·//540
B/4N:
श्रीः
विद्वद्वर्य-नारायणपंडितेन संगृहीतः-
हितोपदेश
.
TAMAU
मेरा नारामा मुलो र
तर मला
बाबू ठाकुर प्रसाद गुप्त बुक्सेलर,
कचौड़ीगली, बनारस सिटी ।
इत्यनेन प्रकाशितः।
मूल्य १ रुप्यकम्।

·€ LIBRARY
HITOPDESH,
COLEOTION OF NARAYAN PANDIT.
ipa!
SIYA
FIRE TRI
11540
S2
SEAK
NAR
PUBLISBED BY
B. THAKUR PRASAD GUPTA
Bookseller.
Kachourigali, Benares,
Prico Re. 1.

·-22
I'RINTEP BY
B. Thakur Prasad Gupta -
At the Bombay Pro.s. Bonasos City

·DHA
श्रीहरिशरणम् ।
हितोपदेशः।
प्रस्ताविका।
सिद्धिः साध्ये सतामस्तु प्रसादात्तस्य धूर्जटे।
जाहवीफेनलेखेव यन्मूर्विन शशिनः कला ॥१॥
श्रुतो हितोपदेशोऽयं पाटवं संस्कृतोक्तिपु ।
वाचां सर्वत्र वैचित्र्यं नीतिविद्यां ददाति च ॥२॥ -
अजरामरवस्याज्ञो विद्यामर्थ च चिन्तयेत् ।
गृहीत इय केशेषु मृत्युना धर्ममाचरेत् ।। ३ } -
सर्वद्रव्येपु विद्यैव द्रव्यमाहुरनुत्तमम् ।
श्रहार्यत्वादनत्वादक्षयत्वाच्च सर्वदा ॥४॥
संयोजयति विद्येव नीचगापि नरं सरित् ।
समुद्रमिव दुर्धर्ष नृपं भाग्यमतः परम् ॥५॥
विद्या ददाति विनयं विनयाद्याति पात्रताम् ।
पात्रत्वाद्धनमाप्नोति धनाद्धर्म ततः सुखम् ॥ ६ ॥

·२
हितोपदेशे-
विद्या शस्त्रस्य शास्त्रस्य द्वे विद्ये प्रतिपत्तये।
आद्या हॉस्पीय वृद्धत्वे द्वितीयाद्रियते सदा ।। ७॥
यन्नवे भाजने लग्नः संस्कारो नान्यथा भवेत् ।
कथाच्छलेन बालानां नीतिस्तदिह कथ्यते ।।८।।
मित्रलाभः सुहृद्भेदो विग्रहः संधिरेव च ।
पञ्चतन्त्रात्तथान्यस्माद्ग्रन्थादाकृष्य लिख्यते ॥ ९ ॥
अस्ति भागीरथीतीरे पाटलिपुत्रनामधेयं नगरम् । तत्र
सर्वस्वामिगुणोपेतः सुदर्शनो नाम नरपतिरासीत् । स भूप-
तिरेकदा केनापि पठ्यमानं श्लोकद्वयं शुश्राव-
'अनेकसंशयोच्छेदि परोक्षार्थस्य दर्शकम् ।
सर्वस्य लोचनं शास्त्रं यस्य नास्त्यन्ध एव सः ॥१०॥
यौवनं धनसंपत्तिः प्रभुत्वमविवेकिता ।
एकैकमप्यनय क्रिमु यत्र चतुष्टयम् ॥११॥
इत्यात्मिनः पुत्राणामनधिगनशास्त्राणां नित्यमु-
न्मार्गगामिनां शास्त्राननुष्ठानेनोद्विग्नमनाः स राजाचिन्त-
यामास-
'कोऽर्थः पुत्रेण जातेन यो न विद्वान धार्मिकः ।
काणेन चनुपा किंवा चनुःपीडेव केवलम् ॥१२॥
अजातमृतमूर्खाणां वरमाद्यो न चान्तिमः ।
सद्दुःखकरावाद्यावन्तिमस्तु पदे पदे ॥१३॥

·प्रस्ताविका। . किंच। स जातो येन जातेने याति वंशः समुन्नतिम् । परिवर्तिनि संसारे मृतः को वा न जायते ॥१४॥ गुणिगणगणनारम्भे न पतति कठिनी सुसानमाद्यस्य । तेनाम्बा यदि मुतिनिी नद वन्ध्या कीशी नाम ॥ १५ ॥ अपि च। दाने तपसि शौर्यं च यस्य न,प्रथितं मनः । विद्यायामर्थलामे च मातुरुचार एव सः॥ १६ ॥ अपरं च। परमेको गुणी पुत्रो न च मूर्खशतान्पपि । एकश्चन्द्रस्तगो हन्ति न च तारागणोऽपि च ॥ १७ ॥ पुण्यतीर्थे कृतं येन तपः काप्यतिदुष्करम् । तस्य पुत्रो भवेदश्यः समृद्धो धार्मिकः सुधोः ॥१८॥ अर्थागमो नित्यमरोगिता च प्रिय भार्या प्रियवादिनी च । वश्यश्च पुत्रोऽर्थकरी च विधा पड् जीवलोकस्य सुसानि राजन् ।। १९॥ को धन्यो बहुभिःपुत्रैः कुमुलापूरग्णाटको । वरमेका बुलालम्बी यत्र विश्रूयते पिता ।। २० ।। ऋणकर्ता पिता शत्रुर्माता च व्यभिचारिणी । मार्या रूपवती शत्रुः पुत्रः शत्रुरपण्डितः ।।२१ ।। - ·हितोपदेशे- अनम्यासे विषं विद्या अजीणे भोजनं विषम् । विपं समा दरिद्रस्य वृद्धस्य तरुणी विषम् ॥ २२ ॥ यस्य कस्य अमृतोऽपि गुणवान्पूज्यते नरः । धनुर्वशविशुद्धोऽपि निर्गुणः किं करिष्यति ॥ २३ ॥ हा हा पुत्रक नाधीतं सुगततासु रात्रिषु । तेन त्वं विदुषां मध्ये पङ्क गौरिव सीदसि ॥ २४ ॥ तत्कथमिदानीमेते मम पुत्रा गुणवन्तः क्रियन्ताम् । आहारनिद्राभयमैथुनं च सामान्यमेतत्पशुभिर्नराणाम् । धर्मो हि तेषामधिको विशेपो धर्मेण हीनाः पशुभिः समानरः ।। २५ ।। यतः। धर्मार्थकाममोक्षाणां यस्यैकोऽपि न विद्यते । अजागलस्तनस्येव तस्य जन्म निरर्थकम् ।। २६ ।। यबोच्यते- आयुः कर्म च विनं च विद्या निधनमेव च । पञ्च तान्यपि सृज्यन्ते गर्भस्थस्यैव देहिनः ।। २७ ।। किंच। अवश्यं मायिनो भाषा भवन्ति मद्दतामपि । नम्नत्वं नीलकण्ठस्य महाहिशयनं हरेः ।। २८॥

·प्रस्ताविका। 7 अपि च । यदमावि न तद्भावि भावि चेन तदन्यथा । इति चिन्ताविपघ्नोऽयमगदः किं न पोयते ॥ २६ ॥ एतकार्याक्षमाणां कैयांचिदालस्यवचनम् न देवमपि सञ्चिन्त्य त्यजेदुद्योगमात्मनः। अनुद्योगेन तैलानि तिले यो नाप्तुमर्हति ॥ ३० ॥ यन्यच्च । उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्यी - देवेन देवमिति कापुरुषा वदन्ति । देवं निहत्य कुरु पौरुपमात्मशक्त्या यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोज दोपः ॥ ३१॥ यथा धेकेन चक्रेण न रथस्य गविर्भवेत् । एवं पुरुषकारेण विना देवं न सिध्यति ॥ ३२॥ तथाचा पूर्वजन्मकृतं कर्म तदैव मिति कथ्यते। तस्मात्पुरुषकारेण यत्नं कुर्यादतन्द्रितः ।। ३३ ।। यथा मृत्पिण्डतः कर्ता कुरुते यद्यदिच्छति । एवमात्मकृतं कर्म मानवः प्रतिपद्यते ॥ ३४ ॥ कामतालीपवत्प्राप्तं दृष्ट्यापि निधिमग्राः। न स्वयं देवमादरी पुरुषार्थमपेक्षते ॥ ३५ ।।

