·No text on this page.

·BOOK OF EXERCISES
A COMPANION TO THE SANSKRIT MANUAL
FOR HIGH SCHOOLS
Part I
BY"
R. ANTOINE, S.J., M.A.
Sr. XAVIER'S COLLEGE
30 PARK STREET
CALCUTTA 16
1953
CATHOLIC PRESS
RANCHI

·No text on this page.

·LESSON 1 Write the Sanskrit vowels. 1 Write the Sanskrit consonants. 2 What are the hard consonants ? 3 What are the soft consonants ? 4 5 Join the following groups of letters: न्-अ प्+आ; ज् +; द् +ई; स्+ऋ; त् + ऋ; क् +ल; य् + अ ; +ई; र् +उ; र् +ऊ; म् + ऋ; थ् +ऐ; च् +इ; ह् + आ; श् +उ; व्+आ; ग् + ए; श् +ई; भ+ऊ: +इ ध् + ओ; ट् +ए । द् + औ; 6 Write the following in Sanskrit letters: bhūmāvupaviśāmi; snäyuh; jñānam;. kşetrāņi; angāt; udyāne; rohanti; arthābhyām; śāstraiḥ; sarvadā; krīnival; drśyate; asti; andhakāreņa; ratna; atra; tyakta; müda; tiştņāmi; bhramati; aśva; baddha; sa na jānāti; tena suhțdā rakṣitah; mayā dattam; tvayā dụstam; juşmābhiruktam. LESSON 2 . 1 Vocabulary कृष् (कर्षति) to draw खन् (खनति) to dig खाद् (खादति) to eat चर् (चरति) to more चल् (चलति) to move जि (जयति) to conquer पत् (पतति) to fall बुध् (बोधति) to know भू (भवति) to be, to become यज् (यजति) to worship रक्ष् (रक्षति) to protect "रुह् (रोहति) to grow 1 .

·जीव् (जीवति) to live वद् (वदति) to speak त्यज् (त्यजति) to abandon वप् (वपति) to sow दह (दहति) to burn वस् (वसति) to dwell “द्रु (द्रवति) to run, to melt वह (वहति) to carry धाव् (धावति) to run व्रज् (व्रजति) to go नम् (नमति) to salute शंस् (शंसति) to praise नी (नयति) to lead सृ ( (सरति) to go पच् (पचति) to cook । स्मृ (स्मरति) to remember 2 Conjugate the following in the present tense, active voice: नी, वस्, द्रु, बुध् and स्मृ पचसि । 3 Translate the following into English: सरामि। त्यजन्ति। जीवामः । शंसतः। रक्षथ । खादावः। वदति। रोहथः। कर्षन्ति । खनामि। चरामः। जयतः। जीवसि। दहामः। नमति । नयथ। स्मरावः। वसामि। चलन्ति । धावतः। पचन्ति। बोधति । वपथ। भवसि। यजतः। वहामः। व्रजावः। सरामि। 4 Translate the following into Sanskrit: SAMAAN We worship. 'You two move. He conquers. They grow. I sow. We two abandon. Thou salutest. They two remember. They cook. I fall. He draws. You two dig. They know. We two become. Thou eatest. They two move. We protect. You live. He leads. We go. You two praise. They melt. I burn. Thou dwellest. They two speak. We two run. Yougo. He carries. I cook. You two eat. • 2 .

·LESSON 3 Vocabulary } near Masculine 110WIIS Nerter 11021115 Prepositions governing the accusative 3779: horse अन्नम् food अभितः near, in front TETT: conduct “इन्धनम् fuel poyta: pigeon परितः around कनकम् gold करः hand कमलम् lotus सर्वतः on all sides काक: crow जलम् water उभयतः on both sides ग्राम: village तृणम् grass ferri fie on जनः person दुःखम् misery TF: servant समया पत्रम् leaf निकषा देशः country पात्रम् vessel नर: man .विना फलम् fruit without अन्तरेण नृपः king शरीरम् body पर्वतः mountain 'शास्त्रम् sacred precept अनु after, according to, बाल: boy शीलम् character along मेघः cloud सुखम् happiness प्रति towards FTTTH place अन्तरा between Translate the following into English: 8 ANSAT काकः फलानि खादति। जलम् द्रवति। दुःखम् स्मरतः। अश्वाः पवर्तम् प्रति नृपः आचारम् शंसति। जनाः जीवन्ति। देशम् त्यजावः। वृक्षाः रोहन्ति। कूपम् निकषा दासौ वदतः। कनकं विना शरीरम् जीवति। शीलम् बोधामि। सुखम् दुःखम् जयति। नरः इन्धनम् वहति । कपोतः करम् त्यजति। पर्वतम् परितः कमलानि रोहन्ति। जनः अन्नम् पचति। अश्वाः तृणम् खादन्ति। पात्रे अन्तरा कपोतः पत्रम् त्यजति । मेघाः सरन्ति। धिक् बालम्। अन्नम् अन्तरेण कमलम् रोहति । नरः तृणम् वपति। पर्वतम् उभयतः तुपः वृक्षान् दहति। अनु नृपम् दासः व्रजति । अनु शास्त्रम् बालौ नुपम् नमतः। स्थानम् अभितः दासः फलानि पचति । वनम् समया वसामः । वृक्ष: tree KHAN धावन्ति । ग्रामम् सर्वतः 3 .

·3 Decline fully the following nouns:
ग्रामः, मेघः, कपोतः, कमलम्, गरीरम् ।
4 Join the sandhis in the following:
atst: Tafal que arcfal 77: ufa जनाः चलन्ति।
वाल: जनम् स्मरति । अश्वः अन्नम् खादति। ग्रामम् अभितः वृक्षाः रोहन्ति ।
नृपः जयति।
5 Translate the following into Sanskrit:
Example : Two servants lead the horses around the village.
Two servants noun-dual-masc.-subject-nomin.: 77
lead verb-pres.-act.-3rd pers.-dual : peat:
the horses noun-plur.-masc.-object-accus. : 35911
around preposition: परितः
the village
noun-sing-masc.-governed by af:-accus. : THE
ग्रामम् परितः दामौ अश्वान् नयतः।
Sandhi: ग्रामं परितो दासी अश्वान् नयतः ।
Trees grow near the well. The pigeon becomes a crow.
The king
conquers the country. Two horses eat grass. The servant draws the
boys. Persons carry the vessels. We live without happiness. Trees
carry leaves. On both sides of the well boys burn the fuel. Clouds
move towards the mountain. The hand protects the body. Water
falls on all sides of the village. Sacred precepts lead men to happiness.
Fie on the crows! Between the two trees the water flows. Persons
salute the king. I praise the lotus. According to (his) character, the
king protects the people (persons). You two leave the place.
4.

·LESSON 4 Vocabulary to hide अम् (अस्यति) to throw :दिव् (दीव्यति) to play गम् (गच्छति) to go तुप् (तुष्यति) to be pleased शम् (गाम्यति) to be quiet यम् (यच्छनि) to restrain नश् (नश्यति) to perish भम् (भाम्यति) to forgive दा (यच्छति) to give नृत् (नृत्यति) to dance श्रम् (श्राम्यति ) tobe weary गुह (गृहति) मद् (माद्यति) to be glad पुप् (पुष्यति) to nourish व्यध् (विध्यति) to pierce मद् (मीदनि) to sit मुह (मुह्यति) to faint भ्रम् (भ्राम्यति) to roam, घ्रा (जिति) to smell भ्रंश् (भ्रश्यति) to fall to err पा (पिबनि) to drink “दंश् (दशति) to bite ध्मा (धमनि) to blow स्था (तिष्ठति) to stand निन्द् (निन्दति) to blame ह (हरति) to take away दृश् (पश्यति) to see हद: lake वनम् forest 1757: elephant 9944 flower शीर्षम् head चन्द्रः moon जीवितम् life न not STATE: palace धनम् wealth च and कूप: well Translate the following into English: नृप आचारं निन्दति। ह्रदं परितः कुसुमानि रोहन्ति । गरीरं नव्यति। दासो गजं पुष्यति । प्रासादमभितो नृत्यामः । नरः श्राम्यति जलं च पिवति। जनश्चन्द्र पश्यति तुष्यति च। पत्राणि भ्रश्यन्ति। नृपो दासान् न भाम्यति। ह्रदं निकपा बाला दीव्यन्ति। कुसुमं जिघ्रामि । गजा धमन्ति। तृणं करं विध्यति। दासी धनं हरतः। ह्रदं मर्वतो वृक्षास्तिप्ठन्ति। भ्राम्यामः। माद्यथः। शाम्यथ। दशति । बालाः श्राम्यन्ति मुह्यन्ति च । धनमन्तरेण जीवितं नश्यति। कुसुमे यच्छावः । बाला नृत्यन्ति नृपश्च सीदति। दामः कमलमस्यति। पात्रं गृहसि । अश्वं यच्छामि, अश्वश्च शाम्यति। शीर्ष नमति । कपोतः कुसुमं हरति । . .

·3 Conjugate the following in the present tense, active voice: दृश्, ध्मा, स्था, शम्, दिव् and व्यध् । 4 Translate the following into Sanskrit: I thror fuel. Two men are dancing near the well. People run: to the palace. The elephant eats leaves, drinks water and is pleased. Pigeons do not bite. Two servants hide the fruits and the food. I play and I am glad. We do not praise wealth. You two smell the flower. They stand on all sides of the village. Men dig the place and carry the gold away. You are weary and you sit. The horses are not quiet. The king is not pleased. The crow pierces the fruit. The boy's faint. The man blames the two servants. Life without happiness becomes misery. We see the moon. Elephants live on both sides of the lake. LESSON 5 वीर 1 Vocabulary swan कृष् (कृषति) to plough “मुच् (मुञ्चति) to release अनिल: wind क्षिप (क्षिपति) to throw 'लुपू (लुम्पति) to break भारः burden तुद् (तुदति) to strike लिप् (लिम्पति) to anoint वीर hero दिश् (दिशति) to show विद् (विन्दति) to find शृंगाल: jackal लिख (लिखति) to write 'सिच् (सिञ्चति) to sprinkle | हंसः “विश् (विशति) to enter इष् (इच्छति) to wish गृहम् house सृज् (सृजति) to create प्रच्छ् (पृच्छति) to ask तीरम् bank स्पृश् (स्पृशति) to touch हस् (हसति) to laugh भूषणम् ornament । कृत् (कृन्तति) to cut हे ( (ह्वयति) to call रत्नम्-jewel - Prepositions governing the instrumental: सह with; विना without । 6. .

·Translate the following into English: 2 सुखमिच्छामि। वीराय कुसुमानि यच्छति नृपः। शृगालो बालं दशति । कराभ्यां जलं स्पृशसि। भारेण दासः श्राम्यति । अनु तीरं हंसश्चलति। जनैः सह गृहं गच्छामि। भूषणैस्तुष्यति नरः। शरीरं लिम्पथः। जलेन विना कमलानि न रोहन्ति । करेण दासं तुदसि। रत्नानि विन्दति । जलेन कुसुमानि सिञ्चामः । अनिलो वृक्षान् लुम्पति। तृणेन गजान् पुष्यामि। आचारेण बालं निन्दति । चन्द्रं बालेभ्यो दिशन्ति । अन्नाय गृहं गच्छामि। हंसौ ह्रदं विशतः । प्रासादं निकषा वीरो वसति। इन्धनाय दासा वृक्षं कृन्तन्ति। सुखेन नरो नृत्यति। देशाय वीरो गृहं त्यजति । सुखं सृजति। दासं पृच्छति नरः। दुःखेन रत्नानि क्षिपावः । कपोतान् मुञ्चथः । करेण लिखामि। गृहमभितः कृषन्ति जनाः। Conjugate the following in the present tense, active voice: ढे, इष्, विद् and प्रच्छ । आचारः 3 4 Translate the following into Sanskrit: I give fruits to the two servants. Thou goest to the forest for flowers. He is glad by character. Misery breaks life. Owing to the wind the lotus perish. The jackal finds food. The two men call the servant. Through happiness the boys laugh and dance. The. hero shows the jewels to the king. He sees the jackal and runs (away). Due to ( his ) conduct, he leaves (abandons ) the house. For the sake of wealth men plough, carry burdens, dig the mountains and leave (their) country. Owing to the wind, the fruits fall." We sit near the bank. On all sides of the house, jackals roam. Clouds emit (सृज्) water. With the heroes you enter the palace. I stand near the lake with the boys. They see the lotuses and laugh with happiness. The swans move towards the bank. I show the swans to the boys. . 7 .

·LESSON 6 1 Vocabulary अग्नि: fire इन्दुः moon अतिथिः guest arrow अरिः बहिः enemy teacher गुरुः Prepositio:is governing the ablative प्राक् before, to प्रभृति since the east outside पूर्वम् before ऋते except, अनन्तरम् after without आ until, up to विना without कविः poet tree गिरिः moun- परशुः axe tain sage 19T: beast मुनिः रविः बन्धुः relative sun in the pre- बाहुः arm for: heap ."उदधिः ocean Prepositions governing the genitive उपरि above अग्रे sence of अधः below परतः beyond पुरतः in front of ममक्षम् in the presence of पश्चात् behind कृने for the sake of fare: drop quarrel forat: baby कलिः 2 Translate the following into English after breaking up the Sandhis: गिरेग्रीमं गच्छामि। परशुना वीरोऽरीन् परशुना वीरोऽरीन् तुदति। तृणस्य गशेग्धः कविग्धूि विन्दति। अतिथीनां कृते दासः फलानि पचति। बाहुभ्यां तरुं लुम्भति। शिशू हमतः । वृक्षान् दहति। मेघानामुपरि रविश्चलति। जलस्य बिन्दवः पात्रात् पतन्ति । इषुभिर्नृपोरि जयति । गुरोर्गृहे भवतः। वालयोः कलिना नरो न तुष्यति । गृहस्य पश्चात् बन्धवः सीदन्ति । कपोतः काकः श्रृगालश्च पशवो भवन्ति । मुनेः समक्षं जनास्तिष्ठन्नि। पाक् गिरेः पश्यमि इन्दुम्। उदधि प्रति जलानि द्रवन्ति। ग्रामात् बहिः शृगाला वसनि। सुखात् ऋते जना न माद्यन्ति। गृहात् नर: शिशून् वनं नयति । 3 Join the following sandhis: गुरुणा अतिथिः। खादनि अन्नम्। किन्तु अरिः। इष अस्यति। अग्रे अश्वः । अग्रे इन्दुः। बालौ इन्धनम् । पश्यामि इन्दुम् । 8. .

·Translate the following into Sanskrit: 4 The poet shows the trees to the sage. The sage calls the boys. The boys stand in front of the house. The clouds move above the mountain. The arrows of the hero pierce the enemy. The boy falls from the tree and breaks (his) hand. The guests have no water. The servant takes away the food from the fire. The water of the ocean is calm. The beasts of the forest roam around the village. I hide the jewels behind the tree. The poet has a place in the presence of the king. From the babies up to the men, the people are tired. With (my) relatives I go from the mountain to the forest. He carries the axe with both arms. With heaps of leaves we feed the fire. Sages worship the sun. Owing to the quarrel, the teacher leaves the village. LESSON 7 Vocabulary 1 to cross पीड् (पोडयति) कथ् (कथयति) to tell पाल् (पालयति) अति-क्रम् (अतिक्राम्यति) क्षल (क्षालयति) to wash to protect गण (गणयति) to count अधि-गम् (अधिगच्छति) to oppress to obtain घुष् (घोषयति) पूज् (पूजयति) to adore अनु-सृ (अनुसरति) to proclaim | भक्ष् (भक्षयति) to eat to follow चिन्त् (चिन्तयति) भूष् (भूषयति) अप-चर् (अपचरति) to adorn to think to depart रच् (रचयति) अभि-धाव् (अभिधावति) 'चुर् (चोरयति) to steal to arrange to attack 'छद् (छादयति) to cover मान्त्व् (सान्त्वयति) अव-दह (अवदहति) to console to burn down दण्ड् (दण्डयति) स्पृह् (स्पृहयति) आ-नी (आनयति) to bring to punish to long for उद्-भू (उद्भवति) to arise धृ (धारयति) to owe (+ dative) | उप-विश् (उपविशति) to sit 9 . .

·हे कवे 2 Translate the following into English after breaking up the sandhis: Example : हे कवे, प्रासादे गुरुणा सह नपस्याग्रे तिष्ठसि । voc sing. of कवि : 0 poet, प्रासादे loc. sing. of प्रासाद : in the palace गुरुणा instr. sing. of गुरु : the teacher सह prep. governing गुरुणा : with नृपस्य gen. sing. of नृप : king अग्रे prep. governing नृपस्य : in the presence of तिष्ठसि 2nd pers. sing., pres. tense, active of स्था: Thou standest. O poet, in the palace thou standest with the teacher in the presence of the king. बने पशवो जीवन्ति। हे बाला अग्नाविन्धनं क्षिपथ। कूपात् जलंमानयति । कपोतान् गणयामः। वनस्य तरुषु मुनिर्वसति । गृहे करौ मुखं च क्षालयामि। नृपः शरीरं रत्नैर्भूषयति। सुखाय स्पृहयन्ति नराः। दुःखं धनात् उद्भवति। पत्रैः फलानि छादयति। हदे हंसा दीव्यन्ति। हे गुरो बालानामाचारं निन्दसि। दासाय कुसुमे धारयामि। देशे वीरान् पूजयामः। पात्रेषु कमलानि भवन्ति । नरा उदधिमतिकाम्यन्ति। वृक्षं निकषो- प्रविशथः । अनिलेन तरूणां पत्राण्युदधौ पतन्ति । गृहयोरन्नं भक्षयामि। वनेऽरय इषून् ग्हन्ति। मेधेष्विन्दुश्चलति । अग्निस्तरू अवदहति । नृपं वीरं घोषयति कविः । बन्धूनां गृहात् नरो धनं चोरयति । शिशून् सान्त्वयामि। . मुनिर्दासं न पीडयति । 3 Translate the following into Sanskrit: The enemies attack the king's palace. In happiness, people are glad, in misery, people are weary. The clouds cover the sun. In both villages there is no water in the wells. On the bank of the lake the poet sits and thinks. We console the servant. Crows live in trees. Thou countest the drops. I arrange the jewels of the king. The swans. cross the lake from bank to bank. Servants, you do not throw leaves on the fire. Boys follow the teacher. They sit with (their) relatives in the house. You two sit on the heap of grass. The child covers (his) face with both hands. The servant washes the vessels with the water of the well. The enemies are throwing arrows at the heroes. We owe jewels to the two teachers. 10. .

