·No text on this page.

·THE KÁVYA PRAKASA,
OR
TREATISE ON SANSKRITA RHETORIC,
BY
MAMMATA BHATTA,
WITH
EXPLANATORY AND ILLUSTRATIVE NOTES.
BY
PUNUIT MAHESA CHANDRA NYAYARATNA, C.D.E.
Principal Calcutta Sanskrit College.
EDITED BY HIS PUPIL,
SYAMA CHARAN KAVIRATNA.
SECOND EDITION.
00
Calcutta:
P. M, SOOR & CO
CROWN Ikess, 2, GOABAGAN STREET,
1973
1886.

·1747857
80%
MAMS
21.395
Ssi
CALCUTTA:
Printed by P. M. Soor & (0.,
Erown Press, No. 2, Goabagan Street.

·काव्यप्रकाशः। अलङ्कारसन्दर्भः। मम्मटभट्ट-विरचितः । कलिकाता-संस्कृत विद्यालयाध्यक्ष- श्रीमहेशचन्द्रन्यायरत्न- सङ्कलित-तात्पर्य विवरणान्वितः । तस्य छावण श्रीश्यामाचरणा कविरत्नेन संशोधितः (द्वितीयं संस्करगाम् ।) कलिकाता-राजधान्याम् पि, एम्, शूर कोम्पानिना गोयावागान ट्रीट्स्य २ संख्यक- भवने क्राउन्यन्त्र मुद्रितः। : पकान्दः १८०८। खः १८८९

·No text on this page.

·विज्ञापनम् । कायप्रकाशोऽयमलङ्कारशास्त्रेवेकतमो निबन्धः । यस्मिन्, खखवगते काव्यस्य निर्माणे स्वरूपदोषगुणालङ्कारादोमा मवधारणे च शक्तिरुम्मिषति, तदलङ्कारशास्त्रम् | यथा च व्याकरणम् भाषायां व्युत्पत्त्यै अपेक्ष्यते, तथा अलङ्कार- शास्त्रमपि काव्ये नैपुण्यायेति (१) एतदप्यवश्यमध्येतष्यश्रेण्या- मन्तर्भावमर्हति । यस्तु, अलङ्कारशास्त्रमलीलतया नोपदेशाईमित्यर्वाचीनानां भ्रमः, तत्र केचन नवीना अलङ्कारनिबन्धकृत एव मूलम्, ते हि काव्यमावनिरूपणाय प्ररत्तेऽप्यलङ्कारशास्त्रे, प्रसङ्गात् सविस्तरं शृङ्गाररसमपि निर्णिन्युः, उदाजदूच प्रायशः शृङ्गारविषयकास्येव काव्यानीति । वामनदण्डि- (१) न केवलमलङ्कारशास्त्र विवा काव्ये नैपुण्य मेत्र न भवति, अपितु वाक्य- दोषादोषहरिपि न जायते। यो कि अलङ्कारशास्त्र न जानाति, केवल व्याकरणादिकमेव मानाति, स कथ जानीयात् 'चिन्नारत्नमिव च्यतोऽसि करतः' इति 'गुणैरनध्य प्रथितो रत्नरिव महार्णवः' इति चानयोः तुल्येऽपि उपमानोपमेययोलिङ्गभेदे पूर्व दुष्टं न परमिति ? एवं अघनकासीकर्णावतंस पदयोरविशिष्टेऽपि पौनरुत्य पूर्व दुष्ट' परमदृष्टमिति ? बघाच पूर्वयोर्दयं नग्योः, तथा क्रमेण ३३० पृठे ३३१ पृठे च प्रकारकता प्रतिपादितम् । .

·। २ । प्रभ्नीनानाईतनानामालङ्कारिकाणां नेतादृयो रीतिः । तहि भलङ्कारनिबन्धेषु, टङ्गाररसादयो न निरूपिताः, मापि चातीवालीलानि उदाहरणानि प्रदर्शितानि । वस्तुतः यः संस्कृतकवीनामेष महान् दोषः, यत् सर्ववैव टङ्गाररसमेव व्यवहर्तुमौहन्ते स्म, किमधिकम्, मङ्गलमाचरन्नोऽपि देव- विषयकमपि फ़्टङ्गाररसमवर्णयन् (२); आनयंश्चामासङ्गिकेष्वपि विषयेषु (अन्ततः दृष्टान्तविधयापि) ङ्गाररसम् (३) । अलङ्कारशास्त्र कदा केन प्रथममाविष्कृतमिति निर्णतुं न शक्यमस्माभिः । परन्तु, प्रसिट्वेषु सर्वेष्वेव अलङ्कारनिबन्धेषु कालिदासकतेरुवरणात् कालिदासादुत्तरकालमेवास्य बाहु- ल्येन चर्चाऽजनौति सम्भाव्यते । सत्यप्यस्मिन् दोषगुणादीनामपि निरूपणीयत्वेऽस्याल- कारनाम्नैव व्यपदेशस्य वीजं वयं तत्त्व तो न विद्मः। परन्तु, अलकियतेऽनेनेतिकरणव्युत्पत्तिनिष्पन्बो यमकोपमादिबोधको मायमलङ्कारशब्दः,किन्तु, अलङ्कतिरलकार इतिभावव्युत्पत्रो दोषापगमगुणालङ्कारसम्बलनकृतसौन्दर्थपरः, तत्पतिपादक- त्वादेव अस्थालङ्कारनाम्ना व्यपदेश इत्युद्भावयामः । अत्र साधकञ्च वामनसन्दर्भमुदाहरामः, “काव्य ग्राह्यमल- (३) वथा, 'पाणि पञ्च कुचयोः प्रतिविम्बितानि दृष्टा दशाननसमा- गमसंधमेष। भूयोऽपि पैलपरिवर्तभयेन गाहमालिङ्गितो गिरिजया गिरिशः पुनातु' इति, 'मानापमोदनविनोदनते गिरीशे......' इत्यादि च (लखने)। (३) यथा, 'चको एष चतुराचन्द्रिकापानकर्मणि । विनापतीनं निपुणाः सुहशो रसमर्मणि' इति।

·कारात् । १। । सौन्दर्यमलङ्कारः।। . पलङ्गतिः अलंकारः । करणयुत्पत्त्या पुनरलङ्कारशब्दो यंमकोपमादिषु वर्तते । स दोषगुणालङ्कारहानादानाभ्याम् ।।। स खल अलङ्कारो दोषहानात् गुणालङ्कारयोरादानाच्च सम्पाद्यः कवेः" इति। अलङ्कारनिबन्धाश्च बहवो विद्यन्ते, तेषु अस्पदवलोकितानां शौद्धोदनिसूत्र - वाभटालकार - वामनसूवत्ति-दण्डित- काव्यादर्श - भोजदेवशतसरखतीकण्ठाभरण - महिमभट्टशत- व्यक्तिविवेकाभिनवगुप्तकतालोचनग्रन्थानाम् (४) अधस्तनः, पीयूषवर्षश्वत चन्द्रालोकाप्यदीक्षितकृतचित्रमीमांसा - तत्कृत. कुवलयानन्द - विश्वनाथकृतसाहित्यदर्पण - गोविन्दठकुरकत- काव्यमदीप - अगवाथकृतरसगङ्गाधर-केशमितालबार- ঘৰৰ-সান্ধলভ্রান্তাননীয় সিন্ধান্ত। सर्वेषामेवालङ्कारशास्त्राणां काव्यमेव प्रतिपाद्यमिति तदुपयोगितया सर्वस्व (कुवलयानन्दं विहाय, तवालङ्कार- एव निरूपितः) दोषगुणालङ्काराः (५) निरूपिताः, रसा- दयस्तु कचित् निरूपिताः कचिच्चन। तथाहि वाभटालङ्का- (8) व्यक्तिपिवेकालोचनयन्यो पल खखितावेव सरति न तावशेषतो हष्टौ। भट्टलोबादीनां निबन्धा नामाभिरधिगता इति नाल तेषामल्लेखः कृतः । दपपादव व पथिनेयकाव्यभावप्रतिपादकाः, रसतरङ्गिणीप्रमतयप रसादि- प्रतिपादकाः, नैते बलकारनाम्ना अपदेयमानीति न तेऽयवोझिखिताः। (५) रीतिरपि मध्यंत्र निरूपिता, किन्तु कचित् सातोय, कति गुणा- लङ्कारयोरनरिति तथाः न स्वासकोणोझेखः सतः । . - ·[४] रादौरसो निरूपित: वामनवृत्त्यादौ न । वामनवृत्तौ काव्य- समयशब्दशडी(६)निरूपिते अन्यत्र न । वाभटालङ्कारे काव्य- करणप्रणाली लिषिता, नान्यत्र। चन्द्रालोके काव्यधामी लक्षणं (७)न्यरूपि नान्यत्र । काव्यप्रकाशादौ अभिधालक्षणा- व्यसनारूपाः शब्दवृत्तयः (८)निरूपिताः,न वाभटालङ्कारादौ। साहित्यदर्पणे दृश्यकाव्यं नाटकादि न्यरूपि, नान्यत्र कुवचित् । एवमन्यदपि ज्ञेयम् । दोषगुणालङ्काराश्च सर्व एव न सर्वत्र समानाः, वामनभोजादिमने अलङ्कारदोषाः स्वतन्त्राः सन्ति, विधेयाविमादिनामानः केचन दोषाः स्वतन्त्रा न मन्ति, मम्मटादिमते तडै परीत्यम् । दण्डिमते दोषा दशैव, भोज- मते पदवाक्यवाक्यार्थगताः दोषाः प्रत्येकं पोड़श, अन्यमते चान्यसङ्ख्यकाः । गुणाः वामनादिमते शब्दगता अर्थगताच प्रत्येक दश, भोजमते चतुर्विशतिः, एवं दोषाभावरूपा (६) 'नक पदं दिःप्रयोज्य प्रायेण' इत्यादिनियमः काव्यसमयः । मटादिमते बनवीततत्वदोषाभावादो पर्यपस्यति । 'स्ट्रावित्येकशेषो नेष्यः' इत्यादिवयाकरणसिद्धान्तः शब्दशुचिः । सा च व्याकरणशास्तविषयतया ममाटादिभिरपेक्षिता । (७) 'बल्याक्षरा विचित्रार्थ ख्यातिरकरसंहतिः । उषाकान्तेनानुगतः शूरः शौरिरयं पुनः' इत्यादिरूपम् । बक्षरसंशतिनाम लक्षणन्तु वामनादिमते व्यासपे अर्थगुणे पोजसि अन्न- भूतम् । मम्मटमते पैचित्यमावं तत् न खतन्त्राभिधानाम् । (८) शब्दहत्तीनां विचारोऽतिप्राचीनेषु वामनवाभटरडमोनदेवादि- निबन्धेषु न दृश्यते। तेषामधस्तनैरेव एष विचारः प्रावर्सि।

·[ ५ ] वोधिकनामानो बहवः । मम्मटादिमते न शब्दार्थगताः किन्तु रसगतात्रय एव ते। दण्डिभोजादिमते प्रहलिका- दयः अलङ्काराः न वक्रोक्त्यादयः, वामनमम्पटादिमते त तडैपरीत्यम् । एवं काव्यलक्षणेऽपि परस्परं मतधं विद्यते, राणा- लङ्कारयुक्तौ शब्दार्थो काव्यमिति वामनमतम्। भदोषावि- त्यधिक विशेषणयुक्तौ तौ इति मम्मटमतम् । एवमेव प्रभा- करमतम् । निर्दोषं गुणालङ्काररसवत् वाक्यं कामिति भोज- मतम् । गुणालङ्काररीतिरसोपेतः साधुशब्दार्थसन्दर्भ: काव्य- मिति वाभटमतम् । निर्दोषं गुणालङ्कारलक्षणरीवित्ति- मत् वाक्य काव्यमिति पीयूषवर्षमतम् । रसादिमवाक्य काध्यमिति शौहोदनिमतम् । एवमेव विश्वनाथादिमतम् । इष्टार्थेपेता पदावली काव्यमिति दण्डिमतम् । “रमणीया- थेप्रतिपादकः शब्दः काव्यम्” इति जगन्नाथमतम् ।. ध्वन्या- मकं वाक्यं काव्यमिति महिमभट्टमतम् । रसालझारयुक्त सुखविशेषसाधनं वा काव्यमिति केशवमित्रमतम् । एव- मन्यमतेऽप्यन्यविधम् ()। । Vie) 'काव्य शब्दोऽयं गुणालङ्कारयुकयोः एब्दार्थयोवते' इति वामन वृत्तिः। '>िवं गुणवत्काव्य मलकारैरवक्तं रसान्धित् कविः कुर्वन कीर्ति प्रीतिच विन्दति' इति सरखतीकसाभरणम् । 'साधुधन्दार्थ सन्दर्भ गयाखार भूषित स्फुटरीतिरसोपेतं काव्यं कुर्षीत कीये' इति वाभटालङ्कारः । 'निर्दोषा सक्षणवतो मरीतिर्गणभूषिता । सालङ्काररमादेववक्षिक काव्यनासभाक' ste चन्द्रालोकः । 'काव्यं रसादिमत् वाक्य श्रुतं सुखविशेषकत्' इति शौचोदनि- ·[६ । अलङ्कारनिबन्धानां रचनाप्रणाल्योऽपि विविधाः। वामन- सूत्रादौ दोषणालङ्काराः क्रमेण निरूपिताः। . काया- दर्शादौ तु .प्रथमं गुणः ततोऽलङ्कारः ततश्च दोष इति, ( किन्तु सळत्रैव प्रथम काव्यलक्षणमभ्यधायि)। वामनेम दर्शनशास्त्रसूत्ररीत्या सूत्राणि प्रणीय (१०), तेषां वृत्तिर- कारि, उदाहृतश्चान्यकृतं काव्यम् । ८ वाभटदण्डिप्रभृतिभिः पोनेव लक्षणमुदाहरणं लक्षणसमन्वयविचारादिकञ्च सर्व प्रादर्शि (११)। एषैव पीयूषवर्षादीनां रीतिः । भोनदेवा- दिभिः लक्षणादिकं पदेवन, विचारादिकं गद्येनाकारि। मम्मटादिभिर्वतव्यविषय: कारिकया संक्षेपेण प्रदर्श, वृत्त्या विसारितः, उदाहारिच अन्यप्रणीतमेव काव्यम् । जगबाथा- दिभिस्त . उदाहरणादन्यत् सर्व गवनालेखि, व्यरचि च पद्येन सर्वमेव नूतनमुदाहरणम् (१२) । इत्येवं बडयो बामनेन सूत्रम्। 'शरीरं सावदिष्टार्थव्यवछिन्ना पदावली' इति काव्यादर्शः। 'पादि- पदेन अलङ्कारपरिग्रहः, तथाच तदुभयाम्यतरच सुखविशेषसाधनवं. मा लणम्' इति घालङ्कारशेखरः। (१०) सूत्र वामनरुतमन्यकृतं वेति वामनवृत्तितो न जायते, किन्तु “यत्तु उन्नम् 'रोतिरात्मा काव्यस' इति" इति साहित्यदर्पणादिदर्शनात् वामनक्षतं सूत्रमिति व्यवहियते । 'रोतिराला काव्यस' इति हि सूत्रम् । (११) 'प्रसादवत् पसिनार्थम् (लचणम्) इन्दोरिन्दीवरद्युति। लक्ष्य लक्ष्मी तनोतीति (उदाहरणम्) प्रतीतिसुभगं वचः (समन्वयः) इसिदड़ी। (१२) 'निमाय बसनमुदाहरणातुरूप कायं मयाऽत्र निहितं न परस्य किञ्चित् । किं सेव्यते सुमनसा मनसापि गन्धः कतरिकाजननशक्तियता मगेण' इति रसगाधरः।

·[ ७ ते विभिन्नरूपत्वेऽप्यलङ्गारनिबन्धानां मुख्यफलां प्रांयस्तुल्यतैव यस्य-कस्यचिदेव हि निबन्धस्य पाठात् स्थूलतः काव्यतत्त्वाव- गतिर्भवत्येवेति। प्राचीनतराणां वामनवाभटदण्डिभोजदेवादीनां निबन्धाः अतीव प्रसन्नाः प्रायो विचारविहीनाच, स्थलतः प्रकृतविषय- प्रतिपादनार्थमेव हि प्ररत्ताः-इति तदंशे तेषां निर्वि- वाद एवोत्कर्षः। युक्त्या खोक्तिमुपपादयता सूक्ष्मश्च विषय- माविष्कर्बतां पुनर्मम्मटोदीनां कठिना अपि निबन्धाः प्रति- पायां नितराम् उत्कर्षमात्रयन्ते । प्राचीनेषु अलङ्कारनिबन्धेषु (अस्पद व लोकिनेषु) यामन- वृत्तिरेव उत्कृष्टा, तस्यां हि कापि कापि स्वोतो. समीचीना युक्तिरुद्भाविता, (शब्दशुद्धिं विना) अप्रासङ्गिकविषयो नावर्णि, नापि च टङ्गाररसः, यदनुषङ्गात् अश्लीलतादोषस्य सम्भवः, अतएव नास्ति तत्रालीलता-दोषः, नापि चेयं रति- रतीव विस्तता। प्रसिद्धेषु तावदलङ्कारनिबन्धेषु बालानां प्रथमपाठोयोगिनी एधैवेति मन्यामहे । नवीनेषु निबन्धेषु रसगङ्गाधर एव प्रधानम् । अत्र हि नैकोऽपि विषयः (प्राय:) नियुक्तिक उक्तः, प्रत्युत सर्वएव ते अतीव सूक्ष्मानुसन्धानेन निर्णीताः, (नवीनत्वेऽपि) नातीवा- झोलतादोषः, नापिच रचनायाः काठिन्यं, ( यच्च कापि कापि काठिन्यं हसते, तत् प्रतिपादयविषयाणां दोषः, न ग्रन्धकर्तुः)। यानि नवीनानि उदाहरणानि प्रणीतानि..

·तानि तीवमनोहराणि ( ततश्चं अस्थावलोकने प्रसङ्गा- दभिनवकाव्यावगतिरपि भवति )। इत्येवमस्य बहबो गुणाः विद्यन्त, केयलमेको दोषः, यदनेकत्र नैयायिकसमयानु- सारितण दूषणभूषणादिकरणमिति (१३)। तथाप्यल- कारशास्त्र व्यू त्मि मनामेतदध्ययनमतीयावश्यकमित्यङ्गीकुर्मः । काव्यप्रकाशोऽपि नापसष्टः, यत्र हि अश्लीलार्थः कोऽपि (दर्पण इव) न प्रतिपादितः, (केवलमुदाहरणान्येव कानि- चिलीलानि), नापिच लक्षणायाः अलङ्काराणाश्च (दर्पण इव) निरर्थकम चमत्कारिणः बहवः भेदाः प्रदर्शिताः, वामन- वाभटाद्यनालोचिता व्यञ्जना त्तिः व्ययार्थश्च सोपपत्ति सविस्तरञ्च न्यरूपि । दोषाश्च वामनदण्डिवाभटभोजदेवादि- कृताननेकान् निबन्धानपेक्ष्य अत्र समीचीनतया निरूपिताः, वामनोदशगुणानां स्वाभिमतगुणदोषाभावयोरन्तर्भावाय सुष्टु युक्तिकौशलं प्रादर्थि । उत्कृष्टा एवालङ्कारा निरूपिताः, अनेकत्र लिपे: सारवत्तापि विद्यते । इत्येवमत्र यथा बहवो गुणा विद्यन्ते , तथा दोषा अपि केचन । तथाहि काव्यानुपयोगी, सङ्केतः कुव म्यते ? गौर्वाहीक इत्यत्व कुल लक्षणा इत्यादेविचार:, अमुनासोपमादीनल- झारान् पनिरूप्येव तहटितध्वनिप्रभेदप्रदर्शनम्, यो हि अनु- प्रासोपमादिकं न जानाति, स कथं तन्म लकं ध्वनिप्रभेदम् (१३) 'पपिच काव्यपदप्रतिनिमित्तं शब्दार्थयोयासतप्रत्येकपर्याप्त का.' त्यादि। एसच नालङ्कारशालीयविचाराहम्, यदुक्त 'कठोर- लाकिंकालीपैरलङ्कारपरिक्रिया। पासोकुठारकहालै साभरणरञ्जनम्' इति । प्रायथः ·[१] 'अवबुध्येत, अन्योदाहरणसम्भवेऽपि शृङ्गारोदाहरणप्रदर्शनेन निरर्थमश्लीलीकरणम्, तथा उपमालङ्कारस्य (वैयाकरण- रीत्या) क्यचक्यङादिभेदेन अचमत्कारितया विभजनम् । सत्त्वेवैवमादयो दोषाः बहुनिबन्धसाधारणाः, किन्वयमेको महान् दोषः, यत् कस्यचित्कस्यचिदंशस्य (१४) अभिप्रायो दुरधिगम इति, यं कृतधियोऽपि कतिनस्तत्त्वतोऽधिगन्तु नाहन्नि। किमधिकम् एकेन यदंशस्य (१५) योऽभि- प्रायोऽवाधारि, अन्येन तदंशस्यैव तहिपरीत इति । मत एवास्य बगष्टीकाः विद्यन्ते। (सम्भावयामः) काव्य- प्रकाशस्य पण्डितसमाजे समादरणीयतायां काठिन्यमप्येको हेतुः, प्रायो हि पण्डिताः समीचीनविषयमपि प्रसादगुण- वन्त सन्दर्भ नाद्रियन्ते, निःसारमपि दुर्वाधमेव बहु मन्यन्ते । पास्तां तावत् काठिन्यं, तथाप्येषोऽप्यवश्य पायो ग्रन्थः, साहित्यदर्पणाद्यपेक्षया सारयत्तयोत्कृष्टश्चेत्यवश्यमङ्गीकुम्भः । काव्यप्रकाशस्य हौवंशौ कारिका वृत्तिश्चेति, 'भरत- मुनिप्रणीता कारिका यां अलङ्कारसूत्रनाम्ना व्यवद्रियते, मम्मटप्रणीता तु वृत्तिः, सैव काव्यप्रकाशनामभाक' इति वगीयानां प्रवादः । एनमेव प्रयादमवलम्बा काव्यप्रकाशा- दर्थ-नामटीकाकृता महेखरेणालेखि, 'सुकुमारान् राज- कुमारान् स्वादुतिहारा गहने तर्का दिशास्त्र प्रवर्तयितुम् (18) 'बनयोलच्यय लक्षकस्य च' (१२ पृष्ठ) इत्यादेः । (१५) श्लेषविचारादेः (३०६ )।

·[ १० ] मग्निपुराणादिभ्य उहत्य काव्यरसास्वादकारणमलद्वार शास्त्र भरतमुनिः कारिकाभिः संक्षिप्य प्रणिनाय |...... मम्मटस्तु ता: कारिका: सोदाहरणं व्याख्यात कारिका- ग्रन्थादिभूतां नियतिशतनियमरहितामिति आदिकारिकां व्याख्यातमुपन्यस्यति ग्रन्थारम्भे दूति' इति । अविचारविजम्भित एवायं प्रवादः, यदि कारिकालदेव भरतमुनिः स्यात् तदा चतुर्थीलासे ३१ पृष्ठे] कारिकया उक्तस्यार्थस्य प्रमाणतया 'उक्त हि भरतेन' इत्यादिना भरतोक्तिरुड़ता न स्यात् । कः खल्खनुन्मत्तस्तदुक्तावेव तदुक्ति प्रमाणतया उपन्यस्यति । अपि च नान्यसूत्रकदेव (१६) भरतः प्रसङ्गात् रसादिविषयकाण्यपि सूत्राण्येव प्रणिनाय, नत्व लक्षारसूत्राण्यपि। अत एव नाट्याचार्य्यतयैव तस्य प्रसिद्धिः (१७)। अलङ्कारसूत्रतया प्रसिद्धं हयमेवाधिगत- मस्माभिः, एक शौहोदनिकृतम्, अपरं वामनकृतम् (१८) । किन्तु शौद्धोदनिसूत्रोक्त काव्यलक्षणदिलक्षणं काव्यलक्षण- (१६) 'यं नायवेदं वेदेभ्यः सारगादाय ब्रह्मा कृतवान्, यत्सम्बनमभिनयं भरतश्पकार' इतिदशरूपम् १ ४० । (१७) ...... भरतमभ्यादि कसिनं नाण्याचार्य नमस्कुर्मः' इति नाच- प्रकाशः। .. (१८) 'बलकारविद्यायाः सूत्रकारो भगवान् शौषोदनिः काव्यस्य स्वरूपमाहाकाव्यं रसादिमत् वाक्यम्' इति खलङ्कारशेखरः। '...... काव्या- लङ्कारभूत्राणां स्वर्धा वृत्तिविधीयते' इति बासनसूत्रवृत्तिः ।

·[ ११ । माविष्कयन् वामनसूवश्वं [१८१ पृष्ठे दूधयन् मम्मटो नानयोः प्रामाण्य मङ्गौचकार। ततश्च 'त्तिान्मम्मट एव कारिकामपि प्रणिनाय' इति पाश्चात्यानां प्रवाद एव साधीयान् । कारिकया अमुनाया अपि वृत्त्युपदर्शितमालोपमायाः दृष्टान्ततामुगावयन्ती 'माला तु पूर्ववत्' [२४६ पृष्ठ] इति कारिकैवास्य प्रवादस्य प्रामाण्यं व्यवस्थापयति, एषा हि 'पूर्ववत्' इत्यनेन मालो- पमायाः पूव्वाक्ततां व्यनक्नि, न च मालोपमा कारिकया पूर्व- मुक्ता, किन्तु कृत्यैवेति । अत्रानुकूलानि च बहनि ग्रन्थ- कृल्लिखनानि सन्ति । तथाहि “यत्तु येनास्यभ्यदितेन..... इत्यत्र समासोक्तिरनुग्राहिकेति मम्मटभट्ट रुक्तम्, तत्र विचा- यने, अत्र विशेष णसाम्यमहिना प्रतीयमानः कापुरुष- वृत्तान्तः किं प्रस्तुतः, आहोखिदप्रस्तुत: ? आद्य समासोती- विषय एव नास्ति, 'परोक्तिभेदकैः शिष्टैः समासोक्तिः' इति समासोक्तलक्षणमा तैरेवोक्तत्वात्" इति रसगङ्गाधरः । "प्रथमं कारणं विवक्षुः सावतरणिका (१८) कारिकामाह, 'भस्य कारणमाह शक्तिनिपुणता...' इति” इति निदर्शनम् (२०)। 'दुरितशान्तये ग्रन्थ कृत् संस्तौति, नियतिकृतेति' (१८) अवतरणिका तु सुत्तिरूपा, मथाच येनैव वृत्तिरकारि तेनैव कारि- केन्यायाति, वृत्ति सम्बटः। (२०) पावत्ये निदधनयन्ये यन्वलतो नामानुल्लेखात कोऽसौ निदर्शनवत् ? इति वयं सचतो न मानीमा, हलसाहेवस्तु वामवदचाविज्ञापने (१६ पृष्ठे) पण्डिताः किंवदन्त्य नुसारिणः असमी च्यकारिणच' इति कथयन् पनुपदव निदान ·इतिकाव्यप्रदीपव्याख्यानावसरे ‘ग्रन्थकृत् ममाटः' इति उद्योतः। तच्च तददोषौ शब्दार्थो ......' इति. प्रकाश- कारेण(२१) उक्तम्' इति रसप्रदीपः । सत्यं मम्मट एव कारिकाकत्, किन्तु नामौ सय अभि- नवा: कारिकाश्चकार, कचिदविकलां क्वचिच्च अंशतो विकलां कृत्वा अन्यकृतिमपि (तत्तत्कृतिनां नामान्यनुल्लिख्यैव), स्व- कृतावन्तर्भावयामास, तथाहि रसतरङ्गिण्यां भानुदेवतं 'यूटमारहास्य.. .' इति भरतसूत्रं रतिर्हासश्च ... ...' इति च तत्मत्रं, वामनत्तिस्थं 'कर्णावतंसादिपदे दूति श्लोकञ्च अविकलमेव [ यथाक्रम ४० पृष्ठ, ४४ पृष्ठे, १५४ पृष्ठे] स्वकृतेः कारिकायाः अन्तश्चिक्षेप, 'प्रयान्ति रसरूपताम्' इत्यन्त्यमंशं 'समाख्यातास्तु नामतः' इत्यन्यथाकृत्य व्यभिचारिभावविभाजकानि 'निबदग्लानि इत्यादीनि भानुदेवधतानि भरतसूत्राण्यपि [४५ पृष्ठे] जग्राहेति । तथा गितिकण्ठश्चतम्' इति कथमपटत्य लिलेखेति षयं न जानीमः। निदर्शनकारी हिखनामानुल्लिख्य 'प्रणम्य सारदां काव्यप्रकाणे बोधसिमये। पदाथपिसि- हारा पितिकण्ठस्य दश्यते' इति प्रतिज्ञाय शितिकण्ठस्य (शिवस्य) बागम- प्रसिधान् पबिंशत्तत्वरूपान् पदार्थान् प्रदय काव्यप्रकाशं व्याख्यौ । प्रथमोबाससमाप्तौ च 'इति श्रीकाव्यप्रकाये शितिकण्ठषियोधने काथ्योदेचदर्शन प्रथमम्' इति लिलेख । बन्नेऽपि च वनाम नोलिलेख । कथं वा हलसाहेबोक्ति- मायादेव व्याकरणमषजानन्तः प्रतिज्ञालोकस्थ-'थितिकण्ठस्य-रत्याव पठीविभलि कर्तरि पिशितेति खोकर्मः । (१) से प्रकापरूपत्वे सर्वेषामै कमत्येन न तत्प्रामाण्याय वतामहे ।

·. मम्मटेन वामनप्रदर्शिता एव शब्दार्थ गुणा अलङ्कार- दोषांश्च उद्धृत्य दूषिताः । काव्यस्य स्वरूपं कारणश्च याममोक्त- प्रतिकृतिरूपमेव (२२) प्रदर्शितमिति (सम्भावयामः) मम्मटस्य काव्यप्रकाशनिर्माणार्थमवलम्बनीयेषु निबन्धेषु एकतमो वामननिबन्ध इति । काव्यप्रकाशस्य उल्लासाभिधेयाः दश विभागाः । तत्र प्रथमे विभागे क्रमेण काव्यस्य फलं कारणं स्वरूपम् उत्तम- मध्यमाधमरूप-विविधप्रभेदश्च न्यरूपि । द्वितीये शब्दार्थ- विभागः, पार्थी व्यञ्जना, वाचकशब्दः, मतभेदेन सङ्केतितार्थः, लक्षणा, लक्षणामूला व्यञ्जना, अभिधामूला च सा । टतीये अर्थस्य व्यञ्जकता । चतुर्थे ध्वनिकाव्यप्रभेदाः, रसभावादयः । पञ्चमे मध्यमकाव्यप्रभेदाः व्यसनात्तिसंस्थापनयुक्तिश्च । षष्ठे अधमकाव्यप्रभेदयोः स्वरूपम् । सप्तमे दोषाः, कुवचित् तेषामदोषता च। अष्टमे गुणालङ्कारयोर्लक्षणम्, त्यो गुगाः, वामनोक्तदशगुमानाञ्च खोक्नेष्वन्तर्भावः । नवमे (२५) सददोषौ शब्दार्थों सगुणाविति स्वरूपाभिधायिका, 'काव्यं ग्राह्य- मलङ्कारात् । स दोषगुणालङ्कारहानादानाभ्याम्' इति वामनसूबडयम तुबदति । तथा शक्तिनिपुणतेति कारणाभिधायिका कारिका, 'लोको विद्या प्रकीर्ण काव्याङ्गानि लोको लोकत्तम् । लोकः स्थावरजङ्गमात्मा तस्य वर्तनं वृत्तिरिति' इत्यारण्य, 'कवित्ववीजं प्रतिभानम् । कवित्वस्य बीजं प्रतिमानं जन्मान्नरागतसंस्कारः, यमात् विना का व्यं निष्पद्यते, निष्पनं वा हासाय- तन यात्' इत्यन्न वामनसन्दर्भमनुवदति। वाभटस्तु 'प्रतिभा कारणं तस्य व्युत्पत्तिस्तु विभूषणम्। भगोत्पत्तिकदभ्यासः एवं काव्यध्यपस्थितिः' इति पारा ·[ १४ ] + रीतयः, शब्दालङ्काराच । दशमे पर्यालङ्काराः वामनोक्ताना- मलङ्कारदोषाणां खोक्नेष्वनार्भावश्च न्यरूपि । काव्यप्रकाशकृतो मम्मटस्येतितं न किमयासादित- मस्माभिः, केवलं निदर्शनग्रन्थात् (२३) एतदवगम्यते, यत् शैवोऽयमासौदिति (२४)। मम्मटः कं देशं जन्मना अल- कारेति निर्णयप्रसत्ताः, कदाचित् 'कश्मीरदेशीयः' इति सम्भावयामः, यदस्य मम्मटेतिनाम देशान्तरासुलभस्य काश्मीरेतिहास राजतरङ्गिणी-सप्तमतरङ्ग-१०४१ श्लोकाधुलि- खितधम्पटेत्यादिनाम्नः सादृश्यमनुभवति । कदाचित मिथिलातिप्रसिझेन भट्टे त्युपनाम्ना 'मैथिलः' इति । किन्तु तत्त्वत: किमपि निर्णतुं न शक्नुमः। एवं कदा अनेन काव्यप्रकाशो निरमायीत्यपि दुर्निरूप्यम् । कश्चित्तु रत्नावलौनाटिकासमयावधारणपरम् अध्यापक- वरस्य होरेस् हिम्यान् उद्दलसन् साहेवस्य सिद्धान्त संस्मरन् काव्यप्रकाशे रत्नावलीमड़तामालोक्य खुष्टीयात् १११३ परि- मिताब्दात् उत्तरकालमेघ सन्दर्भ मम्मटेन निरमायौति निरधारयत्। अध्यापक यर उद्दलसन् साहेवो हि कलण- कृते राजतरङ्गिणीनामनि काश्मोरेतिहासनिबन्धे, हर्षनृपतेः (२३) ....... 'रति शिवागमप्रसिधा पड़चितवदीक्षाक्षपितसकलमलपटहः प्रकटितसतस्वरूपचिदानन्दधनः सजानककुलको मम्मटनामा दैशिकवरः' इति । (२४) वस्तुतः मम्मटः एव एवेति निथयो नास्ति। निदर्श नक्षता तु पात्र शैवागमप्रदर्शनार्थमेव मम्मटस्थ शैवत्वमारोप्य, इतिथिवागमन सित्यादि विषण दत्तमिति सम्भावयामः । .

·६ ११ [ १५ ] 'सोऽशेषदेशभाषाज्ञः सर्वभाषास सत्कविः । कृत्वविद्यानिधिः प्राप ख्याति देशान्तरेष्वपि । (७म लोकः)। इतिविशेषणं पश्यवेव (सम्भावयाम:) रत्नावलीप्रस्ताव- नायां, श्रीहर्षी निपुणः कविरितिलोकस्थितस्य श्रीहर्षपदस्य श्रिया (श्रीयुक्तः) हर्ष: (हर्षनामा) इति व्युत्पत्तिं मनसि कल्प- यन् काश्मीराधिपतेहर्षस्यैव कृती रत्नावलौति समादधे (२५) निश्चिकाय च काश्मीरेतिहासदर्शनेन, स० १११३ संख्यकाब्दे हर्षः काश्मीरराजसिंहासनमारोहेति । परन्तु राजतरङ्गिण्यां सविस्तरं वर्णितेऽपि हर्ष देवचरिते रत्नावल्या अनुल्लेखात्, श्रीहर्षेतिसमुदितपदस्थैय (न त हरेत्येतावन्मात्रस्य) रत्नावलौकन्नामतया ग्रन्थकहिः (२६) उक्तत्वाच्च, न केवलं साधारणविशेषणमवलम्बा रत्नावली हर्षकृतिरित्यङ्गीकर्तुमुत्महामहे । वस्तुतः काश्मीराधिपतेईर्षदेवस्य पूर्व मपि रत्नावली आसीद्- (24) IN HIS HINDU THEATRE. (२६) 'श्रीहर्षादेर्धाक्कादीनामित्र धनम्' इति काव्यप्रकाशांशव्याख्याना- वसरे, 'श्रीहर्षी राजा धावकेन रत्नावली नाटिका तबामा कवा बद्धधन लब्धम्' इति प्रकाशादर्श महेश्वरः । 'धावकः कविः। स हि श्रीहर्षनामा रत्नावली कत्या बहुधन लब्धवान्' इति उद्याते नागेशभः। 'श्रीवर्षास्यस्य राज्ञो नाम्ना रत्नावलीनाटिकां सवा धायकायकनिर्वधन खब्धवान् इति प्रसिपम्' इति प्रकाशनभायां पैद्यनाथः । तथा 'धावकनामा कविः सकता रबावखी नाम नाटिकां विक्रीय त्रीहर्षनासोपाल बहुधन प्रापैति पुराण- वृत्तम्' इति प्रकाशतिल के जयरामः ।

·- [ १६ ] इत्यनुपदमेव प्रतिपादयिष्यते, ततः कथं स तां निबबन्ध ? मालवाधिपतिभैरजो हि सरखतीकण्ठाभरणे (२७) बहुशो रत्नावलीम दधार । भोजदेवश्च ३-दिनोत्तर-७-मासाधिक- ५५-मितवर्षाण्येव (२८) राज्यम् प्रत्यपालयत् । यदा च हर्ष- देवपितामहोऽनन्तदेवः काश्मीरं प्रतिपालयामास, तदैय भोजो मालवम् २८)। अनन्तदेयश्च ख० १ ० ६ ५ मिताब्दस्या- भ्यन्तरे राजा आसौदिति (३०) भोजदेवस्थापि स एव राज्य- काल इति निर्णोयते । इममेव किञ्चिन्यनाधिकं भोजदेव- राज्यकालतया सर्व्य एव (इंलण्डीयानिंलण्डीयाः) इतिहास- वेत्तारो मेनिरे (३१)। उडूलमन्साहेवेन दशकुमार- (२७) मालपाधिपतेर्मोजदेवस्य हतिः सरस्वतीकण्ठाभरणमिति उद्दल सन्- साहेवोऽपि मेने, नाप्यत्र कस्यापि वैमत्यं दृश्यते । लिखितञ्च ग्रन्थहद्भिस्तथैव । (२८) 'पञ्चाशत् पञ्चवर्षाणि सप्त मामा दिनत्रयम् । भोजराजेन भोक्तव्यम् सगौड़ दक्षिणापथम्' इति भोजप्रबन्धः । एवमेव भोजचरितादयः, सतश्च नावांशे भोजप्रबन्धस्याप्रामाण्यशङ्का काया । (२९) 'मालवाधिपतिर्भोजः प्रहितः रत्नसञ्चयः । खकारयत् येन कुण्डयोजनं कटकेश्वरे ।' इति अनन्तदेवेतिष्टत्तवर्णनावसरे कलणराजतरङ्गिणीसप्तगतरङ्गस्य १६० लोकः । (३०) अनन्नतो हि बनन्तरं प्रतिपादयिष्यमाणात् अषदेवराज्यकालात् खु० १०६१-मिताब्दात् २६-मितवर्षपूर्व कश्मीरनृपतिरासीदिति । एसध क०रा० त० ७ स० पाठात् किंवा ७ तरङ्गस्य १३५ मितलोकावधि-२३५ मित- लोकपचन्तादेव ७२४ मितलोकाचावगम्यते । (pp) Soe Asiatic Society's Journal of 1863, Vol. xxx11., Page 91. - ·[ १७ ] चरितविचापने, '१.००मितवर्षाभ्यन्सर एव भोवराज्यकाल:' इति जनमुतिमासा -दल्यापर्बम समथोऽवाधारि । ततच उल्सनसाहेपनिर्णीतात् र्ष देवस्य राज्याधिकार- समयात् १११३ मितादात् पूर्वमेष राज्यमधिकुळता भोज- देवेन एततया रत्नावली (हर्षदेवात्) प्राचीनेति प्रतिभाति । पपिच धनिकापरनामा धनश्चयो दशरूपनिबन्ध बहुशो रत्नावलीमुदाबहार। धमजयश्च सुचनृपतेः सभ्य पासीत् (३२)। मुनश्च भोजदेवस्य पूर्व मालवराजसिंहा. सनमलचकार (२३) । पतएव इतिहासवेत्तारः १. १०३०. मिताब्दाभ्यन्तर एव मुम्बस राज्यकाल रति निर्णय- चक्रुः (३४)। ततश्च मुबराजराज्यकाले हर्षदेवस्य जन्मापि नासीत् किन्तु तत्कृतौरमावली पासौदित्यतीव कौतकम् । यदिच 'श्रीहर्षादेविकादीनामिव धनम्' रत्येव काग्य- (२३) 'विष्णोः सतेनापि धनञ्जयेन पिहनानोरागनिवन्धतः । चाविस्कृतं सलमहीशमोगदग्धाभाजा दशरूपमेतत्' इति दशहप- क्षेपाय। (११) भोजप्रबन्धभोजचरितादिषु एवमेन लिखितमस्ति ; इतिहासपिदा- मधेतत् समातम् । उल्सन्साक्यापि नाव विप्रतिपत्तिः । सरखती- डापरणतात. 'सौनग्याम्मुनिधे बुधप्रिय एषाकारधर्माडम श्रीमान किमियमु जनकपई डथा नासि' इति बोकादपि अवधार्यते, बत् बोनदेवात् पूर्व सन्म पासीदिति । (३४) एतब जिन्दुनाटकाभिधानपरे सन्दर्भ भवभूतिसमयावधारणलायाम् पसनमावोवापि संवदति ।

·[ १८ ] प्रकापाठः(३५) स्थात्, तस्य च ' बौख्यस्य राजो नाचा रत्नावले कृत्वा धावकाख्यः कविङधनं लेभे इत्येवार्थ: स्यात्, एवं मालविकाग्निमित्रप्रस्तावनायो, 'प्रथितयशसा धावक- सौमिल्लकविपुत्वादीनां प्रवन्धानतिक्रम्य वर्तमानकवेः कालि- दासस्य कृतौ किंकृतो बड़मानः' इत्येव पाठः (३६) स्यात्, तदुक्त एव च धावकः रत्नावलौकारः स्यात् । तदा हर्षदेवो दूरे आस्तां, कालिदासविक्रमादित्यादेरपि पूर्व (समकालं वा) रत्नावली निरमायौत्यसंशयं वक्तुमुत्सहामहे । कथश्च अध्यापकवरेण उल्सन्साहेवेन कश्मीरेति (३५) 'काव्यप्रकाशनिदर्शने श्रीहर्षादेोग्णादीनामित्र धनम्' इति पाठः । पासवदत्ताविनापने श्रीमता हलसाहेवेन एनमेय पाठं मूलीहत्य युक्त्यन्तर- प्रदर्शनेन 'रत्नापली पाणलता' इति निरधारि। वस्तुतस्तत्मदर्थिता युक्तयः संध्यमेवोत्थापयित क्षमन्ने, न त निणयमिति। एषा हि तस्य बलवती युक्तिः, यत् रत्नावलीस्थः 'दीपात् ......' इति लोकः वाणकते हर्षचरितेऽप्यसीति उभयोरेक एवं कवयितेति। प्रत्येदं ब्रूमः, अविशेषेण स्ववल व्यमर्थ मनिषाद- यत्या अन्यकतेरपि वलसाषन्तर्भाषनम् संस्कृत काव्यकृतामयनुमतम्। दृष्टो घि विभिन्न कमिविरचितयोरपि शिवपुराणकुमारसम्भषयोः सिदिच्छामि विभो......' इत्यादिश्लोकः एकरूप एवेति एवमन्य नापि। कथञ्च हलसा हेवेन स्वोक्ति समर्थयितु 'अहो प्रभावो वाग्देव्या यन्मातङ्गदिवाकरः। श्रीहर्षस्था- भवत् सभ्यः समो वाणमयूरयोः' इति साधरपक्षतिस्थ श्लोकात् 'वाणः श्रीहर्षयान्यतमः सभ्य प्रासीत्' इति निर्णीतम् तदपि न जानीमः, क्यन्तु उनलोकात् वाणमयरयोस्तुल्यः (नत सहितः) मातङ्गदिवाकरः श्रीपस सभ्योऽभवदित्येवावराच्छामः । (३६) पत्र त्यसंस्तविद्यालयस्थासलिखितपुस्तकहये 'धावकः' इत्यत भामा पनि पाठोऽस्ति। . .. .

·[ ११ ] वयन्तु हासदर्शनात्, '१११३-मिताब्दे वर्ष देयो कश्मीरराजसिंहा- सनमाररो' इति निरधारि, तदपि .वयं न जानीमः । कहणकृत-कश्मोरेतिहास-राजतरङ्गिण्यानुसारेण 'हर्ष देयो ० १०११-मिताब्दादुत्तरं १०६७-मिताब्दाच पूर्व कश्मीरराज्यमधिचकार' इत्येव निरूपयामः । तथाति कङ्कणमामा कविः १०७०-मितशकाब्दे ११४८ मिते हृष्टाने २४-चतुर्विशे लौकिकेऽब्दे (३७), राजतरङ्गिणीमारभमाण: २५ पञ्चविंशलौकिकाब्दीयमपि (३८) जयसिंहराजस्तान्त वर्गयन् जयसिंहपतिराज्यकाले(३८) एव तां समापया- मास। अत्रत्य २४ चतुर्वि शलौकिकाब्दशब्देन, यस्याः १०० शताब्याः ६५ पञ्चषष्टितभाव्दादुत्तरं ७१ एकसप्ततितमाब्दमध्ये हर्षदेवो कश्मीराधिपत्यमाससाद, तदनन्तर-१०० शताब्याः २४ चविंशाव्दो ग्रायः(४.)। ततश्च वर्षे देवराज्यारम्भकाल- (३७) 'लौकिकेऽब्द चर्षिणे शककालस्य साम्प्रतम् । सप्तमात्यधिकं जातं मनं १०७० परिवत्सराः' इति रा० १० ११० ५१ चोकः। (३८) 'तावले वानराग्यस्य पञ्चविंशतिवत्सरे' ति रा० ० ८म त० ३५०५ (३८) 'सतः मुसलभूभत्तु : सम्पत्यप्रतिम क्षमः । नन्दयन् मेदिनीमास्ते जयसिंहमहीपतिः' इति रा० स०८म त० ३५५० शेषज्ञोका। (४०) एतच रानतरङ्गिणीदर्शनात् किंवा तस्याः सप्तमतरस्य १३७ । १११ । २६३ । ४५७ । ५८८ । ३७७ । ५४। १०४१ । १२२१ । १२१५-लोकानाम् एवं षष्टमतरङ्गस्य ३९४ । ६३६ । १६८ । ८२१ । ८४६ । १०५५ । ११६६ ::११५० ·यतः [ २० । राणतरङ्गिणीनिर्मितिकालयोरन्तरा ५१ हिपश्चाशत् वर्षाणि गतानीति सिध्यति, ततम इमं राजतरङ्गिणीनिम्भिति- समयं ५२ हिपञ्चाशता होनौसत्य य: समय भायाति, तस्मात् पूर्व, यश्च तं समयं ५८ पटापञ्चाशता होनौशल्य समय पायाति, तस्मादनन्तरं हर्षदेवराज्यारम्भकाल इति निर्णीयते, तथैव च यथोक्तसङ्ख्या सम्पनौपद्यते इत्यलमत्रा- विकावेशन। 'मम्प्रटेन कदा काव्यप्रकाशो निरमायि?' इति प्रत्रस्य उत्तरतया ख० १३३५-मितादब्दात् पूर्वमेव निरमायौत्थेता- वन्मानमवश्य उच्यते, १३३५-मिताब्दकालौनेन माधवाचार्येण सर्वदर्शनसङ्गहे पातचलदर्शनप्रस्ताव 'तदुक्तं काव्यप्रकाश इत्यादिना काव्यप्रकाशोऽधारि (४१) इति । एवं यदि काव्यप्रकाश-(२८५ पृष्ठ-)-कृत-'......भोज- नृपतेसत्यागलौलायितम्' इति लोकोतभोज एव पूर्वोक्त- मालवाधिपतिरासीदिति स्यात्, तदा पूर्वोक्तात् भोजराज्य- कालात् १०६५-मिताब्दात् परमेव काव्यप्रकाशो निर- मायौत्यपि वक्तुं शक्यते । भोजराजसम्बन्धिनामेषां पद्यानां भोजदेवात् पूर्व मसम्भवादिति । भासामेतत् प्रकृतमनुसरामः । काव्यप्रकाथस्वास्थ गूढ़ा। भिप्रायमाकलय्य अत्रत्यभूतपूर्वसंस्कृत विद्यालयाध्यक्षेण १४.४५ ॥ २१८६ । २३१० । २७४३ । १५८० । ३५०५-लोकानाच दर्शनादपि स्कुट प्रतीयते । १३५-मिताब्दे माधवाचार्य पासीदियन सम्वाकमममति .

·. [ २१ ] 'माता श्रीबुता . कि काउएल्साहेवेन कठिनतरेषु केचित् । केषुचित् स्थानेषु प्रदीपाद्यनुसारेण संपत- सात्पर्वमानप्रकाशनपुरःसरं काव्यप्रकाशमुद्रणायामवरथे। तदनुरोधवशंवदेन च मया तथैवाटतीयं, पुस्तकचतुष्टयम् (एकं कलिकातापूर्वमुद्रितम्, हितीयं हस्तलिखितं संस्कृत- विद्यालयस्थम्, तृतीयं त्रीयतां पूज्यपादाना तारानाथतर्क- वाचस्पतीनां इसलिषितम्, चतुर्थ क्रीतं काशीमदेशीयम्) अवलोक्यास्य मुद्रणमकारि । तथापि सर्वतः काठिन्यान- पगममालोच विज्ञाप्य च श्रीयुतम् ५० वि० काउएल्साहेवं, सर्ववैव विवरणसहे स्थाने शब्दार्थविवरणसहिताभिप्राय- प्रकाथनायाऽहमयते। न जाने किं फलमजनि । पत्रिश्च तात्पर्यविवरणाभिधे व्याख्याने कचित् पूर्वेषां व्याख्याता सन्दर्भा अविकला एवोकृताः कचिच्च शश्दा- स्तरेण तेषामभिप्रायाः अनूदिताः। यत्र च तेषां व्याख्यानं नास्मभ्यमरोचत, तवैवस्वाभिप्रायेण व्याख्या कारि। प्रायः पूर्वेषां व्याख्यानं तर्कशास्त्रानुसारिण्यै व रौत्या लिखितमिति बालानां दुर्योधम् । भत्र त बालानाम् बोधोपयोगिनौं कोमलामेव रीतिमवलम्बित विशेषो यनोऽकारि। पस्य त सदहिवेचने संशोधने च अध्येषितैर्मदगुरुणा- मन्यतमैरदेवगुरुभिरण्यनेकभूदेवगुरुभिः श्रीमगिस्तारानाथ- तर्कवाचस्पतिभिराद्योपान्तमलोकि समयोधि च, ततच संविधषमनुग्टहीतोऽसीति ।

·.
[ २२ ]
एतंञ्चातीव दुःखाकरोति, यं यस्य महात्मनः प्रयत्नात्
दं सम्पन्नम्, सोऽयं श्रीमान् इ० वि० काउएलसाहेवोऽधुना
भत्र नास्तीति ।
उत्साहवारि परितोर्पयतः प्रयत्नात्
यस्यालमङ्गुरित एष तरुः फलाय ।
सोऽयं चिराय निजदेशनिवास मिच्छन्
हा इन्त ! सम्प्रति जहाविममेव देशम् ॥
श्रीमहेशचन्द्रशम्मा।
कलिकाता-संस्कृतविद्यालयः ।
संवत् १८२३ । रुष्टाब्दः १८६६ ।

·निर्देशानुसारि सूचीपत्रम् । विषयः प्रथमस्य उल्लासस्य काव्यप्रयोजनकारण- स्वरूपविशेषनिर्णयः। विषयः द्वितीयस्य उल्लासस्य शब्दार्थनिर्णयः । विषयः एस पी सब द्वितीयोझासारम्भः विषयः ठस्य पङ्गो शब्दभेदाः ७ अर्थभेदाः तात्पर्याधः अर्थव्यग्नकता वाचकपन्दः वाच्या निर्णयः बभिधाविचारः ८ २ १५ तल प्रथमोल्लासारम्भः मङ्गलाचरणम् काव्यस्य प्रयोजनम् कारणम् खरूपम् उत्सम-(ध्वनि)-काव्यम् मध्यम-गुणीभूतव्यय)- काव्यम् अधम-(चित्र)काव्यम् प्रथमोबाससमाप्तिः ८ ३ १० १० उपादानलक्षणा ५ ५ पाक्षेपार्थापत्तिस्थले : ५ लक्षणा "..२ लक्षणाय प्रयोजनप्रतीतिर ·[ २ ] विषयः सारोपाषणा साध्यवसाना ". १३ पर्थव्यवसायां शब्दख साहायम् हतीयोवाससमाप्ति १४ ४ ४ ८ १७ or १४ विषयः गौर्वाधीक स्थल लच्यार्थ- चतुर्थस्य उवासस्थ निर्णय रसादिनिरूपण- सभणायाः पधित्वम् १६ सहितध्वनिकाव्यप्रभेद- गृहव्याधम् १६ लक्षणायाः वैविधम् १६ निरूपणम् । खाणिवपन्दः २ विषयः एण्य पाको लक्षणामूलव्यचनाव्य- तत्र चतुर्थोझासारम्भः १७ खापनम् १७ पविचितषाच्यध्वनिः २७ पषिधामूला वचना अर्थान्तरसंक्रमितवाच्च- संयोगादिन कार्यनियमनम्। ध्वनिः यमकपन्दः पात्यन्नतिरखतकसवाच्य- बन्दस व्यमकतायामय ध्वनिः सहकारिता विवक्षितान्यपरवाच्यध्वनिः५६ हितीयोझाससमाप्तिः पलच्यक्रमव्यायध्वनिः २९ विषयः विभावानुभावव्यभिचारिणः३० द्वतीयस्य उल्लासस्य रसखरूपम् रसमिष्यत्तिः भलो- पार्थव्यचकतानिर्णयः। सादिसम्ाता विषयः पुण्य पको श्रीषकसम्मता ॥ तबहतीयोशासारम्भः २१ ।। "भानायकसम्मता ५ बार्षी बसमा अभिनवगुप्तसाता ३५ मलादी षिच्चे व्यञ्जनखोदा रसविभाग: ४० १८ सम्भोगः १ ५ १ . . ७ २० " " ·[ ३ ] विषयः पठख ४१ ५ ४१ १३ रसावामुदारणानि विपलमाः स्वायिभावाः ध्यभिचारिभाषा ४४ १४ ४५ -- विषयः पृष्ठस पङ्गो रसादेः पदैकदेशरचनावण गतत्वम् रसादेः प्रवश्वगतत्वम् ध्वनेः सुषमेलसङ्कलनम् ७३ ध्वनेः संसृष्टिसङ्घरौ ध्वनेः संसृष्टिमहराधीमा संख्या ध्वमेदसमष्टिः ७५ चतुर्थोल्लाससमाप्तिः ४५ : . भावः ४७ ४ ५ ४८ ७६ ४६ १० विषयः - ५ ४६ रसाभासभाषाभासो भारस्य शान्निरुदयः सन्धिः पवखता च भाषशास्यादीनां कचित् प्राधान्यम् संसच्यक्रमव्ययध्वनिः घदगाथुखध्वनि: ५० भन्दा त्युत्यालङ्कारधने- पदाहरणम् ५० भन्दपायपर पिस्तुवने- रुदाहरणम् अर्थशास्यवनिविभागः ५१ অমলমনিসহানা उदाहरणानि शब्दार्थोषयपयुत्थ- ध्वनिः ५८ शब्दयतवस्थापशायु पध्वनीनां पदगतत्वम् ५६ पर्यवसध्वनीनां प्रबन्ध- ६५ पञ्चमस्य उल्लासस्य गुणीभूतव्यचकाव्यभेद- प्रदर्शनष्यचनात्ति- संस्थापनसहितध्वनि- गुणीभूतबन्यकाव्य- सङ्कीर्णभेदनिर्णयः । ८ : विषयः पृष्ठस्य पनी सत्र पञ्चमोहामारम्भः ७० गुणीभूतध्यायकाष्य- प्रभेदाः बागूढध्याम् है १४ अपराङ्गण्याम् 10. ४ ·[ ४ ] पृष्ठस्य पङ्गो . ८३ ४ विषयः एस पी पदार्थचित्रयोः क्रमेय उदाहरणे १०३ शब्दार्थचित्रयोः बह- भेदता १०४ षछोझाससमापनम् १०४ १ & १४ विषयः মাম্ভিক্ষ बस्फुटव्ययम् सन्दिग्धप्राधान्य व्यङ्ग्यम् ८३ तुल्यप्राधान्यव्यनत्रम् काकालिप्तव्ययम् बसुन्दरव्ययम् ८४ गुणीभूतव्ययस्य ध्वनियत् प्रभेदः ८४ पखव्यायालङ्कारस्य न गुणी- সুমধুমা ८४ ध्वनिगुणीभूतव्यमययोः १४ ५ विषयः १० सप्तमस्य उल्लासस्य काव्यदोषनिर्णयः । १२ एछस्य पनौ विषयः सत्र सप्तमोल्लासारम्भः १०५ प्रकारान्तरेण ध्वमेव- विष्यम् ८६ व्यञ्जनासत्तिसंस्थापनम् ८६ पञ्चमोबाससमाप्तिः १०३ ५ १० दोषलक्षणम् १०५ । २ २ १०१ १०६ १०३ १० विषयः १४ पददोषविभागः श्रुति कटुता च्युतसंस्कारः अप्रयुकत्वम् असमर्थत्वम् निहतार्थत्वम् पनुचितार्थता षष्ठस्य उल्लासस्य अधम-(चित्र)-काव्य- १०७ १०० १२ निर्णयः। १०८ - । १०८ ५ पृष्ठस्य पड़ो निरर्थकता १०८ ११ १०३ १०८ १४ विषयः सब पटोहामारथः शब्दचिपचित्रयोः संहपम् पवाचकता बच्चोलसा सन्दिग्धता ११० ५ . १०३ ११० .

·[ ५ ] पिपयः पृठस प्रो विषयः ५ -- . २० समाप्त पुनराता बान्तरकपाचकता षभवम्म सयोगः पानभिहितवाच्यता १३४ षस्थानस्थपदता प्रस्थानस्थसमासता सङ्कीर्णता गर्मितता সিলনিকাহিনা १३८ प्रसिधिहसता भग्नप्रक्रमता १२६ उद्देश्यप्रतिनिर्देश्यभाव- स्थले कथितपदस 4Y १३ १८ १३४ पाप्रतीतत्वम् ११० १४ पाम्यत्वम् ११० नेयार्थत्वम् लिटलम् १११ विधेयाविमर्षः १ पिरहमतिकारिता ११३ पददोषाचा केपाश्चित् पाक्य- पदांयगतत्वम् ११४ १५ वाक्यगतपददोषाणासदा- हरणानि ११५ यत्तट्योः साकाङ्कनिरा- कामतापिचारः ११६ १४ पदांगतदोषाणामुदा- हरणानि अप्रयुक्ततादीनामसामथ्यरूपत्वेऽपि पृथगुक्रियोजम् १२५ १५ वाक्यदोषाः १२६ । प्रतिकूलवर्णता उपहलविसर्गता १२० पिसन्धिः {২৩ १० सन्धावसोखता १२८ १३ ५ ११ गुणता १४० घाक्रमता १४२ १६ षमतपरायता १४४ १०३ १५ १४५ १ १४५ १० - बर्थदोषाः अपुष्टार्थता कष्टार्थता व्याहतार्थत्वम् पुनरुतत्वम् दुष्कमत्वम् याण्यार्थता सन्दिग्धार्थता নিৱনা प्रसिषिविरोधः १४६ १४६ १२८ १३० ६ १४ महत्तता न्यूमपद त्वम् अधिकपदत्वम् कथितपदत्वम् पनत्यकर्षः १४७ १ -- १४७ ३ ·विषयः पृष्ठस्य पञ्चौ विषयः . १४ ३ १ प्रसितिपिरोषस्य कविसम्मया- सिहत्वे न देोषः २४७ १६ विद्याविरोधः १४८ অনীলনমা १४४ सनियमे नियमः १४६ बनियमे मनियमः १५० विशेषे विशेष १५० अधिशेषे विशेषः १५० ११ ८ २ 40 कष्टार्थतायाः गुखता १५६ कष्टमा न दोषो न गुणः १५८ अप्रयुक्रनिहतार्थयोर- दुष्टता १५८ अश्लीलत्वं गुणः १५४ सन्दिग्धत्वस्य गुणता अप्रतीतता गुणः १६० ग्राम्यत्वं गुणः म्यनपदत्वं गुपः न्यनपदत्वं न गुणो न दोषः अधिकपदत्वं मुणः १६२ कचितपदत्वं गुणः : गुण: mr 9 & १ २ ? १ । ४ ६ ६ पतत्कर्षः समानपुनरात्तत्वं न दोषो न गुणः ३ साकाङ्कता १५१ अपदयुक्तता सहघरभित्रता .१५२ সাঘিনমিল্পনা विश्थयुक्तता वमुपादायुक्तता न्यलपुनःखीकृतत्यम् १५३ सोलार्थता १५४ कावतंसादिपदे न पौन- रुकादोषः १५४ कांक्संसाद्यन्यस्थले पौन- सत्यदोषः १५५ विशेषणदानार्थ कचित् पौनरूल्यम् न दोषः १५५ प्रसिदिसचे नितोरदुष्टता१५६ । अनुकरणे सर्वेषामदोषता १५६ दोषाणाम् कचिददोषता पुणता वा 7 गर्षितत्वं गुणः ८ है. अस्थास्यसमासः गुणः १६३ १६४ रसदोषाः १६४ व्यभिचारिणः खशब्दवाच्य- त्यम् रसस्य खशब्दवाच्यखम् १६५ स्थायिनः खशब्दवाच्य- त्वम् अनुभाषय कष्टकल्पना १६६ विभाक्य कष्टकल्पना १६६ १५ ७ 4.

·[ ७ ] विषयः एण्य • पनो . ४ २ ४ - विषयः टस पङ्गो प्रतिकूलविभागादि- परिपहः ५ पुनःपुनर्दीप्तिः सकाण्ड प्रथनम् १६० १२ षकाण्ड छेदः १६८ अङ्गस्यातिविस्तृतिः अङ्गिमोऽननुसन्धानम् १६८ प्रकृतिविपर्ययः बननामभिधानम् १७० व्यभिचारिणः : खपदवाच्यत्व- मदोषः १७० विरुपरससञ्चारिभाषादीनां बाध्यतयोक्तिर्गणः १७१ पिरुच्योरपि रसयोरेकत्र निवेशप्रकारः १७३ विरुयोरपि रसयोः बधिरोधः १७४ :१० सप्तमोझाससमापनम् १७७ तत्र परमोबाजारम्भः १७८ गुणलक्षणम् १७८ गुणानां रसधर्मत्वम् १७८ बलङ्कारलक्षणम् १७६ गुणालङ्कारयोः प्रभेदः ११ वामनाद्यनगुणाजकारलक्षण- खण्डनम् १८२ गुणविभागः १८३ माधुयं गुणलक्षणम् १८३ बोजोगुणलक्षणम् प्रसादगुणलक्षणम् १८४ पामनाधुकदशब्द- गुणास्वीकारः १८५ षामनाद्यनदविधषष्ट्र- गुणानां लक्षणानि यसिंच यस्यान्तर्भावः यख चादोषखरूपता १८५ : ४ .. : १० वामनाथुनदयविधार्थ- विषयः पष्टमस्थ उल्लासस्य गुणालङ्कारभेद- सहितगुणनिर्णयः । गुणानां यसिंच यस्था- न्तर्भावः यस्य च षदोषता १८६ माधुर्थ गुणस्य व्यञ्जकाः १८८ पोनोगुणस्य व्य अकाः १८६ प्रसादयुगस व्यचकाः १६० रचनायाः कचित् RH वपरीत्यम् ·[८] विषयः टठस्य पको विषयः एस पी षष्टमोबाससमाप्तिः • १६१ दोषगुणालङ्काराणा शब्दार्थ- गतत्वे नियामकम् २०७ चित्रालङ्कारः ४ विषयः १२ २१४ २१५ - २१८ १ नवमस्य उल्लासस्य मुरमबन्धः रीतिसहितशब्दा- पद्मवन्धः लङ्कारनिर्णयः । सर्वतोभद्रम् पुमरक्तपदाभास: विषयः पृष्स्य पसौ नवमोल्लाससमाप्तिः सम नवमोझासप्रारम्भः १६५ वक्रोक्तिः १६२ विषयः 278 . पतमासः १६३ ७ १६४ दशमस्य उल्लासस्य अलङ्कारदोषनिर्णय- सहितार्थालङ्कार- १६४ कानुप्रास: हत्यनुप्रासः एपनागरिका रीतिः ५ १६४ १० निर्णयः। १६५ । परुषा रीतिः २ - 8 • विषयः सत्ल दशमोलासारम्भः २२५ पृष्ख पङ्को उपमा १६५ कोमखा रीतिः १६५ उपनागरिकामभृतीनां यथाक्रम वंदर्भीगौड़ो- पाञ्चालीति नाम १६५ खाटानुमासः १६५ यमकम् १६७ मेषः शब्दगतः २०१ लेषस नवमो भेदः २०५ ५ पूर्णोपमा खुप्तोपमा च २२४ श्रौती उपमा षार्थी उपमा उपमाविचार धम्मलोपे उपमा उपमानखोप उपमा २२६ १० 8 भाविचारः ২০ २ २११ ॥

·[ ] विजयः पृष्ठस्य पको विषयः पृष्ठस. पनी ५ २५४ ७ २५४ पादिलोपै उपमा धम्मेवाद्युभयलोपे उपमा २३४ धर्मोपमानलोपे उपमा २३५ उपमेयेवादिलोपे उपमा २३५ धर्मोपमानेवादिलोपे १ ३ २५५ - मालानिदर्थना निदर्शना बन्यरूपा अप्रस्तुतप्रशंसा पाप्रस्तुतप्रशंसाभेदाः पतिशयोक्तिः प्रतिवस्तपमा २५५ सपमा - हटान्तः १ उपमायाः पञ्चविंशति- विधत्वम् . मालोपमा रसनोपमा २६५ २६५ समन्वयः २३८ ५ १२ . उपमेयोपमा उत्तेचा ससन्देशः २३४ दीपकम् मालादीपकम् तुल्ययोगिता व्यतिरेकः उपमानवाधिक त्वेन व्यतिरेका व्यतिरेकस्य भेदाः मालाव्यतिरेका पाक्षेप विभावना विशेषोक्तिः 2 २४१ १ २७० -- २०१ ५ है 2 रूपकम् समस्तवस्तु विषयरूपकम् ५४३ एकदेशविपर्तिरूपकम् २४५ : १ सागदपकम् २४२ निररूपकम् भावारूपकम् परम्मरितरूपकम् २४६ १४ रसनारूपकम् १५० पपनुतिः वेषः पधगतः २५१ १४ समासोक्तिः २५१ ८ १ ২৩৪ ३ ২৩৪ १ यथासहाम् अर्थान्तरन्यासः विरोधः विरोधविभागः खभाषोक्तिः व्यानस्तुतिः सोक्तिः पिनोतिः २५० ২৩ १२ २७८ ७ ७ ২৩৫ ५ निदर्शना २८४ ·[ १० ] विषयः टाख पङ्को विषयः घन्य पो . षधिकम् २०३ ४ ६ प्रत्यनीकम् ३०७ मीलितम् २०५ ३ एकापली ३०६ ४ - मरणम् ६ ७ भ्रान्तिमान ३०८ ان ३०६ प्रतीपम् सामान्यम् विशेष: . ३ : -- .. ३ ५ १४ ३ ८ परिवत्तिः ५८० भाविकम् २८१ काव्यलिङ्गम् २८१ पायोकम् २८३ उदात्तम् २८५ पदासर बन्यविधम् २८५ ससञ्चयः २८५ समुञ्चयः पन्य विधः २८७ पर्यायः २८४ पर्यायः बन्यविधः २६० अनुमानम् २६० परिकरः २६१ व्याजोक्तिः २६५ परिसमा कारणमाला २६४ बन्योन्यम् २६५ उत्तरम् २६६ उत्तरस्थान्यमित्रलङ्कारे नान्तर्भावसम्भवः २६६ सूक्ष्मम् २४७ सारः २६८ पसङ्गतिः पिरोधादसङ्गतदः २६६ समाधिः ३०० समम् ३०० विधमः । ८ ६ ५ ६ सद्गुणः ३१४ अतद्गुणः ३१५ व्याघातः संसृष्टिः षगानिभावसङ्करः सन्देहसकरः सम्दे हसङ्करस्थल- निर्णयः एकात्रयाचप्रवेशसङ्करः १२४ पालकाराणां शब्दार्थगतत्य- नियमः १२६ बलङ्कारदोषाः पृथक् न सन्ति पनुप्रासदोषाः, तेषामनेन्न- भविष यमकदोषः, तस्य पोऽन्स- पिच ३२८ १० : १० ८ १० २८८ १५ - ७ ६ .

·[ ११ ] -- विषयः एष्ठस्य पङ्को उपमादोषाः तेषामन्त- भविथ ३२८ है उपमायां कचित् लिङ्गवचनादि- भेदस्यादुष्टता कालादिभेदे उपमाया दुष्टता- व्यवस्थापनम् उपमायामपरौ दोषो तयोरुको- अन्तर्भावथ उत्प्रेक्षादोषः तस्य उक्तन- विषयः एश्स्य पङ्गो अर्थान्तरन्यासदोष समासोक्किदोषः तस्य उक्त- अन्तर्भाव अप्रस्तुतप्रशंसाया दोषः तस्य उक्तन्तर्भाव ३३५ दशमोबाससमापनम् ११ काव्यप्रकाशसमापनम् ३३६ १४ सावण

·No text on this page.

·काव्यप्रकाशस्य वर्णानुसारि निघण्ट पत्रम् । -00- विषयः एष्ठस्थ पनौ विषयः पृष्ठस्य पक्ष अनङ्गस्थाभिधानम् १०० अनन्वयः प्र० १ १२ १ षकाण्डे छेदः दो० घकाण्डे प्रथनम् दो० १६. पक्रमता दो० १४२ अगूढव्ययम् १६. १ १४ अनभिहितवाच्यता दो० १३४ अनमोलतत्वम् दो १४६ अनियमे सनियमः दो० १५) अनुकरणे सर्वेषा- मदोषता १५६ अनुचितार्थता दो० .. १०८ अनुप्रासः प्र० १६३ अनुप्रासदोषाः ३२८ ७ ar ४ अङ्गस्यातिविस्तृतिः दो० १६८ बङ्गाङ्गिभाषः ५ सङ्करः पा० ३०८ or COM पनिनोऽननुसन्धानम् अनुभावः दो १६८ पू अनुभावस कष्टकल्पना दो ३१५ ३ १६६ ६ २६० १४ ४ २७ षसद्गुणः अतिशयोक्तिः पत्यन्ततिरस्कृतवाच्य- ध्वनिः अधमकाव्यम् अधिकम् प० षधिकपदता दो० अधिकपदता कचित् २६५ ५ १५१ E अनुमानम् अ० अनुगदायुक्तता दो. नान्योन्यम् अ० अपदयुक्तता दो० अपराङ्गव्यङ्गरम् अपहनिः ० अपुष्टार्थता दो० अपनीतलम् दो ३०३ ४ ७८ १० २५० ४ CF •गुपः . .

·[१४] विषयः पृष्ठस्य पङ्को tor . ७ विषयः पृष्ठस्य पनौ अत्युत्थध्वनिप्रभेदानां प्रबन्धगतत्वम् ६५ अर्थान्तरन्यासः ० अर्थान्तरन्यासदोषः अर्थान्तरसंक्रमित- १४ १ १२ १५ ५. १३ २६ ४ ५ शाच्यम् अनिरैकपदता दो० १३२ अलक्ष्य क्रमव्यङ्गम् अलवारदोषाणामुक्त- ध्वन्तर्भावः अलङ्कारस्वरूपम् १७६ अलङ्काराणां शब्दार्थ- गतत्वे नियामकम् २०० १७ ७ ४ १२ १२ अप्रतीतत्वं कचित् गुण : १६० অসযুনা বী १०० अप्रयुक्तता कर्चित न दोषः २५८ अप्रयुक्ततादीनां पृथ- गुक्तिबीजम् १२५ अप्रस्तुतप्रशंसा प्र० २५५ चप्रस्तुतप्रशंसाभेदाः २५५ अभवन्मतयोगः दो अभिधामूला व्यञ्जना अभिधारिचारः अमतपराथना दो अर्थ गुणाखोकारः १८५ अर्थचित्रम् १०३ स्पचित्रस्य बहुभेदता १०५ अथचित्रोदाहरणम् १०३ अर्थदोषाः १४४ अर्थभेदाः अर्थव्यक्तिः अर्थ गुणः १८० अर्थव्यक्तिः शब्दगुणः १८५ সম্বনা अर्थव्यजकतायां शब्दस्य साहाय्यम् অনিশিাস: ২ श्रयं गता त्यध्वनिप्रभेदाना- मदाहरणानि ४ ५ १७८ ४ ४ २ अत्राचकता दो अधिनितया व्यम् अधिशेष पिशेषः दो० अश्लीलता दो० त्यशीलता कचित् १५० ११ ६ ४ ११० لله ८ १ १५४ -- गुग्गः अश्लोलार्थता दो० असङ्गतिः दो० असमर्थता दो २६८ १५ ७ १०७ १२ ६ ५ असुन्दरव्यङ्गत्रम् अस्थानस्थपदता दो० १३७ अस्थानस्थसमासता दो० १३७ & ० ·[ १५ ] विषयः पृष्ठस्य विषयः .. एहस्य पनौ अस्थानस्थसमासता कचित् गुणः अस्फुटव्ययम् उपमा ० प्रार्थी " १ १५ ५ .. २०० १ ২২৩ आक्षेपः अ० आक्षेपार्थांपत्तिस्थले न लदा :: ११ १२ प्रार्थी उपमा पार्थी व्यञ्जना उपमादोषाः ३२४ उपमादोषौ अपरौ उपमानस्य प्राधिक्ये न व्यतिरेकः उपमायां कालादि- भेददोषः उपमायां कालादि-. भेदस्य कचित् प्रदोषसा उपमायां लिङ्गवचन- भेददोषः ३२४ उपमायां लिङ्गवचन- भेदस्य अदोषता उपमायाः पञ्चविंशति- विधत्वम् २८५ उपमेयोपमा अ० उपहतपिसगता दो० ११० sar . ४ १० उपमा श्रौती १ com उत्तमकाव्यम् उत्तरम् अ० उत्तरस्य नान्यस्मिन् अन्त भावः २६६ उत्प्रेक्षा अ. २३६ उत्प्रेक्षादोषः उदात्तम् अ० २८५ " अन्य विधम् २८५ उदारता अर्थगुणः २८७ शब्दगुणः २८४ उद्देश्यप्रतिनिदेश्य- स्थले कथितपदस्या- १२ ७ उपादानलक्षणा २ " 8 ए एकदेशविपत्ति १४० ? दुष्टता उपनागरिका रीनिः रूपकम् अ० २४५ १६५ एकावलो प्र० ३०६.४ ·لا विषयः. एष्ठस्य पङ्गो विषयः दृश्य पनौ एका एकाश्रयानुप्रवेशः सङ्करः पा० " १० काव्यस्य कारणम् प्रयोजनम् खरूपम् कोमला रीतिः ११ १६५ ४ ओ श्रोजोगुणः अर्थगतः १६ : १ क्लिष्टता दो० ४ " रसगतः ७ बोजोगुणस्य व्यञ्जकाः १८६ बोजोगुणस्य लक्षणम् १८३ ८ - खड्बन्धः ब० २१४ ग १३ कथितपदत्वम् दो० १३१ कथितपदत्वस्य गुणता १४० १ १३८ १३ गर्मितत्वम् दो० गर्मितत्वम् कचित् " २५६ कर्णावतंसादिपदेन १६४ १ पौनरुत्यम् १५४ प or गुणलक्षणम् १७८ गुण विभागः १८३ गुणानां रसधमत्वम् १७८ १८१ १५५ & ७ गुणालङ्कारयो दः १४५ गुणीभूतव्यङ्ग्य काव्यम् १४ कर्णावतंसाद्यन्यस्थले पौनसत्यदोषः कटार्थता दो० कष्टार्थताया गुणता कष्टार्थता कचित् न गुणो न दोषः काकाक्षिपव्ययम् कान्तिः पर्थगुणः शब्दगुणः ७७ १५८ गुणीभूतव्यङ्ग्यकाव्य- प्रभेदाः गुणीभूतव्ययस्य ध्वनिषत् प्रभेदः १६ १८७ ४ ८४ १० " ८ १८५ १० गूढ़ व्याधम् गौही रीतिः कारणमालाप २६४ है : १६५ জালি অ0 २८१ १३ गौणी लक्षणा १४ ·[ १७ ] विषयः पृष्ठस्य पड़ी विषयः . पनो दृष्टान्तः ५०. गौर्वाहीक इत्यत्र लच्यार्थनिर्णयः १४ ४ ११० १८ याम्यत्वम् दी० याम्यत्वं कचित् गुणः १६॥ दोषगुणालङ्काराणां' शब्दार्थगतत्वे नियामकम् दोषलक्षणम् १०५ दोषाणां कचित् अदोषता ४ ग्राम्या रीतिः १६५ . यास्यार्थता दो० १४६ १४ गुणता वा १२ ध ५ चित्रम् ० चित्रकाव्यम् चित्रकाव्यस्य बहु- भेदता ध्वनिकाव्यम् ध्वनिगुणोभूतव्यङ्ग्ययोः १२६ . १०६ च्युतसंस्कारः दो १४ ८५ ७५ क ध्वनेः भेदसमष्टिः शुष्पभेदसङ्कलनम् संसृष्टिसकरौ " कानुप्रासः १६४ है , संसृयाद्यपीना ०४ तगुणः ब० ३१४ समा ध्वनेस्तैविध्यम् बात्पर्याधः or न वल्यप्राधान्य व्ययम् १४ तुल्ययोगिता ब. २६५ १३ ज्यक-पुनःखोलतसादो०१५ ५ २५४ ८ द निदपना प० वन्यविधा ब० निरारूपकम् ब० निरर्थकायम दो नितना दो १ ३ १०८ दीपकम् १० इलमत्वम् दो० २६४ १४६ १४० ·। १८ ] मय. प्रष्स्य पनौ विषयः पृष्ठस्य पड़ . १५६ पायोक्तम् प० पाञ्चाली रीतिः पुनःपुनर्दीप्तिः दो १६५ E १०८ नितुता कचित् न दोषः निहतार्थता दो० निहताधता कचित् न दोपः नेयार्थता दो० १५८ ३ १ ३ न्यूनपदत्वम् दो० १७० ६ न्यनपदत्वं कचित् गुणः १६१ न्यूनपदवं कचित् न गुणो नापि च दोषः १६१ पुनरुक्तवदाभासः अ० २१६ पूर्णोपमा १० ২২৪ पौनरुत्यम् १४६ पौनरुत्यम् कचित् न दोपः प्रकाशितविरुइता दो० १५५ प्रकृतिविपर्ययः दो प्रतिकूलवर्णता दो १२६ प्रतिकूल विभावादिपरि- ७ १२ ७ प : ग्रहः दो० ५ १२ ३०४ ७ प्रतिषस्तपमा अ० प्रतीपम् ० प्रत्यनीकम् ला. प्रसादगुणः अर्थगतः ३०४ ३ ६ १५ १८६ गरसगमः १८४ ४ पतत्यकर्षः पतत्कर्षः कचित् गुणः १६३ पददोषविभागः १०६ पददोषाणां केचित् वाक्य- पदांशगताः ११४ पदांशगतदोषाणामुदा- हरणानि {২২ पद्मबन्धः ब० २१७ परम्मरितरूपकम् प० २४६ परिकरः प० २६१ परिवत्तिः प० २८० परिसड्या प० २६३ ८ "शब्दगतः १८५ ? ? १४ : ८ प्रसादगुणस्य व्यञ्जकाः १६० प्रसिद्धिविरोधः दो० १४७ प्रसितिपिरोधस्य कचिद- दोषता १४७ प्रसिसिहतत्वम् दो० १३६ १० १४ ८ ५ परुषा रीतिः : १६५ २ पर्यायः ० : २८४ १ ·[ १८ ] रस मी विषयः एंटस, पको मीलितम् पर २०५ भन्नग्रक्रमता दो० सरनबन्धः प० . १५९१ ४६ भाषः - भावस उदयः ४८ य १४ यत्तत्पदयोः साकाम- निराकास्ताविचारः यथासयम् प० २७५ ११७ यमकदोषः १० चपलता ४८ यान्तिः ४८ ,पान्त्यादीनां कषित प्राधान्यम् ४४ सन्धिः ४८ भावाभासः 8७ भाविकम् प० २८१ श्रान्तिमान् प० ३०८ १० यमकम् प० २ ४ 2 रचनायाः कचित् वैपरीत्यम् ट १६० १६४ रसदोषविभागः रसनोपमा प० रसविभागः ४० १४ ग ११ . मानाचरणम् मधमकाव्यम् माधुर्थ गुणः पर्थगतः १७ गरसगतः १८२ "पन्दगतः १८ माधुर्यगुणस व्यञ्जकाः १८८ माखादीपकम् प० নাসিমলা ৩ २५४ भावारूपकम् प० २०० मालाबतिरेक २१८ पाचोपना ट रसस्य खशब्दवाच्यता दो० १६५ रसानासदाहरणानि ४१ रसादे पद कदेपरचना- वर्णगतत्वम् रसादेः प्रबन्धगतत्वम् रसाभासः ५ रूपकम् प० ·[ २० ] विषयः ज्य पात्रो विषयः ব্যবঘা ५ ব্য १० वस्तुव्यधालङ्कारस न गुणीभूतव्यञ्चता ८४ वाक्यदोषाः वाक्यनिष्ठपददोषाणासदा- हरणानि ११५ वाचकशब्दः वाच्यसियङ्गव्ययम् याच्यार्थनिणयः १७ or ८ ४ co १ . ११ लक्षणाभूलव्यञ्जनाव्यत्र- स्थापनम् लक्षणायां प्रयोजन- प्रतीतिः १२ लक्षणायाः षधित्वम् १६ लक्षणायास्पैविध्यम् लाक्षणिकशब्दः लाटानुपास: ० १६५ लुप्तोपमा १० ২২৪ सादिलोपे "उपमानलोये "उपमेयेवादिलोपे २३५ "धमलोपे २३० "धर्मेवादिलोपे "धर्मोपमानसोपे "धोपमानवादि- लोपे १ २ . वामनाद्युक्त गुणालङ्कार- लक्षणखण्डनम् १८२ वामनायुक्तदविधशब्दगुणा- स्वीकारः १८५ वामनाद्युक्तदशविधार्थ- गुणास्वीकारः १८६ विद्याविरोधः दो १४८ विधेयाविमर्ष: दो ११२ ५ . - ४ r विध्यधुनता दो 0 १५१ १ ३ २८० १ विनोक्तिः विप्रलम्भविभागः ४१ विभावः ५ विभावना ब० २७१ विभाषस्य कष्टकल्पना दो विरुणमतिकारिता दो० ॥ १५ व पलादीनां वैशिष्ये व्यसनो- दाहरणानि वक्रोक्तिः १६२ ५ विषयोरपि रसयोः कचिदविरोधः प० १० ·[ २१ ] विषयः पृश्य पढ़ी विषयः पृष्ठख पको व्यभिचारिभाविधागः ४५ १ व्याघातःप० . ४ २७८ ७ . व्याजस्तुतिः पा० ध्यानोक्तिः ० व्याहतार्थता दो २६५ ८ १४५ 10 . श . पिरायोरपि रसयोरेकल समावेशप्रकारः विसरसमचारिभावादीनां बाध्यत्वेनोक्तिर्गुणः ११ ४ विरोधः प० २७४ ५ विरोधविभागः २७५ विरोधादसते दः २६५ विवक्षितान्यपरवाच्य- ध्वनिः २६ विशेषः ब० १४ विषेऽविशेषः दो० १५० विशेषोनिः श्र० २७१ विषमः ॥ ३०१ ११ विसन्धिः दो १२७ इतिः १६8 २ हत्यतपासः पर १६४ १० वैदर्भी रीतिः १६५ . व्यञ्जकचन्दः ध्यानात्तिसंस्थापनम् ८६ १० व्यतिरेकः ब० व्यतिरेकविभागः १५ यभिचारिणः स्वपन्दor -- . ५ शब्दचित्रस्य बहवो भेदाः १०४ शब्दचिवखरूपम् १०३ शब्दचित्रोदाहरणम् १०४ शब्दभेदाः शब्दशक्युस्थध्वनिः पन्दशत्यस्यवस्तुवने- रुदाहरणम् ५२ शब्दशक्यथार्थत्युत्थ- ध्वनीनां पदगतत्वम् ५६ शब्दप्रत्युत्थालङ्कारध्वने रुदाहरणम् '५० पन्दस्य व्यञ्जकतायामर्थस्य साधाय्यम् शब्दार्थोभय सत्यस्यध्वनिः ५८ ८ .. ७ वाच्यत्वम् दो० १ - शान्तरसः ४५ वभिचारिणः खपन्द वाच्यत्वं कषित् न दोषः १७० व्यभिचारिभावाः ॥ शुषा लक्षणा २ ११ ऋतिकटुत्वम् दो १०६ १...

·[ २२ ] विषयः पृष्स पको विषयः पको . - श्रौती उपमा प० मेषः पर्थगतः पं० २०० समाधिः समाधिः वधगुणः B १ : २०१ १० १८८ १४ पन्दगतः ५० वेषगुणः पगतः १८७ ५ " १८५ पन्दगतः वेषविचारः वेषस्य नवमो भेदः २०६ न दोषो न गुणा २०५ ७ - -- .. पन्दगुणः १८५ समाप्तपुनरात्तता दो० ११५ समानपुनरात्तता पचित १९७ समासोनिः ० समासोभिदोषः ससञ्चयः प० " बन्यविधः प० २८७ सम्भोगः ४१ सर्वतोभद्रम् प० ससन्देशः ० सारभिवता दो० सहोलि प० मावाचसा दो साइपकम् प० २४५ १ ११ १ ११ १ १० १ १० संयोगादिनैकार्थनियमनम्२० संलच्यक्रमव्ययध्वनिः ५० संसष्टिः प० १० सदरः ५० महोणता दो सनियमेऽनियमः दो० १४८ सन्दिग्धत्वम् दो ११० सन्दिग्धत्वं कचित् गुणः १६० सन्दिग्धप्राधान्यष्याचम् ८३ सन्दिग्धार्थता दो सन्देशमकरः सन्धावसीयता १२८ समता पार्थगुणः १८७ शब्दगुणः १८५ २०० समतपस्वषिषवरूपकम् E साध्यवसाना लक्षणा १४७ १ ८ सामान्यम् प० सारःप० २९८ १० १ सारोपा लक्षणा ८ सूक्ष्मम् प० २९७ मौकुमार्थम् पार्थगुणः १० १ " समम् प० E खाविनः सपदमाचत्वम् दो०

·[ २३ ]
विषयः
खाविभावाः
88.
१४
१०७
परम्
सभापोनिः ब०
२७७
११
तत्तता दो
११८
१
--

·No text on this page.

·PREFACE.
-00-
Of all the Hindu treatises on Rhetoric there is
none which can be compared for originality and
vigour with the Kávya Prakása. Unfortunately its
style is so terse that it is not unfrequently very
obscure, and hence it is one of those books which
lose half their value, if they are printed without a
commentary.
But in order that a commentary
should be useful, it must be casier than the text
which it is to explain ;-this is by no means the
case with the one which I have seen, the Kávya
Prakásárlarsa of' Maheswara.
My friend and teacher, Pandit Mahesa Chandra
Nyáyaratna, undertook, at my request, to prepare a
commentary suitable for the students of the Sanskrit
College ; and I had hoped to have read the sheets
with hiin as they were printed. Before the work,
however, was half done, I was obliged from ill-health
to leave India ; but he has carried on the printing
during my
absence ;
and I feel confident that his
commentary will contain all that can be required
to understand the original text.
London,
Edw. B. COWELL.
The 28th June, 1866.J

·No text on this page.

·भवानीपुरबास्तसभ श्रीभारतलालमुसोपाप्यायम नोवृधानमग्रमः १६३२ काव्यप्रकाशः। - ग्रन्थारम्भे विनषिधाताय समुचितेष्टदेवा अन्वहन परावयति- नियतिकृतनियमरहितां जादैकमयोमनन्यपरतन्त्राम् ।। नवरसरुचिरा निर्मिति- मादधती भारती कवेर्जयति ॥१॥ नियतियत्या नियतकंपा, सुखदुःखमोहस्वभावा, परमाखा- धुपादान-कर्मादिसहकारिकारणपरतन्वा, षड़सा, न च हृद्यैव तैः, तादृशी ब्रह्मणो निर्मितिर्निर्माणम्, एतविलक्षणा म free त कविवाङ्गिर्मितिः, अतएव जयति, जयत्यर्थन च नमस्कार भाक्षिप्यत इति ताम्प्रत्यथि प्रणत इति लभ्यते ॥ हाभिधेयं सप्रयोजनमित्याह काव्य यशसेऽर्थकृते (1) 43c भापकिपमनवनियन नमिदं । एवं परन।

·काव्यप्रकाशः। यावहारविद शिवेतरक्षतये । सद्यःयरनिवृतये कान्तासम्मिततयोपदेशयुजे ॥२॥ कालिदासादीनामिव यशः, (२) श्रीहर्षादेर्धावकादौना- मिव धनं, राजादिगतोचिताचारपरिज्ञानम्, भादित्यादे- मायरादीनामिवानर्थनिवारणं, सकलप्रयोजनमौलिभूतं सम- निलरमेव रमाखादनसमुद्भूतं (३) विगलितवेद्यान्तरमानन्दं प्रभुसम्मितशब्दप्रधानवेदादिशास्त्रेभ्यः सुहमम्मितार्थतात्पर्य- वत् पुराणादौतिहासेभ्यश्च शब्दार्थयोर्गुणभावेन रसाङ्गभूत- व्यापारप्रवणतया (४) विलक्षणं यत्काव्यं लोकोत्तरवर्णना- निपुणकविकर्म तत् कान्तेव सरसतापादनेनाभिमुखीकत्य, रोमादिवत् वर्तितव्यं न रावणादिवदित्युपदेशश्च, यथायोगं ) कषेः सहृदयस्य च करोतीति सर्वथा तत्र यतनीयम् ॥ प्रस्य कारणमाह, शक्तिनिपुणता लोकशास्त्रकावाद्यवेक्षणात् । , . - (२) यशरत्याट्रिकर्मणा करोतीत्य नेमान्वयः । धावकः किड श्रीहर्षनपनाना रनावी कवा बनधनं लब्धामिति प्रसिद्धिः । प्रसिद्धिव मयरकविः सर्वशतकेन कुठाविस्तीर्ण इति । (.) रसगन्दनाल स्थाथिभाषउच्यते तथाच काव्यात्रवणोत्तरमेष सर्व प्रयोजनेषु उत्तमं स्थायिभावस्य विभावादि सम्बबनरपेणाखादेन निष्पवं अभिवजेय सामन्य रमाखादरूपमामन्दमिति सदिताः । -V (8) रसस्य अङ्गभूतउपायस्वरूपो व्यापारी विभावादिसंयोजन बञ्जना या ख प्रायोग तविष्याचारससंग प्राधान्यात् । ..

·प्रथम उमासः। . wamners: स्थावर- काव्या- कावाजशिक्षयाभ्यास इति हेतुसमवे ॥३॥ यक्ति कवित्ववीजरूपः संस्कारविशेषः, या विना काव्यं म प्रसरेत् प्रसृतं वा उपहसनीय स्थात्, लोकस्य जङ्गमात्मकलोकसत्तस्य, थास्त्राणां छन्दोव्याकरणाभिधान- कोषकलाचतुर्वर्गगजतुरगखङ्गादिलक्षणग्रन्थानां, नाश्च महाकविसम्बन्धिनाम्, आदिग्रहणादितिहासादीनाच विमर्शनावत्पत्तिः, काव्यं कत्तुं विचारयितुश्च ये जानन्ति सदुपदेशेन करणे योजने च पौनःपुन्येन प्रवृत्तिरिति त्रयः समुदिताः न तु व्यस्तास्तस्य काव्यस्योगवे निर्माण समुल्लासे चहेतुर्न त हेतवः । - एवमस्य कारणमुक्ता स्वरूपमाह,-, तददोषौ (५) शब्दाथी सगुणावनलङ्क तो पुनः क्वापि । दोषगुणालङ्कारा पच्यन्ते, कापौत्यनेनैतदाह यत् सर्वत्र सालङ्कारौ कचित्त स्फुटालङ्कारविरहेऽपि न काव्यवहानिः । यथा, यः कौमारहर: स एव हि वरता एव चैत्रक्षपा-0 म , (1) काव्यत्वविघटकच्यु तसं नारादिप्रबलदोषरहितो, अमावृत्ती रबादि न सपषटकं किन्तु सालङ्काराविति विशेषणं पाहात, एतच्च (अनलाली) इति मोऽस्फुटताहमेषदर्थतायखलभ्यमिति, रसात्मकमिडि.. परवानासायासकवाव्ये अव्याप्तमिति सर्मसंपाहमिदं मतम् । 9 भनेतुन बादलमेचे मादल राजे गुरुगुरू।

·४ काव्यप्रकाशः। ते चोचौलितमालतीसरभवः मौलाः कदम्बानिक्षाः। सा. चैवासि तथापि तत्र सुरतव्यापारलौलाविधी रेवारोषसि वेतसौतरतसे चेतः समुत्कण्ठते ॥ अत्र स्फुटो न कश्चिदलङ्कारः (६) रसस्य च प्राधा- न्यानालारता। तद्भदान् क्रमेणाह- इदमुत्तममतिशयिनि व्यङ्गय वाचाद्ध्वनिर्बुधैः कथितः ॥ ४॥ इदमिति काव्यं बुधैःयाकरणैः प्रधानभूतस्फोटरूपयङ्गा- व्यनकस्य शब्दस्य ध्वनिरिति व्यवहारः कृतः, (७) तत- तन्मतानुसारिभिरन्यैरपि न्यग्भावितवाच्यव्यङ्ग्यव्यश्चनक्षमस्य शब्दार्थयुगलस्य | यथा,- नि:शेषयु तचन्दनं सनतटं निर्मष्टरागोधरो नेत्रे दूरमनञ्जने पुलकिता तन्वी. तवेयं तनुः । (१) 'चान हि इरोवरस्त्याद्यनुप्रामस्थ स्फुट स्थापि प्रमतरसमति- सवर्णघटितत्वेन नाणदारता । विभावनाविशेषोनी सन्यावपि न फुटे वारणकार्यवोरकथनस चार्थवापि तहाचलमआदिनाउनुपात्तत्वात् । अतएप बनबोरफुटावेन एतन्मसकमन्देशसङ्करोग्यस्ट इति निधि- वादम् । मह रसबदहारोतु त्यतबाह रमयोति । (७) पढादिभिः वर्षसमुदायदपः क्षणिकः पदैः कोटहपो नित्यः पन्दो व्यज्यते, तेम च अभिव्यनेन बः प्रतीयते इति तात्यय अवानीभूतसोटबनवास वर्षसमुदायसवरस पठादिशब्दस भनिरिति मंति वयाकरणनियोगः । ..

·प्रथम उक्षासः। मिथ्यावादिनि ! इति । बान्धवजनस्यात्रातपीड़ागमे वाएँ सातमिती गतासि न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकम् ॥ पत्र तदन्तिकमेव रस्तुं गतासीति प्राधान्येनाधमपदेन ध्यव्यते । प्रताशि गुणौदंतव्यङ्गा व्यङ्ग तु मध्यमम् । प्रताशि वाघादनंतियायिनि । यथा,- चामतरुणं तरुण्या नववजुलमनरौसनाथकरम् । पश्यन्त्या भवति मुहबितरा मलिना मुखछाया ॥ अत्र वझुललताग्रहे दत्तसङ्कता नागतेति ध्यङ्ग्य गुणो- भूतं तदपेक्षया वाच्यस्यैव चमत्कारित्वात् । शब्दचित्रं वायचित्रमव्यङ्गन्त्ववरं स्मृतम् ॥ ५ ॥ चित्रमिति गुणालङ्कारयुक्तम्, भव्ययमिति स्फुट- प्रतीयमानार्थरहितम्। भवरमधमं । यथा,- स्वच्छन्दोच्छवदच्छकच्छकुहरातेतराम्बुच्छटा मूर्चनमोहमहर्षिकर्षविहितमानाङ्गिकाऽङ्गाय वः । भिन्द्यादुधदारदर्दुरदरौदैादरिद्रद्रुम द्रोहोट्रेकमहोम्भिमदुरमदा मन्दाकिनी मन्दताम् । विनिर्गत मानदमाममन्दिराजवत्युपश्रुत्य यहच्छयाऽपि यम् (८) ससम्भमेन्द्रद्भुतपातितार्गला निमौलिताक्षीव भियाऽमरावती । इति काव्यप्रकाशे काव्यस्य प्रयोजनकारवस्वरूपविशेषनिर्णयो नाम प्रयम उल्हास: *. (C) सपीवपम्।

·॥ द्वितीय उल्लासः ॥ क्रमेण शब्दार्थयोः स्वरूपमाह,- स्थाहाचको लाक्षणिकः शब्दोऽत्र व्यञ्जकस्विधा। पति काव्ये । एषां स्वरूपं वक्ष्यते । वाच्यादयस्तदर्थाः स्थः वाचलच्यव्यज्याः। तात्पर्य्यार्थोऽपि केषुचित्॥६॥ प्राकाला-सन्निधि-योग्यता वशाहच्यमाणस्वरूपाणां पदार्थानां समन्वये (१) तात्पर्य्यार्थीविशेषवपुरपदार्थोऽपि वाक्यार्थ:"समुखसतीत्यभिहितान्वयवादिनां मतम् (२)। बाथएव वाक्यार्थदूत्यन्विताभिधानवादिनः (३) । (1) समन्वये परस्सरसंसर्गबोधे । (१) अभिहिताना पदार्थानां अन्वयवादिनो नयायिकाः तेषामयमायब, घटं करोतीत्यादौ पटवत्तिकम्मत्वातसमतिमान् रत्वयाँ पोध्यते, नत्र च घट पनस घटोऽर्थः बन्प्रत्ययस्य च वर्मता तिना , कस्यापि रवपदार्थोऽपि वत्तिता तात्पर्यापूधात् अयो, संविधया भासते रति (१) बवितानामेष अभिधानं पदयोध्यत्व तहादिनो मीमांसकार, तेषां पते पवितघटाढादेव बढादिपदानां पक्कि मान्दबोधेवपाकाचा- दियात् बत्तितादिविशेषरूपमेव भासते इति नापदार्थों वाक्यार्थः ।। . M.. ''" ·द्वितीय उमासः। | सर्वेषां प्रायशोऽयोंना वाजकत्वमपौष्यते ।। MEDIA - तव वायस्य यथा माए घरोवअरणं अज्ज कण यित्ति साहिप तमएँ । ताभण किं करणिज्न एपमेपण वासरो ठाए (४)॥ पत्र खैरविहारार्थिनौति व्यज्यते। लक्ष्यस्य यथा,- साहेन्तौ सहि । सहर्ष खणे खणे दूणिमासि मझ कए । सभावणेहकरणिज्जसरिस दाव विरइभ तुमए (५)॥ 6:00 पत्र मत्मियं रमयन्त्या त्वया शवखमाचरितमिति लक्ष्य amavir तेन च कामेकविषयं सापराधत्व प्रकाशन व्यङ्गोम् । । व्ययस्य यथा U) उमणिञ्चल ! णिप्यन्दा भिमिणीपत्तम्मि रेहए क्लापा। हिम्मलमरगमभाषणपरिट्ठिमा सङ्घसुत्ति ब (६) ॥ पत्र निष्पन्दत्वनाखस्तत्व, तेन च जनरहितत्वम्, मतः सङ्केतस्थानमेतदिति कयाचित् कश्चित्पत्यु च्यते । अथवा, wayrat Time... मिथ्या वदसि न त्वमवागतोऽभूरिति व्यज्यते ॥ 2215464 वाचकादीनां कमेण वरूपमाह,- - (.) मातर्ट कोप करणं अद्य वलु नास्तीति साधितं त्वया । तरण किं करणीयमेवमेव न वामरतिठतीति । स | HIN AN, sim (५) माधयन्नी सखि ! समग सणे जणे दूनासि मत्तते । महायनेहकरणीयमहथकं तावविरचितं त्वयेति । म• (३) पक्ष्य मिशन ! मिष्मन्दा विमिनीपले रामते व निर्मसमरसतभाजनपरिस्थिता महानिरिक इति । १० ।

·काव्यप्रकाशः। साक्षात्मतितं (७) योऽर्थ- मभिधत स वाचकः ॥७॥ RE: इशाग्रहीतस तस्य प्रष्दस्वार्थप्रतीतेरभावात् सोत. सहाव एव घब्दोऽर्थविशेष प्रतिपादयतीति यखवाव्यव- धानेन सङ्कतो ग्टद्यते स वाचक: सङ्केतितश्चतुर्भेदी जात्यादि तिरेव वा। यद्यप्यर्थक्रियाकारितया (८) प्रवृत्तिनिरत्तियोग्या व्यक्ति रेव, तथाप्यानन्यायभिचाराच्च () तत्र सङ्कत: कर्नु न युज्यत इति, 'गौः शल: चलो डित्यः' इत्यादीनां विषयविभागोर प्रामोतीति च तदुपाधावेव सङ्केतः। उपाधिश्च हिविधः वस्तुधी बक्तयहछया सनिवेशितञ्च । वस्तुधर्मोऽपि हिविधः सिधः माध्यच, सिहोऽपि विविधः पदार्थस्य प्राणप्रदो विशेषाधान- हेतच, तत्राद्यो जाति:, उक्त हि वाक्यपदीये "नहि गौः स्व- रूपेण गौ प्यगौः गोत्व भिसम्बन्धात्तु गौः” इति । द्वितीयो (७) साक्षात्मकेतितं अव्यवधानेन ग्टहीतमतम् । (८) अर्थः दुग्धादिरूपप्रयोजनं ती क्रिया गोरानयनादिरूपा, तत्कारिन, प्रवृत्तिनि त्योोग्या विषयीभूना इत्यर्थः । इति तन महतो युक्त इति शेषः। (2) सर्थास व्यक्तिषु सङ्कतपहः उत कथाचित् एकव्यको ? बाये धानन्त्यदोषः, हितीये यस्यां सतपहः स्त्रीमतः तदतिरिकायाः गोव्यक्त गौशब्दात् भानं न स्यादिति व्यभिचारः। उभयपक्षे च विषयवि- पानी प्राप्तिदोषः, तथाहि वदि गोपन्दपल शब्दचक्षपदरित्ययम्दानां सपा गोव्यशिरः सात् तदेतेमा पन्हाना एवार्थवतया पर्वावता पादिति भावः ।

·हितोय उल्लास:। है। ':, शुक्लादिना हि लम्बसत्ताक बस्तु विशिष्यते। साध्यः पूर्वापरीभूतावयवः क्रियारूपः । डित्यादिशब्दानाम् (१०) अन्त्यबुद्धिनिर्ग्राह्यं संहतक म स्वरूपं वक्ता यहच्छ या डित्या- दिष्वषूपाधित्वेन सन्निवेश्यत इति सोऽयं संज्ञारूपो यहच्छा- मक इति | 'गौः शुक्लाश्चलो डित्य इत्यादौ चतुष्टयी शब्दानां प्रत्तिः' इति महाभाष्यकारः। परमाखादौनान्तु ( ११ गुणमध्यपाठात् पारिभाषिकं गुणत्व । गुणक्रियायहच्छानां वस्तुत एकरूपाणामप्यायभेदानंद इव लक्ष्य ते यथै कस्य मुखस्य खगमुकुरतैलाद्यालम्बनभेदात् । हिमपया ग्रहाद्याश्रयेषु परमार्थतो भिन्न षु शुक्लादिषु यहशेन शुक्लः शुक्ल इत्याद्यभिन्नाभिधानप्रत्ययोत्पत्तिसत शुक्लत्वादि सामान्यं, गुड़तण्डलादिपाकादिष्वेवमेवं पाकत्वादि, वालवशुकाादौरितेषु डित्यादिशब्देषु च, प्रतिक्षणं भिद्यमानेषु उित्थाद्यर्थेषु वा डित्य त्वाद्यस्तीति सर्वेषां शब्दानां जातिरेव प्रतिनिमित्तमित्यन्ये । (१०) डियादिशब्दानां प्रथमादिवर्ण बुया क्रमशः किञ्चित किञ्चिदभिव्यक्त' चरमवर्ण बुद्ध्या तु निःशेषतो पाह्य स्फुट त रमभिव्यक नामावत्मकध्वनिशन्नवत् वर्णक्रम शून्य स्फोटास्य खरूपं यदानामिति शेषः, डित्यादिषु अर्थेषु उपाधित्वेन नामतया पत्रा पाल कादिना यहच्या खेछया सत्रियस्य ते कल्पाते इति समुदितार्थः । (११) मनु उत्तरीया परमाणु त्यस्य प्राणप्रदत्वेन जातितया परमामादिशब्दानामपि जाति शब्द तया कथं गुणशब्दत्वेन व्यवहार इस्यता बाह परमाखादीनामिति । आतिशब्द एवाय, शेषिकमयानुसादेव. तथा व्यवहार, म त भात रति भावः ।

·१० कावाप्रकाशः। सहान् (१२) पोहो वा शहार्थः कैपित इति पना- गौरवभन्यात् प्रसतानुपयोगाच्च न दर्थितम् । संमुख्योऽर्थस्तत्र मुख्यो व्यापारोऽस्याभिधोच्यते ॥८॥ स इति साक्षात्मङ्केतित:, अस्येति शब्दस्य । मुख्यार्थवाधे (१३) तद्योगे रूढितोऽथ प्रयोजनात्। अन्योऽर्थो लक्ष्यते यत् सा लक्षणारोपिता क्रिया ॥६॥ कम्मणि कुशल इत्यादी (१४) दर्भग्रहाणाद्ययोगात् गङ्गायां घोष इत्यादौ च गङ्गादीनां घोषाद्याधारवासम्भवात् मुख्यार्थस्य वाधे, विवेचकत्वादौ सामीप्य च सम्बन्धे, रूढ़ित: ( १२ ) व्यक्ति विशेषमनु पादाय तहान् सामान्यतो जातिमान् शब्दार्थ इति न्यायमतम् । गोपन्दपवणात् सर्वासा गोव्यतीमामुपस्थितेरतात अवादितः व्यावृत्तिदर्शनाच्च अतघात्तिरूपोऽपोहोवाच्य रत्यकी सौगती गतिः। ( १३ ) मुख्वार्थस्य बाधै तट्र पेण तात्पर्याविषयत्ये', अध किंवा, बध्यते प्रतिपाद्यते, यदिति लपकरणारतीयान्नमव्ययं क्रियाविशेषण वा, तथाच मुख्यावाधादिशेत यसहकारेण मुख्यातिरिका प्रतिपाद- नामिका या आरोपिता नियतताविषयविधुराऽपि तहिषयकतया कलिता, पन्दस्य क्रिया अत्तिः सा लक्षणा इत्यर्थः । साच धक्यसम्बन्धरूपा माहात्पर्य रूपा पदार्थान्तरं वा इत्यन्वदेतत् । (18) कुछ नाति ग्टजातीति कुपनः ।

·द्वितीय उल्लासः । ११ प्रसिद्ध तथा गङ्गातटे घोष इत्यादेः प्रयोगात् येषां न तथा (१५) प्रतिपत्ति: तेषां पावनत्वादीनां धर्माणां तथा प्रति- पादनात्मनः प्रयोजनाच मुख्येनामुख्योऽर्थो लक्ष्यते यत् स पारोपितः शब्दव्यापारः सान्तरार्थनिष्ठो ( १६ ) लक्षणा । खसिद्धये ( १७) पराक्षेपः, परार्थ खंसमर्पणम् । उपादानं लक्षणच्चे- बैव सा विधा ॥ १० ॥ कुन्ताः प्रविशन्ति, यष्टयः प्रविशन्ति इत्यादौ कुन्तादिभि- रात्मनः प्रवेशसिद्ध्यर्थ खसंयोगिनः पुरुषा आक्षिप्यन्ते, तदुपादानेनेयं लक्षणा। 'गौरनुबन्ध्यः' इत्यादौ श्रुतिसञ्चोदितमनुबन्धनं कथं मे स्यादिति (१८) जात्या व्यक्तिरानिप्यते न त शब्देनोच्यते 'विशेष्य नाभिधा गच्छेत् क्षोगगक्तिविशेषणे' इति न्यायात् ( १५ ) तथा विशेषतस्तीगतत्वेन । (१६) मान्तरः मुख्यार्थवाधाद्युपस्थिस्था व्याहितः योऽर्थः ललारूपः तविः सहिषयकः व्यापारो वृत्तिः । (१७) मुख्याथस्थान्वयबोधाय परस्थापि याने पात् उपादामात् उपादानेति नाम, परार्थनाबान्वयबोधाय स्वममर्पणात् खार्थपरित्यागेना. परार्थकल्पनहपलक्षणात सक्षति भाम च रति, इत्थमुभाभ्यां हिविधा हक्षणा र उता न पच्यमाणा गौण्यपि घसम्भावादिति शेषः । १८) गोशब्दस्य गोवजातिय कम तम्या अनुबन्धमासम्भवादिति वः, पाशिष्यते ज्ञायते, सक्षणात्य ति शेषः, उच्छते अभिवया बोध्यते,.. विशेष्य व्यक्ति', विशेषणे जातौ । 1 .