·हितोपदेशे- उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः ॥२६॥ मातृपित्कृताभ्यासो गुणितामेति बालकः । न गर्भच्युतिमात्रेण पुत्रो भवति पण्डितः॥ ३७॥. माता शत्रुः पिता बैरी-येन वालो न पाठितः । न शोभते समामध्ये हंसमध्ये चको यथा ॥ ३८॥ रूपयौवनसंपन्ना विशालकुलसंभवाः । विधाहीना न शोभन्ते निर्गन्धा इव किंशुकाः ॥३६॥ मृोपि शोभते तावत्सभायां वस्त्रधेष्टितः । तावच शोभते मृों यात्किचिन्न भापते ॥४०॥ एतचिन्तयित्वा स राजा पण्डितसर्भा कारितवान् । राजो. पाच--'भो भो: पण्डिताः श्रूयताम् । अस्ति कश्चिदेवंभूतो विद्वान्यो मम पुत्राणां नित्यमुन्मार्गगामिनामनधिगतशास्त्रा णामिदानी नीतिशास्त्रोपदेशेन पुनर्जन्म कारयितुं समर्थ यतः। काचः काञ्चनसंसर्गाद्धको मारकती द्युतिम् । तथा सत्संनिधानेन मूखों याति प्रवीणताम् ॥४१॥ उक्तंच- हीयते हि मंतिस्तात हीनः सह समागमात् । समैश्च समतामेति विशिष्ठश्च विशिष्टताम् ।। ४२ ।। अत्रान्तरे विष्णुशर्मनामा महापण्डितः सकलनीतिशास्त्र ·प्रस्ताविका। यत्तिनो वृहस्पतिरिवानवीत---'देव' महाकुलसंभूता एतैरान पुत्राः तन्मया नीतिं ग्राहयितुं शक्यन्ते । ततः । नाद्रव्ये निहिता काचित्किया फलवती भवेत् न व्यापारशतेनापि शुक्रवत्पाठ्यत्ते वकः ।।४३ ।। अन्यञ्च। अस्मिस्तु निर्गुणं गोत्रे नापत्यमुपजायते । श्राकरे पद्मरागोणां जन्म काचमणेः कुतः॥४४॥ अतोऽहं परमासाभ्यन्तरे तव पुत्रानीतिशास्त्राभिज्ञान्करि- ध्यामि । राजा सविनयं पुनस्याच- कीटोऽपि सुमनःसङ्गादारोहति सतां शिरः । अस्मापि याति देवत्वं महभिः सुप्रतिष्ठितः॥४५॥ अन्यच । यथोदयगिरेव्यं संनिकण दीप्यते । तथा सत्संनिधानेन हीननोऽपि दीप्यते ॥ ४६ ।। गुणा गुणज्ञेषु गुणा भवन्ति ते निर्गुणं प्राप्य भवन्ति दोषाः । पास्वायतोयाः प्रभवन्ति नद्यः । समुद्रमासाद्य भवन्त्यपेयाः ।।४७॥ तदेतेपामस्मत्पुत्राणां नीतिशास्रोपदेशाय भवन्तःप्रमागम्'इ त्युक्त्वा तस्य विष्णुशर्मणोबहुमानपुरःसरं पुत्रान्समर्पितवान्। इति प्रस्ताविका ·हितोपदेशे- मित्रलाभः । अथ प्रासादपृष्ठे सुखोपविष्टानां राजपुत्राणां पुरस्तात्म- स्तावक्रमेण स पण्डितोऽब्रवीत्- 'काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम् । व्यसनेन च मूर्खाणां निद्रया कलहेन वा ॥ १ ।। तद्भवतां विनोदाय काककूर्मादीनां विचित्रा कथां कथयामि राजपुत्रैरुक्तम्-'आर्य, कथ्यताम् ,! विष्णुशर्मोवाच- 'शृणुत । संप्रति मित्रलाभः प्रस्तूयते यस्यायमाद्यः श्लोक:- असाधना वित्तहीना बुद्धिमन्तः सुहृत्तमाः। साधयन्त्याशु कार्याणि कामकर्ममृगाखुवत् ॥ २ ॥ राजपुत्रा ऊचुः–'कथमेतत् ।, विष्णुशर्मा कथयति- अस्ति गोदावरीतीरेविशालःशाल्मली तरुतत्र नानादि ग्देशादागत्य रात्री पक्षिणो निवसन्ति । अथ कदाचिदवस- भायां रात्रावस्ताचलचूड़ावलम्बिनि भगवति कुमुदिनीनायके चन्द्रमसि लघुपतनकनामा वायसः प्रबुद्धः कृतान्तमिव द्विती- यमायान्तं व्याधमपश्यत् । तमवलोक्याचिन्तयत्-'अद्य प्रातरेवानिष्टदर्शन जातम् । न जाने किमनभिमतं दर्शयिष्यति इत्युक्त्वा तदनुसरणक्रमेण व्याकुलचलितः। यतः। शोकस्थानसहस्राणि भयस्थामशतानि च । दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥३॥ .

·A ६ ARATIYA . मित्रलाभः । अन्यच्च । विपयिणामिदमरस्यं कर्तव्यम् । उत्थायोत्थाय बोद्धव्यं महद्भयमुपस्थितम् मरणव्याधिशोकानां किमद्य निपतिष्यतिBिF-ARN: अथ तेन व्याधन तण्डुलकणान्विकीर्य जालं विस्तीर्णम् स च प्रच्छन्नो भृत्याः स्थितः। तस्मिन्नेव काले चित्रग्रीवा नामा कापोतराजः सपरिवारो वियति विसर्पस्तांस्तण्डुलकरणा नवलोकगामास । ततः कपोतराजस्तण्डुलकणलुब्धान्कयोता- प्रत्याह-'कुतोऽत्र निर्जने वने तण्डुलकणानां संभवः । तन्निरूप्यतां तावत् । भद्रमिदं न पश्यामि । प्रायेणानेन तण्डुलकणलोभेनास्माभिरपि तथा भवितव्यम् । कङ्कणस्य तु लोमेन मग्नः पङ्के सुदुस्तरे । वृद्धव्याघ्रण सं प्राप्तः पथिकः स मृतो यथा ॥५॥ कपोता ऊचुः-कथमेतत् ।, सोऽब्रवीत्- कथा १॥ 'अहमेकदा दक्षिणारण्ये चरनपश्यम् । एको वृद्धव्याघ्रः स्नातः कुशहस्ता सरस्तीरे ब्रूते-'भो भोः पान्थाः, इदं सुवर्णकङ्कणं गृहताम् । तदो लोभाकृष्टेन केनचित्पान्थेना- लोचितम्-भाग्येनैतत्संभवति । कित्त्वस्मिन्नात्मसन्देहे प्रवृ. तिन विधेया। यतः। अनिष्टादिष्टलामेऽपि न गतिर्जायते शुभा ।

·१० हितोपदेशे- यत्रास्ते विपसंसर्गोऽमृतं तदपि मृत्यवे ॥६॥ किन्तु सर्वत्रार्थार्जने प्रवृत्तिः संदेह एव । तथा चोक्तम्-- न संशयमनारुह्य नरो भद्राणि पश्यति । संशयं पुनरारुह्य यदि जीवति पश्यति ॥ ७॥ तनिरूपयामि तायत् । प्रकाशं ब्ते--'कुत्र तब कङ्कणम् ।' च्यानो हस्तं प्रसार्य दर्शयति । पान्धोऽवदत्-'कथं मारा- त्मके त्वयि विश्वासः ।' व्याघ्र उवाच --'शृणु रे पान्थ' प्रागेव यौवनदशायामतिदुत्तासम् । अनेकगोमानुपाणां वधान्मे पुत्रा मृता दाराश्च । वंशहोनश्चाहम् । ततः केनचि- द्वामिकणाहमादिष्ट:-दानधर्मादिकं चरतु भवान् ।' तदु- पदेशादिदानीमहं स्नानशीलो दातावृद्धोगलितनखदन्तो न कथं विश्वासभूमिः । यतः। विद्याध्ययनदानानि तपः सत्यं धृतिः क्षमा । अलोम इति मार्गोऽयं धर्मस्याष्टविधः स्मृतः ॥ ८॥ तत्र पूर्ववतुर्वर्गो दम्मार्थमपि सेव्यते । उत्तरस्तु चतुर्पी महात्मन्येव तिष्ठति ॥६ मम चैतावांल्लोमविरहो येन स्वहस्तस्थमपि सुकर्णकवणं यस्मै कस्मंचिदातुमिच्छामि । तथापि व्याघो मानुपं खादतीति लोकमवादो दुनिवारः । यतः । गतानुगतिको लोकः कुट्टनीमुपदेशिनीम् ।

