्चित्रमार्थप्रदम् । यतः हे मातर्जननि,
दुर्गापि कात्यायन्यपि अविदितपरमार्थापि भत्तया सैव्या सुलभाति । तथा भवानुकलापि
हरानुरक्तापि भव क्षिणोपि संसारं निहसि । अपि च ध्येयारि चिन्तनीयापि सती अध्ये.
यतां पठनीयत्वं सदेव सर्वकालं याति गछति । अपिरिह संभावनायाम् । या दुर्गा दु-
गेमा सा सुलभा, या भवानुकूला सा भवनी, या ध्येया सा अध्येयतां यातीत्यपिशब्देन
विरुद्धवदाभासनाविरोधाभासोऽयम् ॥ ७५ ।।
महदेसुरसंधम्मे तमवसमासङ्गमागमाहरणे ।
हरवहुसरणं तं चित्तमोहमवसर उमे सहसा ॥ ७ ॥
(संस्कृतमहाराष्ट्रभाषाश्लेपः
प्रकृतलासंस्कृतशब्दार्थस्तावत्-हे देवि, महदे उत्सवदायिनि मे मम सुरसंधं सुरा
देवाः संधिरवधिर्यस्य तम् आगमाहरणे शास्त्रार्जने समासग सम्यगासक्तिश्रद्धामव रक्ष।
शास्नासक्तिर्देवैरपि न परित्यक्तेति भावः । यदुक्तम्-'तस्माच्छाप्नं प्रमाणं ते कार्याकार्य-
व्यवस्थिती' इति । तथा हे उमे हे अगजे, हसनं हसः सह हसेन वर्तत इति सहसा
सामोदा सती अवसरे प्रस) बहुसरणमत्यन्तच्यापार तं चित्तमोहं चेतोजाइयं हर वि-
नाशय । कविवैचित्र्यरचितमहाराष्ट्रमापाशब्दार्थोऽधुना-हे हबहु शिववध, धम्मे धर्म
पुण्ये रसं रागं देसु देहि ददस्व विधत्स्वं । तथा णे नः अस्माकं गमागमा संसारातू
तमवसं तमोवशां अविद्याप्रयञ्चायत्तां आसं आशा हर छिन्धि विनाशय । मोक्षं देही-
त्यधः । मह मम तं लं सरणं शरण परायणम् । सहसा झमित्येव चित्तमोहं मानसमज्ञानं
चित्तमोहं वा चित्रं नानाविधं मोहं मोघं विफलमर्यात्संसारं अवसरउ अपसरतु प्रयातु
इतिक्रियात्रितयेन द्विवीयभाषाशब्दार्थः ।। ७६ ॥
वन्द्या प्रभातसंध्येव सूर्यालोकप्रवर्तिनी ।
निवर्तयसि देवि त्वं महामोहमयी निशाम् ।। ७७ ॥
हे देवि, ल वन्द्या प्रणम्या । सूरीणां विदुषामाटोकप्रवर्तिनी प्रकाशदायिनी शानदा
सती महामोहमयीमहानस्वरूपां निझामविद्या निवर्तयसि दावयसि । अत एवं प्रभात-
संध्येव उप प्रत्यूपयोरन्तरं यथा 1 सा हि संध्या सर्वेषां वन्या भवति तथा सूर्यालोकपत्र-
तिनी मदान्धकारां निशां निवर्तयति ॥ ७ ॥

·काव्यमाला। संवादिसारसंपत्तीसदागोरिजयेसुदे । तवसत्तीरदे सन्तु संसारे सुसमानदे ॥ ७८ ॥ (संस्कृतसूरसेनभाषाश्लेपः ।) तत्र संस्कृतशब्दार्थस्तावत्-हे देवि, असुदे प्राणदायिनि, तव संबन्धिन्यौ द्वे सत्ते। भावावित्यर्थः। तत्रैका विद्यमानता अपरा उज्ज्वलता ते सत्ते सद्विद्यमानमागोऽपराधो येषां तेषां सागसां सापराधानामरीणां शत्रूणां जयेऽभिभवे पराभवविषये संवादिसारसंपत्ती संवादिनी ज्ञायमाना सारस्य बलस्य संपत्तिः समृद्धिर्ययोस्ते सत्ते। सापराधा अरयो यथा जनेन जीयन्ते तथा तव सनिधानमौज्ज्वल्यं च लक्ष्यत इत्यर्थः। तथा ते सत्ते द्वे भवसागरे सत्तीरदे शोभनपार- प्रदे। त्वयि सत्यां त्वत्प्रभावेण वा संसारसागरादुत्तीर्यत इति भावः । तथा सुसमानमपभ्रंशमान ददतः । अथवा सुसम ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं चतुर्दशविधे भूतसर्गे नित्योदिततया समत्वेन साधारणत्वेनावस्थितं शब्द शब्दब्रह्म ददतः । तच्च संसारसागरसमुत्तरणप्लवम् । तथा च बाह्नची श्रुतिः-'कचे अक्षरे परमे व्योमन्यस्मिन्देवा अधिविश्वे निषेदुः । यस्तं न वेद कि- मृचा करिष्यति य एतद्विदुस्त इमे समासते ॥ इति । सूरसेनभाषार्थोऽधुना-हे गोरि हे गौरि, जयेमु जगत्सु त्रैलोक्यं दे ते तवसत्ती तपःप्रभावः सदा सर्वकाल संवादिसारसं- पत्ती शम्बातिसारसंप्राप्तिः शम्बवद्वन्नवदतिसारातिढा सप्राप्तिाभो यस्याः सा शम्बाति- सारसंप्राप्तिः। यदुक्तममरसिंहेन–'हादिनी वज्रमस्त्री स्यात्कुलिश भिदुरं पविः । शत- कोटिः स्वरुः शम्बो दम्भोलिरशनियोः ॥ इति । अनपायिनी त्वत्तपःशक्तिरित्यर्थः । कीशि गौरि । सत्ती रदे सत्वे रते चेतोविकारजयासक्ते । कीदृशे सत्ले । शंसारे श्रेयःप्र- धाने । तथा हे गौरि, सुसमानदे सुशमानते सुशमैः सुष्टुचित्तोद्रेकजयिभिरानते प्रगते । मुमुक्षवस्त्वां प्रणमन्तीति भावः । यतश्चित्तजय एव मोक्षः । यदुक्तम्-'चित्तमेव हि सं- सार रागादिक्लेशदूषितम् । तदेव तद्विनिर्मुक्त मोक्ष इत्यभिधीयते ॥' इति ॥ ७८ ॥ आगममणिसुदमहिमसमसंमदकृदपरजस्सु । किर सविभयवदितो समय उज्जलभावसहस्सु ॥ ७९ ॥ संस्कृतापभ्रंश-श्लेपः। द्विपथकाख्यं वृत्तम् । इहापि संस्कृतशब्दार्थस्तावत्प्रकृतत्वात्-हे देवि, अपरजःमु अपगतरजस्केषु गलितमोहेषु नृषु इतोऽस्मात्संसारादसमयेऽनवसरे आगममणिसुदमहि- पसमतदकृत् आमाः शास्त्राणि त एवं प्रकाशकत्वान्मणय इव मणयः तथा मनो यो दमश्चित्तोपशमः स एव निर्वापकत्वाद्धिम तत्संबन्धी योऽसौ समोऽनाकुलः समदी हर्षस्त कृन्तति छिनत्ति यत्तत्किर उक्षिप । अज्ञान विनाशयेति वाक्यार्थः । कथम् । सविभयवत् सवो यज्ञोऽस्यास्तीति सवी यावजूकस्तेषां भयवद्धीतिवत् । यवनां यथा भय किरसि तदज्ञानं नाशयेत्यर्थः । तथा कीदृशेषु नूगु । उज्जलभावसहस्सु उद्गतो ·देवीशतकम् । . योऽसौ जलभावो जहभावो जाड्यं तत्र सहो बलं येषां तेषु । लडावकरूपावित्या- मायः । अथ प्राकृतापभ्रंशभापार्थः । जस्तु पर यस्य परं केवलं आगम मणि आगमाः शास्त्राणि मणि मनसि तथा मुहिम श्रुतमहिमा शास्त्रावोधः, तथा सम शमः विषयनि- प्रहः एते च सर्वे समद साम्यदाः साम्यमनाकुटत्वं ददानाः किर स वि किल सोऽपि भ. यवदितोसमय उज्जलमावसहस्सु भगवतीतोपमयमुज्ज्वलभावसहस्रम् । सहसशब्दो बाहु. न्या । तदपि फिल देवीपरितोपागत निर्मलपदार्थसहसमित्यर्थः । देवीप्रसादविलसितं तत्तस्येति वाक्यार्थः ।। ७९॥ अपचक्रम्- त्वं वादे शास्त्रसङ्गिन्यां भासि वाचि दिवौकसः । तवादेशास्त्रसंस्काराजयन्ति वरदे द्विषः ॥ ८ ॥ (अप्रत्यभिज्ञायमकमिदम् ।) है देवि वरदऽभिटापितदायिनि, वादे स्वपक्षपरपक्षपरिग्रहे शास्त्रसहिन्यां शास्त्रसज्जायां वाचि भारत्यां त्वं भवती भासि शोभसे । तथा दिवौकसो लंखा देवास्तव भवत्याः संर- न्धिन आदेशात्रसंस्कारान् आदेश आज्ञा तदेवानं विनाशायामिनिर्मितं द्रव्यं तत्संस्कारा- सद्भावनावलाखेतोषिः शत्रून् जयन्त्यभिभवन्ति । वादे शास्त्रसमिति पञ्चाक्षरयमनेऽप्य- प्रत्यभिज्ञानादप्रत्यभिज्ञायमकमेतत् ॥ ८॥ सदाव्यानवशिध्याताः सदात्तजपशिक्षिताः । ददास्यजसं शिवताः सूदात्ताजदिशि स्थिताः ॥ ८१ ॥ (गोमूत्रिकावन्धद्वयेन जालाकारबन्धसंबन्धादयं जालबन्धः ।) हे देवि, अजयमनवरतं शिवताः श्रेयस्त्वानि ददासि प्रयच्छसि । कीदृशः शिवताः । सदा सर्वकालमव्याजनिर्दम्भवैशिभिजितेन्द्रियाताश्चिन्तिताः । तथा सच्छोभनं कृत्वा आत्तजपट्टीतमन्त्रावर्तनः शिक्षिता अभ्यस्ताः ।अन्यच सूदात्ताजदिशि स्थिताः सुठुउदात्ता अर्जिताः प्रधाना या अजदिक् विष्णुस्थान पर ब्रह्म तत्र स्थिताः । परब्रह्मण आगता इति भावः । अनन्तप्रकान्ताप्रत्यभिज्ञायमकश्लोकेन सहामुना गोमूत्रिकायन्धेन सह जाल- क्योऽयम् । कैचिलनेन (केवटेन) गोमूत्रिकासन्धेन केवटेनैव जालाकृति विलिखन्ति वत्र यथानुरूपे मुक्तायुक्तविचारे जालस्य प्रयोगतत्वविदचित्रकाव्यकरणकुशलाः कवयः प्रमाणम् ॥१॥ हरेः स्वसारं देवि त्वा जनताश्रित्य तत्त्वतः । वेत्ति स्वसारं देवित्वा योगेन क्षपिताशुभा ॥ ८२ ।। हे देवि, जनता जनसमूहस्त्वा लां भगवती हो स्वसारं गोविन्दस्य भगिनीमाश्रित्य ससेव्य तलतः सत्यतः स्वसारं निजमुकर्म वेत्ति जानाति । कयम् । योगेन चेतोवृत्तिनि- ·२४ काव्यमाला । . रोधेन देवित्वा व्यवहृत्य क्षपिताशुभा विनाशितकिल्विषा । तथा च मनुः–'प्राणायामै- हरदोषान्प्रत्याहारेण सगतिम् । ध्यानेनानीश्वरान्भावान्धारणाभिश्व किल्पिपम् । समस्ते- न्द्रियवृत्तिर्हि प्राणो वायुः प्रकीर्तितः । तज्जयादिन्द्रियाण्याशु विजितानि भवन्ति हि ॥ प्राणस्यैव जयो योगः प्राणस्यैव जयस्तपः । प्राणस्यैव जयात्सर्व प्राप्यते नात्र संशयः ॥' इति । तथा च छान्दोग्योपनिषदि-यथा शकुनिः सूत्रे बद्धो दिशं दिशं पतित्वान्यत्रा- यतनमलब्ध्वा बन्धनमेवोपाश्रयते एवमेव खलु सौम्य तन्मनो दिशं दिशं पतित्वान्यत्रा- यतनमलब्ध्वा प्राणमेवोपाधयते । प्राणनिबन्धनं हि सोम्य मनः । तथा च बाह्नची श्रुतिः-'सप्त युञ्जते रथ मेकचक्रमेकोऽश्वो वहति सप्तनामा । त्रिनाभिवक्रमजरमनवद्य य- त्रेमा विश्वा भुवनाधितस्थुः ॥ इति ॥ ८२ ॥ सदाप्नोति यतिज्योतिस्तादृशं त्वत्प्रभावतः । प्रभावतः समो येन कल्पते मोहनुत्तितः ।। ८३ ॥ हे देवि, त्वत्प्रभावतस्त्वन्माहात्म्यात् यतिचतुर्थाश्रमी संयमी वा तादृशं तथाविधं सच्छोभनं ज्योति प्रकाशमान्तर तेज आप्नोति लभते येन ज्योतिषा करणभूतेन हेतुना या मोहनुत्तितो मोहविनाशाद्धेतोः प्रभा दीप्तिर्विद्यते यस्येति तस्य प्रभावतः सूर्यस्य सम- स्तुल्यः कल्पते समर्थो भवति । सपद्यत इत्यर्थः । एवं देव्या असकृनादरूपिणीत्वं प्रति- पाद्यानेन श्लोकेन बिन्दुरूपता प्रदर्शिता । परं ज्योतिर्हि बिन्दुशब्देनोच्यते । यदुक्तम्- 'यदादित्यगत तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् । यचन्द्रमसि यचामौ तत्तेजो विद्धि माम- कम् ॥' तथा चोपनिषत्सु ज्योतिःस्थानमसकृच्चागमैषु चोक्तम्-'नेत्रयोरुभयोर्मध्ये ना. शावंशस्य मूलतः । हृदयं तद्विजानीयाद्विश्वस्यायतनं महत् ॥' इति ॥ ८३ ॥ त्वं सद्गतिः सितापारा परा विद्योत्तितीर्यतः । संसारादत्र चाम्ब त्वं सत्त्वं पासि विपत्तितः ॥ ८४ ॥ (अयं गूढचतुर्थः ।) हे अम्ब हे मातः, संसारादुत्तितीर्पत उत्तर्तुमिच्छोः पुंसस्त्व सद्गतिः शोभनं परायणं शरणम् । कीदशी । सिता निर्मला । अपारा अपर्यन्ता । परा उत्कृष्टा विद्या तत्त्वज्ञाना- थैदा । अन संसारे सत्वं प्राणिनं विपत्तित आपद आतेस्लं पासि रक्षति । चतुर्थोऽयं पा. दोऽत एव पादत्रयाल्लभ्यत इत्यस्य गूढचतुर्थता.॥ ८४ ॥ परमा या तपोवृत्तिरार्यायास्तां स्मृति जनाः । परमायात पोषाय धियां शरणमादृताः ॥ ८ ॥ है जनाः पुमांसः परमत्यर्थमाहताः सादराः सन्त आर्याया देव्याः संवन्धिनी स्मृति तस्मरणं शरणमायात आश्रयं श्रयध्वम् । स्मृति किंविधाम् । परमा प्रकृष्टा तपो- त्तिनियमव्रतवर्तनम् । देव्याः स्मरणमेव परमं तप इत्यर्थः । किमर्थं धियो युद्धीनां पो- - ·५ । देवीशतकम् । गाय वृद्धये । अष्टप्रकारा युद्धिाति बहुवचननिर्देशः । यदुक्तम्-ध्या अवश चैव प्रहणं धारण तथा । ज्ञानं विज्ञानमूहयापोहो युदिः स्मृताधा ॥ इति ॥ ५ ॥ प्रवादिमतभेदेषु दृश्यस्ते महिमाश्रयः । भान्ति त्वनिशिखस्येव शिखानामसमाश्रयः । ८६ है देवि, प्रवादिनां वारिग्मनां मतभेदेणु युद्धिनानाला ते तव दश आलंका भान्ति शो- भन्ते यान्येव प्रवादिनां भिन्नानि सानानि तास्त्वदीया एव दृष्टय इति तापयर्थिः । कि- भूता दृशः । महिमाश्रयो माहात्म्यस्थानम् । खप्रिशिखस्यैव भवत्रिशूलस्य यथा शिसानों कोटीनामसमा विषमास्तीक्ष्णा अश्रयो धारा भ्राजन्त एवम् । एतादृशा इत्यर्थः ।। ८६ ॥ यञ्चेष्टया तवे स्फीतमुदारवसु धामतः । यचेतो यात्यवहितगुदा रखसुधामतः ॥ ७ ॥ (गोमूत्रिकावन्धः । संदष्टयमकम्) हे देवि, तव भवत्याश्वेश्या व्यापारेण प्रवणचिन्तनाध्ययनलक्षणेन इन्द्रियादिनियमेन वा । यत एव वाशायाधेटा । यत उक्तम्-'मनस्शुपतिं कुर्यादक्षमाम पहिः स्थि. तम् । चित्तं युद्धी विनिक्षिप्य सा धुद्धिर्मानगांची ॥ शानभावनया कर्म कुर्याद्वा पारमा. विकम् । इति । अत एव तया चेष्टा स्फीत विकसितं यचैतः अवहितं च साधान सयतं मनः अत एवोदावसु परमनश्वर धर्न ततो मुदा हशोपलक्षितं सत् धामतो । ज्योनिःस्थानान्मोक्षलक्षणास्थानात् स्वमुधा शब्दामृतं याति प्रामोति । शब्दब्रमोद लभत इत्यर्थः । यदुत्तम्-'ओमित्येकाक्षर ब्रह्म । तथा चोपनिषागु-'एतदेवाक्षरं ब्रह्म एतदेवाक्षरं परम् । एतदेवाक्षरं ज्ञाता यो यदिति तस्य तत् ॥' गोत्रिकायन्धोऽयं यमकय । प्रस्तारस्त्येकदा दशितः ॥ ८ ॥ मुरदेशस्य ते कीर्ति मण्डनत्वं नयन्ति यैः । वरदे शस्यते धीरैर्भवती भुवि देवता ॥ ८ ॥ (अर्धगोमूत्रिकाबन्धयमकम्) हे देवि वरदे, अभिमतदायिनि, मेधाररविकृतचित्तर्भवती लं भुवि भूमी संसार देवता शरणं रायते स्तुगते ते पुमांसः कीति प्रथा सुरदेशस देवसदनस्य मण्डनलं भूषणलं नयन्ति प्रापयन्ति ॥८॥ तत्त्वं बीतावतततुत्तत्त्वं ततवती ततः । वित्तं वित्तव वित्तवं वीतावीतवतो वत !! ८९॥ (यक्षरः) हे देवि, वित् निये, यत्त आश्चर्य चीतावीतवतां सांख्यानाम् । बीतसंज्ञा अवीतसभा च सांख्यानाम् । प्रधानपुरुषसद्भावावेदकादेशहेतवः ते विद्यन्ते येषाम् । ततो हेतोस्तव भ. वत्या वित्तलं धनलं वित्तं ज्ञानम् । सार इत्यनः । ते हि ज्ञानादेव मोक्षमाचक्षते । य. .

·काव्यमाला। स्मान् तत् त तत्वं ततवती तद्भवती तत्वं परमार्य परब्रह्मस्वरूपं ततवती विस्तारयन्ती । कीदृक्तत्वम् । वीतावतततुत् वीता विगता अवतता विस्तीर्णास्तुदो व्यथा यत्र तत् । सां- ख्यानां समेव सर्वप्रधानमिति तात्पर्यार्थः ।। ८९ ॥ तारे शरणमुद्यन्ती सुरेशरणमुद्यमैः । त्वं दोपापासिनोदप्रलदोपा पासि नोदने ॥१०॥ (पादगोमूत्रिकावन्धद्वयेन तूणबन्धः) है तार ताराभिख्य विमलं, त्व भवती शरणमुद्यन्ती आश्रितत्राणायोत्तिष्ठन्ती उदन- स्वदोषा उत्कटनिजवाहुना दोषापासिना दुरितविनाशकेन उद्यमैव्यापारनोंदने प्रेरणे काले सुरेशरणं शकसंग्रामं पाति रक्षति । पालिता देवा भवती शरणमेत्य पुनः संग्रामासक्ताः संपद्यन्त इति वाक्यार्थः । प्राक्तनेन 'सुरदेशस्य ते कीति' इत्यनेनार्धन गोमूत्रिकाबन्धन सहामुना पादेनावृत्तिगौमूत्रिकाबन्धेन तूणपन्धोऽयम् ॥ न्यासः ॥ तत्र प्रकारपञ्चकमत्र व्याख्यायते ॥१०॥ सुमातरक्षयालोक रक्षयात्तमहामनाः । वं धैर्यजननी पासि जननीतिगुणस्थितीः ॥ ११ ॥ है सुमातः, शोभनजननि, जनानां लोकानां नीतेर्नयस गुणानां सच्चरितानां स्थिती: स्थैर्याणि पासि आयसे । विद्याप्रसादाद्धि जनाना नीती गुणेषु च स्थैर्यमुत्पद्यते । शास्त्र- मार्गानुलही व्यापारो नीतिः । गुणाः क्षमादयः। कीदृशी त्वम् । अक्षयालोकरक्षया शा- श्वतज्योतिस्त्राणेनातं गृहीतं महदुदारं मनश्चेतो यया । अविनाशप्रकाशपिणीत्यर्थः । तथा च धर्यजननी धैर्यस्थानाकुलताया उत्पत्तिः ॥ ११ ॥ ख्यातिकल्पनदक्षैका त्वं सामर्ग्यजुषामितः । सदा सरक्षसांमुख्यदानवानामसुस्थितिः ॥ १२ ॥ (रेफविवर्तितकोऽयम्) हे देवि, तं भवती इतोऽस्मिजगति अनवानामकृतानां सामर्यजुषां त्रयाणां वेदाना• मसुस्थितिः प्राणरूपा सती । वेदानां हि वागीशी प्राणरूपा जनाना च। तथा च बा. इची श्रुतिः-'चत्वारि शृङ्गा यो अस्य पादा वे शीर्ष सप्त हस्तासो अस । विधाबद्धो वृषभो रोरवीति महो देवो मानाविवेश ॥' इति । अतः सदा सततं सरक्षसांमुख्यदा निरपभ्रंशाभिमुख्यदायिनी । ख्यातेः समृद्धैः कल्पने रचने दक्षा चतुरा । एका नापरा। वेदानां विपर्ययदोषरक्षिणी वमैवेति भावः । रेफविवर्तननायमपरोऽर्थः-सरक्षसा रक्षोभिः सहितानां मुख्यदानवानां सामग्यजुषां सामघ्यं समप्रतां अपन्ति सेवन्ते ये तेषाम् । स- मप्रामामित्यर्थः । सदा ख्यातिकल्पनरक्षा प्रभाछेदनचतुरा भवसीत्यर्थः । रक्षोदानवयौरत्र १. 'प्रकारपञ्चक म्लिष्टत्वान्न लिखितम् इति पुस्तकान्तरे.

·देवीशतकम् । भेद । अथवा दासानि भृत्यानि अप्रधानानि यानि रक्षांसि तानि दासरक्षांसि । सह तै- वर्तन्ते ये ते सदासरक्षसः तेषां सदासरक्षसाम् । सपरिवाराणामित्यर्थः । अथवा सह दासैः रक्षोभिच वर्तन्ते ये तेपामिति । अत्र श्लोकेर्यवर्णस्थरेफरस विपर्ययात् ग्य इति जायते तेन रेफविवर्तकोऽयम् ॥ ९ ॥ सिता संसत्सु सत्तास्ते स्तुतेस्ते सततं सतः । ततास्तितैति तस्तेति सूतिः सूतिस्ततोऽसि सा ॥ ९३ ॥ (ब्यक्षरः) हे देवि, सा असि सा लं ततो हेतोः सूतिः शोभना उति: रक्षा। अवतेः क्तिनिपा- तनाद्रूपम् । यस्मात्ते भवत्याः संबन्धिन्याः स्तुतैः नुतेः हेतोः सतः साधो सततं सदा सं- सत्सु सभोसु सत्ता प्रशस्तता निर्मला आस्ते तिष्ठति । तथा तस्य सतस्तता अस्तिता एति विस्तीर्णा विद्यमानता आयाति । दीर्घमायुरारोग्यमैश्वर्य च लभते आविर्भवतीति भावः । कीदृशी अस्तिता । तस्तेतिसूतिः तस्ता क्षपिता ईतीनां व्याधीनां सूतिः प्रसवो य- साम् ॥ १३ ॥ त्वदाज्ञया जगत्सर्व भासितं मलनुद्यतः । सदा त्वया सगन्धर्व समिद्धमरिनुत्तितः ॥ ९४ ॥ (गोमूत्रिकाबन्धोऽयम्) हे देवि, मलनुत् आवरणनिवारिणि, त्वदाज्ञया भवच्छासनेन जगत्सर्व त्रैलोक्यं समनं (त्रैलोक्य)ज्ञानशक्तेरिच्छाशक्त्यात्मक भवतीति भावः ।, यतो यस्मात्कारणादरिनुत्तितः शत्रुप्रेरणाद्विपक्षनाशाद्धेतोः त्वया भवत्या समिद्धं संलब्धज्ञानं सगन्धर्व सदेवकुशीलवमैत- ज्जगद्भासितं प्रकाशितम् । मलं हि भासो विपक्षं त च लं तुदसि । प्रस्तारोऽस्य प्रा- यतो याति ततोऽत्येति यया तां तायतां यतैः । मातामितोत्तमतमा तमोतीतां मतिं मम || ९५ ॥ (श्लोकाध यक्षरम्) हे देवि,मति बुद्धि मम तायतां मे विस्तार्यताम् । कीदृशीम् । तमोतीतां विगततमस्काम् । यया मत्या यतो याति यतो निवर्तते ततोऽत्यति ततो विनश्यत इति भावः। कीदृशी मंतिः। माता जननी । तथा अमिता अपरिच्छिन्ना । उत्तमतमा प्रकृष्टा ज्ञानमयी । एते पोडश- शोकाचक्रे पोडशाराः । एत एव च पुनरनुलोमतो लिखिता अन्ये पोडश एवं द्वात्रि: . ग्वत् ॥ ९४ ॥ गदरा: ॥ १५॥ महत्तां त्वं श्रिता दासजनं मोहच्छिदा वस । यच्छुद्धत्वं गतः पापमन्यस्य प्रसभं जय ॥ ९६ ॥ द्विप्रकारो दामजनः एको निवृत्तपापावरणः अपरः पापावृतः । तत्र मोहन्छित् अत्रा-

·अत एव द्वात्रिंशतो नेमिस्थानानामितो वा भ्रमं दत्वा तृतीयं तृतीयमेकोनत्रिशमेको..
२८
काव्यमाला।
ननाशिनि देवि, त्वं भवती महत्ता श्रिता माहात्म्यमास्थिता सती यः शुद्धले दासजनो
गतः नर्मल्यं प्राप्तः तमावस अधितिष्ठ । अन्यस्य सपापस्य पापं कल्मषं प्रसभं बलाज्जय
निवर्तयं ।। ९६ ॥
त्वं साज्ञासु जगन्मातः स्पष्टं ज्ञाता सुवमंसु ।
प्रज्ञा मुख्या समुद्भासि तत्गृथुत्वं प्रदर्शय ।। ९७ ।।
हे मातस्त्रैलोक्यजननि, सुवर्मसु सन्मार्गविषयास्वाज्ञासु निरूपणासु त्व भवती मुख्या
प्रधाना प्रज्ञा बुद्धिः स्पष्टं ज्ञाता सुव्यक्तं विदिता तदा तत्पृथुत्वं प्रज्ञापृथुलं पुद्धिविस्तार
समुद्भासि समुद्भासते यत् तत्प्रदर्शय प्रकटीकुरु ॥ ९७ ॥
अस्मादेव श्लोकादक्षराण्युचित्येयमार्या भवति-
आज्ञासु जगन्मातः स्पष्टं ज्ञाता सुवर्मसु प्रज्ञा ।
भासि त्वं सा मुख्या समुत्गृथुत्वं प्रदर्शय तत् ॥ ९८ ॥
अर्थोऽस्याः-हे देवि, जगन्मातत्रिलोकजननि, शोभन वर्म मागों येषां पुसां तद्वि-
पया या आबास्तासु वं सा ज्ञाता विदिता मुख्या प्रज्ञा भासि । स्पष्टं समुत् प्रकटमान-
न्दरूपं सत्पृथुत्वं महिमान प्रदर्शय ॥ ९८ ।।
हत्र्यो रुषः क्षमा एता सदक्षोभास्तमुन्नतः ।
सतेहितः सेवते ताः सततं यः स ते हितः ॥ ९९ ॥
हे देवि, क्षमा एतास्त्वं एताः प्रसिद्धा याः क्षान्तयो दर्पनिहतयस्ता भवती इति
भाषः। कीदृशाःक्षमा । रुपो हन्यः क्रोधविनाशिन्यः । तथा सदाभाः सत्याश्चाक्षोभाश्च ।
भ्रष्टा अधिकावेत्यर्थः । ताः क्षमाः सततमजख य उन्नतः प्रधानपुरुषः सता ईहितः शो-
भनेन मार्गेण व्यापारितः सन्सेवते आश्रयते स ते भवत्या हितोऽनुकूलः ॥ ९९ ॥
करोपितास्त्वमुत्खातमोहस्थाने स्थिरा मतीः ।
पदं यतिः सुतपसा लभतेऽतः सशुक्लिम ॥ १० ॥
हे देवि, उत्खातमोहस्थाने, उत्खातान्युन्मलितानि मोहस्थानानि मदादयो यया तस्या
आहूतिः । यतस्त्व स्थिरा मतीः मैत्र्यादिका धिषणा अचलाः करोषि सपादयसि । अतो
हेतोः यतिर्ममुक्षः सुतपसा शोभनेन निर्दम्भन व्रतादिना सशुक्लिम शुलिमा शुक्रगुणत्वं तेन शु-
लिना सह वर्तते यत्तत्सशुक्लिम सत्त्वगुणसहित रजस्तमोरहित पद स्थानं लभते प्राप्नोति ।
चत्वार एते नैमिश्लोकाः । एभ्यश्च प्रथम (प्रथममक्षर) त्रीणि त्रीण्यक्षराणि लिखित्ता
चतुर्थमक्षर शोकमान्ते च भवतीति नेमेद्वितीयमर्व मीलितं भवति । एवमेव चान्तलि-
खिला मध्यानाभिमीलनं भवति । एव चक्रपस्तारः ॥ १० ॥

·देवीशतकम् । नत्रिशं चाक्षरमादाय यथा लिखितदर्शनानुसारमइचिहानि वीक्ष्य वर्णद्वात्रिंशतः श्लो- कोऽयमुत्पद्यते- देव्या स्वप्नोद्गमादिष्टदेवीशतकसंज्ञया । देशितानुपमामाधादतो नोणसुतो नुतिम् ॥ १०१ ॥ इन्यकश्लोकोऽयमुत्पद्यते । अर्थोऽस्यायम्-एतामेवमुक्तप्रकारां नुतिं स्तुति नोणसुतो नोणाश्यस्य कस्यचित्पुत्र आनन्दवर्धननामा आधाद्विहितवानकार्यात् । कोशीम् । देव्या वागीश्वर्या स्वप्नोद्गमे निद्राविर्भावे आदिष्टा निरूपिता देवीशतकमिति संज्ञा तया देशिता- नुपमाम् । तल्लक्षणो देशो निदेश आज्ञा विद्यते यस्याः सा देशिनी तस्या भावो देशिता स्थानविशेषः तया देशितया अविद्यमानान्यप्रशंसामनुत्तमाम् । देवीस्तोत्रतया सर्वातिशा- चिनीमिति भावः ॥ १०१।। हार्दध्वान्तनियन्तृभाखरवपुः स्वर्वासिनां सर्वतो दुर्वारारिपरिक्षयं विदधती ध्यातैव निर्वाणसूः । देहाधैं निहिता भवेन भुवनत्राणैकतानात्मना देवि त्वं त्वमिवापरा जगति का सत्केसरीन्द्रस्थितिः ॥१०२|| (प्रहेलिकेयम्) हे देवि, वमिव जगति कापरा भवतीतुल्या त्रिभुवने कान्या विद्यते । वत्सदृशी त्रै- लोक्येऽपि नान्या विद्यत इत्यर्थः । हार्दध्वान्तं स्वहृन्मोहस्तस्य नियन्त, प्रमाथि भास्वरं दीप्तिमद्वपुः शरीरं यस्याः सा तथाविधा । तथा स्वासिनां दिवौकसां सर्वतः समन्तात् दुवारारिपरिक्षयमजेयशत्रुशमन विदधती कुर्वाणा। तथा ध्यातव निर्वाणसूः चिन्तितैव निर्वाण मोक्षं सूने प्रयच्छति । अपरं देहार्थं निहिता भवेन (देवेन द्योतनशीलेन) भवेन शिवेन शरीराधे नियोजिता स्वशरीरवामभागे स्थापिता । हरेण प्रभुणा कीदृशैन । भुवन. त्राणिकतानात्मना भुवनानां त्रयाणां लोकानां त्राणे रक्षायामेकतान एकरसः सर्वदा प्र- मृत (प्रवृत्त) आत्मा प्रकृतिः स्वभावो यस्य तेन तं च काहशी । सकेसरीन्द्रस्थितिः शोभनसिंहराजे स्थितिवरस्थानं यस्याः मा । अब च समिवापरा जगति का इति प्रश्न कृते सत्केसरीन्द्रस्थितिरित्युत्तरम् । तत्तुल्या का इति पृच्यायां भगवनृसिहमूर्तिरित्युरदा. नात्प्रहेलिकेतीयमुच्यते । व्याख्या तु समाना सर्वत्र । केवलं देहाधैं निहिताभवेनेत्यत्राका- रप्रश्लेषो व्याख्यायते । तथा अभवेनाविद्यमानसंसारेणाजेन भगवता विष्णुना देहाधे शरी- रोपरिभागे निहितेत्येतावान्स्तुतिविशेषः । प्रहेलिकैयम् ॥ १०२॥ केशोन्मायकरी सतां भवहरानन्दैकहेतो गुरु- माता त्वं जगतां भवन्ति विधवाः सर्व तवानुग्रहात् ।

·काव्यमाला । दुर्गे न क्वचिदेव सीदति जनस्त्वद्भक्तिपूताशयः स्तुत्या भर्तुरभिन्नयेति विबुधैस्त्वं स्तूपसे श्रीरिव ॥ १०३ ॥ (चतुरर्थः) इतिशब्दः पूर्वक्तिप्रकारपेक्षायां वर्तते । भतुरभिनया पत्युः सदृश्या स्तुन्या नया त्वं भवती विबुधैर्देवैर्मनीषिभिर्वा श्रीरिव लक्ष्मीरिख स्तूयसे नगसे । अर्धवशाद्विभक्तिवचन- लिङ्गविपरिणाम इति लक्ष्मीर्यया भरभिनया स्तुन्या स्तूयते तथा लं स्तूयस इति । एवममूनि स्तुतिपदानि चतुर्णो भवभवानीकमलाकान्तकमलानां योज्यन्ते। तत्रोपमा- नयोः कमलाकान्तकमलयोस्तावत्स्तुतिप्रकारा व्याख्यायन्त । हे श्रीः, भवहानन्दक- हेतोः संसार(निवर्तक स भगवतो विष्णोरानन्दे चित्ताहादने एकहेतो एकनिमित्त. भूते, त्वं भवती सतां साधूना क्लेशोन्मायकरी अविद्याविनाशिनी करीति आनुलोम्ये टचि डोप । तथा त्वं जगतां त्रयाणां लोकानां गुरुः प्रधानम् । माता जननी। तथा विभवाः सर्वे समृद्धिगुणाः सकलास्तवानुग्रहाद्भवत्प्रसादाद्भवन्ति सपद्यन्ते । अन्यत् , तद्भक्तिपूता- शयो जनः भवत्सेवापवित्रीकृतमना लोकः दुर्गे दुर्गतौ न क्वचिदेव न कुत्रचिदेव सी- दति मजति । भर्तुरभिनया स्तुत्यति तद्भर्तुः पक्षे योजना--हे भवहर संसारनिवर्तक विष्णो, तथा आनन्दैकहतो, लं सता क्लेशोन्माथे अविद्याविनाशने करी हस्ती। आनन्दैकहेतुल्वा- मोक्षपद इत्यर्थः । तथा त्वं जगतां गुरुः माता मापकश्च । विभिः क्रमैरिति भावः । भान्ति विभवाः सायुज्यादयः सर्वे तवानुग्रहात् । दुर्गे संसारबन्धने न क्वचिदेव सीदति जनस्त्वद्भक्तिपूताशयः। उपमेश्योरघुना सबन्धः। तत्र भवान्यास्तावत्-सता क्लेशोन्मायकरी भवालोमध्यम- पुरुषकवचनमेतत् । हे दुर्गे विन्ध्यवासिनि, हास्यानन्दैकहेतो । शिष्ट श्रीस्तुत्या समानम् । एतद्भर्तुगिरिशस्साधुना--हे भव हे हर आनन्दैकहेतो, व जगता गुरुः माता हिंसिता । त्रैलोक्यसंहर्ता रुद्र इत्यान्नायः । मीनातेः कृतावस चि मातेति रूपम् । तवानुग्रहात्सर्वे विभवा अणिमाद्या ऋद्धयो भवन्ति । शिष्ट श्रीपतिस्तुत्या समानमिति । एवमर्थचतुष्टयवाची ॥ १०३ ॥ येनानन्दकथायां त्रिदशानन्दे च लालिता वाणी । तेन सुदुष्करमेतत्स्तोत्रं देव्याः कृतं भक्त्या ॥ १०४ ॥ असाप्ययमर्थः तेन कविना नोणतनयेनानन्दवर्धनेन एतदेवमुक्तप्रकार स्तोत्र नवन भक्त्या सेवा आरिंगधिषया कृतं हन्ध रचितम् । कीदृश स्तोत्रम् । सुदुष्करं शो- भना दुष्कराश्चक्रबन्धादयो यत्र सुट वा दुष्करं नान्येन केनचित्कर्तुं शक्यमिति । के कविनेयाइ–नानन्दकथायां विषमयाणलीलायां विदशानन्देऽर्जुनचरिते च वाणी भारती लालिता विनोदिता । विषमवाणलीलार्जुनचरितविरचयितुः कवेः कृतिरेतस्तोत्र- मिति वाक्यार्यः ॥

·देवीशतकम् । वहभदेवायनितश्चन्दादित्यादवाप्य जन्ममाम् । कय्यटनामारचद्विति देवीशतस्तोत्रे ॥ एवं वागीश्वर्याः सरूपमास्याय यन्मयावप्तिम् । पुण्यं तेन जगत्स्यात्प्रतिजन्मावाप्तपरबोधम् ।। वसुमुनिगगनोदधि(४०७८)समकाले याते कलस्तथा लोके । द्वापञ्चाशे वर्ष रचित्तैय भीमगुप्तपे । कर्मस्थानोदिता साहिमकरशसभृद्वहिचकान्तरस्थ. क्षेत्रज्ञाद्वोधनाय प्रलयविकरामाभतेजोविरामा। निलं मन्दालियौपा कचटतपयशालापिनी मध्यवाहा बालामात्सूक्ष्मरूपा त्रिभुवनजननी पातु वागीश्वरी वः ।। एकायनस्याच्युततुल्यमूर्तराचार्यनारायणगर्तनान्नः । शिष्येण दृब्धेयमनन्तशानवेत्तुः साक्षेण च कय्यटेन ॥ इति नोणात्मजश्रीमदाचार्यानन्दवर्धनविरचित कय्यप्रणातया टीकया समेतं देवीशतकम् । काश्मीरिकश्रीमदवतारकविप्रणीतं ईश्वरशतकम् । सटीकम् । स वः पायायेन निन्ये वासुकिनिजहारताम् । तपोपायात्तनुं कोपाधः सरस जहार ताम् ।। १ ॥ स वः पायादित्यादिप्रन्यारम्भे विविधविघ्नोपघातार्थे कविना नमस्कारवाक्यवदुचितं १. सटीकस्येश्वरशतकस्य प्रणेता श्रीमदवतारकविः कश्मीरेषु कदा समुत्पन्न इति न ,निश्चयः, किंतु स्तुतिकुसुमाञ्जलिटीकाकर्तृ राजानकरलकण्ठस्य पितामहोऽप्यवतारना. मासीदिति 'सकलविषधिद्वर्यः प्रज्ञाजितवृत्रहामात्यः । अवतारोऽजनि तस्मात्पाण्डित्यस्या- वतार इव ॥ इति स्तुतिकुसुमाञ्जलिटीकासमातिस्थायीतः प्रतीयते. रलकण्ठेन च स्तु. तिकुसुमाञ्जलिटीका १५३८ मित विक्रमादै प्रगीतति तव स्फुटम्, अतोऽवतारोऽपि १६२२ मितखिस्ताब्दासनकाल आसीत्. यदि स एव सटीकस्वास्स शतकस्य निर्मा- तावतारकविः स्यात्तदा निणांत एव तत्सत्तासमयः. सटीकस्यास्य शतकस्य पुस्तकद्वय- मस्माभिरासादितम्. तक श्रीयुतभाण्डारफरपण्डितः पुण्यपत्तनस्थराजकीयपुस्तका. लयाकृपया प्रहितम्. अपर करमीरनगराज्ज्योतिविदुपाश्रीदयारामपण्डितः प्रेषितम्. पुस्तकद्वयेऽपि प्रायो नास्ति भेदः, द्वयं च कश्मीरलिखितमिति समानमानकमवैति प्रती- यते. एतदाधारणवतन्मुद्रणमुपगम्यत इति शिवम्, .

·३२.
काव्याला
-
सूचितम् । येन भगवता स्वतन्त्रेण धराधराणयोग्या वासुकिरितां नीतः। एतेन वि.
श्वाधारत्वं ध्वनितम् । तथा तपोषायात्सयमविघ्नविधायित्वात् न लीयया कोपात्तां वि-
श्वस्थ प्रसिद्धा स्मरस्य तनुं जहार दिदाहेति प्रतीयते । तामित्यनुभवगोचराम् । अत एवं
यच्छब्दोपादान न कृतम् । यदाहुः--प्रक्रान्तप्रसिद्धानुभूतविषयस्तच्छब्दो यच्छन्दो.
पादानं नापेक्षते' । तत्र नमस्कारः स्वातन्त्र्यकतत्वाद्भगवतः सर्वातिशायित्वाद देवा.
क्षिप्तः ॥१॥
रक्षावतारं गम्भीरं भवमुग्नं हरेश्वर ।
नय नीतिगुणं तं तु ममताप्रियतामिमाम् ॥ २॥
है ईश्वरपरमात्मन, तदुक्तम्-'क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः' ।
तत्सयोधनम् । भवं संसार गम्भीर व हर निवारय । कथंभूत भवम् । उग्रं कठिनम् ।
वं भक्तानामवतारमवतरणं भवात्पुन.पुनरागमनं रक्ष । कविना च अवतारमवतार-
नामान मां पाहीति स्वनाम ध्वनितम् । तु पक्षान्तर । इमा प्रत्यक्षा सर्वेषां ममतानि-
यतामहकृतिहेवाकिता त प्रसिद्ध लोकोत्तरं नीतिगुणं नय प्रापय । अत्र च रक्ष अव,
तारं गम्भीरं, भव उम्र, हर ईश्वर, नय नीति, गुणं तन्तु, अमत अप्रिय, इति द्वर्या-
योः शब्दयोरथस्य पोनरुक्त्यमिवावभासते । भिन्नार्थत्वात्तु पुनरुक्तवदाभासः । 'आमुखा•
वभासनं तु पुनरुक्तवदाभासम्' इति ॥ २॥
वदामि ते खं रमयन्नमोऽहं वहामि संसारमयं न मोहम् ।
तनुर्मुदायोगवता स्मितेन मुक्तः स्फुरद्योग बतासि तेन ॥ ३ ॥
अहं ते तुभ्यं नमो वदामि नमस्कार करोमि । अनेन कायवाश्चित्तानां महीभावःमृचितः।
अत एव स्वमात्माएं रमयन्नानन्दयन्संसारमय मोहमज्ञानरूपं न वहामि । यदुक्तम्-'आ-
नन्द ब्रह्मणो विद्वान विभेति कुतश्चन' इति । हे भगवन्स्फुरद्योग,। बत आश्चर्य । अहं
तनुस्तुच्छोऽपि मानुषादज्ञानात् मुदा हर्षाणां निरतिशयप्रीतिरूपान्ताम् आ समन्तात् योग
आयोगः तद्वता मुदायोगवता स्वानुभवकगोचरण स्मितेन अभिमतप्राप्या हसितेनोपल:
क्षितः सन्मुक्तोऽस्मि । यमकम् ॥ ३ ॥
सृष्टिस्थिती प्राम्भजता कृतापवर्गाद्यमेनाथ भवान्धकारे ।
धृतं त्वया विश्वमतो हतारिवर्गोऽद्य मे नाथ भवान्धकारे ॥ ४ ॥
हे नाथ हे अन्धकारे अन्धकासुर रिपो, प्राक् सृष्टिस्थिती भजता कुर्वता त्वया अ.
थानन्तर भवान्धकारे ससाररूपान्धकारे कृतापवर्गोयमेन कृतो भक्तानामपवर्गार्धमुद्यमी येन
तथाविधेन । विविधकृत्यकारिणा त्वयैव विश्वं धृतम् । अतो ममापि अद्य हतारिखो भव।
हता अरयो मुख्याः कामादयो येन तादृशः । पादयमकम् ॥ ४ ॥
सज्जातसज्जाततलोचनाने संध्यात संध्यातपसा सुरौघैः ।
माधीनमाधीनपरिग्रहेण कालेन कालेन हतं कृथा माम् ॥ ५ ॥

·ईश्वरशतकम् । सत् अकृत्रिमं जातं जन्म यस्य स सनातः सनः संनद्ध आततो विस्तीणी विश्वव्या- पितालोचनामिर्यस्य तदामन्त्रणं सत्रातसाततलोचनामे । तया सुधैिर्ब्रह्मविष्णुप्रभृति- भिर्देवसमूहः तध्यातपसा त्रिसंध्य सभाधानेन संध्यात सम्यग्ध्यात । काठेन असितवर्गेन । भयंकरणेति यावत् । तथा आधानपरिग्रहेण आधीनां मनःपीदानां ये इनाः स्वामिनी ज्वरा- दयो रोगास्तेषां परिग्रहः परिवारो यस्य स तादृशेन कालेन मृत्युना हतं सन्तं मां माधीनं कृथाः सपादय । (यद्वा) मायाः शोभाया आधीनमायत्तं माधीनम् । श्वेतराजपिवदित्यर्थः । आदियमकम् ॥५॥ भवोत्सुकानामसमाधिभिन्नः कश्चिन्मदन्यो न समाधिभिन्नः । ये त्वां प्रशंसन्ति सदा समार्यास्त एव जीवन्ति सदासभार्याः ।।६।। तं नोऽस्माकमुत्युकानां सोत्कण्ठानामसमाधिभिन्न असमा अनल्पा ये आधयो म- नोपजस्तान्भिनत्तीति तादृक् मव संपद्यस्व । यतो मत्सकाशात् अन्यो जनः समाधिमि- नश्चितकाध्यबहिष्कृतो नास्ति । ये त्वां सदा सर्वकालं सभातु मध्ये अर्या निष्पापा: प्रशंसन्ति स्तुवन्ति त एव सदासमार्याः सह दासमायया च वर्तन्ते ये ते सपरिवारा इत्यर्थः । जीवन्ति । पुनः संसारावृत्ति न लभन्ते । अनश्वरपदप्राप्तेः । अन्ये तु संसारिणों नानाजन्मोपलब्ध्या जीवन्तोऽपि मृता एवं। 'ब्रह्माण्डोदुम्वरान्तर्मशकवदपरे जन्तदो जातनयः इति यावत् । आदियमकम् ॥ ६॥ दैत्यद्विषां त्वचरणावलीनामिवाम्बुजे भग्नरणावलीनाम् । स्तुवन्त्यतो निःशरणा वलीनां त्वमूर्तिमीतेः सरणावलीनाम् ॥७॥ दैत्यद्विषां देवानां खचरणी अलीनां अंमराणामेवाम्बुजे पो भवतः विश्रान्तित्यानं म. नोभिलपितमाप्तेः स्त इत्यर्थः । कपभूतानां दैत्यद्विपाम्, भन्नाः पराजिता रणावळयः समा- मसम्हा यस्तयाविधानाम् । अतो हेतोः निःशरणा मादृशा अपि ईतेः संसारोपद्रवस्य सरणी मार्गे अलीनामलिटी तन्मूर्ति स्तुवन्ति । कयंभूताम् । वयोरेक्यालिनामिनां स्वामि- नीम् । तदधिधावस्यात् । सर्वपादान्तयमकम् ॥ ७॥ भवेति मिन्नः कुलपामराणां भवेऽतिभिन्नः कुलपामराणाम् । सदा सकान्ताय नमो हराय सदासकान्ताय नमो हराय ॥ ८ ॥ हे अमराणां देवानां कुलप, व नोऽस्माकं कुलमध्ये पामराणामयोग्यत्वाद्वालिशाना. मीतिमित् दुर्गतिनिहन्ता भव । अतस्त्वमेव भवे संसारेऽतिभिन्न उत्तीर्णः । सद्द दासर्व- तते कान्तश्च यः । सर्वामिलापदायित्वात् । सदासकान्तः । तस्मै । तथा मोहं राति द. दाति मौहर अहानदायो । न मोहरः तस्मै न मोहराय । सदा सर्वकालं सकान्ताय नि- जशक्तिपरिताय हाय नमः । संपुटयमकम् ॥4 ·३४ काव्यमाला। राजते विष्टपाकारा राकापाहिफणावरा । रावणाराधितालारा राक्षाताम्राति तेऽजरा ॥९॥ पद्मवन्धः॥ तनुरद्रिसुताकान्त कान्तलावण्यवाहिनी। वाहिनीवामृतमयी मयीह विमलातनुः ॥ १०॥ शृङ्खलायमकम् ॥ (युग्मम्) हे अदिसुताकान्त पार्वतीश, तव संबन्धिनी तनुर्मुर्तिः राजते । कयंभूता । विष्टया. कारा विष्टपं जगत् तदाकारा । तथा राकापः पूर्णचन्द्रः तथा अहिफणाः ताभिर्वरा उ. त्कृष्टा । तथा रावणेनारापिता सेविता । अक्षारा न क्षारा । (मधुरा) मौम्पस्वभावेत्यर्थः । तथा राक्षा लाक्षा तद्वत्ताम्रमक्षि यत्रेति क्रियाविशेषणम् । राक्षाताम्राक्षि राजते इत्यर्थः । तथा अजरा जन्मादिरहितत्वात् । कान्तलावण्यवाहिनी अमृतमयी वाहिनी नदीव । अ- तनुर्बहला । युगलकम् । आद्यः श्लोकः पद्मबन्धः। द्वितीयः शृङ्खलायमकम् ॥५॥१०॥ दरवति वरदय भटमयदपण क्षणपथरथपर पुरशरसमरे । • मदमयरणरय जय जय खमत क्षतमख सुरवरसुखद शिव ॥ ११ ॥ महादेवबन्धः । जागेश्वरबन्ध इत्यर्थः । हे शिव, त्वं जय जय । किविध । दरवति समये मादृशे वरदय वरा उत्कृष्टा दया यस्य । अन्धकादीनां विश्वकण्टकानामपि पुनर्दयया गाणपत्यप्रतिपादकत्वात् । तथा भ• टानां भयदः पणो व्यवहारो यस्य तादृशः । तथा क्षण पन्या यस्य तादृग्यो स्थान पर उद्योगवान् तदामन्त्रणं भटभयदपणक्षणपथरथपर । तथा पुराणां त्रिपुराणां शरसमरे पाण युद्धे मदमयः साहंकारो रणरयः सप्रामवेगो यस्य तदामन्त्रणम् । तथा समत खानामि न्द्रियाणां मताभिप्रेत । तदधिष्ठाटत्वात्सवेंन्द्रियाणाम् ! तथा क्षतो मस्रो दक्षाध्वरो येन ! तथा सुरवराणां सुखं ददातीति तत्संबोधनम् ॥ ११ ॥ क्रूरा नराणां भवता शोधनीयाविभागतिः । चराचराणां भवता बोधनीया शुभा मतिः ।। १२ ।। क्रूरा दुःसहा संसारे रता नराणां भक्तानां भवता स्वामिना अविभागतिस्तामसी गतिः शोधनीया । चराचराणां जगमस्थावराणां शुभा मतिर्भवतैव बोधनीया । अप गोमूत्रि- काबन्धः ॥ १२॥ नरकं कालमालाभ रणा हि तरसा श्रिताः । नरककालमालाभरणाहितरसाभिं ताः ॥ १३ ॥ 'काचीगोमूत्रिकाबन्धी समुद्यमकम् ॥

·ईश्वरशतकम् । १० - ततेतितति तातेता मम मा मामिमा ममाः । ललल्लोलालिलीलालैरुरुरोराररररम् ॥ १४ ॥ पादेकाक्षरः । यमवाराङ्गनाः कान्तैरवसादरतापदैः। सम जस्ता भवभक्तिरवसादरतापदैः॥ १५ ॥ त्रिभिः श्लोकैर्वाक्यार्थतिलकम् । हे तात पूज्य, वा यमवाराङ्गना मृयुत्रियो भवद्भक्तिखसादरतापः भवति विषये यानि भचिरवाणो सादरता तस्याः पदानि वाक्यानि तैः प्रास्ता भीताः कान्तैमिः सम सद्द । कास्तमर्वमिः । अवसादरतापदः अवसादं विनाशं यन्ति ददति तापं च ददति तारी मिः साकं बता भीताः । भवदीयभाक्तजनस्तुतिवाक्य शुत्वैव यस्ता इत्यर्थः । इमां मम संगन्धिनी मां लक्ष्मी मा एतान प्राप्ताः माशब्दो निषेधार्थः । अमा अश्रीका। पुनः कथंभूताः । तरसा पलेन हि निश्चयेन नरकं श्रिताः । तता विस्तीणी वा ईतिततय ईवीनां विमानां तवयः समूहा यत्र तथाविधं कृता कालमालामरणा कालस मा लक्ष्मी- स्तलाभाथै रणो यासां तथाविधाः । पुनः कथम् । नरककालमालाभरणाहितरसाधि । न. राणां सालमालाभिर्यान्याभरणानि तैराहितः रसादिः रसपेर्यन्तो यत्र तथा ! पुनः क- धंभूतमभिः । टलाहोलालिलीलाले टलन्त उसन्तो टोलाश्च तेऽलयत्ताहीलां लान्ति कृष्णत्वात ये है । उस्येरारीः उरु बहुलं च तत् गैरं दारिद्य उरुरीरं तथा अरीणां समूह आर उकरोरं च आरं च वत् उरुरोरारं तं रान्ति ददति तथाविधैः । अरमत्यर्थम् । अत्र वाक्यार्थविलकेन प्रथमः समुद्कयमक काञ्चीगोमूत्रिकायन्धी च । द्वितीयः पादकाक्षरः । तृतीयः पादयमकम् ॥ १३ ॥ १४ ॥ १५॥ प्रलापिनं मा रसेनाभयप्रद यमाकुलम् । आगत्स त्वरितं तीव्रप्रभावोचितविग्रह ॥ १६ ॥ हे तीवप्रभ, तथा उचितविग्रह, अभयपद, लं मा कर्मभूतं अव रक्ष । केन । सेनाद- रेण । मा कीदृशम् । यमाकुर यमादाकुलम् । तथा प्रलपति तच्छील: प्रलापी तं प्रला. पिनम् । चरितमागत्य । गृहकर्मक्रियोज्य श्लोकः ॥ १६ ॥ चिरातिचित्तेतिचितैरिताराचराचराचारचरित्रचार । रैचारुता चित्रतराचिराचीरीति रतारैरुरुचौररोरैः ॥ १७ ॥ ज्यक्षरः॥ हे भगवन् चराचराचारचरित्रचार, चराचराणां जङ्गमस्थावराणां यदाचारचरित्रं तत्र चारशरणं यस्प तत्संबोधनम् । चारतापां धनानां चास्ता ऐश्वर्य चित्रतरा साश्चर्या क्ष. . ।

·काव्यमाला। - णिकत्वादचिराषिो विद्युतो रीतिमिता प्राप्ता । कैः हेतुभूतैः । उखो बहला ये चौरास्तथा रोराणि दारिद्याणि (तै:) उरुचौररोरैः । कैः । रतारैः रतस्य चित्तविश्रान्तरारागि अरि- समूहा इव तैः । पुनः कथभूतैः । विरं या आतिस्तथा चित्तेतिश्चित्ताधा च तया चित- याप्तैश्विरातिचित्तेतिपितैः । आराइतः । त्र्यक्षरोऽयं श्लोकः ॥ १७ ॥ मुदात्तसारा धुसभासमाना सभासमानाङ्ग मुदात्तसारा । विभावसुस्थान भव प्रभा ते भवप्रभाते रविभावसुस्था ॥ १८ ॥ व्यावृत्तरत्नकम् ॥ हे भगवन् भव, विभावसोनेत्राश्रयस्य वह्नः स्थान आश्रय, भवप्रभाते संसारोदये सति ते तव संबन्धिनी प्रभा रविभाववत्सुस्था सामस्थ(स्वास्थ्य ?)वती । यतः मुदा हर्षेणात्तंसार यस्याः मुदात्तसारा । घुसभायां देवसदसि समाना सह मानेन पूजया वर्तते या । सभा- समानानि रुचिराण्यङ्गानि यत्र तथाविधं कृत्वा उदात्तमुद्भर्ट बलं यस्याः ॥ व्याहत्तयम- कम् ॥१०॥ देहान्तकाले स्वरसेन पाहि यमात्प्रभो भास्वरलोचनान । शमैकसर्वस्व सभूरिकामां मां यच्छ देवेश जहीहि मां मा ॥ १९ ॥ वज्रबन्धः।। हे भास्वरलोचन धामत्रयनेत्र, अज अनादे, शमैकसर्वस्व उपशमैकसाधन, त्व मां देहान्तकाले मरणसमये स्वरसेन कृपया यमान्मृत्योः पाहि । तथा भूरयो बहलाः कामा मनोरथानि यस्यां सा तादृशी सर्वाभीष्टप्रद मां लक्ष्मी यच्छ वितर । मां च मा जद्दीहि । मा परित्यज । वज्रबन्धः ॥ १९ ॥ तनुस्त्वदीया भगवत्सरारे रसासुखं मुक्तिमुखं सुसार । शुभावहा भक्तिपरायणानां सादान्तताकृत्तकृतान्तदासा ॥ २० ॥ हे भगवन सुसार शोभनबल, स्मरारे, तव संवन्धिनी तनुर्मूर्ती रसायां सुर्ख लक्षणया भूतलस्थानां जनानां सुखदायिनी । तथा मुक्तिसुखम् । भोगमोक्षप्रदेत्यर्थः । अत एव भक्ति- परायणानां शुभावहा । तथा सादस्यावसादस्यान्तताविच्छेदस्तेन हेतुना कृत्ताश्छिन्नाः कृतान्तदासा यमभटा यया । त्वद्भक्तेभ्यस्ते निराशाः पलायन्ते नन्दिरुद्रवत् ।। २० ।। स्थिरासुरापक्षपरा सुरास्थिमालावरासन्नसरावलामा । वादे हिता मन्त्रमताहिदेवातिभाविता नुत्यनुता विभाति ॥ २१ ॥ प्रतिलोमानुलोमपादः । युगलकम् ।। त्वदीया तनुरित्यनेन पूर्वलोकस्येनान्वयः । त्वदीया तनुविभाति । कीदृशी । स्थिरा येऽसुरा अन्धकादयस्तेषामपक्षपरा प्रतिपक्षभूता । सुराणा ब्रह्मादीनां चास्थिमालादिभि- ।

·ईश्वरशतकम् । 4रा उत्कृय । तथा आसना निकटा सरावा नादयुक्ता लामा उत्कृष्टरूपा देवता यस्यों सा आसनसराक्लामा । तया वादे चतुर्दशाविद्यास्थानविशारद (विचार)विषये हिता । भक्तविद्वबनभ्य इति शेषः । तथा मत्रैर्मननबाणधर्मादिभिर्देवतोच्चारकपदमता भाविता । यदाहु:-'मन्त्रमूर्तिस्तु देवता' इति । तथा अहिमिनांगर्दैवैश्वातिभाविता अतिध्याता । तथा नुत्या स्तुत्या ये ब्रह्मादयस्तरपि नुता नुत्यनुता । एवंविधा लदीया तनुर्विभाति । 'अमत्रमता' [इति पाठे] अमत्रेभ्यः पात्रेभ्यो मता अहयः सर्प यस्यां ताशी देवाति- भाविता च । [इत्यर्थः । युगलकम् । आयो युक्पादप्रतिटोमः । द्वितीयः प्रतिलोमानुलो- मपादः ॥ २१ ॥ तनोति ते तात तुतौ नितान्त नूनं नतानां तनुतां न नीतिः । नेने ननो नूतनतां तु नीता तेनोन्नतानन्ततनो ततेतिः ॥ २२ ॥ द्यक्षरः॥ है भगवन् , तात पूज्य, उन्नतानन्ततनो, उन्नता अनन्ताः पृथ्व्यादयस्तनको मूर्तयो यस्य तत्संबोधनम् । ते तव संवन्धिनी नीतिः नतानां भक्तानां नुती स्तुती सत्यां नूनं निश्चितं तनुतां लघुतां न तनोति । दायमेव पोपयति । तु पक्षान्तरे । तेन हेतुना इने- नाधीवता स्वामिना नोऽस्माकं तता विस्तीणी ईतिः संसारयाधा नूतनतां नवत्वं न नीता । भवन्नुतिमात्रेण वयं मुक्ता इति सूचितम् । श्लोकोऽयं अक्षरः ॥ २२ ॥ हर प्रमो परं वन्ध रक्षोभागस्थिरो भव । प्रभावितदमो रोरं भोगातत्त्व सदस्थिप ॥ २३ ॥ अर्धनमः ॥ हे प्रभो भव, लं रं दारिद्य हर निवारय । परमत्यर्थे वन्य वन्दनीय । कथंभूतस्त्वम् । रक्षसां हिसापराणामपि भागे संविमागेऽस्थिरश्चञ्चलः । दानादावपि सर्वलो(प)कदिन- हेतुना कीलितः । पुनः कथमतः । प्रभावितः सर्वजनोपलक्षितो दम इन्दियजयो यस्य । तथा प्रभो कथंभूत । भोगातत्व भोगा अतलं यस्य । आभासमानतात् । पुनः कथंभूत प्रभो, सदस्थिप सन्ति शोभनान्यस्थीनि भूषणतया पाति रक्षतीति तादृश अर्धश्रमः॥२३ काप्पयन भगवन्नास्ति तव कण्ठच्छवेः समा । कालिकाकालिकालालोलीलाका परवीरप ॥ २४ ॥ त्रिशूलबन्धः॥ परा उत्कृष्ट ये वीरास्तान्पः पाति तादृश परवीरप । 'वीतरागभयद्वेपो रहितः सर्व- संशयः। सर्वभूतानुकम्पी च वीर इत्युच्यते युधैः ॥ इति । तब संवन्धिन्याः कण्ठच्छवेः कान्या समा अस्ति । कीदृशी । कालिनाम (1) काकानामालयः परयः तथा कालाना- माली च तासामिव लीला विधित्तिर्यसास्तादशी कृष्णलेन ।। २४ ।।

·काव्यमाला। महमररिमारोऽमरारामोऽरमोडरिरः। मुरारिरामा रोरोऽरमुमारामी ममोरुराः ॥ २६ ॥ यक्षरः ॥ मम मेरुः सर्वदेवताविधान्तिस्थानमपि मरुनिर्जलपायो देश इव नावर्जकः । मारः का. मोऽपि सर्वजनवल्लभोऽरिः शत्रुः । तथा अमराणां देवानामारामो विश्रान्तिप्रदो नन्दनादि- प्रदेशः सोऽपि अरमः शोभारहितः । अतएव अरिरः अरीन् रातीति असुखत्वाच्छत्रुद दव । मुरारेविष्णो रामा लक्ष्मीभगवती रोरो दारिद्यम् ।अरमत्यर्थम् । उमारामी उमया सह योऽवश्यं रमते स पार्वतीवल्लभः स एव उरुराः महदुत्कृष्टं निधानभूतं धनम् ।। २५ ॥ विहाय सस्यसंपन्नां सेव्यः स्वामी शिवं भवेत् । येनाप्यो दिवि पन्थानो राजेनत्वं च तिष्ठति ।। २६ । अपशब्दाभासः ॥ नोऽस्माक सस्यसपना धान्यादिसमृद्धिमत्वं विहाय स्वामी विश्वेश्वरः सेवनीयः । येन हेतुना शिवं कल्याणं भवेत् । दिवि च यः पन्थाः सचाप्यः प्राप्यः । राजेनत्वं रामा मध्ये इनल प्रभुत्वं च तिष्ठति । अन विहासस्य, संपन्नां, शिवं, स्वामी, सव्या, पन्धानः, आप्यः, राजेन, वं तिष्ठति इति सर्वेऽपि शब्दा अपशब्दा इवाभासन्ते अतोऽपशब्दाभासो. ऽयम् । अर्थान्तरप्रतीती निर्दोषः ॥ २६ ॥ न भासते ते सभा न भाविताममता विभा । सता वदे देवतास ते मदेन नदेऽमते ॥ २७ ॥ सर्वतोभद्रः ।। भग्ना वयं भवमये नोद्धृताः पशवस्त्वया । यास्त्ववस्था रुजां भामामाभागां रुद्र ता हर ॥२८॥ परशुबन्धः । युगलकम् ॥ द्वयोटीका-भगवन् देवतास, देवतानां ब्रह्मविष्णुप्रभृतीनामासनं स्थितिः रक्षण क्षे- पण विनाशो वा यस्मात् तत्सयोधनम् । ते तव सभा न न भासते । अपि तु सर्वोत्तमा भासते एन । किंविधा । भाविताना नन्दिप्रभृतीनां अममता निरहकारता तया विभा दीप्तिर्यस्याम् । सता सत्यरूपेण ब्रह्मणा वदे । वदे इति 'संभासनोपसभाषाशानयलविमत्यु पमन्त्रगेषु वदः' इत्याल्मनेपदम् । ते तव वयं मदेनाइकारेण नदे भवमये अम अनी, मिते दुस्तरे ताके भमा बुडिताः सन्तः पशव इत्यज्ञानपरत्वात् त्या नोदृताः । हे २६ चां दुःखानां मामः क्रोधः अमा अलक्ष्मीस्तगाजा रुजा या अवस्थास्ता हर निवारय । इति गुमटम्म् । एका सर्वतोभद्रो दितीयः परगुपन्धः ॥ २५ ॥ २८ ॥ कलिकाटकलालीककेलिः कलकलाकुले । कालेऽलिफोफिटाकाले कोऽलं लोले कुले किल ॥ २९॥ ब्यक्षरः॥

·देवरशतकम् ।
*
को नामालं समयों भवति । अपि तु न कश्चित् । कुले गृहे । शरीर इत्वपः । कुले श-
रीरे लोले अस्थिरे सति यतः कलिकाले याः फटास्ताभिर्यदलीकं तदेव केलिः खेलन
यस्य । तथा कलकलनानाविधोत्कलिकाभिराकुले क्षुभिते । तया काले मृयो जापती-
सर्यः । तथा अलयो प्रमयस्तथा कोकिलाश्च तद्वकाले तामसे ॥२९॥
आमातिमाति भवतस्तव कालमार्कि
संचिन्तय सरहरोग्रतनुं कृशाङ्गम् ।
मां मास्य मुञ्च भव भीममलं कलर्चा
हन्तातिकप्टममराषिप देव तेन ॥ ३०॥
पुनरुतवदामासः सर्वपदाश्रयः ।।
हे स्मरहर, हे देव, हे अमराधिप, है भव, एतान्यामन्त्रणानि भीतोक्या च पुनरु-
कानि तवामा शोभा अतिभाति अतिशयेन भाति । आकि उप्रतर्नु रोदशरीरं संचिन्तय ।
कथंभूतमाकिम् , कालमतिमलीमसम् । तया भवतो जन्महेतोः मां कृशाङ्गमति त्या क्षा-
मत सचिन्तय । अतिदयालुतयेति शेषः । तेन हेतुना हन्ता वधकः तादृशानामुप्रशरीरा.
णामपीत्यर्थः । त्वमस्य कालस्य भीम भयदायकमतिकटं कलई मा मुन्छ । कलकं सर्वथा
जहीत्यर्थः । अत्र च आमाति भाति, भवतः तव, कालं आकि, संचिन्तय स्मर, हर उप्र,
तर्नु कृगई, मां मा, अस्य मुञ्च, भव भीम, मलं कलई, हन्त अतिकट, अमराधिप
देवतेन, इति सर्वपदाश्रयलं पुनरुक्तवदामासस । देवतानामिनो देवतेनस्तदामन्त्रणम् ॥३०॥
यजने वर धीसाररसामानससारस ।
सरसासनमासाररसाधीरवने जय ॥ ३१॥
दस दासवरासारनद मत्तकृतारव ।
वरताकृत्तमदन रसाराव सदाक्षद॥ ३२ ॥ युग्मम् ॥
हे भगवन् , त्वं जय । किंभूत । यजने यज्ञे वर उत्तर । तथा धीसाराणां योगिनां या
रसा भूमिः सेव मानसं तत्र सारस हस । तया दक्ष निपुण । तथा दासानां निजभक्तानां
परा एवं आसारस्तत्र नद सरोविशेष । तया मतेषु कामागुन्माइयुक्तेषु कृत आरावना.
पवाभूपो येन । तया परतया उत्कृष्टतया कुत्तो मदनो येन तारा । तथा रसो रस-
युक्तः । असआदिताइन् । भारावः संजल्यो यस्य तदामन्त्रणम् । तथा सदा सर्वदा अ.
क्षान्मापाशरूपान् तपासकान् पति इन्तीति ताहरा सदाक्षर । कस्मिन् । सरसासनमा-
सार रमाधोरखने । सरसमासनं स्थितिमा ते मारा लक्ष्न्याः साराः रसाशं भूमी ये धी.
गस्तांफताना भानुशास्तेश वन समुहलत्र । गुगलकन् ॥ ३१॥ ३२ ॥
तवैव मूर्तिः शिव धनराजमुहत्समानामवत्समाना ।
शुमावहा तत्वजुपां निरतधनादराणां निधन्दराणाम् ॥ ३३ ॥

·४०
काव्यमाला।
हे भगवन शिव, तवैव मूतिः असुहत् प्राणहृत् भवति । केषाम् । धर्मराजसुहृत्समानां
यमसुहृत्सदृशानां तत्प्रियलोकानां तकिकराणां वा । कथंभूता समाना सह मानेन पूजया
वर्तते या सा । पुनः किंविधा । निरस्तधनादराणां दूरीकृतधनाभिलाषाणां तत्त्वजुषा खदे-
कतानानां जनानां अराणामनिसमूहानां भवपाशरूपाणां निधनात्कर्तनाच्छुभावहा शुभदा।
युक्पादाद्यन्तयमकोऽय श्लोकः ॥ ३३ ॥
भूयाद्भक्तिस्त्वय्युमाकान्त तीवासारा दक्षामोघमोक्षादरा सा ।
नो चेन्नैपा जीयते कालसेना या कालिम्ना नित्यनिम्नालिकाया ॥३४॥
युक्पादप्रतिलोमः ॥
हे भगवन् उमाकान्त, त्वयि सा भक्तिर्मम तीनासारा अविच्छिन्ना भूयात् । पुनः
किंभूता । दक्षा निपुणा । पुनः किंभूता । अमोघः सफलो मोक्षे आदरो यस्याम् । नो घे.
द्भक्तिस्तव स्यात् तद्देषा कालसेना मृत्युचर्जन्ममरणादिरूपा न जीयते । केनापीत्यर्थः
एषा कालसेना का। या कालिम्ना मलीमसत्वेन नित्यनिनोऽतिनीचोऽलिकायो अमरकायो
यस्याः सा । भ्रमरकायादप्यत्यन्तमलिनेत्यर्थः ॥ ३४ ॥
न नानान्नानि नूनं नो न ना नीनानना न नः ।
नानु नानेन नुन्नैना ननु नेनाननेन नौः ॥ ३५ ॥ एकाक्षरः ।।
दृष्टेन लम्या भवता नयनानलसाधुना ।
मुक्तिरूपा भवाव्ध्यन्ता नयनानलसाधुना ॥ ३६ ॥
पादयमकम् ॥ युग्मम् ॥
नूनं निश्चये नोऽस्माकं नानान्नानि नानाविधानि अन्नानि न भवन्ति । यतः नीनाः
निर्गत इनः स्वामी येषां ते नीनाः स्वामिरहिताः । अननाः अविद्यमाना अनाः प्राणा
येषां ते अननाः । निष्प्राणा एवेत्यर्थः । नानुना इत्यादि । अनेन हेतुना अनु अविद्यमाना
नौर्यस्मिन्कर्मणि तत् । अनु न भवति । काका भवत्येवेत्यर्थः । ना नरः स्वामी न भवति
केषाम् । नः । ननु निश्चये । इनाननेन इनस्साननं मुखं यस्य स इनाननो लक्ष्मीवान् नैनाननो
दरिद्रस्तेन नेनाननेन दारेद्रेणापि मुक्तिरूपा नौर्लभ्या । कदा । अधुना । केन हेतुना । भ-
वता । कथंभूतेन दृष्टैन। पुनः कथभूतेन । नयनानलसाधुना नयनानलेन साधुः प्रटास्याः(१)
तैन । मुक्तिरूपा नौः कथंरूपा । भवान्ध्यन्ता भवाब्धेरन्तो यस्याः सा । पुनः कथभूताः
नयनानलसा नयने प्रापणे अर्थाद्भवोत्तारणे अनलसा सजा इति । मुक्तिरूपा नीः पुनः कथ-
भूता। नुनैनाः नुनं नौदितमैनः पाप यया (युग्मम्) इति भक्तजनं प्रति ।आयोक्तिः । (अ-
धुना इदानीम्) आद्य एकाक्षरः द्वितीयं पादयमकम् । इह शब्दपीनरुक्त्यभ्रान्तिमित्र
लिङ्गवान प्राह्या । माघकाव्यकिरातार्जुनीयादिकाव्येषु बहुष्वपि पदार्थानां पौनरुक्त्य
दृश्यते तच पूर्वीचार्यैः समर्थितम् । यथा-'यमलेपचित्राणां नातिपदक्षीदः कार्यः' इति ।
अस्य कवेः क्वचित्पीनरुक्त्यादिचमत्कृतेः (१)। चित्रकाव्यस्य दुष्करत्वात् ॥ ३५॥ ३६॥

·ईश्वरशतकम् । " सुसुररससभामा खस्खदादाववक्र. क्रममनुनुत्तत्तत्वा त्वाततप्रप्रजाजा । ननद वधधनानाश्चञ्चला लामभव्य. व्यस सततममन्दान्दाससङ्गझते ते ॥ ३७॥ आवलिः ।। मयि तनुमुचितां तां दर्शयस्वेदशी या रविजनविरणवा त्राणरक्तातिभाति । जय जय जगतस्त्वं तत्त्वतज्ज्ञोऽसि भासि- नरसिक सदसदासस्ते भवे भर्ग भव्यः ॥ ३८ ॥ एतस्य श्लोकस्य प्रपमान त्रिशूलबन्धः, द्वितीयान गदावन्धः । मा- लिनीवृत्ताभ्यां युगलकम् ।। • हे भगवन् भर्ग, ननिव] नव्य आदिभूत] लाभभब्यव्यस लाभेन हेतुनोत्कयो व्यसो विशेषणातनं वजन यस हेतोः । पदार्थानामनन्तफलदत्वात् । तथाविध । हे भासिन् भासनशील रतिक मक्तजनप्रिय, ईदृशीं तनुं मयि ते तत्र दाससझं गते आशु लारतं दर्श- यस । या तव तनुश्वंभूतातिभाति सातिशया शोभते । कयंभूता । सुसुररससमामा सुन सुराणां रसा यस्यां तथाविधायां समायामामा यस्याः । आदावादावेव स्वस्वदा मरु- तादिभ्यो भक्तभ्यः स्वमात्मीय स्वं धनं ददातीति तया । अवक्रम कला अकौटिल्येन अनु पचासुतं तत्वं यसाः सा । तु पक्षान्तरे आतता विस्ताणा प्रकष्टा प्रजा प्रजासत. तिसरूलनिर्माणे यस्यास्तथाविधा । सयं पुनरजा जन्मराहिता । तथा वधधनानां हिसाजोवनानामसुरादीनां चवलास्थिरा। सतत सर्वकालममन्दां नित्यागुताम् ।तां तनुमिति संरन्थः । तया । या च ते तनुः रविजस्य यमस्य ये अविनो देशवन्तः । अर्थाटाः । सह यो सस्ततस्त्रायते तथाविया ! अत एव सर्वेषां वापरका । अत एव त्वं जगतां तत्तविषये वै तम्झोऽसि विचारानेपुणः । जय जय । सदसतोनित्यानित्ययो आस आ. स्थापते तब नो सतारे भय उत्तय: । सतः सलेनः स्थितिभवता कल्पिता, अत. कोऽपि वपुष्पादेयवधानाधातत्वेन । यहाहुः-कस्तु भवतत्त्वान्यत्वेन नातिकामति' इति । प्रमेयमनुरूपेग प्रमागेन प्रमीयते प्रत्यक्षवत्यमाणमध्यपतितत्वादसतोऽपि व्यास्थानादिति . परनिर्मातचित्र्यात् । अत्र चुगलके एक आवाठः। द्वितीयाकस्यायान त्रिशूदा. माहितीयार्थेन च गदापन्धः॥ ३५ ॥३०॥ मुखदोनवमत्त्वेन नुवर्णाकृतिविग्रहः । नागरागप्रयात्यको गिरीशो जयवादसौ ॥ ३९ ॥ अर्थत्रयपानकोऽयम् ॥

·काव्यमाला। असौ गिरीशो महादेवः, गिरीणामीशो मेरुः, गिार वाचि ईशो बृहस्पतिश्चेति त्रय उक्ताः । तत्राद्येऽर्थे-गिरीश महादेवो जयति । सु शोभनानि स्वानि ददातीति सुखदः । तथा अनवमत्वनोत्कृष्टत्वेन सु शोभनानां वर्णानां ब्राह्मणादीनामक्षराणां वा आ सम- तात्कृतिः यष्टिर्यस्मात्स सुवर्णाकृतिस्तादृशो विग्रहः शरीरसनिवेशो यस्य 1 नागराजादी- नां प्रथया प्रतिक्षा त्यक्ती विरहितः सर्वाहभूषणत्वात् । तत्सहितः । एकोऽर्थः ॥ मेर- रपि-सु शोभनाः खदा गहरामि यस्य स सुखदः । नवोत्कथ मा लक्ष्मीर्यस्य तद्भावे- नोपलक्षितः । सुवर्णमयी आकृतिर्यस्य । विविधानां वस्तूनां महो ग्रहणं यस्य च । न अगराजप्रथात्यक्तः पर्वतराज एव । द्वितीयोऽर्थः ॥ बृहस्पतिः--नवमत्वेन सुखदः 'जीवः सप्तनवद्विपञ्चमगतः' इति । तथा सुवर्णा शोभनवीकृतिर्यस्य तथाविधो विप्रहः सनि- वेशों यस्य । भासमानाकृतित्वात् । 'बृहस्पतिजस्व' इति श्रुतिः । विशिष्टो प्रहो वा वि- प्रहः । नागराजस्य दन्तिनः प्रथया त्यक्तः । गजवाहनत्वात् । प्रथया अति अक्तो वा सर्वो- कर्पण वर्तनात् । इति तृतीयोऽर्थः ॥ ३९॥ भवभव्य भवातीत तत्त्वतज्ज्ञ तमोहर । रणे रक्त रसेनहि हिताहिसहितार्थद ॥ ४० ॥ दयादक्ष दहापानि निन्द्यानि त्वं विरामय । यमायत्तं यतित्वाव वर वन्द्य वरेण्य माम् ॥ ४१ ॥ द्वाम्यां गदावधः ॥ युगलकम् ॥ हे भवभव्य सर्वोत्कृष्ट । भव संसारमतीत निर्मुक्त । तत्वेन परमार्थेन तज्ज्ञ सम्यक्प- रमार्थज्ञ तद्ब्रह्म जानातीति तज्ज्ञ । तमोहर सर्वजनानामज्ञानध्वान्तघ्न । रणे विश्वकण्टको द्धरणार्थे रक्त हेवाकिन् । भैरवत्वात् । रसेन कृपाविशारद आदरेण एहि । हितसर्वजनेभ्यः, अहिभ्यः शेषादिभ्यः, सहितमरुत्तादिभ्यो भक्तेभ्योऽर्थद । दयायां दक्ष कुशल अघानि पापानि दह शान्ति नया निन्द्यानि पापानि विरामय अधःकृतौरग । यमस्यायत्त मां मरण- धमिलान्मांनां यतित्वा प्रयवपूर्व भव रक्ष। वर वन्य वरेण्य इत्यामन्त्रणपदानि॥४०॥४१॥ न तनुतां दधती तततोदिता तुदति नीतिनिधे निधने तनुम् । निधिदनाथ ततं ननु नूतनं नुतिधनं तदिदं निददानि ते ॥ ४२ ॥ तवर्गवन्धः ।। हे निधिदनाथ कुबेरस्य स्वामिन् , हे नीतिनिध, तततोदिता तोदा रोगा: 1 तततो- दिता बहलरोगिता निधनेऽन्तसमये तनु देहं तुदति व्यथयति । यतस्तनुतां न दधती । बहुलेत्यर्थः । ततोऽस्माद्धेतोरहं ते तुभ्य नूतनामद नुतिधनं स्तुतिरेव वित्तं निददानि । नीतेविश्वस्थितिरूपाया निधे आस्पद । ततं विस्तीर्णम् । ननु समुखीकरणे । ताक्षराभ्यां तवर्गबन्धः ॥ ४२ ॥ 1 द्रुतविलम्बि ·ईश्वरशतकम् । सा राजते तनुरलं वरदा परासा- सारापदारहित सन्महहासदासा । सादासहाहतभवोत्करकाविलासा सालाविकारगृथु साक्षततेऽजरासा ॥ १३ ॥ अष्टदलपद्मवन्धः ॥ हे भगवन् , असारायोग्या चासावापत्तया रहित असारापदारहित, तथा सह अक्षतत्या- क्षमालया पाणिगया सह वर्तते यः स तदामन्त्रणं साक्षतते, ते तव सबन्धिनी सा तनुः राजते । वरान्ददातीति वरदा । परानस्यतीति परासा । परेषां शत्रूणामासः कोपो वा यस्याः सकाशात् । सन्मह उत्कृष्टोत्सवो हासः प्रमोदो येषां तथाविधा दासाः संवका यस्याः सा सन्महहासदासा । तथा सादं न सहन्ते इति सादासहा मृदवस्तेपामा समन्ताद्धतो भव एवोचः करकाणां वर्षोपलानां विलासो वाहुल्यं यया सा सादासहाहतभवोत्करका- विलासा । कयम् । सालवदविकारपृथु निर्विकारप्रांशु कृला । तया अजरासा न विद्यते ज- राया आसा आस्था यस्याः ॥ पद्मवन्धोऽयं वसन्तवृत्तेन ॥ ४३ ॥ वरा सारवरासारपराभवपरा भव । समुद्वृत्ता समुद्वृत्तातनुस्तव तनुस्तव ॥ ४४ ॥ यमकावली ॥ हे भगवन् भव, समुद्वृत्तातनुस्तव सम्यग् उच्चैर्वृत्तानि छन्दांसि अनुष्टुप्प्रभृतीनि येषु तथाविध । अतनवो बहलाः स्तवाः स्तोत्राणि यस्य तादृश, तव सबन्धिनी तनुर्वरो- स्कृष्टा । तथा सारा मुख्या ये वरास्तेपामासारो पहलवर्षण तत्र परोद्युक्ता सारवरासार- परा । तथा अभव मोक्षं पिपति पापयति अभवपरा । तथा समन्तादुत्ता भैरव. लादुत्कटा । ४४ ॥ साध्या मूर्तिगुणैर्या ते भावितत्वमतारसा । सारताबाधितविभा रविजस्य सदैव सा ॥ ४५ ॥ क्षुरिकाबन्धः॥ सा तव मूर्तिर्यमनियमादिभिर्गुणैः साध्याराध्या । सा का । या भावितत्वेन मता प्रिया भावितत्वमता । तथा अरसा वीतरागा । तथा सारतयोत्कृष्टत्वेन बाधितोपशमिता विभा यया । कस्य । रविजस्य मृत्योः । सदा सर्वदेव ॥ इति शुरिकापन्धः ॥ ४५ ॥ कुरवे काले साव यमारेऽरस सुकुमार सदानव देव । अनवदयाचित भव मदनारेऽचल मामुक्तियते मयि हेव ॥ ४६॥ संस्कृतकाश्मीरापभ्रंशश्लोकः ।।

·काव्यमाला । है भव, को भूमौ खे सूर्यवत्प्रकाशद कुरवे, मदनस्यारे मदनारे, काले समये हे साव सहावन रक्षणेन वर्तते यस्तत्संबोधनम् । अहं स्मरामि मद्भक्ति नयामि । परमां गतिमिति यावत् । यमस्यारे यमारे । अस्स संसारवासनोज्झित । सदा नित्यं नव तरुण । देव दिवु क्रीडाव्यवहारादिधालवाचक । अनवदवया कृपया चित व्याप्त । अचल स्थिर । उक्तियु यतै उद्युक्त उक्तियुक्त मयि विषये । अत एव मामव । इति पुराणपुरुषसस्कृतभा- पार्थः । कुरखे काले कश्मीरभाषया सर्व मारिताः। रसमुकुमाराः सदा नवा देवाः । अनवर भाषया निरवधीत्यर्थः। याचितभव प्रार्थितससार इति मदनारे इति मदवहिना मुक्ताः । ताशा अपि । इति करमीरभाषार्थः ॥ एवं संस्कृतकादमीरापभ्रंशभापाशेषः ॥ ४६॥ सा रसावर सारम्भ तरसावरसारता । तारसाररसा भक्तिस्थिर सावरसाभया ।। ४७ ॥ उल्लप्तद्विजरानन्द शिव सद्विजराज यत् । मूर्तिराभाति ते भव्या सा स्थिराभातितेजसः ॥ ४८ ॥ अयं तूणबन्धः ॥ युग्मम् ॥ है शिव, सद्विजराज चन्द्रभूषण, रसायां भुवि वरो मुख्यः सहारम्भैण वर्तते विश्वक- मंगा वर्तते यस्तदामन्त्रणम् । तथा भक्तिस्थिर । तया उल्लसन् विजरो जरारहित- स्तरुण आनन्दो निरतिशयप्रीतिलक्षणो मौक्षपर्यायो यस्य स तथाविध । तव सबन्धिनी सा मूर्तिभव्योत्कृष्टा आभाति । अतितेजसः परमानन्दस्याभा स्फुरत्ता 1 यदाहुः-'देवः स कोऽपि जगतीप्रकाशः' इति, “तदल स्वात्मावबोध पुष्णाति तेजोमयोऽमृतमयः पुरु पोऽयमेव सः' इत्यादि, 'न तत्र सूर्यो भाति न चन्दतारक नेमा विद्युतो भान्ति कुतो. ऽयमग्निः। तमेव भान्तमनुभाति सर्वे तस्य भासा सर्वमिदं विभाति॥ इति रीत्या 'सूर्यनिर्मल परमेष्टिभिः' इत्यादिभिः सवादैः सर्वदर्शनेषु परमात्मनः सर्वतेजास्यतिशय्य सर्वेश्वरत्न वि. श्वकर्तृत्वमिति सुसिद्धम् । इह काव्यमावग्रस्तावेन किचिद्धनितम् । अत्र विस्तरमयात्प्रक- तानुपयोगाच न वितत्य अपश्चितम् । दीप्तिः तरसा अव रसेष्ववगतरसेषु वालिशमायेषु अ. रतासक्ता । तारे ससारोत्तारणे सारः समर्थो रसो यस्याः सा तथाविधा । वरेषु साभया अभयदायिनी । एवंरूपा तवैवेति ॥ द्वितीयस्तूणबन्धः ॥ ४७ ॥४८॥ चर्चाशिक्षितमन्त्रतत्त्वविभवोदारप्रतीति शं स्मर्ता वन्द्यभवप्रदोऽसि विदितस्त्वं कृत्तवैरिन्भुवि । विश्वस्तुत्य हिताय ते दिवि नमो धूतार्यजेयध्वने नेत्राग्नौ च हुतसराय विभवे शर्वाय विद्यात्मने ॥ ४९ ॥ कविनामगर्भश्चक्रवन्धः॥

·.
ईश्वरशतकम् ।
'शिवस्तुतिरियमवतारकृता' इति शोकानिर्गच्छति ॥र्वया पुनः पुनः पर्यालोचनया
अन्यः सतः शास्त्र इति नीत्या पारम्पयंक्रमेण यः शिक्षितो मन्त्राणां तलत्य परमार्थस्य
विभवः स्फाररूपो महिमा तैनोदारा प्रतीतिर्थस्य तथाविधोऽसि । विश्वगुरोर्गुरोः कविना-
मगर्भधवन्धः शिवस्तुतिरियमवतारकृता' इति श्लोकानिर्गच्छति'सत्वं मानविशिष्ट-'इति
माघचक्रवन्धबदहिस्वतीयावर्ते शिवस्तुति:-' इत्यादि द्वादशाक्षरी निगच्छति । भवान्स्ववि-
मर्शो गुरुः । अतश्चर्चया, न तु शिक्षया (भृशं स्मरति भृशं स्मती। भक्तजनानां वन्धं शा-
नयुक्तं भवं जन्ममुक्तिमुक्तिसाधकं ददाति यः स तथाविधः । मनुष्यजन्मना हि बुद्धिर-
लेन सर्व साध्यते । अत एव भुवि सर्वजनानां विदितः सम्यग्ज्ञातः । हे कृत्तवैरिन् ,
कृत्ता वैरिणः कामादय आन्तराः, वाद्याश्चान्धकासुरादयः । है विश्वस्तुत्य विश्वस्मिन्सा.
स्कृष्टलात्स्तुत्य तुभ्यं शवाय विभवे विश्वात्मने नमः । दिवि देवभूमी अर्थात् स्थितेभ्यो
हिताय । सुराः सत्वप्रधानास्तदुपरि भगवतः सरूपत्वमुचितम् । धूता आकम्यिता अ.
रयो येन स धूतारिः । तथा अजेयो दुरवणायो धनि दरूपो यस्य स तथाविध ।
तथा नेत्राप्नी हुतः स्मरो येनैवंविधाय सर्वोत्कर्षवते । विद्या सम्यग्ज्ञानरूपाविद्यातिर-
स्कारिणी भगवतो रूपम् । 'विद्ययामृतमश्नुते । सर्वागमेषु च 'महाविद्या ज्ञानयोगः'
इति चतुष्टयं विद्या आत्मस्वरूप यस्य तादृशाय ते नमः ॥ ४९ ।।
मारासुनाविपक्षादरवरवरदक्षापविना सुरामा
सामासका रणना रिपुरसुरपुरि त्राणरक्कासमा सा ।
शापाकृष्टामृदुस्खा बत सरस तव स्वादुमृष्टा कृपासा
नामासत्या कृतना तनुरजर नुतज्ञातकृत्या समाना ॥ ५० ॥
प्रतिलोमानुलोमपादः॥
हे भगवन् , सरस नित्यानन्दमय, अजर नित्यतरुण, वत आश्चर्य तव सन्धिर्ना तनुः
भारस कामस असून्हन्तीति मारासुना । अविपक्षा प्रतिपक्षवजिता । तथा अदरं निर्भयं
कृला स्वातन्त्र्येण बरेभ्य उत्तमेभ्यो वो दक्षा कुशला अपविना निर्विकारसु शोभना रामा
पार्वती यस्यां सा । सानिवेदे आसका संनिहिता । रणाायते इति रमत्रा । अमुराणां
पुरि नगर्यो रिपुः । अत एव त्राणे सकलरक्षणे रक्तानुरागवती । असमा न विद्यते सम-
सुल्यो यस्याः । सा विश्वप्रसिद्धा शापेनाकृष्टः अमृदूनां क्रूरात्मनां स्व आत्मा यया ।
स्वादुना मृष्टय सर्वजनविदा स्वादुमृटा । कृपया आसः स्थितिर्यस्याः सा कृपासा ।।
अत्र चित्रकाव्ये शसयोरभेदः। न अमा अविद्यमाना मा यस्याः सा, अपि तु सश्रीका ।
सत्याविनश्वरा । कृतज्ञा भक्तानां सेवयान्तरज्ञा । अजराणां देवानां यमुर्ति:-
(त) स्तुतिः तेन ज्ञातं कृत्वं यस्याः । अत एव सह मानेन वर्तते या समाना ॥ सग्धरा
वृत्तं प्रतिलोमानुलोमपादतः ॥ ५॥

·RAN
०
काव्यमाला।
पिता सुराणां क्षपितासुराणां भवस्यनून विभवस्य नूनम् ।
खराजितानां मुखराजितानां सदशिव त्वं तु सदा शिवत्वम् ॥ ५१ ।।
सर्वपादाद्यन्तयमकम् ॥
हे सदाशिव, त्वमेव तु सदा सर्वकालं क्षपितासुराणां मारितदैत्यानां सुराणां विष्णुप्र-
भृतीनां संबन्धिनो विभवस्यैश्वर्यस्य पिता निर्माता भवसि । नूनं निश्चितम् अनून कृत्वा
खे आकाशे राजितानाम् । तथा मुखरनिन्दापरैर्वाचालैः प्रतिपक्षैरजितानां त्वमेव शिवत्वं
शिवस्य भावः शिवत्वं कल्याणभावः ॥ सर्वपादायन्तयमकम् ॥ ५१ ।।
अहीनभोगाभ रणादराय सदानयज्ञान्त कविग्रहाय ।
सुभूति चेतो हरवीरकाय वरायते सज्ज नमोऽक्षदाय ॥ १२ ॥
अहीनभोगाभरणादराय सदानयज्ञान्तकविग्रहाय ।
सुभूतिचेतोहरवीरकाय वराय ते सज्जनमोक्षदाय ॥ १३ ॥
महायमकम् ॥ युग्मम् ॥
हे हरवीरकाय, तथा वर उत्कृष्ट, अहीनभोगादिषु राज्यादिषु आभा यस्मात्सोऽहीन-
भोगाभस्तदामन्त्रणम् । तथाविध । सर्वत्र भवदीप्तेरेव स्फुरणात् । तदुक्तम्-'न
सा जीवकला काचित्संतानद्वयवर्तिनी । व्याप्त्री विश्वकला यस्यामधिष्ठात्री न विद्यते ॥
इति । तुभ्यं नमः । अक्षाणीन्द्रियाणि दयते पलायते । मनःप्रभृतीना सर्वेन्द्रियामा बा.
ह्यपदार्थानां च तदधिष्टानमन्तरेण ग्राहकत्वग्राह्यत्वासिद्धेः । यदाहुः--'आत्मा मनसा
युज्यते, मन इन्द्रियेण, इन्द्रियमर्थेन' इति । रणादराय रणादैत्यसंप्रामाददरो निर्भयस्तस्मै
रणादराय सदालब्धजयत्वात् । सदानः सदक्षिणः यज्ञान्तः यस्य हेतोः । सर्वयज्ञसंपादन-
वैलायां रुद्रप्रीत्यर्थमेव दक्षिणादि यजमाना वितरन्ति । तावञ्च यज्ञस्य पूर्णता न भवति ।
'मृतो यज्ञस्त्वदक्षिणः' इति नीत्या यजमानमूर्ते । क जलं मूर्तिविग्रहो यस्य तथाविधाय,
अश्मूर्तित्वात् । शोभना भूतिरैश्वर्यं यत्र तत् सुभूति ऐश्वर्येण भोगः समोक्ष ईश्वरेच्छया
प्राप्यते तथाविव कृत्वा । च समुच्चये । इतो लोकात् घेतः, इति पदच्छेदः । आयते
मुक्तिमार्ग सबभक्तजननिस्तारैण संनद्ध, ते नमः । अक्षदाय । एकोऽर्थः ॥ अर्थान्तर
यथा-वराय वराथै सजनानां मोक्षदाय तुभ्य अहीनामिना नागराजास्तेषां ये भोगाः
शरीरसनिवेशास्तदाभरणे आदरो यस्य । सदा सर्वकाल नयं संसारस्थिति जानाति यस्त.
त्सयोधनम् । अन्तका प्रति विग्रहो विरोधो यस्य सः । तथा सुभूत्या भस्माइरागेण चेतो.
हरो वीरको नाम गणो यस्य स तथाविधाय ॥ इति महायमकम् ॥ युग्मम् ॥५२॥५३॥
साध्यं सुकृतिभिर्यत्नैरमरैर्नुतमञ्जसा ।
साहसानां निधिं गम्यं न दुरासदतेजसा ॥ १४ ॥

·ईश्वरशतकम् । साध्याचितं स्तुवे येन वरेयं भूपिता रसा । साधुवृत्तं साररूपं त्रिनेत्रमतिसादरम् ॥ १५ ॥ द्वाभ्यां खगवन्धः ॥ युगलकम् ॥ सुकृतिमिः सत्कर्मभिः साध्यं पलानधारणातपोभिः अमरेनह्मादिभिर्नुतं स्तुतम- असा स्पष्टं साध्यैर्देवविशेषैरचितं पूजितम् । येन भगवता इयं रसा भूभूषिता । ता साधु वृत्तं यस्य स तादृशम् । तथा सारं रूपं यस्य तवाविधं त्रिनेत्ररूपं व्यक्तं भक्तजनेषु सा- दरं साहसानो त्रिपुरदाहादीनां निधि स्थानम् । दुरासदेन तेजसा हेतुना सर्वेः कश्चिदेव भक्तरगम्यमेवविध सर्वोत्तममहं स्तुवै ॥ इति श्ोकाभ्यां खड्गबन्धः । गुगलकम् ।। सारहं च सदाचारतापच्छिदमुमावरम् । रंहसा नौम्यधिपतारम्यं मुक्तिफलप्रदम् ॥ १६ ॥ मुसलवन्धः ॥ सारं मुक्तितत्वं जानार्माति तथाविधं सदाचाराणां समयिनां तापं विविधं छिनत्ति य. स्तमुमावाहभत्वादुमावरं सर्वातिशायिनं रंहसा वरया अधिपतया सर्वेश्वरत्वेन रम्यम् । तथा मुक्तिफलं प्रददाति यस्तमहं नौमि । मुसलबन्धः ।। ५६ ॥ साधुचक्रनुतं वन्दे रेणुकोद्भवशौर्यदम् दंष्ट्रा विपाटिता येन गजस्स विजिता रसा ॥ १७ ॥ धनुर्वन्धः ।। साधुचर्नुतं नियमिसमूहैः स्तुतम् । रेणुकोद्भवो जामदग्न्यत्तस्य शीर्पदम् । शस्त्रास्त्र- कर्मशिक्षाप्रतिपादनेन । येन दुर्जयस्य गजासुरस्य दंष्ट्रा विपाटितोन्मलिता । अत एवं रसा भूर्विजिता ॥ इति धनुर्वन्धः ॥ ५ ॥ सावर्ता मित्रपरमाणवोऽपि कतमे स्थि(स्ति)सा (1)। सा मा नैकस्य तेभ्योऽपि देव मत्तनुरञ्जता ॥ १८ ॥ शरवन्धोऽयम् ॥ संसारे पिपुवातसुहृत्प्रभृतयः साव; भ्रमन्तो नवनवाः फतमे तावन् असख्या विस्तारणायोग्यत्तादगभ्याः, वेभ्यो मध्यान्मतनुः एकस्यापि न सा भा सा दीप्तिः आ- रमनो वा तेषां भवत्राणासमति (१) मित्रस्य वा परमाणकः ॥ ५८ ॥ सामर्थ्यद सुमूर्तिस्ते सदा जीयालयमोऽरसा । सा रसासार सारास्थिस्थिरासा विदिता भुवि ॥ ५९॥ त्रिशूलबन्धः ॥

·काव्यमाला सामर्थ्य संसारसागरतरणयोग्यं ददाति यस्तथाविध, तव मूर्तिस्ते सर्वकालं जीशत् । रसासार रसायां मध्ये सार उत्कृष्ट, आसा वीतरागा सारास्थि कृत्वा स्थिर आसः स्थिति. यस्याः । तथा भुवि विदिता ॥ इति त्रिशूलबन्धः ॥ ५९ ।। सा विडम्बकतां नीत्वाप्तवती क्रूरतां विभो । विसारे कुरुते कालसेना दोषं मयि स्थिरा ।। ६० ॥ डमरुवन्धः॥ कालसैना माय विसारे दुर्यले विषये दोषं कुरुते । विडम्बकत्वं कृत्वा तामाप्तवती ॥ डमरुबन्धः ॥ ६॥ सारा वन्धैर्नाज विभो भियाता मे मतिः परा ।। सा राजते विनेव त्वां भगवन्नेहि रंहसा ॥ ११ ॥ हलबन्धोऽयम् ॥ खड्गवन्धात्प्रभृतिभिः सप्तभिरमीभिर्वन्धैः कविनामगर्भश्चक्रवन्धः 'कृतं चक्रमिदं वन्धेरवतारेण सप्तभिः' इति निर्गच्छति ।। हे अज भगवन्, इयं मे मतिर्नैव विराजते । पन्धैराणवमायीयकार्मणैः (१) पार्शर्यत उप- लक्षिता । सारा दुर्लभमनुष्यजन्मप्राप्त्या भव्या सती भिया यमभीत्या आर्ता । परा उत्कृष्टा त्व रहता त्वरित एहि । मां पाहीत्यर्थः ॥ इति हलवन्धः ॥ 'कृतं चक्रमिदं बन्धैरवतारेण सप्तभिः' इत्यक्षराणि चकाचित्य निर्गच्छन्ति ॥ ६१॥ सो हेममागसग्गो सोहारोहक्खमो विसुद्धो सि । सिद्धो सुविमोक्खहरो हासोग्गो सग्गममहेसो ॥ १२ ॥ प्रतिलोमानुलोमगाथा ॥ एतस्याः संस्कृतीकरणम्- 'स हेममार्गसर्गः शोभारूपक्षमो विशुद्धोऽसि । सिद्धः सुविमोक्षहरो हासोनः संगममहेशः ।।' स हेममार्गसर्गः मरुत्तं प्रति शोभारूपा क्षमा यस्य । सुविमोक्षः । वरः (१)। यस्य संबन्धी अहास उग्रः । सङ्गमेत्यामवणम् ॥ ६२॥ पथेन साधुना माय कुसुमेपुस्यदक्षते । परम सतेनाय भोनमस्तेनमस्तव ॥१३॥ अपशब्दाभासः ॥ भो भगवन् , इन स्वामिन् , हे अनमस्तव न अमा अनमा: सश्रीकाः स्तवा यस्य तार- विध । अविद्यमाना मा लक्ष्मीयां तेऽमाः । तया कुसुमेषोः कामस्य यः स्यदो दर्गाति ·४ ९ ईश्वरशतकम् । समस्तस्य क्षते हानी अमाय निष्णाच, मुकरतात् । साधुना पथा उपलक्षित, ते तुभ्यं नमः । अस्मै अनुभवौचालासविदूपेण वर्तमानाय : पयेन' इति, 'साधुनामाय' इति, 'कुमुमेपुस्य' इति, 'दक्षते' इति, परमस्मै इति 'नमस्ते नमस्तव' इति, एते आमुख अपशब्दा भासन्ते इति अपशब्दाभासः ॥ ६ ॥ किन्ते कार्य भर्गमयं कामद काला- चिन्तेयं मे मन्युममेयं जनयित्री । व्यके भालादग्निदलामां तव दृष्टि- (क्के (नैनं मन्दमति] नैपुणतः किम् ॥ १४ ॥ मत्तमयूरेण नन्दिकावर्तवन्धः ॥ है कामद सर्वामिलपितदायिन् , इयं मम चिन्ता अमेयं पहुल मन्यु जनयित्री । जन- विप्यतीतर्थः । इयं का । यत्कालराद्भय कार्य छिन्ते तव सन्धिनी दृष्टिमालाललाटात् अमिदटाभा बहिसण्डयुति व्या प्रकाशयति सा दृष्टिरेनं मन्दमति तुबहदयं नपुणतो दान किनभुदे। रिमिति भस्मसान करोतीत्यर्थः ॥ मत्तमरेण नन्द्यावरिन्धः ॥६४॥ गिरिभिद्विधिनिद्विद्धि द्विपि च्छिन्द्धि स्पिति गिरि । वियि सिद्धिधियि विधिविच्छित्तिरिति चिनियि ॥६५॥ इकारान्त एकसरः॥ है गिरिभिद्विधिजित गिरिभिदिन्दः, विधिमा ती मुजस्तम्भेन शिरदछेदेन च जितवान् । तत्संबोयनन् । समिति विद्धि जानीहि । किन् । द्विपि वैरिणि या गीलसां स्थिति सनिधि छिन्दि विदारय । अत एव नोऽस्माकं प्रियि सिद्धिः, धिषि प्रभायां वि. विविधानम् । चिद्रिवि चितोऽपरिमितशानाया भीतिः ससारभ्रमणात् तस्यां विच्छित्ति. निच्छेदः । भवति सर्वत्र योग्यम् ॥ इकारान्तस्वरोध्यम् ॥ ६५ ।। शव नयः शुभो वितरणे गुणे रत विमो तिष्ठति ते श्रियेऽजर परं चिरं परजये। तत्कृपया सुचारुव मा क्षमावररुषा दर्शय सद्धिते परमुख मुखं मुरपते ॥६६॥ फरवन्धः॥ हेश विभो, गुनेल, अजर जरारहित, ते तक नो नोतिरावारः शुभालष्टनिरि. तरम दानविषय परमवयं विरं प्रिये पर उत्कृये वो जस्तस्मिन्नति । तस्मात् है मुर- 1. भासुस्तरमासु किन्ते' इलेवा उपलभ्यते, परंतु योगायो छिन्ने इति गाहयानस्तेस्तनमानला 'चिन्त' इला पाटः थार.

·५० काला। पते, त्वं कृपया सुचारू रमणीयः । मा अव मामव रक्ष क्षमया सामर्थ्येन सा वरोत्कृष्टय या रुक्तया सद्यो हिते विषय यत्परमतिसौख्य तथाविधं सुखं सुष्ठ खानीन्द्रियाणि यत्र तद्दर्शय ॥ स्फुरबन्धोऽयं शोकः ॥ ६६॥ कालाकान्ता तनुरमरनुत त्रस्तेयं मे विदितहित दिवि । नश्यत्यग्रे तव सरस वत ग्लानिः सेयं वशिदमद शिव ॥ ६ ॥ प्रतिलोमानुलोमपादार्थः॥ हे अमरनुत, हे दिवि विदितहित, हे सरस लब्धात्मविश्रान्ते, हे वशिनां जितेन्दि. याणां दमद सर्वसहत्वदायिन् , मम सबन्धिनीयं तनुः कालेनाफ्रान्ता त्रस्ता । वत आश्चर्य। तव प्रभोरने नश्यति सेवं ग्लानिः शिव सर्वयां श्रेयस्कर ॥ भ्रमरविलसितं वृत्तम् ॥ ६॥ दानासन्ना पवित्रानुतजनितरणना रिपुत्वे न जेया मारामिख्यासचर्याविरतकृदरमद्यापि दक्षा पराका । शापाकृत्यायनज्ञावनमनजनिमुक्तारगत्यानपाया या सा रम्यागदत्वा शिवतनुरमदत्वातिहत्तापरासा ॥ १८ ॥ सारापत्ताहृतित्वादमरनुतवशित्वादगम्यारसा या या पानत्यागरक्ता मुनिजनमनवज्ञा नयत्याकृपाशा । कारापक्षादपि द्यामरदकृतरविर्या च सख्याभिरामा याजेनत्वे पुरि त्राणरतनिजतनुत्राविपन्ना सनादा ॥ १९ ॥ प्रतिलोमानुलोमाभ्यां स्नग्धराद्वयम् ॥ (युग्मम्) सा शिवतनुः एवविधा सती मुनिजन भक्तलोकं कारापक्षात्संसारबन्धादपि द्या न यति । यतः । दाने आसन्नाभ्यर्णवर्तिनी । तथा पवित्रा । आ समन्तात्रुत स्तवन येषां तथाविधैरानतैर्भक्तजनैर्जनितो यो रणो विपक्षैः सह कलहस्ततस्त्रायते आनुतजनितरणत्रा । रिपुत्वे सति असुरादिभिर्न जेया । मारस्य कामस्य याभिख्या रूपलावण्यकान्तिम- वाच्छोभा तया समानचर्या । तद्युक्तेत्यर्थः । विरुद्धं यद्रतं रमण संसारासक्तिस्तस्कृन्तति छिनत्तीति विरतकृत् । अरमत्यर्थे अद्यापि अविच्छिन्नप्रवाहेण दक्षा पञ्चकृत्यकुशला । परान् शत्रून् अकति कौटिल्येनोलक्ष्यति पराका । शापोऽकृत्यं यस्याः शापाकृत्या क- पया वरदायिनीत्वात् । अयनं मुक्तिगमन जानातीति अयनज्ञा । अवनमनेन नमस्कारेण जनर्जन्मनो मुश्चति अवनमनजनिमुक् । तारगत्या विस्तारकेणोपायेन अनपायाविन- श्वरी । एवविधा या प्रसिद्धा सा रम्यमगदलमारोग्यं यस्याः सा रम्यागदत्वा । तथा अ मदत दीनतामतिशयैन हरांत यस्तस्य भावोऽमदातिहत्ता तेजःप्रसादस्तेन परानस्यति क्षिपति परासा अमदातिहत्तापरासा एवविधा । सारा बहला या आपदस्तासा भावः ·ईश्वरशतकम् । सारापत्ता तस्या हृतित्व हरणभावस्तस्मात्सारापत्ताहतिलात, तथा अमरनुतवशिला- सुरस्तुतजितेन्द्रियत्वादगम्या दुप्पापा । अरसा वीतरागा च । या च पाने रक्षणे त्यागे च भक्ताजनाय इष्टदाने रक्ता हेवाकिनी । तथा अनवज्ञा न विद्यतेऽवज्ञा भक्तजनं प्रत्य- वहेला यस्याः । तथा आ समन्तात् कृपया आशा यस्याः सकाशात् । तथा आदः कृतो रविर्यया पूणो दन्तदलनादरदकृतरविः । या च तनुः सख्या सेवयाभिरामा भक्ता- भभिरमयति । या कारापक्षादपि अर्थात्संसाररूपात्काराष्ट्रहाद् द्यां स्वर्ग नयति । या अजा आद्या शक्तिः । इनखे सति प्रभुत्वे सति पुरि भवने त्राणरता पालनौद्युक्ता या निज- तनुः क्षित्यादिरष्टविधा तामपि त्रायते परेण रूपेणाधितिष्ठते । अत एव अविपन्ना क- ल्पादावप्यनश्वरी । सनादा सशब्दोटासा । यतः 'न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दा- नुगमादृते । अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्व शब्देन भासते ॥ इति वचनाच्छन्दात्मकं परं ब्रह्म- रूपम् ॥ युगलकम् ॥ ६८ ॥६९ ॥ सुरद्विपां धामनिवारणाय तुभ्यं समिद्धामनि वारणाय । नमोऽस्तु भव्याय भवाकुलाय संसाररक्षाप्रभवाकुलाय ॥ ७० ॥ यमकम् ॥ हे भगवन् , तुभ्यं नमोऽस्तु । सुरद्विपा दैत्यानां धामनिवारणाय तेनोग्लापनाय । तथा समिद्धामनि वारणाय समिद्धामनि दन्तिनो(2) क्षोभकत्वात । भव्याप सर्वोत्कृष्टाय । अ. कुलाय जन्मरहितलात् । संसाररक्षाप्रभवैराकुलाय व्यप्राय ॥ ७० ॥ रसारसासारसार सारसाररसार सा । रसा रसासारसारसारसाररसारसा ।। ७१ ॥ मरुस्थलीत्वं त्वदृते मयीह सति धामनि । अतो मां यमसेनेामयी हसति धामनि ।। ७२ ।। अत्रायो ब्यक्षरो द्विखरोऽसंयुक्ताक्षरोऽभ्रमः सर्वतोभद्रः, समुद्य- भकम्, मालायमकम, आवृत्तयमकम्, गूढचतुर्थः, गूढतृतीयः, गूढत्रिंश- दक्षरो वा, गोमूनिकादयश्च बहवो बन्धा अत्र श्लोके पृथक्प्रताय प्रेक्ष- णीयाः। द्वितीयः पादग्रमकः ।। हे भगवन् , रसारस रसभ्यः महारादिभ्योऽरसो विमुखस्तदामन्त्रणं हे रसारस, तथा असारसार असारासंसारात्सारः तादृश हे असारसार । अरीणां समूहमारम्, सह आरेण वर्तते यत्तत्सारम्, सारं च तत्सारं बलं तत्र रसो यस्य सः । तद्विधा सा लोको. तरा रसा भूमिः आर जगाम । मरुस्थलीवं मयि विषये धामनि ले तेजति सत्यपि इह संसारे । यतः । कीरशी मः। रसासारसारसारसाररमारसा । रसस्य जयस्य ये आसारास्ते - ·काव्यमाला। साराणि येषु तानि रसासारसाराणि, तथा सारसानां हंसानामारं गमनं राति ददाति एवं. विधानि मारसानि सर:समूहा यस्यां वारुण्या जलपूर्णा तथाविधापि मां तापयतीति । अतो हैतोर्यमसेना ईर्धामयी मां हसति । धामनि रहे ॥ ७१ ॥ ७२ ॥ अक्षय्यं क्षीणसादं नबुधहतभयं सत्फलं धीरचित्तं तुझं श्रीसाररक्षोसुरहतिरभसं त्वां सगङ्गं श्रितं वा । चर्यालक्षेण लोकक्षममलयमहासंक्रमं खैरसज्ज • स्थाणो स्वाबद्धसर्वाहवगरिमगुणं के तु नेह स्तुवन्ति ।। ७३ ॥ अयं श्लोको गायागर्भः॥ हे स्थाणी, इह संसारे के वां न स्तुवन्ति, अपि तु सर्व एव । या: अक्षय्यं क्षेतुं शक्यः क्षय्यः न क्षय्यः अक्षय्यः, तादृशम् । "जिक्षेः शक्य इति यः। तथा क्षीणः सादः संसारावसादो यस्मात् , तादृशम् । तथा नृणां बुधानां देवानां च हतं भयं येन स तादृशं च । सतां फलं भुक्तिमुक्तिरूपं यस्मात् । धीरं स्थिरं भक्तानुग्रहं प्रति चित्तं यस्य । तुगमत्युन्नतं सर्वोपरिवर्तित्वात् । श्रिया सारा ये रक्षोसुरास्तेषां हती भस आदरो यस्मात् । चर्यालक्षण बहुलचर्याभिः सर्वदर्शनानां पृथक्प्रस्थापनत्वादाचारभेदः श्रित सेवितम् । सगङ्ग गङ्गाधरम् । लोकेषु सप्तसु मध्ये तु क्षम सर्वसहम् । अलयोऽवि. नश्वरः महान् संक्रमो यस्य । स्वरं स्वातन्त्र्येण सज्ज पञ्चकृत्यसंनाहम् । खेनात्मना आ• बद्धाः सर्वावेषु दैत्ययुद्धेषु गरिमगुणा येन दुरासदत्वात् । एवंविधम् ॥ गाथागर्भोऽयम् ॥ गाथा यथा-'अय्यं णदयुभमलं रत्त सारसुदरसातलम् । तं चलणकमलमसमें रज णो वसहगमण तुह ॥ इति । अस्य संस्कृतीकरणमू---'आर्य नतपुधभ्रमर रक्ताई सारगु भरसातहम् । तव चरणकमलमसम राज्यं नो वृषभगमन तव ॥ इति । अस्या गाथायाः स्पष्टोऽर्थः ॥ ३॥ सुरासुराजये जयेऽदरादरादमादमा । सदा सदारतारता विभो विमोगता गता ॥ ७ ॥ आवलिः ॥ सुरासुराणामाजये संग्रामाय जय विषये अदरो निर्भय आदरो यथा तयाविध अर गदर हे विभो विभोगता । विशिष्टभोगता इति यावत् । सदा सर्वकालं सदारवायां गाईस्थे रतासत्ता । अमा अविद्यमाना लक्ष्मीर्यस्याः [नि:]ीका म(?)..."""" गता ॥ आवरी ॥४॥ जय प्रसन्न तत्त्वद स्वतन्त्रतर्गतत्पर । जगप्रयप्रवन क्षतलर प्रहर्पद ॥ ७५ ॥ अयमेकखरः सोकः॥

·३ - ईश्वरशतकम् । हे हर हर रोराही होरां रहोहरारिराहुहरे । रोहाहारैरहरहरहिहारेहाहरा हा हा ॥ ७६ ॥ अयं श्लोको यक्षरः ।। आर्यावृत्तम् ।। हे हर, अहि[हार) वासुकिभूषण, लं होरा लमस्थिति रोराही दारिद्यावहां हर निवा- रख । रहोदर रणे वेगहारी योऽरिः शत्रुः स एव राहुत्तस्य त्वमेव हरिः शिरोहरत्वात् । तदामन्त्रणं रहोहरारिराहुहरे, रोहाः कन्दमूलादयस्तैपामाहरिभक्षणरहरहः प्रतिदिनम् । हा करे । ईहां चेष्टां हरति तथाविधां होरां हर ॥ यक्षरः ॥ ७५ ॥ ६ ॥ सारतास्थिरवरस्थिता रसाभारसौम्य गणगम्यसौरभा राजते स्तुतिमतिस्तुतेऽनरा दक्ष मान्य धनधन्यमाक्षद ।। ७७ ॥ स्वर्गमार्गद निरर्गलातनुः सा मतात्तकृतकृत्ततामसा । इन्दुमण्डितशिरःस्थजादवीतीरभाव्यभयभव्य भारती ।। ७८॥ प्रतिलोमानुलोमपादाः ॥ युगलकम् ॥ हे स्वर्गमार्गद, तथा हे इन्दुमण्डितं च तच्छिरस्तत्र तिष्ठतीति तादृशी या जादवी वस्थास्तीरभावि यदभयं तेन भव्य उत्कृष्ट । तथा हे दक्ष सर्वत्र कुशल, हे मान्य पूज्य, तथा है धनधन्यम धनेन महत्तादिभ्यो दत्तेन धन्या मा शोभा यस्य ताश, तपा हे अक्षर अक्षाणि दिव्येन्द्रियाणि दूरदर्शनश्रवणयोग्यानि ददाति यस्तादृश, तथा हे रसाभारसौम्य रसाभारे भूभारोहने सति- ....."असा निर्विकारा ते तव भारती राजते । कीदृशी। सारतास्थिरवरस्थिता सारतया स्थिराव ते वरास्तेपु स्थिता । पुनः बादशी । गणगम्यसारमा गर्भनन्दिप्रभृतिभिगम्यं प्राप्यं सौरमं यशःपरिमलो यस्या तपा किभूता । स्तुति(मतिः) स्तुती मतिर्यस्याः । तथा निरंगटा निर्निरोधा। अजरा नित्यतरुणा । पुनः कथंभूता । मतात्तकृतकृत्ततामसा । मतेन आत्तं च तत् कृतं गुम्यं तेन कुन छिन तामसं यया । पुनः कीदृशी । अनुरस्वल्पा ॥ रघौद्धता ।। गुग्मम् ॥ ७ ॥८॥ समाधिकारा सुरसारसादरा समाधिकारासुरसारसादरा । समाधिकारामुरसा रसादरासमाधिकारामुरसारसादरा ॥ ७९ ॥ सुदर्शनस्येव युधि द्विपां वधे मतिः सुतीक्ष्णा भवतो जयत्यसौ । नमामि शंभो शमिमानवाभयं नयं भवानयजित भवाततम् ।। ८० ॥ आधः पादाभ्यासयमकम् । द्वितीयन्त्रिशूलबन्धः ।। हे भो, कादश । समाधिकार समाधि चित्तकाम्यं करोति समाधिकारस्तादृश, भवतो मतिरसी सुनीशा अयति । कथंभूता । समाधिकारा सह मया वर्वते यः स समः स. धीमोऽधिकारो यस्याः सा । तया लिभता । मुरसारसादरा मुरमारेषु विष्णुप्रभृतिए सादरा सानुमदा । पुनः कीदनी । समापिकायमुरसारसादरा समाधिकारा: तुल्समननीयः, - ·२४ काव्यमाला। - तथा अधिकः अरो गमनं बाणादी येषां ताशा येऽमुरास्तेषां सारस्व बलस्य साई राति ददाति तादृशी । तधा किंविधा। [आ]सुरसा नतेषु [समन्तात् ] शोभनरसा । गुनः किंविधा । रसादरा रसायां भूमी अदरा निर्भया । तथा असमाधिकारामुरसार. सात् असमा आधः तथा कारा बन्धनराई येथे ते तादृशा ये असबस्तेगु यो रसो हेवा. कस्तत्र आरं अरीणां समूह आरं सर्वसारसपत्र आरसात् द्विपां वधैन तैपामेव अरा धारा सुदर्शनत्येव । सा च अस्मिटानां वधे सुतीक्ष्णा संवास आरात्परिसमूहा इव अहं तव नयं नमामि । व किशमिमानवा भयशमिनो मानवास्तेषां अभयमभयपदलात् । आयुध तमिति न्यायेन यतो भवानिर्जितः । नयं कथंभूतम् । भवानजितं ससारानभेदिनम् । आतत विस्तीर्णम् ॥७९॥८॥ कृतानवतनुप्राज्ञ स्वाभासुरसमाधिकृत् । स्थिताज्ञाहिसितत्वाप्य दमासक्ताव मा व्यरि ।। ८१ ॥ मुरमात्वस्थितिसम संतताथाद्वयस्वन । सरसारमना माक्षामतिसारतमोद्यम ॥ ८२ ॥ द्वाभ्यामष्टदलपमवन्धः ॥ (कुलकम्) हे कृतानवतनुप्रान कृता अनवा आयात्तनवः पृथ्व्यादयो चैन तथाविधश्चासी प्राजश्व तादश । तथा हे स्वान शोभनदीते । तथा असुरसमाधिवत् । असुराणां समाधि कृन्तति छिनत्ति तनिकारित्वात् । तथा हे स्थिताज्ञाहितितत्त स्थिता आहाथाहा यश्च सितलं च यस तद्विष । आप्य भक्तजनः प्राप्य । तथा हे दमासक्तं दमे आसक्त, मामामित्यर्थः। त्वमव रक्ष । कथम् । व्यरि विगता अग्यो यत्र तयाविधं कृत्वा । तथा हे मुर। मात्वस्थितिसम शोभनं यद्रमावमैश्वर्यं तस्स या स्थितित्तस्यं सम अनुद्रिक्त । तथा हे सं. खत अविनधर । तथा हे अद्वयस्खन अद्वयः स्वन आज्ञारूपः शब्दो यस्य स ताहा। तथा हे माक्षामतिसारतमोयम मया लाया तथा अक्षरन्द्रियैरा समन्तात् मतिसारतम उद्यमः कर्तव्यता यस्य तादृश । त्वं कथंभूतः सन् । रससारमना आदी मुराचित्तः सन् ॥ युगलसम् ॥१॥२॥ वरतास्थिरसामन्त सारतातिसमाहित । सुकृताकासन खानादमासमुमतावसि ।। ८३ ॥ त्वमद्य भव्य साज्ञत्वानुकृतप्राप्य सद्वर । नाम मुस्थिर मोसाय ममाधिरिति सा तथा ॥ ८४ ॥ एतदुक्कचतुरशाश्वपादपूरण-लोकयुगलकम् ॥ देवभो, परतया प्राधान्येन विराः सामन्ता: सेमा यस्य स तास वरतास्मिरसा• मन्द । तपा है सारवातिसमाहित सारतगकरन अतिममाहित । तथा दे गावाः १.'ममाधि' कन्च.

·ईश्वरशतकम् । तासन सुकृतन धर्मणाक्तं सैनितमासनं यस्य तद्विध । तथा है स्वाज्ञादमाससुमत शो. भनाथ ते आझादमाश्च तेषां य आसस्तेन शोभना मता यस्य तादृश । अद्य । मामित्य- थीत् । लमवति रक्षसि तथा है [सात्विानुकृतप्राप्य सिाहत्वस्य यदनुद्धतमनुकरणम् । न. पुंसके भावे कः । तेन प्राप्य । सतां वर । नाम संभावनापाम् । इत्यतो हेतोः मोक्षाय मम । तथा य आधिर्मनोरन् । नय लमवसीति स्पष्टीकृत पुनः ॥ ३॥ ४ ॥ कृतानतज्ञसुरमाहितत्वाप्यवताद्वय । रसारक्षासारतम कृतज्ञ सुर माप्यव ।। ८५॥ अष्टापदानिर्गतसमञ्जसबोधो गूढचतुर्थः ।। कृतमानतं जानन्ति ये तादृशाः कृतानतज्ञा देवा योगिनस्तैपां या सुरमा शोभना चासी रमा लक्ष्मीस्तस्यै हितलं यस्य तथाविध हे कृतानतज्ञसुरमाहितत्व, तया हे आप्य भक्तिगम्य । तथा हे अद्वय । तया हे रसायों रक्षतया सारतम कृतज्ञ हे मुर देव मा अपि मामपि लमत्र ॥ ८५॥ सुप्रज्ञानतसारन सकृतान्ततनुव्यय । रक्षावतारमद्य त्वमतिभासुर मुस्थिर ।। ८६ ॥ अष्टापदनिर्गतः कविनाना कुसुमोच्चयवन्धः ।। हे सुमज्ञ शोभनथामी प्रशस्तथाविध, तथा आनतसारन आनतानां भक्तानां सार- मुक्तपं जानाति यस्तद्विध, तथा हे सह कृतान्ततनुव्ययेन वर्तते तद्विध, अस्तार र- क्षति कनिराशास्ते आत्मनि । हे अतिभासुर दीप्तिमन् । हे मुस्सिर अविनाधर ॥ अष्टा- पदानिर्गतकविनान्ना कुमुमोचयवन्धः ॥ ८६ ॥ वेद वेदविदां वादविद्देवो दिवि दावदः ।, वादो वादेवदेवादिविद्यो वादिवदे विदम् ॥ ८७ ॥ एकान्तरितयक्षरः॥ है देवदेव, अहं वदे व्यकं वदामि । देवः देवादिवस्तुमावि देव जानातीत्यर्थः । वेदविहां मध्ये वादवित् दिवि दामुपवाएं देसहतं पति सरहयति यः स दावदः । आदिवित् स. नहलान् । देवी विदं अहं न दियविदा ।। ८७॥ कथाभोगनडो मूढवया आरोषणामुखः । आद्या फलायदिशतो नाहं झटिति चात्रुधः ।। ८८ ॥ अपुनरुकव्यञ्जनः ॥ अह कयाभोगजमा व्या वयो यस्र, आ समन्तान रोपगवया भामुखः, अन- सालासाशितः । अषय ॥ ८॥ १. 'सारत' करा.

·प्रथमार्धादेकान्तरितान्यक्षराण्युचित्य तृतीयपादः, शिष्टाक्षरैस्तथैव
काव्यमाला।
स्थिर सुरवरसुप्रसाद समोपेत हा मोघमोहातपे मोक्षद. त्यामनं
दिवि भुवि च विभुं कृपादे(वे)शहीनाविमौ कालकामौ विनाहीशदेहाङ्गदम्।
जितरणगुणरत्न तौ रौरवीयाधिदौ मा किमादौ धिया वीररौद्रौ यतः
किमु भव भवभङ्गदोपागते पाशवे साधुसावेशपाते गदा नन्त्यलम्॥९॥
चण्डव्यष्टिप्रपातदण्डकेन नन्दिकावर्तबन्धः ॥
स्थिर अविनश्वर, सुरवरेषु ब्रह्मविष्णुप्रभृतिषु शोभनः प्रसादो यस्य तथाविध, क्षमोपेत.
क्षान्तियुक्त, हा कष्टम् । मोघे निष्फले मोहातपे अज्ञानतापे मोक्षद, लामजं हि दिवि भुवि •
च विभुं द्यावापृषिव्योः स्वामिनम्, अहीशाना नागराजानां देहा अगदा यस्य तथाविधम्,
विना इमी तो कालकामी विना गैरवीयाधिदी रौवीया आधिः पीडा तत्प्रदी, धिया
प्रज्ञया वीररौद्रौ कि मा मादौद्यताः(१) खण्डयतः । किमु तव जितलगुणरल हे भव
भवभङ्गदोषागते पाशवे पशोरयं पाशवस्तस्मिन्पाशवे,तथा साधुसावेशपाते सति गंदा रोगा.
जरादयो अन्त्यलं तत्सर्व देवदेव देवो देवी वा इति ॥ चण्डव्यष्टिप्रपातदण्डकेन नन्दि.
कावर्तवन्धः ॥ ८॥
तुम्यं जगत्रयत्राणससंपन्जयते नमः ।
शिव संयत्समाशील जय सज्जनवत्सल ॥ ९० ॥
'जय सज्जनवत्सल' इति चतुर्थः पादः समञ्जसेन प्रतिलोमेनैव पाठेन
निर्गच्छति भ्रान्तिसमञ्जसबोधो गूढचतुर्थः ।।
हे शिव, जगत्रयत्राणे सह संपद्भिरष्टाभिर्कद्धिमयीभिर्वर्तते यस्तत्संबोधनम् । जगत्र.
यत्राणससंपद् तुभ्यं जयते सर्वोत्कृष्टाय नमः ॥ संयत्सभाशील संग्रामपर्पत्परायण सत्पुरुष-
वत्सल तं जय ॥ तुभ्यमित्यस्मात् 'जय सबनवत्सल' इति चतुर्थः पादः समन्जसप्र.
तिलोमेनैव पाठेन निर्गच्छति ॥ समञ्जसबोधो गूढचतुर्थः ॥ ९ ॥
सुधीसारज्ञताभव्यजय मासामगक्षम ।
सुसान भज मामक्षधीरताव्यय सागम ॥ ९१ ॥
चतुर्धपादः ॥
मुधिया शोभनप्रज्ञया या सारज्ञता तया हेतुभूतया भव्य उत्कृष्टो जयो यस्य तद्विध,
मा शोमा तया सामगा सान्तगा क्षमा यस्य तद्विध, सर्वसइत्यर्थः । सुसाझ शोभनश्चासी
साज्ञश्च तदामन्त्रणम् । अक्षर्या धोरता तया अव्यय । सागम सर्वागमसम । [मा भज ।)
प्रथमाधादेकान्तरितान्यक्षराष्णुचित्य तृतीयपादः, शिष्टाक्षरस्तथैव चतुर्थपादः ॥ ११ ॥

·१७ . ईश्वरशतकम् । नूनं नमन्मेनमनिम्नमेनमुमामनोमाननमुन्नमौनम् । मानं मिमान मुनिमानिनीनामनूननामानमिनं नमामि ।। ९२ ॥ द्याक्षरः॥ अहमेनामेनं स्वामिनं अनूननामानं नमामि । अनन्ताभिधानम् । 'असंख्यातः सह- धानि, इति वेदश्रुतेः । तथान्यत्रागमेऽपि-'नवकोव्यस्तु चामुण्डा तावदूपाणि शंकरः । कृतवांस्तांध भजते पतिरूपेण भैरवः ॥ इति नीया मगवतोऽनूनानि [नामानि] । नूनं निश्चितम् । निमन् प्रणमन् ] माया इनो मेनः लक्ष्मीपतिर्यस्य तथा । अनिम्रमत्युग्नतम् । तथा उमाया मनोमानना चेतौरञ्जनाय नुनं निवारितं मौनं येन तम् । मुनिमानिनीनां मानं भविषकिं] संयमं मिमानं हिंसन्तम् । देवदारुवनप्रवेशात् ॥ १२ ॥ ,हृदि लसमान समा नो वियते [४] शाश्वती समान समानः । कान समानसमानः करोप्यतस्त्यान्धकास मानसमा नः १९३ ॥ पादान्तयमकम् ॥ सर्वेषां हृदि टसमान, 'तथा स्थानं हृत्पङ्कजसमुद्गकम्' इति नीत्या । हे अन्धकास, अन्धकदित्यमस्यति यस्तत्संबोधनम् । कैश्चिदपि ते तव संबन्धिनी समान पूज्य शासती समा अनन्तकालं न(नो) हियते नापलप्यते । समः आनः आननं जीवनं [यस्स] तपा- विधः । कान् न समान् सश्रीकान् करोषि । यतः [असमानः अतुल्यःनिः] अस्माकं .. मानसमा मानसस्य चेतसः मा शोभा मानसमा चैतःशोमा अतस्या अत आगता ।। सर्वपादान्तयमकम् ॥ ९३ ॥ चित्ते सद्धासमत्ते समिदपरमहोऽजो गदासंकरोसा- वाहेमासारवाही कदवरसमहामोहसत्तापहारी। पातादोजोगसत्तोऽविरलसुरणदोऽसञ्चलासोऽकलङ्को- काले कामेऽन्तको वोऽवितरततरसासनसंपत्तिदो वा ॥ ९४ ॥ अयं श्लोकः संस्कृतप्राकृताभ्यां भाषाश्लेपः ।। असी अकाले असमय । असंग्रामे इत्यर्थः । कामे विषये अन्तको यो युप्मा पाताद- क्षतु । अक्तिरः, विगतः तरः तरणं यस्मात् स वितरः, न वितरः ततः अवितरततः । अथ च रसायां भूमी सज्जा चासी संपत्तिश्च, तो ददाति रसासज्जसपतिदः । तथा आजोगसत्तः । ओजोगानां तेजोगामिनां सत्ता अस्तिल यस्य । परप्रकाशरूपत्वात् । तथा अविरलसुरणदः । अविरलं कृत्वा मुटु शोभनान् मुखदायिनो रणान्ददाति । तथा असचलास: । असत्सु वेशादिशु चला अस्थिरा आसा आस्था यस्य । अत एव अफलः । १. 'समूत' का 'मसत्त' स. " ·काव्यमाला। चित्ते चेतति सद्धासमत्ते सति सन् हासो विकासः तेन मते सति । समिदपरमहः । समित्सु संग्रामेषु अपरः मह उत्सवः । भगवतः स्मरणाद्रणे सर्वषो सकृलब्धजयत्वात् । अजः जन्मरहितः । तथा गदासकरः । न विद्यते गदैः सह संकरो यस्य । तथा आ समन्तात् हेनः सुवर्णस्य वर्षणं वहति । आहेमासारवाही । कदवरसमहामोहसत्तापहारी । कत कुत्सितः अवरसो महामोहः तस्य सत्तो स्थितिमपहरतीति ।। संस्कृतभाषाश्लप:- [चित्रे श्रद्धासमाप्ती शमितपरमखो यो गताशङ्करोपा- द्वाधे मासारवाहिः कृतवरसुमहामोधसत्ताप्रशरिः । पातायो योगसक्तो विरलसुरनतः सत्यलास्यः कलाङ्कः काले कामेऽन्तको वा वितरतु तरसा सदृशं प्राप्तिदो वा ॥] चित्रे आश्चर्यवति श्रद्धासमाप्तौ आदरनिवृत्ती । शमितपरमसः [शामिनः परमखो) दक्षाध्वरो येन । तथा गताशङ्करीपात् । वहियाधे सति मासारवाहिः, मया शोभया उपलक्षिताः सारवा अहयः वासुक्याइयो यस्य । तथा कृतवरसुमहामोधसत्ताप्रपारिः । कृतवरः सुमहा आत्मोत्सवाद मोघसत्ता या प्रथा तस्या अरिः । विरलैः कतिपयैः सुरैः ब्रह्मादिभिर्नतः सम्यक्प्रार्थनया नमस्कृतः। यदाहुः-'पूजका बहना सन्ति भक्ताः सन्ति सहस्रशः । प्रसादपात्रमाश्वस्ता द्वित्रा एव न पक्षपाः ॥ इति नीत्या । योगसक्तः। सत्यलास्यः । सत्यं लास्यं नरन यस्य स सत्पलास्यः । कल्पान्तादी नृत्यति । तथा कटाइः । कला चान्दी अटो यस्य सः । काले कामेऽन्तको वा । काले कमेष कोप: । वितरतु । तरसा वैगेन । संज्जसदृश प्राप्तिदो वा । इति प्राकृतभाषालोण सस्कृतप्राकृतभाषाभ्यां श्वेषोऽयम् ।। ९४ ।। कमलभ्यमलीकविधौ कमलं वय आननशोकमलं कमलम् । कुरुपे न विशङ्कमलं कमलं सवितेव लसत्कमलं कमलम् ॥ ९५ ॥ सर्वपादान्तयमकं तोटकवृत्तेन ॥ वं कं जलं गागमलभ्यं दुस्तर अलीकविधी मुकुटचन्द्रे, न तु नस्यात् । के या आननदर्शकमलं वयः मुखभगा (?) तथा क न [कमल] जल कुरुषे । अपितु सर्वे मुसासि । अलं विशा कृता । कमिव । सविता रविः कमलमिव । कर्यभूवम् । लसन्ती कमला टार्यत्र तथाविधम् ॥ ५५॥ पातादो(दुयनताद्धतोः १. (सज्जम ) सदृश' इति पाठो भवेत्. २. इतः पार विभो प्रसमास लिना विदीयोऽजा प्रस्तुलाताप दास तसाद दाई विधि: प्रमोद ॥ इरानी ने को सलेस या पनि प्रतिमानि.

·ईश्वरशतकम् । भीमारारा रामा मारा मारारारा मारारामा । [रामारारारारामा] मारारारामामा मा मारा ॥ ९६ ॥ मारारातेरावाते सातेऽद्यासातेसा मा सेना । नादे नासादेनामानानादे सानाशादेशा ते ।। ९७ ॥ आद्यः श्लोकस्तुरगपदत्यक्षरः। द्वितीयो गनपदबन्धः । गनपदबन्ध- स्यासंयुक्तद्विस्वरत्वम् ।। हे भीम भगवन् , रामा नायिका । अरा कुटिला आरा गतिर्यस्याः तथाविधा सती मारा मारणं मारस्तत्सहितन्वर्यः । मारणपरैव यतः । तया मारस्य आराथनधाराः ता राति तादृशी मारारारा इत्यर्थः । मारारामा मारस्पारामा विधान्तिस्थानं रामा भवति धनेनेति यतः आरामा । भीम कीदृश । रामारार । रामस्य जामदभ्यस्य आरं शत्रुसमूहः तस्स आरः भीमः । नाशकलात तत्सयोधनम् । मा लक्ष्मीस्तां रातीति ताहरी [मारा] इत्यर्थः ॥ हे अनादे, तब संबन्धिनी सा मा दीप्तिः मासुरता में मम मारा । अरावरिण आघात गते सति । अना[:] अविनाशः] आदेश आशा यत्याः सा । तथा सेना नादे सति सासात्या अद्याप्सा अति(?) अत्यति निवारयति सह(?) आशया आदेशः तस्य आशा दिक् । तवादेशेन मुक्तिरित्याशरस्थानम् ॥ विद्युन्मालाभ्यां गुगलकम् ॥५६॥९७॥ स्फूर्जन्महाः प्रसन्नास्ते क्षणादेव त्वयि स्तुते । स सन्महानमुत्रास्ते यस्त्वां देव नमोऽस्तु ते ॥ ९८ ॥ काञ्चीवन्धः ।। स्पष्टोऽर्थः ॥ १८॥ 'निजनानि नुन्नानाजी नूनं नानाजनाननान्नानि(?)। निजानेन जानिनानुनजानूनानिजननैः(१) ९९ ॥ द्याक्षर:॥ हे दन स्वामिन, ननु उनान् जनेर्जन्मनः हेतोः एतान् । कान् निनजानि स्वां भार्यो, तथा नुनानीन् (१) नाना जनान् सुभटान् अजाश्चन्द्रागा(?) अन्नानि च अननं जीवनम् । अनिनानि राधादीनि प्रावरणानि । अनुजाः स्वपरादयः निजा मित्रादयः । नून) नि- श्चितम् । ननु प्रश्ने । एतानि जनैः पुनः पुनः ससारभ्रमणात् । उनानुजनेनिः सरती- त्यर्थः(१) । वाइसेवां विनति प्रतीतिः ॥ ९९ ॥ कन क्रौञ्चो विभिन्नः कमवनतगताः के दिनेशस्य तीक्ष्णा अन्तस्थाद्यक्षरं किं द्विजकुलमधिका वक्ति का जातिमयाम् । १. 'निजज्ञानि ननु निजावून नानाजनानि न । जानननाजिनानानि नुनो जननीजनः ॥' इति स्यात्, ·. काव्यमाला। भृत्यानां कुत्र भक्तिः किमुचितमजयन्दमा नरेन्द्राः किमर्थ कले भका अजस्रं प्रविदधति नमः स्वामिने शंकराय ॥१०॥ प्रहेलिकान्तापिकाख्येनेति खामिने शंकरायेति पदच्छेदेनोत्तरम् ॥ यथा-केन क्रौञ्चः शैलो विभिन्नः । अत्रोत्तरम्-स्वामिना इति कुमारेण । के अवनतगताः । कं नत्वा गताः । लोकाः इति शेषः । अत्रोत्तरम्--ईशं महादेवन् । के दिनशस्य खेतीक्ष्णाः । अवोत्तरम् करा: रदमयः । अन्तस्थानां आद्यक्ष किम् । अनोत्तरम्य इति । द्विजकुलं ब्राह्मणवर्गः अधिका श्रेष्टामभ्यां का आति वति । अत्रोत्तरम्-स्ताम् । भृत्यानां कुत्रभक्तिः । अत्रोत्तरम्--इने स्वामिनि । कि. मुचितं युक्तम् । अत्रोत्तरम्-शं कल्याणम् । राजानः मां भूमि किमर्थमजयन् । अनोत्तरम्-कराय प्रजाभ्यो ग्राह्यपल्यर्थम् । भक्ताः कस्मै नमः अजस्र प्रविधति । अत्रोत्तरमू-शंकराय महादेवाय । इति स्पर: प्रहेलिकार्थः ॥ १० ॥ रिपुरोपारोपपर प्रोरुपापपरैररन् । रोरैरपाररूपैरापपे पुररिपो पुरा ॥ १०१ ।। यक्षरः॥ है पुररिपो िकयंभूत । रिपुरोषारोपपर शत्रुकुन्तारोपणे उद्युक्त । पुरा पूर्व प्राग्जन्मनः प्रभृति अपाररूपैः अनन्त: दीर्गत्यलेशः पौरुपापपरैः प्राण उरुणि यानि पापानि ता. न्येव पर परमार्थो यत्र तथाविधः पापैः प्राफर्मवैचिन्यादेव जन्मादिदीगैल्योपलब्धः । अर. मत्यर्धम् ॥ १०१॥ अपरुपो गतनिर्विभवासवः खयमिनः श्रितसत्यकलादयः । क्षततमा अमुकलितापदस्त्वमसि नाथ वयं च तवार्थिनः ।। १०२॥ हे नाध, तं अपरुषः, न परुपः अपरूपः । पारुष्यरहितः । वयं च संसार प्रति अपग- तरुणः । तेनर पाधितत्तात् । लं गतनिर्विभवासवः, गती निविभः निष्कान्तिः वाम। इन्द्रो यस्मात् । तत्सकाशाद्वासना..... स्तम्भनामिपतिमत्वं गतः । इन्द्र इत्यर्थः । वां र गतनिभिवासवः, गता अस्मभ्यं पशुभ्य इव इति शेपः । निर्विमवाः असवः प्रामा येणं ते । तया तं स्वयमिनः सर्वेशः । वयं च स्वयमिनः । त्वं प्रितसत्यकलादा, सन्याला च दया च [धि]ते सत्वकलाइये येन सः । वयं च भिताः सत्यकलादयः चिहावारा सत्य कविध फलाहयो : वारा: रः । वां च क्षततमः, अतिशत कृताः । न अगुहता यमभयनां युद्धरूपेण कविता. पर सावि सः। अमुदिरमियः कलिना आपको येषां नाम: । वाघ ता. शिनः सामारा; सेवकाः पालनीयाः इति प्रार्थमाना विमप्तिः । इत्यवचनपहारना शेरः । उक्त बालगार परक्षणे-'वर्णपदलिभाषाकृतिविलियनानामse: ॥११॥ तया लक्षवतमाः, क्षतं तमो येन ·ईश्वरशतकम् । ११ भाविदासहिते साररसा ते हि रमामय । यममारतनुत्यागगत्या नुत सदा विभा ।। १०३ ॥ हे रमामय लक्ष्मीमय, तव संवन्धिनी विभा साविश दीप्तिः भाविदासेभ्यः भाविभ्यो दासेभ्यो हिते सारः उत्कृष्टो रसो (यस्याः सा] यममारयोः तनुत्यागेन या गतिविन्छि- त्तिस्तया हेतुभूतया । सर्वत स्तुत ।। भद्रकावर्तवन्धः ।। १०३ ।। सादासन्ना रिपूणां परमुखसुरपक्षोतितस्वस्थिरासा सारास्थिवच्छभावा विभवनवमवित्राणभव्योत्तमासा । सामात्तव्योमरूपा बनुरमरनुतत्वात्पुरस्ताद्विलासा सालाद्विस्तारलाभातियजन जयति स्वःप्रसन्ना सदासा ॥ १०४ ॥ भद्रकावर्तबन्धः अष्टदलपद्मवन्धः, पोडशदलश्च ।। हे अतियजन, तव तनुर्जयति ) अतिशयितानि सर्वोत्कृसनि बजनानि यस्य ताश । सर्वयज्ञेषु, सदस्य मुख्यत्वात् । कीदृशी । रिपूणां सादे विनाशे आसमा सादासना । पुनः कोदशी । परमुखे सुरप व तत्स्वन्तन (३) स्थिरासा । सारः अस्ति(ल्यि) स्वच्छभावो यस्याः । तथा विभवेन ऐश्वर्येण नवभविनां नूतनसंसारिणां त्राणे रक्षणे भव्या उत्कृष्टा अपरूपा । सामात्ता(१) आत्तं व्योमरूपं क्या । अभानुतत्वात् । सर्वदेवस्तुतत्त्वात् । पुर. स्तानिहिता विटासा यस्याः । तथा साला देवदारोरपि विस्तता, साल्पांशुः । स्वः देवानां प्रसन्ना । सह दासर्वतते या सदासा ॥ १०४॥ भव जलवायुनभोजनरुचिकर- म(म)दनलराजरमा(सा)मयदेह । अव मामतिमोहकमारसहर हर नम इह ते पुरभयदेह ॥ १०५ ॥ हे भव, जलवायुनभोजनरुचिका, म(मोहनलराज सा]मयदेह । जलधि(लादि) रसान्तानां चार्थे द्वन्दः । तेपामासानां मूर्तिरूपा या प्रकृतिस्तन्मयदेह । जनशन्दो यज- मानवाचकः । तपशरीर । तं मामव रक्ष । यतः कीदृश ! अतिमोहकोऽयं मारसो ल. पम्पमितापः तमिवारक । हे हर, इह सर्वत्र मुक्नान्तरे ते तुम्यं नमः । तथा कथं- भूत । पुरभादह, पुराणां भयं ददाति । तथा ईहा यस्य तत्संबोधनम् । इति संस्कृत. कभीरापभ्रंशाभ्यां लेपः ॥ १०५॥ 'विविधधररसासाभ भव्य व्यसासा. धुधुततनन सासादद न सासा । १. मारिनीयत्तगन्धि वृत्तान्तरमेवत.

·ईश्वरशतकम् । न प्रति आयलस्य अन्तरी भविष्यतीति । भवनात्संसारजात् । ततः तमव रक्ष । हितः सन् । अमाय मायावर्जित । सत्यानुतिर्यस्य तत्संयोधनम् । यम मिमान हिंसन् । यमा- दागतं यदकृत्यं तदहि । येन नति, विचारयेत्यर्थः । तुभ्यं नमामि । नुत्याकृता आ- गमा: सर्वजनोपदेशार्थ शास्त्रानि येन तस्मै । वै सत्ये चैव च । एत कवुरवण, हे भ- गवन् , अनन्त स्वामिन् । ततः सात्वत(१) आश्या चारुरुवा मणिप्रदीप्त्यात्यर्थवधान । यनियममयेत्यर्थः । अतो हेतोर्यदा समुत्तया यसारित्वेन क्षममत् (2) सतः सकाशा- द्धावतः भ्रमणात् अन्यः तनुमः अल्पश्रीकः नास्ति । तुभ्यं (न) ते नने विषये अनु- त्तममोक्षदाय उत्कृष्टमोक्षदायिने एवंविधाय नमः । हे शवे (सर्वपते) यताकत संयुतात्मन् , निजेतः निदोषेण जयनशील, इन स्वामिन् , मया वशताकत्ता आपत्तताकारिणा, पर्वत निवासे सेवा न कृता । अमितः समन्तात् भीर्यस्य तथाविधेन । सदा कृताय पुण्यसथया. यार्थम् । न विद्यते मदो यस्यां ताशसेविकमपि मां कृपया अवेति पूर्वोक्तवाक्यार्थः । चतुर्भिः कुलकम(कालापकम्) ॥ १०८ ॥ १०९ ॥ ११०॥ १११ ॥ महामते मन्त्रपते परं पदं विना विभु विन्दति कोऽतिभूतिमान् । कृपाकृते, कृत्तयमाय मायते नमो नमो नम्रहिते हि पाहि माम् ॥११२॥ हे महामते विशुद्धरणे दक्ष, तथा मन्त्रपते 'ससप्ततिकोटीना मन्त्राणां प्रभुरव्ययः' इत्यागमे । त्वां प्रमुं विना परिहत्य को जनः परं पदं मुक्तिरूपं विन्दति लभते । अति- शयन भूतिमान् । अष्टविवैश्वर्ययुक्तः । नम्रहितप्राण..."यदा वमेव मां पाहि रक्ष। (मा) यते, तुभ्यं कृपाकृते कक्षणापराय । कृयोमाय छिनकालाय नमः । चतुर्महादेव- स्वस्तिकायन्धः ॥ ११२॥ भो भो भविभुमावीभविभावैभव भीभुवः । भवाव भवका भाविभवाभिभवभावमित् ॥ ११३ ॥ भो भो भव महेश्वर, भागा नक्षत्राणां विमुः चन्दः । जूटेन्दुरित्यर्थः । तस्य [आ]मा दीतयः, ताभिविंगता भस्य गजासुरस्य विभा वैभव यस्मात्ताश, त्वमव रक्षा मा. मित्यर्थः ।.....'अर्थः प्रकरणं लिङ्गम्' इत्यलकारशः । भावीयः भवाभिभवः ससारखली- कारस्तस्य यो भावः सत्ता तद्भित् । भव वाशब्दो विकलो । 'भो भोः' इति प्रधानाम- त्रणे । अत []क्ष ! कृतान्तान् । भिगो भयस्य (भवस्य) भूरुत्पत्तिस्थानम् ॥ अक्षरोध्य श्रुः ॥ ११३ ।। इति श्रीमहाकाव्यक्तारकृतमीश्वरशतक सटीक समाप्तम् ।

·६४ काव्यमाला। श्रीमधुसूदनकविमणीतम् अन्यापदेशशतकम् । कालीयाहिफणाली क्रमणकरालीभवन्नघक्षाली । गोपालीकरतालीनर्तनशाली पुनातु वनमाली ॥ १ ॥ पद्मालयासादरहवचकोरीपेपीयमानाननचन्द्रविम्बः । विनौषविध्वंसविधि विधत्तां राधामयूरीमुदिरो मुकुन्दः ।। २ ।। विद्वन्मनोविनोदाय सद्युक्तिपरिशीलितम् । अन्यापदेशशतकं करोति मधुसूदनः ॥ ३ ॥ मर्यादानुपमैव शीलममृतोत्पत्त्यैव निर्वणितं नैर्मल्यं निजधर्म एव चचसा पारे तु गम्भीरता । किं वाच्यो महिमा तपार्णव रमाप्रेयानपि प्रार्थने तादृक्कौस्तुभभाजनेन भवता वैदग्ध्यमध्यापितः॥ ४ ॥ हे पीयूषमयूख भूषणमणिः शंभोस्त्वमम्भोनिधे- रुत्पन्नोऽसि तवैव दैवतकुलं प्रीणाति साध्वी सुधा । विश्वेषामुपरि स्थितिर्ननु तनुस्तत्तत्कलाभाजन किं वाच्या विभुता पराध्वरभुजां राजा त्वमाजानिकः ॥ ५। उन्मीलन्ति कियन्ति न क्षितितले पुष्पाणि नानाविधा- न्युन्मीलन्तु परंतु निर्भरमिदं किंचिद्वदामो वयम् । धन्यं जन्म तवैव चम्पकतरो यत्कोरकाणां पुरो हेम्नः श्रीरपि जायतेऽतिमलिना गण्या किमन्या रुचिः ॥६॥ भामि सितमम्बरं वितिमिरं क्षोणीतलं निर्मितं चक्रे चक्रकुलव्यथाहतिरथादिष्टाः ऋतूनां क्रियाः । अम्भोनानि विकासितानि भवता सद्यो ननु द्योमणे निर्बीनं बत कैरवोपरि परिक्षिप्तं किमन्धं तमः ॥ ७ ॥ १. अस्य श्रीमधुसूदनकदेशी मिथिला, जनकः पद्मनाभः, माता शुभदा, इत्युपान्त्य शोकात् 'दुजती(उचिती) कुलम्' इत्यन्तिमश्लोकात्प्रतीयते. कालस्य तु न निश्चयः २. अस्य काव्यस्य पुस्तकमकमेव १८२२ सवत्सरलिखित श्रीमता डॉक्टर पीटर्सनेन मथुरात आनीय काव्यमालार्थ दत्तमिति तदाधारणवास्य शोधनमकारोति ज्ञेयम्.

·अन्यापदेशशतकम् । लक्ष्मी लेभे मुरारिः समलभत सुधां वर्गिवर्गः समयां तत्तद्वस्तूनि वास्तोप्पतिरपि सहसैरावतादीन्यवाप । पाथोधे त्वत्त एव प्रमथपतिरथ प्रापदापत्करं य- वेडं तद्युक्तमेवाननि जनिदिवसादेप यद्वामदेवः ॥ ८ ॥ पाण्डित्यं त्वयि ताण्डवानि तनुते शेते स नारायण- स्त्वामध्यास्य कृतस्त्वदेककलया शीर्णः प्रलम्बासुरः । धन्योऽसि त्वमनन्त संततमसौ यत्रातिसौख्योदया- द्विश्राम लभते चराचरभराक्रान्तान्तरा मेदिनी ॥९॥ माकन्दा मकरन्दविन्दुविधुरा व्यग्रो गजग्रामणी- रप्यन्तर्मदशोपदोपकलितं चके हरेकृतेः । त्वं हे कल्पतरो करोपि नहि चेदन्तः कृपाकोमलं कुत्रायं भ्रमरो. मनागपि मनो विश्राममालम्वताम् ॥ १० ॥ . त्वं तावन्निरुपाधिरम्वुद सुधासारानुकाराः पयो- धारा मुञ्चति विश्वमोदनननीः सर्वत्र साधारणीः । द्वित्रा एव पतन्ति यत्पुनरमुप्यान्तर्मुखे विन्दच- सवाद जयतीह चातकशिशोर्दुदैवदुश्चेष्टितम् ॥ ११ ॥ चापल्यं परिमुश्च चातकशिशो नैवार्तनादं वृथा कुर्याश्चिन्तय निश्चलेन मनसा धाराधरानन्वहम् । एप जीवनमुन्नतिं च सहनामन्यार्थमेवासृज- द्धाता त्वं पुनरेतदेकशरणस्त?र्यमालम्व्यताम् ॥ १२ ॥ नोचैनल्पति वारिदो यदधुना कासार तन्मा मनो. मालिन्यं समुपैहि हन्त महतां नैसर्गिकोऽयं क्रमः। काले वपितुमुद्यतो यदि भवेदेकक्षणा तदा युप्माकं कियती तृपा त्रिजगती पूर्णा भविप्यत्यसौ ॥ १३ ॥ श्रीखण्डाचलगण्डशैलशिम्बरप्रान्ताटवीसंस्थिताः . पार्टीरा निभवन्ति शाल्मलिमुखा निःसारभूमीरहाः । .

·११
काव्यमाला।
मालत्याः सनि गुम्पितानि कुटजान्यष्याप्नुवन्ति स्फुटं
विद्वद्वृन्दशिरोधिरोहणकृतामुच्चैस्तरामुन्नतिम् ॥ १४ ॥
अङ्के किं न कलङ्कतामपि गतं धत्ते मृगं चन्द्रमाः
किंवा शल्यमिवान्तरा दहति नो मैनाकमम्भोनिधिः ।
प्रायन्ते तरवो दहन्तमनलं वृष्टेः स्थित कोटरे
किं किं नाश्रितपालनाय सहते कष्टं शरण्यो जनः ॥ १५ ॥
स्फीता शीतांशुकान्तिर्मुदमय कुमुदान्यापुराशा विकाशा-
माजग्मुर्वारिमुग्भिः प्रखरमुखरता दूरतो द्रागपास्ता ।
नेमल्यं वारि भेजे शरदुदयदिनारम्भ युष्मप्रसादा-
स्रोतः स्रोतवतीनां कथय कथमहो र॑ण्यमभ्येति भूयः ॥ १६
विश्वोपकारकरणाय गुरुप्रयत्ना-
त्सृष्टः सरोरुह वा स्फुटमम्बुवाहः।
धाराः स्वयं पुनरयं परितो विमुञ्च-
कि नाभिषिञ्चति लतां विपिने विपस्स ॥ १७ ॥
चञ्चू चारुतरे चिराय विहिते मञ्जिष्ठरागारुणे
पक्षौ चापि कृती हरिन्मणिनिभी दूर्वादवालेपनैः ।
काकैवं भवता शुकस्य समता निर्वधतो निर्मिता
सा संसारमनोविनोदजननी वाणी क लभ्या पुनः ॥ १८ ॥
यसिन्नम्बुरुहाणि जातसुदृदप्रेमाणि यस्मिन्धना-
नन्दं विन्दति चक्रवाकपटली यस्मिन्प्रसन्ना दिशः ।
तस्मिन्विश्वविकाशितेजसि रवी रज्यत्युलूको न चे-
द्धानिः कैव तदा रवः परमसौ हास्यास्पदं जायते ॥ १९ ॥
म्लानान्भूमिरुहोऽभिपिञ्च परितः शुष्काः स्रवन्तीः पुन-
र्धाराभिः परिपूरय प्रतिदिशं संप्यावयोवीमिमाम् ।
अम्भोवाह परं त्वकीर्तिदमिदं पानीयपानाशया
स्तोकोऽसौ भवदेकवृत्तिरनिशं यद्रारटीत्याकुलः ॥ २० ॥

·अन्यापदेशशतकम् । १७ .. उच्चैरुत्पथगा नदीः प्रकुरुपेऽनच्छं च नीराशयं पन्थानं मलिनीकरोपि परुष मौखर्यमालम्बसे । प्रावृप्येव कियन्त्यहान्यधिकृतस्त्वं वारिदेवं किया नो जाने चिरमेपि चेदधिपतां स्यात्कस्तदोपद्रवः ॥२१॥ कान्तिः काञ्चनरूपदर्पदमनी सौरम्यमम्याहतं मध्यं चापि न धूलिधूतरतरं रोचिष्णुरुचैः स्थितिः । सर्वे विश्वविलक्षणास्तव गुणाः किं चम्पकतावता नो चेत्त्वय्यनुरज्यत्ते क्षणमपि क्षीणोऽपि पुष्पंधयः ॥ २२ ॥ कः संबन्धो यदभिरमते वीक्ष्य मेवं मयूरी कैवासत्तिर्यदमृतरुची सानुबन्धा चकोरी। को वा हेतुः पतति परितो यत्कृशानौ पतङ्गः प्रायेणैवं विधिपरवशा प्राणिनां चित्तवृत्तिः ॥ २३ ॥ मन्दारो विविदे व्यलोकि बकुलं संशीलितश्चम्पक: पर्यालोचनयावधारितमिदं वन्यस्तु चाम्पेयकः । यनैकेन विधीयते मधुभराकृष्टालिमालागरु- द्वातोतपरागसौरममरैरामोदिता मेदिनी ॥ २४ ॥ कुन्दं वारिभिरुक्ष यच्छ सुमना(नो)मूले मृदं यूधिका- पर्यन्ते रचयावृति कुरु मुहुर्मठीतले कर्षणम् । मालाकार विशेषतः पुनरसौ सेव्यो रसालस्त्वया सर्वेपामुपयोगिनी फलवती वृद्धिर्यदस्यैव हि ॥ २५ ॥ दत्त्वा स्कन्धतले पदं विनमितां कृत्वा तु शाखाशिखा सर्वेषां कुसुमावलीमवचिनु स्वच्छन्दमुवीरुहाम् । कि त्वसिन्वनपाल केतकतरौ यत्ननिदध्याः करी सातां कण्टककोटिभिः कवलितो नो तावदेतौ यथा ॥२६॥ आरोहो निशिताङ्कुशेन कतिघा कुम्भं भिनत्ति कुधा पश्चादशचर्यरयोमयमुनिवन्ति चान्ये जनाः।

·काव्यमाला। वापि स्थैर्यमुपागतस्य सहजेनाग्रे पदान्यर्पितुं स्वेच्छाचारपरस्य पेचकिपते रोमापि न स्पन्दते ॥ २७ ॥ फेत्कुर्वन्त्यपि फेरवोऽतिपरुपं चेत्पार्श्वयोराश्रिताः काकाश्चेदुपरि स्थिताः प्रतिदिशं कुर्वन्ति कोलाहलम् । मन्दं मन्दमुपान्तमीलितदृशो मार्गे पदं न्यस्यतः किं भेदं समुपैति कुञ्जरपतेर्मानोन्नता भूलता ॥ २८ ॥ यद्यूथाधिपपालितेन भवतारण्या वने निजिता . हे दन्तावलडिम्भ किं भवति ते तत्कीर्तये पौरुपम् । थेशे समयेन कालवशतां प्राप्तेऽथ कुत्रापि चे. त्किचित्सेत्स्यति ते वलं तदमलं कर्ता यशोमण्डलम् ॥ २९ ॥ चन्द्रस्तावदलंकरोतु रजनी भासा भरैर्मुद्वती व्याधत्तां च कुमुद्वतीं विनयतु ध्वान्तोपरोधं दिशाम् । किं च क्लान्तचकोरचेतसि मुदं पुष्णातु किं तावता यद्येता मलिनीकरोति पुरतस्ताराः सुदारानपि ॥ ३० ॥. माकन्दे कुरु मजरीभिरशनं कणें सुधावपिणी वाणी व्याहर किंतु कोकिल शुकस्वधी वृथा मा कृथाः । योऽसौ काञ्चनपञ्जरे परिलसन्नाकणितान्युच्चर- न्देवीभिः समुपास्यते सविनयं दुग्धौदनप्राशनैः ।। ३१ ॥ खच्छन्दं कलहंस संचर सुखं निद्राहि पारावत त्वं चोचै रट हे शिखावल शिखामारुह्य भूमीरुहाम् । अस्माभिः शुक एव केवलमिहारण्ये समन्विप्यते यसै राजनितम्बिनी स्पृहयति श्रोतुं गिरां पाटवम् ॥ ३२ ॥ अङ्गीकृतः प्रसवबन्धनतो वियोगः सोढानि तानि करजक्षतिपीडितानि । उद्यानपाल तदिदं तु मनो दुनोति प्रश्नासि यत्कुरुत्रकैः सह मालती माम् ॥ २३ ॥ .

·अन्यापदेशशतकम् । १ ९ लवनि दागङ्गीकुरु सुरभितामाहर मन- स्त्वमप्यम्भोजश्रीः कुमुद मुदमाघेहि हृदये। नमस्सा सा कापि स्फुरति पुनरन्यैव लतिका गतबीर्ड क्रीडन्पिवति मधु यस्यां मधुकरः॥ ३४ ॥ कियत्यः श्रीमत्यः कुसुमकुलसौरम्यसुभगा हगानन्दं यूनां जगति जनयन्त्येव हि लताः । परं त्वासां मध्ये सफलजनिकैव सुमना विना सझं यत्सा दलति हृदयं हा मधुलिहः ॥ ३५ ॥ धन्याः स्पृशन्ति मधुपास्तव पद्धवाली- मन्तर्निविश्य मधु किंतु पिवन्ति पुप्पे । एतावतैव सफलं मम जन्म जात- माकमिकं यदिह मालति वीक्षितासि ।। ३६ ॥ रे काक कालवशतो यदि सौघपृष्ठ- मारूदवानसि तथापि हि काक एव । जम्बालनालपतितोऽपि मरालवालः कैर्नाद्रियेत रमणीगमनोपमायाम् ॥ ३७ ॥ स्पधी जातिकृतां भजन्तु भवता साध परे सागराः किंवा दुग्धपयोनिधे तव तुलामभ्येतुमेते क्षमाः। त्वं ताङ्महिमालयो विनयते तत्तादृशं ते यशो देव्या सिन्धुभुवा समं यदुदरे निद्राति दामोदरः ॥ ३८ ॥ केडमी दिकरिणो रणोदुरतरश्चेदसि कमिश्न वा शक्तिस्तादृगिहास्ति यस न भयं जागर्ति मगनते । एवं केवलमात्मनैव गुरुतामात्मन्यभिद्योतय- साहंकारमितत्ततो विहरते कूपोदरे द१रः ॥ ३९ ॥ द्वित्राम्भोधरवारिविन्दुजटिले गर्ने स्थितः स्वां तनुं वीक्ष्य स्वर्णसमां किमित्यतितमा जल्सन्मुपा मोदसे ।

·७०
काव्यमाला।
रे रे वर्वर दर्दुर स्फुटमिदं जानीहि वर्षात्यये
यत्नेनापि गवेपितः कुतुकिमिः कुत्रापि न प्राप्यसे |॥ ४० ॥
तुङ्गः साहजिकोऽसि नम्रतरतामभ्येपि भूयः फलैः
पुप्पामोदभरेण कस्य न मनोमोदं विधत्तेतराम् ।
कस्ते हे बकुलान्यजन्मदुरितोद्रेको गरीयानयं
येनेयं पनितावितीर्णमदिरागण्डूपपानस्पृहा ॥४१॥
सोढा श्रीविगमव्यथातिविषमा कल्लोलकोलाहलै-
रन्तस्तापभरा न वाभिलपिता दत्ता मणीनां चयाः ।
उचैर्मन्दरमन्थनेन हृदये व्यालोलितेऽतीव भू-
मर्यादा न विलचिता तु भवता वन्द्योऽसि वारांनिधे ॥ ४२ ॥
यः सत्रौ सुरसिन्धुनीरनिकरे नित्य निदायादितो
हेमाम्भोजवनीपरागपटलैश्चने रजाकीडनम् ।
निःशङ्कं समवाप नन्दनवने स्वेच्छाविहारोत्सवं
सोऽयं कालविपर्ययात्कारयुवा शुष्कं सरः सेवते ॥ ४३ ।।
यत्राजायत कौस्तुभो हि ककुभो भासा समुद्दीपय-
नुत्पन्नो हिमदीधितिस्तरुवरो जज्ञेऽथ कल्पद्रुमः ।
शम्बूका अपि संभवन्ति शतशस्तत्रैव पाथोनिधौ
विख्यातस्त्रिजगत्सु तस्य महिमा किं तावता होयते ॥ ४४ ॥
मा खेदं समुपेहि चेतसि सखे पद्माकरोप्मागमे
शुष्कोऽसीति मरीचिमालिजटिलज्वालानिपीतोदकः ।
भावी कोऽपि स वासरः युनरपि प्रावृट्पयःपूरितो
यत्र त्वं भवितासि वारिजवृतो दृश्यो दृशां कोटिभिः ॥ ४५ ॥
अग्रे कूप इतीव लोकमुखतः श्रुत्वा निदाघार्दितः
पास्सामीह यथाभिलापमुदकं पान्यः समुत्कण्ठितः ।
धावित्वाथ समागतोऽस्य सविधं हा हन्त कूपः पुनः
पाताले विनिवेश्य वारिपटलं व्यादाय वक्रं स्थितः ॥ ४६ ॥

·अन्यापदेशशतकम् ।
काकुं चातकपोत नाकुलतया कुर्या वृथा शारदे
यावद्वारिभरव्ययेन नितरां रिक्कीकृते वारिदे ।
त्वत्तृष्णा न विराममेप्यति परं काका पयोविग्रुपो-
ऽप्युत्सर्गे हतशक्तिरेप भविता ब्रीडा बनः केवलम् ॥ ४७ ॥
स्थाने स्थाने सुमेरुप्रभृतिगिरिवराः सन्ति नोा कियन्तः
कि तैरेको....."मलय महिमा पूननीयस्तवैव ।
चश्चत्पाटीरवाटीप्रभक्तवनवामोदसंपत्समृद्या
यस्त्वं शश्वत्समामोदयति निरुपधिः सर्वतो दिमुखानि ।। ४८ ॥
सद्वृत्तोऽसि गुणान्वितोऽसि विमलच्छायोऽसि पृथ्वीपति-
त्रसञ्चारुचमूरुशावकदृशामभ्येपि दन्तोपमाम् ।
मुक्काहार परं त्वरंतुदमपि त्रूमो वयं यद्भवा-
नन्तःशून्यतरोऽस्ति तत्प्रतिपलं चेतः समुत्ताम्यति ॥ ४९ ॥
भूयांतो जलबिन्दवो जलमुचा खातौ विमुक्ताः परं
निःपीताः खलु शुक्तिकाभिरिह ये ते विन्दवो बिन्दवः ।
तद्गर्भ परिणामतः परिणवा मुक्ता नृपप्रेयसी-
पीनोत्तुपयोधरोपरि सुख खेलन्ति हारस्थिताः ॥ ५० ॥
भ्रातः पट्पद यत्र तत्र कुसुमे तृप्णातुरो न भ्रम
स्वल्पाहेन विराममेप्यति सरोजानां विपच्छैशिरी।
अन्तारुदविसमसनमुकुलामोदरिदं सूच्चते
द्विरेख दिनैः प्रफुहकमलाकीर्ण सरः स्पादिदम् ॥ ५१ ॥
भ्रमर भ्रमतोऽपि केतकीनां विपिनं नैव कदानिदप्युपेहि ।
रसलब्धिरिहालु वा न वातु नियतः कण्टकसंकटे निपातः ॥ १२ ॥
दूपणान्यपि महान्ति धीमतां संवृणोति समुपानितो गुणः ।
सुम्पिलुम्पति गुणेन केवल मौकिकी प्रकटरन्ध्रमात्मनः ॥ १३ ॥
मोहितो मधुप रूपसंपदा कर्णिकारकुसुमं किमाहसे।
नेह सौरमसमागमलय व्यक्तिप्यति परं तु मूढता ॥ १४ ॥

·काव्यमाला।
7.
+
सिन्धुबन्धुममुमम्युलिप्सया सेवसे किमु निदाघवाधितः ।
सेवनस्य परिदेवनं फलं लप्स्यसे न कणमप्यपां पुनः ॥ ५५ ॥
यत्र नैव कलहंसकूजितं नाथ पङ्कजसमूहसंभवः ।
नापि कापि जलखेलनक्रिया तत्किमम्वुजलमुच्यते जलम् ॥ १६ ॥
यद्विशालजघनाङ्गनागणनानधीतकुचकुङ्कुमारुणम् ।
उन्नदज्जलपतत्रिचित्रितं तत्सरोवरपयः पयः स्मृतम् ॥ ५७ ॥
हसमौनमकारि वारिजकुलैरासादित मुद्रणं ।
शोकः कोकमवाप कामपि दिशं भेजे दिनश्रीरपि ।
अस्ते भाखति हा दिगम्बरतलं व्याप्तं तमोभिर्दिशो
भीमाः फेरवफू(पू)त्कृतिव्यतिकरैर्नृत्यन्त्यमी पेचकाः ।। ५८ ॥
ज्योत्स्नाभिः ककुभो विभूषय तमोमालानटालाम्बरं
द्रागुल्लासय वासयापि कुमुदामोदैर्महीं त्वं विधो।
सर्व सम्यगिदं तथापि किमपि ब्रूमो वयं कुप्य मा
यादृक्
श्रीजगतां रवौ न तु पुनस्तेनैव सा भाविनी ॥ ५९॥
वासन्ती न विलोकिता कमलिनी नालिङ्गिता नेक्षिता
यूथी नापि कुमुद्वती परिचिता नापेक्षिता मालती ।
युष्मदानप्तमीहया मधुलिहा हन्त त्वयायं पुन-
दूरादेव निवार्यते गजप किं कर्णस्य विक्षेपणैः ॥ ६ ॥
यावन्नृत्यं कलय(यि)तुमल सज्जते नीलकण्ठे
यावच्चभूमपि च विवृणोत्यम्बुने चातकोऽपि ।
संनद्धोऽयं वियति जलदस्तावदुत्पातवातै-
रागत्योच्चैरहह सहसा काप्यपाकृष्य नीतः ॥ ६१ ॥
एकत्रैव कुलायकोपकुहरे वृद्धि परां प्राप्तयो-
रेकाकारजुपो रसालशिखरे साकं समासीनयोः ।
इत्थं कोकिलकाकयोः कथमहोत्पद्यत भेदग्रहो
नो चेज्जातिनियन्त्रितेह वचसा व्यक्तिर्भवेद्धेदिका ॥ १२ ॥

·अन्यापदेशशतकम् । यः प्रासूत सुतं सुधाकरमुमाप्राणेशचूडामणि, लक्ष्मीर्यस्य सुता हरिप्रियतमा यः कालकूटाश्रयः । पातुं पाणिपुटे कृतस्य मुनिनागस्त्येन तस्याम्बुधे- जाताः केऽपि न रक्षणक्षमतमा देवं ततो व्येतु कः ॥ ६३ ॥ यो दिमण्डलमुद्धरत्युरुतमोप्रासादनायासतो येनानन्दमनिन्दितेन लभते चित्ते कुमुद्वानपि । यं चाश्रित्य जगजवत्यतनुरप्येवंगुणोऽसौ विधू राहोरास्यकरम्भतामुपगतः कसै किमावेद्यताम् ॥ १४ ॥ कैरविणीकुलबन्यो हिमकर सिन्धोरवाप्तजन्मासि । इति तव महदयशस्यं मलिनयसि यदम्बुजश्रेणिम् ॥६५॥ संगम्य दुग्धनिवहरविशेषबुद्ध्या कि वारिपूर बहुदूरमुपेहि मोदम् । दुग्धाभिलापिणि विवेकिनि राजहंसे हा हा क यास्यति पदं भवतोऽभिमानः ॥ १६ ॥ 'यो मन्दारमरन्दविन्दुनिवर्हः संवर्धितः शैशवे तारुण्ये मदमाचचाम वलभिद्वेतण्डगण्डस्थले । सोऽयं जीर्णतनुनिनीपति जनुः कार्पासपुप्पेप्वाल दुर्दैवव्यवसायतोऽस्य तदपि प्रायोऽभवदुर्लभम् ॥ ६७ ।। नादत्तेऽनुचरोपनीतकवलं सपिःसिताप्लानितं यत्नेनापि न पातुमिच्छति मनोहारीणि वारीण्यपि । विन्ध्यासन्नवनीवियुक्तकरिणीचिन्तादुरन्ताधिवा- न्मूर्धानं विधुनोति बन्धनगतः स्वम्भरमः केवलम् ॥ ६८ ॥ देशोऽयं मरुरुदतो विधिवशादसिस्तामोल्पक- स्तत्रैकाजनि मद्विधालिनिकरमाक्पुण्यतः पमिनी । नामुन्मूलयितुं समुद्यतकरस्त्वं तावदुत्कण्ठसे हे दन्तावल ते कथं न वलते दृष्टिः कृपाकोमला ।। १९ ।।

·७१
काव्यमाला।
कसै दैन्यमुपैतु काननतले कोऽन्यो गरीयानितो
यं वालम्व्य करेण कर्षति वपुस्तीरे न तादृक्तरुः ।
गृधेयोनि शिवागणैर्भुवि मुहुर्जिज्ञासितासुव्ययो
हा धिक् पङ्कपराभवे निपतितो दन्तावलो हीयते ॥ ७० ॥
पस्पर्धेऽञ्जनपर्वतेन सह यस्तन्वा तदन्वाययो
साधय श्रुतसप्तधामदपयःसारेण धाराभृताम् ।
दिग्दन्तावलरानिमाजिपु रदाघातैजिंगायौजसा
सोऽयं दैवनिबन्धनं विषहते दन्तावलो बन्धनम् ॥ ७१ ।।
अननि रजनिजानिर्यद्यपि क्षीरसिन्धो-
रलभत पदमुच्चैमूनि कंदर्पशत्रोः ।
तदपि यदि जडात्मत्वात्कलङ्कावगुण्ठं
वहति हृदयमध्ये कस्तदा किं करोति ॥ ७२ ।।
शरद्धने गर्नति वारिवाञ्छा कदापि रे चातक नैव कार्या ।
इदं तु नियूदमवेहि तत्त्वं गर्जन्ति ये ते न फलोपलब्ध्यै ॥ ७३ ॥
रे काक किं रटसि कर्णभिदः कटूक्ती-
वाचालता नहि विदग्धविनोदभूमिः ।
पश्येति कोकिलयुवा समये कदाचि-
सूक्ति लपन्नभिमतो न जनस्य कस्य ॥ ७४ ॥
वेदाध्यमन्दिर मनोहररूपमात्रा-
दिन्दिदिर भ्रमणमिच्छ न कर्णिकारे ।
अस्सिन्देष्यति न कोऽपि रसोपलम्भः
सौरभ्यदुर्भगमिदं जगति प्रसिद्धम् ।। ७६ ॥
अकाले संनद्धो नभसि मुदिरो मेदुरतरः
परीतस्तोयाशाविवृतवदनैश्चातकगणैः ।
तथानेनारब्धं किमपि चरितं येन करका.
निपातरेतेषां सपदि शतधाभिद्यत शिरः ॥ १६ ॥

·७. अन्यापदेशशतकम् । यद्यपि सन्ति वहन्यपि कुसुमानि तथापि वारिनं वन्दे । निशि निशि मधुपयुवायं यन्मधुने वन्धनं सहते ॥ ७७ ॥ तुल्यैव रूपरचना गणनापि धातु- मध्ये समैव समता घटते तथापि । हेना समं न दहने प्रविशारकूट व्यक्तीभविष्यति यतो भवतो विशेषः ।। ७८ ॥ द्रुमानतिक्रामति पल्लवश्रीः प्रवालशोभा हरति प्रसूनम् । तरोरशोकस्य तथापि नाभूहुर्दैवतः साधुफटोपलब्धिः ॥ ७९ ॥ नैव त्वत्सदृशी परागपटली कुत्रापि पुप्पान्तरे नो वा सौरभमुग्रमीदृशमथो नैतादृशी सुच्छविः । अन्यसै गृहयन्ति किं मधुलिहो हित्वा भवन्तं तदा भ्रातः केतक कण्टकैः कटुमुखैस्त्वं स्या न चेदावृतः ॥ २० ॥ स्निग्धं न वीक्षितमसिक्षितिलास्यमास्य मुग्धे मुधा हलिकनारि कुचेष्टितेन । अन्यानि तानि ललितानि विलासिनीनां यैराहतानि हृदयानि हरन्ति यूनाम् ॥ ८१ ॥ एकः सं एव धरणीधरचक्रवर्ती भूभृत्सु वन्द्यमहिमा हिमवान पान्यः । योऽसौ तपोभिरधिगम्य सुतामपर्णा- मींचकार सुरसारमपीन्दुमौलिम् ।। ८२ ॥ इतस्ततः श्रावणवारिवाह किमूपरे वारिभरव्ययेन । त्वमुर्वरां शश्वदिमां निपिञ्च जीवातुभूता जगतां यदेषा ॥ ८३ ॥ उपरि चरणपातं कुर्वती मौक्तिकानां हरिहतकरिकुम्भप्रच्युतानां समन्तात् । वनमटति किराती चिपची(न्वती) सक्षु गुञ्जां इसति किमु महत्त्वं येन मुकामणीनाम् ॥ ८४ ॥ .

·काव्यमाला
L
उच्चैविरौति परितो यदि सारमेय-
त्तसिन्भवन्ति किमु केऽपि कृतावधानाः।
धीरं ध्वनत्यवनिभृत्कुहरे हरीन्द्रो
दिग्दन्तिनां सपदि गुप्यति दानधारा ।। ८५ ॥
ध्वनति मधुरमम्मोमुक्शरोप भावी
झटिति जलनिपातोऽपीत्यनन्दकुमुद्वान् ।
तदिह पुनरनेनाकारि येनास जाता
रुचिरपि हिमरश्मेर्दुलभा सैव वृष्टिः ।। ८६ ॥
कतिविधा विलसन्ति मधुप्लुताः कुसुमभारनता न लता वने ।
कमलिनीविरहव्यथितो रतिं वितनुते किमु तासु मधुवतः ॥ ८७ ॥
नैवासन्कति सन्ति नैव कति वा के के न वा भाविनो
राजानो जनकस्य जातु किममी कर्तु तुलामीशते ।
सीताकल्पलताप्रतिग्रहमिह क्षोणीभुजामग्रतः
वस्तीत्युक्तवते त्रिलोकपतये रामाय योऽयं ददौ ॥ ८८॥
रे हंस संचर सरोरुहवृन्दमध्ये
त्वं चापि चक्र चर चंक्रमणं ततः किम् ।
योऽन्तर्निगूढमकरन्दरसोऽस्य हृयो
गृहाति तं परमसौ रसिको द्विरेफः ॥ ८९ ॥
वन्ध्ये किमन्ध शुक सीदसि काञ्चनारे
पुष्पश्रिये पटुरसौ न फलागमाय ।
उड्डीय गच्छ फलितं तरुमन्यमाशु
भ्रातर्न चेत्पुनरुपेप्यति तेऽनुतापः ॥ ९ ॥
एषन्तां त्वयि पीनमीननिवहनासर्वका निर्भर
पङ्केस्ट्फलमूलशैवलगणानश्नन्तु कारण्डवाः ।
अन्ये चापि चिरं चरन्तु विहगाः स्वच्छाश्च पद्माकर
भ्राता पुनरभ्युदेति सुपमा हसरनीभिन सा ॥ ९१ ॥

·अन्यापदेशशतकम् । स्थाने स्थाने विकचकमलश्रेणिगुञ्जविरेफा न भ्राजन्ते किमिह सलिलोदीर्णरागास्तडागाः.। उन्मुत्यायं तदपि कुधियां दर्दुराणां समूहः कस्सात्कूपे निपतति वयं तत्र वीजं न विद्मः ॥ १२ ॥ चेदेकदा न सरसीषु न वा नदीपु वारीण्यवाप दुरवग्रहदूपितासु । तत्कि तृपतिविभवाकुलितोऽपि तोय- पानाय कूपननुधावति वारणेन्दः ॥ १३ ॥ नासै हस्तिपते प्रसारय कर कूपाय तृप्णातुरो भावी नैव तव प्रसारितकरस्याप्यम्बुलाभोऽप्यतः । द्वित्राणीह दिनानि धेहि हृदये धैर्य भविष्यन्त्यमी द्वाग्धाराभिरितस्ततो जलमुचां पूर्णास्तु पद्माकराः ॥ ९४ ।। किं गर्वमुद्वहसि कच्छप गाधतोये पद्माकरे समवहेलितदिव्यकूर्मः । स्यादेप चेत्पुनरवग्रहदोपशुष्क- स्तत्रावधारय विधि निजजीवनस्य ॥ ९५ ॥ निदाचे छायायै तरणिकिरणोत्तापिततनु- वैट यावद्विन्ध्येऽनुसरति समृद्ध करियुवा । तथा तुङ्गश्चायं दवदहनकीलैः कवलितो यथाभूदामूलं दहनमहसा भस्मनिचयः ॥ ९६ ॥ यहच्छा जाताभूदुपवनतटे काचन शमी समृद्धि योऽधानाधिकृतपुरुपैः प्रापि कृपया। तथाकसायस्यां हुतभुगुदियायान्तरगतो यथाभूदासन्नद्रुमनिवहदाहाय कुशला ॥ ९७ ॥ संतोषयाहि मकरन्दभरेण भूङ्गा- नम्भोन संपदि वरो हि परोपकारः।

·काव्यमाला।
दोपागमोऽयमतिसंनिहितो यदसि-
कान्तिन तेन मधुना गमनं त्वमीपाम् ॥ ९८ ॥
अन्येऽपीह लसन्ति किं न कुसुमश्रेणीसमृद्धश्रिय-
स्ते ते चम्पककाञ्चनारबकुलाशोकादयो भूरुहः ।
हे माकन्द तथापि भेदविदुपामिन्दिन्दिराणां मनः
सान्द्रानन्दमहर्निशं रसवति त्वय्येव विश्राम्यति ।। ९९ ॥
यजातोऽपि चतुःपथेऽत्र विषये निःशाखिभूमण्डले
शाखाभिर्निविडाभिरुन्नततरच्छायोऽसि यत्त्वं पुनः ।
तं न्यग्रोधतरो सहख बहलच्छायाभिलापाय त-
स्पान्यानामुपरोधखेदमधुना नैदाघमध्यंदिने ॥ १० ॥
विश्वेषां त्रिदिवौकसामपहरन्नाति हृदामन्वहं
यद्यप्याकुल एव तिष्ठति भवाञ्जानाम्यहं तत्वहो ।
हंहो कल्पतरो परोपकृतये सृष्टोऽसि यद्वेधसा
तत्त्वत्तोऽहमपीप्सितामुपकृति किंचित्समीहेतमाम् ॥ १०१॥
तिष्ठामो विपिने सरःसु सलिलं वैरं पिबामस्तृणा-
न्यो यद्यपि सर्वतो भयपराधीनाश्च वर्तामहे ।
निर्वीज प्रहरन्ति हन्त तदपि व्याधा इमेऽस्मान्मृगा-
नीदृश्येव विधातृनिर्मितिव(र)तः किं कुर्म एते वयम् ॥ १०२ ॥
धन्या रोहणभूरियं सहजतो यस्यां मणिश्रेणयः
पर्यन्तेषु लुठन्त्यकुण्ठितरुचिव्यालिप्तदिग्भित्तयः ।
किं त्वस्याः पुनरन्य एव महिमा श्लाध्यः समन्तान्मणी-
न्यो गृह्णाति निजेच्छयैव सरसं गृहातु ना संमतिः ॥ १०३ ॥
माताश्चलताप्यतस्त्वमपि हे शार्दूल दूरं ब्रज
स्वं चान्यत्र वराह निःसर पुरो यावस्थितं तत्स्थितम् ।
सोऽयं दीर्घकरीन्द्रकुम्भनखरकोडस्थमुक्तावली-
भासा दन्तुरयन्दिशो निविशते पञ्चाननः कानने ॥ १०४ ॥

·अन्यापदेशशतकम् । चेदीक्रियते न मत्तकरिणा भृङ्गीयुवा गौरवा- यादस्य गुणालयस्य तदये चित्तव्यया किं वृथा । सौरम्यस्त्रवनिरिभ्रमदलिम्राजत्प्रसूनप्रभा- खाताः सन्ति लवनिकाप्रभृतयश्चेतोमुदे चेल्लताः ॥ १०५॥ करटिकठिनदन्तोलेखसंकर्षिताया- मविरलबनवारासारसेकाछुतायाम् । अपि मुभगमुहूर्ते यवतो चीनमुप्तं गिरिशिखरशिलायां रोहते कि कदापि ॥ १०६ ॥ एतस्यां धनसीन्नि यद्यपि बसत्युग्रोऽपि कण्ठीरवो निःश करिशाव संचर तथाप्याकर्ण्य वार्तामिमाम् । अन्ये ते करिणो मदोत्कटकटस्थानभ्रमच्वापद- श्रेणीगुञ्जितरञ्जितेपु हरयो येषु प्रहारप्रदाः ॥ १०७ ।। रे रे शुकरयूथनाथ महता तारुण्यदप्मिणा दन्ताभ्यामिह पातनाय यतसे शालद्रुमस्यास्स किम् । जग्मुर्यत्र कठोरपर्वतशिलातुल्यत्वचि प्रांशवो दन्ता निष्ठुरवज्रकोटिकठिना दिग्दन्तिनां कुण्ठताम् ॥ १०८ ॥ लेभे यं शुभदा तपोभिरमलैः श्रीपमनामात्सुतं यद्देशो मिथिलाखिलावनितलालंकारचूडामणिः । तेनेयं(द) मधुसूदनेन कविना विद्यावता निर्मितं लोकानां शतकं मुदे मुकृतिनामन्यापदेशाहयम् ।। १०९ ॥ निरवद्यमद्य शतमेतदतिप्रकटार्थवर्णपदसंवलितम् । दुन(उचि)तीकुलाम्बुनवनीरविणा मधुसूदनेन कविना रचितम् || ११०॥ इति मधिलमधुसूदनकृतमन्यापदेशशतकं समाप्तम् । -- ·काव्यमाला। श्रीलक्ष्मणाचार्यप्रणीता चण्डीकुचपञ्चाशिका । श्रियं नौमि देवी परां पारिजातां पदाम्भोजरेणूपसेवापराणाम् । यदाद्याक्षरस्याभिधेयेन शूली प्रलीदोऽपि मृत्युप्रजेता गरेण ॥१॥ आशादासीभिरूज़ करविधृतचतुष्कोणभागाभखण्डैः खण्डैराट्या पटानां विधुरविघटिता शुष्कतावासयेया । खात्मानाधः पतन्ती सजवमसकृदाकर्षणक्लान्तिपति- श्वासोद्धासौषपूर्णा हिमगिरिदुहितुः पातु वोऽपूर्वकन्था ॥ २ ॥ आसीद्विरिञ्चिवरदा सुरसार्थतीर्थ तेजोमयी मस्त्रभुनामखिलास्ति शक्तिः । एवं भविष्यति पुरोऽपि पुरारिपत्नी त्रैकालिकं यदिति तन्मह आद्यमीडे ॥ ३ ॥ मध्ये पीयूषसिन्धोधनकुसुमलसत्कल्पवृक्षान्तराले दिव्ये मण्यन्तरीपे त्रिदशपरिवृढप्रौदगीर्वाणवा । शर्वाणी पूर्णमण्याभरणरणरणत्पाणिनाभ्यर्णवाणी तूर्णं चिन्तामणेर्मामपि सदसि सदाश्लिप्य सिंहासनेऽस्ति ॥ ४ ॥ वन्दारुवृन्दारकसुन्दरीणां सीमन्तभृङ्गाञ्चितपादपद्मा । संस्तोतृपद्मापतिपद्मजन्मस्वारापिकाल्याभ्रगुणा विभाति ॥ ५ ॥ यत्रोदग्रहरिन्मणिग्नविलसत्सौधाकुराणां गणै- रुद्वीणनिजगर्भतश्व चणकैः साम्यं गतानां नवैः । मुक्तानाममृतातेरपि भरं वीक्ष्य स्थितानां हृदि श्रान्त्याखू रभसोत्पपात हृदये सारङ्ग एतन्मुधा ॥ ६ ॥ १. राधावेणीमाधवयोस्तनूजन्मा सामगोपनामकोऽत्रिवंशमुक्तामणिर्दाक्षिणात्यप्रकाण्ड लक्ष्मणाचार्यः सह्याद्विप्रान्तवातीने वाईसंज्ञक नगर आसीदित्यादि सर्वे प्रकृतनिबन्धस्यै- कादशद्वादशत्रयोदशश्लोकैरुपसहाराच व्यक्ततरमास्ते. भाति चायं नवीन:. २. अस्याः पञ्चाशिकाया एक पुस्तकं राजगुरु-पर्वणीकरोपनामक-माधीनारायणशास्त्रिभिः स्वहस्तेन विलिख्य काव्यमालार्थमस्मभ्य दत्तम्, तदाधारणैतन्मुद्रणमजनीति तेषां विद्वन्मणीनो महा न्तमुपकारमुरीकुर्मः.

·चण्डाकुरपश्चाशिका। पादारविन्दस्य पुरंदरोऽपि सेवां विधातास्म्यहमेव देव्याः । नाहस्त्वमसिन्निति वज्रपाणिर्व्याक्षिप्यते यत्र गणैर्विचित्रम् ॥ ७ ॥ बिडौनसि पदाम्बुजे निविडतेजसि त्र्यम्बक- स्त्रियाः प्रणतिमीप्सितप्रतिपदाप्तये निरैः हरावपि हरे विधौ प्रणतिकर्मकार्मीणके जयाम्ब जगदम्बिके जयजयेति यत्र ध्वनिः ॥ ८ ॥ तत्रैकदा निखिललोकचरित्रविद्भिः संप्रार्थिता भगवती प्रणिधीनवर्गः। विज्ञाप्यमस्ति किमपीति रहस्यमस- दृन्यायिनः कविवरस्य कृतेविचित्रम् ॥ ९ ॥ किं कुङ्कुमोऽस्ति कलितामरभोज्यवीची- सारप्रसारवचसा प्रमुखः कवीनाम् ।। यत्काव्यमन्यकवितां विधुनोति जीर्णा जायामिवाभिनवमुग्धवधूस्तनश्रीः ॥ १० ॥ असह्यभरसह्यभूधरमणी महाराष्ट्रके महावलमटाट्यनिष्प्रथितकृष्णवेणी धुनी । तदम्वुलहरीप्लता जयति वाभिसंज्ञा पुरी स लक्ष्मणकवीश्वरो वसति तत्र वृत्त्या वया ॥ ११ ॥ वेणीमाधव एव यस्य जनकः प्रख्यातकीर्तिस्तथा राधा यजननी सती गुणवती रामोऽपि यत्सोदरः। अत्रिर्गोत्रपुमांश्च यस्य कविता चेतोहरा सामगो- पाहो यः किल राजते चरणयोदव्या भवान्याः स्वयम् ॥ १२ ॥ यस्य गुरुयों जातो दण्डकराभिन्नपर्वतान्वयतः । रघुनाथमन्दराद्रिमयितुं तर्कादिशास्त्रचय नलधिम् ॥ १३ ॥ स त्वसत्पदपङ्कनस्फुरदमन्दानन्दसंदोहद- स्पन्दनमञ्जमरन्दसुन्दरमधुव्यालोलरोलम्बकः ।

·काव्यमाला। सत्पोतेतरताविनीतवनितासंभोगशून्यः पुन: योऽसौ संप्रति कथ्यते मम गुणप्रौदिप्रवद्धात्मकः ॥ १४ ॥ तस्मैच चेकिमपि काव्यमकव्ययेच्छो- रस्मत्सभापरिसरे पठनीयमस्ति । यन्मत्पदाम्वुनमधुप्रतिपेचनेऽस्य मृद्वीकयापि न कयापि न मृद्विकासः ॥ १५ ॥ श्रुत्वादेशं दूतवर्गर्भवान्या न्यासान्धन्यान्वीक्ष्य वाचः कवेस्तान् । न्यस्तो मूर्धा स्वामिनीपादपद्मे क.त्युक्तं तत्कृतेर्यत्कृतेऽत्र ॥ १६ ॥ सावधाना ततो देवी काव्यश्रवणकर्मणि । जातेत्यालोच्य सहगवर्गः काव्यं प्रवर्ण्यते ॥ १७ ॥ यद्यपि पदनुतिरादौ कार्या मातुस्तथापि विश्वस्य । मुख्यमिति स्तनपानं लक्ष्मणबालेन तत्स्तुतिविहिता ॥ १८ ॥ प्रालयशैलजनुपः सुहिरण्यवल्या गौर्याः पयोधरविचित्रफलं पिबामि । यस्पर्शनादपि बभूव स शूलिनोऽपि मृत्युंजयत्वविभवैकपदेऽभिषेकः ॥ १९ ॥ कल्याणावलिमातनोतु नितरां कर्पूरापूराधिक- प्रालेयं तुहिनालिशैलदुहितुस्तुङ्गं तदनं हृदः। येनाकारि पुरारिभालनयनज्वालाकरालावली- बाढोल्डीढतनुस्तदीयहदि सोऽनलोऽपि रङ्गे नटः ॥ २०॥ आजीवं तदुपास्महेऽद्रिदुहितुः कर्पूरगौरं कुच- द्वन्द्वं नीलगलं सुचन्दनयुतं तत्राइनखेन्द्रङ्कितम् । यद्वीक्ष्यैव ममर्द किं नवमिदं जीवत्यशेपे मयि प्रारूटं शिवयुग्ममन्यदबलाहन्ममणीतीर्ण्यया ॥ २१ ॥ प्रत्यूहावलिमालुनातु यया यश्चार्धनारीकुच- प्रान्तोत्तुझपटीरपङ्कमदनीमीनकमुद्राङ्करः ।

·र
चण्डीकुचपञ्चाशिका।
८३
यं कृत्वा स्वयमेव मन्मथरिपुः पाणिश्रितस्वेदतो
यातः सात्त्विकतां हि तत्कन इति ध्यात्वा सरार्तोऽभवत् २२
शर्वाणीकुचकूलमूलविलसत्कर्पूरकस्तूरिका-
काश्मीरत्रितयावलेपरचनाचातुर्यचर्यावतात् ।
यामुद्दिश्य महेशमानसमहाहंसः प्रयागस्थिता
वेण्यवेत्यवधारयन्निव ममजानन्यवृत्तिश्विरम् ॥ २३ ॥
नित्यं पायादपायाजगदिह तु शरच्चन्द्रगौरप्रभासौ
गौर्या वक्षोजयुग्मद्वयशिखरचरत्तारहीरालिमाला ।
चण्ड्या में नाथचेतोविहरणनिपुणेतीर्घाया तत्र वद्धां
गङ्गां निश्चित्य मर्गः करमपि च ददौ यत्पदे मोक्षकामः ॥ २४ ॥
नुमोऽपर्णारामस्थलहृदयकासारतटग-
प्रबल्गद्वक्षोजच्छलमिलितचक्राहयुगलम् ।
दरालोकाच्छंभोः शिशिरशशिरेखानखगता
स्मरन्ती सापत्न्यं व्यथयति नितान्तं यदिह सा ॥ २५ ॥
वन्दे तत्कुसुमायुधान्तकवधूतुङ्गस्तनाजद्वयं
दुग्धानन्दमरन्दमन्दिरमिदं चूचालिलीढं परम् ।
नित्यास्येन्दुविकासनान्मुकुलितं पडक्रवाम्बुजैः
पीतं कि किमितीश्वरस्य मनसो येनाभवद्विस्मयः ॥ २६ ॥
महीलक्फणिभोगभूपणमणिश्रेणीविदूरोल्लस-
मैनाकाचलसोदरी कुचरसाधारद्वयी मञ्जुला ।
यस्याः स्पर्शनतत्रिलोचनमनोमानव्यपायोऽभव-
पायात्सा निखिलां हि विष्टपलतां संसारझझानिलात् २७
तुषारगिरिकन्यकाकुचतटीपटीराटवी-
विपादयतु कङ्कटोद्भवकठोरतापं हि सा ।
यदीयदरदर्शनादपि गरमलीडो हरः
मुखेन धनसारतिस्पररिपुर्महोग्रः शिवः ॥ २८ ॥

·काव्यमाला। रचरतु शिवं वक्षोजन्मद्वयं दुहिणोज्ज्वल- कनककलशत्विबीजं तन्निशुम्भरिपोधिरम् । तदपि च मुहुर्दशै दर्श कपालिकरोच्छूित- प्रखरनसरप्राञ्चच्चन्द्रोदयोऽपि भवत्यहो ॥ २९ ॥ दूरीकरोतु दुरितानि पुरारिदार- वक्षोजशैलमिथुनं जितमन्दराद्रि। येनाभवद्भवमनोऽर्णवतः प्रमोद- १ पीयूषमत्र हुतमन्मथनीवनाय ॥ ३० ॥ अपारी संपत्तिं दिशतु कुचरत्नक्षिविधरः समुत्तुशास्थानं नुमनस उमे ते मम चिरम् । यदीये मूर्ध्नि श्रीगलकरनखालिद्युतिमर- स्फुरद्गङ्गाभङ्गा इह हि विहरन्त्येव सततम् ॥ ३१ ॥ तं कासरासुरविमर्दसमुत्यशोण- शोणाईशोणितकणं स्तनमम्बिकायाः । बन्देऽमरेन्दकरिणः कृतशिल्पचित्रं यच्छंभुहृद्यपि कटं लरणीवभूव ॥ ३२ ॥ उद्दामाद्वपकुम्भदर्पदमनं प्रालेयशैलाङ्गजा- वक्षोजद्वयमत्र भद्रमनिशं धत्तां ममाप्राकृतम् । यच्छ्रीकण्ठकठोरकोटिनसरश्रेणीसृणिस्थापन- प्रद्योत ""थुभाजन समभवत्पुप्पायुधायोधने ॥ ३३ ॥ सौवर्णाचलसानुसंमितकुचद्वन्द्वं भवान्याः स्तुमः सेनानीस्फुरितद्विवेदरसनासंसर्पमञ्चायितम् । ईशो नैनकरोरुभूपणगणं मत्वेति भूयस्तरा- मादातुं यतते यदीयशिखरप्राम्भारपाणिनमः ॥ ३४ ॥ मालूरद्रुफलप्रदर्पशमनं प्रालेयभूमीघर- प्रत्युप्तप्रतिपक्षत्रीनमपरं दुर्गान्तनाद्रिद्वयम् ।

·चण्डीकुचपञ्चाशिका। यशोगकदृशः पिशाचनृपतेर्वक्षःस्थले जाग्रती चित्रा कापि विसंस्थुला नमत तत्कम्डुरसण्डाभवत् ॥ ३९ ।। दिन्दन्तावलकुम्भमौक्तिकमणिश्रेणीकमेणीदृशः शर्वाण्याः कुचगुच्छयुग्ममवतात्संसारतापाद्रुतम् । यत्योपान्तप्तमुत्पतत्पशुपतिव्यालोलसाभित्फुर- डीलापानतरङ्गभूत्रसुभगैः शृङ्गाररझायियत् ।। ३६ ॥ सरारातः खान्सप्रकटकुमुदं मोदयति यो हृदाकाशस्थस्तद्दहननयनालं मुकुलयन् । दधचं लक्ष्म प्रकटयति चक्रायुगलं निहन्त्वद्रेः कन्याकुचविधुरघध्वान्तपटलीम् ।। ३७ ॥ प्रालयाचलकन्यकाकुचतटीपाटीरमोहायितां पापाटोपकठोरकप्टपटलान्यापाटयन्ती स्तुमः । यत्रापीनपिनाकपाणिकठिनोर पीठकण्टोल्छुट- द्यालालीवलयावलेखमकरोदालिङ्गनेऽन्योन्यतः ॥ ३८ ॥ मातः पर्यभिवादये सुरपुरोधानान्तरालोलप्त- भूजन्यप्रसवासवावसथमुद्रक्षोनकोपद्वयम् । यस्यान्तः परमेश्वरस्स करतः संमर्दनव्याप्ती भूतिः संक्षरति क्षपापरिवृद्धार्भप्रेत्यचूडामणेः ॥ ३९ ॥ परिधीमहिते कुचस्थली मणिकान्तिानदीनभःस्पलीम् । शिवपाणिनखेन्दुमण्डली निजमौलौ विनिधाय या स्थिता ।। ४० ॥ मातुमि पयोधरौ त्रिजगतामारम्भकुम्भी शुभी भावत्को भुवि तो भवप्रियतमे भाव्यक्षतौ भासुरी। यौ श्रीकण्ठकरप्रवाललतिकामूर्धस्फुरत्पल्लवी पड्डऋद्विरदाननाननवनोजन्माभिलीढी चिरम् ।। ४१ ॥ वक्षपीठे पटाढ्यं मितविवुधधुनीनिझरेश्वाभिपित्त मातर्वक्षोनराज श्रितपविमणिरुक्चामरं ते नमामि ।

·छन्नं क्षीरं पिपासोनिटिलशशिकलां यत्र पुत्रस्य मत्वा
दुर्गाधीशो महेशः करमपि स ददौ तत्स्थमाराभिनुन्नः ॥४२॥
पटासक्तं वक्षोजनियुगमपूर्व गिरिपतेः
सुकन्ये मन्ये ते नवसुभगसारिद्वयमिति ।
यदुत्तुङ्गोत्सङ्गे मृगधरधराक्षानुसरणं
कराजव्यापारैः सममनिशमुन्मूलतितराम् ॥ ४३ ॥
धयत्येतौ धाता जगदखिलमेतद्रचयितुं ।
तथा पातुं विष्णुः पिवति हरजाये तव कुचौ ।
इति प्रेक्षं प्रेक्षं स्वयमपि हरो मर्दयति तो
जगत्संमयाभ्यसति किमु विद्यामभिनवाम् ॥ ४४ ॥
भवेतां क्षेमाय सरहरवधूरोनकरिणी
ययोरेका रोमावलिकपटशुण्डाद्भुतकरी ।
महादेवस्वान्तप्रचुरतरकासारगतया
यया तव्यापाराम्बुजमपहृतं कीडनविधौ ॥ ४५ ॥
उञ्चन्तौ मातस्तव कुचहरी हद्दरिमुखा-
त्कुरङ्गानां तारौ शिवहृदटवीसीमनिहताम् ।
निहत्यैनःश्रेणीमददुरधिरोहद्विपपति
प्रकुर्वाणो मुक्तावलिमयमिदं यौ त्रिभुवनम् ॥ ४६ ॥
तवमौ वक्षोजी वृमिनहरणौ दिव्यहरिणा-
वहं ध्याये मातदितिजतृणराश्यमरवरी ।
विरूपाक्षस्वान्तोपवनवरयात्रा चिरतरं
ययोरस्ति स्माराभिधशवरधाटीव्यतिकरे ॥ ४७ ॥
दृढं कूसेन प्रतिपिहितमुर्वीधरसुते
भवानि त्वद्वक्षोरुहयुगलमीडे तदनिशम् ।
सरन्तं वैरं तं सरमपरमासाद्य सुहृदं
स्थितं संलीयेति व्यथयति हरो यत्पटगृहे ॥ ४८ ॥

·चण्डीकुचपञ्चाशिका। वक्षस्तरावरसंस्थमुमे कुचं ते तं नीलकण्ठपरिलिङ्गितभोगीडे । यत्रेश्वरस्य मनसस्तव रूपमेवे- त्याकल्पकल्पनमभूनविलोकनेन ॥ ४९ ॥ घनं वक्षोनं ते नव[न]वहिरण्याकृतिधरं नुमस्तं महादावलिजनकमद्रीश्वरमुते । यदीयाभोयेऽसिन्ननुपमनखालिनणततिः स्फुरत्याकल्प श्रीगलकपटकण्ठीरवकरैः ।। ६० ।। वर्धिष्णुर्वलिमत्तकस्थितपदो वक्षःकृतश्रीः सुख कुर्यान्नस्तुहिनावनीधरसुते वक्षोजविष्णुस्तव । विष्णुः शंभुहृदीति वाक्यममलं सत्यं विधातुं स्वयं यस्तूर्ण कृतसंस्थितिविजयते तस्यैव हृन्मन्दिरे ॥ ११ ॥ मनस्तिमिरशान्तये प्रतिपदं कुचार्कद्वयं भवानि तव चिन्त्यते हृदयदेववर्मस्थितम् । विकासयति संततं शिवमनःसरोज परं यदेव दिवसे कथं व्यथयतीह कोकानहो ॥ ५२ ॥ सरान्तकरवल्लभे तव पयोधरश्रीफल- द्वयं लरति यो जनः स भवतीह सच्ट्रीफलः । इतीव किल बोधयन्स्मृतभवत्कुचश्रीः स्वयं समुद्रमथने पपावपि गरं हरः श्रीफलः ॥ १३ ॥ स्मृता तब कुचद्वयी तुहिनशैलवाले हर- त्यसावधमरं भवप्रियतमे नृभिः कैरपि । इतीव हृदि तां दधी विधिशिरोविभेदोद्भवं प्रचण्डवृजिनावटीकवलिनः कपाली ध्रुवम् ॥ १४ ॥ उच्चैरुचैः पदं या नयति गुरुतरं वर्धयत्येव भोगं भूभृत्सत्तां तनोति तितिधरतनये लत्कुचनीः श्रिये नः ।

·काव्यमाला।
यद्दीक्षाभिः कपदी प्रथमपरिवृढो भैक्ष्यवृत्तिः कपाली
सोऽपि श्रीमान्विचित्रं सपदि च जगतामीश्वरोऽभूत्सुखेन ॥ ५५ ॥
वक्षःस्थं दितिजरिपोस्तवाभिवन्दे
तारुण्योदधिजमुरोजकौस्तुभं तम् ।
यस्थाने सरजनक महो हि किंचि-
संमोहं सपदि महेशितुश्चकार ॥ १६ ॥
तारुण्याम्भोधिजन्मा दलितसुमकरः कामदखे प्रकामं
कामं यच्छत्वपर्णे पृथुहृदयजनुः पारिजात[जातः ।
दैत्यवातातपन्नः पदगतजगतीं छायया खै रसौधे
रक्षस्तृप्तिं च कुर्वन्भवहृदयमहानन्दने नन्दते यः ॥ १७ ॥
मातः स्तन्यमधुस्तनस्थमनघं यच्छत्वजस्रं तव
प्रौढोल्लासमखण्डितं पशुजनुःपाशच्छिदं सुन्दरि ।
यत्पानं गणपे प्रकुर्वति शिशौ चेतोदृशौ पश्यतः
शंभोर्मुग्धमभूद्बभूवतुरहो व्याघूर्णिते च क्षणात् ॥ १८ ॥
शैलेलापालवाले नुम इह विबुधप्राणजीवातुमूर्ति
क्षीरोदन्वत्प्रभूतं भवगदहमुरोजन्मधन्वन्तरि ते ।
यस्योपास्तिप्रभावात्पितृगहनगतो वासुकि कालकूटं
कण्ठे विभ्रञ्च शूली नयनगहुतभुक्सोऽपि मृत्युनयोऽभूत्॥२९॥
चञ्चन्नीलाभचोलीसलिलद पटलीलीनमम्लानमाला-
लोलाल्पकं दधानं धरणिधरसुते नौमि ते तं कुचेन्दुम् ।
यस्यालोकैर्विनिद्रं भवति भवमनाकैरवं हर्षितं च
क्षीरासारामृतौघं रसवदनमुखैः पातुकामैश्चकोरैः ॥ १० ॥
क्षीराशसंप्सकलकामदमावके ते
वक्षोजनः सुरभिरूपमकं निहन्तु ।
यत्पातृषण्मुखगनास्सहरीन्द्रमुख्या
वत्सा रसस्थरसनावसनविरेजुः ॥ ६ ॥

·चण्डीकुचपञ्चाशिका।
८९
विचित्रालेखान्यं समरदसुचातुर्यकलितं.
दधे मातस्तं ते हृदि हृदयरावणमहम् ।
यदीयाञ्चद्रोमावलिकपटशुण्डा शिवमन:-
सरोज तच्चक्षुः सरसि परिविश्यैव हरति ।। ६२ ।।
भगवति तव वक्षोजन्मरम्भास्वरूपं
शुकहदि सुफलस्य भ्रान्तिदं दर्शनेन ।
दिशतु मम शिवं तन्नत्यतीशस्य चेतः
कमलमिव सुधर्मा दिव्यदेशे चिरं यत् ॥ १३ ॥
'उदग्नग्रीवं तेऽविरलममृणं नौमि गिरिजे
सुवृत्तं हीरोद्यन्मणिरुचमुरोजेन्द्रतुरगम् ।
पयः पातुं श्लिष्टद्विरदमुखपक्रवदना-
न्यपश्यत्सप्तेशो गणपतिपिता यत्र सहसा ।। ६४ ॥
दितिनजनविनाशकं नमस्ते भगवति कुचकूटकालकूटम् ।
यदिह हृदि हरस्य कण्ठलग्नं किमितिमदन्यदितीर्ण्ययावतस्थे ॥ ६ ॥
कर्पूरकुङ्कुमसुनाभिनचित्रलेख
मन्ये कुचं वलयितं जननीन्द्रचापम् ।
यस्योद्भवे स्मररिपोः प्रववर्ष शंभो-
रानन्दनाश्रुसलिलं नयनाम्वुवाहः ॥ १६ ॥
शर्वाणि ते तरुणिमोद्गमसिन्धुनातं
मन्ये कुचं दरमहं वृजिनावलिघ्नम् ।
यं कुर्वतो निनकरे शशिशेखरस्य
जातः सरैकजनकत्वपदेऽमिपेकः ॥ १७ ॥
घराधरसुते सुतत्रिदशपेयमाशालहे .
तव स्तनजनुःसुधारसमसारसंसारहम् ।
स्मरामि नयनोज्ज्वलज्ज्वलनजालदग्धोऽप्यसा-
वनङ्ग इह यत्पदे कृतपदेन संजीवितः ॥१८॥

·go काव्यमाला। अलमलममलोहैः श्लोकनालैः कवेस्तै- . यदिदमखिलमेतैः क्रीतमेवामदीयम् । पुनरपि यदि चैवं वर्ण्यते तहिं स्या तदपि भवतु चेम्कि पारितोपीयमस्य ॥ ६९ ॥ इत्याकर्ण्य वनो विचार्य च चमत्काराञ्चितं चेतसि श्रीदेव्याश्चकिताः प्रभोः प्रणिधयश्चक्रुलथा तैः परम् । भूयः किंचिदुदञ्चितस्तवकया वाचेदमन्विप्यते यच्चोक्तं किल पारितोषिकमिति स्यात्कि तदुक्तं वद ॥ ७० ॥ स्तोत्रं गृहीतमनघं स्तनपाललक्ष्म्या शुल्कं मदीयमखिलं हि मयास्य दत्वा । शिष्टाहमस्मि मदभेदमनर्घमेतं दास्यामि तस्य परितोषणिकं सुखेन ॥ ७१ ॥ एतदेव कविराजमानसे काहितं लसति संततं किल । अन्यदेकमपि दीयते खतः श्रूयतामनुचरेश्वराः स्फुटम् ॥ ७२ ॥ इति स्तनघटस्तवं पठति यस्तु चण्ड्या मम प्रसन्नहृदयः प्रियो भवति मे सदा सूनुवत् । कविर्भवति भूमिपस्तुतवचःप्रपञ्चः क्षिती लभेत किल वाञ्छितं सहृदि सुन्दरीणां सरः ॥७३॥ मदीयचरणाम्बुजे भवति भक्तिभानां प्रभुः क्षितीशमुकुटस्थितप्रसवपूज्यपादाम्बुजः । अनेकनवपद्मिनीस्तनगिरीन्द्रकान्तिच्छटा- जटालहृदयान्तरो(र) [सद]सि संस्थितो राजते ॥ ७४ ॥ यः श्रद्धया मम धनस्तनकुम्भलक्ष्म्या: स्तोत्रं पठेत(8) किल संशृणुयात्सलोकः । गीर्वाणवामनयनानयनारविन्द- जालप्रभासरणिकजलतामुपैति ।। ७५ ॥

·१२ काव्यमाला। वाकायचित्तकरणप्रकृतिस्वभाव- बुद्यात्मभिः सदसतोरपि संगमेन | यद्यत्कृतं यदपि भाव्यमशेपमात. यद्यत्करोम्यखिलमस्तु तवार्पणं तत् ।। ८३ ।। इति श्रीमदत्रिगोत्रमाणिक्यसामगोपनामकवेणीमाधवाचार्यसुतरसालकारपा- रावारपारीणलक्ष्मणाचार्यकृता श्रीचण्डीकुचपश्चाशिका संपूर्णा ॥ श्रीविद्यावागीशकविविरचित कौन्तेयवृत्तम् । प्रथमः सर्गः। दिश्युत्तरस्यां निकपा हिमाचलं चकास्ति शैलः किल गन्धमादनम् । अन्वर्थमुद्रां निजनानि योजयन्प्रसूनसंपत्तिविसारिसौरभैः ॥ १ ॥ सिञ्चन्ति चेतः सुखवृत्तिधारया यत्कन्दराभ्यन्तरवासिनश्चिरम् । मुञ्चन्ति किं चानुचिताः सनातनीनिरन्वयं बन्धनवासनाः समाः ॥२॥ सदा सदारैरनुदारमानसर्मदा यदारामविहारसादरैः। सनादनालोकितभानुभानुभिर्विद्याधराद्यैरतिनीयते तपः ॥ ३ ॥ गाढं परिप्वज्य रसार्द्रसुन्दरीरासां पिवन्तो रदनच्छदामृतम् । हिमागमे यत्र हि मायता दरीरध्यासते धन्यतरा निरन्तरम् ॥ ४ ॥ अधिश्रयन्तो यदधित्यकावनं न शाखिनः किं परिणाहशालिनः । करम्बितास्तारकमौक्तिकश्रिया स्फुरन्ति नित्यं निशि पुष्पिता इव ||५|| शृझाणि यस्मिन्निशि भान्त्यनारतं विचित्ररत्नप्रचुराणि कानिचित् । विसत्वरैरूर्वमुखं मरीचिभिः किर्मीरयन्त्यन्तिकतारकागणम् ॥ ६ ॥ १. अस्य श्रीविद्यावागीशकवैर्देशकालौ न ज्ञायते, परंतु समाप्तिलेखे 'माधवभ- तनय' 'भट्टाचार्य इति त्रुटिपूरणस्योपलभ्यमानत्वेन भट्टाचार्यपदस्य बङ्गेषु प्रसिद्धतेन वह्नदेशः कदापि भवेत्. मातापितरौ तु सर्गसमाप्तौ 'रमामाधवा' स्वयमेव स्तवीति. २. अस्य काव्यस्य पुस्तकमैकमेव शुद्धप्राय सप्तपन्नात्मकं प्राचीन श्रीकृष्णचन्द्रभः काव्यमालाथै प्रत्तमिति तेषामुपकारवर्णनेऽशक्तास्ताश्चिरायुष्ट्वाशिषा योजयामः. ३. इत्यर्थः. ४. सदा इत्यर्थः. सर्वा ·९२ काव्यमाला। वाकायचित्तकरणप्रकृतिखभाव- बुद्ध्यात्मभिः सदसतोरपि संगमेन । यद्यत्कृतं यदपि भाव्यमशेषमात- यद्यत्करोम्यखिलमस्तु तवार्पणं तत् ।। ८३ ।। इति श्रीमदनिगोत्रमाणिक्यसामगोपनामकवेणीमाधवाचार्यसुतरसालंकारपा- सवारपारीणलक्ष्मणाचार्यकृता श्रीचण्डीकुचपञ्चाशिका संपूर्णा ॥ श्रीविद्यावागीशक विविरचित कौन्तेयवृत्तम् । प्रथम. सर्गः । दिश्युत्तरस्यां निकपा हिमाचलं चकास्ति शैलः किल गन्धमादनम् । अन्वर्थमुद्रां निजनाम्नि योजयन्प्रसूनसंपत्तिविसारिसौरभैः ॥ १॥ सिञ्चन्ति चेतः सुखवृत्तिधारया यत्कन्दराभ्यन्तरवासिनश्चिरम् । मुञ्चन्ति किं चानुचिताः सनातनीनिरन्वयं धनवासनाः समाः ॥२॥ सदा सदारैरनुदारमानसर्मदा यदारामविहारसादरैः। सेनादनालोकितभानुमानुभिर्विद्याधराद्यैरतिनीयते तपः ॥ ३ ॥ गादं परिप्वज्य रसाईसुन्दरीरासां पिबन्तो रदनच्छदामृतम् । हिमागमे यत्र हि मायता दरीरध्यासते धन्यतरा निरन्तरम् ॥ ४ ॥ अधिश्रयन्तो यदधित्यकावनं न शाखिनः किं परिणाहशालिनः । करम्वितास्तारकमौक्तिकनिया स्फुरन्ति नित्यं निशि पुष्पिता इव ॥३॥ शृङ्गाणि यस्मिन्निशि भान्त्यनारतं विचित्ररत्नप्रचुराणि कानिचित् । विसृत्वरैर्ध्वमुखं मरीचिभिः किर्मीरयन्त्यन्तिकतारकागणम् ।। ६ १. अस्य श्रीविद्यावागीशकवेर्देशकालौ न ज्ञायते, परंतु समाप्तिलेखे 'माधवी- तनय' 'भट्टाचार्य' इति त्रुटिपूरणस्योपलभ्यमानत्वेन भट्टाचार्यपदस्य व षु प्रसिद्धत्वेन वगदेशः कदापि भवेत्. मातापितरौ तु सर्गसमाप्तौ 'रमामाधवो स्वयमेव स्तवीति. २. अस्य काव्यस्य पुस्तकमेकमेव शुप्राय सप्तपनात्मकं प्राचीन श्रीकृष्णचन्द्रभः काव्यमालार्थ प्रत्तमिति तेषामुपकारवर्णनेऽशक्तास्ताश्चिरायुष्वाशिषा योजयामः. ३. सर्वा इत्यर्थः. ४. सदा इत्यर्थः.

·कौन्तेयवृत्तम् । यत्रास्त किंचित्पुरुषायितश्रमातल्पान्तमध्यात्य शरनिशान्तरे। सलीलमिन्दावरविन्दनालकैः पिबन्ति पीयूपरसं सुराङ्गनाः ॥ ७ ॥ प्रभिन्नसप्तच्छदगन्धिभिर्मदैनिरस्तविन्यस्तपदैरपि क्रमात् । । यसिन्मदान्धद्विपदर्शनोत्सुका मार्ग मृगेन्द्रा मृगयन्ति मानिनः ॥ ८ ॥ पञ्चापि पार्थास्तु विना धनंजयं पश्चालभूपालनया जयान्विताः । तीर्थाश्रमारामगतिप्रसङ्गती गिरीन्द्रमेनं समया समाययुः ॥ ९ ॥ संभेदमुन्नादतरं तरनिणं वनानि मन्यवनानि नेत्रयोः । निरूपयन्तस्तदुपत्यकासु ते सुतेनसस्तत्र बिचेरुरश्रमाः ॥ १० ॥ विचित्रधातुद्रवनिर्झरस्फुरन्नानामणीनिर्मितरामणीयकम् । अन्तर्विलोकोत्कलिकासमाकुलैस्तद्धर्मरानादिभिरारुरुक्षितम् ॥ ११ ॥ अथैकमत्या मिलिता जितश्रमाः प्रपातमागानपहाय ते समान् । अकृत्रिमेणैव गतागताध्वना नगं तमारोढुमुपोपचक्रमुः ॥ १२ ॥ अथाञ्जसा स्वेदपन्तिसंतति मुक्तामणिश्रेणिमिवातिमझुलाम् । शिरीपमृद्वी स्तनभारमन्थरा बभार मालाभरणं नितम्बिनी ॥ १३ ॥ स्रवत्सुधे वऋविधौ तथाविधे चलाञ्चले श्वासबलादुरःस्पले । सकम्पयोः किं च तदूरुदण्डयोगुंदुभियोः शोणपदारविन्दयोः । समाधिमन्तः स्तिमितातिकातराः पेतुश्चतुणी महणा दगंशः ॥ १४ ॥ विलासिनीनामिव चारुवीरुधामथाङ्गहागनुपशिक्षयन्निव । वनाधिदेव्या मृदुचञ्चलीकृताकि तालवृन्तादुपलम्भमागतः ॥ १५ ॥ समीरणः शीकरसारमुद्विरन्पराङ्गसङ्गी मकरन्दमेदुरः । आनन्दयामास नितन्विनीमिमां विश्रान्तिमेतेऽपि वितेरुरन्तरा ॥ १६ ॥ तामाश्रयन्तीमथ मन्थरां गतिं तथानुकुर्वन्ननुरागसागरः । धर्मात्मजन्मा प्रथमामधित्यकां जगाम यामेन समं सहोदरैः ॥ १७ ॥ १. अस्तः क्षिप्तः, नष्ट इति यावत्, २. जयेनान्विताः, अजयायोनिजया वा. ३. नदीसंगममित्यर्थः. ४. भूपन्तिशब्दोऽपि रायमुकुटे स्वीकृतः. ५. आदर्श सार्धोके- ऽको दत्त.

·काव्यमाला विधूनयद्भिस्तिमितांस्तनूरुहान्विहंगमैरन्तिकतो निवेदितम् । अन्विष्य तस्यां विमलापमाप सा सुधारसं पञ्चतयी सरोवरम् ॥ १८ ॥ अतिप्रकाशेन तलावलम्बिनी विलोकमानेन कणामणीयसीम् । तटस्थलीमाश्रयताप्यनानिलं क्षणं न साक्षाक्रियते यदासा ॥ १९॥ अजस्रचक्षुःप्रसरावरोधिनो निखातभूमीवदनावलम्बिनः । चकासतः स्फाटिकपट्टकस्य यत्तुलामुपास्ते चतुरस्रताभृतः ।। २० ॥ समस्तमन्तर्गतमस्तसंशयं निवेदयन्नुल्लसितप्रभाप्रभम् । जानाति मन्ये जनता सरस्तया समीरणान्दोलितसंवरेण यत् ।। २१ ॥ विराजिकादम्बनितम्बिनीगिरं रथाङ्गनारीरतिकेलिमन्दिरम् । पकेरुहस्तोमतिरोहितान्तरं तदन्तिके भाति वरं सरोऽन्तरम् ॥ २२ ॥ नितान्तदीव्यत्कलहंसकध्वनिः प्रतीकचञ्चन्मकुरोर्जुनोमिका । मनो हरन्ती रुचिरेव पंमिनी रसोत्तरेयं सरसी विराजते ॥ २३ ॥ सदारविन्दद्युतिकृत्सरोहिता समुल्लसच्चञ्चलचारुपुष्करा । तिग्मातपोत्तापतिरस्कृतिक्षमा कादम्बिनी सा सरसीति निश्चयः ॥२४॥ उमेव गौरीयमथापि पार्वतीश्रिया युता किंच हरेस्तनूरिव । द्विजैरुपास्यारुणशोणपुष्करा प्रभातवेलेव विभाति निर्भरम् ॥ २५ ॥ लसन्ति चास्यां कमलानि मङ्गलं मृगेक्षणाया वदनं विलोकितुम् । तद्देवतायाः कृतमूर्तिसंततेः समुद्गतानीव मुखानि कौतुकात् ॥ २६ ॥ यः सूचयन्नस्य नगाधिराजता दधाति शैलस्य किलातपत्रताम् । सोऽयं विशालोन्मुखसुन्दराग्रणीरन्तस्तयोरस्ति पुराणरोहिणः ॥ २७॥. निःसंधिसौगन्ध्यसमृद्धिशालिना पर्यन्तविस्तारिपटीरशाखिना । निरन्तरं सौरभसारसंक्रमानिसर्गगन्धा निजभङ्गमापितः ॥२८॥(युग्मम्) अस्ति प्रशस्तोपलजालकल्पिता तन्मूलमालम्ब्य विशालवेदिका । संक्रान्तलक्षच्छदगर्भशोभया विभाति मारुत्मतनिर्मितेव था ॥ २९ ॥ १. संवर जलम्. २. हसाः, कटकाच. ३. मुकुरा बकुलाः, आदर्शाथ. ४. अर्जुनः कभवृक्षः, धवलश्व. ५. उर्मिकास्तरङ्गाः, अङ्गुलीयकं च. ६. पद्मिनी स्त्रीविशेषः, क- मलवती च. ७. कृत् कारिका, नाशिका च. ६. सरोहिता सरोभ्यो हिता, रोहितेन स. हिता च. ९. पुष्करो मेघः, जलं कमलं वा.

·कौन्तेयवृत्तम् । अथो मृणालानि मृदूनि कानिचिन्मरन्दसाराणि सरोरुहाणि च । आदाय मध्येऽहनि विश्रमाय ते निपेदुरध्यासितसाधुवेदिकाः ॥३०॥ आहर्तुकामो विहितेन हेतुना समानुमत्यात्तरसं रसोत्तरम् । भव्ये मृगव्ये विनिधाय मानसं जगाम जङ्घालतयार्जुनाग्रजः ॥ ३१ ॥ महीरुहच्छायमदभ्रमाश्रितं युवानमेकं तृणतृप्तमसलम् । सकृष्णसारं शरपातसंमितां महीमतीत्य स्थितिमन्तमैक्षत ॥ ३२ ॥ स यावदिप्वासनिपडसङ्गिनं विभाव्य भीम वलते पलायितुम् । संधाय वाणं पवमाननन्दनो जगाम तावत्तदुपान्तिके जवात् ॥ ३३ ॥ प्रस्कन्दमानं वसुहस्तपातिनं पश्यन्तमत्यन्तमधीरया शा। आलक्ष्यलक्ष्यं चलमेनमजप्सा विभेद भीमो निशितेन पत्रिणा ॥ ३४ ॥ तेने ततस्तेन तदेतदद्भुतं गुणावतंसेन पिसारि सौरभम् । विचित्रचतोहरमाधुरीभरं करम्वितं नूनमनूनतमनैः ॥३१॥ विभज्य भोज्यं मृदुमेदुरोज्ज्वले शिलातले वष्ठभयोपकल्पितम् । आखाद्य सर्वेऽपि विधाय विधमं विहारकासारमुपेयुरुत्सुकाः ॥३६॥ यथोचितं तान्यवचित्य कौतुकाददूरपद्माकरवारिजानि ते । प्रसन्नवारिण्यवसन्निपद्वरे सरोवरे चिक्षिपिरे विलासिनः ॥ ३७॥ तसिन्भवं ते भजमानमञ्जसा योगेन पद्माकरनामधेयताम् । आश्लेपलेशादपि तापभञ्जनं शनैः शनैरेव सरो जगाहिरे ॥ ३८ ॥ पयोमिरुयैः करतालचालितः पाणिद्वयीयन्त्रविनिर्गतैरपि । तौ सारसासारसिकेलिसंगरं जायापती विभ्रमतो वितेनतुः ।। ३९ ॥ तदा रसाण हृदा कृतादरावनेकनातीयजलादिकेलिपु । श्रियं दधानौ रतिपश्चरणयोगन्ति माने जयतः स जम्पती ॥ ४०॥ तत्रारविन्दच्छदभाजि वक्षसा भुजक्षिपाभिश्चरणमचारणैः । निमग्नभङ्गया शयनीयशीलनैस्तेरुः कलाकौशलकल्पनरमी ।। ४१ ॥ निर्गम्य तस्मात्सरसो रसोत्तरास्ताम्रारविन्दच्छदचारुचक्षुपः । आयासनिश्वाससमीरसंगमैरम्यासमामोदमयं विधायिनः ॥ ४२ ॥ १. अंसलं पुष्टम. .