·RECAPITULATION 1 son मृत्युः death रश्मिः ray एवम् thus Vocabulary ईश्वरः God आरोग्यम् health अलि: bee वायु: wind पुत्रः काव्यम् poem कपिः monkey गुणः virtue दैवम् fate नृपतिः king लोकः world बलम् strength xfa: seer प्रभुः lord, master विनयः modesty| मांसम् meat safa: sound शत्रु: enemy जनकः father मित्रम् friend निधिः treasure हेतु: cause आकाशः sky वचनम् saying mifut: hand 'आगमः arrival atraun beauty fafa: fate साधुः honest man प्रसादः favour हलम् plough रघु: Raghu नि-क्षिप् (निक्षिपति) to put down Adverbs and prepositions निस्-वह (निर्वहति) to carry out अत्र here 'इव like परि-पत् (परिपतति) to fly round तत्र there प्रति-गम् (प्रतिगच्छति) to return एव just, only वि-अस् (व्यस्यति) to scatter अद्य today सम्-क्षिप् (संक्षिपति) to shorten अधुना now सदा always Give: the instrumental singular of पुत्रः, मित्रम्, निधिः and साधुः the genitive dual of गुणः, काव्यम्, पाणिः and शत्रुः the vocative singular of ईश्वरः, मित्रम्, नृपतिः and रघुः Join the following sandhis: निधिः भवति। पुत्रः तिष्ठति । अत्र एव। कपिः अपि। अधुना आनयति। सदा इन्दुः। वने एव। वहति इन्धनम्। किन्तु एवम्। मुनी अपि। What case is governed by the following prepositions: अभितः, विना, पश्चात्, पूर्वम्, सह, उपरि, बहिः, निकषा? Conjugate the following in the present tense, active voice: ह, मद्, लिप्, स्पृह, अनु-सृ, वि-अस् 3719 even न कदापि never 2 3. 4 5 11 . .

·LESSON 8 1 Vocabulary erte गङ्गा Ganges नगरी torn रम्भा plantain- नदी river tree धात्री nurse मुद्रा seal, coin aferat earth TTHT splendour | aruſt voice Hraf wife राज्ञी queen छाया shade fAFT lioness FELT twilight जननी mother भाषा speech नारी woman FIT assembly 9777 wife रेखा line भगिनी sister माला garland गृहिणी house- लता creeper wife बालिका girl ईक्ष् (ईक्षते) to see कम्प् (कम्पते) to tremble गाह (गाहते) to dire जन् (जायते) to be born डी (डीयते) to fly मन् (मन्यते) to think युध् (युध्यते) to fight रुच् (रोचते) to please मन्त्र (मन्त्रयते) to consult मृग (मृगयते) to search वि-जि (विजयते) to conquer परा-जि (पराजयते) to defeat अ-प्रच्छ् (आपृच्छते) to take learre of (+ accus.) 'शर्वरी rights 2 Translate the following into Etiglish after breaking up the sandhis: शर्वर्याः शोभा शंसन्ति कवयः। पुत्रौ नगर्याः प्रतिगच्छतः। शीर्षात् नारी भारं निक्षिपति। मित्रे गङ्गायां गाहेते। नृपतेः समक्षं राज्ञो भगिनीमापृच्छते। कपिभ्यः फलानि रोचन्ते। गृहिणी मुद्रा गणयति । विधिर्दुःखस्य हेतुर्भवति। मेघानां रेखाकाशं भूषयति । सिंहीव जननी पुत्रान् रक्षति। सन्ध्यायां नृपतिररीन् पराजयते। रम्भासु काको परिपततः। बालिके कुसुमानि मृगयेते। जनन्या आगमेन बालिका मालां रचयन्ति । मुनेर्वचनानि संक्षिपति कविः। बलेनारीन् रधुर्विजयते। मांसं शृगालाय रोचते। दुःखे सुखे च नार्य ऋषि मन्त्रयन्ते । मृत्यावपि वीरो न कम्पते। धात्री शिशुं न कदापि त्यजति। गङ्गा वने अन्तरा वहति। नद्यास्तीरे शत्रवो युध्यन्ते। अद्यैव नृपतिः सभायां नोपविशति। ईश्वरस्य प्रसादेन नरा आरोग्यमधिगच्छन्ति। तरोस्तरुं कपोता डीयन्ते। 12 ·3 Translate the following into Sanskrit: Through fate, the enemies attack the town and conquer. Even today I do not see the Ganges. The voice of the queen pleases the poets. The speech of the child is the cause of the mother's happiness. We carry out the sacred precepts of tlie Rşis. Just around the village men are bringing heaps of grass. Out of modesty the honest man worships God ( as his ) Lord. The sound of the waters of the Ganges pleases the sages. I sit in the shade of the tree and think. Like a jewel, the moon adorns the sky. Thus speaks the king. Here people have no wealth. The woman scatters the flowers of the garland on the earth. There the creepers adorn the trees with (their) flowers. We take leave of (our) mother and go to the teacher's house. Because of the splendour of the sky and of the earth we praise God the Lord. Decline fully the following: 4 मुद्रा and धात्री। LESSON 9 Vocabulary 1 कृ (करोति) to do, to make परि-नी (परिणयति) to marry वि-वद् (विवदते) to disagree अभि-नि-विश् (अभिनिविशते) 'वृत् (वर्तते) to exist to resort to (+ accus.) नि-वृत् (निवर्तते) to desist from आ-दृ (आद्रियते) to respect उप-गम् (उपगच्छति) to approach भाष् (भाषते) to speak वि-सद् (विषीदति) to be sad अधि-स्था (अधितिष्ठति) to live in आ-रभ् (आरभते) to begin (+ accus.) | लभ् (लभते) to obtain . 13 .

·A few idioms containing the verb कृ शीर्षे करोमि I place on my head करे करोमि I take in my hand मतिः (f.) mind शक्तिः (f.) power भक्तिः (f.) devotion तृप्तिः (f.) satisfaction alfa: (f.) conduct • केलि: (f.) jest भूमिः (f.) earth धूलि: (.) dust रात्रिः (f.) night धेनुः (f.) cow चञ्चुः (f.) beak तनुः (f.) body रज्जुः (f.) rope रेणुः (f.) dust, pollen हनुः (f.) jaw कार्यम् work घट: jar आदेशः order क्षणं करोमि I wait one moment मतिं करोमि I turn my mind to (+loc.) rary पदं करोमि I set foot (+loc.) 2 Conjugate the following in the imperfect, active voice: नी, ईक्ष, उप-गम् and अभि-नि-विश् । 3 Decline fully the following: रात्रिः and चञ्चुः। 4 Translate the following into English after breaking up the sandhis: चञ्च्वा काको मांसमहरत्। प्रासादे पदमकरवं नृपतिं चोपागच्छम् । जनक- स्यादेशात् बालो धेनू ग्रामात् बहिरनयत् । घटं कुरुतो दासौ। रज्ज्वा पुत्रो धेनुं कर्षति । जनन्यास्तृप्तये विनयमभिन्यविशेतां बालिके। हे रघो कार्यात् न न्यवर्तथाः। कुसुमात् कुसुमं रेवा अलिर्डीयते । शत्रूणामागमेन धूलिग्नमि छादयति । मुनी विवदेते। मित्रस्य मृत्युना विषीदथः। शीर्षे भारमकुर्वन् । पशोहन्वारीनतुदत्। वनमध्यतिष्ठम् । नृपतेः पुत्रो गुरोर्भगिनी पर्यणयत् । मित्रस्यागमे मतिमकरोत् । भूमौ तृणस्य राशयो वर्तन्ते। साधुः कार्य रात्रौ नारभते। प्रभोः प्रसादेन दासास्तृप्तिमलभन्त । पुत्रो जनक जननी चाद्रियते। सभायां जनकोऽभाषत। मुनि रीणां नीतिमशंसत् । ईश्वरस्य शक्तिं दैवं मन्यन्त ऋषयः। 5 Translate the following into Sanskrit: TOS Through"God's favour he resorted to devotion. I was always fond of jest. Two boys took the rope in their hand. The girl adorned (her) 14 ·body with jewels. Owing to the clouds and the dust the cows did not eat grass. Even for the sake of (his ) friends a honest man does not desist from virtue. Men think Raghu ( to be ) a hero. At night a sky without moon is like a lake without lotus. By order of the teacher we began the work. He spoke thus and the people of the town praised the power of the king. You took the pigeons in your hand. We two always disagree. You two obtained happiness owing to ( your) modesty. Two friends found a treasure and carried (it) home. LESSON 10 1 Fret: anger लोभः greed eader कामः desire मोहः illusion नाश: destruction V Vocabulary दातृ (दाता) m. donor दुहित ( (दुहिता) f. कर्तृ (कर्ता) m. doer daughter नेतृ (नेता) m. leader मातृ (माता) f. mother ननांदृ (ननांदा) f. sister- श्रोतृ (श्रोता) m. hearer in-law सवितृ (सविता) m. suny स्वसृ (स्वसा) f. sister जेतृ (जेता) m. conqueror | रथ: chariot - नप्त (नप्ता) m. grandson CERINN उद्यानम् garden पितृ (पिता) . father Faffa hail ! (+ dat.) भ्रातृ (भ्राता) m. brother पुनर् (पुनः) again जामातृ (जामतिी) Soh-in- प्रातर् (प्रातः) early law पापम् sin 376: rogue कारणम् cause प्र-भू (प्रभवति) to arise, to be produced प्र-वृत् / (प्रवर्तते) to proceed खण्ड ( (खण्डयति) to break Decline fully the following : जेतृ and स्वसृ । 2 Conjugate the following in the imperative mood, active voice: 3 सृ and ईक्ष् । 15 .

·4 Translate the following into English after breaking up the sandhis: रथेन जेता गच्छतु। दुहितरो मातरं नमन्तु। नेत्रे स्वस्ति । शठ उद्यानात् फलान्यचोरयत्। श्रोतारो गुरोर्वचनैस्तुष्यन्तु । भ्रात्रा सह स्वसारं मृगये। हे बाल पितरमापृच्छस्व । हे नप्तर्मा विषीद । भार्यया सह जामाता पितुर्गृहं गच्छतु । दातारौ ननांद्रे मालामयच्छताम्। जीविते कर्तार एव सुखमधिगच्छन्ति। नेतारमनुसराम । प्रातः सविताकाशे रात्रि पराजयते। पुनर्मन्यध्वम्। लोभात् शठः पापं करोति । पितरं मातरं चाद्रियामहै। प्रातः कार्यमारभेथाम् । हे श्रोतरः, पापात् निवर्तध्वम् । हे नप्तारौ, मित्राणामग्रेऽपि विवदेथे। ‘लोभात् क्रोधः प्रभवति लोभात् कामः प्रवर्तते । लोभात् मोहश्च नाशश्च लोभः पापस्य कारणम् ।। 5 Translate the following into Sanskrit: Out of anger (my) brother broke the jar. May the donors give wealth to the people of the villages ! Let him live in the forest. See the beauty of the garden. You desire happiness: desist from greed. The man sat in the garden with (his) two grandsons. Hail to the poets! O sister, do not abandon the house. The hearers stood again in front of the palace. Through the destruction of the enemies the conqueror has freed (released) the country. May I always live among ( my) brothers! Let the leader punish the rogues. O daughters, follow (your) mother up to the house. May sin, the cause of misery, perish ! O heroes, fight with the enemies, follow the leader and protect the country. LESSON 11 1 Vocabulary वधू: bride यदि if किन्तु but; तड् (ताडयति) to beat चमू: army एकदा once upon a time कुप् (कुप्यति) to be angry (+ dat.) . 16 .

·तारा star 3987: mother-inlaw असिः (m.) sword दासी maid-servant quiat: wicked person नेत्रम् eye आश्रमः hermitage क्लप (कल्पते) to be fit for (+ dat.) अव-गम् (अवगच्छति) to know उद्-स्था (उत्तिष्ठति) to rise तुल् (तोलयति) to weigh आ-दिश् (आदिशति) to order, to command प्र-बुध् (प्रबोधति) to wake up मृ (म्रियते) to die; अस् (अस्ति) to be औषधम् medicine क्षेत्रम् field पुस्तकम् book भयम् fear सत्यम् truth faen knowledge Decline fully: श्वश्रूः 2 3 Conjugate the following in the potential mood, active voice: कुप्, प्र-बुध्, मृ, कृ and अस् । Translate the following into English after breaking up the sandhis: श्वश्रूर्वध्वं न कुप्येत्। मुनयोऽधितिष्ठेयुराश्रमम्। विद्या साधूनां निधिः स्यात् । एकदा प्रातः प्राबोधं क्षेत्रेषु चागच्छम्। हे नेतरादिश, चम्वा वीराणां भयं नास्ति । दुर्जना विद्यायै न कल्पेरन् । हे बालौ, सर्वदा सत्यं भाषेयाथाम् । असिनेव नेत्रेणर्षिर्जनानां मतीविध्यति। उत्तिष्ठन्तु नरा नार्यश्च शत्रूणां च भयात् देशं मुञ्चन्तु। नृपति परितो दास्य इव चन्द्रं परितस्ताराः कम्पन्ते। गुरवः शास्त्राण्यवर्गच्छेयुः। तोलयेरौषधम् । 'पुस्तकेभ्य एव विद्यां न लभेध्वम् । यदि दुर्जना लोके जयेयुर्मुनयो भाषाया निवर्तेरन् । ताडय यदीच्छसि किन्तु पितुरादेशं स्मर। प्रातः प्रबोधेत् नरः, दुर्जनान् त्यजेत्, ईश्वरं पूजयेत्, भ्रातृन् सान्त्वयेत्, सत्यं वदेत्; यद्येवं कुर्यात् न कदापि दुःखस्य कारणं स्यात् । Translate the following into Sanskrit: On the order of the king the army may set out for the village. If you were to rise early, you would roam along the river's bank. People should know the modesty of the sages. Wait a moment: I just put down (my) book and come. Maid-servants should follow the bride up to the house of (her) mother-in-law. If you long for knowledge, you should dwell in a hermitage with (your) teacher. You tremble out of fear of God; you should worship God out of devotion. Men live 5 17 ·and die, kings conquer and perish; truth alone does not die. Like a star in the sky, like a lotus in the lake, like a flower on a creeper, the sage should live in the world for the happiness of men. Do not be angry with (your) friend; anger could only be the cause of sin. LESSON 12 1 Vocabulary वारि water Adjectives forming their fencinine in Bft and their neuter in 3 . Het honey 3TFCT blind 0167 Ta small, mean प्रसन्न favourable, clear पीन fat खञ्ज lame 3795 tear उदार generous काण one-eyed a sharp, acute दुर्लभ difficult to get अम्बु water .जानु knee मृत dead कुशल skilful वृद्ध old वस्तु thing कृत्रिम artificial व्याधित sick नव new FERI regular, obligatory an दारु wood कृपण wretched हत killed Adjectives in , 3 and Verbs fet sweet-smelling 31TT swift TT generous fare (ared) to salute Vorfar-fary (stfaferyfer) ... सुरभि fragrant चारु lovely | कर्तृ doer to abuse TG (gerd) to go, to / शुचि pure Je heavy ha victorious obtain विपद् (विपद्यते) to fall बहु much, many वक्तृ eloquent into misfortune 'सम्-पद् (सम्पद्यते) to / साधु virtuous स्वादु sweet | गन्तृ going prosper Eup मृदु soft 18.

·2 - बहवः शिशवो 3 Translate the following into English after breaking up the sandhis: व्याधितया स्वत्रा सह गृहं गच्छेयम्। प्रसन्ने वारिणि पीनाः गिरावो दीव्यन्ति । अन्धस्य नृपतेः कृपणे दुहितरौ व्यपद्येताम्। दात्र्यै मात्रे कुशलाः पुत्रा दुर्लभं रत्नं यच्छन्तु। तीब्रेण दुःखेन वृद्धाया नार्या नेत्राभ्यामश्रूणि द्रवन्ति। हे स्वमः पितुर्गुहे तिष्ठेः । आशुनाश्वेन वीरः शत्रुमभ्यधावत्। दुर्जनः खजं नरमधिक्षिपति। गुरून् भारान् दासाः शीर्षेऽकुर्वन् । साध्वी दुहिता मातरं वन्दते। प्रभोः ममक्षं दास्यौ जानुभ्यां • भूमावपतताम्। चारवो लता: मुरभीणि कुसुमानि चोद्याने रोहन्ति। कृत्रिमेण क्रोधेन क्षुद्रं बालं निन्दानि । यदि नित्यानि कार्याणि कुर्या न विपद्येथाः । मधुने स्पृह्यन्ति । अरेस्तीवेणासिना हतं वीरं वन्दामहै। ग्रामं गन्तारो मुनयः कूपस्य स्वादम्बु पिबन्तु। नवस्य प्रासादस्य पश्चात् क्षुद्राणि गृहाणि सन्ति । Make the following adjectives agree with the following nouns: कुशल with नरेषु, नारीषु, कविना, शत्रवे शुचि with बालौ, जले, मती, दुहितुः चारु with कुसुमम्, वारिणः, बालिकया, नद्याम् वक्त with नृपेण, मित्रम्, गृहिणी, श्वधूणाम् Translate the following into Sanskrit: O Lord, be favourable! A skilful leader obtains many things. The one-eyed servant burnt the heap of soft wood. A pure mind is like a fragrant flower. Let the eloquent queen lead the heroes. Hail to the victorious king! You insult the wretched blind men, but you do not blame the wicked man. Persons of the village carried the bodies of the dead heroes to the bank of the river. In the lovely garden many creepers and many trees scatter (their) fragrant flowers on the soft ground. Let the victorious hero pierce the enemy with (his) sharp sword. Sick and wretched, the travellers (गन्तु) stood near the well. In (his ) new book the teacher has summarized many things. . 19 . .