·'मित्रलाभः। प्रमाणयति नो धर्मं यथा गोध्नमपि द्विजम् ॥१०॥ 'मया च धर्मशास्त्राण्यधीतानि । शृणुः- मरुस्थाल्यां यथा वृष्टिः सुधातें भोजनं तथा । दरिद्रे दीयते दानं सफलं पाण्डुनन्दन ॥ ११ ॥ प्राणा यथात्मनोऽभीष्टा भूतानामपि ते तथा। आत्मौपम्येन भूतेषु दयां पुर्वन्ति साधवः ॥ १२ ॥ अपरं च। 'प्रत्याख्याने च दाने च सुखदुःखे प्रियाप्रिये । आत्मोपम्येन पुरुषः प्रमाण मधिगच्छति ॥ १३ ॥ अन्यचा मात्वत्परदारेषु परद्रयेपु लोष्ठयत । आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः ॥ १४ ॥ त्वं चातीव दुर्गतस्तेन तत्तुभ्यं दातुं सपत्नोऽहम् । तथा चोक्तम्- दरिद्रान्भर कौन्तेय मा प्रयच्छेश्वरे धनम् । । व्याधितस्पौषधं पथ्यं नीरुजस्य किमौपधेः ॥ १५ ।। अन्यचा दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे । देशे काले च पात्रे च तदानं साचिकं स्मृतम् ।।१६।। तदा सरसि स्नात्वा सुवर्णकङ्कणं गृहाण । ततो याबदसौ ·१२ हितोपदेश- तद्वचाप्रतीता लोमात्सरःस्नातुं प्रविशति तावन्महापङ्केनिमनः पलापितुमत्तमः । पङ्क पतितं दृष्ट्वा व्यायोञ्चदन्-'महह' महापङ्के पतितोऽसि । अतस्त्वामहमुत्थापयामि । इन्युक्त्वा शनैः शनैरुपगम्य तेन व्याघेण धृतः पान्थोचिन्तयत्- 'न धर्मशास्त्रं पठतीति कारणं न चाथि चेदाध्ययनं दुरात्मनः । स्वभाव एवात्र तधातिरिच्यते यथा प्रकृत्या मधुरं गयां पयः ॥ १७ ॥ किं च। अवशेन्द्रियचित्तानां हस्तिस्नानांमव क्रिया। दुर्भगापरणप्रायो ज्ञानं भारः क्रियां विना ॥ १८ ॥ तन्मयो भद्रं न कृतं यदत्र मारात्मक विश्वासः कृतः । यथा युक्तम् नदीनां शत्रपाणीनां नखिनां चैङ्गिणां तथा । विश्वासो नैव क्तव्यः स्त्रीषु राजकुलेषु च ॥ १६॥ अपरं च। सर्वस्य हि परीक्ष्यन्ते स्वभावा नेतरे गुणाः । अतोत्य हि गुणान्सर्वान् स्वभाो मूर्ति वर्तते ॥२०॥ अन्यच स हि गगनविहारी कल्मपध्वंसकारी दशश:करधारी ज्योतिषां मध्यचारी । M

·१३
मित्रलाभः।
विधुरपि विधियोगाद्गस्यते राहुणासी
लिखितमपि ललाटे प्रोज्झितुं का समर्थः॥२१॥
इति चिन्त यन्नेवासो व्याघ्रण व्यापादितः खादितश्च । अतो.
ऽहं ब्रवीमि-'ककणस्य तु लोमेन' इत्यादि । अतःसर्वथा
विचारितं कर्म न कर्तव्यम् । यतः ।
सुजीर्णमन्नं सुविचक्षणः सुतः
सुशासिता स्त्री नृपतिः सुसेवितः ।
सुचिन्त्य चोक्तं सुविचार्य यत्कृतं
सुदीर्घकालेऽपि न याति विक्रियाम् ॥ २२ ॥
एतद्वचनंश्रुत्वा कश्चित्कपोतासदर्यमाहा-'आ, किमेवमुच्यते
वृद्धानां वचनं ग्राह्यमापत्काले घुपस्थिते ।
सर्वत्रैवं विचारेण भोजनेऽप्यप्रवर्तनम् ॥ २३ ॥
यता।
शङ्काभिः सर्वमाकान्तमन्नं पानं च भूतले ।
प्रवृत्तिः कुत्र कर्तव्या जीवितव्यं कथं नु वा ॥ २४ ॥
ई| पृणी वसंतुष्टः क्रोधनो नित्यशङ्कितः ।
परभाग्योपजीवी च पडेते दुःखभागिनः' ।। २५ ।।
एतच्छुत्या सर्वे कपोतास्तत्रोपविष्टाः । यतः ।
सुमहान्त्यपि शास्त्राणि धारयन्तो बहुश्रुताः ।
छत्तार; संशयायों च विनयन्ते लोभमोहिताः ॥२६॥

·१४
हितोपदेशे-
अन्यच्चा
लोभात्क्रोधः प्रभवति लोमाकामः प्रजायते ।
लोमान्मोहरच नाशरच लोभा पापस्य कारणम् ॥२७॥
अन्यच.
“असंभवं हेममृगस्य जन्म
तथापि रामो लुलुमे भृगाय ।
प्रायः सभापन्नविपत्तिकाले
धियोऽपि पुंसां मालिना भवन्ति ॥ २८ ॥
अनन्तरं सर्वे जालेन बद्धा बभूवुः । ततो यस्प बचनात्तत्रा-
चलम्बितारतं सर्वे तिरस्कुर्वन्ति । यतः ।
न गणस्याग्रतो गच्छेत्सिद्ध कार्ये समं फलम् :
यदि कार्यविपतिः स्यान्मुखरस्ता हन्यते ॥ २९ ।।
तस्य तिरस्कारं कृत्वा चित्रग्रीव उवाच-'नायमस्य दोपः।
यतः ।
यापदामापतन्तीनां हितोऽप्यायाति हेतुताम् ।
माजका हि वत्सस्य स्तम्भीभवति बन्धने ॥ ३०॥
अन्यच्च।
म बन्धुर्यो विपनानामापदुद्धरणक्षमः ।
न तु भीतपरित्राणवस्तुपालम्मपण्डितः ॥ ३१ ॥