·काव्यमाला। हर्षावगाहोद्भवदेहलाघवाः खेलासमारम्मनिवद्धमध्यमाः । विधामकामा दयितामपीदृशीं निपीयमानाः सुदृशं विशश्रमुः।।४३ ॥ मुदं दधानेन तपानुवन्धिना दिनेन तेनेत्थमुदित्वरश्रियम् । । सीमानमुलच निसर्गनिर्मितां परावभूवे कतमो न वासरः ॥ ४४ ॥ चित्राषिो रोचिरुदञ्चयन्करैः संकोचयन्कंचन भानुसंचयम् । अचण्डचञ्चद्रुचियुग्विरोचनचचुम्ब चूलं किल पाश्चिमाचलम् ॥ ४५ ॥ आसन्नविश्लेपमलीमसधियां विश्वासमाधातुमिहान्युजन्मनाम् । समाचरन्सत्यमिवात्मसंगमे दधार मध्येऽग्नि करं स रागवान् ।। ४६ ॥ दिवाधिकारादपनिद्रपनया जगन्ति संतोप्य चरत्करश्रिया । देवादियं संकुचतीति भावयन्नदृश्यतां नूनममन्यतोचिताम् ॥ ४७ ॥ जपावसाने जगतीविलोचनं बवा विवखन्तमुपासितुं मुदा । काले तदा कुालदम्बुजन्मनां(तां) दधुस्तला(मा)मञ्जलयो द्विजन्मनाम् ॥ निर्गम्य माहेन्द्रमहीध्रकंदरादुद्दामभावन्मणिमौलिमञ्जना । निपीतकिंचित्पयसा पयोनिधौ न्यमज्ज्यताहीनदिनेन पश्चिमे ॥ १९॥ प्रसादयन्निभरमम्बरस्पृशा करेण माहेन्द्रदिगङ्गनामुखम् । ततश्चिरोत्कण्ठचकोरचक्षुपामासेचनश्चारु चचार चन्द्रमाः ॥ ५० ॥ ततः प्रसन्ना मुंदिते कलानिधौ कुमुद्वतीं योपितमात्ममन्दिरात् । पद्मासना सत्वरमेत्य संमुखी शृङ्गारयामास मुदेव नन्दिनी ॥ ११ ॥ श्रीसंनिधानत्रपया तया समं न प्राप साक्षात्परिरम्भसंभ्रमम् । प्रभामिरेनां परिरम्य निर्भर प्रमोदयामास परं कलानिधिः ॥ १२ ॥ नीलैकमागं तदखण्डमण्डलं प्राकल्पि लोकैः किल शुक्तिसंपुटम् । गलन्ति यत्तारकवृन्दकैतवात्समौक्तिकानीति गृहीतयुक्तिभिः ॥ ५३॥ ते कौमुदीसंगतचन्द्रकान्तस्त्रवत्सुधानिर्झरमञ्जुनादम् । निपीयमानाः किल कीरकण्ठीमालापयन्तो मधुरेति हान्तः ॥ १४ ॥ यामान्तरोज्जृम्भितवत्रचन्द्राः प्रमीलदम्भोरुहचारुनेत्राः । तयापि ताग्विधया समेतास्तिरस्कृतोद्यतिकामदाः ॥ ५५ ॥ १. चित्राचिषो वहे..

·कौन्तेयवृत्तम् ।
मन्दं वहत्युत्पलगन्धवाहे समन्ततश्चन्दनकाननान्तः ।
शिलामिलस्पछवलिकायां निद्रामवापुः प्रमदाचित्ताः ॥ १६ ॥
गोपीकान्तपदारविन्दयुगलीरोलम्बशीलान्तरी
यं मातापितरौ हितोन्नतिपरो श्रीमद्रमामाधवौ ।
निग्धाशीमिरपुप्यता मधुभिदो भृत्येन तेनाहिते
काव्येऽसिन्प्रमदावत्यवसितः सोऽयमौपक्रमः ॥ १७ ॥
इति श्रीवियावागीशकृती कौन्तेयवृत्ताभिधाने काव्ये स्नेहविहारो नाम प्रथमः सर्गः।
द्वितीयः सर्गः।
अथ सुप्तोत्थितानेतानसेवत समीरणः ।
कहारसारसुरभिर्षीरो नीरेणुरौत्तरः ॥ १ ॥
तदीयसौरभमरैरुत्तरोत्तरपीवरैः ।
अनामातचरैस्तेपामञ्जसा हृतचेतसाम् ॥ २ ॥
आनन्दोच्दुसदङ्गानां दर्शनोत्कलिकावताम् ।
विषयान्तरसंचारं मनागपि न विभ्रताम् ॥ ३ ॥
दत्तसादरदृष्टीनामुत्तरायतवम॑नि ।
कथंचित्सहमानानां तदालोकविलम्बनम् ॥ ४ ॥
कियतापि क्षणेनेदमभून्नयनगोचरः।
अभ्यासमेप्यदानीतमनुकूलेन वायुना ॥ ५॥(पञ्चभिः कलापकम्)
जघनाभोगभारेण मत्तवारणगामिनी ।
मनोरथेनाभिययौ द्रुतं द्रुपदनन्दिनी ॥ ६ ॥
उत्पक्ष्मणैकटक्षेण चक्षुषा वीक्षमाणया ।
करद्वये तदूर्वाग्रे जगृहे महदेतया ॥ ७ ॥
सौगन्धिकमदो रेजे तन्वनया करधारितम् ।
विकासिनीव राजीवे स्मेरं सरसिजान्तरम् ॥ ८ ॥
प्रकृत्या पुण्डरीकेण सदृशं पाणिपल्लवे ।
धार्यमाणमिदं सद्यो दधे कोकनदद्युतिम् ॥ ९ ॥
तन्मुखाम्भोनकहारमन्तरा दृम्युतिच्छटा ।
रेजे द्विरेफरानीव राजीवद्वयसंगता ॥ १० ॥

·काव्यमाला।
अनुजैः पूजितायेदं प्रेयसे धर्मजन्मने ।
ददौ स्मेराननं सुभूर्मुदा मदिरलोचना ॥ ११ ॥
इदमात्तवतस्तस्य दत्तं दयितया तया ।
विचकास हृदम्भोजमुखाजनयनाम्बुजम् ॥ १२ ॥
न स्पर्शेन न रूपेण न सौरभभरेण च ।
तथा तं प्रीणयामास तद्वितीर्णतया यथा ॥ १३ ॥
अथ सौगन्धिकैरेव विहर्तु विहितस्पृहा ।
मितेनासिञ्चदधरं विवक्षास्फुरितं प्रिया ॥ १४ ॥
प्रेम्णातिशयमग्नेन धर्मराजेन तां प्रति ।
समुन्नीतविवक्षेण वचश्चतुरमाददे ॥ १५ ॥
यत्ते स्मितसुधासिक्तं स्फुरत्यधरपल्लवम् ।
तदिन्दुवदने किचिद्विवक्षन्तीव लक्ष्यसे ॥ १६ ॥
निजाधीने जने सुनूः किंच संकोचमञ्चसि ।
विपञ्चीवाणि कल्याणि विकासय तदाशयम् ॥ १७ ॥
विन्यस्यन्ती भर भीमे दृशा कर्णान्तिकस्पृशा ।
जगाद मधुरस्निग्धं तमवन्ध्यमनोरथा ॥ १८ ॥
नाथ निर्मातुमिच्छामि साधुसौगन्धिकस्रजः ।
कान्त कामं मम स्वान्तमेतैः खेलितुमीहते ॥ १९ ॥
दृशैवाशयमुन्नीय तस्या धर्मानुजन्मना ।
वितेने सूनृता वाणी मन्वानेनात्मनो जयम् ॥ २० ॥
चारुकहारसंभार मुदे हृदयदेवते ।
अहं समाहरिष्यामि हंसमालासमत्विषम् ॥ २१ ॥
इत्युक्त्वा वन्दमानस्य पवमानात्मजन्मनः ।
गदायुद्धप्रसिद्धस्य वलसंपत्तिशालिनः ॥ २२ ॥
प्रस्थानं भीमसेनस्य प्रयुञ्जानः शुभाशिषम् ।
अनुमेने धर्मसूनुः सत्यवादिधुरंधरः ॥ २३ ॥

·कौन्तेयवृत्तम् । ९९ अथ प्रतस्थे परितः पादपान्प्रक्षिपम्पदा । पार्थः पन्थानमपये प्रथयन्पवनोपमः ॥ २४ ॥ कियहमतिक्रम्य स शूरस्तनिताकृतिम् । निरुध्य सरणि सन्तं हनुमन्तमलोकत ॥ २५ ॥ मुश्च पन्थानमित्युक्तो नाहं चलितुमुत्सहे । त्वमेव मामितः क्षिप्रं क्षिपेत्ति छद्मनानवीत् ॥ २६ ॥ गिरं गृहीत्वा भूतार्थी यत्नः क्रमविवधितैः । मनागपि स्पन्दयितुं न क्षमः प्रणनाम तम् ॥ २७ ॥ गम्भीरकरुणाम्भोधेः प्रकाशितनिजाकृतेः। तस्माद्विदितवृत्तान्तः श्रीदपद्माकरं ययौ ॥ २८ ॥ अन्तरायतया प्राप्ता यक्षा रक्षाधिकारिणः । क्षणेन भीमसेनस्य गदया विकलीकृताः ॥ २९ ॥ तमुपद्रवमाकर्ण्य धनदः प्राहिणोन्मुहुः । कटकं तमहो भीममरुत्तृण्यामिवाक्षिपत् ॥ ३० ॥ अथ स्वयमुपायातः कुवेरः परिचिन्त्य तम् । पूजयामास संपत्या तत्कार्य चान्वमन्यत ॥ ३१ ॥ अवन्ध्यवीक्षणास्त(त्त)सादधिगम्य प्रभाविताम् । सौगन्धिकान्युपादाय यथेच्छमथ सोऽभ्ययात् ॥ ३२ ॥ . ततस्तेन समागम्य त्रयस्ते पाण्डुनन्दनाः । पाञ्चाली प्रमदं पूर्णमवापुः सिद्धलालसाः ॥ ३३ ॥ गोपीकान्तपदारविन्दयुगलीरोलम्बशीलान्तरौ यं मातापितरौ हितोन्नतिपरी श्रीमद्रमामाधवौ। स्निग्धाशीभिरपुप्यतां मधुभिदो भृत्येन तेनाहिते . काव्येऽसिन्प्रमदावत्यवसितः सर्गा द्वितीयः शुभः ॥ ३४ ॥ इति श्रीविद्यावागीशकृती कौन्तववृत्ताभिधाने काव्ये सौगन्धिकाहरणो नाम द्वितीयः सर्गः। समाप्तमिदं कौन्तेयवृत्ताभिधानं काव्यम् ॥

·स्ट एक. २. भस्व कायस्य पुस्तकं वेस्मेर गई जान प्राप्तन. तप कदाचित काव्यमाला। श्रीमदुत्प्रेक्षावल्लभकविरचितं सुन्दरीशतकम् । जयति विलासवतीनां नेत्रप्रान्तावलोकनप्राणः । वदनेन्दुद्युतिसदनः सितमाध्वीमेदुरो मदनः ॥१॥ सहृदयहृदयग्राह्यं मदनमहीपालशासनादेव । विरचयति सुन्दरीशतमुक्षावल्लभः सुकविः ॥२॥ चन्द्राधिकरुचयोऽपि क्षालनशुचयोऽपि चन्द्रकान्तेन । सुन्दरि तव नखमणयो न नयो यत्तापयन्ति मनः ॥ ३ ॥ वरवणिनि तव चरणौ कस्य न हृदयानुरञ्जनं कुरुतः । परमेष्ठिनोऽतिनिहरपाणितलस्पर्शतताम्रौ ॥ ४ ॥ मुन्दरि जङ्घायुगमिदमुपासनस्तम्भविभ्रमं धत्ते । इयुभिरतनोमनो मे विद्धं यल्लममात्रमिह ॥ ५ ॥ मुन्दरि काचनकदली कर्पूरोत्पत्तिशालिनीत्यनया । चन्द्रोद्वर्तनसुरमिस्तवोरुरुपमीयते कविभिः ॥ ६ ॥ विपरीतरतसमुद्यमपुलकप्रथमानासलाभोगम् । मुरतमुखैकनिधानं सुन्दरि जघनस्थलं जयति ॥ ७ ॥ वलिभिर्वन्धमकसादुपेत्य मध्यस्तनूभवत्यस्याः । आनन्दीति नितम्बः समुन्नति निर्भरं धत्ते ॥ ८ ॥ अम्बरचुम्बिनमेनं नितम्बमधिरुह्य मुग्धनयनायाः । दूरात्पश्यति यूनां मनांसि पाटच्चरो मदनः ॥ ९ ॥ १. भस्य फर्दशो न जायते. गोकुलनानधास्वोत्तमकाव्यनिर्मित्या 'उत्प्रेक्षापान इति नाम जातमिति चरमश्कतो भावते. आदर्शपुस्तकसमाप्ती चिन्तामनिभानामिर 'अनलगररसधारे वर्ष माघस्य समयभपष्टपाम् । गुरुवारे खत्यां संपूर्ण गुन्दरी शतकम् ॥ इत्युपलभ्यते. तथा च विक्रम संवत् १६५३ (निस्तान्दाः १५५४) का समयलिखितमेव मोत, पचन्-

·सुन्दरीशतकम् ।
अस्मिन्प्रकृतिमनोने लग्ना प्रायेण मान्मथी दृष्टिः ।
सुन्दरि यतो भवत्याः प्रतिक्षणं क्षीयते मध्यः ॥ १० ॥
या तव गात्रे यौवनतपनरथारोहनेमिनवरेखा ।
सुन्दरि सैव जनानां जनयति रोमावलिभ्रान्तिम् ॥ ११ ॥
स्लररविपुरःसरीकृतयौवनमायातमभिमुखं सुतनोः ।
आलक्ष्यते यदेपा रोमालिच्छमतश्छाया ॥ १२ ॥
सुतनोरियप्रदेशे तिष्ठतु नवरोमराजिभुजगीति ।
त्रिवलित्रिसत्यरेखा वयाफणिग्राहिणाकारि ॥ १३ ॥
वक्षति सुमुखि भवत्या मनोहरं कान्तिमण्डलं जयति ।
भ्रामितमभिनववयसा कामनृपादेशचक्रमिव ॥ १४ ॥
वयसा कुम्भकृतास्याः परिभ्रमत्कान्तिमण्डलच्छलतः ।
अभ्रमि किमुरसि चक्र कुचकुम्भं कर्तुकामेन ॥ १५ ॥
कृतचन्दनाङ्गरागो मदनसखः श्रीफलद्वेपी ।
सुन्दरि सुवर्णवर्णो वक्षोजः कीदृशो रुद्रः ॥ १६ ॥
करनखललितभुनायाः पल्लवकुसुमाभिरामलतिकायाः।
अनयोविंशेपदी सुन्दरि कुसुमेपुरेवैकः ॥ १७ ॥
यस्य स्वरेण विजितः प्रिये पिकोऽभूद्वनप्रियः सपदि ।
उपमामुपैतु शङ्खः कण्ठे तस्मिन्निधित्वेन ॥ १८ ॥
वदनमिदमृतमयमिति न तर्कितं किं तु तत्प्रमितम् ।
मुग्धे दग्धरतिप्रियजीवनमेव प्रमाणमिह ।। १९ ॥
इन्दोरखण्डमण्डलनिर्यत्पीयूषमृष्टरसनो यः।
अधरदलं तव सुन्दरि वर्णयितुं कल्पते यदि सः ॥ २० ॥
सुन्दरि तव दृक्तुलनामारोढुं विकसितं सरोजेन ।
विधिना तदेव दत्तं परागविपतो मुखेऽस्य रमः ॥ २१ ॥
लोचनयोः श्रीभृतयोः कर्णान्तिकवाप्सिनोः पृथुक्रमयोः ।
अनयोस्तन्वि किमुचिता वद परहृदयापहारिणी रीतिः ॥ २२ ॥

·१०२
काव्यमाला
सुन्दरि तब नयनाम्बुजभालकलानाथखण्डयोमध्ये ।
अन्योन्यकलहशान्त्यै भ्रुकुटिभ्रमरावली व्यरचि ॥ २३ ॥
तव नयनवारिसहयोः संकोचो भालचन्द्रमुवीक्ष्य ।
मा भूदिति कमलभुवा भ्रूलेखा व्यरचि कि मध्ये ॥ २४ ॥
तव निर्मलौ कपोली सौन्दर्यासारसुन्दराभोगी।
किं वर्णयामि सुन्दरि चुम्बनयोग्याकृती कृतिनः ॥ २५
सीमन्तिनि तव कुटिलस्निग्धायतमेचकः कटाक्ष इव ।
हा हन्त केशहस्तो हृदयं हस्ताद्विहस्तयति ॥ २६ ॥
युवजनमारणशाला सुन्दरि वेणीकृपाणिकोपेता ।
तव चरममङ्गमेतत्कवयित्वा पातकी कः स्यात् ॥ २७ ॥
कुसुमशरनृपनिदेशात्सुतनौ चकितं नवं ययो विशति ।
नवसेवक इव पार्थिवसद्मनि दत्तप्रवेशोऽपि ॥ २८ ।।
शरणमिव याचमानं क्वचिवचिवाल्यमनेयु ।
भ्रमति मनोननिदेशादधिकारिणि यौवने भवति ॥ २९ ॥
कुसुमशरनृपतिशासनमभिनवसौन्दर्यसारसौभाग्यम् ।
युवजनमनोविनोदो जयति प्रथमं वयस्तस्याः ॥ ३० ॥
जयति सितप्रकारः स्फुरदधरोपान्तविश्रमस्तस्याः ।
कुसुमाञ्जलिरिव दत्तो नवेन वयसा रतीशाय ॥ ३१ ॥
सुन्दारे तव मितेन स्फुरिताधरपलवाङ्कमिलितेन ।
मकरध्वननृपहस्ते वद कस्य मनो न विक्रीतम् ॥ ३२ ॥
अहं कोमलमङ्गादधरोऽधरतोऽपि चन्द्रमुखि वचनम् ।
वचनादपि सितं ते तत्कथमन्तर्भिनत्ति मम ॥ ३३ ॥
अधरदलोपरि निहितं मुक्काचूर्ण दरमितं तस्याः ।
आखायोच्छूनमिदं मनो मम स्नेहमभिलपति ॥ ३४ ॥
सलितमुसमवधीरितचेलाञ्चलमीपदानतमीवम् ।
तिर्यन्विलोकयन्त्या कोऽपि कृती लक्षितः क्रियते ॥ ३५ ॥

·सुन्दरीशतकम् ।
१०३
.
तरुणि तरलनयनान्तं वलितग्रीवं वधूतचेलान्तम् ।
भवनद्वारि विशन्स्यास्तव दृष्टं द्रष्टुमुत्कण्ठे ।। ३६ ॥
पश्यत्यसंमुखं मां मयि पश्यति साथ संमुखीभवति ।
स्मरमेकतोऽवरोहैः श्रमयति कोटिद्वये मौर्वी ॥ ३७॥
तव सुन्दरि मधुरस्मितमेदुरमञ्चक्षुरभिमुखं चक्षुः ।
शरदिन्दुकिरणतुन्दिलकुमुदोन्मुखमधुपमनुहरते ॥ ३८ ॥
सुन्दरि विवृत्य दृष्टः कष्टमपाङ्गेन भुजगेन ।
अधरामृतेन जीवति सोऽयमुपायान्तरासाध्यः ॥ ३९ ॥
कुश्चन्मृदुकरशाखाकृष्पाञ्चलकोणतिर्यगुल्लसितः ।
लक्षीकरोति धन्यं सुन्दरि दीर्घः कटाक्षस्ते ॥ ४० ॥
निष्ठुरपञ्जरकोपे नवसंयमितस्य खञ्जनस्येव ।
गुरुजनसमक्षमक्षिव्यापारो जयति मुग्धाक्ष्याः ।। ४१ ॥
तव नयनपुण्डरीकाप्रिये कटाक्षकमा विराजन्ते
विकसितविचकिलकुसुमात्कुसुमानीवावतीर्णानि ॥ ४२ ॥
किंचिदुदश्चय चामलमञ्चलमचिरेण लोचनांशुकयोः ।
सुन्दरि कर्णवतंसः कैरवमिन्दीवरं भवतु ॥ ४३ ॥
चक्षुरपाङ्गमपाङ्गः कर्ण कोऽपि दूतिकावचनम् ।
अवधत्ते मम तपसामुदारसारः क्रमः सोऽयम् ॥ ४४ ॥
कातरनयननिवेदितनिर्दयकंदर्पवेदनातिशयम् ।
दृष्टं निखातमन्तः प्रियया प्रस्थानवेलायाम् ॥ ४५ ॥
संसदि सखीजनानां गोष्ठी कर्तुं पुरः प्रवृत्तायाः ।
गोत्रस्खलनविलक्ष सुन्दरि मुखमीक्षणीयं ते ॥ ४६॥
अरविन्दद्युतिशोणं लोचनकोणं सरोनाक्ष्याः।
प्रणमति मय्यथ सदयं हरिहरि(१) हृदयं न विस्मरति ।। ४७ ॥
सागसि मयि मन्दपदं पश्चादेत्य स्थिते सरोजशम् ।
मुकुरं प्रदर्शयन्त्या तत्सख्या किमिव नोपकृतम् ॥ १८ ॥

·काव्यमाला। ससितमरुणकपोलं रचितभ्रूभङ्गमञ्चितत्रीडम् । संपृक्तभावरुचिरं वदनं तस्याः सरामि सखे ॥ ४९॥ ज्ञातासि गृहजनैरिति कथिते संभ्रान्ततारकं दूत्या । अरुणमपि मानवत्याः स्मरामि पाण्डूभवद्वदनम् ॥ ५० ॥ प्रेमासवोन्मदिप्णोः प्रणयतनीयांसि तानि वचनानि । करणीयानि न हृदये दयिते यदयं दयावसरः ॥ ११ ॥ तव विरहानलतप्तं स्नेहकटाहं मदन्तरात्मारम् । सुन्दरि चन्दनशाखे शीतलय स्पर्शमात्रेण ॥ ५२ ॥... सहचर कुशलं तस्याः कुशलवती कथय किमपि संदिष्टम् । कं संदिशतु कृशाङ्गी न-तत्र मरुतोऽपि यद्गमनम् ॥ १३ ॥ अवधिदिवसप्रयाणाः प्रियतम तस्या मृगीदृशः प्राणाः । तिष्ठन्ति कतिपयाहं कृत्वा प्रस्थानमधिकण्ठम् ।। ५४ ॥ गच्छति वकाले जलधरपटली यथा यथा रिक्ता । वर्पति लोचनयुगली तथा तया पुण्डरीकदृशः ॥ १५ ॥ नदति कलापिकलापे नवजलदच्छायशान्तसंतापे । संशयदोलारूदं जीवितमस्याः सरेण कृतम् ॥ ६ ॥ किं वा कृतैः प्रयत्नरेतैस्तुहिनोपचारसमवेतैः । उप्णीभवति यदस्याः परितः शीतोऽपि संचरन्पवनः ।। ५७ ॥ अग्निश्चन्दनलेपो विपममृतं मरणमेव जीवातुः। सुन्दरि विरहिननानां काचन लोकोत्तरा रीतिः ५८ ।। विरहातिदलनमौषधमेकं चेष्टासु तासु तादात्म्यम् । मुन्दरि यलिजाते ब्रह्मानन्दोऽपि नाका यः ॥ ५९॥ सुन्दर रहस्यमादिपु कल्याणी स्फूतिरेव तप वेद । गोत्रस्खलनभयेन त्यका यगौरवी संसद् ॥ ६ ॥ सुन्दरि वसन्तपथिकानजनिभुनही यथा यथा दशति । तद्विपसंक्रान्तियशात्तथा तथा क्षीयते दैर्ध्यात् ।। ११॥

·सुन्दरीशतकम् । • सुन्दर समुदितशशिकरधीततमा नेयमष्टमी रात्रिः । विरहिननमसितभुजगी विदृश्य परिवर्तितोत्ताना ॥ १२॥ पर्यङ्कपार्श्वलना गलदश्रुप्लावितेकभुजमूलाम् । अञ्चलसंवृतवदनां तामन्तश्चिन्तयामि चिरम् ॥ १३ ॥ अश्रुतमतिकातरमनिमिपमस्पन्दतारकं तस्याः । रेननयुगलं सरतः मरतो मम केवलं भीतिः ॥ १४ ॥ प्रत्येकमिन्द्रियाणामास्तां भिन्नैव देवतान्यस्य । . परिणमति मम तु सैका सकलेन्द्रियदेवतात्वेन ॥ १५ ॥ अयि पथिक रस जीवं परिहर दूरेण केतकीकुसुमम् । इह वसति पुप्पधन्वा सरहरनयनान्निरातङ्गः ॥१६॥ तव रथ्या राजगृहं प्रेमधनं किं च परिजनो बन्धुः । सख्यो मूर्ताः प्राणाः सुन्दरि किमतो ममाकाट्यम् ॥ ६७ ॥ साहसभवनमदूतिकमवलोकनदानवर्धमानमिदम् । जयति क्वचिदपि धन्ये सुन्दरि सहज तव प्रेम ॥ १८ ॥ शितिकण्ठकण्ठकान्तिप्रतिमल्छे स्फुरति सर्वतस्तिमिरे । धन्याय वदति सुन्दरि तवागमं परिमलोत्कर्षः ॥ १९॥ मन्त्रो मनसा द्वेपश्चन्द्रमसा हन्त परिचयस्तमसा । सुन्दरि तवाभिप्तारे परिपाटी काचिदन्यैव ॥ ७० ॥ आसारनपिते यत्प्रयासि पथि दुस्तरे पयोदजलैः । प्राक्तनमुदवासतपः फलोन्मुखं कस्यचित्कृतिनः ॥ ७१ ॥ द्विगुणीकृतान्धतमसं वर्पति रुद्धानिलं पयोवाहे ।। आकस्मिकमागमनं कान्त्यानुमितं सखे तस्याः ॥ ७२ ॥ अतिमन्दवर्षदम्बुदशीकरशिशिराईसान्द्रवसनायाः। आकस्सिकागतायाः कण्ठग्रहणं फलं जनुपः ।। ७३ ॥ सितवसनमौक्तिकावलिचन्दनचर्चासहायशालिन्याः । ज्योत्स्नाभिसारिणि तब च्छाया परिपन्थिनी भवति ॥ ७४ ॥ १४ ·१०६ काव्यमाला। यावत्पतति न चरणं छाया दुरिवैरिणी शिरसि । ज्योत्स्नाभिसारवेपः सहचरि नेशः कृतार्थयितुम् ॥ ७९ ॥ वचनरचनैः कृतं तव कितवप्रणिपातमात्रसाध्यायाः। अस्या मानकदल्याः फलावसानः परीपाकः ॥ ७६ ॥ भ्रूभङ्गभङ्गिभुग्नं तिर्यक्चललोचनं मुखं दधती । सुरतप्रार्थनवेलाकृतावहेला वधू यति ॥ ७७ ॥ विश्लथयति किमपि नीवीं कलकण्ठि रतस्य कूनितं यत्ते । शिक्षाविस्मृतिरेपा गुरोरभक्ति निवेदयति ॥ ७८ ॥ . मधुधौतमधुरमधुरं धृतधम्मिलं धवे धयति । कवलयति किमपि कम्पितकान्ताकरकंकणक्वणितम् ॥ ७९ ॥ अचिंतचण्डीचरणप्रसादफलमन्यदुर्लभ तरुणः । सुन्दरि हसितकरम्बितमखण्डपुण्येन खण्डयत्यधरम् ॥ ८॥ स्मेरानने मुखं तव सुधानिधेर्मण्डलेन तुलयन्तम् । एनं निनावरसुधादानेन न किं विलक्षयसि ॥ ८१ ॥ निविडीकृतोरुनन्धं वेल्लितवदनेन्दुनिद्भुतोच्यासम् । तस्याः स्मरामि सुरतं तत्करभररुद्धमन्नामि ॥ ८२॥ समिततिर्यग्वेष्ठितमुखपर्यन्तप्रकीर्णकबरीकम् । अतिभाग्यवान्भवत्याः मुन्दरि पुरुषायितं लभते ॥ ८३ ॥ प्रतिपणितमेकवारं पातुं छूते नितं पिवनधरम् । आवृत्तिद्वयभीत्या नायं निश्चपते धूर्तः ॥ ८४ ॥ आश्लेपोऽधरदानं चुम्बनमनिमेपवीक्षणं सुरतम् । इत्येकैकपणेन क्रीडति मिथुनं जितान्योन्यम् ॥ ८५ ॥ संस्पृष्टपधिनीको यया ययाः करान्प्रसारयति । मुन्दरि मानवतीयं संकुचति तथा तया छाया ।। ८६ ।। प्रातः पृच्छति निभृतं सस्तीजने रननिकेलिवृत्तान्तम् । मन्दलितादनायत रहत्यभेदः सरोनाक्ष्याः ॥ ८॥ .

·सुन्दरीशतकम् । १०७ दोरान्दोलनसुभगं नितम्वभरमन्धराणिविन्यासम् । तव गजगामिनि गमनं कुरुते यतिचित्तसंयमनम् ॥ ८८ ॥ चरणक्रममनुविलसद्भूयुगविन्यासमानतग्रीवम् । नृत्यन्नितम्बविम्यं गतमस्याः कं न मोहयति ॥ ८९ ॥ चरणतलगलदलतकवलत्पदं वर्म चकितनयनायाः। अनुरागवन्धपद्धतिरियतीति परं निवेदयति ॥ १० ॥ नतवदनमुन्नतभ्रूः पश्यन्ती वदनमूर्मिकामुकुरे । मुन्दरि मृदु सयन्ती कस्य न नयनं कृतार्थयसि ॥ ९१ ॥ अधरोत्तरासमर्थ मदनपुमर्थ सितेन परिपुष्यत् । कस्य न करोति कदनं वदनं दष्टाधरं तस्याः ।। ९२ ॥ त्रिवलीतरङ्गतरलितनखाङ्कमीनं झपाङ्ककैवर्तः । तस्यां सुधासरस्यां वलयति रोमालिबडिशेन ।। ९३ ॥ सुन्दरि तब रोमावलिमुखाग्रनाग्रनखाङ्कलेखेयम् । प्रत्यग्रविधृतभुजगी दंष्ट्राकोटिनियं वहति ।। ९४ ॥ दरविकसदम्युजास्था भाति रवेः संमुखस्थिता नलिनी । हिमकरकरोपनीता कदर्थनां वक्तुकामेव ॥ ९५ ॥ सौधशिखराधिरूढा मन्दानिलकम्पमानवसनान्ता । कस्यापि धन्यजनुपः पुण्यपताका परिस्फुरति ॥ ९६ ॥ पुनरुक्तभूपणानां हृदयाभिन्ने निवेद्यमानानाम् । सुन्दरि तव चरितानां कथमपि कथया न तृप्यामि ॥ ९७ ॥ अङ्कगतस्तव कुमुदिनि मत्तो मधुपः प्रसुप्त इति मन्ये । संभावयति सरोज यन्न विनिद्रं समागत्य ।। ९८ ॥ अपकृतये तव पद्मिनि सहवासो भवति हन्त कुमुदिन्याः। त्वयि निशि निशि स्वपत्यामनया यन्नीयते मधुपः ।। ९९ ।। त्वमधिकगुणासि मालति मल्लीलवलीलवङ्गलतिकाम्यः । सकललतिकानुसारी यया निवद्धः पडभिरपि ॥ १० ॥ .

·काव्यमाला। मधुकर तवैव धन्यं जनुरभितो वन्यमन्यदुत्सृजतः । यस्य प्रेमाबन्धो मालत्यां यत्र तस्याश्च ।। १०१ ॥ किं कृतमनेन मरुता माधविकाकुसुमसौरमं वहता । आश्लिष्टभ्रमरीकोऽप्यौत्कण्ठ्यं मधुकरो नीतः ॥ १०२ ॥ स्थास्यति कुवलयकलिका कर्णे तव तावदेव कमलाक्षि । विकसति न यावदेपा चन्द्रकरस्पर्शदुर्ललिता ॥ १०३ ॥ आश्लिष्य जिन पिब मधु मधुकर तोपोदयाय मालत्याः । निर्दय सुगन्धिवल्लीरेताश्चरणैः किमाक्षिपसि ।। १०४ ॥ ईशस्याप्युपकुरुते क्वचित्कलावान्निसर्गकुटिलोऽपि । भूर्भवति चन्द्रलेखा सुन्दरि शंभोस्तृतीयदृशः ।। १०६ ॥ केतकि तव यदि न कृतं परिशीलनमादरान्महेशेन । इयता न कापि हानिः सौरम्याकृष्टमधुपायाः ॥ १०६ ॥ प्रकटितकपटाचारं रथ्यामुखरचितमन्दिरद्वारम् । युवतीहृदयस्तेनं युवानमेनं नमस्कुर्मः ॥ १०७ ॥ कति कति नात्र युवत्यो जडीभवन्ति स्खलन्ति वेपन्ते । इदमुदवसितोपान्तं तत्साध्व्यो दूरमुज्झन्ति ॥ १०८ ॥ अधिभवनमुच्चपीठे पामरवध्याहृते सुखासीनः । अमिलपितमुत्तमर्णः कटाक्षयंस्तामवाप्नोति ॥ १०९ ॥ कुसुमेपुशास्त्रचर्चा सरसहदा भावनीयं यत् । तधरचि........सुन्दरमुत्प्रेक्षावल्लभेनेदम् ॥ ११० ॥ भारत्यैव क्रियते स्तोत्रैः संतुष्टया द्विजद्वारा । श्रीगोकुलस्य सुकवेरुत्प्रेक्षावल्लभेत्यभिधा ।। १११ ॥ इति श्रीमदुत्प्रेक्षावल्लभकविरचितं सुन्दरीशतकं समाहम् ।

·शिवस्तुतिः। १०९ श्रीमल्लिकुचिसरिसूनुनारायणपण्डिताचार्यविरचिता शिवस्तुतिः। (सटीका ) स्फुटं स्फटिकसमर्म स्फुटितहाटकश्रीनटं शशाङ्कदलशेखरं कपिलफुल्लनेत्रत्रयम् । तरावरकृत्तिमद्भुजगभूपणं भूतिम- कदा ह शितिकण्ठ ते वपुरवेक्षते वीक्षणम् ॥ १॥ भवस्यान्तः समासीनं भवतापनिवारकम् । संकर्षणं समानस्य व्याकरिष्ये शिवस्तुतिम् ॥ स्फुटमिति । हे शितिकण्ठ, मे वीक्षणं ते वपुः कदा न्यवेक्षत इत्यन्वयः । शितिः कण्टे यस्यासी शितिकण्ठः तस्य संयुदिई शितिकण्ट नीलकण्ठ । 'शिती धवलमेचकी' इत्यमरः । मे मम वीक्षतेऽनेनेति कर्तृ ते तव वपुः शरीरं कर्म कदा नु कस्मिन्वा समये स्फुटं यथा भवति तथा । क्रियाविशेषणमैतत् । अवेक्षतेऽवेक्षिप्यते । करणे त्यो(कर्तृत्वो)पचारः । कीदृशं वपुः । स्फटिकसप्रभं तत् । पुनः । स्फुटितहाटकलीजटं स्फुटितं (तत्) संतप्त तत् हाटकं च सुवर्ण तस्व श्रीरिव श्रीर्यासा ता एवंविधा जटा यस्य तत् । पुनः । श. शादलशेखरं शबाइस्य दलं शशाङ्कदलं खण्डं शेखरे यस्य शिरोम्पर्ण यस्य तत् । पुनः । कपिलफुटनेत्रत्रयं कपिलं पिगलं विकसितं नेत्रत्रयं यस्य तत् । पुनः । तरा- वरकृत्तिमत् । तरक्षाघ्रस्य वरा श्रेष्टा या कृत्तिश्चर्म तद्यस्यास्तीति । तद्यथा-~-'च्या. प्रचर्मपरिधानम्' इति रुद्राध्याये । पुनः । भुजगभूपणं भुजगाः सर्पाः ते भूषणमलंकारो यस्यास्तीति । पुनः । भूतिमत् । 'भूतिभस्मान संपदि इत्यभिधानम् ॥ त्रिलोचन विलोचने लप्सति ते ललामायिते स्मरो नियमघमरो नियमिनामभूगलसात् । स्वभक्तिलतया वशीकृतवती सतीयं सती खभक्तवशतो भवानपि वशी प्रसीद प्रभो ॥ २ ॥ त्रिलोचनेति । त्रीणि लोचनानि यस्यासी विलोचनः तस्य संबोधनं हे त्रिलोचन । तव विलोचने ललामायित रलवदाचरित विशिष्टे वतीयनेत्रे रसति भासमाने सति स्मरः कामः भस्मसात्कृतः भस्म संपद्यत इति भस्मसात् अभूत् । किंलक्षणः । नियमिना निय- भवतां नियमस्य घस्मरो नाशकः । इयं सची साध्वी सती उमा स्वभक्तिरेव टतानया त्वां वशीकृतवती वशीचकार । भवान् वशी स्वतत्रः तथापि स्वभक्तवरातः स्वकीया मक्तास्तेषां वशतोऽधीनत्वतः वं मह्यं प्रसीद प्रसनो भव ॥ ।

·काव्यमाला॥
महेश महितोऽसि तत्पुरुष पूरुषाय्यो भवा-
नघोर रिपुघोर तेऽनवम वामदेवाञ्जलिः ।
नमः सपदिजात ते त्वमिति पञ्चरूपोऽञ्चितः
प्रपश्चय च पञ्चवृन्मम मनस्तमस्ताउय ॥३॥
महेशेति । हे महेश, महितोऽसि पूजितोऽसि । इन्द्रादिभिरिति शेषः । हे तत्पुरुष, तस्य
परमात्मनः पुरुषो दासः तस्य संवृद्धिः । हे वामदेव, वामः सुन्दरो देवो यस्यासी वामदेव ।
भवान् पुरुषेषु अभ्यः श्रेष्ठः । हे अघोर भक्तानामभयंकर । हे अनवम न अवमस्तस्य सं.
बुद्धिः । हे वामदेव तथोक्तसंबुद्धिः । अनवमश्चासौ वामदेवश्चानवमवामदेव इत्येकं पदं वा ।
'वामः सव्ये प्रतीते दक्षिणे वाथ सुन्दरे' इत्यभिधानम् । ते तुभ्यमझलिरस्तु । हे सपदिजात
•सद्योजात, ते तुभ्यं नमः । इत्यनेन प्रकारेणाञ्चितः पञ्चरूपस्त्वं पञ्चवत् 'मनो बुद्धिरहंकार-
श्चित्तं चैतनम्' इति पञ्चप्रकारमित्यर्थः । एवं मनोऽन्तःकरणं प्रपश्चयं विस्तारय । पञ्च-
वृत् पञ्चप्रकारम् । तमोमोइमहामोहतामिसमिति पञ्चधा भिन्नं तमोऽविद्या ताडप नाशय ।
अत्र श्रुति:-'ईशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानाम्' इति, 'तत्पुरुषाय विद्महे' इति,
'अघोरेभ्योऽथ घोरेभ्यः इति, 'वामदेवाय नमः' इति, सद्योजातं प्रपद्यामि' इति ।।
रसाधनरसानलानिलवियद्विवस्खद्विधु-
प्रयष्टुपु निविष्टमित्यन भजामि मूर्त्यष्टकम् ।
प्रशान्तमुत भीषणं भुवनमोहनं चेत्यहो
वपूंपि गुणपुंपि तेऽहममात्मनोऽहमिदे ॥ ४ ॥
रसाधनेति। हे अज हे महारुद्र । 'अजा विष्णुहरच्छागाः' इत्यभिधानम् । रसा पृथिवी,
घनरसं जलम, अनलोऽनिः, अनिलो वायुः, वियदाकाशम्, विवस्वान सूर्यः, विधुश्चन्द्रा,
प्रयटा सोमयाजी, तेषु निविष्टं मूत्यष्टकमहं भजामि । प्रशान्त मनोहरमुत अन्यत् भीषण
भयंकर भुवनमोहनं भुवनशब्देन तनिष्ठो जनो लभ्यते । जनव्यामोहमहंकारमित्यर्थः ।
गुणपि ज्ञानभक्तिवैराग्यादिगुणपूर्णादीनि वपूपि रूपाणि चाई भजामि । कथंभूतस तव ।
अहमात्मनः अहमित्यव्ययमहंकारवाचकम् । अहकारस्यात्मा अभिमान्यहमात्मनः ।
करमै प्रयोजनाय अहंभिदे देहादावहममत्वलक्षणाभिमाननिवृत्तये ॥
विमुक्तिपरमाध्वनां तव पडध्वनामास्पदं
पदं निगमवेदिनो जगति वामदेवादयः ।
कथंचिदुपशिक्षिता भगवतैव संविद्रते
वयं तु विरलान्तराः कथमुमेश तन्मन्महे ॥५॥

·शिवस्तुतिः। विमुक्तिपरमेति । प्रतिद्धा निगमवेदिनो वामदेवादय ऋषयः भगवतैव ज्ञानमुक्तिवैरा- ग्यादिगुणवतव त्वया उपशिक्षिताः सन्तो विमुक्तिपरमाध्वनां विमुक्ती परमा असक्ता एते. पामध्वनामागमभूतानां पहध्वनां पड्दर्शनानामास्पद विषयत्वेनाश्रयीमूर्त तव पदं एयत इति पद शेये परं ब्रह्मतत्त्वरूपं वा कथंचिन्महवायासेन यथाकथंचित केनचित्प्रकारेण न तु सामस्त्येन संविद्रते जानन्ति । 'समो गम्वृच्छिपच्चिस्तरत्यर्तिश्रुविदिभ्यः' इति विदे- रात्मनेपदम् । 'वेत्तेविमापा' इति रुट् । यद्वा संविद्रते संविदि ज्ञाने रतिर्यस्य स संविदति- स्तस्य संबुद्धिः तदा जानन्तीति शेषः । हे उमेश विष्टान्तराः विरलमल्पविषयमन्तरं मनो येषां ते विरलान्तरा वयं तु विशेषेण तत् परं ब्रह्म तव स्वरूपं कथं मन्महे जानी. महे । यदा विज्ञा वामदेवादयी भवदुपदिष्टाः सन्तस्तदुपास्य परं ब्रह्म त्वत्स्वरूपं वा का. स्न्येन ज्ञातुमशक्तास्तदाल्पा वयं कथं विशेषण सामस्त्येन जानीमहे इति भावः ॥ कठोरितकुठारया ललितशूलया वाहया रणबुमरया स्फुरद्धरणया सखट्वाङ्गया । चलाभिरचलाभिरप्यगणिताभिरुनृत्यत- श्चतुर्दश जगन्ति ते जय जयेत्ययुर्विस्मयम् ॥ ६ ॥ कठोरेति । हे महेश, कोरितकुगरया कठोरितः कुठारो यसां सा तया । ललितं लं यस्यां सा तया । रणहमरो यस्यां सा तया । स्फुरद्धरणया । एवंविधया बाया । जातावेकवचनम् । पाहाभिर्याहुभिश्चलाभिश्चञ्चलाभिरचलाभिः स्थिराभिरगणिताभिर- संख्याभिः । अतिनतनवृत्तिभिरिति विशेष्यपदाध्याहारो बोद्धव्यः । उन्नृत्यत उचैर्नर्तनं कु- वंतस्ते तव चतुर्दशजगन्ति चतुर्दशभुवनानि तनिष्ठा जना वा युवत् (१) जय जयेति न. न्दन्तो विस्मयमयुः प्रापुः ॥ पु(प)रत्रिपुररन्धनं विविधदैत्यविध्वंसनं पराक्रमपरम्परा अपि परा न ते विस्मयः । अमर्पवलहर्पित क्षुभितवृत्तनेत्रोज्ज्वल- ज्वलज्वलनहेलया शलभितं हि लोकत्रयम् ॥ ७॥ पुरेति । हे महारुद्र, पु(पाराणामन्याभेद्यत्वेनोत्कृष्टाना त्रयाणां पुराणां रन्धन भस्मी- करणम् । विविधदैत्यविध्वसनम् । इत्याद्याः परा अपि पाक्रमाणा परम्परा अपि ते वि- स्मयो न आश्चर्यो न । हे अमर्षवलहर्षित, अमर्षवलाभ्यां कोषसामाभ्यां हर्पितो हर्षे प्राप्तः । लोकानां भुवनानां त्रयं तव क्षुमितवृत्तनेत्रोज्ज्वलज्वलज्ज्वलनहेलया क्षुभितं क्षोभ- युक्तं वृत्तं वर्तुलं यत्नेनं तत्सामादुज्ज्वलः प्रकाशमानो ज्वलन् दहन ज्वलनोऽग्निस्तस्य हेलया ज्वालाविलासेन 'हेला विलासे-' इत्यभिधानम् । शटभितं हि शलभवत् संजातं हि । यथा उठभोऽनौ प्रविष्टो भस्मीभवति, तदस्मीभूतामित्यर्थः ॥ ।

·काव्यमाला।
महेश महितोऽसि तत्पुरुप पूरुषाग्यो भवा-
नघोर रिपुघोर तेऽनवम वामदेवाञ्जलिः ।
नमः सपदिजात ते त्वमिति पञ्चरूपोऽञ्चितः
प्रपञ्चय च पञ्चवृन्मम मनस्तमस्ताडय ।। ३॥
महेशेति । हे महेश, महितोऽसि पूजितोऽसि । इन्दादिभिरिति शेषः । हे तत्पुरुष, तस्य
परमात्मनः पुरुषो दासः तस्य संबुद्धिः । हे वामदेव, वामः सुन्दरो देवो यस्यासी वामदेव ।
भवान् पुरुषेपु अभ्यः श्रेष्ठः । हे अघोर भक्तानामभयंकर । हे अनवम न अवमस्तस्य सं-
बुद्धिः । हे वामदेव तथोक्तसंबुद्धिः । अनवमश्चासौ वामदेवश्चानवमवामदेव इत्येकं पदं वा ।
'वामः सव्ये प्रतीते दक्षिणे वाथ सुन्दरे' इत्यभिधानम् । ते तुभ्यमञ्जलिरस्तु। हे सपदिजात
-सद्योजात, ते तुभ्यं नमः । इत्यनेन प्रकारेणाश्चितः पञ्चरूपस्त्व पञ्चकृत् 'मनो बुद्धिरहंकार-
श्चित्त घेतनम्' इति पञ्चप्रकारमित्यर्थः । एव मनोऽन्तःकरणं प्रपश्चयं विस्तारय । पञ्च.
वृत् पञ्चप्रकारम् । तमोमोहमहामोहतामिसमिति पञ्चधा भिन्नं तमोऽविद्या ताब्य नाशय ।
अत्र श्रुति:-'ईशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानाम्' इति, “तत्पुरुषाय विद्महे' इति,
'अघोरेभ्योऽथ घोरेभ्यः' इति, 'वामदेवाय नमः' इति, 'सद्योजातं प्रपद्यामि' इति ॥
रसाधनरसानलानिलनियद्विवस्त्रद्विधु-
प्रयष्टषु निविष्टमित्यज भजामि मूर्त्यष्टकम् ।
प्रशान्तमुत भीषणं भुवनमोहनं चेत्यहो
वपूंपि गुणपुंषि तेऽहमहमात्मनोऽहंभिदे ॥ १ ॥
रसाधनेति । हे अज हे महारुद्र । 'अजा विष्णुहरच्छागाः' इत्यभिधानम् । रसा पृथिवी,
धनरसं जलम्, अनलोऽग्निः, अनिलो वायुः, वियदाकाशम्, विवस्वान सूर्यः, विधुश्चन्द्रः,
प्रया सोमयाजी, तेषु निविष्टं मूर्त्यष्टकमहं भजामि । प्रशान्तं मनोहरमुत अन्यत् भीषण
भयंकरं भुवनमोहन भुवनशब्देन तनिष्ठो जनो लभ्यते । जनव्यामोहमहकारमित्यर्थः ।
गुणपुषि ज्ञानभक्तिवैराग्यादिगुणपूर्णादीनि वपूंषि रूपाणि चाहं भजामि । कथंभूतस तव ।
अहमात्मनः अहमित्यव्ययमहंकारवाचकम् । अहकारस्सात्मा अभिमान्यहमात्मनः ।
कस्मै प्रयोजनाय अहंभिदे देवादावहममललक्षणाभिमाननिवृत्तये ॥
विमुक्तिपरमाध्वनां तव पडध्वनामास्पदं
पदं निगमवेदिनो जगति वामदेवादयः ।
कथंचिदुपशिक्षिता भगवतैव संविद्रते
वयं तु विरलान्तराः कथमुमेश तन्मन्महे ॥५॥

·शिवस्तुतिः। विमुक्तिपरमेति । प्रसिद्धा निगमवेदिनो वामदेवादय ऋषयः भगवतैव ज्ञानमुक्तिवैरा- ग्यादिगुणवतैव त्वया उपशिक्षिताः सन्तो विमुक्तिपरमाध्वनां विमुक्तो परमा असक्ता एते. पामध्वनामागमभूतानां घडध्वना षड्दर्शनानामास्पदं विषयत्वेनाश्रयीभूतं तव पदं पद्यत इति पदं ज्ञेयं परं ब्रह्मतत्त्वरूपं वा कथंचिन्महतायासेन यथाकथंचित् केनचित्प्रकारेण न तु सामस्त्येन संविदते जानन्तिः । 'समो गम्यूच्छिपच्छिस्वरत्यतिश्रुविदिभ्यः' इति विदे- रात्मनेपदम् । 'वेत्तेविमाषा' इति रुट् । यद्वा संविद्रते संविदि ज्ञाने रतिर्यस्य स संविदति- स्तस्य संबुद्धिः तदा जानन्तीति शेषः । हे उमेश विरलान्तराः विरलमल्पविषयमन्तरं मनो येषां ते विरलान्तरा वयं तु विशेपेण तत् परं ब्रह्म तव स्वरूपं कथं मन्महे जानी. महे । यदा विज्ञा वामदेवादयी भवदुपदिष्टाः सन्तस्तदुपास्यं परं ब्रह्म त्वत्स्वरूपं वा का. स्न्येन ज्ञातुमशक्तास्तदाल्पज्ञा वयं कथं विशेपेण सामस्त्येन जानीमहे इति भावः ॥ कठोरितकुठारया ललितशूलया वाहया रणड्डमरया स्फुरद्धरणया सखट्वाङ्गया। चलामिरचलाभिरप्यगणिताभिरुन्नृत्यत- श्चतुर्दश जगन्ति ते जय जयेत्ययुर्विमयम् ॥ ६ ॥ कठोरेति । हे महेश, कठोरितकुठारया कठोरितः कुठारो यस्यां सा तया । ललितं शूलं यस्यां सा तया । रणहमरो यस्यां सा तया । स्फुरद्धरणया । एवंविधया बाहया । जातावेकवचनम् । याहाभि हुभिश्चलामिश्वश्चलाभिरवलाभिः स्थिराभिरगणिताभिर- संख्याभिः । अतिनतनवृत्तिभिरिति विशेष्यपदाध्याहारो योद्धव्यः । उन्नृत्यत उच्चैर्नर्तनं कु- वतस्ते तव चतुर्दशजगन्ति चतुर्दशभुवनानि तनिष्ठा जना वा युवत् (१) जय जयति न- न्दन्तो विस्मयमयुः प्रापुः ॥ पु(पारत्रिपुररन्धनं विविधदैत्यविध्वंसनं पराक्रमपरम्परा अपि परा न ते विस्मयः । अमर्पबलहर्पित क्षुभितवृत्तनेत्रोज्ज्वल- ज्वलज्ज्वलनहेलया शलभितं हि लोकत्रयम् ॥ ७ ॥ पुरेति । हे महारुद्र, पु(प)राणामन्याभेद्यत्वेनोत्कृष्टानां त्रयाणां पुराणां रन्धनं भस्मी. करणम् । विविधदैत्यविध्वंसनम् । इत्यादाः परा अपि पराक्रमाणां परम्परा अपि ते वि. स्मयो न आथर्यो न । हे अमर्पलहर्षित, अमर्पपलाभ्यां कोपसामाभ्यां हर्षितो हर्षे प्राप्तः। लोकानां भुवनानां प्रयं तव शुभितवृत्तनेत्रोज्ज्वलज्वलज्वलनहेलया क्षुभितं क्षोभ- युक्त वृत्तं वर्तुलं यनेत्रं तत्सामर्यादुज्ज्वलः प्रकाशमानो ज्वलन् दहन ज्वटनोऽमिस्तस्य हेलया ज्वालाविलासेन 'हेला विलासे-' इत्यभिधानम् । शलभितं हि शलभवत् संजातं हि । यथा शलभोऽमी प्रविये भस्मीभवति, तद्विद्भस्मीभूतमित्यर्थः ॥

·काव्यमाला। सहस्रनयनो गुहः सहसहस्ररश्मिविधु- . वृहस्पतिरुताप्पतिः ससुरसिद्धविद्याधराः । भवत्पदपरायणाः श्रियमिमां ययुः प्रार्थिनां भवान्सुरतरुदृशं शिव(दिश) शिवां शिवावल्लभ ॥ ८ ॥ सहलेति । हे रुद्र, सहस्रनयन इन्द्रः, गुहः स्कन्दः, सहस्र रहमयो यसासौ सह- खदिमः सूर्यः, तेन सहवर्तमान एवं भूतो] विधुश्चन्द्रः, वृहस्पतिः। उत्तशब्दोऽप्यर्थः । अप्पतिरपां पतिर्वरुणः, शकाचा इति शेषः(2) । ससुरसिद्धविद्याधराः सर्वे तत्तद्योगजना भवत्पदं भवदुपास्यं ब्रह्म परमयनमाश्रयो येषां ते भवत्पदपरायणाः सन्त इमा तद्योग्यां श्रिय संपदं ययुः प्रापुः । यतो भवान्याधिनां सुरतरुः कल्पवृक्षः । सुचिन्तितमनोरथ- प्रदः । हे शिवावल्लम उमाकान्त, ल मह्यं शिवां महलां दृशं दृष्टि दिश देहि ।। तब प्रियतमादतिप्रियतमं सदैवान्तरं पयस्युपहितं घृतं स्वयमिव थियोवालभम् । विभिद्य लघुबुद्धयः स्वपरपक्षलक्ष्यायितं पठन्ति हि लुठन्ति ते शठहृदः शुचा शुण्ठिताः ॥ ९॥ तवेति । लघुबुद्धयः क्षिप्रबुद्धयः । सूक्ष्मार्थदर्शिन इति यावत् । 'लघु क्षिप्रमर द्रुतम्' इत्यमरः । एवंविधाः पण्डिताः तव प्रियतमावस्तुतोऽतिप्रियतमं निरुपाधिविषयम् एका- न्तभक्तत्वात् । तदुक्तम्-'एकान्तानां न कस्यचिदर्थे नारायणो देवः सर्वमन्यत्तदर्थ- कम्' इति । सदैव स्वपरपक्षयोः पूर्वपक्षसिद्धान्तयोः लक्ष्यवत् आचरितमान्तरमन्तरे व. र्तमानं कथमिव पयस्युपहितं स्वयं स्वेच्छया रतं घृतमिव श्रियो वल्लभं लक्ष्मीकान्तं वि- भिद्य वैद्य । तन्मीमांसा यथा क्षीरे तत्स्थितं घृत क्षीरादिविवेक्षण(केन) जानन्ति तथा तदन्तर्गत ब्रह्म ज्ञात्वा पठन्ति । शिष्येभ्य उपदिशन्तीति भावः । शठहृदः परव. ञ्चनचित्ताः ये के ब्रह्मवादिनस्ते शुचा शोकेन शुण्ठिताः स्तम्भिताः सन्तो लुठन्ति । नित्यं निरये पतन्तीत्यर्थः । उक्तं च श्रीमद्भागवते–'एवं तत्समुपासीना न मुह्यन्ति शुचार्पिताः' इति । तथा जीवात्मभेदज्ञानमेव मोक्षसाधनं नाद्वतज्ञानमिति भावः ॥ निवासनिलयश्चिता तव शिरस्ततिर्मालिका कपालमपि ते करे त्वमशिवोऽस्यनन्तर्षियाम् । तथापि भवतः पदं शिव शिवेत्यदो जल्पता- मकिंचन न किंचनावृजिनमस्ति भस्मीभवेत् ॥ १० ॥ निवासति । हे महेश चिता श्मशानभूमिः तव निवासनिलयो निवासस्थाश्रयः, शिर: स्ततिः शिरःपरम्परा तब मालिका, ते को कपालमपि विद्यते, वमनन्तधियां बहिर्ट- ।

·शिवस्तुतिः । टीनां पामराणामशिवोऽमहलोऽनि । यद्यप्येवम्, तथापि हे अकिंचन अविद्यमानकिंचन, किमप्यासमन्ताद्वर्तमानं पापं नास्ति । कि तु सर्व मस्मीमवेदित्यर्थः ॥ त्वमेव किल कामवकसकलकाममापूरय- सदा त्रिनयनो भवान्वहसि चात्रिनेत्रोद्भवम् ।' विपं विपधरान्दधत्पिति तेन चानन्दवा- विरुद्धचरितोचिता जगदधीश ते भिक्षुता ॥ ११ ॥ त्वमेवेति । हे विरुद्धचरिद्र, त्वमेव कामं कन्दर्प दहतीति कामधा किल सकलानां योग्यानां काममभिलापमापूरयन्वतसे । अत्र शब्दमात्रसामान्येन विरोधभावः । अर्थ- भेदाद्विरोधपरिहारः । सदा विनयनत्रिनेत्रः, अत्रिनेत्रोद्भवं चन्दं वहसि च । विषधरान् दधत् सन् विषं पियसि तेन विषपानेनानन्दवांश्च भवति । हे जगदधीस, ते भिक्षुता न्याया। अत्र विरोधाभासोऽलंकारः ॥ नमः शिवशिवाशिवाशिवशिवा कृन्ताशिवं नमो हर हराहराहरहरान्तरी मे दृशम् । नमो भव भवाभवप्रभव भूतये ते भवन् नमो मृड नमो नमो नम उमेश तुम्यं नमः ॥ १२ ॥ नमः शिवेति । हे शिव शिव, शिवानां योग्यजीवानां शिवं करोतीति (शिवं भव. तीति) शिवः अस्य संथुद्धिः शिव । तत्करोति तदाच?' इति गिजन्ताछिवयतेः सु. धातोः 'अप्रत्ययात्' इति अप्रत्ययः (१)। हे अशिवाशिव, अशिवानामयोग्यजीवानाम- शुभोऽशुभकरस्तत्संबुद्धिः । नमस्तुभ्यमिति शेषः । हे शिवार्ध, शिवा अर्ध यस्यासी त- . धोक्तः तत्संवृद्धिः तं मम अशिवममहलं कन्त नाशय । हे हरहर । आदराविरुक्तिः। हुन् नमः । अहरहः निरन्तरं वीप्सायामव्ययीमाकः (१) । अन्तरोऽन्तरे सर्वे यस्य र. स्थत (1) इत्यन्तरो विष्णुस्तत्संपन्धिनी दृशं झानं मह्यमाहर देहि । हे अभव, तुभ्यं नमः। हे अमवप्रभव । अभवस्य प्रभव उत्पादको यस्य सोऽभवप्रभवस्तत्संयुद्धिः तुभ्यं नमः । हे मवन्, मतये मवेति । हे मृड, तुभ्यं नमो नमः । अवादरनरन्तर्याभ्यां नमो नमः कर्तव्यनिति पुनः पुनशक्तिः ॥ सतां श्रवणपद्धति सरतु संनतोक्तेत्यसौ शिवस्य करुणाकुराप्रतिकृतात्सदा सोदिता । १. अस्य त्रियान्' त्यधिकारे विधानाचिन्तमिदम्, तस्मातवादेराकृतिगणलादच्. प्रत्ययो पोना. १५ ·काव्यमाला। इति प्रथितमानसो व्यधित नाम नारायणः शिवस्तुतिमिमां शिवां लिकुचिसूरिसूनुः सुधीः ॥ १३॥ सतामिति । सासा शिवस्तुतिः सतां साधूनां श्रवणपद्धति कर्णमार्ग सरतु गच्छतु । किंभूता । संनतोक्ता संनता (तेन) नम्रेणोक्ता । पुनः । प्रतिकृतात शिवस्त करुणाकुरा• त्सदोदिता । उक्ता । नारायणो नाम लिकुचिमूरिम्नुरिमां शिवां शिवस्तुति व्यधित क. तवान् । किंभूतः । प्रधित ख्यातं मानसं यस्य सः ॥ इति श्रीलिकुचिसूरिसुनुनारायणपण्डिताचार्यविरचिता सव्याख्या शिवस्तुतिः समाप्ता । । श्रीमच्छंकराचार्यभगवत्पादविरचितं त्रिपुरसुन्दरीमानसिकोपचारपूजास्तोत्रम् । मम न भजनशक्तिः पादयोस्ते न भत्ति- न च विषयविरक्तिर्ध्यानयोगे न संक्तिः । इति मनसि सदाहं चिन्तयन्नायशक्त रुचिरवचनपुप्पैरर्चनं संचिनोमि ॥ १ ॥ व्याप्तं हाटकविग्रहलचरैरारूढदेवव्रनैः पोतैराकुलितान्तरं मणिधेरैर्भूमीधरैर्भूपितम् । आरक्तामृतसिन्धुमुद्धरचलद्वीचीचयव्याकुल- व्योमानं परिचिन्त्य संततमहो चेतः कृतार्थीभव ॥ २॥ तलिनुज्ज्वलरत्ननालविलसत्कान्तिच्छटाभिः स्फुटं कुर्वाणं वियदिन्द्रनापनिचराच्छादितं सर्वतः 1 उच्चैः शृङ्गनिपण्णदिव्यवनितावृन्दाननगोडस- गीताकर्णननिश्चलासिलमृगं द्वीपं नमस्कुर्वहे ॥ ३ ॥ जातीचम्पकपाटलादिसुमनःसौरम्यसंभावित हीकारधनिकण्ठकोकिलकुपोटासिचूतमम् । आविर्भूत सुगन्धिचन्दनवनं दृष्टिप्रिय नन्दनं चश्चयञ्चलनश्चरीकचटुलं चेतश्चिरं निन्तय ॥ ४ ॥ १.अति:' का 'भक्तिः'ग, १. 'एस' क.

·त्रिपुरसुन्दरीमानसिकोपचारपूजास्तोत्रम् । परिपतितपरागैः पाटलोणिभागो विकसितकुसुमोच्चैः पीतचन्द्रार्करश्मिः । अलिशुकपिकराजीकूजितः श्रोत्रहारी स्फुरतु हृदि मदीये नूनमुद्यानराजः ॥ ५॥ रम्यद्वारपुरप्रचारतमप्सां संहारकारिप्रभ- स्फूर्जत्तोरणभारहारकमहाविस्तारहारधुते । , लोणीमण्डलहेमहारविलसत्संसारपारपद- प्रोद्यद्भकमनोविहार कनकप्राकार तुभ्यं नमः ॥ ६ ॥ उद्यत्कान्तिकलापकल्पितनभः स्फूर्नद्वितानप्रमः सत्कृष्णागुरुधूपवासितवियत्काष्ठान्तरे विश्रुतः । सेवायातसमस्तदैवतगणैरासेव्यमानोऽनिशं सोऽयं श्रीमणिमण्डपोऽनवरतं मच्चेतसि द्योतताम् ॥७॥ कापि प्रोद्भटपद्मरागकिरणनातेन संध्यायितं कुत्रापि स्फुटविस्फुरन्मरकतद्युत्या तमिस्रायितम् । मध्यालम्बिविशालमौक्तिकरुचा ज्योत्स्नायितं कुत्रचि- मातः श्रीमणिमन्दिरं तव सदा वन्दामहे सुन्दरम् ॥८॥ उत्तुङ्गालयविस्फुरन्मरकतप्रोद्यत्प्रभामण्डला- न्यालोक्याङ्कुरितोत्सवैर्नवतृणाकीर्णस्थलीशङ्कया। नीतो वानिमिरुत्पर्य वत रथः सूतेन तिग्माते- वल्गावल्गितहस्तमस्तशिखर कष्टेरितः प्राप्यते ॥ ९ ॥ मणिसदनसमुद्यत्कान्तिधारानुरक्ते वियति वरमसंध्याशतिनो भानुरथ्याः । शिथिलितगतकुप्यत्सूतहुंकारनादैः कथमपि मणिगेहादुच्चकैरुचलन्ति ॥ १० ॥ १. 'मुर' क-ग. २. 'पारफ क. ३. 'मह' क. ४. मण्डलीमाटोक.

·काव्यमाला। भच्या किं नु समर्पितानि बहुधा रत्नानि पायोधिना किं वा रोहणपर्वतेन सदनं यैविश्वकर्माकरोत् । आ ज्ञातं गिरिजे कटाक्षकलया नूनं त्वया तोपिते शंभौ नृत्यति नागराजफणिना कीर्णा मणिश्रेणयः ॥ ११ ॥ विदूरमुक्तवाहनैविनम्रमौलिमण्डलै- निर्वद्धहस्तसंपुटैः प्रयत्तसंयतेन्द्रियैः । विरञ्चिविष्णुशंकरादिभिर्मुदा तवाम्बिके प्रतीक्ष्यमाणनिर्गमो विभाति रत्नमण्डपः ॥ १२ ॥ ध्वनन्मृदङ्गकाहलः प्रगीतकिनरीगणः प्रवृत्तदिव्यकन्यकः प्रवृत्तमङ्गलक्रमः । प्रकृष्टसेवकवनः प्रहृष्टभक्कमण्डलो मुदे ममास्तु संततं त्वदीयरत्नमण्डपः ॥ १३ ॥ प्रवेशनिर्गमाकुलैः स्वकृत्यरत्नमानसै- वहि:स्थितामरावलीविधीयमानमक्तिभिः । विचित्रवत्रभूषणैरुपेतमङ्गनाजनैः सदा करोतु मङ्गलं ममेह रनमण्डपः ॥ १४ ॥ सुवर्णरत्नभूपितैर्विचित्रवस्त्रधारिभि- गृहीतहेमयष्टिभिनिरुद्धसर्वदेवतैः । असंख्यसुन्दरीमनैः पुरस्थितैरधिष्ठितो मदीयमेतु मानसं त्वदीयतुतोरणः ॥ १५ ॥ इन्द्रादींश्च दिगीश्वरान्सहपरीवारानयो सायुधा- न्योपिद्रूपधरान्वदिक्ष निहितान्संचिन्त्य हृत्पङ्कजे । शहे श्रीवमुधारया वमुमतीयुक्तं च पड़ लर- कामं नौमि रतिप्रियं सहचरं प्रीत्या वसन्तं भजे ॥१६॥ 'दादीन्दिगधीरा' क. २. 'नियता' क. ३. रवं. क.

·त्रिपुरसुन्दरीमानसिकोपचारपूजास्तोत्रम् । ११७ गायन्तीः कलवीणयातिमधुरं हुंकारमातन्वती- रिम्यासकृतस्थितीरिह सरखत्यादिकाः पूजयन् । द्वारे नौमि मदोन्मदं सुरगणाधीशं मदेनोन्मदा मातङ्गीमसिताम्बरां परिलसन्मुक्ताविभूषां. मजे ॥ १७ ॥ कस्तूरिकाश्यामलकोमलाङ्गी कादम्बरीपानमदालसाङ्गीम् । वामस्तनालिङ्गितरत्नवीणां मातङ्गकन्यां मनसा स्मरामि ॥ १८ ॥ विकीर्णचिकुरोल्करे विगलिताम्बराडम्बरे मदाकुलितलोचने विमलभूषणोद्भासिनि । तिरस्करिणि तावकं चरणपङ्कजं चिन्तय- करोमि पशुमण्डलीमेलिकमोहदुग्धाशयाम् ॥ १९ ॥ प्रमत्तवारुणीरसैविधूर्णमानलोचनाः प्रचण्डदैत्यसूदनाः प्रविष्टभकमानसाः। उपोढकाजलच्छविच्छटाविराजिविग्रहाः कपालशूलधारिणीः सुवे त्वदीयदूतिकाः ॥ २०॥ स्फूर्जन्नव्ययवाङ्करोपलसिताभोगैः पुरः स्थापित- दीपोद्भासिशरावशोभितमुखैः कुम्भैनवैः शोमिना । स्वर्णाबद्धविचित्ररत्नपटलीचञ्चत्कपाटश्रिया युकं द्वारचतुष्टयेन गिरिजे वन्दे मणीमन्दिरम् ॥ २१ ॥ आस्तीर्णारुणकम्बलासनयुतं पुप्पोपहारौन्वित दीप्तानेकमणिप्रदीपसुभगं राजद्वितानोत्तमम् । धूपोद्गारिसुगन्धिसंभ्रममिलद्धृङ्गावलीगुज्जितं कल्याणं वितनोतु मेऽनवरतं श्रीमण्डपाम्यन्तरम् ॥ २२॥ कनकरचिते पञ्चप्रेतासनेन विराजिते मणिगणचिते रक्तश्वेताम्बरास्तरणोत्तमे । कुसुमसुरभी तल्पे दिव्योपधानसुखावहे हृदयकमले प्रादुर्भूतां भजे परदेवताम् ॥ २३ ॥ १. 'मधिकमोहमग्धाशयाम्' क. २. 'पोद्भा' क. ३. 'राचितम्' क.

·त्रिपुरसुन्दरीमानसिकोपचारपूजास्तोत्रम् । पीनोत्तुङ्गपयोधराः परिलसत्संपूर्णचन्द्रानना रत्नवर्णविनिर्मिताः परिलमत्सूक्ष्माम्बरप्रावृताः । हेमनानघटीस्तथा मृदुपटीरुद्धर्तनं कौसुमं तैलं कङ्कतिकां करेषु दधतीर्वन्देऽम्ब ते दासिकाः ॥ ३१ ॥ तन्त्र स्फाटिकपीठमेत्य शनकैरुत्तारितालंकृति- नीचरुज्झितकञ्चकोपरिहितारक्तोत्तरीयाम्बरा । वेणीवन्धमपास्य कङ्कतिकया केशप्रसादं मना- कुर्वाणा परदेवता भगवती चित्ते मम द्योतताम् ॥ ३२ ॥ अभ्यङ्गं गिरिजे गृहाण मृदुना तैलेन संपादितं काश्मीरैरगरुद्रवर्मलयजेरुद्वर्तनं कारय । गीते किंनरकामिनीभिरभितो वाद्ये मुदा वादिते नृत्यन्तीमिह पश्य देवि पुरतो दिव्याङ्गनामण्डलीम् ॥ ३३ ॥ कृतपरिकरबन्धात्तुङ्गपीनस्तनाव्या मणिनिवहनिबद्धा हेमकुम्भीर्दधानाः । मुरभिप्तलिलनिर्यद्गन्धलुब्धालिमालाः सविनयमुपतस्थुः सर्वतः स्नानदास्यः ॥ ३४ ॥ उद्गन्धैरगुरुद्रवैः सुरभिणा कस्तूरिकावारिणा स्फुर्नत्सौरभयक्षकर्दमजलैः काश्मीरनीरैरपि । पुप्पाम्भोभिरदोषतीर्थसलिलैः कर्पूरपायोभरैः स्नानं ते परिकल्पयामि गिरिजे भत्तया तदनीकुरु ॥ ३५ ॥ प्रत्यहं परिमार्नयामि शुचिना वस्त्रेण संमोञ्छनं कुर्वे केशकलापमायततरं धूपोत्तमैपितम् । आलीन्दपिनिर्मितां नवनिकामास्थाप्य रत्नप्रभ भकत्राणपरे महेशगृहिणि नानाम्बरं मुच्यताम् ॥ ३१ ॥ पीतं ते परिकल्पयामि निविडं चण्डातक चण्डिके सूक्ष्म निग्धमुरीफुरुप्प वसनं सिन्दूरपूरप्रभम् । १. 'हना' क. २. "सार रन्ययना' क्र.३. 'चन्द्रान' क.

·११८ काव्यमाला । सर्वाङ्गस्थितिरम्यरूपरुचिरां प्रातः समभ्युत्थितां जम्भामञ्जमुखाम्वुजा मधुमदव्याघूर्णदक्षित्रयाम् । सेवायातसमस्तसंनिधिसखीः संमानयन्ती दशा संपश्यन्सरदेवतां परमहो मन्ये कृतार्थ जनुः ॥ २४ ॥ उच्चैस्तोरणवर्तिवाद्यनिवहत्वाने समुज्जम्भिते भक्कै मिविलग्नमौलिभिरलं दण्डप्रणाने कृते । नानारत्नसमूहनद्धकथनस्थालीसमुद्भासितां. प्रातस्ते परिकल्पयामि गिरिजे नीराजनामुज्ज्वलाम् ॥२५॥ पाद्यं ते परिकल्पयामि पदयोरध्य तथा हस्तयोः सौधीभिर्मधुपर्कमम्य मधुरं धाराभिराखादय । तोयेनाचमनं विधेहि शुचिना गाङ्गेन मत्कल्पितं साष्टाङ्गं प्रणिपातमीशदयिते दृष्टया कृतार्थीकुरु ॥ २६ ॥ मातः पश्य मुखाम्बुजं सुविमले दत्ते मया दर्पणे देवि खीकुरु दन्तधावनमिदं गङ्गाजलेनान्वितम् । सुप्रक्षालितमाननं विरचयन्निग्धाम्बरप्रोञ्छनं दागङ्गीकुरु तत्वमम्ब मधुरं ताम्बूलमाखादय ॥ २७ ॥ निधेहि मणिपादुकोपरि पदाम्बुजं मजना- लयं ब्रज शनैः सखीकृतकराम्बुजालम्बनम् । महेशि करुणानिधे तव गन्तपातोत्सुका- विलोकय मनागमूनुभयसंस्थितान्दैवताम् ॥ २८ ॥ हेमरनवरणेन वेष्टितं विस्तृतारुणवितानशोभितम् । सञ्चसर्वपरिचारिकाजनं पश्य मजनगृहं मनो मम ॥ २९ ॥ कनककलशनालस्फाटिकनानपीठा- धुपकरणविशालं गन्धमत्तालिमालम् । स्फुरदरुणवितानं मजुगन्धर्वगानं परमशिवमहेले मजनागारमेहि ॥ ३० ॥ 1. 'समभ्युचिता क.

·त्रिपुरसुन्दरीमानसिकोपचारपूनास्तोत्रम् । ११९ पीनोत्तुङ्गपयोधराः परिलसत्संपूर्णचन्द्रानना रत्नवर्णविनिर्मिताः परिलसत्सूक्ष्माम्बरप्रावृताः। हेमस्नानघटीस्तथा मृदुपटीरुद्वर्तनं कौसुमं तैलं कङ्कतिकां करेषु दधतीर्वन्देऽभव ते दासिकाः ॥ ३१ ॥ तत्र स्फाटिकपीठमेत्य शनकैरुत्तारितालंकृति- नाँचेरुज्झितकशुकोपरिहितारकोत्तरीयाम्बरा । वेणीवन्धमपास्य कङ्कतिकया केशप्रसादं मना- कुर्वाणा परदेवता भगवती चित्ते मम द्योतताम् ॥ ३२ ॥ अभ्यङ्गं गिरिजे गृहाण मृदुना तैलेन संपादितं काश्मीरैरगदवैर्मलयजेरुद्वर्तनं कारय । गीते किंनरकामिनीभिरभितो वाये मुदा वादिते नृत्यन्तीमिह पश्य देवि पुरतो दिव्याङ्गनामण्डलीम् ॥ ३३ ॥ कृतपरिकरवन्धास्तुङ्गपीनस्तनाढ्या मणिनिवहनिबद्धा हेमकुम्भीर्दधानाः । सुरभिसलिलनिर्यद्गन्धलुब्धालिमालाः सविनयमुपतस्थुः सर्वतः स्नानदास्यः ॥ ३४ ॥ उद्गन्धैरगुरुद्रवैः सुरभिणा कस्तूरिकावारिणा स्फूर्जसौरभयक्षकर्दमनलैः काश्मीरनीरैरपि । पुप्पाम्भोभिरशेपतीर्थसलिलैः कर्पूरपाथीभरैः स्नानं ते परिकल्पयामि गिरिजे भत्त्या तदङ्गीकुरु ॥ ३५ ॥ प्रत्यङ्गं परिमार्नयामि शुचिना वस्त्रेण संप्रोञ्छनं कुर्वे केशकलापमायततरं धूपोत्तमेधूपितम् । आलीवृन्दविनिर्मितां जवनिकामास्थाप्य रखनभं भकमाणपरे महेशगृहिणि नानाम्बरं मुच्यताम् ॥ ३१ ॥ पीतं ते परिकल्पयानि निविडं चण्डातक चण्डिके सूक्ष्म निग्धमुरीकुरुप्प वसनं सिन्दूरपूरप्रभम् । 1. 'हना' क. २. 'शार रम्यमां' क... 'चन्दानक.

·१२० काव्यमाला। मुक्तारवविचित्रहेमरचनाचारप्रभाभावरं नीलं कभुकमर्पयामि गिरिशप्राणप्रिये सुन्दरि ॥ ३७ ॥ विलुलितचिकुरेण च्छादितांसप्रदेशे मणिनिकरविराजत्पादुकान्यस्तपादे । मुललितमवलम्व्य द्राक्सखीमंसदेशे गिरिशगृहिणि भूपामण्डपाय प्रमाहि ॥ ३८ ॥ लसत्कनककुट्टिमस्फुरदमन्दमुक्तावली- समुल्लसितकान्तिभिः कलितशकचापत्रजे। महाभरणमण्डपे निहितहेमसिंहासनं सखीननसमावृतं समधितिष्ठ कात्यायनि ॥ ३९ ॥ निग्धं कङ्कतिकामुखेन शनकैः संशोध्य केशोत्कर सीमन्तं विरचय्य चारु विमलं सिन्दूररेखान्वितम् । मुक्ताभित्रथितालकां मणिचितैः सौवर्णसूत्रः स्फुट प्रान्ते मौक्तिकगुच्छकोपलतिका प्रमामि वेणीमिमाम् ॥१०॥ विलम्बिवेणीभुजगोत्तमाङ्गस्फुरन्मणिभ्रान्तिमुपानयन्तम् । खरोचिपोल्लासितकेशपाशं महेशि चूडामणिमर्पयामि ॥ ४१ ॥ त्वामाधयद्भिः कवरीतमिवन्दीकृतं दागिव भानुविम्बम् । मृडानि चूडामणिमादधानं वन्दामहे तावकमुत्तमानम् ॥ ४२॥ खमध्यनद्धहाटकस्फुरन्मणिप्रभाकुलं विलम्त्रिमौक्तिकच्छटाविराजितं समन्ततः । निवद्धलक्षचक्षुषा भवेन भूारे भावितं समर्पयामि भास्वरं भवानि मालभूषणम् ॥ ४३ ॥ नीनाम्भोरुहखजरीटनुपमाविलारविलारके कुर्वाण फिल कामवैरिमनसः कंदपवाणप्रभाम् । माध्वीपानमदारुणेऽतिचपले दी हगम्भोरुहे देवि वर्णशलारुयोजितमिदं दिव्याञ्जनं दीयताम् ॥४४॥ 1. "दिलकलिन्द्' क. १. 'स्तनद्दनरहाटक' क. .

·त्रिपुरसुन्दरीमानसिकोपचारपूजास्तोत्रम् । मध्यस्थारुणरवकान्तिरुचिरां मुक्कामुगोद्भासिता दैवाद्भार्गवजीवमध्यगरवेदीमधः कुर्वतीम् । उत्सिकाधरबिम्बकान्तिविसरैभॊमीभवन्मौक्तिका मद्दत्तामुररीकुरुप्व गिरिजे नासाविभूषामिमाम् ॥ ४५ ॥ उडुकृतपरिवेपस्पर्धया शीतभानो- रिव विरचितदेहद्वन्द्वमादित्यविम्बम् । अरुणमणिप्रमुद्यत्मान्तविनाजिमुक्त अवसि परिनिधेहि वर्णताटकयुग्मन् ॥ १६ ॥ मरकतवरपद्मरागहीरोत्थितगुलिकात्रितयावनद्धमध्यम् । विततविमलमौक्तिकं च कण्ठाभरणमिदं गिरिजे समर्पयामि ॥ १७ ॥ नानादेशसमुत्यितैमणिगणप्रोद्यत्यभामण्डल- व्याप्तराभरणविराजितगलां मुक्ताछटालंकृताम् । मध्यस्थारुणरत्रकान्तिरुचिरां प्रान्तस्यमुक्ताफल. सातामम्ब चतुप्किका परशिवे वक्षःस्थले स्थापय ॥ ४८ ॥ अन्योन्यं प्लावयन्ती सततपरिचलत्कान्तिकल्लोलनालेः कुर्वाणा मजदन्तःकरणविमलतां शोमितेव त्रिवेणी। मुकाभिः पद्मरागैमरकतमणिभिनिर्मिता दीप्यमाने- नित्यं हारत्रयी ते परशिवरसिक चेतसि द्योततां नः ॥४९॥ करसरसिननाले विस्फुरत्कान्तिनाले विटसदमटशोभे चवदीशामिली। विविधमणिमयूलोझासितं देवि दुर्ग कनककटकयुग्मं बाहुयुग्ने निधेहि ॥ ५० ॥ व्यालम्बमानसितपट्टकगुच्छशोभि स्फूर्नन्मणीपरितहारविरोचमानम् । मातमहेशमहिले तर बाहुनले फेयूरकद्वयमिदं विनिवेशयानि ॥ ११ ॥ ९ ·१२२ काव्यमाला। विततनिजमयूखैनिर्मितामिन्द्रनीलै- विजितकमलनालालीनमत्तालिमालाम । मणिगणखचिताभ्यां कङ्कणाम्यामुपेतां कलय वलयरानी हस्तमूले महेशि ॥ ५२ ।। नीलपट्टमृदुगुच्छशोभितावद्धनैकमणिजालमञ्जुलाम् । अर्पयामि वलयात्पुरःसरे विस्फुरत्कनकतैतृपालिकाम् ॥ १३ ॥ आलवालमिव पुष्पधन्वना बालविद्रुमलतासु, निर्मितम् । अङ्गुलीषु विनिधीयतां शनैरङ्गुलीयकमिदं मर्पितम् ॥ १४ ॥ विजितहरमनोभूमत्तमातङ्गकुम्भ- स्थलविलुलितकूजत्किङ्किणीजालतुल्याम् । अविरतकलनादैरीशचेतो हरन्ती विविधमणिनिवद्धां मेखलामर्पयामि ॥ ५५ ॥ व्यालम्बमानवरमौक्तिकगुच्छशोभि- विभ्रानिहाटकपुटद्वयरोचमानम् । हेना विनिर्मितमनेकमणिप्रवन्धं नीवीनिवन्धनगुणं विनिवेदयामि ॥ ५६ ॥ विनिहतनवलाक्षापङ्कवालातपौधे मरकतमणिराजीमामञ्जीरघोपे । अरुणमणिसमुद्यत्कान्तिधाराविचित्र- स्तव चरणसरोजे हंसकः प्रीतिमेतु ॥ १७ ॥ निबद्धशितिपट्टकावरगुच्छसंशोभितां कलक्कणितमञ्जुलां गिरिशचित्तसंमोहनीम् । अमन्दमणिमण्डलीविमलकान्तिकिर्मीरिता निधेहि पदपङ्कजे कनकपुहरूमम्बिके ।। १८ ॥ विस्फुरत्सहनरागरजिते शिजितेन कलिता सखीननेः । पद्मरागमणिनूपुरद्वयीमर्पयामि तव पादपङ्कजे ।। ५९ ॥ १. 'टलित' क.

·त्रिपुरसुन्दरीमानसिकोपचारपूनास्तोत्रम् । १२३ पदाम्बुजमुपासितुं परिगतेन शीतांशुना कृतां तनुपरम्परामिव दिनान्तरागारुणाम् । महेशि नवयावकद्रवमरेण शोणीकृतां नमामि नखमण्डली चरणपङ्कजस्यां तव ॥ १० ॥ नारक्तश्वेतपीतंस्फुरदुरुकुसुमैश्चित्रितां पट्टसूत्र- देवस्त्रीमिः प्रयत्नादगुरुसमुदितै पितां दिव्यधूपैः । उद्यद्धान्धपुप्पंधयनिवहसमारब्धझांकारगीतां चश्चत्कहारमालां परशिवरसिके कण्ठपीठेऽर्पयामि ॥ ११ ॥ गृहाण परमामृतं कनकपात्रसंस्थापित समर्पय मुखाम्बुजे विमलवीटिकामम्बिके । विलोकय मुखाम्बुर्ज मुकुरमण्डले निर्मले निधेहि मणिपादुकोपरि पदाम्बुजं सुन्दरि ।। ६२ ।। आलम्ब्य स्खसखी करेण शनकैः सिंहासनादुत्थिता कूजन्मन्दमरालमञ्जुलगतिप्रोडासिभूषाम्बरा । आनन्दप्रतिपादकैरुपनिपद्वात्यैः-स्तुता वेधसा मचित्ते स्थिरतामुपैति(तु) गिरिजा यान्ती समामण्डपम् ॥१३॥ चलन्त्यामम्बायां प्रचलति समस्ते परिजने सवेगं संयाते() कैनकलतिकालंकृतिभरे । समन्तादुत्तालस्फुरितपदसंपातजनिते- झणत्कारैस्तारैणझणितमासीन्मणिगृहम् ॥ १४ ॥ नश्चद्वेषकराभिरङ्गविलसद्भपाम्बराभिः पुरो- यान्तीभिः परिचारिकामिरमरवाते समुत्सारिते । रुद्धे निर्जरसुन्दरीभिरभितः कक्षान्तरे निर्गतं वन्दे नन्दितशंभु निर्मलचिदानन्दैकरूपं महः ॥ १५ ॥ १. "दिव्यत्रीभिः' क. २. 'कलितललितालंकृतितरे' क. ३. 'रणत्कारैस्तारैर्गु- पगुणितमा क. ४. 'समुद्रारित क.

·१२४ काव्यमाला। वेधाः पादतले पतत्ययमसौ विष्णुर्नमत्यग्रतः शंभुदेहि दृगञ्चलं सुरपति दूरस्थमालोकय । इत्येवं परिचारिकाभिरुदिते संमाननां कुर्वती दृग्द्वन्द्वेन यथोचितं भगवती भूयाद्विभूत्यै मम ॥६६॥ मन्दं चारणसुन्दरीभिरभितोयान्तीभिरुत्कण्ठया नामोच्चारणपूर्वकं प्रतिदिशं प्रत्येकमावेदितान् । वेगादक्षिपथं गतान्सुरगणानालोकयन्ती शवै- लिप्स(दिसान्ती चरणाम्बुजं पथि जगत्सायान्महेशप्रिया॥६ अमे केचन पायोः कतिपये पृष्ठे परे प्रस्थिता आकाशे समवस्थिताः कतिपये दिक्षु स्थिताश्चापरे । समर्द शनकैरपास्य पुरतो दण्डप्रणामान्मुहुः कुर्वाणाः कतिचित्सुस गिरिसुते दृक्पातमिच्छन्ति ते ॥१८॥ अये गायति किनरी कलपदं गन्धर्वकान्ताः शनै- रातोद्यानि च वादयन्ति मधुरं सव्यापसव्यस्थिताः । कूजन्नपुरनादमजु पुरतो नृत्यन्ति दिव्याङ्गना गच्छन्तः परितः स्तुवन्ति निगमस्तुत्या विरश्यादयः ॥१९॥ कसैचित्सुचिरादुपासितमहामन्त्रौघसिद्धि क्रमा- देकले भवनिस्पृहाय परमानन्दस्वरूपां गतिम् । अन्यले विषयानुरक्तमनसे दीनाय दुःसापहं द्रव्यं द्वारसमाश्रिताय ददती वन्दामहे सुन्दरीम् ॥ ७० ॥ नत्रीभूय कृताञ्जलिप्रकटितप्रेमप्रसन्नानने मन्दं गच्छति संनिधौ सविनयात्सोत्कण्ठमोपत्रये । नानामनगणं तदर्थमसिलं तत्साधनं तकलं व्यावसाणमुदप्रकान्ति कलये यत्किचिदाद्यं महः ॥ १ ॥ १. 'मन्दोधार' स-ग. २. 'सानन्दं गनकरपि स्पुरतो' क. ३. किनरीकुटनिर्द' क. ४.'-नैनलों क.

·त्रिपुरसुन्दरीमानसिकोपचारपूजास्तोत्रम् । तव दहनसहरीक्षणैरेव चक्षु- निखिलपशुजनानां भीपयद्भीपणासम् । कृतवसति परेशप्रेयसि द्वारि नित्यं शरभमिधुनमुचिर्भक्तियुक्तो नतोऽसि || ७२ ॥ कल्पान्ते सरसैकदासमुदितानेकार्कतुल्यग्रमां रत्नस्तम्भनिबद्धकाञ्चनगुणस्फूर्जद्वितानोत्तमाम् । कपूरागुरुगर्भवतिकलिकाप्राप्तप्रदीपावली श्रीचक्राकृतिमुटसन्मणिमणां वन्दामहे वेदिकाम् ॥७३॥ स्वस्थानस्थितदेवतागणवृते विन्दौ मुदा स्थापित नानारत्नपिरानिहेमविलसत्कान्तिच्छटादुर्दिनम् । चञ्चत्कौमुमतूलिकासनयुतं कामेश्वराधिष्ठितं नित्यानन्दनिदानमम्ब सततं वन्दे च सिंहासनम् ।। ७४ ॥ वदद्भिरभितो मुदा जय जयेति वृन्दारकैः. कृताञ्जलिपरम्परा विदधती कृतार्या दृशा । अमन्दमणिमण्डलीखचितमहेमसिंहासनं सखीजनसमावृतं समधितिष्ठ दाक्षायणि ॥ ७५ ॥ कर्पूरादिकवतुनातमखिलं सौवर्णभृक्षारक ताम्बूलस करण्डकं मणिमयं चैलाञ्चलं दर्पणम् । विस्पूनमणिपादुके च दधतीः सिंहासनसोभित- लिष्ठन्तीः परिचारिकालव सदा वन्दामहे सुन्दरि ॥ ७६॥ स्वदमलवपुरुषकान्तिकदोलनालः स्फुटमिव दयाभिहिनिक्षेपलीलाम् । मुहुरपि च विधूते चामरग्राहिणीभिः सितकरकरगुत्रे चामरे नालयानि ॥ ७७ ॥ 1. 'दमदान स-ग. २. "गदम' क. ३. 'नमामि क. ४. 'सरस' सना. ५. ''.."हतां तनु' क. ५. संपन्धसमान्यविक्षना पी. ८. समानरुदका' क.भयानक.

·१२६ काव्यमाला। प्रान्तस्फुरद्विमलमौक्तिकगुच्छनालं चञ्चन्महामणिविचित्रितहेमदण्डम् । उद्यत्सहस्रकरमण्डलचारु हेम- छत्रं महेशमहिले विनिवेशयामि ॥ ७८ ॥ उद्यत्तावकदेहकान्तिपटलीसिन्दूरपूरप्रभा- शोणीभूतमुदनलोहितमणिच्छेदानुकारिच्छवि । दूरादादरनिर्मिताञ्जलिपुटैरालोक्यमानं सुर-. व्यूहैः काञ्चनमातपत्रमतुलं वन्दामहे सुन्दरम् ॥ ७९ ॥ संतुष्टां परमामृतेन विलसत्कामेश्वराङ्कस्थितां पुप्पौधेरैभिपूजितां भगवतीं त्वां वन्दमाना मुदा । स्फूर्जत्तावकदेहरश्मिकलनाप्राप्तस्वरूपाभिदाः श्रीचक्रावरणस्थिताः सविनयं वन्दामहे देवताः ॥ ८० ॥ आधारशक्त्यादिकमाकलय्य मध्ये समस्ताधिकयोगिनीं च । मित्रेशनाथादिकमत्र नाथचतुष्टयं शैलसुते नतोऽलि ॥ ८ ॥ त्रिपुरासुधार्णवासनमारभ्य त्रिपुरमालिनी यावत् । आवरणाष्टकसंस्थितमासनषट्कं नमामि परमेशि ॥ ८२।। ईशाने गणपं सरामि विरद्विग्नान्धकारच्छिदं वायव्ये वटुकं च कजलरुचि व्यालोपवीतान्वितम् । नत्ये महिषासुरप्रमथिनी दुर्गा च संपूजय- नाग्नेयेऽखिलभक्तरक्षणपरं क्षेत्राधिनाथं भजे ॥ ८३ ॥ उद्यानजालंधरकामरूपपीठानिमान्पूर्णगिरिप्रसकान् । त्रिकोणदक्षानिमसब्बभागमध्यस्थितान्सिद्धिकरानमामि ॥ ८ ॥ लोकेशः पृथियोपतिनिगदितो विष्णुर्नलानां प्रेभु- तेजोनाय उमापतिश्च मस्तामाशत्तथा चेश्वरः । 1. विनिवेदलाने क. २. 'र' क.३. विलस' क. ४. 'भोव्यान' क. ५. 'पति' क.

·त्रिपुरसुन्दरीमानसिकोपचारपूजास्तोत्रम् । १२७ आकाशाधिपतिः सदाशिव इति प्रेताभिधामागता- नेतांश्चक्रवहिःस्थितान्सुरगणान्वन्दामहे सादरम् ॥ ८॥ तारानाथकलाप्रवेशनिगमव्यानाद्गतासुप्रथं(जादुताशप्रभ) त्रैलोक्ये तिथिषु प्रवर्तितकलाकाष्ठादिकालक्रमम् । रत्नालंकृतिचित्रवस्त्र ललितं कामेश्वरीपूर्वक नित्यापोडशकं नमामि लसितं चक्रात्मनोरन्तरे ॥ ८६ ॥ हृदि भावितदेवनं प्रयत्नाम्युपदेशानुगृहीतभवसंघम् । स्वगुरुक्रमसंज्ञचक्ररानस्थितमोवत्रयमानतोऽसि मूनी ॥ ८७ ॥ हृदयमथ शिरः शिखाखिलाये कवचमयो नयनत्रयं च देवि । मुनिजनपरिचिन्तितं तथास्त्रं स्फुरतु सदा हृदये पडङ्गमेतत् ॥ ८८॥ त्रैलोक्यमोहनमिति प्रथिते तु चके चञ्चद्विभूषणगणत्रिपुराधिवासे । रेखात्रये स्थितवतीरणिमादिसिद्धी- मुद्रा नमामि सततं प्रकटाभिधास्ताः ॥ ८९ ॥ सर्वाशापरिपूरके वमुदलद्वन्द्वेन विभ्रानिते विस्फूर्जत्रिपुरेश्वरीनिवसतौ चक्रे स्थिता नित्यशः। कामाकर्पणिकादयो मणिगणभ्रानिष्णुदिव्याघरा योगिन्यः प्रदिशन्तु कातिफलं विख्यातगुप्ताभिधाः ॥९० ॥ महेशि वमुभिर्टसति सर्वसंक्षोभणे विभूषणगणस्फुरत्रिपुरसुन्दरीसद्मनि । अनगाकुसुमादयो विविधभूषणोद्भासिता दिशन्तु मम कातिं तनुतराश्च गुप्ताभिधाः ॥ ९१ ।। लसयुगदृशारके स्फुरति सर्वसौभाग्यदे शुभाभरणभूषितत्रिपुरवासिनीमन्दिरे। स्पिता दधतु मालं मुभगसर्वसंक्षोभिणी- मुखाः सकलसिद्धयो विदितसंप्रदायाभिधाः ॥ ९२ ॥ 1. 'दुपांग' क. २. 'चित्रित क. ३. 'विधाना:' क. .

·१२८ काव्यमाला। बहिर्दशारे सर्वार्थसाधके त्रिपुराधयाः । कुलकौलाभिधाः पान्तु सर्वसिद्धिपदायिकाः ॥ ९३ ॥ अन्तःशोभिदशारकेऽतिलालते सर्वादिरलाकरे मालिन्या त्रिपुराद्यया विरचितावाते स्थितं नित्यशः ! नानारबविभूषणं मणिगणभ्रानिष्णु दिव्याम्बर सर्वज्ञादिकशक्तिवृन्दमनिशं वन्दे निगर्भाभिधम् ॥ ९४ ॥. सर्वरोगहरेऽष्टारे त्रिपुरासिद्धयान्विते । रहत्खयोगिनीनित्यं वशिन्याद्या नमाम्यहम् ।। ९५ ॥' चूनाशोकविकासिकेतकरनःप्रोद्भासिनीलाम्बुन- प्रस्फूर्जनवमल्लिकासमुदितः पुष्पैः शरानिर्मितान् । रन्यं पुणशराप्तनं मुललितं पाशं तथा शं वन्दे तावकमायुधं परशिवे चक्रान्तराले स्थितम् ॥ ९६ ॥ त्रिकोण उदितप्रभे जगति सर्वसिद्धिप्रदे युते त्रिपुरयाम्बया स्थितवती च कामेश्वरी । तनोतु मम मङ्गलं सकलशन वजेश्वरी करोतु भगमालिनी स्फुरतु मामके चेतसि ॥ ९७ ॥ सर्वानन्दमये समतनगतामाकाद्धिते वैन्दवे भैरव्यो त्रिपुरायया विरचितावासे स्थिता सुन्दरी । आनन्दोलसितेक्षणा मणिगणभ्राजिष्णुभूपाम्बरा विस्फूद्वदना परापररहः सा पातु मां योगिनी ॥ ९८ ॥ उसकनककान्तिभानुरं सौरभस्फुरणवासिताम्बरम् । दूरतः परिहृतं मधुवतैरपयानि तव देवि चम्पकम् ॥ ९९ ॥ वैरसुद्धतमपास शंभुना मस्तके विनिहितं कलाच्छलात् । गन्धलुब्धमधुपाधितं सदा केतकीकुमुममर्पयामि ते ॥ १० ॥ चूणाकृतं द्रागिय पद्मजेन त्वदाननस्पधिसुधांशुविम्बन् । समर्पयामि स्फुटमजलिस्यं विकासिनातीकुसुमोत्करं ते ॥ १०१॥ 1. निम्मालिसा. ३. बिपुरालिदग चौ.यो. ३. त्रिपुरमाया.

·त्रिपुरसुन्दरीमानसिकोपचारपूजास्तोत्रम् । १२९ • अगरुवहलधूपानलसौरम्यरम्या. मरकतमणिराजीराजिहारिस्रगाभाम् । दिशि विदिशि विसर्पगन्धलुब्धालिमाला वकुलकुसुममालां कण्ठपीठेऽर्पयामि ॥ १०२॥ ईकारोर्ध्वगविन्दुराननमधोबिन्दुद्वयं च स्तनौ , त्रैलोक्ये गुरुगम्यमेतदखिलं हार्द च रेखात्मकम् । इत्थं कामकलात्मिकां भगवतीमन्तः समाराधय- नानन्दाम्बुधिमजने प्रलभतामानन्द, सज्जनः ॥ १०३ ॥ धूपं तेऽगरुसंभवं भगवति प्रोछासिगन्धोद्धुरं दीपं चैव निवेदयामि महसा हार्दान्धकारच्छिदम् । रत्नवर्णविनिर्मितेषु परितः पात्रेषु संस्थापित नैवेद्यं विनिवेदयामि परमानन्दात्मिके सुन्दरि ।। १०४ ॥ जातीकोरकतुल्यमोदनमिदं सौवर्णपात्रे स्थितं शुद्धानं शुचि मुद्गमाषचणकोद्भूतास्तथा सूपकाः। प्राज्यं माहिपमाज्यमुत्तममिदं हैयंगवीनं पृथ- पात्रेषु प्रतिपादितं परशिवे तत्सर्वमङ्गीकुरु ॥ १०५ ॥ दुर्गे रोहितखण्डमण्डनपलं कौर्माजखाई पृथ- क्पशिन्ति(?) मुसाधितानि मृदुना सबाजनान्यग्निना । संपन्नानि व वेसवारविसरैर्दिव्यानि भक्त्या कृता- न्यग्रे ते विनिवेदयामि गिरिजे सौवर्णपात्रयजे ॥ १०१॥ मापव्यञ्जनभातमुत्तमतम मुद्गप्रकारान्वहू- न्हारिद्रवधिकारसैविलुलितापूपांस्तथा चाणकान् । मांस सर्पिपि साधितं बहुतरं शूलाकृतं मारिवं मत्स्यांश्चैव सुसंस्कृतान्परशिवे संस्थापयाम्यग्रतः ॥ १०७ ॥ 1. 'चिम्पीसूरमा कपिलवृहत्तीप्माम्डकोशातकीरताकानि पटोलमानि मृदुना मुसाधितान्यामिना' ख.

·१३० काव्यमाला। निम्बूकाकचूतकन्दकदलीकौशातकीकर्कटी- धात्रीविल्वकरीरकविरचितान्यानन्दचिद्विग्रहे । राजीभिः कटुतैलसैन्धवहरिद्राभिः स्थितान्पातये संघानानि निवेदयामि गिरिजे भूरिप्रकाराणि ते ॥ १०८ ॥ सितयाञ्चितलड्डुकबजान्मृदुपूपान्मृदुलाश्च पूरिकाः । परमान्नमिदं च पार्वति प्रणयेन प्रतिपादयामि ते ॥ १०९ ॥ दुग्धमेतदनले सुसाधितं चन्द्रमण्डलनिभं तथा दधि । फाणितं शिसरिणी सितासितां सर्वमम्ब विनिवेदयामि ते॥११०॥ अग्रे ते विनिवेद्य सर्वममितं नैवेद्यमङ्गीकृतं शाखा तत्त्वचतुष्टयं प्रथमतो मन्ये सुतृप्तां ततः । देवों त्वां परिशिष्टमम्म कनकामत्रेषु संस्थापित शक्किम्यः समुपाहरामि सकलं देवेशि शंभुप्रिये ।। १११ ।। बामेन स्वर्णपात्रीमनुपमपरमानेन पूर्णा दधाना- मन्यन स्वर्णदर्वी निजजनहृदयाभीष्टदां धारयन्तीम् । सिन्दूरारतवस्रां विविधमणिलसद्भूपणां मेचकाङ्गी तिष्ठन्तीमग्रतस्ते मधुमदमुदितामन्नपूर्णा नमामि ॥ ११२ ॥ पड्कयोपविष्टान्परितन्तु चक्रं शक्त्या स्वयालिङ्गितवामभागान् । सर्वोपचारैः परिपूज्य भक्त्या तवाम्बिके पारिपदान्नमामि ।।११।। परमामृतमनसुन्दरीगणमध्यस्थितमकभासुरम् । परमामृतपूर्णितेक्षणं किमपि ज्योतिरुपालहे परम् ॥ ११४ ॥ दृश्यते तव मुखाम्बुनं शिवे श्रूयते स्फुटमनाहतध्वनिः । अर्चने तव गिरामगोचरे न प्रयाति विषयान्तरं मनः ॥ ११५ ॥ वन्मुखाम्युजविलोकनोडसोमनिश्चलरिक्षेचनद्वयीम् । उन्मनीमुपगतां समामिमां भावयामि परमेशि तावकीम् ॥११६॥ चक्षुः पश्यतु नेह किंचन परं प्राणं न वा निघतु श्रोत्रं हन्त शृणोतु न त्वगपि न सर्श समालम्यताम् ।

·त्रिपुरसुन्दरीमानसिकोपचारपूजास्तोत्रम् । १३१ जिता वेत्तु न वा रसं मम परं युप्मत्स्वरूपामृते नित्यानन्दविपूर्णमाननयने नित्यं मनो मन्जतु ॥ ११७ ॥ यस्त्वां पश्यति पार्वति प्रतिदिनं ध्यानेन तेजोमयीं मन्ये सुन्दरि तत्त्वमेतदखिलं वेदेषु निष्ठां गतम् । यस्तलिन्समये तवार्चन विधावानन्दसान्द्राशयो यातोऽहं तदभिन्नतां परशिवे सोऽयं प्रसादस्तव ॥ ११८ ॥ गणाधिनाथं वटुकं च योगिनीः क्षेत्राधिनाथं च विदिक्चतुष्टये । सर्वोपचारैः परिपूज्यं भक्तितो निवेदयामो वलिमुक्तयुक्तिभिः॥११९॥ वीणामुपान्ते खलु वादयन्त्यै निवेद्य शेपं खलु शेपिकाय । सौवर्णभृङ्गारविनिर्गतेन जलेन शुद्धाचमनं विधेहि ॥ १२० ॥ ताम्बूलं विनिवेदयामि विलसत्कर्पूरकस्तूरिका- जातीयूगलवङ्गचूर्णखदिरैर्भक्त्या समुहासितम् । स्फूर्जद्रत्नसमुदकप्रणिहितं सौवर्णपात्रे स्थितै- दीपैरुज्ज्वलमन्नचूर्णरचितैरारार्तिकं गृह्यताम् ॥ १२१ ॥ काचिदायति किंनरी कलपदं वाद्यं दधानोर्वशी रम्भा नृत्यति केलिमखुलपदं मातः पुरस्तात्तव । कृत्यं प्रोज्झ्य सुरत्रियो मधुमव्यापूर्णमानेक्षणं नित्यानन्दसुधाम्बुधि तव मुखे पश्यन्ति हूँप्यन्ति च ॥१२२॥ ताम्बूलोझासिवस्त्वदमलपदनालोकनोल्लासिनेत्र- श्चक्रस्थैः शक्तिसंधैः परिहतविपयासङ्गमाकर्ण्यमानम् । गीतज्ञाभिः प्रकामं मधुरसमधुरं वादितं किंनरीभि- वीणाझंकारनादं कलय परशिवानन्दसंधानहेतोः ॥ १२३ ।। अचीविधौ ज्ञानलवोऽपि दूरे दूरे तदापादकवस्तुजातम् । प्रदक्षिणीकृत्य ततोऽर्चनं ते पञ्चोपचारात्मकमर्पयामि ॥ १२४ ।। १. 'मुक्ताचित्रचतुष्कालिनि महासौवर्णपाने स्थितैः ख. २. 'सुस्थीकृत्य मनोऽपरा' ख. ३. 'हृष्यत्त्वचः' व... "विमलीकृते मुहुश्चित्प्रतिविश्वानन्दनायचरणेन । मम हृदयदर्पणेऽस्मिन्प्रतिपालिता भावना तेपाम् ॥ इत्यधिका.

·१३२ काव्यमाला। यथेप्सितमनोगतप्रकटितोपचारार्चितां निनावरणदेवतागणवृतां सुरेशस्थिताम् । कृताञ्जलिपुटो मुहुः कलितभूमिरष्टाङ्गकै- नमानि भगवत्यहं त्रिपुरसुन्दरि त्राहि माम् ॥ १२५ ॥ विज्ञप्तीरवधेहि ने सुमहता यत्नेन ते संनिधि प्राप्त मामिह कांदिशीकमधुना मातनं दूरीकुरु । चित्तं त्वत्पदभावने व्यभिचरेदृग्वा च ने जातु चे. तत्सौम्ये स्वगुणैर्वधान न यथा भूयो विनिर्गच्छति ॥ १२६॥ काहं मन्दमतिः क्व चेदमखिलैरकान्तभकैः स्तुतं ध्यातं देवि तथापि ते स्वमनसा श्रीपादुकापूजनम् । कादाचित्कमदीयचिन्तनविधौ संतुष्टया शर्मदं स्तोत्रं देवतया तया प्रकटितं मन्ये मदीयानने ॥ १२७ ॥ नित्यानमिदं चित्ते भाव्यमानं सदा मया । निबद्धं विविधैः पौरनुगृहातु सुन्दरी ।। १२८ ।। इति श्रीपरमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छकराचार्यविरचितं श्रीत्रिपुरसुन्दरी. मानातकोपचारपूजास्तोत्र समाप्तम् । श्रीमुन्दराचार्यकविनिर्मितं गीतिशतकम् । कि देवैः किं जीवैः किं भावैस्तेऽपि येन जीवन्ति । तव चरणं शरणं मे दरहरणं देवि कान्तिमत्यम्ब ॥ १ ॥ अरुणाम्बुनिमकान्ते करुणारसपूरपूर्णनेत्रान्ते । शरणं भव शशिविम्वद्युतिमुखि जगदम्ब कान्तिमत्यम्ब ॥ २ ॥ कलिहरणं भवतरणं शुभमरणं ज्ञानसंपदा करणम् । नतशरणं तव चरणं करोतु मे देवि कान्तिमत्यम्य ॥ ३ ॥ 1. गतिशतकामद विएनेटिडिस्ट्रिक्टप्रदेशवतिकीटपुत्तनेरिनिवासिभिः जयपुरि- कृष्णमायायैः श्रीनिवासापायास्मत्सनिधी प्रेषितमिति तानुपकारगारवं विभूमः.

·गीतिशतकम् ।
अमितां ममतां मम तां तनु तां तनुतां गतां पदाजं ते ।
कृपया विदितो विहितो यया तवाहं हि कान्तिमत्यम्ब ॥ ४ ॥
मम चरितं विदितं चेदुदयेन्न दया कदापि ते सत्यम् ।
तदपि वदाम्ययि कुरु तां निर्हेतुकमाशु कान्तिमत्यम्य ॥ ५ ॥
न बुधत्वं न विधुत्वं न विधित्वं नौमि किं तु भृङ्गत्वम् ।
असकटप्रणम्य यावे त्वचरणानस्य कान्तिमत्यम्ब ।। ६ ॥
अभनमहं कि सारे सारे वीपदेऽपि संसारे ।
रुचिमत्तां शुचिमत्तामहह त्वं पाहि कान्तिमत्यम्ब ॥ ७ ॥
मामप्सदाप्रसादाहुप्कृतकारीति मावमन्यत्ल ।
सार किं न मया सुकृतं वर्धितमिदमद्य कान्तिमत्यम्ब ॥ ८॥
करुणाविपयं यदि मां न तनोपि यथा तथापि वर्तेऽहम् ।
भवति कृपालुत्यं ते सीदामि मृति कान्तिमत्यम्ब ॥ ९ ॥
अतुलितभवानुरागिणि दुर्वर्णाचलविहारिणि मयि त्वम् ।
समतेपया प्रसाद न विधत्से किं नु कान्तिमत्यम् ॥ १० ॥
यां गां वाभ्यपतं यदि जीवातुस्त्वामृतेऽन्ततः को मे।
हिला पयोदपति स्तोकस्य गतिः क कान्तिमत्यम्ब ॥ ११ ॥
कं वा कटाक्षलक्ष्यं न करोप्येवं मयि.त्वमासीः किम् ।
कि त्वामुपालभेऽहं विधिगैरीयान्हि कान्तिमत्यम्ब ॥ १२ ॥
तनुजे जननी जनयत्यहितेऽपि प्रेम हीति तन्मिथ्या ।
यदुपेक्षसे बिलोको मातमा देवि कान्तिमत्यन्त्र ॥ १३ ॥
निन्दामि साधुवर्ग स्तौमि पुनः क्षीणपतसंसर्गम् ।
पन्दे फि ते चरणे किं साटीतिन्तु कान्तिमत्यम्य ॥ १४ ॥
गीर्वाणन्दनिहारसायनसीयमाननीयगुणे ।
निगमान्तपजरान्तरमरालिके पाहि कान्तिमत्यश्च ॥ १५ ॥
बिनयनकान्ते शान्ते तान्ते सान्ते ममान्तु पद दान्ते ।
कृपया मुनिनननिन्तितचरणे निवसाय कान्तिमत्यम्य ॥ १६ ॥

·काव्यमाला।
धुतकदने कृतमदने भृशमदने योगिशर्वभक्तानाम् ।
मणिसदने शुभरदने शशिवदने पाहि कान्तिमत्यम्ब ॥ १७ ॥
गिरितनुजे हतदनुजे वरमनुजेद्धाभिधे च हर्यनुजे ।
गुहतनुजेऽवितमनुजे कुरु करुणां देवि कान्तिमत्यम्ब ॥ १८ ॥
गजगमने रिपुदमने हरकमने लृप्तपापकृच्छमने ।
कलिननने मयि दयया प्रसीद हे देवि कान्तिमत्यन्त्र ॥ १९ ॥
यन्मानसे पदाजं तव संविदाखदाभयाभाति ।
तत्पाददासदासकदासत्वं नौमि कान्तिमत्यम्ब ॥ २० ॥
दुष्करदुष्कृतराशेर्न बिभेमि शिवे यदि प्रसादस्ते ।
दलने दृपदां टङ्कः कल्पेत न किं नु कान्तिमत्यम्ब ॥ २१ ॥
कोमलदेहं किमपि श्यामलशोभं शरन्मृगाङ्कमुखम् ।
रूपं तव हृदये मम दीपश्रियमेतु कान्तिमत्यम्ब ॥ २२ ॥
किंचनवञ्चनदक्षं पञ्चशसरेः प्रपञ्चजीवातुम् ।
चञ्चलमञ्चलमक्ष्णोरयि मयि कुरु देवि कान्तिमत्यम्य ॥ २३ ॥
अञ्चति यं त्वदपाङ्गः किंचित्तस्यैव कुम्भदासत्वे ।
अहमहमिकया विवुधाः कलहं कलयन्ति कान्तिमत्यम्ब ॥ २४ ॥
किमिदं वदाद्भुतं ते कस्मिंश्चिल्लक्षिते कटाक्षेण ।
हादीनां हृदयं दीनत्वं याति कान्तिमत्यम्व ।। २५ ॥
प्रायो रायोपचिते मायोपायोल्वणासुरक्षपणे ।
गेयो जायोरुवले श्रेयो भूयोऽस्तु कान्तिमत्यम्य ॥ २६ ॥
करणं शरणं तव लसदलकं कुलकं गिरीशभाग्यानाम् ।
सरलं विरलं जयति सकरुणं तरुणां हि कान्तिमत्यम्ब ॥ २७ ॥
शंकरि नमांसि वाणी किंकरि दैतेयराभयंकरिते ।
करच मुरवैर्यनुजे पुरवैयमिकेऽय कान्तिमत्यम्ब ॥ २८ ॥
तक सेवां भुवि के वा नाकाद्धन्ते क्षमाभूततनये ।
त्वमिव भवेयुर्यदि ते भजन्ति ये यां हि कान्तिमत्यम्म ॥ २९ ॥

·१३६
काव्यमाला।
अखिलदिविषदालम्बे पदयुग्मं देवि ते सदालम्बे ।
जगतां गोमत्यम्ब क्षितिघरकन्येऽद्य कान्तिमत्यम्ब ॥ ४३ ॥
अत्रैव कल्पवल्लीचिन्तामणिरति कामधेनुरपि ।
वेशि न कि यदि वुधता पुंसा लभ्येत कान्तिमत्यम्ब ।। ४४ ॥
नाहं मजामि देवं मनसाप्यन्यत्वमेव देवं मे।
न मृपा मणामि शोधय मानसमाविश्य कान्तिमत्यम् ॥ १५ ॥
खेदयसि मां मृगं किं नृगतृप्णेव प्रसीद नौमि शिवे ।
मोदय कृपया नो चेत्क नु यायां देवि कान्तिमत्यम्ब ॥ १६ ॥
कार्य स्वेन खहितं को नाम वदेदयं जनो वेत्ति ।
त्वं वा वदसि किमलादतिस्त्वमेवास्स कान्तिमत्यस्व ॥ ४७ ॥
धन्योऽस्ति को मदन्यो दिवि वा भुवि वा करोपि चेत्करुणाम् ।
इदमपि विश्वं विश्वं मम हस्ते किं च कान्तिमत्यम्ब ।। ४८ ॥
तरुणेन्दुचूडनाये त्वां मनुजा ये भजन्ति तेषां ते।
भूतिः पदाजधूलिधूलि तिस्तु कान्तिमत्यम्ब ॥ १९ ॥
वामन सेवते यस्त्वत्सारूप्यं समेत्य सोऽमुत्र ।
हरकेल्यां त्वदसूयापात्रति चित्राङ्गि कान्तिमत्यम्य ॥ ५० ॥
चित्रीयते मनस्त्वां दृष्टा भाग्यावतारमूर्ति मे।
किंच मुधाव्यलहरीविहारितानेति कान्तिमत्यम्ब ॥ ११ ॥
किरतु भवती कटाक्षाञ्जलनसहक्षात्रसेन ताहक्षान् ।
कृतमुररक्षान्मोहनदक्षान्भीमत्त कान्तिमत्यम्ब ॥ १२ ॥
मानसवार्धिनिलीनौ रागद्वेषौ प्रबोधवेदमुपौ।
मधुकैटमौ तवेक्षणमीनो मे हरतु कान्तिमत्यम्य ॥ १३ ॥
मझुलभापिणि वझुलकुइलललितालके लसत्तिलके ।
पालय कुवलयनयने वालं मां देवि कान्तिमत्यम्ब ॥ १४ ॥
पुरमथनविटोलाभिः पटुलीलाभिः कटाक्षमालाभिः ।
शुभशीलामिः कुवलयनीलाभिः पश्य कान्तिमत्वम्त्र ॥ १५ ॥
करुणारसाईनयने शरणागतपालनककृतदीले ।
प्रगुणाभरणे पालय दीनं मां देवि कान्तिमत्यम् ॥१६॥

·गीतिशतकम् । नरजन्मैव वरं त्वद्भजनं येन क्रियेत चेदसात् । किमवरमेवं नो चैदतस्तदेवास्तु कान्तिमत्यम्ब ।। ६७ ॥ यदुर्लभं सुरैरपि तन्नरजन्मादिशो नमाम्येतत् । सार्थय दानाद्भक्तेर्व्यर्थय मान्येन कान्तिमत्यम्ब ॥ ५८ ।। जीवति पञ्चभिरेभिर्न विनास्त्येभिर्ननस्तनुं भजते । तदपि तदासीनां त्वां दरमपि नो वेत्ति कान्तिमत्यम्ब ॥ १९ ॥ यमद्विपवदने षड्वदने वा कुरुष्व तन्मयि ते जात्वपि मा भूतेंदः स्तोकेप्वस्मासु कान्तिमत्यम्ब ।। ६० ॥ शम्बररुहरुचिवदने शम्बररिपुनीविके हिमाद्रिसुते । अम्बरमध्ये बम्बरडम्बरचिकुरेऽव कान्तिमत्यम्ब ।। ६१ ॥ मन्मानसपाठीनं कलिपुलिने क्रोधभानुसंतप्ते। सिञ्च परितो भ्रमन्तं कृपोर्मिभिर्देवि कान्तिमत्यम्न ॥ १२॥ यमिनः क्व वेद मुकुटान्यपि भवती भावयन्ति वा नो वा। यद्येवं मम हृदयं वेत्तु कथं ब्रूहि कान्तिमत्यम्य ॥ १३ ॥ क्लिश्यत्ययं जनो वत जननायैरित्यहं श्रितो भवतीम् । तत्राप्येवं यदि वद तव कि महिमात्र कान्तिमत्यम्ब ॥ ६४ ॥ वृजिनानि सन्तु किमतस्तेषां धूत्यै न किं भवेद्वद ते । स्मरणं दृपदुत्क्षेपणमिव काकगणस्य कान्तिमत्यम्ब ।। ६५ ॥ प्रसरति तव प्रसादे किमलभ्यं व्यत्यये तु किं लभ्यम् । लभ्यमलभ्यं कि नस्तेन विना देवि कान्तिमत्यम्ब ॥ १६ ॥ किं चिन्तयामि संविच्छरदुदयं त्वत्पदच्छलं कतकम् । घृष्टं यदि प्रसीदेदृदयनले मेऽय कान्तिमत्यम्ब ॥ १७ ॥ विभजतु तव पदयुगली हंसीयोगीन्द्रमानसकचरी। संविदसंवित्पयसी मिलिते हृदि मेऽद्य कान्तिमत्यम्ब ॥ १८॥ कियदायुस्तत्राधैं स्वप्ने न हृतं कियच वाल्याथैः । कियदस्ति केन भजनं तृप्तिस्तव केन कान्तिमत्यम्ब ॥ ६९ ॥ वेनि न धर्ममधर्म कायक्लेशोऽस्त्यदो विचारफलम् । जानाम्येकं भजनं तव शुभदं हीति कान्तिमत्यम्ब ॥ ७० ॥ १८ ·१३८ काव्यमाला। नियति भोगे दुह्यति योगायेदं वृथाद्य मुह्यति मे। हृदयं किमु खतो वा परतो वा वेत्ति कान्तिमत्यम्ब ॥ ७१ ॥ न बिभीमो भवजलपर्दरमपि दनुनारिसोदरि शिवे ते। आस्ते कटाक्षवीक्षातरणिर्ननु देवि कान्तिमत्यम्ब ॥ ७२ ॥ चिन्तामणी करस्थेऽप्यटनं वीथीषु किं ब्रुवे मातः । वद कि मे त्वयि सत्यामन्याश्रयणे न कान्तिमत्यम्ब ॥ ७३ ।। नरवर्णनेन रसना परवनितावीक्षणेन नेत्रमपि । क्रौर्येण मनोऽपि हतं भाव्यं तु न वेद्मि कान्तिमत्यम् ॥ ७४ ॥ त्रासितसुरपतितप्तं तप्तं किं धर्ममेव वा क्लृप्तम् । किमपि न संचितममितं वृजिनमये किं तु कान्तिमत्यम्ब ॥ ७९ ॥ पापीत्युपेक्षसे चेत्पातुं कान्या भवेद्विना भवतीम् । किमिदं न वेनि सोऽयं बकमन्त्रः कस्य कान्तिमत्यम्ब ॥ ७६ ॥ वञ्चयितुं वृजिनाद्यैर्मुग्धान्भवतीं विनेतरान्नेक्षे । किमतः परं करिष्यसि विदितमिदं मेऽद्य कान्तिमत्यम्ब ।। ७७ ।। वश्चयसि मां रुदन्तं बालमिव फलेन मां धनाढ्येन । मास्तु कदापि ममेदं कैवल्यं देहि कान्तिमत्यम्ब ॥ ७८ ॥ अय्या कि मेऽद्य गुणे तव विदिते यो यतस्तु संभवति । आस्तां मौक्तिकलाभे सति शुक्क्या किं नु कान्तिमत्यम्ब ।। ७९॥ अद्भुतमिदं सकृयेन ज्ञानावाश्रियो दिशस्येभ्यः । ये खलु भक्तास्तेभ्यः कैवल्यं दिशसि कान्तिमत्यम्ब ॥ ८ ॥ सुस्नैचिकीव विबुधान्कादम्बिनि केव नीलकण्ठमपि । प्रीणयसि मानसं मे शोभय हंसीव कान्तिमत्यम्ब ।। ८१॥ कर्तु मनःप्रसाद तक मयि चेत्कि करिष्यति वृजिनम् । जलजविकासे भानोः परिपन्थितमो नु कान्तिमत्यत्र ॥ ८२॥ तव तु करुणा स्रवन्त्यां प्रवहन्त्यां स्तोकता गतेति मया । लुठति स्फुटति मनो मे नेदं नानासि कान्तिमत्यम्ब ॥ ८३ ॥ शोधयितुमुदासीना यदि मां पात्रं किमस्य पश्याहम् । माशि का वा याती दासनने कान्तिमत्यम्ब ।। ८४ ॥

·गीतिशतकम् ।
१३९,
अभजमनन्यगतिस्त्वां कि कुर्यास्त्वं न वेड्यतःप्रभृति ।
अवने, वानवने वा न विचारो मेऽस्ति कान्तिमत्यम्ब ॥ ८॥
किं वर्तते ममास्मानिखिलजगन्मस्तलालितं भाग्यम् ।
यमिहृदयपद्महंसी यत्त्वा सेवेऽद्य कान्तिमत्यम्ब ॥ ८ ॥
कर्तु जगन्ति विधिवद्भर्तु हरिवद्गिरीशवद्धर्तुम् । .
लीलावती त्वमेव प्रतीयसे देवि कान्तिमत्यन्त्र ।। ८७ ॥
केचिद्विदन्ति भूवती केचिन्न विदन्ति देवि सर्वमिदम् ।
त्वत्कृत्यं वद सत्यं किं लब्ध तेन कान्तिमत्यम्ब ।। ८८॥
शास्त्राणि कुक्षिपूत्यें स्फूत्यै निगमाश्च कर्मणां किं तैः
किं तव तत्त्वं ज्ञेयं यैस्त्वत्कृपयैव कान्तिमत्यम्ब ।। ८९ ॥
कि प्रार्थये पुनः पुनरवने भवती विना विचारः स्यात् ।
कस्याः के इति विदन्नपि दूये मोहेन कान्तिमत्यम्व ॥ १० ॥
विदुपस्त्वां शरणं मे शास्त्रश्रमलेशवार्तयापि कृतम् ।
करजुपि नवनीते किं दुग्धविचारेण कान्तिमत्यम्ब ॥ ९१ ॥
प्रणवोपनिपनिगमागमयोगिमनस्विवातितुङ्गेपु ।
भाहि प्रभेव तरणेर्मम हृदि निन्नेऽपि कान्तिमत्यम्ब ॥ ९२ ॥
स्फुटितारुणमणिशोमं त्रुटिताभिनवग्रवालमृदुलत्वम् ।
श्रुतिशिखरशेखरं ते चरणानं स्तौमि कान्तिमत्यम्ब ॥ ९३ ॥
तव चरणाम्बुनभननादमृतरसस्यन्दिनः कदाप्यन्यत् ।
स्वप्नेऽपि किंचिदपि मे मा स भवद्देवि कान्तिमत्यम्ब ॥ ९४ ॥
विसापनं पुरारेरमाहाजीविकां परात्परमम् ।
सुयुमामयं स्वरूपं सदा निपेवेय कान्तिमत्यम्ब ॥ ९५ ॥
मङ्गलमस्त्विति पिष्टं पिनष्टि गीः सर्वमङ्गलायास्ते ।
वशितनयायाश्च तथा जयेति वादोऽपि कान्तिमत्यम्त्र ॥ ९६ ॥
आशासितुर्विभूत्यै भवति भवत्यै हि मङ्गलाशास्तिः ।
खामिसमृद्धयाशंसा भृत्योन्नत्यै हि- कान्तिमत्यम्ब ॥ ९७ ॥

·काव्यमाला। निगमैरपरिच्छेयं क वैभवं तेऽल्पधीः क चाहमिति । तूष्णीकं मां भक्तिस्तव मुखरयति स कान्तिमत्यम्ब ॥ ९८॥ अनुकम्पापरवशितं कम्पातटसीन्नि कल्पितावसथम् । उपनिषदां तात्पर्य तव रूपं तौमि कान्तिमत्यम्ब ॥ ९९ ॥ जय धरणीधरतनये जय वेणुवनाधिराप्रिये देवि । जय जम्भमेदिविनुते जय जगतामम्ब कान्तिमत्यम्ब ॥ १०॥ गुणमजरिपिजरितं मुन्दररचितं विभूषणं सुदृशाम् । गीतिशतकं भवत्या क्षयतु कटाक्षेण कान्तिमत्यम्य ॥ १०१ ॥ वप्ता यस्य मनीपिहारतरलः श्रीवेङ्कटेशो महा- न्माता यत्स पुनः सरोजनिलया साध्वीशिरोभूषणम् । श्रीवत्साभिजनामृताम्बुधिविधुः सोऽयं कविः सुन्दरः देव्या गीतिशतं व्यधत्त महितं श्रीकान्तिमत्या मुदे ॥१०२॥ इति तिरुनेल्लेलिसप्रदेशवातिविलपुरनिवासिभिः, अष्टगोत्रं तिरुमलैनल्लान्चकवतिधीवात्स. वेङ्कटेशविन्मणितन्नैः, श्रीसुन्दराचार्यकविभिरभिनिर्मितं गीतिशतकं संपूर्णम् । . श्रीसामराजदीक्षितविरचितं त्रिपुरसुन्दरीमानसपूजनस्तोत्रम् । अमृतनलधिमध्योल्लासिरत्नान्तरीप. प्रसमरकिरणालीकल्पितोद्यानशोभे । मुरतरुनिकुरम्बटवातायनान्त- श्शलदलिपटलीभिः कृप्तधूपादिकृत्ये ॥१॥ मणिमयभवनेऽन्तःप्रौढमाणिक्यशाला- मधिवसति विशाला कापि ते रववेदी। 1. अस्व कवः स्थानं श्रीमयुरा. समयय शिस्तीपोटाशवकोतरार्धन्. अनेन च पूजारलादयोऽने के प्रन्या कृताः, एनस पुप्रीपादयोऽपि दीक्षितमामराजाजराजा- दयो महाकायो मन्यमारधासन, एतस वगे दीक्षितपालकममायापि मा. रायो यतले. एतम तातप्रन्येन्योऽवगम्यते.

·१४२
काव्यमाला।
.
पुनराचमनं कार्य जगज्जननि सुव्रते ।
त्वच्छिक्षितेन मार्गेण यतो लोकः प्रवर्तते ॥ ९ ॥
त्वरितसहचरीभिर्दत्तहस्तावलम्ब
चरणनलिनमेतत्पादुकास्थं विधाय।
प्रविश विविधशालं नानगेहान्तरालं
पशुपतिसहितैवाभ्यङ्गमङ्गीकुरुष्व ॥ १० ॥
अपि रसिकविगीतं भक्तचित्तानुमत्यै
सदयहृदयभावे नाहि पञ्चामृतेन ।
शशिमृगमदमुस्तागौरसिद्धार्थचूर्णैः
कुसुमजलविमित्रैः खैरमुद्वर्तयाङ्गम् ॥ ११ ॥
परिजनपरिमृष्टे त्वच्छरीरे न याव-
च्छिशिरसलिलधारां कापि चिक्षेप तावत् ।
उदयिनि जनमातः सीत्कृते बद्धभावे-
त्रिपुरमथनहासैबीडितं क्रीडितं ते ॥ १२ ॥
अप विमलितरत्नवर्णदुर्वर्णकुम्भै-
त्रिभुवनगततीर्थानीतपानीयपूर्णैः ।
उपयति सुरनारीवृन्दमेतत्तथापि
प्रणयनलमिदं नः स्नानकृत्यं करोतु ॥ १३ ॥
विमलधवलचीनप्रच्छदप्रावृताङ्गया-
स्वव शिरसिरुहेम्यो निहरेऽम्याम्थुविन्दून् ।
अगरुशकलधूपैयूंप्यतां चाङ्गम
सह पशुपतिना त्वं याहि वासोगृहान्तः ॥ १४ ॥
नवविमलपिक्नेि वातप्ती नूलरत्न-
द्युतिकृतपुनरुकायामसंशोभिनी ते ।
अथ कुचपरिणाहाच्छादिनी शंभुनेत्र-
त्रितयभवदस्यां कभुकीमर्पयामि ॥ १५ ॥

·१४३ त्रिपुरसुन्दरीमानसपूजनस्तोत्रम् । नहनमपि कचानां ककृतीभिर्विधाय प्रथितमणिविभूषां देवि वेणी करोमि । निहितनवकिरीटालम्बिमुक्कालताभि- स्ततबहलमयूखां चन्द्रलेखां विदध्याम् ॥ १६ ॥ अलिकतलविलम्बिस्फीतसीमन्तमुक्ता- सरणिघटितहीरास्पष्टचन्द्रात्ततन्दे । विविधमणिगणाङ्कोत्तसंश्लिप्यदश्मा श्रवणयुगविभूपा देवि तोपाय भूयात् ॥ १७ ॥ विविधविरचनाभिभिन्नभिन्ना विभूषा जनयतु तव कण्ठे देवि कामप्यभिल्याम् । गुणिनमपि गिरीशश्लेषदत्तान्तरायं कठिनकुचयुगाग्रे हारमारोपयामि ॥ १८ ॥ दरतरलविलम्बिस्वर्णसूत्रान्तगुच्छे जननि तव दिशेतामङ्गदे शर्मकर्म । अथ वलयमणीनां रश्मिसंभिन्नमुद्रां जनयतु पुनरुतां शृङ्खलामन्तरीणाम् ॥ १९ ॥ मणिमयरशनाधाक्षुद्रघण्टानिनादा मणितगुणनिकानां सारकाः स्युः शिवस्य । मरकतमणिजातं मामञ्जीरयुग्म रचयतु शशिमौले रञ्जनं सिञ्जितेन ॥ २० ॥ अरुणमणिकृतानामगुलीभूपणानां प्रभवतु पदमुनाक्षया रञ्जितं ते ।। मृगमदरचितायां पत्रभङ्गीलताया- मनुभवतु गन्तो बन्धनं भूतभर्तुः ॥ २१ ॥ भज जननि हरिद्रां दत्तहारिद्रमुद्रां कुसुमसलिलतैलाक्रान्तकाश्मीरकोशाम् । १. किरणैः.

·काव्यमाला। . , अथ नसि कुरु मुतां दन्तवासोनुपक्तां सितरुचिपुनरुक्ता नन्दितानेकमक्ताम् ॥ २२ ॥ सहजनलिननीले खञ्जने खञ्जनानां भवनिगडगतानां मोचने लोचने ते । जननि गिरिशचेतोरञ्जने मन्दमन्द मणिमसृणितैस्तरञ्जनरञ्जनेयम् ॥ २३ ।। प्रणतिभिरुपनीतं दीप्तलालाटनेत्र- प्रतिभटमिव शंभोर्मृत्युबाधाविरोधि । शशिन इव मुखेन्दोर्भेदकः कोऽपि धर्मो जनयतु मुदमुथैः कुङ्कम रकुनेत्रे ॥ २४ ॥ युगपदुपगतेन्द्रोपेन्द्ररुद्रादिमौलि- स्थलमुकुट विघचण्डदण्डाभिघातैः । कृतसरणिरजनक्रुद्धदौवारिकैस्ते जननि भव विभूषा प्रेतपद्मासनस्य ॥ २५ ॥ . अहमहमिकयाधः पातुकानां सुराणां प्रपदमपि शरीरे देवि संयोज्य शीघ्रम् । करुणरसमयीनां लोचनान्तश्छयनां कतिपयवलनाभिर्देहि पूजावकाशम् ॥ २६ ॥ अगुरुघुसणचोरीशीरगोरोचनाभि- मलयनमृगनाभिस्फीतकपूरपूरैः। कुसुमसलिलघृष्टैः कल्पयित्वाकारागं पटुतरपटवासैसिये तेऽङ्गकानि ॥ २७ ॥ कमलकुमुदमलीमाटतीकुन्दनाती- बकुलकनकनीराशोकचाम्पेयकाद्यैः । मरुनकतुलसीभिः केतकीबिल्वपत्र- दमनकशतपप्रेरचये त्वत्पदाम् ॥ २८ ॥ १. मृगविशेषनयने.

·5 त्रिपुरसुन्दरीमानसपूजनस्तोत्रम् । हारशेखरवतंसशाटिकाप्रच्छकातुंलितकञ्चुकीमुखैः । मण्डपैर्जवनिकाभिरुच्चकैः कीसुमैलव मुदं कदम्बये ।। २९ ।। कनकमयहसन्तीकोटिमध्यस्थिताना. मूदुपवनधुतानां दीप्तवैश्वानराणाम् । अगरुमुपरि हुत्वा गुग्गुलं सर्जखण्डा- न्वृतनतुपरिमिधं त्वां शिवे धूपयामि ॥ ३० ॥ धूपवर्तितरुमन्तरान्तरा गन्धतैलपरिपूर्णदीपिकाः । आवहन्तु तव पार्श्वयोस्तरामम्बिके जवनिकापटश्रियम् ॥ ३१ ॥ सुरसुरभिनर्पिःपूरिते रत्नपात्रे हिमकिरणरजोमिलेंडितां तूलवर्तीम् । तरुणदहनयुक्कामम्ब कृत्वा ददेयं निरयनिरसनाय प्रस्फुरन्तं प्रदीपम् ॥ ३२ ॥ रजतकनकहीराद्यश्मपात्रेषु मात- विविधरससनाथैचोप्यलेाप्रपेयैः । टपहितबहुभत्ययंजनैश्चारुखाये- जठरदहनतृप्ति नित्यतृप्ते चरेधाः ॥ ३३ ॥ परसरकुतूहलैः कवलदानरूपैः शिवे पुराणतरुणौ युवां चरतमत्र लीलाशितम् । सुगन्धि सलिलं तथा पित्रतमेणनाभीरसैः सकेसरनिशाकर रचयतं करोद्वर्तनम् ॥ ३४ ॥ '. पनसकदलनम्वूकर्कटीहारहरा-: मलकबदरनिम्बूदुम्बर्वोजपूरैः। अमृतलकुचविल्लेडिमीनालिकरै । रुचिरुचितफलस्ते वर्धतो बद्धरागा ॥ ३६॥ शशिकरधवलानां नागवल्लीदलानां कमुककदरजातीचन्द्रसंयोगमानाम् । . . .

·१४६
काव्यमाला।
.
मृगमदसुरसू स्फीतचूर्णावृतानां
• भजतु जननि राग त्वन्मुखाम्भोजमेतत् ॥ २६ ॥
कनकभरितगृथ्वी मानुपानन्दमोह-
स्तदुपरि शतकोटिकामुकानन्दमाहुः ।
जननि तव ददेयं दक्षिणां कां तथापि
प्रथय मयि दृगन्तं दक्षिणावीक्षणेन ॥ ३७॥
त्रिभुवनकुहरेऽस्मिन्पूरिते वेणुवीणा-.
पटुपटहकझिल्लीतालघण्टानिनादः।
उरगसुरवधूभिर्गीयमानं समन्ता-
जनयतु पदमुच्चैदेवि नीराजनं ते ॥ ३८ ॥
प्राणेषु पञ्चसु निधाय पडात्मवृत्ति-
वर्तीश्चिदग्निपरिचुम्बितजातशोभाः ।
नीराजयामि भवती भवतीव्रताप-
निर्वापहेतुमधुना मधुनालसासि ॥ ३९ ॥
उरगतुरगहंसीकेकिशालूरभृङ्गी-
मदकलकलविङ्कीश्येनपारावतानाम् ।
गतिभिरुपचितोऽयं मौलितः पादमूलं
हरतु दुरितनातं देवि कर्पूरदीपः ॥ ४ ॥
जय देवि जय देवि जय विश्वाधारे
दीनानाथोद्धरणप्रवणे जनसारे ।
त्वत्पदपने पमे विधृतव्यापार
मयि दीने कुरु करुणां करुणामृतपारे ।। ४१ ॥
अमृतोदधिमध्यस्थितनवरबद्वीप
विप्वविकसितमुरतरुनवचम्पकनीपे ।
नानाकुमुमामोदिनि विधुतागरुधूरे
चिन्तामणिभवनेऽनतिष्ठत्सुरभूपे ॥ ४२ ॥

·'त्रिपुरसुन्दरीमानसपूजनस्तोत्रम् । १४७ माणिक्योज्वलचत्वरसिंहासनशोभे शवपञ्चकमञ्चेऽश्चितजनलोचनलोभे । सुश्वेतातपवारणचलचामरदम्भे ध्याये भवतीमनिशं कृतजगदारम्भे ॥ ४३ ॥ दलितजपाकुसुमोपमवसनच्छन्नाङ्गीं तरुणारुणकरुणप्रदकिरणावलिभङ्गीम् । दधती रचना नयने यमुनातारङ्गी कलयन्ती कुचकोशे सुपमा नारङ्गीम् ॥ १४ ॥ शरपञ्चकवाणासनसृणिपाशोल्लसितां मलयांनिलपरिवाददमुखपद्मश्वसिताम् । बालामृतकरमण्डितचूडावटमहितां ज्योतित्रितयालंकृतनयनत्रयसहिताम् ॥ ४५ ॥ पशुपतियन्त्रणपटुतररोमावलियूपां मन्मथतस्करगुप्तिक्षमनाभीकूपाम् । प्रपदालम्बिशिखामणिवृन्दारकभूपां कमलासनहरिहरमुखचिन्त्यामितरूपाम् ॥ ४६ ।। काली वगला वाला तारा भुवनेशी वाराही मातङ्गी कमला वचनेशी। छिन्ना दुर्गा गङ्गा काशी कामेशी- त्वत्तो नान्यत्किचित्त्वं चिद्रसपेशी ।। ४७ ॥ त्वं भूमिस्त्वं सलिलं त्वं तेजः प्रबलं वं वायुस्त्वं व्योम त्वं चित्तं विमलम् । त्वं जीवस्त्वं चेशस्त्वं ब्रह्मास्यमलं सत्यानृतयोरन्यत्त्वतः किं सकलम् ॥ ४८ ॥ कुलकुण्डे त्वं कुरुपे शयने प्रखाप खाधिष्ठाने मिहिरायुतदीधितितापम् ।

·१३८ काव्यमाला। ८ नीला नाभी कण्ठे शशिभा हतपाईं वर्षस्यमृतं विन्दावानन्दावापम् ॥ ४२ ॥ त्वत्पदपने चित्तं त्रिपुरे मे रमतां तत्रव प्रतिवेलं मौलिम नमताम् । यातायातशः सद्यः संशमतां याचे भूयो भूयो भवता ने भवताम् ॥ २० ॥ नृत्यति गायति सुरसं मुरनारीवृन्दे करतालीदानोत्सुकसुरविततानन्दे । नीराजनकाले तब मुनिजननुतवेदे चरणानतसन्नाजः परिहृतभवखेदे ॥५१॥ . मिलदलिपटटीभिः केवलं मातपूर्वः स्फुटितकुसुमगर्भः खैरसंचारिणीभिः । उपहितपटवासः पुप्पथूलीकदम्बैः प्रभवतु पदपाती देवि पुष्पाञ्जलिस्ते ॥ ५२ ।। सकृदपि विनतानिस्त्वां परिक्रम्य मात- र्भवति मसफलेषु क्षीणलोभं मनो नः। सरसिजमकरन्दावादतप्तो मिलिन्दः कचिदपि पिचुमन्दे चित्तवृत्तिं तनोति ॥ १३ ॥ जननि खलकपोतन्यायतः पातुकाना- मधिपदकमलं ते मन्दवृन्दारकाणाम् । भवतु नयनयोस्ते गोचरः कानतिमें न लसति पुनरुच्चैः खैरमुद्रीविका चेत् ।। १४ ॥ विमलमुकुरबिम्बं पुण्डरीकातपत्रं शिशिरकरसमाने चामरे चामरेशि । कारतुरगकदम शक्तिभिर्दिश्यमान जनय सफलमञ्चल्लोचनालोचनाभिः ॥ १५॥ शिवता.

·त्रिपुरसुन्दरीमानसपूजनस्तोत्रम् । अथ कृतपरिवाराभ्यर्चनं ते समर्य स्तुतिभिरनुपमाभिः पावये खा रसज्ञाम् । यदपि न रविरश्मिः स्वोपकारं विधत्ते तदपि कमलमालाम्लानहानि तनोति ॥ १६ ॥ श्रयसि विशति यस्य त्वन्मनोरेकवर्णः सकृदपि विधियोगादम्बिके मानवस्य । लघुतरफलमेतद्यत्रिवर्गाश्रयत्वं परिचरति पुरस्तात्पुरुषार्थश्चतुर्थः ।। ५७ ॥ हृदयकमलमध्ये त्वां समानीय मातः पवनभरितनाडीरन्ध्रमुद्राविधिज्ञाः । दधति परमधन्याः कुण्डलीस्पर्शहष्य- च्छशिगलदमृतौघप्लावजन्यप्रमोदम् ॥ १८ ॥ वदति विधिकलत्रं त्वां शिवे कोऽपि कश्चि- त्रिपुरमथनपुण्यं श्रीपतेः कोऽपि भाग्यम् । प्रकृतिमिति परेऽपि प्रौढविज्ञानमेके निखिलनिगममूलं मन्महे वोधमेव !॥ ५९ ॥ कदा तव पदाम्बुजस्मरणजातरोमोद्गमः सदाशिवमदालसे जननि मातरित्युद्विरन् । निलीनकरणक्रियखिदशगर्वसर्वकषा- मखर्षपदवी भजे हरिहरादिभिर्भाविताम् ॥१०॥ त्वदीयमुखचन्दिरे चलितलोचनेन्दिन्दिरे प्रसादकुलमन्दिरे स्थगितपयचन्द्रन्दिरे । प्रभापटलतन्तुरे ललितहावकेलीपुरे हृतसरहरान्तरे धृतमतिर्भवं संतरे ॥ ११ ॥ त्वदीयं यदूपं जनमननि बिन्दुत्रययुतं लरनन्तयोंगात्रिदिवपतितामाप सुरपः ।

·१५० काव्यमाला। इदं को जानीते क्षणमपि हराध प्रजपतां हसाध व्यालम्व्य प्रतिफलति हंसः परिणतिः ॥ १२ ॥ जननि निभृतं यत्ते रूपं पदत्यतिशाश्वत लसतु हृदि नो दीपप्रायः स कोऽपि हसात्मकः । स्मरणविषय येन वैर स्वरेण विजृम्भता त्रिपुरमथनः प्रापेशत्वं तदात्मकतां गतः ॥ १३ ॥ ऋचामाचार्यासि स्तुतिशतजुषां चापि राजुषां महाधान्नां साम्नां प्रथितयशसोऽधर्वशिरसः । हरिबोशायाः प्रपद किरणोत्तंसमुकुटा- स्तवातस्त्वां स्तोतुं जनजननि को वा प्रभवतु ॥ ६४ ॥ त्रस्सत्खलनगजनव्यसनिनीमुन्माथिनी माद्यतो जीवंजीवकुलस्य भृङ्गपटलीन्यकारवव्रताम् । रच इच्छङ्कुविधायिनी च नलिनश्रीगर्वसर्वकषां कारुण्यामृतवर्षिणीं मयि शिवे दृष्टिं मनामोटय ॥६५॥ रिङ्गङ्गकदम्बडम्बरपरिप्वङ्गप्रसन्नाकुल- प्रत्यूपस्फुरमाणपङ्कजवनीसौभाग्यसर्वकषः । हक्कोणः करुणाङ्कुराङ्किततनुः कोऽप्यद्रिजे मद्वपुः- पान्थत्वे तरसा भवेत्परिकरी धन्यस्तदा स्यां न किम् ॥६६॥ समुद्यन्मार्तण्डप्रसृमरकरालीमसणया पदद्वन्द्वानन्दप्रणयिजन रिङ्गत्करुणया । ललल्लीलाभाजा परशिवपरिप्वापरया घिया चेतः कालं नय गतनय त्वं क्षणमपि ॥ ६७ ॥ वैदरदिभिरुज्ज्वलोपनिषदां वृन्दैरवःकल्पितैः शास्त्राद्यैरपि तिर्यगूर्वकलितैरोंकारमार्गण विष्वमात्र नियन्धनः परिचितेऽस्मिन्वामये ५ कीरी काचन चेतनैकविभवा चित्ते चका. . -- ·चतुःषष्ठयुपचारमानसपूजास्तोत्रम् । तरुणारुणप्रतिमरम्यरुचिं कुसुमेपुचापसृणिपाशकराम् । त्रिगुणात्परां त्रिगुणरूपमयी भवतीमहर्निशमहं कलये ॥ ६९ ॥ इति निनमतिवैभवानुरूपामकृत कवि वि सामराजनामा। समयिजनमुदेऽम्बिकासपर्याममृतसुखात्मकताविकासपर्याम् ॥ ७॥ इति श्रीसत्यानन्दनाथापरनामधेयसामराजदीक्षितविरचिते पूजारले स्थित त्रिपुरसुन्दरीमानसपूजनस्तोत्रम् । . श्रीशंकराचार्यविरचितं .. चतुःपष्ठयुपचारमानसपूजास्तोत्रम् । उपसि मागधमङ्गलगायनर्झटिति जागृहि जागृहि जागृहि । अतिकृपाकटाक्षनिरीक्षणैर्जगदिदं जगदम्ब सुखीकुरु ॥ १ ॥ कनकमयवितर्दिशोभमानं दिशि दिशि पूर्णसुवर्णकुम्भयुक्तम् । मणिमयगृहमध्यमेहि मातर्मयि कृपया हि समर्चनं ग्रहीतुम् ॥२॥ कनककलशशोममानशीप जलधरलेम्बि समुल्लसत्पताकम् । भगवति तव संनिवासहेतोमणिमयमन्दिरमेतदर्पयामि ॥ ३ ॥ तपनीयमयी सुतूलिकाकमनीया मृदुलोत्तरच्छदा। नवरत्नविभूषिता मया शिविकेयं जगदम्ब तेऽपिता ॥ ४ ॥ कनकमयवितर्दिस्थापिते तुलिकाढ्ये विविधकुसुमकीर्ण कोटिवालार्कवणे । भगवति रमणीये रत्नसिंहासनेऽस्मि- न्नुपविश पदयुग्मं हेमपीठे निधेहि ॥ ५ ॥ मणिमौक्तिकनिर्मितं महान्तं कनकस्तम्भचतुष्टयेन युक्तम् । कमनीयतमं भवानि तुभ्यं नवमुल्लोचमहं समर्पयामि ॥ ६ ॥ १. अस स्तोत्रस्य पुस्तकद्वयं समासादितम् . तत्रै क-चिन्ति जयपुरराजगुरुत्री. नारायणपर्वणीकराणां नवपत्रात्मकम् .अपरंख-चिहितं चातुर्वैदिकोपाख्यगौहरामचन्द्रशम- तनूजनाधूनारायणशर्मपां चतुर्दशपत्रात्मक समासादितम् . २. 'हेमपूर्णकुम्भ' क. ३. 'भण्डपमेतदेहि ख. ४. 'चुम्बि' ख.

·: १५२ काव्यमाला। दूर्वया सरसिजान्वितविष्णुकान्तयापि सहित कुसुमाढ्यम् । पद्मयुग्मसदृशे पदयुग्मे पाद्यमेतदुररीकुरु मातः ।। ७ ॥ गन्धपुप्पयवसर्पपदूर्वासंयुतं तिलकुशाक्षतमिनम् । हेमपात्रनिहितं सहे रनरध्यमेतदुररीकुरु मातः ॥ ८॥ जलनातिना करेण जातीफलंकङ्कोटलवङ्गगन्धयुक्तैः। अमृतैरमृतैरिवातिशीतैर्भगवत्यांचमनं विधीयताम् ॥ ९॥ निहितं कनकस्य सपुटे पिहितं रत्नपियानकेन यत। .: तदिदं भवतीकरेऽपितं मधुपर्क जननि प्रगोताम् ॥१०॥ एतञ्चम्पकतैलमम्ब विविधैः पुप्पैर्मुहुर्वासितं.' 'न्यस्त रत्नमये सुवर्णचपके भृङ्गैर्धमद्भिव॑तम् ।. सानन्दं सुरसुन्दरीभिरभितो हस्ते धृतं तन्मया : 'केशेषु भ्रमरप्रभेषु सकले बजेषु चालिप्यते ॥ ११ ॥ 'मातः कुकुमपङ्कनिर्मितमिदं देहे तवोद्वतनं भक्त्याहं कलयामि हेमरजसा समिश्रितं केसरैः । केशानामलकै विंशोध्य विशदान्कस्तूरिकायचितः स्वानं ते नवरत्नकुम्भविधिना सवासितोप्णोदकैः ॥ १२ ॥ दधिदुग्धघृतैः समाक्षिकैः सितया शर्करया समन्वितैः । स्नपयामि बताहमाहतो जननि त्वा पुनरुष्णवारिभिः ॥ १३ ॥ एलोशीरसुवासितै. संकुसुमैर्गङ्गादितीर्थोदकै- माणिक्यद्रवमौक्तिकामृतरसैः स्वच्छैः सुवर्णोदकः । मन्त्रान्वैदिकतान्त्रिकान्परिपठन्सानन्दमत्यादरा- स्नानं ते परिकल्पयामि जननि स्नानं त्वमङ्गीकुरु ॥ १४ ॥ नालार्कद्युति दाडिमीयकुसुमप्रेस्पर्धि सर्वोत्तम मातस्त्वं परिधेहि दिव्यवसनं भक्त्या मया कल्पितम् । मुक्ताभियितं सुकञ्चकमिदं स्वीकृत्य पीतप्रभ तप्तस्वर्णसमानवर्णमतुलं प्रावर्णमङ्गीकुरु ॥ १५ ॥ 3. 'केसरम्' ख. २. 'सुकुसुमै 'ख. ३. 'क्यामृत' ख.. 'मान्त्रिकान ख. ५. 'सम्पषि क. ६.'च कधुक' ख.

·१५४ काव्यमाला। वालादित्यद्युतिरिव सदा लोहिता यस्य, कान्ति- रैन्तवन्ति हरतु सततं चेतसा चिन्तयामि ॥ २४ ॥ मन्दारकुन्दकरवीरलवङ्गपुप्पै- स्त्वां देवि संततमहं परिपूजयामि । नातीजपाबकुलचम्पककेतकानि नानाविधानि कुसुमानि च तेऽर्पयामि ॥ २५ ॥ मालतीबकुलहेमपुष्पिकाकाञ्चनारकरवीरकैतकः । कर्णिकारगिरिकर्णिकादिभिः पूजयामि जगदम्ब ते वपुः॥ २६ ॥ पारिजातशतपत्रपाटलैमल्लिकाबकुलचम्पकादिभिः । अम्बुजैः सुकुसुमैश्च सादरं पूजयामि जगदम्ब ते वपुः ॥ २७ ॥ - लाक्षासंमिलितैः सिताभ्रसहितैः श्रीवाससंमिश्रितैः फराकलितैः सितामधुयुतैर्गोसर्पिषा लोडितैः । श्रीखण्डागरुगुग्गुलुप्रभृतिभिर्नानाविधैर्वस्तुभि- धूप ते परिकल्पयामि जननि स्नेहात्वमङ्गीकुरु ॥ २८ ॥ रत्नालंकृतहेमपात्रनिहितैसिपिंपा दीपिते- दीपैदीर्घतरान्धकारभिदुरबीलार्ककोटिप्रभः । आताम्नज्वलदुज्ज्वलज्वलनवदन्नमंदीपैः : सदा मातत्स्वामहमादरादनुदिनं नीराजयाम्युच्चकैः ॥ २९ ॥ मातस्त्वां.दधिदुग्धपायसमहाशाल्यन्नसंतानिकाः सूपापूपसिताघृतेः सवटकैः सक्षुद्ररम्भाफलैः । एलानीरकहिङ्गुनागरनिशास्तूरिकासंस्कृतैः शाकैः साकमहं सुधाधिकरसैः संतर्पयाम्यम्बिके ॥ ३० ॥ सापूपसूपदधिदुग्धसिताघृतानि सुखादुभक्ष्यपरमान्नपुरःसराणि । • १. 'रन्तान' क. २. कुरण्ट' क. ३. 'अम्बुज्ञैश्च कुसुमैश्च' ख. ४. 'जननी धूप क.५, सपिपोद्दीपितः' क. ६. 'प्रदीयेस्तथा' ख. ५. 'कुस्तुम्वर्गसंस्कृतैः' ख. :

·चतुःषष्ठयुपचारमानसपूजास्तोत्रम् । शाकोल्लसन्मरिचजीरकवाल्हिकानि भक्ष्याणि मक्ष जगदम्ब मयार्पितानि ॥ ३१ ॥ . क्षीरमेतदिदमुत्तमोत्तमं प्राज्यमाज्यमिदमुत्तमं मधुः। मातरेतदमृतोपमं त्वया संभ्रमेण परिपीयतां मुहुः ।। ३२ ।। उष्णोदकैः पाणियुगं मुखं, च प्रक्षाल्य मातः कलधौतपाने । कर्पूरमिश्रेणं सकुङ्कमेन हस्तौ समुद्वर्तय चन्दनेन ॥ ३३ ॥ अतिशीतमुशीरवासितं तंपनीयावपने निवेदितम् । .. पटपूतमिदं जितामृतं शुचि गङ्गामृतमम्ब पीयताम् ॥ ३४ ॥ जम्बाम्ररम्भाफलसंयुतानि द्राक्षाफलाक्रोडसमन्वितानि.. सनालिकेराणि सदाडिमानि फलानि ते देवि समर्पयामि ॥ ३५ ॥ कॅलिङ्गकोशातकिसंयुतानि जम्बीरनारङ्गसमन्वितानि । सबीनपूराणि सेवादराणि फलानि ते चाम्ब समर्पयामि ॥ ३१ ॥ करेण युतैर्लवङ्गसहितैः कङ्कोलचूणान्वितः सुस्वादुकमुकैः सगोरखदिरैः मुस्निग्धजातीफलैः । मातः केतकपत्रपण्डुिरुचिभिस्ताम्बूलवल्लीदलैः सानन्दं मुखमण्डनीयमतुलं ताम्बूलमनीकुरु ।। ३७ ।। - एलालवङ्गादिसमन्वितानि कङ्कोलकर्पूरसमिश्रितानि । ताम्बूलंवल्लीदलसंयुतानि पूगानि ते देवि समर्पयामि ॥ ३८ ॥ ताम्बूलवछिदलनिर्जितहेमवर्ण स्वर्णाक्तपूगफलमौक्तिकचूर्णयुक्तम् । रत्नस्थगिस्थितमिदं खदिरेण युक्तं ताम्बूलमम्य वदनाम्बुरुहे गृहाण ॥ ३९ । महति कररूपाने स्थायित्वा विशाला- ण्डमरुसशरूपान्वद्धगोधूमदीपान् । बहुघृतमथ तेषु न्यस्य दीपानुकम्पा- भुवनजननि कुर्व नित्यमारातिकं ते ॥ ४० ॥ .१. 'भुत' . २. 'तपनीयाचमननिवे०' स. ३. 'आताम्र' स. ४. कुष्माण्डी' स. ५. 'सनाम्बवानि' स. ६. 'देवि' स.७. 'मिन्दुचिभि' क. ८. 'साई' स.'

·.
चतुःपठ्युपचारमानसपूजास्तोत्रम् ।
-मधुकरवृतकुम्भे न्यस्तसिन्दूररेणुः
कनककलितघण्टः किङ्किणीशोभिकण्ठः । : .
श्रवणयुगलचञ्चचामरो मेचतुल्यो
जननि तव मुदे स्तान्मत्तमातङ्ग एयः ॥ ४८ ।।
.. दुततरतुरगैविराजमान मणिमयचक्रचतुष्टयेन युक्तम् ।
कनकमयमहं वितानवन्तं भगवति ते हि रथं समर्पयामि ॥ ४९ ॥
हयगनस्थपत्तिशोभमानं दिशि दिशि दुंदुभिमेघनादयुक्तम् ।
अतिबहुचतुरङ्गसैन्यमेतद्भगवति भक्तिमरेण तेऽर्पयामि ॥ ५० ॥
परिखीकृतसप्तसागरं बहुसंपत्सहितं मयाम्ब ते।.
विपुलं धरणीतलाभिधं प्रबलं दुर्गमिदं समर्पितम् ॥ ११ ॥
शतपत्रयुतैः स्वभावशीतैरतितौरभ्ययुतैः परागपीतैः ।
भ्रमरीमुखराकृतैरनन्तैर्व्यजनैस्त्वां जगदम्ब वीजयामि ॥ १२ ॥
भ्रमरलुलितलोलकुन्तलाली विगलितमाल्यविकीर्णरङ्गभूमिः।
इयमतिरुचिरा नटी नटन्ती तव हृदये मुदमातनोतु मातः ॥ १३ ॥
मुखनयनविलासलोलवेणीविलसितनिजितलोलभृङ्गमाला।
युवजनसुखकारिचारुलीला भगवति ते पुरतो नटन्ति बालाः॥१४॥
रुचिरकुचतटीनां नाट्यकाले नटीनां
प्रतिगृहमथ तत्र प्रत्यहं प्रादुरासीत् ।
थिमिकितिधिमिधिद्धी घिद्धिधिद्धीविमिद्धी
धिमिकितिधिमितत्ताथेयथेयेति शब्दः ॥ ५५ ॥
भ्रमदलिकुलतुल्या.लोलधम्मिल्लभारा'
स्मितमुखकमलोद्यदिव्यलावण्यपूरा ।
अनुपमतमवेपा वारयोपा नटन्ती
परभूतकलकण्ठी देवि धैर्य तनोतु ॥ ५६ ।।
डमरुडिण्डिमझुझुरभली मृदुरवाईघटाघटाहयः। ..
- झटिति झातिभिर्जगदम्बिके मुहुरिमे हृदयं सुखयन्तु ते॥ १७ ॥

·काव्यमाला। सविनयमय दत्त्वा जानुयुग्मं धरण्यां सपदि शिरसि धृत्वा पात्रमारातिकस्य । मुखकमलसमीपे तेऽम्ब साध निवारं भ्रमयति मयि भूयात्ते कृपादः कटाक्षः ॥ ४१ ॥ अथ बहुमणिमित्रैमौक्तिकस्वां विकीर्य 'त्रिभुवनकमनीयैः पूनयित्वा च वस्त्रैः । मिलितत्रिविधमुकादित्यलावण्ययुक्तां जननि कनकवृष्टिं दक्षिणां तेऽपयामि ॥ ४२ ॥ भातः काञ्चनदण्डमण्डितमिदं पूर्णन्दुविम्वप्रभं नानारत्नविशोभिहेमकलशं लोकत्रयाहादकम् । भास्वन्मौक्तिकजालिकापरिवृतं प्रीत्यात्महस्ते धृत छचं ते परिकल्पयामि शिरसि त्वष्टा स्वयं निर्मितम्॥४३॥ शरदिन्दुमरीचिगौरवर्णमणिमुक्ताविलसत्सुवर्णदण्डैः । जगदम्ब विचित्रचामरैस्वामहमानन्दभरेण वीजयामि ।। ४४ ॥ मार्तण्डमण्डलनिभो जगदम्बयोऽयं भत्त्या मया मणिमयो मुकुरोऽपितस्ते । पूर्णेन्दुम्विरुचिरं वदनं खकीय- मलिन्विलोकय विलोलविलोचने त्वम् ॥ ४५ ॥ इन्द्रादयो नतिनतर्मुकुटप्रदीपै- नौरानयन्ति सततं तव पादपीठम् । तसादहं तव समस्तशरीरमेत- नीराजयामि जगदम्ब सहस्त्रदीपैः ॥ ४ ॥ प्रियगतिरतितुङ्गो रत्नपल्लाणयुक्तः कनकमयविभूपः स्निग्धगम्भीरघोपः । भगवति कलितोऽयं वाहनार्थ मया ते तुरगशतसमेतो वायुवेगस्तुरंगः ॥ १७ ॥ १. परिप्पा क-स. २. 'जननि तव प्रकुर्व नित्यमारातिक ते ख. ३. 'प्रीत्यै स्वहस्ते' ख. ४. 'पांड' स.

·चतुःषष्ठयुपचारमानसपूजास्तोत्रम् । १५७ मधुकरवृतकुम्भे न्यस्तसिन्दूररेणुः कनककलितघण्टः किङ्किणीशोभिकण्ठः । श्रवणयुगलचञ्चचामरो मेचतुल्यो जननि तव मुदे स्तान्मत्तमातङ्ग एपः ॥ ४८ ।। द्रुततरतुरगैर्विराजमानं मणिमयचक्रचतुष्टयेन युक्तम् । कनकमयमहं वितानवन्तं भगवति ते हि रथं समर्पयामि ॥ ४९ ॥ हयगजरथपत्तिशोभमानं दिशि दिशि दुंदुभिमेघनादयुक्तम् । अतिबहुचतुरङ्गसैन्यमेतद्भगवति भक्तिभरेण तेऽर्पयामि ॥ ५० ॥ परिखीकृतसप्तसागरं बहुसंपत्सहितं मयाब ते ।'- विपुलं धरणीतलाभिधं प्रबलं दुर्गमिदं समर्पितम् ॥ ५१ ॥ शतपयुतैः स्वभावशीतैरतिसौरभ्ययुतैः परागपीतैः । भ्रमरीमुखराकृतैरनन्तैर्व्यजनैस्त्वां जगदम्ब वीजयामि ॥ १२ ॥ भ्रमरलुलितलोलकुन्तलाली विगलितमाल्यविकीर्णरङ्गभूमिः । इयमतिरुचिरा नटी नटन्ती तव हृदये मुदमातनोतु मातः ॥ १३ ॥ मुखनयनविलासलोलवेणीविलसितनिर्जितलोलभूमालाः1. युवजनसुखकारिचारुलीला भगवति ते पुरतो नटन्ति वालाः॥१४॥ रुचिरकुचतटीनां नाट्यकाले नटीनां प्रतिगृहमथ तत्र प्रत्यहं प्रादुरासीत् । चिमिकितिधिमिधिद्धी धिद्विधिद्धीविमिद्धी धिमिकितिधिमितत्ताथेयथेयेति शब्दः ॥ ५५ ॥ भ्रमदलिकुलतुल्या लोलधम्मिल्लभारा स्मितमुखकमलोद्यदिव्यलावण्यपूरा ! अनुपमतमवेषा वारयोपा नटन्ती परभृतकलकण्ठी देवि धैर्य तनोतु ॥ ५६ ॥ डमरुडिण्डिमझुझुरभक्ती मृदुरवाईघटाघटाहयः। - - • झटिति झाकृतिभिर्मगदम्बिके मुहुरिमे हृदयं सुखयन्तु ते॥१७॥ -- ·चतुःषष्ठयुपचारमानसपूजास्तोत्रम् । १५९ मुक्ताकुन्देन्दुगौरां मणिमयमुकुटां रत्नताटङ्कयुक्ता- · मक्षत्रस्पुप्पहस्तामभयवरकरां चन्द्रचूडां त्रिनेत्राम् । नानालंकारयुक्तां सुरमुकुटमणियोतितस्वर्णपीठां सानन्दां सुप्रसन्नां त्रिभुवनजननी चेतसा चिन्तयामि ॥६॥ एषा भत्त्या तव विरचिता या मया देवि पूजा स्वीकृत्येनां सपदि सकलान्मेऽपराधान्क्षमख । न्यूनं यत्तत्तव करुणया पूर्णतामेति सर्व सानन्दं मे हृदयकमले तेऽस्तु नित्यं निवासः ॥ ७० ॥ पूजामिमां पठेत्प्रातः पूजां कर्तुमनीश्वरः । पूजाफलमवामोति वान्छितार्थ च विन्दति ।। ७१ ॥ प्रत्यहं भक्तिसंयुक्तो यः पूजनमिदं पठेत् । वाग्वादिन्याः प्रसादेन वत्सरात्स कविर्भवेत् ।। ७२ ।। पूनामिमां यः पठति प्रभाते मध्याहकालेऽप्यथवा प्रदोपे । धर्मार्थकामान्पुरुषोऽभ्युपैति देहावसाने शिवतामुपैति ॥ ७३ ॥ इति श्रीपरमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकराचार्यविचितचतुःषष्टगुपवार-- मानसपूजास्तोत्रं समाप्तम् । .

·काव्यमाला।
विपञ्चीपु सप्त खरान्वादयन्त्यस्तव द्वारि गायन्ति गन्धर्वकान्ताः ।
क्षणं सावधानेन चित्तेन मातः समाकर्णय त्वं मया प्रार्थितासि ॥१८॥
अभिनवकमनीयैर्नतनैनतकीनां
क्षणमथ रमयित्वा चेत एवं त्वदीयम् ।
स्वयमहमपि चित्रैर्नृत्यवायप्रगीतै-
भगवति भवदीयं मानसं रञ्जयामि ॥ १९ ॥
तव देवि गुणानुवर्णने चतुरा नो चतुराननादयः ।
तदिहैकमुखेषु जन्तुषु स्तवनं कस्तव कर्तुमीश्वरः ॥ ३० ॥
पदे पदे या परिपूजकेम्यः सद्योऽश्वमेधादिफलं ददाति ।
तां सर्वपापक्षयहेतुभूतां प्रदक्षिणां ते परिकल्पयामि ॥ ६१ ॥
रक्कोत्पलारक्तलताप्रभाम्यां ध्वजोर्ध्वरेखाकुलिशासिताभ्याम् ।
अशेषवृन्दारकवन्दिताम्यां नमो भवानीपदपङ्कजाम्याम् ।। १२ ॥
चरणनलिनयुग्मं पङ्कजैः पूजयित्वा
कनककमलमालां कण्ठदेशेऽर्पयित्वा ।
• शिरसि विनिहितोऽयं रत्नपुष्पाञ्जलिस्ते
हृदयकमलमध्ये देवि हर्ष तनोतु ॥ १३ ॥
अथ मणिमयमञ्चकाभिराने द्युतिमति पुष्पवितानराजमाने ।
प्रसरदगरुधूपधूपितेऽसिन्भगवति वासगृहेऽस्तु ते निवासः ॥३४॥
तव देवि सरोजचिहयोः पदयोनिर्मितपद्मरागयोः ।
अतिरक्ततरैरलक्तकैः पुनरुक्तां रचयामि रक्तताम् ।। ६५ ॥
अथ मारुतशीतवासितं निजताम्बूलरसेन रञ्जितम् ।
तपनीयमये हि पट्टके मुखगण्डूपजलं निधीयताम् ॥ ११ ॥
एतस्मिन्मणिखचिते सुवर्णपीठे त्रैलोक्याभयवरदे निधाय पादौ ।
विस्तीर्ण मृदुतरलोत्तरच्छदेऽस्मिन्पर्यङ्के कनकमये निपीद मातः ॥६॥
क्षणमथ जगदम्ब मञ्चकेऽसिन्मृदुतरतूलिकया विरानमाने 1
अतिरहप्ति मुदा शिवेन सार्धं सुखशयनं कुरु मां हृदि सरन्ती ॥६॥

·चतुःपष्ठसुपचारमानसपूजास्तोत्रम् । मुक्ताकुन्देन्दुगौरां मणिमयमुकुटां रत्नताटङ्कयुक्ता- • मक्षस्रक्युप्पहस्तामभयवरकरां चन्द्रचूडा त्रिनेत्राम् । नानालंकारयुक्तां सुरमुकुटमणियोतितस्वर्णपीठां सानन्दां सुप्रसन्नां त्रिभुवनजननी चेतसा चिन्तयामि ॥ ६९॥ एपा भत्त्या तव विरचिता या मया देवि पूजा स्वीकृत्यैनां सपदि सकलान्मेऽपराधान्क्षमस्व । न्यूनं यत्तत्तव करुणया पूर्णतामेति सर्व सानन्दं मे हृदयकमले तेऽस्तु नित्यं निवासः ॥ ७० ॥ पूजामिमां पठेत्प्रातः पूजां कर्तुमनीश्वरः । पूनाफलमवामोति वाञ्छितार्थ च विन्दति ॥ ७१ ॥ प्रत्यहं भक्तिसंयुक्तो यः पूजनमिदं पठेत् । वाग्वादिन्याः प्रसादेन वत्सरात्स कविर्भवेत् ।। ७२ ॥ पूजामिमां यः पठति प्रभाते मध्याहकालेऽप्यथवा प्रदोपे । धर्मार्थकामान्पुरुषोऽभ्युपैति देहावसाने शिवतामुपैति ।। ७३ ।। इति श्रीपरमहंसपरिवाजकाचार्यश्रीमच्छंकराचार्यविरचितचतुःषष्टगुपचार- मानसपूजास्तोत्रं समाप्तम् । .

·"KÂYYAMÂLÂ.
collection of old and rare Sanskrit Kâvyas,
Natakas, Champús, Bhânas, Prahasanas,
Chhandas, Alankäras &c.
PART X.
EDITED BY
PANDIT SITADATTA
AXD
KÄS'INÁTH PANDURANG PARAB.
sos
PRINTED AND PUBLISHED
BY
TUKÂRÂJI JÁVAJÍ,
PROPRIETOR OF JATI DADAJI's "XIRŅAYA-SAGAR" PRESS
BOMBAY
2020
1894.
Price 14 Rupet.

·(Regustered according to act XXV of 1967) [ All rights reserved by the publisher.]

·॥श्रीः॥ काव्यमाला। नाम नानाविधमाचीनकाव्यनाटकचम्पूभाणमहसन- च्छन्दोलंकारादिसाहित्यग्रन्यानां संग्रहः । दशमो गुच्छकः। जयपुरमहाराजाश्रितमहामहोपाध्यायपण्डितदुर्गाप्रसाददारक- केदारनाथकृपाङ्गीकृतशोधनकर्मणा शिवदचशर्मणा, मुम्यापुरवासिपरयोपाहपाण्डुरङ्गात्मजकाशीनाथ- शर्मणा च संशोधितः । मुम्बय्यां निर्णयसागरास्ययन्त्रालये तदपिपतिना मुद्रासरैरकृयित्वा प्राकाश्यं नीतम् । १८९४ (अल प्रन्यस्य पुनर्नुदणादिविषये सर्वधा निर्णयसागरमुदायबालबाधिपते- रेवाधिकार) मूल्यं सार्थो रूप्यकाः ।

·अनुक्रमणिका। पृष्टम्। १ १८ .... १. दुर्वासोविरचितं ललितास्तवरत्नम् .... २. रामभद्रदीक्षितविरचितो रामाष्टनासः, सेतुशास्त्रिविर- चितया टीकया समेतः ३. वासुदेवकविविरचितं वासुदेवविजयम्, स्वकष्टीकया समेतम् ४. धातुकाव्यम्, टीकया समेतम् .... ५२ .... .... .... ...

·काव्यमाला। श्रीदुर्वाससा विरचितं. श्रीललितास्तवरत्नम् । वन्दे गजेन्द्रवदनं वामाकारूढवल्लभाश्लिष्टम् । कुङ्कुमपरागशोणं कुवलयिनीजारकोरकापीडम् ॥ १ ॥ स जयति सुवर्णशैलः सकलनगच्चक्रसंघटितमूर्तिः । काञ्चननिकुञ्जवाटीकन्दलदमरीप्रपञ्चसंगीतः ॥ २ ॥ हरिहयनैऋतमारुतहरितामन्तेप्ववस्थितं तत्य । विनुमः सानुत्रितयं विधिहरिगौरीशविष्टपाधारम् ॥ ३ ॥ मध्ये पुनमनोहररत्नरुचिस्तवकरजितदिगन्तम् । उपरि चतुःशतयोजनमुत्तुङ्गं शृङ्गपुंगवमुपासे ॥ ४ ॥ तत्र चतुःशतयोजनपरिणाहं देवशिल्पिना रचितम् । नानासालमनोहं नमाम्यहं नगरमादिविद्यायाः ॥ ५ ॥ प्रथमं सहसपूर्वकपट्शतसंख्याकयोजनं परितः। वलयीकृतस्वगात्रं वरणं शरणं प्रजाम्ययोरूपम् ॥ ६॥ तस्योत्तरे समीरणयोजनदूरे तरङ्गितच्छायः । घटयतु मुदं द्वितीयो घण्टाखनसारनिर्मितः सालः ॥ ७ ॥ उभयोरन्तरसीमन्युद्दामनमररजितोदारम् । उपवनमुपास्महे वयमूरीकृतमन्दमारुतस्यन्दम् ॥ ८ ॥ १. अस श्रीललितास्तवरत्नस पुस्तकद्वयमासादितम्. तंत्र कचिहितं जयपुरराज- गुरुधीभधीनारायणपर्वगीकराणाम्, अपरं च स चिडितं चातुर्वैदिकोडरामचन्दतनूजना- थूनारायणर्मणान्ह ·२ काव्यमाला। आलिङ्गच भद्रकालीमासीनतन हरिशिलाश्यामाम् । मनसि महाकालो ने विहरतु मधुपानविभ्रमन्नेत्रः ॥९॥ तातीयीको वरणतयोत्तरसीन्नि वातयोजनतः । तात्रेण रचितमूर्तिस्तनुतामाचन्द्रतारकं भद्रम् ॥ १० ॥ मध्ये तयोश्च मणिमयपल्लवशाखाप्रस्नपश्मलिताम् । कल्पानोकहवारी कल्ये मकरन्दपङ्किलाबालाम् ॥ ११ ॥ तत्र मधुमाधवश्रीतल्णीम्यां तरक्चकोराम्याम् । आलिङ्गितोऽवतान्मामनिशं प्रथमतुरात्तपुप्पानः ॥ १२ ॥ नमत तदुत्तरभागे नाकिपथोल्डड्विशृङ्गसंघातम् । सीसाकृति तुरीयं सितकिरणालोकनिर्मलं सालम् ॥ १३ ॥ सालद्वयान्तराले सरलालिकपोतचाटुसुमगायाम् । संतानवाटिकायां सकं चेतोऽस्तु सततमलाकम् ॥ १४ ॥ तत्र तपनातिरक्षः साम्राज्ञीचरणसान्द्रितलान्तः । शुक्रशुचित्रीसहितो ग्रीष्मर्तुर्दिशतु कीर्तिमाकल्पम् ॥ १५ ॥ उत्तरसीमनि तस्सोनतशिसरोकम्पिहाटकपताकः। प्रकटयतु पञ्चमो नः प्राकारः कुशलमारकूटमयः ॥ १६ ॥ प्राकारयोश्च मध्ये पल्लवितान्यभूतपञ्चमोन्मेपा । हरिचन्दन[वाटी हरतादामूलमलदनुतापम् ॥ १७ ॥ तत्र नभश्रीमुख्यतरुणीवर्गः समन्वितः परितः । वाट्टहाप्तमुखरो वाञ्छापूर्ति तनोतु वर्तुः ॥ १८ ॥ मारुतयोमनदूरे महनीयत्तस्य चोत्तरे भागे। भद्रं कृपीष्ट पष्ठः प्राकारः पञ्चलोहघातुमयः ।। १९ ॥ अनयोर्मध्ये संततमङ्करदिव्यकुमुमगन्धायाम् । मन्दारवाटिकायां मानसमनिकरोतु में सिद्धतिम् ॥२०॥ तत्सानियोनलक्ष्मीतरुणीम्यां शरहतुः सदा सहितः । अम्पयन्स नीयादम्बामामोदमदुरैः कुसुमैः ॥ २१ ॥ १.'मरटानिटमार क.

·। श्रीललितास्तवरत्नम् । ३ तस्यपिसंख्ययोजनदूरे देदीप्यमानशृङ्गौवः । कलधौतकलितमूर्तिः कल्याणं दिशतु सप्तमः सालः ॥ २२ ॥ मध्ये तयोर्मरुत्पथलचितविटपानविरुतकलकण्ठा । श्रीपारिजातवाटी श्रियमनिशं दिशतु शीतलोदेशा ॥ २३ ॥ तस्यामतिप्रियाभ्यां सह खेलन्सहसहस्यलक्ष्मीभ्याम् । सामन्तो झपकेतोर्हेमन्तो भवतु हेमवृद्धयै नः ॥ २४ ॥ उत्तरतस्तस्य महानुद्भटहुतभुक्शिखारुणमयूखः । तपनीयखण्डरचितस्तनुतादायुप्यमष्टमो वरणः ॥ २५ ॥ कादम्वविपिनवाटीमनयोर्मध्यभुवि कल्पितावासाम् । कलयामि सूनकोरककन्दलितामोदतुन्दिलप्तमीराम् ॥ २६ ॥ तस्यामतिशिशिराकृविरासीनस्तपतपस्यलक्ष्मीभ्याम् । शिवमनिशं कुरुतान्मे शिशिरतुः सततशीतलदिगन्तः ।। २७ ।। तस्यां कदम्बवाट्यां तत्प्रसवामोदमिलितमधुगन्धम् । सप्तावरणमनोज्ञ शरणं समुपैमि मन्त्रिणीशरणम् ॥ २८ ॥ तत्रालये विशाले तपनीयारचिततरलसोपाने । माणिक्यमण्डपान्तर्महिते सिंहासने मणिखचिते ॥ २९ ॥ बिन्दुत्रिपञ्चकोणद्विपनृपवसुवेददलकुरेखाये । चके सदा निविष्टां पष्टयष्टत्रिंशदक्षरेशानीम् ॥ ३० ॥ तापिञ्चमेचकामा तालीदलयटितकर्णताटङ्काम् । ताम्बूलपूरितमुखी तानावरविन्धदृष्टदरहाताम् ॥ ३१॥ कुङ्कुमपङ्किलदेहां कुवलयजीवातुशावकवतंसाम् । कोकनदशोणचरणां कोकिलनिकाणकोमलालापाम् ॥ ३२ ॥ वामानगलितचूली वनमाल्यकदम्बमालिकाभरणाम् । मुक्काललन्तिकाञ्चितमुवालिकमिलितचित्रकोदाराम् ॥ ३३ ॥ करविधुतकीरशावककलनिनव्यक्तनिखिलनिगमार्थाम् । वामकुचसङ्गियीणावादनसौख्याधीलितालियुगाम् ॥ ३४॥ १. 'महति सुसिंहासने क. २. 'वामांसललित' क.

·४
काव्यमाला।
आपाटलांशुकघरामादिरसोन्मेषवासितकटाक्षाम् ।
आन्नायसारगुलिकामाद्यां संगीतमातृकां वन्दे ॥ ३५ ॥
तस्य च सुवर्णसालस्योत्तरतस्तरुणकुङ्कुमच्छायः ।
शमयतु मम संतापं सालो नवमः स पुष्परागमयः ॥ ३६ ।।
अनयोरन्तरवसुधाः प्रणुमः प्रत्यग्रयुप्परागमयीः ।
सिंहासनेश्वरीमनुचिन्तननिस्तन्द्रसिद्धनीरन्धाः ॥ ३७ ।।
तत्सालोत्तरदेशे तरुणजपाकिरणधोरणीशोणः ।
प्रशमयतु पद्मरागप्राकारो मम पराभवं दशमः ॥ ३८ ॥
अन्तरभूकृतवासाननयोरपनीतचित्तवैमत्यान् ।
चक्रेशीपदभक्तांश्चारणवर्गानहर्निशं कलये ॥ ३९ ॥
सारङ्गवाहयोजनदूरेऽसंघटितकेतनस्तस्य ।
गोमेदकेन रचितो गोपायतु मां समुन्नतः सालः ॥ ४० ॥
वप्रयान्तरोयी वटुकैविविधैश्च योगिनीवृन्दैः ।
सततं समर्चितायाः संकपिण्याः प्रणौमि चरणाजम् ॥ ४१ ॥
तापसयोननदूरे तस्य समुत्तुङ्गगोपुरोपेतः ।
वाञ्छापूर्वं भवताद्वजमणीनिकरनिर्मितो वनः ॥ ४२ ॥
वरणद्वितयान्तरतो वासजुपो विहितमधुरसास्वादाः ।
रम्भादिविबुधवेश्या रचयन्तु महान्तमसदानन्दम् ॥ ४३ ॥
तत्र सदा प्रवहन्ती तटिनी बज्राभिधा चिरं जीयात् ।
चटुलोमिनालनृत्यत्कलहंसीकुलकलक्वणितपुष्टा ॥ ४४ ॥
रोधसि तस्या रुचिरे वनेशी जयति वज्रभूषादया ।
वजप्रदानतोपितवजिमुखत्रिदशविनुतचारित्रा ।। ४५ ॥
तस्पोदीच्या हरिति सबकितसुपमावलीढवियदन्तः ।
पैडूर्यरत्नरनितो चैमत्यं दिशतु चैतसो वरणः ॥ १६ ॥
अधिमध्यमेतयोः पुनरम्यानरणावलम्बितस्वान्ताम् ।
कटकादिनागान्कन्दयामः किम चलिमुसान्दनुमान् ॥ १७ ॥

·श्रीललितास्तवरत्नम् । • गन्धवहसंख्ययोजनदूरे गगनोर्बजाकिस्तस्य । वास्तवमणिप्रणीतो वरणो वहलयतु वैदुषी विशदाम् ॥ ४८ ॥ मध्यक्षोण्यामनयोमहेन्द्रनीलात्मकानि च सरांसि । शानोदरीसहायान्भूपालानपि पुनः पुनः प्रणुमः ॥ ४९ ॥ आशुगयोजनदूरे तस्यो– कान्तिधवलितदिगन्तः । मुकाविरचितगात्रो मुहुरस्माकं मुदे भवतु वप्रः ॥ ५० ॥ आवृत्त्योरधिमध्यं पूर्वस्यां दिशि पुरंदरः श्रीमान् । अभ्रमुविटाधिरूढो विभ्रममसाकमनिशमातनुतात् ॥ ११ ॥ तत्कोणे व्यजनयुक्तोमरपात्रत्वान्नशक्तिधरः । स्वाहाखधासमेतः सुखयतु मां हव्यवाहनः सुचिरम् ॥ १२ ॥ दक्षिणदिगन्तराले दण्डधरो नीलनीरदच्छायः। त्रिपुरापदाजभक्कस्तिरयतु मम निखिलमंहसां निकरम् ॥ १३ ॥ तस्यैव पश्चिमायां दिशि दलितेन्दीवरप्रभाश्यामः । खेटासियष्टिधारी खेदानपनयतु यातुधानो मे ॥ १४ ॥ तस्या उत्तरदेशे धवलाङ्गो विपुलझपवरारुढः । पाशायुधात्तपाणिः पाशी विदलयतु पाशनालानि ।। ५५ ॥ वन्दे तदुत्तरहरिकोणे वायुं चमूरुखरवाहम् । कोरकिततत्त्ववोधान्गोरक्षप्रमुखयोगिनोऽपि मुहुः ।। ५६ ॥ तरुणीरिडाप्रधानास्तिस्रो वातस तस्य कृतवाताः । प्रत्यप्रकापिशायनपानपरिभ्रान्तलोचनाः कलये ॥ १७ ॥ तहोकपूर्वभागे धनदं ध्यायामि शेवधिकुलैशम् । अपि माणिभद्रमुख्यानम्बाचरणावलम्बिनो यक्षान् ॥ १८ ॥ तस्यैव पूर्वसीमनि तपनीयारचितगोपुरे नगरे । कात्यायनीसहायं कलये शीतांशुखण्डबूडालम् ॥ ५९ ॥ तत्पुरपोडशवरणस्थलभाजस्तरुणचन्द्रचूडालान् । रुद्राध्यायोऽपठितान्द्राणीसहचरान्भजे रुद्रान् ॥ १० ॥ १. 'मुत्तरमागे' क.

·१ काव्यमाला। पवमानसंख्ययोजनदूरे बालतृणमेचकस्तस्य । सालो मरकतरचितः संपदमचलां श्रियं च पुष्णातु ॥ ६१ ॥ आवृतियुग्मान्तरतो हरितमणीनिवहमेचके देशे । हाटकतालीविपिनं हालाघट्पटितविटपमाकलये ॥ १२ ॥ तत्रैव मन्त्रिणीगृहपरिणाहं तरलकेतनं सदनम् । मरकतसौधमनोज्ञं दद्यादायूंपि दण्डनाथायाः ।। ६३ ॥ सदने तत्र हरिन्मणिसंघटिते मण्डपे शतस्तम्भे । कार्तस्वरमयपीठे कनकमयाम्बुरुहकर्णिकामध्ये ॥ १४ ॥ विन्दुत्रिकोणवर्तुलपडस्रवृत्तद्वयान्विते चक्रे । संचारिणी दशोत्तरशतार्णमनुराजकमलकलहंसी ॥१५॥ कोलबदना कुशेशयनयना कोकारिमण्डितशिखण्डा । संतप्तकाबनाभा संध्यारुणचेलसंवृतनितम्बा ॥६६॥ हलमुसलशङ्खचकाङ्कुशपाशाभयवरस्फुरितहस्ता । कूलंकपानुकम्पा कुङ्कुमजम्बालितस्तनाभोगा ॥ १७ ॥ धूर्तानामतिदूरा वार्ताशेपावलग्नकमनीया । आतीलीशुभदात्री वार्ताली भवतु वाञ्छितार्थाय ॥८॥ तस्याः परितो देवीः स्वप्नश्युन्मत्तभैरवीमुख्याः । प्रणमत जम्भिन्याचा भैरववाश्च हेतुकप्रमुखान् ॥ ६९ ॥ पूर्वोकसंख्ययोजनदूरे पूांशुपाटलस्तस्य । विद्रावयतु मदाति विद्रुमप्तालो विशङ्कटद्वारः ॥ ७० ॥ आवरणयोरहर्निशमन्तरभूमौ प्रकाशशालिन्याम् । आसीनमधुनासनमभिनवसिन्दूरगौरमहमीडे ॥ १ ॥ परणस तस्य मारुतयोजनतो विपुलगोपुरद्वारः । मालो नानारत्रैः संघटिताः कृषीष्ट मदभीष्टम् ।। ७२ ॥ अन्तरकल्यामनयोरविरटशोभापिनण्डिलोद्देशाम् । माणिस्यमण्डपाख्यां महतीमविदयमनिशमारलये ।। ७३ ।। 1. हाडामर क. २. मामला क.

·श्रीललितास्तवरत्नम्। ७ तन्न स्थितं प्रसन्नं तरुणतमालप्रवालकिरणाभम् । कर्णावलम्बिकुण्डलकन्दलिताभीशुकवचितकपोलम् ।। ७४ ॥ शोणाघरं शुचिसितमेणाङ्कवदनमेधमानकृपम् । मुग्धैणमदविशेषकमुद्रितनिटिलेन्दुरेखिकारुचिरम् ॥ ७९ ॥ नालीकदलसहोदरनयनाञ्चलवैटितमनसिनाकूतम् । कमलाकठिनपयोधरकस्तूरीघुसूणपङ्किलोरस्कम् ॥ ७६ ॥ चाम्पेयगन्धि कैश्यं शम्पासब्रह्मचारि कौशेयम् । श्रीवत्सकौस्तुभधरं श्रितजनरसाधुरीणचरणानम् ॥ ७७ ॥ कन्धुसुदर्शनविलसत्करपद्मं कण्ठलोलवनमालम् । मुत्रकुन्दमोक्षफलदं मुकुन्दमानन्दकन्दमवलम्बे ॥ ७८ तदरणोत्तरभागे तारापतिबिम्बचुम्बिनिनशृङ्गः । विविधमणीगणघटितो वितरतु सालो विनिर्मलां धिपणाम् ॥ ७९ ॥ प्राकारद्वितयान्तरकक्ष्यां पृथुरत्ननिकरसंकीर्णाम् । नमत सहस्रस्तम्भकमण्डपनाम्नातिविश्रुतां भुवने ॥ ८०॥ प्रणुमस्तत्र भवानीसहचरमीशानमिन्दुखण्डधरम् । शृङ्गारनायिकामनुशीलनमाजोऽपि भूझिनन्दिमुखान् ॥ ८ ॥ तस्पैणवाहयोजनदूरे वन्दे मनोमयं वनम् । अङ्करन्मणिकिरणामन्तरकक्ष्यां च निर्मदामनयोः ।। ८२ ।। तत्रैवामृतवापी तरलतरद्वाक्लीढतव्युन्मान् । मुक्तामयकलहंसीमुद्रितकनकारविन्दसंदोहाम् ॥ ८३ ॥ शनोपलमयभृङ्गीसंगीतोन्मेपबोपिनदिगन्ताम् । काञ्चनमयाङ्गविलसत्कारण्डवपण्डताण्डवमनोज्ञाम् ॥ ८४ ॥ कुरुविन्दात्मकहल्लककोरकसुषमासमूहपाटलिताम् । कलये सुधास्वरूषां कन्दलितामन्दकरवामोदाम् ॥ ८५ ॥ तद्वापिकान्तराले तरले मणिपोतीन्नि बिहरन्तीम् । सिन्दूरपाटलाङ्गी सितकिरणाङ्करकल्पितक्तंसाम् !! ८६ ॥ १.नटित' क. २. 'मोदक. .

·काव्यमाला। पर्वन्दुविन्नवदनां पल्लवशोणाधरस्फुरितहासाम् । कुटिलकवरी कुरङ्गीशिशुनयनां कुण्डलस्कुरितगण्डाम् ॥ ७॥ निकटस्थपोतनिलयाः शक्तीः शयविधृतहेमशृङ्गजलैः । परिपिश्चन्ती परिततारां तारुण्यगर्वितां वन्दे ॥ ८८॥ प्रागुक्तसंख्ययोजनदूरे प्रणमामि वुद्धिमयसालम् । अनयोरन्तरकक्ष्यामष्टापदपुष्टमेदिनी रुचिराम् ॥ ८९ ॥ कादम्बरीनिधानां कलयाम्यानन्दवापिका तत्वाम् । शोणाश्मनिवहनिर्मितसोपानश्रेणिशोममानतटीम् ॥ १० ॥ माणिक्यतरणिनिलयां मध्ये तत्या मदारुणकपोलाम् । अमृतेशीत्यभिधानामन्तः कलयामि वारुणी देवीम् ॥११॥ सौवर्णकेनिपातनहत्ताः सौन्दर्यगविता देव्यः । तत्पुरतस्थितिभानो वितरन्त्वलाकमायुपां वृद्धिम् ॥ ९२ ॥ तस्य पृपदश्वयोजनदूरेऽहंकारसालमतितुङ्गम् । वन्दे तयोश्च मध्ये कक्ष्यां वलमानमलयपवमानाम् ॥ ९३ ॥ विनुमो विमर्शवीपी सौपुन्नसुधाखरूपिणी तत्र । पेलातिलयवीचीकोलाहलभरितकूलवनवाटीम् ॥ ९ ॥ तत्रैव सैलिटमध्ये तापिञ्दलप्रपञ्चमुपमाभाम् । श्यामलकघुफलसितां श्यामाविटंबिम्बडम्बरहरास्याम् ॥ १५ ॥ आभुग्नमवणचिल्ली हसितायुन्मशरकामुकविलासाम् । मन्दलिताञ्चितनुसी मणिमयताटङ्कमण्डितकपोलाम् ॥ १६ ॥ कुरुविन्दतरणिनिलयां कुलाचलसधिंकुचनमन्मध्याम् । कुमपिलिप्तगात्री कुरुकुल्लां मनसि कुर्महे सततम् ॥ ९७ ॥ तत्सालोत्तरभागे भानुमयं वप्रमाश्रये दीपम् । मध्यं च विपुलमनयोर्मन्ये विश्रान्तमातपोद्वारम् ।। ९८ ॥ 1. '' क. २. नियतकस. ३. 'पार्टी क.. 'साह स. ५. नि. उम्परास्वान्' क.६.देने क... चितमय स.

·श्रीललितास्तवरत्नम् । तत्र कुरुविन्दपीठे तामरसे कनककर्णिकाघटिते । आसीनमरुणवाससमम्लानप्रसवमालिकाभरणम् ॥ ९९ ॥ चक्षुप्मती प्रकाशनशक्तिच्छायासमारचितकेलिम् । माणिक्यमुकुटरम्यं मन्ये मार्तण्डभैरवं हृदये ॥ १० ॥ इन्दुमयतालमीडे तस्योत्तरतस्तुपारगिरिगौरम् । अत्यन्तशिशिरमारुतमनयोमध्यं च चन्द्रिकोद्वारम् ।। १०१ ॥ तत्र प्रकाशमान तारानिकरैः परिष्कृतोद्देशम् । ' अमृतमयकान्तिकन्दलमन्तः कलयामि कुन्दसितमिन्दुम् ॥१०२॥ शृङ्गारसालमीडे शृङ्गोल्लसितं तदुत्तरे भागे । . मध्यस्थले तयोरपि महितां शृङ्गारपूर्विका परिताम् ॥ १०३ ॥ तत्र मणिनौस्थिताभिस्तपनीयाविरचिताग्निहताभिः । शृङ्गारदेवताभिः सहितं परिखाधिपं भजे मदनम् ॥ १०४ ॥ शृङ्गारचरणवर्यस्योत्तरतः सकलविवुधसंसेव्यम् । चिन्तामणिगणरचितं चिन्तां दूरीकरोतु मे सदनम् ॥ १०५ ।। मणिसदनसालयोरधिमध्यं दशत्तालभूमिरुहदीः । पर्णैः सुवर्णवर्णर्युकां काण्डैश्च योजनोत्तुङ्गैः॥ १०६ ।। मृदुलैतालीपश्चकमानैमिलितां च केसरकदन्वैः । संततगलितमरन्दस्रोतोनियन्मिलिन्दसंदोहाम् ॥ १०७ ॥ पाटीरपवनवालकधाटीनिर्यत्परागपिञ्जरिताम् । कलहंसीकुलकलकलकूलकपनिनदनिचयकमनीयाम् ॥ १०८॥ पाटवी भनामः परिमलकल्लोलपक्ष्मलोपान्ताम् । (देव्यपात्रधारी तस्याः पूर्वदिशि दशकलायुक्तः ।) वलयितमूर्तिभगवान्वतिः कोशोन्नतश्विरं पायात् ॥ १०९॥ तत्राधारे देव्याः पात्रीरूपः प्रभाकरः श्रीमान् । द्वादशकलासमेतो ध्वान्तं मम वहलमान्तरं मिन्द्यात् ।। ११० ॥ १. 'आपीन' क. २. 'परिष्कृत सेव्यम्' क. ३. 'देशे क. ४. 'संस्थिताभिः' क. ५. 'स्तपनीयारचितसारिहत्ताभिः क. १ ·काव्यमाला तसिन्दिनेशपात्रे तरङ्गितामोदममृतमयमय॑म् । चन्द्रकलात्मकममृतं सान्द्रीकुर्यादमन्दमानन्दम् ॥ १११॥ अमृते तस्मिन्नभितो विहरन्त्यो विविधमणितरणिमानः । पोडशकलाः सुधांशोः शोकादुत्तारयन्तु मामनिशम् ॥ ११२ ॥ तत्रैव विहृतिभाजो धातृमुखानां च कारणेशानाम् । दृष्ट्यादिरूपिकालाः शमयन्त्वखिलाः कलाश्च संतापम् ॥ ११३॥ कीनाशवरुणकिन्नरराजदिगन्तेषु रत्नगेहस्य । कलयामि तान्यजस्रं कलयन्त्वायुष्यमयंपात्राणि ॥ ११४ ॥ पात्रस्थलस्य पुरतः पारमणविधिपार्वतीशानाम् । भवनानि शर्मणे नो भवन्तु भासा प्रदीपितनगन्ति ॥ ११५ ॥ सदनस्यानलकोणे सततं प्रणमामि कुण्डमाग्नेयम् । तत्र स्थितं च वहि तरलशिखाजटिलमम्बिकाननकम् ॥ ११६ ॥ तस्मासुरदिशि तादृशरत्नपरिस्फुरितपर्वनवकाध्यम् चकात्मकं शताङ्गं शतयोजनमुन्नतं भजे दिव्यम् ।। ११७ ।। तत्रैव दिशि निपण्णं तपनीयध्वजपरम्पराम्लिएम् । रथमपरं च भवान्या रचयामो मनसि रवमयचूडम् ।। ११८॥ भवनस्य वायुभागे परिष्कृतो विविधवैजयन्तीभिः । रनयतु मुदं रथेन्द्रः सचिवेशान्याः समस्तवन्यायाः ॥ ११९ ।। कुर्माऽधिहृदयमनिशं क्रोडास्वायाः शतामूर्धन्यम् । रुद्रदिशि रवधानो रुचिरपलाकाप्रपञ्चाशुकितम् ॥ १२० ।।

·श्रीललितास्तवरत्नम् । ११ द्वारे द्वारे धाम्नः पिण्डीभूता नवीन विम्वाभाः। विदधतु विपुलां कीर्ति दिव्या लौहित्यसिद्धयो देव्यः ॥ १२४ ॥ :: मणिसदनस्यान्तरतो महनीये रत्नवेदिकामध्ये । विन्दुमयचक्रमीडे पीठानामुपरि विरचितावासम् ॥ १२५ ॥ चक्राणां सकलानां प्रथममधःसीमफलकवास्तव्याः । अणिमादिसिद्धयो मामवन्तु देवीप्रभाखरूपिण्यः ।। १२६ ॥ अणिमादिसिद्धिफलकस्योपरि हरिणाङ्कखण्डकृतचूडाः । भद्रं पक्ष्म लयन्तु ब्राहीप्रमुखाश्च मातरोऽस्माकम् ॥ १२७ ॥ तस्योपरि मणिफलके तारुण्योत्तुङ्गपीनकुचभाराः । संक्षोभिणीप्रधाना भ्रान्ति विद्रावयन्तु दश मुद्राः ।। १२८ ।। फलकत्रयस्वरूपे पृथुले त्रैलोक्यमोहने चक्रे । दीव्यन्तु प्रकटाख्यास्तासां की च भगवती त्रिपुरा ।। १२९ ॥ तदुपरि विपुले विष्ण्ये तरलहशतरुणकोकनदभासः । कामाकर्पण्याद्याः कलये देवीः कलाधरशिखण्डाः ॥ १३० ॥ सर्वाशापरिपूरकचक्रेऽस्मिन्गुप्तयोगिनीसेव्या । त्रिपुरेशी मम दुरितं तुद्यात्कण्ठावलम्बिमणिहारा || १३१ ॥ तस्योपरि मणिपीठे ताम्राम्भोरुहदलप्रभाशोणाः । ध्यायाम्यनङ्गकुसुमा प्रमुखा देवीश्च विधृतकूर्पासाः ॥ १३२ ।। संक्षोभकारकेऽसिंश्चक्रे श्रीत्रिपुरसुन्दरी साक्षात् । गोली गुप्ततराख्या गोपायतु मां कृपाईया दृष्टा ॥ १३३ ॥ संक्षोभिणीप्रधानाः शकीस्तस्योर्ध्ववलयकृतवासाः । आलोलनोलवेणीरन्तः कलयामि यौवनोन्मत्ताः ॥ १३४ ।। सौभाग्यदायकेऽसिंश्चक्रेशी त्रिपुरवासिनी जीयात् । शक्तीश्च संप्रदायाभिधाः समस्ताः प्रमोदयन्वनिशम् ॥ १३५ ।। मणिपीठोपरि तासां महति चतुर्हस्तविस्तृते वलये । संततविरचितवासाः शक्तीः कलयामि सर्वसिद्धिमुखाः ॥ १३६ ॥ १. 'तृप्यतु' क.

·काव्यमाला॥ सर्वार्थसाधकाख्ये चक्रेऽमुग्मिन्समस्तफलदानी । त्रिपुरा श्रीर्मम कुशलं दिशतादुत्तीर्णयोगिनी सेव्या ॥ १३७ ॥ तासां निलयस्योपरि धिप्ण्ये कौसुम्भकञ्चकमनोज्ञाः । सर्वज्ञाद्या देव्यः सकलाः संपादयन्तु मम कीर्तिम् ॥ १३८ ॥ चके समस्तरक्षाकरनाम्यस्मिन्समस्तजनसेव्याम् । मनसि निगीसहितां मन्ये श्रीत्रिपुरमालिनी देवीम् ॥ १३९ ।। सर्वज्ञासदनोपरि चक्रे विपुले समाकलितगेहाः। वन्दे वशिनीमुख्याः शक्तीः सिन्दूररेणुरुचः ॥ १० ॥ श्रीसर्वरोगहाल्यचक्रेऽसिखिपुरपूर्विकां सिद्धाम् । वन्दे रहस्यनाम्ना वेद्याभिः शक्तिभिः सदा सेव्याम् ॥ १४१ ॥ वशिनीगृहोपरिष्टाविंशतिहस्तोन्नते महापीठे। शमयन्तु शत्रुवृन्दं शस्त्राण्यत्राणि चादिदम्पत्योः ।। १४२ ॥ शस्त्रसदनोपरिष्टादलये बलवैरिरत्नसंघटिते । कामेश्वरीप्रधानाः कलये देवीः समस्तजनवन्याः ॥ १४३ ॥ चक्रेऽत्र सर्वसिद्धिपदनामनि सर्वफलदात्री। निपुराम्बावतु सततं परापररहस्ययोगिनीसेव्या ॥ १४४ ।। कामेश्वरीगृहोपरि वलये विविधमनुसंप्रदायज्ञाः । चत्वारो युगनाथा जयन्तु मित्रेशपूर्वका गुरवः ॥ १४५ ॥ नाथभवनोपरिष्टान्नानारत्नचयमेदुरे पीठे। कामेश्याद्या नित्याः कलयन्तु मुदं तिथिस्वरूपिण्यः ॥ १४६ ॥ नित्यासदनसोपरि निर्मलमणिनिवहविरचिते विष्ण्ये । कुशलं पडङ्गादेव्यः कलयन्त्वस्माकमुत्तरलनेत्राः ॥ १४७ ॥ सदनस्योपरि तासां सर्वानन्दमयनामके विन्दौ । पशवलाकार मञ्चं प्रणमामि मणिगणाकीर्णम् ॥ १८ ॥ परितो मणिमञ्चस्स प्रलम्बमाना नियन्त्रिता पाशैः । मायामयी जवनिका मम दुरितं हरतु मेचकच्छाया ॥ १४९ ॥ १. श्रीसरोग' क. २. 'नाद' क. .

·श्रीललितास्तवरत्नम् । मञ्चस्योपरिलम्बन्मदन्नीपुंनागमालिकाभरितम् । . हरिगोपमयवितानं हरतादालस्यमनिशमस्माकम् ॥ १६० ॥ पर्यङ्कस्य भजामः पादाविम्बाम्बुदेन्दुहेमरुचः । अनहरिरुदेशमयाननलासुरमारुतेशकोणस्थान् ॥ १५१ ॥ फलकं सदा शिवमयं प्रगौमि सिन्दूररेणुकिरणाभम् । आरम्याङ्गेशीनां सदनात्कलितं च रत्नसोपानम् ॥ १२ ॥ पट्टोपधानगण्डकचतुष्टयस्फुरितपाटलास्तरणम् । पर्यकोपरि घटितं पातु चिरं हंसतूलशयनं नः ॥ १५३ ॥ तस्योपरि निवसन्तं तारुण्यश्रीनिपेवितं सततम् । आवृन्तफुलहलकमरीचिकापुञ्जमबुलच्छायम् ॥ १५४ ॥ सिन्दूरशोणवसनं शीतांशुस्तवकचुम्बितकिरीटम् । कुङ्कुमतिलकमनोहरकुटिलालिकहसितकुमुदवन्धुशिशुम् ॥ १५५ ॥ पूर्णेन्दुविम्बवदनं फुल्लसरोजातलोचनत्रितयम् । तरलापाङ्गतरङ्गितशंफराङ्कनशास्त्रसंप्रदायार्थम् ॥ १५६ ॥ मणिमयकुण्डलपुप्यन्मरीचिकल्लोलमांसलकपोलम् विद्रुमसहोदराधरविसमरमितकिशोरसंचारम् ।। १५७ ।। आमोदिकुसुमशेखरमानीलभूलतायुगमनोज्ञम् । वीटीसौरभवींचीद्विगुणितवकारविन्दसौरभ्यम् ॥ १५८ ।। पाशाङ्कुशेक्षुचापप्रसवशरस्फुरितकोमलकराजम् ।। काश्मीरपङ्किलाझं कामेशं मनसि कुर्महे सततम् ।। १५९ ॥ तस्याङ्कभुवि निपण्णां वरुणदवप्रसूनकिरणाभाम् । शीतांशुखण्डचूडा सीमन्तन्यस्तसान्द्रसिन्दूराम् ॥ १६० ॥ कुङ्कुमललामभास्खलिटिलां कुटिलतरनिल्लिकायुगलाम् । नालीकर्तुल्यनयनां नासाञ्चलनटितमौक्तिकाभरणाम् ॥ १६१ ॥ १. 'तत्तु क. २. 'कस्तुरीतिलकमनोज कुटिलालकभारतकुमुद' क. ३. 'स्मराङ्गना. ४. 'तमाल क. ५. 'शिद्धिमा क. ६. 'सदृश' क. शास्त्रक ·काव्यमाला। सर्वार्थसाधकास्ये कनुप्निन्तमत्तफलदात्री । त्रिपुरा धीनम कुशलं दिशतादुत्तीर्णयोगिनी तेव्या ॥ १३७ ।। तासां निलयत्वोपरि विष्ण्ये कौमुम्भकत्रुकमनोज्ञाः । सर्वज्ञाद्या देव्यः सकलाः संपादयन्तु नम कीर्तिम् ।। १३८ ॥ चक्रे समत्वरक्षाकरनान्यलिन्समलजनतेचान् । मनसि निगर्भासहितां मन्ये श्रीत्रिपुरमालिनी देवीम् ॥ १३२ ॥ सज्ञासदनोपरि चक्रे विपुले समाकदितगेहाः । बन्दै वशिनीनुयाः शकीः सिन्दूररेणुरुवः ॥ १० ॥ श्रीसर्वरोगहरास्यचकेऽलिबिपुरपूर्विका सिद्धान् । वन्दे रहत्नान्ना वैद्याभिः शक्तिभिः सदा तेव्वान् ॥ १४१ ।। वशिनीगृहोपरिष्टाविंशतिहलोन्नते महापीठे। शनयन्तु शत्रुवृन्दं शनाप्यस्त्राणि चादिदम्पत्योः ॥ १४२ ॥ शवसदनोपरिष्टाहलये बलबरिरनतंवटिते । कामेधरोप्रधानाः कलये देवीः समलननवन्याः ॥ १४३ ॥ चक्रेऽत्र सर्वसिद्धिप्रदनामनि सर्वफलदात्री। त्रिपुरान्वावतु सततं परापररहत्सयोगिनीसव्या ॥ १४४ ॥ कानेश्वरीगृहोपरि वलये विविधमनुसंप्रदायज्ञाः। चत्वारो युगनाथा जयन्तु निवेशपूर्वका गुरवः ॥ १४ ॥ नायभवनोपरिष्टानानारबषयनेदुरे पीठे। कानेण्याचा नित्याः कल्यन्तु नुदं विधिसत्वपिप्यः ॥ १४६ ॥ नित्यासदनत्योपरि निलमणिनिवहविरचिते विप्प्ये । कुशलं पडङ्गदेव्यः कलवन्तलारनुचरलनेवाः ॥ १४७ ।। सदनलोपरि तासां सर्वानन्दनयनामक चिन्दी। पञ्चवलाकारं मयं प्रणमानि मणिगणाचीम् ॥ १८ ॥ परितो नगिनवत्स प्रलम्बमाना नियन्त्रिता पार्शः। मायामयी नानिका नम दुरितं हरतु नेकच्छाया ॥ ११२ ॥ ..'श्रीनरोग' क. २. 'नाईक.

·श्रीललितास्तवरत्नम् । १५ प्रपदनितकूममूनिलकरुणं भर्मचिनिर्मथनदेहम् । नितवर्म मर्म शंभोः किंचन नर्म मम शर्म निर्मातु ॥ १७५ ॥ कालकुरलालिकालिमकन्दलविनितालिविधृतमणिवालि ! . मिलतु हृदि पुलिननयनं बहुलितगलगरलकेलि किमपि महः॥१७६॥ कुङ्कुमतिलकितभाला कुरविन्दच्छायपाटलदुकूला । करुणापयोधिवेला काचन चित्ते चकातु मे लीला || १७७ ।। पुप्पंधयरुचियः पुलिनामोगत्रपाकरयोग्यः । जीयासुरिक्षपाण्यः काश्चन कामारिकेलिसासिण्यः ॥ १७८ ॥ तपनीयांशुकमांसि द्राक्षामाधुर्यनास्तिकवांसि । कतिचन शुचं महांसि रुपयतु (1) कपालितोपितमनांसि ॥१७९॥ असितकचमायतासं कुलुमशरं कूलमुहकृपाम् । आदिमरसाधिदेवतमन्तः कल्ये हरायासि महः ॥ १८०॥ कर्णीपान्ततरङ्गितकटाक्षनिस्पन्दिकण्टदनकृपाम् । कामेश्वराकृनिलयां कामपि विद्यां पुरातनी कलये ।। १८१॥ अरविन्दकान्त्यरंतुदविलोचनद्वन्द्वसुन्दरमुखेन्दुः । छन्दः केन्दलमन्दिरमन्तःपुरमैन्दुशेखरं वन्दे ॥ १८२ ॥ विम्बनिकुरम्बडम्बरविडम्बकच्छायमम्ब रखलग्नम् । कम्युगलमम्धुदकचं बिब्योकं कमपि चुम्बतु मनो मे ॥ १८३ ॥. कमपि कमनीयरूपं कलयाम्यन्तः कदम्बकुसुमाव्यम् । नम्पकरुचिरनुवैपैः संपादितकान्त्यलंकृतदिगन्तम् ।। १८४ ॥ शम्पारुचिभरगहीं संपादककान्तिकवचितदिगन्तम् । सिद्धान्तं निगमानां शुद्धान्तं किमपि शूलिनः कलये ॥ १८५॥ उद्यदिनकरशोणानुत्सलबन्धुचनंधयापीठान । करकलितपुण्ड्वापान्कलये कानपि कपर्दिनः प्राणान् ॥ १८ ॥ १. 'पा' स. २. 'कुन्ताई' फ. ३.अयं क स पुस्तके त्रुटित..

·श्रीललितास्तवरत्नम् । प्रपदनितकूममूनिलकरुणं भमरुचिनिर्मथनदेहम् । श्रितवर्म मर्म शंभोः किंचन नर्म मम शर्म निर्मातु ।। १७५ ॥ कालकुरलालिकालिमकन्दलविनितालिविधृतमणिवालि। . मिलतु हदि पुलिनजघनं बहुलितगलगरलकेलि किमपि महः||१७६॥ कुङ्कुमतिलकितभाला कुरविन्दच्छायपाटलदुकूला । करुणापयोधिवेला काचन चित्ते चकास्तु मे लोला ॥ १७७ ॥ पुप्पंधयरुचिवेण्णः पुलिनाभोगत्रपाकरश्रोण्यः । जीयासुरिक्षपाण्यः काश्चन कामारिकेलिसाक्षिण्यः ॥ १७८ ॥ तपनीयांशुकभांसि द्राक्षामाधुर्यनास्तिकवचांसि । कतिचन शुचं महांसि क्षपयतु (8) कपालितोपितमनांसि ॥१७९॥ असितकचमायताक्षं कुसुमशरं कूलमुबहकृपाम् । आदिमरसाधिदेवतमन्तः कलये हराकवासि महः ।। १८०॥ कपिान्ततरङ्गितकटाक्षनिस्पन्दिकण्ठदनकृपाम् । कामेश्वराङ्कनिलयां कामपि विद्यां पुरातनी कलये ॥ १८१ ॥ • अरविन्दकान्त्यरंतुदविलोचनद्वन्द्वसुन्दरमुसेन्दुः । इन्दः केन्दलमन्दिरमन्तःपुरमैन्दुशेखरं वन्दे ॥ १८२ ॥ विम्बनिकुरम्बडम्बरविडम्बकच्छायमम्ब खलनम् । कम्युगलमम्बुदकचं विव्योकं कमपि चुम्बतु मनो मे ॥ १८३ ॥ . कमपि कमनीयरूपं कलयाम्यन्तः कदम्बकुसुमाख्यम् । चम्पकरुचिरसुवैपैः संपादितकान्त्यलंकृतदिगन्तम् ॥ १८४ ॥ शम्पारचिभरगहीं संपादककान्तिकवचितदिगन्तम् । सिद्धान्तं निगमानां शुद्धान्तं किमपि शूलिनः कलये ॥ १८५॥ उद्यदिनकरशोगानुत्पलबन्धुतनंघयापीद्वान् । करफलितपुण्चापाकलये कानपि कपर्दिनः प्राणान् ।। १८६ ।। १. 'पाल' स. २. 'कुन्तल' क..अयं स स पुस्तके घटितः.

·aur काव्यमाला। .. रशनालसज्जधनया रसना जीवातु चापभासुरया। प्राणायुप्करशरया घातं चित्तं कयापि वासनया ॥ १८७॥ सरसिजसहयुध्वदृशा शम्पालतिकासनाभिविग्रहया । भासा कयापि चेतो नासामणिशोभिवदनया भरितम् ॥ १८८ ॥ नवयावकाभसिचयान्वितया गजयानया दयापरया । धृतयामिनीशकलया धिया कयापि क्षता मया हि वयम् ॥१८॥ अलमलमकुसुमवाणैरविम्बशोणैरपुण्ड्कोदण्डैः । अकुमुदवान्धवचूडैरन्यैरिह जगति देवतं मन्यः ॥ १९ ॥ कुवलयसदृक्षनयनैः कुलगिरिकूटस्थवन्धुकुचभारैः।। करुणासन्दिकटाक्षैः कवचितचित्तोऽसि कतिपयैः कुतुकैः ॥१९॥ मतजनसुलभाय नमो नालीकसनाभिलोचनाय नमः । नन्दितगिरिशाय नमो महसे नवनीपंपाटलाय नमः ॥ १९२ ॥ कादम्बकुसुमधाम्ने कायच्छायाकणापितार्यम्णे । सीने चिरंतनगिरां भूम्ने कस्लैचिदाददे प्रणतिम् ।। १९३ ॥ कुटिलकवरीभरेभ्यः कुडमसब्रह्मचारिकिरणेभ्यः । कूलंकपस्तनेभ्यः कुर्मः प्रणति कुलाद्रिकुतुकेभ्यः ॥ १९४ ॥ कोकनदशोणचरणात्कोमलकुरलालिविनितशैवालात् । उत्पलसुगन्धिनयनादुररीकुर्मो न देवतामन्याम् ।। १९५ ॥ आपाटलाधराणामानीलनिन्धर्वरकचानाम् । आम्नायजीवनानामाकूतानां हरस्य दासोऽस्मि ॥ १९६ ॥ पुहितविलासहासस्फुरितासु पुराहिताङ्कनिलयासु । मन्नं मनो मदीयं कास्वपि कामारिजीवनाडीपु ॥ १९७ ॥ ललिता पातु शिरो मे ललाटमम्बा च मधुमतीरूपा । भ्रूयुग्मं च भवानी पुष्पशरा पातु लोननद्वन्द्वम् ॥ १९८॥ पायानासां वाला सुभगा दन्तांश्च सुन्दरी निद्वाम् । अधरोष्ठमादिशक्तिश्चकेशी पातु मे निरं चिबुकम् ।। १९९ ॥ 1. अयर फगुस्लके नास्ति. १. 'नीत' फ.

·श्रीललितास्तवरत्नम् । कामेश्वरी च कर्णी कामाक्षी पातु गण्डयोयुगलम् । शृङ्गारनायिकाव्याद्वदनं सिंहासनेश्वरी च गलम् ॥ २० ॥ स्कन्दप्रसूश्च पातु स्कन्धौ वाहू च पाटलाङ्गी मे। पाणी च पद्मनिलया पायादनिशं नखावलीविजया ॥ २०१॥ कोदण्डिनी च वक्षः कुक्षि चाव्यात्कुलाचलतनूजा । कल्याणी च वलग्नं कटिं च पायात्कलाधरशिखण्डा ॥ २०२॥ ऊरुद्वयं च पायादुमा मृडानी च जानुनी रक्षेत् । जो च शोडशी में पायात्पादौ च पाशसृणिहस्ता ॥ २०३ ॥ प्रातः पातु परा मां मध्याह्ने पातु मणिगृहाधीशा । शर्वाण्यवतु च सायं पायाद्रात्रौ च भैरवी साक्षात् ॥ २०४ ॥ भायौ रक्षतु गौरी पायात्पुत्रांश्च विन्दुगृहपीठा । श्रीविद्या च यशो मे शीलं चाव्याच्चिरं महारानी ॥ २०५ ॥ पवनमयि पावकमयि क्षोणीमयि गगनमयि कृपीटमयि । रविमयि शशिमयि दिङ्मयि समयमयि प्राणमयि शिवे पाहि॥२०६॥ कालि कपालिनि शूलिनि भैरवि मातङ्गि पश्चमि त्रिपुरे । वाग्देवि विन्ध्यवासिनि बाले भुवनेशि पालय चिरं माम् ॥ २०७॥ अभिनवसिन्दूराभामम्ब त्वां चिन्तयन्ति ये हृदये । उपरि निपतन्ति तेपामुत्पलनयनाकटाक्षकल्लोलाः ॥ २०८ ॥ वर्गाष्टकमिलिताभिर्वशिनीमुख्याभिरावृतां भवतीम् । चिन्तयतां सितवर्णी वाचो निर्यान्त्ययत्नतो वदनात् ।। २०९ ॥ कनकशलाकागौरी कर्णव्यालोलकुण्डलद्वितयाम् । महसितमुखीं च भवतीं ध्यायन्तो ये त एव भूधनदाः ॥ २१० ॥ शीर्षाम्भोरुहमध्ये शीतलपीयूपवपिणी भवतीम् । अनुदिनमनुचिन्तयतामायुप्यं भवति पुप्कलमवन्याम् ॥ २११ ॥ मधुरमिता मदारुणनयनां मातमकुम्भवक्षोजाम् । ' चन्द्रावतंसिनीं त्वां सविधे पश्यन्ति सुकृतिनः केचित् ।। २१२ ।। १. 'बन्धगृह क.

·माला बलितायाः तवरवं ललितपदामिः प्रणीतमार्याभिः । प्रतिदिननवनौ पठतां फलानि वक्तुं प्रगल्भते सैव ॥ २१३ ॥ इति श्रीममवता दुर्वासता विरचितं ललितास्तवरवं तमाप्तन् । श्रीरामभद्रदीक्षितविरचितो रामाष्टप्रासः। तेनुशान्निविरचितविषमपदीक्या समैतः । पारावारपौविशोपनकलापारीनकालानल- ज्वालाबालविहारबारविशितन्यापारघोरक्रमः। सावत्यतत्यानजनवासंरक्षणक्वती धर्मो विप्रवानधर्मविरति धन्वी त तन्वीत नः॥ रामचन्द्रं नमस्कृल क्रियते सेनुशास्त्रिगा। टीका काठिन्ययुच्यनां पदानामर्थबोधिका ॥ अव्याककुलाधिकौस्तुभमणिदिवारविन्देक्षणो भव्याविष्कृतिलम्पटेपुपटलीदव्यांशराधीश्वरः । रब्बासादितदोःमतापतुटनो हव्वाशभनुन्दरः सव्यासव्यकरात्तचापविशिखः ऋव्याशवरी विभुः ॥ १ ॥ अव्यात् रक्षतान् । अवयातुः रक्षपाद्यर्थः। नव्यं महछन् । भवुक भावुक भव्यन्' इ. १. “श्रीमहारपित्तववोध प्रन्यः कविकुटसार्वभौमेन श्रीमद्रामन्द्रक्षिवन विर चितः । सोऽयं मयार्जुनक्षेत्रनिकटवाताने सहजिरापुरेऽवामीदिति प्रसिद्धिः । अरज न्मभानेच कन्डरमानियमिति कश्चन प्रानबर इतद्विरचिताकृशारतिटकाभिधाः नादानतः प्रतीयते । अनेन निर्मिता प्रन्या बहवः । तेष्वत्र अपितास्त्वत्-(१) * थासोकाः, (२) जानकीपरिगनाटकन्, (३) तूफारस्तवः, (४) पतलिविनयकायन, (५) पांचौक्तिनिष्यन्दः, (६) बापत्ताः, (७) महारविलकमानः अस्य पुस्तकस्वादश- पुस्तयनीतत्ततः सपाय विशिरःपुरवात हिंदु है स्कूल् (Hindu High School) पाठणाटानस्तातरविरोरतेनंबनविभिः श्रीमद्भिः सेनुशा विभिः कठिनार प्रकाशिका वाचन व्याया निरमादि । तां च व्याख्या सन्लं विलिख्य प्रम- वलका पाहणोनि । काममाटावाममुं प्रन्यं सर्यकमारिवत्र तत्रभवद्भिर्भवद्भिरि ति विहितमानः"-यकामसेतुशान्वितन्तः विनगर(Trichinopolyामी ज.से. नटेशशाखी।

·रामाष्टप्रासः। त्यमरः । तस्य आविष्कृतिः उत्पादनं तत्र लम्पटा समर्था इघुपटटी वाणसमूहः तया लन्या छैद्यः आशराधीश्वरः रावणः यस्य स तथोक्तः। रविणा सूर्येण आसादितादोःप्रताप- तुलना बाहुप्रतापसाम्य यस्य सः । हव्यं अनातीति हव्याश: अमिः तद्भवः सुब्रह्मण्यः स इव सुन्दर सौन्दर्यवान् । अव्यमयन्तीति व्याशाः राक्षसाः तेषां वैरी शत्रुः॥ अम्बा कोसलनन्दना दशरथो लम्बालकान्तं पिता यं वालं समवेक्ष्य कैरवसुहृद्विम्बाननं नन्दिनौ । शन्वामर्शसमाजवानरचमूसंवाधवद्धाधुधि तं वाणाहतरावणं शरणमालम्बामहे राघवम् ॥ २ ॥ अलकाः चूर्णकुन्तलाः तेषां अन्तानि अग्राणि । लम्बानि अलकान्तानि यस्य सः । करवसुहृन् चन्द्रः तस्य बिम्ब मण्डलम् । 'पिम्वोऽस्त्री मण्डलं त्रिपु' इत्यमरः । तदिव आ- ननं मुखं यस्य सः। शम्बामर्शः वनस्पर्शः । तं राघवं रघोः गोत्रापत्यं रामं शरणं रक्षक आलम्यामहे । वयमिति शेपः।। अम्भोदद्युतिमर्कवंशतिलकं कुम्भोरुलङ्कापुरी- रम्मोरुकुचबाप्पपूरपतनारं भोपयुक्ताहवम् । शंभोरायुधचापशैलदलने दम्भोलिकेलीजुपं तं भो मास्तु गिरां ममेति कलये तं भोगमोक्षप्रदम् ॥ ३ ॥ कुम्भाविव उरु कुचयोः विशेषणम् । महान्ताविवर्यः।रम्भेइव ऊरू यासांताः रम्भोः । लड़ापुर्यो विद्यमानाः रम्भोर्वः राक्षस्यः तासां कुची तयोः बाष्पपूरः नेत्राथुप्रवाहः ।। अंसासक्तनिपङ्गमाशरचमूहिंसानपेतायुधं संसारामयभेपजाद्वयपदं हंसान्वयालंकृतिम् । पुंसामुत्तममात्तचापविशिखं तं साधुसंसेवितं शंसामीप्सितदायकं यदि न कि किं साधयेयं फलम् ॥ ४ ॥ अंसयो: याहुमूलयोः आसत्तौ निपड़ी शरधी यस्य तम् । आशरचम्वाः हिंसायाः अन- पेतं आयुधं यस्य तम् । हंसः सूर्यः । 'भानुईसः सहस्रांशुः' इत्यमरः । तं तादृशं यदि न शंसामि न स्तामि यदि किं फलं साधयेयम् । न किंचिदपीत्यर्थः ॥ अत्यन्तं विपयास्तुदन्ति हृदयं सत्यं मृपा न विदं नित्यं तेन मलीमसं भवति ने कृत्यं ततो भावि किम् । इत्यन्तः परितप्यते रघुपते गत्यन्तरं नास्ति मे सत्यन्तावसरे त्वमेत्य सहसा भृत्यं तदा पाहि माम् ॥५॥ -

·काव्यमाला।
तुदन्ति । 'तुद व्यथने। न मृषा न मिथ्या । तेन कारणेन मलीमस मलिनं भवति ।
ततः भावि भविष्यतिक कृत्यं न किमपि । इत्यन्त: मनः । अन्तावसारे सति मरणकाले ॥
अस्तूपस्थितमम्बुवृत्तिरिति यो वस्तूनि नापेक्षते
कस्तूरीप्रभृतीनि तस विषयाः स्युस्तूलवन्निप्फलाः ।
यस्तूरीकुरुतेऽथ तान्मुरहरो मस्तूनि दनो यथा
यस्तूरभनयीज्य तस्य कृपयैनस्तूर्व मे राघव ॥ ६ ॥
अम्बुवृत्तिः अभक्षणम् । उपस्थितं अनावासलभ्यम् । मस्तूनि मण्डानीव । धुस्तूरभ-
जयीज्य युस आकाशः तत्र तूर् शब्दायमानं यदभ्रंत जयतीति जयिनी ज्या मौर्वी यस्य ।
सयोधनम् । 'भौवीं ज्या शिअिनी गुणः' इत्यमरः । तस्य मे विपयाभिभूतस्य एनः पाप
पूर्व नाशय । 'कलुपं वृजिननोऽयम्' इत्यमरः ॥
अन्ये संसृतिसागरस्य हिमवत्कन्येशमुत्तारक
मन्येरंस्तमहं तु वेद्मि ननु यो मुन्येकगन्यात्मकः ।
धन्ये जन्म गृहीतवारघुकुले जन्ये विभिन्नार्यसू.
धुन्येपत्करपाटलिम्नि परमा निन्ये नुतिर्ब्रह्मणा
७॥
अहं तं यः रघुकुले जन्म गृहीतवान् उत्तारकं वेद्मि। युद्ध अमरधुन्या रक्तनद्या ईषत्क-
रपाटलिन्नि। यस्मिन् रामे इत्यध्याहार्यम् । ब्रह्मणा विधिना नुतिः निन्ये कृता । रावणवधा-
नन्तरं ब्रह्मागत्य राममस्तीपीदिति रामायणकथानानुसधेया ॥
आरोहव्यपनीतमेखलमपास्तोरोजहारं रिपु-
स्त्रीरोदं विरचय्य येन विजयश्रीरोचमानौजसा ।
आरोपाद्विरतं शरस्य धनुपि स्फारोदयत्कीर्तिना
धीरोदात्तमिमं भजे रघुपति नीरोगतावाप्तये ॥ ८ ॥
येन रामेण धनुषि शरस्य आरोपात् विरतम् । उपरतमित्यर्थः । रिपुत्रीरोदमित्यस्य वि.
शेषणद्वयमेतत् । आरोहव्यपातमेखल अपास्तोरोजहार पुंसामाश्रमचतुष्टयवत, श्रीगा
माधमत्रये अन्याश्रमस्य वैधवस्यारोहात् व्यपनीतमेखलामित्यर्थः । नीरोगतावाप्तये रोगनिा-
तये इत्यर्थः ।।
आशापूरणमाकलय्य भनतां क्लेशापहं सर्वदा
नाशाय द्विपतामुपासत दिशामीशाय मुक्त्या विधेः ।
कीशाकारधरैः मुरश्च रुरुधे नैशाचरी यः पुरी-
मीशानायुधमजनाय करुणाकोशाय तो नमः ॥९॥

·रामाष्टप्रासः ।
• उपासत क्रियापदम् । 'आस उपवेशने आपूर्वः लडि प्रथमपुरुषबहुवचनमात्मनेपदि ।
विधेः ब्रह्मणः । करुणाकोशाय दयानिलयाय । कीशाकारधरैः वानररूपिभिः ॥
आयामस्फुरदक्षिपद्ममभितो जायानुनाभ्यां युतं
ध्येयाकारमुदारयोगिमनसां कायानुकार्यम्बुदम् ।
मायामानुषमर्कसंततिभुवो दायादमुर्वीपतेः
भूयासं प्रणतः प्रणम्य च शुभप्रायामुपेयां गतिम् ॥ १० ॥
स्ववीक्षणेन सर्वोऽपि वर्धत इति । अमितः आयामेन वैशाल्येन स्फुरत् प्रकाशमानं अ.
क्षिपद्मयुगलं यस्य तम् । जाया सीता अनुजः लक्ष्मणः ताभ्यो युतम् । ध्येयः ध्यातु योग्यः
आकारः स्वरूपं यस्य तम् । उदार निर्मलम् । कायानुकार्यम्बुद कायं शरीरं अनुकरोतीति
कायानुकारि अम्युदः मेघः यस्य तम्
आसन्नक्षितिकन्यकाकुचतटव्यासङ्गिहारावलि-
श्रीसंक्रान्तसविभ्रमातिवलनो हासं वितन्वन्मृदु ।
वासन्तीनगलंकृतो मलयजोल्लासं वहन्वक्षसं
दासं रक्षतु मामसौ रघुपतिनासं निरस्याखिलम् ॥ ११॥
आसना समीपस्था या क्षितिकन्यका जानकी तस्याः कुचतदं तत्र व्यासहिनी ल.
मरमाना या हारावली मौक्तिकद्दारपहिः तस्याः श्रीः शोमा तस्यां संक्रान्तं संनिपद्धं अ.
क्षिवलन अक्षिसंचारः यस्य सः । वासन्तीस्रक मालिकामाला तया अलकृतः । मलयजो-
हवास मलयचन्दनम् । मम अखिलं वासं निरस्य मां रक्षतु ॥
आदेहच्युतिदुर्नयेन्द्रियतया स्यादेव चेत्पातकं
भूदेवाभिननेऽपि तद्भवतु नः सीदेम किं तावता ।
वेदेषु स्फुटवैभवं दशमुखच्छेदेन दीप्तौनसं
वैदेहीरमणं प्रणम्यतु वयं मोदेहि ज्ञायताम् ॥ १२ ॥
देहस्य च्युतिः मरणं तदभिव्याप्य आदेहच्युति मरणपर्यन्तम् । दुर्जयानि इन्द्रियाणि य.
स्य सः। तस्य भावः तत्ता तया । भूदेवाभिजनेऽपि ब्राह्मणरूपे उत्तमजन्मन्यपि पा.
तकं भवतु तावता वयं सीदेम किन् । पद्धातु: विशारणाद्यर्थः । विधिलिाई उत्तमपुरुष-
पटुवचनम् ॥
आसीनः कनकासने निजपुरोवासीभवन्मारुति-
या सीतेति कृताभिधा भुवि तया श्रीसीममूर्त्या युतः ।
नासीरापितहारसाजलिसापासीददात्मनो
दासीभूतमुरःसकोसलमहीशासी शरण्योऽस्तु मे ॥ १३ ॥

·काव्यमाला। निजस्य स्वस्य पुरोवासीभवन्मारुतिः यस्य तस्य स तथोक्तः । पुरस्थितहनुमानित्यर्थः । श्रीसीममूर्त्या अधिकसौन्दर्यवत्या । नासीर सेनामुखम् । प्रकृते सभायाम् । भर्पितः दत्तः हारः मुक्ताहारः यस्मै सः ॥ आदित्वं दधदप्यशेषजगतां यो दित्यपत्यान्तकृ- धादिष्टो विवुधैर्भवानिपुहरः स्वादित्यवन्यामभूत् । नेदिष्ठं तपसां फलं नवसुधास्वादिष्टमन्तः सता- मादित्यान्वयदीपमाश्रयति तं मे दिक्षु कीर्ण मनः ॥ १४ ॥ यः अशेषजगतां समस्तजगतां आदित्वं आदिकारणं आदिकारणत्वं दधदपि दित्यप- त्यान्तकृत् दितः अपत्यानि असुराः तेषामन्तकृत् नाशकृत् । व्यादिष्टः प्रार्थितः । मेदिछ अन्तिकतमं नवसुधा अभिनवामृतं तदिव स्वादु रुच्युत्पादनं इष्टं सता महताम् । अन्तः मनसि । दीपं प्रकाशकम् । कीर्ण व्याप्तम् ॥ आखावाहितविग्रहो जगति यः शैखावतो यत्कर- स्तौ खाटप्रवरौ यदीयमनुना मौखानुबन्धोज्ज्वलौ । साखादोद्यतकुम्भकर्णजयिनी शाखामृगानीकिनी रे खामध्यगतावतात्प्रणिपतल्लेखावलिर्देवता ।। १५ ॥ आखी मूषिके। खाखुर्वालमूषिका' इति दुर्गः । आहितंन्यस्तं विग्रहं शरीर यस्य सः । विनेश्वर इत्यर्थः। यस्करः यस्य शिखस्य करः शैखावतः अमिमान तो खाटप्रवरौ खे अट- न्तीति खाटाः तेषां प्रवरौ श्रेष्ठौ शिवविघ्नेश्वरौ । यदीयमनुना यस्य रामस्य मनुना मन्त्रेण मौखानुबन्धोज्ज्वलौ मुखालंकारसहितौ । एतद्रामतापनीयाख्य ग्रन्ये प्रसिद्धम् ॥ इच्छां मे शृणु राम कामपि विभो कच्छातिरदातसी- गुच्छाङ्गमंभ मर्दितुं मम समागच्छान्तरं हस्ततः । पृच्छां मा कुरु मृद्यतां कथमिति स्वच्छांशुकीर्ते भवा- नच्छानत्वरितं किमद्रिसदृशं तच्छाम्भवं कार्मुकम् ॥ १६ ॥ कच्छ: जलसमीपवृत्तिदेशः । 'कच्छमनूपे' इति बोपालितः । तत्राधिरूढा उत्पन्ना अतसी पुष्पविशेषः तस्साः गुच्छ मञ्जरी तदिव भङ्गप्रभा यस्य तस्य संबोधनम् । मम अन्तरं चचलचित्तं समागच्छ विश । अणुत्वात्कथं मर्दनं संभवतीति पृच्छो मा कुरु । अदिसदृश तत् सीतापरिणयपणनभूत शाम्भवं कार्मुकं धनुः भवान नाच्छाम्किन च्छिन्नवान् किम् । खण्डितवानवेत्यर्थः। च्छो छेदने श्यनि लुट रूपम् । अणु यत्नात् मर्दय अनवपवित्वादेव च्छेदो न प्रार्थितः किंतु मर्दनमेव ॥ .