·. १२ कावाप्रकाशः। इत्युपादानलक्षणा त नोदाहर्तव्या, नास्त्र प्रयोजनात, न वा रूढ़िरियं, • व्यक्त्यविनाभावित्वात् तु ( १६) जात्या व्यतिराक्षिप्यते, यथा क्रियतामित्यत्र कर्ता, कुवित्यत्र कम्भ, प्रविण पिण्डमित्यादौ ग्टहं भक्षयेत्यादि च । पौनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्त इत्यत्र च रात्रिभोजनं न लक्ष्यते श्रुतापक्रपत्तेर्वा ( २०) तस्य विषयत्वात् । गङ्गायां घोष इत्यत्र तटस्य घोषाधिकरणत्वसिद्धये गङ्गा शब्दः स्वार्थमयति इत्यवमादौ लक्षणे नैषा लक्षणा । उभयरूपा चेयं शुहा उपचारेण ( २१) पमिश्रितत्वात् । अनयोः ( २२ ) लक्ष्यस्य लक्षकस्य च न भेदरूपं ताटस्य, A (१४) सत्यमालिप्यते जात्या, किन्तु न लक्षणया अपि तु अविना- भावसम्बन्ध नेत्याह व्यत्यति । अधिनाभावित्वात् व्यक्तिप्रतीति विना तस्याः प्रतीत्यसम्भवात् । (१०) या अनुपपद्यमानः शब्दः शब्दान्तरं कल्पयति मा श्रतार्थापत्तिः, यथा हारमिति शब्द: पिधेहीति क्रियापदं, रयमेव पदाध्याहारः । यत्र च दृष्टः श्रुतो वाऽर्थोऽतुप पन्नोऽर्थान्तर कल्पयति सा अर्थापत्तिः यथा तलव हारमित्यर्थोऽत पपनः पिधेहीति क्रियां कल्पयति, इयमेव अर्थाध्याहार इति, मतभेदेन उभयम् । (२१) उपचारेण माश्यसम्बन्धमूल कारोपेण । (२१) उपचारामित्रणं न केवल प्रयोजक, किन्तु मक्यार्थ- सच्यायोः भेदप्रतीतिपर्यवसनं चौदासीन्यापरपर्यायं नाटस्थामेव तथेति परमतं निराकरीति, अनयोरिति । एतद्धिविधलक्षणास्थ लेऽपि सक्षक- 'सरूपमच्यार्थलच्या योरभेदप्रतीतिरेव न त भेदप्रतीतिरूपं ताटस्था अतीति शेषः ।

·: द्वितीय उन्मासः। १३. तहादीनां गङ्गादिशः मतिपादने तत्त्वप्रतिपत्तौ (२३) हि प्रतिपिपादयिषितप्रयोजनसंप्रत्ययः, गङ्गासम्बन्धमात्रप्रतीतौ गङ्गातटे घोष इति मुख्य शब्दाभिधानाक्षणायाः को भेदः ॥ सारोपाऽन्या तु यत्रोक्तो विषयो विषयस्तथा ( २४)। भारीप्यमाण: ( २५ ) पारोपविषयश्च यत्नानपतभेदौ सामानाधिकरण्यन निहि खेते सा लक्षणा सारोपा विषय्यन्त:कृतेऽन्य स्मिन् सा स्यात्माध्यवसानिका ॥ ११ ॥ विषयिणारीप्यमाणेनान्त:कते निगोणे (२६) भन्यस्मिन् . (२३) सत्व पतिपत्तौ शक्यलच्य योगङ्गातीरयोरभेदप्रतीतो सत्यामेव प्रतिपादयितमिष्टस्य प्रयोजमस्य गङ्गागत पावनत्वादेः प्रतीतिः, नीरादौ रति वेषः । सा हिनयोभदप्रतीतो सत्या, असत्याचामेदप्रतीतो नेति भावः । पावनत्वादोनां प्रयोजनझामविषयत्वेन प्रयोगमत्वव्यपदेशः प्रत्यक्षाविषयतया विषयस्य प्राथचत्तव्यपदेश एव । (२४) तथा समानविभक्ति केन शब्देन स्वस्वधर्म प्रकारेण वा उमावियन्वयः। (२५) मारोप्यमाणो गवादिः, अारोपस्य विषय याश्रयो वाहीकादिः । अनपद्धतभेदो भेदो बधयं तच्च गोत्ववाहीकत्वादि, प्रकाचितवैधर्मयामित्यर्थः । सामानाधिकरगयेन समानविभक्तिपदेन निर्दियते उक्तौ सप्रयोजनमिति शेषः । ( २५) मिगीर्य स्ख गन्दादिमाइती , विषयिणेतिकरणात्व पातको 'निगरणवारोपप्रयुजमौपचारिकम् । ..

·.१४ कावाप्रकाशः। भारोपविषये सति सा साध्यवसाना स्यात् (२७)॥ । भेदाविमौ च सादृश्यात्मम्बन्धान्तरतस्तथा । गौणौ शुड्डौ च विजेयौ मौ आरोपाध्यवसानरूपौ (५८) सादृश्य हेतू भेदी गौर्वाहीका इत्यत्र गौरयमित्यत्र च । अत्र हि स्वार्थसहचारिणो गुणा जाधमान्द्यादयो लत्यमाणा अपि गोशब्दस्य परार्थाभिधाने प्रवृत्तिनिमित्तत्व- मुपयान्ति इति केचित् (२८)। स्वार्थसहचारिगुणाभेदेन परार्थगता गुणा एव लक्ष्यन्ते नतु परार्थोऽभिधीयते (३०) त्यन्ये। साधारणगुणाश्रयत्वेन परार्थ एव लक्ष्यत इत्यपरे (३१)। उक्तश्चान्यत्व "अभिधेयाविनाभूतप्रतीतिर्लक्षणोच्यते । . (२७) मारोपासाध्यवसानास्थले यदा लक्षणा नाभिप्रेता स्थात् सदा यथाक्रम रूपकातिशयोकी सम्भवतः । (२८) विधर्मरूपेण प्रतीतयोरपि सामानाधिकरण्येन सप्रयोजनो मिहेश आरोपः, तदन्य योत यानि शोऽध्यवसानम् । एताहयारोपा. ध्यवसामस्वरूपमेदयोः रायगौणत्वाभ्यां एतादृशभेदभिन्न अपि सक्ष राजे गौगयौ चेति भावः । ( २८ ) स्वार्थस्य गोत्वादिजाते: सहचारिणः समानाधिकरणा:, परार्थों वाहीकादिः, प्रतिनिमित्तं गतिमिमित्तम् । लक्षणया प्रथम जापाद्युपस्थितिः ततः अभिधया वाहीकस्य बोधति भावः । (२.) गोत्व शक्कादपि गोषदात् यथा गोर्बोधः तथा जाध- समकादपि तस्मात् जायादिरूपेण वाहीकस्य बोधरतिषः । . ३१) साधारण: गोपालीकोभयगतः गुणो जाद्यादिः, तदा.. श्रयत्वेन तरूपेण जायादिगुणविशिष्ट लक्षयोति मतनिष्कर्षः । - ·द्वितीय उल्लासः । १५. बसमाणगुणैर्योगाइत्तेरिटा तु गौणता" (३२) इति । भविनाभावोऽत्र सम्बन्धमात्रं नतु नान्तरीयकत्वं, तथात्वे हि मचा: कोयन्तीत्यादौ न लक्षणा स्यात्, 'पविनाभावे चाधे पेणैव सिड्ढेलक्षणाया नोपयोग इत्युक्तम् (३३) । पायुटतम्। आयुरेवेदम् (३४ ) इत्यादौ च सादृश्यात् 'मन्यत् कार्यकारणभावादि सम्बन्धान्तरम् । एवमादौ च कार्यकारणभावादिलक्षणपूर्वमारोपाध्यवसाने। पत्र गौण- भेदयो देऽपि ताद्रूप्यप्रतीतिः सर्वथैवाभेदावगमश्च प्रयोजनम् (३५) । शुद्धभेदयोस्वन्यवै लक्षण्ये नाव्यभिचारेण ( ३६ ) च कार्यकारित्वादि । क्वचित् तादादुपचार: यथा इन्द्रार्थाः स्थूणा इन्द्रः, क्वचित् स्वस्वामिभावात् यथा राजकीयः (२५) अस्य 'मानान्तरविरोधेत मुख्यार्थस्यापरिपत्यादि। अभिधेयाविनाभूतस्य शक्यसम्बनस्य प्रतीतिर्यतः मा, लव्य माणा उकरीत्या लक्ष्यार्थविशेषणतया लाक्षणिकबोधविषया ये गुणा जाद्यादयः तैर्योगात् सम्बन्धात् । (३२) अत्र अभिधेयाविनाभूते त्याल, नानरीयकत्व व्याप्तिः, अविनामा च व्याप्ती सवांतु, चापेण तुमानेन । उक्त 'गौरतबन्थ्यः' - इत्यत। . .. (१४) अल इदंशन्देन पुरोवर्तित्वरूपेणेव एतादेरुपस्थितिः, यत्न व . रदमा पतन उपस्थितिः तब सारोपय । ( ३५ ) चोति स्थाने रति शेषः, भेदेऽपि तादृष्यप्रतीतिः पूर्वोकरीत्या गोत्ववाहीकत्वादिवैधमाप्रतीतायपि गोवाहीकयोरभेद प्रतीतिः । सर्वथैव एतादृशभेदप्रतीति यिनैव, उत्कटाभेदप्रतीतिरिति यावत् ।। (१६) अव्यभिचारेण नियमेन ।

·.१६ कावाप्रकाशः। पुरुषो राजा, कचिदवयवाक्यविभावात् यथा पयत: इत्यवानमात्रऽवयवे हस्तः, कचित् तात्कम्मात् यथा प्रतक्षा तक्षा। लक्षणा तेन षड्धिा ॥ १२॥ पाद्यभेदाभ्यां (३७) सह । सा च व्यङ्गयन रहिता रूढ़ौ सहिता रूढ़ौ सहिता तु प्रयोजने। प्रयोननं हि व्यञ्जनव्यापारगम्यमेव । तच्च गूढ़मगूढ वा, तच्चेति व्यङ्ग्यम् । गूढं यथा, मुखं विकसितस्मितं, वथितवक्रिम प्रेक्षितं, समुच्छलितविधमा गतिरपास्तसंस्था मतिः । उरो मुकुलितस्तनं, जघनमंसबन्धोडुरं, वतेन्दुवदनातनौ तरुणिमोहमो मोदते ॥ अगूढं यथा. श्रीपरिचयाज्जड़ा अपि भवन्त्यभिज्ञा विदग्धचरितानाम् । उपदिशति कामिनीनां यौवनमद एव ललितानि ॥ अनोपदिशतीति (३८)। तदेषा कथिता विधा ॥ १३ ॥ . (२७) उपादानलक्षणरूपोपाधिभ्याम् । तथाहि लक्षणा प्रथमतो द्विविधा एका गौणी च, एजापि पुमवतर्विधा उपादान-साणा- रोपाध्यवसागभेदात, गौण्यमि भारोपा माध्यवसामेति दिधेति षडिया । (१८) चाल 'चमायासेन विचादानम् अभिषेववत् फुट प्रतीयते' इति कचित् पाठः ।

·. द्वितीय उन्मासः। १७. बसच्या गूढव्यज्या भगूढ़यया च । नङ्ग-त्वणिकः, शब्द इति सम्बध्यते, तस्सदात्रयः । तत्र व्यापारो व्यञ्जनात्मकः । कुत इत्याह यस्य प्रतीतिमाधातुं लक्षणा समपास्यते ॥१४॥ फले शब्दैकगम्ये च व्यञ्जनानापरा क्रिया। प्रयोजनप्रतिपिपादयिषया यत्र लक्षणया शब्दप्रयोगस्तत्व नान्यतस्तत्प्रतिपत्तिरपि तु तस्मादेव शब्दात्, न चात व्यसनाहते अन्यो व्यापारः। तथाहि, नाभिधा समयाभावात्, गङ्गायां घोष इत्यादौ ये पावनत्वादयोधमासटादौ प्रतीयन्ते, न तत्र गङ्गादिशब्दाः सङ्केतिताः । हेत्वभावान लक्षणा ॥ १५ ॥ मुख्यार्थवाधादित्रयं हेतुः । तथा च. लक्ष्यं न मुख्य नाप्यत्र व.धो योगः फलेन नो। न प्रयोजनमेतस्मिन् न च शब्दः स्खलङ्गतिः (३९) ॥१६॥ (१६) स्वलन्ती गतिः सामध्यं यख मः, प्रचुतसामर्थ: प्रयोजने रतिषः। . ३ ·.१८ काव्यप्रकाशः। " । । यथा गडाशब्दः स्खोतसि सवाध इति सटं लचर्यात, तहत यदि तटेऽपि सवाधः स्यात् तत् प्रयोजनं लक्षयेत्, न च, तटं मुख्योऽर्थः, नाप्यत्र वाधः, न च, गङ्गाशब्दार्थस्य तटस्य पावनत्वाद्यलक्षणीयः सम्बन्धः, नापि प्रयोजने लक्ष्ये किश्चित प्रयोजनम्, नापि (४०) गङ्गाशब्दसटमिव प्रयोजनं प्रतिपाद- यितमसमर्थः । एवमप्यनवस्था स्थाद् या मूलक्षतिकारिणी । एवमपि प्रयोजनं चेल्लक्ष्यते तत् प्रयोजनान्तरेण तदपि प्रयोजनान्तरेणेप्ति प्रकताप्रतीतितत् (४१) पनवस्था भवेत् । ननु पावनत्वादिधर्मायुक्तमेव तटं लक्ष्य ते गङ्गायास्तटे घोषइत्यतोऽधिकस्यार्थस्य प्रतिपत्तिश्च प्रयोजनमिति विशिष्ट लक्षणा तत्कि व्यञ्जनेनेत्याह, प्रयोजनेन (४२) सहितं लक्षणीयं न युज्यते ॥१७॥ कुत इत्या, ज्ञानस्य विषयो ह्यन्यः फलमन्यदुदाहृतम् (४३) । ( ४ • ) वस्तुत: प्रयोजनयोधे वाधाद्यपेष नासीत्या मापीति, स्यार्थाधादिकं विनेति शेषः । इदच, न च शन्द : स्वस्त गतिरित्य स्य व्याखानम् । कचित्तु समर्थः इति पाठः,सदा मुख्यार्थवाधादिकमपे हवे ति .. शेषः .. 1) महतिकारिणीयस्य याला मातेति, प्रयोजनान्वेषण अपमानेन प्रस्तुतस्य पावनत्वा तीरादेवो बोधानुदयप्रसारतिभावः । (१२) प्रयोजनेन प्रयोजनीभूत चानविषम पानवादिना । (४१) अन्य इति पदं जानादन्यस्मर्षणम्, एवमन्यदिग्बलापि ।

·द्वितीय उन्मासः । १६ प्रलपादेनीलादिविषयः, फैलन्तु प्रकटता संवित्तियो (४४) । विशिष्टे लक्षणा नैवं, व्याख्यातम् । विशेषाः स्युस्तु लक्षिते ॥१८॥ सटादौ ये विशेषाः.पावनत्वादयः (४५), ते पाभिधा- तात्पर्य लक्षणाभ्यो व्यापारान्तरेण गम्याः। तच अनन- ध्वनमादिशब्दवाच्यमवश्व मेषितव्यम् । एवं लक्षणामूलं व्यचकत्वमुक्तम् । पभिधामूलवास, अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे नियन्त्रिते। . जामय विषय प्रति दृष्टान्तविधवा , यथा जानात् तहिषयोग्यता कसमपि, फलफलिमोः समसमयसमुत्पादासम्भवादिति भावः । (08) एतयोः प्रत्यक्षविषयफमयोः प्रत्यानिचत्वं यथा सब तमा लक्षणजन्यवोधात् तत् फलस्य पावन त्यादिप्रतीतेरन्यत्वमवश्यमेषितव्यम् । घटानामन्नर तातो घर रति प्रत्ययात् तजमानेन तलिन शातता- परमानी करता जायते इति अध्वरमीमांस कमीमांसा । जानता पदार्थानार' किन्तु सामविषयता मापि च जामा मनायते, पति परमाने घरमहं बानामीति प्रत्ययरूपा अनु अमावापर. पर्यावा संवित्तिानात जायते इति तार्किकतर्क: । जानं तावत् विविधम् पन्नाबरपत्तिरूपं फलपति, तल तिघाने विषयस्य बनाने निपारित विषयप्रकाशाल संवित्तिमाम फहजानं जायते इति वदानिया- विद्वान्तः । विषयप्रणायाम का एक संवित्तिरिति साधानामपि समातम् । (१५) प्रतीब इतिषः । .

·८ '२० कावाप्रकाशः। संयोगाद्यैरवाचार्थधौवयाप्पैतिरञ्जनम् ॥१९॥ "संयोगो विप्रयोगञ्च साहचर्य विरोधिता । अर्थः प्रकरणं लिङ्ग शब्दस्यान्यस्य सविधिः ॥ सामर्थ्यमौचिती देश: कालो व्यक्तिः खरादयः । शब्दार्थस्यानवच्छेदे (४६) विशेषस्मतिहेतवः ॥ -इत्युक्तदिशा, सशङ्खचको हरिः, पशङ्खचक्रो हरिरित्य थुते । रामलक्ष्मणौ इति दाशरथौ । रामार्जुनगतिसयोरिति भार्गवकासवार्ययोः । स्थाणुम्भज भवच्छिदे इति हरे । सब जानाति देव इति युष्मदर्थे । कुपितो मकरध्वज इति कामे (४७) । देवस्य पुरारातेरिति शम्भौ। मधुना मत्तः कोकिल इति वसन्ते। पात वो दयितामुखमिति मांमुख्थे । भात्यत्र परमेवर इति राजधानीरूपात् देशाद्राजनि । चित्रभामुर्विभातीति दिने रवी, रात्रौ वहौ । मित्रम्मातीति सुहृदि, (४८) मित्रो भातौति रवौ। इन्द्रगबुरित्यादौ (४५) वेदे व काव्ये न खरो विशेषप्रतीतिकृत् । मादिग्रहणात् । (४६) घनपोदे अभिनथें एव एतहाक्यख तात्पर्यमिति पनिवे, विशेष अतिकतवः ताशतात्पर्यनिर्णायकाः । (४७) नव समुद्र, तस्य कोपासम्भवात् । (०८) मधुसकानपव्यन्या इति शेषः (४८) इन्द्रः शन: शातयिता यस्य इति बहबीको बाद्यपदो- हात्तत्व, तेन च इन्द्रस्य धातमक तृ त्वं बोभ्यते, इन्द्रस्य शबुरिति पी- समापने अन्त्यपदोदात्तत्व, तेन परन्दुस्ख शासनकर्मतयाऽवगमः ।

·द्वितीय उल्लासः । २१. एइहमेत्तत्वणिपा एहसमेतमिश्वित्तेहिं। एमेत्तावत्या एह हमेत्तेहिं दिपएहिं (५.) । इत्यादावभिनयादय: (५१) । इत्यं संयोगादिभिरर्थान्तरा- भिधायकत्वे निवारितेऽप्यनेकार्थस्य शब्दस्य यत् कचिदर्था- तरप्रतिपादनं, तत्र नाभिधा,नियमनासस्थाः, न च, सक्षणा, मुखार्थवाधाद्यभावात्, अपित्वननं व्यसनमेव व्यापारः । यथा भद्रात्मनो दुरधिरोहतनोविशाल. बंशोखतेः सतशिलीमुखसंग्रहस्य । . यस्थानुपमुतगतेः परवारणस्य दानाम्बुसेकसुभगः सततं करोऽभूत् (५२) ॥ ता तो वाचकः शब्दः, तद्युक्तो व्यवनाव्यापारयुक्तः । यत्मोऽर्थान्तरयुक् तथा । अर्थोऽपि वाचकस्तव सहकारितया मतः ॥ २० ॥ तथेति व्यचकः । বুনি ঋীসাম মনিষী লাল द्वितीय उल्लासः ॥ * ॥ (५०) एतावमावसमिका एतावनमारक्षिपतः । एतापमानावस्था एनावमाबंदिवसैरिति स । (1) अभिनयः शादिक्रियाविशेषः । (५३) रामपणे पह-शिलीमुख-वारण दाम-परगन्दाः यथाक्रमं. •योभन-पाप-निवार-वितरण-स-बोषका, सिप भइनाति- पमर-सि-मदन-राण्डादपोधकाः । 1747 . ..

·हतीय उमासः ॥ प्रर्थाः प्रोक्ताः पुरा तेषाम्, पर्था वाच्चल स्यव्ययाः। तेषां वाचक-लाक्षणिक-यनकानाम् । अर्थ व्यवकतोचते। कोहीत्या वक्तबोद्दव्यकाकूनां वाक्यवाच्चान्यसन्निधेः (१) ॥ २१ ॥ प्रस्तावदेशकालादे- वैशिष्टयात् प्रतिभाजुषाम् (२)। योऽर्थस्यान्यार्थधौहेत. ापारो व्यक्तिरेव (३) सा ॥ २२ ॥ बोडव्यः प्रतिपाद्यः (४)। काकुनेर्विकारः। प्रसावः प्रकरणम्। पर्थ स्यवाचलच्यव्यङ्ग्यात्मनः। कमेणोदाहरणानि,- - . (1) वाक्यवाच्याभ्यां सहितः अन्धसविधिपाक्यावाच्याच सविधिः, तत रति न बचनम् । (१) गणवोन्मेष यालिनी प्रज्ञा प्रतिभा संप भावनेस्युच्यते । । (.) बचतेऽनयेति करपव्युत्पत्त्या व्यक्तिर्यमा । ) पोषमित चन्द अवार्यते स प्रतिपायः ।

·तृतीय उमासः। २३. भाविक जलकुम्भ घेतण समागदधि सहि! तरि। समसे.पसलिलणीसासणीसहा वीसमामि खणं (५) ॥ मात्र चौवरतगोपनं गम्यते । भोसिहं दोयमं चिन्ता अलसत्तणं मणीससिम। मह मन्दभाणीए केर सहि तुहवि महह ! परिहवा (३) ॥ पत्र दूत्यासत्कामुकोपभोगो व्यज्यते । तथाभूनां दृष्ट्वा नृपसदसि पाचालतनयां वने व्याधे: माई सुचिरमुषितं वल्क लधरैः । विराटस्यावासे स्थितमनुचितारम्भनिभतं गुरुः खेदं खिने मयि भजति, नाद्याऽपि कुरुषु ! ॥ पत्र मयि न योग्यः खेदः कुरुषु तु योग्य इति काका प्रकाश्यते (७)। न च वाच्यसिद्ध्यागमन काकुरिति गुणीभूत- व्ययत्व शङ्काम्, प्रश्नमात्रेणापि काकोविधान्त: (८) । दौम्पयं (५) चतिविपुलं जलकुम्भ ग्टहीत्वा समागताऽस्मि पथि ! त्वरितम् । प्रमोदसविणनिःश्वासनिःसहा विश्राम्यामि चाम् ति भ० । (२) योनिद्रा चिन्ताऽससव समिः अमितम् । मम भन्दभागिन्याः कते सचि! त्वामपि अहा! परिभवति इति । वीति पदं नवापीति कला केचित् व्याकुर्वन्ति | साह! इति कचित्रासि। (७) पप्रियवन धान खेदः, प्रकाप्यते घ्यज्यते । ८) पूर्वपक्षीयतरवमभिप्रायः पावापासपरोयेन खेदस्य करणा- कारणहपवाक्यार्थस्य पयुक्रयाऽपर्व वसवस्य पयवसामरूपमिका घ्यायो. पस्थापनहारा काकुरेष प्रभवतीति काकोच्यिसिधात्वे तहारीभूतका ममापि तमाम गुणीभूततया गुणीभूतव्य या ममिति ।

·.२४ कावाप्रकाशः। त मा गण्डत्वलमिलि दिहि ण णेसि.असन्तो। एहिं सचेष पई ते प कवोला ण सा दिट्टी (2) ॥ पत्र मत्मखौं कपोलप्रतिविम्बितां पश्यतस्ते दृष्टिरन्यैवाभूत, चलितायान्तु तस्यामन्यैव जात्यहो प्रच्छनकामुकत्व ते! -इति व्यज्यते। उहेशोऽयं सरसकदलीश्रेणियोभातिथायी कुनोत्कर्षापुरितरमणौविभ्रमो नर्मदायाः । किश्वेतस्मिन् सुरतसहदस्तन्धि ! ते वान्ति वाताः येषामग्रे सरति कलिताकाण्डकोपो मनोभूः ॥ पत्र रतार्थ प्रविणेति व्यङ्गाम् | णोबर पणहमणा पत्ता मं घरभरभि सपल मि । पणमेत जइ सम्मा हो णव हो वा वीसामो (१.) ॥ पत्र सन्ध्यासातकाल इति तटस्थं ( ११ ) प्रति कयाचित् द्योत्यते । सिद्धान्लिनस्वयमभिसन्धिः बात काकोर्वामित्व न व्यायानेप- द्वारा अपि तु न भजति ? रति प्रभावोपस्थापनहारंव, तेनकि वाचाथै पर्यसबे सति व्ययप्रतीतिरिति कुतो गुणीभूतव्ययत्व यहा । काकोरिति तपञ्चमी, विश्रान्नेः पर्यवधानात् वाच्यार्थ पति शेषः । '(e) तदा मम गण्ड स्थल मिलितां हर्षि नानेपोरग्यत । इदानीं संवा तोच कपोनमा रहि रतिस (1.) सदस्बनाई मनाः अत्रमा ग्टहमारे सकडे । नएमा यदि मन्यायां भवति नवा भवति विश्राम इति । अापसमणा ति पाठे बनन्यममा रतिम | (११) नटस्यं सम्बोध्यादिभित्रसदासीनमु पनावकम् ।

·तृतीय उमासः । २५. सुब्बा समागमिसदि तुम पिभो पन्न पहरमेण एमम कित्ति चिट्ठसि ता सहि सज्जेस करणिज्ज (१२) । अत्रोपपतिं प्रत्यभिसत प्रस्तुता न युक्तमिति कयाचित मिवार्यते ॥ अन्यत्र यूयं कुसुमावचायं कुरुध्वमत्रास्मि करोमि सख्यः । नाहं हि दूरं भ्रमितुं समर्था प्रसीदताऽयं रचितोऽचलिर्वः ॥ अत्र वियितोऽयं देश इति प्रच्छन्त्रकामुकत्वयाऽभिसायंताम- इति पाखस्ता प्रति कयाचित्रिवेद्यते । गुरुप्रणपरवस पिण! किं मणामि तुह मन्दभाइगो पह अज्ज पवासं पञ्चसि वञ्च सब जेय मुणसि करणिज्ज (१३) । भवाद्य मधुसमये यदि व्रजसि तदाऽहं तावत् न भवामि ) तव तु न जानामि गतिमिति व्यज्यते । मादि. ग्रहणाच्च ष्टादेः । तत्र लेष्टायाः यथा,- हारोपान्तनिरन्तरे मयि तया सौन्दर्य सारश्रिया प्रोल्लास्योरुयुगं परस्परसमासक्तं समासादितम् । १४ (१२) श्रूयते समागमिष्यति तय प्रियोऽद्य प्रहरमात्र प । एवमेव किमिति तिमि तत् सचि | सज्जय करणीयमिति स.॥ (१३) गुरुजन परवय प्रिय ! कि नमामि तव मन्दभागिनी था। पद्य प्रपा वासि व्रज सायमेव जाससि परपीमिति ॥ (१४) भामि बोवापि ।

·२६ काव्यप्रकाशः। पानतं पुरत: शिरोऽशुकमधःक्षिप्त चले लोचने, वाचसञ्च निवारितं प्रसरणं सोचिते दोलते ॥ पत्र चेष्टया प्रच्छन्नकामुकविषय आकूतविशेषो ( १५ ) ध्वन्यते । निराकाङ्क्षप्रतिपत्त ये (१६) प्राप्तावसरतया च पुन:- पुन: उदानियते । वक्तादीनां मिथ:संयोगे हिकादिभेदेन (१७), अनेन क्रमेण लक्ष्य व्यङ्गायोश्च व्यजकत्वमुदाहार्यम् (१८)॥ शब्दप्रमाणवेद्योऽर्थी व्यनतार्थान्तरं यतः। अर्थस्य व्यञ्जकत्वे तत् शब्दस्य सहकारिता ॥२३॥ शब्देति, म हि प्रमाणान्तरवेद्योऽर्थो व्यन्नकः । इति श्रीकाव्यप्रकाशेऽर्यनिर्म यस्तृतीय उल्लासः ॥ * ॥ ॥ (१५) चाकूतपियेषः स्वाभिप्रायविशेषः, स चात्त्र प्रालिङ्गानादिविषयक एव । (१६) मनु एकस्मिन्नपि उभयवेशिष्यसम्भवेन कथं प्रत्येक मुदाहृत- मित्यत चाहनिराकाजोति, प्रत्येक किमुदाहरणम् ? तिजिज्ञासानिहत्तये इत्यर्थ: (१७) अस्य व्यञ्जकत्वमायने नान्वयः । म केपलं एषां प्रत्येकमेव ध्यञ्जकत्वमपि त मिखित योहयो: मिलितानां वा बहनामपीति भावः । '(१८) शाब “दिकभेदे" वक्तृबोद्ध व्यभेदे यथा,- 'असा एस्य पिमजर एत्य अहं दिहए अपलोएहि । मा पहिच रसिन्धिय ! मज्जार महो पिमज्जहिसि ॥' रति कचित अधिकमस्ति । तत्व, एवरल निमज्जति बना दिवस के अवलोकय । मा पधिक राखान्य ! शय्यायामाग्योः निमंक्ष्यसीति ।

·चतुर्थः उल्लासः ॥ यद्यपि शब्दार्थयोर्विये कृते दोषगुणालङ्काराणां स्वरूप- मभिधानीयम्, तथापि धर्मिणि प्रदर्शिते, (३) धर्माणां हेयो- पादेयता जायते इति (२) प्रथम काव्यभेदान् (३) आह । अविवक्षितवायो यस्तत्र वाच्यं भवेड्नौ । अर्थान्तरे संक्रमितमत्यन्तं या तिरष्कृतम् ॥ २४ ॥ लक्षणामूलगू ढव्यङ्ग्यप्राधान्ये सत्येव ( ४ ) अविवक्षितं वाच्य यत्र स, 'ध्वनौ'-इत्यनुवादात् ( ५ ), ध्वनिरिति यः । व ( १ ) प्रदर्शिते प्रकर्षेण भावान्तर प्रभेदं निर्दिष्ट । (२) जायते इति के घाञ्चिदम्मणि विशेषनिष्ठत्वात् इति शेषः, तथाहि घटङ्गारध्वनौ श्रुतिकटु त्व' दोष:, माधुय्यं गुणः म त रौद्रध्वनौ । चित्रभेदे तु यमकादिरलङ्कारः, म त रसध्वन्यादौ । (२) काव्यभेदान उक्तध्वन्यादिरूप-काव्य-जयप्रभेदान, सवापि प्रथम ध्वमे प्रभेदः, ध्वनिर्हि प्रथमतो विविधः, अविवक्षितषाच्यो विवक्षितान्य- परवाच्यश्वेति, पाद्यो लक्षणामू लोऽन्त्योऽभिधाम खः । (8) अन्यत्रा भवात् इति शेषः । • (५ ) ध्वनावियन वादात 'यः' इति-यजन्दमा काङ्गस्य 'सब-रनि प्रच्छन्दस्य विशेषणतया कथनात् ।

·.२८ काव्यप्रकाशः। ताच वाच्यं कचिदनुपयुज्यमानत्वादर्थान्तरे परितमितम्(द)। यथा- स्वामसि वरिम विदुषां समवायोऽत्र तिष्ठति । आत्मीयां मतिमास्थाय स्थितिमा विधेहि तत् ॥ पत्र वचनादि उपदेशादिरूपतया परिणमति (७)। कचिदनुपपद्यमानतया अत्यन्त तिरस्कृतम् (८)।यथा, उपकृतं बड़ नाम, किमुच्यते, सुजनता प्रथिता भवता परम्। विदधदीदृशमेव सदा सखे ! सुखितमाख ततः घरदां शतम् ॥ . ( ६ ). अनुपयुज्यमानत्वान् यद्रूपेण वाच्य तद्रूपेण प्रमतान्षयेऽन- मितत्यात, अर्थान्तरे अन्यप्रकारेण वाच्यत च्यसाधारणेऽर्थे, परिणमित परिणमित मिय, ताइयार्थस्य लक्षकमिति यावत्, यत्र वाच्योऽपि प्रकारान्तरेण बच्चा रति तु समुदितार्थः, यथा काकेभ्यो दधिरजातामित्यादी वाच्योऽपि काकः दध्युपधातकत्वमेष लक्षाः । इदञ्च उपादानलक्षणास्थल एव संभवति । (७) संबोध्य महिश्य वनव्यविषय मथनेनैव सिहे पुनः वाममिचिम' रति कधनमतपयुक्तमिति 'स्वाम' उपदेश्य त्वाम्, 'अमि' थाप्नोऽहम्, 'बपिम' उपदिशामि रति नकाम, तेन च हितसाधनवं व्यङ्गयम् । एवं विहअन्योऽपि विदुषाम् इति, छात्ममतेः सार्वकालिकायेापि यात्मीयाम्'- इति च यथाक्रम सर्वशास्त्रविशारदरूपेण प्रमाणपरतन्त्रपरतया परिणतं, तेन च अन्यथाचरणे उपहसमीयत्व व्यत्रम् । (८) तिरस्कृतं पूर्वोकरीत्यापि प्रकतान्वयानुपयोगितया इतरार्थमात्र- • लचकम्, पाध्यमिति शेषः, यथा गनार्थः तीरे । अयश्च उपादानलक्षचा- निरिकलपणास्था एव संभवति ।

·चतुर्थ: उमासः। २१. एतत् पपकारिणं प्रति विपरीतलक्षणया कश्चिदतिः। विवक्षितञ्चान्यपरं वाचं यवापरस्तु (६).सः । अन्यपरं व्ययनिष्ठम् (१०)। एष च (११) कोऽप्यलक्ष्यक्रभव्यङ्ग्यो ( १२) लक्ष्यव्यङ्गयक्रमः परः ॥ २५ ॥ अलक्ष्येति न खस्नु विभावानुभावयभिचारिण एव रसः, अपितु रसस्तैः, इत्यस्ति क्रमः, मनु लाघवान लक्ष्यते (१३) । तत्र- रस-भाव-तदाभास- भावशात्यादिरक्रमः। भिन्नो रसादालकारात् अलङ्कार्य्यतया स्थितः ( १४ ) ॥ २६ ॥ (2) चपरः विनितान्य परवाच्यध्वनिः । एष च अभिधासूख- गढ़व्यायप्राधान्ये सति भवति । . (१०) व्यायनिहं व्ययतात्पर्यकम् । (११) एष व विवक्षिताम्बपरवाच्यध्वनिष । (१३) म सहोलभूक्मानः क्रमो मिष्यतिक्रमो यस्य तारयं बाय यम सः। (११) रससरिति निष्पद्यते रतिषः,लामात् काटिति सम्पनत्वात् । (18) तयोः रसभावयोराभारः सदाभासः | पक्रमः हवा- कमः, रसाद्यवहारात् रसवदाद्यवहाराव, खित रति, बन खितः पराक्रम व्यवनिरिति शेषः ।

·३० काव्यप्रकाशः। मादिग्रहणाझावोदय-भावसन्धि-भावशवलवामि । प्रधान- सया यत्र स्थितो रसादिस्तत्रालङ्कार्थः, यथोदाहरिष्यते । अन्यत्र तु प्रधाने वाक्याथै यत्राङ्गभूतो रमादिस्तत्र गुणीभूत- व्यङ्ग्य रसवत्-प्रेय-ऊर्जस्वि-समाहितादयोऽलङ्काराः। ते च गुणीभूतव्यङ्ग्याभिधाने (५२०) उदाहरिष्यन्ते। तत्र रसखरूप- - कारणान्यथ कार्याणि सहकारीणि यानि च । रत्यादेः स्थायिनो लोके तानि चेन्नाट्यकाव्ययोः (१५) ॥ २७ ॥ विभावा अनुभावाच कथ्यन्ते व्यभिचारिणः । व्यक्तः स तैविभावाोः स्थायी भावो रसः स्मृतः (१६) ॥२८॥ 1146 ( १५ ) मायका व्ययोरिति निबध्यन्ते इति शेषः । ( १६ ) कारणमिह विविध जनक परिपोषकञ्चेति, यमालम्बा रस्यादिराविर्भवति स एव मायकनायिकादिरूप वालम्बन पदाभिधेयो जनकः, प्रादुर्भूते च तस्मिन् यस्तस्य पुष्टिरूपोडीपनकारी चन्द्रोदयादिः स उद्दीपन- पदव्यपदेश्यः परिपोषक इति । कार्य' तु रत्यादिजन्य कटाक्षादिरूप- कायिकवाचिकमामसिक भेदेन नानव पक्षाते । सहकारीणि रत्यादेशलिखित कार्यस्य जनने झटिति प्रतीतो वा महायभूतानि वचामाणानि निर्वदादीनि, स्थायिनः स्थायिभावापरमानः, व्यतः बाखाद्यमान: विलक्ष पप्रतीतिविषय रति यावत्, तपाशीच मतभेदेन बलुपदभव स्कुटीभविष्यति ।

·. चतुर्थ: उल्लासः । ३१ उहि भरतेन 'विभावानुमावव्यभिचारिसंयोगात् (१७) रसनिष्पत्तिः' इति। एतहिवखते (१८), विभावलेलनोद्याना- दिभिरालम्बनोहीपनकारणः स्थायी रत्यादिको भावो जनितः अनुभावः कटाक्षभुजाक्षेपप्रभृतिभिः कार्थः प्रतीति- योग्यः कृतः व्यभिचारिभिनिवेदादिभिः सहकारिभिरुप- चितो मुख्यया युक्त्या रांमादावनुकार्थे तद्रूपतानुसन्धानात् नर्तकेऽपि प्रतीयमानो रस इति भट्टलोल्लटप्रभृतयः (१६) । 'राम एवायम्, अयमेव रामः' इति, (२०) 'न रामोऽयम्'- . ( १७ ) संयोगात् संबन्धात्, स च मतभेदेन नानाविधो वच्चाते । (१८) वि एव त इत्यस्य भट्टलोल्लटप्रमतयः' इत्यनेनान्वयः । ( १६) उपचित : परिपुष्टीकृतः, मुख्य या वृत्त्या वास्तविकेन सम्बन्धेन, अनु कार्ये नाव्येनाभिने यनायके, स्थितोऽपीति शेषः, एतच्च मायाभिमा येण । तद्रूपतानुसन्धानात् रामस्येव वेशविशेषवाग्विधायिनि मतके तत्काल रामत्वाभिमानात्, प्रतीयमानः व्यञ्जनयाऽभिव्यक्तः । तदयं निर्गलितार्थः, यथा असत्यपि स सर्पत या ऽवलोकितात् दानोऽपि भीति- रहेति, तथा सीताविषयिणी अनुरागरूपा रामरतिरविद्यमानाऽपि नर्तके मायने पुण्येन तस्मिन् स्थिते व प्रतीयमामा सहृदय हृदये चमत्कारमर्पयन्त्येव रसपदवीमधिरोहतीति रते व्यञ्जनयाऽभिव्यक्तिरेव रमनिमत्तिरिति । ( २ ० ) अब विषयनियमविषयापरमानी सम्यकप्रतीतिः, तथाहि एवकारस्थार्थवयं, यदुतम्,-- 'बयोगमन्य योगच अस्यन्नायोगमेव च । व्यवछिनत्ति धर्मग्य एकारस्त्रिधा मतः' इति अयमर्थः, यत्र विशेषणान्वित एवकारमा विशेषणस्य असम्बन्ध- नयोग निषेधति, यथा 'राम एवायम्' इत्यत्र रामस्य विशेषणत्वेन ·कावाप्रकाशः। इत्यौत्तरकालिके वाधे 'रामोऽयम्' इति, (२१) रामास्वाहा में वाऽयम्' इति, 'रामसहयोऽयम्' इति च सम्य-मिथा-संशय- सादृश्यप्रतीतिभ्यो विलक्षणया चिवतरगादिन्यायेन ( २२) 'रामोऽयम्'-दूतिप्रतिपत्त्या ग्राह्ये नटे (२३) सेयं ममाङ्गेषु सुधारसच्छटा सुपूरकर्पूरशलाकिका दृयोः । मनोरथ श्रीर्मनसः शरीरिणी प्राणेखरी लोचनगोचरङ्गता ॥ दैवादहमत्र तया चपलायतनेत्रया वियुक्तश्च । अविरलविलोलजलदः कालः समुपागतश्चायम् ॥- इत्यादिकाव्यानुसन्धानवलाच्छिक्षाभ्यासनिर्तितखकार्थ- प्रकटनेन च ( २४ ) नटेनैव प्रकाशितैः कारण-कार्य- तदन्वित वकारेण दमथै विशेष्ये रामवायोगं व्यवच्छिन्दन् पस्य रामत्व नियमयति, यत्र पुनर्विष्यगत एवकारस्ता विधेष्येतरथिन विशेषणीभूतधर्मसम्बन्धं वारयति, यथा 'अयमेव रामः' इत्यत्र इदम्भि रामस्वसम्बन्ध धारयन् अस्मिन् रामत्व मियमयति, उभयरूप वेयं प्रतीति- रवधारणपरतया सम्यक प्रतीतिः । यत्रत क्रियान्वित एवकारस्तान अत्यन्न : सर्वदा योऽयोगस्तस्य निषेधकः, ततृ क्रियाश्रये कुलचिदपि सम्बन्ध बोधकरति त फलितार्थः । तथा 'मी कमलं भवत्येव रति, अन हिसको कमरे नीखत्वं नियम्य ते, मायकमले मोलत्वम्, अपित यस्मिन्-कशिवपि कम मीसत्वसम्बन्ध रति प्रसादनम् । (२१) एषा व अमनरावतीर्णविपरीतप्रतीतिकतवा मिथ्याप्रतीतिः । (२५) सपिलितेऽवेमयमपथपत्ति न्येव चवोऽयम् रत्ये प्रतीतिरदेति । (२१) प्रतिपत्त्या प्रतीत्या, 'नटे' स्वपिमेष 'चमीयमानोऽपि इस्थमेगान्धवः । (२४) शिक्षया अभ्यामन (मापुमरशीलनेग) - नितिन सम्मादितं व सकार्यसपभिनयस्य प्रकटम प्रकाश न परवभूतेन ।

·चतुर्थः उम्नासः। ३३. सहकारिभिः कृत्रिमैरपि तथाऽनभिमन्यमानैः(२५)विभावादि- शन्दश्यपदेश्यैः 'संयोगात्' गम्यगमकभावरूपात् ( २६ ) पनुमीयमानोऽपि वस्तुसौन्दर्येवलाद्रसनीयत्वेनान्यानुमीय- मानविलक्षणः (२७) स्थायित्वेन सम्भाव्यमानो रत्यादिर्भावः, ततासन्नपि (२८) सामाजिकाना वासनया चर्यमाणो (२८) रस इति श्रीशङ्खकः । । न ताटस्येन नात्मगतत्वेन रसः प्रतीयते नोत्पदाते नाभि- व्यज्यते (३०), अपि तु काव्ये नाव्ये चाभिधातो द्वितीयेन प (२५) कृत्रिमत्वेनानुपलब्धः । (३६) विभावादिस वे रतेरवश्यंभाव इत्येवंरूपव्यानिनामकसम्बन्धात् । (१७) वस्तुनोऽनुमीयमानाया रतेः सौन्दर्य चमत्कारिता, रस- नीयत्वेन धास्वाद्यमामत्येन, अन्यो धन्यादिरूपो खौकिकोऽतुमीयमानो विषयः तसात् विलक्षण: विभिन्नः । ( २८ ) तब मटे, मन्नपि वस्तुनोऽविद्यमामोऽपि, स्थायित्वेन (टगतत्वेन) सम्भाव्यमानः (यमानः) रतिपूर्वाणान्वयः । (१८) वासनया भावनया, पर्यभाणः घाखाद्यमानः । एतात- स्यायं निष्कर्षः, यथा कुमाटिकाकबिते देशोऽसतोऽपि धमस्यामिमानात् धमियत व बरनुमानम्, तथा नटेनेव सनिपुणं 'ममते विभागादयः' रति प्रकाचितस्तसामगिरपि विभावादिभिसनियता रतिरमीयमानाऽपि विजसौन्दर्यवसात् सामाजिकामामासाद्यतया च मत्कारमादधती रसतामे- नीति रतरतुमितिरेव रमनियत्तिरिति । .(..) ताटस्थोन तटस्थ उदासीवः समझते नटः, मायको रोमादिति शिपिधः, तत्सम्बन्धित्वेन । चात्मगतत्वेन सामाजिकसम्बन्धित्वेग, ५ ·३४ कावाप्रकाशः। (३१) विभावादिसाधारणीकरणात्मना भावकत्वव्यापारण भाष्यमान: (३२) स्थायी सत्त्वोद्रेकप्रकाशानन्दमय-संविद विश्रान्तिसतत्त्येन (३३) भोगेन भुज्यते इति भट्टनायकः (३४) । न प्रतीयते नानुमीयते, तदामी रामादीमामभावेन सदस्यादेरणभावात चमतः सत्येनानुमामप्रमाणाविषयत्वास्, बस्तु तो-रामगतया नटगतत्वेनानु- मितयाऽपि रत्या सामाजिक सत्या तश्चमत्कारजममासम्भवार। मोत्पद्यते न जन्यते, विभावादीनां वासविकत्वाभावात् । नाभिव्यज्यते न व्यवस्था उपस्वायते, सिखस्येव तत्समम्भवादिति भावः | (३१) हितीयेन अन्येन (१२) भाष्यमानः साधारणीक्रियमाणः । (११) सत्वगुणस उद्रेकेण रजतमसी अभिभूयाविर्भावेष यः प्रायः स एवामन्दामिका संवित् सानं, तस्य विश्रामियान्तरसम्पर्क- राहिलेमावस्थामम्, अस्य च कदाभिहितभावतवा अवस्थितताइपसं विदिति मालितार्थः, तत्मतत्त्वेन तत्वहमेण । (२४) भट्टमायकमतस्यैषः सारः, शब्दस्य अभिधाव्यापारवत् काव्य- नाचयोसहिलजणं भावकत्वभोजकत्वनामक व्यापारइयमतिरिक्रमस्ति, नबाधेम व्यापारेण व्यक्तिविशेषसम्बन्धित्वेनासाधारणस्य विभावादे स्थायिमय व्यक्तिविशेषांगपरिहारेण उपस्थापमरूपं साधारणीकरणम्, बन्नान व विभावादिसहमतेन रतिरावाद्यते (असत्वा बपि रतेराखादा बौकिकवादपपत्रः)। तथाहि काव्यार्थबोधोत्तरमेव भावकत्वव्यापारेष विभावादिरूपसीतादयो रामसम्बन्धिमी रतिव सीतात्वरामसम्बन्धावप- काय सामान्यतः कामिनीत्वरतिवादिनवोपस्थाप्यते, भोगवत्व व्यापारणत करोया साधारणीमतविभावादिसहमतेन का रतिः सहदयरासाद्यते पति रतेराबाद एव रसनिष्यतिरिति ।

·चतुर्थः उल्लासः। ३५. लोके प्रमदादिभिः स्थाबनुमानेभ्यासपाटषवताम् (१५) काव्ये नाक्ये च तैरेव ( ३६ ) कारणत्वादिपरिहारेण (३७) विभावनादिव्यापारवत्वात् (२८) भलौकिकविभावादिशब्द- ध्यवहा : (३५) ममैवैते, शबोरवैते, तटस्थस्यैवैते, (४०) न ममैवते, न शबोरवैते, न तटस्थसैवैते-दूतिसम्बन्धविशेष खोकारपरिहारनियमानध्यवसायात् साधारण्येन प्रतीतैः (४१) (३५) स्थायिनो रते: अनुमाने अनुमानविषये अभ्यासः पुनःपुन- रतुयोन में तेन पाठवं पटुता नैपुण्यम्, तहताम् । (३६) तेरेव प्रमदादिभिरेव, अस्य च 'अभिव्यक्तः' इत्यपिमेणान्वयः । (३७) कार णत्वादिपरिहार: कारण त्यादिना व्यपदेशप्ररित्यागः । (२८) यादिपदेन बनुभावन व्यभिधारणव्यापारयोर्यहपम् । বাধলালনবিলাকাভিনানা গ্রীনা ঝাপ্পায়ীত্রনালয়- रूपाविर्भावम विभावम, तेषां तु अनुभवाविषयीकरणमनुभावम, कार्य- विधेषेप अभितो रत्यादीनां सच्चारणं स्फुटमभिव्यक्तीकरणं व्यभिचारणं त एक व्यापाराः। (१८) लोके हर्ष गोत्रकार यो हर्ष शोकावेव हि जायेते अन पुनः सर्वेभ्य एव तेभ्यः सुखमित्वलौकिकत्वम् । ( ४ ) एते विभावादयः, एतदन्नेन सम्बन्धविशेषस्य चमुकरते- इस्वरूपस्य नीकारमियमः । उत्तराईम त तस्य परिहारनियमः । ( १ ) पमध्यवसायात् चनियात्, साधारण्येन सीताबाद- विषांश हितेन कामिनीत्वादिना प्रतीतः ज्ञायमानः । असायमा यय , गोके जितिनो विधाः, कानिचिद् वस्तूनि सस्यैव, कानि च पबोरेव, कामि पुनः अनुमित्रविलक्षणय उदासीनापरमानः तटस्थ व ( मिल- वस्तुनोऽपि अात्मीयसम्बन्धित्वेन वकीयत्वमिति न विभागम्यूनता )। तल यदि खकीयत्वेन विभावादयः प्रतोयेरन्, ताई इरसामाजिकसविधी -- .

·३६ कावाप्रकाशः। अभिव्यक्तः सामानिकाना वासनात्मतया स्थितः (४२) स्थायी रत्यादिको नियतप्रमाटगतत्वेन (४३) स्थितोऽपि साधारणो- पायवलात् ( ४४ ) तत्कालविगलितपरिमितप्रमाटभाव- वयोन्मिषितवेद्यान्तरसम्पर्कपून्यापरिमितभावेन प्रमात्रा (४५) .. सरतिप्रकाशोऽनुचित इति होरेवोदीयात्, रमाखादस्तु दूर एवासाम् । शत्रसम्बन्धित्वेन प्रतीतौ च विद्वेषाविर्भावस्वावश्यम्भावितया रसाखाद- प्रत्याशैव कथम् ? | उदासीन सम्बन्ध प्रतीतावपि स्वस्मिन् तदसद्भावाभिसन्धान- प्रस न मितरामेव तदास्वादोऽनुपपन्नः रति सम्बन्ध विशेषस्वीकारस्थानिश्चयः खीकर्तव्यः । एवं तत्परिहारनियमनियोऽपि नास्तीत्यङ्गीकार्यम्, अन्यथा 'नते कस्यापि' रति सम्बन्धपरिहारनियमनिश्चये 'असम्बन्धिमोऽसत्यम्' रतिनियमेन अलीकत्व यतया गगनकुसमगन्धोपलब्धये प्रवृत्तिवत् रसास्वाद- प्रततिरेव न स्यात, तग्मात् तदुभयायधारणलक्षण्येन सामान्यतः कामिनीयम्' इति कृत्वा कामिनीत्वादिना प्रतीतैरिति । (७३) सामाजिकानां संस्काररूपेण सूक्ष्मतया पूर्वमेवावस्थितः, अधना तु साधारणीकृतविभावादिभिस्तस्यैवाविर्भावमात्रम् । अत एव येषां वेदाभ्यामजड़ामां वैयाकरणादीनाच्च ताहसंस्काराभावः, तेषां रसाखादोऽपि म भवति । (४१) नियतः रसाखादयितया निषितो यः प्रभाता सामा- जिसः, तसतत्वेन तत्सम्बन्धित्येन । (४) माधारण व्यक्तिविशेषसम्बन्धित्य माप्रतीयमानो य उपायो विभावादिः । (१५) तत्कालं रसास्वादकाल, विगलितोऽप्रतीतो यः परिमितप्रभाट- भावः 'ममैवैतेऽहमेव रसास्वादयिता' इत्येवरीया अमतभूयमानो यो व्यक्तिविशेषसम्बन्धः, सहशेन उन्मिषितः प्रादुर्भूतः, एवं वेद्यान्नरस्य लौकिक- घटादिविषयस्य सम्पण जागरूपसम्बन्धेन गुन्योऽपरिमितो भाववित्त- कृतिविशेषो यस्य तेम प्रमावा रसास्वादयिता बचा।

·चतुर्थ: उमासः। सकलसहदयसंवादभाना साधारण्येन (४६), खाकारे प्रवा- भिवोऽपि (४७), गोचरीकृतः (४८) चय॑माणतेकपाणो (४८) विभावादिजीवितावधिः (५०) पानकरस-न्यायेन चर्यमाणः (५१) पुर इव परिस्फुरन् इदयमिव प्रविशन् सर्वाङ्गीणमिव पालिङ्गन् पन्य त् सर्वमिव तिरोदधत् ब्रह्माखादमिषानुभाव- यन् अलौकिकचमत्कारकारी सृङ्गारादिको रसः (५२)। (४६) सकलाना सादयानां संवादभाजा 'एकल इमान्यात तथा दर्शनं संवादः' -रत्युको सम्मतियालिमा साधारण्येन कामिनीत्वादि- माधारणधर्मप्रकारेणोपस्थित्या, पस 'गोपरीमतः' इत्यनेमान्वयः । (४७) मनु विवक्षितविवेचने रखाद्यावादस्पैर रसरूपतया कथं रसस्य घाखादः चास्वादासाद्ययोलोंके लचण्यदर्शनादित्यत चार साकार रति, 'खस्य ज्ञानस्य श्राकारविष एव विषयः न सुजामादन्यः' इति हि योमाचारमते यथा वस्तुतो जामखरूपस्य विषयस्य यत्व, तथा श्रानन्दात्मकाखादस्वरूपस्यापि रमय घाखाद्यत्वमविरमिति भाषः । (४८) गोचरीमतः विषयीलतः । (४) पर्यमाणता शाखादः, एकः बहिनीयः प्राण दव खरूप- मिष्यत्तितर्यस्य सः। (५०) उतरूपविभावादिरेव जीवितस्थ जीवनस्य अधिः पूर्वा- परसोमा यस्य सः । विभावादिकाखमाबस्थायीति परमार्थः । (५१) पानकरसो हि षामिक्षामरीचयर्कराकपूरादिविजए- वस्तुसंपादितोऽपि भरीचादिरमधलक्षण्य तत्समदायसंवलमसम्पादितेन अनिर्वचनीयेन शावादेना खाद्यते वथा, तथा, विभाषादिवैखाण्येन मोबातीतेम मचित साखादेन चर्यमाणः सास्वाद्यमान रस्यर्थः । • (५२), ५३), एतनातस्य स्थलत रदं मर्म, रतिकारषादीनामनुभवाद 'पादलुषिता रतिः संसाररूपेण सहदयदयमपिरोहति, पथ वियता . - ·कावाप्रकाशः। सचन कार्व: विभावादिविनाशेऽपि तसा सम्भवप्रसङ्गात् (५३), नापि प्रायः सिद्धस्य तस्यासम्मवात् (५४) अपि तु विभावादिभियंचितश्चर्वणीयः । कारकचापकाभ्यामन्यत् कदृष्टमिति चेत्, न कचिाष्टमिति अलौकिकसि भूषणमेतव दूषणम् । चर्षणानिष्पत्त्या तस्य निष्पत्तिरुपचरितति कार्यो- ऽप्युच्यताम् ( ५५ ), लौकिकप्रत्यक्षादिप्रमाणताटस्थावबोध- शालिमितयोगिनानवेद्यान्सरसंस्पर्थरहितखात्ममानपर्ववसित- परिमितेतरयोगिसंवेदन-विलक्षण-लोकोत्तरखसंवेदनगोचर -इति प्रत्येयोऽप्यभिधीयताम् (५६)। तद्ग्राहकञ्च न निर्विकल्पकं विभावादिपरामर्थप्रधान- काछेन सनिपुषमनुष्ठितयोः रामादिव्यक्तिविषसम्बन्धिरतिकारणविभावादि- प्रतिपादयोरपि काव्यमाययोः पूर्वोकभाषकत्वव्यापारेण रामसीतादि. विशेषांशपरिहारेण रतिकारणमाधारणकामिनीस्वादिना प्रतीत: विभाषा- दिभिः सहदय हदयावस्थिता मा रतियश्चगया अभिव्यका सामाजिकानाम् पाखाद्यतामायातोति एताह याखाद एव रसनिष्पत्तिरिति । पूर्वमते असत्या अपि रतेरास्थादः, अब तु वासनया सिताया एवेत्यनयोमदार ( ५१ ) अायवादिरूपोपादामकारणाद्यतिरिक्तकारणमाऽपि कार्यमा यथावश्यम्भावामियमात, दण्डनाऽपि पटस्थिते रिति शेषः । (५४) जातो हि घटादिर्घायते न तु जायमान एव जायते । (५५) तथाच चर्षणोत्पत्तिमादाय रसस्य उत्पत्तिव्यपदेशः । (५६) लौकिकं यत् प्रत्यक्षादि जान', वच्च प्रमाणनास्थान प्रमायौदासीन्येन (चारादिलौकिकप्रमाणममपेच्येवेति यावत्), अयोधः जान', तहता मितयोगिनां अपरयोगिनां (ध्यानजन्य) जान, बदाप এ ম্যালয় ভীলিবিযয় ৰামল নি কল্প- ·२६. चतुर्थः उमासः। वात् (५७)। नापि सविकल्पकं चर्यमाणस्थालौकिका- मन्दमयस्य स्वसंवेदनसिहत्वात् (५८)। उभयाभावखरूपस्य चोभयात्मकत्वमपि (५८) पूर्ववल्लोकोत्तरतामेव गमयति न त विरोधमिति श्रीमदाचार्वाभिनवगुप्तपादाः ॥ व्याघ्रादयो विभावा भयानकसेव वीराङ्गतरौद्राणाम्, पश्रुपातादयोऽनुभावाः शृङ्गारस्येव करुणभयानकयोः, चिन्ता- दयो व्यभिचारिणः शृङ्गारस्येव वीरकरणभयानकानाम्,- इति प्रथगनैकान्तिकत्वात् सूत्रे (६०) मिलिता निहिष्टाः ॥ यियदलिमलिनाम्बुगर्भमेघ, मधुकरकोकिलकूजित दिया श्रीः । मालविषयकं परिमितेतरयोगिनां परयोगिनां संवेदनं जाम, एतत्रितय- विचक्षणम्, अतएव च लोकातोतं यत् स्वात्मक संवेदनं तस्य विषयः । प्रत्येयो जेयः । . (५७) भानमिह द्विविधं सविकल्पक निर्विकल्पकञ्चेति नामरूप- बाम्बादिविशेषम्यं शाम निर्विकल्पकं, हिपरीत सविकल्पकम् । विभा- জালিয়ানি বিনিময় অৰিহ্মনবা সিজিহ্মান্ধা। (५८) खात्मकमतीतिमावमिद्धत्वात् । अयंभावः, तदानीं जाना- লম্বা, লালবিযিযা থাবায় লালাখাৰৰ कुता सविकल्पकत्वमिति । (५८) उभयाभाववरूपस्य उभयभित्रस्य । 'विसयोरेकतरनि चारमिन पर्यवसानम् तिनियमेन सविकल्पकत्वनि निर्विकल्पनात्य', निर्चिकत्यस्त्वनिषेधै च सविकल्पकत्वमावातीति उभवात्मकत्वम् । (4.)/ पूर्वोत्तभरतलाल ( ३॥ ४०॥ प०)। .

·.४०
कावाप्रकाशः।
धरणिरभिनवाजुराकटसा, (६१)
प्रणतिपरे दयिते प्रसीद मुग्धे! ॥-
इत्यादी,
परिषदितहणालौन्लानमङ्ग, प्रतिः
कथमपि परिवारप्रार्थनाभिः क्रियासु ।
कलयति च हिमांशोनिष्कलङ्कस्य लक्ष्मी-
मभिनवकरिदन्तच्छेदकान्तः कपोलः ॥-
इत्यादी,
दूरादुत्सुकमागते विवलितं, सम्भाषिणि स्कारितं,
संक्षिष्यत्यरुणं, ग्टहीतवसने किञ्चाञ्चितभूलतम् ।
मानिन्याश्चरणानतिव्यतिकरे वास्याम्बुपूर्णेक्षणं
चक्षुर्जातमहो ! प्रपञ्चचतुरं जातागसि प्रेयसि ॥-
इत्यादौ च
यद्यपि विभावानामनुभावानामौत्मक्य-बौड़ा-हर्ष-कोपासूया-
प्रसादानाञ्च व्यभिचारिणां केवलानामेव स्थितिः (६२),
तथापि एतेषामसाधारणत्वमिति अन्यतमहयापकत्वे सति म
अनैकान्तिकत्वमिति (६३) ।
महिशेषानाह,-
स्टगार-हास्य-करुणा-रौद्र-वीर-मयानकाः ।
(1) अभिनवा न तनः बहुर एब यो क्रोड़े हा दुर्भद्यत्वात
पाषाण दकावं, वस्था मा ।
(११) बात याक्रमसनोदाहरणलवे । स्थितिः साक्षाढलेषः ।
(६२) असाधारणत्व प्राकरपिकरतिनियतापस्थितिकत्वम् । बबरमेषु
'খিলাশিআমি অল্প ভৱিৰিসির আধঘক্ষণ অন্যায় ।
-

·चतुर्थ: उमासः । ४१ बौमत्सागुतसंशो चेत्यष्टौ नाव्ये (६४)रसा: मृताः॥२६॥ तव शृङ्गारस हौ भेदौ-सम्मोगो विप्रलम्मच । तंबायः परस्परावलोकनालिङ्गनाधरपानपरिचुम्बनाद्यनन्तभेदत्वात् अपरिच्छेद्य एक एव गण्यते । यथा,- शून्यं वासग्टई विलोक्य शयनादुत्याय किश्चिच्छनै- निद्राव्याअमुपागतस्य सुचिरं निर्वये पत्युमुखम् । विश्रब्ध परिचुम्थ्य जातपुलकामालोक्य गण्डस्थलों लज्जाननमुखी प्रियेण हसता बाला चिरं चुम्बिता ॥ तथा- त्वं मुग्धाक्षि ! विनैव कञ्चलिकया धत्से मनोहारिणों लक्ष्मौमित्यभिधायिनि प्रियतमे तहीटिकासंस्कृशि (६५) । शव्योपान्तनिविष्टसस्मितमुखो नेत्रोत्सवानन्दितो निर्यातः शनकैरलोकवचनोपन्यासमालोजनः ॥ भपरस्सु अभिलाष-विरहेर्षा प्रवास-शाप हेतुक इति पत्र- विध: ( ६६ )। क्रमेणोदाहरणम्,- नबनेकान्निकावन मिलितानां तेषां रसनिष्पतिदेतत्व व्यभिचारः। तदयं भिमान, मिलितानामेव रसनिष्पत्तिहेतृत्व, यब त एक एव निर्षिष्टः, तलापि तेवाग्यवोईयोराधेपेण रस मिष्यत्तिरिति । (६४) शान्तख रोमाञ्चादिविरहेणामभिनेयत्वास् त्रव्यकाव्यमाल- विषयत्वमिति नाष्टावित्युक्तम् इति प्रदीपः । वस्तुत उपलक्षणम् । (६५) तस्याः नायिकाया: वीटिका वसनपन्धिः । ) अपरः विप्रसम्भः । बल बभिवाष: पूर्व रागमालम् ; विरहस्सु एकतरखानतरागात्, बतुरागे सत्यपि वा देवप्रतिवमात्, पुर- .

·४२
कावाप्रकाशः।
,
प्रेमाः प्रणवस्पृधः परिचयादुझादरागोदयाः
नासा मुग्धहयो निसर्गमधुराचेष्टा भवेयुम्मयि ।
यावन्तःकरणख बाधकरणव्यापाररोधी क्षणात्
पाशंसापरिकल्पिताखपि भवत्यानन्दसान्द्रो लयः ।
अन्यत्र बजतीति का पस्नु कथा, नाप्यस्य तारक मुहद
यो मां नेच्छति, नागतच ना! कोऽयं विधेः प्रक्रमः ।
इत्यल्पेतरकल्पनाकवलितखाता निशान्तान्तरे
गाला हत्तविवर्तनव्यतिकरा नाप्नोति निद्रां निशि ॥
एषा विरहोत्कण्ठिता (६७)।
मा पत्युः प्रथमापराधसमये सख्योपदेशं विना,
नो जानाति सविनमाजवलनावक्रोक्तिसंसूचनम्।
स्वच्छरछुकपोलमूलगलितैः पीसनेलोत्पला
बाला केवलमेव रोदिति लुठल्लोलालकैरशुभिः ।
प्रस्थानं वलयैः कृतं, प्रियसखेरपैरजन गतं,
तया न क्षणमासितं, व्यवसितं चित्तेन गन्तुं पुरः ।
यातुं निश्चितचेतसि प्रितयमे सर्व समं प्रस्थिताः,
गन्तव्ये सति जीवित ! प्रियमुहत्मार्थः किमु त्यज्यते ।
स्वामालिख्य प्रणयकुपिता धातुरागैः पिलायाम्
मात्मानन्ते चरणपतितं यावदिच्छामि कर्तुम् ।
अनादिक्षणाचासयोगः बर्षा मामशेतमालम् : प्रवास सुरमयोरपि
कार्यानरयशात् विभिन्न देशस्थितिः, स च भूतभविष्यवर्तमानसाधारण: ;
शापः एतावनातव नाविकासंयोगो मास्सित्यादिरूपः शिवपुरादि-
'बाविक
(२.) वाचावरागनी मोषितपतिका मेति षः ।
"

·४३
चतुर्थः उल्लासः ।
चमेशावावपचिर्ताहिरानुष्यते मे
करतस्मिन्नपि न सहते सङ्गमं नौ सतात (२८)।
हाखादीनां क्रमेणोदाहरणम्,--
पाकुचा पाणिमशुचिं मम मूर्षि वेश्या
मन्त्राम्भसा प्रतिपदं एषतः पबिते ।
सारखरं प्रथितयत्कमदात्महारं
हाहा इतोऽहमिति रोदिति विष्णुधर्मा ।
हा मातस्व रिताऽसि कुन ? किमिदं! हा देवताः ! काशिषः!
धिक् प्राणान्, पतितोऽशनिः, हुतवहसेऽङ्गेषु ! दग्धे यौ!।
-दूत्यं घर्षरमध्यराडकरुणाः पौराङ्गनानां गिरः
चित्रस्थानपि रोदयन्ति, शतधा कुर्वन्ति भित्तीरपि (६८) ॥
सतमनुमतं दृष्ट' या यैरिदं गुरु पातकं
मनुजपशुभिर्विम्भर्यादैर्भवद्भिदायुधैः ।
मरकरिपुणा साई तेषां सभीमकिरीटिनाम्
अयमहमसलेदोमांसः करोमि दियां वलिम् ।
तुद्राः संत्रासमेते विजहित हरयः ! तुमचक्रभकुम्मा
युष्मदेहेषु लज्जां दधति परममी सायका निष्पतन्तः ।
सौमित्र ! तिष्ठ, पावं त्वमसि नहि रुषां, मन्वहं मेघनादः,
किञ्चिबूभङ्गलीलानियमितजलधि राममन्वेष यामि (७०) ।
(६८) कनान्नो देवम् । कुवेरगापेन गियुनमार्थस बकराजय
मियासदिय मेधहपदूतं प्रत्यनिरियम् ।
(६) रामपत्नयां सर्यातायां तत्परिजनोकिरियम् ।
• (७०) कार्यारमेषु खिरतरः संरभ SATE:, तारिको वीरः ।

·'४४ काव्यप्रकाशः। 'ग्रीवाभाभिरामं मुहरनुपतति स्यन्दने दत्तदृष्टिः पञ्चाईन प्रविष्टः शरपतनभयाझ्यसा पूर्वकायम् । अष्पैरोवलीः श्रमविर तमुखम्बंथिभिः कीर्णवर्मा पश्योदग्रभुतत्वाहियति बडतरं स्तोकमुऱ्या प्रयाति ॥ उत्कृत्योत्कृत्य कत्तिं प्रथममथ प्यूत्मेधभूयांसि मांसा- न्यंसस्फिक्पष्ठपिण्ड्यादयवयवसुलभान्युग्रपूतीनि जग्धा । पात: पय॑स्तनेत्रः प्रकटितदशनः प्रेतरङ्कः करतात मकस्थादस्थिसंस्थं स्थपुटगतमपि क्रव्यमव्यग्रमत्ति(०१) ॥ चित्रं ! महानेष वतावतारः, क कान्तिरेषाऽभिनवैव भङ्गिः । लोकोत्तरं धैर्थमहो प्रभावः ! काऽप्यावतिर्नूतन एष सर्ग:(७२) । एषां स्थायिभावानाह,- रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्माहौ भयन्तथा । जुगुप्साविस्मयश्चैव स्थायिभावा:प्रकीर्तिताः(७३)॥३०॥ स्पष्टम् । व्यभिचारिणो ब्रूते,- सच विविधः,-युजवीरः दानवीर। दयाधीरथेति । दर्पणकारमते धर्मवीरो- ऽपि अधिकोऽसि । तत्राद्यसंवेदमदाहरणम् । ७१) अब उसेध-मंस-स्किच-पिण्ही रख-कर-स्वपट-गन्दाः यथाक्रमं उच्च म स्व-स्वान्ध-मितम्ब-जावधोभाग-दरिद्र-गपिरोस्थिसन्धि- स्थानार्थकाः । (१) यं किस वामन मुहिय वसेकक्तिः । (७३) सकसनन्यायेन नियतावस्थानं स्थायिनः व्यभिचारिणस्तु फेनवुवुदन्यायेगानियतावस्थानमित्यनयो दैः । .

·चतुर्थ: उस्मासः । ४५ निर्वेद-ग्लानि-शकाख्यास्तथाऽस्या-मद-यमाः । बालस्यश्चैव दैन्यञ्च चिन्ता मोह: स्मृतिधं नि:॥३१॥ बौड़ा चपलता हर्ष श्राधेगो जड़ता तथा । गझे विषाद श्रौत्सुक्य निद्राऽपस्मार एव च ॥३२॥ सुप्त प्रबोधोऽमर्षश्चाप्यवहित्यमथोग्रता । मतिाधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च ॥ ३३ ॥ त्रासश्चैव वितर्कश्व विजेया व्यभिचारिणः । त्रयस्त्रिंशदमीभावाःसमाख्यातास्तु नामतः(७४)॥३४॥ निबदस्थामङ्गलप्रायस्य प्रथममनुपादेयत्वेऽप्युपादानं व्यभिचारि- त्वेऽपि स्थायिताऽभिधानार्थम् । तेन,--- निर्बदस्थायिभावोऽस्ति शान्तोऽपि नवमो रसः(७५) यथा अहो वा हारे वा, कुसुमशयने वा दृषदि वा, मणौ वा लोष्ट वा, बलवति रिपो वा सुचदि वा। टणे वा बैणे(७६) वा, मम समदृयो यान्तु दियासाः कचित् पुण्येऽरण्ये शिव शिव शिवेति प्रलपतः ॥ ( ७४ ) नामात उपमालेप, न त पक्षणोदाहरण प्रदर्षनादिना, तत्तु दशरूपक-साहित्यदर्पपटतीयपरि कदादितोऽवगन्तव्यम् । ( ७५ ) चान्नस बसम्बनम् अनियवादिदोषरय विषयस्य निःसारतादि, दीपमं पुण्यात्रमसत् पुरुषसङ्गादि, अनुभावो रोमाचादिः, होदयस्नु यभिचारिणः । कायमदीपवारादिमते व पामख यमः स्थायी (1) सौरभूतः ।

·काव्यप्रकाशः। . " रतिर्देवादिविषया व्यभिचारी तथाऽश्चितः(७७॥३५ भावः प्रोक्तः, पादिशब्दान्मुनिगुरुपपुवादिविषया । कान्तायिषया त व्यमा शुमारः। उदाहरणम्, कण्ठकोणविनिविष्टमीथ ! ते कालकूटमपि मे महानतम् । पप्युपासमतं भवइपुर्भेद त्ति यदि, मे न रोचते (७८) । हरत्यषं सम्पति, हेतरैष्यतः शुभसा, पूर्खाचरितः कृतं शुभैः । शरीरभाजां भवदीयदर्थन व्यक्ति कालत्रितयेपि योग्यताम् । एवमन्यदप्युदाहार्थम् ( ७४ । व्यभिचारी यथा,- जाने कोपपराजमुखी प्रियतमा खनेद्य दृष्य मया मा मा संस्पृथ पाणिनेति रुदतो गन्तुं प्रटता पुरः । (७७) रतिपदं सकलस्वाविभावोपलशणम्, देवादिविषयापर अमाप्नरसावस्थोपवणं, तेन देवादिविषवा सर्वप्रकारा, कान्नादिविषया व अपुटा रतिः, हासादयस बारमावस्याः, प्राधान्येन अनितो व्यभितो अभिचारी - भावः' इत्यवगन्तव्यमिति, एवमेव काव्यादीपः । (30) भाहपो मेहेन सा उत्तिरवस्वितिस नारयम्, त्वदन्य- गामीति यावत् । अयं भावः, अत्वदन्यगामित्वेन कापलूटस मियत्व, पायाभूतत्वेनामतस्य अमियत्वमिति । (८) पल 'प्रचविण्या रतियथा'-रन्यादितोषिकः पाठः कपिति डोकामगिरतामा उपेक्षितः। .

·चतुर्थ: उल्लासः। ४७ नो यावत्परिषध चाटुयतकैराशासथामि प्रियां भातस्तापदहं पठेन विधिना निदादरिद्रीक्षातः । पत्र विधि प्रत्यसूया (८०)। तदाभासा अनौचित्यप्रवर्तिताः (८१)। सदाभासा .रसाभासा भावाभासाच। सब रसाभासो यथा, स्तुमः कं वामाथि ! क्षणमपि विना यं न रमसे ? विलेभे क: प्राणान् रणमप्यमुखे यं मंगयसे ? । सुलग्ने को जात:, शशिमुखि ! यमालिङ्गासि बलात् ? तपःत्रीः कस्यैषा, मदननगरि ! ध्यायसि तु यम् ? (८२) । मत्रानेककामुकविषयमभिक्षापं तस्याः, 'स्तुम:'-इत्यादानुगत बहुव्यापारोपादानं व्यनक्ति (८३)। भावाभासो यथा, राकासुधाकरमुखी तरलायताची स्वस्परयौवनतरङ्गितविनमास्था। तत् किं करोमि, कथमत्र सनोमि मैत्रौं, तत्वोचतिव्यतिकरे क इहाभ्युपायः । . (८०) प्राधान्येन प्रतीयते इति येषः । (८१) पौषिय' कि प्रतिषिविषयकत्वादिरूपं सामाजिक- संवेद्यम्, सच हकारे रतेः बहुविषयत्वेन उपनाववादिगतत्वेन शुरल- गतत्वेन तिर्यमादिगतत्वादिना बनानय, एवं वीरादावपि प्रेयम् । (८२) पूर्वव्या कोदार्थकेन वपन्दन मानाव्यनिविषयकावप्रतीतिः । (८१) अभिलामं कर्म, 'खमः' रबादिषु अगतं सम्बई बडषु व्यापारोपादानं व बमति व्यन्नति, बभिवाय अभियान बहुषिवा रतिरभिमन्यते अर्थात् पिणम् ।

·'४८ काव्यप्रकाशः। पत्र चिन्ता पनौचित्यप्रवर्तिता(८४)। एवमन्येऽप्युदाशार्बाः। भावस्य शान्तिरुदयः सन्धिः (८५) शवलता तथा ॥३५॥ क्रमेणोदाहरणम्,- तस्याः सान्द्रविलेपनसानयुगप्रश्लेषमुद्राङ्कित किं वक्षश्चरणामतिव्यतिकरण्याजेन गोषाव्यते ?। -इत्युक्ते क तदित्युदीर्य सहसा तत् सम्ममाटुं मया संश्लिष्टा रभसेन, तत्सुखवथात् तन्नापि तत् विस्मृतम् ॥ भत्र कोपस्य (८६)। एकस्मिन् शयने विपक्षरमणीनामग्रहे मुग्धया सद्यःकोपपरिग्रहम्लपितया चाटूनि कुर्ख नपि । पायेंगादवधौरितः प्रियतमस्तूष्णौं स्थितस्तत्क्षणं मा भूत् सुप्त वेत्थमन्दवलितग्रीवं पुन: क्षितः ॥ पत्र मौत्सुक्यस्य (८७)। उत्मिक्तस्य तपःपराक्रमनिधेरभ्यागमादेकतः सत्सङ्गप्रियता च वीररभसोत्फालच मां कर्षतः । (८५) 'चादौ वायलियो रागः पश्चात् पुंसक्तदितिः । इति लि मोचितम्, तईपरोल्येन चनतरकायामहरागोऽयुक्त इति । व्यभिचारि- भाषय पिनाबाः प्राधान्येनाभिव्य नत्वात् भावत्वम् । (८५) समकारमेव विषयोरपि तस्यायोराबादः सन्धिः । () যা বান্ধায় বিশ্বাবি যালিখিবিষয়। (८७) उदय इतिषः ।

·चतुर्थ उमासः। ४९. वैदेहीपरिरम्म एष च मुखश्चैतन्यमामीलयन् भानन्दी हरिचन्दनेन्दुशिशिरः स्निग्धो रुणयन्यत: (८८) । पवावेगहर्षयोः (८५)। काकार्य, शशलक्ष्मणः क च कुलं ! भूयोऽपि दृश्येत सा ! दोषाणां प्रशमाय नः श्रुतमहो! कोपेऽपि कान्त मुखम् । किं वक्ष्यन्त्यपकल्मषाः कृतधियः ? स्वप्नेऽपि सा दुर्लभा ! चेतः स्वास्थ्यमुपैहि, कः खलु युवा धन्योऽधरं धास्थति ! (१०)॥ पत्र वितौ त्सुक्य-मति-स्मरण-शङ्का-दैन्य-ति-चिन्तानां शवलता (११)। भावस्थितिस्तु उता च उदाहृता च (६२) । मुख्य रसेऽपि तेऽङ्गित्व प्राप्नुवन्ति कदाचन (६३) । ते भावधान्यादयः । अङ्गित्वं राजानुगतविवाहप्रतमत्यवत् । . (८८) अल उत्ति-रमसोत्फालगन्दाः यथाक्रमम् विख्यात- सर्वांट्रेकपरा। (८८) पूर्धा संरम्भात्मकस्थावेगस्य, उत्तरात वर्षस्य सल्यकाल- मेवाखादः-इति एतयोर्मिसमरूपः सन्धिः । (२०) धास्थति पास्थति। (e) इन हि पूर्वपूर्वोपमहेन उत्तरोत्तरं प्रतीयमान चमत्कार- मावहतीति तत्स्वरूपा धवलता। (८३) नतु भावस्य मान्दादिवत् स्थितिरपि पृथक कर्ष मोना इत्यात बार भावेति । अयं भावः,-भावस्थितेर्वस्तुतो भावाभिन्नतया पूर्वीप- दर्षितेन तेनेष तय गतार्थत्वमिति । (१) यदा त एवामित्वेन विषच्यन्ते ।

·काव्यप्रकाशः। अनुस्वानाभसंलक्ष्यक्रमव्यङ्गास्थितिस्तु यः॥ ३७॥ शब्दार्थोमयशक्तप्रत्यस्त्रिधा स कथितो ध्वनि:(६४)। शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपव्ययः, पर्यशक्तिमूलानुरणनरूप- व्ययः, उभयशक्तिमूलानुरणनरूपव्ययश्चेति विविधः। तत्र, अलङ्कारोऽथ वस्खेव शब्दात् यत्रावभासते ॥३८॥ प्रधानत्वेन स ज्ञेयः, शब्दशक्तुङ्गयो विधा । वस्वेवेति अनलकारवस्तुमात्रम्। भाद्यो यथा, उल्लास्य कालकरवालमहाम्बुवाई देवेन येन जरठोजितगजितेन । निर्णापित: सकल एव रणे रिपूर्णा धाराजलैस्त्रिजगति ज्वलितः प्रतापः (१५) ॥ पत्र वाक्यस्यासम्बहार्थाभिधायकत्वं मा प्रसाक्षीदिति (६५) (४) घण्टायां पाद्यमानायां प्रधानमन्दप्रतीत्य मन्तरं यः चोदीयानपरोऽतरणमानुस्नानादिपदाभिधेयः . धन्द विशेषः प्रतीयते, तसेव संजय क्रमो यस्य, तारपय व्ययस स्थितिय मिचिति विपर। शब्द- परिखत्यस हत्यस हत्वाभ्यां यथाक्रमं शब्दशनिमूलत्वार्थ पक्किममत्व इति मदीपमतम् । शादध्यममार्थव्यसनाभ्याममयो द रति महेश्वरः । , (६५) प्राकरणिका पतिपक्षे कालोऽरिकुलसंर्ता नष्णवर्षों वा यः करायः स एव, मादम्बु धारारूपं जसं वहतीति तम् । जठरं कठोरम् जर्जितं बसवत् गजित सिंहनादो यस्य तेन । धारामलेः बड़गधारा- कान्तिभिः। बनाकरणिकेन्द्रपक्षे त कालकर: वर्षकाखमचकः । बाबो नवीनः । गर्जितमोपलक्षितमित्यर्थः । ( १ ) करवा समास्येत्येतावनमाले वाध्ये बाहेत्यादिकचनं ममतापयोगि-इति असम्बदार्थकत्वासक्तिः। बालदं गोध्यं, यल एकस्य - ..

·चतुर्थ उमासः।
५१.
प्राकरणिकामाकरणिकयोरुपमानोपमेयभावः कल्पनीय इति
पत्रोपमालङ्कारो व्यङ्ग्यः ।
तिग्मरुचिरप्रतापो विधुरनियाशहिभी मधुरलीलः ।
मतिमानतत्त्वत्तिः प्रतिपदपक्षाग्रणीविभाति भवान (१७) ॥
अत्रैकैकस्य पदस्य हिपदत्वे विरोधाभासः ।
पमित: समितः प्राप्तरत्कर्षे ईर्षद ! प्रभो !
भहितः सहितः साधुयशोभिरसतामसि (८८) ॥
पत्रापि विरोधाभासः ।
निरुपादानसम्भारमभित्तावेव तन्वते
जगचित्रं नमस्तस्मै कलासाध्याय यूलिने (21) ॥
!
प्राकरणिकत्व तथास्य विषयः, यत्र उभयोरपि प्राकरणिकत्वम्
प्राकरणिकत्व वा तत क्षेषः ।
(८७) प्रस्तुतपक्षे विधुराणां शत्रपा निशेष निशा मरणं,
नत्कर्ता ; मतिः वस्तुतत्वावधारणक्षमा बुद्धिः, मान प्रमाणं, ताभ्यां
तत्व याथायें तिरसरणं यस्य सः । प्रतिपदं प्रतिस्थान पक्षाणाम्
मात्मीयानामपणीरपसरः । अव पदमकम विरोधा, तथा हि तिग्मरुचि:
सूर्यः अथ च अप्रतापः प्रतापरहिता, विधुचन्द्रः अथ च अमिया-
कत्, विभः दीप्तिरहितः अथ च विभाति दीप्यते, मधुर्वसन्तः अथ च
अलीखः लीलारहितः, मतिमान् अथ च अतव अपस्तुभूते विषये
वर्तते, प्रतिपत् प्रथमा तिथिः पथ च अपक्षापणी: पक्षस्यादीभूता।
(४८) प्रस्तुतपच्छे समितो युद्धात् प्राप्त रुत्करमितोऽपरिचिः,
असतामहितः दण्ड विधायकत्वेन यत्नः । बाब पदभजन विरोधः, तथापि
अमितः परिमाणभून्यः अथच समितः परिमाणसहितः । एवम् बडित
इत्यादावपि बोध्यम् ।
(e) उपादानम् उपकरण तूलिकादिकं, तस्य सम्भारः सम्पत्तिः
..

·काव्यप्रकाराः। । . अत्र व्यतिरेकः। अनार्यस्यापि मानणश्चमणन्यायेन अलङ्कारता (१००)। वस्तुमात्रं यथा, पंथिय ! ण एत्य सत्यरमत्यि मणं पत्थरबले गामे । उमअपमोहरं पेक्विन उण जडू वससि ता यससु (१.१) । अत्र यापभोगक्षमोऽसि तदाऽऽस्खेति व्यज्यते । शनिरशनिश्च तमुच्चैनिहन्ति, कुष्यसि नरेन्द्र ! यस् त्वम् । यत्र प्रसीदसि पुन:, स भात्युदारोऽनुदारच(१०२) ॥ अत्र विरुद्यावपि त्वदनुवर्तनार्थमेकं काधं कुरुतः इति ध्वन्यते अर्थशाद्भवोऽप्यर्थी(१०३)व्यञ्चकः सम्भवो खतः॥३६॥ प्रौढोक्तिमात्रात् सिदो वा कवेः, तेनोम्भितस्य वा । समूहो पा, नद्रहितं यथा स्थानथा ; चिव नानाकार, कला चन्द्रकला। मचे चित्रमाले ख्य, कला यालेख्य-क्रियाकौगलम् । अत्र हि चिल करेभ्यः लिन उत्कर्षो व्यज्य ते, तच्च चित्रकलादिशब्दसामर्थ्यादेव चित्रकारोप- स्थित्येव भवतीति प्रकृतोदाहरगत्वम् । शिष्यबुद्धिवेशद्याय बहूदाकृतम् । (१००) श्रमणः बौइसयासी, तस्य तदानों ब्राह्मण्याभावेऽपि पौर्घकालिकब्राह्मणामादाय ब्राझगाव्यवहारः । (१ ० १) पथिक ! नात्र खस्तरमस्ति मनाक प्रस्तरस्थले पामे । उनतर्पयोधरं प्रे प्य पुनर्यदि वससि तहस इति स | खस्तरं शयनार्था- समादि, पयोधरो मेघः अथ च स्तमः । अत्र पयोधर शब्दमलो व्यक्वार्थ- बोध: । (१०३) शनिः शनियह, अगनिर्व नम्, उदारो महान्, अगता दारा वनिता यस्य इति व्युत्पत्त्या अनुदारः वशीकृतयनितः । (161) अपिरयं भिन्न क्र मेछान्नति, अर्थोऽपि व्यंबक इस्यर्थः । ८ ·चतुर्थ उल्लासः । ५३. वस्तु वाऽलङ्गतिवेति षड्भेदोऽसौ व्यनक्ति(१०४)वत्॥४०॥ वस्खलङ्कारमथवा तेनायं हादशात्मक स्वत:-सम्भवी न केवलं भणितिमात्रनिष्पन्नो यावदहि- रप्यौचित्येन सम्भाव्यमानः। कविना प्रतिभामात्रेण वहि- रसन्नपि निर्मित:, कयिनिबद्दन वा वक्वेति द्विविधोऽपर- इति विविध: (१०५) । वस्तु या अलङ्कारो वाऽसाविति षोढ़ा व्यश्चकः। तस्य वस्तु वा अलङ्कारो वा व्यय इति हादश- भेदोऽर्थशतयुद्भवो ध्वनिः। क्रमेणोदाहरणम्, ' अलससिरोमणी धुत्ताणं भगिमो पुत्ति ! धणसमिड्विमयो। अ भणिएण णअङ्गी पुप्फुल्लविलोमणा जाा (१०६)॥(१) मन ममैवोपभोग्य इति वस्तुना वस्तु व्यज्यते । धन्यासि, या कथयसि प्रियसङ्गमेऽपि विश्रब्धचाटुकशतानि रतान्तरेषु। नीवों प्रति प्रणिहिते तु करे प्रियेण, सख्यः थपामि यदि किञ्चिदपि स्मरामि ॥ (२) अव त्वमधन्या अहन्तु धन्यति व्यतिरेकालङ्कारः। (१०४) व्यक्ति व्यग्मयति । (१०५) अर्थोहि प्रथमतो विधा, खतः-सम्भवी, प्रौदोलिमाल- मिइय, तत्रापि चरमः कवेः, कविना निवजस्य नायकादिरूपयों प्रतिमामात्र मिष्यनस्वेन हिधा रति मिलित्वा अस्य विध्यम् । (१०६) अलसधिरोमणिध तमामग्रिमः पुत्रि ! धमसमातिमयः । रति भपितेन, मताली प्रोत्फुल्लविलोचना जातेति स । पूर्वान्त स्वयंपतिंवरी प्रति धालयाः परोपमायोक्तिः, उत्तरान्त कोः । ..

·५४ काव्यप्रकाशः। दन्धि-गन्धगज-कुम्भकपाटकूट- संक्रान्ति निनधनयोणितशोणयोचिः । वीरैर्य लोकि युधि कोपकषायकान्तिः कालीकटाक्ष इव यस्य करे कृपाणः (१०७) । (३) भलोपमालङ्कारेण सकलरिपुबलक्षयः क्षणात् करिष्यते दूति वस्तु। 0 गाढ़कान्तदयनक्षतव्यथा-सङ्कटादरिबधूजनस्य यः । पोष्ठविद्रुमदलान्यमोचयनिर्दशन् युधि रुषा निजाधरम् ॥(४) भत्र विरोधालङ्कारेणाधरनिर्देशनसमकालमेव शत्रयो व्यापा- दिता इति तुल्ययोगिता (१०८), मम सत्यापि मन्यस्य चतिः (१ • ७) यस्य राज्ञः करे कपाणः खड्गः, युधि युके, वीरः, कोपेन कषाया अतिशयरता कानियस ताहश: काख्या देव्याः कटाक्ष व बलोकि दृष्टः, कोदयः?-दप मदेन अवस्य उद्रिकास्य गन्धगजल ("वस्य गन्धं समामाय पलायन्तेऽपर गजाः ।") कुम्भयोमस्तकस्थयोः कपाट संयोजकत्वात् कपाट मिव मध्यभागः सन्धिस्थान, तब कूटस अपभागस्य संक्रात्या प्रवेशेन मिन्नं उदयवं धनं निविडं यत् भोपितं तेन योण पोधि: रतकान्निर्यस्य सः। (१०८) बोन्दं यनेन प्रोग्दं यमव्यथामोचन विरजम्, विजय योछदंशमव्यथामो चमक्रिययोः कार्यकारणयोरपि समकालत्वमिति, तेन च वाधरर्दशनशत्रु व्यापादनयोः ऐककालिकत्व पकधर्मसम्बन्धात्तु ख- योगिता, “एकधर्मसम्बन्ध एव तल्पयोगिता" इति प्राचीनमतेनेदम् । एवमेव नगेशभवादयः । प्रदीपकारादयस्तु विरोधपदस्य कार्यकारणयोः पौर्वापौर्थविपर्ययरूपातिपयोक्तिपरत्वं, 'वल्यमेककायमेव युनन्ति रति- व्युत्पत्त्या वल्खयोगितापदच समुच्चयपरमिति मापधिरे, महेश्वरेषाम्ये- मेवाभिदधे । ..

·चतुर्थ उल्लासः। ५५. निवर्ततामिति तयुधिरुत्प्रेक्ष्यते-इत्युत्ता वा। एषूदाहरणेषु खतः-सम्भवी व्यञ्जकः। कोलासस्य प्रथमशिखरे वेणुसमर्छनाभिः श्रुत्वा कीर्ति विबुधरमणीगीयमानां यदीयाम् । खसापाजाः सरसविसिनीकाण्डसजातथला दिङ्माता: श्रवणपुलिने हस्तमावर्तयन्ति ॥ (५) मत्व वस्तुना(१०१)येषामप्यर्थाभिगमो नास्ति, तेषामप्येवमादि- बुद्धिजननेन चमत्कारं करोति त्वत्कोर्तिरिति वस्तु ध्वन्यते । केसेसु वलामोडिम तेण समरम्मि जसिरी गहिया। जह कन्दराहिं विहरा तस्य दिदं कंठम्मि संठविभा(११०)॥(६) मन्त्र केयग्रहणावलोकनोहीपितमदना इष कन्दरासहिधुरान् कण्ठे ग्टहन्ति इत्युत्प्रेक्षा, एकत्र संग्रामे विजयदर्शनात् तस्यारयः पलाय गुहासु तिष्ठन्तीति काव्यहेतुरलङ्कारः, न पलाय गतास्तद्वैरिणोऽपि तु ततः पराभवं सम्भाव्य तान् कन्दरा न त्यजन्तीत्यपङ्गतिश्च (१११)। (१०८) कविप्रतिभामावनिष्यमात् यशसः श्रवणप्रवेशात् विसिनी- सम्भावनया कणे हतावर्तनहपेण कविप्रतिभाभावनिष्यनेन वसुना | थान संशयधान्तिमद न्य तराशङ्कारस्य सद्भावेऽपि तनिरपेक्षेपेव व्यजकत्व- मिति यथोकोदाहरणत्वम् । (११.) केशेषु बलात्कारेण तेन समरे जयत्री होता । यथा कन्दराभिर्विधुराः तस्य ढढ़ करछे संस्थापिता इति स. । वलामोड़िा- पन्दो साकारे देशीति सदाहरणचन्द्रिकादयः । 'वसा मोठिब' बलात् सडित्वा (बामष्य) इत्यपि कवित् । विधुराः पतयः । (११) कन्दराब कण्ठस्थापमदपकविमतिमामालनिष्पन्न वस्तुमा अन्यते इतिषः ।

·काव्यप्रकाराः। । गाढ़ालिङ्गणरहसुज्जम्मि दइए लड़ समोसर । माणमिणोणं माणो पोलणभीम व हिचाहि (११२) (७) पत्रोत्प्रेक्षया प्रत्यालिङ्गनादि तत्र विजृम्भते इति वस्तु । जा ठेरं व हसन्ती कडूवअणंबुरुहवड्वविणिवेसा। दावेदि भुअणमण्डलमजं विभ जअ सा वाणी (११३)॥ (८) पत्रोत्प्रेक्षया चमत्कारैककारणम् नवं नवं जमत् जड़ासन- स्था (११४) निर्मिमौते इति व्यतिरेकः । एषु कविप्रौढ़ौक्ति- माननिष्पन्नो बालकः। जे लङ्कागिरिमेहलासु खलिया समोअखिमोरई- फारुप्फुल्लफणावलोकवलणे पत्ता दरिहत्तम । ते एगिह मलानिला विरहिणीणीसाससम्पकिणो जामा झत्ति सिसुतणे वि वहला तारुणपुणा विश्र (११५)॥(2) भत्र नि:श्वास: प्राप्तैश्वर्या वायवः किं किं न कुर्वन्तीति वस्तुना (११६) वस्तु व्यज्यते। (२) गाढ़ालिङ्गानरममोद्यते दयिते लधु सम्पसरति । ममखिनीनां मानः पीड़नभीत इव हदयादिति । (१३) या स्थविरमिव हसन्नी कषिपदनाम्बुरुहमा विनिवेशा । दर्शयति भवनमण्डलमन्यदिव जयति, मा वाणीति सः । (११४) जड़' जलजम् अथच अड़पदार्थरूपं यदुनमासनं, तदयामबासने तिहति या सा । ( ११५ ) ये लङ्कागिरिमेखलाह स्थमिता सम्भोगखिोरगी- मारोत्फुलफनावलीकपलने प्राप्ता दरिद्रत्वम् । ते प्रदानी मखयानिका विरहिणीनिवाससम्मर्कियो नाता झटिति भिरवेऽपि बहा तारण्य- पूर्ण पनि स... (१) वखना कपिनियाकर्पूरमञ्जरीनाममाविकापड़ोलिमिटेन ।

·चतुर्थ उल्हासः। . हि! विरजण माणस्म मम धीरतणेण पासासं । पेमदंसयिसंखलखणम्मि सहस त्ति तेण भोसरिभ(११७)(१०) भत्र वस्तुनाऽकृतेऽपि प्रार्थने प्रसन्नेति विभावना, प्रियदर्शनस्य सौभाग्यबलं धैर्येण सौढुं न शक्यते-इत्युत्प्रेक्षा वेति । उल्लोलकरअरअणक्खएहिं तुह लोभणेसु मह दिन । रक्तंसु पसाओ कोवेण पुणो इमे ण अक्कमिये (११८)॥(११) अत्र किमिति लोचने कुपिते वहसि ? इति (११९) उत्तरा- लङ्कारेण (१२०) न केयलमानखक्षतानि गोप्रयसि यावत् तेषामहं प्रसादपावं जातेति वस्तु । महिलासहस्मभरिए तुह हिअए सुहा ! सा अमाअन्ती । अणदिणमणाअम्मा अङ्गतगुं अवि तणुएइ (१२१)॥(१२) पत्र हेत्वलङ्कारेण ननोस्तनूकरणेऽपि तव हृदये न वर्तते- इति विशेषोक्तिः । एषु कविनिबच्चवक्तृप्रौढ़ोक्तिमात्वनिष्पन्न- शरीरो व्यन्जकः। एवं हादश भेदाः । ( ११७) मखि विरचर्य मानस्य मम धीरत्वनाश्वासम् । प्रियदर्शनविष्टलक्षणे सरसेति तेनापस्तम् इति स | (११८) सादिकरजरदनक्षतैस्तव नयनयोर्मम दत्तम् । रकाशक प्रसादः कोपेन पुमरिमे माक्रान्त इति स प्रतिमायिका. मंसर्गजनितनस्वक्षतादिचिनयुक्त नायकं प्रति कुपित नायिकाया इयमुक्तिः । (११८) रतिप्रश्नोनयनादिवर्थः । (१३०) कोपेन पुनरिमे नाक्रान्ने-इत्यपन्न यसकारसहितेन । १२१) महिलासहनभरिते तव हृदये सभग ! मा अमान्ती । अनुदिनममन्यकर्मा काङ्गतम्वपि तमयति इति स० । - ·- .५८ काव्यप्रकाशः। शब्दार्थोभयभूरेकः(१२२)। यथा,- पतन्द्रचन्द्राभरणा समुहीपितमन्मथा। तारकातरला श्यामा सानन्दं न करोति कम्(१२३)॥(१३) अनोपमा व्यङ्ग्या। भेदा अष्टादशाऽस्य (१२४) तत् ॥ ४१ ॥ अस्येति ध्वनेः । ननु रसादीनां बडभेदत्वेन कथमष्टादश ?- इत्यत याह, रसादौनामनन्तत्वात् भेद एको हि गण्यते । अनन्तत्वादिति, तथाहि, नव रमाः ; तत्र शृङ्गारस्य डौ भेदौ, सम्भोगो विप्रलम्भश्च ; सम्भोगस्यापि परस्पराषलोकना- लिङ्गनपरिचुम्बनादि-कुसुमोच्चयजलकेलिसूर्यास्तमयचन्द्रो- दयषड़तवर्णनादयो बहवो भेदाः । विप्रलम्भस्याभिलाषादय उक्ताः ; तयोरपि विभावानुभावव्यभिचारिवैचित्यं ; तत्रापि नायकयोः (१२५) उत्तममध्यमाधमप्रकृतित्वम् ; तत्रापि (११३) प्राधान्येन व्यङ्गयार्थोपस्थापकपदानाम् अंगवियेषे परित्ति- सहवामहत्वाभ्यां शब्दार्थोभय शक्तिमूलत्व सेयम् । . (११३) अल अतन्द्र चन्द्राभरणेबादिशब्दस्य परिखत्यसवात् समुद्दीपितेत्यादेश्च तत्महत्वात् यथोलोदाहरणत्वम् । (१२४) अर्थान्तरसंक्रमितवाच्यात्यन्नतिरस्थातवाच्यासंखच्यक्रमव्यङ्गया- स्त्रयः ; शब्दशक्तिमसी दौ, अर्थ यक्तिमूला हादग, उभयपन्यद्भववेक- रति संखध्यक्रमव्यायाः पदश इति मिलित्वा बादश । (११५) नायिका च मायकर तयोः । ..