·LESSON 13 1 Vocabulary अस्मद् I धर्मः duty वधः killing अर्थ: wealth किम् what? समीपम् near (+gen.) 'कतरः which of the two? युष्मद् thou दर्शनम् sight मुक्तिः f. salva- | अभिधेयम् name तद् that, he tion . 'विमूढ bewildered एतद् this गोपाल: Gopala शरः arrow 'मलहारकः sweeper स्निह (स्निह्यति) to feel affection (+ loc.) भृशम् greatly, violently निरपराध innocent प्र-विश् (प्रविशति) to enter अव-लोक् (अवलोकयति) to see सूतः charioteer सुमतिः Sumati सेव् (सेवते) /स्तेनः thief पारिषदः courtier to serve 2 Conjugate: in the present tense passive: नी, कृ and दा in the imperfect tense passive: fart, and fa-fot in the imperative passive: सेव्, अधि-क्षिप् and चुर in the potential passive: तुद्, स्मृ and लभ् 3 Translate the following into English: एतस्मिन् देशे गोपालोऽभिधेयेन नृपतिरवसत्। एकदा प्रातस्तेन नगर्यां मलहा- रकोऽदृश्यत। तस्य दर्शनेन नृपो भृशमकुप्यत्, मलहारकस्य वधमादिशत् च। नृप- तेरादेशेन निरपराधो जनो विमूढोऽभवत् । नृपस्य सभायां सुमतिरभिधेयेन पारिषद आसीत्। स मलहारकमभाषत - " वधात् पूर्वमेव मम समीपमागच्छ। त्वया वचनं भाष्यताम् । वधस्य स्थानमगच्छत् मलहारकः। वधात् पूर्व स सुमतेः समीपम- गच्छत् । तं वचनमभाषत। किन्तु तौ नृपेणादृश्येताम् । नृपतिः सुमतिमपृच्छत् "तेन दुर्जनेन किमभाष्यत?" सुमतिरवदत् - "एतद् तस्य वचनम् – प्रातर्मया नृपो- 20 . .

·4 ऽवालोक्यत । तस्य दर्शनात् मम वधो भवति। नृपेणापि प्रातरहमदृश्ये। किन्तु मम दर्शनात् तस्य वधो नास्ति। आवयोः कतरो दुर्जनः?" नृप एतानि वचनान्यचिन्तयत् । क्षणात् अनन्तरं स क्रोधात् न्यवर्तत मलहारकं चामुञ्चत् । Translate the following into Sanskrit ( use the personal pronouns): I lead. We two are led. We go. Thou art remembered. You two run. You are abandoned. He plays. She is protected. It is burned. They two (m.) move. They (f.) are conquered. They ( n..) are cooked. I dug. We two were nourished. We danced. Thou wert blamed. You two perished. You were taken away. He blew. She was seen. It was quiet. The two (f.) were struck. They (n.) were created. Let me plough. Let both of us be released. Let us touch. Do thou enter. Let both trees be sprinkled. Do you throw the arrows? Let him be punished. Let her go.' Let it be told. Let them (m.) both wash. Let them (f.) be counted. I should not steal. It should not be stolen. They (m.) should not oppress them (f.). They (f.) should not be oppressed by them (m.). It should be brought. You two should be followed. Flowers should be scattered. You two (f.) should not disagree. It should be done. LESSON 14 Vocabulary 1 1 3TETT inferior आशा hope इदम् this अदस् that कन्या daughter अन्तिम last 31T-TA (आगच्छति) to come BTHTH boundless विस्मृ (विस्मरति) to forget TETT: preceptor कथा story ferar tongue . 21.

·लज्जा shame अत एव therefore अन्यथा otherwise क्रीड् (क्रीडति) to play दूत: messenger भञ्ज to break सर्पः snake ग्रह to seize हरि: Hari शास् to order रामः Rama वच् to speak HTAT Sītā बन्ध to bind प्र-काश् (प्रकाशते) ‘लघु light to shine . भर्त भर्तृ (भर्ता) husband अलम् enough (+instr.) इति so, thus चिरम् for a long time तूष्णीम् silently 2 Translate the following into English and change the voice: माता पुत्रं न कदापि विस्मरति । इदमन्तिमं कुसुमं तुभ्यं यच्छानि। रामः सीतां वनेऽत्यजत् । क्षुद्रः सर्पो हरिमदशत्। अमूं कथां कथयत। द्वतौ नृपतेः पत्रमानयताम् । अनेन दुःखेनालम् ! तेतारं वीरैः सहानुसराम। इमं लघु भारं वह; अन्यथा प्रभुस्त्वां ताडयेत्। कन्याया वधोऽधमेन नरेणादिश्यते। मम वचनानि यदि यूयमवगच्छेत यूयमाशां न त्यजेत। वयं रामं वीरं मन्यामहे। त्वं पापमकरोः, अत एवाहं त्वां निन्दामि। स्तेनेन बहूनि रत्नान्यचोर्यन्त। दुर्जनानां धनं विधिना ह्रियतामिति सुमतिनोद्यते। चिरं प्रासाद- मधितिष्ठ। हे बालौ, युवामाचार्य तूष्णी सेवेयाथाम् । 3 Translate the following into Sanskrit: That boundless ocean was seen by many heroes. Two trees were broken by the wind. Let the thief be seized ! I am ordered by the preceptor. Two cows were bound with a rope. Enough with shame! Let your tongue move and let your eyes shine. Our father was given a rare (दुर्लभ) book (=a rare book was given to our father ). The work should be begun now. If-truth be not spoken, you will be punished (potential). They two may be blamed for their conduct. For a long time the sage stood silently before the dead body of his son. Let the wretched girls be brought to the house; otherwise they might die. You two should never forget your generous mother. Thou art called 'by thy father. . 22 ·RECAPITULATION Vocabulary 1 शस्त्रम् weapon 3ITET first sfarfer: f. fame Facte second हास्यम् ridicule एक one वृद्धत्वम् old age सुप्त asleep चक्रम् wheel दरिद्र poor fa: f. motion 'पथ्य wholesome पुरुषकारः human नीरुज healthy effort उष्ण hot उद्यमः effort मदा always प्र-दा (प्रयच्छति) to bestow हि for, indeed कारय (कारयति) to यथा as, तथा so perform, to establish समम् with कृष्णाय (कृष्णायते) to (+ instr.) make black feat in day-time fal (सिध्यति) to succeed नक्तम् at night सह (सहते) to endure रहसि in secret शिश् (शिक्षते) to learn वृथा in vain शुच् (शोचति) to ह्यः yesterday grieve वृध् (वर्धते) to श्वः tomorrow increase वेप् (वेपते) to tremble सपदि at once लुट (लुटयति) to सहसा suddenly wallow गै (गायति) to sing सकृत् once भृ (भरति) to feed, कदापि sometimes to support "मनोरथः desire शीत cool, cold मृग: deer कृष्ण black "कौन्तेयः Arjuna श्वेत white शनैः slowly सख्यम् friendship | रक्त red प्रीतिः f. affection | पीत yellow "अङ्गार: charcoal नील blue गानम् song हरित green 23 .

·2 Decline the following: चारुः लता in the singular; शुचि जलम् in the dual; स उदारः नेता, in the plural; अस्मद् in the singular; युष्मद् in the plural; इदम् in the feminine dual; अदस् in the masculine plural. 3 Conjugate the following: 17 in the imperfect active; #17 in the imperative passive; सम्पद् in the potential active; उद्-स्था in the imperative active. 4 Frame sentences containing the following words: वृथा, शनैः, दिवा, सदा, सहसा, सपदि, ह्यः। 5 Translate into English the following verses taken from the Hitopadesa : विद्या शस्त्रस्य शास्त्रस्य द्वे विद्ये प्रतिपत्तये। (वे=two) आद्या हास्याय वृद्धत्वे द्वितोयाद्रियते सदा॥ यथा टेकेन चक्रेण , न रथस्य गतिर्भवेत् । एवं पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति । उद्यमेन हि सिध्यन्ति, कार्याणि न मनोरथैः । न हि सुप्तस्य सिंहस्य, प्रविशन्ति मुखे मृगाः ॥ दरिद्रान् भर कौन्तेय, मा प्रयच्छेश्वरे धनम् । व्याधितस्यौषधं पथ्यं , नीरुजस्य किमौषधैः ।। दुजनेन समं सख्यं प्रीति, चापि न कारयेत् । उष्णो दहति चाङ्गारः ,शीतः कृष्णायते करम् ॥ -- LESSON 15 . 1 Vocabulary जलमुच् (जलमुक्) n. भूभृत् m. king cloud ऋच् (ऋक्) f. hymn विद्युत् f. lightning त्वच् (त्वक् ) f. skin तडित् f. lightning वाच् (वाक्) f. speech |सरित् f. river समिध् (समित्) f. fuel प्रावृष् (प्रावृट्) . autumn दिश् (दिक्) f. direction असृज् (असृक्) n. blood 24 ·moon 32. age 2 शुच् (शुक्) f. grief सुहृद् (सुहृत्) m. friend | चन्द्रमस् (चन्द्रमाः) m. वणिज् (वणिक् ) m. उद्भिद् (उद्भित्) merchant in. plant वेधस् (वेधाः) m. Creator भिषज् (भिषक् ) m. doctor आपद् (आपत्) f.adversity ऋत्विज् (ऋत्विक् ) m. पयस् (पयः) 11. water, विपद् (विपत्) f. danger milk priest सम्राज् (सम्राट) m. सम्पद् (सम्पत्) f. wealth | उरस् (उरः) 2. breast emperor परिषद् ( (परिषत्) f. चेतस् (चेतः) १. mind परिव्राज् (परिव्राट) m. assembly mendicant मनस् (मनः) n. mind स्रज् (स्रक्) f. garland शरद् (शरत्) f. autumn यशस् (यशः) 11. fame मरुत् m. wind क्षुध् (क्षुत्) f. hunger वयस् (वयः) Join the sandhis in the following: समित् आसीत्। अनयत् भारम्। एतद् तृणम् । युष्माभिः रक्ष्यताम् । दिक् गजः। प्रावृट् आगच्छति। ह्यः अत्यजत् भ्रातरम्। सपदि अपश्यत् दुहित रम् । सम्राट् गजम् दण्डेन अताडयत्। तस्मात् ग्रामात् बहवः जनाः फलानि आनयन्ति । तस्मै अदीयेताम् अश्वौ। वणिक् लभते इन्धनम्। वणिजौ लभेते इन्धनम् । Decline the following: भूभृत् and विद्युत् । Translate the following into English after breaking up the sandhis: मरुताकम्पन्त तरवः। विद्युद् मेघेषु प्रकाशते। राज्ञी भूभृति स्निह्यति । जनभूभृते श्वेतावश्वावदीयेताम्। सरितामम्बून्युदधौ वहन्ति (flow)। अस्माकमुद्याने श्वेतानि रक्तानि पीतानि च कुसुमानि सन्ति। अमूभिर्नारिभी रहसि कथा उच्यन्ते। सहसा कृष्णा मेघास्तडिताविध्यन्त । वृथावाभ्यां दुःखानि सह्यन्ते। सुप्तस्य शिशोश्चारु मुखमीक्ष- ध्वम्। सपदि प्रासादं धाव, नृपो हि त्वामाह्वयति। युष्मद् दरिद्रा नरा धनं लभन्ताम् । असौ मुनिः सकृदागच्छत् । जलस्य बिन्दुभी रवेः रश्मिभिश्चैव वनस्य कुसुमानां शोभा वर्धते। लोभेन मतिश्चलति, विमूढायां मत्यां दुःखानि प्रविशन्ति । गानं गीयतां युष्माभिः । कमलानां जलं विना यथा सौन्दर्य नश्यति दरिद्राणामाशां विनैवं शनैर्लज्जा वर्धते। 3 4 25 .

·5 Translate the following into Sanskrit: The thieves were seized by the husband. The lightning plays among the black clouds. We dived into the cool water of the river. The leaves are taken away by the wind. You two go at once to the forest for your brother is there and calls you. In day-time you do not work; at night you sit down in the garden and sing. The king rose suddenly and departed from the palace. Why (किम् ) should you grieve? Friends sit around you, brothers and sisters are full of affection for you be abused by that rogue, remain silent; charcoal blackens the hand only if it is touched. O friend, you came once only to our house and you were never seen again. Sick and wretched, the king's messenger was bound and led to the forest. you. Should LESSON 16 1. life 1 Vocabulary विश् (विट्) m. Vaisya गिर् (गीः) f. voice सुमनस् (सुमनाः) m. ककुभ् (ककुप्) f. direction पुर् (पू:) f. town learned man द्वार (द्वाः) f. door 'धुर् (धूः) f. yoke उषस् (उषाः) f. dawn तेजस् (तेजः) m. glare, द्विष् (द्विट्) m. enemy तमस् (तमः) n.darkness energy स्थित standing आयुस् (आयुः) शिरस् (शिरः) n. head निर्गुण worthless, धनुस् (धनुः) n. bow without quality तपस् (तपः) 1. penance चक्षुस् (चक्षुः) n. eye /सत्त्वम् being, vigour सदस् (सद:) n. residence मधुलिह ( (मधुलिट्) m. दया compassion हविस् (हविः) 4. oblation bee ज्योतिस् (ज्योतिः) . सम्-हृ (संहरति-ते) उपानह् (उपानत्) f. shoe to withdraw light विद् (विद्यते) कामदुह (कामधुक्) प्रिय dear to happen, to be i wish-yielding cow 26.

·2 3 Decline the following: ककुभ् in the singular; पुर in the dual, सदस् in the plural; उपस् in the singular; हविस् in the dual; उपानह in the plural. Translate the following into English: धनुषा शत्रुषु वोराः शरान् मुञ्चन्ति। रविश्च चन्द्रमाश्च लोकस्य ज्योतिषी। वणिग् द्वारि स्थितेभ्यो दरिद्रेभ्यो वमु यच्छेत् । ऋत्विग्भिर्हविरग्नौ क्षिप्यते । पुरि युष्माकं सदो विद्यते। उपानही करेऽकरवं ह्रदस्य जलं च प्राविशम्। त्वं लघु भारं शिरसि कुरु, अहं गुरुं भारं कराभ्यां वहामि। चक्षुा पश्यन्ति जनाः। विद्युतस्तेजसा मम चक्षुषो पोडयेते। हे प्रिय भ्रातस्तवायुषि सुखं भवेत् । द्विषां चमू: सम्राजा पराजीयत । मृद्वा गिरा गायन्तु बालिकाः। दुर्जनस्य मनसि दया न विद्यते । उषसस्तेजसा रास्तमो नश्यति। एतस्या धेन्वाः पयो शिशुः पिबति । आपदि च सम्पदि च साधोश्चेतः प्रसन्नमस्ति। मधुलिड्भिः कुसुमानां रेणुगुह्यते । कामदुहं सेवेयाथाम् । स्रग्भिभूषयन्तु सदः। परिवाड् ग्रामाद् ग्रामं गच्छति । व्याधितायै भगिन्या औषधं भिषजादीयत। अलं वाचा कार्य एव सत्त्वं दृश्यते। हे प्रभो क्षुधा पीडये मयि दयां कुरु। । Translate the following into Sanskrit: In autumn the fruits fall from the trees. Around the fire the priests were standing and singing hymns. May your head be adorned with flowers, your arms with a bow, your mind with compassion, your life with happiness! In the assembly, the poets proclaimed the fame of the emperor. Upon her breast the blood of the child killed by the enemy O worthless servant, you have forgotten your master! May I stand by you, O mother, in danger and adversity! Due to anger, light shone in his eyes, his bow fell from his hands and his mouth quivered. The sage should practise () penance for a long time, restrain his speech and guard his mind from sin. Pigeons fly in the direction of the wind. The learned man standing at the door was attracted by the voices of the children. was seen. • 27 ·LESSON 17 1 Vocabulary आयुष्मत् long-lived बलवत् strong भगवत् (भगवान्) m. God "मतिमत् prudent हिमवत् (हिमवान्) m. स्मि (स्मयते) to smile Himalaya_ परि-भू (परिभवति) हनुमत् (हनुमान् ) m. to overcome Hanuman परि-वृत् (परिवर्तते) facia: diversion, to turn pastime परि-हृ (परिहरति) काल: time to avoid व्यसनम् . dissipation, परि-हस् (परिहसति) need to laugh at परुष hard, rough आकुल disturbed, afflicted कलहः quarrel "धीमत् talented श्रीमत् rich मूर्खः fool ज्ञानवत् learned निद्रा sleep धनवत् wealthy दीर्घ long 2 Translate the following into English: काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम् । व्यसनेन च मूर्खाणां , निद्रया कलहेन च।। हे भगवन् बलवन्तं मां कुरु। श्रीमन्तो धनवन्तश्च संपद्यपि सुखं न विन्दन्ति । एतस्यां पुरि श्रीमतो वणिजः पुत्रोऽजायत। मतिमान् मूर्ख परिहसति। दीर्घात् कार्या- दनन्तरमहं निद्रया पर्यभूये । ऋत्विजः पुत्रो धीमतो भिषजो दुहितरं पर्यणयत् । ज्ञानवान् परिवाट हिमवन्तमुपागच्छत् । भगवानस्माकं पिता। सोऽस्मभ्यं जीवितं यच्छति विपदोऽस्मान् रक्षति सुप्तानस्मान् पालयति च । अत एव तं वयं वन्देमहि । मूर्खाः परुषाणि वचनानि वदन्ति। मतिमद्भिर्मृदूनि वचनान्युच्यन्ते। हे बाला आयुष्मन्तो भवत। स बलवानस्तु, तस्य यदि विनयो न स्याद् बलेनैव किं क्रियेत ? चक्रमिव परिवर्तन्ते सुखानि च दुःखनि च । अलं विनोदेन। धीमद्भिर्जनैः कार्य न परिहियेत । 28 . .