·रामाष्टमासः। १३ ऊहन्ते निगमेन यं नियमिनो गेहं विशन्तो गुहां यो हंसाकृतिरस्ति देहिपु चतुच्यूहं च गृह्णाति यः। देहं चेन्द्रियमण्डलं च पृथगेवाहं पदार्थाद्विद- सोऽहं भावनया भजे तमधुना मोहं विना राघवम् ॥ १७ ॥ यं रामं गुहां गेहं विशन्तः।गुहावासिन इत्यर्थः । नियमिनः योगिनः नियमेन चित्तचाच- ल्यराहियेन उइन्ते तर्कयन्ति । यः देहिशु प्राणिषु हसाकृतिः परमात्मरूपी अस्ति । चतुर्ग्रह केशवादिव्यूह संकर्षणादिव्यूह वा गृहाति स्वीकरोति ॥ उरूपर्युपवेशितप्रियतमं मेरूपमानं श्रिया चारूपस्थितमग्रतो हनुमताध्यारूदसिंहासनम् । गीरूदं कविमण्डलस्य चरणबीरूपितकोपलं दारूपाहितराज्यसंपदमिमं धीरूहते मामिका ॥ १८ ॥ उरूपर्युपवेशिता अङ्कस्था प्रियतमा यस्य तम् । गोरुढं गी' रूदं कविमण्डलस्तुत्यर्थः । चरणेन पादेन स्त्रीरूप प्राप्ता एकोपला यस्य तम् । दारुणि पादुकाभ्यां उपाहिता विन्यस्ता राज्यसंपदः येन तम् ।। एत्याभीक्षणमनादिकर्मपटली वात्यामिवैप भ्रम- न्यात्या याति परन चेह च मुहुर्भीत्या च संयुज्यते । भीत्यागाय ततश्च भूतकरुणाचैत्यायमानेक्षणं कात्यायन्यधिनाथकार्मुकमिदं दैत्यारिमालम्बते ॥ १९ ॥ एए: जीवः अनादिः आदिशून्या या कर्मपटली कर्मसमूहं ताम् अभीक्ष्णं पुनः पुनः एति प्राप्नोति । पूर्वकर्मानुगुण्येण जन्म लभत इत्यर्थः । वात्यां वातसमूहम् भीत्यागाय भयविसर्ज- नायेत्यर्थः । संवोधनम् । ततः तस्मात् कारणात् भूतेषु करुणा तस्याः चत्यायमाने ईक्षणे यस्य तम् । चैत्याः रथ्यागोणस्थिताभिज्ञान क्षः॥ एके माधवमिन्दुमौलिमपरे नाकेशमन्ये नमो- वाकेनानुसरन्तु न त्वहमपि स्तोकेन तानाश्रये । साकेतेशमुपैमि किंतु शरणं या केकसी विधव- स्तोकेनाननि भीरपास्य खलु तां लोके भनन्तं यशः ॥ २०॥ एके फेचिननाः माधवं विष्णुन्,अपरे इन्दुमीलि शंकरम् ,अन्ये नारेशमिन्द्रम्, नमोवाकेन नमःमादेन अनुसरन्तु नमस्कार कुर्वन्तु । अहं तु तान् पूर्वोत्तान् स्तोनापि किंचिदपि नाये। या भीतिः विभवसोफेन रावगेन अब उत्पना ता भीति अपास्य दीठय ॥

·काव्यमाला । एकं साधु करोति यः प्रपतनं साकं धियानन्यया लोकं तं भुवने नयन्तमभयं पाकं रखूणामपि । शोकंमोपगमं कृतान्तविकटभूकम्पवाक्यैरिति क्ष्माकन्याचिरसंभृतव्रतपरीपाकं तमेवाश्रये ॥ २१ ॥ यः अनन्यया अव्यभिचारिप्या प्रपतनं नमस्कारं साधु सम्यक् करोति तनोति तं न:: मत्कारिणं लोकं जनम् । 'लोकस्तु भुवने जने' इत्यमरः । भुवने जगति अभयं निर्भयं ना यन्तं कुर्वाणम् । पाक परिपक्कफलरूपं डिम्भ वा कृतान्तस्य वमस्य विकटे विस्तते ध्रुवौ. वास्यानि च तैः शोक दुःख मोपगमं इति तमेव राममेव आपये ।। एषा मेऽञ्जलियन्त्रणास्तु पदयोर्भूपायितैः पांसुभिः पापाणं कलभाषिणी कृतवते दोपानपाकुर्वते । शेपाकारकरात्तभीमधनुपे दोपाचरेशद्विपे रोपावेशविशोषिताब्धिपयसे पूपान्वयश्रेयसे ॥ २२ ॥ पदयोः चरणयोः । भूपायितैः पांसुभिः पाषाण शिलां कठभाषिणी अहल्याम् । अपाकुर्वते तिरस्कुर्वते । दोषाचरेशः रावणः तस्य द्विषे शत्रवे । पूषा सूर्यः । अझलियन्त्रणा अभ- लिबन्धः॥ कल्पापायवनारवलयभिदा शिल्पाकरेणादिश- अल्पाकेन रणे जयस्य धनुषानल्पामरीणां व्यथाम् । कल्पागो मनतां स पातु करुणाकल्पावलोकोऽशुम- कल्पानेकशरः रः पुरा रघुपतिस्तल्पायिताहीश्वरः ॥ २३ ॥ कल्पापायः प्रलयकालः तत्र विद्यमानः कः घनास्वः मेघध्वनिः तस्य स्मयः गर्वःतं भिनत्तीति भिद् तेन शिल्पाकरेण चित्राणि कर्माणि कुर्वता रणे जयं जल्पता आदिशन् कुर्वन भजन् । भजतां कल्पगः देवदारः करुणाकल्पावटोकः कृपाठकृतवीक्षणः पुरा अवता. रात्पूर्व विष्णुले तल्यायिताहीश्वरः । शेषशायीत्वर्यः॥ कर्ता कंनभवात्मना त्रिजगतां भर्ता मुकुन्दात्मना हर्ता यश्च हरात्मनाघमखिलं सर्ता च यस्योज्झति । धर्तारं धनुषः शरैः सह तमादर्तारमान्वियं सारोऽप्यपथे श्रिता रघुपति वर्तामहे निर्भयाः ॥ २४ ॥ कंजभवात्मना ब्रह्मरूपेण कर्ता सृशा । मुकुन्दात्मना विष्णुरूपेण भर्ता पालक हरामना शंकरात्मना हर्ता सहारकः । यस्य स्मर्ता । कमगि पष्ठी एवमन्यत्रापि । यत्स्मता उन्नति ·रामाष्टप्रासः। २५ .. . त्यजति अपये दुर्गि सारोऽपि वर्तमाना अपि आन्वियं दीनसमूह आदतीरं रक्षितार रघुपति श्रिताः आश्रिताः । कन्तुर्हन्ति मनो विधेयविरहान्मन्तुः क्रमादेपत्ते .किंतु मर्यत एवं नाभिकमलं हन्तुः पुरां वा मधोः । गन्तुर्मे विपयाध्वसीम्नि धनिनां नन्तुश्च कुसिभरेः सन्तु श्रीरघुवीरपादमननात्संतुप्यतोऽनेहसः ॥ २५ ॥ कन्तुः इच्च विधेयविरहात् मनसा बदीप्सितं कार्ये तत्कर्तुमशक्यत्वात् मनः वित्तं हन्ति वाधते । मन्तुः अपरयः पुरां हन्तुः ईश्वरस्य मधोर्हन्तुः विष्णोः एतयोः अनिक- मलं चरणारविन्द न स्मर्यत एवाधनिनां नन्तुः। कर्मणि पष्ठी। धनिकान्सेवमानस्येत्यर्थः। रघुवीरपादभजनात् संतुप्यतः सतुष्टस्य मे मम अनेहसः दिनानि सन्तु । रघुवीरपादभजने नैव दिनानि गच्छन्त्विति निष्कृष्टोऽर्थः ।। कङ्कालाभरणीयचापदलनाटंकारभिन्नाम्बरं शकाकृष्टकुठारभृन्मदर्शिलाटंकायमानौनसम् । लहानायकवाहिनीचरमहातङ्कावहज्याखनं तं कालाम्वुदमेचक रघुकुलालंकारदीपं भजे ॥२६॥ कडालाभरणः शिवः तत्संबन्धी यः चापः तस्य दलना खण्डनं तस्य टंकारः तेन मिनं अम्बरं यस तम् । शङ्कया आकृष्टः समीपमागतः यः कुठारभृत् परशुरामः तस्य मदः गर्वः स एव शिला पाषाणं तस्याः टंका शीलाभेदी कश्चन आयुधविशेषः सेव ओजः यस्य तम् । आतई वहतीति आतडावहः ज्यायाः मौाः स्वनः शब्दः यस्य तं प्रकाशकम् ।। कङ्कालैर्द्विपदा नवैः सुखितवान्कङ्कावलि कैतव- न्यङ्कावर्पितशासनो घनघटाशङ्कावहस्तेजसा । अङ्कारोपितमैथिलीकुचतटालंकारकस्तूरिका- पङ्कालेपनकौतुकी दिशतु मे लङ्कारिपुर्मङ्गलम् ॥ २७ ॥ द्विपदा शत्रूणां कङ्कालः अधिभिः कङ्कावलि गृध्रसमूह सुखितवान् सुखिनं कृतवान् । कैतवन्यको मायामो मारीचे पितं शासन शिक्षा येन सः । धनघटा मेघसमूहः । अई उत्सझं आरोपिता प्रापिता या मैथिली तस्याः कुचतटालंकारकस्तूरिकापट्टालेपने मकार- कापनादिनिर्माणे कौतुकी ॥ का शङ्का मम कार्तिकेयवपुपाप्याशंसनीयद्युता. वैशं कार्मुकमाशुदारितवति क्षमाशंकरे विक्रमः । ४ ·काव्यमाला। स क्लेशं हन्तुमुपस्थिते रघुपती दार्श सखार्य गते कीशं चापि विदेहराजदुहितुः साशं मनः कुर्वति ॥ २८ ॥ कार्तिकेयवपुषापि सुब्रह्मण्यशरीरेणापि आशंसनीया प्रार्थमाना द्युतिर्यस्य सः । ऐर्श शैवं कार्मुकं धनुः । क्षमाशकरे क्षमा भूमिः तस्याः शंकर महलको उपस्थिते सति समी- पस्थिते सति । दाश गुहं कीशं सुप्रीवमपि सखायं मित्रम् साशं आशासहितम् ॥ कामीहे गतिमित्युदश्चितभयग्रामीणलङ्कापुरी- सामीचीन्यहरेपुपावकदलद्वामीमुखाग्निलयः । आमीलकमलोपमाञ्जलिसुरुश्चामीकरालंकृतः खामी नः शरणं स एव भुवने भूमीसुतावल्लभः ॥ २९ ॥ उदञ्चितं उत्पनं भयं एषां ते ग्रामीणाः लहावासिनः । उदञ्चितभयाः प्रामीणाः य- स्याः सा तादृशी या लङ्कापुरी तस्याः सामीचीन्य सुखस्थितिः तां हरतीति हरः यः इषुः बाणः तस्य पावकेन अग्निना दलत् निरस्तः वामीमुखाग्निः वडवामिः तस्य स्मयः अहंकारः यस्य सः॥ कारागारसमानसंसृतिनिराकाराय सञ्चिन्मयं धीरा यं शरणं व्रजन्ति भुवने नीरागमोहमयाः । तारादेवरमुख्यवानरपरीवाराय नीराकर- स्फाराटोपहराय रावणजिते वीराय तस्मै नमः ॥ ३० ॥ कारागार वन्द्यागृहं तस्य समाना या संमृति: संसारः तस्य निराकाराय निवर्तकाय । सचिन्मयं सच्चिद्रूपं ये धीराः तीनभक्तिमन्तः । नीरागमोहस्मयाः रागमौहगर्वरहिताः । तारादेवरः सुप्रीवः । नीराकरः समुद्रः ।। किं देवरितरैः प्रपन्नहरणे संदेहकृद्भिर्नृणां विन्देयं यदि तान्विमूढ इति मां निन्देयुरार्या न किम् । कि देयं किमदेयमित्यविदुपं तं देहिनामिष्टद वन्दे कंचन वञ्चनामृगरिपुं मन्देतरश्रेयसे ॥ ३१ ॥ प्रपनहरणे शरणागतसरक्षणे सदेहकृद्भिः इतरदेवैः किम् । तान् पूर्वोक्तान विन्देय याद शरणं गतो यदि आर्याः पूज्याः मा विम् इति न निन्दयुः किम् । निन्दयुरेवेन्यर्थः । * देयं दातुं योग्यं कि अदेयं इत्यस्मिन्विषये अविदुषं अविद्वासम् । सकलेटदातारमित्यर्थः । व- बनामृगः तस्य रिपुम् ॥ - ·रामाष्टप्रासः । २७ 'कीर्तिर्यस्य निरस्य कुन्दकुटजस्फूर्तिमयं रोदसी- पूर्तिव्यक्षितवैभवाञ्चति तुला कार्तिक्युदारेन्दुना । - मूर्तिश्रीजितवार्मुचा रघुवरेणातिर्हियेतामुना मार्तिस्याः स्फुरणं मतेः प्रदिशता मार्तिप्रसूतिर्मम ॥ ३२ ॥ यस्य रामस्य कीर्तिः यशः कुन्दकुटजस्फूर्तिस्मयं कुन्दस्य कुटजस्य तदाख्यपुष्पविशे- पस्य च स्फूतिः शोभा तस्याः स्मयं गर्वे रोदसीपूर्तिञ्जितवैभवा सती रोदसी द्यावापृथिव्यो तत्र व्यञ्जितः वैभवः यस्याः सा तथा सती। सर्वत्र व्याप्ता सतीति तात्पर्यायः । कार्तिक्यु. दारेन्दुना शरचन्द्रेण तुला सादृश्य अञ्चति प्राप्नोति । मूर्तिश्रीजितवामुंचा स्वदेहकान्तिजित. मेघेन अमुना श्रीरामेण मार्तिक्याः मृत्संबन्धिन्याः । मन्दाया इत्यर्थः । मतेः बुद्धः स्फुरण उपर्युपरि स्फुरणं प्रदिशता। ददतेत्यर्थः । अमुनेत्यस्य विशेषणमेतत् । मातिप्रसूतिः मृतिः भरणं प्रसूतिः जननम् । जननमरणकारिणीत्यर्थः । आतिः पीडा द्वियेत ।। कुम्भीरप्रमुखाम्बुसत्वनिचितं गम्भीरमुन्मोचना- रम्भी वाणशतस्य यः खलु पयोधि भीतिमन्तधात् । कुम्भीभूतुतमाश्रयामि मरुतां तं भीहरं सन्मनः- कुम्भीशानिशबद्धगारुडमणिस्तम्भीभवन्तं प्रभुम् ॥ ३३ ॥ राणशतस्य अनेकवाणस्य उन्मोचनारम्भीय रामं कुम्भीरप्रमुखाम्बुसत्वनिचितं कुम्भीरः मकः । नमस्तु कुम्भीरः' इत्यमरः । सः प्रमुखः आदिः येषां तानि अम्युसत्वानि तैः नि. चितं व्याप्तं गम्भीरमगाधं पयोधि समुदं भीति भयं अन्तः न्यधात् आदधान । कुम्भीमः अगस्त्यः सन्मनांस्यैव कुम्भीशाः गजश्रेष्टाः तैरनिशं बद्धो यः गारुडमणिः स इव भवतीति स्तम्भीभवन्तम् । मरुतां देवानाम् ।। गल्लालम्बितरत्नकुण्डलयुगामुल्लासिहारस्तनी फुल्लाशोकदलाधरां हृदयभूभल्लानुकल्पेलणाम् । सल्लापै रमयन्प्रभुः स जगतामल्लामवन्याः सुतां चिलाभाय, ममार्य चिनग्लुरलीपल्लापालो भवेत् ॥ २४ ॥ मालयोः गण्ड्योः आलम्बितं रलकुण्डलयुग यस्यास्ताम् । हृदयमः मन्मयः तस्य भल्ली पाणी तयोः अनुकल्पे सदृशे ईक्षणे यस्याः ताम् । अल्लामम्यां अवन्याः सुता जानको रमयन् संतोषयन् चिल्लाभाय ज्ञानलाभाय चित्तखुरली चित्तमेव खुरली बालक्रीडास्थानं तत्र मल्लायमानः वीरो भवेत् ॥ गङ्गीयन्नृपवंशमौक्तिक धनुः शृङ्गीशकल्पं वह- भङ्गीभिस्तिसृभिः समुज्ज्वलतनौ भृङ्गीकुलश्रीमुषि ।

·काव्यमाला। तुङ्गीभूतमुदां दशाननवधात्वं गीयमानां मया संगीतानि निवृत्य दिव्यसुदृशामङ्गीकुरुष्व स्तुतिम् ॥ ३५ ॥ गहीयन्नृपः गहामात्मन इच्छतीति गगीयन नृपः भगीरथः स चासो नृपश्च गगीयनृपः तस्य वंश: तस्य मौक्तिक मुक्ताफलम् । संयोधनमेतत् । गिणः पर्वताः तेषां ईशः मेहः तस्य कल्पं सदृशं धनुः तिमभिः महाभिः समुज्ज्वलतनी भृङ्गीकुलश्रीमुपि भ्रमरकुलवत् श्याम । एतत्तनाविति अस्य विशेषणम् । वहन्धारयन् ।दशाननवधात तुबीभूतमुदो दिव्य. सुदृशां देवत्रीणां संगीतानि निवृत्य मया गीयमानां स्तुतिम् ।। गात्रेषु श्रममग्निमान्द्यमुदरे नेत्रे जडत्वं सह, श्रोत्रेणादिशती जरा विशति चेत्कोऽत्रेरयेन्मास्त्विति । दात्रे यत्तु नमोऽधुनापि कलये स्तोत्रेण वित्ताशया मैत्रे जन्मजुपे कुले कृतनतिर्ने। तदुज्झाम्यहम् ॥ ३६ ॥ गानेषु अवयवेषु श्रमम्, उदरे अग्निमान्द्यं अजीर्णताम्, नेत्रे श्रोत्रेण सह जइत्वं बधिरत्वं चादिशती कुर्वाणा जरा वृद्धत्वं विशति चेत् । अत्रास्मिन्विषये मास्त्विति जरा मा विश- स्विति कः ईरयेद्वदेत् । अधुनापि वार्धकेऽपि दाने यत्किचिदानकर्ने पित्ताशया स्तोत्रण यनमः कलये करोमि तत् नमः ।कर्ममित्रे कुले जन्मजुषे जाताय तुभ्यं कृतनतिः कृत- नमस्कारः नेत्रे जगन्नायकाय उज्झामि त्यजामि ॥ गेया यस्य गुणाः पुनन्ति मनुनान्मायामनुप्यात्मनो यो यातूनि रणे जघान तरुणीस्तेयानि धीरः शरैः । दायाद रघुभूभुना यमृषयोऽपायाथिनो जन्मनां कायानाप्तिकृते सरन्ति भुवि नः पायादयं राघवः ॥ ३७॥ मायामनुष्यात्मनः मायया रामरूप प्राप्तस्य यस्य गेयाः गुणाः मनुजान् पुनन्ति । धीरः यः तरुणीस्तेयानि ख्यपहर्तृगि यातूनि रक्षांसि रणे शरैः जघान । रघुभ्भुजा रघुवंश्यराजानां दायादं पुत्रं यं राम जन्मना अपायायिनः जन्मनिवृत्तिकामाः पयः वसिष्ठायाः काया- नाप्तिकृते जन्मनिवृत्तये भुवि स्मरन्ति । अयं राघवः॥ ग्रासावस्थितविश्वराक्षसपतिप्रासावलोकोत्थित- त्रासाधिक्यवशातिनिःसृतगुरुश्वासामरमार्थितः । व्यासाभिष्टुतवैभवो हरिरिलामासाद्य जातः कुले भासामीशितुरेव यः स कुशलं मे साधयेद्राघवः ॥ ३८ ॥ प्रासावस्थिताः लोकमक्षकाः विश्वे अखिलाः राक्षसाः तेषां पतिः रावणः तस्य प्राप्त ·रामाष्टप्रासः। २९ आयुधविशेषः तस्यावलोकः दर्शनम् तेन उत्थितः त्रासः तस्य आधिक्यं तस्य वशाः अतएव अतिनिःसृतः अत्यन्तमुत्पनः गुरुश्वासः दीघनिःश्वासः येषां ते तैरमरैः प्रार्थितः । व्यासा. भिष्टुतवैभवः व्यासेन मुनिना अभिष्टुतं वैभवं यस्य सः तादृशः हरिः इलां भूमिम् । 'इरा भूवासुराप्सु' इत्यमरः । रलयोरभेदः । आसाद्य प्राप्य भासामीशितः सूर्यस्य कुले सः राघव एव मे कुशलं साधयेत् ।। चर्या यस्य खराहवादिरमरीपर्यायगीता भृशं धुर्या गायकलोकदुस्त्यजविपन्निर्यापणे केवलम् । पुर्या किं मरुतां परिक्षयजुपां धुर्यावहन्त्येत्यह कुर्यामुत्तरणं त्वमुप्य कथया तर्या भवाम्भोनिधेः ॥ ३९ ।। यस्य भृशं अमरीपर्यायगीता गायकलोकदुस्त्यजविपनिर्यापणे मायकलोकस्य गन्धर्व- लोकस्य दुस्यना अनिवर्तनीया विपत् तस्याः निर्यापणे निवृत्ती केवलं मुख्यतया धुर्या धुरंधराः खराहवादिः खरयुद्धादिःचर्या चरित्रम् । विराजते इति शेषः । परिक्षयजुयां क्षयवतां मरुतां देवानां धुर्यावहन्या धुर्या भारः तां वहतीति धुर्यावहन्ती तया । देवान्वहन्त्येत्यर्थः । पुर्या पुरेण किम् । न किमपि प्रयोजनम् । इत्यस्मात्कारणात् अमुष्य रामस्य भवाम्भोनिधेः संसारसागरस्य तर्या नावा उत्तरण कुर्याम् ॥ चूलीभूतजटाकलापमिपुधिव्यालीढवामांसक कालीयाधिकभीमकार्मुकधरं नालीकरम्येक्षणम् । कालीरशरणस्थरावणशिरस्तालीफलभ्रंशना- केलीतर्पितकंकवायसशिवापालीकमेकं भजे ॥ ४० ॥ चूलीभूतः शिरोलंकारभूतः जटाकलापः जटासमूहः यस्य तम् । इपुध्या तूणेन । 'तूणे- पुधी उपासङ्गः' इति रलकोशः। व्यालीदः संयुक्त वामांसः यस्य तम्। कालीयात् सर्पविशे- पात् अधिकभीम अधिकभयंकरं यत् कार्मुकं तस्य धरं तम् । नालीके इव पङ्कन इव रम्य मनोज्ञे ईक्षणे नेत्रे यस्य तम् । काल्याः रणकाल्याः रङ्गं आवासस्थान यद्रणं तत्र तिष्ठति इति रणस्थः यः रावणः तस्य शिरांस्येव तालीफलानि तालफलानि तेषां भ्रंशनानान्त- मेव केली त्या तर्पिता संतपिता कैकवायसशिवाः गृध्रकाकजम्युकाः तेपो पाली पतिः यस्य तमेकं मुख्यम् ॥ जन्याभावितभानुसंततिरिलाकन्यामवाप्तुं प्रियां धुन्याकल्पशिरःशरासदलनो वन्याविहारप्रियः । मुन्याकाशितकर्मकृन्निनशरोदन्याकृताम्भोनिधिः जन्याविद्धदशाननो रघुपतिस्तन्यादभीष्टं मम ।। ४१ ॥

·काव्यमाला । जन्या जन्म तेन भाविता संभाविता भानुसततिः सूर्यसंततिर्येन सः। इलाकन्या भूमुतां प्रियां पत्नी अवाप्नुम् । धुनी गहा आकल्पः आभरण यस्य तत् धुन्याकल्यं शिरः यस्य सः धुन्याकल्पशिराः तस्य शरासनं धनुः तत् दलपति खण्डयति इति दलनः । वन्या वनं तत्र विहारप्रियः । मुनिभिः आकाहितानि प्राषितानि यानि कर्माणि रावणवधादीनि तानि करोतीति कृत् निजशरैः उदन्याकृतः अल्पसरस तदिव कृतः अम्भोनिधिः समुद्रः यस्य सः । जन्यं युद्धम् । युद्धमायोधनं जन्यम्' इत्यमरः । तत्र आविद्धः दशाननः येन सः॥ जातो यो मिहिरान्वये नियमिना नीतो मखं रक्षितुं शातोदर्यपि येन गौतममुनेः पूतोपलत्वं नही । छातोमापतिकार्मुकं सदसि यं सीतोपलेभे पति ना तो राघवतोऽपरं शरणमित्यातोद्यमाघोपये ॥ ४२ ॥ मिहिरान्वये सूर्यवंशे । 'मिहिरारुणपूषण' इत्यमरः । नियमिना विश्वामित्रेण । गौतम- मुनेः शगतोदर्यपि वनिता अहल्यापि येन रामेण पूता सती चरणविन्यसनेन उपलल शि- लावं जही । छातं छिन्न उमापतिकार्मुकं शिवधनुः येन तम् । अतः राघवतः अस्माद्रा- मात् अपरमितर न शरण इति आतोयं भेरीवार्य सर्वेषां श्रवणार्थमाघोषये ॥ जाने न त्वदुपासनं धरणिभूजाने जपं वा मनो- >नेनापि कृतो जनेन कुरुते योऽनेन सन्तं तव । स्थाने किं तदिदं विधीन्यदेविधायानेहसो यापन हे नेतर्नगतामवाध शुभधीदानेन मां केवलम् ॥ ४३ ॥ हे धरणीभूनाने सीतापते ।यः रामपडक्षरी मन्त्रजपः दीनेनापि अशुद्धेनापि जनेन कृतश्चेत् तं जपितारं अनेन सकुरुते तं तव मनोः मन्त्रस्य जपं वा त्वदुपासनं वा न जाने । न जानामीत्यर्थः । विधीन् धर्मशास्त्रोक्तविधीन् तदुक्तकर्माणि अविधाय अननुष्टाय अनेहसः दिनस्य यापन प्रापणमिति यत् तत्स्थाने किम्। योग्यं किम् ।अनर्हमित्यर्थः । हे नेतः हे जगन्नायक, शुभधीदानेन मां केवलं मुख्यतया अव रक्ष ॥ जम्भारिप्रमुखामरेन्द्र मुकुटीसंभाव्यमानाङ्मये कुम्भाभक्षितिकन्यकाकुचपरीरम्भाधिकायवे । दम्भाविष्कृतिदक्षराक्षसरणारम्भातिविक्रान्तदो- स्तम्भायात्तु ममैय कोसलसुताडिम्भाय सेवाञ्जलिः ॥ ४४ ॥ जम्भारिप्रमुखाः इन्द्रादयः ये अमरेन्द्राः तेषां मुकुन्यः ताभिः सभाव्यमाने पूजिते अनी यस्य तस्मै । क्षितिकन्यकाकुचौ सीताकुची कुम्भस्याभव कान्तिरिव आभा ययोः १. 'अपहाय' इति पाठान्तरम्.

·रामाप्टप्राप्तः। तो तयोः परीरम्भे आलिङ्गने अधिकं अहंयुः अधिकास्यः । अहंकारवानहंयुः' इत्यमरः । तस्मै दम्भः गर्वः तस्याविष्कृतिः प्रकाशनं तव दक्षाः समर्थाः ये राक्षसाः तैः सह रणारम्भः तत्र अतिविक्रान्ती अतिविक्रमयुक्तो दोस्तम्भौ यस्य कोसलंसुताडिम्माय ॥ मैत्रायासुमतां पुलस्त्ययमिनः पौत्राय दत्ताहवो धात्रा चन्द्रकलाभूता च गमितः स्तोत्रावलीपात्रताम् । मात्राणि प्रयतपिचित्तकरिणां तोत्रायितान्युबह- न्भाना च प्रियया च मे रघुपतिर्यात्रासु सनातु ॥ ४५ ॥ असुमतां प्राणिनां जैत्राय जयिने पुलस्त्ययमिनः पुलस्त्यः पौत्राय रावणाय दत्ता- हवः दत्तसमरः धात्रा ब्रह्मणा चन्द्रकलाभूता च ईश्वरेण च स्तोत्रावलीपात्रतां स्तुत्यतां गमितः प्रापितः प्रयतधिचित्तकरिणां परिशुद्धषिमनसा तोत्रायितानि गनपन्धनस्तम्भाय. मानानि गात्राणि उद्वहन् दधानः स रघुपतिः ॥ तन्द्रावर्जितनृत्तगीतमतिभागिन्द्रावरोधाङ्गना- मन्द्रारब्धविपञ्चिकास्वरझरीसान्द्रावदत्तस्तवम् । चन्द्रालिप्तभुनान्तरं मरणतोऽयं द्वावयन्तं नृणां चन्द्रापीडशरासभङ्गचतुरं तं द्रागुपास्ते मनः ॥ ४६ ॥ तन्या आलस्येन । 'तन्द्री प्रमीला' इत्यमरः । वर्जिते रहिते ये नृत्तगीते तयोः मति- भाज: अत्यासक्ताः याः इन्द्रावरोधागनाः इन्द्रान्तःपुरस्त्रियः । 'भूभुजामन्तःपुरं स्थादवरोधनम्' इत्यमरः रम्भाद्याः मन्द्रारब्धः मन्द्रेण स्वाविशेषेण आरब्धः यः विपश्चिका- स्वरः वीणास्वरः । 'वीणा तु वल्लका । विपञ्ची' इत्यमरः । तस्य झया प्रवाहेण सान्दावदत्तः अधिकतया कृतः स्तवः स्तोत्रं यस्य तम् । चन्द्रालिप्तभुनान्तरं चन्द्रेण कर्पूरादिविशेषेण । 'चन्द्रः कपूरकाम्पिालसुधांशुस्वर्णवारिपु' इति मेदिनी । आलिप्तं भुजान्तरं वक्षः यस्य तम् । स्मरणतः स्मृत्या नृणां मनुष्याणां अर्घ पापम् । 'एनोऽधमहः' इत्यमरः । द्रावयन्तं निवर्त- यन्तम् । चन्द्रापीशरासभङ्गचतुरं शिवधनु:खण्डनपण्डितं मनः द्राक् झटिति उ- पास्ते । ममेति शेषः ॥ तं दातारमभीप्सितस्य सहसा वन्दारवे देहिने भिन्दानं स्मरतामघानि करुणासंदानितालोकनम् । मन्दारब्धमहीसुनागलिनीवृन्दानुबन्धस्फुर- त्कुन्दालीमधुरमितास्सकमलं वन्दामहे राघवम् ।। १७ ।। अभीप्सितस्य प्रार्थितस्य वन्दाखे स्तोत्रे। 'वन्दाहरभिवादकम्' इत्यमरः । देहिने प्रा- पिने सहसा अविलम्बन दातारम् । स्मरतांअधानि पापानि मिन्दान भेत्तारम् । करुणासंदा- .

·रामाष्टप्रासः। -- -- . । कृपः उत्पन्नदयावान् यः। जलनिधेः निस्तोयीकरणे जलशून्यताकरणे तेजसा पराक्रमेण अ- स्तोपमः उपमानहीनः । स्तुतिकृत्सु स्तुतिकारकेषु शस्तोऽपि समयोऽपि यं रामं स्तोतुं न पारयति न समर्थो भवति । इस्तोपात्तधनुःशरे हस्तकृतचापयाणे अस्मिन् भगवति रामे समस्तः भर: भारत न्यस्तः निक्षिप्तः ॥ तृष्णा यद्विपयेपु धीविकलतां पुष्णाति धैर्य च य. न्मुष्णाति श्रुतिदर्शिते पथि पदं कृष्णामिवान्तं न वा । उष्णाभीशुकुलाधिपस्य भजने वृष्णापि वन्द्यौनसो निष्णातस्तु भवन्क्षिपाम्यवगणान्कृप्णानिवादान्मरुत् ॥ ५१॥ विषयेषु सक्चन्दनवनितादिषु तृष्णा आशा धीविकलतां धीशुन्यतां पुष्णाति उत्पाद- ' यति आशां धैर्य च मुष्णाति अपहरतीति यत् तस्मात् श्रुतिदर्शिते वेदोक्त पथि पदं स्थान । कृष्णामिवान्तं करोमि नवा। 'कृष निष्कर्ष फ्रादिःधातुः । तथापि वृष्णापि इन्द्रेणापि वन्धी- जसः उष्णामीशुकुलाधिपस्य सूर्यकुलाधिपस्य रामस्य भजने निष्णातः समर्थः भवन म- रुत वायुः अन्दानिव मेघानिव अघगणान् पापनिवहान् क्षिपामि प्रेरयामि । 'क्षिप प्रेरणे' शविकरणः ॥ त्रातारं कमुपैमि कस्य भुवने भूतानुकम्पेति च ध्यातासु त्रिदशावलीपु न भवत्येताहगेकोऽपि यत् । वातापत्यनिवेशितप्रणयिनी दूताधिकारं ततः सीताविभ्रमदेशिकं मृगयते जातादरं मे मनः ॥ १२ ॥ भुवने भूमी क वातारं रक्षितार उपमि गच्छामि । कस्य भूतानुकम्पा भूतेषु प्राणिषु अनुकम्पा दया । 'कृपा दयानुकम्पा' इत्यमरः । इति विदशावलीषु विदशानां दे- वानां आवटीपु सम्हेपु ध्यातासु सतीषु एतादृक् एए इस एपः रामः स इव एकोऽपि यन्न भवति ततः वातापत्यनिवेशितप्रणयिनी दूताधिकार सीताविभ्रमदेशिकं रामं मे मनः जा. तादरं सन्मृगयते अन्वेषति ॥ स्तैमित्यस्मृशि यः स्मृतो हृदि सतां चामित्रपट्कोज्झिते भूमित्राणकरः शशीव जनितो यो मित्रवंशाधिना। ओमित्याप वनं नियोकरि गुरौ सौमित्रिणा सीतया यो मिथ्यावचनत्वदोपनुदितं नौमि त्रिलोकीपतिम् ॥ १३ ॥ यः रामः अमित्रपरकोन्हिते कामक्रोधादिपस्यचरहिते स्तमित्सस्कृशि स्तिमितस्य भावः स्तमित्त निश्वरता तद्वति। निश्चले इत्यर्थः । सतां हृदि स्मृतः मभिधाणकरः शशीव प: मिरवंगान्धिना सूर्यवंशसमुद्रेण जनितः । यः मिथ्याववनलदोपदि असत्सभारी गुरी पितरि नियोक्रार सति वनं गच्छेति प्रेरके सति ओं इति । 'ओमित्यहीकारे । अस्विति ·३२ काव्यमाला। नितालोकनं करुणापूरमरितालोकनाम् । मन्दारब्धमहीसुवागलिनीन्दानुवन्धस्फुर- कुन्दालीमधुरस्मितास्यामलं मन्दारयाः मन्दप्रयत्ताः भूसुता तत्साः दृश एव अलिन्यः भ्रमरामनाः तासां वृन्दं समूहः तस्य अनुवन्धः अन्धः तेन स्फुरल्सः प्रकारमानाः कुन्दात्यः टक्षणया कुन्दपुष्पसदृशदन्तावल्या तामिः मधुरं मितं प्रमनं आस्वकमलं वस्व तं गवं वन्दामहे ॥ तारुण्येन महामुताकुचतटे चारुण्युद्दीतस्यहो दारुप्यनिसमाश्रिते विभवकृत्कारुण्यवान्पातु नः । आरुद्रादवलोकितो दिवि सुरै दवद्वाक्षसो भीन्द्रावणयौवतो युधि घनश्रीरुद्रवज्यो विभुः ॥ १८ ॥ तारधेन यौवनेन चालनि मनोजे महीमुवाकुचनी सीताकुचतरी उदीतस्पृहः उदी- ता उत्पन्ना स्पृहा यस्य सः । अगिसमाश्रित दासनि पाडुकायां विभवछत् महदैश्वर्यकृत् आर- द्वान् रुद्रमभिव्याघ दिव्याकाशे मुरः देवः अवलोकितः वीक्षित: भौरददराक्षस: भीरवः भीताः द्रवन्त: धावमाना: राक्षसाः यस्मात्सः । भीरुद्रावणावतः भिवा रोदितीति भीरुत् युवतीनां समूहः यौवतं भीरुन् रावणर्यावतं यस्य सः । घनश्री: घनस्य धीः शोभेव श्रीर्य- स्व सः युवि उवज्यः उत् रखती अधिकशब्दायमाना ज्या मावों यस्य सः ।। तुल्या यत्स न सन्ति चापकुशलावल्यामिलामण्डले कल्यासङ्गमुपा यदङ्गिरजसाहल्या पवित्रीकृता । कुल्यावज्जलर्वि ववन्ध किल यो वल्याशरच्छित्तये कल्याणाय स मेऽतु साशुगधनुवल्या विराजत्करः ॥ १९ ॥ पलामण्डले भूमण्डले । चापकुशलावल्यां धानुष्कमधे तुल्याः यस्य न सन्ति । क- ल्यासद्दमुपा कल्वं पापं तस्य आसनः संवन्धः तं मुष्मातीति मुपा यदनि रजसा यच- रणयामुना अहल्या पवित्रीकृता परिशुद्धीकता । यः रामः वल्याशच्छित्तये बलिनः ब. लिप्टाः वे आशराः राक्षनाः तेषां च्छित्तिः छेदः तस्मै जलाधै समुई कुल्यावत् अल्पस. रिद्वन् आन्ध । सामुगधनुर्वल्या सवाणधनुर्लतया विराजत्वरः विरानितहस्तः सः रामः मे कल्याणाय अस्तु ।। जस्तोपागतलोकरक्षणविधावस्तोकमुद्यत्कृपो निस्तोयीकरणे च यो जलनिधेरत्तोपमस्तेजसा । शलोऽपि तुतिकृत्सु पारयति यं न लोतुमलिन्मया हस्तोपात्तधनुःशरे भगवति यतोऽखिलोऽयं भरः ॥ ५० ॥ अस्तः भीतः उपागतः समीपं प्राप्तः यः लोकः तस्य रक्षणविधा अस्तो अधिकं टा.

·रामाष्टप्रासः। । कृपःउत्पन्नदयावान् यः । जलनिधेः निस्तोयीकरणे जलशून्यताकरणे तेजसा पराक्रमेण अ- स्तोपमः उपमानहीनः । स्तुतिकृत्सु स्तुतिकारकेपु शस्तोऽपि समर्थोऽपि यं रामं स्तोतुं न पारयति न समर्यो भवति । हस्तोपात्तधनुःशरे हस्तधृतचापयाणे अस्मिन् भगवति रामे समस्तः भरः भारः न्यस्तः निक्षिप्तः॥ तृष्णा यद्विपयेषु धीविकलतां पुष्णाति धैर्य च य- न्मुष्णाति श्रुतिदर्शिते पथि पदं कृष्णामिवान्तं न वा । उप्णाभीशुकुलाधिपस्य भजने वृष्णापि वन्द्योजसो निष्णातस्तु भवन्क्षिपाम्यवगणाकृष्णानिवादान्मरुत् ।। ५१॥ विषयेषु सक्चन्दनवनितादिपु तृष्णा आशा धीविकलतां धीशून्यतां पुष्णाति उत्पाद- यति आशां धैर्य च मुष्णाति अपहरतीति यत् तस्मात् श्रुतिदर्शिते वेदोक्त पथि पदं स्थानं कृष्णामिवान्तं करोमि न वा। कृपनिष्कर्ष क्रादिः धातुः । तथापि वृष्णापि इन्द्रेणापि वन्द्यो- जसः उष्णाभीशुकुलाधिपस्य सूर्यकुलाधिपस्य रामस्य भजने निष्णातः समर्थः भवन् म. रुत् वायुः अब्दानिव मेघानिव अघगणान् पापनिवहान् क्षिपामि प्रेयामि । 'क्षिप प्रेरणे' शविकरणः ॥ त्रातारं कमुपैमि कस्य भुवने भूतानुकम्पेति च ध्यातासु त्रिदशावलीपु न भवत्येताहगेकोऽपि यत् । वातापत्यनिवेशितप्रणयिनी दूताधिकारं ततः सीताविभ्रमदेशिकं मृगयते जातादरं मे मनः ॥ १२ ॥ भुवने भूमौ कं त्रातारं रक्षितारं उपमि गच्छामि । कस्य भूतानुकम्पा भूतेषु प्राणिषु अनुकम्पा दया । 'कृपा दयानुकम्पा' इत्यमरः । इति त्रिदशावलीपु त्रिदशानां दे- वानां आवलीपु समूहेषु ध्यातासु सतीषु एतादृक् एष इव एषः रामः स इव एकोऽपि यन भवति ततः वातापत्यनिवेशितप्रणयिनी दूताधिकार सीताविभ्रमदेशिकं रामं मे मनः जा- तादरं सन्मृगयते अन्वेषति ॥ स्तैमित्यस्मृशि यः स्मृतो हृदि सतां चामित्रपटकोज्झिते भूमित्राणकरः शशीव जनितो यो मित्रवंशाधिना । ओमित्याप वनं नियोकरि गुरौ सौमित्रिणा सीतया यो मिथ्यावचनत्वदोपनुदितं नौमि त्रिलोकीपतिम् ॥ १३ ॥ वः रामः अमित्रपट्कोन्निते कामक्रोधादिषट्शत्रुरहिते स्तमित्यस्मृशि सिमितस्य भावः स्तमित्य निथलता तद्वति। निचले इत्यर्थः। सतां हृदि स्मृतः भूमित्राणासरः शनीव यः मित्रवंशान्धिना सूर्यवंशसमुदेव जनितः । यः मिथ्यावचनत्वदोपदि असत्यभारी गुरी पितरि नियोक्तार सति वनं गच्छति प्रेरके सति ओं इति ! 'ओमित्यहीकारे । अस्विति 1 ·३४ काव्यमाला। वनं सौमित्रिण सुमित्रायाः अपारीन लक्ष्मणेन सीतया च सह आप प्राप। तंत्रिटोकापति रामं नौमि नमामि ॥ दत्तातङ्कमुदन्वतेऽवशिसिना वित्ताघिसजानुनं कृत्तायस्ततनुं विधाय मरुतां हृत्तापनिर्यापकम् । मत्तानेकपचमं प्रणमदायत्तानुकम्पारसं चित्ताकर्पमृपिवनस्स कलये तत्तादृशं राघवम् ॥ १४ ॥ उदन्वते समुदाय भन्नाशखिना याणामिना दत्तातर्फ दत्तः कृतः आतङ्कः संतापः येन तम् । वित्ताधिराजानुजं कुबैरानुनं रावणं कृत्तायत्ततनुं सहितविस्वतशरीरं विधाय । रावगं हवेत्यर्थः । महतां देवानां हृत्तापनिवार्फ हृत्संतापनिवर्तकं मत्तानेकपचमं अने. कपः गजः । 'हस्ती द्विरदोऽनेकपो द्विपः' इत्यमरः । मत्तगजतुल्यगमनं प्रणमदायत्तानु- कम्पारसं नमत्सु कृपावन्तम् । ऋषिप्रजस्य चित्ताकर्ष मुनिहृदयाकर्षकं तत्तादर्श सः स इस अनन्यसह राघवं कलये मजामि ॥ दानीयो रचितः श्रियामपि रिपोरानीय येनानुजः पानीयाकरमेव योऽस्त्रशिखिनातानीदपोढसयम् । जानीते विभवं च यस्य स वसन्मौनी वटदोस्त्रले यानीमं शरणं मनोविहरणस्थानीकृतं सीतया ॥ १५ ॥ येन रामेण रिपोः रावणस्य अनुजोऽपि पिभीषणोऽपि आनीय स्वनिकटं प्रापय्य पियां लहाराज्यधियां दानाईः दानीयः रचितः कृतः । पानीयाकरं समुद्रं यः अनलिखिना अपोहस्मयं वीतगवे अतानीत् । यस्य विभवं माहात्म्यं वदोत्तले वसन् मौनी दक्षि- णामूर्तिधरः सः शिवः जानीते । सीतया जानक्या मनोविहरणस्थानीकृतं इमं शरणं यानि गच्छानि ।। दूरादुज्झितसद्विधीनपि जनानाराधने खे परा- न्धीरासाद्यपदं नयन्तमवनीभारापनोदक्षमम् । धारावाहि कवित्वहेतुभननं राराज्यमानं श्रिया श्रीरामायणनायकं सुकृतिनी धीराविशत्येव मे ॥ १६ ॥ दूरात् उज्झितसद्विधीनपि कर्मभ्रयनपि आराधने भगवदाराधने तत्परान् उद्युक्तान धीरासाद्यपदं धारः जीवन्मुकः भासायं प्राप्यं यत्पद तन्नयन्तं अवनीमारापनोदक्षम धारावाहिकाविलहेतुमजनं श्रिया पराज्यमानं श्रीरामायणनामकं राममेव मे सुकृ. तिनी धीः आविशति ॥ नाहं पुत्रकलत्रमित्रविपये स्नेहं विहातुं क्षमः साहंकारमिदं मनश्च न कृतोत्साहं गुरूपासने ।

·रामाष्टमासः। देहं नश्वरमन्तकस्य न दया हा हन्त तेनोज्झितुं मोहं नौमि रुचा विडम्बितपयोवाहं रघूणां पतिम् ॥ १७ ॥ अहं पुत्रकलत्रमित्रविषये स्नेहं विहातुन क्षमः । इदं नश्व साहंकारं सगर्वम्, गुरूपासने न कृतोत्साहं च देहं नश्वरं अन्तकस्य दया नातेन मोहं उज्झितुं त्यक्तुं रुचा कान्त्या विड- म्बितपयोवाहं तिरस्कृतमेघ रघूणां पति राम नौमि ॥ न श्वानो भुवने भवन्ति सकृदप्यश्वायमाना यथा विश्वा निर्जरजातयोऽपि च तथा न श्वायिता राघवात्। पश्चादिहिणान्तसर्गरसिके विश्वाधिवासे ततो विश्वामित्रमखारिवैरिणि वयं विश्वासिनः केवलम् ॥ १८ ॥ भुवने श्वानः कुक्कुराः सकृदपि एकदापि अश्वायमानाः अश्व इव आचरन्तीति त- थोक्ताः यथा न भवन्ति तथा विश्वाः समस्ताः निर्जरजातयोऽपि देवाः राघवात् न श्वा- यिताः न वृद्धियुक्ताः । श्विधातुः वृद्ध्यर्थकः। ततः पश्वादिद्रुहिणान्तसर्गरसिके विश्वाधिवासे विश्वेषां समस्तानां अधिवासे वासनिलये विश्वामित्रमखारिवैरिणि वधं केवलं विश्वासिनः ।। निर्वाणं गमिते शरै रणभुवि खर्वायुधारित्रजे सर्वासामजनिष्ट यः स्तुतिपदं वीरवामभुवाम् । गुर्वादेशगृहीतकाननगतिर्दुरियादोधिभू- गुर्वापोहनसाहसी स दुरितं निर्वासयेन्मे विभुः ॥ ५९ ।। यः रामं रणभुवि स्वर्वायुधारियजे स्वरः । 'वन शतकोटिः स्वरुः' इत्यमरः । स्वा- युधः इन्द्रः तस्यारयः असुराः तेषां बजे समूहे निर्वाण क्षयं शरैः गमिते प्रापिते सति स. वासां स्वरिवामध्रुवां रम्भादीनां स्तुतिपदं अजनिष्ट । गुर्वादेशगृहीतकाननगतिः पिट- शासनप्राप्तारण्यः दुर्वारयादोधिभूगर्वापोहनसाहसी अतिदुःसहसमुद्रगर्वभङ्गसाहसी सः विभुः श्रीरामः मे दुरितं निर्वासयेत् निवर्तयेत् । प्रार्थनायां लिङ्॥ नीलाम्भोदनिभं युगान्तयिहरकालान्तकभूलता- लीलाश्चद्धनुरीरितेषुदलितस्थूलाङ्कलङ्काधिपम् । फालान्तश्रमशीकर युधि चलहालाञ्चलोद्धोप- द्गोलाङ्लयुतं भजामि विजयश्रीलाञ्छितं राघवम् ॥ ६.० ॥ नीलाम्भोदनिम युगान्तविहरत्कालान्तकबूलतालीलाबद्धनुरीरितेपुदलितस्थूलागलङ्का- धिपं युगान्ते प्रलयकाले विहरन् यः कालान्तकः शिवः तस्य धूलता तस्य लीला यस्य धनुषः तेनेरिताः इपवः तैः दलितः स्थूलाइलङ्काधिपः यस्य तम् । युधि फागन्तश्रम- - - ·काव्यमाला। - शीकर चलवासाश्चलोदीपकृत् गोलाहलयुतं चलन्ति वालाञ्चलानि अप्राणि येषां ते उ. दोष कुर्वन्तीति उद्घोषकतः एवंम्तैः गोलालैः वानरविशेषैः युतं विजयश्रीलान्छितं विजयश्रिया राजलक्ष्म्या लाञ्छितं चिहितं राघवं भजामि ॥ नैल्यं यद्वपुपः पयोदरुचिमिस्तौल्यं समालम्बते मूल्यं यस्य कथा करोति कलुपं माल्यं नदीवैश्वरम् । डौल्यं मे विषयं निवार्य करुणाशाल्यन्तरको नृणां पाल्यं मामपि पश्यतु प्रणमतां वात्यन्तको यः प्रभुः ॥ ६१ ।। यद्वपुषः नैल्य नीलिमा पयोदरुचिभिः मेघकान्तिमिः तौल्यं सादृश्यं समालम्बते आ- श्रयति । यस्य कथा कलुपं पापं ऐश्वरं माल्यं नदीव मूल्यं मूठेन पयं मूल्यम् । 'नौवयो- धर्म-' इत्यादिना मूलशब्दाद्यत्प्रत्ययः । मे लील्यम् । स्वार्थ प्यप्रत्ययः । विषयं विषया. काहिणं चक्षुरादि निवार्य प्रणमतां नृणां नृविषये । विषयल पष्टपर्यः करुणाशाल्यन्तरङ्गः दयालुः यः वाल्यन्तकः वालिरिपुः सः प्रभुः मामपि पाल्यं पालितु योग्यं पाल्यं रक्षणीय पश्यतु । दर्शधातोः लोट् । प्रथमपुरुपैकवचनं प्रार्थनायामर्थे । पश्यालीकशरासभञ्जनदशावश्याभिनन्द्योजसं पश्यामच्छलभक्तितस्तनुभृतामश्यानपुण्यात्मनाम् । शश्याभाननमण्डलां धृतिनितावश्यायशैलां कदा पश्यामि क्षितिजाकटाक्षपटलीदृश्याकृति देवताम् ॥ १२ ॥ पश्यति टोकानिति पश्यं अलीक ललाट तत्रस्थं चक्षुरवितास्थ्यात् अलीकं पश्यम- लीक यस्य सः टलायक्षः शिवः तस्य शरासं धनुः तस्य भञ्जनं खण्डनं तस्य दशा तया अवश्यं अभिनन्धं ओजः तेजः । 'ओजो दीप्तिप्रकाशयोः । अवष्टम्भो यले धातुतेजसि' इति ईमः । यस्य ताम् । अयानपुण्यात्मनां अक्षय्यपुण्यशालिनां तनुभृतां अच्छलभक्तितः निष्कपटभत्तया पक्ष्यां दर्शनीयां शश्यामाननमण्डलां चन्द्रकान्तिसमानमुखमण्डलां धृति- जितावश्यायशैला धर्यजितहिमवत्सर्वतां क्षितिजाकटाक्षपटलीदृश्याकृति सीतावीक्षणवी- क्षणीयमूर्ति तो देवतां कदा पश्यामि ॥ पाकोऽभूदननन्दनस्य भुवि यः काकोदरेशेशयो लोकोपद्रवशान्तये दिविपदामेको जगन्नायकः । स्तोकोदश्चितहासररिमविलसद्राकोडराजाननं शोकोपक्षतये भजामि तमहं श्रीकोशलाधीश्वरम् ।। ६३ ।। काकोदरेशेशयः फणीशेशयः । 'काकोदरः फणी' इत्यमरः । शेषशायी एकः मुख्या जगनायक यः विष्णः दिविषदां देवाना उपद्रवशान्तये अजनन्दनस्य दशरथस्य पाक ·रामाष्टप्रासः। पालः । 'पोतः पाकोऽर्भकः' इत्यमरः । भुवि अभूत् । स्तोकोदश्चित्तहासरदिमविलसदाको? राजाननं किचिदुत्पनहासकान्तिराजमानपूर्णचन्द्रसदृशमुखं तं कोशलाधीश्वर रामं अहं शोकोपक्षतये दुःखनिवृत्तये भजामि ॥ पूर्वास्तव्यवधूगुत्पलवनीचार्वाकृतीन्दूदयं वार्वाहध्वनिदायिनं च धनुपे शार्वाय भङ्गक्षणे । गीर्वाणारिचमूदधेरतितरामौर्वायमाणं रणे पूर्वाराधितमाश्रये रघुपति दूर्वादलश्यामलम् ॥ ६ ॥ पूर्वास्तव्यवधूगुत्पलवनीचार्वाकृतीन्यं पौरनारीनेत्रोत्पलयनसंतोपकरातिमनोशचन्द्र- सदृशं भगक्षणेशाय शांकराय धनुषे वार्वाहध्वनिदायिनं वार्वाहः मेघः रणे गीर्वाणारि- चमूदधेः राक्षससन्यसमुद्रस्य और्वायमाणं और्वः वहवाग्निः । श्रीर्वस्तु वाडवो वडवानल:' इत्यमरः । पूर्वाराधितं दुदिलश्यामलम् । 'दूर्वा तु शतपत्रिका' इत्यमरः । दु:याः दल इव श्यामलं रघुपतिमाश्रये ॥ पेटी विक्रममौक्तिकस्य सुमनोवाटी मुनीन्द्रालिना शाटीभावितवल्कला धृतजटाजूटीभवत्कुन्तला । चेटीभूतनगद्दशाननशिरःपाटीपुरुर्वीसुता- पाटीराङ्कभुजान्तरा मम मनस्याटीकते भावना ॥ १५ ॥ विक्रमाक्तिकस्य पेटी । स्थानमित्यर्थः । मुनीन्द्रालिनां ऋषिश्रेष्टभ्रमराणां सुमनोवाटी उद्यानम् । 'वाटी वास्ती गृहोद्यानकठ्योः' इति ईमः । शाटीभावितवल्कलधारिणी धृतजटा- जूटीभवत्कुन्तला जटाधारिणी चेटीभूतजगद्दशाननशिरःपाटीपुः चेटीभूतं भृत्यभूतं जगत् यस्य सः तादृशदशाननस्य रावणस्य शिरःपाटिनः इषवः वाणाः यस्य सः उर्वीसुता- पाटीराभुजान्तरा सीताचन्दनचर्चितवक्षाः तादृशी भावना रामविषयभावना मम मनति आटीकते आगच्छति ॥ प्रालेयांशुनिभाननं सुरतरोमूलस्थितं सानु शीलयं हृदि जानकीसहचरं काले यदि त्वन्तिमे । फालेपु भ्रमितभ्रुवो यममटाः कौलयकैरुण- रालेखापि न शकुयुर्जनयितुं भीलेशमप्येव मे ॥ ६ ॥ प्रालेयानिभाननं चन्द्रनिभाननं सुरतरोः कल्पक्षस्य मूले स्थित सानु जानकी- सहचर अन्तिमे काले मरपकाले हृदि शीलेयं यदि फालेषु भ्रमितभुवः यमभटाः दा- रुणः कलियौः वभिः । 'कालयकः सारमेयः' इत्समरः । आलेखापि जिलाभिः] मे मी- लेशमपि जनयितुं न सानुयुः । न समर्श इसर्थः ।।

·काव्यमाला। प्रासाय प्रयतेत चेद्विरि तदा का सारवता कवे- होसायैव तु सा भवेन्मतिमतामासादिता चेत्पुरः । त्रासादेव विना तथा विरचिता मे साहितिः प्रासभा- ग्भासा निर्जितमेष राघव कृपामासारयास्याः श्रुतौ ॥१७॥ प्रासाय प्रयतेत चेत् यत्नः कृतः चेत् तदा कवेः गिरि वाचिका सारवत्ता सारता । नास्ती- त्यर्थः । कि च प्रासबद्धसाहितिः मतिमतां पुरः आसादिता प्राप्ता चेत् भृशं हासायैव भ- वेत् । वासादेव विना भयं विना तथा मै साहितिः प्रासभाक् प्रासबद्धा विरचिता भासा नि• जितमेघ हे राघव, अस्याः श्रुती श्रवणकाले कृपां आसारय वर्षय ॥ प्राजापत्यचरुप्रलप्तजननः क्ष्माजामवाप्य प्रिया- माजावुत्कमपि क्षणेन विधे यो जामदग्न्यं जितम् । आजान्वायतबाहरन्तिकमहीभाजानुजेनावृतः पूनाकर्मफलं सतां मनसि मे राजा रघूणां वसेत् ॥ ६८ ॥ यः प्राजापत्यचरुप्रकृप्तजननः ब्रह्मप्रेषितदिव्यपायससंभूतः माजा सीतां प्रियां पनी प्राप्य आजौ युद्धे उक्तं सोत्कण्ठ अपि जामदग्न्यं परशुराम जितं विदधे। आजान्वायत. बाहुः अतिदीर्घबाहुः अन्तिकमहीभाजा समीपस्थितेन अनुजेन लक्ष्मणेन आवृतः सतां पूजाकर्मफलं रघूणां राजा स राम: मे मनसि वसेत् ॥ बन्धा सेतुपथस्य सैन्यगतये सिन्धावुदारोमिभी रुन्धाने शरचापशोभितकरः स्कन्धावसक्तेपुधिः । गन्धानेकपचडूमो भुवि कृतां संधामवन्ध्या वह- निन्धामात्मनि सोऽवतीर्य सुचिरं तं धारयत्वेष मे ॥ ६९॥ उदारोमिभिः रुन्धाने । गतिमिति शेषः । सिन्धौ सन्यगतये सेतुपयस्य सेतुमार्गस्य बन्धा निर्माता शरचापशोभितकरः स्कन्धावसक्तेषुधिः गन्धानेकपचड्रमः मत्तगजगमनः भुवि कृतां संधां प्रतिज्ञा अवन्ध्यां सफलां वहन स रामः मे आत्मनि मनसि अवतीर्य इन्धा दीप्यताम् । 'त्रि इन्धी दीप्तौं' । एषः आत्मा त धारयतु ॥ बालोऽप्यध्वरगुप्तये निशिचरानालोप्य यश्चित्रकृ. लीलोऽभ्यर्णगतानृपीनिजतनुश्रीलोमिचित्तान्व्यधात् । कालोद्यत्कमलेक्षणो भवदवज्ज्वालोत्थसंतापह- त्रैलोक्यप्रभुरेप पूपकुलभूरालोक्यते मे हृदि ॥ ७० ॥ यः बालोऽपि अध्वरगुप्तये विश्वामित्रयागत्राणार्थे निशिचयनू मारीचमुबाहुप्रमुखान् ·रामाष्टप्रासः। आलोप्य नाशयित्वा चित्रकलील: सन् अभ्यर्णगतान समीपस्थान् कपीन् निजतनुश्रीलो. भिचित्तान् व्यधात् । कालोद्यत्कमलेक्षणः प्रातःकालविकसितारविन्दनेत्रः भवदवज्ज्वा- लोत्थसंतापहत् त्रैलोक्यप्रभुः पूषकुलभूः सूर्यवंशोत्पन्नः एषः रामः मे हृदि आलोक्यते ॥ भक्तं कन्दफलादिरत्नमकुटीरिक्तं जटालं शिरः शक्तं नाम विशुद्धये शरधनुर्युक्तं च पाणिद्वयम् । रकं नेत्रयुगाञ्चलं निखिलमप्युक्तं विदं लक्षणं व्यक्तं मत्कुलदैवतस्य भुवने नक्तंचरद्रोहिणः ॥ ७१ ॥ मत्कुलदैवतस्य रामस्य नक्तंचरद्रोहिणः भक्तं अन्नं कन्दफलादिरलमकुटीरिक्तं शिरः जटालं जटाभरितं नाम अभिधा विशुद्धये [स्मर्तृणां] विशुद्धये शक्तं पाणिद्वयं च शरधनु- युक्तं नेत्रयुगाश्चलं रक्तं निखिलं इदं उक्तं लक्षणं भुवने व्यक्तम् ॥ भिन्तामन्तरिदं निरन्तरमियं चिन्ता वृथा चेतसः संतापं च तनोतु मुञ्चतु मुदं किं तावता मे मनः । संतानद्रुममीप्सितार्थघटने यन्तारमम्मोनिधे- हन्तारं.दशकन्धरस्य भजते तं ताटकारिं यतः ।। ७२ ॥ अन्तः अन्तःकरणं भिन्तां भेदयतु इयं चिन्ता निरन्तरं सर्वदा । वृथा चेतसः संताप च तनोतु । मे मनः मुदं मुञ्चतु तावता किम् । नकिमपीत्यर्थः । यतः ईप्सितार्थघटने संतान- द्रुमं अम्भोनिधैः यन्तारं दशकन्धरस्य हन्तारं तं ताटकारि भजते । मित्रं यस्य च चित्रभानुतनयः पत्रं च शत्रुनयं पुत्रं चाह जनः कुशं लवमपि क्षत्रं च जात्यश्चितम् | सत्रं त्राणपदं च कस्यचिहपेश्छत्रं तदेकं सितं चित्रं धन्व च दापितं जितवता वृत्रं स पातु प्रभुः ॥ ७३ ॥ यस चित्रभानुतनयः सुग्रीवः मित्रम् । पत्रं च वाहनं च शत्रुजयं गरुडः । 'पत्रं तु वा- हने पर्ण पक्ष च शरपक्षिणोः' इति विश्वः । पुत्रं कुशं लवमिति आह (लोके) क्षत्र जात्प- चितम्। कस्यचिः विश्वामित्रससत्रं यागः त्राणपदं छत्रं तत् एक प्रसिद्ध सितं यस्मै वृत्रं तदाख्यमसुरं जितवता इन्द्रेण । चित्रं शत्रुसंहारक्षम धन्य च धनुश्च दापितं दत्तं सः प्रभुः पातु॥ यद्रागस्य पदं विदेहतनया रुद्रायुधध्वंसना. दुद्रावं विरचय्य येन पिदधे छिद्राणि या रोदसोः। भद्रायास्त्वरुणान्वयार्णवतमोनुद्रावणे सा रणे निद्रामक्षयिणी समर्पितवती मुद्रा खरद्रोहिणी ॥ ७४ ॥ १. 'जात्याचितम्' इति पाठः. - ·काव्यमाला। येन उदावेण अधिकशब्देन या रोदसोः यावापृथिव्योः छिमामि पिदधे तादृशं उदावं रुद्रायुधध्वसनात् हरचापभञ्जनात् विरचय्य या मुद्रा रोदसोः द्यावापृथिव्योः छिद्राणि पि. दधे यद्रागस विदेइतनया पदं अरुणान्वयार्णवतमोनुत् तमोनुत् चन्द्रः रणे रावणे अक्षयिणी निद्रां दीघनिद्रा समर्पितवती खरद्रोहिणी सा मुद्रा भद्राय अस्तु ॥ यन्मातुर्नठरेऽन्वभावि नरके यन्मानवैर्दुःसहे. ऽप्युन्मादादिव मौढ्यभानि न सकृत्तन्मानसे चिन्त्यते । जन्मामुव्यजनोदितं व्यसनितां सन्मानितोक्त्या विद- स्त्वन्माहात्म्यमवेत्य राम दुरितच्छिन्मादृशां त्वां भजे ।। ७५ ॥ मानवैः दुःसह नरके नरकप्राये मातु: जठरे यदुःखं अन्वभावि अनुभूतं [मया] तहुःखं उन्मादादिव वैचित्यादिव मौदयभाजि मानसे सकृत्तचिन्यते जन्मात्यन्तसुदुःसहां जन्मनि अत्यन्तसुदुःसहा व्यसनितां सन्मानितोक्त्या विदन् सद्भिर्मानिताः सन्मानिताः महान्तः तेषां उक्त्या जानन् मादृशा त्वन्माहात्म्यं दुरितच्छित् दुरितनिवर्तक इति अवैत्य त्वां भजे॥ यास्तेजः कथिताब्धयो दिनकरश्रीस्तेयकेलीभूत- स्त्रीस्तेपुः किल रक्षसामसुपु चापास्तेषु लङ्कारणे । आस्तेनापि रथेन दुर्लभजवाः प्राप्तेः प्रियस द्विप- स्तास्ते तावदिषू रघुबह ममोपास्ते मनः श्रेयसे ॥ ७६ ॥, याः इपवः तेजः कथिताब्धयः दिनकरश्रीस्तैयकेलीभृतः लङ्कारणे रक्षसां असुपु अपा- स्तेषु स्त्रीः रक्षस्त्रीः तेपुः तासा तापं अकुर्वन् आः इत्याश्चर्ये तेनापि प्रसिद्धवेगशालिनापि रथेन गरुडेन दुर्लभजवा: प्रालेः प्रियस्य प्राप्तिरिति कसभार्या तस्याः प्रियस केसस्य ते तव ता: पूर्वोक्तविशेषेण विशिष्टाः इषुः तावत्प्रथमतः मम मनः श्रेयसे उपास्ते ॥ ये वैदेविदुरस्थिराणि भुवनान्यावेधसो विष्टपा- ते वेगेन तरन्ति यस्य कथया नावेव सिन्धुं भवम् । धावेयुयुधि यस्य कार्मुकगुणारावेण दूरेऽरयो भावेनालघुभक्तिना रघुभुवा सेवे तमेवेश्वरम् ।। ७७ ॥ ये वेदैः आवेधसः विष्टपात् आब्रह्मलोकभुवनानि अस्थिराणीति विदुः ते वेगेन यस कथया सिन्धुं समुद्रं नावेव भवं ससारं तरन्ति । यस कार्मुकगुणारावेणारखेण अश्यः युधि धावेयुः त रघुभुवां राघवाणां ईश्वरं अलधुभक्तिना भावेन सेवे ।। योऽघानि सरतामघानि युधि येनाधानि लङ्केश्वर- इलाघातत्परतां नयन्ति यशसामोधा यदीया जगत् ।

·रामाष्टप्रासः। 4 मोघादन्यमिपुं कृतार्णषमदव्याघातमाचिनतं मेघाम तमहं भजे परिवृढं वैखानसानां प्रियम् ।। ७८ ॥ यः स्मरतां अघानि पापानि अधानि हतवान् ।युधि येन लहेश्वरः अघानि हतः। यदीयाः यशसा ओघाः जगत् श्लाघातस्परता नन्ति । कृताणवमदव्याघातं कृतसमुद्रमदभङ्ग मोघादन्यं अमोघं घु आवित्रतं मेघाभ वैखानसानां प्रियं परियहं प्रभुं भजे ॥ रक्षत्वक्षयमङ्गलप्रदपदत्यक्षप्रसादोन्मिप- द्रक्षाश्रीवृतपतिकंधरभुनावृक्षच्छिदापण्डितः । अक्षय्यप्रबलप्रतापसचिवानूक्षप्लवंगानय- नक्षत्रेशसक्षचारुवदनः स क्षत्रियग्रामणीः ॥ ७९॥ अक्षयमङ्गलादपदः अक्षयमगलं मोक्षः । तथाक्षप्रसादोन्मिपदक्षाधीवृतपतिकंधरभुजा- वृक्षच्छिदापण्डितः ध्यक्षः परमेश्वरः तस्य प्रसादेन अनुग्रहेण उन्मिपन्ती घृद्धिमती या र क्षःश्नीः तया परिवृतः पक्षिकंधरः रावणः तस भुजा एव वृक्षाः तेपां छिदा छेदः । भुजा. छिदाशब्दी आकारान्ती । तस्मिन् पण्डितः समर्थः । नक्षत्रेशसदृशचारुवदनः भक्षय्यप्र. पलप्रतापसचिवान् ऋक्षप्लवंगानयन क्षत्रियग्रामणीः स रामः रक्षतु ॥ रथ्यायां निलये सतां सदसि वा मिथ्यावचो यदुवे तथ्यालापमपि त्यजामि कुशले वथ्यावहेद्यो गतिम् । कथ्या तन्मम दुर्गतिर्भवति योन्मथ्यावहातुं च तां कथ्यादित्यकुले कृतोदयमिनं तिथ्यां नवम्यां भजे ॥ ८० ॥ रथ्यायो निलये गृहे सर्ता सदसि वा यत्कारणात् मिथ्यावचः अनृतं त्रुवे ब्रवीमि । यः कुशले पधि गति आवहेत् ।तं.तथ्यालापमपि त्यजामि। तत्तस्मात्कारणात् कथ्या दुःसहा या मम दुर्गतिः भवति तां उन्मध्यावहातुं नवम्यां तियो कथ्यं साध्यं यदादित्यकुलं तस्मिन् कृतोदयं कृतावतारं इन प्रभुं भजे । 'इनः सूर्य प्रभौ' इत्यमरः॥ राकानाथनिभाननं वसुमतीतोकाभिरामाकृति पाकारातिपुरःसरामरसदः शोकापनोदक्षमम् । कोकानन्दनवंशजवतपरीपाकावकृष्टोदयं केकावन्नवपिञ्छनीलवपुपं लोकामहे चेतसि ॥ ८१ ॥ राकानाथनिभाननं वसुमतीतोकाभिरामाकृति वमुमतीतोकः सीता । पाकारातिपुरःसरा- मरसदः शोकापनोदक्षम पाकारातिः इन्द्रः । कोकानन्दनः सूर्यः तस्य वंशजवतपरीपा- कावकृष्टः उत्पन्नः उदयः यस्य तम् । केकावमवपिञ्छनीलवपुपं केकावन्तः मयूराः तेषां नवपिञ्छानि नूतनयोणि तद्वत् नीलशरीरं चेतति चित्ते लोकामहे ।।

·काव्यमाला। G राकेन्दुप्रतिमाननस्य महिमा हा केन वा वर्ण्यते लोके यत्र दयारसोऽजनि महान्काकेऽपि सान्द्रागसि । एकेनैव शरेण येन समरे नाकेशसूनुर्हतः शोकेनाकुलचेतसां भुवि नृणां साकेतवासी गतिः ॥ ८२॥ राकेन्दुप्रतिमाननस्य महिमा लोके केन वा वर्ण्यते । न कैनापीत्यर्थः । हा यत्र रामे सान्द्रागसि सीताविषयमहदपराधवति काकेऽपि काकरूपधरे जयन्तेऽपि महान् दयारस: अजनि । येन समरे नाकेशसूनुः वाली एकेनैव शरेण हतः। भुवि शोकेनाकुलचेतसां नृणां साकेतवासी गतिः । रूपं यस्य वदन्ति दत्तमदनक्षेपं दुरापं परै- श्चापं राक्षसमण्डलक्षयकरं कोपं च यादृच्छिकम् । शाप कोकवधूवियोगजननं व्यापन्नरक्षापरं भूपं तं बलभग्नभार्गवमहाटोपं नमस्कुर्महे ॥ ८३ ॥ यस्य रूपं दत्तमदनक्षेपं कृतमन्मथनिन्दम् । परैर्दुरापं चापं यादृच्छिकं कोपं च राक्षस- मण्डलक्षयकरमिति वदन्ति । यस्य शाप पनिवधक्रुद्धभृगुशापं कोकवधूवियोगजननं कोकवधूश्चासौ विश्व विः पक्षी त योजयति पुरुषेण संयोजयतीति कोकवभूवियोगः सूर्यः तद्वंशोऽपि सः तस्मिन् जननं अनयतीति जननं जन्मोत्पादकामिति [जनाः] वदन्ति । व्यापनरक्षापरं शरणागतसंरक्षणधुरंधर बलभन्नभार्गवमहाटोपं स्ववलाजितपरशुराममहाग तं भूपं नमस्कुर्महे ॥ रोपान्धस्य दशाननस्य शिरसां दोपां च यस्त्रिंशतं पूपा च द्युतिनाशुगेन हृतवान्योपाङ्किते संगरे । एपाङ्गीक्रियतां ममाञ्जलिपुटी दोषानिमार्टिकृता शेपाङ्गे शयितस्य तत्रभवतो वेपान्तरेणामुना ॥ ८४ ॥ यः रोपान्धस्य दशाननस्य शिरसां दोषां चा बाहूनामित्यर्थः ।त्रिशतं शिरसिदशबाहकः विंशतिः आहत्य निशतं घोषाड़िते गर्जनायुक्त संगरे युद्धे पूषां च द्युतिना सूर्यसदृशका- न्तिना आशुगेन बाणेन हृतवान् । दोषान् निमाटिंकृता निवृत्तकैन शेपारे शयितस्य तत्र- भवतः महाविष्णोः वेपान्तरेणामुना रामेण एपा ममाञ्जलिपुटी अङ्गीक्रियताम् । प्रार्थनायो - लोट् ॥ लीलादारितमन्मथारिधनुपे सालावलीलानिने शीलावजिततापसाय विशिखज्वालावलीदाब्धये ।

·रामाष्टप्रातः। ४३ नीलादिप्लवगार्चिताङ्गियुगलीमूलाय लङ्कापतेः कालायाकलंयामि भूमितनयाहेलासखायाञ्जलिम् ॥ ८५ ।। लीलादारितमन्मवारिधनुषे अनायासखण्डितविचापाय सालावलीटाविने छेदिने शीलं सद्भावः वेनाजिता: तापसाः यस्य तस्मै विशिखज्वालावलीदान्धये अवलीहः पीतः। नीलादिप्लवगापिताहियुगलीमूलाय लापतेः कालाय । भूमितनया सीता । हेटा- सखाय नीडासुहृदे । अञ्जलि आकल्याने ॥ वाचावारितमप्यभीक्ष्णमहह प्राचामृषीणां मता- नाचारानपाय धावति मनो नीचावतीर्ण पथि । हा चापल्यहतत्स तनियमने का चातुरी मे ततो याचाम्यानय मे वशं त्विदमिति त्वा चापपाणे विभो ॥८६॥ मे मनः वाचावारितमपि प्राचां ऋषीणां मतानाचारान् अपहाय त्यता नीचारवीणे पथि नीवगम्ये पधि अमीक्ष्णं पुनः धावति गच्छति । अहह आश्चर्यम् ।चापल्यहतस्य मम तनिय. मने तस्य मनसः नियमने स्थिरीकरण का चातुरी । सामर्थ नात्तीत्यर्थः। हा इति खेदे। ततः तस्मात् कारणात् हे चापपाणे विभो इदं पूर्वोक्त मनः मे वशं नय इति वा त्वां याचामि प्रार्थयामि ॥ वाक्यानामुचितं पदं हृदय वाल्मीक्याननान्निर्यता कोक्यानन्दकृदन्वयं भज नमोवाक्या सुरेन्द्रानुजम् । केक्यारुदसुराभिरूपवपुपं पाक्याब्धिमत्रौनसा नाक्याराध्यपदं च जीवपरयोरक्यावबोधाप्तये ॥ ८७ ॥ हे हृदय । संसोधनन् । वाल्मीक्याननात् वाल्मीकिनुखात् निर्यवां निर्गच्छतां वास्यानां पदानां उचित योग्य पदं स्थान कोकानन्दकन्वयं सूर्यवंशं मोन्द्रानुनं उपेन्द्रं केल्या. स्दा मुनयः तस्य इव आभिरूपवणुपं अनोजता अमेवानतेजसा पास्याधि - पितसमुई नास्तिः देवा: : आराध्यपदं रामं जीवपरयोः जीवात्मपरमात्मनोः ऐक्याव- पोषः अवतानं तस्याप्त प्राप्तये नमोवास्या भन ।। वासेनातिजुगुप्सितेषु नगरेवासेतुवाराणसि ग्रासे वद्धरुचिर्न चैव कृतवानासेवनं ते विभो । प्राते सत्यधुनातियोरनरकादासेदुपस्त्वां मम व्यासेपत्तव किं क्षमो रघुपते दातेषु कर्तु कृपाम् ॥ ८८ ॥ आसेतुतारापति काशीरामेश्वरपन्त अतितुगुप्सिता अविनिन्दिपुरानगरवासस्य नि- हितादितिभा नगरेसु वातेन सहित इति दोषः।माते मागे पद्धचिः यदादरःसन् - ·४४ काव्यमाला। नई हे विमो ते आतेवनं न चैव कृतवान् । अधुनातिधोरनरकान् वासे सति हे खुपते 'ला आसेदुषः प्रपन्नस्य मम दासेषु कर्नु व्यासपः निषेधः क्षमः किम् ।। विद्धा यः कुहनामगं विरहितं वध्वा निरीक्ष्योटज बुद्धा पतिमुखानियां रिपुहृतां वदालिमम्भोनिधौ । रुद्धा शत्रुपुरी प्लवंगमभटैः क्रुद्धा रणायागता- न्युद्वारीननयत्स मे रघुपतिर्विध्वाकृतिः स्याद्गतिः ।। ८९ ॥ यः कुइनामृगं मारीचं विधवा वक्षा सतिया विरहित उटज निरीस पक्षिमुखात् ज- टायुको मुखात् प्रिया रिपुहृता रावणहतां बद्धाज्ञाला अम्मोनिधी आलि सेतुं वदा शत्रु- .' पुरी लङ्को प्लवंगममटैः रुष्ट्या रणाय आमतान् अरीन् कुवा युद्धा अजयत् सः विध्वा- कृतिः विष्णुरूपी । 'विधुः श्रीवत्सलाञ्चनः' इत्यमरः । रघुपति: गतिःस्सात् ॥ विवादित्यविलोचनः समिति यो विद्धा बलात्कैटमै मध्वाघातमपि प्रकल्प्य जलधौ दध्वान शङ्ख वहन् । लब्ध्वा जन्म रघोः कुले निहतवान्व्यध्वावतीर्णस्थिति वध्वामोपकमाशरं हरतु मे स ध्वान्तमन्तर्गतम् ॥ ९० ॥ विवादित्यलोचन: चन्द्रसूर्यलोचनः यः समिति बलात् कैटभ विद्धा हत्ता मध्वाधात- मपि तदाख्यासुरवधमपि प्रकल्प्य जलधौ शॉ वहन् दध्मौ । रघोः कुले जन्म रब्ध्वा सन् बवावठीणीस्थति दुर्मार्गगामिनं वध्वामापकं सीतापहारं आशरं रावणं निहतवान् ज- घान सः मेऽन्तर्गतं ध्वान्तं पापं हरतु । प्रार्थनायां लोट् ॥ वीरेऽप्यर्पितशासनो नृपरिपौ यो रेणुकासमवे यो रेजे दशकंधरलयहरं तारेशमप्यर्दयन् । पारेसिन्यु निशाचराः समिदलंकारेण येनाहता नौरतस्य कथा भवाब्धितरणे सारेति मोदामहे ॥ ९१ ॥ यः नृपरिपी रेणुकासंभवे वीरेप पाशुरामेऽपि अर्पितशासनः । यः दशकंधरस्मयहरं तारेशमपि वालिनमपि अदयन् पीडयन्।येन पारेसिन्धु निशाचरा: रावणादयः समिदलंका- रेण युद्धवीरेण । येनेल विशेषणमेतत् । एतस्य रामस्य कशाभवाब्धितरणे सारा हा नौ पति मोहामहे ॥ वेदान्ते हृदि यद्गन्ति मुनयो नादान्तवेद्यात्मक खेदान्ताय कृतस्तवं शतमखश्रीदान्तकाम्भोधिपः । वेदागोपममैथिलीकुचतटस्वेदाम्बुलेशाङ्कितं मोदाम्भोधिविहारदं मनप्ति तत्पादाम्बुजं पातु माम् ॥ ९२ ।।

·रामाएमासः। ४५ - मुनयः वेदान्ते ब्रह्मशाने नादान्तवेद्यं विन्दुस्वरूपेण वेद्यः आत्मा यस्य तथोक्तं यत्या. दाम्बुजं सैदान्ताय जन्मदनिवृत्तये हृदि भनन्ति शतमसः इन्द्रः श्रीदान्तः विष्णुः कः ब्रह्मा। 'को प्रद्माण समीरात्मयमदक्षेपुभास्करे । मरेऽनौ च पुंलि स्यात्' इति मेदिनी । अ- म्भोधिपः समुद्रः एतैः कृतस्तवं वेदाहोपममैथिलीकुचतटस्वेदाम्बुलेशातित मनति मोदाम्भो घिविदारदं तत्पादाम्बुजं मां पातु ।। व्यग्रा मन्मथवतिना मनसिनोदप्राकृति प्राप्य यं विना शूर्पणखा कृता निनवपुष्युमा सुमित्राभुवा । समावपिवधूकृदगिरनसा सग्राहकूर्माण्ड न्यग्राशि पर्यंत प्रतप्य कृतवान्नृप्रामणीः पातु नः ॥ ९३ ॥ मनमिजोदप्राकृति मन्मयवपिणं यं निजवपुषि उप्रा । क्रशरीरेलर्थः । शूर्पणखा रा. क्षसी प्राप्य मन्मथवहिना व्यग्रा सती पीडिता सती सुमित्राभुवा लक्ष्मणन विमा विगतना. सिका। 'वी वक्तव्यः' इति नासिकाशब्दस्य प्रा इत्यादेशः । कृताद्विरजसा प्रावर्षिवधूकत् प्रावाणं ऋपिवधूकरोतीति प्रावविधूछत अहल्याशापनिवृत्तिकर्ता सम्राहकूर्माण्ड पयसा पति न्यप्राशि अल्पसरितं कृतवान् सः नृमामणीः नृश्रेष्टः पातु नः ।। व्यानानाकलितानि योगिहृदयाम्भोजानि यस्यास्पदं पूना यस्य जनाय यच्छति तपोभानामलभ्यं पदम् । यो जानात्युदधि विशोपयितुमप्योजायमानैः शरै राजानं तमहं भजे त्रिनगतां श्रीजानकीनायकम् ॥ ९४ ॥ यस्य व्याजानामलितानि निष्कपटानि योगिहृदयाम्भोजानि आस्पदम् । यस्य पूजा जनाय तपोभाजो तपस्तिना अलभ्यं पदं यच्छवि । यः उदधि ओजायमानः तीक्ष्णः शरः विशो- परितुं जानाति । मिजगतां राजानं श्रीजानकीनायकं सीतापति तं राम अहं भने । शम्बालंकृतपाणिणितशरतम्बाय पायोनिधेः जम्बालीकरणेपये जनजाविम्बाधरावादिने। अम्बानाथजुपान्नजेन मरुतां संवाघ उकात्मने कुम्बाकारकपित्रनाय करुणालम्बाय तलै नमः ॥ ९ ॥ सामान तपाणिः इन्दः तेन वर्णितः सरस्नम्मः परसमूहः यस्य । पायोनियः समुद्रस्य अम्बालीरो वाली करगंपट्टीकरणम्।जनजारियापरास्वास्निमस्तां देवानां सपा. घसम अन्दानापजुग सशिरेन भन्जजेन जमना उत्तात्मने उक्तः परमात्मस्वरूां यस्य। गयानन्तरं तशा राम अलीरीरिति रामायणाया। फुन्यागारमापिरजाय अनिनिषि- सानरसेनासमाातार । उम्मा मुगद्दना पतिः' इसमरः । करनालन्याय तस्मै नमः ॥ ..

·काव्यमाला।
शारीरद्युतिरेखया रुचिरया दूरीकृताम्भोघरं
वारीशसयभञ्जनं घनकृपाशारीविहारगुमम् ।
गौरीनाथधन हं पदरजोनारीकृतप्रस्तरं
मारीचद्विपमातरक्षणकलापारीणमीडे विभुम् ॥ ९ ॥
चिरया शारीरद्युतिरेखया शरीरस्येयं शरीरा शरीरसंबन्धिनी या द्युतिः कान्तिः
तस्याः रेखया दूरीकताम्भोधर वारीशस्मयभञ्जनं घनकपाशारीविहारद्रुमं शारी पक्षिविशेषः।
गौरीनाथधनुर्दूहम् । पदरजोनारीकृतप्रतरम्। शैलीभूतां अहल्या पादधूल्या परिशुद्धामकापी-
दित्यर्थः । मारीचद्विपम् । आर्तरक्षणकलापारीणं विभु ईह स्नौमि । 'ईड स्तुती' ॥
शीलालंकृतये हरीशसखये सालागजालच्छिदे
कालायाधिशराय शक्रतनये शैलाकृपा सेनया।
हेलानद्धजलाकराय कलये नीलाङ्गकायाञ्जली-
ल्लीलाकृत्तनिशाटनायकशिरःकीलालधाराकिरे ॥ ९७ ॥
शीलालकृतये शीलं सच्चरितं अलंकृतिरलंकारः यस्य तस्म। हरीशसखये वानरेशस्य सुग्री-
वस्य मिनाया यमानिलेन्द्राकविष्णुसिंहांशुगजवाजिषु । शुकाहिकपिभेषु हरिः इत्यमरः ।।
सालागजालच्छिदे सप्तसालपमेने राकतनये वालिनि कालाय अधिशराय शैलाकपा शिला-
हारिण्या सेनया हेटानजलाकराय नीलाहकाय लीलाकृत्तनिशाटनायशिराकीलालधा-
राकिरे टील्या अनायासेन कृत्तानि च्छिनानि निशाटनायकशिरांसि रावणशिरासि तान्येव
कीलालानि जलानि तेषां धाराः ताः किरतीति तधोक्ताय ॥
श्रीपादन्यसनेन यो मुनिवधूशापापनोदं व्यघा-
सोपानं त्रिदिवस्य सेतुमकृताकूपारगर्भे च यः ।
कोपादनमुचं रणे दशमुखं व्यापादयामास य-
श्वापालंकरणः स मेऽस्तु शरणं भूपालचूडामणिः ॥ ९८ ॥
यः श्रीपादन्यसनेन दिव्यचरणस्पर्शन मुनिवधशपापनोदं अहल्याशापनिवृत्ति व्यधात्
चकार। यः अकूपारगर्भ समुद्रमध्ये त्रिदिवस्वस्वर्गस्य सोपानं तत्यापक सेतुं अकृत । यः रणे
कोपात् अस्त्रमुचं दशमुखं व्यापादयामास चापाटकरणः सःभूपालचूडामणिः मे शरणं अस्तु॥
श्रीहीनं व्यथयन्ति ये धनमदादेहीति याहीति ता-
न्वाहीकानिव न सराम्यपि पतीन्दोहीयप्तीनां गवाम् ।
देहीतीरितमन्तरेण ददते यो होहितं देहिनां
पाहीति ब्रुक्तो रघूहह दयावाही स सेव्योऽसि मे ॥ ९९ ॥

·रामाष्टप्रासः। ४७ ये नराः धनमदात् श्रीद्दीनं दरिदं एहि आगच्छ याहि गच्छ इति व्यथयन्ति पीह. यन्ति तान् दोहीपसीनां पपस्विनीनां गवां अधिपतीनपि।इदमुपलक्षणम् । अतिसंपनानपि वाहीकानिव वैदयाह्यानिव न स्मरामि । यः रामः देहीति ईरितमन्तरेण याचा विनव दे- हिनां प्राणिनां इंहितं अभीष्टं ददते ददाति । 'दद दाने । लडेकवचनम् ।हे रघूदह पाहीति मुवतः मे दयावाही दयालुःख सेन्योऽसि ॥ श्रुत्वा वेदशिरांसि तन्निगदितं मत्वा यधावन्नरः स्मृत्वाभीक्ष्णमिदं लभेत विशयं हित्वात्मसाक्षात्कृतिम् । यत्त्वाह क्रममित्यमागमशिरस्तत्त्वावबोधोदये सत्वाकार तदेव राम सुलभं न त्वामनत्वा तृणाम् ॥ १० ॥ नरः वेदशिरांति वेदान्तानि श्रुत्वा गुरुमुखात् श्रवणं कृत्वा यथावत् साकल्येन अभीक्ष्णं पुनः पुनः स्मृला मननं कृला विशयं संशयं हिला आत्मसाक्षात्कृति मोक्षं लभेत इति नि- गमः वेदः इत्यमेव क्रममाह तत्वावबोधोदये जगन्मिथ्या ब्रह्म सत्यमिति ज्ञानोत्सत्ती सत्त्वा- कार सद्रूपेण प्रकाशितरूप हे राम पूर्वोक्तमोक्षप्राप्तिरपि वामनत्वा प्रणम्य न तदुपासना विना कदाचिदपि अन्योपायेन मोक्षप्रसक्तिर्नास्तीत्यभिप्रायः ।। संन्यासे नियतात्मभिः खवगमं वन्याविहारग्रियं मुन्याराधनतत्परं वसुमतीकन्यासहायं भजे । तन्यादेप शुभान्यनन्यसदृशंमन्याशरेन्द्रादृता- पन्यायक्षितिलोकरक्षणकलाधन्यायमानो विभुः ॥ १०१ ॥ संन्यासे वैराग्ये नियतात्मभिः निश्चलचित्तैः अवगर्म अवगन्तुं योग्यं वन्या वनसमूहः तत्र विहारप्रियं मुन्याराधनतत्परं वसुमतीकन्यासहायं भने । अनन्यसदृशंमन्याः अहं- कारवन्तः ये आशरेन्दाः राक्षसा रावणादयः तः आहवः आदरेण कृतः अपन्यायः य- स्मिन् तस्य क्षितिलोकस्य मूटोकस्य रक्षणकलाधन्यायमानः रक्षणविद्याप्रवीणः एषः विभुः सुभानि तन्यान् कुर्यात् ॥ सत्राणार्थमजात्मनस्य नृपतेः पुत्रायमाणो हरिः सत्रासान्विधुरान्न केवलमसावत्रावनीमण्डले । सुत्रामप्रमुखैमरुद्भिरसिद्रः सत्रा जवादेयिवा- न्यत्रासन्नरकाश्च नारकिजनाखत्रापि ननायताम् ॥ १०२ ॥ सघाणार्थ सत्सरिमाणा अंजात्मजस्य नृपतेः दशरथस्य पुत्रायमाणो पुत्रवदावरमाणः भसी हरिः समासान् भवसहितान् अत एव विधुरान दुखितान् अनानीमाढले फेवलं .

·काव्यमाला। - नत्रायता किंतु सुवामप्रमुखैः मरुद्भिः इन्द्रादिदेवैः सत्रा साकं जवात एयिवानू आगतः सन् यत्र यस्मिन् लोके नरकाः निरयाः नारकिजनाः तत्रापि नः वायताम् ।। संजातं सवितुः, कुलादुपनिपत्कुञ्जाधिवासिद्विपं भञ्जानं वपुपा नवाम्बुदमहापुञ्जायलेपं भजे । मलावर्पितहसमस्ततटिताशिझारुचा कार्मुके कंजानुक्रियमाणलोचनरुचि तं जानकीवल्लभम् ॥ १०३ ॥ सवितुः सूर्यस्य कुलात् संजात उपनिषकुजाधिवासिद्वियं उपनिषदहस्यवासिन वपुपा शरीरेण नवाम्बुदमहापुञ्जावलेपं नीलाम्बुदकान्तिपुञ्जगर्व भजान तिरस्कुर्वन्तं अस्ततटिता तटितोऽपि अधिककान्त्या शिक्षारुचा ज्याकान्त्या मजौ मनोज्ञे कार्मुके धनुपि अर्पितहस्त कंजानुक्रियमाणलोचनरुचि कंजं पद्मं तं जानकीवल्लभं रामं भजे ॥ संजज्ञे शुभधीः सकृद्दिविपदां भञ्जन्रिपूनायुधं गुजच्छिन्जिनि संहितेषु च वहन्कंजच्छदाक्षो हि यः । संजलप्यं निगमैः शिरीपसुमन रिजल्फरेणुयुति तं जप्याख्यमुमाधवेन करुणापुञ्जस्वरूपं भजे ॥ १०४ ॥ शुभधीः शुभं जगतां कर्तुं धीः यस्य तथोक्तः । दिविपदा देवानां रिपून भजन गुन- च्छिजिनि ज्याशब्दयुते धनुपीत्यध्याहर्तव्यम्। सहितेषु पाणंआयुधं चापादिच वहन कंजच्छ. दाक्षः पद्मपत्राक्षः यः संजज्ञे निगमैः संजल्प्य शिरीपसुमनःकिजल्करेणुयुति उमाधवेन जभ्या आख्या यस्य तं करुणापुञ्जस्वरूपं दयाराशिरूपं भजे ॥ साधारण्यलसत्कृपो नतिकरे साधावसाधावपि क्रोधाकृष्टधनुयुतास्त्रशिखिनामेधायमानाम्बुधिः। आधारो यशसामवाप्तसरयूरोधामखानां विधी मेधामेधयतु सुतो रघुपतिौ धातूमुख्यैः सुरैः ॥ १०५ ॥ नतिकरे नमे साधी असाधावपि साधारण्यलसत्कृपः साधारण्येन सामान्येन। निर्विशेपे- गति यावत् । टसन्ती कृपा यस्य स तथोक्तः क्रोधाकृष्टधनुश्युतात्रशिखिना क्रोधेन कोपेन आकृष्टं यत् धनुः तस्मात् च्युतस्य अत्रस्य आग्नेयास्त्रस्य शिखिना एधायमानाम्धुधिः एधायमानः काष्ठवत् आचरित अवाप्तसरयूरोधामखानां सरस्वाः रोधा तर तत्र मखाः यागाः । 'सातत्तन्तुर्मखः क्रतुः' इत्यमरः । अवाप्ताः सरयूरोधामखाः यैस्ते। दीक्षिताना- मित्यर्थः । विधी करणविषये आधार: धातूमुख्यैः ब्रह्मादिभिः सुरःस्तुतः रघुपतिः रामः मे मेधा प्रा एधयतु वर्धयतु ।।

·रामाष्टप्रासः। स सुप्रज्ञातवलोऽर्कजेन कपिनाप्यप्रत्ययध्वंसना- खप्रस्थानपथार्पणाय जलधी क्षिप्रप्रकीर्णाशुगः । विप्रत्राणपरो विरोधिनगरीय प्रच्छिदाकृच्छरः प्रष्ठो रघुवंशलब्धजनुपां प्रक्षयायातु नः ॥ १०६ ॥ अप्रत्ययध्वंसनात् दुन्दुभिकरीवरक्षेपसप्तसाटपभेदना अनिश्चयनिवारणेन अजेन क. पिनापि सुप्रीवेणापि प्रज्ञातवटः स्वप्रस्थानपयार्पणाय स्वसेनागमनाय जलधी समुद्रे क्षिप्र- प्रकीर्णागुगः । विप्रत्राणपर: विरोधिनगरीव प्रच्छिदाकच्छरः शत्रुनगरसालभिद्वाणः रघु- वंशलव्धजनुषा रघुवंश्यनृपाः । प्रष्टः अग्रगामी । 'प्रष्टोऽप्रगामिनि', इति निपातः । स रामः नः प्रक्षयाय पापक्षवाय अस्तु ॥ सुत्रामप्रमुखैर्दशाननचमूवित्रासितैरर्थितः पुत्रायेष्टिकृतोऽभवद्दशरथान्मित्राभिजातान्वये ।। पित्रानृण्यविधित्सया दयितया सत्रानुजेनापि यः सत्रावासमवापितः किमितरैः स त्रातुमसानलम् ॥ १०७ ॥' य: दशाननचम्वित्रासितैः रावणसैन्यवित्रस्तः सुत्रामप्रमुखैः इन्द्रादिभिः अथितः पुत्राय पुत्र प्राप्तुं इष्टिकृतः दशरथात् मित्राभिजाताः सूर्यवंश्याः रघवः तेषां अन्वये वैशे अभवत् । पित्रानुण्यविधित्सया पिटऋणनिवृत्यर्थ दयितया सीतया अनुजेन लक्ष्मणेन सत्रा. साकं सत्रावासं सत्राणां यागानां आवास स्थानीभूतं अवापितः प्राप्तः इतरैः विष्ण्वादिभिः किम् । सः रामः अस्मान् वातुं अलं पर्याप्तम् ॥ सेतुर्येन समस्तपापदलनाहेतुर्निवद्धोऽर्णवे जेतुर्यस्य रणे रिपूपशमने चातुर्यमन्यादृशम् । धातुर्यत्प्रकृतिगिरा प्रकटिता यातुप्रभो पातितें जातु द्रष्टुममुं लभेय किमहं हा तुद्यते मे मनः ॥ १०८ ॥ येन समस्तपदटनाहेतुः समन्तानिवृत्तिहेतुः सेतुः अर्णवे समुद्दे निपद्धः जेतुर्नवसी- उस यस्य रणे रिपूपरामने शत्रुहननविषये चातुर्ये सामर्थ्य अन्यादृशमदृष्टचरम् । यातुप्रभौ राक्षसभी पातिते सति यत्प्रकृतिः यस्य रामस्य प्रकृतिः यथातथ्यं धातुः ब्रह्मणः गिरा प्रकटिता । इमं रामं जातु कदाचित दृष्टुमहं लभेय कि इति मे मनः तुद्यते दु:खितं भ. वति । हा इति खेदे ।। सेवित्वा कपयोऽपि यं मुमुचिरे त्रैविध्यवोधं विना यो विष्णोस्तनुभेद एव धरणावाविर्वभूव स्वयम् ।

·काव्यमाला। सावित्रान्वयनं तमाशरचमूलावित्वरावच्छरं देवि त्वं भज धारणे हरधनुवैविध्यविद्यागुरुम् ॥ १०९ ॥ कपयोऽपि यं रामं सेवित्वा त्रैविध्यवोधं विना श्रवणमननादिश्रमं विना मुमुचिरे मुक्ता अभवन् । विष्णोः हरेः तनुभेद एव यः धरणी स्वयं रामरूपेण आविर्वभूव । सावित्रान्वयज आशरचमूलावित्वरावच्छरं राक्षससैन्यनाशे अतिवेगयुक्तयाणं हरधनुर्द्वविध्यविद्यागुरु विव• चापमानप्रवीणं त रामं हे देवि मते भज ॥ सोमेनोपमितानने दशमुखक्षेमेतरमापके भूमेरात्मजयानुजेन च गुणारामेण संसेविते । वामे धन्व करे शरं तदपरे रामे दधाने धन- श्यामे जाग्रति रक्षणार्थमितरा का मे गतिः क्ष्मातले ॥११०॥ सोमैन चन्द्रेण उपमितानने । दशमुसक्षेमेतरप्रापले दशमुखस्य रावणस्य क्षेमेतरं नाशः तत्प्रापके । भूमेरात्मजया सीतया गुणारामेण गुणशालिना अनुजेन च लक्ष्मणेन च संसे- विते वामे करे धनुः तदपरे अवामे पाणी शरं दधाने घनश्यामे रामे रक्षणार्थे जाप्रति सति मातले भूतले मै इतरा रामाभिन्ना का गतिः । न कापि इत्यर्थः । राम एव मां रक्षेदित्यर्थः ॥ स्वर्वीणाधरवन्दितेन रणभूदींकरेणेपुणा निवीरां कृतवान्निशाचरपतेर्गुडिनीयां पुरीम् । खभावितसर्ववैरिविभवां कुर्वीत मे संपर्द गुर्वीमेधितमित्रवान्धवजनामुर्वी कुमारीपतिः ॥ १११ ॥ स्वीणाघरवन्दितेन नारदवन्दितेन रणभूदवीकरणपुणा रणभूमिदीकरवत् अतिघोरः दधुः तेन पाणेन निशाचरपतेः रावणस्य गुर्वीडनीया गुरुणा वृहस्पतिना ईडनीयां स्तुत्यां पुरी लड़ो निर्वीरां वीररहिता कृतवान् । उर्वीकुमारीपतिः सीतापतिः श्रीरामः सर्वोभावित- सर्ववैरिविभवा खींभावितः अल्पीकृतः सर्ववरिविभवः यया गुर्वी एधितमित्रवान्धवजना संपदं में कुर्वीत ॥

·रामाष्टप्रासः। हता यस्य रामस्य आशुगहता पाणहता अरिचमः शत्रुसैन्यम् । स्वरिति अव्ययम् । स्वर्ग भेजे जगाम ।नुः मनुष्यस्य भेतव्यकरी भयंकरी भवरुक् संसारव्याधिः निर्भपजा चिकित्सा- रहिता येन रामेण अस्यते निरस्यते। 'असु क्षेपणे । कमणि लट् । प्रथमपुरुषैकवचनम् । खगतनौ वायसरूपिणि मघोनः इन्द्रस्य अर्भ अर्भके जयन्ते दर्भण कुशेन अनयुजा अस्त्र- कार्य कुर्वता सुन्दरमणीनिर्मेदिना ताटकाघातिना अमुना अजसुतस्य दशरथस्य गर्भग वयं सेश्वराः सनायाः ॥ स्तोमाय त्रिदिवौकसामुपहृतक्षेमाय हत्वा रिपू. नरामाय प्रथमानसुन्दरगुणग्रामाय तस्मै नमः । श्यामाय त्रिपुरांरिचापदलनोदामाय लङ्कापुरी- भीमाय क्षितिकन्यकारमणिनः कामाय कोदण्डिने ।। ११३ ॥ रिपून हला त्रिदिवौकसां देवानां स्तोमाय संघाय उपहतक्षेमाय उपहृतः क्षेमः येन तस्मै । प्रथमानसुन्दरगुणग्रामाय श्यामाय त्रिपुरारिचापदलनोद्दामाय लापुरीभीमायं क्षि- तिकन्यकारमणिनः सीतायाः कामाय कामरूपाय कोदण्डिने रामाय तस्मै नमः ॥ हर्यक्षेभतराखड्गचमरीकिर्यच्छभलाकुलं निर्यद्भोगि वनं गिरा पितुरगाछुर्यः स्वधर्मस्य यः। नियत्नं खरदूपणत्रिशिरसः सर्यद्धता लेभिरे पर्यस्यत्वहिमांशुवंशजनुषां वर्यः स पापानि नः ॥ ११४ ॥ स्वधर्मस्य धुर्यः निर्वाहकः यः पितुः गिरा हर्यक्षेभतरक्षखड्गचमरीकिर्यच्छभलाकुलं सिहगजव्याघ्रचमरीवन्यवराहाच्छभल्लाकुलं निर्यद्रोगि नियन्तः संचरन्तः भोगिनः सर्पाः यस्मिन् तत् वनं अगात् । निर्यनं प्रयन्नं विना यद्धताः येन रामेण हताः खरदूषणत्रि- शिरसः स्वः स्वर्गे लेभिरे प्राप्ताः । अहिमांशुवंशजनुपां सूर्यवंश्यानां वर्यः सः नः पापानि प. यस्यतु निवर्तयतु ।। हन्तुं प्राक्तनदुष्कृतानि जगतां मन्तुं भृशानित्यतां कन्तुं जेतुममुत्र चेह समुपारन्तुं फलेप्वादरात् । यन्तुश्चेन्द्रियजातमागमशिरो गन्तुं च वक्राद्गुरो- स्तन्तुं चण्डकरान्वयस्य कलये तं तुङ्गचापं प्रभुम् ॥ ११५ ॥ प्राक्तनदुष्कृतानि प्राग्जन्मार्जितपापानि हन्तुं जगतां भृशानित्यतां मन्तुं भव- गन्तुं कन्तुं विषयासक्ति जेतुं अमुत्र परलोके इह फलेषु आदरात् समुपारन्तुं इन्द्रियजातं यन्तुं वशीकर्तुं गुरोः आचार्यस्य वात् आगमशिरः तत्त्वशानं गन्तुं तुङ्गचापं चण्डक- रान्वयस्य तन्तुं प्रभुं कलये ध्यायामि ।।

·काव्यमाला। क्षोणिस्थस्य यदर्चया किल पदगिर्भवेन्नाकिनां गाणिक्येन सदोचिता गणयितुं माणिक्यमालानिमा । प्राणिश्रोत्रसुखावहा सुरनदीवेणीलयोसारिणी पाणिश्लिष्टधनुः स मेऽस्तु शरणं तूणीभृतांसो विभुः ॥११॥ इति श्रीरामभदीक्षितविरचितो रामविषयिकामासः समाप्तः । यदया यस समस्त अर्चया पूजया नाकिनां देवानां गाणिक्येन गणिकासमूहेन सदा गणयितुं उचिता माणिक्यमालानिमा माणिक्यरत्नप्रोवमालासहशा पागिश्रोत्रसुखावहा श्रोटजनश्रोत्रसतोपकारिणी सुरनदीवेणीस्मयोत्सारिणी गहाश्वाहगर्वभन्जिनी अखिलाद- प्राप्तिः सुप्तिदन्तायखिलपदप्राप्तिः । कवनशक्तिरिति यावत् । यद्वा अखिलपदप्राप्तिः अ- खिलानां ब्रह्मादिदेवानां वा पदप्राप्तिः सत्यलोकादिपुण्यलोकप्राप्तिः वा भवेत् । पानिलिट- धनुः सरचापहस्तः तूणीभूतांसः सः विभुः रामः मे शरणं अस्तु ॥ एतश्न्ये शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम्-'सूर्याश्वैर्मसजस्तताः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम् इति लक्षणात्॥ श्रीमलक्ष्मणजानकीसहचर श्रीरामचन्द्रग्रभो मद्वाञ्छां शृणु मन्मनोऽभिरमता त्वत्पादपकरहे। नीतामहलवासिने नम इदं तुभ्यं दयाम्भोनिधे संतानास्यजुषे दयाईमनसे पापौघविद्वेपिणे ॥ त्रिशिरनगरवर्ये काचिदभ्यासशाला द्रविडसहितनामा वर्तते झप्तिपालैः । उशनधिषणसाम्यैः सद्भिराधार्यमुयनंटनपतिजाता नन्दनीया सुधीभिः ॥ सबस्थेन पण्डितेन सेतुशास्त्रिणा टीकेयं कृता । वासुदेवकविरचितं वासुदेवविजयम् । खकृतपदचन्दिकास्यव्याख्यासमेतम् । प्रथमः सर्गः। विमेशभारतीव्यासमुशाब्दिकमूर्तये । नमोऽस्तु पत्यै भूतानां सदानन्दचिदात्मने । मत्स्यकच्छपभूदार नृसिंहवाविप्रहम् । नौमि रामत्रयीकृष्णकलिरूपमधोक्षजम् ॥ १. अय च वासुदेवकविः केरठदेशे पुरवनग्रामे प्रादुरभूदिति धातुकायप्रारम्भः श्लोकव्याख्यातः प्रतीयते. कालस्तु न निथितः, एतदन्याचमेनास्य महावैयाकरण प्रतीरते, यतः सर्गत्रयात्मनशनेन सकलायध्यायी कृतार्थीकृता.

·वासुदेवविजयम् । १३ कुन्दसूनमनोहारिमन्दहासविराजितम् । नन्दगोपकुलोत्तंसमिन्दिरारमणं भजे ।। काव्यं मया वासुदेवविजयाख्यमकारि यत् । व्याख्यापि तस्य तन्वीयं क्रियते पदचन्द्रिका ॥ कृतार्थता यस्य पदाम्बुजं सदा निपेवमाणं वृणुतेऽचिरात्स्वयम् । हृदा दधत्तं वसुदेवनन्दनं पुने गिरस्तच्चरितामृतोमिमिः ॥ १ ॥ अहं तं वसुदेवनन्दनं हृदा दधत् तचरितामृतोमिभिः गिरः पुने शोधयामि। यस्य प. दाम्युजं सदा निपेवमाणं पुरुषं कृतार्यता अचिरात् स्वयं वृणुते ॥ समस्तवित्तामधिजग्मुषः स्वतो यतः प्रजेशाः श्रुतिमध्यगीपत । तितिक्षमाणापि समं क्षमाप तं नृपीभवदैत्यभरादिता विधिम् ॥ २ ॥ क्षमा तं विधि ब्रह्माणमाप आश्रयत् । समं सर्वे तितिक्षमाणापि सहमानापि नृपीभ- वदैत्यभरादिता अनृपा नृपा भवन्तीति नृपीभवन्तस्ते दैत्या एव भरस्तेन पीडिता । यतः प्रजेशाः श्रुति अध्यगीपत अधीतवन्तः । स्वतः स्वभावेन अथवा सर्वात्मभूतादन्तर्यामिणः समस्तवित्तां सर्वज्ञत्वं अधिजग्मुपः प्राप्तवत: ।-इह पाणिनीयसूत्रे चत्वारो मागाः परि- काल्पिता: । प्रथमद्वितीयाध्यायात्मक आद्यः । तृतीयाध्यायात्मको द्वितीयः । चतु- पञ्चमाध्यायात्मकस्मृतीयः । अवशिष्टाध्यायात्मकचतुर्थः । तत्र युगपदधिक्रियन्ते-- अध्यगीपतेति । 'इङ् अध्ययने' । इडिकावधिपूर्वावेव प्रयुज्यते । लुद्धिः "च्लि लुद्धि' इति लिः। 'च्ले: तिच्' 'विभाषा लुइलढोः' इति गाडादेशे, 'गाङ्कुटादिभ्योऽणि- न्डित्' इति निचो डिलवे 'घुमास्यागा-आदि]नेलं 'आदेशप्रत्यययोः' इति पत्वम् । तितिक्षमाणेति । 'तिज निशातने' । 'गुप्तिज्किद्गपः सन्' इति सन्प्रत्ययः । स "निन्दाक्षमाव्याधिप्रतिकारेषु समिप्यते' इति क्षमायाम् । पञ्चमाध्यायान्तं वक्ष्यमाणानां प्रकृत्युपपदोपाधिविकारागमवर्जे प्रत्ययसंज्ञा । स च 'प्रत्ययः' 'परश्च' इति धातोः प्राति- पदिकाद्वा परः स्यात् । 'सनाद्यन्ता धातवः' इति धातुसंज्ञा । 'सन्यडोः' इति सनन्तस्य द्विवचनम् । लटः शानच् । कृदन्तत्वात्प्रातिपदिकलम् । स्त्रीत्वविवक्षायां स्त्रियाम् 'अ. जायतटाप्' इति टाप् । तदन्तवात् 'इपाप्रातिपदिका' इत्यधिकृत्य 'स्वीजसमीट् छटाभ्याम्भिस्टेभ्याम्भ्यस्इतिभ्याम्भ्यस्इसोसाम्इयोस्सुम्' इति मुप् । अपिजग्मुष इति । 'गम्न गती अधिपूर्वः । लिट कमुः 'गमहन-'आदिना उपपाठोपः । “लिटि धातो. स्नभ्यासस' इति द्विवचनम् । तच हलादीनां धातूनां 'एकाचो द्वे प्रयमस्य' इति प्रथमस्यैकाचः स्यात् । 'पूर्वोऽभ्यासः' इत्यभ्याससंज्ञा । 'कुहोचुः' इत्यभ्यासस्य नु- त्वम् । समस्तविदिति । सद्विष- इति कि । "दित्यदित्यादिन्य-' इति प्यः । ['तद्धितेपचाम्-' इति] आदिद्धिः । वृद्धिरादच्' इति वृद्धिसना ।। च - - ·काव्यमाला। । मीमांसमानं निगमार्थवर्तनीरनुद्विनित्री समितेः शुचाथ सा। काय दधत्यार्तिभरात्मणत्य तं जगद्धिते जाग्रतमाचिंचद्द्विरा ॥ ३ ॥ अथ सा तं प्रगत्य गिरा आचित् स्तुतवती । निगमार्थवर्तनी: वेदार्थमार्गान् मीमां- समानं जगद्धिते जाग्रतं तात्पर्यवन्तं शुचा हेतुना समितेः सभायाः अनुद्विजिनी भयं अ- गमयन्ती आर्तिभरात पीडातिशयेन हेतुना कार्य दधती ॥-अनुद्विजित्रीति । 'भो वि. जी भयचलनयोः' । ततस्तच् । इडागमः । विज इट् इति इडादेस्टचो डित्त्वात् 'कि- ति च' इति गुणाभावः । 'अदेद्गुणः' इति गुणसंज्ञा । 'ऋन्नेभ्यो डीप्' इति डीप् । मी. मांसमानमिति । 'मान पूजायाम'। 'मान्वघदान्शान्भ्यो दीर्घश्चाभ्यासस्य' इति माने- जिज्ञासायां सनभ्यासस्येकारस्य दीर्घच । द्धतीति । 'दुधाञ् दानधारणयोः' । लटू। 'जुहोत्यादिभ्यः लुः' इवि शप' श्ः। 'प्रत्ययस्य लुक्लुपः' इति नुसंज्ञा । 'श्ली' इति द्विवचनम् । 'उगितश्च' इति डीए । 'उभे अभ्यस्तम्' इत्यभ्यस्तसंज्ञायाम् । 'नाभ्यस्ताच्छतुः' इति नुमभावः । आर्चिचत् । 'अर्च पूजायाम्' । चुरादि । लुद्धि चड् । 'चडि' इति द्विवचनम् । तच्च 'अजादेद्वितीयस्य' इति द्वितीयस्यैकाचः स्यात् । तत्र 'नन्द्राः संयोगादयः' इति रेफस्य न भवति । 'हलोऽनन्तराः संयोगः' [इति सं- योगसंज्ञा । जाग्रतमिति । 'जाट निद्राक्षये' । लटः शता 'जक्षित्यादयः षट्' इत्यभ्यस्त• संज्ञायां नुमभावः ॥ रजोगुणेनोर्णविता निज महो धियं दधद्विश्वसतत्त्वदृश्वरीम् । सिसृक्षितं संतनुपे त्वमीक्षया विभो कथं नूर्णवितासि मे शुचम् ॥ ४ ॥ हे विभो, त्वं सिक्षित स्रष्टुमिष्टं विश्वं ईक्षया ईक्षणेन संकल्पमात्रेण संतनुषे करोपि तथा सति मे शुचं कथं नु अर्णवितासि छादयितासि । रजोगुणेन निजं महः तेजः उर्णविता छादयिता विश्वसतलदृश्वरी विश्वस्य सतत्वं पारमार्थिक रूपं द्रष्टी धिय दधत्॥ उर्णवितेति । 'उर्गुञ् छादने' । 'विभाषीर्णोः' इतीडादेः प्रत्ययस्य वा डिलम् ।डित्वे उ- वइ । अडित्वे गुणः । संतनुपे [इति] । 'थासः से 'सार्वधातुकमपित्' इति डिले विकर- णस्य गुणाभावः । सिसृक्षितमिति । 'धातोः कर्मण. समानकर्टकादिच्छाया वा' इति सन् । सतत्वदृश्वरी मिति । 'दशैः क्वनिप्' 'वनो रच' इति डीपि रेफादेशः । परमे वरस्य जगत्सिसृक्षात्मिका मायावस्था ईक्षणकामतपोवि" .."कीर्षादिशब्दरधीयते 'स ऐक्षत' इत्यादयः श्रुतयः ॥ बहून्युदित्वा खलु या बभूव युद्दिवीह ये चक्रभृता निनमिरे मयि द्विपस्ते जनिमेत्य तन्वते तनुं वृपस्य द्विपदीमनङ्गिकाम् ॥ ५ ॥ बहूनि वक्तव्यानि उदित्वा उक्त्वा खलु या युत् युद्धं तारकामयाख्यं दिवि बभूव इह गुधि ये चक्रभृता निजनिरे ते द्विषः अमुराः मयि लोकपिण्यां जनि जन्म एत्य • ·वासुदेवविजयम् । पस्य धर्मस्य द्विपदी पादद्वययुतां तनुं अनद्रिकां पादरहितां तन्वते । धर्ममशेपं नाश- यन्ति । द्वापर युगेऽपि धर्मो द्विपात् ॥-निजनिरे इति । 'असंयोगालिकित' इति किवद्भावात् 'गमहनजन-' इत्युपधालोपः । बभूवैति । 'इन्धिभवतिभ्यां च इति लिटा किवद्भावाद्गुणाभावः । उदिखेति । वद व्यक्तायां वाचि' अस्मात् क्त्वा । 'मृ. इमृदगुधकुपक्लिशवदवसः क्त्वा' इति कित्वे 'वचिस्वपियजादीनां किति' इति यजादि- वात्संप्रसारणम् । 'इग्यणः संप्रसारणम्' 'क्वातोसुन्कसुनः' इत्यव्ययसंज्ञा । द्विपदी- मिति । द्वौ पादावस्य इति यहुव्रीहिः । 'संख्यासुपूर्वस्य' इत्यकारलोपः समासान्तः । 'पादोऽन्यतरस्याम्' इति वा डीपि ‘पादः पत्' । सुधाभुजोऽपि न्यजिघृक्षदोजसा यः कालनेमिः स हि कंसतामयन् । जिगीपया संकुटितापथा तिसृप्वाक्रीडते संप्रति लोकसीमसु ॥ ६ ॥ स हि कालनेमिः संप्रति कंसतामयन् प्राप्नुवन् जिगीपया जेतुमिच्छया तिसृषु ठोक- सीमसु लोकानामन्तेषु अपि आक्रीडते यः सुधाभुजो देवान् अपि ओजसा न्यजिघृक्षत् निग्रहीतुमैच्छत् । अपया अमार्गेण संकुटिता कौटिल्येन गन्ता । 'कुट कौटिल्ये' ।- न्यजिघृक्षदिति । 'ग्रह उपादाने' । 'धातोः कर्मणः-' इति सन् । 'रुदविदमुषप्रतिस्वपि- प्रच्छः संश्च' इति सनः कित्वम् । 'अहिज्यावयिव्यधिवष्टिविचतियश्चतिपृच्छतिभृज्ज- तीनां डिति च' इति संप्रसारणम् । 'संप्रसारणाच' इति पूर्वरूपत्वम् । जिगीपयेति । 'इको झल्' इति सनः कित्त्वात् गुणाभावः । 'अज्झनगिमा सनि]' इति दीर्घः । ति.. सध्विति । 'न पट्स्वसादिभ्यः' इति डीप्प्रतिषेधः । सीमस्विति । 'मनः' इति डीप्रतिषेधः ॥ न कोऽप्यशनीयदितः पुरा पुमान चायशस्काम्यदुवाह नो मुदम् । न धैर्यलक्ष्म्या समगस्त त प्रतानसावचिच्छित्सत यस्य वैभवम् ॥ ७ ॥ असौ कंसः यस्य पुंसः वैभवं अविच्छित्सत छेत्तुमैच्छत् स तादृशः पुमान् कोऽपि कश्चिदपि इतः पुरा वर्तमानकालात पार न अशस्त्रीयत् आत्मनः शस्त्रमैच्छत् । न च अयशस्काम्यत् आत्मनः यशः ऐच्छत् । मुद न उवाह । धैर्यलक्ष्म्या न समगस्त संगत. वान् । प्रतान् प्रकर्षेण ताम्यन् ॥-अचिच्छित्सतेति । 'हलन्ताच' इति सनः कि- त्वम् । समगंस्तेति । 'गम्न गतौ । 'वा गमः' इति सिच: किलविकल्प: । किवाभा. वपक्षे अनुनासिकलोपाभावः । अरास्त्रीयदिति । 'सुप आत्मनः क्यच्' इतीच्छायां क्यम् । अयशस्काम्यदिति । 'काम्यच' इतीच्छायां सुपः काम्यन् । 'पाशफल्पकका. भ्येषु' इति सकारः । उवाइति । 'वह प्रापणे' । 'लिम्यभ्यासस्योभयेषाम् इति यनादि- लात्सप्रसारणम् ॥ अनुग्रहं मय्यपशर्मणि प्रभो कृपीष्ट भित्सीष्ट ममापदं भवान् । असुपुपत्कस्त्वदृते परः मुखं निजौरसीयरुपणं तदार्तिह्त्॥ ८॥ --- ·काव्यमाला। . हे प्रभो, मवान् मयि अनुभहं कृषीट कुरुतात् । अपशर्ममि अपगतं शर्म यस्याः । मम आपदं दुर्जनमरणलक्षण मित्सीट अपनयतात् । बहते परः अन्य कः पुरुषः कृपणं दीन उनं निजौरसीयन् निजं औरसं पुत्रमिवाचरन् तदार्तिहृत् तस्य पीडां हरन् सुखं असूपुपर स्वारपतवान् । आर्त्यतिशवे हिसापो दुर्लभः-मित्सीयेति । लिटितचावात्मनेप- देषु' इति लिइः कित्सागुणाभावः । कृपोटेति । 'उश्च' इति कित्त्वाद्गुणाभावः । निजी- रसीयनिति । 'उपमानादाचारे' इति कर्मणः परः क्यच् । अपशर्मणीति । 'अनो पहु- बीहेः' इति डोप्रतिषेधः । अस्पुपदिति । 'मिष्वा शये । 'हेतुमण्यन्तः चङ् । “स्वा. पेश्वङि' इति संप्रसारणम् । टयूपधगुणः । उपयाहस्व: । द्विवचनम् । 'दीर्घा लघोः' ।। पयायमानामपि तापदायिनी भृशायितातिग्लपित्तां गिरं भुवः । कृपायमाणोऽथ निशम्य चिन्तया क्षणं स तूष्णीमकृतासिकां विभुः॥९॥ अय स विभुः भुवः गिरं निशम्य चिन्तया हेतुना तूष्णी आसिकां अकृत कृतवान् । पयायमानां पय इवाचरति पयायते ताशीमपि तापदायिनी भृशावितातिम्लपितां अ. भृशा भृशा भूता भृशारिता । कृपायमाणः कृपावान् ॥--अकृतति । 'उश्च' इति सिपः कित्वम् । पयायमानामिति । 'कर्तुः क्यद् सलोपश्च' इति क्यङ् । 'पयसस्त. विभा- पया' इति सलोपविकल्पः । पयस्यमानाम्' इति वा पाठः । भृशायितेति । 'भूशादिभ्यो' भुव्यच्चोपच हलः' इत्यर्थे क्यड् । कृपायमाण इति । 'लोहितादिदाभ्या क्या इत्यल्यर्च्यर्थे (१) क्यम् ॥ निश्चित्य सोऽथ सहपार्वतीपतिः सुरैस्तथाधार्मिकराजया भुवा । कष्टायमानस्य जनस्य शासितुस्तपस्यतां पत्युरगात्पदं हरेः ॥ १० ॥ स ब्रह्मा अर्थ कर्तव्यं वस्तु निश्चित्य हरेः पदं क्षीरान्धिमगात् । सहपार्वतीपतिः सुरै- स्तथा अधार्मिकराजया भुवा च सह । अधार्मिकाः अधर्म चरन्तो राजानो यस्याः । करायमानस्य पापं कर्तुं यतमानस्य जनस्य शासितुः तपस्यतां तपश्चरतां पत्युः।-क. टायमानस्येति । 'कष्टाय क्रमणे' इति क्यद् । तपस्यतामिति । 'कर्मणो रोमन्थतपो. भ्यां वर्तिचरोः' इति क्यङ् । ति]पसः परस्मैपदं च' । अधार्मिकराजयति । 'अधर्मा- चेति वक्तव्यम्' इति ठक् । 'डावुभाभ्यामन्यतरस्याम्' इत्यन्नन्तात् बहुवीहेर्दाम् । पार्वतीपतीति । 'पर्वमुरुद्भयां तप्' इति मत्वर्षीयस्तः । तस्यापत्य पार्वती । 'अनुपः सर्जनाद्' इत्यधिकृत्य “टिवाणद्वयसज्दम्नमात्रच्तयप्ठकठकञ्चरपः' इति डीप् ॥ खान्याहत स्त्रैणमुरांसि यहिषां नित्यं न चोदायत यत्परो जनः । सोपुप्यमाणं स तमेकजागृवि वावश्यमानो जगतां शमस्तवीत् ॥ ११ ॥ सतं हार अस्तवीत् स्तुतवान् । यद्विषा यस्य शत्रूणां त्रैणं त्रीसमूहः स्वानि उरांसि आहत अताडयत् । यत्परो यद्भक्तो जनो नित्यं न उदायत परदोषान्नासूचयञ्च । सोपुष्यमाण पुनः पुनः स्वपन्तं एकजागृाव प्रधानजागरूकम् । जगतां शं मुखं वावश्य- ·पासुनवापा ५७ . . -- . • मानः भृशमिच्छन् ॥ आइतैति। 'आडो यमहनः', 'स्वाहकर्मकाचेति वक्तव्यम्' इति तह । 'हनः सिचू' इति सिचः कित्वात् । अनुनासिकलोपः । उदायतेति । 'यमो ग- न्धने'.इति सिचः क्रित्वादनुनासिकलोपः । गन्धनं सूचनम् । सोषुप्यमाणमिति । स्वपे- । “स्वपिस्वमिव्येनां यदि' इति संप्रसारणम् । वावश्यमान इति । 'वश कान्तो । - कान्तिरिच्छा । यडि 'नवशः' इति संप्रसारणाभावः । जागृविमिति । 'शृस्तृजायभ्यः किन्' औणादिकः ॥ पापठ्यमानस्य ऋचश्वतुष्पदाश्चेकीयमानस्य विधेरथात्मनि । वैरायमाणेषु विकापिणा मधोरूप्मायमाणेन वचोऽन्वगृह्यत ॥ १२ ॥ अथ मधोः विकापिणा हिंसकेन मधुसूदनन विधेः ब्रह्मणः आत्मनि युद्धी वचो अ- न्वगृह्यत अनुगृहीतम् । चतुष्पदाः पादचतुष्टययुक्ता ऋचः पापट्यमानस्य पोनःपुन्येन ' पटतः । चेकीयमानस्य भृशं पूजयतः । वैरायमाणेषु वैरं कुर्वाणेषु । अमायमाणेन :- माणमुमता ॥–'पाप्योप्मभ्यामुद्वमने' इति क्यद । 'अट्कुप्वाइ-' इत्यादिना ण- त्वम् । वरायमाणेविति । 'शब्दवैरकलहाभ्रकण्वमेधेभ्यः करणे' इति क्यङ् । चतुष्पदा इति । संख्यासुपूर्वस्य' इत्कारलोपः । 'टाचि' पादान्तादृचि वाच्यायो टाप् । चै- कीयमानस्येति । 'चाय पूजानिशामनयोः' । यडि 'चायः की' इति कीआदेशः । विका- पिणति: 'कप हिंसायाम्' । 'वी कप-' इति घिनुण ॥ स्फीतां दधत्प्रीतिमुपायतावनि य एव पाथोधिकुमारिकाभिव । वाचं तदीयामथ सोऽदितात्मभूर्ययासुखायिष्टतरां त्रिविष्टपीम् ॥ १३ ॥ अथ स आत्मभूः ब्रह्मा तदीयों विष्णुसंबन्धिनी वाचं अदित उक्तवान् य एव पाथो. चिकुमारिकामिव लक्ष्मीमिव अवनि उपायत परिणीतवान् । स्फीतां प्रवृहां प्रीतिं दधत् । यया वाचा निविष्टपी त्रिभुवनं असुखायिष्टतरां अतिशयैन सुखमन्यभूत ॥-उपायतेति । 'उपाद्यमः स्वकरणे' इति तद् । “विभापोपयमने' इति सिचः कित्वम् । अदितेति । 'दाधा वदाए' इति घुसंज्ञा । 'स्थाध्वोरिञ्च' इति कित्वमित्वं च । असुखाधिष्टतरामिति । 'सुखादिभ्यः कर्तवेदनायाम्' इति क्यड् । 'अरसार्वधातुकयो:-' इति दीर्घः । कुमा- रिकामिति । 'वयसि प्रथमे', 'वयस्यचरम इति वक्तव्यम्' इति डीप् । 'केऽणः' इति दस्वः । त्रिविष्टपीमिति । समाहारे द्विगु: । द्विगोः' इति डीप् । स्फीतामिति । 'स्फायी ओप्यायी वृद्धी' क्तः । 'स्फायः स्फी निष्ठायाम्' इति स्फीआदेशः । 'तक्तवत् निष्टा' । क्षेत्रस्य भक्तीः सुधियां शतप्रभा द्राकोटिकाण्डाश्च हरन्त्यहेंयवः । ये जागरित्वापभि भूरवेहि तान्प्रस्तीमपापानसुरान्प्रमापितान् ॥ १४ ॥ हे भूः, तान् असुरान् प्रमापितान् हतान् अवेहि । ये अपयि अमार्गे जागरिला जा- .गरूका भूत्वा सुधियां क्षेत्रस्य भत्तीः भागान् द्राक् झटिति हरन्ति । शतर्षभाः शतेन १. "कीत' इति पाठः, ·-काव्यमाला। . ऋषभैः क्रीताः कोटिकाण्डाः काण्डकोटिप्रमाणाः | काण्डः प्रमाणविशेषः मानदण्डः । भ. हेयवः अहंकारिणः प्रस्तीमं घनीभूतं पापं येषाम् ॥-जागरिलेति । 'न क्त्वा सेट्' इति कित्वाभावाद्गुणः । शतर्षभा इति । 'तेन क्रीतम् इति ठक् । तस्य 'अध्यर्धपूर्वद्विगोलुंगसं- ज्ञायाम्' इति लुकि 'अपरिमाणविस्ताचितकम्बल्येभ्यो न तद्धितलुकि [इति] न डीम् । अभावे टाए । कोटिकाण्डा इति । 'प्रमाणे द्वयसज-' इति विहितस्य 'प्रमाणे लो द्वि- गोनित्यम्' इति लुकि कृते 'काण्डान्ताक्षेत्रे' इति डीप्प्रातिपेयः । प्रस्तीमेति । स्यै ट्यै शब्दसंघातयोः' । क्तः । 'स्त्यः प्रपूर्वस्य' इति सप्रसारणम् । 'प्रस्त्योऽन्यतरस्वाम्' इति पक्षे मकारः । अहंयव इति । 'अहशुभमोर्युस्' मत्वर्थीयः । भूरिति । 'नेयावस्थानावनी' इति नदीसज्ञाभावाद्भस्वाभावः। प्रमापितानिति।] 'हन्त्यर्थाम' इति चुरादिणिच् । 'मीना- तिमिनोतिदीड ल्यपि च' इत्याले पुक् ॥ आप्यानशीतांशुरुचौ नमस्यतः सुरक्षिताहौ शयितोऽपि पीनदोः । हव्यं सुरैरादयिता शृतं हुतं जनिप्यते स त्वयि विष्टरश्रवाः ॥१५॥ स विटरधवास्त्वयि भूलोके जनिष्यते।अहो अनन्ते शयितः सुप्तोऽपि नमस्यतो नमस्कु. र्वतो जनान् सुरक्षिता । आप्यानशीतांशुरुची । आप्यान: प्रद्धः । रुचिः शोभा । पीनदो पीवरयाहुः । शृत हुतं हव्यं सुरैरादयिता उपयोजयिता ॥–शयित इति । 'शीइ स्वप्ने । कः । 'निष्ठा शीस्विदिमिदिविदिधृपः' इति कित्वाभावे गुणः । नमस्यत इति । 'न- मोवरिवचित्रडः क्यच्', 'नमसः पूजायाम्' इति क्यच्। शीतेति । “श्यै गतौ'।क्तः। 'द्रव- मूर्तिस्पर्शयोः श्यः' इति सप्रसारणम् । नृतमिति । 'श्रा पाके' । क्तः । 'गत पाके' इति व्यवस्थितविभाषा । धातोः आदेशः । क्षीरविपोनित्यम्, अन्यत्र न स्यात् । आप्या. नेति । 'स्फायी ओप्यायी वृद्धी' क्तः । 'प्यायः पी' इति व्यवस्थितविभापया पीआ- देशः । अनुपसर्गस्य नित्य सोपसर्गस्य न स्यात् । सुरेरिति । गतियुद्धी-' इत्यत्र ‘भत्ति खाद्यौः प्रतिषेधो वक्तव्यः' इत्यणिकर्तुः कर्मत्वाभावः । विटरनवा इति । विष्टरो वृक्षोऽश्वत्थस्त- दूपत्वेन श्रूयते इति । 'अश्वत्यश्चास्मि वृक्षाणाम्' इति भारते । 'वृक्षासनयोविष्टरः' इति मूर्धन्यः ॥ माहा द्विदानीबलतः पयोभराट्यूनीरिवोत्पुच्छयमानतर्णकाः। : जातः शुभंयोर्वसुदेवतः प्रभुनाता घटोधीनसीम्नि वस्वति ॥ १६ ॥ प्रभुर्वसुदेवतो जातो माहा गानाता ब्रजसीनि वय॑ति वधिष्यते । बलतः प्लेन हेतुना द्विदाम्नीः द्वे दामनी यासां पयोभरात् क्षीरातिशयाद्धेतोः यस्यीरिव द्वे उधसी आ• पीने यासाम् । उत्पुच्छ्यमानतर्णकाः पुच्छमुदस्यन्तस्तर्णका यासाम् । घटोनीः घट इन उधो यासाम् । शुभंयोः शुभान्वितान् ॥-उत्युच्यमानेति । 'पुच्छभाण्डचीवराण्णिइ', . १. 'गौः सौरभेयी माहयी माद्दा सुरभिरर्जुनी' इति हैमः. २. 'नाम्नीः' इति पाठः ·वासुदेवविनयम् । 'पुच्छादुदसने पर्यसने वा' इति गिद्द । द्विदानीरिति । 'दामहायनान्ताच्च' इति संख्यादे- डौं । घटोतीरिति । 'उपसोऽनई समासान्तः । 'यहुन हैरूधसो डीदूपधीरिति । 'संख्याव्ययादेडीए' इति संख्यादित्वाद् डीम् ॥ विमिश्रयन्विश्वमिदं यशोभरैः पेपीयमानभगवान्भुजंगराट् । अमर्पितस्यापदि नो मधुद्विपस्तस्यानियत्वेन ननुर्ग्रहीप्यते ॥ १७ ॥ भुजंगराट् अनन्तो भगवान् तस्य मधुद्विषो अग्रियत्वेन अग्रजलेन जनुर्जन्म ग्रही- ष्यते । पेपीयमानैः क्रियासमभिहारेण वर्धमानैर्यशोभरैरतिशयितैर्यशोभिः इदं विश्वं विमिः ध्यन मिश्रं कुर्वन् नोऽस्माकमापदि अमर्पितस्य अक्षान्तस्य । विमिश्रयनिति । 'मुण्ड- मिश्रलक्ष्णलवणवतवस्त्रहलकलंकृततस्तेभ्यो णिच्' इति करणे णिच् । पेपीयमानरिति । 'धा. तोरेकाचो हलादेः', 'क्रियासमभिहारे यत्' पीन:पुन्यं भृशार्थो वा क्रियासमभिहारः । लि- पडोश्च' इति धातोः पीआदेशः । 'मृपस्तितिक्षायाम्' इति सेटो निष्ठाया[मि]: । कि- खामावात् गुणः । अनियति । 'घच्छौ च इत्यप्रशन्दाद्भावे घः ॥ चक्रम्यमाणानसदध्वनौजसा शोशूयमानान्समरे जिघांसतः । तान्दन्दशकान्सहकृत्वरी हरेमायाग्यधाम्न्येप्यति नन्दतो जनिम् ॥१८॥ माया हरेः सहकृत्वरी सहकारिणी सती नन्दतो नन्दगोपात् जनि जन्म एष्यति । दन्दशूकान हिंसान असुरान् समरे जिघांसत: असदध्वना दुर्भागंण चक्रम्यमाणान् को- टिल्येन गन्तः ओजसा शोशुपमानान् भृशं वर्धमानान् अत्र्यधानि अध्यं श्रेष्ठं धाम प्र- भावो यस्याः ॥-चक्रम्यमाणानिति । ‘क्रमु पादविक्षेपे' । 'नित्यं कौटिल्ये गती' इति गत्यर्थात् कौटिल्य एव यह । 'नुगतोऽनुनासिकान्तस्य' इत्यभ्यासस्य नुक् । दन्दशका- निति। 'दंश दंशने'। 'लुपसदचरजपजभदहदशगृभ्यो भावगीयाम्' इति धात्वर्थगर्दायामेव यह । 'यजजपदशां यडः' इत्यूकः । अध्यधानीति । 'अप्राद्यत्' 'तत्र भवः' इत्यर्थे 'अन' उपधालोपिनोऽन्यतरस्याम्' इति वा डीए । 'अल्लोपोऽनः', 'अलोऽन्त्यात्पूर्व उपधा', 'अदर्शनं लोपः'। शोरूयमानानिति । 'विभाषा श्वेः' इति लियटो संप्रसारणम् । वैश्वी. यमानान्' इति वा पाठः ॥ उद्दयोतितं येन विपत्तमःसु वः प्रागप्यतिप्रद्युतितस्य शाङ्गिणः । तस्याद्य नः पालयितुं ब्रजेत गां साहायक धयितुं मुंद सुराः ॥ १९ ॥ हे सुराः, यूयं साहायमेन सहायेन पारेण तस्य शाहिगः मुदं एधयितुं वर्धयितुं गां भुवं मजेत गच्छेत । येन शाङ्गिणा कः विपत्तमःमु विपत्त्वैव तमासु प्रागपि उद्दयोतितं प्रज्व- लितं अत्यन्ततेजस्विना भूतं अद्य नः पालयितुं अतिप्रद्युतितस्स अतिशयन प्रद्योतितुमार- यस्य ॥ उयोतितमिति । 'गुती दीप्ती' भावे क्तः । 'उदुदुपधाद्भावादिकर्मणोरन्यत- रस्याम्' इति सेटो निष्टायाः पझे कित्वाभावः । प्रद्युतितस्येत्यादिकर्मणि किल्लपक्षः। पारयितुमिति । सत्यापपाशवीपातलोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो निन्' इति . - ·० काव्यमाला। चुरादिभ्यः स्वार्थ णिच् । एधयितुमिति । ‘हेतुमति च' इति स्वतन्त्रस्य कर्तुः प्रेरकः, त- द्यापार प्रेषणादौ वाच्ये णिच् । साहायकेनेति । 'सहायाद्वा' इति वुन् । महीयमानस्य महीं व्रजेज्जगद्गोपायितुं कामयितुमनुष्यताम् । ऋतीयमानस्य धृति सपर्यया देवस्थ शिश्वाययिपद्दयुयौवनम् ॥२०॥ युयौवन स्वर्गयुवतिसमूहः देवस्य सपर्यया पूजया धृति मुदं शिश्वाययिपत् वर्धयितु- मिच्छत् महीं व्रजेत् गच्छतु । जगत् गोपायितुं रक्षितुं मनुध्यता कामयितुरेपणशीलस्य ॥- महीयमानस्येति । मही पूजायाम्' । 'कण्ड्यादिभ्यो यक्'। गोपायितुमिति। 'गुप्धुपविच्छि- पणिपनिभ्य आय:' । ऋतीयमानस्येति । ऋती सौत्रो धातुः! घृणायां वर्तते । 'ऋतेरीय' । कामयितुरिति । 'कमणि । शिवाययिपदिति । वणिजन्तात् सनि शरणौ च ।। 'संश्वडोः' इति सप्रसारणे विकल्पः । यौवनेति ।युवतिशब्दात् भिक्षाद्यणि विषये पुंवद्भावा- त्तिप्रत्ययनिवृत्तिः । 'अन्' इति प्रकृतिभावात् 'नस्तद्धिते' इति टिलोपाभावः ॥ पादाजधूल्या पवितां विधाय गां यशो गुफित्वा विभवोऽपि भूयसि । अनोऽतृपित्वासुरभारजा रुनो भुवो लुचित्वाशु पदं स्वमेष्यति ॥२१॥ अजो विष्णुरेवं कृत्वा आशु स्व पदमेष्यति प्राप्स्यति । किं कृत्वा । पादाब्जधूल्या श्री. पादारविन्दपरागेण गां भूमि पवितां विधाय यशो गुफित्वा प्रार्थितं कृत्वा भूयसि बहु- तरेऽपि विभवे अपित्वा स्पृहामकृत्वा भुवः असुरभारजाः [रुजः] पीडाः लुचित्वा अ• पनीय ॥–पवितामिति । क्तः । 'पूइश्च' इति वेट् । 'पूङ क्त्वा च' इति कित्त्वाभावः । गुफित्वा इति । गुफ गुम्फ ग्रन्थे' । 'नोफ्धात्थफान्ताद्वा' इति पाक्षिकः कित्त्वाभावः । लु. चित्वेति । 'लुन्चु अपनयने । बा । वञ्चिलुच्युतश्च' इति वा कित्वप्रतिषेधः । अट- पिश्वा इति । 'मिष पिपासायाम्' । 'तृपिपिकृषः काश्यपस्य' इति सेटः क्वाप्रत्ययस्य वा कित्त्वम् । एष्यति । 'स्यतासी ललुटोः' इति लटि स्यः ॥ कृत्वेति दिद्योतिषु निर्मनोरुनं हृदिस्पृशा सार्वगिराविचाचलिः । गोप्ता सतां तत्स सदस्ततोऽश्वयीदतिधु वेधा निजधाम चित्रगुः ॥२२॥ स वेधाः तत् सदः तां समामिति सार्वगिरा सर्वस्मै हितया गिरा निर्मनोरुजं मनोरजाया मन:पीडायाः निर्गतं कृत्वा ततः तस्मात् स्थानात् निजधाम अश्वयीत् गतवान् । सतां स्व. धर्मनिरतानां गोप्ता । अविचाचलिः स्थिरबुद्धिः । चित्रगुः चित्राः गावो यस्य । दियो- तिषु द्योतितुमिच्छु । हृदिस्पृशा मनोहरवा हदि स्पृशतीति । अतिा यामतिकान्तम् ।। दिद्योतिविति । 'रलो व्युपधाद्धलादेः सश्च' इति सेट: सनः पाक्षिक कित्वाभावे गुणः । सार्वगिरेति । [सर्वस्मै हिता । 'सर्वपुरुषाभ्यां पहनौं' इति णप्रत्यय आदिद्धिः। 'य शन्दे' । सपदादित्वात् कि । 'अपृक्त एकाल्प्रत्ययः' इत्यपृक्तसंज्ञा । 'वरपृक्तस्य' इति वेलोपः । 'तरपुरुषः समानाधिकरण: कर्मधारयः इति कर्मधारयसंज्ञा । 'पुवकर्मधारय-' ·वासुदेवविजयम् । इति पूर्वपदस्य पुंवद्भावः । निजधामेति । विशेषणसमासः । 'प्रथमानिदिष्टं समास उपसर्ज- नम्' इत्युपसर्जनसंज्ञा । 'उपसर्जनपूर्वम्' इति निजशब्दस्य पूर्वनिपातः ।निर्मनोपजमिति । "निरादयः फ्रान्ताद्यर्थे पञ्चम्या' इति समासः । 'एकविभक्ति चापूर्वनिपाते' इति मनोरु- जां शब्दस्योपसर्जनसंज्ञा । 'गोस्नियोरुपसर्जनस्य' इति द्वस्वः । 'कृत्तद्धितसमासाश्च' इति प्रातिपदिकसंज्ञायां सुए । वेधा इति । 'अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्' इति प्रातिप. दिकसंज्ञा : चित्रगुरिति । 'गोत्रियोपसर्ननस्य इति हस्तः । अतियु । 'अत्यादयः प्रा. न्तार्थ द्वितीयया' इति समास: । हस्तो नपुंसके प्रातिपदिकस्य' इति हस्तलम् । 'एच [इन्ध्रस्वादेशे'] इति स्वादेशे 'स्थानेऽन्तरतमः "कालोऽन्झस्वदीर्घप्लुतः'गोप्ता इति । 'आयादय आर्धधातुके वा' इति दृषिपाक्षिक आयः। हृदिस्पृशेति । 'हाभ्यां डे- रुपसंख्यानम्' इत्यलुक । अविचाचलिरिति । चलेयङ् । 'सहिचलिपतिभ्यो यन्तेभ्यः किकिनी वक्तव्यो । ऐन्द्रों पुरीमाजुहुवे चकासती या शूरसेनेपु विभाति नीवृति । गुण्येषु पुण्या मधुरेति पूरभूत्तत्रोग्रसेनः किल पार्थिवाग्रणीः ॥ २३ ॥ मधुरा इति प्रसिद्धा या पूरेन्द्रों पुरीमाजुहुवे स्पर्धया आहूतवती । तत्र उग्रसेन: पा- विवाग्रणीः राजश्रेष्ठः अभूत् किल । शूरसेनेषु नीवृति जनपदे चकासती शोभमाना वि- भाति (दीव्यमाने)। गुण्येषु गुणवत्स पुण्या शुद्धकरी ॥–शूरसेनेष्विति । शूरसेनानां राज्ञां निवास इति विगृह्य 'तस्य निवासः' इत्यण् । तस्य 'जनपदे लुपू' । 'लुपि युक्तवद्य. क्तिवचने' इति प्रकृत्यर्थवदेव लिङ्गासंख्ये । गुण्येष्विति । यप्रकरणे 'अन्येभ्योऽपि दृश्यते' इति यप्प्रत्ययः । यानि विशेषणानि तेषां युक्तवद्भावाभावः (१) । पार्थिवाग्रणीरिति । 'सर्वभूमिपृथिवीभ्यामणी' इत्यश् । 'तस्येश्वरः' इत्यर्थे । 'अग्रप्रामाभ्यां नयतों वक्तव्यः' इति णत्वम् । नीवृतीति संपदादित्वादृतेः किम् । 'नहिवृति-' इति नेदीर्घः। आजुहुवे इति । 'हे स्पीयामाहाने । 'अभ्यस्तस्य च' इति द्विवचनात् पूर्व संप्रसारणम् ।। ऊवुस्तथान्ये न नृपा वृपापि नो ववौ यधोवाय यशःपटं गुणैः । सोऽविद्धचेता विपयेण तेन वा निजेब पत्नी पतिवन्यभून्मही ॥ २४ ॥ स उग्रसेनो गुणैरुरागाभिगामिकैः सांप्रामिकैश्च यश.पटं यश एव पटं यथा उवाय व- यति-स्म, तथा अन्ये नृपाः न उवुः उतवन्तः । वृषा इन्द्रः तथा नो ववी न उतवान् । विपयेण विषयः शब्दादिभिरविद्धचेताः अनभिभूतचितः । तेन निजा पनीव मही पति- वनी सभर्तका अभूत् ॥-विषयेणेति । 'जात्याख्यायामेकस्मिन्यहुवचनमन्यतरस्याम्' इति जात्यर्थस्य वा यहुबद्भावः । विद्वेति । 'न संप्रसारणे संप्रसारणम्' इति पूर्वे परस्य संप्रसारणे कृते पूर्वस्य प्रसक्तं प्रतिषिध्यते । उवायेति । 'वे तन्तुसंताने । 'वेत्रो वयिः' इति 'लिटि वयो यः' इति यकारस्य संप्रसारणं प्रतिषिध्यते । उखुरिति । 'वश्वान्यतरस्यां किति' इति यफारस्य वा वकारः । क्वाविति । 'वैः' इति संप्रसारणद्वयं प्रतिषि- ·काव्यमाला। . ध्यते । पतिवनीति । पतिशब्दान्मतुम् । 'अन्तर्वत्पतिवतोर्नु । नान्तत्वादुगिलान्हीए। पत्नीति । 'पत्युनों यज्ञसंयोगे' इति पतिशब्दस्य नकारः, नान्तवान्दीप् ॥ प्रवाय कीर्ति सिचयं दिशोऽमुना प्रवाय सम्यक्परिवीय वा दिवम् । बभूव राजन्सहजोऽस्य देवकः प्रज्याय सन्तं सुजनं निपेविता ॥२५॥ अस्य उग्रसेनस्य सहजो देवको बभूव । कीति सिचयं वस्त्रं प्रवाय अमुना सिचयेन दिशः प्रवाय आच्छाद्य दिवं च सम्यक् परिवीय परिवीतां कृत्वा राजन् दीव्यमानः प्र. ज्याय सन्त जरद्भय वर्तमानं सुजनं निषेविता वृद्धसेवकः ॥-प्रवायेति । 'ल्यपि च' इति वैत्रः संप्रसारणाभावः । प्रज्यायेति । 'ज्या वयोहानी'। 'यश्च' इति ल्यपि सप्रसारण- प्रतिषेधः । प्रवायेति । वेत्रः सप्रसारणे 'व्यश्च' इति ल्यपि संप्रसारणाभावः । परिवीयेति । 'विभाषा परेः' इति वेत्रो ल्यपि सप्रसारणम् । 'हलः' इति दीर्घत्वेन तुग् बाध्यते ॥ पूतकतायी च मनुं च मानवीं वृषाकपायी च करिष्यती तिरः। उल्लालसामास गुणैरकृत्रिम रतेः सपत्नीव सुतास्य देवकी ॥ २६ ॥ • अस्य देवकस्य देवकी नाम सुता उल्लालसामास भृशं शुशुभे । अकृत्रिमैः स्वाभा. विकैर्गुणैरेतास्तिरःकरिष्यती तिरःकर्तुमारब्धा । पूतक्रतायीं पूतक्रतोरिन्द्रस्य स्त्रिय शची मर्नु मनोः स्त्रिय शतरूपां च, मानवी मनोः स्यपत्यं देवहूतिम्, वृषाकपायीं पाकपेः स्त्रियं च श्रियं गौरी वा । रतेः सपत्नीव तया सदृशी ॥-उल्लालसामासेति । ससः (१) । 'कास्प्रत्ययादाममन्त्रे लिटि' इति लिटि आम्प्रत्ययः । 'कास्यनेकाच इति व- क्तव्यम्' । 'चुलुम्पाद्यर्थः । सपत्नीति । नित्यं सपल्यादिषु' इति निपात्यते । समानः प- तिरस्या इति विग्रहः । पतिशब्दस्य नकारः । समानस्य सत्वं डीप् । पूततायीमिति । 'पूतक्रतोर च' इति डीप् । ऐकारादेशश्च । वृषाकपायीमिति । 'वृषाकप्यग्निकुसितकुति- दानामुदात्तः' इति डीबैकारादेशौ । 'हरविष्णू वृषाकपी' । मनुमिति । 'मनोरो वा' इति डीसहितयोरौकारेकारयोरभावे पाक्षिक रूपम् । मानवीमिति । मनोरपत्यमित्यण् । दे- वकीमिति । देवकस्यापत्यं देवकी । 'अत इन्', 'संज्ञापूर्वको विधिरनित्यः' इति वृद्धभावः।। 'इतो मनुष्यजातेः' इति डीए । देवकी ॥ गागीव विज्ञानचणा यशश्चयैः श्येनीः कटाक्षोष्ठमृदुसितैर्दिशः । गौरीगरिष्ठा शवलीवितन्वती सैधांवभूवाद्भुतकामनीयका ॥ २७ ॥ सा देवकी एधावभूव ववृधे । गार्गो गर्गस्य गोत्रख्यपत्यमिव विज्ञानवणा ज्योतिपा- दिज्ञानेन प्रसिद्धा । यशश्चयैः दिशः श्येनीः श्वेतवर्णा वितन्वती । कटाक्षोष्ठमृदुस्मितः दिशः शयलीः चित्रवर्णा वितन्वती । गौरीगरिष्टा गौरीव गुरुतरा । अद्भुतकामनीयका । कामनीयकं कमनीयत्वम् ॥-एधावभवेति । 'इजादेश्व गुरुमतोऽनुच्छः' इति आम् । आमो मिलमदन्तलात् 'आमः' इति लुक् । करसज्ञायां प्रातिपदिकवे सु, तस्य 'अन्य- ·३ - वासुदेवविजयम् । यादाप्मुपः' इति सुपो लुक् । 'स्वरादिनिपातमव्ययम्' इत्यव्ययसंशा । अम्आमिति स्व. रादिपु पठ्यते । गार्गीति । 'गर्गादिभ्यो यन्', 'यत्रध' इति दी । येनीरिति । इयेतो गुणोऽस्यास्तीति इरोतः। गुणवचनेभ्यो मतुणे लुग्वक्तव्यः' । 'वर्णादनुदात्तातोपधात्तो नः' इति वा डीए । तकारस्य नकारः। (शरलीरिति) अन्यतो डी गीरीति। 'पिगौरादिभ्यश्च' इति हो । कामनीयका इति । 'योपधाद्गुरूयोत्तमाद्गु' । भावस्मणोः ।। वाणसौत्राभिमति सतीतरा विव्याय तत्रे कुलधर्मसंपदम् । सा जागरामास निपेवणे हरेरासांवभूवात्मसु पुण्यशालिनाम् ॥ २८ ॥ सा स्वास्नैणसीवाभिमति स्वर्गस्तीसमूहस्य सुनीत्वाभिमान विव्याय संरतं चकार । सतीतरा अतिशगन साध्वी कुलधर्मसंपद स्वकुलधर्मसमृद्धि तत्रै सक्ष । हरेनिविणे जा- गरामास तत्परा यभूव । पुण्यशालिनां आत्मसु आसांयभूव उपविवेश ॥--जागरामासेति । 'उपविदजागृभ्योऽन्यतरस्याम्' इत्याम् । तत्र इति । 'आदेच उपदेशेऽशिति' इत्यालम् । लिटः किवे आतो लोपः । 'द्विवंचनेऽपि' इति स्थानिवद्भावाद् द्विवचने पुनरप्याद्वीपः । विव्यायेति । 'न व्यो लिटि' इत्यालाभावः । "लिट्यभ्यासस्यो भयेषाम्) इति संप्रसार- णम् । णलि 'अचो णिति' इति वृद्धिः । [सौत्रमिति ।] सुत्रीशब्दाछुवादित्लादणू भावे ॥ विदांकुरु श्रीमति पुत्रि नो गिरः स्फारादरेति प्रतिपित्सुरागमान् । गुरोः सदाध्यापयतोऽनुशासनं नम्रेण मूी विभरांचकार सा ॥२९॥ सा गुरोः इति अनुशासनं नAण मूर्भा सदा पिभरांचकार धृतवती । हे पुत्रि, नः गिरः विदांकुरु जानीहि । इति स्कारादरा स्कारः प्रचुरः । प्रतिपित्सुः ज्ञातुमिच्छुः । आ- गमानध्यापयतः नः ॥ इति । 'अस्मदो द्वयोश्च' इति वा बहुत्वम् । पिभरांचकारेति । 'दुभृम् धारणपोषणयोः' । 'भीहीभृहुवां 'लुवच' इति वा आम् । लुवद्भावानिर्वचनम् । 'कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि' इति लिहन्ताः कृभ्वस्तय आम्प्रत्ययस्य पश्चात्प्रयुज्यन्ते.। वि- दांकुर्विति । 'विद ज्ञाने' । 'विदाकुर्वन्त्वित्यन्यतरस्याम्' इति निपातनम् । लोभ्याम्प्र- त्ययः । गुणाभावः । लोटो लुक् । 'कुनो लोट्परस्यानुप्रयोगश्च न केवलं प्रथमपुरुषयहु- वचनान्तः । सर्वाण्येव लोडचनान्यन्यत्र प्रयुज्यन्ते' इति वृत्ती । स्फारेति । 'स्फुरति. स्फुलत्योपनि' इति एच आकारः । अध्यापयत इति । 'फ्रीड्जीनां णी' इनि एचः स्थाने आकारः॥ गुणैर्यदीयैरतृपन्दिवौकसो व्यधुतदुच्चैन च पुण्यकर्म यः । अमूमुपायंस्त यदोः स जन्मना विभूषयन्नानकदुन्दुभिः कुलम् ॥३०॥ स आनकदुन्दुभिरम देवकीमुपायंस्त परिणीतवान् । यदीयैर्गुणैर्दिवौकसोऽप्यतृपन् ज- हषुः । यश्च उच्चैर्महदन्तःकरणशुद्धिद्वारकमुक्तिप्रद पुण्यकर्म न व्यभृक्षत् अर्थकामफलन- १. 'कृन्मेजन्तः' इत्यव्ययसंज्ञा इति तत्वम्. .

·काव्यमाला। . तथा लघुकृतवान् । 'ये स्वधर्मे दह्यन्ति धीराः कामार्थहेतवे' इति. भागवते । जन्मना यदोः कुलं विभूषयन् यदुकुलालंकारभूतः ॥-दिवाकस इति । देवानां बहुना प्रत्यर्थ - 'शब्दनिवशे 'सरूपाणामेकशेष एकविभक्तो' इति एक एव शिष्यते अन्येषां निवृत्तिः । उपायंस्तेति । 'च्लि लुडि' । 'लेः सिन्' । सिचः कित्वाभावपक्षे अनुनासिकालोपा- भावः । अपनिति । 'स्पृशशकृशतृपहपां सिचावक्तव्यः' इति सिजभावपक्षे च्ले- रडू । अभुक्षदिति । 'शल इगुपधादनिटः क्सः' इति च्ले क्सादेशः । 'दादेर्धातीर्घः' इति हस्य घः । 'एकाचो बशो भप्-' इत्यादिना घस्य चर्वम् । गर्गेण निव्यूढविवाहसंस्कृती तौ चक्रवाकाविव वत्सली मिथः । वात्स्यादि गार्याविव दंपती गतौ वाडव्यमाश्लिक्षदुदश्रु हपुलम् ॥३१॥ तो दंपती वात्स्यादि वाडव्यं ब्राह्मणसमूहः यथोचितमालिक्षत् आलिलिङ्ग । वात्स्यी च वात्स्यायनश्च वात्स्यौ । गार्याविव । मार्गी च गार्मायणश्च गाग्यौँ । गर्गेण कुलगुरुणा निव्यूढविवाहसंस्कृती कृतविवाहसंस्कारी । चक्रवाकाविव । जन्मान्तरवासनया व- त्सली स्निग्धौ । चक्रवाकश्च चक्रवाकी च चक्रवाको । उनु स्नेहात उद्तवाष्ण हर्पुल हर्षयुक्तम् ॥--गाग्र्याविति । 'वृद्धो यूना तल्लक्षणश्वेदेव विशेषः' इति वृद्धः शिष्यते । 'अपत्य पौत्रप्रभृति गोत्रम्' । अपत्यमन्तर्हितं वृद्धम् । वात्स्येति । 'स्त्री पुंवच' इति यूना सहवचने वृद्धा स्त्री शिष्यते । तस्याः पुमर्थवद्भावश्च । चक्रवाकाविति । 'पुमान् त्रिया' इति पुमान् शिष्यते । हर्षुलमिति । 'हरुलच्' औणादिकः । आश्लिक्षदिति । 'श्लिष आलिङ्गने' इति क्सः ।। अतूतुपत्ता कबरीधृतस्रज कंसः कनिष्ठामुपलाल्य देवकीम् । अदर्शतां सादरमानुकूलिको पुत्रौ दधानी पितरौ कृतार्थताम् ॥३२॥ कंसः कनिष्ठां तो [देवकी] उपलाल्य अत्तुपत् तोपयति स्म । कपरीधृतस्रज कयरी] केशरचना । पितरौ माता पिता च । आनुकूलिको अनुकूलं वर्तमानी । पुत्रं दुहितरं च पुत्री सादरमदर्शताम् अपश्यतां कृतार्थता दधानौ ॥-पुत्राविति । भात- पुत्री स्वसहितभ्याम्' इति पुत्रः शिष्यते । दुहिता निवर्तते । पितराविति । 'पिता मात्रा' इति पितावशिष्यते । अदर्शतामिति । 'न दृश.' इति साभावे 'इरितो वा' इ. सड् । 'ऋदशोऽडि गुणः' । 'उरण रपरः' । अत्तुपदिति । "णिश्रि[सुभ्यः कर्तरि चई' इति च्लेश्वट । “चडयुपधाया हस्वः' । 'चड़ि' इति द्विवचनम् । कयरीति । 'जान- • पदकुण्डंगोणस्थलभाजनागकालनीलकुशफामुककयरादृत्यमत्रावपनाकृत्रिमााणास्थौल्यव- पानाच्छादनायोविकारमैथुनेच्छाके शवेशेषु' इति डीम् ।। बाप्पायमाणौ श्वशुरी प्रणम्य तौ शौरिवियोगार्युपदातृचेतसौ । वस्त्यात्तदीयादथ साधितार्थया जन्यान्वितो वन्धुतया निरैयत ॥ ३३ ॥ ।

·वासुदेवविजयम् । अप शौरिः जन्यया भार्यया सह तो अगुरी समय च प्रणम्य तुदीयात् यस्यात् गृहाद निरवत निर्गतवान् । याप्यायमाणी पाष्पमुद्वमन्तो वियोगा पदातृतसा । उपदान क्षयं गन्त । साथितार्थया पन्धुतया पन्धुसमूहेन अन्वितः । अर्थो विवाहः ।- बाराविति । श्वशुरः श्वश्वा' इति शुरः शिष्यते । 'शुरखोकाराका पक्ष वक्तव्यम्' इति उहि यथा । साधितेति । 'सिध्यतेरपारलौकिके' इत्यालम् । उपदान इति । 'दीइ क्षये । 'मीनातिमिनोतिदीड ल्यपि च' इत्यात्वम् । यन्धुतयेति । 'प्राम. जनपन्धुसहायेभ्यस्खल्॥ शोणीबर्गा धवलाश्च वर्करान्पश्च दासीर्गुणशालि हास्तिकम् । पुत्र्यै पिता यौतकमुम्मनीभवन्नदिक्षदश्वानथकट्यया सह ॥ ३४ ॥ पिता पुच्चै योतकं खीपन अदिक्षत् दत्तवान् । के तत् । शोपीः धवलाच पहः गा: वृषभांश्च । यर्करान् तरुणान् पशन तरुणीश्च । पटुः दासीच । गुणशालि हास्तिकं हस्तिनों हस्तिनीनो च समूहम् । अश्वान अवाश्च । स्थकटपया स्थसमूहेन सह । उ. न्मनीभवन् उत्कीमवन् ।।गा इति । 'प्राभ्यपशुसंघेष्वतरुणेषु घी' इति श्री शिप्यते । तस्तुमर्करानिति(?) । भवानिति । अनेकफेविति वक्तव्यम्' इति पुमान् शिष्यते । शोणीरिति । शोणात्याचाम्' इति वा डीम् । पटूरिति । 'घोतो गुणवचनात्' इति वा ढीम् । हास्तिकमिति । 'अवित्तहस्तिधेनोप्टर' सम्हे हस्तिनी । प्रातिपदिकातु 'भसाढे तद्धिते पुंवद्रावो वकव्यः' । स्थफययेति । इनित्रकथ्यचय' इति स्पात क. व्यम् । पुन्य इति । गौरादिः । केचिच्छाईरवादिपाठात् ढीनिति । अन्यस्वाइ-पुत्रा- द्वति पुत्रा पुत्रीति ॥ व्यतिप्रभानो विविधस्तदोचकैस्तत्रैवते माङ्गलिकः स निस्वनः । रथेन कंसप्रगृहीतरश्मिना जायापतीभ्यामय निर्यये शनैः ॥ ३५ ॥ तदा तन माङ्गलिकः मालार्थो विविधो निस्वनः उच्चकैः एधते स्म । व्यतिप्रमानः भन्योन्यविनिमयेन प्रकर्षण शोममानः । अय जायापतीभ्यां रयेन शनैः निर्यये निष्का- न्तम् । कसपटहीतरश्मिना कसः सारथ्यमकरोत् ॥-एधते इति । 'ए। वृद्धी । 'भवा- दयो धातवः' इति धातुसंज्ञा । 'उपदेशेऽजनुनासिक इत' इति अकारस्सेत्संज्ञायाम् 'तस लोपः' इति लोपः । 'अनुदात्तडित आत्मनेपदम् । निर्यये इति । 'भावकर्मणोः' इत्यात्मनेपदम् । व्यतिप्रभानः । कतरि कर्मव्यतिहारे इत्यात्मनेपदम् ॥ शस्त्रापगोरं चलतां पदोद्धतं रजो भटानामदधसभा रवः । क्ष्वेला च वादित्रनिनादमांसला घनाघनानां निनदं निरास्थत ॥ ३६॥ भटानां पदोद्धतं रजः रखेः प्रभा अधत् अपिबत् । शनापगोरं शनाण्युद्यम्य च. लतां गच्छतां श्वेला सिंहनादः च धनाधनानां वर्षाकालमेघानां निनई निरांस्थत निर. । . .

·काव्यमाला सवि स्म । वादिवनिनादमांसला । अदिति । 'घेट पाने' । 'विमा घेदव्यो।' इति च । बुट- इति चकारस्येत्सझा । निरास्यतैति । 'असु क्षेपणे' । 'उपसर्गादस- त्य्हेवा वचनन्' इति तत् । 'असतिक्तिख्यातिभ्योऽ' इति च्लेरङ् । 'असते. स्यु' । खापगोरमिति । "द्वितीयायां च' इति पमुळ् । 'अपगुरो गमुलि' इति वा आत्लन् । 'शनारगारम्' इति वा पाठः । रज इति । रजकरजनरजस्सूपसंख्यानम् इति रअनटोपः ॥ पद्गाः सलीलं व्यतिजग्मुरुत्लुकाः परस्परं व्यत्यभवंश्च वेगिनः । अन्योन्यमुच्चै तिदननुः पथिन्यविक्षतान्तः परमोत्सवोनृणाम् ॥ ३७॥ पद्राः पद्भपा गच्छन्तः पदावरः परि सटीलं व्यतिजग्मुः क्रियाविनिमयेन गतवन्तः । परस्परं व्यतिमवंश्च रियाविनिमयेनामवंश्च । अन्योन्यमुयिंतिध्वनुः शन्दं चक्रुश्च । उरमुकाः वैगिनः । परमोत्सवः नृणां अन्तः अन्तःकरण न्यविक्षत ॥-व्यविनग्मुरिति । 'न गतिहिंसान्यः' इति तद्दनावः । इतरेतरान्योन्योपदाच' इवि तहमावः । व्यत्समवनिति । 'परस्सरोपपदाचति वक्तव्यम्' इति उड्डमावः । न्यविक्षतेति । 'ने. विद्यः' इति तद् । पट्टा इति । इति हटन्सपक्षः (सूत्रप्राप्तायाः)। 'न विभकी तुस्मा:' इति जसः सकारस्पेसंज्ञाया अभावः । विलापयित्री जनमुग्रसेननं द्राग्भापयित्री भृशमस पञ्चताम् । निश्चापयन्ती निकटे तदा वियत्युच्चैरुदस्थादशरीरिणीति गीः ॥ ३८॥ वदा वियति वश्यमापप्रकारा उच्चैः शरीरिणी गी: निकटे उदस्थात् जन विस्मा. पवित्री उग्रसेनजं कसं भृशं भापयित्री भीति की अस्य पञ्चतां निवारयन्ती निधिता -'चित्र चयने । विस्पुरोगी' इति वा आवम् । मापयित्रीति । 'त्रिभी भये। 'आदिनिटुक्का' इति रिसदा । विभेतेहेनुभये' इति वा आतम् । विस्मापयि. प्रीति । 'निसं स्मयके' इत्यावन् । द्राप्तीः ल मा शीणि हि कंस तेऽपितः स्रष्ट्रान्तकस्त्वाममतिक्जेिष्ट मा। अस्या भवानीसदृशोऽष्टमः मुतो विक्रेप्यते ते त्वबलेन जीवितम् ॥३९॥ वं मा दाप्नीः मा हुरः मष्ट्रा योग अन्तकः ते गाणि मूर्धनि अर्पितः हि एव भमतिः अमानं त्वां [मा] विजेट परिभूत् । अस्याः अरमः मुतः ते जीवित साटेत विक्रयते विक्रीत करिष्यति । भवानीसरशः पारंटीनुल्यायाः ॥-विपते इति । 'परियोभ्यः क्रियः' इति ठड् । मनोति । 'इन्दवरुपमवसरमृरहिमारण्य. यवसग्नमास्यवाणामानुस्' इति गगनुको । स्येति । 'जिरोमकिति' इत्या मागमः । मिदमोन्सार । दाप्नोति । 'भनुदाप्तस्य चदुपयस्यान्यतास्तम् ति का अमागमः । रसादिन्याच' इति इशिफारसः । वप्नति ।) गरिन । कुर्वती ।।

·वासुदेवविजयम् । संशृण्वतस्तामवृधगिरं हृदि कुदारदक्षिद्वयमाशु रक्तिमा । धर्माम्बु कंसस्य तदासिचत्तरां सुतोऽङ्गरागोऽलिपताखिलं वपुः ॥४०॥ तदा तां गिर संम्वतः कंसस्य हृदि क्रुत क्रोधः अधत् वधे । अक्षिद्वयं रक्तिमा रक्तत्वं आशु आरत प्राप्तः । धर्माम्बु अखिलं वपुः असिचत्तरां अतिशयेन तिक्तमकरोत् । अतः अङ्गरागः अलिपत लिप्तमकरोत् । असिचत्तरामिति 'लिपिसिचिहच' इत्यङ्ग । अलिपतेति 'आत्मनेपदेष्वन्यतरस्याम्' इत्यङ् । अधदिति । 'पुपादियुतालदितः परस्मै- पदेषु' इत्यङ् । आरदिति । 'सतिशास्त्यतिभ्यश्च' इत्यङ् ॥ रजोविलिप्ती तनुमुहुन्वलक्रीती विधासन्निजीवितस्थितिम् । स शङ्खभिन्नीपतिर्द्विपां तनूः कर्तारमुग्रं करवालमाददे ॥ ४१ ॥ स नृपतिः उग्रं करवालं आददे । रजोविलिप्ती अल्पेन रजसा विलिप्तां तर्नु उद्वहन् । निजजीवितस्थिति यलक्रीती बलेन क्रीतां विधास्यन् । द्विपांतनूः शटमिन्नीः कर्तारम् ।। आददे इति । 'हु दाञ् दाने' । 'आडो दोऽनास्यविहरणे' इति तङ् । पलक्रीतीमिति । 'फ्रीतात्करणपूर्वात्' इति डीप् । रजोविलिप्तीमिति । 'क्तादल्पाख्यायाम्' इति डीए । शामिनीरिति । 'यहुप्रीहेश्वान्तोदात्तात्' इति टीपू । मनोज्ञगात्री मधुरारुणाधरा शातोदरी चन्द्रमुखी पृथुस्तना। नृपेण दोप्णा सहना जिवांसुना शीर्पण्यवालेषु हठादगृह्यत ॥ ४२ ॥ शात कशम् । चन्द्रमुखीति । स्वाहाचोपसर्जनादसंयोगोपधात्' इति वा डीप् । मनोज्ञगा- 'त्रीति । अङ्गगात्रकण्ठेभ्यो वक्तव्यम्' इति वाटी । शातोदरीति । 'नासिकोदरोष्ठजवादन्त- कर्णनाच' इति वा टीपू । मधुरारुणाधरेति । 'न कोदादिवतचः' इति टीपू । प्रतिषेधे टा। शीर्पण्येति । शरीरावयवाद्यत्' इति शिरशब्दायत् ।'ये च तद्धिते' 'वा केशेषु शि. रसः शीपनादेशो वक्तव्यः इति शीर्षनादेशः । 'ये चाभावकर्मणोः' इति प्रकृतिभावः । दोणेति । पनौमारहन्निशसन्यूपन्दोपन्यकन्छकनुदनासञ्चस्प्रभृतिषु इति दोपन्नादेशः ॥ अनासिका शूर्पणखा कृता न कि रामेण नो वा किमहानि ताटका । खले ब्रुवत्येवमवाङ्मुखी सती तस्मिन्नशेपा जनताथ सारुदत् ॥ ४३ ।। तस्मिन् एवं ब्रुवति अशेषा सा जनता अवाइमुखी सती अरुदत् । रामेण शूर्पणखा अनातिका कि न कृता। ताटका नो वा किमहानि इति खले॥-अरुददिति। दिई- श्रुविमोचने' 'परितो वा' इत्यङ्। अनातिकति सहन विद्यमानपूर्वाच' इति डीप्रतिषेधः। शूर्पणखेति । 'नखमुखात्संज्ञायाम्' इति ही प्रतिषेधः । अवामुखीति 'दिक्पूर्वपदान्टी' इति डीम् ।। १. 'अधानि' इति युक्तम्.

·काव्यमाला। ॥ उपस्थिते पाणिगृहीत्युपप्लवे भयं समाश्वदृदि पत्युरुचकैः । महान्विमर्शोऽप्युदपादि रोपणं ततः स विद्वानिति कंसमाख्यत ॥४४॥ पाणिगृहीत्युपप्लवे पत्नीविनाशे उपस्थिते पत्युः हृदि भयं उच्चकैः समाश्वत् ववृधे । महान् विमर्श उदपादि उपपनो विततः कंसमिति आख्यत रोपणं विद्वान् ॥ समाश्व- दिति । 'जुस्तम्भुभ्रुचुम्लुचुअचुग्लुचुग्लुनुश्विभ्यः' इति वाअइ । उदपादि 'चिण् ते पदः' इति च्लेश्विग्णादेशः । पाणिगृहीतीति पाणिहीतोऽस्या इति 'पाणिगृहीत्यादीनामविशेषे डीवक्तव्यः' । उत्तिष्ठसे कर्मणि किं जुगुप्सिते संदिह्य धर्मे त्वयि तिष्ठते जनः । संक्रीडतां कीर्तिरदूपितैव ते का वा त्वरेषा ह्यवतिष्ठते वशे ॥ ४५ ॥ त्वं जुगुप्सिते निन्दिते कर्मणि किं उत्तिष्ठसे ईहसे । जनः धर्म संदिह्य त्वयि तिष्ठते निर्णयहेतुत्वेनाश्रयति । ते कीतिः अदूषितैव सक्रीडताम् । का वा त्वरा एषा ।वशे अधीने अवतिष्ठते हि ।।-संक्रीडतामिति । 'फ्रीडोऽनुसंपरीभ्यश्च' इति तद् । अवतिष्ठते इति । 'समवप्रविभ्यः स्थः' इति तड् । तिष्ठते इति । 'प्रकाशनस्थैयाख्ययोश्च' इति तइ । उत्तिष्ठत इति । 'उदोऽनूर्वकर्मणि' 'उद ईहायामिति वक्तव्यम्' इति तड् ॥ अदीपि कोपः कुत एप नह्यसौ न स्यादशिश्वीत्यधुनास्ति निर्णयः । प्रसोप्यते चेदपि ते जगजितः कलो भवेचिन्तयितुं महीपते ॥ ४६॥ हे महीपते, ते कुतः कस्माद्धेतोः एप कोपः अदीपि दीप्तोऽभूत् । असौ अशिश्वी शिशुना विनाभूता न स्यादिति अधुनापि न हि निर्णयोऽस्ति । प्रसोध्यते चेदपि ते चि.' न्तयितुं कलो भवेत् । जगज्जितः ॥---अदीपीति । 'दीपजनबुधपूरितायिप्यायिभ्योऽन्य: तरस्याम्' इति च्लेस्ते चिण् । [अशिश्वीति । 'सख्यशिश्वीति भाषायाम्' इति निपात... नम् । 'हल्इयाम्भ्यो दीर्घात्सुतिस्यपृक्तं हर' इति सुलोपः । प्रसोध्यत इति । 'यह प्राणिप्रस' । धास्वादेः पः सः' ।निर्णय इति । 'णी प्रापणे' । णो नः 'उपसर्गादसमासे- ऽपि' इति णत्वम् । भवेदिति । 'अतो येयः' । 'लोपो व्योर्वलि' इति यलोपः । जगज्जित इति किए । 'वरपृक्तस्य' इति वेर्लोपः । महीपते इति । एतस्वासंबुद्धः' इति हालोपः ॥ अस्सा वधात्पुण्यमहीरुहो रुपा च्छायां भवानच्छिदुरां स मा च्छिदत् । कीर्ति मनस्तापहृतं विसृत्वरीं ह्रीच्छेन को दुर्यशसामलीमसः ॥ ४७ ।। भवान् अस्या वधात् कीर्तिमा स्म चिदत् विना कुरु । पुरयमहीरहा छाया । अयिदुर च्छेदनशीला छिदुरा । मनस्तापहृतं विसतरी विसरणशीला स्वतः । अम• सीमसः को दुर्यशसा न हीच्छेत् ठग्जेत । दुर्यसा मटीमस इति वा ।। -विग्रतरी. निति । इग्न रजिसर्तिभ्यः करप्' इति करपि स्वस्य पिति कति तुम्ह' इति तुगा.

·. . वासुदेवविजयम् । गमः । 'आगन्ती टकिती' । अच्छिदुरामिति । 'संहितायाम्' इत्यधिकत्य "छे.च' इति तुक्समा च्छिददिति । 'आइमाडोश्च' इति नित्यं तु । होच्छेदिति। 'ड्रीच्छ लज्जायाम्। 'दीर्घात्' इति तुक् । रुपा च्छायामिति ! पदान्तावा' इति तुक् ।। न्यस्याशु पाणावसिमुज्वलं रथे गव्याद्विजस्त्रीननरक्षणदक्षिणम् । अक्रय्यमक्षय्यमुपेयुपा यशो रक्ष्ये हि भाव्यं प्रभुणा दयालुना ॥४८॥ पाणी उज्ज्वलं अतिमाशु रये न्यस्य (लोह) स्थापय । गव्याद्विजस्त्रीजनरक्ष्णदक्षि- पम् । गव्या गोसमूहः । रक्ष्णो रक्षणम् । प्रभुणा रक्ष्ये जने विषये दयालुना, भाव्यं अ- वयं भवितव्यम् हि अक्षय्यं क्षेतुमशक्यं अय्यं ऋयार्थरहितं यशः उपेयुपा ॥-न्यस्ये. ति । 'इको यणचि' इति इकारस्य यकारः । पाणी अतिमिति । 'एचोऽयवायावः' इति श्रीकारस्यावादेशः । गव्येति । 'खलगोरथात्' इति यप्रत्यये 'वान्तो यि प्रत्यये' इति ओकारस्यावादेशः । भाव्यमिति । 'ओरावश्यक' इति प्यति वृद्धी 'धात्तोस्तनिमित्त. स्यैव' इत्यावादेशः । क्षय्येति । 'क्षय्यजय्यी शक्या इत्ययादेशो निपात्यते । अक्रव्य- मिति । 'क्रय्यस्तदर्थे' इत्ययादेशो निपात्यते । स्थ इति । 'एक: पूर्वपरयोः' इत्यधिकृल 'आगुणः' इति एकादेशः । उस 'अन्तादिवच्च' इति सुप् आदिवद्भावः । पदसा ।। नारीवधान्न न्यवृतत्स तद्विरः कद्रूजहिंसः श्रुतवानपीदृशीः । तां संहितोरूं युवति सरोरुदा शौरीय॑माक्षात्कुररीभिवेक्षिता ॥ १९ ॥ सः कसः ईदृशीः तद्विरः श्रुतवानपि नारीवधात् न न्यवृतत् निवृत्तः । शौरीः । कुर. रीमिव सरोरुदा भूशायमानरोदनसहिवां युवति ईक्षिता ब्यमाक्षीत् विमर्श कृतवान् । संहितोसमिति संहितावूरू यस्याः । कदूजहिंस्रः सर्पवद्धिसाग्रीलः ॥-कुरीमिति । 'जा. 'तेरस्त्रीविषयादयोपधात्' इति टीप् । संहितामिति । 'सहितरफलक्षणवामादेश्व' इत्यूड्। कद् इति 'संज्ञायाम्' इति कशब्दाः । नारीति 'शाईखाद्यनो टीन्' 'नरयोद्भिश्च' इति डीन् । युवतिमिति । तद्धिताः' इत्यापञ्चमाध्यायमधिकृत्य 'यूनीस्तः' इति लिया, ति: ['सर्वतोऽक्तिमादित्येके' इति डीप् । रोरुदेति । यडन्तादप्रत्यये बलोपः ।। यः साधु मन्तैरुपतिष्ठते हरिं तद्धावपूतानपि वोपतिष्ठते । चित्ते तदीये झुपतिष्ठते क्षमा सैतादृशस्योत्तपते कथं पुनः ॥ ५० ॥ यो मन्तः करणः हरि साधु उपतिष्ठते पूजयति अपि वा तद्भावपूतान् विष्णुभक्त्या गद्धात्मनः उपविष्टते तैमैत्री करोति । तदीये चित्ते हि क्षमा उपविटते संनिधत्ते । सा क्षमा एतादृशस्य दुष्टस्य विते कथं पुनरुत्तपते प्रमायते ॥ हरिमुपतिष्यत इति । 'उपा. न्मन्धकार । उपविष्टते । 'उपादेवपूजासंगतिकरणामिप्रकरणपथिविति वक्तव्यम्' इति तह । उपतिष्टत इति 'अकर्मकाच' इति तह । उत्तपत इति 'उद्विभ्यां तमः' इति तइ॥

·काव्यमाला। प्राज्ञाक्वचिसंशृणुते न खलसी संपश्यतेऽश्णा बत नान्तरेण वा । नो वा सतः संहयते वितप्सितं संदृष्य किंवाह्वयते परं सुरान् ॥११॥ असी कचिदप्यवस्थायां प्राज्ञान् न खलु संरगुते । अन्तरेण अक्ष्णा मनसा वा न संपश्यते वीक्षते वत । आत्मनः वितषितं चिकीपितं सतः सज्जनान् न वा सहयते । किंतु संदृप्य तो भूला परं केवलं सुरानाहयते सर्पया आहानं कुरुते ॥-संशृणुत इति । 'समो गम्वृच्छिपच्छिस्वरसतिविदिभ्यः' इति कर्माविवक्षायामात्मनेपदम् । संप- सत इति । दोश्थति वजव्यम्' इति तत् । “घालोरयान्तो वृत्तावर्षेनोपसंपदाम् । प्रसिद्धरविवक्षातः कर्मणोऽमिका किया ।' संशयत इति । 'निसमुपविभ्यो ह' इति तङ् । आयते इति । 'स्पीयामाः' इति तङ् ।। असै ततोऽस्या वितरीतुमात्मनानुपामुपेत्याप्यधुनैप संविदम् । मृत्योरुपेतात्परिपालये सतीमेतां वराकीमय सोऽभ्युपैतु वा ॥ १२ ॥ वतः तस्माद एपोऽदं अस्याः आत्मज्ञान् अस्मै वितरीतुं दातुमुयां संविद प्रतिक्षा- मुपैत्यापि एवां अधुना उपेतात् आसन्नात् मृत्योः परिपालये । स मृत्युः अथ कालान्तरे अभ्युपैनु वा। सती वराकी मन्दाम् ॥--उपेवेति । 'पत्वतुकोरविद्धः इत्यकादेशस्यासिद्ध- स्वात् तुर । अधुनैप इति । 'द्विरेचि' इति वृद्धिः । अभ्युपतु इति । एत्येपत्यूहसु' इति वृद्धिः । पराकी मिति । 'जल्पभिक्षकुटुण्टष्टः पाकन 'पः प्रत्ययस्य' इतीत्संज्ञा ॥ कृतसितेनौजसिकोऽथ शारुकः क्षितीश्वरः साहसिकोऽथ शौरिणा। अनाहतामौद्यत गां विपद्यहो न कुण्ठभावं मतिमानुपाच्छति ॥५३॥ अप कृतस्मितेन शौरिणा स क्षितीश्वरः गां वाचं औद्यत उक्तः । औजसिकः ओ. जसा वर्तमानः। साहसिकः सहसा वर्तमानः। शारुको हिंसाशीलः । अनाहतां सत्यार्थाम् । मतिमान् विपद्यपि कुण्ठभावं न उपाई ति प्राप्नोति । अहो ॥--औद्यत इति । वयकि संप्रसारणम् । 'आटच' इति वृद्धिः 1 उपातीति 'उपसगादिति धाता' इति वृद्धिः । गामिति । 'औतोऽम्शसोः' इत्याकारादेशः । भीजसिकः साहतिकः । 'ओजःसहो। म्भसा वर्तते' इति ठक् ।। 1 ·वासुदेवविजयम् । । अपत्यमस्या भवते समस्तमप्यदायि राजन्ननुगृह्यतामियम् । भवाव्यथी दीव्य पुरीह दीव्यता.जनेन मा क्लाम्य यसार्थसाधने ॥१५॥ हे राजन्, अस्याः समस्तमप्यपत्यं भवते अदायि दत्तम् । इयमनुगृह्यताम् । त्वं अ. न्यथी अन्यथनशीलः भव । इह पुरि मधुरायां दीव्यता दिदीवाचरता जनेन सह दीव्य शोभस्व । मा लाम्य । अर्थसाधने यस यनं कुरु ॥-अदायीति । 'चिण भावकर्मणोः' इति तशब्दे ग्लेश्चिण । अनुगृह्यतामिति । 'सार्वधातुके यक्' इति यो भवेति । 'कर्तरि श' इति शपू । दीव्येति । दिवादिभ्यः श्यन्' । क्लाम्येति । 'वा भ्राशभ्लाशनमुक्रमु- लमुत्रसित्रुटिलपः' इति श्यन् । यसैति। 'यसु प्रयले' । 'यसोऽनुपसर्गात इति श्यन्विकल्पः। दीव्यतति । 'अधिकरणाचेति वक्तव्यम्' इति आचारे, क्यच् ॥ संयस्यतः साधुहिते भियं निजामाधुन्वतीमानकदुन्दुभगिरम् । शृण्वन्नृपस्तत्क्षणमक्ष्णुवन्मदः सोऽमित्यवक्प्रोज्झितजामिधिप्सकः॥ १६ ॥ आनकदुन्दुभेः गिरं शृण्वन् स नृपः तत्क्षणं अविलम्येन ओं तथास्तु' इत्यवक् उक्त- वान् । साधुहिते संयत्यतः यतमानस्य । निजां भियं आधुन्वतः कम्पयन्तीम् । अणु- वन्मदः व्यामुवन्मदो यस्य । प्रोज्झितजामिधिप्सकः । प्रोज्झिता जाम्याः स्वसुः धिप्सा हिंसेच्छा येन ॥-संयस्यत इति 'संयसश्च' इति वा श्यन् । आधुन्वतीमिति । 'धूश् क. म्पने' । 'स्वादिभ्यः भुः । शृण्वनिति । 'ध्रुवः श् च' इति भुः इत्यादेशश्च । अणु- वन्मद इति । 'अक्ष व्याप्ती' । 'अक्षोऽन्यतरस्याम्' इति शुः । सोऽमिति । 'सोऽचि लोपे चेत्यादपूरणम्' इति सुलोपः । 'ओमाडोश्व इति पररूपत्वम् । साधुहित इति । 'हित- योगे चतुर्थी वक्तव्या'। 'चतुर्थी तदर्था-' इति समासः । 'जामिः स्वस्कुलस्त्रियोः ॥ भिन्युगिरीनप्यधिकुर्वते च ये जगन्ति रुन्धन्यपि मण्डलं दिशाम् । " दर्प बलारेरपि तक्ष्णुवन्त्यलं प्रकुर्वते यान्सदराः सुरा अपि ।। ५७ ।। धिन्वन्ति ये बन्धुजन तुदन्ति ये शोच्यान्कथं भव्यहशो भवाइशः । स्तुत्वेति कंसं व्यतनोदयो मति गन्तुं सुपामानकदुन्दुभिहान्।। ५८॥ द्वयोरन्वयः । अथो आनकदुन्दुभिः कंसं इति स्तुत्वा गृहान गन्तुं मति व्यतनोत् । सुपामा शोभनं सान्तवचनं यस्य । कथं स्तुत्वा । ये गिरीनपि मिन्युः, ये च जगन्ति अधिकुर्वते अभिभवन्ति, दिशा मण्डलमपि रुन्धन्ति, बलारेरपि दर्प अलं तक्ष्णुवन्ति तनूकुर्वन्ति यान् सुराः सदराः सभयाः प्रकुर्वते सेवन्ते, बन्धुजन धिन्वन्ति प्रीणयन्ति, ते भवादशः त्वादशः कथं शोच्यान् अस्मादृशान् तुदन्ति व्यथयन्ति । भव्यदृशः कुश. लमेव पश्यन्तः ॥-प्रकुर्वत इति । गन्धनावक्षेपणसेवनसाहसिक्यप्रतियलप्रकथनोपयोगेयु छमः' इति सेवने तइ । अधिकुर्वत इति । 'अधेः प्रसहने' इति अभिभवे तङ् । प्रसह- १. 'दीव्यतीति दीर्घस्तु प्राचः प्रामादिकः' इति नामधातुप्रक्रियायां सिद्धान्तकौमुदी.

·७२ काव्यमाल। . नमभिभवः पराजयो वा । वसुबन्तीति । 'तन्करले तक्षः' इति वा श्रुः । अनेकार्या धातवः । तुदन्तीति । तुदादिभ्यः 'अतो गुणे' इति पररूपत्वम् । रुन्धन्तीति । "रुधादिभ्यः मम् । व्यवनोदिति । "वनादिकम्य. उ । धिन्वन्तीति । [हिवि] विविध जिवि] प्रापनार्याः । 'चिन्तिकम्ब्योर च' इति उप्रत्ययः । अकारथान्तादेशः । अतो लोपस्य स्थानिवद्भावाद्गुणाभावः । मिन्युरिति 'मिद्या वस्' 'उस्यपदान्तात्' इति पररूपत्वन् । [मुपामेति । 'मुपामादिषु च इति पलम् ॥ मित्रैश्चटचटदिति त्रुटितोल्हारैः संमदतः स निजधाम विवेश रूपम् । केलीसमीकरतखानिकसव्यमानचर्मावली पटपटायितपाटिताशम् ॥१९॥ समेनः साह] निजधाम विवश । रूपं प्रशस्त विवेश समदतः हेतोः चटचट- दिति त्रुटितोकहारः । केटीति समीकं युध(का खाडिकाः सङ्कायुषाः क्रियाविशेषणम् ॥-चटचटदिति । नित्ववीप्सयोः' इति द्विवचनम् । 'तस्य परमान्ने- द्वितन् । 'नानेदितत्यान्तस्य तु वा' इत्यच्छब्दस्य इतेरिकारस्य च परस्सैकादेशा- भावः । वकारेकारयोः परस्पविकल्पः । पटपटायितेति । पट इत्यस्य 'हाचि बहुलं द्वे भवा इति वक्तव्यम्' इति टिलोपात् पूर्व द्विवचनम् । 'नित्यमाहिते साचीति वक्तव्यम्' इति पूर्वान्त्सवकारस्योत्तरादिपकारस्य च पररूपमेकादेशः । निजामति । 'गहिरहि- विरा कर्म (1) इत्यधिकरणस्य कर्मसंडा ॥ स्वस्त्रीजनांश्चात्मरुचा क्षिपन्ती हस्तौ लसन्माङ्गलिको दधानाम् । हीणां नवोदां जगतोऽमिनन्यां तां पर्यगृहन्मुदिताः पुरंध्यः ॥१०॥ पतिपुत्रवत्यः त्रियो मुदिताः तो नवोदय पर्यगृहन् । आत्मरुचा स्वन्त्रीजनानपि क्षिप- न्तीम्, टसन्माइलिको हस्ती दघानाम्, लसन्ति मात्रालेकानि दर्पणादीनि ययोः । हीणां लज्जिताम् । जगतः अभिनन्द्याम् ॥-पर्यगृहनिति । 'यादिभ्यः श्ना' 'भाभ्यस्तयो- रातः' इत्यालोपः । च आत्मेति । 'अक: सवर्ण दीर्घः' इति द्वयोरेकादेको दीर्घः । 'तु. स्वास्यमयलं सवर्णम् । जनानिति । जन अम् । 'प्रयययोः पूर्वसवर्गः' इति द्वोः पूर्व- सवर्णदीर्घ एकादेशः । तस्माच्छस्रो नः पुंति' इति सकारस्य नकारः । इस्ताविति । 'ना. दिवि' । पूर्वसवर्णदीर्घप्रतिपयः । पुरंध्य इति । पुरं गृहं धरतीति पूर्वस्पैकादेशः । उदेति । वहेनिष्टायां संप्रसारणन् । 'संप्रसारणाच' इति पूर्वरूपम् । जगतोशनीति । 'एट पदान्तादति' इति पूर्वरूपत्वम् ।। आचार्याग्यो मातुलान्यश्च दाक्ष्यो गार्गायण्यो ब्रह्मवध्वो गणस्यः । रम्मोर्वश्च क्षत्रियाण्यस्तरुण्यः शूद्यः शूद्रा मोमुदामासुरुचैः ॥ ११ ॥ एताः लियः उचः मोमुद्दामासुः पुनः पुनर्मुमुदिरे । आचार्यायः आचार्यामां त्रियः । मातुलान्यः मातुलानां त्रियः । दास्यः दक्षस्य ध्यपत्यानि । गार्गावयाः गर्भगोत्रसं- भूताः । गणक्यः गणकानां स्त्रिया । क्षत्रियाच्या क्षत्रियकुलनाः । सूयः शूद्राणी भार्याः । .................. .

·वासुदेवविजयम् । ७३ शूद्राः शूद्रजात्युत्पनाः । रम्भावः रम्भोपमा उरखो यासाम् । तरुम्यः यौवनवत्यश्च ।। --आचार्याण्य इति । इन्दवरण-'इत्यादिना डीपानुको मातुलान्य इति । 'पितृव्यमातुल. मातामहपितामहाः' इति मातृशब्दात् भ्रातरि डुलच् निपात्यते । 'उपाध्यायमातुलाभ्यां वा' इति पक्षे ढीपानुको । दाक्ष्य इति । 'अत इन्' अपत्यार्थे, 'इतो मनुष्यजाते.' इति डीप् । गार्गायण्य इति । 'गर्गादिभ्यो यम्' इति गोत्रे यञ् । 'यत्रश्च 'प्राचां एक तद्धितः' इति वा फः। पित्वात् डी । ब्रह्मवश्व इति । 'उडुतः' इत्यूह । गणक्य इति । 'पुयो- गादाख्यायाम्' इति डीए । शूद्रा इति । जातिविवक्षायाम् 'शूद्रा चामहत्पूर्वा' इति टाप् ॥ ततो विसृज्याश्वपतादि शौरिदैत्यारिपादानविलातृचेताः । गर्ग च गाग्य च ननाम दाक्षि गार्यायणादींश्च मुनीत्रिवेदान् ॥ १२॥ ततः शौरिः आश्वपतादि जनजातं विसृज्य मुनीननाम । अश्वपतीनां समूहः आश्वप- तम् । गर्ग च गार्य च । गर्गस्य गोत्रापत्यम् । दाक्षि दक्षस्यापत्यम् । गाग्र्यायणादीन् । गर्गस्य युवापत्य गाायणः । त्रिवेदान् श्रीन वेदान् अधीतवन्तः । दैत्यारीति । विला. हविलयनशीलम् ॥-आश्वपतमिति । 'समर्धानां प्रधमाद्वा' इति स्वार्थिकभ्यः प्राक्तनानां प्रत्ययानां सूत्रेषु प्रथमानिर्दियः शब्दः प्रकृतिलेनाधिक्रियते । 'प्राग्दीच्यतोऽण् इत्यप- वादविषयं परिल्याण भवतीति परिभाष्यते । संख्याकालाविहाविवक्षिती । 'तस्य समूहः' इत्यण् । 'अश्वपत्यादिभ्यश्च' इत्यण् । पत्युत्तरपदापण्यस्य वाधकम् । दैत्येति । तस्याप- त्यम्' इत्यर्षे "दित्यदित्यादित्यपत्युत्तरपदाण्यः । त्रिवेदानिति । तदधीते तद्वेद' इत्यण् । तस्य 'द्विगोलुंगनपत्ये' इति लुक् । गार्यमिति । 'तस्यापत्यम्' इत्यधिकृत्य 'गर्गादिभ्यो यन्' इति गोत्रापत्ये यञ् । ‘एको गोत्रे' इति गर्गशब्द एवं प्रकृतिः । 'अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रम् । गाायणेति । 'यमिजोश्च' इति युवापत्ये फक् । 'गोत्रायून्यस्त्रियाम्' इति युवप्रत्ययस्य गोत्रप्रत्ययान्तं पदं प्रकृतिनियम्यते । 'जीवति तु वश्य युवा' इति चतु- पित्यादेर्युवसंज्ञा । दाक्षिमिति । अपत्यार्थ 'अत इन्' । विलार. इति । 'लीङ् श्लेषणे। 'विभापा लीयतेः' इति वा आत्वम् । 'विलेत' इति वा पाठः ॥ गागीयास्ते साधु गायमाणाश्चानीगतियाथ दाक्षायणाश्च । वैश्वामित्रात्रेयकोपीतकेया मार्काण्डेयः सोऽपि मैत्रेयनामा ॥ १३ ॥ नाडायनो बादरिकश्च तस्मै व्यासश्च कानीनमुनिर्गरीयान् । माण्डूकिरेषां तनयाश्च पौत्रा महाशिपोऽनाष्टमिका वितरुः ॥ १४ ॥ द्वयोरन्वयः । ते तस्मै साधु महाशिषः वितर्दत्तवन्तः । गार्गीयाः गर्गयुवापसभूतगा. ायणशिष्याः । गर्गस्य कुत्सितयुवापत्यं चापि । आजीगतिरजीगतत्वाम्यम् । अयेति समुच्चये । [दाक्षायणा इति । दाक्षस्य पूजितं गोत्रापयं च विश्वामियोपीनफेयाः । विश्वामित्रस्यापत्यम् । आत्रेयः अरपत्यम् । कोपीतयः कुर्यातकस्यापत्यन् । मात्रा ण्डेयः मृकण्डोरपत्सम् । मैत्रेयनामा सोऽपि । मिम्योपय मयः । नाडायन: नहत्य १० ·७४ काव्यमाला। गोत्रापत्यम् । बादरिक: बदरिकानु(राय)न्छन् न्यासश्च कानीनमुनिः । कन्याया अ. पत्यं ऋषिः । गरीयान् गुरुतरः । माण्डुकिः मण्डूकापत्यम् । एषां तनयाश्च पौत्राः पु. त्राणां पुत्राश्च । अनाष्टमिकाः । आष्टमिकः अष्टम्यां अधीतवान् ॥-गार्गीया इति । गा. ायणशब्दात् 'वृद्धाच्छः' इति शेषिते छप्रत्यये विवक्षिते 'फफिनोरन्यतरस्याम् इति युवप्रत्ययस्य फको लुक् । 'वृद्धिर्यस्याचामादिस्तदृद्धम्' इति वृद्धसंज्ञा । "वृद्धाच्छ: शे- पिका ! 'यूनश्च कुत्सायां [गोत्रसझेति वाच्यम्' इति युवसंज्ञा । आजीगति रिति 'बाहा. दिभ्यश्च' इतीन् । दाक्षायणः । 'वृद्धस्य च पूजायाम् इति वा युवसंज्ञायाम् 'यनिनोश्व' इति यूनि फक् । वैश्वामित्रेति । 'मित्रे चो' इति पूर्वपदस्य दीर्थ विश्वामित्रः । तस्मात् 'ऋप्यन्धकष्णिकुरुभ्यश्च' इत्यण् । आत्रेयेति । इतथानित्र' इति टक् । कौषीतकेयति 'विकर्णकुषीतकात्काश्यपे' इति दक् । मार्काण्डेय इति । 'शुभ्रादिभ्यश्च' इति ढक् । 'हे लोपोऽकदाः' इति उकारलोपः । मैत्रेयेति । 'गृष्ट्यादिभ्यश्च' इति ढन् । 'केकयमित्रयुप्र• लयानां यादेरियः' । नाडायन इति । 'नहादिभ्यः फक् गोत्रापत्ये । व्यास इति । 'असु क्षेपण' । व्याटावुपसर्गों । पचाद्यच् । वि वेदान् विभज्य आ समन्तात् शिष्येषु अस्यति इति । अथवा अस्मादेव धातोर्विपूर्वात् करणे पञ् । कानीनेति । 'कन्यायाः कनीन च' इन्यम् । कनीनादेशश्च । माकिरिति । 'उक्च मण्डूकात्' इति ढक् । पौत्रा इति । 'अनुष्यानन्तर्ये विदादिभ्योऽज्' इति अस्य अनृषित्वादनन्तरापत्ये पुत्रशब्दादम् । वादरिक इति । 'उञ्छति' इति ठक् । अनाष्टमिका इति । 'अध्यायिन्यदेशकालात्' इति उक् ॥ द्वैमातुरादिसुरसंघतनोरसोहुँदैतेयर्विलसितानि गवेश्वरस्य । चेतो हरेविदधती पदयोर्गुणैः खैः पत्युर्मनोऽहरदयोअतुलैर्वधूः सा ६५ अथौ सा वधूः स्वैगुणैः पत्युः मनः अहरत् । अतुलैः । चेतः हरेः पदयोः विदधती । द्वैमातरादिसुरसघतनोः । द्वैमातुरो गणपतिः । दैतेयदुविलसितानि असोडुः । गवेश्वरस्य गवामीश्वरस्य ॥-द्वैमातुरेति । द्वयोमात्रीरपत्यमित्यर्थे 'मातुरुत्संख्यासंभद्रपूर्वायाः' इसण । उत्वं च । दैतैयेति। कृदिकारादक्तिनः' इति वा डीपि 'स्त्रीस्यो ढक्' इति । । तनो- रिति । 'डसिडसोश्च' इति पूर्वरूपत्वम् । असोदुरिति । 'ऋत उत्' इति द्वयोरेक उकारी र- परः । 'रात्सस्य' [इति सलोपः] । पत्युरिति। 'ख्यत्यात्परस्य' इति डसोऽकारस्य उकारः। मनोऽहरदिति ! 'समजुपो रु.' 'अतो रोरप्लुता दनुते' इति रोकारः। चेतो हरेरिति । 'ह. शि च' इति रोरुकारः । गवैश्वरस्यति । 'अवट् स्फोटायनस्य' इति गोरवहादेशः । 'डिच्च' इत्यन्तस्य । अशे अतुलैरिति । 'ओत्' इति प्रगृह्यसंज्ञायाम् 'तप्रगृह्या अचि' इति प्रकृतिभावः ॥ आनर्च यो महऋपीन्गुणसंपदा स्वं पर्यप्करोच्च विदधे च मति गवेन्द्रे । स्कुन्वन्धुलोकमपि कीर्तिभरेण सैप तामविरुध्यत कथं सदृशीं न शौरिः स एष शौरिः सदृशी तां कथ न अन्वरुध्यत अनुवर्तते स्म । यः महकपीन् महत - ·वासुदेवविजयम् । पीन् आनर्च । गुणसंपदा स्वं पर्यष्करोत् अलंकृतवांश्च । गवेन्द्र गवामिन्द्रे कृष्णे मति विदधे च । कीर्तिभरण द्युलोकमपि स्कुन्वन् आवृण्वन् !- स्कुन्वनिति। 'स्कुल आर- रणे' । 'स्तन्मुस्तुन्भुस्कन्भुस्कुन्मुस्कुन्भ्यः शुश्च' इति शुः । गवेन्द्र इति । 'इन्द्रे च नित्यम्' इत्यवड्डादेशः । महरूपीन् इति । 'आन्महतः-'इत्यावे 'ऋत्यकः' इति प्रकृतिवद्भावी हस्वश्च । धुलोकमिति । दिव उत्' इति वस्य उकारः । एष तामिति । एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनन्समासे हलि' इति सुलोपः । सैप इति । 'सोऽचि-' इति सुलोपः । पर्यष्करोदिति । 'सुट् कात्पूर्वः' इत्यधिकृत 'संपर्युपेभ्यः करोती भूपणे' 'अभ्यास- व्यवायेऽपि' इति सुट्। 'सिवादीनाम्--' इति वा पत्लम्) । अन्वरुध्यतेति । 'अनी रुप कामे इति रुधेर्दिवादिलमात्मनेपदिलं च ॥ पैतृप्वस्त्रीयाश्च मातृप्वसेयाः कुल्याः खस्त्रीयाश्च काल्याणिनेयाः । ये भ्रातृव्या ये श्वशुर्याः कुलीनाः कौरव्या ये चापि माहाकुलीनाः६७ ये वा गर्गा ये च दासेरदेश्यास्ताक्षण्याचा ये पुनःप्कुलेयाः । सर्वाञ्छौरिवृत्तसर्वागमस्ताना दुचैर्देष्टिकोऽनुप्रधानम् ।। ६८ ॥ द्वयोरन्वयः । शौरिस्तान सर्वान् अनुप्रधान प्रधानानुपूर्येण उच्चैः आर्चात्पूजितवान् । ये कुल्याः कुलापत्यानि । पैतृष्यसीयाः पितु: स्वसुरपत्यानि । कुलशब्देन भेदात् कुल्य उच्यते । मानुष्वसेयाः मातृष्वसुरपत्यानि । स्वस्रीयाश्च ‘स्वसुरपत्यानि च । काल्याणि- नेयाः कल्याणीनामपत्यानि च । भारव्या भ्रातृणामपत्यानि च । ये च कुलीनाः कुला• पत्यानि च श्वशुर्याः श्वशुरापत्यानि । ये च माहाकुलीनाः महाकुलापत्यानि च कौरव्याः ये वा गर्गाः कुत्सितानि गर्गापत्यानि । ये च दासेरदेश्याः दासीपुत्रप्रायाः । ये पुनः दीकुलेयाः दुफुलापत्यानि । ताक्षण्यायाः तक्षापत्यप्रभृतयः । तान् । वृत्तसागमः । वृत्तमधीतम् । दैष्टिको दिष्टमस्तीति मत्या युक्तः ॥-पैतृष्वतीया इति। 'पिढष्वसुइयण' । इत्यपत्यार्थ छण् प्रत्ययः । मानवसेयाः । मातृष्वसुश्च' इति ढकि लोपः' ढकि लोपोऽयम् । कुल्या इति । 'अपूर्वपदादन्यतरस्यां यड्ढकनी' इति यत् । स्वसीया इति। 'स्वसुन्छ । काल्याणिनेया इति । 'कल्याणादीनामिनङ्' इति दक् । इनड्डादेशश्च । भ्रातृव्या इति । 'भातुऱ्याच । श्वशुर्या इति । 'राजश्वशुराद्यत् कुलीना इति । 'कुलात्खः' । कौरव्येति 'कुर्वादिभ्यो न्यः' इति भ्यः। ('कुरुनादिभ्यो म्यः) इति ण्यप्रत्ययोऽन्योऽपि तदानसंशेऽस्ति। तस्य बहुषु लुस् । अयं तु श्रूयत एव । माहाकुलीना इति । 'महाकुलादखनी' । गर्गा इति । 'गोत्रस्त्रियाः कुत्सने ण च । गोत्राभिधायिनः शब्दागहकी । दासरेति । क्षुद्राभ्यो वा' इति दूर । ताक्षष्यति । 'सेनान्तलक्षणकारिभ्यश्च' इति न्यः । कारिणः काखः । दीफुलेया इति। 'दुष्कुलाइ । वृत्तति । 'मेरध्ययने वृत्तम्' । दैष्टिकति । 'अस्तिनास्ति दिष्टं मतिः' । अनुप्रधानमिति आनुपूर्वेऽन्ययीभावः ॥ पुपाण धर्म न तपाति तप्या मा वत्स चेतश्च विधेहि कृष्णे । य इंगस्से नमते स्वयं द्रागभीष्टमुक्त्वैवमहास्त गर्गः ॥ १९ ॥ .

·काव्यमाला। गर्ग एवमुक्ता महास्त गतवान्-'हे वत्स, वं धर्म पुपाण वर्धय । तपांसि न मा] तप्याः आर्जय । अपि तु आर्जय एव । चेतः च कृष्णे विधेहि । यः पुरुषः ईदृग्भवति अस्मै अभीष्टं द्राक् स्वयं नमते ॥-पुषाणेति । 'पुष पुष्टी' । 'क्यादिभ्यः श्ला' 'हलः सः शानज्झौ' इति भामत्ययस्य शानच् । तप्या इति । 'तप संतापे । 'तपस्तपःकर्मकस्यैव' इति कर्तुः कर्मवद्भावः । नमते इति । 'कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः' इति कर्मवद्भावे 'न दुहस्नुनमा यक्चिणी' इति यगभावः ।। अथ चेदयश्च कुरवश्व भृशमपचिता विचक्रिरे आत्तकुतुकम् । अपरे च ततो निरगुळकुर्वत च शब्दमुच्चकैः ॥ ७० ॥ अथ चेदयः चेदिराजाः, कुरवः कुरुकुलजातनृपाः, तर्था अपरे च आत्तकुतुकं विचः किरे विविधमचेष्टन्त । भृशं अपचिताः पूजिताः ते ततो निरगुश्च । उच्चकैः शब्द व्यकुर्वत विविधमकुर्वत च ॥–व्यकुर्वतेति ।] 'वेः शब्दकर्मणः' इति तड् । विचक्रिरे इति । 'अकर्मकाच' इति तड् । चेदय इति । 'वृद्धकोसलाजादाम्यई' इति 'जनपदशब्दाक्ष- त्रियादञ्' इत्यनोऽपवाद इदन्तवात् व्यड्प्रत्यये 'ते तद्राजाः' इति तद्राजसंज्ञायाम् 'त. द्वाजस्य बहुषु तेनैवास्त्रियाम्' इति लुक् । कुरख इति । 'कुरुनादिभ्यो ण्यः' इति ध्यप्रत्य- योऽपत्यार्थे । बहुषु लुम् । 'क्षत्रियसमानशब्दाजनपदात्तस्य राजन्यपत्यवत्' । ब्रह्मण्यबुद्धिरथ विश्वजनीनशीलः शीवस्तिकेपु मतिमादधदातिथेयः । उच्चैस्तरद्धि निजधाम तया स शौरिस्तत्पारिषद्यचरितःसुखमध्युवास ७१ अथ स शौरिः तया सह तत् निजधाम स्वगृहं सुखं अध्युवास । ब्रह्मण्यबुद्धिः ब्राह्म- णेभ्यो हिता बुद्धिर्यस्य । विश्वजनीनं विश्वजनहितं शीलं यस्य । शौवस्तिकेषु भवेषु काः येषु मतिमाधत् । आतिथयः अतिथिषु साधुः । पारिषद्यचरितः परिषदि साधु चरित यस्य । उच्चस्तरद्धि उच्चस्तरा ऋद्धियंत्र ॥ ब्रह्मण्येति । 'खलयवमापतिलवृपब्रह्मणश्च' इति हितार्थे यत् । विश्वजनीनेति । 'आत्मन्विश्वजनभोगोत्तरपदात् खः' । शौवस्ति- केषु । श्वसस्तुट् च' इति वा ठञ् तुडागमश्च । आतियेय इति। पथ्यतिथिवसतिस्थपतेर्ड' 'तत्र साधुः' इत्यर्थ । पारिषद्येति । 'परिषदो यः । उच्चस्तरेति । 'अद्रव्यप्रक' इत्युक्त्या अमुप्रत्ययाभावः ॥ इति वासुदेवकृती वासुदेवविजयकाव्ये पदचन्द्रिकाख्यया व्याख्यया समेतः प्रथमः सर्गः । द्वितीयः सर्गः। कृष्णाशिभक्तरुपचस्करेऽयो मिझूश्च कापायपटानभक्त । कर्तव्यमाने पटिमानमाटीत्सा देवकी लाक्षिकपाणिपादा ॥ १ ॥ १. अस्मिन्वृत्ते छन्दो न ज्ञायते. टीकायामपि मूलतोऽन्यूनानतिरिक्तानि प- दानि रश्यन्ते.

·वासुदेवविजयम् ।
७७
अयो सा देवकी कृष्णाद्रिभक्तः उपचत्करे स्वतः सती तां सातिशयामकरोत् । का.
पायपटान् भिभून् अमक्तासेवत च । कयायेण रकं कापायम् । कर्तव्यमाने कर्तव्ये करने
पटिमान वैदग्ध्यम् । आटीत् प्राप्ता । लाक्षिकपाणिपादा लाक्षया रक्तं पाणिपाई यस्याः
तत्सदृशं वा । उपमानाद्भविष्यतीति न्युक्तम् (8) ॥-उपचस्करे इति । प्रतियने तङ् ।
'उपात्प्रतियन्नवैकृतवाक्याध्याहारेपु' इति सुट् । सतो गुणान्तराधानं प्रतियनः । 'क.
तश्च संयोगादेगः' इत्यत्र 'संयोगोपधग्रहणं कृत्रम्' इति गुणः । 'कुत्रः प्रतियत्ने'
इति कर्मणि पटी । कर्तव्येति । 'धातोः' इत्या तृतीयाध्यायसमातेरधिकारः । तत्रोपपदं
सप्तमीस्यम्' इति सप्तम्यन्तस्योपपदसंज्ञा । 'कदाति' इति तिव्यतिरिक्तानां प्रत्ययानां
कृत्संज्ञा । 'वासरूपोऽनियाम' इति व्यधिकारविहितप्रत्ययवर्जमसमानरूपस्यापवादप्रत्य-
यस्य वोत्सर्गयापकत्वम् । 'कृत्याः प्राइखुलः' इति कृत्यसंज्ञा । 'दुक करणे । 'तव्य..
तव्यानीयरः' इति तव्यत् । तव्यो वा स्वरे भेदः । कापायेति । 'तेन रक्तं रागात्'
इत्यम् । शुक्लस्य वर्णान्तरापादानमिह ररयः । लाक्षिकति । 'लाक्षारीचनाश-
कलार्दमाह।
व्यनेष्ट लोभं विभवं विनिन्ये प्रत्यष्किरन्नो मनसापि किंचित् ।
सापनसत्वा च बभूव काले महोपसर्यव विशेषदृश्या ॥२॥
सा लोभं व्यनेष्ट विशमितवती । विभवं धनं विनिन्ये । धर्माद्यर्थे विनियुक्तवती किं.
चित्माणिजातं मनसापि नो प्रत्यष्किरत हिसितवती । उचित काले आपनसत्वा गर्भिणी
च बभूव ।उपसर्या प्रयमगर्भग्रहणे प्राप्तकाला महा गौरिव विशेषदृश्या विशेषदर्शनीया ॥-
विनिन्ये इति । 'संमाननोत्सजनाचार्यकरणज्ञानभृतिविगणनव्ययेषु नियः' इति व्यये आ-
स्मनेपदम् । व्यनैटेति । 'कर्टस्थे चाशरीरे कर्मणि' इति तद् । उपसंपति । 'उपसर्या
फाल्या प्रजने' इति निपातनायत् । दृश्येति । 'अदुपधाचाऋषिवृतेः' इति क्यन् । प्र.
त्यष्किरदिति । 'कृ विक्षेपे' । 'हिंसायां प्रतेच' इति सुट्॥
पश्यन्पतिस्तामनुमेयगर्भामयों बुधानामनवद्यचर्यः ।
प्रभा न लभ्येति निजां प्रतिज्ञां सरन्नसावातिमगादसह्याम् ॥ ३॥
अनुमैयगर्मी तां पश्यन् अप्तौ पतिः वसुदेवः प्रज्ञा न लभ्या इति असह्या आति अ.
गात । निजां प्रतिज्ञा स्मरन् । बुधानां अर्यः प्रधानभूतः । अनवद्यचर्यः । अवयं दोषः ।
चर्या व्यापारः ।।-अनुमेयेति । 'अचो यत्' । लभ्यति । 'पारदुपधात्' इति यत् ।
असह्यामिति । 'शकिसहोच' इति यत् । चयति । 'गदमदघरयमथानुपसर्गे' इति यन् ।
अवद्यति । 'अवधपण्यवयां गर्वपगितव्यानिरोधेषु' इति यनिपात्यते । अर्य इति । 'भर्यः
स्वामिवैश्ययोः' इति यन्निपात्यते ।।
वा शुचामाकलयन्नथ खं धन्य पुरोपक्रमते स मार्ग।
अचायदप्याक्रममाणमर्कमक्रस्त कृष्णापचितौ विशिप्य ॥४॥

·७८ काव्यमाला। अथ स धर्य धर्मादनपैते मार्ग उपक्रमते पुरा अप्रतिबन्धनावर्तत । आक्रममाणं उ. यन्त्र अर्क अचायत् पूजितवांश्च । 'आदित्यस्य सदा पूजाम्' इति स्मृतिः । कृष्माप- चिती विष्णुपूजाया विशिष्य अस्त उत्सहे । स्वं आत्मानं सुचां वह्यं वहनकरणभूतं आकलयन् निश्चिन्वन् ।-अकंस्त इति । 'वृत्तिसर्गतायनेषु क्रमः' इति सगै तङ् । सर्ग उत्साहः । उपक्रमते इति । 'उपपराभ्याम्' इति वृत्ती तङ् । वृत्तिरप्रतिबन्धः । आक्रममाणनिति । 'आङ उद्गमने' इति तड् । 'ज्योतिरुद्मन इति वक्तव्यम्' । वह्य. मिति । 'वयं करणम्' इति यत् ॥ प्रच्छायकारस्करमस्कराव्ये मध्ये कृतापस्किरणैररण्ये । मुसास्पदे शुम्भति विकिरोघैरगोस्सदे संखदबोधि गर्गः ॥५॥ अरण्ये सन् वर्तमानः गर्गः तत् गर्भासत्तिलक्षणं वस्तु अबोधि ज्ञातवान् । प्रच्छाय- कारस्करमत्कराये प्रकृष्टच्छायः कारस्करैः मस्करैः वेणुभिश्व सम्मृद्धे । मेध्ये शुद्ध । कृतापस्किरणः विष्किरीधैः पक्षिसमूहैः शुम्भति शोभमाने । सुखास्पदे सुखस्य स्थान भूते । अगोस्पदे महत्वात् गवामयन्तासंभवविशिष्टे ।-कृतापस्किरणैरिति । कृ विक्षेप। 'अपाचतुष्पाच्छकुनिघालसने' 1 हर्षजीविकाकुलायकरणेविति वक्तव्यम्' इति जीवि. कार्थे सुट् । गोष्पदमिति । गोष्पदं सेवितासेवितममाणेषु' इति असेविते सुट् । सुखा. स्पदमिति । 'आसदं प्रतिष्ठायाम्' इति सुट् । विष्किरैति । 'विष्किरः शकुनिर्विकिरो वा' इति विपूर्वात् किरतेः 'इगुपधाज्ञाप्रीकिरः कः' इति कायये सुद् निपात्यते । मस्कोति । “मस्करमस्करिणी वेणुपरिव्राजकयोः' इति सुट् । कारस्करैति । 'कारस्करो वृक्षः' इति सुट् । अबोधीति । 'दीपजन-' इत्यादिना कर्तरि चिण् । कयापुभीयादिमसूक्तविद्याविचक्षणक्ष्मासुरतः पदात्वात् । परस्पराशत्वमुशस्यमार्गाद्वारेण निर्याय ह माधुरेण ॥ ६ ॥ सक्षौद्रकुस्तुम्बुरुयावकादीनाश्चर्यविनान्क्रयिकान्सरम्भान् । विच्छायतो वीवधिकानगच्छत्सार्यान्विचायन्नपरस्परान्सा ॥ ७ ॥ सः स्वात् पदात् माधुरेण मधुरामभिनिष्क्रमता द्वारेण नियीय अपरस्परान् विच्छा. यतः संततमविच्छेदेन [ग]च्छतः सार्थान् विचायन् पश्यन् स [ीगच्छत् इ ! कयाघुमीयादिमसूक्तविद्याविचक्षणमासुरतः । कयाधु भीयं आदिम आदी भवं येषां तानि सूक्तानि एवं विद्या तस्यां विचक्षणाः श्मासुरा यस्मिन् । परस्पराशस्यसुशस्य. मार्गात् परस्परं अशस्य अहिंसनीय अहिंसक वा मुशस्वं सुतरां प्रशंसनीय मार्ग मृगस. मूहो यत्र । सक्षीदकुस्नुम्बुरुषावकादीन क्षौदं मधु, कुस्तुम्बुरु धान्यकम् । आश्चर्यवि. स्नान विश्नो गमनम् । ऋषिकान् ऋयेण जीवतः । सरम्भान रम्भो वणवो दण्डः । वीवधिकान् वीवर्धन पर्याहारेण जीवतः ॥–शस्येति । 'शसु हंसायाम् । [तकि १. कयाशुभीयेति पुस्तकस्थपाठः काशिकानुसारेण कवायुभीयः कृतः,

·-
वासुदेवविजयम् ।
७९
शसिचतियतिजनानामुपसंख्यानम्' इति यत् । सुशस्येति । 'शसिदहिगुहिभ्यो वा इति
वक्तव्यम्' इति क्यम् । 'अनिदितां-' इति नलोपः । कुस्तुम्बुरु इति । 'कुस्तुम्बुरूणि
जातिः' इति सुट् । अपरस्परनिति । 'अपरस्पराः क्रियासातत्ये' इति सुद् । आश्चर्येति ।
'चरैराति चामुरौ इति यप्रत्यये 'आचर्यः' । 'आश्चर्यमनित्ये' इति सुट् निपात्यते । क-
यापुभीयमिति । 'भा च्छः सूक्तसानोः' इति मत्वर्षे छः । आदिमेति 'आदेश्वेति व.
क्तव्यम् इति मः । माधुरैगति । मधुरामिभिनिष्क्रामति] 'अभिनिष्कामति द्वारम्'
इत्यम् । मधुरामभिनिष्कामतीत्वत्र द्वारं करणं स्वातन्त्र्येण विवश्यते । क्षौदेति । 'क्षुद्रा-
धरवटरपादपादन' तेन कुते सज्ञायाम् । वीवधिकानिति। विभाषा विधवीवधात्' इति एन्।
तैन जीवतीत्यर्थे । विश्नति । 'यजयाचयतविच्छप्रच्छरक्षो नड्' इति नहि । छोः
शूर्-' इति शः । 'शात्' इति चुलामावः । ऋयिकानिति । वनक्रयविक्रयाहन्' तेन
जीवतीत्यर्थे । राम्भेति । रम्भशब्देन वंशे वोध्यते ततोऽण् । विवक्षणेति । 'चक्षितः
ख्या' । इत्यत्र 'असनयोश्च प्रतिषेधो वक्तव्यः' इति ख्यात्रभावः ।
दर्पोल्छलद्विक्रममाणवाहां स्वपस्कराकाक्षसुरथ्यरथ्याम् ।
व्यवस्करामेत्य पुरीमवोचच्छौरि हरिश्चन्द्रसदृक्षमेवम् ॥ ८ ॥
स गर्गः पुरी मधुरामेत्य शौरि वसुदेवं एवं अवोचत् । दोलद्विक्रममाणवाहां वि.
क्रममाणाश्चरन्तो वाहा अश्वा [यस्याम् ] स्वपस्कराकाक्षसुरथ्यरध्याम् स्वपस्करा शोभ-
मानरयायुक्ता अकाक्षा कुत्सिताक्षरहिता सुरथ्या शोमने रथ्य रथं वहद्भिरश्वर्युक्ता रथ्या
रथसमूहो यस्याम् । व्यवस्करां पुरीपाद्यमेध्यरहिताम् । हरिचन्द्रसदृक्षम् ।।-विक्रममा-
णेति "धेः पादविहरणे' इति तङ् । व्यवस्करति । 'वर्चस्ववस्करः' इति सुट् । स्वपस्क-
रेति । 'अपस्को खाद्गम्' इति सुट् । हरिश्चन्द्रेति । 'प्रस्कानहरिश्चन्द्रापी' इति
सुट् । काक्षेति । 'का पध्यक्षयोः' इति कोः कादेशः ।।
वृहत्पती वत्स धियोप यस्त्वं कृत्ये स नोपक्रमसे किमर्थम् ।
पुप्योऽद्य नः पुंसवनस्य कालः प्राप्तश्च पौपेऽहनि तद्विधेयम् ॥ ९॥
हे वत्स, यः धिया बृहस्पती उप सुराचादिधिकः सतं किमर्थ कृत्ये वस्तुनि विपन
उपक्रमसे आरमसे। अब पुप्यः नः घुमवनस्य कालः प्राप्तश्च । तत् पौषे पुष्ययुक्तचन्द्रयुक्त
अहनि तत् विधेयम् ॥-उपक्रमस इति । 'प्रोपाभ्यां समर्थाभ्याम्' इति तद् । पुप्य इति ।
'पुष्यसिद्धी नक्षत्रे' इति क्यम् । 'नक्षत्रेण युक्तः कालः' इत्यण् । 'यस्येति च' इत्सलोपः।
"पुष्यतिध्ययोनक्षत्राणि' यकारलोपो वक्तव्यः। पुप्य इति । 'लुयाविशेषे इत्यणो लुप् । 'लुपि
युक्तवातिवचने' । कृये इति । 'विभापा कपोः' इति क्यम् । बृहस्पताविति । 'पार-
स्करप्रभृतीनि च संज्ञायाम् 'तहतोः करपत्योश्चोरदेववयोः मुट् तलोपश्च'। बृहन्तो देवाः।
स्पैति । उपोऽधिक च' इति कर्मप्रवचनीयले 'यस्मादधिकं यस्य चेश्वरवचनं तत्र सप्तमी'।
स्तोकापरुष्टोऽपि कर्पन्नवध्यान्यो यातुधर्मा क्रमते मुमूपन् ।
कंसः क्रियाणां सहसाकृतानां फलानि भोक्ता स पचेलिमानि ॥१०॥

·काव्यमाला। सः कंसः सहसाकृतानां क्रियाणां पवेलिमानि स्वयमेव पक्कानि फलानि भोका यः यातुधर्मा यातूना राक्षसानां धर्म इव धर्म आचारो यस्य तादृशः सन् क्रमते कौटिल्येन वर्तते । स्तोकात्प्रसष्टः अल्पेन कारणेन भृशं रुष्टः क्रुद्धः । अवध्यान गुर्वादीन् अपि कर्मन् हिंसन् मुमूर्पन संभाषितमरणः ॥--क्रमत इति । अनुपसर्गाद्वा' इति तई। पवेलिमानीति।'के- लिमर उपसंख्यानम् 'कर्मकर्तरि चायमिध्यते' अवध्यानिति । इनो वा यद्वधश्च वक्तव्यः' इति , यद्वधादेशी। स्तोकात्मस्टेति। 'करणे च स्तोका-'इत्यादिना पञ्चमी । 'स्तोकान्तिक 'इति समास: । 'अलुगुत्तरपदे' इत्यलुगधिकारः प्रागानहः । उत्तरपद इत्यापादान्तम् । 'पञ्चम्याः स्तोका दिभ्यः' इत्यलुक् । सहसाकृतानामिति । 'ओजःसहोम्भस्तमसस्तृतीयायाः' इत्य- लुक् । मुमूर्षनिति । 'आशंसायामुपसंख्यानम्' इति सन्छ। सा च प्रयोक्तृधर्मः । सनि "पूर्ववत्समः इत्यात्मनेपदस्य नावकाशः। नहि शदिग्नियतिमात्रमात्मनेपदनिमित्तं किं तर्हि शिदायपि इत्युक्तेः । यातुधर्मेति । 'धर्मादनिच्केवलात्' इत्यनिच् समासान्तः ॥ अजयमायः सह संगतं तत्कान्येव कर्माण्यवजानते ते । श्वःश्रेयसं त्याप्स्यति सर्पिरादेयं जानते तेन पदं विपत्त्याः ॥ ११ ॥ ते आथैः सदाचारपरैः सह तत् चिराभ्यस्तं संगतं कान्येव कर्माणि अवजानते अप- दुवते। अजये न जयमिति त्वा श्वाश्रेयसं भद्रं आप्स्यति । ये सर्पिरादेःघृतादिना होमसा- धनेन जानते प्रवर्तन्ते ते विपत्याः आपदः पद न भजन्ति। 'जपता जुह्नतां चापि विनि- पातो न विद्यते' इति स्मृतिः ॥–अवज्ञानत इति । 'अपहवे ज्ञः' इति तद्द । जानत इति । 'अकर्मकाच्च' इति तद् । 'झोऽविदर्थस्य करणे' इति षष्टी । अजयमिति । 'अ. जय सगतम्' इति यत् । आर्येति । 'ऋहलोय॑त् । श्वःश्रेयसमिति। मयूरव्यंसकादिसमासः । 'श्वसो वसीयःश्रेयसः' इत्यच्समासान्तः ॥ .संजानते ब्रह्मरहस्यमय्यं विरिश्चभूये विगतस्पृहा ये । तान्भ्रूणहत्यामपि निघ्नतस्त्वं स सत्यवद्यान्भन नित्यमित्यान् ॥ १२ ॥ - सलं तान् नित्यं भज । कान् । ये अयं ब्रह्मरहस्य वैदस्य रहति भवं तात्पर्य सं- जानते सम्यग्विदन्ति । विरिश्चभूये ब्रह्मवे विगतस्पृहाः। भ्रूणहत्यामपि निम्रतः । सत्य वद्यान् सत्यवादिनः । इत्यान् अनुगन्तन्यान् ॥-सजानते इति । 'संप्रतिभ्यामनाध्याने' इति तद् । सत्यवद्यानिति । 'वदः सुपि क्यप् च' इति यत् । विरिश्वभूये इति । 'भुवो भावे' इति क्यप् । भ्रूणहत्यामिति । 'हनस्त च' इति भावे क्यम् । इत्यानिति । एति. स्तुशास्वृदृजुषः क्या । ससत्यवद्यान् इति एकपदत्वपक्षे सत्यवचनयुक्तान् । अध्यमिति । 'अप्रायत्' रहस्यमिति । 'दिगादिभ्यो यत्॥ उक्त्वेत्य॒पिः कारितयोग्यकर्मा शौरि समापृच्छय सभृत्यमार्यम् । साहस्रखेयान्नगरात्सुमेधास्तं मायंशोकं कलयस्वधामैत् ।। १३ ॥ १. दिशि इति पुस्तकस्थः पाटा काशिकानुसारं शदिकृतः, - .