·चतुर्थ उखासः। ५८. देशकालावस्थादिभेदाः, प्रत्येकस्यैव रसखानन्य,का गणमा त अन्येषाम् । पसंलक्ष्यक्रमत्वन्तु सामान्यमाश्रित्य रसादि- ध्वनिभेद एक एव गण्यते । वाक्ये प्रत्यः धुत्थः इति शब्दार्थोभयशक्तिमूलः । - पदेऽप्यन्ये (१२६) अपिशब्दादाक्येऽपि । एकावयवस्थितेन भूषणेन कामिनीव पदद्योत्येन व्यज्येन वाक्यव्यङ्ग्या भारती भासते ( १२७ )। तत्र पदप्रकाश्यत्वे क्रमेणोदाहरणानि,- यस्य मित्राणि मित्राणि, शत्रवः शत्रवस्तथा । अनुकम्पयोऽनुकम्पाश्च, स जात: स च जीवति ॥ (१) अत्र द्वितीयमित्रादिशब्दा आश्वस्तत्वनियन्त्रणत्वस्नेहपात्रत्वादि- संक्रमितवाच्याः (१२८)। (१२६) अन्ये सप्तदश भेदाः, एकस व पदय परिक्षतिमहत्वास हत्य- योरसंभवाम्रोभय शक्तिमूलभेदस्य पदे संभव इति भावः । चालेदं बोध्यं, यत्र एकस्य व पदस्य प्राधान्य न व्ययार्थोपस्थितावात गुण्यं अन्धेषान्त सहा कारितामालं, तव पट्निजत्वं, नानापदानां तथारूपत्वे तु वाक्यगतत्व- मिति । (१३७) मनु पदस्य व्यङ्ग्यायद्यातकत्वे पदार्थ यव चारतया पदव वरं ध्वनित्वमाखां मत कागय, काव्यात्मकयोक्यतदर्थयोः चारत्वा- धायकत्वचारवयोरभावात, बात माह एकति । भारती काव्यार्थखरूप- व्यकव्यापिका पाणी। तेमायं फलितोऽर्थः, यदन्तर्गतेन पहेन द्योयोति- पवितोऽर्थः चारसया व्यज्यते तस्यैव ध्वमित्वमिति । (१२८) तिवापत् कर्ममन्वयेष निःशेषम् भासनीयत्वम् । चतु.

·--
कावाप्रकाशः।
।
वलयवहारा दीसन्ति दारणा जहवि तहवि धीराणम् ।
पिअवयमवहसमा णड ववसामा विमुज्झन्ति (१२८)(२)
अत्र विमुह्यन्तीति ।
लावण्यं तदसौ कान्तिस्तद्रूपं स वचःक्रमः ।
तदा सुधास्पदमभूदधुना तु चरो महान् ॥
अत्र सदादिपदैरनुभवैकगोचरा अर्थाः प्रकाभ्यन्ते । यथा था,
मुग्धे! मुग्धतयव नेतुमखिलः काल: किमारभ्यते ?
मानं धत्व : तिं वधान ! ऋजुतां दूरे कुरु ! प्रेयसि ।
सौवं प्रतियोधिता प्रतिवचस्तामाह भीतानना,
नीचैः शंस, हृदि स्थितो हि ननु मे प्राणेश्वरः श्रोष्यति ! ॥(३)
अत्र भौताननेति, एतेन हि नीचैःशंसनविधानस्य युक्तता
गम्यते। भावादीनां पदप्रकाश्यत्वेऽधिकं न वैचित्यमिति न
तदुदायिते।
रुधिरविसर-प्रसाधितकरवाल-करालरुचिर-भुजपरिषः ।
झटिति भ्रुकुटिविटङ्कित ललाटपट्टो विभाति नृपभीमः ॥ (8)
भीषणीयस्य भीमसेन
उपमानम्
भुक्तिमुक्तिकदेकान्त-समादेशनतत्परः ।
कस्य नानन्दनिस्यन्दं विदधाति सदागम: ? ॥ (५)
कम्पासापकारे देषोऽनुकम्पा, सदेवोपकार्योऽयमिति जानन्तु स्नेह
महेश्वरः । अब हि मित्रादिपदं प्रत्येकमेव वचक सत्
मायकस्य
उचित व्यवहारिवादिकं प्रकाशयतीति यथोलोदाहरण त्वम् । वाममोत्यादी
च व्यङ्गमार्थोपस्थितिः सवेरेव पदैरिति सत्र वाक्यप्रकाश्यत्वम्
(१२८) सन व्यवहारा यन्ने दारुणा यद्यपि, तथापि धीराणाम् ।
.
..

·चतुर्थ उल्लासः । ६१. काचिमतदायिनमेवं मुख्यया क्या शंसति । सायं स्नानमुपासितं, मलयनेनाङ्ग समालेपितम् . यातोऽस्ताचलमौलिमम्बरमणिर्षिधमन्दा गतिः । पाचवं तव सौकुमार्यमभितः क्लान्ताऽसि येनाधुना नेत्रबन्दममीलनव्यतिकरं शक्नोति तेनासितम् ॥ (६) अत्र वस्तुना रुतपरपुरुषपरिचया साताऽसीति बस्तु अधुना पदद्योत्यं व्यज्यते। तदप्राप्तिमहादुःखविलीनाशेषपातका, तचिन्ताविपुलासादक्षीणपुण्यचया तथा । चिन्तयन्ती जगत्मूर्ति परब्रह्मवरूपिणम्, निरुच्छासतया (१३०) मुक्तिं गताऽन्या गोपकन्यका ॥ (७) अत्र जन्मसहस्त्रैरुपभोक्तव्यानि दुष्कृतसुकृतफलानि वियोग- दुःखचिन्तनाबादाभ्यामनुभूतानीत्युक्तम् । एवञ्च प्रशेषचयपद- द्योत्ये अतिशयोक्ती (१३१) । क्षणदाऽसावक्षणदा, बनमयनं, व्यसनमव्यसनम् । वत वीर ! तव द्विषतां पराङ्गाखे त्वयि पराङ्मुखं सर्वम ॥ (८) ! हृदयवयस्थबहुमता: म खल व्यवसाया विमुह्यतीति सं । अब विमोहेन विरामोलच्यते, तेन च इष्ट कार्यकारित्वं व्यङ्गयम् । (१३०) निरुच्छासतया निकाप्राणवायुतया 'नास्य प्राणाः समुत्- कामन्नि, अवैव समवलीयन्ते' इतिश्रुतेर्मो काले मिरुकासात्वम् । •(१११) दुष्कृत संकतफलजनकत्वेन दुष्कतसुकततादात्यामाध्यवसिते वियोगचिनने पतीयेते इति अतिशयोकी व्यज्यते ।

·६२
कावाप्रकाशः।
मत्व शब्दशक्तिमूलविरोधाशनार्थान्तरन्यासेन (१३२) विधि-
रपि त्यामनुवर्तते इति सर्वपदद्योत्य वस्तु ।
तह वनहरा गोमम्मि पासी पहरो मिलाणकमलदलो।
इम ववह सोजण
कुणा वअणं महीसंमुहम् (१३३)॥()
पत्त्र रूपकेण त्वयाऽस्य मुहुर्मुडः परिचुम्बनं तथा कृतं,
येन सानत्व मिति मिलाणादिपदद्योत्य काव्यलिङ्गम् । एषु
स्वतःसम्भवी व्यकः।
राइसु चन्दधवलासु ललिभमा फालिजण जो चावं ।
एकछत्त विम कुणः भुषणरज्न विभन्तो (१३४) । (१०)
पत्र वस्तुना येषां कामिनामसौ राजा स्मरस्तेभ्यो न कश्चिदपि
तदादेशपराङ्मुख इति जाग्रनिरुपभोगपरैरेव तैर्निया
पतिवाह्यते इति भुमणरज्जपदद्योत्य वस्तु प्रकाश्यते ।
निशितधरधियार्पयत्यनङ्गो
दृथि सुदृशः स्वबलं वयस्यराले ।
दिशि निपतति यत्र सा च, तत्र
व्यतिकरमेत्य समुभिषन्त्यवस्थाः ॥ (११)
(१११) शब्दशन्तिम लय क्षणदा अक्षणदेत्यादिविरोधस्य बोम
उपपादकेन, पराङ्मुखे वयोवाद्यर्थान्तरन्यासेनेत्यर्थः ।
• (१२३) सय बसमय मातरामोदधरो स्वानकमबदाम् ।
रति नववधू : श्रुत्वा करीति वदर्भ महीसम्मुखम् इति ।
गोसान्दो प्रभाते देशीति नागेशभट्टादयः । महेश्वरस्तु गोसम्मोतिपदं
गोशे
त्यनद्य गौः शेते अमिबितियोगेन प्रभातपरं वयासकार, मानते
निगनियमात् 'दखो' इत्यस्य पुंस्त्वमित्ययवदत् ।
(१५४) रालिधु चन्द्रधवलास लक्षितमास्कास्य यथासम् ।
एकछवमिव परोति बिभुवनराज्य विभमापरति सः ।

·चतुर्थ उन्नासः। ६२. पत्र वस्तुना युगपदयस्थाः परस्परविरुवा भपि प्रभवन्तीति व्यतिकरपदद्योत्यो विरोधः । रिनन्तो वि उणो संदायकपथिएण हिपएण । यणहरवमस्मत्तणेण विसुद्दजादू ण चल से चारो(१३५)॥(१२) पत्र विशुष्वजातित्वलक्षणहेत्वलङ्कारेण हारोऽनवरतं कम्प- मान एवास्त इति चलपदद्योत्यं वस्तु । सो मुसामलाङ्गो धम्मिलो कलिपललिपणिभदेहो। तीए खंधाछि वलं गहिम सरो सुरमसंगरे जपइ (१३६)॥(१३) अत्र रूपकेण मुहुर्मुहुराकर्षणेन तथा केशपाश: स्कन्धयोः प्राप्तः, यथा रतिविरतावष्यनिरत्ताभिलाष: कामुकोऽभूदिति खंधपद- द्योत्या विभावना(१३७)। एषु कविप्रौढ़ोनिमावनिष्यवशरीरः। णयपुसिमामिअंकस्म सुहम ! को तं सि ? भणसु सच्चं । का मोहग्गसमग्गा पोसरअणि ब्व तुह अज्ज ? (१३८)॥(१४) .. (१२५) वार्यमाणोऽपि पुनः सन्नापकदर्थितेम हदयेम । ननभरवयस्यापक विनातिन चलावया हारनि म । (११६) स मुग्धण्यामलाङ्गो घम्मिजः करितललितनिज देहः । तथा वन्वाबलं ग्टहीत्वा सरः हरतसरे जयतीति स.। (११७) विभावनेति प्रकाश्यते इति शेषः, अवरूपके त्यस्याम्पयः । प्रयं रत्यनिष्यतिपाभिशाप हेत्वभावेऽपि अभिमापोदयात् विभावमा, रतिनिष्पत्तिय संधपदेनैव द्योतिता, बाकर्षणेन हि धमि लाख सन्धप्राप्तः प्रायपो रतिमिष्यन्ति विनाऽसम्भवादिति । • (११८) नापूर्णिमामगारस उभग ! कसमसि ? भण मत्यम् । का सौभाग्यसमपा प्रदोषरजनीव तवायोति स.। भावः, ·६४ कावाप्रकाशः। पत्र वस्सुना मयीय पन्यस्खामपि प्रथममनुरतवं न तत इनि णवेत्यादि-पभोसत्यादिपदद्योत्यं (१३९) वस्तु व्यज्यते । सहि ! णयणिहुषणसमरम्मि प्रयालीसहीए निविड़ाए । हारोणिवारिभो विष उच्छेरन्तो तदो कहं रमि(१४०)॥(१५) पत्र वस्तुना हारच्छेदादनन्तरम् अन्यदेव रतमयश्यमभूत्, तत्कथय कोहगिति व्यतिरेकः कहंपदगम्यः (१४१)। पविसन्ती धरवारं विवलिभवमणा विलऊण पहं। वन्धे घेत्तूण घडं हाहा णट्टो त्ति रुपसि सहि ! कित्ति?(१४२)॥ अत्र हेत्वलङ्कारेण सङ्केतनिकेतनं गच्छन्त दृष्ट्वा यदि तत्र गन्तुमिच्छसि, तदा अपरं घटं ग्टहीत्वा गच्छति वस्तु कित्ति- पदद्योत्यम् (१४३)। यथा वा. विसंखलं तमं सहि! दिट्टिजण कुडेण तरलतरदिहि । वारपफंसमिसेण भप्या गुरुमो त्ति पाडिअ विभिणो(१४४॥(१६) १ : (१२४) अनायं विभागः, पपुस्मिामिअकस्य त्यनेन प्रथम- मनुरजस्व मिति, पयोमरमणीत्य नेम तुम तत इति व्यज्यते । (१४.) सखि नवनिधुवनसमरे कपालीसख्या निविड़या । हारो निवारित एव उच्छियमाणततः कथं रमितमिति स । मिधुवनं सरतं, अङ्कपाली आलिङ्गनम् । उच्छियमाण: इयोस्तीय- संयाऽधिको भवनिति मागेशभादयः । (18) कहंपदेन जिज्ञासाऽवगम्यते, जिज्ञासा च प्रसिद्धस्य नोदेतीति तहिन वयं रतिर्जाते ति जिज्ञासया व्यज्यत इति भावः । (१४) प्रविशन्ती ग्टहहार विचलितवदना विलोक्य पन्थामम् । स्कन्धे ग्टहीत्या धर्ट हाहा मष्ट इति रोदिषि सखि ! किमिति इति सः। (११३) व्यज्यते इतिषः, अब हेत्वारे त्यस्थान्य यः । (१४४) विष्टायो त्यो संखि! हा कुटेन सरबतरष्टिम् । हारस- मिण धात्मा गुरुकति पातयित्वा विभिन्न इति । कुटेन घटेन ।

·चतुर्थ उमासः। ६५. मंत्र नदीकूले लतागहने कृतसङ्केतमप्राप्त ग्रहप्रवेशाक्सरे पश्चादागतं हा पुनर्नदीगमनाय द्वारोपघातव्याजेन बुद्धि- पूर्व व्याकुलया त्वया घटः स्फोटित इति मया चिन्तितम्, सत्किमिति नाखसिषि ? तत् समीहितसिद्धये ब्रज, पहं ते खनिकटे सबै समर्थयिष्ये इति हारस्पर्शनष्पाजेनेत्यपकुत्था वस्तु (१४५)। गोवा महरमेण अ विमतारुणउत्मचमणा सा। बुड्ढा वि एवोढ़ेव्य परवह अहह हर तह हिमं(१४६)॥(१७) अत्र काव्यलिङ्गेन दृष्ट्वा परबधू, त्वम् अस्मान् उन्मित्वा पभिलषसीति त्वदीयमाचरितं वक्तुं न शक्यमित्याचपः परवा- पदप्रकाश्यः (१४७)। एषु कविनिवडवक्तृप्रौढ़ोक्तिमावनिष्पन्न- शरीरः। वाक्यप्रकाथे त पूर्वमुदाहृतम्। शब्दार्थोभययक्तयुद्भवस्तु पदप्रकाग्यो न भवतीति पञ्चविंशझेदाः । प्रबन्धेऽप्यर्थशक्तिभूः॥४२॥ यया ग्रधगोमायुसंवादादौ,- पलं स्थित्वा श्मशानेऽस्मिन् ग्टगोमायुसाले । कालबद्धले घोरे सर्वप्राणिभयङ्करे । । (१४५) वारपसमिसेनेतिपदद्योन्यमिति प्रदीपप्रभा। सखीतिपद- योत्वमिति माहेबरमतम् । (108) ज्योतनवा अधरसेन च वितीर्णतारण्यौत्सकमना सा। रहाऽपि नवोदेव परषधरहह हरति तपादयमिति र ॥ (१७७) परपंधत्वेनैव ते पितारणमिति हेत्वकारेण माचीनमतसिख बापागबारो मन्यते इत्यर्थः ।

·१६ काव्यप्रकाशः। ज चेह जोषितः कश्चित् कालधर्ममुपागतः । प्रियो वा यदि वा देष्यः, प्राणिनां गतिरोहयो । इति दिवाप्रभवतो ग्रस्य पुरुषविसर्जनपरमिदं वचनम् (१४८)। मादित्योऽयं स्थितो मूढाः ! नेहं कुरुत साम्प्रतम् । बहुविनो मुहर्तोऽयं जीवेदपि कदाचन ॥ अमुं कनकवर्णाभं वालमप्राप्तयौवनम् । ग्धवाक्यात्कथं मूढ़ास्त्यजध्वमविशङ्गिताः ? ॥ इति निधि विजृम्भमाणस्य गोमायोजनव्यावननिष्ठश्च (१४८) वचनमिति प्रबन्धएव प्रथते। अन्ये तु एकादश भेदा ग्रन्थ विस्तरभयानोदाहताः, स्वयन्तु लक्षणतोऽनुसव्याः। अपि- शब्दात् पदवाक्ययोः। पदैकदेशरचनावर्णेष्वपि रसादयः (१५०)। सन प्रकृत्या यथा,- रडूकेलिहिअणिअसणकरकिसलअरहणमणजुभलस्म । रुहस्म तईभणभणं पवईपरिघुवित्र जमइ (१५१) ॥ (१४८) पुरुषस्य मृतसम्बन्धिजमस्य, विसर्जनं समानतोऽपसारणम्, ग्य प्रति निवसममिति फालतोऽर्थः । (288) नमस्य मतात्मीयजनस्य, व्यावर्तनं सथानपरित्यागाव निवर्सन, तनिष्ठ तात्पर्य कम् । (१५०) पदानां विसवन्नरूपाणां एकदेशेषु प्रतिप्रत्ययोपसर्ग- रुपांगलयेषु, रचनास दीर्घसमासादिरूपविन्यासपिये, वर्षेषु अपर- विषेष च, रसादयः असंखच्चक्रमव्ययाः सम्भकमीत्यर्थः । (1५1) रतियोमिनिवसनाकर किसानमनयुगण्य । सरसरतीयमयनं पार्वतीपरिपुम्बितं जयतीति । সাজন বলল নিবনয় । - :

·चतुर्थ उल्लासः। ६७. पत्र नयतीति नत शोभत इत्यादि (१५२), समानेऽपि हि स्थगनव्यापारे लोकोत्तरेणैव व्यापाररूपेणास्य पिधान- मिति तदेवोत्कृष्टम्। यथा वा,- प्रेयान सोऽयमपाकृतः सशपथं पादानत: कान्तया, हिवाण्येव पदानि वासभवनाद्यावन यात्युन्मनाः । तावत्प्रत्युत पाणिसंपुटजसन्त्रीवौनिबन्ध धृतो धावित्वैव कृतप्रणामकमहो प्रेम्बो विचित्रा गतिः ॥ अत्र पदानीति नतु हाराणौति(१५३)। तिङसुपोर्यथा,- पथि पथि शुकचञ्चूचारुराभाऽङ्कुराणां, दिशि दिशि पवमानो वीरुधा लासकश्च । नरि नरि किरति द्राक् सायकान् पुष्पधन्वा, पुरि पुरि विनिरत्ता मानिनी मानचर्चा । अत्र किरतीति किरणस्य माध्यमानत्वं, निरत्तेति निवर्तनस्य . (१५) उसमिति शेषः, ममाने करमतनयमपिधाम तुल्ये, स्थगन. व्यापार तीवनवनविधानक्रियायां, लोकोतरेण अखौकिकम चुम्बनात्म- केन, बस हतीयनयनस्थ । अयम्भावः, जयत्यर्थेन उत्कर्षोऽवगम्यते, हतीयनवनय उत्कर्षच उत्कटपिधानवत्तया, पिधानस्योत्कर्षश्च चुम्बन- कपासौकिककरणकतया, चुम्बनेन पिधानन्तु रसोत्कर्षादेव भवतीति विधातरेव रमोत्कर्षप्रतीतेः प्रयोजक इति, 'शोभते' इत्युक्तौ तु उत्कर्ष कारण- चिन्नानुदयेन वाच्यार्थएव विश्रान्तिः मादयदयमेव प्रमाणम् । (१५३) उनानीति शेषः, एवमयेऽपि, हारादिपदमपहाय पदपद- पहणात् बारपर्यन्तगमनासहिष्णुताप्रतीत्या उत्कण्ठातिययो व्यज्यते । बस नामकतिगम्यत्वम् । ..

·काव्यप्रकाशः। सिहत्वं तिका सुपा च, तत्रापि प्रत्ययेनातीतत्वं द्योत्यते। यथा वा, लिखवास भूमि वहिरवनतः प्राणदयितः, निराकारा: सख्यः सततरुदितोच्छूमनयनाः । परित्यक्तं सर्व हसितपठितं पारशकैः, तवावस्था चेयं, विसृज कठिने ! मानमधुना । पत्र लियन्निति न तु लिखतीति ; तथा माते- इति न त भासौदिति, अपित प्रसादपर्यन्तमाते-इति ; भूमिमिति न तु भूमाविति ; न हि बुद्धिपूर्वकमपरं किञ्चिलिखतीति तिक- सुविभक्तीनां व्यङ्ग्यम् (१५४)। गामरुहाइम्हि गामे यसामि अरहिण जाणामि । णामरिमाणं पणो हरेमि जा होमि सा होमि(१५५) । मन्त्र नागरिकाणामिति षड्याः(१५६) । (१५४) अयम्भावः, विसविति-पता लिखनक्रियाया अप्राधान्याव- गमात् अतात्पर्य विषयत्वेन अबुद्धिपूर्वकत्वम् ध्वनितम्, थाके-ति मारधा. परिसमाप्तिपर्यन्नताबोधकवर्तमानतिकाऽवम्यानस्थ प्रसादपर्यन्नताखामः, एवं भूमिमिति हितीयाविभक्त्याऽधिकरणस्य कर्मत्यप्रतीतेः लेखनीय- मपरं कान्तरं मातीति प्रतीयते, एतेनापि च भोहातिययो व्यज्यते इति । बल तिङन्सपो प्रस्तावे लिखत्रितियतमत्ययवैविध्यप्रदर्शनं प्राधिकम् । (१५५) पामरा अहं पामे चामि नगरस्थितिं न जानामि । भागरिकाण पतीन् हरामि या भवामि साभवामीतिस.॥ कम का समापदय इत्यधिक्षिपन्नी मागरिका प्रति पामीपाया यसतिः। (१५६) नागरिकामित्यपहाय मागरिकायाम्मतीमिति रकम् सेन ·चतुर्थ उसासः। ६९. रमणीयः क्षत्रियकुमार पासीत् । -इति कालस्य । एषा हि भग्नमाहेश्वरकार्मुकं दायरथि प्रति कुपितस्य भार्गवस्योक्तिः (१५७)। वचनस्य यथा,- ताणं गुणगहणाणं, ताणं उठाणं, तस्म पेम्मस्म । ताणं भणियाणं, सुन्दर ! एरिसिभ नासमवसाणं ? (१५८)। अत्र गुणग्रहणादीनां बहुत्वं, प्रेमञ्चैकत्वं द्योत्यते (१५६)। पुरुषव्यत्ययस्य यथा, रेरे चञ्चललोचनाञ्चितरचे, चेतः ! प्रमुच्च स्थिर- प्रेमाणं महिमानमेणनयनामालोक्य किं वृत्यसि ? किं मन्ये विहरिष्यसे ? वत हतां मुशान्तराथामिमाम्, एषा कण्ठतटे कृता खलु शिला संसारवारां-निधौ (१६०)॥ सम्बन्धषज्या तच्छम्बन्धेन पतिषु चातुर्यातिशयो द्योत्यते, तेन च तान परतः समातिचार्य व्ययम् । अल 'नागरिकाणामित्यनादरे बड़ी ना बनारत्व प्रत्यर्थः' इति वर्षयन्नि बहवः । (१५७) बासीदित्यतीतकालबोधकसङा, मत्क्रोधकलितखास रम- णीयत्वमतीतं न वर्तमानं भविष्यदुवेति व्यज्यते, तेन क्षणादेनं संहरामीति- प्रतीत्या भार्गवय क्रोधातिशयो व्ययः । (१५८) तेषां गुणपणानां तासासत्कण्ठाना तस्य मनः । तासां भवितीना सन्दर! बातमवसाममिति स.॥ (१५८) महत्व बड़विधत्वम्, एकत्वम् एकविधत्वम् । तथाच गुण- पहणादीनां प्रेमरतना बविधत्वेऽपि कार्य प्रेम एकजातीयमेव न कदा- पिंदवन्यथामा प्राप्तमिति बहुवचनकवचनाभ्यां व्यज्यते इनि प्रदीपः । (१६०) स्थिरम् प्रेम यल, तात्यम् महिमानम् विभयानाबाद

·कावाप्रकाशः।
पत्र प्रहास:(१६१)। पूर्वनिपातस्य यथा,
वेषां होममेव, दुर्वलतया ते सम्मताः ; तैरपि
प्रायः केवलनीतिरीतिधरणैः कायं किमुर्शीवरः ।
ये मायक ! पुनः पराक्रमनयस्वीकारकासक्रमा:,
ते स्युव भवास्थाखिजगति हिवाः पवित्राः परम् ॥
पत्र पराक्रमस्य प्राधान्यमवगम्यते (१६२)। विभक्तिविशेषस्य
यथा,
प्रधनाध्वनि धौरधनुर्धनिभसि विधुरैरयोधि तव दिवसम्।
दिवसेन तु नरप ! भवानयुद्ध विधिसिद्धसाधुवादपदम् ॥
भाव दिवसेनेत्यपवर्गे टतीया फलप्राप्तिं द्योतयति(१९३) ।
भूयोभूयः सविधनगरीरथ्यया पर्यटन्त
दृष्ट्वा दृष्ट्वा भवनवलभीतङ्गवातायनस्था।
जनितसत्कर्ष, अनरायां अन्तर्षिधमामामायां मनोमतमभिसा, एमा
खी, चायावा।
(121) अयं भावः, 'वं मन्ये विहरिष्यसे त्यस बई विहरिष्ये
रति किं मन्यसे ? रत्यर्थः, अत्र "प्रहाये च मन्योपपदे मन्यतेत्तम
एकाच" इति (१।४।१०६) वेण युभदमदोर्योगे उत्तममध्यमयोबिपर्थ
बेण विधानं, तेन च प्रहासोऽभिव्यक रति ।
(१६१) पराक्रममवेत्या पल्याचोऽपि मयपदात् पराक्रमपदस्य
"अभ्यहिता" इति (२।३।३४) सत्यवार्तिकेण कतः पूर्वनिपातः परा-
क्रमस्य प्राधान्यरूपमभ्याईतत्व द्योतयति ।
(११५) 'अपवर्गे हतीया' (राई) रति सण फसमाप्नो
द्योत्यायामेव वतीबाक्थिानात् ।
चल दिवसमिति बिडीगाविभक्तिरधि
रिपूर्णा फसाप्राप्ति सच्यति ।

·चतुर्थ उमासः। ७१ . साक्षात्कामं नवमिव रतिर्मालती माधवं यत् गाढ़ोत्कण्ठाललितलुलितै रङ्गकैसाम्यतौति (१६४).॥ पत्र अनुकम्पारतः करूपवितस्य (१६५) । परिच्छेदातीतः सकलवचनानामविषयः पुनर्जन्मन्यस्मिन्ननुभयपथं यो न गतवान् । विवेकप्रध्वंसादुपचिर्तमहामोहगहनो विकारः कोऽप्यन्तर्नड़यति च तापञ्च कुरते ॥ पत्र प्रशब्दस्योपसर्गसा। कृतश्च गर्याभिमुखं मनस्खया, किमन्यदेवं निहताच नो द्विषः । तमांसि तिष्ठन्ति हितावदंशुमान् न यावदायान्युदयाद्रिमौलिताम् । अत्र तुल्य यौगिताद्योतकसा 'च' इति निपातस्य(१६६)। (१६०) इनीति, इति यत, तत् सवङ्गिकथा कथितमिति चर्णवेणा- न्वयः । भवन बसभी भवनोपरिनिर्जनमण्डपः, सोधचूड़ा वा इति वयः, ग्टहाच्छादनवनदारु इति तु नागेशभट्टः । लुखितं खिन्न कम्पितं का। (१६५)चनुकम्पाउत्त: अनुकम्पाद्योतकस्य, अङ्गकरित्यत्व "अनुकम्पायां (५।३।७६) इति समेण विहितात् कप्रत्ययादन कम्मातिथयो व्यच्यते । (१६६) चकारेण मनोगर्वाभिमुखीकरणारितमनयोः पावरणिकयो- रेककालवलक्षवधर्मसम्मन्बात् वपयोगितेति प्राचीनमतेनेदम् । पेनिनिपातरूपप्रातिपादिवमानसेव माझवत्वं, न व प्रत्यवाहतका । तस्येति पदकदेवतेति निदर्शनकविदर्षनम् । प्रदीपकारादबस्तु बख- ·. • ७२ काव्यप्रकाशः। रामोऽसौ भानेषु विक्रमगुणैः प्राप्तः प्रसिहि पराम अखशाग्यविनर्ययायदिपरं(१६७)देवो न नानाति तम् । बन्दीवेष यथासि गायति मरुदयस्यैकवाणाहति- श्रेणीभूतविद्यालतालविवरोहीणैः स्वरैः सप्तभिः । प्रवासाविति भुवनेष्विति गुणैरिति सर्वनाम-प्रातिपदिक- वचनानां (१६८) ; न त्वदिति न मदिति भपि तु भस्मदिति अस्य सर्वाक्षेपिणः (१६८ ); भाग्यविपर्थयादित्यन्यथा- सम्पत्तिमुखेन (१७०), नत्वभावमुखेनाभिधानस्य । तरुणिमनि कलयति कलामनुमदनधनुर्भुवो: पठत्यग्रे । अधिवसति सकलललनामौलिमियं चकितहरिणचलनयना। अत्र मनिजव्ययीभावकर्मभूताधराणां स्वरूपसा ; तरुणत्वे- योगितापदं समुच्चयपरमिति, कारस्य पदक देशत्वाभावेऽपि केवलय तथाप्रयोगात् पदैकदेशत्वोपचार इति च व्याचक्रुः । (२६७) यदिपरंपन्दोऽवधारणाथै निपातः । (१६८) ध्यजकत्वमिति शेषः, एवं सर्च। भुवनेषु न देशेषु भुवने वा ; गुणः स तु दोषः गुणेन वेति उभयत्र प्रातिपदिक- पचमयोव्यमकत्वम् । (1६८) मिति चेषः । 'यस्य' बहुवचनान्नाच्छन्दपठित- समाधिस्य चमतमाद्यादेवस्थाबदित्यस्य, सर्बापिणः समस्तरल:-फुलो- .. पचापकाखा (१७.) अस्य - 'बभिधानख' इत्यपिमेणान्वयः, अन्यथा- सम्पत्तिः दुर्भाग्यरूपेण परिणममम्, प्रभावसमेन अभाग्यादितिरीत्या 'नयाच बचाकं भाग्यं नामीति न, परन्तु येनैव भवनाटत्वाद्यसपधिना भावेन बाजातापिनी षयं, नदेव वधुना दुःखफलदम माकमिति धनितम् ।

·चतुर्थ उमासः। . इति, धनुषः समीपे-इति, मौली वसतीति त्वादिभिस्तुल्ये एषां पाचकत्वे पति कश्चित् स्वरूपस्य विशेषो यश्चमत्कारकारी, एव व्यजकत्वं प्राप्नोति (१७१)। एषमन्येषामपि बोडव्यम् । वर्णरचनानां व्यश्चकत्वं गुणखरूपनिरूपणे (८म उ०) उदा- हरिष्यते । अपिशब्दात् (१७२ ) प्रबन्धेषु नाटकादिषु । एवं रसादीनां पूर्वगणितभेदाभ्यां (१७३) सह षड्भेदाः । भेदास्तदेकपञ्चाशत्, व्याख्याताः (१७४)। तेषां चान्योन्ययोजनम् ॥ ४३॥ सकारेण विरूपेण संसृष्टया चैकरूपया । (१७१) इमनिजा तजितेन सुकुमाराचरेण ताशमे मयं वयः प्रतीयते, 'तरुणत्वे' इत्युको त त्वप्रत्ययस्य प्रौढ़ावरतया वयसोपि प्रौढ़त्व मतीयेत । अनुमदनधनुरिति पूर्वपदार्थप्रधानाव्ययीभावेन उत्तरपदार्थीभून- धनुषोऽप्राधान्य प्रकागयता सनिरपेक्षवशीकरणसामर्थ्य भलतापस प्रत्याय्यते तथा मौलिमितिकर्मप्रत्ययेन कर्मीभूमसकल ललनामौलि. व्याप्रिवचनहारा सौन्दर्य्यातिथयो व्यज्यते इति ( १७५) 'वर्णेष्वपि'-इत्यपियन्दात् । (१७.) पदयाक्याकाण्याभ्यामित्यर्थः पद-वाक्य-पदेकदेश- रचना-वर्ष-प्रबन्ध-प्रकाश्यतया षड्भेदो रमादिरित्यर्थः । (৫৩৪) কানাঃ স্যামসা:, নগ্রাখি অবিহিন যায় अर्थान्तरसंक्रमितवाच्यात्यन्त तिरस्ततवाच्यतया द्वौ भेदी, नौ च पदवाक्ययो- रिति चत्वारः; विवचितान्यपरवाच्येषु असंल मयक्रमव्ययस्य उकरीत्या षट; संलच्यक्रम व्ययस्य तु एकचत्वारिंशत् भेदाः, (शब्दयक्तिभूलस्य हौ भेदी, तौ च पदमाक्ययोरिति चत्वारः ; अर्थ मन्यु अवस्य हादश भेदाः प्रत्येक पदवाक्यप्रबन्धगताः-इति षटतिगत् ; उभयसन्यु बसवेक रति एकचत्वारिंशत) रति मिलित्वा राजस्य धनेरेकपचा यत् भेदाः । 3B ·।७४ . काव्यप्रकाशः। • न केवलं शुद्धा एवैकपञ्चाशदभेदा भवन्ति, यावतेषा खप्रभेदैरेकपश्चाता (संशयास्पदत्वेन, अनुग्राह्याग्राहकतया, एकव्यञ्चकानुप्रवेशेन चेति)विविधन सङ्करण,परस्परनिरपेक्ष- रूपया एकप्रकारया संस्था चेति चतुभिर्गुणने (१७५),- वेदखाब्धिवियञ्चन्द्राः [१०४०४] (१७६), ७ (१७५) तेषां एकपञ्चायतो भेदानां, सामेदैरेकपञ्चाशता चर्भि- गुणने इत्यन्वयः । साचात् परम्परया वा यथाकथञ्चित् परस्परसापेक्षः संयोगः संकरः, तद्भिवः स संसृष्टिः । संकरस्थले हि कचित् साधक- बाधकमानाभावादेकतरामवधारणेन बर्य अयं पा रति भवति संभवः, कचिच खत एवोपादेयतया प्रधामयोरपि एकस्य कश्चिदपरानुगुण्ख- मात्रेण अकानिभावापरनामकासुपाद्यानपाएकभावः, कचित्तु एक- ध्यञ्जक व्ययतया एकात्रयाहप्रवेश इति संकरस्य लैविध्यम् । इदमलावधेयं, प्रधानव्यायोः संसृष्टिसंकराभ्यामेव ध्वनेस्तथाषाभावेऽपि नथालव्यपदेश इति एहर सवं उदाहरणेन एफटीभविष्यति । (१७६) 'सकस पामतो गति।' इति नियमन चतरुप्सरचना यता- धिकायुतपरिमिताः (१०४०४) भेदाः सम्पद्यन्न इत्यर्थः, तथापि एक- पञ्चायतो भेदाना एकपञ्चाशता गुणने एकाधिकषट्यतोत्तरसमसार्य (१६०१) भवति, योजना सञ्चादिचा प्रकारेरिति तावत पिने वथोलसंख्या (१ ० ४ ० ४) सम्पद्यते । एकभित्रपि सोने एकविधध्वनि- यसम्भवन स्वस्य खेम योन नासम्भवि । चन "अलावाचीनाः, [गणनेयमयुक्ता, अपिमापिमभेदस्य योजने एकभेदलासात्, तथाहि अर्थान्तरसंक्रमितवाचक अत्यन्नतिरसतवाचेन बोगने यो भेदः स एव अन्धनतिरस्कृतमायसार्यान्तरसंक्रमितवाच्येन योज- भावाम्, एवमन्यावापि, तसात् 'एको राशिधा स्थाय एकमेकाधि कुर समानापमो गुएखः, एतत् संवरितं ब। बुदिशा बिपञ्चाशद पगिया एकपञ्चायतं पुषवेद, अचाच रसपक्षाग्निदिवरातिलवोदय शतानि घडविशवषिकामि (१९५१), जायन्ते, योगः चन:प्रकार,- इति तेषु चर्भिर्गुणितेषु मैदाभदाने ·चतुर्थ उल्लासः। ७५. शुभेदैः सह- . - शरेषुयुगखेन्दरः [ १०४५५ ] /॥ ४४ ॥ तब दिमात्रमुदाझियते, खणपाहुणिया देभर ! जापाए सुरुमा किं पि दे भणिया । रुप पड़ोहरवलहीपरम्मि अणुणिज्जउ वराई (१७७) ।। पवाति पक्ष महनाणि चतुरधिकं शतनय च (५१.४) संकीर्ण भेदाः इत्यत्र ज्यायः इति वदन्ति । अयं ब्रूमः, अनुभवसिद्धी तावत् पुरुष के सरसे- वित्र ध्वनिष्वपि पद्यत्वातिशयानतिययो, तथा पार्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्य यतातिययस्तावास्यन्नतिरस्कृतवाच्थेन तडयोजना, मन व नई परीध', नामात्यन्नतिरस्तवाच्यखेतरेण योजनमिति व्यपदेशः, एपमन्यवाप्यूहम् । एतदेव प्राधान्यमादाय गणना सौली । मन्ये यत्रोभयोस्तुथमेव मारुत्वं, तय भेदान्तरत्वं सादिति, मेवं, अपर्क भावसातिपयपदेन सीकारात्, मातोभयभेदसंकरखीकारात् । एता पायाने पदासम्बनमेव महत् पौरपमिति सदयभाषमायायालोचमीयमिति" इति प्रदीप प्रभया सतरामेव दर्पणमानिन्थमजनि। अब "पदेकदेषपदवाक्यम हावाक्याना- मेकव्ययसाम्यतरेणाव्यसनात् कथं तेषामेका व्यश्वकानुप्रवेश इत्येतावताऽपि बहुतरहासः" रतिमहेश्वराचे पस्तु म केनापि समाहिता; बदं योध्यम्, 'एकव्य कानुप्रवेशा' त्यस यजकत्वं यथाकश्चित् सहकारितामालेणा- पीति अवश्यमनीवार्थम्, बतए रामोऽसीत्यादी लण्यार्थस्य व्यश्चकना सहकारितामालेणेव रामपदं व्यसमिति च्याति, एवञ्च वाक्यव्यापि तदेकदेयपदादे। सहकारितारूपेण ध्यञ्चकतया या वाक्यतदेकदेशपदयो- ईयोरेव व्यायायमस्ति, तव तत्पदरूपैकव्य अकानुप्रवेशः सम्भवतीति, अब "एताह चास्थाने पदालम्बनमेव महत् पौरुषमिति" इति प्रदीपोक्त मा विभारि इत्यनम् । (१७७) क्षणप्रायणिका देवर ! नायया उभग | किमपि ते मषिता । 'रोदिति महपवादभागववभीन्टकेतुनीयता बराकीति सं ॥ शणे उत्स, माधुणिका निमन्त्रणेन समागता । पड़ोहरशब्दो ग्रुपचाभागे देशीति बापः ।

·काव्यप्रकाशः। . अत्रानुनयः किमुपभोगलक्षणेऽर्थान्तरे संक्रमित:, किम् अनु- रणनन्यायेनोपभोी एव व्यञ्चे व्यश्चकः ? इति संदेश:(१७८)। स्निग्धश्यामलकान्तिलिप्तवियतो वेसडलाका धनाः, वाताः शौकरिणः पयोदसुहृदामानन्दकेकाः कलाः । काम सन्तु, हद कठोर हृदयो रामोऽस्मि, सर्व सहे, वैदेही तु कथं भविष्यति, हहा हा देवि ! धौरा भव । अत्र लिप्ते ति पयोदसुहृदामिति च अत्यन्ततिरस्कृतवाथयोः संसृष्टिः ( १७६) । ताभ्यां सह रामोऽस्मीत्यर्थान्तर- संक्रमितवाच्यात्यानुग्रामयानुग्राहकभावेन(१८०),रामपदलक्षणेक- व्यञ्जकानुप्रवेशेन च अर्थान्तरसंक्रमितवायरसध्वन्योः (१८१) सङ्करः। एवमन्यदप्युदाहाय॑म् ॥ इति काव्यप्रकाशे ध्वनिनिर्णयो नाम चतुर्थ उल्लासः ॥ (१८) तथाचाल घ्यायम देहेनेतन्मल क एवाविवक्षितवाच्यध्वनि- विवक्षितान्य परवाच्यध्वन्योः संदेहसंकरः । (१७) अमत्त वियति कात्या ट्रवद्रव्यसंयोगविशेषस्य लेपमस्य ध्यसम्मवात, अचेतने तु मेघे चित्सत्तिविशेषस्य लेपनस्य मौहदस्थासम्भ- वाञ्च सेपनं व्यापने, मौहदच केकायतवन्धित्वेऽत्यन्नतिरस्कृतम् । अत्र च सक्षदार्थयोरातिशय्ये व्यङ्ग, सयोच परपर निरपेक्षतयाऽवस्थामात् संसृष्टिा, तन्म लकव ध्वन्योरपि संसृष्टिः । (१८०) नाभ्यो अत्यन्नतिरस्कृतवाच्यध्वनिभ्या सह अर्थान्तरसंक्रमित- वाच्यध्वनेरनुपाह्यानुयाहकभावेम सङ्कर इत्यन्वयः, तथाहि राम- पदस्य सकलदुःख पालतया प्रसिद्धरूपोऽर्थों लक्षाः, तेन च रामस्य स्वाव- धीरणं व्यय, तदानीं तस्य स्वावधीरणं व लिप्तपदस हत् पदध्यायोः मेघस्याकाय व्यापन के काद्यनुबन्धित्वाति यययोरुद्दीपकयोः प्रयोज्यमेवेति तयो- रतुपाहकत्व, स्वावधोरणस्य त चतुपाह्यत्वमिति व्यञ्जयाभ्यां व्यास उल- रूपमङ्करमलक एथ ध्वनिभ्यां ध्वनेसहापदेशः । (१८१) उक्तरूपेण स्वावधीरणमेव विप्रलम्भस्थापि कथञ्चित् राम- पदव्यजयत्वात, वाक्य व्यङ्गास्य विप्रलम्भस्य तदेकदेशरामपदव्यजयवान पायाहा व्यायोः खावधीरणविप्रलम्भरसयोः रामपदरूपैकव्यञ्जकानुप्रवेशपः संकरोऽस्तीति तनालको ध्वन्योरपि तथा व्यपदेशः । - . . .. .

·V ॥ पञ्चम उन्नासः - एव ध्वनौ निर्णी ते गुणीभूतव्यज्यप्रभेदानार,- अगूढमपरस्याङ्ग वाचसिवाङ्गमस्फुटम् । सन्दिग्धतुल्यप्राधान्ये काकाक्षिप्तमसुन्दरम् ॥ १॥ व्यङ्गयमेव (१) गुणीभूतव्यङ्गग्रस्याष्टौ भिदाः स्मृताः। कामिनीकुचकलशवत् गूढं चमत्करोति, अगूढन्तु स्फुटतया वाचायमानमिति गुणीभूतमेव । अगूढं यथा, यस्यास सत्कृततिरस्कृतिरेत्य तप्त- सूचिव्यधव्यतिकरण युनक्ति कौँ । काचीगुणग्रथनभाजनमेष सोऽस्मि, जीवन संप्रति भवामि किमावहामि ! (२) । पत्र जीवन्नित्यर्यान्तरसंक्रमितवाचास्य (३) । उबिद्रकोकनदरेणुं पियङ्गिताङ्गाः गायन्ति मञ्च मधुपा ग्टहदीर्घिकासु । (१) एवं एतेन कारणेन । २) बृहनलारूपेणापस्थितस्थार्जुनस्या मस्साक्षे मोतिरियम् । मया कता तिरस्कृतिः पराभयो यस्य सः। शरणागतस्य रिपोः तप्तलौहशलाकया पसवेधो देशाचारसिद्ध इत्यु दाहरण वन्द्रिकादयः सर्वे । (२) व्यङ्ग्य अगदमित्यन्वयः । एवं परत्व । अत्र जीवनं अभिमत- कार्याक्षमावेनाप्रशस्त जीवनं चक्षयति, तेम च मरणमेव श्रेयः इति व्यङ्गा- मसहदयरपि गम्यामिति ।

·काव्यप्रकावः। एतञ्चकात च, रवेनवबन्धुजीव- पुष्पच्छदासुदयाचलचुम्बि विम्बम् ॥ भत्र चुम्बनस्यात्यतातिरस्कृतवाचास्य (४) । भवासीत् फणिपाथबन्धनविधिः, यत्या भवहेवरे गाढ़ वक्षसि ताड़िते हनुमता द्रोणादिरसाहतः । दिव्यैरिन्द्रनिदत्र लक्ष्मणशरैलोकान्तरं प्रापितः, केमाप्यत्र मगाधि! राक्षसपतेः कृत्ताच कण्ठाटवी। मन्त्र केनाप्यत्व-इत्यर्थशक्तिमूलासुरणनरूपस्य । 'तस्थाप्यत्र- इति युक्तः पाठः (५)। [१] 'अपरस्य' रसादेर्याचास्य वा, ( वाक्यार्थीभूतस्य ) मङ्ग रसादि पनुरणनरूपं वा (६) । यथा, अयं स रसनोत्कर्षी पीनस्तनपिमर्दनः । माभ्यूरुनधनम्पर्थी नौवौवित्रसनः करः ॥ (४) बन चुम्बतियनासंयोगहमे सुमायें सवाधः सन् संयोगत्वेन सामान्येन उदयासस्य विम्बसंयोग बपयन'प्रभातं वाचवत प्रकापयति । संयोगत्वसामान्यपणापि पलासंयोगरूपस्वार्थखान्यवाप्रवेशात अत्यन्न- तिरकतवाच्यत्वम् । (५) बलातनायकोपनायकप्रतिनायकेषु निर्दिष, चतुर्थवाक्ये नायको राम एवार्थयत्या प्रतीयते, सच केनापि' इस्य पादानेन वाचायमानतया- गूढः लतः, तस्याप्योति पाठे गूढ़तया ध्वनित्वमव्याहतमेनेति प्रदीपः । (4) নান্যার্থী বাবাঘবিষয়া সাল, লিঙ্গ- भावस्य अजवाभावात् रमपदं स्थायिभावपरम् । चान बचासंस्थापयतु प्रमाण शून्यतया उपेच्या, उदाताबारोदाहरणे "माल वोरो रसा, तोहात्वात्" इति पदता पन्धतव रमादेवोक्यानवावाः सीमतत्वेग तणावामनर्भाव एमप्रमेदवापत्तिः । .

·पचम उमासः। ७१. . • पत्र सुधारःकरणख। कैलासालयभावलोचनाचा निवर्तितागतक- व्यक्तिः पादनखद्युतिगिरिभुव: मा वः सदा बायताम् । स्पर्धाबन्धसमवयेव मुरडं रूढ़ा यया नेत्रयोः कान्तिः कोकनदानुकारसरसा सद्यः समुत्मार्थते (७) । भत्र भावस्य रसः। अत्युच्चाः परितः स्फुरति गिरयः, स्कारास्तथाऽम्भोधयः, तानेतानपि विनती किमपि न लान्तासि ! तुभ्यं नमः । पाचर्येण सुद्धमुंडः स्तुतिमिति प्रसौमि यावद्भुवः, तावहिनदिमा स्मृतस्तव भुजो, वाचसतो मुद्रिता: ॥ पत्र भूविषयो रत्याख्यो भावो राजविषयस्य रतिभावस्य । बन्दीकृत्य कृप! द्विषां मगहशस्ताः पश्यतां प्रेयसाम्, विष्यन्ति प्रणमन्ति लान्ति परितचुम्बन्ति ते सैनिकाः । प्रमाकं सुक्तैर्दियो निपतितोऽस्यौचित्यवारी-निधे ! विश्वमा विपदोऽपिलास्तदिति तैः प्रत्यर्थिभिः स्तूयमे (८)॥ पत्र भावस्य रसाभासभावाभासौ (१) प्रथमहितीयाई- द्योत्यौ। अविरलकरवालकम्पनर्भुकुटीतर्जनगर्जनच्छः । दथे तव वैरिणां मदः, स गत: कापि तवेक्षणे क्षणात भब भावस्य भावप्रथमः (१०)। (७)प्रतिपरे भगवति भने भवान्या मागभन नेवारण्यनाथवर्ष नमिदम् । (८) प्रेयसामिनि बनादरे घटी। हानि पनि । (e) प्रथमारे कारोऽबहरणाविषयकतवा, हिती व रतिदयो भाषः याविषयतया पाभासः। (..) रिपो गईडपो भावसस प्रथम राजविषयकरतिभाडाम् । ॥ .

·.८० कावाप्रकाशः। साकं करनकहया मधुपामलीला कत मुनिरपि वैरिणि ते प्रवृत्ते । पन्याभिधायि तव माम विभो ! ग्टहीतम् केनापि तत्र विषमामकरोदवस्थाम् । पत्र बासोदयः । असोढ़ा तत्कालोल्लसदसहभावस्य तपसः, कथानां विषम्भेष्वथ च रसिकः शैलदुहितः । प्रमोदं वो दिश्यात्कपटवटुवेशापनयने त्वराशैथिल्याभ्यां युगपदभियुक्तः स्मरहरः । असावेगधैर्ययोः सन्धिः। पश्येत्कञ्चित्, चल चपल रे ! का त्वराऽहं कुमारी, हस्तालम्बं वितर, हहहा, व्युत्क्रमः, कासि यासि । इत्थं पृथ्वीपरिटढ़ ! भवद्विद्विषोऽरण्यत्त: कन्या कञ्चित् फलकिसलयान्याददानाऽभिधत्ते ॥ पत्र शङ्कास्याप्तिस्मृतिश्रमदैन्य विबोधौमुक्यानां अवलता । एते च रसवदाद्यलकारा: (११)। यदापि भावोदय- भावसन्धि-भावशवलत्वानि मालङ्कारतयोक्तानि (१२), तथापि कश्चित् (१३) ब्रूयादित्येवमुक्तम् । यद्यपि स नास्ति कश्चिद्विषयः, यत्न ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्ययो: स्वप्रभेदादिभिः सह सङ्करः संसृष्टिा ॥ (११) एते गुणीभूना रमादयः, गुणीभूतो रखो रमवत्, भावस्तु मेयः, रसाभासभावाभासौ अर्ज:स, भावपान्नादिः समापित इति । (१२) व्यक्तिविवेकाशिः। (१३) धनिकारः ।

·पञ्चम उल्लासः। ८१. नास्ति, तथापि प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्तीति क्वचित केनचियवहारः (१४)। जनस्थाने वान्तं कनकवगटष्णान्धितधिया, बचो वै देहौति प्रतिपदमुदच प्रलपितम् । कृतालका भ द न परिपाटीषु घटना मयाप्तं रामवं, कुशलवसुता न त्वधिगता (१५) । शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपो रामेण सहोपमामोप- मेयभावो वाचयाङ्गता नीतः (१६) । आगत्य संप्रति वियोगविसंछुलाङ्गीम् मम्मोजिनौं कचिदपि क्षपितत्रियामः । एता प्रसादयति पञ्च शनैः प्रभाते तन्वनि! पादपतनेन सहखरश्मिः । .. (१४) प्राधान्यच्च अतिशवितचमत् नतिमत्तया ; तथाच अशीभूतरसा- दीनां चमत्कस्यातिपय गुणीभूतव्ययत्व, अङ्गिमसथात्व ध्वमित्वमिति । (१५) कणकविषये मगरहो, देहीतिवचः, भर्नु: पालकस्य परि- पाटीषु सेवारपनासु का घटना बायासः अलं अन्यथं न सता, तबाद, कुशखं वह धनं यस्य तस्य भावसत्ता, अथव कुशखयो तो यसा मा सीता । (१६) शब्दशनिमहिमा पादलयद्योत्या उपमा वाच्याया रामत्वप्राप्नेः उपकारकतया कवेरभिप्रेतेत्यङ्गत्वम् । 'रामत्वम् याप्तम्' इत्यनेनैव वाच्या- सिद्धिरिति मायाः वाचसियङ्गत्वम्, उपमाया वाचवाभावाचालोपमा असहारः। 'वाच्यता नीतः' नि पाठे तु 'पादलयद्योन्यापि रामेण महोपमा 'मयाप्त रामत्वम्' इत्यनेम वाच्यता नीता, नदङ्गव, प्रदशनि-. 'ममातरणनरूपो द्वितीयोऽर्थः' इति प्रदीपानुसरणमेव साधीयः ।

·८२ काव्यप्रकाराः। मत्र नायकरसान्तोऽशक्तिमूलो वस्तुरूपो निरपेक्षरवि- कमलिनीत्तान्साध्यारोपणेनैव स्थित: (१७) ॥ [२] वाच्यसियन यथा,- भ्रमिमरतिमलसहृदयता प्रलयं मूळ तमः शरीरसादम् । मरणश्च जलदभुजगजं प्रसय कुरुने विषं वियोगिनीनाम् ॥ अत्र हालाहलं व्यय भुजगरूपस्य वाचास्य सिविकृत् (१८)। यथा वा,- गच्छाम्याचुपत ! दर्शनेन भवतः किं टप्तिरुत्पदयते ? किं त्वेवं विजनस्थयोईतजनः सम्भावयत्यन्यथा । इत्यामन्त्रणभङ्गिन्सूचितस्थावस्थानखेदालसाम् माश्लिष्यन् पुलकोत्कराञ्चिततनुर्गोपौं हरिः पातु वः । (१७) दर्भितोदाहरणे विनवान मयं अपगतमाना नायिका सख्या उपा- लभ्यते, तथाहि महसरश्मिरिति वचनायिकावव ध्वन्यते, कचिदपीति उप- नायिकाग्टह एवेति मिचयाभावः, तत्रापि यामवयमेव नाधिकमिति, तथापि पायं पादपतने मानुनयति, शो हि कामिनोव्यवहारः, स्व पुनर्बहुकाल परमायिकास तो विनवानुनयं प्रसन्नाऽसीत्युपालम्भः । एवञ्च मायकमाथिका- वृत्तान्त कथनमेवाभिप्रेतम, स च वृत्तान्नो व्यज्य मानः वाच्चे रविकमलिमी- तुशान्तेऽभिन्नतया च धारोष्यमाणः तस्य प्रकृतार्थनां सम्पादयन् तदुत्कर्षमाधत्ते इत्यातयाते । यत्र स्वत एव सिजरूपस्य वाच्यस्य व्यङ्गमोत्कर्षाधाममात्र तवायं प्रभेदः, यत्र पुनय विना वाच्यमेवात्माम न खभते, तब याच्यसिङ्गत्वमिति व्यङ्गासापेक्षनिरपेक्षमिविभ्याममयो दैः । अयमेव समासोकिरलकारः। (१८) जलद एयराजग रतिरूपणं वाच्यं तावत् न सिध्यति, यावत् क्षि- मित्यनेन नवाचकेन हालातलं न व्यज्यते इति । नितार्थत्वं शेषादौ न दोषः ।

·पञ्चम उवासः। ८३ अत्र अच्युतादिपदव्यज्यम् मामन्त्रणेत्यादिवाचास्य (१८)। एतच्चैकत्र एकवक्तगतत्वेन, अपरत्र भिवस्तृगतत्वेनेत्यनयो- भैदः । [३] मस्फुटं यथा,- अदृष्ट दर्शनोत्कण्ठा दृष्ट विच्छेदभीरता । मादृष्टेन न दृष्टे न भवता लभ्यते सुखम् ॥ अनादृष्टो यथा न भवसि, वियोगभयश्च यथा नोत्पद्यते, तया कुर्था इति क्लिष्टम् । [४] सन्दिग्धप्राधान्यं यथा,- हरस्तु किञ्चित्परिहत्तधैर्यश्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः। उमामुखे दिवफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ॥ अत्र परिचुम्बितमैच्छदिति किं प्रतीयमानं, किंवा बिलोचन- व्यापारणं वाचं प्रधानमिति सन्द हः । [५] तुल्यप्राधान्य यथा,- ब्राह्मणातिक्रमत्यागो भवतामेव भूतये। जामदग्न्यस्तथा मित्रम्, अन्यथा दुर्मनायते । अत्र जामदग्न्यः सर्वेषां क्षत्रियाणामिव रक्षसां क्षणात क्षयं करिष्यतीति व्यङ्ग्यस्य याचास्य च समं प्राधान्यम् । [६] काकाक्षिप्तं यथा, मथामि कौरवशतं समरे न कोपात, दुःशासनस्य रुधिरं न पिवाम्युरसः । (1) अच्युत ! महिधनायिकासबिधावपि असलस्थितधेयं, यत्तो नोप- भोगाय यतसे, दर्शनेन न हप्तिः किन्तु उपभोगेन, उपभोगे मति दुर्जन- बमा चन्यथासम्भावनापि न दुःखायेति व्ययम्, सिविदिति शेषः । .

·८४ काव्यप्रकाशः। --- - संचगैयामि गदया न सुयोधनोक, सन्धि करोतु भवतां कृपतिः पणेन ॥ मथाम्यैवेत्यादि व्यञ्च वाचनिषेधसहभावन स्थितम्(२०)। [७] असन्दरं यथा,- वाणीरकुडंगुड्डीणसउणिकोलाहलं सुणन्तौए। घरकम्मवावड़ाए वहूए सौभनित प्रजाई' (२१) ॥ अत्र दत्तसङ्केतः कश्चिलतागहनं प्रविष्ट इति व्यङ्ग्यात् सौदन्त्यङ्गानीति वाचं सचमत्कारम् ॥ [८] एषां भेदा यथायोगं वेदितव्याश्च पूर्ववत् ॥३ यथायोगमिति 'व्यज्यन्ते वस्तुमात्रेण यदालंकृतयस्तदा । ध्रुवं ध्वन्यङ्गता तासां काव्यरत्तेस्तदात्रयात् (२२) ।' (१०) कौरवकुलनिधननिहित प्रतिजस्य भीमस्य न मथामीत्याद्युतिरेव बाधिता. अतो न मयामीति काकुः न मथामीति नेत्येवं मथम निषेधनिषेधेन मथनावधारणात्मकं व्यजंग हठेनैव उपस्थापयन् मथ मनिषेधस्य वाक्यार्थीभूतस्य प्रतीतिसमकालमेष तं व्यत्यार्थ प्रत्याययति, काफु' विमा पाक्यार्थस्य बाधितवन अप्रतीतेः । काकातिप्त व्यङ्गय वाक्यार्थस्य मिनरूपस्य बाधमपाकरोति, वाच्यमिङ्ग त पदार्थस्य सिकिदिति । (२१) धानोरकुञ्जोड्डोन शकुनिकोलाहलं टगान्त्याः । ग्रहकर्मव्याप्टताया बध्वाः सीदन्त्यजानीति स०॥ (२५) ध्वग्यङ्गता वाच्या स्वपेक्षयासकारत्वमेवातियावितया भूमि- ' वनिर्वाहकता, काव्यहत्तेः काव्यव्यवहारस्य, तदात्रयात् अलङ्कारसापेक्ष- वास् । अयं भावः, पाच्यात् वस्तुनोलारस्य चारुवनियमेन अगूढ़- ।

·पञ्चम उसासः। ८५. इति ध्वनिकारोदिया वस्तुमात्रेण यबासकारो बन्यते, न. तत्र गुणीभूतव्ययत्वम् (२३)। सालारर्धनतेष योग: संसृष्टिसक। सालकारैरिति तैरेवालङ्कारैः (२४), अलङ्कारयुक्तच हैः। तदुक्तं ध्वनिक्षता,- 'म गुणीभूतव्ययः मालङ्कारैः सह प्रभेदैः खः। सङ्करसंसृष्टिभ्यां पुनरप्युद्योतते बहुधा इति ॥' स्वादिमा व्यस्यत्वाधीनचारुत्वापमयेऽपि चहारत्वमता चारताऽव्यातवेति सर्व संघ वस्तु व्यायालङ्कारस्थले ध्वमित्वम् । स्वतःसम्भवि-कविप्रौढोक्रिसिद्ध-कविनिबमोटोक्किमिड-वस्तु- व्यायालङ्काराणां पदवाक्यप्रबन्धगतत्वेन विरूपतया वस्तुव्यायालद्वारस्य नयविधात्यमिति ध्वनिभेदसंख्यकपञ्चायतो नबन्यूनेन अष्टानां भेदानां प्रत्येक हाचत्वारिंशविधत्वमिति मिलित्वा गुणीभूतव्ययस्य पतिपदधिकातिमत- भेदाः (२५६) काः । (महेश्वरस्तु वस्तुष्यालयामारस प्रभेदान विचरन 'सप्ताधिकचतुःपतरूपम् [७] इति बभ्राम)। एवमस्य संखटिसकराभ्यां चतुर शीत्यधिकपञ्च यताधिकपञ्चायत्सहस्रोत्तर चतुर्लभेदाः (०५१५८४) संकीर्णाः, शरीः सह विंधत्यधिकमवतोत्तरकपञ्चायत्महनाधिकचतुर्लच- मेदाः (०५ १८३.), गुणमप्रकारस्तु ध्वनिस्थलीयोनदिवाऽवसेवः । (३४) तैरेव गुणीभूतव्ययप्रभेदरेव, अलङ्कारः रसवदादिपदाभिधेयः । बाल च साबहाररिति भिवार्थकयोरेकरूपपदयोरेकोषः, एकल (बमबार- पदस्य भाषमाधान्येन निहिसानकारत्वार्थकतया) सावकारपदस्य पब- कारोऽर्थः, छपरा लाल द्वारसहितोऽर्थः । सर्वच काव्येऽलङ्कारसगाव- नियमेन अनहारासंकीणों ध्वनिगुणीभूत व्यायोरन्योन्ययोग एक दुर्लभ দুন্মযাসন্তষ্ট বায়োৰ যত্ন শিল্পায়নামাইক नत्सम्भव पति प्रदर्शमार्थमित्यसकम् । वस्तुनः गुणीभूतव्यन अबकारण ·- " , काव्यप्रकाशः। अन्योन्ययोगादेवं स्यात् भेदसयाऽतिभयसौ ॥३॥ 'एवम् अनेन प्रकारण, भवान्तरभेदगणनेन, पतिप्रभूतसरा गणना, तथाहि शृङ्गारस्यैव भेदप्रभेदगणनायामानन्त्य, का गणना तु सर्वेषाम् । सङ्कलनेन पुनरस्य ध्वनेस्त्रयो भेदाः, व्ययस्य विरूपत्वात, तथाहि किञ्चिद्वाच्यतां सहते, किश्चित्वन्यथा, तत्र वाच्यता- सहमविचित्र विचित्रं चेति ; अविचित्रं वस्तुमान, विचित्र तु अलङ्काररूपं ( यद्यपि प्राधान्येन तदलकायें, तथापि ब्राह्मणश्रमणन्यावेन तथोचाते ) ; रसादिलक्षणस्वर्थः खनेऽपि न वाचाः, स हि रसादिशब्देन शृङ्गारादिशब्देन वाऽभिधीयेत, न चाभिधीयते, तत्तयोगेऽपि विभावान- प्रयोगे तस्य अप्रतिपत्तेस्तदप्रयोगेऽपि विभावादिप्रयोगे तस्य प्रतिपत्तश्चेत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां विभावाभिधानबारेणैव प्रतीयते इति निश्चीयते, तेनासौ व्यय एव, मुख्यार्थवाधादा- भावाम्ब पुनर्लक्षणीयः । अर्थान्तरसंक्रमितवाच्यात्यन्ततिरस्कृतवाचायोर्वस्तुमावरूपं व्यय विना लक्षणैव न भवतीति प्राक्[१७।६] प्रतिपादितम् । शब्दशक्ति मूले तु अभिधाया नियन्त्रणेनानभिधेयस्यार्थान्तरस्य, सेन सहोपमादेरलङ्कारस च निर्विवादं व्ययत्वम् । पर्थशक्तिमलेऽपि, विशेषे (२५) सङ्केतः कत्तुं न युज्यते इति च ध्वनेरन्योन्ययोग इत्येव परमार्थः । एतः प्रभेदैरपभिवामानः पुरा- तनोऽप्यों नवनवीभवतीति सप्रयोजनं ध्वनिभेदप्रदर्शन मिति प्रदीपः । (२५) विभेचे अधिरितगपादिव्यको, बानन्त्यादिदोषात न साल शकिः ।

·पञ्चम उसासः। ८७. सामान्यरूपाणां पदार्थानामाकाचासविधियोग्यतावशात् परस्परसंसर्गो यत्वापदार्थोऽपि विशेषकमो वाक्यार्थस्सनाभि- हितान्वयवादे का वार्ता व्ययस्याभिधेयतायाम् (२६) । येऽप्याकः (२७),- 'शब्ददृष्ट्वाभिधेयांश्च प्रत्यक्षेणान पश्यति । श्रोतश्च प्रतिपनत्वममुमानेन चेष्टया ॥ अनाथानुपपत्त्या तु बोधेच्छक्ति हयात्मिकाम् । अर्थापत्याऽवबुध्यत सम्बन्धन्तिप्रमाणकम्'. (२८) । (१६) सामान्यरूपाणां सामान्यतो गोत्यादिना सर्वेषां गवादिव्यतीमा, 'यत्र' मते, 'विशेषरूपः' वृत्तित्वानुकूल त्वादिविशेषात्मकः, 'अपदार्थः' अभिधयाऽनुपस्थितः, वाक्यार्थः' तात्पर्य वक्या वाक्यप्रतिपाद्यः। अपदा- र्थोऽपीत्यपिभिन्नक्रमे, वाक्यार्थोऽपि षपदार्थ इत्यन्वयः । अयम्भाव: यनाते वाच्यार्थबोधविषयीलतमपि संसर्ग अयोपस्थापनपरिक्षीण शक्तिर- भिधा नावभासयतीति तदर्थं तात्पर्यत्तिरवलम्बते, तन्मते वाक्यार्थबोधो- तरकालीमायां यजयोपस्थिती मेवाभिधायाः प्रभाव इति किमु पनाच्यम् । (२७) येऽपि अन्विताभिधानवादिनः आरित्यन्वयः । (२८) 'शब्दः' देवदत्त, गामानयेबादि वाक्यं, 'हो' उत्सममध्यमी प्रयोज्यप्रयोजको, 'अभिधेयः' गवामयनादिरूपः । श्रोतः' मध्यमवय, 'प्रतिपनत्वं' वाक्यार्थाभिजत्व, 'चेष्टया' तस्य गवानयनासकूल व्यापारेण (हेतुमा), 'अनुमानेन' 'श्रुतादेय गामानयेति वाक्यात् मध्यमदः, गवा- नयनं स्वकर्तव्यतया उत्तम धानुमतम्-ति जानाति' इति रीत्याऽत- मित्या 'बोधेत्' रबपिमेणान्वयः । 'हयामिका' वाचकत्व वाच्यत्वोति विविधा, भनिसकेतापरनामकं वाक्यवाक्यार्थयो सम्बन्ध बन्यथानुपपत्या' 'गामामयेत्यादिवाक्यत्रवणात् गवामयनाद्यर्थ जानं एनहाक्येनंतदर्थस्य वाथ वाचकसम्बन्ध विना अनुपपन्नम्'-इत्यनुपपत्या (रेवभूनया), 'पर्यापत्त्या" प्रमाणेन बोदिस्यन्वयः । अनन्तरण 'लिप्रमाणक' सारीत्या प्रत्यक्षात .

·.८८ काव्यप्रकाशः। -पूति प्रतिपादितदिया 'देवदत! गामानय' इत्यादुर- समड़वाक्यप्रयोगालथात् देशान्तरं सासादिमन्तमर्थं मध्यम- हवे नयति सति, मनेनामाहाक्यादेवं विधोऽर्थः प्रतिपन्न:'. इति तच्चेष्टयाऽनुमाय तयोरखण्डवाक्ययाक्यार्थयोरर्थापत्त्या वाचावाचकभावलक्षणसम्बन्धमवधार्थ वालसत्र व्युत्पदयते ; परत: 'चैत्र ! गामानय, देवदत्त ! पवमानय, देवदत्त ! गां नय' इत्यादिवाक्यप्रयोगे तस्य तस्य शब्दस्य तं तमर्थमवधारय- तौति (२८) अन्वयष्यतिरेकाच्या प्रतिनित्तिकारि वाक्य- मेव प्रयोगयोग्यमिति वाक्यस्थितानामेव पदानां भन्वितः पदार्थैरन्वितानामेव संशतो ग्टह्यते इति विशिष्टा एव पदार्था वाक्यार्थः, नतु पदार्थानां वैशिद्यम् (३०)। यद्यपि याक्यान्तर- मानार्धापत्तिरूप प्रमाणलयाधिगतं, 'सम्बन्ध' मोतं 'अवबुध्येत' बावापो- हापाभ्यां गोपन्दस्य गौरवार्थः, अविभक्त कर्मत्वमिति रीत्या विशेषतो पद- पदार्थनिष्टतया नियेत, सर्वन वासकः कर्ता । एतत् सर्च इत्तो स्पष्टम् । (२८) बावापोहापाभ्यो विशेषे मतं दर्शयति परत इति, चैव ! गामा- नय' इति बावापः, देवदत्तबादिकस्तु उहापः । अयमभिसन्धिः, गोपदसवे एव गवार्थप्रतीतिः, सदसले च तदप्रतीतिरिति गोपदस्य गौरर्थः, एवमन्यत्रापि । (..) 'अन्वितामामेव' चवितेष पदार्थेषु । 'विशिष्टाः' अग्विताः । 'पदार्थाः' पदशक्याः। 'वाक्यार्थः' वाक्यप्रतिपाद्यः। 'वैशिच्च' सम्बन्धः, स च पदायक्योऽपि तात्पर्यवस्था वाक्यमतिपाद्य इत्यर्थः । पासायं निष्कर्षः, मतपहो कि उकरीत्या व्यवहारादेव प्रथमतो भवति (व्याकरणादीनाम- न्येषां सतपालकाणां शान्दयोधसापेक्षतया प्राथम्याभावास्), अपहारक मध्यमवय गवानवनप्रवत्यादिकपः सर्वदेव उत्समायोल-मामानवेति- गायत्रषणादेव भवति, न कदापि गोपदमावत्रवणात, वाक्यस्थितानान्त -- ·चिम उल्लास:। ८९. प्रयुज्यमामान्यपि प्रत्यभिज्ञाप्रत्ययेन तान्येवैतानि पदानीति निश्चीयन्ते इति पदार्थान्तरमात्रेणाग्विनः पदार्थः सङ्केत- गोचरः, तथापि सामान्यावच्छादितो विशेषरूप एवासौ प्रति- पद्यते, व्यतिसक्तानां पदार्थानां तथाभूतत्वात्(३१)-इत्यन्विता- भिधानवादिनः । तेषामपि मते सामान्य विशेषरूपः पदार्थः सङ्केत विषय इत्यतिविशेषभूतो वाक्यार्थानार्गतोऽसङ्केतितत्वाद भवाच्य एव यत्र पदार्थः प्रतिपदाते, तत्र दुरे पर्थान्तरभूतस्य . . पदानामर्धाः (गामानयेत्यादौ आमवनेन, गां रोत्यादौ रक्षणे नेत्येवं रीन्या) नियतमेवापरपदार्थान्विताः, अतो व्यवहारमूलकः सतपहोऽन्धितगवा- दिष्वेव भवतीति तदुत्तरभाषिनोऽपि व्याकरणादिभ्यः शनिपहासर्थवान्वित- पदार्थ विषयका इति नान्वयबोधार्थ तात्पर्यत्तिः स्वीकार्योति | (११) अयं भारः, मामानयेत्यादौ यदेव धामयपदं, तदेव वश्वमानय- इत्यादावपीति-(पूर्वज्ञातस्य ज्ञान प्रत्यमित्रा)-प्रत्यभिज्ञावलेनोभय लैकमेव मान य-पदमिति मिर्णीयते, एवञ्चबानय-पदय गवान्वितत्य अवान्वितत्व वा नार्थः, किन्तु उभयसाधारण्याय सामान्यतोऽपरपदार्थान्वितानयमत्वेन अपरपदार्थान्वितानयनमेवार्थः इत्येव वाच्य, तथा च गामान येत्यादौ गवा- न्वयरूपान्वयविशेषबोधनाय तात्पर्यत्तिः स्वीकार्येत्याशय, यथा न्यायमते गोत्वेन सामान्यतः अनियपि आकाङमादिवशात् गोविशेषमा बोधः, तथा सामान्यतोऽपरपदा वितत्वेन पक्रियोऽपि भाकामादिशात्, समभिव्याहत-गामितिपदार्थान्वयबलाञ्च गवान्वितत्वरूपविशेषान्य यस्य बोधः, गामितिपदार्थ अन्वितस्थानयपदार्थस्यैव गवान्वितामयनरूपत्वादिति परि- हरति यद्यपीति । 'वाक्यान्तरप्रयुज्यमानामि"गामामय'इतिवाक्यभित्र पत्र- मामय' इति वाक्ये उन्नामि, 'सामान्यावादिता' गोत्वेन सकलगव रव, अपर- पदार्यान्वितामयमत्वादिसामान्यधर्मप्रकारेण ग्टहीतमाता सर्व एव चानयना-' 'धर्षः, 'व्यतिमाना' परस्परमपिताना, 'नयाभूतत्वात्' विशेषरूपत्वात् । . १२ ·६. कावाप्रकाशः। निःशेषचुतेत्यादौ विध्यादेचर्चा (१२)। पनन्वितो(३३)ऽर्थी ऽभिहितान्वये, पदार्थान्तरमात्रेणान्वितसग्विताभिधाने, पवितविशेषववाच्य एव-इत्युभयनयेऽप्यपदार्थ एव वाक्यार्थः । यदयुचाते, 'नैमित्तिकानुसारेण निमित्तानि कल्पान्ते'- इति (३४) । तत्र निमित्तत्वं कारकत्वं चापकावं वा ? शब्दस्य प्रकाशकत्वाब कारकत्वम् ; ज्ञापकत्वन्तु अज्ञातस्य कथं ? सातत्वं च सतेनैव, स चान्वितमावे, एवञ्च निमित्तस्य नियतत्वं यावन निश्चितं, ताववैमित्तिकस्य प्रतीतिरेव . (१२) 'सामान्यविशेषरूपः' 'सामान्येन' परपदार्थान्विता- नयनत्वादिसाधारणधमेण, विशेषरूपः' वस्तुगत्या गवामयनादिरूपोऽर्थः । 'यत्त' मते 'अतिविशेषभूनः' गवानयमत्वादिना गवानयनादिरूपः पदार्थ 'बम तितत्वादवाच्यएव' 'वाक्यार्थान्तर्गतः' गामामये त्यादिवाक्यार्थमध्य- निविष्टः प्रतिपद्यते रत्यन्वयः । 'चर्चा' अनुसन्धान, वाच्यत्वस्येति शेषः । अयं भावः, वस्तुत्वेन वस्तुपदवाच्योऽपि घटो यथा घटावेन तदवाच्यः, तथा अपरपदार्थावितानयनत्वेन (अभिहितान्वयवादे को मनानवनवेन) श्रामय- पदवाच्यमपि गवामयनं गवामयनत्वेन तदवाच्चे मेवे त्यस गिते तस्मिन् वाक्य- गम्ये प्राथमिकयोधविषयीकतेऽपिन अभिधा व्यापार इति मितरामेव অলংখাবিলি অালীশিবিয়াল। (११) उभयमतमारमनद्य दोषसुद्घाटयति अनन्वित इति अनन्नरोल- भाषार्थेन व्याखातप्रायमेतत् । (१४) यचिन सति जाते या यावान अर्थों जायते जायते वा तावस्येव तचिन् तस ( यथाक्रम कारकत्वरूपो चापकापरूमो वा) निमित्तभाव रतियायेन यन्दत्रवणानन्तरं यावामर्थः (वाचो वा व्यायो वा) प्रतीयते नल सम्मेव उपस्थितत्वात् बन्द एव निमित्तमिति किमनेन विचाराड़म्बरेण रति पूर्वपक्षः ।

·पञ्चम उन्नासः। ६१. कथम् । इति 'नैमित्तिकानुसारेण निमित्तानि कल्पान्ते' इति पविचारिताभिधानम् (२५) । ये (३६) त्वभिदधति, 'सोऽयमिषोरिव दीर्घदीतरो व्यापारः' इति, यत्परः शब्दः स शब्दार्थः' इति च विधिरेवाव वाच्य इति । नेऽप्यतात्पर्खचातात्पर्धवाचो युक्तर्देवाना- प्रियाः (३७)। तयाहि (३८) 'भूतभव्यसमुच्चारणे भूतं भव्याय (१५) 'प्रकाशकत्वात्' अर्थबोधकत्वात्, 'न कारकत्व' नार्थजनकत्व, 'मसेन' यतिरूपसतवत्तया, 'नियनिमित्तत्व" अव्यभिचरित- निमित्तभावः, 'नैमित्तिकस्य प्रतीतिः' इदमेतविमि सकमिति ज्ञानम् । अयं सिद्धान्तसारः, ध्यानयोपस्थितौ शब्दस्य जापकत्वरूपं निमित्तत्वमाकर्माप सम्मतं, ता नामाकं विवादः, परन्तु ध्यानाया अस्वीकारे तन्त्र सम्भवति, शब्दय अर्थनिमित्त हियापारमापेक्षमेव नियतम्, यथा वाच्यार्थ- अचार्ययोरभिधालक्षणे व्यापारी, नथा पहापि कोनि व्यापारोऽवण्य- मङ्गीकार्यः, अन्यथा हि शब्दस्य निमित्तवानिययेन नमित्तिको व्यावार्थ:- रस्येव भवदभिमतोऽपि न सिकाति, यदि त व्यापार विमाऽपि पदस्थ निमित्तव खात् तदा अभिवावक्षणे अपि दत्तजलानली स्यावामित्य- माभिरुच्यते,त्यभिप्रायमाभिधानं अविचार विमृम्भितमेव । (२६) यथा सनिपुणेन संहितेषुरेक एकेनैव वेगरूपव्यापारेण रिपोर्वभी- छेदमर्मभेदप्राणप्रयाणानि विधत्ते, तथा विप्रयु एक एव चन्द एकनव अभिधाब्यापारण पदार्थोपस्थित्यमवयोषध्ययमतीतीः नमयतीति वाच्य एव व्यक्वार्थः, अपिच बन यदर्थे यस पदस तात्पर्य, तब स एव पदार्थ इन्वर्थवेन 'यत्परः'-इतिनियमेन निःशेषेत्यादौ पनिकगमनविधि- तात्पर्य विषयतया पाच्य एवेति निधीयते,-रति मतसत्यापयति ये त्वति । (१७) तात्पर्यवाचः' यत्परः इति मीमांसकनियमो। देवाना- " प्रियाः पशवः । (१८) 'वत्परः' इति नियमोत्यमयों मीमांसकनिरणायि, वाक्या- ·६२ काव्यप्रकाशः। उपदिश्यते' इति कारकपदार्थाः क्रियापदार्थमान्वीयमानाः प्रधानक्रियानियतकखक्रियाभिसम्बन्धात्याध्यायमानतां प्रा- वन्ति (३५), ततश्चादग्धदहनन्यायेन यावदप्राप्तं तावविधीयते (४०), यथा ऋत्विक्प्रचरणे प्रमाणान्तरात् सिद्धे, 'लोहितो ष्णीषा ऋत्विजः प्रचरन्ति' इत्यत्र लोहितोष्णीषत्वमालं (४१)विधेयं; हवनस्यान्यतः(४२)सिद्धे, 'दना जुहोति' इत्यादौ नभर्तिपदाधूपस्थितेषु सिद्धरूपाणां प्राप्ततया विधानमनर्थकमिति साध्य- रूपस्यैष विधेयत्व, यस्य च विधेयत्व तव तवाक्यस्य तात्पर्य, यसिंच तात्पर्य स एव वाक्यार्थः, तदर्थबोधनायब तहाक्यं प्रयुक्त, तदंशस्य प्रमाणान्तराप्राप्ततया सदंचएष तहाक्यस्थामागतार्थबोधकत्वेन प्रामाण्य- निर्वाहः। एतदेव , प्रथमतः, 'तथा हि, इत्यादिना 'उपात्तस्यैव शब्दस्यायें तात्पर्य्यम् नतु प्रतीतमाले' इत्यन्तेन दर्शयति । (२८) 'भूत' सिहं कारकादि, 'भव्यं' माध्यं क्रियारूपं, 'ससञ्चारणे महोच्चारणे, 'कारकपदार्थाः' गामानयेज्यादौ गामित्यादयः, 'क्रियापदार्थेन बानयादिपदार्थेन, 'बन्धीयमानाः' सम्बद्धाः, प्रधानक्रियाया' प्रानयनादि- छपाया, निर्तिका,' सम्पादयित्री, या 'लय' गोः 'क्रिया' चलनरूपा, तस्या 'अभिसम्बन्धात्' धात्रयत्वात् 'माध्याबमानता' 'प्रानुवन्नि' माध्या एव भवन्ति । यथा पूर्वसत्यवस्थापि 'घटस्य रमताद शायां 'रको घटो जातः' इति व्याहारः, तथा सिद्धरूपाणामपि कारकानां माध्यक्रिया- सम्बन्धात् माध्यरूपत्व भानमिति भावः । (४०) 'ततस उपदेयस भल्यार्थकापादेव । यथा तृणामितभमरायो अग्निरदग्धमेव हणं दाति र भस्म, तथा साध्यामितसिजेषु माध्यमेव विधीयते म सिमिति । (४१) 'प्रमाणान्तरात्"मोष्णीषा विनीतयसमा पविजः प्रचरन्ति' इति वाक्यात् । 'खोहितोष्णीषत्वमा' उष्णीषण सौहित्यमालम्न (४३) 'बन्यता' 'अग्निहोल जुहोति' इति वाक्यात् । .

·पञ्चम उल्लासः। ६३ दयादेः करणत्वमा विधेयं। कचिदुभयविधिः, कचित्रि- विधिरपि, यथा 'रक्तं पट वय' इत्यादौ एकविधिहि विधिस्ति- विधिर्या (४३) । ततश्च 'यदेव विधेयन्तवैव तात्पर्यम्, इति उपात्तस्यैव शब्दस्यार्थे तात्मव्यं न त प्रतीतमात्रे, एवं हि 'पूथ्यो धावति' इत्यादौ अपरागर्थेऽपि कचित्तात्पयं स्यात् (४४) । यत्तु(४५) “विषं भन्जय मा चास्य ग्टहे भुक्थाः' इत्यत्र 'एतहे न भोक्तव्यम्'-इत्यत्र तात्पर्थमिति स एव वाक्यार्थ:- इत्युच्यते, तत्र चकार एकवाक्यतासूचनार्थः, न चाख्यात- वाक्ययोईयोः अङ्गाङ्गिभाव इति विषभक्षणवाक्यस्य सहवाक्य- (१३) रक्तगुण-पढभाव-ज्यमाना मध्ये एकस्य इयोस्त्रयाणां या असिहाबिविशेषः । (४४) उपात्तस्य उचरितस्य, अर्थे उत्योपस्थितेऽणे, प्रतीतमाले तत्कालं वेग वेनापि जायमाने, पूर्व त्वं हि नियतमेवापरसामेचमिति पूर्व त्वज्ञानकाल जायमानः पचिमार्थः कदाचित् तात्पर्यविषयः पन् पूर्व शब्दवाच्यता मजेत । (४५) यदि हि उपाक्तीन्दार्थ एव तात्पर्य सात्, तदा 'विषं भक्षय' रति ‘मा चास्य स्टहे भुङक्या। रति च घाख्यातान्त क्रियाइयघटितत्वेन वाक्ययस्य एकलिन् एतरे न भोकव्यमित्यर्थे तात्ययं न स्यात् ! अस्य अर्षय 'विषं भक्षय' इति वाक्यार्थ स्वाभावादिति पर्व पक्षाः । सिद्धान्त स्वयं, मा चास्येति चकारेणानन्यप्रयोजन के नाजायोरेकषाक्य त्वमेव लभ्यते, एक- वाक्यत्वचास्यातक्रियाहयान्वितयोर्यथावता निरपेक्षयोरगयो सम्भवति, मापिच विषभनयं सहापदेशयोग्यमिति विघं भक्षवेति वाक्यं खार्थे सवा सत् विषभक्षणादपि दृष्टमेत भोजनमित्य, लक्षवत् 'मा चारति वाक्यस हेतुत्वे नाङ्गतामापत्रच सत् परसरमेक शाक्यत्व भजते इति एक- वाक्यावर्तिपदार्थे एव तात्पर्य मिति नियमथ , व्यभिचारः । .

·- काव्यप्रकाशः। खेन भङ्गता कल्पनीयेति विषभक्षणादपि दुष्टमेतबहे भोजन- मिति सर्वथा मास्य ग्रहे भुयाः' इति उपात्तशब्दार्थ ' एव तात्पर्वम् । यदि च शब्दश्रुतेरनन्तरं यावानथों लभ्यते, तावति शब्दस्याभिधैव व्यापारः, ततः कथं 'बाह्मण ! पुत्रो जातः', 'ब्राह्मण ! कन्यका ते गर्भिणी इत्यादौ हर्षशोकादीनामपि न वाचात्वम् ? कस्याञ्च लक्षणा ? लक्षणीयेऽप्यथै दीर्घदीर्घतरा- भिधाव्यापारेणैव प्रतीतिसिद्धः, किमिति च अति-लि-वाक्य- प्रकरण-स्थान-समाखानां पूर्वपूर्वबलीयस्वम् ? (४६)-इत्य- (४६)भगवता जमिनिता "श्रुतिवियाक्यप्रकरणस्थानसमाखानां समवाये पारदर्वियमविप्रकर्षात् "(३३)ति प्रमेण यथाक्रमकामा योर्व- हमा वा एकल उपमिपात परपरस्य विखम्बनार्थोपस्थापकतया दुखत्वम- भिदधता पूर्वपूर्व व त्यादेः प्राबल्यं गिरणावि ; यदि मन्दतेरननरो. पस्थितान सर्वानेव प्रत्यवान् प्रति अभिधव व्यापारः खात्, तदा अत्यु- पस्थितार्थ सेव सिताद्यम्टहीतार्थानामभिधवतवा वषी समकाख. मोपस्थापकत्वास या अर्थविप्रकर्षाभिधानं सनेरषितं स्यात् । सवार्यत मीमांसाभाष्यादी प्रदीमे च विशेषतः सोदाहरणं प्रदर्थितोऽपि प्रमतातुपयोगितयोपेक्षितः, अत्यादयस्तु "कृतिद्वितीया, क्षमता पनि वाका पदाम्येव व संहताकि सा प्रक्रिया या कामवपेचा स्थानं कमो, योगबलं समाखा' ॥ रति सामान्यतो याः । अब कसदाहरामि, "वदाचन सरीरसि- नेन्द्र पाकसि" रस्यादिकाया पचा विनियोनगाव ऋतिरिवं प्रवर्ग है- "ऐन्द्रा गाईपत्यसपतिछते" इति, ताल सन्देशः, किं ऐन्द्री इन्द्रसम्बन्धिमी, .

·पञ्चम उल्लासः। १५ पिताभिधामवावदेपि विधेरपि (४७) सिई व्यज्यत्वम् । 'किञ्च, 'कुर सचिम्' इति पदयोःपरीत्ये, काव्यान्तर्वसिनि कथं दुष्टत्वम् ? म खवासभ्योऽर्थः पदार्यान्तरैरग्वितः,- इत्यभिधेय एवेति एवमादि भपरित्याज्यं स्यात् (४८) । यदि च वायवाचकत्वष्यतिरेकेण व्ययष्यनकभावो माभ्यु- पेयते, तदाऽसाधुत्वादीनां नित्यदोषत्वं कष्टत्वादीनामनित्य- दोषत्वमितिविभागकरणमनुपपनं स्यात् ! न चानुपपत्र, सर्वस्यैव विभक्ततया प्रतिभासात्, वाच्यवाचकभावयतिरेकेण तीन्द्रप्रकाशनसामर्थ्यात् लिङ्गात् गाईपत्यपदयेन्द्रपरत्व प्रकला इन्द्रोपखापनएव विनियोगः, किंवा गाईपत्यमिति हितीवारूपया अत्या ऐन्द्रीपदस्य गौषार्थ वेब नाईपत्याग्नुपस्थापनएव विनियोगः ? इति सन्देहे ऋषा सामर्थ बाध्यते इति सिद्धान्तः, तथापि हितीया हि कारकविशिः कामपि क्रियामचन्नी 'उपस्थापय' रतिक्रिययाऽमिता सती प्रथमत एवाभिधया अनुपस्थापने इमाम विनियोजयति, ने सामर्थम्, 'कदाचन तरीरमि' रति मनः इन्द्रप्रकाशकरति प्रथम जान, सतारन्द्रप्रसायकमन्त्रस्य बान्थान विनियोगः सम्भवतीत्यसपपत्तिज्ञानं, ततस इन्द्रोपस्थापने एक विनियोग रति रीवा सामोन कल्पनीयमिति विसम्बः । तथात् श्रुतेः प्रवक्षतया तदातगुण्येन सामर्थे नीयमाने इन्द्रपदं ऐश्वर्ववत्परतया गाईपत्यतात्पर्यकमिति कल्पनीयम् । (३७) विधेचदन्तिकगमनस्य । (४८) अयं निर्गतितार्थः, 'पचिङ्गुर इत्युको बीगुयान्याचक-चिहु- पदवल्येन 'चि'इत्यनेन ध्यञ्जनया स्त्रीगुयानोपस्थित्याशीलत्वदोष इति नैवसच्यते, तबन्वित एवायोऽभिध्यः' इत्यविधताभिधानमते व्यसनाया . अस्वीकारे न सम्भवति, तात्याय बनायनावितत्वेनाभिधेयत्वादिति । ..

·. १६ काव्यप्रकाशः। व्यज्यव्यश्चकतात्रयेण तु व्ययस्य बहुविधत्वात् कचिदेव कस्यचिदेव पौचित्येनोपपद्यत एव विभागव्यवस्था (४८) । इयं गतं सम्प्रति थोचनीयता समागमप्रार्थनया कपालिनः । -इत्यादौ पिनाक्यादिपदवलक्षण्येन किमिति कपाल्यादिपदानां काव्यानुगुणत्वं (५०)?। पपिच वाचतोऽर्थः सर्लान् प्रतिपत्तन् प्रति एकरूप एवेति नियतोऽसौ, न हि 'गतोऽस्तमर्कः' इत्यादौ वाचयोऽर्थः कचिदन्यथा भवति, प्रतीयमानस्तु तत्तत्प्रकरणवक्तप्रति- पत्त्रादिविशेषसहायतया नानात्वं भजते ; तथा 'गतोऽस्तमर्कः इत्यतः सपत्न प्रत्यवस्कन्दनावसर-दूति, पभिसरणमुपक्रमातामिति, प्राप्तप्राय प्रेयानिति, कर्म- करणाविवर्तामहं इति, सान्यो विधिरुपक्रम्यतामिति, दूरं मा गाः-इति, सुरभयो ग्टहं प्रवेश्यन्तामिति, सन्तापोऽधुना न भवतीति, विक्रयवस्तनि संगियन्तामिति, नागतोऽद्य प्रेयानित्यादिरनवधिय॑योऽर्थः तत् तत्र प्रतिभाति। (४८) असाधुत्वादयोहि सर्पदैव हेया इति मित्यदोषाः, कष्टत्वादयस्तु हजाराद्यभिव्यक्तिप्रतिकूलतया तसंच या थपिरौद्रादौ व्यायानुगुणतया उपाख्या एवेत्य निस्वदोषाः, पत्थश्च व्यायव्य नकभावे प्रातिकूल्यातल्या- भ्यामेष नित्यानित्यदोषविभागः, स च व्यअनाया असपे नोपपना, वाच्यवाचकभावे हि कटवादीनामौदासीन्येन सर्विय दुष्टत्वमदुष्टत्वं वा चन्यतरत् भियतमेव स्यात् । (५ .) व्यसनाङ्गीकारे कपाखिपदेन जुगुप्मा व्यच्यते इति तसंव उपयोगः ।

·पञ्चम उमासः। ६७ पाचव्यययोः (५१) (निःशेषेत्यादौ निषेधविध्यामना, "मात्सर्वमुत्मार्थ विचार्थ कार्यम् । पार्थाः समादमुदाहरन्तु । मेव्या नितम्बाः किमु भूधराणाम् उत परोरविलासिनीमाम् ॥" -इत्यादौ संशय-शान्लष्टमान्यतरगतनिश्चयरूपेण (५२), "कथमवनिप, दो यविधातासिंधारा- दलनगलितमूनी विहिषां स्वीकता औः । ननु तव निहतारेरप्यसौ किं न नौता विदिवमपगतानेवल्लभा कौर्मिरेभिः ।" -इत्यादौ निन्दास्तुतिवपुषा) वरूपस्य, (पूर्वपञ्चाहावेन प्रतीते:) कालस्य, (शब्दाश्रयत्वेन, शब्द-तदेकदेश-तदर्थ-वर्ण- संघटनाश्रयत्वेन च) पाश्रयस्थ, (शब्दानुशासनज्ञानेन, प्रकरणादिसहाय-प्रतिभानमल्यसहितेन तेन च अवगम इति) निमित्तस्य, (बोडमान-विदग्धव्यपदेशयोः प्रतीतिमात्र-चमत्- कृत्योच (५३) करणात्) कार्यस्य, ( 'गतोऽसमर्कः' इत्यादौ प्रदर्शितनयेम) संख्यायाः, (५१) वाक्यष्यकायोः बापय 'भेदेऽपिरत्वाद्यपिमेणान्वयः, एवं कालसेवादावपि । (५३) संभयो वाच्यः, मान्ने हारिणि वा परि तदुचित एवं মুঘষাঘৰিবি কেবিন্যান্সিীলজিবি মা বিৰী । (५३) वाको सर्वबोसाधारणी प्रतीतिरेव केवला, योगन मंहदवानामेव प्रतीतिचमत्यत्तिति । १३ ·. ६८ काव्यप्रकाराः। ("कस्म व ण को रोसो दहूण पिपाए सवणं पहरं ।। सभमर-पउमाधाइणि, वारिषवामे, सहसु एकिं(५४)॥" -इत्यादौ सखीतत्कान्तादिगतत्वेन) विषयस्य च भेदेऽपि यद्येकत्वं, तत्कृचिदपि (नौलानौलादौ) भेदो न स्यात् ! उक्तं हि, 'अयमेव हि भेदो भेदहेतर्वा यदिएड्वधर्माध्यास: कारण- भेदश्च' इति। वाचकानामर्थापेक्षा, व्यचकामान्तु न तद- पेक्षत्वमिति न वाचकत्वमेव व्यचकत्वम् । किञ्च 'वाणोरकुडंगु' इत्यादौ प्रतीयमानमर्थमभिव्यज्य वाची स्वरूप एव यव विश्राम्यति (५५), तत्र गुणीभूतव्य अतात्पर्य्यभूतोऽप्यर्थ: खशब्दानभिधेयः प्रतीतिपथमवतरन् कस व्यापारस्य विषयताम् अवलम्बताम् ? इति । ननु 'रामोऽस्मि सबै सहे' इति, 'रामेण प्रियजीवितेन त कृतं प्रेमण:प्रिये ! नोचितम्' इति, रामोऽसौ भुवनेषु विक्रमगुणैः प्राप्तः प्रसिद्धि पराम्' इत्यादौ लक्षणीयोऽप्यर्थो नानात्वं भजते, विशेषव्यपदेश हेतुश्च भवति, तदवगमञ्च शब्दायतः, प्रकरणादि- सध्यपेक्षश्चेति कोऽयं नूतनः प्रतीयमानो नाम ? (५६)। (५४) कस्य वा न भवति रोषो रहा प्रियायाः समपरम् । सधमरपनामायिपि, वारितामे, सहखेदानीमिति स०। (५५) वित्राम्यति चारुत्वेन तात्पर्यविषयीभवन् चाखायो भवति, अभिसन्धिः, यल गुणीभूतव्या वाच्यय प्राधान्येन तात्पर्य विषयत्वं, तल व्ययार्थेऽभिधातात्पर्ययोरुभयोरणभावेन कथमसोपस्थितिरिति नदना बोकार्था । (५६। अब पूर्वपञ्चः, व्यायक्षेप सब्यस्य अनियतत्वम् (संखचक्रमः खादिमेवार्थान्तरसंक्रमितव्याच्यवादिमा) काव्यस विशे व्यवहारतत्व, ·१६ पञ्चम उल्लास:। उपने, लक्षणीयस्यार्थस्य नानात्वेऽप्यनेकार्थयब्दाभिधेत्यवत् नियतत्वमेव, न खलु मुख्येनार्थेनानियससम्बन्धो (५७) लचयितुं शक्यते, प्रतीयमानस्तु प्रकरणादिविशेषयशेन नियतसम्बन्धः, अनियतसम्बन्धः, सम्बसम्बन्धच होत्यते । म च, "भत्ता एत्य णिमज्ज़ एत्य भई दिनसचं पलोएहि। मा पहिम, रत्तिभंधन सेनाए मह णुमज्जहिसि(५८)॥" -इत्यादौ विवक्षितान्यपरयाचो धनौ मुख्थार्थवाधः, तत्कथमत्र लक्षणा ? लक्षणायामपि व्यसनमवश्यमात्रयितव्यम् इति [१७] प्रतिपादितम् । यथा च समयसव्यपेक्षा अभिधा, तथा मुख्यार्थवाधादित्रयसमयविशेषसष्यपेक्षा लक्षणा ; पत एव भभिधापुच्छभूता सेत्याहुः (५८)। नच लक्षणात्मकमेव ध्वननं, तदनुगमेन(६०)तस्य दर्थनात् ; प्रकरणाद्यधीनगदजन्यप्रतीतिविषयत्वञ्चाशीति समयाव पाचर्णय व्यापारी- ऽस्तु । सच्चार्थस्य अनियतत्वौं उपतोदाहरणालये अष्ट, तथा कि यथाक्रम दुससहिष्णुत्वेन प्रसिद्ध, निकरणे, खरादिहनरि पार्थे एकसष राम- .. (५७) बनियतः सामीप्यमाडम्यादिप्रमिसम्बन्धान्यः कादाचित्को वा सम्बन्धो यस सः, नहि यदाकदाचित् गङ्गामसरन्नी गौरनुसरण- सम्बन्धन गङ्गापदसच्चा भवति । (५८) अथल निषोदति अालाई दिवसक प्रलोकय । मा पथिक, रालान्ध, शय्यायामाश्योर्निषत् समीति स० । "निषदो खुमन" इति क्रमदीश्वरः । •(५६) समयः सातः, समयविशेषः मुखार्थे संकेतः, संकेतामेक्षा, पतः पभिधातुविधायिनीत्यर्थः । (६०) दत्तगमेक बनणामसले पक्षणापश्चाङ्गावेक । यतः ·भापनि, १०० काव्यप्रकाशः। नच, सदगतमेव, पमिधावलम्बनेनापि तस्य भाषा न चोभयानुसाई, पवाचकवर्णानुसारेणापि तस्य दृष्टः, नच, सदानुसाईव, अशब्दात्मक-नेत्रविभागावलोकनादि- गतत्वेनापि तस्य प्रसिवेरिति अभिधातात्मबलक्षणामकव्यापार बयातिवर्ती धमनादिपायो व्यापारोऽनपत्रवनीय एव । सत्र पत्ता एत्व' इत्यादी नियतसम्बन्ध:(६१), 'कस्म व ण शे रोसो' इत्यादौ पनियतसम्बन्धः, "विपरीपरए लच्छी बलं दहूण णाहिकमलहम् । हरिणो दाहिणणणं रसाउला भक्ति ढकेर (३२)" -इत्यादौ सम्बद्धसम्बन्धः । अत्र हि हरिपदेम दक्षिण- नयनस्य सूर्यात्मकता व्यज्यते, तनिमौलनेन सूर्यास्तमयः, तेन पत्रस्य संकोच:, ,ततो ब्रह्मणः स्थगन, तत्र सति गोप्याङ्गस्य अदर्थनेन भनियन्त्रणं (६३) निधुवनविलसितमिति । 'अखण्डबुट्विनियो वाक्यार्थ एव वाचार्थः, याक्यमेव च वाचकम्' इति येऽप्याड तैरप्यपिद्यापथपतितैः पदपदार्थ- (६१) शय्यानिषदनरूपे व्यय तदनिषदमरूपस्य वाच्यख विरोधसम्बन्धो- स्ति,स च प्रसिद्धनया लत इति नियतत्वम् । उत्तरोदाहरणे तु मायकेन अगते 'भ्रमरणास्था यास्य' द' मतूपपतिनाति व्यङ्गयार्थे वाच्यार्थस्य नकोऽपि प्रसिद्धसम्बन्धोऽसीति कोऽपि सम्बन्धः कल्पनीय इति अनियमत्वम् । (११) विपरीतरते वक्ष्मीझाणं हा नाभिकमलस्थम् । परदक्षिणमयम रमाकुला भरिति स्थगयतीति । (६३) बनियन्त्रणं अप्रतिवन्धम् । बाल, 'चन्द्रसूर्यात्मके विष्णोः चक्षुषी वामदक्षिणे। इति पौराणिकी गापासव्या। ..

