·TBHANDRUM SANSKRIT SERIE
NO. XVI.
THE
PRATIJ NÀYAUGANDHARAYANA
OF
BHÂSA
EDITED WITH NOTES
BY
T. GANAPATI SÂSTRÎ
Curator of the Department for the publicatwn ni Somshut muinscripts.
TRIVANDRU11.
Shasa's Works:---lo. 2.
PUBLISHED UNDER THE AUTHORITY OF THE GOVERNMENT OF
HIS HIGHNESS THE MAHARAJAW OF TRAVANCORE.
TRIVANDRUM:
PRINTED AT THE TRAVANCORE GOVERNMENT PRESS,
1912
(All Rights Reserved.)

·अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलिः ।
ग्रन्थाङ्कः १६.
प्रतिज्ञायौगन्धरायणं
महाकविश्रीभासप्रणीतं
संस्कृतग्रन्थप्रकाशनकार्याध्यक्षेण
त. गणपतिशास्त्रिणा
संशोधितं
लघुटिप्पण्या च संबोजितम् ।
भासनाटकचक्रे द्वितीयम् ।
तच्च
अनन्तशयने
महामहिमश्रीमूलकरामवर्मकुलशेखरमहाराजशासनेन
राजकीयमुद्रणयन्त्रालये
मुद्रयित्वा प्रकाशितम् ।
कोळम्बाब्दाः १०८७, क्रैस्ताब्दाः १९१२.

·No text on this page.

·PREFACE. This Rtipaku is styled, in the manuscripts as Pratijnâyaugandharayana or Pratijnanatiki. There are three such manuscripts which form the basis of its publication; one of them, obtained from the Manalikkara Matham is designated , the other obtained through Pandit A. Anantacharya is designated TT, and the third from Thalamun Aatham T. The differences in reading between the first two are noted at the foot of the page. The third manuscript I was obtained only after the book was printed; hence the differences in reading noticeable therein are printed separately (at the end of the book). An old manuscript styled · Mantránkavyakhyana' was obtained from the Palace Library, which contains a short commentary on some portion of the thiril Act of Pratijnayauqundharayuna. It seem to me that, the third Act must have been styled Mantranka as the leading subject-matter thereof is the ministers' advice. Though the commentary is not free from defect:. it may be of some value to those who may ascribe different interpretations, and is hence added at the end of the book. Trivandrum T. GANAPATI SÂSTRÎ.

·No text on this page.

·निवेदना। , अस्य रूपकस्य 'प्रतिज्ञायौगन्धरायणम्' इति 'प्रतिज्ञानाटिका' इति चादर्शेषु संज्ञोपलभ्यते । अस्य मुद्रणाधारभूतास्त्रय आदर्शाः । तत्रैकः क. संज्ञो मणलिक्करमठीयः, अन्यः ख. संज्ञः आ. सूरि. अनन्ताचार्यपण्डितसम्बन्धी, अपरो ग. संज्ञः तालमणमठीयः । तत्राद्ययोः पाठभेदास्तत्तत्पृष्ठेषु निवेशिताः । ग. संज्ञस्य तु मुद्रणानन्तरमुपलब्धस्य पाठभेदाः पृथङ् निवेशिताः। प्रतिज्ञा- यौगन्धरायणतृतीयाकैकदेशस्य किञ्चिद् व्याख्यानं 'मन्त्राङ्कव्याख्यानम्' इति कृतव्यपदेशं वयस्वितालपत्रसंपुटकात्मकं राजकीयग्रन्थशालात उपलब्धम् । तत्तृ- तीयाङ्को, मन्ये, मन्त्रिमन्त्रितप्रधानत्वाद् मन्त्राङ्को व्यवहृतः । तदेतदस्य व्याख्या- नमनतिशुद्धमपि गूढार्थकल्पनप्रणयिनां किञ्चिदुपकारकं स्यादिति पुस्तकान्ते योजितम् । अनन्तशयनम् . त . गणपतिशास्त्री.

·No text on this page.

·पात्राणि । - % 3D % 3D % 3D यौगन्धरायणम्य पुरुषः। पुरुषाः यौगन्धरायणः = उदयनस्य मन्त्री। उन्मत्तकः तद्वेषो यौगन्धरायणः । श्रमणकः तद्वेष उदयनस्य मन्त्री रुमण्वान् । विदूषकः = वसन्तकनामा उदयनस्य नर्मसचिवः । ब्राह्मणः प्रच्छन्नो यौगन्धरायणस्य पुरुषः । हंसकः उदयनसमीपवर्ती कश्चिदुपाध्यायः । गात्रसेवकः यौगन्धरायणस्य पुरुषो वासवदत्तागृहे प्रच्छन्नो हस्तिपकः । सालकः निर्मुण्डकः यौगन्धरायणगृहे प्रतीहारः। महासेनः उज्जयिनीपतिर्वासवदत्ताजनकः प्रद्योतो नाम । भरतरोहकः महासेनमन्त्री। बादरायणः महासेनस्य काञ्चुकीयः । = वासवदत्ताया भृत्यः । साधारणौ भरतरोहकस्य पुरुषो । स्त्रियः- देवी अङ्गारवती नाम महासेनस्य महिषी । विजया यौगन्धरायणगृहे प्रतिहारी। भटः %3D

·No text on this page.

·॥श्रीः॥ श्रीगणेशाय नमः। महाकविश्रीभासप्रणीतं प्रतिज्ञायौगन्धरायणम्। (नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः) सूत्रधारः *पातु वासवदत्तायो महासेनोऽतिवीर्यवान् । वत्सराजस्तु नाम्ना सशक्तियौगन्धरायणः ॥१॥ (परिक्रम्य नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) आर्ये! इतस्तावत् । (प्रविश्य) नटी (क) अय्य! इअलि । सूत्रधारः आर्ये! गीयतां तावत् किञ्चिद् वस्तु । तत- स्तव गीतप्रसादिते रङ्गे वयमपि प्रकरणमारभामहे । आर्ये! किमिदं चिन्त्यते । ननु गीयते । m (क) आर्य ! इयमास्मि । * पात्विति । वासवस्य दत्तः अयः शुभावहो विधिर्यन स तथा । नाम्ना तु वत्सराज इति संबन्धः, विनायको ह्यस्य भ्राता ज्येष्ठराज इति श्रुतः 'ज्येष्ठराजं ब्रह्मणां ब्रह्मणस्पते' इति । अत्र नाटिकायां नायिका वासवदत्ता, तत्पिता महासेनः, नायको वत्सराज , तन्मन्त्री यौनन्धरायण इत्येषां प्रधानपात्राणां नामानि मुद्रालङ्कारभङ्गया निर्दिष्टानि। स च वत्सराजः स्त्रय फलभोक्तृत्वमा- त्रेण स्थितः, क्रियाभारवाहित्वं तु तत्प्रसादलब्धप्रभुशक्तयाँगन्धरायणस्यैवेति नामपदशक्ति. पदाभ्यां गम्यते ।

·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे १ AAC- नटी-(क) अज्ज! मए सिविणे णादिकुळस्स अस्सत्थं विअ दिटुं । ता इच्छामि अय्येण कुसळविण्णाणीणमित्तं कञ्चि पुरुसं *पेक्खिहूँ। सूत्रधारः बाढम् । पुरुषं प्रेषयिष्यामि व्यक्तमात्महिते क्षमम् । (नेपथ्ये) सालक! सज्जस्त्वम् । सूत्रधारः पुरुषं प्रेषयत्येष यथा यौगन्धरायणः ॥२॥ (निष्क्रान्तौ) स्थापना। - move (ततः प्रविशति यौगन्धरायणः सालकेन सह) यौगन्धरायणः सालक! सजस्त्वम् । सालक:- (ख) अय्य! अहइं। यौगन्धरायणः महान् खल्वध्वा गन्तव्यः । R- (क) आर्य ! मया स्वप्ने ज्ञातिकुलस्यास्वास्थ्यमिव दृष्टम् । तदिच्छाम्याउँण कुशलविज्ञाननिमित्तं कञ्चित् पुरुषं प्रेक्षितुम् । (ख) आर्य ! अथकिम् । १. 'पेक्खिआस्सिदुं (2)' ख. पाठ:. २. 'आमुखम् ।' ख. पाठः, * 'पेसिढुं' इति स्यात् ।

·प्रथमोऽङ्कः । सालकः-(क) महत्तरेण सिणेहेण अय्यं उबचिट्ठामि । यौगन्धरायणः -हन्त यास्यति, बलवान् यस्य सहार्थः। , कुतः, स्निग्धेष्वासज्यं कर्म यद् दुष्करं स्याद् यो वा विज्ञाता सत्कृतानां गुणानाम् । क्रीतं सामर्थ्य यस्य तस्य क्रमेण दैवप्रामाण्याद् “भ्रश्यते वर्धते वा ॥ ३ ॥ अथ वेणुवनात् त्रिषु गहनेषु नागवनं श्वः प्रयाता स्वामी प्रागेव सम्भावयितव्यः । सालक: (ख) अय्य ! हो खु मं ओवज्झइ, जहिं आअत्तं कय्यसरीरं । यौगन्धरायणः--विजये! (प्रविश्य) विजया (ग) अय्य! इअमि। यौगन्धरायणः-विजये! त्वर्यतां लेखः प्रतिसरा च । - (घ) अय्य! तह । (निष्क्रान्ता) विजया (क) महत्तरेण स्नेहेनार्यमुपतिष्ठे । (ख) आर्य ! लेखः खलु मामपवहति, यस्मिन् आयत्तं कार्यशरीरम् । (ग) आर्य! इयमस्मि । (घ) आर्य! तथा । १. 'क:- अय्य! म ख. पाठः. २. 'नाश्रितेषु' ख पाउ:. ३. 'तुहो खु मय्यो पंछ जहि आयतक्केअसरीरम्'(2) ख. पाठ:. अत एव प्रयोगाद् भ्रन्शुधातोरात्मनेपदित्वमपि ।

·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे यौगन्धरायणः अथ दृष्टपूर्वस्त्वयैष पन्थाः। सालक-(क) णहि, सुदपुरुवो । यौगन्धरायणः - एतदपि मेधाविलक्षणम् । भोः! वन- गजप्रच्छादितशरीरं नीलहस्तिनमुपन्यस्य प्रद्योतः स्वामिनं छल- यितुकाम इति प्रवृत्तिरुपगता नः । अपीदानी स्वामिनो बुद्धय- तिक्रमो न स्यात् । अहोतुखलु वत्सराजभीरुत्वं प्रद्योतस्य । व्यक्तीकृतमसामर्थ्यमक्षौहिण्याः । कुतः, व्यक्तं बलं बहु च तस्य न चैककार्य सङ्ख्यातवीरपुरुषं च न चानुरक्तम् । व्याजं ततः समभिनन्दति युद्धकाले सर्व हि सैन्यमनुरागमृते कलत्रम् ॥ ४ ॥ (प्रविश्य) विजया (ख) लेहो खु अअं । पडिसरा सव्ववहूजण- हत्था(दो) तुवारीअदित्ति भट्टिमादा आह । यौगन्धरायणः-विजये! विज्ञाप्यतो तत्रभवत्यै-सर्व- वधूजनहस्तप्रयुक्ता वा एका वा प्रतिसरा दीयतामिति । ३ (क) नहि, श्रुतपूर्वः । (ख) लेखः खल्वयम् । प्रतिसरा सर्ववधूजनहस्तात् त्वर्यत इति भर्तृमाताह । ३. 'स' ख. पाठः, १. क:-'अय्य! ण' ख. पाठः. २, 'दिश' ख. पाठः. ४. 'दा' क. पाठः. ५. 'तामत्र' ख. पाठ:. ६. 'सहस्रप्र' ख. पाठः. * 'एका वा' इत्यस्य स्थाने 'या का वा' इति स्यात् ।

·प्रथमोऽङ्कः । १ DDINDIAN विजया-(क) अय्य! तह । (निष्क्रान्ता) (प्रविश्य) निर्मुण्डकः – (ख) सुहं अय्यस्स । यौगन्धरायणः -कथं निर्मुण्डकः ।. निर्मुण्डकः (ग) अय्य! एसो भट्टिपादमूळादा ओवट्ठि- इओ हंसओ आअदो। यौगन्धरायणः कथं हंसक एकः प्राप्त इति । सालक! विश्रम्यतामिदानी मुहूर्तम् । त्वरितं वा यास्यसि सविश्रमो वा। सालकः (घ) अय्य! तह । (निष्क्रान्तः) यौगन्धरायणः -निर्मुण्डक! प्रवेश्यतां हंसकः । निर्मुण्डकः (ङ) अय्य! तह । (निष्क्रान्तः) यौगन्धरायणः-- स्वामिनाविरहितपूर्वो हंसक एकः प्राप्त इति साविग्नमिव मे मनः । कुतः, यथा नरस्याकुलबान्धवस्य गत्वान्यदेशं गृहमागतस्य । तथाहि मे सम्प्रति बुद्धिशङ्का श्रोष्यामि किन्नु प्रियमप्रियं वा ॥५॥ - (क) आर्य! तथा । (ख) सुखमार्यस्य । (ग) आर्य ! एष भर्तृपादमूलादौपस्थितिको हंसक आगतः । (घ) आर्य ! तथा । (ङ) आर्य! तथा । १. 'डाइद हं' ख. पाठः, २. "प्तः।सा' ख. पाठ:. ३. 'ततरंवा' ख. पाठ:. ४. "ति' क.पाठः. $ सावेगमिवेत्यर्थः.

·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे
१
-
(ततः प्रविशति हंसको निर्मुण्डकश्च)
निर्मुण्डकः - (क) एदु एदु
क) एदु एदु अय्यो।
हंसकः- (ख) कहिं कहिं अय्यो ।
निर्मुण्डकः- (ग) एसो अय्यो चिट्ठइ, उवसप्पदु णं
हंसकः
(उपगम्य) (घ) सुहं अय्यस्स ।
यौगन्धरायणः-हंसक ! न खलु गतः स्वामी नागवनम् ।
हंसकः
(ङ) अय्य! हिजो एव्व गदो भट्टा ।
यौगन्धरायणः- हन्त निष्फलमनुप्रेषणम्। छलिताः स्मः।
अथास्ति प्रत्याशा, अंथैव प्राणा मोक्तव्याः ।
हंसकः
(च) धरदि खु दाव भट्टा ।
यौगन्धरायणः
धरते तावदित्यनूर्जिता विपत्तिरभिहिता।
गृहीतेन स्वामिना भवितव्यं ननु ।
(क) एत्वेत्वार्यः ।
(ख) कुत्र कुत्रार्यः ।
(ग) एष आर्यास्तष्ठति, उपसर्पत्वेनम् ।
(घ) सुखमार्यस्य ।
(ङ) आर्य ! ह्य एव गतो भर्ता ।
(च) धरते खलु तावद् भर्ता ।
१. 'य्यो, उ' ख. पाठः. २. 'सृत्य)' ख. पाठः. ३. 'णः-न' क. पाठः. ४. 'ए'
क.पाठः,
५. 'णः-नि' क. पाठ:. ६. 'अथ प्रा' ख. पाठः, ७. 'भा ख. पाठः,
८. 'दनू' क. पाठः. ९. 'त्य अञ्चिता' ख, पाठः,

·प्रथमोऽङ्कः । , Kumawaa पण्डितो रुमण्वान् के हंसकः - (क) 'सुटु अय्येण विण्णादं, गहोदी भट्टा। यौगन्धरायणः कथं गृहीतः स्वामी । हन्त भोः! महान् खलु भारः प्रद्योतस्य भाग्यैर्नित्तीर्णः । अद्यप्रभृति वत्स- राजसचिवानां प्रतिष्ठितमसामर्थ्यमयशश्च । इदानीमनुत्पन्नकार्य- गतः । इदानीमश्वारोहणीयं व गतम् । कुतः, स्निग्धं च सौहृदहृतं च कुलोद्गतं च व्यायामयोग्यपुरुषं च गुणार्जितं च । 'क्रीत परैर्गहनदुर्गतया प्रनष्टं युद्धे समस्तमतिभारतया विपन्नम् ॥ ६॥ हंसकः- (ख) जइ समग्गजोहबळपरिवारो भट्टा, ण एसो दोसो भवे । यौगन्धरायणः-कथमसमग्रयोधबलपरिवारो नाम स्वामी। हंसकः (ग) सुणादु अय्यो। यौगन्धरायणः अध्वश्रान्तो भवान् । आस्यताम् । ३ - (क) सुष्टुवार्येण विज्ञातं, गृहीतो भर्ता । (ख) यदि समग्रयोधबलपरिवारो भर्ता, नैप दोषो भवेत् । (ग) शृणोत्वार्यः । २. 'क: ख. पाठः १. 'वर्णितो' ख. पाठः. भ' ख, पाठ:. ३. 'द' ख. पाठः. ४, 'रो णाम * ऋतं, प्रनष्टं, विपन्नम् * 'सुष्टु' इत्यादि 'स्वामी' इत्यन्तं न पठ्यते ख. पुस्तके । इत्येतेषु प्रश्नकाकुर्बोध्या।

·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे हंसकः (क) अय्य! तह । (उपविश्य) सुणादु अय्यो। सावसेसपञ्चूसाए रअणीए वाहणसुहाए वेळाए वाळुआतित्थेणं णइं णम्मदं तरिअ वेणुवणे कळत्तं आवासिअ छत्तमत्तपरिच्छ- देण गजजूहविमहजोग्गेण बळेण मग्गमदअ(णीन्ती)ए वीहीए- णाअवणं पआदो भट्टा। यौगन्धरायणः ततस्ततः। हंसकः (ख) तदो इसुक्खेवमत्तोत्थिदे सुय्ये एत्तिअम त्ताणि विअ जोअणाणि गच्छिअ कोसमत्तेण विअ मदअं(धीर?) पव्वदं अणासादिअ तडाअपङ्कुक्खित्तं अणिम्मिदसिळाकम विअ विसमदंसणं दिटुं णो णाअजूहं । यौगन्धरायणः ततस्ततः। हंसकः - (ग) तदो णिज्झाअन्तीहुँ सेणासु समुप्पण्णस- ड्रापिण्डिदे तस्सि जूहे इमस्स अणत्थस्स उप्पादओ कोच्चि पदादी भट्टारं एव्व उवह्रिदो। (क) आर्य! तथा । शृणोत्वार्यः । सावशेषप्रत्यूषायां रजन्यां वाहनसुखायां वेलायां वालुकातीर्थेन नदी नर्मदां तीर्खा वेणुवने कलत्रमावास्य छत्रमात्रपरिच्छदेन गजयू- थविमर्दयोग्येन बलेन मग्नमदयन्तिकया वीथ्या नागवनं प्रयातो भर्ता । (ख). तत इषुक्षेपमात्रोत्थिते सूर्ये एतावन्मात्राणीव योजनानि गत्वा क्रोशमात्रे- णेव मदय(न्धीर ! न्ती)पर्वतम् अनासाद्य तटाकपङ्कोत्क्षिप्तम् अर्धनिर्मिताशलाकर्मेव विषमदर्शनं दृष्टं नो नागयूथम् । (ग) ततो निध्यायन्तीषु सेनासु समुत्पन्नशङ्कापिण्डिते तस्मिन् यूथेऽस्यानर्थस्यो- त्पादकः कश्चित् पदाति: भर्तारमेवोपस्थितः । ३. 'सणाभाजहत्तदो' ख. ४. 'सु स' ख. पाठः. १. 'ण यण्णम्म' ख. पाठः, २. 'वच्छ ख. पाउ:. ५. 'पीडिदे ख. पाठः. पाठः. ६. '' ख. पाठः. * मदयन्ती मालकी।

·प्रथमोऽङ्कः । यौगन्धरायणः-तिष्ठ । इतः क्रोशमात्रे मल्लिकासाल- प्रच्छादितशरीरो नखदन्तवर्जमेकनीलो हस्ती मया दृश्यते इत्युक्तवान् ननु । हंसकः (क) हं पडिण्णादं खं अय्येण । जागति खु समुप्पण्णो अअं दोसो। यौगन्धरायणः-हंसक ! जाग्रतोऽपि बलवत्तरः कृतान्तः। ततस्ततः । हंसकः- (ख) तदो सुवण्णसदप्पदाणेण तं णिसंसं पडिपूजिअ भट्टिणा उत्तं-अस्थि एसो चकवट्टी हत्थी णीळ- कुवळअतणू णाम हत्थिसिक्खाएँ पठिदो । ता अप्पमत्ता होह तुझे इमरिंस जूहे । गअं तं अहं वीणादुदीओ आणमि त्ति । यौगन्धरायणः-अथ कथमुपेक्षितस्तदानीं स्वामी रुम- ण्वता। हंसकः (ग) णहि णहि । पसादिअ भट्टा अमच्चेण विण्णाविदो-ण हु दे एळावणादीणं वि दिसागआणं गहणं ण - (क) हं परिज्ञातं खल्वार्येण । जाग्रति खलु समुत्पन्नोऽयं दोषः । (ख) ततः सुवर्णशतप्रदानेन तं नृशंसं परिपूज्य भोक्तम् - अस्त्येष चक्रवर्ती हस्ती नीलकुवलयतनुर्नाम हस्तिशिक्षायां पठितः । तद् अप्रमत्ता भवत यूयमस्मिन् यूथे । गजं तमहं वीणाद्वितीय आनयामीति । (ग) नहि नहि । प्रसाद्य भर्तामात्येन विज्ञापितः- न खलु ते ऐरावणादीनामपि दिशागजानां ग्रहणं न सम्भावनीयम् । अपितु दुरारक्षतयासन्नदोषाणि विषयान्त- 1. 'लताप्र' ख. पाठः, २. 'महन्ति म' ख, पाठः, ३. 'तवा' ख. पाठ:. एवं अ' ख. पाठः, ५. 'न्ति स ख. पाठः. ६. 'ती' ख. पाठः, ७. 'एमए प'ख, पाठः, ८. 'णं दि' क, पाठः.

·१० प्रतिज्ञायौगन्धरायणे १ , सम्भावणीअं । अविदु दुरारक्खदाए आसण्णदोसाणि विसअ- न्तराणि । तहिं णिळ्ळजो णिरभिजणो पञ्चन्तवोसी जणो । ता पदादिमत्ताहिट्ठिदं इमं जूहं करिअ सव्व एव्व गच्छामो, ण एकाइणा सामिणा गन्तव्वं त्ति । यौगन्धरायणः - अपि महाजनसमक्षमेवमुक्तः स्वामी रुमण्वता । एवमप्यवक्तव्यां स्वामिभक्तिमिच्छामि । ततस्ततः । हंसकः – (क) तदो अत्तजीबिदणिद्दिद्वेण सबहेण णिवा- रिों अमचं णीळवळाहआदो हथिणो ओदरिअ सुन्दरपाडळं णाम अस्सं आळहिअ अणडाँगए सुय्ये विंसदिमत्तेहि पदा- दिहि सह पआदो भट्टा। यौगन्धरायणः- विजयाय । हा धिक् , स्नेहात् पूर्ववृ- त्तान्तो नावेक्षितः। ततस्ततः। हंसकः (ख) तदो दिउणं विअ अहाणं गच्छिअ सा- ळळुक्खच्छाआए सवण्णणट्ठणीळदाए परुब्भासिदेहि असरीर- रागि। तत्र निर्लज्जो निरभिजनः प्रत्यन्तवासी जनः । तत् पदातिमात्राधिष्ठित- मिदं यूथं कृत्वा सर्व एव गच्छामः, नैकाकिना स्वामिना गन्तव्यमिति । (क) तत आत्मजीवितनिर्दिष्टेन शपथेन निवार्यामात्यं नीलवलाहकाद् हस्तिनो- ऽवतीर्य सुन्दरपाटलं नामाश्वमारुह्यानर्धागते सूर्ये विंशतिमात्रैः पदातिभिः सह प्रयातो भर्ता। (ख) ततो द्विगुणमिवाध्वानं गत्वा सालवृक्षच्छायायां सावर्ण्यनष्टनीलतया प्रोद्भा- ३. हिमन्त- १. "णिरभिजणो णिलेजो प' ख. पाठः. २. 'सी जवासी ज' ख. पाठः. हिविदं ख. पाठः. ४. 'नमहास' ख, पाठः, ५. 'अच्चं'ख. पाठ:. ६. 'स' क, 'सुनन्द' ख. पाठः. ७. 'वा' ख. पाठः. ८. 'दिव प' ख. पाठः. ९. 'सेहान् पू' क. पाठः, ·प्रथमोऽङ्कः। ११ विणिक्खित्तेहि विअ दन्तजुअळेहि सूइदो धणुसदमत्तेण विअ दिट्ठो सो दिव्ववारणपडिच्छन्दो। यौगन्धरायणः-हंसक! अस्मत्परिताप इत्युच्यतामें । ततस्ततः । हंसकः - (क) तदो भट्टिणा ओदरिअ अस्सादो आअमिअ देवदाणं पणामं करिअ गहीदा वीणा । तदो ऐक्ककिदणिचओ विअ महन्तो कण्ठीरवी समुप्पण्णो । यौगन्धरायणः कण्ठीरव इति । ततस्ततः। हंसकः - (ख) तदो कण्ठीरवपरिणाणणिमित्तं परिवुत्ता अ वअं । महामत्तोत्तराउहीआहिढिदो पञ्चुग्गदो सो किदअ- हत्थी। यौगन्धरायणः ततस्ततः। हंसकः- (ग) तदो णामगोत्तग्गहणेण समस्सासिअ HONG- सिताभ्यामशरीरविनिक्षिप्ताभ्यामिव दन्तयुगलाभ्यां सूचितो धनु:शतमात्रेणेव दृष्टः स दिव्यवारणप्रतिच्छन्दः। (क) ततो भावतीर्याश्वादागम्य देवतानां प्रणामं कृत्वा गृहीता वीणा । तत एककृतनिश्चय इव महान् कण्ठीरवः समुत्पन्नः । (ख) ततः कण्ठीरवपरिज्ञाननिमित्तं परिवृत्ताश्च वयम् । महामात्रोत्तरायुधीयाधि- ष्ठितः प्रत्युद्गतः स कृतकहस्ती । (ग) ततो नामगोत्रग्रहणेन समाश्वास्य कुलपुत्रजनं सर्वथा प्रद्योतप्रयोग एषः, १. 'सिणिक्खित्तेहि असरिविणि' ख. पाठः. २. 'हि अ' ख. पाठः. ३. 'आलिदो पाठः ४. 'म् । ह' ख. पाठः. ५. 'चट्टदो एककाणि' ख. पाठः. ६. 'भा' ख. पाठः, ७. 'ओ' ख. पाठः. ८. 'स्स' ख. पाठ:. दन्तचतुष्टयभिप्राय स्यात.