·- वासुदेवविजयम् । ऋषिः इति उक्ता कारितयोग्यका पुंसवनादि कारयित्वा शौरि समापृच्छ्य नगरात स्वधाम ऐन गतवान् । सभृत्यभार्य भृत्यभार्यासहितं मायंशोक कलयन् अपनेय दुःखं चिन्तयन् । साहस्रख्यात साहस्रं सहस्रपरिमितेन धनेन हेतुना निवृत्तं खेयं परिखा यत्र ।। - खेयानिति । 'खनु अवदारणे । ई च खनः' इति खनेः क्यप् । अन्त्यस्य च ई. स्वम् । भृत्येति । 'भृनोऽसंज्ञायाम्' इति क्यम् । भार्येति । 'कहलायेत्' । मायेति । 'मुजेविभाषा' इति क्यम् । तदभावे 'ऋहलोWत्' । पक्षे वृद्धिः कुत्तं च 'मृज्य इति पाठे यति किति च' इति मृजेद्धेलंघूपधगुणस्य प्रतिपेयः । साहस्रमिति । तेन निवृत्तम्' इत्यम् ॥ मासे सुतं वैजननेऽ सूतमादाय शौरिवंदमानमयोत् । तमात्मनालक्षतमं कुरानं मिद्योद्यकल्पं व्यथितोऽमृपोद्यः ॥ १४ अथ शारिः वैजनने प्रप्तवयोग्ये मासे सूतं सुतमादाय तं कुरानं कुत्सितं राजानं अ. यौत् अभिगतवान् । वदमानं भासमानम् । आत्मनालक्षतमं टक्षसंख्यापूरकं पहुपरिवार- युक्तम् । भिद्योड्य कल्पं नदविशेषद्वयवत् दुर्निवारम् । व्यथितः । अमृपोद्यः मृपावादर- हितः । वदमानमिति । भासनोपसंभाषाज्ञानयत्रविमत्युपमन्त्रगेषु वदः' इति शानन् । अमृपाद्य इति । 'राजसूयसूर्यमुपोद्यरुच्यकुप्यकृष्टपच्याव्यध्याः' इति क्यन्निपात्यते । मि. योोति । 'भियोझो नः' इति क्यन्निपात्यते । आत्मनालक्षतममिति । 'नित्यं शता- दिमासार्यमाससंवत्सराच्च' इति तमहागमः । 'आत्मनश्च पूरणे' इत्यलुक् । वैजनन इति । विजननशब्दात् 'ज्योरमादिभ्य उपसंख्यानम्' इति अण् मत्वर्षीयः । अद्यौत् । 'अभिगमने ॥ ... संस्त्यानया सिद्धरुचः शुचास्य प्रष्ठस्य शिष्टेषु गविष्ठिरस्य । प्रणाय्यगृह्योऽतिविनीयधामाप्यप्रेष्ट सत्योद्यतया स कंसः ॥ ११ ॥ ‘स कंसः अस्य सोद्यतया सत्यवादितया अति अतिशयेन अप्रेट प्रीतोऽभूत् । प्र. णाय्यगृह्यः असंमत जनपक्ष्यः । विनीयधामा विनीयस्य पापस्य आस्पदमपि। संस्त्या- नया घनीभूतया शुचा सिध्यरुचः पुष्पनक्षत्रवद् म्लानशोमत्याशिष्टेषु प्रष्टस्य पुरोगमस्य। गवि वाचि स्थिरस्य ॥-विनीयेति । 'विपूयविनीयजित्या मुअकल्कहलिपु' इति करके क्यनिपात्यते । गृह्यति । ‘पदास्वैरवाहपश्येषु च' इति पक्षभावे क्यम् । प्रणाय्येति । 'प्र. पाग्योऽसमता' इति प्यदायादेशनिपातनम् । गविष्ठिरस्येति । 'गवियुधियां स्थिरः' इति पत्तम् । अलुक् च निपातनात् । संस्थानेति । 'संयोगादेरातो धातार्यण्वतः' इति निष्ठानलम् । प्रष्ठस्येति । 'प्रष्टोऽप्रगामिनि' इति पत्वम् । अवीवचच्चेति तथा व्यथां मा युग्येन यायाः समुतः समीसन् । अश्राव्यपादानमनष्टमो वां नं धात्मजन्मा मम मित्र भीतेः ॥ १६ ॥ १ 'कुल्य इति पुस्तकगतः पाठः, २ पथ्याः' इति पुस्तकगतः पाठः. ६ ·काव्यमाला। , - स इति अवीवचछ उक्तवांश्च । हे मित्र बन्यो, लं व्ययां मा तथाः कार्षीः। ससुतः युग्येन वाहनेन यायाः गच्छ । समीरसेन वधितुमिच्छन् । वां युवयोः अनटमः आत्म- अन्मा पुत्रः मम भीतेः अरादानं हेतुः न अश्रादि-युग्येति । 'युग्यं च पत्रे' इति युजे. क्या कुतं च । अवीव चच्चति । 'वच परिभाषणे'। युनादिः । तथा इति । तनादिभ्यस्त- थासोः' इति वा सिचो लुक् । समीर्सनिति । 'धु वृद्धौ । संपूर्वः सन् । 'सनीवन्तर्द्ध- [नस्जदम्भुधिस्यूर्णभरक्षपिसनाम्] इति [५]स इमावः । 'अजादविवीयस्य' इति धशब्दस्य द्विवचनम् । 'आइप्यधामीत्' इतीत्वं परम्, अभ्यासलोपः । 'खरि च' इति वर्तम् । लटः शता॥ संप्रावदन्तैव गुणांस्तवार्या विप्रावदन्तेह न केपि साधो । आलाप्यभानां वचसां तथैषां ममाधुनैवान्ववदिष्ट चेतः ॥ १७ ॥ हे साधो, आयर्याः तव गुणान् सप्रावदन्त एव । इह गुणेषु विषये न केऽपि विप्रावदन्त शिरुद्धमवदन् । तथा आलाप्यभाजां आलापनाभाजां एषां जनानां वसा मम चेतः अधुनैव अन्वदिष्ट अनुशदमकापात् । अनुःसादृश्ये ॥-संप्रावदन्तेति । 'व्यक्तवाचां समु- धारणे' इति तङ् । अन्ववदिष्टेति । 'अनोरकर्मकात्' इति तङ् । विप्रावदन्तेति । 'वि- भा[पा] विप्रलापे' इति तद् । आलाप्येति । 'आसुयुवपिरपिलपित्रपिचमच' इति व्यत् ॥ अवश्यलाव्या दिविना ममाय ये खेचरीं वाचमुटैरिरंस्ताम् । नूनं गृहेशूर इतीमके मां क्षिपन्ति वनजलानिवार्यम् ॥ १८ ॥ अद्य मम दिविजा देवा अवश्यलाव्या अवश्यमुच्छेदनीया ये ता खेचरी वाचं अशरी- रखाचं उरिरन् उदीरितवन्तः । इमके कुत्सिता इमे मां गृहेशूर इति क्षिरन्ति । नूनं वजजलानिवार्य वर्षे जायते यज्जलं तैनानिवार्यम् ॥-अवश्शलान्या इति । औरावस्य. [के]' इति ण्यत् । मयूरन्यसकादिसमासः । 'लुम्बेदवश्यमः कृत्ये' इति मलोपः । खेच. रीमिति । 'तत्पुरुष [क]ति बहुलम्' इति सप्तम्या अलुक् । दिविजा इति । 'प्राशर- कालदिवा जै' इति अलुक् । वजेति । 'विभाश वर्षक्षरशरवरात्' इत्यलुक् अवागिरन्तैव यकृन्ति नृणां ये पूतनाया यमशिश्रियस्ते । वाणीमकायैः प्रसितस्य तस्य न चेतसा संगिरते स शौरिः ॥ १९ ॥ चौरिः तस्य तादृशस्य कंसस्य वाणी चेतसा न सगिरते स्म नाङ्गीकृतवान् । ये नृगौ यन्ति एव कालखण्डान्येव अवागिरन्त भक्षितवन्तः, ते पूतनाया यं अशिभियन् आश्रितवन्तः। कार्यः प्रतितस्य अकार्येषु प्रसक्तस्य ॥ अवागिरन्तेति । 'निगरणे । 'अवादः इति तड्। संगिरत इति । 'समः प्रतिज्ञाने' इति तद् । अशिश्रियनिति । "णि- विदुरुभ्यः-' इति च । अारिति । 'ऋहलोद्यत्' । 'प्रसितोत्सुकाभ्याम्-' इति ॥ तृतीया ॥

·वासुदेवविजयम् । इदंवचोऽनुचरमाण ईते तस्मिन्खमादाय शिशुं निकाय्यम् । आनाय्यपूज्यो मधुरां प्रणाय्यस्ता नारदः लायति लोकपान्धः ॥२०॥ तस्मिशारी स्वं शिशुमादाय निकायं गृहं ईते सति नारदः तां मधुरा आयति स्म प्राप्तवान् । इदंवचः अस्य वाक्यं अनुच्चरमाणे अनुत्क्रम्य वर्तमाने आनाय्यपूज्या आना- योऽमिविशेषः । तद्वत् पूज्यः। प्रणाय्यःनिष्कामः तथापि लोकपान्यः लोकेषु पयो नित्यं गच्छन् ।।-अनुचरमाण इति । 'उदयरः सकर्मकात्' इत्यात्मनेपदम् । लटः शानन् । 'आनाय्योऽनित्ये' इत्यापन्नियतैर्घ्यदायादेशौ । प्रणाय्य इति । 'प्रणाय्यो संमतो' इति मपूर्वानयतMदाबादेशौ । निकाय्येति । 'पाय्यसांनाप्यनिकाय्यधाम्यामानविर्निवाससा. मिनीपु' इति निवासे वाच्य निर्वाचिनौतेर्णादायादेशावादिकुतं च निपात्यते। लोकपान्यः। 'पन्यो ण नित्यम्' गच्छवीत्यर्थे । सकुण्डपाय्यैविदिताग्निचित्यैश्चिन्वद्भिरग्नीश्च समूह्यमुख्यान् । अध्येतृभिः सम्यगृचां चरूणां पर कुशाग्रीयविशालधीभिः ॥ २१ ॥ वासिष्ठकालेयमुखेषु सामवधीतिमिब्रह्मभिरन्वितां ज्ञैः । सवामदेव्येषु तथैव वात्रवैयाघ्रमुस्यैश्च स्थैदिष्टः ॥ २२ ॥ अभ्रेण खे संचरमाण आराद्विलेशयद्वेपिसमानजूतिः । प्राद्धेतनादित्यकरोपमप्तः पुरीं ददृश्चान्गजतावृतां सः ॥ २३ ॥ .: विद्वद्भिः ब्रह्मभिः अन्विताम् । सकुण्डपाय्यः तन्नामकतुविशेषसहितः । विदि- ताग्निचित्यः विदिता अनिचित्या अग्निचयनं वैः । समूह्यमुख्यान् अग्नीन् चिन्वद्भिः। च ऋचां सम्यगध्येतभिः । सवामदेव्येषु वासिष्ठकालेयमुखेषु सामसु अघीत(ति)मिः। कुशाग्रीयविशालधीभिः कुशाग्रीया कुशाप्रवनिशिता विशाला वा धीर्यपाम् ।चरूणां पवैः, तथैव रश्व अन्विताम् । वात्रवैयाघ्रमुख्यैः वस्त्रेण परिवृता वास्नाः । व्याघ्रस्य विकार- धर्म वयानं तः परिवृताः। तेश्य तैश्च द्रदिष्ट इतरः ।। स पुरी आरात् दहश्वान् दृष्ट- वान् । अत्रेण मेघेन से संचरमाणः तद्वाहनतया चरन् विलेषयद्वेपिसमानजूतिः गरुह- तुल्यवेगः । प्राक्रेतनादित्यारोपमतः प्राङ्केतनः प्राङ्गे भवः । ता जटा । गजताता गज- समूहव्याप्ताम् ॥-कुण्डपाय्येति । 'कती कुण्डपाव्यसंचाय्यौ' इति निपातनम् । समूह्येति। 'अमी परिचाप्योपचाय्यसमूह्याः' इति निपातनम् । समूह्यं चिन्वीत पमुकामः' इति श्रुतिः । अग्निचित्येति । "चित्यामिचिले च' इति भावे यकारस्तु निपात्यते । अध्येतमि- रिति । 'प्रवची' इति तन् । पचरिति । 'नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः' इत्यच् । पचतीति पचः । झरिति । जानातीति ज्ञः। गुपधज्ञापीकिरः का वासिष्टेति वसिष्टेन दृष्ट्वं 'द साम' इत्यम् । कालेयेति । 'कलेक। कलिना दृष्टम् । वामदेव्यति । तेन दृष्टमित्सर्ये 'वामदेवाययौ । वात्रेति । 'परिवृतो रथः' इसणू । वियाघ्रति ।] 'भातश्चोपसर्ग' - ·काव्यमाला। F इति व्याजिघ्रतेः कः । व्याघ्रः । 'द्वेपर्वयाघ्रादञ्' । कुशागीयेति । 'कुशामाच्छः ॥ संचरमाण इति । 'समस्तृतीयायुक्तात्' इत्यात्मनेपदम् । प्रारुतनेति । 'घकालतनेषु कालनान्नः' इति वा सप्ठम्या अलक । विलेशयेति । 'अधिकरणे शेतेः' इत्यच् 'शयवासवासिष्वकालात्' इति वा अलुक् । गजतेति । 'गजाच वक्तव्यम्' इति तल् । तलन्तं नित्यं स्त्री । ददृश्वानिति । 'दृशेश्चेति वक्तव्यम्' इति कसोर्वा इट् ।' भ्राधानपूपान्पललं च शूल्यं रेयमोदश्चितमश्नतान्धः । या दाधिकाग्रं च जनेन पूर्णा ररान कौमारवधूत्ककान्ता ॥ २४ ॥ या पुरी जनेन पूर्णा रराज । भ्रष्टानपूपान क्षरेयं क्षीरेण संस्कृतं श्रीदश्वितं उदश्चिति. संस्कृतं दाधिकाद्य दधिसंस्कृत दाधिकं तदादि च अन्धः अनं च अवतां कीमाव- धूत्ककान्ता अपूर्वपतीः कुमारीरुपपन्नाः कौमाराः ते च ते वयूकाश्च कान्ता यत्र । अथवा अपूर्वपतयः पतीनुपपन्नाः कुमार्यः कौमार्यः ताश्च ता वध्वश्च तासु उन्मनसः कान्ता यत्र ॥-कौमारेति । 'कौमारापूर्ववचने' इत्यण् । शूल्यमिति । 'शूलोखाद्यत्' [इति यत् ।] दाधिकैति । 'दभछक्' । औदश्वितमिति । 'उदश्वितोऽन्यतरस्याम्' इति ठगणी। क्षरेयमिति । क्षीरा ॥ रुच्यं फलं संप्रददे ह किंचिद्दास्या मिथः कश्चन कौलटेरः । शारावमन्नं दददेऽपरस्यै यत्रापरः स्मेरमुखस्तदानीम् ॥ २५ ॥ यन कश्चन कोलटेरः कुलटाया अपत्यं रुच्य शोभनं फिचित् फलं मियो रहसि दास्या संप्रददे दास्यै दत्तवान् । अपरः कोलटेरः अपरस्यै दास्यै शारावं शरावे उद्धृतम् अन्न स्मरमुखः सन् दददे दत्तवान् ॥-दास्यति । अशिष्टस्य व्यवहारे वतीया चतुर्थ्यर्थे भवतीति पक्तव्यम्' । संपददे इति । 'दाणश्च सा चेचतुर्थ्यर्थ' इति तद् । सेति तृतीया । कोलटेर इति । कुलटाशब्दात् शीलहीनस्त्रीवचनात् 'क्षुद्राभ्यो वा' इति ट्रक्। 'कोलटेयः' इति पाठे "कुलटाया वा' इति दक् । शारावमिति । 'तत्रौद्धृतममत्रेभ्यः' इत्यण ॥ बाह्याङ्क(ग)णं यत्र सराजपुत्रको खिराजन्य कराजकाट्यम् । प्राज्यौष्ट्रकौरनकबाडवाश्चीयोसिक्तकाण्डीरककौन्तिकाद्यम् ॥ २६ ॥ यत्र मधुरायां याह्याङ्क(द)ग पहिर्देशभवम(हाणं एवंविधमभवत् । सराजपुत्रकोज- स्विराजन्यकराजकान्य राजपुत्रसमूहसहितैन उर्जस्विना यलयता राजन्यकेन राजन्य- समूहेन राजकेन राजसमूहेन च समृद्वम् । प्राज्येति । औष्ट्रक उष्ट्रसमूहः । औरनं उसन- समूहः । उरन्नो मेपः । यावं यहवासमूहः । अश्वीयमश्वसम्हः । काण्डीरकाः काण्डसंज्ञा- गुधयुक्ताः । कान्तिकाः कुन्तायुधाः । प्राज्याः प्रभूता एते यव ॥-यावति । 'यहिद वपञ्चजनेभ्यश्चेति वक्तव्यम्' इति भवार्थे व्यः । यहिषष्टिलोपश्च । 'अव्ययानां भमाने टिलोपः इत्यस्यानित्यत्वापकमैतत् । पाहवेति । खण्डिकादिभ्यश्च' इत्यम् । अवीयेति । -4 ·वासुदेवविजयम् । 'कशाश्वाभ्यां यञ्चावन्यतरस्याम्' इति छ: । औष्टादिषु गोत्रोक्षाष्ट्रोरनराजराजन्यरा. जपुत्रवत्समनुष्याजाद् वु' राजके 'मस्तद्धिते' इति टिलोपः । आद्यमिति । 'दिगा. दिभ्यो यत्' इति यत् । काण्डीरेति । 'काण्डाण्डादीरनीरची' इतीरन्मतयः॥ तं पौरुपीः पट्पुरुषास्तथान्याः कान्त्वोपयान्तं परिखा मुनीन्द्रम् । दिदृक्षमाणं नृपति विविद्वान्द्वास्थोऽन्वनिज्ञासदवेक्ष्य दूरात् ॥ २७ ॥ द्वास्थः तं मुनीन्द्रं दुरादवेश्य अन्वजिज्ञासत् ज्ञातुमैच्छत् । नृपति दिदृक्षमाण वि. विद्वान् ज्ञातवान् । पीरुपीः पुरुषप्रमाणाः तथा अन्याश्च परिताः मानवा अतिक्रम्य उ- पयान्तं समीपं आगच्छन्तम् ॥-दिदृक्षमाणमिति । 'शाश्रुस्मृशां सनः' इत्यात्मनेपदम् । अन्वजिज्ञासदिति । 'नानोः' इति तङ्कभावः । पौरुषीरिति । 'पुरुषहस्तिभ्यामण्य' । षट्- पुरुषा इति । प्रमाणे विहितस्य द्वयसजादेशस्य 'प्रमाणे लो द्विगोनित्यम्' इति लुकि 'पु. रुपात्प्रमाणेऽन्यतरस्याम्' इति दीवभावे टाए। 'पट्पुरुषीः' इति वा पाठः। विविद्वानिति । विदेशीनात्कमः॥ कंसं कृतातिथ्यविधि सजन्यं शुश्रूपमाणं मुनिरित्यवादीत् । न शीयते मे त्वयि सौहृदय्यं तत्प्रत्यशुश्रूपिपमीप्सितं ते ॥ २८ ॥ स मुनिः कसं इति अवादीत् । 'मे त्वयि सौहृदयं न शीयते नावगच्छति । तत् ते अभीप्सितं प्रत्याभूषितम् प्रतिश्रोतुमच्छन् । कृतातिथ्यविधिम् । अन्यं जनस्य जल्यम् । सुथूपमाणश्रोतुमिच्छन्तम् ॥-प्रत्यशुश्रूपिपमिति । प्रत्याइयो भुवः' इति तट्टभावः। शीयते इति । 'शदेः शितः' इति तद । 'पामा' इति शीयादेशः । आतिथ्येति । 'अतिवेयः ता- दर्थे । जन्ममिति । 'मतजनहलात करणजल्पकपु' इति जल्पे य[] । सहिदप्यमिति। ब्राह्मणादित्वात् प्यञ् । हृदादेशाभावपक्षः ॥ ऋजुत्वदोपान्नियसे पुरा त्वं जानासि न खं विपमस्थमेवम् । स्वसुःपतिः स्थाण्डिलसंमितस्ते भूकाश्यपश्चक्रभृतः पितायम् ॥ २९ ॥ बजुलदोषात् आर्जवमेव दोषस्तस्मादेतोः प्रियसे पुरा आशु प्राणांस्त्यक्ष्यसि । स्व- मात्मानमेव सिमस फच्छे वर्तमानं न जानाति । ते अयं स्वमुःपतिर्वमुदेवयाभृतः पिता भूयः । यो यो भगाता पिता दशरथादिः स स भूकायमा स्थापिटलसमितः अताशान् स्याण्डले शापी स्थाण्डिलः ॥-नियस इति । 'प्रियतेलिडोश्च' इति तद् । विषमस्थमिति । 'मुपि स्यः' इति कः । 'स्थे च भाषायाम्' इन्पलामिपंधः । स्वसुः पति- रिति । 'विभाग समालो.' इति पटपा अझ् । स्पान्टिरेति । 'स्थन्टिाचयि- तरि ते॥ संविद्धि मातापितरौ तवमा यदूंच गोपांश्च नृपादितेयान् । प्रस्थं युधां नन्दनमाश्रितानां सं कालनेमि खसखांश्च दैत्यान्।। ३०॥

·काव्यमाला। हे नृप, तव इमी मातापितरी तथा अन्यान् यश गोपांश्च आदितयान् संविद्धि अहि । स्त्र आत्मानं कालनेमि तनामकमसुरेश्वरं संविद्धि । युधां युद्धानां प्रस्थं प्रति- टते इति प्रस्थः । आश्रितानां नन्दनम्। स्वसंखान् प्रलम्बादींश्च दैत्यान् सविद्धि ॥--आ. दितयानिति । 'कृतिकारादक्तिन' । 'सर्वतोक्तिमादित्येके इति डीपन्तात् 'स्त्रीभ्यो ढक्' । मातापितराविति । 'आनऋतो द्वन्द्वे' इत्यानड्यूर्वपदस्य । प्रस्थमिति । 'आतश्चो- पसर्ग' इति कः ॥ कः कालनेमेरितरो हि कण्ठेकालाशिभागी निपुणः समित्याम् । मित्रेषु साधुः प्रियमां स मे त्वां संपश्यतो मुञ्चति हा न चेतः ॥३१॥ कालनेमेरितरः को विविधः, कण्ठेकालानिमागी शिवपादर्भजनशीलः । समित्यां युधि निपुणः । मित्रेषु साधुश्च स कालनेमिः। हा विषीदामि त्वां संपश्यतः मे चेतो न मु. यति । प्रियमां अहंपियो यस्य ॥-मित्रेषु समित्यामिति । 'साधुनिपुणाभ्यामर्यायां सप्त- म्यप्रतैः' इति सप्तमी । तत्त्वकथने न भवति । कण्ठेकालेति । सप्तमीविशेषणे बहुनीहौ' इति सप्तम्यन्तस्य पूर्वनिपातः । 'अमूर्धमस्तकात् स्वाङ्गादकामे' इति सप्तम्या अलुक् । कण्ठेकालस्यानी भजते सैवत इति कण्ठेकालाविभागी। 'संपृवानुरुधा-' इति भजधा- तोधिनुणि 'चजोः कु घिण्यतोः' इति कुत्वम् । प्रियमामिति । 'समावेकवचने' इति समास एकार्थसास्मदो मपर्यन्तस्य मादेशः ॥ वित्ताश्चतुर्विशतिरद्भिहस्ता यस्याशरेन्द्रः स हि चैव एषः । स विप्रचित्तिः शृणु मागधोऽसौ यः संहितोऽभूजरया गुरुस्ते ॥३२॥ यस्य चतुर्विशतिरतिहस्ता वित्ताः ख्याताः । स आशरेन्द्रो ह्येवैष वैद्यश्चेदिराजः शिशुपालः त्वं शृणु । स प्रसिद्धो विप्रचित्तोऽसुरस्ते गुरुरसौ मागधो मगधराजो जरा- संधः । यो जरया संहितोऽभूत् ॥-अग्रिहस्ता इति । 'अधिकरणैतावत्वे च' इति द्वन्द्वे. कत्वाभावः । मागध इति । 'यमगधकलिासूरमसादण्' इत्यपत्येऽण् । 'तस जन्य [प]त्यवत्' । रावणो हि चतुष्पात् । उक्तं [च) रामायणे-रावणो विंशतिभुजश्चतुष्पान्मा- ममन्दिरः' इति ॥ इन्द्रावृहस्पत्युपलप्तमन्त्रा उत्साहिनोऽग्नीवरुणौ तथान्ये । सुरा भवन्तं वत हन्तुकामाः प्रबोधयांचकुरघोक्षज तम् ॥ ३३ ॥ अमीवरुणौ तथा अन्ये सुराश्च भवन्तं हन्तुकामाः तमधोक्षज प्रबोधयांचक्रुः । बत विन्दे(खेदे) । इन्द्रावृहस्पत्युपकृप्तमन्त्राः । मन्त्रो गुप्तिवादः । उत्साहिनः ॥-प्रबोधयां- चक्रुरिति । 'बुधयुधनराजनेनुभ्यो णेः' इति परस्मैपदम् । 'आम्प्रत्ययवत्कृत्रोऽनु. प्रयोगस्य' इति कृषोऽपि परस्मैपदम् । इन्द्रावृहस्पती इति । देवताद्वन्द्वे च' इत्यानड् । .: 'भजन' इत्यादर्शपाठः. २. 'दस्य राजनीत्येव' इति काशिकावृत्तिः, ·वासुदेवविजयम् । . . अमीवरुणाविति । 'ईदमेः सोमवरुणयोः' इतीकारः । इन्तुकामा इति । 'तु काममन- नसोरपि' इति लोपः ॥ स उत्पियो दैत्ययशोमृतानामुदेनयः सर्वनिलिम्पभीतेः । गोविन्द आधेरसता दोऽसौ हन्ताप्टमस्ते यमुदेवसूनुः ॥ ३४ ॥ सोऽसी गोविन्दो अष्टमो वसुदेवसूनुस्ते हन्ता। दैत्ययशोमृतानामुत्तियः । सर्वनिलिम्प- भीतेरुदेजयः कम्पयिता । असतामाधेर्ददः ॥-उत्पिर इति । 'पापामाधेशः सः' इति शः । उदेनय इति । 'एन कम्पने' । 'अनुपसर्गालिम्पविन्दधारिपारिवेद्युदेजिचेति. सातिसाहिभ्यश्च' इति शः निलिम्पति। 'नो लिम्पेरिति वक्तच्यम्' इति शः । गो- विन्द इति । 'गवादिषु विन्दः संज्ञायाम्' इति शः ! दद इति । ददाति दयालोविभाषा' इति.शः॥ प्रयुझ्व काल्यान्कलिनानुपायान्प्रियाणि मित्राणि च दर्शयस्व । संक्ष्णुप्व बुद्धि शृणु भोक्ष्यसे त्वं नैवान्यथा राज्यसुखं चिराय ॥३५॥ फाल्यान् प्राप्तकालान् फलिनान्फनेन निश्चितान् उपायान् प्रयुत । प्रियाणि मि. गाणि च दर्शयत च । तेषामात्मर्मदर्शने अनुकुलो . । भव । बुद्धि संक्शुष निशिता कुरु । इदं रणु । अन्यथा भदुक्ताकरणे लं राज्यसुखं चिराय नैव भोश्यसे अनुभवि- प्पति ।।-प्रबुइवेति । 'प्रोपाभ्यां गुजेरखपात्रेषु' । 'स्रायन्तोपखयादिति वक्तव्यम्' इति तङ् । संश्शुधेति । 'समः पशुवः' इति वद् । भोक्ष्यस इति । भुजोऽनवने' इति तह । दर्शयस्येति । 'गैरणी यत्तम गौ चेत्स कानाध्याने' इति तद् । 'हो:-' इत्यत्र 'अभिवादिशोरात्मनेपद उपसंख्यानम्' इति कर्तुः कर्मसंज्ञायां द्वितीया । काल्यानिति 'तदस्य प्राप्तम्' इत्यधिकारे 'कालायत्' इति यत् । फलिनानिति 'फलमहीम्यामिनन्' इति मलपि इनन्। द्यावाक्षमे संचरतः सदा मे दिवस्मृयिव्योरधिपोऽसि बुद्ध्याम् । नभीपये नापि च गये वा शक्त्याज्जलं नाप्यपपालयेऽहम् ॥३६॥ त्वं मे घुसा असि वर्तसे । यायाक्षमे लोफेषु साकल्येन सचरतः । दिवस्तृपिन्योर- पिपः । अहं तान भीषणे, नापि च गये व्यामोहये । नापि अपपालये (अपटापये) न्य. करोमि । उरत्या ज्वलं चलन्तम् ॥-भीपरे इति । 'मीस्म्यौहेतुभरे' इति तत् । गये इति । पिवयोः प्रलम्भने' इति तङ् । अपपालये (अपलाप) इति । लियः संमानन- शालिनीकरणोर निराह । 'विभारा सोचतेः स्याले पुरु चिटनिति । 'जटिवि फसन्तेयो पः' इति पामारे पचायन् । यावासमे इति । 'दिवो यात्रा' इति यावादेशः। विपत्पिनौति दिवस पृपियाम्' इति दिसतादेशः । सस सत्वादिविकारामा- योऽसरोधारणात् ॥ 1.ताज्यले नाप्यालापोऽहम्' इति न्यायः पाठः. -- ·वासुदेवविजयम् । गन्तमायेनेति । 'हावामश्च' इत्यश् । तमोपहेनेति । 'अपे क्लेशतमसोः' इति इन्तेः । श्ये. नायत इति । 'क्यमानिनोश्च' इति पुंवगावः । असेप्टेति । 'पिञ् बन्धने' । (लुङ) । स तामसीवुद्धिररुष्करोक्तिः प्रणाशिकावृत्तिरयो तदीयम् । कोपोत्थदुष्प्रेक्षमुखीतनुक्शिशुं प्रसखांच्युतशङ्कयाहन् ।। ४१ ॥ अधो स द्राक् तदीयं शिशुमसुतशङ्कया प्रसह्य अहन हतवान् । तामसीबुद्धिः तमो. गुणविकाररूपा बुद्धिर्यस्य ! अरुष्करोक्तिः अरुष्करी बाधाविधायिनी उक्तिर्यस्य । प्रणा- शिकावृत्तिः जनानां प्रणाशयित्री वृत्तिर्यस्य । कोपोत्यदुष्प्रेक्षमुखीतनुः कोपोत्थानेन दुनिरीक्षवदना मूर्तिर्यस्य ।। -प्रणाशिकावृत्तिरिति । 'न कोपधायाः' इति पुंवद्भावप्रति- पेधः । तामसीबुद्धिरिति । 'वृद्धिनिमित्तस्य च तद्धितस्यारक्तविकारे' इति पुंवत्वाभावः । कोपोत्थेति । 'सुपि स्थः' इति योगविभागाद्भावे कः । दुष्प्रेक्षमुखीतनुरिति । 'स्वाहाचे- तोऽमानिनि' इति पुंक्वाभावः ॥ पुलोमनानानिमुदोऽवसायो गोदं फलद्वैनयिक खतातम् । जनस्य शोकापनुदं स बद्धा परम्परीणां श्रियमन्वबोभूत् ॥ ४२ ॥ स ख़तातमुप्रसेनं बता परम्परीणां परांश्च परतरांश्चानुभवन्ती क्रमप्राप्तां अन्वयोभूद भृशमन्वभवत् । पुलोमनाजानिमुदः पुलोमजा जाया यस्य तस्येन्द्रस्य मुदः अवसाय: अ. सानकरः । गोदं गा ददतम् । फलद्वनयिक फलत् वैनयिक विनयो यस्य । जनस्य शो- कापनुदै शोकमपनुदन्तम् ॥ अवसाय इति । 'श्याव्यधासुसंस्वतीणवसा-' इत्यवपूर्वात् 'पो. ऽन्तकर्मणि' इत्यतो णः!] गोदमिति । आतोऽनुपसर्गे कः । शोकापनुदमिति । 'तुन्दशो. कयोः परिमृजापनुदो.' 'आलस्यसुखाहरणयोरिति वक्तव्यम्' इति कः । पुलोमजाजा- निरिति । “जायाया निइ' समासान्तः । 'संज्ञापूरण्योश्च' इति (न] पुंवत्वम् । वैनयि- केति । "विनयादिभ्यटन स्वार्थे । परम्परीणामिति । 'परोवरपरम्परपुत्रपौत्रमनुभवति' इति खः॥ साधिष्ठसंतापकनीतिशाली धियो यदून्साध्वितरा दधानान् । सुखप्रदान्भागवतांश्च नृणां गोसंख्यवर्गीयजनं च सोऽद्वेट् ॥ ४३ ॥ स यहून भागवतान् भगवद्भक्तिर्येषां तांश्च गोसंख्यवर्गीयजनं च अद्वेद द्वष्टि स्म । साधिष्ठसंतापकनीतिशाली साधिष्टाः साधुतमाः तेषां सतापिकी संतापाय समधी या नीतिः तद्वान् । [साध्वितरा] अतिशयेन साध्वीः धियः दधानान् । नृणां सुखप्रदान् ॥- [प्रदानिति । 'प्रे दाज्ञः' इति कः । गोसंख्येति । 'समि ख्यः' इति कः । गौसंख्यवर्गी- येति । 'वर्गान्ताच' इति छ । संतापकनीतीति । 'पुंवकर्मधारयजातीयदेशीयेषु' इति पुं. । वलम् । साधितरा इति । 'वोतो गुणवचनात्' इति डीए । 'घरूपकल्पचेल वगोत्रम तहतेषु टपोऽनेकाचो इसः' । 'तरप्तमपी घ। भागवतानिति । 'भक्तिः' इत्पम् ।। . १२ ·काव्यमाला। आत्याच भृत्यानयि भो निषेव्ये यश्चैत्रवैशाखमुखैः सदापि । मासैः खकार्यार्पणतो द्विपो मे तस्याद्य यद्यस्तु कुरुध्वमेतत् ॥ ४४ ॥ स भूत्यान् इति आख्यात् उक्तवांश्च । 'अयि भो मित्राणि, यः अहं चत्रवैशाखमुखै- मांसपि सदा स्वकार्यार्पणतः निषेव्ये सेवितो भवामि तस्य तादृशस्य मे अद्य द्विषः श. वो भवन्ति यदि तहि] अस्तु भवतु । यूयमेतद्वक्ष्यमाणं कुरुध्वम् ॥-[कुरुक्षः मिति ।] 'स्वरितत्रितः कर्मभिप्राये क्रियाफले' इति त । वैशाखति । 'नक्षत्रेण युक्तः काला' इत्यगि विशाखायुक्ता पौर्णमासीति वैशाखी 'सास्मिन् पौर्णमासीति' संज्ञायामम् । चति । 'विभाषा फाल्गुनीश्रवणाकार्तिकीचैत्रीभ्यः' इति ठगभावपक्षेऽण् । अस्त्वित्यन्ययं सासूपाङ्गीकारे॥ माहेन्द्रमानेयमृतव्यमैन्द्र यावापृथिव्यं च चरुं निरुप्य । कायं च सौम्यं च सुरान्यजन्ते ये तान्द्विजानाहत सामगाद्यान् ॥४५॥ यूयं तान् द्विजान् आहत । सामगाद्यान् साम गायन्तीति सामगाः । चळं निरुप्य निर्वापं कृत्वा । कि देवत्यम् । माहेन्द्र महेन्द्रदेवताकम्, आग्नेयमग्निदेवत्यम्, ऋतन्यमृतु. देवत्यम्, ऐन्द्र द्यावापृथिव्यं कार्य कः प्रजापतिस्तद्देवत्यं च सौम्यं सोमदेवताकं च ॥- यजन्त इति । स्वरितेत्त्वादात्मनेपदम् । सामगेति । 'गापोष्ठक् । ऐन्द्रमिति । 'सास्य देवता' इत्यण् । कायमिति । 'कस्येत्' इत्यण, इकारादेशश्च । माहेन्द्रमिति । 'महेन्द्राद् घाणी च' इत्यण् । सौम्यमिति । 'सोमाट् ट्यण् । ऋतव्यमिति । 'वास्तुपिनुषसो यत्' । द्यावाभिव्यमिति । 'द्यावाप्पथिवीशुनासीरमरुत्वदग्नीषोमवास्तोप्पतिगृहमेधाच्छ च' इति यत्।आमेयमिति । अमेर्ट' । 'प्रारदीव्यतीयेषु तद्धितार्थेषु सर्वत्रामिकलिभ्या दरवक्तव्यः'। मिथ्यापिये केचन कारयन्ते पदानि लोकेऽत्र यजन्ति वा ये । तान्दैत्यमुद्रानपि भावयध्वं तेऽपि स्फुटं नोऽपवदन्त एव ॥ ४६ ॥ अपि तान् दैत्यमुद्रां भावयध्वं गमयत । कान् । येऽत्र लोके पदानि मिथ्यापि कार- यन्ते स्वरादिदुष्टमसकृदुच्चारयन्ति । ये वा यजन्ति परार्थे यागं कुर्वन्ति तान् । तेऽपि नः अस्मभ्यं अपवदन्ते क्रुध्यन्ति असूययन्ति वा एव स्फुटम् ॥-कारयन्त इति । 'मिथ्योपपदाकृतोऽभ्यासे' इति तड् । अपवदन्त इति । 'अपाद्वदः' इति तइ । न इति । क्रुधादिना सप्रदानसंज्ञा । भावयध्वमिति । 'भू प्राप्तौ' । 'णिचश्च' इति तद् ॥ अपूपिकादं सुवितीर्णभेक्षं कैदार्यवत्कावचिकानुयातम् । अश्वीयवद्गह्मकतैत्तिरोत्कं तृण्यामिवान्यानवमन्यमानम् ।। ४७ ॥ - ·- वासुदेवविजयम् । तिपक्षपाता[] मामुपेश्य विष्णी अपितात् पक्षपातादेतोः परेतपिण्डादनविन्दजीवं द. तिया पोय इतम पिण्डस्य अदनेन लमजीवनं भवतु । काकवत् काकसम्ह इव तदपि अनन्त आकासे अपितात पक्षाभ्यां पातात् प्रेतपिण्डमक्षणलब्धजीवनं भ. गति । कीटस् । आपूपिकादं भपूपसमूह आपूपिकम् । मुक्तिीर्णभेदं दत्तभिक्षासमूहम् । कदार्ययत् । दार्य केदारसम्हः । काचिकानुयातम् । कापचिकं कचिनां समूहः । अधीरयत् । अवीयमश्वसमूहः । गृहा कतैत्तिरोत्कम् । गृहासते तित्तिारसमूहे उत्कम् । अ. न्यान् सर्वान हायामिव हणसम्हमिवावमन्यमानम् ॥-काकेति । तस्य समूहः' इत्पश्। भक्षमिति । "मिक्षादियोऽण् । कदाति। केदारायब'। कावचिकेति । ठ कवचिनश्च'। सिरेति । 'अनुदात्तादेर' आपूर्षिकेति । 'अचित्तहस्तिधेनोष्ठर' अश्वीयेति । 'फेशा- वान्या यमापन्यतरस्याम्' इति छ: वति । 'पाशादिभ्यो यः । गायेति । पदास्व. रिवानांपशाच' इति] प्रदरसरिपि क्या ।। कर्म मुहूर्ताच्छणुया यदि त्वमव्यथ्यमेकं द्विपता भवन्तम् । निस्तुण्डि मांसीदनिकाकिमन्यदातान्नृपासानिति ते तमुचुः।। ४९॥ ते अमुरास्तमित्यूनुः । दे नृप, अन्यत् कि महे । लं मुहूर्ता द्विपता मध्ये एक- मार भव्यर्थ व्यवादीनं भान्त सन्त यदि मृणुयाः, तहिं अस्मान् निस्तृष्टि जहि इति । मांसीदनिकान येभ्यो नित्य मागीदनं दीयते । तया भक्तं येन्यो नित्यं दीयते । भक्तमानम्। से भाकाः । न व्यत इति अव्ययः ॥-[अन्यध्यामिति । 'राजसूयसूर्यमृपोय-' इति नरसियतः परम् । नया इति । 'लिइ चोचमाहुति' इति लोर्थलक्षणे भ. विधति वा लिन । लोधः प्रशादिः । मांसीदनिकानिति । 'भागामांसीदनाठिन् । 'तमीले नियतम् इल। भाकानिवि । 'भक्तांदणन्यतरस्याम्' इत्या ।। उद्यच्छमानात्कदनाय कंसादुद्विाचिता यदवः सदाराः । प्रायेण वैराटकशेवमुख्यं देशान्तरं पादविका वतेयुः ॥ ५० ॥ य: साइद्धिचित्ता भीतयिताः सहारा: प्रायेग पाहुल्येन वैराटकीयमुक्षयं वारािपि, सिमोनी विषयो देशः । ते देशान्तरमीयुः । पत पदनाय सं. मुरुलापाप उपरमानान् उपम फुनावा पाया पदवी पारन्तः ॥--उद्य-समाना- ति। 'मुरायो यमोऽप्रत्य' लात्मनेपदम् । शेर इति । 'विग्यो देश इन्यम् । प्रामसम्हो बराटोति । गजन्यायादिभ्यो युन् । पादविका इति । पायो. तपन्नुम पार पनि टहरति । 'दोघे मिति' इत्सन्यास दीर्घः ।। अंग(a)राभिर्गुणमण्डलीभिर्या रोहिणीति वितरा वितेपे । गरिधः सा निजभर्तृपन्धोर्नन्दस तापट्टनमन्वशासीत् ॥ ११ ॥ गारमा दश जनामात् । या रोहिणीति भीनमा नितरा सानोमान)निमनगटीभिाडा भरत-वि.]in तपः' .

·काव्यमाला। इति तङ् । खितरेति । 'त्यै प्यै शब्दसंघातयोः' । 'संस्त्याने स्यायते ट्' । टिलोपय- लोपौ । दीप् । 'द्विवचनविभज्योपपदेतरतीयसुनौ' इति स्त्रीशब्दात्तरप्। 'नद्याः शेपस्यान्य- तरस्याम्' इति वा हस्तः । श्रेयस्क(स्त)भिरिति । प्रकर्षयोगात् प्राकनीन्वस्याविव- क्षायां सिद्धिः । डीपि तु 'उगितच' इति हस्ताभावपक्षे 'सिलादिष्वाकृत्यसुचः' इति पुंवद्रावः॥ अन्यायतो रिक्थहरः क्षितीशो विम्यन्मृतेराशु पुनर्भगिन्याः । स स्त्रीतरायास्तनथान्सुपूतीननेष्ट पञ्चाप्यथ पञ्चमावम् ॥ १२ ॥ स क्षितीराः पुनर्भगिन्या द्वितीयादीन् पश्चाप्यागु जातमाधान तनयान् पञ्चभाव नि. धनमनेट प्रापितवान् । एवं पड्ग जन्मोक्तम् । अन्यायतो रिक्यहरः अन्यायेन द्रव्यं हरम् । मृतेर्बिभ्यत्।स्वीतराया भतिशयिताया स्त्रियाः सुपूतीन् ।-रिक्षहर इति । 'हा- तेरनुयमनेऽच्॥ यद्भागिभाजोऽपि हि जानते ताज्ञेयं यदष्टादश यश्च पाता। विद्या भुजङ्गाधिपतिर्महात्मा स देवकीसप्तमगर्भ आसीत् ।। ५३ ॥ स मुजङ्गाधिपतिरनन्तो देवकीसप्तमगर्भ आसीत् । महात्मा महानात्मा यस्य । यद्रागिभाजो यद्भक्तान भजन्तोऽपि यत् अयं वस्तु तत् जानते हि । यश्च अष्टादश वैदोपवेदाङ्गोपाइटक्षणा विद्याः पाता रक्षिता ॥--जानत इति । 'अनुपसर्गाज्ज्ञः' इति तङ् । महात्मेति । 'आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः' इत्याकारः । भटादश इति । 'घटनः संख्यायामबहुब्रीशीयोः' । 'प्राक्शतादिति वक्तव्यम्' इत्याकारः ॥ महोयसीरूपतयोदिता या हल्लेखसंसारभयापही । या च त्रयोविंशतितत्त्वरूपा वणात्रिपष्टिश्च वपुर्यदीयम् ॥ १४ ॥ हृच्छोकहर्तुगतां हरेः सा मायाज्ञया गर्भमथो अमुष्याः । तं रोहिणीमाप्य पुनः खनन्यै नन्दस्य दारानविशयशोदाम् ॥१५॥ अथो सा माया हरेराज्ञाया अमुध्यास्तं गर्भ रोहिणीमाप्य प्रापण्य पुनः स्वजन्यै आ- ·वासुदेवविजयम् । हलेखेति । हृदयस्य हल्लेख यदलासेपु' इति हृदादेशः । हृच्छोकेति । वा शोक- ध्यम्रोगेषु' इति वा हृदादेशः । महीयसीरूपतयेति । 'उगितच' इति द्वस्वाभावपक्षः । आप्येति । आपूलियम् । 'विभाषापः' इति परयादेशाभावपक्षे 'गरनिटि' इति शेर्लोपः । 'भादित्रयं दस्वदीर्घातभेदानवात्मकम् । दीर्घप्लुततया पट्कं परंतु द्वादशात्मकम् ॥ स्युः पश्चविंशतिः स्पर्श अन्तस्थानां चतुष्टयम् । पडूप्माणश्च चत्वारो यमा पिन्दुविसर्गलाः ॥ इतिपष्टिवणाः । दीर्घाश्चाष्टी पुताश्चाटी द्वस्वाः पञ्च यमा नव । व्यअनानि त्रयस्त्रिंशत् विपार्श्विगजातयः ॥ ३॥ धन्यं वितन्यन्नपरोदधिम्यः क्षीरोदमुच्चैरथ शार्ङ्गधन्वा । दुराजपद्योपलभाद्या विधायमानः श्रुतिपद्धतीस्ताः ॥ ५६ ।। पन्मिश्रतीर्थाम्बुकृतोदवासै प्यो मुनीन्द्रः कलितोदकुम्भैः । सुरासुरग्रामणिदर्पदाता गर्भेऽभवदेवकनन्दनायाः ॥ १७ ॥ अब शाई धन्या देवानन्दनाया गर्ने अभवत् सांनिध्यमकरोत् । इतरोदधिभ्यः क्षी. रोदमारमसांनिध्येन उधन्यं भाग्यवन्तं वितन्वन् । ताः श्रुतिपद्धतीः दुराजपयोपलमह- हृया दृष्य राज्ञान एवं पादी विधयन्त उपलास्तेषां भरुन हृदयस्य प्रिया विधायमानः । मुनीन्द्र यः सैन्यः । पन्मिप्रतीर्धाम्नुकतीदवासैः पदमिध तीर्धाम्बु गाजलं तत्र कत उदयासो येः । कलितोदकुम्भैः धृत उदकपूर्णकुम्भो यः । सुरासुरमामणिददाता सुरा- सुरश्रेष्ठानां दर्पस्य प्रतिपादयिता खण्डयिता च ॥-पोति । 'विध्यत्यधनुषा' इति यत् । 'पयत्यत इति पादशब्दस पदादेशः । पदनीति । पादाभ्यां हन्यते इति कर्मणि तिन् । 'हिममापि इति च' इति पदादेशः । पहादित्वात् डीपन्तो वा । पन्मिति । 'या घोमियादेषु' इति पदाः । क्षीरोदमिति । 'उदकस्योदः संज्ञायाम्' । 'संशाया- मुत्तरपदसोदकसन्दस उदादेशो भवतीति वक्तव्यम्' । उदवास उदधीति । 'पेपंवासबाह- मपितु च' इत्युदकमान्दस उदादरः । उदकुम्भेति । 'समानाधिकरणाधिकार शाकपा- पियादीनामुपसंख्यानम् । मध्यमपदलोपय' । एकहलादी पूरयितव्येऽन्यतरस्याम्' इत्यु. दादेशः । [सुरासुरमामागेदर्षदाता इति] 'इको दस्सोऽडपो गालवस' इति वा दस्वादेशः ।। प्रमोदबिन्दुलपितास सारी हेती तथाप्यैदिधदात्मधर्मम् । भान्ती निकामं धृतवामनां तां तदादिति(ती)मन्वकरोदिवासौ ॥५८ ॥ सा भलो हेवी अपि प्रमोदमिन्दुग्नपिता आत पत्र । उरुस विन्दव उदरिन्दरः । तथापि आत्मधर्ममधिदवर्षयत् । तदा निझाम भान्ती सोममाना असी धृतवामना तामदिति(टी)मन्यरोदिव ॥-ऐविवादिति । 'विमारोपपदेन प्रतीयमाने इत्यात्मनेपदा.. 1. यदि विदुषीवरा इल्लुदाइतम् । तमिलन्' इति सिद्धान्तकौमुदी. एवं चे. दमपि प्रत्यनुरोधेन पोधा. ।

·काव्यमाला। भावे परस्मैपदम् । भान्तीति । शेषात्कर्तरि परस्मैपदम्' । अन्चकरोदिति । अनुपरसभ्यां कृत्रः' इति परस्मैपदम् । श्रमोदविन्द्विति । 'मन्धोदनसक्तुविन्दुवनभारहारवीवधगाहेषु च' इति वा उदादेशः । आसत्यव्ययम् ॥ सुखाहरैर्महरैः सगभ्यः प्रलम्वमुख्यैश्च सहाश्रवैस्तैः । अभिक्षिपन्नक्षमकोऽर्चनाहन्दृिष्ट्वा स्वसुःप्तिमखिन्त कंसः ।। ५९ ॥ कसः स्वसुदीप्तिं दृष्ट्वा अखिन्त खिन्नोऽभूत् । सगभ्योतभिस्तैः प्रलम्बमुख्यश्च सह अर्चनाहर्हान् । पूजामर्हतः अभिक्षिपन् अभिभवन् । सुखाहरैः सुखाहरणशीलैः वर्महरैः कवचं हर्तुं सभाव्यमानवयौभिः । आश्रयैः वचन स्थितैः । अक्षमकः न विद्यमाना क्षमा यस्य ॥-अभिक्षिपन्निति । 'अभिप्रत्यतिभ्यः क्षिपः' इति परस्मैपदम् । वर्महरैरिति । 'वयसि च' इत्यच् । सुखाहरैरिति । 'आडि ताच्छील्यै' इत्यन् । अर्चनार्हानिति । 'अर्हः' इत्यच् । दीप्तिमिति । क्तिनाबादिभ्यः' । सगभ्यैरिति । 'सगर्भसयूथसनुतायन्' भवेऽर्थे । समाने गर्भे भव इति 'समानस्य च्छदसि' इति सः ॥ प्रोवाह चिन्तां परिमृप्यति स्म दैवाय कार्याद्विरराम भीतः । उपारमत्स्वान्न स दानमानैः सदोपरेमे विषयोपभोगात् ॥ ६० ॥ स सदा भीतश्चिन्तां प्रोवाह वभार, देवायं परिमृष्यति स्म असूयति स्म, कार्यात विरराम उपरतव्यापारोऽभूत , दानमानैः स्वान् ज्ञातीन् नोपारमत् नावारयत, विषयोप- भोगात् उपरेमे निववृते ॥-प्रोवाइति । 'प्रादहः' इति परस्मैपदम् । परिमृष्यतीति। परे- {पः' इति परस्मैपदम् । विररामेति । 'व्यापरिभ्यो रमः' इति परस्मैपदम् । उपार- मदिति । 'उपाञ्च' सकर्मकात् परस्मैपदम् । उपरेम इति। विभाषाकर्मकात्' इति परस्मै. पदविकल्पः । कार्यादिति । 'जुगुप्साविरामप्रमादार्थानामुपसंख्यानम्' इत्यपादानसंज्ञायां ३ पचमी ॥ न वाजयान्यद्य वधादमुप्याः स्थेष्ठं यशो मे तनयं तु जातम् । विनाशयिप्यामि तदैव प(व)क्त्वेत्यासीदसौ तत्प्रसवप्रतीक्षः ॥ ६१ ॥ अहमद्यामुष्या वधात् मे स्थेष्ठ स्थिरतरं यशो न वाजयानि कम्पयानि । जातं तनयं तु तदैव प(व)का गत्वा विनाशयिष्यामि इति चिन्तयन् असौ तत्प्रसवप्रतीक्षः तस्याः प्रसर्व प्रतीक्षमाण आसीत् ॥-प्रतीक्षमाणेति । 'इक्षिक्षमिभ्यां चेति वक्तव्यम्' इति णः । वाजयानीति । 'वा गतिगन्धनयोः । वा विधूनने जुक्' इति णी जुगागमः। 'निगर- गचलनार्थेभ्यश्च' इति परस्मैपदम् । प(वोक्तति । प(वचुचश्वादयो गत्यर्थाः ॥ उद्बोधयन्नुक्तिभिरप्रमादं सोऽतिष्ठिपच्चाप्रसवात्तदन्ते । अशीतकं रक्षिजनं तथापि त्रासो मनस्तस्य पराचकार ॥ १२ ॥ तदन्ते तस्याः समर्मापे आ प्रसवात् प्रसवपर्यन्तं रक्षिजनं अतिष्ठिपत स्थापयामास ।

·९५ वासुदेवविजयम् । उक्तिभिरप्रमादमनवधानमुद्वोधयन् । अशीतकः नि] शीतकोऽलसः । तथापि तस्य मनः परावकार अभ्यभवत् ॥-उद्बोधयनिति । 'युधयुधनशजने सुभ्यो : इति परस्मैपदम् । अतिष्ठिपदिति । 'अणावकर्मकाचित्तवत्कर्मकार' इति परस्मैपदम् ।। द्रोहिसिपाकर्मठसुप्रवेप्टे गर्भ गते शंकरयाच्मयाजे ! स्तम्बेरमा भूवलयस्य धायाः प्रावीवृतन्द्राङ्मदवारिधाराः ॥ ६ ॥ अजे शंकरयाच्या गर्भ गते भूवलयस्य धायाः भूतलयं दधतः स्तम्बरमा दिग्गजा दाक मदवारिधाराः प्रावीवृतन्त्रवर्तितवन्तः । द्रोहिक्षिपाकर्मठमुपवेष्ठ द्रोहिणो द्रोहसी- लास्तेषां क्षिपायां निरासे कुर्मठाः कर्मशूराः शोभनाः प्रवेष्टा भुजा यस्य ॥-स्तम्बरमा इति । 'स्तम्बकर्णयो रमिजपोः' 'हस्तिसूचक्योरिति वक्तव्यम्' इत्यच् । 'तत्पुरुपे कृति यहूलम्' इत्यलुक् । शंकरति । 'शमि धातोः संज्ञायाम्' इत्यच् । कर्मठ इति । 'कर्मणि घटोऽठच् ॥" विलेशयेशोऽपि भरावभुग्नः किमप्यगर्वायत हर्षमाणः । मुदद्युतच्चेतसि देवतानामनर्तयन्ताप्सरसश्च तानि ॥ १४ ॥ 'बिलेशयेदोऽनन्तोऽपि किमप्यगायत गर्ववान् अभवत् । भरावभुमः । हर्षमाणो हृष्टमनाः । देवतानां चेतसि मुन् संतोषोऽद्युतद् दीप्यते स्म । तानि दैवतानि कर्तृणि अप्सरसोऽनतंयन्त नर्तितवत्यश्च ॥-अनर्तयन्तेति । 'पादन्याडयमाडयसपरिमुहरुचिट- तिवदवसः' इति परस्मैपदप्रतिषेधः । अगायतेति । 'वा क्यपः' इति परस्मैपदमात्मनेपदं च । अद्युतदिति । 'युमो लुङि' इति वा परस्मैपदम् । रिलेशयति । 'अधिकरणे शेतेः' इत्यत् । शयवासवासिष्ठाकालात्' इति वा सप्तम्या अलुरु । हर्षमाण इति । 'ता- च्छील्यवयोवचनशक्तिषु चानम् ॥ वनेचरास्त्रैष्टुभनागतादिप्रगाथविज्ञा मुनयः सशिप्याः । चिप्सति स्वस्थितये हरौ तं विवृत्सदानन्दथवोऽवानयन्() ॥६५॥ हरी स्वस्थितये स्वर्गस्य रक्षायै चिप्सति परिणन्तुमिच्छति सति मुनयः सशिप्यास्त- मवानयन् स्तुतवन्तः । वनेचा: । त्रैष्टुम जागतादिप्रगाथविज्ञाः। प्रगाथो मन्त्रविशेषः । त्रिष्टुवादिरस्येति बेष्टुभः । जगती आदिरस्येति जागतः । विज्ञाः निपुणाः । वित्सदा- नन्दधवः विवत्सन् वपितुमिच्छन् भानन्दधुः सुखं येषाम् ॥-'वृन्दः स्यसनोः' इति का परस्मैपदम् । चिप्सतीति । 'सुटि च नृपः' इति वा परस्मैपदम् । वनेचरा इति । 'चरेष्टः' । त्रैष्टुभजागतेति । 'सोऽत्यादिरिति च्छन्दसः प्रगायेषु' इत्यण् । 'त्रिषुयेव टुभम्' इति विवक्षिते 'छन्दसः प्रत्य[य] विधाने नपुंसकात्स्वार्थ उपसंख्यानम् ॥ स्वस्थित्तये इति । ऋपिसपद्यमाने चतुर्थी वक्तव्या । १. एवं पाठे छन्दो विचिन्स.

·. वासुदेवविजयम् । 'कृ'करीनिति । 'स्तम्बशकृत्तोरिन् । फलेपहिरिति । फलानि पृहातीति । फलेपहिरारम-' भरिश्च' इति निपातितः ॥ पृथ्व्या रक्षाममि(पि) विदधतस्तं श्रियो वासभूमे- दैत्यश्रीणां प्रविचलयितुः स्वःश्रियाः स्थापकस्य । देवस्त्रीणामभिमवहृतः संभवोत्यं प्रमोद विश्वस्यावेत्रिभुवनपतेयंत्रसीच्चाति कंसः ॥ १९॥ कंस: विश्वस्य तं प्रमोद त्रिभुवनपतेः संभवोत्यमवैज्ञातवान् । अति व्यत्रसीच पि- भाय । पृथ्व्याः रक्षामपि विदधतः । श्रियः वासभूमेः । दैत्यश्रीणां प्रविचलयितुः कम्प- यितुः । स्वःधियाः स्वालम्याः स्थापकस्य । देवस्त्रीणामभिभवहृतः परिभवं हरतः ।।- पृथ्व्या इति । 'यू स्याख्यौ नदी' इति नदीसंज्ञा । 'यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्' इत्यहसंज्ञा । 'आफ्नद्याः' इति {आरि] वृद्धियणादेशी । दैत्यस्त्रीणामिति । 'नयदुवइस्था.. नावस्त्री' 'वामि' इति विकल्पेन नदीसंज्ञायां नुट् । श्रियः, स्वानिया इति । 'टिति छ- स्वश्च' इति वा नदीसंज्ञायामाइद्धियणादेशः । अन्यत्रेयङ् । वासभूमेरिति । विकल्पेन' नदीसंज्ञाभावे 'शेषो थ्यसखि' इति घिसंज्ञायां 'घईिति' इति गुणः । त्रिभुवनपतेरिति । 'पतिः समास एव' इति घिसंज्ञायां गुणः । वीणामिति । 'अस्त्री' इत्युक्त्या परत्वानुट् ॥ कालिमन्याः कुर्वदाशाः स्वधाना गां द्यांमन्यां चोल्लसन्मालभारी । निम्यन्मृत्योर्भावनादायोगाच्छौरे रूपं शश्वदीक्षात्रभूव ॥ ७० ॥ मृत्यौषिभ्यत् स भावनादान्ययोगात् शौरे रूपं शश्वद् ईक्षांबभूव प्रत्यक्षीकृतवान् । स्त्रधाम्ना आशाः कालिंमन्या आत्मनः काली मन्यमानाः कुर्वत् । गां भूमि यांमन्यां स्वर्गमात्मानं मन्यमानां कुर्वत् । उट्रसन्मालभारी उल्लसन्ती मालां विभ्रत् ॥-ईक्षांव- भूवैति । 'दीर्घ च' इति गुरुसज्ञा । 'इजादेश्च गुरुमतोऽनृच्छः' इत्यामः । उल्लसन्माल. भारीति । 'इष्टकेपीकामालानां चितमू(तू)लभारियु' इति द्वस्वः । 'इटकादिभ्यस्तद- न्तस्यापि प्रहणम्' । कालिंमन्या इति। 'जानपद कुण्डगोणस्थलभाजनागकालनीलकुश- कामुककपरादृत्यमत्रावपनाकृत्रिमाश्राणास्थौल्यवर्णानाच्छादनायोविकारमयुनेच्छाकेशवेशेषु' इति दीपि काली । 'आत्ममाने खश्च' । 'सियनव्ययस्य' इति द्वस्वः । 'अरुद्विपदन्तस्स मुम्' इति मुमा हुतो न वाध्यते । धामन्यामिति । 'इच एकाचौऽम्प्रत्ययवच्च' इत्यमागमो द्वितीयकवचनवच स्यात् । 'औतोऽशसोः' । दाण्डां क्रीडा ये च मौष्टामकुर्वन्ध्यैनंपातां शश्वदाखेटकेलीम् । ये वाचाटास्तेऽपि वार्चयमानां योग्यामापुः सात्त्विकीमेव वृत्तिम् ।।७१॥ तेऽपि जनाः सालिकामेव वृत्तिमायुः । के। ये दाण्डां मौष्टां च क्रीडामकुर्वन् । दण्डः प्रहरणमस्सां क्रीडायाम् । मुष्टिः प्रदरणमस्यां क्रीडायाम् ।ये च शश्वदाखेटकैलीमकुर्वन् । १३ : -- ·यो वैरकारः स्वयमेव गोप्वभूत्तृणेढि नो स स शकृत्करीनपि । काव्यमाला। अपिस्तवत्पुण्यकृतां प्रमोद महोत्सवं प्रादित बल्लवेभ्यः । भिक्षाचरोपाहृतमाजिजीवच्छौरेर्मुदं रोहिणिपुत्रजन्म ॥१६॥ रोहिणिपुत्रजन्म रोहिणीपुत्रस रामस्य जन्म [पुण्यकृतां प्रमोदं हर्षमपिस्कनदवी. वृधत्, पल्लवेभ्यो गोपेभ्यो महोत्सवं प्रादित, शारेर्मुदमाजिजीवत् ।] मिक्षाचरोपाहतं च. रणेन भिक्षामर्जयद्भिः कथितम् ॥--भिक्षा इत्यत्र इकारस्य 'इस्लं लघु इति लघुसंज्ञा प्रा. मोति । संयोगे गुरु' [इति गुरु] संज्ञेव भवति । 'आकडारादेका संज्ञा' इति नियमान् । 'गुरोश्च इलः' इत्यप्रत्ययः । भिक्षासेनादायेषु च' इति चरेष्टः । [अपिस्तवदिति । 'स्कायी वृद्धौ' इत्यस्माणिचि 'स्कायो वः' इति यकारस वकारे 'स्कार' इत्यस्मालयुङि च्लेश्चाई गौ चड्युपधाया इस्वः' इत्युपधाहस्ते 'चडि' इति द्वित्वे 'पूर्वीऽभ्यासः' इत्यभ्याससंशाया "हलादिः शेषः' 'शपूर्वाः खयः' इति सकारलोपे 'अभ्यासे चर्च' इति पकारा- देशे 'सन्वल्युनि चड्परेऽनग्लोपे' इति सन्धद्भावे 'सन्यतः' इत्यभ्यासाकारस्यत्वम् । 'आजिजीवदिति । आडपूर्वाजीवधातोणिचि लुङि चडि 'भ्राजभाषदीपजीवीलपीडामन्य तरस्याम्' इत्युपधास्वाभावपक्षः ।] बल्लवेभ्य इति । 'सुपि च' इति दीर्घ 'बहुवचने झल्येत्' इत्येवे च प्राप्ते ‘विप्रतिपधे परं कार्यम्' इति परखादेत्वमेव स्यात् । रोहिणि- पुनजन्मेति । 'डयापोः संज्ञाछन्दसौर्बहुलम्' इति हसः ॥ ज्वरपूर्वसरा रुजः प्रशेमुः कलहाः स्त्रैणपुरःसराश्व गोष्ठे । भुजगेशि निशाकराभिरामे द्विपतां शोककरे तदावतीणें ॥ ६ ॥ तदा भुजगेशि अनन्ते अवतीर्णे, गोष्ठे ज्वरपूर्वसरा ज्वरादयो रुजोरोगाःप्रशेमुः शान्ताः। स्त्रैणपुरःसराः कलहाश्च प्रशेमुः । स्त्रैणः । स्वीप्रियो जनः । निशाकराभिरामे चन्द्रवन्मधुरे। द्विषतां शोककरे शोककरणशीले । पुरःसर इति । 'पुरोऽप्रतोऽप्रेषु सते: इति [य: । पूर्वसरेति । 'पूर्व कर्तरि' इति ट: । शोककर इति । 'कुधौ हेतु- ताच्छील्यानुलोभ्येषु' इति टः । निशाकरेति । "दिवाविभानिशाप्रभाभास्कारान्तानन्ताः दिबहुनान्दीकिलिपिलिपिबलिभक्तिकर्तचित्रक्षेत्रसंख्याजबाबाहर्यतनुररुषु इति टः । स्त्रैणेति । 'समामे प्रयोजनयोदृभ्यः' इति न । भुजगशीति । ईश ऐश्वर्य' किम् ॥ - नासीदकालेऽप्यफलेग्रहि मस्तदर्तवः कर्मकरा इवाभवन् ॥ १८ ॥ गोषु यो वैरकारोऽभूत् स स्वयमेव शास्करीनपि नो मेडि स्म वत्सानपि न हिं- जितवान् । दुमोऽकालेऽपि अहिवन्ध्या नासीत् । तदा ऋतवः कर्मकरा वैतनिका इवाभवन् ॥ [कर्मकरा इति । 'कमणि भृतौ इति टः । वैरकार इति । 'न शब्दश्लोककलहगाथावैरचाटुसूत्रमन्त्रपदेषु' इति टप्रतिषेधे 'कर्मण्य[]' | श. १. 'अविस्फवत्' इत्यादर्श.

·वासुदेवविजयम् । 'कृकरीनिति। स्तम्बशकतोरिन्' । फलेपहिरिति । फलानि गृहातीति। फलेपहिरात्म- भरिश्व' इति निपातितः ।। पृथ्व्या रक्षामभि(पि) विदधतस्तं श्रियो वासभूमे- दैत्यश्रीणां प्रविचलयितुः स्वःश्रियाः स्थापकस्य । देवस्त्रीणामभिभवहतः संभवोत्थं प्रमोदं. विश्वस्यावेत्रिभुवनपतेर्व्यत्रसीचाति कंसः ॥ १९ ॥ कंसः विश्वस्य तं प्रमोद त्रिभुवनपतेः संभवोत्यमवैज्ञातवान् । अति व्यत्रसीच बि. भाय । पृथ्व्याः रक्षामपि विधतः । श्रियः वासभूमेः । दैत्यश्रीणां प्रविचलयितुः कम्प- यितुः । स्वःश्रियाः स्वर्गलक्ष्न्याः स्थापकस्य । देवत्रीणामभिभवहृतः परिभवं हरतः ।-- पृथ्व्या इति । 'यू घ्याख्यो नदी'. इति नदीसंज्ञा । 'यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्' इत्यहसंज्ञा । 'आनद्याः' इति [आटि] वृद्धियणादेशी । दैत्यत्रीणामिति । 'नेयाचस्या- नावस्त्री' 'वामि' इति विकल्पेन नदीसंज्ञायां नुटू । श्रियः, स्वःधिया इति । 'दिति द- स्वच' इति वा नदीसंज्ञायामाद्धियणादेशाः । अन्यत्रेयङ् । वासभमैरिति । विकल्पेन नदीसंज्ञाभावे 'शेषो ध्यसखि' इति घिसंज्ञायां 'घर्डिति' इति गुणः । त्रिभुवनपतेरिति । 'पतिः समास एव' इति घिसंज्ञायां गुणः । स्त्रीणामिति । 'अस्त्री' इत्युक्त्या परत्वामुट् ।। कालिमन्याः कुर्वदाशाः स्वधाना गां धांमन्यां चोल्लसन्मालभारी । विभ्यन्मृत्योर्भावनादाययोगाच्छौरे रूपं शश्वदीक्षांबभूव ॥ ७० ॥ मृत्योर्षिभ्यत् स भावनादाप्रयोगात् झोरे रूपं शश्वद् ईक्षांबभूव प्रत्यक्षीकृतवान् । स्वधामा आशाः कालिमन्या आत्मनः काली मन्यमानाः कुर्वत् । गां भूमि यांमन्यां स्वर्गमात्मानं मन्यमानां कुर्वत् । उल्लसन्मालभारी उल्लसन्ती माला विभ्रत् ॥-ईक्षार- भूवैति । 'दीर्घ च' इति गुरुसंज्ञा । 'इजादेव गुरुमतोऽनृच्छः' इत्यामः । उल्लसन्माल- भारीति । 'इष्टकेपीकामालानां चितम्(त)लभारियु' इति इस्त्रः । 'इष्टकादिभ्यस्तद्- न्तस्यापि प्रहणम्' । कालिंमन्या इति । 'जानपद कुण्डगोणस्थलभाजनागकालनीलकुश कामुककपरादृत्यमत्रावपनाकृत्रिमाथाणास्यौल्यवानाच्छादनायोविकारमैथुनेच्छाकेशवेशेषु' इति डीयि काली । 'आत्ममान सच। 'खित्यनव्ययस्य' इति इस्वः । अपिदजन्तस मुम्' इति मुमा द्वस्वो न वाध्यते । द्यांमन्यामिति । 'इच एकाचोऽम्प्रत्ययवच्च' इत्यमागमो द्वितीयेकवचनवच स्यात् । 'ओतोऽस्सोः'। दाण्डां क्रीडां ये च मौष्टामकुर्वञ्छ्यैनंपातां शश्वदाखेटकेलीम् । ये वाचाटास्तेऽपि वाचंयमानां योग्यामापुः सात्तिकीमेव वृत्तिम् ॥७१॥ तेऽपि जनाः सात्विमेव वृत्तिमापुः । के। ये दाण्डां मीयां च क्रीडामकुर्वन् । दण्डः प्रहरणमसा क्रीडायाम् । मटि प्रदरणमस्यां क्रीदायाम् । ये च शश्वदाखेटकेलीमकुर्वन् ।

·९.
काव्यमाला।
.
श्येनपातोऽस्यां क्रियायामिति [श्यैनंपाताम्] । ये च वाचाटाः । वाचंयमानां मुनीनां
योग्याम् ॥-दाण्डां मौष्टमिति । 'तदस्यां प्रहरणमिति क्रीडायां गः स्त्रियाम् 'अ.
[जाद्य]तष्टिाप्] इति टाप् । श्यैनंपातामिति । 'घनः सास्या क्रियेति प्रः' इति
घन्तात् पातशब्दात् कृतहणे गतिकारकपूर्वस्य कारकत्वादन् । 'श्येनतिलस्य पाते
में इति मुमागमः । वाचंयमानामिति । 'वाचि यमौ व्रत' इति खच् । 'वाचंयमपुरंदरी
च' इति पूर्वपदस्यामागमो निपात्यते । वाचाटा इति । 'आलजाटचौ पहुभाषिणि इ.
त्याटन् । 'कुत्सित इति वक्तव्यम्' । 'यचि भम्' इति भसंज्ञायां कुत्वाभावः ।।
वर्मायितं मन्त्रकृतां मरुत्वतः क्लेशापहं दानवसत्वमेजयम् ।
स्वर्वासिनः सार्वमुदात्तवाङ्मयैः शर्वादयोऽस्तीपत शययो हरिम्॥७२॥
शर्वादयः स्वर्वासिनो हरिमुदात्तवाङ्मयैर्वाग्विकाररस्तीपत स्तुतवन्तः । मन्त्रा
मन्नद्रहणां वर्मायितं वर्मवदाचरितवन्तं रक्षकम् । मरुत्वतः क्लेशापहम् । दानवसत्वमेजय
दानवानां सत्त्वं हृदयं कम्पयन्तम् । सार्व सर्वस्मै हितम् । शयवः सुखातिशयवन्तः ॥--
शर्वादयोऽस्तीपतेति । 'सुप्तिडन्तं पदम्' इति पदसज्ञायां 'एड: पदान्तादति' इति पूर्व
रूपत्वम् । वर्मायितमिति । आचारक्यचि 'न: क्ये' इति पदसंज्ञायां नलोपः । शयन
इति । 'कशंभ्यां यभयुस्तितुतयसः' इति युस् । 'सिति च' इति पदसंज्ञायामनुस्वारपर
सवर्णों । मरुत्यत इति । मस्तोऽस्य सन्तीति मतुपि 'तसो मत्वर्षे इति भसज्ञायां जश-
भावः । शर्वादय इति । 'बहुषु यहुवचनम्' इति बहुवचनम् । हरिमिति । 'घकयौवि.
चनकवचने' इत्येकवचनम् । वाङ्मयैरिति । 'मयड्वेतयो पायामभक्ष्याच्छादनयोः' इति
विकारे मयट्। 'योऽनुनातिकैऽनुनासिको वा । तद्धितप्रत्यये भाषायां नित्यवचनं कर्तव्यम् ।
अमरारिभरातुरक्षमासाध्वगदंकारपरंतपानुभावे ।
भगवत्यमिलापकेऽवतारं भुवनं प्रीतिवशंवदं बभूव ॥ ७३ ॥
भगवति अवतारमभिलापके सति भुवनं प्रीतिवशंवदं बभूव । अमरारिभरातुरक्षमाता-
ध्वगदंकारपरंतपानुभावे अमरारय एव भरस्तेनातुरायाः क्षमायाः साधुर्दक्षो अगदकारथि-
कित्सकः । परेपां तापयिता चानुभावो यस्य । दक्षस्तीर्थात्तशास्त्रार्थी दृष्टकमा भिषा
शुचिः' इति वाहटः ॥वशवदमिति । 'प्रियवशे वदः खन्' । 'भरदिपदजन्तस्य मुम्'
परंतपेति । 'द्विपत्परयोस्तापेः इति खन् । अगदकारेति । अगदकतीत्यम् । 'कारे
सत्यागदस्य' इति 'भस्तु सत्यागदस्य कार इति वक्तव्यम्' इति मुमागमः ॥
इति सटीक वामदेव विजय द्वितीयः सर्गः।
वतीयः सर्गः।
नारायणे रात्रिमटाङ्गनानामसातये तत्र जनिप्यमाणे ।
मुकं मुर नगप्रसून पपात नक्षत्रपपादनरूपम् ॥ १ ॥

·वामुदेवविजयम् । वत्र नारायणे जानिध्यमा प्रादुर्भविष्यति सति नक्षत्रपधात् - अनललं नाफनगमानं स्वर्गवृक्षकुसुमं पपात । सुरमुक्तम् । अनललं बहु । रात्रिमटागनानां राक्षसस्त्रीणामसातये न सातयति सुखयतीत्यसातयः ।-नक्षत्रएयादिति । 'कारके इत्यधिकल 'ध्रुवमपाये- ऽपादानम्' इत्यपादानसंशा अपादाने पश्मी' । राविमटेति । सः कृति विभाषा' इति मुमागमः । असातय इति । 'अनुपसर्गालिम्पविन्दधारिपारिवेद्युदेजिचेतिसाति-' इति नपूर्वात्सातेः सुखार्थाशः । 'नलोपो नयः' उत्तरपदे परे । अनल्पमिति । 'वस्मान्नु- इचि' इति परस्य नुहागमः । नक्षत्रनाक इत्यत्र 'नभ्रानपानवेदानासत्यानमुचिनकुलग- खनपुंसकनक्षत्रनकनाकेयु प्रकृत्या' इति नत्रः प्रकृतिभावः । नगैति । 'नगोमाणिध्वन्य- तरस्याम्' इति प्रकृतिभावः ।। येषां पराजेपत वीर्यभूम्नो येभ्यः पुरान्तर्दधते च पूर्वम् । मष्टिधयेम्पोऽपि च दानवेभ्यस्तेभ्यस्तदा नाबिभियुर्दिविष्ठाः ।।२।। तदा दिविष्ठा देवास्तेभ्यो दानवेभ्यो नायिभियुषिभ्यति स्म । ते पूर्व येषां वीर्यभून्नः पराजेपत विमुखीवभूवुः । मुष्टिंधयेभ्यो अत्यन्तवालेभ्योऽपि येभ्यः पुरा अन्तर्दधते अन्तरदधत ॥ दानवैभ्य इति । 'भीत्रार्यानां भयहेतुः' इत्यपादानसंज्ञा । [पराजेपत वीर्यमनः इति । 'पराजेरसोड.] इत्यपादानसंज्ञा । येभ्यः अन्तर्दधते । 'अन्ती येना- दर्शनमिच्छति' इत्यपादानसंज्ञा । 'पुरि लुङ्चास्म' इत्यनद्यतनभूतेऽपि लट् । दिविष्ठा इति। 'मुपि स्वः' इति कप्रत्यये 'हृदयुभ्यां च' इति सप्तम्या अलुकि 'अम्बाम्नगोभूमि-' इति मूर्धन्यादेशः । मुष्टिंधयेच इति । 'नाहीमुष्टयोद्य' इति खश् । [भन्न इति 'पृथ्वा. दिन्धः- इवीमनिप्रत्यये 'यहोर्योपो म च यहोः' इति बहुशन्दस्य भूरादेशः प्रत्य- यादिलीपश्च ॥] विभीहि मा देवकि ते सुतोऽयं संत्रालते त्वां स सगोत्रवर्याम् । खस्त्यस्तु तुभ्यं सहमर्तृकायै विहाय इत्यानशिरे गिरोऽर्थ्याः ॥३॥ हे देवकि, मा विभीहि । ते सोऽयं सुनः सगोत्रवग्र्यो वां संत्रास्यते रक्षिष्यति । समानगोत्राणां वर्ग भवाः सगोत्रवः । सहभर्तकाये तुभ्यं स्वत्यस्तु इति गिरो विहाय आकाशं आनशिरे याताः । अा अर्यादनपेताः । सगोत्रवामिति । 'योति - नपदराविनामिनामगोवरूपस्थानवर्णयौवचनान्या इति समानसन्दरस सभावः । 'वो. पसर्जनस्य' इति यहुनी वयवस्य सहराब्दस्य समावः । सहमर्डकायै । 'प्रकृत्याशिषि' 'अगोवत्सहलेपु' इति सहशब्दस्य प्रकृतिभावः । 'नवृतश्च' इति कंपू समासान्तः । अर्या इति । 'धर्मपप्पर्धन्यावादनपते' इति यत् ।। अधाधरात्रे निविडतमोभिरभ्रलिहश्छन्नदिशे निकासः । खारिपचामनविपक्वमन्नं विष्कम्प सुप्ताप स रतिवर्गः ॥ ४ ॥ अधापराने निमंतः कंसेन नियुक्तो रविवाऽनं विश्वग्य समन्दं मुमा सुष्वाप ।

·९८
काव्यमाला।
।
।
स्येनपातोऽस्यां कियायामिति (स्वैनघाताम्] । ये च वाचाटाः । वाचयमानां मुनीनां
योग्याम् ॥-दाण्डां मौष्यामिति । तदस्यां प्रहरणमिति क्रीडायां णः''स्त्रियाम्' 'अ-
[जाद्य][[]' इति टाप् । यैनपातामिति । 'घनः सास्यां क्रियेति ' इति
घमन्तात् पातशब्दात् कुद्रणे गतिकारकपूर्वस्य कारकलादन् । 'श्यैनतिलस्य पाते
में' इति मुमागमः । वाचंयमानामिति । 'वावि यमो वत' इति खन् । 'वाचंयमपुरंदरी
च' इति पूर्वपदस्यामागमो निपात्यते । वाचाटा इति । 'आलजाटची बहुभाषिणि इ.
त्यारन् । 'कुत्सित इति वक्तव्यम् । यघि भम्' इति भसंज्ञायां कुत्वाभावः ॥
वर्मायितं मन्त्रकृतां मरुत्वतः क्लेशापहं दानवसत्वमेजयम् ।
स्वातिनः सार्वमुदात्तवामयैः शर्वादयोऽस्तीपत शंयवो हरिम्॥७२॥
दियः स्वातिनो हरिमुदात्तवाड्मयैर्वाग्विकारस्तीपत स्तुतवन्तः । मन्त्राता
मन्त्रद्रष्टणां वायितं वर्मवदाचरितवन्तं रक्षकम् । मरुत्वतः क्लेशापहम् । दानवसत्वमेजयं
दानवानां सत्वं हृदयं कम्पयन्तम् । सार्व सर्वस्मै हितम् । शंयवः सुखातिशयवन्तः ॥--
शर्वादयोऽस्तीपतेति । 'सुप्तिङन्तं पदम्' इति पदसंज्ञायां 'एडः पदान्तादति' इति पूर्व
रूपत्वम् । वायितमिति । आचारक्यचि 'न: क्ये' इति पदसंज्ञायां नलोपः । संयव
इति । 'कशेभ्यां पभयुस्तितुतयसः' इति युम् । 'सिति च' इति पदसनायामनुस्वारपर-
सवर्णों । मरुत्वत इति । मस्तोऽस्य सन्तीति मपि 'तसी मत्वर्थे' इति भसज्ञायां जय.
भावः । शर्वादय इति । 'बहुषु बहुवचनम्' इति बहुवचनम् । हरिमिति । 'धेकयौद्विव
चनकवचने' इत्येकवचनम् । वाइमयरिति । 'मय तयोर्भापायामभक्ष्याादनयोः' इति
विकारेमयट् । 'यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा । तद्धितप्रत्यये भाषायां नित्यवचनं कर्तव्यम् ।
अमरारिभरातुरक्षमासाध्वगदंकारपरंतपानुभावे ।
भगवत्यभिलापकेऽवतारं भुवनं प्रीतिवशंवदं बभूव ॥ ७ ॥
भगवति अवतारमभिलापके सति भुवनं प्रीतिवशंवदं बभूव । अमरारिभरातुरक्षमासा-
जगदंकारपरंतपानुभावे अमरारय एव भरस्तेनातुरायाः क्षमायाः साधुर्दक्षो अगदकारथि
कित्सकः । परेपो तापयिता चानुभावो यस्य । दक्षस्तीत्तशास्त्रार्यो दृष्टकर्मा भिरक
शुषिः' इति वाहटः ॥--वरावदमिति । 'प्रियवशे वर खच् । 'अदिपजन्तस्य मुम्'।
परंतपेति । द्विपत्परयोस्तापः इति सन् । अगदकारेति । भगदंकरोदीत्यण् । 'कारे
सन्यागदस्य' इति अस्तु सत्यागदस्य कार इति वक्तव्यम्' इति मुमागमः॥
इति सीके वामुदेव विजय द्वितीयः सर्गः ।
तृतीयः सर्गः।
नारायणे रात्रिमटागनानामसातये तत्र जनिष्यमाणे ।
मुक्कं मुरारुनगप्रसून पपात नक्षत्रपपादनल्सम् ॥१॥

·. - वासुदेवविजयम् । .९९ तत्र नारायणे अनिध्यमाणे प्रादुर्भविष्यति सति नक्षत्रपथात् अनल्यं नाकनगप्रसूनं स्वर्गक्षकुसुम पात । मुरर्मुक्तम् । अनल्यं बहु । रात्रिमानानां राक्षसस्त्रीणामसातये न सातयति मुखयतीत्यसातयः ।।-नक्षत्रपयादिति । 'कारके' इत्यधिकृत्य 'ध्रुवमपाये- ऽपादानम्' इत्यपादानसंडा । 'अपादाने पञ्चमी । रात्रिमटेति । 'रात्रेः कृति विभाषा' इति मुमागमः । असातय इति । 'अनुपसर्गालिम्पविन्दधारिपारिवेद्युदैजिचेतिसाति-' इति नपूर्वात्सातेः सुखाशिः । 'नलोपो ननः उत्तरपदे परे । अनल्पमिति । तस्मान्नु- रचि' इति परस्य नुहागमः । नक्षत्रनाक इत्यत्र 'नभ्रानपानवेदानासत्याननुचिनकुलन- वनपुंसकनक्षमनकनाकेषु प्रकृत्या' इति नत्रः प्रतिभावः । नगेति। 'नगोमाणिध्वन्य- तरस्याम्' इति प्रकृतिभाव। येषां पराजेपत वीर्यभूम्नो येभ्यः पुरान्तर्दधते च पूर्वम् । मुष्टिधयेभ्योऽपि च दानवेभ्यस्तेभ्यस्तदा नाबिभियुदिविष्ठाः॥२॥ तदा दिविष्ठा देवास्तेभ्यो दानवेभ्यो नारिभियुषिभ्यति स्म । ते पूर्व येषां वीर्यमूत्रः पराजेपत विमुखीयः । मुष्टिंधयेभ्यो अत्यन्तवालेभ्योऽपि येभ्यः पुरा अन्तर्दधते अन्तरदधत ॥-दानवेभ्य इति । 'भीत्रार्यानो भयहेतुः' इत्यपादानसंज्ञा । पराजेपत वीर्यभन्नः इति । 'पराजेरसोद:"] इत्यपादानसंज्ञा । येभ्यः अन्तर्दधते । 'अन्ती येना- दर्शन मिति' इत्यपादानसंज्ञा । 'पुरि लुट् चास्मे' इत्पनद्यतनभूतेऽपि लट् । निविष्ठा इति। 'सुपि स्थः' इति कप्रत्यये 'हद्दपुभ्यां च' इति सप्तम्या अलुकि 'अम्बाम्बगोभूमि-' इति मूर्धन्यादेशः । मुष्टिंधयेभ्य इति । 'माहीमुटपोश्च' इति सश् । [भून इति 'पृथ्वा. दियः- वीमनिच्यत्यये 'पहोलोपो भूच यहोः' इति यहुशब्दस्य भूरादेशः प्रत्य- यादिलोपथ ॥] विभीहि मा देवकि ते सुतोऽयं संत्रास्यते त्वां स सगोत्रवाम् । खस्त्यस्तु तुम्यं सहमर्तृकायै विहाय इत्यानशिरे गिरोऽर्थ्याः॥३॥ हे देवकि, मा विभीहि । ते सोऽचं सुतः सगोत्रवर्षी लां संत्रास्यते रक्षिष्यति । समानगोमाणो वर्ग भवाः सगोत्रवाः । सहभकाये तुभ्यं स्वल्यस्तु इति गिरो विहाय आकार्य आनशिरे व्याप्ताः । अर्या अर्यादनपेताः ॥-सगोत्रवामिति । 'ज्योतिर्ज- मारुविनामिनामगोपाल वर्णवोपचनान्या इति समानशब्दस्य समावः । 'वो. पसर्जनस्य इति पहनीयवयवस्य सहराब्दस्य सभावः । सहमतकार्य । प्रत्याशिपि' 'अगोवत्सहले' इति सहान्दस प्रतिभावः । 'नतश्व' इति का समासान्तः । अा इति । 'पप्पर्धन्यावादनपेते' इति यत् ॥ अधाधराने निविडेलमोमिरनंलिहश्छन्नदिशे निकंतः। सारिपचामत्रविपकमन्नं विप्पय मुप्वाप स रतिवर्गः ॥ ४ ॥ अधाराने निसः केसेन नियुक्तो रक्षिवर्गाऽने विषय समन्द भुमा सुष्वाप ।

·काव्यमाला। अभ्रंलिहेराकाराठेहानबिदेस्तमाभिदछन्नदि छादितदिशि । खारिपचामत्रविपकं सारि- पचेषु पात्रषु विपकम् । सारे पचतीति सारिपचः ॥--'परिमाणे पचः' इति स]। 'सियनव्यायस्य इति हस्वः । पकमिति । 'पचो वः' इति निष्टातस्य वः । अर्ध- लिहेरिति । 'वहात्रे लिहः' इति खम् । निकस इति । 'अवादयः कुष्यद्य तीया' इति गतिसमासः ॥ मितपचं किंचिदरंतुदं तां प्रसूति दुःखमयांबभूव । चक्र ललाटंतपभास्कराभं दधानमीशं शरणं गता सा ॥५॥ तां प्रसूतिजं दुःखं प्रसववेदना भयांबभूव प्राप्ता । सा ईशं विष्णु शरणं गता । मित- पंचमल्यं किंचित् अरंतुदं पीडाकर ललाटंतपभास्कराभं चक्रं दधानम् । ललाटं तप- तीति तथा मध्याहार्कः ॥-मितपचमिति । "मितनखे च' इति खश् । अरुतुदमिति । ''विध्वरुयोस्तुदः' इति खम् । संयोगान्तलोपः । ललाटंतप इति । 'असूर्यसलाट्योई- शितपोः' इति खम् ॥ प्रियंवदं मित्रमिवानुरोधि द्विपंतपं देवमिव स्तुवानम् । इरमदं ज्योतिरमुञ्चदभ्रं शनैः शनैः प्रावृषिकं ररास ॥ ६ ॥ प्रापिकं प्रापि जातमभ्रं शनैः शनैः ररास शब्दायते स्म । प्रियंवदमनुरोध्यनुवर्त- नशील मित्रमिव । द्विपंतपं देवं स्तुवानमिव । द्विषतः तपतीति । इरंमदं ज्योतिरमुञ्चत इरया जलेन माद्यतीति ।-इरमदामिति । 'उमंपश्येरंमदपाशिंधमाश्च' इति निपातनम् । प्रियंवदमिति । 'प्रियवशे वदः खन् । द्विपंतपमिति । 'द्विपत्परयोस्तापेः' इति खन् । प्रावृषिकमिति । 'प्राकृपष्टप्' । 'प्राषिजम्' इति वा पाठे 'माइशरत्कालदिवा जे इति सप्तम्या अलुक्॥ अधीतवन्तो विधिवद्गुरुभ्यः श्रुतीः सतीघैः सह सेष्टि मत्याः । भूयात्सुखं देवकनन्दनाया हृदैवमाशासत तापसौद्धाः ॥ ७ ॥ तापसौद्धाः मस्तास्तपस्विनो हृदेवमाशासत मार्थितवन्तः । देवकनन्दनाया; मुखं ..भूयात् इति गुरुभ्यः सतीषैः समानतीयवासिभिः सह सेष्टि श्रुतीः [अधीतवन्तः । सेधति अन्य विभक्तिसमीप-' इत्यन्तार्थकसदशब्दस्याव्ययीभावसमासे 'अव्ययीभाव काका इति यान्ताधिके च' इति वा सहशब्दस्य सभावः । सतीयरिति । 'समाने- वीर्थवासी' इति यत् । 'तीर्थे येइति समानशब्दस्य सभावः । तापसौद्धा इति । तप:- शब्दात् 'अञ्च' इस मत्वपीयः । प्रशंसागध' इति समासः । मन्या इति । 'मतज- ·वासुदेवविजयम् । १०१ सब्रह्मचारी नवमेघरुच्याः सोदर्यदेश्यो हरिदश्ममासाम् । तमालकान्तेः सहगाननन्दप्रभोद्गमः कश्चन जंपती तौ ॥ ८ ॥ कश्चन प्रभोद्मः ती अंपती जायाफ्ती आननन्दत् आनन्दयामास । नवमेघरच्या: सब्रह्मचारी हरिदश्मभासां मरकतत्विषां सौदर्यदेश्यः ईषदसमाप्तः समानोदर्यः । तमाल- कान्तेः सदृक् सदृशः ॥--सब्रह्मचारीति । ब्रह्म वेदः । तदध्याय)नार्थं [योदतं त- दपि ब्रह्म तच्चरतीति [ब्रह्मचारी] । समानं ब्रह्म चर[तीति सब्रह्मचारी ।] 'ते' इति णिनिः । 'चरणे ब्रह्मचारिणि' इति समानस्य सः । सोदर्यदेश्य इति । समाने उदरे शयितः स्थितः इत्यर्थ 'सोदरायः' इति यत्प्रत्यये विवक्षिते प्रागेव 'विभापोदरे' इति समानस्य राः । ईपदसमाप्ती कल्पब्देश्यदेशीयरः । सगिति । 'ग्शवतुपु' इति समानस्य सः । जंपती इति । राजदन्तादित्वात् पक्षे जायाशब्दस्य जंभावो दंभावश्च निपात्यते । परनिपातश्च ॥, इयानसावित्यपि कल्पकोट्या दुर्ज्ञानसौभाग्यविशेपसीमा । सुतः स ताइक्विजगत्पवित्रमाहात्म्यभूमाजनि देवकीतः ॥ ९ ॥ देवकीतः स ताटक सुतो अजनि । असौ इयान् इदंपरिमाणक इति कल्पकोट्या कल्पाना कोट्या अपि दुनिसौभाग्यविशेषसीमा । त्रिजगत्पवित्रमाहात्म्यभूमा ॥- देवकीत इति । 'जनिकर्तुः प्रकृतिः' इत्यपादानसंज्ञा । इयानिति । 'किमिदंभ्यां वो घः'। "इदं किमोरीकी' इतीशादेशः । तादृगिति । 'आ सर्वनाम्नः' इत्याकारादेशः । दुर्शनेति । 'आतो युच् इति युच् ॥ कलानिधेः संतमसस्य हन्तुः पत्युः सत्तामात्तरतेरनन्ते । समुद्रियात्पादित मोदमाभ्यां विधोर्भवन्ती मितचन्द्रिका सा॥१०॥ विधोविष्णोश्चन्द्राच भवन्ती स्मितचन्द्रिका आभ्यां जंपतिभ्यां मोदं प्रादित प्रददौ । फलानिधेः कलानां विद्यानां विम्बपोडशांशानां च निधेः । संतमसस्य व्याप्ततमसो- ज्ञानस्य, तिमिरस्य च, हन्तुः । सतां साधूनां, नक्षत्राणां च, पत्युः । अनन्ते शेपे, आ- काशे च, आत्तरतेः । समुद्रियात् समुद्रोद्भवात् ॥--विधोरिति । 'भुवः प्रभवः' इत्यपा- दानसंशा । आभ्यामिति । 'कर्मणा यमभिप्रति स संप्रदानम्' इति संप्रदानसंज्ञा । 'चतुर्थी संपदाने । समुद्रियादिति । भवे 'समुद्राभाद् घः' ॥ पुरंदराश्मद्युतिचौर्यधुर्यविप्वयगक्षाममहाप्रवाहम् । तिर्यस्फुरत्सारसनप्रभोमीसौदामनीनूतनवारिवाहम् ॥ ११ ॥ सर्वसहादुर्विषहामनस्यसर्वकपं सर्वपथीनवीर्यम् । यथामुखीनं मुकुरं रमायाः श्रीकौस्तुभं प्रत्युरसं दधानम् ॥ १२ ॥ .

·वासुदवावजयम् । १०१ सब्रह्मचारी नवमेघरुच्याः सोदर्यदेश्यो हरिदश्ममासाम् । तमालकान्तेः सहगाननन्दप्रभोद्मः कश्चन जंपती तौ ॥ ८ ॥ कश्चन प्रभोद्गमः तौ जंपती जायापती आननन्दत् आनन्दयामास । नवमेघरुच्या: सब्रह्मचारी हरिदश्मभासां मरकतलिपां सोदर्यदेश्यः ईपदसमाप्तः समानोदर्यः । तमाल. कान्तेः सदृक् सदृशः ॥ सब्रह्मचारीति । ब्रह्म वेदः । तदध्य[य]नार्थ [य]हृतं त- दपि ब्रह्म तचरतीति [ब्रह्मचारी] । समानं ब्रह्म चर[तीति सब्रह्मचारी । 'ते' इति णिनिः । 'चरणे ब्रह्मचारिणि इति समानस्य सः । सोदर्यदेश्य इति । समाने उदरे शयितः स्थितः इत्यर्थ 'सोदरायः' इति यत्प्रत्यये विवक्षिते प्रागेव 'विभापोदरे' इति संमानस्य सः । ईपदसमाप्ती कल्पब्देश्यदेशीयरः । सगिति । 'दृग्दृशवतुपु' इति समानस्य सः । जंपती इति । राजदन्तादिलात् पक्षे जायाशब्दस्य जंभावो दंभावश्च निपात्यते । परनिपातश्च ॥ . इयानसावित्यपि कल्पकोट्या दुनिसौभाग्यविशेषसीमा । सुतः स ताइक्विजगत्पवित्रमाहात्म्यभूमाननि देवकीतः ॥ ९॥ देवकीतः स ताक् सुतो अजनि । असौ इयान् इदंपरिमाणक इति कल्पकोट्या कल्पानां कोन्या अपि दुनिसौभाग्यविशेषसीमा । त्रिजगत्पवित्रमाहात्म्यभूमा ॥- देवकीत इति । 'जर्निकर्तुः प्रकृतिः' इत्यपादानसंज्ञा । इयानिति । 'किमिदंभ्यां वो घः' । 'इदं किमोरीश्की' इतीशादेशः । तादृगिति ।'आ सर्वनान्नः' इत्याकारादेशः । दुर्शनेति । 'आतो युच्' इति युच् ॥ कलानिधेः संतमसस्य हन्तुः पत्युः सतामात्तरतेरनन्ते । समुद्रियात्प्रादित मोदमाभ्यां विधोभवन्ती मितचन्द्रिका सा॥१०॥ विधोर्विष्णोश्चन्द्राच भवन्ती स्मितचन्द्रिका आभ्या जंपतिभ्यां मोदं प्रादित प्रददौ । कलानिधेः फलानां विद्यानां बिम्बपोडशांशानां च निधेः । संतमसस्य व्याप्ततमसो- ज्ञानस्य, तिमिरस्य च, हन्तुः । सतां साधूनां, नक्षत्राणां च, पत्युः । अनन्ते शेपे, आ- आत्तरतः । समुद्रियात् समुद्रोद्भवात् ॥-विधोरिति । 'भुवः प्रभवः' इत्यपा- दानसंज्ञा । आभ्यामिति । 'कर्मणा यमभिप्रेति स संप्रदानम्' इति संप्रदानसंज्ञा । 'चतुर्थी संप्रदाने' । समुद्रियादिति । भवे 'समुद्राभाद् घः' । पुरंदराश्मद्युतिचौर्यधुर्यविप्वयगक्षाममहाप्रवाहम् । तिर्यक्स्फुरत्सारसनप्रभोमीसौदामनीनूतनवारिवाहम् ॥ ११ ॥ सर्वसहादुर्विपहामनस्यसर्वकपं सर्वपथीनवीर्यम् । यथामुखीनं मुकुरं रमायाः श्रीकौस्तुभं प्रत्युरसं दधानम् ॥ १२॥ 4 . काशे च, ·काव्यमाला। R प्रतीपवृत्तैर्गरुडाश्मदण्डसध्यम्मिरिन्द्रारियु वाहुदण्डैः । सम्यक्षु सक्तैश्चरितेपु भान्तं हृदे समेपामपि रोचमानः ॥ १३ ॥ क्षेमकरैः पुण्यवतामरीणां भयंकरैनित्यमनन्यदास्थैः । पनायितं वैतनिकैरिवाः क्षीराणवानूपविहारलोलम् ॥ १४ ॥ कदर्थितानर्थमनन्यदर्थ स्वाभ्यां स्वधामेत्य नवं नुवानम् । दृग्भ्यां न धारू न परं तमेतौ जगन्ति चानन्दरसे न्यमाक्षुः ॥१५॥ तं दृग्भ्यां धारू साधु पिबन्तौ एतौ देवकोवसुदेवो न परं केवलं न अपि तु जगन्ति च आनन्दरसे न्यमाक्षुः न्वमजयन् । स्वाभ्यामात्मभ्यां स्वधाम स्वदेहं अपहुवानं प्रका- शयन्तम् । पुरंदराश्मयुतिचौर्यधुर्यविषयगक्षमामहाप्रवाहम् । पुरंदरामा इन्दनीलः । विश्वद्यक समन्ततो व्यामुवत् । सारसनप्रभौमौसौदामनीनूतनवारिवाहम् । सारसन काश्ची । सर्वेसहादुर्विषहामनस्यसर्वकपम् । सर्वसहा भूमिः । आमनसं दुःखम् । सर्व पधीनवीर्य सर्वपधं व्याप्नुवत् । प्रत्युरसं उरति श्रीकौस्तुभं दधानम् । रमाया यथामुखीनं मुखप्रतिबिम्पदर्शनाधिकरणं मुकुरम् । बाहुण्डन्तिम् । इन्द्रारिषु प्रतीपवृत्तः प्रतिकूल व्यापारैः । गरुडारमसद्यग्भिः मरकतदण्डसदृशैः सध्यडू सहायः । सम्यक्षु शुभेषु चरितेषु सक्तैः समेषां सर्वेषामपि हृदे रोचमानैः वित्त स्वविषये स्पृहां कारयद्भिः । अनः चक्रा- द्यायुधैः पनावितं स्तुतं वैतनिकैः वेतनेन जीवद्भिरिव । पुण्यवतो क्षेमकरैः । भरीणां नित्यं भयंकरैः । अनन्यदास्यैः आस्थान्तररहितः । क्षीरार्णवान्पविहारलोलम् । अनूपं जलपायो देशः । कदवितानर्थम् । कदींकृता अनर्धा आपदो येन । अनन्यदर्थम् ॥- हदे इति । 'रुच्यांना प्रीयमाणः' इति संप्रदानसंज्ञा स्वाभ्यामिति । श्लाघा स्थाशपां ज्ञीप्यमानः' इति संप्रदानसंज्ञा । पुरंदरसर्वेसहेति । 'पू: सर्वयोरिसहोः' इति खच् । "क्षेमकरैरिति । क्षमाप्रमद्देऽण् च' इति खन् । विष्वद्यांगति । 'ऋविदधृक्सग्दिगुष्मि- गञ्जुयुजिक्रुश्चों च' इति किन् । 'विश्वग्देवयोश्चटेरधञ्चतो वप्रत्यये' इत्पद्यादेशः । [सम्य- श्चिति । 'समः समि' । तिर्यगिति तिरसस्तियेलोपे च' ।सध्यम्भिारति सहस सध्रिः'।] मवीपेति । प्रतिगता आपोऽस्मिन्निति । 'बन्तरूपसर्गेभ्योऽप ईत्' इत्याकरस ईकारः ॥ "आदेः परस्स' । अनपेति । 'ऊदनोर्देशे' इत्य्कारः । अनन्यदास्यैरिति । 'अपष्टपतीया. स्वस दुगाशीरामास्वास्थितीत्सुकौतिकारकरागच्छेषु' इति दुगागमः । अनन्यदर्थमिति । 'अ विभाषा' इति दुक् । कधितेति । कुत्सितोऽर्थः कर्धः । 'कोः कत्तत्पुरुषेऽचि' इति कदादेशः । चौर्येति । ब्राह्मणादिपाठात् प्यञ् । सौदामनीति । सुदाना पर्वतेन एक- दिक ! 'तेनैकदिक्' इत्सड् । 'टिट्टाणम्-' इति डीए । नूतनेति । 'न वस्यन्नतनः खाश्च' इति स्वार्थ तनप्रलयो न आदेशश्च । सर्वपक्षीनेति । तत्सर्वाः पथ्य' इति खः । यथानुस्खीनमिति । 'ययामुखसंमुखस्य दर्शनः खः' वैतनिकैरिति । वेतन वतीति ठक् । .

·पादपावनम्। '.१०३ प्रत्युरसमिति । 'विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः' । 'प्रतेरसः सप्तमीस्थात्' इति समासान्तोऽन् । धारू इति । 'दाविशदसदो रु.' ताञ्चीलिकः ॥ ये कद्वदाः कोप्णवधूकुचैकश्राद्धाः कवोप्णानि पलान्यदन्तः । सकत्तृणारण्यजुषोऽभवंस्तेऽप्यकापथाः कापुरुषास्तदानीम् ॥ १६ ॥ ये कापुरुषाः कुत्सिताः पुरुषास्तदानी भगवदाविभावसमये अकापयाः सन्मार्गस्था अभवन् । कुत्सितः पन्थाः कापथः । तद्रहिताः । कीदृशाः । कद्वदा गद्यवादिनः । को- ष्णवधूंकुचैकाद्धाः । प्रभूतश्रद्धाः । कवोष्णानि ईपदुष्णानि पललानि अदन्तः । कत्त. भारण्यजुपः । कत्तृणं तृणविशेषः ॥-कदा इति । स्थवदयोध्य' इति कोः कद्भावः।क- तृणेति । 'वणे च जाती' इति कद्भावः । कापधेति । 'का पथ्यक्षयोः' इति कादेशः । कोणेति । ईपदर्थे' इति कादेशः । कापुरुषा इति । 'विभाषा पुरुषे' इति कादेशः । कोप्णानीति। कवं चोष्णे' इति कवादेशः । श्राद्धा इति। श्रद्धावृत्तिभ्यो णः मत्त(यः।। ऊदूढहर्पा ननृतुमयूरा व्यहेऽपि पद्मा व्यरुचन्प्रफुल्लाः । वीरुत्ततिभृङ्गकुररंसीदामोदमुद्बोढुमिवानुसाः(१) ॥ १७ ॥ मयूरा उहहर्गा नन्तुः। व्यहै अपि अहनि अतीतेऽपि पद्माः प्रफुल्ला व्यरुवन् शोभन्ते स्म । विगतमहोव्यहः । वीरुत्ततिः भृङ्गकुलैरामोदं सौरभ्यं हर्षे चोद्वोढुमनुसर्या (३) इव।- मयूरा इति । मयां रौतीति रौतेरचि टिलोपः । महीशब्दस्य मयूभावः । 'वर्णागमो वर्ण- विपर्ययश्च द्वौ चापरी वर्णविकारलोपो। धातोस्तदर्थातिशयेन योगः तदुच्यते पञ्चविधं नि- रुक्तम् ॥' 'पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम्' इति लोपविकारादयः । व्यह इति । संख्याविसा. यपूर्वस्याहस्याहनन्यतरस्यां डौ' इत्यहनादेशाभावे रूपम् । उद्देति । वहेः क्तः । यज्ञादि- वात्संप्रसारणम् । 'हो ।' 'झपत्तधोधोऽधः' इति तस्य धः। तस्य ["टुना हुः' इति] पुत्वम् । “दो वे लोपः' । दलोपे पूर्वस्य दीर्थोऽगः' । उद्बोदुमिति । 'सहिदहोरोदवर्गस्य' इ- सोकारः । ढलोपः । वीरुदिति । विविधं रोहतीति क्विम् । [न्यं]कादित्वात् हस्य धः । 'अन्येषामपि दृश्यते' इति दीर्घः । प्रफुल इति । 'नि फला विशरणे' । 'श्रीतः क्तः'। ''ति च' इति अकारस्य उकारः ॥ यायावरा लाक्षणिकाः कठाश्च कौशिक्यनुब्राह्मणिपैप्पलादाः । ये तैत्तिरीयाः क्रमकाः समे ते विश्वंभरं तुष्टुवुरात्विजीनाः ॥१८॥ ते समे सर्व विप्रा विश्वंभरं तुष्टुवुः । के । यायावराः। 'अग्निहोत्रकमावस्तु यात्राशीलो द्विजो हि यः । याचमानः क्रमावर्णान् स हि यायावास] स्मृतः॥ लाक्षणिका इति । लक्षणमधीतवन्तो ज्ञातवन्तो वा । द्वावांवत्रानुवर्तते । क्रमकाः क्रममधीयाना विदन्ती वाः । कठाः कठेन प्रोक्तमधीयाना विदन्तो वा । कौशिक्यनुब्राह्मणिपप्पलादाः । कौशि- किनः कौशिकेन प्रोक्तं कल्पमधीयाना विदन्तो वा । अनुब्राह्मणिनः । अनुत्राह्मणमयी- ·काव्यमाला। यानाः । पैप्पलादं पिप्पलादप्रोक्तं छन्दोऽधीयानाः। तैत्तिरीयाः तित्तिरिप्रोक्तं छन्दोऽधी. यानाः विदन्तो बा । आखिजीनाः ऋतिजमहन्तो यागयोग्या । ऋत्विकाही वा ॥-वि- श्वमरामिति । 'संज्ञायां भृतृयोजधारिसहितपिदमः' इति खन् । यायावरा इति । यार्यडू । 'यश्च यडः' इति वरच् । लाक्षणिका इति । तदधीते तद्वद' इत्यधिकृत्य 'ऋतूक्यादिसूत्रा. न्ताहक्' इति 'अनुसूर्लक्ष्यलक्षणे च(?) इति ठक् । क्रमका इति । 'क्रमादिभ्यो वुन् । अनुब्राह्मणीति । 'अनुवाह्मणादिनि । पैप्पलादा इति । पिप्पलादशब्दात् 'तेन प्रोक्तम् इत्यम्। छन्दसि तदन्तात् 'छन्दोब्राह्मणानि च तद्विपयाणि' इति वचनात् अध्येत वैदिवोरुत्पनस 'प्रोक्तात् लुक्' इति लुक् । तैत्तिरीया इति । तित्तिरिवातन्तुखण्डिकोखाच्छण' तदन्ता- दप्युत्पन्नस्य प्रत्ययस्य लुक् । कौशिकीति। काश्यपकौशिकाभ्यामृषिभ्यां णिनिः'।तदन्ता. दुत्पन्नस्य प्रोक्ताछुन् । 'छन्दौत्राह्मणानि च' इति चकारात् कल्पसूत्राणामपि केषाचित् तद्विषयता । कठा इति । कलांपिवैशंपायनान्तेवासिभ्यश्च' इति वैशंपायनान्तवासित्वाणि- निः । तस्य ‘कठचार] कालुक्' तदन्तात्तथा तद्विपयादुत्पन्नस प्रत्ययस्य 'प्रोक्तात् लुरु ।' आखजीना इति । 'यज्ञविग्भ्यां घखो' । 'तस्कमाईन्तीत्युपसंख्यानम् ॥ औदुम्बरे वैदिशनम्बमुख्ये देशेऽवसन्ये स जनंगमौघाः । ये चाधिकौशाम्बिजनास्तदानीमाकसिकी प्रीतिमयासिपुस्ते ॥१९॥ ते जना अपि तदानीमाकस्मिकीमविद्यमानहेतुको प्रीतिमयासिपुः । ये औदुम्बरे वैदिशनम्बमुख्य च देशे तनामकेषु देशेषु अवसन् । अविकौशाम्धि कौशाम्ब्यामवतन् । ते जनगमौधाः । जनगमाश्चण्डालाः ॥–जनंगमा इति । 'गमश्च' इति खन् । औदुम्पर इति । उदुम्बरा अस्मिन्सन्तीति तथा। तदस्मिन्नस्तीति देशे तनाम्नि' इत्यण् । कौशाम्बी- ति । कुशाम्बेन निर्वृत्ता इति तथा । 'तेन नियंत्तम्' इत्यण् । नेम्बेति । निम्बानां निवास इति । तस्य निवासः' इत्यण् । वैदिशेति । विदिशाया नगर्या अदूरभवं नगरं वैदिशम् । 'अदूरभवश्व' इन्यण् । आकस्मिकमिति । अकस्माच्छन्दो विनयादिः स्वार्थे ठक् ॥ पाण्ड्यैः कलिङ्गैः कुरुभिः प्रसिद्धा वसुंधरा सर्वगशक्तिसारे । जाते हरौ तारपतावुदीते कुमुद्वतीव म चकास्तिरूपम् ॥ २० ॥ हरी जाते वसुंधरा चास्तिरूपं स्म । प्रशस्त[म]शोभत । तारपती उदीते कुमुद्द- तीव पाण्ड्यः कलिङ्गः कुरुभिर्जनपदैः प्रसिद्धा अलंकृता । सर्वगशक्तिसारे सर्वे गच्छति च्याप्नोति इति सर्वगः । अन्तात्यन्तावरपारसर्वानन्तपु हः' इति गमः कर्मण्युपपदे दः । "हित्यमस्यापि इति टिलोपः । पाण्ड्यः कलिङ्गः कुरुभिः इति । पाण्ड्यादीनां निवास इत्यर्थे उत्पन्नस्याणो 'जन][दे] लुप्' इति लुप् । 'लुपि युक्तवयक्तिवचने' इति पु- रत्व पहुलं च । 'पाण्डोर्जनपदशब्दात् क्षत्रियात् ज्यवक्तव्यः' इति पाण्ड्यशब्दः । कु. मुद्वतीति । 'कुमुदनहवेतसेभ्यो इमतु' ।हित्याहिलोपः । 'झयः' इति वत्तम्।चकास्तिरूप. मिति । 'प्रशंसाया रूप' ॥

·वासुदेवविजयम् । १०५ तापिच्छनीकाशरुचि. प्रतीचि खरिमर्माविधि पुसि रागात् । स शत्रुहः स्तादिति वक्तुकामः स्वय व्यलज्जिष्ट विविच्य गर्गः ॥२१॥ गर्गः प्रतीचि सर्वप्रत्यगात्मनि पुसि रागात् स शत्रुहः शत्रूणां हन्ता भूयादिति वक्तु- कामः सन् विविच्य स्वयं व्यलजिष्ट लजते स्म । तापिच्छनीकाशरुचि तमालसदृशकान्ती स्वरिमर्माविधि असुराणां मर्मवेधकर्तरि ।।-शत्रुह इति । 'आशिपि हनः' इति डा। मर्माविधीति । मर्मपूर्वकाधधधातोः विपि । 'नहितिवृषिव्यधिरुचिसहितनिषु वो'.. इति पूर्वपदस्य दीर्घः । संप्रसारणम् । नीकाश इति । पचाद्यच् । 'इकः काशे' इति दीर्घः । प्रतीवीति । 'चौ इति दीर्घः ॥ दन्तावलेन्द्र सुचिरेण बाष्पपाथःपरीवाहततस्तुरापाट् । विमुच्य विश्वावसुविष्टुतः सन्नातिष्ठदष्टापदविष्टराग्र्यम् ॥ २२ ॥ तुरापाट् सुचिरेण दन्तावलेन्द्र ऐरावतं विमुच्य विश्वावसुविद्युतः सन्' अष्टापदविष्ट- राध्य स्वर्णसिंहासनमातिष्ठत् आक्रम्य स्थितवान् बाष्पपाथःपरीवाहततः ॥-दन्ताव- लेति । 'दन्तशिखात्संज्ञायाम्' इति मत्वर्थीयो [वलन् । 'वले' इति दीर्घः । विश्वाव. स्विति । 'विश्वस्य वसुराटोः दीर्घः । परीवाहेति । 'वाहे वे घञ्' । 'उपसर्गस्य घञ्यम- नुष्ये बहुलम्' इति दीर्घः । अष्टापदेति । 'अष्टनः संज्ञायाम्' इति दीर्घः । तुरापाडिति । तुरं वेगवन्तं सहते इति 'छन्दसि सहः' इति विः । छन्दसा अपि लोके भवन्तीति 'अ. न्येषामपि दृश्यते' इति दीर्घः॥ क्षिप्नुः सुदात्पुरुहूतपक्ष्यान्कंसः पतिघ्नीमथ पाणिरेखाम् । दारैर्दधन्निः सहितोऽजशच्या मूर्ती तदान» कुमारघाती ॥ २३ ॥ अथ तदा कंस: अजशक्त्या विष्णुमायया हेतुना .मानछे प्राप्तवान् । पतिनी पाणिरेखां दधद्भिः दारैः सहितः । सुदीत दर्पसमृद्धेहेतोः पुरुहूतपक्ष्यान् इन्द्रपक्षभवान् क्षिप्नुनिरसनशीलः । कुमारघाती ॥--[कुमारघात णिनिः' । पतिती- मिति । हन्तेः 'लक्षणे जायापत्योष्ठक्' । हूतेति । हूतमाह्वानम् । यतेः क्तः । यजादिखात संप्रसारणम् । 'अगस्य' इत्यासप्तमाध्यायपरिसमाप्तैरपिकारः । 'हलः' इति दीर्घः । सुद- दिति । समृद्धावव्ययीभावः ॥ तमीशितारं तिसृणां गतीनां सुखाय नृणामुररीकृताङ्गम् । चतुर्दशानां प्रभवं तनूमं विद्यापदानां पितरौ तनु(नुतः) स्म ॥ २४ ॥ [पितरौ देवकीवसुदेवो तनूजमारमजं नुतः स्म तुष्टुवतुः । तिमृणां सत्त्वरजतमोमयीनां गतीनां]ईशितारम् । नृणां सुखाय उररीकृताङ्गम् । चतुर्दशानां विद्यापदानां स्था[नभूतम्]! गतीनामिति। हस्वनद्यापो नुट्' इति नुट्। 'नामि' इति दीर्घातिकृणामिति नतिसचतर' इति दीर्घाभावः । नृणामिति । 'दृ च' इति दीर्घः । चतुर्दिशानाम्] इति । षट्चतुर्थ्यश्व - ·१०६ काव्यमाला। . [इति नुट्। नोपधायाः इति दीर्घः । इशितारमिति । 'इंश ऐश्वर्ये । तच् । अप्ठन्तस्व- सनातनवृत्तदृक्षत्तहोत[पोत] प्रशास्तृणाम्' इति दीर्घः ॥ पंहिष्ठ[धामानमुपेयिवांसं मनुष्यलोकं] पुरुषं महान्तम् । प्रशासितारं परिपन्थिनस्तमित्य वातां प्रियकारमुक्ः ॥ २५ ॥ तमित्य वाताम् । यिंहिष्ठधा]मानमतिप्रवृद्धतेजसम् । मनुष्यलोकमुपेयिवासं प्राप्नुवन्तम् । महान्तं पुरुषम् । [परि]पन्धिनः प्रशासितारम् ॥ [उयाः प्रियकारम् । पहिष्ठधामान. मिति । 'सर्वनामस्थाने चासयुद्धौ' इति दीर्घः । उपेयिवांसमिति । ['उपेयिवाननाश्वानन्चान- थ' इति कस्वन्तो निपातितः । 'उगिदचा सर्वनामस्थाने चाधातोः' इति नुम् । 'सान्त- महतः सयोगस्य' इति । महान्तमिति । महधातोरोणादिकेऽतिप्रत्यये शवगावे चोगित्त्वा- मुमि 'सान्तमद्दत:-' इति दीर्घः । प्रशासितारमिति हनन्तस्य दीर्घः । प्रियकार- मिति । "क्षेमप्रियमदेऽण् च इति कृत्रोऽण् ॥ ............... ................................... ॥ २६ ॥ .................................................. । - ॥ २७ ॥ सुहृन्मनोजूर्तिकृतस्तथापि तस्मान्मदीयान्वयनाशवांशः । हस्तिनतो भोजपतेर्भयं नो भनक्ति मूर्त हृदयं शुचैव ॥ २८ ॥ तथापि तस्मात् भोजपतेर्भयं नो हृदयं भनक्ति भम करोति । सुहृन्मनोतिकृतः । जूर्तिः ज्वरः पीडा । मदीयान्वयनाशवांश: मदीयस्य वंशस्य नाशं वाजतः । हस्तिनतः हस्तिनं हन्तुं समर्थात् शुचव मूर्त मन्युक्तम् ।।-हस्तिनत इति। 'शत्ती हस्तिरुपाटयोः' इति टक् । 'गमदन जनखनघसा लिप: कृित्यनादि'] इत्युपधालोपः । वाश इति । 'या- छि इसायाम्' । किम् । 'छोः शूदनुनासिके च' इति छमारस्य सकारः । तीति । 'स्वर रोगे' । 'नियां क्तिन् "ज्वरत्वरनि(स्त्रि)व्यविमगमुपपायाय' इति वफारस उपशा या अकारस्य स्थाने उर् । मूर्त मिति । 'मुन मोहसमुन्द्राययोः' । क्तः । 'रामोपः' इति छलोपः । 'न ध्याख्या[पमूर्छिमदाम्'] इति नत्वाभावः । मनतीति । भो मदने' । '. धारिभ्यः भम्' 'भानलीपः' इति धातुनकारस्य लोपः ॥ स्वमुत्तमर्णाय ययाधमर्णस्तो कुमारान्वत धारयामः । तस लारन्तः स्पृहयामहे न सनीवितायापि शपामहे ते ॥ २९ ॥ यथा अपमर्ग उत्तमाय सं धनं धारणति तया तस्मै कुमारान् धारशरामः । यत वयं 1. भा.दयं मनाम्य दृष्टितम् ·०७ वासुदेवविजयम् । तस्य स्मरन्तः स्वजीवितायापि न स्यामहे इच्छामः । ते शपामहे शरीरं स्पृशाम इति शपथं कुर्महे शपथं ज्ञापयितुं इच्छामः ।। ते इति । श्लाघद्गुइस्याशयां झीप्स्यमानः' इति संप्रदानसंज्ञा । तस्मै इति । 'घारेरुत्तमर्णः' इति तत्तुल्यत्वात्सप्रदानसंज्ञा । स्पृशयाम- हे इति (स्वीवितायापीति) । 'स्पृशेरीप्सितः' इति संप्रदानसंज्ञा। [तस्येति 'अधीगर्थदये- शां कर्मणि' इति षष्टी] ॥ निषेवितो झाझरपाणिघायैः कौक्षेयककूरतराग्रहस्तः। पुरायमैति श्रुतसंभवस्ते क्रुधं धियोऽन्धंकरणी दधानः ॥ ३० ॥ अयं ते श्रुतसंभवः श्रुतवात्संभवः पुरा ऐति शीघ्रमागमिष्यति । धियो अन्धकरणी- मन्धीभावकरणभूतां क्रुधं दधानः । कौक्षेयऋतरतराग्रहस्तः । कौक्षेयकः खः । झाझं- स्माणिघाद्यैनिपेवितः। झर्झरवादनं शिल्पमस्येति झाईरः ।।-पाणिघारिति । पाणितलयो- मिथो घटनेन वादनं कुर्वन्तः पाणिघाः । 'पाणिघताडघौ शिल्पिनि' । अन्धकरणीमिति । 'आद्यसुभगस्थूलपलितनग्नान्धप्रियेषु च्व्यर्थेश्वष्वी कृत्रः करणे ख्युन्' । कौक्षेयफेति । कु. क्षिशब्दात् 'कुलकुक्षिनीवाभ्यः श्वास्यलंकारेषु' इति ढकञ् । यौगिकोऽपि रूदः । झाझर इति । 'माकझझरादणन्यतरस्याम्' इति शिल्पेऽण् ॥ भक्तप्वभिव्यक्तमिदं पिधाय वालोचितं रूपमुरीकुरुष्व । परिष्वजेमह्यचिराद्विभो त्वां गोपायितुं वापि पुनर्लपामः ॥ ३१ ॥ स्वमिदं रूपं विधाय आच्छाद्य यालोचितं रुपमुरीकुरुष्वाङ्गीकुरुष्व । हे विभो, वामचि- रात् परिष्वजेमहि तथा प्रार्थयामहे । पुनः कापि गोपायितुं रक्षितुं लपामः। भक्तेषु अभि- व्यक्तम् । [अभिव्यक्तामेति । 'अञ्जव्यक्तिप्रक्षणकान्तिगतियुक्तः। 'अनिदितां हल उप- धायाः शिति' इति नलोपः । परिष्वजेमहीति । 'दंशसअस्वजां शपि' इति नलोपः ।। नादेयतोयागमदुर्निवारः पौरस्त्यपाकाहतिहष्टकर्मा । · क्रुध्यन्नहेतावपि. नाथ सम्यो माभिद्रुहत्त्वां सहसा स कंसः ॥३२॥ हे नाथ, कंसः सहसा त्वां मा अभिद्रुहद । नादेयतोयागमदुनिवारः । नयां भवं . नादेयम् । पौरस्यपाकाहतिदृष्टकर्मा पुरस्ताबातानां शिशूनां हनने दृष्टं कर्म यस्य । अहे. तावपि सयः क्रुध्यन् तान् प्रति क्रोध कुर्वन् ॥ सय इति । 'क्रुधदुहेासूयार्थानां यं प्रति कोपः' इति संप्रदानसंज्ञा । लामिति । 'क्रुधद्रुहोरुपसष्टयोः कर्म' इति फर्म- संज्ञायां द्वितीया।नादेयमिति । 'नद्यादिभ्यो ढक्'। पौरत्येति । दक्षिणापश्चात्पुरसस्स्यक् । येऽसम्यमैक्षन्त विषद्रुभ्यः कातीन्तिकाः पुत्र्यमुकर्मभाग्भ्यः । दशद्विपादोरगतार्यमाहुस्ते त्वानुरज्यन्मनसः सुपानम् ॥ ३३ ॥ ये काान्तिका देवज्ञाः पृष्टा अस्मभ्यमक्षन्त अस्माफ शुभाशुभं पर्यालोचितवन्तः । ते वो सुपानं अकृच्छ्रेण रक्षणीयमाहुः । विषद्रुहृद्भयः विपादनशीलं हृदयं येषाम् ।

·काव्यमाला। पुण्यसुकर्मभाग्भ्यः पुत्रनिमित्तं सुकर्म भजद्भयः । दशद्विपादोरगतार्थमनुरज्यन्मनसः स्व- यमेवानुरागं दधद् मनो येषाम् ॥-अस्मभ्यमिति । 'राधीक्ष्योयस्य विप्रश्नः' इति संप्र- दानसंज्ञा । कान्तिका इति । कृतान्तो दैवम् । तद्वेद' इति ठक् । उरगेति । उरसा गच्यतीति 'गमेई:' । 'उरसो लोपश्च' । अनुरज्यदिति । 'कुषिरजोः प्राचां स्यन्परस्मैपदं चकर्मकर्तरि । पुत्र्येति । 'पुत्राच्छ च' इति यत् । सुकर्मभाग्भ्य इति । भजो विः ॥ अथानुरागस्यविह्वलाभ्यां ताभ्यां प्रतिश्रुत्य तथेति वाञ्छाम् । स्सन्त्वेव सौहार्दभरेण देवस्तावूचिवानञ्चितमुग्धहासः ॥ ३४ ।। अथ देवो वाञ्छां तथा इति ताभ्यां प्रतिश्रुत्य सौहार्दभरेण सन्ता इव तौ उचिवान् उक्तवान् । अनुरागस्यदविह्वलाभ्यां स्यदो वेगः । अञ्चितमुग्धहाँसः ।अञ्चितः पूजितः।- ताभ्यामिति 'प्रत्याङ्भ्यां श्रुवः पूर्वस्य कर्ता' इति संप्रदानसंज्ञा । अनुरागेति । 'भावे' पञ् । 'घनि च भावकरणयोः' इति लोपः । स्वदेति । स्यन्देपनि नलोपो वृद्धसभावश्च निपात्यते । 'स्यदो जवे'।] अञ्चितेति । 'नाञ्चेः पूजायाम्' इति नलोपाभावः । स्थन्लेति। 'कि स्कन्दिस्यन्दोः' इति नलोपाभावः ॥ प्राच्येऽपि वामङ्ग भवोभयस्मिन्सुतोऽभवं दिव्यवपुः प्रसद्भुः। तत्रत्यमुन्मीलयितुं मयेदं वृत्तं सुखं ह्यस्त्यमिवापि रूपम् ॥ ३५ ॥ अह, अहं वां युवयोः [प्राच्यै] प्राग्भवे भवोभयस्मिन् जन्मद्वयेऽपि मुतोऽभवम् । दिव्यवपुः दिविभवम् । प्रसगुः प्रसादशीलः । तत्रत्वं तत्र भवं वृत्तं वस्त्वमिव गतदिव- सजातमिव सुखमुन्मीलयितु मया इदं रूपं आपि प्राप्तम् ॥-दिव्यमाच्येति । 'शुप्रागपा• गुदमवीचो यत्' । तत्र त्य] मिति । 'अव्ययात्य' । 'अमेहक्कतसित्रेभ्यस्यविधिर्यो- ऽव्ययात्स्मृतः । [निनिर्यो ध्रुवगत्योश्च प्रवेशो नियमे तथा ॥] ह्यस्स्यमिति । 'ऐपमो. घःश्वसोऽन्यतरस्याम्' इति त्यप् ॥ भन्यै [प]रिक्रीतमुपाददानं वपुः शिशूनामुचितं पिता तम् । तत्प्रेरितात्मा नवराङ्कवत्वपर्यसिकाया नगृहे कराभ्याम् ॥ ३६ ॥ पिता तं नवराइवत्वपर्यत्रिकायाः कराभ्यां अगृहे । राङ्कवी रडुसंवन्धिनी । शिशू- मामुचितं वपुरुपाददानम् । भक्त्यै भक्या परिक्रीतम् । तत्प्रेरितात्मा अन्तर्यामिणा तेन प्रेरितबुद्धिः।-भक्त्यै इति । 'परिक्रयणे संप्रदानमन्यतरस्पाम्' इति वा सप्रदानसंज्ञा । कराभ्यामिति । 'साधकतम करणम्' इति करणसंज्ञायां 'कर्टकरणयोस्तृतीया' इति त. वीया । राकवेति । 'रङ्कोरमनुष्येऽण्च' । आढ्यंभविष्णुः प्रमदेन गच्छन्पथा प्रियंभावुकतां गतेन । स नन्दगोष्ठाय ददर्श मार्गे दीव्यन्तमूर्मीन्यमुनाप्रवाहम् ॥ ३७ ॥ नन्दगोष्टाय पया गच्छन् स मार्गे यमुनाप्रवाहं ददर्श । प्रमदैन आन्यभविष्णुः अः .

·वासुदेव विजयम् । नान्यः समृद्धो भूतः । प्रियंभावुकतां गतेन प्रियतां प्राप्तेन । उनि दीव्यन्तम्माभिः क्रीडन्तम् ॥-उर्मीनिवि । 'दिवः कर्म च' इति कर्मसंज्ञा । मार्ग इति । 'आधारोऽधि- करणम्' इत्यधिकरणसंज्ञायां 'सप्तम्यधिकरणे.च'! आध्यमविष्णुरिति । प्रियंभावुकतेति । 'कतारे भुवः विष्णुव्खुकत्री' आन्यादिपूपपदेषु । गोष्ठायेति । गावस्तिष्टन्यस्मिनिति 'घनर्थे कविधानम् इति कः । 'अम्बाम्बगोभूमि' इति पत्तम् ॥ अध्यास्त यं नक्रकुलं स्थवीयो द्विपोऽप्यमक्त्वा न यमुत्ततार । नमस्टगूमिस्त्रितरीपतोऽस्य हरेर्दधस्यैकपदीमदासः ॥ ३८ ॥ स यमुनाप्रवाहस्तितरीपतस्तरितुमिच्छतोऽस्य वसुदेवत्यैकपदी मार्गमदात् । नभःस्पृ. गर्मिः । हरेर्दधस्य हरिं दधतः । ये स्थवीयः स्थूलतरं नकुलमध्यस्तावर्तत । य द्वि. पोऽपि अमत्ता नोत्ततार ॥-यमिति । 'अधिशीट्स्यासां कर्म' इत्याधारस्य कर्म• संज्ञा । नभस्टगिति । 'स्पृशोऽनुदके किन्' । अमङ्केति । 'जान्तनशां विभाषा' इति वा नलोपाभावः । द्विप इति द्वाभ्यां करेणास्येन च पिवतीति । 'सुपि' इति योग- विभागात् कः॥ तावजनित्वा ब्रजनाथपत्न्या. मनो जनस्याभिनिविश्य देव्या । अमानि निद्राच्छलतोऽर्थबोधः शक्त्या हरेः प्रागशिपद्यथा सः ॥३९॥ तावत होः शक्त्या देव्या मायया नजनाथपल्या जनित्ला निद्राच्छलतो जनस मनो अभिनिविदयार्थयोघो विषयज्ञानं अभाजि उमः । स हारेर्यथा प्रागशिपत् नियुक्तवान् ।।- मन इति । 'अभिनिविशश्च' इति कर्मसंज्ञा । अभाजीति। मजेश्व चिंणि इति वा नलोपः । 'अमजि' इति वा पाठः । अशिषत् । 'सतिशास्त्यतिभ्यश्च' इत्यङ्। 'शास इहलोः' इति इलम् । “शासिवसिघसीनाम्' इति पलम् ॥ जहि द्विषो वत्सक शाधि लोकानित्यात्मनाशंसुरथात्मजं खम् । शौरियशोदाशयने न्यधात्तामादत्त चोत्तानशयां कुमारीम् ॥ ४० ॥ अथ शौरिः स्वमात्मजं यशोदाशयने न्यधात् । तामुत्तानशयामुत्तानत्वेन शयानां कुमा- रीमादत्त च । हे वत्सक, द्विषो जहि वध्याः, लोकान् शाधि इति आत्मना आशंसु- रिच्छुः ॥–शाधीति । 'शा हो' इति शासः शादेशः । 'असिवदत्राभात्' इति शामा- वस्सासिद्धत्वात् 'हुशल्भ्यो हेधिः'जहीति 'इन्तेजः' इति हीजादेशः । उत्तानशयामिति । 'उत्तानादिप्पसंख्यानम्' इत्यच् । 'पुंवत्कर्मधारय-' इति पुंवत्त्वम् ॥ गत्वा दधृधाम ततः स्वपल्या निधाय पल्यङ्कतले शिशुं ताम् । विरत्य कृत्यान्निगलाषिताभिः सुखी स तत्पूर्ववदन्ववात्सीत् ॥ ४१ ।। स ततो धाम स्वगृहं गत्वा स्वपल्याः पल्यङ्कतले तां शिशुं निधाय कृत्यात् विरत्य चिरतो भूत्वा पूर्ववत् तद्धामान्ववात्सीत् । दधृक् प्रगल्भः । निगलार्पितादिः । मुखी स्त-

·११०
काव्यमाला।
स्थचित्तः ॥ तदिति । 'उपान्वध्यावसः' इति कर्मसंज्ञा । दधृगिति । 'कत्विग्दधृक्सगु-
ष्णियचयुजिकुश्चां च' इति किन्प्रत्ययान्तो निपातितः । गत्वेति । 'अनुदात्तोपदेशवन-
तितनोत्यादीनामनुनासिकलोपो झलि छिते' इति नलोपः । अनुस्वारोत्तमा अनुनासिका
इति प्रातिशाख्ये । अनुदात्तोपदेशा अनुनासिकान्ता यमिरमिनमिगमिहनिमन्यतयः । वि.
रत्येति । 'वा ल्यपि' इति मलोपः । मान्तानां विकल्पेन अन्येषां नित्यम् ॥
स्वरेण पुर्यन्तगताथ वाला सा तादृशेनातितरामरोदीत् ।
खापेन काष्ठैः सदृशः शयानः स यादृशावुद्ध्यत रक्षिवर्गः ॥ ४२ ॥
अथ सा वाला तादृशेन स्वरेण अतितरां अरोदीत् । यादृशा स रक्षिवर्गोऽबुझ्यत ।
पुर्यन्तगता पुर्यन्तं गच्छता स्वरेण । स्वापेन निद्रया काछैः सदृशः शयानः ॥--तादृशे.
नेति । 'स्यदादिषु दृशोऽनालोचने कञ्च' इति कञ् । यादृशेति । कञ्चति चकारात किन् ।
सदृश इति । 'समानान्ययोश्चेति वक्तव्यम्' इति कञ् । 'दग्दशवतुषु' इति समानस्य
सादेशः । तादृशादयो दिशब्दाः । पुर्यन्तगता इति । 'गमः क्वौ' 'गमादीनामिति वक्त
व्यम्' इति मलोपे तुक् ।।
नालोकयत्किंचन नाशृणोद्वा न चावदकिचन कंचनावपि ।
जातत्वराभीतिरुपेत्य कंसं प्रावूबुधत्स प्रसवं भगिन्याः ॥ ४३ ।।
स रक्षिवर्गः किंचन वस्तु नालोकयत् नाशृणोत् वा, कंचनावपि किंचन नादवत् , जा-
तत्वराभीति: उपेत्य कंसं भगिन्याः प्रसव प्राबुधत् निवेदयामास ॥-प्रसवमिति ।
'कर्तुरीप्सिततम कर्म' इति कर्मसंज्ञायां 'कर्मणि द्वितीया' । किंचनेति । 'तथायुक्त चानी-'
प्सितम्' इति कर्मसंज्ञा । कंचनेति । 'अकथितं ' इति कर्मसंज्ञा । कंसमिति । गति-
बुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणि कर्ता स णौ' इति कर्मसज्ञा । जातति । 'जन-
सनखना सन्झलोः' इत्याकारादेशः ॥
माजायमानेन भयेन नभ्राडतायताथो सहसोत्थितश्च ।
मित्र गादीनवभावप्रकम्पः कंसः समानच जवादरिष्टम् ॥ ४४ ॥
अयो कंसो जाजायमानेन भृशं जायमानेन भयेन नभ्राट् शोभारहितः अतायत अकारि।
सहसा उस्थितश्च जवादरिष्टं सूतिकागृई समाभ्रत् गतबाथ । मित्रधृक् । मित्रेभ्यो द्रुह्यति
इति । आदीनवभाक् आदीनवः क्लेशः प्रकम्पः ॥-मित्रभुगिति । 'सरसूद्विपद्रुदयुज.
विदभिदच्छिदजिनीराजामुपसर्गेऽपि विप्' इति विप् । आदीनवभागिति । भजो ण्विः'।
जाजायमानेति । यड् । 'ये विभाषा' इत्याकारः । 'जजन्यमानेन' इति वा पाठः ।
अतायतेति यङ् । 'तनोतेर्यकि' इति वा आकारः । 'अतन्यत' इति वा पाठः ॥
कुमारजीवादमवेक्ष्य कसं कव्यात्सदृक्ष तरसाजिहानम् ।
सा देवकी संपरिपस्वजेऽनां प्रलापिनी चातितरामरोदत् ॥ ४५ ॥

·वासुदेवविजयम् । . सा देवकी तरसा आजिहानमागच्छन्तं कंसमवेक्ष्याजां कन्यारूपां महामायां संपरिष- स्वजे दृढं परिरब्धवती, अतितरां अरोदछ । कुमारजीवादं जीवमत्तीति । ऋव्यात्सदृक्षं राक्षसतुल्यम् । प्रलापिनी प्रलपनीलापरिपस्वज इति । प्रादयः' 'उपसर्गाः क्रियायोगे' इत्युपसर्गसना । 'उपसर्गात्सुनोतिसुवतिस्यतिस्तौतिस्तोभतिस्थासेनयसेलिचसजस्व. जाम्' इति पत्तम् । अवक्ष्यति । 'गतिश्च' इति गतिसंज्ञायां 'कुगतिप्रादयः' इति समा- सः । जीवादमिति । 'अदोऽनने' इति विट् । कव्यादिति । 'क्रव्ये च' इति विट् । सह- क्षमिति । 'कसश्च वक्तन्यः' इति क्सः। 'दृक्षे चेति वक्तव्यम्' इति समान्यस्व सभावः ।। सुकर्मणः माविबुधान्हविर्दुघास्तथार्जुनीर्गाः स निहन्ति सत्कपम् । अनान्नसुत्रामककाद्धितापदं न लालपा सा तमचीकरत्कृपाम् ॥ ४६॥ सा लालपा भृशा()तं कसं कृपां नाचीकरत् कारयामास। सत्कर्ष सतः कपयति पी- यति इति । अनानसुत्रामककावितापदं आना अनं उधारः सुत्रामा प्रामणीः श्रेप्टो येषां मुत्रामका देवास्तैः काहिता आपद्यत्व । सु कर्मणः क्ष्माविबुधान् , तथा हविघा अर्जुनीगीश्च, निहन्ति स्म इतवान् । शोभनं कुर्वन्तीति सुकर्माणः । हविहन्तीति इवि- घाः ।।-तमिति । 'हकोरन्यतरस्याम् इति वा कर्मसंज्ञा । य इति । 'स्वतन्त्रः कर्ता' इति कर्तसंज्ञा । तिडाभिहितत्वात् तृतीयाभावः । लालपैति । 'तत्प्रयोजको हेतुश्च' इति हेतुसंज्ञा कर्टसज्ञा च । हेतुत्वाग्गिचो निमित्तं कर्तृत्वाच तिड्प्रत्ययः । नेति । 'प्राणीश्वरान्नि- पाता:' इत्यधिकृत्य 'चादयोऽसले' इति निपातसंज्ञा । 'स्वरादिनिपातमव्ययम्' 'अव्यया- दाप्सुपः' इति सुपो लुक्।हविर्दुघा इति । 'दुइः कन्यश्च' इति का । धकारश्चान्तादेशः । सुत्रामेति । 'त्रैट् पालने' । 'आतो मनिन्कनिन्वनिपश्च' इति मनिन् । सुकर्मण इति । 'अन्वेभ्योऽपि दृश्यन्ते' इति मनिन् । सत्कपमिति । किच' इति क्विम् । सुत्रामकेति । 'स एषां प्रामणीः' इति कन् । शूत्कुर्वता तीत्रमसाधुकारिणा कंसेन सा रोपमयातुरीसता । दीनामसत्कृत्य सहोदरां हठादग्राहि कन्या जगतामलंकृतिः ॥ ४७ ॥ कंसेन सहोदरां देवकीमतत्कृत्यानादृत्य सा कन्या हठादग्राहि । तीवं शूकुर्वता । असाधुकारिणा। रोपभयातुरीसता(१) रोपभयातुरीमत्रता । दीनाम् । जगतामलंकृतिः ॥- आतुरीसतेति । 'अभूततद्भावे' इति चिः-। 'उर्यादिच्चिदाश्च' इति गतिसंज्ञा । शकुर्वते- ति । 'अनुकरणं चानितिपरम्' इति गतिसंज्ञा । असत्कृत्येति । 'आदरानादरयोः सद. सती' इति गतिसंज्ञा । अलंकृतिरिति । 'भूपणेऽलम्' इति गतिसंज्ञा । असाधुकारिगेति । 'सुप्यजाती निनिस्ताच्छील्ये' इति णिनिः । सहोदरामिति । सहशन्दोऽत्र समानार्थे । इमां मृदित्वा सुहृदां पुरस्कृतस्तेभ्यः कणेहत्य ददान ईप्सितम् । अनस्तमित्यार्दयितालि सुत्वनलामित्यदः कृत्य निरास सोऽश्मनि ॥४८॥ अकृत्य कर्तव्याकर्तव्यं निश्चित्य वाममनि निरास विक्षेप।इमा मृदित्ता संचूर्ण ।, ·११२ काव्यमाला। । [अनस्तमित्य] मृतिमप्राप्य सुत्वनो यागसंबन्धिनानं कृतवतो यज्वनोऽर्दयितास्मि पीडयिष्या- मि । सुहृदां पुरस्कृतः पूजितः । तेभ्य ईप्सितं वस्तु कणेहत्य श्रद्धां प्रतिदत्य ददानः।- [कणहत्येति । 'कणेमनसी श्रद्धाप्रतीपाते' इति गतिसज्ञा । पुरस्कृत इति । 'पुरोऽव्ययम्' इति गतिसंज्ञा । अनस्तमित्यति । 'अस्तं च' इति गतिसंज्ञा । अदाकृत्येति । 'अदोऽनुप- देशे' इति गतिसंज्ञा । सुत्वन इति । 'सुयजोवनिप्' । सुरवैरिवनानि भष्टुरेनामनुजां वाल्यतिरोहितानुभावाम् । स तिरस्कृतभीः प्रमोदभूम्ना क्षिपमाणः स विभाति सिंहनादी ॥४९॥ एनो क्षिपमाणो विभाति स्म । सुरवैरिवनानि भष्टुरनुजाम्. बाल्यतिरोहितानुभावाम् । प्रमोदभूना तिरस्कृतभीः सिंहनादी सिंहवनदन्॥-तिरोहितैति । 'विरोऽन्तर्षी' इति गतिसंज्ञा । तिरस्कृतेति । 'विभाषा कृत्रि' इति वा गतिसना । सिंहनादीति । 'कर्तर्यु- पमाने' इति णिनिः । अनुजामिति।] अनुपश्चाजायते इति 'अन्येष्वपि दृश्यते' इति हः । भटुरिति । 'आर्धधातुके' इत्यधिकृत्य 'भ्रस्जो रोपधयो रमन्यतरस्याम्' इति रेफौपधयो रमादेशः ॥ अने ततो निजचिकीर्षितमालुनानां सब्रह्मचारिमहसं नवमेघभायाः । तां ब्रह्मवादिविमलात्मगुहैकसिंही साक्षाचकार सहसा सह तां स कंसः ॥ १० ॥ ततः स कसः सहसा तामभ्रे आकाशे साक्षाचकार दृष्टवान् । निजविकीर्षितमालु. नानां छिन्दन्ती नंवमेधभायाः सब्रह्मचारिमहसं श्यामवर्णाम् । ब्रह्मवादिविमलारमगुहेक- सिंही ब्रह्मवादिनामपूर्णमन्यता भिनवेद्यप्रधाशुभाशुभकर्मवासनालक्षणमलनयरहित आत्मा पुद्धिरैव गुहा तत्राद्वितीयतया स्फुरन्ती सह तां हसेन हासेन सह वर्तमानाम् ॥--सा- क्षाचकारेति । 'साक्षात्मभृतीनि च' इति गतिसंज्ञा । ब्रह्मवादीति । प्राणि(३) वदतीति णिनिः । ब्रह्मचारीति । 'नते' इति णिनिः । चिकीर्पितमिति । सनोऽकारस्य 'अतो लोपः' इत्यकारस्य लोपः । सिंहीमिति । जातिलक्षणो डीम् ॥ आत्तायुधाहितजनैः सह संयतित्री शनोमनोरथशतान्यथ वेभिदित्री। आकाशचारिवनिताभिरुपास्यमाना साह ल तन्मनसिकृत्य महान्तमर्थम् ॥ ११ ॥ भासा महान्तमर्थ मनसिकृत्य निश्चित्य तमाह स्म । अहितजनः सह संयतित्री यो. दुमिच्यन्वी व भासागुधा शपोः सस्य मनोरथाततानि पेभिदिनी भू भेत्री ।भाका- ·काव्यमाला। - रवि प्रहासे मध्यमांत्तमयोः प्राप्तयोस्तममध्यमा विधीयते । बुदे इति । अस्मद्युत्तमः इत्युत्तमपुरुषः । हनिष्यतीति । ये प्रथमः' इति प्रथमपुरुषः ।। ग्रामेयकर्नागरकश्च सैकनिरीक्ष्यमाणा सह राजकीयैः । कमन्दिवन्या प्रकथय्य सर्व विरोदधेऽनु स्तनयित्नुपद्याम् ॥ ५५ ॥ सा देवी एवं प्रकथष्य स्तनयित्नुपयां मेधमार्गमनु तिरोदधे । राजकीयः राजन्धिाभ- प्रमिएकप्रीमभवनांगरकः प्रचाणनंगामवेच लोकनिरीक्ष्यमाणा कर्मन्दिन्या कर्म- न्दपोत विक्षसूत्रमध्यायिनः कर्मन्दिनः ॥--[फमन्दीति । 'कर्मन्दकशावादिनिः'। मनु स्तनपिनुपयामिति । स्तन गदी देवाद' चुरादिः । औणादिक इलुन् । 'अपाम- न्ताल्वाल्विष्णुः इति यदिशः । पादाय हिता पद्या । शरीरावयवायत्' । 'पद्य- त्यतदर्थे' इति पदावः । [अन्विति । कर्मप्रवचनीयाः' 'अनुर्लक्षणे इति कर्मप्रवचनीय- संग। कर्मप्रवचनीययुक्त द्वितीया' । प्रायव्येति । कथयतेल्यप् । त्यपि लघुपूर्वात इति शेरपादेशः । प्रायकरिति । 'कादिभ्यो टक। नागरकैरिति । 'नगराकन्सन- प्रावीण्ययोः' इति वुश् । राजकीयरिति । 'राक थ' इति छः । कथान्तादेशः । व्यामोहमन्ववसितेन हृदा नृपोऽपि प्रक्षीय सोऽसितधियौ निगलाद्विमोक्षम् । प्रापय्य शौरिमथ तां भगिनी च वाक्यै- रक्षीणसहिदमपेतशुवावतानीत् ॥ १६ ॥ अप स नृपोऽपि हृदा प्रक्षीय क्षीणचित्तो भूत्वा अक्षीणतीहद शीरि ता भगिनी च निगलात विमोक्ष प्रापय्य वाथरपेत चावतानीत् । व्यामोई अनु व्यामोइन अवमितेन संपद्धन । अक्षितधियो अदीनमनसी । अन्विति । 'सतीया' इति कर्मप्रवचनीयसहा । तयोगे द्वितीया 1 प्रापथ्येति । "विभाषापः' इति गेापादेशः । प्रक्षीपेति । 'क्षियः' इति व्यपि दीपः । अक्षीणेति । कर्तरि "निष्टायामम्पदः इति दीर्घः । अक्षितेति । कतरि निष्ठा । 'वामोदन्ययोः' इति वा दीर्घः । असत्कृतवृत्रहाभिपनः मुकता सोममुतामासोदसौख्यः । गृहमेत्य स भागिनेयघाती द्रुतमाजूहकदात्मनः सहायान् ॥ १७ ॥ स गृहमेत्य दुतमात्मनः सहाशन आजवर आह्वाययामास 1 अककृतहाभिः छतेन्द्रसरिभवः । मुकतो सोमसा सोमं गुतवता सोमयाजिनामसोसीयोऽसोडतस. पः॥गियधावीति । 'कर्मगि हनः' इति मिनिः । 'पुत्सितप्रहम कदव्यम् । प्रहेति। नभूगापेषु किन्नमवामिति । 'सुभशपमध्यपुश्या प्रा' इति किम् । सोमसुना मिति सभ गुभ.' इति कि । आवदिति । गनिन् । 'हः संप्रमाणन इन ·वासुदेवविजयम् । . सन्परेणी च संप्रसारणम् ।संप्रसारणस्य बलीयस्त्वात् 'शाासाहाव्यावेपां युद्ध' इति प्रा- गेव युङ् न भवति ॥ अघपूतनावकमुखा बलिनः परिवादिनः सततमग्निचिताम् । नितरामपारिमुखिकेन नृणामधिपेन तेऽथ सदकारिपत ॥ १८ ॥ अब अघपूतनावकमुखास्ते नृणामधिपेन नितरां सदकारिपत सत्कृताः । बलिनः । अ- निचितामग्नि चितवतां सततं परिवादिनोऽपवादशीला: अपारिमुखिकेन सौमुख्यवता।।- अनिचितामिति । 'अनी चैः' इति क्विम् । सदकारिपतेति । कुत्रः कर्मणि लुडि स्पसिच- सीयुट्तासिषु भावकर्मणोरुपदेशेऽज्झनग्रहदृशां वा चिवदिट् च' इबुपदेशेऽजन्तत्वा- चिवद्भाव इहागमश्च । 'चित्रमृद्धिथुक्च हन्तेश्च घतं दीर्घश्चोक्तो यो मितां वा चिणीति । इट्चातिद्धस्तैन मे ल्युप्यते गिनित्यश्चार्य वानमित्तो विघाती ॥' इति चिण्भावयोजनम् ।। सुभृशमुपदिदीये मृत्युभीत्या मदीयं हृदयमनु च यः सं वीर्यतोऽमस्त विश्वम् । खजनमपरिमेयक्रौर्यमोजायमान नृपतिरथ स पश्यन्त्रण्यगादीलाणेयम् ॥ ५९॥ अथ नृपतिः स्वजनं पश्यन् आलोकनेन संभावयन् प्रण्यगादीत् उक्तवान् । मदीयं ह. दयं मृत्युभीत्या सुभृशमुपदिदीये क्षीणमभूत् । यश्च विश्वं वीर्यतः स्वमनु आत्मनो हीनम- मंत्त । अपरिमेयमौर्यम् । ओजायमानमोजस्विनं भवन्तम्।प्रणेयं वश्यम् ।।-[ओजायमा- नमिति। 'ओजसोऽप्सरसोनित्यम्' इति क्यडि सलोपः।अन्विति । 'हीने' इति कर्मप्रवच- नीयसज्ञा । उपदिदीये इति । 'दीड् क्षये' । 'दीडो युद्धचि चिति' इति युहागमः । परि- मेति । 'माङ् माने' । 'अवो यत्'।'ईद्यति' इत्याकारस्कारः। प्रण्यगादीदिति । अड्- व्यवायेऽपि नैर्गदादिषु णत्वमिष्यते ।। सर्वोऽपि यानुप गुणैर्जगतीह तेषां न स्थीयते नहि मया जननाद्वशे वः । तेभ्यब्ध युप्मदप मे सुहृदोऽनुकार्य नैवास्ति वर्तनमभि स्थ च मां सहार्दाः ॥ ६ ॥ हे सुहृदः, इह जगति सर्वोऽपि जनो गुणैर्यानुप हीनो भवति मया तेषां वो वशेऽधी- नले आ जननात् जननमारभ्य नहि न स्थीयते । अपि तु स्थीयत . एव । तेभ्यो गुप्मत् अप तान् युष्मान् वर्जयित्वा मे अनुकार्य कार्य कार्ये वर्तनं च नैवास्ति । माममि रक्ष- णीकृत्य सहार्दाः सम्नेहाः स्य भवथ च ।।-उपेति । 'उपोऽधिक च' इति चकाराद्धीने कर्मप्रवचनीयसंज्ञा । अपेति । 'अपपरी वर्जन' इति कर्मप्रवचनीयसंज्ञायां 'पञ्चम्यपाप- रिभिः' इति तयुक्त पश्चमी । आ जननादिति । 'आइमर्यादावचने' इति कर्मवचनी- ·काव्यमाला। - यसंज्ञा । अभीति । 'अभिरमागे' इति कर्मप्रवचनीयसंज्ञा । स्थीयते इति । 'घुमास्थागा. पाजदातिसां हलि' इति इलादौ हित्यकारस्पेकारः ।। क्षीवा ये चारण्यकाः पा(पर्वतीया दुर्देशस्थाः सन्ति सामुद्रका वा। यौप्माकीणेनैव वीर्येण सर्वेऽप्यास्साकत्वं प्रापितास्तेऽक्लिशित्वा ॥३१॥ ते सर्वेऽपि योप्माकोणेन युध्मत्संवन्धिना वीर्येण अक्लिशिला अनायासेन [आस्मा- कलं] अस्मदीयत्वं प्रापिताः । के । ये आरण्यका अरण्ये भवाः । पा(पर्वतीयाः पर्वते भवाः । दुर्देशस्था यवनादयः । ये वा सामुद्रकाः समुद्रे भवाः सन्ति ते क्षीया वीर्यादिना मत्ताः॥-सामुद्रका इति।'धूमादिभ्यश्च' इति कुञ्। समुद्रामावि मनुष्ये च बुनिष्यते। भारण्यका इति । 'अरम्यान्मनुष्ये' । 'पथ्यध्यायन्यायविहारमनुष्यहस्तिध्विति वक्तव्यम्' इति वुन् । शैषिकः । पा(पार्वतीया इति 'पर्वताच' [इति छः । योधमाकीजेनेति । 'युष्मदस्मदोरन्यतरस्यां सच' इति खन् । 'तस्मिन्नणि युष्माकास्माको' इति युष्माका- देशः । आस्माकैति । अन्यतरस्यां ग्रहणादण् । तस्मिन्नस्माकादेशः । दुर्देशस्था इति । 'आतो लोप इटि च' इत्याकारलोपः । क्षीया इति । 'अनुपसर्गात्फुल्लक्षीकशोल्लाघाः' इति निपातितः। स्थेयात्स्वामी शकतः प्रत्यशद्रुः प्रम्लेयासुश्वास्य सर्वोपसर्गाः । प्रग्लायासुः शनवश्चेति मां प्रत्याशंसध्वे गृक्षवो यूयमेव ॥ १२ ॥ य्यमेव मा प्रति लक्षणीकृत्य इति आशंसध्वे इच्छय । गृभव इच्छाधर्माणः । कथम् । अस्माकं स्वामी अशगुरनवसनः शक्रतः प्रति शक्रस प्रतिनिधिः सन् स्यात् । अस्य सवा- पसर्गाः सर्वोपद्वाः प्रम्तेयासुः म्लाना भूयासुध । शत्रवः पग्लायासुः ग्लामाः सन्तु च ॥ प्रवीति । 'प्रतिः प्रतिनिधिप्रतिदानयोः' इति कर्मप्रवचनीयसंज्ञा । 'प्रतिनिधिप्रतिदाने च यस्मात्' इति तद्योगे पञ्चमी । 'प्रतियोगे पचम्यास्तसिः' । स्थैयादिति । 'एलिहि' इति घुमास्थादीनामेकारः । मम्लयासुरिति । प्रग्लायामुरिति । 'वान्यस्य सयोगादेः' इति वा एत्वम् । स्वामीति । 'स्वामिभग्दर्ये' इति निपातितः ॥ कुतोऽध्युपेयाद्विपदीदृशानित्येतां धियं तावदतो विहाय । मृत्यु विहन्तुं मम यस्यत ल.प्राप्तामिमां यस्थत यस्यतेति ॥१३॥ अतो य्यमीदृशान् कुतः केन प्रकारेण विपत् अध्युपेयात् प्रामुयात् इत्येतां पियं ताव- विहाय मम प्राप्तामासमलेन श्रुतामिमां मृत्यु विदन्तु यस्यत यस्यतेति यस्यत स्म भृवं पर्न फुरत ॥-अधीति । अधिपरी अनर्थको' इति कर्मप्रवचनीयसंता । पालव्यतिरेके. पार्थस्थाननिधानात् संज्ञायाः प्रयोजनं स्वयम् । विहायेति । 'न ल्यपि' इति घुमा- स्थादीनामितामा पस्यत् स्मेति । 'अधीटे च' इति स्मे सोट् ।।

·वासुदेवविजयम् । अतिसकतयैव मामकीने हितकृत्ये मम सा हि भागिनेयी । भुवि सुस्थमुपादिशद्रिपुं मे वितथाभूदशरीरिणी तु वाणी ॥ ६ ॥ सा मम भागिनेयी स्वसुरफ्त्यं मामकीने हितकृत्येऽतिसक्ततयैव मे रिपुं भुवि सुस्य. मुपादिशत् । अशरीरिणी तु वाणी तु वितथा असत्या अभूत् ॥-सुस्थमिति । 'सुः पूजा- याम्' इति कर्मप्रवचनीयसंज्ञा । अतिसक्ततयेति । 'अतिरतिक्रमणे च' इति चकारात् पूजायां कर्मप्रवचनीयसंज्ञा । मामकीने इति । खत्रि 'तवकममकावेकवचने' इति अस्म- दो ममकादेशः ॥ प्रणिजगदुरथासुरा नरेन्द्रं नृप किमिदं भवति ह्यधि त्रिलोकी । कमलभवमपि स्वजेत भीतिस्त्वयि रुपिते किमुताल्पकं कृतान्तम् ६५ अथ असुरा नरेन्द्र प्रणिजगदुरुक्तवन्तः । हे नृप, किमिदं वैक्लव्यम् । त्रिलोकी भ- पति अघि हि भवस्वामिकं त्रैलोक्यम् । स्वयि रुपिते कमलभवमपि भीतिः स्वजेत आ. लिह्नितु संभाव्यते । अल्पकं कृतान्तं किमुत ।-अपीति । 'अपि: पदार्थसंभावनान्ववसर्ग- गर्दासमुच्चयेपु' इति संभावनायां कर्मप्रवचनीयसंज्ञा । लिङ्च संभावने । अधीति । 'अ- घिरीवरे' इति कर्मप्रवचनीयसंज्ञा । भवतीति 'यस्मादधिकं यस्य चेश्वरवचनं तत्र सप्त- मी' इति सप्तमी॥ ब्रूमो वयं संप्रति पश्य ताववित्रैदिनैरेव भवन्तमेत्य । निजेन दण्डेन मियापमित्य याचिप्यति खं न स जीवितं किम् ॥६६॥ वयं संप्रति ब्रूमः । पश्य तावत् । स कृतान्तो भिया द्विदिनरेव भवन्तमेत्य निजेन दण्डेनापमित्य प्रहृत्य स्वं जीवितं किं न याचिष्यति । कृतान्तो भवन्तं याचित्ला निजेन दण्डेन भवदधीनं स्वर्जीवितं व्यतिभास्यति व्यतिहरिष्यते ॥-अपमित्येति । 'उदीचां मा- हो व्यतीहारे' इति उत्तरकाले क्ला विधीयते । गतिसमासे 'मयतेरिदमन्यतरस्याम्' इती- लम् ॥ विप्रैः सुराविक्रयिणां विरोपिभिश्चिन्वद्भिरग्नीव्रथचक्रचिन्मुखान् । आहत्यकर्मा यदि सोऽन्यभुव्यभूत्तस्याधिकुर्मः क्षयमञ्जसोप्णकाः ॥१७॥ स कन्यकोत्या द्योतितो विष्णुर्यद्यन्यभुव्यभूत् तर्हि अजसा तस्य क्षयमधिकुर्मः । वि. प्रेराहत्यकर्मा । सुराविक्रयिगां विरोपिभिः रथचऋचिन्मुखान् अग्नीन् चिन्वद्भिरुष्णका उ. प्णमिव शीघ्रं कुर्वन्तः । अधिकुर्मः।-क्षयमिति। विभाषा कृत्रि' इत्यधैर्वा कर्मप्रवचनीय. संज्ञा । कर्मण्येवात्र द्वितीया । रवचचिदिति । 'कर्मण्यान्याख्यायाम्' इति किम् । रथ. चक्रवञ्चीयत इति सपा । 'रथचक्रचितं चिन्वीत भ्रातल्यवान्' इति श्रुतिः । सुराविक- यिणामिति । 'कर्मणीनि विक्रयः' इति इनिः । कुत्सानिमित्तमिह कर्म । उम्मका इति । जीतोष्णाभ्यां कारिणि' इति कन् । अभूदिति । 'लुङ्लङ् लुडुदात्तः ॥ ।

·काव्यमाला। भूतार्थदृश्वन्नथ राजयुध्वनसाभिरेतैः सहकृत्वभिस्ते । न खल्वसाध्यो दिविजोऽपि सोऽजः किमु ऋशीयो मनुजत्वमीतः ६८ अयि भूतार्थदृश्वन परमार्थ दृष्टयन, राजगुध्वन् राज्ञो योधितवन् तैरस्माभिः सहक- त्वभिः सहकृतवद्भिः सहायभूतदिविजोऽपि सोऽजस्तेन खलुअसाध्या, अपि तु मारपितव्य एव । क्रसीयः कृशतरं मनुजलमीतः प्राप्तः । किमु --भूतार्थदश्वनिति । कर्म- प्युपपदे 'दृशेः क्वनि । राजयुध्वनिति । राजनि युधिकृतः । युधिरन्त वितण्यर्थत्वात् स. कर्मकः । युध्यमानं राजानं यदापरः प्रेरयति युध्यस्वेति तदा युधिः प्रयोज्येन सकर्मकः । सहकलभिरिति । 'सहे च' इति क्वनिम्। दिविज इति । 'सप्तम्यां जने:' । 'पावट्- शरकालदिवां जै' इत्यलुक् । अज इति । 'अन्येष्वपि दृश्यते इति डः । ईत इति । १ गती' । 'निष्ठा' इति भूते क्तः ॥ त्वदनुजात्मजा साथवा प्रजा कथमिवैद्वपुस्तादृशं क्षणात् । हृतविभूतयः शाम्बरी सुरा न किमदीदृशन्मेह विश्वसीः ॥ ६९ ॥ अथवा तदनुजारमजा सा.प्रजा कथमिव तादृशं वपुः क्षणादेत प्राप्ता । त्वया हतविभ्. तयः सुराः शाम्बरी मायां तादृशी न किमदीदृशन् अदर्शयन् । इह अस्मिन्नर्थे मा वि. वसी विश्वास कार्षीः ॥-आत्मजेति । 'पञ्चम्यामजाती' इति : । प्रति । 'उपसर्गे च संज्ञायाम्' इति डः । त्वदनुजेति । वामनुजाता त्वदनुजा। अनी कर्मणि' इति दः। अदी- दृशनिति । 'लुद्धि' इति भूते लुट् । ऐदिति । 'अनद्यतने लड्' 'भाइजादीनाम्' इत्या. . दागमः । विश्वसीरिति । 'न माढयोगे' इति अहाटोरभावः ॥ ये यज्वानः शुश्रुवांसः श्रुतीनामाञ्छान्ति सर्वदोपेयिवांसः । तेषां घातः स्याजरद्राह्मणानां घातो विष्णोस्ते यदस्यैकमूर्तिः ॥७॥ ये जरद्राह्मणा यज्वान इटवन्तः श्रुतीनामर्थान् शुश्रुवांसः श्रुतवन्तः, सर्वदा शान्ति मनोजयमुपेयिवांसः माप्तवन्तव, तेषां जरब्राह्मणानां वृद्धानां ब्राह्मणानां घातो विष्णो- पतिः स्यात् । ते अस्य एकमूर्तिः प्रधानशरीरं यता--जादिति । जीर्यतेरटन् । शुशंस इति । 'भाषायां सदवसभुवः' इति लिटः वसुः । उपेयिवांस इति। उपेयिवाननाश्वाननूचान- इति निपातनम् । ब्राह्मणानामिति । ब्रमणोऽपत्यार्थेऽन् । अजाता [लि]टि लोपः। खादित्वा तृणचयमाशितंमवं या निमन्तुं ददति हविः समांसमीनाः । प्रष्ठीहीरवनिप कूलमुद्नास्ता हन्मो गाः परिभविनीः खनंधयीवा ॥ ७१ ॥ दे अवनिप, ता गाध हन्मः । समांसमीनाः प्रसंदं सूयमानाः । प्रष्टीही याल्य एष गामिणाः स्तनधयी अविपासाथ।क्लमुगुनाः फूलं भिन्दती । परिभविनीः भस्मतात्मिा. ।

·वासुदेवविजयम् । करी:याआशितं भवं तृप्तिसाधनभूतं निमन्तुं निरपराधं शणचयं खादिला हविर्ददति ॥- स्तनधयोरिति । 'धेट पाने । 'नाधिकास्तनयोधेियः' इति खश् । धेटष्टिलात् 'टिड्डा- णन्-' इति डीम् । कूलमुद्रुजा इति । रुजो मरे । 'उदि कूले रुजिवहोः' इति खम् । आशितंभवामिति । 'आशिते मुवः करणभावयोः' इति करणे खच् । आशितस्तृप्तो भव- त्यनेनेति । प्रष्ठाहीरिति । पञ्चमै पठे वा वर्ष वदतीति । वहश्च' इति विः । उपधावृद्धिः। प्रष्टवादशब्दात डीए । 'वाह उट् इति वकारस्य संप्रसारणम् । एवेधत्यूठसु' इति उठि पूर्वपरयोऽद्धिः । समांसमीना इति । 'समां समां विजायते' इति खः । द्वैरात्रिका ये शिशवल्यहीना मास्या भुवि द्वसमिकाः समीनाः । तान्पञ्चमास्यानपि च त्रिवर्पान्सर्वान्महन्मोऽद्य तवापदर्थम् ।। ७२ ।। वयमय तव आपदर्थमापन्निवृत्तये तान् सर्वान् शिशून् महन्मः । कान् । भुवि ये वैरा- त्रिका द्वेरात्री भूताः । व्यहीनाः । त्रीण्यहानि भूताः । मास्याः मासं भूताः । द्वसमिकाः दैसमे भूताः । समीनाः समा भूताश्च शिशवः सन्ति वान् । तथा पञ्चमास्यान् पञ्च मा. सान तान्]ि । अपि च त्रिवर्षान् त्रीणि वर्षाणि भूतांश्च ॥-मास्यानिति । 'मासाद्वयसि यसनी' इति यत् । पञ्चमास्यानिति । 'द्विगोर्य' । समीना इति । 'समायाः खः'। द्वैसमिका इति । 'द्विगोर्वा' इति खाभावपक्षे ठञ् । दैरात्रिका इति । 'रात्यहःसंवत्सराच इति ठन् । त्र्यहीना इति । तेनैव खः । त्रिवर्षानिति । 'चित्तवति नित्यम्' इति खठ- ओर्लुक् ॥ न तेऽस्त्यभिज्ञा सहकुष्ठलाधिपं विजेप्यते संयति राजकं भवान् । न वाभिजानासि विकत्थिनः सुरान्यदप्रतिस्तव्भपराक्रमोऽजयः ॥७३॥ ते अभिज्ञा स्मृतिर्नास्ति किम् । भवान् संयति सहकुष्टटाधिपं कुत्सितस्थलाधिपति- सहित तं राजकं राजसमूह विजेप्यते जितवान् । नाभिजानासि वा । विकत्यिनः श्लाघा- सीलान् सुरान् अप्रतिस्तन्धपराक्रमोऽनभिभूतपराक्रमः सन् अजय इति यत् ।।-विजेप्यते इति । 'अभिज्ञावचने लट्' इत्यनद्यतनभूते लट् । अजय इति । 'न यदि' इति लहभा- वे लङ् । कुटलेति । 'विकुशमिपरिभ्यः स्यलम्' इति पत्वम् । अप्रतिस्तन्वेति । 'प्रति. स्तब्धनिस्तब्धी च' इति पत्लाभावो निपात्यते ॥ इदमपि तवाभिज्ञातं यत्क्षणे न] दिशांपती- नपि युधि भवान्मझ्यत्येपां हरिप्यति वा वसु । तितनिपसि यत्कस्त्वं श्वासो निवारयिता ततः परिपरि पर धर्माधर्मावपास वलीयसः ॥ ७४ ॥ इदं तवाभिज्ञातमपि भवान् युधि दिशांपतीन् अपि क्षणेन भक्ष्यति भगवान् । एषां यमु हरिप्यति वा हृतवांश्च । यत् तितनिषसि ततः तस्मात् श्वासः प्राणन् सन् को नि- ·काव्यमाला। वारयिता न कोऽपि । धर्माधर्मी परं केवलं बलीयसः परिपरि अतिबलवन्तं परिहत्य व. तते इत्यपास्य जानीहि ॥-भक्ष्यति । हरिष्यतीति। 'विभाषा साकाई' इति यच्छन्द- सहित केवले चाभिज्ञावचने उपपदे वा लट् । तत इति । 'वारणार्यानामीप्सितः' इत्यपा- दानसज्ञा । श्वास इति । 'श्यायधासुसंस्वतीण्वसावहलिहश्लिषश्वसश्च' इति णः । परि परि इति । 'परेर्वर्जने 'असमासे चेति वक्तव्यम्' इति द्वित्वम् । 'पञ्चम्यपाइपरिभिः'। अया शंभोर्भावयित्वा मृडानी लेभे तस्माद्रावणः प्रागभीष्टम् । आयान्त्यायःशूलिकान्पार्श्वकान्वा संप्रत्यर्था पश्य न न्यायवृत्तान् ||५|| प्राक रावणो विश्रवसोऽपत्यं शंभोरामधं वर्तमानां मृहानी भावयित्वा तस्माद. भीष्टं लेभे । संप्रति आयःशूठिकान् तीक्ष्णोपायेनानिन्विच्छतः पार्श्वकान् वा अनु. जुना उपायेनार्थानन्विच्छतश्च । अर्था आयान्ति । पश्यानतु न्यायवृत्तान्॥-अर्ध्यामिति । 'अर्धाद्यत्' शैषिकः । पार्श्वकानिति । 'पार्श्वनान्विच्छति' इति कन् । आयःशूलिका- निति । 'अयःशूलदण्डाजिनाभ्यां ठकठी' । शंमोरिति । ढप्रकरणे 'मितवादिभ्य उपसं- ख्यानम्' इति डः । 'भू प्राप्तौ आत्मनेपदी।शं कल्याणं भूतवान् लब्धवानिति । रावण इति । 'शिवादिभ्योऽ' इति गणे 'विश्वणरवणी' इति पाठात् विश्रवसो खणादेशः । निग्राहिता. सोऽपि सुधारसान्धो दर्शिप्यते येन पतन्पदोस्ते । जगद्भुनाविक्रमजेन तेऽदः प्रभावभूम्ना परिभाविपीष्ट ॥ ७६ ॥ यः पुरुषस्ते पदोः पतन् न दर्शिष्यते स सुधारसान्धः सुधारसाशनोऽपि निग्राहिता हनिष्यते । भवद्भुजाविक्रमजेन प्रभावभूम्ना अदो जगत् परिभाविषीष्ट परिभ्यताम्॥-वि- कमजेति । 'पञ्चम्यामजातो' इति डः । दशिष्यत इति । 'स्यसिच्' इति चिण्वद्भावः । परिमाविषीटेति । सीयुटि । निमाहितेति । तासौ ।। इत्युक्तवत्यै स सहायतायै प्रीणन्परार्ष्यानि [वसूनि वाग्मी । ददेऽवराानि च राष्ट्रियानि द्वैप्यानि मध्यानि च पार्वतानि ॥ ७७ ॥ स इति उक्तवत्यै सहायतायै सहायस्य समूहाय प्रीणन् तां तोषयितुं वसूनि रत्नानि ददे दत्तवान् । वाग्मी प्रशस्तवाक् । कानि । पराानि उत्तमाळनि अवराानि अधमा- योनि मध्यानि समानि राष्ट्रियानि राष्ट्रे भवानि द्वैप्यानि समुद्रसमीपद्वीपे भवानि पार्वतानि -[पार्वतानि] इति। विभाषामनुष्य इति छाभावपक्षेऽण् । राष्ट्रियाणीति। 'राष्ट्रावारपाराद् घखी' । परार्धानीति । अवराया॑नीति । 'परावराधमोत्तमपूर्वाञ्च' इति यत् । मध्यानीति । मध्यराब्दात् 'अ सांप्रतिके' इत्यप्रत्ययः । द्वैप्यानीति । 'द्वीपादनु- समुद्र य' । वाग्मीति । 'वाचो ग्मिनिः' मवयः ।। देवद्रीचा दोःपटिन्नाम्रदिष्ठानत्यन्तीनांस्तांसथादिश्य वश्यान् । शाश्वद्विष्णोर्घातुकान्भीरुकः सन्स न्यध्यासीत्तन्मयं विश्वमेतत् ॥ ७८ ।। . । पर्वते भवानि च॥- 1 ·,वासुदेवविजयम् । • स तान् तथा आदिश्य शश्वत् विष्णो(रुकः सन् एतत् विश्वं तन्मय विष्णुमयं न्य. ध्यासीत् दृष्टवान् । देवदीचा देवान् प्राप्नुवता दोःपटिना सामर्थ्येन अम्रदिष्ठान् अमृदु- तमान् । अत्यन्तीनान् अत्यर्थ गमनशीलान् । वश्यान् वसंप्राप्तान् । घातुकान् दैत्यहननशी- लान् । अत्यन्तीनानिति । 'अवारपारात्यन्तानुकामं गामी' इति खः । वक्ष्यानिति । 'वशं गतः' इति यत् । भीरुक इति । 'भियः कुकनिति वक्तव्यम्' । 'भालुकः' इति वा पाठः॥ अध्वनीनकथिताननुशृण्वन्नन्दगोपसुतसंभवनन्यान् । उत्सवान्त्रजपदे हरिमर्च(य)अायया स मुमुदे वसुदेवः ॥ ७९ ॥ स वसुदेवो जायया सह मुमुदे । मजपदे अवनीनधितान् नन्दगोपमुतसंभवज- न्यान् तेन जातान् उत्सवान् अनुशृण्वन् हरिमर्च(य)न् पूजयन् ।। -अश्वनीनेति । 'अ- धनो यखी । अनुप्यनिति । 'शु अवणे । अस्मालट् । 'लः परस्मैपदम्' इति पर- स्मैपदसंज्ञा । 'शेषात्कर्तरि परस्मैपदम्' । मुमुद इति । 'तडानावात्मनेपदम्' इत्यात्म. नेपदसंज्ञा । तिइस्त्रीगि त्रीणि प्रथममध्यमोत्तमाः' इति प्रथमपुरुषसंज्ञा । "पे प्रथमः' इति प्रथमपुरुषः । 'तान्येकवचन द्विवचनपहुवचनान्यंकराः' इत्येकवचनसंज्ञा । 'धेकयो- द्विवचनकवचने' इत्येकवचनम् । स इति । 'सुपः' इति वचनसंज्ञा । 'विभतिश्च' इति सुपां तिहां च विभक्तिसहा । 'त्यदादीनामः' इति विभक्तावकारादेशः । जाययेति । 'आरि चापः' इत्येकारः । 'परः संनिकर्षः संहिता' इति संहितासंज्ञायां 'एचोऽयवा- यायः' इत्ययादेशः । वसुदेव इति । 'विरामोऽवसानम्' इत्यवसानसंशयां 'खरवसान. योविसर्जनीयः॥ इति वासुदेवकते वासुदेव विजयकाव्ये पदचन्द्रिकास्यया व्याख्यया समैतस्तृतीयः सर्गः । धातुकाव्यम् । स्मरत हरेमधुरतरं मुरलीनिनदामृतं हि शब्दमयम् । पदयुगलं च भवान्या महिगोमुक्तिनिलयगसिन्याः ॥ गुरुपादान्जससेवानितान्तविमलाशयः । सतीत्व दिशन्ते धानुकासालोचनाः । अप वासुदेवविविरचितस [वामुदाविजयाभिषस] कायरमस्य शेषपरिपूरणारी चिसोषितं प्रतिजानांते- उदाहतं पाणिनिसूत्रमण्डलं प्राग्वानुदेवेन तदूतोऽपरः । उदाहरत्यय वृकोदरोदितान्यातून्कमेणैव हि माधवाश्रयात् ॥ १॥ वामुवेन पार पानिनिस्तमन्दलमुहानन् । अयापरलदूर्घतो धासूनुदाहराते इस ..

·१२२ काव्यमाला। न्वयः । वासुदेवो नाम काला पुरुवननामजन्मा कश्चिद् द्विजन्मा । पापिने: सूत्रानि पानिनिसूत्रानि तेषां मण्डलं सम्हः उदाहृतनुदाहरणः प्रकाशीकृतन् । अपर इ- सौदत्यपरिहाराय नामानुक्तिः । तदूर्वत इति सप्तम्यर्थे ततिः । तय सूत्रोदाहरणस्यो- ध्वमागे धान्नु दाहातीत्यर्थः । अन्योदाहरणकाव्येषु कचिदप्यदृष्टामेदमितीहातिशय प्र. विपादयतिक्रमणेवेति । अयं भावः-अति तावद्दुर्लभप्रयोगापामखिदयातनाम- मैगायकत्रावगमे जिज्ञासूनां महानुपयोगः । इह पुन: ऋमेणवोदाहरणादेतस्मिन् प्रकर- पभागे एलावति योऽवं धातुरिति सम्यगवगम्यमाने श्रोतृजनय कौतुकातिसवः किनु ‘वचाच इति । हिसन्देन च क्रमेवेससानुतलं सूचवतान्यान्यपि गमविभजनादीनि दुपारतराण्यद्भुतान्यत्र भविष्यन्तीति सूचयति ।। ननु धातुपाना बहुत्वात् कोऽयं क. मोऽस्मिन्नाधीयत इत्यत्राह-वृकोदोदितानिति । भीमसेनप्रणीतानित्यर्थः । न च भीमसेनप्रणीतलं प्रनिद्धिमात्रवादप्रामाणिकमिति मन्तव्यन् । 'तस्माद् मीमसेनसा- प्ययमेव पाडगे युक्तः' इति पुरुषकार एवं कपितलात् । ननु भीमसैनपाटसापि मैत्रे: यादिधातुत्तिभेदकृतः मतभेदादिभिः व्याकुटलाद् दुःसाधमुद्दाहरणनित्याराड्याह-- माधवाश्रयादिति । माधवो नाम धातुवृत्तिकारः । तेन तद्रचितो प्रन्यो लक्षणीयः । तपस्याश्रयस्थावलम्बस्य सद्भावादयमुदाहरति । अतो न दुःसाधत्वमिति । किं च ! माधवस्य लक्ष्मीवलनस्य मधुकुलावतीर्णस्य पूर्णब्रह्मणः आश्रयात् सर्वात्मना शरीरकरणात उत्तवेदं क्रियते । अतो न दुःसाधतनिति भावः । अपि च । माधव एवाश्रयः प्रतिपाद्यः । तस्मादेतोरेवेदं क्रियते । अतो माधवविषाकयाकथनचिन्तनाद्यर्थमेव क्रिय माणलात् सदोषमपि सैदाय न भवतीति.मावः । एवं च माधवाश्रयादित्यनेनैवेष्टदेवता- नुस्मरणमपि कृतं वेदितव्यम् । 'कंसहिंसाप्रबन्धायों वीरमत्यादयो रसाः । त्रिमिदिन: कृतं कर्म त्रिमिः सर्गेश्च कथ्यते ॥ अकरयोगो यात्रादिचापच्छेदान्तवेष्टितम् । मनोद्यो- गादिकं सान्तपर्यन्तं च त्र्यहे कृतम् ॥ धातुपाठे च भूवादियान् भवति तत्र च । अगमः प्रथमो भागो यूवाद्यो गणवान् परः ॥ अनयो रगणो भागः प्रथमः सर्ग उच्यते । द्वितीयभागमारभ्य तुदायन्त्रं द्वितीयकै ॥ स्यादितश्रुरायन्तं तृतीयेनोपवर्ण्यते । व्यज्यते गणभेदादिः क्याभेदादिलाञ्छनः । तात्पर्यभेदायोज्यन्ते तुल्यार्या अपिधातवः ।।' भवंमतं काव्यमारभते- स गान्दिनीभूरथ गोकुलैषितं स्पर्धालुधीगाधितकार्यवाधिनम् । द्रक्ष्यन्हरि नाधितलोकनायकं देधे मुद्रास्कुन्दितमन्तरिन्द्रियम् ॥ २ ॥ अय स गान्दिनीहरि दक्षन् अन्तरिन्दियं मुदास्कुन्दितं देधे । अथ श्रीकृष्णान- यनार्थ कंसनियोगानन्तरं स तत्तादृशभगवद्भक्तिशालि गान्दिनीतो भवत्युत्पद्यते इवि गा- न्दिनीभूरकरः। गान्दिनी श्ववल्लभाचा विस्यनिदि भविष्यत्यययस्वानासनभविष्यलाल- ....'भारणीकरणात्' पाठ:. २. 'माश्रिय पाठः, ·धातुकाव्यम् । १२३ परत्वाद् द्रष्टुमारम्भ()इत्यर्थः । भोश्यमाण आचरतीतिवत् । अन्तरिन्द्रियं मनः । तदा- नीमाभ्यन्तरतमे भगवद्रुपे एवात्याविष्टलेन रहिर्मनोवृत्तीनामसत्वायत्वात् अन्तरिन्द्रियत्व: मेव मनसो जातमिति भावः । मुदि संतोपे समुद्रस्थानीये आस्कुन्दितमाप्लुतं नातं निम. ममित्यर्थः । मुदायां स्कुन्दितमिति वा । हटन्तादपि वा टापू स्यात् इत्याकारान्तस्यापि मुदा शब्दस्य सद्भावात् । अथवा मुद्दा हेतुना उन्मुत्य गतं कृतनर्तनमित्यर्थः । यद्वा मुदा का उद्धृतमुन्नमित वर्धितमिति यावत् । कीदृशं हरिं इत्यत्राह---गोकुलैधितं गोकुले प्रदम् । . गोकुलं गोष्ठः । स्पर्धालुधीगाधितकार्यवाधिनं स्पर्धालूनां स्पर्धावतां विधि बुद्धौ गाधितं प्रतिष्ठितं लब्धस्थानमित्यर्थः । लिप्सतं वा कार्य बाधितुं शीलं यस्य तम् । नाघितलो-." कनायकं नाधितलोकस्य उपतृप्तजनस्य नाथकमीशितारं रक्षकमित्यर्थः । नाधितस्य प्रात: वितस्य निजलोकस्य आशीरूपेणानुग्रहितारं वा ॥-गान्दिनीमूरिति । गान्दिन्या भवत्यु- त्पद्यत इति गान्दिनीभूः १भू सत्तायाम् ।उदात्तः परस्मैभापः । अस्मात् 'क्किा च' इति किम् । एधितमिति । २ एध वृद्धौ । एतदादयः कत्थान्ता उदात्ता अनुदात्तेतः । अ. स्मात् 'गत्याकर्मक-'इत्यादिना कर्तरि क्तः । स्पर्धालुरिति । ३ स्पर्ध संघर्षे ।सं. घर्षः पराभिभवेच्छा । पराभिभवस्य धात्वर्थान्तर्भावादकर्मकः । अस्माद् 'गुरोश्व हलः' इ. त्यप्रत्यये स्पर्धा । स्पर्धा लात्यादत्ते मितद्वादित्वाद्दुः। ४ गाधृ प्रतिष्ठालिप्सयोर्मन्थे च। आत्मयापनास्थानलाभश्च प्रतिष्ठा । एकत्र स्थापनं संदर्भो वा मन्यः । संदर्भः शब्दवि.' पयोऽर्थविषयोऽपि । अस्मात् कर्तरि कर्मणि वा क्तः । कार्यपाधिनमिति । ५ वाधु लो- ढने । लोडनं प्रतिघातः । अस्मात् 'सुप्यजाती णिनिः' इति णिनिः । नाधितलोकना-' धकमिति । ६ ना ७ नाथ याच्नोपतापेश्वर्याशी:पु । ऐश्वर्यमाधिपत्यं नियन्तलं च । 'वृति-नन्दि-नाई नकि-नाटि-नाधृ-ना-नृवर्जिताः सर्वे नादयो गोपदेशः' इत्युक्त्या द्वाव- प्यणोपदेशी । आद्यो णोपदेश इत्येके । आद्यात् कर्तरि कर्मणि वा क्तः । द्वितीयाण बुल् । दधे । ८ दध धारणे। लिट् । स्कुन्दितम् ।९ स्कुदि आप्रवणे । आप्रवणमाप्लवनमुमुत्य गमनं वा । उद्धरणं वा । अस्मादिदित्त्वानुमि प्राग्वत् क्तः ॥ यद्यस्य भगवतीयान् प्रेमातिशयः तहिं कथं पूर्वमेव न प्रस्थितवान् इत्यत्राह- प्रश्विन्दिताशं यशसा पुराप्यसौ विवन्दिपुस्तं नतमन्दिनं विभुम् । स्वमन्दिरास्पन्दितुमेव नाशकत्कंसात्परिक्लिन्दितसज्जनानिया ॥ ३ ॥ अपिरुभयत्र योजनीयः । असौ पुरा अपि तं विभुं विवन्दिपुरपि .स्वमन्दिरात् स्प- न्दितुमेव नाशकत् । असावक्रूरः पुरापि पुरैव विवन्दिपुर्वन्दितुमिच्छः । इहापिविरोधे । स्पन्दितुं किंचिदपि चलितुं नाशकत् न शक्तोऽभूत् । कीदृशम् । यशसा प्रश्विन्दिताशं प्र- श्विन्दिताः सम्यग्धवलीकृता आशा दिशो येन तम् । नतभन्दिनं नतान् नमनकर्तृन म- न्दयितुं सुखयितुं कल्याणपतः कर्तुं वा शीतं यस्य तम् । कंसात् भिया । देती उतीया । । १.'लोटने पाठः.

·काव्यमाला + - काशान् । परिक्तिन्दितसजनात्। परिक्लिन्दिताः परिदेविताः सजना येन तस्मात् ॥-प्र. श्विन्दितेति । १० श्विदि श्वेत्ये । णिजन्तात् कर्मणि क्तः । विवन्दिषुरिति । ११ वादि अभिवादनस्तुत्योः । प्रणतिपूर्वकमाशीर्वचनं नतिमात्रं वाभिवादनम् । अस्मात् सनन्तात् 'सनाशंसमिक्ष उः इत्युप्रत्ययः । नतभन्दिनमिति । १२ भदि कल्याणे सुखे च । क. ल्याणं कल्याणवद्भावः । अस्माणिजन्ताण् णिनिः । मन्दिरादिति । १३ मदि स्तुतिमोद- मदस्वनकान्तिगतिः । स्वप्न आलस्यम् । अस्मादधिकरणार्थे 'इपि मदि मुदि-खिदि-श्विदि- भिदिमन्दि' इत्यादिना किरच् । स्पन्दितुमिति । .१४ रुपदि किंचिञ्चलने । तस्मात् 'शक्ष-'इत्यादिना तुमुन् । परिक्लिन्दितेति । १५ क्लिदि परिदेवने । अस्माणिजन्तात कर्मणि क्तः ।। अस्य संतोषातिशयं दर्शयति- मुदा स चेतो दददे चिरं हरौ खादात्सुरैः स्वदितमङ्गलोर्दने । अकूर्दतेवास्य पुरः स्वखूर्दकैर्वनान्तगूर्दी रिपुगोदसूयसौ ॥ ४ ॥ स मुदा चिरं हरौ चेतो दददे। मुदा हेतुना दददे समर्पितवान् । स्वादात् माधुर्यात है- तोः सुरैः स्वर्दितमङ्गलोर्दने स्वदितानि आस्वादितानि महलरूपाण्यूर्दनानि क्रीडनानि यस्य तास्मिन् । मनोलयस्यातिशयमाह- असो अस्य पुरः स्वखूर्दकरकूदतेव । असौ हरिः स्व: खूर्दकैः स्वकीयः क्रीडकैयस्यरित्यर्थः । सहाथै तृतीया । अकूदत क्रीडितवान् । व नान्तगूदी बनान्ते वनमध्ये गूर्दितुं क्रीडितुं शीलं यस्य सः । रिपुगौदसूदी रिपूर्णा गोद क्रीडां सूदितु हिंसितुं शीलं यस्य ॥-मुदा।१६ मुद हर्षे । अस्मात् संपदादि किए । द्- ददे । १७ दद दाने । धारणे च कल्पद्रुमे । अस्मालिटि 'म शसदद-' इत्यैलाभ्यासलो. पाभावः । स्वादात् । १८ स्वद १९ स्वर्द आस्वादने । आस्वादमनुभवः । 'धात्वाद पः सः' । स्वदेर्घन् । स्वर्दितेति कर्मणि क्तः । अनयो राधः पोपदेशः । अन्यो नः । 'अ- दन्त्य(?)पराः सादयः घोपदेशाः । स्मिड्-स्विदि-खदि-स्वमि-स्वपयश्च' इत्युक्तः । उर्दनेति । २० उर्द माने कीडायां च । अस्माषुटि । 'उपधाया च' इति दीर्घः । अर्दतति । २१ कुर्द २२ खुर्द २३ गुर्द २४ गुद क्रीडायामेव । कुर्देर्लङ् । खुर्दकः देण्यं. ल् । वनान्तगूर्दी । रिपुगौदस्दी । गूणिनिः । गुदेश्च घम् । २५ पूद क्षरणे । निःस- रण तदहिसार्थेऽप्यस्ति अस्माणिनिः ।। गभीरनिहदिमथास्थितो रथं हादादनुवादितकृष्णसत्कथः। * पृदाकुमिद्वेगमयनतो ययौ वियोयुतत्काननजोतिनावना ॥ ५॥ अथ स रथमास्थितोऽयत्नतो वियोयुतत् काननजोतिनावमा पृदाकुजिद्वेगं ययी । आस्थितः आया स्थितः । अयलतोऽप्रयासैन । वियोगतत् काननजोविना वियोयुतता असधैं भासमानेन काननेन जोतितुं भासितुं शीलं यस्य तेन । पृदाकुजिद्वेगम् । फूत्कारा १. 'दन्त्याजन्तसादयः' इति फलितोड:. .

·. धातुकाव्यम् । दिकुत्सितशब्दकरणात् पृदाकुः सर्पः । तं जयतीति पृदाकुजिन् गरुडः । तस वेग इस वेगो यस्य इति क्रियाविशेषणं स्थविशेषणं वा । गभीरनिद्वादं गभीरो निहादो ध्वनिः यस्य तं रथम् । हादादनुस्वादितकृष्णसत्कथः । हादात् सुखेन हेतुना अनुस्वादिताः पुनः पुनश्चय॑माणाः कृष्णस्य सत्कथाः येन सः ।।-निदिमिति । २६ हाद अव्यक्ते शब्द। अस्माद् घन् । हादात् । २७ हादी सुखे च । चादव्यक्तशब्देऽपि । अस्मादपि धन्। अनुस्वादितेति । २८ स्वाद आस्वादने । कर्मणि क्तः । पृदाकुरिति । २९ पर्द कु. सिते शब्दे । अस्मात् 'पर्दनित्संप्रसारणमहोपश्च' इत्याकुप्रत्ययो रेफस्य संप्रसारणं पकार. स्थिताकारस्य लोपश्चायत्नतः । ३० यती प्रयत्ने । अस्माद् 'यजयाचयत-'इति नड्प्रत्ययः । वियोयुतदिति। ३१ युत ३२ जुतृ भासने । युतः यलुगन्ताच्छता। जो. तिना । जुतेणिनिः॥ एवं गोकुलं प्रति प्रस्थितोऽक्रूरो निजेप्सितप्रतियन्धमाशङ्कमानः प्रार्थयते- स वेथते माखिलवेथितं विधि प्रश्रन्थितग्रन्थनधीरकत्थनः । अतेन्मुरारिर्मम चिन्मयोऽन्तिके च्योतन्दिशः प्रश्श्युतितैः स्मितामृतैः ६ स विधि वेधते स्म । विधिमीश्वरं वेधते स्म प्रार्थितवान् । अखिलवेथितं सर्वजनैः प्राधितमिति विधिविशेषणं प्रधानकर्म वा । प्रश्रन्थितग्रन्थनधीः प्रकर्षण अन्यितं शिथि- लीभूतं प्रन्यनं कौटिल्यं यस्यास्तादृशी धीर्यस्य सः । अत्यनः । न कत्यनमात्मा- घाशीलं यस्य सः । अस्य विष्णोः श्लाघाशील इति वा । प्रार्थनीयमेवाह-मुरारिममा- न्तिके अतेत् सततं गच्छेत् । चिन्मयो ज्ञानस्वरूपः । प्रश्च्युतितैः स्मितामृतैर्दिशश्चो तन् । प्रध्युतितर्गलितैः । च्योतन् आसिञ्चन् ॥-वेथत इति । ३३ विय ३४ वेध याचने । वियः 'लट् स्म' इति भूते लट् । वेथितम् वेथेः कर्मणि क्तः । प्रश्रन्यितेति । ३५ श्रथि शैथिल्ये । तच्च विशिष्टता अगाधता या । अस्मात् कर्तरि क्तः । ग्रन्थनेति । ३६ प्रथि कौटिल्ये । शाठ्यं वक्रता वा तत् । अस्मायुट् । अकल्यन इति । ३७ कत्थ श्लाघायाम् । सा च परविपया स्वविषया च स्यात् । अस्माद् 'अनुदात्तेतश्च- इति युच् । अत्र युजन्तोक्त्या, तवर्गान्तानुदात्तेतां समाप्तिः सूचिता । अतेदिति । ३८ अत सातत्यगमने । इतः शुन्धन्ता उदात्ताः उदात्तेतः । अस्माल्लिङ्ग । उदात्तेत् प्रक- रणारम्भकद्योतकमिदम् । चिन्मय इति । ३९ चिती संज्ञाने । तच्च चैतन्य स्मरणं च । भट्टिमते(?) ज्ञानमात्रं च । अस्मात् संपदादिक्विान्तान्मयट् । तद्रूप इति केचित् । इति कौमुद्युक्तेः । ताप्ये मयट् । च्योतन् । ४० व्युतिर् आसेचने । आर्दीभवन तत् । अस्माच्छता । प्रश्च्युतितैरिति । ४१ च्युतिर क्षरणे। स्रुतिस्तत् । अस्मात् कर्तरि क्तः॥ कंस प्रति हितानुक्तिदोषेण प्रार्थनप्रतिबन्धमाशङ्कय परिहरति- ममन्थ विश्वं सुजनानकुन्थकान्प्रपुन्थ्य बन्धूनपि लुन्थति म यः । स भोजराडद्य हरि मिमन्धिपुः प्रमान्थनं सेधतु को निपेत्स्यति ॥ ७ ॥ १. 'प्रार्थितप्रतिवन्ध पाठः, - ·१२१. काव्यमाला । यो विश्वं ममन्य क्षोनितवान् । अकुन्यकान् मुजनान् प्रधुनष पन्धूनपि लुन्यति स अकुन्यकान् अहिंसकान् प्रपुन्य हिंतिता क्लेशयिता वा लुन्यति सा हतवान् । स भो- अराट् अब हारे मिमान्यपुः प्रमान्यनं सेधनु कः निपेत्स्यति । निमन्यिपुर्हन्तुमिच्छुः । प्रमान्यनं हिंसा पतु प्रानोतु॥-ममन्यति।२मन्ध विडोडने। क्षोमगं तत् । अना- हिट् । अकुन्यानिति । ४३ कुथि ४४ पुथि ४५ लुधि ४६ मधि ४७ मान्ध हिमाडानयोः । कुन्यर्छन् । प्रपुन्यति । पुन्या । लुन्यति । लुन्ये ते लट् । लि. मान्यपुः । मन्यैः सनि उप्रत्ययः ।प्रमान्यान्।मान्यैर्युट् । मेघतु । ४८ पिध गयान् । अतिसर्ने प्रातकाले वा टोट् । निपेत्त्यति । ४९ पिधू शास्ने माइल्यै च । शास्त्र शा• नगतं शासन शासनमात्र वा । माइल्वं महलनिया । अस्माट्टट् ॥ पलान्चखाद्यानि खदबदद्वपुर्गदन्नवाच्यानि रदनसतां मनः । नदन्मदादितसंक्षयोऽधुना क्षणं खल्लो नईतु गर्दभखरैः ॥ ८॥ खल एयोऽधुना गर्दनस्वरैः क्षगं नईतु । गर्दभस्वरैगर्दभसरीः स्वरैः । क्षण 'का. लाननोः' इति द्वितीया । नर्दनु शब्दं करोतु । अखायानि पलानि सदन् अभयानि मांसानि मायन् । अत एव बदवपुः स्थिरीमवद्देहः । अवाच्यानि गदन् सतां मनः र- दन विलितन् पीड्यन् मदात् नदन् । अत एव अदितसंक्षः अदितः प्रातः सर्वेः प्रा. पितो वा संक्षयो नाश वस्व सः॥--अताशानीति।५०साह भक्षणे । अस्माद् यत् । सदनिति । ५१ खद स्थैर्य हिंसायां च । चादक्षपेऽपि । वदनिति । ५२ बद स्थैर्य । गदनिति । ५३ गद व्यक्तायां वाचि । रनिति । ५४ रद विलेसने। तच विदा- रणं शेमप वा । नदनिति । ५५ पद अगले शब्दे । 'पो नः' एन्धः शता । दिवेति । ५६ अर्द गती याचने च । अस्मात् कर्मनि क्तः । नईविति । ५७ नर्द ५८ गर्द शब्दे । नर्देरतितर्गे लोट् । गर्दभ इति । 'ऋगृशलिगर्दिभ्योऽमन्' इत्यभन्- प्रयः॥ अतर्दकास्त्वद्य विकदमाशयाः प्रखर्दवृत्तैरसमन्तितान्तिकाः । श्रुतान्दुकश्चित्तगजेन्द्ररोधिनतुष्यन्तु सन्तो गुणविन्दुलोलुपाः ॥ ९ ॥ सन्तोऽद्य तुप्यन्तु । अनर्दका अहिंसकाः । विकर्दमो विगतदोष आरारो येषां है । प्रसवृत्तः कव्यापारसमन्तितमबद्धान्तकं येग ते । श्रुतान्दुकैः शानरूपैरन्दुकै पादकटकः चित्तरूप गजेन्द्रं गेटुं शीलं यपाते। गुणस्य बिन्दी लेशे लोलुपाः सश्रद्धाः। अतर्दशा इति । ५९ तद हंसाया । । विकईमेति । ६० कर्द कुत्सिते शब्दे । पाहुलकात प्राणादिकोऽमन् । प्रखदेति । ६१ सई इन्दसके । दन्दनक इति तत्कर्वक ·धातुकाव्यम् । देशनमुक्तम् । अस्मात् पचायच् । असमन्तितेति । ६२ अति६३अदि बन्धने । अन्तः कर्मणि क्तः । अन्दुकेति । 'अन्दुदृम्भूकफेल्कर्कन्धूदिधिपू' इत्यूप्रत्ययान्ता अन्दैः स्वार्थ कनि । 'केऽणः' इति द्वस्वः । इन्देति । ६४ इदि परमैश्वर्य । अस्माद् 'ऋजेन्द्र-'इत्या- दिना निपातितो रन् । बिन्दुरिति । ६५ विदि अवयवे । बाहुलकादुप्रत्ययः ।। मनोज्ञगण्डं तमनिन्दिताननं नन्दात्मज शारदचन्द्रशीतलम् । पराक्रमत्रन्दनकन्दितासुरं संक्रन्दनवन्दितमीक्षितामहे ।। १० ।। वयं तं नन्दात्मजमीक्षितास्महे द्रक्ष्यामः । तदिवसे एव भगवदर्शनानिश्चयात् लुट्प्र. योगः । मनोक्षगण्डमित्यादीनि त्रीणि विशेषणानि स्पष्टानि । पराक्रमनन्दनकन्दितासुर पराक्रमरूपेण वन्दनेन चेष्टया कन्दिता रोदिता असुरा येन तम् । संक्रन्दनक्लन्दितमि- न्द्रेण बहुकृत्वः स्वरक्षणार्थमाहूतम्॥-गण्डम् । ६६ गडि वदनैकदेशे । अस्मात् पचा- यच् । वदनैकदेश इति तदारम्भफ्रियोक्ता ! अनिन्दितेति । ६७ णिदि कुरमायाम् । कर्मणि क्तः । नन्देति । ६८ टुनदि समृद्धी । समृद्धिहर्षे पर्यवस्यति । पवाद्यच् । चं- न्द्रेति।६९चदि आहादे। दीप्तीचा स्फायि-तश्चि-वञ्चि-शकि-क्षिपि शुदि-स्मृपि-तृपि-दृपि- वन्दि-उन्दि-श्चिति-ति-अजि.नी पदि-मदि मुद-खिदि-छिदि भिदि-मन्दि-चन्दि-दहि- दसि-दम्भि-वसि-वाशि-शीट्-हसि सिधि शुभिभ्यो रक' इति रक् । वन्दनैति। ७० बदि चेष्टायाम् । ल्युट् । कन्दितेति । ७१ कदि ७२ ऋदि ७३ क्लादि'आहाने रोदने च । कन्दणिजन्तात् त । संक्रन्दनेति । 'समि-क्रन्दि कृषि-हदिभ्यः' इति नन्दादिपाठा- युट् । क्रन्दितमिति । मन्दः कर्मणि क्तः ॥ अक्लिन्दनीयान्शुधितात्मनो जनान्प्रशीकते यः करुणावलोकनैः । तमुत्तमश्लोकमवेक्ष्य तत्स्तुतिकैरुपधेकयितासि दिक्तटम् ॥ ११ ॥ यः करुणावलोकैः शुधितात्मनो जनान् प्रशीकते । शुधितः शुद्ध आत्मा मनो येषां तान् प्रशीकते नितरां सिञ्चति । अक्लिन्दनीयान परिदेवयितुमनरेन् । अहं तमुत्तमश्नो. कमवेक्ष्य तत्स्तुतिदेकैदिक्तटमुपधेकयितास्मि । तत्स्तुतिकस्तस्य स्तुतिस्पैकः शब्द- रूपधेकरितास्मि शब्दयिष्यामि ॥-अक्लिन्दनीयानिति।७४ हिदि परिदेवने । अस्माए (जन्तादनीयर । शधिनेति । ७५ गुन्ध मुद्रः अस्मान् सारित 'अनिदिता इति नमारस्य लोपः । अतादय उदात्ता उदात्तेतः । प्रशीकत इति । ७६ शीक से.. चने । एतदादयः साध्यन्ता उदात्ता अनुदात्तेतः । अस्मालट् । आत्मनेपदारम्भसूचक- स्तशब्दः । अवलोकनैरिति । ७७ लोक दर्शने । ल्युट् । उत्तमरलोकामिति । ७८ लोक सघाते । स च अन्धनम् । तथ कर्मगतं कर्तगतं वा । अस्मात् कर्मणि घन् । करिति । ७९ द्रेक ८० धेफ शब्दोत्सायोः । शब्दोत्साह, इसके । उत्साहो मृद्धिद्धत्य वा। देकर्षम् । उपधेकरितास्मि । टुट् ॥ .

·काव्यमाला। स एवमादीन्विमृशन्नरेकधीरसेकत लेकितमानसो हरौ । दुःखकमाश्रय हरेः पदं जनः प्रश्लङ्कते कुत्र रु व शङ्कते ॥१२॥ स एवमादीन् विमृशन् असेकत गतवान् । अरेकधीररेकाशङ्का धीर्यस्य सः । हरी कितमानसो गतमना जनो दुःखई हरेः पदमाधव कुत्र रुजं प्रश्नइते व शकते । दुः- नई दुष्मापं आश्रय प्राप्य कुत्र रुजं पीडां प्रशाइते प्राप्नोति । न कापीत्यर्थः । क कार्ये ॥ अरेकेति । ८१ रेक शङ्कायाम् । पञ् । असकत। ८२ सेक ८३ लेक८४ स्त्रकि ८५ श्रकि ८६श्लकि गत्यथाः । सेकेर्ल । लेकितेति । सेकेः कतरिक्तः । दु:- समिति । सङ्केः 'ईदुःसुपुकच्या' इत्यादिना खल् । आश्रयेति । नकेल्यप् । प्रसङ्गत इति श्लङ्घलट् । शङ्कत इति । ८७ शकि शङ्कायाम् । लट् ॥ फलाकितान्वतितवल्लिमङ्कितान्वनप्रदेशानुरुकाककोकिलान् । वृकावृतान्मुग्धचकोरकूजितानुड्डीनकङ्कानयमत्यवङ्कत ॥ १३ ॥ अयं वनप्रदेशान् अत्यवङ्कत अतिक्रान्तवान् । फलाकितान् फलैचिह्नितान् । वङ्कित- वल्लिमङ्कितान् वङ्किताभिः कुटिलाभिर्वल्लिमिलताभिर्मङ्कितान् मण्डितान् । मुग्धं चकोरकू. जितं येषु तान् । उड़ीनाः कङ्काः येषु तान् ॥-अद्वितेति। ८८ अकि लक्षणे । कर्मणि क्तः । वड़ितेति । ८९ वकि कौटिल्ये । कर्तरि क्तः । मङ्कितानिति । ९० मकि म. ण्डने । कर्मणि क्तः । काक इति । ९१ कक लौल्ये । इच्छायां च द्रुमे । अस्माद् बा. हुलकात् कर्तरि घञ् । कोकिलः । ९२ कुक ९३ वृक आदाने। 'सलि-कलि-अनि. महिन्भडि-मण्डि-शण्डि-पिण्डि-तुण्डि कुकि-भूभ्य इलच्'। इनि कुकेरिलच् । केति । एके- रिगुपधत्वात् कः । चकोरेति । ९४ चक हप्तौ प्रतिपाते च ।अस्मात् 'कठिचकिया. मोरच्' इत्योरच् । कङ्केति । ९५ ककि ९६ वकि ९७ श्वकि ९८ प्रकिः ९९ ढोक १०० चौक १०१ प्यष्क १०२ वक १०३ मस्क १०४ टिक १०५ टीक १०६तिक १०७ तीकृ १०८ रघि १०९ लघि गत्यर्थाः । कके पचाद्यच् । अत्यवति । वर्लङ् ॥ प्रश्वनोन्नङ्किततद्यखनादौकि भीतैरपि नो शिखावलैः । विष्वक्परित्रौकितलोचनैः स्थितं विप्वकमाणाम्बुदनादशङ्कया ॥१४॥ शिखावलैः प्रश्वङ्कनोड्किततद्रथस्वनाद्भीतैरपि नो अढौकि । शिखावलमयूरेः । प्रश्वङ्क- नेन वेगगमनेन उत्रसितादुद्गतात् तद्रयस्वनात् । नो न अदौकि गतम् । विवष्कमाणा- म्युदनादशया विवपरित्रीकितलोचनैः स्थितम् । विष्वष्फमाणस्य वेगेन गच्छतो ,मे. घस्य नाद इति शङ्कया विष्वक् परितः परित्रीकिते संचारित लोचने पैः तथाभूतैः ।।-- प्रश्वकनेति । बकेर्युट् । टन्त्रहितति । त्रः कर्तरि क्तः । अद्वौकीति । भावे चिण्। परित्राफितीति । वीके णिचि कर्मणि तः । विश्वकमाणेति । प्वके शानच् । 'मुब्धातुष्टिपुष्कप्वतीनां न' इति धात्वादेः प: साभावः ॥

·धातुकाव्यम् । १२९ अवस्कि रोहिद्भिरमस्कि विकिरैरटेकि गोधाभिरटीकि पन्नगः । अरचि कोटैलघु तद्रथस्वनाप्रबुध्य सिंहैः पुनरचितं तदा ॥ १५ ॥ तद्रयस्वनात् रोहिद्भिस्वस्कि धावितम् । विष्किरैरमस्ति पक्षिमिरुद्गतम् । गोधा- भिरटेकि गतम् । पनगैरटीकि अपसृतम् । कोलैलयु अरवि शीघ्रं गतम् । सिंहैः पुनः प्रयुध्य तदा अहितम् । अन्येषां गतिराक्षिप्ता निन्दिता वा ||-अवस्कि, अमरिक, अटेकि, अटीकि, अरहि । वस्कादीनां पञ्चानां भावे लुडि चिण् । लध्विति । 'रवि- लयोनलीपश्च' इत्युप्रत्ययः । अहितम् । ११० अघि १११ पघि ११२ मघि गत्या- क्षेपे । गती गमनारम्भे च । मघि केतवे च । अः साध्यभावे क्तः ॥ प्रवङ्घमानस्य च तस्य सत्वरं विमङ्घनस्याधिकराषितात्मनः । निकाममुल्लाघतनोः समत्यगात्प्रदापिता श्लाघ्यगुणस्य वर्तनी ॥ १६ ॥ सलरं प्रवमानस्य तस्य प्रदायिता वर्तनी समत्यगात् च । प्रवमानस्य सम्यग्गच्यतः प्रदापिता अत्यर्थमायता समत्यगात् अतिक्रान्ता । विमनस्य विगतं कैतवं यस्य तस्य । अधिकाधितात्मनोऽधिकं राघितः समर्थ आत्मा मनो यस्य तस्य । निकाममुल्ला- घतनोः उल्लाघा निर्गतरोंगा तनुर्यस्य तस्य ॥---प्रवमानस्येति। वः शानन्। विमद्दनस्य । मद्देल्युट्। राधितेति ।११३ रा११४ लाधु११५द्रा सामर्थ्य द्रा आयामे च ।सच दैर्घ्य क्रियासमर्थनं वा । राधेः कतरि क्तः । उल्लाघेति । 'अनुपसर्गाफुलक्षीय-'इति लाधेनिपातितः । प्रदाधितेति । द्राधेः कर्तरि क्तः । श्ाध्येति । ११६ श्लाघृ कत्थने। अस्मात् कर्मणि ण्यत् । शीकादय उदात्ता अनुदात्तेतः ॥ • अफछतातक्यगुणेन तङ्कता खलश्ववुकापरुषे पुरेऽमुना । फेनैः कखन्तीमिव तां कलिन्दनां संतीर्य वृन्दावनमैक्ष्यनोखितम्॥१७॥ अफकता अमुना तां कलिन्दजां संवीर्य वृन्दावनमैक्षि । अफरता मन्दगमनमस- द्यापार वा कुर्वता । अतक्यगुणेन । अतक्याः अपरिहसनीया गुणा यस्य तेन । खलश्व. युकापरुपे पुरे तङ्कता। खला एव श्वानस्तेषां युकाभिर्भपणः परुपे पुरे तकता कच्छ्रेण जीवता । कीदशी कलिन्दजामित्यवाह-फेनः कखन्ती हसन्तीमिव । कीदृशं वृन्दा. वनमित्ववाह-अनोसितं वचिदप्यशुष्कम् ॥-अफकतेति । ११७ फक नीचैर्गती। शिड्यन्ता उदात्ता उदात्तेतः । नीचैगतिर्मन्दगमनमसयापारो वा । अस्मात् परस्मै- पदारम्भद्योतकः शता। अतक्येति । ११८ तक इसने । अस्मात् कर्मणि 'तकिशति- चतिपतिजनीनां यद्वाच्यः' इति यत् । तङ्कता । ११९ तकि कृच्जीवने' । शता युकेति । १२० बुक भपणे । भपणं वरवः । 'गुरोश्च हलः' इत्यप्रत्ययः । १२१ कख हसने । वन्तान्टीप् । अनौखितम् । १२२ ओख १२३ राख १२४ लाख १२५ द्रा११२६ भ्रातृ शोषणालमर्ययोः । ओखेः कर्तरि क्तः ॥ १७ ·काव्यमाला। T वृन्दावनं विशिष्टि चतुर्दशभिः-- अराखितत्वम्भिरलासितच्छदः प्रदाखिताधाखिफलैश्च शाखिभिः । प्रश्लासितं प्रोखितसत्वमुसितं खगैर्वखन्मारुतवसिसौरभम् ॥ १८ ॥ शाखिभिः प्रक्षाखितं व्याप्तम् । कीदृशैरित्यत्राह-अराखितत्वग्भिः । अराखिता अ. शुष्का लग् येषां तैः । अलाखितास्तरुणाइछदा येषां तैः । प्रद्रासितानि अत्यन्तपर्या- सानि अध्राखीन्यशोपणशीलानि फलानि येषां तैः । प्रोखितसत्वम् । प्रोखितानि इत• स्ततो गच्छन्ति सत्वानि जन्तवो यस्मिस्तत् । खगैरुखित प्राप्तम् । वखन्मारुतवसिसौरभम् । वखता सचरता वायुना सह गमनशीलं सौरभं सौरभ्यं यस्य तत् ॥ अराखिति । राखेः कतरिक्तः।अलाखितेति । लाखेः क्तः। पदाखितेति । द्राक्षः क्तः । अनाखीति। प्राणिनिः। शाखीति । १२७ शायु १२८ लाख व्याप्ती । शाखेरप्रत्ययान्ताद्रीह्यादित्वादिनिः । प्रश्लाखितम् । लाखेः क्तः । प्रोखितेति । १२९ उख १३० उखि १३१ वख १३२ चखि १३३ मख १३४ मखि १३५ णख १३६ णखि १३७ रख १३८ रखि १३९ लख १४० लखि १४१ इख १४२ इखि १४३ ईखि १४४ वला १४५ रगि १४६ लगि १४७ अगि १४८ वगि १४९ मगि १५० तगि १५१ त्वगि १५२ अगि १५३ श्लगि १५४ इगि १५५ रिगि १५६ लिगि गत्यर्थाः । उखेः कर्तरि क्तः । उलितमिति । उद्धेः कर्मणि क्तः । वखदिति । वेखेः शता। वसीति । वढेणिनिः ॥ मखत्कपोतं मदमसिवर्हिणं नखपिकं नङ्कितखजनोत्करम् । रखच्छशं रवितरड्ड रिडितद्विपं लखत्केसरिलकदारवम् ॥ १९ ॥ मखन्त उद्गच्छन्तः कपोता यस्मिस्तत् ।मदेन महन्तो गमनशीला बर्हिणो यस्मिस्तत् । नखन्तः संचरन्त: पिकाः यस्मिस्तत् । नसितः संचरन् खजनानामुत्करो यस्मिस्तत् । रखन्तः शशा यस्मिस्तत् । रसिता रहवो यस्मिस्तत् । रिसिताश्चलिता द्विपा यस्मिस्तत् । लखद्भयः इतस्ततो गच्छद्भयः केसरिभ्यो लड्खनुद्च्छनारवो यस्मिस्तत् ॥-मखेः शता। महणिनिः । नखेः शता । नक्षैः क्तः । रखैः शता । रवैः क्तः । लखिलवयोः राता ॥ एखचकोरोत्करमिट्वितं शुकैः प्रेड्सलतावल्गनरङ्गमण्डपम् । विलङ्गदेणं शवराङ्गनाजनप्रवङ्गितं मङ्गलधेनुतङ्गितम् ॥ २० ॥ एखन्त उद्गच्छन्तीकोरोत्कराः यस्मिस्तत् । शुकरिहितं प्राप्तम् । प्रेट्सन्त्याश्वलन्त्या लतारूपायाः नर्तक्या: वल्गनस्य नर्तनस्य रङ्गमण्डपम् । विलहन्तो विशेषेण गच्छन्त एणा यस्मिस्तत् । शवराङ्गनाजनैः प्रवहितं प्राप्तम् । मालधेनुतहितं मगलरूपाभिधेनु- १. 'चोरोत्सराः' इति पाठः.

·धातुकाव्यम् । १३१ भिस्तङ्गितं व्याप्तम् ॥-एखदिति । इखेः शता । इसितम् । इः कर्मणि क्तः । प्रेस- दिति । ईः शता । वल्गनेति । वल्गेल्युट् । रङ्गेति । रसोः गच्छन्त्यस्मिन् प्रेक्षकाणां मनांसीति । 'हलच' इति संज्ञायामधिकरणे घञ्। अतः प्राप्नोत्यवयवानिन्यगम् । प्राग्वद् धन् । अस्मात् 'अड्डात् कल्याणे' इति पामादिपाठान्मन्वर्थीयो नः । प्रवगितमिति । बङ्गः कर्मणि क्तः । मङ्गलेति । 'मझोरलच्' इत्यलन् । तहोः कर्मणि क्तः ।। त्वङ्गत्खगश्रतिपक्षमारुतश्लङ्गद्रजोराजिभिरिशिताम्बरम्। रिङ्गत्प्रियालितिभृङ्गसंगमत्वत्प्रसून रवितापयुद्भितम् ॥ २१ ॥ त्वहता ढयमानानां खगानां श्रह्नितैश्चलितः पक्षमारुतैः शन्तीभी रजोराजिभिरि- हितं व्याप्तमम्वरं यस्मिस्तत् । रिङ्गन्त्या चलन्त्या प्रिययालिगितानां मृगाणां संगमैन लगन्ति चलन्ति प्रसूनानि यस्मिस्तत् । रवितापेन युझिंतं वर्जितम् ॥ त्वद्गदिति । सहः शता । भ्रः कर्तरि कः । श्लङ्गैः शता । इङ्गैः कर्मणि क्तः । रिङ्गदिति । रिङ्गेः शता। आलिहितैति । आइपूर्वत्वादाश्लेपार्थत्वम् । कर्मणि क्तः । त्वदिति । त्वगि कम्पने । अस्माच्छता । युङ्गितमिति । १५७ युगि १५८ जुगि १५९ बुगि वर्जने । युः कर्मणि क्तः॥ विजुङ्गय वुझ्यं गुणसंघदङ्घका अलचितानन्दरसात्तर्धनाः । सुमपिताः शिचितपुप्पसौरमा यद्वर्चमानाः पशुपाः प्रसेचिरे ॥ २२॥ पशुपाः यत् प्रसेचिरे यत् वृन्दावन प्रसेचिरे सम्यक् सेवितवन्तः। कीदृशा इत्यत्राह- बुगधं विजृङ्ग्य गुणसंघदनकाः । वर्जनीयं वर्जयित्वा गुणसंघस्स दक्षकाः अलक्तिस्य अशुष्कस्य परिपूर्णस्य आनन्दस्य रसेनास्वादनेनातं स्वीकृतं घर्धनं हासो येस्ते। सुष्टु महिताः मण्डिताः। शिवित आघ्रातः पुष्पाणां सौरभो यैस्ते ॥–विजृगयेति । जुने- ल्यप् । बुद्गयमिति । बुङ्गेयेत् । दइका इति । 'दघि पालने त्यागे च द्रुमे। अस्माण्ण्वुल् । अलवितति । लघि शोषणे' । कर्तरि क्तः । घर्घनेति । १६० घर्घ इसने । ल्युट् । सुम- हिताः । १६१मधि मण्डने। कर्तरि क्तः। १६२ शिघि आघ्राणे । कर्मणि क्तः । फकादय उदात्ता उदात्तेतः । वर्चमाना इति ।१६३ वर्च दीप्ती । ईजन्ता उदात्ता अनुदात्तेतः। भस्माच्छानच् । प्रसेचिरे । १६४ पच सेचने सेवनेऽपि । लिट् ॥ सुलोचना यत्र शचीसमप्रभाः अशाश्वचुः श्वञ्चितसौरमाः कचे। सकञ्चुकाः काञ्चनकाञ्चिभूपिता बनाङ्गना निर्मचनेन नमणा ॥ २३ ॥ यत्र प्रजाइना निर्मचनेन नर्मणा अशाश्वनुः । निर्मचनेन निर्गतं मचनं शाठ्यं यस्मात् तेन । नर्मणा सह अशाश्वचुः इतस्ततश्चरितवत्यः । कचे केश वञ्चितं व्याप्तं सौरभ यासां ताः सुलोचना इत्यादि विशेषणचतुष्कं स्पष्टम् ॥-सुलोचना। १६५ लोच दर्शने। करणे १. स्वार्थमिचमाश्रित्य 'धाधनाः' इति पटनीयम्. २. धातुपाठे तु 'घध हसने' इत्युपलभ्यते. पालकाः । ।

·१३२ काव्यमाला। । ल्युट् । शचीति । १६६ शच व्यक्तायां वाचि।इनन्तात् 'कृदिकारादक्तिनः' इति डीप् । अशाश्वचः । १६७श्वच १६८ श्यचि गतौ । यङ्गन्तात् श्वचेलडि 'सिजभ्यत्त-' इति झे म्।श्वश्चितेति । श्वः कर्तरि क्तः कचेति ।१६९ कच पन्धने। दीप्तौ च द्रुमे । यूनी मनो बनातीति पचायच् । कञ्चुकेति। १७० कचि १७१ काचि दीप्तिवन्धनयोः । कवेः बाहुलकादुक्प्रत्ययः । काञ्चनेति । काञ्चीति । काञ्चरनुदात्तत्त्वााच । औणादिक इन्नपि । मचनेति । १७२ मच १७३ मुचि कल्कने । मचीसके । मुचेत्यन्ये । कल्कनं दम्भः। शाट्यं कत्थन वा । लोकरञ्जनार्थ साध्वाचारो दम्भः । मचेर्युट् ।। अमुञ्चनैर्मञ्चितचित्तपञ्चितत्रयीमतप्रस्तुचितैः शुभाजकैः । समृजितं कन्दमभृक्तसत्फलान्यदद्भिरेकत्र यदेनितं जनैः ॥ २४ ॥ यद् एकत्र शुभाजकै नैरेजितम् । शुभस्य पुण्यस्य तत्फलभूतस्य ब्रह्मज्ञानस्य वा अ. जकैः । एजितं शोभितम् । अमुश्चनैः । न मुन्धनं दम्भः शाठ्यमात्मश्लाघा वा येषां तैः । मञ्चितचित्तपश्चितत्रयीमतप्रस्तुचितैः मश्चिते हरौ धारिते पूजिते उन्नते वा चित्ते पश्चि- तेन व्यक्तीकृतेन त्रयीमतेन वेदान्तसिद्धान्तेन प्रस्तुचितैः प्रसन्नैः । समृञ्जितं कन्दमभू- क्तसत्फलानि चादद्भिः । समृञ्जितममिपक्वम् । अभृक्तानि अनमिपक्कानि । कालपक्का- नीति यावत् ॥-अमुञ्चनैरिति । मुश्चयुट्।मश्चितैति। १७४ मचि धारणोच्छ्रायपूजनेषु । कर्मणि कर्तरि वा क्तः । पश्चितेति । १७५ पचि व्यक्तीकरणे। कर्मणि क्तः । प्रस्तुचितैः । १७६ टुच प्रसादे । कतरि क्तः । [अर्जकैः] । १७७ ऋज गतिस्थानार्जनोर्जनेषु । अर्जनोपार्जनेष्विति वा पाठः । अर्जनं स्वीकारः । अर्जन शक्तिप्राप्तिः प्राणनं वा। आङ्पूर्वाद् ऋजेवुल् ।समृञ्जितम् । १७८ ऋजि १७९ भृजी भजने । भर्जनं पाकः । ऋजेः कर्मणि क्तः । अभृक्तेति । भृजेः प्राग्वत् क्तः । ईदित्वाद निटत्वम् । एजितम् । २८० एङ्घ १८१ भेज़ १८२ भ्रातृ दीप्ती । एजेः कर्तरि क्तः ।। 'अभ्रेनि विभ्राग्भिरनीजितैश्च यत्कदाप्यशोचन्दिरशेषजन्तुभिः । चुकोच यत्रोत्कुचिताङ्गमुन्मुदः क्रौञ्चोऽपि लुञ्चन्हृदि सम्यगार्तताम् २६ यदशेषजन्तुभिर जिच। अभ्रेजि शोभितम् । विभ्राग्भिः विशेषेण शोभमानैः । अनी- जितैरकुत्सितैः । कदाप्यशोचद्भिः सदा संतुष्टैः । यत्र क्रौञ्चोऽपि हृद्यार्ततां सम्यग्लु- अनुन्मुदः उत्कुचिताझं चुकोच । क्रौचः पक्षी लुञ्चन्नपनयनुत्कुचितान्युच्चैः कुचितानि कुटिलीभूतान्यनानि यस्मिन् तथेति उत्कोचनक्रियाविशेषणम् । चुकोच उचैः कूजित- वान् ॥-अभ्रेजि। श्रेणिजन्तात् कर्मणि चिण। विधाग्भिः । श्राजेः विपि 'चौः कुः' इति कुलम् । ब्रश्वादिषत्व तुराजेत्यनन्तरपठितस्यैव । अनीजितैः। १८३ ईज गतिकुरसनयोः । कर्मणि क्तः । वर्चादयः पचिवय॑मुदात्ता अनुदात्तेतः। अशोचद्भिः । १८४ शुच शोके । बजान्ता उदात्ता उदात्तैतः।अस्माच्छता।चुकीच। १८५ कुच शब्दे तारे । गताविन्ये । अस्मालिट् । उत्कुचितैति । १८६कुञ्च १८७ अञ्च गतिकोटिल्याल्पीभावयोः । गतेः .