·पश्चम उसमासः। १०१ कोपना कर्तव्यैवेति तत्पशेऽप्यवश्यमुक्तोदाहरणादौ विधादि- येय एव (६४)। महु वाचवादसम्बद्धं तावब प्रतीयते, यतः-कुतश्चित् यस्य-कस्यचिदर्थस्य प्रतीते: प्रसवात, एवञ्च सम्बन्धात् व्यञ्च- व्यञ्चकभावोऽप्रतिबन्धे अवश्यं न भवतीति व्याप्तत्वेन नियत- धर्मिनिष्ठत्वेन च त्रिरूपालिवालिङ्गिचानमनुमानं यत्, तद्रूप: पर्य्यवस्थति (६५), । तथाहि "भम धम्मिम ! वीसत्यो सो सुणमो मज्ज मांरिमो देण । गोलाणकच्छकुड़ जवासिणा दरिमसीहेण (६६)।" (६४) क्रियाकारकभावमुररीत्य जायमामा धीः सडा, तदन्या बसणा । 'पविद्यापथपतितः'संसारदमायामाविधिकव्यवहारावलम्विभिः । अयं भावः, क्रियाकारकमायोहि धर्मधर्मिभावमपुरस्कृत्य न सम्भवति, धर्माधर्मि भावर संसारस्य मिथ्यात्येन न सम्भवति, नापि ब्रह्मणः, मिधर्मत्वात, अतः पदपदार्थविभागमन्तरेणैव मत्य जानम्' इत्यादिमहा- वाक्यमसहमेव अखण्डं बम बोधयतीति पदान्तिकमतानुसारेण व्यायऽपि वाक्यगम्य वाक्यस्यैव शक्लिरिति पर्वः पक्षः । सिद्धान्नस्तु, संसारदमायां वैदान्तिकरपि क्रियाकारकभावस्वीकारेण नवं सम्भयति । (६५) सम्बन्धादिति व्यङ्ग्यव्यञ्जकभावान्वयि, 'अप्रतिबन्धे अनियतसम्बन्धे बाप्तिसम्बन्धरहितेतियावत्, व्याप्तत्वेन' (वाच्यार्थस्य)व्ययार्थध्याप्तिमत्तया, 'नियतपर्मिनिष्टर' ( व्याप्योऽपि वाक्यार्थो न खानात्रये व्यय प्रतिपादयतीति) व्ययात्रियाश्रितवन च तना। हतीयान्तायसा पर्थवसतीत्वपिमेणान्वयः। 'विरूपात्' पाव-सपक्षसत्व-विपचासत्व- लक्षण-रूपल यवतः, 'तपः' (तेन अतुमानेन दपते इति व्युत्पत्या) अतु- मेवातमापकमाणे विधेयः, चाल 'व्यायव्य नकभावः' इति आहेस्यपदमूहम् । (६३) भम धार्मिक, विश्वतः स वा अद्य मारिततेन । गोदानदीपकुलवाविमा हप्तसिंहेनेति स । :

·- १०२ कावाप्रकाशः। पत्र ग्टहे शनिया भ्रमणं विहितं चोदावरीतीरे सिंहोपलब्धेरचमणमनुमापयति, यत् यत् भीरचमणं तत्तत् भयकारणनिवृत्युपलब्धिपूर्वकम्, गोदावरीतोरे च सिंहोपलब्धि रिति व्यापकविरुहोपलब्धिः (६७)। पत्रोचाते भीररपि गुरोः प्रभोर्खा निदेशेन, प्रियानुरागेण, भन्येन चैवंभूतेन हेतुना सत्यपि भयकारणेभ्रमतीत्यनैकान्तिको हेतः, शुभो बिभ्यदपि वीरत्वेन सिंहान बिभेतीति विरुवोऽपि (६८)। गोदावरी- तौर सिंहसद्भावः प्रत्यवादनुमानाहा न निश्चित:, अपि तु वचनात्, न च वचनस्य प्रामाण्यमसि अर्थमाप्रतिबन्धात्(६८) इत्यसितश्च । तत् कथमेवंविधात् हेतोः साध्यसिद्धिः? । तथा, 'निःशेषचुात'-इत्यादी गमकतया यानि चन्दनच्यवनादौनि उपात्तानि, तानि कारणान्तरतोऽपि भवन्ति, पतञ्चाय स्नानकाय॑त्वेनोक्तानीति मोपभोग एव प्रतिबद्धानि इति भनेकान्तिकानि । व्यक्तिवादिना (७०)च अधमपदसाहायानामेषा व्यञ्जकत्वम् (६७) भीरमण व्यापकस्य भयकारपनिद्वत्त्युपविरूपस्य विरुवा सिंहोपलब्धिः, तथाच विषया सिंहोपरब्धा भयकारणनित्युपलब्धौ मित्तायां तबाथमपि भ्रमणं मितिमेतीति । •(८) अयं सिद्धान्तः, भोलेरवीरस्य वीरस्य वा बभ्रमणममितं ? बायऽनकान्तः, अन्त्ये विरोधः, मर्यादित्या अपौरपेयत्वया का रामो विभ्यतोऽपि वीरथ मगवादिकखतया वीररसोचिनय सिंहमति देखे धमणव सम्भवात् । (६८) 'प्रतिबन्धात्' (पुंचलीवाक्यत्वेन) वर्षे सम्बन्धनियमाभावात् । (७०) मा बनिकगमनख व्यामरूपा व्यक्तिरेव कमिति पत बार, ध्यक्तीति, 'एषा' चन्द च्यानादीनाम् । अधमपदम हावामामेषी तत्वमेवास्तु ·षष्ठ उखासः। १०३ उक कनच, प्रवाधमत्वं प्रमाणप्रतिपवमिति कथमनुमानम् ? | एवंविधादर्थो देवंविधोऽर्थः, उपपत्त्यनपेक्षवेपि प्रकाशते इति- व्यक्तिवादिनः पुनसत् प्रदूषणम् ॥ इति काव्यप्रकाथे ध्वनिगुणीभुतव्ययसङ्कीर्ण- भेदनिर्णयो नाम पञ्चम उल्लासः । षष्ठ उल्लासः॥ शब्दार्थचिव यत्पूर्व काव्यइयमुदाहतम् । गुणप्राधान्यतस्तत्र स्थितिः शब्दार्थचित्रयोः ॥३॥ न तु शब्दचित्रेऽर्थस्थाचित्रत्वम् ; अर्थचिने वा शब्दस्य । तया चोताम्, "रुपकादिरलङ्कारसस्यान्यैबडधोदितः। न कान्तमपि निर्भूषं विभाति यनिताननम् ॥ रुपकादिमलाकारं वाद्यमाचक्षते परे। सपा तिङाश्च व्युत्पत्ति वाचां वाल्छन्थलकतिम् ॥ तदेतदाङः सौशब्ध नार्थव्युत्पत्तिरीयो । शब्दाभिधेयालङ्कारभेदादिष्ट हयन्तु नः ॥ (१)इति। रति पूर्व पकं मममि निधाय, नायकस्य अधमत्वानिवयेम सन्दिग्धासिद्धि- दोष पति परिहरति नति, व्यञ्चनपव्यकिपचे तु ते दोषाः सम्भवन्ति, व्यञ्जनायो व्याप्तादेरमपेक्षणादित्या एवं विधेति 'उपपत्तिः, व्याप्रमादिः, तत् बनेकान्तादि। (१) 'पद्म" काव्यार्थप्रतीत्युत्तरवर्तिन, भन्दत्रवधामनरं गन्दाबारेष ·१०४ काव्यप्रकाशः। . शब्दचित्रं यथा, प्रथममरणछायावत्ततः कनकप्रभः, सदनु विरोत्ताम्यत्तन्वीकपोलतलयुतिः । उदयति ततो ध्वान्त,सक्षम; पणदामुखे सरसविसिनौकन्दच्छेदच्छषिमंगलाञ्छनः ॥ अर्थचित्रं यथा,- - ते दृष्टिमात्रपतिता अपि कस्य नाव क्षोभाय पच्मलाथामलका: खलाश्च । नीचाः सदैव सपिलासमलोकलग्ना ये कालता कुटिलतामिव न त्यजन्ति (२) । यद्यपि सर्वत्र काव्यन्तितो विभावादिरूपतया पर्यवसानम्, तथापि स्फुटस्य रसस्थानुपलम्भादव्यङ्ग्यमेतत्काव्यहयमुक्त। पत्र च शब्दार्थालङ्कारभेदाइहयो भेदाः, ते च अलङ्कार- निर्णये निर्णय इति काव्यप्रकाथे षष्ठ पक्षासः ॥ वित बाकरेऽर्थप्रतीत्यनन्तरं हि रूपकाद्यतसन्धानमिति । 'व्युत्पत्तिः' विशेषेण बहप्रासादिरूपेण मनिवेशः । ‘सोयन्दा' धोभनन्दन काव्यस योभनात्वम् । अभिधेयोऽर्थः । नः ध्वनिकाराणाम् । (१) 'पीके' लबाट मिथ्या छ । 'कावता' मणहपता भयानकत्वेन यमसरूपता च। 'कुरिबता' वक्रता कापच च । अब दीपकमवहारः ।

·सप्तम उल्लासः। काव्यस्वरूपं निरूप्य दोषाणां सामानालक्षणमाइ,- मुख्यार्थ हनिर्दोषो रसच मुख्यस्तदाथयावाच्यः । उभयोपयोगिनः स्युः शब्दाद्यास्तेन तेष्वपि(१)सः॥२॥ इतिरपकर्षः (२) । 'शब्दादयाः'-इत्याद्यग्रहणादर्णरचने । " .. (१) 'मुख्यार्थहतिः' मुख्यस्य प्राधान्येन उहण्यसा, अर्थसत्र प्रयोजनमा हतिय॑मात्, सः । रसः (रसमीयः) रसभाादिः, सदाश्रयात् (याश्रय श्राश्रयणमपेक्षणं, रसेनोपकारकतयाऽपेक्षणात) वाच्यः (शब्द- योध्योऽर्थः) मुख्य इत्यन्वयः । उभौ रसवाच्यौ । म दोषः । (२) अपकर्ष उद्देश्य प्रतीतिविघातः, उद्देश्या च प्रतीतिः रसति अनपलटरमविषया, नीरसे त अर्थविषयाऽपि चमत्कारिणीभयरूपा अयित्लम्बिता प्रतीतिः, दुष्टेष हिकचित रसमग्रार्थसा या प्रतीतिरेष न, कचित विलम्बेम प्रतीतिः, कचित रसमा नोत्कर्षः, कचिदर्थप्रतीतिजीतापि न चमत्कारिणी ; तत्कारणञ्च तत्ततस्थले स स दोष एव, तल रसदोषाणां साक्षात् विघातकत्वम्, अर्थदोषाणां कचित् साशात, कचिच परम्परया, अन्नदोषाणान्तु परम्परयैव । तत्रापि असमर्थवादी अर्थोपस्थितिवन, निहतार्थवादी उपस्थितिविलम्बः, चुतसंस्कृत्यादी वाक्यार्थबोधानवः, लिटत्यादौ तहिल, निरर्थकत्वादौ समृदयमुख्य व्ययतापादमेन व्याधामः, विमतिकवादौ विपरीतार्थोपस्थापनेम व्याघातः । विघातकत्व कसाचित ज्ञातस्य यथा व्याइतत्वादे, कचिखरूपमत एव, मिहतार्थत्वादेः । तेनेदं दोषसामान्य लक्षणं,-उद्देश्यप्रतीतिविश्च तको दोष . • इति । स चायं विविधः,-नित्य शामित्व च, सर्वदैव यो मिल्यः, यषा बचा ·काव्यप्रकाशः। विशेषलक्षणमाह, दुष्टं पदं (३) श्रुतिकटु, युतसंस्कृत्यप्रयुक्तमसमर्थम् । निहतार्थमनुचितार्थ, निरर्थकमवाचकं विधाऽश्लीलम् ॥३॥ सन्दिग्धमप्रतीतम्, ग्राम्यं नेयार्थमथ भवेत् क्लिष्टम् । अविमुष्टविधेयांश विरुद्दमतिकृत्समासगतमेव ॥३॥ श्रुतिकटु परुषवर्णरूपं दुष्टं । यथा,- 'अनङ्गमङ्गलग्टहापाङ्गभङ्गितरङ्गितैः । मालिफ्रितः स तन्वया कार्ताथ्यं लभते कदा ॥ अत्र कार्यमिति ( ४ )। च्युतसंस्कृति व्याकरणलक्षणहीनं । यथा,- एतन्मन्दविपक्कतिन्दुकफलश्यामोदरापाण्डर- प्रान्तं इन्त पुलिन्द्रसुन्दरकरस्पर्शक्षम लक्ष्यते। च्युतसंस्कारादिः, तदन्यस्व नित्यः ; यथा हजारादौ यमपि ऋतिकटु रौद्रादौ उपादेयमेवेति । (२) दुष्ट पदमिति विधेयं सर्धवान्ययि, ऋतिकट पदाद्यन्यतमत्व पददोषसामान्यलक्षणमपि पददोषमानपक्षणत्वेन दोषविशेषलक्षणमेवेति न নিভঙ্গালি । (४) निरशं प्रयुको दुःश्रवः पन्नः बोरिनिमापायति । यमका- द्यथं प्रयुक्तस्तु न दृष्टइति बोध्यम् ।

·सपम उल्लासः। १०७ तत्पल्लीपतिपुत्ति, कुचरकुलं कुम्भाभयाभ्यर्थना- दीनं त्वाममुनायते कुचयुगं पवाटतं मा कयाः (५) ॥ पत्र मनुनायते' इति, 'सर्पिषो नायते' इद्यादौ माशिष्येय नाथतेरामनेपदं विहितम्, “माथिषि नाथः” (१ । ३ । २१ सू० वा०) इति । अत्र तु याचनमर्थः । (तस्माद् अनुनायति स्तनयुगमिति पठनीयम्)। अप्रयुक्तं तथा पानातमपि कविमिर्माहतं। यथा,- यथाऽयन्दारुणाचारः सर्वदैव विभाव्यते । तथा मन्ये दैवतोऽस्य पिशाचो राक्षसोऽथवा ॥ अत्र दैवतशब्दो “देवतानि पुंसि वा” ( अ० को० १ २०) इति पुंसि आम्नातोऽपि न केनचित्प्रयुज्यते (६) । असमर्थ यत्तदर्थं पद्यते न च तत्राऽस्य शक्तिः (७) । यथा,- तीर्थान्तरेषु स्नानेन समुपार्जितसत्कृतिः । सरखोतखिनीमेष इन्ति सम्प्रति सादरम् ॥ पत्र हन्तौति गमनार्थम् । (५) समयोरनाकृतत्वे तदा कष्टममसः पुलिन्दस्य प्रहारपाटव न भव- तीति, बनवो कतरः कुम्भाति संशयेन, तत्मादृश्येन कुम्भस्य प्रहारायोग्य त्व- युवा वा न प्रहरिष्यतीति कुम्भाभयं स्यादिति भावः। याचनस्य च 'मा कथाः'स्वन्तो पायाधः कर्म । (६) बाल ताशकविसमयलङ्घने प्रयोजनानुसन्धान व्य पतया प्रतीति- विधातः । यमकादिप्रयोजनकत्वे तु भायं दोषः । तदर्थेऽभिधारूप निविधुरयापि तदर्थ तया पाठोऽन्यसहकारेण तदर्थबोधनाय, अतएव गतौ शक्लिन्योऽपि हन्तः पदादिपदसहकारेण पद्धतीत्यादौ मिहदलक्षणया गतिं पकि, (निरूढ़ लक्षणासम्पादकश्च पदादि-

·१०८
काव्यप्रकाशः।
निहतार्थ यदुभयार्थम् अप्रसिद्देऽर्थे प्रयुक्त । यथा,
यावकरसाईपादप्रहारशोणितकचेन दयितेन ।
मुग्धा साध्वसतरला विखोक्य परिचुम्बिता सहसा ।
मत्र शोणितशब्दस्य रुधिरलक्षणेनार्थेनोज्वलीतत्वरूपोऽर्थो
(८) व्यवधीयते । अनुचितार्थ यथा,
तपखिभिर्या सुचिरेण लभ्यते,
प्रयत्नतः सविभिरिष्यते च या।
प्रयान्ति तामाशु गतिं यशखिनः ।
रणाश्वमेधे पशुतामुपागताः ॥
मन्त्र पशुपदं कातरतामभिव्यनतीत्यनुचितार्थम् ( 2 ) ।
निरर्थक पादपूरणमात्रप्रयोजनं चादिपदं । यथा,-
उत्फुल्लकमलकेसरपरागगौरद्युते, मम हि गौरि ।
अभिवाछितं प्रसिध्यतु भगवति , युग्मत्प्रसादेन ॥
अत्र निशब्दः । अवाचकं यथा,-
भवन्ध्यकोपस्य विहन्तुरापदां'
भवन्ति वश्याः स्वयमेव देहिनः ।
अमर्षशून्येन जनस्य जन्तुना,
न जातहाईन न विद्विषादरः ॥
पदसहकार एव, तेन न केवलात् हन्न तिबोधः) अतएव च अयाचकात्
बस्य भेदः, अवाधकं हि विवचितार्थ कुत्रापि न यति । नित्यदोषोऽयमिति ।
(८) उज्वलीकतत्वरूपः ईषदारतीकतत्वखरूपः । .
(E) विवक्षितार्थापकर्षव्य जकत्वमनुचितार्थत्वमिति विरुइमतिकवादः ।

·सप्तम उल्लासः। १०६ अन्न जन्तुपदमदातर्बथै (१०) विवक्षितं, तब च नाभिधायकं । यथा वा, हाधिक सा किल तामसी ! शशिमुखी दृष्टा मया यत्र सा! तहिच्छेदाजान्धकारितमिदं दग्धं दिनं कल्पितम् । किं कुर्मः, कुशले सदैव विधुरो धाता, न चेत् तत्कथं ताहण्यामवतीमयो भवति मे नो जीवलोकोऽधुना ॥ पत्र दिनमिति प्रकाशमयमित्यर्थ (११) अयाचकं । यच्च उपसर्गसंसर्गादर्थान्तरगतं, यथा, जढाकाण्डोरुनालो नखकिरणलसत्केसरालीकरालः प्रत्यग्रालतकाभाप्रसरकिशलयो म मौरभङ्गः । भर्जुनृत्तानुकारे जयति निजतनुस्वच्छलावण्यवापी- सम्भूताम्भोनयोभा विदधदभिनवो दण्डपादो भवान्याः (१२) ॥ पत्र दधदित्यर्थ विदधदिति (१३) । विधेति बीड़ाजुगुप्सामङ्गलव्यचकत्वात् । यथा,- साधनं सुमहत् यस्य यवान्यस्य विलोक्यते । तस्य धौथालिनः कोऽन्यः सहेतारालितां भुयम् ॥[१] -- . (१०) पूर्वाई आपविघातकतया दाट वसतिमिति द्वितीये तबपरीत्य- प्रदर्शकं जन्तु पदमदातरि प्रयुक्तमिति प्रदीपः । (११) तामसी'-इत्यनेम लब्धस्य तमोमयत्वस्य वैपरीत्येन, दिनपदेन प्रकापमय त्वम् अवश्यमेव बोधनीयम् । (१२) "मृत्यं पदार्थाभिमयो नत ताललयाश्रितम् ।" इति, "प्रसुयोगीकतः पादो दण्डपादोऽभिधीयते" इति च पन्द्रिका तम् | (१३) दतिर्धारणे शक्तिरूपसामर्यसत्त्वेऽपि उपसर्गेण कर एव मत.. निवमितत्वेन विदधातिर्धारणेऽर्थे वाचकः न त्वसमर्थ रसि ।

·काव्यप्रकाराः।
-
लीलातामरसाइतोऽन्यवनितानिःथकदष्टाधरः
कञ्चित्केसरदूषिनेक्षण दूब व्यामौल्य नेत्र स्थितः । ।
मुग्धा कुमलिताननेन दधती वायु स्थिता तत्र सा
चाच्या पूर्ततयाऽथ वा नतिटते तेनानिशं चुम्बिता ॥ [२]
सदुपयनविभिन्बो मत्प्रियाया विनाशात्
घनरुचिरकलापो नि:सपनोऽद्य मातः ।
रतिविगलितबन्धे केथपाशे मुकेश्याः
सति कुसुमसनाथे के हरदेष वः ॥ [३]
एषु साधन-वायु-विनाशशब्दा बीड़ादिव्यचकाः (१४) ।
सन्दिग्धं यथा-
आलिङ्गितस्तत्रभवान् संपराये जयश्रिया ।
माथीःपरम्परा वन्दयां कर्णे कृत्वा कृपां कुरु ॥
अत्र 'वन्दया' किं हठकृतमहिलायो, किं वा नमस्यामिति
सन्देहः। अप्रतीतं यत्केवले शास्त्र प्रसिद्धं । यथा,-
सम्यक्चानमहाजयोतिर्दलिताशयताजुषः
विधीयमानमप्येतन भवेत्कर्मबन्धनम् ॥
अत्राशयशब्दो वासनापर्यायो योगशास्त्रादावेव प्रयुक्तः (१५) ।
ग्राम्यं यत्केवले लोके स्थितं । यथा,--
राकाविभावरीकान्त-संकान्तयति ते मुखम् ।
तपनीयशिलायोभा कटिश्च हरते मनः ॥
--
(१४) अश्लीलार्थोप स्थित्या त्रोत मुख्य दूषणवीजं । येषां पुनः
যিখিলিণীনতাবিযাল ঘি বিঘিয় বিনয়ীার্থী
.नोपतिष्ठते, न तेषु दुष्टत्वम् ।
(१५) वासना चाल संसारनिदानभूतो मिथ्याज्ञामजन्यः सबारविशेषः ।

·सप्तम उल्लासः। १११ । अत्र करिति ( १६ )। नेयार्थ ("निरूढ़ा लक्षणाः काश्चित्मामर्थ्यादभिधानवत् । क्रियन्ते साम्प्रतं (१७) काश्चित्काश्चिन्नैव स्वयक्तितः॥"-इंति) यन्निषिद्धं लाक्षणिकं, । यथा,- शरत्कालसमुल्लासपूर्णिमाशर्वरीप्रियम् । करोति ते मुखं तन्वि, चपेटापातनातिथिम् ॥ अत्र चपेटापातनेन निर्जितत्वं लक्ष्यते । 'अर्थ' (१८) 'समासगतमेव' 'दुष्टम्' इति सम्बन्धः । अन्यत् केवलं, समासगतञ्च । क्लिष्टं यत्वार्थप्रतिपत्तिय॑वहिता । यथा,- अत्रिलोचनसंभूतजयोतिरामभासिभिः । सदृशं शोभतेऽत्यथं भूपाल, तव चेष्टितम् ॥ अत्र अत्रिलोचनसंभूतस्य चन्द्रस्य जयोतिरुनमेन भासिभिः कुमुदरित्यर्थः । (१६) सामाजिकैनितम्बाट्रिकमेव प्रयुज्यते न त कटिरिति पाम्यत्व। पाम्य यन्दत्रवणाहतरदग्धोत्रयनान् श्रोतमुख्य दूषणवीजम् । (१७) प्रयोजनेनेति शेषः । रुदिप्रयोजनविशेषयोरभावेऽपि अपर- विधरचनाया बसामर्थनिबन्धनं लक्षणाश्रयणमिति समुदायार्थः, तथाहि असोदाहरणे न रुदिः, नापि र कविसमयसिजनिज्जितत्वलनकपदसमुदाय- परिस्थागेन चपेटापातनपदोको प्रयोजनविशेषः । (१८) 'अथ भवेत् क्लिष्टम्' इति कारिकांश व्यापटे,-अथेति । लिष्टा- दिनयाषां विषक्षितविषिष्टार्थप्रतिपसिव्याघातो दूधकतावीजम्, कक्षपदस्य विशिष्टार्थ एव न सम्भयतीति नाममासे एतेषां सम्भवः ।

·११२
काव्यप्रकाशः।
अविष्टः प्राधान्येन भनिर्दिष्टो(१८)विधेयायो यत्र तत्। यथा,
मूमिहत्तत्ताविरलगलगलद्रक्तसंसक्तधारा:
धौतेशाधिप्रसादोपनतजयजगज्जातमिथ्यामहिन्नाम् ।
कैलासोल्लासनेच्छाव्यतिकरपिशुनोत्मर्पिदोधुराणाम्
दोष्णां चैधा किमेतत् फलमिह नगरीरक्षणे यत्प्रयासः ?॥
मत्र मिथामहिमत्वं ( २०) नानुवाद्य, भपि तु विधेयम् ।
यथा वा,-
स्वसां नितम्बादवरोधयन्ती पुनःपुनः केशरपुष्पकाचीम् ।
न्यासीकता स्थानविदा स्मरेण द्वितीयमौर्षीमिव कार्मुकस्य ॥
अव द्वितीयत्वमात्रमुत्प्रेक्षितं । ( मौर्षीहितीयामिति यक्तः
पाठः)। यथा वा,-
वपुर्विरूपाक्षमलक्ष्यजन्मता
दिगम्बरत्वेन निवेदितं वस।
-
(11) प्राधान्य ञ्च विधिप्रतीतियोग्यता, सा च कुत्रान्ति कुत्न वा
नेत्यस्य विवदत्तभवएष प्रमाणं, केवल मुदाहरणैरेतनदर्शितं,-विधेयस्य,
समासान्तर्गतत्वेन, इतरविशेषणतयोपस्थिती, ( एकचिन् वाक्य)
'अनुपाद्यम नु वन विधेयसुदीरयेत्' इति नियमविपरीतनिदेशे, उद्देश्यगत -
विशेषणान्तरमहिना विधामात् पूर्वमेव मिडी, यच्छन्दसानिध्येन प्रसिद्धार्थ
एक नियमित यक्रिकेन तदादिदैन नि च विधेयतामवगम इति ।
एतच्च पाक्यदोषोदाहरणेषु समष्टम् ।
(२०) मिथ्यामहिमव 'महिमा मिथ्या' रतिया महिनो
मिथ्यात्वम्, पतवाद्यम् उहेयं, प्राप्तस्य धर्मान्तरप्रापये कथनमः ।
· विधेयं साध्यम्, अप्राप्तस्य प्राप्तये कथनं विधानम । • गोग्यविधययोः
पृथविध एवोहयविधेयभावप्रतीतिः ।

·. सप्तम उवासः । . .वरेषु यहाखसगाखि, मग्यते सदस्ति किं व्यस्तमपि त्रिलोचने ? ।। अबालचिता बनिरिति वाच्यम् । यथा वा, आनन्दसिन्धुरतिचापलथालिचित्त- संदाननैकसदनं क्षणमप्यमुक्ता । या सर्वदैव भवता, तदुदन्तचिन्ता तान्ति तनोति तव सम्पति, धिग्धिगस्मान् । अत्र न मुक्तति निषेधो विधेयः ; ( यथा, नवजलधरः सन्नहोऽयं, न हप्तनिशाचरः; सरधनुरिदं दूराकृष्ट, न तस्य शरासनम् । अयमपि पटुर्धारासारः, न वाणपरम्परा ; कनकनिकष स्निग्धा विद्युत्, प्रिया न ममोर्वशी । इत्यत्र) नत्वमुक्ततानुवादेनान्यत् अत्न किञ्चिदविहितं। (यथा, जुगोपात्मानमत्रस्तो भेजे धर्ममनातरः ।। अग्टभुराददे सोऽर्थानसक्तः सुखमन्वभूत् ॥ इत्यत्र मनस्तत्वादानुवर्यादेनात्मनो गोपनादि)। विरुद्धमतिकृत् यथा,-- सुधाकरकराकारविशारदविचेष्टितः । भकार्यमित्रमेकोऽसौ तस्य किं वर्णयामहे । पत्र कार्य विना मित्र मिति विवक्षितम्, अकार्येषु मित्रमिति प्रतीतिः। यथा वा. चिरकालपरिमाप्तिलोचनानन्ददायिनः । कान्सा कान्वस्थ सहसा विदधाति गलग्रहम् ॥ १५ ॥

·११४ काव्यप्रकाशः। - पत्र कण्ठपहमिति वाच्यम् (२१)। यथा वा, न त्रस्त यदि नाम भूतकरुणासन्तानशान्तात्मनः नेन व्यारजता धनुर्भगवतो देवागवानीपतेः । सत्पुत्तस्तु मदान्धतारकवधादिकस्य दत्तोत्मयः स्कन्दः, स्कन्द दूध प्रियोऽहमथवा शिष्यः कथं विस्मृतः ? ॥ पत्र भवानीपतिशब्दो भवान्याः पत्यन्तरे प्रतीति करोति। यथा वा- गोरपि यहाहनतां प्राप्तवतः सोऽपि गिरिसुतासिंहः । सविधे निरहङ्कारः पायावः सोऽम्बिकारमणः ॥ अनाम्बिकारमण इति विरुद्धां धियमुत्पादयति (२२) । श्रुतिकटु समासगतं (२३) थथा, सा दूरे च सुधासान्द्रतरङ्गितविलोचना वहिनिनादनार्दोऽयं कालश्च समुपागतः ॥ एवमन्यदपि ज्ञेयम् ॥ अपास्य च्युतसंस्कारमसमर्थ निरर्थकम् । वाक्यऽपि दोषाः(२४) सत्येते, पदस्यांशेऽपि के चन॥४॥ (२१) रोगविशेषोर्मचन्द्रदानं वा प्रतीयते । (१२) अम्बिकापदस्य गौरीव माताऽप्यर्थः, ए रमणपदस्य प्रीतिकर वासभ्योऽप्योंचिति । (२३) क्लिष्टरवादीनां समासगतत्वनियमनादन्येषामनियम उनमाय सूचयन् असमासगसमका समासगतमाह श्रुतीति । (२४) विशिष्ट कार्थतात्पर्यकपदसमूहो वाक्यम्, तदपेक्षदोषत्वमेव वाक्यदोषत्व, तदपेक्षत्वच केषाञ्चित् प्रात्मलाभाय कोषाधिन खोत्कर्षाय, .

·सप्तम उल्लासः। ११५ केचन, न पुनः सर्वे । क्रमेणोदाहरणम्,- सोऽध्यैट वेदास्त्रिदशानयष्ट पितॄनताी मममा बन्धून् । व्यजेष्ट षडुर्गमरस्त नौतौ समूलघातं न्यवधीदरौंश्च ॥ (श्रुप्ति०) स रात वो दुश्चयवनो भावुकानां परम्पराम् । अनेडमूकतादेवश्च दात दोषैरसमतान् ॥ (अप्र०) पत्र दुश्चयवन दून्द्रः, अनेडमको मूकबधिरः (२५)। सायकसहायवाहो, मकरध्वजनियमितक्षमाधिपते । अजरुचिभाखरस्त भातितरामवनिप, श्लोकः ॥ (निह०) अत्र सायकादयः शब्दाः खङ्गाधि-भू-चन्द्र-यशः-पर्यायाः शरादार्थतया प्रसिद्धाः। कुविन्द स्वं तावत्पटयसि गुणग्राममभितः पथो गायन्येते दिशि-दिशि च नग्नास्तव विभो । शरज्जयोत्स्नागौरस्फुटविकटसाङ्गसुभगा तथापि त्वत्कोतिर्ममति विगताच्छादनमिह ॥ तथाहि ये केवला वाक्यदोषाः येऽपि च विधेयापिमर्षादयो वाक्यगतासे वाक्य एव सम्भवमीत्यात्मनाभाय वाक्यमपे नन्न; ये पुनः श्रुतिकादयः पददोषा अपि वाक्य घटक पदइयत्रयादिगतत्व न अतिशयदोषतामा पद्यन्ते, ते खोत्कर्ष लाभायैव वाक्यसापेक्षा इति । च्यु तसंस्कारासमर्थत्वयोः खत एवातिशयदोषयोन पाक्यघटकपदहयागितत्वेन कोऽपि विशेषः, निरर्थक- पदत्वस्य वाक्यघट कत्यमेव नास्तीति नैषां वाक्यदोषत्वम् । एकस्य विवक्षिता. धावाचकपदस्य प्रसिद्धार्थ मादायापि कश्चित् वाक्यार्थबोबोपपत्तिः सम्भवतीति नावाचकत्वदोषस्य स्वतएवातिपय इति पदयादिगतत्वे नाति- शयितो वाक्यदोषोऽयम् इति यथाकथञ्चित् विभजनोयम् । (२५) "अनेडमक उहिष्टः पठे वाकवति जित" इति मेदिनी ।

·११६ काव्यप्रकाशः। अत्र कुविन्दादिशब्दोऽर्थान्तरं प्रतिपादयन् उपचोक्यमानस्य तिरस्कारं व्यतीत्यनुचितार्थः (२६) । प्रामचाविष्णुधामाप्य विषमाणः करोत्ययम् । निद्रां सहस्रपर्णानां पलायनपरायणाम् । अत्र प्राभ्रभाडिष्षुधामविषमासनिद्रापर्णशब्दाः प्रशटजलद- गगन-सप्ताह-सकोच-दलानामवाचकाः (२७)। कृपतेरुपसर्पन्ती कम्पना वामलोचना। तत्तत्पहरणोत्साहवती मोहनमादधौ। अनोपसर्पणप्रहरणमोहनशब्दा बीड़ादायित्वादमौलाः । तेऽन्यैर्वान्त समनन्ति परोत्सर्गश्च भञ्जते । दूतरार्थग्रहे येषां कवीनां स्यात्मवर्तनम् ॥ अत्र धान्तोत्सर्गप्रवर्तनशब्दा जुगुप्सादायिनः । पिटवसतिमहं व्रजामि तां, सह परिवारजनेन, यत्र मे । भवति सपदि पावकान्वये (२८) हृदयमथेषितशोकशल्यकम् । पिंटग्टहमित्यादौ विवक्षिते श्मशानादिप्रतीतौ अमङ्गलार्थत्वम् । पत्र (२६) अत्र कुविन्दः लवक्षितिकः, पटयसि पटूकरोषि (प्रख्यापयमि)। मग्नाः स्तुतिपाठकाः इति वितितार्थः | अन्यार्थस्तु कुविन्दः तमुवायः । पटसि पटं (वस्त्र) करोषि, गुणयामं तन्तुसमहम् । अभितः सव्यापसव्य- तुरीचालनेन । (२७) अनमाजशब्दस्य संजाशब्दत्वेन तेन सह प्रशब्दस्यान्वयायोगः, विष्णुपदपदव गगमवाचकत् न त हरिपदविष्णुधामादीनाम्, एकृति- पायामामपि यिषमाश्वतया न सप्ताश्व एव विषमाश्वपक्षाच्य इति । (२८) पावकान्वये पयित्व थे, चाल पतिसम्बन्धे इति व्यज्यते ।

·. ॥ . सप्तम उल्लासः । ११७ सुरालयोल्लासपरः प्राप्तपर्याप्तकम्पनः । मार्मणप्रवणो भाखतिरेष विलोक्य ते अत्र किं सुरादिशब्दा देव-सेना-शर-विभूत्यर्याः, किं वा मदिरादार्थाः ? इति सन्द हः । तस्याधिमाबोपायस्य तीव्रसंवेगताजषः । दृढभूमिः प्रियप्राप्तौ यत्नः स फलितः प्रभो । (२८) ॥ अत्राधिमानोपायादयः शब्दाः योगशास्त्रमात्रप्रयुक्तत्वात् अप्रतीताः। ताम्बलभूतगल्लोऽयं भल्ल जल्पति मानुषः । करोति खादनं पानं सदैव तु यथा तथा ॥ अव गलादयः शब्दा ग्राम्याः । वस्त्रवैदूर्यचरणैः क्षतसत्वरज:परा । निष्कम्पा रचिता, नेत्र युद्धं वेदय साम्प्रतम् ॥ मत्राबररत्नपादैः क्षततमाः अचला (भूः ) कृता, नेत्र इन्द बोधयेति नेयार्थता (३०)। (२८) चधिमालस्वामकः (उत्कटः) उपायः ब्रहादिर्यस्थ, तथा- भूतस्य ; दृढ़ा व्युत्थान संस्ताराद्यरनभिभूता भूमिः चितकापतारूपविषयो यस्य सः । अत्र “उपायाः त्रज्ञादयः मुटुमध्याधिमालाः, संवेगो वैराग्य, तस्य मदमध्यतीव्रता" रति पातालभाष्यव्याख्यायां वापस्सन्यु “भोज संवेगानामासनः” इति बलशानुसन्धेयम् । (१०) चत्र वस्त्र-दूर्य-चरण-सत्वरजःपर-निष्कम्पा-युद्ध-वेदयेति-पदैः खवायवसादिवाचकात्वसम्बन्धेन यथाक्रमं बम्बर-रव-पाद-तमोऽचला-बन- गोधयेति पदानि खक्षाने। तंव क्रमेण बाकाश-मणि-(सूर्य)-किरण-. अन्धकार-एथिवी-युग-उन्मीरयेत्यर्धा उपस्थापन्न प्रति केचित् । अपरेन

·यदरयसवाप्यसौ
११८
काव्यप्रकाशः।
धम्मिलस्य न कस्य प्रेक्ष्य निकामं कुरङ्गाथावाच्याः ।
रज्यत्यपूर्वबन्धव्युत्पत्तेर्मानसं शोभाम् ॥
पत्र धम्मिलस्य योभी प्रेक्ष्य कस्य मानसं न रज्यतीति सम्बन्ध
क्लिष्टत्वम् ।
न्यक्कारो ह्ययमेव मे,
तापसः,
सोऽप्यत्रैव निहन्ति राक्षसकुलं ! जीवत्यहो रावणः ।
धिक् धिक् शक्रजितं, प्रबोधितवता किं कुम्भकर्णेन या,
स्वर्गग्रामटिकाविलुण्ठनथोच्छूनैः किमेभिर्भुजैः ॥
अत्रायमेव न्यकार इति वाच्यम्, उच्छ्नत्वमात्रश्च अनु-
वादा, न वृथात्वविशेषितम् (३१)। अत्र च शब्दरचना
विपरीता रुतेति वाक्यस्यैव दोषो न वाक्यार्थस्य । यथा वा,
अपाङ्गसंसर्गि तरङ्गितं दृशो-
भ्रुवोररालान्तविलासि वेल्लनम्।
विसारि रोमाञ्चितकञ्चुकं तनो-
स्तनोति योऽसौ सुभगे, तवागतः ॥
वस्त्रादिपदैरेव स्ववाच्य व स्वादिवाच काम्बरादिपदवाच्यत्वसम्बन्धम अाकाशा-
दय एव लच्छन्ने रति वदन्ति | उमयम तेऽपि ईगलक्षणाझीकारे रुढ़ि.
प्रयोजनविशेषयोरभावानेवार्थता ।
(३१) अयं
भावः,
'किमेमिः' इत्यनेन हुथात्व विधाने मीलपटय
नीलत्वविधिवत् वृथोमस्य वृथात्वविधाममसक्तं स्यात् ; वफल्यविधाने
च थोछूनस्य वैफल्यम् औचित्येन सिद्धमेति तबिधानममर्थकमिति
ट थावविशेषणसत्त्व विधेयत्वमतीतिव्यापात रतीत्यमपि विधेयाविमर्ष दोषः ।

·सतम उल्लासः। ११९ अत्र योऽसावितिपदहयमनुवादामात्र प्रतीतिशत् । तथाहि, (३२) प्रकान्तप्रसिहानुभूतार्थविषयस्तच्छब्दो यच्छब्दोपादानं नापेक्षते ; क्रमेणोदाहरणम्,- कातयं केवला नीतिः, शौय्यं वापदचेष्टितम् । अतः सिद्धिं समेताभ्यामुभाभ्यामन्वियेष सः॥ (प्रका० ) इयं गतं सम्प्रति शोननीयताम् समागमप्रार्थनया कपालिनः । कला च सा कान्तिमती कलावत- स्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी । (प्रसि.) उत्कम्पिनी भयपरिस्खलितांशुकान्ता ते लोचने प्रतिदिशं विधुरे क्षिपन्ती। क्रूरेण दारुणतया सहसैव दग्धा धूमान्धितेन दहनेन, न वीक्षिताऽसि ! ॥ ( अनु० ) यच्छब्दस्तु उत्तरवाक्यानुगतत्वेनोपात्तः सामात् पूर्ववाक्यानु- गतस्य यच्छब्दस्योपादानं नापेक्षते, यथा, साधु चन्द्रमसि पुष्करैः कृतं मौलितं यदभिरामताधिके । उदयता जयिनि कामिनीमुखे तेन साहसमनुष्ठितं पुनः ॥ (१२) 'यत्तदर्थयोनित्योऽभिसम्बन्धः' इति नियमेन पूर्वनिर्दिष्टोहेण्य- वाक्यगतो यच्छब्दो नियतमेव विधेयवाक्युगतं तब्दं तच्छन्दसमानार्थ वा चदाशब्दादिकमपेक्षते । बन च विधेयवाक्ये तच्छब्दो मोपात्तः, यश्च वो इति उक्तः, मोऽपि यच्छन्द सानिध्यात् यदर्थ विशेषणतया प्रसिद्धार्थमभिदधत उद्देश्यवाक्यएवान्तर्भवति न तु विधेयवाक्य, इति विधेयवाकासासपूर्वतया उद्देश्य विधेयभावानगम इति। ममेवाथ यत्तदर्थयोः साकाहत्वप्रति- पादन पूर्व के प्रदर्शयति तथाहीत्यादिना । 'तथाभूतमेव तान्देन परामश्यते" 'इत्यन्तेन

·१२०
काव्यप्रकाशः।
प्रागुपातस्तु यच्छब्दस्तछब्दोपादानं विना. साकाचः,
यथा, अत्रैव मोके पाद्यपादयोयत्यासे । इयोरपादाने त
निराकाश्त्वं प्रसिधम् । अनुपादानेऽपि सामर्थ्यात्वचित् इयमपि
गस्यते । यथा,-
ये नाम केचिदिह नः प्रथयन्त्यवचा,
आनन्ति ते किमपि, तान् प्रति नैष यत्नः ।
उत्पत्मातेऽस्ति मम कोऽपि समानधी
कालो ह्ययं निरवधिर्षिपुला च पृथ्वी ॥
पत्र य उत्पत्माते तं प्रतीति । एवञ्च] तच्छब्दानुपा-
दानेऽत्र (३३) साकाश्त्वम् । नच,असाविति तच्छब्दार्थमाइ,
असौ मरुञ्चुम्बितचारुकेसरः प्रसन्नताराधिपमण्डलाग्रणीः ।
वियुक्तरामातुरदृष्टिवीक्षितो वसन्तकालो 'हनुमानिवागतः ॥
अत्र हि न तच्छब्दार्थप्रतीतिः, प्रतीतौ वा,
करवालकरालदोःसहायो युधि योऽसौ विजयार्जुनकमल्लः ।
यदि भूपतिनास तत्र कार्ये विनियुज्येत ततः कृतं कृतं स्यात्॥
पत्र स इत्यस्यानर्थक्य स्यात् । षथ,
योऽविकल्पमिदमर्थमण्डलं पश्यतीश, निखिलं भवहपुः ।
पामपक्षपरिपूरिते जगत्यस्य नित्यसुखिनः कुतो भयम् ॥
-पूतीदंशब्दवददःशब्दसच्छदार्थमभिधत्ते इति । उच्यते,
तयवैध वाक्यान्तरे उपादानमर्हति न तत्रैव, यच्छब्दस्य हि
निकटे स्थितः प्रसिद्धिं परामयति ।
.
(१३) अन्न पासीति सोके ।

·. सप्तम उबासः । १२१ यथा,- यत्तर्जितमत्युग्रं लानं तेजोऽस्य भूपतेः । दीव्यतास्तदानेन नुनं तदपि हारितम् ॥ इवान तच्छब्दः । ननु कथं, कल्याणानां त्वमसि महसा भाजनं विक्षमूर्त, धुर्या लक्ष्मीमथ मयि मशं धेहि, देव, प्रसाद । यद्यपापं प्रतिजहि नगन्नाथ, नम्बस्य तन्मे भद्र भद्रवितर भगवन्, भूयसे मङ्गलाय ॥ अत्र 'यद्यद्' इत्युत्का तन्मे इत्युक्तम् (३४)। उच्यते,-'यद्यद'- इति येनकेनचिद्रूपेण स्थितं सर्वात्मकं वस्तु पाक्षिप्तं, तथा- भूतमेव तच्छब्देन परामयते (३५) । यथा वा,- किं लोभेन विलजितः स भरतो येनैतदेवं कृतं मात्रा ? स्त्रीलघुतां गता किमथवा मातैव मे मध्यमा। मिथ्यैतन्मम चिन्तितं हितयमप्यार्थ्यामुजोऽसौ, गुरु- र्माता तातकलनमित्यमुचितं मन्ये विधावा कृतम् ॥ (३४) यदि यच्छब्दस्य नियतमेव तच्छब्दमाकालता, तदा कथमल श्लोके निराकाअनानिर्वाहा, छात्र हि एकेन तत्पदेन एकस्य यत्पदस्य निराकाजत्येऽपि हितोयस्य साकाडत्वमस्येवेति पर्व पक्षः । (३५) पूर्वोपस्थितार्थ परामर्श केन तत्पदेन पूर्वोक्तानां सर्वेषामेवाविशेषण परामर्शसम्भादसत्येन तत्पदेन एकेनापि यत्पदयोन जाताजातरूपं एक- प्रकारमेव पापरूपं वस्तु परामशता यद्यत्पदइयमेव निराकासीक्रियते-रति भावः । प्रदीपकतस्तु यद्यदिति म पदइयं किन्तु “नित्यवीभयोः"(८118) रति सतरेण वीसयां यदो हिबापमोऽयमादेशः, तथाचादेशिना यत्पदेन तत्पदेच दाभ्यामध्ये केनैव पेय पापपरामर्थः, चादेशन पाकस्येन •सम्बन्धपरतापापक,एकालेर तेन तदुपपत्तोम तच्चान्दपि तदपेवा-या। .. . . , ·१२२ काव्यप्रकाशः। पत्राय॑स्येति तातस्येति च वाचं, नत्वनयोः समासे गुणीभावः कार्थः । एवं समासान्तरेष्वप्युदाहार्यम् । विरुवमतिदू थथा,- श्रितक्षमा रक्तभुवः शिवालिजितमूर्तयः । विग्रहक्षपणेनाय शेरते ते गतासुखाः (३६)। पत्र क्षमादिगुणयुक्ताः सुखमासते. इति विवक्षिते इता इति विरुद्धा प्रतीतिः (३७)। पदैकदेशे यथासम्भवं क्रमेणोदाहरणम्,- अलमतिचपलत्वात् स्वप्नमायोपमत्वात् परिणतिविरसत्वात्मङ्गमेनाङ्गनायाः । इति यदि यतशत्वतत्त्वमालोचयाम- सदपि न हरिणामों विस्मरत्यन्तरात्मा ॥ भत्र 'त्वात्' इति । यथा वा- सङ्गच्छ सिर कुरु देवकार्थमर्थोऽयमर्थान्तरलभ्य एव । अपेक्षते प्रत्ययमङ्ग लधेय वीजामुरः प्रागुदयादिवाम्भः ॥ पत्र, 'त्र क्षेत्र' इति कटु (३८) । " यश्चाप्सरोविचममण्डनानां सम्पादयित्रौं विश्वविभक्ति । वलाहकछेदविभक्तरागाम् प्रकालसम्यामिव धातुमन्ताम् ॥ (१६) विपक्षे गता यसवः प्राणाः सानि रन्द्रियाणि च येषां ते । (१७) अमतपरार्थवे विरुद्धोऽप्यों विवक्षितः, प्रकाशितविसर्थस व्यजकत्वम्, अन त पदति अाभ्यामस द रति प्रदीपः । (१८) एकल पदे बहूनां वर्षानां कटुत्व पददोषत्वं, तेन हि पदव कटु पतीतेः, एकख वर्षस तथा च पदकदेवदोषावम् ।

·. . सप्तम उमासः । १२३ पत्र मन्नाशब्दः क्षीवार्थ निहतार्थः । भादावश्चनपुश्चलिप्तवपुर्षा खासानिलोलासित- प्रोत्सहिरहानलेन च ततः सन्तापिताना शाम् । सम्पत्थेव निषेकमअपयसा देवस्य चेतोभुषो भलौनामिव पानकर्म (३६) कुरुते कामं कुरक्षेचणा ॥ अत्र 'दृशाम्' इति बहुवचनं निरर्थकं, कुरक्षेक्षणाया एकस्या एवोपादानात् । नच, 'मलसवलित'-इत्यादिवत् (४०) व्यापारभेदादूबहुत्वं ; व्यापाराणामनुपात्तत्वात्, न च, व्यापारेऽत्र दृक्शब्दो वर्तते। भत्रैव, 'कुरुते'-इत्यात्मनेपद- मप्यनर्थकम्, प्रधानक्रियाफलस्य कर्वसम्बन्धे करीभिप्राय- क्रियाफलाभावात् (४१)। (१८) धारायाः तक्ष्णयार्थ शस्त्र पकेग सिमाऽग्नौ सन्ताम्य पयषि निमिषते रति, एतदेव पानकम्मे युथते इति नागेशमाः । (४०) "बलमवरितः प्रेमादि में हुर्मुकुलोमतः क्षणमतिमुख ज्जासोलेनिमेषपराङमुखः । उदयनिहितं भावाकूतं यमद्भिरिवेशणैः कथय समती कोऽयं सुग्ध, वयाद्य पिलोकाते" रत्यले वेस्यर्थः । (४१) 'प्रधानस्य मुख्य स्य क्रियाफलस्य (प्रकते)सकलविश्वासि जनविजय- हपस्य, कर्तर' करनेवणालये 'बमम्बन्'वविद्यमानत्व। मन 'दीनं वामनुनाथते' इत्यनेष च्युत संस्कृतिरेवाल दोष चासामिति चेत् । न, वैषम्यात्, तथापि, “बाशिषि माध: (२१३१५५) इति समेण धाशिषि मात्मनेपदं नियमयता तनिये याचमाद्यर्थे विवक्षिते अात्मनेपदं व्यवच्चिद्यते इति वाचनार्थे मथुन धाता नेपदं च्युतस तमस्तु, प्रमते तु एकात्वादिसंस्था- 'विशेषाविवहावां क्रियाफार पराभिप्रेतत्वाविषक्षायाब प्रयकबहाच ·१२४ काव्यप्रकाशः। चापाचार्यस्त्रिपुरविजयी, कात्तिकेयो विजेयः, शस्त्रव्यस्तः सदनमुदधिर्भूरियं हन्तकारः । अस्त्येवैतत, किमु सतवता रेणुकाकण्ठवाधाम् बलस्पाईस्तय परशुना लज्जते चन्द्रहासः (४२) । अब ‘विनेय:'-इति कृत्यप्रत्ययः क्तप्रत्ययार्थेऽवाचक: (४३) । अतिपेलवमतिपरिमितवर्ण लघुतरसुदाहरति गठः । परमार्थतः स वृदयं वहति पुनः कालकूटघटितमिव ॥ (बीड़ा०) अत्र पेलवथब्दः । यः पूयते सुरसरिन्मुखतीर्थसार्थ- स्नानेन शास्त्रपरिशीलनकोलनेन । . यात्मनेपदं च म च्युतसंस्कृतं, "बहुषु बहु बच्चनम्” (१।४।२१) इत्यनेन 'सरितजितः कर्षभिप्रावे क्रियाफले"(११७२) इत्यनेन च सूक्षण यथाक्रम बहुषु बहुवचनं कर्बभिनेतक्रियाफले विवचते यात्म ने पदञ्च नियमयता एकत्वादिविवक्षायां बहुवचनं, पराभिप्रतक्रियाफविषयायामात्मनेपदच्च व्यछिद्यते, न त नसदविवक्षास्थलेऽपि तस तस्य व्यवच्छेदः, परन्तु तदर्था- विवक्षायां तेषां प्रयोगो निरर्थक प्रति यथोममेव सम्यक । एवमेष प्रदीपः । (४३) हन्न कारः षोड़शयासात्मिका भिक्षा,- 'पासप्रमाणा भिक्षा स्वादमन्त्रा, ततश्यम् । छाय, चक्षणं प्रान्तकारं हिजोसमाः' । इति मार्कण्डेयात् । पुरा' किल परशुरामः कार्तिक विजितवान्, कस्यपाय पृथिवी दवा शस्त्रेण समुद्रमत्माय सदाभोगे उपास, तदाभोगे उपास, परगणा रेणुकामानी खमातरं जघाम चेति पौराणिकी गाथा । (४३) अ य विहितेन यात्ययेनातीतकालोपस्थापनासम्भवः । यत्प्रत्ययमावगतत्वेमात्र पदेकदेवदोषोऽयम् । 'विदधभिषयः' इत्यादौ त धातूपसर्गयोः सम्बन्धात सम्मनोऽयं दोषत्तदुभयगतत्वात् पददोषः। ..

·. . सप्तम उक्षासः। १२५ सौजन्यमान्यजनिर्जितमूनिसानां • सोऽयं दृयोः पतति कस्यचिदेव पुंसः ॥ (जुगु०) अव पूयशब्दः। विनयप्रणयककेतनं सततं योऽभवदङ्ग तादृशः । कथमद्य स तहदीच्यतां तदभिप्रेतपदं समागतः ॥ (पम०) अत्र प्रेतशब्दः । कस्मिन् कर्मणि सामर्थ्यमस्य नोत्तपतेतराम् । अयं साधुचरस्तस्मादअलिबध्यतामिह ॥ अत्र किं पूर्व साधुः उत साधुषु चरतीति सन्द हः ( ४४ )। किमुच्यतेऽस्य भूपालमौलिमालामहामणेः । सुदुर्लभं वचोवाणैस्तेजो यस्य विभाव्यते । ( नेया० ) अत्र वचःशब्देन गौ:शब्दो लक्ष्यते। मन खलु न केवलं पूर्वपदं, यावदुत्तरपदमपि पर्थ्यायपरिवर्तनं न क्षमते । जल- ध्यादावुत्तरपदमेव, वड़वानलादौ पूर्वपदमेव । यद्यप्यसमर्थत्वस्यैवाप्रयुक्तत्वादयः केचन भेदाः, तथाप्यन्यैः अलङ्कारकारैर्विभागेन दर्शिता इति, भेदप्रदर्शनेनोदाहर्तव्या इति च विभजयोक्ताः (४५) । (४४) अत्र चरभागो "भतपूचे घरट"(५।३।५२) इति चरट्प्रत्ययः किंवा “चरेष्ट:" ( २०१६) इति टान्त परधातुः ? इति सन्देहात् उनार्थमन्दतः । (७५) सामन्यतो विचितार्थप्रतीतिसामर्थविरह एवाधामर्थ्यपदेगोच्यता, स चलायुतत्वावाचकत्वनिकतार्थत्वसाधारण इति किसकसक्षमप्रभेदकरणे नेति पूर्वपञ्चयित्वा, प्राचीनप्रणाख्या लम्बनेन, पियाणं प्रभेदप्रदर्थ महारा उदाहरणापनाहरोधेन च एवं तमिति सिहान्नयति यद्यपीति । .

·१२६ काव्यप्रकाशः। प्रतिकूलवर्णमुपात- लुप्तविसरा विसन्धि हतवृत्तम् । न्यूनाधिककथितपदम पतत्प्रकर्ष समाप्तपुनरात्तम् ॥ ५ ॥ अन्तिरैकवाचकम् अभवन्मतयोगमनभिहितवाच्यम् । अपदस्खपदसमासं सशौर्ण गर्भितं प्रसिविहतम् ॥ ६ ॥ भग्नप्रक्रममक्रमम् अमतपरार्थ च वाक्यमेव तथा (४६)। रसानुगुणत्वं वर्णानां वक्ष्यते (८ प०), तविपरीतं प्रतिकूलवर्ण। यथा ऋङ्गारे,- अकुण्ठीकठया पूर्णमाकण्ठकलकण्ठि, माम् । कम्बुकण्याः क्षणं कण्ठे कुरु कण्णातिमुवर ॥ . रौद्रे यथा,. देशः सोऽयमरातियोणितजलयस्मिन् हुदाः पूरिताः, वत्तादेव तथाविधः परिभवस्तातस्य केथग्रहः । तान्येवाहितशत्रधारगुरूण्य स्वाणि भावन्ति मे, यद्रामेण कृतं, तदेव कुरुते द्रोणात्मजः क्रोधनः ॥ (०६) रदमवावधेयम्, क्लिष्टत्वमित्र प्रतिवर्णत्वादीनामपि केषाचित् समासगतत्वेन पददोषत्व भवतीति प्रदीपः ।

·सप्तम उमासः।
१२७
पत्र हि विकटवर्गात्वं दीर्घसमासत्वञ्च उचितम् । (यथा,-
प्रागप्राप्तनिशुम्भशाम्भवधनुर्बेधाविधाविर्भवत्-
क्रोधप्रेरितभौमभार्गव जस्तम्भापविष्ट, क्षणात् ।
उज्ज्वालः परशुर्भवत्वशिथिलतत्कण्ठपीठातिथि-
बैनानेन जगतस खण्डपरशुर्देवो हरः ख्याप्यते (४७) ।
यत्र तु न क्रोधस्तत्र चतुर्थ पादाभिधाने तथैव शब्दप्रयोगः ।)
उपहत उत्वं प्राप्तो लुप्तो वा विसर्गो(४८)यत्र तत् । यथा,-
धौरो यिनीतो निपुणो वराकारो पोऽत्र सः ।
यस्य भत्या बलोमिक्ता भक्का बुद्धिप्रभाविताः (४८) ॥
विसन्धिः सन्धेःरूप्यं,-विश्लेष:(५०)[३] पन्नीलत्वं [२]
.
(४७) मिशम्भो नमनं । परेण खपरसोरेकः सगडः परशरामाय
दत्त इति चन्द्रिका।
(8८) “तो रोरभुतादलु ते" (३ । १ । १११ पा.) इति प्रलेख
सत्वप्राषिः।
(४८) बुद्धिप्रभावयुक्ताः, (इतच प्रत्ययः) । पूर्वाई उहतविसर्गव,
उत्तरार्वे व लुप्तविसर्गत्वमिति । उपहविसर्गाणां लुप्नविवर्गाणा बहना
मिलने एव दोषः ।
(५०) विलेपः बभावः । सन्धाभावः पुनहि विधः, 'पाक्ये तु मा विवछामपे-
हते रत्यक्षमारेण ऐचिका, बानुगासनिकोति, मतान्त्योऽपि प्रण्टाछेतको
मितिकवेति हिविधः, तलोदाहसपूर्वलोकय पूर्वाई तामि
इन्दोः'त्यछिको सन्धाभावः। उत्तरा वदूदेव हिवचनं प्रग्टद्यम्" ।
१।१ पा.) इत्यनेन चिनस्य प्रन्टासंघका "भुतः प्रन्टच्या अधि"
( ।।१५५ पा.) इति सण प्रतिवद्भावविधानात् प्रातिका
चाचासनिक सवाभावः। उत्तरचोके व "लोपः शाबास" (८ |
.१ । १८) रति पण विहितसापि चोपस "बाहुणः” (६
..

·१२८ काव्यप्रकाशः। कष्टत्वञ्च [३] | पादयं यथा,- राजन् विभान्ति भयत चरितानि तानि, बून्दोईप्रति दधति यानि रसातलेऽन्तः । धौदोबले पतितते उचितानुत्ती भातन्वती विजयसम्पदमेत्य भातः ॥ यथा वा- तत उदित उदारहारहारि-प्रतिरुञ्चरुदयाचलादिवेन्दः । निजवंश उदात्तकान्तकान्तिर्वत मुक्तामणिवञ्चकास्त्यनर्घः ॥ [१] संहिता २ करोमीति खेच्छया सकादपि दोषः । प्रग्टह्यादि- हेतुकत्वे त भसकात् । वेगादुड्डीय गगने चलण्डामरचेष्टितः । अयमुत्मतते पत्रौ ततोऽत्रैव रुचिङ्गुरु (५१) ॥ [२] अव सन्धावचौलता। उऱ्यासावत्र तर्वाली मर्वन्ते चार्जवस्थितिः । नावणु युजाते गन्तुथिरो नमय तन्मनाक्॥ [३] इतं लक्षणानुसरणेऽप्यश्रव्यं(५२)[१],भप्राप्तगुरुभाषान्तलघु[२], रसाननुगुणञ्च ३] उत्तं यत्र, तत् इतरत्त। क्रमे गोदाहरणम्,- ८७ पा.) इत्यनेम विहतं गुणं प्रति 'पूर्वलासितम्" (८ । । ।)रत्य- नेनामिद्धिविधानादसिवितका मधेरभाषः । (५१) नायकाधिषितं सतस्थानं गोधयन्या इत्या वसभिः । 'लण्डा'इति जुगुमाव्यमकः । 'चिए-इति बीड़ाव्यञ्जनः । (५१) 'पक्ष' गुज़ादिनियामकम्, अपिभन्दात् तदन नुसरणं सम्धीयते । इत्तस बनव्यावच्च छन्दोभनात् यतिमात् स्थानविषे गणविशेषयोगाच। तबाद्य प्रसिद्धत्वादुच्चान्ये उदाहते | .

·सप्तम उल्लासः । १२६ असंतमहतं कः सन्देहो, मधुन्यपि, नान्यथा, मधुरमधिकं, चतस्थापि प्रसबरसम्फलम् । सवादपि पुनमध्यस्थः सन् रसान्तरविज्जनो बदत, यदिहान्यत् खाडु स्थात्प्रियारदनच्छदात् ॥ अत्र 'यदिहान्यत् खाडु स्यात्'-इत्यत्रयम् (५३) । यथा वा, जो परिहरि तौर मणम्पि ण सुन्दरत्तणगुणेण । अह णवर जस्म दोसो पडिवच्छेहिं पि पड़ियसो (५४) । [१] अत्र द्वितीयटतीयगणौ सकारभकारी। विकसितसहकारभारहारि- परिमलपुचितगुश्चित हिरेफः । नवकिसलयचारचामरची- हरति मुनेरपि मानसं वसन्तः ॥ अत्र हारिथब्दः । (हारि-प्रमुदितसौरभेनि पाठो युक्तः ।) यथा वा- धन्यासा गुणरत्नरोषणभुवो धन्या मदन्यैव सा, सम्भाराः खलु तेऽन्य एव, विधिना यैरेष सृष्टो युवा । (५२) बल हि हरिपीछन्दसि वदतु यदिहा' इति पहायर- स्थाने उचिताऽपि यतिर्भग्ना, षडाक्षरस्य 'हा'-इत्यस्य परपदसन्धानामे- क्षत्वात् । “न स म र ससा गः षड्वेदै ईयहरिणी मता" ति हरिणी- लक्षणम् । (५४) यः परितत तीर्यते मनागपि न सन्दरत्वगुणेन । अथ कोवतं यस्य दोषः प्रतिपकारपि प्रतिपन्न इति स.॥ इवरपन्दो केवलवाची, अपिरेवार्थः । बाल पार्यायां द्वितीयस्य 'हरिज" इत्यनगुरोः सगलय, हतीयस्य च 'तीर' इत्यादिगुरोर्भगणस्य अव्यवधानादऋष्यत्वमाभविकम् । - ·काव्यप्रकायः। . श्रीमत्कान्तिनु विषां करतबात, सोया नितम्बस्थलात् दृष्टे यत्र पतन्ति मूढ़मनसामाणि बहाणि च ॥ . अत्र वस्त्राण्यपीति पाठे लरपि गुरता भवते (५५)। [२] हा नृप ! हा बुध ! हा कविबन्धो ! विमसहससमाश्रय , देव । मुग्धविदग्धसभान्तररत्न, कासि गतः, क वयच तवैते । [२] हास्यरसष्यष्टकमेतहतम् (५६) । न्यूनपदं यथा, तथाभूतां दृष्ट्वा नृपसहसि पाचालतमा, बने ब्याधैः साई सुचिरमुषितं वल्कलधरैः । विराटस्यावासे स्थितमनुचितारम्मनिभतम् , गुरुः खेदं खिन्ने मयि भजति नाद्यापि करुषु ! ॥ मत्र, अस्माभिरिति, पिने-इत्यस्मात् पूर्वम् इत्यम्' इति (५७) च। (५५) प्रथमे पुष्मितापाडतं, "अयुजि मयुग-रेफतो यकारो युजि व मजी जरगाच पुष्मितापा" इति तशक्षणम् । उत्तरे त पार्दूलविक्रीडितं हुसं, "सूर्याश्व यदि मः सजो सततगा: शार्दूलविक्रीडितम्" इति तपम् । बाल "तथा पादानगोपवा" इति गुरुत्वनियामक- लक्षणानुसरणेऽपि बन्ध शैथिल्यात् गुरुकार्यकरणाचमत्वेग दोषः, पाण्यपि' इति पाठे तु बन्धदान गुरुभावमाप्तिरिति म दोषः । तथाच पादान्न- सपोर्यरत्व बन्धदार्थ मेव हेतुः । (५६) करुणे पुष्मितापादीना, शशारादौ प्रवीजग्वरादीना, बीरे शिखरिणीमन्दाक्रानादीना', हरि दोधकादेः बातगुण्यमितिमागेयः। (१७) वेन विमा पाक्यवशानिः क्रियाकारकाद्यन्धवममस तस्य पदस्य, तत् पदछ वत्पद मावाइति, तस च अपने एक न्यूनपदत्वं, यघोदाहरणे, बचाभिः' इति पारवपदस्य, 'खिने-ति कारणपरेन साकारक्षित स्थम्' इति पदस बनभिधानम् । एतदनिरिहदान- সিখাশ বালখিল বিল। তখন সরকারি বিৰিষাৰীৰি- भवति । सामावले व नवमितिभेदः ।

·सप्तम उल्लासः। अधिकंपदं यथा- साटिकासतिनिर्मखः प्रकामं प्रतिसंवान्तनियातथलतत्त्वः । पविरसमन्वितोलियुक्तः प्रतिमलाखमयोदयः कोऽपि (५८) । पत्र, भारतिशब्दः । यथा वा,- इदमनुचितमक्रमश्च पुंसां, यदि नराखपि मान्मथा विकाराः। यदपि च न कृतं नितबिनौनां रामपतनावधि जीवितं रतं वा ॥ पत्र सतमिति कृतं (५८), प्रत्युत प्रक्रमभङ्गमावहति । (तयाच, यदपि च न कुरङ्गालोचमानामिति पाठे निराकाष प्रतीतिः ।) कथितपदं यथा,- अधि-करतलतल्यौं कल्पितखापलीला- परिमिलननिमौलत्याण्डिमा गण्डपाली । (१८) प्रतिमहामामसमयस्य ( पराभवस्य) उदयः प्रारम्भो यमात, सः । पूर्व बनायपराभूतानामपि ततः पराभवारम्भ इत्यर्थः, सेच उदवपदादेव अभ्यत इति गोदवपदव्यर्थता । (५८) 'न' अधिक गत व्यर्थ का, पूर्वा सा धनिषा विकाररूप- धर्मशागौषिताम् ; रात जीवितरतयोधर्मयोः समपतमावधित्वा- करपति मनाममाः । एवं वदपि ' रति सच्चवार्थ केन चकारेण । मसधिनमन्यत् विमपि, 'न तम्' इत्यनेमावेतमाकाजितमतीति ।

·काव्यप्रकाशः। सुतनु, कथय कस्य व्यञ्चयवनसैव स्परनरपतिलीखायौवराज्याभिषेकम् (३०) । पत्र लौलेति। पतत्कर्ष यथा,- कस्कः कुन न (रायितधुरी घोरो चरेकरः, कस्कः कं कमलाकरं विकमलं कत्तुं करी नोद्यतः । के के कानि बनान्यरण्यमहिला नोन्मूलयेयुर्यतः सिंहौस्नेहविलासबलवसतिः पञ्चाननो वर्तते ॥ समाप्त पुनरात (६१) यथा,- केकारः स्मरकामुकस्य, सुरतक्रीड़ापिकीनां रवः, झकारो रतिमश्वरीमधुलिहां, लोलाचकोरीवनिः । तन्वयाः कलिकापसारणभुजाक्षेपस्खलत्कङ्कण- काणः प्रेम तनातु वो नववयोलास्याय वेणुसनः ॥ द्वितीयाईगतेकवाचकशेषप्रथमाई (६२) यथा,- (६) ः परः खेनाप्यायीकता वा वसीकुर्वन्नं तं जनमवलोक्य अवयमेव रमणोनवलक्षणे खराज्येऽभिषेच्यतीति भावः । (६१) क्रियाकारकायेन समानेऽपि वाक्ये विशेषाभिधित्मा विना पुनस्तहाक्यावविपदाभिधानं यल, तत् । तथाहि असोदाहरणे "एतादृशः काणः प्रेम तनोतु वः'-रस्यनेन वाक्यसमाप्तापि लोकपूरणाय पुनः कापस कतमवेत्यादिविशेषणाभिधानं, न च तत्र विशेषणदानखान्यत् प्रयोजनमति । (१३) हितीयागतम् 'एक' पाचकं 'येषम्' (अशिष्टम) यस, ताह प्रथमा यल, तत्, यन प्रथमाईगतं वाक्य, हिलीगतेन एकेन पदेन परिपूर्यते ; तत बनिरकवाचकमिति फलितम् । यथोदाहरणे भूः सदर्भा ; तत् (नमात) मसणवरणपातं गणतामिति प्रथमागतं पाय, हितीयागतेन तदित्य नेम परिपूर्यते इति ।

·. सप्तम उल्लास:। १३३ मसूणचरणपातं गम्यतां, भूः सदर्भा, .विरचय सिचयान्तं मूर्तीि, धर्मः कठोरः । तदिति जनकपुत्री लोचनैरअपूर्णः, पथि पथिकवधूभिः शिक्षिता यौक्षिता च ॥ अभवन् मतः (इष्टः) योगः (सम्बन्धः) यत्र, तत् (६३) । यया,- येषाम्तास्त्रिदशेभानसरितः पीताः प्रतापोनभि- लीलापानभुवश्च नन्दनतरच्छायासु यैः कल्पिताः । येषां हुतयः कृतामरपतिक्षोभाः क्षपाचारिणां, किम्तै स्वत्परितोषकारि विहितं किञ्चित्मवादोचितम् । अत्र "गुणानाश्च परार्थत्वादसम्बन्धः समत्वात्मयात्" (३१।२२ जैसू०) इत्युक्तनयेन यच्छब्दनिर्देश्यानामर्थानां परस्परम् असमन्वयेन 'यैः' इत्यत्र विशेष्यस्याप्रतीतिरिति । (.क्षपा- चारिभिरिति पाठे युजाते समन्वयः (६४)। यथा वा, (६५) अब पदार्थयोरवयवासम्भयः ; विधेयाविमर्षस्थले स चन्वय- सम्भवेऽपि उहे ग्यविधेयभावानवगम इति भेदः। (६४) 'गुणानाम्' अप्रधानामा, 'परार्थत्वात्' प्रधानान्वयापेक्षित्वात्, 'असम्बन्धः' परसरममन्वयः, समत्वात्' प्रधानापेक्षित्वतीयात्। गुणानां परमर- मनाकाजतया न परसरमन्वयः, किन्तु प्रधानेनैव गुणानामिति सिद्धान्तः । प्रकते व 'यति यदर्थस्य विशेष्यतया लपावारिसम्बन्धी विपिना, सच न घटते, विभिनविभक्तिकात्वात् । यदस्यि 'यो गुणान् तस्य यशः' इत्यादी यत्तदर्थयोरिव यदर्थयोरपि भिवविभक्तिकतया उपस्थितयोरभदायः खोक्रियताम् रति,-येषां प्रतापोभाभिः पीताः, यः पानभुवः कलिताः, येषां तय पति रीत्या सर्वेषामेव यदर्थानामभेदान्वये सति एकल पाचारि- पदार्थय विशेष्यत्वे मय तय विशेष्यताप्रतीतिर्भवतीति । तदपि न, यदर्थानाम् ग्यतयाऽप्रधानानां परस्परमन्यथासम्भादिति । चपाचारिभि. .. -- ·१३४ काव्यप्रकाशः। त्वमेवं सौन्दया, सच सचिरतायाः परिचितः, कलानां सीमानं परमिह युवामेव भनथः । . अंपि इन्दं दिष्टा तदिति सुभगे, संवदति वाम, अतः शेषं यत् स्याज्जित मिहतदानौं गुणितया (६५) मत्व, 'यत्' इत्यत्र तत्-इति, 'तदानीम्' इत्यत्र यदा-इति वचनं नास्ति। (चेत्स्यादिति युक्तः पाठः)। यथा वा, संग्रामाङ्गणमागतेन भवता चापे समारोपिते देवाकर्णय येन येन सहसा ययत् समासादितम् । कोदण्डेन घराः, शरैररिशिरस्तेनापि भूमण्डलं, तेन त्वं, भवता च कीर्तिरतुला, कीर्त्या च लोकवयम् ॥ पत्र, भाकर्णनक्रियाकर्मत्वे कोदण्डं शरानित्यादि (६६), - रिति पांठे तुक्षपाचारिपदार्थस्य तैरिति तत्पदार्थविशेष्यतया प्रतीतो तत्पदोपस्थितानां सर्वेषामेव यदर्थानां विशेष्यतया चपाचारिपदार्थस्य प्रतीतिः सम्भवति । (६५) 'तदिति' तमात्, 'वा' युष योः,' मिथुनं, 'दिच्या' भाग्यम, संवदति अपि' योग्य मेव भवति, अतः पूर्वोकात् 'शेष' अवशिष्ट समागमहर्ष, 'यत्' यदि यात्,' 'तदानीम' 'द' हवे 'गुपितया' सौन्दर्यादिना, 'जितम' उतकृष्टतया सफलत्वेन वा इतं, अन्यथा योग्य- समागमाभावे विफलमेव तदित्यर्थः। अत्र यत् भेषं, तत यदा स्थादित्यर्थों न भवति, तत्पदयदापदयोरभावादको यत्पदस्य तदानी-पदेनैवान्धयो- ऽभिवित्सितः, स च म सम्भवति यत्पदेन तदानींपदस्यान्वये याकाडमाया भावादिति। (६६) अस मानमित्य नेनान्वयः । बल कि प्रथमाईवाक्या उत्तराईस्य सम्बन्धी विवक्षितः, स च न सम्पद्यते, तथाहि आवर्णनक्रियायां कोदंगादिप्रातिपदिशांना प्रत्येक कर्मतयाऽन्वये बोदण्डं शरानिति ·सप्तम उल्लास:। १३५ वाक्यार्थस्य कर्मवे,कोदण्डः शराः-इति प्राप्तम् । न च,यच्छदार्थः तविशेषणं वा कोदण्डादि । न च, केन केन ?-इत्यादिनः । यथा वा,-"चापाचार्यत्रिपुरविजयी"(१२४पू०)-इत्यादी भार्गवस्य निन्दायां तात्पर्य, कृतवतेति परशौ सा प्रतीयते (६७) । (शतवत इति तु पाठे मतयोगो भवति ।) द्वितीया स्यात् । अथ कोदण्डादीनां सर्वेषाम् परसरमनवितानामपि एकदेव वाक्यार्थविधया कर्म त्वमिति न द्वितीया प्रसङ्गः, प्रातिपदिकादेव द्वितीयाविधानेन वाक्यात्तदसम्भवादिति चेत । न,- “यो यो वीरः समायातमांस्तान टणु महीपते । भीमो द्रोणे कपः कर्स : सोमदत्तिधमलयः।"-रत्यादिवत परस्पर- मनन्वितार्थकत्यात, कोदण्डादिशब्देभ्यः, कोदण्डः शराः इति प्रथमा यात् । यदपि यच्छब्दस्य बुद्धिस्थवाचकतया कोदहादिपदार्थ एव यच्छदार्थ इति यच्छब्दार्थस्य क्रियान्वये कोदण्डादीनामप्यन्वयो लभ्यते एवेति । तत्र, एवं सति कोदण्डादीनां पुनरुपादानं व्यर्थ स्थात, यच्छन्दस्य साकाङ्क्षत्वप्रसङ्गल । काथ यदर्थयोः कर्टवर्मा पौविशेषणानि कोदण्डादीमीति चेत | न, तथा मति येम कोदण्डेन यत् पराः समासादितं तदाकर्ण येति वाक्यार्थपर्यवसानेन 'पुनर्विशेषाकाङ्क्षाया अभिवृत्तः, भिन्न- विभतिकतया यस घरा समासादिमित्य व यासम्भाच्च । नतु येन यदिति सामान्यतोऽवगमेन, केन केन किं किं ?-रति विशेषप्रने सति तदुतरतया कोदण्हेन परा इत्यादि उतामिति चेत् । न, प्रश्नवाचकपदाभावात, येम येन बद-यद् बासादितं तदाकर्ण येतिप्रतिभायेव कोदण्डादीमासळत्वादिति । (৩) অল দলিল বালিকা বিদ্যাবিঘ্য নি नदेवाभितमिति न वाच्च, यथा सर्बायोग्यत्वोपपत्तये पररावामिनः शिविषवादीनि विशेषणानि, तथा तदयोग्यत्यप्रतिपादनाय तस्मैव कवि ' पनुमषितः, अन्यथा प्रक्रमभङ्गः सादिति, यथोकमेव सम्यक् । धो ·१३६ काव्यप्रकाशः। . यथा वा- चत्वारो वयमविजः, स भगवान् कर्मोपदेष्टा हरिः, संग्रामाध्वरदीक्षितो नरपतिः, पत्नी ग्टहीतवता। कौरव्याः पशवः, प्रियापरिभवलेयोपशान्तिः फलं, राजनप्रोपनिमन्त्रणाय रसति स्मीतं यशोदुन्दुभिः ॥ अत्र अधरशब्दः समासे गुणीभूत इति न तदर्थः सर्वैः संयुज्यते । यथावा. जङ्घाकाण्डोरनालो नखकिरणलसत्केसरालोकराल: प्रत्यग्रालक्तकाभाप्रसर किसलयो म मञ्जीरभृङ्गः । भर्तुत्तामुकारे जयति निजतनुस्वच्छलावण्यवापी- सम्भूताम्भोजशोभा विदधदभिनवो दण्डपादो भवान्याः । अत्र, दण्डपादगता निजतनुः प्रतीयते, भवान्याः सम्बन्धिनी तु विवक्षिता (६८) । अवश्यवक्तव्यमनुक्तं यत्र । यथा,- भप्राकृतस्य चरितातिशयैश्च दृष्टे- रत्यङ्गुतैरपहृतस्य तथापि नास्था । कोऽप्येष वौरशिशुकाशतिरप्रमेय- माहात्म्यसारसमुदायमयः पदार्थः ॥ अन, अपहतोऽस्मीत्यपहतत्वस्य विधिर्वाच्यः । तथापि त्यसा द्वितीयवाक्यगतत्वेनैवोपपत्त (६८)। (६८) 'ससम्बन्धिकानां निजादिपदार्थाना क्रियान्वयिकारकपदार्थे एवान्वयः' रतिनियमेन निजपदार्थख दण्डपाद एवान्मयः स्वादिति । (1) तथापीति तान्दार्थः पूर्ववाक्यो' विमपर्थमपेक्षत रति पृथकवाक्यसम्पादविली प्रथमा विशिरमावयवाच्या । बल विधेया- विमर्षाभवनातयोगावपितः।

·सप्तम उल्लासः। १ यथा वा- एषोऽहमद्रितनवामुखपद्मजन्मा प्राप्तः सुरासुरमनोरथदूरवर्ती। खनिरहपटनाधिनताभिरूप- लक्ष्मीफलामसरराजसतां विधाय। पत्र, मनोरयानामपि दूरवर्तीत्यप्यर्थो वाथः । यथा वा त्वयि निबद्दरतः प्रियवादिनः प्रणयभङ्गपरामुखचेतसः । कमपराध लवं मम पश्यसि ? त्यजसि मानिनि, हासजनं यतः॥ अत्र, अपराधस्य लयमपीति वाच्यम् । मखानस्थपदं यथा- मियेण संग्रथ्य विपक्षसविधौ सपाहितां वचसि पीवरतने । वजन काचिहिनही जलाविला, वसन्ति हि प्रेमणि गुणा न वस्तुनि । अत्र, काचिन्न विजाविति वाच्यम् (७०)। यथावा,- लग्न: केलिकचग्रहलयटालम्बेन निद्रान्तरे मुद्रातः शितिकन्धरेन्दु शकलेनान्तःकपोलस्थलम् । पार्श्वत्या नखलक्ष्मथक्षितसपोनर्मास्मितवीड़या प्रोन्मुष्टः करपल्लवेन कुटिलातानुकविः पातु वः । पत्र, नखलक्ष्मेत्यतः पूर्व कुटिजाताम्मेति वाचाम् । प्रस्थानस्थसमासं यथा,- (७०) वधावते, न काचित् विणको, अपि तसा एक विनरिति प्रतरित १८

·काव्यप्रकाशः।
-
अद्यापि सनथैलदुर्गविषमे सौमन्तिनीनां दि
स्थातुं वाष्छति मान एष विगिति क्रोधादिवालोहितः ।
प्रोदयद्रतरप्रसारितकरः कर्षवसौ तत्क्षचात्
फुलकैरवकोशनिःसरदलिश्रेणोक्षपाणं ययौ ।
पत्न, वस्योक्तौ समासो न सतः ; करतो ततः ।
संकीर्ण या वाक्यान्तरस्य पदानि वाश्यानरमप्रविन्ति।
यथा,-
किमिति न पश्यसि कोपं पादगतं बहराणं सहाशेमम् ।
मनु मुश्च हदयमायं कण्ठे मनसतमोरूपम् ॥
पत्र, पादगतं बहुगुणं हृदयनाथं किमिति न पश्यति, इमं
कठे ग्टहाण, मनसतमोरूपं कोपं मुश्चेति । (एकवाक्यतायान्तु
लिष्टमिति भेदः।)
गर्भितं, यत्र वाक्यस्य (७१) मध्ये वाक्यान्तरमनुप्रवियति।
यथा,-.
परापकारनिरतैर्दुमनैः सह गङ्गतिः ।
'वदामि भवतस्वत्व' न विधेया कदाचन ॥
भत्र टतीयपादो वाक्यान्तरमध्ये प्रविष्टः। यथा वा-
लग्नं रागावताया सुदृढ़मिह ययैवासियद्यारिकण्डे,
मातङ्गानामपोहोपरि परपुरुषैर्या च दृष्टा पतन्ती ।
समतोऽयं न किञ्चिनणयति, विदितं तेऽस्तु, तेनापि दत्ता
भत्येभ्यः, श्रौनियोगादूगदितमिव गतेत्यम्बुधिं यस्य कौतिः ।
(1) वाक्यस्य' खभावत एकवाकास्य, वाकवाक्यताक्रम एशवायन
पन्द्रय पा वाक्यसमुदायस्थ । हिविधस्य यस यथाक्रममदाहरणायम् ।

·सप्तम उझासः। १३६ पत्र, 'विदितं तेऽस्तु' इत्येतत्कृतं (७२), प्रत्युत खच्मोसतोऽप- सरतीति विराधमतिक्षत् । "मचौरारिषु रणितप्रायं, पक्षिषु च जितप्रति । सनितमपितादि सरने, मेघादिषु गर्मितप्रमुखम् ॥"-दूति प्रसिद्धिमतिकान्त, यया,- महाप्रलयमारुतञ्जभितपुष्करावर्तक- प्रचण्डपनगर्जितप्रतिरुतानुकारी मुजः । रवः श्रवणभैरवः स्थगितरोदसीकन्दरः . कुतोऽद्य समरोदधेरयमभूतपूर्वः पुरः । अत्र, रवो मण्डूकादिषु प्रसिदो नतु उक्तविशेषणके सिंहनादे । भग्नः प्रक्रमः प्रस्तावः (७३) यत्र । यथा- नाथे निथायाः नियतेनियोगात् पस्तंगते हन्स निशाऽपि याता। कुलाङ्गनानां हि दशानुरूपं नातः-परं भद्रतरं समस्ति ॥ पत्र ‘गता-'इति प्रक्रान्ते 'याता'-इति प्रकृते: (७४)। (गता (७२) 'क' प्रयोजनं विनय गर्मित इतं, नियोजनं वा । 'विदितं तेऽस्तु'-रत्वमेक बर्थयतिमहिना, 'उत्तरकालं पतिपरित्यागोत्यमपराध त्वं माऽभिदथाः-रति पूर्वमेव मया पब सतां ज्ञापिनस्वम्' इत्यभि. व्यशिहारा बच्मीः ततोऽपसरतीति व्यज्यते इति भावः । (५) प्रतापः उपक्रमः, येन रूपेणोपक्रमः तेनैवोपसंहार रति नियमख भङ्ग इत्यर्थः । (i) निविभिनयन्दाभ्यां गम-मा-प्रतिभ्याउपस्थित एकोऽयों 'भिवादापासतो भातीति । अब कोऽति प्रत्यवो बोके वन पदो ·१४. काव्यप्रकाश । निशाऽपीति तु युनम् ।) मनु "नैकं पदं हिःप्रयोज्यं प्रायेण"- इत्यन्यत्र (७५), कथितपदं दुष्टमिति चेहैवोक, तत्कथमेकस्य पदस्य दिप्रयोगः । उचते, उहेशप्रतिनिर्देशचतिरिक्तो विषय एकपदप्रयोगनिषेधस्य (७६), तहति विषवे प्रत्यत तस्यैव पदस्य सर्वनानो वा प्रयोग विना दोषः । तथापि, उदेति सविता तानसान एधासमेति च । सम्पत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता। पत्र, रक्त एवास्तमेतीति यदि क्रियेत, तदा पदान्तर- प्रतिपादितः स एवार्थोऽर्थान्तरतयेव प्रतिभासमानः प्रतीति स्थगयति । यथा वा.. न भासते' रति हरियाक्यानुसारेण, जाने शब्दसापि भाममङ्गीकुर्वन्तः वैचम यथाश्रुतमेव पर्व समयन्नि । (७५) अन्याल वामन बने । (७१) प्रतिनिहें येति चावाके ण्यप्रत्ययः । 'उहे गाः' वक्तव्यो- ऽर्थः, 'प्रतिनिया' पुनरप्या वतव्यो यत्र, तबाहातिरितः ; पूर्वा- परयोरकरूपरला यन पर्वनिरिसार्थय तेनैव पन्देन तेनैव च कमेण पुनर्षि पावरकाव तदन्चल दोष रति फलितोऽर्थः। तस्या- पशकत्व व कुत्रे भवति कुल वा मेत्यास विद्वदनुभव एवं प्रमाणम् । तथापि किश्चित् संक्षिप्योच्यते, वाक्यहये यदि एकस्य उद्देशात विधेवत्वं वा स्यात्, यदि वा पूर्वचिन विधेवस्य उपास वा परमिन् उद्देयात्व विधेयत्व का भवेत्, तदा पुनर्निश चाम्सकः । यथा 'उदेति सविता'-बादौ उभयवेव सवितरुप्यत्व तामत्वस्य विधेयावं । 'कोदण्डेन शराः' बादौ पूर्वव विधेयस्य शराः परचिन् वाक्ये हेयत्वम् | एवं 'चन्द्रायते एकरचापि सः, सावते पारगन काना। खादौ पूर्व वाक्ये उहेश्यस्य हंसख परचिन् विधयतेति। विधवामतानामपि हेवाविधेयत्वम् वाचम् ।

·सप्तम उल्लासः।
१४१
.
यशोऽधिगन्तु, सुखलिमया वा,
मनुष्यसङ्ख्यामतिवर्तितं वा।
निरुत्सकानामभियोगमाजां
समुत्सुकेवासमुपैति सिद्धिः ।
अत्र प्रत्ययस्य । (मुपमोचित वेति युक्तः पाठः ।)
ते हिमालयमामन्ज्य पुनः प्रेक्ष्य च भूलिनम् ।
सिद्धं चा निषेधार्थ तद्दिसृष्टाः पमुद्ययुः ।
अन सर्वनाम्नः । (पनेन विसृष्टा इति त वाच्यम् ।)
महोमतः पुत्रवतोऽपि राष्टिस्तस्मिथपत्ये न जगाम टप्तिम् ।
अनन्तपुष्यस्य मधोहि चूते हिरेफमाला सविशेषसङ्गा (७७)।
अत्र पर्यायस्य । ( महोभतोऽपत्यवतोऽपीति यक्तम् । )
अत्र सत्यपि पुत्र कन्यारूपेऽप्यपत्ये स्नेहोऽभूदिति केचित्
समर्थयन्ते (७८)।
विपदोऽभिभवनयविक्रम रहयत्यापडुपेतमायतिः ।
नियता लघुता निरायतेरगरीयान पदं नृपश्रियः ।
अनोपसर्गस्य पर्यायस्य च 1 ( तदभिभवः कुरुने निरा-
यतिं । लघुतां भजते निरावतिः, लघुतावान्न पदं नृपश्रियः
इति युक्तम् (७)।)
(७७) बाल पुत्रापवपन्दो प्रचाचोभवसाधारण। पुत्रा, बस
मन्तीति बहवविवक्षायां मतम् ।
(७८) बेचिदित्यवरमः, हटान्त प्रदर्शित सामान्य विशेषभावस्य
दार्शनिवेऽपि प्रदर्शथिसचितत्वादिति ।
(७) प्रातदोषजिहीर्ष येव कसितेचिन पाठे छन्दोमको न दोगाय,
निर्दोषवाक्यमावसमर्थनपरत्वादय । वस्तुतः चम'बभिभूतिः कुरते.
मिरावतम् ।' रथेष पादः कल्पयित योम्बः ।

·. १४२ कावाप्रकाशः। काचित्कीर्णा रजोभिर्दिवमनुविदधौ मन्दवन्दु बमो- रत्रीकाः काश्चिदन्तर्दिश पूर्व दधिरे दासमुद्रान्तसत्त्वाः ।. धेमुर्वात्या वान्याः, प्रतिपदमपरा भूमिवत्कम्पमानाः प्रस्थाने पार्थिवानामशिवमिति पुरो भावि नार्थः यशंसः । पत्र वचनख । ( काश्चित्कीर्णा रजोभिर्दिवमनुविदधु- मन्दववेन्दु योभा निःत्रीका इति, 'कम्पमाना' इत्यत्र कम्प- मापुरिति च (८०) पठनीयम् ।) गाइन्सां महिषा निपामसलिलं शृङ्गमुडस्ताड़ितम्, छायाबसकदम्बकं सगकुलं रोमन्धमभ्यस्थत । वित्रधः क्रियतां वराहपतिभिर्मुस्ताक्षति: पवले, वित्रान्ति लभतामिद शिथिलज्यावन्धमानुः ॥ पब कारकस्य । (विश्रधा रचयन्तु भूकरवरा मुसाक्षति- मित्य दुष्टम् ।) भकलिततपसेनोवोर्थप्रथिम्नि यशोनिधा- पवितथमदामाते रोषान्सुनावभिधावति । अभिनवधनुर्विद्यादर्पक्षमाय च कर्मणे स्फुरति रमसात्याणिः पादोपसंग्रहणाय च (८१) ॥ पत्र क्रमस्य ; 'पादोपसंग्रहणाय' इति पूर्व वाघम् । एव- मन्यसाप्यनुसतव्यम् । पषिधमानः क्रमो यत्र (८२) । यथा,- (८०) अन्यथा पाण्यामप्रक्रमभङ्गः स्वादिति प्रसारकम् । (८१) बकशितः अपरिमितः । प्रथमदितीयपादायों वषाक्रम पादपाणपतरावर्षणयोति-रवि नविक्रमेणेव मिमी बुकः । (८२) पदसवियपरचनावाः प्रस्तुतार्थसाप्रत्यावाचे चक्रमाव', ' ·भन, सप्तम उझासः। १४३ इयं गतं सम्प्रति घोचनीयतां समागमप्रार्थनया कपालिनः । कला च सा कान्तिमती कलावतः, त्वमस्य लोकस्य च नेवकौमुदी। पत्र 'वं'-शब्दानन्तरं चकारो युक्तः। यथा वा,- शक्तिर्निलिंगजेयं तव भुजयुगले, माथ, दोषाकरी- बत, पाखें तथैषा प्रतिवसति महाकुहिनी खायष्टिः । आत्रेयं सर्वमा ते विलसति च पुनः, किं मया रड्या ते, प्रोच्यवेत्य, प्रकोपाच्छशिकरसितया यस्य की प्रयातम्(८३)। इत्यं प्रोच्य वेति न्याव्यम् । तया, 'लग्न रागारताज्या' (१३८ ४०) इत्यादौ इति श्रौनियोगादिति वाचम् । 'भमतः' प्रकृतविरुवः (६४) परार्थो यत्र । यथा,-. राममन्मथशरेण ताड़िता दुःसहेन हदये निशाचरी। गन्धवद्रुधिरचन्दनोक्षिता जोयितेशवसतिं जगाम सा । पत्र, प्रकृते रसे विरुवस्य टङ्गारस्य व्यञ्जकोऽपरोऽर्थः । प्रत्यायकत्वेऽप्यनौचित्येऽस्थानस्थपदता, कार्यक्रमस्थानौचित्य व दुधमत्वम्, उपक्रमोजक्रमस्योपसंहारे भप्रक भङ्ग प्रत्यतेषां भेदः । (८) निस्विंश-दोषाकर-कृढिमी-सर्षगा-उद्धा-प्रयातमन्दाः यथाक्रम दिका-सर्वविश्वाता-महतो-प्रमष्टगमनार्थका अपि यद- यमिमधिमा सिंचाधिक-दोषविधान-जारयोगवि बाला-भरती- पसावनहपानांतपस्थापयनि । (८४) प्रकाविरुणः' माकरणिकरसादिप्रतिकूलः, पराधी' रसादिरूपो व्यायार्थों यल तदिति । (परार्थः न वाच्यार्थ इति प्रतिकूल विभावादि.. पहाझेदः) 'यो जारपीमतो, नया वीरभवानको । रौद्राइतो, तथा साकारण वैरियो विषः' इति ॥

·. १४४ कामप्रकाशः। अर्थदोषानाह,- अर्थोऽपुष्टः कष्टो वाहतपुरमतदष्कमग्राम्याः ॥७॥ सन्दिग्धो निर्हेतुः प्रसिद्धिविद्याविरुद्धश्च । अनवौकृतः सनियमा- नियमविशेषाविशेषपरिवृत्ताः॥८॥ साकासोऽप्रदयुक्तः सरचरभिन्नः प्रकाशितविरुवः । विध्यमुवादायक्त- स्ताक्तपन:खीकृतोऽश्लीलः ॥ ६ ॥ 'दुष्टः' इति सम्बध्यते । क्रमेणोदाहरणम्.- पतिविततगगनसरणि-प्रसरणपरिमुक्तविश्रमानन्दः । मरुदुल्लासितसौरभ-कमलाकरहासकद्रविर्जयति । अत्र प्रतिक्षिततत्वादयोऽनुपादानेऽपि प्रतिपाद्यमानमर्थ न वाधन इत्यपुष्टाः, न त्यसकताः पुनरुता वा (८५)। , (८५) चाल पतियिततत्वमतिविस्तीर्णत्व बृहदाकारत्वमिति यावत्, (मत दीर्घत्वम्)। गगनस बार एव श्रमतर्न तवातिविततत्व मरणित्व उपयुज्यते । एवं मादशामितेल्यादावधि । नवे चेत्, अतिविततत्वादि हेतगर्भविशेषणतया सहमविशेषणतया वालाभितम् ? बाये अपमितिः, हितीये गगमस्यातिविततत्वम् पम्मेरोष्णामिव अतिप्रसिदत्वात् प्राप्तमेमेति तत्कथने पुनरभिदोषः पति। म, पूर्वोत्रय पुगशिरेष पुग- रुक्रिनत पर्वमानखार्थखापति भावः । प्रयोवनानाराभावासदी विष- शायामपि तत्पदाभिधानेऽधिक्षपदवं, सपना प्रसुतारूपयोनिमो:- अस्य विवक्षायामपालभिबनयो दः ।

·सप्तम उलासः। १४५ सदा मध्ये यासामियममतनिष्यन्दसरसा सरस्वत्युहामा वहति बद्धमार्गा परिमलम् । प्रसादं ता एता धनपरिचिताः केन महतां महाकाव्ययोनि स्फुरितमधुरा यान्तु रुचयः (८६) । अत्र यासा कविरुचीनां मध्ये सुकुमार-विचित्र-मध्यमात्मक- विमार्गा (८७) भारती चमत्कारं वहति, साः गम्भीरकाष्य- परिचिताः कथमितरकाव्यवत्प्रसन्ना भवन्तु ; यासामादित्य- प्रभाणां मध्ये त्रिपथगा वहति, ता मेघपरिचिताः कथं प्रसन्ना भवन्तीति सङ्खपार्थः (८८)। जगति जयिमते ते भावा नवेन्दुकलादयः, प्रतिमधुरा: मन्येवान्ये मनो मदयन्ति ये । मम तु यदियं याता लोके विलोचनचन्द्रिका नयनविषयं, जन्मन्ये कः स एव महोत्सवः ॥ (८६) सकाव्यस्य गम्भीरार्थकतयाऽस्फुटार्थत्वमस्य दूष्यमिति समर्थयित कस्यचिकिरियम् । प्रस्तुतपक्षे 'रचयः' अभिप्रायाः; 'प्रसाद 'यान्तु'-इस्मन्वयः । अप्रस्तुतपक्षे 'सरस्वती' नदी, 'परिमलः' सम्बन्धः, ( परिगतो मखो बस्था क्रियायामिति व्युत्पत्त्या परिमलं सत्वं वा क्रियाविशेषणं) 'प्रसाद' स्वच्छ कान्निता । (८७) पैदर्भी-गौड़ी-पाशाखासरीतिलवती । (८८) धादिस्यप्रभापो द्वितीयोऽर्थः उपमानं, तेन सह वाच्यार्थमा उपमा बाया। बस हि विवक्षितार्थः मन्दान्तरेणोपनियध्यमामोऽमि केशेन प्रतीयते ; लिटत्वादौ गन्दान्तरेण अन्नधान्तष वा विवक्षिताः सखेनैव प्रतीयते इति भेदः । सुटता . ११

·कावाप्रकाधः।
पत्न, इन्दुकलादयो यं प्रति पसथमावा: स एव चन्द्रियात्वम्
उत्कर्षार्थमारोपवतीति सारतत्वम् (२८)।
"कृतमनुमतम्"(४३४०)-इत्यादि, पक, पर्जुन पर्जुन-'
इति (20) भवद्भिः'-इति चोने सभीमकिरीटिना-इति
किरीटिपदार्थः पुनरुक्तः । यथा वा-
मनवालावलीढ़प्रतिबलजलधेरन्तरौविमाणे
सेनानाथे स्थितऽस्मिन्मम पितरि, गुरौ सर्वधन्वीनराणाम् ।
कर्णालं सम्धमेण, व्रज कप, समरं, मुश्च हार्दिक्य, पकाम,
ताते चापहितीये वहति रणधुरं को भयस्यावकायः ।
पत्र, चतुर्थपादवाक्यार्थः पुमरतः ।
भूपालरत्न, निर्दैन्यप्रदानप्रस्तोत्सव ।
विषाणय तुरङ्ग मे, मात वा मदालसम् ॥ (दुष्का०)
पत्र, मातङ्गस्य प्रानिर्देशो युक्तः ।
खपिति वावदयं निकटे वनः,
सर्पिमि तावदाई, किमपैति ते।
तदपि साम्प्रतमाहर कूपरं
त्वरितमूलमुदाय कुषितम् ॥ (प्रा.)
एषोऽविदग्धः ।
(८८) पख माया प्रायाः ।
'यसपापोवा प्राण्यर बिगद्यते ।
सवाचदन्यत् बास्तोतदा भव' रति
(8.) अर्जुनं सम्बोधर्भवणिः तेषामियनेन विडिना बनसो.