·। मित्रलामः। विपत्काले विस्मय एक कापुरुपलक्षणम् । तदत्र धैर्यमवलम्व्य प्रतीकारशिचन्त्यताम् । यतः । विपदि धैर्यमथाभ्युदये क्षमा सदसि वाक्पटुता युधि विक्रमः । यशसि चाभिरुचिर्व्यसनं श्रुती प्रकृतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम् . ।। ३२ ।। संपदि यस्य न हों विपदि विपादो रणेच धीरत्वम् । तं भवनत्रयतिलकं जनयति जननी सुतं विरलम् ॥ ३३ ॥ अन्यच्च । पड़ दोषाः पुरुषेणेह हन्तव्या भूतिमिच्छिता । निद्रा तन्द्रा भयं क्रोध बालस्य दीर्घवत्रता ॥३४॥ इदानीमप्येषं क्रियताम् । सबै रेकचित्तीभूयजालमादायोड्डी यताम् । यतः अल्पानामति वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका । तृणैर्गुणत्वमापन्नैर्वध्यन्ते मत्तदन्तिनः ॥ ३५ ॥ संहतिः श्रेयसी पुसा स्वकुलैरल्पकैरपि । तुपेणापि परित्यक्ता न प्ररोहन्ति तन्डुलाः ॥ ३६ ॥ इति विचिन्त्य पतिणः सर्वे जालमादायोत्पतिताः । अनन्तरंसव्याधः सुदूराजालापहारकांस्तानलोक्य पथाद्धा- वनचिन्उपत्- .. + ·१६ हितोपदेशे- 'संहतास्तु हरन्त्येते मम जालं विहंगमाः । यदा तु निपतिष्यन्ति यशमेष्यन्ति मे तदा ॥ ३७ ।। ततस्तेषु चतुर्विपयाविकान्तेषु परिपु सव्याधोनिवृत्तः। अथ लुब्धकं निवृत्तं दृष्ट्वा कपोताऊचुः "किमिदानी कर्तुमुचितम् ।' चित्रग्रीव उवाच- 'माता मित्रं पिता चेति स्वभावात्रितयं हितम् । कार्यकारणतश्चान्ये भवन्ति हितयुद्धयः ।। ३८।। तदस्माकं मित्रं हिरण्यको नाम मूपिकराजो गण्डकीतीरे चित्रवने निवसति । सोऽस्माकं पाशांश्छेत्स्यति ।' इत्यालो. च्य सर्वे हिरण्यकविवरसमीपं गताः । हिरण्यकरच सर्वदाs- पायशझ्या शतद्वारं विवरं कृत्वा निवसति । ततो हिरण्यकः कपोतारपावमयाचकितस्तूष्णी स्थितः। चित्रग्रीच उवाच- 'सखे हिरण्यक, किमस्मान्न संभापसे।' ततो हिरण्यकस्त- द्वचनं प्रत्यभिज्ञाय ससंभ्रमं याहनि:मृत्याब्रवीत्--'श्रा: पुण्यवानस्मि । प्रियसुहृन्मे चित्रग्रीवः समायातः । यस्य मित्रेण संभापा यस्य मित्रेण संस्थितिः। यस्प मित्रंण संलापस्ततो नास्तीह पुरपयान् ॥३४॥ पाशबारचतान्दृष्ट्या सविस्मयः स्थित्वोवाच-ससे, फिमेवत् ।' चित्रग्रोवोत्रदद्-सखे' अस्माकंप्राक्तनजन्मक र्मणः फलमैतत् ।

·२ मित्रलाभः। यस्माच्च येन च यथा च यदा च यच्च यावच यच च शुभाशुभमात्मकर्म । तस्माच तेन च तथा च तदा च तच तावच तत्र च विधातृवशादुपैति ॥४०॥ रोगशोकपरीतापवन्धनव्यसनानि च । आत्मापराधवृक्षाणां फलान्येतानि देहिनाम् ॥ ४१ ॥ एतच्छुत्वा हिरण्यकचित्रग्रीवस्य वन्धनं चेत्तुं सत्वरमुपसर्पति चित्रग्रीन उवाच-'मित्र, मा मवम् । अस्मदाश्रितानामेपांताच- स्पाशाश्छिन्धि, तदा मम पाशं पश्चान्देस्यसि । हिरण्यको ऽप्याह-'यहमल्पशक्तिः दन्ताथ मेफोमलाः तदेतेपां पाशां रछेतुं कथं समर्थः । तद्यावन्मे दन्ता न त्रुट्यन्ति तावत्तव पाशं छिनमि । तदन्तरमेपामपि बन्धनं यावच्छस्यं छत्स्यामि । चित्रग्रीव उवाच-'यस्त्वेवम् । तथापि यथा- शरत्येतेषां यन्धनं खएडय। हिरण्यकेनोक्तम्-'यात्मपरि- त्यागेन यदाधिताना परिरचणं तननीतिविदां सम्मतम् । यतः मापदर्थे धनं रनेदारानद्धनरपि थात्मनं सततं रक्षेदारैरपि धनैरपि ॥ ४२ ।। थन्य धर्मार्थकाममोक्षायां प्राणाः संस्थिविहेनवः। तामिघ्नता किं नहतं रक्षवा किन रचितम् ॥४३॥ .

·. . हितोपदेशे- चित्रग्रोव उवाच-सखे, नितिस्तावदीरयेव । कित्यहमस्म- दाश्रिवानां दुःखसोढुं सर्वथाऽसमर्थः । तेनेदंग्रवीमि । यतः । घनानि जीवितं चैव परार्थे प्राज्ञ उत्सृजेत् । सनिमिचे वरं त्यागो विनाशे नियते सति ॥४४॥ ययमपरश्च साधारणो हेतुः। जाविद्रव्यगुणानां च साम्यमेषां मया सह । मत्प्रभुत्वफलं ब्रूहि कदा किं वद्भविष्यति ॥ ४५ ॥ यन्यञ्च । विना वर्तनमेवते न त्यजन्ति ममान्तिकम् । तन्मे प्राणव्ययेनापि जीक्यैतान्ममाश्रितान् ॥ ४६॥ कि. . , मासमूत्रपुरीपास्थिनिर्मितेऽस्मिन्कलेवरे । विनश्वरे विहायास्था यशः पालय मित्र मे ॥४७॥ अपरं च पश्य । यदि नित्यमनित्येन निर्मलं मलयादिना । यशः कायेन लम्येत उन्न लब्धं भवेन्नु किम् ॥४८॥ यतः। शरीरस्य गुणानां च दूरमत्यन्तमन्तरम् । शरीरं क्षणविध्वंसि.कल्पान्तस्थायिनो गुणाः॥४६॥ इत्याकर्ण्य हिरण्यक: प्रहृष्टमनाः पुलकितः सन्नब्रवीत्-'साधु ·" प्रस्ताविका। मित्र, साधु । अनेनाश्रितवात्सल्येन त्रैलोक्यस्यापि प्रभुत्वं त्ययि युज्यते । एवमुक्त्वा तेन सर्वेषां वन्धनानि छिन्नानि ततो हिरण्यकः सर्वान्सादरं संपूज्याह 'सखे चित्रग्रीव, सर्वथात्र · जालवन्धनविधौ दोपमाशङ्कयात्मन्यवज्ञा न कर्तव्या । यतः। योऽधिकायोजनशतात्पश्यतीहामिपं खगः । स एव प्रासकालस्तु पाशवन्धं न पश्यती ॥५०॥ अपरं च। शशिदिवाकरयोग्रहपीडनं ५ ॥ गजभुजंगभयोरपि बन्धनम्। । मतिमतां च विलोक्य दरिद्रा । ॥ विधिरहो बलवानिति मे मतिः ॥५१ । धन्यचा व्योमकान्तविहारिणोऽपि बिहाः संप्राप्नुवन्त्यापदं वध्यन्ते निपुणैरगाधसलिलान्मत्स्या: समुद्रादपि । दुर्नीतं किमिहास्ति किं सुचरितं का स्थानलामे गुणः कालो हि व्यसनप्रसारितकरो गृह्णाति दूरादपि ॥५२॥ इति प्रयोध्यातिथ्यं कृत्वालिङ्गय च चित्रग्रीवस्तेन संप्रेषितो ययेष्टदेशान्सपरिवारो ययौ हिरण्यकोऽपि स्वविवरं प्रविष्टः । यानि कानि च मित्राणि कर्तव्यानि शतानि च परयमूपिकमित्रेण फपोवा मुक्तयन्यनाः ॥ ५३ ।। ! 1 - ८॥११-.