·धातुकाव्यम् । कौटिल्ये द्रव्यस्याल्पीभावे चत्वर्थः । 'गतिकौटिल्ययोः' इति द्रुमै । कुचेः कर्तरि क्तः। मौञ्च इति । क्रुश्चैः 'ऋत्विग्दधृग्-' इलादिना विनि कुङ्। अस्मात् पुनः प्रज्ञादित्वादण् । लुञ्चन् । २८८ लुञ्च अपनयने । शता । सम्यगिति । १८९ अञ्च गतिपूजनयोः । 'ऋत्विम्' इत्यादिना किन् । 'किन्प्रत्ययस्य कु.' इति कुखम् ॥ आवक्रचञ्चपुटतञ्चदारवत्वञ्चत्सगढुक्तशिखैलताद्रुमैः । अम्लुक्तरश्मी शशिना निमुनुचे निमुम्लुचेऽर्केण च यत्र संततम् २६ यत्र शशिना निमुमुचे । अक्रे (के)ण च निमुम्लुचे । उभयौरस्तमितमित्यर्थः । कीदृशे वने । लताद्रुमैरम्लुक्तरदमा अप्रविष्टरमा। कीदृशैलताद्रुमैः । आवऋचपुटत-बदारवत्व- म्वत्खगनुक्तशिखैः । ईपक्रचञ्चमध्यात् तब्बता उद्गच्छता आरवेण शब्देन सह त्व- अद्भिर्गच्छद्भिः खगैर्युक्ताः प्राप्ताः शिखाः अग्राणि येषां तैः ॥-आवक्रेति । १९० वञ्च १९१ चञ्च १९२ तञ्च १९३ त्वञ्च १९४ ग्रुञ्च १९५ म्लुञ्च १९६ Zचु १९७ म्लुचु गत्यर्थाः । बञ्चेः 'स्फायितच्चि-' इत्यादिना रकिनलोपश्च । चबू इति । चचेः 'पटिचटिचम्चिभ्यश्च' इति भोजोक्त्या उप्रत्ययः । 'अप्राणिजातेश्च' इत्युङ् । तश्च- त्-त्वञ्चदिति । तवेः त्वञ्चैश्च शता । भुक्तैति । चुच्चेः कर्मणि क्तः । अम्लुक्कैति । म्लुञ्चेः कतरिक्तः । निमुचे निमुम्लुचे । मुचिम्लुच्योर्भाव लिट्। निपूर्वत्वाद्वयोरस्तमयार्थत्वम् ॥ समग्रुचत्क्षीरमथाग्लुचद्धृतं चुकोज वासांसि चुखोज मानसम् । समग्लुचत्केलिपु सज्जमानधीः स यत्र गुज्जन्मणिनूपुरो हरिः ॥ २७ ॥ हरियंत्र क्षीरं समग्रुपदचोरयत् । अथ घृतं अग्लुचज्जद्दार । वासांति चुकोज हुत- वान् । मानसं चुखोज । (घ)जवातिनां हृदयं लीलाभिरपहतवानित्यर्थः । यत्र केलिपु स- ज्जमानधीगुञ्जन्मपिन्पुरः स समग्लुचत् । सनमाना संनयन्ती धीर्यस्य सः । गुजन्ती कणन्ती मगिनूपुरी यस्य सः । समग्लुचत् सचचार ॥-सममुचत् ।१९८ गुचु १९९ ग्लुचु २०० कुजु २०१ खुजु स्तयकरणे । ग्रुचेः 'जस्तम्भु-' इत्यादिना लुइयत् । अग्लुचत् । ग्लुचेः प्राग्वद । चुकोज-चुखोज । कुजेः खुनश्च लिट् । समग्लुचत् । २०२ ग्लुञ्च २०३ पस्ज गती। 'प' इत्यप्येके । पस्नैर्लक्षणया संनाहार्थता ।ग्लुश्चे- रडि नलोपः । सत्रमानैति । 'यदभिप्रायेषु सत्रते' इति भाष्यप्रयोगादात्मनेपदम् । तेन शानन् । गुअदिति । २०४ गुजि अव्य रदै । शता सुरार्चिते म्लेच्छननैर्दुरासदे श्रीलच्छिताङ्गे सितपुप्पलाञ्छिते । यत्र स्थिते वाञ्छितदे हरिद्रुमे तदाञ्चितहीच्छनमास्त नन्दनम्॥२८॥ १. 'चौकुः' इत्येतदृष्ट्यास्यासिद्धलेन 'चोः कुः' इत्यस्योपन्यासो युक्तः. २. 'नका- रनावनुस्वारपधमी इलि धानुए। समारतः शफारश्य पावर्गस्तवर्गनः ॥' इत्यनियुक्तीच्या धातूनां नकारोपधला.

·काव्यमाला। । यत्र हरिद्रुमे स्थिते तत् नन्दनमाञ्छितहीच्छनमास्त । हरिद्रुमै हरिरूपे हरिचन्दने च नन्दनं नन्दनोद्यानमामितद्वोच्छनं आञ्छितमायतं हीच्छनं लजा यस्य तत् । हरिद्रुमं विशिष्टि---सुराचिंते सुरैर्देवैः पूजिते । म्लेच्छजनैर्दुगसदे प्राकृतजनैर्दुधापे । श्रील. चितारे श्रिया लक्ष्म्या शीभया च लच्छितमङ्कितमहं यस्य तस्मिन् । स्मितपुष्पला- ञ्चिते स्मितैरेव पुष्पैः स्मितविकसितः पुष्पैश्च लाञ्छिते । वाञ्छित ईप्सितदे |-अ. चितेति । २०५ अर्च पूजायाम् । 'अचे' इत्येके । अर्चः कर्मणि क्तः । म्लेच्छेति । २०६ ग्लेछ अव्यके शब्द। स चास्पष्टशब्दः । अपशब्दो वा । म्लेच्छेः पचायच् । लच्छितेति । २०७ लछ २०८ लाछि लक्षणे । लच्छेः कर्मणि क्तः । 'च्छे च' इति तुक् । पूर्वत्र 'दीर्घात्' इति तुक् । लाञ्छितेति । लाञ्छः कर्मणि क्तः । वाञ्छितेति । २०९ चाछि इच्छायाम् । कर्मणि क्तः । आञ्छितेति । २१० आछि आयामे । करि क्तः । दीच्छनम् । २११ हीछ लजायाम् । ल्युट् । प्राग्वत्तुक् ॥ अहूर्णचित्ताः परिमूच्छितत्रताः स्फूणीमया अप्रयुशः कृतोञ्छनाः । भजन्ति यां व्युष्टिमतोऽपि भूयसी ध्रनन्ति यद्भजनमात्रतो जनाः ॥२९॥ ईदृशा यां व्युष्टिं भजन्ति जनाः । यद्भजनमात्रतोऽपि भूयती ध्रजन्ति । व्युष्टि क- लम् । यद् अनमानतो यस्य वृन्दावनस्य ध्रञ्जनमात्रतः प्राप्तिमात्रेण । ध्रजन्ति प्रामुवन्ति । कीदृशा इत्यत्राह-अहूर्णचित्ताः अहूर्णमकुटिल चित्तं येषां ते । परिमूर्छितव्रताः परिमूर्छितं परिपूर्ण व्रतं येषा ते । स्फूर्णामयाः स्फूर्णा विस्मृता आमया यैस्ते । अप्रयुशो- ऽप्रमत्ताः । कृतोञ्छनाः वृत्यर्थे कृतमुञ्छनं धान्यानां पृथक्पृथगादानं यैस्ते ॥-अहू- र्णेति । २१२ हुर्छा कौटिल्यै । इह कौटिल्य नपसरणमित्येके । कर्तरि क्तः । आदिवा- दनिट्वम् । परिमूर्छितव्रताः । २१३ मूर्छा मोहसमुच्छाययोः । 'गुरोश्च इलः' इत्य- प्रत्यये मूर्छ । तरमात् 'तदस्य संजातम्' इति तारकादित्यादितचि मूछितम् । स्फूर्णेति । २१४ स्फुछी विस्मृतौ। कर्मणि क्तः । अप्रयुशः । २१५ युछ प्रमादे । अस्मात् विपि 'योः शुङ्-' इति छस्य शः । उञ्छनेति । २१६ उछि उञ्छे। उञ्छो धान्यानां पृथक्पृथगादानम् । अस्माल्लयुट् । व्युष्टिमिति । २१७ उछी विवासे । स च समाप्तिः । प्रायेण विवन्धनवर्जनातिक्रमेषु च द्रुमे । अस्मात् क्तिन् । ध्रजन्ति । २१८ धज २१९ धजि २२० धृज २२१ धृजि २२२ ध्वज २२३ ध्वजि गती। 'जि' इत्यैके । ध्रजेलट् । प्रजेयुट् ॥ अथ वनवर्णनमुपसंहृत्याङ्करस्य प्रवृत्तिमाह-- प्रभज्य मोदं स दधृञ्ज तद्वनं ध्वनोदतिध्वजितकूनदण्डनम् । खोपम सनितपुण्यसंचयो गभीरगर्जव्यतनिताम्वुः ॥ ३०॥ स मौदै प्रधन्य तद्वनं दधृज । प्रनज्य प्राप्य दधृत प्राप । वजोगतिध्वनितकूनद- पदर्ज घजस्योद्योगमनेन ध्वजिता गताः कूजन्तो अण्डजाः यस्मात्तत् । सजितपु- ·धातुकाव्यम् । ण्यसंचयोऽजितसुकृताधः । गभीरगजेंद्रथतजिताम्बुदः गभीरं यथा तथा गर्जता शब्दाय- मानेन रथेन तजितो भारिसतोऽम्बुदो येन सः ।।प्रध्रज्येति ।ध्रजेल्यप् । दधृज धृजेलिट् । वति । ध्वजैः पचाद्यन् । ध्वजितेति । घोः कर्तरि क्तः । कूजदिति । २२४ कूज अव्यक्ते शब्दे । शता । स्वर्गेति । २२५ अर्ज २२६ पर्ज अर्जने । सुष्टु अर्जते । अर्जे- पनि वार्तिकमते न्यवादित्वात् कुत्वम् । सर्जितेति । पर्जेः कर्मणि क्तः । [गर्जदिति] २२७ गर्ज शब्दे। मेघशब्द द्रुमे । अस्माच्छता । तजितेति । २२८ तर्ज भत्सने । कर्मणि क्तः॥ अनितोऽसौ हरिखर्जनोत्कधीरनत्पशुत्रातमजेन तेजितम् । लसत्खजाकं वनमासदत्क्रमादखञ्जितैरेजितचामरहयैः ॥ ३१ ॥ असौ यः क्रमात् ब्रजमासददपगतोऽभूत् । अर्जितोऽमीतो दुःखरहितो निश्चलघु- द्धिश्च । हरिखर्जनोत्कधीः । हरेः खर्जने पूजायामुत्का धीर्यस्य सः । अजत्पशुवातमजन्तो गच्छन्तः पशुवाता यस्मिस्तत् । अजेन तेजित पालितम् । लसत्खजाकं लसन्तः ख- • जाका मन्थनदण्डा यस्मिस्तत् । अखञ्जितैरपङ्गभिः । एजितचामरैरेजिताः कम्पिताश्चामरा येणु तैः ॥--अर्जित इति । २२९ कर्ज व्यधने । तच्च भयदुःखं चलनं च । अस्मात् कर्तरि क्तः । खर्जनेति । २३० खर्ज पूजने । मार्जने च द्रुमे । ल्युट् । [अजदिति । २३१ अज गतिक्षेपणयोः । शता। तेजितम् । २३२ तेज पालने । कर्मणि क्तः । ख- जाकेति । २३३ खज मन्ये । 'खराकः' इत्याकालयः । अखञ्जितैः । २३४ खजि गतिवैकल्ये । कर्तरि त । एजितेति । २३५ एजृ कम्पने । कतरिक्तः ॥ -विस्फूर्जदक्षीणघनाघनोपमक्षीजा लजन्तस्त्रिदशानलाञ्जितान् । लाजादिहोतृप्वपि लजनप्रदा यस्मिन्विनेगुर्जजनेषु दानवाः ॥ ३२ ॥ दानवा यस्मिन् जजनेषु विनेशः । यस्मिन् प्रने ।जजनेषु युद्धेषु । कीदृशा इत्यवाह-- विस्फूर्जदक्षीणवनाघनोपमक्षीजाः । विस्फूर्जद्भिः स्तनयद्भिः, अक्षीणः पूर्णर्घनाघमघ- रुपमा यस्य तादृशः क्षीजोऽव्यक्तशब्दो येषां ते । अलाञ्जितान् कैरप्यसितांत्रिद. शाहजन्तो भसयन्तः । लाजादिहोतप्वपि लञ्जनप्रदा भर्त्सनप्रदाः ।-विस्फूर्जदिति । २३६ टु ओ स्फूर्जा वज्रनि|पे । शता । अक्षीणेति । २३७ क्षि क्षये । कर्तरि तः । 'निष्टायामण्यदर्थे' इति दीर्घ 'क्षियो दीर्घात्' इणि निष्ठानत्वम् । क्षीजेति । २३८ क्षीज अव्यक्ते शब्दे । घन् । लजन्त इति । २३९ लज २४० लजि भर्सने । २४१लाज २४२ लाजि भर्त्सने । भर्जने चेति लीलाशुकः । रजेः शता। अलाजितान् । लाजेः कर्मणि तः । लाजेति । लाजेः कर्मणि घन् । राजनेति । लजेन्युट् । जजनेषु । २४३ जज २४४ जजि युद्ध । जजेर्युट् ॥ १. 'बजनिष्ये' इति पाठः.

·काव्यमाला। - जहर्ष जतातुनितस्थलैरसौ वृपैरतुजैगजगञ्जिभिवृतम् । गर्नत्वरं गृञ्जितधेनुमोमुजद्वत्सोत्करं मुञ्जदनं वनन्त्रनम् ॥ ३३ ॥ असी व वजी । वजन् प्राप्नुवन् । कीदृशं व्रजम् । वृतं व्याप्तम् । कीदृशेषः। जमानितस्थलैः जजया परस्यबुद्धेन तुजितानि पीडितानि स्यलानि येस्तैः। अतु नराणामहिंसकैः । गजगजिभिर्गज इव शन्दायमानैः । कीदृशं ब्रजम् । गर्ज- त्वरं गर्भन्तः शब्दायमानाःसरा यस्मित्तम् । गृजितधेनुमोमुजद्वत्सोकर गृञ्जिताः हुंका- रवं कुर्वाणा धेनवो नवप्रसूता गावो यस्मित्तच्च । मोमुजतः पुनः पुनः शब्दायमाना व. सोत्करा वस्मिस्तच । मुझदर्ज मुञ्जन्तो नदन्तोऽजारछागाध्यत्मिस्तं च ॥ जजेति । जोः 'गुरोश्च-' इत्यकारः । तुजितति । २४५ तुज हिंसायाम् ।कर्मगि क्तः। अतुः । २४६ तुजि पाउने च । प्राणने च द्रुमै । अन् । गजेति । २४७ गज २४८ गजि २४९ गृज २५० गृजि २५१ मुज २५२ मुजि शब्दार्थाः । गज मदने च । मन मजि इन्यप्चकै । शब्दायते माद्यति वेत्यर्थे गजेरन् । गजीति । गझेः 'कर्तयुपमाने' इति निनिः । गर्जदिति । गृजेः शता । गृजितेति । गृङ्गः कर्तरि क्तः । मोमुजदिति । मुजे- बलुकि शता । मुञ्जदिति मुने. शता । वजन् ।२५३ वज २५४ प्रज गती । वजेः शता । बजेः 'गोचरसंचर-' इत्यादिना घः ॥ मार्गात्स दृष्ट्या हरिपादलाञ्छनं व्यवेष्टतोया महनीयचेष्टितः । तत्केलिसंगोष्टितलोष्टमानमद्वने मरुट्टितपोस्फुटझुमे ॥ ३४ ॥ मार्गात् से हरिपादलाञ्छनं दृष्ट्वोर्यो महनीयचेष्टितो व्यवेष्टत । मार्गात् मार्गमति. कान्तवान् । व्यवेष्टत विलुटितवान् । महनीवचेष्टितो महनीय चेष्टित व्यापारो यस्य सः । वने तत्केलिसगोष्टितलोष्टमानमत् । तस्य भगवतः केल्या संगोष्टितं संधातीकृत लोप्टमिट. काखण्डम् । कीदृशे वने । मरुट्टितपोस्फुटझुमे । मरुहिता वायुभिः कम्पिताः । अत एवं पोस्फुटतः अत्यर्थ दलन्तो द्रुमा यस्मिस्तस्मिन् ॥-मार्गादिति । २५५ अट्ट अति- क्रमहंसयोः । शान्ता उदात्ता अनुदात्तेतः । दोपवस्तापधो वायन् । टोपधोऽपि द्रुमे । अस्मात् विपि संयोगान्तलोपः । ब्यवेष्टत । २५६ वेष्ट विलुछने । अकर्मकः । लङ् । चेष्टितेति । २५७ चेष्ट चेष्टायान् । अस्मात् सिद्धभावे क्तः। गोष्टितेति । २५८ गोष्ट २५९ लोष्ट सघाते । मोटेणिजन्तात् कर्मणि क्तः । लोटमिति । पचाद्यच् । ध हितति । २६० घट्ट चलने । कतरि कः। पोस्फुटदिति । २६१ स्फुट विकसने। यङ्गन्तात् शता॥ अनन्कुमार्गेषु शुभावनैव वन्ममन्भृशोत्कण्ठितगोपिके हरौ । स पापमुन्भिर्घबहेभिरुन्मदैरनेठितां मां पुनरप्यहिण्डतं ॥ ३५ ॥ म उन्मदरनेटितां मां पुनप्पहिण्डत । उन्मदर तमदरनंठितामपीडितामहिण्डता- ·धातुकाव्यम् । १३७ . - . गच्छत् । कीदृशः । कुमार्गषु अनन्नगच्छन् ! शुभावना एव वनसहाय एव गच्छन् । भृ. शोत्कण्ठितगोपिके हरी प्रमन् भृशमुत्कण्ठिता गोपिका - यस्मिस्तस्मिन् । सोत्कण्ठस्मृ. तिमान् । कीदृशैरुन्मदैः । पापमुन्भिः पापस्य पालकैः । बुधहेभिः वुधानां वाधकैः ॥- अननिति । २६२ अठि गतौ । अस्मात् विपि संयोगान्तलोपे अन् । तस्मानास- मासे नुट् । वनिति ! २६३ वठि एकचर्यायाम् । सा चासहायगमनम् । प्राग्वत् । ..किए । प्रमनिति । २६४ मठि २६५ कठि शोके । अत्र शोकः सोत्कण्ठस्मरणम् । उत्कण्ठामात्रे लकर्मकः । मण्ठः प्राग्वत् क्विम् । संयोगान्तलोपश्च । उत्कण्टितेति । कण्ठे: कतरि क्तः । पापमुन्मिः । २६६ मुठि पालने । क्विम् । बुधहेभिः। २६७ हेठ वियाघायाम् । २६८ एट च । हेठेः क्विम् । अनेठिताम् । एठेः कर्मणि तः।। अहिण्डत । २६९ हिडि गत्यनादरयोः। लट् ॥ .. प्रहुण्डितानैक्षत चारुकुण्डलान्प्रवण्डितार्थानविमण्डिताशयान् । स भण्डिलो भोजनृपालपिण्डभुक्प्रमण्डितांस्तत्र जमानतुण्डकान्॥३६॥ भण्डिलः स तत्र प्रहुण्डिताजनानैक्षत । भण्डिलो दूतः । प्रहुण्डितान् संघातीभू- तान् । चारकुण्डलान् चारुणि कुण्डलानि येषां तान् । प्रवण्डितार्यान् प्रवण्डिताः स- म्यक् विभक्ता अर्थाः पुरुषार्था धनानि वा येषां तान् । अविमण्डिताशयान् । अविम- ण्डितोऽविभक्त आशयो येषां तान् । एकमनस्कानित्यर्थः । प्रमुण्हितान् अत्यन्तशुद्धान् । अंतुण्डकान् अहिंसकान् । पिण्डमन्नम् ॥-प्रहुण्डितानिति] । २७० हुडि सघाते । कतरि कः । कुण्डलेति । २७१ कुडि दाहे । 'मृदिमण्डिकुण्डिकन्दिन्योऽलच्' इत्य- लच् । प्रदण्डितेति । २७२ वडि विभाजने । २७३ मडि च । द्वौ वेटनेऽपीत्येके । वण्डेः कर्मणि क्तः । अविमण्डितेति । मण्डेः कर्मणि क्तः। भण्डिल इति । २७४ भडि परिभाषणे । तच्च परितो भाषणम् । सनिन्दवचनं वा । परिहास इत्येके । अस्मात् 'सलि- कल्यनिभटिमण्डितण्डिभ्य इलन्' इतीलच् । पिण्डेति । २७५ पिडि संघाते। पचाद्यच् । प्रमुण्डितान् । २७६ मुडि माजने । शुद्धिन्यम्भावी तत् । कर्तरि क्तः । अतुण्डकान् । २७७ तुडि तोडने । दारणं हिंसनं वा तत् । अस्माण ण्वुल् ।। अभुण्डितोचण्डगतीनशण्डनान्कुमार्गवैतण्डिकपण्डितावृतान् । ...संतानकण्डान्दविखण्डनादिकखधर्मसक्तान्गतहेडमानमत् ॥ ३७ ॥ स तान् गतहेडमानमत् । गतदेहं गतावनं यथा तथा नमस्कृतवान् । कीदृशान् । अभुण्डितोचण्डगतीन् अस्वीकृतकव्यापारान् । अशण्डनान् न शण्डनं पारेपीडा येषां तान् । कुमार्गवैतण्डिकपण्डितावृतान् असन्मार्गस्य वैतण्डिकाः खण्डनैकपरा के पण्डिता. स्तरातान् मिश्रान् । अकण्डान् मदरहितान् । दविखण्डनादिकत्वधर्मसक्तान् दधिख- ' ण्डनादिके दधिमथनादिके स्वधर्म सक्तान् ॥-अभुण्डितेति । २७८ भुडि वरणे । स्वीकारतत् । हरण इत्येक । कर्मणि क्तः । उच्चण्टेति । २७९ चडि कोपे । पचाद्यच् ।

·काव्यमाला । . क्रूरत्वार्थों लक्षणया। शण्डनेति । २८० शडि रुजायां संघाते च । ल्युट् । वैतण्डि- केति । २८१ तडि ताडने । अस्माद् ‘गुरोश्च' इत्यकारे वितण्डा परपक्षस्य ताहन नि- रसनं तया दीव्यति व्यवहरतीति वैतण्डिकः ।।-पण्डितेति । २८२ पडि गती। प्राग्व- दकारे पण्डा ज्ञानं गत्यर्थानां ज्ञानार्थत्वात् । अस्मात् तारकादित्वादितचि पण्डितः । अकण्डान् । २८३ कडि मदे । घन् । खण्डनेति । २८४ खडि मन्थे । ल्युट् । हे- डेति । २८५ हेड २८६ होड अनादरे । हेडेन् ॥ अहोडनीयान्पशुपालयानसौ अपश्यदानन्दपयोधिवाडितः । सुपाकविद्वालिफलालिभिर्दुमैः स्निग्धानविधाडितबारुशालिकान्॥३८॥ असौ पशुपालयानपश्यत् । कीदृश इत्यत्राह-आनन्दपयोधिबाडितो मोदपयोधावा- प्लुतः । कीदृशान् इत्यवाह–अहोडनीयान् अनादर्तुमयोग्यान् । सुपाकविद्रालिफलालिभि- १मैः स्निग्धान् । सुपाकेनातिपक्वतया विशरणशीलाः फलानां आलयो येषां तैर्दुमैः नि- ग्धान् निविहान् । अविध्राडितचारुशालिकान् अविध्राडिता अविशीर्णमञ्जरीयुक्ता अत एव चारवः शालयो येषु तान् । 'शेषाद्विभाषा' इति कप ॥ अहोडनीयानिति । होडेरनीयर् । बाडितेति । २८७ वाड आप्लाव्ये । आप्लवनं तत् । कर्तरि क्तः । वि. द्रालि । २८८ द्राड २८९ धाट्ट विशरणे । द्रा.णिनिः । 'डलयोरुक्तिभेदस्तु डकारो माक्षरान्तरम्' इत्युक्त्या डस्य लः । अविधाडितेति ।धाडेः कर्तरि क्तः । शालीति। २९० शाड़ श्लाघायाम् । डलयौरभेदाल्लकारः । अस्मादौणादिक इन् । अहादय उदात्ता अनुदात्तेतः ॥ पशुपालयानेव वर्णयति पञ्चदशभिः(त्यष्टभिः)-- प्रशौटदुखागणयौटितान्तिकान्मेटद्वृषानेडितघोषमेदुरान् । अम्लेटकैश्चाकटुचाटुभाषितैरटैः पटत्संरटिताञ्जनोत्करैः ॥ ३९ ॥ प्रशौद्भिर्गीयमाणैरुसागणैर्गोगणैः । यौटितं संबद्धमन्तिकं येषां तान् । मे- टतां माद्यतां वृषाणामागैडितेन पुनः पुनः कृतेन घोपेण नर्दनेन मेदुरान् पूर्णान् । जनो- स्करैः पटसंरटितान् पटत् व्याप्नवत् संरटितं शब्दो येषां तान् । कीदृशैः । अम्लेटकर- मद्यद्भिः । अकटु अतीक्ष्णं चाटु प्रियं भाषितं येषां तैः । अटैः संचरद्भिः ॥-प्रशोट- दिति । २९१ शौह गर्वे । गण्यन्ता उदात्ता उदात्तेतः । अस्माच्छता । यौटितेति । २९२ यौट्ट बन्धे । कर्मणि क्तः । मैटदिति । २९३ मेट्ट २९४ ग्रेड २९५ म्लेट्ट उन्मादे । मैटः शता। नेहेः कर्मगि क्तः । आपूर्ववादुक्त्यर्थः । अम्लेटकैः । म्लेटे- षुल् । अकट इति । २९६ कटे वर्षावरणयोः । चटे इत्येके । कटेः 'कटिबन्ध्यन्धि- भ्यश्च' इत्युत्प्रत्ययः । चाटिति । 'दसनिजनिचरिचटिरहिन्यो अण्' । अटैः । २९७ अट २९८ पट गतौ । अटेः पचायच् । पटेः शता । सरटितेति । २९९ रट परि- । भाषणे । 'नपुंसके भावे क्तः' ।

·। । - धातुकाव्यम् ।। १३९ लाटाहंशाटीवरितैर्बटुववृतान्खलैधाकिटितान्यखेटकैः । अशेटनीयैः सुधियामसेटकैर्युताञ्जटाझाटधेरैश्च कैश्चन ॥ ४० ॥ वटुनजतान् व्याप्तान् । कीदृशैः । लाटाहंशाटीवटितैः । लाटाहोभिवाल्ययो- ग्याभिः शाटीभिर्वर्वटितर्वेटितैः । प्रखेटकैः खतरकिटितांश्च । पखेटकैनासकैः अ. किटितान् अत्रासितान् । कैश्चन जटाझाटधरैश्च युतान् । जटाझाटो जटासंघः । की. दृशैः । मुधियामशेटीयरत्यन्तमादर्तव्यैः । स्वयं चान्येपामसेटकैरादभिः ।।–लाटेति । ३०० लट वाल्ये । घञ् । शाटीति । ३०१ शट रुजाविशरणगत्यवसादनेषु । धन. न्तात् 'जातेरस्त्रीविषया-' इति डीम् । वटितैः । ३०२ वट वेटने । कर्मणि क्तः । वदिति । 'वटिचटिचश्चिभ्यश्च' इति भोजोत्या तस्मादेव उन् । अकिटितान् प्रखेटक- रिति । ३०३ किट ३०४ खिट त्रासे । वासनायामित्यर्थः । भीमा च द्रुमे । कर्म- गि क्तः । बुल् च । अशेटनीयैः । ३०५ शिट ३०६ पिट अनादरे । शिटेरनीयर् । असेटकैः । पिटेर्बुल् । जटाझाटेति । ३०७ जट ३०८ झट संघाते । जटेरच् । झटेर्घन् ॥ क्वचिद्भटाधिष्ठितवेदिकातटान्क्वचिच खट्वाविहरन्नटीजनान् । क्वचिच पेटीशतपूर्णहाटकान्कचित्सटालोटनलोलबोटकान् ॥ ११॥ भटैरधिष्टित आस्थितो वेदिकानां तट उन्नतप्रदेशो येषु तान् । खट्वायां विहरन्तः कीदन्तो नटीजना येषु तान् । पेटीशतेषु पूर्णानि हादकानि हेमानि येपु तान् । सटानां गलरोम्णां लोटनेन क्षोमणेन लोलाचलन्तो घोटका अश्वा येपु तान् ॥-भटेति ।३०९ भट भृतौ । भूतिवेतनप्राप्तिः । अस्मात्पचायच् । तटेति । ३१० तट उच्छ्राये। अच् । खट्ट्रेति । ३११ खट काक्षायाम् । 'अशिपिलटिकणिटिविशिभ्यः कन्' इति छन् । नटीति । ३११ णट नृत्तौ । हिंसायां च द्रुमे । नृत्तिर्नर्तनम् । तच्चान नटव्यापारः । अस्मादचि जातिडीम् । पेटीति । ३१३ पिट शब्दसंघातयोः । घनन्ताद् गौरा- दिही । हाटकानिति । ३१४ हट दीप्तौ । संज्ञायां वुन् । बाहुलकात् स्त्रीत्वाभावः । स्टेति । ३१५ पट अवयवे । अजन्ताहाए । लोटनेति । ३१६ लुट विलोटने । 'लुल' इत्यन्ये । लुटेल्युट् । लोलेति । लुलेरच् ॥ चेटैविटेश्चानुगतानवेटकैरेटत्पशूत्केटिरजःकटन्मलान् । प्रकण्टिताशोदयदंशुमण्डितैरकुण्डरनैर्मुडितादीधितीन् ॥ १२ ॥ चेटैविटैश्वानुगतान् व्याप्ताम् । कीदृशैः । अवेटकैरनाक्रोशकः । परेपामनिन्दकैः । एटद्भयः पशुभ्य उत्तेटिभिरूर्व गच्छद्भी रजोभिर्हेतुभिः कटदपगच्छन् मलं पापं येभ्य- स्तान् । अकुण्डरनेरकुण्डैरविरलैः संपूर्ण रत्नः पद्मरागादिरनैर्मुडिता मर्दिता तिरस्कृता- कप्रभा येषु तान् । कीदृशै रनैः । प्रकण्डितायोदयदंशमण्डितः । प्रकण्डिताश व्याप्तदिकं १. 'विरुजा' पा०.२. 'वित्रासे पा०.

·काव्यमाला। यथा तधोदयद्भिरुद्भिरंभिर्मण्डितैरलंकृतः ।-चैटेरिति । ३१७ चिट परप्रेष्ये । अन् । विदः । ३१८ विट शब्द। इगुपयत्वात् कः । अवेटकैः । ३१९ विट आ- क्रोशे । बुल् । एटदिति । ३२० इट ३२१ किट ३२२ कटी गती । इटैः शता। पशूकेटीति । 'बहुलमाभीक्ष्ये' इति गिनिः । कटदिति । कटः शता । प्रकग्टितेति । 'इदितं कटिनिच्छन्ति केचिदन्ये तमेदितम् । इधातुमत्र प्रश्लिष्टमधातुं वा परे जगुः ॥ इत्युक्तः कटेरित्वपक्षे कमगि क्तः । उदयदिति । इयातुनश्लेषपक्षे दाता । मम्हितः । ३२३ मडि भूषायाम् । कर्मनि क्तः । अकुण्डेति । ३२४ कुडि वैकल्ये । अच् । मुहिताते । ३२५ मुड ३२६ गुड मईने । कर्मणि कः ॥ अचुन्ननुन्मुण्डितपुण्डरीकभृत्सरःश्रियो रुण्डकखंण्डनोज्झितान् । अस्कोटदग्र्यफटिकादिभाजनान्पाठोत्सुकैश्चावठरेलसन्मठान् ॥ ४३ ॥ अचुग्ध्यनल्पीभवन्त्यनुन्मुम्हितान्यखण्डितानि । अविकारितानीति यावत् । पुण्डरीकागि विधति यानि सरांनि तैः श्रीः शोभा येषां तान् । तया रुण्डकानां चौराणां लुण्डनेन चौर्यणोज्नितास्यक्तान् । अस्फोटन्त्वभिन्नानि भवाणियानि स्फटिकादिभाजनानि येषां तान्। पापाट्यान् अवरैरमूर्सेः पाठौत्सुकैटसन्मठांश्च। पाठो विद्याभ्यासः ।मठो गृहवि- शेषः ॥-अचुनिति । ३२७ चुडि अल्पीभावे । क्विम् । अनुन्मुण्डितेति। ३२८ मुडि सग्डने । पुढीलेके । मुण्टेः कर्मणि क्तः । पुण्डरीकेति । 'पपरीकादयश्च' इत्यत्र द्वीक- तिन्तिडीक-याहीक-वटीक-कामलीक-पुम्हरीक-चचरीक-प्रतीक-सभीक-पूर्तिकादयश्वर- त्यत्र(?) भोजन निपातितः । रुग्डक-लुण्डनेति । ३२९ रुटि ३३० लुटि स्तेये । 'रुटि लुटि' इन्चैक । 'सहि लडि' इत्यपरे । ण्वुझ्युटौ । अस्पोटदिति । ३३१ स्फुटिर विशरणे । स्कुट सुटि फुटे इत्येके । फुटेः शाता । स्फटिकेति । अलिकलिदलि- स्फटिकाभ्यश्च' इति भौजोक्त्या स्फटेः किकन् । पाठेति । ३३२ पठ व्यक्तायां वाचि। घन् । अवरिति । ३३३ वठ स्थौल्यै । अस्मादौगादिकोऽरप्रत्ययः । मठति । ३३४ मठ ३३५ कठ मदनिवासयोः । मठेघनर्य कः ॥ वनाश्रयत्वेऽपि सकाठपर्यटद्रन्मृिगालीहठकर्मवनितान् । रोठनृशंसालुठितैरनोठकैवृतान्धनाड्यैर्मणिपीठसंश्रयैः ॥ ४४ ॥ वनाश्रयत्वे सफाउं समदं यथा तथा पठन्ताः चरन्त्याः सन्त्याः शब्दायमानाया मृ- गाल्या हठकर्मणा क्रूरकर्मणा वजितान् । मानपीठसंश्रयैर्धनातान् । कीदृशः । रोठनृ. सालठितः । रोटद्भिहिंसक सैः करटुटितरपीहितस्नोटकरन्येषामहिंसकैः ॥-का- टेति । कठेछन् । पर्वउदिति । 'अठ गो' इत्यर्प । शता । ठदिति । ३३६ रठ परिमारणे । रिट इत्येके । शता। टेति । ३३७ हठ प्लीतशठत्वयोः । बलत्कार इलेके । पचायच् । रोठदिति । ३३८ रुठ ३३९ लुठ ३४० उठ उपघाते । ऊठेवैके । रठेः राता । अनुष्ठितरिति । ः कर्मनि त । ओठकरिति । उटेर्बुल् । पीटेति । ३४१ पिठ हिंसासहानयोः चित्र कः । 'भन्येषामपि दृश्यते' इति दीर्घः ॥ - ·काव्य ला विपिनाकपनादन व्यग्लेपि च । विपिनावनो वनमार्गस्य केपनात् सचरणादन व्य. ग्लेपि न विशेषत: ग्लानीभूतन्। कीदृशस्य।अस्तैपितोऽगतःआनन्दातिशयो यस्य तस्य॥ -अतिप्तैति । ३६२ ति ३६३ ते ३६४ ष्टिपृ ३६५ ऐपृ क्षरणार्थाः । 'धिष्ट धेष्ट इसके । तेप कम्पने च । स्तुभान्ता अनुदात्ततः उदात्तास्तिपिवर्जम् । विपर्लुङ् । तेपितेति । प्रस्तिपितति । अस्तिपितति । तेप्यादीनां प्रयाणां कतरि क्तः। व्यग्लेपि । ३६६ ग्लेप दैन्ये । भावे टुडि चिम् । विपिनति । ३६७ टुवैपृ कम्पने । वेपितुयोई- स्वश्च' इवीनच् । केपनात् । ३६८ केप ३६९ गेप ३७० ग्लेट च । चकारात क- म्यने गती च । कैयुट् ॥ अगेपनोऽग्लेपत स अनं यदा रविस्तदापत पश्चिमां दिशम् । प्ररेपितात्कोरकता सरोरुहादलेपि भृकैः कुमुदं पान्वितैः ॥ ४८॥ स यदा मजमग्लेपत तदा रविः पश्चिमां दिशमीपत गतवान् । अगेपनो निधलधीः तदा चत्रपान्वितैः कोरकता प्ररेपितात् प्राप्तात् सरोरुहात कुमुमलेपि प्राप्तम् ॥- अगेपनेति । गोपे: 'अनुदात्तेतश्च-' इति युन् । अग्लैपत ग्लेपैलइ। अमेपतेति । ३७१ मेप ३७२ रेप ३७३ लेट गती । मेपलेह । प्ररेपितात् । रेपे कर्तरि क्तः । अलेपि। लेपेः कर्मगि लुटि चिप । पेति । ३७४ अपूप् लायान् । 'पिद्भिदादिभ्योऽ' इ. सहिपा ॥ । सध्या वर्षयत्यष्टमिः- सकम्पहेरम्बसमानलम्बनाः समाननन्नम्बितचण्डिकास्तदा । प्रलम्बसानाः कवरत्विपो वृपा अक्लीविताः क्षीवतयातिशीभराः ॥४९॥ तदा ः समानजन् वनादागतवन्तः । कीदृशा इत्यत्राह-साम हेरम्पेण गमेशन समान सम्रनं शन्दो येशं ते । अग्लोषिताः अतिप्रगल्भाः क्षीयठया मत्तत्वेनातिशीभरा नितरां रम्माः । अम्बिताः शाब्दिता घटिमा येशते । प्रलम्पा अवसस्ताः [सामा ये ते] । कपरा नानारूपा स्विट् येषां ते ॥-साम्पैति । ३७५ कपि चलने । धम् । हेरम्भति । ३७६ रवि ३७७ लपि ३७८ अपि शन्दे । ३७२ लपि अपसंस- ने च । है इत्येवं रमते इति हेरम्मः । रमः कर्मभ्यम् । लम्पनेति । सम्पत्यु । अम्पि तेति । अम्बेः कतरिक्तः । प्रलम्नति । अवससनाल् िसम्यः पचायच् । कपरेति । ३८२ फट बनें । पाहुटकादरप्रत्ययः । अल्लारिताः । ३८१ क्लीय अधार । करि तः । शीतयेति । ३८२ क्षीय मदे । 'भनुपसगामाय-' इति निष्टापालिहभागे यौपथ नियतितः । शीमराः । ३८३ शाम फायने । ३८४ चीभृ च । पार 1 प्रयः॥ प्रचीभ्यरेभैः पशवोऽम्भसानिविपरम्भणस्तम्भिभिरागता मनम् । अस्कृम्भिताः प्राप्य शिशून्सनम्भनानुन्नम्भही लिलिगुःसासनम् ·धातुकाव्यम् । - पशवः प्रचीभ्यरेभैः सह प्रजमागताः प्रचोभ्याः प्रशंसनीया रेभाः शब्दास्तैः। कीरः। अम्भसा निधेः समुद्रस्य परम्भणं शब्दं स्तम्भवितुं रोदुं शीलं येषां तैः । अस्कम्भिताः शिशुन् प्राप्य उज्जृम्भहर्षाः सगल्मनं लिलिहुः । अस्कम्भिताः प्रतियन्धरहिताः । उ. ग्जृम्भो वर्धमानो हर्णे यासां ताः । सशल्मनं शल्मनेन सहितं यथा तथा । सल्मन श्शाया । लिलिङः । शिशून विशिष्टि-सजम्भनान् जम्भनेन सहितान् । जम्भनं जृम्भा ॥ -प्रचीभ्येति । चीभयंन् । रेभः । ३८५ रेभृ शब्दे । अभि रमि इत्येके । रेभेन् । अम्भसामिति । अम्भेरसुन् । अम्भसांनिधीति 'तत्पुरुषे कृति बहुलम्' इत्यलुर । प्रर. म्भणेति । रम्भेयुट् । स्तम्भिभिरिति । ३८६ प्रभि ३८७ स्कभि प्रतिपन्धे । स्त- म्भणिजन्ताणिनिः । अस्कम्भितः । स्कम्भः कर्तरि क्तः । सजम्भनान् । ३८८ जमि ३८९ जृमि गावविनामे । आद्य ईदिदित्येके । जम्भेर्युत् । धिजभोरचीति नुम् । उज्ज- म्भेति । जम्भेः पचायच् । साल्मनम् । ३९० शल्म कत्यने । ल्युट् ॥ वत्भनगल्भाः पथिकाश्च तत्क्षणं सुश्रम्भणस्तोमयुतानगुहान् । गोपायतां धर्ममधूपितात्मनां जल्पान्विमुच्याभवदुद्यमो जपे ॥ ११ ॥ पधिकाश्च तत्क्षणं गृहान् अगुः । यथा गावस्तथा पान्या अपि तं कालमभिव्याप्य संध्यावतितिरितपर्यन्त(?)मागताः । कीदृशाः । कल्भे भोजने प्रगल्भाः समाः । की. दृशान् गृहान् । मुअम्भपत्तोभयुतान् समीचीनपाकव्यापारयुक्तान् । [ततथ] धर्म गो- पायतामपितात्मनां जल्पान् विमुच्य जपे उद्यमोऽभवन् । गोपायतां परिरक्षताम् । अ- भूपितोऽसंतप्त आत्मा मनो येषां तेपा सतामित्वर्थात् ॥ वल्भति।३९१ वल्म भोजने । घम् । प्रगल्भाः । ३९२ गल्भ धार्थे । पचायन् । मुम्भगेति। ३९३ अन्भु पाके। ल्युत् । स्तोमेति । ३९४ भु स्तम्भे । अयं व्यापारार्थे प्रसिद्धः । अस्मात् पञ् । तिपा. दयोऽनुदात्तेतः । तिपिवर्जमुदाताः । गोपायतामिति । ३९५ गुप् रक्षणे । स्तम्भान्ता उदात्ता उदात्तेतः । अस्मात् 'गुपधूपविच्छिपनिपनिभ्य आयः' इत्यायप्रत्ययान्तः राता। अपितेति । ३९६ धूप सतापे । कतरि क्तः । जल्यान् । ३९७ जल्प ३९८ जप वक्तायां याचि । जप मानसे च । जल्र्धन् । जप इति । 'व्यवनपोरनुपसर्ग' इत्यम् ॥ चेपुः सपन्तोऽसचितां प्रियां प्रियाः संध्येति रेपुः कललापिनः शुकाः । श्येनाधुपित्ला तुतुपुः कपोतकाकाकानतुम्पन्नभितुवपुः शशान्॥५२॥ पियाः सपन्तोऽसाचिता प्रियां चेयुः । प्रियाः पादपणामादिनिर्मिलिता अरवितां श्यिां सान्त्तमामानुः । कटलापिनः शुकाः संध्या इति रेणुव्यंचमादन् । शेनाधुपित्ता कपोतांस्तुतुपुः । पक्ष्यासेटाय विषयः परेनाथपिला मन्दं गता तुनुपुरपीयन् । कामान् अनुस्मन् विन्धः । मानभितुपुराहसन् ॥-चेपुरिति । ३९९ चप सान्सने । लिट् । तन्तः । ४०० पप समाये । परे । स्मरायः मरन्धः सनगमोधो या । सः वा । असचितान् । गः कतार सः । पुः । ४०१ - - ·१४४ काव्यमाला । रप ४०२ लप व्यक्तायां वाचि । पॉलट् । कललापिनः । लपेणिनिः । चुपित्वा । ४०३ चुप मन्दायां गतौ। अस्मात् 'समानकर्वकयोः पूर्वकाले' इति क्त्वा । तुतुपुः । ४०४ तुप ४०५ तुन्प ४०६ त्रुप ४०७ त्रुन्प ४०८ तुफ४०२ तुन्फ ४१० त्रुफ ४११ त्रुन्फ हिंसाः । तुलट् । अतुम्पन् । तुम्पेर्लङ् । अभितुत्रपुः । त्रुपेलिट् ॥ अत्रुम्प्यधामानमिनं प्रतोफितुं प्रतुम्फशीलानिमलतोऽथ राक्षसान् । अत्रोफकास्तुम्फितुमुद्यता जलैर्वापीमपर्पनरफन्नी द्विजाः ॥ १३ ॥ अथ द्विजाः अत्रुम्प्यधामानमिनं प्रतौफितु मिलतः राक्षतान् जलैस्तुम्पिनुमुद्यताः वापीमपर्पन् । नदीमस्फन् । अत्रुम्प्यमहिस्यं धाम तेजो यस्य तमिनं सूर्य प्रतौफितुं हिं. सितुं मिलतः संघीभवतो राक्षसान मन्देहनानो जलैः संध्याजलिभियुम्फितुं हन्तुमपन- गच्छन् । केचित् नदीमरफनगच्छन् । कीदृशाः द्विजाः । अत्रोफका अहिंसकाः । कीट- शान् राक्षसान्। प्रत्रुम्फशीलान् । प्रतुम्फो हिंसनं शीलं येषां तान् ।। -अघुम्प्येति । धुम्गे- येत् । प्रतोफितुम् । तुफेस्तुमुन् । प्रतुम्फेति । तुन्फेर्धन् । अत्रोफकाः । त्रुफेर्मुल् ।' त्रुम्फितुम् । त्रुफेस्तुमुन् । अपर्पन्निति । ४१२ पर्प ४१३ रफ ४१४ रफि ४१५ अर्य ४१६ पर्व ४१७ लर्च ४१८ वर्ष ४१९ मर्य ४२० कर्य ४२१ खर्व ४२२ गर्व ४२३ शर्व ४२४ पर्व ४२५ यर्य गती । अर्यादयो नोपधा इत्येके । पर्पल । रफेश्च लट् ।। हयैः सुरम्फैर्दुतमर्वतो रवः पर्वद्भिरालयंत रक्तिमा करैः । प्रबळ शैलानुपमळ पझिनी प्रकळ चाशाः श्रमशोणितैरिव ॥५४॥ सुरम्मईयद्रुतमर्यतो रवः पर्वद्भिः करी रक्तिमा आलयंत । सुरम्फः योभनगम नशीलः । भर्भातः गच्छतः । पर्यद्भिः प्रसद्भिः । करः रश्मिभिः । रक्तिमा रक्तत्वम् । आ. ठयंत सम्यगवापि । दशैलान् पर्व्य, पधिनीमुपमर्च, आशाः प्रकयं च,प्रमशोपितरित । शेलामगमनेन पद्मिनीमात्या सर्वदिक्संचारेण च जातेन परिश्रमेण शोणितरित ॥-मुरम्म- रिति । रम्फैन् । अवैः शता । पर्षध । आलर्चत । कर्मणि लट् । वधिमपिा- - पानी ल्यप् ॥ असवि शैलायमगाव सोधभूरशवि शाखाशिखरं च रश्मिभिः । ऊर्धग्रसर्वान तु चर्षिता मही दिकुम्बितेऽके परिलुम्विताम्बुजे ॥११॥ रश्मिभिः गेलाप्रमसा । साधभगा । शासाशिसर च अशर्षि । मन प्राप्तान लो. पारमितान्युने दिमित प्रसपांत् मही न तु चारता । परिलम्भि पनि बनिन अबानि न तो दिशामारित मनि । उगमनान हेतो. Hit मिभिः न मासा अगाय । अगपि । अशाप । एy कमनि गिन् । प्रमपति ।

·धातुकाव्यम्। . सर्वर्घन् । चः कर्मणि क्तः । कुन्वितेति । ४२६ ,कुवि आच्छादने । माग्वत् क्तः। परिलुम्बितेति । ४२७ लुवि ४२८ तुवि अर्दने । लुम्बेः प्राग्वत् क्तः ॥ वियोगसंतुम्बितकोकचुम्बिता संतापसृन्धापि जगाद तद्वधूः । मा त्वां स्मरः सम्मतु शोभनाकृते चिन्ता न शुम्भेन्न च सुम्भतु व्यथा ५६॥ वियोगसंतुम्बितकोकचुम्बिता तद्वधः संतापसृन्धा अपि जगाद । वियोगेन भवि- ध्यता संतुम्यितेनार्दितैन कोकेन चुम्बिता तद्वधूस्तस्स कोकस वधूः स्वय संतापेन सृब्धा पीडिता अपि जगाद । हे शोभनाकृते भासमानाकृते, प्रिय, त्वां स्मरो मा - म्भतु पीढयतु । चिन्ता न शुम्भेत् न स्फुरतु । पीडयतु वा । व्यथा न च सुम्भतु ॥--- संतुम्बितेति । तुः कर्मणि क्तः । ४२९ चुचि वक्रसंयोगे । प्राग्वत् क्तः । सुब्धा । ४३० पृभु ४३१ पृन्भु हिसाौँ । विभु पिन्भु इत्येके । टभेः प्राग्वत् क्तः । सन्भे. लोट् । शोभदिति । ४३२ शुभ ४३३ शुन्भ भाषणे । हिंसायां च । भासन इत्येके । पुन्भेत्यन्ये । शुभैः शता शुभलिट् । सुन्भेलोट् । गुपादय उदात्ता उदात्तेतः ॥ प्रघिण्य भूपाः परिघुण्य मालिकाः प्रघृण्य घोणापुटपूर्णिचन्दनम् । पणाय्यरूपाः पनिताकृतीन्ययुर्भामिन्य एवाक्षमया खकामुकान् ॥ १७॥ भामिन्य एव भूषाः प्रविण्य मालिकाः परिघुण्य घोणापुटधूणिचन्दनं प्रघृण्य च अक्ष- मया स्वकामुकान् ययुः । भामिन्यः प्रणयकुपिताः स्त्रियः । एवेत्यप्यर्थे । भूपा मालिकाः चन्दनं च गृहीत्वेत्यर्थः । घोटापुटं नासान्तर्भागं घूर्णयति भ्रमयतीति तथा । कीदृश्यः । पणाय्यं स्तुत्यं रूपं यासां ताः । कीदृशान् कामकान् । पनिता स्तुता आकृति- येषां तान् ।।---प्रघिण्यापरिघुण्य । प्रधृण्येति । ४३४ घिणि ४३५घुणि ४३६ घृणि ग्रहणे । इदित्वाद् नुमि टुत्वं ल्यप् । घोणे । ४३७ धुण ४३८ पूर्ण भ्रमणे । पुणेर- चिकोडादिनिपातनात् टाप् । पूर्णीति । घूर्णणिजन्ताणिनिः । पणायेति । ४३९ पण व्यवहारे स्तुतौ च । ४४० पन च। पन स्तुतावेव । 'गुपूधूप-' इत्यायान्ताण्ण्यत् । पनि- तेति । पनेः कर्मणि का भामिन्यः । ४४१ भाम क्रोधे । घनन्तान्मत्वर्थीय इनिः । अक्षमयेति । ४४२ क्षमूप सहने । पित्वादइ । कामुकानिति । ४४३ कमु कान्ती । कान्तिरिच्छा । 'लपपत-' इत्यादिना उकञ् । घिण्यादय उदात्ता अनुदात्तेतः ।। अणद्दिशः केलिरणैमनोज्ञया वाण्या भणन्तो मणिभूपणोत्कणाः । वनात्कुमाराः कणिताग्र्यवेणको व्रणद्विपाणभ्रणिताश्रमाययुः ।। ५८ ॥ कुमाराः वनात् क्वणिताम्यवेणवो व्रणद्विषाणभ्रणितानमाययुः । व्रणता शब्दायमानेन विषाणेन भ्राणेतं, शब्दितमभ्रमाकाशं यस्मिन् क्या आययुः । कीदृशा यालाः । कलि- "रणैः अणदिशो अध्यन्त्यः शब्दायमानाः दिशो येषां ते । मनोज्ञया वाण्या भणन्तः । म- णिभूषणैः उत्कणाः सशब्दाः । वणिता अश्या वेणवी येषां ते ॥-अणदिति । ४४४ अण ४४५ रण ४४६ वण ४४७ भण ४४८ मण ४४९ कण ४५० क्वण --- ·काव्यमाला। . ४५१ व्रण ४५२ भ्रण ४५३ ध्वण शब्दार्थाः । धण इत्येक । अणेः शता । म- पीति । मरोणादिक इन् । उत्कणा । कणेर । क्वणितति । क्वगे: कर्तरि क्तः। नग- दिति । ब्रोः शता । भ्रनितेति । भ्रषः प्राग्बत् कः ॥ ध्वणच्छिशून्धाणसमोणिताशुभाशोणान्गृथुश्रोणिजनो दुदोह च । प्रश्लोणितान्त्रैणनविधणक्षितीननुल्लणान्धेनुगणान्कनत्तनान् ॥१९॥ पृथुप्रोगिजनो धेनुगणान् दुद्दोह । गोपनीजनो नवसूतान् पशुगणान् अदुहत(?) । कीदृशान् । धपच्छिन् शब्दायमाना वाला येषां तान् । घाणसमो पितागुमान् धागेन शब्देन सम्यगोनितमपनीतममुभं वैस्तान् । शोणान् रक्तवर्षकपिलपायान् । प्रश्लीनि- तान् एकत्र संघावीभूतान् । प्रेगनेन गत्वा विध्रपन्ती शन्दायमाना क्षितिथेपो तान् । अ- नुलणान् सौम्यान् । कनन्तः शोभमानाः स्तना येषां तान्॥--वादिति । ध्वणेः शता। धाति । पाणेर्धन् । ओनिवेति । ४५४ ओण अपनयने । कर्मनि क्तः । शोमान् । ४५५ शोण वर्णगयोः । पचाद्यन् । श्रीणीति । ४५६ श्रोश संपाते। ४५७ दलोण च। श्रीगरिन् । प्रश्रोणितान् । श्रोणेः कतरि क्तः । प्रैगनेति । ४५८ प्रैगृ गतिप्रेरणलेष- पेषु । पै?' इत्यपि क्वचित्पट्यते ।] ल्युट् । विभ्रमदिति । ४५९ ध्रण शब्द । यण इत्यैके । ध्रणैः शता । 'रपाभ्याम्' इति पाउल्वति । वगैः पचाद्यन् । कनदिति । ४६० की दीप्तिकान्तिगतिषु । शता । स्तनेति । ४६१ एन४६२वन शब्दे । पचायच् ॥ वनानं सानुममन्द्रमन्गृहं व्याधोत्करोऽहमतिमीमिताशयः । चान्तामिपश्चान्तमलः फलावली जान्त्वा झमलेमनमक्रमीद्गुहाम्॥१०॥ वनाद् वनं सार्नु चामन्, गृहं द्रमन्, व्याधोत्करः चान्तामिषः, छान्तजला, फटा. वली जान्त्वा जेमनं झमन् गुहामक्रमीत् । अमन् संचरन् । द्रमन् प्राप्नुवन् । चान्त भक्षितं मासं येन सः । छान्तं पीतं जलं येन सः । जान्त्वा भुक्त्वा जमन टेहा आहारम् । समनदन् । अक्रमीत् प्रविवेश । अहंमतिः अज्ञानं तेन मीमितः प्रातः आरायो यस सः ॥ वनादिति । वनेर । वननिति।४६३वन४६४ पण संभक्ती ।अर्थभेदमात्रेण पुनः पठितस वनेरप्यन् । सानुनिति । 'इसनि' इति सनेः अग् । अमन् । ४६५ यम गत्यादिषु । आयुक्तः शब्दसंभक्तिरोगेषु । अस्माच्छता । दमन् । ४६६ द्रम ४६७ हम्म ४६८ मीम गती । मोम शब्देऽपीत्येके । मेः राता । अहम्मतिः । हम्मेभीवे स्तिः स च । हम्मतिज्ञानम् । नसमातः । मीनतति । मामः कर्मनि तः । चान्तति । छान्नेति । ४६९ चमु ४७० छमु ४७२ अमु ४७२ झमु अने। जिमेति चो। चमिडम्योः कनि कः । जान्ता । जर्मः क्वा । हमन् ।. प्रभः रना । जैमनन् । जिमेन्युट् । अनमीत् । १७३ क्रमु पादविक्षेपे । लुत् ॥ 1. 'माटाइति पाउ ·धातुकाव्यम् । १४७ अन्तस्थया कौतुकार्छया बनं तदायतासौ वयमानवात्सकम् । पयः प्रदोहादिरताः प्रमय्य तं प्रेक्षन्त नूत्नाचयितं कुतूहलात् ।। ६१॥ असौ तदा अन्तस्थया कौतुकमूर्छया ब्रजमायत आगच्छत् । कीदृशं व्रजम् । क्यमानं ततस्ततो गच्छत् वात्सकं वत्ससमूहो यस्मिस्तम् । पयः प्रदोहादिरता जनाः प्रमय्य नूलाचयितं तं कुतूहलात् प्रेक्षन्त । प्रमय्य प्राप्य नूनया आचयितं आग- तम् ॥--आयतेति । ४७४ अय ४७५ वय ४७६ पय ४७७ मय ४७८ चय ४७९ तय ४८० णय गतौ । पय इत्यप्येके । 'तय णय रक्षणे च' इत्येके । अये- लट् । वयेः शानच् । पयेरसुन् । मयेर्त्यप् । आचयित । चयेः कर्तरि क्तः ॥ प्रतय्य किंचिन्नयितो गृहान्तिकं ददर्श धन्यः स दयालुमीश्वरम् । गोदोहदेशे रयितं सहायनं तमूतसत्कीत्तिमपूतिभिर्गुणैः ॥ १२ ॥ धन्यः स किंचित् प्रतय्य यहान्तिकं नयितः दयालुमीश्वरं सहाप्रजं ददर्श । प्रतय्य चरित्वा । नयितः प्राप्तः । कीदृशमीश्वरम् । गोदोहदेशे यितमुपगतम् । अपूतिभिर्गुणे. रुतसत्कात्तिम् । सुरभिमिः सर्वन्द्रियानन्दिभिः स्वगुणरूपैगुणस्तन्तुभिरूता कृता सती प्रशस्ता कीर्तिरूपा पटी येन तम् । प्रतय्येति । तथैर्व्यप् । नर्यितः । णयः कर्तरि क्तः । दयालुमिति । ४८१दय दानगतिरक्षणहिंसादानेपु। 'स्पृहिरहिपतिदयि–'इत्यादिनालुच् । रयितम् । ४८२ रय गती । कर्तरि क्तः । उतेति । ४८३ ऊयी तन्तुसंताने । कर्म- णि क्तः । अपूतिभिरिति । ४८४ पूयी विशरणे दुर्गन्धे च । क्विन् ॥ ईश्वरं विशिनष्टि चतुर्दशभिः- प्रकोपयन्तं मुरली महीभरक्ष्मायं बलस्फीतसुपीनदोयुगम् । अशेपता भ्रूशलनैवलदृशा प्रवल्लमानं प्रियवल्लवीशुचम् ॥ १३ ॥ मुरली प्रकोपयन्तं शब्दयन्तं महीभरक्ष्मायं महीभरस मायं विधूनयितारं त्यक्तार बलेन स्फीतमतिस्थूलं दोयुगं यस तम् । भ्रूशलभ्रुवोश्चलनैरशेषतामशेषस्य नायितारं पालकम् । वलदृशा । बलन्या संचरन्त्या दृशा प्रियवल्लवीशुचं प्रवल्लमान छादयन्तम् ।।- प्रकोपयन्तमिति । ४८५ यी शब्दे उन्दे च । अस्माण्णिचि 'अतिती-' इत्यादिना पुकि शता । भरक्ष्मायं । ४८६ क्षमायी विधुनने । कर्मण्यम् । स्फीतसुपीनेति । ४८७ स्फायी ४८८ ओप्यायी वृद्धौ । द्वयोः कतीरे क्त: । अशेषतां । ४८९ ताय संता- नपालनयोः । विपि 'लोपो न्योः' इति यलोपः । शनैरिति । ४९० शल चलनसंव- रणयोः । ल्युट् । वलदिति । ४९१ बल ४९२ बल्ल संवरणे संचरणे च । अनुदात्तता तडोऽनित्यत्वाद्लेः शता। प्रवल्लमानमिति वडवीति वल्लेः शानच् । औणादिकोऽवक्च।। मामल्यमानं सितमल्लिकावलीमाभाल्यदैत्याधिपभवनोद्धरम् । कलोरुकल्लोलकलिन्दनानले बालेतयूभिः सह देवनोत्सुकम् ॥ १४ ॥ । । ।

·काव्यमाला।
ह्युट् ॥
स्मितमलिकावटी मामल्यमानं पुनः पुनः धारयन्तम् आमाल्यानामहिस्सानां दैवा.
धिपानां भट्टने हिंसने उद्धरमयुक्तम् । तभिः क्रीडकालैः सह कलाः शब्दायमानाः
उरखो महान्तः कलोला यस्मितादृशे कलिन्दजाजले देवनोत्सुकं क्रीहनोत्सुकम् ॥-माम-
ल्यमानमिति । ४९३ मल ४९४ मल्ल धारणे । मटे । मल्लिकेति । मलेः 'सं•
ज्ञायाम्' इति ण्वुल् । आमाल्येति।४९५भल ४९६ भल्ल परिभाषणहिंसादानेषु । भले.
पॅन् । महनेति । भलेल्युट् । कलेति । ४९७ कल शब्दसख्यानयोः । पचायच् । क.
होलेति । ४९८ कल्ल अव्यक्ते शब्द। 'यहुलमन्यत्रापि' इत्यलक्प्रत्ययः । तयूभिरिति ।
४९९ तेवृ ५०० देव देवने । तेवेः 'विपि शह' इठि अयादेशः । देवनैति । देवे.
सेव्यं सतां शंकरगेव्यमन्जभूग्लेव्यं सुरैः पेव्यममेव्यमुन्मदैः ।
प्रन्लेवितं रेवितवत्समण्डली मव्यद्भिराभीरजनैरसूयकैः ॥ १५ ॥
सतां सेव्यं सेवितव्यं शकरण गेव्यं सेवनीयम् अञ्जमुवा ग्लैव्यं सेव्यं मुरैः पेव्यं
सेवितुं शक्यम् उन्मदरमेव्यं सेवितुमशक्यम् आभीरजनैः प्रम्लेवित सेवितम् ।कीदौः ।
रेवितानामुत्य गच्छतां वत्सानां मण्डलं मव्यद्भिवद्भिः । असूर्यकरन्योन्यमीया-
मकुर्वद्भिः॥-सेव्यं, गेव्यं, ग्लव्यं, पेव्यं, अमैव्यमिति। ५०१ पेवृ५०२ गेदृ ५०३
ग्लेवृ ५०४ पेय ५०५ मेवृ५०६ म्ले सेवने । पशानां यत् । अम्टेवितं । म्लेवैः
कर्मनि क्तः । वितेति । ५०७ रेलगती । प्लवगतिः प्नुतगतिः । अयादय उदात्ता
अनुदात्तेतः । मद्भिः । ५०८ मव्य बन्धने । अवान्ता उदात्ता उदात्तेतः । अस्मा-
च्छता । सूर्यकः । ५०९ सूर्य ५१० ईक्ष्य ५११ ईर्ण्य ईयार्थाः । सूचैर्मल ॥
राधाकृतेयाकलहावलोकनादीा हयन्त्या रमया प्रमोदितम् ।
प्रशुच्च सोमं कृतहर्यतर्नुतं समालितं फुसरोजमालया ॥ १६ ॥
राधाकृतेश्याकलहावलोकनातू राधावस कटहर दर्शनादीप्यों अक्षमा ह.
यन्त्या प्रानुबया रमया प्रमोदितं सोमं प्रशुच्च कृठहर्यतर्नुत प्रमुच्याभिपुल कृतो हर्यता
यसो यतीः । फुसरोजमालया समालित विभूषितम् ।।- । इप्पा इति । 'गुरोध
दला' इत्यकारः । हयन्सा। ५१२ हय गती। भक्तिशब्दयोः' इत्यो । शत्रन्तारी।
प्रमुच्यैनि । ५९३ शुच्य अभिवे । अभिषवो निप्पीडनस्नानमुगस्तन्धाननानादिः ।
ल्यम् । यतेति । ५१४ हर्य गतिकान्त्योः। अस्मात् 'भूशियनीपर्णमिननिहायचो.
नन् यतम् । तमालितं । ५.५ अल पमपर्याप्तिगरमे । कर्मनि तः। फुद्धति ।
५१६ त्रिफला विसरणे । तच नित्यम् । विक्रमनन् । 'अनुपसारत-' इत्यादिना
-
-
निपातितः ॥
उन्नाटनदमीलनलीलया शोरुलीलितमीलित विश्वविष्टपम् ।
पिच्टयना पीलितनीलकुन्तलं शीलेन संकलिनलोकमानसम् ॥ १७॥

·धातुकाव्यम्। १४९ शोरुन्मीलनरमीलनलीलयोन्मीलननिमीलनरूपया लीलयोत्स्मीलितं प्रकाशितम् क्ष्मी- लितं तिरोहितं च सर्वविष्टपं येन तम् । पिच्छसजा पीलितं यद्ध नीलकुन्तलं येन तम् । शीलेन संकीलितं वद्धं वशीकृतं लोकमानसं येन तमीश्वरम् ||---उन्मीरनरमोटनेति । ५१७ मील ५२८ मील ५१९ स्मील ५२० मील निमेषणे । संकोचनं तत् । मीलक्ष्मीलाभ्यां ल्युट् । उत्स्मीलितक्ष्मीलितेति । स्मीलक्ष्मीलाभ्यां गिजन्ताभ्यां कर्मणि क्तः । पीलितेति । ५२१ पील प्रतिष्टम्भे । रोधनं तत् । कर्मणि क्तः । नीलेति । ५२२ णील वर्ण । इगुपधलात् कः । शीलेनेति । ५२३ शील समाधी । समाधि. निष्टाकरणम् । घञ् । संकीलितेति । ५२४ कील यन्धने । कर्मणि क्तः ॥ सन्मार्गसंकूलिपु शूलदायिनं दहन्तमेनांसि च तूलपूलवत् । मूलं फलं वाप्यदतामचुल्लतां प्रफुल्लभक्त्युन्नतिचिल्छचेतसाम् ।। ६८ ॥ अवेलितानां प्रतिचेलधारिणामकेलिलोले हृदि वद्धखेलनम् । फणीश्वरक्ष्वेलरुधं प्रवेलितस्रनं मुहुः पेलववातफेलनात् ॥१९॥ सन्मार्गसंकूलिषु सन्मार्गनिरोपशीलेपु दुष्टेषु । शूलदायिनं पीडाकरम् । तूलपूलवदे- नांसि दहन्तं च । प्रतिचेलधारिणां प्रतिचेलानि वल्कलादीनि दधानानां यमिनामकेलि- लोले हृदि बद्धखेलनं कृतपीडनम् । मूलं फलं वा अपि अदता भक्षयताम् अचुलतामना- विष्कृताभिप्रायाणां प्रफुल्लया विकसितया मत्युनत्या चिल्लचेतसामाीभवन्मनसामवेलि- तानां कैनाप्यचलितानां फणीश्वरवेलरुधं कालियस्य विपं रुन्धन्तम् । पेलवस्य मृदोर्वा- तस्य फेलनाचलनान् मुहुः प्रवेल्लित दोलायमानवनमालम् ॥-सन्मार्गसंकूलिर्विति । ५२५ कूल आवरणे । णिनिः । शुलैति । ५२६ शूल रुजायां संघाते च । पञ् । तूलपूलवत् । ५२७ तूल निष्कर्षे । निष्कोपणं तत् । ५२८ पूल संघाते । द्वयोर्घञ् । मूल फलम् । ५२९ मूल प्रतिष्ठायाम् ।५३० फल निष्पत्ती । द्वयोः पचायच् । अचु. ताम् । ५३१ चुल्ल भावकरणे । शता। प्रफुल्लेति । ५३२ फुल्ल विकसने । पचाद्यच् । चिल्लेति । ५३३ चिल्ल शैथिल्ये भावकरणे च । अच् । अवेलितानाम् । ५३४ चेल ५३५ चेल. ५३६ केल ५३७ खेल ५३८ श्वेल ५३९ वेल्लु चलने । वेलेः कर्मणि क्तः । चेलेति । चेलेरच् । केलीति । कैलेरिन् । खेलनमिति । खेलेयुट् । द्वयोः क्रीडार्थत्वं धातूनामनेकार्थत्वात् । श्वैलेति । श्वेलेपन् । प्रवैद्धितेति । वेल्ले कतरि तः । पेलवेति । ५४० पेल ५४१ फेल ५४२ शेल गती। 'कुडिकितिपणिपेल. पहिवल्लिगालिभ्योऽवकू' इति पेलेखक । फैलनात् फेलेल्युट् ॥ सुमार्गशेलास्खलतां खलात्मनां गलच्छिदार्थ सलितं महीतलम् । दलत्तनुप्रश्वलितान्परान्प्रतिप्रश्वल्लिताखोडसुदर्शनायुधम् ॥ ७० सुमार्गशेलात् सन्मार्गगमनात् स्खलतां चलतां सलात्मना गलच्छिदार्थ महीतलं स- लितं प्राप्तं युद्धे दलत्तनु विदीर्यमाणदेहं यथा भवति तथा प्रचलितान् आशु गतान् परान् ·काव्यमाला। । । प्रति प्रचल्लितमाशु गमितमखोडमप्रतिहतगति अखों सुदर्शनायुधं येन तम्॥ -शेलादिति। शेलेपन् । स्खलताम् । ५४३ स्खल संचलने । प्रतिघातऽप्यस्ति । शता । खलेति । ५४४ खल संचये । पचाद्यच् । गलेति । ५४५ गल अदने । अच् । सलितम् । ५४६ पल गतौ । कर्तरि क्तः । दलदिति । ५४७ दल विदारणे । शता । प्रश्चलि. तान् । ५४८ श्वल ५४९ श्वल्ल आशुगमने । श्वले कतरिक्तः। प्रश्वहितैति । बल्ले. णिजन्तात् कर्मणि क्तः । अखोडेति । ५५० खोल५५१ खोब्र गतिप्रतिघाते । खोले. रच् । ढलयोरभेदाड्डः ॥ अखोरधौरत्पतगेन्द्रवाहनं स्वसेविनां तित्सरिषां निराडिनम् । क्मरन्मनोदुर्गममभ्रमेचकं वभ्रद्वधूविभ्रमवृष्टिमभितम् ॥ ७१ ॥ अखोरमप्रतिहतगति यथा तथा धौरच्चतुरं गच्छत् पतगेन्द्रवाहनं यस्य तम् । स्वसेविना तित्सरिषां व्याजकरणेच्छां निरसितुंशीलं यस्य तम् । क्मरतां कुटिलाना मनसो दुर्गमम् । अभ्रमिव मेचकम् । वभ्रन्तीनां चरन्तीनां वधूनां विश्रमदृष्टिमश्रित प्राप्तम् ॥-अखोरेति । खोरेः पचायच् । धौरदिति । ५५२ धोक्र गतिचातुर्य। शता । तित्सरिति । ५५३ त्सर छद्मगती । सन्नन्तादकारः । क्मरदिति । ५५४ कमर हूच्छंने । कौटिल्यं तत् । शता । अभ्रेति । ५५५ अभ्र ५५६ वन ५५७ मन ५५८ चर गत्यर्थाः । अप्रैः पचायच् । वः शता । मधेः कर्मणि क्तः ॥ संचारनिष्ठ्यूतनखेन्दुचन्द्रिकं लोके जयन्तं सकलैकजीवनम् । अपीवितां नाप्यतिमीवितां श्रितं तनुं सुतीवोरुमनीवमध्यमाम् ॥७२॥ पूर्वार्धः स्पष्टः । न अपीवितामतिमीवितामपि तनुं नितम् । अपीविता कृशाम् । अतिमीवितां अतिस्थूलाम् । कीदृशीं तनुम् । सुतीवी सस्यक् पीनावूरू यस्यास्ताम् । नीवं कृशं मध्यमं मध्यप्रदेशो यस्यास्ताम् ॥-संचारेति । चारेपञ् । निष्ठयतेति । ५५९ प्टिवु निरसने । आस्यानिःसारणं तत् । 'सुब्धातुष्टिवुफरुनीनां न' इति सत्ता- भावः । कर्मणि क्तः ।जयन्तम्।५६०जि जये ।जय उत्सर्पप्राप्तिः । जीवनम्।५६१जीव प्राणधारणे । ल्युट् । अपीविताम् । अतिमीविताम् । ५६२ पीव ५६३ मीच ५६४ तीव ५६५ णीय स्थौल्ये । पीविमीव्योः कर्तरि क्तः । तीविनीन्योरिगुपधत्वात्तः ॥ प्रक्ष्यूतगोपीशुनपूर्णपूतनं तूर्णानसं धूर्णवकादिदानवम् । दुचिपून धूर्षितुमेव गूर्वणं मूर्यन्तमापूर्षितपर्वतावरम् ॥ ७३ ॥ प्रभूता निरस्ता गोपीनां शुरू येन तन् । उर्णा हिसिता पूतना येन तम् । पूर्ण : श्री कृतमनः शाकटं येन छन् । पूर्णाः हताः पकादिवानवाः येन तम् । दुणूिन् हन्तुभिः छन् । पितु हन्तुमेव गुर्वणमुयमं मूर्वन्तं पन्धन्तं परिगृहन्तमित्यर्थः । आपूर्वितः संपूरिती निवर्तितः पाताल गेन तत्॥-प्रश्तेति । ५६६ क्षियु ५६७ क्षेयु निरमने । ।

·धातुकाव्यम् । कर्मणि क्तः । 'क्षयूतगोपी इति पाठे क्षेवुधातुर्योध्यः ।] उणेति । ५६८ उर्वी ५६९ तुर्वी ५७० थुर्वी ५७२ दुर्वी ५७२ धुर्वी हिंसाः । उनैः कर्मणि क्तः । 'लोपो न्योति' वलोपे । 'रदाभ्यां' इति नतम् । 'वोरुपधाया दीर्घ इक' । तूर्णदणे- ति । तुर्वीधुर्योः प्राग्वत् क्तः । दुद्विपून् । दुर्वेः सन्युप्रत्ययः । वितुं । धुर्वस्तुमुन् । गूर्वणम् । ५७३ गुची उद्यमने । युट् । पूर्वन्तं ५७४ मुनी यन्धने । शता । अपू. वितेति । ५७५ पुर्व ५७६ पर्व ५७७ फर्व ५७८ मर्व पूरणे । भन्यो गती च द्रुमे । पूर्वेः कर्मणि क्तः । पर्वतेति । 'भृमृशि' इत्यादिना पर्वरतच् ॥ अविताकाद्भितमर्वकं सतां मांसादिसंचर्वकदुष्टभर्वकम् । कधूकेलिरसेन संवितं गर्विकं शर्वपरेण सर्वताम् ।। ७४ ।। सतामफर्वितस्पापूर्णवाकासितस मईकं पूरकम् । मांसादेः संचर्वकाणां दुष्टानां भ- ' व हन्तारम् । कर्वन्तीना दृप्यन्तीनां वधूनां केलिरसेन खर्वितं मायन्तम् । शवपरण हिंसापरेण सर्वतां लोकं हिंसतां गर्वस्वावकं नाशकम्॥-अफवितेति । फवः कतरि क्तः। मर्वकम् । मण्वुल।संचर्वकमा५७९चर्व अदने । वुल्मवक्रम् ।५८० भर्य हिंसायाम् । बुल् । कर्वदिति । ५८१ क ५८२ खर्व ५८३ गर्व दर्प । आद्य ईदिदित्यके । तस्माच्छता । सवितम् । खंदेः कतरिक्तः । गति । गधन् । अवकमिति । ५८४ अर्व ५८५ शर्व ५८६ पर्व हिंसायाम् । अबुल् । सर्वेति । शर्घ । सर्वताम् । सर्वः शता॥ विश्वन्वितं समधुपिन्विताङ्गकं मिन्वन्तमुच्चैः कृपयैव निन्वकान् । हिन्वन्तमाभीरकुलं विलासिनीदिन्वन्तमाधिन्वितदेवमण्डलम् ॥ ७५ ।। विश्वस्मिन्निन्वितं व्याप्तं सर्वेः प्रीणितं वा । समधुना पिन्वितानि सिक्तानि अङ्ग- कानि यस तम् । कृपया कपामृतेन एव निन्वकान् सेवकान उच्चैरधिकं मिन्वन्तं ति. बन्तम् । आभीरकुलं हिन्वन्तं प्रीणयन्तम् । विलासिनीदिन्वन्तं तोफ्यन्तम् । आधि- वित सम्यक्त्रीणितं देवमण्डलं येन तम् ॥ इन्वितमिति । ५८७ इवि व्याप्ती । प्रीणने चैके। इदित्वानुम् । कर्तरि क्तः । पिन्वितमिति । ५८८ पिवि ५८९ मिवि ५९० णिवि सेचने । सेवन इत्येके । पिन्वैः कर्मणि क्तः । मिन्विन्तम् । मिन्वेः शता! निन्वकान् । निन्यैर्युल् । हिन्वतम् । दिन्वन्तम् । ५९१ हिवि ५९२ दिवि ५९३ धिवि ५९४ जिवि प्रोणनाधीः । हिन्विदिन्थ्योः शता । आबिन्वितेति । धिन्यः कमणि क्तः ॥ जिन्वन्तमुर्वी निजरिवनैः सतां रण्वन्तमन्तवधन्वपादपम् । कृण्वन्तमाश्चर्यगतीरमूतिदं जगन्त्यवन्तं त्रिदशोपधावितम् ॥ ७६ ॥ निजरिवनरात्मीयसंचारहवीं जिन्वन्तं प्रीणयन्तम्। सतामन्तर्मनो रण्वन्तं प्राप्नुवन्तम्। भवरूपे धन्वनि मरुभूमौ पादपं छायाकर वृक्षम् । आश्चर्यगतीः कृण्वन्तं कुर्वन्तम् ·१५२ काव्यमाला। । अमतिदं बन्धाभावये मोक्षस्य दातारम् । जगन्ति अवन्तं रक्षन्तम् । त्रिदशैरुपधावित स्तुतं सेवितं वा ॥-जिन्वन्तम् । जिन्वेः शता। रण्वनैः । ५९५ रिवि ५९६ रवि ५९७ धवि गत्यर्थाः । रिश्वयुट् । रण्वन्तम् । रण्वः शता । धन्वेति । 'कनिन्यु- पितक्षिराजिधन्विद्युप्रतिदिवः' इति धन्वेः कनिन् । कृण्वन्तम् । ५९८ कृषि हिंसा- करणयोश्च । चाद् गतौ । यता । अमूतीति । ५९९ मव बन्धने । किनि 'जर.' त्वर-' इत्यूत् । अवन्तमिति । ६०० अव रक्षणगतिकान्तिप्रीतितत्यवगमप्रवेश- • श्रवणस्वाम्यर्थयाचनक्रियेच्छादीत्यवाप्त्यालिङ्गनहिसादहनभाववृद्धिषु । 'दानभागरद्धिपु' इति वा पाठः । अस्माच्छता । मव्यादय उदात्ता जयतिवर्जमुदात्तेतः । उपधावितम् । ६०१ धावु गतिशुद्धयोः । शुद्धिः शोधना । जवे च द्रुमे । उपपूर्वत्वात् स्तुत्यर्थता । उदात्तः स्वरितेत् । अस्मात् कर्मणि क्तः ।। ईदृशं भगवन्त दृष्टवतोऽङ्करस्य भाग्यमभिनन्दति- संधुक्षमाणमरिधिक्षकमूप्मजालं संवृक्ष्यवेदमतशिक्षकभिक्षुगम्यम् । संक्लेशितखकथदक्षणदीक्षितं तं प्रेक्ष्यैप जन्मफलमीपितवान्महात्मा ॥७७ ॥ एष तं प्रेक्ष्य जन्मफलमीपितवान् प्राप्तवान् । कीदृशमित्याह-अरीगो धिक्षक शक दाहक वा । उष्मजालं प्रतापं संधुक्षमाणं संदीपयन्तम् । उप्मान्तधातुजालमप्रारभ्यते इति भाति.। संवृक्ष्यं सवरणीयं परिग्राह्य यत् वेदमतं तस्य शिक्षकरभ्यासकभिक्षुभिगम्यम् । सल्लेशिता सम्यकथिता स्वकथा यस्तेषां दक्षणे वर्धनाया जीवने वा दीक्षितं संप्राप्तमतम् ।। -संधुक्षमाणमिति । ६०२ धुक्ष ६०३ धिक्ष संदीपनग्लेशनजीवनेषु । घापान्ता उ. दात्ता अनुदात्तेतः । धुक्षेः शानन् । विक्षामिति । शिक्षेवुल्। सरक्ष्यति। ६०४ वृक्ष वरणे । ण्यत् । शिक्षकेति । ६०५ शिक्ष विद्योपादाने । युन्। भिक्षु इति। ६०६भिक्ष यात्रायामलाभेलामे चालशे व्यक्तायां वाचि चैत्येके। 'सनासभिक्ष उः' इति उ: स- मशिनेति । ६०७ क्लेश अव्यक्तायां वाचि । यापन इत्य है । उपतापे च द्रुमे । कणि तः । दक्षणेति । ६०८ दक्ष वृद्धी सीप्राय च । ल्युत् । दीक्षितमिति । ६०९ दीक्ष माण्डपेन्योपनयननियमनतादेशेषु । 'अस्यार्थी व्रतसंप्राप्तित्तदाः फपिता इमे । साच माग्यात् कचित् कापि दीक्षणीयादिकेज्यवा ॥ उपनाया कचित् क्वापि नियमममा. काः । चिद् गुर्वादिनन्दे ते प्रतमस्त्विति शासनात् ॥ ....."दीक्षते वाग्मी यजमान- तु मानाः । तपसे च महानाम्य तप त्यदिशना मतम् ।' अस्माहीः कतरितः । प्रेक्ष्यति । ६१० ईक्ष दर्शने । ल्यप् । क्तिवानिति । ६११ ईप गतिहिसादर्शनं । भापितुं स खलु हर्षवर्पितो गेपितुं समुचितं च नाशकत् । येपणातहरिजेपसंभ्रमालेपितस्मृतिरपेपितो स्यात् ।। ७८ ॥

·धातुकाव्यम् । स खलु हर्षवर्पितो हर्षेण वायतः स्निग्धीभूतः पूर्णः सन् भाषितुं समुचितं च मेपितु- मन्वेष्टुं नाशकर । येपणातहरिजेषसंभ्रमात् येपणातैन प्रयनलम्धेन हरिजपेण श्रीकृष्ण. प्रात्या जातात् संभ्रमादेतोनेपितस्मृतिर्गतस्मृती स्यात् अपेपितोऽपगतोऽवतीर्णवान् ।।- माषितुम् । ६१२ भाप व्यक्तायां वाचि । तुमुन् । वर्पितः । १३ वर्ष स्नेहने । मेहनं निग्धीमावः । कर्तरि क्तः । मैषितुम् । ६१४ गेपृ अन्विच्छायाम् । ग्लेषु इत्येके । गेपेस्तु- मुन् । येषणेति । ६१५ येथे प्रयत्ने । ल्युट् । जेषेति । ६१६ जेपृ ६१७ णे ६१८ पेय ६१९ प्रेपृ गती । जेषेर्धन् । नेपितस्मृतिः । अपेषितः । नेप्पेभ्योः कर्तरि क्तः ॥ सुप्रेपितान्पथि सरेपवृके सहे द्वेपास्तकातरमदानतिभासुराङ्गान् । नासोत्थरासलसितानसितेन दाना सूतो ययाम समराम्यप्सितांस्तुरंगान् ॥ ७९ ॥ सूतः सारधिनसितेन सम्यग्वर्तनात् कुटिलेन दाना तुरंगान् ययाम ववन्ध । कीद- शान् । सरेपरके .सशब्दके पयि मार्ग सहेपं सशब्दं यथा तथा मुप्रेषितान् सम्यक् चरिला गतान् । द्वेषया शब्देनास्तो निरस्तः कासराणां महिषाणां मदो येस्तान् । अ. विभासुरागान् । नासोत्येन रासेन शब्देनाश्वस्वभावजेन शोभितान् । समरेऽभ्यासतान- भीतान् ।।-सुप्रेषितानिति । प्रेषेः कर्तरि क्तः । रेपेति। ६२० रेय ६२१ हेपृ १२२ हे । अन्यक्के छन्द । अन्न रेषिकिशन्दे हेपिरश्वशन्दे देषति चाबचन्दे पठितन्यम्। रेपे. घन् । हेपेरकारः । हेपेश्च । कासरेति । ६२३ कास् शब्दकत्सायाम् । रोगजे कुत्सि. तशन्देऽयं प्रसिद्धः । शन्दमाने ओमार्थेऽप्याह भतिः । 'मुन्दिकन्दिमन्दिमन्यिमअिपनि- पिजिपिटिकातिकुटिफुशिकदिवेदिभ्योऽरन्' इति भोजोक्या कासेररन् । भासुरेति । ६२४ भार दीप्ती । 'भनमासमिदो पुरन्' इति भासेपरन् । नासेति । १२५ णार ६२६ रास शन्दे । नासेरकारः । रासैन् । नतितति । ६२७ स कौटिल्ये । क- तरिक्त अभ्यरितान् । ६२८ भ्यस भये । प्राग्वत् क्तः ॥ आशंसिताप्तिमुदितो भुवनग्रसिष्णुं विष्णुं तमेनमसतां ग्लसमानमीहाम्। अकूर एत्य बहुघागतमंहिताहा गहोंज्झितोऽपतदगरह्यतने पदाले ॥ ८० ॥ अधर एनं तं विप्नुभसाशंसितातिमुदितोऽगल्पतमे पदान्जेऽपतत् । अगस्पतमे- सन्तमगहीये। कीदृशः । बहुधा गतं मंहितं प्राद्धमंही वस्स मः । गयोज्छितः । कोरसन् । भुवनस प्रसिधु संहारम् । असतामीहां चटामिन वा ग्लममानं ना. - - २० ·काव्यमाला। शयन्तम् ॥-आशसितेति । ६२९ आङः शसि इच्छायाम्। नोपोऽयमित्येके । क. मंगि क्तः । प्रसिष्णुः । ६३० ग्रसु ६३१ ग्लसु अदने । 'भुवश्च' इति चकारादि- गुन् । ग्लसेः शानच् । ईहाम् । ६३२ ईह चेटायाम् । बहुधेति । ६३३ बहि ६३४ महि वृद्धी । 'बहेर्नलोपश्च' इत्युप्रत्ययः । 'संख्याया विधार्य था' इति धाप्रत्ययः । महेः कर्तरि क्तः । अंह इति । ६३५ अंह गतौ । औणादिकोऽसुन् । गर्हेति । ६३६ गह ६३७ गल्ह कुत्सायाम् । गईरकारः । गल्हेमेत् ॥ वहप्रवल्हसमलंकृतिरालिलिङ्ग प्रोत्थाप्य वर्हकनिवल्हदुतं तमीशः ।, प्लीहायितासुरभरक्षतिवेहितो:- भैषज्यजेहपरया निजवाहयैव ॥८१॥ देशस्तं प्रोत्याप्य निजयाहया एव आलिलिङ्ग । कीदृशः । यहप्रयलेहेन यहश्रेष्ठेन समलकृतिर्यस्य सः । कीदृशम् । बहकाणां हिंसकानां निवल्हेन हिंसया दुतमुपततम् । कीदृश्या याहया । प्लीहायितानां गुल्मरोगवदाचरतामसुराणां भाक्षती वेहितायाः सप्र. यनाया उर्व्याः भैषज्यजेहे चिकित्साकरप्रयत्ने परया तत्परया ॥ यहपरल्हेति । ६३८ वह ६३९ बल्ह प्राधान्ये । द्वयोः पचायन् । वर्षकनिवल्हेति । ६४० वह ६४१ वल्ह परिभाषणहिंसाच्छादनेषु । दाने च द्रुमे । परिभाषणमत्र वनवादः । वहर्म्युल्। वल्हेम् । प्लीहायितैति । ६४२ लिह गतौ । 'विमुक्षन्पूपनीहनो. दन्नेहमूर्धन्मजनयमनविश्वप्सन्परिज्वन्मातरिश्चन्मघवन्' इति लिहे. कनिनि दीर्घा निपातितः । वेहितेति । ६४३ वह ६४४ जेह ६४५ चाह प्रयने । येह इत्येके । जेहिंगती च । वेहे: कतरिक्तः । जेहेर्घन् । पाहेरचि टाप्॥ दाहितः शुभपधप्रकाशने सखजेऽथ तमनूह्मवैभवः । गाढमैपरसगृह्यमाणधी पणग्लहनधूषितो वलः ॥ ८२ ॥ अय बलस्तमरं सस्वजे आलिहितवान् । कीदशः शुभपपत्रकाराने सन्मार्गप्रवर्तन दाहितः उमिदः । अन्धमतर्य वैभवं यस स: । गाटेनाविमाप्रेण मंगसैन पन्भुताहा. देन गृपमाणा वीक्रियमाणा धीर स: । भूषणानां ग्लइनेन धारणेन पुस्तिः मृतकान्तिः ।।-दाहिति । ६४६ द्राह निदाक्षये । क्षेप घेत्ये। तरिक्तः । प्रकाशनेति । ६४७ काश दीप्ती । ल्युट् । उप्रेति । ६४८ अह विन। ण्यत् । गांति 1 ६४९ गाइ विलौने । क्षोभ ठन् । लक्षणया जटायगरपि । भा. से का प्रमानेति । ६५० गृह प्रहगे । १५१ ग्लहू च । है: कमनि शानन् । ग्टरतावे । ग्टदेन्मुंह । तिति। ६५२ घुपि कान्तिकांगे । घी इसके । यो सन् । क्षार आता भनुदात्ततः । कतर कः ॥

·घातुकाव्यम् । - घोपभूषः पङ्कजाखस्तमूचे पापश्रेणीतक्षणे त्वष्टुंधर्मा । उक्षवेनं मन्दहासेन रसन्विश्वनिक्षन्वल्लवीस्तृक्षिताधाः ॥ ८३ ॥ पङ्कजाक्षस्तमूचे । कीदृशः । घोषन्सः शब्दायमाना भूया यस्य सः । पापण्यास्त. क्षणे तन्करणे त्वटरेव तक्ष्ण इव धर्मो व्यापारो यस्य सः । एनम मन्दहासेनोक्षना- दाकुर्वन् । वक्षिताधा गताघाः बलवीनिक्षन् चुम्वन्॥-घोषदिति । ६५३ धुपिर अवि- शब्दने । ऋदित्येके । अन्तिाउदात्तेतः शिपिवर्जमनुदात्ताः । आविष्कृताभिप्राय वचन विशब्दनम् । तद्यतिरिक्तेऽर्थेऽयं धातुः । स चार्थः शब्दमानं वा यथाप्रयोगमन्यो वा। अस्माच्छता । पङ्कजाक्षः । ६५४ अक्ष व्याप्ती । संघाते च द्रुमे । अस्मादीणादिकऽन- न्तादक्षिशब्दात् समासान्तः पन् । तक्षणे । ६५५ तल ६५६ त्वक्षु तनूकरणे । तक्षे- युट् । त्वष्ट । 'ननेतृत्वष्टः इत्यादिना उन्नन्तो निपातितः । उक्षन् । ६५७ उक्ष से. चने । रक्षन् । ६५८ रक्ष पालने । निक्षन् । ६५९ णिक्ष चुम्यने । त्रिभ्यः शता । तृक्षिवेति । ६६० तृक्ष ६६१ पृक्ष ६६२ णक्ष गती । तक्षेः कर्तरि क्तः ।। आस्तृतितोऽद्य वितनोपि महत्सुखं नो नक्षत्रराडिव परं विकलङ्कवक्षाः । संमृक्षितोरुगुलमाक्षिकहृयवाच- स्तक्षन्ति नाम शुचमिष्टकराः सपक्षाः ॥ ८४ ॥ हे अकूर, आस्तक्षित भागतस्त्वमद्य नो महत् सुखं वितनोपि । नक्षत्रराट् चन्द्र इव । पर केवलं विकलङ्करक्षा विकलई निर्दोष वक्षो हृदयं यस्य सः । चन्द्रस्तु सकल. इमध्य इत्येव मैदः । तवास्मासु सुखकरणं न चित्रम् । यस्मात् संमृक्षितोरुगुलमाक्षिक- हृद्यवाचः संमृक्षितः संघातीकृतः उरुगुलो माक्षिकं मधु च । वे इव हृयवाक् येषां ता- दृशाः प्रियतराः सपक्षा बन्धवः शुचं तक्षन्ति नाम च्छादयन्ति खलु॥-आस्तृक्षिता इति । दृक्षः कर्तरि कः । नक्षनेति । 'अमिनक्षियजि-' इत्यादिना नक्षेनन् । वक्ष इति । ६६३ वक्ष रोपे । संघात इत्येके । संघातीभवन्स्यस्थीन्यत्रेति असुन् । संमृति । ६६४ मृक्ष संघाते । वृक्ष इत्येके । मृक्षे कर्मणि कः । माक्षिकेति । 'पिपीलिकेतिकहदिकमक्षिका- यस्' इति भोजेन निपातिता मक्षिका । तस्मात् 'तेन कृतम्' इत्यर्थे अण् । तक्षन्ति । ६६५ तक्ष वचने । तज्ञ संवरणं त्वचो प्रहणं वा । प्रहणमात्रे च द्रुमे । पौत्यप्येके । तक्षेलेट् । पक्षेति । परन् ।। सूर्य त्वदीक्षा चिरकाड़िता नो वासाम्यमाश्यान्न तु नीचलोकान् । द्राक्षां जनो वाञ्छति नो फलानि प्राहुघ्वाङ्गुविचूषितानि ॥ ८५ ॥ १. माधवस्तु 'कुन् शिल्पिसंशयोः' इत्यनेन कुनि मक्षिकारूपसिदिमाह.

·काव्यमाला। - 6 हे सूर्य आदरणीय सखै अकर, त्वदीक्षा नश्चिरकाङ्किता । अहममाइपान् काहितु- मयोग्यान् नीचटोकान् न तु वाहामि धुमिच्छमि । जनो द्राक्षां वाञ्छति । धाद्धि- पोरं शब्दायमानबहुभिर्वाड्डाषितानि पीतरसानि फलानि नो वाञ्छति ॥-सू. येति । ६६६ सूर्त आदरणे । ण्यत् । काहितैति । ६६७ काक्षि ६६८ बाक्षि ६६९ माक्षि कालायाम् । काः कर्मणि क्तः । वाड्डेर्लट् । माडेय॑त् । द्राक्षामिति ६७० द्राक्षि ६७१ ध्राक्षि ६७२ ध्याक्षि घोरवासिते च । चात् काडायाम् । द्रावे. राकारे द्राक्षा । द्राक्षेति यवादी निपातनामलोपः । ध्राहदिति । धाः शता । ध्वाहेति । ध्वाहेरच् । विचूषितानि । ६७३ चूप पाने । कर्मणि क्तः ॥ तूपं तनोपि कमलस्य यथैव पूषा खेदं च मूपसि कृपारसरूपितात्मन् । शूपन्दृशोरमृतयूषमजूपकस्त्वं भूपत्यनूपमतिरीपभुजां प्रियः क्षमाम् ॥ ८ ॥ हे कृपारसरूपितात्मन् कृपातिशयेन रूपितो रजितः आत्मा मनो यस तादृश हे अ. फर, त्वं तूपं संतोषं तनोपि । पूरा सूर्यः कमलस यथा तथा । खेदं मूषति हरसि च । वं मां भूपति अलंकरोपि । कीदृशस्तम् । तत्राह-दृशोः पानपात्रभूतयोरमृतयूप घनीभूतामृतरसं शूपनुत्पादयन् । अञ्पकोऽहिंसकः । अन्या भन्येपामपीडाकरा मति- यस्य सः । ईपभुजामुन्धवृत्तीनां प्रियः ॥-षमिति । ६७४तूप तुष्टौ । घम् । पेति । ६७५ पूप युद्धौ। धनुक्षन्-' इत्यादिना कनिनि निपातितः । भूपति ।६७६ मूप स्ते. ये। लट् । रुपितेति । ६७७ लूप ६७८ रूल भूषायाम् । रूप आलेपन इत्येके । रूपः कर्मणि कः । पग्निति । ६७९ शूप प्रसवे । स चाभ्यनुज्ञा । 'या पीडा भवसापि सौति()महती(वा) मौत्सुक्यपीडासिकाम्' इत्यत्र सौतेरुपादानार्थप्रयोगात् उपादानमपि प्रसवः । अस्माच्छता । यूमिति । ६८० यूप हिंसायाम् । ६८१ जूप च । यूप्यते हिंसते पाकेनेति घत्रि यो घनीभूतः क्षीरादि ! अषकः । षेर्दुल् । भूरसि । ६८२ भूप अलंकारे। लट् । अन्षेति । ६८३ ऊप जायान् । पायचि नसमासः । ई. धेति । ६८४ ईप उञ्छे । घन् ॥ इत्युक्तः सुरकापिखापिणमसावूचे जगच्छेपका- नित्यं ते जपते झपादिवपुषे रक्षश्चमशापिणे। केश्यादीवपणोत्सुकाप्रपमते भूयोऽपि रोपिप्यते रेपोऽन्यान्भपतो नमोऽस्तु कमलाकोणतनं जोपते ॥ ८ ॥ 1. 'आशिते' इति पाठः ·धातुकाव्यम् । १५७ इत्युक्तोऽसी सुरकाषिणः सुरहिंसाशीलान् असुरान् खपितुं हिंसितुं शीलं यस तं श्रीकृष्णमूचे । किमूचे । तत्राइ-पादिवपुपे ते नमोऽस्तु । कीदृशाय । जगतः शेप. कान हिंसकान नित्यं जपते हिंसते । रक्षवम्वाः शापिणे हननलीलाय । वपणे हिंसने उत्सुकान् केश्यादीन् प्रपमते हिंसते । अन्यान् भवतः श्वरवसमशब्दं कुर्वतः पिशुनोक्ति वा कुर्वतो रेपो हिंसकान भूयोऽपि रोषिष्यते हनिष्यते । कमलाया लक्ष्म्याः कोष्णस्तनं जोपते सेवमानाय ॥-सुरकापिखापिणमिति । ६८५ कप ६८६ खप ६८७ शिप ६८८ जप ६८९ झप ६९० शप ६९१ वप ६९२ मप ६९३ रुप ६९४ रिप हिंसाः । कपिखप्योणिनिः । शिषेवल । जपेः शता । झर्घअर्थे कः । शणिनिः । वयुट् । मषेः शता । रुपेटि शता । रिपेः 'अन्येभ्योऽपि दृश्यते' इति विच् । भ. पतः । ६९५ भप भर्सने । तचेह वरवः । पिशुनोत्तौ च द्रुमे। शता । उष्णेति । ६९६ उप दाई । 'इसिजिदीडध्यविभ्यो नक्' इति नक् । जेपते । ६९७ जिपु ६९८ विपु ६९९ मिपु सेवने । जिपेः शता ॥ वेपैर्मप्यतमैः प्रपोपदशुभप्रश्रेपिभिः श्लेपति प्रोप्यान्तुष्टजनान्कृपामृतपद्वर्षी भवान्दानवान् । सामर्ष परघर्षिणोऽपि इपितास्त्वां नोपयान्त्याहवे तोसहासविहीनशङ्खजनितहासाद्रसदिक्तटम् ॥ ८ ॥ भवान् वैषैर्मत्स्यादिरूपैनवान् श्लेषति भस्मीकरोति । कीदृशे भवान् । कृपारूप- स्यामृतस्य पृषतं पिन्दु वर्षितुं शीलं यस्य सः । कीपैः । मप्यतमः सर्वरुपास्यतमः । प्रपोपन्तं वर्धमानमशुभं प्रधेषितुं दग्धुं शीलं येषां तैः । कीदृशान् दानवान् । प्रोप्यान् भस्मीकर्तु योग्यान् । पुष्टाः दग्धा जना यस्तान् । सामर्प समोधं यथा तथा परान् घर्षितुमभिभावितुं शीलं येषां तेऽपि हपिताः प्रविहता आहवे त्वां नो उपयान्ति । कीदृशा त्वाम् । तोसस्य शब्दस्य द्वासेनाल्पतया विद्दीनो यः शसस्तेन जनितात् हासात् शब्दाखेतोः रसन्तः शन्दायमाना दिक्तटा यस्य वम् ।।-वर्ष. रिति । विषेर्घ । मिर्ण्यत् । प्रपोपदिति । ७०० पुप पुष्टी । शता । प्रोषिभिः । ७०१ दिपु ७०२ क्लिपु ७०३ सुपु ७०४ सुषु दाहे । श्रिपेणिनिः । रिपेः लट् । पुर्ण्यत् । मुपेः कर्मपि क्तः । पदिति । ७२५ पृपु ७०६ वृषु ७०७ मृपु सेचने । आयो.हिंसालेशयोक्ष । मृगु सहने च । मृणु हिंसालेशदन्येष्वित्येके । पृषेः 'वर्तमाने पृषदहत्' इत्यती निपातितः । गिनिः मृषेपन् परराषिणः । ७०८ पु संघर्षे । गिनिः। हपितः । ७०९ हूपु अलीके । तुष्टी च द्रुमे । कतरि कः । 'होलोममु' इतीटि- कल्पः । तोसट्रासेति । ७१० तुस ७२१ इस ७२२ इस ७१३ रस गन्दे । दुखिरल्पीभावेऽपि । तुउिडूस्योर्घन् । हसेरपि छन् । सेः राता ॥

·काव्याला - इत्यादिवादिनमजो लसितसितस्तं संवार्य धर्मपथघसरदुर्जनोजः । जीमूतचर्चिरवझरिवाया तेनैव चानुपिसितो निलयं पिपेस ॥ ८९॥ अज इत्यादिवादिनं त लसितस्मितः सन् सखे अलं स्तुत्वेति संवार्य तेन एवा- नुपिसितोऽनुगतः सन् निलय पिपेस प्राप्तवान् । कीदृशोऽजः । धर्मपयघस्मराणा धर्ममार्गनाशकानां दुर्जनानामुज उचैहिसकः । कीदृशं निलयम् । जीमूतचाच मेघान् नजितुं शीलं यस्य तादृशो खो यस्य तेन झझरबायेन हृयम् ॥-उसितेति । ७१४ लस श्लेषणक्रीडनयोः । शोभायां प्रसिद्धः । कर्तरि क्तः । घस्मरेति । ७१५ घस्ल अ. दने । 'सघस्यदः क्मरच्' इति क्मरच् । उन्नः । ७१६ जर्स ७१७ चर्च ७१८ झझ परिभाषणहिंसातर्जनेषु । जसैः किपि 'सत्सस्य' इति सयोगान्तलोपः । ‘भत्व. सन्तस्य' इति दीर्घस्तु धातुस्वान्न । जीमूतचचि । चः गिनिः । झझरेरः । अनुपिसितः। ७१९ पिस ७२० पेस गती । पितृ पेश इत्येके । पितेः कर्मगि क्तः । पेसेलिट् ॥ भूपापिशहरुचिपेशलमात्ममित्र- मकरमागतमवेक्ष्य हसन्स नन्दः । संभाव्य साधु ससुतो निशि पयर्छ- न्मेशोद्धतारिमशकस्य नृपस्य वृत्तम् ॥१०॥ स नन्द आत्ममित्रमकूरमागतमवैश्य साधु संभाव्य हसन् समुतो निशि नृपस्य वृत्त पर्यटन्छन् । कीदृशमनम् । भूपाणा पिशगया रुच्या पेशलं मनोहरम् । कीदशस्य न. पत्य । मेरोन कोपेन शब्देन वोद्धतास्त्यक्ता अरिरूपा मशका येन तस्य ।।-पिराति । 'पतेरङ्गन् पक्षिमि' "विटादिभ्यः कित्' इत्यत्र 'कुरिपिटिमृदिपिशिभ्यः कित्' इति भोजोक्तेः पिशेरह पेशलमिति । (आणादिके कलपत्यये पाहुलफागुणः । इसमिति ७२१ हसे इसने 1 शता। निशीति । ७२२ णिश समाधी । अधिकरणे संपदादि कि । मेरोति । ७२३ मिश ७२४ मश गन्दे । रोकते च । सन्दकोपयोरिति दु. मोत्तया रोपटं रोप एव । मिशेषन् । मशफारस मो'कुञ्जिलिसभ्योः' इति कुन् । 1. 'जर्ज सई चर्य एवं चवर्गीयान्तेषु पाउ उचितः । नतिहोष्मान्तेषु' इति श्रीद- मनोरमा ॥ नास्तिदेति । केचित्त-आयो दन्योप्मान्तः । द्वाप्यसामारपठिती-दयाहुः॥ 'मूल लायस्यापि चार्गवनीयान्ततमिति मते पोध्यम्' इति सन्दरमम् ॥ मापयोऽपि- पन इत्योस्तुदादी परिष्यमापयोरिद पाठः शासपी इति दोनभेप्रेयपुरस्कारेणु ! उस्मान्तेषु पाटोमांनुरोपादित भयः इति प्रन्यनायस्योप्मान्तत्वमभिप्रेति । 'अर्स' हरिपाटे प्रत्तमन्तस्य' पति दीपंगामा, 'जस्म' इति पाठे 'रात्मस्स' इत्यस्तोप- मामो दश । ति देश एवं पिसान्तु ॥

·धातुकाव्यम् । १५९ - सोऽप्यूचे शवतां गतस्य शशिवंशोत्यस्य भोजेशितु- वृत्तं प्रस्तुतमत्र शस्त्रनिलये शस्तं च चापोत्सवम् । चाहेनामहितस्य चास्य निधनोद्योग रहस्यूचिवा- गन्तव्यं खलु रंहसेति च दृद्वामाज्ञां प्रभोरभ्यधात् ॥ ९१ ॥ सोऽपि भोजेशितुत्तमत्र शस्त्रनिलये चापोत्सवं प्रस्तुतं चोच उक्तवान् । कीदृशस्य कंसस्य । शवतां गतस्य मृतप्रायस्य शशिवंशादुत्थितस्य जातस्यास्य निधनोद्योगं च रहस्यूचिवान् । चाहेन दम्भेन शाव्येन चामहितस्यापूजितस्य निन्दितस्य रंहसा गन्तव्यं खलु इति। प्रभोर्टदामाज्ञामभ्यधात चाभिहितवांश्च ॥–शवतामिति । ७२५शव गती । अज- न्तात्तल्। शशीति ।७२६ शश लुतगती।अजन्तान्मत्वर्थीय इनिः । शस्त्रेति i७२७शसु हिंसायाम् ।'सर्वधातुभ्यःष्ट्रन्' इत्यौणादिक ट्रन्। शस्तम्।७२८शंसुस्तुतौ। हिंसायामि- स्यका कर्मणि क्तः । अनिदिताम्' इति नलोपः । चाहेन । ७२९ चह परिकल्कने । धञ् । अमहितः । ७३० मह पूजायाम् । कर्मणि क्तः । रहसि । ७३१ रह त्यागे । रंहसा । ७३२ रहि गतौ । द्वयोरसुन् । दाम् । ७३३ दृह ७३४ हहि ७३५ वृह ७३६ वृहि वृद्धौ । वृहिर् इत्येके । बृहि शब्द च । स च गजशब्दः । दृहे 'दृढः स्थूलबलयोः' इति निपातितः क्तः ॥ तच्छ्रुत्वा परिहितादरमसौ नन्दो बृहद्भोजन- निरप्युपवृहितो विहितवान्प्रातः प्रयातुं मनः । गोविन्दस्तुहिनांशुरम्यवदनः कंसं जगद्दोहिनं प्रोहिप्यजगदहणीयमहिमा मोदेन निन्ये निशाम् ॥ १२ ॥ असौ नन्दः पारेदंहितादरं परिवृद्ध आदरो यन्त्र तथा तच्छ्रुत्वा वृहद्भौजनैर्यानरप्युप- बृहितः पूर्णः सन् प्रातः प्रयातुं मनो विहितवान् । गोविन्दो जगद् दोहितुं मर्दयितुं शीलं यत्य तादृशं कंसं प्रोहिप्यन्नधिकमर्दयिष्यन् निशां मोदेन निन्ये नीतवान् । जगतामई- णीयो महिमा यस्य तादृशो गोविन्दः ॥-परिइंहितेति । दृहेः कतरिक्तः । वृहदिति । वृहेः 'वर्तमाने पृषहद' इति वृहेरतिनिपातितः । उपबंहित इति । बृहेः कर्तरि क्तः । दुहिनेति । ७३७ तुहिर ७३८ दुहिर ७३१ उहिर अर्दने । 'पितुझोः' इति तुहारेनन् । जगद्दोहिनमिति । दुहिरो णिनिः । प्रोहियनिति । उहिरो लरः शता। अ. होयेति । ७४० अर्ह पूजायाम् । योग्यत्वेऽपि । अनीयर् । धुपादय उदात्तेतः शिपिवन- मुदात्ताः ॥ इति सव्याख्याने धातुकाये प्रथमः सर्गः।

·काव्यमाला ।। । द्वितीयः सर्गः। एवमकरस्य व्रजप्राप्तिरूपं पूर्वदिनवृत्तान्तमुक्त्वा द्वितीयदिनवृत्तान्तं वक्तुमारभते- प्रद्योतनस्योदयमाप्य गोपाः श्वेतांशुकोन्मेदुरचारवेपाः । अखिन्न रुग्घोटकरुट्यमानमार्गा जवेनालुटिता निरीयुः ॥ १ ॥ गोपाः प्रद्योतनस्योदयमाप्य जवेनालुटिता निरीयुः । प्रद्योतनः सूर्यः । उद्यमाप्य लब्ध्वा इत्युदयमात्रस्य लाभत्वेनोक्त्या तेषां प्रस्थाने कौतुकातिशय उक्तः । अलटिता अ... प्रतिहताः । कीदृशा इत्यत्राह-श्वेतांशुकेनोच्चैर्मेदुरः स्निग्धः पोषणशीलः चारुषो - येषां ते । अस्विन्ना अमुक्ता अगता रुक् शोभा प्रीतिर्वा येषां तैर्घोटकरभिद्यमानमार्गाः ॥-- प्रद्योतनस्येति । ७४१ धुत दीप्तौ । कृपूपर्यन्ता उदात्ता अनुदात्तेतः । अस्मायुन् । श्वेतेति । ७४२ श्चिता वर्णे । पचांयच् । उन्मेदुरेति । ७४३ त्रिमिदा स्नेहने । 'भजभासमिदो घुरच्' । अस्विति । ७४४ जिप्विदा स्नेहनमोचनयोः । मोहनयोः रित्येकै । स्विदेः कर्तरि क्तः । रुगिति । ७४५ रुच दीप्तावभिप्रीत्यां च। भावे संपदादि- क्विप् । घोटकेति । ७४६ घुट परिवर्तने । वुल् । रुट्यमानेति । ७४७ रुट ७४८ लुट ७४९ लुठ प्रतिघाते । रुठेत्येके । स्टेः कर्मणि शानच् । लुटेः कर्तरि क्तः ।। दुष्टनिग्रहभक्तानुग्रहरूपप्रधानकार्यार्थ भगवतः प्रस्थानमाह- कृप्णोऽपि तापोल्लुठिताङ्गशोभा आश्वास्य मारक्षुभिता महेलाः ।। अनभ्यसंतोभककंसजीवसंत्राय पापध्वदयं प्रतस्थे ॥ २ ॥ अय कृष्णोऽपि मारेण क्षुभिताश्चलिताः महेला आश्वास्यानभ्यानामहिंस्यानां संतो. भकस्य निहन्तुः कंसस्य जीवसस्राय प्राणं शिथिलीकर्तुं त्यक्तुं प्रतस्थे जगाम । पापध्वत् पापनाशकः । तापेनोल्लुठिता प्रतिहताङ्गशोभा यासां ताः । उजुठितेति॥-लुठो कर्मणिक्तः। शोभेति । ७५० शुभ दीप्ती । धनि टाप् । 'नाम्नि तु पुस्त्वं प्रापिकम्' इति घनन्तस्यापि स्त्रीत्वम् । क्षुभितेति । ७५१ शुभ संचलने । तच्च पूर्वप्रकृतिविपर्यासो मथनं वा । आ. द्यर्थे कर्तरि क्तः । अन्यत्र कर्मणि । अनभ्यसतोभकैति । ७५२ णम ७५३ तुभ हिं. सायाम् । नभेः 'पोरदुपधात्' इति यत् । तुभेद्युल् । संसायेति । ७५४ स्रंसु ७५५ ध्वंसु ७५६ भंसु अवलंसने । भ्रंश इत्येके । ध्वसु गतौ च । अय नाशने प्रसिद्धः । ससैर्घञ् । पापध्वदिति । ध्वसेः विपि सौ 'वसुसंसुध्वसु-' इति दः ॥ अभ्रस्तविलम्भजुषा बलेन समं प्रवृत्तो भुवनाभिवृयै ।। अशर्धनैर्गोपकुलैः सहासौ ययौ कृपास्यन्दसुप्तमोदैः ॥ ३ ॥ असौ गोपकुलैः सह ययौ । अभ्रस्तविलम्भजुषा बलेन समं भुवनाभिवृश्ये प्रवृत्तः । अभ्रस्त अशिथिलं इदं श्रीकृष्णे विसम्म विश्वास जुपते सेवते इति तथा तेन बलैन । १. 'पुंनि चामुपु' इति मेदिनीतो. जीववाचिप्राणशब्दस्य बहुवचनान्तत्वेन 'प्रा- 'त्याजयितुम् इत्युचितं प्रतिभाति. णान्' इत्युचितम्. २.

·धातुकाव्यम् । कीदृशैर्गोपकुलैः । अशर्धनैः कुत्सितशब्दमकुर्वाणः । कृपास्यन्देन कृपामृतप्रवाहेण स. म्यककृप्तो मोदो येषां तैः॥-अभ्रस्तति । भ्रंसे: कतरिक्तः । विसम्भति। ७५७ सम्भु विश्वासे । घम् । प्ररत्त इति । ७५८ वृतु वर्तने । कर्तरि क्तः । अभिवृद्धय । ७५९ वृधु, युद्धी । क्तिन् । अशर्धनैः । ७६० धु शब्दकुत्सायाम् । युच् । स्यन्देति । ७६१ "स्यन्दू प्रसवणे । घञ् । सुकृतेति । ७६२ कृपू सामर्थे । सामर्थे शक्तियोग्यता.वा । अन्तर्गतण्यर्थात् कर्मणि क्तः। 'कृपो रोलः' इति कुत्वम् । द्युतादय उदात्ता अनुदात्तेतः ।. वृत्' । युतादयो वृत्ता इत्यर्थः । वृदिति वृतैर्भूते किम् ।। अतिप्रियस्य भगवतः प्रस्थाने गोपीनां वृत्तमाह- : गोपीघटाः प्रव्यथितांस्तदानीं पृथूपतापप्रसमानचिन्ताः । मृदुखमावाः स्खदिताः सरास्त्रैः प्रक्षञ्जिते प्राणसमे विषेदुः ॥ ४ ॥ गोपीनां घटाः समूहास्तदानी प्राणसमे प्रियतमे श्रीकृष्णे प्रक्षञ्जिते गते विषेदुः । की. दृश्यः । व्यथिता भीताः, दुःखिता वा । पृथुनौपतापेन पीडया प्रसमाना वर्धमाना । - चिन्ता यासां ताः । अवीक्षणस्वभावाः । स्मरात्रैः स्खदिता विदारिताः।-घटा इति । ७६३ घट चेष्टायाम् । क्वचित्संगमादौ । एतदादयः फणान्ता 'घटादयो मितः' इति मितः । आदितस्त्वरान्तानां तु 'घटादयः पितः' इति पित्वम्, अनुदात्तवं च । घटेः पित्त्वात् । 'पिद्भिदादिभ्यः' इति संगच्छन्तेऽत्र समूहिन इत्यधिकरणेऽङ । प्रव्यथितेति । ७६४ व्यथ भयचलनयोः । दुःखचलनयोरित्येके । कर्तरि क्तः । पृथु इति ।।७६५ प्रथ प्रख्याने । विस्तारेऽप्यस्ति । 'प्रथिम्रदिभ्रस्जा संप्रसारण सलोपश्च' इत्युप्रत्ययः । प्रसमानेति । ७६६ प्रस.विस्तारे । शानच् । मृदु इति । ७६७ म्रद मर्दने । प्रदेः प्राग्वदुप्रत्ययः । स्खदिता । ७६८ स्खद स्खदने । विदारणं तत् । ण्यन्तात् कर्म. गि क्तः । मिलाद्रस्वः । प्रक्षनितेति । ७६९ क्षजि गतिदानयोः । क्षज इसके । क्षजेः कर्तरिक्तः॥ दक्षापरेणास्तकृपेण तासामकान्दि चेतः कदनैः सरेण । शरीरमकान्दि चोऽपि वेगादक्लान्दि चक्रे मरणत्वरापि ॥ ५॥ स्मरेण तासां चेतः कदनविनवीकरणः । पीडाभिरिति यावत् । अकान्दि विली. कृतम् । शरीरमकान्दि । वचोऽध्यक्लान्दि । उभयत्रापि पूर्ववदर्थः । मरणत्वरापि चके । कीडशेन । दक्षायां हिंसाया परेण त्यक्तरूपेण ॥-दक्षेति । ७७० दक्ष गतिहि- सनयोः । 'घटादिषु लिहापूर्वपठिताः सर्वदा मितः । यहिःस्थस्येह पाठे तु मित्वमुक्तेऽर्थ एव हि ॥' इत्युक्तेश्यर्थतया प्राक्पठितस्य दक्षेरनयोरर्थयोमित्तम् । पित्त्वादङ् । कृपेति। ७७१क्रप कृपायां गतोच ! कपः संप्रसारणं च इति भिदादि पाठात् संग्रसारणमड् च। अकान्दि । अक्रान्दि। अग्लान्दि । ७७२ कदि ७७३ कादि ७७८ क्लदि वैलये। वैफल्य इत्येके । योऽप्यनिदित इत्यन्ये । इदितां कन्दादीनां मिजन्तात् कर्ममि चिगि २१ ·काव्यमाला। . ['चिण्णमुलो दीर्घोऽन्यतरस्याम्' इति दीर्घः ।] कदनैः । अनिदितः कदेर्युट् । त्वरैति । ७७५ जित्वरा संभ्रमे । पित्वादड् ॥ गोपीनां वचावैलव्यादुक्ति प्रपञ्चयति- ताः संज्वरन्तीगलदश्रुधारा विमोहशक्त्या हिडयन्वियोगः । 'मिथो निजाति वटयांचकार हरेश्च चेष्टा भटयांचकार ॥ ६ ॥ : वियोगस्ता विमोहशक्त्या हिडयन् बद्धाः कुर्वन् मियो निजाति वट्यांचकार । हरे. श्चेष्टाश्च भटयांचकार । उभयत्र भापयांचकारेत्यर्थः ।।--संज्वरन्तीः पीज्यमानाः। गलद- श्रुप्रवाहाः । संज्वरन्तीरिति । ७७६ ज्वर रोगे । फणान्ता उदात्ता उदात्तेतः । ज्वरेः. शतरि डीप् । गलदिति । ७७७ गड सेचने । तच जलादेः पतनमात्रम् । गः शता। हिडयन् । ७७८ हेड वेष्टने । णो मित्वाद्रस्वः । 'एच'इन् । शता । वटयांचकार । भटयांचकार इति । ७७९ वट ७८० भट परिभाषणे । श्चेट() इत्येके । आय. योणी लिट् ॥ वियोगवहिं नटयन्वतान्ततिं च नः प्रस्तकयन्गतोऽसौ । कृष्णः पुरस्त्रीश्चकयेदिदानी नर्माणि चोक्त्वा कखयेद्रगामः ॥ ७ ॥ गोऽस्माकमन्तर्मनसि वियोगवहिं नटयंश्चलयन् दीपयन्, धांत प्रस्तकयन् प्रति. हतां कुर्वेश्च गतोऽसौ कृष्ण इदानी पुरस्रीश्चकयेत् तर्पयेत् नर्माण्युक्त्वा कखयेत् हासयेच । द्वयोः संभावने लिट् । बतेति खेदे । इति वयं रयामः शङ्कामहे ॥ नट्यनिति । ७८१ णट नृत्तौ । पूर्व नटव्यापारेऽयं धातुरुक्तः। अत्र तु नर्तनव्यापारचलनादिश्च नृत्तिः । तत्र मित्त्वम् । णट गतावित्येके। नतावित्यन्ये । प्रस्तकयन् । ७८२ टकः प्रतिघाते । द्वयोर्णौ शता । चकयेत् । ७८३ चक हप्तौ । कखयेत् । ७८४ कखे हसने । द्वयो- लिंङ् । रगामः । ७८५ रगे शङ्कायाम् । लट् ॥ श्रीकृष्णविरहदुःखं छादयितुमशक्ता काचिदाह- लग्नं हृदन्ते गये कथं वा राग कथं नु हगयामि तापम् । असग्यमास्त्रं स्थगये कथं वा कगामि किंवा हरयेऽकिताय ॥ ८॥ अहं हृदन्ते ला सक्त राग कथं वा हगये च्छादयामि । तापं च कथनु हगयामि छा। दयामि । असग्यं छादयितुमशक्यमासमथुजालं कथं वा स्थगये च्छादयामि । रागतापयो- रन्तःस्थत्वेनादृश्यत्वेऽपि तद्धतुरास्रोद्गमो दुर्वार एवेति भावः । अकिताय कुटिलं गताय व्याजेन प्रस्थिताय हरये हरि प्राप्त कि वा कगामि करोमि । न किचिदपि कर्तुं शक्यमि- त्यर्थः ॥-सममिति । ७८६ लगे सङ्के । 'क्षुब्धस्वान्तवान्त-' इत्यादिना क्तान्ती निपातितः । इगये । हगयामि । ७८७ हूगे ७८८ हुगे ७८९ पगे ७९० एगे सं- वरणे। तचाप तिरोधानमेव । स्थगयन्तस्य तिरोधापनार्थदर्शनात् ।आययोो लट् । असग्यम् । सगे! यत् । स्थगये । स्थगेणा लट् । कगामि । ७९१ को नीच्यते । - ·धातुकाव्यम्। मियासामान्यालादनेकार्थत्याच"अस्थायमर्थः' इति नोच्यते । नोच्यत. इत्यवचनमर्थ इत्यन्ये । अस्मालट् । अकिताय । ७२२ अक ७९३ अग कुटिलायां गती । अतः कतरि ताः ॥ पीडातिशयादरं पन्ति- अगन्मनीपः कणयन्मुकुन्दमलान्वियोगं रणयन्स दूतः । चणन्विपादं विशणन्विचिन्तां श्रणन्विमोहं श्रथितोऽस्तु सद्यः ॥९॥ मुकुन्द कणयन् गमयन् । हेती यता । तस्मादेतोः । अस्मान् वियोग रणयन् प्राप. यन्। तत एव विपादं चगन, विचिन्तां विशणन् , विमोह धगन् । त्रिशु प्रयच्छमित्यर्थः । अस्तभ्यमित्यर्थात् । स दूतः सद्यः श्रथितो हिंसितोऽस्तु । कीदृशः । अगन्ती कुटिली. भवन्ती मनीषा यस्य सः॥-अगदिति । अगेः शता । कपयन् रणयनिति । ७२४ कण ७९५ रण गती। द्वयोणी शता। चणन् विशणन् धणनिति । ७९६ चण ७९७ शण ७९८ श्रण दाने च । एषां शता । अथितः । ७९९ अथ ८० लथ ८०१ माथ ८०२ क्लथ हिंसाः । अयः कर्मगि क्तः॥ सर्वरक्षिणो भगवतः स्वरक्षादोपमाशद्वय परिहरन्ति- श्लथ्यात्मनां काथयताच्युतेन किं नाङ्गजो नः कथयन्नचानि । वनाम कि प्रज्वलितो हरेण सोऽद्यापि यद्विदलयननङ्गः ॥१०॥ अध्यात्मनां हिंस्यस्वरूपान् काययता । 'जानिनिप्रहण-' इति कमनि पष्टी । अ. च्युतेन नोऽस्मान् क्लययन् हिंसन् अङ्गजः किन अचानि कस्मान हिंसितः । हरेण प्रज्वलितः सोऽनहोऽयापि विलयति यत् यस्मात् तस्मात् किं वनाम करवाम । न किंचित् ॥ लयर्थत् । प्राणिजन्ताच्यता। 'बाचिनिग्रहानाटकाय-' इति निपात- नाहीयः । लोगों शता । यादीनां पिजन्नानामपि हिंसामानमर्थः । जास्यादिसूने हिंसायानित्युक्तः । दन्त्यर्थाथ' इति चुरादिपाटाद्वा । अचान । चन च । हिंसा इति शेषः । अस्माग्गी नि । वनाम । ८०३ पनु च नोच्यते । कगिपदयमार निवासा- मान्य इत्यर्थः । अस्मालोट् । प्रचालितः । ८०४ज्यल दीप्ती । जो कमनि क्तः । लिपति । ८०५ दुल ८०६ झल चलने । इलेगी लट् ॥ भगतो पाल्यात दुटितत्समध्यविदुवित्लानियाद- प्र(अ)सल्यनितां लरयत्यसो मां नन्दात्मनः संदरकः सलानाम् । अनार येन अपितं पयोऽपि चाहुः संज्ञपितामुरेण ॥ ११ ॥ असी नन्दात्मनो मां स्मरगति मोत्कटपास्यति । सलाना मंदरतो मीपषिता । १. अन पुस्तम सत्र पात्मना' गार:. प्रवलनारियन पाठ ·काव्यमाला। - नृ नये। चिन्। । - प्र(अ)हार चलयितुमशवं वित्तं यस्यास्ताम् । वेन अंपितं पकं पयोऽपि वाटे प्रयोज्य: कर्वभिरनारि नावितन् । मुहुरिति काकाक्षिवदुभवत्रान्वेति । मुहः संज्ञपिता मारता असुरा येन तेन ॥-प्र(अ)मल्येति । झालेगौ यत् । स्मरयति । ८०७ स्मृ आध्याने । सोत्कण्ठस्मरमं तत् । गौ लट् । संदरकः । ८२८ दृ भये । पौ बुल् । अनारे । ८०९ अपितम् । ८१० धा पाके। पाको विक्लित्तिः । श्रायतिधासोर- स्मिन्नर्थे मित्त्वं पौ कर्मनि क्तः। संज्ञपितति । मारणतोषणनिशामनेषु ८११ शा। निशा. मनं प्रदर्शना । निशावेष्वियके । मारणार्य कर्मनि त । तापशान्तावन्मयोपाये संभावयन्ति- तनेव किं विज्ञपयेम मारं येनाच्युतं प्रज्ञपयेन्न वाणान् ।, करे सरोज चल्यन्न चाल्यः स किं मुरारिश्छदयेत्पुनर्नः ॥ १२ ॥ वयं तं मारमेव विज्ञपयेम तोषयेम । किम् । येन तोपनासावच्युतं प्रज्ञपयेत् प्रदर्श येत् । वामान् न प्रनपयेत् निशातयेत् । स मुरिटीलया करे सरोजं चलयन् नः छद. येत् किं प्रागनं वा कुर्यात् । अचाल्याः भावादन्ययार्नु अन्यत्र हर्तु नेतुं स्वचिन्तितं . क्षेष्ठं निरतितुं च वा न शक्त्याः ।-विज्ञपयादेवि । तोपगे निवि लिङ् । प्रनपवेदिति । निशामननिशानयोः । चट्यनिति । कम्पने।८१२ चलिः । पौ शता । अवाल्यः । कम्पनादन्यत्र निवाभावे निजन्तायत् । अन्ययाकरण हरणं क्षेपो वा तत्राः । छद- येत् । ८१३ छदिर् ऊर्जने । पलनं प्रागनं वा तत् । छदेो लिटू ॥ मगवतो दर्शनमेव प्रायन्ते- ' यद्वर्णने को लडयेन निहां भक्तांश्च दुष्टान्मदयत्सलं यः। दृश्येत वेणु धनयन्कदा वा.स नन्दसूनुः खनयन्कलापम् ॥ १३ ॥ यदर्मने को जिहां न लढयेत् क्षोभयेत् । यो भकान् दुष्टांथालं मदयति अवर्थ हर्षयांत दीनयति च । स नन्दसूनुर्नु ध्वनयन् गन्दयन् कलाप स्तनरन् अवतंसीकुर्वन कदा वास्नाभिदृश्येत ॥-लहयेदिति । जिबोन्मयने ८१४ लड़िः। उन्मयनं क्षोनगन् । तच जितायाः । निद्रायाः क्षोभम वा। जिलायाः क्षोममा मिचि लिट् । मदयति । ८१५ मदी हर्षग्लेपनयोः । ग्लेपनं दैन्यम् । ठट् । धनरन् १८१६ ध्यन शब्दे । जो शता । स्वनयन् । ८१७ स्वन भवतसने च । चाइदे। गौ शता ।। दर्शनाकार एवं प्राप्यते- दलं दलं धैर्यपरं कटाक्षान्वलं वलं प्रस्खलयन्मनो नः । अपं प्र नमंगिरा विपाई क्ष क्ष किं जनयेत्स मोदम् ॥ १४ ॥ मनः प्रसव्ययस्यन् स श्रीकपः कयक्षान् वलं व पुनः पुनः संचारल्न पर भरमविर्य दलं दल पुनः पुनविदारयन् नर्मगिरा प्र पुनः पुनर्दमयन् पिराई .

·. . .. साधातोर्णा शानच्छवाच। वान्यं बनयमिति। वनपच्छता च! अवामयत् दलिजाता धातुकाव्यम् । क्षप क्षपं पुनः पुनविनाशयन् नो मोदं जनयेत् किम् ।।-दलं दलमित्यादिचतुर्यु 'दलि. बलि-स्खलि-त्रपि-क्षपयश्च' इति भोजोक्त्या मित्वे ण्यन्तादाभीक्ष्ण्ये णमुल् । 'नित्यवीप्सयोः' इति द्विरुक्तिः। 'चिण्णमुलो दीर्घोऽन्यतरस्याम्' इति दीर्घाभावे रूपम् । प्रस्खलयन् । स्खलेो शता। जनयेत् । घटादयो मितः । 'जनी-प-कसु-रन्जो- ऽमन्ताश्च' इति शी मित्रवे जनलिट् ॥ श्रीकृष्णेन पूर्व सुखितत्वादिदानी पीडाधिक्यमित्याहुः-- वाभिर्विशङ्कां विनरय्य मारं परिकसय्य नसितत्रपेण । अराजि येनाभिरमुय्य गूढं वधूजनः स ज्वलयत्यलं नः ॥ १५ ॥ म्लसितवपेण । नसिता निरस्ता पा येन तादृशेन । येन वाग्भिविशङ्का विजरय्य नाशयिता मारं परिकसय्य दीपविला वर्धयित्वा गूढमभिरमय्य वधूजनोऽरानि रजितः स श्रीकृष्णोऽस्मान् अलं ज्वलयति संतापयति ।-विजरम्य । जपो णिजन्ताल्ल्यप् । 'ल्यपि लघुपूर्वात्' इत्ययादेशः । परिकसय्य । कसैः प्राग्वल् ल्यप् । नसितेति । 'जनीजष्णसु-' इति पाठे णिजन्तात् कर्मणि क्तः । अराशि । रञ्जों चिणि 'चिण्णमुलो:-' इति दीर्घः । अभिरमग्य । अमन्ताणिचि प्राग्वत् ल्यप् । ज्वलयति । 'ज्वल हल-झल- नमामनुपसर्गाद्वा' इति मित्वविकल्पान मित्त्वपक्षे गिचि लट् ॥ हा ज्वालयन्ति वलयन्ति चित्तमहाल्यवैरिझलकस्य लीलाः। अमालितात्मा नमयन्ननाम्यान्स ग्लापयत्यग्लपकः कुतो नः ॥ १६ ॥ अबाल्यवैरिझलकस्याक्षोभणीयशत्रुक्षोभकस्य तस्य लीलाश्चित्तं ज्वालयन्ति ताप. यन्ति, इलयन्ति क्षोभयन्ति च । हा. कटममालितात्माक्षोभितमनाः । अनाम्यान् प्रतीक मशक्यान् नमयन् । अग्लपकोऽपीडकः स कुतो हेतो! ग्टापयति पीडयति ।- ज्वालयन्तीति । ज्वलेरमित्वे लट् । वलयन्ति । इलेमिरवे लट् । अदाल्येति । हलेर- मिते ण्यत् । झलकस्य । झलेगी मिते ण्वुल् । अमालितति । अमिले कर्मणि क्तः । नमयन् । अनाम्यान् । नमः शवप्यती । ग्लापयति । अग्लपकः । 'ग्ला-मा-धनु-व- मां च' इति मित्त्वविकल्प ग्लाधातोर्टण्ण्वुर च ॥ भगवतो जलपीडादिषु स्वाभिमतसिद्धिं बकवधाद्यद्भुतकर्म चानुस्मृत्य तस्मिन्नेव मनो लीयत इत्याहुः- यः नाप्यमानः नपयंस्तथासान्कृत्नं च वान्यं वनयन्नरस्त,। अवामयत्संवमितासूनायो वकेन तं कामयते मनो नः ॥ १७ ॥ योऽस्माभिः साप्यमानः सिच्यमानोऽत्मान्. अपयन् प्रतिषिवन् कृत्स्नं वान्यम- स्माभिः कारयितव्यं पहु कर्म वनयन् कारयंश्चारस्त क्रीडितवान् । यो वमितासूजा : दितरक्तेन पकेनरामवत् छदयामास तं नो मनः कामयते ॥-माप्यमानः नपयन्निति ।

·काव्यमाला। । वर्णी लङ् । कर्मगि तथ । कामयते इति । 'न कम्यमिचमाम' इत्यामले पि. हि वृद्धिः॥ दर्शनमेव प्रार्थयमाना विरमन्ति- तमामयन्तं द्विपतस्तृणं गाः प्रचामयन्तं क निशामयेयम् । निशम्यया मञ्जुगिरा कदा नः स यामयेद्वा यमनादिकार्ये ॥ १८ ॥ तंक काले देशे वा निशामयेयं पश्येयम् । कीरशं तम् । द्विपत आमयन्त पीडय- न्तम् । गास्वर्ण प्रवामयन्तमादयन्तम्।स निशम्यया श्राव्यया मञ्जगिरा कदा नो यमना- दिकार्ये परिवेपणादिकर्मणि यामयेत् व्यापारयेत् ॥--आमयन्तुमिति । अमेणिचि तरि मित्वाभावे दीर्घः । प्रवामयन्तमिति । चमेः प्राग्वद् । निशामयेयमिति । ८१८ 'शमो- दर्शने' इत्यमित्वे जो लिङ् । निशम्यया । अदर्शनार्थलेन मित्त्वे पिचि यत् । यामयेत् । ८१९ 'यमोऽपरिवेपणे' इत्यमित्त्वे णी लिट् । व्यापारणावार्थः । यमनेति । परिवे. घणार्थे णी मित्त्वे ल्युट् ॥ उक्तं गोपीविलासमुपसंहरति- इत्याद्यवस्वादितमानसास्ता बालाः परिस्वादितधैर्यबन्धाः । दुष्टानपस्वादयितुं प्रयाते कृष्णे विलेपुः फणिता विमोहम् ॥ १९ ॥ कृष्णे दुष्टानपस्वादयितुं विदारायतुं प्रयाते सति । ता पाला विमोई फगिताः प्राप्ता इत्यादि विटेपुः । कीदृश्यः । अवस्सादितं विदारितं मानसं यास ताः । परिस्सा. दिवो नाशितो धैर्य सन्धो यासां ताः ॥-अवस्सादितति । ८२० स्खदिर अवारिन्यो च' इति मित्तनिपेयाग्गिचि दीर्घ कर्मणि तः । परिस्सादितति तद्वत् । अपस्सादपि. तुमिति । 'अपावारिभ्यश्चेत्ते के' इत्यपात् परस स्वदेरमिले मिचि तुमुन् । पापिया इति। '८२२ फण गती । कर्तरि क्तः । रत् घटादितः । ज्वरादय उदात्ता उदात्तः ।। प्रस्थितस्य भगवतः श्रीकृष्णावस्थामाह- कृष्णोऽपि रेजे पथि गोपनालै निष्णुभि शितपार्श्वदेशः। विम्लाशितेऽङ्कररथे सरामः स्वमत्पयोदखनभानि तिष्ठन् ॥ २० ॥ हप्पोऽध्य कररये सरामस्तिष्ठन् पधि रेजे । भ्राजिभिः शेमनीलगौपाधा. शिवपार्थदेशः शोभिवपार्श्वभागः । स्मपदस्त शदायमानमेघस्सस्सनमा स्तन भ. अत्याधयति यस्तस्मिन् रपे -रे इति । ८२२ राजू दीप्ती । उदातः स्वरित । भरमानिटि 'फणां च सतानाम्' इत्यत्वान्यामलोपविफलः । ८२३ टुन्ना ८२४ डनाशृ८२५ टुम्ला, दीप्ती । उदात्ता अनुदातेतः । भ्रातः 'अलं-' भादिना लायोलो रन् । प्रतिवन्टाशिवति। यो: कतारकः । समाति । ८२६ स्यमु ८२७ स्पन ८२८ भ्वन शदे क्षमाया उदासा अनुभातः । समाह सनसोग रस । सनान्ताः सप्त फ.मादयः ।।

·- धातुकाव्यम् । गोपेनद्भिः समितैर्वृतोऽपि देवो न तस्ताम विचिन्त्य गोपीः । ज्वालेन तापेन चला ज़डाङ्गीरटालशोकट्वलितप्रतापाः ॥ २१ ॥ ध्वद्भिः शब्दायमानैः समितैरविक्लवीभवद्भिगोपितोऽपि देवो गोपीविचिन्त्य न त- स्ताम अविलवीयभूव पीडित, एवासीत् । ज्वालेन दीप्तेन तापेन संतापेन चलाः के- म्पिताः । जडान्यसमर्थान्यङ्गानि यातां ताः । अटालेन पूर्णेन शोकेन ट्वलिता विक- लीभूताः प्रलापाः यासां ताः ॥–वनद्भिरिति । ध्वनैः शता । समितैः । ८२९ पम ८३० टम अवैलव्ये । समैः कर्तरि क्तः । तस्ताम । स्तमलिट् । ज्वालेन । ८३१ ज्वल दीप्तौ । 'ज्वलितिकसन्तेभ्यः' इति णः । चलाः । ८३२ चल कम्पने । पचायच् । जदेति । ८३३ जल धान्ये । घान्यमतैक्ष्ण्यम् । अच् । लढयोरभेदाः । अटालेति । ८३४ टल ८३५ दुल वैकल्ये । टलेणः । हलेः कर्तरि क्तः । स्थलीहली सन्नलिनीश्च तीर्खा पलन्हरिश्चात्मबलप्रपोलः । कुलीरशालह्वलिताम्बुपूरह्मलत्पतङ्गां यमुनामवाप्तौ ॥ २२ ॥ पलन् हरिईली चोभी स्थली: सन्नलिनीश्च तीर्खा यमुनामवाप्तौ । पलन् गच्छन् । स्थलीरकृत्रिमदेशान् । अवाप्ती प्राप्ती । आत्मग्लेन स्वरलेन प्रपोलो महान् । कुलीराणां कर्कटकानां शालन गमनेन हलिते चलिते अम्बुपूरे जलपूरे हलन्तो गच्छन्तः पतङ्गाः पक्षिणो यस्यां तां यमुनाम् ॥-स्थलीरिति । ८३६ टल स्थाने । अस्मादवि स्थलम् । स्थलशब्दात् 'जानपदकुण्डगोणस्थल-' इत्यादिना अकृत्रिमार्थे डीपि स्थली । हलीति । ८३७ हल विलेखने । कर्पणं तत् । अचि हलं तस्मात् 'अत इनि' इतीनिः । नलि., नीरिति । ८३८ णल गन्धे । पन्धन इत्येके । अस्मात् 'बहुलमन्यत्रापि' इति कठिन वदिनधि नलिनम् । तस्मादिनी डीए । पलन् । ८३९ पल गतौ । शता । वलमिति । ८४० बल प्राणने धान्यावरोधने च । धान्यावरोधने कुसूलादिव्यापारः । अस्मादचि । लम् । प्रपोल इति । ८४१ पुल महत्वे । ज्वलादिणः । कुलीरैति । ८४२ कुलं' संस्त्याने बन्धुषु च। सतान इत्येके । संस्त्यानं संघातः । अस्मात् संघाती भवतीति 'कुलेश्व भोजः' इतीरक् । शालेति । ८४३ शल [हुल झल] ८४४ हुल ८४५ पत्ल गती । शलेघेन् । हलितेति । हले कतरिक्तः । झलदिति । मलेः शता। पतझेति । 'पतेरगच् पक्षिनि' इत्याच्॥ यमुना वर्शयति पड्भिः- अहोलसत्त्वा रविरश्मिनालेऽप्यविक्कयन्ती सम्पाथिपाथाः। तापं मयन्ती कणिका वमन्ती भ्राम्यत्तरङ्गा क्षरति स्फुटं या ॥ २३॥ १. धातुपाठे तु 'घातने' इति पाठः. २. स्थलेति धातुगठपाठः. ३. 'लतेलितेश्व घटादिपठितसेह पाठो णविकल्पार्थः. घटादिपाउस्लर्थविशेष लिलार्यः इति योद्धव्यम्' इति माधवप्रन्यानरोधन दलाली पठिती इति बोध्यम्. - ·काव्यमाला। या भ्राम्यत्तरहा स्फुट क्षति भ्राम्यन्तश्चलन्तस्तरङ्गा यस्यां साक्षरति प्रवहति अहोल- सत्ताअहोलान्यहिंसकानि सत्वानि जलजन्तवो यस्यां सा रविरश्मिजालेऽप्यविक्वथन्त्यपच्य- मानानुष्णीभवन्तीत्यर्थः । तटपाथिपायाः तट पयितुं गन्तुं शीलं यस्य तादर्श पायो यस्साः सा। तापं मयन्ती क्षोभयन्ती त्यजन्ती। कणिकाः विन्दनू वमन्ती उद्विरन्ती॥-अहोलेति । हुल हिंसासंवरणगतिपु इत्येके । अस्माण्णः । अविक्कयन्ती। ८४६ कथे निष्पाके । शतार डीप् । तटपाथि । ८४७ पथे गतौ । णिनिः । असुन्नपि । मथन्ती। ८४८.मथे विलो- डने । शतरि डीप् । वमन्ती। ८४९ टुवम् उदिरणे । भ्राम्यदिति।८५०भ्रमु चलने । 'वा श्राशभ्लाश-' इति श्यनि शता । क्षरति । ८५१क्षर संचलने । गलनं तत् । 'क्षर संचय' इति चेके । चलने च द्रुमे । स्यमादय उदात्ता उदात्तेतः ।। सेहे च रामाजनखेलनं या कुचोरुसीदत्परिशद्रुतोया । कोशैर्जनाः कोचगलान्मरालान्वोधन्ति यत्राम्बुरुहां विकासे ॥ २४ ॥ या रामाजनखेलनं सेहे च । खेलनं क्रीडा । भगवतीडामुखमनुभूतवती । चेति चकारस्या[पिर]र्थः । कुचोरुसीदत्परिशद्भुतोया कुचोरभिः स्तनसक्थिभिस्तदाघातेन सीदत् । पीच्यमानं परिशदु विशरणशीलं तोयं यस्यां सा इति लीलाया असह्यवे हेतुः । जना यत्राम्युरुहां पद्मानां विकासे कोशै रोदनः सख्याहानशब्दैर्वा मरालान् हंसान कोच. गलान् कुटिलीभवत्कण्ठान् बोधन्ति जानन्ति ॥-सेहे इति । ८५२ पह मर्पणे। दात्तोऽनुदात्तेत् । लिट् । रामेति । ८५३ रमु क्रीडायाम् । उदित्त्वमस्यानापम् । अ- नुदात्तोऽनुदात्तेत् । अस्माणे टाप् ।सीददिति ।८५४ पद्लु विशरणगत्यवसादने । शतार 'पानामा-' इति सीदादेशः । परिशद् इति । ८५५शदल शातने । तीक्ष्णीभावस्तत् । विशीर्णतायामित्येके । गतावप्यस्ति । दाधेसिशदसदः' इति रुः । क्रोशः । ८५६कुश आहाने रोदने च । पत्र । सदादयोऽनुदात्ता उदात्तेतः । कोचेति । ८५७ फुच : संपर्चनकौटिल्यप्रतिष्ठम्भविलेखनेषु । अस्माणः । ८५८ बुध अवगमने । उद्बोधहाने अस्यार्यावित्ययमकर्मकः सकर्मकश्च । अस्मालट् । अम्बुरहामिति । ८५९ रह पीजज- न्माने । अस्मात् किए । विकास इति । ८६० कस गती 1 विपूर्वत्वात् स्फुटनार्थता । अस्माद् घम् ।। कुचादय उदात्ता उदात्ततो रुहिवर्जम् ॥ हियद्भिः सुखमञ्चमानै रैरचद्भिर्मधु याचमानैः । रेटत्तटा या खलु चातकैश्च चायं जलं प्रोयति दातुमुाम् ॥ २५ ॥ या सलु चातकरपि चायं प्रार्थनीयं जलं कणरूपं दातुमा प्रोयति पर्याप्नोति स- मर्धा भवति । हिमद्भिजांतिस्वभावमातमव्यक्तशब्दं वणिः मुखं यथा तथाधमान- स्ततस्ततः संचराद्रिय । एतदयमृक्षविशेपणम् । अचद्भिर्दयमानः मधु पुष्परसं याच. मामरिस च । एतस्य भृतविशेषणम् । तालिम रेटप्सया सदायमानतीरा । अनेन यमुनायाः सर्वजन्तूनां मुसकरमुकारिल चोत्तम् ॥-हिकहिरिति । ८६१ ·धातुकाव्यम् । हिक अव्यक्ते शब्दे । शता । अश्वमानैः । अचदिः । ८६२ अत्रु गतो याचने च । अनु इत्येके । अचु गतावित्यन्ये । अः शान । अचैः शता । याचमानैः । ८६३ टु याच यामायाम् । हु याच इत्येके । शानन् । रेटेदिति । ८६४ रेट्र परिमापणे । याचने च द्रुमे । शता । चातकैः । ८६५ चते ८६६ चदे याचने । चतेर्तुल् । चायम् । चदय॑त् । प्रोति । ८६७ प्रोथ पर्याप्तौ । अयं शब्दार्थोऽपि । अपपूर्वस्तु मारणे हुंकरणे वा । अस्मालट् ॥ यमुनाया अतिपुण्यवं शैत्यातिशयं चाह- नित्यं प्रमोहामिदियेरुमेदैः प्रमेधिता सद्भिरनिद्यमानः । या नेदितोर्वोपरिशधिवीचीविमृद्धवृक्षादिविवोध्यशैत्या ॥ २६ ॥ या सद्भिनित्यं प्रमैधिता संगता । प्रमोहेणामिदितोऽपीडित उम्मेदो मेघा येषां ते: सद्भिः । अनिद्यमानेरकुत्स्यमानः । नेदितोवी नेदितां समीपभूतामुर्वी भुवं परिशर्षितु- मुन्दितुं सक्तुं शीलं यासांताभिवाचीभिर्विमृद्धरुन्दित रक्षादिभिविशेध्यं शैन्य यस्याः सा॥-- अमितिति । ८६८ मिड ८६९ मेह मेधाहिसनयोः । मिगृ मैच इन्येके । मित्र मे इत्पन्थे । ८७० मेधृ संगमे च । मिदेः कर्मणि क्तः । अनिद्यमानः । ८७१ णिर ८७२ णेह कुत्सासनिकर्षयोः । निदेः कर्मणि शनन् । नेदितति । नेदैः करि क्तः । परिधि, विमृद्ध इति । ८७३ धु ८७४ मृधु उन्दने । भणिनिः । मृधेः क- तरिक्तः । विषोध्येति । ८७५ युधिर पोधने । तत्तु शानमेव । अस्माष्यत् ।। प्रवुन्द्यवेणीनववेनमाना खातान्तिका चीवरिभिनिषादैः । चाय्या व्ययद्दाशविटोकभेपनेषज्झपा यासदधं स्पशन्ती ॥ २७ ॥ या भयं पान्ती परिहरन्ती आसरशोभत । प्रवन्येन दर्शनीयेन वेपीजोन प्रवाहवे. गेन सह वेनमाना गच्छन्ती। चीवरिमिः पटचरवद्धिानपाईः सातान्तिका । चाय्या पूज्या । दर्शनीया वा । व्यपतां गतां दाशानां विलोफेन यो भेरो मयं तेन श्रेपन्तः सचरन्तश्चलन्तो सपा बत्यो सा॥-प्रतुन्यति । ८७६ उबुन्दिर निशामने । दर्शनं तत् । यत् । गीति । ८७ वेश गतिमानचिन्तानिशामनवादित्रप्रहगे । वे इ. से । वादिप्रमद वायानां वादनार्थमानम् । अस्मादीपारिक इनि 'गरिकाराद- तिनः' इति डी । वेनमाना । देनेः शानन् । सातेति । ८७८ सनु अवदारणे । क. मंनि त । चोपरिनिः । ८९ ची आदानसंवरणयोः। अतिरिसके । अस्मादु. पानी वितरसतर-'त्यादिना निपातितधीररान्दः । अत इनिः । चाया 1 ८८० चापृ मानिशमनयोः ।पा। अदिति । ८८१ व्यय गती । राता। वित्तयागे सनिल तर । दासेति । ८८२ दागने। रामगोमा सरदान पन् । मोति। ८८३ मे भरे । अगापिस । पारिति । ८८४ ने गती । बटन इसके ।

·१७० काव्यमाला। ८८५ श्लेष इत्यन्ये । भ्रषः शता । आसदिति । ८८६ अस गतिदीप्यादानेषु । अब इत्येके । असेल । स्पशन्ति । ८८७ स्पश वाधनस्पशनयोः । पशैत्यैफे । पत्यन्ये । हिंसाथै दोषसूचनं स्पशनम् । स्पर्शः शतारे डीए । लापेण चापांश्छपिताञ्झपित्वा प्रलक्ष्य भक्षन्ति यदम्वु नीचाः । या दासते मोदममाह्यधाम्नां गूढाशयानामपि तापसानाम् ॥ २८ ॥ नीचाश्छपितान् हिसितांश्चापान वनकाकान् लापेणेच्छया झपित्वा आदाय संवृत्य च प्रभ्लक्ष्य भक्षयित्वा यदम्बु यस्या जलं भक्षन्ति पिबन्ति । या तापमानामपि मोदं दासते ददाति । अमाह्यममेयं धाम येषां तेषाम् । गूढो गुप्त आशयो येषां तेषाम् । अनेन नीचाना- मुत्तमानां च सुखकरत्वमुक्तम् ॥-लाणेति । ८८८ लप कान्तौ । कान्तिरिच्छा। घन् । चापान् । ८८९ चप भक्षणे । कर्मगि घञ् । छपितान् । ८९० छप हिंसायाम्। कर्मणि क्तः । झषित्वा । ८९१ झप आदानसंवरणयोः । त्वा । प्रतक्ष्य । ८९२ भ्लक्ष अदने । ८९३ भ्रक्ष इत्येके । भक्षेत्यन्ये । भ्लक्षेळप् । भक्षन्ति । भक्षेलट् । दासते । ८९४ दाए दाने । लट् । अमात्येति । ८९५ माह माने । ण्यत् । गदैति । ८९६ गुह संवरणे । क्तः । हिक्कादय उदात्ताः स्वरितेतः ।। यमुनायामकरस्य व्यापार वक्तुमारभते- अर्ज तमत्र खरये निवेश्य नियं भरन्ती हरिकान्तितुल्याम् । धृतप्रमोदो दुरितापनेत्रीं स्नातुं नदीमाप स गान्दिनेयः ॥ २९ ॥ स्पष्टार्थः श्लोकः । अजन्तधातारम्भोऽत्रेति च भाति ।-श्रियमिति । ८९७थि सेवायाम् । उदात्त उभयतोभापः। किम्वविप्रच्छिघिदुसुकटग्रुजुवां दीर्थोऽसंप्रसारणं च इति कर्मणि किप् । दीर्घश्य। भरन्तीम् । ८९८भृम् भरणे । पूरणेऽपीवि भष्टिः। शतरि डीम् । हरीति । ८९९ हा हरणे । प्रापणं स्वीकारः स्तेयं नाशनं वा। अस्मादीणादिक इन्। धृतेति । ९०० धृञ् पारणे । कर्मपि क्तः। अपनेत्रीमिति। ९०१णीम् प्रापणे । प्रापणं गमना । चि डी । भूत्रादयोऽनुदात्ता उभयतोभापाः । धयन्दृशाग्लानरुचिं स कृष्णं म्लानि त्यजन्द्यानमले जलान्ते। निद्रायदिन्दीवरभाजि मज्जन्नध्राणधीत्तत्र च तं ददर्श ॥ ३० ॥ स दृशा कृष्ण घरन् पियनधाणधीरहप्तधीरपि म्लानि त्वजन् । पीडापागाइतोः। जलान्ते मजन् तत्र च तत्रापि जले त कृष्णं ददर्श । अग्लानरुचिमक्षीणोन पानं न्यात निरस्तं मलं यस्मिन् जलान्ते निदायन्ति मीलयन्ति मुमुलितानि इन्दीवरानि भन. तीति निदायदिन्दीवरभार तस्मिन् ॥-यमिति।९०२ धेट पाने। शता। अग्लानेति । 1'सनियोः' इति धातुपाठे. २. किम्वनिच्छिभिवपुला दीर्घोऽसंप्रसारण च' इति आणादिकपाठः ·धातुकाव्यम्। ९०३ ग्लै९०४ म्ले हपक्षये।हर्यक्षयः शक्तिक्षयः।ग्लैधातोः कर्तरि क्तः। संयोगादेः- इति निष्ठानत्वम् ।म्लानिम् । म्लायतेः 'ग्लाम्लाज्याहाभ्यो निर्वाच्यः' इति निः । द्या- नेति । ९०५ चै न्यकरणे । न्यगविधान इत्येके । कुत्सिताङ्गकरणं तत् । कर्मणि क्तः । प्राग्वनत्वम् । निद्रायदिति । ९०६ दै स्वप्ने । शता अध्राणेति । ९०७ ] तप्तौ । कर्तरि क्तः । धीरिति । ९०८ ध्यै चिन्तायाम् । विपि “ध्याप्योः संप्रसारणम्' इती- स्वम्॥ भगवद्दर्शन कौतुकेन जलादुन्मनसावस्थामाह--- रायद्धयस्त्यानरुचौ रथेऽपि तं भक्तितिष्टयापयिपुं स दृष्ट्वा । खाताशयोऽक्षाममुदा पुनश्च मनोऽन्यथापश्यदजानमीशम् ॥ ३१ ॥ स तं भक्तेः तिष्ट्यापयिषू संघातीकर्तुं वर्धयितुमिच्छं सन्तं रथेऽपि दृष्ट्वा । अक्षाम- मुदा पूर्णमादेन पुनश्च पुनरपि ममः सन्नीशमन्यया अपश्यत् । रायद्धयः शब्दायमानावैः स्त्यानरुची प्रद्धशोभे रथे खाताशयः स्थिरीभूतमना अगाधमना वा अजानमक्षयं नित्यम् ॥--रायदिति । ९०९ रै शब्दे । शता । स्त्यानेति । ९१० स्त्यै ९११ एयै शब्दसंघातयोः । आद्यात् कर्तरि क्तः । नलम् । तिष्टयापयिषुम् । द्वितीयाण्णिजन्तात् सन्युः । 'स्तीतिण्योरेव-' इति पत्वम् । तदर्थमेव पोपदेशस्य पाठः । खातेति । ९१२ खै खदने । तच स्यैयहिसे । 'खे खनने' इत्येव शंकराचार्यः । तस्मात् कर्तरि क्तः । अक्षामेति । ९१३ क्षे ९१४ जै ९१५ पं क्षये । क्षधातोः कर्तरि ते "क्षायो मः' इति मत्वम् । अजानम् । जैधातोल्युट् ।। अन्यथेयुक्तं रूपं वर्णयति- प्रसातकातर्यसुरोपगीतं पूज्यं शृतास्राणहविर्विशेपैः । अपातमाल्यं शयितं सुवानकाशत्विपि स्ताततनौ फणीन्द्रे ॥ ३२ ॥ प्रसातकातयः प्रक्षीणभयैः सुरैरुपगीतं स्तुतं शृतास्राणैः पक्कापक्कैश्चरुपुरोडाराक्षीरनव- नीतादिरूपैर्हविविशेषैः पूज्यम् । अपातमशुष्कमम्लानं माल्यं यस्य तम् । सुवानकाशस्य सम्यक्शुष्ककाशमञ्जास्त्विडिवातिधवला शोभा यस्य तस्मिन् । स्ताता पिता कुण्ड. लीकृता तनुर्वस्य तस्मिन् । फणीन्द्रे शयितम् । ईदृशमीशमपश्यदिति पूर्वेणान्वयः ॥- प्रसातेति । सायतेः कतरिक्तः । कातर्येति । ९१६ कै ९१७ गै शब्दे । कायतेः 'का. राभ्यान्तरम्' इति भोजोक्ततरनिकातरः । तस्मात् पञ् । उपगीतमिति । गायते: श- ब्दविशेषार्थत्वात् सकर्मकात् कर्मणि क्तः । तेति । ९१८ } ९१९ स्यै पाके । श्रा- यतेः 'शृतं पाके' इति निपातः । असाणेति । धातोः कतरि ते यण्लत्तानत्वम् । १. 'ध्यायतेः संप्रसारणं च' इति वार्तिकनेति सारम्. यथाश्रुतस्य तु क्वानपि संप्रसार- णविधायकसोणादिसूत्रस 'धीवा' इत्युदाहरणम्, २. 'शे भै' इति धातुपाठे. । .

·१७२ काव्यमाला। अपातेति । ९२० पै ९२१ ओ चे शोषणे । पैधातोः कर्तरि क्तः । सुवानति । वै. धातोः प्राग्वत् कः । ओदिलानलम् । स्तातेति । ९२२ टै वेष्टने । ९२३ म्णे इत्येके । णे शौच इत्यन्यै । स्तैधातोः कर्तरि क्तः ।। एतद्गं पश्यतोऽकरस्य प्रवृत्तिमाह- स्नातावदातः स पिवंस्तदाभां जिघन्सुगन्धं विधमन्नधानि । विष्ठन्निहानायगमिष्टदं तमस्तीत्स्फुटेनाइतधी खरेण ॥ ३३ ॥ स नातावदातः स्नातश्चावदातश्च शुद्धः सन् तदाभां पिबन् सुगन्धं जिघनघानि वि. धर्मस्त्यजानिह तिष्ठन् स्फुटेन स्वरेण तमस्तोत् स्तुतवान् । आम्नायगं वेदगतम् । अहता. कुटिला धीर्यस्य सः ॥-लातेति । णे शौचे । कर्तरि क्तः । अवदातः । ९२४ दे शोधने । पकारः 'अदा' इति सामान्यमहणार्थः । शोधन शुद्धिः । अस्मात् कर्तरि तः । पियन् । जिघ्रन् । विधमन् । तिष्ठन् । ९२५ पा पाने । ९२६ मा गन्धोपा- दाने । ९२७ ध्मा शब्दामिसंयोगयोः । इह शब्दः शब्दना । अनिसयोगक्ष मुखवायुना लक्षणया विधूनने, मंतापेन पूरणे च । ९२८ प्टा गतिनिवृत्तौ । चतुर्णा शतारे 'पापा-' इत्यादिना पियायादेशाः । आनायेति । ९२९ मा अभ्यासे । प्रायेणापूर्वः । कर्मणि घम् । इष्टदेति । ९३० दाण् दाने । 'पाप्रा-' इत्यादिसूत्रे दागिति विशेषणार्थी पः । अस्मात् 'आत्तोऽनुपसर्गे कः' । अट्टतेति । ९३१ ६ कौटिल्ये । कर्तरि क्तः । स्वोति । ९३२ स्वृ शब्दोपतापयोः । अस्मात् 'शुन्धस्तान्त-' इति सूत्रे स्तरेति निर्देशादन् ।। मार्य शुभद्वारमुपासरामि त्वत्पादमृच्छामि न मोहगतम् । घृणान्तु ते विध्वृतसूरदैत्यसुतात्रसिक्तायुध विश्वसोतः ॥ ३४ ॥ अह त्वत्पादमुपासरामि प्राप्नोमि मोहरूपं गर्ने न मच्यामि न प्राप्नोमि । द्वयोः 'भा- दांसायां भूतपय' इति नकारात् प्रार्थनायां लट् । कीदृशं पाइन् । स्मार्य चिन्तनीयम् । भद्वारं मुखकरमित्यर्थः । विस्तारदत्ययुताररसिक्तायुधः विभूतेभ्यो हिमितेभ्यः पुर- दत्येभ्यः सुतरायः रक्तः सिक्तमायुधं यस ताश, है विश्वयोतः, जगतस्तत्ताकर्मगु अनुज्ञापतः, भर इति वा । तब घृणा दया मयि अस्तु ॥-सामिति । ९३३ स्म चिन्तागम् । ष्यन् । द्वारमिति । ९३४ है वरन इत्सप्पै । एन् । उपासराले। ९३५ स गती । लट् । सरतेधीवादेशस्तु द्रुतगतादेव । कमामि । ९३६ मा गतिः पापनयोः । सटि मच्चादेशः । गतम् । ९३७ गृ ९३८ पृ खेचने । 'असिमृप्रियाभिः इस्पात सन्' इति कमान तन् । तत्र गरपि प्रगान् । पृ । भ्रूषस्था गुपादयः' इति भौजीतधरतेनः । विति । ९३९ हुने । कौटिल्य उत् । 1. 'भाषा' इति पारः ३. शने पानुपाडे.

·। धातुकाव्यम् । हिंसाऽप्यस्ति । कर्मणि क्तः । ९४० त्रु गती । सुती च द्रुमे । शुसु गतावित्येके । 'शुति चिमिजा दीर्घश्व इति कन् । सुतेति । खुधातोः कर्तरि क्तः । सोतः । ९४१ पु प्रसवैश्वर्ययोः । प्रसवोऽभ्यनुज्ञा । तृन् ॥ श्रुत्यन्तवाचा ध्रुवया प्रदूनं घोरद्रवचऋजिताज्ञितारिम् । मितावक्त्रं गवमानभूषं गै त्वां घुताशं कुतशङ्खयोपैः ॥ ३५ ॥ अहं त्वां में प्राप्तुं प्रार्थये । श्रुत्यन्तवाचोपनिषदा ध्रुवया नित्यया प्रदूनं ज्ञातम् । गत्य- ञ् िज्ञानार्यता । घोरं यथा तथा द्रवता चक्रण निता अभिभूता अशिता अन्यरनमि- भूता भरयो येन तम् । स्मितेन मन्दहासेनाईवश्वम् । गवमानाः शब्दायमाना भूपा यस तम् । कुतरहस्य शब्दायमानशनस्य घोपर्युताशं शब्दितदिशम् ।। -श्रुतीति।९४२ शु अवणे । 'शुयजपिस्तुभ्यः करणे' इति क्तिन् ।ध्रुवया । ९४३ ६ स्थैर्य । बाहुलकाकः । यद्वा 'ध्रुवमपाये' इति निर्देशात् साधुरिति माधवः । प्रदूनम् ।९४४ दु ९४५ द्रु गती। दोः कर्मगि क्तः । 'दुग्वोर्घिश्व' इति निष्ठानत्वदीयों । दवदिति । द्रुधातोः शता। जि- ताशितेति । ९४६ जि ९४७ झिं अभिमवे । “जि नि अभिमवे' इति लीलाशुकः । जित्योः कर्मनि क्तः । पयत्यादयोऽनुदात्ताः परस्मैभाषाः । स्मितेति । ९४८ प्मिङ् पद्धसने । नपुंसके भावे क्तः । गवमानेति । ९४९ गुङ् अव्यक्ते शब्दे । शनन् । मै इति । ९५० गाङ्गती । लोट् । गुतकुतेति । ९५१ घुङ् ९५२ कुङ् ९५३ उङ् ९५४ दुङ् शब्दे । कुइ अव्यक्तशब्दार्थ इति केचित् । द्वयोः कर्तरि कः ॥ स्तोत्रावमानैर्दुतवेणुवीणैश्च्युताशुभैयॊमचरैयुतं ते । प्रवे भवाब्धिष्ठवमारुतानां धृतामयं भक्तिनिमेयमड्रिम् ॥ ३६ ।। अहं भक्रिनिमेयं भक्त्या निमेयं व्यत्यसनीयं दानपूर्व परिपाचं ते अति प्रवे पामोमि । कीदशमहिम् । व्योमचर्दिव्यज्युतं प्राप्तन् । आस्ताना प्राप्तानां धृतामचं ध्वस्तपीठम् । कादशोमचीः । स्तोत्रणावमानैः शब्दायमानः । तया दुताः शब्दिता वेणवो वीणा च येषां तः । च्युतं गतमभुभ येषां तैः ॥ अवमानः । उधातोः शानन् । दु- तेति । दुदः कतीर क्तः । च्युतेति । ९५५च्युङ् ९५६ ड्युङ्९५७ मुङ ९५८ सुङ गती । कुड् इति च । मुद् इति चान्ये । च्युटः कतरि क्तः । ज्युवम् । ज्युः कमगि तः। प्रये । घुडो लट् । प्लवन् । पुरः पचायन् । आरुतानाम् । ९५९ रुङ् गतिरेपणयोः । रेपणं हिंसा : कतरिक्तः । धृतैति । ९६० धृक् अवध्वंसने । कतरि तः । निमेयन् । ९६१ मङ् प्रनिदाने । तच विनिमयः । प्रत्यर्पणं वा । अचो यत् ॥ दयस मां देव कृपाम्बुशीत प्यानौनसा त्रातनगत्रयं त्वाम् । पूताखिलं मूतवाल मुडीतो तार्थे स्थितं प्राप्य तरामि मायाम् ॥३०॥ १. निरवि धानुपाडे, २. 'इ' इति धातुपाठे. ३. 'मुद इति पाटः, ·काव्यमाला। हे कृपाम्बुशीत देव, वं मां दयस्व रक्ष । अहं त्वां प्राप्य मायां तरामि ध्यानौजसा प्रवृद्धवलेन परिपालितजगत्रयम् । मूतो पद्धो बलियन तम् । सुडीतो शोभनडयने तायें स्थितम् ॥–दयस्वैति । ९६२ देङ्क्षणे । लोट् । शीतैति । ९६३ श्यैङ् गती । कर्तरि क्तः । 'द्रवमूर्तिस्पर्शयोः यः' इति संप्रसारणम् । प्यानेति । ९६४ प्यङ् वृद्धौ । प्राग्वत् कः । यण्वत्त्वानत्वम् । बातोते । ९६५ त्रैङ् पालने । कर्मणि क्तः । मिड्ढा. दयोऽनुदात्ता आत्मनेभाषाः । पूतेति । ९६६ पूङ पवने । शोधनं तत् । कर्मणि क्तः । मूतेति । ९६७ मूङ् बन्धने । प्राग्वत् क्तः । सुडीतौ । ९६८ डोङ् विहायसा गतौ । क्तिन् । पूढादय उदात्ता आत्मनेभाषाः । तरामि । ९६९ तू प्लवनतरणयोः । अभिभो च द्रुमे । प्लवनं जलादावमक्ता गमनम् । उदात्तः परस्मैभाषः । अस्मालट् ॥ अहं खां प्राप्य माया तरामीयुक्तम् । तत्र त्वत्कृपां विना त्वत्प्राप्तिरपि दुर्लभेत्याह- जुगुप्सतेऽघायसनं तितिक्षुर्मीमांसते ब्रह्म च यो दृढात्मा । स खल्वबीभत्सितवृत्तिरची तवारभेतापि कृपां लभेत ॥ ३८ ॥ योऽयाज् जगुप्सते अघं निन्दति । व्यसनं दुःखं तितिक्षुः क्षममाणो दृढात्मा च सन् ब्रह्म मीमांसते विचारयति । स खलु तवा मारभेत कृपां लभेत अपि । अयीभत्सित- वृत्तिः धीमसितमन्येषां चित्तविकारो न यस्यां तादृशी वृत्तिप्पारो यस्य सः ॥-ज- गुप्सत इति । ९७० गुप गोपने । ९७१ तिज निशाने । ९७२ मान पूजायाम् । ९७३ यध बन्धने । एपां क्रमात् निन्दायाम्, क्षमायाम, पूजितविचारे, दुर्गन्धादिज- चित्तविकारे च सनुक्तः । नित्यसन्नन्तवसाधनाच धातोः पृथपयोगाभागत् गोपना- वर्थपाठो व्यर्थ इति हरदत्तादयः । ‘गुप्तिग्विद्भयः सन्' इति सन् । एषामनुदात्तत्वात् सनन्तस्यापि तड् । ईदृशात् गुपैर्लट् । तितिक्षुरिति । तिजः सन्युप्रत्ययः । मीमांसत इति । मानेः मान्वध-' इति सनि लट् । अवीभत्सितेति । यधेः सनि नपुंसके भावे क्तः । आरभेत । ९७४ रभ रामस्ते । उपक्रमस्तत् । तत्रायं प्रायेणावः । लभेत । ९७५ हु लभ प्राप्ती । द्वयोः सभावने लिट् ॥ स्वत्कृपया जितेन्द्रियाणां लं मुलभ इत्याह- असक्कयोपैः पशुहन्नशद्धक्ष्वेदामृगास्कन्दवनान्तवासैः । यामायकामैनमनागताधैः सुप्योऽसि विष्णो यमिभिर्वितापैः ॥ ३९ ॥ हे विष्णो, त्वं यमिभिः सप्योऽति प्राप्योऽनि । असक्तयोपरनालिदितनीकः । तदि- याभावात् पशूनां हनेन पुरीपोत्सर्गेण शुद्धः खेदादिः अव्यक्तशब्द कुर्वणिः मंग: मगरस्कमोऽप्रातः, अनभिभूतो वा, बनान्ते वासो येषां तैः । याभादिषु रतादिध- कामः ॥--असन्तति । ९७६ पन्ज परिषदे । कर्मगि क्तः । हमेति । ९७७ हद पुरीपोत्सर्गे । 'नपुसके भावे वः' । रभादयोऽनुदात्ता अनुदात्तेतः । वेददिति । ९७८ - ·धातुकाव्यम् । १७५ - - निविदा अव्यक्त शब्द । उदात्त उदात्तत् । शता । अस्कनेति । ९७२ स्कदिर गतिशेषणयोः । कर्मणि क्तः । यामेति । ९८० यम विपरीते मैथुने । तच पुरुयायि. तम् । यभ मैथुन इत्येवेके । घन् । नमनात् 1९८१ णम प्रहत्ते शब्दे च द्रुमे । ल्युट् । गतेति । ९८२ गम-९८३ सृप गती । गमेः कतरिक्तः । सप्यः । सपे: '. दुपधाद्-' इति क्यप् । यमिभिः । ९८४ यम उपरमे । उदिदिति केचित् । 'यमः स. मुपनिविपु च' इति अवन्तान्मवर्षीय इनिः । वितापैः । ९८५ तप संतापे । घन् ॥ अकरस्य कृत्यशेपमाह- त्यतातिरेवं तमसङ्गचेताः स्तुवन्नदृष्ट्वा च पुनः क्षणात्तम् । कृत्वा स कृत्यं दशनांशुगौरं कृष्णं ययौ दैत्यनिदाघमेवम् ॥ ४० ॥ स तमेवं स्तुवन् पुनस्तं क्षणादृष्ट्वा च कृत्यमवश्यं कर्तव्ये कृता, दशनांगुगार मन्द. स्मितसितात्मानं कृष्णं रथस्य श्रीकृष्ण ययौ प्राय । त्यक्ता आतिन सः । असई चेतो यस्य सः । दैत्यरूपस्य निदाघस्य प्रीष्मर्ताः मेघं वर्षतुम् । तन्नाशकमित्यर्थः । त्यक्तति । ९८६ त्यज हानी । कर्मणि क्तः । असति ।९८७ पन्ज सरु । घम् । अदृष्ट्वा १९८८ दृशिर् प्रेक्षणे । ता । दशनेति । ९८९ दश दशने । दशनशब्देन दन्तार्थेन त. किया लक्ष्यते । 'दशेः करणे ल्युटि नलोपो वाच्यः' इति नलोपः । कृष्णामिति । ९९० कृप विलेखने । विलेखनमिहाकर्षणम् । 'कृपेवर्ण इति नम् । निदाघेति । ९९१ दह भस्मीकरणे । घात्रि । न्यज्ञादित्वात्कृत्वम् । मेघमिति । ९९२ मिह सेचने । अ- चि प्राग्वत् कुः । सन्धादयोऽनुदात्ता उदात्तेतः । भगवतोऽकरानुप्रहमाह- मोहं चिकित्सन्वचसास्य कृष्णो दीदांसुचित्तस्य मुविसितस्य । जगाम शीशासितशस्त्रहत्तपिः सहासौ परिपक्कपुण्यैः ॥ ४१ ॥ असी कृष्णो वचसास्य मोहं चिकित्सनपनयन् गोपः सह जगाम । दीदांमुचित्तस्य दीदांसु कभवनशीलं चित्तं यस्य तस्य । शंशासिताम्रहस्तः । शीशांसितं तीक्ष्णी- कृतं शस्त्रं हस्ते येषां तः ।।-चिकित्तमिति । ९९३ कित निवासे रोगापनयने च । अयमुदात्तत् । सनन्तः । उदात्तात् समन्तस्य परस्मैपदमेर । अत्र निवासार्यो चर्यः । रोगापनपने हि समुच्यते । संचयनिप्रहापनपनाशनादयश्चास्साः । अस्मान् गु. तिकिपः' इति सनि शता । दीदांमु इति । ९९४ दान अवसम्हने । ९९५ शान जने । मावपि नित्यसमन्ती स्वरितेनौ । दानराजवे सनुक्तेः अवसरहनोतियां । दाने: 'मान्वध-' इति सनि उः । शीशांतितति । शानः निशाउने प्राग्वत्सनि कौन ता परिपक्षेति । ९९६ दु पचा पारे । कतार : । पचो वः' इति निष्टावतम् ॥ १. 'प्रिप्विदा इति धातुपाठे.२. 'न्यज्ञादिला' इत्याद. ३. 'सन्दने' इति धानुपाटे.

·१७६ काव्यमाला। -- - ते संसचन्तो धृतभक्तिरागाः कृष्णेन कंसं मनसा शपन्तः । त्वेपन्मुखा इष्टिनिवापहीनां कष्टां पुरौं मापुरुदूढदर्पाः ॥ ४२ ॥ ते कृष्णेन संसचन्तः संवदन्तः पुरीं प्रापुः । वेपत् दीप्यमानं मुखं येषां ते । शटेनि. वापहीनाम् । इटिर्देवपूजा निवापः पिक्रिया ताभ्यां हीनाम् । अत एव कष्टां नि. न्दिताम् । संसचन्त इति । ९९७ पच समवाये । स च संबन्धः । शता । भक्तीति । ९९८ भज सेवायाम् । विभजने च द्रुमे ।क्तिन् । रागैति। ९९९ रन्ज रागे । घञ्। 'पत्रि च भावफरणयोः' इति नलोपः । शपन्तः । १००० शप आक्रोशे । शता। खैपदिति । १००१ विप दीप्तौ । शता । इटीति । १००२.यज देवपूजासगतिकरण दानेषु । तिन् । 'वचिस्वपि-' इति सप्रसारणम् । निवापति । १००३ दुवा थी. जसताने । तच्च क्षेत्रे योजानां विकरणम् । अयं केशखण्डनेऽपि । निपूर्वलात् पितक्रिया- धंता । घन् । उदेति । १००४ वह प्रापणे । कर्मणि क्तः । यज्ञादित्वात् सप्रसारणम् । पचादयोऽनुदात्ताः स्वरिततः । पचिस्तूदात्तः ॥ ततो निवत्स्पन्दिवसोर्ध्वमागे चारूतकीत्यम्बरवीतलोकः । हरिः समाह्य वदन्सहायान्पुरस्य वाह्योपवनं शुशाव ॥ ४३ ॥ ततो हरिदिवसोर्बभागे निवत्स्यन् निवास करिष्यन् सहायान् समाहूय वदन् पुरस्त्र याह्योपदनं सुशाव प्राप । कीदृशः हरिः । चास्तकीयम्बरवीतलोकः । चार यथा तथा उतेन विस्तारितेन कीतिरूपेण वस्त्रेण वीतश्छादितो लोको येन सः । निवस्यनिति । २००५ वस निवाते । अनुदात्त उदात्तेत् । 'दरः सद्वा' इति शता । उतैति । १००६ घेञ् तन्तुसताने । व्याप्ती छादने चाह भाः । कर्मणि तः । वातति । १००७ व्येबू संवरणे । प्राग्वत् क्तः । समाहूय । १००८ हे स्पर्धाया शब्दे च । शब्दः शब्दनं चाहानम् । ल्यप् । वेत्रादयोऽनुदात्ता उभयतोभायाः । वदन् । १००९ चद व्यक्तायां वाचि । उदात्त उदात्तेत् । राता । शावेति । १०१० टु ओश्धि ग. तिरपोः । उदात्तः परस्नभाषः । लिट् । 'लियभ्यासाभये' इति संप्रसारणन् । एन् । पनादयो वृत्ताः। भवादयस्त्वत्कृताः । तेन जुनुम्मादीनां शनिधिः । शनिक मवादयों गताः॥ अप मधुरोपवनप्राप्त्यनन्तरं राजमार्गयानादितदिनपभाविनीमयस्थामाह- अदन्मधुनो द्विपते विसृज्य श्यवल्कनं विश्वमुदं दुहानः । मालयदिग्धो ननदृष्टिदेवश्चक्षीमहीमा पुरमित्युपैः ॥ ४४ ॥ मधुमः श्रीहनः सवल्कजम दिएते द्विपन्तं पोधपि रिमग्य अइन भुलानः सन् वमिमा पुर पक्षीमहि परम इति । एतम्-सहायान् उपतौति समागमगा की. सपीठमः । मालेदेन पन्दनेन दिग्धो लिमः। अनेन निसर्गरमनीयापि वर . रानीमनन्यसाधारणसोमाविश्यमाद । भव । जनरिटेन आताप, न तु पर ए॥ . .

·. धातुकाव्यम्: अत एवानुक्तसिद्धामपि सर्वमनस्तुष्टि स्पष्टयति--विश्वेषां संबंपां मुदं दुहानः पूषन् । तद्रूपममृतं क्षारयन् वा ॥-अदनिति । १०११ अद भक्षणे । 'व्यत्यदन्ति का मैपान्' इत्यादी हिंसार्थोऽपि । अत्माच्छता मधुम्न इति । १०१२ हन हिंसागत्योः। अमनुष्यकर्त के च' इति टक् । अनुदात्ताबुदात्तेती । द्विपते। १०१३ द्विप अप्रीती। शता । दुहानः । १०१४ दुह प्रपूरणे । प्रपूरणं पात्रादिपूरणार्थ क्षारणम् । तस्मात् शानच् । दिग्ध इति । १०१५ दिह उपचये । उपचयो लेपनम् । कर्मणि तः । लेह्य इति । १०१६ लिह आस्वादने । ण्यत् । द्विपादयोऽनुदात्ताः स्वरिततः । चक्षीमहि । १०१७ चक्षिङ् व्यक्तायां वाचि । तत्र प्रायेणापूर्वोऽयं दर्शनार्थोऽपि । निमन्त्रणे लिङ् । उपैत । १०१८ . ईर गती । कम्पने च द्रुमे । अस्मालइ ॥ पुरावलोकनव्याजेन भक्तानुग्रहार्थे प्रस्थितस्य तस्य प्रवृत्तिमाह-- ईज्योऽयमीशः समुपस्तिशीलैराशासितः पीतपटीं वसानः । स्वीयेश्चकंसे कशनीयकासी रमोष्ठनिसी नतचित्तनिजी ॥ ४५ ॥ अयमीशः पीतपटी वसानस्तदानी विशेषरम्यां परिदधानः सन् स्वीयैः चकंसे संचरि- तवान् । पीतपटी वसान इत्यनेन मनोहरत्वमुक्तम् । कीदृशः । ईड्यः स्तुत्यः । समुपास्ति- शीलैराशासितः । समीचीनामुपास्ति ध्यान शीलयन्ति अभ्यस्यन्ति ये तैराशासित इटः । कशनीयान् शासनीयान् कसितुं शासितुं शीलं यस्य सः । रमाया ओठं निसितुं चुम्बितुं शीलं यस्य सः । नतानां चित्तं निञ्जयितुं शोधयितु शीलं यस्य सः ॥ ईध्य इति । १०१९ ईड स्तुतौ । ण्यत् । ईश इति। १०२० ईश ऐश्वर्य । पचाद्यचि ईशः । समुपा- स्तीति । १०२१ आस उपवेशने । उपपूर्वत्वात् सेवार्थत्वम् । क्तिन् । आशासितः । १०२२ आइ शासु इच्छायाम् । उदियेके । कर्मणि क्तः । वसानः । १०२३ चस आच्छादने । शानच् । चकसे । १०२४ कसि गतिशासनयोः । कशेयके । कसेत्यन्ये । कसेलिट् । कशनीयकासी । कशेरनीयर् । कसेणिनिः । रमोप्टनिंसी । १०२५ णिसि -चुम्बने । णिनिः । चित्तनिजी । २०२६ णिजि शुद्धौ । अस्माण्ण्यन्ताणिनिः ॥ भगवदर्शनेन पौराणां स्वस्ववासनानुरूपं विकारं वक्तुमाह- शिञ्जानपिञ्जानसुवर्णभूपासंजितो वृज्यविवृञ्जिसेव्यः । पृक्ताग्रजः पृञ्जितगोपसूनुर्दृष्टोऽधिशायी स जनैर्युवद्भिः ॥ ४६॥ अधिशायी स पृक्ताग्रजः संयुक्ताग्रजः पृञ्जितगोपस्नुः संयुक्तगोपालश्च सन् युवद्भिः कौतुकातिशयात् तत्र मिश्रीभवद्भिर्जनदृष्टः । आसीदिति शेषः । कीगित्वाह-शिक्षा-. नाभिरव्यक्तशब्दं कुर्वाणाभिः पिञ्जानाभिर्वाधिक्येन पिङ्गलीभवित्रीभिः सुवर्णभूषाभिः संपृजितः पिहलीभूतो वृज्यविवृजिसेव्यः वर्जनीयवर्जनशीलः सद्भिः सेव्यः ॥-शिञान- पिनानेति । १०२७ शिजि अव्यक्ते शब्द । १०२८ पिजि वर्ण । पिहलवं तत् । १. 'मद्रूप' इति पाठः. २. 'आइःशस इच्छायाम्' इति पाठः, ·काव्यमाला। - 1 दायमाह- सपन इलेके । अवयव इत्यन्याअव्यक्तं शब्द इयपरे । पृजि इत्यप्यके। शिजिपिज्योः शा- नन् । पृझैः कतरि क्तः । वृज्यविवृतीति । १०२९ वृजी वर्जने । इदिदिति केचित् । वस्मात् क्यए । इदित्वप लिनिः । पृत्तेति। पृजितेति । १०३० पूजी संपर्चने । इदि- दिति केचित् । द्वयोः कमनि क्तः । इरादय उदात्ता अनुदात्ततः । सूनुः । १०३१ पूङ् प्रानिगर्भविमोचने । 'सुवः फित्' इति नुः । अधिशयी।१०३२ शीङ् स्वो। उदात्ता- वात्मनभायी। शोडो विनिः । युवद्भिः । १०३३ यु मिवणे । अनिमेऽप्येके । शता॥ असन्तभक्तानामवस्थानामाह- केऽप्यल्परावं नुनुवुः खलेषु क्षुरक्ष्णुतात्मानममुं नुतात्राः। सोऽनर्गुतोऽद्यौजनसुत्कुवत्या कान्येव कामं स्तुवतां त्रुवाणः ॥ ४७ ॥ कैऽप्यमयभाग्या अमुं बुतासाः नतो भक्तिक्लिनस्यतया सुतो बाष्पप्रवाहो येश तादृशाः । अत एव गद्गदेनाल्यो रावो यस्मिंस्तथा नुनुवस्तुतः । कीदृशन् । सलेपु दुर्ग- नेगु क्षरवत् पुतस्तेजितस्तीक्ष्ण: आत्मा मनो यस्य तम् । भगवतो भक्तेषु कृपाति- सोऽनर्णतोऽनाच्छन्नस्वरूप एवात्मानं प्रकाशयन् । कुवत्या कन्या काशा स्तुततां कामनिष्ट युष्माकं भवत्तिति ब्रुवाण इवाधीन् तेषामभिमुसमगच्छन् । जनान् तत्तत्कर्मसु सौति प्रेरयतीति जनमुत् । ईश्वर इति वा ॥-रावेति । १०३४ रु शन्दे । 'कृत्यगुटो बहुलम्' इति बाहुलकात् पञ् । नुनुवुः । १०३५ णु नुतौ । लिट् । युरेति। २०३६ढा शब्द। ब्रेन्द्र-'इत्यादिना रनि निपातितः । क्षौति वपनस्यले कदिति स्तन- तीति क्षुः । तेति । १०३७ क्ष्णु तेजने । कर्मनि क्तः । मुतेति । १०३८ प्णु प्रसवपकतरिक्तः । यीत्यादय उदात्ताः परस्मैभागः । अनुप्त इति । १०३९ ऊर्णञ् अदने उदात्त उभयतोभाषः । कतारे तः । 'वाच्य अर्णो वद्भावः इति पुधावेदका. च्वाइनितम् । अर्शत् । १०४० शु अभिगमने । लड् । 'दता वृद्धिः-पति रतिः । जनमुन् । १०४१ पु प्रसवेश्वर्ययोः । प्रसवोऽनुहा । 'या पीडा अवसापि साति महतीमी- त्सुक्यदुःसासिकाम्' इति प्रयोगादुत्पादनमपि प्रसवः । तस्मात् किम् । कुवया । १०४२ कु शब्दै । रातार टीए । अनुदात्ताः परमभागः । स्तुततान् । १०४३ पुञ् स्तुती । राता। वापः । १०४४ मून व्यक्तायां वाचि । सानन् । अनुदात्तानुभावोभायो । पुरान्तभांग गतस महामार्गप्राप्त्या सर्वमुकृतिजनानुप्रहमाह-- इत्यः स्वधीतोपनिपद्भिरेपामधीत्यरूपः स वियत्क्रमेण । इयजनं रानपथं समायाद्वाताकुलोद्भातपताकांशः ॥ १८ ॥ सो वियन् संघरन् ऋमेन गज समायान प्राप । कोशः । सीतोपनिय. दिगन्तपारगरिबः प्राप्तुं वयः । एश मानिनामधीचं स्मरणीय सं यस्य सः । कीदर रामायन मनिपन्त वलतो गच्छन्ती जना गास्मस्तम् । तथा बाउँन भाटा 1. 'ततस्ताव पाठ..

·धातुकाव्यम् । १७९ उगाताः पताका यस्मिस्तम् ॥ इस इति । २०४५ इण गती। एतिस्तु-' इति क्यम् । स्वीतेति । १०४६ इङ् अध्ययने । कर्मणि क्तः । अधीत्येति । १०४७ इन स्मरणे । 'इमदिक इति वाच्यम्' इति क्या। वियन्। १०४८ वी गतिव्यातिप्रजनकान्त्यसनखाद- नेषु । जन्मोपक्रमसात् गर्भग्रहणं प्रजनः । शता । अदिति । वी ई इति प्रलेषादीधातो: शता । समायात् । १०४९ या प्रापणे। इह प्रापणं गतिः । लङ् । वातेति । १०५० वा गतिगन्धनयोः । 'गन्धनं सौरभ्यकरणम्' इति सहस्रनाममाध्ये । 'अर्दनं हिंसनं च गन्ध- नम्' इति लीलाशुकः । उद्भातेति । १०५१ मा दीप्ती । द्वयोः कतारे क्तः॥ भगवद्दर्शनोत्सुकानां नारीणामवस्थामाद चतुर्दशभिः- नान्त्यस्तदा श्राणमुंपाश्य चान्नं निद्रां गताः प्सातिपरास्तथान्याः। पान्त्यः शिशून्भान्यधनानि रान्त्यो लान्त्यश्च काश्चित्कुसुमानि दान्त्यः ४९ ख्यान्त्यः कथाः प्राणमुदां पतीनां निर्मान्त्य इष्टानि चन्वचत्यः । नार्यो विदित्वोपगमं मुरारेरासन्गता राजपथं सुमृष्टम् ॥ ५० ॥ तदा नार्यो मुरारेरुपगमं विदित्वा सुमृष्टं सम्यकशोधितं राजपथं गता आसन् । मान्यः भानं कुर्वत्यः अन्याः पाणं पकमनमुपाय भुक्ता निदां गताः । तथा-साति- परा भोजनपराः शिशून् पान्यो रक्षन्त्यः । धान्यधनानि रान्त्यः तत्तत्रनेभ्यो यच्छन्त्यः । सान्यः तान्येव तेभ्य आददानाथ । काश्चित् कुसुमानि दान्यः लुनयः । कथाः हयान्त्यः कथयन्त्यः । प्राणमुदा पूर्णहाणां पतीनामिष्टानि निर्मान्तः कुर्वाणाः । चटन् प्रियवास्यानि वचत्यः भाषमाणाश्च । एवं तत्तत्प्रवृत्ति कुर्वाणाः ॥-सान्त्य इति । १०५२ प्णा शोचे । शतरि डीप् । 'आच्छीनद्योर्नुम्' इवि नुम् । श्राणम् । १०५३ था पाके। पाकोऽत्र विल्लित्तिः । कतरिक्त यम्वत्वामित्वम् । निद्राम्।१०५४ द्रा कुत्सायां गती। मा च पलायनस्वापी । स्वापे निपूर्वः । 'आतश्योपसर्ग इत्पड् । प्साति । १०५५प्सा भक्षणे । क्तिन् । पान्यः । रान्यः । लान्त्यः । दान्यः । स्पान्यः । २०५६ पा रक्षणे । १०५७ रा दाने । १०५८ ला आदाने । द्वावपि दानादियके । १०५९ दाप् लग्ने । १०६० ख्या प्रायने । का इत्यपि केचिन् । एभ्यः सखरि डीए । प्रागेति । १०६१ मा पूरणे । कतरि ते नतम् । निर्मान्तः । १०६२ मा माने । माननिहा- बीवः । निप्पूवार्थभेदः । शतार डी। वचयः।१०६३ वच परिभाषने । तर दीपि सत्यकाराभायात् 'आच्छीनयोः' इति नुन् न । इपादयोऽनुदाताः परस्पेभापाः । १६ वात्मनेपदी । विदिता । १०६४ विद माने । क्या । आसन् । २०६५ अस भुधि । ल । मुमृष्टम् । १०६६ मृजू मुद्धी गेधना सा । कमनि ॥ क्लिम्चहेतोः समरोददन्या पिलोक्य नुप्ता इव तस्थुरन्याः । उदयसन्माणमिवाप्य काश्चिदृष्ट्या सलीलं मृदु नक्षतं तम् ॥ ११ ॥ १. 'गविप्रवनखानसाइने पति पाठः । -- 1 ·काव्यमाला। - । गंपनन इतके । अवयव इत्यन्थे। अन्य शम इसापरे । जि इत्यणे शिभिषियोः शा. गम् । पृ संI उपविजाति । १०२९ सृजी पर्जन । दिदिति केचित । तरमा परापू । इविश्वपक्षे णिनिः । फेति । पृजितेति । १०३० 4जी संपर्धने । इदि. विति केचित् । योः कर्मणि पः । ईरादय उदात्ता अनुदानेतः । सूनुः । १०३१ गृह पाणिगर्भविमोपने । 'गुयः कि रति नुः । अधिशायी।१०३२ शी स्वो।उदासा- पारगाभाषी शीमो णिनिः । गुतिः । १०३३ यु मिश्रणे । अगिधणेऽप्यो । शता ॥ असन्तभमानामयस्थानामाह- फेऽप्यस्परावं नुनुयुः खलेषु क्षरणुतात्मानममुं नुतासाः । सोऽनर्णतोऽयौजनमुस्कुवत्या काश्येय कामं सुक्ता भुवाणः ॥ ४७ ॥ फोऽयमयभाग्या अ#. सुतासाः स्तुता भफिशिमायराया युती बाष्पप्रवाहो येगा IIरशाः । अल एन गारदेनायो रागो गरिमस्तथा गुनगुस्तुष्टुः । कीदृशम् । सलेषु दुर्ग- क्षवत् शतरतेजितरतीक्ष्णः आरगा गनी गस्य तम् । भगवतो भोपु फुपाति- सायमाह-सोऽपूर्णतोऽनापरवा एवारमा प्रकाशयन् । गुरुयत्या फणन्या काम्या स्तरातो कागमिष्ट युप्मा भलिति मुनाण श्याधीत् तेषामगिगुरुमगरात् । जनार तरका माति प्रेरगतीवि जनमुत् । ईसर इति या ॥-रावेति । १०३४ य शब्दे । "छत्यस्गुटी पालम् इति पालकात् घम् । नुगः । १०३५ णु गुती । लिट् । भुरेति । २०३६ दशा शब्द मन्द-इत्यादिना रनि निपातितः । क्षात यपनकाले दिति सन- नाति भुरः । युरोति । १०३७६णुगो कर्मणि सः । सुतेति । १०३८ ष्णु प्रमाणे तरिः । गोत्यादय उदाताः पररभभापाः । अनूर्णत इति । १०३९ ऊर्णय छारने । उदात्त उभयतीभाषः । पतरि । पाय्य उर्जाणवलाः इति गुधातुवेदफा• पवादनिट्यम् । अपात् । १०४० शु अभिगमने । लड् । 'स्तो दिः-' इति मिः । जगार । १०४१ पु प्रसवर्षयोः । प्रसयोऽनुशा । 'यो पीटा अवसापि साति महतीमी. शुगमतासिकाम्' इति प्रयोगात्पादनमपि प्रसनः । तस्मात् कि । फुपत्या । १०४२ पारे । शरि दी । अनुदात्ताः परमिभाषाः । रतुवाम् । १०४३ एम् स्तुती । पाता । वाणः । १०४४ म व्यक्तायो यादि । शानम् । अनुदातानुभयतोभापी ॥ पुरानाभांग गत महागागप्राप्त्या सर्वगुरुतिजनानुप्रदमाह- इत्यः स्वधीतोपनिपनिरेपामधीत्यरूपः स पियन्क्रमेण । इगजनं रागपषं समायाद्वाताकुलोझातपताकाशः ॥ ४८ ॥ मईयो गियर मेपर क्रमेण समपर्ण IIT माप । फोदशः । लपीतापनिष- दिवान्तपारगरित्यः प्रा शयः । शानिनामधील मरांग रूप यस्य सः । कीर गणपधम् रामनामियन्त रास्तातो गप्छन्ती जना गरिगरतम् । राधा बातेन आपला 1. परतता' पाठ..

·धातुकाव्यम् । उद्भाता: पताका यस्मिस्तम् ॥ इत्य इति । १०४५ इण गती। एतिस्तु-' इति क्यम् । स्वधीतेति । १०४६ इङ् अध्ययने । कर्मणि क्तः । अधीत्येति । १०४७ इक् स्मरणे । 'इण्वदिक इति वाच्यम्' इति क्यम् । वियन्। १०४८ वी गतिव्याप्तिप्रजनकान्त्यसनखाद- नेषु । जन्मोपक्रमत्वात् गर्भग्रहणं प्रजनः । शता । इयदिति । वी ई इति प्रश्लेषादीधातोः शता । समायात् । १०४९ या प्रापणे। इह प्रापणं गतिः । लङ् । वातेति । १०५० वा गतिगन्धनयोः । 'गन्धनं सौरभ्यकरणम्' इति सहस्रनामभाष्ये । 'अदनं हिंसनं च गन्ध- नम्' इति लीलाशुकः । उद्भातेति । १०५१ मा दीप्तौ । द्वयोः कर्तरि क्तः ॥ भगवदर्शनोत्सुकानां नारीणामवस्थामाह चतुर्दशभिः- स्मान्त्यस्तदा श्राणमुंपाश्य चान्नं निद्रां गताः प्सातिपरास्तथान्याः। पान्त्यः शिशून्धान्यधनानि रान्त्यो लान्त्यश्च काश्चित्कुसुमानि दान्त्यः ४९ ख्यान्त्यः कथाः प्राणमुदां पतीनां निर्मात्य इप्टानि चटून्वचत्यः । नार्या विदित्वोपगमं मुरारेरासन्गता राजपथं सुमृष्टम् ॥ ५० ॥ तदा नार्यो मुरारेरुपगम विदित्वा सुमृष्टं सम्यक्शोधितं राजपथं गता आसन् । सान्त्यः स्नानं कुर्वत्यः । अन्याः श्राणं पक्वमानमुपाश्य भुक्त्वा निद्रां गताः । तथा-साति- परा भोजनपराः । शिशुन पान्त्यो रक्षन्त्यः । धान्यधनानि रान्त्यः तत्तजनेभ्यो यच्छन्त्यः । लान्त्यः तान्येव तेभ्य आददानाश्च । काश्चित् कुसुमानि दान्त्यः लुनत्यः । कथाः ख्यान्त्यः कथयन्त्यः । प्राणमुदां पूर्णहर्षाणां पतीनामिष्टानि निर्मान्त्यः कुर्वाणा: । चट्न प्रियवाक्यानि वचत्सः भापमाणाचा एवं तत्तत्प्रवृत्ति कुर्वाणाः ॥–मान्स इति । १०५२ पणा शोचे । शतरि डीप् । 'आच्छीनद्योतुम्' इति नुम् । श्राणम् । २०५३ था पाके । पाफोऽत्र विक्लित्तिः । कर्तरि क्ते यण्वत्त्वामत्वम् । निद्राम् । १०५४ द्रा कुत्सायां गती। सा च पलायनस्वापी । स्वापे निपूर्वः । 'भातश्चोपसर्गे इत्यड् । प्साति । १०५५ सा. भक्षणे । क्तिन् । पान्त्यः । रान्त्यः । लान्त्यः । दान्त्यः । स्यान्त्यः । १०५६ पा रक्षणे । १०५७ रा दाने । १०५८ ला आदाने । द्वावपि दानार्थावित्येके । १०५९ दाए लबने । १०६० ख्या प्रकथने । क्ला इत्यपि केचित् । एभ्यः शतरि डीप् । प्राणेति । १०६१ मा पूरणे । कर्तरि क्ते नत्तम् । निर्मान्यः । १०६२ मा माने । मानमिहा- न्तर्भावः । निष्पूर्ववादर्थभेदः । शतरि डीम् । वचत्यः।१०६३ वच परिभाषणे । शतरि डीपि सत्याराभावाद् 'आच्छीनद्योः' इति नुम् न । इणादयोऽनुदात्ताः परस्मभाषाः । इद् त्वात्मनेपदी । विदिता । १०६४ विद शाने । क्त्वा । आसन् । १०६५ अस भुवि । लङ् । सुमृष्टम् । १०६६ मृजू शुद्धौ । शोधना सा । कर्मणि क्तः ।। विलम्बहेतोः समरोददन्या विलोक्य सुप्ता इव तस्थुरन्याः। उदश्वसंन्प्राणमिवाप्य काश्चिदृष्ट्वा सलीलं मृदु नक्षतं तम् ॥ ११ ॥ १. 'गतिप्रजनकान्त्यशनखादनेषु' इति पाठः. - - -- ·काव्यमाला। अन्या मृदु मन्द अक्षत हसन्तं सलीलं तं दृष्ट्वा विलम्बहेतोः पूर्वमेव दर्शनाभावेन हेतुना समरोदत् । अन्या विलोक्य सुप्ता इव तस्थ: स्तब्धाः सत्य इव तस्थुः । काश्चित् प्राणमाप्य लब्ध्वा इव उदवसन् । उच्च्यासमकुर्वन् ॥-समरोददिति । १०६७ रुदिर अश्रुविमोचने । लडि 'अड् गार्यगालवयोः' इत्यदागमः । विदादय उदात्ता उदात्तेतः । सुप्ताः । १०६८ नि प्वप् शये। हलन्त्यम्' इतीत्वप्रसङ्गात् 'नि प्वप् शये' इत्यपाठः । अस्मात् कर्तरि क्ते 'वचिस्वपि-' इत्युत्तम् । उदश्वसन् । १०६९ श्वस प्राणने । लड् । प्राणम् । १०७० अन च । प्रपूर्ववाल्युट् । जक्षतम् । १०७१ जक्ष भक्षहसनयोः । शतरि 'नाभ्यस्ताच्छतुः' इति नुमभावः । रुदादि पञ्चकं गतम् ॥ तं जाग्रतं दीनदरिद्रपोपे चकासतं शासतमप्रशान्तान् । देवं स्फुरद्दीधितिमम्वुजाक्ष्यो वेव्यानमालोक्य विमोहमापुः ॥ ५२ ॥ अम्बुजाक्ष्यो वेव्यानं गच्छन्तं तं देवमालोक्य विमोहमापुः । कीदृशम् । दीनदरिद्रपोपे जानतम् । दीनानामनाधानां दरिद्राणां च पोषणे वर्धने च जाग्रतमुनिदम् । चकासतं स्वतः शोभमानम् । अप्रशान्तान् । पर्युदासे नन् । शासतं शिक्षयन्तम् । स्फुरद्दीधिति प्रसरत्कान्तिम् ॥-जानतमिति । १०७२ जागृ निद्राक्षये। शता। दरिदेति। १०७३ दरिदा दुर्गती । कः । चकासतम् । १०७४ चकार दीप्तौ । शासतम् । १०७५ शासु अनुशिष्टौ । विविच्य ज्ञापनं तत् । द्वयोः शता । प्राग्वप्नुमभावः । श्वसादय उदात्ताः परस्मैभाषाः । दीधितिम् । १०७६ दीधीङ् दीप्तिदेवनयोः । देवनं क्रीडाविजिगीपादि । अस्मात् क्तिनि ग्रहादिलादिट् । वेव्यानम् । १०७७ वेवीवेतिना तुल्यै । वी गतिप्रजन. कान्त्यशनखादनेषु' इत्युक्तेन वेतिना तुल्येऽर्थ इत्यर्थः । अस्माच्छानच ॥ कदा न्वहं समि समं रतान्ते प्रसंस्ततानेन वशानुगेन । इत्यादि संबोभुवतोऽभिलापास्ता निढुवाना ददृशुस्तमीशम् ।। ५३ ॥ ताः 'अहं रतान्ते प्रसंस्तता निद्रां गतेन वंशानुगेन स्वाधीनता प्राप्तेनानेन सह कदा नु सस्मि स्वपिमि' इत्यादि संयोभुवत एवमायहमहमिकया पुनः पुनर्जायमानानभिलापान् निवानाइछादयन्यः सत्यः तमीशं दनुः ॥ सस्मीति । १०७८ पस १०७९ सस्ति स्वप्ने । ससैटंट् । प्रसंस्तता । सस्तेः शता। इदित्वात् सकारात्पूर्व नुम् । वशेति । १०८० यस यान्ती । कान्तिरिच्छा । वशिरण्योरवाच्यः' इत्यप् । पसादय उदात्ता उदात्ततः । संयोभुवत इति । १०८१ चर्करीतं च इति भवो यकि शब्लुक् । परस्मैपदे ततः साता । निमुवानाः । १०८२ ढुङ् अपहवे। चानच् । अनुदात्त आत्मनेभाषः । लुग्विारणं समाप्तम् ॥ 1. "मपूर्वादपर्थे 'दटय' इति घम्" इति पायो भवेत. २. पस्ति' इति पारः, २. भएनयने' इति पानुपाटस्थपाटः.

·धातुकाव्यम् । एवं रागाकुलासु स्त्रीपु भगवतो वृत्तिमाह- जुप्रियो भीरुजनं हियात पिप्रत्कृपामारभृतैरपाङ्गैः । अमेयधामा स जहेऽपहानि ददजनेभ्यो मुदमादधानः ॥ १४ ॥ जुद्दत्प्रियः स जहै । जुङ्गतामग्निकमीनुष्यातॄणां प्रियः स कृष्णो राजमार्ग एव किंचित् संचारतवान् । कीदृशः । कृपाभारेण भृतः पूर्णरपागभीरुजनं स्त्रीजनं पिप्रत् संकटात् पालयन हिया रजया आत व्याकुलं खीजनं जनेभ्यो भक्तजनेभ्योऽयहानि दुरितक्षयं ददन् प्रयच्छन् । मुदमानन्दातिशयमादधानश्च ॥-जुगादिति । १०८३ हु दानादानयोः । प्रीणनेऽपीति भाप्पै । दानाम्यादी प्रक्षेपः तन्त्रेण । शतरि 'नाभ्यस्ताच्छतुः' इति नुम- भावः । भीरु इति । १०८४ जिभी भये । भियः कुकुकनौ' इति क्रुः । दिया।१०८५ ही लजायाम् । भावे किए । हादयोऽनुदात्ताः परस्मैभाषाः । पिप्रत् । १०८६ पृ पालनपूर- णयोः । द्वस्वान्त इत्येके । उदात्तः परस्मैभाषः । द्वस्वान्तस्त्वनुदात्तः शता । भारभृतैः । १०८७ डभृञ् धारणपोपणपोः । टु भृञ् इति द्रुमे । कर्मणि घञ् । क्तश्च । अनुदात्त उभयतोभापः ।अमेयेति । १०८८ माङ् माने शब्दे च । 'अचो यत्' । जहे । १०८९ ओ हाङ् गती। लट् । भृवादित्रय गतम् । अनुदात्तावात्मनेभाषी ।हानिम् । १०९० ओ हार त्यागे । 'ग्लाम्ला-'इति निः। अनुदात्तः परस्मैभापः । ददत् । १०९१ हुदाञ् दाने । शता । आदधानः । १०९२ डु धाञ् धारणपोषणयोः । दानेऽपीत्येके । शानच् । मथुरां प्राप्तस्य भगवतः स्वज्ञातीनां यदूनां प्रथमसंगममाह- प्रणेनिजद्धिर्मतिमर्थतत्त्वं सुवेविजानैर्यदुभिः स विष्णुः । चमिनिस्तत्र समारताग्रे नमस्तुरैस्तैः प्रधने प्रवीणैः ॥ ५५ ॥ स विष्णुस्ता तस्मिन्देशे तैर्यदुभिरङ्ग समारत संगतोऽभूत् । कीरशैर्यदुभिः । मति प्रणेनिजद्भिः शुद्धां परिपुष्टा च कुर्वाणः । अर्थतत्त्वं पुरुषार्थानां सारासारतत्वं सुवेविजान: सुतरां विभजद्भिः । घोप्मभिग्रीष्मसदृशप्रतापनभस्तुरैमघयद्वेगवद्भिः । प्रधने युद्धे प्रवी- ः।-प्रणेनिनद्भिः। १०९३ णिजिर शौचपोषणयोः । शता। सुवेविजानैः । १०९४ विजिर पृथग्भावे । शानच् । विष्णुः । १०९५ विप्ल. व्याप्तौ । उदिदित्येके । इरिदिति द्रुमे । 'विषेः किच' इति नुप्रत्ययः । निजादयोऽनुदात्ताः स्वरिततः । धर्मति। १०९६ घृ क्षरणदीप्त्योः । समारतेति । १०९८ ऋ गती । संपूर्वात् 'समो गम्वृच्छि-' इति तद् । अनुदात्ताः परस्मैभाषाः । नम इति । ११०० भस भर्सनदीयोः । उदात्त उदात्तेत । नपूर्वात् क्विम् । तुरैरिति । ११०२ तुर खरणे । उदात्त उदात्तेत् । 'इगुपध-' इति कः । प्रेधनेति । ११०४ धन धान्ये। अन्यमरणार्थादस्माद्घार्थे कः। अयमप्युदात्त उदात्तेत् । वृत् । जुहोत्यादयो वृत्ताः । लविकरण समाप्तम् ॥ १. अत्र '१०९७ ह प्रसह्यकरणे १०९९ र गती' एते घातू, नोदाहतो. २. अत्र '११०१ कि ज्ञाने' नोदाहृतः, ३. अत्र '११०३ धिप शब्दे ११०५ जन जनने ११०६ गा स्तुती' एतेऽपि नोदाहृताः.

·१८२ काव्यमाला। अध रजवधप्रसद्माह- दीव्यन्देवो विनित्रस्युवमध रजक प्रेक्षतास्यूतमने छीव्यन्तं तत्रतत्र स्नुसितफलगणान्कोव्युपः प्योसहीनम् । तं पुप्यदृष्टिनृत्यद्रुषमपि च गतत्रासमुत्कुय्यदङ्गं पोध्यं प्रोचे खरेण खजनविगुधितं तिप्यता पुष्पमावीम् ॥१६॥ अप दीव्यन् गच्छन् देवः क्रीडादि कुर्वन् हरिरने आफ्युतमागतं रजकं प्रेक्षत । कीहक् देवः । कोब्युपः कसां कुटिलीभवतां व्युपः दाहकः । कीदृशं रजकन् । विचित्र स्युवम् । नानारूपं सूचिम कुर्वन्तम् । सुनितान् भक्षितान् फलगणान् प्योसहीन विभागमून्यं यथा तथा तत्र तत्र टीव्यन्तं टीवनं कुर्वन्तम् । प्योसहीनमिति रजकविशे. पण वा । अपि च पुष्पमानी क्षिप्यता निरसता स्वरेण ते प्रोचे । कीदृशं तम् । मुघन्त्यां ज्वलन्त्यां दृष्टौ नृत्यन्ती रुट् यस्य तन् । उत्कुथ्यत् पूर्वाभवदई यस्य तम् । पोय हिंसनीयम् । स्वजनेन विगुधित परिवृतम् ॥-दीव्यनिति।११०७ दिवु क्रीडादि- जिगीषाव्यवहारद्युतिस्तुतिगतिः । व्यवहार उक्तिक्रियादिश्च । विदि(दिवि)श्वर्या इति देवतान्तादिसूत्र प्राह हरः । अस्मात् गत्यधैं शता । देव इति । मीडादी पचायन् । विचि. वस्युवम् । ११०८ पिघु तन्तुसंताने। विपि उठ्। भारतम् । ११०९ निवु गतिशोर- णयोः । कतीर के 'ज्वरत्वरप्रिव्य-' इत्यूछ । टीव्यन्तम् । १११० ठियु निरसने। आस्या. निःसरणं तत् । शता। मुनिवेति। ११११ प्णुसु अदने । कर्मनि तः।१११२ प्णुसुनिर सन्ने इति केचित् । क इति।१११३ कसु रणदीप्योः । किम् । गुपः।१११४ व्युप दाहे। 'गुपध-'इति कः । प्योसति । प्युस विभाग इत्येके । पञ्। पदिति । ११२५ सुप च । दाहे इति शेषः । यता । नृत्यदिति । १११६ नृती गात्रविक्षेपे । भता । वासति । १९१७ वसी उद्वैगे । घन् । उत्कुप्यादिति । १९१८ कुध पूतीभारे । दुर्गन्धीमार- स्तन(३) । शता । पोयम् । १११९ पुथ हिंमायाम् । यद । विगुधितम् । ११२० गुथ परिवेष्टने । कर्मनि तःक्षिप्ता । ११२२ क्षिप प्रेरणे । तच निरसनन् । राता। पुणेति । ११२२ पुप्प विकसने । घत्र कः ॥ तिम्यन्मते स्तिम्यति नाम मन्मन स्तीम्यत्सु तद्रीलमृते वदाम्यहम् । देहि प्रभोः प्रेष्य मुसोहनाय ने जीर्णाशुकाय समझीर्णमंशुकम् ॥१७॥ हे विम्यन्मते आमद्धे रजा, मन्मनः स्तोम्यनु आभिवत्सु स्तिम्पति आर्मी- भाति नाम । सन् तस्माद मीलं उगमृते वदानि । हे प्रभोः प्रेम (मुमोदनार में) जीनामय भिप्राम्पराय में मां गुसोहनाय सम्पातृप्त्यर्थमही नरमंगुर देहि। जीनांशुः धामनोभा पारो यत तस्य संयुद्धिर्वा ॥ तिम्यादति । ११२३ तिम ११२४ १. सविमोदमदसममान्तिगरि निधानुगटस्थपाठः.

·धातुकाव्यम् । १८३ टिम १९२५ टीम आदींभावे । तीम इत्यप्येक । तिमेः शता । स्तिम्यति । टिमलेंट् । स्तीम्यत्सु । 'संधिसाम्यात् तीम्यस्लिति वा छेदः 1 टीमिवीम्योः शता।बीलम् । ११२६ बीड चोदने । चोदनं लबा । प्रेरणे च द्रुमे । छन् । प्रेष्यः । १९२७ इप गतौ । ण्यत् । सुसोहनाय । ११२९ पुह चक्यर्थे । स च तृप्तिः । युट् । सहेत्यप्येकै । जीर्ण इति । झीर्ण इति । ११३० जृप् ११३१ झुप् वयोहानौ । द्वयोः कर्तरि क्तः । दिवादय उदात्ता उदात्ततः क्षिपिवर्नम् ॥ रजकवाक्यमाह- कि सूयसे गिरमदून नितान्तदीना मुड्डीनकाकसम भूपविधीनमेतत् । मीयस्व रीणनय मा क्षितिपालयेऽस्मि- न्त्रीयस्व घाटमिति दुर्मतिरीशमूचे ।। १८ ॥ हे अदून अपीडित, उद्दीनकाकसम, वं नितान्तदीनां गिरं सूयसे उत्पादयसि । एतत् त्वया याच्यमानमंशुकं भूपतिधीनं भूपाधारं तदायत्तम् । हे रीणनय गतविनय । अस्मिन् क्षितिपालये राजगृहे मा मीयस्त मृतो भव । धार्थ श्रीयस्व च्छादय । दुर्मतिरिति ईश- मूचे ॥-सूयसे इति ।११३२पू प्राणिप्रसवे। प्राणिग्रहणमतन्त्रम् । अयमसूयार्थोऽपि । अस्मालट् । अदन । ११३३ दूङ् परिताप स्वादय ओदित इति आदित्वानिष्टानत्वम् । दीनाम् । ११३४ दीङ्क्षये । उड़ीनेति । ११३५ डीङ् विहायसा गती । गतिमात्रे च । धीनम् । ११३६ धीङ् आधारे। एषु कर्तरि क्तः ।मीयस्व । ११३७ मीङ् हिंसायाम् । हिंसात्र मृतिः । लोट् । रीणेति । ११३८ रीङ् स्रवणे। प्राग्वत् क्तः । आल्ये।११३९ लीङ् श्लेपणे । 'एएच' । बीयस्व । ११४० ग्रीङ् वृणोत्यर्थे । छादनं परिग्रहो वा तत् । लोट् । स्वादय ओदितः ।। आपीय तद्विरममाननिरीतरोपः प्रीति श्यतोऽस्य स करेण शिरोधिमच्छात् । धर्मावसायजनदः खलु योऽजनिष्ट दीप्तोप्मपूर्णभुजपूर्णविघूर्णवैरी ॥ ५९ ॥ म तद्विरमापीय श्रुत्वा अमाननिरीतरोपोऽमानमनवधि यथा तथा निरीतो निर्गतो रोपो यस्य तादृशः सन् स्वस्य प्रीति श्यतस्तनूकुर्वतो वासौदानाभावेन नाशयतोऽस्य रजकस्स शिरोधि करणाच्या चिच्छेद । यः खलु धर्मावसायजनदो धर्मनाशकजनानामवखण्डिता सन् अजनिष्ट । दीप्तोप्मपूर्णेन मुजेन तूर्ण यथा तथा विधूर्णा हिसिता वैरिणो येन सः ॥-आ- १. 'खपरे शरि वा विसर्गलोपो वक्तव्यः' इति विसर्गलोपे 'मनः स्तीम्य' इति च्छेदः. पक्षान्तरे 'मनातीम्य' इति पोध्यम्. २. 'चोदने लजायां च' इति धातुपाठः. ३. अत्र '११२८ पह चाय नोपयुक्तः. 4 ·१८४ काव्यमाला। पीयेति । ११४१ पीङ् पाने।ल्यप् । अमानेति । ११४२ माङ् माने । ल्युट् । निरी• तेति । ११४३ ई गतौ । कर्तरि क्तः । प्रीतिमिति । १९४४ प्रीङ् प्रीतौ । क्तिन् । अकर्मकोऽयम् । पूडादय आत्मनेपदिनः । षड् दुइ डीड्वजमनुदात्ताः । श्यतः । ११४५ शो तनूकरणे । शता । 'ओतः श्यनि इति लोपः । अच्छात् । ११४६ छो छेदने । लुडि 'विभापा घ्राधेट्शा-' इति सिग्लुक् । अवसायेति। ११४७ पो अन्तकर्मणि । जनद इति । ११४८ दो अवखण्डने । किपू । श्यत्यादयोऽनुदात्ताः परस्मैपदिनः । अजनिष्ट । ११४९ जनी प्रादुर्भावे। अवमुत्पादनायामपि । लुङ् । दीप्तैति । ११५० दीपी दीप्ती। पूर्णति। ११५१ पूरी आप्यायने । अफर्मकोऽयम् । द्वयोः कर्तरि क्तः । तूर्णेति । १९५२ तूरी गतित्वरणहिंसनयोः । त्वरणमात्रे च द्रुमे । अस्मात् क्तः । विधूर्णेति । ११५३ धूरी ११५४ गूरी हिंसागत्योः । धरैः कर्मणि क्तः ॥ गूर्णेऽस्मिन्बहुजन्तुघूरिणि खले जूर्णैः शशंसे नृभिः शौरिः शूरकगर्वचूरणपरः संतप्यमानः सताम् । देवौषस्य तपन्भुवं च पतितावावृत्तभूमाप्यसौ वृत्तक्लेशलवैरकाश्यत समं संवाश्यमानैः स्वकैः ॥१०॥ शौरिरस्मिन्खले पूर्णे हिंसिते सति जुर्णैविद्यादिवृद्धेनूभिर्जनैः शर्शसे स्तुतः । बहुजन्तुरिणि सर्वजन्तुपूरिणि सर्वजन्तुहिंसाशीले। कीदृशः शौरिः। शुकगर्वचरणपरः शू. रकाणां हिंसकानां स्तम्भनकर्तृणा च दर्पस्य दाइपरः । सतां संतप्यमान ईश्वरी देवी- घस्य तपन् ईश्वरो भवन् भुवश्च पतिता ईशिता । इत्थंभूतोऽसौ(साव)वायत्तस्मा अवि. च्छादितश्वोऽपि सन् वृत्तले शीर्वश्छादितक्लेशलेशः । अत एव संवाश्यमानः 'जय केरावा. च्युत' इति शब्दायमानः स्वकैः सममकाश्यत दीप्तोऽभूत् ॥णेति । गरेः कर्मणि क्तः। जन्तुपूरिणि । ११५५ घूरी ११५६ जूरी हिंसावयोहान्योः। घरेणिनिः । जङ्गः । जोः कतरिक्तः । शूरकेति। ११५७ शूरी हिंसास्तम्भनयोः । बुलू । चरणैति। ११५८ चूरी दाहे । ल्युट् । संतप्यमानः । ११५९ तप ऐश्वर्य वा । तपिरस्मिनर्थ वा तश्वनी प्रा. मोतीत्यर्थः । कोपे च द्रुमे । शानन् । तपन् । तइश्यनोरभावेऽपि शता । पतिता । पत ऐश्वर्ये वा इत्येके । तस्मिन् पक्षे वन्। वारतेति। वृत्तेति।११६० घृतु वरणेकेचित् पूर्वप [पठित] वाग्रहणमस्यादि कला 'वास्तु वरणे' इत्याहुः । द्वयोः कर्मगि सः श्लेशति । ११६६ क्लिश उपतापे । घन् । अकाश्यत । १९६२ का दीप्ती । लह । संवादर- मानः । ११६३ चार शन्दे। शानन् । जन्यादय उदात्ता अनुदात्तेतः । तपित्तनुदात्तः ।। तन्मृप्यमाणास्त्वय शुच्चदङ्गकाभृत्याः सुनद्धं बहुरक्तमंशुकम् । विस्य शप्यन्त इमं प्रदुद्रुवुः कृष्णः प्रपेदे वसनान्यसेदवान् ॥११॥ अब भृगास्तस्वाभिवधाविक मृप्यमाणाः सहमानाः गुनद्ध भग्नायां निधाय मा. १. "विधाय' इति पार:

·धातुकाव्यम् । . ग्बद्धं बहु अनल्यमंशुक विठज्य सक्ला इमं शप्यन्तो निन्दन्तः प्रभुः । शुच्यनकाः स्वेदादिभिः पूतीभवत्कुत्सितानाः। रक्तं कुमुम्भादिभिः कृतनानावणम् । कृष्णो वसनान्यं- शुकानि प्रपदे उद्धृतवान् ।।--मृष्यमाणा इति।११६४ मृप तितिक्षायाम् । शानन् । शु- व्यदिति।११६५ ई शुचिर् पूतीभावे । दुर्गन्धीभावस्तत्। शौचविशरणक्लेशेषु च द्रुमे । शता । द्वाबुदात्ती सुनद्धम् । ११६६ गह बन्धने। कर्मणि क्तः । रक्तम् । १९६७ रन्ज रागे। कतरि कः । शप्यन्तः।११६८ शप आक्रोश शता। योऽनुदात्ताः । मृषादयः पञ्च स्वरितेतः । प्रपेदे । ११६९ पद गती । लिट् । खैदेति । ११७० खिद दैन्ये । पञ्।। प्राग्विद्यमानवसनप्वधृतैकर्माशो वुद्धा ददौ च रिपुयोधनयी निजेभ्यः । कंसानुरोध्यणनहृन्मतिमागर्च्यः शेष व्यसूज्यत पटौघमलिश्यमानम् ।। ६२ ।। ईशो विद्यमानवसनेष्वनवस्नेष्वेकं प्राक् अन्येभ्यः पूर्वमधृत परिहितवान्, बुद्धा नि- जेभ्यो ददौ च । स्वीयानां तारतम्यमवगम्य दत्तवांश्च । शेषं पटोघं व्यसृज्यत त्यक्त- वान् । कंसानुरोध्यणनहृत् केसानुवर्तिनामणनहृत् प्राणहृत् । मतिमागच्यों मतिमतां ज्ञानिनां युजां समाधिकर्तृणामर्त्यः । अलिश्यमानमनल्पीभवन्तं पटौघम् ॥--विद्यमानेति । १९७१ विद सत्तायाम् । शानन् । बुद्धा १९७२ वुध अवगमने 1 ज्वलादिगतबोधतिवदु. दोधो ज्ञानं चार्थः । तस्मात् क्त्वा । योधेति। ११७३ युध सपहारे । अन् । कंसानुरो- धीति । ११७४ अनो रुध कामे अनुपूर्वी रुधिः कामेऽर्धे तटूश्यनी भजते । तस्मादत्रतु णिनिः ।अणनेति।११७५अण प्राणने । अन इत्येक। ल्युट् ।मतीति।११७६मन ज्ञाने । क्तिन् । युगिति । ११७७ युज समाधौ अकर्मकोऽयमिति माधवः विप् । व्यसज्यत । २१७८ सृज विसर्गे । स चोत्पादनत्यागी । लङ् । अलिश्यमानम् । १९७९ लिश अल्पीभावे । शानन् । पदादयोऽनुदात्ता अण्यतिवर्जमनुदात्तेतः ।। राध्यद्वेषगुणोऽथ बायकवरादैत्याविदेषोऽपुष- च्छोपं तोपकृतोऽस्य दोपविततेराश्लिष्टलक्ष्मीस्तनः । शक्यन्गर्वमशक्यमानमनसामाविद्यदास्योऽधं क्षुध्यदक्तदमाप मालिकवरं शुद्धं स सिद्धेप्सितम् ॥ ६३ ॥ अर्थप देवाविद दैत्यच्छेत्ता वायफवरात् सौचिकष्टात् तद्दत्तोप्णीपादिभी राध्यद्वेप- गुणः सिध्यन्मनोजवेषः सन् तोपकृतोऽस्य दोषदितते शमपुपदवर्धयत् । तदनन्तरं च स मालिमवर मालाकारश्रेष्टमाप । कोदशः । अशक्यमानमनसामसहमानमनसां गर्व शक्यन् १. 'शुचिर' अनादिद् धातुपाठे.

·काव्यमाला। - सहमानः । आस्विद्यदास्स ईपत् स्विद्यन्मुखः । कीदृशं मालिकवरम् । अकुछ क्रोधहीनन् । शुध्यता बुभुक्षमाणानां भक्तदमन्नप्रदम् । शुद्धं सिद्धप्रार्थितं च ॥-राध्यदिति । १९८० राधोऽकर्मकादृद्धावेव । वृद्धार्थ इव । अकर्मकादेव राधेः श्यन् । अस्य तु तिद्धिदोहद- वपर्याटोचनादयोऽर्थाः । शता । दैत्यावित् । १९८१ व्यध ताडने । तच्च प्रायेण विदा रणपर्यन्तम् । क्विपि 'नहि कृतिषि-'इत्यादिना दीर्घः । अपुषत् । ११८२ पुष पुष्टी । अयमकर्मकोऽपि । इतो गणान्ताः पुपादयः । तेन 'पुषादिातादि-इत्व । शोषतोष- दोपेति । ११८३ शुप शोषणे । १९८४ तुप प्रीती । ११८५ दुप वैकृत्ये । वैकृत्य विकृतता। त्रयाणां धञ्। आश्लिष्टेति। ११८६ क्लिप आलिङ्गने। कर्मगि क्तः । शक्यन् । अशक्यमानेति । ११८७ शक विभाषितो मर्पणे । विभाषित इत्युभयपदीनां पूर्वाचार्यसंझा। शटशानची । आस्विद्यदिति । ११८८ त्रि बिदा गात्रप्रक्षरणे । शता । अक्रुधम् । ११८९ क्रुध कोपे । भावे क्विप् । क्षुध्यदिति । १९९० क्षुध बुभुक्षायाम् । शता। शुद्धम् । तिद्धति । १२९१ शुध शौचे । ११९२ पिधु सरादौ । सतितिः सा । द्वयोः कर्तरि क्तः ॥ रद्धारये सोऽयमनश्वराय तृप्यन्मना दृप्तजनदुहेऽस्मै । मुग्धस्सितस्नोहिमुखाय मालां निन्ददौ सादरमस्तवीच ॥६४ ॥ सोऽयमस्मै निधन्सादरं मालां ददौ अस्तवीच्च । कीदृशाय ।अनश्वराय नित्याय । मु- ग्धस्मितस्मोहिमुखाव मुग्धस्मितोगिरणशीलं मुखं यस्य तस्मै । रद्धारये निहतशत्रवे। दृप्तजनद्रुहे दुष्टजनहन्त्री तृप्यन्मनाः प्रीमितान्तरात्मा ॥--शब्देति । ११९३ रध हिंसा- संराध्योः । संराद्धिः पाकः । कर्मणि क्तः । अनवराय । ११९४ पश अदर्शने। 'इ. नश-' इवि करप् । तृप्यदिति । ११९५ तृप प्रीणने । तच्च वृप्तिस्तर्पणं च । शता। दृप्तेति । ११९६ हप हर्षमोहनयोः । मोहन गर्दः । मोचनयोरिसके । कतरि क्तः । दुइ इति । ११९७ द्रुह जिघांसायाम् । क्किए । मुग्धेति । ११९८ मुह वैचित्ये। अविवेकस्तत् । कर्तरि क्तः । स्रोहीति । ११९९ प्णुह उहिरणे । मिनिः । निह्यन् । १२०० पिणह प्रीती । शता। वृत् । विकल्पितेट उदात्तेतो रवादयो वृत्ताः ॥ अशाम्यदात्मापि तमी नमामि दमिप्रियं श्रान्तिहरं भवन्तम् । भ्राम्यामि भोः क्षाम्य ममापराधं क्लान्तं मनो माद्यति दर्शनाते ॥६॥ अहमशाम्यदात्मा अशान्तमना अपि त्वां नमामि । तमी लयि काहाशीलः ससारेण पीडाशीलो वा । दमिप्रियं दमशीलानामिष्टम् । अहं भ्राम्यामि अनवस्थितो भवामि । भवा• व्यावित्यर्थात् । भो मम अनादरादिकमपराधं क्षाम्य क्षमस्व ।क्लान्तं तवादर्शनात् पी. हितं मनस्ते दर्शनान् माद्यति । श्रान्तिहरं संसरणदुःखनिरासकम् ॥ अशाम्यदिति । १२०१ शमु उपशमे । शतारे 'शमामष्टानाम्-'इति दीर्घः । तमीति। १२०२ तमु । १. 'गरण' इति पाठः.

·धातुकाव्यम् । १८७ काहायाम् । ग्लानावेक प्रयोगः । मुरारिस्तु 'मुष्टुं बहूत्ताम्यति' इति काढायामेवाह । 'शमिलटाम्यः' इति धिनुश् । दमीति । १२०३ दमु उपशमने । अयमकर्मकोऽपि । प्राग्वत् घिनुम् । प्रान्तीति । १२०४ श्रम तपसि स्वेदे च । तिन् । भ्राम्यामि । १२०५ नमु अनवस्थाने । अयमकर्मकः सकर्मकश्च लट् । क्षाम्येति । १२०६ क्षम् सहने । अवमपित् । लोट् । क्लान्तम् । १२०७ क्लमु ग्लानौ । कतरि का। माद्यति । १२०८ मदी ह । हर्षोऽत्र गर्वः । वृत् । शमादयो वृत्ताः । अन्तायासविजस्तविश्वतसनो निर्दस्तवास तो वेदव्योपदप्लुपो विसितधीकुस्वजनांहोवुसम् । मुस्तामोय॑मसः किटिस्त्वमसमो लुट्यन्खलानोकसो भृश्यभ्रंशनवर्शकाकृशदयस्तृप्णाहरो हप्य मे ॥ १६ ॥ वं विसितधीकुस्मननांहोबुसमनुषः । विसितया प्रेरितया धिया कुस्पतां संलिप्यतां ज. नानामहोरूपं बुसमापो दग्धवानसि । कीदृशःास्तायासं त्यतपयासं यथा तथा विजस्त- विश्वतसनः मोक्षितलोकक्षयः । निर्दस्तवासैनिर्दस्त उपक्षीणो वासः स्तम्भो नम्रताभावो येषां तैः । नुतः । वेदव्योपद् व्यासरूपेण वेदानां विभागकृत् । अमसोऽपरिमाणः परि• माणहीनो वा लं मुस्तामोपी मुस्ताखण्डी किटिर्वाइल्यो असमः परिणतवानसि । खलान् ओकसः स्थानात् लुध्यन् क्षोभयन् । भृश्यद्भशनवर्शकाशदयो भृश्यतामधारततां स्व- भक्तानां भ्रंशस्यायः पतनस्य वर्शका छादवित्री अकृशा दया यस्य स तादृशस्वं मे हृष्य तुटो भव ॥-अस्तेति । १२०९ असु क्षेपणे । कर्मणि कः । आयासेति । १२१० यमु प्रयत्ने । घन् । विजस्तेति । १२११ जसु मोक्षणे । कर्मगि क्तः । तसनेति । १२१२ तसु उपक्षये । ल्युट् । निर्दस्तेति । १२१३ दसु च । कर्मगि क्तः । वासेति । १२१४ वसु स्तम्भे । बस्वित्यैके। वसर्यम् । शमादयः क्षमिदमि(मदि)वर्जमुदितः। ध्योपैति । १२९५ व्युप विभागे । ब्युसेति चैके। व्युपेन् । अनुप इति । १२१६ छुप दाहे । लुङि पुपाद्या । विसितेति । १२१७ विस प्रेरणे । कर्मनि कः । कुस्स- दिति । १२१८ कुस संश्लेषणे । शता । युसम् । १२१९ वुस उत्सर्गे । इगुपधात् कः। मुस्तेति । १२२० मुस खण्डने । 'बातालातसुत्पुतचित्तनिमित्तमुस्त-' इत्यादिना भोजेन क्ते निपातितः । मोपी । मुष इत्येके । णिनिः। अमतः । १२२१ मसी परि- पामे । परिमाणे इति द्रुमै । असम इति.। 'समी परिणामे' इति दन्वादिरित्येके। तस्मा- लुडि पुपाद्यङ् । लुट्यन् । १२२२ लुठ विलोडने । शता। ओकसः । १२२३ उच समवाये । 'ओक उच: के इति निपातितः। राशनेति । १२२४ भृगु १२२५ भ्रन्ा अधःपतने । द्वयोः शल्यौ । वर्शकेति । १२२६ वृश वरणे । धुन् । अकशेति । १२२७ कृश करणे । 'अनुपसर्गास्कुलक्षावकर-' इति निपातितः । १. 'विराण' इति पाठ:. २. 'उपशमे' इति धातुपाठे, ३. 'विलोटने इति पाठ..