·१२ प्रतिज्ञायौगन्धरायणे कुळवुत्तजणं सव्वहा पज्जोदप्पओओ एसो, अणुर्गच्छह मं, अहं दाणिं परस्स उवण्णासं विसमारम्भं पेरकमेण समीकरोमि त्ति भणिअ भट्टा पविठ्ठो एव्व तं परबळं । यौगन्धरायणः प्रविष्ट इति । अथवा ननु स्थाने, व्रीलितो वञ्चनां प्राप्य मानी सत्त्वमुपाश्रितः। शूरश्चैकायनस्थश्च किमन्यत् प्रतिपद्यते ॥ ७ ॥ ततस्ततः। meas- ३ हंसकः (क) तदो कीळाअमाणो विअ अत्तच्छन्दाणुव- त्तिणा सुन्दरपाडळेण अस्मेण अत्ताभिप्पाआदो अहिअं पहरन्तो अदिबहुकदाए परबळस्स अदिप्पउज्जमाणवाआमो विसण्णण?- सव्वपरिजणो मए एक्काइणा, णहि णहि भट्टिणा एव्व रक्खिअ- माणो अणुबहादिवसजु परिस्सन्तो बहुप्पहारणिपडिअतुरओ तम्माअमाणसुय्यदारुणाए वेळाए मोहं गदो भट्टा । यौगन्धरायणः कथं मोहमुपगतः स्वामी । ततस्ततः। - अनुगच्छत माम् , अहमिदानी परस्योपन्यासं विषमारम्भं पराक्रमेण समीकरोमीति भाणित्वा भर्ता प्रविष्ट एव तत् परबलम् । (क) ततः क्रीडन्निवात्मच्छन्दानुवर्तिना सुन्दरपाटलेनाश्वेनात्माभिप्रायादधिकं प्रह- रन् अतिबहुकतया परबलस्यातिप्रयुज्यमानव्यायामो विषण्णनष्टसर्वपरिजनो मौका- किना, नहि नहि भत्रैव रक्ष्यमाणोऽनुबद्धदिवसयुद्धपरिश्रान्तो बहुप्रहारनिपतिततुरग- स्ताम्यत्सूर्यदारुणायां वेलायां मोहं गतो भर्ता । ३. 'दो वि अ' ख पाठः. ४. 'टप' ख पाठः. १. 'अ' ख. पाठः, २. 'पक्क' क. पाठः. ५. 'द्धस्स' ख. पाठः.

·३ प्रथमोऽङ्कः। १३ हंसकः - (क) तदो जहासत्ति सण्णिहिदगहणुप्पाडिदाहि अविण्णाअमाणजादीहि कैकसाहि ळदाहि पाकिदो विअ सरी- रअन्तणादो पहेरिसिदो भट्टा। यौगन्धरायणः-- कथं प्रधर्षितः स्वामी । पीनांसस्य विकृष्टपर्वमहतो नागेन्द्रहस्ताकृते- श्वापास्फालिकरस्य दूरहरणाद् बाणाधिकारोपिणः । विप्राभ्यर्चयितुः श्रमेषु सुहृदां सत्कर्तुरालिङ्गनै- यस्तं तस्य भुजद्वयस्य वलयस्थानान्तरे बन्धनम् ॥ ८॥ अथ कस्यां वेलायां प्रत्यागतप्राणः स्वामी। हंसकः- (ख) अवसिदावळेवेसु पावेसु । यौगन्धरायणः-दिष्टया शरीरं धर्षितं, न तेजः। ततस्ततः। हंसकः- (ग) तदो पच्चाअंदप्पाणं दाणि भट्टारं पेक्खिअ *अणेण मम भादा हदो, अणेण मम पिदा, अणेण मम सुदो, मम वअस्सं त्ति अण्णहा भट्टिणो परक्कम वण्णअन्ता अभिहुदा दे पावा। (क) ततो यथाशक्ति सन्निहितगहनोत्पाटिताभिराविज्ञायमानजातिभिः कर्कशामि- लताभिः प्राकृत इव शरीरयन्त्रणात् प्रधर्षितो भर्ता । (ख) अवसितावलेपेषु पापेषु । (ग) ततः प्रत्यागतप्राणमिदानीं भर्तारं प्रेक्ष्यानेन मम भ्राता हतोऽनेन मम पितानेन मम सुतो मम वयस्य इति अन्यथा भर्तुः पराक्रमं वर्णयन्तोऽभिद्रुतास्ते पापाः । १. 'कसोहि' क. पाठः. २. 'द्ध' ख. पाठः. ३. वीणां न्यस्य (?) ख. पाठः. ४. 'कः अय्य! अ' ख. पाठः. ५. 'ग' ख. पाठ:. ६. 'दो मम सु' ख. पाठः, ७. 'स्सो' ख. पाठः. ८. 'न्ता सव्वदो अ' ख. पाठः. एतत्प्रकरणेतिवृत्तौचित्यविचारप्रसङ्गे भामहेन ग्रन्थनामानिर्दिशतापि वाक्यामिदमनूदित शब्दतोऽर्थतश्च । यथा--'हतोऽनेन मम भ्राता मम पुत्रः पिता मम । मातुलो भागिनेयश्च रुपा संरब्धचेतसा' इति । - ·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे ४ यौगन्धरायणः-ततस्ततः । हंसकः (क) अण्णं च दाणि अच्छरिअं। एको ववसिदो अकैय्यं कत्तुं । सो दक्खिणाहिमुहं परिवत्तिअ भट्टारं समरवा- आमसलोहिदाणि णिरुवआरं सलिविअ केसाणि पीडिअ करेण करवाळं पहारवेगं उप्पादइदुकामो आधावन्तो । यौगन्धरायणः हंसक ! वृत्तान्तं तावदाधारय । याव- दहमुच्छ्रसामि। हंसकः- (ख) तदो कुहिळपडळपिच्छिळाए भूमीए सो णिसंसओ सएण वेएण ओघट्टिदचळणो पडिहदारम्भो हदो पडिदो। यौगन्धरायणः -पतितः पाप एषः । भोः! mammnason + परचक्रैरनाक्रान्ता धर्मसङ्करवर्जिता । भूमिर्भर्तारमापन्नं रक्षिता परिरक्षति ॥ ९ ॥ (क) अन्यच्चेदानीमाश्चर्यम् । एको व्यवसितोऽकार्य कर्तुम् । स दक्षिणाभि- मुखं परिवर्त्य भर्तारं समरव्यायामसंक्षोभितान् निरुपचारं संक्षिप्य केशान् पीडयित्वा करण करवालं प्रहारवेगमुत्पादयितुकाम आधावन् । (ख) ततो रुधिरपटलपिच्छिलायां भूमौ स नृशंसकः स्वेन वेगेनावघट्टितचरणः प्रतिहतारम्भो हतः पतितः । १. 'कः तदो अंक. पाठः. २. 'अच्चाहिदं तहिं तहिं अण्णोण्णाणुणएण ए' ख. पाठः, ३. 'कत्तुं ख. पाठः. ४. 'रस्ससि ख. पाठः. ५. 'हा' ख. पाठः. ६. 'द्धार' ख. पाठः. ७. 'दुच्छ्व' ख. पाठः. + उच्छ्वसामीति 'न विश्वसेदविश्वस्तमि तिवत् 'आश्वसेयुर्निशाचरा' इतिवच्च प्रयोगः । 'उच्छ्वसिमि' इति वा पाठ्यम् ।

·२ ततस्ततः । प्रथमोऽङ्कः । हंसकः- (क) तदो भट्टिणा पुढम कुन्तप्पहारजणिदमोहो साळङ्काअणो णाम पज्जोदस्स अमच्चो 'माखु माखु साहसं त्ति भणिअ तं देसं उवट्ठिदो । यौगन्धरायणः हंसकः (ख) तदो तक्काळदुळ्ळहं पैणामं करिअ सरीर- अन्तणादो तेण मोइदो भट्टा । यौगन्धरायणः-विमुक्तः स्वामी। साधु भोः शालङ्कायन! साधु । अवस्था खलु नाम शत्रुमपि सुहृत्त्वे कल्पयति । हंसक! व्यसनात किञ्चिदुच्छसितमिव मे मनः। अथ किं प्रति- पन्नं तेन साधुना। हंसकः (ग) तदो तेण अय्येण अँणेअं सोवआरं सन्ति- वअणं भणिअ गाटेंबहुप्पहारदाए असमत्थो वाहणासणत्ति बन्धसअणं आरोविअ उज्जइणि एव्व णीदो भट्टा। यौगन्धरायणः--नीतः खामी । एष सोऽनर्थः । एतत् तन्यङ्गमस्माकमेष सोऽतिमनोरथः । प्रद्योतस्य मनस्वित्वात् स्वामी दुःखेषु वर्तते ॥ १० ॥ (क) ततो भा प्रथमं कुन्तप्रहारजनितमोहः शालङ्कायनो नाम प्रद्योतस्यामात्यो 'माखलु माखलु साहसमिति भणित्वा तं देशमुपस्थितः । (ख) ततस्तत्कालदुर्लभं प्रणामं कृत्वा शरीरयन्त्रणात् तेन मोचितो भर्ता । (ग) ततस्तेनार्येणानेकं सोपचार शान्तिवचनं भाणत्वा गाढबहुप्रहारतयासमर्थों वाहनासन इति बन्धशयनमारोप्योज्जयिनीमेव नीतो भर्ता । १. 'र्चा (उ)छिदो मा' ख. पाठः. २. 'सं आअदो' ख. पाठः. ३. 'प्रमाणं करिअ ते' ४. 'अस्सोवआरस्स' ख. पाठः. ५. 'ढ' ख. पाठः, ६. 'धणसस' ख. पाठः. ७. 'स्यङ्कम' क. पाठः, 'न्यङ्कमन्माक' ख. पाठः, ८. 'हस्थित्वा' क. पाठः, ख. पाठः.

·१६ प्रतिज्ञायौगन्धरायणे अर्थ, २ कथमगणितपूर्व द्रक्ष्यते तं नरेन्द्रः कथमपुरुषवाक्यं श्रोष्यते सिद्धवाक्यः । कथमविषयवन्ध्यं धारयिष्यत्यमर्ष प्रणिपतति निरुद्धः सत्कृतो धर्षितो वा ॥११॥ (प्रविश्य) प्रतीहारी- (क) अय्य! ऐसा पडिसरा । यौगन्धरायणः एतानि तान्यापतितानि काले भाग्यक्षयान्निष्फलमुद्यतानि । तुरङ्गमस्येव रणे निवृत्ते नीराजनाकौतुकमङ्गलानि ॥ १२ ॥ प्रतीहारी- (ख) अय्य ! इमा पडिसरा । यौगन्धरायणः विजये! स्थाप्यताम् । प्रतीहारी-(ग) किं त्ति भट्टिमादरं णिवेदेमि । - (क) आर्य ! एषा प्रतिसरा । (ख) आर्य ! इयं प्रतिसरा । (ग) किमिति भर्तृमातरं निवेदयामि । १. 'बन्धं धा' ख. पाठः. २. 'ति' क. पाठः. ३. 'इमा प' ख. पाठः. + 'ततः स ददृशे च तौ', 'तच्छृणुष्व मयाख्यातम्', 'नन्दते च कुलं पुंसाम्' इति प्रयोगेष्वात्मनपेदानुपपत्तिमाशङ्कय 'कर्मकर्तरि वा रूपाणि' इति समाधानमुक्तं दुर्घटवृत्तौ। सैव गतिरिहापि द्रष्टव्या 'द्रक्ष्यते' 'श्रोष्यते' इति । ६ गते' इति शेषः । 'अकाले' इति वा पाठः स्यात्।

·प्रथमोऽङ्कः । यौगन्धरायणः - - यौगन्धरायणः --विजये! एवमेतत् । प्रतीहारी--(क) किं एदं । इदम् । प्रतीहारी (ख) भणादु भणादु अय्यो भणादु। यौगन्धरायणः अथवा नैतच्छक्यं परिहर्तुम् । निवेद- यिष्याम्यत्रभवत्यै। विजये! स्थिरीक्रियतामात्मा। (कर्णे) एवमिव । प्रतीहारी-हं। यौगन्धरायणः-विजया खल्वसि । प्रतीहारी-(ग) एसा गच्छामि मन्दभाआ। यौगन्धरायणः--विजये ! न खलु त्वयात्रभवत्यै गृहीतः खामीति सहसा निवेदयितव्यम् । स्नेहदुर्बलं मातृहृदयं रक्ष्यम् । प्रतीहारी- (घ) कहें दाणि णिवेदेमि । यौगन्धरायणः शृणु। पूर्व तावद् युद्धसम्बडदोषाः प्रस्तोतव्या भावनाः संशयानाम् । सन्दिग्धेऽर्थे चिन्त्यमाने विनाशे रूंढे शोके कार्यतत्त्वं निवेद्यम् ॥ १३ ॥ (क) किमेतत् । (ख) भणतु भणत्वार्यो भणतु । (ग) एषा गच्छामि मन्दभागा.। (घ) कथमिदानी निवेदयामि । १. 'मस्तत्र' ख. पाठः. २. 'हा' ख. पाठः. ३. 'दित' ख. पाठः ख. पाठ:. ५. 'अख. पाठः. ६. 'सुद्धे शो' ख. पाठः ४. 'लह' ·१८ प्रतिज्ञायौगन्धरायणे प्रतीहारी (क) घत्तिस्सं। (निष्क्रान्ता) यौगन्धरायणः--हंसक! त्वमिदानी स्वामिना किं न गतः। हंसकः (ख) अय्य! ववसिदो खु अहं अत्ताणं अणु- गहिहूँ साळङ्काअणेण णिउत्तो-गच्छ, इमं उत्तन्तं कोसम्बीए णिवेदेहि त्ति। यौगन्धरायणः-किन्नुखल्विदानी निराशमनुसारं कर्तु- कामः, उताहो स्निग्धपुरुषसन्निकर्ष परिहरति । हंसकः (ग) अहई। यौगन्धरायणः - स स्वकं विस्मयादात्मानमाविष्करोति, उत सर्वारम्भसिद्धौ रमणीयं भवति । अथ मामन्तरेण स्वामी न किञ्चिदाह। हंसकः (घ) अय्य! अत्थि, पदक्खिणीकरअन्तो भट्टारं अन्तजळावगाढाएं दिट्ठीए बहुकं सन्दहुकामेण वि झि भट्टिणा उत्तो-गच्छ जोअन्ध। se- (क) ग्रहीष्यामि। (ख) आर्य ! व्यवसितः खल्वहमान्मानमनुग्रहीतुं सालङ्कायनेन नियुक्तः-गच्छेमं वृत्तान्तं कौशाम्ब्यां निवेदयेति । (ग) अथकिम् । (घ) आर्य! अस्ति, प्रदक्षिणीकुर्वन् भर्तारमन्तर्जलावगाढया दृष्टया बहुकं सन्दे- ष्टुकामेनेवास्मि भोक्तः गच्छ यौगन्ध । ang १. 'ना सह किं ख. पाठः. २. 'दुमय्येण सा' ख. पाठः. ३. 'ल' ख. पाठः. ४. 'सन्निग्धो र' ख. पाठः. ५. 'कः - अत्थि' ख. पाठः. ६. "ए ब' क. पाठः. ७. 'अ पाठः 2. 'तो-जो ख. पाठः. भ' ख.

·प्रथमोऽङ्कः। १९ प EDIANISAAR यौगन्धरायणः स्वेरमभिधीयतां, स्वाभिवाक्यमेतत् । हंसकः (क) जोअन्धराअणं पक्खेहि त्ति । यौगन्धरायणः मा तावत् । सर्वसचिवमण्डलमतिक- म्यैको यौगन्धरायणो द्रष्टव्य इत्याह । हंसकः (ख) अहइं। यौगन्धरायणः -तेन हि अनहप्रतिक्रियमनिविष्टभर्तृपि- ण्डमनुपकृतराजसत्कारं यदि खलु मां द्रष्टव्यं मन्यते स्वामी । हंसकः यौगन्धरायणः -- पुरुषान्तरितं मां द्रक्ष्यति स्वामी, रिपुनृपनगरे वा बन्धने वा वने वा समुपगतविनाशः प्रेत्य वा तुल्यनिष्ठन् । जितमिति कृतबुद्धिं वञ्चयित्वा नृपं तं पुनरधिगतराज्यः पार्श्वतः श्लाघनीयम् ॥ १४ ॥ (ग) बाहं । २ (नेपथ्ये) (घ) हा हा भट्टा! Mammia- (क) यौगन्धरायणं प्रेक्षस्वेति । (ख) अथकिम् । (ग) बाढम् । (घ) हा हा भर्तः ! १. 'टःख. पाठः, २. 'इ' ख. पाठः, ३. 'शिव' ख. पाठः.

·प्रतिज्ञायोगन्धरायणे HERE HEREITHAAR यौगन्धरायणः- एष शोकप्रतीकारो यथाशक्ति निवेद्यते। एतत् स्त्रीभिरसामर्थ्य मन्त्रिणामनुवर्ण्यते ॥ १५॥ (प्रविश्य) प्रतीहारी (क) अय्य! भट्टिमादो। यौगन्धरायणः किं किम् । प्रतीहारी आह। यौगन्धरायणः किमिति । प्रतीहारी-(ख) एवंविहस्स सुहिज्जणेण परिगिहीदस्स बच्छराअम्स अअं वुत्तन्तो । किं सके कत्तुं अन्तरेण विहाण । ता सम्माणिअ सुहिज्जणं समत्थिअदु । जो खु दाणि सङ्कटेसु वा ण विसीदिदि, विसमगदो वा ण पय्यवचिट्ठदि, वञ्चिदो वा ण णिव्वेदं गच्छदि, पडिघादेसु वा पाणा ण समुज्झदि, सो खु बुद्धिमन्तो पुच्छिज्जइ पढमं एव्व मे वच्छस्स वअस्सो पच्चा अमच्चो आणेर्दू मे पुत्तअं पुत्तओ त्ति । (क) आर्य ! भर्तृमाता। (ख) एवंविधस्य सुहृज्जनेन परिगृहीतस्य वत्सराजस्यायं वृत्तान्तः । कि शक्यं कर्तुमन्तरेण विधानम् । तत् सम्मान्य सुहृजनं समर्थ्यताम् । यः खल्विदानी सङ्कटेषु वा न विषीदति, विषमगतो वा न पर्यवतिष्ठते, वञ्चितो वा न निर्वेदं गच्छति, प्रति- घातेषु वा प्राणान् न समुज्झति, स खलु बुद्धिमान् पृच्छयते प्रथममेव मे वत्सस्य वयस्यः पश्चादमात्य आनयतु मे पुत्रकं पुत्रक इति । ६ ३. 'कि' १. 'त'ख, पाट:. २. 'दा-आह । यौगन्धरायणः-किमिति' ख. पाठः, का पाठः, ४, 'णं । स' क. पाठः. ५, 'डे वा णावसीददि ख. पाठः. ६. 'इ'ख. पाठः, ७. 'मु पाक, पाठः ८. दि' क. पाठः. ९. 'ज्ञ' क. पाठः.

·Recen प्रथमोऽङ्कः । २१ यौगन्धरायणः- अहोतुखल्वत्रभवत्या राजवंशाश्रितं धी- रवाक्यमभिहितम् । अत्रभवत्याः सम्भावनां पूजयामि । विजये! आपस्तावत् । प्रतीहारी-(क) अय्य ! तह । (निष्क्रम्य प्रविश्य) इमा आवो। यौगन्धरायणः आनय । (आचम्य) विजये ! किमाह तत्रभवती। प्रतीहारी- (ख) आणेदु मे पुत्तअं पुत्तओ त्ति । यौगन्धरायणः-हंसक ! किमाह स्वामी । हंसकः- (ग) जोअन्धराअणं पेक्खेहि त्ति । यौगन्धरायणः-विजये ! यदि शत्रुबलग्रस्तो राहुणा चन्द्रमा इव । (?) मोचयामि न राजानं नास्मि यौगन्धरायणः ॥ १६ ॥ प्रतीहारी- (घ) अय्य! तह । (निष्क्रान्ता) (प्रविश्य) निर्मुण्डकः - (ङ) अय्य! अच्छरिअं णिव्वुत्तं । भट्टिणो सन्तिणिमित्तं उवट्ठिअँभोअणं बह्मणजणं पेक्खिअ केण वि (क) आर्य! तथा । इमा आपः । (ख) आनयतु मे पुत्रकं पुत्रक इति । (ग) यौगन्धरायणं प्रेक्षस्वेति । (घ) आर्य ! तथा । ङ) आर्य! आश्चर्य निवृत्तम् । भर्तुः शान्तिनिमित्तमुपस्थितभोजनं ब्राह्मण- १. 'नं' ख. पाठः. २. 'री-स' ख. पाठः. ३. “(आच' ख. पाठः. ४. 'णुवेदु' ख. ५. 'वन' क. पाठः. ६. 'अं अच्छरिअं । एदं खु भ' ख. पाठः. ७. 'अंणं ब्रह्मणं पे' ख. पाठः, पाठ:

·२२ प्रतिज्ञायौगन्धरायणे किळ उम्मत्तवेसधारिणा बह्मणेण उच्च हसिअ उत्तं-सेरं सरं अह्नन्तु भवन्तो, अब्भुदअं खु इमस्स राअउळस्स भविस्सदि त्ति । तदो वअणसमआळं एव्व अदंसणं गदो। यौगन्धरायणः अपि सत्यम् । SONamam o बाढम् । (ततः प्रविशति ब्राह्मणः) ब्राह्मणः इमेऽत्रभवता परिगृहीता आत्मप्रयोजनोत्सृ- प्टाः परिच्छदविशेषाः । एभिः प्रच्छादितशरीरो भगवान् द्वैपा- यनः प्राप्तः। यौगन्धरायणः -- एवं द्वैपायनः प्राप्तः । ब्राह्मणः यौगन्धरायणः -तेन हि पश्यामस्तावत् । ब्राह्मणः पश्यतु भवान्। यौगन्धरायणः-कथमन्येद् रूपमिव मे संवृत्तम् । हन्त भोः! गतोऽस्मि स्वामिसन्निकर्षमेव । इदानीं ममोपदेशार्थमि- वोत्सृष्टाः । उन्मत्तसदृशो वेषो धारितस्तेन साधुना । मोचयिष्यति राजानं मां च प्रच्छादयिष्यति ॥ १७ ॥ जनं प्रेक्ष्य केनापि किलोन्मत्तवेषधारिणा ब्राह्मणेनोचं हसित्वोक्तं स्वैरं स्वैर- मश्नन्तु भवन्तः । अभ्युदयः खल्वस्य राजकुलस्य भविष्यतीति । ततो वचनसमका- लमेवादर्शनं गतः । १. 'व' ख. पाटः. २. 'मं सेमं अहन्त भ' ख. पाठः, ३. 'दस्सण' ख. पाठ;. ५. 'न्यरूपमिदमेव सं' ख. पाठः. ख, पाठ.