·२० हितोपदेश- अथलघुपतनकनामा काकः सर्ववृत्तान्तदर्शीसाश्चर्यमिदमाह 'अहो हिरण्यक' शलाघ्योऽसि।अतोऽहमपि त्वया सहमैत्रीमि- 'च्छामि । अतो मां मैन्येणानुग्रहीतुमर्हसि । एतच्छुत्वाहिरएप कोऽपि विवराभ्यन्तरादाह-'कस्तवम् ?' स ब्रूते-'लघुपतनक नामा वायसोऽहम् । हिरण्यकोविहस्याह-'का त्वया सह मैत्री । यतः। यद्येन युज्यते लोके बुधस्तत्तन योजयेत् अहमन्नं भवान्भोक्ता कथं प्रीतिर्भविष्यति ।। ५४ ॥ अपरं च । भक्ष्यभक्षकयोः प्रीतिविपत्तेरेव कारणम् । शृगालात्पाशवद्धोऽसौ मृगः काकेन रक्षितः ॥ ५५ ॥ वायसोऽब्रवीत्-'कथमेतत् ।' हिरण्यकः कथयति- कथा २॥ 'अस्ति मगघदेशो चम्पकवती नामारण्यानी । तस्यां चिरा- न्महता स्नेहेन मृगकाको निवसतः। स च मृगः स्वेच्छया भ्राम्यन्हृष्टपुष्टांगः केनचिच्छगारोनावलोकितः । तं दृष्ट्वा शृगालोचिन्तयत्-'श्राः कथमेतन्मांसं मुललितं भक्ष्यामि । भवतु । विश्वासंतावदुत्पादयामि।' इत्यालोच्योपसृत्याब्रवीत् 'मित्र, कुशलं ते १. मृगेणोक्तम्-'कस्त्वम् । स ब्रूते- 'क्षुद्रबुद्धिनामा जम्बुकोऽहम् । अनारण्ये बन्धुहीनो मृतबन्नि- - ·मित्रलाभः। २१ " यसामि । इदानीं त्वां मित्रमासाद्य पुनः सबन्धुर्जीवलोकं प्रविष्टोऽस्मि । अधुनातवानुचरणे मया सर्वथा भवितव्यम् । मृगेणोक्तम्-एवमस्तु ।' ततः पश्चादस्तंगते सवितरि भग- यति मरीचिसालिनी तो मृगस्य वासभूमि गतौ । तत्र चम्प- कक्षशाखायां सुबुद्धिनामा-काको मृगस्य चिरमित्रं निवसति सौ दृष्ट्वा काकोऽवदत्--'सखे चित्राङ्ग, कोऽयं द्वितीयः ?' मृगोब्रूते-'जम्बुकोऽयम् । अस्मत्सख्यमिच्छन्नागतः। काक जूते-'मित्र' अकस्मादागन्तुना सह मंत्री न युक्ता। तथा चोक्तम्- अज्ञातकुलशीलस्य वासो देयो न कस्यचित् । माजीरस्य हि दोपेण हतो गृध्रो जरद्गवः ॥ ५६ ।। तापाहतुः कथमेतत् । काकः कथयति- कथा ३. अस्ति भागीरथीतीरे गृध्रकूटनानि पर्वते महापर्कटीवृतः। वस्य कोटरे देवदुर्षिपाकाद्गलितनसनयनो जरद्गवनामा गृधः प्रतिरसति । अथ कृपया तज्जीवनाय तवृदयासिनः पक्षिणःस्वाहारात्किचिम्किचिदुद्धृत्य ददति । तेनासौ जीवति अधकदाचिदीर्घकर्णनामामार्जारः पविशाकान्मचितुतत्रा- गसः। ततस्तमायान्तं दृष्ट्वा पतिशावकैमयातःकोलाहलाकृतः वच्मृत्वा जरद्गवेनोक्तम-'कोऽयमापाति । दीर्घकयों

·२२
हितोपदेशे-
गृध्रमवलोक्य समयमाह-'हा, हतोऽस्मि । यतः ।
तावद्भयस्य भेतव्यं यावद्भयमनागतम् ।
श्रागतं तु भयं वीक्ष्य नरः कुर्याद्यथोचितम् ।। ५७ ।।
अधुनास्प संनिधाने पलायितुमक्षमः। तद्यथा भवितव्यं तद्भ
धतु । तावद्विश्वासमुत्पाद्यास्य समीपमुगच्छामि ।' इत्यालो-
च्योपसृत्यात्रवीत्-'आर्य, त्वामभिवन्दे । गृधोऽवदत्-
'कस्त्वम् ।' सोऽवदत्-'मार्जारोऽहम् ।' गृनो ब्रूते- 'दूर-
मपसर । नो चेद्धन्तव्योऽसि मया ।' मार्जारोऽवदत्-
'श्रूयतां तावदस्मद्वचनम् । ततो यद्यहं वध्यस्तदा हन्तव्यः ।
यतः।
जातिमात्रेण किं कश्चिद्धन्यते पूज्यते क्वचित् ।
व्यवहारं परिज्ञाय वध्यः पूज्योऽथवा भवेत्' ।। ५८॥
गृध्रो व्रते-बेहि किमर्थमागतोऽसि ।' सोऽवदत्-'अहमत्र
गङ्गातीरे नित्यस्नायीब्रह्मचारीचान्द्रायणव्रतमाचरंस्तिष्ठामि
यूयं धर्मज्ञानरता विश्वासभूमय इतिपक्षिणः सर्वे सर्वदा
ममान प्रस्तुवन्ति । अतो भवद्भयो विद्यावयोवृद्धेभ्यो धर्म
श्रोतुमिहागतः । भवन्तश्चैतादृशा धर्मज्ञा यन्मामतिथिहन्तुमु
यता:! गृहस्थधर्मश्चैयः।
अराव युचितं कार्यमातिथ्यं गृहमागते ।
छेत्तुः पार्श्वगतां छायां नोपसंहरते द्रुमः ॥ ५६ ॥

·प्रस्ताविका। २३ यदि वा धनं नास्ति तदा प्रीतिवचसाप्यतिथिः पूज्य एवं यतः। तुणानि भूमिरुदकं वाक् चतुर्थी च सन्ता। एतान्यपि सतां गेहे नोच्छिद्यन्ते कदाचन ।। ६० ।। थपरं च । निर्गुणेप्वपि सत्येपु दयां कुर्वन्ति साधरः न हि संहरते ज्योत्स्ना चन्द्रश्चाण्डालवेश्मनः ॥६॥ अन्यचा अतिथिर्यस्प भग्नाशो गृहात्प्रतिनिर्वतते स तस्मै दुष्कृतं दत्वा पुण्यमादाय गच्छति ॥ ६२ ॥ थन्यव। उत्तमस्यापि वर्णस्य नोचोऽपि गृहमागतः । पूजनीयो यथायोग्यं सर्वदेवमयोतिथिः ॥ ६३ ।। गृधोऽवदत्-'मानारो हि मांसरुनिः। पविशायकारचात्र निवसन्ति । तेनाद्दमेवं प्रवीमि ।' तच्छुत्ला मार्जारो भूमि स्पृष्ट या कर्णी स्पृशति । ते च-मया धर्मशास्त्र' श्रुत्वा वीतरागेपेदं दुष्करं व्रतं चान्द्रायणमध्यवसितम् । परम्पर विपदमानानापि धर्मशास्त्राणाम् अहिंसा परमो धर्म इत्यने . कमत्यमा यतः।