·१८८ काव्यमाला। तृष्णेति । १२२८ तृप पिपासायाम् । 'पिशुपिरसिभ्यः कित्' इति नन् प्रत्ययः । हप्प । १२२९ हृप तुष्टौ । लोट् ॥ रुप्यद्रियदरातिडेपक विभो कोपादिगोपो न ते कि चायोप्यविरोपिलोपक न वा लोभादिसंक्षोभिता । नभ्यांस्तुभ्य विभो जयेति नुवते क्लियन्प्रमेयदुनं विद्यन्नृद्धिमगृध्नवेऽपि स विमृश्याक्षीयमाणां ददौ ॥ १७ ॥ रुष्यतां कुप्यतां परान् रिष्यतां हिंसतां च रिपूणां डेपक क्षेपक हे विभो ते तव को- पादिभिगोपी व्याकुटत्वं न । किच । अयोप्यविरोपिलोपक अयोप्याविरोपिनाममोह्यमोह. यितॄणां लोपक मोहक, ते लोभादिसंक्षोभिता वा न । वं नभ्यान् हिस्वान् तुभ्य हिं. सय । विभो त्वं जयेति नुवते तस्मै क्लियन् कृपया आदीभवन् । प्रमेयदुजं वर्धमानां पीडां श्चियन् मोचयंश्च स विमृश्य स्वयमेव विचिन्त्य अभवेऽनिच्छ्वेऽक्षीयमाणा. मक्षीणामृद्धिं ददौ ॥-हष्यद्रिष्यदिति । १२३० रुप रोपे। १२३१ रिप हिंसायां चे. त्येके । द्वयोः शता । डेपक इति । १२३२ डिप क्षेपे । ण्वुल् । कोपादिगोप इति । १२३३ कुप क्रोधे । १२३४ गुप व्याकुलत्वे । द्वयोर्घम् । अयोप्यविरोपिलोपकेति । १२३५ युपु १२३६ रुपु १२३७ लुपु विमोहने । क्रमैप प्पण्णिनिम्बुलः । लो. भादिसंशोभिवेति । १२३८ लुभ गायें । १२३९ शुभ संचलने । द्वयोर्धन् गिनिय (:)। नभ्यान् तुभ्य । १२४० णम १२४१ तुभ हिंसायाम् । यल्लोट् च । क्लियन् प्रमेछन् विनिति । १२४२ क्लिद आर्दीभावे । १२४३ त्रिमिदा स्नेहने । १२४४ निश्वि. दा स्नेहनमोचनयोः । त्रयाणां शता । मिदेस्तु "मिर्गुणः' इति गुगः । ऋद्धिम् । १२४५ ऋधु वृद्धौ । तिन् । अगृध्रवे । १२४६ गृधु अभिकाहायाम् । 'सि- गृधि-' इति नः । वृन् । वृषादयो दिवाइयश्च वृत्ताः। दिवादयस्त्वत्कृता इत्येके । तेन मृश्यति क्षीयते इत्याद्यपि । तत्र मृशेयप् । क्षीयतेः शानन् । शमादय उदात्ता उदात्ततः॥ अथ कुब्जानुग्रहकथामाह- सुन्वत्प्रियं तमय रागसिताशितान- मारोन्मितास्त्रनिचयास्तृतमानसान्ता । कुना कृतारिवलमैक्षत वृण्वती सा पात्रं समीरधुतप्तौरमधूतभृङ्गम् ॥ ६८ ॥ अथ सा कुब्जा सैरन्ध्री सुन्वत्प्रियं सुन्वन्तो यज्ञ कुर्वन्तो द्विजाः प्रिया यस्य तं श्री- कृष्णभैक्षत । कीदृशी कुजा। रागसिता रागेण पद्धा । शिताप्रेण मारोन्मितेन काम- क्षितैनाननिचयनास्वतं छादित मानसान्तं यस्याः सा । तथा-समीरधुतेन वायुचलि. 1. 'रूप रिप हिंसायाम्' इति धातुपाठे. २. योऽप्यनुदिताः पुस्तके.

·घातुकाव्यम् । तेन सौरभण धूताः संभ्रान्ता भृटा यस्मिस्तत् तादृशं पात्रं पृवती स्वीकुर्वती। कीदृशं हरिम् । मृतारियलं कृतं हिसितमरियलं येन तम् ॥-सुन्यदिति । १२४७ पुत्र अभि. पये । अभिपको निष्पीडनरमपनसुरासंधानम्नानादिः । शता। खिता। १२४८ पिञ् व. न्धने । कर्मणि क्तः । शितेति । १२४९ शिम् निशाने । प्राग्वत् क्तः । उन्मितेति । १२५० डुमि प्रक्षेपणे । प्राग्वत् क्तः । निचयेति । १२५१ चिज चयने । 'एरच' । आस्वतंति । १२५२ स्तृय छादने । लक्षणया विझेपे । प्राग्वत् क्तः । कृतमिति । १२५३ कृञ् हिंसायाम् । प्राग्वत् क्तः । वृवती । १२५४ वृञ् वरणे। स्वीकार- श्छादन वा तत् । शतरि टीए । धुतेति । तेति । १२५५ धुन कम्पने । धुन् इत्येके । द्वयोः कर्मणि क्तः । स्वादय उभयतोभापाः । अनुदात्ता चर्जम् ॥ कन्दर्पण दुता विलेपकुशला सा चान्तिकं हिन्वता पृष्टा तेन पृता विलेपनमदास्पार्याय लोकस्मृते । संप्राप्यो निजशक्तिराद्धतपसः साधोः स देवोऽपि ता- मृवीकर्तुमुपानशे मुकृतिनी प्रस्तिनुवानः खलान् ।। ६९ ॥ फन्दर्पण दुता पीडिता सा च विलेपे तत्संपादने कुशला अन्तिकं हिन्वता प्राप्नुवता तेन पृष्टा पृता प्रीमिता स्वार्याय प्रीणनीयाय लोकस्मृते लोकशालकाय भगवते विलेपनं फलभमदात् । निजशक्तिराद्धतपसो निजशतया स्वस्य सेवाशस्त्या राद्ध सिद्धफलं तपो यस्य तस्य साधोः संप्रायः स देवोऽपि तामृचीतुमृजुदेहां कर्तुमुपानशे समीपं प्राप। यतः-सा सुकृतिनी । कीदृशो देवः । सलान्प्रस्तिमुवान आस्कन्दनभिभवन् ॥-दु- तेति । १२५६ टु दु उपतापे । कर्मणि क्तः । हिन्वता । १२५७ हि गती युद्धी च । शता । पृता । १२५८ पृप्रीती। कर्मपि क्तः । पार्याय । १२५९ स्ट प्रीतिगटनयोः । यत् । सोकस्मृते । स्म इत्य है। किम् । संप्राप्यः । १२६० भाट च्याप्ती । यत् । शक्तीति । १२६१ शाह शक्ती । तिन् । राति । १२६२ राध १२६३ साध सं. सिदी । राधेः कर्तरि कः । साधोः । कदापानिनिस्यादि साध्याय उणपति सापेरुप- प्रत्ययः । द्वादयोऽनुदात्ताः परस्मैभाषाः । उपानशे। १२६४ अशु व्याप्ती संघाते च दुमे । 'मनोतेय' इति नुट् । प्रस्तानः । १२६५ टिघ भास्कन्दने । शनन् ।। करनीर मिलन् । मनीविषकारमाह- तामातिन्य पदे पदेन चियुके चातिग्नुवन्पाणिना चक्रे सवतां वधे दधृगसावृमी मनोज्ञाकृतिम् । कि चाद वतीमिमां मम गृहानेहीति याच्यापरा- मेष्यामीत्यमुनत्समृद्धफरुणः क्षिपन्कटाभृतिम् ॥७॥ १. 'निसावन' पा.

·१९० काव्यमाला। - असौ तां पदे चरणे पदैनातिक्याक्रम्य चिचुके पागिना चातिग्नुवन्नाक्रमवैज्वीमा- देहां मनोज्ञाकृति चके । कीदृशः । समुवतां हिंसतां वधे दधृक् प्रगल्मः । किं च मम गृहानेहि इति याच्यापरामवतीं व्याजमकुर्वाणामव्याजभक्तामिमामेष्यामीयुक्त्वा अमु- चत् । अत्र हेतुः-समृद्धकरणः । कटाक्षैति धैर्य क्षिणन् नाशयन् ॥--आतिश्यति । १२६६ तिक १२६७ तिग च। एतावप्पास्कन्दने । आद्यालयप् । अतिमुवन् । तिगेः शता । सत्रुवताम् । १२६८ पय हिंसायाम्। शतां । दधृक् । १२६९ निधृपा प्रागल्भ्ये । ऋविग्दधृक्-' इति क्विम् । अदध्रुवतीम् । १२७२ दन्भु दम्भे । दम्भो लोकरजनार्थ कर्मानुष्ठानम् । शतरि डीप् । समृद्धति । १२७१ ऋधु वृद्धी । अयमक- मक: सकर्मकश्च । कतरि तः । क्षिण्वन् । १२७३ रि १२७४ क्षि १२७५ चिरि १२७६ जिरि १२७७ दाश १२७८ टु हिंसायाम् । 'एषु छान्दसैयु क्षिपातुः सर्वथा लोकेऽस्ति' इत्युक्तस्य क्षेः शता॥ कुन्जावैरूप्यहरणानन्तरं केऽपि भाग्यवन्तो भगवन्तं ज्ञातवन्त इत्याह- क्ष्मां दनुवन्मखचमिव्यसनानि रिण्व- बृक्षिण्वतां चिरयणैरपथं जिरियन् । कंसं प्रदाश्यमतिदुर्द्रवमुहृदूपु- श्छन्दःश्रुतोऽपि स हि कैश्चिदबोधि लोके ॥ ७ ॥ छन्दाश्रुतश्छन्दसि वेदे एव श्रुतः प्रसिद्धोऽपि स लोके मनुष्याणां मध्ये कैश्चित् भाग्य- वद्भिरबोधि ईश्वरलेन ज्ञात आसीत् । कीदृशः । मां महीं दनुवन् पालयन मखचमिनां ऋतुगसहप्या(रा)शिनां देवाना व्यसनानि दुःखानि रिण्वन् नाशयन् ऋक्षिण्वतां हिंस- कानां चिरयणवधैरपर्य कुमार्ग निरिण्वन् नाशयन् । प्रदाश्यं हिंस्पमतिदुर्दैवमन्येषामसन्त हिंसितुमशक्यं कंसमुदुपुरुञ्चरधिकं हिंसितुमिच्छुः ।।—दमुनिति । १२७९ दयघातने पालने च । शता । मखचमीति । १२८० चमु भक्षणे । णिनिः । रिम्वन् । रिक्षि इत्यत्रादी धातोः शता । ऋक्षिण्वताम् । 'आय ऋक्षीलके' इत्युक्तस्य धातोः शता । चिरयणैः । चिरिधातोर्चुट् । जिरिवन् । जिरेः शता । दुईवम् । दुधातोः खल् । उद्दुपुः । दुइ इत्यपि केचित् । इत्यस्य सन्युः । केचित् "छ. न्दस्यह व्याप्ती' इति पठित्वा दयादि लोकेऽप्याहुः । एतदेव च्छन्दःश्रुतोऽपीतिबादेन घोतितम् । तिकादय उदात्तेतः । रिक्षिगुढुवर्जमुदात्ताः । दुत्वात्मनेभारः । वृत् । स्वादयो वृत्ताः॥ १. 'गती च' इति धातुपाठे. २. 'दम्भने' इति धातुपाठ.३. धातुपाठे तु 'ड' इत्येवो- पलभ्यते. तथाच 'दुर्दवम्' इत्येव पाठः स्यात्. ३. १२७२ अह व्याप्तौ नोदाहतः.

·धातुकाव्यम् । एवं राजमार्गसंचारेण तत्रत्यभक्तानन्दमुक्त्वा गोपुरान्तर्गतानां सुकृतातिशयेन तत्प्रा. तिमाह- तुदन्कुचरिताञ्भे प्रणुदमान इष्टं दिश- प्रभृष्टपललान्क्षिपन्नरिमतिं कृपन्माधवः । ऋपन्नजुपत क्रमानगरगर्भमुद्वेजय- न्नलग्नमनसः खलानवशलज्जमानाङ्गनम् ॥ ७२ ॥ माधवः क्रमाद तत्र तत्र विलम्बमान ऋषन् गच्छन् नगरगर्भमभ्यन्तरप्राकारान्त - गमजुपतासेवताभितवान् । त्तत्रत्यजनं प्रीणितवानिति वा । कीदृशं कुर्वनित्यत्राह-कुच- रितान् रजकादीस्तुदन् । मालाकारादीशुभ प्रणुदमान: प्रेरयन् । तेषामेव इष्ट ददन्- (त)। प्रभृष्टं पकं पटल मांस येस्तान दृष्टान् क्षिपन् प्रेरयन निरस्यन् । अत एव अरि- मति कृषन् विलिखन् विदारयन् । अलग्नमनसो दुर्व्यापारेषु अलममलज्जितं मनो येषां तान् खलान् उद्वेजयन् भीपयन् कम्पयन् वा । एतानि पट् तत्कालविशेषणानि । की- दृशं नगरगर्भम् । भगवत्प्रेम्णा अक्शा व्याकुला लज्जमानाः सलज्जा अङ्गना यस्मि- स्तम् ॥-तुदग्निति । १२८१ तुद व्यथने । शता । प्रणुदमानः । १२८२णुद प्रेरणे। शानच् । दिशन् । १२८३ दिश अतिसर्जने । दानं तत् । शता । प्रभृष्टेति । १२८४ भ्रस्ज पाके । कर्मणि क्तः । कित्त्वात् संप्रसारणम् । 'स्को:-' इति सलोपः । क्षिपन् । १२८५ क्षिप प्रेरणे । निरसननिन्दादयोऽपि प्रेरणभेदा एव । कृपन् । १२८६ कृप विलेखने । तदव हलकर्म । द्वयोः शता। तुदादयोऽनुदात्ताः स्वरितेतः । रुपन् । १२८७ अपी गती । शता । उदात्त उदात्तत् । अजुषत। १२८८ सुपी प्रीतिसे- वनयोः । ल । उद्वैजयन् । १२८९ ओ विजी भयचलनयोः । प्रायेणोत्पूर्वः । अस्मा- ग्णिचि शता । १२९० ओलजी १२९१ ओलस्जी बीटने । लजेः कतरिक्तः । ल. ज्जमानेति । लस्जेः शानच् । सस्य जरत्वम् । 'ओनजी औनस्जी बीलने' इति चान्द्रमतं माधवदूषितम् । जुपादय उदात्ता अनुदात्तेतः ॥ नगरगर्भ वर्णयति पञ्चभिः- वृक्णव्याचरसोञ्छती फलगणानव्युच्छितायां निशि स्नान्ती नछुति मिच्छिता सुननता यलिन्दितं जर्नती । चर्चन्ती कटु झस्ती वुधननं दोपं वविनती नित्यं भूपतिमुलनोज्झितमना यत्रान वया मुखम् ॥ ७३ ॥ मुजनता सज्जनसमूहः । 'प्रामजन- इति न । 'महायु तदन्तविधिरिप्वः' इति जनान्तादपि । मिच्छिता सविता यामल । कीदृशी मुत्रना। १. 'नीलने' इति पाठः.

·१९२ काव्यमाला। वृषणव्याचरसा । वृषणदिछन्नो व्याचे व्याजे रस आग्रहो यस्याः सा। फलंगणान् उन्नती पृथक्पृथगाददाना । निशि अव्युञ्छितायामनतिक्रान्तायां प्रत्यूपे एव स्त्रान्ती । एतैरत्यु- त्तमत्वमुक्तम् । हितं श्रेय एव जर्जती सर्वतो वदन्तीति कंससानिष्टते हेतुः । खल्या ख. उसमूहो यत्र सुखं यथा तथा आस्त स्थितवती। कीदृशी खल्या । कटु कर चर्चन्ती परिभाषमाणा । बुधजनं झझती सतर्जयन्ती । भूपति राजानं दोपं त्वचित्ता आयाय नित्यं सर्वदा ऋचती प्रशंसन्ती । उब्जनोज्झितमना: । उब्जनेनार्जवेनोज्झितं त्यक्तं मनो यस्याः सा !-वृषणेति । १२९२ औ वश्च छेदने। कर्मणि क्तः । व्यायेति । १२९३ व्यच ब्याजीकरणे । घन् । उञ्छती।१२९४ उछि उञ्छे । शतरि डीप् । 'आच्छी. नद्यौर्नुम्' इति विकल्पान्नुममावः । अव्युच्छितावाम् । १२९५ उछी विवासे । अतिक्र- भवन्धनवर्जनेषु च द्रुमे । कर्तरि क्तः । ऋच्छति । १२९६ ऋछ गतीन्द्रियप्रलयमू- तिभावेषु । इन्द्रियप्रलयो मोहः । मूर्तिभावः काठिन्यम् । अस्मालट् । मिच्छिता । १२९७ मिछ उल्लेशे । स च पीडा । कर्मणि क्तः । अर्जती । चर्चती । झईती । १२९८ जर्ज १२९९ चर्च १३०० झझं परिभाषणसंतर्जनयोः । आद्यान्त्यावपि चा• न्तावित्येके । एषा शतरि डी । वचित्वा । १३०१ त्वच संवरणे । क्त्वा । ऋचती। १३०२ माच स्तुतौ । शतरि डीप् । उब्जनेति। १३०३ उन्ज आर्जवे । युट् । उज्झितेति । १३०४ उज्झ उत्सर्गे । दस्य चुत्वम् । कर्मणि क्तः ॥ शत्रूल्लोभकरेफरीदितृपिता तृम्फाय तोपार्थिनो राज्ञो नित्यमतुम्पकान्वितुफती बन्धूंश्च संतुम्फती । युद्धेदृपिता हितेप्वदृफिता यस्मिन्नुफन्ती सुरा- नृम्फाही पृतना स्थिता सुगुफिर्माल्यैः कचान्गुम्फती ॥ ७४ ।। यस्मिन् पृतना स्थिता । पृतनां विशिनष्टि-शत्रलोभकरेफरीदितृपिता । शत्रूणामु- लोभकस्य मोहकस्य रेफस्य युद्धस्य रीझ्या कथनेनास्माभिरेवं शत्रूनाकुलीकृत्व युद्ध कृत- मिति परस्परोक्त्या तृपिता सदा सतुष्टा । तोपार्थिनो हिंसेच्छो राशस्तम्फाय संतोषाय अ- तुम्पकान् अहिंसकान् सदा वितुफती हिंसती बन्धूश्च सतुम्फती हिंसती । उपिताः उच्चैः लेशिताः शनवो येषु तेषु युद्धेषु अपिता अक्लेशिता अप्रयन्ना । सुरान् अफन्ती हिंसती । एवंरूपत्वात् ऋम्फाही भगवत्कृतं वधमईतीति ऋम्फाहीं । मुगुफितः सम्य- बर्माल्यैः कचान् गुम्फती बनती । अनेन तस्य जितशत्रुत्वमुक्तम् ॥–उल्लोभकैति । १३०५ लुभ विमोहने । विमोहनं व्याकुलीकरणम् । ण्वन् । फेति । १३०६ रिफ कस्यनयुद्धनिन्दाहिंसादानेषु । अस्माद् घत्रि रेफः । रीढीति । रिह इत्येके । क्तिन् । पिता । १३०७ तृप १३०८ तृन्फ तप्तौ । प्रीणने द्रुमे । आयः तुफेत्येक । तृपेः 1. 'भर्सनयोः' इति धातुपाठे. २. अय च धातुर्दकारोपधः. दकारस्य भवं भवति संनिधान ततो जश्त्वम्. तेन 'उन्जिजिपति' इतीष्टसिद्धिारति स्पष्टं हयवरसूत्रे भाध्ये. ।

·काव्यमाला। विद्रोणनेप्वघुणिता मदपूर्णदक्षा युद्ध सुरानपि खरोत्कुरिताः खुरन्तः ॥ ७६ ॥ यत्र मल्लाव शुनकाः श्वान इव उचैक्षुकुणुः शब्दमकुर्वन् । कीदृशः । गुण्यसुगमस्व ईशस्य वध मुणन्तः प्रतिजानानाः । विद्रोणनेषु हिंसासु अधुमिता असंभ्रान्ताः । मदन पूर्णन्ति भ्रमन्ति अक्षीग्ण येषां ते मदपूर्णदक्षाः । युद्धे मुरानपि खरोत्करिताः खरं परु- पमुकुरितमुच्चैस्तरशब्दो येषां तादृशाः । सुरन्तदिछन्दन्तः । अनेन पुरस्य दुःसेव्यत्वं द्योतितम् ॥-गुण्येति । १३३३ पुण कर्मणि शुभे । 'जनिकृतिपुनिभ्यः क्या' इति भो- जोक्तः क्यप् । मुणन्तः । १३३४ मुण प्रतिज्ञाने । शता. चुकुणुः । १३३५ कुण शब्दोपकरणयोः । उपकरणं वाद्यवादनसाधनभावः । लिट् । शुनकाः । १३३६ गुन गतौ । कुन् । विद्रोणनेषु । १३३७ गुण हिंसागतिकौटिल्येषु । ल्युट् । अधुगिताः । १३३८ धुण १३३९ घूर्ण भ्रमणे । घुणेः कर्तरि क्तः। पूर्णदिति । गैः शता । सु- रान् । १३४० पुर ऐश्वर्यदीप्त्योः । 'इगुपघ--' इति कः । उत्कुरितेति । १३४१ कुर शब्दे । 'नपुंसके भावे तः' । खुरन्तः । १३४२ खुर छेदने । शता ॥ कंसस्य सुखासनस्थानमिदमित्याह- मुरादिवन्धुः सुरघोरचेताः पुरन्खलानां जननीववी। कंसः स्थितो यत्र ततह लोकं स्तृदामरस्तुंहकरानमीच्छन् ॥७७॥ कंसो यत्र स्थितो लोकं ततई हिंसितवान् । कीदृशः कसः । मुरादयो बन्धवो यस्य सः । क्षुर इव घोरं चेतो यस्य सः । खलानां पुरन् अप्रे गच्छन् । श्रेष्ठ इत्यर्थः । जनजी. वबर्हो जनजीवमुन्मूलयितुं त्यक्तुं शीलं यस्य सः । स्वा आदेता अमरा येन सः । तुंह- करान् हिंसाकरणशीलान् आभीक्ष्ण्येन इच्छन् । एतैः कंसस्य लोकहिंसायां सौकर्यमु. क्तम् ॥-मुरेति । १३४३ मुर संवेष्टने । कः । शुरैति । १३४४ क्षुर विलेखने । स्व. नने च द्रुमे । कः । घोरेति । १३४५ धुर भीमाशब्दयोः। घञ् । पुरन् । १३४६ पुर अग्रगमने । शता । जनजीवबहीं । १३४७ वृह उद्यने। स चोन्मुलनम् । णिनिः । ततर्ह । १३४८ तृहू १३४९ स्तुहू १३५० तृन्हू हिंसााः । तू इत्यप्येके । तहेलिट् । स्तुद्धेति । लहः कर्मणि क्तः । तहेति। तृइर्घन् । अभीच्छन् । १३५१ इप इच्छायाम् । केचिदुदितं पठन्ति । शता ॥ तत्रापि भाग्यवन्तो भगवन्तमप्तदृष्टयो दृष्टवन्त इलाह- गतनिमेषमुदक्षि किलन्विभुः सुकृतिभिः स जगत्तिलकाकृतिः । चिलितपीतपटेन चलन्निलन्नविलितोरुकृपा परितो दृशम् ॥ ७८ ॥ फिलन् क्रीइन् स विभुः सुकृतिभिर्गतनिमेषं यथा तथा उदैक्षि उरिधिकं दृष्टः । २. थोपदिष्टोऽयं पुस्तकद्वयेऽपि. । १. 'उद्यमने इति धातुपाठः, ·धातुकाव्यम् । १९५ विभुं विशिनष्टि-चिलितपीतपटेन वोटितन पीताम्बरेण चलन् विलसन् । जगतिलका. कृतिर्लोकालंकारभूतश्रीदेहः । अविलितोरुकृपामविलिता असंवृता प्रकाशिता उर्वी कृपा यस्यां तां दृशं परित इलन् प्रेरयन्। एतैर्भक्तानन्दकरलमुक्तम् ॥-निमेषैति ।१३५२ मिप स्पर्धायाम् । अयमुन्मीलनार्थोऽपि । अस्माद्धन् । किलन् । १३५३ किल वैत्य- मीडनयोः [श्वत्य इत्येक्रे ।] शता । तिलकेति । १३५४ तिल स्नेहने । गुपधात् के. ति कः । अस्मादिवाथै कन् । चिलितेति । १३५५चिल वसने । कर्मणि क्तः । च- लन्। इलन् । १३५६ चल विलसने । १३५७ इल स्वप्रणयोः । द्वयोः शता । अ. विलितति । १३५८ विल संवरणे । कर्मणि क्तः ॥ भक्तमनोनन्दाय अतिरेऽप्यन क्रीडितवानित्याह- विलशयप्रतिनिलिते पुरे स हि सुहृत्सु हिलनचरत्सुखम् । शिलितधान्यसिलप्रणतो हरिः प्रमिलता हृदये लिखिताकृतिः ॥ ७९ ॥ स हरिः । हि प्रसिद्धी । पिलशयप्रतिमः सर्पसमैदुनिलित गहनीभूते पुरे सुहृत्सु अ- क्रादिपु हिलन् स्वाभिप्रायं प्रकाशयन् यथा तथा अचरद । कीदृशः । शिलितधान्य- सिलप्रणतः शिलितं कणश आत्तं धान्यानां सिलं क्षेत्रीवकीर्णबीजं यैस्तैः प्रणतः । प्रमि- लता स्वस्मिन् सम्यक् संश्लिष्यता हृदये लिखिता तस्थिरीभूता आकृतिः श्रीमूर्ति- यस्य सः ॥-पिटेति । १३५९ विल भेदने । अस्याकर्मकत्वं स्वाम्याह । अस्मादिगु- पधात् कः । निलिते । १३६० णिल गहने । कर्तरि क्तः । हिलन् । १३६१ हिल भावकरणे । अभिप्रायसूचनं तत् । शता । शिलितेति । १३६२ शिल १३६३ पिल उञ्छे । शिले: कर्मणि क्तः । सिलेति । उच्यत इति सिलः । पत्रय कः । प्रमिलताम् । १३६४ मिल लेषणे । शता। लिखितेति ११३६५ लिख अक्षरविन्यासे । कर्मणि क्तः। अथ कंसस्यातिभयेन दृदध्यानसिद्धये धनुर्मञ्जनं कृतमित्याह- ततोऽतिकुटिलाशयैः प्रपुटितैः कुचजीवितै- गुजद्भिरपि सैनिकैः सुगुडितां डिपद्भिर्जनान् । मुधाच्छुरितविस्फुटमितरुचैव धैर्य मुट- न्धनुस्खुटनतो मनाप्रतुटनाय शालामगात् ॥ ८ ॥ ततो धनुनुटनतचापञ्चेदनेन मनाक् प्रतुटनाय कसस कलई कर्तुं गलां धनुःशाला- मगात् प्राप्तः । कथमगात् । सुघया छुरिता लिप्ता विस्फुटा विकनिता प्रकाशिता या स्मितरुक् तयैव धैर्य मुटन् प्रमदयन् नाशयन् । कीदृशी भालाम् । सैनिक टैर्योदृभिः सुगुडिता सम्पप्रक्षिताम् । कीदरौटः। अतिकुटिलाशयर्वचित्तः । प्रपुटितः सम्यगेक- य संघातीभूतः । जनान् हिपद्भिः विपद्भिनिरस्थतिः । गुजद्भिः सदा फ्रन्दतिः । १. क्षेपणयोः' इति धातुपाठः. - ·काव्यमाला। 1 कुचनीवितैः कुवत् संकुचितं गतमायं जीवितं प्राणा येषां तैः ॥-कुटिलेति । १३६६ कुट कौटिल्यै । इतः कुडन्ताः कुटादयः । अस्मात् 'गुपादिभ्यः कित्' इवीलच् । अत्र कित्वं वृथा। डित्वेनैव गुणाभावात् । प्रयुटितैः । १३६७ पुट संश्लेषणे । कर्तरि तः । फुचदिति । १३६८ कुच संकोचने । शता । गुजद्भिः । १३६९ गुज शन्दे । अ. व्यक्त इत्येके । शता । सुगुडिताम् । १३७० गुड रक्षायाम् । कर्मणि क्तः । ढिपद्भिः । १३७१ डिप क्षेपे। शता । छुरितेति । १३७२ छुर छैदनै । लेपनेऽपि दृष्टः । कर्मणि क्तः । विस्फुटेति । १३७३ स्फुट विकसने । कः । मुटन् । १३७४ मुटु आक्षेपमर्दनयोः । शता । घुटनतः । १३७५ त्रुट छेदने । प्रायोऽस्य द्वैधीभावे वृत्तिः । ल्युट् । प्रतुटनाय । १३७६ तुट कलहकर्मणि । लुट् ॥ पोड्योऽयं चुडतेति केऽपि जुडतेत्यन्ये कडन्तोऽलुठ- न्देवे ललिते कृडत्विपि कुडद्गाते पुडित्वादरम् । ईशश्चाधुटितस्तुडन्खलमुदं रोपं थुडन्प्रस्फुड- धाम खं स्फुरितो जगाम धनुष: पार्श्व क्षणादस्फुलन् ॥८१॥ केऽपि भटाः 'अये पोज्यश्छेद्यः । एनं सर्वे चुडत छिन्त' इत्येवं वदन्तः, अन्ये 'जु- डत यधीत' इति वदन्तः, कान्तो माद्यन्तः सन्तः स्वैरात्मीयैर्खलिते संश्लिष्टे कृत्विषि घनीभवच्छोभे कुद्राने शिशुभव देऽपि देवे आदरं बहुमान पुडित्वा त्यक्त्वा अलुठन् सश्लिष्टाः सघातीभूता आसन् । ईशश्व ईशोऽपि अयुटितोऽप्रतिहतः खलमुद तुडन दारयन् नाशयन् रोष थुडनाच्छादयन् स्वमसाधारण धाम तेजः प्रभावं प्रस्फुडन् तिरोहितं कुर्वन् स्फुरितः शोभमानः अस्फुलन्नकम्पमानश्व सन् क्षणाच्छीघ्रं धनुषः पा- समीप जगाम ॥-पोड्य इति । १३७७ पुड १३७८ चुड छैदने। पुढेय॑त् । चुइत । चु. डेलोट् । जुइत । १३७९ अँड बन्धने । लोट् । कदन्तः । १३८० कड.मदे । शता । भलुठन् । १३८१ लुठ संश्लेषणे । लुरेत्येके । लुठेर्लड् । लुलितेति । लुडेः क. तरिक्तः । कृडदिति । १३८२ कड घनत्वे । सान्द्रता तत् । शता । फुदिति । १३८३ कुड पाल्ये । संघात इत्येके । भक्षणे च द्रुमे । शता । पुडिला । १३८४ पुड उत्सर्गे । क्त्वा । अनुटितः । १३८५ घुट प्रविघाते । कतरिक्तः । तुइन् । १३८६ तुड तोडने । तच्च भेदनम् । शता । धुडन् । प्रस्फुडन् । १३८७ थुङ १३८८ स्फुड सवरणे । कुड छुड इत्येके । आद्ययोः शता । स्फुरितः । १३८९ स्फुर १३९० स्फुल संचलने । स्फुर स्फुरणे । स्फुर सचलने इति केचित् । तत्र स्फुरणं शोभा। स्फुरेः कर्तरि क्तः । अस्फुलन् । स्फुलेः शता॥ सौमेण स्फुडित खना निचुलितं चाबोड्यशोभं धनु- प्रेहकोडतले स मोदकुलितो दृष्ट्वागुरिष्ट क्षणात् । 1. 'चुट छुट' इति धातुपाठे. २, "जुट' इति धातुपाठे. ३. 'स्युड' इति धातुपाठे.

·धातुकाव्यम् । १९७ नूत्या किं भयधूतविद्रुतगुवल्लोकं तदा तद्भुव- कोग्दडं कुवमानमैक्षि दलितं भोजेश्वराकृतवत् ॥ २ ॥ स क्षौमेण स्फुटितं छादितं सजा निचुलितं संवृतं चैवरूपमप्यत्रोड्योभमनाच्छाद- नीयप्रमं धनुर्गेहकोहतले गृहस्य संवृतप्रदेशेऽन्तर्भाग दृष्ट्वा मोदे निममः सन् क्षणात् शीघ्रमगुरिष्टोद्धृतवान् । नत्या किं बहुप्रशंसया किम् । न किंचित् कार्यम् । तदा ध्रुवत् स्थिरीभवत् तत् कोदण्ड भयधूतविद्रुतगुवलोकं भयेन धृतो वैपितो विद्रुतो धावितो गु- वत् पुरीपमुत्सजश्च लोको जनो यस्मिशब्द तथा कुवमानं शब्दायमानं भोजेश्वरस्य कैसस्याकूतमभिप्राय इव दलितं खण्डितमैक्षि सईदृष्टम् ॥ स्फुहितमिति। १३९१ स्फुड १३९२ चुड १३९३ बुड संवरणे । क्रुडेत्यप्येके । स्मुढेः कर्मणि क्तः । निचुलितम् । चुः प्राग्वत् कः । अवोऽयेति । त्रुडेय॑त् । मोडेति । क्रुहेर्घम् । फुलितः । १३९४ कुड १३९५ रुड निमज्जने इति चैके । कुः कर्तरि क्तः । प्रधादय उदात्ता उदात्तेतः । अगुरिष्ट । १३९६ गुरी उद्यमने । उद्धरणं तत् । अयमुदात्तोऽनुदात्तेत् । लुङ् । नूत्या । १३९७ णू स्तवने । क्तिन् । धूतेति । १३९८धू विधूनने । क्तः । गुवदिति । १३९९ गु पुरीपोत्सर्गे । उवङ् । शता। ध्रुवत् । १४०० ६ गतिस्थैर्ययोः । ध्रुव इत्येके । द्वयोः सह शता ! अनजन्तस्य सेट्तं भेदः । गुभ्र अनुदात्ती । ध्रुव उदात्तः । प्रभृतयः परस्मैभाषाः । कुवमानम् । १४०१ कुङ् शब्दै । शानच् । आकूतेति । कहि- सके । क्तः । वृत् । कुटादिवत्तः ॥ अनेन धनुर्भङ्गेन कंसस्य महद् भयं जातमित्याह- व्यापारेऽत्र तदामरानपि रियन्नाशा पियन्नाधित- क्रौर्योत्क्षीणधनुष्प्रसूतनिनदः कंसे व्यकारीद्गरम् । येनानादरवान्धृतोऽपि स चलन्पृच्छन्किमित्युत्सृज- धैर्य मनमनाश्च हृगुनि चिरं भुनाननस्तस्थिवान् ।। ८३ ॥ तदा अत्रेदशे व्यापारेऽमरानपि रियन्प्राप्नुवनाशा दिशः पियन्व्यामुवनाधितकोयोत्क्षी- णधनुष्पसूतनिनदः । आधिवक्रौर्यः सम्यग्धारितक्रौर्यः, उत्क्षीण उद्गतः धनुषा प्रस्तः प्रेरितश्च यो निनदः स कसे गरं विष व्यकारीक्षिप्तवान् । अत्यन्तपीडामकरोदित्यर्थः । येन सोऽनादरखानिरस्तबहुमानः सन् धृतोऽवस्थितोऽपि चलन्वेपमानः किमिदमिति पृच्छ- धैर्यमुत्सजस्त्यजन्झुजि मममनाथ चिरं भुमाननोऽवनतमुखस्तस्थिवान्स्यितोऽभूत् ।।- व्यापार इति । १४०२ पृङ् व्यायामे । स च प्रवृत्तिमात्रम् । प्रायेण व्यापूर्वोऽयम् । घञ् । अमरान् । १४०३ मृङ् प्राणत्यागे । अन् । कुडादय आत्मनेमापा अनुदात्ताः । कुवर्जम् । रियन् । पियन् । १४०४ रि १४०५ पि गतौ । द्वयोः शता। आधितेति । १४०६ धि पारणे । गताविति द्रुमे । कर्मणि कः । उक्षीणेति । १४०७ क्षि निवास• १. 'क्रुड भृह निमज्जने' इति धातुपाठे. २. 'उद्यमे' इति पाठः, ·काव्यमाला। गयोः । कतरि कः । 'निष्टावामध्यद इति दीर्घः । "क्षियो दीर्घात्' इति नत्तम् । प्रमतेति । १४२८ प प्रेरणे । कर्मगि क्तः । व्यकारीत् । १४०९ कृ विक्षेपे । लुट् । गरम् । १४१० गृ निगरणे । अन् । रियत्यादयः परस्मैमाषाः । अनादरेति । १४११ इङ् आदरे । अत्रैव निपातनात् धन्यवृद्धिः । धृतः । १४१२ धृङ् अवस्थाने । धार• गेच दुमे । अनुदात्तावात्मनेभाषौ । पृच्छन् । १४१३ प्रच्छ शीप्तायाम् । तुस् । शता । 'अहिज्या-' इति संप्रसारणम् । वृत् । किरादिवृत्तः । उत्सृजन् । १४१४ सूज विसर्गे । विसर्गः । उत्पादनं त्यागय । शता । मनेति । १४१५ टु मस्त्रो गद्धौ । कर्त- रेक्तः । इजि । १४१६ रुजो भहे । भावे क्विप् । भुनेति। १४१७ भुजो कौटिल्ये। - कर्तरि ताः ॥ - चापरक्षकेषु तेषु कसः पर्याकुलचित्तोऽपि मल्लयुद्धोद्योगमफरोदित्याह- रोपच्छुप्तधियाय रोष्टुमभितो योधान्द्विपदेशका- नालिष्टानजितो जघान धनुपः खण्डेन मर्मस्पृशा । ते विच्छायदषा दिवं प्रविविशुः कंसो विमर्शाकुलो मलादीननुदत्परेद्यवि हरेरुत्सन्नशत्रोर्वधे ॥ ८४ ॥ अथ अजितो रोपच्छुप्तधिया रोषेण हुप्तया स्पृटया धिया हेतुभूतया रोष्टं हन्तुमभितः सतत आलिशानागतान् योधान् भटान् मर्मस्पृशा मर्मवेधिना धनुषः खण्डेन जघान । फोर- शान् योधान् । द्विपता रेशमान हिंसकान् । ते योधाः विच्छायदया गच्छदयाः सन्तः दिव भगवलोक प्रविविशुः । कसो विमर्शाकुटचिन्तया ब्याकुलोऽपि मल्लादीन परयवि उध्वं. दिने उत्समशनोरपि हरेर्वधेऽनुदत प्रेरितवान् ॥-तेति । १४१८ छुप थे । कर्मनि तः । रोप्नुम् । १४१९ रुश १४२० रिश हिंसायाम् । संस्तुमुन् । सामान् । रिशे. ईन् । भाटिष्टान् । १४२१ लिश गती । कर्तरि तः । मर्मस्पृशा । १४२२ स्पृश संस्पर्शने । 'स्पृशोऽनुइके-' इति किन् । विच्छयदिति । १४२३ विच्छ गती । 'गुपधूपविच्चि-' इसायन्ताच्छता । प्रविधिः । १४२४ विश प्रवेशने । लिट् । वि. मोति । १४२५ मृश आमने । सर्शन तत् । घम् । अनुदत् । १४२६ गुद प्रेरणे। लह उत्सप्रेति।१४२७ पद्ल विवरणगत्यवसादनेषु । फर्मनि का सत्रोः । १४२८ शद्ल यातने । अस्मानिनन्तात् 'चोदे दसव' इति भोजोत: पुः । प्राय उदासतः । अनुदात्ता विच्छिवर्जन् ।। मित्रैः संमिटमान एत्य नगरोयानं विमुञ्चन्मियं गोपानां भयटोपिवाग्भिरवलाविनानुले यहन् । २. 'गावि पाउ: कोमपो तु शादिलो पुन्। 1. 'पने पास मादी । पाराद्रसरसम्' इत्युचन.

·२०० काव्यमाला। चिर विरेचने । शता। विविक्तेति । १४४२ विचिर पृथग्भावे । कर्मणि क्तः । चुक्षौद । १४४३ क्षुदिर संपेषणे । लिट् । उद्युत । १४४४ युजिर योगे । लड् । 'अजादे. रप्यजन्तादप्युपसर्गात्तरिच्यते' इति तदैन । रुपादयोऽनुदात्ताः [स्वरितेत उभयतो- भाषा: ॥ संच्छृण्णगात्रमय शात्रवतर्दिनस्ते चाणूरमुष्टिकमुखा वसनान्यकृन्तन् । इन्धानखेदमुदविन्त विशिष्टलोकः पेक्ष्यत्सु माधवमभजभुजेषु तेषु ॥३॥ अय ते चाणरमुष्टिकमुखाः संचपृष्णगात्रं सम्यक् दीप्तं गात्रं यस्मिन् तथा दसनानि मल्लयुद्धोचितानि अकृन्तप्रवेष्टन्त । शात्रवाणां शां वनं हिंसनमनादरो वा शीठं यो वे महाः । विशिष्टलोकः सबनस्तेषु माधवं पेक्ष्यत्सु संचूर्णयिष्यत्म । हेवी शता । इन्धानखेदं वर्धमानं दुःखं यस्मिन् तया उदविन्त उचैविचारमकरोत् । अभाभुजेणु भा. रहितः शक्तिक्षयरहितो भुजो येषां तेषु ॥ संचदृष्णेति । १४४५ उच्छृदिर दीप्तिदेवनयोः। देवनं फ्रीदाविजिगीपादि । 'दीप्तिवमनयोः' इत्येके । अस्मिन् कर्तरिकः । शाक्तार्दनः । १४४६ उतृदिर हिंसानादरयोः । गिनिः। द्वाउदात्तौ। रुपादयः स्तरितेतः । हरितथ । भन्तन् । १४४७ कृती वेष्टने। उदात्त उदात्तेत् । लड् । इन्धानेति। १४४८ मि इन्धी दीप्ती । दीपनायामपि । उदात्तोऽनुदात्तेत् । भस्माच्छानन्। खेदम्। १४४९ खिद् दैन्ये । पम् । उदविन्त । १४५० विद विचारणे । लट् । अनुदात्तावनुदात्तेती। विशियति । १४५१ शिप्ल विशेषणे । उत्कर्थित्वात् । अर्मकास्मात् कतारे कः । पेक्ष्यत्सु । १४५२ पिप्ल, संचूर्मने । यदि ईती शता। अभद्देति । १४५३ भन्जो आर्मने। घम्। भुजेति । १४५४ भुज पालनाभ्यवहारयोः । अनुभवेऽपि । 'भुजन्युन्जी पाणु पतापयोः' इति निपातितः । शिरादयोऽनुदात्ता [उदात्तेतः ॥ को नस्तृणेदि हिनसाम समुत्तमास- सं गोपसू नुमिति तैसलवाकगात्राः। संतकनद्धवसनाः परियेगवृत्ता रहं समेत्य पश्चुः खननांश्च महाः ॥ ३ ॥ को नोऽरमाप्टपोटे निहन्ति । न फोऽपि । तं गोपस्नुना कपिरैः समुत्त सिकाई कता व निसाम मारयाम । मला इति एनमुक्ता र समेत्य सजनान् पट्टनुशेभिव बन्तः । पोरामाः । संतक मंझोचित यया या नई गई बसने यस्ते । परिवगेन भ. येन फमेन वा त्तय दीनाः ॥-ववि । १४५५ व १५५६ हिसि हंसायाम् ।

·धातुकाव्य। २०१ वहेलेंट् । हिनसाम । हिंसेर्लोट् । सनुत्तम् । १४५७ उन्दी क्लदने । कर्मणि क्तः । 'नुद- विदोन्द-' इति नत्लाभावे रूपम् । अक्तति । १४५८ अन्जू व्यक्तिप्रक्षणगतिपु । व्यक्तिः प्रकाशनम् । म्रक्षणं मिश्रीकरणम् । अस्मारकर्मणि कः । संतक्तेति । १४५९ तन्चू संकोचने । तन्जू इत्येके । द्वयोस्तन्त्रेण कर्मणि क्तः । परिवेगेति । १४६० ओ विजी भयचलनयोः । घन् । वृक्ताः । १४६१ वृजी वर्जने । वृती च द्रुमे । 'वृची वरणे' इति केचित् । कर्मणि क्तः । पचः । १४६२ पृची संपर्के । सकर्मकोऽयं महिनो. तः । तस्मालिट् । तहादय उदात्ता उदात्ततः । वृत् । रुधादयो वृत्ताः । इति शम्. विकरणम् ॥ तन्वन्स मञ्चभुवि सातरसः स्वबन्धू- नक्षप्यतां क्षितिकरो मुदमर्णवानः। कंसस्तृणीकृतरिपुणिमान्वताप्ति. मन्वान एकमथमञ्चमलंचकार ॥ ४ ॥ अब स कंसः स्वपन्धन् मबभुवि तन्वन् विस्तारेण निवेशयन् तत्तत्स्थानेषु कुर्वन् वा । वताप्ति प्रापितप्राप्ति मन्वानः एकं मधमलंचकार अलंकृतवान् । सातरसो दत्त. रसः । पन्धूनामित्यर्थात् । अक्षण्वतामहिंसकानां क्षितिकरः हिंसनकृत् । मुदमर्णवानः प्रा. मुवन् । पृणिमाशोमावान् ।।-तन्वन् । १४६३ तनु विस्तारे । अयं कृत्रऽपि । अस्माच्छता । सातेति । १४६४ पणु दाने । कर्मनि क्त । 'जनसन-' इति आत्वम् । अक्षण्वताम् । १४६५ क्षणु हिंसायाम् । १४६६ क्षिणु च । क्षणेः राता । क्षि. तीति । क्षिणेः तिन् । 'अनुदात्तोपदेश-' इति नटोपः । अर्णवानः । १४६७ ऋणु गती । शानन् । वणीमतेति । १४६८ तृणु अदने । पत्र कः । तणन् । तस्मात् अ- भूततद्भाव इति चिः । घृणीति । १४६९ घृणु संदीपने घण इत्येके । 'पादिभ्यः' इति घृणेरिम् । तनादय उदात्ताः स्वरिततः । तेति । १४७० वनु वाचने । वनेः कर्मनि क्तः । मन्वानः । १४७१ मनु अवरोधने । शानन् । उदात्तावनुदात्तेती । धनुः परस्मैपदीति चान्दाः । अलंकार । १४७२ दुरुम् करणे । अनुदास उभर. तोभाषः । अस्मालिट् । उविकरणं समाप्तम् ॥ এ নারী ইয়াং क्रीणन्गुणैनमति मियरूप ईशो मांसधियां प्रमयकृत्सितपीतचेलः । - १. 'भाना । नेन लुमतीति गिदम्' इवि कचिदपिकः पाठः. २. 'दीती' इति धातुपाठे. .

·काव्यमाला। मोदस्कुतोऽथ कबरी प्रयुनन्सरामः नन्मृदङ्गामिह रङ्गमगादरिद्रूः ॥ ५॥ अधेशः कबरीं प्रयुनन् बधन सरामो रामेण सहित इह अस्मिन् काले रङ्गमगात् । कीदृशः । गुणैर्जनमति क्रीणन् विनिमयन् वशीकुर्वन् मांसश्रियां मांसपाचकानां तद्भ- क्षिणां प्रमयकृत् हिंसनकृत् सितपीतचेलो वद्धपीताम्बरो मोदे स्कुत आप्लुतः । अरिदूः शत्रुहिंसकः । नन्मृदङ्गम् । नूनन् शब्दायमानो मृदझो यस्मिस्तं रङ्गम् ॥-क्रीण निति । १४७३ डु की द्रव्यविनिमये । शता । प्रियेति । १४७४ प्रीञ् तर्पणे कान्तौ च । कान्तिः कामना । 'इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः' इति समांसश्रियाम् । १४७५ श्रीज् पाके । क्किए । प्रमयति । १४७६ मीङ् हिंसायाम् । 'एरच्' । सितेति । १४७७ पिञ् बन्धने । कर्मणि क्तः । स्कुतेति । १४७८ स्कुल आप्रवणे । आप्ल. वनं तत् । आवरण इत्येके । उद्धृताविति द्रुमे । अस्मात्कर्तरि क्तः । युनन् । १४७९ युञ् बन्धने । शता । यादयोऽनुदात्ता उभयतोभाषाः । नूनदिति । १४८० क्रूञ् शब्दे । शता । अरिद्रः । १४८१ द्रू हिसायाम् । इत्यप्येके । किम् ।। द्वारं पुनन्पदतलेन स लूनवैरी स्तीर्णाननं मदजलेन करीतुकामम् । नागं ददर्श पटवूर्णमुर्ख धुनानं कर्णो शृणन्तमखिलानभिपूर्तरोपम् ॥ ६ ॥ स श्रीकृष्णः पदतलेन द्वारं पुनन् श्रीपादारविन्दं रगद्वारि निदधानः सन् । तत्र क. रीतुकाम हिसितुमिच्छु नाग कुवलयापीडाख्यं गजश्रेष्ठं ददर्श । लूनवैरी छिन्नशत्रुः । की. दृश नागम् । मदजलेन स्तीर्णाननं छन्नवक्तम् । पटवूर्णमुख पटच्छादितं मुखं यस्य तम् । कर्णी धुनानं कम्ययन्तम् । अखिलान् शृणन्तं हिसयन्तम् । अभिपूर्तरोपं सपूर्ण- रोषम् ॥-पुननिति । १४८२ पूञ् पवने । पवनं शोधना । शतरि ‘वादीनां द्वस्वः' इति तस्वः । तूनेति । १४८३ लून छेदने । कर्मणि ते 'ल्वादिभ्यः' इति नत्वम् । स्तीर्णेति । १४८४ स्तन छादने । कर्मणि क्तः । करीतुकामम् । १४८५ कृञ् हि. सायाम् । तुमुनि 'तुमः कामे मनस्यपि' इति मलोपः । पूर्णेति । १४८६ वृष वरणे । भरण इत्यप्येके । धुनानम् । १४८७ धून् कम्पने । शानच् । जादय उदात्ता उभयतो. भाषाः । भणन्तम् । १४८८ च हिंसायाम् । शता । अभिपूर्तेति । १४८९ पृ पालन. पूरणयोः । कर्तरि ते 'न ध्याख्यामूर्छिमदाम्' इति नत्वाभावः ॥ तत्र स्परीतुमनसं रुपमावृणन्त- मम्बष्ठमुन्मदभरं स भृणवभापे ।

·धातुकाव्यम् । २०३ त्वामेप संप्रति मृणामि दृणामि नागं नो चेज्जणत्तम नरानकृणन्नृणीहि ॥ ७ ॥ सतनाम्बष्ठं हस्तिपकं भृणन् भसयन् बभागे । कीदृशं हस्तिपकम् । स्परीतुमनस हन्तुकामम् । रुपमाणन्तं स्वीकुर्वन्तं छादयन्तं वा ।उन्मभरमुद्भूतदतिशयम् । एपोऽहं खां संप्रति मृणामि हिंसयामि । नागं गजं दृणामि विदारयामि । हे जृणत्तम वृद्धतम, नो चेत् एतन्नेच्छसि चेत् । वं नरान् अकृणन् अहिंसन् ऋणीहि मार्गात् अपगच्छ ।- स्परीतुमनसामिति । १४९० स्पृ हिंसायाम् । तुमुन् । प्राग्वन्मलोपः । आवृणन्तम् । १४९१ वृ वरणे । शता । वरणभरणयोरित्येके । भरम् । भृणन् । १४९२ भृ भ- सैने । भरणे इति केचित् । 'ऋदोरप्' । शता च । मृणामि । १४९३ मृ हिंसायाम् । हणामि । १४९४ दृ विदारणे । भये च द्रुमे । द्वयोर्लट् । जुणदिति । १४९५ ज व- योहानौ । झ इत्येके । जुगातेः शता । नरान् । १४९६ नृ नये । पचाद्यच् । अकृणन् । १४९७ कृ हिंसायाम् । शता । ऋणीहि । १४९८ ऋ गतौ । लोट् ।। इत्थं हरौ गृणति हस्तिपकोऽपि कोपी जीनोऽप्यहं न तु रिणामि मियेति वादी । पार्थे लिनन्गजमचोदयदुन्मदान्ध- मलीनशक्तिमतिघोरजवं प्लिनन्तम् ॥ ८ ॥ हरी इत्थं गृणति वदति सति, हस्तिपकोऽपि कोपी सन्, 'अहं जीनो वृद्धोऽपि भिया न तु नव रिणामि गच्छामीति वादी वदनशीलो गजं पार्श्व लिनन् श्लिष्टो भवन् अ- चोदयत् हन्तुं प्रेरितवान् । उन्मदान्धमुद्भूतेन मदेनान्धम् । अन्लीनशक्तिमन्लीना आ- छादिता शक्तिर्यस्य तादृशं सन्तम् । अतिघोरजवं यथा तथा प्लिनन्तं गच्छन्तम् ॥- गृणतीति । १४९९ गृ शब्दे । शता । सुप्रभृतय उदात्ताः परस्मैभापाः । जीनः । १५०० ज्या वयोहानौ । कर्मणि क्त 'अहिज्या-' इति संप्रसारणे 'हलः' इति दीर्घ ल्वा- दित्वानत्वम् । रिणामि । १५०१ री गतिरेपणयोः । रेपणं वृकशब्दः । लट् । लिनन् । १५०२ ली श्लेपणे । शता । अन्लीनेति । १५०३ ब्ली वरण । गतौ श्लेषणे च द्रुमे । कर्मणि क्तः । प्लिनन्तम् । १५०४ प्ली गतौ । शता। वृत् । प्वादयो वृत्ताः । ल्वा- दिस्तु गणान्तः ॥ बीताशवृंहितजुपानिणता गजेन प्रक्षेतुमज्ञमनसा समनुद्रुतेन । बद्धः करेण भगवान्विहृतिं वृणानः श्रमन्निवद्धममुमाशु तलैरमभात् ॥ ९ ॥ १. अधातुपाठस्थोऽयम्.

·काव्यमाला। प्रक्षेतुं हन्तुं समनुद्रुतेन वेगानुगतेन गजेन करेण बद्धो भगवान् विहृतिं वृणानः स्वी- कुर्वन् निबद्धं श्रनन् विमोचयन्नमु गजं तलैराशु अमात् ताडयामास । कीदृशेन ग. जेन । जीताशबृंहितजा बीताशं छादितदिक्तटं वृहितं गर्जितं कुर्वता । अनिता अभीतेन ॥-बीतेति । १५०५ वी वरणे । गतौ च द्रुमे । कर्मणि तः । अनिणता । १५०६ नी भये । भरणे इति केचित् । शता । अस्य ल्वादित्वमप्यस्ति द्रुमे । प्रक्षे. तुम् । १५०७ क्षीप हिंसायाम् । तुमुन् । अज्ञेति । १५०८ शा अवोधने । 'इगु- पधज्ञाप्रीकिरः कः' इति कः । पद्धः । १५०९ बन्ध बन्यने । कर्मणि क्तः । ज्यादयो. ऽनुदात्ताः परस्मैभाषाः । वृणानः । १५१० वृङ् संभक्तौ । संभक्तिः स्वीकारः । उदात्त आत्मनेभाषः । शानच् । श्रनन् । १५११ श्रन्थ विमोचनप्रतिहर्षयोः । प्रतिहर्षों न ज्ञातः । अस्माच्छता । अमनात् । १५१२ मन्थ विलोडने । लड् ॥ तद्वन्यनं परिहरन्गतिभिर्विकुथ्य पृष्ठे करोन्मृदितपुच्छमकर्षदेनम् । भूयो निपात्य मृडितस्वजनः स गुन- न्दन्तौ विकुष्य गजमुक्षुभितं व्यनन्नात् ॥ १० ॥ स श्रीकृष्णो गतिभिः सचारभेदैस्तद्वन्यनं तस्य बन्धन परिहरन् वर्जयन् । एनं पृष्ठे विकुथ्य संश्लिष्य निलीय करोन्मृदितपुच्छं इस्तसचूर्णितलाडूलं सन्तमकर्षत् । क्रिया- विशेषणं वा । भूयो गुभन् कुप्यनुरक्षभित गजं निपात्य दन्तौ विकुष्य उन्मील्य व्यननात् अहिंसीत् । मृडितस्वजनः सुखितबन्धुजनः ॥-प्रन्थनमिति । १५१३ ग्रन्थ संदर्भे । श्रन्थमपि केचित् पठन्ति । अन्धेल्युट् । विकुथ्य । १५१४ कुन्थ सलेपणे । संक्लेशे इति केचित् । कुथ इत्येके । द्वयोस्तन्त्रेण ल्यप् । उन्मृदितेति । १५१५ मृद क्षोदे । संघूर्णनं तत् । कर्मणि क्तः । १५१६ मृड च । क्षोदे इति शेषः । सुखे चेति केचित् । सुखने इत्यन्ये । अस्मात् कर्मणि क्तः । गुनन् । १५१७ गुध रोपे । शता। विकुष्य । १५१८ कुप निष्कर्षे । स च बहिनिःसारणम् । ल्यप् । उत्क्षुभितम् । १५१९ शुभ संचलने । कर्तरि क्तः । व्यनन्नात् । १५२० गभ १५२१ तुभ हिसायाम् । लङ् ॥ आधोरणानपि च दन्तवरेण तुम्नन् क्लिन्नन्मतिं पलसुरादिकमश्नतां सः । भ्रस्तं फलप्रकरमुधसितांश्च शाली- न्यादद्भिरैप्यत गिरा परिविष्टपापैः ॥ ११ ॥ . आधोरणान् हस्तिपकान् अपि च दन्तवरेण तुझन् हिसन् स श्रीकृष्णः ध्रस्तमुन्छ। नेनार्जित फलप्रकरमुध्रसितान् उञ्छनाजितान् शालीश्च प्रादद्भिर्भक्षयद्भिः सद्भिगिरा ऐ. प्यत पुनः पुनः भृशं वा स्तुतोऽभूत् । कीदृशः श्रीकृष्णः । पलमुरादिकं मांसमद्यादिकम• ।

·धातुकाव्यम् । २०५ अतां दुष्टानां मति लिनन् पीडयन् । परिविष्टं विप्रयुक्तमपगतं पापं येषां तैः सद्भिः ।। तुभ्रनिति । तुझेः राता । क्लिनन् । १५२२ क्लिशू विराधने । अनताम् । १५२३ अश भोजने। द्वयोः शता ।ध्रस्तम् । उनसितान् । १५२४ उध्रस उञ्छे । उकार उदित्येके । मतद्वये कर्मणि निष्ठा । ऐप्यत । १५२५ ईप आभीक्ष्ये । पौनःपुन्यं भृशार्थो वा आभीक्ष्म्यम् । तच्च प्रकरणादिप्राप्तायाः क्रियाया इत्यौचित्याज्ञयम् । अस्मा- कर्मणि लङ् । परिविष्टेति । १५२६ विष विप्रयोगे । कर्तरि क्तः । गुप्णन्सतां प्रियमयं पिताइरागः पुष्णन्मुदं मृगदृशां रिपुधाम मुष्णन् । वक्रारविन्दखचितसितखौनदामो रङ्गं गतोऽसभुवि दन्तवरं प्रगृहन् ॥ १२ ॥ अयं भगवान् अंसभुवि दन्तवरं प्रगृहन् रङ्गं गतः प्राप्तः । कीदृशः । सता प्रियं ग्रु. ष्णन् पूरयन् । भुपितः निग्यो निविडो अगरागो यस्य सः। रिपूणां धाम प्रतापं मुगन्। मृगदृशां मुदं पुष्णन् । वकारविन्दात् खचितेन नितान्तोत्पनेन स्मितेन खौनती नितान्तं उत्पद्यमाना भाभा यस्य सः ।-गुष्णन् । १५२७ ग्रुप १५२८ प स्नेहनसेचनपूर- णेषु । मोहनदाहनयोरप्याह शंकरः । ग्रुपैः शता । युपितेति । पुः कर्तरि क्तः । पुष्य- न् । १५२९ पुप पुष्टौ । मुष्णन् । १५३० मुष स्तेये । द्वयोः शता । सवितेति । १५३१ खच भूतप्रादुर्भावे । भूतप्रादुर्भावो नितान्तात्पत्तिः । सव इत्येके । हेट इत्य. प्येके । सचेः कतरि क्तः । खोनदिति । सवेरनुनासिकादी भि परे उट् । तस्य शता । अन्यादय उदात्तेतः । क्लिशिविपिवर्जमुदात्ताश्च । प्रगृहन् । १५३२ ग्रह उपादाने। उदात्तः स्वरिवेत् । अस्मान्यता । इति भाविकरणम् ॥ अथ मल्लरनं गते भगवति कंसस्यावस्थामाह- संचोरयन्तमरिगर्वमशेपभद्रं चिन्तन्तमन्तकमिवाप्तमयत्र्यवीर्यम् । प्रस्फुण्डयन्नपि तमप्युपलक्ष्य कंस- स्तत्रास कुन्दकसुलालितमिन्दितश्रीः ॥ १३ ॥ प्रस्तुण्डयन् परिहसनधि कंस आप्तं प्राप्तं तं श्रीकृष्णमन्तकमिवाभ्युपलक्ष्य दृष्ट्वा त. त्रास भीतवान् । कुन्दकैः अनृतभाषिभिः मुलालिता मिन्दिता प्रदा श्रीर्यस्य सः । की- दर्श तम् । रिंग संचोरयन्तम् । अपभद्रमशेषाणां मङ्गलम् । चिन्तन्तं निरूपय- म्तम् । अयच्यमसंकोच्यमनिवारणीयं वीर्य यस्य तम् ॥-संचोरवन्तमिति । १५३३ चुर स्तये । अकार उक्त्यर्थः । 'पिचश्च' इति तद् । चुरादेति मतं माधवर्षितं ते. १. 'सेवन' इति धातुपाठः.

·२०६ काव्यमाला। । नोभयपदित्वमेव । अस्माचुरेणिचि शता । 'केचित्सर्वचुरादीनामनित्यण्यन्ततां जगुः । येषा विकल्पचिहं स्यात्तेपामेवेति माधवः ॥' चिन्तन्तम् । १५३४ चिति स्मृत्याम् । रणचि 'अनिदितां हल-' इति नलोपाप्रसङ्गात् तनिषेधार्थमिदित्वानुपयोगादिदितां णिजनित्यः । तेन णिजभावे शपि शता । अयन्त्र्येति । १५३५ यत्रि संकोचने । गिज- न्तादचो यत् । प्रस्फुण्डयन् । १५३६ स्फुडि परिहासे । स्फुटि इत्येके । स्फुण्डेः शता। अभ्युपलक्ष्य । १५३७ लक्ष दर्शनाङ्कनयोः । ल्यप् । कुन्दकेति । १५३८ कुदि अनृ- तभाषणे । कुट इत्येके । कुन्देव॒ल् । सुलालितति । १५३९ लड उपसेवायाम् । क. मणि क्तः । मिन्दितेति । १५४० मिदि स्नेहने । मिद इत्येके । मिन्देः कतारे क्तः ॥ ओलण्डितादिरपि जालितदिव्यधामा निप्पीडितारिरनुनाटितमर्त्यभावः । अनाथबाधितमनाः स निरीक्षकाणा- मानन्दमन्तरपरत्परमूर्जयन्तम् ॥ १४ ॥ निरीक्षकाणामश्राथबाधितमना अप्रयत्नवशीकृतचित्तः सन् स भगवान् अन्तर्मनसि परमधिकमानन्दमपरत् पूरयामास । कीदृशः । ओलण्डितादिः उत्क्षिप्तगोवर्धनोऽपि जालित दिव्यधामा छादितमानुषप्रभावः । अनुनाटितमर्त्यभावः अनुकृतमनुष्यस्वभावः । उर्जयन्तं बलीभवन्तमानन्दम् ॥ ओलण्डितेति । जालितेति । निष्पीडितेति । अनुनाटि- तेति । १५४१ ओलडि उरक्षेपणे । ओकार इदित्येके । १५४२ जल अपवारणे । १५४३ पीड अवगाहने । तच्च बाधनम् । बाधगाहनयोरिति द्रुमे। १५४४ नट अव- स्यन्दने । तच नाट्येनार्थप्रकाशनम् । एपा कर्मणि क्तः । अश्रायेति । १५४५ श्रथ प्रयत्ने । प्रस्थाने इति केचित् । 'एरच्' । 'एरजण्यन्तानाम्' इति मते घञ् । बाधितेति । १५४६ वध संयमने । बन्धे इति केचित् । बाधेः कर्मणि क्तः । अपरत् । १५४७ पृ.पूरणे । दीर्घोक्तिफलं परितेतीडणिच्येव स्यादिति णिविकल्पः । गिजभावे शपि धन्। ऊर्जयन्तम् । २५४८ ऊर्ज पलपाणनयोः । शता॥ श्रीकृष्णदर्शनसंजातानन्दाना सभाषणमाहाष्टभिः श्लोकः- संपक्ष्य तन्निनशैवमवर्णि लोकै- रेपोऽजनिष्ट किल दुष्टविचूर्णनार्थम् । अप्रार्थितो ब्रजगृहेऽपि च पर्थितोऽभू- दासम्बयञ्जनमति निजशाम्बरीभिः ॥ १५ ॥ चौकॉनजदशा त सपक्ष्य पारगृह्य दृष्ट्वा एवमणि कथितम् । एष दुष्टविचूर्णनार्थ- मजनिष्ट फिल । अपि च व्रजगृहेऽप्रायितोऽप्रख्यातः सन् पर्धितः प्रक्षिप्तोऽभूत् । निज- - १. 'अयने' इति पाठः.

·धातुकाव्यम् । २०७ शाम्बरीभिः स्वमायाभिर्जनमतिमासम्बयन् स्वसंवन्धां कुर्वन् ॥-संपश्यति । १५४९ पक्ष परिग्रहे । ल्यम् । अवणि । १५५० वर्ण वर्णने । प्रेरणेऽपीति केचित् । भावे चिण् । विचूर्णनेति । १५५१ चूर्ण प्रेरणे । अस्य क्षोदनमप्यर्थः । तदेव वा प्रेरणमित्यु- तम् । अस्मायुः । अप्रापितः। १५५२ प्रथ प्रख्याने । क्षेपे च द्रुमे । कर्तरि क्तः । पर्धितः । १५५३ पृथ प्रक्षेपे । पथ इत्येकै । कर्मणि क्तः । आसम्बयन् । १५५४ पन्च संवन्धने । १५५५ शन्वेत्येके । साम्बेसन्ये । साम्वैः शता। शाम्वरीभिः । शम्मेवांदुलकादरप्रत्यये शम्बरः । तस्येयं शाम्बरी ॥ सा पूतना च शिशुभक्षणकुट्टनोत्का जन्ने प्रपुट्टितकृपेण विचुट्टिताया । वात्यासुरः पुनरनयविसुट्टकः स- नेतेन लुण्ठितवलोऽननि शाठितात्मा ॥ १६ ॥ एतेन सा पूतना जग्ने । प्रपुट्टिताल्पीभूता कृपा यस्य तेन । शिशूनां भक्षणे कुटने छेदने चौत्कोत्सुका विचुट्टितमल्पीभूतं गतमयं यस्याः सा । पुनः–वात्यासुर एतेन लु- ण्ठितबलो मुषितबलोऽजनि जनितः । अनयविसुटकः आदरणीयानामनादरकृत् सन् भवन् शाठितात्मा असस्कृतचित्तः ॥-भक्षणेति । कुट्नेति । १५५६ भक्ष अदने। १५५७ कुट्ट छैदनभर्त्सनयोः । पूरणे इत्येके । द्वयोर्युट् । प्रपुस्तिति । विचुटितेति । १५५८ पुट्ट १५५९ चुट्ट अल्पीभावे । द्वयोः कतरि क्तः । अनट्यविसुरकः । अट्ट १५६० पुट्ट १५६१ अनादरे । अल्पीभावे च द्रुमे । क्रमात् 'अचो यत्' इति यत्, बुल् च । लुण्ठितेति । १५६२ लुण्ठ स्तये । अनादरे च द्रुमे । शाठितेति । २५६३ शठ १५६४ श्वठ असस्कारगत्योः । श्वठि इति केचित् । संस्कारे च द्रुमै । आय आलस्ये च । लुण्ठिशाट्योः कर्मणि क्तः ॥ आश्वाठितारिकुलतुजविपिजशील: संपेसयन्गृहमसान्त्वयदेष गोपीः । मुश्वल्कनाः सुमधुरप्रियवल्कनाभिः प्रस्नेहयन्न च कदाचिदसिलिटत्ताः ॥ १७ ॥ एप गृहं संपैसयन् प्राप्नुवन् गोपीरसान्तयत् । आधाठितस्यागतस्यारिकुलस्य तुअविपिनीलो हिंसाग्रहणीयः । हननशील इति यावत् । ताः मुमधुरप्रियवल्कनाभिः सुमधुरैः प्रियभाषणः प्रस्नेहयन् निग्धाः फुर्वन् कदाचिदपि नासिस्मिटदनादृतवान् । मुश्चकनाः शोभनोतीर्गोपी: ।।-आयाठितेति । श्वः कर्तरि क्तः । तुजविपिनेति । १५६५ तुजि १५६६ पिति हिसावलादाननिकेतनेषु । दाने च द्रुमे । तुन्न पिन इसके । सनि लुनि इत्यन्ये । तुनिपिज्योपंन् । मुंपेसयन् । १५६७ पिस गती ।

·२०८ .. काव्यमाला। 4 शता । असान्वयत् । १५६८ पान्त्व सामप्रयोगे। लट् । सुश्वल्कनेति । १५६९ श्यल्क १५७० वल्क परिभाषणे । श्वल्केयुट् । वल्कनाभिः । वल्कः ‘ण्यास• अन्धः-' इति-युच् । प्रस्नेहवन् । १५७६ पिणह स्नेहने । शता । असिस्मिटत् । १५७२ लिट अनादरे । लुडि चद्द ॥ कः स्माययेत विभुमेनमशिश्लिषयः पन्थन्बजेऽन भवपिच्छनभाग्भिरेव । छन्दञ्छुचं वरमशिश्रिणदाश्रितानां - संताडनर्वृषभदैत्यमखाडयच्च ॥ १८ ॥ योऽत्र व्रजे पन्थन् संवरन् भवपिच्छनभाग्भिः संसारच्छेदभारिभरासन्नमुक्तिभिरे- वाशिश्लिषत् संपक्षं प्राप्तवान् । एनं विभुं कः स्माययेतानाद्रियेत । आश्रितानां शुचं छ. न्दन् नाशयन् वरं प्रार्थितमशिश्रिणत दत्तवान् । सताडनैः प्रहारैः वृषभदैत्यमखाइयत् विदारितवांश्च ॥-स्माययेत। १५७३ स्मिङ् अनादरे इत्येके । डिलात्तव । अस्मा- ग्लिट् । अट स्मिट गतावित्यप्यन्ये । अशिक्लिपत् । १५७४ श्लिप श्लेपणे । लुडि चड्। पन्थन् । १५७५ पथि गतौ । शपि शता। पिच्छति । १५७६ पिच्छ कुटने । ल्युट् । छन्दन् । १५७७ छदि संवरणे । शपि शता । अशिश्रणत् । १५७८ श्रण दाने । प्रायेण विपूर्वः । अस्माल्लुडि चद् । संताडनैः । १५७९ तड आघाते । शोभा- र्थश्व द्रुमै । ल्युट् । अखाडयन् । १५८० खंड १५८१ खडि १५८२ कडि भेदने । अन्यो रक्षणे च द्रुमे । खडेर्लङ् ॥ अश्वं व्यखण्डदचकण्डदघासुरादी- न्धेनूरकुण्डदभिगुण्डितपीतचेलः । किंच स्वगात्रमवकुण्ठयतो महाहे- 'दर्प चुखुण्ड विपमेष मुखाद्विवण्ठन् ॥ १९ ॥ कि च । अश्वं व्यखण्डत्, अघासुरादीन् अचकण्हत् । द्वयोरखण्डयदित्यर्थः । ' धेनरकुण्डत रक्षितवान् । अभिगुण्डित वेष्टित पीतचेलं येन सः । स्वगात्रमवकु- ण्ठयतश्छादयतः । महाहेः कालियस्य मुखात् विषं विवण्टन् विभाजयन् छर्दयन् दर्प चु- खुण्ड खण्डितवान् । व्यखण्डदिति । खण्डेः शपि लट् । अचाण्डत् । कण्डणिचि पड् । अकुण्डत् । १५८३ कुडि रक्षणे । शपि लइ । अभिगुण्डितेति। १५८४ गुडि वेटने । रक्षणे चकै । कुठि इत्यन्ये । गुण्डेः कर्मणि क्तः । अवकुण्ठयतः । कुण्ठः शता । नुखुण्ड । १५८५ खुडि खण्डने । गिजभावे लिट् । विवण्टन् । १५८६ पाटि विभाजने । वडि इत्येके । वश्टेः शपि शता॥ १. 'छेदनादाभिः पाठः. २. 'संपर्क' पाठः.

·चातुकाव्यम् । २०९ वहाँदिमण्डितसुभण्डितविग्रहोऽसौ प्रच्छदितः किल वकेन च पुस्तितातिः ।, संवुस्तिते गिरिमखे परिचोद्य गोपा- प्रानकयद्धरिमखें मदधकनार्थी ॥ २० ॥ याँदिमण्डितः सुभण्डितो भृशं कल्याणीभूतो विग्रहो यस्य सः । असी बकेन प्रच्छादै- तः किल । पुस्तिता दत्ताः बकस्यातियेन सः । संखुस्तिते आहते गिरिमखे गोपान् परि- चौद्य प्रेरणं कृत्वा मदधानार्थी इन्द्रस्य दर्पनाशनार्थी सन् हरिमख प्रानकयदनाशयत्॥- मण्डितेति । १५८७ मडि भूषायां हर्षे च । सुभण्डितेति । १५८८ भडि कल्याणे। कतरिक्तः । प्रच्छदितः । १५८९ छर्द वमने । कर्मणि क्तः । पुस्तितेति । १५९० पुस्त १५९१ वुस्त दानादरयोः । अनादरे च द्रुमे। कर्मणि क्तः । संयुस्तितेति । प्रा- म्वत् क्तः । परिचोद्य । १५९२ चुद संचोदने। संचोदनं प्रश्नः प्रेरणा च । ल्यप् । प्रानकयत् । १५९३ नक १५९४ धक्क नाशने । नकेर्लट् । धकनेति । धकेल्युट् ।। दुर्दान्तचक्पशुपचुकनमप्यरौत्सी- त्प्रक्षालितक्षितितलातुलवरोधी । संदोलयन्नधिकपोलितमदिराज संचोलितं सुबहुमूलितशाखिवृन्दैः ।। २१ ॥ अद्रिराज गोवर्धनं संदोलयनुरिक्षपन् प्रक्षालितक्षितितलं मार्जितभूतलमतुलं वर्ष रोद्धं शीलं यस्य तादृशः सन् । पशुपानां चुकनं व्यथामरीत्सीत् निवारितवान् । दुर्दान्तचन अशान्तपीडकः । अधिकपोलितमतिमहान्त सुबहुभिर्मूलितैः प्ररूढः शाखिवृन्दैः संचो. लितमत्युच्छ्रितं चादिराजम् ॥---दुर्दान्तचगिति । १५९५ चक्क १५९६ चुक व्यथने । चिफ इति चके । चकः क्विप् । चुकनम् । चुकेर्युट् । प्रक्षालितेति । १५९७ क्षल शौचकर्मणि । कर्मणि क्तः । तलेति । १५९८ तल प्रतिष्ठायाम् । अच् । अतुलेति । १५९९ तुल उन्माने । कः । चुरादिणिचोऽनित्यत्वात् तदभावः। संदोलयन् । १६०० दुल उत्क्षेपे । शता। पोलितम् । संचोलितम् । मूलितम् । १६०१पुल महत्वे । १६०२ चुल समुच्छाये । १६०३ मूल रोहणे । त्रिभ्यः कर्तरि क्तः ॥ काल्यप्रवेलनकरोऽयमवेलयबा- गन्यांश्च तेलितकृपः खलु कंसचाल्यान् । संपालयेद्विमतलूप्यपशुल्वभूमा क्षमामेप राम इव शूर्पनखाविचोटी ॥ २२ ॥ १. 'आदरानादयोः' इति धातुपाठे. - ·. धातुकाव्यम् । आश्वतितो रणभुवं सबलोऽत्र रेजे विश्वनितानकुहरे सति तूर्यनादे ॥ २४ ॥ तूर्यनादे विश्वनिताद्मकुहरे व्याप्ताकाशे सति स च सबलः रणभुवमाश्यतितः प्राप्ती- त्र रेजे । क्षम्पद्धियाममिमतः । क्षम्पन्ती क्षाम्यन्ती धीर्येषां तेपामिटः । कंसपीडया प्रक्षञ्जितानां कृच्छ्रेण जीवतां स्वजनानां चिन्तनेन जातरोपः ।।-क्षम्पदिति । १६२० क्षपि क्षान्याम् । शपि शतां । प्रक्षजितेति । आवर्तितेति । विश्वंत्रि- तेति । १६२१ क्षजि कृच्छ्रजीवने । १६२२ श्वत गत्यां च । १६२३ श्वन व । आधयोः कर्तरि क्तः। श्वः कर्मणि क्तः । वनि विलायें व द्रुमे ॥ चाणूर एनमथ विज्ञपयन्नृपानां चण्डातकं सुयमयंश्चहको वभापे। युध्यत भीतिरहितो वलयन्खलु लं कीर्ते चयख चपयापि नृपप्रसादम् ॥ २५ ॥ चाणा एनं नृपाहां विज्ञपयन् बोधयन् अभापे । हेतौ शता। चण्डातकं मल्लयुद्धो. चितं वासः मुयमयन् द वेटमानो वघ्नन् । चहकः शाठ्यकर्ता । बलयन् शक्तो भवन्। त्व भीतिरहितो युध्यस्व कीति चयस्त नृप्रप्रसादमपि चपय । द्वयोराजयेत्यर्थः ॥-इतः सत मितः ।ज्ञप मिच । अस्य ज्ञानज्ञापने अर्थाविति स्थितम् । विज्ञपयनिति । [१६२४ झप ज्ञानज्ञापनमारणतोपणनिशाननिशामनेघ । ज्ञपेः शता । सुयमयन् । १६२५ यम च परिवेषणे । तच्चात्र वेष्टनम् । चकारान्मिदित्यनुपङ्गः । अस्माच्छता । चहकः । १६२६ चह परिकल्कने ।वुल् । चप इत्येके । तस्य का मित्वं द्रुमे । रहितः। २६२७ रह त्यागे । कतरि कः । बटयन् । १६२८ बल प्राणने । चता । चयस्वेति । चपयेति । १६२९ चिञ् चयने। णिच्युमयपदित्वेन त्रिवफलामावादस णिज्यि- कल्पः । तत्र मिचि 'चिस्फुरोगी' इति वा आले पुक् । अन्यत्र वृद्धिः । उभपत्र मि- वादस्वः । अणिचि गिचि च लोट् । मितो गताः । 'नान्ये मितोऽहेती । अहेतुम- ण्ण्यन्तेपु एभ्योऽन्ये मितो न स्युः । तेन चुरादिषु अमन्तादीनां मित्चंन । बुद्धिर्न घट्टयतु तेऽन्तयतां जनाना मध्ये न खट्टय वलं गजसकोऽसि । न स्फिट्टयामि किमु चुम्वमिया स्थितोऽसि किं पूलितान्नकृतपुंसनयात्र पुंसाम् ॥ २६ ॥ अस्तयतां सघातीमवतां जनानां मध्ये ते बुद्धिन घट्यतु न चलतु । बलं न स्वघ्य 1. 'जि' इति घातुपाठे. २. 'गत्याम्' इति धातुपाठे. ३. 'धन' इति पानुपाठे.

·धातुकाव्यम् । २१३ . तास्वारः स्तुतां प्रपञ्चरहितां मिताक्षरां गिरमकीर्तदभापत । अरातिवीं शत्रुच्छेदी ॥-- मुगाजितेति । १६४७ गज १६४८ मा शब्दार्थी। १६४९ मर्च चेत्येके । माजि: शुद्धौ च द्रुमे । गजेः कर्तरि क्तः । विमानानि । मार्जेयुट् । मर्चयति । मर्चेः शता। धारितेति। १६५० घृ प्रलवणे । सावणे इत्येके । छादने च द्रुमे । अस्मात् कर्मणि तः । प्रपञ्चेति । १६५१ पचि विस्तारवचने । विस्तारमावे च द्रुमे । पञ् । तेजितेति । १६५२ तिज निशाने । कर्मणि क्तः । अकीर्वत् । १६५३ कृत संशब्दने । 'ऋ- दुपधाचाक्लपितेः' इत्यत्र तपरत्वेन ऋदुपधस्य व्यावय॑त्वाणिचि त्वृदुपधत्वफला- भागदस्य णिज्यिकल्पः । तत्र गिजभावे शपि लड् । अरातिवर्षी । १६५४ वर्ध छेदन- पूरणयोः । णिनिः॥ कि कुम्व्यते सदसि लुम्बितवैभवोऽहं बालोऽसि तुम्बितविरोधिभयाश्च यूयम् । प्रहापये किमपरं परिचुण्टितारि- भूयोऽयमेलयति चेदिह को निपेद्धा ॥ २९ ॥ मया सदसि कि कुम्च्यते आच्छाद्यते । अत्र राजसदसि सर्व प्रत्यक्षमेव वक्तव्यम्, न किचिह्नीयमस्ति । अहं लुम्वितवैभवोऽदृष्टसामर्यो पालोऽस्मि । यूयं तुम्मितवि- रोधिभया नाशितशत्रुभयाच भवय । अतोऽहमपरं किं प्रहापये । व्यकं वदामि । एता- वदेव वदामि । परिचण्टितारिश्छिन्नशत्रुस्यं भूप एलपति युद्धार्थे प्रेरयति दिद लोके को निपेदा निपेशति । न कोऽपि ||-कुम्ब्यते इति । १६५५ कुषि आच्छादने । कुभि इत्येके । कुम्यः कर्मणि लट् । लुम्बितेति । [तुम्यितेति ।] १६५६ लुवि १६५७ तुवि अदर्शने । अर्दन इति केचित् । कर्मणि क्तः । प्रहापये । १६५८ हप व्यक्तायां वावि । क्लप इत्येके । लट् ।] पारेचुण्टितारिः। १६५९ चुटि छेदने । कर्मणि कः । एलयति । १६६० इल प्रेरणे । लट् ॥ यद्वा मियात्र किममृतकसूरि सेव्यो धर्मतरम्यगनयम्रगयं हि राजा। अम्लेच्छलोकसहिते सदसीह तमा- को बूसयिप्यति शिशूननिवर्हणीयान् ॥ ३० ॥ यहा अत्र मिया किम्। न किंचित् भेतव्यम् । अब राजा धर्मेतरन्या अधर्मच्छेत्ता। अनयम्रक् अनयच्छेत्ता च । हि यस्मात्-अमृक्षकाणां साधुशन्दभाषिणा सदाचा- राणां सूरीणां सेव्यश्च । तस्मादम्लेटोकसहित सबनपूर्णऽस्मिन् सदसि अनिर्वह- भीयान् हन्तुमयोग्यान शिगन को बसयिष्यति हनिष्यति । न कोऽपि । अतो न भेत्त. १. 'शातने' इति पाठः.

·काव्यमाला। । ८ न छादय । त्वं गजसहको गदहिंसकोऽसि । अहं त्वां न स्फियामि न हिनस्मि । त्व चुम्बभिया हिंसनभिया किमु स्थितोऽसि । अत्र लोके पुंसां पूलितान्नेन सघातीभूतेन अनेन कृतया पुंसनया देहाभिवर्धनेन स्वशक्तयप्रकाशने कि फलम् । न किंचित् ।।- घध्यत्विति ।१६३० घट्ट चलने । लोट् । अस्तयताम् । १६३१ अस्त संघाते । शता। खट्य । १६३२ खट्ट संवरणे । लोट् । सहकः।१६३३ पट्ट १६३४ स्फिट्ट १६३५ चुवि हिंसायाम् । आद्यो घलादाननिवासेषु च द्रुमे । अन्यथुम्बने च । सहेः पुल । स्फिटयामि । स्फिटेर्लट् । चुम्बेति । चुम्बेर्घञ् । व्यय व्यव क्षये इति चैके । आय: प्रेरणे च द्रुमे । पूलितेति । १६३६ पूल संघाते । कर्तरि क्तः । पुसनया । १६३७ पुंस अभिवर्धने । युच् ॥ सौधे विटङ्कजुपि पश्यति धूसितोऽयं राजारिकीटवलचूर्णनयातिपूज्यः । अक्येण तेन समरेप्वविशोठितस्त्वं संशुण्ठिताहितमदेन विजोटितोऽसि ॥ २७ ॥ अय राजा सौधे स्थितः पश्यति । विटजुषि कपोतफ(पा)लकादिशिल्पशालिनि सौधे धूसितोऽलंकारः कृतकान्तिः । अरकीयानां दुर्वलशत्रूणां चूर्णनया संकोचनेना- तिपूज्यः । तेन त्वं समरेपु विजोटितः प्रेरितोऽसि । समरेविति सर्वत्र योग्यम् । अ. येण स्तुत्येन । संशुण्ठित: शोपितो नाशितोऽहितमदो येन तेन । समरेप विशोठित आलस्यहीनस्त्वम् ॥-विटद्देति । १६३८ टकि बन्धने । वीन पक्षिणटयति शि- लेन पभाति इति विटइः । पचायच् । धूसितः । १६३९ धूस कान्तिकरणे । धूप इत्येके। । धूश इत्यन्ये। घूसेः कर्तरि क्तः कीटेति । १६४० कीट वर्ग।नानाव! भवती- त्यन् । चूर्णनया ।१६४१ चूर्ण संकोचने । युन् ।अतिपूज्यः । अपर्येण । १६४२ पूज पूजायाम् । १६४३ अर्क स्तवने । तापगत्योच द्रुमे । द्वयोर्म्यत् । अविशोठितः । १६४४ शुठ आलसे। कर्तरि क्तः । संशुण्ठितेति । विजोडिनेति । १६४५ शुठि शोपणे । १६४६ जुड़ प्रेरणे । द्वयोः कर्मणि क्तः । इत्थं मुगाजितमृदा विमानानि संवार्य मर्चयति घारितशङ्कमलिन् । कृष्णः प्रपञ्चरहितां धृततेजितात. वरिः स्तुतां गिरमकीर्तदरातिवर्षी ॥ २८ ॥ गुगाजितानो सम्यग्नादिताना मृङ्गानां विमार्जनानि शब्दान् सवार्य अस्मिन् चाणरे व पारित त्वचालाई मयति भाषमाणे सति कृष्णो धृततेजिता तनिशाटीह 1. 'मुस्स' इति पातुपाठे. १. 'पुल' इति धातुपाठे.

·धातुकाव्यम् । २१३ . तास्वारः स्तुतां प्रपञ्चरहितां मिताक्षरां गिरमकीर्तदभापत । अरातिवीं शत्रुच्छेदी ॥- मुमाजितति । १६४७ गज १६४८ मा शब्दााँ। १६४९ मर्च चेयके । मार्जि: शुद्धौ च द्रुमे । गर्जे: कर्तरि क्तः । विमानानि । मा युट् । मयति । मर्चः शता। धारितेति । १६५० घृ प्रसवणे । सावणे इत्येके । छादने च द्रुमे । अस्मात् कर्मणि क्त: । प्रपञ्चेति । १६५१ पचि विस्तारवचने । विस्तारमात्रे व द्रुमे ।धन् । तेजितेति । १६५२ तिज निशाने । कर्मणि क्तः । अकीर्तत् । १६५३ कृत संशब्दने । 'ऋ. दुपधाचाकृपिघृतेः' इत्यत्र तपरत्वेन ऋदुपधस्य व्यावय॑त्वाणिचि तृदुपधत्वफला- भावादस्य णिज्यिकल्पः । तत्र पिजमावे शपि लङ् । अरातिवर्षी । १६५४ वर्ध छेदन- पूरणयोः । णिनिः॥ किं कुम्व्यते सदसि लुम्बितवैभवोऽहं वालोऽसि तुम्बितविरोधिभयाश्च यूयम् । प्रहापये किमपरं परिचुण्टितारि- भूयोऽयमेलयति चेदिह को निपेद्धा ॥ २९ ॥ मया सदसि कि कुम्व्यते आच्छाद्यते । अत्र राजसदसि सर्व प्रत्यक्षमेव वक्तव्यम्, न किंचिद्रूहनीयमस्ति । अहं लुम्बितवैभवोऽदृष्टसामर्यो आलोऽस्मि । यूयं तुम्बितवि. रोधिभया नाशितशत्रुभयाश्च भवथ । अतोऽहमपरं किं प्रहापये । व्यक्तं वदामि । एता- वदेव वदामि । परिचुण्टितारिश्छिन्नशत्रुरयं भूप एलयति युद्धाथै प्रेरयति चेदिह लोके को निपेद्धा निपेशति । न कोऽपि ॥-कुम्ब्यते इति । १६५५ कुवि आच्छादने । कुमि इत्येके । कुम्बेः कर्मणि लट् । लुम्यितेति । तुम्बितेति ।) १६५६ लुवि १६५७ तुवि अदर्शने । अदन इति केचित् । कर्मणि क्तः । प्रहापये । १६५८ रुप व्यक्तायां वाचि । क्लप इत्येके । [लट् । परिचुण्टितारिः। १६५९ चुटि छेदने । कर्मणि क्तः । एलयति । १६६० इल प्रेरणे । लट् ।। यहा मियात्र किममृक्षकसूरिसेव्यो धर्मतरम्यगनयम्रगयं हि राजा। अम्लेच्छलोकसहिते सदसीह तस्मा- को चूसयिष्यति शिशूननिवर्हणीयान् ॥ ३० ॥ यद्वा अत्र भिया किमान किंचित् भेतव्यम् । अयं राजा धर्मतरम्य अधर्मच्छेत्ता। अनयम्रक् अनयच्छेत्ता च । हि यस्मात्---अमृक्षकाणां साधुशब्दभापिणां सदाचा- राणां सूरीणां सेव्यश्च । तस्मादम्लेच्छलोकसहिते सजनपूर्णेऽस्मिन् सदसि अनिवई- पीयान् हन्तुमयोग्यान् शिशून् को सयिष्यति हनिष्यति । न कोऽपि । अतो न भेत्त- १. 'शातने' इति पाठः. ।

·२१५ धातुकाव्यम् । लोको हरेबलमचेतयमान एत- शुद्धं मृगेन्द्रशशदंशनवत्प्रदंसन् । संडापितः सदसि डेपितवृष्णिवीरे भोजेन्द्रतन्त्रणविनिन्द्यममन्त्रतैवम् ॥ ३३ ॥ हरेवलमचेतयमानो जानलोक एतद् युद्ध मृगेन्द्रशशयोरन्योन्यदंशनवत् अतिविषम प्रदंसन् पश्यन् । सदसि संडापितः संघातीभूतः सन् भोजेन्द्रतन्त्रणविनिन्दी कंसराज्य. कार्यनिन्दाशील एवमममन्त्रत ग्डमभापिट डेपिताः संघातीभूता वृष्णिवीरा यस्मिन्॥- आकुस्मादात्मनेपदिनः । कुस्मधातुपर्यन्तं णिच्यात्मनेपदिन एव । अचेतयमान इति । १६७३ चित संचेतने । तच्च ज्ञानम् । अस्माच्छानच् । दंशनेति । १६७४ दशि दं- शने । ल्युट् । प्रदसन् । १६७५ दसि दंसनदर्शनयोः । दस इत्येके। दंसनं वर्मग्रहणम् । दशनदर्शनयोरित्यन्ये । अत्राकुस्मीयस्तणिज्योग एवेति इदित्वाणिजभावे तङ् न । तेन दसे: शपि शता । संहापितः । १६७६ उप १६७७ डिप सघाते । डापेः कर्तरि क्तः। डेपितेति । हिपेश्च पूर्ववत् क्तः । तत्रणेति । १६७८ तत्रि कुटुम्बधारणे । कुटुम्ब इति पृथक् धातुरित्येके । तन्त्रेयुट् । अममत्रत । १६७९ मत्रि गुप्तभाषणे । लुहि चङ् ।। 'प्रस्पाश्य मुष्टिमभितर्जयते प्रेभयो मल्लो विवस्तयिपुरेनमर्गन्धनीयम् । किष्क्येत निष्कृपमनिष्कितकान्तिरेप वालोऽमुना नृपतिलालनयाद्य कष्टम् ॥ ३४ ॥ मल्लो मुष्टि प्रस्पाश्य दृढं गृहीत्वा एनं विवस्तयिषुः पीडयितुमिच्छुरभितर्जयते भर्स- यते । अगन्धनीयं पीडयितुमयोग्यम् । अद्य नृपतिलालनया राजेच्छया अमुना एष पालो निष्कृपं किष्क्येत हिस्येत कष्टम् । अनिष्कितकान्तिरपरिमितकान्तिः । कीदृशो मलः । प्रभस्यस्तर्जयितुं योग्यः॥-प्रस्पाश्येति। १६८० स्पश ग्रहणश्लेषणयोः । ल्यप् । अभि- तर्जयते । १६८१ तर्ज १६८२ भर्स तर्जने । तर्जेलट् । प्रभयः । भत्र्सेण्यंत् । विस्तयिषुः । १६८३ वस्त १६८४ गन्ध अर्दने । बस्तेः सन्युः । अगन्धनीयम् । गन्धे. रनीयम् । किष्क्येत । १६८५ किक हिसायाम् । हिक इत्येके । किष्कः कर्मणि लिड् । अनिष्कितेति । १६८६ निष्क परिमाणे । कर्मणि क्तः । लालनया । १६८७ । लल ईप्सायाम् । युन् । आकूणिताक्षमपि च सिततूणितास्य भ्रूणस्य शाठ्यजनयक्ष्यमवेक्ष्य गात्रम् । १. 'दर्शनदंशनयोः इति धातुपाठे. २. 'प्रभत्स्यो' इति पाठः ३. 'तिभ' इति पाठः. Y. 'गर्धनीय' इति पाठः ५. 'विक' इति धातुपाठे.

·काव्यमाला। व्यम् ॥ अनुक्षकेति । १६६१ मृक्ष म्लेच्छने । अपशब्दनं तत् । पुल। धर्मेतरम्यक् । अनयनन् । म्यक्ष म्रक्ष छेदने इति चैके । द्वयोः किपि संयोगान्तलोपः । अम्लेच्छेति । १६६२ म्लेछ अन्यक्तायां वाचि ।अपशब्दोक्तिः सा ।अन् ।बसयिष्यति । १६६३ बूस १६६४ वह हिंसायाम् । बसेर्लट् । अनिबर्हणीयान् । अहेरनीयर् ॥ खेदस्त्वियान्पटहगेर्दनगणिताशे रङ्गे सगर्धनसुगुदितवीरलोके । मच्चागपूर्वितनृपे शिशुना रणं वः स्यादेव मानपरिजसकमीड्यधाम्नाम् ॥ ३१ ॥ अस्माकामयास्तु खेदः । पटहानां गर्दनेन शब्देन गर्जिताशे शब्दितदिक सगर्धन साकाई सुगुर्दिताः पूर्वमेव स्थिताः वीरलोका यस्मिन् । मन्त्राप्रपूर्वितः पूर्वनिषण्णो नृपो यस्मिन् । ईदृशे रहे ईयधाम्नां स्तुत्यप्रभावानां वो युष्माकं शिशुना रणं मानपरिजसकं मानक्षयकर सादेव ॥-गर्दनेति । गर्जितति । गर्द गर्न शब्दे । द्वयोयुट् कर्मणि क्तश्च । गर्धनेति । गर्ध अभिकाहायाम् इति चैके। ल्युट् । गुर्दितेति । १६६५ गुर्द पूर्वनि- केतने । पूर्वनिकेतनं पूर्वव्यवहार इत्येके । निवासपूर्वभाव इत्यन्ये । अस्स दीर्घविकल्पः । क्रीडार्थश्वास्ति द्रुमे । अस्मात् कर्तरि क्तः । पूर्व पूर्वनिकेतने इति केचित् । अर्थः प्रा- गुक्त एव । प्राग्वत् क्तः। 'उपधायां च' इति दीर्घः । परिजंसकम् । १६६६ जसि रक्षणे । मोक्षणे इति केचित् । वुलू । ईध्येति । १६६७ ईड स्तुतौ । ण्यत् ॥ इत्थं वदत्यसुरजासिनि पिण्डितायः- स्थेमाथ रोपितमतिः प्रतिमहडेपी प्रस्तूपितेन वपुषा हरिमाससाद चाणूर आशु हलिनं खलु मुष्टिकोऽपि ॥ ३२ ॥ असुरजातिनि असुरहिसके इत्थं वदति सति अथ चाणूरो रोपितमतिहरिमास साद । है- लिन मुष्टिकोऽपि । कीदृशः। पिण्डितायत इव स्येमा स्थैर्य यस्य सः । प्रतिमलडेपी प्रति- मल्लनिरासी । प्रस्तुपितेनातितुङ्गेन वपुषोपलक्षितः॥असुरजासिनीति । १६६८ जसु हिसायाम् ।तायामिड्विकल्पार्थादुदित्करणादस्य णिज्विकल्पः । तस्माणिनिः । पिण्डितेति। १६६९ पिडि संघाते । हेतुमण्ण्यन्तात् कर्मणि क्तः । रोषितेति । १६७० रुप रोधे । स्ट इत्येके । रोषेः कर्तरि तः । प्रतिमल्लडेपी । १६७१ डिप क्षेपे। गिनिः । प्रस्त- पितेति । १६७२ ग्रूप समुच्छ्राये । कर्तरि क्तः ॥ 1. 'अक्ष' इति धातुपाठे. २. 'नर्दन' इत्युभयपुस्तकस्थपाठी व्याख्यानुसार गर्दन' पति कृतः. ३. इस्वोपयोऽय धातुपाठे.

·धातुकाव्यम् । लोको हरेलमचेतयमान एत- युद्धं मृगेन्द्रशशदंशनवत्पदंसन् । संडापितः सदसि डेपितवृष्णिवीरे भोजेन्द्रतन्त्रणविनिन्द्यममन्तैवम् ॥ ३३ ॥ हरेलमचेतयमानो जानल्लोक एतद् युद्धं मृगेन्द्रशशयोरन्योन्यदेशनवत् अतिविषम प्रदसन् पश्यन् । सदति संडापितः संघातीभूतः सन् भोजेन्द्रतन्त्रणविनिन्दी कंसराज्य- कार्यनिन्दाशील एवमममन्त्रत ग्ढमभापिष्ट । पिताः संघातीभूता वृष्णिवीरा यस्मिन्॥- आकुस्मादात्मनेपदिनः । कुत्मधातुपर्यन्तं णिच्यात्मनेपदिन एव । अचेतयमान इति । १६७३ चित संचेतने । तच्च ज्ञानम् । अस्माच्छानच् । दंशनेति । १६७४ दशि दं- शने । ल्युट् । प्रदसन् । १६७५ दसि'दंसनदर्शनयोः । दस इत्येके। दंसनं वर्मग्रहणम् । देशनदर्शनयोरित्यन्ये । अत्राकुस्मीयस्तडूणिज्योग एवेति इदित्वाणिजभावे तङ्न । तेन दसेः शपि शता । संहापितः । १६७६ डप १६७७ डिप संघाते । दापैः कर्तरि क्तः। उपितेति । डिपेश्च पूर्ववत् क्तः । तन्त्रणेति । १६७८ तत्रि कुटुम्यधारणे । कुटुम्ब इति पृथक् धातुरित्येके । तन्त्रेयुट् । अममन्त्रत । १६७९ मत्रि गुप्तमापणे । लुहि च ॥ प्रस्साश्य मुष्टिमभितर्जयते प्रभयो महो बिबस्तयिपुरेनमर्गन्धनीयम् । किप्क्येत निकृपमनिष्कितकान्तिरेप वालोऽमुना नृपतिलालनयाध कष्टम् ॥ ३४ ॥ मल्लो मुष्टिं प्रस्पाश्य दृढ़ गृहीत्वा एनं विवस्तयिषुः पीडयितुमिच्छरभितर्जयते भर्स- यते । अगन्धनीयं पीडयितुमयोग्यम् । अद्य नृपतिलालनया राजेच्छया अमुना एए पालो निष्कर्ष किष्क्येत हिंस्येत कष्टम् । अनिष्कितकान्तिरपरिमितकान्तिः । कीदृशो मलः । प्रभस्य॑स्तर्जयितुं योग्यः।-प्रस्पाश्यति। १६८० स्पश प्रणश्लेषणयोः । ल्यप् । अभि. वजयते । १६८१ तर्ज १६८२ भर्स तर्जने 1 तर्जेलंट् । प्रभवः । भत्र्सेण्यंत् । पिस्तयिषुः । १६८३ वस्त १६८४ गन्ध भने । यस्तः सन्युः। अगन्धनीयम् । गन्धे. स्नीयर । किष्क्येत । १६८५ किक हिंसायाम् । हिफ इत्येके । किप्पः कर्मनि लिद ! अनिष्फितेति । १६८६ निष्क परिमाणे । कर्मगि नः । लालनगा । १६८७ लल ईप्सायाम् । गुन् । आकूणिताक्षमपि च लिततूणितास्वं भ्रूणस्य शाट्यननयक्ष्यमवेक्ष्य गात्रम् । १. 'दर्शनशनयोः इति धातुपाठे. २. 'प्रभास्यो' इति पाठः ३. विभ' इति पाठः. 7. 'गर्धनीर' इति पाठः, ५. 'विष्क' इति धातुपाठे.

·काव्यमाला। अस्या मनः क इव गूरयतेऽत्र मुष्टिं नो खल्वशाम्यमिह लक्षयितुं क्षमाः स्मः ॥ ३५ ॥ अपि च भ्रूणस्या कस्य बालस्य गात्रमवेक्ष्य क इव अस्या मनोऽविचारः सन् मुष्टिं गुरयते प्रहरणार्थमुन्नमयति । न कोऽपि । कीदृश गात्रम् । आकूणिताक्षं स्वरूपानन्दा. नुभवादीपत्संकोचितनेत्रम्। स्मिततणितास्य मन्दहासप्रितमुखम् । शाट्यजनयक्ष्यं श्लाध्य- जनैर्यक्ष्य पूज्यं च । तस्माद् वयमशाम्य द्रष्टुमयोग्य कर्म इह लक्षयितु द्रष्टुं नो नहि क्षमाः स्मः शक्ता भवामः ॥-आकूणितेति। तूणितेति ।१६८८ कूण संकोचने । १६८९ तूण पूरणे । द्वयोः कर्मणि क्तः । भ्रूणस्य । १६९० भ्रूण आशंसायाम् । आशस्यते प्रायते इति घत्र कः । शाध्यति । यक्ष्यति । १६९१ शठ श्लाघायाम् । १६९२ यक्ष पूजायाम् । द्वयोय॑त् । स्यामनेति । १६९३ स्यम वितर्क । ल्युट् । गुरयते । १६९४ गुर उद्यमने । लट् । अशाम्यम् । १६९५ शम १६९६ लक्ष आलोचने । शामे- येत् । लक्षयितुम् । लक्षेस्तुमुन् । कुत्स्या हि गालनपटा इव कष्टमेते दुष्कीर्तिभालनपराः खलु कूटवृत्त्या। तश्चनं निरसितुं नहि वर्षिताः सः किं कुर्महे खलजना इह मादयन्ताम् ॥ ३६ ।। एते गालनपटा इव दोषग्रहणात् कुत्स्या हि कष्टम् । कूटवृत्त्या व्याजव्यापारेण दुष्की. तिभालनपरा दुर्यशःसपादने तत्पराः खलु वयम् । तेषां वचन व्याजेन शिशुवधरूपं व्यापार निरसितु नहि वर्षिताः शक्तिसबद्धाः स्मो भवामः । अतो वयं कि कुर्महे । इह खलजनाः मादयन्ता तृप्ता भवन्तु ॥–कुत्स्या इति । १६९७ कुत्स अवक्षेपणे । ण्यत् । गालनेति । भालनेति । १६९९ गल स्रवणे । १७०० भल आभण्डने । आमण्डन- मार्जनम् । द्वयोर्युट् । कूटेति । १७०१ कूट अंप्रदाने । अप्रसादे इत्यन्यै । अप्रसाद- कृत्वाद्वयाजः । कूटेरए । १७०२ कुट्ट प्रतापने । इत्यन्ये । वचनेति । १७०३ चन्चु प्रलम्भने । ल्युट् । अदिदित्येके । तत्र णिजमावे सर्वत्रेविकल्पः । वर्षिताः । १७०४ वृप शक्तिवन्धने । तच गर्भाधानसामर्थ्य शक्तिसबन्धे इति केचित् । अस्मात् कतरि hो । मादयन्ताम् । १७०५ मद तृप्तियोगे । लोट् ॥ इत्यादि वाद्यशतदेवनमध्य एव लोकः समालपदगारितकृष्णवीर्यः । १, आशाविशङ्कयोः' इति धातुपाठे. २. १६९८ त्रुट छेदने नोदाहृतः. ३. 'आप्र. दाने' इति धातुपाठे.

·धातुकाव्यम् । २१७ कंसस्त्ववेदयमतिर्भयमानितोऽपि निर्यावनः कुयुधि कुसयमान आस्त ॥ ३७॥ लोकोऽगारितकृष्णवीर्योऽज्ञातकृष्णवीर्यः सन् वायशतदेवनमध्ये एव वायत्तस्य घोपमध्ये एव इत्यादि समालपत् । अवेदयमतिरक्षमनाः कंसस्तु भयेन मानितः स्तब्धो- ऽपि कुयुधि कुत्सितयुद्धे निर्यावनो जुगुप्साहीनः कुस्मयमानः कुत्सित स्मयमान आस्त ।- देवनेति । १७०६ दिवु परिकूजने । ल्युट् । अगारितेति । १७०७ गृविज्ञाने । विज्ञा- पने इति द्रुमे । कर्मणि क्तः । वेदयेति । १७०८ चिद् वेदनाख्याननिवासनेषु । परिवादे चेके । वेदनं ज्ञानम् । 'अनुपसर्गालिम्प-' इति शः । मानितः । १७०९ मान स्तम्भे । कर्तरि क्तः । यावनैति । १७१० यु जुगुप्सायाम् । ल्युट् । कु. स्मयमानः। १७११ कुस्म नानो वा कुत्सितस्मयने । कुत्सितस्मयनार्थो धातुरत्र पठि- तव्यः । तस्माणिचि शानचि कुस्मयमानः । कुस्ममिति नामपदाद्वा तत्करो- तीति णिचि तसिद्धिरित्यर्थः । कुस्ममिति दृष्टं कुस्मयतिः (१) कारितमिति चेत् कोनि- त्यसमासत्वात् उपसर्गस्य च बाह्यत्वात् कारितमेव । एपामर्थी धातुखण्डे एव द्रष्टव्यः ॥ संचर्चयन्नपनयानय चुक्कयिष्णुः श्धेवोग्रशब्दनपरः कररुद्धकाणः । मल्लो जिनम्भिपुरसूदितवीर्यमीशं मुट्या जजास बहु पाशितवांश्च दोष्णा ॥ ३८ ॥ अथ मल्ल ईशं जिजम्भिपुर्नाशयितुमिच्दुर्मुष्ट्या जजास प्रहतवान् । दोष्णा यहु यहु- कृत्वः पाशितवान् पद्धवांश्च । कीदृशः । अपनयान संचर्चयन्नावर्तयन् । श्वा इव बुक्क. विष्णुर्भपणशीलः । असूदितवीर्यमक्षीणवीर्यम् ॥ इतःपरं विकरणान्तरोक्ता एवोच्च. न्ते । संचर्चयामिति । १७१२ चर्च अध्ययने । अस्माच्छता । लक्षणया आवर्तनार्थता । घुफविष्णुः । १७१३ धुक भपणे। वरवस्तत् । इष्णुच्। शब्दनेति । १७१४ शब्द शब्दक्रि- पायाम् । ल्युट । सोपसर्गस्वयमाविकृताविति द्रुमे । काणः । १७१५ कण निमीलने । एकनानिमीलने चेदम् । अस्मादच् । जिजम्भिः । १७१६ जमि नाशने । णिजमावे सन्ः। भसूदितेति । १७१७ सूद क्षरणे। कतरिक्तः। जजात । १७१८ जसु ताडने । गिजभावे लिट् । पाशितवान् । १७१९ पश बन्धने । पाशेः क्तवतुः ।। द्रागामयन्विचटदस्थिकयाथ मुख्या प्रास्फोटयत्तमनितोऽपि च घाटिताङ्गम् । दिष्टौप हिंसयति देव्यममुं युधीति संमोदमर्जयति घोपति नाकिलोके ॥ ३९ ॥ 1. 'चैतना' इति धातुपाठे. २. 'विवासेपु' इति धातुपाठे, ३. 'गः' इत्युभयन पाद:, ·काव्यमाला। अथ नाकिलोके 'एष देव्यं मर्दयितव्यं अमुं युधि हिंसयति हिनस्ति दिष्ट्या इति घोपति स्वाभिनायं प्रकाशयति संमोदमर्जयति वर्धयति सति अजितोऽपि विचढदस्थि. कया नियमानास्थिसंघया मुट्या द्राग् आमयन् पीडयंस्त्र प्रास्फोटयत् मित्राझामकरोत् । घाटिताहं घनीभूताई प्रहारभेदेन संकुचिताङ्ग वा ॥-आमयनिति । १७२० अमरोगे। शता । विचटदिति । १७२१ चट १७२२ स्फुट भेदने ।चटेगणोक्तत्वेन चुरादिणिचोऽनि- त्यत्वात् शपि शता। प्रास्फोटयत् । स्फुटेलें । घाटितेति । १७२३ घट संघाते । भेदने चेत्येके । कतरिक्तः । हिंसयति । 'हन्त्यर्थाश्च । एते च स्वार्थे णिचं भजन्तीत्यर्थः । तेन हिंसेणित्वि लट् । घटस्फुटघटानामपि हुन्त्यर्थत्वमिष्यते । दीप्त्यानामपि स्वा- पिकणिजस्ति द्रुमै । देव्यम् ॥१७२४ दिवुमर्दने । परिकूजने इति केचित् । ण्यत् । अर्जयति । १७२५ अर्ज प्रतियत्ने । सेतो गुणान्तराधानं तत् (!) । आर्जनेऽप्यस्ति । अस्माच्छता। घोषति । १७२६ घुषिर् विशब्दने । शब्देन स्वाभिप्रायप्रकाशनं तत् । स्तुती व द्रुमे । अस्य णिज्विकल्पो भाष्योक्तः । तेन शपि शता॥ आक्रन्दयत्सु निभृतं नृषु लासिताशे- पोत्तंसभूषणविमोक्षणयाहितामौ । आज्ञापनामिह विभाज्य नृपेण दृष्टौ तौ शर्धनाय समयातयतां नियुद्धम् ॥ ४० ॥ वृष निभृत आक्रन्दयत्सु सततं रुदत्सु सत्सु तौ चाणूरकृष्णौ() आज्ञापना विभाज्य द. त्वा नृपेण दृष्टी । शर्धनाय अन्योन्याभिभवार्थ नियुद्धं बाहुयुद्धं समयातयतां संस्कृतवन्तौ सविशेषं कृतवन्तौ । लासिताशेषाणां स्वकौशलालंकृतसङ्गिाणामुत्तंसस्य च । अन्यालं. काराणां च युद्धार्थ त्यागेन अहिंताभी पूजनीयसविशेषज्ञोभी॥-आक्रन्दयस्विति।१७२७ आङः कन्द सातत्से । आड्पूर्वः क्रन्दिः सातत्ये णिच भजते । शता । शबु(न्यु)क्तया. राद्वानरोदनोः सातत्य चेदम् । लातितति ।१७२८ लस शिल्पयोगे। शिल्पोपयोगे इति के- चित् । अस्मात् कर्मणि क्तः।उत्तंसेति। १७२९ तसि १७३० भूप अलंकारे।तसर्घञ् । भूपणेति । भूषेयुट् । विमोक्षणया। १७३१ मोक्ष असने । युन् । अहितेति । १७३२ अर्ह पूजायाम् । कर्मणि क्तः । आज्ञापनाम् । १७३३ शानियोगे । आङ्पूर्व एवायम् । अस्माशुन् । विभाज्येति।१७३४ भज विधाणने । दानं तत् । ल्यप् । शर्धनाय ।१७३५ शृधु प्रसहने । अभिभवस्तत् । ल्युट्। समयातयताम् । १७३६ यत निकारोपस्कारयोः परिभवसंस्कारौ तौ । खेदे च द्रुमे । अस्मालङ् ॥ निर्यातितप्रहृतिमीशमविप्रहृत्य मल्लोऽथ वासितविचारमचुच्यवत्सः । १. 'अलंकरणे' इति धातुपाठे. २. अतन्त्रोऽयं धातुः, धातुपाठे नोलपभ्यते.

·धातुकाव्यम्। २१९ 1 रोपान्ध्यभावितमग्मिरकल्पयत्तं कृप्णोऽपि नाकिगनराकितलाग्यवोर्यः ॥ ४१॥ अथ स मल्लो नियोतिताहृति कृतप्रतीहारमीशमतितरां प्रय वासितविचारं छिन्न- संशयं यथा तथा अचुच्यवत् जहास । कृष्णोऽपि रोपाध्येन रोपकतेन मूढत्वेन भा- वितं मिश्रीकृतं तमसग्भिरकल्पयत् मिश्रीकृतवान् । नाफिजनेन मुरजनेन राकित. मास्वादित लाग्यमास्वादनीयं वीर्य यस्य सः श्रीकृष्णः ।।-निर्या तितेति । निश्च धा- न्यादिप्रतिदाने । अस्मात् कर्मणि क्तः । वासितेति । १७३७ वस हनच्छेदा- पहरणेषु । 'उपहरणेषु' इतिचा पाठः । तस्मात् प्राग्वत् क्तः। विचारैति । १७३८ चर 'संशयने । असंशये च द्रुमे । घम् । अवुच्यवत् । १७३९ च्यु हसने । सहने इति केचित् । च्युस इत्यन्ये । च्यावयतेलुङि चट् । भावितम् । १७४० भुवोऽवकल्कने। अस्यावकल्कने णिच् स्यात् । तच मिश्रीकरणम् । अन्ये तु चिन्तने विपाचनेऽनक- ल्कने चेलाहुः । विपावनम् । विषकीकरणम् । अस्मात् कर्मणि क्तः । अकल्पयद । १७४१ कृपेश्च । मिश्रीकरणे गिन् स्यात् । अस्माल्लड् । राक्रितेति । लाग्यति । १७४२ रक १७४३ लग आस्वादने । आद्योऽपि गान्त इत्येके । रक लघ इत्यन्ये । राके: कर्मणि क्तः । लागेयत् ।। शौर्याचितेन धृतलिङ्गितचेलकेन संमोदितो हलघरोऽपि च मुष्टिकेन । मुष्टया तुदन्मुहुरतित्रसदाशु दोा- मुध्रासयजननुतस्तममोचयच्च ॥ ४२ ॥ हलधरोऽपि च मुष्टिकेन संमोदितः संसर्ग प्राप्तो मुहुर्मुष्टया तुदन दोामाशु अति- सत् गृहीतवान् वारितवान् वा अमोचयच्च । कीदृशेन मुष्टिकेन । शौर्येणाचिते- नान्येभ्योऽधिकेन । धृतं लिहितं मिश्रीकृतं चेलं येन तेन । उंध्रासयद्भिरुन्छ्य- त्तिभिर्जनैर्नुतः ।।--अश्चितनेति । १७४४ अन्य विशेषणे । व्यावर्तनं तत् । कर्मणि तः । लिद्वितेति । १७४५ लिगि चित्रीकरणे । प्राग्वत् क्तः । संमोदितः । १७४६ मुद संसर्गे । कर्तरि कः । अतित्रसत् । १७४७ वस धारणे । तन पदणं वारण वा । लुडि चट् । उध्रासयदिति । १७४८ उध्रस उञ्छे । उकार इदित्येके । उध्रसेः शता । अमोचयत् । १७४९ मुब प्रमोचने । लह॥ दोम्या ग्रासयतां प्रपोपित्तरुपां निर्दालनोद्योगिनां तेषां विक्रमगैरपाटि पटिमा शिक्षाप्यपोटि स्फुटम् । । १. नेह' इति धातुपाठे. २. 'संशये' इति धातुपाठे.

·२२० काव्यमाला। - । स्थेमालोटि जवोऽप्यतुञ्जि लघिमा चाभिङ्ग्यपिळ्यश्रमो रोषोऽलुजि रसो व्यभजि बलवत्तालकि चात्रस्यभीः ॥ ४३ ॥ दोा प्रासयतां तत्तन्मस्थानेषु गृह्णतां प्रपोषितरुषां सम्यग्धारितकोपानो परस्पर निर्दालनोद्योगिनां मुष्टिविदारणोद्योगिनां तेषां श्रीकृष्णरामचाणरमुष्टिकानां विक्रमणैः पराक्रमैः पटिमा युद्धसामर्थ्य अपाटि कथितम् । शिक्षा अभ्यासोऽपि स्फुटमपोटि उक्ता । स्थेमा देहस्थैर्यमलोटि । जवः प्रहारवेगोऽपि अतुजि । लघिमा शीघ्रका- रित्वं चाभिजि । अश्रमः पीडाभावोऽपिजि । रोपः कोपपोकल्यमलुजि । रसो युद्धकौतुकं व्यजि । बलवत्ता एतावत् बलमिति अलति । अभीयाभावोऽत्रसि च । सर्वत्रापि भाषितं स्पष्ट प्रकाशितमित्यर्थः । एपां भाषार्थस्यापि सद्भावात् प्रकाशितमित्येव वार्थः ॥-'आ स्वदः सकर्मकात्' । अतः परं स्वि(स्वद)पर्यन्तेभ्यः कर्मसंभवे एव णिच् स्यात् । प्रासयतामिति । १७५० ग्रस ग्रहणे ३ शता । प्रपोषितेति। १७५१ पुप धारणे । [कर्मणि क्तः । निर्दालनेति । १७५२ दल विदारणे : युन् । अपाटि । अपो. टि । अलोटि । अतुञ्जि । अभिजि । अपिजि । अनि । व्यभनि । अलछि । अत्रति । इति । १७५३ पट १७५४ पुट १७५५ लुट १७५६ तुजि १७५७ भिजि १७५८ पिजि १७५९ लुजि १७६० भजि १७६१ लघि १७६२ त्रसि १७६३ पिसि १७६४ कुसि १७६५ दशि १७६६ कुशि १७६७ घट १७६८ घटि १७६९ वृहि १७७० बर्ह १७७१ बल्ह १७७२ गुप १७७३ धूप १७७४ विच्छ १७७५ चीव १७७६ पुथ १७७७ लोक १७७८ लोच १७७९ णद १७८० कुप १७८१ तर्क १७८२ वृतु १७८३ वृधु भाषार्थाः । एते एकविंशत् । भासार्था इत्यैके । पुटिशूर्णनेऽपि द्रुमे । पटादिदशामा कर्मणि लुडि विण ॥ कश्चित्कष्टमविसयगुणमिमं कुंस्यं त्वया इंश्यतां नाकुंश्यं परिघाटयेति च परेणोद्धण्टितोऽबृहयत् | नाहं वहयितास्म्यवल्ह्यमपि भोः सर्वरिदं गोप्यते तांस्त्वं धूपय विच्छयन्क इव न त्वच्चीवनात्पोथयेत् || ४ ४ ॥ तत्र प्रेक्षकेषु कश्चिदिमं रणं कष्टमसह्यमयोग्यमविंसयदकथयत् स्वया कुंस्य द. श्यता वक्तुं योग्यमुच्यताम् । अकुश्यं न परिघाटय । अवक्तव्यं न वद इति परेणोद्ध- टित उक्तः । पूर्ववादी अबृहयत् अकथयत । अहं न बर्हयितास्मि न वदिष्यामि । भौः हे भवन् अबल्ह्यमवाच्यमपि इदं सर्वैर्गोप्यते कथ्यते । त्वं तान् सर्वान् धूपय कथय । विच्छयन् कः इव त्वच्चीवनात् न पोषयेत् । एषु वदत्सु वदन् कान्वदुत्त्या न वदेत् । सर्वोऽपि वदेदेव ।।-अक्सियदिति । विसेलड् । कुस्यम् । कुंसर्ण्यत् । दंश्यताम् । दंशः कर्मणि लोट् । अकुंश्यम् । कुंश्येत् । परिघाटय । घाटेर्लोट् । उद्घण्टितः । घण्टेः क- ·धातुकाव्यम् । २२१ मणि कः । अहयत् । हेर्लङ् । यहयितास्मि । यहेतुः । बल्ह्यम् । वल्हेण्यंत् । गोप्यते । गोपेः कर्मणि लट् । धूपय । धूपेर्लोट् । विच्छयन् । विच्छेः शता । चीवनेति । चीवेल्युट । पोधयेत् । पोर्लिङ् ॥ अलोचि चान्यैः समरेऽत्र कष्टतामलोकयन्दुष्यति नादयन्नपि । कोपः प्रभोः कोपयति प्रतस्यते पापश्च हो वयमवर्धयजनः ॥ १५ ॥ अन्यैश्चालोचि अन्यैरपिएवमुक्तम् अत्र समरे काटतामलोकयन् अकथयन् नादयन् क- थयन् अपि दुष्यति। कुतः । कोपयति वदविजने, प्रभोः कोपः प्रतय॑ते सर्वैः प्रकाश्यते उह्यते वा वयमवर्धयन वक्तव्यमवृदन् पापच मवति। ही का वान गतिः । वेदार्थो हौशब्दः ॥- अलोचीति । लोचेः कर्मणि लुति चिण् । अलोकयन् । नादयन् । कोपयति । लोकेनीदेः कोपेश्व शता । प्रतय॑ते । तकिरहेऽपि । तस्मात्कर्मणि लट् । वर्यम् । वर्तमेत् । अय- र्धयन् । वर्धः शता॥ भीति रोटय लायानयमसत्खाद्यश्यतां दसय क्रौर्य भ्रंशय रुसयाल्पमतितां भाग्यक्षयं रुंशय । मानं शीकय नाटयाकरुणतां दुर्वासनां घुण्टय भ्रान्ति जुञ्जय(3) भूपतेरिति जना गूढं मियोऽरचयन् ॥४६॥ भीति रोटय । अनयं नयाभावं लन्नय । असत्सु आयध्यतां प्रथमगण्यतां दंसय । कार्य भ्रंशय । अल्पमतितां सय । भाग्यक्षयं इंशय । मानं शीकय । अकरुणतां ना. टय । दुर्वासनां धुण्टय । भ्रान्तिमन्यथा प्रतिपत्ति जुञ्जय(?) । सर्वत्रापि अकथयनित्यर्थः । प्रकाशितवन्त इति वा । जना भूपते पतिमधिकृत्य इति एवं गूढ़ अरक्ष्यन् अकथ- यन् ॥–ोटय । लञ्जय । अश्यताम् । सय । भ्रंशय । सय । रंशय शीकय । ना- टय । घुण्टय । जुजय । इति । १७८४ रुट १७८५ लजि १७८६ अजि २७८७ दसि १७८८ प्रशि १७८९ रुसि १७९० रुशि १७९१ शीक १७९२ नट १७९३ घुटि १७९४ जिचि १७९५ रघि १७९६ लघि १७९७ अहि १७९८ रहि १७९९ महि चैवि पञ्चदश के पठन्ति । १८०० लडि २८०१ तड २८०२ नड चेत्यन्ये । अर्थः प्राग्वत् । वत्र रोट्यायेकादशानां "समुच्चयेऽन्यतर- स्याम्' इति सवलकारस्थाने विहितो टोट । अयोस्तु ण्यत् । अयमिति : 'समुच्चये सामान्यवचनस्य' इति अनुप्रयुक्तस्य र लङ् । तेन लोडन्तानामपि भूतार्थता । अन्येषां भाषणीयविशेषवाचित्वात रस्तदभावात् सामान्यार्थता ।। वीर्य दुरंहममिरहय महयामां मौग्ध्यं प्रलण्डय च तोडय निर्भयत्वम् । १. 'शि शीक रुति' इत्ययं क्रमो धातुपाठे. २. 'शीक' इत्ययमवृदिधातुपाठे. ३. 'जि चि' इति द्वौ भिन्नी धातू धातुपाठे. ४. 'नल' इति धातुपाठे.

·काव्यमाला। संनाडयन्त्य इति पूरितरोजशङ्का नार्यो हरेः समरकेलिमसिप्वदन्त ॥ ४७ ॥ दुरहं वक्तुं दुष्करं वीर्यमभिरहय । आभामत्यद्भुतानङ्गशोभा मंइय । मौग्यं युद्धेऽपि मनोहरत्वं प्रलण्डय च । निर्भयत्वम् । अतिक्रमल्लगणातत्वेऽपि भयराहित्यम् । तोडय । चतुषु कथयतीत्यर्थः । होः हरिसंवन्धं इति संनाड्यन्त्यः कथयन्त्यः पूरितरोजशङ्काः पू. रितहरिहिंसाशङ्काः च सत्यः समरकेलिमनायासयुद्धमतिष्वदन्त आस्वादितवत्यः ॥- दुरंहमिति । अहेः खल् । अभिरहय । मंहय । प्रलण्डय । तोडय । रह्यादिचतुर्णा -प्राग्व- छोट् । संनाडयन्त्यः । नाडेः शतरि डीम् । एते भाषार्थाः समुदिता एकोनपञ्चाशत् ॥ -परितति । १८०३ पूरी आप्यायने। ईदित्वेन निष्ठायामनिट्त्वस्याणिच्यैव संभवाणि- विकल्पः । अस्मात् कर्मणि क्तः । रोजेति । १८०४ रुज हिंसायाम् । पञ् । असि- विदन्त । १८०५ व्वद आस्वादने । संवरणे इत्येके । स्वाद इत्यन्ये । स्वदेश्वङ् । आष्वदीया गताः॥ कृष्णोऽथ बाहुयुगलैबहु योजयन्तं दोष्णा प्रपर्च्य रिपुमार्चत मुष्टिघातः । तचासहन्तममुमैरदलायितायः स्थैर्य सुदूरमपवृक्तवृतिप्रभावः ॥ ४८ ॥ अथ कृष्णोऽपि बाहुयुगलैबहु अधिक योजयन्तं बभन्त रेपुं दोष्णा प्रपद्ये बदा मु. ष्टिघातैरार्चतोपचारं कृतवान् ।समरे ह्यौचितत्वात् ।प्रहार एवोपचारः । तत्प्रहरणमसहन्त- ममुं सुदूमैरत् क्षिप्तवान् च । अलायितम् अविलापितमतिकठिनमय इव स्थैर्य यस्य तम् । अपवृक्ततिरवर्जितावृतित्यक्तावरणः प्रकाशितः प्रभावो येन सः ॥--आ धृ. पाद्वा । इतः परं सु(यु)जादीनां धूषिपर्यन्तानां वा गिच् स्यात् । योजयन्तमिति । १८०६ युज १८०७ पृच संयमने । आयो योगे च द्रुमे । अन्यः संपर्चने च । योजे: शता । प्रपर्य । पर्त्यप् । आर्चत । १८०८ अर्च पूजायाम् । अस्याणिचि तडेवे- त्येके । तेन तढि लङ् । असहन्तम् । १८०९ यह मर्षणे । अगिचि शपि शता । ऐ- रत् । १८१० ईरक्षेपे । गतौ च द्रुमे । शपि लट् । अलपयितैति । १८११ ली इवी- करणे । पिचि कर्मणि क्तः । अपवक्तेति । १८१२ घृजी वर्जने । जेः कर्मणि क्तः । वृतीति । १८१३ वुजू आवरणे । क्तिन् ॥ अजरदृषवद्विरिक्तपीडः पुनरम्येत्य विशिष्टचित्ततापी । प्रजहार हरिं रणेप्वतर्पन्सुदृढं छदितमन्युरप्रदर्भन् ॥ ४९ ॥ भगवता । प्रक्षिप्तः स वानरो रणेषु अतर्पन राप्तिहीनः छदितमन्यः दीप्तकोपः । अप्रदर्भ भीतिहीनः । अजरदृषवत् यौवनयुक्तो वृष इव विरिक्तपीडो गतपीडः सन् ।

·धातुकाव्यम् । २२३ पुनरभ्येत्य हरि सुदृढ़ प्रजहार ॥ अजरदिति । १८१४ १ वयोहानौ । १८१५ जि इत्येके । जुधातोः शता। विरिक्तेति । १८१६ रिच वियोजनसंपर्चनयोः । कर्तरि तः। विशिष्टेति । १८१७ शिप असर्वोपयोगे । विपूर्वोऽतिशये । तस्मात् कतरिक्तः। वापी । १८१८ तप दाहे । णिनिः । रिच्यादयत्रयो णिजभावेऽनिटः । पिन् । १८१९ तृप तप्तौ । प्रीणने च द्रुमे । शपि शता । छर्दिवेति । १८२० वृदी संदी. पने । ईदित्त्वं नैति केचित् । अस्मात् कर्मणि क्तः । नृप कृप तृप दृप संदीपने इत्य- प्यके । अप्रदर्भन् । २८२१ हमी भये । शता।। कृष्णोऽविश्रथितारिभीरभिमयन्दोप्णा ग्रथन्भ्रामय- माथ्यं प्रोथितवानशीकितमतिं भूमावचीकन्नमुम् । मल्लोऽर्थः स च हिंसितः पदमुपासात्सीद्धरेः शुन्धितः तावत्स्व बलमच्छदझुपितवान्मुट्या हली मुष्टिकम् ॥ ५० ॥ कृष्णोऽविश्रधितारिभीस्त्यक्तशत्रुभयः सन्नभिमुखमयन, गच्छन् अमुं दोष्णा प्रथन् बधन् भ्रामयंश्च भूमौ प्रोधितवान् अभिहतवान् । काथ्यं हिंस्यमशीकितमतिमसहनपुद्धि- मचीकनसहमानोऽद्यों हिंसनीयः स मलश्च हिँखितः । शुन्धितः शुद्धः सन्, हरेः पदं श्री- विष्णुलोकमुपासात्सीत् प्राप्तवान् । तावत् तस्मिन्नवसरे हली स्वं निजं पलमच्छदन मुष्टया मुष्टिक जुषितवान् हिंसितवान् |-अथितेति । १८२३ श्रंथ मोक्षणे । बन्धे च द्रुमे । हिंसायामिति केचित् । कर्मणि क्तः । अभिमयन् । १८२४ मी गती । शता । प्रथन् । १८२५ अथ बन्धने । शता । काध्यम् । अथ हिंसायामिति स्वरितेतं केचिदाहुः । तस्माण्यत् । अशीकितेति । १८२६ शीक आमर्पणे । १८२७ चीक च । आद्यः सेचने । शीकेः कर्तरि कः । अचीकन् । चीके: शता । अर्थः । १८२८ अर्द हिंसा- याम् । स्वरितेत्। तस्माण्ण्यत् । हिंसितः । १८२९ हिसि हिंसायाम् । इदितोऽस्य युजा- दिफलं चिन्त्यम् । कर्मणि क्तः । उपासात्सीत् । १८३१ आङः पद पद्यर्थे । पद्यर्थी गतिः । लुटि मिचि वृद्धिः । शशपोः सदैः लदिवाझुडघडेवेति भेदः । शुन्धितः । १८३२ शुन्ध शौचकर्मणि । कर्माधिवक्षया कतरिक्तः । अच्छदन् । १८३३ छंद अपवारण। स्वरितदित्येके । शता । जषितवान् । १८३४ क्षुप परितर्कणे । अहो हिंसा वा तत् । परितपणे इत्येके । अस्मात् क्तवतुः । अस्यैदिवाभावादिट् ।। कूटायेषु हतेषु धायितमतिध्वन्येषु धावत्सु च खैरं तत्र जनान्प्रयन्विगलितश्रन्थान्कचान्ग्रन्थयन् । आपन्खेदमरि तनजनहितं चिक्रीड गोपैहरि- स्तोत्थो वितनन्ध्वनिर्दिवमगाइतो यथा वादितः ॥ ११ ॥ १. अत्र १८२२ हभ संदर्भ इत्ययं पातुर्नोदाहृतः, २. अत्र १८३० अई पूजा- याम् नोदाइतः.

·२२४ काव्यमाला। - कूट्रायेषु इतेषु अन्येषु धावितमतिषु भिया कम्पितचित्तेपुधावत्सु सत्सु हरिगोपैः सह तत्र स्वैरं चिक्रीड । कथंभूतः । जनान् मयन् । विगलितश्रन्धान् कचान् प्रन्थयन् । अरि खेदं आपन् लम्भयन् । जनहितं तनन् भ्रद्दधानः इच्छन् । तूर्योत्थो ध्वनिर्वितनन् दीर्घाभवन् वादितः संदेशेन प्रेरितो दूत इव देवान् प्रति वक्तुं दिवमगाद ।।---घावितेति। १८३५ धूञ् कम्पने । कर्माविवक्षया अकर्मकत्वात् कर्तरि क्तः।प्रयन् । १८३६ मीन् तर्पणे । शता । श्रन्येति । १८३७ श्रन्थ १८३८ ग्रन्थ संदर्भ । आद्यो हिंसाया च हमे । श्रन्थैर्घञ् । प्रन्धयन् । प्रन्यैः शता ।आपन् । तनन् । वितनन्।रिच्यादिवदनिट् । २८३९ आप्ट लम्भने । १८४० तनु श्रद्धोपकरणयोः । उपहुतौ श्रद्धोपघाते च तुमे। 'उपसर्गाच दैये' । त्रिभ्यः शता। १८४१ चन श्रद्धोपहननयोरिति चैके । वादितः । १८४२ वद सदेशवचने । स्वरितेत् । वचने च द्रुमे । अस्मात् कर्तरि क्तः ॥ वचन्तो मानन्तो हरिविभवमानन्दमखिला बभूवुर्गर्हन्तो मनसि नृपति मागितखलम् । स्त्रियश्चोत्कण्ठन्त्यो ददृशुरजितं मृष्टतनवः नृपत्स्वेतन्नामर्षत रिपुजनाधर्पितबलः ॥ १२ ॥ अखिलाः सर्वे जनाः हरेविभवं प्रभावं धचन्तः कथयन्तो बहुमान्यमानाथानन्दं बभूवुः प्रापुः । नृपति मनसि गईन्तो निन्दन्तो मार्गितखलमान्विष्टदुष्टजनं स्त्रिय उक्त- ण्ठन्त्यो रागविवशा अजितं ददृशुः । मृष्टतनवः स्वच्छीकृताहाः । अलंकृताहाच । नृपस्तु एतत् श्रीकृष्णप्रशंसादिकं न अमर्षत न सोढवान् । रिपुजनैरधर्पितवलोऽनभिभूतपरा- क्रमः ॥-वचन्तः । मानन्तः । १८४३ वच परिभाषणे । अनिट् । १८४४ मान पूजायाम् । द्वयोः शता । बभूवुः । १८४५ भू प्राप्तौ । आत्मनेपदी । भूधातुः प्रात्यर्थे वा गिज्वान् । णिज णिचौरात्मनेपदी च स्यात् । अणिच्यात्मनेपदं नेत्येके । तस्माल्लिट् । गर्हन्तः । १८४६ गई निन्दने । शता। मागितेति । १८४७ मार्ग अन्वेषणे । कर्मणि तः । उत्कण्ठन्त्यः । १८४८ कठि शोके । प्रायेणोत्पूर्व उत्कण्ठार्थः । अस्माच्छतरि डीपू । मृष्टेवि । १८४९ मृज शौचालंकारयोः । कर्मणि क्तः । अमर्षत । १८५० मृप तितिक्षायाम् । स्वरितेत् । लड् । अधर्षितेति । १८५१ धृप प्रसहने । कर्मणि तः । 'वष बन्धने' इति केचिदाधृषीयेषु इच्छन्ति । आधृषीया गताः । क्रुद्धेनाकथि चाप्यवर्यगणने शव्येन भोः श्वव्यता मन्त्री तौ प्रपटय्य पाशवटनैः पापौ विरह्यौ पुरात् । के मूढाः स्तनयिबुनिर्गदनवत्तूर्यध्वनि कुर्वते मल्लौघोऽपतयद्रिपुं न तु पता चक्रे स पातोचितः ॥ ५३॥ १. "विनिन्दने' इति धातुपाठे.

·धातुकाव्यम् । २२५ - कुद्धेन वेन अकथि अपि कथितम् । अपिचन्दः पूर्ववाक्यार्थसमुच्चये । न केवलं नामर्षत् इत्येतावर एवमुक्तं च । अवर्यगणने अनीप्सितव्यानां गणने । शव्येन प्रथममेव कपनीयेन भोः परिजनाः, मन्त्री विट्यतां सम्यक् भाष्यताम् । पापी तो कृष्णरामी पा- शानां वटनैवेष्टनैः प्रपटय्य सम्यग्बदा पुराद विरह्यो त्याज्यौ । न तु हननपरिश्रमो मा भूत बहूनां संतोपातिदर्शनेन सविशेषवायघोषनवणात । कुपित आह । के मूढाः स्तन- यित्नुनिर्गदनवत् मेघघोरवत् पूर्वध्वनि कुर्वते । मल्लौघ एव अपतयत् परिपातोचितः वघयोग्यः । तु रिपुर्न पतांचक्र न पतितः ॥-इतः परमदन्ताः । अकथि । १८५२ कथ वाक्यप्रवन्धे । णिजन्तात् कर्मणि विण । अतो लोपस्य स्थानिवत्वान्न दिः । अवर्येति । १८५३ वर इंप्सायाम् । ण्यत् । गणने । १८५४ गण संख्याने । तच्च सं- ख्याविज्ञानम् । भागशोऽवस्थानं च । अस्मालगु । शयन । १८५५ शठ १८५६ भवठ सम्यगवमायणे । शठेरचो यत् । श्वथ्यताम् । ठेः कर्मणि लोट् । प्रपटय्य । १८५७ पट १८५८ वट प्रन्थे । 'वट वेष्टने' इत्येके। पटेर्व्यप् । 'त्यपि लघुपूर्वात्' इत्ययादेशः । वटनैः । वटेर्युट् । विरह्यो । १८५९ रह त्यागे । यत् । स्तनयिलु इति । १८६० स्तन १८६१ गदी देवशब्दे। ईकारो द्विवचनकृतः । न वीदित्वार्थः । 'स्वनिहपिपुषिगमिमदिभ्यो गेरिल' इति स्तनेरिलुचि 'अवामन्ता' इत्ययादेशः । निर्गदनेति । गदेर्युट् । अपतयत् । १८६२ पत गतौ वा । अयं गतौ वा गिज्वान् । तत्र गिचि लङ् । पता चके । मिजमावेऽप्यदन्तवन भनेकाच्वादाम्प्रत्ययः । पातेति । पत गती वेत्यदन्तत्वं विकल्प्यत इति मते मनदन्तवे घन् । 'पत ऐश्वर्यगत्योः' इति हमे ॥ झटिति पपयन्त्वलाद्गोपाः खरापयताधिकं रचयत मुहुर्दण्डाघातं वनं कलयन्त्वमी। चहकमहितं नन्दं बवास्स सारयतो धनं हरत कृपकस्यारेस्तातं हत प्रथयत्तमम् ॥ १४ ॥ गोपा झटिवि अस्माव पुरात् पपयन्तु गच्छन्तु । एतान् अधिकं स्वरापयत भर्स- यत । मुहुर्दण्डापातं रचयत । अमी वनं कलयन्तु गच्छन्तु । नन्दं बद्धा अस धनं हरत । चहकैः शाठ्यवद्भिमंहितं पूजितम् । सारयतो दुर्वलीभवतः । कृपकस्य दुर्बलस्य भरेः धोकणस्य तातं वसुदेव हत विगतप्राणं कुरुत। प्रययत्तममतिदुर्वलन् ।-पपय- न्विति । १८६३ पप अनुपसर्गात् । अयमनुपसर्गो गठावदन्तः । यन्य पाधास्पषु घ दुमे । अस्मात् प्राप्तकाले टोट् । स्वरापयत । १८६४ स्वर आक्षेपे । 'कथादिपाति स्पायो)जो पुरसत्तम्' इति शाकटायनसूत्रेण पुफि वृद्धिः । माग्नहोट । रचयत । क.. लयन्तु । १८६५ रच प्रतियले । कृमर्थं च मे। १८६६ कल गती संख्याने च । दयो ट् । बहफेति । १८६७ चह परिकल्कने । भुल् । महितन् । १८६८ मह पू. २९ ·घातुकाव्यम् । २२७ ते मामध सभाजयन्ति भुवने येरून्यते सत्पथो न वापि ध्वनयन्तु वेदमुखरास्ते कूटनीया द्विनाः। इत्यूचे स हि केतयन्परिजनान्सेनापतीन्यामय- न्खामात्यान्कुणयन्भटांश्च गुणयन्नृणां मुदं स्तेनयन् ॥ १७॥ यः सत्पथः सन्मार्ग ऊन्यते त्यज्यते ते मामद्य समाजयन्ति प्रीणयन्ति पश्यन्ति सेवन्ते च । वेदमुखरा न वापि ध्वनयन्तु शब्द कुर्वन्तु । ते वेदाभ्यासशीला द्विजाः कूटनीयाः परितापनीयाश्च । स कंस इति उचे । हि किमर्थ परिजनान्केतयन् , सेना- पतीन् प्रामयन् , स्वामात्यार कुणयन् , भटान् गुणयन् । श्रादयनिति सर्वत्रार्थः । हेती शता । नृणां सर्वजनानां मुदं स्तेनयनपहरन् ॥ सभाजयन्तीति । १८८८ समाज प्री- तिदर्शनयोः । प्रीतिसेवनयोरित्येक । लट् । उन्यते । १८८९ ऊन परिहाणे । कर्मणि लट् । ध्वनयन्तु । १८९० ध्वन शब्दे । लोट् । कूटनीयाः । १८९१ फूट परितापे । परिदाहे इति केचित् । कूड दाहे इति हरदत्तः । कूटेरनीयर् । केतयन् । ग्रामयन् । कुणयन् । गुणयन् इति । १८९२ फेत १८९३ ग्राम १८९४ कुण १८९५ गुण चामन्त्रणे । चकारात् कूटेति च । केतादेः शता । १८९६ केत श्रावणे निमन्त्रणे च । थावणं समयोद्धोपणम् । निमन्त्रणमाशा । १८९७ कुण समोचने च । भासने च दुमे । स्तेनयन् । १८९८ स्तेन चौर्य । शता । तच्चाकर्ण्य सरोपमुत्पदयते सोत्तुङ्गमञ्चं हरिः प्रोत्तिष्ठन्नसिचमणी गृहितवान्कंसोऽपि मृग्योऽसताम् । द्रष्दणां कुहकोऽथ शूरयितृमिः स्तुत्योऽसिना वीरयां- चके स्थूलितभीतिरर्थितवधः सत्राशनर्गवितैः ॥ १८ ॥ हरिश्च तत् कंसवाक्यमाकान्तुगमञ्च सरोपमुत्पदयते स्म उत्पतितवान् । कंसोऽपि प्रोत्तिष्ठनसिचर्मणी गृहीतवान् । असतां जरासंधादीनां मृग्योऽन्वेष्यः । अथ दृष्टृणां कुहको विस्मापकः सनसिना वीरयांचने पराक्रमं चकार । शूरयिभिः पराक्र- मऋद्भिः स्तुत्यः । स्थूलितभीतिः परिश्रद्धभयः सवाशनर्यज्ञहविर्भागभुग्भिर्देवैरायतवधः । गर्वितरिदानीमेव कंसनाशात् स्वेटसिद्धिः स्यादिति अहंकृतैः।-आ गर्वादात्मनेपदिनः । । उत्पदयते । १८९९ पद गती । लट् । गृहितवान् । १९०० गृह ग्रहणे । क्तवतुः । मृग्यः । १९०१ मृग अन्वेषणे । यत् । कुहकः । १९०२ कुह विस्मापने । बुल् ! शरपितभिः । १९०३ शूर १९०४ वीर विक्रान्तौ ।ौस्तृच् । वीरयांचके । वीलिट् । स्थलितेति। १९०५ स्थूल परिवृहणे । कर्तरि क्तः । अर्थतेति । १९०६ अर्थ यात्रा याम् । कर्मणि क्तः । सत्रेति । १९०७ सत्र संतानक्रियायाम्। संततं दीर्घकालतया क्रियत इति सत्रः । घञ् । गर्वितैः । १९०८ गर्व माने । कतरि क्तः । आग:या गताः ॥ १. 'सङ्केत' इति पठितोऽयं धातुपाठे. २. 'उपवाच्चायाम्' इति धातुपाठे. ।

·२२८ काव्यमाला। । कर्तरि क्तः॥ आसूत्रयत्स हि तथाङ्गमसिप्रचारै- मोमूत्रितारिरतिरूक्षणया रणेषु । दुप्पारदुश्चरिततीरणकृयथेशो नो चक्षमे पुटयितुं तमकत्रितोष्मा ॥ ५९॥ ईशः पुटयितुं संसर्ग प्राप्तुं स्पष्टुं यथा नो नहि चक्षमे शक्तोऽभूत् , स तथा असिम- चारःखड्गभ्रमणैरङ्गमासूत्रयत् वेष्टितवान् । कीगीशः। दुपारदुश्चरिततीरणकदपारदुरिता- ब्धिपारकः । अकत्रितोमा अकवितोऽशिथिलः पूर्ण उष्मा यस्य सः । कीदृशः केसः । अतिरक्षणया अतिक्ररत्वेन मोमूत्रितारिः पुनः पुनः भृश वा भीषितशत्रुवर्गः ॥--आसूत्र- यदिति । १९०९ सूत्र वेष्टने । लङ् । मोमूर्षितेति । १९१० मूत्र प्रस्रवणे । अस्मात् 'सूचिसूत्रि' इति यडन्तात् कर्मणि क्तः । रूक्षणया। १९११ रूक्ष पारुष्ये । युच् । निष्पारेति । १९१२ पार १९१३ तीर कर्मसमाप्तौ । पारेपन् । तीरणेति । तीरे- ल्य॑ट् । पुटयितुम् । १९१४ पुट सस । तुमुन् । अकत्रितेति । १९१६ फैत्र शैथिल्ये । त्वां खल्जयामि खलयन्त्वमुना जना मां त्वं विष्टपं गरुडयन्हरिरेव चेत्किम् । लोकोऽद्य घातयतु कृष्णमिति प्रलापी तं [स]पतन्नपि न खगयितुं स लेभे॥१०॥ अहं त्वां खजयामि खों करोनि । जना अमुना मां खलयन्तु खलमाचक्षताम् । वं विष्टपं सर्वलोकं गरुडयन् गरुडेनातिक्रामन् साक्षात् श्रीहरिवासि चेत् मम तेन किम् । न शङ्कालेशोऽपि । लोकोऽद्य कृष्णं घातयतु कृष्णस्य वधं कथयतु । इति प्र- लापी संपतन् स कंसः तं श्रीकृष्ण खड्गयितुं खड्गन छेत्तुमपि न लेभे । उपायं न लब्ध. वान् ॥-खमयामीति । 'प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे बहुलमिष्टवञ्च । एतदेव विवृणोति । 'तत्करोति तदाचष्टे' । खजयामि करोत्यर्थे मिधि लट् । खलयन्तु । आख्यानार्थे गिचि लोट् । गरुडयनिति । 'तेनातिकामति'। अस्मिन्नर्थे णिचि शता । धातुरूप च' । कदन्ताणिचि धातुरूपं भजन्ते । अनेन 'आख्यानाकृतस्तदाचष्टे' इति णिच् । 'कृष्ट- प्रकृतिप्रत्यापत्तिः प्रकृतिवच्च कारकम्' इत्येतदुक्तम् । तेन कृष्णस्य कर्मत्वम्, वधभावनि- वृत्या इनेणिजूपत्व च । तस्मालोट । घातयतु । खड्गयितुमिति । कर्तृकरणाद्धात्वर्थे ।

·धातुकाव्यम् । २२९. घान्नोच्चैर्लजयन्विमिश्रितनने रङ्गे निपात्याय तं द्राक्सङ्ग्रामयमाणशस्त्रनकिणस्तोम्ये पपातोरसि ॥ ११ ॥ इह चित्रिते कृतचित्रलेसने महामने स्थितः श्रीकृष्णः टोके वष्कयति पश्यति दोष्णा स्वयं चित्रयनाचर्य कुर्वन् उदस्य उचैराहत्य तस्य हस्तात् सई वटयन् पृथकु- वनमुमगृहात् । अय तं विमिश्रितजने रङ्गे निपात्य तस्योरति द्राक् पपात । घानो- चैलेंजवन् प्रकाशमानः । सङ्ग्रामयमाणशनजकिणस्तोम्ये सभामयमाणानां युद्धकर्तृणां वनजकिणः स्तोम्ये श्लाघनीये वक्षति ।। यष्कयतीति । १९१७ वक दर्शने । शता। चित्रितेति । १९१८ चित्र चित्रीकरणे । आलेख्यकरणं तत् । कर्मणि क्तः। चित्र- यन् । 'कदाचिद्दर्शने' । अद्भुतदर्शने चार्थे चित्रधातोणिच् । क्षणिकदर्शने । अस्माच्छता। उदस्य । १९१९ अंस समाघाते । विमाजने च द्रुमे । ल्यप् । वटयन् । १९२० वट विभाजने । वटीत्येके । वटैः शता । लजयन् । १९२१ लज प्रकाशने । लजीत्येके । वण्टिलम्ज्योरिदित्वेऽप्यत्र पाठाददन्तकार्य पुगादि स्यादेवेति माधवः । मिश्रितेति । १९२२ मिथ संपर्के । कर्तरि क्तः । सङ्ग्रामयमाणेति । १९२३ सङ्ग्राम युद्धे । अयमात्मनेपदी । शानच् । स्तोम्ये । १९२४ स्तोम श्यघायाम् । यत् ।। यो ह्यच्छिद्रित एव वीर्यशतकृत्तस्मिन्पतत्यन्धय- पिष्टाङ्गः स ममार दण्डितखलस्येशस्य पादाङ्कितः। कृष्णोऽप्यश्रुमलाशितेऽतिसुखयत्यामुच्य पुप्पोत्कर देवौघे हृतदुःखने रसयति व्याकर्षदेनं क्षितौ ॥ १२ ॥ योऽच्छिद्रित एवाविद्धकर्ण एव तस्मात् पूर्वमेव पूतनावधादिवीर्यशतकत् हि । त. स्मिन् पतति पिष्टाहोऽन्धयन् मोहं प्राप्तः स कंसो ममार । दण्डितखलस्य पीडितदुष्टज- नस्य श्रीकृष्णस्य पादे अद्वितो मुद्रितः । तदा च कृष्णोऽपि देवौघे अश्रुजलेन अनिते चिहिते पुष्पोत्करमामुच्य अतिसुखयति भृशं सुखमनुभवति हृतदुःखने हृतदुःखानुभव रसयति भगवधापारमास्वादयति सति च । एनं कसं क्षिती व्याकरत् । कंसद्विष्टानां नि- जभक्तानां यद्ना पीडानिवृत्यर्थमेतत् ॥ अच्छिद्विवेति ।१९२५ छिद्र कर्णभेदने । क- गति पृथग्धातुरित्यके । [कर्ममि कः1] अन्धयन् । १९२६ अन्ध दृष्टयुपघाते। शता । दण्डितेति । १९२७ दण्ड दण्ड निपातने । कर्मणि कः । अङ्कित इति । अङ्गितेति । १९२८ अङ्क पदे लक्षणे च । १९२९ अङ्ग च। द्वयोः कर्मणि क्तः । अविसुखयति । १९३० सुख १९३१ दुःख तक्रियायाम् । तस्क्रिया तदनुभवः । सुखेः शता । दुःतनेति । दुःखेयुट् । रसयति । १९३२ रस आस्वादनम्नहनयोः । शवा ॥ नित्यं व्ययापितमलो हृदि रूपयंस्तं प्रच्छेदितप्रकृतिरच्छदितखरूपम् । १. 'वल्क' इति धातुपाठे.

·२३० काव्यमाला। .. ब्रह्माविशत्सुकृतलाभित एप कंस- स्तत्पादसंत्रणितमूर्तिरवर्यभाग्यः ॥ १३ ॥ सुकृतलाभितः पूर्वजन्मान्ते भगवदवलोकनजातेन सुकृतेन प्रेरित-एष कैसस्त नित्यं हृदि रूपयन् तत्स्वरूपं हृदि स्थिरीकुर्वन् व्ययापितमल: क्षपितसर्वदोषः । तेनैव प्रच्छेदित- प्रकृतिः प्रक्षीणमायाजनितवासनालेशः सन्नच्छदितस्वरूपमनावृतानन्दात्मकं नमाविशदै- क्यमनुभूतवान् । यतः तदापि तत्पादसंवणितमूर्तिर्भगवच्छीपादपरिक्षुण्णशरीरः । अवर्ण्य- भाग्य इतरजनदुष्करकथनभाग्यविशेषः ॥-व्ययापितेति । १९३३ व्यय वित्तसमुत्सर्गे । कर्मणि क्तः । रूपयन् । १९३४ रूप रूपक्रियायाम् । सा च रूपस्य,करण दर्शन वा । हेतौ शता । प्रच्छेदितेति । १९३५ छेद द्वैधीकरणे । अच्छादित वि । १९३६ छद् अपवारणे इत्यप्येके । लाभितेति । १९३७ लाभ प्रेरणे । संवाणितेति । १९३८ व्रण गात्रविचूर्णने । चतुर्णा कर्मणि क्तः । अवघेति । १९३९ वर्ण वर्णक्रियाविस्तारगुण- वचनेषु । यत् । प्रपणितदिशं रुचा क्षपितभूभृतोऽस्यानुजाः सदोनिवसितं हरिं ययुरतूत्थिताङ्गाः क्रुधा । अमूनधिकमोजयन्नखिलरङ्गमन्दोलय- न्वलः स्फुटितदोबलान्समवधीरयञ्जनिवान् ॥ ६४ ॥ अस्स कंसस्यानुजाः ककन्यग्रोधादयः सदोनिवसित सदति स्थितं हारे क्रुथा अत: स्थिताहा अनादृतवर्मावरणा आययुः । रुचा निजदेहकान्त्या प्रपर्णिता हरितीकता दि. शो येन तं हरि क्षपिता पहुकृत्वो इता भूभृतो नृपा यैस्ते । बलोऽमून् समबधीरयन् अनादर कुर्वन् जनिवान् हतवान् । कथंभूतेः ।अधिकमोजयन् बाहुबले प्रकाशयन् । भ. खिलरॉ रहस्थान अखिलजनान् अन्दोलयन क्षोभयन् । अधीरान् कुर्वनित्यर्थः । स्फुटित- दौर्बलान् विशीर्णबाहुबलान् ॥-प्रपणितेति । 'बहुलमेतनिदर्शनम् । एतचुरादावदन्त- धातुप्रदर्शन बहुलं शेयम् । तेनैतान्यपि सिद्धानीत्याह । १९४० पर्ण हरितभावे । अस हेतुमपिणजन्तात् कर्मणि क्तः । क्षपितेति । १९४२ क्षप प्रेरणे । नाशनार्थोऽप्ययम् । अस्माकर्मणि क्तः । निवसितेति । १९४३ वस निवासे । कतरिक्तः । अतूस्थितेति । १९४४ तुत्थ आवरणे । कर्मणि तः । ओजयन् । अन्दोलयन् । शता । स्फुटितेति । कर्तरि क्तः । समवधीरयन् । शता । एते बहुलत्वात्सिद्धाः । भोजेबलदीप्ती । अन्दोले- श्वलनम् । स्फुटेः प्रकाशनविशरणे । अवधीरेवज्ञा इति द्रुमे । एवं गन्धयतीति हिं. सार्थः । अर्धयतीत्यतह तेन साध्य इति हरः । अपानयतीत्यपान इत्यादी आनयतिर्धा- वन्तरमिति योगशाख्ने । अथ स्ववर्यभूतेन केनचिदचिमानुपकर्मणि कृते गोपकुमाराणां प्रइर्षातिशय वर्णयति- हस्तयमानाः पादयमाना गोपकुमारा नृत्तमकुर्वन् । श्वेतयमानाश्चाश्वयमानास्तत्पुरमायन्केशवपक्ष्याः ॥ ६ ॥ १. अत्र १९४१ विध्य दर्शने नोदाहृतः.

·धातुकाव्यम् । २३१ गोपकुमाराः इस्तयमानाः पादयमानाथ हस्तं पाई हर्षातिशयेन विक्षिपन्तः सन्त: वृत्तं अकुर्वन् । केशवपश्याः कंसमयान देशान्तरं गता गताः(१)केचित् केचित्() श्वेतव. मानाः श्वेतावन चरन्तः । अन्ये अश्वयमानाः अश्वतरण गच्छन्तय तत् पुरं मधुरापुर भायन् आगतवन्तः ॥ हस्तयमानाः । पादयमाना इति । "णिडगानिरसने' इति द्वयोणिङ् । श्वेतयमानाः । अश्वयमाना इति । 'श्वेताश्वाश्वतरगाटोडितारकागामश्वत- रेतकलोपथ' इति श्वेताश्वाश्वताशब्दान्यां मिट् । अश्वशब्दतरशब्दयोझेपश्च ।। सला विपुत्कुक्कुरवद्भयार्ता ययुश्च संभाण्डयमानभृत्याः । भयेन संचीवरिताः स्थिता ये ते तु प्रविष्टा नगरं प्रहृष्टाः ।। ६६ ॥ विपुच्छाः कुकुरा इन अधःकृतपुच्छाः श्वान इव भवार्ताः खलाः सभाण्डयमानभृत्याः समाचयमानाः उद्धार्य वस्तूनि एकीकृत्य वनन्तो भृत्याः येषां ते तयाभूताः सन्तो ययुः। ये सनना भयेन संचीवरिताथीवरमर्जितवन्तः परिहितवन्तो वा । पूर्व स्थितास्ते तु प्र- हृष्टा नगरं मधुरापुरं प्रविष्याः॥-विपुदिति । 'पुच्छादिषु धात्वर्थ' इत्येव सिद्धम् । 'पुच्छ. भाण्डचीवराग्गिड्' इति न वक्तव्यम् । प्रातिपदिकाद्धात्व' इत्येव निसिद्धेः बहुलोक्त्या. त्मनेपदसिद्धेश्च । तत्र 'पुच्छादुदसने पर्यसने व्यसने वा' इति गिङि ततः किम् च इति किम् । पुतं छादयतीति व्युत्पत्या पुच्छशब्दस्य संयोगान्तलोपे तकारशेपाद्विपुदिति स्यात् । सभाण्डयमानेति । "भाण्डात्समाचयन' इति निङि शानच् । सचीवरितति । 'चीवरा- दार्जने परिधाने वा' इति निहि कर्तरि क्तः ।। इति धातुकाव्यव्याख्याने नृतीयः सर्गः । निहत्य कंसं मधुरानगर्यो निवेश्य राजानमयोग्रसेनम् । संप्रेप्य नन्दं विनहार कृष्णस्तत्रैव रामेण सहात्मगेहे ॥ १७ ॥ वचित्सुयोध्या धात्वर्थाः क्वाप्ययोज्या उणादिषु । क्वचित्कथंचिद्योज्याः स्युर्वक्ष्यन्ते तत्र तत्र ते ॥१८॥ हलन्त्यमुपदेशेऽजित्यादिजिटुडवस्तथा। एभिर्धात्वनुबन्धानां लोपे स्यात्प्रत्ययः पुनः ॥ ६९ ॥ हलन्त्यमिति लुप्येते स्वरार्थावन्तिमौ हौ। तरौ लचौ नपौ चेति स्वरार्थाः प्रत्ययेपु पट् ॥ ७० ॥ आरूढो गरुडं भुनान्ततरलश्रीचन्यमालावलिः क्ष्मामान्दोलितचामरान्तरगतः प्रोद्रीयमानोऽमरैः। चञ्चमीनसुपर्णकुण्डलधरो धाराधरश्यामल: काले में चरमे ममाक्षिपदवीमायातु नारायणः ॥ ७१ ॥ इति धातुकाव्यं समाप्तम् ।

·KÂYYAMÂLÂ.
A collection of old and rare Sanskrit Kavyas,
Natakas, Champús, Bhanas, Prahasanas,
Chhandas, Alankâras &c.
PART XI.
EDITED BY
PANDIT SIYAD.ATTA
AD
KÄS'İNĀTI PÂNDURANG PARAB.
PRINTED AND PUBLISHED
LY
TUKARAJ JAVAJI,
L'AOPNICTON Or Jival DiDiji's "XARşir.1-SIGAR" TRES
BOJIBAY,
1895.
Price 1 Repress

·॥श्रीः॥ काव्यमाला। नाम नानाविधप्राचीनकाव्यनाटकचम्पूभाणप्रहसन- च्छन्दोलंकारादिसाहित्यग्रन्थानां संग्रहः। reasin- एकादशो गुच्छकः। जयपुरमहाराजाश्रितमहामहोपाध्यायपण्डितदुर्गाप्रसाददारक- केदारनाथकृपाङ्गीकृतशोधनकर्मणा शिवदत्तशर्मणा, मुम्बापुरवासिपरयोपाहपाण्डुरङ्गात्मजकाशीनाथ- शर्मणा च संशोधितः। सच मुम्बय्यां निर्णयसागराख्ययन्त्रालये तदधिपतिना मुद्राक्षरैरङ्कयित्वा प्राकाश्यं नीतः। १८९५ (अस्य प्रन्थस्य पुनर्मुद्रणादिविषये सर्वथा निर्णयसागरमुद्रायन्त्रालयाधिपते. रेवाधिकारः 1) मूल्यमेको रूप्यकः।

·(Regnte ed according
to act XXV of 1867.)
(All rights reserted by the publı-her,)

·॥श्रीः॥ .. काव्यमाला। नाम नानाविधप्राचीनकाव्यनाटकचम्पूभाणप्रहसन- च्छन्दोलंकारादिसाहित्यग्रन्थानां संग्रहः। एकादशो गुच्छकः। जयपुरमहाराजाश्रितमहामहोपाध्यायपण्डितदुर्गाप्रसाददारक- केदारनाथकृपाङ्गीकृतशोधनकर्मणा शिवदत्तशर्मणा, मुम्बापुरवासिपरवोपाइपाण्डुरङ्गात्मजकाशीनाथ- शर्मणा च संशोधितः। मुम्बच्या निर्णयसागराख्ययन्त्रालये तदधिपतिना मुद्राक्षरैरङ्कयित्वा प्राकाश्यं नीतः। १८९५ मित्व प्रन्यस्य पुनर्मुदणादिविषये सर्वथा निर्णयसागरमुद्रायन्त्रालयाधिपते. रेवाधिकारः।) मूल्यमेको रूप्यकः।

·अनुक्रमणिका। दृश्य १ .... .... ६५ १. श्रीदुर्वासोविरचितं त्रिपुरमहिमस्तोत्रम्, नित्यानन्द- विरचितया व्याख्यया समन्वितम् २. खड्गशतकम्, सटीकम् ३. श्रीदक्षिणामूर्तिविरचिता लोकोक्तिमुक्तावली ४. श्रीनीलकण्ठदीक्षितप्रणीत आनन्दसागरस्तवः ५. श्रीलोलिम्बराजकृत हरिविलासम् ६. गोस्वामिश्रीयुतजनार्दनभट्टप्रणीतं शृङ्गारशतकम् ७. दैवतश्रीसूर्यकविविरचितं रामकृष्णविलोमकाव्यम् , स्वकृतटीकया समेतम् .... .... .... ...१४७ .... .... ....

·काव्यमाला। श्रीदुवासोविरचितं त्रिपुरामहिमस्तोत्रम् । नित्यानन्दविरवितया व्याख्यया समन्वितम् । श्रीधीविद्यानन्दनाथावियुग्मं स्मृत्वा स्वान्तवान्तभानुप्रभावम् । सर्वोत्कृष्टं क्रोधमधारकोक्तं स्तोत्रं श्रीमत्सुन्दरीश्रीमहिनः ।। पूर्व कैश्चिंद्याकृतं नैति भीतो गूढार्यवादल्पबुद्धिस्तथापि । शिटैरिटैरीरितोऽहं गुरुत्तया नित्यानन्दः सादरं व्याकरोमि ॥ न शब्दशास्त्रव्युत्पत्तिर्न न्यायनिपुणा मतिः । केवलं गुरुपादाब्जस्मृतिरत्र गतिप्रदा ॥ त्रैलोक्यवन्यं गिरिजाभिनन्धं विज्ञानगम्यं वरदं वरेण्यम् । विनौषभाय च कार्यसिद्धी विश्वेश्वरं विश्वगुरुं नमामि ।। फुलारविन्दादकुलारविन्दं गत्वामृतौघेरनुपिच्यमानाम् । रसारविन्दानि निजारविन्दे पुनः प्रयान्ती प्रभजे परेशीम् । इह खलु सकलागमाचार्यचक्रवर्ती साक्षाच्छिव एवानसूयागर्भसंभूतः कोधभट्टारका- स्यदुर्वासा महामुनिः श्रीमहात्रिपुरसुन्दयोः सानुभावं महिन्नःस्तोत्रं चिकीरादौ कूटनय- देवतामावनारूपं मगठमाचरवि- श्रीमातत्रिपुरे परात्परतरे देवि त्रिलोकीमहा- सौन्दयार्णवमन्थनोद्भवसुधाप्राचुर्यव!ज्ज्वलम् ।" उद्यद्भानुसहस्रनूतननपापुप्पप्रभं ते वपुः खान्ते मे स्फुरतु त्रिलोकनिलयं ज्योतिर्मयं वाङ्मयम् ॥ १ ॥ १. अयं च दुर्वासा अत्रिमुनेरनसूरागर्भ संजातो दत्तात्रेयसहोदरः पुराणप्रसिद्ध एवेति कात्. अनेन च कृतेषु प्रन्येवस्मदुपलब्धा प्रन्यालते-श्रीत्रिपुरामहिमस्तोत्रम्, मानसपूजनाद्विशती, कल्पसूत्रं च. २. अस्य मन्यस क-संबकपुस्तकं चातुर्वेदिकगी- रामचन्द्रतनूजनाथूलालसर्मभिः, ख-संरकपुस्तकं जयपुरराजगुरुश्रीलक्ष्मीदत्तनुजश्री- दत्तममित्तानति तरवीवोपकताः स्म:. ३. त्रिकोणनिलयं ब.

·काव्यमाला। हे श्रीमातः, ते वपु, स्वान्ते स्फुरतु । कथंभूतं वपुः । उद्यद्भानुसहस्रनूतनजपापुष्प भम् । पुनः कीदृशम् । त्रिलोकीमहासौन्दर्यार्णवमन्थनोद्भवसुधाप्राचुर्यवर्णोज्ज्वलम्, त्रिलो. कनिलयम्, ज्योतिर्मयम्, वाड्मयं चेत्यन्वयः । हे श्रीमातर्हे श्रीजननि । हे त्रिपुरे त्रितयमा. वरूपे । परात्परतरे सूक्ष्मात्सूक्ष्मे । देवि दिव्यक्रीडारसपरे । त्रिलोकीमहासौन्दयार्णवम. न्यनोद्भवसुधाप्राचुर्यवर्णोज्ज्वलम् त्रिलोकी त्रयाणां लोकानां समाहारस्तस्या महासौ- -न्दर्यमेवार्णवस्तन्मन्थनोद्भवाया: सुधायाः प्राचुर्यस्य यो वर्णोऽत्युज्ज्वलत्वं तद्वद, इत्यनेन वाग्भवकूटदेवताभावना प्रतिपादिता । उद्यद्भानुसहस्रनूतनजपापुष्पप्रभम् उद्यदानवो बालास्तेिषां सहस्राणि नूतनजपापुष्पाणि च अनुदितसूर्यकालीनो जपापुष्पाणि च तेषा प्रभेव प्रभा यस्य, इत्यनेन कामराजकूटदेवताभावना प्रतिपादिती । ते श्रीमहात्रिपुरसु. न्दर्याः । वपुः स्वरूपम् । स्वान्ते हृदये । मे उपासकस्य । स्फुरतु भावनागोचरं भवतु । निलोकनिलयम् त्रिलोकं नितरां लीयते यस्मिन् , यच्छायायां मनं भवति। अथवा त्रिलो- कस्य निलयमुत्पत्तिस्थान कामकलारूपम् । वामकेश्वरतत्रादौ कामकलाक्षरादेव सृष्टया- देरुक्तत्वात् । एतद्विवरणं कामराजकूटप्रभाववर्णने पष्ठ श्लोके वक्ष्यति च । ज्योतिर्मय ज्योतीषि सूर्याग्निसोमादीनि तन्मयम् । वामयं परापश्यन्तीमध्यमावैखरीरूपम् । तृतीयकूटस्य सौभाग्यप्रदत्वाज्ज्योतिर्मयत्व सारस्वतत्वाद्वाङ्मयत्वं च ज्योतिपः सामयजु:- शलभास्वरत्वात् । अनेन तृतीय कूटभावना प्रतिपादिता । एव महात्रिपुरसुन्दरीरूपस्य त्रिविधभावनयावश्यं सौभाग्यं वाक्प्रदत्वं प्रतिपादितम् । अत: पर विद्यौद्धारपक्षे व्याख्या. नम् । तत्र श्री श्रीबीजम्, मा माया बीजम्, अतोऽतः परं त्रिपुरा त्रिबीजवती । पाला- द्वयं तु संप्रदायबलात् , अन्तर्मुखैरेव ज्ञेयम् । ई प्रणवः । एतद्विवरणमष्टमश्लोकव्याख्याने स्फुटीभविष्यति । परात् मायावीजात्परतरा लक्ष्मी श्रीपीजं देवीति सबुद्धिः । त्रिलोकी विकूटा तस्यास्त्रितयमानरूपतया कूटत्रयेण लोकत्रयव्यापकता प्रसिद्धव सौन्दर्यपदेन पाटीयास्तृतीयं कूटमुदितम् । अर्णवोद्भवसुधाप्राचुर्यवर्णोज्ज्वलमिति पदेन पालाया वाग्भव सूचित तस्यामृतमयतेन वामदलात् । उयदादिपदेन बालायाः कामकूटलं संभावितं तस्य सिन्दूवर्णवेन वश्यप्रदत्वात् । ते वपुरित्यनेन मायारीज स्तान्ते स्वस्या विद्याया अन्त मे इत्यत्र माशब्देन श्रीबीजम् ईशब्दः कामकलावाधकः । एवरूपं महा। विद्याधीपोदशाक्षरीस्वरूपं साधकस्य हृदये स्फुरत्विति । इदं सर्वथैव गोप्यमपि भया साकेतिकरादः शिष्टानां साधकानां परितोषार्थे प्रकटीतम् ।। शानी मूलाधारचकस्थितां सकलविद्यामप्रयकारणभूता मूलाधारादिचक्रविभेदेन प्रमेण सहस्रदलकमलमणिकान्तर्महामध्यत्रिकोणसिंहासननिविटी चिपिणों प्रस्तीति- आदिक्षान्तसमस्तवर्णसमणिप्रोते वितानप्रभे ब्रह्मादिपतिमाभिकीलितपडाधाराजकक्षोन्नते। ब्रह्माण्डानमहासने जननि ते मूर्ति भने चिन्मयों सीपुम्मायतपीतपहनमहामध्यत्रिकोणस्थिताम् ॥.२ ॥ .

·त्रिपुरामहिमस्तोत्रम् । • हे जननि, सीपुम्णायतपीतपङ्कजमहामध्यत्रिकोणस्थितां ते मूति ब्रह्माण्डाजमहासने- ऽहं भजे इत्यन्वयः । आदिक्षान्तसमस्तवर्णसुमणिप्रोते आदयोऽकारादयः, क्षान्ताः क्षकारान्ताः समस्ताः पश्चाशद्वर्णाः स्वरव्यञ्जनात्मकास्त एव सुमणयो मुक्ताफलप्रायास्ते प्रोता गुम्झिता यस्मिन् । वितानप्रभे वितानवत्प्रभा शोभा यस्य, अत्युज्ज्वलत्वादतिवि- स्ततलाच । ब्रह्मादिप्रतिमाभिकीलितषडाधारान्जकक्षोनत ब्रह्मादिप्रतिमाभिरभिकीलिता मण्डिताः पडाधाराणां पोडशदलद्विदलान्त....'कक्षाः कर्णिकारूपमध्यप्रदेशास्तत्रोनते। ब्रह्माण्डाजमहासने ब्रह्माण्डं ब्रह्मरन्ध्रस्थानं तत्राब्जं नाम सहस्रदलं कमलं तत्र महासनं तदन्तर्गतकणिकामध्यवर्ति महात्रिकोणं तदेव महासनं तस्मिन् । मूर्ति कुण्डलिनीरूपा चिन्मयी ज्ञानात्मिकां सौघुम्णायतपीतपङ्कजमहामध्यत्रिकोणस्थितां सौपुम्णं सुपुम्णासंबन्धि आयतं विस्तृत पीतं हरिद्राभं पङ्कजं कमलं तस्मिन्महामध्यं कर्णिकास्थानं तत्र त्रिको' णमकथादिवर्णमयत्रिरेखं तत्र स्थितां तत्रत्यविन्दुरूपस्वयंभूलिङ्ग परिवेष्टय सार्धत्रिवलयेन भुजगीमिव सुप्तामिति । समस्तवर्णसुमणिप्रोत इति कोऽर्थः-ब्रह्माण्डाब्जमहासन नाम सहस्रदलं कमलं तस्य नालरूमा सुषुम्णानाही मूलाधारचतुर्दलकमलान्तर्गतं त्रिकोण कन्दरूपं पडाधारकमलपत्रेषु ते पञ्चाशद्वर्णाः स्थूलवर्णकारणभूता देहे प्राणप्रवेशावधि प्रा. णनिर्गमनकालपर्यन्तं सर्वदेव मणिवत्कीलितप्रायास्तिष्ठन्तीत्यर्थः । सांप्रदायिकर्यदान्ता. लया जपः क्रियते तदा सुषुम्णां सूत्रस्थाने परिभाव्यैकपश्चाशन्मारकावर्णान्मणीन्विभाव्य मूलाधारादिब्रह्मरन्ध्रपर्यन्तमकारादि क्षकारान्तं मनसा प्रजप्य पुनः 'क्षकारमारभ्य ब्रह्म- रन्ध्रान्मूलाधारपर्यन्तं च प्रजप्य शतसंख्या समाप्यते, [ते]न विद्या वीर्यवती भवतीति । इद परमरहसं गुह्याद्रुह्यं शिष्टानां साधकानां परितोपार्थमत्र लिखितं गुरुभिः क्षन्त- व्यम् । यथाश्रुतोऽर्थस्तु मुनीनां योगीश्वराणां संभवत्येव यदा योगामिना परिमुष्टानना कुण्डलिनी शक्तिर्मूलाधारादधोगतत्रिकोणादुत्याय पडाधारभेदेन क्रमेण सुषुम्णारन्ध्रद्वारा सहस्रदलकमलं प्राप्य परिभ्रमति तदा तदन्तर्गतचिचन्द्रमण्डलसावितामृतबिन्दुरूप- मारकाक्षराणि सुपुम्णाख्यब्रह्मसूत्रद्वारा तत्तदाधारगततत्तद्देवताभिषेकपूर्वकमूलाधारवि. कोणपर्यन्तं निरन्तरं परिगलन्ती तस्मिन्काले सहस्रदलकमलरूपवितानमध्यगतसुषुम्णा-' ब्रह्मसूत्रे मुक्तामणिप्रोतखपता भातीति । घडाधारवर्णनं तत्तच्चक्रे चित्तनिवेशनफलं चोक्तं नागभी:-'अथाधारपकहाण्यत्र वक्ष्ये सुपुम्णान्तरस्थानि संक्षेपतोऽहम्' इत्यादि, 'पुनरुत्यापनमप्ययोमृतस्य' इत्यन्तं त्रिपुरासारे पञ्चमपटलस्यादितो द्रष्टव्यमिति ।। अतः परं सकलशब्दजालप्रकाशार्कसंकेतसारविद्यादिभूतं केवलं द्वादशस्वररूपं वाग्भव- मभिवन्दनपूर्वकं प्रस्तौति- वन्दे वाग्भवमैन्दवात्मसदृशं वेदादिविद्यागिरो भाषा देशसमुद्भवाः पशुगताश्छन्दांसि सप्त स्वरान् । तालान्पञ्च महाध्वनीन्प्रकटयत्यात्मप्रसारेण य- तही पदवाक्यमानजनकं श्रीमातृके ते परम् ॥ ३ ॥ .

·काव्यमाला। है श्रीमाटके, ते तद्वाम्भवं बजिमहं वन्दे । कथंभूतम् । ऐन्दवात्मसदृशम् । पुनः कथं- भूतं तत् । यदात्मप्रसारणेदं सर्व शब्दजालं प्रकटयति । पुनः कीदृशम् । पदवाक्यमान- जनकम् । इत्यन्वयः । वन्दे अभिवादयामि । वाग्भवमृग्यजुःसान्नामावक्षरत्रयसमुदाय- रूपम् । ऐन्दवात्मसदृशम् इन्दोरिदमैन्दवं चन्द्रमण्डलं तस्यात्मा अमृतं तत्सदृशम्, वा. ग्भवस्याप्यमृतप्रायाक्षरसावित्वात् । वेदादिविद्यागिरो वेदस्मृतिशास्त्रपुराणागमादीनां श. दपारावाररूपाः । भाषाः सस्कृतप्राकृतपैशाचिकाः । देशसमुद्भवास्तत्तद्देशगतमनुष्याणा कविलव्यवहारक्षमाः । पशुगताः पशुपक्षिव्यवहारयोग्याः । छन्दाति अनुष्टुवादीनि । सप्त स्वरान् निपादादीन् । तालान् ध्रुवाद्यान् । पञ्च महाध्वनीन् भर्यादीन् । प्रकटयति व्यक्तीकरोति । आत्मप्रसारण आत्मनोऽमृतस्य प्रसारः प्रसव तेन । यत् यस्मात् । सर्व शब्दजाल प्रसरति । तत् तस्मात् । बीज बीजप्रायम् । पदवाक्यमानजनक पदमक्षरसमु. दायरूपम्, वाक्यं पदसमुदायरूपम्, मानानि प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दादीनि, तेषां जनकं प्रादुर्भावकारकम् । श्रीमाटके सकलशब्दजालमातृभूते । पञ्चाशद्वर्णरूपायाः परमुछिएम् ॥ पूर्व सकेतसारविद्यादिम वाग्भवं प्रणम्येदानी चतुर्विधपाण्डित्यमहाकाव्यरचनसाम• ध्यप्रदं यालाविद्यादिमं वाग्भवं प्रतीति- त्रैलोक्यस्फुटमन्त्रतन्त्रमहिमा नाप्नोति शश्वद्विना यही व्यवहारजालमखिलं नास्त्येव मातस्तव । तंजाप्यलरणप्रसक्तिसुमतिः सर्वक्षतां प्राप्य कः शब्दब्रह्मनिवासभूतवदनो नेन्द्रादिभिः स्पर्धते ॥ ४ ॥ हे मातः, तब तद्वाग्भवयीजं विना कोऽपि त्रैलोक्यस्फुटमन्त्रतन्त्रमहिमां शवमानोति । किच तव तीज विना टोकप्वसिलं व्यवहारजाल नास्त्येव । अन्यच ताप्यस्मरण- प्रतिसुमतिः सन् सर्वज्ञतां प्राप्येन्द्रादिभिः सह को न स्पर्धते । अपि तु सधन्ये(त •ए)वेत्यन्वयः । लोक्यस्फुटमन्वतन्त्रमहिमा लोक्ये स्वर्गमृत्युपाताले' स्फुटा:(टां) मुरासुरमनुष्यमनोरजनयोग्या:(ग्या) मन्त्राणामुपदिष्टानुपदिष्टानान, तन्त्राणा पठितानाम्, महिमा सामध्यम् । मन्त्राणा सामय सापानुप्रहादिकम् । तत्रसामध्ये लास्यावतम् । नामोवि कश्चिदपि नावगच्छतीत्यर्थः । शनिान्तरम् । तद्वीज बिना वाग्भवपीजमाधन. मन्तरेणान्यवहारजालं तत्यानापोशनदानापादानक्रयविक्रयशुद्धाशदायबारम् । अखिलं सा. सारिकारमार्षिकम् । (तद्वीज विना) । नास्येव न संभवत्येव । एवमारोऽप्रान्यरोग- न्यापदार्थकः । मातर्जननि, तर वागीयर्वाः । तनाप्यस्मरणासक्तिमुमतिस्तस्य वाग्म• यस जाप्य नियुक्तरकारेण स्मरणं यदा तदा सानोपशनभ्रमणकालेऽपि मानाउमेर तम सक्तिस्तत्रता तथा मुमतिः सांगनाभिनिविष्टः समता वागीशरतान् । .. "प्रसमस.२. 'रोन्या'म.

·त्रिपुरामहिमस्तोत्रम् । प्राप्य लम्वा । कः यःकश्चित् । शब्दब्रह्मनिवासभूतवदनः शब्दब्रह्म सकलपाणिगतचत. न्यभूता चिच्यक्तिः । तस्या निवासभूत मन्दिरमायं वदनं यस्य । नकारोऽत्राप्रसक्तिनिरा- सकः । इन्द्रादिभिः सुरेशमुख्यैः सह स्पर्धते ईपी कतु क्षमते । 'अकारो वै सर्ववाक्' इति श्रुतेः ॥ पूर्वस्मिश्लोक संपूर्ण वाग्भवं स्तुत्वानी वाग्भवकूटोपरितनमात्रां कुण्डलिनी प्रस्तीति- मात्रा यात्र विराजतेऽतिविशदा तामष्टधा मातृकां शक्ति कुण्डलिनी चतुर्विधतर्नु यस्तत्त्वविन्मन्यते । सोऽविद्याखिलजन्मकर्मदुरितारण्यं प्रबोधाग्निना मसीकृत्य विकल्पजालमखिलं मातः पदं तद्रजेत् ॥ ५॥ हे मातर, अत्र या मात्रा विराजते तां कुण्डलिनी शक्तिमष्टविधमातृकांच यो मन्यते, स तत्पदं ब्रजेदित्यन्वयः । मात्रा या सामवेदायक्षारूपा यीजाकुरप्राया विश्वप्रपञ्चस्य मा. ठभूता । अत्र वाग्भवे । विराजते विद्यतते । अतिविशदा विस्पष्टा । तां मात्राम् : अ. ध्या वशिन्यादिवाष्टकरूपेण । मातृकामेकपञ्चाशद्वर्णमयीम् । दाक्ति सृरिस्थितिसंहति- कर्मसमर्थाम् । कुण्डलिनी सर्वप्राणिमूलाधारवासिनीम् । चतुर्विधतनुमग्निसूर्यसोमसमष्टि- रूपेण, अग्निकुण्डलिनी मूलाधारे, सूर्यकुण्डलिनी हृदये, सोमकुण्डलिनी भूमध्ये, समष्टि- कुण्डलिनी मूलाधाराधोगतवारमवाकारत्रिकोणे । य: सांप्रदायिकः । तत्वविद् आराध्य- मुखादवगाशेषपरमार्थः । मन्यते जानाति । मावयतीति यावत् । स एवं मननपरायणः । अविद्याखिलजन्मकमदुरितारण्यम् अविद्या सांसारिकी बुद्धिः, अखिलजन्मानि भावी- नि द्विपदचतुष्पदोरगादीनि, अखिटकर्माणि संचितारब्धानि, अखिलदुरितानि हाता. ज्ञातकृतानि, तेषामरण्यं भयानकलात् । प्रबोधाग्निना विज्ञानानलेन भस्मीकृत्य निर्द- ग्ध्वा(ह्य) । विकल्पजालं कल्पनानानावासनाः । अखिलं सांसारिकपारमार्थिकम् । मातर्जननि । पदं स्थानम् । तदनिर्वचनीयम् । सर्व संमतम् । उक्तं च नागभट्ट.ए. तस्याः परतः परात् परतरं निर्वाणशक्तः पद शेवं शाश्वतमममेयमचलं नित्योदितं निर्म- लम् । तद्विष्णोः पदमित्युशन्ति सुधियः केचित्पदं ब्रह्मणः केचिद्धसपदं निरजनपदं केचि. निरालम्बनम् ॥ इति । व्रजेत् प्रानुयात् ।। इदानी संकेतसारविद्याया द्वितीयाक्षरं कामवीजन प्रस्ताति- तत्ते मध्यमवीजमम्ब कलयाम्यादित्यवर्ण क्रिया- ज्ञानेच्छादिमनन्तशक्तिविभवव्यक्ति व्यक्ति स्फुटम् । उत्पत्तिस्थितिकल्पकल्पिततनु स्त्रात्मप्रसारेण य- काम्यं ब्रह्महरीश्वरादिविबुधैः कामं क्रियायोजितैः ॥ ६ ॥ १.'यत्तेस. .

·६ काव्यमाला। है अम्ब, तते मध्यमवीजमादित्यवर्ण क्रियाज्ञानेच्छादिमुत्पत्तिस्थितिकल्पकल्पिततनु ब्रह्महरीवरादिविबुधैः काम्यं चाहं कलयामि । कयंभूतं तत् । यत्स्फुटमनन्तशक्तिविभ- वव्यक्ति व्यनक्तीत्यन्वयः । तत् तस्मात् । ते संकेतसारायाः । मध्यमत्रीजं केवलकार- रूपम् । अम्ब जननि, कलयामि जानानि । आदित्यवणे बालार्कनिभम् । क्रियाज्ञाने- छादिम् इच्छाशक्तिज्ञानशक्तिक्रियाशक्तीनां निदानभूतम् । एतासां कामकलाबिन्दुत्रया. विर्भूतत्वात् । अनन्तशक्तिविभवव्यक्तिम् अनन्तानां शक्तीनां विभवः सामर्थ्य तस्य व्य. क्तिमा॑नम् । व्यक्ति प्रकटीकरोति । स्फुटं प्रत्यक्षतया। उत्पत्तिस्थितिकल्पकल्पिततनु उत्पत्तिः सृष्टिः, स्थितिः पालनम्, कल्पः सहारः, तेषु कल्पिताः प्रादुर्भाविता वामाज्ये- धारौद्रीप्रधानानि ब्रह्मविष्णुरुद्राणां तनवो येन । स्वात्मप्रसारण स्वस्य कामकटाक्षरस्य, आत्मा धामत्रयरूपं बिन्दुत्रयम् , तस्य प्रसारः स्फुरणम् । इदमुपलक्षणम्-कामकलाक्ष- रस्य त्रितयमात्रकारणत्वेन इच्छा ज्ञानक्रिया वामाज्येष्ठारौद्रीप्रधाना ब्रह्मविष्णुरुद्राः सूर्य- सोमामयः अकारोकारमकाराः। लोकत्रये पीठत्रयं लिङ्गनयं कालनय वेदत्रय वहिप्रयं स्वरप्रयं च सर्वमुत्पन्नमित्यष्टादशश्लोके वक्ष्यति । यत् यस्मात्कारणात् । काम्यमुपास्यम् । ब्रह्महरीश्वरादिविबुधैः आदिशब्देन इन्द्रचन्द्रकुबेरसूर्याः । अन्येव । कामं निश्चितम् । क्रियायोजितैः क्रियाः प्टिस्थितिसंहतिरूपाः, तामु योजितैनियमितः । एतद्विवरण वा. : मकेश्वरतत्रे विस्तरेणोक्तम् । मयात्र प्रन्यगौरवभयान लिख्यते । अथवा कलयामि क. कारटकारयुक्तं करोमि । तेन पालाया मध्यमत्रीज कामराजाख्य भवति । 'अत एव तत्कामराजवीजसामर्थ्यवर्णनपुरःसर तमेव प्रणमति- कामान्कारणतां गतानगणितान्कायरनेकमही- मुख्यैः सर्वमनोगतानधिगतान्मानैरनेकैः स्फुटम् । कामक्रोधसुलोभमोहमदमात्सर्यारिपटकं च य- द्वीनं भाजयति प्रणौमि तदहं ते साधु कामेश्वरि ॥ ७ ॥ हे कामेश्वरि, तव तद्वीजमइ प्रणीमि । तत् किंभूतम् । यत् कारणता गतान् का. मान् महीमुहयः कार्य: सहाधिगतान्कामान्मानः सह कामाचरिषट्कं च भ्राजयतीत्यन्वयः । कामान् प्रमादिसरानां सामर्थ्यरूपान् । कारणां गतान् तत्तकार्यानुक्टान् । अगनिता नसंख्यावान् । कार्यमनोगतेः । अनेनानाविधः । महीमुस्यः पियादिक । सर्वमनी- गतान्सर्वप्राणिचित्तस्रान् । अधिगतामातान् । मानः प्रत्यक्षादिभिः । भने बामपु. राणोक्तः । स्फुट प्रव्यक्तन् । कामकोधगुलोभमोहमदमात्सर्वारिपट्क शानिनामावरकला. दरित्वमेतेषाम् । सांसारिकाणां स्थिति मारित्वम् । चकारः समुपये कफकारलारसहित गीज कामटम् । भाजयति पोषयति । प्रजामि प्राग नमसरोमि । अहे स्तोत्ररता ने पाटारियायाः । साधु सारकटन् । कामेशरि कामयाधिदेवते ॥ १, 'जति संप्रमानि तार कामराजाभिधम्' स. .

·७ त्रिपुरामहिमत्तोत्रम् । इदानी सिंहावलोकनन्यायेन पुनरपि संकेतसारविद्यायाः कामकलारूपमध्यमवीजस्या- खिलकामपूरकत्वेन विशिष्टतानप्रकाशकलं प्रणवत्वं च प्रतिपादयति- यद्भचाखिलकामपूरणचणस्वात्मप्रभावं महा. जाड्यध्वान्तनिवारणैकतरणिज्योतिःप्रबोधप्रदम् । यद्वेदेषु च गीयते श्रुतिमुर्ख मात्रात्रयेणोमिति श्रीविद्ये तव सर्वराजवशकृत्तकामराज भजे ॥ ८॥ हे श्रीविद्ये, तब तत्कामराजमह भने। (तत् तस्मात् ) यद्यस्मात् भक्ताखिलकामपूर- गवणस्वात्मप्रभावम् । कथभूतम् । जाज्यध्वान्तनिवारणकतरगिज्योतिः । पुनः कथंभू- तम् । प्रबोधप्रदम् । यद्वेदेषु मात्रायेण 'भोम्' इति गीयते । अत एव श्रुविमुखम् । पुनः कथंभूतम् । सर्वराजवराकृदित्यन्वयः । यत् यस्मात् । कामराजं द्वितीयम् । भक्ता- बिलकामपूरणचणस्वात्मप्रभाव भक्तानानुपासमानाम, अखिलाः सर्वे, कामा मनोरयाः, तेषां पूरणं संपादनम्, तत्र चणो दक्षः,स्वात्मप्रभावः स्वत्य कामकलापोजस्य आत्मा विन्दु- त्रयम्, तस्य प्रमावः प्रसारः पूर्वोक्तवामादिब्रह्मादिदेवतात्रयं विद्यते यस्मिन् । महानाञ्च- ध्वान्तनिवारणकतरमिज्योतिः महाजाध्यमज्ञानम्, तदेव ध्वान्तमन्धकारः, तस्य निवारणं विनाशनम्, तत्रैकमद्वितीयम्, तरणिज्योतिरिव तरणिः सूर्यः, तस्य ज्योतिःप्रकारास्तद्वत् । प्रबोधप्रद प्रकर्षण बोधस्तत्वज्ञानं प्रदति प्रकर्षेण निश्चयेनोत्पादयतीति । यत् यस्मात् । तुरीयस्वरूपम् । वेदेषु वेदाध्ययनारम्भसमयेषु । चकारः समुचये । गीयते उच्चावते। श्रुतिमुखं वेदादिभूतम् । मात्रात्रयेण अकारोकारमकाराक्षरत्रयेण । ओमिति । श्रीविये, संकेतसारे । तव त्र्यक्षः । सर्वराजवशकृत् । सर्वे जीवाः राजानश्च, वर्श करोति । तत् पूर्वक्तिम् । कामराज कामराजसंज्ञम् । मजे सेवे।मात्रात्रयेणेति कोऽर्थः-कामकलाक्षरस्य बिन्दुत्रयात्मकत्वेन बिन्दुत्रयस्य सूर्यसोमाग्नित्वेन सोमासूर्यामीनामकारोकारमकारात्मता. सर्वानागमेषु दृष्टेत्येतत्सर्वं त्रिकात्मकं कामकलाक्षरे विश्रान्तमिति प्रणवेनापि कामकला. क्षरमैव गीयत इति तात्पर्यम् ॥ 'अतः परं सकेतसारविद्यायास्तृतीयवीजस्योद्वारं कामकलानाम्यतां ब्रह्मात्मकतां चि. दूपता च प्रतिपादयति- यत्ते देवि तृतीयवीजमनलज्वालावलीसंनिभं सर्वाधारतुरीयंत्रीजमपरं ब्रह्माभिघाशदितम् । मूर्धन्यान्तविसर्गभूपितमहौकारात्मकं तत्परं संविपमनन्यतुल्यमहिम खान्ते मम द्योतताम् ॥९॥ 'पूर्णवरण ख. २. 'शक्तिपरमब्रह्माभिधं शब्दितम' स.३. 'महोकारा' स. ४. 'सचिप' न. .. 1 १.

·८ काव्यमाला। हे देवि, तत्ते तृतीयं बीजं मम स्वान्ते द्योततामित्यन्वयः। यत् वक्ष्यमाणरूपम् । ते तव । देवि प्राग्वत् । तृतीयं ताीयन् । बीजं वीजाक्षरम् । अनलज्वालावलीसंनिभन् अनलस्य वः, ज्वालाः शिखाः, तासामावली श्रेणी, तस्या निर्भव प्रभा वियते यस्मिन्। सर्वाधारतुरीयबीज सर्वस्य विश्वसाधारभूतं त्रिकोणरूपं तेनैकाराक्षरं तस्य तुरीयमीकारः कारणम् । अपरं द्वितीयम् । ब्रह्माभिधारादितं ब्रह्मेतिनाना संकेतितन् । मूर्धन्यान्तवि- सर्गभूषितमहोकारात्मकम् न्र्धन्यं विन्दुरन्ते मस्तके यस्व विसर्गभूषितं विसर्गेण बिन्दुभ्यां भूपित युक्त अत एव महौकारात्मक महत्त्वं तस्य बिन्दुत्रयसहितत्वात् । तत् पूर्वोक्तम् । परमुत्कृष्टम् । पराख्यमिति यावद । संविष ज्ञानात्मकम् । अनन्यतुल्यमहिम अतुलप्र. भावम् । स्वान्ते हृदये । मम तवाराधकस्य । योवतां भासताम् ॥ सानी वालायास्तवीयं बीजं पराशक्तिरूपेण नमस्करोति- सर्व सर्वत एव सर्गसमये कायेंन्द्रियाण्यन्तरा तत्तद्दिव्यहृषीककर्मभिरियं संव्यश्नवाना परा । वागर्थव्यवहारकारणतनुः शक्तिर्जगद्व्यापिनी यद्वीजात्मकतां गता तव शिवे तन्नौमि वीजं परम् ॥ १० ॥ हे शिवे, इयं पूरा शक्तिस्तव वीजात्मकता गता तत्परं बीजमहं नौमि । कि कुर्वा- गा। सर्गसमये सूर्यतः सर्वे संन्यश्चवाना । अन्तरा अनन्तरं तत्तद्दिव्यहवीककर्मभिः सह कार्यन्द्रियाणि च सव्यनुवाना । इन्यन्वयः स वस्तुजातन् । सर्वतः सर्वस्मात् । ए. वकारोऽवान्योन्याश्रयव्यवच्छेदकः । सर्गसमये सारी । कान्दियानि कर्मेन्द्रियानि, शानेन्द्रियाणि च । अन्तरा तदनन्तरम् । तत्तदिव्यहपीककर्मभिः । सह इति शेषः । त- तत् तेषां तेषां दिव्यहृषीककर्मभिः शब्दादिभिर्वचनादिभिश्च सह संचभुनाना संशय माता । परा परमोत्कृया । वागर्थव्यवहारकारपतनुः वाचामर्धानां च यो व्यवहारः प्र. त्तिः, तत्र कारपं तनयस्याः । शक्ति प्राग्वत् । जगद्यापिनी कार्यवरणकवतोयसान. भावस्ववाच्यवचनवश्वत्वादित्रितयमात्ररूपेण । यहीजात्मकता सकारौकारपिन्दुप्रय समुदायसग । गता प्राप्तां । तव पालात्रिपुराविशया: । शिव कलापहो । तर परा. पीजम् । नौमि नमस्करोमि । पीजं प्राग्वत् । परं परासंहम् । एतदुक्त माति-इय परा शकिः सर्गसमये बिन्दुत्रयरूकामकटाक्षरादाविर्भूय सर्वप्राणिसर्ववस्तुजीवजाताद- मात्सर्व यथा यपा समुत्याय पचासत्तदेवताधिष्ठितज्ञानमन्दिशायुपस्याप्य सन्दरादा- यंगनिदानस्सा सा परापीजस्ता प्राप्नोति तत्मारी साहयामिति ।। पुनरपि पराधीनस्मरणेन परदेवतासाक्षाकारो नानौत दर्शयति- अग्नीन्दुयुमणिप्रभजनघरानीरान्तरस्थायिनी शक्तिमहरीशवासवनुसामा मुरात्मस्थिता । 1.सनियर' प. .

·. त्रिपुरामामस्तोत्रम् । सृष्टस्थावरजङ्गमस्थितमहाचैतन्यरूपा च या यद्वीजसरणेन सैव भवती प्रादुर्भवत्यम्बिके ॥ ११ ॥ है अम्बिक, सैव भवती यद्वीजस्मरणेन प्रादुर्भवति तत्परं बीजं नौमीति पूर्वश्लोकस्व. नान्वयः । सेव का । यामीन्दुगुमणिप्रभञ्जनधरानीरान्तरस्थायिनी अमिटुंतारानः, इ- न्दुश्चन्द्रः, घुमगिः सूर्यः, प्रभजनो वायुः, धरा पृथ्वी, नीरं जलम्, आन्तरमाकाशम् , एतेषु स्थितिशीला । उक्कं चाभियुक्तैः-'व चन्द्रिका शशिनि तिम्मरुची रुचिस्लं वं चेतनाति पुरुषे यवने यलं त्वम् । लं स्वादुताति सलिले शचिनि सममा निःसारमेत- दखिलं त्वदृते यदि स्यात् । इति । शक्तिः पूर्वोक्ता । ब्रह्महरीरावासवमुखामासुरात्म- स्थिता ब्रह्मा सष्टा, हरिविष्णुः, ईशः शिवः, वासव इन्द्रः, तन्मुखास्तदाया अमत्यी देवाः, असुरा दैत्याः, तेषामात्मस्थिता आत्मनि सामथ्र्यरूपेण वर्तमाना । सटस्थावरजङ्ग- मस्थितमहाचैतन्यरूपा सप्टेषु स्थावरेषु जङ्गमेषु स्थितं वर्तमान महाचैतन्यं जीवनमूलं तदेव रूपं यस्याः । च समुचये । या परा शक्तिः । यद्वीजस्मरणेन परावीजचिन्तनेन । सैव या परायीजतां प्राप्ता । भवती वमेव । प्रादुर्भवति प्रत्यक्षा भवसि । अम्बिके प्रति- पालिके इति । पुनरपि तदेव त्रिकात्मकं परावीजं श्रीप्रदं वाक्सिद्धिप्रदं मोक्षप्रदं चैति प्रतिपादयति-.. स्वात्मश्रीविनिताजविष्णुमघवधीपूरणैकवतं यद्विद्याकवितावितानलहरीकल्लोलिनीदीपकम् । वीजं यत्रिगुणप्रवृत्तिजनकं ब्रह्मेति यद्योगिनः शान्ताः सत्यमुपासते तदिह ते चित्ते दधे श्रीपरे ॥ १२ ॥ हे श्रीपरे, ते तीजमहम्मेह चित्ते दधे । तत्कथंभूतम् । उत्तरूपम् । ॥ स्वात्मश्रीविजिताजविष्णुमघवश्रीपूरणेकवतं स्वात्मश्रीः स्वस्यात्मा सकारी। कारबिन्दुवयं तस्य श्रीविभूतिः । सामर्थ्यमिति यावत् । तया विजितानामज़विष्णुमघोनां श्रीपूरणे संपत्तिसंपादने एकं व्रतं यस्य । यत् पराबीजमेव । विद्याकवितावितानलहरी- कल्लोलिनीदीपकम् विद्याश्च कविताश्च विद्याकविताः, विद्याकविता एव वितानं तत्र ल. य इव लहयः, वासु कल्लोलिनीव कलोलिनी तां दीपयति प्रकाशयतीति । वोजे परावी. जम् । यदुक्तरूपम् । त्रिगुणप्रवृत्तिजनक त्रिगुणाना सत्वरजस्तमोगुणानां प्रवृत्ति प्रचार जनयत्युत्पादयतीति । ब्रह्मेति । मोक्षपदमिति । यद्वीजम् । योगिनो योगनिरताः । सत्यं शाश्वतम् । शान्ताः साधवः । उपासते निदिध्यासनयोगेन । तबीजम् । इह जन्मनि । ते परायाः । चित्ते हृदये । दधे भावयामि । श्रीपरे श्रिया वैभवेन परा सर्वोत्कृष्टेति ॥ पूर्व 'वन्दे वाग्भवम्-' इत्यादि 'स्वात्मश्री-' इत्येतैर्दशभिः श्लोकः संकेतसाराला. १. 'मुष्टिः' ख. २. 'कालोलदीपाङ्करम्' ख. A - २ ·१० काव्यमाला। विद्यापीजत्रयस्य प्रमेण सामर्थ प्रतिपाद्येदानी विद्याद्वयस्यान्यतरसंयुक्तबीजाराधनेन यथेष्टफलप्राप्ति प्रतिपादयति- एकैकं तव मातृके परतरं संयोगि वायोगि वा विद्यादिप्रकटप्रभावजनकं जाड्यान्धकारापहम् । यनिष्ठाश्च महोत्पलासनमहाविष्णुप्रदियो देवाः स्वेषु विधिप्वनन्यमहिमस्फूर्ति दधत्येव तत् ॥ १३ ॥ हे मातके, एकैकं तव बीज संयोगि वायोगि वा विद्यादिप्रकटप्रभावजनकं जाट्या. न्धकारापदं च भवति । परतरं यांनष्टा महोत्पलासनमहाविष्णुप्रादयो देवाः स्वे विधिषु अनन्यमहिमस्फूर्ति दयत्येवेत्यन्वयः ॥ एफैकमन्यतमविद्यायाः। तब न्यक्षाः । मातफे स्वरव्यजनरूपे । परतरमुत्कृष्टादुत्कृष्टम् । संयोगि व्यजनयुतम् । वा विकलले । अयोगि वा व्यजनरहितं वा । विद्यादिप्रकटप्रभावजनक विद्याश्यतुर्दशविद्याः, आदिश- ब्देन यस्य यदिष्टम् , तेषां प्रकटप्रभावः अलीकिको विस्तार, तस्य जनकमुत्पादकम् । जाड्यान्धकारापहं जाध्यमज्ञानम् , त(देवान्धकारम् उत)पद्दन्ति नाशयति तत् । य. मिष्टा यदक्षरस्मरणतत्पराः । च समुचये । महोत्पलासनो ब्रह्मा । महाविष्णविश्वपालकः, प्रहर्ता ईश्वरः, आदिशब्देनेन्द्रादयः, देवाः दिवि क्रीडातत्पराः । लेपु स्वस्तरन्येषु वि. धिषु साहोपाषु अनन्यमहिमरपूर्ति अनन्यत्वं इतरानपेक्षतम् , महिमलं लोकोतरत्तम, स्फूर्तिस्ततत्कातिशायिनी तां प्राप्नुवन्त्येव । एवकारोऽत्र निधयाधायकः । वत्तस्मात् ।। अतः परं पूर्वोक्तविद्याद्वयगतमीजवर्य महाविद्याफूटत्रयं च यो जानाति, तस्स सामर्थं प्रतिपादयति- इत्थं त्रीण्यपि मूलवाग्भवमहाश्रीकामराजस्फुर- च्चक्त्याख्यानि चतुःश्रुतिप्रकटितान्युत्कृष्टकूटानि ते । भूत श्रुतिसंख्यवर्णविदितान्यारतकान्ते शिवे । यो जानाति स एव सर्वजगतां दृष्टिस्थितिघंसकृत् ॥ १४ ॥ २ भारतकान्ते, हे प्रिये, इत्य वीगि पीजानि मूलवाग्भामहाधी कामराजस्मुराए पन्यास्यानि प्राण्यप्रकटस्टानि यो जानाति स एव सर्वजगता यास्यतिभंगा। कभूतानि । भर्नुभूशियस्यवरिदितानी सन्धयः ॥ पूजियकारेण । श्रीनि सो. नसायालापियायाः । अनि समुथरे । मूल गम्भामदाधीशामराजराजमातारान मूलस्र महावियायाः वाग्भवं प्रपमाट महाधीकामराज महापियापा: श्री माय. २ फामराजायम् । महत्तमेतस्स गचसविसतिसारसासरियाकामाटामा । पुराना शुरन्टी गमामारपारिणी जियश्च । एतदनिकालि पानि । 1.न' ग. २. 'भूभा. रा.

·THA . त्रिपुरामहिमस्तोत्रम् । चतुःश्रुतिप्रकटितानि चतुर्वेदेषु प्रोक्तानि अथर्ववेद सौभाग्यकाण्डे- 'कामो योनिः कमला वज्रपाणिर्गुहाह सा मातरिश्वामिन्द्रः । पुनर्गुहा सकला मायया च पुरुच्येषा विश्वमातादिविद्या ॥ इति, । ऋग्वेदे-'इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते' इत्यादिभिः प्र- काशितानि । उत्कृष्टकूटानि उत्कृष्टानि अतुलसामर्थ्यवन्तीति, कूटानि वर्णसमुदायरूपाणि । भूत श्रुतिसंख्यवर्णावदितानि पञ्चषट्चतुरक्षरेर्शातानि । आरक्ता बालार्कतुल्या कान्ति- यस्याः । शिवे कल्याणरूपे । य उपासकः । जानाति सत्संप्रदायाचार्यमुखादवगच्छति । स एव साभिषेकलब्धविद्य एव । सर्वजगतां स्थावरजङ्गमानाम् । सृष्टिीस्थीतध्वंसकृत् सटिरुत्पत्तिः, स्थितिः पालनम् , वंसो नाशः, एतत्कार्य कर्तुं समर्थः स्यादिति ।। ननु श्रीविद्याकूटत्रयज्ञानमात्रेण यदि प्रोक्तसिद्धिः स्यात्, तदा सदाशिवोक्तनित्योपासनो- पदेशो व्यर्थ एव स्यादित्याशङ्कयोपासकानां साङ्गोपाङ्गनित्योपास्तिकत्वं प्रतिपादयति- नित्यं यस्तव मातृकाक्षरसखीं सौभाग्यविद्यां जपे- संपूज्याखिलचक्रराजनिलयां सायंतनाग्निप्रभाम् । कामाख्यं शिवनामतत्त्वमुभयं व्याप्यात्मना सर्वतो दीव्यन्तीमिह तस्य सिद्धिरचिरात्स्यात्त्वत्स्वरूपैकता ॥ १५ ॥ हे सौभाग्यविद्येश्वरि, यस्तव सौभाग्यविद्यां मातकाक्षरसखी संपाय जपेत् तस्य इहाचिरासिद्धिः स्यात् । परत्र वत्स्वरूपैकता स्यात् । कि कृत्वा । अखिलवकराजनि- व्यां संपूज्य । कथंभूताम् । सायंतनामिप्रभाम् । पुनः कीदृशीम् । आत्मना कामाख्यं शिवनामतत्वं चोभयं व्याप्य सर्वतो दीव्यन्तीमित्यन्वयः ॥ नित्यं प्रतिदिनम् । यः सा- धकः । तव त्रिपुरसुन्दर्याः । माटकाक्षरसखीं मातृकाक्षरसहायिनीम्, द्वितीयश्लोकव्या- ख्याने प्रोक्ताक्षमालाविधानसहिताम् । सौभाग्यविद्यां श्रीविद्याम् । जपेत् वाचिकोपांशु- मानसेवन्यतमप्रकारेण । अक्षरमालया जपस्त मानसः । एतदुक्तं वायवीयसंहिताया- 'धिया मन्त्राक्षश्रेणी वर्णस्वरपदात्मिकाम् । उच्चरेदर्थसंस्मृत्या स उत्तो मानसो जपः ॥' इति । संपूज्य समाराध्य । अखिलचक्रराजनिलयाम् अखिलं संपूर्ण चक्रराजः श्रीचक्र निलयः स्थानं यस्याः । एतावता सर्वावरणसहिता संपूज्येत्यर्थः । सायंतनामिप्रभा सायं- संध्योत्यप्रज्वलितवैश्वानरदीप्तिमतीम् । कामाख्यं कामेश्वराभिधम् । शिवनामतत्वं शि- वानां ब्रह्मविष्णुरुद्रेश्वरसदाशिवाख्यानां समुदायरूपं सिंहासनम् । उभयं द्वयमपि आ- स्मना व्याप्य स्वदेहावयवैराच्छाद्य । सर्वतश्चतुर्दिक्षु । दीव्यन्ती प्रकाशमानाम् । इह भू- तले । तस्य साधकस्य । सिद्धिर्मनोवाञ्छिता । अचिरात्स्वल्पकालेन । स्यात् भवति । स्वरस्वरूपैकता तव मूर्तिसायुज्यम् । मन्वितराः सर्वाः सिद्धयो मदाराधनेनैव संभवन्ति, परतु केवलं महाकविलेपाना- मल्पवियानो मूर्खाणां काव्यन्याकरणाभिधानाभ्यास विना कसं विधिः स्यादित्याशङ्काया- . माह-- ·काव्यमाला। । काव्यैः पापठितैः किमल्पविदुषां जोधुप्यमाणैः पुनः कि तेाकरणविवाधिततया किं वाभिधाननिया। एतैरम्ब न वोभवीति सुकविस्तावत्तव श्रीमतो- विन्नानुसरीसरीति सराण पादाब्जयोः पावनीम् ॥ १६ ॥ हे अम्म, यावत्ते पादाब्जयोः सरणी नानुसरीसरीति तावदल्पविदुषां पापठितः काव्यैः किम् । जोधुष्यमाणैाकरणैः पुनः किम् । विबोधिततया वाभिधानधिया किन् । (किम्) एतः मुरुविन भवति । कथंभूतयोः पादाब्जयोः । श्रीमतोः । कथंभूतां सरचिन् । पावनमित्यन्वयः ॥ काव्यर्महाकविकृतयुत्पत्तिकारकः । पापठितरिवार पठितः । किम् । न किमपीत्यर्थः। अल्पविदुपामीपयत्पन्नानाम् । निद्धानामिति यावत् । जोधुप्यमा. पहुधा घोपितः । पुनः किं प्राग्वत् । तरभ्यस्तः। व्याकरणः शब्दशास्त्रः। वियो. धिततया विशाततया । कि प्राग्वत् । वा अथवा । अभिधानभिया अभिधानसंपत्या । एतः काव्यव्याकरणाभिधानः । अम्प मातः । न योमवीति अतिशयेन न संभवति । सुरुविविद्वत्परितोषकः । तावत्तदवधि । तब श्रीमहात्रिपुरसुन्दः । श्रीमतोः परमशोभ- नयोः । यावत् यदवधि । नानुसरीवरीति अत्यन्तं नानुसरति । सरणि पदतिम् । पादा. जयोधरणकमलयोः । पावनी पवित्राम् ॥ अतः परं देव्युपासकानामनिटसपादकमपीटं सपादयतीति प्रतिपादयति- गेहं नाकति गर्वितः प्रवणति त्रीसंगमो मोक्षति देपी मिश्रति पातकं मुकृतति मावलभो दासति । मृत्युवति दूषणं मुगुणति त्वत्पादसंसेवना- वां वन्दे भवभीतिभननकरी गौरी गिरीशप्रियाम् ॥ १७ ॥ अतः परं साधकस्य कृतकृत्यतासंपादकं विपुरानामनिरुक्तिमूल धीमहात्रिपुरगुन्दनी: कामालाक्षरगतविन्दुषयप्रसवमन्तर्गत पदिगंतं च विमान प्रकटयति- आधेरगिरवीन्दुविम्बनिलयैरम्ब नितिकात्मभि- मिधा रसितमभैरनुपमैयुप्मपदसैखिभिः। स्वात्मोत्पादितकाललोफनिगमावस्थामरादित्रयै- रूतं त्रिपुरेति नाम कलयेद्यस्ते स धन्यो युधः ॥ १८ ॥ हे अम्म, मिनिरपर सामोलास्तिकास्टोनिगमावस्यामनियारामत. पुति नाम यः कटोरा युभो पन्य लन्याः ॥ आपरस्पायः। अमितापमान १.मि प... याच्या रा. कार्यः स्पट एन॥

·त्रिपुरामहिमस्तोत्रम् । R लयैः । अग्निरवीन्दूनां विम्यानां मण्डलानां निलयानि निवासस्थानानि तैः । अम्म ज. ननि । त्रिलिजात्मभिर्मूलाधारहृदयभूमध्यस्थः स्वयंभूयाणेतरलिङ्गस्वरूपैः । इदं पद्मयवि- शेषणम् । मिश्रा....." रक्तचितप्रमैः श्वतरक्तपाटलवर्णैः । अनुपमैः उपमारहितः । युप्मत्पदैस्वचरणैः । तैः पूर्वोक्तविशेषणद्वयसहितः । त्रिभित्रिस्थानगैः। स्वस्सा महात्रि- पुरसुन्दर्याः । आत्मा कामकलाक्षरं तस्मादुत्पादितानि, कालत्रयं प्रातमध्यावसायंस- ध्यारूपम्, लोकत्रयं स्वर्गमृत्युपातालरूपम्, निगमनयं वेदत्रयम् । अवस्थानयं जामत्स्वन- सुषुप्तिरूपम्, अमात्रयं ब्रह्मविष्णुरुद्ररूपम् ।आदिशब्देन पीठत्रयं वदित्रये इच्छादिशक्तित्र- यमित्यादीनि तैः । उद्भूतमुत्पन्न प्रथामागतम् । त्रिपुरा त्रिपुराप्रकारमात्रकारणरूपा । इति एवंविधम् । नाम नाममश्रः, तम् । कलयेजानीयात् । य उपासकः । ते महात्रिपुरसु. न्दयोः । स गुरुमुखादवगततहसः । धन्यः कृतकृत्यः । बुधो ज्ञानी ॥. अंतः परं नितयमात्रकारणभूतायाः श्रीकामकलात्मकमहात्रिपुरसुन्दयां वाच्यवाच- कवक्तृत्वेन प्रणवाक्षरत्रयस्य मूलाधारहृदयभ्रूमध्यवर्तित्वेन कूटत्रयस्य प्रणवलं प्रतिपा- दवति- आयो आप्यतमार्थवाचकतया रूढः स्वरः पञ्चमः सर्वोत्कृष्टतमार्थवाचकतया वर्णः पवर्गान्तकः । वक्तृत्वेन महाविभूतिसरणिस्त्वाधारगो हृद्गतो भ्रूमध्यस्थित इत्यतः प्रणवता ते गीयते चागमैः १.१९ ।। हे अम्ब, अतः कारणाद् आगमः, प्रणव इति गीयते । कुतः । अकारोकारमुकारर्वाच्य- वाचकत्रतरूपैःआधारहृदयभ्रूमध्यगैः कूटनयसाम्यता वेदगीयत इत्यन्वयः ॥ आयोऽकारः। जाप्यतमार्थवाचकतथा अतिशयेन जाध्या इति जाप्यतमा मूलविद्या तत्याअर्थः स्वरूपं तस्य वाचकः "अ-उ-म्' इति ब्रह्म" इति श्रुतिः । इति परब्रह्मात्मिकां श्रीमहात्रिपुरसुन्दरी- मेव वदति । 'अकारो विष्णुरुच्यते' इत्यागमाभिधानेन व्यापकतेति विश्वव्यापिकां तामेव वदति । 'कदाचिदाद्या ललिता पुंरूपा कृष्णविग्रहा । वेणुनादसमारम्भादकरोति वशं ज- गत् ॥' इति तन्त्रराजवचनात् । 'अकारः सर्ववर्णाभ्यः प्रकाशः परमः शिवः' इति सं. केतपद्धतिवचनात् । शिवशक्त्योरभेदेन तामेव वदति 'न शिवेन विना शक्तिर्न शक्तिर- हितः शिवः । तादात्म्यमनयोनिलं यदिदाहायोरिव ॥ इति महाधमनीमपि । आलेख्यविशेष इव गजवृषभयोः प्रतिभासो यकस्मिन्नपि परमार्थ शिवशक्ति- विभागकल्पनां कुर्मः इति । अकारस्य परमार्थस्वरूपिण्याः श्रीमत्रिपुरसुन्दर्या चाचकतया रूढः प्रसिद्धः । अत एव वाच्यत्स्वरः पञ्चम उकारः सत्कृिष्टतां प्राप्य वा. चकतया सर्वेभ्य उत्कृष्टतमाया तामेव वदति । तेन वाचकता वर्ण: पवर्गान्तकः वी व्यञ्जनं पवर्गान्तको मकारः कर्तृत्वेन वक्तत्वं महत्वादेव । एतेपामकारोकारमकाराणां वाच्यवाचकलं कामकलाक्षरमूलकत्वेन विकात्मकठया सकैितितं भवति । महाविभूति- ·काव्यमाला। सरणि: महाविभूतिर्महदेश्वर्य तस्य सरणिः प्रापकः । तु पुनः । आधारगो मूलाधारगता• मिचक्रगः । हगतः सूर्यचक्रगः । भ्रूमध्यस्थितः सोमचक्रग इलमुना प्रकारेण मूलाधार- हृदयभ्रमध्यगतकूटत्रयेणैकवाक्यताकारणता । प्रणवताॐकाररूपता । ते धीमहात्रिपुरसु. न्दर्याः । इति । गीयते उच्चैरुद्धौष्यते । रुद्रयामले-'उमेति परमा शक्ति पूर्वभावमुऐ. युषी । अध्युष्टवलयाकारा प्रणवत्वमुपागता । अकार रूपिण्यजरा शिवानन्ता मददवा ॥१॥ अतःपरं गायत्र्यादिसर्वदर्शनाधिदेवतालेन श्रीमहात्रिपुरासुन्दरीमेव प्रतिपादयति- गायत्री सशिरा तुरीयसहिता संध्यामयीत्यागमैः राख्याता त्रिपुरे त्वमेव महतां शर्मप्रदा कर्मणाम् । तत्सद्दर्शनमुख्यशक्तिरपि च त्वं ब्रह्म कर्मेश्वरी कर्तार्हन्पुरुषो हरिश्च सविता बुद्धः शिवस्त्वं गुरुः ॥ २०॥ हे त्रिपुरे, संध्यामयी गायत्री च परं तत्तद्दर्शनमुख्यशक्तिरपि त्वमेवेति आगमैरा- ख्याता । कथंभूता । गायत्री तुरीयसहिता । सशिरा च । पुनः कथंभूता । महता क- मंणां धर्मप्रदा इत्यन्वयः ॥ गायत्री प्रसिद्धा । सशिराः शिरसा सहवर्तमाना । तुरीय- सहिता तुरीयं प्रणवः । तुरीयपीजस्र प्रणवताष्टमश्लोके प्रतिपादिता । कार्यकारणयोर- भेदात्कार्यभूतप्रणवस्य कारणभूततुरीयाक्षरस्य प्रणवत्वमुक्तम् । संध्यामयी त्रिकालसंध्या. रूपा । आगमैर्वेदः, अथवा-आगमैरागमः । आख्याता प्रसिद्धीकृता । अत्र गायत्र्या मूलविद्यात्मकता निपदीत्वेन संध्यात्रयस्य कालत्रयत्वेन गावच्याच तद्रूपते । 'सशिरा तु. रीयसहिताः इत्यनेन प्रणवादिकशिरोन्तिका गायत्री पञ्चमीवियामिकापि सूचिता । 'विकूटमेकटं तु निजूटे पञ्चकूटता' इति वामकेश्वरवचनात् । त्रिपुरे मितयाप्रस्त रूपे । लमेव मूलवियेव । महतां यागादीनाम् । शर्मप्रदा सुखरूपपलपदा । कर्मणां कि- याणाम् । तत्तदर्शनमुख्यशक्तिस्तत्तदर्शनाधिदेवता । अपि च पुनरपि । त्वमेव ल श्रीम: हात्रिपुरसुन्दयेव । ब्रह्म वेदान्तिनाम् । कम मीमांसकानाम् । इश्वरी शाचानान् । कता नयायिकानाम् । अश्यार्वाकाणाम् । पुरुषः सांख्यानाम् । हरिष्यवानाम् । सविता सी. राणाम् । बुदो यौदानाम् । शिवः शवानाम् । तं त्वमेव । गुरुः सर्वपज्यलाइपेशः सर्वेषां समवेत्यर्थः ।। अतः परं फोगपवाद्वारा भगवत्या विश्वशरीरे विलीनलं मातुन मतं प्रति. पादयति- • अन्नप्राणमनःप्रबोधपरमानन्दैः शिरःपक्षयु- पुच्छात्मप्रकटैमहोपनिषदां वाग्भिः प्रसिद्धाकृतः । कोशः पयभिरेभिरम्प भवतीनेतत्प्रलीनामिति ज्योतिःमयलदुज्मटात्मनपला यो वेद स ब्रह्मरित् ॥ २१ ॥ - ·त्रिपुरामहिमस्तोत्रम् । १९ हे अम्ब, एभिः पञ्चभिः कोशः कृत्वा भवामेतद्विश्वशरीरे प्रलीनां यो वेद स ब्रह्म- विद्भवति । एभिः कैः । अन्नप्राणमनःप्रबोधपरमानन्दः । कयंभूतः । शिरपक्षयुक्पु- छात्मप्रकटः । पुनः किंभूतैः । महोपनिपद वाग्भिः प्रसिद्धीकृतरित्चन्वयः ॥ अनमयप्रा- णमयमनोमयविनानमयानन्दमयैः । अग्नं शिरः, प्राणमनती पक्षी, प्रबोधः पुच्छम् , पर- मानन्द आत्मा । एमिः कृता प्रकटः स्फुटैः । महोपनिषदां चतुर्वेदशिरसाम् । वा. गिभर्वाश्यः । प्रसिद्धीकृतैः ख्यापितः। कोशेरक्तरूपः । पञ्चभिः पञ्चप्रकारः। एभिरक्तविशे- पणसहितः । अम्ब मातः । भवती त्वाम् । एतत्पलीनाम् एतस्मिन्विश्वशरीरे प्रलीनां प्रवि. याम् । इति अमुना प्रकारेण । ज्योतिःप्रज्वलदुज्ज्वलात्मचपलां ज्योतिषः प्रज्वलदिवो- उज्वलात्मना.चपलां चञ्चलाम् । य उपासकः । वेद जानाति । स लब्धोपदेशः । ब्रह्म- वित् तत्त्वज्ञ इति।। 'पूर्व 'श्रीमात:-' इत्यारम्य 'अन्नप्राण-' इत्यन्तैरेपविशतिश्लोकदहस्यं प्रतिपादित तत्र सद्गुरुतः प्राप्तदीक्षस्यैवाधिकारो नान्यस्येति सद्गुरोः सकाशाद्दीक्षामहणस्यावश्यकता तत्फलसिद्धिं च प्रतिपादयति- सचित्तत्त्वमसीतिवाक्यविदितरध्यात्मविद्याशिव- ब्रह्माख्यैरतुलप्रभावप्तहितैस्तत्त्वैत्रिभिः सद्गुरोः । तपस्स मुखारविन्दविवरात्संप्राप्य दीलामतो । यस्त्वां विन्दति तत्त्वतस्तदहमित्यार्य स मुक्तो मवेत् ॥ २२ ॥ हे आर्य, मगुरोर्मुखारविन्दविवरात्रिमिस्तत्वैः सह दीक्षां प्राप्य यस्त्वां विन्दति, सोऽतः 'तदहम्' इति तत्त्वतो मुक्तो मवेत् । कथंभूतस्य सद्गुरोः । लद्रूपस्य । कयंभू- तस्ततः । सचित्तलमसीतिवाक्यविदितैः । कैः । अध्यात्मविद्याशिवब्रह्मात्यः । पुनः कीदृशैः । अतुलप्रभावसहितः । इत्यन्वयः ॥ सञ्चित्तत्वमतीतिवाक्यविदितः सत् ब्रह्म, चित् माया । इत्यनेनात्मतत्वं लभ्यते स्यूलदहशोधकत्वात् । तत् मायातीतम् इत्यनेन विद्यातत्त्वं लभ्यते सूक्ष्मदेहशोधकत्वात् । त्वं स्वयम्, इत्यनेन शिवतत्वं लभ्यते । परदेह- गोधकत्वात् । असि इत्यनेन सर्वज्ञवं लभ्यते । समाटिदेहशोधकलात् । अध्यात्मशिव- ब्रह्मादयः अर्थः स्पष्ट एव ।। अतुलप्रभावसहितदेहचतुष्टयशुद्धिद्वारा जीवन्मुक्तिप्रदेः तत्वै. यथार्थः । त्रिभित्रिधाभिन्नैः । सगुरोः सत्संप्रदायवतस्त्वद्रूपस्य पूर्णाभिषेकप्रभावेण देवी- तादात्म्यसिद्धस्य । मुखारविन्दविवरात् वाम्बुजद्वारा । संप्राप्य लब्ध्वा । दीक्षां पूर्णाभि- पेकाख्याम् । अतो दीक्षापात्यनन्तरम् । य उपासकः । त्वां श्रीमहात्रिपुरसुन्दरीम् । वि. न्दति जानाति । तत्ततो यथार्थतः । तद् ब्रह्म । अहमहमेव इति मावनया । आर्य सर्वो- कृष्टे । स संप्राप्तदीक्षः । मुक्तो जीवन्मुक्तः । भवेत् स्यात् ।। ननु मुक्तिपदा अल्पायाससाध्या न्यासपूजाविस्ताररहिता अन्ये शैववैष्णवसौरादयो १. 'विततैःख, 1 ·काव्यमाला। बहवो मार्गाः सन्ति, तर्हि बतायाससाध्ये न्यासपूजाद्यपारे ममास्मिन्मार्गे कथमेतावाना- दरः क्रियत इत्याक्षिप्तवती भगवती सविनयमुत्तरयति- सिद्धान्तैर्वहुभिः प्रमाणगणितैरन्यैरविद्यातमो- नक्षत्रैरिव सर्वमन्धतमसं तावन्न निभिद्यते । यावत्ते सवितेव संमतमिदं नोदेति विश्वान्तरे जन्तोर्जन्मनिवारणैकभिदुरं श्रीशांमवि श्रीशिवे ॥ २३ ॥ हे श्रीशांभवि, हे श्रीशिवे, अन्यैबहुभिः सिद्धान्तरविद्यातमस्तावन्न निर्भिद्यते यावत् इदं समतं विश्वान्तरे न उदेति । (तावदन्यैर्चहुभिः सिद्धान्तरविद्यातमो न निर्भियते । कैः किमिव । नक्षत्रैः सर्वमन्धतमसमिव । कथभूतमिदं ते संमतम् । सवितेव । कथंभू तम् । जन्तोर्जन्मनिवारणेकभिदुरम् । कथंभूतैः सिद्धान्तैः । प्रमाणगणितैः इत्यन्वयः ।। सिद्धान्तैस्तत्तद्दर्शनाङ्गीकृतैः । बहुभिर्नानाविधैः । प्रमाणगणितैः प्रमाणानि अनुमानादीनि '. तैगणितः साधितः । अन्यैः ताकिकाद्यैः। अविद्यातमः अविद्या अज्ञानं तदेव भ्रमोत्पादक- स्वात्तमः । नक्षत्रैः तारकायैः । इव तद्वत् । सर्वमशेषम् । अन्धतमसं महान्धकारः । तावत् तदवधि । न निषेधे। निर्भिद्यते निःशेष दीक्रियते । यावत् यदवधि । ते तव । . सवितव सूर्यसदृशम् । संमतं सर्वमतोत्तमम् ॥ इद (विश्वान्तरे स्वोदरे) । नोदेति प्रचार न प्राप्नोति । विस्वान्तरे विशेषेण, स्वान्तरे स्वस्य जीवन्मुक्त्यपेक्षस्य अन्तरे हृदये। जन्तोः सांसारिकस्य । जन्मनिवारणैकभिदुरं आगामीनि जन्मानि तेषां निवारणे एक अद्वितीय भिदुरं समर्थम् । नीशांभवि इदं हेतुगर्भ सोधनम् ! अनेन पडन्वयशांभवपर्यन्त ज्ञान वन्मतनिर्वाहकमित्युक्तम् । श्रीशिवे श्रीकल्याणरूपे ॥ ननु अविद्याविनाशकमात्मानुसंधानं सकलसंमतं भवति ताह जीवन्मुक्तिवाञ्छः • "अधारमा चारे श्रोतव्यो मन्तव्यो निदि व्यः साक्षात्कर्तव्यः' इत्युपनिषद्वाश्यं प्र- माणीकृत्य निरन्तरमात्मानुसंधानमेव कर्तव्यम्, किमर्थमस्मिन्नतिदुर्घटे मन्मतेऽत्यादरः क्रियते इत्याग्रहवती भगवती मुनिरुत्तरयति- आत्मासौ सकलेन्द्रियाश्रयमनोवुयादिभिः शोचितः कर्माबद्धतनुर्ननिं च मरणं प्राप्नोति यत्कारणम् । तत्ते देवि महापिलासलहरीदिव्यायुधानां जय- स्तस्मात्त्वां गुरुमभ्युपेत्य कलयेत्त्वामेव चेन्मुच्यते ॥ २४ ॥ हे देवि, तस्मात्कारणात् वां गुरुमभ्युपेत्य त्वामेव चैत्तलयेत, तदा मुच्यते । य- स्मादसावात्मा जनि मरणं च प्राप्नोति तत्कारणं ते महाविलासलहरीदिन्यायुधानां जयः। कथंभूतोऽसावात्मा । सकलेन्दियाश्रयमनोयुझादिभिः शोचितः । पुनः कथंभूतः। कर्मा- पद्धतनः । इत्यन्वयः ॥ आत्मा जीवदशाविष्टः । असी संसारातुपरक्तः । समलेन्द्रियान- . MLA ។ ·त्रिपुरामहिमस्तोत्रम् । यमनोवृक्षादिभिः सकलानां कर्मेन्द्रियाणां ज्ञानेन्द्रियाणां च आश्रयस्तदधीनतया मनो. बुद्धयादयस्तैः । शोचितः मुचं मापितः । कारद्धतनुः कर्मभिः सांसारिकैनिषिद्धानि- पिद्धः, आपदा जहीकता तनुः संस्कारः । अनिरुत्पत्तिः, ताम् । च समुच्चये । मरणं देहत्यागः, तम् । प्राप्नोति प्रयाति । यत्कारण यनिमित्तम् । तद्वक्ष्यमाणम् । ते भगवत्याः । देवि प्राग्वत् । महाविलासलहरीदिव्यायुधानां जयो महाविलासोऽभिनवनवविधनारसौ. न्दर्यार्णवस्तस्य लयस्तरक्षास्तहिन्यान्यप्रतिहतसामर्थ्यवन्त्यायुधानि पाशाङ्कुशधनुर्माणा- ख्यानि तेपाम् । जयः प्रतापो मोहनवश्यमारणस्तम्भनादीनि । तस्मात्कारणात् । वां त्वत्तादात्म्यसिद्धम् । गुरु वशिकम् । अभ्युपेत्य अत्याराध्य । कलयेत् प्रभजेत् । वामेव श्रीमहात्रिपुरसुन्दरीमेव । चेत्तदा । मुच्यते मोक्षो लभ्यते ॥ अतः परं आन्दुर्वासा महामुनिः संसारसिन्धौ निमननोन्मजनाभ्यामतिदुःखिताना किंचिदुत्पन्नशानाना.माशानामुपरि कृपाविष्टः सविनयं श्रीमहात्रिपुरसुन्दरी प्रार्थयति- नानायोनिसहरसंभववशाजाता जनन्यः कति प्रख्याता जनकाः कियन्त इति मे सेत्स्यन्ति चाने कति । एतेषां गणनैव नास्ति महतः संसारसिन्धोविधे- तिं मां नितरामनन्यशरणं रसानुकम्पानिधे ॥ २५ ॥ •. हे अनुकम्पानिधे इति कारणात् मां रक्ष । कथंभूतं माम् । संसारसिन्धोविधेर्भातम् । पुनः कथंभूतम् । नितरामनन्यशरणम् । इतीति किम् । नानायोनिसहरसंभववशालति जनन्यो जाताः, पितरोऽपि कियन्तो विख्याताः, अप्रे कति सेत्सन्ति एतेषां गणनैव नास्तीति । कथंभूतस्य विधेः । महत इत्यन्वयः । अर्थः स्पष्ट एव ॥ ननु संसारदुःस्त्रनिवारणार्थे नानावतानि नानायागादिक्रियाः प्राक्तनाचार्यः प्रोक्ताः कथं न क्रियन्ते । मदाराधनायामेव किमाधिक्यमिति देव्याक्षेपे मुनिराह- देहक्षोभकरैतर्बहुविधैर्दानैश्च होमैनपैः संतानैर्हयमेवमुख्यसुमनानाविधैः कर्मभिः । यत्संकल्पविकल्पमावमलिनं ख्यातं पदं तस्य ते दूरादेव निवर्तते परतरं मातः पदं निर्मलम् ॥ २६ ॥ हे मातः, तस्य यत्पदं ख्यातं तमानाविधैः कर्मभिः कृत्वा संकल्पविकल्पभावमलिनं भवति । ते पदं दूरादेव निवर्तते । कयंभूतं ते पदम् । परतरं निर्मल चैत्यन्वयः । देह- क्षोभकरैः शरीरशोषकैः । रुपवासादिभिः । बहुविधैः नानाप्रकारैः । दानेस्तुलापुरुषा- दिभिः । जपैरन्यदेवताविषयैः । संताननिरन्तरान्नसादिभिः । यमेधमुख्यसुमखैरश्वमे. १. मूलपुस्तके तु 'सिन्धमिभिः' इति पाठो दृश्यते. २. सध्यानः' इति मूलपुस्तक- पाठः. ३. 'जाल' इति मूलपुस्तके. ४. 'प्राप्यम्' इति मूळपुस्तकस्योऽयं पाठः, .