·प्रथमोऽङ्कः। २३ -- (प्रविश्य) प्रतीहारी अय्य ! भट्टिमादा आह-इच्छामि मे पुत्तअं पक्खिदुं त्ति । यौगन्धरायणः अयमयमागच्छामि । आर्य! शान्ति- गृहे मां प्रतीक्षस्व । ब्राह्मणः बाढम् । (निष्क्रान्तः) यौगन्धरायणः --हंसक ! विश्रम्यतामिदानीम् । हंसकः (ख) अय्य ! तह । (निष्क्रान्तः) विजये! गच्छाग्रतः। प्रतीहारी (ग) अय्य! तह । यौगन्धरायणः-भोः! काष्ठादग्निर्जायते मध्यमानाद् भूमिस्तोयं खन्यमाना ददाति । सोत्साहानां नास्त्यसाध्यं नराणां मार्गारब्धाः सर्वयत्नाः फलन्ति ॥ १८ ॥ (निष्क्रान्तौ) प्रथमोऽङ्कः। यौगन्धरायणः mmon a (क) आर्य! भर्तृमाताह --- इच्छामि मे पुत्रकं प्रेक्षितुमिति । (ख) आर्य! तथा। (ग) आर्य! तथा। १. 'तथास्तु ।' ख. पाठः. २. 'मथ्यमा क. पाठः.

·अथ द्वितीयोऽङ्कः। (ततः प्रविशति काञ्चुकीयः) काञ्चुकीयः- आभीरैक! आभीरेक ! गच्छ महासेनवच- नात् प्रतीहाररक्षकं ब्रूहि- एष काशिराजोपाध्याय आर्यजै- वन्तिरेद्य दौत्येन प्राप्तः । सामान्यदूतसत्कारं पृष्ठतः कृत्वा सुखमिव निवेश्यताम् । यथा चातिथिसत्कारं जानीयात् तथा प्रयतितव्यम् इति । भोः! एवं नामाहन्यहनि गोत्रानुकूलेभ्यो राजकुलेभ्यः कन्याप्रदानं प्रति दूतसम्प्रेषणा वर्तते । न खलु महासेनः कञ्चिदपि प्रत्याचष्टे, न चाप्यनुगृहीते । किन्नु- खल्विदम् । अथवा दैवमत्र कन्याप्रदानेऽधिकृतम् । कुतः, व्यक्तं न तावत् समुपैति तस्य दूतो वधूत्वेऽवहितोऽपि तस्य । ततो नरेन्द्रेषु गुणान् नरेन्द्रो न वेत्ति जानन्नपि तत्प्रतीक्षः ॥ १॥ अये सतीयमानान्तःपुरचरः सनाथीभवत्ययं देशः । अये अयं महासेनः । य एषः, दूर्वाङ्करस्तिमितनीलमणिप्ररोहैः 'पीताङ्गदैः परिगतैः 'परिणीहितांसः । १. २. 'रु' ख. पाठः. ५. 'प्तः । अस्य सा' क. पाठः. ३. 'तिगार' क. पाठ:. ४. 'रभ्यागतः । सा' ख. पाठः. ६. 'तम् । अयं म' क. पाठः. स्वर्णाङ्गदैरित्यर्थः । + परिनिपूर्व ईति- * सतीशब्दः कण्ड्वादिषु द्रष्टव्यः । बाध्यः । 'परिणाहिते' ति बा पाठः ।

·. २५ द्वितीयोऽकः । अस्माद् घनात् कनकतालवनैकदेशा- निर्धावितः शरवणादिव कार्तिकेयः ॥ २ ॥ (निष्क्रान्तः) विष्कम्भकः। (ततः प्रविशति राजा सपरिवारः) राजा मम हयखुरभिन्नं मार्गरेणुं नरेन्द्रा मुकुटतटविलग्नं भृत्यभूता वहन्ति । न च मम परितोषो यन्न मां वत्सराजः प्रणमति गुणषाली कुञ्जरज्ञानदृप्तः ॥ ३ ॥ बादरायण! (प्रविश्य) काञ्चुकीयः-जयतु महासेनः । राजा-निवेशितो जैवन्तिः । काञ्चुकीयः-निवेशितोऽनुरूपंतश्च सत्कृतः। राजा-न्याय्यं कृतं राजवैश्यगुणाभिलाषिणा । समाग- तानां युक्तः पूजापंरिग्रहः । अथ सर्वोऽपि कन्याप्रदानं प्रति पृष्टश्चेत् परच्छन्देन तिष्ठति । (काञ्चुकीयमवलोक्य) बादरायण! वक्तुका(म?मम्) इव त्वां लक्षये । १. 'तृ' ख. पाठः. २. 'दि' ख. पाठः. ३. 'पश्च' क. पाठः. ५. 'मासनप्रतीकारेणाग' क. पाठः. ६. 'प्रतिग्रहः । स' ख. पाठः, 6. 'ति।बा' ख, पाठः. ४. 'वै क. पाठः. ७. 'पृष्ट' ख. पाठः, ·२१ प्रतिज्ञायौगन्धरायणे काञ्चुकीयः-न खलुं किञ्चित् । कन्याप्रदानं प्रति समु- त्पन्नोऽभिमर्शः। राजा अलं परिहत्य । सर्वसाधारणो ह्येष विधिः। आभि- धीयताम् । काञ्चुकीयः- महासेन! एषा मे विवक्षा एवं नामाह- न्यहनि गोत्रानुकूलेभ्यो राजकुलेभ्यः कन्याप्रदानं प्रति दूतस- म्प्रेषणा वर्तते । न च महासेनः कञ्चिदपि प्रत्याचष्टे, न चाप्य- नुगृह्णीते । किन्नुखल्विदमिति । राजां-बादरायण! एवमेतत् । अतिलोभाद् वरगुणाना- मतिस्नेहाच्च वासवदत्तायां न शक्नोमि निश्चयं गन्तुम् । कुलं तांवच्छ्लाध्यं प्रथमममिकाङ्के हि मनसा ततः सानुक्रोशं मृदुरपि गुणो ह्येष बलवान् । ततो रूपे कान्ति न खलु गुणतः स्त्रीजनभयात् ततो वीर्योदग्रं न हि न परिपाल्या युवतयः ॥ ४ ॥ काञ्चुकीयः- महासेनं वर्जयित्वा नहीदानीमेते गुणाः क्वचिदेकस्था दृश्यन्ते । राजा अतः खलुं चिन्त्यते । कन्याया वरसम्पत्तिः पितुः प्रयत्नः (१) । भाग्येषु शेषमायत्तं दृष्टपूर्व न चान्यथा ॥ ५ ॥ . १. 'लु। क' ख, पाठः, २. 'ति दू' ख. पाठः. ३. 'जा-ए' ख. पाठः, ४. 'निश्चयार्थ गन्तुं शक्नोमि ।' ख. पाठः. ५. 'ताचार्य' क. पाठः. ६. 'पं कान्तिन' ख. पाठः. ७. 'नी क्वचिदेते गुणा एक' ख. पाठः. ८. 'लु, क' क. पाठ:. * "पितुः प्रायः प्रयत्नतः' इति द्वितीयः पादः पाठ्यो भाति ।

·द्वितीयोऽङ्कः। २७ दुहितुः प्रदानकाले दुःखशीला हि मातरः। तस्माद् देवी ताव. दाहूयताम् । काञ्चुकीयः- यदाज्ञापयति महासेनः । (निष्क्रान्तः) राजा-भोः! काशिराजदूतसम्प्रेषणेन वत्सराजग्रहणार्थ गतं शालङ्कायनं प्रति गता मे बुद्धिः । किन्नुखल्वद्यापि वृत्तान्तं न प्रेषयति स ब्राह्मणः । कामं या तस्य सा लीला तत्रैवानुगतं मनः । ये त्वस्य सचिवाः सर्वे यत्नमास्थाय ते स्थिताः ॥६॥ 8 (ततः प्रविशति देवी सपरिवारा) देवी-(क) जेदु महासेणो । राजा-आस्यताम् । देवी-(ख) जं महासेणो आणवेदि । (उपविशति) राजो वासवदत्ता का देवी-(ग) उत्तराए वेदाळीए सआसे वीणं सिक्खिढुं णारदीअं गऔं आसी। (क) जयतु महासेनः । (ख) यन्महासेन आज्ञापयति । (ग) उत्तराया वैताल्याः सकाशे वीणां शिक्षितुं नारदीयां गतासीत् । १. 'यः-भोःख.पाठः. २. 'र्थ शा' क. पाठः. ३. 'नं ग' ख. पाठः. ४. 'द्धिरि- ति । कि' ख. पाठ.. ५. 'स्त्या' ख. पाठः. ६. 'वी) दे' ख. पाठः. ७. 'राओ।' ख. ८. 'जा-देवि! आ' ख. पाठः. ९. 'जा- देवि ! क वासवदत्ता । ख. पाठः. १० 'दाळिआए समीपे वी' ख. पाठः, ११ ‘दा । राजा-किमि' ख. पाठः. पाठ:. ,

·२८
प्रतिज्ञायौगन्धरायणे
BHIM
राजा कथमुत्पन्नोऽस्या गान्धर्वेऽभिलाषः ।
देवी-(क) केण वि किळ उग्घादेण कञ्चणमाळं वीणा-
जोग्गं करआन्ति पेक्खिअ सिक्खिदुकामा आसी।
राजा--सदृशं बाल्यस्य ।
देवी-- (ख) महासेणं वि किं वि विण्णविदुकामा ह्मि ।
राजा
किमिति ।
देवी--(ग) आअय्यं इच्छामि त्ति ।
राजा-उपस्थितविवाहकालायाः किमिदानीमाचार्येण ।
पतिरेवैनां शिक्षोयष्यति ।
देवी-(घ) हं एसो दाणि मे दारिआएँ काळो ।
राजा-भोः ! नित्यं प्रदीयतामित्यस्मानुपरुध्य किमिदानी
सन्तप्यसे ।
देवी (ङ) अभिप्पेदं मे पदाणं । विओओ मं सन्ता-
वेदि । अंह कस्स उण दिण्णा ।
राजा -न तावन्निश्चयो गम्यते ।
-
(क) केनापि किलोद्घातेन काञ्चनमालां वीणायोग्यां कुर्वती प्रेक्ष्य शिक्षितुकामा-
सीत् ।
(ख) महासेनमपि किमपि विज्ञापयितुकाम रम ।
(ग) आचार्यमिच्छामीति ।
(घ) हम् एष इदानी मे दारिकायाः कालः ।
(ङ) अभिप्रेतं मे प्रदानम् । वियोगो मां सन्तापयति । अथ कस्मै पुनर्दत्ता।
-
१ 'चअंइ' ख. पाठः. २. 'हाया.' ख. पाठः. ३. 'क्षति' ख. पाठः.
काख, पाठः. ५. 'ती' क. पाठः. ६. 'इ' ख. पाठः.
४. "ए सो

·द्वितीयोऽङ्कः। देवी-(क) इदाणिं पि ण दाव । राजा अदत्तेत्यागंता लज्जा दत्तेति व्यथितं मनः । धर्मस्नेहान्तरे न्यस्ता दुःखिताः खलु मातरः ॥ ७॥ सर्वथा श्वशुरपरिचरणसमर्थे वयसि वर्तते वासवदत्ता । एर्षे चापरः काशिराजोपाध्याय आर्यजैवन्तिरद्य दौत्येन प्राप्तो विलो- भयति मां चारित्रेण । (आत्मगतम्) न किञ्चिदाहै । अश्रुपूर्वा- भ्याकुला कथं निश्चयं गमिष्यति। भवतु, निवेदयाम्यस्यै । (प्रका- शम्) श्रूयन्तेऽस्मत्सम्बन्धप्रयोजनायागता राजानः । देवी (ख) किं दाणि वित्थरेण । जहिं दइअ ण सन्त- प्पामो, तहि दीअदु। राजा अहो महान् खलु लीलाभिहितो दुःखविस्तर इदानीं पश्चादुपालम्भनं श्रोतुम् । तस्माद् देवी तावन्निश्चयं गच्छतु । श्रूयताम्, अस्मत्सम्बद्धो मागधः काशिराजो वाङ्गः सौराष्ट्रो मैथिलः शूरसेनः । एते नानाथैलॊभयन्तो गुणैर्मा करते वैतेषां पात्रतां याति राजा ॥ ८ ॥ - (क) इदानीमपि न तावत् । (ख) किमिदानी विस्तरेण । यत्र दत्त्वा न सन्तप्यामहे, तत्र दीयताम् । १. 'ह' ख. पाठः. २. 'पोप' ख. पाठः. ३. ह । दे' क. पाठः. ४. 'वि तव नि' क.पाठः. ५. 'वीरो मैं' ख, पाठः. ६. 'नाथें' ख. पाठः, ७. 'स्तवैते' क. पाठः. ८. 'तु' ख. पाठः.

·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे (प्रविश्य) काञ्चुकीयः वत्सराजः। राजा- किं वत्सराजः। काञ्चुकीयः-प्रसीदतु प्रसीदतु महासेनः । प्रियवचन- निवेदनत्वरया क्रमविशेषो नावेक्षितः। राजा प्रियवचनमिति । देवी- (उत्थाय) (क) जेदु महासेणो। राजो- (सहर्षम्) प्रियवचनपरिहार्यों हि देवी । आस्यताम्। देवी-(ख) जं महासेणो आणवेदि । (उपविशति) राजा-उत्तिष्ठोत्तिष्ठ, स्वैरमभिधीयताम् । काञ्चुकीयः - (उल्शय) तत्रभवतामात्येन शालङ्कायनेन गृहीतो वत्सराजः। राजा (सहर्षम् ) किमाह भवान् । काञ्चुकीयः-तत्रभवतामात्येन शालङ्कायनेन गृहीतो वत्सराजः । राजा उदयनः। काञ्चुकीयः- अथकिम् । राजा शंतानीकस्य पुत्रः। -- (क) जयतु महासेनः । (ख) यद् महासेन आज्ञापयति । ४. 'वि' १. 'जम्' क. पाठः. २. 'जा-आयि प्रि' ख. पाठः. ३. 'यें दे' ख. पाठः. ख. पाठः. ५. 'जा-स्वै' ख. पाठः. ६. 'यः, त' ख. पाठः. ७ 'तो' ख. पाठः. ८. त्सः ।' क. पाठः. ९. 'किमुद' ख. पाठः.' १०. 'सहस्रानीकस्य नप्ता' ख. पाठः, ·- www - द्वितीयोऽङ्कः। काञ्चुकीयः दृढम् । राजा-सहस्रानीकस्य नप्ता । काञ्चुकीयः- स एव । कौशाम्बीशः। काञ्चुकीयः-सुव्यक्तम् । राजा गान्धर्ववित्तकः। काञ्चुकीयः एवं ब्रुवन्ति । राजा वत्सराजो ननु। काञ्चुकीयः- अथकिं, वत्सराजः । राजा-अथ किमुपरतो यौगन्धरायणः । काञ्चुकीयः-न खलु , कौशाम्ब्यां किल राजा यद्येवं न गृहीतो वत्सराजः। काञ्चुकीयः- श्रद्धत्ता महासेनः । राजा न श्रद्दधाम्युदयनग्रहणं त्वयोक्तं व्यावर्तनं करतलैरिव मन्दरस्य । यस्याहवेषु रिपवः कथयन्ति शौर्य यौगन्धरायणमतानि च नः स्वनन्ति ॥ ९ ॥ - Scorna १. 'एवम् ।' ख. पाठः. २. 'कौशाम्बीशः।' ख. पाठः. ३. 'सुव्यक्तम् ।' ख. पाठः. ४. 'गन्धर्ववित्तकः। ख. पाठः. ५. 'एवं ब्रुवन्ति ।' ख. पाठः. ६. 'वत्सराजो ननु।' ख. ७. 'अथकिम्।' ख. पाठ:. ८. 'जा-अथैकापर' ख. पाठः. ९. 'तस्मान्न' क. १०. 'द्धा में क. पाठः. , पाठः. पाठः, ·१२ प्रतिज्ञायौगन्धरायणे काञ्चुकीयः-प्रसीदतु महासेनः । वृद्धोऽस्मि ब्राह्मणः खल्वहम् । न महासेनसमीपेऽनृतमभिहितपूर्वम् । राजा आ अस्त्येतत् । अथ कः प्रियदूतः शालङ्काय- नेन प्रेषितः। काञ्चुकीयः-न पुरुषः । जवातिशययुक्तेन खररथेन वत्सराजमग्रतः कृत्वा स्वयमेवामात्यः प्राप्तः। राजो- एवं प्राप्तः । हन्त भोः! अद्य विमुक्तसन्नाहो सुखं विश्राम्यत्वक्षौहिणी । अद्यप्रभृति प्रच्छन्नदूतकृतसम्प्रेषणां अशङ्किताः स्थास्यन्ति राजानः । एष समासः । अद्यास्मि महासेनः। देवी (क) किं अमच्चेण आणीदो। राजा अथकिम् । देवी (ख) एदण्णिमित्तं कस्स वि ण दिस्सामो वास- वदत्तं । राजा युद्धावजितशत्रुः खल्वेष मम । बादरायण! शाल- कायनः क। काञ्चुकीयः- आँहितो भद्रद्वारे । (क) किममात्येनानीतः । (ख) एतन्निमित्तं कस्मा अपि न दित्सामो वासवदत्ताम् । १. 'तो' ख. पाठः, २. 'जा-हन्त भोः ! वि' ख. पाठः. ३. 'हः' ख. पाठः. ४. 'मयत्व' ख. पाठः, ५. 'णीम् ।' ख. पाठः. ६. 'तस' ख. पाठः. ७. 'णाशङ्कितास्थानः कक पाठः, ८, 'आस्थितो द्वा' ख. पाठः, ·३३ द्वितीयोऽङ्कः । राजा गच्छ । भरतरोहकं ब्रूहि ---- कुमारविधिविशि- टेन सत्कारेण वत्सराजमग्रतः कृत्वा प्रवेश्यताममात्य इति । काञ्चुकीयः- यदाज्ञापयति महासेनः । राजा एहि तावत् । काञ्चुकीयः--अयमस्मि । राजा वत्सराजदर्शने कश्चिन्नोत्सारयितव्यः । शत्रु पश्यन्तु मे पौराः श्रुतपूर्व स्वकर्मभिः । सिंहमन्तर्गतामर्ष यज्ञार्थमिव संयतम् ॥ १० ॥ काञ्चुकीयः- यदाज्ञापयति महासेनः । (निष्क्रान्तः) देवी-- (क) बहूणि अब्भुदआणि इमस्सि राअउळे अणु- भूदाणि । ण खु अहं ईदिसं पीदिजोग्गं महासेस्स सुभरामि । राजा-अहमप्येतादृशं प्रीतिविशेषं न श्रुतपूर्व स्मरामि, यथा गृहीतो वत्सराज इति । देवी (ख) वच्छराओ । राजा अथकिम् । देवी-(ग) बहुणि सम्बन्धप्पओअणागदाणि राअउळाणि सुदाणि । एदिणा ण पेसिदपुरुवो पुरुसो। - (क) बहवोऽभ्युदया अस्मिन् राजकुलेऽनुभूताः । न खल्वहमीदृशं प्रीतियोग्यं महा- सेनस्य स्मरामि । (ख) वत्सराजो ननु । (ग) बहूनि सम्बन्धप्रयोजनागतानि राजकुलानि श्रुतानि । एतेन न प्रेपितपूर्वः पुरुषः। १. 'ह' ख. पाठः. २. 'ए' ख. पाठः, ३, ‘णं सुख पाठः. ४. 'ण' क. पाठः. ५. 'ओआराणि' ख, पाठः, ६. 'गआणि' त, पाठः ७. 'सिपु ख. पाठ ·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे राजा ....वि महासेनशब्दमपि न गणयति । किं सम्ब- ८ TT T- का गणेदि । किं बाळो अपण्डिदो वा । न लपण्डितः। की .....04) किणुहु एणं उस्सेअअदि । -5 . . अनन्यत्येनं प्रकाशराजर्षिनामधेयो वेदाक्षरस- भामा वंशः । दर्पयत्येनं "दायाद्यागतो गान्धर्वो बढ़ः ...वयम्सहेज रूपं । विनम्भयत्येनं कथमप्यु- 5) अभिळासणीऔं वरगुणा । कस्स वामदाए . दामा संकुत्ता गा- ... निदानीमस्थाने विस्मितासि । पश्य, अनः इवात्सृष्टो दहन कात्स्न्येन मेदिनीम् । अल्याने शासनं दीप्तं विषयान्तेऽवसीदति ॥११॥ का) नमानि बाल. अपण्डितो वा । व, किसलयति । 1: कस्य वामतया दोपः संवृत्तः । ४. 'आ २. 'वी-कि' ख. पाठः. ३. 'व' ख. पाठः. 'त का पाठः. ६. देवि! कि' ख. पाठः. नाति::. 'ता' ग. पाठ:. ८. 'महान् ख. पाठः. ९. 'द्य ख. पाठः. वदनि देवश्रवा देववातः सुदक्षम्' (ऋग्वे. अष्ट, ३. अध्या. १. मपन्यता वंशपरम्पराप्राप्त इत्यर्थः ।

·द्वितीयोः । Deepes जयतु महासेनः: A (प्रविश्य) काञ्चुकीयः प्रविष्टः शालङ्कायनः। स तु विज्ञापयनि---- वत्सराजकुले द्रष्टव्यं घोपवती नाम वोध हयितव्य इति । (बीणां दर्शयति) राजा प्रतिगृहीतं जयमङ्गलम : मोज इस घोषवती नाम । यैषा, श्रुतिसुखमधुरा स्वभावरक्ता करजमुखोल्लिखिताग्रघृष्टतन्त्री ! ऋषिवचनगतेव मन्त्रविद्या गजहृदयानि बलाद् वशीकगीत ।। १ ।। भोः! समरावजितानां रत्नानामिष्टसम्भोगमा पनि अर्थशास्त्रगुणग्राही ज्येष्ठो गोपालका : गान्धर्वद्वेषी व्यायामषाली चाय कनुखल्वियं सुन्यस्ता भवेत् । देवि! बासना प. क्रान्ता ननु । देवी आम । mamaAm . १. 'थाप्र' क.ख. पाठः, २. 'क्तः रात्कारः प्रविनः याद... 5:. पाठः. ४. 'नो वि' ग, पाठः. ५. 'लद्र' ख. पाठः. ६ 'व्यम् इ क. ख. पाठः. ८. 'ति । रा' ख. पाठः. १०. 'म ।श्रु' ख. पाठः. ११. 'हृ' ख. पाठः. वीणा' ख. पाठः. + 'गान्धर्वदूषी' इति श्राव्यः पाठः । प्रवद्वा शब्दो द्रष्टव्यः । १३.- ·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे राजा-तेन हि इयमस्यै प्रदीयताम् । देवी- (क) वीणाप्पदाणेण भूओ वि उम्मत्ता विअ चिट्ठदि। राजा-क्रीडतु क्रीडतु । नैतत् सुलभं श्वशुरकुले । बाद- रायण! कसः। काञ्चुकीयः-अमात्येन सह प्रविष्टः। राजा अथ वत्सेष्वधिकृतः। काञ्चुकीयः आहितविनयात् पादयोरङ्गे तस्य बहुप्र- हारत्वाच्च स्कन्धवाह्येन शयनीयेन मध्यमगृहं प्रवेशितः । राजा--हा धिग् , बहुप्रहारः । एष इदानीं निरुप॑स्कृतस्य तेजसो दोषः । नृशंसः खल्वस्मिन् काल उपेक्षितवान् । बाद- रायण! गच्छ । भरतरोहकं ब्रूहि-क्रियतामस्य व्रणप्रतिकर्मेति । काञ्चुकीयः- यदाज्ञापयति महासेनः । राजा अथवा एहि तावत् । काञ्चुकीयः अयमस्मि । राजा अस्य सर्वदर्शनमविमुक्तसत्कारमवगन्तव्यम् । आकारसूचिता अस्य प्रीतयो विज्ञेयाः। अतिक्रान्तविग्रहाश्रिताः DMRO- JNI (क) वीणाप्रदानेन भूयोऽप्युन्मत्तेव तिष्ठति । १ 'सा' ख. पाठः, २. 'होपविष्टा ।' ख. पाठः. ३. 'ता क्व ।' ख. पाठः. ४. 'त्वा..... योरदूरगतत्वा' (१) ख. पाठः. ५. 'न्धावानेश' ख. पाठः. ६. ध्यगृ ख. पाठः. इ' क. पाठः. ८. 'पद्रवस्तुत' ख. पाठः, ९. 'ल्वका' ख. पाठः, १०. 'णक' ख. पाठः. ११. अविरक्तसत्कारमतिसत्कारमतिग' क. पाठः, ७. 'कार ·द्वितीयोऽङ्कः । ३७ MARMADAL कथा न कथयितव्याः । झुतादिप्रयोगेप्वाशिषोऽभिधेयाः । कालसंवादिना स्तवेनार्यः। काञ्चुकीयः- यदाज्ञापयति महासेनः । (निष्क्रम्य प्रविश्य) जयतु महासेनः । पथ्येव कृतवणप्रतिकर्मा वत्सराजः । अका- लस्तावदिदानी द्वितीयस्य प्रतिकर्मण इति । मध्याह्नमारोहति दिवाकरः। राजा अथ कस्मिन् प्रदेशे वीरमानी । काञ्चुकीयः-- मयूरयष्टिमुखे । राजा हा धिग् , अनाश्रयणीयः खल्वयं देशः। आत- पप्राँतिकूल्यार्थ मणिभूमिकायां प्रवेशयेत्याज्ञापय । काञ्चुकीयः- यदाज्ञापयति महासेनः। (निष्क्रम्य प्रविश्य) यंदाज्ञप्तं महासेनेन, तत् सर्वमनुष्ठितम् । अमात्यस्तु भरतरोहको महासेनं द्रष्टुमिच्छति । राजा व्यक्तं न रोचते तस्य वत्सराजसत्क्रिया। अस्यैष नीतेः परिश्रमः । अहमेवैनमनुनयामि । देवी (क) किं सम्बन्धो णिच्चिदो। , (क) किं सम्बन्धो निश्चितः । १. 'बन्धुजनप्र' ग. पाठः. २. 'षाभिधेयः । का' ग. पाठः. ३. 'न वाच्यः।' क. ख. पाठः, ४, 'णक'ख. पाठ:. ५. 'व्रणक' ख. पाठः. ६. 'ण: । म' ख. पाटः. ७. 'प्रतिकूलाथै' ख. पाठः. ८. 'जयतु महासेनः । त' ख. पाठः, ९. 'ति । अक्तं' ख. पाठः. १०, 'तेऽस्य' क, पाठः, ११. 'स्यैव नीख, पाठः.