·. हितोपदेशे- सर्वहिंसानिवृत्ता ये नराः सर्वसहाश्च ये.। सर्वस्थाश्रयभूतारच ते नराः स्वर्गगामिनः ।। ६४ ॥ एक एव सुहृद्धर्मो निधनेऽप्यनुयाति यः। शरीरेण समं नाशं सर्वमन्यत्तु गच्छति ।। ६५ ।। योऽत्ति यस्य यदा मांसमुभयोः पश्यतान्तरम् । एकस्य क्षणिका प्रीतिरन्यः प्रार्थोविमुच्यते ॥६६॥ मर्तव्यमिति यदुःखं पुरुपस्योपजायते । शक्यते नानुमानेन परेण परिवर्णितुम् ।। ६७ ॥ शृणु पुनः। स्वच्छन्दवनजातेन शाकेनापि प्रपूर्यते । अस्य दग्धोदरस्यार्थे कः कुर्यात्पातकं महत् ॥ ६८ ॥ एवं विश्वास्य स मार्जारस्वरुकोटरे स्थितः। ततो दिनेषु गच्छत्सु पक्षिशावकानाक्रम्य कोटरमानीय प्रत्यहं खादति । येपामपत्यानि खादितानि तै शोकातेविल- पद्धिरितस्तो जिज्ञासा समारब्धा । तत्परिज्ञाय मार्जार कोटरानिासृत्य वहिः पलायितः। पश्चात्पतिभिरितस्ततो निरूपयद्भिस्तत्र तरुकोटरे शारकास्थीनि प्राप्तानि । अनन्तरं त ऊचुः~'अनेनैव अरदगवेनास्माकं शावकाः खादिताः इति सर्वेः पक्षिभिनिश्चित्य गृध्रो. व्यापादितः । अतोऽहं ब्रवीमि--'अज्ञातकुलशालस्य' इत्यादि इत्याकीस ·मित्रलामः। जम्बुकासकोपमाह--'मृगस्य प्रथमदर्शनदिने भवानप्यज्ञात- कुलशील एव । तत्कथंभवता सहेत स्य स्नेहानुवृत्तिरुत्तरोत्तरं वर्धते यत्र विद्वज्जनो नास्ति श्लाध्यस्तत्राल्पधीरपि । निरस्तपादपे देशे एरण्डोपि द्रुमायते ॥ ६९॥ अन्यच्च। श्रयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम् । उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् ।। ७० ।। यथायं मृगोमम बन्घुस्तथा भवानपि । मृगोऽब्रवीत्-- किमनेनोत्तरेण । सर्व रेकन विश्रम्भालापः सुखिमिः स्थी- यताम् । यतः। न करिचत्कस्पचिन्मित्रं न कश्चित्कस्यचिद्रिपुः । व्यवहारेण मित्राणि जायन्ते रिपवस्तथा ।। ७१ ॥ काफेनोक्तम्-'एवमस्तु ।' अथ प्रातः सर्वे यथाभिमतदेशं गताः। एकदा निमृतं भृगालो ब्रूते-'सखे, अस्मिन्वनैकदेशे सस्यपूर्णक्षेत्रमस्ति । तदहं त्वां नीत्या दर्शयामि ।' तथा कृते सति मृगः प्रत्यहं तत्र गत्या सस्यं खादति । अथ क्षेत्रपतिना तदृष्ट्वा पाशो योजितः । अनन्तरं पुनरागतो मृगः पारीद्धोऽचिन्तयत्-'को मामितः फालपाशादिव ·२६ हितोपदेशे-- व्याधपाशास्त्रातुं मित्रादन्यः समर्थः। अत्रान्तरे जम्बुकस्त- जागत्योपस्थितोऽचिन्तयत्-'फलिता तावदस्माकं कपटप्रव न्धेन मनोरथसिद्धिः । एतस्योत्कृत्यमानस्य मांसामुग्लिप्ता- न्तस्थीनि मयावश्यं प्रासव्यानि । तानि बाहुल्येन भोजनानि भविष्यन्ति ।' मृगस्तं दृष्टोल्लसितो ब्रूते-' सखे, छिन्धि तावन्मम बन्धनम् । सत्वरं घायस्व माम । यतः ।' आपत्सु मित्रं जानीयाधुद्धे शूरमृणे शुचिम् । भायी क्षीणेषु वित्तेपु व्यसनेषु च बान्धवान् ॥७२॥ अपरं च। उत्सवे व्यवसने चैव दुर्भिक्षे राष्ट्रविप्लवे । राजद्वारे श्मशाने च यस्तिष्ठति स वान्धवः ।। ७३ ।। जम्बुको मुहुर्मुहुः पाशं विलोक्याचिन्तयत्-'दृढस्तावदयं बन्धः! ब्रूते -'सखे स्नायुनिर्मिता एते पाशाः । तदद्य भट्टारकवारे कथमेतान्दन्तैः स्पृशामि। मित्र, यदि चित्ते नान्यथा मन्यसे तदा प्रभाते यत्वया वक्तव्यं तत्कर्त- व्यम् ।' इत्युक्त्वा तत्समीपे आत्मानमाच्छाद्य स्थितः सः। अनन्तरं स काकः प्रदोपकाले मृगमनागतवलोक्येतस्ततो- ऽन्विष्य तथाविधं दृष्ट्वोच–'सखे, किमेतत् । मृगणो तम्-'अवधीरितसुहृद्वाश्यस्य फलमेवत् । तथा चोक्तम्-

·मित्रलाभः।
२७
.
सुहृदां हितकामानां या भृणोति न भापितम् ।
विपत्संनिहिता तस्य स नरा शत्रुनन्दनः ।। ७४॥
काको ब्रूते-'स वञ्चकाकास्ते । मृगेणोक्तम्---'मन्मांसार्थ
तिष्ठत्यनैव ।' काको व्रते-'उक्तमेव मया पूर्वम् ।
अपराधो न मेऽस्तीति नैतद्विश्वासकारणम् ।
विद्यते हि नृशंसेम्पो भयं गुणवतामपि ।। ७५ ।।
दीपनिर्वाणगन्धं च सुहृद्वाक्यमरुन्धतीम् ।
न जिप्रन्ति न शृएवन्ति न पश्यन्ति गतायुपः ।।७६।।
परोक्षे कार्यहन्तारं प्रत्यक्ष प्रियवादिनम् ।
वर्जयेत्तादृशं मित्रं विपकुम्भं पयोमुखम् ॥७॥
ततः काको दीर्घ निवस्य'अरे पश्चक, किं त्वया पाप-
कर्मणा
कृतम् । यतः।
संलापितानां मधुरैर्वचोभि-
मिथ्योपचारैश्च वशीकृनानाम् ।
प्राशावतां श्रदधतां च लोके
किमर्थिनां यश्चयितव्यमस्ति ॥ ७॥
उपकारिणि विश्रव्ये शुद्धमतो यः समाचरति पापम् ।
तं जन्मसत्पसंधं भगवति वसुधे कथं यहसि ॥७९॥
दुर्जनेन समं सख्यं प्रीति चापि न कारयेत् ।
उष्णो दहति चाहारः सोनः कृप्यायते करम् ॥८॥

·२८८ . - . हितोपदेशे- अथवा स्थितिरियं दुर्जनानाम् । प्राक्पादयोः पतति खादति पृष्ठमासं कर्णे कलं कमपि रौति शनैर्विचित्रम् । छिद्रं निरूप्य सहसा प्रविशत्यशङ्कः सर्व खलस्य चरित्रं मशकः करोति ।। ८१ ।। दुर्जनः प्रियवादी च नैतद्विश्वासकारणम् । मधु तिष्ठति जिह्वाग्रे हृदि हालाहलं विषम् ॥ ८२ ॥ अथ प्रभाते क्षेत्रपतिलगुडहस्तं प्रदेशमागच्छन्काके नावलोकितः । तमालोक्य काकेनोक्तम्--'सखे मृग, त्वम- त्मानं मृतवत्संदर्य पातेनोदरं परयित्वा पादास्तब्धीकृत्य तिष्ठ । यदाहं शब्दं करोमि तदा त्वमुत्थाय सत्वरं पलायि- प्यसि । मृगस्तथैव काकवचनेन स्थितः क्षेत्रपतिना हो- स्फुल्ललोचनेन तथाविधो मृगं आलोकितः श्राः, स्वयं मृतोऽसि, इत्युक्त्वा मृगं बन्धनान्मोचयित्वा पाशान्ग्रहीतुं सयत्नो बभूव । ततः काकशब्दं श्रुत्वा मृगः सत्वरमुत्थायं पलायितः । तमुद्दिश्य तेन क्षेत्रपतिना क्षिप्तेन लगुडेन शृगालो हतः । तथा चोक्तम्- त्रिभिर्वत्रिभिर्मासैखिभिः पखिमिदिनः । अत्युत्कटैः पापपुण्यै रिहैव फलमश्नुते ।। ८३ ।। अतोऽहं ब्रवीमि-भक्ष्यमनकयोः प्रीतिः इत्यादि । काकः .

·मित्रलाभः। पुनराह- 'भक्षितेनापि भवता नाहारो मम पुष्कलः । स्वयि जीवति जीवामि चित्रग्रीव इवानध ।। ८४ ॥ अन्यच। तिरयामपि विश्वासो दृष्टः पुष्टः पुण्यकर्मणाम् । सतां हि साधुशीलत्वात्स्वभाव न निवर्तते ॥ ५ ॥ कि च। साधोः प्रकोपितस्यापि मनो नायाति विक्रियाम् । न हि वापयितुं शक्यं सागराम्भस्तृणोल्कया, ॥८६॥ हिरण्यको ब्रूते-चपलस्त्वम् । चपलेन सह स्नेहा सर्वथा न कर्तव्यः । तथा चोक्तम्--- मार्जारो महिपो मेपः काकः कापुरुषस्तथा । विश्यामात्मभवन्न्येते विश्वासस्तत्र नोचितः ॥ ८७ ।। कि चान्यत् शत्रुपतो भवानस्माकम् । उक्तं चैतत्- शत्रुणा न हि संदध्यासुश्लिष्ट नापि संधिना । सुततमपि पानीयं शमयत्येव पावकम् ।। ८८ ॥ दुर्जनः परिदर्तव्यो विद्ययालंकृतोऽपि सन् । मणिना भूपितः सर्पः किमसौ न भयंकरः ॥ ८९ ॥ पदशस्यं न तच्छश्यं पच्छक्यं शक्यमेव तव । नोदके शकटं याति न च नौगच्यति स्थले ।। II .