·3 Change the following to the passive impersonal: अश्वौ धावतः। मतिमन्तस्तुष्णीं तिष्ठन्तु। कमलं रोहति । वयमगच्छाम। Change the following to the active voice: वृक्षैर्वेप्यते। युष्माभिः क्रीडयताम् । ताभ्यां नारीभ्यां भाष्येत। अमुनो- पाविश्यत । Translate the following into Sanskrit: Smile always, in prosperity as well as in adversity. Learned men are not disturbed by the speech of the fools. Around the residence of the wealthy many poor and sick people long for happiness. Through hard and long penance, the sages have crossed the ocean of misery. O talented one, you should avoid the dangers of riches. In sleep, the fool forgets his illusion, the learned man forgets his knowledge, the poor forgets his misery. 5 LESSON 18 Vocabulary 1 M BRU स्ना to bathe 7 to hear fą to collect आप् to obtain 'दीप् (दीप्यते) to shine स्तु to praise याच् (याचते) to beg जिल्प् (जल्पति) to prattle HT to measure रुद् to cry रम् (रमते) to sport क्षण् to hurt तिन् to spread हन् to kill स्वप् to sleep रुध् to obstruct क्षुभ् (क्षुभ्यति) to be agitated हा to abandon भिद् to break तृ (तरति) to cross '' to fill छिद् to cut to tear A to stick, to adhere लू to cut ETT to put शुष् (शुष्यति) to dry 29 . .

·2 Decline the following: ज्ञानवत् in the masc. sing.; अयुष्मत् in the neuter plur. 3 Make the present participle active of चुर्, मन्, सृ and मृ agree with the following : मित्रम्, दुर्जनयोः, नप्तारम् and कपिषु । 4 Give the present participle passive of the following : अव-गम् ; नि-क्षिप्; आप्, हन्, धा, पा, वच्, वह, व्यध्, दंश् । 5 Translate the following into Sanskrit: The children abandoned by their mother roam in the forest. The food begged by that poor has not been touched. The broken jar should be taken away. See those fruits collected by the sage's daughters. Yesterday the house was filled with guests. The jewels stolen from the king's palace were thrown into the river. 6 Give the perfect participle active of the following: धा, हन्, लभ, श्रु, अनु-सृ, रुध्, दा। 7 Decline the following: जितवत् in the neuter sing.; अस्तवत् in the masc. plur. LESSON 19 1 Vocabulary 'वस्त्रम् garment ATT: path ल आहारः fodd बिलम् hole हार: necklace पराक्रमः bravery ce Gra: tooth अलम्-कृ (अलंक- STEICT gratitude रोति) to adorn प्रभूत much, परिहर्तव्य to be many avoided भयंकर fearful सानन्दम् joyfully विषन्न dejected उच्चैः loudly भोजनम् meal अपराध: offence मूषक: mouse जालम् net . 30 .

·Translate the following into English: 2 पर्वतस्य समीपे वनमासीत्। तस्मिन् वने सिंहोऽवसत् । स च दिवा गिरी सुप्तो रात्रौ वने परिभ्रमन् पशूनभक्षयत्। कदाचित् प्रभूतमाहारं चितवानयं सिंहो वृक्षस्य छायायां निद्रया परिभूतः। बहवो मूषका बिलाद् बहिरागताः सानन्दं सिंहस्य शरीरेऽनृत्यन्। तेन पीडितः सिंहः प्रबुद्धोऽभवत्। मूषकाणामेकः सिंहेन गृहीतः । तेनोक्तम् - " भोः प्रभो, त्वं पशूनां सम्राट् श्रूयसे। तव पराक्रमो ज्ञातः। अहं क्षुद्रस्त्वं बलवान् । अत एव मयि दयां कुरु।" -- सिंहो मूषकस्य वचनं श्रुतवांस्तं च मुक्तवान्। तदनन्तरं नरेण तस्मिन्नेव वृक्षे जालं बद्धम् । तस्मिञ् जाले पतितः स सिंहः। तेनोच्चै रुदितम् । तेनोच्चै रुदितम् । तं श्रुतवान् मूषक आगत उक्तवान् "हे प्रभो! अलं भयेन। अस्माज्जालादहं त्वां मुञ्चामि।" स जालं दून्तैरकृन्तत् । सिंहेनोक्तम्- "अहो मम मित्रस्य कृतज्ञता !" Translate the following into Sanskrit, rendering all finite verbs by par- 3 ticiples: Many women were killed, their bodies were torn by the lions' teeth, Abundant food was given to the poor children. People honoured (पूज्) by fools have always been laughed at by intelligent men. The necklace fell from the bride's hands and the pearls were scattered. They ate their meal and slept. The victorious enemies entered the city by force. The path was obstructed with fallen trees. Our men crossed the river, fought like heroes and seized the leader of the enemies. The place was measured, fuel was brought and the darkness suddenly shone with light. You forgave my offence. 4 Change the voice in the following: भ्रातृभ्यां रक्षितः शिशुः। आहारो दरिद्वैर्याचितः। बहवो नरा देशं त्यक्त- वन्तः। मया गीतम्। यूयं जल्पितवन्तः। भगवान् मुनिभिः स्तुतः। हरेरिषुभिर्वीरौ क्षतौ। ऋत्विक् शुष्कं दार्वग्नौ क्षिप्तवान् । नृपेणोक्तम् । Join the following sandhis: आनयत् जलम् । गच्छन् त्वम् मित्रे ऐक्षथाः। अपश्यन् इन्दुम् । तान् चलतः अहं दृष्टवान् । एतद् च। एतान् शत्रून् । एतद् शरीरम् । 5 31 .

·LESSON 20 1 Vocabulary इयत् so much महत् great एतावत् so much भवत् your honour दृढ़ firm 3754 little पृथु broad अन्तिक near HTT: pleasure कृश thin कियत् how great, how much यावत्"तावत् as much as गुणिन् virtuous ज्ञानिन् learned मन्त्रिन् (मन्त्री) m. minister रोगिन् sick तेजस्विन् bright स्वामिन् (स्वामी ) m. husband, master शशिन् ( शशी) m. moon बलिन् strong धनिन् rich भीम: Bhima TEUTT thirst ज़ ( जीर्यति) to grow old, to decay जीवनम् life ब्राह्मण: brahmin वित्तम् money आ-श्रि (आश्रयति) to depend on (+ acc.) fasa: obstacle पटु clever भुज् to enjoy तप् (तपति) स्थिर steady to do penance, स्थूल big to burn उरु wide या to go क्षिप्र quick सर्व all 2 Translate the following into English: दुर्जनः परिहर्तव्यो, विद्यया भूषितोऽपि सन् । मणिनालंकृतः सर्पः, किमसौ न भयंकरः ।। भोगा न भुक्ता ,वयमेव भुक्तास्तपो न तप्तं , वयमेव तप्ताः । कालो न यातो, वयमेव यातास्तृष्णा न जीर्णा वयमेव जीर्णाः ।। अस्माकमतिथिभ्यः कियानाहारो दीयेत ? यावन्तमाहारमिच्छन्ति तावान् दीयताम् । इयता धनेन भवान् न तुष्यति । एतस्मिन् ह्रदे मयैतावन्ति कमलानि न कदापि दृष्टानि। तव ज्येष्ठो भ्राता त्वद् बलीयान् किन्तु त्वं तस्मात् पटीयान् । अमुष्मै बालाय लघीयांसं भारं यच्छ। द्रढीयसा चेतसा यूयमीश्वरं पूजयेत। सर्वेषां गुणानां विनयः श्रेष्ठः। एष बालानां यविष्ठः किन्तु बहुभ्यो ज्यायोभ्यो बालेभ्यः 32 .

·स धीमत्तरः। वीरेषु भीमो बलिष्ठः। रोगिनः सेवेध्वम्। शरदि चन्द्रमसो ज्योति- स्तेजस्वि। नृपतिः पटवे मन्त्रिणे न कुप्येत् । 3 Translate the following into Sanskrit: How many sick people live in this town? As many (219) as as (यावत्) there are healthy people. Go to the nearest house. The hero, steadier than a mountain, was carried by a horse faster than the wind. The sage's body was thin owing to hard penance, but his face was bright. The cleverest of all is not the oldest. In a garden bigger than a town, virtuous ministers went by a broad path to a lake adorned by many lotuses. Dejected, tired and tormented with thirst, two learned brahmins who had left (=having left ) their house were seen slowly walking along the river's bank. Many obstacles were overcome (crossed). I play with my smaller brothers. Life is sweeter than death, happiness is lighter than misery, friendship is steadier than money. LESSONS 21 & 22 1 Vocabulary Pronominal adjectives अन्यः-अन्या-अन्यद् other चकृवस् having done एक one राजन् (राजा) m. king वर्त्मन् (वर्त्म) n. path महिमम् (महिमा) m. greatness गरिमन् (गरिमा) m. heaviness प्रेमन् (प्रेमा, प्रेम) m., n. love मूर्धन् (मूर्धा) m. head जग्मिवस् having gone तस्थिवस् having stood Farilaey having led जघ्निवस् having killed fast learned (man) पर other कतर:-कतरा-कतरद् which of two 33 .

·m. आत्मन् (आत्मा) m. self ब्रह्मन् (ब्रह्मा, बह्म) m., n. वेश्मन् (वेश्म) n. house Brahman, the लोमन् (लोम) n. hair नामन् (नाम) n. name Absolute चर्मन् (चर्म) n. skin, कर्मन् (कर्म) 2. work leather व्योमन् (व्योम) n. sky छद्मन् (छद्म) १. जन्मन् (जन्म) birth भस्मन् (भस्म) n. ashes disguise, fraud प्रत्यच् western, averted 'विष्वच pervading WATTEETTT moonlight चाण्डाल: outcast न्यच् downward तिर्यच horizontal विषम् poison सम्यच right, proper पराच् turned away fa-eT to perform, to lay down उदच् upward STTE eastern वि-रम् (विरमति) अन्वच् following अवाच् southern to stop, to cease 2 Translate the following into English: /निर्गुणेष्वपि सत्त्वेषु , दयां कुर्वन्ति साधवः । न हि संहरते ज्योत्स्नां चन्द्रश्चाण्डालवेश्मनः । बहुभिर्मुनिभिरात्मनो महिमा स्तुतः। ब्रह्मणा जगदेतत् सृष्टम् । समीचा वर्मना जग्मिवद्भिर्यशोऽधिगम्यते । अग्नेर्भस्मस्वहं मृताया वध्वा हारमविन्दम् । विद्वांस ऋषयः प्रभूतानि शास्त्राणि विहितवन्तः । यावत्त्वं राजा तिष्ठसि तावदस्माकं सर्वेषां सुखं भवेत् । पराक्रमो राज्ञो भूषणम् । एतावतः शत्रून् जघ्नुषे विराय राजा दुर्लभे रत्ने अयच्छत् । आ जन्मनो दरिद्रो नरोऽन्येषां पुरतो लज्जया परिभूयते। 3 Decline the following: विद्वस् in the masc. sing., मूर्धन् in the plural; अन्वच् in the neuter plural. 4 Translate the following into Sanskrit: Your face is turned away, your mind is dejected, ashes cover your head, you have even forgotten the names of your friends. From a pure sky the moonlight falls upon the path. Shoes are made of ( with ) leather. The child has drunk poison: give him ( some) medicine. The king and the queen rejoiced at the birth of a talented son. Let the ministers defeat the western enemies by fraud or by force. For the sake of others the honest man bears the heaviness of misery. - . 34 .

·LESSON 23 1 तादृश such Vocabulary बालिका girl UTET: tiger 3757: goat जरा old age रोगः disease T14: singer व्याघ्री tigress बलाक: crane 3fax harmful गायिका songstress हरिणः deer चटक: sparrow deed चित्र surprising, गौर white हरिणी hind मृन्मय earthern strange 'चिन्मय spiritual परि-त (परितर्ज- 'किशोर adolescent हंसी female swan यति)to menace, चर्ममय leathern to threaten neut youthful मयूरः pea-cock 'अम्भस् (अम्भः) m. प्र-हृ (प्रहरति) सदृश like, similar to strike मयूरी pea-hen water आ-चर् (आचरति) कोकिल cuckoo देहः body to perform क्षमिन् forbearing गुणग्राहिन् अनुकूल favourappreciative able दक्ष competent "अरुज healthy क्षयः loss, decline सुदुलर्भ very hard यावत्"तावत् Farfe sound to obtain दूरतः far away while कीदृश what इन्द्रियम् -अप्रतिहत unimpaired kind of प्रयत्नः effort STRYETH: remedy आत्मश्रेयस् (आत्म- सम्-दीप् (संदीप्यते) to burn n. supreme good खननम् digging कार्य to be done Give the feminine of the following: धावन् अश्वः। तरुणः गायकः । ज्यायान् बालकः । हतः व्याघ्रः। तादृशः कोकिलः। पीतवान् हरिणः। कियान् हंसः। तस्थिवान् अजः। गौरः किशोरः। गुणग्राही नरः। डीयमानः चटकः। दृष्ट: मयूरः । चारु: बलाकः पुण्यम् merit sense श्रेयः) -- भवनम् house 2 . 35 .

·3 Change the voice in the following: जलं मयूरीभिः पीतम् । स्वसा भ्रातृन् दृष्टवती। भ्राता स्वसारौ रक्षितवान् । हरिणी राज्ञा हता। तरुण्य गायिका गानं गीतवत्यः। व्याघ्या रुदितम् । मात्रोक्तम् । 4 Translate the following into English: व्याघ्रीव तिष्ठति जरा परितर्जयन्ती रोगाश्च शत्रव इव प्रहरन्ति देहम् । आयुः परिस्रवति भिन्नघटादिवाम्भो लोकस्तथाप्यहितमाचरतीति चित्रम् ॥ .." क्षमी दाता गुणग्राही स्वामी पुण्येन लभ्यते । अनुकूल: शुचिर्दक्षः कविविद्वान् सुदुर्लभः ।। यावत् स्वस्थमिदं शरीरमरुजं यावज्जरा दूरतो यावच्चेन्द्रियशक्तिरप्रतिहता यावत् क्षयो नायुषः । आत्मश्रेयसि तावदेव, विदुषा कार्यः प्रयत्नो महान् संदीप्ते भवने तु कूपखननं प्रत्युद्यमः कीदृशः ॥ - LESSON 24 1 Vocabulary 3T-T to receive fast: brahmin धूर्त rogue प्रति-ईक्ष् (प्रतीक्षते) to await अनु-भू (अनुभवति), काचित् acertain| ततः then to feel, to enjoy | कःअपि some परि-ईक्ष् (परीक्षते) उपायः means to examine TICH: Gautama TET: sacrifice प्रकर्षः excellence. अभि-धा to address क्री to buy तलम् base, foot कुक्कुरः dog Faire: shoulder कन्धः आगमनम् coming| आ-कर्ण (आकर्णयति) वि-को to sell नि-धा to put 'साशंकम् with to hear, to listen down Ti: goat fear निःसंशयम् certainly अरण्यम् forest . 36 .

·Translate the following into English: 2 अस्ति गौतमस्यारण्ये कश्चिद् बाह्मणः। स च यज्ञायान्यस्माद् ग्रामाच्छागं क्रीत्वा स्कन्धे नीतवान्। स गच्छन् धूर्ताभ्यामवलोकितः। ततस्तौ धूतौ चिन्तितवन्तौ-" यद्येष छागः केनाप्युपायेन लभ्यते तदा मतिप्रकर्षों भवति" इति। ततस्तौ वृक्षयोस्तले तस्य ब्राह्मणस्यागमनं प्रतीक्ष्य मार्गे स्थितौ। तत्रैकेन धूर्तेन गच्छन् स विप्रोऽभिहितः। “भो ब्राह्मण किं कुक्कुरः स्कन्धेनोह्यते" इति। विप्रेणोक्तम् " नायं कुक्कुरः किन्तु यज्ञच्छागः" इति। तदनन्तरं द्वितीयेन धूर्तेन तथैवोक्तम् । तदाकर्ण्य बाह्मणश्छागं भूमौ निधाय परीक्ष्य च साशंकमवदत् - " मम छागः किं कुक्कुरो भवेत् " इति । प्रथमेन धूर्तेनोक्तम् “पश्य । मा स्पृश। तीब्रैर्दन्तस्त्वां दशेत्" इति। भयाद् विप्रे क्षिप्रं गते धूतौं सानन्दं छागं हृतवन्तौ । Translate the following into Sanskrit, using in every sentence either the 3 indeclinable past participle or the locative absolute: I saw the minister and spoke to him. The enemies having conquered, we fled. The enemies having been conquered we sang. The merchant sold two cows and bought one horse. While the guests were arriving all the servants adorned the house. If you are alive, I, too, am alive. After blaming me, my mother consoled me. While your honour was our king, our happiness always increased. We all fell asleep while the teacher spoke. If a lion is stronger than a jackal, you should certainly vanquish your enemy. Dear friends, look at me and have pity on me. When the two black horses have drunk water and eaten grass, the cows should be brought in. As the baby was carried away by the thieves, the mother, overcome by sorrow, fell upon the ground. Although his daughters had fallen into danger, the rogue did not stir from the house. 37 .

·LESSON 25 1 Vocabulary समर्थ able | अर्ह (अर्हति) to atq: fault, defect अनुरागः love deserve असमर्थ unable गुणवत् virtuous संमानय (संमानयति) यत् (यतते) to strive | गुणरागिन् lover to esteem, to honour ‘शक्य capable of युज्यते it is of virtue संसद् (संसत्). being done proper कलङ्क: spot, assembly खिद् (खिद्यते) to mark प्रशम: cessation be depressed उत्सारणम् driving व्याधिःm.disease away प्रशमंनी to check शक् to be able जातमात्र: hardly [राजवल्लभः courtier आ-रुह् (आरोहति) born सारथिःm. chario to mount, to अतिपुष्टाङ्गयुक्त teer climb at or strongly built 2 Translate the following into English: दोषमपि गुणवति जने, दृष्ट्वा गुणरागिणो न खिद्यन्ते । प्रीत्यैव शशिनि पतितं, पश्यति लोकः कलङ्कमपि ।। यं यं नृपोऽनुरागेण , संमानयति संसदि। तस्य तस्योत्सारणाय यतन्ते राजवल्लभाः ।। जातमात्रं न यः शत्रु व्याधि वा प्रशमं नयेत् । अतिपुष्टाङ्गयुक्तोऽपि , स पश्चात्तेन हन्यते ॥ नद्यां स्नातुं वयमागताः। यद् वदति मूर्खस्तद् मतिमान् श्रोतुं नेच्छति। त्वयि प्रसन्ने मम किं गुणेन, त्वय्यप्रसन्ने मम किं गुणेन। येषां विद्या नास्ति तेभ्यः कुप्यति गुरुः। एतावद् दुःखं सोढुमसमर्थाऽस्मीत्युक्त्वा नारी विषन्ना भूत्वा वृक्षस्य तल उपावि- शत्। पापं परिहर्तव्यमिति मन्यन्ते साधवः। गच्छेत्युक्तं तया। 3 Translate the following into Sanskrit: On hearing that her husband had arrived, the young wife ran to the door. We should protect those for whom we feel affection. It is proper to salute the master entering the house. Her sweet song could - . 38 .