·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे राजा न तावन्निश्चयो गम्यते । देवी-(क) अळं दाणि तुवरिअ । बाळा मे दारिआ । राजा यदेभिरुचितं भवत्यै । प्रविशत्वभ्यन्तरम् । देवी-(ख) जं महासेणो आणवेदि । (निष्कान्ती सपरिवारा) राजा (विचिन्त्य) पूर्व तावद् वैरमस्यावलेपा- दानीतेऽस्मिन् स्यात् तु वैध्यस्तथा मे । युद्धक्लिष्टं संशयस्थं विपन्नं श्रुत्वा त्वेनं संशयं चिन्तयामि ॥ १४ ॥ (निष्क्रान्ती) द्वितीयोऽङ्कः। (क) अलमिदानीं त्वरित्वा । वाला मे दारिका । (ख) यन्महासेन आज्ञापयति । ३. 'न्ता) ख. पाट: १. 'दा' ख. पाठः. २. 'त्यै तदा भवतु प्र' स पाठः. ४- 'मध्यस्थता में क. ख. पाठः. ५. 'ह्ये ख. पाठः.

·अथ तृतीयोऽङ्कः । (ततः प्रविशति डिण्डिकवेषो विदूषकः) विदूषकः-(निरूप्य) (क) भो! देवउळपीठिआए मम मोद- अमळअं णिरिखविअ दक्षिणमासआणि गणिअ बन्धिअ पडिणिवुत्तो दाणि मोदअमळ्ळअंण पेक्खामि । (विचिन्त्य) आ एकमोदअपरितोसिदो ण दाव ओळग्गो में अणुसरदि । उच्चदाए पाआरस्स अगई कुक्कुराणं । अक्खदभत्तदाए अळोहणीअं पहि- आणं । आदु अपि णं खाआमि । भोदु ओग्गारइस्सं दाव अहं । ही ही बुड्डो विअ सूअरर्वत्थी सुद्धवादं एव्व उग्गिरामि । अहब कोहिदकच्चाअणीए केरअं मम केरअं त्ति करिअ सिवेण पडिहत्थीकिदं भवे । (निरूप्य) जदि वि एसो बमआरी बहुकेहि रूवेहि अविणअं करेदि । भोदु पेक्खिस्सं दाव अंहं । भो! (क) भोः! देवकुलपीठिकायां मम मोदकमलकं निक्षिप्य दक्षिणामाषकाणि गण- यित्वा बद्ध्वा प्रतिनिवृत्तः इदानीं मोदकमल्लकं न पश्यामि । आ एकमोदकपरितोषितो न तावदवलग्नो मामनुसरति । उच्चतया प्राकारस्यागतिः कुक्कुराणाम् । अक्षतभक्ततया- लोभनीयः पथिकानाम् । अथवा अप्येनं खादामि । भवतु उद्गारयिष्ये तावदहम् । ही ही वृद्ध इव सूकरवस्तिः शुद्भवातमेवोद्रािमि । अथवा लोहितकाायन्याः सम्बन्धी मम सम्बन्धीति कृत्वा शिवेन प्रतिहस्तीकृतो भवेत् । यद्यप्येष ब्रह्मचारी बहुकै रूपै- रविनयं करोति । भवतु द्रक्ष्यामि तावदहम् । भोः! एष खलु मम मोदकमलकः शिव- १. 'पप्रच्छन्नो वि' ख. पाठः. २. 'क:-भो' ख. पाठः. ३. 'आ ग' पाठः, ४. 'रिवु' ख. पाठः, ५. 'मि । (आत्मगतम्) ए' ख. पाठः, ६. 'क' ख. ७. 'धो' ख. पाठः. ८. 'पन्थी' ख. पाठः, पाठः. ९. 'वे। ज' ख, पाठः. १०. 'अहं । अविहा एदस्स मम मोदअं सिख, पाठः.

·१ प्रतिज्ञायौगन्धरायणे एदं खु मम मोदअमळळअं सिवस्स पादमूळे चिट्ठइ । जाव णं गह्नामि । देहि भट्टा! देहि मे मोदअमळ्ळअं। भट्टा! तुवं वि मम चोरो सि । अविहा आळिहिदं खु मम मोदअमळ्ळअं। संदावतिमिरेण सुट्ठ ण पेक्खामि । भोदु पमजिस्सं दाव अहं । ही ही साहुँ ले चित्तअर! भाव! साहु । जुत्तळेहदाए वण्णाणं जह जह पमज्जामि , तह तह उजळदरं होइ । भोदु उदएण पमजिस्सं । कहिणुहु उदअं । इदं सोहणं सुद्धतडाअं । अहं विअ सिवो वि दाव एदस्सि मोदअमळए णिरासो होदु। (नेपथ्ये) मोदआ! मोदआ ! हहह । विदूषकः -- (क) अविहा एसो उम्मत्तओ मम मोदअ- मळ्ळअं गह्निअ हसमाणो फेायमाणमळिणवरिसारच्छोदअं विअ इदो एव्वाहावइ । चिट्ठ चिट्ठ उम्मत्तअ! चिट्ठ। इमिणा दण्डअटेण सीसं दे भिन्दामि । स्य पादमूले तिष्ठति । यावद् एनं ग्रहीष्यामि । देहि भर्तः ! देहि मे मोदकमल्लकम् । भर्तः! त्वमपि मम चोरोऽसि । अविहा आलिखितः खलु मम मोदकमल्लकः। सन्ता- पतिमिरेण सुष्टु न पश्यामि । भवतु प्रमार्जिष्यामि तावदहम् । ही ही साधु रे चित्र- कर ! भाव ! साधु । युक्तलेखतया वर्णानां यथा यथा प्रमामि तथा तथोज्ज्वलतरं भवति । भवतु उदकेन प्रमार्जिष्यामि । कुत्र खलूदकम् । इदं शोभनं शुद्धतटाकम् । अहमिव शिवोऽपि तावद् एतस्मिन् मोदकमलके निराशो भवतु । मोदका! मोदका!। हहह । (क) अविहा एष उन्मत्तको मम मोदकमल्लकं गृहीत्वा हसन् फेनायमानमलिन- वर्षारथ्योदकमिवेत एवाधावति । तिष्ठ तिष्टोन्मत्तक ! तिष्ठ । अनेन दण्डकाष्ठेन शीर्ष ते भिननि। १. 'ळिदं क. पाठः. २. 'दम'ख. पाठः. ३. 'अंभो' क. पाठः. ४. 'ण ण' क. ख. पाठः. ५. 'उ' ख. पाठः. ६. 'का' ख. पाठः, ७. 'व्वाअच्छइ ख. पाठः. मिदामि' ख. पाठः. १ ८. 'दं दे ·तृतीयोऽङ्कः । ११ (ततः प्रविशत्युन्मत्तकः) उन्मत्तकः (क) मोदआ! मोदआ! हहह । विदूषकः-- (ख) भो उम्मत्तअ! आणेहि मम मोदअम- कळअं। उन्मत्तकः (ग) किं मोदआ । कहिं मोड़आ। कश्श मोदआ । किं इमे मोदआ उज्झन्ति, आदु पैणज्झन्ति, उदाहो खज्जन्ति । विदूषकः (व) ण खज्जन्ति ण खज्जन्ति ण उज्झन्ति । उन्मत्तका (ङ) एसो खु मम रसणा खाइदुकामा लिङ्गाणि करेदि। विदूषकः (च) भो उम्मन्तअ! आणेहि मम मोदअम- ळ्ळअं । मा परकेरए सिणेहं करिअ ओवज्झेहि । उन्मत्तकः (छ) के के मं वज्झन्ति । मोदआ खु मं रक्खन्ति । (क) मोदका! मोदकाः! हहह । ख) भो उन्मत्तक ! आनय मम मोदकमल्लकम् । (ग) किं मोदकाः । कुत्र मोदकाः । कस्य मोदकाः । किमिमे मोदका उत्सृज्यन्ते, अथवा प्रणीयन्ते, उताहो खाद्यन्ते । (घ) न खाद्यन्ते न खाद्यन्ते नोत्सृज्यन्ते च । (ङ) एषा खलु मम रसना खादितुकामा लिङ्गानि करोति । (च) भो उन्मत्तक! आनय मम मोदकमल्लकम् । मा परकीये स्नेहं कृत्वा अप- बाध्यस्व (अथवा)अपोह्यस्व । (छ) के के मां बाधन्ते (अथवा) वहन्ति । मोदकाः खलु मां रक्षन्ति । ३. 'सो' ख. पाठः. १. 'ह। मोद! मोद! ग. पाठः. २. 'वि' ग. पाठः. ४. 'मि' ख. पाठ.. ५. 'केके ख, ग, पाठः.

·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे TA RESS णेवच्छविसेसमण्डिदा परीदि उप्पादेहूँ उवट्ठिआ। लागिइदिण्णमुळ्ळिआ काळवसेण मुहुत्तदुब्बळा ॥१॥ विदूषकः-(क) भो उम्मत्तअ! आणेहि मम मोदअम- ल। इमिणा पञ्चएण उवज्झाअउळं गन्तव्वं । उन्मत्तकः (ख) मए वि इमिणा पंच्चएण जोअणसदं गन्तव्वं । विदूषकः- (ग) किं एळावणे तुवं । उन्मत्तकः (घ) आम एळावणे अहं । ण हुँ दावं देवळाजो में आशणं आळुहदि । शुदं च मए पाँदपाशिएहि इन्दे वज्झ त्ति धाराणिअळेहि विज्जुम्मईहि कशाहि ताळिअ वीउब्भामेण परिन्भमन्तण भिन्दीअदि मेहबन्धणं । ११ नैपथ्यविशेषमण्डिताः प्रीतिमुत्पादयितुमुपस्थिताः । राजगृहदत्तमूल्याः कालवशेन मुहूर्तदुर्बलाः ॥ (क) भो उन्मत्तक! आनय मम मोदकमल्लकम् । अनेन प्रत्ययेनोपाध्यायकुलं गन्तव्यम् । (ख) मयाप्यनेन प्रत्ययेन योजनशतं गन्तव्यम् । (ग) किमैरावणस्त्वम् । (घ) आम ऐरावणोऽहम् । न खलु तावद् देवराजो मामासनमारोहति । श्रुतं च मया पादपाशिकैरिन्द्रो बद्ध इति धारानिगलैः विद्युन्मयीभिः कशाभिस्ताडयित्वा वातोद्भामेण परिभ्रमता भिद्यते मेघबन्धनम् । १. 'आ' ख. पाठ:. २ 'प्रीदिं' ख. पाठः. ३. 'वेच्चेण' ख. पाठः. ख. पाठ:. ५. 'दु' ख. पायः. ६. 'व म' ख. पाठः. पाठः. ख. पाऊ:. ९. दिवान्त दे वि' ग. पाठः. १०. 'बाहुभामे तुवं' ख. पाठः. जेण भि' ग. पाठः. ४. 'वच्छेण' ८. 'न्ति' ११. "न्ति ·तृतीयोऽङ्कः । विदूषकः- (क) भो उम्मत्तअ ! ण तुवं मन दुइस्सिसि, विळविस्सं दाव अहं । उन्मत्तकः (ख) विळव विळव विकास वा निळवं। विदूषकः (ग) अब्बम्मण्णं भो! अब्बमण्णं ! उन्मत्तका (घ) अहं पि विळविस्सं । इन्दे वझे भो! इन्दे वज्झे भो!। विदूषकः (ङ) अब्बम्मण्णं भो! अबम्मण्णं । (नेपथ्ये) (च) मा भाआहि मा भाआहि बह्मणाउस! मा भाआहि । विदूषकः- (सहर्षम् ) (छ) आअदे चन्दे समाअदाणि सव्व- णक्खत्ताणि । अघं बह्मणभावं । ईहामत्तएण शमणएण अभ दीअदि। meen (क) भो उन्मत्तक! न त्वं मम दास्यास, विलपिष्यामि तावदहम् । (ख) विलप विलप विक्रोश वा विलप । (ग) अब्रह्मण्यं भो! अब्रह्मण्यम् । (घ) अहमपि विलपिष्यामि । इन्द्रो बद्धो भो ! इन्द्रो बद्धो भो!! (ङ) अब्रह्मण्यं भो ! अब्रह्मण्यम् । (च) मा बिभीहि मा बिभीहि ब्राह्मणोपासक ! मा बिभीहि । (छ) आगते चन्द्रे समागतानि सर्वनक्षत्राणि । विग् ब्राह्मणभावम् । ईहामात्र- केण श्रमणकेनाभयं दीयते । १. 'वं अब्व' ख. पाठः. २. 'ज्झे हो ने' ख. पाठः, ३. 'भो । मा' ग. पाठः. ४, "क: अर्घ' ख. पाठः, ५. 'क:-अघं' ख. ग. पाठः. ६. 'तेण' ख. पाठः, अद्दीअदि । आअदे हिं चद्दे संभाभदाणि सव्वर्णक्खत्ताणि । (त' ख. ग. पाठः, ·१ अविहा THIS . (ग) मोदकं प्रेक्षे तावत् । प्रतिज्ञायौगन्धरायणे (ततः प्रविशति श्रमणकः) श्रमणकः (क) मा भाआहि मा भाआहि बह्मणाउस! मा भाआहि । के के हह, किं कय्यं, विळवदि । विदूषकः (ख) पडिहारेरक्खअउत्तिं खु सम- णओ अणुहोदि। भो समणअ! भअवं! एसो उम्मत्तओ मम मोदअमळ्ळअंगलिअ ण देदि। (ग) मोदअंपेक्खामि दाव । उन्मत्तकः (घ) पेक्खदु पेक्खदु समणअ! भवं । श्रमणकः विदूषक (च) हद्धि उम्मत्तअस्स हत्थे ईहामत्तएण शमणएण धुत्थूकिदा अधण्णस्स मम मोदआ दिट्ठपुरुवाँ एव संवुत्ता। (क) मा विभीहि मा विभीहि ब्राह्मणोपासक ! मा बिभीहि । के के इह, किं कार्य, विलपति। (ख) अविहा प्रतीहाररक्षकवृत्ति खलु श्रमणकोऽनुभवति । भोः श्रमणक! भग- वन्! एष उन्मत्तको मम मोदकमलकं गृहीत्वा न ददाति । DERA (ङ) थुथु। maa RESERICA (घ) प्रेक्षतां प्रेक्षतां श्रमणक ! भवान् । (ङ) थु थु। (च) हा धिग् उन्मत्तकस्य हस्ते ईहामात्रकेण श्रमणकेन थुत्थूकृता अधन्यस्य मम मोदका दृष्टपूर्वा एव संवृत्ताः। १. केके ख, ग पाठः. २. 'रक्खअप्पड' क. ख. पाठः. ३. 'भअवं' ख. याठः, ४, 'थुत्थुख, पाठः ५. 'तेण ख, पाठः. ६. 'म' ख. पाठः, ७. 'वा संख. पाठ..

·तृतीयोऽङ्कः । २ ३ ६ श्रमणकः (क) भो उम्मत्तआउस! णीआदेहिणीआदेहि। एदाणि मोदआणि कत्थूळिआफेणपण्डराणि बहुचिट्ठसमिद्ध- कोमळा णिहाणिआ सुरा विअ महुराणि मा देखाइदाणि खअं उप्पादन्ति । विदूषकः --- (ख) अविहा मोदआणि ति करिअ किण्डि- बळज्जुआ मे पडिच्छिदा। श्रमणकः (ग) उम्मत्तआउस! णीआदेहि णीआदेहि । जदि ण णीआदेहि, तुवं सवमि । उन्मत्तकः- (घ) पशीददु पशीददु शमणअ! #अवं! मा खु मा खु मं शविदुं । गह्न गर्ह । श्रमणकः (ङ) बह्मणाउस ! पेक्ख पेक्ख ममप्पभावं । times -- LIMIRE (क) भो उन्मत्तकोपासक ! निर्यातय निर्यातय एतानि मोदकाः कस्तूरिकाफेन- पाण्डरा वधूच्छिष्टसमृद्धकोमला निष्टानिता सुरेव मधुरा मा ते खादिताः क्षयमु- त्पादयन्ति । (ख) अविहा मोदका इति कृत्वा (किण्डिळळज्जुआ ?) मे प्रतीष्टा । (ग) उन्मत्तकोपासक ! निर्यातय निर्यातय । यदि न निर्यातयसि त्वां शपामि । (घ) प्रसीदतु प्रसीदतु श्रमणक ! भगवन् ! माखलु माखलु मां शप्तुम् । गृहाण गृहाण । (ङ) ब्राह्मणोपासक ! प्रेक्षस्व प्रेक्षस्व मम प्रभावम् । १. 'कः-उ' ख. पाठः २. 'हे ख. पाठः. ३. 'णि इम्भुविठ्ठ' क. पाठः. ४. 'ध' ख. पाठः. ५. 'दबन्ति' ख. पाठ:. ६. 'कीडतु पुड्डुआ' ख. पाठः. ७. 'भव' ख. पाठः, ८, 'ह। यादु' क. पाठः.

·४१ प्रतिज्ञायौगन्धरायणे विदूषकः - (क) एसो उम्मत्तओ एदेण ईहामत्तएण स- मणएण उज्झिदं सावं पेक्खिअ मोदअमळ्ळअं भीभीदं अग्ग- मुळिआए पसारिदाए ठाविअ चिट्ठइ । श्रमणकः (ख) यादु यादु भवं । एदेहि मोदएहि मं सोत्थि वाचइस्ससि । विदूषकः - (ग) ही ही ममकेरएहिं सोत्थि वाआएमि । मए वि कोडुम्बिअस्स हेत्थादो पडिग्गहगहीदाणि । ताणि भवदो वि उवाअणं भविस्सदि । सो वि सम्मिद्धो होदु। एसो उम्म- त्तओ अग्गिगिहं अहिमुहो गच्छइ । ट्ठिदो मज्झेहो। पुव्वह्ने वि दाव अअं देसो सुण्णो भविस्सदि । जाव अहं वि इमाणि दक्खिणामासआणि मॅग्गगेहे णिखि विअ गच्छामि । एकस्स शाडिआए कय्यं अवरस्स मुळ्ळेण । (सर्वे अग्निगृहं प्रविशन्ति) भीतभीतमग्राङ्गुल्यां (क) एष उन्मत्तक एतेनेहामात्रकेण श्रमणकेन उज्झितं शापं प्रेक्ष्य मोदकमल्लक प्रसारितायां स्थापयित्वा तिष्ठति । (ख) यातु यातु भवान् । एतैर्मोदकैर्मा स्वस्ति वाचयिष्यसि । (ग) ही ही मदीयैः स्वस्ति वाचयामि । मयापि कौटुम्बिकस्य हस्तात् प्रतिग्रहगृहीतानि । तानि भवतोऽप्युपायनं भविष्यति । सोऽपि समृद्धो भवतु । एष उन्मत्तकोऽग्निगृहमभिमुखो गच्छति । स्थितो मध्याह्नः । पूर्वाहेऽपि तावदयं देशः शून्यो भविष्यति । यावदहमपीमानि दक्षिणामाषकाणि मार्गगेहे निक्षिप्य गच्छामि । एकस्य शाटिकया कार्यमपरस्य मूल्येन । . १. 'क:- एदु' ख. पाठः. २. 'वाएमि। ख. पाठः. ३. 'अ ख. पाठः, ४. 'एदा- णि मोदआणि सो सो' ख. पाठः. ५. 'उझे' ख. पाठः, ६. 'ह्नो दा' ख. पाठ:. निगहे ख. ग. पाठः. ८. ' क्खिक, पाठः, २. 'विधाः।' ख. ग, पाठः, ·am- ५ sa sex तृतीयोऽङ्कः। यौगन्धरायणः-वसन्तक! शून्यमिदमग्निगृहम् । विदूषकः (क) आम भो! सुण्णं खु इदं । यौगन्धरायणः तेन हि परिष्वजेतां भवन्तौ। उभौ-बाढम् । (परिष्वजेते) यौगन्धरायणः - भवतु भवतु तुल्यपरिश्रमौ भवन्तौ । आस्तां भवान् । भवानप्यास्ताम उभौ--बाढम् । (सर्वे उपविष्टाः) यौगन्धरायणः वसन्तक! अपि दृष्टस्त्वया स्वामी । विदूषकः (ख) आम भो! दिट्ठो तत्तभवं । यौगन्धरायणः हन्त भोः। अतिक्रान्तयोगक्षेमा रात्रिः। दिवस इदानी प्रतिपाल्यते । अहः समुत्तीर्य निशा प्रतीक्ष्यते शुभे प्रभाते दिवसोऽनुचिन्त्यते । अनागतार्थीन्यशुभानि पश्यतां गतं गतं कालमवेक्ष्य निर्वृतिः ॥ २ ॥ रुमण्वान् सम्यग् भवानाह । तुल्येऽपि कालविशेषे निशैव बहुदोषा बन्धनेषु । कुतः, (ग) आम भोः ! शून्यं खल्विदम् । (क) आम भोः! दृष्टस्तत्रभवान् । २. (उभौ प' क. ख पाठः. ३. 'म् । (स' ख. पाठः. MAIL- १. 'आं ख. पाउ:. ४. 'तह ।' ग. पाठ:. ५. 'विशन्ति ।' ख. पाठः. ७. 'ते । कुतः, अ ख. ग. पाठः. ८. 'र्ता' ख. पाठ:. ६. 'कः m दि' ख. पाठः. 6 इत आरभ्य 'विदूषकः इत्यस्य स्थाने वसन्तक इति ग. पुस्तके दृश्यते ।