·हितोपदेशे-
अपरं च ।
महताप्यर्थसारेण यो विश्वसिदि शत्रुपु |
भार्यासु च विरक्तासु तदन्तं तस्य जीवनम् ॥ ११ ॥
लघुपतनको ब्रूते-- श्रुतं मया सर्वम् । तथापि मम चैवाया-
न्संकल्पस्त्वया सह सौहद्यमवश्यं करणीयमिति ।नो चेदना-
हारेणात्मानं व्यापादयिष्यामि । तथा हि ।
मृद्घटवत्सुखमेद्यो दुःखसंधानरच दुर्जनो भवति ।
सुजनस्तु कनकघटवदुर्भेद्यरचाशु संधेयः ॥ १२ ॥
किं च ।
द्रवत्वात्सर्वलोहानां निमित्तान्मृगपदिणाम् ।
भयाल्लोभारच मूर्खाणां संगतं दर्शनात्सताम् ॥ ९३ ॥
किं च ।
नारिकेलसमाकारा दृश्यन्ते हि सुहृज्जना:
अन्ये वदरिकाकारा बहिरेव मनोहराः ॥१४॥
स्नेहच्छेदेऽपि साधूनां गुणा नायान्ति विक्रयाम् ।
मंगेऽपि हि मृणालानामनुवनन्ति तन्तवः ॥ ९५ ॥
अन्पच।
सामान
शुचित्वं ला
दाक्षिण्यं चाई
एतैर्गुणैरुपेतो मवदः
॥१६॥

·मित्रलाभ। तद्वचनमाफर्य हिरण्यको वहिनिःसृत्याह-'आप्यायितोऽहं भवतानेन वचनामृतेन । तथा चोक्तम् - धर्मात न तया सुशीतलजला स्नानं न मुक्तावली न श्रीखएडविलेपनं सुखपति प्रत्यङ्गमप्यर्पितम् । ग्रीत्या सजनभापितं प्रभवति प्रायो यथा चेतसः सधुक्त्या च पुरस्कृतं सुकृतिनामाकृष्टिमन्वोपमम् ॥१७॥ अन्यच। रहस्यभेदो याचा च नष्ठुर्य चलचित्तता । क्रोधो निःसत्यता धूतमेन्मित्रस्य दूपणम् ॥ ९८ ॥ अनेन वचनकमेण तदेकद्पणमपि त्यपि न लक्ष्यते । यतः । पटुत्वं सत्पवाचित्र कथायोगेन युध्यते । यस्तव्यत्यमचापल्यं प्रत्यक्षेणारगम्यते ॥ १९ ॥ अपरं च। अन्यथैव हि सौहार्द मत्स्यग्यान्तरात्मनः । प्रतिश्पया पाणी शायरोपहतचेतसः ।। १० ।। मनस्यन्यवचस्यन्यत्कार्यमन्पढ्दुरात्मनाम् । मनस्पकं वचस्पे कर्मएयेकं महात्मनाम् ॥ १०१॥ नकवतु मोमिमतमेव । इत्युपता हिरण्यको मन्य विधाप भोजनविशेपेयर्यापमं संतोप्य विचरं प्रविष्टः । पापमो ऽपि सस्पानं गतः। ततः प्रमृति नपोरन्योन्याहारमानेन ·हितोपदेशे- कुशलप्ररनैचिंथम्भालापैच कालोऽतिवर्तते । एकदा लघुपानको हिरण्यकमाह-'सखे, कष्टतरल- म्याहारमिदं स्थानं परित्यज्य स्थानान्तरं गन्तुमिच्छामि । हिरण्यको जूते-मित्र, व गन्तव्यम् । यथा चोक्तम्- चलत्येकेन पादेन तिष्ठत्येकेन बुद्धिमान् । मा समीक्ष्य परं स्थानं पूर्वमायतनं त्यजेत् ॥१०२॥ वायसो ब्रूते-'अस्ति मुनिरूपितस्थानम् । हिरण्यकोऽवदत्- 'किं तत् ।' वायसो ब्रूते-'अस्ति दन्डकारण्ये कर्पूरगौराभि- थानं सरः। तत्र चिरकालोपार्जितः प्रियसुहृन्मेमन्थराभिधानः कच्छपो धार्मिकः प्रतिवसति । यतः । परोपदेशे पाण्डित्यं सर्वेषां सुकरं नृणाम् । धर्मे स्वीयमनुष्ठानं कस्यचित्तु महात्मनः॥ १०३ ।। स च भोजनविशेपैर्मा संवर्धयिष्यति । हिरण्यकोऽप्याह-- 'तत्किमवावस्थाय मया कर्तव्यम् । यता। यस्मिन्देशे न सन्मानो न वृत्तिन च बान्धवः न च विद्यागमः कश्चित्तं देशं परिवर्जयेत् ।। १०४॥ अपरं च। लोकयात्रों भयं लज्जा दाक्षिण्यं त्यागशीलता। पञ्च यत्र न विद्यन्ते न कुर्यात्तत्र संस्थितिम् ॥१०५।। . .

·३ मित्रलाभः। तत्र मित्र न वस्तव्यं यत्र नास्ति चतुष्टयम् । ऋणदाता च वैद्यश्च श्रोत्रियः सजला नदी॥१०६॥ तवो मामपि तत्र नय।' अथ वायसस्तत्र तेन मित्रेण सह विचित्रालापैः सुखेन तस्य सरसः समीपं ययौ । ततो मन्थरो दूरादवलोक्य लघुपतनकस्य यथोचितमातिथ्यं विधाय मूपि कस्यातिथिसत्कारं चकार । यतः । वालो वा यदि या वृद्धो युवा वा गृहमागतः । तस्य पूजा विधातव्या सर्वस्याम्यागतो गुरुः ॥१०७॥ गुरुरनिर्द्विजातीनां वर्णानां प्रामणो गुरुः । पतिरेको गुरुः स्त्रीणां सर्वस्याम्यागतो गुरुः ॥१०८॥ वायसोऽवदत्-'सखे मन्थर, सविशेषपूजामस्मै विधेहि । यतोऽयं पुण्यकर्मणां धुरीण, कारुण्यरत्नाकरो हिरण्यकनामा भूपिकराजः। एतस्य गुणस्तुति जिहासहस्रद्वयेनापि सर्पराजो न कदाचित्कवयितुं समर्थ: स्यात् । इत्युक्त्या चित्रीयो- पाख्यानं वर्णितवान् । मन्थरः सादरं हिरण्यक संपूज्याह. 'भद्र, मात्मनो निर्जनपनागमनकारणमाख्यातुमर्हसि ।, हिरण्यकोऽवदत्-'कथयामि । श्रूयताम् । . कथा४। मस्ति चम्पकामियानाय नगयां परिमाजकापसथः । तत्र गृहाको नाम पग्निा प्रतिवाति ! म च भोजनारशिष्ट- ·हितोपदेशे- भिक्षान्नसहितं भिक्षापात्रं नागदन्तकेऽवस्थाप्य स्वपिति।अहं . च तदन्नमुत्प्लुत्य प्रत्यहं भक्ष्यामि । अनन्तरं तस्य प्रियसु- हृद्वीणाको नाम परिव्राजकः समायातः । तेन सह कथा प्रसङ्गावस्थितो मम प्रासार्थ जर्जरवंशणएडेन चूड़ाकणों भूमिमताडयत । वीणाकर्ण उवाच-सखे, किमिति मम कथाविरक्तोऽन्यासक्तो भवान्।, चूणाकर्णेनोक्तम्-'मित्र, नाहं विरक्तः। किन्तु पश्यायं मूपिको ममापकारी सदा पात्रस्थं भिक्षानमुत्प्लुत्य भक्षयति ।, वीणाकर्णों नागदन्तक विलो- क्याह-कथं मूपिकः स्वल्पवलोऽप्येतावदुरमुत्पतति । केनापि कारणेन भवितव्यम् । तथा चोक्तम् । अकस्माधुवती वृद्ध केशेष्वाकृष्य चुम्पति । पति निर्दयमालिङ्ग्य हेतुरत्र भविष्यति, ॥१०९॥ चूडाकर्णः पृच्छति-'कथमेतत् । वीणाकर्ण कथयति- कथा ५।- अस्ति गौडीये कौशाम्बी नाम नगरी । तस्यां चन्दनदा सनाम पणिङ महाधनी निवसति । तेन पश्चिमे वयसि वर्तमा नेन कामाधिष्ठितचेतसा धनदल्लीलावती नाम पणिक्पुत्री परिणीता। सा च मकरकेतोर्विजय वैजयन्तीव यौवनवती बभूव । स च वृद्धपतिस्तस्याः संतोषाय नाभवत् । यतः । शशिनीव हिमार्तानां घमार्तानां रवाविव ।