·काव्यमाला । धमुख्यमहायज्ञैः । नानाविधैर्बहुप्रकारैः। कर्मभिः क्रियाभिः । यत्प्राप्यम् । संकल्पविकल्पभाव- मलिनं संकल्पः करोमि, विकल्पो न करोमि, अनयोर्भावः सशयस्तेन मलिनं सुखदुःख- फलदम् । ख्यातं प्रसिद्धम् । पद स्थानम् । तस्य कर्तुः । ते परदेवतायाः । दूरादेव बहुव्यवधानेनापि न । निवर्तते परिवर्तते । परतरं परमोत्कृष्टम् । मातरम्ब । पदं स्थानम् । निर्मलं कलङ्करहितम् ॥ अतः परं सकटमाटकाप्रपञ्चमूलभूतामकारहकाररूपां परां शक्ति प्रस्तौति- पञ्चाशन्निनदेहनाक्षरभवेर्नानाविधैर्धातुभि- बहथः पदवाक्यमानजनकैरीविनामाविः । साभिप्रायवेदर्थकर्मफलदैः ख्यातैरनन्तैरिदै विश्व व्याप्य चिदात्मनाहमहमित्युज्जृम्भसे मातृके ॥ २७ ॥ हे मारके, त्वं नानाविधैर्धातुभिर्विश्वं व्याप्य चिदात्मना अहमहमिति उज्जृम्भसे इत्यन्वयः । पञ्चाशनिजदेहजाक्षरभवैर्निजदेहः पराशरीरं तस्माजातानि प्रस्तानि तेभ्यो भव उत्पत्तिर्येपा तैः । परारूपस्याक्षरमयत्वं सर्वत्रागमे प्रसिद्धम् । नानाविधैर्बहुप्रकारैः ।धातुभिः प्रसिद्धः । वह्नधैर्नानार्थकैः । पदवाक्यमानजनकैः पदम् अक्षरसमुदायः, वाक्यं पदसमुः दायः, मानानि छन्दांसि वाक्यसमुदायरूपाणि, एतेषां जनकैः कारणभूतेः । अर्थाविनाभा- वितैः अर्थ विना नभाषितानि इति तैः । अर्थयुक्तरित्यर्थः । साभिप्रायवर्धकर्मफलदैरभिमा- येण कारणेन सह वर्तमाना येऽर्था घटपटादयस्तेषां कर्म कर्तव्यता तत्फलं निष्पत्तिस्तां ददति दर्शयन्ति तैः । ख्यातः प्रसिद्धैः । अनन्तरगणितः । इदं विद्यमानम् । विश्व बैलो- क्यम् । व्याप्य परिपूर्य । चिदात्मना चैतन्यरूपेण । अहम् अहम् इति उज्जृम्भसे उद्घोष कुरुपे । मातृके मूलभूते ॥ अतः परं सिद्ध श्रीचक्र सदैवतं प्रस्तोति- श्रीचक्र श्रुतिमूलकोश इति ते संसारचक्रात्मक विख्यातं तदधिष्ठिताक्षरशिवज्योतिर्मयं सर्वतः । एतन्मन्त्रमयात्मिकाभिररुणं श्रीसुन्दरीभिर्वृतं मध्ये बैन्दवसिंहपीठललिते त्वं ब्रह्मविद्या शिवे ॥ २८ ॥ हे शिवे, ते श्रीचक्रं श्रुतिमूलकोश इति ख्यातम् । कथंभूतम् । संसारचक्रात्मकम् । भिर्घतम् । कथंभूताभिः । एतन्मन्त्रमयात्मिकाभिः । पुनः कीदृशम् । अरुणम् । मध्ये पुनः कथभूतम् । तदधिष्ठिताक्षरशिवज्योतिर्मयम् । पुनः कथंभूतम् । सर्वतः श्रीसुन्दरी व ब्रह्मविद्या । कथंभूते मध्ये । पैन्दवसिंहपीठललिते इत्यन्वयः । श्रीचक्र महा त्रिपुरसुन्दाः पूजाचक्रम् । श्रुतिमूलकोशः श्रुतीना वेदाना मूळ प्रणवः । 'ओकारप्रभावा १. 'र' मूल०, २. 'चिदर्थ' मूल०, ३. 'प्रख्यात' मूल०. ४. 'रभितः' मूल.. - . - ·त्रिपुरामहिमस्तोत्रम् । १९ वेदाः' इति वचनात् । तस कोशभूतं श्रीचक्रगतमध्यत्रिकोणे तस कामकलाक्षरगत- बिन्दुवयमयत्वात् । बिन्दुत्रयाणां ब्रह्मविष्णुरुद्ररूपत्वात् । 'ब्रह्मविन्दुमहेशानि वामा शक्तिरुदीरिता' इति ज्ञानार्णववचनात् । विश्वं वमतीति वामा वामाशक्तेः शब्दार्थ- सृष्टिकारणलेन श्रीचक्रस्य श्रुतिमूलकोसत्वमित्यादिः । इति कारणात् । ते श्रीमहात्रि- पुरसुन्दाः । संसारचक्रात्मकं संसारचक्र कालचक्र देशचक्रं च । श्रीचक्रस्य काल- चक्रेण देशचक्रेण च साम्यं तवराजेऽयविशतितमे पटके श्रीशिवेन प्रतिपादितम् । मयात्र ग्रन्थगौरवमयान लिख्यते। येरेव मूलविद्याक्षरः श्रीचक्रं प्रमतं तरेवाक्षरैः संसारचक्र प्रमतमिति ज्ञानार्णवोक्तिः । यथा-लकारात्पृथिवी जाता सरीसवनकानना । पश्चाशत्पीटसंपन्ना सर्वतीर्थमयी परा ॥ सर्वगामयी सर्वक्षेत्रस्थानमयी शिवे । सकाराच. न्द्रतारादिग्रहराशिस्वरूपिणी ॥ हकाराच्छिवसंवायव्योममण्डलसंस्थिता । ईकाराद्विश्वकाय माया तुर्यात्मिका प्रिये ॥ एकादंष्णवी शक्तिविश्वपालनतत्परा। रकारात्तेजसा युक्ता पर- ज्योतिःस्वरूपिणी ॥ ककारात्कामदा कामरूपिणी स्फुरदव्यया । अर्धचन्द्रेण देवेशि वि. श्वयोनिरितीरिता । बिन्दुना शिवरूपेण शून्यरूपेण साक्षिणी ॥' इति । एवं संसारचक्रात्म- कता मूलविद्यायास्तदात्मकता श्रीचक्रस्वेति वा साम्यम् । विख्यातं प्रसिद्धम् । तदधि- प्टिताक्षरशिवज्योतिर्मयम् । तदधिष्टितानि श्रीचक्राविष्टितानि यान्यक्षराणि तान्यत्र बीजमूतास्तत्तदावरणदेवतादिभूतवर्णास्त एव शिवाः । अनिमासिसादयः कामाका- ज्यादयः । अनहकुसुमादयः सर्वसंक्षोभिण्यादयः सर्वसिद्धिप्रदादयः सर्वज्ञादयः । वशिन्या. दयः कामेश्वर्यादय एव ज्योतीपि तन्मयं वत्प्रचुरे सर्वतः श्रीचक्रमभिव्याप्य एतन्मन्त्रम- यात्मिकाभिः एतद्विद्याक्षरप्रस्ताभिः। लकाराचतुरसं सदैवतं प्रस्तम्, सकारात् पोटशदलं सदैवतम्, इकारादष्टदलं सदैवतम्, ईकाराचतुर्दशारं सदैवतम्, एकारावहिर्दशारं सदैवतम्, रकारादन्तर्दशारं सदैवतम्, ककारादष्टकोणं सदैवतम् ,अर्धन्दोस्त्रिकोण सदैवतम्, बिन्दो- पैन्दवमिति मूलविद्यानवाक्षरैः संपूर्ण श्रीचक्र सावरणं प्रस्तमिति मुनेरभिप्रायः । उक्तं च ज्ञानार्णवे-'लकारः पृथिवीबीज तेन भूविम्यमुच्यते । सकारश्चन्द्रमा मद्रे कलापोडश- कात्मकः ॥ तस्मात् पोडशपत्रं च हकारः शिव उच्यते । अयमूर्तिः सदा मते तस्माद्वसु- दलं भवेत् ॥ ईकारस्तु सदा माया भुवनानि चतुर्दश । पालयन्ती परा तस्माच्चक्रकोणं भवेत्रिये ॥ शक्तिरेकादशस्याने त्यिला सूते जगत्र्यम् । विष्णोर्यानिरिति ख्याता सा विष्णोर्दशरूपकम् ॥ एकारात्परमेशानी चक्रं व्याप्य विजृम्भिता । दशकोणकर तस्माद- कारो ज्योतिरव्ययः ॥ कलादशान्वितो बहिर्दशकोणावर्तकः ककारान्मदनो देवि शिवं चाटस्वरूपकम् ॥ योनिवश्यं तदा चक्रं वसुयोन्यङ्कितं भवेत् । अर्थमात्रा गुणान्सूते नादरूपा यतस्ततः॥ त्रिकोणरूपा योनिस्तु विन्दुना बैन्दवं भवेत् । कामेश्वरस्वरूप तद्वि- वाधारस्वरूपकम् । श्रीचक्रतुवरारोहे श्रीविद्यावीर्यसमवम् ॥ इति । अरणं पालाप्रमम्। श्रीसुन्दरीभितं श्रिया सौन्दर्येण मुन्दयः श्रीसुन्दरीप्रायाः । श्रीसुन्दर्याः पञ्चमहाशवसन- दसिंहासनं कामेवाकोपवेशनमिति विशेषः । श्रुतं परिवेष्टितम् । मध्ये मध्य- त्रिकोणमध्ये । पैन्दवसिंहपीठललिते चैन्दवं विन्दुचक्रं तत्र सिंहासन पूर्वोक्तां तेन ·काव्यमाला। लविते निरुपमशोभान्विते । वं श्रीमहात्रिपुरसुन्दरी । ब्रह्मविद्या परब्रह्मास्मिका । शिवे कल्याणरूपे ॥ अतः परं पूर्णाभिषेकसिद्धेन साधकेन श्रीचक्रावरणपूजानन्तरं परापूजाया अवश्यकर्त- व्यत्वाद्वियोहारं करोति- विन्दुप्राणविसर्गजीवसहितं बिन्दुत्रिवीजात्मकं पट् कूटानि विपर्ययेण निगदेत्तारत्रिवालालैः । एभिः संपुटितं प्रजप्य विहरेयासादमन्त्रं परं गुह्याद्गुह्यतमं सयोगजनितं सद्भोगमोक्षप्रदम् ॥ २९ ॥ पिन्दुः पञ्चदशस्वरः प्राणः हकारादिः विसर्गः किमन्यस्वरः जीवः सकारः सहितमै. मिर्मिलित इंस इति पदं पिन्द्वात्मकं हंस इति त्रिपिन्द्वात्मकम् । बिन्द्रादिकं विसर्गादिकं बिन्दुविसर्गादिकं चेति । त्रीणि कूटान्यनुक्रमेण व्युत्क्रमेणाधैतान्येव त्रीणीति एवं घट कटानि ।यथा-आदी पचदशस्वरः हंसः १, पोडशस्वरः सोऽहम् २,अं हंसः. अः सोऽहम् इति पभिरक्षः ३, विपर्ययेण विलोमेन तृतीयं द्वितीयं प्रथमं चेति कूटानि निगदेत् उप- रेत् । तारत्रिवाटावल: तारवयं प्रणवमाया श्रीपोजानि याला वाग्भवझामरामशक्तिपी. जानि पलपीजं खप्रेमात्मकम् । एभिः सप्तबीजैः । संपुटितमनुलोमविलोमेन गर्भीकृतम् । प्रजप्य यथेटसंख्या समाप्य । विहरेत्सुखमनुभवेत् । प्रासादमा होमिति वीज परा प्रासादप्रासादपरास्यम् । परं परावी हकारं सयोजितमिति ज्ञेयम् । उत्कृष्ट गुयागुतात. मम् । गोप्यागोप्यतरम् । सयोगजनितं सकारसंयोजितम् । सद्भोगमोक्षपदं समीचीना भोगाः समचन्दनवनितागजतुरगारोहराजमान्यतादिकाः मोक्षं च प्रयव्रतीति । एतदुक्तं भवति-क्रमेण पूर्वोक्तानि सप्त वीजानि, ततः क्रमेणवोक्तानि श्रीनि कटानि ततः स्वी दीः पुन[रकमेण त्रीनि स्टानि ततो व्युत्कमेणवोक्तसप्तपीजानि हवि महापराप्रासाद- विद्या । अयं कः क्षेपक इति भासते । मुनिनातिगोप्यत्वादियाक्षराणा प्रभाव ए वर्णितः । स्फुटवयोद्धारो न कृतः । मया संप्रदायशुद्धतापत्र च्यात्यातः । भतः पर श्रीत्रिपुरसुन्दरी सर्वाभरणभूषितां पिन्दुचक्रासिंहासनोपविष्टो महाराजोपचा• रापिता मुनिः प्रार्थयति- आताम्नासहसदीप्तिपरमा सौन्दर्यसारैरलं लोकातीतमहोदयरुपयुता सर्वोपमागोचरः । नानानर्यविभूषणैरंगणित ज्वल्यमानाभितः श्रीमातग्रिपुरारिसुन्दरि कुरु सान्ते निवास मम ॥ ३०॥ हेभीमगतः विपुगुन्दरि, तं मम सान्ते नियास कर भूता सम् I 1. site मुत.. १. ल.. ... '' मूल...भूत..

·त्रिपुरामहिमस्तोत्रम् । णितैर्नानानर्थ्यविभूषणैरलं यया स्यात्तथा उपयुता सती अभितो जाज्वल्यमाना । पुनः कथंभूता । आताम्रार्कसहस्रदीप्तिपरमा । कथंभूतविभूषणैः । सौन्दर्यसारैः । पुनः कथंभूतः । लोकातीतमहोदयैः । पुनः कीदृशैः । सर्वोपमागोचररित्यन्वयः । आताम्रार्कसहस्रदीप्तिपरमा आताम्राफ बालार्कास्तेषां सहस्रं तस्स दीप्तिः कान्तिस्तया परमा सर्वोत्कृष्टा । सौन्दर्य- सारैः सौन्दर्यमन्धनोद्भवैः । अलं पूर्णम् । लोकातीतमहोदयैर्लोकातीतो लोकोत्तरो महोदय उत्कर्षों येपाम् । मातर्जननि । त्रिपुरारिसुन्दार त्रिपुरारिः शिवस्तस्स सुन्दरी मनोहरा । कुरु विधेहि । स्वान्ते हृदये । निवासं विश्रामम् । मम त्वदाराधकस ॥ पूर्वश्लोकेन श्रीमहात्रिपुरसुन्दर्याः समुदायपेण भूषणान्यभिष्ट्रयैदानी नानापुष्पालंकार- वसनाभूषितायाः परमसौभाग्यशालिन्या दृष्टिगोचरागभूषणानि महायोगीश्वरश्चरणमारभ्य मुकुटान्तानि प्रस्तीति- शिञ्जन्नूपुरपादकङ्कणमहामुद्रासुलाक्षारसा- लंकाराङ्कितमभिपङ्कजयुगं श्रीपादुकालंकृतम् । उद्भावन्नखचन्द्रखण्डरुचिरं राजजपासंनिभं ब्रह्मादित्रिदशासुरार्चितमहं मूर्ध्नि मराम्यम्बिके ॥ ३१ ॥ हे अम्बिके, तेऽनियुगमहं मूर्ध्नि स्मरामि। कथंभूतम् । शिअनूपुरपादकङ्कणमहामु. द्रासुलाक्षारसालंकाराङ्कितम् । पुनः कथंभूतम् । श्रीपादुकालंकृतम् । पुनः कीदृशम् । उद्भास्वनखचन्द्रखण्हरुचिरम् । पुनः कीदृशम् ।राजज्जपासंनिभम् । पुनः कीदृशम् । ब्रह्मा- दित्रिदशामुरार्चितमित्यन्वयः । शिञ्जनिति शिजन्नपुरे पादकङ्कणे च महामुद्राश्च सुलाक्षा- रसव तैरलंकारितम् अङ्कितं च । अद्रिपङ्कजयुगं चरणकमलद्वन्द्वम् । श्रीपादुकालंकृतं श्री. पादुके चिन्तामणिरचिते ताभ्यामलंकृतं भूषितम् । उदास्वनिति उर्ध्व भास्वन्ति प्रका. शमानानि नखान्यैव चन्द्रखण्डानि ते रुचिरं सुन्दरम् । राजजपासंनिर्म राजज्जपा नूतन- जपापुष्पाणि तैः सदृशी निभा यस्य । ब्रह्मादीति ब्रह्मादयो ब्रह्मविष्णुरुद्रानिदशा इन्दा- दयः, असुरा दैत्याः, तैरचितं समाराधितम् । अहं तवाराधकः । मूर्ध्नि मस्तके । स्मरामि भावयामि । अम्बिके जननि ॥ इदानी परदेवतायाः सुभूपितं सुपूजितं नितम्बविम्वमभिष्टौति- आरक्तच्छविनातिमार्दवयुजा निश्वासहायेंण सै- कौशेयेन विचित्ररत्नखचितर्मुक्ताफलैरुज्ज्वलैः । कूनत्काञ्चनकिङ्किणीभिरभितः संनद्धकाञ्चीगुणे- रादीप्तं सुनितम्बविम्बमरुणं ते पूजयाम्यम्बिके ॥ ३२ ॥ हे अम्बिके, ते मुनितम्वविम्यमहं पूजयामि । कथंभूतम् । अरुणम् । पुनः कथंभू- १. 'भामुर' मूल०. २. 'भिपूजित' मूल०. ३. 'यत्' मूल०.

·२२ काव्यमाला। तम् । सत्कौशेयेन मुक्ताफलैः काञ्चीगुणैश्च आदीप्तमित्यन्वयः । आरक्तच्छविना आर. क्ता छविः कान्तिर्यस्य तेन । अतिमार्दवयुजा अतिकोमलेन । निश्वासहार्येण निश्वासवा. युना कम्पनयोग्येन । सल्कौशेयेन समीचीनपट्टवस्त्रेण । विचित्ररत्नखचितैर्विचित्राणि नानाविधानि रत्नानि तैः खचितैर्गुम्फितैः । मुक्ताफलैर्महाकरिकुम्भोद्भवैः। उज्ज्वलै. प्तिमद्भिः । कूजत्काइनकिङ्किणीभिः कुजन्यः काश्चनकिङ्किण्यः क्षुद्रपण्टिकाः। अभितः समन्तात् । संनद्धकाचीगुणैः संनद्धा संघटिता काञ्ची कटिमेखला तस्या गुणैः सूत्रः । आ- दीप्तम् अतिशयैन प्रकाशमानम् । सुनितम्पविम्ब मुष्ट मनोहरं नितम्यविम्यं श्रोणिमण्ड- लम् । अरुणमारक्तम् । ते श्रीमहात्रिपुरसुन्दर्याः । पूजयामि भावयामि । अम्बिके प्राग्वत् । अतः परं चन्दनालिप्तं मणिमालाहारभूषितं ब्रह्मादिकानां स्तन(न्य)पानयोग्य परदेव. ताकुचकुम्भद्वयं प्रस्तौति- कस्तूरीघनसारकुङ्कमरजोगन्धोत्कटेश्चन्दनै- रालिप्तं मणिमालयातिरुचिरं ग्रेवेयहारादिभिः । दीप्तं दिव्यविभूपणैरगणितज्योतिर्विभावत्कुच- व्याजस्वर्णघटद्वयं हरिहब्रह्मादिपीतं भजे ॥ ३३ ॥ हे जननि, ते कुचव्याजस्वर्णघटद्वयमहं भजे इत्यन्वयः । कस्तूरी मृगमदः, धनसारः अगसत्वं कर्पूरी वा, कुडुमं काश्मीरप्रभवम्, एतेषां रजोगन्धैरत्कटानि तैः। चन्दने. मलयजैः । आलिप्तम् आसमन्तात् प्रलेपितम् । मणिमालया वनवैर्यादिनिर्मितया । अति. रचिरमत्यन्तभास्वरम् । अवेयहारादिभिः वयं कण्ठभूषणन, हारो गजमौक्तिकनिर्मितः वदादिभिः । दीप्तं प्रकारामानम् । दिव्यभूषणविश्वकर्मणा रचितः । अगणितैरपरिमितः । ज्योतिर्विभास्वत् ज्योतिरिव प्रकाशमानम् । कुचच्याजस्वर्णघटद्वयं कुचव्याजेन स्तनमि- पेण स्वर्णघटद्वयम् । दरिहरब्रह्मादिपोतं तेषामेव तत्सनाधिकारयाद । भने भावयामि ॥ अतः परं परदेवताया पाहुचतुष्टयं मुभूषितं कण्ठदेश च प्रस्तौति- मुक्तारनपिचित्र कान्तिललितेस्ते वाहुवल्लीरहं केयूरोझदवाहुदण्डवलयैहस्ताहुलीभूषणैः । संटकाः कलयामि हीरमणिमन्मुक्तावलीकीलित- ग्रीवापविभूपणेन सुभगं कण्ठं च कम्बुनियम् ॥ ३४ ॥ दे देवि, ते पाहुवाडीः कण्डं च, अह कस्यामि । कयन्ता पाहुम्लीः । केवराया दाहस्सालीभूषणेच संपृकाः । कपभूताहुदण्डवलयः । मुक्तारमपिचिपकान्ति रजितः । कन कण्टम् । हरिमनिमन्मुक्तावलीकीलितभीपापानिपगेन मुभगन् । पुनः भून फण्ठम् । कम्युधियमियन्वयः । मुत्ता प्रामा । रमानि रिहादीनि तो 1. जननि ते मूल.. २. 'रोत्तम' मल.. ३. 'मगिभिर्नु ताम्लापीरत' मछ..

·त्रिपुरामहिमस्तोत्रम् । विवित्रा नानावर्णा कान्तिश्छविस्तया लालतर्मनोहरः । ते श्रीमहात्रिपुरसुन्दर्याः । याहु- वल्लीश्चतुर्हस्तलताः । अहं त्वदाराधकः । केयूराङ्गदवाहुदण्डवलयः केयूरा मणिबन्धनधार- गयोग्याः अदाः कूपरोपरितनभागधारणयोग्याः, पाहुदण्डवलयानि हस्तकटकानि कङ्कणानि चतः । हस्ताङ्गुलीभूपर्णहस्तागुलीनां भूपणानि मुद्रिकादीनि तैः । संपृक्ताःसंयुक्ताः। कल. योमि प्राग्वत् । हीरमणिमन्मुक्तावली वजगुलिकायुक्ता मुक्तावली तया कालित जडीकृतं प्रीवापविभूषणं तेन सुभगं कण्ठो गलदेशः । चः समुचये । कम्युथ्रिय कम्युः शशः तब्दच्छी शोभा यस ॥ भतःपरं देवतायाः मुनसनाया श्रीवदन प्रस्ताति- उद्यत्पूर्णकलानिधिनिवदनं भक्तप्रसन्नं सदा संफुल्लाम्बुजपत्रकान्तिसुपमाधिक्कारदक्षेक्षणम् । सानन्दं कृतमन्दहासमसकृलादुर्भवल्कौतुकं कुन्दाकारसुदन्तपतिशशिभापूर्ण स्मराम्यम्बिके ॥ ३५ ॥ हे अम्बिके, ते वदनम् अहं स्मरामि । कथंभूतम् । सदा भक्तप्रसन्नम् । पुनः कथंभू- तम् । सफुल्लाम्युजपत्रकान्तिसुषमाधिकारदक्षेक्षणम् । पुनः कथंभूतम् । असकृत्सानन्द यथा स्यात्तथा कृतमन्दहासम् । पुनः कीदृशम् । प्रादुर्भवत्कौतुकम् । पुनः कीदृशम् । कुन्दाकारमुदन्तपतिशशिभापूर्णमित्यन्वयः । उद्यान्नुदयं प्राप्तः पूर्णकलानिधिः परिपूर्णपू- र्णिमाचन्द्रस्तस्य श्रीः शोभा यस्य । भक्तमतनं भक्तानामुपासकानां प्रसन्नं वाञ्छितार्यसू- चकम् । सदा निरन्तरम् । संफुलं विकसितमम्बुजं कमलं तस्य पन्नाणां कान्तिः सुपुमा परमा शोभा तस्या धिकारे दक्षं समर्थमीक्षणं यस्य । सानन्दं यथा स्यात्तथा कृतम- दहासं कृतः प्रकटितो मन्द ईपद् हासो येन । असकद्वारंवारम् । प्रादुर्भवत्कौतुकं प्रद्यो- तितकुतूहटम् । कुन्दाकारा कुन्दकलिकानगिसमाना । सुदन्तपतिः सुषमा शोभना दन्तानां पतिः आवलियस्याः । शशिन इव भा प्रभा तया पूर्ण व्याप्तम् । स्मरामि भाग्वत् ॥ अतः पर परदेवतायाः सुभूषितं कर्णयुगं नासाग्रभागं च प्रस्तीति-- तप्तस्वर्णकृतोरुकुण्डलयुगं माणिक्यमुक्तोल्लस- द्धीराबद्धमनन्यतुल्यमपरं हैमं च चक्रद्वयम् । शुक्राकारनिकारदक्षममलं मुक्ताफलं सुन्दरं विभ्रत्कर्णयुगं भजामि ललितं नासाग्रभागं शिवे ॥ ३६ ॥ हे शिवे, तव नासाप्रभाग कर्णयुग च अह भजे । कथंभूतं नासाप्रभागम् । अमलं सुन्दरं ललितं मुक्ताफळं विभ्रत् । कथंभूतं मुक्ताफलम् । शुक्राकारनिकारदक्षम् । कथं- १. 'निधीन्दु' मूल०. २. 'चित्र' मूल.. ......

·काव्यमाला भूतं कर्मयुगम् । तप्तस्वर्णकृतोरुकुण्डलयुगम् । अनन्यतुल्यं हेमं चक्रद्वयं च दधत् । क- धंभूतम् । माणिक्यमुक्तोलसद्धीराबद्धमपरमित्यन्वयः । ततमनलाहतं स्वर्ण जाम्बूनद तेन कृतं निर्मितम् उक विस्तीर्णे कुण्डलयुगं ताटवयुगलम् । माणिक्यानि मुक्ताथ तैरुल्स- द्धीराबद्धम् । अनन्यतुल्यमन्येन ताटङ्कयुगेन न तुल्यं तस्माद्विलक्षणम् । अपरं द्वितीयम् । हैमें प्राग्वत् । चः समुच्चये । चक्रद्वयं वर्तुळाकार कर्णोर्श्वभूषणम् । शुक्राकारस्य निकारे धिक्कारे दक्षं समर्थम् । अमलं निर्मलम् । मुक्ताफल गजकुम्भोद्भवम् । सुन्दरम् । विद् दधत् । कर्णयुगम् । भजामि प्राग्वत् । ललितं मनोहरम् । नासाप्रभागम् । शिवे ॥ अतः पर परदेवताया वेगिका प्रस्तीति- जातीचम्पककुन्दकेसररजोगन्धोत्किरकेतकी- नीपाशोकशिरीपमुख्यकुसुमैः प्रोत्तंसिता धूपिता। आनीलाञ्जनतुल्यमत्तमधुपश्रेणीव वेणी तव श्रीमातः श्रयतां मदीयहृदयाम्भोज सरोजालये ॥ ३७॥ हे सरोजाटये, हे श्रीमातः, तव वेणी मदीयं हृदयाम्भोज श्रयताम् । कयंभूता वेणी। जातीचम्पककुन्दकेसररजोगन्धोत्किरकेतकीनीपाशोकशिरीषमुख्यकुसुमैः प्रोत्तसिता धू. पिता च ! आनीटाञ्जनतुल्यमत्तमधुपत्रेणीवेत्यन्वयः । श्रोकार्थः स्पष्ट एव ॥ अतः परं परदेवतायाः सुपूजितं मुभूषितं मस्तकमभिस्तीति- लेखालभ्यविचित्ररत्नखचितं हैमं किरीटोत्तम मुक्ताकाञ्चनकिंकिणीगणमहाहीरप्रवोधोज्ज्वलम् । चञ्चच्चन्द्रकलाकलापललितं देवदुपुष्पाचितं माल्यैरम्ब विलम्बितं सुशिखरं विभ्रच्छिरस्ते भजे ॥ ३८ ॥ हे मातः, ते शिरो भजे । हम किरीटोत्तमं पिधत् । कथंभूत किरीटोत्तमम् । रेखा. लभ्यविचिघरनसचितम् । पुनः कथंभूतम् । मुक्ताकाचनकिकिणीगणमहाहीरप्रबोपोग्न- ठम् । पुनः कीदृशम् । चवचन्द्रकलाकटापललितम् । मुशिसरं चेत्यन्वयः । टसाल. थम् अतिनिपि यथा स्यात्तथा विचित्ररत्ननांनावर्गः सचित मण्डितम् । हम जाम्बूनदर. चितम् । किरीटोत्तम ब्रह्मादिकानां किरीटापेक्षया । मुक्ता गजमुक्ताः, कारनारकिर्णागणः १. Rat: के मूल.. २, एतच्छोमस्थाने मूलपुस्तके श्रदपमिदमन्यदृश्यते- 'उक्षिप्त र मुवर्णदणफलित पूर्णेन्दुपिम्याहवि मौक्तिकरमविप्रसवित क्षीमा- कोचितम् । मुत्ताजाविलम्बित सकटश नानाप्रसूनाहिलं चन्द्रौशमरचामरान यो बादवि सानिरः ॥1॥ विधामरहस्सविन्मुनिगः तोगारार्थना वेदा. नाठिगीदमान गरितां वेदान्नतात्मिाम् । मास्ता हि तुरीयतामुगनास्तस्मिनः परास्ता निन्य समुगसो परिमः श्रीधरनायें चि ॥ ३ ॥ ॥

·२५ त्रिपुरामहिमस्तोत्रम् । सुवर्णरचितः क्षुद्रघण्टिकासमूहः, तेन सह यो हीरप्रयन्धस्तेनोज्ज्वलं प्रकाशमानम् । चश्चत्प्रद्योतत् (मानः) चन्द्रकलानां कलापः समूहः, तेन ललितं मनोहरम् । देवपुष्पा. चितं कल्पद्रुमकुसुमपूजितम् । माल्यैः पुष्पमालाभिः । अम्ब मातः । विलम्पितं लम्बाय- मानम् । सुशिखरं सुष्टु शिखरं कोट्यप्रभागम् । विभ्रत् दधत् । शिरः मस्तकम् । ते श्री- महात्रिपुरसुन्दर्याः । भजे प्राग्वत् ।। अतः परं परदेवतायाः सभालं साधरयुगं वपुः प्रस्तौति- शृङ्गारादिरसालयं त्रिभुवनैर्मात्यैरतुल्यैर्युतं सर्वाङ्गीणसदङ्गरागसुरभि श्रीमद्वपुर्धूपितम् । ताम्बूलारुणपल्लवाधरयुतं रम्यं त्रिपुण्डूं दध- द्भालं नन्दनचन्दनेन जननि ध्यायामि ते मङ्गलम् ॥ ३९ ॥ हे जननि, तब वपुः, भालं च अहं ध्यायामि । कथंभूतम् । शृहारादिरसालयम् । पुनः कथंभूतम् । त्रिभुवनरतुल्यैाल्यैर्युतम् । पुनः कीदृशम् । सर्वाङ्गीणसदङ्गरागसुरभि । पुनः कीदृशम् । श्रीमत् । पुनः कथंभूतम् । धूपितम् । पुनः कीदृशम् । ताम्बूलारुणप- ध्वाधरयुतम् । कथंभूतं भालम् । नन्दनचन्दनेन रम्यं त्रिपुण्डूं दधत् । मङ्गलमित्यन्वयः । शृङ्गाररसादिनवरसानामालयं निवासस्थानम् । त्रिभुवनैः त्रिभुवने जातानि त्रिभुवनानि तः । वृद्भिर्वकल्पिकान । माल्यः पुष्पैः । अतुल्यनिरुपमैः । युतं युक्तम् । सर्वाङ्गवर्ती सदहरागः समीचीनोऽङ्गरागस्तेन सुरभिात्रीमत् श्रीः शोभा विद्यते यस्य । वपुः स्वरूपम् । धूपितं धूपवासितम् । ताम्बूलेन अरुण आरक्तः पल्लवः अप्रभागे यस्यैतादृशेनाधरेण युतं सहितम् । रम्यं सुन्दरम् । विपुण्ड्रं तिलकम् । दधत् । भालं ललाटम् । नन्दनचन्दनेन नन्दनवनोद्भवचन्दनेन । जननि । ध्यायामि भावयामि ।ते श्रीपरदेवतायाः । मगलं मगल- रूपम् ॥ अतः परं परदेवताया ध्यानस्य फलमाह---- एवं यः सरति प्रवुद्धसुमतिः श्रीमत्वरूपं परं वृद्धोऽप्याशु युवा भवत्यनुपमः स्त्रीणामनझायते । सोऽष्टैश्वर्यतिरस्कृताखिलसुरः श्रीनृम्भितात्मालयः पृथ्वीपालकिरीटकोटिवलमीपुप्पार्चिताद्भिर्भवेत् ॥ ४० ॥ है परदेवते, श्रीमस्वरूपमेवं यः स्मरति स वृद्धोऽपि युवा भवति, स्त्रीणां चानहायते, अटैश्वर्यतिरस्कृताखिलमुरः श्रीजृम्भितात्मालयश्च भवति, पृथ्वीपालकिरीटकोटिवलभीपु- धाचिताद्रिभवेदित्यन्वयः । एवम् अमुना प्रकारेण । यः साधकः। स्मरति भावयति । प्र- भुद्धसुमतिः प्रबुद्धा प्रकर्ष प्राप्ता सुमतिर्यस्य । श्रीमत्स्वरूपं श्रीमत्यास्तव स्वरूपं सावयवम् । १. 'भुवनी' मूल०. २. 'वलिभिः' मूल०. ३. 'विद्वयः' मूल.. ४ ·२६ काव्यमाला। परं परमसुन्दरम् । वृद्धोऽपि गलितेन्द्रियोऽपि । आगु स्वल्पकालेन । युवा तरुणप्रायः । भवति स्यात् । अनुपमः पुरुषार्थेन । स्त्रीणां यौवनोद्धतानाम् । अनदायते सौन्दर्येण स्व. रूपध्यानरतः । अटैश्वर्यम् अणिमादिकं गजाश्वादिकं च तेन कृत्वा तिरस्कृता ला प्रा. पिता अखिलाच ते सुराश्च एतादृशः सन् । श्रिया संपत्या जृम्भित प्रोल्लतितं आत्मनः खकीयमालयं मन्दिरं येन । पृथ्वीपालाः राजानस्तेषां किरीटानां मुकुटानां कोटिषु शि. खरेषु वलभ्यः स्वेप्टदेवताप्रसादगर्भितदीर्घाकारस्वर्णभूपणानि तदुपरिवनपुष्पैचितो पूजितो अद्री चरणो यस्य । भवेत् सात् ॥ अतः परं देव्यायुधचिन्तनस्व फटमाह-- अथ तव धनुः पुण्हेक्षुकृत्प्रसिद्धमतिद्युति त्रिभुवनवधू द्यज्योत्स्नाकलानिधिमण्डलम् । सकलजननि सारं स्मारं गतः सरतां नर- खिभुवनवधूमोहाम्भोधेः प्रपूर्णविधुर्भवेत् ॥ ४१ ॥ हे सकलजननि, तव पुण्हेक्षुकृद्धनुः त्रिभुवनवधू प्रति उयज्योत्लाकलानिधिमण्डलं भवति इति प्रसिद्धम् । कथंभूतं धनुः । अतिगुति ।..... नरः स्मारं स्मार स्मरतां गतः सन् त्रिभुवनवधूमोहाम्भोधेः प्रपूर्णविधुर्भवेदित्यन्वयः । अय अपरं च । तय श्रीमहात्रिपुरसुन्दर्याः । धनुः । पुण्हेक्षुनिमितन् । प्रतिद्धं विख्यातम् । अतियति भूरिकी- तिमत् । त्रिभुवनवधू प्रति उद्यज्योत्स्नया कलानिधेचन्दस मण्डलं विम्यं विरहोत्यादरम् । सकलजननि विश्वमातः । स्मारं स्मारं स्मरन् स्मरन् । गतः प्राप्तः । स्मरतां कन्दर्प- ताम् । नर उपासकः । त्रिभुवनवधना सुरनरनागरीणाम् । मोहरूपसमुदस्य वृद्धिकरः प्रपूर्णविधः पूर्णिमाचन्द एव सात् ।। प्रसूनशरपञ्चक कटनृम्भणागुम्फित त्रिलोकमवलोकयत्यमलचेतसा चिन्तयन् । अशेषरमणीजनलरविनृम्भणे यः सदा पटुर्भवति ते शिवे त्रिजगदङ्गनाक्षोभणे ॥ ४२ ॥ है शिवे, यत्रिलोकं प्रसूनशरपरकप्रकटजृम्भणागुम्मितम् अमलयेवसा आलोक यति सोऽशेरमणीजनस्मरविजृम्भणे विजगदानाक्षीभगे च पटुर्भवतीत्यन्वयः । प्रा. नानि पजादीनि । उक्तं च तम्बराजे'कमलं करवं रक्तम्हारेन्दीवरे तथा । सहमत. रम्मति प्रोक्तं पुषपर ममीवार ॥ इति । तान्येय करा पागास्ते पर तस प्रकट 1. मोमदारिदूषणप्रस्तोऽनय पाठय कानुरोधात्स्थापितः. "गुपं फला' मुल.. २. 'मोदग्यो मूल.. ३. 'म्भोधिप्रपूर्ण मूल.. ४. 'प्रगटगुमनागम्मित मूल, ५. 'परला मूठ... 'न' मूट, ·- त्रिपुरामहिमलोत्रम् । २७ सुम्भ किसनं तत्र आगुम्फितम् एतादृशं त्रिलोकमवलोकयति पश्यति । अम- तसा स्थिरान्तःकरणेन । चिन्तयन् भावयन् । अशेपरमणीजनस्माविजृम्भो सकल- धाजनस्मरविम्भगे । यःसाधक। सदा निरन्तरम् । पटुः समर्थः भवति। ते परदेवतायाः। शिव कल्याणरूपे । विजगदहनानां क्षोभने वशीकरणे ॥ अतः परं पाशचिन्तनप्रभावं प्रतिपादयति- पाशं प्रपूरितमहामुमतिप्रकाशो यो वा तव त्रिपुरसुन्दरि सुन्दरीणाम् । आकर्षणेऽखिलवशीकरणे प्रवीणं चित्ते दधाति स जगत्रयवश्यकृत्वात् ॥ ४३ ॥ हे महाधिपुरमुन्दार, अथ च यस्तव पाचं चित्ते दधाति, स प्रपूरितमहामुमतिप्रकाशः सन् जगप्रयासस्यान् । कथंभूतं तव पागम् । मुन्दरीणामाने आसिलवशीकरणे च प्रवीणम् । इत्यन्वयः । अर्मः स्पट एव ।। अतः परमप्रभाव प्रतिपादयति- यः सान्ते कलयति कोविदरिलोकस्तम्भारम्भणचणमत्युदारवीर्यम् । मातस्ते विजयमहाशं सयोपान्देवान्तम्भयति च भूभुजोऽन्यसैन्यम्॥४४॥ हे मातः, यस्ते विजयमहाकु स्वान्ते कटयति स सयोपान् देवान् स्तम्भयति, भूः भुजः स्तम्भयति, अन्यसैन्यं च स्तम्भवति । कथंभूतः सः । कोविदः । कथंभूतं विजयम- हादशम् । रिटीकस्तम्भारम्भणचणन् । पुनः कसंभूतम् । अत्युदारवीर्यमित्यन्वयः । यः साधकः । स्वान्त हृदये । कलयति चिन्तयति । कोविदः विचक्षणः । त्रिलोकस्य स्वर्ग- मृत्युपतालरूपस्य । स्तम्भः ताटस्थ्यं तस्रारम्भ कर्तव्यता तत्र चणः दक्षस्तम् । अ- युदारवीर्यम् अत्यन्तमुदार प्रोड वीर्य यस्य तम् । मातर्जननि 1 ते प्राग्वत् । विजयम-' हाकुशं विजयप्रदो महाकुशे विजयमहाकुशस्तम् । सयोपान् योपिद्भिः सह वर्तमानान् । • देवान् दिवि क्रीडनपरान् । स्तम्भवति स्थगयति । भूभुजः राजानस्तान् । अन्यसैन्य परसन्यम् ।। अतः परं चतुरायुधध्यानस्य विशेषफलमाद- चापध्यानयशाद्भवोद्भवमहामोहस्य व्युज्जृम्भणं प्रख्यातं प्रसवेयुचिन्तनवशात्तत्तच्छरव्यं सुधीः । १. 'सरोपान' मूल०. २. 'भूभुजीयसन्यम्' मूल०. ३ 'चापाद्धया' मूल०. ४ 'तारा- क्षरव्य ·काव्यमाला। पाशध्यानवशात्समस्तजगतां मृत्योर्वशत्वं महा. दुर्गस्तम्भमहाङ्कुशस्य मननान्मायाममेयां तैरेत् ॥ ४५ ॥ हे मातः, सुधीः, चापध्यानवशाचापध्यानतत्परः सन् भवोद्भवमहामोहस्य भवात्स. सारादुद्भवो यस्यैतादृशो महामोहस्तस्य व्युज्जम्भणं विगतमुज्जृम्भणं प्रसरणे यस्मात्तत्तथा करोति इति प्रख्यातं प्रसिद्धम् । प्रसवेषुचिन्तनवशात् पुष्पवाणभावनापरः सन् यद्यचि. न्तयति, तत्तत् शरव्यं लक्ष्य करोति । पाशध्यानवशात् पाशचिन्तनतत्परः सन् समस्त- जगतां सकलाहितानां मृत्योः कालस्य वशवं नयति । दुर्गस्तम्भमहाकुशस्य मननात् निरन्तर चिन्तनादमेयां मायां तरेत् ॥ अतः परं पूर्व द्वाविंशतितमश्लोके 'लदूपस्य गुरोर्मुखारविन्दविवराहीक्षा संप्राप्य मुक्तो भवेत्' इत्युक्तम् , चतुर्विंशतितमश्लोके त्वां गुरुमभ्युपेत्य लामेव कलयेत्तदा मुच्यते' इ- त्युक्तम्, तहिं साधकस्य परदेवतातादात्म्यसिद्धिकरं मातृकादिन्यासजालं नोक्तमिति सिं. हावलोकनन्यायेनाशङ्कयाह-- न्यासं कृत्वा गणेशग्रहभगणमहायोगिनीराशिपीठैः पञ्चाशनमातृकाणैः सहितबहुकलैरष्टवाग्देवताभिः । स श्रीकण्ठादियुग्मैनिविमलतनौ केशवाद्यैश्च तत्त्वैः पत्रिंशनिर्धरावैर्भगवति भवती यः सरेत्स त्वमेव ॥ ४६॥ है भगवति, एवं न्यासं कृत्वा भवती यः स्मरेत्स त्वमेवेत्यन्वयः । न्यासं गुरुदर्शितमा• र्गेण कृत्वा विन्यस्य । गणेशेत्यादिन्यासाः पद्धतिषु स्पष्टयः । निजविमलतनौ निजा स्व- कीया विमला पापरहिता तनुः शरीरं तस्याम् । इत्यनेन पापपुरुपदाहादिकृतभू(ता. द्विप्राणप्रतिष्ठादेहन्यासात् कुर्यादिति सूचितम् । अन्योऽर्थः स्पष्ट एव ॥ अतः परं परदेवतोपासकस्यैहिकफलमाह- सुरपतिपुरलक्ष्मीजृम्भणातीतलक्ष्मीः प्रसरति निजगेहे यस्य दैवं त्वमार्ये । विविधबहुकलानां पात्रभूतस्य तस्य त्रिभुवनविदिता सा जृम्भते स्फूतिरेच्छा ॥ ४७ ॥ हे आर्ये, यस्य लं दैवं तस्य निजगेहे सुरपतिपुरलक्ष्मीजृम्भणातीतलक्ष्मीः प्रसरति । कि च तस्य सा अच्छा स्फातर्जुम्भते । कथंभूता । त्रिभुवनविदिता । कथंभूतस्य तस्य । विविधर हुकालाना पात्रभूतस्यैत्यन्वयः । सुरपतिरिन्द्रस्तस्य पुरममरावती तत्र या लक्ष्मीः सपत्तिस्तस्या जृम्भणं विलासस्तदतीता ततोऽप्यधिकविलासवती । प्रसरति प्रभवति । १. 'तरे' मूल०. २. 'विमलनिजतनौ मूठ०. ३. 'मुटु' मल०, ४. 'रष्टा' मूल, ·त्रिपुरामहिमस्तोत्रम् । २९ निजगेहे उपासकालये । यस्य यस्य कस्यापि । दैव दैवतम् । त्वं श्रीमहात्रिपुरसुन्दरी । आर्य श्रेष्ठे। विविधबहुकलानां विविधा नानाचमत्कारकारिण्यो बढ्योऽनेकाः कलाः विद्यास्तासाम् । पात्रभूतस्य निवासप्रायस्य । तस्य त्वदीयस्य । त्रिभुवनविदिता लोक- वयविख्याता । सा देव्यनुग्रहप्रसादाञ्ज़(त्साप्ता)। जृम्भते प्रकाशते । स्फूर्तिश्चमत्कृतिः । अच्छा निर्दोषा ॥ अतः परं मानसार्चनमाह--- मातस्त्वं भूर्भुवः स्वर्महरसि सुतनुस्त्वन्तरिक्षेन्दुसूर्य- रात्मा शुक्रागरेन्द्ररपि निगममहाब्रमभिः प्रोतशक्तिः । प्राणापानादियुक्तैः कलयति सकलं मानसं ध्यानयोगं येपो तेपां सपर्या भवति सुरकृता ब्रह्मता योगिनां च ॥ ४८॥ अयं शोकः पाठभ्रमान्मया न व्याख्यातः । शिष्टेविचारणीयः॥ अतः परं सविनयं देवी प्रार्थयति- क मे बुद्धिर्वाचा परमविदुषो मन्दसरणिः क ते मातब्रह्मप्रमुखविबुधस्याप्तवचसाम् ।' . अभून्मे विस्फूर्तिः परतरमहिम्नस्तवनुतिः प्रसिद्धं सन्तव्यं बहुलतरचापल्यमिति मे ॥ १९ ॥ हे मातः, इति कारणात् कर्म प्रसिद्धं बहलतरचापल्यं क्षन्तव्यम् । इतीति किम् । मे मतिः क, मे वाचापि क्व, ते परतरमहिम्नस्तवनुतिः क्व । कथंभूता मे मतिः । मन्द- सरणिः । कथंभूतस्य मे। परम् अविदुपः । कथभूता स्तवनुतिः । ब्रह्मप्रमुखवियुधस्याप्त- वचसा मन्दसरणिः ॥ अतः परं साधकमनोगतं देवीं विज्ञापयति- प्रसीद परदेवते मम हृदि प्रभूतं भयं विदारय दरिद्रता दलय देहि सर्वज्ञताम् । विधेहि करुणानिधे चरणपद्मयुग्मं स्वयं विदारितनरामृति त्रिपुरसुन्दरि श्रीशिवे ॥ १० ॥ १. 'कपि' मूल०. २. रिक्षस्य धुर्यो राज्ञां शुक्रेन्दुसूयेन्दुभिरपि निगमा' मूल०. ३. 'धूतसङ्ग' मूल०. ४. 'ब्रह्मविद्येति जन्तोः' मूल०. ५. 'मन्दसरणेः' मूल०. ६. 'स्वा- न्त' मूल०. ५. 'मा' मूल०. ८. 'प्रसीद' मूल.. ९. 'मिह में मूल.. १०. 'स्वकं' मूलर. ११. 'विनाशय जरामृती' मूल०, ·काव्यमाला। पाशध्यानवशात्समस्तजगतां मृत्योर्वशत्वं महा. दुर्गस्तम्भमहाङ्कुशस्य मननान्मायाममेयां तैरेत् ॥ ४५ ॥ हे मातः, सुधीः, चापध्यानवशाचापध्यानतत्परः सन् भवोद्भवमहामोहस्य भवात्सं. सारादुद्भवो यस्यैतादृशो महामोहस्तस्य व्युज्जृम्भणं विगतमुज्जृम्भणं प्रसरणं यस्मात्तत्तथा करोति इति प्रख्यातं प्रसिद्धम् । प्रसवेचिन्तनवशात् पुष्पयाणभावनापरः सन् यद्यचि. न्तयति, तत्तत् शरव्यं लक्ष्यं करोति । पाशध्यानवशात् पाशचिन्तनतत्परः सन् समस्त- जगतां सकलाहिताना मृत्योः कालस्य वशत्वं नयति । दुर्गस्तम्भमहाकुशस्य मननात् निरन्तरं चिन्तनादमैयां मायां तरेत् ॥ अतः परं पूर्व द्वाविशतितमश्लोके 'लद्रूपस्य गुरोर्मुखारविन्दविवरादीक्षा संप्राप्य मुक्तो भवेत्' इत्युक्तम् , चतुर्विंशतितमश्लोके 'त्वां गुरुमभ्युपेत्य वामेव कलयेत्तदा मुच्यते' इ. सुक्तम्, तहिं साधकस्य परदेवतातादात्म्यसिद्धिकरं मातकादिन्यासजालं नोक्तमिति सिं. हावलोकनन्यायनाशङ्कयाह- न्यासं कृत्वा गणेशग्रहभगणमहायोगिनीराशिपीठः पञ्चाशन्मातृकाणैः सहितबहुकलैरष्टवाग्देवताभिः । स श्रीकण्ठादियुग्मैनिजविमलतनौ केशवायैश्च तत्त्वैः पशिद्भिर्धराद्यैर्भगवति भवती यः सरेत्स त्वमेव ॥ ४६॥ हे भगवति, एवं न्यासं कृत्वा भवती यः स्मरेत्स स्वमेवेत्यन्वयः । न्यासं गुरुदर्शितमा• गेण कृत्वा विन्यस्य । गणेशेत्यादिन्यासाः पद्धतिषु स्पष्टयः । निजविमलतनी निजा स्व. कीया विमला पापरहिता तनुः शरीरं तस्याम् । इत्यनेन पापपुरुषदाहादिकृतभू()तशु- द्धिप्राणप्रतिष्टादेहन्यासान् कुर्यादिति सूचितम् । अन्योऽर्थः स्पष्ट एव ॥ अतः परं परदेवतोपासकस्यैहिकफलमाह- सुरपतिपुरलक्ष्मीज़म्भणातीतलक्ष्मीः प्रसरति निजगेहे यस्य दैवं त्वमार्य । विविधबहुकलानां पात्रभूतस्य तस्य त्रिभुवनविदिता सा जृम्भते स्फूतिरच्छा ॥ ४७ ॥ हे आर्ये, यस्य त्वं दैव तस्य निजगेहे सुरपतिपुरलक्ष्मीजृम्भणातीतलक्ष्मीः प्रसरति । कि च तस्य सा अच्छा स्मार्तेर्तृम्भते । कथंभूता । त्रिभुवनविदिता । कथंभूतस्य तस्य । विविधयहुकलाना पात्रभूतस्यैत्यन्वयः । सुरपतिरिन्द्रस्तस्य पुरममरावती तत्र या लक्ष्मीः संपत्तिस्तस्या जृम्भग विलासस्तदतीता ततोऽप्यधिकविलासवती । प्रसरति प्रभवति । १. 'तरे' मूल . २. 'विमलनिजतनी' मूल०. ३. 'मुटु' मूल०. ४. 'रष्टा' मूल ·त्रिपुरामहिमस्तोत्रम् । निजगहे उपासकालये । यस्य यस्य कस्यापि । दैवं दैवतम् । वं श्रीमहात्रिपुरसुन्दरी । आर्य श्रेष्ठे। विविधबहुकलानां विविधा नानाचमत्कारकारिण्यो बहयोऽनेकाः कलाः विद्यास्तासाम् । पात्रभूतस्य निवासप्रायस्य । तस्य त्वदीयस्य । त्रिभुवनविदिता लोक- वपविख्याता । सा देव्यनुग्रहप्रसादाज्ज(त्प्राप्ता)। जृम्भते प्रकाशते । स्फूर्तिश्चमत्कृतिः । अन्य निर्दोपा ॥ अतः परं मानसार्चनमाह- मातस्त्वं भूर्भुवः स्वमहरैसि सुतनुस्त्वन्तरिक्षेन्दुसूर्य- रात्मा शुक्रामरेन्द्रैरपि निगममहाब्रह्मभिः प्रोतशक्तिः । प्राणापानादियुक्तैः कलयति सकलं मानसं ध्यानयोगं येषां तेषां सपर्या भवति सुरकृता बृह्मता योगिनां च ॥ १८ ॥ अयं शोकः पाठभ्रमान्मया न व्याख्यातः । शिष्टविचारणीयः ॥ अतः परं सविनयं देवी प्रार्थयति- क मे बुद्धिर्वाचा परमविदुपो मन्दसरणिः क ते मात–सप्रमुखविवुधवाप्तवचसाम् ।' .अभून्में विस्फूर्तिः परतरमहिम्नस्तवनुतिः प्रसिद्ध सन्तव्यं बहुलतरचापल्यमिति मे ॥ १९ ॥ 'मातः, इति कारणात् कर्म प्रसिद्धं वहलतरचापल्यै क्षन्तव्यम् । इतीति किम् । मे मतिः क्व, मे वाचापि क, ते परतरमहिनस्तवनुतिः क । कथंभूता मे मतिः । मन्द- सरणिः । कथंभूतस्य मे। परम् अविदुषः । कथंभूता स्तवनुतिः । ब्रह्मप्रमुखवियुधस्याप्त- वचसा मन्दसरणिः ॥ अतः परं साधकमनोगतं देवीं विज्ञापयति- प्रसीद परदेवते मम हृदि प्रभूतं भयं विदारय दरिद्रता दलय देहि सर्वज्ञताम् । विधेहि करुणानिधे चरणपद्मयुग्मं खंयं विदारितजरामृति त्रिपुरसुन्दरि श्रीशिवे ॥ १० ॥ १. 'ऋषि' मूल०, २. 'रिक्षस्य धुर्यो राज्ञा शुक्रेन्दुसूर्येन्दुभिरपि निगमा' मूल०. ३. 'धूतसङ्ग' मूल०. ४. 'ब्रह्मविद्येति जन्तोः' मूल०. ५. 'मन्दसरणे.' मूल.. ६. 'स्वा- न्त' मूल०. ७. 'नो' मूल .. ८. 'प्रसीद' मूल०. १. 'मिह मे' मूल.. १०. 'स्वक' मूल. ११. "विनाशय जरामृती' मूल..

·काव्यमाला। है परदेवते, वं प्रसीद प्रसन्ना भव । हे करुणानिधे स्वयं चरणपअयुग्मं विधेहि वि. शेपेण ध्यानयोगगम्यं कुरु । कथंभूतं विदारितजरामृति । अन्योऽयः स्पट एव ।। इति त्रिपुरसुन्दरीस्तुतिमिमां पठेद्यः सुधीः स सर्वदुरिताटवीपटलचण्डदावानलः । भवेन्मनसि वाञ्छितं प्रचुरसिद्धिऋद्धिर्भवे- दनेकविधसंपदा पदमनन्यतुल्यो भवेत् ॥ ११ ॥ इति पूर्वोक्ता त्रिपुरसुन्दरीस्तुति महिनस्तवरूपामिमां महतां पठेत् प्रतिदिनमावर्त- येद्यः भक्तः सुधीः कृतनिश्चयः सः सर्वदुरिताटवीपटलं सर्वपापौरप्यसमुदायं प्रतिचण्डदा- वानलो भवेत् । तस्य मनजि वाञ्छितं च भवेत् इत्यादि । सुगममन्यत् ॥ पुनर्मनोगत प्रार्थयति- संगीतं सरसं विचित्रकवितामाम्नायवाक्यस्मृति व्याख्यानं हृदि तावकीनचरणद्वन्द्वं च सर्वज्ञताम् । श्रद्धां कर्मणि शाम्भवेति विपुलं श्रीनृम्भणं मन्दिरे सौन्दर्य वपुपि प्रदेहि जगतामम्बेश्वरि श्रीशिवे ॥ ५२ ॥ अर्थः स्पष्टः ॥ अतः परं महिम्नस्तोत्रपाठनिरतस्यैहिकफलमाह- पृथ्वीपालप्रकटमुकुटलग्रजोरञ्जिताङ्गि- विर्द्वत्पूजास्तुतिशतसमाराधितो त्राधितारिः । विद्याः सर्वाः कलयति हुदा व्याकरोति वाचा लोकाश्चर्यनवनवपदैरिन्दुविम्वप्रकाशैः ॥ ५३ ॥ अर्थः स्पष्ट एव॥ भूप्यं वैदुष्यमुद्यदिनकरकिरणाकारमाकारतेनः सुज्ञानं भूरिमार्ग निर्गमनिगमनं दुर्गमें योगमार्गम् । आयुष्यं ब्रह्मपोप्यं हरगिरिविशदा कीर्तिमभ्येत्य भूमौ देहान्ते ब्रह्मपारं परतरचरणाकारमभ्येति विद्वान् ॥ १४ ॥ १. 'तादृतमभीष्टसिद्धिर्भवेत्' मूल०. २. 'गुरुसत्कवित्वसरणीमानायवाचा स्मृति' मूल. ३. 'कालिकेति' मूल०. ४. विद्युत्पूजानतिनुति' मूल ०. ५. 'प्रभावायो मूल.. ६. निगमनिर्यः' मूट०. ५. 'रूप' मूल०. ८. 'सुव्यक्त भूति' मूल०. ९. 'निजत- नुकलन' मूल०. १०. 'सौख्य मूल. २०. ११. 'शिव' मूल.

·त्रिपुरामहिमस्तोत्रम् । स विद्वान् भूमी प्रोक्तमेतदभ्येत्य देहान्ते परतरचरणाकारं ब्रह्मपारमभ्येतीत्यन्वयः । भूप्यं भूषणम् । वैदुष्यं पाण्डिन्यम् । आकारतेजः दिनकरकिरणाकारम् । भरिमार्ग साप- थीनम् । सुज्ञानं निगमनिगमनं च निगमानां वेदानां निगमनं व्याख्यानं करोति च । दु- गमं दुष्प्राप्यम् । योगमार्ग योगाभिनिवेशम् । ब्रह्मपोप्यं ब्रह्मणा तुल्यम् । आयुष्यं कल्पा. न्तस्थायित्वम् । हरगिरिविशदां कैलासवदुज्ज्वलाम् । कीर्तिमभ्येत्य अनुभूय । विद्वान् वि. योपासकः । देहान्ते शरीरसागानन्तरम् । ब्रह्मपारम् अपारंब्रह्मस्वरूपम् । परतरचरणाकारं परतरायाः श्रीमहात्रिपुरसुन्दर्याः चरणाकारं निर्वाणं चरणरूपमभ्येति प्राप्नोति ॥ अतः परं दुर्वासा मुनिः स्वकृतस्तोत्रे स्वख्यात्यर्थ स्वनामनिवन्धनं करोति- दुर्वाससा विदिततत्त्वमुनीश्वरेण विद्याकलायुवतिमन्मथमूर्तिनैतत् । स्तोत्रं व्यधायि रुचिरं त्रिपुराम्बिकाया , वेदागमोक्तपटलैविदितैकमूर्तिः ॥ १५ ॥ दुर्वासमा त्रिपुराम्बिकायाः स्तोत्रं व्यधायि कृतमित्यन्वयः । दुष्टं दुःखदं शणसूत्र- निर्मितवल्कलव्याघ्रवर्मगैरिकरञ्जितवस्त्रादिकं वासो यस्य । विदितं ज्ञात तत्त्वमुपनिषत्सारं येन मुनीनां महायोगीश्वराणामीश्वर आचार्य एतादृशेन । विद्यारूपाः कलारूपाश्च या युव. तयः तासां मन्मथमूर्तिना तत्प्रादुर्भावकारकत्वात् । स्तोत्रं श्रीत्रिपुरमहिम्नाख्यम् । व्यधायि कृतम् । रुचिरं देवीप्रीतिकरम् । त्रिपुराम्बिकायाः । कथंभूतायाः । वेदोक्तैरागमोक्तच पटलै: स्वरूपनिरूपकग्रन्थेविदिता ज्ञातेका मूर्तिः स्वरूपं यस्याः ॥ सदसदनुग्रहनिग्रहगृहीतमुनिविग्रहो भगवान् । सर्वासामुपनिषदां दुर्वासा जयति देशिकः प्रथमः ॥ १६ ॥ सतामसतां चानुग्रहनिग्रहार्थे गृहीतः मुनिविग्रहो येन । भगवान् महानुभावः। सर्वासां चतुर्वेदोक्तानाम् । उपनिषदां तत्वनिरूपिकाम् । जयति सर्वोत्कण विजयते । देशिकः प्रथम आय आचार्यः । छत्रं चामरयोर्यगं व्यजनमादर्शस्तथा मईलो भेरीशसमृदड़काहलकलागीतं च नृत्यं तथा । साष्टाङ्गं प्रणतिः स्तुतिर्बहुविधा चैतत्समस्तं मया संकल्पैन समर्पितं ननु शिवे सतुष्टये कल्पताम् ।। उच्चेषु नीचेष्वपि दर्शनेयु प्रकाशते देवि तव स्वरूपम् । समुज्ज्वलत्येव हि यज्ञवाटे मातवेश्मन्यपि जातवेदाः । ९. 'विहितमादिमुनीश्वरेण मूल०, २. 'यथार्थरचिरं मूल०, ३. 'भूतः' मूल..

·३२ काव्यमाला। इति त्रैपुरं श्रीमहिनं गुरुच्या मया व्याकृतं प्रीतये सिद्धये च । सतां साधकानां सुविद्यः सुधीरैचिरं टोकनीयं हदा निश्चलेन । यत्रैव यत्रैव मनो मदीयं तत्रैव तत्रैव तव स्वरूपम् । यत्रैव यत्रैव शिरो मदीयं तत्रैव तत्रैव पदद्वयं ते ॥ इति श्रीदुर्वास सा मुनीन्द्रेण विरचितं श्रीत्रिपुरसुन्दरीमहिम्नः स्तोत्रं संपूर्णम् । खड्गशतकम्। (सटीकम् ।) कल्पातिक्रूरकालभ्रुकुटिकुटिलताकल्पकल्पाप्रमुष्टिः क्रुध्यत्कालीकटाक्षाङ्कित[स]कल ......निमे(पे)कान्तकाली । कीडत्यस्याकमेण ऋकचकृतिकृती कुन्ति(म्भि)कुम्भारकूट- ऋोडेपूस्कृत्तकण्ठोत्थितरुधिरकणाकीर्णकोणः कृपाणः॥ १ ॥ [भस्य टीका त्रुटिता। खं प्रेङ्गद्भिः खरांशोः प्रखरखरशिखाः खण्डयन्दै यूखैः खेलासंख्येषु खञ्जीकृतरणरसिकः संमुखानां खमि(नि)त्रम् । ख्यातः सौस्यस्य खानिः खलु कमितृजुपां खेचरीणामखर्वः खेलत्युत्खातखड्गप्रतियुवसु खनत्कारवानस्य खड्गः ॥२॥ [अस्य टीका त्रुटिता । गात्रस्य प्तिग्रहणमवगणय्याग्रतः स्वर्गमार्ग ग्रस्पन्नस्य(१) महाग्रेसरकरगुणितोदग्रजायद्गभस्तिः । गर्वोग्रग्रन्थिगोत्रग्रहिलरिपु.........भङ्गीगृहीतो गर्नत्यग्रेसराग्र्यग्रहगिलनगुरुः संगरे मण्डलायः ॥ ३ ॥ [अस्य टीका त्रुटिता। १. अस्य काव्यस्यैक पुस्तकं कश्मीरमहाराजानां जम्ब्नगरस्थपुस्तकालयस्थपुस्त- कतः पञ्चनददेशीयविश्वविद्यालयाध्यक्षश्रीयुतडॉक्टरस्टैन् (Af. A. Stein, Ph. D.) महारायैर्यथाप्रत्यवतार्य स्वपुस्तकालयस्यापितमस्मभ्य काव्यमालार्थ दत्तमिति तेषां महाश- यानामुपकारं वर्णयितुमक्षमास्तेषां धन्यवादं प्रकाशयामः. अस्य च पुस्तकस्थान्तिमपत्रा- लाभेन नवनवतिरेव श्लेका उपलब्धाः. टीकापुस्तकेऽपि प्रारम्भे मध्येच पाणि समाप्तिपत्र च नोपलब्धानीति कर्नाम कालच न ज्ञायते. ............

·........... खगशतकम् । प्राणं संग्रामलक्ष्म्या घनवृतियशसामधितान्योम(१)... ...""साहसस्वालधुहृदयलघुभीत्ययौपस विघ्नः । घोटः कीर्तनामापवनगजवटाघातनवृष्यनिनो घूर्णत्यु" "रघृणिसमाघ्राति घोरोऽस्य खड्गः ॥ ४ ॥ [अस्य टीका त्रुटिता। चण्डचण्डीशचतुश्चिरभृतविपमाध्विजाचानुभाले चण्ड्याश्चामीवारा""जनचयरव"...."कौर्यचक्षुः । चित्रं खाचान्तवीरा सुरपि(१)रविरुचा चुम्बितचाकचिक्या- चक्षुःकर्माणि चूपत्यचिररुचिरुचां वच्चकोऽस्यासिरुचैः ॥ ५ ॥ (अस्य टीका त्रुटिता। [छा]या...."रूपोच्छलितरिपुशुचौ छादनं कृच्छ्देशे छायावाहाशनेलच्छलसमिति लसच्छौर्यकालालिपुच्छम् । ......"तच्छात्रि" "च्छिदुरगणचणश्छेकहृच्छोककारी छायाकान्तच्छवीच्छाव्यतिकरवशतो मूर्च्छतीद्धोऽस्य खड्गः ॥ ६ ॥ ........ ............ ................... “वित्तश्छिदुरगणचणः । 'तेन वित्तः इति चणए । छकानां ना- गराणां हृच्छोककारी ॥ नद्यालो नेत्रनन्यानिरभुवि जनयजन्तुनाते वराति जीवातुर्बाहुजस्य त्रिनगति जयिनो दोर्भुजङ्गस्य निता । ज्यानानिर्व्याजाग्रद्गजरदनशिलाभञ्जनाजस्रयोग्यो जातज्वालो जटावानिह जयति जगजित्वरोऽमुप्य खगः॥ ७ ॥ अमिति ॥ अमुष्य खड्ग इह लोके जयति । किंविधः । जैत्रं जयशीलं यज्जन्यं सम्रा- मस्तस्याजिरभुवि जबालः । सत्वर इत्यर्थः । 'जबालोऽतिजवे' इत्यमरः । जन्तुजाते प्रा- गिमात्रे ज्वराति ज्वरपीडां जनयन् । त्रिजगति टोक्ये जयिनः पराक्रमवतो वाहुजस्य क्षत्रियस्य जीवातुजीवनौषधम् । 'जीवातुर्जीवनौषधम्' इत्यमरः । पुनः किंविधः । अथवा विजगति जयिनो दोर्भुजङ्गस याहुसर्पस्य जिह्वा । ज्याजानिर्वसुधाजानिः । 'जायाया निद्' । 'वसुधामार्बोज्यो' इति मेदिनी । व्याघ्राश्च जाग्रद्गजरदनाच शिलाश्च तासां भ- अनं तयाजस्र योग्यः। जाता ज्वाला यस्मिन्स तथा । अतएव जटावान् । जगविखरः।

·काव्यमाला। झात्काराजैत्रजन्ये झगिति जनयतो जन्मिकर्णज्वराति झञ्झावातानुकाराझणझणितिझणत्कारिणः प्रोजिहानः । झापाडी तामवस्था झगिति रिपुजनं ग्राहयन्धूर्जटीष्टां झूरनम्राहितेषूज्झितरणरभसं प्रोजिहीतेऽस्य खड्गः॥८॥ झादिति ॥ अस्य सह उज्झितरणरभस संप्रास्तादरं यथा स्यात्तथा प्रोबिहीते ग- च्छति । किंविधः।जैत्रजन्य जयशीले संप्रामे झगिति झात्काराननुकरणशब्दान्प्रोबिहानः। कृतवानित्यर्थः । “ओहाट गतौ' । किविधाञ्झात्कारान् । झञ्झावातानुकारान्सदृष्टिक वातसदृशान् । पुनः किविधान् । झणहणितिझणकारिणः ५ किंकुर्वन्सन् । झापाड़ों मान्मथीमवस्थाम् । भस्मरूपामित्यर्थः । रिपुजन वैरिलोक झगिति शीघ्र ग्राहयन् । कि. विधामवस्थाम् । धूर्जटेः शंभौरिष्टाम् । नम्रा येऽहितास्तेषु झूलजन् ॥ टंकारोद्धट्टिता या झटिति विघटयन्कोटिशश्चापयष्टी- एको विद्विगिरीणां करटिकटकटाहातिकुट्टाग्रकोटिः । दुप्कूटैर्यष्टिकूटैः कटुकुटिलसटैः पट्टिशैः कोटिसंख्यैः खेटेर्दुर्घाटवाटान्प्रतिभटसुभटांष्टीकतेऽमुष्य खड्गः ॥९॥ टमिति ॥ अमुष्य खड्गः प्रतिभटसुभटान्प्रतिपक्षवीरान्द्राक्शीघ्र टीकते । तान्प्रति गच्छत्तीत्यर्थः । किंविधः । टंकारेण शब्देनोट्टिताः प्रकटिताः [याः] कोटिशोऽसख्याश्वाप- यष्टीर्झटिति शीघ्रं विघटयन् । पुनः किंविधः । विद्विषां गिरयस्तेषां टको विदारकः । पुनः । करटिनो गजास्तेषां कटा गण्डस्थलानि त एव कटाहास्तैलादिपाकपात्राणि तेषां कुटा पिष्टीकरणसमर्थाप्रकोटिर्यस्येति । किविधान्प्रतिभटसुभटान् । दुष्फूरैर्दुष्टाप्रैर्य- ष्टिकूटैर्यष्टिसमूहैः कटुकुटिलसटैः पटिशः खड्दैः फलकैोटो वाटो मार्गो येषां ते । को. टिसख्यैरिति विशेषणं विष्वपि योज्यम् ॥ ठात्कारी कण्ठसीमन्यतिकठिनतरे स्कन्धपीठे कठोरे पृष्ठाष्टीलानुकारे शठकमठपतेः कुम्भपृष्ठेऽपि चैमे । दाग्द्राषिष्ठः कठोरच्छविजरठतरद्योतसंघट्टमूर्छ- कोष्ठाः काष्ठाः प्रकुर्वरिपुशिरसि लुठत्येतदीयः कुंठारः॥ १०॥ ठात्कारीति ॥ एतदीयः कुठारो रिपुशिरसि द्राक्शीघ्र लुठति । किविधः । ऐभे हस्तिसंबन्धिनि कण्ठसीमनि कण्ठसमीपदेशे ठात्कारी शब्दकर्ता । किविधे कण्ठसी- मनि । अतिकठिनतरे । पुनः किविधः। कटोरे स्कन्धपीठात्कारी।पुनः किविधः । ऐभे कुम्भपृष्ठे ठात्कारी । किविधे कुम्भपृष्ठे । शठकमठपतेतकच्छपस्य । 'शो धत्तूरक १.-२. 'कृपाण.' इत्येव पाठो भवेत.

·खङ्गशतकम् । धूर्त मध्यस्थपुरुपेऽलसे' इति महीपः । पृष्ठाष्टीयानुकारे पृष्ठस्याष्ठीलं तत्तुल्ये । द्राधिप्टो दीर्घः। कठोरच्छविः सूर्यस्तस्य जरठतरो यो द्योतः प्रकाशस्तस्य संघटस्तेन मुर्छत् द्विगुणी- भवन् । 'जक्षित्यादयः पट्' इत्यिभ्यस्तसंज्ञायां 'नाभ्यस्तात्-' इति नुम्न । कि कुर्व- न्सन् । काष्टा दिशः कोष्टाः स्वाधीनाः प्रकुर्वन्सन् । 'कोष्ठः कुसूले चात्मीये मध्ये कुक्षे. गूहस्य च' इति मेदिनी ॥ डिम्मो दण्डायुधस्य प्रधनघनतडिच्चण्डदोःकुण्डलीन्द्र- क्ष्वेडः प्रोद्दण्डदर्पद्विरदननिगडो डिण्डिमः शौर्यमर्तुः । अस्य प्राचण्ड्यभाण्डं धृतमधुपगलद्दण्डवेतण्डशुण्डा- काण्डं खण्डं वितन्वन्युधि धुतजडिमा हिण्डते मण्डलानः ॥११॥ हिम्भ इति ॥ अस्य मण्डलामो हिण्डत इतस्ततो गच्छति । किंविधः । दाहायुधस्य यमस्य हिम्भः शिशुः । 'पोतः पाकोऽर्भको डिम्भः' इत्यमरः । प्रधनमेव संग्राम एव घनतहित्तस्पाश्चण्डदोर्हस्तः कुण्डलीन्द्रः शेपस्तत्वेडो गरयम् । 'लेडस्तु गरलं विषम्' इत्यमरः । प्रोद्दण्डो दपी येषां ते ये द्विरदना गजास्तेषां निगढोऽन्दुकः । शीर्थमर्तुडिं. ण्डिमः सूचकवायविशेषः । प्रचण्डस्य भावस्तथा, तद्भाण्डमधिकरणम् । पुनः किं. विधः । युधि संप्रामे धृता मधुपा येस्तैर्गलन्तः सवन्तो गण्डा येषां ते एवंविधा वे. वग्दा गजास्तेषां शुण्डास्तासां काण्डं समूहं खण्डं च्छेद वितन्वन्विस्तारयन् । धुतो जडिमा येन सः ॥ ढकावारुदकीर्तिप्रकृतिसुविजयश्रीविवोढा निरूढो वाद सोढातिगादप्रहरणसमिती लीदकोणास्त्रसीधुः। रोदा गूढप्रहर्तुढिमकुलगृहं न्यस्तशख्नेषु पदो नियूटोद्गादयुद्धप्रतिहतिषु दृढं दौकतेऽगुप्य खड्गः ॥ १२ ॥ देति ॥ अमुष्य सहो नि ढोदाहयुद्धा वीरास्तेषां प्रतिहत्यो प्रणास्तामु इदं दीकते प्रवर्तते । किंविधः । दकया विजयमदलेन सुष्टु आरूदा या कीविस्तसाः प्रतिः प्रसर. स्तस्यां मुविजयश्रीस्तस्सा वियोगा । निहटा ख्यातः । अतिगामहरणा या समितिः सं- मामस्तत्र वा सोटा सहनशीलः । पुनः किंविधः । सीटमास्तादितं कोप्नं किंचिदुष्ण यदलं तदेव सीधुर्मयं येन । गूप्रहर्तुरप्रकटमारणा रीहावमानना । इदिन्नः कुलगृढ़ सताया अधिष्टानम् । न्यस्तरावपु त्यक्तायुधेपु पन्डो निःसारः ॥ प्राणा दर्पस्य पाणी रणशमनशिशोः कामणं द्वेषणानां तूर्ण सद्वारबाणवणकरणकृती कीर्णटुनर्पणाचिः। १. 'म'धातोजक्षियादिले मानामावेन नुमभावस्थनमप्रमाणम्. - ·काव्यमाला। - कोणद्विदशोणिताक्तः खरकिरणघृणिश्रेणिशाणोऽरुणश्री- रुद्र्णो वारणानां गणमसृणि शृणात्यस्य तीक्ष्णः कृपाणः ॥ १३ ॥ प्राणा इति ॥ अस्य तीक्ष्णः कृपाणी वारणानां गजानां गणं समूहमणि सूणिर. हितं यथा स्यात्तथा शृणाति । 'शू हिंसायाम् । मारयतीत्यर्थः । किंविधः । दर्पस्य बलस्य प्राणाः । बहुत्वेन निर्देशः । रण एव शमनशिशुस्तस्य पाणिहस्तः । पाणी रणैति 'रो रि' इति रलोपे 'एलोपे-' इति दीर्घः । द्वेषणानां शत्रूणाम् । 'द्विषद्वेषणदुईदः' इत्य- मरः । कार्मणं मूलकर्म । तूर्ण शीघ्रं सद्यद्वारवाणं कवचम् । 'कधुको वारणोऽस्त्री' इत्य. मरः । तत्र वणकरणं तत्र कृती कुशलः । कीर्ण प्रसारित दुर्मर्पणं दुःसहमचिर्थेन । कोष्ण यविषतां शोणितं रक्तं तनातः सिक्तः । खरकिरणः श्रीसूर्यस्तस्य घृगयो मयूखास्तेषां श्रेणिस्तस्याः शाणो घर्षण । अरुणा श्रीर्यस्य सः । उद्रूर्ण उत्थापितः ॥ तृप्यद्दन्तिक्षितीन्दं तरलतरतरत्पत्तिभङ्गं विघूर्ण- तुशाश्वावर्तगत निशिततममिलत्कुन्तसंतानचक्रम् । त्वात्तीक्ष्णासितूर्वत्तिमिमनतिदलच्छक्तिशुक्ति रणाब्धि तारस्तूर्ण तितीर्घस्तृणलववदरीनस्य खड्गस्तृणेति ॥ १४ ॥ तृप्यदिति ॥ अस्य खोऽरीशस्टणलववत्तृणेटि । मारयतीत्यर्थः । 'तह हिंसा- याम्' । किंविधः । तूर्ण शीघ्रं रणाब्धि संग्रामसमुद्रं तितीऍस्तरणेच्छुः । 'तृ प्लवनतर- गयोः' । तार उज्ज्वलः । किंविधः रणाधिम् । तृप्यतो(न्तो) दन्तिन एव क्षितीन्द्राः- (तिधाः) पर्वता यस्मिन्स तथा । तरलतरा अतिवञ्चलास्तरन्तो ये पत्तयः पदातयस्त एव भगास्तरङ्गा यस्मिंस्तम् । विचूर्णन्तस्तुड़ा येऽश्वास्त एवावर्तगर्ती यस्मिंस्तम् । ........................... बान्तस्तीक्ष्णा येऽसयस्त एव तूर्वत्तिमयो यस्मि- निति तथा तमू । अनतिदलच्छक्तय एव शुक्तयो यस्मिंस्तम् ॥ स्थूलं स्थूलं श्वसद्भिः प्रथितपृथुपृषद्वीक्षणैस्तीर्थमात्रं संमन्यानरपार्थ शिथिलरणकथर्वेपथुव्यर्थशस्त्रैः । संप्राप्तैः स्थाणुसंस्थां प्रथितपथचेरैखस्तनेत्रातिथित्वं नीतः प्रत्यर्थिसाथैर्व्यथयति सविधस्थानपीद्धोऽस्य खड्नः ॥ १५ ॥ स्थूलमिति ॥ अस्यद्धः समृद्धः खड्गः सविधस्थानपि समीपवर्तिनोऽपि व्यथयति । कि. विधः । प्रत्यर्थिसाथैः परिपन्थिसमूहैनस्तानि यानि नेत्राणि तत्रातिथित्वं नीतः । दृष्ट इति यावत् । किंविधैः प्रत्यथिसाथैः । स्थूलं स्थूलं दीर्घ दीर्घ श्वसद्भिः । असह्यत्वात् । प्रथितपृधु पृषन्तो पिन्दवस्तयुक्तानि वीक्षणानि येषां तैः । वीर्थमा समन्वानः । अपार्थं निरर्थक शिविला रणकया येषां तैः । वेपथुना कम्पेन व्यानि शखाणि येषां ·खगशतकम्। ३७ तैः । अत एव स्थाणुसंस्था संप्राप्तः । प्रधितो यः पन्यास्तत्र चरन्तीति चरास्तैः । 'महापयस्तु मरणम्' इति ॥ दृप्यद्दोःकालकूटदुमतरुणदलं दर्पदन्तावलेन्द्र- द्राधीयोदानलेखा दरदलितदलेन्दीवरद्रोणिदेहः । दीव्यन्नैदाघम(मा)ध्यंदिनदिवसमणिद्योतदुप्प्रेक्ष्यदीप्ति- दौःस्थित्यं दीर्घदीर्घ दददरिसुदृशां दीप्यतेऽमुप्य खगः ॥ १६ ॥ दृप्यदिति ॥ अमुष्य सङ्गो दीव्य(प्य)ते क्रीडते । किंविधः । दृप्यद्यहोर्याहुः स एव कालकूटद्रुमो विपतरुस्तस्य तरुणदलं नवीनपत्रम् । दर्प [एव] दन्तावलेन्द्रो इस्तीन्द्रस्तस्य द्राधीयो(यसी) दीर्घा दानलेखा । दरमीपद्दलितं विशीर्णे दलं यस्यैवंविधमिन्दीवरं तस्य द्रोणिर्मध्यभागस्तदेहो यस्य स तथा । श्याम इति यावत् । दीव्यद्यनैदाघम(मा)ध्यं- दिनमुष्णकालमध्याई तत्र(हभवो) यो दिवसमणिस्तस योतः प्रकाशस्तेन दुष्प्रेक्ष्या दी- तिर्यस्य सः । रिसुदृशां वैरिस्त्रीणां दीर्घदीर्घमतिमहद्दौःस्थ्यं दुःस्थस्य भावस्तथा तद्ददत् ।। धैर्यस्याधारयष्टिर्धतविवुधवधूसाध्वसो धाम धाम्नां धूमः क्रोधानलस्य प्रधनरथवरस्सोडुरो धूधरोऽयम् । धीरोदात्तोर्ववाहा धरणिधरधृतस्तीक्ष्णधाराधरोऽद्धा घीरानौद्धत्यभानो रणधरणिचरानस्य धूनोति खड्गः ॥ १७ ॥ धैर्यस्येति ॥ अस्यांय खड्न औद्धत्यभाजो रणधरणिचरान्संग्रामभूमिगतान्धीरान्धू. नौति कम्पयति । किंविधः । धैर्यस्य गुणस्याधारयष्टिः । धृतं विबुधवधूनां देवत्रीणां साध्वस येन सः । धाम्नां तेजसा धामाधिष्टानम् । क्रोध एवानलस्तस्य धूमः । प्रधनं संग्रामस्तदेव स्थवरस्तस्योद्धरो धूधरो भारधर्ता । धीरोदात्तः पुरुषश्रेष्ठस्तस्योर्ध्ववाहा हस्तः । 'भुजा वाहा' इति स्त्रीत्वेन निर्देशः । धीरोदात्तलक्षणं रसकलिकायाम्-'चतुर्धा पुरुषः-धीरोदात्तो धीरललितो धीरशान्तो धीरोद्धतश्चेति । तत्र-कृपावानतिगम्भीरो विनीतश्चाविकत्यनः । धीरोदात्तः स विशेयो रामो दाशरथिर्यथा ॥' इति । धरणिधरेण राज्ञा धृतः । तीक्ष्णधाराधरः। अद्धा' इत्यङ्गीकारेऽव्ययम् ॥ नानानीके ननम्रानृपतिपु नमयन्नानतानाधिपत्ये निःसापत्यं नयनानिधनमनिभृतानप्यलं निश्चलत्वम् । निर्मथ्नन्वैरिनारीजननयनसरोजन्म धाराजलेन न्यकुर्वन्निधुनीते प्रधनचरनृपानस्य नृत्यन्कृपाणः ॥ १८ ॥ नाति । अस्य नृत्यन्कृपाणः प्रपनचरनृपान्संग्रामस्थितराझी(जो) निथुनीते । नितरां कम्पयतीत्यर्थः । किं कुर्वन्सन् । नानानीकेऽनीकसैन्ये नृपतिषु मध्ये ननम्रानुद्वतान- ।

·काव्यमाला। ........ मयन्सन् । आनतान्नम्रानाधिपत्ये निःसापत्न्यं सपनरहितं यथा तथा आनिधनं मरणरा. हित्यं नयन्निति न किंतु नयन् । अनिभृतानगुप्तानलमत्यर्थे निश्चलत्वं निर्मभन् । दूरी- कुर्वनित्यर्थः । वैरिनार्यः शत्रुस्त्रियस्तासां जनः समूहस्तस्य नयनसरोजन्म नेत्रकमलम् । जात्यभिप्रायेणैकवचनम् । धाराजलेन न्यकुर्वन् । पादान्ते पातुकक्ष्मापतिपटलपरापीडपुष्पाधिवासा- त्पुष्यत्पुप्पंधयालीभ्रमकृदपपरीवारपारुष्यपात्रम् । पूष्णः पुष्टप्रकाशप्रतिफलनपरिप्राप्तदिक्श्रीरपूर्वो पौर्वापर्यापिनष्टि प्रबलपरनृपानस्य पाणौ कृपाणः ॥ १९ ॥ पादेति ॥ अस्य कृपाणः पौर्वापर्यात्मवला ये परनृपास्तान्प्रवलपरनृपाञ्शत्रुराजान्पि- नष्टि । मर्दयतीत्यर्थः । किंविधः । पादान्ते पातुकाः पतनशीटा ये मापतयो राजान- स्तेषो पटले समूहस्तस्य परापीड उत्कृष्टशेखरस्तत्र पुष्पाधिवासात्पुष्पसौगन्ध्यात्पुष्यन्ती पुष्टीभवन्ती पुष्पधयाली भ्रमरपतिस्तस्या भ्रमो भ्रान्तिस्तां करोतीति कृत्" ..."तेन यत्पारुष्यं तस्य पात्रमधिष्ठानम् । पूष्णः श्रीसूर्यस्य पुटो यः प्रकाशस्तस्य प्रतिफलंनं विलासस्तेन परिप्राप्ता दिक्षु दिशा वा श्रीर्येन स तथा । अत एवापूर्वः ॥ स्फारः शश्वद्विधूतौ स्फिरतरकिरणस्फीतम(मा)ध्यंदिनार्क- स्फायत्कान्तिप्रतानप्रतिफलनभरैः शौर्यवः स्फुलिङ्गः । फालः प्रत्यर्षिभूमेः फलमहितगणाभाग्यवृक्षस्य फाण्डं(प्ट) फेख्कुर्वन्समाङ्केप्वलिपु खपतितान्स्फूर्जतीद्धोऽस्य खड्गः ॥ २० ॥ स्फयर इति ॥ अस्येद्धः खगः स्फूर्जति दीप्तभिवति । किविधः। विधूती धूनने श- श्वनिरन्तरं स्फिरतरा ये किरणास्तैः स्फीतः प्रकटो म(माध्यंदिनार्को मध्याहसूर्यस्तस्य स्फायद्वधिष्णु यत्कान्तिप्रतानं तस्य प्रतिफलनभरा द्विगुणभावास्तैः स्फारो दीर्घः ! शीर्यवहः स्फुलिङ्ग इव स्फुलिङ्गः कणः । विशेष्यपरता ज्ञेया । प्रत्यधिन एव भूमिः, तेषां वा भूमिः, तस्याः फालो विदारकः । अहिता वैरिणस्तेषां गणः समूहस्तस्याभाग्यं स एवं वृक्षस्तस्य फाण्ड(प्ट) फलम् । समीके संप्रामेऽभिमुखपतितान्फेस्कुर्वन् । अफेरवः फेरु. तामिति । 'अभूत-' इति चिः । जम्बुकप्रायान्कुर्वन्नित्यर्थः ।। विब्बोको वाहुलक्ष्म्याः प्रबलबलभरद्वेषिवालावलानां बाप्पाम्बूनां निदानं बलभिदुपलकानिविडम्विप्रकाशः । वहिष्ठस्तीत्रशोचिःप्रसरशवलितो बीजमिष्टार्थसिद्धे- बीहावस्याम्बरान्तविलसति बहुधाडम्बरी मण्डलामः ॥ २१ ॥ चिचोक इति ॥ अस्य याही हस्ते मण्डलामः खगो विलसति । किंविधः । माहुः लक्ष्म्या बियोको विलासः । पिच्चोकटक्षणं गीतगौरीपती-पटेऽपि वस्तुन्यवहेला'

·खड्गशतकम् ।
इति । "बिबाकस्त्वतिगवेग वस्तु टेऽप्यनादरः' इति दर्पणोक्तेश्य । प्रबलो बलमरो
येषां ते ये द्वेपिणस्तेषां बालायलास्तासां बाभ्याम्यूनामश्रुजलानां निदानं कारणम् । बल
भिदिन्दस्तदुपल इन्द्रनीलपाषाणस्तस्याचिस्तस्य विहम्बी अनुकरणकर्ता प्रकाशो यस्य
स तया । बंहिष्ठोऽतिशयेन बहुरिति । पुनः किंविधः । तीव्रशोचिस्तीक्ष्णरोचिः । सूर्य
इति यावत् । तस्य प्रसरस्तेन शवलितचित्रितः । 'चित्रं किर्मीरकल्माषशवलताश्च
कधुरे' इत्यमरः । इष्टार्थसिद्धेोजमुत्पादकम् । अम्बरान्तराकाशमध्ये बहुधानेकथा
आडम्बरी॥
भासद्भावद्भस्तिव्यतिकरभृतयाभ्रान्तरालेऽभिभूत्या
भूयः संभ्रान्तिभाजां दददहितभुवां भूभुजां स्तम्भमुद्राम् ।
भूम्ना भङ्गानभिज्ञः प्रसभमभिपतत्कुम्भिकुम्भागभेदो-
द्भूतासृग्भासुरश्री रणभुवमभितो भात्यभीकोऽस्य खड्गः ॥ २२ ॥
भास्वदिति ॥ अस्यामीको निर्भयः, अथवा अभीक इव कामुक इव । रूपकम् ।
रणभुवं सग्रामभूमिमभितः समन्ताद्भाति । किंविधः । भास्वतः सूर्यस्य भास्वन्तो ये
गभस्तयः किरणास्तेयां व्यतिकरः संपर्कस्तेन भृतवा । पूर्णयेत्यर्थः । [अभिभूत्याभ्रान्त.
राले आकाशमध्ये भूयो वारंवारं संभ्रान्तिभाजामहितभुवां भूभुजां राज्ञां स्तम्भमुद्रां
वाटस्थ्य ददत् । भूम्ना भगः पराजयस्तटनं() वा तस्यानभिज्ञः । प्रसभमभिपतन्तो ये
कुम्मिनस्तेषां कुम्भाप्रभेदस्तस्मादुद्भूतं यदरात तेन भासुरा श्रीर्यस्य ॥
मीमांसा मेदिनीशानमननमनयोक्षिमार्गः समीके
मानात्सांमुख्यभानामहिमकरमयूखातिमाद्यन्मरीचिः ।
मन्दं मन्दं मदान्धद्विरदमदमपीपट्टमात्सर्यमूर्छ-
न्मूर्तिर्माद्यत्यमुप्य प्रमदनृपचमूमारणे मण्डलायः ॥ २३ ॥
मीमामिति ॥ अमुष्य मण्डलाप्रः प्रमदाः प्रकृष्टमदा यै नृपा राजानस्तैपां चमूः सेना
तन्मारणे माद्यति । किंविधः । मेदिनीशानां पृथ्वीशानामनमनं थ नमनं च तयोर्मीमांसा
पूर्वोत्तरविचारः । समीके सग्रामे मानात्सांमुख्यमाजां मोक्षमार्गः । अहिमकरः श्रीसू-
यस्तस्य मयूखास्तैः छला अति अत्यन्तं माद्यन्तो मरीचयो यस्य सः । मन्दं मन्दं म-
रान्धा ये द्विरदास्तोप मद एव मारपस्तस्य मात्सर्य द्वेपस्तन मुईन्ती द्विगुणिता मूर्ति:
कायो यस्य । अतिश्यामशरीर इति यावत् ॥
यानं लोकत्रयाप्तावतिशयि यशसोरिक्षयाश्चर्ययो
यूपो युग्यं दृढीयो युधि युधि विजयं यास्यतः क्षत्रियस्य ।
यात्रायां यूथनाथायतकटयुगली दारयन्यातयामा-
न्योधानस्यन्नमायो जयति जयजुपां नायकः सायकोऽल ॥ २४ ॥

·काव्यमाला। यानमिति ॥ अस्य सायकः सङ्गः । 'शरे खड़े च सायकः' इत्यमरः । जयति । कि- विधः । यशसो लोकत्रयाप्तो त्रैलोक्यगमने । विषये सप्तमी । अतिशयो यस्यास्तीति तथा । याने वाहनम् । अरिक्षय एवाश्चर्ययज्ञस्तस्मिन् । यूपो यज्ञत्तम्भः । युधि युधि संग्रामे दि. अयं यास्सतः क्षत्रियस दीयो अतिद युग्यं युगत्य वोटा । 'तद्वति रथयुगप्रासाम्' इति यत् । यात्रायां विजये यूथनाथा गजास्तेपामायता विस्टता या कटयुगली तो दार यन् । यातयामान्गतरसान्योधानसन्क्षिपन् । दीकुर्वन्नित्यर्थः । अमायो निष्कपटो ममताशून्यो वा । जयजुषां जयवतां नायको मुख्यः ।। राष्ट्रद्विड्वासराणां रननिरचरमा वीरशार्दूलसंख्या- रेखा रोदोन्तराले रणरसिकरिपूद्रक्तसंरक्तसारः। रुद्धोद्धा रातिप्रचारः करिकरकरटान्दारयनहसारं राजत्यस्यातिसारः परसमरविधौ रक्तधारः कुठारः ॥ २५ ॥ राष्ट्रविडिति ॥ अस्य कुठारो राजति । 'राज दीप्तौ । किंविधः । राष्ट्र द्विपन्ति ते तथा द्वेषिणस्त एव वासरा दिवसास्तेषां रजनी। नाशकत्वात् । 'कृतिकाराद' इति डीए । अतो रजनिरपीति रायमुकुटः । अचरमा प्रथमा । वीरास्व एव शार्दूलास्तेषां सख्यारेखा गणना- रेखा । रोदोन्तराले यावापृथिव्योमध्ये रणरसिका ये रिपवस्वेषामुदुत्तटे यद्वक्त तेन संरक्त सारः स्थिराशो यस्येति स तथा । रुदोऽवरोधितोआतिप्रचारो येन सः । अरमत्यर्थे रं- हसा वेगेन करिणो गजास्तेषां कराः शुण्डाइण्डाः करटा गण्डस्थलानि तान्दास्यन् । अ. तिसारोऽत्यन्तबलः । परसमरविधी वैरिसंग्रामकर्तव्यतायां रक्तधारः ।। लक्ष्मीलीलोपधानं कलिकुलनिलयोछेखसंतानमूलं लोकालोकावधिक्ष्मावलयमिलदिलाधीशदुलक्ष्यखेलः । लूनव्यालेभगण्डोल्लसदलिपटलैालितोऽमुष्य विद्विड्- लोकातूंढेलिहानो विलसति कलहे कालवन्मण्डलामः ॥ २६ ॥ लक्ष्मीति ॥ अमुध्य मण्डलामः कलहे सग्रामे कालवद्यमवद्विलसति । किंविधः । लक्ष्म्या लीलोपधानम् । कलि: कलहस्तस्य कुल समूहस्तस्य निलयोल्लेखो गृहसंनिवेशस्तस्य सं- तान विस्तारस्तस्य मूलं कारणम् । लोकालोकः पर्वतः सोऽवधिर्मर्यादा यस्य तदेवविध मावलयं पृथ्वीमण्डलं तत्र मिलन्तीय इलाधीशाः पृथ्वीशास्तैर्दुर्लक्ष्या खेला यस्येति सः । नाश्छिना येव्यालेभगण्डा उन्मत्तगजगण्डस्थलानि तेभ्य उल्लसन्ति यान्यलिपटलानि - मरसंघास्तै लितः । विद्विड्लोकाः शत्रुजनास्तेपामसून्प्राणोल्लेलिहानोऽतिशयैनास्वादकः।। बल्गद्भिरिवाणावृतविपुलवलद्विग्रहैवरिवर्ग- यात्याद्वीक्षितश्रीरतिनि(वि)कटगतिर्विस्फुरन्वीतशङ्कः । १. क्लीषता चिन्त्या.

·खड्गशतकम्। - .. वारंवार विवस्वधतिकरितरुचा व्योम्नि विद्योतमानो वैरिजातं विशिष्टं विवशयति वरे विग्रहेऽमुण्य खड्गः ॥ २७ ॥ वलादिति ॥ अमुष्य खड्गो वरे श्रेष्ठ विप्रहे संग्रामे विशिष्टं महान्तं वैरिजातं शत्रुसमूह विवशयति मारयति । किंविधः । वल्गद्भिः संचरद्भिवीरबैग(यात्यानिर्लजत्वाद्वीक्षिता श्री. यस्य । किंविधैर्वीरवगैः। वारवाणैरगत्राणैः । कञ्चुको श(वा)रवाणोऽस्त्री' इत्यमरः। तैरावृता विपुल(ला) वलावला()विग्रहाः शरीराणि येषां ते तथा तैः । अतिविकराला गतिर्यस्य सः । विस्फुरन् । वीतशको निर्भयः । वारंवार विवस्वतः श्रीसूर्यस्य व्यतिकारता मिश्रिता या रक्तया व्योनि आकाशे विद्योतमानः । दीप्त इत्यर्थः । श्यामैरंशुप्रकाण्डैदिशि दिशि शतशो दर्शयन्वान्समूहैः शूराणां शानवाणां शमनशिशुशताशङ्कया वीक्ष्यमाणः । शान्तश्चान्तिनुशंसाञ्जगति शकलयन्नाश्रितानां शरण्यः शातः शत्रूनशत रणशिरसि शृणात्येतदीयः कृपाणः ॥ २८ ॥ श्यामरिति ॥ एतदीयः कृपाणः शत्रूनणशिरसि अशङ्कं निःशई शृणाति मारयति । 'तृ हिंसायाम्' 1 किविधः । क्यामेरंशुप्रकाण्डैः प्रशस्तांशुभिः । 'प्रकाण्डमुद्धतल्लजी प्रशस्त- वाचकान्यमूनि' इत्यमरः । दिशि दिशि प्रतिदिशं स्वान्स्वं वा शतशः । बहुधेत्यर्थः । दर्श- यन् । पुनः शूराणां वीराणां शात्रवाणां वैरिणां समूहः शमनो यमः । 'शमनो यमरा- ध्यमः' इत्यमरः । तस्य शिशुतया तत्पुत्रभावेन वीक्ष्यमाणो दृश्यमानः । संहारकत्वादिति भावः । शान्ता गता श्रान्तिः श्रमो यस्य । जगति नृशंसान घातुकान् शकलयन्खण्डयन् । आश्रितानां शरण्यः शरणाय योग्यः । शातस्तीक्ष्णः ।। पाहुण्पद्वेपि वृत्ताजगति कलुपयन्स्वाभिलापे निपण्णा- पाखण्डानेष दुष्टैविषमविषहणो मर्पणो धर्षकेषु । पण्डो नने द्विपत्यप्यनमति परुपः पुष्टचापच्छदश्रीः खण्डं विद्वेषणानां परिकृपति रुपामुण्य कृष्णः कृपाणः ॥ २९ ॥ पादिति ॥ एपोऽमुष्य कृपाणो विद्वेषणानां वैरिणां खण्डं समूहम् । 'सपत्नारिद्विपद्धे- पणदुर्हदः' इत्यमरः । रुषा क्रोधेन परिकपति । 'कृप विलेखन । घर्षयत्तीयः । कि- विधः । पाहुण्यम् । 'स्वाम्यमात्यसुहृत्कोशदुर्गराष्ट्रपलानि च' इति । तस्य द्वेपि वृत्त येषा तान् स्वाभिलाषे स्वमते निषण्णान्पाखण्डानास्तिकान् जगति कठ्पयन् । दुष्टैवि. पमं यद्विषं तद्धन्तीति हणः । धर्षकेषु मर्पणः सहनशीलः । नने द्वियत्यपि पण्डः । सौम्य इत्यर्थः । अनमति उद्धते द्विपति परुषः कठिनः । पुष्टो यश्चापः पक्षी तस्य छदः पक्षः । 'छदः पुमान्' इत्यमरः । तद्वत् श्रीर्यस्येति स तथा । १. 'शमनस्य शिशूना शतस्याशङ्कया' इति तु मूलानुसारी समासः. ६ ·२ काव्यमाला। संपूर्णः सत्त्वसारैः सुरसरणिसमावर्तिनीनां द्युतीनां सौरीणां संप्रसारैः समसमयसमासन्नतेनःसहस्रः । संग्रामाग्रेसराणां समितिषु सहसा साध्वसं संददानः संपत्त्या साहसस्य स्फुरति सरमसं सर्वतः सायकोऽस्य ॥ ३० ॥ समिति ॥ अस्य सायकः खदः साहसस्योद्योगस्व संपत्त्या सरमसं सवेगं सर्वतः स्फ- रति। किंविधः । सत्तारैः संपूर्णः । पुन:-सुराणां देवानां सरणिर्मार्गो गगनमिति यावत् । तत्र समावर्तिनीनां सौरीणां सूरस्येमाः सौर्यस्तासां युतीनों कान्तीनां संप्रसारः समसमयं समकालं समासन्न प्राप्तं तेजःसहस्रं येन सः । सामाग्रेसराणां युद्धपुरोगा- मिना समितिषु सभासु सहसा अतति साध्वसं भयम् । 'भीतिभॊः साध्वसं भयन्' इत्य- मरः । सददानः । ददातीति ददानः । समुपसर्गः ॥ हाला मोहस्पृहातूंस्तृणमिव जहतां हा हलः शत्रुभूमे- हेयो हालाहलश्चाप्यहमहमिकया तन्वतां विग्रहहाः। हाहेति व्याहरन्त्याप्यहितपृतनया हन्त कण्ठे गृहोतो हन्त्युत्साहान्महीन्द्रान्ग्रहवति कलहे दुःसहोऽमुप्य खड्गः॥३१॥ हालेति ॥ अमुष्य खदो महीन्दान्राज्ञ उत्साहादन्ति मारवति । किविधः । मोहं स्पृयन्ति ते मोहस्पृहा अज्ञानवन्तो येऽसवः प्राणास्तान् तृणमिव जहतां हाला मयम् । अनेन सादरता व्यजिता । मोहस्पृहेति भिन्नपदे हालाविशेषणं वा । पुनः किंविधः । शत्रुभूमेः शत्रव एव भूमिस्तस्या हलो विदारकश्च । परमहमहमिकया अहं पूर्वमिति विग्रहे शरीरे ईहा वाञ्छाः । 'स्पृहेहा ढड्वाञ्छा' इत्यमरः । तन्वतां विस्तारयतां हेय- स्त्यक्तुं योग्यो हालाहलो विषम् । असंमत इति व्यज्यते । हन्त इति खेदे । हाहेति दुःखितवचनं व्याहरन्या अहितपृतनया वैरिसेनया कण्ठे गृहीतः । प्रवति हस्ता हस्ति- कतया वृत्ते कलहे दुःसहः सोदुमशक्यः । ज्ञेयं ज्ञातुं किल ज्ञः प्रभवति सुबहुज्ञोऽपि साकल्यतः किं ज्ञानं तस्मात्खपुप्पोपममिह हि ततो ज्ञातृता दूरयाता । प्राज्ञः प्रज्ञावति स्यादिति मुदितमतिः स्वस्य वैज्ञानिकत्वं विज्ञानां शात्रवाणां रणशिरसि कृती ज्ञापयत्यस्य खगः ॥ ३२ ॥ शेयमिति ॥ अस्य कृती खड्डो रणशिरति विज्ञाना शात्रवाणा वैरिणा स्वस्यात्मनो वैज्ञानिकत्वं ज्ञानल नापयति । दर्शयतीत्यर्थः । किविधः । इति मुदितमतिः । इतीति किम् । प्रज्ञावति प्रातः स्यादिति । न तु निर्बुद्धौ प्र(ति)तः । तदेव प्रकटयति-बहु- शोऽपि सर्वज्ञोऽपि शो दुधो यं वस्तु साकल्यतः सामस्त्यतः (ज्ञातुं प्रभवति) किलेति श्रूयते ।

·. खड्गशतकम् । ज्ञानं किं प्रभवति । नेत्यर्थः । तस्मात् ज्ञानमिह लोके खपुष्पोपमम् । नास्तीत्यर्थः । हीति निश्चये । तंतो ज्ञाता दूरयाता दूरं गता ॥ क्षीरान्धिः सोमहीनः क्षपितमलयशा लक्ष्यनक्षत्रनेतुः सीणानां कल्पवृक्षः क्षणजनकतया क्षीणशिक्षापरीतः । क्षोण्यां क्षुम्यद्विपक्षक्षयकृदभिमुखक्षत्रवक्षः क्षतोत्थैः सीवः कैक्षियकोऽत्व क्षणचिवदलक्ष्योऽन्तरिक्षेऽप्यलक्षि ॥ ३३ ॥ क्षाराधिरिति ।। अस्य कौक्षेयकः क्षणविवद्विद्युल्लतेवालक्ष्योऽपि अन्तरिक्षे आकाशे अलक्षि । किंविधः । लक्ष्यो यो नक्षत्रनेता चन्द्रस्तस्य क्षपितं मल एव वशो येन स तथा । क्षोमहीनः । क्षीराब्धिरिव क्षीराब्धिः । रूपकम् । क्षीणानां क्षणस्योत्सवस्य जनकतया उत्पादकतया कल्परक्षः । न क्षीणा अक्षीणा शिक्षा परीक्षा यस्येति स तथा। क्षोप्यां पृथिव्यां क्षुभ्यन्तो ये विपक्षास्तेषां क्षयकृत् । अभिमुखं यत्क्षत्रं तस्य वक्षस्तत्र क्षतमाघातस्तस्मादुत्थैः । रक्तरिति यावत् । 'विशेषणाद्विशेष्यप्रतीतिः' इति वामनः । क्षीवो मत्तः ॥ यस्यैकोऽनेकसंख्यै रणशिरसि ककुप्पान्तविश्रान्तशैल- श्वभ्रान्तस्यैः सपत्नैरपि करकलितः सर्वतो वीक्ष्यमाणः । निःशङ्कं गाहमानोऽनवरतमुचितामात्मनः कोशगुप्ति शत्रूरःकोशमध्यस्थितिरिति बहुधाश्चर्यपात्रं कृपाणः ॥ ३४ ।। यस्यैक इति ॥ यस्य कृपाणो वहुधा बहुप्रकारमिति आश्चर्यशत्रम् । अस्तीति शेषः । इतीति किम् । एकोऽप्यद्वितीयः करफालतो हस्तधृतोऽनेकसंख्य रणशिरसि संग्रामम- स्तके ककुभां दिशां प्रान्ता दिगन्तास्तत्र विश्रान्ता ये शैला पर्वतास्तेषां श्वश्रान्ता गर्त- मध्याः । 'गावटी भुलि यभ्रे' इत्यमरः । तत्रस्यैः सपनैः सर्वतो वीक्षमाणः । पुन:- अनवरतं निरन्तरं उवितामात्मनः कोशगुप्ति निःशवं गाहमानः शबर:कोशो मुहल(?). स्तस्य मध्यस्थितिरिति आर्यपात्रम् ॥ वेगे प्राभञ्जनेऽपि प्रपतति न चलो नैव धाराधराणां वृन्देऽभ्यर्णेऽपि लीनो न च परविपये खस्य साध्यस्य हेतुः । नैवाश्रूणां निदानं नयनपथगतो जातु न च्छिन्नमूलो धूमोऽपूर्वः प्रतापज्वलनननिरसौ जृम्भतेऽमुष्य खड्गः ॥ ३५ ॥ वेगे इति ॥ अमुष्यासौ खगोऽपूर्वी धूमो जृम्भते विकसति । किविधः । प्राभ. जने प्रभजनस्वायं प्राभञ्जनस्तस्मिन्वेगेऽपि न प्रपतति । गच्छतीत्यर्थः । अन्यो धूमो वायु- वेगेन प्रपतति । चलो नैव । अपरस्तु चलः । धाराधराणां मेघानां वृन्दै ममूढे अभ्यर्णेऽपि 1 ·काव्यमाला। . । न] लीनः । अपरो मेधेषु लीनो भवति । च परं परविषये स्वस्य अनि:(!)...""हेतुः । अन्यो धूम ईदृशौ न । नयनपथगतः सन्नभ्रूणां निदान न । अन्यो धूमोऽधुनिदानमिति । जातु इति कदाचित् छिन्नमूलो न । अन्यश्छिन्नमूलो भवति । अत एवापूर्वत्वम् ॥ निष्कम्पो भीषणानां सदसि जनयिता किं च वृद्धस्य तार- तिम्ना विश्भुतस्य त्रिजगति यशसो जन्मभूः साहसानाम् । प्रौढानामप्यनीके गुरुरुचितकृतौ जृम्भतेऽनीकिनीनां वैपक्षीणामपूर्वः शमनशिशुरसावस्य कृष्णः कृपाणः ॥ ३६ ॥ निरिति ॥ अस्यासौ कृपाणो वैपक्षीणां वैरिणामनीकिनीनामुचितकृत्तावपूर्वः शमन- शिशुः यमबालक इव जृम्भते । 'शमनो यमराड्यमः' इत्यमरः । किंविधः । भीषणानां सदसि निष्कम्पः कम्परहितः । किं चान्यत् । तारवेतिना सोज्ज्वलशुभ्रभावेन त्रिजगति लोकत्रये विश्वतस्य ख्यातस्य वृद्धस्य पूर्वाजितस्य यशसो जनयितोत्पादकः । साहसानां जन्मभूः । पुनः प्रौढानामप्यनीके वृन्दे गुरुरुपदेष्टा । उचितकृताविति पदं देहलीप्रदी- पन्यायेनानापि योजनीयम् ॥ उत्साहात्स्वेन(?) फुल्लो रिपुनृपतिगणं त्यानयित्वानिपृष्ठे फूत्कारान्नित्यपुष्टस्तदसुसततगातृप्तिपानक्रमेण । शत्रूणां कालखण्डान्तरपलशकलं रनकल्पं दधानः संख्ये प्रेवत्यपूर्वो भुजभुजगफणोऽमुप्य तीक्ष्णः कृपाणः ॥ ३७॥ उदिति ॥ अमुष्य तीक्ष्णः कृपाणो अपूर्वो भुज एव भुजगः सर्पस्तस्य फणः । 'फ- णा द्वयोः' इत्यमरः । संख्ये संप्रामे प्रेड्सति । किंविधः । स्नो(?)त्साहात्फुल्लः । कि कृत्वा । रिपुनृपतिगणमाजिष्टछे । सग्राममध्ये इत्यर्थः । फूटकारास्त्याजयित्वा (निजन्ता)। पुन: किंविधः । तेषां शत्रूणामसवः प्राणास्त एव सततगा वायवस्तेषामासमन्तात् वृष्या यत्पानं प्राशनं तस्य क्रमस्तेन नित्यपुष्टः । सर्पाणां पवनाशनेति नाम सान्वयम् । सर्पाणां मणिरपेक्षितः । पुन:-शत्रूणां कालखण्डान्तरं यत्पल मांसं तस्य शकले तन कल्पं दधानः । धत्तेऽसौ दधानः ॥ सान्द्रच्छायाछटावानपि सकलदिशामन्तरालेऽविपन्नः सिक्तोऽप्यस्यै रिपूणामथ सपदि पयः पायितोऽप्यक्षरूक्षः । वेगैः प्राभञ्जनैरप्यतरलितवपुर्दोस्तमालप्ररोहः संग्रामाध्वान्तरीपे विलसति सुतरामेतदीयः कृपाणः ॥ ३८ ॥ सान्द्रेति ॥ एतदीयः कृपाणो दोस्तमालो बाहुरेव तमालवृक्षस्तस्य प्ररोहः संप्रा. मस्य भावान्तरी द्वीपम् । 'द्वीपो स्त्रियामन्तरीपम्' इत्यमरः । तस्मिन्विलसति । कि- ..

·खगशतकम् । ४५ - विधः । सान्द्रा या छाया कान्तिस्तस्याश्छटा विस्तारस्तद्वानपि सकलदिशामन्तराले मध्ये अविपन्नः अनष्टा रिपूणामस्र रक्तैः तितोऽपि अयान्यत्स यदि पयः पायितोऽप्य. क्षवदूक्षः । पुनः किंविधः । प्राभजनैः प्रभञ्जनस्य वायोरिमे तैāगैरपि अतरलितवपुः ।। मात्सर्यादन्यजिवाशतखननधियेवाननं दारयन्ती संतादेव कोणा नवरुधिरवसामन्जधारा धयन्ती । गण्डूपाविक्षिपन्ती दिशि दिशि यशसां छद्मना कालजिह्वा शत्रूणां संगराने विलसति सुतरामेतदीया कृपाणी ॥ ३९ ॥ मात्सयादिति ॥ एतदीया कृपाणी संगराग्रे संग्रामाग्रे विलसति सतरामनिशयन । केव । कालजिह्नति रूपकम् । कालजिवा किंविधा । मात्सर्यादन्यजिवानां शतं तस्य खननं तद्धियेव तदुक्षेव आननम् । शत्रणामिति संबन्धे पटी । दारयन्ती । अत एव संत- पदेिव कोप्या किंचिदुष्णा । पुनः किंविधा । नवं यदुधिरं रक्तवसा च मज्जा च तासा धारा धयन्ती । धेट पाने । शत्रूणां यशतां छद्मना मिषेण दिशि दिशि गण्ड्यान्वि- क्षिपन्ती ॥ क्रीडन्ती द्वन्द्वयुद्धाजिरभुवि कुतुकात्सर्वतः संगताम्यः खर्वश्याभ्यः प्रतीक्ष्यामरतरुसुमनोवर्पमुच्चैर्ददाना । देवीकृत्य सितीन्द्रास्तदमिमतकृते वालिका कालरात्रेः शत्रूणां वीतशङ्क विलसति सुतरामेतदीया कृपाणी ॥ १० ॥ क्रीडन्तीति । एतदीया कृपाणी सुतरां वीतशई यथा स्यात्तथा विलसति शोभते । किं- विधा । द्वन्द्वयुद्धस्याजिरभुवि द्वन्द्वयुद्धाद्गणभूमी कीडन्ती खेलन्ती । पुन: किंविधा । कुनुकात्सर्वतः संगताभ्यो मिलिताधः स्वर्वेश्याभ्यः प्रतीक्ष्याः पूज्या अमरा देवास्तेषां तर- व: कलपक्षादयस्तेषां सुमनोवर्षमुच्चकरवितरां ददाना दत्त सा तथा । किं कृत्वा क्षिती- न्दानराज्ञो देवीकृत्य अदेवा देवा इति अभूततद्भावै चिः। किमर्थमित्याह---तदभिमतकृते तेपां क्षितीन्द्राणामभिमतं तत्कृते तदर्थम् । पुनः किंविधा । शत्रणा विरोधिनां कालात्रे- वालिका कन्या ॥ प्रत्यर्थिक्ष्मापतीनां प्रतितनु जनयन्तम्भवैस्वयकम्प- स्वेदान्वैवर्ण्यमच प्रलयमपि समिन्मण्डपे चण्डतेजाः । धत्ते स्वाङ्गं समुद्यत्पुलकमिति महाश्चर्यपात्रं जयश्री- पाणिग्राहं चिकीर्पयति रसवतामग्रणीरस्य खगः ॥ ११ ॥ १. 'पुनः किंविधा' इत्ययं पाठ:. 'शत्रूणाम्' इत्यतः प्रागेवोचितत्वात् 'कोणाः'दनि द्वितीयान्तं धाराविशेषणमेव वरम्, ·४६ काव्यमाला । प्रत्यर्थीति ॥ अस्य खड्गो जयति सर्वोत्कर्षण वर्तते । किंविधः । जयश्रीजयलक्ष्मी. स्तस्याः पाणिग्राहं पाणिग्रहणं चिकीर्षुः कर्तुमिच्छुः पुनः- रसवतां रागवतामप्रणी: श्रेष्ठः। पुनः-प्रत्यायनो ये मापतयस्तेषां प्रतितनु प्रतिशरीरं स्तम्भश्च विस्तरस्य भावो वैस्वर्य कम्पश्च स्वेदश्च तान् जनयन्सन् । समिन्मण्डपे सप्राममण्डपे । 'समित्संग्रामसभयोः' इति कोशप्तारः । विवर्णय भाको वैवर्ण्यमधु च प्रलयश्च नचेतना तेषां समाहारं तमपि ज- नयन्संपादयन् । 'स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाञ्चः स्वरभङ्गश्च वेपथुः । वैवर्ण्यमधु प्रलय इत्यष्टौ साष्टि(वि)काः' इत्युक्तेः । पुनः किकृतः । चण्डं प्रचण्डं तेजो यस्य स तथा । पुनः- इति महाश्चर्यपात्रम् । इतीति किम् । स्वाई स्वशरीरं समुत्पुलकं प्रादुर्भूतरोमाच] धत्तै, यः पाणिग्रहणकर्ता तस्य स्तम्भादयः साविकमावा भवन्ति । अत्र तु अन्येषा- मिति एतदाश्चर्यम् ॥ निष्कोशे यत्र कोशं करकमलकृतं धारयन्ति सा मूग्नि द्वेषिप्रष्ठास्तदीयः क्षयमगमदलं संचितः किं च कोशः । नान्यं श्लिप्येयमस्मादिति नियमितधीः कोशमुच्चैरधासी- द्यद्धाराम्भोजयश्रीः स जयति समरेऽमुष्य जैत्रः कृपाणः ॥ ४२ ॥ निष्कोश इति ॥ अमुध्य समरे जैत्रो जयशीलः स कृपाणो जयति सर्वोत्कर्षण वर्तते । स कः। यत्र यस्मिन्निष्कोपिधानरहिते सति द्वेषिपष्ठा वैरिप्रथमाः। 'प्रष्टोऽग्रगामी' इत्यमरः। मूनि मस्तके करकमलकृत कोशं मुकुल धारयन्ति स्म । किं चान्यत् । तदीयो द्वेपिप्रष्ट- संबन्धी कोश अगारमलमत्यर्थं संचित एकीकृतः । अलं क्षयं नाशमगमत् । यद्धाराम्भो- जयधीर्यस्य खद्गस्य धारा तस्या अम्भः पानीयं तस्य जयश्रीः । अस्माच्छनोरन्यं न लि. ध्येयमिति नियमितधीनिश्चितबुद्धिः कौशं गोपनवस्तु उच्चैरधासीद्धेद्वाते(१) प्राशन चका. रेत्यर्थः ॥ सान्द्राम्भोदाभिरामद्युतिहसितमुखां कुन्तभाजां बलानां मध्ये विन्ध्याभगन्धद्विरदकटतटीरक्तसिन्दूरपूर्णा । इन्धे निःसीमपार्श्वद्वितयनियमनैरुजिहानस्वरूपा सीमन्तोल्लेखरेखा समिति मृगहशोऽमुख्य तीक्ष्णः कृपाणः ॥४३॥ सान्द्रामिति ॥ अमुष्य कृपाणी समिति संग्रामे मृगशः सीमन्तोल्लेखरेखेव सीमन्तः कैशपद्धतिस्तुदुल्लेखरेखेव । रूपकम् । इन्धे । दीप्ता भवतीत्यर्थः । किविया । कुन्तभाजी बलाना मध्ये सान्द्रा येऽम्भौदा मेघास्तेषामभिरामा या द्युति: कान्तिः सैव हसितं मुखे यस्याः सा । सीमन्तपक्षे कुन्ताः कुन्तलाः। नामैकदेशे नामस्मरणम् । वलाः फैशाः । वल.

·खड्गशतकम् । मर्यादारहितं यत्पावद्वितयं तस्य नियमनाविहानस्वरूपा। सीमन्तरेसापि उभयपाश्चनियम. नरविहानस्वरूपा भवतीति जातिः ॥ उर्ध्व दीया स्फुरन्त्या रविरुचिविसरैमण्डलं दर्शयन्तं विभ्राणं चक्षुसूचीमिव निशिततरं शोणमस्रण कोणम् । रंहोभुम्ना प्रपित्सु रणशिरसि मुहुः कम्पना मन्वते यं श्येनं शत्रुघ्नवीरा वय इव स जयत्यय तीक्ष्णः कृपाणः ॥ ४४ ॥ उर्वमिति ॥ अस्य स,तीक्ष्णः कृपाणो जयति सर्वोत्कर्पण वर्तते । स कः । शत्रुप्रवीरा वय इव । विशब्दस्य बहुवचनम् । यं कृपाणं श्येनं मन्वते मानयन्ति । किंविधं येनम् । उमाकाशे रविरचिविसरः सूर्यकान्तिसमूहः स्फुरन्त्या दीप्त्या मण्डलं पिम्यं दर्शयन्तम् । पुनः किंविधम् । अप्रेण रुधिरेण शोणं निशिततरमतितीक्ष्णं कोणमेकदेशं चबुसूचीमिव रित्राणम् । चच्चास्तीक्ष्णत्वात्सूचीसान्यम् । स्पेनचभुः शोणेति जातिः । रहोभून्ना वेग- बाहुल्येन रणशिरसि प्रपित्सुं पतितुमिच्छन्तम् । किंभूताः । प्रवीरा वयश्च मुहुवारंवार कम्पनाः कम्पयुक्ताः । वयोऽपि कम्पनस्वभावाः ॥ उन्मनद्दानघाराजलवहलझरीजनरान्कूटकल्या- विन्ध्यादिस्पर्धिदन्तावलबलकरटान्कोटिशः कुट्टयन्तम् । आहत्यापडुवानं जननयनगति मन्वते शत्रुवीरा यं दम्भोलि स एप प्रधनभुवि समुज्जृम्भतेऽमुष्य खड्गः ॥ ४५ ॥ उन्मत्रनिति ॥ स एषोऽमुष्य खगः प्रधनभुवि रणभूमी समुज्जृम्भते । स कः । शत्रु- वीरा यं दम्भोलिमशनिम्। दम्भोलिरशनियोः' इत्यमरः । मन्वते । किमूतम् । ये द. म्भोलिं विन्ध्याद्रिविन्ध्यपर्वतस्तस्पधिनो ये दन्तावलास्तेषां बलं सैन्यं तस्य करटा गण्ड- स्थलानि तान्कोटिशोऽनेकशः कुड्यन्तं विदारयन्तम् । किंविधान्दन्तावलबलकरटान् । उन्मवती या दानधारा तस्ण जलं तस्य यहला झरी प्रवाहस्तया जर्जरान् । पुनः- कूटकल्पाशिवरन्यूनान् । पुनः कथंभूतं दम्भोलिम् । जननयनगति लोकनेत्रमार्गमाह- त्याइवानमाच्छादयन्तम् ॥ काली कालायसीयैः पटुमरठतरैनिर्मिता सारमार्गः लिप्टा पर्वद्वयेन स्फुटपुलकवती सर्वतः कम्पमाना । उन्मीलन्त्यूजिहीतेऽहितधरणिभुजां तर्जनी तर्जनीयं कालस्याकालकल्पव्यपगमपिशुनामुप्य तीक्ष्णा कृपाणी ॥ १६ ॥ कालीति ॥ अमुष्य तीक्ष्णा कृपाणी इयं कालस्य यमस्य तर्जन्यमुल्युज्जिहीते अय ·काव्यमाला। गच्छति । किंविधा । कालायसस्येमे कालायसीयाः । कालायसं लोहम् । तैः सार- भार्गनिमिता । अत एव काली स्यामा । किंविधैः सारभागः । पटुजरठतरैरतिबद्धः । पुनः किंविधा । पर्वद्वयेन श्लिष्टा । स्फुटपुलकवती । सर्वतः कम्पमाना । उन्मीलन्ती । अहितधरणिभुजो वैरिराशा तर्जयन्ती तर्जनों कुर्वती । अनादरे षष्टी । अकाले असमये कल्पः क्षयस्तस्य व्यपगमः प्राप्तिस्तत्पिशुना सूचका ॥ दूरादेनं जिघांसोरहमहमिकया धावतः प्रातिपक्ष्य- क्ष्माभृद्वर्गस्य भीत्या झटिति निकटतः किं च वैमुख्यभानः । वेणीवालोक्यते या रणशिरप्ति मुहुर्कोमयानस्थितानां वृन्दैः पृष्ठे लुठन्ती विलसति सुतरामेतदीया कृपाणी ॥ १७ ॥ दूरादिति ॥ सेत्यध्याहारः । एतदीया कृपाणी सुतरा विलसति । सा का । या कृपाणी व्योमयानस्थितानां विमानमार्गस्थितानाम् । 'व्योमयानं विमानोऽस्त्री' इत्यमरः । देवानर वृन्दैः सम्हैः प्रतिपक्ष भवाः प्रातिपक्ष्याः शत्रवो ये माभूतो राजानस्तेषां वर्गस समुदायस पृष्ठे लुठन्ती वेणीवालोक्यते दृश्यते । कुत्रेत्यपेक्षायामाह-रणशिरसि मुहुर्वार- वारम्। किभूतस्य प्रातिपक्ष्यक्ष्माभूद्वर्गस्य । द्गदेन कृपाणीपतिं जिघांसोर्हन्तुमिच्छति स तथा तस । अहमहमिकया अहं पूर्वमहमिका तया धावतः । किं च झटिति शीघ्र भीत्या भषेन वैमुख्यं भजतीति वैमुख्यभारतस्य निकटतः । ततिः ।। तत्कालं शातकोणव्यातिकरमहिमाविर्भवचाकचित्यं प्रत्युप्तं गाढगादं वरकनकमये सर्वतो वृन्तदेशे । प्रत्यर्थिक्ष्मापतीन्द्रस्फुटमुकुटशिखाशेखरीभूतनील- ग्रावाणं मेनिरे यं स जयति समरेऽमुप्य जैत्रः कृपाणः ॥ ४८ ॥ तत्कालमिति ॥ सोऽमुष्य जैत्रः कृपाणः समरे जयति सर्वोत्कर्पण वर्तते । स कः।। कृपाण लोकाः प्रत्यथिनो ये मापतीन्द्रा राजानस्तेषां स्फुट मुफुटशिखा मुकुटापानि तेपा शेसरीभूतो मुख्यमतो यो नीलपावा नीलपापाणस्त मनिरे । तत्र या(ततात् । रिभूतं प्रावाणम् । वर यत्कना सुवर्ण तन्मये वृन्तदेशे मूलप्रदेशे । 'इन्तं प्रमवसन्ध नम्' इत्यमरः । सर्वतः सर्वत्र गाउगाहम ........... अनान्तं पुष्करान्तस्थितिरथ समये यो विकोपः स्पृहायाः पात्रेणावासमाशावलयमपि यशःसौरभणानुवानः । स्पष्ट संग्रामलक्ष्म्याः श्रवणकुवलयभ्रान्तिमुद्राममुद्रा यो धत्ते स प्रतीतो रणशिरसि जयत्यस्य जैत्रः कृपाणः ॥ ४९ ॥ [भस्य कस्य टीम शुटिता।]

·खङ्गशतकम् । यत्कान्तिौलनीला विधुतकलिमलातङ्कशङ्कानिदानं प्रत्यर्थिक्षोणिपालाधिपतिवरवधूनेत्रधाराधराणाम् । लोकानां नीरनाथभ्रममिह वितरन्नुत्कवन्धैकमूलं रोदोरोकान्तकाले विलसति स चिरायैतदीयः कृपाणः ॥ ५० ॥ [अस्य श्लोकस्य टीका त्रुटिता। यो लक्ष्मीमुद्दिधीपुः सुरभिमणियुते नागराजाश्वरत्ने राभस्यादाज्हिीपुर्जलजमपि चलद्वाहुदण्डावधूतः । आश्चर्य किं च दित्सन्ननिभृतमखिलोटेलपाथोधिनाथ- कोडे मन्याद्रिलीलां कलयति स जयत्यस्य तीक्ष्णः कृपाणः ॥११॥ [अस्य शोकस्य टीका त्रुटिता 1] हस्ताने तिष्ठमानो रिपुज""नकृतान्तस्य दुप्प्रेक्ष्यमूर्तिः स्पष्टं यो दुर्निवारो विधिविलासितवत्क्षत्रियाणां सहस्रैः । अश्रान्तं वर्धिताशः स्फुरितविलसितैः सर्वतः कालकूट- भ्रान्ति भून्ना विधत्ते रणभुवि स जयत्यस्य तीक्ष्णः कृपाणः॥१२॥ [अस्य श्लोकस्य टीका त्रुटिता । उत्पत्तिस्थानमानन्दितजननभृतस्तद्यशःशीतरश्मे- रम्भः सारः प्रतीतोऽभिनवजलधरश्यामलो वारिराशिः। भीमः कीलालसारैरिह वहति न यो विग्रहं शैशुमार न क्वापि प्राप्तसङ्गः स जयति समरेऽमुप्य तीक्ष्णः कृपाणः ॥१३॥ अस्य श्लोकस्य टीका त्रुटिता।] शश्चन्मुष्या गृहीतस्त्रिभुवनविवरव्यापकं भीममूर्तिः पात्रं विश्वस्गृहायाः स्थिरतरकिरणः संततं भ्रान्तिशीलम् । प्रस्निग्धश्यामकान्तिपिंगतमलशरत्पार्वणेन्दुप्रकाश सूतेऽपूर्व यशो यः स जयति समरेऽमुप्य क्षेत्रः कृपाणः ॥१४॥ अस्य श्लोकस्य टीका त्रुटिता । मध्ये सान्द्राबुदालीममृणमलिनिमा सुन्दरश्रीमदान्ध- प्रत्यर्थिक्षोणिपालद्विरदकटतटीरक्तसंसिक्तधारः।

·काव्यमाला। यः स्पष्टं चौरलक्ष्म्या लसदसितमिलत्पार्श्वकौसुम्भवास:- खण्डभ्रान्ति विधत्ते स जयति समरेऽमुख्य तीक्ष्णः कृपाणः ॥१५॥ [अस श्लोकस्य टीका त्रुटिता। प्रादुर्भावप्रतापप्रबलहुतभुजः शत्रुवंशेन्धनस्य प्रष्ठो धाराधराणां रिपुयुवति जनाखुसवन्तीनिदानम् । दुप्प्रेक्ष्याचिंच्छटावानपि किमपि पयःप्रानतः निधिमूर्ति- विख्यातोऽसंख्यसंख्याजिरभुवि स जयत्यस क्षेत्रः कृपाणः ।।१६।। [अस्य शोकस्य टीका त्रुटिता !] प्रत्यधिदमापतीन्द्रद्विरदकटतटीनिर्यदलारुणश्री- हेतुर्मियोदयस्य प्रबलरिपुबलध्वान्तसंहारकालः । उत्साहोदनवाहृदयगिरिशिखरे यः प्रभातप्रतीति स्वीयस्वान्ते विधत्ते स जयति समरेऽमुप्य तीक्ष्णः कृपाणः ॥१७॥ [अस्य शोकस टीशा त्रुदिता । छाया प्रत्यर्थिपृथ्वीतिलकविटपिनां वञ्चयंश्चक्रवालं कष्टानामतेजःप्रतिफलनभुवां दीपयंश्वाकचिक्यात् । धीररुयच्छिरस्त्रैरपि रणरसिकर्तुःसहः शात्रवाणां यो मध्याहप्रतीति जनयति स जयत्येतदीयः कृपाणः ॥ १८ ॥ अस्य श्लोकप टीका त्रुटिता।]] यो रोदाकन्दरान्तोलसदसगरुणीभूतधाराधरोऽसे हेतुस्तेनखिभर्तुर्विवटितस कदद्वेपिचक्रः तणेन । कालातिकान्तिभीताजालिमुकुलशीरय॑मानः समन्ता- सायंकालपतीति ननयति स जयत्यस्य नेत्रः कृपाणः ॥ १९ ॥ [असोकस टीका टिना । नक्षत्रोत्थानरम्यः क्षपितपरमहो वैभवः सविनाता न्यमुकान्तिमत्ता दिशि दिशि मवणं दर्शयतीलिमानम् । विस्यातं कालराच्या मुखमतन तमो निविवेकपदोप- भ्रान्ति तन्वरिपूणां समिति विनयतेऽमुप्य भैनः कृपाणः toil [भर भोकस टा टिना) ·खड्गशतकम् । मूकत्वं किं च कोणे क्वचिदपि लयनं नेत्रसंकोचमुद्रा प्रत्यर्थिक्ष्मापतीनां रणशिरसि दिशन्दिग्भ्रमं संभ्रमेण । व्यक्त्या छायापथस्याकलितसुरपथो यो निशीथप्रतीति शोणोल्कीणों विधत्ते स जयति सुतरामेतदीयः कृपाणः ॥ ६१ ॥ [अस्य श्लोकस्य टीका त्रुटिता। ख्यातं प्रत्यर्थिशङ्ख श्रुतिविषयहरं संभ्रमात्संजिहीर्ष- र्जाग्रनिःसीमवेगातिशयविदलितायोधनाम्भोधिमध्यः । कीलालाम्यन्तराले व्यचरदतिचरं यो दिशन्नादिमत्स्य- भ्रान्ति प्रक्षावतां स प्रधनभुवि समुज्जृम्भतेऽमुप्य खगः ॥१२॥ 'युद्धमायोधनं जन्यं प्रधनम्' इत्यमरः । समुज्जृम्भते । स कः । यः प्रज्ञावतां युद्धिम- तामादिमत्स्यो मत्स्यावतारः श्रीकृष्णः [तद्धान्ति दिशन् । कीलालाभ्यन्तराले उदक- मध्ये । पयः कीलालममृतम्' इत्यमरः ।पक्षे–कीलालं रक्तं तत्रान्तराले तन्मध्ये। शोषि- तेऽम्भसि कीलालम्' इत्यमरः । अतिचिर बहुकाले व्यचरदगच्छत् । 'चर गतिभक्षणयोः' इति । किविधः । प्रत्यर्थी बैरी स एव शङ्खतनामा अस(सुरस्तं) संभ्रमादादरात्संजि- होईन्तुमिच्छु: । किविधं शतम् । ख्यातम् । पुनः-श्रुतिविपयो वेदविषयत्तं हर- वीति हरस्तम् । पक्षे कर्णविषयहरम् । पुनः किंविधः । जाग्रदविदितालस्यो निःसीमो मर्यादारहितो वेगातिशयत्तेन विदलित आयोधनमेवाम्भोधिः संप्रामसमुद्रस्तस्य मध्यो - येन स तथा ॥ अश्रान्तं पुष्करान्तःकृतवसतितया स्निग्धजम्बालमूर्ति- भूभृन्नायोन्नताशव्यतिकरविभवोद्यत्तणकारभीमः । शश्वत्पारुप्यशंसी स्फुटमहिममहाविग्रहो मूलकूम- भ्रान्ति प्रज्ञावतां यो जनयति स जयत्येतदीयः कृपाणः ॥ ६३ ॥ अधान्तमिति ॥ स एतदीयः कृपाणी जयति । स कः । यः प्रज्ञावता(ता बुद्धिमतां) मूलकूर्मः कूर्मावतारो हरितद्रान्ति जनयति । किंविधः । अश्रान्त नित्यम् । 'सततानार- ताप्रान्त-' इत्यमरः । पुष्करान्तः । 'पुष्करं सर्वतो मुखम्' इत्यमरः । कृतवसतितया तत्र निवासत्वेन स्निग्धा अम्बारयुक्ता कर्दमयुक्ता शेवालयुक्ता वा मृतिर्यस्य स तया। पझे-[पुष्कर पिधानं तदन्तः कृतवसतितया स्निग्धजम्बाला मैदका मूर्तिर्यस्य स तपा। 'जम्बाला शेवले पड़े जबले मेदके इति मेदिनी । भूभृन्नाथ(यो मन् दरादिस्तस्योनतं ·खगशतकम् । स यो दैन्येन दारिग्रेग नो अभिभूतः पराभूतःच परं यो हन] वालविभवं याबाददापोत् । अदादित्यर्थः । अन्येभ्य इतरेभ्यः स्वस्तिकारी स. तुर्थी । गुनः यः परिगणितविक्रमः संप्रतीतो ना बहुवि. (2)नो । मायाशून्य इवर्यः विश्व न नमति नम्रो यापेक्षयापूर्वत्तम् ।। रक्षत्रसंतानमारः भिन्नभूभृद्विशेषः । 'संनिधानाददृश्यो यत्यस्य जैत्रः कृपाणः ॥ ६७ ॥ स कः । यो जामदग्न्यत्रम धत्ते । धार- पत्रं किलेवि श्रूयते । सकलं यत्पर. ) घन्। गुणां मोवी उद्यदोःसहस्र गल: । मिना भूभृद्विशेषा राजवि. टिरपि भुवनगुनावकत्व संनिधा- मनिधानाददश्यलम् ॥ सन्मुवाहु- समाथी। नां 'कृपाणः ॥ ६८ ॥ में कः । यो लोकेषु आश्च- आमविदयति-यः काश- Halfपुवति- 10 इन्यत्र रूपम् । मु. 'नोऽनादरस्तन प्रम- -यः सदाऽगंकरा गर्नुकं तन्मावी । ..."मः दशान. :1 ·૧૨ काव्यमाला। यद शिखरं तस्य व्यतिकरः संसर्गस्तद्विभवादुएन्सणकार आयातशब्दस्तेन भीमिः । पक्षे-भाभृन्नाधा सजानस्तेषामुन्नताहानि मस्तकान्तयतिकरविभवात्संपर्कतामाय- वणकारस्तेन भीमः । पुन:-शश्वनिरन्तरं पारुप्पशंसी काठिन्यसूचकः । रुटम- हिमा महान्विग्रहो देहो विरोधश्च यस्य सः॥ उन्मीलनासुरश्रीः स्फुटपुलकवपुः कूरदंष्ट्राप्रकाण्ड- स्फायद्दीप्तिप्रतानव्यतिकरशवलो दारयन्वल्यगारम् । 'मनां प्रत्यथिसैन्याम्बुधिपयसि हठान्नेदिनीमुद्दिधी- यो मूलनोडलीलां कलयति स जयत्येतदीयः कृपाणः ॥ ६ ॥ उन्मीलदिति ॥ स एतदीयः कृपाणो जयति । स कः । यो मूलकोड आदिवराह- स्तल्लीलां कलयति अगीकरोति । किंविधः । उन्मीलन्ती भासुरा श्रीर्यस्य स स्कुट पुलकयुक्तं वपुर्यस्य सः । करो यो दंणप्रकाण्डः प्रशस्तस्तम्ल(जम्भ)स्तत्र स्कायदः विष्णु यद् दीप्ति...."रत्नाना कान्तिविस्तार .......... प्रत्यधिनो विरोधिनस्तेषां सैन्यं तदेवाम्बुधिः समुद्रस्तस्य पयति जले मनां मेदिनी हठादुहिधीर्घरुद्धतुमिच्छुः ॥ दुप्प्रेक्ष्यै()रन्यतेजःप्रतिहतिकरणैरचिषां चक्रवाल रोदोरोकान्तरालं पटुविकटसटासंनिभैरभुवानः । क्रूरत्वस्मैकपात्रं त्रिजगति न परिच्छिन्नशक्तिखरूपो यो भ्रान्ति नारसिंहीं जनयति स जयत्येतदीयः कृपाणः ॥ १५ ॥ दुष्प्रेक्ष्य(रिति । स एतदीयः कृपाणो जयति। स कः । यो नारसिंही नरसिह- स्येयं नासिँही तां भ्रान्ति जनयति । किंविधः । अर्चिषां तेजसा चक्रयाले रोदोरो- कान्तरालं द्यावापृथिव्यो रोक रन्धं तस्यान्तरालं मध्ये । 'द्यावापृथिव्यो रोदस्यौ' इत्य- मरः । 'छिद्रं निर्व्यथनं रोकम्' इति च । अनुवानो व्याप्नुवानः । पुन:-त्रिजगति रत्वस्मैक पात्रम् । न परिच्छिन्न शक्तिस्वरूपं यस्य स तथा। किंविधैरचिषां चझवा- लैः । दुष्प्रेक्ष्यैदुःखेन प्रेक्षितुं शक्यैः । पुन:-अन्यतेजसा प्रतिहति शस्तकरणैः । तत्का. रणैरित्यर्थः । पट्यश्च ता विकटसटाश्च तत्संनिभैस्तत्तुल्यैः ।। नो दैन्येनाभिभूतो न च बलिविभवं योऽपदेशादहा- नान्येभ्यः स्वस्तिकारी न च परिगणितैर्विक्रमैः संप्रतीतः । नो मायासंवृतात्मा न च नमति पदन्यासभागित्यपूर्व खर्वत्वं विष्टपेषु प्रथयति स जयत्येतदीयः कृपाणः ॥ ६६ ॥ नो देन्येनेति ॥ स एतदीयः कृपाणो जयति । स कः । यो विष्टपेषु भुवनेषु । 'विटप भुवनं जगत्' इत्यमरः । इत्यपूर्व सर्वत्वं द्वस्वत्वम् । 'सर्वो दस्वश्च वामनः' इत्यमरः । प्रथ- ।

·खड्गशतकम् । यति ख्यापयति । यो दैन्येन दारिद्येण नो अभिभूतः पराभूतः।च परं यो [न] वलिविभवं वलि सामयमपदेशाद्याजादहापात् । अहादित्यर्थः । अन्यम्य इतरेभ्यः स्वस्तिकारी स्व. स्तिकर्ता ना 'नमःस्वस्ति-'इति चतुर्थी । पुन:--यः परिगणितैविक्रमः संप्रतीतो नाबहुषि- क्रमवानिति भावः । मायासंवृतस्यात्मा(?)नो । मायागन्य इत्यर्थः । यश्च न नमति नम्रो न भवति । पदन्यासभाक् । अत एवान्यापेक्षयापूर्ववम् ॥ पारुष्यस्यैकपात्रं किल सकलपरक्षत्रसंतानमारः शत्रूयहोःसहस्रव्यपनयनपभिन्नभूभृद्विशेषः । बाहामाजां वरिष्टैरपि भुवनगुरोः संनिधानाददृश्यो धत्ते यो जामदग्न्यभ्रममिह स जयत्यस्य जैत्रः कृपाणः ॥ १७ ॥ पारुष्यस्येति ॥ अस्य जैवः कृपाणो जयति । स कः । यो जामदम्यत्रमं धत्ते । धार- यतीत्यर्थः । किंविधः । पारुष्यस्य काठिन्यस्यैकं पानं किलेति श्रूयते । सकलं यत्सर. क्षत्रं तस्य सतानं वंशस्तस्य मारः मारणम् । मामः (१) घञ्। शत्रणां शत्रोवी उद्यद्दोःसहस्र बाहुसहस्रं तस्य व्यपनयनं दूरीकरण तत्र पटुः कुशलः । भिना भूभृद्विशेषा राजवि- शेषा येन स तथा : पाहाभाजां हस्तवतां वरिष्टरपि श्रेष्टैरपि भुवनगुरोनीयकस्य संनिधा.' नाददृश्योऽदर्शनीयः । जामदश्यपक्षे-भुवनगुरोः शिवस्य संनिधानाददृश्यत्वम् । यः कौशल्यातिकारी रिपुयुवतिहृदां संप्रहृष्यन्सुबाहु- विश्वामित्रावमानप्रकटितविभवोऽशंकरप्वासमाथी । हन्ता संग्रामसीम्नि प्रबलबहुगुणामित्रपञ्चाननाना लोकेप्वाश्चर्यरामः स जयति सुतरामेतदीयः कृपाणः ॥ ६८ ॥ य इति ॥ एतदीयः स कृपाणो जयति सुतरामतिशयेन । स कः । यो लोकैपु आश्च- राम व रामः । रामाद्विलक्षणत्वेनाश्चर्यम् । तदेव [विशेषाविशदयति-यः कोश- ल्यातिकारीत्यनेन विरुद्धमतः कौ पृथिव्यां शल्यरूपा वैरिणस्तेपामातिकारी रिपुयुवति- हृदां वैरिस्त्रीहृदयाणाम् । अनादरे पटी । संप्रहृष्यन् । 'हनु हरणे'(१) इत्यस्य रूपम् । सु- बाहुर्येन । रामस्तादम्भिन्नः । यो विश्वस्य जगतोऽमित्रास्तेषामवमानोऽनादरस्तेन प्रक- टितो विभवो येन सः । रामस्तु विश्वामित्रमानकर्तेति प्रसिद्धम्। पुन:-यः खगोऽशंकरा दुःखकर्तारस्तेषु अस्यतेऽसौ आसस्तन्माथी । रामस्तु शंकरस्येष्वासं कार्मुकं तन्माषी । पुनः देवानाममित्रा 'मः दशान- नस्तद्धन्तेत्याश्चर्यरामः ॥ स्निग्धाम्भोदाभिरामद्युतिरवनितले मित्रगोपालकानां वृन्दैरालक्ष्यमाणो दिशि दिशि वहुधा विम्बिताशेपलोकः १ 'मायया संवृत परज्ञानाविपर्याकृत आत्मा यस्य' इति पाठो भवेत्, ............

·काव्यमाला। स्वर्गस्त्रीणामभीष्टं रणभुवि वितरन्खण्डितारातिवाणो कंसारातिप्रतीति जनयति स जयत्यस्य जैत्रः कृपाणः ।। ६९ ।। स्निग्धेति ॥ अस्य जैत्रः स कृपाणी जयति । स कः वः कंसारातिप्रतीति श्रीकृष्ण- प्रतीति जनयति । ... किविधः । स्निग्धो योऽम्भोदो मेघस्तदभिराम- द्युतिः। पुन:--अवनितले मित्रगोपालकानां मित्राणि गोपालका राजानः । पक्षे-मित्राणि गोपालकास्तेषां वृन्दः आलक्ष्यमाणो दिशि दिशि प्रतिदिशं बहुधा बहुप्रकार विम्बिता अशेषलोका यस्मिन्स तथा । स्वर्गस्त्रीणामभीष्टमीप्सितं [वितरन् !] रणभुवि संग्रामभूमी खण्डिता अरातिबाणा वैरिशरा येनेति । पक्षे-खण्डितोऽरातिश्चासौ बाणो बाणासुरो येन । ...ति॥ । नम्रा विनीता बालाः सत्त्वाधिष्ठानभास्वत्तनुभिरधिसमित्राङ्गणं सुप्रसिद्ध- धीरैरालोच्यमानः कथमपि विमुखो नम्रबालावलासु । लोकातीतप्रभावातिशयमहिमतः शत्रुकामाहितो यो बुद्धभ्रान्ति विधत्ते स जयति सुतरामेतदीयः कृपाणः ।। ७० ।। [सत्त्वे]ति ॥ स एतदीयः कृपाणः सुतरां जयति । स कः । यो बुद्धभ्रान्ति विधत्ते । किंविधः । अधिसमित्प्राङ्गणं संग्रामप्रागणे ........... । 'समित्सभायुद्धयोः' । [धीरैः] आलोच्यमानः । किविधैः धीरैः । सत्त्व सार सत्त्वांशश्च तस्याधिष्टानं तेन भास्व. न्तस्तनवः प्र...."[ये] ते तैः । पुनः किविधैः । शिशवोऽवलाः स्त्रियस्तामु कथमपि विमुखो मारको न भवतीत्यर्थः । [न]म्रा बाला या अबलास्तासु विमुखः पराङ्मुखः । लोकातीतः सर्वाधिक(?)प्रभावातिशयस्तस्य महिमतो महिन इति तथा तसिः । ...."मे अहितः । पक्षे-शत्रुकामेषु आहितः सादरः ॥ मजन्तं दुश्चरित्रप्रतिभयजलधौ संप्लवाद्धर्मराज यो वेगादुद्दिधीर्घः प्रधनभुवि गतो निप्परीवारभावम् । दुर्दान्तानां समानं समहरदहितम्लेच्छभूवछभानां कल्किः शोकापनोदी विलसति स चिरायैतदीयः कृपाणः ॥७१॥ मजन्तमिति ॥ स एतदीयः कृपाणश्चिराय बहुकाल कल्किरिव कल्किः । [स] कः । यो दुर्दान्ताना दुष्टानामहिता ये म्लेच्छभूवल्लभा राजानस्तेषा समाजमहरद । 'हुन हरणे' । किभूतः । दुश्चरित्राविरोधे(?). "प्रतिभयं भीतिस्तदेव जलधिः समुद्र- स्तस्मिन् पर्यन्तं धर्मराज संप्लवात् सम्यक् टुतेवेंगादुद्दिधीर्घरुद्धर्तुमिच्छुः । पुनः-[प्रधन]- भुवि संग्रामभूमौ निघ्परीवारभाव निष्पिधानत्वं गतः । कल्किपक्षे-निष्परीवारोऽसहायः । शोकापनोदी शोकनाशकः॥

·खड्गशतकम् । . तथा। . यो निष्णातत्रिलोक्यां सरभसमहितोत्तुङ्गगोत्रप्रभेदे जिष्णुः संग्रामसीन्नि प्रवलपरवलारातिभावाप्रतीतः । वृत्रव्यामोहकारी त्रिदशपरिपदा सर्वदा श्लाव्यमान- श्लोकः शक्रप्रतीति जनयति स जयत्यस्य नेत्रः कृपाणः ॥७२॥ य इति ॥ अस्य जैत्रः कृपाणो जयति । स कः । यः शक्रप्रतीति जनयति । यनि- लोक्यां सरभसं यथा तथा अहितानां वैरिणां [उत्त]गानि यानि गोत्राणि कुलानि तेषां प्रभेदे प्रकृष्टभेदे निष्कान्त:(?)। शक्रपक्षे-सरभसाः सवेगा महिताः श्रेष्ठा उत्तुना उच्चा गोत्रा पर्वतास्तेषां प्रभेदे निष्णातस्तत्परः । जिष्णुयशीलः । कुत्र । संग्रामसीनि । प्रबलं बत्पाबलं तस्यारातिभावात्प्रतीत: ख्यातः। "नः परो बलारातिभावात्प्रतीतः 'बला- रातिः शचीपतिः' इति नाम्ना प्रतीत: वृत्रस्यान्धकारस्य व्यामोहकारी । स्वस्य श्यामत्वात् । पक्षे-वृत्रो दैत्यः । त्रिदशपरिषदा देवसभया सर्वदा शाध्यमानः शोको यशो यस्य स श्लोकः पद्यम् । 'लोको यशसि पद्ये च' इति कोशः ॥ यः श्रोत्राध्वप्रविष्टोऽप्यरिहृदि जनयत्याधिविस्फोटजातं चक्षुष्यः क्षत्रमानं दहति शिशिरयत्यात्तगन्धोऽपि नम्रान् । किं च द्विट्खगधारानलविलसनतो दीप्यतेऽसंख्यतेजा लोकेऽप्याश्चर्यवहिर्मधभुवि स जयत्यस्य तीक्ष्णः कृपाणः ॥ ७३ ॥ य इति ॥ अस्य स वीक्ष्णः कृपाणो मृधमुवि संग्रामभूमी जयति । स कः । ...... [लोकेऽसंख्यतेजा अतिदीप्त आश्चर्यवती रूपकम् । श्रोत्राध्वप्रविष्टोऽपि कर्णमार्गप्रविष्टः श्रु- तमात्रोऽरिहदि शत्रुहृदये 'आधि[विस्फोटजातं जनयति उत्पादयति । चक्षुभ्यः सन्दृष्टि. गोचरः क्षत्रमात्रम् । अत्र मात्रपदं साकल्ये । दहति । कैवल्यै वा क्षत्र"। [१]त्रमेव नान्यदिति आत्तगन्धोऽपि नम्रान् शिशिरयति । किं चान्यत् । हिट्सगधारैव जल वैरि- खड्गधारैव जल तस्य विलसनतो दीप्यते । अग्नेस्वेतद्विलक्षणत्ल इन्याश्चर्यवदित्वमस्य । संग्रामे संगतायाः सरमसविलसन्मण्डलायोग्रपाणि- प्रत्यर्थिक्षत्रदृष्टैः समसमयमतिक्रूरकर्मा कृतान्तः । कालः कल्पावसानभ्रमकृदरिजनाशेषकमैकसाक्षी यः साक्षादन्तकश्रीः स जयति निशितोऽमुप्य जैत्रः कृपाणः||७४॥ संग्राम इति ॥ अमुष्य निशितस्वीक्ष्णः स जैत्रः कृपाणो जयति । स कः । यः सा- क्षादन्तकश्रीर्यमश्रीः । किंविधः । संग्रामे युद्ध संगताया मिलितायाः सरभस विलसन् । यो [मण्डला]प्रः खगस्तेनोग्रः करः पागिर्हस्तो यस्य एवविधं प्रत्यविक्षत्र तस्य दृष्टि- स्तस्याः समसमयं तत्कालमतिक्रूरकर्मा । कृतोऽन्तो नाश येन सः । कालः श्यामः कल्पावसानस भ्रमकृत् । अरिजनस्य शत्रुलोकस्य [अशेष कर्मणामेकः माक्षी ॥

·काव्यमाला। प्रत्यर्थिक्ष्मापतीनामसुहरणविधावुल्वणक्रूरकर्मा शश्वन्मांसास्थिमज्जाव्यतिकरविभवादूरदुप्प्रेक्ष्यमूर्तिः । यः संमूर्छत्कदुष्णक्षतजशवलितः कालरात्रिममोदी अव्याहृद्धि विधत्ते स जयति समरेऽमुष्य तीक्ष्णः कृपाणः ॥७॥ प्रत्ययाति ॥ अमुध्य स तीक्ष्णः कृपाणः समरे जयति । स.कः । यः क्रव्यात् । 'राक्ष- सः कौणपः कव्यात्' इत्यमरः । तद्बुद्धि विधत्ते । [विविधः । प्रत्यविमापतीनां प्रति. स्पधिपृथ्वीपतीनामसुहरणविधी प्राणहरणविधी उल्वणकरकर्मा अत्यर्थे करकर्मा । शव- निरन्तरं मांसमस्थि मजा च तेषां व्यतिकरः संपर्कस्तविभवात् दूरं दुधेश्या मूर्तिर्यस्य स तथा । समूहगुणीभवत् किंचिदुष्णं कदुष्णं यक्षतर्ज रक्कं तेन शवलितश्चित्रितः । कालरात्रिर्देवता तत्पमोदी तत्सतोधकर्ता ॥ संग्रामोदन्वतां यः प्रभवति विभवात्प्राभवेऽत्युद्धतायाः शश्वत्काबन्धसृष्टेः प्रवलमदवशाल्मनस्यैकहेतुः । दाता प्रत्यर्थिभूतक्षितिभृदभिमतानन्तधाराधराणां जन्ये पाशिप्रतीति जनयति स जयत्येतदीयः कृपागः ॥ ७६ ॥ सग्रामेति ॥ स एतदीयः कृपाणो जयति । स कः । यो जन्ये युद्धे पाशिप्रतीति ज. नयति । 'प्रचेता वरुणः पाशी' इत्यमरः । स कः । यः सग्राम एवोदन्वन्तः समुद्राः । 'उदन्वानुदधिः' इत्यमरः । तेषां प्राभवे पराभवे । 'प्राभवस्तु पराभवः' इति द्विरूपः । प्रभवति समर्थो भवति । कस्मात् । विभवात्सामर्थ्यात् । पुनः किंविधः । अत्युद्धता- या: कापन्धसृष्टेः शिरोविहीनशरीरसृऐः । पक्षे-उदकसष्टेः शश्वनिरन्तरं प्रबलमदवशा- दूल्गनस्यैकहेतुरेककारणम् । पुन:--प्रत्याभूता याचकभूताः शत्रुभूताश्व क्षितिभृतो राजानः पर्वताश्च तेषाममिमता ये अनन्तधाराधराः खड्गा मेघाश्च तेपा दाता ॥ योऽनान्तं पुष्करान्तः कृतवप्ततितया पांशुपातानभिज्ञो रहोभूना रिपूर्वीधरभुजविपिनोन्मूलने दृष्टसारः । उत्तुझस्कन्धपीठेप्वविरतविहृतित्तिगन्धः कदाचि- द्वातभ्रान्ति विधत्ते स जयति समरेऽमुप्य तीक्ष्णः कृपाणः [७७|| योऽप्रान्तमिति ॥ अमुष्य स तीक्ष्णः कृपाणः समरे जयति । स कः । यो वातभ्रान्ति वायुभ्रमं विधत्ते करोति । किविधः । अधान्तं निरन्तरं पुष्करान्तः विधानं मध्ये कृत- वसतितया तत्र स्थित्वा पाशुपातानभिज्ञो रजःकणसंसगानभितः । सर्वदा निर्मल इति भावः । पहे--पुष्करं व्योम तदन्तःपातित्वापांशुपातानभितः । 'व्योम पुफरमम्बरम्' इत्यमरः । रहोभूना वेगबाहुल्यन रिपत्र एवीवोंधरा राजानस्तेपा भुजास्त एव विपिन ·खगशतकम् । ५७ तस्योन्मूलने दृटः सारो बलं यस्य स तया । पक्षे-रिपव(पूणाम्) बोधिराणां पर्व- तानां भुजेव विपिनानि तेपामुन्मूलने रसारः । उत्तुङ्गानि स्कन्धपीठानि तेष्वविरत- विहृतिः । पक्षे-उत्तुहा ये स्कन्धाः सप्तमभवहा (1) ब्र(म)वहादयः । कदाचित्--- नात्तो गन्धो टेशो येन । पक्षे आत्तगन्धो वे(ने)वि काकुः । गृहीतगन्ध इति यावत् ॥ श्रीदत्वेन प्रतीतत्रिपु भुवनतलेष्यमित्रं समित्यां शवल्लीलावदानप्रमदपरवशः किंनरैर्गीतकीर्तिः । यो विभच्चोत्तराशा विजितिषु ककुभामाश्रितः सार्वभौम पौलस्त्यस्य प्रतीति जनयति स जयत्यस्य जैत्रः कृपाणः ॥ ७८ ॥ श्रीदेति ॥ अस्य स जैत्रः कृपाणो जयति । स कः । यः पौलस्त्यस्य कुबेरस्य । 'पोलत्यो नरवाइनः' इत्यमरः । [तस्य] प्रतीति जनयति उत्पादयति । किंविधः। विषु भुवनेषु लोकेषु श्रीदत्वेन प्रतीत: ख्यातः । समित्यां संग्राम उप्राणां मित्रम् । पक्षे-उग्रः शिवः । 'उग्रः कपर्दी' इत्यमरः । पुनः--शश्वनिरन्तरं लीला विलासस्तस्यावदान महत्कर्म तस्य प्रमदो हर्पस्तत्परवशैहर्षाधीनः किंनरैगीतकीर्तिः । पुनः ककुमां दिशा विजितिपु उत्तराशा श्रेष्ठाशां विभ्रत् । पुनः–सानभीमं सर्वभूमिसंबन्धमाश्रितः । पले--सार्वभौम दिग्गजमाश्रितः । 'पुष्पदन्तः सार्वभौमः सुप्रतीकश्च दिग्गजाः' इत्यमरोक्तम् ॥ भीमः कालेषु कालो भृतभुजगवराभोगदुप्प्रेक्ष्यमूर्ति- नित्यं प्रत्यर्थिकामप्रविदलनफलस्पष्टदुर्घष्टदृष्टिः । इत्यं यः शक्तिभूमप्रथितमहिमतो दर्शितेशानभावः कोणे न कापि लीनः स जयति समरेऽमुष्य तीक्ष्णः कृपाणः ॥७९॥ भीम इति ॥ अमुष्य स तीक्ष्णः कृपाणः समरे संग्रामे जयति । स कः । य इत्यम- मुना प्रकारेण शक्तिभूमा शक्तिरुत्साहः । 'शौर्य उत्साहादौ पले नियाम्' इति मेदिनी। तस्य बाहुल्यं तेन प्रथितः ख्यातो यो महिमा सामर्थ्यम् । तस्मात्तसिः । दर्शित ईशानभावो येन । ईशानपक्षे शक्तिः पार्वती । ... "तद्वत्कालः। ईशानपक्षे–'व्योमकेशो भवो भीमः' इत्यमरः । कालेषु यमेषु कालो मृत्युः । पुन:- भृता भुजं गच्छतीति भुजगा वराभोगा श्रेष्ठपरिपूर्णता दुष्षेश्या दर्शनायोग्या मूर्तिर्यस्येति स तथा । अथवा भृता भुजगवद्वरा भोगा दुष्प्रेक्ष्या मूर्तिर्येन स तथा । ईशानपक्षे- भृता भुजगावराणामाभोगे न दुष्पेक्ष्या मूर्तिर्यस्येति । पुनः कीदृशः । नित्यं प्रत्यर्थिनां वै. रिणां कामं निश्चितं प्रविदलनं तदेव फलं तत्र स्पष्टा प्रकटा दुर्घष्टा दृष्टियस्मिन्स तथा। पक्षे-प्रत्यर्थी यः कामो मदनस्तस प्रविदलनमेव फलं तत्र स्पष्टा दुर्मूटा दृष्टियस्य । ८ ·काव्यमाला। पुनः- कापि कोणे न लीनः । पक्षे कापि शेपे लीनो नेति काकुः । अपि तु एकस्मि- न्कोणे लीनः। पोत्रं वाहाहलस्य प्रतिसुभटभुवां दारणे यानपात्रं संग्रामाधि तरीतुं स्थिरतरमनसः साहसात्क्षत्रियस्य । लोकातीतमशस्तिप्रगुणलिपिकृते दोस्तमालख पत्रं यः पात्रं शौर्यलक्ष्म्याः स जयति समरेऽमुष्य तीक्ष्णः कृपाणः॥८०॥ पौत्रमिति ॥ अमुष्य स दीक्ष्णः कृपाणः समरे जयति । स कः । यः प्रतिसुभटाः स्पर्धिनो वीरास्व एवं भुवस्तासा दारणे विदारणे वाहा भुजा सैध हलो लाइटस्तस्य पौत्र मुखामम् । 'मुखाने कोहहलयोः पोत्रम्' इत्यमरः । टाहलं हटम् इत्यपि । यः क्षत्रियस्य संग्रामाब्धि संग्रामसमुदं तरीतुं.........। 'यानपात्रे शिशौ पोतः' इत्यमरः । किंविधस्य क्षत्रियस्य । साहसादुद्योगात्स्यिरतरं मनो यस्य तस्य । यो लोकातीता लोकाधिका या प्रशस्तिस्तस्याः प्रगुणलिपिस्तत्र कृते तन्निमित्तं तदर्थे वा दोस्तमालस्य बाहुतमालस्य पत्र तमालपत्रस्य लेखनसाधनत्तम् । शौर्यलक्ष्म्याः पात्रं भाजनम् । 'योग्यभाजनयोः [पात्रा' इत्यमरः॥ काली प्रत्यर्थिभूततितितिलककुलप्रांशुकूलंकपालं प्रोन्मीलत्पुष्करान्ता जगति पितृपतेर्व्यञ्जयन्ती स्वसूत्वम् । कावन्धी किं च सृष्टिं दिशि दिशि विपुले विग्रहे दर्शयन्ती कालिन्दीवैतदीया नभसि विजयते तीक्ष्णकोणा कृपाणी ! ८१ ॥ कालीति ॥ एतदीया तीक्ष्णकोणा कृपाणी नभति आकाशे विजयते । केव । कालि- न्दीव यमुनेव । किंविधा । काली श्यामा । पुन:--प्रत्यार्षिभूताः क्षितितिलका राजान- स्तेषां कुठं तत्र प्रांशव उच्चाः । श्रेष्ठा इति यावत् । तेषां कूलं सैन्यपृष्ठं तत्कपतीति कषा। 'कप विलेखने । 'अथ कूलं तरे()सूर्ये सैन्यपृष्ठतडागयोः' इति मेदिनी । पक्षेक्षिति- तिलका भूम्यलकाराः पर्वतास्तेषां कुलप्रांशुः श्रेष्ठः कलिन्दस्सस्य कूठेकपा नदी। सिन्धुः सवन्ती तटिनी तरङ्गिणी कूलंकपा शैवलिनी' इति हलायुधः । अलमत्यर्थ प्रोन्मीलन्यु- करान्तोऽपि धान्तो यस्यां सा । पक्षे पुष्करानि जठानि कमलानि वा । 'विसप्रसून- राजीवपुकराम्भोरुहापि च इति। 'कान्धमुदकं पाथः पुष्करम्' इत्यमरः । जगति लोक पिटपतेर्यमस्य। 'धर्मराजः पिठपतिः' इत्यमरः । स्वसत्वं भगिनी व्यञ्जयन्ती दर्शयन्ती। किं नान्यद विपुछे विग्रहे विरोघे कावन्धी सशिरोरहितकायसधि दिशि दिशि दर्श- यन्ती । पक्षे-कावन्धी सष्टिं जलराष्टिम् । विद्महे शरीरे ॥ कीलालैीतमूर्तिः किमपि रुनिभरै सुरत्वं वहन्ती भूभृद्भिः कोटिसंख्यैर्विधुतवनरसं गाहमाना रणान्धिम् । -

·खगशतकम् ।
अश्रान्तं शत्रुमध्यास्थितिरपि न पराभूतिभूडिवाग्नि-
ज्वालेवालोक्यते या समिति विजयते सास्य नेत्रा कृपाणी ॥८२||
कीलालैरिति । अस्य सा जैत्रा कृपाणी समिति विजयते । सा का या वाढवश्वा-
सावनिश्च स तथा तस्य ज्वालेवाडोक्यते । किंविधा कृपाणी । कीलालै रक्तवातमूर्ति-
व्याप्तदेहा । सचिभरः कान्तिभरैः किमपि भासुरवं दीप्तत्वं वहन्ती । पक्षे-कीलाले.
जेलः । शोणितेऽम्मति कीलालम्' इत्यमरः । रण एवाधिस्तं गाहमाना । किविघं र-
पाब्धिम् । कोटिसंख्यभूभृद्धिः । पक्षेपर्वतैः । विद्युतः धनरसो वीररसः । पक्षे--वि.
धुतो धनरस उदकम् । 'मेमपुषं धनरस': इत्यमरः । अधान्तं निरन्तरं शत्रुमध्ये आस्थि-
तिरपि पराभूतिः पराभवत्तस्या भूः स्थानं न । जलस्यानेश्च विरोधः प्रतिद्धस्तेन
शत्रुल्लम् ॥
प्रत्यर्थिक्षमापतीनां नयनविषयतां यातमात्रातिमात्रं
गात्राण्युभृर्णयन्ती दृशि च वि... "स्तप्रमायाः।
आतृप्तिस्वादितान्यः स्वयमतिशयितां क्षीवतामश्रुते या
सा पूर्वा वारुणीह स्फुरति सिति(शित)तरामुष्य जैत्रा कृपाणी॥८शा
[अस्य श्लोकस टीका त्रुटिता।]
निग्धश्यामाभिरामा नभसि सरभसं विस्फुरन्ती वहन्ती
कीलालस्यातिमारं परतपनिधने दर्शितानेकधारा ।
प्रख्यातक्ष्माभूदुधैः शिरसि सुबहुशः खं पदं दर्शयन्ती
शश्वत्सा कालिकेव प्रसरति समरेऽमुप्य तीक्ष्णा कृपाणी ॥ ८४ ॥
[अस्य श्लोकस्य टीका त्रुटिता।]
चक्षप्यैवातिमात्र रसिकजनमनाप्रीतिमुत्पादयन्ती
मात्सर्याद्वैरिपृथ्वीपतितिलकतिरस्कारविद्या विदग्धा ।
प्रत्यग्रोत्फुलनीलोत्पलदलरचिता कर्णिकेवानिवदम्याः
स्निग्धश्यामाभिरामा विलसति सुतरामेतदीया कृपाणी ॥ ८ ॥
[अस्य कस्य टीका त्रुटिता।]
कीलालान्तनिमग्ना किल किमपि रसानूमिता सान्द्रशाद-
निग्धश्यामाभिरामा धनरसननिभिर्विसयाद्वीक्ष्यमाणा।
दंष्ट्रौज्ज्वल्येन दीप्ति पयसि विदधती मूलभूदारमूर्ति-
भ्रान्ति या संविधत्ते समिति विजयते सास्य नेत्रा कृपाणी ॥८६॥

·काव्यमाला। पुनः-दंष्टौज्ज्वल्येन पयस्युदके दीप्ति विदधती कुर्वती ॥ नीला निःसीमपाता वियति विभवतो विस्फुरन्ती वहन्ती स्निग्धत्वं फेनपुञानिव विमलयशःसंचयानुद्वमन्ती । दुर्लक्ष्या दीप्तिभूम्ना दशशतकरभृद्धाहपतिप्रतीति धत्ते बाहाभृतां या समिति विजयते सास्य जैत्रा कृपाणी ॥७॥ नीलेति ॥ अस्य सा कपाणी जैत्रा समिति विजयते। सा का या पाहाभृताम् । 'बाहा भुजा' इति स्त्रीलिङ्गे । करवताम् । शूराणामित्यर्थः । दशशतं सहसं करान् किरणान् विभीति भृत्सूर्यस्तस्य वाहा अश्वास्तेषां पतिस्तस्याः प्रतीति प्रत्ययं धत्ते। करोतीत्यर्थः । किंविधा । नीला श्यामा .......... । अश्वपतिरपि नीला वियति आकाशे निःसीम- पाता । तुल्य(३) विभवतो विस्फुरन्ती । स्निग्धत्वं वहन्ती । विमला ये यशसचयास्ता- न्फेण(न)पुआनिवोद्वमन्ती दीप्ते ना बाहुल्येन दुर्लक्ष्या लक्षितुमशक्या ॥ तन्वी नीलाञ्जनामा किमपि निजपरीवारतो निप्पतन्ती निग्धत्वस्यातिभूम्नाखिलवपुषि परं पिच्छ(च्छि)लत्वं वहन्ती । भीत्या प्रत्यर्थिपृथ्वीपरिवृढतिलकैर्दन्दशूकीव दृष्टा यात्यर्थ तीक्ष्णवक्त्रा समिति विजयते सास्य क्षेत्रा कृपाणी ॥८॥ तन्वीति ॥ अस्य सा जैत्रा कृपाणी समिति विजयते । सा का । या प्रत्यर्थिनी ये पृ. ध्वीपरिवृताः पृथ्वीप्रभवः । 'प्रभो परिवृतः' । तेषु तिलका अलंकारभूतास्तीत्या भ- येन दन्दशूकीव सर्पिणीव दृष्टा । 'दन्दरको रिलेशयः' इत्यमरः । तस्य स्त्री दन्दश की । दशेः 'लुप्सद्' इत्यादियडन्तात् 'यजजप' इत्युकन् । किंविधा । तन्वी कृशा । तुत्याञ्जन नीलाञ्जनं तद्वदामा श्यामेत्यर्थः । किमप्यल्पानिजपरीवारतः स्वकोशानिष्पतन्ती नि- गच्छती । पक्षे-परीवारः स्वकुलम् । परीवार इत्यत्र 'उपसर्गस्य पञ्मनुष्य बहुलम्' इति दीर्घता । निग्धत्वस्यातिभून्ना विकणत्ववाहुल्येनाखिलवपुषि परमत्यर्थ पिच्छिर त्वमार्दवं वहन्ती ॥ श्यामा निर्यत्कवोष्णक्षतजभूतमुखी किं च दुष्प्रेक्ष्यमूर्तिः क्षोणीक्षोदान्धकारे पललविशसने पाटवं दर्शयन्ती । निःशङ्का क्रूरदंष्ट्राद्वयरुचिशबला राक्षसीनान्तिमारा- दत्ते संख्यावतां या समिति विनयते सास्य जैत्रा कृपाणी ॥ ८९॥ रामेति ॥ अस्य सा जैत्रा कपाणी समिति विजयते । सा का। सस्यावता पण्डि.

·खड्गशतकम् । वानो वा। संख्यावान्पण्डितः' इत्यमरः । राक्षसीभ्रान्तिम् । 'आराइसमीपयोः' । दत्तेद- दातीत्यर्थः । किंविधा । श्यामा काली । निर्यद्यत्कवोणं किंचिदुष्णं क्षत रकं तेन भृतं मुखं यस्याः सा । किं चान्यत् क्षोणी पृथ्वी तस्याः क्षोदो लिः स एव तस्य वा अन्ध- कारस्तस्मिन्दुष्प्रेक्ष्या मूर्तिर्यस्याः सा तथा । 'चर्णे क्षोदः' इत्यमरः । पललस्य मांसस्य । “पिशितं तरसं मांसं पललम्' इत्यमरः । विशसने विदारणे पाटवं पटोर्मावस्त दर्शयन्ती । पुनः किंविधा । निःशङ्का भयरहिता ।रं यदृष्ट्याद्वयं मृकप्रदेशे टोहसीलद्वयं एंट्रेत्युच्यते। तस्य रुचिः कान्तिस्तया श[वटा चित्रा। तत्रज्ञानां निजाङ्गावरणकृतधियां साहसैकाग्यमामां पौनःपुन्येन पुंसामसदृशि समिती धूननान्यनुवाना । निर्भीका मोहयन्ती नयनविषयतां यातमात्रैव योधा- न्भूताविष्टेव यान्यान्विलसति सततं सास्य नेत्रा कृपाणी ॥९० ॥ तन्त्रेति ॥ अस्य सा जैत्रा कृपाणी सततं निरन्तरं विलसति । सा का । या मूता- विटेव पिशाचाविष्टेव । किंविधा । पुंसां पुरुषाणां असहशि अतुल्ये समिती संग्रामे । पक्षे–सभायाम् । धूननानि कम्पितानि अनुवाना कुर्वाणा । किंविधानां पुंसाम् । तन्त्र- ज्ञानां शास्त्रज्ञानाम् । पक्षे-प्रधानत्यवेदिनाम् । पुन:-निजागानां सप्ताचगणां (सप्त- राज्याझानाम्)। स्वाम्पमात्यसुहकोशदुर्गराष्ट्रवलानि च' इति । तेषामावरणे। पले-निजा- गानि शरीराणि तिन] कृता धियो यैस्ते तया । तेपाम् । साहसस्योद्योगस्यै. काम्यं भजन्ति ते तेपाम् । पौनःपुन्येनावृत्येत्यर्थः । पुनः किंविधा । निर्भीका निर्भया । पुनः नयनविषयतां नेत्रगोचरतां यातमात्रैव गता सती योपान्वीरान्मोहयन्ती व्यामोहयन्ती ॥ सश्रीका विस्फुरन्ती सततपुलकितं दर्शयन्ती निनाङ्गं सद्रागा वीर्यभानां मनसि सरभसं क्षोभमुत्पादयन्ती । आश्लिप्यन्ती किलान्यं समिति सुविपुले कण्ठदेशेऽतिगाद या वारस्त्रीव सका भवति विनयते सास्य जैत्रा कृपाणी ।। ९१॥ सधीकेति ॥ अस्य सा जैत्रा कृपाणी विजयते । सा का । या वारखीव वाराङ्गनेव सक्ता भवति । किविधा । सधीका शोभायुक्ता विस्फुरन्ती निजाई सतत पुलकितं रोमाञ्चयुक्तं दर्शयन्ती । सत्सु रागो यस्याः सा। वीर्यभाजां मनति चित्ते सरभसं सर्वगं क्षोममुत्पादयन्ती । किलेति दृश्यते समिति संग्रामे सभायो वा अन्य मुविपुलं कण्ठदे- शेऽतिगाई दृढतरमाशिध्यन्ती आलियन्ती ॥ या दत्ते दृग्निपातादहितभुजभृतां कम्पमानैव कम्म रका रकातिभावं सपदि निपतती तेषु भूम्ना निपातम् ।

·काव्यमाला। इत्यं सान्यं प्रकाश्याप्यखिलमनुपमः कोऽपि यस्या विशेष स्त्वेका पञ्चत्वमानौ विलसति सुतरां सास्य क्षेत्रा कृपाणी ॥२॥ या दत्त इति ॥ अस्य सा जैत्रा कृपाणी विलसति सुतरामत्पर्यम् । सा का या कम्प- [मा नैवाहितभुजभृतां वैरिबाभृतां दृड्डियातात् दृष्टिविषयता (?) कम्मं दत्ते ददाति । या रक्तासती अहितभुजभृतां रताक्तिभाव शोणितसिञ्चनत्वं दत्त। पुन: या सपदि तत्कालं तेषु वैरिपु निपतती सती भूना बाहुल्येन निपात पतनं दते । इत्थमखिलं साम्यं सा• धर्म्य प्रकाश्यापि प्रकटीकृत्यापि यस्याः कृपाण्याः कोऽपि अनिर्वचनीयः, अनुपम उपमा रहितो विशेष आधिक्यम् । तु पुनरेका अद्वितीया सती अहितभुजभृतामाजी संग्राम पचलं पञ्चसंख्या पञ्चत्वं मरणं दत्ते इति शब्दबलम् । अयमेव विशेषः ॥ खाभावाद्याञ्जनामा विलसति सततं पालने विष्टपानां संहारे दृश्यते याहितधरणिभृतां रक्तवर्णा मुहूर्तम् । विज्ञानस्तयते या विशदतरयशःसृष्टिपु प्रोज्ज्वला सा नानाश्चर्यखरूपा समिति विजयतेऽमुप्य जैत्रा कृपाणी ॥ ९३ ॥ स्वाभावादिति ॥ अमुष्य सा जैत्रा कृपाणी समिति विजयते । सा का । या ना. नाश्चर्यरूपा । तदेव विशेषणैर्विशदयति-~-या स्वाभावात् स्वभाव एवं स्वाभावस्तस्मादन- नाभा कज्जलकान्तिः सततं निरन्तरं विष्टपानी भुवनानो पालने विलसति । या अहि- तधरणिभृतां वैरिपृथ्वीधराणो संहारे क्षणे मुहूर्त रक्तवर्णा दृश्यते । या विज्ञानैः विशिष्ट शानं येषां ते तथा विशदतर याशस्तत्सृष्टिषु प्रोज्ज्वला प्रकटोज्ज्वला तय॑ते उन्मीयते । अत एव नानाश्चर्यरूपत्वम् ॥ या काली कालसाम्यं जनयति मिपतां निप्परीवारभावं याता या तं विधत्ते रणशिरसि परं निष्परीवारमेव । सास्याश्चर्या रिपूणां निपुणमवयवेष्वनुवानव सङ्गं निःसङ्गास्ताक्षणार्धाकिमपि विदधती दीव्यतीद्धा कृपाणी ॥९४।। येति ।। अस्य सा आश्चर्याश्चर्यरूपा कृपाणी इद्धा समृद्धा दीव्यति क्रीडति । सा का । या काली श्शामा मिषतामवलोकयतां कालसाम्यं यमसाम्य तुल्यतो जनयत्युत्या- दयति । पुनः--या निष्परीवारभावमावरणरहितत्वं याता प्राप्ता सती रणशिरसि तं परं वै. रिणमवलोकयितारं निष्परीवारशून्यत्वं विधत्ते करोति । किंविधा । रिणामवयवेषु ह. स्तादिषु निपुण यथा तथा सङ्ग नैदानुवाना । अकुर्वतीत्यर्थः । पुन:-क्षणार्यात्तानिपून्कि- मपि निःसहान्सहरहितान्विदधती कुर्वती ॥ -

·खगशतकम् ।
या स्निग्धश्यामलापि स्फुटधवलयशोघाम धाराधरापि
प्रत्यर्थिक्षत्रियान्तःपुरिकजनमनोनपसंतापहेतुः ।
एकापि द्वेषणानां हृदयमधि पुनः कोटिधा दर्शयन्ती
स्वाधिष्ठान समीके विलसति सुतरां सास्स जैत्रा कृपाणी ॥९॥
या निग्धेति ॥ अस्य सा जैत्रा कृपाणी समीके युद्धे । 'मृधमास्कन्दनं संख्यं समी-
कम्' इत्यमरः । सुतरां विलसति । सा का। या निग्यश्यामलापि फुटघवलयशधाम
स्फुटं घवलं यद्यरास्तस्य धाम गृहम् । अन्नहल्लिङ्गेन विशेषणविशेष्यमावः । पुनयां धाराप.
रापि प्रत्यपिनो ये क्षत्रियास्तेषामन्तःपुरजनानां मनांसि तेषामनल्पो बुहुर्यः संतापस्तस्य
हेतुः । धारापदेन विरोधः । या धाराधरा सा कथं संतापहेतुः 'धाराधरौ मेघः खगो' इ-
त्यभिधानेन धारापदे सहधारा ततो विरोधाभासः। पुनः--या एकापि द्वेषणानां वैरिणाम्।
'सपनारिद्विपदेपणदुहृद इत्यमरः । हृदयमधि पुनः कोटिया कोटिप्रकारम् । 'संख्याया
विधानार्थे धा' इति धा। स्वाधिष्ठानमास्यानमयवा प्रभावः । अधिष्ठानं पुरे चक्रे प्रभावे-
ऽध्यासने' इति मेदिनी । दर्शयन्ती प्रकाशयन्ती ।।
या खैरं त्यक्तकोपा रणशिरसि दृढं द्वेष्टि विद्वेषिको
या सम्राजः करस्था जनयति निखिलं शत्रुवर्ग करस्थम् ।
या माखन्मण्डलस्था गमयति न चिरात्सन्मुखान्वैरिवीरां-
स्तद्भावन्मण्डलं सा विलसति सुतरामस्य नेत्रा कृपाणी ॥ ९६ ॥
या स्वैरमिति ॥ अस्य सा जैत्रा कृपाणी सुतरां विलसति । सा का । या स्वैरं त्य-
क्तकोपा दूरीकृतपिधाना रणशिरति संप्रामे दृदं गार्ड विद्वेषिणां वैरिणां कोशमर्थसंघातं
द्वेष्टि । या सम्राजः सम्यप्राजतेऽसौ सम्राट् तस्य सम्राजः करस्या सती निखिलं समनं
शत्रुवर्ग करे करमारे तिष्ठतीति तथा तं जनयति । या मास्तन्मण्डलस्या मास्त्रहीतं य-
न्मण्डलं तवस्था मास्वत्सूर्यमण्डलं तत्रस्था तत्संसर्गवतीत्यर्थ दन्ति वा (1) संमुखान्वैरि-
वीरान्योदुमागतानित्यर्थः । न चिरात् शीघ्रं तद्भावन्मण्डलं तत्पविद्धं सूर्यमण्डलं गम.
यति प्रापयति । 'द्वाविमौ पुरुषी टोके सूर्यमन्डठभेदिनी । परिव्राध्योगयुक्तश्च रणे वा-
भिमुसे हतः ॥' इति वचनात् ॥
मुष्टिग्राह्यापि नागायुततुलितबलैर्दस्युभिर्दुहा या
गुप्तिप्राप्तापि जन्ये रिपुहननमयैर्यावदानैः प्रकाशा।
शीतस्पर्शाप्यरण्ये तृणवदारकुलं भलसाद्या विधत्ते
सा शाणोन्मृष्टकोणा विलसति सुतरामस्य जैत्रा कृपाणी ॥ ९७ ॥

·काव्यमाला । मुटीति ॥ अस्य सा जैत्रा कृपाणी सुतरां विलसति । सा का । या मुष्टिप्राह्यापि मुष्टिना ग्रहीतुं शक्या तथा नागानां गजानामयुतं दशसहस्रं तेन तुलितं तोलितं बलं येषां ते तथा तैः दस्सुभिरिभिः । 'द्विद्विपक्षाहितामित्रदस्तुशात्रवशत्रवः' इत्यमरः । दुर्ग्रहा । या गुप्तिप्राप्तापि पिधानान्तरितापि जन्ये युद्धे रिपुहननमरिमारमप्रचुरैरवदा- नैर्महत्कर्मभिः प्रकाशा प्रकारा (1) या शीतस्पर्शापि। आयसः साहजिकः शीतस्पर्शः।अ. रण्ये तणवदारकुलभस्मसाद्भस्माधीनम् । तदधीने सातिः' इति सातिप्रत्ययः । विधत्ते करो. तीत्यर्थः । किंविधः । शाणेनोन्मृष्टः कोणो यस्याः सा । शाणस्य उन्मूटः कोणो यया सेति वा ॥ । ऋज्वङ्गी या स्वयं न क्षणमपि सहते वक्रमावं रिपूर्णा स्निग्धच्छिन्नाञ्जनामा स्थगयति धवलं या यशः शानवीयम् । ईशा दीर्घा मुहुर्या व्यसनमरिकुले दीर्घदीर्घ विधत्ते सा निर्द्वन्द्वं स्फुरन्ती समिति विजयतेऽमुप्य जैत्रा कृपाणी ॥९॥ ज्वमिति ॥ अमुष्य सा जैत्रा कृपाणी विजयते । सा का। या स्वयं ऋज्वङ्गी सर- लागी । क्षणमपि रिपूणां वक्रभावं न सहते। 'सह मर्षणे । या स्निग्ध छिनपर्पित(१) प(योदञ्जनं कज्जल तस्याभेवामा कान्तिर्यस्याः सा । शात्रवीयं शत्रुसंवन्धि धवलं श्वेत यशः स्थगयति आच्छादयति । या ईशा दीर्घा लाइ लदण्डवदीर्घा । 'ईषा वा इति पाठः । मुहुर्वारंवारभरिकुले दीर्घदीर्घमतिमहयसनं दुःखं विधत्ते । किंविधा । समिति संप्रामे निईन्द्वं स्फुरन्ती॥ मुग्धा या युद्धभूमावहितनरपतींतत्क्षणं मोहयन्ती प्रोद्भूता या विनेत्रा मुहुरभिपतितांस्तान्समुत्कम्पयन्ती । स्वच्छायासंनिपाते किमपि विदधती संमुखावस्थितांस्ता- नत्यर्थ भासुरश्रीविलसति नितरामस्य जैत्रा कृपाणी] ॥ ९९ ॥ मुग्धेति ॥ अमुष्य (अस्स) सा जैत्रा कृपाणी नितरां विलसति । सा का । या मुग्धा प्रालसि(१) युद्धभूमावहितनरपतीन्वैरिनृपांस्तरक्षण मोहयन्ती व्यामोइयन्ती । पुनः प्रो. मृता कम्पिता विनेत्रा विगतनेत्रपरिधाना'नेत्रं मधिगुणे वनभेदे' इति मञ्जरी ।मुहुर्वार- वारमभिपतितानागतांस्तान हितनरपतीन्समुत्कम्पयन्ती सम्यगुत्कम्पयन्ती । पुनः या स्वच्छायासनिपाते. स्वस्य च्छाया कान्तिस्तस्याः सनिपाते समुखावस्थितान्समुस्खा- गतास्तानहितान् किमप्यनिर्वचनीयं विदधती कुर्वती । किंविधा । अत्यर्थे भासुरा श्रीर्यस्याः सा॥ [स्वे स्वे काले ....................................... ................................

·लोकोकिमुक्तावली।
....................................
.............
॥ १०॥
स्ते वे इति ॥ एतदीया सा कयाणी निष्कार्पण्याहितानां निर्गतं कापण्यं कपाणस्य
भावः कार्पण्यं येषां ते निष्कार्पण्या येऽहिता वैरिणस्तेषां हृदि हृदये हठेनाकष्टा तत्की-
तिर्लक्ष्मीर्वसतु । सर्वदा तिष्ठत्तियर्थः । किंविधा । स्त्रे स्वे काले स्वस्वसमयेऽतिक्रान्तः,
काशेः पिधानं भयात्सा पुनः स्वगुणविभवतः
.
श्रीदक्षिणामूर्तिविरचिता
लोकोक्तिमुक्तावली.।
शरद्धिमरश्मिवलक्षवृहत्तरमूर्विलसद्भुजगं
मतङ्गजवक्रमविघ्नकरं मम मानसशृङ्खलितम् ॥
कपोलगलन्मदवारिविलोलमधुव्रतर्युपलै-
रलंकृतमहमाकलयेऽनिशमीशसुतं गणपतिम् (1) ॥१॥
मान्यैः सद्भिर्मत्कृतिः प्रेक्षणीया सा चेत्साध्वी तैस्तथाङ्गीक्रियेत ।
निन्देयुर्वा ते न मे स्याद्विपादो मात्राकान्तः को नु पङ्गुत्त्वमेति ॥ २ ॥
महत्यधिगताशेपकल्याणगुणराशिषु ।
मदुक्तिवादोपस्कारवाटिकासूचिविक्रयः ॥ ३ ॥
मदर्वाचीनतादोपात्कृतिरेपा न निन्द्यताम् ।
उपेक्ष्यते पयः किं नु भाण्डवैरूप्यदर्शनात् ॥ ४ ॥
ईशानविष्णुविधिहैमवतीन्दिरावा-
पादाम्बुनानि मनुजाः परिशीलयध्वम् ।
तत्तत्कृपाणुनिचयो नु.महर्धये स्या-
नायेत नैकष्टपतौघमयी हि सिन्धुः ॥ ५ ॥
माः संमृतियाधिमध्यपतितास्तत्कारकं शंकर
सर्वशं शरणागतातिहरणं सम्यग्भजध्वं सदा ।
नैवान्यकरणीयमस्ति भवतां मुक्त्यै न सेवान्तरं
दत्त्वा किं तरणे तिं ह्यनडुहः पुच्छं च संगृह्यते ॥ ६ ॥

·काव्यमाला।
.
खखस्थानस्थितिकृतिविधावसमैरवदेव-
निवं सेवं निसिलभुवनाधारमाधारहीनम् ।
शंभुं मा भनत शरणं मुक्तये नान्यदेवं
दनः किं नु सयमपि परालम्बयष्टिमवेद्वा ॥ ७ ॥
मा वं विपीद मदनान्तकनेव देव-
माराधयेच्छसि मुखं यदि जीवलोके।
तल्लीनवाअनसकनंगतिः सदैव
वल्ली न ताम्यति परीतमहाद्रुमा हि ॥ ८ ॥
दक्षाध्वरचंससमाश्रितानां रक्षाकरं यात शरण्यमार्याः ।
मा वोऽतु भीः संसरणाञ्च कालादुता दृढत्तीक्ष्णतरे विषाणे ॥ ९ ॥
जातं मया पुरारे बहुशो जनिरत्र ने पुनर्मा भूत् ।
देहि तव पादसेवां यावन्मयितं किमोदनाकाडा ॥ १० ॥
कमलं तव पदकमले विमले मम देहि चञ्चरीकत्वम् ।
नान्यकिमपि च काठे पश्चादानं किमस्ति भिक्षायाः ॥ ११॥
शिवात्यया विष्वभिधानतो वा सकृत्तु संकीर्तित एव देवे ।
समत्तपापानि लयं प्रयान्ति किमति कुम्मो हि दृढो गद्रायाः॥१२॥
विद्यैव दुर्लभतरा विनयेन युक्ता
विप्रातदर्थमनुवेलमतो यतध्वम् ।
वृत्त्यादिकं च विदुषां वितरन्ति सर्वे
शाखा प्लवंगममनाइवती किमत्ति ॥ १३ ॥
विद्वचनो विगतभीविविधेऽपि देशे
विद्यावलाक्रमणमीतसमतलोकः ।
स्वस्थानवत्स खलु सर्वत ए पूज्यो
व्याघ्रस कि निजवने परकानने वा ॥ १४ ॥
वृत्त्यादिकशितोऽपि विद्वान्मान्यः संदेहयात्रायाम् ।
न सहेत ह्यवमानं व्याघः क्षुधितोऽपि मक्षवेन तृणम् ॥ १५॥
न ह्येक एव विदुषां सत्कर्ता किंतु यत्र ते याताः ।
तत्रापि सत्कृताः स्युः पश्चाहानेऽपि नहि कुलालः शिन् ॥ १६॥

·लोकोक्तिमुक्तावली।
जन्मानितेन तदनु श्रुतिचोदितेन
यस्तेजसोज्ज्वलति तं शिशुमप्यनाथम् ।
विगं तु योऽवमनुते स भवेद्विनष्टो
वध्येत किं तनुरिति ज्वलनो हि वने ॥ १७ ॥
दैवाद्दरिद्रतमतां विदुपि प्रयाते
विप्रे कृशेऽपि मनुजा न कुरुध्वमस्य ।
निन्दा तथापि महती हि तदीयविद्या
क्षीणे गजेऽपि तनुता न पदं प्रयाति ॥ १८ ॥
पूर्व जन्मशतेषु सत्परिचयादभ्यस्तविद्ये द्विजे
मा शङ्कां मनुनाः कुरुध्वमधुना संत्यत्तसपणे ।
मुक्ते सद्गुरुवीक्षणादिति न वा जानाति शास्त्राण्यसौ
किं नु स्थापितमालिकस्य शिरसो ह्यावर्तको मृग्यते ॥ १९ ॥
जन्मान्तरेषु कृतपुण्यचयो द्विजोऽयं
विद्यावतां जनिमुपेत्य कुले शुचीनाम् ।
मुत्यै सदैव यतते विरतान्यकृत्यः
शावः करोति पतगः किमु जानुचारम् ॥ २० ॥
प्रज्ञाविशेषपरिवाधितविश्वमोहा-
विज्ञाततत्त्वनिपुणान्विरतान्यकृत्यान् ।
अज्ञातभावचरितान्महतो न निन्द्या-
न ज्ञायते किमिति मूपिकवासलोष्ठम् ॥ २१ ॥
आत्मानन्दरसज्ञानामलं शास्त्रावलोकनम् ।
भक्षितव्या ह्यपूपाः किं गण्यानि सुपिराणि किम् ॥ २२ ॥
वेदानधीत्य विधिवद्गहमेत्य पश्चा-
दम्यागतातिथिसुरान्खपितॄनुषास्ते।
यस्तं स्वकर्मनिरतं मनुजाः स्तुवन्ति
ग्रामस्य कीर्तिरशनेऽर्पित एव मातुः ॥ २३ ॥

·लोकोक्तिमुक्तावली।
मर्माणि नर्मकृतिभिर्व्यथयन्त्यनलं
काको हि वेत्त्यनहहो वणवेदनां किम् ॥ ३१॥
दारान्विहायात्मकुलानुरूपान्वाराङ्गनां वाञ्छति यो विमोहात् ।
घोरान्स पापी नरकान्प्रयायादारानहेगुर्ललितो ह्यनवान् ॥ ३२ ॥
शास्त्रेषु चार्वाककृतेषु माया नेत्रेषु यः स्यान्मनसः प्रवेशः ।
पाने पुरैवाचरितोपचारः पोत्रे वराहस्य स फालबन्धः ॥ ३३ !!
अन्येषामशुभं करोतु नितरामस्मत्रियोऽसाविति
प्रज्ञाः साधुजनाः खलेन सह मा मैत्री कुरुध्वं क्वचित् ।
तस्येयं प्रकृतिः सुखेतरकृतिः सर्वात्मना सर्वदा
तिक्तः सन्क्वचिदन्यतो मधुरतां निम्बः किमालम्बते ॥ ३४ ॥
इति दुष्टत्यागपद्धतिः ।
द्वैतालम्बनमार्गकोटिषु परिभ्रान्ताः कुतर्काहता
नानाभूतमहागमेषु वहुधा श्रान्ता भृशं द्वैतिनः ।
आत्मालोकनहेतुभूतममलं ज्ञानं विदुः किं परं
संभूयापि सहस्रमम्बरमणि पश्येयुरन्धाः किमु ॥ ३५ ॥
कृत्वाप्यामरणान्तिकं भुवि जनः काम्यानि कर्माण्यतो
गत्वा वर्गमवाप्य तत्कलमधो यात्येव नो मुच्यते ।
वेदान्तेन विमुच्यते विधिवशात्कैवल्यमार्गेण हि
प्राकारं सकलं परीत्य ननु च द्वारेण निर्गम्यते ॥ ३६॥
मार्गरधःपतनहेतुभिराश्रितानां
वेदेतरैर्भवमहाम्बुनिधिस्तरीतुम् ।
शक्येत नैव मनुजा निगमान्तनाव्यो
ह्यश्मप्लवेन तटिनी तरितुं न शक्या ॥ ३७॥
वेदेतराध्वपरिनिष्ठितमानसानां
लोकान्तरं नहि न मुक्तिकथा तथापि ।
संमन्य दुःखबहुला वहवः प्रयासा
ग्रामः खिलोऽपि नहि योजनमात्रहीनः ॥ ३८ ॥

·काव्यमाला। सुता वयं सोमसुतां च पौत्रा विद्यावतां चेति विहाय गर्वम् । द्विनाः समम्यस्थत वेदविद्यां गनो भवेल्कि न शकद्दनस्य ॥ २४ ॥ इति विद्वत्प्रशंसापद्धतिः । वासो विप्रा इह खलजनैर्वजनीयः प्रयत्ना- होऔरतै रितकरणराश्रितानां जनानाम् । युप्माभिश्च स्वयमुपगताः प्राप्यते तद्विपत्ति- दग्धोऽपि स्यादपि च स हितः शल्मलि काञ्जिरेण ॥ २५ ॥ सन्तः कदाचिदपि सख्यमसज्जनैन कार्य कृते तु हृषिता यदि नीचकृत्ये । युञ्जन्ति कोपविवशाः प्रहरन्ति चैते सख्ये कते सह शुना लिलिहेद्दशेद्वा ॥ २६ ॥ सन्तो लोकमशेषमात्मसदृशं संचित्य सद्भावतः संसाराम्बुनिधौ निमग्नमचिरादुद्धर्तुमुद्युञ्जते । मन्दाः खोद्धरणोद्यतानपि नरान्निन्दन्त्यविज्ञाय ता. न्कूपे श्वा पतितो प्रतो न मनुते चोद्ध कामानपि ॥ २७ ॥ श्रुत्यन्तस्थपुमर्थसाधनकथारिकोऽपि मुग्धो जनः प्रत्ययानपरामुखोऽपि परमान्धर्मानकुर्वन्नपि । नित्यं स्वोदरपूरणकनिरतः संभ्राम्यति स्वेच्छया कृत्यं किंचन नास्ति यद्यपि शुनो यानं सदा धावनम् ॥२८॥ सलाः प्रकृत्यैव खला भवन्ति विप्रा भवद्भिर्विहितोपदेशाः । अप्यावं नैव कदापि यान्ति पुच्छं शुनः किं न्वृजुतां मजेत ॥ २९ ॥ धन्या हि यूयमिह विप्रकुलेषु जाता विप्रात्मना विटननैः सह मातु सनः। यद्यस्ति तद्वदशुभाचरिता भवेत वत्सोऽपि सादति मलं हि वराहसक्तः ॥ ३० ॥ प्राप्यापि पूर्वकृतपुण्यचयनित्वं नीचाः सतामविदितव्यसनं द्विनानाम् ।

·लोकोक्तिमुक्तावली ।
मर्माणि नमकृतिभिर्व्यथयन्त्यजत्रं
काको हि वेत्त्यनडहो वणवेदनां किम् ॥ ३१ ॥
दाराविहायात्मकुलानुरूपान्वाराङ्गनां वाञ्छति यो विमोहात् ।
घोरान्स पापी नरकान्प्रयायाद्धारान्व्हेहुललितो ह्यनवान् ॥ ३२ ॥
शास्त्रेषु चार्वाककृतेपु माया नेत्रेषु यः स्यान्मनसः प्रवेशः ।
पात्रे पुरैवाचरित्तोपचारः पोत्रे वराहस स फालबन्धः ॥ ३३ ॥
अन्येषामशुभं करोतु नितरामसप्रियोऽसाविति
प्रज्ञाः साधुजनाः खलेन सह मा मैत्री कुरुवं क्वचित् ।
तस्येयं प्रकृतिः सुखेतरकृतिः सर्वात्मना सर्वदा
विकः सन्क्वचिदन्यतो मधुरतां निम्बः किमालम्वते ॥ ३४ ॥
इति दुष्टत्यागपद्धतिः ।
द्वैतालम्बनमार्गकोदिषु परिभ्रान्ताः कुतर्काहता
नानाभूतमहागमेपु बहुधा श्रान्ता भृशं द्वैतिनः ।
आत्मालोकनहेतुभूतममलं ज्ञानं विदुः किं परं
संभूयापि सहस्रमम्बरमणि पश्येयुरन्धाः किमु ॥ ३५ ॥
कृत्वाप्यामरणान्तिकं भुवि जनः काम्यानि कर्माण्यतो
गत्वा स्वर्गमवाप्य तत्फलमधो यात्येव नो मुच्यते ।
वेदान्तेन विमुच्यते विधिवशात्कैवल्यमार्गेण हि
प्राकारं सकलं परीत्य ननु च द्वारेण निर्गम्यते ॥ ३६ ॥
मार्गरधःपतनहेतुभिराश्रितानां
वेदेतरैर्भवमहाम्वुनिधिस्तरीतुम् ।
शक्येत नैव मनुजा निगमान्तनाव्यो
ह्यश्मप्लवेन तटिनी तरितुं न शक्पा ॥ ३७॥
वेदेतराध्वपरिनिष्ठितमानसानां
लोकान्तरं नहि न मुक्तिकथा तथापि ।
संमन्त्र्य दुःखबहुला बहवः प्रयासा
ग्रामः खिलोऽपि नहि योजनमात्रहीनः ॥ ३८ ॥

·काव्यमाला
त्रैवर्णिका वेदविदो हि यूयं मा यात कुत्रापि जिनादिमाईन् ।
प्रवेशमात्रात्पतिता भवेत भ्रष्टं रुमायां लवणं हि सर्वम् ॥ ३९ ॥
द्वैतादिवादनिपुणेष्वपि मानुषेषु
लोकेषु सत्सु बहुधा वत तेषु कोऽपि ।
वेदान्तवादनिरतो न च दृश्यते हि
लभ्येत किं न्वविपु कश्चिदिभः सहस्त्रे ॥ ४० ॥
मार्गाणां परमार्थभूतविषयानन्दैकसंदायिनां ।
बौद्धादे रहितस्य मुक्तिकथया वर्गादिभोगैरपि ।
दुःखं पश्यत सांप्रतं द्विजवराः प्रेत्याप्यनन्तं भवे-
दोग्ध्यर्ध कुडुवस्य हन्ति पदतश्चक्षुर्यथान्धं भवेत् ॥ ४१ ॥
इति द्वैतनिन्दापद्धतिः।
युप्माभिः पुरुषार्थलेशरहितैर्माः किमर्थ धनं
कृत्याकृत्यविवर्जितैरनुदिनं दुःखेन संचीयते ।
दैवं चोरनृपानिभिर्धनवतां तच्च क्षयं प्रापये-
लूतास्येन तनोति संहरति तत्पुच्छेन शाखामृगः॥ ४२ ॥
भुवं यत्नविवर्जितं हुतवहे हुत्वा च दत्त्वार्थिने
भाव्यं यद्भवतां तदेव भविता तूष्णीं स्थितेऽपि खयम् ।
संभ्रान्तैरपि सर्वतः क्षितितले नाभावि संलम्यते
सिप्तोऽप्यम्युनिधौ किमाढकजलं प्रस्थः प्रगृह्णाति हि ॥ १३॥
भुजध्वं च किंचिदिह वित्तमवाप्य विप्राः
सत्पात्रसाच्च सकलं विनियुध्वमन्यत् ।
नो चेत्परत्र भवतां च सुखं कुतः स्या-
त्पिष्टं हि भक्षितवतां किमपूपमस्ति ॥ ४४ ॥
संपत्तयः सततमम्वुतरङ्गलोला
यावद्भवन्ति मनुजाः पुरुषार्थमाभिः ।
तावत्कुरुध्वमुपकारमुपस्थितानां
नाव्या नदी ननु नसंपचसैकता स्यात् ॥ ४५ ॥

·७१ लोकोक्तिमुक्तावली। आचीर्णमशुभ कर्म द्विना भोगाय कल्पते । आवेष्टितगलो नागः किमदृष्ट्या हि गच्छति ॥ ४६॥ कुरुवं खोचितं कर्म नोत्तरोत्तरचोदितम् । उच्चैरुड्डीयमानोऽपि कुलिङ्गः स्यान्नु वीश्वरः ॥ ४७ ॥ पापानिवृत्ति सुकृते प्रवृत्ति कुरुध्वमद्यैव जनाः कृतान्तः । हरेत बद्धा रुदतोऽपि पापान्मुश्चेल्किमाखौ रुदिते विडालः ॥ ४८ ॥ वेदोदितानि सकलानि सदैव कुर्व- न्कर्माणि तत्फलविरक्तमना मुमुक्षुः । मुक्तो भविष्यति शनैर्न तु वध्यते तैः शुल्क किमस्ति सरतां हि विधूय भारम् ॥ ४९ ॥ ब्रह्माध्येयमवाप्य विप्रतनयाः प्रागेव पूर्वाश्रमं वेदा यत्पुरुषार्थसाधनमतो वाल्यानभृत्यादरात् । पश्चादर्थविचारयोग्यसमये ध्येतुं कथं शक्यते लम्येतेह फलापचायतमये किं वापचेतुं सुमम् ॥ ५० ॥ बन्धुभिर्यिमाणोऽपि कुर्यादध्यात्मचिन्तनम् । प्रवर्ततां घटीयन्त्रं काकोऽपि रटतादृशम् ॥ ११ ॥ विना मुमुक्षा यदि वो न कार्यस्तोदिशास्त्रेषु वृथैव यत्नः । वेदान्त एवामृतसिद्धयेऽलमिझोरनेकाद्गुडखण्ड एकः ॥ १२ ॥ उच्चावचानि जननानि भवन्ति याव- कर्माणि तावदखिलानि लयं न यान्ति । तत्कर्ममूलहननाय यतध्वमार्या यावच्छिरो न विरमेजलवन्धरोगः ।। ५३ ॥ न भेतव्यं द्विजैः कापि वैदिकैः क्षुदैवतात् । भीताश्चेदभिभूयेरन्भीताजानाति मर्कटः ॥ १४ ॥ विद्यावयःकर्मगुणैर्विशिष्टा व्यावर्तयध्वं कुपयात्खभृत्यान् । नो चेत्तदेहो भवतां भविष्यत्युचैर्द्वमे वाति हि गन्धवाहः ॥ १६ ॥ १. 'वायसोऽपि सदा रटेत्' इति पाठान्तरम्.

·काव्यमाला. वुधा ने शोचन्ति मृतानशेषान्कयावशेषान्प्रति ते द्विजेन्द्राः । शोकैरलं शोषणहेतुभूतैर्गताम्भसः किं करणेन सेतोः ।। ५६ ॥: दारिद्यरोगविक्शा अपि चेन्मनुष्याः ', संबद्धमेतदखिलं निजकर्मपाशैः ।' संचिन्त्य माक्षिपत दैवमहोऽतिष्टाः किं भिद्यते हि मुकुरो निजवक्रदोषात् ॥ १७ ॥ वर्णाश्रमाचारमकुर्वतो जनानन्यायचेष्टान्नृपतिस्तु दण्डयेत् । नै चरेयुहिं कुकर्म दण्डिता दग्धो विडालो न महानसं विशेत् ॥ १८ ॥ यावद्भवति पटुत्वं करणानां मुक्तये द्विजश्रेष्ठाः । तावद्यतध्वमनिशं वायौ सत्येव भवति पवितव्यम् ॥ ५९ ॥ यूयं चेत्पुरुषार्थिनो द्विजवरा मा'मा विलम्बोऽस्तु को बाल्यादेव यतध्वमक्षपटुंता यावत्सदा मुक्तये । पश्चामत्युत वार्धकाहतधियो मन्दीभवेत ध्रुव क्षीणः किं महिषो वहेत शकटं शून्यं च भारैरपि । ॥ यूयं चेत्पुरुषार्थसाधनपरा-वृद्धा द्विनाः सांप्रतं . हन्तैतावदहो वयोऽपि गलितं कालेन कामादिभिः । अक्षाण्यद्य विकुण्ठितान्यथ पुनयुष्मप्रयासो वृथा ह्यश्चोरगतस्य सप्तमदिने बन्धः कवाटस्य किम् ॥ ११ ॥ आत्मानं परमं प्रमाणनिकरैरप्राप्यमव्याहतं ज्ञेयं यद्गुरुवीक्षणादपि जना मूढास्तु मुक्त्वैव तत् । कोशेषु प्रमितेषु पञ्चसु परिज्ञातुं समुदाअते नप्टेभाः कलशान्तरेष्वपि करं कृत्वा विचिन्वन्ति हि ॥ १२ ॥ षड्भावैरनुपुक्त एव सततं तापत्रयेणाकुले कामाद्यैरपि पभिरूमिभिरपि ग्रस्ते शरीरे जनाः। बद्धाहंकृतयोऽत्र दुःखमुदितं हाहेति मा क्रुश्यत' बद्धा किं पितृकानने हि भवनं कुर्यात्पिशाच्या भयम् ॥६३|| प्रारब्धानुबुभूपया परवशा वश्येन्द्रिया निःस्पृहाः सन्तः सन्ति सदा निरुद्धमनसो ये यत्र सारग्रहाः ।

·लोकोक्तिमुक्तावली। तनिष्ठा किमवाप्यते द्विनवर रागाभिभूतैनरः संराज्ञीक्षणमीक्षितुं न घटते कृत्वा करे मार्जनीम् ॥१४॥ मायाकार्य जगदपि तथा तत्त्वदृष्ट्या विलोक्य प्राज्ञः कुर्वन्परपुरुपयोरेकतां वेदवाक्यैः । आसीतको न्वहमिति न चेन्मायया मोहितः स्या- दाहातव्यस्तिमिरनिकरः किं प्रदीपे प्रशान्ते ॥ १५ ॥ आयुस्तडिचलमपायि शरीरमेत- न्मृत्युग्रंसिप्यति कदेति न कोऽपि वेद । 'अद्यैव तद्भजत मुक्तिपथं द्विजेन्द्रा ज्येष्ठागमावधि हि तिष्ठति किं नु दर्शः॥६६॥ आत्मास्ति. सर्वजगतामाधारः पूर्वमिति विचिन्त्यैव । पश्चात्तत्त्वविचारः कुड्ये सत्येव चित्रकर्म स्यात् ।। ६७ ॥ मन्दोऽपि कार्यान्तरनिळपेक्षः सदाभ्यसेदात्मपरां च विद्याम् । क्रमात्परं ब्रह्म भवेत्स्वयं च यान्त्यां पिपील्यां हि शिला नतास्यात्॥१८॥ विप्रा बिहायात्महितं पुमर्थ किमर्थमन्यार्थमियान्प्रयासः। पुत्रादिदुःखैरपि तापिताः स्थ के वा पिबन्त्यन्यरुजः कपायम् ॥ १९॥ इति शिक्षापद्धतिः । मायान्धकार तरितुं प्रदीपं वेदान्तविज्ञानमपि प्रपन्नाः । कुर्वन्त्यहो कर्म जुगुप्सितं च दीपं गृहीत्वा हि पतन्ति कूपे ॥ ७० ॥ लब्ध्वापि दुर्लभमिहामृतदं द्विजत्वं तस्मिन्प्रयाति विलयं विभियो मनुष्याः । जायासुतार्थमतिमूढधियो यतन्ते गच्छत्यहो शिरसि किं नु शिरस्त्रयाज्ञा ॥ ७१ ॥ जायेयमेप तनयः पशवो ममैते मायेति सम्यगविचार्य विमूढलोकः । आर्येषु सत्स्वपि ददाति न चैव भुते तोये महत्यपि हि नास्ति जलं पिशाच्याः ॥ ७२ ॥ १०

·७४
काव्यमाला।
.
कामेपुणा कामरिपोमनोऽपि कल्लोलितं का मनुजेषु वार्ता ।
आपाडवाते चलति द्विपेन्द्रे चूलीवतो ,वारिधिरेव काष्ठा ।। ७३ ॥ .
अध्यात्मादिकलापैराकान्ते सततदुःखसंसारे ।
दुःखमिदानीमिति या चिन्ता सिकतोदनोपलान्वेपी ॥ ७४ ॥
तापत्रयेण परितापवतां जनानां
काशी रुजापनयनाय शिवाश्रितालम् ।
किं त्वत्र सन्ति यवना निवसन्ति घोरा-
श्छायोत्तमा न सहते तनु वे""ताहि ॥ ७५ ॥
विद्योपदिश्येत विरक्तिशून्ये विप्रेऽविवेके द्विजराजकेन ।
या वेदविज्ञानरता द्विजायाः सारण्यविस्तारितचन्द्रिका स्यात् ॥७६ ॥
विपोपमे चीतरसे विषको जनोऽयमज्ञो विपये सदैव ।
न तत्र चिन्तासु तथा हि भक्ष्यो घुणस्य निम्बाद इवैव निम्बः ॥ ७७ ॥
दरिद्रभा निजकर्मवश्ये जने प्रयातेऽपि महारुजापि ।
भवेदमुष्मिन्नवकष्टभावे शिलाहताझे हि पतेद्गदापि ॥ ७८ ॥
प्रारब्धभोगवशतः स्वयमागतानां
दौर्गत्यदुःखविपदां वरकल्प्य हेतुम् ।
दुःखायतेन्य"मूढमना जनोऽयं
को वा विषीदति हि वेद्धरि तिष्ठतिष्ठम् ॥ ७९॥ ,
इति विषादपद्धतिः ।
सन्तः स्वान्ते सततममलं संविचिन्वन्ति योगा-
दन्तः सन्तं निगमवचसा प्रत्यगात्मीमवन्तम् ।
मूढो लोको पहिरिव परात्मानमाशङ्कतेऽसौ
अङ्के कृत्वा तनयममलं ग्राममन्वेपते हि-।। ८० ॥
काम्यानां कतिचित्समापरिमितवर्गकसंदायिनां
सद्यःस्वान्तनितान्तमोहनकृतां की जनः कर्मणाम् ।
आत्मानन्दमनन्यवेद्यमपरिच्छिन्नं न जानाति तं
निक्रेता लवणस्य वेत्ति किमु तत्कर्पूरमूल्यं परम् ॥ ८१ ॥

·लोकोक्तिमुक्तावली।
७५
आत्माभिधं सुखमनन्तमखण्डमेकं
यज्ञादिकमजनितेन सुखेन तुल्यम् ।
मा ब्रूहि कर्म सुखदं तदपीति वुझ्या
रत्नाकरस्य सहशं नु कुलालकुण्डम् ॥ ८२॥
वर्णत्वमानसमतामपि यद्युपेताः
। क्षत्रादयोऽग्रजनितां किमु यान्त्यतस्ते।
मन्दा वदन्ति सममात्मसुखेन चान्यं
द्रोणं पयः पिवत किं मथितं च तावत् ॥ ८३ ॥
कि नो दुःखहरं सुखं च तनुते किं वेति चिन्ताकुला
मा भूताद्य जना यतध्वमनिशं सर्वात्मना मुक्तये ।
सायुज्यं यदि सा भवेद्धि भवतां किं वा विचार्य सुखं
हेमं मोननभाजनं भवति चेत्पृच्छयेत किं व्यञ्जनम् ॥ ८४ ॥
सत्यं वस्तु सदात्मरूपममलं सच्चित्सुखं भूसुरा
मायास्मिन्परिकल्पितैव न पुनस्तस्याः स्थितिः सात्विकी ।
तत्कार्यस्य चराचरस्य जगतः सत्वे कथा का भवे-
दामोऽस्त्येव हि चेक्रियेत परतः सीमाविवादः पुनः ॥ ८५॥
कर्माणि जन्मान्तरसंचितानि महान्ति विज्ञानमहाहुताशे।
सर्वाणि दग्धानि भवन्ति सद्यो
किमाईभावः ॥ ८६॥
लोकेषु सर्वदापि प्राप्तो जीवित्वमा श्ववण्डालात् ।
आत्मा भवति विशुद्धो मान्यो मणिरेव संकरस्थोऽपि ॥ ८॥
कर्माणि वध्नन्ति शुभाशुभानि कर्तारमोपाधिकमेव जीवम् ।
परं न तत्साक्षिणमस्तदोपमाभीरमद्याकिमजे शयाने ॥ ८ ॥
विप्रा विरक्तमनतो गुरुणाप्तवाक्यै-
रात्मस्वरूपमुपदिष्टमखण्डमेकम् ।
एकाकिनो भवत लोकितुमप्रमत्ताः
संमते किमवलोकितुमन्तरिक्षम् ॥ ८९॥

·काव्यमाला। तत्त्वज्ञानान्मायाकर्मविनाशेऽपि न हि भवेद्धस्तम् । प्रारब्धमाशरीरादू विरतेऽपि न विरमेकणिका ॥ १० ॥ मुक्तेन कर्मजालैलोकहितायैव भवति करणीयम् । न हि तत्कलोपभुक्त्यै पश्चात्पयसो नु सस्यानि ॥ ११ ॥ यूनामकिंचनानां का वान्छा वारसुन्दरीवीभ्याम् । कार्पासपण्यवीच्याः कौलेयस्यापि कोऽपि संवन्धः ॥ १२ ॥ सद्गुणां विगतत्रासां परमार्थप्रदायिनीम् । लोकोकिमौक्तिकीमालां कण्ठे यद्धमकिंचनाः ।। ९३ ॥ संमतेन सतां लोके दक्षिणामूर्तिसूरिणा। लोकोक्तिमुक्तामालेयं रचितात्मप्रसिद्धये ॥१४॥ इति ज्ञानप्रशंसापद्धतिः। समाप्तेयं लोकोक्किमुकावली । श्रीनीलकण्ठदीक्षितपणीत आनन्दसागरस्तवः। विज्ञापनाहविरलावसरानवाया मन्दोघमे मयि दवीयसि विश्वमातुः। अव्याजभूतकरुणापवनापविद्धा- न्यन्तः सराम्यहमपाङ्गतरङ्गितानि ॥ १ ॥ 'मुनिरस्ति भरद्वाजः ख्यातत्रिभुवनेष्वपि । अनैर्यस्य जो रामोऽप्यरण्यभ्रमणश्रमम् ॥१॥ तस्यान्वये महत्यासीरक्षीरोद इव चन्द्रमाः । श्रीकण्ठचरणासक्तः श्रीमानप्पयदीक्षितः ॥२॥ विधित्रया यदाक्षिमा नान्यत्र लभते गतिम् । जयन्त इव दुर्दान्तो जानकीशशर्दितः ॥ ३ ॥ आगमैरप्यसंवेद्यमायं यत्तत्वमैश्वरम् । आकुमारं परिज्ञातं तदेवासायदुक्तिभिः ॥ ४ ॥ श्रीकण्ठदेशिकान्यसिद्धान्तद्योतचन्द्रिका । श्रीमदी निर्मिता येन शिवार्कमणिदीपिका ॥५॥ १.

·आनन्दसागरस्तवः। आवेद्यतामविदितं किमथाप्यनुक्तं वक्तव्यमान्तररुनोपशमाय नालम् । इत्युच्यते किमपि तच्छ्वणे निधातुं मातः प्रसीद मलयध्वजपाण्ड्चकन्ये ॥२॥ आनन्दितं रुदितमाहतमानने वा कस्यामस्तु हृदयं किमतः फलं वा । यस्या मनो द्रवति या जगतां सतन्त्रा तस्यात्तवाम्ब पुरतः कथयामि खेदम् ॥ ३॥ x x x xxx यं विम इति यान्यानभ्यस्यामोऽसिटानिति । यस्य शिष्याः स्म इति च भाषन्ते स्वं विपश्चितः ॥ ८॥ नाकेऽपि सति देवानां माहात्म्यकलहे मिथः । वादः शाम्यति यद्वावि विन्यस्य निखिलं भरम् ॥ ९ ॥ आमोदिभिर्वच पुष्पैरचितो येन शंकरः । तत्याज कायधुत्तरपारपोपहिता रुजम् ॥ १० ॥ तत्समानप्रमावस तदनन्तरजन्मनः । आसीदाचादीक्षितस्य पुत्रो नारायणाध्वरी ॥ ११ ॥ जयन्ति तनयात्तत्य पञ्च सौधावशालिनः । गर्मदासा महेशस्य कवयश्च विपश्चितः ॥ ११॥ तेषामहं द्वितीयोऽस्मि भूमिदैवीतनूभुवाम् । नीलकण्ठ इति ख्याति नीतः शंभोः प्रसादतः ॥ १३॥ वार्तिकामरणग्रन्थनिर्माणव्यक्तनैपुणः । श्रीवेङ्कटेश्वरमखी शिष्ये मय्यनुकम्पते ॥ १४ ॥ श्रीनीलकण्ठदीक्षितस्य कृतिषु (1) कलिविडम्बनम्, (२) सभारञ्जनम्, (३) शान्ति- विलासः, (४) वैराग्यशतकम्, (५) अन्यापदेशशतकम्, (६) मानन्दसागरस्त्रवः, इति पणां ग्रन्धानां नीलकप्छदीक्षितस्य पझन्थीति प्रसिद्धिः तत्र ग्रन्थेष्वयमानन्दसागर- लवः केवलं काव्यमालायां न प्रख्यापितः इति सोऽपि मुरितोऽयास्माभिः, अयं न कदापि कस्यामपि लिप्यां मुद्रयित्वा प्राचुर्य नीतः. १. 'इत्यर्थ्यसे किमपि तच्छवणे निधातुम् क. .

·७८ काव्यमाला। ८ पर्याकुले मनसि वाचि परिस्खलन्त्या- मावर्तगर्त इव चक्षुपि घूर्णमाने । कस्तेऽभिधास्यति शिवे मम तामवस्थां काले दयख कथयामि तवाधुनैव ॥ ४ ॥ भक्ति करोतु नितरां सुरजातिमात्रे ग्रामीणजन्तुरिव पौरजनेषु लोकः । अन्यत्र देवि भवदीयपदारविन्दा. दाकृष्यमाणमपि मे हृदयं न याति ॥ ५ ॥ अङ्गीकुरु त्वमवधीरय वा वयं तु दासास्तवेति वचसैव जयेम लोकान् । एतावतैव सुकरो ननु विश्वमात- रुद्दण्डदण्डधरकिंकरमौलिभङ्गः ॥६॥ वेदान्तवाक्यजनितं विमलं विचार- रासाय बोधमनुचिन्तनतोऽपरोक्षम् । मुक्ति नजन्ति मनुजा इति सूक्तिमाया- मालम्व्य कस्तरितुमर्हति शैलकन्ये ॥ ७ ॥ एकैकवेदविषयाः कति नाम शाखा- स्तास शिरासि कति नाम पृथग्विधानि । अर्थावबोधविधुरोऽक्षरलाम एवं केपां नृणां कतिभिरस्तु शरीरबन्धैः ॥ ८ ॥ न्यायाः परस्परविभिन्नदिशः सहस्र- मुच्चावचानि च भवन्त्युपवृंहणानि । एवं स्थिते गिरिसुते निगमोपलानां तात्पर्यतारमवधारयितुं क्षमः कः ॥ ९ ॥ अस्त्वक्षरग्रहविधिर्जनुषां सहस्र- रापाततो भवतु वापि ततोऽर्थवोधः । १. 'भावबोधविधुराक्षरलाभ एव तेषां शिवे कविभिरस्तु शरीरवन्धः' ख.

·आनन्दसागरस्तवः । ७९ दुर्वादिकल्पितविकल्पतरङ्गसान्द्रा- न्दुप्पूर्वपक्षजलधीन्कथमुत्तरेयुः ॥ १० ॥ ब्रह्मेति शक्तिरिति बन्धविमोचनीति मायामयीति मदनान्तकवल्लभेति । सप्ताहशब्दपरिवर्तनमात्र एच सामर्थ्यमावहति शास्त्रपरिश्रमोऽयम् ॥ ११ ॥ तसै प्रसीदति गिरीन्द्रसुते य इत्थं संपादयेत शनकैरपरोक्षवोधम् । यसै प्रसीदसि स च क्षमतेऽवयोद्ध- मित्थं परस्परसमाश्रयमेतदास्ते ॥ १२ ॥ आकर्णय त्वमिममभ्युपगम्य वादं जानातु कोऽपि यदि वा हृदयं श्रुतीनाम् । तस्याप्यसंख्यमववन्धशताजितोऽयं द्वैतभ्रमो गलतु जन्मशतैः कियद्भिः ॥ १३ ॥ काले महत्यनवधावपतत्कदापि काप्यन्तिमे जनुपि कोऽपि गति लभेत । इत्यं समर्थन विधिः परमागमानां पर्यायसूक्तिविधया नयनं नङर्थे ॥ १४ ॥ एकापवर्गसमये जगतोऽपवर्गः सर्वापवर्गसमये पुनरत्तशङ्कः। ईद्यग्विधं कमपि पक्षमिहावलम्व्य स्थातुं मुखं क्षममनेन पथा प्रवृत्तः ॥ १५ ॥ अभ्यस्य वेदमवधाय च पूर्वतन्त्र- मालक्ष्य शिष्टचरितानि पृथग्विधानि । अध्यापनादिमिरवाप्य धनं च भूरि कर्माणि मातरलसाः कयमाचरेयुः ॥ १६ ॥ 1. "विश्वविमोचनी क.

·८० काव्यमाला। आयस्य तावदपि कर्म करोतु कश्चि- तेनापि मातरधिकं किमिहानुभाव्यम् । आस्ते सुखं य इह भारतवर्षसीम- न्यास्ते स किंचिदित उत्तरतोऽपसृत्य ॥ १७॥ कम त्यजेम यदि नूनमधः पतेम यद्याचरेम न कदापि भवं तरेम । कर्म त्यजेदिति चरेदिति च प्रवृत्ता भावेन केन निगमा इति न प्रतीमः ॥ १८ ॥ कर्मण्यकर्मविधिरेप यदाचरन्ति कर्माणि तत्तदनुवन्धजिहासयेति । सत्यं तथाप्यभिनवो भविता न वन्धः प्राचीनबन्धहरणे क इवाभ्युपायः ॥ १९ ॥ प्रारब्धकर्म कियदारमते कियद्वा प्रारप्स्यते कियदिदं क इवावधत्ताम् । कालः कियानिव मया प्रतिपालनीयो यस्य क्षणार्धमपि कल्पशतत्वमेति ॥ २० ॥ पुंसः क्षणार्धमपि संसरणाक्षमस्स सांख्यादयः सरणयो न विशन्ति कर्णम् । संख्याय गानसिकताः सकलाश्च सूक्ष्मा भुड्वेति वागिव महाक्षुधयादितस्य ॥ २१ ॥ भक्तिस्तु का यदि भवेद्गतिभावभेद- स्तत्केवलान्वयितया चिफलैव भक्तिः । प्रीतिस्त्वयि निजगदात्मनि कस्य नास्ति खात्मद्रुहो न खलु सन्ति जनाखिलोक्याम् ॥ २२ ॥ आत्मा समस्तजगतां भवतीति सम्य- विज्ञाय यद्वितनुते त्वयि भाववन्धम् । 1. 'किमिवानुभाव्यम् स.