·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे AIRNARSE- NATION व्यवहारेष्वसाध्यानां लोके वाप्रतिर(ज्ज?ज्य)ताम् । प्रभाते दृष्टदोषाणां वैरिणां रजनी भयम् ॥ ३ ॥ यौगन्धरायणः वसन्तक! स्वामिना सह कथितं ननु । विदूषकः - (क) आम भो ! चिरं एव्व च ह्मि तत्तहोदा ओवज्झो, अज्ज चउद्दसी हायमाणो पडिवाळिदो अ। यौगन्धरायणः -स्नातः स्वामी। विदूषकः (ख) हादो अत्तभवम् । यौगन्धरायणः --- कृतं देवकार्यम् । विदूषकः --(ग) आम भो! पणाममत्तेण पूइदा देवदा । यौगन्धरायणः- एतामपि बहुमतामवस्थां प्राप्तः स्वामी । कुतः स्नातस्य यस्य समुपस्थितदैवतस्य पुण्याहघोषविरमे पटहा नदन्ति । तस्यैव कालविभवात् तिथिपूजनेषु दैवप्रणामचलिता निगलाः स्वनन्ति ॥ ४ ॥ रुमण्वान् भवत इदानी प्रयत्न उचितं तिथिसत्कारमा- नेष्यति स्वामिनः। (क) आम भोः! चिरमेव चास्मि तत्रभवतापोढः, अद्य चतुर्दशी स्नायमानः प्रतिपालितश्च । (ख) स्नातोऽत्रभवान् । (ग) आम भोः! प्रणाममात्रेण पूजिता देवताः । -- ३, 'आं भो' ख. पाठः, ६. 'क:- प. ग. पाठः. 1 १. 'राक्षत:।' ख. पाठः, २. 'कः-चि' ग. पाठः. ४. 'क:- आम भो! ह्रा' ग, पाठः. ५. 'त' ख. ग. पाठः. ७. 'ण:- हन्त भोः! ए' ग. पाठः. * मायमान इति 'ष्णा शौचे' इत्यस्य चानशि रूपम् ।

·४९ तृतीयोऽङ्कः। यौगन्धरायणः वसन्तक! गच्छ भूयः स्वामिनं पश्य । विज्ञाप्यतां च स्वामी- या सा प्रयागं प्रतीह प्रस्तुता कथा, तस्याः श्वः प्रयोगकालेः । स्थानावगाहयवसशय्याभोगेवाश्रयेपू- पन्यस्तौषधिव्याजो नलागिरिमन्त्रौषधिनियमसम्भृतपुराणकरें- व्यामोहितः । अनुकूलमारुतमोक्तव्यः सज्जितो धूपः । रोषप्रति- कूलोऽस्य सज्जितः प्रतिगजमदैः। शालासन्निकृष्टभल्यसाधनें गृह- मादीपयितुमभित्रासित्वाद् वारणानाम् । गजपतिचित्तोभणार्थ देवकुलेषु स्थापिताः शङ्खदुन्दुभयः । तेन नादेन सर्वसाधनप- रिगतशरीरेणावश्यं श्वः प्रद्योतेन स्वामी शरणमुपगन्तव्यः । ततः स्वामिना शत्रोरनुमतेनैव बन्धनान्निष्क्रम्य सह व्यापन बोवती हस्तगतां कृत्वा नलागिरिः स्वाधीनः कर्तव्यः। ततो व्यवस्थि- तासनस्तदानीं स्वामी नलागिरौ । ततः, सेनाभिर्मनसानुबद्धजघनं कृत्वा जवे वारणं सिंहानामसमाप्त एव विरुते त्यक्त्वा सविन्ध्यं वनम् । एकाहे व्यसने बने स्वनगरे गत्वा त्रिवर्णी दशा येनैष द्विरदच्छलेन नियतस्तेनैव निर्वाह्यते ॥ ४ ॥ इति । रुमण्वान् वसन्तक! किमिदानी चिन्त्यते । १. 'ल इति । कुतः स्था' ख. पाठः. २. 'भावेष्वा' क. पाठ:. ३. 'मणि व्या' ख, पाठः. ४. 'व्यस' ख. पाठः. ५. 'ता' ख. पाठः. ६. 'दं' ख. पाठः. ७, 'नगृहादी' ख. पाठः. ८, 'ते' क. पाठः. ९. 'ता' क. पाठः. कुतः । वख. पाठः. ११. 'भवांश्चिन्तयति।' ख. पाठः, १०. 'ति ।

·। प्रतिज्ञायौगन्धरायणे विदूषकः- (क) एव्वं चिन्तेमि महन्तो खु भवदो पयत्तो विवजिस्सिदि ति। न खलु वयं विज्ञातारः। विदूषकः- (ख) अहं पुठमं पच्चा भवन्तो । यौगन्धरायणः अथ किंकृता कार्यविपत्तिः। विदूषकः-- (ग) वच्छराअस्स अत्तकय्यदाए । यौगन्धरायणः-कथमिव । विदूषकः (घ) सुणह भवन्तो। उभौ-अवहितौ स्वः। विदूषकः- (ङ) जा सा काळठुमी अदिक्कन्दा, तहिं तत्त- होदी वासवदत्ता णाम राअदारिआ धत्तीदुदीआ कण्णआदसणं णिदोसं त्ति करिअ अवर्णादकञ्चुआए सिविआए ओघट्टिदपणा- ळीपस्सुदसळिळविसमं राअमग्गं परिहरिअजं तं बन्धणदुवारस्स (क) एवं चिन्तयामि महान् खलु भवतः प्रयत्नो विपत्स्यत इति । (ख) अहं प्रथमं पश्चाद् भवन्तौ (ग) वत्सराजस्यात्मकार्यतया। (घ) शृणुतां भवन्तौ । (ङ) या सा कालाष्टमी अतिक्रान्ता, तस्यां तत्रभवती वासवदत्ता नाम राजदा- रिका धात्रीद्वितीया कन्यकादर्शनं निर्दोषमिति कृत्वापनीतकञ्चुकया शिबिकयावघट्टि- तप्रणालीप्रत्रुतसलिलविषमं राजमार्ग परिहृय यत्तद् बन्धनद्वारस्याग्रतो भगवत्या यक्षिण्याः स्थानं, तस्मिन् देवकार्य कर्तुं गतासीत् । १. "न्तो। ता सुणह । उभौ' ख. पाठः.

·नृतीयोऽङ्कः । अग्गदो भअबदीऐ जक्खिणीए हाणं, तस्सि देवकय्य अत्तुं गओँ आसी। यौगन्धरायणः ततस्ततः । विदूषकः (क) तदो तत्तभवं तं दिअसं अब्भन्तबन्ध- णपरिरक्खअं सिव॑ णाम राअदासं अणुमाणिअ बन्धणदुवारे णिकन्तो। उभौ ततस्ततः। विदूषकः- (ख) तदो पुरुसक्खन्धपरिवणट्ठिवाए सिवि- आएं पकामं दिट्ठा सा राअदारिआ । यौगन्धरायणः ततस्ततः। विदूषकः (ग) किं तदो तदो त्ति । बन्धणं दाणिं पम- दवणं सम्भाविअ पउत्तो राअळीळं कत्तुं । यौगन्धरायणः न खलु तां प्रति समुत्पन्नाभिलाषः स्वामी। - (क) ततस्तत्रभवान् तं दिवसमभ्यन्तरबन्धनपरिरक्षकं शिवकं नाम राजदासम- नुमान्य बन्धनद्वारे निष्क्रान्तः । (ख) ततः पुरुषस्कन्धपरिवर्तनस्थितायां शिबिकायां प्रकामं दृष्टा सा राज- दारिका । (ग) किं ततस्तत इति । बन्धनमिदानी प्रमदवनं संभाव्य प्रवृत्तो रामलीलां कर्तुम् । १. 'ए अवन्तिसुन्दरीए ज' क. पाठः. २. 'ठा' ख. पाठः. ३. 'कायं' ख. पाट:. ४. 'आसी' ख. पाठः. ५. 'वं वितं' ख. पाठः, ६. 'मुख ख. पाठः. ७. 'वणा' ख.पाठः. ८. 'णिब्बतो । यौगन्धरायणः--त' ख. पाठः. ९. 'कन्धरप' ख. पाउ:. १०. 'ए अ मुद्दत्तअं प' ख. पाठः, ११. 'त्तो ली' ख. पाठः.

·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे २ विदूषकः --- (क) भो! सङ्घआरिणो अणत्थ त्ति ईदिसं एव्व। यौगन्धरायणः सखे! रुमण्वन् ! स्थिरीक्रियतामात्मा । अनेनैव वेषेण जरा गन्तव्या । विदूषकः (ख) भो! अहं च एदेण उत्तो--भणेहि जोअन्धराअणस्स जहसमथिदा समत्थणा ण रोअदे मे । समाणे गमणे पज्जोदम्स अवमाणविसेसो चिन्तीअदि । मा कामप्पधाण त्ति मं अवमण्णहि । अवमाणस अवजिदि अण्णे- सामि त्ति। यौगन्धरायणः - अहो शत्रुजनापहास्यमभिधानम् । अहो निरपत्रपता खलु बुद्धेः। अहो सुहृज्जनसन्तापकारणम् । अदेशकाले ललितं कामयते स्वामी । कुतः, शक्ताँ दर्पयितुं स्वहस्तरचिता भूमिः कटप्रच्छदा पर्याप्तो निगलम्बनश्वरणयोः कन्दर्पमालम्बितुम् । कः श्रुत्वा न भवद्धि मन्मथपटुः प्रत्यक्षतो बन्धने रक्षार्थ परिगण्यमानपुरुषै राजेति शब्दार्पनम् ॥ ५॥ ६ ܀܀ A (क) भोः! सङ्घचारिणोऽनर्था इतीदृशमेव । (ख) भोः! अहं चैतेनोक्तः भण यौगन्धरायणाय यथासमर्थिता समर्थना न रोचते मे । समाने गमने प्रद्योतस्यावमानविशेषश्चिन्त्यते । मा कामप्रधान इति माम- वमन्यस्व । अवमानस्यावजितिमन्वेषे इति । १. 'डादेश समण्णं विअ' ख. पाठः. २. 'णे प' ख. पाठः. ३ 'वीतीअ' ख. पाठः. ४. 'स्स खु अ' ख. पाठः, ५. 'दं' ख. पाठः. ६. 'मि । यौ' क. पाठः. 'फादर्पयितुः स्त्र' ख. पाठः. ८. 'र्पणम्' क. पाठः. ।

·तृतीयोऽङ्कः। विदूषकः-- (क) भो! दंसिदो सिणेहो। णिविट्ठ पुरुसआरं। साहु उज्झिअ णं गच्छामो। यौगन्धरायणः वसन्तको भवान्ननु । वसन्तक! मा HTHER मैवम् । परित्यजाम सन्तप्तं दुःखेन मदनेन च । सुहजनमुपाश्रित्य यः कालं नावबुध्यते ॥ ६॥ विदूषकः --- (ख) एव् एव्व जरं गमिस्सामो । यौगन्धरायणः तन्ननु श्लाघ्यम्। विदूषकः-- (ग) सिळाघणीओ भवे, जदिळोओ जाणादि । यौगन्धरायणः न नः कार्य लोकेन, स्वामिप्रियार्थो- ऽयमारम्भः । विदूषकः--(घ) सो वि दाव ण जाणादि । यौगन्धरायणः -- काले ज्ञास्यति । विदूषकः- (ङ) कदमो दाणि सो काळो। यौगन्धरायणः यदेयमारम्भसिद्धिः। PREMIRIST (क) भोः! दर्शितः स्नेहः । निर्विष्टः पुरुषकारः । साधृज्झित्वैनं गच्छामः । (ख) एवमेव जरां गमिष्यामः । (ग) श्लाघनीयं भवेद् , यदि लोको जानाति । (घ) सोऽपि तावन्न जानाति । (ङ) कतम इदानीं स कालः । १. 'मः ख. पाठः.

·प्रतिज्ञयागन्धरायणे विदूषकः- (क) तदो तादिसो भवं बन्धणादाराओणं अ- न्तेउरादो राअदारिअं उभे णिय्यादे? । रुमण्वान्-इह भवता द्रष्टव्यः। यौगन्धरायणः उभयमिति, बाढम् । इयं द्वितीया प्रतिज्ञा सुभद्रामिव गाण्डीवी नागः पद्मलतामिव । यदि तां न हरेद् राजा नास्मि यौगन्धरायणः ॥ ७ ॥ अपि च, यदि तां चैव तं चैव तां चैवायतलोचनाम् । नाहरामि नृपं चैव नास्मि यौगन्धरायणः ॥ ८ ॥ (कर्ण दत्त्वा) अये शब्द इवे । ज्ञायतां शब्दः । विदूषकः (ख) भो! तह । (निष्क्रम्य प्रविश्य) भो! पडिउ- त्तदिवसविस्सम्भेण अविरळं सञ्चरन्तो जणो दीसइ । किं दाणि करह्म। रुमण्वान्-तेन हि चतुरिमग्निगृहं, भिद्यतां नः स- छातः। यौगन्धरायणः न न । अभिन्नो नः सङ्घातः । भिद्य- तामरिसङ्घातः । (निष्क्रम्य) (क) ततस्तादृशो भवान् बन्धनाद्राजानमन्तःपुराद्राजदारिकामुभे निर्यातयतु। (ख) भोस्तथा । भोः परिवृत्तदिवसविस्त्रम्भणाविरलं सञ्चरन् जनो दृश्यते। किमि- दानी कुर्मः । १. दु । यौ' ख. पाठ:. २. 'व । तूर्ण ज्ञा' ख. पाठः. ३. 'तः । स्वकार्यमनुष्ठीयताम्। उभौ-भो तह (निष्क्रान्तौ) उ' ख. पाठः. * यदीति । तां घोषवती नाम वीणाम् । तं नडागिरिम् । तां वासवदत्ताम् ।

·तृतीयोऽङ्कः। उन्मत्तकः (क) ही ही चन्दं गिळदि ळाहू । मुञ्च मुञ्च चन्दं । यदि ण मुञ्चेशि, मुहं दे पाडिअ मुञ्चावइस्सं । एशे एशे दुट्ठअश्शे परिभट्टे आअच्छदि । एशे एशे चउप्पहवीहिआ। जाव णं आळुहिअ बळि भक्खिस्सं । एशे एशे दाळभट्टा मं ताळेह । माखु माखु मं ताळर्थं । किं भणाशि अह्माणं किं पि णच्चेहि त्ति । दक्खह दक्खह दाळअभट्टाँ । एशे दाळअभट्टा पुणो वि में ताळेह इट्ठिआहि । माखु माखु ताळेथ । तेण हि अहं पि ताळेमि। Ans- (निष्क्रान्ताः) तृतीयोऽङ्कः। (क) ही ही चन्द्रं गिलति राहुः । मुञ्च मुञ्च चन्द्रम् । यदि न मुञ्चसि, मुखं ते पाटयित्वा मोचयिष्यामि । एष एष दुष्टाश्वः परिभ्रष्ट आगच्छति । एष एष चतुष्पथवीभ्याम् । यावदेनमारुह्य बलिं भक्षयिष्यामि । एते एते दारकभर्तारः! मां ताडयत । माखलु माखलु मां ताडयत । किं भणसि अस्माकं किमपि नृत्येति । पश्यत पश्यत दारकभर्तारः! । एते दारकभर्तारः ! पुनरपि मां ताडयत यष्टिभिः । माखलु माखलु ताडयत । तेन ह्यहमपि ताडयामि । - ३. 'वाति १. 'कः एशे एशे च' ख. पाठः. २. 'न्दं मुञ्च । जदि' ख. पाठः. मोएमि ए' ख. पाठः. ४. 'इ । जाव णं आलुहिअ चउप्पहपीठिआए ब' ख. पाठः. ५. 'अं...ठा इठिआहि मं ताळन्ति । मा' ख. पाठः. ६. 'हिं' ख, पाठः. 'ट्टा दा' ख, पाठः, ८. 'विठि आनि मं ताळेमि' ख. पाठः.

·भटः - अथ चतुर्थोऽङ्कः। (ततः प्रविशति भंट:) (क) को काळो अहं भट्टिदारिआए वासवदत्ताए उदऐ कीळिदुकामाए भद्दवदीपरिचारअं गत्तसेवअंण पेक्खामि । भाव पुप्फदन्तअ! गत्तसेवअं ण पेक्खसि । किं भणसि-एसो गत्तसेवओ किण्डिळसुण्डिगिणीए गेहं पविसिअ सुरं पिबदि त्ति । गच्छदु भावो। (परिक्रम्य) इदं किण्डिळसुण्डिगिणीए गेहं । जाव णं सद्दावेमि । गत्तसेवअ! गत्तसेवअ! (नेपथ्ये) (ख) को दाणिं एसो एत्थ राअमग्गे गत्तसेवअ! गत्तसेवअ! त्ति मं सदावेदि। भटः (ग) एसो गत्तसेवओ सुरं पिबिअ पिबिअ हसिअ हसिअ मदिअ मदिअ जवापुष्पं विअ रत्तळोअणो इदो एव्व आअच्छदि । एदस्स पुरदो ण चिट्ठिस्सं । (निवृत्य स्थितः) २ MAHAN (क) कः कालोऽहं भर्तृदारिकाया वासवदत्ताया उदके क्रीडितुकामाया भद्रव- तीपरिचारकं गात्रसेवकं न प्रेक्षे । भाव पुष्पदन्तक! गात्रसेवकं न प्रेक्षसे । किं भणसि- एष गात्रसेवकः (किण्डिल?)शुण्डिकिन्या गेहं प्रविश्य सुरां पिबतीति । गच्छतु भावः । इदं (किण्डिल)शुण्डिकिन्या गेहम् । यावदेनं शब्दापये । गात्रसेवक! गात्रसेवक! (ख) क इदानीमेषोऽत्र राजमार्गे गात्रसेवक! गात्रसेवकेति मां शब्दापयति । (ग) एष गात्रसेवकः सुरां पीत्वा पीत्वा हसित्वा हसित्वा मदित्वा मदित्वा जपापुष्य- मिव रक्तलोचन इत एवागच्छति । एतस्य पुरतो न स्थास्यामि । ३. 'एदाणि एठसाएगगरा १. 'वो इ' ख. पाठः, २. 'मि। भोग' ख, पाठः. ख. पाठः. ४, "विदिस्सं ख. पाठः, ·चतुर्थोऽङ्कः (ततः प्रविशति गात्रसेवकः) गात्रसेवकः (क) को दाणिं एसो एत्थ राअमग्गे गत्त- सेवअ! गत्तसेवअ! त्ति में सहावेदि । पाणागारादो गिवन्तो दिट्ठ नि । मम सुसुरेण सुरुटेण अमुअमळएग विमरिअ- कोण शिदे मंशखण्डे मुहे पक्खित्ते । अणुसारज्ज वि पीदा अत्ताणं दण्डॅअज्जुआ होमि ॥ १ ॥ धण्णा सुराहि मत्ता धण्णा सुराहि अणुळित्ता। धण्णा सुराहि हादी धण्णा सुराहि संञविदा ॥ २ ॥ अधणा अत्तणो पुत्तदाराणं के पिटुं सुणन्ता जे मूढा गरी सुसमिद्धा सुरातडाँ ण जोजअंति तो जाणे जमळोए वा (क) क इदानीमेषोऽत्र राजमार्गे गात्रसेवक! गात्रसेवक ! इति मां शब्दापयति । पानागारान्निष्क्रान्तो दृष्टोऽस्मि । मम श्वशुरेण सुरुष्टेनामृतकमल्लकेन घृतमरिचलव- णरूषितो मांसखण्डो मुखे प्रक्षिप्तः । .... .... .... धन्याः सुराभिर्मत्ता धन्याः सुराभिरनुलिताः । धन्याः सुराभिः स्नाता धन्याः सुराभिः संज्ञापितः ।। अधना आत्मनः पुत्रदारणां कष्टं (पिडं ) शृण्वन्तो ये मूढा नराः सुसमृद्राः सुरा- तटाकं न योजयन्ति । .... .... पाठः. १. क:-(पूर्वोत्तमेव पठित्वा) पा' ख. पाठः. २. 'र' ख. पाठः. ३. 'दोम' ख. ४. 'कूरिदे ख. पाठः. ५. 'णू' ख. पाठः. ६. 'दा जइ अ' ख पाठ:. 'ण्डुजु ख. पाठः. ८. 'ई' ख. पाठः. ९. 'हिरण्णा' ख. पाठ.. १०. 'हि अणु ख. पाठः. ११. 'प्प' ख.पाठः. १२. 'आ' ख. पाठः. १३. 'दि मत्ता ।' ख. पाठः, १४. 'धत्ता सुराहि सदा । अधणारिअ अत्त' ख. पाठः. १५ 'ख' ख. पाठः. १६. पाठ.. १५, 'आख. पाठ:. १८, 'अति । जमळो वा' ख. पाठः 'का' ख.

·५८ प्रतिज्ञायौगन्धरायणे १ ४ णरअं अस्थि ण त्थि अ । (?) भटः - (उपसृत्य) (क) भो गत्तसेवअ! को काळो तुम अण्णे- सामि । भट्टिदारिआए वासवदत्ताए उदए कीळिदुकामाए भद्द- वेदी ण दिस्सदि । तुमं दाव मत्तो एत्थे आहिण्डदि । गात्रसेवक . (ख) जुजइ । सा अ णं मत्ता, सो पुरुसो वि मत्तो,अहं वि मत्तो, तुम पि मत्तो, सव्वं मत्तसमं होइ। (ग) सव्वं दाव चिहुँ। राअउळे भद्दपीठिाँ (अ) ण शिकमिअ कुद्दो(अं पि?आहि)ण्डदि त्ति । गात्रसेवक:- (घ) इदो (पि ? हि)ण्डौमि, एत्थे पिबामि, एदेण पियामि, मा संरम्भेण । किं करीअर्दु । भटः (क) भो गात्रसेवक ! कः कालस्त्वामन्वेषे । भर्तृदारिकाया वासवदत्ताया उदके क्रीडितुकामाया भद्रवती न दृश्यते । त्वं तावन्मत्तोऽत्राहिण्डसे। (ख) युज्यते । सा च ननु मत्ता, स पुरुषोऽपि मत्तोऽहमपि मत्तः, त्वमपि मत्तः, सर्व मत्तसमं भवति । (ग) सर्व तावत् तिष्ठतु । राजकुले भद्रपीठिका न निष्क्राम्य कुत आहिण्डत इति । (घ) इतो हिण्ड, अत्र पिबामि, एतन विवामि, मा संरम्भेण । किं क्रियताम् । ३. 'ग १. 'गि अणग्गिा को जाणे' ख पाठ:. २. 'ए दिण्णमिस्स' क. पाठः. मतो आ' ख. पाठः. ४. 'दिस्सि।' ख. पाठः, ५. 'इह आग्गिणितित्था सो' ख. पाठ.. ६. 'मए ता तु ख पाउ:. ७ 'दु। जदा तव रा' ख. पाठः. ८, 'आ ण णकमदि कु' ख. पाठ:. 'अअ पिबाद' ख. पाठः. १० -कुदो अअ पिबदि ति इ' ख. पाठः, 'बा' ख. पाठः. १२ 'ग' ख. पाठ १३ 'मिरस' ख. पाठः. १४. 'दुम् ।' क. पाठः, ·१ चतुर्थोऽङ्कः भटः - (क) हिजउ असम्बन्धप्पळावो । सिग्धं भवदि पवेसेहि। गात्रसेवकः (ख) पविसदु पविसदु भद्दवड़ी। अंघो मए भद्दवदीए अङ्कुसं आढत्तं । भेटः- (ग) सभावबिणीदाए भदवदीए अङ्कुसेण किं क- व्यं । गच्छ, सिग्धं भवदि पवेसेहि। गात्रसेवकः- () पविसदु पविसदु भइवही । अंघो मए भद्दवदीए खुरप्पमाळा आढत्ता । भटः (ङ) पुप्फबन्धिआए भद्दवदीए खुरप्पमाळाए किं कय्यं । सिग्धं भवदि पवेसेहि । गात्रसेवकः- (च) पविसदु पविसदु भहवड़ी। अंघो मए भवदीए घण्टा आढत्ता। (क) भवत्वसम्बद्धप्रलापः । शीघ्रं भद्रवती प्रवेशय । (ख) प्रविशतु प्रविशतु भद्रवती । अहो मया भद्रवत्या अङ्कुशमाहितम् । (ग) स्वभावविनीताया भद्रवत्या अङ्कुशेन कि कार्यम् । गन्छ, शीघ्र भद्रवतीं प्रवेशय । (घ) प्रविशतु प्रविशतु भद्रवती । अहो मया भद्रवत्याः क्षुरप्रमालाहिता । (ङ) पुष्पबन्धनीयाया भद्रवत्याः क्षुरप्रमालया कि कार्यम् । शीघ्रं भद्रवती प्रवेशय । (च) प्रविशतु प्रविशतु भद्रवती । अहो मया भद्रवत्या घण्टाहिता । १. 'शिण्ण' क पाठः. २. 'वो । गच्छ सि' ख. पाठः, ३. 'गात्रसेवक:-स' ४. 'व्यं । सि' ख. पाठ:. ५. 'वोटिदाए' ख. पाठः. . क.पाठः. ६. 'अग्यो ख. पाठः. * भवत्वित्यर्थे 'होनई' इति न्याय्यं, धातुप्रत्ययमन्ये विध्यादिपु जशब्दाविधानात् । * दुःखसूच को निपातोऽय स्यात् । 'अव्वो दुःखसूचनासभावनेषु' इति तु प्राकृतप्रकाश, सूत्रम्।

·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे mmen- भट: (क) उदए कीळिदुकामाए भद्दवदीए घण्टाए किं कय्यं । सिग्धं भद्दवदि पवेसेहि। गात्रतेवकः (ख) पविसदु पविसदु भद्दवदी । अंघो मए भवदीए कसि आदेतं । भटः (ग) कसिएण किं करयं । सिन्धं भवदि पवेसेहि। गात्रसेवकः- (घ) पविस पविसतु भद्दवदी । अंघो । भटः (ङ) किं अंघो। गात्रसेवकः (च) अंघो मए । भट: (छ) किं तुए। गात्रसेवकः (ज) अंघो भद्द । भटः (झ) किं भदत्ति । - (क) उदके क्रिडितुकामाया भद्रवत्या घण्टया कि कार्यम् । शीघ्रं भवती प्रवेशय । (ख) प्रविशतु प्रविशतु भद्रवती । अहो मया भद्रवत्याः कशिका आहिता। (ग) काशकया कि कार्यम् । शीघ्रं भद्रवतीं प्रवेशय । (घ) प्रविशतु प्रविशतु भद्रवती । अहो (ङ) किम् अहो । (च) अहो मया । (छ) कि त्वया । (5) अहो भद्र। (झ) किं भद्र इति । १. 'अग्यो म' ख पाठः. २. 'ध' ख. पाटः. अघो । मए भद्द । भट.- भद्द । गात्रसेवकः ३. 'अग्यो । भट- भद्दवती । भट: कि ख. पाठः, किं भव' क. पाठ..