·not be heard. Those who are able to check their senses are like a competent charioteer. Those who begin to dig a well when their house is burning are like men who take a medicine when sickness has led them to death's door. O king, you should forgive (अर्ह + inf.) my offences. Change the voice in the following: धीमत्या गायिकया गातुमारभ्यताम्। वक्तुर्मुनेर्वचनानि बोद्धमारभे । 4 LESSON 26 Vocabulary 1 1 सेना army अण्ड: egg वर्षम् year पक्षिन् (पक्षी) m. दिनम् day सजल having भुजगः serpent bird water दिवसः day भुजगी female serpent द्वयम् pair सैनिक: soldier सप्ताहः week त्रयम् group of सेनापतिः m. ATF: month three बुभुक्षित famished general चतुष्टयम् group क्षीण lean, emaciated आम्रम् mango of four "रूप्यम् rupee शताब्दम् century क्षुधार्त famished निष्करुण pitiless आणक: anna महिला woman पुरुष: man der: doctor श्रोत्रियः learned ऋणदातृ one who | स्व one's own हातव्य to be avoided brahmin तन्द्रा sluggishpays his debts fa: f. prosperity 'दीर्घसूत्रता slowness प्र-सद् (प्र-सीदति) प्रभवः origin to be favourable भागवतः devotee बुद्धिः f. intelligence मत्तः from me भावसमन्वित wise 'बुधः wise योजनम् eight इह here; मूल्यम् price वस्तव्य to be miles Y क्रोशः two miles dwelt in | आलस्यम् laziness ऋणम् debt ness भद्रम् welfare हृदयम् heart man 39 .

·2 Translate the following into English:
अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।
इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ॥
प्रसीद मम भद्रं ते . भव भावगतस्य मे।
त्वयि मे हृदयं देव त्वयि बुद्धिर्मनस्त्वयि ॥
- त्यजेत् क्षुधार्ता महिला स्वपुत्रं खादेत् क्षुधार्ता भुजगी स्वमण्डम् ।
बुभुक्षितः किं न करोति पापं . क्षीणा नरा निष्करुणा भवन्ति ।
षड् दोषाः पुरुषेणेह हातव्या भूतिमिच्छता।
निद्रा तन्द्रा भयं क्रोध आलस्यं दीर्घसूत्रता ।।
तत्र मित्र न वस्तव्यं यत्र नास्ति चतुष्टयम् ।
ऋणदाता च वैद्यश्च श्रोत्रियः सजला नदी।
3 Translate the following into Sanskrit:
(NB.
The time and distance during which an action lasts are put
in the accusative:
बहून् मासान् for many months; द्वे योजने for sixteen miles.
The time and distance within which an action is done are put in the
instrumental:
त्रिभिः सप्ताहै within three weeks; एकेन क्रोशेन within two miles.
The time after which an action is done is put in the ablative:
दशभ्यो वर्षेभ्यः after ten years.
The price at which a thing is sold or bought is put in the instrumental:
षड्भी रूप्यैः क्रोतः bought for six rupees.
On the sixth day of the week I sold fruits for 18 rupees. In the
nineteenth century many great men fought and died for the country.
While all the children are playing, we are able to write poems. For
how many rupees did you buy that horse? After returning from my
friend's house I was sick for 2 weeks and 4 days. Within 18 miles, we
saw only 5 or 6 houses. Three sisters and four brothers lived happily for
40

·many years. The general told the soldiers to rise and to fight like lions. Do as you are told. There is nothing sweeter than honey, nothing dearer than a friend, nothing lighter than a pure mind. The guests are tired for they have walked three krośas. Conversation between a fruit-seller and a customer: 4 आम्रम्। आम्रम् कीदृशं फलं तवास्ति । आम्राणि पश्यानि । पश्यतु भवान् । तादृशं फलमद्य कुत्र भवता प्राप्तुं शक्यते ? मूल्यं किं वद। द्वादशाम्राणि चतुभी रूप्यैविक्रीयन्ते । किं वदसि ? चत्वारि रूप्याणि । तावन्मूल्यं दातुमसमर्थोऽस्मि । साधु। कियद् भवता दातुं शक्यम् ? एकस्य त्रय आणकाः। भवान् मां परिहसितुमिच्छति। येन मूल्येनैतानि फलानि मया क्रीतानि तद् भवतो मूल्याद् भूयः। भवतु। अहं गच्छामि। तिष्ठतु भवान् । मम वचनं श्रूयताम्। पञ्चाणका दीयन्ताम् । त्रय आणका इति मयोक्तम् । पञ्चाणका इति त्वयोक्तम्। अलं कहलेन। मया चत्वार आणका दीयन्ते । साधु । कियन्ति फलानि यच्छामि । एकं दीयताम् । मादेवी og Three types of men: प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः, प्रारभ्य विघ्नविहिता विरमन्ति मध्या: विघ्नैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः , प्रारभ्य चोत्तमजना न परित्यजन्ति ।। चात्तमजना न परित्यजन्ति ॥ अगावोभन • 41 .

·SANSKRIT-ENGLISH GLOSSARY अ . अग्निः m. fire अग्रम् tip, point *अग्रे in front of (+gen.) 3757: goat अट (1) ( अटति ) to roam अण्ड: egg अत एव therefore अतिथिः m. guest अत्र here 'अदस् that (see n. 70) अद्य today "अधम lowest * 37T: below (+gen.) अधुना now अनन्तरम् after (+abl.) Vअनिल: wind / अनु after, along (+acc.) अनुकूल favourable अनुराग: love अन्तरा between (+acc.) 'अन्तरेण without (+acc.) अन्तिक near अन्तिम last अन्ध blind अन्यथा otherwise अन्वच् (अन्वङ्-अनूची-अन्वक्) following अपराधः offence 'अपि even अप्रतिहत unimpaired अभितः near (+acc.) 'अभिधेयम् name अम्बु water अम्भस् (अम्भः) n. water अरण्यम् forest अरिः m. enemy अरुज healthy अर्च (1) (अर्चति) to worship 'अर्थ. (10) (अर्थयते) to request pret: object, riches अर्ह (1) (अर्हति) to deserve 37654 enough ( +instr.) अलि: m. bee अल्प little अव् (1) (अवति) to protect अवाच् (०वाङ् ०वाची ०वाक्) southern अश्रु tear 379: horse 37007 eight (see n. 130) अष्टम (०मः ०मी मम्) eighth 376CTERTE eighteen अष्टादश (०शः ०शी ०शम्) eighteenth , अस् (2) (अस्ति) to be अन्नम् food - अन्यः-अन्या-अन्यत् other • 42 .

·अस् (4) (अस्यति) to throw; आरोग्यम् health वि-अस् (व्यस्यति) to scatter | आलस्यम् laziness असमर्थ unable आशा hope असिः m. sword 'आशु quick असीम limitless 37T974: hermitage असृज् (असृक्) n. blood आश्रयः refuge, support अस्मद् I (see n. 67) आसनम् seat अहिः m. serpent आहारः food अहित harmful आह्लाद: joy आ इ आ from, up to (+abl.) 509T wish आकाश: sky इति thus आकुल disturbed इदम् this (see n. 69) 3TTF: arrival इन्दुः m. moon आगमनम् arrival इन्द्रियम् sense 3T9TT: conduct इन्धनम् fuel आचार्यः preceptor इयत् (०यान् ०यती व्यत्) आणक: anna so great, so much आत्मन् (आत्मा) m. self इव like आत्मश्रेयस् (आत्मश्रयः) n. इष् (6) (इच्छति) to wish supreme good | इषु: m. arrow आदेशः order इह here आद्य first आप् (5) to obtain 'आपद् (आपत्) f. adversity ईक्ष् (1) (ईक्षते) to see आम्रम् mango परि-ईक्ष् (परीक्षते) to examine आयुस् (आयुः) 7. life प्रति-ईक्ष् (प्रतीक्षते) to expect आयुष्मत् (०मान् ०मती मत्) ईदृश (०शः ०शी शम्) such long-lived | ईश्वर: God, master tur . 43 ·उच्चैः loudly उज्झ् (6) (उज्झति) to abandon उत्तम highest, best उत्सारणम् driving away उदच् (०दङ् ०दीची दक्) upward उदधि: m. ocean उदार generous, noble उद्भिद् (उद्भित्) m. plant उद्यमः effort उद्यानम् garden . उपरि above (+gen.) उपानह् (उपानत्) f. shoe उपाय: means उभयतः on both sides (+acc.) "उरस् (उरः) n. breast 'उरु wide "उष् (1) (ओषति) to burn उषस् (उषाः) f. dawn उष्ण hot ऋणदातृ (०ता ०त्री तृ) . paying one's debts ऋते except (+abl.) ऋत्विज् (ऋत्विक्) m. priest ऋषिः m. seer ए एक one (see n. 126) एकदा once upon a time एकादशन् eleven (see n. 130) एकादश (०शः ०शी ०शम्) eleventh 'एतद् this (see n. 67) एतावत् (०वान् ०वती ०वत्) so great, so much एव just, only एवम् thus ऐ 55 ऐरावत: Indra's elephant ऐश्वर्यम् power, sway ओ "ओकस् (ओकः) n. house 'ओघः flood, heap ओजस् (ओजः) n. energy ओदनः boiled rice ओष्ठ: lip ऊर्जस् (ऊर्जः) %. vigour 3ft: f. wave ऋ ऋच् (ऋक्) f. hymn औ औषधम् medicine ऋणम् debt . 44 .

·क 'कल्याणम् welfare कविः m. poet "काण one-eyed काकः crow कः who (see किम्) ककुभ् ( ककुप् ) f. direction कण्ठ: neck कतरः which of two कथ् (10) (कथयति ) to tell कथम् how कथञ्चित् somehow कदा, when कदापि sometimes; न कदापि never कनकम् gold कनिष्ठ youngest कनीयस् (न्यान् ०यसी ०यः) younger कन्या daughter कपि: m. monkey कपोतः pigeon कमलम् lotus कम्प् (1) (कम्पते) to tremble करः hand करिन् (करी) m. elephant "कर्ण (10) (कर्णयति) (to hear) आ-कर्ण (आकर्णयति) to hear, to listen - forfrist: f. beauty कामः desire कामदुह (कामधुक्) granting desires कायः body कारणम् cause कार्य to be done कार्यम् work, business काल: time काव्यम् poem काश् (1) (काशते) (to shine ) प्र-काश् (प्रकाशते) to shine किङ्करः servant fafar but “किम् (कः का किम्) who? what ? (see n. 113) 'कश्चित् काचित् किञ्चित् कोऽपि कापि किमपि some, a certain कियत् (०यान् यती व्यत्) how great? how much? किशोरः ( (077) adolescent कीदृश (०शः ०शी शम्) of what kind? कुक्कुरः dog कुतः whence? कर्णः ear “कंतृ (कर्ता) m. doer, master कर्मन् (कर्म) n. work कलङ्क: spot कलहः quarrel कलि: m. quarrel कुत्र where? कुप् (4) (कुप्यति) to be angry (+dat.) कुशल skilful, expert 45 . .

·कुसुमम् flower कूप: well . कुस् (4) (कुस्यति) to embrace क्रुध् (4) (क्रुध्यति) to be angry (+dat.) क्रोधः anger कृ (8) (करोति) to do, to make क्रुश् (1) (क्रोशति) to cry अलम्-कृ (अलंकरोति) to decorate let: cry, shout • कृत् (6) (कृन्तति) to cut क्लम् (1,4) ( क्लामति, क्लाम्यति ) to be tired कृतज्ञ grateful क्लिश् (4) (क्लिश्यते) to suffer कृतज्ञता gratitude क्लेशः pain, trouble कृते for the sake of (+gen.) क्व where? कृत्रिम artificial क्षण (8) to hurt "कुंपण wretched TUT: moment -कृश lean, emaciated क्षयः decay, loss कृष् (1) (कर्षति) to draw (6) (कृषति) to plough क्षम् (1,4) (क्षमते, क्षाम्यति) to endure, to forgive कृष्ण: Krsna क्षमिन् (०मी मिणी ०मि) forbearing कृष्ण black क्षल् (10) (क्षालयति) to wash कृष्णाय (कृष्णायते) to make black क्षि' (1) (क्षयति) to decay कृ (6) (किरति) to scatter क्षिप् (6) (क्षिपति) to throw क्लुप् (1) (कल्पते) to be fit, to conduce अधि-क्षिप् (अधिक्षिपति) to abuse (+dat.) नि-क्षिप् (निक्षिपति) to put down केलि: f. jest सम्-क्षिप् (संक्षिपति) to shorten, कोकिल: cuckoo to summarize क्षिप्र fast, quick कौन्तेयः name of Arjuna क्षीण wasted, lean क्रम् (1,4) (क्रामति, काम्यति ), अति-क्रम् । क्षुद्र small, mean ( अतिक्राम्यति ) to go beyond, क्षुध् (4) (क्षुध्यति) to be hungry to cross क्षुध् (क्षुत्) f. hunger (9) to buy; fa-*t to sell क्षुधात famished क्रीड् (1) (क्रीडति) to play क्षुभ् (4) (क्षुभ्यति) to be agitated क्षेत्रम् field #19: anger क्रीडा game 46 .

·ख गायिका songstress "खञ्ज lame गाह् (1) (गाहते) to plunge खण्ड (10) (खण्डयति) to break गिर् (गीः) f. voice fif: mountain खण्ड: piece, section खन् (1) (खनति) to dig TT: virtue, quality गुणग्राहिन् (व्ही हिणी हि) “खननम् digging खलु indeed, surely appreciative गुणरागिन् (०गी गिणी गि) खाद् (1) (खादति) to eat खिद् (4) (खिद्यते) to be afflicted, loving virtue depressed गुणवत् (०वान् ०वती ०वत्) virtuous गुणिन् (०णी ०णिनी •णि) virtuous ख्यात known, famous गुरु heavy, honourable गुरुः m. teacher (1) (गृहति) to hide गङ्गा Ganges 757: elephant TET cave 'गण (10) (गणयति) to count गृहिणी housewife अव-गण (अवगणयति) to despise गतिः f. course, gait गै (1) (गायति) to sing गोपाल: cowherd, Gopala गन्त ( ०ता ०त्री ०४) goer गौतमः Gautama TRET: odour, perfume गौर (०र: ०री ० गम् (1) (गच्छति) to go • रम्) white, fair ग्रस् (1) (असते) to swallow अधि-गम् (अधिगच्छति) to obtain अव-गम् (अवगच्छति) to know ग्रह (9) to seize ग्राम: village आ-गम् (आगच्छति) to come उप-गम् (उपगच्छति) to approach घ प्रति-गम् (प्रतिगच्छति) to return घट: jar गरिमन् (गरिमा ) m. heaviness घुष् (10) (घोषयति) to proclaim गानम् song घृतम् ghee गायकः singer घ्रा (1) (जिघ्रति) to smell गृहम् house 47 . .

·च चुर् (10) (चोरयति) to steal चेतस् (चेतः) १. mind 'च and चेष्ट्र (1) (चेष्टते) to try चकृवस् ( ०वान् क्रुषी ०वत् ) having done छ चक्रम् wheel छद् (10) (छादयति) to cover . चक्षुस् (चक्षुः) n. eye छद्मन् (छद्म) n. disguise, fraud चञ्चु: f. beak OTT: goat चटकः (०का) sparrow छाया shade चतुर् four (see n. 126) छिद् (7) to cut चतुर्थ (०थः ०थी ०थम्) fourth छिद्रम् hole, crack चतुर्दशन् fourteen चतुर्दश (०शः ०शी शम्) fourteenth ज चन्द्रः moon जगत् n. world चन्द्रमस् (चन्द्रमाः) m. moon जग्मिवस् (०वान् ०मुषी •वत्) चमू: army 'चर् (1) (चरति) to move जघ्निवस् (०वान् ० घनुषी ०वत्) अप-चर् ( अपचरति ) to depart having killed आ-चर् (आचरति) to perform जन् (4) ( (जायते) to be born चर्मन् (चर्म) 2. leather जन: man, person चर्ममय (०मयः ०मयी ०मयम्) leathern जनक: father 'चल् (1) (चलति) to move जननी mother चाण्डाल: (०ली) outcast जन्मन् (जन्म) n. birth चारु lovely, beautiful जप् (1) (जपति) to mutter fg (5) to collect, to gather जरा old age 'चित्र surprising जलम् water चिन्त् (10) ( (चिन्तयति) to think जल्प् (1) (जल्पति) to prattle चिन्मय (०मयः ०मयी ०मयम्) spiritual जातिः f. race, caste चिरम् for a long time चिरात् after a long time जामातृ (जामाता) m. son-in-law having gone जानु knee । 48 .

·जालम् net तथा so, त जि (1) (जयति) to conquer वि-जि (विजयते) to vanquish तक्रम् butter-milk परा-जि (पराजयते) to defeat तट: slope, shore forat tongue तड् (10) (ताडयति) to beat जीव् (1) (जीवति) to liye तडित् lightning जीवनम् life तण्डुल: uncooked rice “जीवितम् life ततः thence, then जेतृ (०ता ०त्री •तृ) victorious तत्र there ज़ (4) (जीर्यति) to grow old thus ज्ञा (9) to know तद् (सः सा तद्) that (see n. 67) तदा then ज्ञानम् knowledge ज्ञानवत् (०वान् ०वती ०वत्) learned | तन् (8) to stretch ज्ञानिन् (०नी निनी नि) learned तनुः f. body ज्येष्ठ eldest तन्द्रा fatigue, sluggishness "ज्योतिस् (ज्योतिः) n. light -तन्द्रालु sleepy, sluggish ज्योत्स्ना moonlight तप् (1) (तपति) to burn ज्वल (1) (ज्वलति) to glow तपस् (तपः) n. heat, penance तपस्विन् (०स्वी) ascetic तमस् (तमः) n. darkness infofar quickly, at once तरुः m. tree तरुण (०णः ०णी ०णम्) youthful ट तर्जु (10) (तर्जयति-ते) to threaten टगर 'squint-eyed परि-तर्जू (परितर्जयति ) to threaten Pergunt gloss, comment तलम् base, foot टीका commentary तस्थिवस् (०वान् स्थुषी ०वत्) having stood तादृश (शः ०शी शम्) such TEFF: young child तारा star vडी (1, 4) (डयते, डीयते) to fly तालु palate 49 .