·सप्तम उहासः।
१४७
"मासर्वसुताई-(८०पू०)-प्रत्यादि । परन, प्रकरणा-
भावे सन्दरः । (शान्तहलाईन्तराभिधाने त निवः।)
महोतं येनासीः परिभवभवाबोषितमपि,
प्रभावावस्थाभूव खलु तव कचिव विषयः।
परित्यक्तं तेन त्वमसि सुतशोकान तु भयात,
विमोच्च शस्त्र, त्वामहमपि, यतः स्खसि भवते
पत्र शलमोचने हेतुर्नोपात्तः ।
दन्ते केनोक्तं कथय कमलातङ्कवदने,
यदेतस्मिन् हेम्नः कटकमिति धत्से खलु धियम् ।
दंत:साधाक्रमणपरमा सतिभुवा
तव प्रोत्या चक्र करकमलमले विनिहितम् ।
पत्र, कामस्य चक्र लोकेऽप्रसिद्धम् । यथा वा,-
उपपरिसरं गोदावा: परित्यजताधगाः,
सरणिमपरो मार्गस्तावद्भवद्भिरिबताम् ।
सह विहितो रक्रायोकः कवापि इताचवा
चरणनलिनयासोदश्चवारकक्षुकः ।
पादापातेनाशोकस्य पुष्पोजमः कविषु प्रसिद्धो न पुनः भारो-
.
अमः।
समितवसनालङ्कारायां कदाचन कौमुदी-
महति सहशि खैरं यान्त्यां गतोऽसमभूहिधुः ।
तदनु भवतः कौतिः केनाप्यगीयत येन सा
मिवसहमगाब्युतायका, क मासि शुभमरः।

·१४८ काषाप्रकाशः। मनामूर्ताऽपि कीर्ति: ज्योत्स्नावत्प्रकाथरुमा कवितेति लोक विद्यमपि कविप्रसिद्धेनं दुष्टम् (२१)। सदा सात्वा निथौथिया सकलं वासरं बुधः । नानाविधानि शास्त्राणि व्याचष्टे च शृणोति च ॥ (वि०वि०) ग्रहोपरागादिकं विना रात्रौ स्नानं धर्मशास्त्रेण विरुवम् । अनन्यसदृशं यस्य बलं बालो: समीच्यते। पाण्यानुसूतिसस्य (५२) सत्यं सा निष्पयोजना। एतत् अर्थशास्त्रेण । विधाय दूरे केयूरमनङ्गाङ्गनमङ्गना। बभार कान्तेन कृतां करजोल्लेखमालिकाम् । अत्र, केयूरपदे नखक्षतं न विहित मिति, एतत् कामथानेण। अष्टागयोगपरिशीलनकौलनेन दुःसाधसिविसविधं विदधद्विदूरे। पासादयत्वभिमतामधुना विवेक- ख्याति समाधिधनमौलिमणिबिमुक्तः (१३) । अत्र, विवेकख्यातिस्ततः सम्प्रज्ञातसमाधिः पश्चादसंप्रचातसतो मुक्तिनत विवेकख्यातौ, एतत् योगशास्त्रेण । एवं विद्यान्तरैरपि विरुद्धमुदाहाय॑म् । (११) एवञ्च लोकविरुद्धमयापि करिसमयप्रमिजिविरोध एव दोषः । (६२) सन्धिविपहयामासनहधसंत्रवाः षट पाडगुण्यम् ; खार्थे ध्यञ् । (६१) यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमायोटौ अङ्गानि । 'दुःसाधाया' दुःष्पाप्यायाः 'सि' यसको 'सविध' निकट- स्थिसं पुरुषमानविश्रान्तममोउत्तिविशेष रूपसं प्रजातसमाधिम् । 'विवेवख्याति' प्रति पुरुषयोदजामम् ।

·सप्तमउसासः। १४६ प्राप्ताः श्रियः सकलकामदुपाततः किम्, दतं पदं चिरसि विद्विषतां ततः किम् । सन्तर्पिताः प्रणयिनो विभवैसनः किम्, कल्पं स्थितं तनुभतां तनुभिस्ततः किम् । अत्र 'ततः किम्'-इति न नवीकृतम् (६४) । (तत्तु यथा,- यदि दहत्यनलोऽत्र किमद्भुतं, यदि च गौरवमद्रिषु किं तमः । लवणमम्बु सदैव महोदधेः, प्रकृतिरेव सतामविषादिता ।) यत्रानुलिखिताख्यमेव निखिलं निर्माणमेतहिधेः, उत्कर्षप्रतियोगिकल्पनमपि न्यबारकोटिः परा । याताः प्राणभृतां मनोरथगतीरलय यत्यम्पदः, तस्याभासमणीचताश्मसु मणेरश्मत्वमेवोचितम(१५) । अत्र, छायामात्रमणीश्तास्मस मणेस्तस्याश्मतैवोचितेति मनियमत्वं वाचाम् (८६)। ॥ . (28) भङ्गयसरेण निग्यत्वं भवीजतत्वम् । 'किं ततः' इत्यस्य, किं तस्मात्-प्रत्यादिरूपेण शब्द परिवर्तनेऽपि उत्कर्षान्तराभावात् बनवीमतत्व- मिति कथितपदत्वात् भेदः। (५५) चिन्तामणेराभासेनेव मणीकृतैः पाषाणः सरचिनामणेर्गणने चिन्तामणेरेव परं पाषाणत्वमस्तु, सेषान्त मणित्वमिति सोपहासोतिः । (24) सनियमोतो हि कारणान्नरव्याकोदेन पानापानां निन्दाति- चयः प्रतीयते । अर्थविशेषस्य विवक्षितत्वेऽपि सत्प्रतिपादकपदानभिधाने ज्यन पदत्वाभिहित्याच्यते दोगौ, घनएव तो गदगती, अर्थविधेमाविषयाबाट चयमिति भेदः ।

·१५०
कावाप्रकाशः।
बलाम्पोज सरसावधिवसति सहा, शोण एवाधरले,
गाडः काकुत्स्थवीर्बपतिकरणपटुईक्षिण समुद्रः ।
वाहिन्यः पार्श्व मेता क्षणमपि भवतो नैव मुखत्वभीषण,
खच्छन्तानसेऽस्मिन् कथमवनिपते, तेऽनुपानाभिखाषः ?
पत्र थोण एवेति नियमो न वाथः (१७)।
श्यामा श्यामलिमानमानयत भोः, सान्द्रमसोबक,
मन तमामय प्रयुज्य हरत खेतोत्पलानां त्रियम् ।
चन्द्रचूर्ण यत क्षणाञ्च कणशः कृत्वा शिवापट्टके,
येन द्रष्टुम शमे रथ दियसबकासुद्राशिवाः (१८)।
पत्र ज्योत्सौमिति श्यामाविशेषो वाच्यः ।
कोलखितहषत्परुषप्रहारैः
रखान्यमुनि मकरालय, माऽवमंस्थाः ।
किं कौस्तुभेन विहितो भवतो न नाम
याजाप्रसारितकरः पुरुषोत्तमोऽपि ॥
(७) वर्ष विशेषाविषयायो अधिकपदा विपक्षायां व मिति
भेदः । प्रसुतोकोपार्षबोरसपयोगिनि सपथने एवापुरव, अब
ममतापकर्षे बदपकथनामाऽपि च भवतीति भेदः । वारि बोष
एपेति नियम ने उम्पजसायवानात्मकत्वातीतो पिपासानोपित्यानियवा.
प्रतीबाप, मेदासरूपकथनम् ।
(८) विजयासमझिकायो विद्याधरमबारेवसबमिः । सामा
रालि । वरिपाभिः । तमाम् पौष । मुद्रा (पन्धरम्मा-
दपरत राहतं चि ) नातो बात, वाः । पिनोयोat at
दिषु पश्यतो मम उद्दीपका एते प्रतिबकायन्तेऽतस्लामपहर विभा

·सपम उमासः।
भत्त्र, एकेन. किं न विहितो भवत: स नामेति सामान्य
पाथम् (६५)।
"
!
अथित्वे प्रकटीक्षतेऽपि न फलप्राप्तिः प्रभोः, प्रत्युत
द्रुह्यन्दाशरथिविसहचरितो युगातया कन्षया ।
उत्कर्षश्च परख, मानयवमोर्षियंसनं चात्मनः,
औरत्नच जगत्पतिर्दशमुखो देवः कथं मथते ? ।
मात्र, 'सोरत्नम्' उपेक्षितम्-त्याकाञ्चति । नहि 'परस्य'-
इत्यनेन सम्बन्धो योग्यः (१००)।
पन्ना शक्रशिखामणिप्रणयिनी, शाखाणि चक्षुर्नवं,
भक्तिभूतपतौ पिनाकिमि, पदं लङ्केति दिया पुरी।
उत्पत्ति हिणान्वये च, तदहो ! बेहग्वरो लभ्यते,
स्थाच्चेदेष न रावणः, क नु पुनः सर्वत्र सर्वे गुणाः ॥(अप०)
पाल, 'स्थाच्चे देष न रावणः' इत्यत एव समाप्यम् (१०१)।
(e) यथाशते कौस्तुभमानसोपकारकावेबान्यावसामलिना-
गमा । एकति पाठे व भेदानवगमाददोषः ।
(..) महि उपादेये खौरनेऽमर्ष सम्भया, किन्त तइपेक्षायामिति ।
बदष्य चत, परसत्यनेमान्षयात् परस्खोवमर्षों युज्यत एनेति । सब,
'परस्य'-रत्यय अनितान्वयतया, 'यात्मनः' इत्यनेन व्यतितया -
पुनरबबायोगात् । बल परस-ति पदंवा 'उपेक्षितम्'-दतिया बन्या
किमपि पदंबल्यामिति नियमाभावात विवचितप्रतीतिविरहो दमकतावीनम् ।
(१०१) या यदभिधानं विवक्षितप्रतीतिविघटकं ताडशेऽनुपयुक्त स्थाने
नदभिधानम् अपदयुशता, यथोदाहरणे, 'यादेव न पणा' स्वनन्तरं
'
कम:'-त्याद्यभिधान समाधाने परसत् रापणय खाव्यात्यप्रतीति
स्वगवति प्रभावितविर समाभिधानं नवा विक्षितप्रतीतिप्रतिरोषा-
इन्वनयोमैदः । बेचिन्तु अपदसतानामा दोष इति पदन्ति ।

·१५२
कावाप्रकाशः।
अतेन बुदिर्थसनेन मूर्खता,
मदेन नारी, सलिलेन निन्नगा।
निथा थथाकेन, धृतिः समाधिना,
नयेन चालजियते नरेन्द्रता॥
पत्र, ऋतादिभिरुत्वष्टैः सहचरितैर्यसनमूर्खतयोनिकृष्टयो-
भिवत्वम् (१०२)।
"लग्नं रागारताया” (१३८)-इत्यत्र 'विदितं तेऽस्तु'
इत्यनेन श्रीस्तस्मादपसरतीति विरुवं प्रकाश्यते(१०३)।
प्रयत्मपरिबोधितः स्तुतिभिरद्य शेषे निशा-
केशवमपाण्डवं भवनमय
निःसोमकम् ।
इयं परिसमाप्यते रणकथाऽदय दो:शालिनाम,
अपैत रिपुकाननातिगुरुरदय भारो मुवः (१०४) ।
पत्र थयितः प्रयत्नेन बोध्यमे इति विधेयम् । यथा वा,-
वाताहारतया जगद्विषधरैरावास्य निःशेषितं,
ने ग्रस्ताः पुनरभ्रतोयकणिकातीव्रतहिभिः ।
(१०२) सहचरितानां हिं प्रायश ऐकष्येण सर्वेषाम् उपादेयत्व
हेवा वा प्रतीयेत, एतदेव दूषकताबीजम् ।
(१.५) यथा च विवर्ष प्रकाश्यते, तथोक्न प्राक (११८४.)।
(१.8) रति क्रियापदम् । पयितोहि बोचते, न त पोधित
ते। विधवारिम विधेयतया विवक्षितस्य विधेयत्व नामवगमा, बलत
विधामचित विधानमिवनवोदः ।

·सप्तम उल्लासः । १५३ तेऽपि करचमहचर्मवसन ताः क्षयं लुश्वकैः, दम्भस्य स्कुरितं विदबपि जनो आल्मो गुणानौहते (१०५) । पत्र, वासारादित्वयं व्युत्क्रमेण वाचम् । परे रामाहसाभरण, भसलवेणिशरण, स्मारक्रीडावीड़ाशमन, विरहिमाणदमन । सरोहंसोत्तंस, प्रचलदल, नीलोत्पल, सखे, सखेदोऽहं, मोहं लथय, कथय, केन्दुवदना ? ॥ पत्र, 'विरहिप्राणदमन'-इति नानुवादाम् )। "लग्नं रागारताया" (१३८पू०) इत्यादि । पत्र, 'विदितुं तेऽस्तु'-इत्युपसंहृतोऽपि तेन'-इत्यादिना पुनरुपाक्तः(१०६) । (१०५) 'दम्भस्य' प्रकते कापचय परापकाराद्यसत्फलाभिसन्धान- पूर्वकधर्माचरणरूपख 'फुरित' दीप्ति प्रबल पता । 'गुणान्' धार्मिकत्वादीन रहते' प्रार्थयते, सम्भाववति था, अर्थात् बनेषु । सर्व एवं दुरभिसन्धिपूर्वकमेव ध कर्म अनुतिष्ठन्ति, न तु धर्मबुद्धा, इत्य वार्मिका एव सति पतर्थपादतात्पर्यार्थः, एष एवार्थः पादल येण' समर्षितः । एवञ्च जगत् निःशेषयित वाताहारः खोलतः, तान् परिवम् अमणिकावत- मङ्गोकसं, नान भयं नेतुं चर्मवमर्न ग्टहीनमितिरीत्या असदभिसन्धिपर्वक- धर्माचरणमेव विधातचितं, मत तस्य, 'वाताहारतया' तिरीत्या अनुवादो युकः । यथावतात्यसारिणस्तु मगधर्मवसनं भवतोयकणिकापानं वायुभवपा बधोसरं सौमित सत्कमेष पिधिर्युक: मक बन्यजेति, एतदेव व्यत्क्रमविधानमित्याकः । (१०३) क्रियाकारकाव येन निराकातया समाप्नेऽपि व्याक्ये पुन: कारकानराभिधानं त्यापुनःसीबतत्व, यथोदाहरणे, न शिविणवतीत्यन्तेन कर्मकारवेण विदिक्रियाया अवये समाप्नेऽपि पुनः 'भत्येभ्यः' इत्यादिना कर्म कारवाभिधानम् । ममातपुरातत्व व पूर्वोक्ताव कारकमा विशेषण- . दाममिति भेदः ।

·१५४
काव्यप्रकाशः।
हन्तुमेव प्रसस्य स्तब्धस्य विवरैषिणः ।
यथाऽशु जायते पातो न तथा पमरनतिः ॥
पत्र, पुंष्यजनस्थापि प्रतीतिः ।
यौको दोषः प्रदर्थितः, तत्र दोषान्तराख्यपि सन्ति, तथापि
तेषां तवाप्रकृतत्वात्मकाथनं न कृतम् ।
कर्णावतंसादिपदे कर्णादिध्वनिनिर्मितिः (१०७)।
सन्निधानादिबोधार्थम् ;
अवतंसादौनि कर्णायाभरणाम्येवोच्यन्ते, सत्र कर्णादिशब्दाः
कर्णादिस्थितिप्रविपत्तये, यथा,-
पस्याः कर्णावतंसेन जितं सर्वे विभूषणम् ।
तथैव शोभतेऽत्यर्थमस्थाः अषणकुण्डलम् ।।
अपूर्व मधुरामोदप्रमोदितदिशस्ततः ।
पाययभङ्गसुखराः शिर:शेखरशालिनः ।
पत्न, कर्ण-श्रयण-शिरः-शब्दाः सविधानप्रतीत्यर्याः (१०८)।
विदीर्णाभिमुखारातिकराले सनरान्तरे।
धमुाकिणचिरुन दोष्णा विस्फुरितं तव ॥
मत्व, धनुःशब्द भारुढ़त्वावगतये । (पन्यत्र तु,
जवाबन्धनिस्सन्दभुजेन यस्य विनिश्वसहतपरम्परेण ।
काराग्टहे निर्मितवासवेन लक्केश्वरेणोषितमा प्रसादात् ॥
..
(१०७) ध्वनिः पन्दः । निर्मितिः प्रयोगः ।
(१०८) तया च प्रतीत्या असंसादेः खमतो मेहता, किन्तु
बमाः कर्णादिस्थित्या इति अवगम्यते, तदवगमे वर्षनीवावा उत्कर्षः ।

·१ सप्तम उसासः। १५५ -इत्यत्र, केवणो जयाशब्दः।) प्राणेश्वरपरिवङ्गविश्वमप्रतिपत्तिभिः । मुक्ताहारेण लसता हसतीव सहयम् (१०८) । भव, मुक्कानाम् अन्यरत्नामिश्रितत्वबोधनाय मुन्नाथब्दः । सौन्दर्यसम्पत्, तारुण्यं यस्यास्ते, ते च विश्नमाः । षट्पदान् पुष्पमालेव, कान् नाकर्षति सा सखे । अत्र, उत्कृष्टपुष्यविषये पुष्पशब्दः, निरुपपदो (११०) हि मालाशब्दः पुष्पखजमेवाभिधत्ते । स्थितेष्वेतत्समर्थनम् ॥ १०॥ न खलु, कर्णावतंसादिवत् जघनकाञ्चीत्यादि क्रियते। जगाद मधुरां वाचं विशदाक्षरचालिनीम् । -इत्यादौ क्रियाविशेषणत्वेऽपि विवक्षितार्थप्रतीतिसिहौ, “गतार्थस्यापि विशेष्यस्य विशेषणदानार्थं कचित्प्रयोगः कार्य:"- इति न युक्तम् (१११) । युक्तत्वे वा, चरणत्र-परित्राणरहिताभ्यामपि द्रुतम् । पादाभ्यां दूरमध्वानं व्रजन्वेष न खिदाते (११२) । -इत्युदाहार्थम् । (1.) हारो सनालाविति विश्वः । हार एव समयमा हासः । (११) निरुपपदः विशेषणरहितः । (1) सिजाविति हेतौ सप्तमी, असान युक्तम्'-इत्यनेनावयः । 'मतामा' पदान्नरेगोकार्थस्य । अयं निष्कर्षः, जगादेतिक्रियया उमार्थयामि पावम्' रस्त्यमा नानर्थक्य', 'मधुराम' इत्यादिविशेषणदानार्थं तदुपादाना- दिति वामममतम् । मधुरं विशदाशरं जगादेतिरीच्या क्रियाविशेषणतया विवक्षितार्थप्रतीतिसम्भवात् 'वाचम्'-रत्वमर्थकमेवे तिप्रकाशजन्मतम् । (१२) कल चरणवादीति विशेषणं न क्रियाविशेषणाई मिति उत्तरदेशसंयोगाहकूण पादविहरणार्थवन बनधासना मायापि ·१५६ कावाप्रकाशः। ख्यातेऽर्थे नितोरदुष्टता- यथा,- चन्द्रं गता पनगुणान भुक्त, पनाश्रिता चान्द्रमसीमभिख्याम्। उमामुखन्त प्रतिपदा लोसा हिसंश्रया प्रीतिमवाप लक्ष्मीः । अत्र, रात्री पद्मस्य सङ्कोचः, दिवा चन्द्रमसच निष्प्रभवं लोकप्रसिद्यमिति 'न भुज-इति हेतुं नापेक्षते। ऽनुकरणे तु सर्वेषाम्। सर्वेषां श्रुविकटुप्रभृतीनां दोषाणाम् । यथा,- मगचक्षुषमद्राक्षमित्यादि कथयत्ययम् । पश्यैष च गयित्याच सत्रामानं यजेति च (११३) । ‘वलाद्यौचित्यवशाद् दोषोऽपि गुणः क्वचित् कचिन्नोभौ ॥११॥ वन-प्रतिपाद्य-व्यय-याच्च-प्रकरणादीनां महिन्ना दोषोऽपि क्वचिनुण: (११४), कचिन दोषो न गुणः। तत्र वैयाकरणादौ वक्तरि प्रतिपाद्ये च, रौद्रादौ च रसे व्यज्य कष्टत्वं गुणः । क्रमेणोदाहरणम्- 'पादाभ्याम्'-त्या नामर्शक्यम्, उविशेषणदागर्थसपात्तवादिति । सथाचार्य सिद्धानः, यल यदुपादानं विना (विशेषवदानासम्पनेस) विचितप्रतीतिविधातस्तव गतार्थापि तसोपादानं शुक्र, मान्योति । (११३) चद्राक्षमिति वृतिका, (गौरिति वाव) नविति - संस्कृति, ससामानमिति चयनम् । (118) गुण: Rोकर्षक ।

·सप्तम उजासः। दोधीवेयौठसमः कश्चिनुपरागोरभाजनम् । विष्यत्वयनिभः कश्चियन सचिहिते न ते (११५) ॥ यदा त्वामहमदा सब्दविद्यापिधारदम् । उपाध्यायं तदालाई समस्याषच सम्पदम् । पन्तमोतवृहत्कपालमलकरकणकवण- प्रायोजित भूरिभूषण-रवैराघोषयन्त्यम्बरम् । पौतच्छर्दितरतकहमषनप्राग्भारपोरोलसद्- व्यालोलतनभारभैरववपुर्दोवतं धावति (११६) । वाचावयाइयथा- मातङ्गाः, किसु वलिातः, किमफलैराडम्बरैजम्बुका:, सारजाः, महिषाः, मदं व्रजत किं, शून्येषु भूरा न के। कोपाटोप---समुनटोत्कट---सटा-कोटेरिभारः पुनः सिन्धुध्वानिनि ते खुरति यत् तजर्जितं गर्जितम् । (११५) “दोधीवेवीटाम्” (१।१।६) इति,"किित च” (१|| प्रति समेण च तनिषेधः । (११६) 'चन्त्र' आडि Entrail इति मात्रा प्रसिद्ध 'पोतानि' पथितानि बृहन्ति 'कपालामि' शिरसः कर्षराः ( खुसी Skull इति भाषा), 'मलकामि' देहान्तीणि नखी Tube नाना प्रसिद्धानि च यानि, तान्येव करं कणन्ति, सन्दयन्ति बहशामि, ‘বাঘি’ বালি ‘রঙ্কিালি’ অবিনালি আলি বুঝি সুগলি तेषां रसः। पूर्व 'पोतं' पक्षात् 'छहंत' वान्तं रकमेव हमसेन 'धन' बात, किंवा तस्य 'धनः' काठिन्छ (जमार Congeal इति भाषा०) यल, एग्भूतः 'प्रागभारः' बयभामो बयोः, तौ। पतएव पोरं विकटम् 'वसन्तो' प्रकाशमानौ'माबोसो पगबोसमी तायेक भारः गुराख, तेन 'भैरव' 'भीषणं' पर्वसामा। बाबीभयो रसः । .

·१५८ काव्यप्रकाराः। मत्व, सिंहे वाच्चे परुषाः शब्दाः। प्रकरणवशाद यथा,- रताथोक, कयोदरी कनु गता त्यत्वाऽनुरत जनम् । नो दृष्टेति सुधैवं चालयसि किं वातावधूतं शिरः । उत्कण्ठा-घटमान-षट्पद--घटा-संघट्ट-दष्ट-छद- स्तत्मादाहतिमन्तरेण भवत: पुष्योगमोऽयं कुतः ? ॥ पत्र, शिरोधननेन कुपितस्य वचसि ।' कचिनीरसे न गुणो न दोषः । यथा- शीघ्राणात्रिपादान् णिभिरपघनैपराप्यतघोषान् दोर्षाघातानपौषैः, पुनरपि घटयत्येक उल्लापयन् यः । धर्माशोसस्य वोऽन्तईिगुण-घन-घणा-निन्न-निर्विघ्न-पत्ते- दत्ताः सिवसधैर्विदधत घणयः शीघ्रमंहोविघातम्(११७) । अप्रयुक्तनिहतार्थों श्लेषादावदुष्टौ । यथा, येन ध्वस्तमनोभवेन बलिनिकाय: पुरानीकतो यचोवृत्त भुजङ्गहारबलयोगङ्गाश्च योऽधारवत् । यस्थाडः शशिमच्छिरोहरति स्तुत्यञ्च नामामराः, पायाम स्खयमन्धकक्षयकरखा सर्वदोमाधवः (११८) । .. (११७) 'पणिभिः' जुगुमासदः । 'अपयनैः' अर्थः अर्थादवयवैरप- बक्षितानि, 'घटयति' नूतनावया : संबनाति, 'उबाधयनु' नीरोगीवर्धन, 'अन्त' पदये हिगुणा 'चना' निविड़ा अभीष्दा या रणा' आपा, तवा 'निना' तदायत्ता, 'निर्खिन्ना' विनविनाशिमी इत्तिः' व्यसायो यस्य । 'णयः' किरणाः, 'हो' दुरितम् । पदचिोधिन् काव्य संतोऽपि भलिभावस्य न प्राधान्य मिति नीरसत्वव्यपदेशः । (११८) माधवपछे, 'समवेम' अजन्ममा । 'समः" शकटं । बस 'डिजित्काबः 'खीलत:' मोदिनीयता प्रापितः । 'वृत्तभुलास .

·मत, सप्तम उसासः। १५६ माधवपचे घधिमदन्धकक्षयशब्दो पप्रयुक्तनिहतार्यों पचौलं कचिएणः । यथा, सरतारम्भगोयाम, ("घर्थैः पदैः पिशुनयेच्च रहस्यवस्तु" इतिकामशास्त्रस्थिती करिहस्तेम संवाधे प्रविश्यान्सर्विलोड़िते। उपसर्पन ध्वनः पुंसः साधनान्तर्विराजते (११८)॥ (बी०) थमकथास- उत्तानोच्छूनमण्डूकपाटितोदरसन्निभे (१२०) । को दिनि खौवणे सक्तिरक्रमः कस्य जायते ! ( जु०) निर्वाणवैरदानाः प्रशमादरीणाम, मन्दन्तु पाण्डतनयाः सह माधवेन । रक्तप्रसाधितभुवः क्षतविग्रहाच वस्था भवन्तु कुरुराजसुताः समत्याः (१२१)॥ . काशियसर्पख हन्ता । 'रवानां' गन्दामा (नाना) लयो यत्र सा, नाम- रूपात्मक जगतो ब्रमणि लय इति वेदान्नषिदनुमतम् । 'ग' गोर्षनं, 'गा' पृथिवी । शशिनं मथातीति व्यत्पत्त्या शधिमथो राहोः गिरोहर इति 'अन्धकाना' यादवाना शयय निवासस्य कत्तेत्यर्थः । विपक्षे 'विजित्- काय' विष्णुशरीरं, 'पुरा' त्रिपुरासुरवध काले , 'बस्त्रीकता' वाणरूपता - प्रापितः । 'बन्धक पयः' बन्धकासुरस्य माय इत्यर्थः । सर्वदा उमाधवः इति पदविभागः । (११४) प्रस्तुतपचे पुंसी ध्वजः कोतः । साधनं सेना । (११.) उत्तानः परीक्षेन स्थितः । उच्नः योथवान् । .(१३१) तपने, 'प्रशमात्' गान्त्यसम्बनात् । 'रना' अनुरक्षा प्रवर्षेष साधिता वशीकता च भूयः। 'बपियहाः' 'तो' नितो 'पि बुरामको गाम् । 'बखा' मिचिन्ता व्यर्थः । बचच .

·१६० काव्यप्रकाशः। पत्र, भाव्यमजलचकम् । सन्दिग्धमपि वाचमहिना कचिचियतार्थप्रतीतिवान प्यानस्तुतिपर्ववसायित्वे गुणः। यथा- पृथुकार्सखरपात्र भूषितनिःशेषपरिजनं देव । विलसत्करेणुगहनं संप्रति सममावयोः सदनम् (१२२) । प्रतिपाद्यप्रतिपादकयोवे सति प्रतीतं गुणः । यथा, पात्मारामा विहितरतयो निर्विकल्पे समाधौ, जाजोद्रे काहिघटितमनोग्रन्थय: सत्वनिष्ठाः । यं वीक्षन्ते कमपि तमसा ज्योतिषां वा परस्तात्, तं मोहान्धः कथमयममुं वेत्ति देवं पुराणम् ॥ स्वयं वा परामर्थे । यथा,- धड़धिकदशनाड़ीचक्रमध्यस्थितात्मा (१२३) हदि विनिहितरूपः सिविदस्तहिदां यः । अविचलितमनोभिः साधकैर्मुग्यमाण: स जयति परिणवः शक्तिभिः शक्तिनायः ॥ 'प्रथमात्' नाशाद, रधिरेण मण्डिताः शत शरीराव स्वर्गस्था भवन्त त्यो व्यव्यते। (१११) कविपक्षे प्रथुकानां वालानामा खरस्य पालं, सपि उषिताः शविता भूषिताः, विलसत्कामा रेणुभिरियर्थः । राजपचे पृथनि काई- स्वरस सवर्णस्य पालाणि बल, करेणुः सी हस्तियाको पा अर्थः । (११) महधिका दश बोड़ा या नायः डा-गियादवकास चक्र मणिपूरा (जदयस्थितं) तमध्ये सित पात्मा पप बस । .

·१
सप्पम उमासः।
१९१
अधमप्रात्युक्तिषु ग्राम्यो गुणः । यथा,
फुझुकरं कलमरणिकं बलि
जे सिन्धुषारविड़या मह वा दे।
गालिदस्य महिसोदहिणो मरिच्छा,
दे किंच सुचविपक्षपसूणपुत्राः (१२४) ।
पत्र, कलम-कूर-महिसौं-दधि-शब्दा ग्राम्या प्रपि विदूषकोती।
न्यूनपदं कचिगुणः । यथा,-
गाढ़ालिङ्गम-यामनोकाल-कुच-मोद्भूत-रोमोजमा
सान्द्र-छेह-रसातिरेक-विगलीमवितम्बाम्बरा।
मा मा मानद, माति मामलमिति ज्ञामाबरोल्लापिनी,
सुप्ता किं नु ! सता बुकिं ! मनसि किं लीना ! विलीना तु किम् ! ॥
कचित् न गयो न दोषः। यथा,-
तिठेत् कोपवशात् प्रभावपिहिता ! दीधै न मा कुप्यति,
स्वर्गायोत्पतिता भवेत् मयि पुनर्भावामखा मनः ।
तो हर्नु विवुधद्विषोऽपि न च मे शक्ताः पुरोत्तिनौं,
सा चात्यन्तमगोचरं नयनयोतिति कोऽयं विधिः ॥
पत्र, पिहिता'-इत्यतोऽनन्तरं, नैतन्यतः इति, एसेन्नैः पदैः
विशेषविधेरकरणान गुणः, उत्तरा प्रतिपत्तिः jा प्रतिपत्ति
बाधते इति न दोषः (१२५) ।
(१२४) पुष्योत्करं कसमभालानिम कहन्ति ने सिन्धुबार विदपा मम बबभाते।
ये नाखितख महिनीदमा सहक्षरः, ते किस मुग्धविपकिशप्रहमपुत्राः ॥
-दति स. वसमा शानिधान्य, करं भवमिति देगी। विचकिमविका।
(११५) उत्सरा' 'दीर्ष ममा कम्पति बपदिकमा परा, "अविपत्ति' चान,
-
२१

·काव्यप्रकाशः ।
!
अधिकपदं क्वचिगुणः । यथा,
यह वचनाहितमतिबंडचाटुगर्भ
कार्योन्मुखः 'खलजनः कृतकं अवीति .
तत्माधवो न, न विदन्ति, विदन्ति किन्तु,
कां स्था प्रणयमस्य न पारयन्ति ॥
मात्र, 'विदन्ति'-इति द्वितीयम् अन्ययोगव्यवच्छेदपरम् (१२६)।
यथा वा,
वद वद ! जितः स शत्रुः ? न तो जल्पंच तब तबास्मीति
चित्रं चित्रम् ! परोदोदू हा हेति परं बते पुत्रे ।
-इत्येवमादौ हर्षभयादियुक्त वक्तरि (१२७) ।
कथितपदं कचिङ्गणः (लाटानुप्रासे, अर्थान्तरसंक्रमितवाचे,
विहितस्यानुवादयत्वे च )। क्रमेणोदाहरणम्,-
सितकरकररुचिरविभा
विभाकराकार, धरणिधर, कीर्तिः।
पौषकमला, कमला (१२८)
सापि तवैवाति नान्यस्ख ॥ (ला.)
----
'पूर्वा' 'तिठेत् कोपरयात् !' इत्यादिरूपां प्रथमा । अयं भाव,
मैदाबाहेरनुपादानेऽपि निषेधरेवभूतस्य 'दीधै न सा कुप्यति' इत्यादेशतर्थव
निषेधो वायवत् प्रतीयते, चतसदहपादानंग दोषाय ।
(११६) मापन एव विदन्ति नान्ये इत्यर्थपरम् ।
(१३७) "विसवे च विवाहे च तथा दन्छवधारणे ।
प्रसादने तथा वाक्यमेकं पिरच्यते ।" इति ।
(१५८) पराक्रमबझीः बीबर्षः ।

·सप्तम उत्सासः । १६३ ताला जापनि गुणाः, जाला दे सहिपएहिं घेप्यन्ति । रकिरणाणुग्गहिचाई होम्ति' कमलाई कमलाई (१२८) ॥ (प.) जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं, गुणप्रकर्षों विनयादवाप्यते । गुणप्रकर्षण ननोऽनुरज्यते, जनानुरागप्रभवा हि सम्पदः ॥ (वि.) . पतत्प्रकर्षमपि क्वचिगुण:। यथा,उदाहने[१२७४०]"प्राग- प्राप्त"-इत्यादौ (१३०)। समाप्तपुनरात्तं वचिव गुणो न दोषः, यत्र न विशेषणमात्रदानार्थं पुनर्ग्रहणम्, अपि तु वाक्यान्सर- मेव क्रियते । यथाऽत्रैव "प्रागप्राप्त"-इत्यादौ (१३१) । अपदस्थसमासः कचिगुणः । यथा,-उदाहते [ १५८ ] "रताशोक-इत्यादौ (१३२) । (१२८) तदा जायन्ते गुणाः, बदा ते सहदय गद्यन्ते । रविकिरणामुग्टहीतानि भवन्ति कममानिसमधानीति सं० ॥ हितीयकमलपदं विकायसौरभसौन्दोदिमत्कमपरम् । (११.) पल कि चतुर्थे पादे क्रोधाभावात् ममणमेव पदं बुखम् । (11) बस दूषकतावीनं हि जनितान्ययस्य पुनरन्वये निराकास्ता, सा च वाक्यान्नरकरणे न भवति, तम नमितान्वयेन • के मायनन्यवाद । विशेषादाने व तेन विशेषणेन पुनरन्षये, नमितान्वयस्य विशेष्यय नाकाङ्केति। (११५) व हिसारे दीर्षसमाससानौचित्यमित्यपदस्खोऽपि समास बहापकं प्रति कोपमुत्कर्ष यन् विप्रयम्भनेव पुष्णातीति गुणः ।

·१४४ काव्यप्रकाभः। गर्भितं तथैव । यथा,- होमि पवहत्यिमरीजों णिरासो पा विषेपररिपो पि । सिविणे व तुमम्मि पुणो पत्तिहि भत्ति णं पसुमरामि (१३३) । पत्र, 'पत्तिहि'-इति मध्ये , दृढ़प्रत्ययोत्पादनाय । एवमन्यदपि लच्यालयम् (१३४) ॥ वाभिचारिरमस्थायिभावानां(१३५)शब्दवाच्यता । कष्टकल्प नया वाक्तिरनुभावविभावयोः ॥१२॥ प्रतिकूलविभावादिग्रहो दीप्तिः पुनः-पुनः । अकाण्डे प्रथनच्छेदौ(१३६),अङ्गस्याप्यतिविस्तृतिः॥१३॥ अङ्गिनोऽननुसन्धान, प्रकृतीनां विपर्यायः । अनङ्गस्याभिधानच्च रसे(१३७)दोषाः स्युरोडयाः॥१४॥ (१३३) भवाम्यपहस्तितरेखो निरशोथ विवेयरहितोऽपि । खप्रेऽपि त्वयि पुनः प्रतोहि भक्ति का प्रसारामोति सं० ॥ अपहस्तिता अतिक्रान्ना रेसा मर्यादा येन सः । 'निरहुशः' यथेच्छाचारी। (१२४) 'बन्यत्' प्रदोषत्वादि, 'सच्यात्' उदाहरणाव, 'बाम्' मिरूपम् । '(१२५) सिद्धान्ते रमन घाखादात्मकार सामाजिकमिटतया अायतवा प रमपन्दना पाखाद्यमानो विभावादिसम्बधितः साविभाव उच्यते, रसादिशब्दख तर या, बेवसाय साथिभाषय समब्दवाचतायां हतीवो दोषः, रत्यादिपदानां कवारबादामन पोः इति बालोदः । (११६) प्रचनकोदो रसस्यैष । (१३७) 'र' रखते-रति घासाघमामे रखमाबादौ । C व्यु लवर ·सप्तम पक्षासः। १६५ स्वषब्दोपादानं व्यभिचारिणो (१३८) यथा, सबीड़ा दयितानने, सकरणा माताचबिरे, सत्वासा भुजगे, सविस्मयरमा चन्द्रेवतस्यन्दिनि । सेर्षा जगुसतावलोकनषिधौ, दीना कपालोदरे, पार्वत्या नवसङ्गमप्रणयिनी दृष्टिः शिवायास्तु वः। पत्र बौड़ादीनाम्। (व्यानमा दयितानने, मुकुलिता मातङ्गचर्माम्बरे, मोत्कम्पा भुजगे, निमेषरहिता चन्द्रेषितस्यन्दिनि । मौलद्भः सरसिन्धुदर्शनविधौ, साना कपालोदरे -इत्यादि त युक्तम्)। रसस्य स्वशब्देन शृङ्गारादिशब्देन वा वाचात्वम् । क्रमेणोदाहरणम्,- सामनङ्गजयमङ्गलत्रियं किचिडच्चभुजमूललोकिताम् । नेत्रयोः कृतवतोऽस्य गोचरे काऽप्यजायत रसो निरकारः। पालोक्य कोमलकपोलतलाभिषिक्त- व्यक्तानुरागसुभगामभिरामरूपाम् । पश्यैष बाल्यमतित्य विवर्तमानः भृङ्गारसौमनि तरङ्गितमातनोति । . (१३८) अावेदं दूषणवीजभ-सखि सम्मने, विभावादिनाऽभिव्यशानेक चमत्काराखादयोरकषः, वाच्यत्वेत बगूदत्वापसे लबोरपकर्म इति । एकत्र यन यस्य विभावादिना स्फुटतरं नाभिव्यक्ति सम्भवः, सम तय वाच्याऽपि न तयोरपकर्ष इति न पदोक्किन दोष रति [१७] वध्यति । एवं रसादीनामासाद्यत्व एव दोषो वितरातयामासाद्यपीति । एवं परतापि वासादाभाषो दूषणवीजम् मेध्यम् ।

·१६९ काव्यप्रकाशः। स्थायिनो यथा, संप्रहार प्रहरणैः प्रहाराणां परस्परम् । ठणकारैः अतिगतरत्मासस्य कोऽप्यभूत् । भवोत्माहस्य। कर्पूरधूलिधवलतिपूरचौत- दिसण्डले शिशिररोचिषि तस्य यूनः । लीलाथिरो शुकनिवेशविशेषताप्ति- व्यक्तस्तनोन्नतिरभूनयमावनौ सा ॥ भव, उद्दीपनालम्बनरूपाः घटङ्गारयोग्या विभावा मनुभाव- पर्यावसायिनः स्थिता इति कष्टकल्पना (१३८) । परिहरति रति, मतिं लगीते, स्खलति भणं, परिवर्तते च भूयः । इति यत विषमा दशाऽस्य देह परिभवति प्रसभं, किमत्र कुर्मः ॥ पत्र, रतिपरितारादीनाममुभावानदं करणादावपि सम्भवात कामिनीरूपो विभावो यत्नतः प्रतिपाद्यः । (५८) पभावं पर्यवसायन्ति प्रकरणाद्यससम्बानसापेक्षतया विसम्वेन, पगमयन्ति ये से । अयं भावः, तारय-चन्द्र-नाविषयोरपोषनेऽपि सख गोरर सिवाये रतरतुदवसापि सन्मवेन प्रथमं तब रसिकात्वमाह- सवं, ततो रानुभावप्रतीतिरिति विम्यः । प्रदीपमतस्तु पनुमायापर्य- साविमः' इति पाठ मन्चमाना 'बनुभावाप्रतीया पाचांदापयायिनः' स्वर्थमाहुः । ..

·सपम उल्लास:। १६७ प्रसादे वर्तख, प्रकटय मुदं, सनयन रुषं, प्रिये ! शुष्यन्यान्यवतमिव ते सिखत बचः। निदानं सौख्यामा क्षणमभिमुषं, स्थापय मुखं म मुग्धे ! प्रत्येतुं प्रभवति गतः कालहरिणः । पत्र, ङ्गारे प्रतिकूलस्य शान्तस्यानित्यताप्रकाशनरूपी विभावसत्प्रकाशितो निर्वेदश्च व्यभिचारी (१४०) उपात्तः । णिडम-रमणम्मि लोधणपहम्मि पड़िए गुरपणमब्यामि । समलपरिहारहिममा वणगमणं एम इच्छदि वह (१४१)। पत्र सकलपरिवारवनगमने शान्तानुभावौ। (इन्धना- द्यानयनव्याजेनोपभोगार्थ वनगमनं (१४२) चेत्, न दोषः ॥ दीप्तिः पुन:-पुनर्यथा (१४३), कुमारसम्पवे रतिषिलापे । मकाण्डे प्रथनं यथा, वेणीसंहारे द्वितीयेऽनेकवीर- . (१४०) हमारे उपात्तम बस्य प्रस्थायितया व्यभिचारित्वम् । तेन विभावादिना प्रतिकूसरसस्थाप्युपस्थिस्या विरोधेन प्रमतरसाभाबादप्रमाः । (१४) निहतरमणे लीपनप पतिते गुरजनमध्ये । सकसपरिकारकादया वनगमनमेवेचति बधरिति सं. । (१४२) निबध्यते इति शेषः । तथाहि हकारे एष पर्यवसानं न व शान्ते रति न दोषः । चाल, गुरुजनमविधी निभरमणदर्शने प्रकाश- गावा पैराम्बस्थापि सम्भवात् न निमत्यादिपदादेव कारमतीतिः । (१४३) पुनःपुगदीप्तिदीपितवान्तरा अविविध दीप पनि बहुमः प्रकाशन | तनु बरसादीनामेव दूपणं गत्वृधित रति वैचित् । नामारसम्भये, "बथ, मोहपरायणा सती"-बादिमा दीपिनोऽपि पारण: "अथ का पुनरेव" इत्यादिना पुनः पितः । एवमा पुनाराबाहे रथमिनि दूषणवीजम् ।

·, १६८ काव्यप्रकाराः। संक्षये प्रष्टत्त, भातमत्वा.सह दुर्योधनस्य नारवर्णनम्(१४४ )। मकाण्डे छेदो यथा, वीरचरिते द्वितीयेऽले 'कङ्कण- मोचनाय गच्छामि'-ति राघवयोजौ (१४५) । पक्षस्य पप्रधानस्य पतिविस्तरेण वर्णनं (१४६), यथा, जयग्रीववधे हयग्रीवस्य । अनिनोऽनमुसन्धानं ( १४७) यया, रत्नावल्या चतुर्थेश वानव्यागमने सागरिकाया विस्पतिः । प्रकृतयो दिव्या भदिव्या दिव्यादिव्याच, वौर-रौद्र- इङ्गार-थान्त-रसप्रधाना धौरोहत-धीरललित-धीरप्रशान्ताः, उत्तमाधम-मध्यमाञ्च (१४८ ) ; तब रति-हास-योकाअतानि पदिव्योत्तमप्रवतिवत् दिव्येष्वपि (१४८), किन्तु रतिः (१४४) तदानी करवीरादिरसप्रवणमेव मनो न सकाराखादे प्रयत, रति दोषः । (१४५) तनिर्षि परशरामभयात् व्याजेन निर्गमें प्रतिपादयन्ती रामस्थावीरत्वे पर्यवस्थतीनि मायके रामे वीररसो नाखाद्येत ! रति दोषः । करणमोचनं विवादशमदिनोत्सवभेदः । सद्रितवीरचारतेषु सम्बेष অম্বুবলীলায় যক্ষ্মাজীবি মাঠী নাজিল। (१४६) 'अप्रधानस्य' प्रतिनायकादेवको वर्णने कि तात एक चमकतो रसादिः प्राधान्छनास्वाद्येत, न नायकगतः प्रमतो रसादिरिति । (१४७) 'निः'प्रधान नायकस नायिकाया था, अननुसन्धाने मततरसाखादः । (१४८) प्रमतयो नायकादयः । दिव्या देवतकरूपाः (इन्द्रादयः), पादिया माहवलमाः (मराजादयः), दिव्यादिव्याः भाडपरमेषावक- तीचा देगा (रामादयः)। ते पुनधीरोदात्तादिभेदेन प्रवेक पवधिा भूषा पुम (गुणोत्वपकर्मवत्साम्यैः) उत्तमादिभेदेन प्रत्येकं त्रिशा धूत्वा मतपहियाः सम्पद्यन्ते । (१०८) वर्णनोवानीति शेषः। ७ ·सप्तम मासः। १६६ सम्भोगङ्गारकपा उत्तमदेवताविषया न वर्णनीया, तार्णनं हिपित्रोः सम्भोगवर्णनमिवात्यन्तमनुचितम् । सोधं प्रभो, संघर संहरति यावहिरः महतो चरन्ति । तावत्म वञ्जिभवनेत्रजन्मा भयावशेष मदनं चकार । -इत्युक्तवत् भूकश्यादिविकारवर्जितः क्रोधः सदाफलदः स्वर्ग- पातालगगनसमुद्रोलचनाद्युत्याच दिव्येष्येव । पदिव्येषु त यावदवदानं (१५०) प्रसिधमुचितं वा, तावदेव उपनिवडयम, अधिकन्तु निवध्यमानमसत्वप्रतिभासेन, 'नायक्वद वर्तितयं, न प्रतिनायकवत्'-इत्युपदेशे न पर्थवस्येत् । दिवादिषु उभययापि । एवमुक्तस्य भौचित्य स्ख, दिव्यादीनामिव, धौरो- दातादीनामप्यन्यथावर्णनं विपर्यय: (१५१)। तत्रभवन् भग- वनित्युत्तमेन, न अधमेन ; मुनिप्रभतौ, न रानादौ ; महार- केति नोत्तमेन राबादौ (१५२), प्रकृतिविपर्ववापसेर्वाचम् । (१५०) पदानं तु कर्म पूर्व तेनासहित मिनि बाट । (१५१) एवं दियादीनासनसोचिस्ववान्यषावर्षगमिा धीरोदाता- दीनामपौषिवस्थाबचावर्णनं विमर्डव रत्ययः । (१५३) पात्र प्रतिपुस्तकं विभिन्नः पाठः, तथाहि कचित् "मारवति रानादौ परमेवरेति च म समिप्रमतो" इति पाठ, चित्तथा। अवन्त पाठो प्रदीपतीकातकरी, “तलभवन भगववियुसमेनैव प्रयोजन, मारमेन उत्तमेनापि सनिप्रभाव, न रानादौ ; भारत- राजादावतमेन, किन्तु देवादावे" इति प्रदोषः । " राजादाविति, बधमेन व राजादावन हनिदेवादाविति केचित्" रतिनीका । बदि 'न शनिमहतो' इति अतिरेव सात, नदा 'केषित्'-दत्वपपई बात, पाच सदा प्रदीपेऽपि एतसमानार्थक बोपि पाठः, इसेम्बावारपवाद 3 प्रदीपर। २२ ·कावाप्रकाथः। एवं देसकालमवोनावादीनां वेषधारादिकमुचितमेवोप- मिववव्यम् । मनास्त्र ( रसानुपकारकस) वर्णनं यथा, कर्पूरमञ्चव्या नायिकया खात्मना च कृतं वसन्तानमनाहत्य बन्दिवर्णितस्य राजा प्रशंसनम्। या:'-इति नायिकापादमहारादिना नायककोपादि- वर्णनम् (१५३)। उक्तं हि ध्वनिखाता, 'पनौचित्याहते नान्यत् रसभङ्गस्य कारणम् । चौचित्योपनिबन्धस्तु रसस्योपनिषत्परा-इति (१५४) । पदानौं कचिददोषा अयेते, इत्युच्यन्ते, न दोषः स्वपदेनोक्तावपि सञ्चारिणः क्वचित् । यथा, - पौत्सुक्येन शतत्वरा, सहभुवा व्याव-माना झिया, तैय॑न्धुबधूननस्य वचनैर्नीताभिमुख्य पुनः । हवाग्रे वरमात्तसाध्वसरमा, गौरी नधे सङ्गमे संरोहत्पुलका हरेण हसतालिष्टा, शिवावास्तु वः । पत्र, पौत्सु क्यशब्द इव तदनुभावो न तथा प्रतीतिकत्(१५५)। (१५३) माबिकापादप्रकारेण नायककोपस्य प्रायशोऽसम्भवाद् बषितविति शेषः । अयं भावः, एवंविधा अनौचित्य हेतवः रसदोषा भवन्तीत्यर्थपरेण कारिवायां रदयाः' इति पदेन एतदुक्त भवति, बनौ- चित्य हेतवः सः एव दोषा भवन्ति, परिगणित प्रकारस्तु प्रदर्शनासक्त इति । (१५.४) उपनिषत् वेदसारभामः, नित्यरसमरूपानोपस्थापकोदभाग- सरसोप्रसितिनिदानमिति फसितार्थी। (१५५) कालौत्यु क्यस्य मैकोऽपि ताडयोसाधारणोऽभावादिति, ..

·. सप्तम उल्लासः। पत एव "दुराइतस्कम्" (४०४०)-प्रवादी बौड़ा-बाह्यनु- भांवाना विवखितवादीनामिक, उत्सुकत्वानुमावस संसा- प्रसरणादिकपख तथा प्रतिपत्तिकारित्वाभावादुत्सुकमिति शतम्। सच्चार्यादेविकहस्व वाध्यस्थोक्तिर्गुणावहा ॥१५॥ वाध्यस्योक्तिः न, न परंदोषः,यावत्यक्षतरसपरिपोषकत्। यथा,- काकायं, शशलक्ष्मणः क च कुलम्-(६४४०)-इत्यादौ, मत्व, वितर्कादिषु उगतेष्वपि चिन्तायामेव विश्रान्तिरिति प्रकृतरसपरिपोषः (१५६)। . येन उपात्तेन चौत सकाम पयं प्रतीयेत, येऽपि च बरादयः, ते मामाधारणाः, गुरुजनगममाभवादिनापि तेषां सम्भवात; रति चौतमक्य सपनोयादीयते, बीड़ादीमान्तु असाधारणामायसवात् बनुभावसखेनैव उपादानं युक्तम्, अतएव अमरकषिर्दूरादत्सुकमितिलोके पौत्यमेव देववं खपदेनाभिदधत् बीड़ादीन् अनुभावसखे प्रतिपादयति । तेनावं सिद्धान्मः, येषां व्यभिवारिणां नासाधारणभावादिसम्भवस्त एव खगन्देनोपादीवन्ते म त्वन्येऽपीति । (१५६) बान हि प्रतिवरणं पूर्वभागोकानां घमासवारियां वित दोनाम्, उत्तरभागप्रतिपादितमाच हजाराणसवारिषाम् बोत्- एक्यादीनां बधोत्सरं बाधकतया चरमोकायां विनाया मेव बाधक पर्यवचन- मिति (विपणजयात निकोत्कर्षहारा राज इव) चिन्तोत्कर्षहारा कारसंग उकरिति । स चोत्कर्ष:, वितर्कादीनां वाध्यनयोकायेव भवतीति गुणत्वं । तेष वाध्यमानः शानय प्रतीत्व तस्यात् प्रतधाररमासादविषातो मातीतिनदोषत्वमिति ।

·. १७२ कायप्रकाशः। (पातु शाम बदन, सदयं सरसं, तवालसच वपुः । भावेदयति नितान्त विवरोगं सखि, दन्तः (१५७)। -इत्यादौ साधारणत्वं पाण्डुतादीनामिति न विधम् । सत्यं मनोरमा रामाः, सत्यं रम्या विभूतयः । किन्तु मत्ताङ्गनापाङ्ग-भङ्गलोलं हि जीवितम् ॥ वि०वि०) -इत्यत्व, पादयमई वाध्यत्वेनैवोक्तम् । जीवितादपि अधिक- मपाङ्गभङ्गस्यास्थिरत्वमिति प्रसिदभङ्गुरोपमामतया उपात्त शान्तमेव पुष्णाति (१५८); न पुनः शृङ्गारस्थान प्रतीतिः, (१५०) 'सरस' अचरससहितं साहरागछ । 'वेलियंलनणे परदाररतेऽपि च । बन्ध चिकित्सा साध्यरोगे च जायते' इति विधः । चन, 'पाठलाधरभावपोषितस्य रोगस करणागतवा पिवेपि विप्रलम्मे समावेशात पाभावाप्राप्तया दोषत्वाभावः' इति ध्वनिक्षमतम् । एतदयुक्त, पाणवादीनां ( 'याध्युबादाद्यपचारनायप्रसरणादिभिर्विप्रथम्भोऽभि- तव्यः' इति भरतोन्या) रोमय विप्रसाधारणतया विरोधस्वासित, इति प्रायजन्मतम् । (१५८) मत्तानापात्यनेन समारपतीया विरोधमापन परिहरति जीवितादिति, पर्व परिहारः, कारस्थानमावाद्यप्रतीच्या न एतन्मात्लेष हारप्रतीतिरिति न विरोधः, प्रत्युत्त उपमानतया उपास तत् सय प्रसिद्ध- भारत्वं तदातिश्याच उपस्थापबत् मानमेवोपकरोति, तथापि, भारोप- माया प्रशिक्षभरीव उपमानतानियमेन, उपभोनस्य चारिशचनियमेन च सब उपभागतवा उपादानादेव प्रसिजमारपतदातिपये उपल्लीयेते इति । ममिति प्रतिभारक तत् उपमानोति तख भाष इति विपर।। .

·सप्तम उभासः। १७३ तहङ्गाप्रतिपत्त । न त, विनेयोचुतीकरणमन परितारः, शांतारबोनरन्तर्वसाभावात्, नापि काव्यशोभाकरणम्, रसान्तरादनुप्रासमावासा तवाभावात् (१५८)। पाथर्यक्ये विगतो यः, स कार्यो भिन्नसंचयः(१६०)। रसान्तरेणान्तरितः, नैरन्तर्येण यो रसः ॥१६॥ वौरभयानकयोरेकात्रयत्वेन विरोध प्रति प्रतिपक्षगतत्वेन भयानको निवेशयितव्यः। थान्तशृङ्गारयोस्तु नैरमाण विरोध इति रसान्तरमन्तरे कार्य । यथा नागानन्द, शान्तस्य जीमूतवाहनस्य, पो गीतम् ! भो वादिनम् ! मत्वहुतमन्तनिवेश्च मलयवतौं प्रति हमारो निबद्धः । न परं प्रबन्धे, यावदेकस्मिन्नपि वाक्ये रसाम्तरव्यवधिना विरोधी निवर्तते। यथा- भूरेणु दिग्धान, नवपारिजात- मालारजोवासितवाडमध्याः । गाद शिवाभिः परिरभ्यमाणान्, सराङ्गमाविष्टभुनान्तरालाः॥ (५८) 'भववेवान शुभारमतीति, परन्तु तवा एनिक्षिकान्वायन विचमारिमितीयमा नियने रति पदोषता । बा बाब. पोभानिमितमेव नापादानमतोग्दोषता'-रति अनिवारसमाधान - पति- विति। बाहिसि पिरोनेति शेषः । तथाभावात्' बाब- गोगावलाद । .. (१०) बसावसंचपदो बासनाधारोमवपरी, तेनापनको पिरो मिनायनसमा निक्षा, पाधारक्येन प विरोधे भिवापारनवेति।

·१७४ वाप्रवाशा सबोषितः प्रायभना सुरक्षित पचः बगानामुपपीयमानान्। संवीवितांचन्दनवारिक सुगन्धिमिः कल्पखतादुकूयैः। विमानपर्वतले निषसाः कुतूहलाविष्टतया तदानीम् । निर्दिष्यमानान् ललनाङ्गुलौमि- वीराः खदेहान् पतितामपश्यन् ॥ पत्र, बीभत्सष्टङ्गारयोरन्तर्वीररसो निवेथितः (१६१) । स्मर्यमाणो विरुवोऽपि, साम्येनाथ विवक्षितः । अङ्गिन्यङ्गत्वमाप्तौ यौ, तौ न दुष्टौ परस्परम्॥१७॥ अयं स रसनोत्कर्षी पौनस्तनविमर्दनः । नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नौवीयिखंसन: करः ॥ एतत् भूरिश्रवसः समर-भवि पतितं हस्तमालोक्य तबधू- रभिदधौ। अत्र पूर्वावस्थास्मरणं हङ्काराङ्गमपि करुणं -- (१६) भूरेषुदिग्धेत्यादिना वर्मविषेषन बीमामः, नवपारिजाते- त्यादिना कर्ट विशेषणेन कारः, अनयोग बिशकमेव मनीसिः । एवं भूरेपरिभलादेः, पारिवारमालारजोगसिख त्वाइपरवोत्यागसकतया रणोत्सारामतीया वीररसः । एषा प्रथमतो सोपोरा, गाय सास, त पुर्जर रसियानम् । बामन भागात भवन मृतारयोरपियोषः। वीरख पानाममा प्रतियोगा, शुशारक कर्मा- मा ति बासम्बनभेदादनयोरषविरोधः । "यद्यपि पलायोराणा, पन्चौमाभिधारिवाविन पिसाव लाक्तीति उदाहसम्" इति प्रदीपः ।

·सप्तम उसासः। १७५ परिपोषयति (१६२)। एनीचतानि करजैव विषाटितानि प्रोनिवसान्द्रपुलकमवतः शरीर। दत्तानि रक्तमनसा हगराजवध्वा जातस्पर्मुनिभिरष्यवलोकितानि ॥ (१५३) मन, कामुकस्य दन्तचतादीनि यथा चमत्कारकारीणि तथा जिनस्य । यथा वा, परः शृङ्गारी तदवलोकनात् सस्पृहः तहत् एतदृदृशो मुनय इति साम्यविवक्षा (१६४) । (१६२) योथावस्थायां पूर्वावस्थामरणस्य करुणोद्दीपकत्वात् । शृङ्गारामृत्या शृङ्गारोऽपि मृतः । तस्य तस्य प्राधान्येनाबाद्यवाभा- वादविरोधः । (१६३) प्रसय व भक्षया खापस्यं जिघांस सिझे स्व गरीरं दत्तवन्त जिनदेवं प्रतीयसति । एकल परपरिवाचात् अपरवातरागात पुलकः । (१६४) पायोः साम्यशिक्षथा अजिनोरपि रसयोमान्य विवक्षित- मित्वावाति हि प्रकरणेम विनय दयावीररस र पदयक्रिम मित्रा शृङ्गारोऽपि उपतीवते, धानोरे विंडी बासम्बनं, न च पिरोधिनोरमयो- रेखासमनबा प्रतीतिवार रति, एवं अनिभिरिन्यनेन इनिपु मान र जातपरित्यादिना निहिमा रोपि प्रतीयते, पामयोः एगावाप्रतिको नि.विरोधसम्बावका । साम्बविशावानुशारक उपमानत्वेन माविकासम्बनतया, नायकनिष्ठतवा, पूर्व सिद्ध समाप्रतीतिक, पोरस सिंचालतका निमियाच प्रतीति, महासनिगवलेन तत्वावर प्रीतिरिति पिरोया। विनय विधवजनमापति प्रतीयमानोऽपि विभयो दयावीर यातिनालालुमी रसा, पापि मलिनविषया रतिरताभित्तिति पर एक प्रधानः ।

·--
कावापाथः।
क्रामन्यः शतकोमजालिगमतः सदर्भाः सीः
पादैः, पातितवावकारिष, पतवामानुधौतामनाः ।
भीता भर्तृ करावलम्बितबरामद
बचानाभुमा
दावाग्निं परितो भ्रमन्ति पुनरप्युदरहिवाशाब (१६५) [१]
अब, चाटुके राजविषया रतिः प्रतीयते, तब करण र
ऋङ्गारोऽप्यामिति तयोन विरोधः (१६) । (यवा (१६७),
एहि, गक ; पतोत्तिष्ठ ; वद, मौनं समाचर ।
एवमायाग्रहग्रस्तः क्रीडन्ति धनिनोऽर्षिभिः ।
मत्व, एहोति क्रीड़ति, गच्छति कोड़तीति कौड़नापेक्षयोः
मागममगमनयोन विरोधः ।
चितो हसावलग्न,
प्रसभमभिहतोऽप्याददानोऽ शुकान,
टकन् केशेष्वपासचरण निपतितो नेक्षितः संश्चमेण ।
मालिङ्गान् योऽवधूतलिपुरयुवतिभिः सानेवोत्मक्षाभिः,
कामौवापराधः स दहत दुरितं शाम्भवो वः घराग्निः [२]
-इत्यत्र विपुररिपुप्रभावातिययस्य करणाम (१६८),
(१६५) पिकालावोमे प्रायो बिधमानेताहणी अवस्या भवति ।
(१९६) शोधावसातः कारणः शिवाजावस्या शारा, बोरपि
बमबोपविषयारतिभावेजता, 'एताडो पिस राधः प्रतापः, बेनगाम
एनाएगी पख्या माता, न को पुनर्षिबार मेयते' इति प्रसवात् ।
एगावपयोगबोरिवानयोः (सभावतो पिरोपितोरपि) माल
विरोषा प्रारति।
(१५) प्रागंभूनबोर्विरोधिनोरषविरोध हानेपानि वति
(14)ोणमिति परोहीपनविभागका निरीकबर
निररिममावानियवाणीनवाद । एप लिारप्रभागनिमय निर.
रियविभवपरतिमादीपनपिनावलाद बहिनि तिरिविवारवि.

·सप्तम उल्लासः। १७७ तस्य तु भृङ्गार; तथापि न करणे वित्रान्तिरिति तस्य अगलव । पथ वा (१६९), प्राक् यथा कामुक भाचरति स्त्र, तथा शराग्निरिति हङ्गारपोषितेन करुणेन मुख्य एवार्थ उपो- हलाते । उक्त हि- 'गुणः कृतात्मसंखारः प्रधानं प्रतिपदयते । प्रधानस्योपकारे तिथा भूयसि पतं ते ॥' (१७०) इति । प्राक् (४०) प्रतिपादितरूपस्य रसस्य रसान्तरेण न विरोधः, नाप्याङ्गिभावो भवति (१७१) इति रसथब्देनान स्थायिभाव उपलखते। इति काव्यप्रकाये दोषदर्शनो नाम सप्तम उल्लासः । . भाने वरणोऽङ्गमिति पर्वषयति । एवं पूर्व प्रषयी वथा करासम्बनादिकम् अकार्षीत, सधैदानी पराग्निरित्युपमानभावेन, पूर्वावस्थाप्रतीते- महीपदानेन र कारः करपया मन् परम्परया प्रधानस भावस्थानमिति विरोधिनोरणनयोः प्रधानेमावेनाविरोधः । यद्यपि गुजारापेक्षया करणोशो, तथापि तल प्रकर्ष पर्यवमानं नाति नापि भाषाकर्षणात रस्वमेव तदिति तात्पर्यम् । (११) मत बधा छेदे चौदावीन्येन खड्गनिर्माता तसुत्कर्ष यन या थिली नातथा करुषसत्कर्षअपि शृङ्गारो माणिनि भायेऽमिति बेवरकरुणखेव भावान्तवा तल झारण बौदासीन्यादित्यागय पानरम् उपन्धसतिष ति। बचा देवाः खड्मोन देश किन्तु निपातितः कति निपातविः बेदेसमावः, तथा बेसः परपो नामाङ्गतबा विवक्षितः, किन्ठ पुकारेगोलर्षितः सः ति बहुत्कर्षवितः धृष्टारमा भारोतरति विद्वान्दः । उदाहरणावेनैतत् प्रतिपादितम्,-वत्, बहिनि साक्षात् परमरवावा त्वमानवोन विरोध इति । (१००)'गु', 'महार:' उत्कर्ष:, 'नया' तानसंसारखे। (101) सयानरमपर्व नयनवा रवान्नरोपाप्रातः । .. .

·॥अष्टम उसासः॥ एवं दोषानुका गुणालङ्कारविवेकमार, ये रसस्याङ्गिनो धर्माः शौर्यादय दवात्मनः । उत्कर्षहेतबस्ते स्युरचलस्थितयो गुणाः(१)॥१॥ पात्मम एव हि यथा शौर्खादयः, न पाकारस्य ; तथा, रसस्यैव माधुर्थादयो गुणाः, न वर्णानाम् । कचित्त शौर्थादि- समुपचितस्य पाकारमहत्त्वादेर्दानात् 'भाकार एवास्य शूरः'- प्रत्यार्यवहारादन्यत्र परेऽपि विततासतित्वमात्रेण 'शूरः' इति (२), कापि भूरोपि मूर्तिलाघवमात्रेण 'पपूरः'- इति भविश्रान्तप्रतीतयो(३)यथा व्यवहरन्ति, तहत् मधुरादि- व्यचक-सुकुमारादिवर्णानां मधुरादिब्यवहारपटते समधुरादि- रसाङ्गानां वर्णानां सौकुमाOदिमात्रेण माधुर्थादि, मधुरादिरसोपकरणानां तेषामसौकुमार्यादेरमाधुर्थादि रस- (1) अचवस्थितवः' नियतावस्थावाः, नयत्यञ्च रमेव तद्पकारेण च सर बोध्यम्, तेन रसं विना ये न तिष्ठन्ति, तिष्ठन्त चावण्यं रसहपकुन्तीत्यर्थः । बदच सापकथनम्। सक्षयन्तु रसोत्कर्षकत्वे सति रसधर्मत्वम्, नचावे सति रसनियतस्थितिकत्वं, नियमेन रसोपकारकत्व अति वितयं बोध्यमिति दीपः । (२) बस व्यपारसीबपिमेनान्वयः, एवं परल, माधुर्यादि-सत्यखापि । (१) पवित्रामा बाथाचे पर्वपसना प्रतीवियेषां ते, दूरदर्थिन इति ।

·अष्टम उल्लासः। पर्वतवित्रांन्तप्रतीतिबन्ध्या व्यवहरन्ति (४)। मत एवं माधुादवो रसधाः समुचितैयज्यन्ते, नत वर्ण- मावाश्रयाः (५) । यथैषां व्यजकत्वं, तथोदाहरिष्यते । उपकुर्वन्ति तं सन्तं येऽङ्गहारेण जातचित् । हारादिवदलङ्कारास्तेऽनुप्रासोपमादयः(६)॥३॥ ये वाचकवाचालक्षणाङ्गातिशयमुखेन मुख्य रसं सम्मविनम् उपकुर्वन्ति, ते कण्डाद्यानामुत्कर्षाधानहारेण शरीरिणोऽपि उपकारका हारादय एष, अलङ्काराः; यत्र त मारित रसः, तत्रोक्तिवैचित्यमात्रपर्यवसायिनः। कचिनु सन्तमपि न उप- कुर्वन्ति । (७) पयं भावः,-वितताकारण कुमारवर्णादीनाचान्यौलमण्येन व्यमकत्वातिपत्तके उपचारेण 'अस्य षयमाकार एव पुरः, एते वर्षा एक मधुराः' रखादि कचित् अभियुवा व्यपहरन्ति, तमवलोकयन्नोऽनभिज्ञा वितताकारस्यैष पूरत्वं, कुमारवर्णादीनामेव माधुर्यादि मन्यमाना तय साहनि, नैतावता गुणस वर्णधर्मात्वमिनिरिति । (२) अभ्युपगन्तु शक्या इति शेषः । 'मधुरा रचना' स्यादिव्यवहाराह पविशेषेण रचनायामपि तदभ्युपगमप्रसादिति भावः । तथाच गुणा रसंकधर्म व खापर्व, वर्णरचनोभयत्तिले गौरवमिति सचितम् । एतदर्थ- मेष वर्णमामात्रया' स्कुलम् । (५) 'सन्तस्फुटतयाऽपस्थितम् । एवं परम । अमदारणेति, अनेन रस- धीच निरन्तम् । इदमपि स्वरूपकथनम्, सक्षपन्त, रसोपकारकत्वेऽपि तदर बत्तिवम्, क्यापति रसानियतापस्थितियत्वम् अनियमेन रसोपकारक वा रवि प्रदीपः ।

·१८० कावाप्रकाशः। यथाक्रममुदाहरणानि- अपसारय घनसारं, फरारं दूर एव, किं कमलः ।.. मलमलमाणि, बणाः, इति वदति दिवानिशं वाला। -इत्यादौ पाचकमुखेन, मनोरागस्तोत्रं विषमिव विसीयविरतं, प्रमाथी निधूमं ज्वलति विधुतः पावक पूर्व । हिनस्ति प्रत्यङ्ग ज्वर व गरीयानित-दूतः, मा वातुं तातः प्रभवति, न चाम्बा, न भवती। -इत्यादौ वाच्यमुखेन पलङ्कारी रसमुपकुरुतः (७)। चित्ते विहट्टदि, ण टुट्टदि सा गुणेसु, सेज्नास लोटदि, विसट्टदि दिमुहेसुं। वोलम्मि वट्टदि, पवट्टदि कमवन्धे, धाणे ण तट्टदि चिरं, तरणी तरट्टी (८) । -इत्यादौ वाचकमेव (e), (७) पूर्वव, शृङ्गारध्यक्षक-रेफानुप्रासः गन्दमकुर्वन् कारमयुप- करोति । उत्तरलत, विषभिव'-रस्युपमान विसर्प पखातिश्यप्रतीक्षा विप्रसम्भोत्कर्ष इति प्रदीपः । 'खच्छन्दोबदु'-इत्यादौ चिलकाध्यम कचित् कटो रसः रति माल तदुदाइतम् । (८) चित्ते विघटते, न बुञ्चति सा गुणेषु, प्रयास गुठति विसर्पति दिङ्मुखेषु । 'पचमे वर्तते, प्रवर्तते काव्यान्ध, ध्याने न बुञ्चति पिरं तरणी प्रगलभा ॥ इति सः । विघटते चमत्करोति, चित्तातडपं वर्म करोतीव रति उद्योतात, विघटते उद्घति विवेकहीना भवतीति व यं । तरकी प्रगति देशीति महेश्वरः। (e)उपकरोतीति शेषः । न त रसमिति परेवाचकः । बना लि पृषारी रसः, तत्प्रतिकूलः टवीतप्रामोनहार इति । .

·अष्टम उसासः। १८९ मिवे कापि गते, सरोरवने बहानने तापति, कन्हत्स भमरेषु, बौख इवितास पुरः सारसम् । चक्राम पियोगिमा बिसखता नावादिता मोमिता, कण्ठे केवलमर्गलेप निहिता जीवस्य निर्गतः ॥ -इत्यादौ वाच्यमेव, मत रसम्। पत्र विसलता न नीवं रोष्ठं धमेति प्रजाताननुगुणोपमा (१०)। एष एव (११) च गुणालद्वारप्रविभागः । एवर (१२) 'समवायत्या शौर्यादयः, संयोगरत्या तु हारादय इत्यस्तु गुणालङ्काराणां भेदः, भोजःप्रभतीनामनुप्रासोपमादीनाच उभयेषामपि समवायवृत्त्या स्थितिरिति गडलिकाप्रवाहेणेषां (१.) यात्र' एताहपविप्र सम्भावस्थायां, जीयं रोच' जीयगिरोधाय, 'नक्षमा नार्पयितुं योग्या । जीवनिरोधनिमित्तं कर सिलतार्पणमत- चितम्-इत्यर्थः । विप्रसम्मोत्कर्षे हि जीवनिर्गमोपाय एवम्बाते, मन नविरोधोपाय पति यमपमा 'प्रकत' विमसम्भं रसमपकर्षयतीति भावः । (11) एष एवं पूर्वोक एन, न अन्य प्रकारः,नापि च विभागाभावः । (१२) एव च (गुणाकारयोगकरीत्या प्रविभागसत्येच) रत्यभिधान- मसदिस्यन्वयः । तदभिधानमिदम्,-लौकिका गुणाकाराः सम्बन्धभेदेन तिन्नोति तेषां भेदोऽस्तु, काव्य पुनरखौकिकामा गुवाहाराणानेवेनैव समावसम्बन्धे नावस्थितिरिति भेदोऽनुपपत्रः । योपि चमेदव्यवहारः, गडचिकाप्रवाहन्यायेन, यथा कि, वेनापि कारणेन पुरोन्तुमरनीनामपि गहुलिका (मेषी), विना निमित्त विचारम, इतरा अध्यनुगन्नि, यो पतिता- मपि च तामनुपतन्ति, तथा,कपन माकन गघिदयाभप्रायेष गुणावारयो- मेंदमारच, तदनुसारेण, विनैव निमित्तविचार, बेचनाधनियासर्थक बारवीति । अमावसतिरल अयुत-(वस्था)-विधामा, तमसा- नियनपतावावरूपोवा पहन सम्बन्धमा पुन विकलितासमवाय इति ।

·१८२ काव्यप्रकाशः। भेदः'-मूत्वभिधानमसत् । यदायुता, 'काययोभायाः कर्तारो धी गुणातदतिशबईतवस्तु पलकारा:(१३) इति । तदपि न हक्तां, यतः, किं समलैर्गुणैः कास्यव्यवहारः, उत कतिपयैः, यदि समस्तैः, तत्कथमसमस्तगुणा गौड़ी पाचाली च रीतिः काव्यस्थात्मा ? (१४)। पथ कतिपयैः, ततः, 'भद्रावस्त्र प्रज्वलत्यग्निरुच्चैः, प्राज्यः प्रोदयाबुल्लसत्थेष धूमः।' -इत्यादायोजःप्रभतिषु(१५)गुणेषु सत्स कास्यव्यवहारप्राप्तिः । स्वर्गप्राप्तिरनेनैव देहेन वरवर्णिनी। पस्या रददरसो न्यकरोतितरां सुधाम् । -इत्यादौ विशेषोतिष्यतिरेको गुणनिरपेक्षौ काव्यव्यवहारस्य प्रवर्तकी (१६)। (१३) उवामनेन । 'काव्यशोभा' काव्यव्यवहारनिदानमुत्कर्षः । 'सदतिथयः तसा गुणकत शोभाया अतिशयः बाधिक्यम् । (१०) वामनेन कि, 'रीतिरात्मा काव्यस्य, सा च पदसङघटनामिका विविधा, वैदर्भी गौड़ी पाञ्चाली च ; समस्तगुणा पैदर्भी, प्रसादौजोगुणा गौड़ी ; माधुर्यप्रमादगुणा व पाश्चाती'-रन्युक्तम् । एतन्मते गुणा न रसधाः, नापि च सय एव, किन्तु द प रत्यनु पदं व्यकोभविष्यति । (१५) वामनोनौजःप्रसादार्थव्यत्रिषु । एषां परूपं पच्यते । (१६) पूर्व विशेषोनिरस्तरावं व्यतिरेकः । 'एकगुणहानिकल्पनया शेषगुपदार्थकल्समा विशेषोक्ति'-त, 'उपमेयस्य गुणातिरेकत्व' व्यति- रेका'-रति प वामने नैवोक्तम् । अयमभिसन्धिः, अब हिकान्यव्यवहारनिदाम- शोभाजनका न वेपि गुणाः सन्नि, बेऽपिच वामनमसिनाः प्रसादादयः सन्ति, ते हिरोद्रादिरसम्यचकाः नाचिन् प्रभारमधाने चोवे काम्यबाहार- प्रवर्सनाव प्रभपतीति एतावावहारी वायव्यवहार प्रवर्तवत रस्य भवनाङ्गीकार्यम्, 'एक्छ अचिन् पहारहवे गुणसमपानिमाप्तिः, ·माधुर्यो अहम उसासः। १८३ जि-प्रसादास्यास्वयस्से न पुनर्दश (१७)। • • एषां क्रमेण सपणमा- आखादकत्वं(१८)माधुर्य झारे इतिकारणम् ॥२॥ हङ्गारे (अर्थात् ) सम्भोने, द्रुतिर्गलितत्वमिव (१८) श्रव्यत्वं (२०) पुनरोजाप्रसादयोरपि । करणे विप्रलम्भे तच्छान्ते चातिशयान्वितम् (२१) । अत्यन्तद्रुति हेतत्वात् । दीप्तगत्मविस्तृतेःतुरोजो वीररसस्थिति ॥४॥ -- . अव्याप्पिच बारस शपथ, चाभ्यां गुणकृत शोभाया अनतिशावनादिति । पन्चकता यत् काव्यखरूपनिरुतो 'सगुणो'-इति विशेषणं दन, तत् न काममायुक्रगुणयोगाभिप्रायेण, किन्तु खोजारसधर्मगणानां परम्परया सम्बन्धतात्प येण, रसमय तद चतमिति । वस्तुतः पन्धनता तददोषौ सगुणो' इत्यनेन काव्यस्य सहपसनत बक्षणमिति कचित् गुणाभावेऽपि न दोषः । (१७) 'श्रेषः प्रसादः समता माधवं सुकुमारता । अर्थव्यकिरदारत्वमोनाकान्तिसमाधयः'। इति वाममाद्युका दश पन्दगणा अर्थगुणाच । (१८) 'बाहादसत्यम्' (साथै कप्रत्ययात्) पानन्दरूपता रति प्रदीपः। बासाद्यमानरत्वादेरेव रसरूपतया पानन्दात्मकायादव: रक्षादिगतः बचन धर्म रति महेनर । छुतिकारणं पाहाइव माधुर्य, तब मारे रस्यन्वयः, एवं परल । (1) सामाविवाहसिका सुकुमारचितसावस्थाविशेषः तिः, मार मधुरणासादादेव(मन्वाठिन्याद्यपगमे)बावते, व माधुर्यवेव स इति । (२०) तेग बबल(अपणासनवरत्व)माधुर्यम् ति भासरोकं इष्टम् ! (२१) प्रमादिति षः।

·१८४ काव्यप्रकाशा चित्तस्य विस्ताररूपदीप्तत्वजनकमोना (२२) । बीभत्मरौद्ररसयोस्तस्याधिक्य क्रमेण च । वोरात् बीभत्से, सतो रौद्रे सातिशयमोनः (२३)। शुष्कन्धनाग्निवत् खछजलबत्महसैव यः (२४)॥५॥ वाप्नोत्यन्यत्प्रसादोऽसौ सर्वत्र विहितस्थितिः । 'भन्यत्' इति व्याप्यमिह चित्तम् । 'सर्वत्र' इति सर्वेषु रसेषु, सर्वास रचमास च । गुणवृत्तया पुनस्तेषां वृत्तिः शब्दार्थयोर्मता ॥६॥ गुणत्या उपचारेण (२५), तेषां गुणानाम्, (भाकारे शौर्यस्येव)। (११) स्निग्धस्यापि सामाजिकमनमो हेण्याद्यात्म कविषय विशेषसम्मण (सूर्यकान्तस्यार्ककिरणसम्पर्केण ज्वलनभिव) तेजस्वावस्थाविशेषो विस्तारः । (२२) पारिशेषात् उक्ने तरेषु हास्यभयानका तेषु भयोरेव माधु- नसोः स्थितिरिति बोध्यम् । तत्र हास्यादीनां शृङ्गाराविभावादिप्रभवत्व माधुर्य प्रधान, वीराद्यविभावादिप्रभवार्य त बोनः प्रधानमिति उद्योतकत् । एमञ्च तल तल रचनापि ताशी कार्या । "हाय सर्व देव प्रकटं माधुयें, खत्वं बोना, भयानके ते च पोजः प्रधानं सां मार्यम् इति त निदर्शनात् । (4.) बोमसि एन्धनाम्निवत्, माधुये सासुजलादिति । पात्रवतबा रस, बनकतया च रचनावामिति च विभागः । येन गुणेन रसाः गब पि.व्यानुवन्ति, म प्रसाद पति फरितार्थः । 'मायोति वः' इति पईतवा नियोऽन्यसन करणवाक्मतवे । (१५) उपचारे' समजवतादिसम्बन्धेन पपपवा, मधुर बन्द मधुरो रति माहार इति भावः । ..

·अष्टम उन्नासः। १८५ . कुतखय एव, नदय? इत्याह,- 'केचिदन्तर्भवन्त्येषु, दोषत्यागात्परे श्रिताः । अन्ये भजन्ति दोषत्व कुत्रचित्, न ततो दश ॥७॥ बहनामपि पदानामेकपदवशासनात्मा यः श्लेषः, यश्च आरोशाव- रोहक्रमरूपः (२६) समाधिः, या च विकटत्वलक्षणा (२७) उदारता, यश्चोजोमिश्रितशैथिल्यात्मा प्रसादः ; तेषामोजसि अन्तर्भावः (२८) । पृथकपदत्वरूपं माधुयं भङ्गया(२८)साक्षादू उपात्तम् । प्रसादेन अर्थव्यक्तिर्ग्रहीता (३०)। मार्गाभेदरूपा समता कचिद्दोषः, तथाहि, “मातङ्गाः किमु बलिातैः [१५७ ४०] इत्यादौ, सिंहाभिधाने मरणमार्गत्यागो गुणः । कष्टत्वग्राम्यत्वयोर्दुष्टताभिधानात् तन्निराकरणेन अपारुष्यरूपं सौकुमार्यम, औज्ज्वल्यरूपा (३१) कान्तिश्च वीरता । एवं न दश शब्दगुणाः। (१६) चारोहो गाढ़ता, अवरोहः अथित्य; तयोः क्रमः वैरस्थाजनको विन्यासः, स च धारोहपूर्वकोऽयरोह', अवरोहपूर्वको पा बारोहः । (२७) विकटत्व विच्छेदात् पदानां च यमायत्त्वम् । (२८) वामनाद्युतस्य छोजस इव एषामपि गाढ़बन्धवेन ओजो- गुणव्यञ्जकवर्णसाडण्येन प्रोजोगुणेऽन्नर्भावः । एवमन्यत्रापि । (२८) 'भनया' माधुर्यव्यलकमध्येऽसमासार्थकाउत्तिपदोपादानरूपं प्रकारामरं भङ्गिः, तया । (१०) अर्थ व्यक्ति टिस्योपस्थापमसामर्थ्यम् ।। (२३) बाटत्व ऋतिकट त्वम्, अपारष्य' श्रुतिचायत्म, बौनयं हाधिकादिसाधारणपदविग्यासौखक्षण्येन बचौकिवचमत्कारमारित्वम् ।

·काव्यप्रकाशः। - 'पदार्थ वाक्यरचर्म, वाक्याथै च पदाभिधा । प्रौढ़िाससमासौ च, साभिप्रायस्वमस्य च (३२)। , -इति या प्रौढ़िः, भोज इत्युक्तम् (३३) तत् वैचित्रमा न गुणः, तदभावेऽपि काव्यव्यवहारप्रष्टत्तेः(३४) । अपुष्टार्थत्वा- धिकपदत्यानवीकृतत्वामङ्गलरूपालीलग्राम्याणां निराकरणेन च साभिप्रायत्वरूपमोजः ( ३५ ), 'अर्थवैमल्यात्मा ( ३६ ) (३२) उन्ना शेषादिनामकान् दश अर्थगुणानपि दूषयति ‘पदार्थे रति । 'यस्य' पदस्य विशेषणादेरिति यावत् । उनपञ्च प्रकारा प्रौदिरित्यर्थः । तलाद्या यथा, चन्द्रे पनाव्ये अविलोचनमसत्य ज्योतिरिति वाक्यरचनं । वितीया यथा, कान्नार्थिनी सङ्केतस्थानं गच्छति वक्तव्ये 'छभिसारिका' इति पदाभिधानम् । हतीया यथा, परख नापहर्तव्यमिति एकस्मिन् वाक्याथै वनध्ये, परान्नं नापहर्तव्यं, परवस्त्रापहारो अनुचिता, परा- भरणहरणम् इहामुत्बानिटकरमित्यादिना मानावाक्येन प्रतिपादनं व्यासः | चतुर्थी यथा, 'ते हिमालयमामन्त्य' इत्यादिना एकेनैव वाकोन नामावाक्याथोंभूतस्थामन्त्रणस्य उक्तिः समासः । पसमी यथा, 'कुर्या हरस्थापि पिनाकपाणेः' इत्यादौ पिनाकपाणेरिति विशेषणय सार्थकत्वम् । महेश्वरानुयायिमस्तु 'मांभिप्रायत्वमस्य च रति पाठं नाङ्गोर्षन्ति, तनाते पबिधव प्रौड़िः । (२१) रति' उनपञ्चविधा या प्रौदिः 'योजः-दूधुक्त' (बोजः- তুমি নানা অঘনা ঘাহিনি) ‘ন’ বিমানসিলঃ। .(२४) बाल, तत्त्वेऽपि रमाद्यभावे काव्य व्यवहाराप्रव-इत्यपि देवः । अयमभिप्रायः, गुणामामेव काव्यव्यवहारतत्वमङ्गीकुर्बतां वाम- मादीनामेताह योजसि गुणत्वेनाभिमतेऽसति काव्यव्यवहारो न स्वादिति । (१५) एवञ्चमाभिप्रायवरूपमोजः न केवलं वैशिलामान किन्तु अष्टार्थत्वदोषाभावरूपमपीति बोध्यम् । (३६) अर्थमयम् अधिकपदानुपादानेन बषितार्धमानपरि- पहात् वाक्यार्थस्य विपदप्रतीतियोग्यत्वम् ।

·" -- अष्टम उसासः। १८७ प्रसादः, संक्तिचित्रारूपं माधुर्खम, पारवकर्ष (३७) सौकुमार्यम्, पग्राम्यत्वरूपा उदारता च खोक्षता । अभिधास्थमानखभावोत्यलझारेण रसध्वनिगुणीभूतव्यङ्गया- भ्यां (३८) च वस्तुस्खभावस्फुटत्वरूपा अर्थव्यक्तिः, दीप्तरसत्व- रूपा कान्तिश्च स्वीकता। क्रमकौटिल्यानुल्य णत्वोपपत्तियोग- रूपघटनास्मा (३८) मेंषोऽपि विचित्रत्वमात्रम् । अवैषम्य- खरूपा (४०) समता दोषाभावमात्रं न पुनर्गुणः, कः खलु (३७) अपारुष्यं मिठु रार्थानभिधानं । पत्रेऽप्य वाच्छेऽपरुष हमेण अभिधानं, यथा 'मनः' इति वक्तव्ये 'कीर्तिशेधं गत' इत्युनिरिति प्रदीपः । (२८) रसस्य प्राधान्ये रमध्वनिना, अप्राधान्ये रसगुणीभूनव्यान रसबदलङ्कारेणेति विशेषः । (३८) क्रमकौटिल्य अतिक्रमः, तस्य अनुल्व ण त्वम् अस्फट त्व, बलोप- पसियुक्ति तथा योग इति, यथा,- दृष्कासनसंस्थिते प्रियतमे पत्रादुपेत्यादरादु एकस्या नयने पिधाय विहितक्रीड़ानुबन्धखः । बहक्रितकन्वरः सपुतकप्रेमोलसन्मानसाम् अन्तहसिलसत्कपोलफलका धोऽपरां चम्वति ॥ -इत्यन पिहितमयनामतिक्रम्यान्याचुम्बनाद अतिक्रमः, अस्य अस्फुटत्वम्, अनया तदज्ञानात्; तबोपपत्तिः, एयमनया तुम ज्ञातव्यमिति युक्तिरिति प्रदीपतदुद्योतकतः । दर्पण-मिर्गतस्तु, क्रमः क्रियापरम्परा; कौटिल्य विदग्धचेष्टितम् ; अतुल्वणत्वं प्रसिद्धिः उपपत्तिः उपपादकयुक्तिविन्यासः तेषां योगो मेसनं, स एष रूपं यस्याः सा घटमा धात्मा यस्य सः । तथापि उक्त लोके वान्ता किवापरम्परा ; पचादुपेत्य नयन पिधानादि विदग्ध- चेष्टिवम् ; अयमणे लोकप्रसिद्धः, एकासनसंस्थिते, पश्चाद्धपेत्य, नयने पिधाय, इषदकितनन्धर इति चोपपादकानि, एषामन योग रन्याः । (8.) उपनामस्थ उपसंहारे परित्यागः (प्रक्रमभङ्गशेषरूपः)षम्यम् । 3 ·१८८ काव्यप्रकाशः। अनुमत्तोऽन्यस्य प्रस्तावेऽन्यदभिदध्यात् । पर्थस्य भयोनेरन्य- छायायोनेा यदि न भवति दर्थमं तत्कथं काव्यम् (४१.), -इत्यर्थदृष्टिरूपः समाधिरपि म गणः । तेन नार्थगुणाः वायाः, वाच्या वक्तव्याः। प्रोक्ताः शब्दगुणाश्च ये (४२) । वर्णाः समासो रचना तेषां व्यञ्जकतामिताः ॥८॥ के कस्य ? इत्याह, मूनि वर्गान्तागाः स्पर्शा अटवर्गाः,रणी लघु, अवृत्तिमध्यवृतिर्वा माधुर्ये घटना तथा ॥६॥ . (81) अयोनिः के नाप्यन डिखित पूर्वः, यथा,- 'मद्योमुण्डितमत्तहनचिवुकप्रस्थाई नारङ्गकम्' इत्यादि । अन्यच्छायरयोनिः अन्य कल्लिखितमलको रचनाने पुन्येन अभिनव इव प्रतीयमानोऽर्थः, यथा,- निज नयन प्रतिविम्बरम्ब नि यद्धयः प्रतापिता कापि । नीलोत्पलेऽपि विमति करमर्पयितुं कुसुमलावी ॥ चन हि नयननीलोत्पलयोः प्रसिजामेवोपमामवलम्बायमर्थ उद्भावितः । अयम्भावः, लोकशास्त्रकाव्यादिदर्शलजन्यनिपुणताया काव्यहेतुत्या अर्थ- दर्शनाभावे काव्य परीरमेव न निष्पद्यते इत्यर्थडष्टः काव्यशरीरनिर्वाहकत्यमेव न त गुणत्वमिति । (४२) ये च माधु योजःप्रमादाख्या (गुणवृत्त्यर) 'पन्दगुणाः' 'प्रोजाः', नघाग'-इत्यन्वयः । 'शब्दगुणाः' इत्युक्तिस्तु शब्दात्मनां वर्णादीनां व्यकत्वसम्मान प्रदर्शमाय । ..

·अष्टम उल्लासः। १८६ टठडढवर्जिताः कादयो मान्ताः, शिरसि निनवर्गान्त्य- युक्ताः, तथा रेफणकारी खान्तरिताविति वर्णाः ; समासा- भावो मध्यमः समासो वेति समासः ; तथा' माधुर्थवती पदा- तरयोगेन(४३), रचना माधुर्य्यस्य व्यचिका । उदाहरणम्, अनझरङ्गप्रतिमन्तदङ्गम्भङ्गीभिरङ्गीकृतमानताङ्गयाः । कुर्वन्ति यूनां सहसा यथैताः वान्तानि शान्तापरचिन्तनानि॥ योग आद्यतौयाभ्यामन्तायोः, रेण, तुल्ययोः । टादिः, शषौ, वृत्तिदैर्य, गुम्फ उद्दत ओजसि ॥१०॥ वर्गप्रथमटतीयाभ्यामन्ययोः (द्वितीयचतुर्थयोः ), रेफेण अध उपरि उभयत्र वा यस्य कस्यचित्, तल्ययोः (तेम तस्यैव) सम्बन्धः, टवर्गो (अर्थात्) णकारवजः, शकार- षकारौ; दीर्घसमासः ; विकटा सङ्घटना भोजसः (४४)। उदाहरणम्,-मूामुद्दत्तकत्तेत्यादि [११२ ४०] । . " (१३) पदानरयोगः सन्धिः, 'यथा प्रतिम तदङ्गम्'-इति पदयोः सन्धी 'न्त'-इति मधुरवर्षोत्पत्तिरिति महेश्वरः । वस्तुतः सन्धिं विनापि पौर्वा- पर्यविशेषेणापि रचना मधुरा भवतीति पदान्तरयोगः पदान्तरेण सम्बन्ध इत्यर्थः। . (४४) व्यझिका इति शेषः । द्वितीय चतर्थयोर्विजातीययोरपि सम्बन्धः, ( तेन तस्ये त्यस्य प्रथमेन प्रथम द्वितीयेन हितीवस्येवाद्यर्थं कल्पयित्वा ) विजातीयेन प्रथमादिना विनातीयप्रथमादेरपि योगोऽस व्यग्नकः, एकारस्य धोरेव पनममिति महेश्वरः। दीर्घसमापोऽपि विकाठ । एवास व्यक इत्युद्योतकत् ।

·१९० काव्यप्रकाशः। श्रुतिमावेण शब्दातु येनाथप्रत्ययो भवेत् (४५) । साधारण: समग्राणां, स प्रसादो गुणो मतः॥११॥ समग्राणां रसानां सङ्घटनानाञ्च । उदाहरणम्, परिम्नानं पौनसनजघनसङ्गादुभयतः, सनोमध्यस्थान्तःपरिमिलनमप्राप्य हरितम् । इदं व्यस्तन्यासं नथ जलतापवलनैः, सथायाः सन्तापं वदति पिसिनीपत्त्रययनम् ॥ यद्यपि गुणपरतन्त्राः सङ्घटनादयः, तथापि, वक्तृवाच्चाबन्धानामौचित्येन क्वचित् क्वचित् । रचना वृत्तिवर्णानामन्यथात्वमपोष्यते ॥१२॥ बचिहाच्यप्रबन्धानपेक्षया वनौचित्यादेव रचनादयः । यथा,- मन्यायस्तार्णवाम्भामुतिकुहरचलन्मन्दरध्वानधीरः, कोणाघातेषु (४६) गर्जत्यलयधनघटान्योन्यसंघट्टचण्डः । कृष्णाक्रोधाग्रदूतः कुरुकुलनिधनोत्यातनिर्यातयातः, केनास्मिन् सिंचनादप्रतिरसितसखो'दुन्दुभिस्ताड़ितोऽसौ ?॥ पत्र हि नवाचं क्रोधादिव्यजकम(४७), अभिनेयार्थञ्च काव्य- .. (४५) तथाव अतिमात्रेणार्थबोधकाः सर्वे एव (मकुमारा का विकटा वा) पर्णादयः प्रसादगुणस्य व्यञ्जका इत्यर्थालभ्यते । (४६) कोषः वादनदण्डः । केचित - 'ढकायतसहसाणि भेरीयतशतानि च | एकदा या वाद्यन्ते कोणाघातः स उच्यते ॥ -ति पारिभाषिकेषु सन्देषु सत्वपीत्यर्थमाहुः । (४७) मत्रपत्वात् तस्येति शेषः । 'पभिनेयः' अभिनवबोधनीयः, ·अष्टम उल्हासः। १६१ मिति तत्प्रतिकूला उडता रचनादयः, वका चाव भीमसेनः । कवि हतप्रबन्धानपेक्षया वाचौचित्यादेव रचनादयः । यथा,- प्रौढ़च्छेदानुरूपोच्छलनरयभवत्सकियोपघात- बासाष्टाखतिर्यग्वलितरविरथेनारुणेनेच्यमाणम् । कुर्वत्काकुत्स्थवीर्यस्तुतिमिव मरुतो कन्धरारन्धभाजाम भातारैर्भीममेतविपतति वियतः कुम्भकर्णोत्तमाङ्गम् ॥ कचित्तवाथानपेक्षाः प्रबन्धोचिता एव ते, तथाहि, आख्यायिकायां टङ्गारेऽपि न मसणवर्णादयः, कथायो रौद्रेऽपि नात्यन्तमुद्दताः, नाटकादौ रौद्रऽपि न दीर्घसमासा- दयः (४८) । एवमन्यदप्यौचित्यमनुसतव्यम्॥ इति काव्यप्रकाशे गुणालङ्कारभेदनियतगुण- निर्णयो नाम अष्टम उल्लासः ॥ 'अर्थ:' प्रतिपाद्यो यस्य नत् नाटकादीत्यर्थः । अभिनयस्थले 'हि भाटिति बर्थप्राथायनमेवोचित, दीर्ष समासादिना वन नविलम्बः कार्य इति । (४८) बास्थायिकायां गद्यस्य प्राधान्यम् गद्येच विकटवणखैव अभ्य- स्तित्वात् न महणवर्णादयः, किन्त विप्रसम्भकरुणयोः तस्यामपि न दीर्घ- समासादि, तयोरतिसौकुमार्यात् । कथायान्तु वर्णनीय अखप्रतिपसे- रेपोहे ण्यत्वात् , उजना वर्णदयः । नाटकादौ विदेन अभिनयमौमात् न दीर्घसमासादय इति प्रदीपः । .. .

·॥ नवम उल्लासः॥ गुणविवेचने कृतेऽलङ्काराः प्राप्तावसराः, इति संप्रति शब्दालङ्कारान् माह-, (१) यदुक्तमन्यथा वाक्यमन्यथाऽन्येन योज्यते (२) । श्लेषेण काका वा, ज्ञेया सा वक्रोक्तिस्तथा विधा॥१॥ 'तथा' इति श्लेषवक्रोक्तिः, काकुवक्रोक्तिश्च । तत्र पदभङ्गश्लेषेण यथा,- नारीणाममुकूलमाचरसि चेज्जानासि, कश्चेतनो यामानां प्रियमादधाति, हितकृत्वाबलानां भवान् ?। युक्तं किं हितकर्तनं ननु बलाभावप्रसिद्धात्मनः, सामर्थ्य भयतः पुरन्दरमतच्छेदं विधातुं कुतः (३) ॥ - (१) वक्रोत्यर्थान्तरन्यासौ यमक श्लेष चित्र के । पुमावदाभासः शब्दालतयस्तु षट् ॥ (२) एकेमान्याभिप्रायेणेोक्तम् पाक्यम् अन्येन यदि अन्याभिप्रायकतया कल्पाते, तदा वक्रोक्तिः । 'अन्येन' इति स्वयमन्यथाकरणरूपात् अपश्रुते. वषदः । अत्र च तत्तत्पदामा परि कृत्यमहत्वेन, शब्दस्यैव चमत्काराधायक- त्वेन च शब्दालारत्वमस्य । (३) 'मामालि' अभिशोऽसि । 'मतम्' इष्टम् । बाल नारीणामिति पदं कामिनीपरतया वसा उक्तम्, प्रतियला त, म परीणामित्वर्थपरतया ततस्तेन शव परतयोमाम् वामानामिनि पदम् पला नारीपरतया परिकल प्य, जितमदितिपदं, हितकारिपरतया अवसानामिति च नारीपरतवा योजितम्, ·नवम उमासः। १६३ प्रभङ्गोषेण यथा- पहो! केनेथी बुद्धिरणा तव निर्मिता ? । विगुणा श्रूयते बुद्धिनंत दारुमयी कचित् (४) । काका यथा- गुरुजनपरतन्त्रतया दूरवरं देशसुद्यतो गन्तुम् । अलिकुलकोकिलललिते नैष्यति सण्डि, सुरभिसमयेऽसौ(५) । वर्णमाम्यमनुप्रासः, खरवैसादृश्येऽपि व्यञ्जनसदृष्यत्वं वर्णसाम्यम् । रसाद्यनुगतः प्रकृष्टो न्यासोऽनुप्रासः (६) । ७ उक्तम् । प्रतिवला पुनः ते पदे यथाक्रमं हितच्छत्तपरतया दुर्बलपरतया च व्याख्याय, दुर्घलाभिप्रायेण 'बलाभावप्रसिद्वात्मनः' इति पदं प्रयुक्त । या पुनः तत् पदं बलातरनाशक-(रन्द्र)-परतया योजितम् । चल, भारीणामियम असामामित्या च सभङ्गः । यद्यपि पवेष वामामामित्यादिषु अभङ्गाः प्रलेषोऽपि सम्भवति, तथापि केवखाभाषपदर्थ- नार्थमुत्तरोदाहरणम् । (8) त्रिगुणा सत्वरजसमोगुणामिका । अल 'दारुणा' करा, काठेन वा-रत्यु भयार्थपोऽपि दारणेति पदस्य न भङ्गः । (५) अल नेष्यतीति निषेधाभिप्रायेण, नायिकयोक्लम्, सध्या त, काका म एण्यति, अपितु एष्यत्येस्य थकतया योज्यते इति प्रदीपः । (९) 'रसाद्यतगतः' प्रकतरस व्यनकवर्णसम्बन्धित्वन प्रमतरसानुभूतः । 'मट' बनतिष्यवहिततया चमत्वत्याधायकः 'न्यासः' विन्यासः, निवेशनं चाहता। तथा चानतिव्यवहितत्वमचमत्मत्वाधायिका प्रमतरसम्यक- महाडतिरनुप्रासः इति फक्षितम् । अव वर्णमाम्यपदय तात्पर्यम् । शब्दस्य साये तदन्तर्गतवर्णश साम्यमभ्यसमिति बाटामापरः । प्रनतरसप्रतिवेऽपि अतप्रामव्यवहारो भान इति । . २५ ·सकृत्पूर्वः, १८४ काव्यप्रकामः। छेकवृत्तिगतो विधा (७)। छेका विदग्धाः । क्तिनियतवर्णगतो रसविषयो बापार: 'गतः' इति छेकानुप्रासो वृत्त्यनुप्रासश्च । किं तयोः स्वरूपम् ? इत्या, सोऽनेकस्य अनेकस्य (पर्थात्) व्यन्जनस्य 'सवाद' (एकवारं) साह केकानुप्रासः। उदाहरणम्,- ततोऽरुणपरिस्पन्दमन्दौलतवपुः शथी । दधे कामपरिक्षामकामिनीगण्डपाण्डताम् (८) । एकस्याप्य सकृत्परः॥२॥ एकस्य, पपिशब्दादनेकस्य व्यश्चनस्य वित्यो वा सादृश्यम् इत्यनुप्रासः ()। तत्र (१०), (७) परमासोहि विविधः वर्णानुप्रासः पादानप्रासति, निरर्शक- वर्णनामतप्रासः प्रथम, द्वितीयस्तु पदात्मकानां सार्थकवर्णानामतमास- सहपः । तत्र प्रथम वर्णानुप्रासं विभजति छेक इति। छेवगतः कामां प्रचुरप्रयोच्यः, वृत्तिगतः वृत्ताननिविष्टः। इत्तिव माधुर्धादिव्यञ्जक- सकुमारादिवर्णगतत्वेन मधुरादिरसोपकारकः शब्दस्य सङ्कटनाल्या करन व्यापारविशेषः । (৪) “জ’য়ন, গ“’-য়জন খাইলক্স বা (e) "पस्तुतस्तु गडप्रासभित्र राम्, अन्यथा एवम सदायसे- रसंगापतिः, एष एकस्यैव सदसलत, बनेय व परमात् साम्बम् राय- तुप्रास रति पर्यवसनम् ति प्रदीपः। एक मनमा चमवारजनक- मिति नालापाचवं पवादसुमतमिति बाबुतमेव संम्बनिनित। (१०) उत्ताप्रासघटतयोषिता सतिं प्रभात भिजति मलेति ।

·. नवम उमासः। १६५ माधुर्य्यव्यञ्जकैर्वर्णरुपनागरिकोचते । प्रोज:प्रकाशकै सैस्तु परुषा, उभवापि प्रागुवाहतम् [२२२ ४०। २ एवं ११ प०] । कोमला परैः ॥३॥ 'परैः शेषैः । तामेव केचित् ग्राम्येति वदन्ति । उदाहरणम,- अपसारय धनसारं, कुरु हारं दूर एव, किं कमलैः । अलमलमालि, सणालैरिति वदति दिवानिशं बाला (१६) । केषाञ्चिदेता वैदर्भाप्रमुखा रौतयो मताः । 'एताः' विसो वृत्तयः, वामनादीनां मते वैदर्भीगौड़ीपाश्चा- ल्याख्या रीतयो मताः। शाब्दस्तु लाटानुप्रासो भेदे तात्पर्यमावतः (१२॥४॥ (1) चाल न केऽपि वर्षा माधुर्वम्यञ्जकाः, बेऽपि चलयो बधु- रकाराः, ते गुरुरकारेण व्याहिता न माधुर्य व्यसायिसमीयाः । (१५) पानः सार्थ कवर्षगतः । ईश्शविधेयभावादिः, कार्टवणार्मत्वादि- उप पहायो। सम्बन्धोऽनया, स एवान तात्पर्यवन्दनाभिहितः ; तम्मानलेव मेरे (मरूपतोता क्रमतव में देशपि)। बतापि वर्षसाम्य- मित्वमन्यते । तेन विभिनवपराणां समानाहौवाणां वपक्षमाणा- भेवानां वर्शन (पर्णवोबा) बतिव्यवधानेनाइत्तिः वादापासा, सच साटासुमासाचते । शान्दारमा प्रथमतो विविधा, पदगतो माममनोति । तलाधोपि एकानेवपदमतत्वेन विविधा, बनवाबमास- नता, एपसमासगतत्वेन भित्रमागतान, विविधः तिमिलिया शान्दाहप्रातः पंचविधः। एतदेव "पदाम सरवादिना तहे पक्षी मता वोन वर्षविष्यते ।

·१६६ काव्यप्रकाशः। शब्दगतोऽनुप्रासः, शब्दार्थयोरभेदेऽप्यन्वयमावभेदात्, बाटजन- वल्लभवाच लाटानुप्रासः । एष पदानुमास इत्यन्ये । पदानां सः, 'स:'-इति लाटानुप्रासः । उदाहरणम्,- यस्य न सविधे दयिता, दवदहनस्तुहिनदीधितिस्तस्य । यस्य च सविधे दयिता, दबदहनस्तुहिनदीधितिसस्य (१३) । पदस्थापि, अपिशब्देन 'सः' इति समुच्चीयते । उदाहरणम्,- वदनं वरवर्णिन्यास्तस्याः सत्यं सुधाकरः । सुधाकरः कनु पुनः कलङ्गविकलो भवेत् ॥ वृत्तावन्यत्व, तत्व वा। नाम्नः स वृत्तावृत्तयोश्च, एकस्मिन् समासे, भिन्ने वा समामे, समासासमासयोर्खा 'नाम्नः' प्रातिपदिकस्य, (न तु पदस्य), सारूप्यम् (१४) (१३) आत्म 'सविधे दयिता' इत्यादीनां बना पदाना तात्पर्यमाल- भेदेनाप्तिः । पूो दवदहमस्यैव, उत्सरातदिनदीधितेरेव च विधेयतया अारोपणं, न त लक्षणया यथाक्रमं ताप करत्वस्य शीतलत्वस्य च विधेयत्व विवक्षितं, तथावे भिन्नार्थकत्वापत्त्या लाटानुप्रासो म स्यात् । माटातुमासादौ उहण्याविषयबोपरीत्येन नियो न दोषाय । (१४) "काल समासे' रस्य पक्षणम, पञ्चविधा तेरपि परणं । तेन, "हमायते चारुगतेन काम्ला, कान्तायते सर्पसखेन वायुः" इत्यादि संपहः' इति ।" इति, एवं "नामा-इत्युपलक्षणम्, जित्वा वि भवागत विहरवरोधनः । विहरत्यारोभिसे रिपुत्रर्गो दिवंगतः ॥ इति केचित्" इतिच उद्योतकर । - .