·चतुर्थोऽङ्कः । SERIES गात्र लेवकः २ मटः गात्रसेवकः (क) अंघो भवदी। भटः (ख) किं भवदी। (ग) भवदी पि आढत्ता। (घ) ण तुवं एत्थ अवरज्झो । (किण्डिळ?)सुण्डिगिणी खु अवरज्झा, जा राअवाह गह्निअ सुरं देदि । गात्रसेवकः (ड) अंघो मए उत्तं । मा मूळविद्धि विणा- सेहि त्ति । भटः- (च) हं सद्दो विअ। गात्रसेवकः-(छ) अंघो जाणामि जाणामि, (किण्डिल?) सुण्डिगिणीए गेहं भिन्दिों भवदी पळाअदि। Mon ६ . (क) अहो भद्रवती। (ख) किं भद्रवती। (ग) भद्रवत्यप्याहिता। (घ) न त्वमत्रापराधः । (किण्डिल?)शुण्डिकिनी खल्वपराद्धा, या राजवाहनं गृहीत्वा सुरां ददाति । (ङ) अहो मयोक्तम् । मा मूलवृद्धिं विनाशयेति । (च) हा शब्द इव । (छ) अहो जानामि जानामि, (किण्डिल?)शुण्डिकिन्या गेहं भित्त्वा भद्रवती पलायते । १. 'दी । गा' ख. पाठः. २. "किड्डिसळड्डिकिणि खु' ख. पाठः. ३. 'ण गुह्नि' ख. पाठः. ४. 'क:-उता मए किडिळसुड्डिगिणी मा' ख पाठः. ५. 'वेढि वि' ख. पाठः. ६. 'नि' ख. पाठः. ७. 'हस्स' ख. पाट:. ८ 'अग्घो जाणादि किड्डिळसुडिगि' ख. पाठः. ९ '६' ख. पाठः. १०. दित्ति।' ख. पाठः.

·६२ प्रतिज्ञायौगन्धरायणे २ measumes भटः (क) किं भणासि- (आकाशे) एसो भट्टा वच्छराओ वासवदत्तं गह्निो णिग्गदो त्ति । गात्रसेवकः-(सहर्षम्) अविनमरतु स्वामिनः । भटः- (ख) पिबै पिब । अव वि तुमं मत्तो आहिण्डेहि । गात्रसेवकः आः को मत्तः, कस्य वा मदः, वयं खल्वार्ययौगन्धरायणेन स्वेषु खेषु स्थानेषु स्थापिताश्चारपुरुषाः। यावदहमपि सुहृज्जनस्य संज्ञां करोमि । एते ने सुहृदो निरोध- मुक्ता इव कृष्णसर्पा इतस्ततो निर्धावन्ति । भो भोः सुहृदः! शृण्वन्तु भवन्तः-- नवं शरावं सलिलैः सुपूर्ण सुसंस्कृतं दर्भकृतोत्तरीयम् । तत्तस्य मा भून्नरकं स गच्छेद् यो भर्तृपिण्डस्य कृते न युध्येत् ॥ ३ ॥ क्वनुखल्वार्ययौगन्धरायणः । अये आर्ययौगन्धरायणः । य एषः, निशितविमलखङ्गः संहतोन्मत्तवेषः कनकरचितँचर्मव्यग्रवामाग्रहस्तः । -- - क) किं भणसि एष भर्ता वत्सराजो वासवदत्तां गृहीत्वा निर्गत इति । (ख) पिब पिब । अद्यापि त्वं मत्त आहिण्डस्त्र । १. 'अग ख. पाठः २. 'ति । गच्छतु भावो । गा' क. पाठः. ३. 'बत्त अख. पाठः. ४. 'हिबिण्डसि ।' ख. पाठः, ५. 'क-दो मत्त या' ख. पाठ:. स. पाठः. ७. 'क' ख. पाठः, ६, 'ते एते' ·चतुर्थोऽङ्कः । . विरचितबहुचीरः पाण्डराबद्धपट्टः सतटिदिव पयोदः किश्चिदुद्गीर्णचन्द्रः ॥ ४॥ अहो महत् प्रवृत्तं युद्धम् । हत्वा गजोन् सगजिनः सहयांश्च यौधान अक्षौहिणीमतिविगाह्य बलान्मुहूर्तम् । नागेन्द्रदन्तमुसलाहतभन्नवाहु- भ्रष्टायुधोऽपि न निवृत्तपदोऽभियातः ॥५॥ हा धिग् , ग्रहणमुपगतः खचार्ययौगन्धरायणः । यावदहमप्या- ययौगन्धरायणस्य प्रत्यन्तरीभविष्यामि । (निष्क्रान्तः) भटः (क) किंणुखु एदं । वाआरतोरणवजं सव्वं कोसम्बी खु इदं । होदु, इमं वुत्तन्तं अमञ्चस्स णिवेदेमि । (निष्क्रान्तः) प्रवेशकः। Ameani (ततः प्रविशतः साधारण) (ख) उस्सरह उस्सरह अय्या! उस्सरह । उभो (क) किन्नुखल्वेतत् प्राकारतोरणवर्ज सर्व कौशाम्बी खल्विदम् । भवत्विमं वृत्ता- न्तममात्याय निवेदयामि। (ख) उत्सरतोत्सरतार्या! उत्सरत । 1. 'जास' ख. पाठः ·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे प्रथमः (क) अंघो कण्ठस्स दीअमाणस्स ण उच्चं विर- मदि। ३ किं भणह- - द्वितीयः (ख) अंबो भट्टिहारिआए वासवदत्ताए अवणअ- णविब्भमदाएं विरुवन्तस्स में वअणं कोच्चि ण सुणादि। अंघो किण्णिमित्तं उस्सारणा वत्तदि त्ति । गहीदो अय्यजोअन्धराअणो । किं भणह कहं गहीद त्ति । सुणं- न्तु अय्या! । अय्यजोअन्धराअगेण असिदुद्दीएण अक्खो- हिणीए अग्गवेगो मुहुर्त धारिदो । विजयसुन्दरस्स हथिणो दन्तन्तँचोदिदो असी विवग्गो । अति हो तेग गही हो, ण पुरुसदोसेण । प्रथमः (ग) अंबो अप्पमत्ता होहं तुझे । वाआरतो- रणवज्जं सव्वं कोसम्बी खु इअं। wwmadeo- (क) अहो कण्ठस्य दीर्यमाणस्य नोचं विरमति । (ख) अहो भर्तृदारिकाया वासवदत्ताया अपनयनविभ्रमतया विरुवतो मे वचनं कश्चिन्न शृणोति । अहो कि भणथ किन्निमित्तमुत्सारणा वर्तत इति । गृहीत आर्ययौगन्धरायणः । किं भणथ – कथं गृहीत इति । शृण्वन् वार्याः ! । आर्ययो- गन्धरायणेनासिद्वितीयेनाक्षौहिण्या अप्रवेगो मुहूर्त धारितः । विजयसुन्दरस्य हस्तिनो दन्तान्तचोदितोऽसिविपन्नः । असिदोपेण गृहीतो, न पुरुपदोपेण । (ग) अहो अप्रमत्ता भवत यूयम् । प्राकारतोरणवजे सर्वे कौशाम्बी खल्विदम् । । १. 'ह' ख. पाठः. २. "ए उन्नयिणीए जणो वि' ख. पाठः, "एको' क. पाठः. ३. 'दि । प्रथमः किं' ख पाठः. ४. 'णोक' ख. पाठः, ५. 'णादु अय्यो । अख. ६. तं धारिअ वि' ख. पाठः, ७. 'न्तर पाडिदो' ख. पाठः. ८. 'अग्यो' खपाटः, १. 'थ। वाक, पाठः ·चतुर्थोऽङ्कः १५ Im उभौ-(क) ओदरदु ओदरदु अय्या आदरदु। (ततः प्रविशनि यौगन्धरायणः बद्धबाहुः फलकेनानीयमानः) यौगन्धरायणः अयम(याह)मवतरामि । रिपुगतमपनीय वत्सराज ग्रहणमुपेत्य रणे म्वशस्त्रदोषात् । अयमहमपनीतभर्तृदुःखो जितमिति राजकुले सुखं विशामि ॥ ६ ॥ भोः! सुखं खलु निष्कलत्राणां कान्तारप्रवेशः, रमणीयतरः खलु प्राप्तमनोरथानां विनिपातः, अपश्चात्तापकरः खलु सञ्चितधर्माणां मृत्युः । मया हि, वैरं भयं परिभवं च समं विहाय कृत्वा नयैश्च विनयैश्च शरैश्च कर्म । शत्रोः श्रियं च सुहृदामयशश्व हित्वा प्राप्तो जयश्च नृपतिश्च महांश्च शब्दः ॥ ७ ॥ उभौ (ख) उस्सरह उस्सरह अय्या! उस्सरह । यौगन्धरायणः - मद्दर्शनाभिलाषी जनो न कश्चिद्दुत्सा- रयितव्यः। (क) अवतरत्ववतरत्वार्योऽवतरतु । (ख) उत्सरतोत्सरतार्याः ! उत्सरत । 1. "कशयनेना' ख. पाठः, १. 'तः । प' क. पाठ:. ३. 'दप्युत्सा' ख. पाठः.

·प्रतिज्ञायौगन्धगयण पश्यन्तु मां नरपतेः पुरुषाः समत्त्वा राजानुरागनियमेन विपद्यमानम् । ये प्रार्थयन्ति च मनाभिरमात्यशब्द तषां स्थिरीभवतु नश्यतु वाभिलाषः ॥ ८॥ उभा-(क) उस्सरह उम्सरहै । किं तुह्महि ण दिट्ठपुरुवो अय्यजोअन्धराअणों। यौगन्धरायणः दृष्टः पूर्व, न वेवम् । उन्मत्तच्छन्नवेषस्य रथ्यासु परिधावतः । अवगीतमिदं रूपं कर्म सम्प्रति दृश्यते ॥ ९॥ (प्रविश्य) (ख) अय्य! पिअंदे णिवदेमि । गहीदो किळ वच्छराओ। यौगन्धरायणः ---नेतदस्ति । चिम्मग्निगरे निरोधमुक्तः स किल बनान्युपलभ्य भद्रवत्या । ग्रहणमुपगमिष्यति प्रयातो निमिषितमात्रगतेषु योजनेषु ॥ १० ॥ भद्र ! कथं गृहीत इति श्रुतम् । मटः mHINCHORE (क) उत्सरतोत्सरत । किं युष्माभिर्न दृष्टपूर्व आर्ययौगन्धरायणः । (ख) आर्य! प्रियं ते निवेदयामि । गृहीतः किल वत्सराजः । १. ति' ख. पाठ:. २. 'ह। णिवदेमि किळ वच्छ' स. पाठः. पाठः ४. 'श्रूयते । म ख. पाठः. ३. 'दप्यास्ति' क.

·चतुर्थोऽङ्कः । - RAN भटः (क) अणुसारिअ णळागिरिणा गहीदो किळ । यौगन्धरायणः अस्ति वाहनसामर्थ्यम् । असमायुक्तस्तु सः । गजस्याधोरणायुक्तो जवो भवति शिक्षया । विमुक्तं वत्सराजेन क एनं वाहयिष्यति ॥ ११ ॥ भटः (ख) अय्य! अमच्चो आह आयुधागारे चिट्ठदु किळ अय्यो । पुरुसगुत्तो अअं देसो त्ति । यौगन्धरायणः अहो हाग्यमभिधानम । अनिं बड्डा वत्सराजाभिधानं यस्मिन् काले सर्वतो रक्षितव्यम । तस्मिन् काले सुप्तमासीदमात्यै- नीते रत्ने भाजने को निरोधः ॥ १२ ॥ (परिक्रम्य) भटः (ग) इदं आउहागारम् । पविसदु अय्यो । mano (क) अनुसार्य नलागिरिणा गृहीतः किल । (ख) आर्य! अमात्य आह --- आयुधागारे तिटतु किलार्यः । पुरु षगुप्तोऽयं देश इति । (ग) इढमायुधागारम् । प्रविशत्वार्यः । ३. 'सो' न पाठः. ४. 'भी' स्त्र. पाठः. १. 'तो' ख. पाठः २ 'द' ब. पाठ. ५. 'थ्यो । अय्य! अ' ख. पाठः. Ramumare- * विमुक्त विमृष्टम् । गजं मद्रवत्याख्यमनुसृत्येतिशेषः ।

·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे (प्रविश्य) भटः (क) अमच्चो आह-- अवणीअदु बन्धणं त्ति । यौगन्धरायणः- अक्षीणं मां कुरु । व्यक्तं भरतरोहको मां द्रष्टुमिच्छति, अहमपि तावद् भरतरोहकं द्रष्टुमिच्छामि । महाक्यैः परिभिद्यमानहृदयं रोषात् प्रमत्ताक्षरैः प्रारब्धेषु नयच्छलेषु चलितं तुल्याधिकारोज्झितम् । सूक्तैः शास्त्रविनिश्चितैविरहितं बुद्ध्याधिकं वञ्चितं द्रष्टुं मल्लमपक्रियाविनिहतं वीळादिवाधोमुखम् ॥ १३ ॥ (ततः प्रविशति भरतरोहकः) भरतरोहकः -- कासौ कासौ यौगन्धरायणः । अवसितनिजकार्य वञ्चनैर्दुनिरीक्षं कथमिव परिभाषे भर्तुरर्थे विपन्नम् । चिरमवनतकार्य चापि निर्युक्तमन्त्रं भुजगमिव सरोषं धर्षितं चोच्छ्रितं च ॥ १४ ॥ भटः- (ख) अय्यजोअन्धराअणो अय्यं पडिवाळअन्तो आउहागारे चिट्टइ। भरतरोहकः भवतु भवतु। (क) अमात्य आह - अपनीयतां बन्धनमिति । (ख) आर्ययौगन्धरायण आर्य प्रतिपालयन् आयुधागारे तिष्ठति । १. 'ण:-क्षी' क. पाठः, २. 'मासैः प' ख पाठः. ख, पा. ५. णोप' ख. पाठः. ३. 'तु'ख. पाठः, ४. 'हि' ·चतुर्थोऽङ्कः । ६९ भटः - भोः!। ma मन्त्रित्वे वञ्चितो ह्येष सव्याजं नीलहस्तिना। प्रत्यादेष्टुं स तद्वैरं मामिदानी प्रतीक्षते ॥ १५ ॥ (क) अय्य! एसो अमच्चो । भरतरोहकः-- (उपगम्य) भो! यौगन्धरायण!। यौगन्धरायणः (ख) अहो सरस्स गम्भीरदा । अय्यरस एकक्ख- रेण पूरिदो अयं देसो । भरतरोहकः-(उपविश्य) भोः! यौगन्धरायण इत्यशरीरा- ण्यक्षराणि श्रूयन्ते । दिष्टयो भवान् दृश्यते । यौगन्धरायणः दिष्टया भवान् दृश्यत इति । पश्यतु भटः -- - माम्, एवं रुधिरदिग्धाङ्गं वैरं नियममास्थितम् । गुरोरवजित हत्वा शान्तं द्रौणिमिव स्थितम् ॥ १६ ॥ भरतारोहकः अहो छलेनागतगजारम्भस्यात्मसम्भा- Hom - वना। यौगन्धरायणः -किं छलेनेति । तत् पुनरिदानी युक्तम् । या सा मल्लिकसालवृक्षरचिता नागाश्रिता वञ्चना बद्धः सेवितवान् हि नो नरपतिर्बाहूपधानां क्षितिम् । (क) आर्य ! एषोऽमात्यः । (ख) अहो स्वरस्य गम्भीरता । आर्यस्यैकाक्षरेण पूरितोऽयं देशः । १. 'कः -भोः' ख. पाठः. ४. 'प' ख. पाठः. २. (दृष्ट्वा) भवान् दृष्टः । यौ' क. पाठः. ३. 'दृष्टः प' ५. 'हि' ख. पाठः. ६. 'गो' ख. पाठः. क्र.पाठः.

·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे राज्ञो वारणनिग्रहे परिचयाद् वीणाश्रिता वञ्चना पूर्व प्रस्तुतमेव यामि भवतां नैवोपराधो मम ॥१७॥ भरतरोहकः- भोः! यदग्निसाक्षिक महासेनस्य दुहितरं शिष्यां प्रतिगृह्य अदत्तापनयनं कृतं, युक्तेयं भोस्तस्करप्र- वृत्तिः । यौगन्धरायणः मा मा भवानेवम् । विवाहः खल्वेष स्वामिनः। भारतानां कुले जातो वत्सानामूर्जितः पतिः । अकृत्वा दारनिर्देशमुपदेशं करिष्यति ॥ १८ ॥ भरतरोहकः - अद्यापि महासेनेन प्रयुक्तसत्कारो वत्सरा- जः । तदिदानी किं नावेक्षते । यौगन्धरायणः मा मा भवानेवम् । यदस्य चाज्ञां कुरुते नलागिरिः स शिक्षितानां वचनेषु तिष्ठति। ततो विमुक्तः स्वशरीररक्षणे यशः प्रदातुं सुहृदां च जीवितम् ॥ १९ ॥ भरतरोहकः– यद्येवं नलागिरिग्रहणार्थं विमुक्तश्चेद्, न पुनर्बस्ते स्वामी । यौगन्धरायणः -- नेति पश्यत्युपक्रोशभयात् । ८ 'ना' १. 'तो' क. पाट:. २. 'वात्र दोषो म' क. पाठ: ३. 'र वृ' ख. पाट. ख. पाठः. ५. 'ल्पदाननि' ख. पाठ:. ६. 'ना नापेक्ष' ख. पाठः. ७. 'पदस्य रानां' ख, पाठ:. ८. 'ल' क. पाठः. ९ 'ध' ख. पाठ . १०. "य' ख. पार ·चतुर्थोऽङ्कः । ७१ भरतरोहकः- अपराक्षराज्यव्यवहारा भवानिति वीति । समरावजितेपु शत्रुषु किमाह शास्त्रम् । यौगन्धरायणः भरतरोहकः वधार्हो वत्सराजश्चत किमस्माभिः से स- त्कृतः । यौगन्धरायणः एतदेवक्ष्य खलु यदस्य शरीरं नापm- वधः । . हृतम्। भरतरोहकः -- एतदपि सम्भाव्यं मन्यते स्वामी । यौगन्धरायणः कः संशयः । हस्तप्राप्ता हि वो राजा रक्षितस्तेन साधुना । नानारुह्य नागेन्द्रं वैजयन्ती निपात्यते ॥ २० ॥ भरतरोहकः - भवतु भवतु । महासेनम्य प्रतिकूलं कृत्वा कौशाम्बी प्रति का कृता ते बुद्धिः । यौगन्धरायणः - अहो! हास्यमभिधानम् । भवतां चाग्रतो यातः शेषकार्येषु का कथा । समूलं वृक्षमुत्पाट्य शाखाश्छेत्तुं कुतः श्रमः ॥ २१ ॥ (प्रविश्य) काञ्चुकीयः (कर्णे) एवमिव । भरतरोहकः प्रकाशमुच्यताम् । Pare- 1 'मत्कारः प्रयुक्तः।' ख. पाठः. २. शक्तुं ख. पाठः.

·७२ प्रतिज्ञायौगन्धरायणे - १ अये, काञ्चुकीयः कारणैर्बहुभियुक्तैः कामं नापकृतं त्वया । गुणेषु न तु मे द्वेषो भृङ्गारः प्रतिगृह्यताम् ॥ २२ ॥ इति। यौगन्धरायणः-हा धिक्, गृहा न निर्वान्ति मया प्रदीपिता- स्तथैव तावड्दयानि मन्त्रिणाम् । इयं तु पूजा मम दण्डधारिणः कृतापराधस्य हि सत्कृतिर्वधः ॥ २३ ॥ (नेपथ्ये हाहाकारः क्रियते) भरतरोहकः को नु खल्वेष सहसा प्रासादाबाद् विनिस्सृतः । श्येनपक्षाभिमृष्टानां कुररीणामिव ध्वनिः ॥ २४ ॥ भोः! ज्ञायतां शब्दः। काञ्चुकीयः यदाज्ञापयत्यार्यः । (निष्क्रम्य प्रविश्य) एषा तत्रभवत्यङ्गारवती शोकाभिभूतहृदया प्रासादाच्छरीरं मोक्तुकामा महासेनेनाभिहिता यथा- क्षत्रधर्मेणोद्दिष्टस्ते दुहितुर्विवाहः । किमिदानी हर्षकाले सन्तप्यसे । तच्चित्रफलकस्थयोर्वत्सराज- वासवदत्तयोविवाहोऽनुष्ठीयताम् इति । तत्र हि, स्त्रीजनेनास्यं सहसा प्रहर्षव्याकुलकमा । क्रियते मङ्गलाकीर्णा सबाष्पा कौतुकक्रिया ॥ २५ ॥ २. 'दुःखैः का' क. पाठः. ६. 'य' ख. पाठः. -- ४ ३. 'ती प्रा' क. पाठः. २. 'कुरीणामिव विघ्न' ख. पाठः. ५. 'ति । कुतः अत्र' ख. पाठः. ४. रविमो' ख. पाठः. * अस्य विवाहस्य।

·गृह्यताम् । (उपनयात) चतुर्थोऽङ्कः । यौगन्धरायणः एवं सम्बन्धं मन्यते महासेनः । तेन ह्यानीयतां भृङ्गारः। काञ्चुकीयः भरतरोहकः-~ो यौगन्धरायण ! किं ते भूयः प्रियमुप- हरामीति महासेनः । यौगन्धरायणः यदि मे महासेनः प्रसन्नः, किमतः पर- मिच्छामि । (भरतवाक्यम्) भवन्त्वरजसो गावः परचक्रं प्रशाम्यतु । इमामपि महीं कृत्वां राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥ २६ ॥ mee (निष्क्रान्ताः सर्वे) चतुर्थोऽङ्कः । प्रेतिज्ञानाटिकावसिता। शुभं भूयात् । १. 'रति म' ख. पाठः. २. 'प्रतिज्ञायोगन्धरायणं समाप्तं, वत्सराजचरितं समाप्तम्' ख.