·दरिद्र poor दशन् ten तावत् (०वान् ०वती ०वत्) so great, द So much तिर्यच् (तिर्यङ् तिरश्ची तिर्यक्) दंश् (1) (दशति) to bite horizontal दक्ष competent, skilful तीरम् bank दण्ड् (10) (दण्डयति) to punish तीव्र sharp, violent दण्ड: stick तुद् (6) (तुदति) to strike दन्तः tooth तुल् (10) (तोलयति) to weigh दम् (4) (दाम्यति) to tame -तुष् (4) (तुष्यति) to be pleased दया compassion, mercy तूष्णीम् silently तृणम् grass दर्शनम् sight, vision तृतीय third तृप् (4) (तृप्यति) to satisfy oneself दशम (०मः ०मी मम्) tenth - तृप्तिः f. satisfaction दह (1) (दहति) to burn तृष्णा thirst अव-दह (अवदहति) to burn down • तु (1) (तरति) to cross 'दा (1) (यच्छति) to give आ-दा to receive अव-तृ (अवतरति) to descend प्र-दा to offer तेजस् (तेजः) w. glow, brilliance तेजस्विन् (०वी विनी वि) दातृ (०ता ०त्री तृ) giver, generous spirited, ardent दारु wood त्यज् (1) (त्यजति) to abandon दासः servant. परि-त्यज् (परित्यजति) to give दासी maid-servant up, to forsake यम् group of three दिनम् day त्रयोदशन् thirteen दिव (4) (दीव्यति) to play त्रयोदश (शः ०शी ०शम्) faat by day thirteenth त्रि (त्रयः तिस्रः त्रीणि) three दिश् (6) (दिशति) to show आ-दिश् (आदिशति) to command (see n. 126) उप-दिश् (उपदिशति) to instruct, त्वर (1) (त्वरते) to hasten to advise दानम् gift दिवसः day 50 ·धनम् wealth दूर distant क दिश् ( दिक् ) f. direction द्वि (द्वौ द्वे द्वे) two (see n. 126) दीप् (4) (दीप्यते) to shine द्वितीय second सम्-दीप् (संदीप्यते) to burn, to - द्विष् (द्विट्) m. enemy glow दीर्घ long ध दीर्घसूत्रता slowness Health दुःखम् misery धनवत् (०वान् ॰वती ०वत्) rich दुर्जनः wicked man धनिन् (०नी निनी नि) rich दुर्लभ difficult to get धनुस् (धनुः ) . bow दुहितृ (दुहिता) f. daughter धर्मः duty, law, virtue दूतः messenger ETT (3) to put; 37f4-T to address; नि-धा to lay down दूरम् far away (+abl.) धातृ (धाता) m. creator दूरात् दूरतः from afar धात्री nurse दृ (6) (द्रियते) धान्यम् grain आ-दृ (आद्रियते) to honour धाव् (1) (धावति) to run अभि-धाव् ( अभिधावति) to दृश् (1) (पश्यति) to see attack द (9) to tear, to split धिक् fie on (+acc.) धीमत् (०मान् ०मती ०मत्) देशः country talented, prudent देहः body धीर steadfast दैवम् fate 'धुर् (धूः) f. yoke दोषः fault धूर्तः rogue धुत् (1) (द्योतते) to shine धूलि: f. dust द्र (1) (द्रवति) to run, to melt धृ (1) (धरति-ते) to hold द्वयम् pair धृ. (10) (धारयति) to owe द्वादशन् twelve धेनुः f. cow द्वादश (०शः ०शी ०शम्) twelfth ध्मा (1) (धमति) to blow द्वार् (द्वाः) f. door ध्यै (1) (ध्यायति) to meditate दृढ़ firm देवः god . 51 .

·न not नवन् nine न farger skilled निरपराध innocent निर्गुण worthless नक्तम् at night निर्दय pitiless नगरम् नगरी city निष्करुण pitiless नद् (1) (नदति) to sound निःसंशयम् certainly नदी river नी (1) (नयति) to lead ननान्दृ (ननान्दा) f. husband's sister आ-नी (आनयति) to bring नप्त (नप्ता) m. grandson परि-नी (परिणयति) to marry नम् (1) (नमति) to salute नीच low TH: honour, salutation to (+dat.). ffer: f. conduct TT: man नीरुज healthy नव new नील blue नृत् (4) (नृत्यति) to dance नवम (०मः ०मी मम्) ninth 79: king नवदशन् nineteen नृपतिः m. king नवदश (०शः ०शी ०शम्) nineteenth नेतृ (नेता) m. leader नश् (4) (नश्यति) to perish नेत्रम् eye नहू (4) ( (नाति) to bind न्यच् (न्यङ् नीची न्यक्) low नीमन् (नाम) n. name नाम by name प नारी woman पक्ष: side, wing नाशः destruction पक्षिन् (पक्षी) m. bird निकषा near (+acc.) पङ्कम् mud नित्य constant, regular पच् (1) (पचति) to cook निद्रा sleep पञ्चदश (०शः ०शी० शम्) fifteenth निधिः m. treasure पञ्चदशन् fifteen निन्द् (1) (निन्दति) to blame पञ्चन् five (see n. 130) निनीवस् (०वान् न्युषी ०वत्) पञ्चम (०मः ०मी मम्) fifth having led be clever 52 . .

·पापम् sin पठ् (1) (पठति) to read TG: foot पत् (1) (पतति) to fall परि-पत् (परिपतति) to fly around | पारिषदः courtier पत्नी wife पाल् (10) (पालयति) to protect पत्रम् leaf, letter पितृ (पिता) m. father 'पथ्य wholesome पीड् (10) (पीडयति) to oppress, पद् (4) (पंद्यते) to go to torment वि-पद् (विपद्यते) to fall into | पीत yellow adversity पीन fat सम्-पद् (संपद्यते) to prosper | पुण्यम् merit पदम् step, place IT: son पयस् (पयः) 7. water, milk पुनर् (पुनः) again पर other पुरतः in front (+gen.) परत: beyond (+abl.) पुर् (पू:) f. city परशुः m. axe "पुरा formerly पराक्रमः valour, exploit पुरुषः man पराच् (०राङ् ० राची राक्) पुरुषकारः human effort turned away | पुष् (4) (पुष्यति) to nourish परिव्राज् (परिव्राट) m. mendicant पुष्पम् flower परिषद् (परिषत्) f. assembly पुस्तकम् book परिहर्तव्य to be avoided पूज् (10) (पूजयति) to worship परुष hard, rough पूर्वम् before (+abl.) पर्वतः mountain aferat earth पश: m. beast “पश्चात् behind (+gen.) (3) to fill पा (1) (पिबति) to drink प्रच्छ (6) (पृच्छति) to ask प्रा (2) to protect आ-प्रच्छ् (आपृच्छते) to take leave पाठ: lesson प्रति towards (+acc.) पाणि: m. hand प्रत्यच् (०त्यङ् ०तीची ०त्यक् ) backward, western पृथु wide पात्रम् vessel . , 53 ·प्रभावः power प्रत्युद्यम: reaction, remedy प्रथम first बन्ध् (9) to bind प्रभवः origin pret: relative, friend बलम् strength प्रभुः m. lord, master बलवत् (०वान् ०वती ०वत्) strong प्रभूत much, many बलाक:-का crane प्रयत्नः effort बलिन् (०ली .लिनी लि) strong प्रशम: cessation afe: outside (tabl.) प्रशमं नी to check बहु much, many प्रसन्न favourable बाल: बालकः boy THTG: favour बाला बालिका girl प्राक् before (+abl.) बाहु: m. arm प्राच् (प्राङ् प्राची प्राक् ) बिन्दुः m. drop forward, eastern "fasst hole प्रातर् (प्रातः) early बुद्धिः f. intelligence प्रावृष (प्रावृट्) f. monsoon बुद्धिमत् (०मान् ०मती ०मत्) प्रासादः palace intelligent प्रिय dear बुध् (1) (बोधति) to know, to under- श्री (10) (प्रीणयति) to please stand; प्र-बुध् (प्रबोधति) to awake प्रेमन् (प्रेमा, प्रेम) m.,n. love TET: wise man बुभुक्षित famished फ ब्रह्मन् (ब्रह्म) n. the Absolute ब्रह्मन् (ब्रह्मा) m. Brahma फट: hood of a snake ब्राह्मण: brahmin फल (1) (फलति) to bear fruit भ Áft: f. devotion फलवत् (०वान् ०वती ०वत्) fruitful मक्ष (10) (भक्षयति) to eat 'फुल्ल blossoming भगवत् (भगवान्) God फेणः foam भगिनी sister फलम् fruit . 54 ·भज् (1) (भजति) to divide भौगः enjoyment, pleasure "भञ्ज (7) to break भोजनम् meal भद्रम् fortune भ्रंश् (4) (भ्रश्यति) to fall भयम् fear भ्रम् (1,4) (भ्रमति भ्राम्यति) भयंकर fearful to roam, to err भर्तृ (भर्ता) (भर्ता) m. lord, husband भवत् (०वान् ०वती) your honour म ( see n. 91) 'भवनम् house, abode मतिः f. mind भस्मन् (भस्म) n. ashes ‘मतिमत् (०मान् ०मती ०मत्) भागवतः devotee prudent HTT: burden मत्स्यः fish भार्या wife मद् (4) (माद्यति) to rejoice भाष् (1) (भाषते) to speak मधु honey भाषा speech, language मधुलिह (मधुलिट्) m. bee 'मिद्, (7) to split 'मध्य middlemost, mediocre भुज् (7) to eat, to enjoy मिन् (4) (मन्यते) to think भुजगः-गी serpent मनस् (मनः) n. mind "मनोरथः wish, desire भू (1) (भवति) to be, to become-- मन्त्र (10) (मन्त्रयते) to consult अनु-भू ( (अनुभवति) to feel, to मन्त्रः sacred text, spell enjoy; उद्-भू (उद्भवति) to arise; , मन्त्रिन् (मन्त्री) m. minister परि-भू (परिभवति) to overcome; मयूरः peacock प्र-भू (प्रभवति) to prevail मयूरी peahen fa: f. prosperity मरुत् m. wind भूभृत् m. king भूमिः f. earth मंहत् (०हान् ०हती ०हत्) great भूष् (10) (भूषयति) to adorn महिमन् ( महिमा ) m. greatness भूषणम् ornament महिला woman भू (1) (भरति) to support मा not (with imperative) . : भुवनम् world ." मलहारकः sweeper . 55 ·य मा (2) to measure निस्-मा (निर्मा) to build मांसम् fiesh मातृ (माता) f. mother मानय (मानयति) संमानयति to honour मार्ग (10) (मार्गयति) to seek So Hri: path . यज् (1) (यजति) to sacrifice यज्ञः sacrifice यत् (1) (यतते) to attempt यंत्र where यथा. तथा as • • • यद् (यः या यत्) who, which (see n. 114) यदा when यदि if यम् (1) (यच्छति) to restrain यशस् ( यशः) n. fame या (2) to go याच् (1) ( याचते ) to beg यावत् (०वान् ०वती ०वत्) 'तावत् (०वान् ०वती ०वत्) as much ...as यावत् .. तावत् while युज् (7) to join युध् (4) (युध्यते) to fight युद्धम् war, battle युष्मद् thou, you ( see n. 67) योजनम् eight miles HIT garland HTT: month मित्रम् friend मिल् (6) (मिलति) to join मुक्तिः f. salvation मुखम् mouth, face मुच् (6) (मुञ्चति) to release मुद् (1) (मोदते) to rejoice HET coin, seal m. sage 'मुह् (4) (मुह्यति) to faint मूर्खः fool "मूर्धन् (मूर्धा) m. head मूषकः rat, mouse 'मृ (6) (म्रियते) to die 'मृग (10) (मृगयते) to seek TT: deer .. मुनिः मृत dead मृत्युः m. death मृदु soft रक्ष् (1) (रक्षति) to protect रक्षित (रक्षिता) m. protector रघु: Raghu रच् (10) (रचयति) to arrange, to compose मृन्मय (०मयः ०मयी ०मयम् ) earthern ET: cloud 56 .

·ल 'रज्जुः f. rope रत्नम् jewel रथः chariot रम् (1) (रभते) आ-रभ् (आरभते) to begin रम् (1) (रमते) to sport रम्भा plantain-tree रवि: m. sun -रश्मिः m. ray रहसि secretly राज् (1) (राजते) to shine राजन् (राजा) m. king राजवल्लभः courtier 375ft queen रात्रिः f. night TF: Rāma राशिः m. heap रुच् (1) (रोचते) to please (see n. 44) रुद् (2) to cry रुध् (7) to obstruct रुधिरम् blood रुह् (1) (रोहति) to grow; आ-रुह् (आरोहति) to climb, to mount रूप्यम् rupee TET line, series रेणुः f. dust, pollen रोगः disease रोगिन् (०गी गिणी ०गि) sick रोदनम् weeping लघु light लङ्घ (1) (लङ्घति) to leap लज्जे (6) (लज्जते) to be ashamed लज्जा shame लता creeper लभ् (1) (लभते) to receive, to obtain 'लाभः acquisition लिख (6) (लिखति) to write लिप (6) (लिम्पति) to smear, to anoint ली (9) to adhere, to stick लुट् (4) (लुटयति) to wallow लुप् (6) (लुम्पति) to break लुभ् (4) (लुभ्यति) to covet लू (9) to cut लोक् (10) (लोकयति) अव-लोक् (अवलोकयति) to see, to observe लोक़: world लोभः avarice लोमन् (लोम) n. hair लोल fickle, anxious व वंशः race, family वक्तृ (वक्ता) m. orator वृक्त (वक्ता वक्त्री वक्तृ) eloquent वच् (2) to speak वचनम् saying वणिज् (वणिक्) m. merchant d 57 ·वद् (1) (वदति) to speak वि-वद् ( (विवदते) to disagree, to dispute वध: killing, murder 'वधूः wife, woman वनम् forest वन्द् (1) (वन्दते) to salute वप् (1) (वपति) to sow वपुस् (वपुः) n. body वयस् (वयः) n. age वराहः boar qui: colour, caste वर्त्मन् (वर्त्म) n. path वर्षम् year वस् (1) (वसति) to dwell वस्तव्य to be dwelt in fael knowledge विद्युत् f. lightning विद्वस् (०वान् ०दुषी ०वत्) learned विधिः m. fate विनयः modesty विना without (+acc., instr. or abl.) fants: diversion विपद् (विपत्) f. adversity fagt: brahmin विमूढ bewildered विवाहः wedding विश् (6) (विशति) to enter; अभि- नि-विश् (अभिनिविशते) to dwell in (+acc.); उप-विश् (उपविशति) to sit; प्र-विश् (प्रविशति) to enter विश् (विट) Vaisya विश्वम् universe विषन्न dejected विषम् poison विष्वच् (विष्वङ् विषूची विष्वक्) all-pervading वीरः hero, warrior वसु wealth वस्तु thing, object वस्त्रम् garment वह् (1) (वहति) to bear, to flow at or vare वाच् (वाक्) f. speech atut voice “वापी well वायु: m. wind 'वारि water fast: obstacle वित्तम् money, riches विद् (6) (विन्दति) to find विद् (4) (विद्यते) to be वृक: wolf TOT: tree M वृत् (1) (वर्तते) to be, to exist; नि-वृत् (निवर्तते) to desist from; परि-वृत् (परिवर्तते) to turn, to change;प्र-वृत् (प्रवर्तते) to proceed, 'to begin वृथा in vain .58 ·वृद्ध old शशिन् TT: arrow वृद्धत्वम् old age शरद् (शरत् ) f. autumn वृध् (1) (वर्धते) to increase शरीरम् body वेधस् (वेधाः) m. Creator शर्वरी night वेप् (1) (वेपते) to shake, to tremble (शशी) m. moon वेश्मन् (वेश्म) n. house शस्त्रम् weapon det: doctor TTET branch व्यध् (4) (विध्यति) to pierce शान्तिः f. peace व्यसनम् loss, misfortune ***TTFTH sacred book, science व्याघ्रः tiger शिक्ष् (1) (शिक्षते) to learn CUTETT tigress शिखर: summit -व्याधिः m. disease शिरस् (शिरः) n. head व्याधित sick ferat: m. baby, child व्योमन् (व्योम) n. sky FTSYT: pupil -व्रज् (1) (व्रजति) to go, to walk शीत cold व्रतः व्रतम् vow, promise शीर्षम् head ICA character o शुच् (1) (शोचति) to grieve शंस (1) (शंसति) to praise शुचि pure शक् (5) to be able शुष् (4) (शुष्यति) to dry शक्तिः f. strength, power शक्य able to be done शृगाल: jackal To: rogue शोभा splendour शताब्दम् century श्रम् (4) (श्राम्यति) to be tired शत्रु: m. enemy श्रि (1) (श्रयति) to reach; आ-श्रि शनैः slowly (ststufa) to depend on, to शप् (1) (शपति) to curse have recourse शब्द: sound, noise श्रीमत् (०मान् ०मती मत्) rich, शम् (4) ( शाम्यति ) to foftunate become quiet, to stop श्रु (5) to hear IT: hero . 59 .