·नवम उसासः। १६७ उदाहरणम्- सितकरकरसचिरविभा विभाकराकार, धरणिधर, कौन्तिः । पौरुषकमला कमला सापि तवैवास्ति नान्यस्य । तदेवं पञ्चधा मतः ॥ ५ ॥ अर्थे सत्यर्थभिन्नानां वर्णानां सा पुनःश्रुतिः । यमकम् (१५); 'समर-समरसोऽयम्'-वृत्यादावेकेषामर्थवत्वे पन्येषामनर्थकत्वे भिन्नार्यानामिति न युज्यते वक्तुम्, इति 'अर्थ सति' इत्युक्तम् । 'सा'-दूति सरो रस इत्यादिवलक्षण्येन तेनैव क्रमेण स्थिता। पादतगागवृत्ति तयात्यनेकताम् ॥६॥ प्रथमो द्वितीयादौ [३] हितीयस्तृतीयादौ [२], ढतीय- चतुर्थ [१], प्रथमस्त्रिषु [१], अपौति (१६) सप्त । प्रथमो (१५) 'अर्थ भिवामा विभिन्नार्थानां (तेन लाटात प्रासाझेदः)। मा तत् ऋमिका । एकेन क्रमेण असमानार्थानां समानधर्णाना (वर्णयोर्ड) प्राप्तिः यमकमिति फलितोऽर्थः। 'यमकादो भवेदंक्यम् एसयोः रखयोः षयोः । बयोर्णनयोषान्ते सविसर्गाविसर्गयोः॥ सविन्दु काविन्दु कयोः .........' इत्युद्योतकस् ।' (१६) 'हितीयादौ हितीये, हतीये, चव वा । 'हतीयादो' हतीये चतुर्थे का (नव प्रथमेऽपि, तस्य प्रथमो द्वितीयादौ-रत्यनेन गतार्थत्वात्)। विपि हितीये तीये चतु,ऽपि । 'यमकन्त विधातव्यं नपादाचिदपि लिपात्' इति नियमात् एकस अपर पदिश्यमतत्वेन भेदो न मतः रवि एकपादसाबादत्तिरूपमसंकीर्ण पादगतं वमनषिधमेव । बनेकपादात्तिरूपं संकीर्णन्त पादमतं. बनन्दरोगाम् धिम् । ।

·१६८ काव्यप्रकाथः। हितीये, टतीयचतुर्थे ; प्रथमचतुर्थे, हितीयतृतीये इति है। तदेवं पादर्ज नवभेदम् (१७)। पत्तिः, धोकात्तिति है (१८)। द्विधा विभक्त पादे प्रथमपादादिभागः पूर्व- वत्(१८)हितीवादिपादादिभागेषु, पन्तभागोऽन्तमागेष्षिति विंशतिभेदाः, (चोकान्तरे हि नासौ भागारत्तिः (२०)। त्रिखण्डे विंगत्, चतु:खण्डे चत्वारिंशत् (२१) । प्रथमपादा- दिगतान्यादिमागो द्वितीयपादादिगते माद्यादिभागे 'यम्यते'-इत्याद्यन्वर्थतानुसरणेनानेकभेदम(२२),-पन्नादिकम् (१७) यथाक्रमं पादावसात्तिः, प्रथकतया च पादायमा पति- रिति संकीर्णमपि पादगतं यम हिविधमेव । तल यथाक्रम पादायस्य पारनौ चाडतिः पोवाडतिर्वा भवतीति विशेषनामानौ तौ भदायपहाय नबहमित्यम् । (१८) एतेषा विशेषनामानि प्रदीपादवगमष्यानि । (12) पूर्ववत् पादात्तिरीया । प्रथमपादस्य अादिभागोऽनभाग यथाक्रम दितीवादिपादानां पादौ बन्ने च भागे बायर्यते, एवं हितोयण बाद्यसभागौ हतीयादोमामाद्यान्नभागरिपोति बोध्यम् । दव चाद्यभागोऽपरखाद्यएमागेडन्यभागोऽन्य एवभागनिजातीवभागा- बत्तिमम् बोध्यम् । (१०) तेन न प्रत्येवमेकादवविधत्वेन हाचियापत्तिः । (२१) प्रतिभागमारतेदेधित्वात् । (१२) विजातीयभागातिमा प्रधमेति । बवता' गोगा। प्रथमादिपादानामन्नादिमानवोदितीवादिषादानामादा थाक्रम मारत्तो पन्चादिवम् भावनिक बमवम्, एमेबोरेसन मारे गया। एवं मथादिवापि बच्चन । पादादिवादित पिकासोवमितिका मोतम् ।

·१६६ पादयन्तिकम्, तत्समुच्चयः ; मवादिकम्, पादिमध्यम, पसमय, मध्यान्तिकं, तेषां समुच्चयः । तथा तसिव पादे पायादिभागानां मध्यादिभागेषु, पनिव्रतेच खाने पाशक्ति- रिति प्रभूततमभेदम् । तदेतत्कायान्तर्गडुभूतम् (२३),- इति नाख भेदलक्षणन्तम् । दिचाबमुदाक्रियते,- सवारीभरणोमायमाराध विधुशेषरम् । सबारीभ-रणोऽमावसतस थियौं वय (२४)। [०३०] विनाश्वमेनो नयतास-खादिना विना यमेनोनयता सुखादिमा। महाननोऽदीयत मानसादरम् महाजनोदी यतमानसादरम्(२५)॥ [प्र. द्वि० एवं ट० च०] (१५) 'बन्तर्गडुभूतं' रमासादविसम्यतया शोर्यविभूतभिष । (२४) 'सवारीभरणोमा'-मनीमा नारीको भरनाभरणाम उमा वाति शरीरावरमेण प्रायोति बसमईगारीसहपम् । 'चाराध्य' चाराधय । 'ततः' चाराधनास्, 'सवारीमरणः' सत्रा बक्समा परीपान रभा यन, नायो रणो यस सन् । 'बमाब' कपडः । (२५) विमा अयम् एमः नयना बह-पादिमा विमा वमेन बनवता ससादिना । काममा बदीवत मामला तू घरम, महालमोदी बसमान- सादरम इति पदपाठः । ब"विमा' (पशिसपः पुरुषः) यमेन"बतमान- मादर' (वतमानामा रचितगड्युकामा मदिं विषादं राति ददातीति )वध আৰু নাৰী)‘গালা’(লাল বিল জাল ব্যালকাতা) 'बदीवत' (बचत)। विना :-'मसान'(मामा), 'भाव- मोदी (पएम जबरन बानि विपक्षि ने दुर्गमासबोदी नदपारक:)। धनेन वियतन को 'रिमा (अपराधगते)'नवता' (मरं प्रामवना). 'बा-वादिना (मापवर), 'गादिना वषयता' (रीनं सर्वाना )।

·२०० काव्यप्रकाशः। स वारम्भरतोऽवश्यमबखम् विततारवम् । सर्वदा रणमानषीदवानलसमस्थितः । सत्यारम्भरतोऽवश्यमसलम्बित-सारवम् । सर्वदारण-मानैषी दयानलसमस्थितः (२६)। [ो मा०] अनन्तमहिमव्याप्तविश्वाम् वेधा न वेद याम् । याच मातेव भजते प्रणते मानवे दयाम् ॥[भा०माणएवं परत यदानतोऽयदानतो नयात्ययं न यात्ययम् । शिवे हितां शिवेहिता स्मरामिता स्मरामि ताम्(२७)। युग्मम्] (३६) स तु प्रारम भरतः अ-वश्यम अबलं विततारवम् । सर्जदा रणम बानैषीत् छान अलमम् अ-स्थितः । सवारम्भरतः अपश्यम अव- बम्बिततारवम् । मर्जदारण-मामषो दवानलसमस्थितः इति पदपाठः । 'मन' 'चार' (अरि समूहम) अवलं' (सन्यशून्य), विततारवं' (विस्तृतार्तनादम्), 'भवलम्बित-तार" च (अवलम्बितं तारवं तरुसम हो वर्म ये न सत) यथा स्यात् नथा 'सर्वशरणं'आनमीत्' (प्रापयामास) । प्रारं कीड गम् ?-'भरत' (अतिशयेन) अ-पश्यम्' अवशीभूतं अनायत्त । स किम्भूतः ?-'बलसं' यया तथा, 'अ-धान्' (ध-गच्छन्, योधगामी), 'अ-स्थितः' (ए विष्णौ स्थितः, বিষযঃ), ‘অ’ (লিস) বান’ (বালিকারূক্ষ্মনাল- निरतः ), 'सर्वदारण-मानी ( सकल जनहदयविदारकमानेछुः 'दयानलसमस्थितः' (दावाग्निता)चेत्यर्थः । (२७) यस्थामागतोऽयं जनः 'नयात्यय' (मोतिविश्लेष) 'न याति', कुत: ?-'अयदानतः' (अर्थात् तययास भावविधिदानात) । 'भिजे' (मङ्गले) 'हिताम्' (अनुकूलाम्), 'शिवेन' (महादेनेम) 'जिताभ' . (मार्थनीयाण), 'परेणं' (कन्दर्पण) 'चमिताम' मारमबोन्याम अमभि- भूनाम् वा । अम एकमिन्नेव पाहे पायन्तिक भागाशिवमकम् । S ·नक्म Or In.............. ............ .................... .............. 10000+ ...10000-... ...... ......... सर खतिप्रसादं मे, खिति चितसरखति। सरखति, कुन क्षेत्र पुरोत्र-मरखति, (२८) । ससार माकन्दर्पण कन्दर्पण समारसा। भरत्रवाना विनाणा नाविश्वाणा शरनवा (२८)। मधुपराजि-पराजित-मानिनी- जनमनःसुमनः सुरभिश्रियम् । अश्त बारित-वारिजयिमवं स्फुटित-ताम्ब-तताम्बवनं जगत् (३०) । एवं वैचित्रासहखैः स्थितमन्यदुग्नेयम् । वाच्यभेदेन भिन्ना यत् युगपद्भाषणस्पृशः (२८) २ 'सरसति,' 'मे' (मम) सतिप्रसादम् (शोभनाविप्रसनतास) 'सर'(माघुहि)। क्षेत्र (शरीरमेव) कुरक्षेव', तल हे सरखस्याख्य नदी- मे, 'रित्तमरखति' (चित्तम मुड़े ), मद्याः समुद्रस्थितेरौनियन मम चित्तमल ने स्थिति कुर-रव्यर्थः । अब प्रथमा बाद्यन्तिकमेव केवलं, उत्तरात पायन्तिकम बन्नादिकशोभयमिति तेषां समन्वयः । (२८) या 'परस्' कन्दर्पण 'दर्पण' 'माक' 'सार' । किम्भूता ?- 'म-धारणा' (गरसेक पक्षिविशेषेण पनेन या महिता), 'चर' (कारण) 'विधाणा (पोषवन्ती, परिपावं प्रापयन्तीत्यर्थः), 'नवाना' (नाम् चमः घुबई गईमाभावेन पघि बयां वा), अविषाणा' (पीनां पक्षिा यायः बन्दा, नव रहिता) । बाब बवोरोराधन्निकमायनादिवशीभनि (१.) मरभिः' बनवाय: । 'तान" साचात् मशिन- . रगाव । 'नई' विश्वन । अनानिवतभागे अध्यनया- वरवाया।

·२०२ काव्यप्रकाशः। श्लिष्यन्ति शब्दाः, श्लेषोऽसावक्षरादिमिरष्टधा॥७॥ 'पर्थभेदेन शब्दभेदः (३१)-इति दर्शने, 'काव्यमार्गे स्वरो न गण्यते' इति च नन्थे वाच्यभेदेन भिन्ना भपि शब्दा यत् युगपडुच्चारणेन क्षिष्यन्ति (भिन्न खरूपमपवते), स लेषः । स च, वर्ण-पद-लिङ्ग-भाषा-प्रशति-प्रत्यय-विभक्ति-वचनाना भेदादष्टधा (३२)। क्रमेणोदाहरणम्, अलङ्कारः शङ्काकर-नरकपालं, परिजनो विथीर्णालो भङ्गी, वस च दृष एको बहुवयाः । (२१) 'सकटुचरितः शब्दः सकदथं गमयति' इतिनियमेन एकेन शब्देनार्थ- हयप्रतीत्यसम्भवात् अर्थहयप्रतीत्यर्थ (ग्लेषस्यले) एकाकारी हौ शब्दो सः- इत्यवश्यमङ्गीकार्यम, तौ च एकेन प्रयत्नेनैकदोच्चार्थत या पृथकतया नातु- भूयेते, तथाच एकप्रयत्नोचार्यतया भेदेन अमनुभूयमानत्वात् यः श्लेष इष (मित्रणमिव), सघलेषः-इति फलितम् । विभिन्नसमासादीमामुदात्तादिखर- भेदनियमात् तदनुसारेण उच्चारणे वेषाभावप्रसङ्ग स्तु, 'काव्य उदात्तादि. खरविशेषमनाढत्य सर्वेष्वेव समासादिवेकविधमेवोच्चारणम' इत्यङ्गीकारण निरामतः । “यतानेकस्मिन् वर्थे प्रकरणाहिक युगपदवतरति, तन प्रलेषः; या तु एकात्रय, नल व्यश्चमा" इति उद्योतकत् । यत्र एकस्मिपि अर्थे । प्रकरणादिनियमसमापि श्लेषः रति तु वयम् । अत एव “यन प्रकरणादिनियमाभावात् हावययों वाच्यौ" रत्यनुपदं पन्यवदाह । (४)विजातीयत्वेऽपि विभिन्नसहपापङ्गवो हि चमत्कारातिशयं पुष्णा नीति वर्णादीनां मध्ये यस्य वैजायेऽपि (विभक्तिविशेषयोग-समामादिभिरकहम्येष) शिवाषण, तत्व तोषनामेव व्यपदेशः । यथोदाहरणे विविधिशब्दयोः उमारेकारवर्णयोः विजातीययोरपि (सप्तमीविभक्तियोगेन चौकारवा- पञ्चतयवहयात् ) शेषः, स एष चमत्कारातिययवक्तवा अपदेश्यः । एवं परतापि।

·नवम उम्बासः। २०३ अवस्येयं स्थाणोरपि भवति समिरगुरोर्, विधौ वक्र मूईि स्थितवति वयं के पुनरमी । [२०] प्रथकातखरपात्र भूषितनिःशेषपरिजनं देव । विलसत्करेणुगहनं संप्रति सममाषयोः सदनम् ॥ [१०] भक्तिमहविलोकनप्रणयिनी नीलोत्पलस्पहिनी ध्यानालम्बनता समाधिनिरतैी तेहितमाप्तये । लावण्यैकमहानिधी-रसिकतां लक्ष्मीहशोसम्वती युष्माकं कुरुतां भवार्तिशमनं नेत्रे तनुर्वा हरेः (३३)॥ [लि.] एष वचनश्लेषोऽपि । -- .८ " प्रत्यादिधटकामा एकस्य वर्णस्थ विजातीयत्वे वर्णश्लेषः, प्रमत्यादिवरूपस्य समदायस्य तथा प्रमत्यादिश्लेषः । विमस्य नासमुदायस्य विभिनखरूपत्वे पदश्लेषः, तदन्तर्गतायाः केवलाया: प्रकतेः प्रत्ययस्य वा सथात यथायथं प्रमत्यादिषः । विमक्नि िविधा सुपतिप्रन्ययभेदात्, एवश्व सामान्य- विधेषन्यायेन विभक्तिस्वरुपयोः सपतिङप्रत्यययोः शिष्टत्वे विभक्ति मेला, तदन्यत्र प्रत्ययश्लेषः इति विशेषः । (३३) भकिमतः भक्तिनमः, सच ने अपञ्च विवोकनय कर्म, तत्तुपले कर्ता | ध्यानालम्बनतां ध्यानविषयता, नेलपो हितप्राप्तये भीते (सा- अन्य ध्येयत्वेन नेलयोरपि ध्येयत्वादिति महेश्वरः । मेलमवलम्बा ध्यानं परस्परावलोकमप्रतिनिधितया নাৰহ্মাঘনোল- লুলিনি मेलमपि खत एव ध्येयमिति त वयं ).। तनु पर्छ तिप्राप्तये नीता । एवं सहपई 'महानिधी' इत्यत्र 'द्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोडणः' [६।। ११ पा.] इति स्वेण रकारे परे दीर्घः इति विशेषः । अत्र 'प्रणयिनी'- इत्यादिषु स्त्रीभईसकलिङ्गायोहि वचनयोष शेषः, एवञ्च तयोरा महारः । महानिधी-रत्या प्रथम कवचन हिवच मयोः । कुरतामियन पात्मनेपदक- वचन-परपदायियोच गिङ्गाधरहितयोः श्लेषः । एवं 'रिसत्राम अपनत्' रम्यान बचनारोषनिरपेणयोनिमेष रति आभयो पृथतिः । - ·३०४ कायप्रकाराः। महदे सुरसन्नम्मे तमव समासङ्गमागमाहरणे । हर बहुसरणं संचितमोहमवसर उमे सहसा (३४) [भा०] मयं सर्वाणि शास्त्राणि हदि जेषु च पश्यति । सामर्थ्यवदमित्राणां मित्राणाच नृपात्मजः (३५) ॥ [प्रस०] रजनिरमणमौलेः पादपद्मावलोक- क्षणसमयपराप्तापूर्वसम्पत्महत्रम् । प्रमथनिवहमध्ये जातचित् त्वत्प्रसादात् अहमुचितरुचिः स्यान्नन्द्रिता सा तथा मे (३६) ॥ [प्रत्य०] : तु (३४) अत्र 'संस्कृतप्राकृतयोः जलेषः' इति प्रदीपादायः, 'संस्कृत- महाराष्यो।' इति दर्पणादयः षयन्त प्रावतमहाराष्ट्रभाषा- सूत्राणामनुसरणाननमरणदर्शनाददामीमा एमास । तल संखातपा मह, सुर-मन्च मे तम् अव समासनम् अागमाहरणे। हर बद्ध-सरणम् नम् चित्तमोई अवसरे उमे सहसा इति चोदः। 'महः' उत्सवः । 'सरसन्ध' रैः मन्धा मिलनं यस्मात् तम, सराणां सन्या सन्मान यो तत्, सुराणामप्यभिलमनीयमिति था । 'व' रण । 'पागमाहरणे विद्योपार्जने । 'बहु' अनेक वारंवारं 'सरणं' संसारो यचात् तं । पक्षान्तरे, मह देख रसं धम्मे तमवसम् चासं गमागमा हर थे। हरबड़ मरणं तं चित्तमोहम् अवसरउ मे सहसा इति छेदः । मम देहि रसम् धर्मे तमोषणामाशाम् गमागमात् हर मः। घरबधु, परणं त्वं चित्तमोहोऽपसरत मे मूहमा इति स• । रसं प्रीति । गमा- गमात् संसारात् । अब सहसेति पदादन्यत्र सर्व वैष भाषाग्लेषः । (१५) बच्यप्ति' धारयिष्यति कथयिष्यति च । 'सामर्थकत्' सामर्थ्य छेत्ता सामर्थकारकस यथाक्रममर्थः । काव वहिषच्योः, अन्नतिकरोस्योर मजल्योरेर विभिनवरूप ता, न त प्रत्ययस्थापीति प्रतिषः । (३६) क्षण: उत्सवः । सहमित्यन्नं पदं क्रियाविशेषणम् । यस 'नन्दिता (बागन्दकः) साम्, तथा नन्दिता' (नन्दिनसचामायाधिपय ..

·नवम उखासः। २०५ सर्वखं हर सर्वस, स्वं भवच्छेदतत्परः । मयोपकारसांमुख्यमायासि तनुवर्तनम् (३७)। [वि.] भेदाभावात्प्रकृत्यादेर्भेदोऽपि नवमो भवेत् (३८) । भवमोऽपौत्यपिबिक्रमः । उदाहरणम्,- योऽसत्परगोत्राणां पक्षच्छेदक्षणक्षमः । शतकोटिदतां बिभ्रहिबुधेन्द्रः स राजते (३८) ॥ . भावः मन्दिता) स्थादित्यर्थः । एव च 'साम्' 'यात्' इति उत्तमपुरुष- प्रथमपुरुषयोः प्रलेषः ( तस्य च पृथगनुक्त : प्रत्यय श्लेषान्तर्भावः )। तथा नन्दिते त्या बचतलयो बत्तद्धित प्रत्यययोश्च प्रलेषः । (२७) शिवं प्रति भक्तस्य, पुत्र प्रति दस्योयोतिरियम् । तत्र प्रथम- पक्षे, 'हर' शिव । 'भवको दतत् परः' संसार निवर्तकः । 'नयोपकार- साम्मु ख्य' (मोते रुपकारस्य च साम्मुख्यमानुकूल्य यस्मात् तत्) 'तनुपम (शरीरावस्थितिम्) 'मायामि'(प्रा प्रोषि) रति । पचान्तरे च 'हर' रति 'भव' इति च क्रियापदम् । 'उपकारसाम्मुग्य' (प्रत्यु पकारकरणं) 'नय' (अपनय), 'वर्तनम' (जीविकाम) 'अायामि' (परेषाम अायास-[ले श]- दायकम) तनु' (विस्तारय) व्यर्थः । चत्र 'पर' इत्यादिपदम् एकल समन्नम्, अपरन तु तिङन्त मिति विभक्तिम्लेषः। एवम् 'बायामि' 'तनु'- रम्यादापि बोध्यम् । (१८) पूर्वम "शारादिभिरष्टधा” इन्युन, अब, मैदाभावा- दसरादेरिति पाठो भविमुचितः । (१४) 'क्षपक्षमा' क्षणमालेणैव समर्थः । राजपक्षे 'परगोबाण' कुशानां 'पक्षस्य महायस्य । 'यतकोटिदता' यतकोटिमा चल्यम बनेण दां (यति सायति यः तय भावसत्ता) छेमतामिति, विबुधेन्द्र' पहिसाराम रति, पार्थः । इन्द्रपचे 'परगोलाणां' श्रेष्पर्णतामा 'प! पतन्त्रस्य रति नियुभेन्द्र देवरान रति पार्थः । राजपक्षे शतकोन्दिका- ·२०६ काव्यप्रकाशः। पत्र, प्रकरणादिनियमाभावात् हावयौँ वायौ। 'ननु (४०) सरितादिगुणभेदात् भिन्नप्रयत्नोच्चार्याणा, मित्यस्य शतकोटेर्दा हतामित्यर्थकत्वेऽस्मिन् वये नायं प्रभेदः, किन्त पूर्वोका येव प्रत्ययालेषप्रातिश्लेषौ । (४०) श्लेषो हि प्रथमतो विविधः, सभकोऽभवेति । तत्राद्यः पृथु-कार्तवर-पालमित्यादौ, अन हि पृथु कार्तवरस्य पात्रमिति, पृथु कामाम् वार्तखरस्य पालमिति च पदभङ्गः । अन्त्यस्तु योऽकत्पर- गोत्राणामित्यादौ, अल हि उभयस्मिन् पचे एकरूपाण्येष पदानि । सत सभङ्गलेषो विजातीय शब्दयोः श्लेषत्वेन शब्दश्लेषः, तत्र हि उदात्तानुदात्तस्वरितानामन्यतमः नैक एव स्वरः, किन्त भित्रौ हौ, नाच, खरभेदे उच्चारणप्रयत्नस्य ऐक्यम्, अपि तु विभिन्नत्वमेव, विभिनयत्रो- चारणयोग्यानाच विजातीयत्वमेव नियतम्, तथापि 'काव्यमार्गे खरो म गण्यते'-रति नियममात्रिय खरविशेषमननुसन्धायोचारणात् शिष्टत्व संभवतीति। वमनस्तु अर्थश्लेष एव, तत्र सराभेदेन उच्चारणप्रयत्नस्यैक्यात् न शब्दानामपि वैजाव्यम्, किन्वर्थयोरेव । तथा, श्लेषश्च उपमाद्यलङ्कारान्तर- संकीर्य एष नियतः, उपमादयश्च श्लेषासंकीर्णा अपि सम्भवन्तीति सामान्यविशेष न्यायेन, श्लेषः उपमाद्यवहारान्तरवाधक रति उपमाद्य- नहारान्नराणां प्रतिभायाः (छायायाः बापाततः प्रतीतेः) उत्पत्ती रेतः, वेषेणे हि अर्थहयथोपस्थित्या उपमादयः प्रतीयन्ते, तथापि झेपो विशेषतया अशङ्कारपदवीमधिक वन उपमादीन् सम्भाव्यमानामपि प्रति- बनातीति तेषां प्रतिभाममा मत तेषां प्ररोहा-वस्तुतः स्थितिरिति । विविधोऽपि शेषोऽर्थसापे नतया वस्तुतोऽर्थासकार एवेति कैबिदाबहारमध्ये संग्टहीतः इति पय शब्दाबारवकथनं मोचितमिति पूर्वपः । अस्य पूर्वपक्षस्य सांगावयम्, अमजोषस्यार्थी सकारत्वमिका स्थले उपमादीमा प्रतिभानमेव भवति, क्षेष एवं पनादिवाधवतया पणकार स्वपरा, भयरुपचालकार रति पाच इति । .

·नवम उक्षासः। २०७ तदभावाभिवप्रयत्नोच्चार्याणाच शब्दाना बन्धेऽलङ्कारा- नरप्रतिभोत्पत्तिहेत: (४१) शब्दश्लेषोऽर्थश्लेषश्चेति विविधोऽपि अर्थालङ्कारमध्ये गणितोऽन्यैरिति कथमयं शब्दालङ्कारः ? । उच्यते,-पूर (४२) दोषगुणालङ्काराणां शब्दार्थगतत्वेन यो (४१) पत्र बलकारान्तरस्य प्रतिभाया उत्पत्ति तरिति घठोसमास: कार्यः, 'एकप्रयत्रोच्चार्याणांत छायाश्व विधताम् । खरिमादिगुणभिनन्धः शिरोच्यते । प्रकारान्तरगतो प्रतीति जनयत् पर्दः । विविधर शब्दोनिविशिष्ट सतातीयताम्' -इत्युक्तेः, "लेषप्रतिभोत्पसिहे तरनतारान्तरमेव इति विभिन्न विभन्निव- तथा पन्ध कृतेष (२ ११।४ प०) निदेश्यमानत्वाच्च । एवञ्च महेश्वराद्यायारु- सम्पादिनोऽपि बहुमीहि सभ्यं रोचते । (४२) तत्व प्रथमत: पूर्व पक्षप्रथमाशं दूयितु दोषगुणाकाराणां शब्दार्थगतत्वे मियामक दर्शयति रहेति । छायमत्र सिद्धान्तः,-अब्दार्थयोर्मध्ये यस्मिन् ( शन्दे अर्थे वा ) मति ये दोषगुणाकाराः सन्ति, असति च न सन्ति, ते तदधीमखरूपतया सदीया रति व्यवस्थाप्यन्ते । एतबालक एक 'गब्दपरिवृत्तिमहत्वामहत्वाभ्यां (तच्छन्दमनु पादाय ताब्दममानार्थ कायदा- न्तरोपादानं शब्दपरिष्तिः, तत्महत्वामहत्वाभ्यां शन्न परिवर्तनेऽपि सम्भा- सम्भवाभ्याम्) शब्दार्थगत त्वष्यवस्थितिः' इति प्राचा प्रवादः। एवञ्च यथा, श्रुतिकटुत्वादयो दोषाः, छोजनाद्यपरनामानो (याममाझुका)गातृत्वादयो गुणाः, चतुप्रासादयश्चाबहारा: तखिन् तमिन् गन्दे मति मन्ति, असति न सन्ति चेति पन्दगता रत्यच्यन्ते,यथा च, अपुष्टार्थत्वादयो दोषाः, योज- श्राद्यपरनामामो (वामनायु काः) प्रौदिप्रमतयो गुणाः, उपमादयशासकाराः पति तस्मिन् शिव मन्तिअसति च न सन्ति च, तत्क्षचन्द्र परिवर्तनमपि महन्त च इत्यर्थगता इति मियम्यन्ने, तथा उभयोषोदाहरणतया मितेऽपि 'स्वयश्च पग-प्रत्यादौ, परावर प्रथमाऽपि तखिन तसिन पन्दे मति असति चलेषस्य सत्वमस त्वचेति चन्दाधीमस्वरूपत्वा- विशेषेण पदावारत्वमवश्यं वाच्यम् । न तावता अर्थक्षेषस्य निर्विषयत्व' शवम्, 'सोवन'-दस्बादौ चोकादिपदपरिवर्सनेनालादिपदोपादानेऽपि बेपसाचखया तसंवार्थ वेषविषयत्वादिति । अय सिमान्तः, ''- रवादि-पय-त्वम-प्रतीप्रतिपाद्यः ।

·२०८ कावाप्रकाशः। । विभागः, स अन्वयव्यतिरेकाम्यामेव व्यवतिष्ठते, तथापि, कष्टत्वादि-गाढ़त्वाद्यनुप्रासादयः, व्यर्थत्वादि-प्रौढ्याधुपमादय- सगावसदभावामुविधायित्वादेव शब्दार्थगतत्वेन व्यवस्थाप्यन्ते । खयश्च पल्लवातानभासत्करविराजिता । ( इत्यभङ्गः ) प्रभातसन्ध्येवाखापफललु हितप्रदा(४३)।(इति सभः) -दूति हावपि शब्दैकसमाश्रयाविति योरपि शब्दश्लेषत्वमुप- पन्नं, न तु आद्यस्यार्थश्लेषत्वम् । अर्थश्लेषस्य तु स विषयः, यत्न शब्दपरिवर्तनेऽपि न श्लेषत्वखण्डना । यथा,- स्तो केनोनतिमायाति स्तोकेनायात्यधोगतिम् । अहो सुसहशी रत्तिस्तुलाकोटेः खलस्य च ॥ न च (88), अयमुपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतुः क्षेषः, अपित लेपप्रतिभोत्पत्तिहेतरुपमा। तथाहि (४५) यया, 'कमलमिव मुखं मनोजमेतत्कचतितराम्'। इत्यादौ (४२) पार्श्वतीय शे वस्त्रापं ( न सुखेन प्राप्यते इति व्युत्पत्त्था ) सद में यत् फलं मोक्षादि, तल धानामीहितस्य वाच्छितस्य प्रदानीत्यर्थः । प्रभातसन्ध्यापच्छे अनापम् मिद्राभावः, अन्यत् समामम् । (४४) पूर्वपक्षस्य द्वितीयमणं निराकहोति न चेति । उपमाया वा प्रतिभा छाया पापाततः प्रतीतिः, तथा उत्पत्सितः सम्पादकः, एवमेवार्थः परवापि सर्वत्र । मेष वयात धापाततः उपमादीनां 'प्रतीतावपि न तेषामबहारवं किन्तु सपवासकारवमिति पूर्वपचख सारा | यथा चाल अपमावा एवानकारत्वं, लेषस्य प्रतिभानमाल तथा 'उपपतिपर्या- बोचने -ति ( ५१ • | २५० ) वष्यमाणअन्धावसरे एवं प्रति- पादयिष्यते । पवातावादिषब्दसाम्येनेयमुपमा । (९५) मन गुणक्रियामाम्यस्यैवोपमाप्रयोजकत्वेन पदमामममिनिस्वार- मिति बलोपवनासीत्या निराकरोति तचाहिबादिना, समोसा इति-रस्यन्ते । कतितरा दोणतेतराम् । सहसमिविण्याचे सकला कसा यस तत्, परपक्षे कापावेतिपदेन सरितं यत् तदिति पाये।

·नवम उहासः। २०१ गुणसान्ये, कियामाग्य, उमसान्ये वा उपमा; तया, 'सकसकलं पुरमेतज्जातं सम्मति सुधांशुविम्वमिव । -इत्यादिशब्दमात्रसाम्येऽपि सा युक्तिव (४६)। तथाकि उक्तम् रुद्रटेन,-'स्फुटमर्थालङ्कारावेतायुपमा-समुच्चयो, किन्तु पाश्रित्य शब्दमानं सामान्यम्, हापि ( ४७) सम्भवतः' इति । न च (४८), 'कमलमिव मुखम्'-मूत्यादिः साधारणधर्म- प्रयोगअन्य उपमाविषय इति वक्तुं युक्तम, पूर्णोपमाया निर्विषयत्वापत्तेः (४)। देव त्वमेव पातालमाशानां त्वं निवन्धनम् । खं चामरमरुड्डू मिरेको लोकत्रयात्मकः (५०) । (७६) गुणक्रिययोरिव वाचनासम्बन्धेन ममान मन्दस, समानद- पाच्यवादा साधारण ववव समयेन गुपक्रियबोरेष उपमाप्रयोषषले बावाभावादिति शेषः। (७०) शापि गन्दाबहारमध्ये पीयुद्योतमत् । (०८) गत उपमाद्यसंकीर्णय लेषस्थासम्भवात्, उपमादीना विनापि सम्पवात सामावविशेषग्यायेन कोषस्यैवोपमादिवाधकात्वमिति, कमर- मिक मुखं मनोत्रम्'-इत्यादापषि पर्थक्षेष एषाबहारः, मनोमवस, पमागो- पमेवयोमन्द्रसमायोडेन भिवत्या बिष्टत्वात् । यतन बाधारणपो- पादानं, तब क्षेषाभावाइवानकार त्याचे समाधानचेति । (12) तखाः साधारणधमाधुपादाननियतत्वादिति शेषः । (५.) पाद्यपारा सामान्यविशेषभाष, पर विर्षियत्वमहापाप पखासकीयार यति देवति । एक- चिप, 'पाशाना' दि, 'निगन्य नियमनवान, भूलोक रतिवाद, बगेर वनवा दिनभरपात । 'कमरमरमिः' र 'बमरावा' देगाना भोपालापूर्मि' नावाखानम, सीप इति वावद ।

·कावाप्रकाशः। -स्वादिः क्षेषस्य च उपमानलङ्कारविविक्तोऽति विषय इति इयोोंगे (५१) सङ्कर एय। उपपत्तिपालोचने (५१) त उपमाया एवायं युक्तो विषयः, अन्यथा विषयापहार एवं पूर्णोपमायाः स्यात्। न च, पबिन्दुसुन्दरी नित्यं गललावण्यविन्दुका । -इत्यादौ (५३) विरोधप्रतिभोत्पत्तिहेतः श्लेषः, पित पणान्तरे च 'अलं' (अत्यथ) 'पाता', 'घाशानाम्' (अभिलाषाणां ) 'मिवन्धम' (कारण), 'चामरमरुताच्च भूमिः' (पालम्) इति । अब उपमाया बसंकीणोदाहरणप्रदर्शमव प्रकोपयोगितया सदपि रूपकन दोषाय । तेनाप्यसंकीणोंदाहरणन्तु 'येन ध्वस्तम्' इत्यादि ; प्रतएव 'एत्यादि:-त्यनादिपदम् प्रयुन । (५१) एवच क्षेषस्य उपमाद्यसंकीर्ण विषयसत्पात् सामाग्यविशेषमायो भासीति नोपमावाधावं लेषय, वरमलकारान्तरयोरिवानयोरकालोप- निमातेन सहर एष युक्त प्रवाह बोरिति । (५१) नन्वेवं चेत् 'स्वयञ्च पल्लवा' -इत्यादावपि शेषस्योपमायाच सत्वात भार एवामा नढपमा,-रत्याशेपे वाह उपपत्तीति । इयमत्रोपपत्तिः, प्रधामबोयोरेकाम समावेयो हि सरः, न चान बयोरेव प्राधान्यं, बेन सारः स्यात्, प्राधान्य चारा उपमायाः, श्लेषश्व निर्वाहकतवा तदामित्य- प्रधानमेव, न हिलेषं विना साधारणधर्मसम्भवः, न च तं विना उपमा सम्भवति ; यत्र यनिर्वाहक, तत्तदाम, अशाप्रधानमेव ; चामधानेन 'प्रपामेन रिव्यपदेशा भवन्ति'-इति नियमात्, चल उपमेव प्रधान- भूता व्यपदेशोतरिति । 'अन्यथा उपपत्तिम वेऽपि महरखीकारे । 'साई'-रति, अविशेषेण 'चामलमिव ससं मनोजम्' इत्यादप्रर्थक्षेषभववपूर्ण पमास्यतेऽपि मारलीवारप्रसङ्गः, मारवामहारान्तरम्, इति सारणव तल तलापि व्यपदेश पाखाम्, न त पूर्णोपमयेति भावः | (५१) एवमबहारानराणामपि शेषमायाव दर्शयति न नि । बपिन्छ । रपि पापस्यविन्दुबेति पिरोपा, बस प्रतिविम्बित इन्दुरिति विरोषाः प्यपदेशः, ·नवम डलासः। .. वेषप्रतिभोत्पत्ति हेतर्विरोधः, न हिमन पर्थहयप्रतिपादक: (५४) शब्दश्लेषः, हितीयार्थस्य प्रतिभातमावस्य प्ररोभावात् । न च (५५), विरोधाभास पूर्व विरोधः, श्लेषाभासः शेषः तदेवमादिषु वाक्येषु श्लेषप्रतिभोत्पत्तिहेतुरलङ्कारान्तरमेव । तथा ध, सईथमुक्तामणिः (५६)। [१] नाल्पः कविरिव खल्पलोको देव, महान् भवान् (५७)। [२] .. .. (५४) 'अर्थहय प्रतिपादकः उभयविधार्थस्यान्वयबोधकतया अभिनेतः । 'हितीयार्थस' विन्दुरहितविन्दुहितरूपार्थस्य । प्रतिभातमालय' सन्द पति- महिमा चापातत उपस्थितमामय । 'प्ररोहाभावात् प्रस्फुटवाभावात् प्रकताषयाप्रवेशात् । अयं भावः, उभयविधार्थस्य विवक्षितत्वे एव 'अर्थभेदन शब्दभेदः' इति नियमात् शब्दयोः क्षेषः खोक्रियते, न चान, उभय- विधार्थान्वयो विवक्षितः, हितीयार्थस्थापि अन्वये प्रवेणे वाचविकविरोध- प्रसङ्गादिति तात्विकः प्रलेष एवान नासि, दूरे चास्तामय विरोधितेति । (५५) मनु विरोधाभासस्य विरोधासकारत्वमिव जेषाभासस्थापि लेषावकारत्वमस्तु प्रत्यायोपे प्रमादधाति म पेति । अयं भावः, पालविक- विरोधस्य दोषतया विरोधाभारत विरोधासकारत्वं स्त्रीक्रियते, क्षेपण भाविकय सम्भवेन तस्वासकारत्व युभम् न तु तदाभासस्थापीति | (१६) महंसः' मत्कुल मेव सणुता 'सक्तामणि', एबच्चाल यशब्द प्रेम प्रयुक्त येणुकालयोः रूपकमेव राजनि मुकामणि त्वारोपे तरितिरि- घरम्मरितक्ष्पकम, इदमेव एकदेशविवर्तिरूपकमित्युच्यते । वेषख बधिर्वाहतया सदावेगम प्रधानमिति । (१७) शोकः' पद्य यशष। 'महान् भवान', अल्पः विरिण न बसलो वर्षः । बल व्यतिरेक: लोकशब्दभेषमयत रति पव्यतिरोग्यम् । पख दाबा चप्रधानमेव ।

·२१२ कावाप्रकाशः। महरागवती सन्ध्या दिवसतत्पुरःसरः । पहो देवगतिचित्ला तथापि न समागमः (५८) [. भादाय चापमचलं, शत्वाऽहीनं गुणं, विषमदृष्टिः । यचित्रमचुतथरो लक्ष्यमभाशीवमती (५८) ॥ [४] -इत्यादौ एकदेशविवर्तिरूपक-शेषष्यतिरेक-समासोनि- विरोधत्वमुचितम्, न तु वेषत्वम् (६०)। शब्दथेषः-(६१) इति च उच्यते, पालङ्कारमध्ये च लक्ष्यते इति कोऽयं मयः । किञ्च (३२) वैचित्रामलकार इति, य धतु, होमो जीर्णः, अथवा (५८) अनुरागः प्रणयविशेषः, लौहित्यानुगतिश्च । 'पुरःसरो'ऽयगामी सम्मुखश्च । 'समागमो' मिडनं स्त्रीपुंसामय । आत्माभिधया नियममेनार्थ- बवावयबोधयाभावात् न मेषः, किन्तु शिविशेषणमहिना नाका- उत्तानप्रतीतिमालमिति समासोनिरवाना। (५४) लिखोचना,हिमाचलं धडः, वासकिं व्या, विष्णु शरम विधाय लिपुरारं नवानेति प्रकतोऽर्थः । चलमन्य महीनो धतुर्दएडादन्यनो गुणः, विभमा बच्चादन्यत्व निशिता दहि, तथापि बामा रति विरोधाभासः, स एव प्रधान क्षेषस्य प्ररोहामावादित्यमेव । (१०) बलकारक्षेति शेषः। (१) पूर्वपशय हनीयमशं दूषयति शब्दोष रति । (१२) नन गन्दाबारतया न पन्दोषव्यपदेशः, किन्तु विजातीययोः चक्योः शेषरूयतया तथा व्यपदेगा, अर्थासकाररूपतया प पर मध्ये गगवते पति को दोष व्यत पार किश्चेति । य एस (पन्दो । अर्थों पा) 'विप्रतिभाया।' कवित्वय नेः 'संरम्भः' करणं, नए 'मोरो विषयः, तलैब (पन्या अर्थे वा) विचित्तता, इति तो, सेय (पदावा अर्थों वा) 'बणारभूमिः' अबझारखात्रयः। पिपिसतादा एवाकारतका मा विचिनता, मलंब सतरामनार रवि पचिता। एभोगाविष- . ..

·नवम उमासः। ११३ एव ऋविमतिमासंरम्भगोचरसवेक विचित्रता इति सेवा- सक्रारभूमिः। पर्थमुखपेक्षितत्वमेतेषां यदानामिति चेत् (३३), अनुप्रासादीनामपि तथैवेति तेऽपि पर्थालङ्काराः किं नोच्यन्ते ? रसादिव्यश्वकस्वरूपवाचविशेषसम्पपेक्षवेऽपि हि अनुप्रासादीनामलकारता (६४)। यब्दगुणदोषाणा- मपि पर्यापेक्षयैव गुणदोषता। पर्थगुणदोषालङ्काराणां शब्दापेक्षयैव(६५)व्यवस्थितिरिति तेऽपि शब्दगतखेनोच्यन्ताम् । 'विधौ (६६) वक्र मूर्छि'-इत्यादौ च वर्णादिषे एकप्रयत्नो- चार्यत्वेऽर्थक्षेषत्वं शब्दभेदेऽपि प्रसज्यतामित्येवमादि स्वयं विचार्यम् । तच्चित्वं यत्र वर्णानां खड़ गाद्याटतिशेतता ॥ शेषस्यले कविप्रतिभासंरम्भविषयतया वेषस्यैव चिलामिति - स एव तल व इति भावः अलङ्कारभूमिरिति विधेयामेषतया सैत्यस बीवितेति । (११) मह निरर्थ कायदाना शेषासम्भवेन शाकापेपतवा अर्थालद्वारस्पनियुकामेवेति पूर्वपश्यति बसेकि । (६७) रसादिव्यमकं यत् सहपं अनुकुलपर्णादिम, बाबाच्थ- विशेषः पर्थविशेषः, तयोः सव्यपेक्षत्वे अधीनत्वे, सतीति वेगा। अपिर्मिक- क्रमेणान्येति, अनुप्रासादीनामपि रसादिव्यञ्जकस्वरूपाचविशेषसव्युपेशले सति हि महारतेयन्वयः । अनुप्रासो शिरमादिव्यमकं बरूपमषेचले, बहमासपनय तव ('प' रखाद्यहमतत्वेन "प्रकोप बासः" विचार रति) व्युत्पत्तेः । रसाइयत पसवर्थे । सम्भवतीति चहावाला। बाटानुप्रासवनोबादवर वाचविशेष पाहादेवापेचले इति । (३५) पदेनार्यबोध दिवा तेगासन्यवाद । (1) एकायनोबाबालमेवाक्षेप न निजामनिवास विसमिति ।

·समारारिश करामे ससुखरासाररह- सिंधाबाधितसंभ २१४ कावाप्रकाशः। सविवेश विशेषेण यब न्यस्ता वर्णाः खङ्ग-मुरज-मनाया- कारमुल्लासयन्ति, सञ्चित्रं काव्यम् (६७)। कष्टं कायमेतदिति दिनानं प्रदर्थयते । उदाहरणम्,- मारारियकरामेभमुखैरासाररंहसा । सारारब्धस्तवा, नित्यं तदतिहरणक्षमा । माता नतानां, सट्टः श्रियां, वाधितसंचमा । मान्याथ, सीमा रामाणां, शं मे दियाइमादिमा (१८) । (खवन्धः) (३७) चिव चिवासकारयुक्तम् ; कचित् "चिवमबहारः-इत्येष पाठः । यद्यपि गन्दात्मकानां वर्षाना खङ्गाद्याकारता नाति, तथापि सदृष्य मकान णियात्मकार्णानां तथात्वेन तेषु तथावसपर्यते । -(१८) खड्गबन्धो यथा,- रासापाय RAJA191DW ALL PALPAL IDDRE सबन्धनप्रकारो यथा, मष्टेक करि अधच शाखाहयवान् पङ्गो देखा, तम उपरिवासाचतुष्पथमध्ये 'मा' इति प्राथमिक वर्ण विन्यस्य, तर्क- मारोहकमेण (उपरि बधो का) एकस्यां धारायां 'त'-इत्यादीन् ''- इस्थन्तान् चतई वर्णान् न्यसेत्, बगस्यापे च 'सा'-इति वर्षा शिवायः, .(ताप चपरः 'सा' इति वर्षः प्रविष्टः)। ततोऽपरपारावामपरोप- क्रमेण 'त' इत्यादीन् 'त्यमान चईप वान पिवमेव (मा-वर्णः भाषभिवे भाषणे प्रविष्टः ) ततंच बडगा .एकत्रो उपरिशखाया " ·भवम उक्षासः। २१५ . सरनामसारमतरलालिवलारषा। पारक्षाबहलामन्दकरलागलामला (१५)। (सरजबन्ध:) निकमणामेष 'ता'-इत्यादीन ':'-रवन्नान् सप्त वर्णान् विन्यस्य, पपरसाछपरिणाखायां प्रवेशक्रमेण त्रि'-इत्यादीन् 'म-रत्यन्तान सन वर्णान् न्यसेत् । (माकारः प्राथमि के माकार प्रविष्टः)। ततच खड्गसधौ 'मा'-गन्दादधः क्रमेण न्या-त्यादि सी-यन्न वर्ष वयं विन्ध स्य सदधतष्पथे माकारो विन्यास्यः । ततस तपासायो निम्नमणक्रमेण 'रा'-दस्बादोन 'शम्' इत्यनान् चतुरो वर्षान विन्यस्य अपर पाँवाया प्रवेशक्रमेण 'मे'-रत्यादि 'दु'-इत्यन्न वर्णचतुष्टयं विन्यसेत् । (माकारो. पष्मथस्थमाकारे प्रविष्टः)। ततच सष्टे'लभागे भाकारस्थाधःक्रमेण 'दिमा'-इति वर्णहयं न्यसेत् । ग्लोकयोरयमर्थः, मारस्य कन्दर्पस्य परिः शिवः, शक्र इन्द्रः, रामो रघुनन्दनः परपरामो वा रभसुखो गणेशः, एतरासाररंहसा धारामन्यात- वस्यबेगेन मारमतिशयम् सफखं वा पारखः सवो यथाः मा। तेषा भारारिपक्रादीनां निर्य पीडाहरणसमर्था | त्रियां संघ संमेलनस्थानम् । पाधितो निरतः संधम उगो यस्याः सा । रामाणां रसपीयानो पारीणां सीमा परा का पेय नभूमिः रमणीयतमेति यावत् । बादिमा मिला। बन्यत् उगमम् । (५८) हरजमम्बो यथा, .. ला ला बला हुला के का ला मल ·कावाप्रकायः। बस न्यासप्रकारखवम्, पमिक्रमेय प्रथमपादयन् सिविला, तेमा- नधोऽधतथैवापरपादनयवान् विवेत्, नतोष रेशाविषदानेन पोको- द्वारो सुरजोत्पादन कार्यम्, यथा, प्रधमादिपादचवष्टयस यथाक्र प्रथम-दितीय-वतीय-वर्षवर्णेषु अधोगत्या एका रेखा देवा, ततच नद्रेचा- पतः चाँदिपादपष्टयस्य व्युत्क्रमेय पञ्चम- षष्ठ-चनमाष्टमेषु गित्या एका रेखा देवा ; एवं रेखाइयेम प्रथमपादोत्पत्तिः । ततच हितोयपाद- प्रथमवर्ण-प्रथमपादहितीयवर्णयोरेका रेखा, तदपतः प्रथमपादाटतीयवर्ष- द्वितीयपादचतुर्थवर्षा योरेका, तदपतः द्वितीयपादपञ्चमवर्ण-प्रथमपाषा- वर्षवरका, सदयतः प्रथमपादसप्तमवर्ण-हिनीवपादाष्टमवर्णयोका-इत्येवं. रेखाचतुष्टयेन हितीवपादोबारः । यथैव प्रथम-हितोयपादयोर्येषु येथे वर्षेषु रेखाचतुष्टवदानेन द्वितीयपादोद्धारः, तथैव हतीय-चतुर्थपादयोनेषु तेष वणेष रेखाचतुष्टयेन हतीयपादोधारः पार्थः । एवं जवादिपादचतुष्टयस्य मामेण प्रथम-दितीय- वतीय-चतुर्थवर्षे जगत्या एका रेखा, एका च रेवा तपः प्रथमादिपादचनुष्यथ क्रमियानोगत्या पञ्चम बह-सनाटक- वर्षेषु दया, एवं रेखाइयेन चतुर्थपादोत्पत्तिः । घोक्यायमर्थः प्रकरणगम्या भरत विशेष्या। सरमा मेषादिकौटिय. रशिता । बहुसैरनेकरारवेष्टाभितरलानाम् चखानाम् असिवबाना चमरसमूहानाम् चारवः कोखायो वसा, मा। वारा स्यः बहुला यस्थाम, सा। अमन्दा उद्योगिनः । (अर्थात् रणाय) करसा (वरं राजपाल भार्ग हान्नि ग्टनन्तीति) राजाम: वखा सा, परदेव यशा- रम्भोपयोगी पतरिति । पबद्धले राजपच्छे बमला निर्मशा, (बहुरे गणपणेऽपि कमवा इति वार्थः)। भरलेमन परतिपाठे (परं परमाएं जाति पादत्ते रति बुत्पत्या) परवाणोडमवतीति मोचरः ।

·नवम उकास
भासते प्रतिभासार! रसाभाताहताविभा।
..भाषितात्मा, शुभा गादे, देवाभा वत ते सभा (६८)
(पद्मबन्धः)
(१८) पबन्धो यथा,-
उत्तरदिक
वायुविदिका
शनविदिक
वाद
Sajh
ताकि
(भा
(सते
पूर्वदिन
प्रति
dyenue
दक्षिणदिक
'आयविदिक
बस न्यासकारो यथा, बदवपनं ले रट्यम, तब बर्षिायाम् बोगस
पादिमो वर्णः स्थायः, स च पध्धा शिरः । प्रतिदलं दो ही वो देखो,
तत्व दिग्दरेण निभावेशाभ्यां मिटौ वर्णी, विदिग्दोघु त पहिौ।
तब प्राचदले. पादौ निगमः शोकाने व प्रमा, दक्षिणोत्तरदायोर्षिक

·1 .. रसासार, रसासारसायसाध, चतावमा ।। सातावात, तवातासा रखतखखतचर, (७.) : (सर्वतोभद्रम्) प्रवेशः, पश्चिमदले व प्रविश्यव निर्गमः, घाग्ने यवायव्यदक्षयोः प्रमेश एक, नेतेशामयोस्तु निर्गम एव । तथाहि प्रकते कर्णिकायां भा-रति, पूर्वदले निर्गमक्रमेण सते-ति, बाग्नेयदले प्रवेशक्रमेण प्रति-इति ते वर्षा लेख्याः, भा-इति वर्णः कर्णिकास्थः लिएः, ततो दक्षिणदले निष्कमपक्रमेण मानि वर्णद्वयम् लेख्यम्, सचिन वर्णहये च प्रवेशक्रमेण रसा-इति वर्णकयं शिष्टम्, कर्णिकायाञ्च भावर्णः निष्टः एवमयेऽपि उक्तदिगाऽवसेयम् । लोकसायमर्थः, हे 'प्रतिभासार', उगायनशालिमतिमत्, 'ते सभा' 'भासते'। किंभूता सा, 'रसाभाता' रसैराभाता शोभिता। 'वाताविभा' पाहता पचता, भाषिभा सम्यग्दीप्तिर्यस्याः सा । 'भावितात्मा' भावितः निना थातो वा चाला या सा। 'वादे' सापकथायां 'एमा' । 'देवा' देसभातसा इत्यर्थः । (..) सर्वतोभद्रय ग्यास प्रकार विशेष प्रदर्शनं निरर्थकं, पादपवध्यस अमेणाधोपोषिजनमेव पर्याप्तम् ; तथा बते एव हि "दिर सर्वतोमर अमर्ष बदि सर्वतः" इति दयनस सर्वतोममलय प्रतीतिसम्भवात् । तोममय बसुनोमेन, प्रतिलोमेन, पर्नुलोमप्रसिखीलाल्यो, प्रतिशोमा. रोमाभ्यारपाक्रमेण, उपरिक्रमेण, बधउपरिक्रमेण, उपर्या- अमेव च धारये एवजोक बाबातीपम् । .. . वा- र सा सा र र सा सा र सा य ता य ता च च ता सा ता ता वा त त वा. ता सा र च. त स्व स्व स्ख त र . कि प्रबमाहिमादावामागोमेनेव मखियोमेमोकारणेऽपि त एक पादा।

·नक्म सासः। सम्भविनोग्यचे प्रभेदाः शक्तिमानप्रकाथका नत काव्य- रूपता दवतीति न प्रदर्सन्त। पुनरुतवदाभासो विभिन्नाकारशब्दगा । एकार्थतेव, भिन्नरूपसार्थकानर्थकशब्दनिष्ठमेकार्थत्वेन मुखे भामर्न (७१) .पुनरुक्तपदाभासः । स च, शब्दस्य, चायान्ति । एवं प्रतिपादं प्रथमादियर्ष चतुष्टयस्य पञ्चमादिवर्णचतवमा चमुखोमप्रतिलोमाभ्याम्, प्रतिलोमालोमाभ्यां वा स एव पादाः । एवं, पादचतवय प्रथमानां बटमामा वर्णानां अध:क्रमेण उपरिक्रमेला उच्चारणे प्रथमपादः, अथवा प्रथमवर्षचतपय बमवर्षावा केवलस्य उपर्यध:क्रमेण, अधउपरिक्रमेण वा उच्चारणे प्रथमः पादः । रीत्या प्रत्येकपादानां हिनीयवर्णचतुष्टयेन सप्रमवर्ण चतुष्टयेन च हितीवपादल, हतीयवर्णचतुष्टयेन पटवर्णचतुष्टयेन च हतीयपादस्य, एवं चर्षवर्णचन पञ्चवर्ष चतुष्टयेन च चतुर्थ पादस्य च उत्पत्तिरित्ये बहुविधं भमणभूतम् । रणतः तु अस्तु अतहर इति गढ़पदच्छदः । लोकसायमी, रसासार (एचीत्रेष्ठ), रजतमा रसा (पृथी) तायमा (शतः काशिनः अयः रामावविधिय, तान् सति प प्रापयति या, सा, मोऽम्न कीषि इत्यस्य रूपम्), बतासा ( अनुपञ्चया, तस उपलये-दवस कपम् ) । (1) वस्तु-रत्यययः । हे सारसायताश, ( पारसयत पञ्चावत् चायते, अक्षिषी बस्य सा), हे मातावात , (साते सुखे चयात अचल, घमासक),. अनवर, (पमाद, तब तकरणे, रा दाने रानयोः कप)। • (1)रेबापात | 'भासनम् प्रतीतिः, सपा+कारिकासम .

·कावारकाधक सभाभङ्गरूपकेक्सशब्दनिष्ठः । उदाहरणम्,-.:- अरिबधदेहशरीरः, सहसा रविस्तखरगपाहातः । भाति सदामत्याग: स्थिरतायामवनितलतिलक: (७२) । चकासत्यङ्गनारामा: कौतुकानन्दहेतवः । तस्य राजसमनसो विबुधाः पार्शवर्तिनः (७३) । तथा शब्दार्थयोरयम् ॥ ८॥ .. एकार्थते वेतिपदम् एकार्थतया बापाततो भासनपरमितिबोध्यम् । विभिन- रूपयोर्वस्तु तो भिवार्थ योरपि यन्दयोरापातत एकार्थतया प्रतीतिः पुनरत- बदाभामः। (७१) 'रिवधदेहशरीरः' अरिवधदा रहा (चेष्टा) येषाम्, तान् परिणः (परयुतान योधान) रियति (प्रेरयति) यः सः । 'सासारथि- सतारगपादतः' सहसा रथिभिः वृताः (सा जताः सम्बनाः) तरगा पादा- माय (पदातिकाः) यस्थ, मः । 'स्थिरतायाम्' 'अगः (पर्वत रस) 'अगि- नपति', 'सदानत्या' सताम विषये चामत्या (अतिमनभावेन सन्तोष- जननेन वा) भासि' शोभते इत्यथः । (५) बङ्गानारामाः' अङ्ग ने एक था (सम्यक) रमन्ते रति अनारामाः (अप्रवासिमः) । 'कोस कामन्दताः,' कौतुकेन ( सत्कर्मणि अभिसापेण नवगीतादिमा वा) अस (विष्णोः) मन्दस्य सन्तोषय, हेतवः । (कौरवोन धानन्दहेतवः इति यथावतार्थ करणे धामन्द शब्दस्य परिवतिमहत्वेन पथ शब्दमालालारोदाहरणत्वासननिः)। 'मनसः' '' (गोभमानि) मनाल येषो से । 'वियुधाः' पण्डिताः । चान झोलये पन्दगत एवायसमकारः, तथाहि देशरीर-रति हाय पदो सार्थको सभी मारपि-कृत-रतियोराधो निरर्धकः, बनवा पार्थकः, उभाने समझो। दान-बाग-प्रति भावपि निरौसमको -नारामायनयोः पूर्वः सभा निरर्थकर, सत्तर पर पाकर। १ - .

·नवम सामः। २२१ उदारचम- तनुवपुरजघन्यो सौ परिकुचररधिररलपरनवरः । जोधाम महाप्थुमनसामिन्द्रो हरिजिष्णुः (98) ॥ मौकस्मिन् पदे परिवर्तिते नालङ्कार इति शब्दाश्रयः, अपरस्मिंस्तु परिवर्तिनेऽपि स न हीयते-इत्यर्थनिष्ठ इत्युभया- लङ्कारोऽयम् । ॥ इति काव्यप्रकाशे शब्दालङ्कारनिर्णयो नान नवम उल्हासः॥ .. . कोतकानन्द शब्दयोः पूर्थोऽभङ्गः, उत्तरस्तु सभङ्ग', उभावपि सार्थको । हमनमो विवधा रति हानेव अभको सार्थको चेति गन्दगतस्याश्य पति- वम् । एतेषां गन्दामा परिहत्य महत्वात् शब्दाबहारत्वम् । (७४) असो हरि (सिंह), तमुवपुरपि (तीण गरीरोऽपि) अजवन्धः (ः) रति विधेयम् । स किम्भूतः ? ----करिकुञ्जराणाम् (जत्रेगनाम्) रधिरेण रताः (लोहिताः) खुराः (नीक्षा :) च मसरा यस्य सः, तेजसाम् धाम (धात्रयः), मासा (अमा) पृथुमनसाम् (किएखान्नः करणागास) इन्द्रः (प्रभुः), जिष्णुच (जय गोख श)रति । अत्र तनु-कुङ्कर-रम-धाम-कार- पदागि परितस्यवहानि, बारादिपदानि तु सहमहामोसमयाहारत्वम् । धाम-मान्यता हरिनिया-रस्मन च शगतत्वमेव, उभयोरेर चन्दयो। परिरथमहत्वादिति । एवं करिवाचकाः सर्व एव चन्दा उत्तर स्थिताः ठाकाचका रति मते 'गरिकुञ्जर' यव वर्थगतोऽयमबहारः बभब पदयोरेत परिसिमरत्वादिवि दुविभागीयम् । PAN ·॥ दशम उसासः॥ पर्थालङ्कारानार (१),- साधर्म्यमुपमा भेदे, उपमानोपमेययोरेव (२), (न कार्यकारणादिकयोः) (१) "उपमाऽनन्ववस्तहदपमेयोपमा ततः । उपेक्षाऽथ समन्देही रूपकापश्रुती तथा । लेषस्तथा समासोतिः मोना व निदर्शना । तुलप्रसातिशयोक्ती परिकीर्तिते । प्रतिबनूपमा तहडष्टान्तो दीपर्क तथा । तखयोगिल या व्यतिरेकः प्रकीर्तितः । साक्षेपो विभावना च विषोक्किस थैव च । यथासंख्खमान्तरन्यासः साता विरोधयत् । स्वभानिस्तथा व्याजस्तुतिः प्रोका महोशियत् । विनोनि- परिहती भाविक काबलियत् । पर्यायोमदाप्च समन्वय उदी- रितः । पर्यायशासमानच मोकः परिकरथा । व्याजोक्किपरिसंस्थेच विवेमाराअन्योन्यसत्तरं सच्मचारी तादतिः । पमाधिव उमेन सात् विषमधिवेन च । प्रत्यनीक मीशित यातामेकावको मृतो। भान्तिमांच मतीपेन सामान्य च विशेषवत् । सङ्गुणातायौ चैत्र बाधातः परिणीतः । संघटिमहरौनकषष्टिरुदीरिताः" इति प्रदीपः। (३) नन साधय हि साढण्यापरनामकः सम्बन्धविशेषः, सम्बन्ध एकप्रतियोगियोऽपरायोगिक एव नियतः, (पा बल वा सम्बन्धः, बथानमं तो तसा समय प्रतियोम्बहयोगिनी, यथा, बएको कुछ संयोगः, दणमा बसे. पार्थवास रति संता बनना बामपं नो खरो प्रतियोमिनी नापि लागी कारयो- ·दशम उमासः। माधव भवतीति तयोरेव समानधर्माण (३) सम्बन्ध उपमा। भेदप्रायमनम्बयबादाय (४) । गिनाविति) एवच शाल, साधर्मसम्बन्धमा को प्रतियोग्वनु योगिनापिति । यदि यौकोचिदपि सौ कल्पाते-रस्य च्यते, तदा कार्यकारणादिरूपौ तौ कि मिति , कल्लेति ?-इत्यागही निराकरोति उपमानेति । इदमल निराकरणम्, सच एन सम्धी सम्बन्धान प्रतियोग्यसुयोगिनः, चिन्तु कौचित् कसाचित् इति कार्यवादिसम्बन्धमा प्रतियोग्यसुयोगिनापि कार्य- कारणादिको न साधासम्बन्धमा तथा सम्भवत इति न तो २ कल्पने, किन्तु योग्यतया उपमानोपमेये एव प्रतियोग्यतयोगितया नियत इति तदतपादानं न दोषायेति । (२) समानः (एकः तुल्यो वा) धर्मः (गुण क्रियादिरूपः) यो: (अर्यात् उपमानोपमेययोः) तो सधमाणो, तयोर्भावः (तेन समानन বঃ)বাঘলিনি মলির বাবা হননি। স্বাধীন पर मारप्यपदेनोयते । (8) पनपये अपमानवोपमेयतया सयोभेदाभावादिति भा: बनानारत्वे सतीति विशेषणमहकमपि प्रकरणात प्राप्तमेष, तेन गौरिव गाव त्यादौ सदपि साधनोपमालारः चिलाभावात् । অন্তু লাকী ভাষা: সমান্তৰালৰা পালন नाति, तथापि तद्धाराहारो भाल एवेति । सतबोकरीत्येव बनना सारे भेदणाणमनर्थकभित्र प्रतिभाति बनमयदेव चमत्कारमकान पदारवाद मलपमावा रति। अतएव रसगाधरमद्विरमा दूषणावसरे "भेदयणका योपत्तेः"-रत्यकम् । एकारले सति माधवपमेयेव सख्यक । उपमास्थले च उपमानम्, उपमेयं, साधा- रयो वर्म:, सामवेति चतुष्टयमपेच्यते । साधारणत्वेन पनि पदार्थः उपमा तहतया वर्णनौकः पदार्थ उपमेवा, उमया (उपमाने उपमेवे चमतो धर्मः साधारो धर्मः, यख धर्मान सम्बन्धात् येन तर यदुपनीयते, स साधारणो धर्म, तह उपमानमु, मञ्च उपमेयमिति र परमात्र, या, ममि मनोधनिबादौ मनोनवर्गसम्बन्धात्ता- तवा प्रशियन पावसापनीयत इति मनोज साधारपणे ·२२४ कायापका पूर्णाः सुप्ता , उपमानोपमेयसाधारणधोपमा प्रतिपादकानासपासने पूर्णा, एकारख योखयाणां वा खोपे लुप्ता । साऽग्रिमा। श्रोत्यार्थी च भवेद्वाक्ये समासे तड्विते तथा(५) ॥१॥ पग्रिमा पूर्णा । म्, मुख मुपमेयमिति । उपमानादिचतुष्टय व मदुस्समदपि, वाच्य प्रतीयमानमपि च भवति । अतएव त्वयि कोपो ममाभाति सधा- शावित पावक इत्यादौ सुधांशौ पावकरयासतोऽपि सपमानत्वसिदिः, कमन- मित्र समित्यादौ लुप्तोपमास्थले प्रसिद्धतथा साधारणधर्मखानुपातत्वेऽपि उपमाभिनिवेति । अतए। उपमालक्षणे वाच्यपदप्रक्षेपो दर्पणातामसु- पित प्रतिभाति प्रतीयमामाया अपि उपभायाः उपमा वामपायात, एवं रोया सर्वेष्वपि अलङ्कारशक्षणेषु वाच्य पद प्रक्षेपप्रसङ्गाच्च । किञ्च प्रतीयमामाया उपमायाः व्यजयरूपरभावकारवाभावादेव उपमावा- भाः सिबरवेति । (५) उपमामादिपदानि चत्वापि यद्यसमसानि सदा वाक्यमा, तेषु कयोरपि समतत्व समालगा तद्वितप्रत्ययान्नसा न वाक्याचम् न का समासत्वमिति प्रथगुतिः । विविधाऽपि पूोपमा, श्रौती बोर्क चेति प्राय विधा भूत्वा षविधेति । उपमायाः श्रोतवच सन्दगम्यत्वम्, वाचत्वमिति बापत, तच्च यथेषादिशब्दोपादाने स्वार्थपिहितव को- पादाने भाति, यथादिशब्दाना साधर्मसम्बन्धपधर्मवाचकतया तमगावे श्रयणमानणेष साधर्मसम्बन्धस्य मुख्यसयोपस्थितः । बार्थवम्, पर्च- व पलभ्यत्वम् तब तस्यादिशब्दाना तयारितिवतेयोपादाने भाति, तखादिगम्दानाम् सधर्मसम्बन्धसम्बन्धिपर्मिवाचकतका समाजाने तार्मिणः (उपमाना, उपमेवया, समवावा) एहस्तबोपलितः माधान पाक्षिमसात् । एतत् सम्बंबडपरमेव कुडीविमति ।

·यवेवादियदा (३) यत्परासस्यैवोपमानताप्रतीहिरिति वायुपमान विशेषणान्येते; तथापि शब्दयक्तिमहिना सत्वेव षष्ठीवत्सम्बन्ध प्रतिपादयन्तीति तत्सनावे श्रौती उपमा । तबैव, "तत्र तस्येव"-[५।१।११६ पा० सू०] इत्यनेनेवाथै विहितस्य मतेरुपादाने । (६) यथादिशब्दानां साधमीसम्बन्धवाचकत्व प्रतिपादयन् ।। श्रौतस्वं प्रतिपादयति यथेवेति । 'यत्पराः' यदनन्तरमपामा । सदध- स्यैव । 'त्रुधर एमालेणेव । सम्बन्ध प्रगते उपमानोपमेशयोः -- रणधर्मसम्बन्धरूपं माधर्म्यम् । अयमा पूर्व पक्षः यहि यदा" विशे, प्रतिपादयति तत् तहिषर्ण, एकविशेषणञ्च नापरत्र खार्थ प्रस्थावतीति नियमः, यथा, नीवसत्मसमित्यादौ नीचपदम् उत्पख पदार्थे साचे प्रत्याययत् उत्पलपदस्य विशेषणं भवति, ततश्च नान्यत्र सार्थम् प्रत्याययति, तथा, 'मुसं मनोज कमलं यतत्' इत्यादौ यथाशब्दः कमलपदोसरसपासवेन समापदाथें उपमामता प्रत्याययतीति कमपदस्य विधषणमिति उपमान- भूते कम एक साधारणधर्मसम्बन्ध बोधयत, तदन्यमिन उपमेये पुणे कथं तदवगमयेत् ? ति उपमानोपमेययोः साधीय गन्दागम्यत्वात् कार्य श्रोतत्वमिति । सिद्धान्त स्वयम्, राजो राज्यमित्यादौ सप्रवत्यमन्तरसमाता षष्ठीविकि सामन्यथै राजनि स्वामित्व प्रत्यायबन्नी तहिशेषणं भवन्यपि यथा रामराज्ययीः बखामिभावं सम्बन्धं प्रत्या ययति, तथा उपमाने उपमानता प्रवाययन्ताऽपि यथादिंगन्दा उपमानोपमेययोः साधर्मासम्बन्ध प्राणभाषेण उपसापयन्ये वेति, अब ततः शब्द पचितामेव । विधे- पणत्वमभ्य मेस्यायं सिद्धान्तः, वस्तुतः यथादयः गन्दा नोपमानविशेषणानि, कि, 'वत् यदर्थे धर्म विशेष प्रत्याययति, सत् नहिशेषणम्, इति नियमः, किन्तु प्रदर्थस्य पद पयोधः, तत् नहिशेषणमिव सिहान्तः, न. यथादयः पन्दा उपभागतार्यकाः, येन अपमाने सदनयमोध जनयन्त्रो उपमानविशेषणानि बु, बधादिशब्दपमानताप्रतीतिस्तु नापबोधरूपा, विवर्ष सम्मोति र पद उपमानविशेषणम् ।

·११र कावाप्रकामः। "तन तुलम(७)सुखम् रत्वाहावुपमेवे एष, सतुवामस्य' इत्यादौ पोपमाने एप, 'पदश्च तच तल्यम्' इत्युभववापि तस्यादिशब्दानां विन्तिरिति साम्यपालोचनया तुलाता- प्रतीति रिति साधर्मप्रस्थार्थत्वात्तु लगादिपदोपादाने प्रार्थी। तहत्,“तेम तुलाम् क्रिया चेत् पतिः-" [५।१।११५ पा० स०]. बनेन विहितस्य वतेः स्थिती। 'एवेन नित्वसमासो (८) विभक्त्य लोपः पूर्वपदप्रकृति- सरत्वं च' इति नित्यसमासे शब्दयोगे समासगा। (०) तयादिभन्दानां धर्मियापकत्वं प्रतिपादयम् नमनाये चार्थत्वं अपलापबति तेग वामिति । बाल सील तत्पदाः कमहम्, पदम्पदार्थ एबम् । उपमेये इति, उपमामे इनि च विश्वान्निरिव्यनेमान्वेति । उभवल सपनाने उपमेये । पित्रान्ति पर्यवसानम्, वात्पर्य मिति फक्षिताः। नाम्यस साधाय । पोहोचमा बसुसम्बानम् । तस्यता साधसम्बन्ध सम्बन्धिता, ना तेन वयं सक्षमित्यादौ उपमेयताहफा, तत्तखमये- ज्यादौ उपमानतापा, इन वयमित्यादौ उभवमेव पर्यवसतीति ন বাঘাষ না। অর্থ মন্তাবিজ্ঞানী ভন্নমজিলাৰ কাষত্র बद्यपि तसङ्गाने साधा पब्दात न प्रतीवते, तथापि पर्वादाशिष्येत एक सदिति पातम्, तथापिकामधेन सय मुशमिश्चन प्रथमत एष, शब्दात बखड्खयोरभेदानवबोधः, ततथसबस कमवतस्यताप्रतीतिरिति निर्मि- बादम, सा व प्रतीतिः कमबखयोः साधमानुसन्धान विनाअनुपपक्षा, काममखयोः बाधम्म विमा परखेन सवय मातावा: (माधासम्बन्ध- सम्बन्धिताइपायाः) एवानियतेरिति लानाप्रतीबबधाहपपच्या पर्या- दाक्षिषते एव साधर्ममिति। (८) बम "सुमो धावप्रातिपदिकयोः (१11101) पा.) इति जानमालानापसरे "इन समाषा विभागोपा, पूर्वपदावनिकरवा" ·दमनकासः। अमेणबहाापन समेऽफिसमरेषु वा विनयौन समति । प्रभावप्रभवं कान्त खाधीनपतिका यथा। [वा०पी०] चकितहरिणलोललोचमायाः ঘি বনাঞ্চাঙ্গালি। सरसिजमिदमाननश्च तस्याः सममिति चेतसि संमदं विधत्ते ॥ [वा चा०] पत्यायतैनियमकारिभिरुवतानाम्, दिव्यैः प्रभाभिरमपायमयैरुपायैः । शौरि जैरिव चतुर्भिरदः सदा यो लक्ष्मीविलासभक्नैर्भुवनं बभार ॥ [स०बी०] पवितथमनोरथपथप्रथनेषु प्रगुणगरिमगीतश्रीः। सरतरुसहशः स भवान् पभिलषणीयः क्षितीखरो न कस्य ॥ [स०पा०] गाम्भीर्यगरिमा तस्य सत्यं गङ्गाभुजङ्गवत् । [त औ] दुरालोकः स समरे /निदाघाबररतवत् ॥ [त०भा०] खाधीनपतिका (६) कान्तं भजमाना यथा लोकोत्तर- रतियार्सिकदर्शनेन, "व्यापरणे वैकल्पिकावाङ्गीकारात् बार्तिक चौपादा- नाव नित्यपदापोऽमामाचिकः" इस्सुद्योतमत् मार; एपमेवाती- कुम्मन रसगाधरकदपि 'माविषण्ण रख पारिधरो मेवेदना rate- परेण्यः' इत्यादो(प्राडोखो कारिधर सरोपावरकाव्यत्वात्) पाय- नव सत्र बुझमहार। (e) वापरानमारदात " ·कोधिप्रकावः। चमत्कारभूः, तथा, जयश्रीखदासेवनेमेत्यादिना प्रतीवमानेन विमा यद्यपि नोक्नोवेचित्य, वैचित्राचालङ्कारः, तथापि (१०) नवनिगुणीभूतव्यञ्चव्यवहारः, न खल व्यङ्गयसंपर्थपरा. मदिन चारताप्रतीतिः, पपि तु वाचावैचिनाप्रतिभासा- देव। रसादिस्तु (११) व्यङ्गयोऽर्थोऽलङ्कारान्तरच सर्वत्र इत्यभिहितम्, तच्चाभिधानं तदेवावितथं स्यात्, यद्यपहारप्रभेदेषु विद्य- माने चित्रकाव्यत्वस्य सम्भवः स्यात् स एव न, उपमादीनामांसहारा व्यङ्गयस्वरूपतया तत्मगावे (नाट गव्यङ्गयस्य प्राधान्ये ध्वमित्वस्य, अप्राधान्ये) गुणीभूत व्यजगत्वस्य वा सम्भवेन बव्य जयत्वपश्य चित्रकाव्यत्वस्य दुरुपपाद- वात् ; तथाहि खोऽपीत्यादावुदाहरणे, 'साधीनपतिका कान्नं भनमाना यथा लोकोत्तरचमत्कारविषयः, तथा नयलक्ष्मीस्खदासपने'-रस्यादि न्यायपोपमा वाच्यार्थस्य उत्कर्षाधायकतया अलङ्कारः, तया विना वैचिवमानरस्यास त्वादिनि उनोपमाद्यर्थासहारसत्त्वे न चित्रकाव्यत्यस्य सम्भव रति पूर्वाभिधाने भालोपमालबाराभिधानं विसमिति पूर्वपक्षयति स्वाधीनपतिकैति । चल पैचित्तान्तरयास त्वमेशामत, वाच्यम्व उपमारूपवैचि- মোৰ হুল, স্বনিলাম মসীম \' বক্স বিষয়ে प्रथमत एमालारपदवीमधिकरोति, उक्त व्यस्यरूपं चिलाम् अनुसन्धान- माधितं भवदपि पञ्चायतीततया फास्फुटतया च सदकिश्चित्करमेवेति, एसोधमाकाराणां वाच्छखरूपतया तत्मनाने चित्रकाव्यात् नासम्भवोति सिवान्नति तथापीति । 'संसर्थः' सम्बन्धः 'परामर्थोऽनुसन्धानम् । पल उपमाद्यमारस्थो । 'चारुता' उत्कर्षः । (११) ननु तथापि पापरविवाभिधायमति, तथापि "ने पाहार निर्णये निणे ध्यन"(६ उहा.)-इत्यनेन, बाग्वेवासरोदारतका मापसव्यानि, तान्येश मिलकापसोदाहरणतबाइबलबानीवनिहितम्, ·देशम-उक्षासः। १२ बालबालिका पोत्यादीनि उपभोदाहरपयामिशिनि, नावे- मानि पिसमायोदारवानि पनि माईनि, एतेषु राबविषयम- भावादिरूपमा व्ययसा सत्वेनाव्ययत्ववक्षस चिलवाव्यत्वासावा- दित्येकं पापरविवाभिधानम् । तथा बलकारवय ए काम पनिपाते,- "पा संमस्रितेषां भेदेन यदि स्थितिः ॥५॥ अवित्राधिन घामात्ममाजाणिवत भारः" । (१.७०) -इत्यनेन संसृष्टिमङ्कररूपं स्वतन्त्रमबहारा बच्छते, तदनुसार सप्रेऽपीत्यादौ प्रभायप्रभवेवाघमासस्यापि सवेन उपप्राम: संसटिमारयोरन्थ तर एवास्तु अकारो नव उपमेति बसारमोदार . वाभिधानमम तमित्यपरं पूर्वापरविरजाभिधाममिति। [पूर्वपलायम- चतोऽङ्गीकत्य समाधानमाहरसादिरिति । 'अव्यभिचारि' मियताखिति- कम् । श्रगयित्वा' (अनावश्यकतया) बगालोथ। 'नदणद्वारा' काव्या- सहारा थानेदं समाधामम, हासकार प्रमततया तर विचनमः जितम्, रसादिरूपस्तु व्यङ्गयोऽर्थः (अन्ततः)अलहारसमस पर्षभिनेक काये सम्भवति, तब स्वप्रेऽपोल्यादौ रामविषयकथावारेदि तत्वमङ्गीकरोषि, तदा ध्वमित्वं, गुणीभूतव्ययत्वं वा वस्तु, अथास्फ टत्वं चेत्, तदाचितवमस्तु (बव्या त्वरं सतमिति चित्रकाव्यलक्षणे अव्ययपदमा बसू टव्य:- परत्वादिति)। एतद्विवेचनमलापकततया उमेच्या प्रस्तुताः काव्याबहार- भूता उपमादयः केवलं प्रदर्षिता, नव चिनकाव्यप्रभेदाःबपीति। " नाबानिये नियन्न"-रत्यनेन तु नामभिषितम्, 'वान्येवामारोदा- हरणान, तान्येर चिनकायप्रभेदोराहुरणानीति, किन्तु यदेवाला। निरूपणं, नदेव चिनकाबप्रभेदनिरुपणमित्य पोशम्, (पत एष, इम्युनतम्, न दाहरिष्यन्न-ति), पणकारमहे हि निरूपिते चिन- काव्यपदनिरूपणाय नापरं विचिदपेक्षितं सात, तथापि वप्रासचिन- रुपमाधिसमित्येवमादवविलवायाभेदाः अनिरूपणाव वसमतप्रावीप- मादिनिकपमेगापेक्षा तसा विज्ञानलात ; तत सोपीवादी पिसाबवानापनमापनि पूर्वापरपिशानिधानमिति, ·कावाप्रकथा पथभिचारीत्वगणयित्वेक तदखसारा दासताः । तषित- विन (१२) त उदाङ्गियमाणा विरसतामावहन्तीति पूर्वापर विरहाभिधानमिति न चोदनीयम् ॥ तहत् धर्मस्य लोपे स्थात्, न श्रौतौ तड्विते पुनः [.१३ ] | [५] एक हितोवमपि, तथापि सत्यामेोपमायां तबा सा अपरण सटि पारो का सम्भवतीति राजोपमास्थल इव संधादिसलेऽपि उपमासत्वमाययामेव, वास्तु विशेषः, चमत्कारितावां यद्यखवारान- रमा उपमया तलाकचत्वादि, सदा संसृष्टा संकीर्ण वा उपमा भवति, भावशावादियो चेत्, राव उममा भवतीति। एतद्विवेचनन्तु अवाप्रकततया उपेक्षा, मयतत्वात् काव्याहारभूता उपमेव केवलं प्रदर्शिता इति । बतष फोऽपोत्यादौ अनुमाउस यधुपमावाकवावमङ्गोकरोषि, तदाङ्गीक्रियताम् माम हटा संकीर्णा या उपमा, अथ न तुलाकात्वं, सदा राजैव उपति न पूर्वापरविवाभिधानमिति । वस्तुतस्तु घलोठमावतचमत्कारेण सातिययेन बदमासबातचमत्कारमा तिरोधानात् एबोपीवालङ्कार इति असमधिकेन । (१२) मा चित्रकाव्योदाहरणयोग्यतया' रसादिरमितान्यव उप- बोदारणानि किमिति गोपन्यतानीति अत पार तपितत्वेनेति । (i) बनावमभिसन्धिः, वार्षविहित वत्तिय एव हितचित भीती अवेत, तिप्रत्ययः “तल नाव" (५ | १||१६)-रति सरेप पोसन- म्वलादेवोपमानपदा विहिततया पाधारणधर्म एव सार्यान्वयबोध जनयन् नियतमेव साधारणधर्मसाकाच इति साधारण पादाने बिना बाडमयर विद्यालयात उपमाद रवि ।

·॥ दशम उमासः। धर्मः साधारणः, तहिते कल्पपादौ (१४) पार्थव । देत पञ्च (१५)। उदाहरणम् । धन्यस्यानन्यसामान्यसौजन्योत्कर्षमाशिनः । करणीयं वचश्चेतः, सत्यं तस्यावतं यया । [वा. श्री.] पाषष्टकरवालोऽसौ सम्परावे परिभमन् । प्रत्यर्थिसेनया इष्टः कृतान्तेन समः प्रभुः । [चा. भा०] करवाल दूधाचार: [स. श्रौ] तस्य वागमतोपमा (१६)। .[स० पा] विषकल्प मनो वेवास, [त. पा. यदि जीवसि तत् सखे उपमानानुपादाने वाक्यगाऽथ समासगा [१७]॥२॥२] । (१४) तुल्यार्थसिईि, “म तल क्रिया चेत् यति:"-() बनेन विहित रति तदर्थमा साधारणधर्मपाय तुक्रियायामेव पर्व- सानात् साधारणधीपादानं विना नैय यार्थवते सम्म तितिान्तरे दर्थयति कल्पवादाविति । (१५) वाक्यगा समास विविधा श्रौती, काका-समास-वहित, गेनि विविधा बाघोंति मिलित्वा धर्मसोमे सुष्मा पाविधा। (१६) अमलोपमेति अनतेनोपमीयते बा, आमतरुपमा (उपमान) ययाति वा समासः । विकल्समिति बल "रषदसमाप्ती बल्दयदे- शीयरः-५२०१७ पा.)-रति सलेण वितितमा पल्पप्रत्ययस्य (जि. पल मन ति सामानाधिकरण्येन नि भात्) पदसमाप्निविषिो धनों अर्थः, पदपमानिक विविधनसकसवववव या उपमंसिपल मायाः (धादिपन्दवत) विशेषणतया पायावाद बायोति । (१७) उपमानपदादेव उपमामविपासा पनिमातिदिया .

·२३२ कावाप्रकाशन 'सपल-करण पर-बीसाम-सिरि-विपरणं सरसकबा। दौस पक्ष वा णिसम्म सरिसं संसमे शेण (१८) । काव्यस्त्वन: कम्बसममिति, सरिसमित्यत्र पूणमिति पाठे एषैव समासगा। वादेलोपे [१८] समासे सा कर्माधारक्यचि क्यङि] कर्मकीर्ण मुलि [२०], विधानास् तदमुपादाने तहितग्रामसनेमात न तबिनगा सम्भवति, नापि त्रौतो, वादोमां उपमानाचित तथैव स्वार्थबोधकावनियमेन उपमानातु- पादामे तेषामुपादामासम्भवात्, अतो हिविधव । एवमेव प्रदीपः, अतत्र दर्पणलालावितं श्रौत्यार्थी भेदेन चावर्षियं न चिरम् । (१८) सकलकरणपरविश्रामश्रीवितरणं न सरसकाष्यमा । रम्य तेऽथ का निशम्यते सहयमंशांशमात्रणेति सं० 'पनामहर्गमत्रवणाविषयत्वेन दुभतया उत्कृष्टगुणम् अमदगोचर किश्चित् उपमानं भविष्यतीति सारण्यापर्यवसानादुपमामलुप्त यसपमा” रति उद्योतक । “उपमानवाचकात् यत्पदादनन्तरम् खादेः सम्भवसदन- पादानमयोपमानानुपादानम्, तेनाल सत्यपदेन सामान्यत उपमानोलायपि न चतिः सहमपन्दादिवाद्यप्रयोगात्" इति तु महेश्वरः । (१८) अब उपमा वाक्यगा न सम्भवति, मुखं चन्द्रशकायते इत्येता- बमालेष उपमाया अप्रतीते, मापि सङ्गितगा श्रौती का समापति, वत्या- दीका तजितानाम्, इत्यादीनाञ्च चौपम्यातिपादकतया प्रयोगे 'चौपम्य- प्रतिपादकहोपासम्भादिबयथा विभजते वादरिति एवमेव प्रदीपः । उप- मामादाचारे"-रति-(१।।.पा.)-सतोष कर्मपदाद, "अधिकरणा' इति सलत्यानिन च अधिकरणपदात् च क्या निहितः । एवं "क: क्यासबोपर" दलि(३|पा.) इति समेण कतपदात क्या विहितः । तथा "उप माने कर्मणि च" इति (३।४।५।पा०) रति धनय कर्मणि कर्तरि उपपदे ना विशितः । तता यदापि क्यचकरण प्रयोगे छपमा प्रतीयते, तथाथि का यथा नोपमावाचवा, तबोदाहरण- व्याखानापसरे ए प्रतिपादयिष्याम । (२.) 'कामोर्णसातदियोपे किश्मागा' इति पनिषाद गाल बन्दोमामा कार्वा ।

·दशम उमासः। २२३. षायब्द उपमायोतक इति वादेरुपमाप्रतिपादकस्य लोपे षट्,-समारेन, कर्मणोऽधिकरणाञ्चोत्पन्चेन क्यचा, कर्तुः क्या, कर्मकर्वोरुपपदयोर्णमुला च भवेत् । उदाहरणम्,- ततः कुमुदनाधेन कामिनीगण्डपाण्डुना । नेत्रानन्देन चन्द्रेण माहेन्द्री दिगलजता ॥ [इयोस.] तथा, पसितभुजगभीषणासिपत्रो रुहरुहिकाहितचित्तवर्णचारः । पुलकिततनुरुत्कपोलकान्तिः प्रतिभटविक्रमदर्शनेऽयमासीत् ॥ [बहूनां स०] पौर सुतीयति जनं, समरान्तरेसौ [कल्यच]. अन्तःपुरीयति विचित्वचरित्रचञ्चुः । [अ०क्यच्] नारीयते समरसौम्नि कृपाणपाणे: [ क्य] मालोक्य तस्य चरितानि सपत्नसेना॥ मधे निदाषधांशुदर्श पश्यन्ति तं परे। की यामु स पुनः पार्थसञ्चारं सञ्चरत्यवनीपतिः (२१) ॥ [कर्तृणमुल] (२१) क्यचक्यासपमावाचकत्वामान एषु उपमाप्रतिपादकास लोपः, तथापि क्यचक्यो वेवस पाचारखुल्याचारोषा सामान्यतोऽ, विशेषाचारस्तु तत्तत्पदयानिध्यात् प्रतीयते, यथा, 'पोरं जनं सतीयति'- इत्यस्य, सतकी वाधार तथपौरजमवर्ग काचारक सत्यर्थः, अनाचारः पानादिः। 'समरान्तरेलःपुरीयति' इत्यस्य चन्नपुराधिकरणकाचार- वखसमरानाधिकरणकाचारकतत्यर्थः, असाधारः सान्दविहारादिः ।. एवं 'नारीवते' इत्यस नारीवर वाचारयाचारको वर्षः, अमाचारः कातर्थविवादिः । तता क्यच क्योराचारमतवलयताप्रतिपादकत्व- ·२३४ कावाप्रकाशः। . .. एतद्- हिलोपे किपसमासगा [२२] ॥ ९॥ [२] . एतयोधर्मवाद्योः । उदाहरणम्,- सविता विधवति, विधुरपि सवितरति, तथा दिनन्ति यामिन्यः । यामिनयन्ति दिनानि च. सुखदुःखवशौकते मनसि (२३)। [किप] मेवाति,म तु प्रतोदाहरणतया वियक्षिसायाः सुतादिना (उपमानेन) पौरजमादेः (उपमेयस्य) उपमायाः प्रतिपादकत्वमिति । सा च उपमा तयाचारमतीत्यनन्तरं (तुलाचारं माधारण धम्मी शाय) प्रतीयते । एवं पडलोऽपि क्रियागत त लात्वमर्थः, तथाहि 'निदाघधर्मांशदर्भ पश्यन्नि त परे' प्रत्यय निदाघधर्म एकमकदर्शनक्रियातसातत्कमकदर्शनकर्तारः परे रत्ये यमर्थः, 'पार्थसञ्चारं सवरति' इत्यस्य पार्थक कसञ्चारक्रियाला- सञ्चरणको यथः, ततस हमुखः क्रियागत तुला त्वप्रतिपादकत्वेऽपि प्राताया (निदाघधर्मशुपार्थाभ्याम् उपमानाम्याम् अवनीपतेरुपमेयस) उपमायाः प्रतिपादकावं मास्ति, उत्तरकालन्तु सलाक्रियापतीतिमूखा तनातीधर्भवति । एपञ्च दर्पणे यदव दोषदर्यमम्, नत् खच्छेऽपि खे मलिमक्षणमिव, दशणमाविन्यविम्भितमेवेति प्रतिभाति । (२३) 'अथ हिलोमे विभजनीया, तल धर्मयाद्योोपे वाक्यगा न सन्मति, पिष्टयोरुपमानोपमेययोर्मुखं चंद्र रखेतावनमालयोपादाने उपमाया अनवगमात् । नापि तखितगा, द्धितर कल्पबादिरूपस्थ उपमाद्योतकत्वेन तत्त्वे खिोपासम्भवात् । वापि त्रौती, वाद्यमान वादित्यन्य था विभजते एतदिति रति प्रदीपः । (२१) अत्र 'कर्तुः क्यङसशोषय (३।१।७) इति सवध्यासानाय- मरे "मर्थप्रातिपदिभ्यः किप वा वनव्यः" इतिवार्तिकेन विशितःकिप- प्रत्यय एव तखाचारपसाधारणधर्मवाचक इति। तस (६।१॥६७) इति प्रत्येक निवौं लुप्तत्वात् धर्मालोपः। ८

·दशम उमासः।
२३५
*2
परिपन्थिमनोराज्यशतैरपि दुराक्रमः ।
सम्परायमहत्तोऽसौ राजते राजकुम्वरः (२४) । [स]
धर्मोपमानयोपे वृत्तौ वाक्ये च दृश्यते (२५) । [२]
ठुलुसान्तो मरिहिसि कण्ठमकलिपाई केपवणाई।
माल इकुसमसरिछं भमर, भमन्तो विण पाविहिसि (२६)।
कुसमेण सममिति पाठे वाक्यगा।
क्यचि वाद्यपमेयासे,
[१]
भामे निरासे।
भरातिविक्रमालोकविकखरविलोचन:
सपासोदग्रदोईण्डः स सहसाबधीयति (२७) ।
अत्रामा उपमेयः।
.
।
(28) राजालझर इति "उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे".
(३॥१॥५६॥ पा०) ति सोण समासः । दुराधर्षत्वस्य साधारणपस्थाति-
प्रसिहतवा तदतपादानेऽपि नोपमाप्रतीतियाधातः ।
(२५) सक्तेि तु नेयं, उपमामलोमे सवितस्यैवाभावात् । नापि
चौती उपमानाप्रयोगे वादेरणयोगादिति प्रदीपः । इत्तो समासे ।
(२६) ठाणायमामो मरिष्य से कण्ट ककलितानि केतकीवनानि ।
मालतीकुरामा धमर, धमपि न प्रामासीति संग
ठुण्ठुणायमानः उपेठ णित्याकार शब्द न प्रार्थवमान रति निदर्शनका।
चन प्रकतत्वात् मावती उपमेया, सुधमान्तरस्यामाप्नुपपदेशेन त्वदप्राप्यमुत्कृष्ट
हणमसोपमाणमिति प्रतीतेरसोपमितिक्रियामिष्यत्तिरिति उद्योतक ।
(२७) सहसमायुधानि यस्य, तमिवात्मानमाचरमीत्यर्थात् कर्मत्वेनोप.
भयभूत बाबा कमवेन नोपात्तः । मदीमेत सहसारायुधीयतीति पाठः,
सय, साधारं चकमायुधं यस (विष्णोः), तमिवापरतीत्यर्थः ।

·कावाप्रकाशः। AM त्रिलोपे च समासगा ॥ ४ [१] बयाणां वादिधर्मोपमानानाम् । उदाहरणम्,- तरणिमनि कृतावलोकना ललितविलासविलब्धविग्रहा। स्मरथरविसराचितान्तरागनयना हरति मुनेमनः । पत्र सप्तम्युपमानेत्यादिना यदा ' समासलोपौ भवतः, तदोदाहरणम् (२८)। क्रूरस्थ (२८) पाचारस्यायःशूलतयाऽध्यवसयात्, अयः- शूलेनान्विच्छति 'आयःयूलिक':-इत्यतिशयोक्तिनतु क्रूरा- चारोपमेय-तैक्ष्मधर्म-वादीनां लोपे विलोपेयमुपमा । (१८)"छात्र यदि गशब्देन लक्षणया तन्नयने विवष्येते, तदा नेद- उदाहरणं मगपदस्व उपमानप्रतिपादकस्य सत्त्व प्रसङ्गात्], यदा तु मग- नयमे इव (चवले) नयने यस्था इत्यर्थो विवच्यते, तदा सप्तम्युपमानपूर्व- पदस्य बहुमीहिरुत्तरपदलोपच इति (३१२११४। पा. स.) वार्तिकेन उपमानपूर्वपदय भयन पन्दे न बहुव्रीही उपमानवाधिमगलोचनेतिपूर्वपदे उत्तरपदभूतस्य नयन शब्दस्य लोपे उपमेयभूपस्य नयनमानसोपादामात् इद. सुदाहरणम्” इति प्रदीपः। विचोपे प्रकार जरासम्भवात् एकविधवोक्ता । (२८) पात्र ‘उपमानमालोपादानेऽपि निलोपा सम्भवति, यथा 'चायः- भूखिकः' इति, पत्नहि क्रूराचार उपमेयः, तो शत्वादिरूपः साधारणो धमा, स्वादिच नोपासः, केवलमपमामभूतमय गले मोपात्तम्' इति केचिदाका, विराकरोति करोति । अन्विच्छ ति व्यहरति । इदमल निराकरणम्, मेहमानोपमेयभावः प्रतीयते, तबोधाभावाद, किन्तु क्रूराचार एव निगीर्णरूपः पयः भूलतादामेपन (बारोपात) निहि इत्यतिश्योतिरलासहरति ।

·दशम.उमासः। २३७ एवमेकोनविंशतिmप्ता:(३०),पूर्णाभिः सह पञ्चविंशतिः ॥ 'समयेनेव (३१) राज्यत्रीर्दैन्येनेव मनखिता। मनी साथ विषादेन, पमिनीव हिमाम्भसा । -इत्यभिन्ने साधारण धम्म, ज्योत्स्नेष नयनानन्दः, सुरेव मदकारणम् । प्रभुतेव समावष्टसर्वलोका नितम्बिनी ॥ -इति भिन्ने च तस्मिन्, एकस्यैव बहपमानोपादाने मालोपमा, यथोत्तरमुपमेयस्योपमानत्वे, पूर्ववदभिन्न भिन्नधर्मत्वे, अनवरतकनक वितरण- जललवभतकरतरङ्गितार्थिततेः । भणितिरिव मतिर्मतिरिव चेष्टा, चेष्टेव कीर्तिरतिविमला । [अभि००] (२०) धर्मलोपे पञ्च, उपमान लोपे हो, स्वादिलोपे घट, धर्मेवादि- खोपे दौ, पोपमानयोलामे दो, इवोपमेययोलीमे एकः, विलोमे च एक इति मिशित्वैकोनविंशसिलुशोपमाप्रभेदाः । उपमानोपमेयादीनां होमे उपमैव न सम्भवतीति तत्कतप्रभेदो मोकः । (२१) नतु अन्येऽपि/उपमाप्रभेदाः प्राचीन रक्ताः, तथापि एकस्य उपमेयस बहूपमामसम्बन्ले मारोपमा, पूर्व-पूर्वस्य उपमेयस्य उत्तरोत्तरह- पमानावे रसनोपमा ति दो भेदौ, तयोरपि यथाक्रमं बहूपम्झनामा उत्तरोत्सरोपींनाच साधारणधर्मस्य एकत्येन भिन्नत्वेन च प्रत्येक विध्य- मिति मिलित्वा चत्वारो भेदाः,-इत्येयं प्राचीनप्रदर्शितबलभेदसत्वं कथं पञ्च- विपतिविधत्वमित्याशङ्काम् उक्तवतः प्रमे दप्रदर्शनपूर्वजम् (एवंविधयविधि- ईचिवामादाय भेदकरणे बानन्त्वदोषप्रसङ्गेम, पूर्वोमप्रभेदेषु वधासन्नर- तेवामन्तर्भावण) निराकरोति कामयेनेति ।

·२३८ कावाप्रकाशः। मतिरिव मूर्ति मधुरा, मूर्तिरिय सभा प्रभावचिता । तस्य सभेव जयश्रीः शक्या जेतुं कृपस्य, न परेषाम् ॥ [भि००) -इत्यादिका रसनोपमा च' न लक्षिता, एवंविधवैचित्रा- सहस्त्रसम्भवात्, उक्तभेदानतिक्रमाच्च ॥ उपमानोपमेयत्वे एकस्यैवैकवाक्यगे। अनन्वयः, उपमानान्तरसम्बन्धाभावो-(२२)-मन्वयः । उदाहरणम्,- न केवलं भाति मितान्तकान्ति- नितम्बिनी सैव नितम्बिनीव यावहिलासायुधलासवासा- ते तहिलासा इव तहिलासाः ॥ विपास उपमेयोपमा तयोः ॥५॥ तयोरपमानोपमेययोः, (३३) परित्तिः (अर्थात् ) वाक्य- इये, इतरोपमामव्यवच्छेदपरा (उपमेयेनोपमा इति) उप- मेयोपमा। (११) चा बहुमीहिः समासः | एतच्चानवयपदव्युत्मादनं, सक्षषन्तु कारिकोनाम्-एकमिन् वाक्ये एकस्य । (मात्मा शव स्वन्नरास त्व- प्रतिपादनाय ) उपमानोपमेयभावोऽनन्वय इत्येव साह्यम् । उपमायां न एकमेव जूपमामोपमेयभावः, उपमेयोपमायान्तु पाइये म इति तयो- व्यवच्छेदः । खेन स्वस उपमाऽनन्वय इति त निष्कर्ष (३२) परिणत्तिरिति विपक्षिपदयार्थः । एकवाक्य परिवर्तना- सम्भवास्, ‘अर्थात्' 'वाक्यहये' इति उक्तम् । तरोपमानेति विशेषेणम्, एकस्य उभयत साधारणधर्मत्वे मतीति विशेषणं पाइयति, एकेन हि धर्मेण तस साम्योऽपरत वर्णिते, तेन धर्मेण अपर तन साम्यमर्थप्राप्तमपि . ..

·दशम उल्लासः। २३९ उदाहरणन, कमलेव मतिर्मतिरिव कमला, सनुरिव विभा, विभेव तनुः । धरणीव ति तिरिव धरणी सततं विभाति वत यस्य ॥ सम्भावनमथोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य समेन यत् (३४)। ५ .. पुनः पन्दे नोच्यमातु तेन धर्माण तयोः मह रतीयं वस्तु व्यानित्तीति उद्योतकत् प्राहस। अत एव सविता विधवतीत्यादौ त्यपि उपमानोप- मेययोर्वाक्यहये विपर्यासे साधारणधर्मस्य भिन्नतया नोपमेयोपमा, तल छि सविता विधवतीत्या शीतकरत्यादिः साधारणो धर्मः, विधुरपि सवितर- तीत्यल त उष्णकिरण त्वादिः साधारणो धर्मः इति । अयमन निष्कर्षः, पूर्ववाक्योक्नसाधारणधर्ममेव साधारणधमौकत्य पूर्वाक्योमोन उपमे येन पवाक्योनास टपमानस्य उपमा उपमेयोपमेति । (३४) उत्कर्टककोटिः संशयः सम्भावनं । संगये हि कोटिवयं (पक्षाय) वर्तते यथा 'अयं पुरषोम वा' इत्यत्र एका कोटिः पुरुषस्य विधिः अपराच 'न वा' इति पुरुषस्य निषेध: । यस्मिन् संगये कोटिहयमध्ये एकस्याः कोटेः उत्कट त्वं (निषित प्रायत्यम्) स एव संशयः सम्भावन- मिन्युच्यते । यथोदाहरणे पालकमयाः पादलग्न त्वं निवितप्रायमियोशम् । प्रातस्य (उपमेयस्य)। मेन समात्मतया। उपमेयस उपमानवेन सम्भावना उप्रेचा इति त निष्कर्षः, यथोदाहरणे उपमेयभूता पादशोभा उपमानसूत-बयोक्तहर्ष हे तपादपतित-पायोभावेन सम्भाविता । बाला- सकारत्व भतीतिविशेष प्रकरण प्राप्तमस्येव, तेन प्रतिभाहत्यापितायाः पातविकसम्भावनाया बन्दरसाधारणधर्ममूखायाः सम्भावनायाच चमत्कारामनकतयार घमारवाभावेन मोक्षात्वासाः, रमणीय- धर्मनिवन्धनासाभोत्यापितव हि सम्भावना चमत्करोतीति सेवालबारः । तहाचका ध्रुवम्-प्रायो-ननम् मन्ये-ग-अौमि-अहे-तयामि-जाने- उमेरस्त्येवमादयो बहवः, एवं 'उपमानस बसोकसिङ्गत्वे वशब्दोऽपि' -इति चक्रवत्ती.। 'तिन्तसमभिव्याहत स्वगन्दः सर्वोत्सावाचक, নাসিম মণ ভাণী, যা ধীযু- विशेषणदानं। - .