·No text on this page.

·APPENDIX I. मन्त्राङ्कव्याख्यानम् अर्थात् प्रतिज्ञायौगन्धरायणतृतीयाङ्कव्याख्यानम् । - (ततः प्रविशति डिण्डिकः) डिण्डिकः भो! देवउळपीठिआए मम मोदअमळअं णिक्खिविअ दक्षिणमासआणि गणिअ वन्धिअ पडिणिवुत्तो दाणिं मोदअमळ्ळ ण पेक्खामि । व्याख्या -~-देवकुलपीठिकायाम् उज्जयिन्यां महाकालमिति प्रसिद्धस्य चामुण्डीमन्दिरस्य परिसरवर्तिनः शून्यशिवालयस्य पीठिकायाम् अलिन्दे । मम मोदकमल्लकम् अपूपविशेष निक्षिप्य दक्षिणामाषकाणि मापसदृशविरचितकनक- भेदा(निन् ) तान्यपि गणि?णयि)त्वा बद्ध्वा प्रतिनिवृत्त इदानीं मोदकमलकं न पश्यामीति बाह्यार्थः । पश्चादाभ्यन्तरार्थः । भो इति वितर्के । देवो महासेनः, तस्य कुलं नगरं वंशोऽपि । तयोः पीठिकायामलङ्कारभूतायामिति विशेषणस्योक्त- त्वाद् विशेष्यस्यापि सिद्धेर्वासवदत्तायामिति सिद्धम् । तस्यां मम मोदकमल्लक निक्षिप्य तस्यां मन्मथाविष्टचित्तं महीपति विज्ञाय दक्षिणामाषकाणि नृपतेर्वाक्या- नि राज्ञा यौगन्धरायणं प्रत्युपदिष्टानि गणिणयि)त्वा मद्धृदये बद्ध्वा । अथवा दक्षिणानि माषकाणीति विदग्धाः सुहृदः विशाखाद्यात्मतहायाः। ते पूर्वगेव श्वो- ऽस्माकं कौशाम्बीगमनमिति निश्चितवन्तः । तानभिगम्य यत्र यत्र ते वर्तन्ते, तत्र तत्र गत्वा परेधुर्गम(नोऽस्त्यानमस्त्य)स्माक(मित्ये)षां विज्ञाप्य प्रतिनिवृत्त इदानीं मोदकमल्लकं न पश्यामि । मोदकमिति बहूनां संज्ञा । कथमिति चेद्, राजसचिवसुहृत्प्रयोजनविरोधोपद्रवनीतयः (?)। तेषां विवक्षितं वक्तुमीप्सितं यद्यत् , तत्तन्मोदकसंज्ञितं भवति । तस्मादत्र मोदकमल्लकमिति सन्तोषपात्रभूत- वाद् यौगन्धरायणः । यौगन्धरायणं न पश्यामि । , ·२ Appendix I. आ एकपोदअपरिदोसिदो ण दाव ओळग्गो में अणुसरादि । , अम्म मोदकाहारी क इति विचि त्यते । आ ज्ञातम् । एकमोदकपरि- म तापवान्तः । कथमिति चेद् गुळनालिकेरतण्डुलविमिश्रितानां मधुर- कराणां मादकानाम् एकदानन परितोपितः । अवलग्नः सक्तः। भक्षणलालसो भैक्षवादी मां नानुसरति । इति प्रहसनार्थ प्रयुज्य पुनराभ्यन्तरमाह । ततः अनाग- तो यौगन्धरायणः , कस्मादनागतवान् , यावन्मनसा विचिन्त्य निर्णेप्यामि । 'आङाषदर्थेऽभिव्याप्तौ सीमार्थे धातुयोगजे । आ प्रगृह्यः स्मृतौ वाक्ये' इति सिंहः । आ इति स्मरणे । स्मृतं मया । कथमिति चेद् एकमोदकेन प्रधान- मोदकेन उदयनग्रहणेन परितोषितो न तावन्महासेनः। केवलं ग्रहणमात्रेण प्रद्यो- तम्य कृतकृत्यता नास्ति । तस्मात् कृतप्रयत्नतया मामनुसरति । अवलग्नः अवनं रक्षणं तस्मिन् लग्नः रक्षणतत्परः राजा महासेन इत्यर्थः । बुद्धिमान् प्रच्छन्नप्र- योजननिपुणः । तम्मादस्माकं प्रयोजनान्तरेणापि तेन विज्ञातेन भवितव्यमिति चिन्तयन्नाह । न महासेनेन विज्ञातम् । कथमिति चेद् एकमोदकेन परितोषितो मां नावलग्नस्तावदनुसरति गृहीतं वत्सपतिं रक्षितुमेव शक्तः । ‘यावत् तावच्च साकल्येऽवध मानेऽवधारणे' इति सिंहः । वत्सराजरक्षणार्थमेव प्रवृत्तिं करोति । अन्यस्मिन् प्रयोजनेऽप्रवृत्तिमानिति व्यक्तोऽभिप्रायः । उच्चदाए पाआरस्स अगई कुक्कुराणं । अथवा कुत्सितैः कोलेयकैः कथं परिगृहीतानि मोदकानि । कुक्कुराणामपि स्वीकर्तुं न शक्यम् । कथमिति चेत् प्राकारस्योच्चतया सालस्योन्नतत्वेन कुक्कु- राणामगतिः गतिर्नास्ति । 'गतिर्नाडीव्रणे पथि । उपाये' इति केशवः । तेषां प्रातुं न मार्ग इति बाह्यार्थः । महासेनो नः प्रयोजनविरोधकारी न । ननु च तत्सचिवा भरतरोहकादयो बुद्धिबलोपेताः । तैरस्माकं प्रयोजनं नष्टम् । तेषामपि शक्यं (तदपि!) न । कथमिति चेत् प्राकारभूतो यौगन्धरायणम्य बुद्धिमार्गः । तमतिक्रमितुं न शक्ताः प्रद्योतसचिवाः, यथा (त्वन्न ? श्वान). स्तथा कुत्सितवृत्तयः । तस्मात् तेभ्योऽस्माकं विरोधो नास्तीति सिद्धान्तः।

·Appendix I. अक्खदभत्तदाए अळोहणी पहिआणम् । उताहो पथिकैरप्यपहृतानि किम् । इतस्ततः सर्वकालं सञ्चरन्तः क्षुत्पि - पासाभिभूताः सहसा स्वादूनि मोदकानि दृष्ट्वा बुभुक्षितास्ते अ(दितुं ! तुं) युक्ता इति व्यवहृत्य देशशोधनं कुर्वन्नाह । तैरपि नापहृतानि, कथम् । अक्षत- भक्ततया पथिकानामलोभनीयम् । पाथेयप्रचुग अध्वन्याः बहुविधैः खाद्यैरप्युपे- ताः। तस्मात् तेषामपि न प्रापणीयानीति बाह्यार्थः । ततः स्वार्थमवलम्ब्याह । पथिका इति चाराः सततसञ्चारशीलतया परस्परसदृशाः। प्रणिधिभि(रवि ? वि)- रोधं कर्तुं युक्तमिति चिन्तयन्नाह । तैरप्यस्मदर्थस्य विरोधी नास्ति । चारैरस्म- नीतिमार्गस्य विरोधो न कृतः । कथं, तेषामप्यक्षतं भक्तं प्रभूतमोदनम् । भूति- मन्तस्ते वत्सराजग्रहणपरितुष्टेन प्रद्योतेन प्रदत्तेर्भूषणदुकृलानुलेपनाभ्यवहारादिभि- रुपभोक्तुमेव प्रवृत्ताः । अक्षतभक्ततया पथिकानां चाराणामप्यलोभनीयं नाभिल- षितमित्यर्थः । 'स्वघराधमां हः' इति प्राकृतवशाद् अलोडणीयमिति (सभाश- ब्देन विना सर्वत्र ?) हत्वं भवति भकारस्य प्राकृते । आदु अपि णं खाआमि । भोदु उग्गारइस्सं दाव अहं । ही ही वुड्डो विअ सूअरवत्थी सुद्धवादं एच उगिरामि । अथवा अप्यहं खादामि ननु । भवतु उद्गारयिष्ये तावदहम् । ही ही इति हीशब्दोऽत्र सम्माने । वृद्धो ध्मातः सूकरवम्तिरिव शुद्धवातमेवोद्विरामि । मोदकापहारिणा ? रण)वितर्केण व्यव(हरन् ?हारे) प्रहसनार्थ बाह्यार्थ प्रथमं प्रयुज्य स्वार्थो विचिन्त्यते । परपक्षसम्बन्धिभिर्जनैरस्माकं विरोधी नास्तीति (वक्तव्यम् ? उक्तम् ) । किमस्मसक्षसम्बन्धिभिनष्टमिति निरूप्यते । कथं, (परैर्न नाशोऽस्माकं विशेषोऽस्ति ?) मम यौगन्धरायणन्यापि प्रतिपत्तिचिन्तनमेवालं मन्ये । अन्ये न सम्बद्धाः । तत्र मयापि नष्टेन भवितव्य । परेसा गेहेयु सततगतिरहं बहुभाषी । तामादस्मद्वयवहारदोपेण नशितुं युक्तम् । भवतु तत्त दृशन -जु । उद्गारयिप्ये चिन्तयामि । ही हीति पूर्ववत् । स्वाप्रमत्ततया दोषविहीनकार्यलया च सन्तोषातिरेकतया हीहीति द्वितयप्रयोगः । वृद्धः ध्मातः सूकरवस्तिरिव । वराहमूत्राशयचर्मणि ध्मायमाने तस्मिन् वात एव बहिर्निर्याति । तथोद्वारयमाणो- ऽहमपि केवलं वातमेवोद्रािमि । अस्मिन् नगरे प्राप्तो यदा, तदाप्रभृति समीर- ·Appendix I. णघोषकोलाहलवत् सर्वत्र व्यवहर्ता । तस्मादस्मत्कार्यविरोधो नास्तीति । अहवा ठोहिदकच्चाअगीए केरअं मम केरअं त्ति करिअ सिवेण पडिहत्थीकिदं भवे । अथवा लोहितकात्यायन्याः भद्रकाल्याः केरकं वस्तु मम वस्त्विति परि- कल्प्य शिवेन प्रतिहस्तीकृतं भवेत् । शिवो महादेवः । चामुण्डीपूजाया(सिद्धिः मर्पि)तमःमत्तुच्या मोदकं ममेति विचिन्त्य स्वयं गृहीतवानयं शूलीति बाह्यार्थमती- त्य स्वकार्यानुवदति वसन्तकः । अथवा लोहितकाायनी वासवदत्ता । तस्या द्रव्यभूतो भवति स्वामी । तस्य तादृशीमवस्थां न जानात्येष युगन्धरसूनुः। अनवरतमस्माकमनुग्रहशीलतया शिव इत्युक्तो यौगन्धरायणः । तेन स्वेन नि- जोद्भूतप्रमत्तत्वात् प्रयोजनमपि नष्टीकृतं भवेदित्यर्थः । जदि वि एसो ब्रह्म आरी बहुकेहि रूवेहि अविणअं करेदि । आहोस्विदेष ब्रह्मचारी रुद्रवदाचरतत्यिर्थः । ब्रह्मशब्दो रुद्रेऽपि वर्तते । बहुकैः रूपैराकाररप्रश्रयं करोति । असौ गणपतिर्मोदकं हर्तुं योग्य इति बा- द्यार्थः । (यद्यपि स्वेन स्वस्थो निधनं गतो यदि !) असौ यौगन्धरायणः ब्रह्म- चारी । ब्रह्मशब्दो बलेऽपि वर्तते । बलेनानुतिष्ठतीत्यर्थः । अनकै रूपैः सामा- दिभिरुपायैर विनयं करोति । नियमितं स्वामिनमादाय गन्तुं समर्थः । भोदु पेविखस्सं दाव अहं। भवतु गर्भगृहं प्रविश्य द्रक्ष्यामि तावदहमित्युक्त्वा प्रविश्याह--- अविह, एदं खु मम मोदअमळ्ळअं सिवस्स पादमूळे चिट्टइ । एम मोदय म छकं शिवस्य पादमूल इति बाह्यदेशागतजनविश्वासार्थ बाह्य र्थ एव । जाव णं गहामि। यावदेनं ग्रहीप्यामि। देहि भट्टा! मम मोदअमळअं।

·Appendix I. देव! स्वामिन्! देहिः मम मोदकमल्लकम् । तुमं वि मम चोरो सि। त्वमपि मम चोरोऽसे इति वदन् गृहशोधनं कुरुते । अविह आलिहिदं खु इदं मम मोदअमळ्ळअंसन्दावतिमि- रेण लुटु ण पेक्रसामि । एतन्मम मोदकम छकं भित्तावालिखितं खलु सन्तापतिमिरेण व्यक्तं न पश्यामि । भोदु , पमज्जिस्सं दाव अहं । भवतु, प्रमार्जनं करिष्ये । तपोमन्त्रौपधसिद्धा आलेख्यच्छलेन भित्ताववि- ज्ञाता निश्चला वर्तन्ते चेत् म्पर्शन प्रकाशीकरिष्ये । स्पृष्ट्वा ही ही 'अहो ही इति विस्मये' इति सिंहः । तस्माद् विस्मितो वदति- - साहु ळे चित्तअर! भाव! साहु । जुत्तळेहदाए वण्णाणं जह जह पमज्जामि, तह तह उज्जळदरं होइ । वर्णाननं श्वेतारुण पीतमेचकादीनां युक्तलेखतया उचितचित्रकरणवैचि- व्यकुशलतया जह जह पनज्जामि यथा यथा प्रमार्जनं करोमि, तह तह उज्ज- कदरं होइ तथा तथोज्ज्टलतरम् अत्यर्थमुज्ज्वलं भवति । हीप्रभृतेरस्य बाह्या- र्थ एवं भवति । खाभिप्राय(स्यापीति?स्तु)-(शब्दा?अर्थः पूर्ववत् साधुशब्द- स्य(पिः), हे यौगन्धरायण! चित्रकर! विचित्रकर्मकुशलेत्यर्थः । त्वया स्वामिमो- क्षणोपा(यक्रमित?योपक्रान्त)स्य कार्यस्य यत्र यत्र विरोधः प्रकीर्तितः, तत्र तत्र शोभनवर्णाः प्रकाराः विधानविशेषाः विशाखादीनां वेषाच्छादनादयः । तेषां यथायो(ग्यग) कर(णतयाःणेन) त्वत्समानः कश्चिन्मन्त्री लोके नास्तीत्यर्थः । भित्तिशोधनं कुर्वन्नाह- भोदु उदएण पमज्जिस्सं।

·Appendix I. उदकमानीय प्रमार्जिप्ये इति बाह्यार्थः । भवतु , उदकेन प्रमार्जिष्ये । यद् द्रवं तत् स्त्रियमाहुः । यत् कठिनं तन्नरमाहुः । उदकेन वासवदत्तया प्रमार्जित- व्यं भित्तिं मदनं प्रमार्जिप्ये । अतिविचित्राङ्गचा मालवेन्द्रसुतया स्वामिवुद्धेः शुद्धि करिष्ये । कामातिरिक्तस्य मनसः शोधनं (तदुःखं तत् !) करिष्ये । कहिणुहु उदअं । कुत्रनुखलूदकम्। इदं सोहणं सुद्धतडा। अस्य शोधनात् शोभनं शुद्धतटाकम् । अहं विअ सिवो वि दाव एदस्सि मोदअमळ्ळए णिरासो होदु । शिवोऽपि योगन्धरायणोऽपि एतस्मिन् मोदकमल्लके श्वः कौशाम्बीगमने निराशो विगताशो भवतु । अपिच एतस्मिन् मोदकमल्लके वासवदत्तायां निराशो भवतु मन्त्रिमुख्यः । नेपथ्ये) मोदआ! मोदआ हहह। हहहेति हे मोदआ मोदआ इत्युन्मत्तकस्य नेपथ्यश्रवणादाह डिण्डिकः- अविह, एसो उम्मत्तओ मम मोदअमळ्ळअं गह्निअ हसमाणो फेणाअमाणमळिणवरिसारच्छोदअं विअ इदो एव्व आहावइ । असौ प्रान्तः। अवलग्नसारमेयपान्थाशिवगणाधिपानामनुलाप(नं मु)धाकृ- तं मया । भ्रान्तहस्तमोदकं मम मोदकमल्लकम् । मोदकापहारी उन्मत्तकः । एष मम मोदकमल्लकं गृहीत्वा हसमानः दृप्तं हसनं करोति । फेनायमानमलिनवर्षार- थ्योदकमिव, फेनायमानमालिनं डिण्डीरपरिमिलितकरीष, वर्षासु रथ्यायां तरलित- हलहलकोलाहलाविलजलसञ्चय इव इत एवागच्छति । चिट चिह उम्मत्त ! चिछ । तिष्ठ तिष्ठ उन्मत्तक! तिष्ठ । इमिणा दण्डअटेण सीसं दे भिन्दामि । अमुना दण्डकाष्ठेन ते मूर्गनं भिननि । मूनों भेदनं करिष्यामीति बा. ह्यार्थः । ततो वसन्तक' कार्याभिनिविष्टः पूर्वमेवागम्य तदागमनमेव चिन्तयन् ·Appendix I. तस्य नेपथ्यश्रवणात् सन्तोषित आह एष यौगन्धरायण उन्मत्तकोऽन्यैरपरि- च्छेद्यवेषभाषाचारवान् । मम मोदकमेतत् । श्वः कौशाम्बीगमनाभिनिविष्टोऽहम् । तद्विरोधविज्ञानेन निराशोऽहम् । तद् गृहीत्वा हसमानोऽसौ । स्वनगरयानमेवा- नेन निर्धारितम् । तन्मिन्नेव निश्चयबुद्ध्या हसितं करोति । राजपुत्र्या सह राजेन्द्र कौशाम्बी नेतुमीप्सितोऽहम् । तदपि साधयितुमसौ समर्थः । करीषमिलितरथ्यो- दकवदित एवाभिवर्तते । यावत् स्वाभिप्रायविरोधसूचनं करिष्ये । हे मन्त्रिप्रवर ! तिष्ठ तिष्ठ भ्रान्त ! तिष्ठ । गमनविरोधो नास्तीति यत् त्वया निश्चितम् एतद् , (हा? भ्रान्तिज्ञानं त्वद्विभ्रमोऽयम् । अमुना दण्डकाष्ठेन अनया जिह्वया ते शिरश्चाभि- प्रायस्तस्य भेदनं करोमीत्ययमर्थः । उन्मत्तकः- मोदआ! मोदआ! हहह । अथोन्मत्तक आह ---हे मोदकाः ! । मोदकशब्दो नरषण्डयोर्वर्तते । तस्मान्मोदको मोदकमिति रूपद्वयम् । हे मोदकाः ! इत्यपूपाह्वानं बाह्यार्थः । तथा हे सुहृदः ! इति स्वेनोपक्रामितकार्यान्तप्राप्त्या मुत्प्राचुर्येण मोदका इति सुहृदामा- हानं करोति । हहहेति हास एव व्यर्थेऽपि । विदूषकः - भो उम्मत्तअ! आणेहि मम मोदअमळ्ळअं। भो उन्मत्तक! मम मोदकमल्लकं देहि । भो यौगन्धरायण ! मम मन्त्रा- बसरं देहि । उन्मत्तकः-किं मोदआ, कहिं मोदआ, कश्श मोदआ, किं इमे मोदआ उज्झन्ति, आदु पिणज्झन्ति, उदाहो खज्जन्ति । १ किं मोदकाः, कुत्र मोदकाः, कस्य मोदकाः, किमेतान् मोदकानुत्सृजामि, उताहो एतान् प्रणयामि, किमुत खादामि इत्युन्मत्तसदृशैर्भाषणैर्विकत्थमानो यथा- र्थमाह । भो वसन्तक! दृष्टसमये ते मन्त्रावसरप्रार्थनायाः को हेतुः । किमस्माक- मर्थस्य विरोधोऽस्तीति विचार्यमाणे तस्य मौनितया विरोधनियं कृत्वा कस्मिन परेषां पक्षेऽथवास्माकं पक्षे (कथं कुत्र) मद्विरोध(स्य?) इति तद्विचारेऽपि न ·Appendix I. प्रत्युत्तरवान् स यावत् , स्वरूपस्य विज्ञानं करोमीति मतिं कृत्वा कस्य विधेयं स्वामिनो हृदयामिति मन्त्रिमुख्यस्य तृतीये प्रश्नेऽप्यभाषणं करोति (मे.) यदा, तदै- तत् प्रारब्धं स्वामिमोक्षणोपायहेतुकं समस्तमपोह्य बाह्यानां प्रवृत्तिं करिष्ये इति वि- चार्थमाणे तत्रापि निरुत्तरतया पुनरप्याह आदु अथवास्योपक्रामितकार्यस्य कालातिक्रमोऽनेन । प्रच्छन्नबार्हस्पत्य! किं साध्यम् । अस्मिन्नपि वसन्तक! प्रत्युत्तरं न करोषीति । भवतु, एवं तावत् करिष्ये । अहं सुदृद्भिः परिवृतः कृपाणहस्तः कृतपरिकरः निःशेषबलबान्धवैः सह तं महासेनं हनिष्ये इत्यभिप्रायः । विदूषकः-ण खज्जन्ति ण खज्जन्ति ण उज्झन्ति अ। भवतो न खाद्यानि नोत्सृज्यानि च । एतेषां मदनम् (?) अवश्य- मा? म्।) उपेक्षणमप्ययुक्तम् । भो यौगन्धरायण! महासेनं प्रति (ते) निग्रहप्रवृ. त्तिः । तत्रैव मे निर्बन्धः । (त्वयोत्सृज्यानि अलमुपेक्षि तुमपि प्रवृत्तवान् ! ।) के के मं वज्झन्ति । मोदआ खु मं रक्खन्नि । णेवच्छविसेसमण्डिआ परीदिं उप्पादेहूँ उवहिआ। राअगिहदिण्णमुळ्ळिआ काळवसेण मुहुत्तदुबळा ।। के के मां बा(ध्य? ध)न्ते। मोदकाः खलु मां रक्षन्ति । कीदृक्श्रुता मोद- काः, नैपथ्यविशेषमण्डिता विविधभेदविरचितगुळनालिकेरादिमधुरद्रव्यविमिश्रिताः। तस्मादभ्यवहारे (भक्षणे? ) प्रीतिमुत्पाद(नेयितुं) समर्थाः । राजगृहे दत्तमूल्याः राजगृहे रथ्याया बहुद्रव्यदानेन स्वीकृताः। कालवशान्मुहूर्तदुर्वलाः चिरकालो- षितत्वात् किञ्चित्कालदुर्बलाः । बाह्यार्थः । भो वसन्तक! के मम मतिबलम- तिक्रमितुं शक्ताः बुद्धिगुरुशुक्रादयो वा कथं मबुद्धयतिशये समर्थाः । (इत्युक्तस्यैवम्भूता मतिरासीत् । ।) अहङ्कार(निन्दाः )सूचकोऽस्मच्छब्दः । तस्मा- दाच्छादनं कर्तव्य मयेति पुनराह । सहायबलेनाहभेवं ब्रवीमि । मोइकाः सुहृदो मां रक्षन्ति खलु । ते कीदृग्भूताः, णेवच्छविसेसमण्डिआ। 'त्यथ्यद्यां चछजा' इति छत्वं युक्तस्य। नैपथ्यविशेषा भूषणविशेषाः तैर्मण्डिताः। स्वैरवलम्बिता(नामाच्छा- दिता? )नां वेषान्तराणां भेदैः सहजैरिवालङ्कृताः परैरपरिच्छेद्या इत्यर्थः। प्रीतिमु- ·Appendix I. त्पादयितुमुपस्थिताः स्वामिनः सन्तोषं वर्धयितुं समर्थाः राजगृहदत्तमूल्याः कौशाम्ब्यां दत्तमूल्याः । मूल्यं वेतनम् । कालवशान्मुहूर्तदुर्बलाः कालः समयः मुनिशापसमयः तद्वशात् तद्विधेयतया कञ्चित् कालं दुर्बलाः । मन्नियोगसमये समर्था इत्यर्थः । एवम्भूताः सुहृदो मां रक्षन्ति । भो उम्मत्त! आणेहि मम मोदअमळ्ळअं । इमिणा पञ्चएण उवज्झाअउळं गन्तव्वं । भो उन्मत्तक! मे मोदकमल्लकं देहि । एतेन प्रत्ययेन खाद्यसाधनमोदक- हेतुना उपाध्यायकुलं गन्तव्यं मया इति बाह्यार्थः । भो यौगन्धरायण! विविक्त- दर्शनं देहि । प्रत्ययेन भवतः स्वाम्यभिप्रायविज्ञापनसमयेन । उपाध्यायः स्वामी । राजानमुपाध्यायमाहुः प्रजानां कृत्यनिवर्तकः अकृत्यनिवर्तकश्चेति । तस्य कुलं निलयो गन्तव्यमिति । उन्मत्तकः मए वि इमिणा पञ्चएण जोअणसदं गन्तव्वं । मयाप्यमुना प्रत्ययेन मोदकहेतुना योजनशतं गन्तव्यम् । भो वसन्तक! अमुना गुप्तभाषणकार्यविज्ञानेन सह । योजनशतमिति बहुयोजनम् । योजनशत- मित्यनेन कौशाम्बीनगरं संज्ञाप्यते । (इमिणेतीदृशं शब्दस्य गुणादेशः इणस्या- दितमेतत् किं यत्तत् ष्ट इति हवेति भोजवचनविधिना दिणणादेशः१) पच्चएणेति प्रत्ययेन प्रतियानेन । प्रत्ययशब्दः प्रतियाने वर्तते । श्वोऽमुना प्रतियानेनास्माकं नगरं गन्तव्यमित्यर्थः। विदूषकः-किं एळावणे तुर्व। ऐरावतस्य पर्याय ऐरावणः । किमैरावतस्त्वम् । अनेकयोजनातिक्रमण सामोऽस्त्यैरावत(स्य ? स्स) त्वमिति तद्वत् समर्थोऽसि किमिति बाह्यार्थः । आ, अनेना(ना)गताहि स्वामिनं रिपुवशगतमादाय गन्तुं त्वं शक्त इत्यर्थः । उन्मत्तकः आम, एळावणे अहं । ण दु दाव ·Appendix I. १० देवळाजो में आशणं आलहदि । शुदं च मए पादपाशिएहि इन्दे वज्झति धाराणिअळेहि विजुम्मयीहि कशाहि ताळिअ वाउब्भा- मेण परिब्भमन्तेण भिन्दीअदि मेहबन्धणं । बह्वध्वगमनशक्तोऽहं सामाधुपायैः कर्म कर्तुं समर्थोऽस्मि । न तु तावद् देवराजो मामासनं कृत्वारोहति । न तु तावदिति । तुनिपातोऽत्र विशेषपक्षाद् व्या- वृत्तौ । देवराज इति । देवः स्वामी राजा यः स तथोक्तः । मामिति । मत्प्रयासकृत- कर्म तस्य राज्ञो मति (व? )रोहति । तावन्निपातोऽत्रावधौ । स्वामिनो मतिर्म- कर्मानुसरति अपसरति वेति मयाज्ञातं याव(त् ताव )न्न समर्थः । सति ज्ञाते (तावत् ?) समर्थ इत्यर्थः । आ, अन्यार्थव्यवहारात् स्वार्थ(पराभिज्ञया? )परैरभि ज्ञायतति शङ्कया केवलं मौ(क्तिक?ढ्य )मवलम्ब्याघटमानमाह सर्वेषां (स्वं) भ्रान्तं ज्ञापयितुं प्रस्तुतं देवराजमधि-किन्तु मया श्रुतं च पादपाशिकैर्धारानिग- लैयन्त्रितैरिन्द्रो बद्धः विद्युन्मयीभिरभिताड्य वातोभ्रमणेन परिभ्रमणेन मेघब- न्धनं भेद्यते । विदूषकः- भो उम्मत्त ण तुवं दइस्सिसि । विळ- विस्सं दाब अहं। भी उन्मत्तक! मम मोदकमल्लकं न दास्यसि, तर्हि तस्य रुमण्वत अस्म- दागमनं रुदितव्यपदेशेन निवेदयिप्येऽहमित्यर्थः । विळव विळव विकोश वा विळव विकोश उन्मत्तकः- विक्कोश वा। विलपेति । रुमण्वदागमनेऽत्यभिनिवेशितया पुनः पुनराह-विलप विलपे- ति । विलापः परिदेवनम् । अथवा विक्रोश वा । 'क्रुश आह्वाने च' इति धात्वर्थ- विधानाद् विक्रोशं कुर्वाहानं कुर्विति भावः । विदूषकः- अबम्हण्णं भो। अब्रामण्यं भोः । अब्राह्मण्यम् अधर्म इत्यर्थः ।