·सप्ताहः week श्रोतृ (श्रोता) m. hearer सप्तम (०मः ०मी मम्) seventh श्रोत्रियः learned brahmin सप्तदश (०शः ०शी ०शम्) seventeenth श्लाघ् (1) (श्लाघते) to praise सप्तदशन् seventeen "श्लिष् (4) (श्लिष्यति) to embrace 8935: mother-in-law सभा court, assembly 39: tomorrow समक्षम् in the presence of (+gen.) श्वेत white समम् with (+instr.) समयः time, contract ष समया near (+acc.) षष् (षट्) six (see n. 130) समर्थ able षष्ठ (षष्ठः षष्ठी षष्ठम् ) sixth समिध् (समित्) f. fuel षोडश (०शः ०शी ०शम्) sixteenth समीपम् near (+gen.) षोडशन् sixteen समुद्रः sea स सम्पद् (सम्पत्) wealth, prosperity संसद् (संसत्) f. assembly सम्यक् well, properly सम्यच् (सम्यङ् ०मीची ०म्यक्) सकृत् once right, proper सख्यम् friendship सम्राज् (सम्राट) m. emperor सजल having water सरित् f. river • सत्त्वम् being सर्पः serpent, snake सर्व all (see n. 96) सद् (1) (सीदति) to sit; प्र-सद् सवर्तः on all sides (+acc.) (प्रसीदति) to be favourable; सर्वत्र everywhere वि-सद् (विषीदति) to be afflicted,. सर्वदा always depressed संवितृ (सविता) m. sun सदस् (सदः) n. abode, residence संह (1) (सहते) to endure सदृश (०शः ०शी ०शम्) similar सहे with (+instr.) TEUT twilight HEHT suddenly “सपदि at once साधु good, holy सप्तन् seven साधु: m. holy man सत्यम् truth , 60 :

·सानन्दम् cheerfully सेनापतिः 1. general सान्त्व् (10) (सान्त्वयति) to appease, सेंव (1) (सेवते) to serve to console सैनिक: soldier सारथिः m. charioteer सोपानम् ladder 'साशंकम् with fear सौन्दर्यम् beauty सिंहः lion FireT: shoulder FHET lioness स्तु (2) to praise 'सिच् (6) (सिञ्चति) to sprinkle L.स्तेन: thief ..सिध् (4) (सिध्यति) to reach, स्था (1) (तिष्ठति) to stand; अधि-स्था to succeed (strafrofa) to occupy, to dwell सीता Sita (+acc.); उद्-स्था (उत्तिष्ठति) to सुखम् happiness rise gaufrer fragrant स्थानम् place सुदुर्लभ very difficult to obtain स्थित standing सुप्त asleep स्थिर firm, steadfast Tafa: f. kindness स्थूल big, large सुमति wise स्ना (2) to bathe सुमनस् (नाः ०नाः ०नः) benevolent | स्निह (4) (स्नियति) to love (+loc.) -सुमनस् (सुमनाः) m. learned man स्पन्द् (1) (स्पन्दते) to throb “सुरभि fragrant स्पर्धा rivalry सुवर्णम् gold स्पृश् (6) (स्पृशति) to touch सुहृद् (सुहृत्) m. friend स्पृह् (10) (स्पृहयति) to desire (+dat.) सूत: charioteer स्मि (1) (स्मयते) to smile सूर्यः sun वि-स्मि (विस्मयते) to be surprised सृ (1) (सरति) to move स्मृ (1) (स्मरति) to remember अनु-सृ (अनुसरति) to follow वि-स्मृ (विस्मरति) to forget सृज् (6) (सृजति) to create स्मृतिः f. remermberance, law-book सृष्टि: f. creation स्रज् (स्रक् ) f. garland सेतु: m. bridge स्र (1) (लवति ) to flow स्व one's own सेना army . 61 ·स्वप् (2) to sleep हरिणः deer FACF: dream हरिणी female deer स्वभावः nature हरित green Fari: heaven हलम् plough स्वसृ ( स्वसा) f. sister हविस् ( हविः ) n. oblation . स्वस्ति hail ! (+dat.) हस् (1) ( हसति ) to laugh स्वस्थ healthy परि-हस् (परिहसति ) to laugh at स्वाद् (1) (स्वादते) to taste हा (3) to abandon स्वादु sweet हातव्य to be avoided स्वामिन् (स्वामी ) m. lord, husband | हारः necklace हास्यम् ridicule हि for, indeed हंस: swan हिमवत् (हिमवान् ) Himalaya हंसी female swan हृ (1) (हरति ) to take away हतं killed परि-ह (परिहरति ) to avoid हन् (2) to kill; प्रति-हन् to strike; प्र-ह (प्रहरति ) to strike वि-हन् to disturb सम्-ह (संहरति ) to collect हनु: f jaw हनुमत् ( हनुमान् ) Hanuman हरिः m. Hari ह्वे (1) (ह्वयति ) to call her हृदयम् heart -ह्रदः lake • 62 .

·ENGLISH-SANSKRIT GLOSSARY A along अनु (+acc.) to abandon उज्झ् (6), त्यज् although यद्यपि (1), always सदा, सर्वदा हा (3) and च able समर्थ able to be done शक्य anger कोपः, क्रोधः to be able शक् (5) angry कुपित, क्रुद्ध ' abode भवनम्, सदस् (सदः) ११. to be angry कुप् (4), क्रुध् (4) (+dat.) above उपरि (+gen.) anna. आणकः anxious लोल the Absolute ब्रह्मन् (ब्रह्म) . to abuse अधि-क्षिप् (6) to appease सान्त्व् (10) acquisition लाभः appreciative गुणग्राहिन् ko address अभि-धा (3) to approach उप-गम् (1) adolescent किशोरः (०री) ardent तेजस्विन् Jito arise उद्-भू (1) .to adorn भूष् (10) adversity आपद् (आपत्)., Arjuna अर्जनः, कौन्तेयः विपद् (विपत्) f. arm बाहुः m. to fall into adversity army 74: f. वि-पद् (4) (विपद्यते) to arrange रच् (10) to advise उप-दिश् (6) arrival आगमः, आगमनम् afar दूरम् ; from afar दूरात् to arrive आ-गम् (1) fafflicted पीडित arrow इषु: m., शरः to be afflicted वि-सद् (विषीदति) artificial कृत्रिम after अनन्तरम् (+abl.), अनु (+acc.) ascetic यतिः m., तपस्विन् (तपस्वी) m. again पुनर् ashamed लज्जित age वयस् (वयः) n. to be ashamed लज्ज् (6) (लज्जते) old age जरा ashes भस्मन् (भस्म) n. to be agitated क्षुभ् (4) to ask प्रच्छ (6) (पृच्छति) all सर्व asleep सुप्त 63 . .

·assembly परिषद् (परिषत्) f., to beg याच् (1) (याचते) संसद् (संसत्) f., सभा to begin आ-रभ (1) आरभते, to attack अभि-धाव् (1), प्र-वृत् (1) (प्रवर्तते) आ-क्रम् (4) (आक्राम्यति) behind पश्चात् (+gen.) to attempt यत् (1) (यतते) below 377: (+gen.) autumn शरद् (शरत्) f. best उत्तम, श्रेष्ठ avarice लोभः between अन्तरा (+acc.) to avoid परि-हृ (1) | beyond परतः (+abl.) to be avoided परिहर्तव्य big स्थूल to awake प्र-बुध् (1) to bind नह (4), बन्ध् (7) axe परशुः m. bird पक्षिन् (पक्षी) m., विहगः birth जन्मन् (जन्म) n. B to bite दंश् (1) (दशति) baby शिशुः m. black कृष्ण backward प्रत्यच to blacken कृष्णाय (कृष्णायते) bank तीरम् to blame निन्द् (1) blind 3reT to bathe स्ना (2) blood असृज् (असृक्) ., रुधिरम् battle युद्धम् blossoming फुल्ल to be अस् (2), भू (1), विद् (4) (विद्यते), to blow ध्मा (1) (धमति) वृत् (1) (वर्तते) blue ato beak 253: f. boar वराहः to bear वह (1) body कायः, तनुः /., देहः, beast पशुः m. वपुस् (वपुः) n., शरीरम् to beat तड् (10) (ताडयति) book पुस्तकम् beautiful चारु to be born जन् (4) (जायते) beauty कान्तिः f., सौन्दर्यम् bow धनुस् (धनुः) . to become भू (1) boy बाल:, बालकः bee अलि: m., मधुलिह (मधुलिट) m. Brahmā. ब्रह्मन् (ब्रह्मा). m. before पूर्वम्, प्राक् (+abl.) brahmin ब्राह्मणः, विप्रः base तलम् 64.

·• Clever पटु to climb आ-रुह् (1) coin मुद्रा branch शाखा cheerfully सानन्दम् to break भञ् (7), लुप् (6) (लुम्पति) | child डिम्भः, शिशुः m. "breast उरस् (उरः) n. city नगरम्, नगरी, पुर् (पू.) f. bridge सेतुः m. vbrilliance तेजस् (तेजः) n. to bring आ-नी (1) cloud मेघः -to build निस्-मा (निर्मा) (2) cold शीत burden भारः to collect चि (5), सम्-ह (1) to burn उष् (1), तप् (1), दह् (1) -to burn down अव-दह (1) colour वर्णः business कार्यम् to come आ-गम् (1) but किन्तु comment faqort butter-milk तक्रम् Commentary टीका to buy *t (9) compassion दया to compose रच् (10) C conduct आचारः, नीतिः f. to call ह्वे (1) to conquer fot (1) caste जातिः f., वर्णः to console सान्त्व् (10) cause कारणम् to consult मन्त्र (10) (मन्त्रयते) cave गुहा constant नित्य century शताब्दम् contract समयः a certain कश्चित् काचित् किञ्चित् to cook पच् (1) ५.certainly निःसंशयम् to count (गण) (10) céssation प्रशमः country देशः v to change परि-वृत् (1) (परिवर्तते) course fa: f. character शीलम् court सभा chariot रथः courtier पारिषदः 'charioteer सारथिः m., सूतः to cover छद् (10) (छादयति) • to check यम् (1) (यच्छति), to covet लुभ् (4) प्रशमं नी (1) cow धेनुः . 65 ·crack छिद्रम् crane बलाकः, बलाका to create सृज् (6) creation proc: f. Creator धातृ (धाता) m., वेधस् (वेधाः) m. creeper लता to cross अति-क्रम् (4) (अतिक्राम्यति), तृ (1) (तरति) crow काकः cry कोशः to cry क्रुश् (1), रुद् (2) cuckoo कोकिल:, कोकिला to curse शप् (1) to cut कृत् (6) (कुन्तति), लू (9) to decorate अलम्-कृ (8) deer मृगः, हरिणः to defeat परा-जि (1) (पराजयते) dejected faqe to depart अप-चर् (1) to be depressed खिद् (4) (खिद्यते), वि-सद् (1) (विषीदति) to descend अव-तृ (1) to deserve अर्ह (1) desire इच्छा, मनोरथः to desire इष् (6) (इच्छति), स्पृह् (10) (+dat.) to desist नि-वृत् (1) (नि-वर्तते) (+abl.) to despise अव-गण (10) destruction नाशः devotee भक्तः, भागवतः devotion uff: f. to die मृ (6) (म्रियते) difficult to get दुर्लभ to dig खन् (1) digging खननम् direction ककुभ् (ककुप् ) f., दिश् (दिक्) f. to disagree वि-वद् (1) (विवदते) disease रोगः, व्याधिः m. Vaisguise छद्मन् (छद्म) n. to dispute वि-वद् (1) (विवदते) distant दूर disturbed आकुल LAiversion विनोदः Romano to dance नृत् (4) darkness तमस् (तमः) n. daughter कन्या, दुहित (दुहिता) f. Mawn उषस् (उषाः) f. day दिनम् दिवसः by day दिवा dead मृत dear प्रिय " death मृत्युः m. debt ऋणम् paying one's debts ऋणदातृ decay : to decay क्षि (1) 66 .

·to divide भज् (1) to do कृ (8) (see nn. 51 & 62) to be done कार्य doctor वैद्यः doer कर्तृ (कर्ता) m. dog कुक्कुरः door द्वार (द्वाः) f., द्वारम् to draw कृष् (1) dream स्वप्नः sto drink पा (1) (पिबति) driving away उत्सारणम् drop fare: m. to dry शुष् (4) dust धूलि: f. duty धर्मः, कर्तव्यम् to dwell वस् (1) elephant करिन् (करी) m., गजः eleven एकादशन् eleventh एकादश ."emaciated कृश to embrace कुस् (4), श्लिष् (4) emperor सम्राज् (सम्राट) m. 'to endure क्षम् (4) (क्षाम्यति), सह (1) (सहते) enemy अरि:m., द्विष् (द्विट्) m., शत्रुःm. energy ओजस् (ओजः) n. to enjoy अनु-भू (1), भुज् (7) enough अलम् (+instr.) to enter प्र-विश् (6) to err भ्रम् (1, 4) (भ्रमति, भ्राम्यति) even अपि everywhere सर्वत्र to examine परि-ईक्ष् (1) (परीक्षते) except ऋते (+abl.) to exist वृत् (1) (वर्तते) to expect प्रति-ईक्ष् (1) (प्रतीक्षते) expert कुशल exploit पराक्रमः eye चक्षुस् (चक्षुः) 1., नेत्रम् E ear कर्णः early प्रातर् earth पृथिवी, भूमिः . eastern प्राच to eat खाद् (1), भक्ष् (10) effort उद्यमः, प्रयत्नः egg अण्डः, अण्डम् eight अष्ठन् (see n. 130) eighteen अष्ठादशन् eighteenth 3768GRT eighth 37687 eldest ज्येष्ठ F face मुखम् "fair गौर Vto faint मुह् (4) to fall पत् (1), भंश् (4) (भ्रश्यति) 67 ·fame कीर्तिः ।., यशस् (यशः) n. to be fit क्लुप् (1) (कल्पते) (+dat.) family वंशः five पञ्चन् (see n. 130) famished क्षुधात flesh मांसम् flood ओघः famous ख्यात far दूरम् ; from afar दूरात् to flow वह (1), त्रु (1) 'fast क्षिप्र flower कुसुमम्, पुष्पम् to fly डी (1, 4) (डयते, डीयते) fat पीन fate दैवम्, विधिः m. to fly around परि-पत् (1) foam फेणः father जनकः, पितृ (पिता) m. "fatigue तन्द्रा to follow अनु-सृ (1) fault दोषः following अन्वच् food अन्नम्, आहारः favour प्रसादः fool मूर्खः favourable अनुकूल, प्रसन्न to be favourable प्र-सद् (1) (प्रसीदति) | foot तलम्, पादः for हि 'forbearing क्षमिन् fearful भयंकर forest अरण्यम्, वनम् with fear साशंकम् /to feel अनु-भू (1) Ko forget वि-स्मृ fickle लोल to forgive क्षम् (1, 4) (क्षमते, क्षाम्यति) -fie on धिक् (+acc.) formerly पुरा to forsake परि-त्यज् (1) fifth पञ्चम fortune भद्रम् fifteen पञ्चदशन् fortunate श्रीमत् fifteenth पञ्चदश forward प्राच to fight युध् (4) (युध्यते) kto fill पृ (3) four चतुर् (see n. 126) fourteen चतुर्दशन् to find विद् (6) (विन्दति) fourteenth चतुर्दश fire अग्नि: m. fourth चतुर्थ firm दृढ़, स्थिर first आद्य, प्रथम fragrant सुगन्धि, सुरभि fish मत्स्यः fraud छद्मन् (छम) . fear भयम् . • 68 ·god देवः game क्रीड़ा friend बन्धुःm., मित्रम्, सुहृद् (सुहृत्) m. goat अजः, छागः friendship सख्यम् God ईश्वरः, . भगवत् (०वान्) from आ (+abl.) in front of अने (+gen.), पुरतः (+gen.) goer गन्तृ (गन्ता) m. fruit फलम् gold कनकम्, सुवर्णम् fruitful फलवत् good साधु to bear fruit फल् (1) Gopala गोपाल: Huel इन्धनम्, समिध् (समित्) f. grain धान्यम् grandson नप्त (नप्ता) m. grass तृणम् gait fa: f. grateful कृतज्ञ ..gratitude कृतज्ञता Ganges गङ्गा great महत् (see n. 90) garden उद्यानम् how great? कियत् garland माला, सज् (स्रक्) f. so great इयत्, एतावत् garment वस्त्रम् Las great as तावत् " यावत् to gather चि (5), सम्-चि (5) greatness महिमन् (०मा) m Gautama गौतमः green हरित general सेनापतिः to grieve शुच् (1) generous उदार, दातृ to grow रुह (1) ghee घृतम् guest fafet: m. gift दानम् H girl बाला, बालिका to give दा (यच्छति) hail ! स्वस्ति (+dat.) to give up परि-त्यज् (1) hair केशः, लोमन् (लोम) n. giver दातृ (दाता) m. hand- करः, पाणि: m., हस्तः glow तेजस् (तेजः) n. happiness सुखम् । to glow ज्वल् (1) सम्-दीप् happy सुखिन् (4) (संदीप्यते) harmful अहित to go गम् (1), व्रज (1) hard परुष 69 .

·. "heart हृदयम् Hari हरिः hot 3OUT to hasten त्वर् (1) (त्वरते) house ओकस् (ओक:) N., गृहम्, भवनम्, head मूर्धन् (मूर्धा) m., वेश्मन् (वेश्म) . शिरस् (शिरः) १., शीर्षम् housewife गृहिणी health आरोग्यम् how? कथम् healthy अरुज, नीरज, स्वस्थ hunger क्षुध् (क्षुत्) f. heap ओघः, राशिः m. hungry क्षुधित to hear आ-कर्ण (10), श्रु (5) to be hungry क्षुध् (4) hearer श्रोतृ (श्रोता) m. to hurt क्षण (8) husband भर्तृ (भर्ता) m., heaven स्वर्गः स्वामिन् (स्वामी) m. here अत्र, इह husband's sister ननान्दृ (ननान्दा) f. ./hermitage 377277: hymn ऋच् (ऋक्) f. hero वीरः, शूरः I to hide गुह् (1) (गृहति) high उच्च, तुङ्ग I अस्मद् (see n. 67) highest उत्तम if यदि Himalaya हिमवत् (०वान्) m. to increase वृध् (1) (वर्धते) to hold घृ (1) andeed खलु, हि hole छिद्रम्, बिलम् Indra इन्द्रः holy man He: m. Indra's elephant ऐरावतः honey मधु innocent निरपराध to honour आ-दृ (6) (आद्रियते), पूज् (10) | intelligence बुद्धिः f. your honour भवत् (०वान् ०वती) | intelligent बुद्धिमत् (see n.91) J honourable पूज्य hood (of a serpent ) फट:, फणः jackal शृगाल: hope 3TBTT jar घट: horizontal faria jaw हनुः . horse अश्वः jest fas: f. • 70 .