·२४० काव्यप्रकाशः। समेन उपमानेन । उदाहरणम्, उन्मेषं यो मम न सहते जातिवैरी निशायाम, इन्दोरिन्दीवरदलदृशा तस्य सौन्दर्थदर्पः । नौतः शान्ति प्रसभमनया वक्त कान्त्येति हर्षात् लग्नां मन्ये ललिततनु, ते पादयोः पद्मलक्ष्मीः ॥ लिम्पतीव तमोऽङ्गानि, वर्षतीवाश्चनं नमः (३५) । -इत्यादौ व्यापनादि लेपनादिरूपतया सम्भावितम् (३६)। . . यथा- बालेन्दु वक्राण्यविकायभावात् बभुः पलाशान्यतिलोहितानि । सद्योगमन्तेन समागतानां मखचतानीव वनस्थलीनाम् ॥ -रत्यादौ यत्र-कचित् स्थितैरपि नखक्षतर्वक्रत्वबौहित्यादिना इपमाया पन शक्यत्वेऽपि सद्योवसन्तनायकसमागत-मस्थलीसम्बन्धित्व- रूपविशेषणकल्पमम् उत्प्रेक्षागमकं । तदन्यस्थले पपन्दः उपमाबोधकः' रति तु उद्योतकत् । दर्पणकतस्तु,-नुशन्दोऽपि उत्प्रेक्षावाचक इति, एवम् उत्प्रेक्षावाचकामामेषां सम्भावनाबोधकत्वाभावे नायमलकारः, यथा,- यदेवचन्द्रान्तर्जलदल वखीला विततुते, सदाचष्ट बोकः शशक रति नो मा प्रति तथा। चाहन्विन्दं मन्ये स्वदरिविरहाक्रान्नहरुणी- कटाचोल्कापातपकिणकलङ्कासिततम् ॥ इत्यादौ ( निखयार्थ कतया ) नायमनकार ति, तथा उत्मे झाबोधकोव- शब्दय कचित् प्रतीयमानोऽपि भवति, यथा, सन्वयासन यग्मेन मुखं न प्रकटीकतम् । राय गुणिमे स्थानं न दत्तमितिसज्जया इत्यास सज्जये वेत्युतमेशाबोधक व शन्दो भाटिति प्रतीय, चनयोमनाया बसम्भवात्, स्वशब्दं विमा वाक्यार्थस्याप्रतीते।'-रति च था। २५) असतपुरुषसेवेव डष्टिनिष्फलतां गतेति मला बलापमा (१६) न त, 'तमसो. खेपनकर्तृत्वमलोओष्यम्'-मारसर्वकारो- मम् युक्तम्, व्यापम खेपमतयोबेक्षणेव चमकारपर्यवसानाद तत्क- हवपर्यनोपणे प्रयोजनविरोष तयावाविवचितत्वादिति षः ।

·पाया, दशम उमासः। २४१ ससन्देहस्त (भेदोक्तौ तदनक्तौ च) संशयः(३७॥६॥ भेदोक्तौ यथा, अयं मार्तण्डः किं ? स खलु तरगैः सप्तभिरितः, कृशानुः किं ? सर्वाः प्रसरति दिशो नैष नियतम् । शतान्तः किं ? साक्षान्महिषयहनोऽसाविति चिरं समालोक्याजो त्वां विदधति विकल्पान् प्रतिभटाः ॥ (२७) अब प्रातस्य समेनेति पूर्व मादनुवर्तते, तेन, उपमेयस्थ उप- भानरूप तवा संशयः ससन्देहासकार इति वक्षणम् । अवापि बहारले सतीति विधेषणय सत्पात् प्रतिभानुत्यापिसेचमत्कारिणि 'स्थाणवा पुरुषो वा' इति संशये न संशयासकारत्वप्रसङ्गः । संशयच उभयलिन पोखरूपो तेन सम्भावमाया अपि संशयविशेषरूपतया मोजाबारे समन्द- ভাঙ্কালঙ্ক, ভালাবা যৱি মই অধিজন ভাল ন' रूपत्याभावादिति । अस्य च समन्देश इति माम महेश्वरं विना प्रायः सर्व एवाङ्गीचक्रः, ततश्च (वहां पन्देहानां प्रायशः सत्वाव) सन्देहेन सह वर्तमानः सन्देशः ससन्देह इति वथाकश्चित् व्युत्पति कार्यो । अयमेव मन्द हालकारसंशयावहारमब्दाभ्यो व्यक्तियते । सपायं भेदोक्य नुक्लिन्या विविधः । भेदो धर्मयम्, तच उपमानोप- मेययोरेकचिन् अवर्तमानपत्र वर्तमानं धर्मविशेषरूपम् पाद्यं, यचोदा- हरपहये, यथाक्रम सप्तासम्बन्ध उपमेये राजनि अवर्तमानः उपमाने सूर्य एवं पर्स ते, एवं खितमविलासचनं उपमाने चन्द्रादायवर्तमान उपमेये मुझे एक मत रवि योमकिरन वैधम्मोकिरिति । अयमाघः प्रभेदोऽपि विविधः, विषयगो निश्यान्नोति । निश्चयः मर्मे (मध्ये) वोतिकात्वचा यायसंपवानन्तरं निशवे जातेऽपि पुनः संशयः, निश्वमः। नियाल उपमानभिन्नत्वेग उपमेयावधारणपो पाया, হল্পীঘালসিলভাথি ভালহৌষ ধনীষাৰ, संशयस निषयगर्भ त्वनासम्भवि । यथोदाहरणे, सर्वे सप्तावसम्बन्ध- ३१ ·२४२ काव्यप्रकाशः। भेदोक्तावित्यनेन न केवलमयं निश्चयगी, यावनिच्चया- तोऽपि सन्देहः खौलतः । यथा, किं ? क कलङ्गः, सरसिजमेतत् किमम्बु कुन गतम् । ललितसविलासवचनैर्मुसमिति, हरिणाक्षि, निश्चितं परतः ॥ किन्तु निश्चयगर्भ व मात्र निश्चयः प्रतीयमान इति उपेक्षितो भट्ठोटेन । तदनुक्तौ यथा,- अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो नु कान्तिप्रदः ? शुङ्गारैकरसः स्वयं नु मदनो? मासो नु पुष्याकरः ? । वेदाभ्यासजड़ः कथं नु (३८) विषयव्यात्तकौबहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ? ॥ रूपवैधमादर्शनेम राक्षः सूर्यभिचत्वावधारणेऽपि कथानुत्वरूपेणापि पुनः संचयः संभवत्येव, इत्यमेव मिश्चयगम त्वमुपपद्यते । निययः अन्त ( समाप्तौ ) यस्येतिव्युत्पत्या याशसंशयानन्तरं निश्चये जाते ( निवयस्यैव संचयनिवर्तकनया) पुनः संशयानुदयः स निश्चयान्तः । उपमेयखरूपेण उपमेयावधारणमेव उपमेये उपमानसंचयनिवर्स कमिति तदेवान निश्चय- पदेगोच्यते, ताहशनिश्चयानन्तरमेव हि संशयातदयेन मिश्चयान्न त्वरुपपद्यते, यथोदाहरणे, चलितम विचामवचनादिरूपवैधादर्थ नात् मुखत्वरूपेण मुखमा निश्चये पुनः केमापि उपमान रूपेन संशयः । परन्तु 'वाच्या संशयस्य पाच्थेनेव निभयेन निवृत्तिषणममुचितरिति मिश्यान्तस्थले निश्यसा वाच्यत्वमावश्यकम्, तथा वाच्यले धन लाभकारित्वम्-ति भन्य- मानेन भोगटेनायं निखयान्नप्रभेद उपेक्षितः, पण पन्ध कसम्मतः ; सतम निच्यगर्भस्यले निखयपदेम पूर्वोतोपमानभिन्नत्ये मायः वाथ्यो वा प्रतीयमानो वा पानः। मियान्नस्थले तु निश्चयपदे उपमेय- रूपेणव निथयो पाह्यः, स च वाच्य एव नियता इति । एतय हत्ती अष्टम् । (१८) कथं न प्रभवेत्, नैव प्रभवेदित्यर्थः, ऐवज्वाल उत्तराई सम्बन्धे- सम्बन्धमा अतिशयोक्तिः । . .

·. दशम.उल्लासः। २४३ तद्रूपकमभेदो य उपमानोपमेययोः । अतिसाम्यात् (पनपतभेदयोः) अभेदः (३५)। समस्तवस्तुविषयम, श्रौता अरोपिता यदा ॥७॥ भारोपविषया इव(8.)मारोप्यमाणा यदा शब्दोपात्ताः, (२६) परस्परविरुद्धधम्मवत्व न उपस्थिततया प्रकाशितविभिवखरूपयो- रपि उपमानोपमेययोरतिसाम्य प्रदर्शनाय काल्पनिकोऽभेदारोपोपकमिति निष्कर्षः,यथा 'मुख चन्द्रं पश्य'-इत्यादौ मुखत्व-चन्द्र त्वरूप परस्परविरुधर्म- वत्तया उपस्थितयोर्मुख चन्द्रयोरभेदारोप इति । अतिशयोक्ती उपमेयस्य न उपमेयगतधर्मपत्तया उपस्थितिरिति ततो भेदः, अपञ्च तौ तु उपमेयगोप- नेन भेदस्याप्यपन्नाः, अत्र तु न स रति सोऽपि भेदः । मारोपलक्षणासम्भ- वस्थले रूपकम्, माध्ययसानलक्षणसम्भवस्थले तु अतिशयोक्तिः । मुख पोत्यादिसमासस्थले विशेषणस्य मुख्यतया, उपमामगतत्वे रूपकम्, उपमेयगतत्वे उपमा, उभयत्र तुल्यरूपत्वे त्वनयोः सहरः, अल यथाक्रम- मुदाहरणत्रयम्, विकसितं सुखपद्ममिति, महास्य मुखपममिति, रमणीयं मुखपदामिति चेति । सत्ल रूपकं तावत् विविध, साङ्ग, मिरङ्ग, परम्परित चेति । तथापि मात्र समसवस्तुविषयम्, एकदेशविवर्त्ति चेनि हिविधम् । निरव केवलं मालारूपञ्चेति द्दिविधम् । परम्परितन्तु लिटाश्लिष्ट गन्दनिबन्धनतया हिविधं सत् प्रत्येक मालारूपञ्चेति च विधमिति मिलित्वा दप- कथायी भेदाः । प्रथमं समकवादिना माङ्गमेतदित्यन्ते न मानस प्रभेदाय को प्रदर्शयता साङ्ग निरूपितम् । (1) चारोपविषयाः अारोपाधिकरणानि उममेयाः। थारोप- विषयमानुपादानेऽतिशयोक्तरेव प्रसङ्गः, यतः इप के आरोपविषयसो- पादामं नियतमेवेसिधारोपविषया वेति इष्टान्ततया उक्तम् । माणाः उपमानामि ।

·२४४ कावाप्रकाशः । तदा (समस्तानि वस्तूनि (४१) विषयोऽस्येति ) समस्तवस्तु- विषयम्। पारोपिता इति-बहुवचनमविवक्षितम् । यथा, व्योत्नाभस्मच्कुरणधवला विनती तारकास्थी- न्यन्तर्धानव्यसनरसिका रात्रिकापालिकोयम् । द्वीपाद होपं धमति दधती चद्रमुद्राकपाले न्यस्तं सिवाचनपरिमलं लाव्छनस्य छलेन (४२) । अत्र (१३) पादत्र ये, अन्तर्धानष्यसनरसिकत्वमारोपितधर्म एवेति रूपकपरिग्रहे साधकमस्तीति तत्सङ्कराशङ्का न कार्थ्या। (81) वसनि धारोप्यमाणानि । विषयः शब्दप्रतिपाद्यः । अविवक्षित- मिति अन्यथा धारोप्यमाणस एकत्व बित्वे वाऽस्थासम्भवः स्वादिति श्रेषः । da (४२) कूरणमनक्षेपः । व्यसनं कौतुकम् क्रीड़ा था। कापालिकी तस्वरूपा विशेषयोगिनी । मुद्राकपालं दीक्षाकालग्टहीतोपकरणम् । परिमलपूर्णम् । अब चारोष्याणां भलादीनां सर्वेषां शन्दोपात्तत्वात् समस्तवस्तुविषयदमकम् , एवं कापाखिया बारोप व तदङ्गामा (तदुपकरणानां तदाहङ्गिकाणां) भसादीनामप्यारोपासमा सान्त्वम् । 'भखाभित्रा ज्योत्स्ना इत्यादिरीया उपमामविषयक एव भयरव्यंसकादित्वात् समासः कार्यति नोपमान-- पदसा मागभावनियमा, मयूरव्यंसकादिपदेन माण्येव रूपकोदाहरणानि ग्टह्यन्ते'-इत्युद्योतकतामाययः । असा तु पद्यस्य मनुर्थ पादे पन तिः । (४५) मह ज्योत्स्ना भो वेत्यादिरीच्या उपमित मासमयापि समावेन अव उपमा वा स्यात् रूपकं वेति संघयोदयेम उपमया के समापन्देह- सकर एव सपाट, न रूपकमिस्या यहां निराकरोति तिदमन निराकरणम्, अन्तर्धान बसनरसिक्त्वं शिकापालिक्या एव सम्मति, नत रा, उपमापरिकल्पने तु उपमेयभूताया रावेरेव प्राधान्येन तब नान्त- मिव्यसनरसिकत्वमा मुख्यतयाऽषयः समादिति दपकमेवालीयते । बम .

·. दाम उल्लास:। ३४५ श्रौता आर्याश्च ते यस्मिन्नेकदेशविवर्ति तत् । केचिदारोप्यमाणाः शब्दोपात्ताः, केचिदर्थसामर्थ्या- दवसेयाः-इत्येकदेशविवर्तनात् (४४)एकदेशयिवति । यथा, नस्य रणंतउरए करे कुणंत मण्डलग्गल। रमसंमुही वि सहसा परंमुही हो रिउसेणा(४५) अत्र रणस्यान्तःपुरत्वमारोप्यमाणं शब्दोपात, मण्डलाग्र- लताया नायिकात्वं, रिपुसेनायाश्च प्रतिनायिकात्वम् अर्थ- सामर्थ्यात् (४६) अवसौयते इत्येकदेशे विशेषेण वर्तनात एकदेश विवति । साङ्गमेतत्, उक्तविभेदं सावयवम् (४७)। 'न कार्यो'-अत्यनन्तरम् “अथ वा न्यच' लानमननं कुमुदिनीप्रोलास- सिद्धिप्रदमिति पत्थः पादः, एवं रूपयेणे मिहिः"-प्रति कचित् पाठः । सच बहुभिष्टीकाक्षभिरततया अनाकर वाभाति । (88) 'एकदेविवर्तनात्' एकमिन् देशे एकस्मिन् यंगे विवसनात् विशेषेण वर्तनात् । अर्थात् अारोप्यमाणस्य सर्चस्व वाच्यत्वं एकांये प्रतीय- मानवरूपस्य विशेषस्य सत्वात् एकदेशविवर्ति इति नाम सार्थकं । ४५) या रणापुरे करे कुछ तो मण्डलापलताम् । रससमुख्यपि अहंसा पराङ्मो भवति रिपुसेनेति । मया खड्गः । (पाणिपहीतरपि बोधयं करे-क्षुतिः-रति विशेषणं, रससन्मुखी- त्यादिस्त्रीलिङ्ग, रणेऽन्तःपुरतारोपश्चेवि लवमान कमामयम् । (४७) स्वत एव वर्षनीयतया अतिनः (प्रधान) अपयवानां (मुखत- तलावर्णनीयतया यप्रपामानां तत्सम्मकिपा) रुपणे; महितं यत् अणिमा ·२४६ कावाप्रकाशः। निरन्तु। पाड्वन (४८), यथा- कुरङ्गीवाङ्गानि सिमितयति गौतध्वनिषु यत्, सखों कान्तोदन्तं श्रुतमपि पुनः प्रश्नयति यत् । पनि यच्चान्तः स्वपिति, तदहो वेनाभिनवां प्रत्तोऽस्याः सेक्तुं हदि मनसिजः प्रमलतिकाम् । माला तु पूर्ववत् (४६) ॥८॥ मालोपमायामिवैकस्मिन् बहव आरोपिताः। यथा, - सौन्दर्यस्य तरङ्गिणी, तरुणिमोत्कर्षस्य हर्षाङ्गमः, कान्तेः कार्मणकर्मा, नर्मरहसामुल्लासनावासद्भः । विद्या वक्रगिरा, विधेरनवधिप्रावीण्यसाक्षाक्षाक्रिया, वाणाः पञ्चशिलीमुखस्य, ललनाचूड़ामणिः सा प्रिया(५०)॥ नियतारोपणोपायः स्यादारोपः परस्य यः । तत्परम्परितं श्लिष्टे वाचके भेदभाजि वा(५१)॥६॥ रूपणं, तत् साक्य रूपकम्, अङ्गकपकसहितम् अङ्गिनो, रूपणमिति यावत् । (४८) निराम अजामामारोपरहितं केवलममानिनो यद्रूपणम् । () মুক্ষ্মণ মুলালীসাকিব एतेन य ए३ कारिका- कारः स एव सत्तिकार प्रत्यायाति, अन्यथा कारिकालता, वृत्ति- मप्रदर्शितायाः मालोपमाया अधितत्वेन, अब रिकाया पर्ववदिति तखा यान्ततयोझावममतपपत्र सादिति । (५०) कार्मणकम वशीकरणक्रिया । भारतमाम् सपपरिहा- सामाम् । उवासना विजुम्भणम् । (1) नियतं वर्णनीयतया अवश्यापेक्षणीयं यत् प्यारोपणम्, तस्य उपायः ( साधारणधर्मसम्मादकतया ) निमित्त यः परस्य (अन्यस्य ) ·दशम उसासः। ২৪৩ यथा- विहन्मानरीहंस, वैरिकमलासङ्गोचदीप्तझते, दुर्गामार्गणनीललोहित, समित्वीकारवैश्वानर। सत्यप्रीतिविधानदक्ष, विजयप्रग्भावभौम, प्रभो, साम्राज्यघरवीर, वत्सरशतं वैरिश्चमुच्चैः क्रियाः (५२) ॥ [वि.प.मा.] अत्र, मानसमेव मानसम्, कमलायाः सङ्कोच एवं कमला- नामसकोच:, दुर्गाणाम् अमार्गणमेव दुर्गाया मार्गणं, समिता खीकार एष समिधा स्वीकारः, सत्ये प्रीतिरेव सत्यामप्रीतिः, विजयः (परपराभवः) एव विजयः (अर्जुनः)-एवमारोपण- निमित्तो हंसादेरारोपः। भारोपः तत् परम्परितम्, (कार्यकारणभावरूपा चारोपपरम्परा जाता अमेति व्युत्मत्तेः) । यल वर्णनीयारोपणं प्रति अन्यारोपणमेव मोपलं कारण- नया विवक्षित, तत् परम्परितमिति त निष्कर्षः । तच्च विविधम्, उपायसूते रूपके चारोषारोपविषययोर्वाचकस्य विश्वात् भित्रखपत्वाचेति । मान- रूपवे तु वर्णनीयमा अङ्गिना रूपणं सुप्रसिद्धसाधनानिमित्तकमेव, नत तल अनरूपणमेव निमित्त, तस्य तद् विमापि उपपते, तल बङ्गरूपान्त सप्रमिबसाधर्म्यनिभिसकस अङ्गिरूपकस्य परिपोषकमालभिति साम- कादखा। (५३) मानसमेव मानसं मानससरः । बमकायाः लच्याः । दुर्गाणां कोडामा (गड़ Fort) अमार्गणं अनन्वेषणम्, समिता युद्धानां । समिधा काहाना । सत्या इयां ।

·२४२ कावाप्रकाशः . यदमि शब्दार्थालङ्कारोऽयमित्युक्त (५३) वच्यते च, नथापि प्रसियनुरोधादत्रोक्तः । एकदेशविवर्ति हौदमन्यैर- भिधीयते (५४)। भेदभाजि यथा, पालानं जयकुञ्जरस्य (५५), दृषदा मेतविपद्दारिधे, पूर्खाद्रिः करवालचण्डमहसो, लीलोपधानं श्रियः । संग्रामास्त-सागर-प्रमथन--क्रीडा--विधौ मन्दरः, राजन्, राजति वीरवैरिवनितावैधव्यदस्ते भुजः ॥[अनि म मा०] (५३) मानसादिपदय परिवृत्त्यमहत्वात् हमादिपदस्य च तहत्वादु- भयालङ्कार त्वमिति । 'उक्त" श्लेषनिरूपणप्रस्तावे (२०७।४ प०) KE दोष- अभालङ्काराणाम' इत्यादिना) उक्तप्रायम् । 'वच्छते' मङ्कराखारनिरूपण- मस्तावे 'उनमन यथा काव्य"-इत्यादिना, 'एवञ्च यथा पुनरनावदाभासः परम्मरितरूपक सोभयोर्भावाभावात विधावितवा उभयानकारौ'-इत्यनेन, व्यवस्थाप्यते । मिहिरल बन्येषामावारिकाणामबहारमध्ये मपमरूमा पाया। (५४) 'यथा रणेऽन्तःपुरत्वारोपे तविशिष्ट सम्बन्धस्य मसापचतादौ अयोग्यतया सहलादेव नाविकात्यारोपः, तथा राजनि भत्वारोपे মযিৱানকাথায়ীয়া মৰুমা বানৰ জালাদ इत्येकदेविवर्षि'-इति परैरुच्यते, यदीदम् अोलकार एष न खाद सदा अर्थाचशार विशेषय एकदेशवर्ति रूपवाय इदेषुदाहरणमेव स्थादिति तेषामुक्तिरसङ्गता स्थादिति भावः । (५५) अल अये कुञ्जरत्वारोपे सजे बाबानत्वारोपो निमित्तम्, भुने च चाचानवारोमे नई फुरत्यारोपो निमित्तमिति परसरसामेछ- मिहिरपि परसरावरम्भमालाधीनस्थितिकाभिरिकाभिविशेषनिर्माण- मिष म दोषाय खुद्योतकत् । ..

·दशम उवासः। २
भाव बयादेविशब्दवाचस्य कञ्चरवायारोपे भुवस
पालामवायारोपो युज्यते।
मलेकिक-महालोक-प्रकाथित जमन्नयः,
स्यते देव बावसकारत्न न कर्भवान् (५८), [वि०प०के०]
निरवधि निराश्रयश्च यस्य
स्थितमनिवर्शितकोतकप्रपञ्चम् ।
प्रथम इह भवान् म कूर्ममूर्ति-
जयति चतुर्दशलोकवल्लिकन्दः (५६) [भलिप के
-इति च पमाखारूपकमपि (६०) परम्परितं द्रष्टव्यम् ।
(५८) लौकिकमा महा (उत्सवमय) यालोकः(प्रदर्शन)ख असोषिको
महान् पासोबतेन प्रकाशित ( मकतपणे सन्नोषितम् ) अगस्वयं देर।
भवान् । सहारनप्रभया जमान्यायप्रकाशासम्भवात, नेदं राजनि कारखा-
पारोपे निमित्तायोपातम्, किन्तु तदपेचवा उत्कर्ष प्रदर्भमाययोसमिति,
सत्कुसे वेणत्वारोप एव सनिमित्तमिति ।
(৫) সিথি কাথরিসুশ। লিংগ বীথ:নি-
पादपाश्रयनन्यसास्थितम् अवस्थामम् । अतएव पनिवर्तितः कौनकस
चापर्यमा प्रपञ्चो विस्तारो बचात् सः । विर्य प्रति मासोनि-
रिवमिति चन्द्रिया।
(२.) पात्र मायाहरवभपीति पाठं मन्यमानेन, 'प्रतारो पनि
ब
साक्षात् परबरवा वा निमित्ततया उपात्तासदापि
पावापर'-बहीबायेन महेश्वरेष कोदाहरणायमेनारममाषा-
सावविश्वमिति प्रतिपादितम्, तत्र तत एवावगन्तव्यम् ।
२९.
.

·२१२ उदाहरणम् उदयमयते, दिशानिय निराकुरतेतराम, मयति निधनं विद्रानो, प्रायति वियाः । रचयतितरा खैराचार-प्रवर्तन-कानन् बत बत लसत्तेजःपुनो विभाति विभाकर: (१५), भत्नाभिधाया पनियन्त्रणात् हावष्यभूपौ वायौ। परोक्तिर्भेदकः श्लिष्टैः समासोक्तिः प्रहातावप्रतिपादकवाक्येन विष्टविशेषणमाहात्मात् (६६) (न तु विशेष्यस्य सामयादपि) यत् अप्रकृतस्य पर्थस्य पभिधानं, सा ( समासेन सझेपेणार्थइयकथनात्) समासोक्तिः । कायन वाचकानाम् । अनेनोऽर्थः विशेषरूपो मामा अर्थः । यथोदाहरणे उदय- रूपेण सामान्योदयशाच कादुदयपदादोदयराजोदययोरुदयविशेषरूपयो- रथयोः प्रकीतिरिति चाहः । (३५) राजपचे दिङमासिन्य दारिधम । निद्राचदा निद्रा व सका (निरुत्माइता) । खैराचारो यथेष्टाचारः । विभाकरस्तनामकभूपः । पञ्च विभाकरपदस्य परिवस्यमहतया अभिनय गन्दोष एव । सर्बसार्थशेषः इति विभावनीयम् । केचित्त विभा नीला राज्यस्य प्रकाश स्वाति, उबतिम्,करोतीति व्युत्पत्तिमयसम्बा विभाकरपदमपि परिससिसह विमिति सर्व अर्थतषति प्रातः । (६६) मिटम् प्रताप्रतार्थो भवसङ्गतम् । प्रनतार्थम विशेषयमान- महिना यदमनसाय बोधनं, सा समासोशिरिति । शिष्यवापि. सभवासङ्गतले तर इति । मलायं विधेषः,-प्रकरवादीनां नियम 'डेपो व्यापाबनिबमे वाच्य इति ।

·दशम उमासः। उदाहरणमा- लहिजण तामाङफसं जीए स को वि हासो। अपनी ता विरहेण इज्जला दुबलाणं सा (२७)। पत्र जयलोधदख केवलं कान्तावाचक नास्ति । निदर्शना। अभवन् वस्तुसम्बन्ध उपमापरिकल्पकः [१८] ॥११॥ निदर्शनं दृष्टान्तकरणम् । उदाहरणम्,- क सूर्यप्रभवो वंयः, क चाल्पविषया मतिः । तितो र्दुसरं मोहादुडुपेनास्मि सागरम् ॥ [वा०नि०] भव उडुपेन सागरतरणमिव मन्मत्या सूर्यवंशवर्णन- मित्थुपमायां पर्यवस्यति । यथा वा,- उदयति विसतो.रश्मिरज्जी पहिमरची, हिमथानि याति चासम् । बहति गिरिरयं (६८) विलम्बिघण्टा- हयपरिवारितधारणेन्द्रलीलाम् । (प०नि०] .. (६७) बन्ध्या तव बाहुसर्य, यस्याः सपोऽयुद्धासः । जवासी विरहे न सलमा दुर्घशाना सेप्ति स० । (१८) 'कभयन्' बसम्भवन, अनुपपद्यमानः, तात्पर्याविषय रति गायत् । वस्तुनो क्यार्थयोः पदार्थयो सम्बन्धोषय | बोदार वर्यशवर्णने सागरं तितीर्घरचीनि सम्बन्धोऽनुपपको पचामाणासपमा मल्लयतिन (१६) गिरिः रक्तपर्वत । समकपरमोध्येन पारणेन्द्रीय- पदार्थेन गिरिपदार्थ खानयोऽनुपपत्र रति बफोरमकानम् ।।

·अब कथमन्यस्य लीलामन्यो बहतीति तत्पशौमित्युपनाया
पर्यवसानम् ।
दोभ्या तितीति तरङ्गवतीभुजङ्गम,
पादातमिच्छति करे हरिणाझाविम्यम् ।
मेरु लिलायिषति ध्रुवमेष देव,
यते गुणान् गदितमुद्यममादधाति ।
-इत्यादौ मालारूपाप्येषा दृष्टव्या ।
खबईत्वन्षयस्योक्तिः क्रिययैव च साऽपरा।
क्रिययैव स्वखरूप-खकारणयोः सम्बन्धो यदवगम्यते, मा
पपरा निदर्शना (७०) । यथा,-
उन्नतं पदमवाप्य यो लघुः, हेलयैव स पतेदिति बुपन् ।
चैलभेषरगतो दृषत्कणचारमारतधुतः पतत्यधः (७१) ।
पत्र पातक्रियया पतनस्य, लाघवे.मति उचतपदप्राप्तिरूपस्य च
सम्बन्धः ख्याप्यते ।
(২) দিবা কলম ব্যাঘব কয় (জিক কা) খানে
सम्बन्धमा कार्यभरमागरूपस्य) वत् प्रतिपादन, सा अपरा निदर्शनेवः ।
(1) जुवन् प्रतिपादयन् । बल हि पततीतिपतनजियादमेष
कायब सोनेर, पतेपदप्रतिपाद्यस सस (पतनसवाई) समारणे
(ोबल उचतपदप्राप्ति मेण) अम्बन्धः (वार्यकारणभावाला प्रति-
पायते । सवाय वापसे सति उतपदमाभिः पाते , बावलाखेति
पससानादिदपि निदर्शनम् ।
.
-

·दयमासमास अप्रस्तुतपयसा सा, या सैव प्रस्तुतात्रया.[७२] ॥१२॥ माकरविवखाभिधानेन प्राकरणिकस्यापोऽप्रस्तुतप्रसा। कार्ये निर्मित सामान्ये विशेष प्रस्तुते सति । तदन्यस्य बच्चस्तुल्ये तुत्यस्येति च पञ्चधा [७३]॥१३॥ सदन्यख कारणाः। क्रमेणोदाहरणम्, याताः, किं न मिलन्ति सन्दरि पुनचिन्ता त्वया मत्कृते नो कार्था, नितरां जयासि, कथयत्येवं सपास्से मयि । लज्जामन्यरतारकेण निपतत्पीताणा चक्षुषा दृष्टा मा, मितेन भाविमरणोत्साहस्तया सूचितः। पत्र प्रस्थानात् किमिति (७४) .मिहतोऽसीति कार्ये घटे कारसमभिहितम् । राजन्, राजसता न पाटवति मा, देव्योऽपि वृष्णों स्थिताः, कुने, भीलव मां, कुमारसचिव धापि किं भुज्यते ।। .. । (०१) सेप अप्रस्तुत संव। प्रस्तुतात्रया मारपिकार्थप्रतिपत्तिपर माकरणिवेनाप्रावर पिकापः समासोकि, रबर, पावरचिकन पावरणिकार्यशाचेष रति भेदः । (१) निमित्त कारणे । वाचे प्रस्तुते कारणस्य अप्रसनया, कारणे कार्यसभामान्य विषय विशेषे सौभाग्यय, एवं वयोवस्ययोति पर। (७४) विमिति प्रवे, किं प्रस्थानात नितोऽपि ? इति पत्रः । तता प्रसागनिहनिम, पप किं, प्रस्थानात नितोऽभिर पाचन प्रलाननितिकारवमाि सेनापि च प्रामात नितोचि व तरं सदमेव प्रतीयते ।

·२५६
काव्यप्रकाराः।
.
नाव, शुक्सवारिमयने मनोधनः पञ्चरात्
चिवस्थामवलोक्य भूम्यवसभावेकोकमाभाषते ॥
पत्र प्रस्थानोद्यतं भवन्तं ज्ञात्वा सहसैव त्वदरणः घलाख गता
इति कारणे (७५) प्रस्तुते कार्यमुक्तम् ।
एतत् तस्य मुखात्कियत्, कमलिनीपत्रे कणं वारिणो
यन्मुक्तामणिरित्वमंत स बड़ः, 'दखत्यवस्मादपि ।
भावग्र-लघु-क्रिया-प्रबिलविन्यादीयमाने शनैः
कुबोडीय गतो ममेत्यनुदिनं निद्राति नानः शुचा (७६)
पत्रास्थाने जड़ानां ममत्वसम्भावना भवतीति सामान्ये
प्रस्तुत विशेष: कथितः ।
सुहाधू-वाष्प-जल-प्रमार्जन
करोति बैर प्रतियातनेन यः।
स एव पूज्यः, स पुमान् स नौसिमान्,
सुजीवनं तस्य, स भाजनं श्रियः ।
पत्त कृष्ण निहत्य नरकासुरबधूनां यदि दुःखं प्रथमयसि,
तत् त्वमेव साध्या-इतिविधेषे प्रकते.सामान्यमभिहितम् ।
तस्येप्रस्तुते तुल्याभिधाने क्या प्रकाराः,-लेषः, समासोक्तिः,
साहबमात्वंवा तल्यात् तुल्यस्य हिमाक्षेपे हेतुः (७७)।
.
(५)पारणे मलपसावन । कार्य पत्रिकासम्बएकाभाषपडपम् ।
(1) इखादिति असमिति शेषः । पान मसामान्य मनाये जड़
विद्यम् ।
(७७) पोवा प्रतापस्थ डायोः षषमासोमवारयो-
सम्मान पल पपरम् विशेषणविधवाविषम्दानां सपाय -
बायोपरम्, गमागेपद विषयमालय भवार्थकोषमामिति ।

·दशम उनासः। २५७ क्रमेणोदाहरणम्,- • पुंखादपि प्रविचलेत् यदि, यद्यधोऽपि यायात्, यदि प्रणयने न महानपि स्यात् । अभ्युवरेत्तदपि विश्वमितीहशीयं केनापि दिक् प्रकड़िता पुरुषोत्तमेन ( ७८ ) ॥ [ले हे०] येनास्यभ्युदितेन चन्द्र, गमित: क्लान्ति, रवौ तत्र ते युज्येत प्रतिक मेव, न पुनस्तस्यैव पादग्रहः। (७८) अप्रस्तुतविष्णुपचे पं स्व पुचित, (नारीभूयामृतहरयात्) । बधः पातालं, ( पृथ्वीरक्षणाय कूर्ममा पातालगमनात् )। प्रणयने याचने, 'न महान्' वामनः, (बसिसकायात् प्रार्थनसमये तथाभावास्) । पुरुषोत्तमः नारायणः । राजपचे एवं पौरुषम् । अध: खपदमंशः । अन्यत् : सुगमम् । उभयपणे दिक पन्थाः रीतिरिति यावत् । ननु प्रकरणेन राजरूप । प्रस्तुतोऽर्थ एव प्रथममुपस्थीयते,-इति कथमन अप्रस्तुत प्रशंसा, चप्रस्तुतार्थस्य प्रथमत उपस्थित्यामेव तत्सम्भवात्' । उच्यते, पुरुषोसगादिशब्दाना सत्पुरुषादिरूपे प्रस्तुतेऽर्थे यौगिकी (प्रकतिप्रत्यय नभ्या ) शनिरिति प्रकरणादिसहितामपिता बाधित्वा अभिधानिारायणादिरूपमप्रस्तुतमर्थ प्रथमोप स्थापयति, सतव प्रस्तुतार्थबोध इति । यल हि उभयचित्रपि अर्थे अभिधाहत्त: सम्भव तत्वव प्रकरणादिकं नियामकम्, यत्र पुनरे कस्मिन् अभिधा, अपरमिन् यौगिकी शक्तिः, तम अभिधैव बलवती अपरा प्रकरणादिसहितामपि बाधते, अन च मलं "अयथवश तो सहदायलिसी- यसी" इति नियमः । अतएव नाल मेषोऽपि उभवार्थस्यानभिधेववाद, मकरणाद्यनियमाभावाति । ३३.

·२५८ कावाप्रकाशः। १ जीणेनैतदनुष्ठितं यदि, ततः किं लज्जसे नो मनाक् ? पखेवं जड़धामता तु भवतो यहयोनि विसुर्जसे ()[म के०] भादाय वारि परितः सरिता मुखेभ्यः, किं तावदर्जितमनेन दुरमधेन । बारीशसंच, बड़वादइने उतच पातालकुक्षिकहरे विनिवेशितश्च ॥ [सा०३०] इयच काचित् वाचे प्रतीयमानार्थानध्यारोपेणैव भवति(८०)। यथा,- अंबरम्भः-स्थगित-भुवनाभोग-पातालकुले पोतोपाया ह हि बहवो लङ्कनेऽपि क्षमन्ते । भाहो! रितः कथमपि भवेदेष दैवात्, तदानौं को नाम स्यादयटकुहरालोकनेऽप्यस्य कल्पः ! (८१) । (७८) पादो रश्मिः चरणच (सर्थ किरणपातेनैव चन्द्रस्य तेनचित्य- मिति)। जांजलं जड़धामता हिमात्रयता, सूर्खता च (बड़पदक भावप्राधान्येन निगाव) इति चन्द्रिका । (८०) वाथय अप्राकरणिकार्थव सम्मविवे म तल प्रतीवमानस्य पावरणिकार्थख चारोषः, जय बसम्भपित्वे त तदारोप पावण्यक एव, अन्यथा अयोग्यत्वबुद्धया अर्थबोध एव न सात् । एतन्त्र उदाहरण सुटीभविष्यति । (८१) बम्भमा स्थगितो भुवनस्य चामोगः (विचार) पातापस कुतिः (मध्यम्)च वेन, तस्य । अषटो गर्तः खातः । कुहरः विडं गभीरभागः । चल उपमईनशीलस प्रभोः पूर्णतेव परम्, न नि:खता, अत्यन्तोपमईना. पत्तेरिति प्रस्तुतम् तीयमामम् । मत वाचार्य सत एक समषि- नया नसलमतीयमानार्याध्यारोपः श्रावण्यकः । ..

·दशम उल्लासः। ३५९ . काचिदधारोपेणैव । यथा,- कखं भोः ? कथयामि,-दैवहतक मां विदिशाकोटकम्, वैराग्यादिव वक्षि ? साधु विदितं, कस्मादिदं ? कथ्यते । वामेनात्र षटतमध्वगजन: सर्वात्मना सेवते, न छायापि परोपकारकरणी मार्गस्थितस्यापि मे (८२)॥ कचित्त मंशेष्वध्यारीपेण | यथा,- मोऽर्बो रसनाविपर्ययविधिस्तत्कर्णयोश्चापलम्, दृष्टिः सा मदविस्मृतखपरदिक, किं भूयसोतेन वा। सर्व विभृतवानसि भ्रमर है, यहारणोऽद्याप्यसौ अन्तःशून्यकरो निषेव्यत इति भ्रातः, क एष ग्रहः ?(८३) । मत्र रसनाविपासः शून्यकरत्वञ्च धमरस्यासेवने न हेतुः, कर्णचापलन्त हेतुः, मदः प्रत्युत सेवने निमित्तम् (८४) ॥ (८३) बाल मत्पालेण खदत्तसामङ्गीकारात् असीवनिर्षिणः अधम- जातिहित्यः कश्चित् पुरुषः प्रस्तुत: प्रतीयते । बचेतनेन वाचायन शाकोटकेन सह उनिप्रत्युक्त्यसम्मषात् वाक्याथै शाकोटकादिदमे प्रतीय- मानार्थस्य बधमजाति-दिवस-प्रभतेः पारोपः पावश्यकः । (८२) रसनाविपर्यासः जिलापरिकृत्तिः, (अग्नि गापात् करीणाम् उपकण्ठं रसमापम् इति ), पूर्व विपरीताभिधामा । चापलं पालखं बस्थिरता, श्रवणमावेण मतपरिवर्तनञ्च | परदिक निज- परमार्गः, पात्मीयानात्मीयविभागर। शून्य करः मच्छिन्द्रपणादर, धनमन्वत । पाधापहः । (८४) तथाच कर्णचापलाये न प्रतीयमानार्थस्य अध्यारोपः पावसका, तदन्धन त रसनाविपर्थयादिपायलवे भारोपः पापम्यक एस ·२६. काव्यप्रकाशा निगौर्याध्यवसानन्तु प्रकृतस्य परेण यत् । प्रस्तुतस्य यदन्यत्वं, यद्यर्थोक्तौ च कल्पनम् ॥१३॥ कार्यकारणयोर्यश्च पौर्वापर्यविपर्ययः । विज्ञेयातिशयोक्तिः सा, (८५) उपमानेनान्तर्निगीर्णस्य (८६) उपमेयस्य यदध्यवसानं सैका। यथा,- कमल मनम्मसि, कमले च कुवलये, तानि कनकलतिकायाम्। सा च सुकुमारसुभगेत्युत्पातपरम्परा केयम् ॥ अत्र मुखादि कमलादिरूपतया अध्यवसितम् । .. (८५) अतिथयः अतिशयिता प्रसिद्धिमतिकान्ता लोकातीमा उक्तिः अतिशयोक्तिः, मा च एतेष परस्परमत्यन्तं-विलक्षणेष्वपि च तुर्घ प्रभेदेष अस्तीति एतेषां प्रभेदानामनिशयोक्किरिति साधारण नाम मासङ्गतम् | कमन्नानामेव यथा पङ्कजनाम, तधा एतेषामेव अतिशयोकिरिति नाम योगरूढमिति म कोऽपि दोषः । (८६) अन्नर्मिगीर्णस्य अन्तर्गिलि तस्येव स्वखरूपेणानुपस्थितस्य (खवाचक शब्देन अनुपात्तस्य) । अध्यवसानम् (स्वस्वरूपेण तपस्थिततया) सर्वथैव अभेदप्रतीतिरूप उत्कटारोपः । अयञ्च प्रभेदः साध्यवसानालक्षणा- सम्भयस्थल एव भवतीत्युक्तम् प्राक् । दर्पणक तस्तु, अन्तर्निगीर्णपदस्य अप्रधानीकतए-इत्यर्थं मन्यमानः 'मुखं द्वितीयचन्द्रः' रत्वादौ विषयस्य कुखस्योपादानेऽपि एनमतिशयोको प्रभेदमाहुः ।

·. दशम उशास:। २६१. वञ्च तदेवान्यत्वेनाध्यवसीयते, मा पपरा । यथा,- असं जासण घाब पकाइ यतणशा। सामा सामासपधावपूणो रेशम्बियण ॥ (८७) 'यद्यर्थस्य' यदिशब्देन चेछब्देन वा उक्तौ यत् कल्पनम्, (अर्थात् पसभ्मविनोऽर्थस्या, ऽर्थस्यो, सा रतीया । यथा,- राकायामकलङ्कञ्चेदसतायोर्भवेहपुः । तस्था मुख तदा साग्यपराभवमवाप्नुयात् ॥ कारणस्य शीघ्रकारिता वक्तुं कार्यस्य पूर्वमुक्तौ (८८) चतुर्थी । यया,- हृदयमधिष्ठितमादौ मालत्याः कुसुमचापवाणेन । चरमं रमणीवल्लभ, लोचनविषयं त्वया भजता ॥ प्रतिवस्तूपमा तु सा ॥ १५ ॥ सामान्यस्य हिरेकस्य यत्र वाक्यहये स्थितिः । (८७) अन्यत् सौकुमार्यम् अन्येव च कापि वर्तनाया। यामा सामान्याजापते: रेखय च न भवतीति । सउहत्तणय-शब्दः सौकुमाथै देशी। वर्तनं शरीरम् । 'शीतकाले भवेदुष्णा ग्रीन च सुखशीतता। सावयवयोभाचा मा श्यामा परिकीर्तिता' । रेसा निर्माणपरिपाटीले यसम्बदा निम्माणार्थ प्रथमं कठिनीपातो वा। (८८) पूर्व कार्थोत्पत्त्यपयुक्तकासात् पूर्वम्, तत्र कार्यस्य कारण- सहभावेन वर्णनेऽपि भवति । सममेव समामान बयं हिरदगामिमा । . सेन सिंहासन' मि मण्डल महोषिताम् ॥ इति दर्पणात् । यथा- ·कावाप्रकाशः । साधारणो धर्मा उपमेयवाक्ये, उपमानवाक्ये (कथितपदस्य दुष्टतयाऽभिहितत्वात् (t) शब्दभेदेन यत् उपादीयते, सा (वस्तुनो वाक्यार्थस्योपमानत्वात्) प्रतिवसूपमा । यथा, देवीभावङ्गमिता परिवारपदं कथं भजत्येषा । न खलु परिभोगयोग्यं दैवतरूपाङ्गितं रत्नम् ॥ यदि दहत्यनलोऽत्र किमद्भुतम्, यदि च गौरयमद्रिषु किं ततः । लवणमम्बु.सदैव महोदधेः, प्रकृतिरेव सतामविषादिता ॥ -इत्यादि मालाप्रतिवस्तपमा द्रष्टव्या । एवमन्यत्रापि मनु- सर्तव्यम् (६०)। . (८) तपाच गन्दर्भ देनेति विशेषणमननामपि अर्थवशमभ्यम् बोध्यम् । 'बाल (वारिकायाम्) हिरिति हये रति च पदे बनेकोपसके, माता- रोधात"-:ति प्रदीपः । तेन वाक्यार्थयो क्यार्थानां पा उपमासम्मादकस्य एकस्यैर धर्मस्य विभिन्नथब्दोपात्तत्व मतिरूपमा इति फश्चितम् । उपमायान्त पदार्थयोः साम्यं, तच्च वाच्य, अन त वाक्यार्थयोः, तदपि गम्यमेवेति ततो भेदः । साम्यप्रतिपादकानामिवादीनाम् पदखेम तैः पदार्थयोरेव साम्य बोध्यते, ‘पदार्थः पदान बवेति'-रति नियमात्, वाक्यायोः साम्य गम्यमेव नियतमिति अब दर्पणकतो वाचसाम्यव्यावसकं गम्ममाम्यति विशेषणदानं किमर्थ मिति म जागीमहे । (e) अन्धवापि वैधम्मस्थलेऽपि । यथा, चकोर्थ एव चतुराचन्द्रिकापानकर्मणि । विमावतीनं निष्णाः सहमो रसकर्मणि -इति । दर्पणेऽवम् ।

·दशम उल्लासः। दृष्टान्तः पुनररेतेषां सर्वेषां प्रतिविम्बनम (६१)॥१६॥ एतेषां साधारणवादीनां । दृष्टोऽन्तः (निश्चयः ) यत्र स दृष्टान्त: (८३)। त्वयि दृष्ट एव तस्या निर्वाति मनो मनोभवज्वलितम् । मालोके हि हिमायोर्विकसति कुसमं कुमुहत्याः ॥ एष साधर्मरण (९३) । वैधर्मेण तु, तवाहवे साहसकर्मशर्मणः करं कृपाणान्तिकमानिनौषतः । । रति यावत् । . (e) घन वाक्यइये इति पूर्व मादनवते । एतेषां साधारण- धर्मोपमानोपमेवामा । प्रतिविम्बनं विम्बप्रतिविम्बभावः, उपमानोपमेवभाव प्रतिवाक्यं विभिनवापि साधारणपर्यय खरपतवा वाक्यार्थयोरुपमासमादक रान रति फक्षितम् । प्रतिष सूपमावा धनस्य ऐक्यम्, अन बिभिन्नता इति प्रतिवसूपमातो भेदः । बषा, प्रथमोदाहरणे, एकदा उपदाधिहटस्थावतिरचित मि उच्चपदाधि- समावनतेरमौषिवं साधारणो धर्मः । एवं द्वितीयोदाहरणे साभाविक- कार्यदर्शनं न विसयकरमिति साभाविककार्थदर्शनस विषयाजनका साधारणो धर्मः शब्दभेदेन निर्दिकः । (१२) निवः प्रस्तुतख अर्थस्य नि:सन्देश (निषितमामाण्या) प्रतीतिः, सोदाहरणवाक्येन - प्रतिपाद्यमानो ह्यर्थः सेवाकासानिया असंभवमेव प्रतीयते। नदियं संजा वोगादिः । (१) मनोविकारनिर्वाणय कुसमयिकाश्य च धर्मस्य परमर भेदः । तथापि मनःकुसमयो कसितत्वनिधारणादिरूपः साधारणो धाँ- ऽसीति समयसम्या वाक्यायोः साडण्यम् । बानो न व्यनिरवेण दत्त रति साधर्मगोदाहरणम् ।

·२६४ कावाप्रकांशः। . भटाः परेषां विन्यरास्तामराः दधत्यवाते स्थिरता हि पांथवः (१४) ॥ सकृत्तिस्तु धर्मस्य प्रकृताप्रकृतात्मनाम् । सैव(६५)क्रियासु बहीषु कारकसेति दीपकम्॥१७॥ प्राकरणिकाप्राकरणिकानाम् ( अर्थात् (६६) उपमानोप- मेयाना ) धर्माः क्रियादिः, एकवारमेव यदुपादीयते, तत् (एकस्थस्यैव समस्तवाक्यदीपमात्) दीपकम् । यथा,- किवणाणं धर्ण गाणं फणमणी केसराई सौहाणम् । कुलवालिभाणं म त्यणा कदो छिप्पन्ति भमिाणं ॥ (१७) (४) वि-गरारुता विशीर्णताम् पलायमामतां । पाते है स्थिरता म दधतीतिव्यतिरेकेण माधौ पर्यवसामात् दृष्टान्नतोपपत्तिरिति चन्द्रिका । पलायनास्थिरत्वयो धर्मयोमेंदः । परन्त देशान्तरसं योगजमकत्वरूपस्य साधारणधर्मस्य सत्वात् अनयोरुपमा, सतश्च प्रतवाक्यार्थयोरुपमेति । (६५) मैव सकात्तिरेष । तथाच दीपक विविध, एकस्य धर्मास्य एकवारं प्रस्तुताग्रस्तुतोभयत्तित्वे एकम, अपरञ्च एकम्य कारकस्य एकवार- मेवाने का क्रिया सम्बन्ध इति । बाथमप्रभेदस्यले उपमाप्रतीति विनापि वाक्यार्थस्य पर्यवसानात् मोपमा प्रथम बोध्यते, किन्तु व्यज्यते इति नानोपमा । एकस्यापि धर्मस्य रित्त: पाक्ययस्थाभावेन च न प्रतिबनूपमाष्टानो (५) यस्य धर्मस्य प्राकरणिकामाकरणिकोभयत्तित्वम्, तमेव साधारणधर्ममाश्रित्य तयोरुपमानोमयभावः मानौतीव्यर्थादित्युक्तम् । (७) जपणाम धनं नागानां फणमणिः केशराः सिंहानाम् । कुबमासिकानाच तनाः कुतः सृश्यन्तेऽमतामामिति सं . । सपाधिकागामित्वपि भवति ।

·दशम उहासः। १५ कारकख च बहीषु निवास समत्तिर्दीपकम् । वथा,- .खिद्यति कूणति वेल्लति विवलति निमिषति विलोकयति तिर्वक् । पन्तनन्दति चुम्बितमिच्छति नवपरिणया वधूः शयने (५८) मालादोपकमाद्यञ्चेद यथोत्तरगुणावहम् । पूर्वेण पूर्वण (८८) वस्तुना उत्तरमुत्तरं चेडुपक्रियते, तत् मालादीपकम् । यथा,- सामाङ्गनमागतेन भवता चापे समारोपिते, देवाकर्णय, येन येन सहसा यत् यत् समासादितम्। कोदण्डेन शराः, शरैररिशिरस्तेनापि भूमण्डलम्, तेन त्वं, भवता च कीर्तिरतुला, कीर्त्या च लोकत्रयम् ॥ नियताना सकसम्मः(१००),सा पुनस्तुन्ययोगिता॥१८॥ (४८) कूणति साचति । वेल्लति परिडत्य घेते। विवाति विशेषतः चपक्षावते । मिलते इति पाठो भवितुं युक्तः । (e) कारिकायां वथोत्तरमिति वीसावतेराद्यमित्यवापि पीसा वक्तव्येति प्रतिपादयति पूर्व व पूर्वणेति । उपक्रियते उपरज्यते, विशेषते, सविशेषणीक्रियते । यथोदाहरणे पूर्वोक्कन कोदहेन समासादकियाहारा परोलाः पराः सविशेषणीक्रियन्ते, शारिधिरः एवं परवापि ।, 'तत्' सदा । मावादीपकमिदन्तु न मानोपमादीनाभिवेति पृथगुलाम् । (1..) बहुपादीयते इति शेषः । सा धर्मस्य समहुपादानरूपा । प्रताप्रमतबोरभयोरेव एषदा पार्म सम्बन्ध दीपवम, तयोरेकस (प्रजाताई पप्रमतववा) नचाले बसबोमितेवनयोदः ।

·] २८९ काव्यप्रकाः। नियतामा पाकरणिकाचामेव, भाकरहिकणामेव वा । क्रमेणोदाहरणम्- पाण्डु सामं वदनं, हृदयं सरसं, तवालसच वपुः । पावेदयति नितान्त क्षेत्रियरोगं सखि, हदन्तः । [प्रा.] कुमुद-कमल-नीलनीरजालिललितविलासजुषोर्टशोः पुरः का। ममतमसतरश्मिरखुजन्म प्रतिहतमेकपदे तवाननस्य [पप्रा०] उपमानाद्यदन्यसा वातिरेकः स एव सः(१०१)। पन्यस्य उपमेयस्य व्यतिरेक आधिक्यम् । क्षीणः क्षीणोऽपि शशी भूयोभूयोऽभिवईते सत्यम् । विरम प्रसौद सुन्दरि, यौवनमनिवर्ति यातन्तु ॥ इत्यादावुपमानस्योपमेयादाधिक्य मिति यत्केनचिदुक्तम्(१०२), सदयुक्तम्, अत्र यौयनगतास्थाधिक्यं हि विवक्षितम् (१०३)। . (१०१) यदित्यव्ययं व्यतिरेकपदायि । व्यतिरेकः अाधिक्यम् उत्कर्षः । सव व्यतिरेक एव । स व्यतिरेका व्यतिरेकनामाखदारः । (१०२) अन हि उपमानस्य प्रथिनः गरोऽपि पुनजिरित्युत्कष :, उपमेयं यौवनन्तु म पुनरावर्तते रत्वपक्षधम् । केनचित्, 'उपमानात उपमेवस्य धाधिको विपर्यये वा व्यतिरेकः' इत्यङ्गीकुर्बता अखकार- सबखोपजीयेन । एतन्मते उपमानात् उपमेयस्य न्यनतायामपि व्यतिरेकः । (१०२) अयमभिसन्धिः, उत्कर्षापकर्षों हि प्रकरणानुसारिणौ न त्वनु- गतो, वधाति वदेव कृषिदपकर्षकं तदेवान्यान उत्कर्ष वमपि भवति, यथा, शानिरिणेचने वर्ण जागरक्तित्वमपकर्षकं भवदपि ननिरूपये तहेवोत्कर्षक भवति । ततव प्रातः मानापनोदगारपतवा बोक्नासंबंध उत्खयों ·दशम उल्लासः । हेत्वोरक्तावनुक्तीनां त्रये, साम्ये निवेदिते ॥१९॥ शब्दार्थाभ्यामथाक्षिप्ते, रिलष्टे तहतिरष्ट तत् । व्यतिरेकस्य हेतुः उपमेयगतमुत्कर्षनिमित्तम्, उपमान- गतमपकर्षनिमित्तं, तयोईयोरुक्तिः, एकतरस्य इयोर्वा अनुक्ति- रित्यनुक्तित्रयम् (१९४), एतद्भेदचतुष्टयमुपमानोपमेयभावे शब्देन प्रतिपादिते ; आर्थन च क्रमेणोक्तौ चत्वार एव भेदाः; आक्षिप्ते चौपम्ये तावन्त एव ; एवं हादश । एते श्लेषेऽपि भवन्तीति चविंशतिर्भेदाः । क्रमेणोदाहरणम्,- असिमानसहायस्य प्रभूतारिपराभवे । अन्यतुच्छजनस्येव न स्मयोऽस्य महारतेः ॥ [अश्लेशा०] अत्रैव तुच्छेति महातेरित्यनयोः पर्थ्यायेण युगपहा. .. . वताव्या, अस्वयं स्योत्कर्षस्तु पुनराष्टतिराहित्यमेव, अपकर्ष व मत्साहित्य- मिति, यौवनस्थास्वैर्यमपुनराछत्तमित्युत्कटम् । एवं हमूमदायर्यशमा मया पुनर्दिषां हम तपछः मितीतः ॥ -इत्यपि नसाक्षेपो भोपुमेयस्य म्यमतोदाहरणम्, बल हि आत्माव- मान नय प्रक्षततथा वात्मनो दूतापंसद त्वमेव विवक्षितम्, तदुत्कर्षव अात्मनः शव पहसमीयत्वे नेति । वस्तुतः उपमानात् उपमेयस्य म्यमत्वं घण्टापथवत् मार्बजनीनमेवेति तत्कनम् चमत्कारान्नर मिति तत्सद्भावे उपमादिरेष अलङ्कारः। (१०४) एकतरस्य उत्कर्षनिमित्तमात्रस्य, अपकर्षनिमित्तमावस्य वा, एतयोई योनितिरिय नुनिलयम् । शन्दे न वादिना । पार्थेन क्रमेण तल्यादिपहेन । चत्वार रति पूर्ववत् हेतोय तिववकता रति श्रेषः । तावन्नवत्वारः। एते बादय । अबेपीथपिमा अश्वेवसमन्वयः । -

·२६८
कावाप्रकाशः।
चमुपादानेऽन्यत् भेदत्रयम् ; एवमन्यत्रापि दृष्टव्यम् । पत्र
स्वयम्दस्य सहावाशब्दमौपम्यम् ।
असिमावसहायोऽपि प्रभूतारिपराभवे ।
नैवान्यतच्छजनवत्सगर्वोऽयं महातिः ॥ [बचे चा.]
पत्र तयाथै वतिरित्यार्थमौपम्यम् ।
इयं सुनयना डासीशत-तामरसत्रिया ।
भाननेनाकलझेन जयतीन्दु कलकिनम्॥ [अले चाहि.]
भनेत्रादि-तुल्यादिपदविरहेन आक्षिप्तैवोपमा ।
जितेन्द्रियतया सम्यग्विदयारहनिषेविणः ।
भतिगाढ़गुणस्थास्य नाजवङ्गङ्गरा गुणाः ॥ [श्ले गा.]
भवेवार्थ वतिः, गुणशब्दः श्लिष्टः, शाब्दमौपम्यम् ।
भखण्डमण्डलः श्रीमान् पश्यैष दृथिवीपतिः ।
मनिशाकरवज्जातु कलावैकल्यमागतः ॥ [ श्रा
मन्त्र तुल्यार्थे वतिः, कलाशब्दः विष्टः ।
मालाप्रतिवरूपमावन्मालाव्यतिरेकोऽपि सम्भवति, तखापि
भेदा एवमूहाः (१०५)। दिनानचोहाद्रियते,
(१०५) रवञ्च पाठप्रणाली विस्तारिकाप्रदीपजन्ममोगरादिवडवादि-
কী অদ্ভুজা। নিয়ন্ত্রন জামা কাপ আছিমী-
प्रदर्शनमेव प्रथममुचितमिति मन्यमानाः, 'मालाप्रतिकपमावत्' इत्यादि
'रिषमादव भन्दा लिया' इत्यनं सन्दर्भ, 'विविशेषणणिोपमा
प्रतीयते' स्यमनरं साध पठन्ति। अन्य चालाबविध पाठमशीचकार ।

·दशम उमासः। यथा, परवन विषमदृष्टिहरिवन, विभो, विधतविततषः । रवियव चातिदुःसह-कर-तापितभूः कदाचिदसि । [चा.मा.] अव तुल्याथै वतिः, विषमादयश्च शब्दा: शिष्टाः (१०६ )। नित्योदितप्रतापेन बियामामौलितप्रभः । भाखतानेन भूपेन भाखानेष विनिज्जित: ॥ [ चाहि०] मत्व हि माक्षिप्तवोपमा । भाखतेति लिष्ट: खच्छात्मतागुणसमुल्लसितेन्दुविम्ब विम्बप्रभाधरमकृविमहद्यगन्धम् । यूनामतीव पिवतां रजनीषु यत्र तृष्णा नहार मधु, नाननमङ्गनानाम् (१०७)। भनेवादीनां तल्यादीमाश्च पदानामभावेऽपि भिष्टविशेषणा- चितवोपमा प्रतीयते । एवजातीयकाः मिष्टोक्तियोग्यस्य पदस्य पृथक् (१०८) उपादानेऽन्येऽपि भेदाः सम्भवन्ति, तेऽपि यथा वा- -- पनयैव दिशा दृष्टव्याः॥ (108) एकल विषम-तष-करपब्दाः यथाक्रमम् अयुग्म-पमामाहर- फिरणार्थकाः, पपरल बसम-धर्म-राजयोग्यांमपराः । (१.७) मधुपाने विवष्णा घासन, नत्वङ्गानामनपाने इति भावः । बाल उत्कर्षापर्ष उपभोगेऽपि वैरखापहवामाबहवे ति मगरः। (१.८) पथक सातवेधण उपमानविशेषतया उपमेयविशेषण- तयाा ·২৩০ काव्यप्रकाशः। निषेधो वक्तमिष्टस्य सो विशेषाभिधित्मया(१०८)॥२०॥ वक्ष्यमाणोक्तविषयः स आक्षेपो द्विधा मतः। . विवक्षितस्य प्राकरणिकत्वादनुपसर्जनौकार्य्यस्य (११.),अशक्य वक्तव्यत्वमतिप्रसिद्धत्वं वा विशेषं वक्तुं निषेधो (निषेध इव) यः, स वक्ष्यमाणविषय उक्त विषयश्चेति द्विधा माक्षेपः । क्रमेणोदाहरणम्,- ए, एहि किं वि की वि कए गिकिय, भणामि अलमह वा । अ-विद्यारिअ-कज्जारम्भ- आरिणी मरउ ण भणिस्म (१११) ॥ [व अश] . (१०८) अश्यवक्तव्यस्थार्थस्य विधितात्पर्यकं विशेष प्रतिपत्तये निषेधा- भिधानम् याक्षेपः । 'केचित्तु, वक्नु मिन्यु पलक्षणं करिष्यमाणस्यापि निषेध थालेपः । यथा- तां सुन्दरी वर्णयितन मे वाणी प्रपते । -दूत्ववकरिष्यमाणवाणी प्रहत्ते निषेधो वर्णनीयस्यानिर्वाच्यता व्यनीति बाहुः' इति उद्योतकत् । 'अनिष्टस्यार्थस्य निषेधतात्मयंक विशेष प्रतिपत्तये विधाममपर पापः । यथा, गच्छ गच्छति चेत् कान्त पन्चानः सन्तु ते शुभाः । ममापि जन्म तव भूयादु यल गतो भवान् ॥' इति दर्पणवत् । (११.) अनुपसर्जनीकार्यय अनुपेक्षीयस्य । अनुपेक्षणीयापि निषेधो विशेषयोधनायव भवतीति ज्ञापनार्थ विशेषणमिदं । पति- प्रसिदत्वमिति इदमुपलक्षणं, दर्पण रस्य अन्य स्थापि विशेषस्य सम्भवात् । (१११) ए, एहि किमपि कथा अपि मते निष्कप, भवामि कालभथवा । अविचारितकार्यारम्भकारिणी नियतां न भर्णियामीति । .

·दशमन्समासः। २७१ ज्योत्स्ना मौक्तिकदाम चन्दनरसः शीतांशुकान्तद्रयः कर्पूरं कदली सणालयलयान्यम्भोजिनीपलयाः । अन्तर्मानसमास्खया प्रभवता तस्याः स्फुलिङ्गोत्कर- व्यापाराय भवन्ति, हन्त, किमनेनोक्तेन नंबमहे॥[उ०प्रति०] क्रियायाः प्रतिषेधेऽपि फलव्यक्तिर्विभावना(११२॥२१॥ हेतरूपक्रियाया निषेधेऽपि तत्फलप्रकाशनं विभावना। यया,- कुसुमितलताभिरहता-प्यधत्त रुजमलिकुलैरदष्टापि । परिवर्तते स्म, नलिनी-लहरीभिरलोलितायधणेत सा । विशेषोक्तिरखण्डेषु कारणेषु फलावचः । मिलितेष्वपि कारणेषु (११३) कार्यस्थाकथनं विशेषोक्तिः । .. (११३) क्रियतेऽनयेति क्रियाशदः प्रसिद्ध हे उपरः । विभावयति कारणा- न्तरं कल्पयतीति विभावमा कारणान्तर कल्पना, प्रसिद्ध कारणामावेऽपि कार्योत्पत्तिर्हि कार्यस्य कारणान्तरं कल्पयति । विरोधाभासे उभ्यमेव परसरं बाध्यतया प्रतीयते, रहन कार पाभावेन कार्य मेव वाध्यतया प्रतीयते, नतु कार्येण प्रमाण निश्चितः कारणभाषोऽपि बाध्यतया प्रतीयते इति भेदः। रत्यमेव उद्योतकत् । कारणाभावश्च कचित् मादिना साक्षात् कचिच्च कारणाभावविरोधिन उत्था परम्परया प्रतिपाद्य ते, यथा 'यः कौमारहरः' (ष्ट.) इत्यादौ उत्कण्ठ कारणविरोधिनासक्तिः । (११३) कारणेषु प्रसिखोतषु । अत्र बहुत्वमविवक्षितम् । अकथनम् अभावप्रतिपादनमिति वावत, तच्च कचित् नआदिना साक्षात्, कपिल कार्यविरोधिन अन्ना परम्मरबा, बथा हिलीगोदाहरणे शक्तिध्वसहपकार्थस्य विरोधिनी भक्तिरनिहिता । मासाहुक्तौ स्फटत्वम् परम्परयोनी परफटत्यमिति ·नावाप्रवाया। सामनुक्त निमित्ता, उमानिमित्ता, पचियनिमित्तान(११७)। क्रमेणोदाहरणम्,- निद्रानिरत्ताबुदिते रत्ने नखोजने हारपदं पराप्त । नथौशताक्षेषरसे भुजले चचाल नालिङ्गनतोऽङ्गना मा । [च नि] कर्पूर इव दग्धोऽपि शक्तिमान् यो जने जने । नमोऽस्व वाद्ववीयाय तस्मै मकरकेतवे ॥ [उ.नि.] स एकस्त्रीणि जयति जगन्ति कुसमायुधः । हरतापि सनु यस्य शम्भुना न बलं हतम् ॥ अपि.नि.] यथासाहुन क्रमेणैव क्रमिकाणां समन्वयः(११५॥२२॥ यथा,- एकत्रिधा वससि चेतसि चित्रमत्र देव, हिषाश्च विदुषाच सगीहशाच । तापश्च सम्पदभरश्च रतिश्च पुष्णन् शौपिणा च विनयेन च लीलया च ॥ विशेषः। यथा, 'यः कौमारहरः' इत्यादी अनुतकण्ठाविरोधिन्या उत्करवाया उशिः। कारणप्रतिषेध-फलावधनयोः साक्षातौ यथाक्रम विभावनाविशेषोक्ती स्फुढे भातः, परम्परया उक्तिस्थले त ते बस्फटे । 'बः कौमारहरः' इत्यादौ उभयोरेर बस्फुटलम् । अतएर पन्य कर्तब उनम् (8Y) "बल फटो न कश्चिदलकारः" इति । (११४) प्रकरणादिना ज्ञातस्य निमित्तस्थापने अनानिमित्तता, इरधिगमस तस्य अपचने अचिन्थनिमित्तता, यथा अन्त्योदाहरणे सहरसा रेण पथं बलं नहसमित्यततः सरमा चिन्तयितन बक्यते इति उद्योतनदीपौ। (१५) बेग क्रमेण वावमयका वे प्रथमछविधाने क्रमेव पादपि 'तेषां तावत्साहपकेषु पदार्थेषु सम्बन्धो यथासमयसकारः । - अतएव ·1 दमामासः। २७३ सामान्यं वा विशेषो वा तदन्येन समर्थ्यते .यतु, सोऽर्थान्तरन्यासः साधर्मेत्रणेतरेण वा ॥२॥ साधरण वैधरण वा सामान्य विशेषेण यत्समर्थने (११३), विशेषो वा सामान्येन, मोऽर्थान्तरन्यासः । क्रमेसोदाहरणम्,- निजदोषारतमनसामतिसुन्दरमेव भाति विपरीतम् । पश्यति पित्तोपहतः शशिशु शकमपि पीतम् ॥ [सा.सा.वि.] सुसितवसमालङ्कारायां कदाचन कोमुदी महसि सशि खैरं यान्त्यां गतोऽस्तमभूहिधुः । सदनु भवतः कीर्तिः केनाप्यगीयत, येन सा प्रियग्टहममान्मुक्ताय का, क मासि शुभप्रदः । [सा०वि०मा०] गुणानामेव दौरात्मयात् धुरि धुर्थी नियुज्यते । पसनातकिणस्कन्धः सुखं स्वपिति गौर्गलिः (११७) । [२० मा वि.] . (१५) समीते भोपपत्तीक्रियते निःसन्देहं प्रतायते । अतमपद्य- मानतया सम्मायमानयोः सामाषियोरपपादनार्थ तयोरन्यतररूपो. दापरणोपचास बर्यान्तरन्यासः। कार्यकारणयोः परसरं नदार्शनिक- भावनिता नैव तयोः समासमर्थकमावः सम्भवतीति न तनप्रदा (119) गरि कुलित रति चन्द्रिका । समर्थोऽवधुको इष्ट इति मोचरः । चना (ग) इति व वयं । गुचाभागात गखिोर्ग पुरि विपन्नते तिनीम्।

·पोलिसापराहमाकुमा यदप्रियं वाचमिदं महयन् । स एव धम्याः सहदः पराभवं भगत्यहादेवं हि ये क्षयं गताः (११८)[.पि..] विरोधः सोऽविरोधेऽपि विरुवत्वेन यहचः । वस्तुष्टतेन (११८) पविरोऽपि विरहयोरिव वदभिधानं, स विरोधः। (1१८) पूर्वाप्रदर्शितस्य सहयवदनस्य विपरीतं गणवा. दर्शनमिति वैधमाम् । (118) वस्तुवतेन वस्तुगथा वाचार्थेन । · विसाप्रतिपादकस पदादेरान्नरपरवादिना वस्तुतो पिरोधाभावेऽपि बापात: विरोध- प्रतीतिरोधनामा पारा, अयमेव विरोधाभास मथते । विरोध भिवदेशतया प्रमिड्योरेक देशमबबादिरूपः पर्थथति, यघोदाहरणे, मलिमीकिमयादि पदहमरापिरिति कधना मसिमीकि सरवादि- जात्या दवरामवजातर्विरोधः। एकदेशस्थबोधिदेवतायाम् पतिः बमारो बचाते। प्रातस्य वाक्यास विरोधे एक विरोधारा, चाख विरोधे तु मायमबहारः किं पिरोपावरनिः, बघा "तिमरुधिरप्रताप:" (५.१ ४.) रबादी। विरोधच तग प्रतीयते व विरोधसमोऽपियमः, वा बिसीवादिषु उदाहरणेषु ; यस हा क्रिययोरोिध तयोः पयोधा- बारस,यचा अटमे उदाहरणे यनवा, 'बत् भवति मग्विति' वादिभिः यापदः सियोरको बाध्यतया प्रतीयते, या प्रथम-पान-बाने उदाहरणे। सप्तमें बभूत् इति क्रियापदमति, बनवोसमामामा पयोविपि क्रियापदबोचवम् । बस एस प्रमोपहारबोर्न ·जातिश्चनुभिजात्याविरका स्वागुचखिभिः ॥२४॥ क्रिया हाम्यामपि द्रवा द्रवाणैवेति ते दश(१२०)। अभिनवनातिनीकिसलय- पणालयादि दवदानराशिः। सुभग, कुराकटयोऽस्थाः विधिवतख हियोगपविपाते ॥ (१) [जा ० जा.] गिरयोऽप्यनुबतिबुजो मरुदप्यचलोऽधयोऽप्यगम्भीराः । विश्वम्भराप्यतिलपुनरनाथ, तवान्ति के नियतम् ॥ (२)[जागु.] येषां कण्ठपरिग्रहप्रणयितां सम्प्राप्य धाराधरः तीक्ष्णः सोऽप्य सुरज्यते च कमपि स्नेह पराप्नोति च (१२१) । तेषां सझाररजसकमनसा राजा त्वया भूपते, पांचूना पटलैः प्रसाधनविधिनिय॑ ते कौतकम् ॥ (३)[जा०कि.] रूपकम्, भारोप बाध्यत्वात्, तस्य सिद्धत्वे एव पवासिययोयोः बोकारात, मुसान्द्रनित्यायुदाहरणेषु तथैव दर्शनात् । दर्पता "सावखातिशयोक्ति निगद्यते” रम् । थपि गन्दादेरमाने विरोधसास्फुटत्व', यथा नवमोदाहरणे इति । (१०) बाबायः जातिगुणक्रियाद्रव्यः । निभिः सुखक्रियाद्रव्यैः । गुपेन नाते निरोप ए जाया गुपन विरोध इति न प्रषतिः । परमाणम्। बालादयो शिवीयोमासे दर्षिताः । (१९) बालभारत-(गाव)-नातेरहरागोहपराग्निक्रियामा पिरोषः शिव-विलापावादविरोषः' इति प्रदीपः। 'तीश बालगुणेनापि पिरोष फुट मैतीबते पति विभाव! गोपि मानो

·समलिनमानसपतिः
संहरतिरो नियतम् ।
अवसरवधता परो
जनार्दनः सोऽपि बिलिम (१२२) । (४) [मा..]
सततं मुसखासत्ता
बहुतरग्रहकर्मषटनया नृपते ।
हिजपत्नीना कठिना
सति भवति कराः सरोजसुकुमाराः । () [गु.गु.]
पेशलमपि खलंवचनं दहतितरा मानसं सतत्त्वविदाम् ।
परुषमपि सुजनवाक्य मलयजर सवत्प्रमोदयति (६)[गु • कि.]
कौवाद्रिदामह घट्टदोऽयं
यन्मार्गणानर्गलशातपाते।
अभून्त्रवाम्भोजदलाभिजातः,
स भार्गवः सत्यमपूर्वसर्गः (१२३) ॥ (७) [गु •इ.]
परिच्छेदातीतः सकलवचनानामविषयः
पुनर्जन्मन्यस्मिन्ननुभवपथं यो न गतवान् ।
.
(१२) अल सफरत्यजातेमार्दनेन द्रव्येण विरोधः ।
(१२३) नवाम्भोजदयस्य अभिनातः भूतमकमल वंशीयः, तना-
तीयः, तत्सहयः, तात्कोमा रति फरितार्थः । कोमललेन गुणेन
कोषाद्रिद्रव्यस्य विरोधात
.

·दशम सामः । विवेकाधसाइपचितमामोरगानो विकारः कोऽप्यसवति च तापच करते (१२४) (८) [fa.in.] मयं वारामेको निक्षय रति रमाकर रति त्रितोऽस्माभिरणातरक्षितमनोभितनिधिः। क एवं जानौते निजकरपुटीकोटरगतं क्षणादेनंताम्यक्तिमिमकरमापास्थतिमुनिः(१२५)॥(e)[कि...] समद-मतान-मदजल- निस्सन्दतरङ्गिणीपरिष्वङ्गात् । चितितिलक, त्वयि तटजुषि शङ्करचड़ापगापि कालिन्दी (१२६) (१०)[इ.इ.] स्वभावोक्तितु डिम्भादेःखक्रियारूपवर्णनम्॥२५॥(१२७) (१२४) इ-पयोरक्यात् जड़यति नभवति, गीतखयति । (१२५) सनिरगस्यः। पानक्रियायाः पगल्येन बानो, महेश कर्मचाच द्रव्येष विरोधः, नरविशेषण अगम्यस समुद्रपानासार । (१९३) शङ्करचूड़ापना गङ्गा । कालिन्दी यसमा। मदनसनीपिका गाया नीलता, तेन रदं विरोधापादनम् । (१२७) हिम्मादेरियादिना पिकनिरहिताना तिर्थगादीनां पाणमिति महेश्वरोद्योती : वस्तुत: उपलक्षण तस्, एवं शियाई त्यपि उपलक्षणम्, तेन यस्य कस्यचित् वस्तुनोऽसाधारणधर्मावर्षनमेव समायोनि, यषा पसुनः सभावमा सम्मान गतम प्रबतिसि धर्मस प्रायो भवेत् साहसी उतिरिति यावत् ।

·काबप्रवाशा।
खयोतरेकात्रययोः। कर्म व संस्थान (१८)।
उदाहरणम्,-
पञ्चादही प्रसार्वत्रिक-नतिविततं द्रावयित्वाङ्गसञ्चैः,
भासव्यामुग्नकण्ठो मुखमुरसि सटा धलिना विधूव ।
घासपासाभिलाषाहनवरतचजलोबतण्डस्तरको
मन्दं शम्दायमानो विलिखति शयनाइखितः यो पुरेण(१२८)।
वाजस्तुतिर्मुखे निन्दा स्तुति; रूढिरन्यथा (१२०) ।
व्याजरूपा व्याजेन वा स्तुतिः । क्रमेणोदाहरणम्,
हित्वा त्वामुपरोधमधामनसा मन्ये न मौलिः परः,
लज्जावर्जनमकारेण न रमामन्यत्र सन्दृश्यते ।
वस्त्यागं तनुतेतरां मुखयतैरत्याश्रितायाः श्रियः,
प्राप्य त्यागशतावमाननमपि त्वय्येव यस्याः स्थितिः । [स्तु.]
क
-
(१२८) तदेकात्रययोः तमामहत्वोः ।
संस्थान बङ्गमस्या-
विन्यामः, याकारो वा ।
(१२८) विजय कोटिप्रदेश मतिनमन, विततं विधारण यथा स्यात्
तथा बाम् : दायित्वा दी बला, सुखं हरविपासन्ध संगत
चाहन्नशाला नमीयतकण्ठः । अनवरत पपन पोथो मासिका बल ताह
वर्षसखं यस सः ।
(११.)सोपापाततः । कतिः पश्यवसाने प्रतीनिः । अन्यथा (यथाक्रम)
सुत्या निन्दया था। खुतिपर्वमायिनी मिन्दा, निन्दापर्ववायिनी या
सुनिया जनुमिरितिपबतम् । बालमुतिपदसम् एतदाय हौसष्टम्।

·दशम उमासः। ২৩৫ है जानित-बोधिसत्व, इस वि विसरतोषधे, नासि त्वत्यहथः परः परहितांधाने ग्टहीतवतः दृष्यत्यान्यवनोपकार-घटना-मुख-लम्बाययो- भारमोहरने करोषि रुपया साहायक,यनारोः ॥ [नि.] सा सहोक्तिः सहार्थस्य बलादेकं विवाचकम् ॥२६॥ एकाभिधायकमपि संहार्थबलात् यदू उभयस्थावगमकं सा महोक्तिः (१३१) । यथा,- सह दिपमणिसाहिं दोहरा सासदण्डाः, सह मणिवलएहिं वाप्यधारा गान्ति। तक सहम, विभोए तीच उव्वेपणीए सा च तणुलदाए दुबला जीविदासा (१३२) । खासदण्डादिगतं दीर्घत्वादि घाब्दम, दिवसनिशादिगतंतु महार्थसामर्थात्प्रतिपद्यते । (११.) यचोदाहरणे दोषी पालदण्डा भवनि' इति वाक्यं पाप- दगतमेकं दोभानमभिधत्त । तथापि सामन्दस एषक्रियापयित्व- स्पसाहित्यबोधकतया 'दिवसानिमाभिःभारवल सायन्दन प्राता एकसा दोमवमनिवाबामन्याम ति भासदण्डदीभवनात दिवस- निबादी भवनसमगम रति 'पुत्रेण पिता गति' वादीबर. बारामागत् पतिश्योक्किमविका एव सत्कारमनिका गोजिरवारः । (१५१) सह दिवसनिशाभिदौः चासदा, পৰিমাল্লা জলি। तब मम, पियोगे तसा निया। पाच तसबनवा दुवा नीगितामा । रति ।

·२८० काव्यप्रकाराः। विनोक्तिः सा, विनान्येन, यवान्यः सन्न, मेतरः(१३३)। कचिदयोमनः, कपिशेमनः । क्रमेणोदाहरणम्,- पचिनिया विना भयो, शथिना सापि विना महत्तमः। उभयेन विना मनोभव- स्फुरितं देव चकास्ति कामिनोः ॥ [श्री.] बगलोचनया विना विचित्र व्यवहार-प्रतिभा-प्रभा-प्रगन्भः । पषतप्रतिसन्दराथयोऽयं सहदा तेन विना नरेन्द्रसूनुः ॥ [गो.] परिवृत्तिविनिमयो योऽर्थानां स्यात्ममासमैः ॥२७॥ परित्तिरलङ्कारः (१३४) । उदाहरणम्,- लतानामेतासामुदितकुसमानां मरुदयं मतं लास्यं दवा अयति भयमामोदमसमम् । ललाखध्वन्यानामहह! हशमादाय सहसा 'ददात्याधिष्याधिमिरुदितमोहव्यतिकरम् ॥ पत्व, प्रथमेऽई समेन समस्य ; हितये उत्तमेन न्यूनस्य । (१५) सन धोमनः, रतरः बशोमनः । शोषन नि वष्यपि 'योभनो स्वभावहसेनाभिधानाबमभिप्रायः, यह वर्णनीवास्तुनो बयोभनात्वं प्रतीबते, नत् परमविधिदोषविन्धितमेव, वर्णनीवस वसनः पुनः सामाविकमेव बोपनत्वमिति दर्पणामिप्रायः । (१४) कारिकावाम, विनिमयः विचित वस्तु दावा पारित वस्तुग पादानम् । समारमबोरग्यारस दानपूर्ववमन्दारबादा विकसितम् . परिणतिरबारः । समत्वावमत्वे उपादेववाहपादेवलाग्या गोध्थे।

·दशम उमासः। २८१ नानाविधप्रहरणेईप, सम्पहारे खौशव दारणनिनादयतः प्रहारान् । हप्तारिवीरविसरेण वसुन्धरेयं निर्बिप्रलम्भपरिरम्भविधिर्षितीर्णा । पत्र न्यूमेनोत्तमस्य । प्रत्यक्षा व यदावाः क्रियन्ते भूमभाविनः । तद्भाविकम्, भूताच भाविनश्चेति इन्दः । भावः करभिप्रायः (१२५) अस्तीति भाविकम् । उदाहरणम्,- पासीदचनमवेति पश्यामि तव लोचने । भाविभूषणसम्भारा साक्षात्कुर्वे तवाततिम् ॥ अवाद्ये भूत स्य, हितये भायिनो दर्शनम् ॥ कावालिङ्ग हेतोर्वाक्यपदार्थता (१३६) ॥२८॥ - . . (११५) अभिप्रायः भूनमाविमोप प्रत्यक्षातयेव प्रतिपादने का। वथोदाहरणे, 'चल पञ्जनम् चामोत्' इति पयामि, भाविभूषण- सम्भारा तयाकति साक्षात् कुर्व' रखनेन भूतथापि पचमस भविष- तोऽपि च भूषणसमारय दर्शनक्रिववाऽन्वयात् यतमानावा प्रतिपादन, वर्तमान दर्शनयोग्यत्वात् । भूतभविष्यतोरथमयोः कोऽपि भन्देहो नासीति प्रतिपय वर्तमानतवेव प्रतिपादनम् । (१५) सो, प्रतिपाद्यमानं कमप्यकं प्रति कारख । वाक्यपदार्थले मरूपत एव (रेवत्वप्रतिपादनं विजय) वाक्यस्य पदमा का प्रतिपाद्यत्वे । देतत्वस्य व शिपद-पञ्चमीविभवादिमा वाच्यत्वेऽगूढत्वेन अचमत्कारितवा

·२८२
काराप्रकाशः।
वाक्यार्थता यथा,
.
वपुःप्रादुर्भावादनुमितमिदं, जन्मनि पुरा,
पुरारे, न प्रायः क्वचिदपि भवन्तं प्रणतवान् ।
नमन्मुक्त: सम्प्रत्यहमतनुरग्रेऽप्यनतिभाक,
महेश, क्षन्तव्यं तदिदमपराधइयमपि (१३७) ।
अनेकपदार्थता यथा,
प्रणयसखीमलौलपरिक्षासरसाधिगते.
ललित शरीषपुष्पहननैरपि ताम्यति यत् ।
वपुंषि वधाय तव तव शस्त्रमुपक्षिपतः
पततु शिरस्यकाण्डयमदण्ड वैष भुजः (१३८) ।
एकपदार्थता यथा,-
भस्मोडूनन, भद्रमस्तु भवते रुद्राक्षमाले, शुभम्,
हा सोपानपरम्परा गिरिसुताकान्तालयालङ्गतिम् ।
पदयाराधमतोषितेन विभुना युष्मत्स पOसुखा-
लोकोच्छेदनि मोक्षनामनि महामोहे निधीयामहे ।
नायमलङ्कारः, किन्तु उपात्तयोः कार्य हेत्वोरनुपातापि हेतुता वाक्य.
वैशियादिना वाच्यरत् यत्र स्फुटं प्रतीयते, तसंवायमलङ्कार प्रति बहवः ।
के पन, हेतुत्वसवाच्या ऽपि इसमलङ्कारमनीकुर्वन्ति एवमेव मल्लीनाथः ।
(१६७) अपराधः दण्डाईत्वम् । अत्र भूतभाविजन्मनोरनममरूपहेत्वोः,
'न प्रपतवान्' इति 'चनतिभाग' इति च क्रियाहवेन समाप्तयोः वाक्ययो-
रर्थता।
(१३८) 'बपुषि सम्बसपणिपनः' इति प्रातिपदिकामा क्रियामाका-
तमा पाक्यभावममाप्तानामने कपदानामर्थः धनोपशेषरूपो हेतः ।
--

·दशमं उल्लासः। ३८३ एषु, अपराधइये पूर्वापरजन्मनोरनमनं, भुजपाते शलोपलेपः महामोहे सुखालोकोच्छेदित्वञ्च यथाक्रम मुक्तरूपो हेतः । पर्यायोक्त विना वाच्यवाचकत्वेन, यद्वचः । वाच्यवाचकभावयतिरिक्तन अवगमनष्यापारण (१३८) यत् प्रतिपादनं, तत् (पर्यायेण भन्यन्तरेण कथनात्) पायोक्तम् । उदाहरणम्, यं प्रेक्ष्य चिररूढापि निवासप्रीतिभिता ! मदेनैरावणमुखे मानेन हृदये हरेः । अत्र ऐरावणश क्रौ मदमानमुक्तौ जाताविति व्ययमपि शब्देन .. (१२८) अवगमनं व्यञ्जना । प्रतिपादनम् बोधनम्, अर्थात् वनाव्यस्य अर्थ स्य । भङ्गिः प्रकारः । विचित मयं साक्षात् (स्वापकपदेन) अकयित्वा (वेचित्वाविशेषाय) प्रकारान्तरेण कथनम् पर्य्या योन मति । तदुक्त दण्डिना,.. 'अर्थमिष्टमनाख्याय साक्षात्, तस्यैव सिद्धये । यताकारान्नराख्यानं पर्या योन तदष्यते' । इति । यत्र वाक्यार्थ व्यनाथ योः पर्यवसाने ऐक्यम्, केवलं उक्तिप्रतीत्यो प्रकारभेदः, तत्र पर्यायोक्तमिमि फलितार्थः, यथोदाहरणे, ऐरावषयको मदमान मनौ जाताविति व्यङ्गया एव 'यंप्रेच त्यादिना शन्देन प्रकार- मे देन उच्यते; यथा, 'जनो गच्छति' 'जनेन गम्यते' इति, 'अवागम्यता', 'गम ने मालयितामिदं' इत्यादि । ततश्च य एपाईः अभिधानमभिप्रेवते, स एपार्थः व्यञ्जन या प्रतीयते, परन्तु येन प्रकारेणार्थो. व्यन्यते, तेम प्रकारेण उच्च ते इति प्रकारभेद । अधिवाविशेषाय साक्षादन का प्रकारान्तरेण कथनं म दोषाये ते । अत्र सन्नपि व्यङ्गयोः अतिएकद तया न सथा पतियते यथा उचिवामिति म ध्वनित, नापि गुग्णीभून- ध्ययत्वमिति, किन्तु चित्रकाध्यत्वमिति विभाष नीयम् । ..

·२८४ कावाप्रकांशः। उच्यते, तेन, यदेवोचते, तदेव बध, यथा तु व्यञ्चन तयो- बते ; यथा (१४.) गवि शुळे चलति दृष्टे, 'गौः शुखचलति- प्रति विकल्पः, यदेव.दृष्टं तदेव विकल्पयति, नत यथा दृष्टं तथा, यतोऽभिनासंसृष्टखेन दृष्टम,भेदसंसर्गाभ्यां विकल्पयति । . (१४.) एकेन प्रकारेण प्रगतस्यापि बर्थस्य प्रकारान्तरेख प्रतिपक्षी दृष्टाम्ल मार, 'यथा गवि' इति । 'पस्विदमिति इन्द्रियेण चक्षुरादिना सामान्यतः प्रचममाखोरायति, ततव 'रदमे, रदं नै' इत्यादिरीस्या हिषेण विशेषणविशेष्यभाषसम्बन्धादिना मनसा सम्यक कल्पयति, विचयति रति ममः विकल्पकं संकल्पकमिति चोच्यते' इति साधनियमेन चणुरादिना प्रथमल एष, गौः एक्लपवतीतिरीत्या विशेषयविशेष्यभावेन गो-एल-चखनानां बोधो न जायते, किन्तु परस्परसम्बन्धान वगाहनेन तेषां शानं जायते, पक्षात् मनः विशेषणविष्यभावेन गोः शुल गुप- बसनक्रियाभ्यो सम्बन्धायधारणात्मकं गौः लचलति' इत्याकारक विकल्पज्ञानं जनयति इति । विकल्स च ज्ञाने, गौः राजगुण-चनक्रियाभ्यां भिवत्वेन तयोः साधार- उपसम्बन्धित्वे च प्रकारेण भासते, (गौः रामः चखतीति विशिष्टज्ञानानन्तरं गवि एकगुणादेभेदसम्बन्धयोः संशयाद्यत यात्), प्राथमिके ज्ञाने भेदसम्बन्धीन प्रकाराविति । यथा पूर्व रानामपि गगदीनां विकल्पसाने प्रकारान्तरेष पुनः-प्रतीतिः, तथा प्रशते वाच्चस्थापि प्रकारभेदेन व्यञ्जन या पुनः-प्रतीतिरिति । यथा ।, येन प्रकारेण दृष्टम् । मेधः । बभिचारममित्यस भेदेन सम्बन्धेन प्रकारेण पडमिति करितोऽर्थः । प्राथमिक दर्शने गो-एला-पसनानामभेद एव प्रतीवते, न भेदः, परसरं संसर्गो वा प्रत्येयते, तेषां भेदसंसनीत मनसा पश्चात् कल्पयति इति तु बधामातुमारियः व्यापखिरे। .८ तथा तेने ·दशम उमासः। २८५ उदात्तं वसनः सम्पत, सम्पत् सवनियोगः । वया,- मुक्ताः केलिविस्वहारगलिताः सन्मार्जनीभिर्दताः प्रातः प्राङ्गणसीलि मन्बरचलहालाकिलाधारणाः । दूराहाड़िमबीनयतितधियः कर्षन्ति केशकाः यद्विवनेषु, भोजपतेसत् त्यागलीलायितम् ॥ महतां चोपलक्षणम् (१४१) ॥२६॥ उपलक्षणमङ्गभावः,अर्थादुपलक्षणीयेऽर्थे । उदाहरणम्,- तदिदमरण्यं यस्मिन्दशरथवचनानुपालनव्यसनी । निवसन् बाइसहायश्चकार रंक्ष:-क्षयं रामः । मचान वीरो रसः (१४२), तस्येहाङ्गत्वात् ॥ तमिद्वितावेकस्मिन् यनान्यत्तत्करं भवेत् । समुच्चयोऽसौ (१४३), (181) उपलक्षणीयेऽजिनि वर्णनीये वर्षनीवसाय विशेषणतया महत उपादानेऽपरसदात्तमित्यर्थः । (৪২) হালালথাস্থা : স্বন্ধ অনুসাৰৰ জুলি- व्यास उत्साहव चमत्कारित्वादितिषः । तथा च वीररसध्वनिवार्य मतदातचिलभनिरिति पूर्वपक्षः । बङ्गत्वात् परम्परया उत्कर्षकत्वेन उपकारवालात, उत्थान उत्कार्वतो कि रामः वर्णनीवमरण्यरुत्कर्ष यति । पवन सिहाग्नः, माल वीरो रसो वर्णनीयः, किन्तु बरख्यम्, तो न गोसाध्वनिरिति । (१७१) काव्यवि रेतत्वमाल विवक्षितम्, पच्यमाणसमाध्यमबारे एकेन ऐना कार्थे निष्पाद्यमाने वागन्त के नापरेण कार्य को कर्यकारणं ·२८६ कावाप्रकाशः। . तस्य (प्रस्तुतस्य कार्यस्य) एकसिन् साध के स्थिते साधका- न्तराणि यत्र सम्भवन्ति, स समुच्चयः । उदाहरणम्,- दुर्वाराः स्मरमार्गणा:, प्रियतमो दूरे, मनोऽत्युत्सकं, गाढ़म् प्रेम, नवं वयोऽतिकठिनाः प्राणाः, कुलं निर्मलम् । स्त्रीत्व धैर्येविरोधि, मम्मथसुहृत्कालः, कृतान्तोऽक्षमी, नो सख्यश्चतुराः, कथं नु विरह सोढव्य इत्यं शठः। (अगो०) अत्र विरहासहत्वस्मरमार्गणा एव कुन्ति, तदुपरि प्रियतम- दूर स्थित्यादि उपात्तम् । एष एव समुच्चयः सयोगेऽसयोगे सदसयोगे च पर्यावस्यतीति न पृथक् लक्ष्यते । तथाहि, कुलममलिनं, भद्रा मूर्तिर्मतिः श्रुतशालिनी, भुजबलमलं, स्फीता लक्ष्मीः, प्रभुत्वमखण्डितम् । प्रकृतिसुभगाः ह्येते भावाः, अमौभिरयं जनो व्रजति सुतरां दपं, राजन्, त एव तयाङ्कुशाः॥ अत्र सतां योगः। उनोदाहरणे तु असतो योगः । शशी दिवसधूसरो, गलितयौवना कामिनी, सरो विगतवारिज, मुखमनक्षरं स्वाकृतेः । प्रभुधनपरायणः, सततदुर्गत: सज्जनो, नृपाङ्गनगत: खलो मनशि सप्त शलपानि मे ॥ विवक्षित, बलबहनां कार्य करणचमाणां साहित्य विचि समिति परमारमेषां भेदः ।

·दशम उस्मासः। २८७ पत्र, शथिनि धूसरे शले, शलगातराणीति (१४४) । योभनायोभनयोगः (१४५) । स त्वन्यो, युगपद या गुणक्रियाः ॥३०॥ गुणौ च क्रिये च गुणक्रिये च, गुणक्रिया: (१४६ ) । क्रमेणोदाहरणम्,- विदलितसकलारिकुलं तव बलमिदमभवदाशु विमलञ्च । प्रखलमुखानि नराधिप, मलिनानि च यातानि॥ [गु • गु.] : (१४४) धमर गिरूप गल्य मेव मर्मभेदं करोति, सदुपरि गलित- यौवमादीनि उपात्तानीति समुच्चयस्य मामान्य लक्षण ममन्वय इति शेषः (११५) शशिनः स्वतः योभनस्यापि दिवस धमरत्वाद् अशोभनत्वेन शोभनायोभनरूपस्य, ताशेरेव कामिनीप्रभृतिभिः खतः योभनः गलित- यौपनत्वादिना अगोभन समुच्चयः । 'पाङ्गन गतः खलः' इत्यत्र तु नृपाङ्गर गतत्वेम शोभन त्वम्, सलत्वेन व अशोभनत्वमिति रीत्या सदसद पतासमर्थ- नेऽपि अमिबंथे नायमलङ्कारः, किन्तु स्वतः योभमस्य धर्म विशेषसम्पति अशोभनरूपस्य सदसतः प्रकरणे खतोऽयोभमरूपस्य सखस्य पाठात, सहचर- भिन्नत्वपक्रमभङ्गत्वदोषावे स्तः। एह सदसवम् उपादेयानुपादेयतया बारभिप्रेतत्वम्, 'दुर्धारा' इत्यत्र प्रियतमादयः स्वतः योभना अपि वया रिहिण्याः दुःसहेतु तथा तदानीमापादेयतर्थव विवक्षिता इत्यसत्त्वम् । रहत शशिप्रभतय उभयरूपतयेर विवक्षिता रति सदसत्वम् । एवमे। चन्द्रिकावाम् । (१४६) तथाच सत्वस्थ 'गुणक्रियाः' इति मंदम् एकशेषनिष्यत्रम्, यथा, गुणौ क्रियेच गुपक्रियाः, गुणक क्रिया च गुणक्रिये, गुणनिवार

·२०८
कावाप्रकाशः।
अयमेकपदे तया वियोगः
प्रियया चोपनतः सुदुःसो मे।
नवबारिधरोदयादहोभि-
भवितव्यञ्च निरातपत्व-रम्यैः । [क्रि०कि.]
कलुषञ्च तवाहितेष्वकस्यात्
सितपकेहसोदरभि चक्षुः ।
पतितश्च महीपतीन्द्र, तेषां
‘वपुषि प्रस्फुटमापदाकटाः ॥ [गु० कि.]
'धुनोति चासिं तनुते च कीर्तिम्' इत्यादेः,
'कृपाणपाणिश्च भवान् रणचितौ
म-साधुवादाच सुराः सुराल ये।'-
इत्यादेच दर्शनात,(१४७) व्यधिकरणे इति, एकमिन्देथे
इति च न वाचाम् (१४८) ।
( १९७) एषु
गुणक्रियेच गुण क्रिया रति । गुण क्रियासाहित्य समुशवः । दीपर्वत
सतीष्वपि बड़ीष क्रिया साहित्यम विवक्षितमिति ततो भेदः ।
যা জাহ্মান্ধাত্তা বিঘষানিগীপ্পি-
सूल न स एवारा, तहात्वात् ।
(181) नवा पक्षणे न भिमेश्यम्, तथा नि एमामसंपाः
मात, यतः 'धुनोति, तहते' इत्येतयोः एक एव पती (वि न क्रिययोः
व्यधिकरणता, तथा 'रक्षिती भवान, देवाः बराबये' इति पवनात,
पापो-अपाणकरणमान वादकरणवोः क्रियबोरेकदेशता इति ।
एपक्रियालाहिवमान सञ्चय इत्यङ्गीकार्यम् ।
--

·दशम उज्ञासा
२८
एक कमेणानेकसिन् पर्यायः
एक वस्तु अमेवानेकसिन् भवति किवते वा (१४८) से
पर्यायः । क्रमेणोदाहरणम् (१५०),-
नवात्रयस्थितिरिवं तव कालंबूट,
केमोत्तरोत्तरविशिष्टपदोपदिष्टा ।
प्रागणवस्य पदये, रषसमणोऽथ
कण्ठेऽधुना वससि वाचि पुनः खलानाम् ॥ [भ०]
यथा वा-
विम्वौष्ठ एव रागत तन्धि, पूर्वमदृश्यत
अधुना हदयेऽप्येष हगशावाक्षि, लक्ष्यते ॥ [भ.]
रागस्य वस्तुतो भेदेऽप्येकतया अध्यवसितत्वादेकत्वम्
अविरुवम् (१५१)।
(१४८) एकस्य वस्तुमोऽनेकात्र सम्बन्धो यत्र, 'निवेशितः मतः समा-
रोपित' इत्यादिरूपेण मोका, सात एक वस्तु अनेबल भवति, यत्र तथा
उक्त: तल क्रियते इति विशेषः ।
(१५.) 'त्रोणीभारस्य अति तनु मां, सेवतै मध्यभाम:,
गङ्गयां सनासरगतयः संचिता लोचनाभ्याम् ।
धत्ते वक्षः कुवसचिवतामद्वितीयञ्च कलाम,
नहालाणां गणविमिमयः कल्पितो यौवनेन ।'
-ति पद्यम् प्रदीपोद्योतनिदर्शन लङ्गिरत्र नोदाहृतम्, क्रमभाभीषण
महेवरेण च विम्बौर एरेति पद्यस्थानन्तरं, 'क्रियते' रत्वस्य उदाहरणतया
अधारि, पन्द्रिमायान्तु प्रथममेवेदमुदाहरपतवा व्यायातम् । प्रयोजना.
भागत् प्रदीपाद्यनुसरणमेव श्रेयः इति कृत्वा इदं नोवृतम् ।
(१५१) तथा शेषमूख कातिशयोक्तिरेवावास्यमूक बोध्यम् ।
.
.
-

·२८. कावाप्रकाशः। सत्ता सिरिसकोपररचणारणणि विषममेकरसं। विधाहरे पिया पिवेसिचं कुसुमवारेण(१५२) [क्रि.] अन्यस्ततोऽन्यथा (१५३) । चनेकमेकसिन् क्रमेण भवति नियते वा सोऽन्यः । क्रमेण उदारणम्- मधुरिमचिरं वचः खलानाम् परतमहो प्रथमं पृथु व्यनक्ति । • पथ कथयति मोहहेतमन्त- तमिव हालाहलं विषं तदेव ॥ [भ०] तो मतभित्ति, मन्दिरमिदं लब्धावकाशं दिवः, मा धेनुर्जरती, नदन्ति करिणामेता घनाभा घटाः । स क्षुद्रो मुशलध्वनिः, कलमिदं सङ्गीतकं योषिताम् पाच दिवसैहिजोऽयमियतों भूमि समारोपितः ॥ [कि.] अनुमानं तदुक्तं यत्माध्यसाधनयोर्वचः ॥३१॥ पक्षधनियव्यतिरेकित्वेन (१५४) त्रिरूपो हेतुःसाधर्म, धर्मिणि अयोगव्यवच्छेदो व्यापकस्य, साध्यत्वम् । यथा, . (१५२) तसेषां श्रीमहोदररलाभरणे हदय मेकरसम् । विम्वाधरे प्रियाणां नि शितम् कुरूमधाम ॥ रमि सं० । त्रीमहोदररत्नम कौस्तुभः, सदाभरणे हौ ति उद्योत चन्द्रिका- समर्शदासाः | राणाहरणम्मि प्रत्यख रत्नाकरण रति बेपिदपदामि। (१५१) “पर्यायोऽन्यतोऽन्यथा" इति सन्धे सत्पात् नाब बन्दोभाः। (१५४) पक्षधर्मस्वम्, पक्षे (यबामुमिमोति स पक्षा, 'पर्वतो हिमान भूमात्' इत्यादी पीतादिः)ोई सित्वम् । अपवित्वम्, सपने ·दशम उमासः। । यता खहरोचखाचखदृशो व्यापारयन्ति भुवं, यत् तत्रैव पतन्ति सन्ततममी मर्मस्पयो मार्गणाः । तञ्चक्रोशत-चापमश्चितशर-प्रेत्करः क्रोधमो धावत्यग्रत एव शासनधरः सत्यं सदासा स्परः ॥ साध्यसाधनयोः पौर्वापळविकल्प न किविचित्यमिति न तथा दर्शितम् (१५५) । विशेषणैर्यत्माकूतैरुक्तिः परिकरस्तु सः । अर्थाविधेष्यस्य । उदाहरणम्,- - (मितिमाध्याति महानमादौ) तो तित्वम् । व्यतिरेकित्वम, विषच्छे (निचितमाध्यवाङ्गिने जलादौ) हेतोरत्तित्वम् । धर्मिणि, तमति पो (पर्वतादौ) व्यापकस्य, क्षेत्वपेक्षया अन्यूनदेशस्थितम् (वह्यादे) अयोगव्यव- द निवतः सम्बन्धः । यथा 'पर्वतो पहिमान् धमात्' इत्यादौ पर्वते पर धमस्य तोतित्वमति, एवं पहिरूप साध्यमिययाति महामोऽपि धूमस्य हेलोई तित्वमस्ति, तथा वहिरूपय साध्यसाभावनिश्यति महा- धारे धूमस हेतोई सित्व नास्तीति लिदपेण भूमेन रेतना पर्वत परे साध्यस्य बस्तुमानं भवति । परन्तु 'पर्वतो वञ्जिमान धमात्'-इत्यादी বাদশাজাদানি মিনিমালিন অন্য হজ ক্ষিথি साधनेस साध्यय उजयमम् नदनमानमिति त मिश्कर्षः । यथोदाहरणे. भारीपातप्रदेणे पाणप्रक्षेपणन वना एकचिन धर्मिणि कन्दर्षे नारीणामपतो धावनमतमीयते । (१५५) मनु बाध्यस पूर्वतको एषः, साध्यसरी ति भेदायमादायक विभागो न त त्यत बार.बाध्यसाधबोरिति ।

·२१२ मौजसो मानधना धनार्चिता धनुर्भूतः संवति लबकीयः। म संहतातस्य न भेदत्यः प्रियाणि वाच्छयसभिः समीहितम् । यद्यपि पपुष्टार्थस्य दोषतानिधानातनिराकरणेन पुष्टा खीकारः कृतः, तथाप्येकनिष्ठत्वेन बहना विशेषणानामेवमुप- न्यासे वैचित्यमित्यूलङ्कारमध्ये गणित: (१५६) । व्याजोक्तिश्छद्मनोभिन्न-वस्तु-रूपनिगृहनम् ॥३२॥ निगूढमपि (१५७) वस्तुनो रूपं कथमपि प्रभित्र केनापि व्यपदेशेन यदपयते, सा व्याजोक्तिः। न चैषा अपतिः, प्रतापतोभयनिष्ठस्य साम्यस्येहासम्भवात् । . (१५६) अपुष्टार्थः अपुष्टार्थता ! पुटार्थः पुष्टार्थता । अलायं भावः, न अपुष्टावदोषामान परिकरस्य वैफल्यं । निर्विशेषणता स्थ से सत्यपि वपुष्टार्थत्वदोषाभावे साथ कबहुविशेषणोपादाम त चमत्काराभावेन परिकराभावादिति । तथाच सार्थकबहुविशेषणैरर्था परिपोषणं परिवर रतिफलितम् । एकभित्रपि सार्थ के विशेषणे चमत्कारानुभवास नलाग्थयम- सहार:- रतित प्रदीपः । (१५७) निगूढमपि, गुप्तमपि परः चतुङ्गावनीयमपि अनुपलशिल- मामि । रूपं सभाः प्रतावस्था | कथमपि चिड़विषादिमा (ठात)। अभि अणि एकटं परैरुहानीयं उपलक्षितम् । केनापि व्यपदेशेग, येन बमर्थित् अताविककारणाद्युपन्यासेन । साम्य मनमोऽपो- पतिः, अन त साम्यविश्वेति भेदः । बसपक्षणम्, सानोपमान- लिभपूर्वमतपमिवस्थापनम, चावं तु विपिदनिपिगडनियस वस्तुनः निमित्तानरममुक्रवधापनमित्वविदोषमिति ..