·आनन्दसागरस्तवः। ८१ सा भक्तिरित्यभिमतं यदि सिद्धमिष्टं व्यर्थ विशेष्यमलमस्तु विशेषणं नः ॥ २३ ॥ खात्मेतरत्वमवधार्य परत्ववुद्या यत्मीतये गुरुजनेविव सैव भक्तिः । स्थादेतदेवमियमेव तु मे जिहास्या द्वैतभ्रमाकिमधिकं भवबन्धमूलम् ॥ २४ ॥ सेवेव मतिरिति कर्मपथप्रवेशः सेव्यप्रसादफलका किल कर्मसेवा । ध्यानप्रवाह इति चेच्छ्वणात्तृतीयः प्रागेव मातरयमोकलितोऽभ्युपायः ॥ २५ ॥ अत्रैव दास्यसि विमुक्तिमथापि याचे मातः शरीरपतनं मणिकर्णिकायाम् । अस्तु स्वकृत्यमनुकम्पनमीश्वराणां दासस्य कर्मकरतेव तथा वकृत्यम् ॥ २१ ॥ सद्यो भवेत्सुकृतिनामुपदेशलाभः पापात्मनां बहुतिये समये व्यतीते । इत्यादिमिः किल पुराणवचोभिरम्ब वाराणसीमपि न याचितुमुत्सुकोऽसि ॥ २७ ॥ आकान्तमन्तररिभिर्मदमत्सराये- गोत्रं वलीपलितरोगशतानुषिद्धम् । दारैः सुतैश्च गृहमावृतमुत्तमणे- तिः कथं भवतु मे मनसः प्रसादः ॥ २८ ॥ धन्याः कति त्रिभुवने परमोपभोग्य संसारमेव परमेश्वरि भावयन्तः । आभासरूपमवबोधमिमं समेत्य क्लिश्ये कियत्कियदहं त्वमुना भवेन ॥ २९ ॥ १. 'सा भक्तिरित्यभिमतं यदि भक्तिरिम्' क. २. 'सेव्यप्रसादफलकम्' क. ३. 'आकुलित्तोऽभ्युपायः क.

·१२ काव्यमाला। का संहतिः किमपचारनिवन्धनेयं कीडग्विधस्य तव किं क्षतमेतयेति । प्रश्न तु नामि कुशलः प्रतिवक्तुमेन खेदस्तु मे जननि कोऽप्ययमेवमास्ते ॥ ३० ॥ एवं गतस्य भम सांप्रतमेतदह- मत्रेदमापयिकमित्यमिदं च साध्यम् । . असिन्प्रमाणमिदमित्यपि बोडुमम्ब शक्तिर्न मे भुवनसासिणि किं करोमि ॥ ३१ ॥ न ज्ञायते मम हितं नितरामुपायो दीनोऽसि देवि समयाकरणासमोऽलि । तत्त्वामनन्यशरणः शरणं प्रपद्ये मीनाक्षि विश्वजननी जननीं ममैव ॥ ३२ ॥ किंचिन्मया श्रुतिषु किंचिदिवागमेयु शास्त्रेषु किंचिदुपदेशपथेषु किंचित् ।। आघ्रातमस्ति यदतो भवतीं वरीतुं गोप्त्रीति काचिदुदपद्यत वुद्धिरेपा ॥ ३३ ॥ ग्रह्मैवमेवमहमेप तदाप्युपाय इत्यागमार्थविधुराः प्रथमे दयाहर्हाः। सद्रक्षकत्वगुणमात्रविदो द्वितीया इत्यर्थये सदधिकारनिरूपणाय ॥ ३४ ॥ मातः करोषि, ममतां मयि यावदीप- तावद्यते मम ततः किमिवास्ति साध्यम् । मामित्थमित्थमुपयुत न विसरेति किं स्वामिनं त्वरयते वचन स्वभृत्यः ॥ ३५ ॥ . १. 'कीइम्विधस्य त३ किं क्षमते मति' स. २. प्रश्नति' क. ३. 'कादिदुद बुध्यत' का 'काचिदुपपद्यत' ख. ४. 'इत्यर्थ्यसे' क.

·आनन्दसागरस्तवः । . .. त्याज्यं त्यनानि विहितं च समाचराणिं नित्येषु शक्तिमनुरुध्य हि वर्तितव्यम् । तद्बुद्धिशक्किमनुरुध न कार्यशक्ति- मित्येतदेव तु शिवे विनिवेदयामि ॥ ३६ ॥ आत्मैव मार इति तं त्वयि यो निधत्ते सोडेनानि कानि कलयत्वलसः प्रपत्तेः । विश्वत्र सात्र सविलक्षणलक्षणाया विस्खम्मसंपदियमेव समस्खमणि ॥ ३७॥ त्वत्प्रेरणेन मिपतः श्वसतोऽपि मातः प्रामादिकेऽपि संति कर्मणि मे न दोपः। मात्रैव दत्तमशनं ग्रसतः सुतस्य को नाम वक्ष्यति शिशोरविभुकिदोपम् ॥ ३८ ॥ मुकि सिसापयिषतां निजयैव बुद्धा प्रारब्धकर्म भवतु प्रतिवन्यहेतुः। त्वामेव साधनतयापि समाश्रितानां तुल्यं तदम्ब यदि कस्तव वीरवादः ॥ ३९ ॥ प्रारब्धकर्म गिरिजे मवदाश्रिताना-. मन्यन्न संक्रमय नाशय वा समूलम् । मांश्च खल्वपि विपं वपुपि प्रसकं संकामयन्ति परतोऽपि च नाशयन्ति ॥ ४०॥ त्वदर्शनश्रवणवन्दनचिन्तनादिः प्वक्षाणि देवि विनियुज्य यथाधिकारम् । रक्षेत्यसंख्यभवसंभृतयैव मैन्या रुन्ध्यां यदि स्पिरममून्यधुनैव न स्युः ॥ ११ ॥ १. 'विहितं तु समाचराणिक. २. 'साहानि कानि कलयन्वलसः प्रपत्तेः । विपन्न साध्वसविलक्षणलक्षणाया' "समस्तमहम्' स. ३ क-पुस्तकेऽयं श्येको न विद्यते. . । 2 ·काव्यमाला। त्रातव्य एप इति चेत्करुणा मयि स्या- त्रायख किं सुकृतदुष्कृतचिन्तया मे। कर्तु जगत्तिरयितुं च विशृङ्खलायाः कर्मानुरोध इति के प्रति वञ्चनेयम् ॥ ४२ ॥ त्वपितं प्रथममप्पययज्वनैव खात्मार्पणं विदधता. खकुलं, समस्तम् । का त्वं महेशि कुलदासमुपैसितुं मां को वानुपासितुमहं कुलदेवतां त्वाम् ॥ ४३ ॥ मौढ्यादहं शरणयामि मुरान्तरं चे- कि तावता स्वमपि तस्य भवामि मातः । अज्ञानतः परगृहं प्रविशन्परस्य खत्वं प्रयास्यति पशुः किमु राजकीयः ॥ ४४ ॥ आधाय मूर्धनि वृथैव भरं महान्तं मूर्सा निमज्जथ कथं भवसागरेऽसिन् । विन्यस भारमखिलं पदयोर्जनन्या विस्रब्धमुत्तरत पल्वलतुल्यमेनम् ॥ ४५ ॥ क्वेदं पतिष्यति वपुः क्व ततो नु गम्यं को दण्डयिष्यति किंयन्तमनेहसं वा । किं तस्य संतरणसाधनमित्यनन्ता चिन्ता स्थिता त्वयि शनैरवतारिता सा ॥ ४६ ॥ ज्ञानं दिशेयमुत तेन विनोद्धरेयं प्रारब्धमप्यपलऐयमुतानुरुन्ध्याम् । इत्थं सकृत्प्रपदनैकवशंवदाया मातमयि प्रववृते महतीह चिन्ता ॥ ४७ ॥ एतज्जडाजडविवेचनमेतदेव क्षित्यादितत्यपरिशोधनकौशलं च । १. अप्पयदीक्षितो नीलकण्ठदीक्षितस्य पितामहस्य भाचादीक्षितस्याप्रजो प्राता. भ• प्पयदीक्षित एव अप्पदीक्षितच. अप्पयदीक्षितः प्रसिद्धः.

·आनन्दसागरस्तवः। ८५ - . ज्ञानं च शैवमिदमागमकोटिलम्यं मातुर्यदनियुगले निहितो मयात्मा ॥, ४८ ॥ पत्रिंशदावरणमध्यजुपि त्वचा हालास्यनाथदयिते निहितो मयात्मा । भूभूतलत्रिदशवर्तिपु.कः क्षमेत तच्चक्षुपापि निमृतेन निरीक्षितुं माम् ॥ १९ ॥ वन्ध हरिप्यसि सुखं वितरिष्यसीति निश्चप्रचं निखिलमम्व तदास्त एव । संमत्यहं त्वयि निधाय भरं समस्तं यनिर्वृणोमि किमितोऽपि ममापवर्ग ॥५०॥ काश्यां निपातय वपुः श्वपचालये वा. वर्ग नय त्वमपवर्गमधोगति वा। अद्यैव वा कुरु दयां पुनरायतौ वा कः संभ्रमो मम धने धेनिनः प्रमाणम् ॥ ११ ॥ नाहं सहे तव कथाश्रवणान्तरायं नाहं सहे तव पदार्चनविच्युति वा । मोक्ष दिशैतविरुद्धमिदं न चेत्स्या- वास्तु मातरपवर्गमहोपसर्गः ॥ ५२ ।। आचूडमाचरणमम्ब तवानुवार- मन्तःसरन्भुवनमङ्गलमङ्गमङ्गम् । आनन्दसागरतरङ्गपरम्पराभि- रान्दोलितो न गणयामि गतान्यहानि ॥ १३ ॥ पापाणतोऽपि कठिने शिरसि श्रुतीनां प्रायः परिभ्रमवशादिव पाटलामम् । १. हालास्यनगरीवि दक्षिणमधुराया नाम. २. 'वन्धं हरिष्यति मुखं वितरिष्य .....किमतोऽपि ममापवर्गे' स. ३. 'घनदः प्रमाणम् क. ४. 'अविरुदमय न . चेत्स्यात् क.

·काव्यमाला। . अम्ब सरेयममृतार्णवमान्थलब्ध- हैयंगवीनसुकुमारमिदं पदं ते ॥५४॥ ये नाम सन्ति कतिचिद्गुरवत्रिलोक्या तेषामपि स्वयमुपेतवता गुरुत्वम् । पादेन मूनि विधृतेन वयं तवाम्ब संसारसागरमिमं सुखमुत्तरामः॥ ५५॥ साधारणे सरजये निटिलाक्षिसाध्ये भागी शिवो भजतु नाम यशः समग्रम् । वामाशिमात्रकलिते जननि त्वदीये का वा प्रसकिरिह कालजये पुरारेः॥ ५६ ॥ स्यात्कोमलं यदि मनो मम विश्वमात- स्तत्पादयोर्मूदुलयोस्तव पादुकास्तु । स्यात्कर्कशं यदि करग्रहणे पुरारे- रश्माधिरोहणविधौ भवतूपयोगः ॥ ५ ॥ अस्निग्धमुग्धरुचिपादतले भवत्या लमं दृढं यदिह मे हृदयारविन्दम् । एपैव सामभुवनद्विशतीपतित्व- साम्राज्य सूचनकरी तव पद्मरेखा ॥ १८ ॥ अप्राकृती मृदुलतामविचिन्त्य किंचि- दालम्बितासि पदयोः सुदृढं मया यत् । तन्मे भवार्णवनिमज्जनकातरस्य भातः क्षमस मधुरेश्वरि बालकृत्यम् ॥ ७९ ॥ यत्रानमन्पशुपतिः प्रणयापराधे मन्दं किल स्पृशति चन्द्रकलाञ्चलेन । पुष्पार्चनेऽपि मृदितं पदयोर्युगं त- न्मातस्तुदन्ति न कथं परुषा गिरो मे ॥१०॥ १. मधुरेश्वरि मधुपनगर्या हालास्यनगर्या ईश्वरि.

·आनन्दसागरस्तवः। १७ अव्याजसुन्दरमनुत्तरमप्रमेय- मप्राकृतं परममङ्गलमङ्घिपद्मम् । संदर्शयेदपि सकृद्भवती दया द्रष्टालि केन तदहं तु विलोचनेन ॥ ६१॥ दिव्या दृशोऽपि दिविषद्हणोचितानि वस्तूनि काममवधारयितुं क्षमन्ते ।। त्वमात्रवेद्यविभवे तव रूपधेये त्वद्भाव एप शरणं परिशेपितो नः ॥ ६२॥ अस्मिन्महत्यनवधौ किल कालचके घन्यास्तु ये कतिपये शुकयोगिमुख्याः । लीनास्त्वदनियुगले परिशुद्धसत्त्वा- स्तानात्मनस्तव नखानवधारयामः ॥ ६३ ॥ आ शैशवान्ममतया कलितस्त्वयासा- वानृपयमम्ब तव लव्धुमना मृगाकः । वात्मानमेव नियतं बहुधा विभज्य त्वत्पादयोर्विनिदधे नखरापदेशात् ॥ ६४ ॥ नान्तः प्रवेशमयते किमपि श्रुतं मे नास्तिक्यवादशिलया प्रतिरुद्ध्यमानम् । तत्पातयाम्यहमिमा महतीमधस्ता- पादोदकेन कियता परदेवतायाः ॥ १५ ॥ सन्नाहिभिर्यमभटैः परिवार्यमाणे मय्यर्भके करुणया खयमापतन्त्याः । आकर्णयेयमपि नाम विरामकाले मातत्तवाभिमणिनूपुरशिञ्जितानि ॥६६॥ ब्रह्मेशकेशवमुखैर्वहुभिः कुमारैः पर्यायतः परिगृहीतविमुक्कदेशम् । १. 'कटितस्वसौ' क.

·८८ काव्यमाला। . . उत्सङ्गमम्ब तव दास्यसि मे कदा त्वं मातृप्रियं किल जई सुतमामनन्ति ॥ ६ ॥ ऊरौ शिरस्तव निवेश्य दयावितीर्ण- संयानपल्लवसमीरविनीतखेदम् । अनच जन्मनि विभोः परमोपदेश- माकर्णयेयमपि कि मणिकर्णिकायाम् ॥ ६८ ॥ काचीगुणग्रथितकाञ्चनचेलदृश्य- चण्डातपांशुकविभापरभागशोमि। पर्यक्षमण्डलपरिष्करणं पुरारे- ायामि ते निखिलमम्ब नितम्वबिम्बम् ॥ ६९ ॥ गर्भ निवेश्य भुवनानि चतुर्दशापि संरक्षितुं कैलितनिश्चितया भवत्या । प्राकारमेव रचितं परितोऽपि नून- मूहे सुवर्णमयमेदुरपट्टवन्धम् ॥ ७० ॥ मुक्ताश्च खल्वपि यदि त्रिदिवे भवत्या स्तन्याशया सनत न परित्यजन्ति । असाकमुद्भटभवज्वरतापिताना- माद्रीभवन्तु पदनानि कुतो न हेतोः ॥७१ ॥. नष्टोपलब्धमधिगत्य शिशु चिरान्मां वात्सल्यविद्रुतहृदः परदेवतायाः । क्लिद्यत्पयोधरविनिःसृतदुग्धविन्दु- निप्यन्दपङ्किारेव दीव्यति हारयष्टिः ॥ ७२ ॥ यत्तद्धनुर्ननमनोमयमैक्षवं ते तस्यास्तु देवि हृदयं मम मूलदेशः। चापाधिरोपणविधौ चरणाञ्चलेन संभाव्यते किल समाक्रमणं कदाचित् ॥ ७३ ॥ 1. 'उत्सहमेव' क. २. 'कलितनिथलया' स. ३. 'हरितोऽपि नून क.

·आनन्दसागरस्तवः । ९ आस्थाय दारुणतरं कमपि स्वभाव- मत्यन्तदुष्कृतकृतामपि शिक्षणाय । गृह्मासि सायकपदे कुसुमान्यमूनि मातः सुतेषु महती किल रूक्षतेयम् ॥ ७४ ॥ पाशं सृणि च करयोस्तव भावयन्तः . संस्तम्भयन्ति वशयन्ति च सर्वलोकान् । चापं शरं च सकृदम्ब तव सरन्तो भूपालतां दधति भोगपथावतीर्णाः ॥ ७ ॥ पाशाङ्कुशौ तव करे परिचिन्त्य राग- द्वेषौ जयन्ति पैरमार्थविदत्तु धन्याः ।, एकत्र चापमितरत्र शरं च मत्त्वा •व्यावर्तयन्ति हृदयं विषयान्धकूपात् ।। ७६ ॥ उत्क्रान्तमान्तरमिदं करणं जनाना- मम्येति चन्द्रमिति हि श्रुतयो वदन्ति । आस्तामिदं मम तु देवि मनोऽधुनैव लीनं दृढं वदनचन्द्रमसि त्वदीये ॥ ७७ ॥ विद्यात्मनो जननि तावकदन्तपते- मल्यमीदगिति वर्णयितुं क्षमः कः । तत्संभवा यदमला वचसां सविनी तन्मूलकं कवियशोऽपि ततस्तरां यत् ॥ ७८ ॥ स्वच्छापि ते वहति यत्किल दन्तपतिः खच्छन्दनिर्दलितदाडिमबीनशोमाम् । तन्मे रनोव्यतिकराधिकपाटलिम्नि 'चित्ते परं परिचयादिति चिन्तयामि ॥ ७९ ॥ १. भूपालता धयति' स. १. परमार्थविदस्तुवन्साः' ख. ३. अयं का ख-पु. स्तके नास्ति.

·१० काव्यमाला। अर्ध नितं त्रिपुरमम्ब तव सितं चे. दर्धान्तरेण च तथा भवितव्यमेव । तचिन्तये जननि कारणसूक्ष्मरूप- स्थूलात्मकत्रिपुरशान्तिकृते सितं ते ॥८॥ मल्लेशदर्शनपरिवदन्तरङ्ग- हय्यङ्गवीनपरिवाहनिभं जनन्याः । अन्तस्तमोपहमनुस्मरतों जनानां मन्दस्मितं तव तु मङ्गलमस्तु भूत्यै ॥ ८१ ॥ सांसिद्धिकाननसरोरुहदिव्यगन्ध- सान्द्रीकृतेन्दुशकलाकलिताधिवासम् । ताम्बूलसारमखिलागमबोधसारं मातर्विधेहि मम वक्रकलाचिकायाम् ॥ ८२ ॥ नासामणिस्तव शिव चिरसंस्तवन प्रत्याहृते मनसि भाति तपोधनानाम् ।' अज्ञानसंततिनिशात्ययसूचनार्थ- माविर्भवन्त्यसुरदेशिकतारकेव ॥ ८३ ।। ताम्बूललक्ष्यपरिफुल्लकपोललक्ष्य- ताटङ्कमौक्तिकमणिप्रतिविम्वदम्मात् । हस्तद्वयव्यतिकरामलसत्त्वमा वर्ण विमति जदरे तव वक्त्रविम्बम् ।। ८४ ॥ दत्ते थ्रिय बहुविधा कुशलानि दत्ते दत्ते पदं सुरपतेरपि लीलयैव । ईदृग्विधाम्न तव दृष्टिरितोऽधिका वा नाद्यापि कर्णभतिपतितुमीश्वरेयम् ॥ ५ ॥ पापाणफूटकठिने जनदुनिगाहे व्यर्थ महत्युपनिषद्विपिने प्रवृत्ता । 1. ताम्बूलगर्भप रिफुलकपोललय ताट१० । इस्तद्वयव्यतिकरामटस' ख. २ रोकोऽयं क-पुस्तके नास्ति.

·आनन्दसागरस्तवः। सेव्येत केन तब लोचनचन्द्रिकेय- मेनां निपातय सकृन्मयि तप्यमाने ।। ८६ ॥ कामं शिवेन शमितं पुनरुज्जगार दृष्टिस्तवेति किमियं जननि तुतिस्ते । लीलाप्रसूतपुरुषार्थचतुष्टयाया- स्तस्याः परं तु स भवत्यवयुच्यवादः ॥ ७ ॥ सोमो जगजनयितेति यदाह वेदो नेदं लतापरमिति भ्रमितव्यमार्यः । यः शैवसामतनुवतिभवद्गात्मा चन्द्रो जगत्स्नति तत्पर एप वादः ॥ ८८ ॥ सूचनवद्वसुमतीमणुवच्च मेहें दृष्टिर्यदम्ब तव पश्यति दानशौण्ड्छ । दृष्टास्त्वया वयमपीह तत्व:(ततः) सरामो वेशन्तमेव भवसागरमुत्तरङ्गम् ॥ ८९ ॥ वाणीनिकेतनतया घनसारगौराः कदारकेसररुषः कमलानुपङ्गात् । मातजयन्ति शरणागतलोकचेतो- मालिन्यमार्जनवशादसिताः कटाक्षाः ॥ ९० ॥ आकर्णमुटसति मातरपाङ्गदेशे कालाञ्जनेन एटिता तव भाति रेखा । शैवालपङ्किरिव संततनिजिहान- कारुण्यपूरपदवी कलितानुबन्धा ॥ ९१ ॥ विश्वं हनत्यवति हन्ति च येत्कटाक्षो विश्वस्यतां कथमसौ चपलस्वभावः । १. 'भवत्यवयुत्त्यवादः' एवमेव पुस्तकदयेऽपि वर्तते. २. 'तव स्मरामो क. ३. "भ- चमागरमुत्तरामः' ख. ४. 'कारुण्यपूर्णपदवी' क. ५..'यः कटाक्षो क.

·काव्यमाला । , 4 एषोऽपि यामनुसरंलभते यशासि तामेव विश्वसिमि देवि तवानुकम्पाम् ॥ १२ ॥ अर्ध कलङ्करहिता करुणैव शंभो- र गुणास्तदितरे सकलाः समेताः। इत्यम्ब संप्रति किल स्फुरितं रहस्य संपश्यतो मम भवन्मयमैशमर्धम् ॥ १३ ॥ अम्ब भ्रुवोस्तव विचेष्टितमप्रमत्तं संपश्यतां निजनिजानिदेशहेतोः । तन्मूलदेशनिहिता निभूता मुराणां दृष्टिः प्रयाति मृगनाभिपिशेपकत्वम् ।।९४ ॥ सारं कणं कणमधर्मरुचां सहस्रा- संगृह्य निर्मितमिदं तव वक्त्रबिम्बम् । तावत्सुधाकरकलङ्ककुलानि पश्चा- . दन्यत्र देवि निहितानि कचापदेशात् ॥ ९५॥ विन्यस्तमिन्द्रमणिकन्दलसुन्दरेषु केशेषु ते स्फटिकनिर्मलमिन्दुखण्डम् । आधारसंगतिवशादसितायमान- मिन्दीवरच्छदवतंसदशां बिभर्ति ॥ ९६ ॥ चिन्तामणित्रिभुवनेश्वरि कौस्तुमश्च ख्याती मणी तव गृहाङ्कणकुट्टिमस्थौ । किं रत्नमन्यदुपलभ्य किरीटकोटिं वाचस्पतिप्रभृतयस्तव वर्णयन्तु ।। ९७ ॥ प्रादुर्भवत्तरणिविम्बशतारुणानि पतिशीतकिरणायुक्त शीतलानि । शृङ्गारसारपरिवाहमयानि मात- रङ्गानि केऽपि चरमे जनुपि सरन्ति ।। ९८ ॥ १. 'पश्यदन्यत्र देवि' क. २. 'वाचस्पतिप्रभृतयस्तव कर्णयन्ति ख. .

·आनन्दसागरस्तवः। ९३ प्रत्यग्रकुलमरसाकलिताङ्गराग प्रत्यङ्गदत्तमणिभूपणजालाम्पम् । ताम्बूलपूरितमुखं तरुणेन्दुचूई सर्वारुणं किमपि वस्तु ममाविरस्तु ॥ ९९ ॥ अधै नियत्रिभुवने सचराचरेऽसि- नर्ध पुमांस इति दर्शयितुं भवत्या । . . स्त्रीपुंसमक्षणमिदं वपुरावृतं य- त्तेनासि देवि विदिता त्रिनगच्छरीरा.॥ १० ॥ निर्मासि संहरसि निर्वहसि त्रिलोकी वृत्तान्तमेतमपि वेत्ति न वा महेशः । तस्येश्वरस्य गिरिजे तव साहचर्या- जातः श्रुतिप्वपि जगज्जनकत्ववादः ॥ १०१ ॥ सत्तास्यखण्डसुखसंविदसि त्रिलोकी- सर्गस्थितिप्रतिहतिप्वपि नियंपेक्षा। त्वामन्तरेण शिव इत्यवशिप्यते कि- मध शिवस्य भवतीत्यनभिज्ञवादः ॥ १०२ ।। नासिनविस्तपति नात्र विवाति वातो. नास्य प्रवृत्तिमपि वेद जगत्समस्तम् । अन्तःपुरं तदिदमीदृशमन्तकारे- रसादृशातु सुखमत्र चरन्ति वालाः॥ १०३॥ वत्संनिधानरहितो मम मास्तु देश- स्त्वत्तत्त्ववोधरहिता मम मास्तु विद्या । स्वत्पादकिरहितो मम मास्तु वंश- स्त्वचिन्तया विरहितं मम मास्तु चायुः ।। १०४ ॥ त्वं देवि यादृगसि तागास वर्मा. गेपेति वक्तुमिव बोद्धमपि क्षमः कः । १. 'संसरशिक.

·काव्यमाला। . मामेव तावदविदन्नतिपामरोऽहं मातः स्तुति त्वयि समर्पयितुं विलजे ॥ १०५ ॥ काचित्कृता कृतिरिति त्वयि सार्पितेति कापि प्रमोदकणिका मम नान्तरङ्गे । मौढ्यं मदीयमिह यद्विदितं ममैव किं त्वम्ब विश्वसिमि दीनशरण्यतां ते ॥ १० ॥ कालानपात्य विधुवायनसंक्रमादी- नस्तंगते हिमकरे च दिवाकरे च । अम्ब सरेयमपि ते चरणारविन्द- मानन्दलक्षणमपास्तसमस्तभेदम् ॥ १०७ ॥ चतुरध्यायी रूप कलहंसव्यञ्जनं जगन्मातुः । अपरब्रह्ममयं वपुरन्तः शशिखण्डमण्डनमुपासे ॥ १०८ ।। इति श्रीमद्भरद्वाजकुलजलधिकौस्तुभश्रीकण्ठमतप्रतिष्ठापनाचार्यचतुरधिकशतप्रबन्ध- निर्वाहकश्रीमन्महाव्रतयाजिश्रीमदप्पयदीक्षितसोदर्याचादीक्षितपौत्रेण श्रीनारायण- दीक्षितात्मजेन भूमीदेवीगर्भसंभूतेन श्रीनीलकण्ठदीक्षितेन विरचितासु कृतिष्वानन्दसागरस्तवः संपूर्णः । श्रीलोलिम्बराजकृतं हरिविलासम् । प्रथमः सर्गः। रचयति सहसा यच्चित्रमेत प्रपञ्चं प्रशमयति च तद्वत्केनचित्कौतुकेन । अविदितमपरैस्तच्चण्डमुण्डादिनाना- दनुनदलनदर्श शर्वसर्वस्वमव्यात् ॥ १ ॥ 1. 'विषयावनसकमादी' ख. २. आर्ययं ख-पुस्तके नास्ति. ३. “आसी. खलु भोजराजमहीपालसमकालिकर्यनामधेयनृपतिकिशोरस्वकीतिकदम्यधवलितदि- गन्तन्दविद्वगुणगणविवेकसहृदयहरिहरपदाभिधेयभूभईसभायामनेकवियाकुशलः कविकु. लावतंसो दाक्षिणात्यभूसुरो दिवाकररिस्नुटोलिम्वराजो नाम ! भनेन च प्राप्त यौवनदशेनापि निरपत्यस्तज्येष्टभ्राकृतसुतनिर्विशेषलाल नेन चिरकालं. विद्यामनभ्यस्यता ·१ संर्ग:] हरिविलासम् । यदपि मत्कविता गुणवर्जिता तदपि साधुसुखाय भविष्यति । इह निमित्तमिदं यदुदीर्यते हरिकथा कलिकल्मपनाशिनी ॥ २ ॥ रे रे खलाः शृणुत मद्वचनं समस्ताः स्वर्गे सुधास्ति सुलभा न तु सा भवद्भिः। कुर्मस्तदत्र भवतामुपकारकारि काव्यामृतं पिवत तत्परमादरेण ॥ ३॥ सुरासुरानुग्रहनिग्रहार्थ कृपागृहं विग्रहमादधानः । श्रीकेशवः शैशवमेत्य नन्दगोपालगेहाभैरणं बभूव ॥ ४ ॥ विषयासक्तमनस्कतया विक्षिप्तचित्तन भोजनसमय एव सदनमुपसर्पता धनार्जनार्थ देशा- न्तरेषु भ्राम्यतोऽग्रजस्य वियोगभरसंतप्तमानसतत्पन्नीकरापहृतभोजनपात्रेण 'याहि दुर्वि- नीत, विफलमियकालं परिपोपितोऽति' इति श्रुतहृदयभेदिदुर्वचसा तथा व्यपादि यथा वि. हायाखिल विपयानतिविरसमयमधिकदत्तचित्ततयातिकटेन विविधविधासंपत्यर्थे सप्तशृद्धति प्रसिद्धदक्षिणदिग्भूधरोपरिविराजमानाष्टादशभुजमहिषासुरमर्दिनीसेवनमात्तबहलविश्रासम- कारि। येन निजजननिसिलमनीपितपूरणकरणदृद्धग्रतजगदम्पिकाकृता 'तथास्तु' इति वा- क्यामता प्रसनतानेन स्वल्पेनवानेहसासादीति जनश्रुतिः। ततः प्रभृत्यध्येकघटिकान्त- रालमुत्तमकाव्यपरिगणनीयातपयनिर्माणसामर्थभागभूत् ।तथा च तत्कृतवैद्यजीवनगतप. यम्-~-रसंवामदृशां दशा सुखकर श्रीसप्तशृगास्पदं स्पष्टाष्टादशयाहु तद्भगवतो भर्गस्य भाग्य मजे । यतेन मया घटस्तनि घटीमध्ये समुत्पाद्यते पद्यानां शतमनावरसुधास्पर्धावि- धानोदुरम् ॥ इति । न केवलमैतावदेव, किंतु नानाविद्यापारावारपारीणतापि । तथा च त- चैव-आयुर्वेदवचाविचारसमये धन्वन्तरिः केवलं सीमा गानविदा दिवाकरसुधाम्भोधि- बियामापतिः । उत्तंसः कविताकृतां मतिमतां भूभृत्समाभूषणं कान्तोत्तयाकृत वैवजी. वनमिदं लोलिम्मराजः कविः ॥' इति । भोजराजसंलाप्रपद्येनास तत्समयजीवनमवसी- यते। तत्पर्य यथा-भी लोलिम्पकवे कुरु प्रणमन किंस्थावस्थीयते कस्मै भोजनृपाल यालचिने नायं शशी वर्तते । कि योनि विभाति वास्तसमये चहातेवाजिनः पाद- ग्राणमिदं जवाद्विगरितं से राजतं राजते।' इति च । अय प्राप्तभगवतीप्रसादोऽयम- तिचमत्कृतिकारिकाव्यामृतधाराप्रसारशक्तिमान्मनोहान्कायवेधकनिरन्धान्त्रमिनायेति । सब देयके सुप्रसिद्ध जीवनं नामसम्, अपरथ वैद्यावतंसो नाम । काव्येषु तु केवट- मस्य महाविपरितो नन्दसममाप्तिमारचोदवसंदेशपर्यन्तं हरिलीलावर्णनपर हरिविटास- नामस्मुषमोक्षारूपादिरमणीवालंकारमपितमेकमेव नातिप्रति कोविदजनमनोविनो- दक्षममुपलभ्यते॥” इति काशीविद्यायुधानिधी (Vol. II. No.16) चनरामशर्मा. १. कपात्रहन्' स. २. 'आपदानः' स. ३. 'भरणीवभूव' य.

·H ... ९६ काव्यमाला। .अशिपल्लवरुचानुरजिता रिङ्गतो भगवतो मुरद्विषः । अङ्गणेषु निचिताः सितोपलाः पद्मरागपदवी प्रपेदिरे॥५॥ परिस्फुरत्कैरवकोशकल्पः कृष्णस्य पाणी नवनीतगोलः । नीता श्रियं याचितुमाननेन समागतश्चन्द्र इवाबमासे ॥६॥ भगवति यदुनाथे नन्दसद्मावतीर्णे फलदलमुकुलश्रीः शाखिनां सर्वदासीत् । प्रतिदिनमधिकाभूगोधनानां समृद्धिः क्षणमपि न बवाधे व्याधिराधिश्च कंचित् ॥ ७ ॥ सुकृतं किमकारि नन्दपढ्या किमु नन्देन घयं न तत्प्रतीमः । विजहार. जगद्गुरुर्यदके नवपङ्केहलोचनो मुकुन्दः ॥ ८ ॥ मुहुरिति विलपन्ती कुत्र पुत्रः प्रयातो द्रुतगति बहिरन्तः पर्यटन्ती समन्तात् । मरकतमणिमह्यां नाविदन्नन्दपनी स्फुटमपि घनकृष्णं वालकृष्णं कदाचित् ॥ ९॥ कस्याश्चिदालिशितवालकायाः प्रतिमतीकं प्रचुरोत्सवायाः । कस्तूरिकालिप्तमिव प्रकामं वक्षो मृगाक्ष्याः क्षणमात्रमासीत् ॥ १० ॥ मृगमदुनिलकोऽस्य क्रीडतो धर्ममध्ये व्यरुचदमलसान्द्रस्वेदविन्द्वन्तरस्थः । उड्डुभिरिव निरुद्धो वनक्षत्रभर्तुः कलितगिलनशकैः सैहिकेयः समन्तात् ॥ ११ ॥ नन्दश्चिदानन्दमयस्य तस्य मायानुरूपस्य परावरस्य । आलिङ्गनायत्सुखमापदन्तस्तज्ज्ञानभाजोऽनुभवन्ति नान्ये ॥ १२ ॥ कन्दुकद्वयमतीव सुन्दरं राधिकोरसि निरीक्षितं मया रन्तुमम्ब मम तत्प्रदीयतां स ब्रुवन्निति बहूनहासयत् ॥ १३ ॥ 1. 'निहिताः सिताः शिलाः ग. २. 'माधवायाः' ग..३. 'रसनिर्भरायाः' म. ४. "लिप्तम्' ख.

·१ सर्गः हरिविलासम् । निर्गुणोऽपि गुणिनामतिप्रियः स्वैर्गुणैर्नगदिदं चराचरम् । मोहयन्विनयते स गोकुले पुण्यकृन्नयनगोचरो हरिः ॥ १४ ॥ गोकुलानिकट एव देवकीवालको त्रिभुवनैकपालको । लीलयानुचरवर्गवत्सली वत्सलौल्यवशतो विचेरतुः ॥ १५ ॥ शयनाशनासनसमागमगीतं कुरुतः सा कामकमनीयशरीरौ । सेततं सहैव वसुदेवकिशोरी वपुरेव भिन्नमुभयोर्न तु चेतः ॥ १६ ॥ अश्विनाविव नितान्तसुन्दरी चापलामुकृतबालकुञ्जरौं । तो परस्परवियोगकातरी भ्रातरी सह सदा विज्ञहतुः ॥ १७ ॥ पूतना हरिवधार्थमाययौ प्राप सैव वधमात्मनस्तुत यः परस्य विपमं विचिन्तयेत्मामुयात्स कुमतिः वयं हि तत् ॥ १८ ॥ धरस्य धरणात्करे वनहुताशनप्राशना- दरिष्टवकधेनुकमभूतिदानवध्वंसनात् । इहाद्रुतमनुक्षणं शिशुरसौ सरोजेक्षणः क्षणक्षणविलक्षणो लटितलक्षणो व्यातनोत् ॥ १९ ॥ अपि तनुतरमूतिर्भूतनाथप्रभावो 'दधदपि च शिशुत्वं पूतनाघातकारी। अपि परयुवतीप्मुः पूतनामप्रवन्धो मुदमतनुत पित्रोः पूतनारिः स्वसूतैः ॥ २० ॥ उन्झितखतनया प्रमस्त्रियः कृष्णमेव रमयांचभूविरे । नित्रमत्र किमु कुर्वते सदा तत्स्फूहामपि गतगृहा ननाः ॥२१॥ द्वात्तदृष्टिरसन्मधुसूदनोऽसौ सम प्रविश्य युभुजे मंदणं समलम् । सानादिकर्मकरणाग कलिन्दकन्या माद्यन्मतंगमगतामु गतामु तानु ॥ २२ ॥ १. 'भगोचरः स. २. गोविनममतारो' प. ३, गमागमस.४. स. नुको मनमा स. ५. 'मद मसालभिद मि. .TATET.

·काव्यमाला। समीक्ष्य समुपागतां सपदि सद्मनः स्वामिनी पलायनपरायणः स नवनीतचोरोऽभवत् । रुपा तमनुयायिनी न भवति स धर्तु क्षमा घनस्तनपरिश्रमादलसगामिनी कामिनी ॥ २३ ॥ असकृत्पनर्तितकराम्बुरुहस्तदुपद्रुतो द्रुतमुपेत्य रुपा । इति नन्दगोपगृहिणीमवदद्रजवासिवामनयनानिकरः ॥ २४ ॥ अनुनितानि वचांसि वदत्यपि तिपति वैक्षसि चैप लघूपलान् । अपि च पश्यति कैतवचक्षुपा गतनयस्तनयस्तव सर्वथा ॥ २५ ॥ असासु यातासु बहिः प्रयत्नाद्रहान्तरं तस्करवत्प्रविश्य । सुतस्तवायं नवनीतदुग्धदधीनि भुङ्क्ते ब्रजपालपत्नि ॥ २६ ॥ दत्ते सखिभ्यश्च बहिःस्थितेभ्यः पात्राणि सर्वाणि भिनत्ति पश्चात् । अन्यायमेतादृशमातनोति सदा मदान्नैप बिभेति किंचित् ॥ २७ ॥ एवं गोपीवाक्यमाकर्ण्य सम्यक्ताः प्रत्याह प्रेमपूर्व यशोदा । एतत्सर्वं मेनिमित्तं क्षमध्वं यूयं यात स्वगृहं भोः सुवृत्ताः ॥ २८ ॥ इत्थं प्रसाद गमितासु सद्यो गृहं गतासुनवलभासु । मुतं समालिङ्गय भयावलीनं स्वानन्दपीनं जननी जगाद ॥ २९॥ किमिति गच्छसि वत्स परालयं स्वगृह एव रमख निरन्तरम् । तव ददे मसृणानि दधीन्यहं गतपयांसि पयासि बहून्यपि ॥ ३० ॥ इति तव चरितं निशम्य दुष्टं दुरितपयैकपराङ्मुखो अजेन्द्रः। अयि सुत यदि ताडनं विद्ध्यादहह तदा किमिदं चरीकरीमि॥३१॥ अतिदुष्टकंसनृपसाध्वसयोगादिति शिक्षितोऽपि बहुधा जनयिच्या । पुनरप्यचूचुरदसौ नवनीतं न परोदितं हि कलयन्ति कुमाराः ॥ ३२ ॥ सततमखिलवालाः कर्मनामान्यगाय- न्प्रतिभवनममुप्य श्रीपतेरेव तावत् । १. 'अये' स. २. 'वक्षसिजेषु' ग. ३. 'प्रविष्टः' ख. ४. 'कंचित्' ग. ५. 'क्ष• म्यतां प्रार्थयेऽई' ग. +'बजगामिनीपु' ग. ७. 'जगाद किचिज्जननी जनाध्या' स.. ८. 'अपि' स. ९. किमह ख. 10. 'ममणान्यचूचुरदसौ भयहीनो' ग. - ·. २ सर्गः हरिपिलासम् । अमृतममृततुल्यं शैवलिन्या हि मुक्त्वा विदधति सुधियः किं कूपपानीयपानम् ॥ ३३ ॥ नानागुणैरवनिमण्डलमण्डनस्स श्रीसूर्यस्नुहरिभूमिभुनो नियोगात् । त्रैलोक्यकौतुककर क्रियते स काव्यं लोलिम्बराजकविना कविनायकेन ॥ ३४॥ इति श्रीमत्सूर्यपण्डितकुलालंकारहरिहरमहाराजयोतिवलोलिम्बराजविरचित हरिक्लिासे महाकाव्ये बालकीहावर्णनं नाम प्रथमः सर्गः । द्वितीयः सर्गः। नन्दः स्वनन्दनमवेक्ष्य वयोविशेष- संशोममानवपुपं बहुयुक्तियुक्तः । वृन्दावने वहुलबालतृणामिरामे रामेण सार्धमव गास्तनयेत्यभाणीत् ॥ १॥ ततः पुरस्कृत्य समग्रगोधनं कलिन्दकन्यातटकाननस्थलीम् । प्रमातकाले सखिसंघसंवृतः समानगामागमदुर्गमो हरिः ॥ २ ॥ विदलिताखिलपान्यपरिश्रमं सुवयसां वयतां कलकूजितः । प्रविशति स्म वनं पशुजीवनं बहुबलेन बलेन समं हरिः ॥ ३ ॥ वेणीव भूमृगदृशः स्फुटफेनविन्दु- श्रेणीच्छलेन धृतजातिलताप्रसूना । आलोकिता सखिजनेन समं मुहूर्त निःपक्षमपातममुना यमुना पुरस्तात् ॥ ४ ॥ तदवलोक्य विलासकलोचितं पवननर्तितवल्लि समन्ततः । स्तबकचारुविचित्रमहीरुहं प्रचुरमार रमारमणः सुखम् ॥ ५॥ . तडिदम्बरमम्वुदाभिरामं कृतकर्णाभरणं मयूरपिच्छे । अंधराधरशालिवंशवाय जगदाद्यं परमं महश्चकासे ॥ ६ ॥ उपरि मुरलिकायाः प्राप्तबिम्बाधरायाः करकमलनखास्ते बालकृष्णस्य तस्य । १.'शोभायमान स. २. 'स्ता ख. ३. 'समस्त स. ४. 'मधुराधर' स. ५. 'परमं गोपगतं' ग.

·१००. काव्यमाला। - निविडमिव निखाता दन्तवस्त्रांशुमाला- मिलनबहलरागाः पद्मरागा विरेजुः ॥ ७ ॥ अपि प्रचुरलालसा मधु मधुव्रता नापिव- न्मुखात्तमपि नूतनं तृणचरास्तृणं नाचरन् । मुरारिमुरलिखरामृतरसैकवद्धादरा न हंसपिककेफिनः किमपि कूजितं चक्रिरे ॥ ८॥ विभुवंशरवश्रवणप्रवणा वुभुजुर्न भुजंगभुजो भुङ्गान् । निकटेऽपि गतागतकेलिकरान्मकरान्न सरःसु वकप्रकराः ॥ ९ ॥ गोदोहनादिगृहकृत्यकृतादराणां नन्दबजाम्बुजसहोदरलोचनानाम् । वेणुखनो यदुपतेः श्रुतमात्र एवं वृन्दावनोंधिगमनोत्सुकतां व्यतानीत् ॥ १० ॥ प्रेम नात्मतनयस्य न क्षपा भ्रातृभर्तृपितृजापि न त्रपा। भीतिरप्यहह मार्गभोगिनां नैव तद्गमनविघ्नमातनोत् ॥ ११ ॥ प्रस्थिता मणिसुवर्णभूपिताश्चचिंता मृगमदैगीदृशः। अश्रिमदितमहाभुजंगमा जंगमा इव लता वभाशिरे ॥ १२ ॥ तुङ्गपीनकुचकुम्भशोभिताद्वक्षसश्चलितचैलपल्लवाः। वेणुनादहृतचित्तवृत्तयश्चित्रवञ्चलदृशोऽवतस्थिरे ॥ १३ ॥ आसामपि प्रेम परं किमात्मनि मनोधिनाथेऽप्यतिबोद्धकामः । मायामनुप्यः सहसा तदक्ष्णामगोचरो गोकुलपालकोऽभूत् ॥ १४ ॥ भगवति सहसैवान्तहिते संज्वरार्ता च्युतमतिरतिरस्यान्वेषणार्थे समन्तात् । शिव शिव वनमध्ये गोक्षुरक्षत्रचार- क्षतचरणतला स्त्रीमण्डली हिण्डते स ॥ १५ ॥ १. 'प्रवणो न भुजंगधुनो बुभुजे भुजगान् ख. २. 'मकरानपि नैव पकाकरः' ख. ३. स्मृतमात्र' ख. ४. अभिगमनो' ख. ५. 'संभाव्य सौभाग्यमदं मनःस्थमन्तर्गतः सर्वचराचरस्य । अनहरूपः क्षणमङ्गनानामगोचरो' स. ६. अब हृदि विधाना विस्मयस्यारतारं गममतिधृति' ग, ·२ सर्गः] हरिविलासम् । पप्रच्छ काचन वधूरिति कृष्णसारं कृष्णः सरोजनयनो भवता न दृष्टः। तस्या विलोचनविलासपराजितोऽसौ दुःखीव किंचिदपि नोत्तरयांचकार ॥ १६ ॥ भो भो भूरुह ते दिशो दश गताः शाखाः शिरश्चाम्बरं गोपः कोऽपि तमालकोमलरुचिः कच्चिन इंटस्त्वया । एवं ताभिरुंदाहृते वत मुहुर्वक्तुं वचोऽनीश्वरो मूी वायुचलेन चन्दनतरुः प्रत्युत्तरं दत्तवान् ॥ १७ ॥ अयि तुलसि नमस्ते मुञ्च मौनं कृपातः कथय कथय कृष्णः काधुना, वावसीति । भवति परमदुःखं तद्वियोगाग्निना मे करुणमिति मुहुस्तां गोपिका, काप्यवादीत् ॥ १८ ॥ वहे गृहीतुमवतंसकृतेऽतिकान्तो प्राप्तो भवेद्विभुरसौ विदितस्त्वयैव । तत्कथ्यतां सुभग केन पथा प्रयातः काचिन्मयूरमिति गोपगृहिण्यपृच्छत् ॥ १९ ॥ दवधि तरलाक्ष्यो लक्ष्यते यः समन्ता- दिह वसति स धूर्तः शीघ्रमायात यूयम् । असकृदिति वदन्ती कामिनी कापि वालं वत कमपि तमालं गाढमालिङ्गते स ॥ २०॥ यो वासो यमुनातटे विरचितो च द्विनास्तोपित्ता- श्छायापल्लवसंश्रयहिममरुद्वदि सोहं च यत् । अत्रैवास फलं बभूव तपसा किंचित्कुचानम्रया तन्वङ्गया यदयं स्वयं दृढतरं दोयी समालिगितः ॥ २१॥ १. 'वर्वतीति' स. २. 'अन्त्रिक ।' प...तटभुमि स. ग. ५. 'सरळेस.

·काव्यमाला । अनवेक्ष्य तमीश्वरं समन्ताद्वचनागोचरदुर्दशाः स्त्रियस्ताः । यमुनापुलिनं प्रति प्रयाता मधुमसा इव भूतले निपेतुः ॥ २२ ।। अथ ता मदनानलेन दग्धा दिनदीनेन्दुमुखीर्दयासमुद्रः । समजीवयदच्युतः समस्ताः सुदतीः सुहसमागमामृतेन ॥ २३ ॥ ताभिर्युक्तः पद्मपत्रेक्षणामी राकारात्रिस्वामिरम्याननाभिः । तत्र प्रीत्या पुष्पधन्वेव साक्षादासारम्भं चक्रपाणिश्चकार ॥ २४ ॥ सकलरागविचित्रविचारवत्सहजगाननिबद्धमृगीगणः । नटवदुत्सवकृजबछवो वनगतो जगतो विभुरावभौ ।। २५ ॥ नवकुङ्कुमलितविग्रहः श्रवणन्यस्त सुवर्णचम्पकः । विवरावलिनृत्यदङ्गुलिर्मुरलि वादयते सा माधवः ॥ २६ ॥ रदच्छदस्फूर्जदलक्तरागा कस्तूरिकापङ्ककृताङ्गरागा। राधा तदालोकनसानुरागा श्रीरागरागालपनं चकार ॥ २७ ॥ .: तद्रासमण्डलविलोकनकौतुकेन देव्यो ययुत्रिदशवनं सुवर्णवर्णाः । उद्वीक्ष्य ता दृदमिदं निरति लोकै- रभ्रं विनापि तडितः क्वचिदुल्लसन्ति ॥ २८ ॥ द्रष्टुमभ्यागतं शाणिो विभ्रमान्भासयन्त्या नभोमण्डलं सर्वतः । दुर्लभोरुनिया क्लृप्तकेलिनियारम्भया रम्भया रम्भयारं भया ॥ २९ ॥ तत्र त्रिनेत्रादिसुराः स्वपत्रः सर्वे समीयुर्जवनैमनोवत् । पश्चाद्गणेशोऽप्यतिकुन्थदाखुस्तदान्तरिक्षे नगरभ्रमोऽभूत् ॥ ३० ॥ निरयस्य निदानमुक्तमार्यैः कुलटावं मनसापि सुन्दरीणाम् । अमृताय बभूव तत्तु साक्षाद्रजसारङ्गदृशां हि चित्रमेतत् ॥ ३१ ॥ रूपविभ्रमगुणोदयेन का मेनकामपि न गोपिकाजयत् । केवला तदपि नीविताधिका राधिका भगवतो हरेरभूत् ॥ ३२॥ १. 'मौग्ध्यमावहन्त्यः' स. २. 'स्वीय' ख: 'सौख्य' ग. ३. विचारयित्' ख. ४. 'बजवल्लभा ख. ५, आय: स. ६. 'बज सत्पद्मदशा विचित्र' ग.

·३ सर्गः] हरिविलासम् । इति सुतनुसमूहग्राम्यवनप्तकेलिः पपि मुभिरनोभिलप्तानिःसारहेलिः । यश इव शशिशुभ्रं श्रीपतिः सायनोऽसो नवनलवरचामानन्दधामाससाद ।। ३३ ।। अपि परयुवतीप्सुः पापसंस्पर्शशून्यो धपि मनुजत्वं सर्वदेवकनापः । अपि तेनुतरमूर्तिर्याप्तलोकत्रयोऽसो नवनलघरघामा नन्दधामाससाद ॥ ३१ ॥ नानागुणैरवनिमण्डलमण्डनस्स श्रीसूर्यस्नुहरिभूमिभुजो नियोगात् । काव्यामृतं हरिविलास इति प्रसिद्ध टोलिम्बराजकरिना कविनायकेन ॥ ३९ ॥ इति श्रीमत्सूर्यपण्डित कुलाटंकारदरिदामहाराजयोनितटोलिम्पराजनिदिने हरिविलाले महासाच्ये राजकीन नाम द्वितीयः सर्गः। वतीयः सर्गः। इल विधायातिरसेन राप्तक्रीडांस वृन्दावनमध्यदेशे। इच्छाविहारी सह गोपगोभिगोवर्धन गोधरमानगाम ॥१॥ तदवेक्षणलोटलोचनं जगदानन्दकरं नगद्गुरुम् । तमुवाच विचारचशुरश्चतुरं वाक्यमिदं हटायुषः ॥ २ ॥ विरचयन्ति विहारनिहान्वहं प्रणयिनीननरजितमानसाः । रनिरचित्रविहंगमवारिनावृतवनेषु यनेषु यनेनराः ॥ ३ ॥ अनुभाति वियोग नात्र कोकः कदानि- कटयति सह सत्यं नमश्चयरोकः। नविरमवि विकासो नरमानां रमन्यां जनयति बेत नियं नन्दनः पुषयोगात् ॥४॥ प.भा... "यनुरोम सन्न'. ३. 'मोपतच. ४ानपि.

·काव्यमाला। . तुझ्त्वं नितरां निरीक्ष्य सहज सौभाग्यमप्यद्भुतं दिव्यानस्य मणीस्तथा प्रतिभान्दिग्दन्तिनां दन्तिनः । अस्यानन्यसमस्य हन्त गिरयो लज्जाभराहुस्तरा- मैनाकप्रमुखा निपेतुरुदधौ ये निखपास्ते स्थिताः ॥ ५ ॥ अमरचमरकेशी शश्वदम्मोविहार- त्रुटितललितहारत्रस्तमुक्तासमूहैः। मधुकरकृतगानं पद्मखण्डेप्वखण्ड सरिदुदयमगाधं गाधितां यात्यमुमिन् ॥ ६ ॥ मध्यशालिनि सुपर्ववर्त्मनः पार्वणे रमनिजीवितेश्वरे । भूभृतामयमधीश्वरोऽद्भुतं छत्रयुक्त इव शोभतेतराम् ॥ ७ ॥ मुञ्चन्मदं निर्झरकैतवेन जेजीयतेऽसौ करिराजरूपः । हेमाद्विमुख्या मिरयः समस्ताः शावत्वमेतस्स विडम्बयन्ति ॥ ८॥ सहकुटुम्बमिहागताः कदाचिजलहीने सति मानसे समस्ताः । श्रमनुत्सु सरःसु राजहंसाः कलहंसाश्च मनोरमा रमन्ते ॥ ९॥ इह प्रतिवनं मदान्मुदिरकालकालं विना नप्रतिभटः सदा शिखियुवा नरीनृत्यते । द्विपाधिपविदारणारुणनखात्रसंत्रासकृ. न्मृगाधिपभयंकरी न न दरी दरीहश्यते ॥ १० ॥ इतस्तत इहार्थिनां मियपरम्परापूरणा- ... जयन्ति जगतीरुहः सुरतरुद्रुहस्तत्क्षणात् । हरन्ति च शुकाः स्फुरत्प्रथमपल्लवालीरुचः सुधामधुरबन्धुरध्वनिमुचः शुचः सुजवत् ॥ ११ ॥ समग्रमतुसंपदा सततसंवृतैः सर्वतः सुरैः सह सुरानावलिरिहैव संतिष्ठते । सरत्यपि न सर्वथा सुभगकंदरं मन्दरं हरेरपि न चामरत्कनकमन्दिरं मन्दिरम् ।। १२ ।। १. 'रम्याथापि' ख. २. 'पूरणा जयन्ति' ख. ३. न च स्मरति तन्महामणिग- णमभाभास्करं प्रसनताकन्दरप्रकरमन्दिरं मन्दिरम' ख. .

·३ सर्गः] हरिविलासम् । ये ये नृपाः प्रतिनृपालमहाभयेन नानासमृद्धिसुमगानि पुराण्यमुश्चन् । ते ते तपखिन इवान निपेव्यमूल- कन्दोदकानि समयं गमयन्ति तावत् ॥ १३ ॥ क्रीडागृहन्ति लवलीलतिकानिकुञ्जा- स्तल्पन्ति बालमृदुलारुणपल्लवानि । भोगाः मुप्तफणिनामुपबर्हणन्ति मञ्चन्ति चात्र हपदः कुलयाजनानाम् ॥ १४ ॥ नॅपयुवतिकुचश्रीतस्करे कुम्भयुग्मे दिनदलरवितप्ते प्रत्यहं प्रक्षिपन्ति । इह न कति करीन्द्राः पुष्करालंकृतायां सरिति किमपि पीत्वा पुष्करैः पुष्कराणि ॥ १५ ॥ जलदैनलधिनमादुपेतैर्नलमादातुमिव द्विपैविमान्ति । इह सालमिलिन्दमीनवालावककादम्बकदम्बकास्तडागाः ॥ १६ ॥ अष्टापदद्वसुमनः सुरभीकृतेषु क्रीडावनेषु शिवयोः स्थितयोविनोदात् । अरुहासनसुतः कलहप्रियोऽत्र भीतिं करोति महती महतीरवेण ॥ १७ ॥ अस्मिन्कदम्बकलिकाकलितावतंसा गुजावलीललितपीनपयोधराया। दृष्टयैव कस्य वशिनो विषयानुरक्तं चित्तं चिरं वनचरी न चरीकरोति ॥ १८ ॥ इत्थं शृण्वस्तस्य वाणीविलासान्पश्यनरतश्रेणिशोभाविशेषान् । प्रीति प्राप्तो गोदुहां चक्रवर्ती मन्दं मन्दं शैलमध्यारोह ॥ १९ ॥ १. 'कुटटाइनानाम् ख. २. तपतपनमहोमित्तापिते कुम्मयुग्ने युवतिकचयुग- श्रीधारिनि प्रेरयन्ति' स. ३. 'इह कति न करीन्द्राः' स; 'इह मवदिभेदाः' ग. ४. मौकी स-ग-पुस्तकयोन वते. ५. 'दृष्ट्व' ग. ६. 'विषयानुपतम्' स. ५. 'अभ्यारोहक. १४ ·काव्यमाला। अलंकृते पुण्यपयःप्रवाहैविश्रान्तिदानोद्यतवृक्षवगें । सिद्धाश्रिते श्रीपति वित्तवृत्तिस्तमिन्प्रसादोदयमाससाद ॥२०॥ तत्राभिरामं नवनीरदाभो विराममासाय.सुखीवभूव । गाश्चारयंश्चारुतृणस्थलीपु क्रीडामकापीदथ नन्दसूनुः ॥ २१ ॥(युग्मम्) अथ तस्य विधातुमर्चनं रुचिराभिः सुमनःसमृद्धिभिः । गिरिराजममुं मनोरमं मधुमुख्या ऋतवः समाययुः ॥ २२ ॥ आरूढो मलयानिलद्विपवर युक्तो विलासानुगः पीतः पुप्पविलोचनैर्नवलतापौराङ्गनानां जनैः। अभ्राम्यद्वनपत्तने मधुमहीपालस्ततः कोकिला- लीलालापमिलद्भमन्द्रमरिकाभाारभेरीरवैः ॥ २३ ॥ पुष्पाणि प्रथमं ततः प्रकटिताः स्वान्तोत्सवाः पल्लवाः पश्चादुन्मदकोकिलालिललनाकोलाहलाः कोमलाः। इत्थं प्रादुरभूप्रविश्य परितः प्राज्यप्रमोदप्रदः प्रोद्दामदुमरानिराजितवनस्थल्यामृतुः क्षमापतिः ॥ २४ ॥ प्रसूनकलिकाकुलैः किसलयैः करस्पर्विभिः ।। स्फुरन्मधुमभ्रमद्भमरकोकिलाकूजितैः । इति क्रमसमुद्गतैरुपवनावलीमण्डली- ममण्डयदिव प्रियामृतुवसुंधरावल्लभः ॥ २१ ॥ सुहृदस्तरुणीनखक्षतानां प्रतिपक्षाः पथिकाङ्गनाजनानाम् । दहनातिदस्यवः समन्ताहिपिने किंशुककुमला विरेजुः ॥ २६ ॥ किंशुकक्षितिरुहां विलसन्तः कुड्मलाः कुटिलतां कलयन्तः । पान्थवारणविदारणतानाः कामकेसरिनखा इव रेजुः ॥ २७ ॥ आयाति यायन्मधुरेप तावनस्थलीमोषितमत्कासीत् । अभ्यागतेऽसिन्यदनल्पलक्ष्मीः सौरभ्ययुक्का तिलकं बभार ॥ २८ ॥ १. एतत्पूर्वम् 'स ततो विचरत्रितस्ततो वलभद्रेण समं शनैः शनैः । करकणवसुं. धरातलमालोकयति स्म माधवः ॥' इति श्लोकः स्व-पुस्तकेऽधिक.. २. 'तत्र' ख. ३. अयं श्योक ख-ग-पुस्तकयो स्ति. ४. 'गणैः ख. ५. 'कोलाहलः कोमलः' ख. ६. 'उपेस' सं. ५. 'वनक्षोणीमृतुक्ष्मापतिः' स. ८. इमौ श्लोको ख-ग-पुस्तकयोर्न स्तः. .

·१०७. ३ सर्गः] हरिविलासम् । कामकैलिफटिकसमाधवे माधये यनमुपागते चिरात् । वाग्विटासनितमत्तकोकिलाः कोकिटाः कलरवैर्विनहिरे ॥ २९ ॥ वारखीव वनस्थली नवनवां शोमां कमारान्वहं पान्यान्पीडयति स तस्कर इस रैः शरैमन्मयः । शृङ्गारः सगुणः क्षमापतिरिव पाप प्रतिष्टां पर रात्रिः स्त्रीकुरुते ल गुग्पललनाललेव कार्य क्रमात् ।। ३० ॥ उपवनतरुनृत्याध्यापने लव्धव विरचितनलकलिः पद्मिनीकामिनीभिः । प्रियमुहदसनेपोराययौ योगियोग- स्थितिविदलनदक्षो दक्षिणो गन्धवाहः ॥ ३१ ॥ पंपिकजननया चन्दनादेः प्रतस्थे कनककमलधूलीदिग्विताने वितन्वन् । लरसमरविशेषधान्तशातोदरीणां प्रशमितकुचकुम्भस्वेदनीरः सनीरः ॥ ३२ ॥ माप्तः प्राज्यमिव श्रमं जलनिनीसौरम्यभारं यह- बुद्दामसवकानमन्नवलतालदनीनिवालोकयन् । खोकुर्यन्मदमन्धरानिव गते मधु विनमा- न्मन्दं मन्दमुपानगान पवनः पाटीरवाटीतटात् ॥ ३३ ॥ अतिमन्दनन्दनमहोत्हयातं कामिरामप्रतिकातस्नातन् । अपि तापसानुपपनं मदनातन्मिदमगुरुदलियुजमकापात् ।॥ ३४ ॥ कुपितापि मनःपतिना सह का सहकारपिटोकननातरता । तरसा रमतेल न हा रमशी रमणीयतनुः नुतनुः मुरमी ॥ ३ ॥ प्रस्फुरत्यपुरवाटावा पीरुपध तवयकाशिरे। कीडिता इस मुम्भवारिभिः कामनिप्रसमये समागते ॥ ३६॥ कवि कति न पसन्त पयः शालिनी पा किसलयनुमनोभिः सोमनाना रमः। 1. स. T- गलल.. ' मास.

·काव्यमाला। तदपि युवजनानां प्रीतये केवलोऽभू- दभिनवकलिकालीमारशाली रसालः ॥ ३७॥ . , अनुपमगुण एकः सान्महत्वस हेतु- र्वत गुणगणगन्धैः कश्चिदर्थो न तावत् । अतिशयवरवर्णनास्पदं प्राप भूभृ. चतुरचतुरकान्ताकर्णयोः कर्णिकारम् ॥ ३८ ॥ रूपसौरमसमृद्धिसमेतं चम्पकं प्रति ययुर्न मिलिन्दाः । कामिनस्तु जगृहुस्तदशेपा ग्राहका हि गुणिनां कति न स्युः ॥ ३९ ॥ अवलोक्य विलासचनस्थली न पथिकैः पथि कैः पतितं भुवि । मैलयद्रुमप्सौरभमेदुरोदरसमीरसमीरितवाछरीम् ॥ ४० ॥ बकुलकुलमिलन्मिलिन्दमाला- मदकलकोकिलकूजितोदयेन । अहनि नियमिनोऽपि तत्त्वचिन्ता- च्युतमतयो मतयोपितो बभूवुः ॥ ४ ॥ विकसति सहकारे फारसौरभ्यसारे वहति धुतपटीरे मन्दमन्दं समीरे । कलयति कलवाचं कोकिले साभिमानः क्षणमपि न मृगाक्ष्या वल्लभो दुर्लभोऽभूत् ॥ ४२ ॥ कृजितानि कलयन्वनप्रियो न प्रियो विरहिणामजायत । मन्मथामिरपि मलसादरं सादर मुनिमनोऽम्बुनं व्यधात् ॥ ४३॥ विलासिमिरिवोन्मदै रचितरम्यगुञ्जारवैः प्रसूनसुरभीकृतैर्विगलितश्रमास्तापसाः। अशोकशिखरस्थितैः सुनयनान्वितैः पट्पदै- निरन्तरनिवितामितमधौ मधौ रेमिरे ॥ ४४ ॥ 1. अयं शोक ख-ग-पुस्तकयोनास्ति. २. 'समवलोक्य' ख. ३. 'मलयजहम' ख. ४.'अहह' स. ५. 'कोकिटोके च रुष्टःख.६.'' ख.

·३ सर्गः हरिविलासम् । दत्ते जनोऽसौ खलु विद्यमानमविद्यमानं न तु कोऽपि तावत् । वियोगिनां पुष्पनमन्नशोकः शोकप्रदोऽभूदिति चित्रमेतत् ॥ ४५ ॥ जगी विवाहावप्तरे वनस्थलीवतन्तयोः कामहुताशसाक्षिणि । पिकद्विजः प्रीतमना मनोहरं मुहुर्मुहुः कूजितमन्त्रमादरात् ॥ ४६ ।। आस्वादितं खादुमरन्दविन्दु स्वच्छन्दमिन्दिन्दिरसुन्दरीभिः । माकन्दपुप्पं प्रमदाजनस्य प्रमोदमामोदभरैरकापीत् ॥ ७ ॥ वसन्तकाले पथिकैककाले स्फुलिङ्गमालेव वियोगिवर्गान् । उलिता तापयति स धूली धूलीकदम्बस्य समीरणेन ॥ ४८ ॥ पान्थानां प्रमदा इव प्रतिदिनं दैन्यं इदिन्यो ययु- दृश्यन्ते स दिगम्बरा इव वने पत्रोज्झिताः पादपाः। निश्वासा इव दुःसहा विरहिणां वाता ववुः सर्वतः पायंपायमिव प्रियाघररसं पाथं पपुः प्राणिनः ॥ ४९ ॥ रेजे पुष्पैीप्ममासाद्य मल्ली मल्ली सद्यः संथ्रयन्ते स्म भृद्भाः । भृङ्गैस्तत्रारम्भि हर्षेण गानं गाने लौल्यं लेमिरे योगिनोऽपि ॥ १० ॥ अपि च नभसि वीक्ष्य व्याप्तदिक्चक्रवाल सजलजलदजालं प्राप्तहर्षप्रकर्पः । विहितविपुलबर्हाडम्बरो नीलकण्ठो विर्मंदमृदुलकण्ठो नाट्यमशीचकार ॥ ११ ॥ महीमण्डलीमण्डपीभूतपायोधरवर्पहासु वासु सद्यः। कदम्बे प्रसूनं प्रसूने मरन्दो मरन्दे मिलिन्दो मिलिन्दे मदोऽभूत् ॥५२॥ दृष्ट्वाडम्बरमम्बरे घनकृतं सौदामिनीनर्तकी- नृत्यारम्भमृदङ्गमङ्गलवं श्रुत्वा च तद्वर्जितम् । पुप्प्यत्पुप्पमरानताङ्गणतरुस्कन्धावसद्वायस- काणाकर्णनसोत्सवप्रियतमं पान्या ययुमंन्दिरम् ॥ १३ ॥ १. 'अविचित्रम्' स. २. 'मनोरमम्' ख. ३. 'मटमन्त्रम्' ख. ४. 'इन्दीवर' स. ५. अयं शोकः ख-ग-पुस्तकयो स्ति. ६. 'पायः' स.७. 'अव नभरि निरीक्ष्य' स. ८. 'मरमृदुकटकः' स; 'मदनमृदुल मठ:' ग. ९. 'आरन्ध' स.

·काव्यमाला। . A अभिनवयवसधीशालिनि मातलेऽस्मि- नतिशयपरमागं भेजिरे जिष्णुगोपाः । कुवलयशयनीये मुग्धमुग्धेक्षणाया मणय इव विमुक्ताः कामकेलिप्रसङ्गात् ॥ १४ ॥ एप्यन्त्यवश्यमधुना हृदयाधिनाथा मुग्धा मुधा कुरुत मा विविधं विलापम् । इत्थं शशंसुरिव गर्जितकैतवेन पाथोधराः पथिकपङ्कजलोचनाभ्यः ॥ ५५ ॥ आकर्णितानि रसितानि यया प्रप्सर्प- अानराजरथनिःस्वनसोदराणि । उच्चै रणचरणनूपुरया पुरंध्या क्षिप्रं प्रियः कुपितयापि तयाभिससे ॥ १६ ॥ अम्भोवाहमुरद्विषो निवसनं ध्वान्ताद्रिदिव्यौषधी कंदर्पस्य विलासचम्पकधनुर्वर्षालतामञ्जरी । लेखा व्योमकपोपले विरचिता चामीकरस्य स्फुर- द्धाम्नः पान्थविलासिनीजनमनःकम्पाय शम्पाभवत् ।। ५७ ॥ हैदयं विदधेऽध्वगवामदृशां गगनं गुरुतश्पवदल्पतरम् । रसदम्बुधरं विलसच्चपलं चपलं चपलं चपलं च पलम् ॥ १८॥ तैडिच्चपलचक्षुषां गगनरङ्गनृत्यक्रिया- वशात्सुमनसच्युता इव नवाभ्रधम्मिल्लतः ।। दवाशिजनितापदां क्षितिरुहां मुदं मेदिनी- रजः प्रलयविन्दवः सलिलबिन्दवस्तेनिरे ॥ ५९॥ प्रणतिभिरपि पत्युः प्रार्थनाभिश्च सख्याः क्षणमपि मनसस्ते मानिनी मानमौज्झत् । तमसमशरशस्त्रीभूतगानप्रकारः फणिनमिव शिखण्डी किं न खण्डीचकार ॥ ६०॥ १. 'प्रियम्' ख. २. इमो श्ोको खग-पुस्तफयोर्न स्ता. ३. 'न मनस्तः' ख. .

·३ सर्गः] हरिविलासम् । घनसमयमहीभृत्पत्तनस्याम्बरस्य त्रिभुवनपतिचापं गोपुरत्वं प्रपेदे। अतिविरसवचोभिः प्राप्तपदाभिषेकाः कुकवय इव मेकाः खेदयन्ति स लोकान् ॥ ११ ॥ समन्येव निरन्तरं निवसतिमित्राधनालोकनं पन्थाः पङ्कसमाकुलः कलुपता वारा सदा दुर्दिनम् । एवं यद्यपि दूपणानि तदपि स्वर्भूजेनोल्लासक- सस्योत्पत्तिनिमित्ततैकगुणतः प्रावृट् प्रपेदे यशः ॥ १२ ॥ वृद्धान्तिगेव विजहौ सरिदुद्धतत्वं वेदान्तिनामिव मतं शुचि नीरमासीत् । चन्द्रे प्रभा युवतिवत्र इवाद्भुताभू- द्विद्वत्कवित्वमिव केकिरुतं न रेजे ॥ ६३ ।। मधुर्मेधुरितभङ्गी भेजिरे हंसनादा- स्तुहिनपटललीलां लेभिरे वारिवाहाः। क्षितिरमवदपङ्का किं च रोलम्बबाला- वलिललितनलिन्यः शैवलिन्यत्तदासन् ॥ ६४ ॥ स्फुटं स्फुटपलाशवत्सुभगमासि चश्पुटे विपाककपिशीकृताः कलममञ्जरीविभ्रती । बभौ दिवि शुकावलिः कुवलयच्छविर्नङ्गमा खभावहृदयंगमा विबुधचापलक्ष्मीरिव ॥ १६॥ चके चण्डरुचा समं रणमसौ हेमन्तपृथ्वीपति- थै ये तन धृताः करप्रतिभटास्ते तेऽमुना तत्क्षणात् । कान्तानां कुचभूधरे निदधिरे मन्येऽहमेवं तदा नो चेन्मन्दकरः कथं दिनकरस्तप्तश्च तन्वीस्तनः ।। ६६ ।। ३. 'वृद्धाहनेव' ख. ४. 'मधुरिम' स. १: 'अपि' ख. २. 'जनाहादकृत' ग. ५. "जिता दिवाकरकराः'ख.

·काव्यमाला। तपनस्तपति स मन्दमन्दं ज्वलनोऽपि ज्वलति स किंचिदेव । शरणं शिशिरेऽथ कि न यूनां युवतीनां कुचयुग्ममात्रमासीत् ॥ १७ ॥ सकलऋतुसमृद्धि तत्र भुक्त्वाभिरामां समसमुदितचिह्नां तत्प्रभावोदयेन । अशितजलधिनायादिव्यदासीरसुभ्रू- सिचयनिचयहारि ब्रह्मगोष्ठं प्रतस्थे ॥ १८ ॥ काले साध्यमयूखमुग्धमुदिरच्छेदाभिरामाम्बरे । गोपखामिनि गोकुलं प्रति गते गोधूलिमिधूसरे । वत्सर्मातृविलोकनोत्सुकतरैरारब्धशदं मुहु- गोपा वंशजवेणुवादनपराः खं खं गृहं प्राविशन् ॥ ६९॥ नानागुणैरवनिमण्डलमण्डनस्य श्रीसूर्यसूनुहरिभूमिभुजो नियोगात् । त्रैलोक्यकौतुककर क्रियते ल काव्यं लोलिम्बराजकविना कविनायकेन ॥ ७० ॥ इति श्रीमत्सूर्यपण्डितकुटालंकारहारहरमहाराजयोतितलोलिम्बराजविरचिते हरिविलासे महाकाव्ये ऋतुवर्णनं नाम तृतीयः सर्गः ॥ चतुर्थः सर्गः। आकारणार्थ वसुदेवसूनोरक्रूरमकृरमुखं खभावात् । तत्रान्तरे प्रेषयति स कंसो वीरावतंसो धृतदुर्विचारः ॥ १ ॥ भावितद्वदनचन्द्रदर्शनप्रेमपूरपरिपूरितोदरः। रामकृष्णपदपांसुपावनं प्राप गोकुलमसौ कुलोज्ज्वलः ॥ २ ॥ १. किं च स. १. स्तनयुग्म ख. ३. एतदनन्तरम् 'अथ सुखमनुभूय भूघरेऽस्मि- ऋतुनिकरण विराजिते समन्तात् । निकटमुपगते सहस्ररश्मौ चरमगिरेजमच्युतः प्र- तत्त्वे ॥ गोधनानि पुरतः समाययुगोंदुहस्तदनु बईभूषणाः । रेजतुर्मुरलिकामनोहरो तौ तदन्तरगती नराविव ॥ प्रापदस्तमयमुष्णदीधिति: कामिनीभिरसकनिरीक्षितः । धूलि. धूमरतनुश्च सामनः प्राविछद्रजमसौ जगद्गुरुः ॥' इति श्लोकाः ख-पुस्तकेऽधिकाः. ४. इमौ श्येको ख-ग-पुस्तकयोर्न स्तः. ५. 'सून्योः' ख. ६. 'यमतम यास्वन्' स.

·४ सर्गः] हरिविलासम् । असंख्यगोसंख्यविराजमाने दीपक्रियासादरमुन्दरीके। संवीक्ष्य नन्दस्स गृह मन्ती मनोरमौ तौ स्थमुत्ससनं ॥ ३ ॥ निगदितनिजनामा वैष्णवाग्रेसरस्तो रभसरभसयुक्तो विश्ववन्द्यो ववन्दे । प्रस्तभुजमुभाभ्यां गाढमालिङ्गितः स. शुक इव भवदुःखं नैव किंचिद्विवेद ॥ ४ ॥ नन्दता तदेव तावदगमत्प्रेम्णा परेणान्वितो विभ्राणः पुलकान्ननाम शिरसा दोा च तं सखजे। तत्पूजामकरोद्यथाविधि ततः सपिचारान्वितां पश्चाद्वाचमुवाच तापशमनी द्राक्षासहक्षाक्षराम् ॥५॥ कार्य त्वद्गुणवर्णनं तदुचितं नैवैकवक्रस मे कुवै खस्तवमप्ययुक्तमधुना युक्तस्तु किंचिद्विदः । प्राप्ता पुण्यपरम्पराध महती पापं समग्रं गतं धन्योऽहं धरणौ त्वदीयचरणौ दृष्टौ यदहन्मया ॥६॥ यचनमित्यमुदीर्य मनोहरं विरमति ल पतित्रजवासिनाम् । तदनु तं निजगाद गदामनः प्रियसुहत्लितपूर्वमपूर्वभाक् ॥ ७ ॥ प्रशमयितुमधर्म धर्मवृद्धिं विधातुं त्रिभुवनपविरास्ते त्वगृहे कृष्ण एपः । अयमपि वलमद्रो भद्रकृत्सजनानां तव महिममहत्त्वं किं वयं वर्णयामः ॥ ८ ॥ त्रिजगदुदयहेतू ब्रह्मरुद्रेन्द्रचन्दै- रविदितमहिमानौ रामकृष्णाविमो यत् । कलितनरशरीरी स्वगृहे गोचरी ल- स्तव महिमसनृद्धि किं वयं वर्णयामः ॥९॥ आलिहितोऽसौ परनेश्वरेण रामेण पश्चात्परमादरेण । वैजयन्तिस्थितरेणुसार्थ कार्य कृतार्थ मनुते ल सर्यम् ॥१०॥ १. 'वसन्ती' ग. २. ५.९ शेकाः स-पुस्तकेन मन्ति. ३. 'विश्वकमनारमंग' स. . ४. 'हपां संयुक्तपिलोचनोऽती धन्यं वपुमानाति स्म ' स. .

·. काव्यमाला। 'नन्देन पश्चात्परिपूजितोऽसौ दिव्यासनस्थो गलिताध्वखेदः । गोपाङ्गनाक्लेशकरं चिराय वक्ता स वाक्यं वंदति सा किंचित् ॥११॥ इहागमनकारणं शृणु सखेऽधुना सादरं हलानहरिदर्शनोत्सुकतरोऽस्ति कंसश्चिरम् । इमौ नय तदन्तिकं त्वमसुरान्तकौ तटागे मुहूर्तमतिसुन्दरं विजयवर्धनं वर्तते ॥ १२ ॥ नन्द ते तनुजदुर्शनोत्सुकः कसभूमिपतिरस्ति संततम् । तत्प्रगृह्य तनयावुभाविमौ सद्य एव मथुरा विलोक्यताम् ॥ १३ ॥ तन्निशम्य वचनं तदीरितं तापमाप परमं व्रजाधिपः । माधवस्तु मुदमापर्युत्कटां दैत्यनिर्दलनसाधनोद्यतः ॥ १४ ॥ तस्येति वक्तुर्वचनावसाने ब्रजेश्वरस्तं पुनराबभापे । आत्मासि नस्त्वं भगवत्रियत्वात्कुर्मः प्रमाणं भवदुक्कमेव ॥ १५॥ उपसि यास्पति यादवनन्दनो मधुपुरी प्रति कंसकृतादरः । इति निशम्य वचो विपदुःसहं निजगदुस्तमरातिमिव स्त्रियः ॥१६॥ अक्रूर ते नामनि निश्चयेन वली बहुव्रीहिसमास एव । अलाकमात्मानममुं यतस्त्वं कृतान्तवन्नेतुमुपागतोऽसि ॥ १७ ॥ कनककङ्कणकुण्डलमेखलामणिगणांश्च गृहाण सहस्रशः। अयि पवित्र परंतु मधुद्विपं मधुपुरी प्रति मा नय सर्वथा ॥ १८॥ अयि नृशंस क्लादवलाननानयसि चेत्त्वमभीप्सितमात्मनः । दुतमिहानय पातकमन्यथा अनवधूवधनं भवतो भवेत् ॥ १९ ॥ इत्थं कयां कुर्वति तेन साकं कदम्बके बल्लववल्लभानाम् । भटौनिमहीकुरुते ल तासां मुसः समं यामवती प्रियोगात्॥ २०॥ प्रौढप्रतापनिलयत्व दिनेश्वरस्य प्राणेश्वरस्य समुपागमनं विदित्वा । माकोर: य-पुस्तके नास्ति. २. 'उद्धताम्' स. ३. भोको यस्तो arts. ४. १९.२९ प-पुस्तन सन्ति. .

·काव्यमाला। कृष्ण त्वदेकशरणा वयमत्र सर्वा नार्यः सनीरनयना हरिमित्थमूचुः ।। ३१ ।। अत्रागमिप्याम्यहमाशु तावत्प्रयात यूयं गृहमिन्दुमुख्यः । स इत्थमाश्वास वधूर्वचोमिमनोहरैविश्वपतिः प्रतस्थे ॥ ३२ ॥ सुकृतं सकलं समाप्तमासीदिति मन्ये ब्रजवासिनां जनानाम् । सुहृदानननीरजांशुमाली वनमाली मथुरां यतः प्रतस्थे ।। ३३ ।। आगताः कथमपि व्रज प्रति प्राणनाथविरहाकुलीकृताः। हन्त ता निजगृहेषु संस्थिताः संस्थिता इव सरोजलोचनाः॥३४॥ नापाठयन्मृदुगिरः शुकसारिकास्ता नालालयश्च नकुलान्पृथकानिव स्वान् । किंचाभ्युदयनिमुचो मुरजस्य नादै- निर्तयन्किमपि केलिकलापियूनः ॥ १५ ॥ एपा सा यमुना तटे च तदिदं वृन्दावनं पावनं क्रीडाकुजगृहास्त एव सुमनःस्तोमाभिरामनियः । तेनैकेन विना परंतु परमानन्देन गोष्ठौकसा गाढोद्वेगमतौजसां किमपि हा प्रीतिप्रदं नाभवत् ।। ३६ ॥ विरहहुतवहाकुलीकृतानां प्रतिदिवसं व्रजवामलोचनानाम् ।। दिवसगणनयाजुलीदलानां तनु तनु हन्त समग्रमग्रमासीत् ॥३७॥, अपि रमनिपु निद्रादैन्यशून्या गाती- दहह दुरतिवाह्यो वर्षवद्वासरोऽभूत् । यदुतिलकवियोगव्याकुलानां वधूनां परभृतकृतजल्पः कालकल्पश्च जने ॥ ३८ ॥ हर हर विरहानौ प्रौदिमानं प्रयाते मलयनहरहाराहारसंतर्गसारात् । १. सर्वराक्ष क. २. 'दत्य समाविश्य वधूवश्रूकदमवीर्यो हरिश्यबाट स. १. कोऽयं स पुस्तके नास्ति. ४. 'प्रीतः पदम् प. ५. 'ना' स. ६. 'दुरति- ४ . वाहो' रा.

·४ सर्गः] हरिविलांसम् । ११७ वनजनतरुणीनां ताम्रधानां ललानां खगपि कुचयुगस्थाङ्गारतां गाहते सा ॥ ३९ ॥ रतिनायकसायकप्रतप्तवजनारीनयनाम्बुसिन्धुदम्भात् । प्रतिसन्म जगाम मानुकन्या किमु कृष्णस्य विलोकनोत्सुकत्वात्।।४०॥ अमृतं गरलं वदन्ति यद्भिपजस्तन्मतमुत्तमं सखि । वितनोत्यमृतातिर्यतः परितापानिति काचिदववीत् ॥ ११ ॥ अगलवलयानि तत्करेभ्यस्तदनङ्गाग्निमिवाक्षमाणि सोदुम् । शयनं च शयेषु तत्कपोलाः किमु कोशेशयसंशयादकुर्वन् ॥ १२॥ प्रथमाक्षरवर्जितानि तासां भवनानि ब्रजभ्रुवामभूवन् । विषयमकरो यकारशून्यो न कदाचिच रतिबिना विनासीत् ॥ ४३ ॥ न शैवलं शैवलिनीपु किंचिन्न पुष्करं पुष्करिणीपु तद्वत् । न वा मृणालानि मृणालिनीपु सरप्रतप्तप्रमदोपचारात् ॥ ४४ ॥ चक्षुश्युतप्रचुरपुष्करविन्दुवृन्दै- राद्रीभवत्थुपयोधरभूधरामाः । मुक्ताफलैर्विदधिरे त्रिपुरारिपूना प्राप्तुं पुनः प्रियवर्धू बनवारिनादयः ॥ ४५ ॥ व्यापकोऽस्ति हरिरत्र नर्तको यदजान्मधुपुरीमपि यातः । ताभिरम्थुधरवन्धुरकान्तिः सर्वदेव ददृशे स पुरस्तात् ॥ १६ ॥ पुप्यान्यपुण्यान्यपि पुप्फलानि नजप्रियाणामिति तर्कयामः सर्वेश्वरस्याद्भुतहर्षहेतोोगो वियोगोऽपि वभूव यलात् ॥ ४७ ॥ आलिझवि लनयुगं हरिरादरेण विभावरं पिबति पत्रमपाकरोति । शीरपैनवनश्च मुदं ददाति स्वप्ने क्या न ददृशे सुशेवि शश्चत् ।। ४८ ॥ 1. 'तटस्वादारतान' रा. २. अकर-गुल नास्ति. ३. 'अनून रा. .. " मिस. ५. भरपुल के नाल.

·काव्यमाला। कृष्ण त्वदेकशरणा वयमत्र सर्वा नार्यः सनीरनयना हरिमित्थमूचुः ॥ ३१ ॥ अत्रागमिप्याम्यहमाशु तावत्प्रयात यूयं गृहमिन्दुमुस्यः । स इत्यमाश्वास्य वधूर्वचोमिमनोहरैविश्वपतिः प्रतस्थे ॥ ३२ ॥ मुकृतं सकलं समाप्तमासीदिति मन्ये वनवासिनां जनानाम् । सुहृदानननीरजांशुमाली वनमाली मथुरां यतः प्रतस्थे ॥ ३३ ॥ आगताः कथमपि वनं प्रति प्राणनाथविरहाकुलीकृताः । हन्त ता निजगृहेषु संस्थिताः संस्थिता इव सरोजलोचनाः॥३४॥ नापाठयन्मृदुगिरः शुकसारिकान्ता नालालयंश्च नकुलान्गृथकानिव स्वान् । किंचावुवनिमुचो मुरजत्स नादै- ननिर्तयन्किमपि केलिकलापियूनः ॥ ३५ ॥ एपा सा यमुना तटे च तदिदं वृन्दावनं पावनं क्रीडाजगृहास्त एव सुमनःस्तोमाभिरामश्रियः । तेनैकेन विना परंतु परमानन्देन गोष्ठौकसा गादोद्वेगगतौजसां किमपि हा प्रीतिप्रदं नाभवत् ।। ३६ ॥ पिरहहुतवहाकुलीकृतानां प्रतिदिवसं बनवामलोचनानाम् । दिवसगणनयाजुलीदलानां तनु तनु हन्त समग्रमग्रमासीत् ॥३७॥ अपि रननिपु निद्रादैन्यशून्या गासी- दहह दुरतिवाह्यो वर्षवद्वासरोऽभूत् । यदुतिलकवियोगव्याकुलानां वधूनां परभृतकृतजल्पः कालकल्पश्च नझे ॥ ३८॥ हर हर विरहासौ प्रौदिमानं प्रयाते मलयनहरहाराहारतंसर्गसारात् । 1. 'सरातः क. २. 'त्य समाश्सि वदवप्रवीर्य हरिरथपाल' प. २. कोरा पुस्तके नास्ति. र. मातः पदम् स. ५. 'दना' स. ६. 'Tria.

·५ सर्गः] हरिविलासम् ।। १२१ यज्ञादिकमैककृतादराणां गतागतप्राप्तिरवश्यमेव । स्वन्नाम नारायण ये स्मरन्ति तरन्ति ते संसृतिसागरं द्राक् ।। ७३ ॥ अक्रूर इत्थं स्तुतिमीश्वरस्य श्लोकैरतिश्लोककरैरकात् ि। ततः प्रणाम से करोति यावत्तावत्रिलोकीतिलकस्तिरोऽभूत् ।। ७४ ।। आगत्य सूर्यतनयापयसः स तीर- मावश्यकं सकलकर्म समाप्य सम्यक् । आनन्दयिस्मयसमूहसमन्वितोऽन्त- - नत्वा तमादिपुरुष स्थमारुरोह ॥ ७९ ।। भवविरक्तमना भगवटियो रविसुतासलिलाहहिरागतः । विहितसर्वविधिहदि विस्मितो रथमथो विदितर्जुपथोऽभ्यगात् ॥ ७६ ॥ नानागुणैरवनिमण्डलमण्डनस्य श्रीसूर्य सूनुहरिभूमिभुजो नियोगात् । काव्यं कृतं हरिविलास इति प्रसिद्धं लोलिम्बराजकविना कविनायकेन ॥ ७७ ॥ इति श्रीमत्सूर्यपण्डितकुटालंकारहरिहरमहाराजद्योतितलोलिम्बराज मिरचिते हरिविलासे महाकाव्ये भमबद्वर्णन नाम चतुर्थः सर्गः। पश्चमः सर्गः। अन्वितं वानिभिर्वायुवद्गत्वरैश्चामरैश्चारुभिः शोभितैः सर्वतः । श्रीपतेराज्ञया नोदयामास तं गान्दिनीनन्दनः स्यन्दनं सुन्दरम् ॥ १ ॥ दिव्यरत्नमयमन्दिरत्विपा निर्मितामितनभस्तलनियम् । तां जगत्पतिरिवामरावतीं पश्यति स मथुरां पुरी पुरः ॥ २ ॥ अवलोकनलोलथिलोचनयोर्यदुनन्दनयोर्नवयौवनयोः । पथि काचन काञ्चनचारुरुचिः प्रमदा प्रमदातिशयं विदधे ॥३॥ १.शिरसाभिरामं पुनः पुनः प्रेमसमुद्रममः' ख. २. शोकोऽयं ख-पुस्तके नास्ति, ३. "रैलोक्यकौतुककर फियते स्म काव्यम्' ख. ४. 'संयुतम्' ख. ५. 'सलोः' ख. ६. 'नादयामास त रामकृष्णान्वितम्' ख. ५. शोकोऽयं ख-पुस्तके नालि.

·१२० काव्यमाला । =. ० .. प्रतिक्षणभवत्कथाकलितकौतुकाः लाध्यता नयन्ति मतिमज्जना जनपते जनुः केचन ॥ १५ ॥ जलजन्तुधृतो जले गजेन्द्रः पशुरप्येप भवत्स्मृति चकार । सदसद्विदुरैरतस्त्वमेव स्मरणीयोऽसि विपत्सु विश्वबन्धो ॥६६ गृहं सुरसमृद्धिमप्रियतमा रमास्पर्धिनी मतिमुरुगुरुत्वहृतपुरनङ्गभङ्गपदम् । यशः शशिवदुज्ज्वलं ज्वलनवप्रतापः प्रभो समग्रमिदमाप्यते तव पदप्रसादोदयात् ।। ६७ ॥ भवज्वरनिवृत्तये पतितपावन त्वत्पद- प्रवालमिदमोपर्व हदि सकृत्सुधीर्धारयेत् । अपि प्रियतमाजनानननिरीक्षणं वर्जये- दुसेच विजने वने फलदलाम्बु "संसेवयेत् ॥ १८॥ पदाम्भोरुहाम्भो दधाति त्वदीयं महेशोऽपि साक्षात्सदा मस्तकेन । विधिस्त्रावदासीद्भवन्नामिपद्मादतः कः समस्ते समस्तेश्वरः स्यात् ।। ६९॥. समयत्रितयेऽपि सतां सतां चरणौ शरणं भुजगप्रतिमात् । अयि तत्रभवन्भवतो भवतो भवतो भवतोपविशेषकरौ ॥ ७० ॥ अये सुरशिरोमणे प्रतिदिनं प्रणम्यादरा- त्कृताञ्जलिरहं पुनः पुनरिदं जनं प्रार्थये । अनारतगतागतथमसमीरकाकोदरं मुरद्रुमसहोदरं भज मनाशु दामोदरम् ॥ ७१ ॥ शिव इति शिवमूर्ते त्वं प्रसिद्धाभिधानः तनवसनसमोरखच्छचित्तस्य गौर्याः । उपदिशसि सदान्ते प्राणिमात्रस्य कर्ण प्रतिदिनमविमुक्त मुक्तये रामनाम ॥ ७२ ।। 1. सासें नयन्ति मनुजा जनुर्जनपदे गत केचन' स. २. 'मदागन्ना' स. ३. अहो मुगस्यास्सरम्' रा. ४. 'अपध्यमिद वद्विषयवासनालक्षणम्' स. ५. 'शीला' प. ६. ७.०७२ शेकाप-पुस्तके न मन्ति. ५ ·५ सर्गः] हरिविलासम् ।। १२१ यज्ञादिकमैककृतादराणां गतागतप्राप्तिरवश्यमेव ! त्वन्नाम नारायण ये सरन्ति तरन्ति ते संमृतिसागरं द्राक् ।। ७३ ।। अक्रूर इत्यं स्तुतिमीश्वरस्य श्लोकैरति-श्लोककरैरकात् ि। ततः प्रणाम से करोति यावत्तावत्रिलोकीतिलकत्तिरोऽभूत् ।। ७४ ॥ आगत्य सूर्यतनयापयसः स तीर- मावश्यक सकलकर्म समाप्य सम्यक् । आनन्दथिन्मयसमूहसमन्वितोऽन्त- नत्वा तमादिपुरुपं रथमारुरोह ॥ ७९ ॥ भवविरक्तमना भगवटिययो रविसुतासलिलाहहिरागतः। विहितसर्वविधिहदि विलितो रथमथो विदितर्जुपयोऽम्यगात् ।। ७६ ॥ नानागुणैरवनिमण्डलमण्डनस श्रीसूर्यसूनुहरिभूमिभुजो नियोगात् । काव्यं कृतं हरिविलास इति प्रसिद्धू लोलिम्बराजकविना कविनायकेन ।। ७७ ॥ इति श्रीमत्सूर्यपण्डितकुलालंकारहरिहरमहाराजयोतितलोलिम्वराजविरचिते हरिविलासे महाकाव्ये भगवद्वर्णनं नाम चतुर्थः सर्गः। पचमः सर्गः। अन्वितं वानिभिर्वायुवतत्वरैश्चामरैश्चातभिः शोभितैः सर्वतः । श्रीपतेराक्षया नोदयामास तं मान्दिनीनन्दनः सन्दनं सुन्दरम् ॥ १ ॥ दिव्यरत्नमयमन्दिरत्विपा निर्मितामितनमखदधियम् । तां जगत्पतिरिवामरावती पश्यति ल मथुरां पुरी पुरः ॥ २॥ अवलोकनलोलविलोचनयोर्यदुनन्दनयोर्नवयौवनयोः । पथि काचन काञ्चनचारुरुचिः ममदा प्रमदातिशयं विदधे ॥३॥ १. शिरसाभिरामं पुनः पुनः प्रेमसमुद्रमामः' स. २. कोऽयं स्व-पुस्तके नास्ति. ३. 'लोक्यकौतुक क्रियते स्म कामम्' . ४. 'संयुनम् स्व. ५. 'सलीः' स. ६. 'नोदयामास तं रामकृष्णान्वितन्' स... भोकोऽध ख-गुस्तके नास्ति.

·१२२ काव्यमाला। तन्मुखोद्गतकथाकदम्बकाकर्णनाविदितवमवेदनः । माधवोऽथ सहसैव पेशैलां पश्यति स मथुरा पुरीं पुरः॥ ४ ॥ मुग्धाः प्रदीपपैटलं प्रशमं नयन्ति यस्यां रतरवसरे वसनाञ्चलेन । अङ्गस्थभूषणमणिप्रकराः परंतु तासां वृथा विदधते बत चेष्टितं तत् ॥ ५॥ पश्यन्ति यत्र यमुनामसकृद्वाक्ष. मार्गर्मगाङ्कवदनाः परिपूर्णतीराम् । अम्मोविहारविहितादरवारिजाक्षी- वक्षोजवीक्षणविनोदिविटावलीभिः ॥ ६ ॥ दिनकरकरजालैर्यत्र संशोपितेषु प्रलयदहनकरुपैः केलिवापीनलेषु । अलिकुलपरिपीता अप्यमन्दा मरन्दा जलमजठरजाताः पूर्ववत्पूरयन्ति ॥ ७ ॥ आरुह्य सौधशिखराणि नवातपानि पीनस्तनद्वयपरिश्रमतः कथंचित् । प्रक्षालयन्ति वदनं वनिताः प्रभाते यस्यां सदा सुरसरित्सलिलैः सलीलम् ॥ ८ ॥ अन्यत्र मिक्षुर्लभते सुशीलो वपुर्वियोगे परमं पदं यत् । यस्यां सदा मद्यमदप्रसक्ता वाराङ्गनास्तत्सुखमामुवन्ति ॥९॥ सरमसमवगाह्यते कथंचित्सुतनुजनेन विलासवापिकाम्मः। ज्वलदतुहिनभासि मासि यस्यां चलमकरं मकरन्दवत्सुजातम्॥ १० ॥ अनुपमरचनानां यत्र लीलागृहाणां मरकतखचितानि प्राङ्गणमातलानि । अविरलरसपानारव्यगानालिकान्ता- कुलकुसुममुजातैः पारिजातैर्नयन्ति ॥ ११ ॥ 1. 'अपि' ग. २. 'पेशलम्'ख. ३. 'पटटीम्स. ४. नीमण्डनले प्रचाकुमुपजातः पारिजातनयन्ति' ग. "मदमकलिकलाविरामि ·. ६सर्गः] हरिविलासम् । १२३ रहसि विलिखितस्य प्राणनाथस्य चित्रे दृढतरपरिरम्भारम्मरकभूमिः। चकितचपलचक्षुर्वीक्ष्य वक्रं सखीनां स्मितसुभगमुखश्रीर्लजते यत्र योपा ॥ १२ ॥ अविरतभगवत्कथैकतानाः प्रमदजलाशश्च्युतप्रपञ्चाः। निमिपमिव दिन नयन्ति यस्यां कति कति मागवतोत्तमा न शश्वत् ॥१३॥ अथ पथि रजकं ददर्श कंचित्प्रभुपु वरो वसनानि तं ययाचे । न स कुमतिरदात्ततः शिरोऽसावहरदुदनकराग्रमण्डलायः ॥ १४ ॥ अम्बराण्यददतो दुरात्मनो याचितस्य रजकस्य कस्यचित् । न्यकृति कृतवतोऽतिरागवान्कं चकत नृविकर्तनो हरिः ॥१५॥ ततो वसित्वा वसनानि सम्यक्पीताम्बरोऽसावसिताम्बरश्च । शेपाण्यदाद्गोपकदम्बकाय तेषां तदा काचन कान्तिरासीत् ॥ ११ ॥ प्रविवेश पुरों परैरगम्यां बहुरम्यां स समं समग्रगोपैः। तमवेक्षितुमुज्झितस्वबालापुरवालाश्च समाययुर्गवाक्षान् ॥ १७ ॥ धन्या अहो ननसदां सुदृशः समस्ता यासामसौ यदुपतिः पतिवन्मुदोऽभूत् । सौधानिरीक्ष्य नरनाथपथे मुकुन्द- मन्योन्यमित्थमवदन्मथुरामहीलाः ॥ १८ ॥ अवनिभृदवरोधैः सौधतः प्रद्धमन्यं च्युतलसदवतंसं स्पष्टवक्रारविन्दम् । अपगतजनलजं निश्चलाम्भोजनेत्रं जघनशिथिलवस्त्रं श्रीपतिर्दृश्यते स्म ॥ १९ ॥ सुन्दरैकनृपतिः परमात्मां वीक्षितो मम समस्तसखीभिः । वञ्चिताहमिति यश्चितनिद्रामृत्युमुत्तमममन्यत काचित् ॥ २० ॥ १. 'शबैकभी ग. २ श्लोकोऽयं ख-पुस्तके नास्ति. ३. १७.२४ श्लोकाः 3 . के न सन्ति ·" १. अपि' ग. २. 'पेशलम्' ख. ३. 'पटटीम् स. ४. 'मदनकालिकट्यविमान- १२२ काव्यमाला तन्मुखोद्गतकथाकदम्बकाकर्णनाविदितवमवेदनः । माधवोऽथ सहसैव पेशैलां पश्यति ल मथुरां पुरीं पुरः ॥ ४ ॥ मुग्धाः प्रदीपपटलं प्रशमं नयन्ति यस्सा रतेरक्सरे वसनाञ्चलेन । अङ्गस्थभूपणमणिप्रकराः परंतु तासां वृथा विदधते वत चेष्टितं तत् ॥ ५॥ पश्यन्ति यत्र यमुनामसकृद्वाक्ष- मार्गमगावदनाः परिपूर्णतीराम् । अम्भोविहारविहितादरवारिजाक्षी- वक्षोजवीक्षणविनोदिविटावलीभिः ॥६॥ दिनकरकरमालैर्यत्र संशोपितेषु प्रलयदहनकल्पैः केलिवापीजलेषु । अलिकुलपरिपीता अप्यमन्दा मरन्दा जलजजठरजाताः पूर्ववत्पूरयन्ति ॥ ७ ॥ आरुह्य सौधशिखराणि नवातपानि पीनस्तनद्वयपरिश्रमतः कथंचित् । प्रक्षालयन्ति वदनं वनिताः प्रभाते यस्यां सदा सुरसरित्सलिलैः सलीलम् ॥ ८ ॥ अन्यत्र भिक्षुर्लभते सुशीलो वपुर्वियोगे परमं पदं यत् । यसां सदा मद्यमदप्रसक्ता वाराङ्गनास्तत्सुखमानुवन्ति ॥ ९॥ सरमसमवगाह्यते कथंचित्सुतनुजनेन विलासवापिकाम्भः । ज्वलदतुहिनभासि मासि यस्यां चलमकरं मकरन्दवत्सुजातम् ॥ १० अनुपमरचनानां यत्र लीलागृहाणां मरकतखचितानि प्राङ्गणमातलानि । अविरलरसपानारब्धगानालिकान्ता- कुलकुसुमसुजातैः पारिजातैर्जयन्ति ॥ ११ ॥ नीमण्डनल प्रचाकुसुमजातेः पारिजातनयन्ति' ग.

·: ६ सर्गः] हरिपिलामम् । १२५ अनिचलमना मनःपयनयोः पुरोगामिनं मनोरमतुरंगमं नृपतिरारोह क्षणात् ॥ २८ ॥ तमागतं भृत्यमुखान्निशभ्य समसमन्यः सहितः समन्तात् । कंसः कृतान्तप्रतिमहमद्धे रहस्यले मधमुरीचकार ॥ २९ ॥ नागेन्द्रनगमोदरमंदमरिकनपितेन्दिन्दिर- रश्वश्च प्रसरः सुरोद्धतरनःपुजः अनुमाम्वरैः । अन्धीतः परितः प्रकाशितगतिर्दशादितृयवनेः कंसः कालरालयोधसहितो रहस्सल प्राविशत् ॥ ३० ॥ सर्वन सर्वेश्वरमेव पक्ष्यास्पले मनमुरीनकार | ततो ववर्षाशु शरानपारान्भुनंगभीमान्भृशमीग्रसेनिः ॥ ३१ ॥ भसिमुशरभूशण्डीमिण्डिमालत्रिशुदैः परशुपरिघकुन्त गरेस्तोमरैश्च अपि विशिरागदाभिः पट्टिश्चिककालं । यदुकुलमृगरानी ननिरे तस्य योधाः ॥ ३२ ॥ हिममिव हिमनातं भानुमानातपेन द्विरदं इव करेण सोममम्भोगिनीनाम् । रविकरपरिरम्मः प्रस्फुरन्माला घलम" यत्र स्थितः कसमहीश्वरोऽसौ वीरवृतः शनसमेतहस्तैः । स्थळं तदेवाभिससार शौरिः सिंहो यथा कुञ्जरकेलिकमम् ॥ ३४ ॥ जिवांसया तस्य. समागता ये महा मदान्धा धरणीध्रकल्पाः। सर्वेऽपि ते तेन वडोद्धतेन नीताः पुरं प्रेतपतेः क्षणेन ॥ ३५ ॥ अथ परमलपिन्ना मञ्चमारुह्य तुझं मृगपतिरिव शृङ्गं मोगिभोगप्रमेण । १. ३०.३३ शोकाः स पुस्तके न सन्ति. २. 'भटेनो हस्तगृहीत शनैः' स. ३. 'नासन दीनः सहतः सुहृद्धिःख.

·१२४ काव्यमाला। पीताम्बरो जलदनीलरुचिः स कृष्णः श्यामांशुको जलजगौरतनुः स रामः । इत्थं यथार्थमयथार्थविदे जनाय सूचीमुखेन सरलेन शशंस काचित् ॥ २१ ॥ रतिपतिपरिपन्थिपर्वताग्रे कनकलता इव पुप्पशोभमानाः । न किमु रुरुचिरे तदा स्वसौधे प्रचुररुचारुचिराश्चिरं चिरन्धः ॥२२॥ सौन्दर्याणां राशिमेकं नुकुन्दं वारंवारं वारनार्योऽप्यपश्यन् । गत्वा गेहं तस्य शैवालशय्यां सारं सारं स्मारतापादकुर्वन् ॥ २३ ॥ कामं साक्षान्मेनिरे तं समस्ताः कामं कान्ते तेनिरे नैव किंचित् । किं चापश्यन्नैव ताश्चन्द्रचन्द्र..........श्चन्दनं चम्पकानि ॥ २४ ॥ धरणिरमणमार्गे कंसदासी त्रिवका मधुमथनमलिम्पच्चारुणा चन्दनेन । स सपदि हृदि हृष्टस्ता मनोज्ञामकार्षी- न भवति महतां हि कापि मोघः प्रसादः ॥ २५ ॥ आनन्दकन्द यदुरान यदि प्रसन्न- स्तन्मां सुखीकुरु विचित्ररतिप्रकारैः । इत्थं सरज्वरवशाहहु भाषमाणां तां साधु साध्विति हरिः प्रहसन्नुवाच ॥ २६ ॥ रोमः शौरिनन्दमुख्याश्च गोपा रङ्गस्थाने तस्थिरे ते समस्ताः । अक्रूरोऽथ स्यन्दनस्थोऽतिशीघ्रं रम्याकार कैसवेश्माविवेश ॥ २७ ॥ उभौ कृतशुभाशुभौ सदसतां क्रमादाहृती तदास्यसरसीरुहादिति निशम्य कम्पातुरः । १. 'वित्रका' ख. २. २७-२८ श्लोकयोः स्थाने इमौ श्लोको स्तः ख-पुस्तके- 'पीताम्परो जलदर्नालचिः स कृष्णः श्यामांशुको जलजगौरतनुः स रामः । इत्यं यः पार्थमययार्थविदे जनाय सूचीमुखेन सरलेन शशंस कश्चित् ॥ निरीक्षितः सौधशिरः- स्थिताभिस्ता राजधानी पुरसुन्दरीभिः । समप्रगोपादलिमध्यवर्ती विवेश कृष्णय सर . 7 रणवत्रः॥.

·५ सर्गः] हरिविलासम् । अनिश्चलमना मनःपवनयोः पुरोगामिनं मनोरमतुरंगमं नृपतिरारोह क्षणात् ॥ २८ ॥ तमागतं भृत्यमुलानिशम्य समसमैन्यैः सहितः समन्तात् । कंसः कृतान्तप्रविमलमद रखस्यले मधमुरीचकार ॥ २९ ॥ नागेन्द्रनगमोदरमदमरिसंतपितेन्दिन्दिर- रवैध प्रखरः युरोद्धतरनःपुनः मलुलाम्बरैः । अन्धीतः परितः प्रकाशितगतिकादितूर्यस्वनेः कंसः कालकरालयोधसहितो रहस्थलं प्राविशत् ।। ३० ।। सर्वत्र सर्वेश्वरमेव पश्यन्गस्थले मशगुरीचकार । ततो ववर्षाशु शरानपारान्भुनंगभीमान्भृशमाग्रसेनिः ॥ ३१॥ असिमुशलभृशण्डीभिण्डिमालनिशूले: परशुपरिघ कुन्तर्मुद्रस्तोमरैश्च । अपि विशिखगदाभिः पहिशैश्चैककालं यदुकुलनगरानी ननिरे तस्य योवाः ॥ ३२ ॥ हिममिव हिमजातं मानुमानातपेन द्विरद इय करेण खोममम्भोमिनीनाम् । रविकरपरिरम्भः प्रस्फुरन्मडलायं ॥ ३३॥ यत्र स्थितः कंसमहीश्वरोऽसौ वीरैर्वृतः शस्त्रसमेतहस्तैः । स्थलं तदेवाभिससार शौरिः सिंहो यया कुञ्जरकेलिकुञ्जम् ॥ ३४ ॥ नियांसया तस्य, समागता ये मला मदान्धा घरणीध्रकल्पाः। सर्वेऽपि ते तेन बलोद्धतेन नीताः पुरं प्रेतपतेः क्षणेन ॥ ३५ ॥ अथ परमलपिन्ना मञ्चमारुह्य तुझं मृगपतिरिव शृङ्गं मोगिभोगप्रमेण । बदमा १.३०-३३ शोकाः ख-पुस्तके न सन्ति. २. 'मटैरतो हस्तग्रहीत शनैः' ख. ३. 'त्रासन हीनः सह तः सुहृद्भिःख.

·काव्यमाला । अहह तदसिना द्राक्पातयामास मह्यां नलिनमिव मनोनं कंप्सक स प्रकोपात् ॥ ३६. ॥ प्रकटितधृतसाराः कांदिशीकत्वमानां तदनु तदनुगानां शस्त्रवस्त्राणि जद्दुः । अपि पशुपतिडिम्भाः सोत्सवा निर्भयत्वा- न्मदकलकरिकल्पा रङ्गभङ्गं च चक्रुः ॥ ३७ ।। महामहसमन्वितः सममवद्यशोदापतिः प्रफुडनलिनाननः सह समग्रगोधुग्गणैः । हतेषु परिपन्थिपु प्रथितपौरुषेषु क्षणा- द्विपत्तितिमिरातुरोद्धरणसूनुना सूनुना ॥ ३८ ॥ एप यास्यति बतैककः कथं नाकनाथनगरी स्वमातुलः । प्राहिणोदिति धियेव सत्वरं सीरभृत्तदनु तस्य सैनिकान् ॥ ३९ ॥ प्रभुमपि पशुपालने यदेनं ब्रजपतिरादिशति स्म तत्प्रमाणम् । सदुचितमघमाधमाय तस्मै व्यतरदहो यदसौ स्वरूपयोगम् ॥ ४० ॥ कुसुमवृष्टिरकारि तदा सुरैर्नन्तुरप्सरसश्च पुनः पुनः । जगदिदं गतशल्येमभूत्सुखं विदधिरे च तपांसि तपखिनः ॥ ४ १ ॥ अथ तत्र गंतत्रपमेत्य गृहादतिनिर्दयताडितमस्तकहृत् । परिगृह्य शिरः कुपतेः करयोविललाप विलासवतीनिकरः ॥ १२ ॥ विले पुरस्याथ विलासवत्यस्तत्रागतास्तत्परिरभ्य दोाम् । हा नाथ हा नायक हा विलासिञ्जातः कथं मृत्युरसौ तवेति ॥ ४॥ फुङदम्बुरुहरम्बलोचनं कर्णलम्पिकमनीयकुण्डलम् । केन वनकठिनात्मना हृतं प्राणनाथ भवतः शिरः क्षणात् ॥ ४४ ॥ कोटिशः करटिनस्तवाङ्गणे लक्षशश्च ललितास्तुरंगमाः। पत्तिरेव सुकुमार हा कथं त्वं गतोऽति भुवनान्तरं प्रति ॥ ४५ ॥ १. महामहममुद्भवाद्रजसदामधीशोऽभवत्' ख. २. 'गतत्रपथै त्य' स. ३. श्लोकोऽ ख-पुस्तके नास्ति.

·५ सर्गः] हरिविलासम् । १२० . वीर हीनवसुदेवसूनुना त्वां निशम्य निहतं महोदयम् । अद्य गोत्रजगणो गृहोदरे नैव मास्यति मुदातिमेदुरः ॥ ४६ ॥ रुचिरं वचनं दृशौ सुदीर्ये वत निःशेपनिशेपवल्गु वक्रम् । । तनुता च तनौ रतनौ च पीनौ प्रिय विश्वं विफलं विना त्वयैतत् ॥४७॥ हा प्रफुल्लनवकुन्दसुन्दरास्ते न चाप्रतिम मान्त्यमी रदाः । यैर्भवान्व्यरचयद्रणावलि कोमलेऽधरदले पुनः पुनः ।। ४८॥ अयि सुभग विना त्वया पुरीयं वयमिव राजति हन्त नैव किंचित् । अहह किमनया महासमृध्या तृणवदसूनपि सांप्रतं प्रतीमः ॥ ४९ ॥ विश्वं विलोकयति विष्वगिदं समस्तं किं त्वं मुखं खपिपि भूमितले कठोरे । उत्तिष्ठ वीरवर रत्नमये स्वधान्नि पुप्पालिशॉलिशयने शयनं कुरु त्वम् ॥ ५० ॥ भोजनावसर एव भूपतेरेंति नाद्य बहिरेव किं स्थितः । सारिका यदि गृहे गदेत्तदा त्वं विपन्न इति को नु तां वदेत् ॥११॥ अयि चुम्बसि चैन्न वऋपने कुंचयोश्चेत्परिरम्भण न दत्से त्रपयास्य जनस्य वार्यते कि किमु कोपो वरिवर्ति चक्रवर्तिन् ॥ ५२ ।। '' त्वं गमिष्यसि महेन्द्रमन्दिरं भोक्ष्यसे नवनवांश्च सुन्दरीः । हन्त दुःखमधुना क्षणे क्षणे सुन्दरेक्षण न एव केवलम् ॥ १३ ॥ . युक्तमेव दिवि गामिना त्वया तट्यधायि यदुपेक्षिता वयम् । ईदृशी तव दशां निरीक्ष्य नो यन्न दग्धहृदयं विदीर्यते ॥ ५४॥ उदित रुदितैश्च तत्र सर्वान्व्यथयामासुरिति क्षितीन्द्रपन्यः । अथ तत्समयोचितोक्तिभिस्ता दृढमाधासयति स वासुदेवः ॥ ५५॥. १. 'न मुखम्' स. २. 'अणावली:' ख. ३. 'पाण्पुरधानि धानि' स. ४. 'कुरुष' ख. ५. 'भोजनप्रसर एप' ख. ६.'वऋषिम्नम्' ख... 'हा' ख. ४. 'तदुपेक्षिता' ख. ९. 'तन्वीWधयन्तीरिति मनिपालपीः । तपसः प्रशमोचितचोमिः' स.

·काव्यमाला। .. o + ततो व्यधात्पार्थिवमुग्रतेनं वन्धं स्वपित्रोध निराचकार । तत्रासतश्चापगतान्दिगन्तान्सुहृज्जनानानयति स देवः ॥ १६ ॥ रुचिरकुचतटीनां नाट्यकाले नटीना प्रतिगृहमथ तत्र प्रत्यहं प्रादुरासीत् । धिमिकिति धिमिधिद्धिद्धिद्धिधिद्धिद्धिधिद्धि धिगिधिगिधिगि तत्तत्थय्यथय्येति शब्दः ॥ १७ ॥ अद्य वन्धचरणः सुरासुरै रन्तुमिच्छति मया समं हरिः । कसदूतिरिति जातनिर्वृतिदेहगेहसुपमा व्यरीरचत् ।। ५८ ॥ भूषाशुकाश्वगजराजविराजमाना- प्रस्थाप्य नन्दपशुपालपतीन्समस्तान् । कृष्णस्तया सह सहस्रदलायताक्ष्या ज्योत्स्नाकृतस्सरजनि रजनि निनाय ॥ ५९॥ प्रोहिणोदय विभुजाइनासान्त्वनाय मतिमन्तमुद्धवम् । सोऽपि त नमगाद्रथस्थितो विश्वविश्वधृतविष्णुभावन ॥ १० ॥ चरमाचरमौलिमण्डनत्वं शुमणौ प्राप्तवति प्रभो जिष्यः । अविशद्रजमुद्धवाभिधानो युतमानो रजसी गवा समन्तात् ॥ ११॥ संह गणेन गवा ब्रजमुद्धवस्ततरजः कणकच्चरकूर्चक । प्रियतमास्तनसगतप्ताम्ययोविहगयोविरहावप्तरेऽविशत् ।। ६२ ।।. रतिपतिपरितापात्पाण्डुगण्डस्थलीभिः प्रतिगृहकृततत्सं पल्लवैवल्लवीभिः विरतसुरतलीलालास्यहास्यप्रसङ्ग चनपुरमभवत्तन्नोद्धवस्योद्धवाय ॥ १३ ॥ १ 'सुहृद्गणान्' स. २. "चिमिधिस्ता धिरिधगिता धिगित्ता तगतगतगतत्तत्व- यिधेयोति शब्द स. ३ 'हरिपाल' प. ४ सहस्त्रदलापताक्षो ए, ५ 'प्राहिणी- (ससदयो' स. ६ प्रति ययौ ख. ७. कृतविश्वभावन' ख. श्लोकोऽय स्ख-पुस्तके नास्ति. ९ 'अतिरतिपरितापात्' स. १. 'प्रजनगरमभूत्तनौद्धवस्यात्मवाय' ग. 3 - ·म ५ सर्गः हरिविलासम् । सहसाङ्गणमागतं रमाया रमणस्यानुचरं स नन्दगोपः । तरसा परिरम्य साहर्प गततर्प विषयेषु विज्वरोऽभूत् ॥ ६४ ॥ संपूज्य तं विधिवदुद्धवमासनाद्यैः सम्यक्समग्रविविविद्विविधोपचारः। पप्रच्छ गोपपतिरित्यमनङ्गमूर्ति- रास्ते स तत्र कुशली मुशली च तद्वत् ॥ ६ ॥ पप्रच्छ यद्यद्रजसार्वभौमस्तत्तत्स तसै कथयांवभूव । तसिन्क्षणे ताः स्मरदुःखदीना मन्दासहीना जगदुस्तमित्यम् ॥ १६ ॥ कंसो हतः स्वसुहृदामपकारकारी प्राप्तं च राज्यममरेन्द्रपदानुसारि । दास्यन्ति भूमिपतयः शतशः स्वपुत्री- रत्रागमो वत मवेदधुनास्य कलात् ॥ १७ ॥ ग्राम्या वयं व पशुपालजनैकमोग्याः सर्वोत्तमः क्व कमलाकरलालिताशिः। सङ्गोऽस्य यत्सममवत्स घुणाक्षरस्य न्यायस्तदाप्तिरघुना शशशृङ्गतुल्या ॥ १८ ॥ अकृत सुकृतपुञ्जः खप्नमध्येऽप्यलम्याः परमपुरपुरन्ध्रीः सशलब्धा विहाय । विदितरतिविशेषः श्रीपतिः प्राप्तराज्यो यदनुमवति दासी तन्न संजावटीति ।। ६९ ॥ ध्रुवमेतदयोमयं विधिविदधे मे हृदयं"....."हि तत् । शतधा न विदीर्यते यतो विरहे दुर्विपये मधुद्विपः॥ ७० ॥ आगमिप्यति कदाचिदच्युतः कौतुकेन कृपया पुनः पुनः । उद्धव ध्रुवमनेन हेतुना जीवति व्रजविलासिनीजनः ॥ ७१ ॥ १. 'मन्दस्तमित्यमवदननीटमूर्तिः' ख. २. 'गोपविलामवत्यो निरस्ताटवा' ख. 'या' स. ४. प्रार्थयन्तीः' स. ५::दासीः' ख. ६. श्लोकोऽयं स-पुस्तके नास्ति. ५. कृपयायदा पुनः' स. ३.

·काव्यमाला। हन्त किं न वयमुद्धव दीना दीनबन्धुरपि किं न मुरारिः। हीरुदेति हृदि नामदुपेक्षां कुर्वतोऽस्य परमाद्भुतमेतत् ॥ ७२ ॥ अयि शृणु वत दीनोद्धारकोऽस्यां त्रिलोक्यां सृजति विरुदमैतन्मूलभूतं पायाः। वयमिह विरहाग्नौं दह्यमाना विमुक्ताः सह स हरिणदृष्ट्या तत्र केलिं करोति ॥ ७३ ।। अनृतमुद्धव मा वद सर्वथा भगवतः शपथस्तव वर्तते । वत वयस्य सभासु कदापि नः किमपि स सरति सरसुन्दरः ॥७४॥ यावदार्य बत जीवितमास्ते तावदेहि दयया परमात्मन् । , .एवमेव वद तं वैत गत्वा महे किमु वयं पुनरन्यत् ॥ ७५ ॥ इति ब्रुवाणो विरराम रामागणो गलगोलवगोसरोजः। ततः स वाक्यं खयमावभाषे दुःखद्रुमोन्मूलनकारि तासाम् ॥ ७६ ॥ उत्कर्षः क्रियते कथं कुमुदिनीवन्धोः प्रतिस्पर्धिनः कृत्वास्यं मलिनं विलोचनजलैः स्फारीभवत्कजलैः । आयास्यत्यचिरात्कारप्यति सुखोद्रेकं स नः पूर्वव- द्राकाकैरवबन्धुवन्धुरमुखः कृष्णाभिधानो हरिः ॥ ७७ ॥ इति मधुरवचोभिर्वोपसीमन्तिनीनां मनसि मनसिजाते स्वास्थ्यवासं वितन्वन् । कतिचिदयमनैपीत्तत्र रात्रीत्रिलोकी- पतिगुणगणगानोतहँचिपूरः॥ ७८ ॥ उचितं न करोति कैटभारिः क्षणमप्येकमिहैति यन्न विद्वान् । इति स वमनस्यमस्त तत्तद्विरहक्लेशकृशत्वदर्शनेन |॥ ७९ ॥ १. 'अपि सुचरितदीनोद्वारकस्य ख. २. 'सृजतु' ख. ३. "वियुक्ताः' ख. ४. प्रति' ख. ५. "इतीरयित्वा विरराम रामाकदम्बकं दृक्चटितात्रघारम्' ख. ६. 'तन्मानस. स्वास्थ्यकर स्वभावात्' ख. ५. 'हर्पाश्रुविन्दुः ख. ८. 'उचितं न करोति करोति कि ब्रजमायाति कदापि यन्न विद्वान् । इति सौवयनस्य तन्यतासौ वनितान्तं विग्हाति- दर्शनेन । इवि क-पुस्तके क्षेपका. -- ·५ सर्गः) हरिविलासम् । सुजनवरयशोदानन्दसंदर्शनार्थ : यदुपतिमिह गत्वा प्रेपयैवैकवारम् । मुहुरिति मिलिताभिस्ताभिरुतो रथस्थः कयमपि हरिदासो गोकुलान्निजंगाम ॥ ८ ॥ यद्यहभापे मुमुखीसमूहो यद्यत्स तन्यमवेक्षते सा । तत्सर्वमागत्य गुणाकराय न्यवेदयद्भागवतावतंसः ॥ ८१ ॥ सरस्खदुदरेक्षणादलघु हैमहर्म्यस्फुर- चकार पुटभेदनं विगतवेदनं स्वर्गवत् । इमाशशभृद्रसेन्दु(१६१०८)मितसुन्दरीमिः समं स तत्र सुखमन्वभूद्यदुकुलावतंतो हरिः ।। ८२ ॥ ज्ञात्वापि गोपललनाः खसमागमोका नो गोकुलं प्रति जगाम जगन्निवासः । नामानरेन्द्रतनयाहृतचित्तवृत्ति- जीर्ण जलं नवनलैहियते हि नद्याः ।। ८३ ॥ अनन्तः समं तासु कान्तासु लेभे खनागानचन्द्रर्तुभू(१६१०८०)संख्यसूनून् । गुणज्ञान्गुणानां गणै रजयन्तं जयन्तं जयन्तं कमाहुन तेषाम् ॥ ८४ ॥ सैदाश्रयी तस्य सदाश्रितस्य निस्तीर्णनानारणसंकटस्य । अज्ञानकान्तारधनंजयस्य धनंजयस्य क्षणराशिरासीत् ॥ ८५ ॥ बाल्यमैञ्युपगतं द्विजमेकं दुर्बलं धृतसरन्ध्रपटार्धम् । अर्चति स्म परिरभ्य स सम्राट् श्रीमदं न कलयन्ति कुलीनाः ॥८६॥ त्वद्वाहोद्भूतधूल्यः करिकरनिकरैः सीकराश्च प्रयुक्ता व्योम व्यापुः समन्ताद्यदुमुकुटमणे तत्र पङ्कोऽद्भुतोऽभूत् । १. एतत्पूर्वम् 'तत्समागमकृते बहु लोल्यं कार्यमप्यतिशयेन शरीरे। वीक्ष्य सोऽप्यहह दुःखसहस्रादश्रुपूरपरिपूर्णगासीत् ।।' इति शोकः ख-पुस्तके. २. श्लोकोऽयं ख- पुस्तके नास्ति. ३. 'गणयन्ति' ख.

·१३२ काव्यमाला . आगच्छद्भिः सुरैः मां तव भजनकृते स्फाटिकीमिः शिलामि- बद्धः पन्यास्तदानीं सुरसरिदिति तं मानवा मानयन्ति ॥ ८७ ॥ श्रीकृष्ण त्वमतापेन प्रतप्ताङ्गीदिगङ्गानाः । दिग्गजा वीजयन्त्येव कर्णतालैः पुनः पुनः॥ ८८ ॥ वनेषु वनदेवता दिवि दिवौकसां वल्लमा भुजंगकुलकन्यका भुजगलोकलीलावने । यशः समरसंचितं नरमृगेन्द्र गायन्ति ते प्रभाविजितकौमुदीकुमुदपाण्डुताडम्बरम् ॥ ८९॥ इति तस्य कृता स्तुतिः सुदाम्ना धनलाभार्थमुपागतेन दूरात् । अवतारशिरोमणिस्ततस्तं धनवन्तं धननाथवच्चकार ॥ ९० ॥ जनकृतकृतधर्मे तस्य राज्ये समन्ता- दगणितभुनशौर्यौदार्यरूटस्य शश्वत् । गहनगहनमध्ये दस्युनामापि नासी- त्रिदशतरुसमानो याचमानो जनोऽभूत् ॥ ९१ ॥ अपि सचिवसहस्रसंयुतोऽसौ स्वयमकरोयवहारमेकविद्वान् । क्षणमपि खलसंगतिं न चक्रे सुकविसमासु सभासु नित्यमासीत्॥१२॥ सदा सादरं सुन्दरीगीयमानं पुरग्रामकान्तारकुजोदरेषु । असौ माधवो दुःखवृक्षावलीनां लवित्रं पवित्रं चरित्रं चकार ॥ ९३ ॥ विश्वमरोऽन्यांश्च निहत्य दैत्यान्विश्वंभराभारमपाचकार । भवाब्धिमज्जजनतारकस्य प्रायोऽवतारोऽस्य सदुत्सवाय ॥ ९४ ॥ यत्रातुं ब्रजमुज्जहार सहसा गोवर्धनं माधर यत्रैलोक्यमदर्शयन्निजमुखाम्भोजे यशोदाकृते । यः पुत्रं खगुरोर्यमालयगतं शत्तयानिनाय क्षणा- धो भूमारमपाचकार सकलं तस्मै नमः शाङ्गिणे ॥ ९ ॥ १. श्लोकोऽयं स-पुस्तके नास्ति. २. 'सवन' स. ३. 'हि' ख.

·शृङ्गारशतकम् । १३३ सुजनैः कुजनैरपि रत्नकलारमणस्य कवेः कविताश्नवणात् । रमणीमणितं मुरलीरणितं भ्रमरीमणितं तृणवद्गणितम् ॥१६॥ अतसीकुसुमोपमेयकान्तिर्यमुनाकूलकदम्बमूलवर्ती । नवगोपवधूविनोदशाली वनमाली वितनोतु मङ्गलानि ॥९७ ॥ नानागुणैरवनिमण्डलमण्डनस्य श्रीसूर्यसूनुहरिभूमिभुजो नियोगात् । काव्यं कृतं हरिविलास इति प्रसिद्धं लोलिम्बराजकविना कविनायकेन ॥ ९८ ॥ इति श्रीमत्सूर्यपण्डितकुलालंकारहरिहरमहाराजद्योतितलोलिम्पराजविरविते हरिविलासे महाकाव्ये कंसवधो नाम पञ्चमः सर्गः । गोस्वामिश्रीयुतजनार्दनभट्टमणीत शृङ्गारशतकम् । मलयपवनः क्षीवः कुम्मी क्षपाकरमण्डलं भुवनविदितं श्वेतं छत्रं पिकाः परिचारकाः । विकचतरवो यस्योत्तुङ्गाः पराः पटमण्डपा- त्रिभुवनमहाधीशः कामो विभाति जगत्रये ॥ १ ॥ विकचलवलीपुप्पैहरिं करोति च गुम्फति प्रचुरमणिमिः हप्तां बरं निजा रशनामपि । सुरतसदने पत्युः प्रीत्यै कला कुरुते परा न तु विघुमुखी दीपे स्नेहं ददाति कथंचन ॥ २ ॥ १. एतयोः गोकयोः स्थाने "किं त्यक्त्वा वसति बले क्षितितले पातालमेवाश्रितं भी भोगीश्वर इन्त तत्र सततं मां क्लेशयन्त्यर्थिनः । आस्ते कोऽपि हरिगयाचलगिरी श्मा- पालवूडामणिस्तेनार्थिप्रकरः कृतो धनदवगच्छाधुना त्वं सुखम् ॥ श्रीमान्हामरसोऽभव- द्विजकुलालंकारचूडामणिगङ्गानिर्मटमौनिमार्गवकुले तस्मादविः पण्डितः । आसीत्तस्य सुतः सुरासुरकृति येल्हाम्बिकायां चिराल्लेभे श्रीहरिनाम रत्नमवनीमध्ये तदास्तां चिरम् ॥' इति लोकद्वयं क्वचिद. २. त्रैलोक्यकौतुककर क्रियते स्म काव्यम् ख.

·काव्यमाला।
८
कदाचिदारोहति सौधमुन्नतं कदाचिदायाति धरातलं पुनः ।
कदाचिदासं विनिवेश्य जालके प्रियं नवोदा तु सलजमीक्षते ॥ ३ ॥
भाले विधाय तिलकं मम नेत्रयोश्च
दत्त्वाञ्जनं हृदि च हारमथो निधाय ।
प्राणाधिपः सखि शनैः करपल्लवेन
नीवोमपास्य हि कुतः सुखमेति भूयः ॥ ४ ॥
उत्साहकारकसखीवचनैविधाय
भूषाविधि कनकगौरतराशकेषु ।
प्राणेश्वरस्य सदनाय कृतप्रयाणा
मुग्धा तथापि हृदि कम्पनर बिमति ॥ ५॥
अपि सखि कुरु क्षिप्रं रम्भादलैः शिशिरानिलं
सहचरि तनौ सत्कर्पूरं द्रुतं परिलेपय ।
सरसविसिनीपस्तुल्यं प्रिये परिकल्पय
स्फुटमिति विभो तस्या गेहे भवन्ति किलोक्तयः ॥ ६ ॥
कान्तस्ते कमलाभिरामनयने कल्पे हि देशान्तरं
गन्तेति श्रुतमद्य लोकवचनात्तथ्यं किमेतद्वचः ।
पृष्टा सेति मया दयाघननिधे प्रोवाच दीनानना
यत्तद्वक्तुमपि क्षमा न रसना मे जायते सांप्रतम् ॥ ७ ॥
संफुल्लामलमल्लिकासुमसमुद्भूतैः परागोत्करै-
र्याप्तः शीतलनीरपूर्णसरसी संपातशीतः परम् ।
आरव्योद्धरमैथुनोत्थबहुलस्वेदाचुसार्दाङ्गना-
वृन्दस्याप्यतिसौख्यदो निशि शनैरायात्ययं मारुतः ॥ ८ ॥
अयि सखि मम प्राणाधीशो गतो विषयान्तरं
कुसुमविशिखस्तस्मादुच्चैर्दुनोति तनुं शरैः।
लघु कुरु यथा यनं येन स्मराधिनिवारणे
पटुतरमतेस्तस्याशु स्पादिहागमनं ततः ॥९॥

·शृङ्गारशतकम् ।
कृत्वेन्दीवरभूपणानि रचनां कस्तूरिफायाः स्तनी
धृत्वा नीलनिचोलमेणनयने त्वं यासि पत्युहम् ।
प्रावृट्कालपयोधरादिव तडित्कान्तिस्तनोस्ते तथा-
प्येपा हन्ति तमःसमुच्चयमहो निःसृत्य नैशं द्रुतम् ॥ १० ॥
प्रियंतम पुरा सर्वस्त्रीम्यो मयि प्रियताभव-
जगति सकलो जानात्येवं जनः स्फुटमेव ताम् ।
वद किमुधना जातं यस्माद्विहाय हि मां प्रिया-
मपरवनितावृन्दैः साकं करोपि कुतूहलम् ॥ ११ ॥
अयि सखि निशा किं वा घस्रः शशी किमु भास्करः
स्फुरति पुरतः कामः किं वा ममास्ति स वल्लभः ।
प्रतिपलमिति प्राणाधीशप्रिया विरहातुरा
कथयति मुहुर्मन्दं मन्दं सखी सविधस्थिताम् ॥ १२ ॥
यत्रानम्रसरोजसाम्यमयते स्रस्तातिदीर्घालक-
व्याजभ्राम्यदनेकभृङ्गपटलीसंजातशोमं मुखम् ।
काञ्चीकाञ्चनकल्पिता वितनुते कोलाहलं कोमलं
तत्तन्व्याः सुरतं स्मृतं हि कुरुते बाधामगाधां हृदि ॥ १३ ॥
उच्चौ कुचौ कृशतरा च कटिगंभीरो
नाभिः समुन्नततरं च नितम्बविम्बम् ।
निम्नोन्नतेति सुदृशः सुभगे शरीरे
मनं मनो मम न मां पुनरम्युपैति ॥ १४ ॥
वेणी खड्गसमा ध्रुवौ परिलसद्वाणासनाभे शुभौ
कर्णी पाशसमौ तथा विजयते नासा च तूणोपमा ।
मुग्वेऽपाङ्गविलोकनं शरसमं जाने ततस्त्वं कृता
प्रायः पञ्चशराभिवक्षितिभुजा शस्त्रस्य शाला निना ॥ १५ ॥
पूर्णः कलामिरखिलाभिरौषधीपतिरेष यत्सखि दुनोति मां भृशम् ।
युक्तं हि तन्ननु दयालवो भवेदिह कुत्र लब्धविभवे जलात्मजे ॥ १६ ॥

·काव्यमाला ।
C
मलिनहृदयो गर्नत्युच्चैनो यदि गर्जतु
प्रकृतिकठिना यसादेते भवन्ति हि पूरुषाः ।
त्वमपि चपले किं नो वेत्सि प्रिये विरहव्यथा
दिशि दिशि यतः खिन्नाया मे पुरः परिनृत्यति ॥ १७ ॥
नो भुङ्क्ते किल वीटिकां न कुरुते संलापमाभाषिता
नो शेते शयने न संमुखमहो सा वीक्षिता चेक्षते ।
हासं न प्रसते प्रहासवचनैर्दत्ते न चालिङ्गानं
स्वान्ते मोदभर तथापि तनुते नित्यं नवोदा प्रिया ॥ १८
वीक्ष्य वीक्ष्य हृदि लक्ष्म सपत्न्या अभियावकमवं रमणस्य ।
भामिनीकुवलयोपभनेत्रे शोणपङ्कजनिभे लघुचक्रे ॥ १९ ॥
कोडस्थायाः सभयहरिणीलोचनाया नितान्तं
गाडाश्लेषाकुलतरतनोः खस्तकूसिकायाः ।
सनीडाया मुकुलितहशो मुञ्च मुञ्चेति मन्दं
जल्पन्त्या साधरदलसुधा संस्मृता मां दुनोति ॥ २०॥
दृष्ट्वाधिविनासदनेऽम्बुजाक्षी कान्तं सरानेककल्पमसक्तम् ।
सा तं जगादापि न किंचिदुच्चैः परं सखीनां तु पुरो रुरोद ॥ २१ ॥
पीनोत्तुङ्गकुचान्तरालतरला माला हि मुक्तामयी
हेमोर्वीधरयुग्मकल्पितगमवासिन्धुवद्राजते ।
इत्युक्त्वा परिहासपेशलमतिः कान्तो वयस्ये समा-
मुत्तुङ्गौ मम रक्षनौ दृढतरं जग्राह कामातुरः ॥ २२॥
पवनवेछितनीलसरोरुहच्छविविजित्वरनारुविलोचने ।
परपुरन्धिपरामुखवल्लभे समुचितं नहि दूषणरोपणम् ॥ २३ ॥
नेत्रे जागरणारुणे विधिनुतः शोणारविन्दश्रिय
भाले तत्पदयावलक्ष्म च पुनः प्रत्यक्षमेवेक्ष्यते ।
लझा लोचनचुम्बनेऽशनमयी रेखाघरे राजते
दुएस्यास्य तथापि चेतसि मनाग्लज्जापि नो जायते ॥ २४ ॥

·शृङ्गारशतकम् । १३७ यामिनीरमणमञ्जुलबिम्ब श्रीपराजयविजित्वरवक्के । त्वामुपैति किल रोपतमित्रं तेन मे भवति चेतसि चित्रम् ॥२५॥ विरहजलदो घारातुस्यैर्निरन्तरपातिमि- : मंदनविशिखैः हिन्नं मोहप्रभजनपीडितम् । प्रियतम विना त्वामेणाक्ष स्फुरत्कुचसद्धटं हृदयसदनं दुर्वारो हा प्रपातयतीव तत् ॥ २६ ॥ प्रथमप्रणयस्मृतिप्रजातद्विगुणस्नेहरसातिरेकभानोः । अरहःस्थितयोविभाति यूनोनयनानामतिमञ्जुलो विलासः ॥ २७ ॥ मामके वत करोपि किमाले कामतप्तहृदि चन्दनचर्चाम् । आवृतो वसनतूलसमूहैर्यन नाथमुपयाति कृशानुः ॥ २८ ॥ मुञ्च मानमधुना मज कान्तं मन्दमन्दमयमेति वसन्तः । अत्र भामिनि पिकावलिगीतैर्याति धैर्यगुणमाशु जनानाम् ॥ २९ ॥ तावार्थतरं सुधासुरुचिरं सन्मन्दिरं सुन्दरं भोगोपस्करचित्रवस्त्रवलिता तावच्च शय्या वृथा । यावहालमृणालकोमलभुजद्वन्द्वाभिरामग्रहा- लेपप्रोत्थमनोमवो न हि भवेत्राणप्रियासंगमः ॥ ३० ॥ दृश्यन्ते विरंलानि मारुतपये यद्यप्युडून्युच्चकै- रस्तक्ष्माधरतश्च पित्सति कलानाथोऽपि पायोनिधौ । प्राची चञ्चललोचना श्रुतिलसत्ताटङ्कवच्छोभते भानुस्ते हि तथापि याति कठिने मानो न का नो गतिः॥३१॥ 'तुङ्गवर्तुलकुचोत्तमकोका मञ्जुलत्रिवलिचारुतरङ्गा । कामनश्रमविदारणदक्षा किङ्किणीरणितहंसविरावा ॥ ३२ ।। लोचनस्फुटसरोरुहरम्या गौरत विमलवारिभृता च । केशशैवलमनोरमकान्ति ति तन्धि तटिनीव तनुस्ते ॥३३|| (युग्मम्) क्षोणी यस्य कृते ययौ शयनतां कान्तारमावेश्मतां भोगच्छद्मसुदीपिकासु च फणारत्नं च मे दीपताम् । " ·काव्यमाला। ध्वान्तं चैव सहायता स कठिनखान्तोऽन्न नो दृश्यते हे धावत "(कि करोमि शरणं गच्छामि कं सांप्रतम् ॥३४॥ दृष्ट्वा करसादुपेतो रहसि मृगदृशावेकशय्याप्रसुप्ते कान्तः केलीकलाढ्यो निकटमथ तयोमन्दमन्दं जगाम । धृत्वा चैकामुरोजे सहसितमपरां सादरं सत्कपोले चक्रे क्रीडां तथासौ न हदि किल यथा जन्म(ग्म)तुस्ते विषादम् ॥३१॥ पादयोः पतति यद्यपि नाथः सादरं वितनुतेऽपि चटूनि । कोपनारुणसरोरुहनेत्रा त्यज्यते तदपि हन्त रुपा न || ३६ ॥ समुन्नतकुचद्वन्द्वकाठिन्यजितपर्वते । नवनीतमृदुस्खान्ते कान्ते किं कुरुषे रुषम् ॥ ३७ ॥ उक्ता ब्रवीपि सुरतं न मया निशाया- स्त्वं दौष्टवेन गजगामिनि लज्जया वा । ताम्बूलकजलकुनामयचिह्नचित्रं तत्संनिवेदयति मां रमणोत्तरीयम् ॥ ३८ ॥ अधरमघरे कण्ठं कण्ठे निधाय भुज भुजे हृदि च हृदयं मध्ये मध्यं सरोजहशो दृढम् । सरभसमहो चोरावूरुं पदं च पदे वला- द्गमयति जनो धन्यः कश्चित्समां शिशिरे निशाम् ॥ ३९ ॥ आयास्यामि पुनस्तवान्तिकमहं यामे व्यतीते प्रिये. त्युक्त्वा पङ्कजलोचना रसमस कान्ता समाज ययौ । जाते कापि च सि(शि)ञ्जिते किमु समायातेति मार्ग मुहु- दर्श दर्शमयो मया निशि मनान्टब्यो म निद्वारसः ॥ ४० ॥ प्रयाति त्रियामाल्पशेषाधुनापि प्रिये मुञ्च मानं मदुक्तं विधेहि । गतः प्रति कालः पुनर्नेति जल्पत्यसौ ताम्रचूडोऽपि तारस्वरेण ॥ ४१ ॥ सहायमासाद्य सुधामयूखं प्रिये वसन्तं च वने वसन्तम् । वियोगिनं मां मदनोऽद्य वाणैः शाणे निघृष्टैनितरां छिनत्ति ॥ ४२ ॥ १.भातर्षत' इति भवेत.

·शृङ्गारशतकम् ।
पुप्पबाणशरजालनिपातप्रोत्थरन्ध्रनिचये हृदि तस्याः।
नाथ जीवकलनाय विना त्वामद्य कोकिलरुतानि विशन्ति ॥ ४३ ॥
तस्या गेहमुपेत्य तत्र मृदुला शय्यां विधायोज्ज्वलां
साकूतं परिधाय भूषणगणं चित्राणि वस्त्राणि ताम् ।
कान्ते कामकलाविचक्षणमते कामातुरं पाहि मा-
मालिङ्गयेति मनोरथैहिँ सकलाः पान्थस्य यान्ति क्षपाः ॥१४॥
श्राव श्रावं गणितं वारिदानां सारं सारं प्रेयसी कोऽपि पान्थः ।
ग्रामे चक्रे रोदनं वै तथासौ येनाशेपो ग्राम्यलोको रुरोद ॥ ४५ ॥
नलिननयने दृष्ट्वा पूर्व प्रियाम्बुदमागत
रतिपतिशरप्रोत्थैतिर्मुहुस्तरलीकृते ।
कलितवसतिर्मानाभिख्यो मरालयुवा क्षणं
स तनुचपलः स्थास्यत्युच्चैस्त्वदीयहृदम्बुजे ॥ १६ ॥
प्रिये हारं दूरं नय विमलमल्लीसुमकृतं
मुधा वारं वारं किमथ घनसारं कलयसि ।
वयस्ये हा शय्यामपनय नवाम्भोजरचितां
विना कान्तं कान्तं न लगति नितान्तं किमपि मे ॥ ४७ ॥
नो वेण्यस्ति सुगन्धितैलमसृणा नैवाञ्जनं नेत्रयो-
नों रागोऽधरपल्लवे च मधुरे ताम्बूलजन्मा महान् ।
हारो नैव पयोधरे न रशना मध्ये तथाप्युच्चकै-
स्तारुण्यं हरिणीदृशस्तु विपुलां पुष्णाति शोभां तनौ ॥४८॥
भुक्तनूतपरिपक्कफलोऽयं सांप्रतं पिकयुवा किल रौति ।
पूर्णकुक्षिरधिकं सखि लोको यत्करोति रचना वचनानाम् ॥ ४९॥
अन्याङ्गनाभिरधिकं स करोति कले
त्वं तेन मा कुरु विषादमदनरूपे ।
पेपीयते मधुकरः क न तं मरन्दं
नो
जातु विस्मरति पङ्कजिनी तथापि ॥ ५० ॥

·काव्यमाला। सर्वा सिञ्चति मेदिनीं जलभरैः संप्राप्य कालं परं नामेवोष्णकरः करोति किरणैरुप्रैश्च तप्तां भृशम् । एवं त्वां रमणो विहाय रुचिरे सौख्यं ददातीव तां दुःख मा कुरु तेन पश्य समयायत्तं समस्तं यतः ॥११॥ यस्ततान हि पुरा श्रुतो मुदं रोम्णि रोम्णि पुरहा(१) मनोरमः । सांप्रतं प्रियतमं विना प्रिये हन्ति मां स किल केकिनः स्वनः ॥१२॥ मा तिष्ठ कान्ते विनने कदाचिन्नावाच्यमस्तीह खलस्प किंचित् । यः शङ्कते नैव मनाग्विमूढः कर्ण वदन्वै पुरुषप्रसङ्गम् ॥ ५३ ॥ यद्भुक्तो न पयोनिधौ जलचरैर्दग्धो न चौर्वाग्निना पीतः कुम्भभुवा गतो न जठरे नाशं सहाम्भोधिना । गच्छन्व्योनि निराश्रयेन पतितो जानेऽहमेवं प्रिये धात्रा हन्त वियोगिदुःखकृतये चन्द्रस्ततो रक्षितः ॥ १४ ॥ केनायं तव कान्त भालफलके लाक्षारसो लापितः केनेयं विगुणा गुणाढ्यरमसान्माला कृता वक्षसि । इत्युक्तः प्रियया सहासवदनो नत्वा पदाम्भोजयो- रालिङ्गयाशु दृढं कपोलवलये(?) वाला चुचुम्चे चिरम् ॥१५॥ अयि सुन्दरि संप्रति पश्य पुरश्चरमाचलमस्त कमेति रविः । समुपैति तमःपटलीजटिला रजनी कुरु कामकलाः सकलाः ॥ १६ ॥ गतिर्मन्दा दन्ती चपलनयने चारुतुरगौ कटाक्षौषः पत्तिर्वचनरचना चारणततिः । इदं सैन्यं सर्व तव वपुपि सारङ्गनयने कथं स्थाता पत्यौ वद सपदि मानप्रतिभटः ॥ १७ ॥ कटौ न कलमेखला न कुचमण्डले मालिका दृशोरपि न चाञ्जनं न पुनरस्ति रागोऽधरे । प्रियेण सहचारिणा मदनतस्करस्योच्चकै- स्ततस्त्वमसि लुण्ठिता निधुवने वने शोभते ॥ १८॥ १. 'पुरु हा' इति भवेत्, ·शृङ्गारशतकम् । १४१ " वकं शारदशुभ्रदीधितिसमं शैवालतुल्याः कचा नेत्रे पङ्कजसंनिभे च मृदुलौ बाहू मृणालोपमौ । इत्थं शीतलवस्तुभिर्विरचिता धात्राजनेत्रा तथा- प्येषा तापपरम्परां वितनुते चित्रं वियोगे स्मृता ॥ १९ ॥ कपोलेऽम्मोजाक्ष्याः प्रियदशनचिह्न प्रियदृशोः सरोजाक्षी काच्युतभुजगवल्लीरसलवम् । सपत्नी दृष्ट्वारादुरुतरविनिश्वासतरलो- नतोरोजद्वन्दं रहसि शनकै रोदिति मुहुः ॥१०॥ कुरङ्गशावाक्षि न पक्षपातस्त्वया विधेयः किल कोकिलेऽसिन् । प्रियस्य योगे तव सौख्यदोऽयं पुनर्वियोगे भविता सुखाय ॥६॥ तन्वी नदीयं द्युतिवारिपूर्णा कराम्बुजा मूर्धनशैवलाढ्या । हङ्नावमारुह्य मनांसि यूनां प्रयान्ति यस्यां हि कुचान्तरीयम् ॥१२॥ मुखं चन्द्रः कैश्यं शनिरवनिपुत्रोऽरुणतरो- ऽधरो भाखान्भूयः कनकघटितो भूपणगणः । वुधो वाणी हास्य भूगुमुनिसुतोऽस्या गुरुरयं नितम्बस्तहाला प्रविलसति सर्वग्रहमयी ।। ६३ ।। विख्याता रघुवंशवद्गुणगणैः शृङ्गारसारा परं शृङ्गारे रसमञ्जरीवदमला माघार्थवत्सत्तनौ क्लिष्टा नैपधवच्च मानकरणे कादम्बरीवद्रते नानाश्लेपविचक्षणा विजयते सारङ्गरम्येक्षणा ॥ ६४ ॥ माकन्द माकन्दममुं सनित्वा दूरीकुरु त्वं सदनाद्वयस्ये । कान्तं विना मां तु नितान्तमस्य कामो निहन्ति स्फुटमजरीमिः॥६५॥ मासेषु धन्यः सखि पोपमासस्तस्मिन्नमी धन्यतमाः पयोदाः । अकालवृष्टया परदेशगामी प्राणेश्वरोऽयं मम रसितो यः ।। ६६ ॥ सानन्दं कृतकामकौतुककलाश्रेणीपरिश्रान्तया तन्वमया सह मुन्दराम्बरयुते मुप्तस्य मञ्चे निशि ।

·१४२ काव्यमाला। यूनः सौधगवाक्षमार्गपतिताः स्वान्ते नितान्तं नवाः प्रावृट्कालपयोदपुष्करकणाः कुर्वन्ति तत्समदम् ॥ ६७ ॥ नियाजारुणयोर्मया चरणयोर्दत्तो नु लाक्षारसो दत्तं किं नु न वा शोर्मगदृशः शोभोज्ज्वलं कजलम् । इत्यं नाथ भवलियाङ्गसुषमा संभ्रान्तचित्ता मुहु- मौ तस्याः परिचारिका प्रतिदिनं शृङ्गारमापृच्छति ॥ १८ ॥ हे भ्रातलिपुष्ट भूतमखिलं यद्धावि तन्निर्णय कर्तुं शक्ततरोऽसि यद्वद् कदा कान्तो ममायास्यति । इत्युक्त्वा मृगलोचना कृतवती यावत्तु मौनं मना- क्तावद्वीक्ष्य समागतं प्रियतम लज्जापरीता बभौ ।। ६९ ॥ गर्जन्त्यम्वुधरा रटन्ति विकटं वन्याखिमे बहिणो वायुर्वाति च शीतलः कुसुमितान्वृक्षान्मुहुः कम्पयन् । कामः क्रूरतरः करोति कदनं कुन्तान्कठोरैः शरैः प्राणाः प्राणपति विना सखि कथं स्थास्यन्ति दीना मम ॥७०॥ यतः खिन्नो नित्यं मदनशिखिना ग्रामनगरी महावीथीमध्ये भ्रमसि विकलस्त्वं खलु युवन् । ततो जाने नानेकपगमनशीला हि नियतं चकोराक्षी सा ते नयनपदवीमागतवती ॥ ७१॥ इमे लोकाः सर्वे तरुणजनचेष्टासु कुशलाः समीक्षन्ते सख्यः सुभग विहसन्यत्र निभूतम् । अहं खिन्नैकान्तं मनसिनशरैश्चास्मि किमतः कराकरेवं व्यथयति वृथा मामसमये ॥ ७२ ॥ सुभग विगता हा ते प्रीतिः क सा मयि या स्थिता प्रथममवलापुञ्जादुच्चैः प्रतिक्षणमुत्तमा । यदिह सविधासीनां दीनां मनोनशरैः सरैः कलयसि न मां नाथानाथां शातिकृशामपि ।। ७३ ॥

·शृङ्गारशतकम् । १४३ अयमपरलतायाः सादरं हन्त पीत्वा मधु मम मकरन्दं पातुमायाति भृङ्गः । इति मनसि विपादं मल्लिके मा कुरु त्वं बत वद मधुपानां मानसे को विवेकः ॥ ७ ॥ सद्वस्त्रसौष्टवभवद्विगुणाङ्गलक्ष्म्यो माणिक्यमर्मकृतभूपणभासमानाः । वातेरिताम्बुनविभाचयचारुनेत्राः कस्य स्त्रियो न पुरुषस्य मनो हरन्ति ॥ ७५ ॥ कन्दर्पदर्पकलितानमनोहराणां प्रेम्णा स्वयं सुरतमन्दिरमागतानाम् । अङ्गानि कोमलतराणि मनोरमाणां धन्या नराः सरभसं हि परिप्वनन्ते ॥ ७६ ॥ विलसति वलहल्लीपुप्पप्रभूतरजोभरैः सततमबले नन्ता केकी करोति च ताण्डवम् । जलदपटले विद्युदल्ली विभाति विलासिनि त्वमपि च तथा साकं भी विधेहि निजेप्सितम् ।। ७७ ॥ दूरं गच्छ मयूर चातक युवन्वाचालमुच्चैः कल- ध्वानं कोकिल किं करोपि जलदा रावं निजं. स्तम्भय । सख्यः किं कुरुथानुलेपमधुना चन्द्रोल्लसचन्दन- रित्यं सा विरहातुरा तव कृते वाला वदत्याकुला ॥ ७८ ॥ पश्यान्ते तिमिरौघवारणघटामध्यसपश्चाननो भानो वलयेऽखिले प्रसरति प्रौढो मयूखननः । ताराभिः सहतारकापतिरसी मन्दप्रभो दृश्यते नो तलादुनितं पुनश्च शयनं जातं प्रमात प्रिये ॥ ७९ ॥ वर्ष वर्षमचर्पणं पुनरपि प्राप्नोति धाराघरो गाम गाममगामितामपि पुनः कालेऽनिन्दो गच्छते।

·१४४ काव्यमाला। अस्तं सायमुपैति हि प्रतिदिन प्राप्तोदयोऽप्यंशुमा- श्चित्रं भामिनि जातु याति तव नो रोपो हि दोषाकरः ।।८०॥ उक्तं दुर्वचनं मया न सुभगे हास्येऽपि दुःखप्रदं त्यक्त्वा त्वामयि भापितैरपि मया नात्याङ्गना लालिता। त्वामेकामनवद्यभूपणभरैः संभावयामि त्वया हे निष्कारणकोपने वद कृतः कोपः किमर्थ मयि ॥ ८ ॥ पीयूषादप्यधिकमधुरं तद्वचस्ते च नेत्रे चञ्चन्नीलोत्पलदलरुची सोज्ज्वला वकान्तिः । ते ते मावा निधुवनविधौ हन्त विन्बोकमुख्याः सबै दुःखं जनयति सखे नः स्मृतं नीरजाक्ष्याः ।। ८२ ॥ प्राणाधीश पुरः कपीशजनकप्रोद्भूतनूतद्रुम- द्राधिष्ठामितमञ्जरीकवलने सन्त्येकतानाः खगाः। यस्मिन्म वनप्रियप्रियतमा गायन्ति सत्पश्चर्भ तस्मिन्नुत्सहते विहाय तरुणी गन्तुं मधौ कः पुमान् ॥ ८३ ॥ नित्यं पङ्कजिनी यथा मधुलिहः खान्ते वसत्युत्तमा नूना कजलनीलनीरदघटा चित्ते यथा बहिणः । कान्तिश्चन्द्रमसश्चकोरशकुनेनित्यं यथा मानसे सा पड्केरुहलोचना सखि तथा नित्यं मदीये हृदि ।। ८४ ॥ करसादद्य न भूषितं वपुरिदं सद्भूषणैः काञ्चनैः कस्मादच्छतराणि माद्य वसनान्यङ्गीकृतानि त्वया । उक्ता सेति मया मनोन विजने बाला विशालाक्ष मा क्षिप्रं रोदनमेकमेव विदधे प्रत्युत्तरं नो ददौ ॥ ८५ ॥ इतः केकी नादस्तुदति शतकोटिप्रतिभटै- रितः कामः कामं कठिनतरबाणैः प्रहरति । इतो गर्नत्युच्चैनलधरगणो भीमनिनदै- विना नाथं आने न ससि भविता कि ननु मम ।। ८६॥

·शृङ्गारशतकम् । पूर्व नेत्रयुगं सुखं बहुतरं प्राप्नोति संदर्शना- 'त्पश्चादुत्सुकतामुपैति हि मनः सानन्दसंभाषणात् । 'देहो मज्जति कामकौतुकरसाम्भोधौ समालिङ्गाना- कि किं शर्म न संतनोति तरुणप्राणप्रियासंगमः ॥ ८७ ॥ मदन किमु न त्वं वै दग्धो हरेण हगुच्छल- ज्ज्वलनकठिनज्वालाजालप्ररूढकणोत्करैः। किमुत तव नो जाता कान्तावियोगमवा व्यथा विषमविशियन्मामेवं दुनोपि वियोगिनम् ॥ ८८ ॥ विदितमवनौ जन्मस्थानं परं पयसां निधि- स्तव वपुरिदं पीयूषाढ्यं मृणालसमाः कराः । निकचकुमुदान्मृद्वी खिन्नां वियोगजया रुजा हिमकर महचित्रं यन्मां दुनोप्यवलां वलात् ॥ ८९ ॥ दूरे तिष्ठति कामुकः स्मरशरवाताः परं दुःखदाः प्रोत्कण्ठा तरलं भृशं मम मनः प्राणाः कठोराः पयः । चन्द्रादच्छतरं कुलं च सहसा लज्जावियोगज्वरः सोढव्याः सखि सांप्रतं कथममी हा दुःसहा वह्नयः ॥ १० ॥ रम्भापत्रविनिर्मितां सुशिशिरां शय्यां चितां वेत्ति सा जानाति स्फुटकंजमुल्मुकसमं न्यस्तं कुचाम्यन्तरे । प्रत्यङ्गं प्रतिलेपितं मलयज दावानलं मन्यते तस्यास्तापनिवारणाय सुभग त्वामौषधं वेद्मि तत् ।। ९१ ॥ आगच्छामि झटित्यहं प्रियतमे कार्य विधायाल्पक गत्वेतस्त्वमिहेव तिष्ठ विजने तावगृहे सुन्दरे । इत्युक्त्वा सखि वञ्चकः स तु गतस्तत्र स्थिता या निशा सर्वा सा हि गता ममातिकुटिलो नो वै तथाप्यागतः ॥९२ ॥ पत्राली न कपोलयोन हृदये हारो दृशोनञ्जिन नो वक्रे बत वीटिका न च कटौ संदृश्यते मेखला । १९ ·१४६ काव्यमाला। नूनं यत्रभवात्स एव सकलैर्भूषागणैः संनिम- स्तन्वङ्गयाः सुरतान्तकान्तिमतुलां कोपः करोति स्फुटम् ॥१३॥ चञ्चलं किमपि नेक्षणद्वयं नास्ति यद्यपि च वाचि वक्रता। किंचिदुन्नतनुरस्तथापि मे मानसं हरति हन्त सुभ्रवः ॥ ९ ॥ गाथाभिः सुकृतध्वजाभिरमितैः पद्यैश्च धोत्कटः प्रध्वस्तामितपापया श्रुतिपुटैनिप्पीतया गीतरा । वारं वारमिदं सुशिक्षितमपि वान्तं सखे मामकं सौन्दर्यद्रुममञ्जरीमभिनवामेकान्ततां मुञ्चति ॥९॥ अपाकुरु कपोलतः सखि भुजङ्गमावल्लीरसं परित्यम कुचस्थलात्रुटितबन्धनं कञ्चकम् । पिधेहि दशनच्छदे दशनजक्षतं लाक्षया वदेत्थमवलागणे गुरुजने कथं यास्यसि ॥ ९६ ॥ चरणपतनैर्वाक्यैदानै निरन्तरसेवया प्रियतममनो गृह्णन्त्यन्याः शठा हि पुरन्ध्रयः । सरशरखरैः शोभासारैगन्तनिरीक्षणैः सहचरि मया कान्तः कामं कृतः परिचारकः ॥ ९७ ॥ माहेन्द्रीप्रभवाम्बुवाहपटलप्रत्याविन्दुयः शीता धूलिकदम्बपुष्पजरजःपुजैः सुगन्धीकृताः । मन्दा सुन्दरसुन्दरीजनकचव्यूहान्तरालोद्गते- वाता वान्ति वियोगिनामसुखदाः संयोगिनां सौख्यदाः॥९८ ॥ कस्मात्तन्वि तनूनि संप्रति समान्यङ्गानि जातानि ते कलात्कोकनदप्रभं मुखमिदं नातं हि चन्द्रोपमम् । एवं पृच्छति वल्लभेऽम्बुजमुखि प्रोव्य(१)स्वभावादिति व्यावृत्याथ तया सगद्गदरवं मुक्तश्च बाप्पोत्करः ॥ ९९ ।। प्रावृट्कालनवीननीलजलदध्वानं निशीथे मुहुः श्रुत्वात्यन्तभयप्रदं सरशंरक्षीणा हि पान्थाङ्गना ।

·रामकृष्णविलोमकाव्यम् । १४७ शय्यायामवनौ निपत्य च पुनः शय्यातले भूतले वारं वारमुद्रग्रकान्तविरहज्वालाकुलातङ्कति ॥ १०॥ शृङ्गारशतकमेतज्जनार्दनात्यद्विनन्मना रचितम् । तिष्ठतु तावद्यावत्तिष्ठति धरणीतलं सकलम् ॥ १०१ ॥ इति श्रीगोस्वामिजगनिवासात्मजगोस्वामिजनार्दनभट्टकृतं शृङ्गारशतकं संपूर्णम् ।। दैवज्ञश्रीसूर्यकविविरचितं रामकृष्णविलोमकाव्यम् । स्वकृतटीकया समेतम् । श्रीमन्महायमूर्तिमार्तिशमनं नत्वा विदित्वा ततः शब्दब्रह्ममनोरम सुगणकज्ञानाधिराजात्मजः । यद्न्याध्ययनविनेयनिवहोऽध्याचार्यचर्यामगा- सोऽहं सूर्यकविविलोमरचनं काव्यं करोम्यद्भुतम् ।। छन्दःपूरणमुत्क्रमक्रमविधौ साकाहता तत्पदे- ध्यारम्भाचरिते क्रमोऽपि सुतरामेतत्त्रयं । एवं सन्यपि मन्मतिः कियदपि प्रागल्भ्यमालम्बते तत्सर्व गुणिनः क्षमन्तु यदहो यूयं प्रमज्ञाः स्वयम् ॥ कदाचिदपि संतरेत्कृतिपरो नरो नीरधि कयंचिदपि धावति प्रवरधाम धाराध्वनिः । ऋतेऽप्यतिविशारदा प्रचुरशारदानुग्रहं विलोमकविताकृती सुकविधीरधारा मवेत् ॥ भागीरथी रामकथातिरभ्या कालिन्दिका कृष्णफया मनोज्ञा । सरस्वती सूर्यकवेस्वतीया सातुं प्रयागेऽत्र मतिः कवीनाम् ।। समाक्षरानिविषमाक्षराची वैधा भवेद्वयत्तकवित्वसीमा । समानमिन्नार्थतया द्विघाचा भिन्नाक्षरार्या च भवेद्वितीया ।। अय कवित्वपरिभाषा पिङ्गलादी कथिता- 'अध्याहारो यत्तदोवा क्रियायाः पादायन्ते वा विसर्गा विसर्गः । कुत्राप्यूह्या लक्षणाव्यञ्जना वा विद्यादेतां चित्रकाव्यानुपूर्वाम् ॥' मैकाक्षराणि छन्दोक्ति प्रसिद्धाभिधानकम् । नैव व्याकरणक्लिष्टं द्राक्षापाकोऽत्र केवलम् ॥

·काव्यमाला ।
तं
अथ ययोः कथाप्रसङ्गस्तावेवेष्टदेवतात्वेन प्रगमति--
तं भूसुतामुक्तिमुदारहासं वन्दे यतो भव्यभवं दयाश्रीः ।
श्रीयादवं भव्यभतोयदेवं संहारदामुक्तिमुतासुभूतम् ॥ १॥
भूसुतामुक्तिं वन्दे । भूसुताया रावणाक्षितायाः सौताया मुक्तिर्मोक्षणं यस्मात्तं
राघवं वन्दे । नमस्कारोमीत्यर्थः । किंमतम् । उदारहासम् । उदारो गम्भीरो हासो यस्या-
सौ तथा । उद्वेगनिमित्तेषु सर्वानर्थेषु प्राप्तेष्वप्यनुद्विग्नमित्यर्थः । पुन: किंभूतम् । भव्यभवम् ।
भव्यः पवित्रो भवोऽवतारो यस्यासौतया। अथ कथम् । यतो दयानीश्च बभूवेत्यध्याहारः।
दया भूतदया श्रीथ शोभा च तयोर्निदानमियर्थः । एतद्रामपक्षे ॥ कृष्णपक्षे तु–श्रीयादवं
वन्दे । किंभूतम् । भव्यभतोयदेवम् । भव्या उत्तमा भा दीप्तिर्यस्यासौ सूर्यः । तथा तो-
यशब्देन चन्द्रः । जलात्मकत्वात् । तयोद्योतनाद्देवः । सूर्याचन्द्रमसोरपि प्रकाशक
इत्यर्थः । तदुक्तम्-'यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् । यञ्चन्द्रमत्ति यच्चानी
तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥' अथ किभूतं यादवम् । संहारदामुक्तिम् । संहारोऽनर्थस्तं
ददातीति तथाविधा पूतना तस्या मुक्तिर्मोक्षो यस्मात्स तथा तम् । पुनः किंभूतम् ।
उत प्रत्युत असुभूतम् । सर्वत्र प्राणरूपेणावस्थितमित्यर्थः । अथवा प्राणनं जीवनं तद्प
चैतन्यस्वरूपम् । तदुक्तम्-'अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः' इत्यादि । पूतनायै
मुक्ति दातुमन्तर्यामित्वेन स्वयमेव प्रेरकोऽभूदित्युक्तम् ॥
ननु देहवतोऽपि रामादेः कथमन्तर्यामित्वमित्याशङ्कय तुल्याक्षरयेन्द्रवज्रयाह--
चिरं विरंचिर्न चिरं विरंचिः साकारता सत्यसतारका सा ।
साकारता सत्यसतारका सा चिरं विरंचिर्न चिरं विरंचिः ॥२॥
विरंचिब्रह्मा द्विपरार्धावसानं यावत्सर्वभूतापेक्षया चिरं तिष्ठतीति प्रथमम् । अपरंतु
आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिन इति श्रवणान चिरं विरंचिरिति ज्ञायते । तस्यायुपः
परिमितत्वात् । अथ साकारता सत्यसतारकास्ति । सेति तच्छब्देन रामस्य या साकारता
सत्यसतारका । तारकेण सहवर्तमाना सतारका । सत्या सती सतारका सत्यसतारका । स-
त्यमबाधितं विज्ञानमयं तारक यद्ब्रह्म तद्रूपैत्यर्थः । रामपक्षे एतत् ॥ कृष्णपक्षे तु-
साकारतासत्यसतारकास्ति। या कृष्णरूपिणी साकारता सा सती सर्वदैव वर्तमाना । नि-
त्वेत्यर्थः । किभूता । असतारका । तारकाभिः सहवर्तमान सतारकं व्योम, तन विद्यते
यस्याः सा असतारका । व्योमापि यस्यों लीयते इतः परं नित्यत्वं किं वर्णनीयमित्यर्थः ।
चिरं विरचिरित्यादि पूर्ववत् ॥
अथ रामकृष्णाभ्यां यां मायामबटभ्य साकारता स्वीकृता तस्याः स्वरूपं समाक्षरया
रथोद्धतयाह-
तामसीत्यसति सत्यसीमता माययाक्षमसमक्षयायमा ।
माययाक्षमसमक्षयायमा तामसीत्यसति सत्यसीमता ॥ ३ ॥

·रामकृष्णविलोमकाव्यम् ।
असति सत्यसीमता तामसीति । असति शुक्तिकारजतवदसत्ये प्रपञ्चे सत्यसी.
मता सत्यत्वमर्यादा तामसी मायेति । अथास्या असन्यत्वं कार्यवशाइनुभ्यत इत्याह-माय-
येति । यया मायया कृला मा लक्ष्मीः अयमा न विद्यते यमो नियमो यस्याः सा तथा। योग्ये-
योग्य का कुत्र स्थातव्यं कियत्कालं स्यातव्यमिति क्षणभङ्गुराया लक्ष्म्या यमो नियमो
नास्ति । उत्तरक्षणे याददर्शनाद्रमरूपतेत्यर्थः । कथंभूतया यया। अक्षमसमक्षया ।
नक्षम अक्षम समक्षं यस्याः सा तथा । तस्या मायायाः स्वरूपे विचार्यमाणे समक्षत्वं
न प्राप्नोति प्रेक्षणेनैव नश्यतीत्युक्तत्वात् । यतः परमात्माज्ञानरूपो मायात्वज्ञानरूपा सा
कर्ष ब्रह्मसमक्षतां यास । यतो ज्ञानमज्ञानस्यैव घातकमित्यर्थः । एवमुभयनापि सममिति
समाक्षरपदद्वयम् ॥
एवमविद्यायाः स्वरूपं निरूप्येदानी विद्यारूपं विपमाक्षरया शालिन्याह-
का तापनी तारकाद्या विपापा त्रेधा विद्या नोप्णकृत्यं निवासे ।
सेवा नित्यं कृष्णनोद्या विधात्रे पापाविद्याकारतानी पताका || ४
अत्र निविषसंसारतापनी कास्तीति विचार्यमाणे वेधा विद्यास्तीति । त्रिःप्रकारा त्रेधा
ऋग्यजु:सामास्मिका । ननु तहिं न कर्मकाण्ड विद्याशब्दव्यपदेश्यम् । विद्यां चाविद्या च
'यस्तद्वेदोभयं सह'इत्यायुक्तत्वादित्याशङ्कयाह । किंभूता त्रेधा विद्या । तारकाद्या । तारकं पर
ब्रह्म धीरामाल्यमाद्यं श्रेष्ठलानिरूपणीयतेन प्राप्तं यस्याः सा तथा। उपनिपद्विद्यात्मि-
केत्यर्थः । पुनः किंभूता । विपापा विगतं पापमनानं यया सा तथा । अथ तस्याः पापो-
पशामक दृष्टान्तमाह-निवासे नोष्णकृत्यमिति । नितरां वास्रो यस्मिनिति निवास:
शीतलच्छायाद्युपस्कृतं गृहं तस्मिनुष्णकृत्यं संतापमवनं नास्ति । तद्वद्वेदार्थपरिशीलनेन
त्रिविधतापोन्मूलनमित्यर्थः । रामपक्षे चैतज्ज्ञेयम् ॥ कृष्णपक्षे तु-कृष्णभक्तिसहकृतैव विद्या
अज्ञाननाशकौंत्याह–सेवा नित्यमिति । विधात्रेऽनुष्टात्रेऽर्जुनाय ब्रह्मणे वा कृष्णनोद्या
नित्य सेवा पापाविद्याकारतानी मवति । कृष्णेन नोया प्रेर्यमाणा नित्यं सेवा अन-
न्यभक्तिः सा पापं दुःखं तन्मूलमविद्याकारोऽज्ञानं तदुभयमपि नाशयति । तदुक्तं भगव-
द्रीतायाम्-'भक्त्या वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन । ज्ञातुं द्युं च तत्वेन प्रवेष्टुं च
परंतप ॥ इति । अनन्यभक्तिरेव कृष्णसाक्षात्कारे निमित्तमिति सदृष्टान्तमाह--कि-
भूता सेवा । पताका । पताकैव पताका । यथा गरुडलाञ्छनाहिता कृष्णध्वजपताका
इटमात्रैव आगतः कृष्ण इति साक्षात्कारं व्यनक्ति तद्वदनन्यभक्तिरपीत्यर्थः ॥
अथ प्रथमं मायापरमात्मनः समक्षं स्थातुं न शमोतीति स्वरूपानुसंघानेन मायाया-
स्तिरस्कार इत्युक्तम् । तत्रात्मज्ञाने महानायासः । श्रीरामसेवया तु विद्याप्राप्तिस्तया
तत्कालमेवाज्ञानेनिरास इति विषमाक्षरयेन्द्रवज्रयाह--
श्रीरामतो मध्यमतोदि येन धीरोऽनिशं वश्यवतीवराद्वा ।
द्वारावतीवश्यवशं निरोधी नयेदितो मध्यमतोऽमरा श्रीः ॥ ६॥

·१५० काव्यमाला। उक्त च- वा इत्यथवा स पुमान्धीरः येनानिशं श्रीरामतः मध्यमतोदि श्रीरामतो निमित्तभू- तान्मध्यं मध्येऽवभासमानं प्रपञ्चाख्यमतोदि नाशितम् । स एव धीर इत्यर्थः । किंभूताच्छ्रीरामतः । वश्यवतीवरात् । वशं नेतुं समर्थ वश्यं रूप तद्वती जानकी तस्या वरात् । भर्तुरित्यर्थः ॥ कृष्णपक्षे तु-निरोधी पुमान्मध्यं नु चिदचिन्यिस्वरूपं मनः इतः प्रपञ्चाद्वारावतीवश्यवश नयेत् । वायुनिरोधीन्द्रियनिरोधी च पुमान्द्वारावत्या वश्यस्तनासक्तः कृष्णस्तत्र वशं नयेत् । योगेन वैराग्येण वा चित्तं निरुध्य श्रीकृष्ण एव एवं वशं नयेदित्यर्थः । तत्र किं भवतीत्याह-अतोऽस्मादुपायाच्छीर्मोक्षलक्ष्मी- रमरास्थिरा भवति । अन्यथा निरोधवानपि विघ्नैरमिभूयत इत्यर्थः । -'तथा न ते माधय तावकाः क्वचिद्भश्यन्ति मार्गात्' इत्यादि । अथ कथाप्रारम्भः-तत्र विश्वामित्रः स्वयज्ञसंरक्षणार्थे रामं याचितुं दशरथं प्रत्यगा. दिति विपमाक्षरया रथोद्धतयाह-- कौशिके त्रितपसि क्षरव्रती योऽददावितनयस्वमातुरम् । रन्तुमास्वयन तद्विदादयोऽतीवरक्षसि पतत्रिकेशिकौ ॥ ६ ॥ यः क्षरवती द्वितनयस्वं कौशिकेऽददात् । क्षरेषु सर्वेषु भूतेषु व्रतमभीप्सितपूरणं येन तथाविधो दशरथो द्वयोस्तनययोः समाहारो द्वितनयं तदेव स्वं धनं कौशिके विश्वामित्र दत्तवान् । ननु प्राणादपि प्रियतमं पुत्राख्यं धनं विश्वामित्रार्थ केन निर्बन्धेन दत्तवानि. त्याशङ्कयाह -किंभूते विश्वामित्र । त्रितपसि त्रिःप्रकारकं त्रिगुणात्मकं प्रसादक्षोभसमर्थे तपो यस स तथा । तस्मिन्किभूतं द्वितनयस्वम् । आतुरम् । पित्रोवियोगादित्यर्थः ॥ कृष्णपक्षे तु-श्रीशुकः परीक्षितं प्रति वक्ष्यमाणं कृष्णकथोद्देशमनुवदति-भो आस्वयन, आ समन्तारसुष्ठ अयनं गतिः परमार्थगतिर्यस्य तथाविधः परीक्षित् । तद्वित्कृष्णोऽतीवरक्षसि न विद्यते ती रक्षः यस्मात्तदतीवरक्षस्तस्मिन्पूतनाख्ये । तथा पतत्रिकेशिकी पतत्री पक्षी बकासुरः, केशी हयरूपी दैत्यः, तयोः कु: पार्थिवशरीर तस्मिन्नादयोऽस्ति। आसम- न्ताहया कृपा यस्य स तथा । पूतनावककोशिशरीराणि कृपयैवातारयदित्यर्थः । 'कि कर्तुम् । रन्तुं क्रीडां कर्तुम् । फ्रीडाळलेनेत्यर्थः ।। अथ विश्वामित्रेण सह राम प्रस्थितमाकर्ण्य राक्षसास्ताटकां प्रेषयामासुरित्याह- लम्बाघरोरु त्रयलम्बनासे त्वं याहि याहि क्षरमागताज्ञा । ज्ञातागमा रक्ष हि या हि या त्वं सेना बलं यत्र रुरोध बालम् ॥ ७॥ भो लम्बाधरोरु, त्वक्षायाहि अपरश्व उरूच अधरोरु।लम्बमधरोरु यसाःसालम्माध- रोहः तस्याः संबोधनम् । तथा किंमते। यलम्बनासे । त्रये लोकत्रये लम्बी नासा यस्याः सा तयाविधेशवं क्षरं नाशयोग्यं मानुपदेहं रामं याहि याहि। आदरे वीप्सितद्विरुक्तिः। कि- भूता लम् । आगताश आगता प्रासा आता रावणाज्ञा यया तथा कृष्णपक्षे-श्रीकृष्णं गोकुलस्थितमाकर्ण्य कसः पूतनामाज्ञापयति-हेप्तने, स्वं तत्र याहि।पलं पुरुषार्थ रक्षा ।

·रामकृष्णविलोमकाव्यम् ।
तत्र केत्याह-यत्र सेना वालं रुरोध। इनेन स्वामिना नन्देन सहवर्तमाना यशोदा पालं
कृष्णं रुरोध रुधा आच्छाद्य स्थितवती तनेत्यर्थः । कुत एतावन्तं विश्वासं कृतवती-
त्याह-हीति निश्चयेन । ज्ञातागमा ज्ञात आगमो यया सा। कोऽपि बालघातार्य आ-
यास्यतीति संभावयन्तीत्यर्थः ।।
अय ताडकया सह शूर्पणखापि समागतेत्याह-
लङ्कायना नित्यगमा धवाशा साकं तयानुन्नयमानुकारा ।
राकानुमा यन्ननु यातकंसा शावाधमागत्य निनाय कालम् ॥ ८ ॥
लहायना तया साकं नित्यगमामूत् । लङ्कायामयनं गतिर्यस्याः सा शूर्पणखा तया ता.
उकया साकं नित्यगमाभूत् । नित्यं गच्छतीति नित्यगमा । पर्यटनासक्ताभूदित्यर्थः ।
अनुनयमानुकारा । न नुनः प्रेरितोऽनुनः स्वतः प्रवृत्त एवंविधो यो यमः कृतान्तस्तद्ध-
दनुकारो यस्याः सा.। निष्कृपेत्यर्थः। किभूता। धवाशा धवविषयिणी आशा यस्याः सा
तथा । राम भरिमपेक्ष्यमाणा ॥ कृष्णपक्षे-शावाधमा आगत्य कालं निनाय । शवप्रियाः
शावाः ऋव्यादास्तेष्वधमा पारघातिनी पूतना आगत्य गोकुलं प्राप्य कालं खग्रासकं कृष्णं
निनाय प्राप्तवती । ननु राक्षसी गोकुलान्तर्गता तवत्यैः किं पूर्व न निषिद्धत्याह-यद्यतो
राकानुमा । राका पूर्णिमा तया अनुमीयते सा । प्रथमं राकावदतिसुन्दरं रूपं धृतवती त-
दाक्षिण्येन केनापि गृहान्तर्गमनेनाक्षिता । नन्विति निर्धारण । यातकंसा । यातोऽन्तरितः
कंसो यस्याः सा तथा। पुनः फंसेन न दृष्टा । कृष्णग्रस्ता सती विपन्ना इत्यर्थः ।।
अय विश्वामित्रस्य यागव्यवस्थामनुष्टुवाह-
गाधिजाध्वरवैरा ये तेऽतीता रक्षसा मताः ।
तामसाक्षरतातीते ये रावैरध्वजाधिगाः ॥९॥
गाधिजो विश्वामित्रस्तस्याध्वरो यागस्तत्र वैरं येषां ते खरदूषणादयस्ते अतीता
रामेण ते हताः । देहादिप्रपञ्चमतिक्रम्य गता इत्यर्थः । किंभूताः । रक्षसा रावणेन
मताः स्वसंमानेन प्रसिद्धाः ॥ कृष्णपक्षे-पूतनावधमाकर्ण्य कंसेनान्ये, वकणावर्तादयः
प्रेपिताः इत्याह तामसाक्षरतातीते 'कृष्णे सति ये रावैः प्रेषिता दैत्या ते अध्वजा-
धिगा आसन् । तामसाहंकारेणासमन्तादुत्पन्नायाक्षरता प्रपश्चात्मकता ततोऽप्यतीते
परब्रह्मरूपे कृष्णे सति दैत्या रावैः कंसनिदेशशब्दैरागतास्तेऽध्वजाघिगा गोकुल-
मार्गयाने जाता या आधिर्मानसी व्यथा तां गच्छन्तः प्राप्ताः । अहो गोकुलं गत्वा प्रप-
श्वातीते कृष्णेऽस्मामिः किं कर्तव्यम् । पूतनावन्मतव्यमिति पर्याकुलचित्ता आसनित्यर्थः।
अथ मुनिमिः केवलं रामार्पणवुझा कृतस्य यागस्य प्रशंसामाह-
तावदेव दया देवे यागे यावदवासना ।
नासवादवया गेया वेदे यादवदेवता ॥ १० ॥

·काव्यमाला। देवे रघुनाथे दया कृपा प्रीतिस्तावदेव संभवतीति। यावद्यागेऽवासना यागे क्रियमाणेऽवा. सना स्वर्गादिभोगप्राप्तये इच्छाराहित्यम् । तस्मात्फलराहित्येन यो याग: स रामप्रीतये मदती. त्यर्थः। कृष्णपक्षे-कृष्णे परब्रह्मस्वरूपतामधारयन्तो दैत्याः पुनः परामर्श चरित्याई- यादवदेवता कृष्णमूर्तिदे उपनिषद्भागेया गातुं निरूपयितुं योग्यान तु साक्षात्कारं कर्तुमधवा. न्येन निरूपयितुं न शक्यते इत्याह-नासपादिति। अनुसंपन्धिआसवं प्राणात्मकं शरीरम् । अवेत्युपसर्गोऽवलक्षणलद्योतकः । तथा चावलक्षणान्मनुष्यदेहासकाशानहि निरूपयितुं शक्यते । एवं प्रथमं तस्य निरूपणासंभवे तस्य हननमस्माभिरसंभावितमेवेत्यर्थः । वस्तु- तस्तु आसवात् । आसवादिति मदजननवस्तुमात्रोपलक्षणम् । तस्माम अवया न ज्ञेया । तनिमित्तमासवादु येत्यर्थः । अवयेति अवयायते इत्यवया । 'आतोऽनुपसर्गे कः' इति कः पश्चाताप । अवपूर्वको यातिरैतिश्च ज्ञानार्थः ॥ अप स्वयंवरदर्शनार्थ कौशिकेन सह जनकगृहं प्रति गतो रामस्तत्र कि कृतवानित्याह- सभाखये भग्नमनेन चापं कीनाशतानद्धरुषा शिलाशैः । शैलाशिपारुद्धनताशनाकी पञ्चानने मग्नभये स्वभासः ॥ ११ ॥ अये श्रोतः, अनेन रामेण सभासु शिलासैः सह चापं भनम् । समासु स्थितासु शि- लावढा जानकी विषयिण्याशा येषां ते शिलाशाः राजानस्तैः सह चापं भमम्'। न के- चलं चापं भग्नम् । राजानो भना भप्तमनोरथाः कृता इत्यर्थः । कीनाशतानद्वरुषा कीना- दशस्य भावः कीनाशता यमरूपता तया आनदोऽभिनिविष्टो रावणस्तस्य रुपा कोपेन । प्राचीनवैरानुबन्धिनिमित्तेन पूर्व धनुरुद्धर्तु प्रवृत्तो रावणो धनुषाधः पतितः, परंतु न हत इति रुपा कोपेनैवेत्यर्थः ॥ कृष्णपक्षे-गोवर्धनोद्धरण इन्द्रो लाघव प्राप्त इत्याह-पक्षा- नने नृत्तिहे कृष्णे स्वभासः स्वरतापान्मन्नभये निःराई यागं कारीयतुं प्रवृत्ते सति शैला- शियारुद्धनताशनाकी दृष्टः शैलस्य गोवर्धनस्याशिषा अभीष्टपूरणेन रुद्धा रोधं प्रापिता अतएव नता भग्ना हविर्ग्रहणेच्छा यस्य तथाविधी नाकी स्वर्गाधिपोऽभूदित्यर्थः । 'यो गोवर्धनभूधरं करभृतं टीलाम्बुजन्मायितं कृत्ला सप्तदिनानि नाचटदपानोपांव घोरापदः। यश्चक्रे निजशासने हरिविरिश्च्याखण्डलादीन्सुरानुद्दण्डानपि सोऽवताजगदिदं गोपालराजो-' हरिः ॥' इति श्रीभागवते दशमस्कन्धे ॥ अय स्वयंवरार्थमागतानां राज्ञां वर्णयबाह- न वेद यामक्षरभामसीतां का तारका विष्णुजितेऽविवादे । देवाविते निष्णुविकारता का तां सीमभारक्षमयादवेन ॥ १२ ॥ यामक्षरभामसीतां लोको न वेद । अक्षरमविच्युतं भाम सौभाग्यं यस्याः सा अक्षरभा- म्नी सा चासी सीता च तां न जानातीत्यर्थः । अविवादे विष्णुजिते का तारका विष्णुना रामचन्द्रेण जितं विष्णुजितं तस्मिन्विष्णुजिते अविवादे सर्वउमते सति का तारका ता ·रामकृष्णविलोमकाव्यम् । १५३ रफावं का प्राप्नोतीत्यर्थः । तारकासंबन्धस्तु चन्द्रं विनान्येन सह न भवति।प्रकृते रामचन्द्रेण सह सीतैव तारकावं प्राप्तुमर्हति । नान्येनेत्यर्थः ॥ कृष्णपक्षे–गोकुलोपरि क्षुब्धस्येन्द्रस्य न किंचिच्चलतीत्याह-सीम्रो मारः सीममारः सीमा गिरिमर्यादा तस्या मारक्षमश्वासो यादवश्च तेन देवशक्त्या अविते रक्षिते गोकुले जिष्णोरिन्द्रस्य शिलावर्पणादिविकारता का।न कापीत्यर्थः ॥ अथ धनुपि भग्न सति जानक्या रामो वृत इत्याह- तीव्रगोरन्वयत्राों वैदेहीमनसो मतः । तमसो न महीदेवैर्योत्रायन्वरगोवती ॥ १३ ॥ तीवा गावः किरणा यस्यैवंविधस्य तीबगोः सूर्यस्यान्वयं वंशं त्रायन्ते तेऽन्वयत्राः सूर्यवंशाभिमानरक्षका दिलीपादयस्तेष्वार्यः श्रेष्ठः सूर्यवंशालंकरणं रामः वैदेहीमनसो मतः जानक्या मनःपूर्वकं वृतः। धनुःपणवन्धेनेत्यर्थः ॥ कृष्णपक्षेब्रह्मसत्रं प्रति गतः कृष्ण- स्तैन मानित इत्याइ-अनायन्वरगोत्रती कृष्णः अत्र ब्रह्मसत्रे आयन्प्राप्तः वरा भाग्य- शालिन्यो गाव एव व्रत परिपालितत्वेनोपस्थितं यस्यासी गोव्रती कृष्णः तमसोऽज्ञाना- न्महीदेवैाह्मणैर्न मानित इत्यध्याहारः ॥ अथ जानक्याः पारमार्थिकं स्वरूपं वर्णयमाह- वेद या पद्मसदनं साधारावततार मा । मारता तव राधा सा नन्द साप यादवे ॥ १४ ॥ साधारा मा अवततार । आधारेण विष्णुना सह लक्ष्मीः अवतारं चक्रे । सा का। या पद्मसदनं वेद पद्ममेव सदनं अधिवासस्थलं वेद ज्ञातवती । अनेन लक्ष्म्याः पूर्णावतार इति सूचितम् । अय वा पद्मं विष्णोश्वरणकमलं तदेव सदनं विश्रामस्थलं जानातीति ॥ कृष्ण. पक्षे-अथ कापि गोपिका नन्दं प्रति राधायाः पैशून्यं वदति-भो साप गृहाधीश नन्द, सातव राधा । सेति तच्छब्देन विदितरत्तान्तति सूचितम् । तया यादवे सर्व कृष्ण मारता मदनरूपता इत्येवं समाचारोऽस्ति ।अनेन कृष्णस्य वयःसंबन्धिनी वर्णिता भवति ।। अयेश्वरस्य धनुर्भगमाकर्ण्य परशुरामोऽभ्यगादित्याह- शैवतो हननेऽरोधी यो देवेषु नृपोत्सवः । वत्सपो नृषु वेदे यो धीरोऽनेन हतोऽवशैः ॥ १५ ॥ नृपोत्सवः शेवतो हनने अरोघी । नृपस्य आगतस्य दशरथस्योत्सवो यस्मात्स नृपो- सवो रामः शिवस्य पक्षपातीति शैवः परसुरामस्तस्माच्छेवतः हनने कोपाविर्मावेऽप्य. रोधी न रोप प्राप्तवान् । अकुण्ठित शक्तिरासीदित्यर्थः । विमानस्थितेषु देवेषु पश्यत्सु t-अथ कृष्णस्वरूपं धेनुरुक्षं चाह-यः वैदेऽलि वेदे प्रतिपादितो- ऽस्ति स नृषु वत्सपोऽभूत् । अनेन वत्सपेन कृष्णेन धीरो धेनुः अवरी: असाध्यस्तज्जा. वीयरन्यैः सह इतः । मारित इत्यर्थः ।। --- सत्सु । कृष्णपक्षे- ·- १५४ काव्यमाला । अथ परशुरामो रामं प्रति सक्रोधं वदति-- नगोपगोऽसि क्षर मे पिनाकेऽनायोऽजने धर्मधनेन दानम् । नन्दानने धर्मधने जयो ना केनापि मे रक्षसि गोपगो नः ॥ १६ ॥ भो क्षर नश्वर, मे पिनाके त्वं नगोपगः असि । यद्यपि त्वया जीर्ण धनुर्भनं तथापि म- दानते धनुषि नगस्य पर्वतस्योप समीपे गच्छतीति नगोपगः पाषाणस्तत्तुल्योऽसि । मदीय- धनुषोऽतिगुरुत्वेन निश्चेष्टो भवसीत्यर्थः । एवमेतादृशे त्वयि जनकैन यत्कन्यादानं कृतं तदयुक्तमित्याह-धर्मधनेन कन्यालक्षणेन अजने यहानं सः अनायः। अजनोऽदानपात्रम्। एवं अदानपात्रे त्वयि यदानं कृतं सः अनायः नयो नीतिस्तत्संवन्धी नायः, न नायः अ- मायः । अनीतिरित्यर्थः ॥ कृष्णपक्षे-दैत्यवधं दृष्ट्वा नन्दः कृष्णं स्तौति-भोः कृष्ण, त्वं नन्दानने नासि । मन्द एव आननं मुख्यो यस्मिन्गोकुले तस्मिन् ना पुरुषः परमात्मा असि। बलवत्वात् । अतएव किलक्षणे नन्दानने।धर्मधने जन्मान्तरीयधमैजितं तस्मिंस्तथा मः अस्माकं जयोऽपि त्वमेवासि । केनापि सुकृतविणकेन गोपग: गोप विशेषेण वर्तमान: सन् मे इति मां रक्षसि ॥ अथ रामं राज्याधिकारिणं दृष्ट्वा कैकेयी सापनभावं दर्शयतीत्याह-- ततान दाम प्रमदा पदाय नेमे रुचामखनसुन्दराक्षी । क्षीरादसुं न स्वमचारु मेने यदाप दाम प्रमदानतातः ॥ १७ ॥ आमस्वना अपरिपक्ववचना तथाविधा सुन्दराक्षी कैकेयी पदाय राज्यप्राप्तये यद्दाम निर्वन्धकारणं ततान विस्तारयामासास्वपुत्राय राज्य देयमिति दशरथाय निर्वन्धं चकारे- त्यर्थः । आमस्वनेति पदेन नेदं मातृकुत्यमिति सूचितम् । अथ कथं दाम ततानेत्याह--इमे रुचा न रुचा दीप्त्या इमे रामादयः पदयोग्या न भवन्ति । तथा तस्याः कि लौकिक भयं मास्तीत्याह-प्रमदेति । प्रकृष्टये गर्यो यस्याः सा तथा ॥ कृष्णपक्षे-- दधिभाण्डे भने दुग्धनाशे जाते यशोदायाः अतिश्रमोऽभूदित्याह- सकाशादसुं प्राणमपि स्वकीयं न मेने । यथा क्षीरे ममता तथा प्राणे मा भूदित्यर्थः । अथ कृष्णबन्धनार्थ यद्दाम आप प्राप तदचारु कार्यक्षमं न भवतीति मेने। अतः दामपूर- णतोर्नता नम्रा । परिधान्ताभूदित्यर्थः ।। अथ वनवासार्थ रामे प्रस्थिते सति अहल्योद्धारणप्रसङ्गमाह- तामितो मत्तसूत्रामा शापादेष विगानताम् । तां नगाविषदेऽपाशा मात्रासूत्तमतो मिता ॥ १८ ॥ भत्तस्त्रामा ता इतः प्राप्तः मत्तः काममोहितः सूत्रामा इन्द्रस्तां प्रति प्रसिद्धामहल्या प्रति गतः । सूत्रामा गोत्रभिद्वनी' इत्यमरः। तथा एष सूत्रामा इन्द्रः शापाद्विगानता इतः गौतमकृतात् विगानता सहस्रभगत्वादिलक्षणां प्राप्तः ॥ कृष्णपक्षे-पूर्वश्लोके यशोदया कृष्णः दाना बद्ध इति निरूपितं तत्र यमलार्जुनोन्मूलनप्रसङ्गमाह---तां व्यवस्थामनुभ्य -अथ कदाचित्कृष्णेन -~-प्रमदा यशोदा क्षीरा-

·रामकृष्णविलोमकाव्यम् ।
नगाविपदे कृष्णे सति यशोदा मात्रामु अपाशा तथा उत्तमतो मिता अभूत् । न गच्छतस्तो
नगौ स्थावरी वृक्षा यमलाजुनी ताभ्यां अविषममृतं मोक्षः तत्पदे कृष्णे सति यशोदा-
मात्रासु दघिदुग्यादिविषयेषु अपाशा अनिर्बन्धा सती उत्तमतः अलौकिककर्म कर्तुः कृ.
ष्णान्मिता समर्यादाभूत् ॥
अथ शूर्पणखायाः प्राप्तायाः नासिकानिकृन्तनं कृतमिति शालिनीछन्दसाह-
नासावद्यापत्रपाज्ञाविनोदी धीरोऽनुत्या सस्मितोऽद्याविगीत्या ।
त्यागी विद्यातोऽस्मि सत्यानुरोधी दीनोऽविज्ञा पात्रपद्यावसाना ॥ १९॥
शूर्पणखा तावनासायद्यापनपास्ति । नासा नासिका तस्या अवयं विगारं ददलक्षण
तत्र अपनपा निर्लजास्ति । लक्ष्मणस्तु आज्ञाविनोदी आज्ञया रामाश्या विनोदो यस्या-
तिविनोदी । तथा धीरः उदात्तः श्रीरामस्तु अनुत्या शूर्पणखाकृतया स्तुत्या उपालम्भेन
अद्याविगीत्सा अकीतिख्यापनेन सस्मितोऽभूत् ॥ कृष्णपक्षे नारदशापादुन्मोचि-
ताभ्यां कुरपुत्राभ्यां स्तुतः कृष्णस्तो प्रति खरूपमाह-~अहं विद्यातः ज्ञानतस्त्यागी
ज्ञानप्रदोऽस्मि । तथा सत्यानुरोधी सत्यं परब्रह्म तत्र अनुरोधोऽत्यासक्तिर्यस्य स तथा ।
लोकस्तु दीनः विषयसुखासकोऽस्ति । अविज्ञा अविद्या तु पात्रपद्यावसाना पात्र हान.
पात्र मद्भक्तस्तस्य पद्या पद्धतिज्ञानमार्गनिष्टत्वं तेनैवावसानं नाशो यस्याः सा तयोक्ता ।
एवं सति शापनिर्मुक्तिः क्रियत इत्यर्थः ॥
अथ पञ्चवटीवने सपरिग्रहे रामे कृताधिदासे सति किंचिदपूर्व जातमित्याह-
संभावितं भिक्षुरगादगारं याताधिराप स्वनघाजवंशः ।
शवं जघान स्वपराधिताया रङ्गादगारक्षुभितं विमासम् ॥ २० ॥
मिक्षः समावितमगारमगात् । भिक्षुरूपधरो रावण: संभावितं पूर्व निर्मायकत्वेन ज्ञातं
अगारं पञ्चवटीस्थलं गात्। ततः स्वनधाजवंशः याताधिः सन् आप।सुतरां अनघः निष्पापः
एवंविधोऽजवंशो ब्रह्मवंशो रावणः यातो गतः आधिश्चिन्ता यस्य जानकी दृष्ट्वा निश्चितः
जानकी प्राप । निष्पापवंशोत्पन्नोऽप्येतादृशं निन्धं पापकर्माकरोदित्याश्चर्यादिति सू-
चितम् ॥ कृष्णपक्षे-पूर्वोपक्रान्तः कृष्णो रहाइस्थानासकाशात शवं चिन्तयापूर्वमेव
गतप्राणं कंसं जघान । किंभूतम् । अगारसुमितम् । भगारं राजकीयपरिवारस्तस्मिन्क्षु.
भितं सक्रोधम् । एष चाणूरघाती कृष्णो वहिः कथं न निःसार्यत इति । पुनः किंभूतम् ।
विमासे विच्छायें गतकान्तिम् ।सद्योऽमृतचिहयुतमित्यर्थः । अथ कस्माद्धेतोर्जघानेत्याह-
सपराधितायाः । अपराधिनो मावः अपराधिता सुतरामपराधिता 'तस्यास्तथा । पिन-
निर्षन्धाप्रजहननपूतनादिफूटरचनाक्ष्यो येऽपराधास्तत्कर्ववादित्यर्थः ।
अब मृगयापरावृत्तस्य रामस्य जानकीमपश्यतो निर्वेदमाह-
तयातितारस्वनयागतं मा लोकापवादद्वितयं पिनाके ।
केनापि यं तद्विदवाप कालो मातंगयानस्वरतातियातः ॥२१॥

·काव्यमाला। तया मागतं तया जानक्या मैति धिक् मृपैव गतं निष्क्रान्तम् । अथ सा स्वतोन गता बलात्कारेण नीता भविष्यतीत्याह-किंभूतया । अतितारस्वनया । उचैराकोशमान- यापि । एवं तस्यां गतायां पिनाके लोकापवादद्वितयं जातम् । पिनाके पुरुषार्थाधिष्टाने लोकापवादद्वितयं अज्ञानेन मृगपृष्टतो धावनं स्त्रीहानिश्चेति अपवादद्वितयम् जातमित्यर्थः। कृष्णपक्षे-कसहननात्प्र्वरङ्गमाह-यं कंसं केनापि प्रकारेण कालः कृतान्तोपमः कृष्णः अवाप । ननु परब्रह्मस्वरूपस्य कृष्णस्य कंसद्वेषः कथमित्याह-किभूतः कालः । तद्वित् तदुपस्थित कंसनिवन्धनं वेत्तीति तद्वित् । अथ स कः प्रकारस्तमाह-किंभूतः कालः।मातंगयानस्वरतातियातः । मातंग: कुवलयापीहस्तस्य यानं धावनं स्वरश्च तद्या- क्रोशस्तमतिलय यातः । कुवलयापीड क्रोशन्तं मारयित्वा रङ्ग प्राप्त इत्यर्थः ॥ अथ रामस्य पुनर्जानकी प्रति निर्वेदोक्तिमाह- शवेऽविदा चित्रकुरङ्गमाला पञ्चवटीनर्म न रोचते वा । वातेऽचरो नमनटीव चापं लामागरं कुत्रचिदाविवेश ॥ १२॥ भो जानकि, अविदा अज्ञानेन मया सह पञ्चावटीन न रोचते वा। येन वं गतासी- त्यर्थः । अथ तदेवाज्ञान प्रकटयन्नाह-शवे शवीप्रेयराक्षसे चित्रकुरहमालास्तीति माया. मृगमजानता । मयेत्यर्थः ॥ कृष्णपक्षे–कृष्णस्य सामर्थ्य कंसहननात्पूर्वमेव प्रकटीभूत- मित्याह -यः कृष्णः वाते वात्याभूतदैत्ये तृणावर्ते अचरः अवलोऽभूत्तथा लामागरं कुत्र- चिदाविवेश । लामा पूतना तस्याः गरं विषं नौव क्रीडामात्रमिव कुत्रचिदाविवेश । म कृष्णे अनेन बाल्ये एतावन्तं पुरुषार्थ कृतवानिक पुनयौवने इति सूचितम् । एवमेतदु- भयं सदृष्टान्तमाह--किमिव । नर्मनटी चापमिव नटी नर्तकीचा भ्रूभङ्गमानं दर्शयति । तद्वदित्यर्थः ॥ अथ जानकी स्कन्धे गृहीला सतरं निर्गतस्य रावणस्य जटायुना साक सोऽभ. दिति रथोद्धतयाह- नेह वा लिपसि पक्षिकंधरा मालिनी स्वमतमत्त दूयते । ते यदूत्तमतम स्वनीलिमाराधकं तिपसि पक्षिवाहने ॥ २३ ॥ जटायुः रावणं प्रति वदति-भो स्वमतमत्त, इयं मालिनी दूयते । स्वमतं स्वाग्रह- स्तेन मत्त उन्मत्तः स्वामहमेव करोषि परकीयविचारं न शृणोषि । असावधानत्वादि. त्यर्थः । मालिनी अतिसुकुमारा जानकी दूयते क्लेशं प्राप्नोति । किंभूता पक्षिकंधरा । पक्षिणि स्वपक्षपातिनि मयि कंधरा मन्या यस्याः सा तां इह मत्स्याने न क्षिपति वा न मुश्चति वा । तहिं सङ्ग्रामेण मोचयिष्यामीति तात्पर्याधः ॥ कृष्णपक्षे-कंसवधे कृते उद्धवारादयः कृष्णं स्तुवन्ति-भो यदूत्तमतम, स्वनीलिमाराधक स्वस्य नी. लिमा त आराधयतीति स्वनीलिमाराधकं पुरुषं ते पक्षिवाहने लिपसि । यदुषु उत्तमतम श्रेष्टतम खदनुस्मृति कुर्याणं पुरुष ते पक्षिवाइने गरुडः तस्मिन् क्षिपसि आरोहयसि ।

·रामकृष्णविलोमकाव्यम् । गरुडारूढं कृत्वा वैकुण्ठं प्रति नयतीत्यर्थः । एवमपरोक्षमावनया एतत्फलं कंसस्य श्रीम. साक्षात्कार प्रवृत्तस्य मुक्तिरित्यत्र किं चित्रमित्यर्थः । ततो जटायुवचनानानकीशुदि लवापि दक्षिणतश्वलितस्य रामस्थावस्यामाह- बनान्तयानस्वणुवेदनासु योपामृतेऽरण्यगताविरोधी। धीरोऽवितागण्यरते मृपा यो सुनादवेणुवनयातनां वः ॥ २४ ॥ स रामः योपामृते बनान्तयानस्वणुवेदनासु अरण्यगताविरोपी अभूत् । योषां जा- मकी विना वनान्तेषु यानं परिभ्रमणं तत्र महालेसमाप्तावपि सुतरामणुवेदनासु । विवेकन लक्ष्मणकृतेन सान्लनेन च ईपलेशेषु जातेपु सासु अरण्यगता: वानराः अविरोधिनी मित्राणि वयस्याः यस्य स्त्रीवेदनासूदासु सतीयु वानरैः सह सध्यं यत्रातं तेन विधा- न्तिरमूदित्यर्थः ॥ कृष्णपक्षे–कृष्णे विहाय गोकलं मयुरां गते सति विरहखिन्ना गोप्यो मियः पोचरित्याह--अगप्परते धीरः वः अविता इति । मृषा गणयितुं समावयितुं योग्य गण्यं न गम्यं अगम्य अश्लाध्यं कुन्जया सह रतं तत्र धीरः निर्टग्जत्वेन प्रवृत्तः कृष्णः वः भविता पुनर्गोकुलमागत्य रक्षिष्यतीति मृषा असत्यं तत्कुतः सुनादवेगुस्वनयातनां किन स्मरतीत्यध्याहारः । सुष्टु नादो यस्यासी सुनादः एतादृशः वेणुस्तस्य स्वनस्तेन कृतां यातनां दूराद्वेणुस्वनमाकर्ण्य यावत्कृष्णदर्शनं तावरपर्यन्तं या यातनाविरहदुःसम- स्माकं किं पुनस्तस्मिन् परदेशं गते सतीति किं न स्मरतीत्यर्थः ।। अय पूर्वलोके अणुवेदनास्विति पदेन महति दुःखे सति कथं विधान्तिरित्याह- किं नु तोयरसा पम्पा न सेवा नियतेन वै वैनतेयनिवासेन पापं सारयतो नु किम् ॥ २५ ॥ पम्पा तोये रसः स्वादुता यस्याः सा तोयरसा एवंविधा पम्पा किं नास्त्रिाभस्यैवेत्यर्थः। तथा–व इति निश्चयेन नित्यनियतेनता हनुमता सेवा किं नास्ति । अस्त्येवा एवमुमययापि रामस्य विभान्तिविरहहःखेऽप्यासीदित्यर्थः॥ कृष्णपक्षे-गोप्यः उद्धवं परिहसन्ति-वैन. तेयनिवासेन गरुहनिवासेन कृत्वा पापं सारयतो दूरीकुर्वतः पुरुषस्य कि नु वाच्यमित्य- ध्याहारः । कृष्णोपासनया निष्पापस्त्वं कथमस्मान्प्रतारयसीति सूचितम् ॥ अय वालिना हृतदारः सुग्रीवो रामं शरणं प्रयात इत्याह- स न तातपहा तेने स्खं शेनाविहितागसम् । संगताहिविनाशे खं नेतेहाप ततान सः ॥ २६ ॥ स न तातपहा रामः शैन स्वं तेने न तस्य ननस्य शरणं गतस्य आतपं संतापं ह. न्तीति तथाविधो रामः शेन सुखेन स्वं तेने । आश्वासजनितसुखेन स्वं स्वकीयं सुप्रीवं तेने विस्तारितवान् ।न विहितं न संपादितम् आग: अपराधो येन तथा । निरपराध- वैनाविहितागसमिति सूचितमित्यर्थः ।। कृष्णपक्षे-उद्धवः गोपिकां प्रति कृष्णस्याश्रित- पक्षपातं वदति -स नेता नियन्ता कृष्णः इह सरस्वतीरसं स्थानं नन्द संकटके आप प्राय ·काव्यमाला। तथा संगताहिविनाशे खं जनं ततान । संगतः प्राप्तः यो अहिः सर्पस्तस्य विनाशे कृते सति स्वकीयं जनं गोकुलस्थितं ततान विस्तारयामास । नन्दं निधनशया मुमूर्षु विस्ता- रितवान् स कि भवतीत्युपेक्षत इति सूचितम् ॥ अथ वालिनं हत्वा सुग्रीवपत्नी मुमोचेत्साह- कपितालविभागेन योपादोऽनुनयेन सः । स नये न नु दोपायो नगे भाविलतापिकः ॥ २७ ॥ स रामः अनुनयेन प्रीत्या कपितालविभागेन योषादोऽभूत् । कपिर्वाली तालाश्च तदक्षकास्तेषां विभागेन विच्छेदेन योषां ददातीति योषादः योषां सुप्रीवपन्नों दत्तवान् ॥ कृष्णपक्षे-गोपिका वदन्ति–स कृष्णः नये नीतिमार्गे नास्ति । नु इति वितर्के । किंतु दोषायोऽस्ति ।दोषाणां दुःखाना आयः प्राप्तिर्यस्मात्स तथा।पुनरायास्यतीति चेन्न । कुतः ! यथा नगे भाविलतापिकः नगे पर्वते भाविनी या लता वली सहकारशाखा तन पिकः पिकतुल्यः । यथा यमसंभावितार्थः तद्वदित्यर्थः ॥ अथ वालीपुत्रः अङ्गदो रामं प्रति वदति- ते सभा प्रकपिवर्णमालिका नाल्पकप्रसरमनकल्पिता । ताल्पिकभ्रमरसप्रकल्पना कालिमार्णव पिक प्रभासते॥२८॥ भो राम, ते सभा प्रकपिवर्णमालिकास्ति । प्रकृष्टा ये कपयो वानरास्तेषां ये वि- चित्रवर्णास्तेषां माला यस्यां सा तथा नानाविधवानरश्रेणीसंपन्ना । सा तु अल्पकप्रसर यथा भवति तथा अल्पसंख्याका.परंतु अभ्रकल्पिता नास्ति । अभ्रे आकाशे मेघमण्डल- पर्यन्त वा नास्ति । अनेन रक्षःपतिः आकाशे प्रकल्पितास्तीत्यर्थः ॥ कृष्णपक्षे-गोपि- कास्तावदन्योपदेशेन पिक प्रति वदन्ति-भोः कालिमार्णव मालिन्यसमुद्र पिक कोकिल, स्वयि ताल्पिकभ्रमरसप्रकल्पना प्रभासते । तल्पे मवं ताल्पिकं मुरतं तस्य भ्रमरस्तत्र यो रसः स प्रभासते स्वप्ने सुरतभ्रमे यावान् रसः स एव त्वयि भासते । न साक्षादस्म- त्सुरतसुखं तत्तु तव स्वप्नेऽपि दुर्लभमित्यर्थः ॥ अथ रावणो यद्यपि सकलसैन्यसमाहवानस्ति तथापि तत्र वीरलक्षणं नास्तीत्याह-- रावणेऽक्षिपतनत्रपानते नाल्पकभ्रमणमक्रमातुरम् । रन्तुमाक्रमणमभ्रकल्पना तेन पाचनतपक्षिणे वरा ॥ २९ ॥ रावणे अक्रमातुरं यथा भवति तथा अक्षिपतनत्रपानते सति अल्पकभ्रमणं न भवि- यति न क्रमः अक्रमः परस्त्रीहरणादिकस्तेन आतुरं यथा स्यात्तथा अक्षिपतनं रामस्य दृष्टिपातस्तेन या त्रपा लज्जा तया रावणे नने सति पर्याकुटतया यत् भ्रमणं चित्तभ्रमः क न भविष्यति । भूयादेव । अहो वीरव्रतमविक्रम्य पापं कृतवतो मम जयो नास्त्येवेति लज्जया कृत्वा चित्तस्यैव कि वासो न भविष्यतीत्यर्थः । कृष्णपक्षे-उद्धवो गोपिकाः प्रति वदति-भो गोप्यः, तेन आक्रमणं दैत्यनिवर्हणादिकं तथा अभ्रवकल्पना मेघ•

·रामकृष्णविलोमकाव्यम् ।
श्यामता चरन्तुं फ्रीहार्यमवलम्बिता तत्स्थानेऽनेन तस्य न किमपि प्रयोजनं तत्र तेन का-
रणेन सा मेघश्यामता पात्रनतपक्षिणे वरा पात्रे नताः पात्रनताः पुरुयास्तपां पक्षो यस्य
स तत्पक्षी तस्मै कृष्णाय वरा कल्पिता । मक्तानां ध्यानगोचरतायेत्यर्थः । तथा च म.
वतीनां धानयोगेनैव कृतार्यलमस्तीति सूचितम् ॥
अथ सीताशुभार्थमादिष्टो हनुमान् रामं प्रति विद्युन्मालयाह-
देवे योगे सेवादानं शङ्का नाये लङ्कायाने ।
नेयाकालं येनाकाशं नन्दावासे गेयो वेदैः ॥ ३० ॥
अये श्रीराम, लकान्याने लङ्का प्रति गमने शङ्का नास्ति । कुतः । यतो दैवे योगे सेवा.
दानं जातमस्ति । देवसंपन्धी देवस्तस्मिन् तव योगे या सेवावलम्वितास्ति । मतोलका-
गमने वत्सेवाया एव सामर्थ्यमित्यर्थः ॥ कृष्णपक्ष-पुनरुद्धवः कृष्ण स्तीति -सकृष्णः
नन्दावासे नन्दबजेऽभूत् । स कः । येन आकाशं नेयाकालं नेतुं संहर्तु योग्यो नेयः आसम-
न्तात् कलयति तत् एवंविधमाकाशं काले आकाशादिकमपि संहढे क्षमः । तत्रभवतीनां
सारः अमः कियानित्यर्थः । किंभूतः । वेदैः गेयः गातुं योग्यः ॥
अय जानकीशुद्धिं कृत्वा परावृत्तो हनुमान् रामं प्रति वदतीति समाक्षरया शाहि-
न्याह-
शङ्कावज्ञानुत्त्वनुज्ञावकाशं याने नद्यामुग्रमुद्याननेया।
याने नद्यामुग्रमुद्याननेया शङ्कावज्ञानुत्त्वनुज्ञावकाशम् ॥ ३१ ॥
हे राम, सा जानकी उप्रमतिलेश यया भवति तथा नयां कुल्यायां उद्याने नेया
रवाने मीडावने नेतुं योग्या नेया अस्ति । तया सीता कृत्रिमसरिदुपकण्ठे उद्यानेऽस्ती-
सुक्तम् । इत्यं त्वं रावणस्य मोडावनं गन्तुं कथमवकाशं उन्धवानियाह-याने प्रयाण.
काले अनुसावकाशं यया भवति तथा शहावज्ञानुत् तु श्रीमदनुज्ञालब्धावसासत्वेन शहा.
वज्ञे नुदिते । तथा शहा राक्षसभयं तत्कृतावशा जम्यूवनपालादिकृता । वदुभवं मरा नि-
राकृतमित्यर्थः ॥ कृष्णपक्षे-गोकुलात्परावृत्त उद्धवः कृष्णं प्रति वदति-मोः.कृष्ण,
उद्याननैया कापि गोपिका नद्यां याने उप्रं अतिलश यया मवति तथा तिष्ठति । या
त्वया पूर्व स्कन्धोपरि धृता उद्यानं प्रति प्रारिता तहि तस्वा दयितदेवरादयः किं न
सन्तीत्याह-है कृष्ण, सा गोपिका अहं पुनरागमिष्यामीति श्रीमदनुभया लख्यामा
पथा स्वातथा सहावसा सती तिष्टीत । सहाया दयितमयं तस्य अवज्ञा अवगणना ,
यस्याः सा दयितदेवरादीनां शहाभयं तया ताहतविकारायविगणय प्राणावशेषाति.
इति । एवं तपस्या दिनान्याः सा अपि मया संबोधिता इत्युकं माति ॥
अय समुद्र नियम्य टां गन्तुं शकोऽपि रामः श्वानरसीनुमं द्रष्टुं सेतुबन्चार्य-
मादिदोत्याह-
वा दिदेश द्विसीतायं यं पायोयनसेतवे ।
वेतसेन यथोपायं यन्नामीद्विशदे दिवा ॥ ३३ ॥

·. काव्यमाला। वेति अथवा स रामः ये कंचिद्वानरं पायोयनसेतवे दिदेश । पाथसामुदकानामयनं यस्मिन् पायोधनः समुद्रस्तस्य सेतवे सेतुबन्धायादिदेश आज्ञापयामास 1. किमर्थ परम् । द्विसीतायं यथा स्यात्तथा ।द्वयोः सीतयोः समाहारो द्विसीतं तस्यायःमाप्तिः। कि पुनरैकसी. गलब्धिः । अपरं सेतुबन्धाख्यं पुरुषार्थ सीताद्वयलाभो भविष्यतीत्युत्साहेनादिदेशेत्यर्थः ।। कृष्णपक्षे-कसे हते मातामहायोग्रसेनाय राज्यं दत्वा स्वयं तत्सैन्यपतिर्वभवेत्याह-स कृष्णः यथोपाय वैतसेन यन्तासीत् । यथोपायं राजनीतिमनतिक्रम्य वेतन वेत्रधारत्वेन नियन्तासीत् विशदे दिवा सुमुहूर्तोपलक्षिते दिवा दिवसे ॥ अथ राक्षसैः सह संग्रामोपस्थितः श्रीरामो हनुमत्प्रशंसामाह- वायुनोऽनुमतो नेमे संग्रामेऽरवितोऽसि वः । यहितो विरमे प्रासं मेनेऽतोऽमनुजो युवा ॥ ३३ ॥ हे वानराः, वः इति युष्माकं मध्ये अवितः अहि वा संग्रामे उपस्थिते सति वायुजो- ऽनुमतः अस्ति । न रविर्यस्मिस्तत् अरवि तस्मिन् । रात्रावित्यर्थः । वा अहि दिवा वास ग्रामे उपस्थिते सति हनुमानेव अनुमतः संमतः । रात्री दिवा वा मायाविमिः सह सं- प्रामे वायुपुत्र एव निर्वाहयिष्यतीत्युक्तं भवति । इमे सर्वे वानराः नानुमताः न समताः ।। कृष्णपक्षे-कंसादिहनने राज्यस्थापने वा कृष्णस्य किं चित्रं वर्णनीयमित्याह-अतः परं यः विरमे प्राप्ते सति वहितः वहिमेव ग्रास भक्षवेनोपस्थित मैन । अमनुजः देवः सन् युवा पराक्रमी । तन न किमपि चित्रमित्यर्थः॥ अथ रामरावणयोर्युद्धप्रसो वानरैर्व्याकुलितो रावणो रामेण सह न प्रभावमगा- दित्याह- क्षताप मा यत्र रघोरितायुरकानुगानन्यवयोऽयनानि । निनाय यो वन्यनगानुकार युतारिघोरत्रयमायताक्षः ॥ ३४ ॥ यत्र अट्टानुगानन्यवयोऽयनानि सन्ति तन इतायुः रयोः क्षताय माभूत् । अझं मनु- गच्छन्ति ते अङ्कानुगाः शरण गता वानरास्तेष्वनन्यं वयः जन्म येषां ते अनन्यवयसः सुप्रीवहनुमदादयस्तेषां अयनानि संग्राम व्यूहप्रवेशपरिसरणानि यत्र तत्र इतायुर्दशास्यः रघोः रामचन्द्रस्य क्षताय शस्त्रादिभिर्घाताय मानसमर्थोऽभूत् । प्रथमतो वानव व्या- कुलीकृतः रामेण सह योद्धमलब्धावकाशोऽभादित्यर्थः ॥ कृष्णपक्षे-वृन्दावने कृष्णो दैत्यानवधीदित्युक्तम् । तत्र त्रयमतिभयानकं हतमित्याह-य:आयताक्षः कृष्णः युतारि- धोरवयं मुक्ति निनाय । युताः योग प्राप्ताथ ते अरयश्च तेषु घोरत्रयं निनाय प्रापित. वान् । पूतना अघासुरः केशी चेति भयानकं त्रयं स्वान्तिके प्रापितमित्यर्थः । अथ भयानकमेव व्यनक्ति-किंभूतं घोरत्रयम् । वन्यनगानुकार ने स्थितः वन्यः स चामी नगः पर्वतस्तद्वदनुकारो यस्य सः । तथा अतिप्रचण्डमित्यर्थः ॥

·रामकृष्णविलोमकाव्यम् । भय सपरिवारस्य रावणस्य तारके परब्रह्मणि प्रवेशोऽभूदित्याह- तारके रिपुराप श्रीरुचा दासमुतान्वितः । तन्वितासु सदाचारु श्रीपरा पुरि के रता ॥ ३५॥ रिपुः श्रीरचा तारके आप रिपुः रावणः श्रीक्षिलक्ष्मीः तस्याः रुग्दीप्तिः प्रकाशस्ते- नेत्यर्थः । किंभूतः ।दाससुतान्वितः । दासाश्च कुम्भकर्णादयः सुता इन्द्रजिदादयस्तै सर्वेऽपि तारकं प्राप्ता इत्यर्थः ।। कृष्णपक्षे-सदा चारु यथा स्यात्तथा तन्वितासु गोपीपु श्री- परा पुरि के रता आसीत् । तनुना शरीरेण इतासु प्राप्तासु गोपिकासु मध्ये श्रियः लक्ष्म्याः परा श्रीपरा द्वितीयलक्ष्मीरिव सैरन्धीपुरि मथुरायां के परब्रह्मणि कृष्ण रता- सीत् । गोकुले कृष्णविरहेण तदा ध्याननीतासु सतीषु मथुरायां कृष्णस्य सैरन्ध्या सार्क गाईस्थ्यमभूदित्यर्थः ।। भप रावणे सपरिवारे हते सति लका हतप्रभादिति विद्युन्मालयाह- लङ्का रङ्कागाराध्यासं याने मेया काराव्यासे । सेव्या राका थामे नेया संध्यारागाकारं कालम् ॥ ३६ ॥ याने रामागमने सति लङ्का रागाराध्या यथा स्यात्तथा मेयाभूत् । लङ्का नगरी रहस्यागारं रक्षागारं तस्य अध्यासो भ्रमस्तेन ज्ञातुं योग्याभूत् । इयं लङ्का तु कस्य. चिद्रस्य अगारमिति भ्रमेण ज्ञाताभूदित्यर्थः । कस्मिन्सति । काराव्यासे सति कारा पन्दीगेहं तस्य अव्यासे अविस्तारे सति । कारा विस्तार निर्भिद्य वन्दीभूतेषु देवेषु । निमी- चितेषु सरिस्वत्यर्थः ॥ कृष्णपक्षे-पूर्व सैरन्ध्या साकं कृष्णस्य गार्हस्थ्यमभूत्तत्र दृष्टान्त- माह-सेव्या सेवितुं योग्या सेव्या अतिरमणीयमभूदित्युक्तम् ।सैरन्ध्री यामे संयोगावसरे कालं मेघश्यामं कृष्णं प्रति नेया नेतुं योग्या नेयाभूत् । अन्वयोग्यपदेनोभयोः संयोगे शोभाति. रायः सूचितः । काकमिव राका संध्यारागाकारमिव पूर्णचन्द्रोदयोपलक्षिता राका संध्या- रागाकारं प्राप्य यथा शोभातिशयशालिनी भवति तद्वदित्यर्थः । गोदावरीब्रह्मगिरेः सकाशात्संप्रापिता प्रागुदधि प्रयत्नात् । येनार्षणा सोऽपि पुनः प्रतीपमानतुमादि प्रभवक्किमेताम् ॥ एवं विलोमाक्षरकाव्यकर्तुर्भूयांसमायासमवेक्ष्य तज्ज्ञाः । जानन्त्विमा चित्रकवित्वसीमां देवज्ञसूर्याभिधसंपदिष्टाम् ।। इति श्रीदेवज्ञपण्डितसूर्पकविविरचितं विलोमाक्षररामकृष्णकाव्यं समाप्तम् । २१

·KAVYAMÂLÂ.
A collection of old and rare Sanskrit Kargas,
Natakas, Champus, Bhầnas, Prahasanas,
Chhandas, Alankaras &c. -
PART VI.
EDITED BY
PANDIT DURGAPRASAD
AYD
KÄSINATH PANDURANG PARAB.
PRINTED AND PUBLISHED
BY
THE PROPRIETOR
OP
THE “NIRXAYA-SÅGARA” PRESS.
BOJBAY.
1890,
Price 1 Ruprec.

·काव्यविलासः-चिरंजीवनाचार्यः. गद्यकाव्यानि। काव्यादर्श:-दण्डी. (सर्टीक:). प्रबन्धकोष:-राजशेखरसूरिः. काव्यानुशासनम्याग्भटः. प्रबन्धचिन्तामगि:-मेस्तुसूरिः, काव्यानुशासनविवेकः-हेमचन्द्रः. मदालसाख्यायिका-भवदेवः. काव्येन्दुप्रकाश:-कामरानदीक्षितः. वीरनारायणचरितम्-अभिनवराणः. चन्द्रालोका-जयदेवः. (वैद्यनाथछतटीका). नीतिग्रन्थाः। चित्रमीमांसाखण्डनमू-जगमायपण्डितः. त्रिवेणिका-आशाधरः. नीतिकल्पतर:-क्षेमेन्द्रः, नीतिसार:-कामन्दः (मटी). दूतीप्रकाश:-विट्ठल. ध्वनिगायापञ्जिका-राजानकरत्नाकर'. नाट्यादिग्रन्थाः। भरतार्णवः-नन्दिकेश्वरः. रागमाला- रतिरहस्यम्-कुछोका. रागविरोधः-सोमनाथः. (सटीकः). रसचन्द्रिका-विश्वेश्वरः संगीतदर्पणम्-दामोदरः. रसतरङ्गिणी-मानुदत्तः. (नागेशकृतटीका). सगीतपारिजातः-अहोरल:. रसदाधिका-विद्यारामः. संगीतमायक:-अयोधानन्दः. रसमक्षरी-भानुदत्तः. (नागेशकृतीका). संगीतालाफर:-शाईदेवः. (निगभूषालकृत- रसमीमांसालाबारामः. (स्वकृतटीका). टीका). रसरनहारः-शिवराम:. (सटीक:). जैनसंस्कृतग्रन्थाः। लघुचित्रालंकारः-जीवराजः. आत्मानुशाम्निद्वात्रिंशिका- वाग्भटालंकार:-वाग्भटः. (सटीकः). ऋषभपवाशिमा (धनपालतटीसा). विदग्धमुखमण्डनम्-धर्मदासः. (सटीकम्). ऋषिमण्डलस्तवावधरिः-धर्मघोपः, वृत्तिवार्तिकम्-अप्यदीक्षितः. गीतमस्तोत्रम्- दादच्यापारविचार:-राजानकमम्मटः, चतुर्विशतिजिनम्नव:- शिशुप्रचौघालंकारः-पुअराजः. -मुनिसुन्दरः. शृङ्गारतरङ्गिणी-सूर्यदासः. चन्द्रप्रभस्तवनम्-जिनप्रमः. नीतिशतकम्-श्रीधरः. भङ्गारदीपिका-वैमभूपाल.. पश्चपरमेटिम्नवनम्-- भृङ्गारसरसी-मावमिश्रः. पञ्चवर्गपरिहारस्तवनम्-दीलशेखरगमिः मुमारामृतलहरी-सामगजदीक्षितः.. लोमतिल. सरस्वतीकण्ठाभरणम्-भोजदेवः (रामसिंहदे- परमसुखद्वात्रिंशिका- बतटीका). पार्श्वनाथस्तवनम्-जिनसमुद्रः साहित्यकौमुदी-विद्याभूपयः. (सटीका), पार्श्वस्तवः- साहित्यतरङ्गिणी-कृष्णः. प्रतिभाशतकम्- साहित्यदर्पण:-विश्वनाथ:. (सरीक:). प्राभाविकचरितम्-प्रथाचन्दः, साहित्यत्रोधः-मीतारामः. भयहरस्तोत्रम्- ·" माललीयम्-मुनिसुन्दरः. आदिनाथस्तवनम्- महिम्नस्तोत्रममसास्तोत्रम्-चन्द्रराज:. मगरातकम् - फर्मप्रकृति:-नामचन्द्र यमामयपार्थनायस्तोत्रम्-शिवसुन्दरः, जयतिहुअगस्तोत्रम्-अभयदेवः. (संस्कृता. गुगादीवरस्तोत्रम्-श्रीरत्नासरः. त्तिसमेतम्). गीतगगम्तोगविसमम्-दमचन्दः. देवागमस्तोत्रम्-समन्तभद्रः वीरस्तवनम्- पभरमेटमन्त्रमहिमास्तोत्रम्-जिनक्रमः. राम्पसताम्-श्रीधरः. पार्श्वनाथलपुस्तय:- गायिरपार्श्वनाथस्तव:- मालस्तोत्रम्-मुनिमुन्दरः. महारशतरम्-श्रीधरः. विचारपटनिशिका-प्रमागरगाणः. (म. श्रीमदीरता:- टीका). शीर्षमाननिनस्नानम्-लक्ष्मीममुद्रगनि:. विधारमाराधीवाप्तिः- धीगीरनिर्वागरस्यागस्तत:- मांजिनस्तर:- (जरानन्दरिकृती). समयसरणनीयम्- वैराग्यशतकम्- (सटीकम). साधारणजिनस्तानन्- सम्पपलपिकारस्तवनम्- (उदयगणिहत. जैनप्रारतप्रन्थाः । । टीस). अजितान्तिस्तानन्- स्नोत्रसंप्रदः- ·२ " " गहाटपदी-जयदेवः. पादादूतम्-श्रीकृष्णः. (राधामोहनकृत- गहालवः-देवेश्वरः. (मीकः). | टीका). गीतगढ़ाघर:-कल्यागः, (विद्यावाचस्पतिकृतटीका)- गीतगिरीश:-नामकविः. पादुकासहवम्-वेदान्ताचार्यः. गीतगोरीपतिः-भानुमित्रा. पुराणदृष्टान्तशतकम्-धमदेवः. गांतीयसायम् (मटीकम् ). पुष्पवागविलामः-कालिदासः. (मटीकः). गोविन्दविरुदावाल:- पुष्पाञ्जलिलोत्रम्-रामकृष्णः. (मटीकम्). घटखपरम्- (सटीकम् ). पृथ्वीराजविजयः- (जोनराजकृतटोका). चन्द्रद्तकाव्यम्-जम्बूकविः.(मटीकम् ). प्रद्युम्नशिखरपीशष्टकम्-राजानकगोपालः. चन्द्रलक्ष्मोत्येक्षाशनम्म्-नरहरिः. प्रभुक्शकाव्यम् गोविन्दपण्डितः. (अनन्न- वित्तसंतोषत्रिशिका-नागार्जुनः. कृतीमा). चित्रभानुकाव्यम्-हरिहरः. (सटीकम्). प्रश्नोत्तररत्नमाला-शंकराचार्यः चारीमुरतपञ्चाशिका-विहणः (गणपतिकृत- प्रश्नोत्तरत्नमालिका-विमलचन्द्रमूरिः. टीका). फाल्गुनिकोत्मकः-वजराजदीक्षितः. जडप्रमासिद्धिः-उत्सलदेवः. पन्धकीमुदी-नृसिंहः. जातिमाला-सामनायः. विहणचरितम्-विद्गगः. हाननियादयशतकम्-अभिनवगुमः, | बोधपञ्चदशिका-अभिनवगुप्तः. तरुणीष्टयम्प्रतीकवर्णनम्-शिवरामः. बोपविलासः-क्षेमराजः. तारावलिः-गोपाल. | भगवतीपुष्पाञ्जलि:-रामकृष्णः.. त्रिपुरदहनन्-विमः. भगवद्भक्तिस्तोत्रम्-अवधूनः. त्रिपुरद्दाचरितम्-युवराजः. भैरखानुकरणस्तोत्रम्-क्षेमराजः. दिलरामकथासार:- मद्दामोइविंशतिकम्-रामकृष्णः. दीनाकन्दनम्नोत्रम्नाजानकगोपालः. महारानीस्तवः-राजानकगोपाला. देवदेवाष्टकम्-युवराजः. मुररिपुस्तोत्रम्-युवराजः. देवीस्तोत्रम्-यशस्फर:. मेघदूतकाव्यम्-मेरुनुसूरिः. (सीलालसू- देव्याशितकम्-रमणपतिः. रिकृतटीका). देहस्यदेवताचक्रस्नोत्रम्-अभिनवगुप्तः. मेघा गुदयकाव्यम्-माता धानुकाव्यन्-वासुदेवः (मटीकम्). यदुवीरविलासः-कानयन. नागरगस्तवराजः-अपदीक्षितः. यमकमारतम्-आनन्दतीर्यः. नारायणीयम्-नारायणमट्टपादः. रहतरङ्गिणी-शिवराममट्टः. पतझलिविजयम्-नाममद्रदीक्षितः. राधाविनोदः-ामचन्द्रः (सटीक:). पमानन्दशतरम्-धनदेवः. परमाननिशिफा-नागार्जुनः. रामकीर्तिकुमुदावलिः-त्रिविक्रमः. रामशतकम्-केशवमहा. परमार्थना-अभिनवगुप्तः. परमार्थद्वादशिका-अभिनवगुप्तः. गमाांशतकम्-मुद्रलाचार्यः (सटीकम्). पपायोनिनियन्दा-गममद्रदीक्षितः. -सोमनावः. -हेशः. . " "