·jewel रत्नम् to join मिल् (6), युज् (7) joy आनन्दः, आल्ह्लादः ijust एव K . to kill हन् (2) killed हत killing वधः kind दयालु, सदय kindness gafa: f. of what kind? कीदृश king नृपः, नृपतिः m., भूभृत् m., राजन् (राजा) m. laziness आलस्यम् lazy अलस to lead नी (1) leader नेतृ (नेता) m. leaf पत्रम्, पर्णम् lean कृश, क्षीण ho leap लङ्घ (1) to learn शिक्ष् (1) (शिक्षते) learned ज्ञानवत्, ज्ञानिन्, विद्वस् learned brahmin श्रोत्रियः learned man विद्वस् (विद्वान्) m. leather चर्मन् (चर्म) n. leathern चर्ममय to leave त्यज् (1) to take leave आ-प्रच्छ (6) (आपृच्छते) lesson पाठः knee जानु to know अव-गम् (1), ज्ञा (9) knowledge ज्ञानम्, विद्या Krsna कृष्णः letter पत्रम् L ladder सोपानम् lake ह्रदः lame खञ्ज language HT9T large स्थूल last अन्तिम to laugh हस् (1) to laugh at परि-हस् (1) law धर्मः, नीतिः . “to lay down वि-धा (3) life आयुस् (आयुः) n., जीवनम्, जीवितम् light ज्योतिस् (ज्योतिः) n., तेजस् (तेजः) . light (adj.) लघु lightning तडित् f., विद्युत् f. like sa MV IAVA limit सीमन् (सीमा) : limitless असीम line रेखा lion सिंहः (०ही) ह lip ओष्ठः to listen आ-कर्ण (10) little अल्प, क्षुद्र, लघु • 71 ·long दीर्घ merit पुण्यम् " to live जीव् (1) to melt p (1) mendicant भिक्षुकः, long-lived 3PTCHA परिव्राज् (परिव्राट) m. Lord प्रभुः m., भर्तृ (भर्ता) m. merchant वणिज् (वणिक् ) m. loss, क्षयः, नाशः, व्यसनम् mercy दया lotus कमलम् Toudly उच्चैः messenger दूतः love अनुरागः, प्रेमन् (प्रेमा, प्रेम) m., n. middlemost मध्य to love स्निह (4) (+loc.) mile-2 miles क्रोशः, 8 miles योजनम् lovely चारु milk पयस् (पयः) n. low नीच, न्यच mind चेतस् (चेतः) n., lowest अधम मनस् (मनः) . minister अमात्यः, मन्त्रिन् (मन्त्री) m. M misery दुःखम् maid-servant दासी misfortune आपद् (आपत्) f. to make (8) (see nn. 51 & 62) prodesty fare: man जनः, नरः, पुरुषः moment क्षणः, क्षणम् mango आम्रम् money वित्तम् many (see 'much') mare 329 monsoon प्रावृष (प्रावृट्) f. to marry परि-नी (1) (परिणयति) month मासः master प्रभुः m., ईश्वरः, कर्तृ (कर्ता) m. moon इन्दुः m., चन्द्रः, चन्द्रमस् meal भोजनम् (चन्द्रमाः) m., शशिन् (शशी) m. mean क्षुद्र, नीच moonlight FIICEIT Ameans उपायः mother जननी, मातृ (माता) f. to measure मा (2) mother-in-law श्वश्रूः medicine औषधम् to mount आ-रुह (1) /mediocre TELT mountain गिरिः m., पर्वतः /to meditate ध्य (1) mouse मूषकः meditation ध्यानम् monkey #fcm. + mouth मुखम् . 72 ·not 7, AT (with imperat.) now TETETT to move चल (1), चर् . (1) much ( many) प्रभूत, बहु how much? कियत् so much इयत्, एतावत् as much as तावत् ...यावत् nurse धात्री 0 mud पङ्कम् object अर्थः, वस्तु oblation हविस् ( हविः) m. to observe अव-लोक् (10) obstacle विघ्नः to obstruct रुध् (7) to obtain अधि-गम् (1), लभ् (1) ( लभते) murder वधः to mutter जप (1) mutually परस्परम् N name नामन् (नाम) n. nature स्वभावः near (adj.) अन्तिक near (prep.) fra: (+acc.), निकषा (+acc.), समया (+acc.) neck कण्ठः necklace हारः net जालम् never न कदापि new नव night रात्रि: f., शर्वरी at night नक्तम् nine नवन् (see n. 130) nineteen नवदशन् nineteenth नवदश ninth नवम noble उदार noise शब्द: to nourish पुष (4) ocean उदधि: m. to occupy अधि-स्था (1) (+acc.) odour गन्धः offence अपराधः -to offer प्र-दा (3) old वृद्ध, जीर्ण old age जरा, वृद्धत्वम् to grow old जू (4) (जीर्यति) one एक .once सकृत् . 1 rat once झठिति, सपदि once upon a time एकदा | only एव, केवलम् to oppress पीड् (10) Vor at orator वक्तृ ( (वक्ता) m. order आदेशः to order आ-दिश् (6) . 73 .

·origin प्रभवः ornament भूषणम् other अन्य, पर otherwise अन्यथा outcast चाण्डाल: (०ली) outside afe: (+abl.) to overcome अभि-भू (1) to owe धृ (10) own Fa P pitiless निर्दय, निष्करुण pity दया, कृपा place स्थानम्, पदम् to place नि-धा (3), नि-अस् (4) (न्यस्यति) plant उद्भिद् (उद्भित्) m. plantain-tree FFHT to play क्रीड् (1) to please प्री (10) (प्रीणयति) pleased प्रीत, तुष्ट to be pleased तुष (4) pleasure भोगः plough हलम् to plough कृष् (6) to plunge गाह (1) (गाहते) poem काव्यम् poet afa: m. point अग्रम्, बिन्दुः poison faut -póllen zor: f. he-mane pain क्लेशः, वेदना pair द्वयम् palace प्रासादः palate तालु path मार्गः, वर्त्मन् ( वम ) n. peace शान्तिः . peaceful शान्त peacock मयूरः (०री) penance तपस् (तपः) n. to practise penance तपः तप् (1) to perform आ-चर् (1), अनु-स्था (1) perfume गन्धः to perish नश् (4) person जनः, लोकः piece खण्ड: to reduce to pieces खण्ड् (10) to pierce व्यध् (4) (विध्यति) pigeon कपोतः pitiful दयालु poor दरिद्र power प्रभावः, शक्तिः f. to praise शंस् (1), श्लाघ् (1) (श्लाघते), स्तु (2) to prattle जल्प् (1) preceptor आचार्यः, गुरु: m. in the presence of समक्षम् (+gen.) priest ऋत्विज् (ऋत्विक्) m. to proceed प्र-वृत् (1) (प्रवर्तते) to proclaim घुष् (10) - 74 ·रक्ष् (1) promise प्रतिश्रुतिः . rat मूषकः, मूषिकः to promise प्रति-श्रु (5) ray किरणः, रश्मिः m. proper सम्यच to reach प्र-आप् (5) properly सम्यक to read पठ् (1) to prosper सम्-पद् (4) (संपद्यते) sto receive आ-दा (3), prosperity भूतिःf., सम्पद् (सम्पत्) f. लभ् (1) (लभते) to protect अव् (1), पा (2), पाल् (10), | refuge आश्रयः, शरणम् to take refuge आ-श्रि (1) protection TETT regular नित्य protector रक्षित (रक्षिता) m. to rejoice मद् (4) (माद्यति), prudent धीमत्, मतिमत् मुद् (1) (मोदते) to punish दण्ड् (10) relative बन्धुः m. pure शुचि to release मुच् (6) (मुञ्चति) to put धा (3), नि-धा (3) to remember स्मृ (1) to put down नि-क्षिप् (6) remembrance स्मृतिः ., स्मरणम् to request अर्थ (10) (अर्थयते), Q प्र-अर्थ (10) quality TUT: residence सदस् (सदः) . without quality निर्गुण to restrain यम् (1) (यच्छति) quarrel कलहः, कलि: m. to return प्रति-गम् (1) queen राज्ञी rice तण्डुलः quick आशु, क्षिप्र, शीघ्र boiled rice ओदनः quickly आशु, झठिति, शीघ्रम् rich धनवत्, धनिन्, श्रीमत् quiet शान्त riches अर्थः, धनम्, वित्तम् to become quiet शम् (4) (शाम्यति) | ridicule हास्यम् to incur ridicule हास्यं गम् R to rise उद्-स्था (1) (उत्तिष्ठति) race जातिः f., वंशः rivalry स्पर्धा Raghu रघुः river नदी, सरित् . Rama. रामः road मार्ग: . 75 .

·धाव बुनि to roam अट् (1), भ्रम् (1,4) to seek मृग् (10) (मृगयते) | tILE (भ्रमति, भ्राम्यति) seer ऋषिः rogue धूर्तः, शठः to seize ग्रह (9) rope रज्जुः . self आत्मन् (आत्मा) m. rough परुष to sell वि-क्री (9) rupee रूप्यम sense इन्द्रियम् series Tony S serpent अहि: m., सर्पः sacred text मन्त्रः, शास्त्रम् servant किंकरः, भृत्यः sacrifice यज्ञः to serve सेव् (1) (सेवते) to sacrifice यज् (1) seven सप्तन् (see n. 130) sage मुनिः M. seventeen सप्तदशन् for the sake of कृते (+gen.) seventeenth सप्तदश to salute नम् (1), वन्द् (1) (वन्दते) seventh सप्तम salvation मुक्तिः . to shake वेप् (1) (वेपते) sandal-wood चन्दनम् shame WITT satisfaction aft: f. sharp तीक्ष्ण, तीव्र satisfied तृप्त to shine प्र-काश् (1) (प्रकाशते), to be satisfied तृप् (4) दीप् (4) (दीप्यते), धुत् (1) (द्योतते) saying वचनम् shoe उपानह् (उपानत्) f., पादुका to scatter कृ (6) (किरति), shore तटः, तीरम्, वेला वि-अस् (4) to shorten सम्-क्षिप् (6) science शास्त्रम् shoulder स्कन्धः sea. समुद्रः shout क्रोशः seat आसनम् to shout क्रुश् (1). second fasta to show दिश् (6) secretly रहसि sick रोगिन्, व्याधित section खण्डः sickness रोगः, व्याधिः m. to see दृश् (1) (पश्यति), side पक्षः ईक्ष् (1) (ईक्षते) Ign both sides उभयतः (+acc.) 76 ·small क्षुद्र on all sides सर्वतः (+acc.) sight दर्शनम् silently founta similar तुल्य, सदृश (+instr.) to smear लिप् (6) (लिम्पति) to smell घ्रा (1) (जिघ्रति) to smile स्मि (1) (स्मयते) sin पापम् smoke धूमः soft मृदु son पुत्रः skilful कुशल to sing † (1) snake अहिः m., सर्पः singer गायक: snare जालम्, पाशः to sink नि-मस्ज् (6) (निमज्जति) snow हिमम् sinner पापः, पापिन् (पापी) m. so एवम्, तथा sister भगिनी, स्वसृ (स्वसा) f. to sit उप-विश् (6), सद् (1) (सीदति) | soldier सैनिकः Sita सीता some कश्चित् काचित् किञ्चित् six षष् (षट्) (see n. 130) somehow कथञ्चित् sixteen षोडशन् sometimes कदापि sixteenth षोडश sixth षष्ठ song गानम्, संगीतम् songstress गायिका skilled farger son-in-law जामातृ (जामाता) m. sky आकाशः, व्योमन् (व्योम) n. sound शब्दः slave दासः, दासी to sound नद् (1) to slay हन् (2) southern अवाच् sleep निद्रा Vto sow वप् (1) to sleep स्वप् (2) sparrow चटकः (०का) sleepy तन्द्रालु to speak भाष (1) (भाषते), वच् (2), slope तट: slothful तन्द्रालु speaker वक्तृ (वक्ता) m. slow मंथर speech भाषा, वाच (वाक्) f. spirited तेजस्विन् sluggish अलस spiritual चिन्मय sluggishness आलस्यम् तन्द्रा splendour शोभा वद् (1) slowly शनैः 77 .

·to split द (9), भिद् (7) to sweep मा (10) to sport रम् (1) (रमते) sweeper मलहारकः spot कलङ्कः sweet स्वादु to sprinkle सिच् (6) (सिञ्चति) sweetmeat मोदकः to stand स्था (1) (तिष्ठति) sword असि: m. standing स्थित star तारका, तारा tail लाङ्गुलम् steadfast धीर, स्थिर to take ग्रह् (9), आ-दा ( to steal चुर् (10) to take away ह (1), अप-ह (1), step पदम् अप-नी (1) stick दण्डः to stick ली (9) talented धीमत् to talk वद् (1) strength बलम्, शक्तिः f. tall उन्नत to strike तुद् (6), प्र-हृ (1) strong बलवत्, बलिन् to tame दम् (4) (दाम्यति) to succeed सिध् (4) tank जलाशयः, तडागः success fufe: f. to taste स्वाद् (1) (स्वादते) such ईदृश, तादृश to teach उप-दिश (6) suddenly सहसा teacher शिक्षकः, गुरु: m. tear अश्रु to suffer क्लिश् (4) (क्लिश्यते) sun रविः m., सूर्यः to tear दृ (9) to tell कथ् (10) support धारणम्, आश्रयः to support धृ (1) ten दशन् (see n. 130) tenth दशम surely TTH terrible भयंकर surprised fafens to be surprised वि-स्मि (1) that अदस्, तद्, यद् (विस्मयते) | theft चौर्यम् surprising f97 then तदा, ततः, तर्हि to swallow ग्रस् (1) (ग्रसते) thence ततः, तस्मात् swan हंसः, हंसी there TET -- 78 ·therefore अत एव, तस्मात् top अग्रम्, शिखरः thick घन, स्थूल to torment पीड् (10) thief चोरः, स्तेनः tortoise कूर्मः thin तनु, कृश to touch स्पृश् (6) thing पदार्थः, वस्तु towards sfa (+acc.) to think चिन्त् (10), मन् (4) (मन्यते) town नगरम्, नगरी third aantal to transgress अति-क्रम् (4) thirst तृष्णा, पिपासा (अतिक्राम्यति) thirteen त्रयोदशन् treasure कोशः, निधि: m. thirteenth त्रयोदश tree तरु: m., वृक्षः this इदम्, एतद् to tremble कम्प् (1) (कम्पते) though यद्यपि trouble कष्टम्, क्लेशः thought ध्यानम्, मतिः f. true सत्य to threaten तर्ज (10) truth सत्यम् three त्रि (see n. 126) to try यत् (1) (यतते) group of three त्रयम् । to turn परि-वृत् (1) (परिवर्तते) throat कण्ठः turned away पराच to throb स्पन्द् (1) (स्पन्दते), स्फुर् (6) twelfth &TGRT to throw अस् (4), क्षिप् (6) twelve द्वादशन् thus इति, इत्थम्, एवम् twilight सन्ध्या tiger व्याघ्रः, व्याघ्री two द्वि (see n. 126) time काल:, वेला, समयः U tip अग्रम् unable अक्षम, असमर्थ tired- क्लान्त, श्रान्त to become tired क्लम् (4) under अधः (+gen.) (क्लाम्यति), श्रम् (4) (श्राम्यति) to understand अव-गम् (1), बुध् (1): today 3TET unimpaired अप्रतिहत tomorrow श्वः universe fascia tongue जिह्वा up to 3T (tabl.) tooth दन्तः । upon :34f5 (+gen.) . . 79 ·upward उदच् urn कुम्भः, कलशः water अम्बु, अम्भज् (अम्भः) N., जलम्, पयस् (पयः) 1., वारि wave ऊर्मिः ., तरङ्गः V way मार्ग: ‘vain असार, व्यर्थ 'vainly, in vain TTT Vaisya विश् ( (विट) m. valour पराक्रमः to vanquish परा-जि (1) (पराजयते) vessel पात्रम् victorious जेतृ victory विजयः vigour ऊर्जस् (ऊजः) ५. 'vile अधम, नीच violent ata violently सरभसम् virtue सदाचारः, गुणः virtuous गुणवत्, गुणिन् vision दृष्टि: f., दर्शनम् voice गिर् (गीः) f., वाणी vow व्रतम् . weak दुर्बल, बलहीन wealth अर्थः, धनम्, वित्तम् weapon अस्त्रम्, शस्त्रम् weary क्लान्त, खिन्न wedding विवाहः week सप्ताह to weep रुद् (2) weeping रोदनम् to weigh तुल् (10) welfare कल्याणम्, भद्रम् well (adv.) सम्यक्, साधु well कूपः, वापी western पश्चिम, प्रत्यच what? किम् wheel चक्रम् when? कदा, when यदा whence? कुतः where? कुत्र, क्व, where यत्र which ? किम्, which यद् ( see hn. 113 & 114) while यावत् तावत् white श्वेत wholesome qey who? किम्, who यद् (see nn. 113 & 114) why? किम्, किमर्थम्, कुतः W to wait प्रति-ईक्ष् (1) (प्रतीक्षते) to walk चल् (1), व्रज् (1) to wallow लुट् (4) war युद्धम् warrior भटः, योधः, वीरः warm उष्ण to wash क्षल् (10) (क्षालयति) 80 .

·wicked दुष्ट to worship पूज् (10), अर्च (1) wicked man दुर्जनः worthless तुच्छ, निर्गुण wide उरु worthy atra wife पत्नी, भार्या wretched दीन, कृपण wind अनिलः, मरुत् n., वायु: m. to write लिख (6) wing पक्षः Y wise मतिमत्, प्राज्ञ wise man बुधः to yawn मुंभ (1) (गॅभते) wish इच्छा year वर्षम् to wish इष् (6) (इच्छति) to yell आ-क्रुश् (1) with समम्, सह (+instr.) yellow पीत without faFT yesterday ह्यः (+acc., instr. & abl.) -yet तथापि yoke धुर् (धः) f. woman नारी, महिला, वधूः young TEUT wood दारु younger कनीयस्, यवीयस् work कर्मन् (कर्म) . youngest कनिष्ठ world जगत्, भुवनम्, लोकः youth यौवनम wolf वृकः , 81 .

·PRINTED AT THE CATHOLIC PRESS, RANCHI

·No text on this page.