·Appenulis 1. उन्मत्तकः-अहं पि विळविस् इन्दे वझे भो! इन्दे वज्झे भो! अहमपि विलपिप्यामि । पूर्वप्रस्तुतमिन्द्रग्रहणमधिकृत्येन्द्रो बद्ध इति निजागमननिवेदनं करोमीति भावः । (अब्बह्मण्णं अब्बह्मणं?) (नेपथ्ये) मा भाआहि मा भाआहि वम्हणाउस! मा भाआहि । हे ब्राह्मणोपासक ! मा भैषीः । तेनोक्तवचनद्वारा उक्तिं प्रयुज्यमान आह आयादे हि चन्दे शमाअदाणि सवणक्खत्ताणि । अघं बम्ह- णभावं । इहामत्तेण शमणएण अभअंदीअदि । ततो नेपथ्यश्रवणादाह — धिग् ब्राह्मणभावम् । चेष्टामात्रेगेति । चेष्टा क्रिया कर्म, मात्रा परिच्छेदनम् , आत्ममिथ्यात्वं (विवक्षितेन?) वक्तुभिच्छतेति भावः । ब्राह्मणभावमिति ब्राह्मण्यम् । अथवा भावशब्दो जन्मनि च वर्तते । ब्राह्मणानां जन्म (जननमिति:) धिगिति वा (पाठः) । अद्य द्विजातिमात्रमपि न हितं ज्ञातम् । (अन्यबाह्यगमनार्थः । समर्थकत्यार्हतापशदस्यादितिः) निकृष्टवृत्तैः अभयप्रदानाद् । इत आरभ्य 'पुव्वले वि दाव अयं देसो मुण्णो भविस्सदि इत्यव- सानादेकस्यैकोऽर्थः । (किमस्य हेतुर्मध्याह्नपूरणमेवासाध्यं तस्माद् !) अत आरभ्य एवं द्विविधोऽर्थः । सो पि समिद्धो होदु। सोऽपि समृद्धो भवत्वित्यत्र स उदयनः समृद्ध इति । अधिका ऋद्धिः वासवदत्ताप्राप्तिः । सा तस्य भवत्वित्यर्थः । जाव अहं पि इमाणि दक्षिणामासआणि मग्गगेहे णिक्खि- विअ गच्छामि । एकस्स साडिआए कय्यं अवरस्स मूळेण ।

·१२ Appendix I. यावदहमपि । यावच्छब्दोऽवधारणेऽर्थे । दक्षिणामाषकाणि इमानि मार्ग- गृहे निक्षिप्य गच्छामि । मार्गगृहं चत्वरम् । दक्षिणामाषकाणि चामुण्डीमन्दिरे भुक्तदक्षिणाहृतानि माषमात्रकनकविरचितानि चत्वरे निक्षिप्य यास्यामीति बा- ह्यार्थः । आभ्यन्तरार्थः । दक्षिणामाषकाणि कारास्थमहीक्षितोक्तानि । मार्गगृहे मार्गाणामुपायानां गृहभूते मन्त्रियौगन्धरायणे विज्ञाप्य पश्चात् स्वस्थचित्त उद्दिष्ट- देशं गमिष्यामीत्यर्थः । अथ कार्यदौर्घट्यं विचिन्त्याह - एकस्य शाटिकया कार्थमपरस्य मूल्येनेति । एकः प्रधानो राजा उदयनः । शाटिकयेति शाटिकासं- ज्ञया वासवदत्ता निर्दिश्यते । तया कार्य राज्ञः प्रयोजनम् । अपरस्य मूल्येन प्रयोजनम् । अपरो यौगन्धरायणः, तस्य मूल्येन स्वामिमोक्षेणेति । मन्त्राङ्कव्याख्यानं समाप्तम् ।

·Appendix II. पाठभेदः। पृष्ठं पङ्किः मुद्रितपुस्तकपाठः. ख. पुस्तकादृष्टो ग. पुस्तकपाठः. १ आ तव २ " ९ (प....) आ १२ ततस्तव २ णे णा अस्सत्थं विअ दि ४ पेखि, ३ न् यस्य सहार्थः ९ नात् त्रिषु गहनेषु ना णे मम णा अणत्थं दि पेसिढुं ३ नम्य सौहार्दम् ने त्रिप्वहान्यतीत्य ना १६ ण:- विजये! त्व त्व ४ ६ रुप रुपा " अहो व्य अय्य! हो वहुजणहत्थादो " नप्र " ,, १४ हो खु अअं सव्ववडूजणहत्था(दो) १७ नहस्तम ३ (प्रविश्य) स्म ।........ अय्य! ६ ओविटिइओ ण:- कथं हं १४ नः । कुतः, य ९ णः- हन्त नि १० शा, अ २ विण्णा (ततः प्रविशति स्स । अय्य! उवज्झाओ " " णः- •hc' wr नः । य ण: कथं गत इति । हन्त भोः नि शा । अथवा अ पडिण्णा ·२ Appendix II. पृष्ठं पतिः मुद्रितपुस्तकपाठः. ख. पुस्तकादृष्टो ग. पुस्तकपाठः. ३ तः स्वामी। ह तः । ह रो भवे भ " , १२ रोभ " १३ सो भवे । सो। पदकण्ठीए इ गं रु " स्ती ह कहं पडिण्णादं अ अथोपे " ण: तो रु " च्छति आअदो पडिक्खि ५ मदअ(णी:न्ती)ए कः-- तदो इ अं १० १ १६ रं एव्व उ ३ स्ती मया ह ५ हं पडिण्णादं खु अ १३ णः -अथ कथमुपे १० क्तः स्वामी रु च्छामि ११ पआदो विणिक्खि ण: ...... अ ७ तदो ए १२ १३ राणिपडिअतु १३ १५ भादा हदो, अणेण मम पिदा अणेण मम सुदो १७ पावा।........अ १४ ५ सङ्खो १५ २ दोभ ६ दो त णादो तेण मो १३ त्तिब १५ ण:--.........ए ण:- पिट्ठदो ए रपरिब्मट्टप्पहरणो णावपाडितु भादा, मम पिदा, मम सुदो , पावा। अ विक्खो दो पदिदो वि सा ते भ दो तेण अय्येण त णादो मो त्ति भणिअब " " णः ए " ·Appendix II. ३ पृष्ठं पतिः मुद्रितपुस्तकपाठः. ख. पुस्तकादृष्टो ग. पुस्तकपाठः. - " ४ कं यं " न्ध । यो मपोझै " ण:- -अ ८ " १६ ८ प्रतीहारी विजआ १५ ण:- णः स्था १७ एवमि ईदृशमि क:-अय्य! व व १० ,, १५ न्धराअणं (इत्य?क्ते तिष्ठति) । यौ मतिक्रम्य ण:-तेन हि अ , १. मी, रि मी। कुतः, रि २० ६ प्रतीहारी -अय्य ! भट्टि- विजया-- हा हा भट्ट मादा। ह भट्टिमादा। ९. ति। ति किमिति । १० एवंविहस्स एवं भवदो २१ १२ स्तो.... न्द्रमा इव स्तं....न्द्रमिव १३ यामि यिप्यामि २२ ३ अं खु ४ तदो...... .यौ तदो वणसकाळं तेण उम्मत्तभअओ भविस्सदि। यौ गृहीता वृता ८ रोभ रः पूर्वमविज्ञा भ १४ कथम २३ ११ ह । (निष्क्रान्ता) १७ न्तौ) न्तः) ६ मिव मुप खलु च ९ पिप्र पि जतुं प्र न चाप्य नाप्य ओखु |... .... R " कथं कथम , " ·Appendix II. पृष्ठं पतिः मुद्रितपुस्तकपाठः. ख. पुस्तकादृष्टो ग. पुस्तकपाठः. " दैवतमत्र प्रमाणं क नेनाधिकृतम् । व्य दूतो राज्ञो त्वे विहिता हि यस्य क्ष्यः संलायमानान्तःपुरस नः। दू प्रदीपैः पीना " . " २४ १० दैवमत्र क नेऽधिकृतम् । कुतः, व्य ११ तस्य १२ दूतो त्वेऽवहितोऽपि तस्य क्षः १५ सतीयमानान्तःपुरचरः स १६ नः । य एषः, दू १७ प्ररोहै: १८ पीता २६ लंप णो धेष वि १० जा- ,, २० त्तिः पितुः प्रयत्नः(१) २७ १० (ततः ....) २८ ३ केण वि किळ कञ्चणमाळं ४ न्ति पेक्खिअ सि ६ णं वि किं वि वि मा मि। ति। लमल प णो वि " कु " जा-कु त् पितुः प्रयत्नेन(?) (प्रविष्टा देवी चेटी च) अगणेण वि अत्ताणं न्ति विअ सि णं खु सा वि मा । ति किमिति। गृह्य जा-अत्रापि, अ : 9 १२ रुध्य २९ ३ जा-अ च का चापरः का . ८ अश्रुपूर्वाभ्याकु १० श्रूयन्तेऽस्मत्सम्बन्धप्रयोज- श्रुतपूर्वा व्याकु देवि! श्रूयतामस्मत्सम्बन्धप्रयोक्तारो . , नायागता रा ·Appendix II. पृष्ठं पातः मुद्रितपुस्तकपाठः. ख. पुस्तकादृष्टो ग. पुस्तकपाठः. ६ नम् । R " - ४ - " " २९ १३ महान् बलवान् तः । तः पतितः । नमिति । ८ वी- वीजे णो। णो । (उत्थिता) ९ र्या हि देवी । आस्यताम् । या । आस्यतामास्यताम् । १६ ज इति । ३१ १० किं, व किमथकिं, व , ११ जा- अथ कि जा कि ३२ २ द्धोऽस्मि ब्रा द्धो ब्रा जा आ जा- तः ।.......... युक्तेन तः । पुरुषजवातिशयन द्य वि द्य मेऽप्रतिहतं शासनमद्य वि ३३ २ कुमारविधिविशिष्टेन स कुमारप्रत्युद्गमनप्रयुक्तसत्कारं ममौप- त्कारेण व वाह्यविशिष्टो व ११ णि अ १२ खु अहं ई जोग्गं योहं ह................न हमीदृशं प्रियं न १७ णि स णि मे स ४ दो वा। दो। ६ उस्सेंअअदि । उस्साहेदि उत्सेकय उत्साहय ८ प्रविष्टः प्रतिष्ठितः ३६ ३ णेण भू णे भू ३७ १० अनाश्रयणीयः गताश्रयः ११ कायां प्रा कां प्र णि मे अ hce ·६ Appendix II. पृष्ठं पतिः मुद्रितपुस्तकपाठः. ख. पुस्तकादृष्टो ग. पुस्तकपाठः पू ३८ ६ ३९ १२ -पू अहं । अविह अहं । भो! ३ मि । तु मि । ........तु आ! हहह । -- ११ कः-भो उ ४ खाइदाणि ३ आम भो! सु ११ आम भो! दि द चि आ। कः- खादिअमाणाणि आमसु आम दि कः -चि कः आम भो! हा प णः हन्त भोः! ए का - - Bommaa प का १० ११ wom ए णः यः। ते ९ यः । ततस्ते तात्मस्मः । तारः। ६ किंव का कृ त्त पण R - दुं गमिस्सह । तां १४ संचरंतो संपादअंतो १९ तः । (निष्क्रम्य) उन्म तः । स्वकार्यमनुष्ठीयताम् । उभौ- तह । (निष्क्रान्तौ) उन्म २ है।मु हू । अवि जाणाशि चंदे गहीदति । मु ४ प्पहवीहिआरं । जा प्पपीठिआए। जा ५६ ६ किण्डिळसुण्डिगिणीए कण्डिळसुण्डकिण्णए १५ स्सं । (निवृत्य स्थितः) त स्सं । त ट:-........रा जदा एत्थरा " ८ ट:

·Appendix II. - पृष्ठं पक्षिः मुद्रितपुस्तकपाठः. ख. पुस्तकादृष्टो ग. पुस्तकपाठः. २ हिजउ छज्जदु ६१ १० अंघो जाणामि जाणामि अंघो तक्केमि तक्केमि ८ मि। ....भटः ----- किं णु मि । भटः अप्पमत्ता होथ । पा- खु एदं । वाआर कार ६३ १२ देमि दइस्सं १३ न्तः) प्र न्तः) गात्रसेवकः- एते एते सुहृदः निरोधमुक्तकृष्णसर्पा इवेतस्ततो निर्धाव- न्ति । भो भो सुहृदः! शृण्वन्तु शृण्वन्तु भवन्तः नवं शगवं सलिले मुपूर्ण सुसंस्कृतं दर्भकृतोत्तरीयम् । तत् तस्य मा भून्नरकं च गच्छेद् यो भर्तृपिण्डस्य कृते न युध्येत् ॥ वनुखलु गतः खल्वा- येयौगन्धरायणः । (विलोक्य) अये अयम- त्रभवानार्यो यौगन्धरायणः । य एषः, नि- शितविमलखड्गः संहृतोन्मत्तवेषः कनक- रचितचर्मव्यग्रवामाग्रहस्तः । विरचितवहु- चीरः पाण्डरावद्धपट्टः सटिदिव पयोदः किञ्चिदुद्गीर्णचन्द्रः ॥ अहो प्रतिभय- मिदं युद्धम् । हत्वा गजान् सगजिनः सहयांश्च योधानक्षौहिणीमतिविगाह्य ब- लान्मुहूर्तम् । नागेन्द्रदन्तमुसलाहतभन्न- बाहुभ्रष्टायुधोऽपि न निवृत्तपदोऽभियातः॥ हा धिग् ग्रहणमुपगतः खल्वार्ययौगन्ध- रायणः । यावदहमप्यार्ययौगन्धरायण- स्य प्रत्यन्तरीभविष्यामि । (निष्क्रान्तः) प्र णह णसि णह णसि ·Appendix II. " ३ टः ट:- - प्र " म. पृष्ठं पतिः मुद्रितपुस्तकपाठः. ख. पुस्तकादृष्टो ग. पुस्तकपाठः. सुणन्तु अय्या! । अय्यजो सुणाहि दाव । अय्यजो लं ६६ २ ससत्त्वा समर्था १० वगी पनी -अ अय्य! अ १२ निज नृप १३ परिभाषे परपक्षे १४ ९ इत्यश इत्येतान्यश ११ तु माम् तु भवान् माम् भो यौगन्धरायण! य मा मा भवानेवम् । शान्तं शान्तं पापम् । कथा व्यथा ७२ ३ कृतं त्व हृतं म ११ ते). .को ते) को १४ निः ॥ भोः! निः ॥ भरतरोहकः भोः! १८ हः । ........ चित्र हः । तयोश्चित्र २० ताम् २ नः। तेन ह्यानी नः । आनी म 30 भोः! य " " .... " " ० ते " ·Appendix III. कथावस्तुसंक्षेपः। गजमृगयाचापलान्नागवनं गतो वत्सराजस्तं वञ्चनया कन्यार्थे म्वपुरमानि- नीषोः प्रद्योतस्य चोदनया तन्मन्त्रिसालङ्कायनन तत्र स्थापितं कपटगजं परमार्थ- हस्तिनं मत्वा वीणागानेन तं वशीकर्तुं यतमानो झटिति युद्धाय प्रत्युद्गतेषु कपट- हस्त्यधिष्ठातृषु परयोधेषु प्रविश्योजायमानोऽप्येकाकित्वात् तैर्बहुभिर्बलवद् बद्ध्वा प्रहृतः सालङ्कायनेन मोचितोजीवितः प्रद्याताय समर्पितः । प्रद्योतश्च तस्य घोष- वतीं नाम वीणारत्नं स्वकन्याय दत्त्वा तमन्तःपुरेऽवरुरोध | कदाचिदुपनतेन दर्शनेनान्योन्यं प्रत्युपजातानुरागौ वासवदत्तावत्सराजो प्रच्छन्नं दाम्पत्यं प्रतिपद्य तत्र सुखमनुभवन्तौ स्थितौ । अथ वत्सराजमन्त्री योगन्धरायणश्चारमुखविदित- प्रद्योतच्छलवार्ताप्रेषणात् प्रागेव म्वामिनो नागवनगमनं परकृतधर्षणं च श्रुत्वा विषण्णः पश्चात् तस्य शत्रुपुत्रीसम्भोगलाभमात्रनिवृतत्वश्रवणेन विषण्णतरः वत्सराजस्य घोषवत्याश्च वासवदत्तया सह प्रत्यानयनं प्रतिजज्ञे । ततः स गूढरूपैः स्वपुरुषैः कर्मक्षमैन केवलं प्रद्योतस्यान्तःपुरं, यावत् सर्वामपि नगरी व्यापयाम्बभूव । स्वयं चोन्मत्तवेष उज्जयिन्यां परिभ्रमन् काले सर्वान् स्वपुरुषान् युद्धाय सन्नाह्य स्वदत्तसमयानुरोधेन स्वामिनि वासवदत्तया सह करेणुं भद्रवतीमधिरुह्य उज्जयिन्या निर्गते शत्रुभियुध्यमान एव परिवार्य गृहीतः । अथ तदीयनीतिप्रयोगनैपुणीममि- नन्दता प्रद्योतेनं स्वकन्यानुरूपवरलाभग्मुप्रीतेन वत्सराजमन्त्री यौगन्धरायणः सत्कृत्य कौशाम्बी प्रेषितः। तदेतद् यौगन्धरायणस्य लोकोत्तरं नीतिप्रयोगकौशलमेव वत्सराजेन प्रति- नन्द्यते "मिथ्योन्मादैश्च युद्धश्च शास्त्रदृष्टैश्च मन्त्रितैः। भवद्यत्नैः खलु वयं मज्जमानाः समुद्धृताः ॥” (स्वप्न. अङ्क. ६. श्लो.१८) - ·Appendix IV. श्लोकानुक्रमणिका। पृष्ठम् पृष्ठम् ३४ २९ ३५ घण्णा सुराहि नवं शरावं स न श्रद्दधाम्युदन निशितविमल परचरना परित्यजाम पश्यन्तु मां नर पातु वासवद पीनासस्य विक ३ २२ पुरुषं प्रेषयि २ १६ अग्निं बद्ध्वा वत्स अग्निः कक्ष इबो भणुसारज वि अदत्तेत्यागता अर्थशास्त्रगुण अवसितनिज अस्मत्सम्बद्धो अहः समुत्तीर्य उन्मत्तच्छन्नवे उन्मत्तसशो एतत् तन्न्यजम एतानि तान्याप एवं रुधिरदि एष शोकप्रती कथमगणित कन्यायावर काम या तस्य कारणैर्बहुभिः काष्टादग्निर्जाय कुलं तावच्छ्लायं को नु खल्वेष गजस्याधोरणा गृहा न निर्वान्ति चिरमरिनगरे वच्छविसेस पूर्वाङ्करस्तिमि २० . १६ पूर्व तावद् युद्ध पूर्वं तावद् वै भवतां चाग्रतो भवन्त्वरजसो गाव: भारतानां कुले मद्वाक्यैः परिभि मन्त्रित्वे वञ्चितो मम हयखुर यथा नरस्याक यदस्य चाज्ञांक यदि तां चैव तं ६९ २५ २३ यदि शत्रुबल ६६ या सा मल्लिकसा रिपुगतमप रिपुनृपनग वैरं भयं परि ६५

·Appendix IV.
पृष्ठम्
पृष्ठम्
पृष्ठ
व्यकं न तावत्
व्यकंबलं बहु
सेनाभिर्मनसा
स्त्रीजनेनास्य
रातस्य यस्य
स्निग्धं च सौहद
स्निग्धेष्वासज्यं
इत्वा गजान्स
हस्तप्राप्तो हि बो
व्यवहारेष्वसा
व्रीलितो वञ्चनां
शका दर्पयितुं
शत्रु पश्यन्तु मे
श्रुतिमुखमा
सुभद्रामिव
३
३३