·२९. उदाहरणम्,- शैलेन्द्रप्रतिपाझमाननिरिणा-सोपदोहा- रोमाञ्चादिविसंधुसावितविधिवासङ्गभङ्गाहाखः । पाः त्वं परिमाचलख करवीरित्यधिपान, सचित शैक्षान्तःपुरमालमण्डलगडटोऽवतारः शिवः । मन पुलकवेपथु साविकरूपतया प्रसती चैत्वकारणतवा प्रकाशितवादपलपितखरूपी व्यानोति प्रयोजयतः ॥ किञ्चित्पृष्टमपृष्टं वा कथितं यत्प्रकल्पते । ताडगन्यव्यपोहाय परिमाया तु सा भूता ॥२३॥ प्रमाणान्तरावगतमपि वस्तु थब्देन प्रतिपादितं (प्रयोजना- सराभावात्) सहयवखतरव्यवच्छेदाय वत् पर्ववस्थति, सा भवेत्मरिसक्या (१५८)। पत्र च कथनं प्रश्नपूर्वकं तदन्यथा च परिहट, तथा उभयत्र व्यपोलमानख प्रतीयमानता, बाचात्वं चेति चत्वारो भेदाः। अमेषोदाहरणम्,- किमामेव्यं पुंसां ? सविधमनवय सरितः, किमेकान्ते ध्येयं चरणयुगलं कौस्तुभमनः । किमाराध्य ? पुकं, किममितषणीयच ? बरणा, यदासत्या घेतो निरवधि विशुतो प्रभवति । [...] (१८) तदवस विषेधाव तसोनिः परिणति फक्षितम् । चोदार, गङ्गातीरादः सेव्यत्वादि सबागमनमेवेति न सयममनाये पद्यान विन्द नाभिवनदीतीरारोबादिप्रतिमादनाव मातीत सध्याविित । उभवाल प्रवपूर्वकानपूसायनलो।

·२६४ काया
किंभूषणं? सुदमा यथो, न रन,
कि कार्यमाचरितं सुहात, न होगा।
किं चक्षुरप्रतिस्तं धिषणा, न मेलं,
जानाति कसदपरः संदसद्विवेकम् । [...]
कौटिल्वं कनिषये, करचरणावरदलेषु रागो ।
काठिन्यं कुचयुगले तरलत्वं नयनयोति (१५८) [...]
भक्तिभवे, न विभये, बसनं शाने, म सुवति-कामा।
चिन्ता यशसि, न वपुषि, प्रायः परिदृश्यते माताम् ॥[••]
यथोत्तरं चेत् पूर्वस्य-पूर्वस्यार्थस्य हेतुता।
तदा कारणमाला स्यात्
चरम परं प्रति ययोत्तरम् । उदाहरणम्,-
जितेन्द्रिवत्वं विमयस्य कारणं,
गुणप्रकर्षो विनयादवाप्यते।
गुणप्रकर्षण जनोऽनुरज्यते,
समानुरामप्रभवा कि सम्पदः (१६०)।
'हेतमता महतोरभिधानमभेदतो हेतः' इति हेत्व.
लझारो (१६१) म स्खक्षितः पायुधूतमित्यादिरूपो श्रेषन
भूषणता कदाचिदति, वैचिल्थाभावात् ।
(१५६) पदयादिषु रति व्यायम् । पान क्षेषभूनेयम् ।
(14.) जितेन्द्रियत्व विनयस कारणम्' इत्युपक्रम्य 'पिनबा-
दायते' पसंचारादल भग्नप्रक्रमतादोषोऽसीति विभावनीयम् ।
बनीतावदोगानीका लोप प्रक्रमभङ्गो न दोषावेति बाचित् ।
(१६१) भोजमदतिः ।

·२६५ पविरजकमजविकास: सकलाविमच कोकिलानन्दः । रम्योऽवमेति सम्मति सोकोकणाकरः वामः। त्थन कायरूपता कोमलानमासमाहिर समामाथिषुः न पुनरेवलकारकल्पनयेति,पूर्वोतकांवलिङ्गमेव हेतः(१६२)। क्रियया तु परस्परम् ॥३४॥ वस्तुनोजननेऽन्योन्यम्, पर्थयोरेकक्रियामुखेन ( १६३) परम्परं कारणवे मति पन्योन्यनामा अलङ्कारः। उदाहरणम्-.. हंसाणं सरोहिंसिरी सारिज पर सराणं प्रमोसं विष एए भयाणं णवर गरपति (१६४) । उभयेषामपि परस्परजनमता मिथ:-श्रीसारता- सम्यादनहारेण॥ (१३१) अयं भाव, प्राचीमा अन्य सोमस्य सालझारसया यत् काव्यत्व- तत् न कहेवलकारवत्तया, येन एतत्वोकार अावश्यकः, किन्तु अनुप्रासादिमतयेति । देवरिति नाम च कायलिशास्येवेति । (११) एकक्रियामुखेम एकजातीयक्रियाजनमहारा । कारणले कारणत्वास ने । परसरं जन्यजनकभावाभावेऽपि परस्सरगतंक्रियाजनम- मादाय परसरं जन्यजनकभाषः कल्लाते इत्यर्थः । परसरं परमरगतको. रेवजातीयक्रिययोगनेऽन्योन्यमिति फलितोऽर्थः । वात्र क्रियोति गुम्प- सापि उपसनणमिति उद्योगात् । (१६७) हंसाना सरोभिः श्रोः पाते, अथ सरसा से । बन्योन्यमिक एते सामान को वशं गरवन । इति सं. 1, गरयन्ति, गुरुमंन्ति । . ..

·२८१ उत्तरतिमाचतः। प्रत्रस्थोनयन यत्र क्रियते, तव वा सति ॥१५॥ असक्दू बदसम्भाव्यमुत्तरं स्यातदुत्तरम (१६५) । प्रतिवचनोपसम्भादेव पूर्ववावं यत्र कल्पाते, तदेव तावदुत्तरम् । इदारणम्,- वाणिप, इविदन्ता कुतो पह्माणं वग्धकत्तीम। जाव ललिपालाममुखी धरम्भि परिसबार सोण्हा(१५६)। पतिदन्तयांप्रतत्तौनामामर्थी, ताः मूल्येन प्रवति बेचनम् (१६७) अमुना वाक्येन समुवीयते। मचैतत् काथलिङ्गम्, उत्तरस्य तादूप्यानुपपत्ते: (१६८), नकि प्रश्नस प्रतिवचनं जनको हेतः, नापीदमनुमानम्, एकथर्मिनिष्ठतया साध्यसाधनयोरनिर्देशादित्यलकारान्तरमेवोत्तरं साधीयः । (१६५) बमम्भाव्यम् सबै रेव सम्भावियतनशक्यं दुषम् । (१६६) वाणिनिक हतिदन्ताः कुतोऽस्माकं व्याघ्रमत्तया । धावत् पितालकष्ठसी ग्टहे परिवाते नुषा ॥ इति सं• । गामासक्तो मे सतः मगया न गमतीति व्यजाते । (५७) यस प्रत्रपवाभावेऽपि पत्रपदं पूर्वाक्यमालपरमित्व. दोषः। यहात्तिदन्तव्यानलयः किं तव सन्नीति प्रत्रयायधिशोखेय. मिति प्रदीप (११८) उत्तरस्य उत्तरागारमा । तान्धवाध्यनिरूपता। मनका प्रतिवचनं न जनको तः किन्तु जापकः सापकतो. काव्यहि বিবি | হক্সিলিয়া হঙ্গিন্ধিমত্র। এই ব্যায় ঃ ऋविगतबा वीवते, साधनम् उत्तरन्तु विक्रेत्यपिग गतमिति भानयोरेकभिनितया निधः । ..

·दशम उल्लासः । प्रत्रादनन्तरं लोकातिकान्तगोचरतवा यत् पसम्भाव्यरूपं प्रतिवचनं स्थात् सत् भपरमुत्तरम् । पनयोच (१६९) सलदु- पादाने नचारताप्रतीतिरित्यसमादित्युक्तम् । उदाहरणम्,- का विसमा ? देखगई, किं दुल्लई ? अंजनो गुणग्गाही। किं सोक्ष ? सुकलतं, किं दुःखं ? जं खलो लोगो(१७०)। प्रश्नपरिसङ्ख्यायामन्वव्यपोह एव तात्पर्यम्, दूध त वाच्य एव विश्रान्तिरित्यनयोविवेकः (१७१)। । कुतोऽपि लक्षितः सक्ष्मोऽप्यर्थोऽन्यस्मै प्रकाश्यते ॥३६॥ धर्मेण केनचियत्र तत् सूक्ष्म परिचक्षते । कुतोऽमि आकाराद इजिताहा (१७२), सूक्ष्मस्तीक्ष्णमति- संवेद्यः। उदाहरणम्,- वक्तस्यन्दिखेदविन्दुप्रबन्धै- दृष्ट्वा भिन्नं कुश्मं कापि कण्ठे । . .. (१६६) अनयोच प्रश्नप्रतिवचन योष । प्रनोत्तरयोरन्य सरस्थाक्त- गर्भव मादुपादानेऽपि चमत्कारीस्त्येष, यथा, 'किमिति कशासि जशोदरि ? किं तव परकीयश्चनः ?' । -रत्यादौ प्रनेम प्रतिकारसामान, उत्तरेण च पातिव्रत्य व्यज्यते दति, सतवालापि उत्तरमनकार इन्य द्योतक्षस् । (१७०) का विधमा ? दागतिः, किं दुर्लभ ? यस् जनो गुणयो हो । किं सौख्यम् ? सकलानम्, किं दुःखं ? यत् सलो लोकः॥ इति सं० । (१७१) वित्रान्तिः पर्यवसानं तात्पर्य्यम्, देवगत्यादीनामतरायां दुयत्वात् । तत्कथम एज तात्पर्यम् । (१७१) रूपादेरन्य घालमाकारः, चेटविशेषः रविनम् रति प्रदीपः। .. T ·२६८ काव्यप्रकाशः । पुस्त्वं तन्वया व्यञ्जयन्ती वयस्या नित्वा पाणौ खालेखा लिलेख ॥ [आ०] अवाकृतिमालोक्य कमापि वितर्कितं पुरुषायितम् असि- लतालेखनेन वैदग्धवादभिव्यक्तिमुपनीतं, पुंसामेव कृपाण- पाणिता, योग्यत्वात् । यथा वा,- सङ्केतकालमनसं विटं ज्ञात्वा विदग्धया। ईषन्वेवार्पिताकृतं लीलापन निमीलितम् ॥[इ०] अत्र, जिज्ञासितः सोतकालः कयाचिदिङ्गितमात्रेण विदितो निशासमयसिना कमलनिमौलनेन लीलया प्रतिपादितः । उत्तरोत्तरमुत्कर्षों भवेत्सारः परावधिः ॥३७॥ परः पर्यन्तभागः (१७३), अवधिर्यस्य धाराधिरोहितया तत्रैवोत्कर्षस्य विश्रान्तः। उदाहरणम्,- राज्ये सारं वसुधा, वसुधायां पुरं, पुरे सौधम् । सौधे तल्प, तल्पे वराङ्गनाऽनङ्गसर्वस्वम् ॥ भिन्नदेशतयाऽत्यन्तं कार्यकारणभूतयोः । यगपवर्मयोर्यत्र ख्यातिः सा स्यादसङ्गतिः ॥३८॥ (१७३) पर्यन्नभागः (अर्थात् वाक्यानां) शेषांशः । अधिः घरमसीमा, धाराधिरोहितया प्रशाहरूपेण । विश्रान्तः पर्यवसानात् । उत्तरोत्तरम् अविकनया वर्णनीयस्य उत्कर्षस्य वाक्यशेषां चरमसीमा- गामित्वे सार रति भावः । उत्कर्षश्च श्लाघ्यगुणानामश्लाघ्यगुणानाञ्च सम्भाति, नवाद्यसुदाहृतम् । अन्य यथा, तृणालधुतरस्तवः, चादपि च याचकः । . वायुना किन नीतोऽौमामयं प्रार्थयिष्यते ॥ रति उद्योतः । - ·दशम•उल्लासः । २६६ इह यहेशङ्कारणं, तद्देशमेय कार्यमुत्पद्यमानं दृष्टम्, यथा धमादि, यत्र हेतुफलरूपयोरपि धर्मयोः केनाप्यति- शयेन (१७४) नानादेशतया युगपदवभासनं, मा अमयोः खभावोत्पन्नपरस्परसङ्गतित्यागादसङ्गतिः । उदाहरणम्,- जोग वणो तो वेणा भण अणो तं पलिश्र। दन्तवयं कवोले 'वहूए वेषणा सवत्तीणं (१७५) ॥ एषा(१७६)च विरोधवाधिनी न विरोध:, भिन्नाधरतयैव . .. (1७४) अतिशयेन विशेषेव। मानादेशतया भिवस्थागतया । युगपदिति खरूपकथनं, कार्यकारणयोः एकदा भिन्नदेयतथा प्रतीतावेष शासङ्गतिः स्फुटं प्रतीयते इति | विषेषप्रतिपत्तये कार्यकारणयोर्भिवस्थान- स्थितत्वेन अभिधाने असङ्गतिः यथोदाहरणे सपत्नाः कपोले खामिलस- दन्नक्षतादिः नारीणामतीषले शदायक:-इत्यर्थ विशेषप्रतिपत्तये कार्य- कारणयोः भित्रदेशताभिधानमिति । स्वभावात्पन्ना खाभाविकी। सङ्गतिः एकदेशत्वलक्षणः सम्बन्धः । कार्यकारणयोरिन्युपलक्षणम्, एकदे गस्थितत्वेग प्रसिद्धयोः ययोः-कयोसिदपीति बोध्यम् । तेन, 'नेत्र निरञ्जने तन्वयाः शून्यास्तु वयमद् सम् ।' इत्यस्यापि भङ्गाहा, इति केचित् प्रान्तः । (१७५) यस्यैष व्रणः तस्यैव वेदना भणति जनस्तदलीकम् । दनक्षतं कपोले बध्वाः, वेदना सपत्नीनाम् ॥ इति सं• । खान चतय एकाव वणपदेन अपरन शतपदेनोपादानात् प्रक्रमभङ्ग- .. चिन्त्यः । : (१७६) अन्यत्र विरोधाभास एवास्तु, अनुभूपत्तिई विरोधः, सा च भिनदेश्योरेकदेशत्वे दव, एकदेषयोनिदेयत्वेऽपि समानेति पूर्वपई ·कावाप्रकाशः। बयोरिह विरोधितायाः प्रतिभासात्, विरोधे तु विरोधित्वम् एकाश्रयनिष्ठमनुक्तमपि पश्चैवसितम्, अपवादविषयपरि- हारणोत्सर्गस्य व्यवस्थितेः, तथा चैवं निदर्शितम् ॥ समाधिः सुकरं कार्य कारणान्तरयोगतः । साधनान्तरोपक्षतेन (१७७) को यदू अक्लोथेन, कार्यम् भारब, समाधीयते, स समाधिर्नाम। उदाहरणम्,- मानमस्या निराकहुँ पादयोमै पतिष्यतः । उपकाराय दिष्टेवेदमुदी] धनगर्जितम् । समं योगातया योमो यदि सम्भावितः क्वचित् ॥३॥ इदमनयोः साध्यमिति योग्यतया (१७८) सम्बन्धस्य नियत- निराकरोति एषा चेति । इदमा निराकरणम्, एकदेश योनिदेशवे एक असङ्गतिः सम्भवति, विरोधस्तु अन्यनापीति, चमत्कारान्नर विधायिनी विशेषरूपा असङ्गतिः सामान्यविशेषन्यायेन विरोधं बाधते, सतरा विरोधा- भासो भिनदेशयोरेकदेशत्वे एय पर्यषस्थति, अत एव विरोधाभासोदा- हरणानि पूर्व नर्थव दत्तामीति । एकाश्रयनिष्ठ भित्र देशयोरेवदेशाव- प्रयुक्तम् अनुक्तम् विरोधलक्षणे इति शेषः । अपवादो विशेषः । उत्सर्ग: सामान्यम् । 'एवम्' भिवदेशयोरेकदेशत्वप्रयुज्या विरोधः । निदर्शितम् • विरोधोदाहरणतयेति शेषः । 'विरोधयाधिनी' इत्यम विरोधबोधिनीति पाठः प्रदीपसम्मतः, तदर्थसमातिच तत एव बोध्या। (१७७) तथाच या एकमेव कारणं प्रधामतया विवक्षितम्, अपरञ्च सहकारितया, तपायमलकारः। उभयोः प्राधान्ये विवक्षित समुच्चय इति । (१७८) योग्यतया उपयुक्ततया, अस्य, अध्यक्सानमिवनेन अन्वयः । सम्बन्धस्य (बनुरूपयोः) मेलमस । नियविषयं निश्वरूपम् । ." , .

·दशम उमासः। ३०१ विषयमध्यवसानं चेत्तदा समम् । तत् सयोगेऽसयोगे च । उदाहरणम्- धातुः शिल्पातिथयनिकषस्थानमेषा बगाली, रूपे देवोऽप्ययमनुपमो दत्तपत्रः परस्य । जातं दैवात्ययमनयोः सङ्गतं यत्, तदेतत् घटङ्गारस्योपनतमधुना राज्यमेकातपत्रम् ॥ [.] चिलं चित्रं यत बत महच्चित्रमेतदिचित्रं जातो देवाधितरचनासंविधाता विधातां । यनिम्बामा परिणतफलस्कोतिराखादनीया, यच्चैतस्याः कवलनकलाकोविदः काकलोकः । [१०] क्वचिद्यदतिवैधमान श्लेषो घटनामियात्(१७६)। कर्तुः क्रियाफलावाप्तिन्तेवानर्थश्च यहवेत् ॥४०॥ गुणक्रियाभ्यां कार्यस्य कारणस्य गुणक्रिये । क्रमेण च विरुड्वे यत् स एष विषमो मतः ॥४१॥ : .. . .. अध्यवसानं प्रतीतिः । समं समनामा कारः। पतरूपयोर्योमो हि माध्यः, स च सतोरिव पसतोरपि सम्भवतीत्याह तदिति | (१७८) पतिवैधत अत्यन्नवैमाडग्यात् । श्रेषः सम्बन्धः । घटनाम माध्यत्वरूपानुपपद्यमानताम् । क्रमेणेति कार्यस्य गुणेन कारणगुणो वितः- रथेका, कार्यस्य क्रियया कारणस्य क्रिया विशत्य पर इति हो । एतद्- भेदइये च कार्यकारणयोर्विगुणक्रियायोग एग छमत्कारी, विरोधेत भिनदेययोरेकहे पत्वम्, असायबारे एकदेगयोर्मिनदेयत्वमेव चमत्कारीति ·। ३०२ कावाप्रकाशः । द्वयोरत्यन्तविलक्षणतया यत् अनुपपद्यमानतयैव योगः प्रतीयते [१], यच्च किञ्चिदारभमाणः कर्ता क्रियायाः प्रणाथात् (१८०) न केयलमभीष्ट फलं न लभेत, यावद- प्रार्थितमप्यनर्थ विषयमासादयेत् [२], तथा सत्यपि कार्यस्य कारणरूपानुकारे यत् तयोर्गुणौ क्रियेच परस्परविरुवतां बजतः [३४], स विपर्यायात्मा चवरूपो विषमः। क्रमेण उदाहरणम्, शिरीषादपि सहगो केयमायतलोचना । भयं क च कुकूलाग्निक थो मदनानल: ॥ [१] सिंहिकासुतसन्त्रस्तः शशः शीतांशुमाश्रितः । जग्रसे साश्रयं तत्र तमन्यः सिंहिकासुतः ॥ [२] सद्यःकरस्पर्शमवाप्य चित्रं! रणे रणे यस्य कृपाणरेखा। तमालनीला शरदिन्दुपाण्ड यस्त्रिलोक्याभरणं प्रसूते । [३] आनन्दममन्दमिमं कुवलयदलचोचने, ददासि त्वम् ।... विरहस्खयेय जनितस्तापयतितरां शरीरं मे ॥ [४] अत्रानन्ददानं शरीरतापेन विरुध्यते। एवं, विपुलेन सागर ययस्य कुक्षिणा भुवनानि यस्य पपिरे युगक्षये। (१८०) प्रणायात उद्देश्यफसजननासामर्थात् । कारणरूपातुकारे रति जनकातरूपमेव जन्यमिति नियमात्, न शिकदाचिदपि भे करतो गगनोड्यमाय प्रभवति, काकशिशु शुक्लीवितम् ।

·दशमं उन्नासः । ० मद विनमासकलया.पपे पुनः स पुरस्त्रियैकतमयैकया दृशा॥ -इत्यादावपि विषमत्वं यथायोगमगन्तव्यम् (१८१) । महतोर्यन्महीयांसावाथिताश्रययोः क्रमात्(१८३॥ आश्रयायिणौ स्यातां तनुत्व ऽस्य धक तत्॥४२॥ आश्रितमाधेयम् पाश्रयस्तदाधारः तयोमैहतोरपि विषये(१८३), तदपेक्षया सनू अप्यावयायिणौ प्रस्तुतवस्तुप्रकर्षविवक्षया यथाक्रमं यत् अधिकतरतां बजतः, तदिदं हिविधम् अधिक नाम। क्रमेणोदाहरणम्, अहो विशाल भूपाल, भवननितयोदरम् । माति मातमशक्योऽपि यशोराशियदव ते॥ [आश्र०त. युगान्तकालप्रतिसंहृतात्मनो जगन्ति यस्यां सविकाथमासत । क .. (१८१) अगत्यानक तस्यवस्य कुक्षिणः असमग्र स्त्रीष्टिपीतेन अवय- पना (विष्णमा) अवयवावयविभावः सम्बन्धोऽनुपपद्यमान इति प्रथमप्रका- रोऽव विषम इति प्रदीपाभिप्रायः । उपादानकारणरूपस्य कुक्षिणः जग- त्पानक्रिया उपादेयस्य (विष्णुशरोरस्य ) एकामखीकर्त कपानक्रियया विरुवेति चतुर्थ कारो विषम रति न सुहेश्वरः । (१८२) महतोष हतोः । महीयांसौ महत्तया विवक्षितौ। क्रमादिति वस्तुनोऽमहानपि महतः श्रावितस्थाश्रयत्वेन महत्तया विवक्षितः धाश्रयः रत्येकः, वस्तुतोऽमहानपि महदायाचित त्वेन महत्तयां विवक्षितः बाश्रितः इत्यपर इति । (१८३) विषये सम्बन्ध मतीति शेषः । अस्य अधिकसरत बनत रत्यनेनान्वयः। .. . ..

·काव्यप्रकाशः। तमौ ममुस्तत्र न कैटभहिष- सपोधनाभ्यागमसम्भवा मुदः । [वात्रि०त०] प्रतिपक्षमशक्तेन प्रतिकत तिरस्तिथा । या तदौयस्य तत्स्तुत्यै प्रत्यनौकं तदुच्यते॥४३॥ न्यकतिपरमपि विपक्षं साक्षाविरसितमयक्तन केनापि यत्, तमेव प्रतिपक्षमुत्कर्षयितुं तदाश्रितस्य तिरस्करणं, तत् (अनौकप्रतिनिधितुलयत्वात्) प्रत्यनौकमभिधीयते । यथाऽनीके अभियोज्य तंत्प्रतिनिधीभूतमपरं मूढ़तया केनचिदभियुज्यते तथेह प्रतियोगिनि विजेये तदीयोऽन्यो विजोयते इत्यर्थः । उदाहरणम्, त्वं विनिर्जितमनोभवरूपः, सा च सुन्दर, भवत्यनुरक्ता। पञ्चभिर्युगपदेव शरैस्तां तापयत्यनुशयादिव कामः ॥ यथाबा, .८ यस्य किञ्चिदपकर्तुमक्षमः कायनिग्रहग्टहीतविग्रह:(१८४)। कान्तवलसदृशाशतिं कृतौ राहुरिन्दुमधुनापि बाधते ॥ इन्दोरत्र तदीयता सम्बन्धिसम्बन्धात् (१८५) ॥ (१८४) यस्य श्रीकष्णस्य । कानिपहाटहीतविपहः, कायस्य शिरसः नियण निराकरणेन ग्टहीतोऽशकत : वियहः गुई शबुता येन सः । कान्तवलासहशाति, कान्तं कमनीयं यत् वक्ता (अर्थात् श्रीकृष्णस्य) तेन सहशी धामतिर्थस्य (रन्दोः) तम्। कतो चमतावान् । विष्णु : राहु- गिरविकोदेति पुराणगाथा । (१८५) योजष्णसम्बन्धिमो मुख्य चाड म्यबक्षणसम्बत्रात् ।

·. दशम उमासः। ३०५ समेन लक्ष्मणा वस्तु वस्तुना यत् निगृह्यते । निजेनागन्तुना वापि तन्मोलितमिति स्मृतम्॥४४॥ सहनम् (१८६) भागन्तुकं वा किमपि साधारणं यत् बक्षणं, तहारण, यत्, किञ्चित्केनचिवस्तु वस्तुस्थित्यैव बलीय- सवा तिरोधीयते, तत्, मौलितमिति द्विधा स्मरन्ति। क्रमेण उदाहरणम्, अपाङ्ग-तरले दृशौ, मधुर-वक्र-वर्णा गिरः, विलासभरमन्थरा गतिरतीव कान्तं मुखम् । इति स्फुरितमङ्गके मृगदृय: स्वतो लीलया तदत्र न मदोदयः कृतपदोऽपि संलच्यते ॥ [स] पत्र रक्तरलतादिकमङ्गस्य लिङ्गं स्वाभाविक, साधारणञ्च मदोदयेन, तत्राप्येतस्य दर्शनात् । ये कन्दरास निवसन्ति सदा हिमाद्र- खत्यातयतिधियो विषथा द्विषस्ते । भयङ्ग-मुत्पुलक-मुबहतां सकम्प तेषामहो वत.भियां न बुधोऽप्यभिन्नः॥ [था. (१८६) महनं वस्तुस्वभावसितम्। बागन्तुक निमित्तविशेषसम्पर्क अनितम् । साधारणम् तिरोधीयमानतिरोधायकयोरुभयोरेशानुगतम् । बक्षचम् चित्रम् । वस्तुस्थित्या वस्तुगत्या, खभावतः । समानलक्षणयोरपि वस्तुनोरेकस्य खभावतः प्रसनया, तेम यदि अपरय तिरोधानम् अन्तर्धानं अनुहोधोऽप्रकाशो भवेत् तदा मिषितम् । व्याजोको सिरोधानं म वस्तुखभावजमितं किन्तु विशिय वस्तु कश्चित् बिरोधात' यतते इति विवक्षितम्, इन वस्तु नोडियम् । तथापि न सिरोधामं वास्तविकतबा विपक्षिमिति भेदः । . ] ·३६ कावाप्रकांशः। पत्र तु सामर्थ्यात् ( १८७) अवसितस्य चैत्यस्यागन्तुकात्वात् तत्प्रभवयोरपि कम्पपुलकयोस्ताद्रूष्यं, समानता च, भयेवपि तयोरुपलक्षितत्वात् ॥ स्थाप्यतेऽपोह्यते वापि यथापूर्व परम्परम् । विशेषणतया यत्र वास्तु, सैकावली विधा ॥४५॥ पूर्व पूर्व प्रति यथोत्तरस्य वस्तुनो वीप्सया (१८८) विशेषण- भावेन यत् स्थापनं निषेधो वा सम्भवति, मा हिधा बुधैः एकावजी भण्यते । क्रमेणोदाहरणम्,- पुराणि यस्यां सवराङ्गनानि, वराङ्गना रूपपुरस्कृताज्यः। रूपं समुन्मीलितसदिलासम्, अस्त्र विलासाः कुसुमावुधस्य ॥ [स्था०] न तज्जलं, यन सुचारुपङ्कजं, न पङ्कजं तत्, यदलौनषट्पदम्। . - 2. ८ . (१८७) सामर्थात् हिमाद्रिकन्दरनिवास बलात् । अयमितस्य व्यधिगतस्य । नादप्यम् वागन्तुकत्वम् । समामता शैत्यभयोभयसाधारणता। उपलक्षित- त्वात् अनुभवात् । (१८८) वीमया बाहुल्येन । स्थापनं विधानम् । विशेषण्णतयेत्युप- अक्षणम्, विशेष्यतयेत्यपि बोध्यम्, यथा,- घमौण बहिसन देव राजा, बुद्धा निवडा महसव बच्होः । मच्या च वटा भुवि सर्वलोकाः, बोके व नीता भुवनेषु पीर्तिः । इति उद्योतः । दपणेऽप्येवम् ।

·दशम उल्लासः। न षट्पदोऽसौ, कलगुनितो न यः, न गुञ्जितं तत्, न जहार यन्मनः । [वि.] पूर्वत्र, पुराणां वराङ्गनाः, तासाम् पङ्गविशेषणमुखेन (१८८) रूम, तस्य विलासाः, तेषामप्यस्वमित्यमुना क्रमेण विशेषणं विधीयते । उत्तरत्व प्रतिषेधेऽप्येवं योज्यम् । यथानुभवमर्थस्य दृष्टे तत्सदृशे स्मृतिः । स्मरणम्, यः पदार्थः केनचिदाकारेण नियतः ( १८० ) यदा-कदा- चित् अनुभूतोऽभूत् स कालान्तरे स्मृतिप्रतिबोषाधायिनि तत्समाने वस्तुनि दृष्टे मति, यत्, तथैव स्मझते, तत् भवेत् सारणम्। (१८४) अङ्गस्य विशेषभावहारा । (१८.) नियतः निर्धारितः विशेषितः । अतिप्रतियोधाधायिनि समतेः पारणस्य चतुगुणः यः प्रतियोधः (संस्कारोबोधः) सदाधायिनि (तजनके) तत्समाने तत्साये। पानावं सारः, याशं वस्तु एकदा अनुभूयते, ताहशमेव सत् चन्यदा मर्यते इति नियमात् सातौ अत्तुभवः कारणम् । बनुभयोऽपि न माहादेव कारणम्, (अन्यमनस्कस्य पथि दृष्ट हणादेरभरणा स्) किन्तु संखारहारा, (नतश्च तत्रोपेज्ञया तणादेर्दर्शनात् न संस्कारः, अनुपेक्षात्मक एव अनुभवः संस्कार जनयतोनि न मृतिः), संस्कारब उड्युज एवं मृतिं जनयति, न त्वनुनकः (अतएव संस्कारस्य सर्वदा. सत्त्वेऽपि न सर्वदा अतिप्रसङ्गः) । उद्योधकाच सम्बन्धिधानादिरूपा' नाना, यथा हस्तिदर्शनात् संस्खारोबोधद्वारा इस्तपकस्य कारणमिति अति- प्रयासी । एव साहससम्बन्धमलकमेव सम्बन्धिमः सरणम् भरणामकार सामाभिप्रायः । वस्तुतः पिताजनक बरणमात्रमेव अरणामकार ८ .. रति बनाम् ।

·३०८ काषाप्रकाशः। c सदाक्षणम्- निबनाभिकुहरेषु यदम्भः- सावितं चलहया लहरीभिः तनवैः कुडरतैः सुरनार्यः स्मारिताः सुरतकण्ठस्तानाम् । यथा वा, करजुअगहिम-जसोभा-त्यणमुह-विणिवेसियाहरपुडा । समरिभ पञ्चजसम्म णमह कण्हस्म रोमचम् (१८१) । भ्रान्तिमानन्य-संवित्तत्तुल्यदर्शने ॥४६॥ तदिति (१८२) अन्यत् अप्राकरणिक निर्दियते, तेन समानम् ( अर्थादिह) प्राकरणिकम् (माधीयते), तस्य तयाविधस्य दृष्टौ सत्या, यत्, अप्राकरणिकतया संवेदनम्, स भ्रान्तिमान्, न चैष रूपकं प्रथमातिशयोक्तिर्वा (१५३), तत्र (२४१) करयुगग्टहीतयशोदास्तममविनिवेशिताधरपटस। । मतपञ्चजन्यस्य गमत अष्णस्य रोमाश्वम् । रति । (२४२) तत्तस्त्वदर्शने' इत्यत्र तत्पदेन पूर्वोक्तम् चन्चपदयोध्यम् . धमाकरणिकमेव परामयते इत्यर्थः । तेन बनाकरणिकेन। तस्य प्राकरपि- कस्ख | तथाविधस्य अमाकरणिकसमामस्य । हटी दर्शने। चप्रारणिक- नया धमाकरणिकखरूपेण | संवेदनम् अवधारणम् । तथाच गाडयमनः प्रकतेऽथै अप्रतार्थस्य अमो भ्रान्तिमानिति फलितम् । वस्तुतः, वसुखभाग- सिंह-रङ्गरजतादिभ्रमविलक्षणः चमत्कतिमान कविकसितः उपमेयस्य उपमानतया वम एष तथेति युतम् । (१६.) प्रथमाविशयोक्तिः निगोर्याध्यवसानरूपा । अर्थस्य पानि- मदिति शब्दार्थस्य चमसम्बन्धस्य । अनुगमनेन धन्वयन | धायाः पानि मदितिनाम्नः । वय भमय ।

·दशम उमासः। 4 " वस्तुतो भ्रमस्थाभावात्, ह च (पर्थानुगमनेन संधायाः प्रहत्तेः) तस्य स्पष्टमेव प्रतिपनत्वात् । उदाहरणम्, कपाले माओरः पय इति करान् लेदि शशिनः, तरुच्छिद्रप्रोतान् विसमिति करी सङ्कलयति । रतान्त तल्पस्थान् हरति वनिताऽप्यंशुकमिति, प्रभामत्तचन्द्रो नगदिदमहो विसवयति ॥ आक्षेप उपमानस्य, प्रतीपमुपमेयता। तस्यैव यदि वा कल्पना तिरस्कारनिबन्धनम्॥४७॥ अस्य ( १८४ ) धुरं सुतरामुपमेयमेव वोढुं प्रौढ़मिति कैमर्थन, यत्, उपमानमाक्षिप्यते, यदपि, तस्यैवोपमानतया प्रसिद्धस्योपमानान्तरविवक्षयाऽनादरार्थमुपमेयभावः कल्पाते, तत् (उपमेयस्योपमानप्रतिकूलवर्तित्वात्) उभयरूपं प्रतीपम् । क्रमेणोदाहरम्,- लावण्यौकसि सप्रतापगरिमण्यग्रेसरे त्यागिनाम्, देव, त्वय्यवनीभरक्षमभुजे निष्पादिते वेधसा । (१६8) अथ उपमानस्य । धरम प्रयोजनम् । मौई समर्थम । कमन किमर्थमिदमिति न्यायेन प्रयोजनविरहेण वा। शाक्षिप्यते निन्द्यते ।। उपमेयसचे उपमानस्य वैफल्येन निन्दा एक प्रतीपमित्यर्थः । 'तस्व उपमानस्यैव । उपमानान्तरमा वर्णनीयम् तपमेयमेव । उपमानमिन्दार्यम् उपमानस उपमेयेन उपमाकल्पमम् अपरं प्रतीपमिति फखितम् । हितीये उपमानतिरस्कारच कचित् कल्पिताया उपमाया अनिष्यत्तिहारा, कचित्र निमत्रया उपमर्यवेनि उदाहरणेनेतस् पाटीभविष्यति ।

·२१० कावाप्रकाशः । इन्दुः किं घटितः, किमेष विहितः पूषा, किमुत्पादित चिन्तारत्नमदो, मुधैव किममी सृष्टाः कुलमाभतः(१८५)॥ ए एहि दाव सुंदरि, कसं दाऊण सुणसु वाणिज्नं । तुम्ह मुहेण किसोपरि, चंदो उपमिन जणेण (१८६) । पत्र मुखेनोपमीयमानस्य यशिनः खल्पतरगुणत्वात् उपमित्यनिष्पत्त्या वणिजम्'-इतिषचनीयपदाभिष्यज्यस्तिर- स्कारः (१८७) । क्वचित्त निष्पन्नवोपमितिक्रिया अनादर- निबन्धनम् । यथा, गर्वमसंवायमिमं लोचनयुगलेन किं वहसि मुग्धे । सम्तौहयानि दिधि-दिशि सरःसु ननु नौल-नलिनानि॥ होपमेयीकरणमेवोत्पलानामनादरः (१८८)। अनयैव रोत्या, यत्(१८),असामान्यगुणयोगात्, न, उपमानभावमपि (१८५) पिन्नारत्नम् चिन्तामणिनामा मणिः । अल यथासंख्य मप्यस्ति । (१८६) अथि एहि तावत् सुन्दरि, कर्णं दत्वा टणुष्व वचनीयम... सव मुखेन कयोदरि, चन्द्र उपमीयते जनेम ॥ इति । पचनीयम् निन्दाम् । तथेति वचनीयमित्यान मुखेने त्यत्र च छन्वेति । (129) वाणिज्जामित्यनेन उपमित्य निष्पत्तिः, तया च यक्षिणः ससगुपवरूपतिरसार रति तात्पर्यार्थः । (१८८) न्यनगुणस्यैव उपमेयत्वात् । (11) पहभूतपूर्वमपि उपमानभाष, यत, असामान्यगुणयोगात (साधारणगुणसम्बन्चात् अर्थात् अभिहितात्) न सकते इत्यन्वयः । छपमावावेन प्रसिखसापि (अदितीबालासीसिपीसम्) असाधारणगुणसजना- ·दशम उन्लासः। ३११ अनुभूतपूर्व सहते, तस्य तत्कल्पनायामपि भवति प्रतीपमिति प्रत्येतव्यम्। यथा, अहमेव गुरुः सुदारुणानाम् . -इति हालाहल, तास, मा सा दृष्यः । मनु सन्ति भवाहयानि भूयो শল্পি অনালি বুজলানা। पत्र, हालाहलस्योपमानत्वमसम्भाव्यम् (२००)एवोपनिबहम् ॥ प्रस्तुतस्य यदन्येन(२०१) गुणसाविवक्षया । . एकात्मा बध्यते योगात्तत्मामान्यमिति स्मृतम् ॥४८॥ भतादृशमपि (२०२१ तादृयतया विवक्षितुं, यत्, पप्रस्तुता- र्थन संप्टकमपरित्यक्तनिजराणमेव (२०३) तदेकात्मतया निबध्यते, तत् (समानगुणनिबन्धनात्) सामान्यम् । . मभिषाय उपमानत्वकल्पनम् ( उपमेयस्यापि ताप गुणसम्बन्ध, यापयत् तस्थासाधारण्यं ब्याहनीति) उपमानप्रतिकूलतया प्रतीपमिति तात्पर्थम् । तयाच कारिकार्था 'उपमेयता'-रल्यपलक्षणम्, उपमानतापि बोध्या । (१००) पूर्वम अहमेवेत्यादिना असाधारण्याभिधानेन सम्भावनानम् । १) अन्येन समस्तुतेन । ऐकायाम् ऐकल्प्यम् । बध्यते निबध्यते प्रति- पाद्यते । योगात् सम्बन्धात् । तस्यतया विक्षितयोषस्तुमोमलमात् तयो-' भयोरेव एकतया प्रतीतो सामान्यमिति फलितार्थः । मोहिते व एकस्व प्रतीति बन्यस्य व तिरोधाममिति ततो भेदः। रूपकातिशयोयोच उपमेयर उपमामतया मतीतिः, अब तक तथेति ततोऽपि भेदरति उद्योतः । (१०१) बतायपि वस्तुतोऽप्रस्तुतार्थासमानमपि । (५.१) तेन पच्चमाषाव तपासकारात् भेदः । ..

·३१२ कावाप्रकाशः। उदाहरणम्- मलयज-रस-विलिप्त-तनयो नव-हार-लता-विभूषिताः मिततर-दन्तपत्र-कृत-वक्ता-रची रचिरामलांशुकाः। शथति विततधान्नि धवलयति धरामविभाव्यतां गताः प्रियवसतिं प्रयान्ति सुखमेव निरस्त भियोऽभिसारिकाः । अत्र प्रस्तुततदन्ययोः (२०४) अन्यूनानतिरिक्ततया निवडं धवलत्वमेकात्मताहेतः, अत एव पृथग्भावेन न तयोः उपलक्षणम्.। यथा वा (२०५), वेवत्वंचा तुल्यरुचां बधूनां कर्णाग्रतो गण्डतलागतानि । भङ्गाः सहेलं यदि नापतिष्यन् को वेदयिष्यन्नवचम्पकानि । मन निमित्तान्तरजनितापि (२०६) नानात्वप्रतीतिः प्रथमप्रतिपत्रमभेदं न व्युदसितमुत्सहते, प्रतीबत्वात्तस्य, प्रतीतेश्च बाधायोगात् । विना प्रसिवमाधारमाधेयस्य वावस्थितिः (२०७। एकात्मा युगपत्तिरेकस्यानेकगोचरा ॥४६॥ (३.४)प्रस्तुताग्रस्तुतयोः अभिसारिकाचन्ट्रिकयोः । उपलक्षणम् प्रतीतिः । (३०५) उत्तरकालं भेदप्रनीत्या पूर्वकालिकाया ऐक्यप्रतीतेस्त्रीय- मानवेऽपि एतत् सम्भवतीयाह यथा वेति । "(१.५) निमित्तानरं भापतमम् । 'प्रतीतेः' इत्यस्य उत्पन्नाया इति पादिः । अयं भावः, बाधोऽनुत्पादः उत्पनायाय नानुत्मादः सम्भवतीति पूर्वम् उत्पवया ऐक्यप्रतीत्या एव सामान्यालद्वारस्य सम्भव इति । (३०७) आर्धाराम्तरगतत्वे नाधेयवर्णनेऽप्यवं, यथा,- गतेऽपियें दोपस्थास्तमश्विन्दनि बरकराः। इति उद्योतः । . .

·. दशम उजासः। ३१. अन्यत्प्रकुर्वतः कार्यमशक्यान्यस्य वस्तुनः । तथैव करणं चेति विशेषस्त्रिविधः स्मृतः ॥५०॥ प्रसिद्वाधारपरिहारेण, यत्, प्राधेयस्य विशिष्टा स्थितिः पभिधीयते, स प्रथमो विशेषः । उदाहरणम्,- दिवमपुत्रपयातानामाकल्पमनल्पगुणगणा येषाम् । रमयन्ति जगन्ति गिरः कथमिह कवयो न ते बन्दयाः ॥ एकमपि वस्तु, यत्, एकेनैव स्वभावेन युगपदनेकत्र वर्तते, स द्वितीयः । उदाहरणम्, सा वस तुम्ह हिचए, सा चेस अछोसु, मा अवअणेस । अम्हारिमाणं सुन्दर, मोासो णस्थि पावाणं (२०८)। यदपि किश्चिद्रभसेनारभमाणस्तेनैव यत्नेनाशक्यमपि कार्या- तरमारभते, सोऽपरो विशेषः । उदाहरणम्,- स्फुरदद्भुतरूपसुत्प्रताप-ज्वलनं त्वां सृजताऽनवद्यविद्यम् । विधिना ससृजे नवो मनोभू- वि, सत्यं, सविता बृहस्पतिश्च ॥ - यथा वा, ग्रहिणी सचिवः सखी मिथः, प्रियशिष्या ललित कलाविधौ। करुणाविमुखेन मृत्युना हरता त्वां वद किन्न मे कृतम् ॥ . जात् भेदः । एकाले ति एक खात्मा स्वभावो यस्यां सा, तेन यथासयात् युमपदिति पावनिवारणाय । तथैवेति 'धुनोति चासिं तनुते च कीर्तिम्' इत्यादिसमववव्यायर्तमायेति प्रदीपः । (२.८) मा वसति सब पदये सा चंवाशिषु मा च बचनेषु । असामानां, मन्दर, अवकाशो नाति पापानाम् ॥रति सं ॥ .

·. ३१४ कावाप्रकाशः। सर्वत्र (२०१) एवंविधविषयातिथयोक्तिरेव प्राणत्वेन भवतिष्ठने, तो विना प्रायेणालङ्कारत्यायोगात् ; अत एवोक्तं, सैषा सर्वत्र वक्रोक्तिः, अनयार्थो विभाव्यते (२१०) । यत्नोऽस्यां कविना कार्य:, कोऽलङ्कारोऽनया विना ॥ दूति॥ स्खमुत्सृज्य गुणं योगादत्युज्ज्वलगुणस्य यत् । वस्तु तद्गुणतामेति, भण्यते स तु तद्गुणः ॥५१॥ वस्तु तिरस्कृतनिजरूपं केनापि समीपगतेन प्रगुणतया स्वगुणसम्पदोपरक्तं तत्प्रतिभासमेव(२११), यत् समासादयति, सतगुणः, (तस्य अप्रकृतस्य गुणोऽवास्तीति)। उदाहरणम्,- विभिन्नवर्णा गरुड़ाग्रजेन सूर्यस्य रध्याः, परितः स्फुरन्त्या । रनैः पुनयंत्र रुचा रुचं सामानिन्थिरे वंशकरोरनीलैः ॥ (३.८) ननु अाधारं विना अाधेवस्थावस्थानम्, एकस्य एकदा अनेकलावस्थानम्, एकेम यत्नेन कार्याहयकरणच वस्तुतो नोपपत्रमिति कथमेतेषामलङ्कारत्वमिति पूर्वपले उत्तरम् सत्वे ति । उत्तराभिप्रायः, वातविकानामेतेषामनुपपद्यमानावमस्तु, वैचित्लाविशेषप्रति- पत्तये प्रतिभाकल्पितानामेतेषामलकारत्वे का हानिः, कविईि गिरा वास्त- विको माधारः, किन्तु आधारतया कविसमयमित रति तायाधारं बिना प्राधेयानां गिरामवस्थिति नुपपवेति । अति भयोक्तिः अतिथयेन (चित्राविशेषप्रतिपत्तये ) लोकसीमाप्तिक्रमेण उक्तिः कथमम् । खमाशे- ज्यादौ संस्था असम्भवात् प्रावणेति उक्तम् । (२१.) वक्रोशिः बका विवाधायिका पोकातियाविनी उनिः कथनम् । विभाव्यते असलियते । (२ ११) तत्प्रतिभासं सहपताम् । मीरिते धर्मियोऽपि तिरस्कारः, सामान्य वपरित्यनिल गुण याप्टयमतिभासः, र तु गुपमालसंव घयमव ·दशम उमासः। ३१४ पत्र रवितुरगापेक्षया गराग्रजस्य, तदपेक्षया च हरि- न्मणीनां अगुणवर्णता (२१२) । तद्रूपाननुहारश्चेदस्य, तत् स्यादतिद्गुणः । यदि तु तदीयं (२१३) वर्ण सम्भवन्यामपि योग्यतायाम् इदं न्यूनगुणं न ग्रहीयात् तदा भवेदतजुणो नाम। उदाहरणम्, धवलोऽसि जहवि सुदर, तहवि तुए मकरंजिब दिया रामभरिए विहिंपए सुहम, णिहितो ण रत्तोऽसि (२१४) । अनातिरक्तेनापि मनसा संयुक्तो न रक्ततामुपगत इत्यतङ्गुणः । किञ्च तदिति अप्रकृतम्, अस्येति च प्रकृतमत्र निर्दियते, तेन, यत्, अप्रकृतस्य रूपं प्रकृतेन कुतोऽपि निमित्तात् न अनुविधीयते, सोऽतगुणः इत्यपि प्रतिपत्तव्यम् (२१५) । तिरस्कारः, धर्मिणश्च पृथगवभास रति भेदः,-इति उद्योतः । गुणभेदा- देव भेद इति तु क्यम् । (२१३) तथाचान गरुडायजवर्णस्याप्तिः, भीमरत्नवर्णस्थापित तहण्यं बोध्यम् । - (२ १३) तदीयं प्रस्तुतसम्बन्धि । योग्यतायां तवर्षयरणोपाये । इदम् अप्रस्तुनम् कर्त । गुणापरणरूपविच्छित्तिविशेषात्रयणात् विशेषोल- भेद रति दर्पणात् । (२१४) धनलोऽसि यद्यपि सन्दर, तथापि त्वया रञ्जितं मम हृदयम् । रागभरितेऽपि दय, समग, निहितो न रोऽसि ॥ इति । उत्तराईमेवीदाहरणम् । तत्र खहृदय जापनमेवाभिप्रेतमिति हृदयं प्रकतम् । क्षेषोऽत्र ममम् । (२१५) तथा च कारिकायां तपेस्खन हकदा, पखल बन्द .प्रस्तुनाप्रस्तुतोभयपरो बोध्यः । . ..

·कावाप्रकाशः। यथा, गङ्गमबु सितमम्ब यामुनं कज्जलाभमुभयत्र मज्जतः । राजहंस, तव सैव शुभ्रता चीयते न च न चापचीयते। यद्यथा साधितं केनाप्यपरेण तदन्यथा ॥ ५२ ॥ तथैव यहिंधौयेत, स व्याघात इति स्मृतः । येनोपायेन यत् एकेनोपकल्पितं, तस्यान्येन जिगीषुतया तदुपायकमेव, यत् अन्यथाकरणं, स (खसांधितवस्तुल्याइति- हेतत्वात् (२.१६) ) व्याघातः । उदाहरणम्,- दृथा दग्ध मनसिज जीवन्ति शैव बाः । विरूपाक्षस्य, जयिनीस्ताः स्तुमो वामलोचनाः ॥ सैषा संसृष्टिरेतेषां भेदेन यदिह स्थितिः ॥५३॥ एतेषां समनन्तरमेवोक्तस्वरूपाणां यथासम्भवमन्योन्य- निरपेक्षतया, यत्, एकत्र (शब्दभागे एय, अर्थविषये एक, उभयत्रापि वा) अवस्थानं, सा एकार्थसमवाथखभावा (२१७) संसृष्टिः । तत्र शब्दालङ्कारसंष्टियथा, वदनसौरभ-लोभ-परिभ्रसभ्रमर-सम्भम-सम्भृतयोभया । चलितया विदधे कल-मेखला-कलकलोऽलकलोलयाऽन्यया । (२१६) अब खशब्दः उपायारः । तत्वादिति उपायस्येति शेषः । (२१७) एकस्मिन् अर्थे शब्दभागादौ, समवायः (अर्थात् पर- हारयोः) सम्बन्धः एय स्वभावः स्वरूपं यथाः सा, संसृष्टिरमार মুখ। বক্তাত্রী লাল বাংTদলোবাসি भवतीत्यभिप्रायः

·दशमं उमासः ।
२४
पर्यालङ्कारसंसृष्टिस्तु,-
लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाचन नभः । [उत्.]
असत्पुरुषसेवेव दृष्टिनिष्फलतां गता ॥ [उप०]
पूर्वत्र परस्परनिरपेक्षौ यमकानुप्रासो संसृष्टि प्रयोजयतः ;
उत्तरत्र तु तथाविधे उपमोत्येक्षे । शब्दार्थालङ्कारयोस्तु
संसृष्टिः,
सो णत्यि एत्य गामे जो एवं महमहत्तलाममं ।
तरुणाणं हियअलुडिं परिसक्वन्तौं णिवारे (२१८) ।
अस्त्रानुप्रासो रूपकश्चान्योन्यानपेचे, संसर्गश्च तयोरेकल वाक्ये
छन्दसि वा समवेतत्वात् ।
अविश्रान्तिजुषामात्मन्यङ्गाङ्गिन्त्वन्तु सङ्कारः।
एने एव(२१६)यनात्मनि अनासादितखतन्वभावाः परस्परम्।
अनुग्राह्यानुग्राहकतां दधति, स(एषां सङ्कीर्यमाणस्वरूपत्वात्)
सङ्करः।
(२०१८) स नायल पामे य एनां महमही यमामलावरस्याम् ।
तरुणानां हृदय लुण्ठाको परिष्वकमाणाम् निवारयति ॥ इति सं.
-"महमहीयमानम् उत्मबोत्सवायमानम् । परिष्य कमाणो सङ्ग छन्नीम् ।
निवारयति उपभोगेच्छात रति शेषः । हृदयलढाकीमिन्यात रूपकम् ।
(२१८) एते अलङ्काराः । स्वतकाभावः इतरानपेक्षिता । परसरम
अनुपायातुपाहकता बन्योन्यसपकार्योपकारकभावः, तेन
यत
पसकारः यामादितस्वतन्त्रभाषातरमजारमषकरोति तब नायं सहरा,
यथा, "महंसमुक्कामणिः" इत्यादौ वंशगहे श्लेषः शब्दसाम्यात् स्वतःसिद्धः
কক্সদক্ষৰীমীনি আয় বন্ধু:, জি বহ্মষ। ননস্বাভাযা
यथाकथञ्चित् परसरसपकार्योपकारकभायः सहरः एकस्य स्वतःमिय
अपरामारोपकारखे व एकमलकोम्परोसार रति फषितम् ।
एक:
..

·११८ कावाप्रकाशः। . उदाहरणम्,- आत्ते सीमन्तरत्ने मरकतिनि, कृते हेमताटङ्कपत्ने, लुप्तायां मेखलायां, झटिति मणि-तुलाकोटियुग्म ग्टहीते । शोगं विम्बौष्ठ कान्त्या, त्वदरिमगहशामित्वरीणामरण्ये, राजन्, गुञ्जाफलानां सज इति शवरा नैवहार हरन्ति ॥इगेः] पत्र तगुणमपेक्ष्य भ्रान्तिमता प्रादुर्भूतं, तदात्रयेण च तङ्गणः सचेतसा. प्रभूतचमत्कृतिनिमित्तमित्यनयोरङ्गाङ्गि- भावः (२२०) । यथा वा, जटाभाभिर्भाभिः करश्तकलङ्काक्षवलयो वियोगिव्यापत्तेरिव कलितवैराग्यविशदः । परिप्रेकत्तारापरिकर-कपालाङ्कित तले शशी भस्मापाण्डुः पिटवन इव योनि चरति (२२१)। [बड़.] (२२०) विम्बौछ कान्त्या शोणमिति तहुणः 'गुञ्जाफलामा सजः' रतिमान्तिमन्नम् वरूपनिष्य त्तावतुष्टहाति, तदुगुणस्य च समजनकत्तया धान्तिमसाझायेम चारुत्वानिधय स्खभिप्रायः। (२२१) भाभिरुपलचितः ।, करः किरणम् इसव । पियोगी विरहा (पियोन शीलमखेति) विषयच । व्यापत्तिर्विनाशः । वैराग्यम् विगत- रकता विषयस्मृहाराहित्य च । विपदः शुभः शुद्धव । पिटवनम् 'एम शानम् । अब योगिधर्मसमारोपात् स्थितापि समासोकिरतिस्फुटत्वात् प्रकाशकना नोति प्रदीपः । वस्तुतः व्योमीति भाभिरिति च विषयम योगिनि न सम्भवतीति नाव समासोक्तिरिति । पिटवन इस बोमोधि श्राधारयोरुपमासात् तारापरिकरकपास्यवापि साधेश्वोरुपमैव भव रूपकम् । अत्म प्रथमचरणे. उपमापकयोस्योरेयोपादानं न समीचीन- मिति विभावनीवम् । ..

·दशम उमासः। ३१४ उपमा, रूपकम्, उत्प्रेक्षा, शेषश्चेति चत्वारोऽत्र पूर्ववत् अङ्गाङ्गितया प्रतीयन्ते (२२२) । कलङ्क एवाक्षवलयमिति- रूपकपरिग्रहे (२२३)करतत्व मेव साधकप्रमाणतां प्रतिपद्यते, भस्थ हि रूपकत्वे तिरोहितकलङ्करूपम् अक्षवलयमेव मुख्य- तयाऽवगम्यते, तस्यैव च करग्रहणयोग्यतायां सार्वत्रिकी (२२३) कलितपैराग्यविशद इति श्लेषः, पियोगिव्यापरि वेटतोशामुप- करोति, उक्त म्लेषसमधिगतविषयनिस हत्यरूपदिनीयार्थमवलम्बन उत्प्रेक्षाया: प्रतः । तया च उत्प्रेक्षया स श्लेषः उपक्रियते, तया श्लेषस्य समर्थनेन झेष- कतचमत्कारस्थातिशायनात् । एवं जटाभाभि भिरिति पिटवन एवं व्योम्नोति च उपमा, करपृतकलङ्काक्षवलय इति रूपक, ते च श्लेषोतोले- इति चत्वार एमालङ्काराचन्द्रस्य योगित्व प्रत्यायने परस्परमपकुर्वन्ति, सका- रणराग्य महितेन जटादिधारणेन, जटादिधारणम हितेन वा सकारणेन वैराग्येण चन्द्रस्य योगिव' सुष्टु समर्थितं भवतीति । पिटयन ख व्योम्नीलपमायां तारापरिकरकपाले त्य पमा अङ्गमिति अत्र उपमा मले- वोपमा न सहर रति । केचित्त अवापि इममेव सङ्करमाहुः । (१२३) कला एवाक्षयचयमिति कालोऽक्षालयमिवेति चोभयरूपस्थापि समासस्य सम्भवेन किम् करत करवायालयमित्यांचे वच्यमाणोऽनयोः सन्देहसरः उत रूपकमेवेति संशयं निरॉकरोति का इति । इदमल निराकरणम्, सकाराणामेकतरसाधकबाधकामाभावे एक सन्देश- सङ्घरो भवति, म चान तथा, करट तेतिविशेषणस्यैव रूपकसाधकत्वात्, . तथा हि उपमायाम (चन्द्रसदृशं मुसम इति रीन्या) माहण्यांश उधमान विशेषणीय उपमेयमेव प्राधान्यन विशेष्याम निर्दिश्यते इति उपमेये मुख्यतया सम्भवदेव विशेषणमुपादीयते, रूपके (चन्द्र एप मुखमितिरीत्या) उपमेयाभेदेन उपमेयं निरोधाय उपमाममेव मापाचन विशेष्यतया निर्दिष्यते इति उपभाने मुख्यतया सम्वययोग्य मेव विशेषणमपाटीयते, सच विषयमः उपमेये पथविदापचर्यते इति नियमः, एक प्रक ८५ ·३२० कावाप्रकाशः। प्रसिद्धि; लेषशयया तु कलशस्य करधारणम् पसदेव प्रत्यासत्या उपचर्य योज्यते, शशाङ्कन केवलं कलशस्य मत्त्व व उदहनात् ; ' कलङ्कोऽक्षवलयमिवेति त उपमायां कलङ्कस्य उत्कटतया प्रतिपत्तिः, नचास्य करतत्वं तत्त्वतो- ऽसीति मुख्थेऽप्युपचार एव शरणं स्यात् । एवंरूपश्च सङ्करः शब्दालङ्कारयोरपि परिदृश्यते । यथा,- राजति तष्टीयमभिहत-दानव-रासाऽतिपाति-साराव-नदा। गजताच यूथमविरत-दान-वरा साऽतिपाति सारा वनदा॥(२२४) कातत्वविशेष णम उपमामोभूतेऽक्षयच ये एक मुख्यतया सम्भवत् रूपकमेव याहांत । तथा मति हिवच चल ये उपमाने मुख्य अथे करवृतत्वमुख्यतयेच अन्वेति । उपमाङ्गीकारे व कलङ्कस्य मुख्यतया प्रतीतो सस्य कर तत्व मासम्भवोति कदापि मुख्यतयाऽन्धयो न स्यात् । इत्येवम् अक्षमये कर- तत्वस्य मुख्यतयान्वयसिद्धौ पश्चात् कल उपचारात् कश्चित् कर- धात्वउपपादनीयं, तथाहि, कर शब्दश्लेषव शादुपस्थितस्य किरणस्य कलका- धारभण्डलसाविध्यसम्बन्धेन कलाधारत्वमुपचर्यते इति । लेपच्छायेति, किरणकृतरूपहितीयार्थस्य असदूपतया परोहाभाषात् वास्तविको माल वेष इति श्लेष छायेत्युक्तम् । प्रत्यासत्या कलङ्काधारमण्डलस्य सानिध्यसम्बन्धेन । उपचर्थ धारोप्य । मा मण्डलात्म के घरोरेण । उत्करतया मुख्यतया प्राधान्येन । १२१४) अभिहतोऽभिधात प्राप्तः दामवानां रासः सिंहनादशब्दो वमाम् सा अभिहसदानवराया। बतिपाती शीघ्रगामी सारावर (धारामेष गन सहितः) नदो यस्याम् मा अतिपाति-माराव-नदा | सा गजना (गजसबहा) यथम् (नकुलम्) अतिपाति (अतिशयम् रक्षति) चेम्वन्वयः । अविरतेम दानेन (मदजन) वरा (ग) अविरतदाग- पहा । सारा पखिठा । पनदा (वयं यति चण्डयति) वनपाण्डका । .

·दशी अनासः। पत्र यमकमतुलोमप्रतिलोमञ्च (२२५) चित्रमेहः पादइय- गते परस्परापेक्षे॥ एकस्य च पहे न्यायदोषाभावादनिश्चयः ॥५४॥ ५ बयोर्वहना वा पलङ्काराणाम् एकल समावेऽपि विरोधात् न (२२६) यत्र युगपदवस्थानं, नचैकतरस्य परिग्रहे साधक, तदितरस्थ परिहारे बाधकमस्ति, येनैकतर एव परि- ग्टह्येत, स निश्चयाभावरूपो द्वितीयः सङ्करः, समुच्चयेन सङ्करस्यैवाक्षेपात् । उदाहरणम्,- जाह गहिरो जह रमणणिभरो जह मणिम्मलच्छायो। (१२५) बल दितीयचतुर्थपादयोः प्रथमाक्षरमारभ्य अनुचोमेन (अनुक्रमेण) पाठे याहगी पदावली, तयोरन्त्यापरमादाय प्रतिलोमेन (व्यत्क्रमेण) पाठेऽपि ताडण्येवायातीति । पादयगत च पादइयगतऐति- रीत्या एकशेये 'नपुसकमनपुंसके नैकवञ्चान्यतरस्याम्' (१।२।६८ पा.स.), बड़ेग बोसमेर शिष्यते, पतः पादहयगते. इति न सकोपपलिन, एवं परा। पादयमकानुलोम प्रतिलोमयोः प्रत्येकमेव दुष्करतया विदग्वननोच- रनकम, तयोः साहित्यन्तु सतरामतिथयेन विदग्धमनोऽतरीमति परसरचारवानिपये परसरमपेक्षे ते प्रत्यभिप्रायः । (২২৫) বিঘা জমিয়ীঘি হদ্ধমামালামানায়। पसन 'एकस्य च', इत्यत्र प्रकारेण । माओ माय पूर्वकारिकातो। रत्यलय बारः 'विश्व' बनानविन तयार ४१

·काव्यप्रकाशा
तर किंपिरिणा एसो
सरसवाणिपणो जहणिही ण कियो (२२७)..
पत्र, समुद्र प्रस्तुते (विशेषणसाम्याइप्रस्तुतार्थप्रतीतः)
किमसौ समासोक्तिः, किम् (पधेरप्रस्तुतस्य मुखेन, कखाषि
नत्यमगुणतया प्रस्तुतस्य प्रतीतेः) यमप्रस्तुतप्रशंसा ?-इति
सन्देशः । यथा वा,
नयनानन्ददायीन्दोविम्वमेतत्प्रसीदति ।
अधुना.विनिमहाशमविशौर्णमिदम्तमः ? ।
पान, किं, (कामस्सोहीपक: कालो वर्तते इति भयारण
पभिधानात् (२२८)).पOयोकम, उत, (बदनखेन्दुवियतया
मध्यवसानात्) अतिशयोक्तिः, किं वा (एतदिति वनं निर्दिश
दूपारोपवथात्)रूपकं, अथवा(तयोः समुच्चयविवक्षावा(२२८))
(१५७) यथा गमीरो यथा रत्ननिर्भरो यथा च गिरायः ।
बचा पिं विधिमा एषः परसपानीवो बनिधि ?
तिषपणे बरसपानीवपन्देन परोपमोबासुभातम् बात
इति मोगरा
(२५८) वाममा जीपयोग्य काय वमा पनि पारेर
विच बनानन्ददाबोबनेन भनरेण बचनात् ; नयनामबदाविचन्द्र
Fomबमोहीपालनिवमिति एकतर प्रतिपादने पन्यतरख प्रवीति-
भवतीति। एतेन उपमपि पानी मयतीसावादि
(९१८) पहा-बारादिवल्पनबा पिच प्रमोदगि, एका
प्रसीदतीति विसावाम एक्सरसंग प्रबनाले दीपपम्, उमबोरेष सवले
बसवोनितवः। प्रकोषसम पनीने जिस विम्वपचे बाबा
, नमोबार । पासपोचाया पनिशाना, तमो सिमाना।

·दशर्मसार:। होपकम, अथवा तल्पयोगिता, किस (प्रदोषसम विषेषण- साम्यादाननस्वावगतौ) समासोक्तिः, (भावित सुख- नैर्मम्ममतावात्) पप्रस्तुतप्रशंसा?-इति बहना सन्देशदवमेव यत्र वायरोषबोरन्बतरखावतारः, तब एकतरस मिसयात् न संशयः न्यायश्च साधकत्वम् (पहलता)। दोषोऽपि बाधकत्वं (प्रतिकूलता) । तत्र . सौभाग्यं वितनोति वायशिनो व्योत्सव सासद्युतिः । प्रत्यव मुखतया अषगम्यमाना सातियों ( २५०) एवानुकूल्वं भजते प्रत्युपमायाः साधकं, अथिनि मतवा प्रतिकूलेति रूपकं प्रति तस्य पवाधकता । कोन्दौ तव सत्ययं यदपरः थोतांशुरभ्युद्यतः । -इत्यत्वापरत्वमिन्दोरतुगणं (२३१) न तु वलस्य प्रतिमूख- मिति कपकखसाधकता प्रतिपद्यते, न बूपमावा बाधकताम्। . (२१.) पियेष्यतया यो प्रतीते, व प्रधानतया मतीमा- पिसि वापत, एवं 'पथिमि स्वापि बोध्य । वथा पाण्यावरण । पापद्युतेः को सख्खतयैवान्वयसम्भवात् शासतिर्वास प्रतीतो क्या बहना तथा पशिनः प्रतीतो प्रतिक्षा, पासपदय विकासपर परिपल्ला करिव परिचापि अन्वबसन्नवात् । (१११) बमा 'पबमपरा पण्डितः' स्थल पहित विशेषणम् पपरल पहिसानरम पूयॉमा प्रत्यावयति, तथा 'पपरः पीताया- बालचन्द्र विशेषवाका उपात्तम् नमरत चन्द्रलर पूर्वोwat साब- बलि ; द्रावर पूलाव कन्दो' बल कप सभी ·राजनाराम लोसामाणिति विर्भरन् । -इत्यत्र पुनरालिङ्गानसुपमा निरस्थति, सदृशं प्रति परमेबसा- प्रयुक्तास्थाखिनस्यासम्भवात् । पादाम्बजं भवतु नो विजयाय मञ्च- मनीरशिश्चितममोहरमम्बिकायाः।। इत्यत्र मञ्जीरशिश्चितम् अम्बुजे प्रतिकूलम्, पसम्मवादिति रूपकस्य बाधकं, न त (२३२), पादेऽनुकूलमित्युममायाः साधकमभिधीयते, विध्युपमर्दिनो बाधकस्य तरूपेक्षया छत्कट- वेन प्रतिपत्तेः । एवमन्यत्रापि सुधीभिः परीकाम में स्फुटमेकक विषये शब्दार्थालतिद्वयम् । वावस्थितच्च, भभिन्ने एव पदे स्फुटतया, यत्, उभावपि शब्दार्था- . तय उपमानस्य चन्द्रख प्रधामनवा प्रतीतिरिति । प्रति- कूच मिति, सामान्य शब्दस्य विशेषपरत्वमभ्य पगम्य बकपदमानिध्याव चपर- भइसा सामेशया अपर प्रति समदिवसार्थकापि कल्लनसम्भवात् । (२०११) मनु मनीरशिञ्जितं यथा. अम्बुजप्रतिकूलत्वेन पाधवक्तवा ध्यपदिखते, तथा पादेलकूलत्वेन साधकतवापि कथं न व्यपदिष्यते इति यहां निराकरोति नविति । बदमन निराकरणम्, प्राधान्य' हि व्यपदेश- नियामक, माधान्येन व्यपदेशा भवमिति निबबाह, प्राधान्य बलायम् । प्रक्षते (अपक्षरक्षणात् परपक्षनिराकरणसेवापमानापमा पक- गाधनसंद बनीयसमिति बाधपतयेव व्यपदेशो fano विधालय (प्रसते पादेऽम्बुमावविधनकपस कपास) का किराया। सरपेषया उपमानापसापेक्षया । उत्पादन बीयवक्ष।

·दमन महासः। M साहारी (२३३) व्याखां समासादयता, सोप्यपरः सागरः । पटोल्लसत्किरण-केसर-सूर्वविख- विस्तीर्ण-कर्णिकमधो दिवसारविन्दम् । विद्याटदिन्दल-काणाप-मुषावतारs: बवान्धकारमधुपावलि सञ्चुकोच ।।" भक्पदानुनविष्टौ रूपकानुप्रासौ । तेनासौं विरूपः परिकीर्शितः ॥५५॥ तदयममुग्राह्यानुग्राहकतया, सन्देहेन, एकपदप्रतिपाद्य; तया च व्यवस्थितत्वात्त्रिप्रकार एव सङ्करो व्याकृतः। प्रकारा- न्तरेण तु (२३४) न शक्यो व्याकर्तुम्, आनन्त्यात्तत्प्रभेदाना- मिति प्रतिपादिताः शब्दार्योभयगतत्वेन वैविध्यजुषोऽलङ्काराः। सा) गन्दार्थानद्वारा वित्यु पक्षक्षणम्, 'बलको लामोसंडावियाँ इत्यादौ शब्दालङ्कारयोरनुप्रासयमकयोः, 'बजारविन्दमधलुब्धमधुप्रता धामनवमी पकुलपन खकुञ्जमध्ये इत्यादावर्यापारयोरूपकातिथयोध्यो- वायमेव सरोवधेयः ।। .(२१४) संधिरिति मिया माशकारमहर मा तु व्यका तथाऽध्यता व्यकाव्यकेति च fatrika निवड यादवदेव च सबको बीरबलवत् पारापानीयवञ्च से ! यकायक संष्टिनरसिंहयदिखते। चितपदचिन् नानाधारमहरे। -इति भोजराजोधप्रकारेण ।

·- कुतः पुनरेव नियमो बदेवेषा ठस्वापि कायशोभाषि- शयहे तत्त्व कश्चिदलकारः शब्दस्य, कश्चिदर्यस्य , कवित्र म यस्य ?-इति चेत् । उक्तम् [२०७४०] पत्र, यया काबे दोष- गुणालङ्काराणां शब्दार्थोभयगतत्वेन अवस्थायामन्वयष्यति- रेकावेव प्रभवतः, निमित्तान्तरस्थाभावात्, तत योऽसमारो यदीयान्वयव्यतिरेकावविधत्त, स तदलशारो यवस्थाप्यते- इति, एवश्च या पुनरुतवदाभासः परम्परितरूपका भयो- र्भावाभावाविधायितया उभयाखकारी, तथा शब्दहेतुका- 'र्थान्तरन्यासमभतयोऽपि ( २३५) द्रष्टव्याः, पर्यस्य तु तत्र वैचित्यम् उत्कटतया प्रतिभासते इति वाचालकारमध्ये वस्तुस्थितिमनपेक्ष्यैव खशिताः। 'योऽलक्षारो वदाश्रितः सतरलवारः' इत्यपि कल्पनायाम् (२३६) पन्वयव्यतिरेकावेव समायितव्यो, तदाश्रयणमन्तरेण विशिष्टस्याश्रयायि- भावस्वाभावादित्यलङ्काराणां वयोगनिमित्त एप परस्पर- व्यतिरेको ज्यायान्॥ (२१५) उत्पादयति पर प्रीति महयनारतः । मत दाक्षिण्वसम्पदः सर्वस्य भवति प्रियः । रति दाखिपन्द- भूगोवानरबारः । प्रतिपदात 'सकसक परमेतत् मातम्'-रखुपमा- दीनां संचा (१४) पापानिमावाम् । बदाम, बर माह अपरमनिरपवर्ष बत् पात्रवयम् । विषिष्य कि मि ममिति बापट पाषाविमा बाधाममा बभाषा- दिवि बनानादिसा बाहेरालादिनमालेगाानियतविरसाद | परपरब्यतिरेकोम्बोधमेदः ।

·. दशमी छहा एषां दोषा यथायोग सम्भवन्तोऽपिकचन । उक्तवन्तर्भवन्तौति न पृथक प्रतिपादिताः ॥५६॥ तथा हिपनुप्रासय प्रसिद्धभावो वैफल्य वृत्तिविरोधः (२३७) इति ये बयो दोषाः, ते प्रसिद्धिविरहताम्, पपुष्टारवं, प्रतिजवर्णताश्च यथाक्रमं न यतिकामन्ति, तंत्खभावत्वात् ।' क्रमेणोदाहरणम्- चक्री चक्रारपक्ति, हरिरपि च हरौन्, धूर्जटि_गान्तान्, मच नक्षबनायोऽरणमपि वरणः, कूवराग्रं कुवेरः । रंग साः सुराणां, नगदुपक्षतवे मित्ययुक्तस्य यस्य तौति मौतिमसम्बोऽवमहिमरचे मोऽवतात्स्यन्दनो व (२३८)। पत्र कर्ट कर्मप्रतिनियमेन (२३८) स्तुतिः अनुप्रासानुरोधेनैव ता, न पुराणेतिहासादिषु तथा प्रतीतेति प्रसिद्धिविरोधः । भण, तरणि, रमणमन्दिर,-मानन्दस्यन्दि-सुन्दरेन्दुसति । यदि सबीलोवापिनि, गच्छसि तत् किं त्वदीयं मे । भनणुरणमणिमेपल,-मविरलविज्ञान-मच-मचौरम् । परिसरणमरणचरणे, रणरणकमकारणं कुरते (२००)। (२१७) वृत्त उपनागरिकादेः (१८५४०), विरोषः प्रतिभूलना। (१५८) चाल पार-धुर-गएवर-रहा-पन्दाः क्रमेण औषक- वाड-क्र-गवर-मेगावाः । परिरिन्द्रः। रीन् बचान् । (२१८) ची चहारपनि मोतीति रीत्या ! - (10) मनगमगाव बनावधारा प्रति अपनावासोतिरिवम् । मुग्ममिदं । सरषि, बरि रमपमन्दिरं गति, नर (तदा) परी ॥

·पत्र वाच्यस्य विधिनायनं .न.विचिदपि पारावं सतावते -इत्यपुष्टार्थतैयानुमासस्य वैफल्यम् ( २४१) ।। अकुण्टोत्कण्ठ येति [ १२६ ट. , पत्र. ङ्गारे परुष वर्णाडम्बरः पूर्वाक्तरीत्या (२४२) विरुध्यते इति परषान- प्रासोऽत्र प्रतिकूलवर्णव वृत्तिविरोधः । . यमकस्य पादत्रयगतत्वेन यमनमप्रयुक्तव्यं दोषः । यथा, भुजङ्गमस्येव मणि: सदम्भाः, ग्राहावकोणेव नदी सदनमः । दुरन्तता निर्णयतोऽपि जन्तोःकर्षन्तिचेतः प्रसभंस-दृश्याः(२४३)॥ उपमायाम, उपमानस्य जाति-प्रमाण-गतन्यूनत्वम्, अधिकता वा ताशी अनुचितार्थत्वं दोषः ; धर्मात्रये तु न्यूनाधिकत्वे यथाक्रमं होनपदत्य मधिकपदत्वञ्च न व्यभिचरतः । क्रमेणोदाहरणम्,- चाण्डालैरिव युष्माभिः साहसं परमं शतम् । [जान्य • बङ्गिस्फुलिङ्ग दूव भानुरयं चकास्ति । [म.न्य •1 परिसरणम् (गमनम्) मे (मम) अकारण निमित्त बिना) रणरणाम (उत्कण्ठाम्) किम् (क) कुरुते, (*) भण (पद) अत्यन्वय इति चन्द्रिका (३४१) व परिसरंगविशेषतानि अब सिमित्यान दोनि, 'त्वदीयं परिसरणकारणं रपरणकं करते'-इति-वाच्छार्थस्य, तेन व्यास भाविधिराय च न किचिपकारे पर खमतमागर्थमेव नान्युपासानीति-भावः । (३४५) बटमोशायोकानसारिणः । (२१) सस्था रति पहनाया बकायम,-जोषियेष- परिणा, समीचीनमा हाभिसामावेति ।

·३९ . दशमलासः। अयं पद्मासनासौनश्चक्रवाको विराजते । सुगादौ भगवान् वेधा विनिमित्सुरिव प्रजाः ॥ आ • अ.] पातालमिव ते नाभिः स्तनौ क्षितिधरोपमौ वेणीदण्डः पुनरयं कालिन्दीपातसन्निभः ॥ [प्र.अ.] पत्र चाण्डालादिभिरुपमानैः प्रस्तुतोऽर्थोऽत्यर्थमेव कर्थितः (२४४) इत्यनुचितार्थता। म मुनि छितो मौञ्जया कृष्णाजिनपटं वहन् । व्यराजन्नीलजीमूतभागाश्लिष्ट इशुमान् ॥ [धन्य •] भत्रोपमानस्य मौञ्जीस्थानीयस्तडिल्लक्षणो धर्मः केनापि पदेन न प्रतिपादित इप्ति होनपदत्वम् ।' सपीतवासाः प्रग्टहीतथाङ्गो मनोजभीमं वपुराप कृष्णः । शतहदेन्द्रायुधवानिशायां संसृज्यमानः शशिनेव मेघः ॥ [ध • • • अनोपमेयस्य ( २४५) शङ्खादेरनिर्देशे शशिनो ग्रहणमति- रिच्यते इत्यधिकपदत्वम् । लिङ्गवचनभेदोऽपि (२४६) उपमानोपमेययोः साधारणं चेत् धर्ममन्यरूपं कुर्थ्यात्, तदा एकतरस्यैव तमसमन्वया; (२8 8) निन्दोपहासादिप्रतीतेरिति प्रदीपः । (२४५) उपमेयस्य श्रीकृष्णस्य । (३४६) साधारणधर्मवाचकपदर', विभिन्न वचन योरुपमानोप- मे यवाचकपदयोरेत रानुसारिलिजय च म त्वे, भिनलिन भिनव चमति दोषवयं भोजराजादिकम्मतम्, तहीजन जिन्त, यहाक लड़ चनानुसारि ·काव्यप्रका। - . 3B वगते: सविशेषणस्यैव तस्योपमानत्वमुपमेयत्वं पा प्रतीय- मानेन धर्मेण प्रतीयते इति प्रक्रान्तस्यार्थस्य सुटमनिर्वाद अस्य भग्नप्रक्रमरूपत्वम् । यथा, चिन्तारत्नमिव चुतोऽपि करतो धिक् मन्दभाग्यस्व मे।[वि.भ.] शक्तयो भक्षिता देव, शहाः, कुलबरिय। वि.२.] यत्र त नानात्वेऽपि लिङ्गवचनयोः, सामान्याभिधायि पर स्वरूपभेदं नापद्य ने, न तवैतडूषणावतारः, उभयवापि अस्य अनुगमधमखभावत्वात् (२४७) । साधर्मवाचकं यत् पदं थात्, ते नव तस्यान्वयः स्यात्, न तूभाभ्यामपि विशेषणविशेष्वभावान्वये समान लिङ्गवचनयोतन्त्रत्वात्, उभवन (उपमानो- पमेययोः) छन्वयाभावे च तस्य साधीत्वमेव व्यारन्येत, तत् सावत्वात नदभावे च कष्ट सुपमा ? उपात्तख साधारणधर्माख एकाला (उपमेये उपमाने वा) अन्वयबलेम, अपरन च प्रतीसिबलेन सम्बन्धमङ्गलम उपमानिर्वास्तु न सम्यक, सर्बल झटिति प्रतो त्यानुदयादिति । एता दोषद्वयं भग्नप्रक्रमतायामेवान्तर्भवति, उतरीया उपमाने प्रतीयमामतया पाच्यतया या उपक्राम्नस्य साधर्मस्य उपमेये तदन्यथा (पाचक्या प्रतीयमानसया पा) उपसंहारादिति प्रकाशनमतम् । (१४७) भोजराजादयस्तु, पायानरामा विचममे दोऽपि म दोवाय इत्यादः, यथा, यस्य विवर्गभ्भू चानि दिनाग्यायानि यानि च । सलोपकारभवेष असमपि न बीवति । यल भवायाः पर्यायान्तराभारादिति । दकिमापि "न सिनपचने पित्रे न होनाधिकतापि वा। रुपमादूपापायालं यवोहगो न धीमताम् । पापा 7 प्रियोज्यं मे विद्या धमिवाजिता । नस्थ - ·दशम उमासः। सर . यथा- एकरनः प्रथितो रत्नैरिव महार्णवः। [वि... तदेशोऽसहयोऽन्याभिः स्त्रीभिर्भधुरतायतः (२४८) । इधते सपरा शोभा तदीया विश्वमा दूध ॥ [व] कालपुरुषंविथादिभेदेऽपि न तथा(२४८) प्रतीतिरस्खलित- रूपतवा विधान्तिमासादयतीत्यसावपि भग्नप्रक्रमतयैव व्याप्तः। बबा,- पतिथिं नाम काकुत्स्थात् पुनमाप कुमुदती। पश्चिमात् यामिनीयामात् प्रसादमिय चेतना । पत्र चेतना प्रसादमाप्नोति न पुरा भापति कालभेदः । प्रत्यग्रमज्जनविशेषविविक्तमूर्तिः कौसभरागरुचिरस्फुरदंशुकान्ता । विधाजसे मकरकेतनमर्चयन्ती बालप्रवाल विटपप्रभवा ल तेव ॥ भव, लता विभाजते नतु विधाजसे इति सम्बोध्यमान- . भवामिव महीपाल, देवराजी बिराजले ॥ अमरामतः कक्षामारो तेलमा नप।" इत्यनेनंमोऽणेऽङ्गीमतः । (३४८) मधुरतया भतः पूरितः, पक्षे मधुरतां धारयन्ति ये, मधुरतारतः | दधते ति दध-धा-धात्वोरेकवचन बहुवचमानिष्पबम् । (२४८) काबो भूतभविष्यदर्तमानरूपः । पुरुषः प्रथममध्यमोत्तम रूपः। विधिः प्रवसनादिरूपः विवादिप्रत्ययार्थः। तथा कालादीमामेक्यस्थव र। अल नाहयतवा चपरिवर्तित स्वरूपेण । विश्रान्ति परिसमाप्निम् । प्रष या उपनानं प्रतीयते, चरमं तथा गोपमेयं प्रतीयते इति स्वार्थः । ..

·काध्यप्रकार AD निष्ठस्य परभागस्य (२५०) असम्बोध्यमानविषयतया अत्यासात् पुरुषभेदः। गङ्गेव प्रबहतु ते सदैव कीर्तिः । इत्यादौ च गङ्गा प्रवहति न तु प्रवहतु इति अप्रत्तप्रवर्तनात्मनो विधेः । एयञ्जातीयकस्य च अन्यस्यार्थस्य (२५१) उपमानगतस्यासम्भवाहियादिभेदः ॥ 'ननु समानम् उच्चारितं प्रतीयमानं धर्मान्तरम् उपादाय पर्यवसितायाम् उपमायाम् उपमेयस्य प्रकृतधर्माभिसम्बन्धान कञ्चित्कालभेदोऽस्ति (२५२) । यत्राप्युपात्तेनैव (२५३) सामान्यधर्मेण उपमा अवगम्यते, यथा, युधिष्ठिर इवायं सत्यं वदतीति, तत्र युधिष्ठिर दूव सत्यवादप्रयं सत्यं वदतीति प्रतिपायामहे ( २५४)। सत्यवादी सत्यं वदतीति च न पौनरुक्त्यम् आशङ्गनीयम्, रैपोषं पुष्णातीतियत् युधिष्ठिर व (२५०) परभागस्य विधाजसे इति क्रियाशेषां गभूतस्य से-प्रत्ययस्य व्य त्यासात् परिवर्तनात् । (३५१) 'चिरं जीवतु ते पुलो मार्कण्डेयो मुनिर्यथा' इत्याशीवादादि- रूपस्य । (२५३) काम इस सुन्दरः स रराज इत्यादौ, काम इव स रराजे- ज्यादौ च यथाक्रम उच्चारितं प्रतीयमानञ्च सौन्दर्यरूपं धामरमवलम्बा उपमा प्रतीयते, रराजेति क्रिया च उपमेये तमिनेन अन्वेति, म तूप- मानीभूते नामेऽपीति समुदायार्थः । (२५२) यव साधारणधर्मान्तराम त्वस्यले | उपाशेनेव मित्रकालादि- तया प्रतिपादितेनैव । (२५४) तथा च सत्यं वदतीति न साधारणधर्मारकम् किन्तु प्रतीयमान सत्यवादीति पदम् ।

·सत्यबदमेन सत्यवाद्ययमित्यर्थावगमात् (२५५)।' सत्यम् एतत्, किन्तु स्थितेषु प्रयोगेषु समर्थनमिदं नत सर्व्यथा निरवद्यम्, प्रस्तुतवस्तुप्रतीतिविघातात् ( २५६) इति, सचेतस एवात्र प्रमाणम् । असादृश्यासम्भवायप्युपमायाम् अनुचितार्थतायामेव पर्यषस्यतः । यथा, ग्रथाति काव्यशशिनं विततार्थरश्मिम् । [यसा०] अत्र काव्यस्य शशिना, अर्थानाञ्च रश्मिभिः साधर्ममंत्र कुत्रापि न प्रतीतमित्यनुचितार्थत्वम् । निपेतुरास्यादिव तस्य दीप्ताः शरा धनुमण्डलमध्यभाजः । जाज्वलामाना दूब वारिधारा दिनाईभाजः परिवेशिणोऽर्कात् ॥ [चस •] अत्रापि ज्वलन्योऽस्बुधाराः सूर्यमण्डलात् निष्पतन्यो न • सम्भवन्तीत्युपनिबध्यमानोऽर्थोऽनौचित्यमेव पुष्णाति ॥ उत्प्रेक्षायामपि सम्भावनं ध्रुवेवादय एष शब्दा वर्ल (२५५) रेपोषं पुष्णातीत्यत्व यया (काधिकान्यासकारादिमते) धन- करणकपोषणाभिन्ना पुष्टिरितरीत्या धात्वर्थस्य सामा य विशेषमादेन विथे- षणविशेष्यभावान पौनरुत्य मु, तथालापीति । एवमेव मिदमम् । अब युधिधिर वेत्य मेन सत्यवदनखभावत्वं प्रतीयते । (२५६) प्रस्तुतस्य प्राकर स्थिकस्य यस्तु नः उपमायाः । साधास्य झटितिप्रतीत्यनुदयेम प्रतीत लम्बरूपो विघातः ।

·२० कांच्यप्रकामः। सहन्ते, न यथाशब्दोऽपि, केवलस्य (२५७) अस्य माधर्मप्रमेव प्रतिपादयितुं पर्याप्तत्वात, तस्य चास्थामविवञ्चितत्वादिति तत्राशक्तिरस्थावाचकत्वं दोषः । यथा, उद्ययौ दीर्घिकागर्भात् मुकुलं मेचकोपमम् । मारीलोचनचातुर्थ-शङ्कासङ्कुचितं यथा ॥ उत्प्रेक्षितमपि तात्त्विकेन रूपेण. परिवर्जितत्वात् निरुपाख्यप्रख्यं (२५८), तत्समर्थनाय यदर्थान्तरन्यासोपादानं, तत् पालेख्यमिव गगनतलेऽत्यन्तमसमीचीनमिति निविषयत्व- मतस्य, ममुचितार्थतैव दोषः । यथा,- दिवाकराद्रक्षति यो गुहासु लीनं दिवाभीतमिवान्धकारम् । क्षुद्रेऽपि नूनं शरणं प्रपन्ने ममत्वमुच्चैःशिरसा सतीव ॥ पत्राचेतनस्य तमसो दिवाकरात् त्रास एव न सम्भवतीति कुत एव तत्पयोजितमद्रिणा परित्राणं, सम्भाषितेन तु रूपेण प्रतिभासमानस्यास्य न काचिदनुपपत्तिरवतरतीति व्यर्थ एव तत्समर्थनायां यत्नः (२५८ ) । (२५७) केवलस्य पदान्नरेपासमतस्य, समस्तस्य त यथोचितयथार्थादिषु । बन्चार्थत्वमध्ये वेति महेश्वरः । (२५८) निरुपाख्यम् अलीकम् गगनकसमादि, तत्प्रय तत्वस्यम् । निविषयत्वम् (अनन्तरोखरूपम्) निर्विषयत्व नाम दूषयम् । एतस्य अर्थान्तरल्यासस । (२५६) अनुपपत्तिनिवारणाचं हिवर्थान्तरमपन्यास ते, न चालानुप- पत्तिः बनवधारितखरूपत्वादस्य : निक्तिस्वरूपस्यैव हि उपपादन चित- यत्र वाचताविकमपि कषिप्रौढ़ोनवा निषितखहपम्, तब "अस्तिनाद्वारााम्” (१.८४.) रबादौ यतातिस्थापि समर्थन नदोषावेति बोध्यम् । . मिति ।

·६५ दशम उल्लासः। साधारणविशेषणवशादेव समासोक्तिरमुक्तमप्युपमान- विशेष प्रकाशयतीति तस्यात्र पुनरुपादाने प्रयोजनाभावात् अनुपादेयत्वं यत्, तत् अपुष्टार्थत्वं पुनरुतता वा (२६०) दोषः । थथा,- स्पृथति तिग्मरुचौ ककुभः करै- दयितयेव विजृम्भिततापया। च-तनु-मान-परिग्रहया स्थितम् रुचिरया चिरथापि दिनश्रिया ॥ अव तिग्मरुचेः ककुभाञ्च यथा सदृश विशेषणवशेन व्यक्ति विशेषपरिग्रहेण (२६१) च नायकतया नायिकात्वेन च व्यक्तिः, तथा ग्रीष्मदिवसत्रियोऽपि प्रतिनायिकात्वं भविष्यतीति किं दयितयेति खशब्दोपादानेन । वेषोपमायास्तु (२६२) स विषयः, यत्र उपमानस्थोपादानमन्तरण, साधारणेष्वपि विशेषणेषु न तथा प्रतीतिः, यथा, खवच पलवाताभावस्करविराजिता । प्रभातसन्ध्येवाखापफललुब्धे हितप्रदा ॥ -इति ॥ अप्रस्तुतप्रशंसायामपि उपमेयम् अनयैव रीत्या प्रतीतं न पुनःप्रयोगेण कदर्थतां नेयम् । (२६.) प्रतीतस्यापि पुनरुपादानं, न प्रस्तुतार्थ पुष्णातील पुष्टार्थत्वम् । "यदि कार्थतः प्रतीतस्यापि उपादाने पुनरुक्तिस्तदा अर्थ पुनरुतत्वं दोषः" इति प्रदीपः । (२६) व्यनिविशेषः खोलिङ्गविशेषः । व्यकिः प्रतीनिः । (३६२) नवल क्षेषोपमेव स्थादिन्यत माह मेषेति । साधारण- विशेषणबलात् कुन तथा उपमाननीति कुन नेपाल मजदय एवं प्रमाणम् । H ..

·२२४ दशम उल्लासः। . यथा- पाहतेषु विहङ्गमेष मशको नायान् पुरो वार्यते, मध्ये वारिधि वा वसंस्तुणमणिर्धत्ते मणीनां रुचम् । खद्योतोऽपि न कम्पते प्रचलितुं मध्येऽपि तेजस्विना धिक् सामान्यमचेतसं प्रभुमिवानामुष्टतत्त्वान्तरम् (२६३) ॥ अत्र, अचेतनस्य प्रभोरप्रस्तुत-विशिष्ट- सामान्य-हारेण(२६४) अभिव्यक्तौ न युक्तमेव पुनःकथनम् । तदेतेऽलङ्कारदोषाः यथासम्भविनोऽन्येऽप्येवञ्जातीयकाः (२६५) पूक्तियैव दोषजात्या अन्तर्भाविताः, न पृथक् प्रति- पादनमहन्तीति सम्पूर्णमिदं काव्यलक्षणम् ॥ इति काव्यप्रकाशेऽर्थालङ्कारनिर्णयो नाम दशम उल्लासः॥ ॥ समाप्तश्चायं श्रीमम्मटभट्टकृत: काव्यप्रकाशः ॥ (२६३) टणमणि : कासादिमणिः प्रवालं था। वेत्यय सामान्य- मिन्यनेमान्वयः । मध्ये वा धरि वेति कचित् पाठः । (३६४) अप्रस्तुतं यद् विशिष्टम् (छतेष्विव्यादिविशेषणयुक्तम्) सामान्य, तहारेण तमुखेन ; धिक सामान्य मित्य ने नै वे त्यर्थः । (२६५) ममामोतो नपुंक के नायक व्याहारसमारोपः, उपमायां उपमाविरजोतिः, एवं पिरोधे किनाधर यो बरोधवर्णन मिलेय जातीयकाः। एतेऽनुचितार्थ त्वादौ अन्तर्भावमहति । इत्यास्ता वितरः । . - च्या व शिवम् । सम्पर्णमिदं श्रीमागचन्द्रन्यायरत्नसङ्कलित तात्पर्यविवरणम् ॥ कलिकातासंस्कृत विद्यालयः संवत् १८४३ । ख० छब्दः १८८६ ।

·प्राविपत्रम् । पृष्ठय पङ्गो अशुषम् २० . . शुषम् विभावादिसम्बलन एतन्मूलकसन्देश प्रधानीभूत नियांसः यतु दो विभावादि सम्बलन एतन्मलकमन्देह प्राधानीभूत निर्यासः चतुर्भदो ४ ४ . ६ ६ १० १५ खड़ग व्यावृत्तिदर्शनाच असम्भयादिति खरूपमुख्यार्थ १२ १३ व्यायत्तिदर्शनाञ्च असम्भावादिति स्वरूपमुच्यार्थ ताटस्थं असत्याञ्चामेद जाद्यादि इदं शन्देन विषयेन। श्रमखेद मणामि १४ २४ १६ ताटस्थाम् असत्याञ्चाभेद जाधादि दंपन्दन विषयेण श्रमखेद भणामि ২২ १५ १० २५ २० गुरुजन परवश भनामि २५ २० गुरुजनपरवध भणामि इयो १८ . ২৩ योः तिरष्कृतम् यत्रस, परितामितम् तिरस्कृतम् यवसः, परिणामितम् ·[ २ ] पृष्ठस्य पनौ १० अशुधम् सखितमाख अनुपयुज्यमानत्वान् ऋभव्यको तैव्यिभावाद्यैः सुखितमासस अनुपयुज्यमानत्वाद क्रमव्यङ्ग्यो विभावाद्यैः २४ ४ १३ २ शन्द चव्यंभाणः शब्द चर्यमाणः १६ २० चमत्कार पाठ ८ ५ १० प्ररित्यागः खकीयत्येन हीरेवोदीयात् खीकर्तव्यः चमत्कार पाट परित्यागः स्वकीयत्वेन स्वीरेवोदियात् खीकर्तव्यः ५ CAIN ३ ३ ३ २ १८ ६ प्रमाता प्रभाता कत्रों कला COM १२ खाका खाकार रनेरास्वादः ३८ १६ १६ रतेरास्थादः स्थितायाः एयेत्यनयोमदः निर्विकल्पमत्व, पाषाराभेदकास्त्र स्थितायाः एवेत्यनयोर्भेदः निर्विकल्पकत्व पाषाणभेदकारलं ४० यस्याः सा ४० यस्या सा निर्षिष्टः ... इत्यं ३ १० निर्दिष्टः इत्य दिवसाः कान्ताविषया ४५ १५ दिषासाः कान्ताविषया ४६ ३ १६८ कालकूटस्थ काककूटस्य ४८ २ जरठ' ५० १६ जठर ·एख पनौ १५ समपसरति. निबद्ध अशुषन्, सम्पसरति निवनु सौढं अाद्रि नस्वक्षतादि मोद बादा, नख नतादि . १६ सहत्यात् सहत्वात् मुग्धतयव ६० ६२ . ६४ १२ ७० ५ मुग्धतयव मुहमः स्कन्धप्राप्त सच्छम्बन्वेन स्त्रिजगति प्रातिपादिक चतुभिर्गणने खेन्दरः अपको . मुहुर्मुहुः स्कन्धप्राप्त तत्सम्बन्धेन खिजगति प्रातिपदिक चतुर्भिर्गुणने खेन्दवः अपकर्षा ७४ ४ .. ७५ २ १२ १ एव एवं कम्मने १८ कम्मने ७६ . २१ . हर निवचमानः तचे टया वेति कारकानां 'मा चाखे' जैमिनिता वावदे निबध्यमानः सच्चेच्या विति कारकाणां 'मा चास्य" जैमिनिना. वादे विध ६३ ६४ १० ६५ ६५ १ . अपेक्षमाणा ६५ अपेक्षन्ती हयं, गत 'कालिनः "इयं गतं कपालिनः .. .

·[ ४ ] पनौ अशुचम् २४ बद्याच्यत्वादिना निपायो शुषम् वाच्यवादिना निर्णाह्यो १०० १४ १०३ ८ १०५ १०६ १६ द्यन्यतमत्वं १० मोर्ची हितीया द्यन्यतमत्वं मोवीहितीया टथनिर्देशः प्रकट पृथङ्गिद्देशः ५ प्ररुष्ट ११६ भावानगम भावानवगम ४ १२४ ११ १२४ १२५ दूत्रात्र वीपसयां च्युतसंस्कुतं परशुणा सामन्यतो इत्यवैच्छिको खिन्ने माकाकृति साकाहस्थले त्वमेवं सौन्दा . यच्छन्दस्थ इत्यत्र वीपसायां च्युतसंस्कृतं परशुना सामान्यतो इत्यधिक खिन्ने माकाङ्क्षति साका इस्यले त्वमेवंसौन्दयो २१ १३० १३० १३० यच्छब्दस्य १ ३ है प्रत्यग्रा किमप्यर्थ प्रत्यया कमप्यर्थ १२६ १३६ ( २४ पथकवाक्य हेतुगध प्रथगवाक्य हेतुगर्भ . १४४ २० १४४ २० १४४ खरूम সখীলতানা সীমানা ६३ पू० संश्रवाः संश्रयाः २ १ २० १४७ ३४० १४८ ·[' ५ ] पृष्ठस्य पझो शुभम् धाज्ञा के डम्परो १५१ है कवरो १५३ ह & १५३ १३८४) विदित वाक्ये खिद्यते १३८ पू० विदित व्याक्ये विद्यते श्रुषिकटु दानर्थ १५३ . Mom श्रुतिकटु दानार्थ करति .. स्फुरति किगडति च १४ १५८ किित उत्त प्राखादा ६४४० अमरकवि उदृत्त प्राखादा ४६४० ६ अमरुकवि १३ प्रधान: १७५ २४ प्रधानः १७६ 2 प्रधानम् प्रधानम् क्रीड़ति त्यग्रिमेणा योजो अपुष्टार्थत्व निदर्शनादर्शवतस्तु क्रोडति त्यपिमेना • यशोजो अष्टाव निदर्श कृतस्तु , । १८६ १८७ २० १८८ १० गणः त्तिा नैपुन्येन कृत्तिा नैपुण्येन ४ १६. इत्याह १८६ १०५ एवं१३५ पादयस्यात्ति १६५ इत्याहः २२२ ४०३एवं ११, पादइयस्या शत्ति ३ १६८ ~ यथा १२४ यथ २० ·[६] एहस्य पभो 188 अशुभम् सानससर अवस्येयं शुषम् मानससर अवस्थेयं . २०३ २६ । अनयो अनयोः २०४ २०४ तत्प्रसादात् स्थानन्दिता ২০৪ १४ यत्र . त्यत्प्रसादात् स्थानन्द्रिता यो विभक्तिष तया क्रियासाम्य समाधात ২০৩ १०. २०६ विभक्तिकसया क्रियामाग्ये समाधते ২০৫ १ स्तव स्तत्वव २१३ व्यवस्थिति व्यवस्थिति अनुकुल एकप्रयत्रोच्चार्यत्व एकप्रयत्रोच्चार्य त्व २१४ or खड़ग २१५ सुरजवन्धः प्रधमादि ३ मुरज बन्धः प्रथमादि वर्णयोरेका . २१८ १० मतिमन् ২২০ २५ १ वण येरेका मतिमत् सभङ्कः অদ্ভুনা कल्पते सधम्र्माणौ व्यत्पतिलभ्यं सभङ्ग: अर्थालङ्कारानात कल्पाते सधर्माणी ११ व्युत्पत्तिलभ्यं १४ परेः परेः २८. कमलमिव कमलमिव अनयन्तो ২২৪ जनयन्तः गवन्तव्या पिपिष्टो ऽवगन्तव्या विशिष्टो ·७ } पृष्ठस्य पड़ो मसम् मेयोपमाना १६ २८ अशुद्धम् मयोपमाना नमुल प्रतिपादयिष्याम तत्प्रतीमुर्भवति कुसुसेण ऽध्यवसयात् तेच्माधम शब्द नोच्यमान पुरपो पालन्धीः एमुल प्रतिपादयिष्याम: মদীমিশনি कुसुमेण . २२६ ऽध्यवसायात् तक्षाप्रधम्म शब्देनोच्यमानं पुरुषो 'पद्मलक्ष्मीम् : २३४ १५ . २४० ५ " समागम समागत २४० १२ २४२ २ खोलतः ज्योत्स्नाभस्म स्वीकृतः ज्योत्स्नाभन चन्द्रमुद्रा २४४ २४४ ५ चद्रमुद्रा ४ जस्म २४५ ४ कुम्वरमा २४५ २४६ १२ साक्षाक्षात् कमलासङ्गोच विजयप्रगभाव वैरिथ जसस कुणं सम्म साक्षात् कमलामखोच विजयप्रागभाव ४ ২৪৩ ५ २४७ व्यत्पत्तेः व्युत्सत्ते २४६ २ २५१ २५२ १३ अलैकिक अमुभिलाषण्या १४ दारिट्रेन विशशषणमिति १५ विसतोछारश्मि हिमथानि ५ । विस्फुजसे अलौकिक अमुभिलावण्या दारिद्रण विधेपणनिति विततोई रश्मि हिमपानि विस्फजसे २५३ . २५८ ·[ ८० पृष्ठस्य पनौ २५६ आशुत्रम् करीणाम् मच्छिन्द्र शुषम् करिणाम् सच्छिद्र २५६ तधा तथा . १६ मन्यमानः मन्यमानाः २६३ . ११ १७ २६४ २६४ २५ २ १५ यत्र पुनररेतेषां साधारणधर्मास्य रूप मेति रुपमानोमेय रित्युत्कषः अनुपेक्षणीस्थापि (४४) कोमदी प्रताय्यते बगीषु पक्षधम्मन्वय २७) २० १८. यात पुनरेतेषां साधारणधर्मास्य रुपमेति रुपमानोपमेय रित्युत्कर्षः अनुपेक्षणीयस्थापि (३४०) कौमुदी प्रत्याय्यते बह्वीषु पक्षधम्मन्वयि प्रात्मानं बचनैः শিরাধানই ७ १४ २८८ १५ २९० १५ २६५ १७ मात्मान .. : २६० १६ पचने भिन्नाधरतयेत्र २६६ न उपमान ३१० न, उपमान कारिका १५ कारिकायां १५ महमहायमान महमहीयमान महमहीयमानम् ३०८४) महमहायमानम् २७३४० ২৪ ·द्वितीयसंस्करणस्य विज्ञापन | अस्मदध्यापकानामन्यतमैर्महामहोपाध्यायैः श्रीयुतमहेश- चन्द्रन्यायरत्नमहाशयः सहैव तात्पर्य्यविवरणेन मुद्रितस्य काव्यप्रकायग्रन्थस्य, नि:शेषतामवलोक्य विद्यार्थिभिविशेषतो वोम्बे-मादान-प्रदेशवासिभिः पुनःसंस्करणाय बहुशोऽनुरुवाः न्यायरत्नमहाशयाः वपुत्र श्रीन्मथनाथविद्यारत्नभट्टाचार्यमस्य पुनःसंस्कारकर्मणि न्ययुञ्जत। स च संशोध्य कियतएक उल्लासानापयित्वा राजकम्मणि नियक्तः समयं नालभत । ततश्चानाधिकृतेन मया यथामति संशोधनपुरःसरं पुन: संस्कृत्यायं ग्रन्थः प्रचारि। पमिंच संस्करणे कुत्रापि किमपि परिवर्तनं नास्माभि रकारि,नवमदशमयोस्तु पुनरुल्लासयोस्तात्पर्यविवरणे क्वचित् कचित् कश्चित् कश्चित् प्राठव्यतयो गुरुभिरेव व्यधायि। भा. टतमैयादुल्लासात्, तात्पर्य विवरणं संक्षिप्तमिति छात्राणां नांतीवोपकाराय वर्तते इत्याकलय्य प्राथमिकस्यापि उल्लास- वयस्य विशदविवरणचिकीर्षामचिरादेव गुरवः सफलता- मानेष्यन्तीत्यलम् । कलिकाता निउण्डियान् स्कुल। चौश्यामाचरणदेवधर्मा। संवत् १८४४ । अष्टान्द १८८७।

·.
एमाथा जानित गि
भारतभर
भानाहान वना
PALEN
A.
.

·No text on this page.

·808/MAM/S(MAH)/R(5) 174785