·मित्रलामः। मनो न रमते वीणां जराजीणेन्द्रिये पती॥११०।। अन्यञ्च। पलितेपु हि दृष्टेषु पुंस: का नाम कामिता । भैषज्यमिव मन्यन्ते यदन्यमनसः स्त्रियः ।। १११॥ स च वृद्धपतिस्तस्यामतीवानुरागवान् । यतः। धनाशा जीविताशा च गुर्वी प्राणभृतां सदा । वृद्धस्य तरुणी भार्या प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ॥११२॥ नोपमोक्तुं न च त्यक्तुं शक्नोति विपयाअरी । अस्थि निदर्शन: रवेश जिया लेढि केवलम् ॥११३॥ अथ सा लीलावती यौवनदादतिक्रान्तकुलमर्यादा केनापि पणिपुत्रेण सहानुरागवती बभूव । यतः । स्वातन्त्र्यं पित्मन्दिरे निवसतियात्रोत्सवे संगति- गोष्ठी पूरुपसन्निधावनियमा चासो विदेशे तथा । संसर्गः सह पुंधलीभिरसकृवृत्तेनिंजाया: नति: पत्यूर्वार्धकपीपि प्रवसनं नाशस्य हेतु:खियाः ॥११४॥ अपरं च। पानं दुर्जनसंसर्गः पत्या च विरहोष्टनम् । स्वप्रधानपगृहे वासो नारीणां दपणानि पट् ॥११॥ स्थानं नास्ति क्षयं नास्ति नास्ति प्रार्थपिता नरः। तेन नारद नारीयां सतीत्वमुपजायते ।। ११६ ।।

·हितोपदेशे- न स्त्रीणामप्रियः कवित्प्रियो वापि न विद्यते । गावस्तृणमिवारण्ये प्रार्थयन्ति नवं नवम् ॥ ११७ ॥ अपरं च । घृतकुम्भसमा नारी तप्ताङ्गारसमः पुमान् । तस्माद्घृतं च यहि च नैकत्र स्थापयेवुधः ॥११॥ न लजा न विनीतत्वं न दाक्षिण्यं न भीरुता । प्रार्थनाभाव एवैकं सतीत्वे कारण स्त्रियाः ॥ ११६ ॥ पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने । पुत्रश्च स्थाविरे भावे न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति ॥१२०॥ एकदा सा लीलावती रत्नावलीकिरणकर्बुरे पर्यङ्के तेन वणिक्पुत्रेण सह विश्रम्भालापैःसुखासीना तमलतितोपस्थित पतिमवलोक्य सहसोत्थाय केशेष्याकृप्य गाढमालिङ्गय चुम्बि- तवती तेनावसरेण जारश्च पलायितः । उक्तं च । उशना वेद यच्छास्त्रं यच वेद वृहस्पतिः । स्वभावेनैव तच्छास्त्रं स्त्रीयुद्धौ सुप्रतिष्ठितम् ।। १२१ ।। तदालिङ्गनमवलोक्य समीपवर्तिनी कुट्टन्यचिन्तयत्-'अकस्मा- दियमेनमुपगूढवती' इति । ततस्तया कुट्टन्या तत्कारणं परि- ज्ञाय सा लीलावती गुप्तेन दण्डिता । . अतोऽहं ब्रवीमि- अकस्माधुवती वृद्धम्' इत्यादि ॥भूपिक वलोपस्तम्भन केनापि कारणेनात्र भवितव्यम् । क्षणं विचिन्त्य परित्राजफेनोक्तम्- 'कारणं चान धनवाहुल्यमेव भविष्यति । यतः ।

·मित्रलाभः। धनवान्चलवाँलोके सर्वः सर्वत्र सर्वदा प्रभुत्वं धनमूलं हि राज्ञामप्युपजायते ।। १२२ ।। ततः खनियमादाय तेन विवरं खनित्वा चिरसंचितं मम धनं गृहीतम् । ततः प्रभृति निजशक्तिहीनः सत्योत्साहरहिता स्वाहारमप्युत्पादयितुमक्षमः सत्रासं मन्दमन्दमुपसर्परचूडाक- ऐनावलोकितः । ततस्तेनोक्तम्- 'धनेन दलवाँलोके धनाद्भवति पण्डितः । पश्यैनं मूपिकं पापं स्वजातिसमतां गतम् ॥ १२३ ।। किंच। अर्थेन तु विहीनस्य पुरुपस्याल्पमेधसः । क्रियाः सा विनश्यन्ति ग्रीप्मे कुसरितो यया ॥१२४॥. अपरं च । यस्यास्तस्य मित्राणि यस्यास्तस्य पान्धवाः । यस्यार्थास पुमाँल्लोके यस्यार्थाः स हि पण्डितः॥१२५॥ श्रन्या अपुत्रस्य गृहं शून्यं सन्मित्ररहितस्य च । मूर्खस्य च दिशः शून्याः सर्वशून्या दरिद्रता ॥१२६।। अपरं च । तानीन्द्रियाएयविकलानि तदेव नाम । सा युधिरप्रतिहता पचनं तदेव ।

·हितोपदेशे-. अर्थोष्मणा विरहिवः पुरुषः स एव अन्यः क्षणेन भवतीति विचित्रमेतत् ॥१२७॥ एतत्सर्वमाकरार्य मयालोचितम्-'ममात्रावस्थानमायुक्तमिदा- नीम् । यच्चान्यस्मादेतवृत्तान्तकथनं सदप्यनुचितम् । यतः अर्थनाशं मनस्तापं गृहे दुश्चरितानि च । वञ्चनं चापमानं च मतिमान्न प्रकाशयेत् ॥ १२८ ।। अपि च। आयुर्वित्तं गृहच्छिद्रं मन्त्रमैथुनमेषजम् । तपोदानापमानं च नव गोप्यानि यत्नतः ॥ १२९ ॥ तथा चोक्तम् । अत्यन्तविमुखे दैवे व्यर्थे यत्ने च पौरुपे । मनस्विनो दरिद्रस्य वनादन्यत्कुतः सुखम् ।। १३० ॥ अन्यच्च । मनस्वी नियते कामं कार्पण्यं न तु गच्छति । अपि निर्वाणमायाति नागलो याति शीतताम् ।।१३।। किं च । कुसुमस्तरकस्येव द्वे वृत्ती तु मनस्विनः। सर्वेषां मूर्ध्नि वा विष्ठेद्विशीर्येत वनेऽथवा ।। १३२॥ यचात्रैय याश्चया जीवनं तदतीव गर्हितम् । यतः। . वरं विभवहीनेन प्राणः संतपितोऽनलः । नोपचारपरिभ्रष्टः कृपणः प्रार्थितो जनः ।। १३३ ॥

·३६
मित्रलाभ:
दारियाद्धियमेति डीपरिगतः सत्वात्परिभ्रश्पते
निःसत्वः परिभूयते परिमावानिर्वेदमापद्यते ।
निर्विणः शुचमेति शोकनिहतो बुद्ध्या परित्यज्यते
निर्बुद्धिः चयमेत्यहो निधनता सर्वापदामास्पदम्।।१३४॥
किच।
वरं मौनं कार्य न च वचनमुक्तं यदनृतं
वरं क्लैन्यं पुंसां न च परकलत्राभिगमनम् ।
वरं प्राणत्यागो न च पिशुनवाक्येयभिरुचि-
वरं भिज्ञाशित्वं न च परधनास्वादनसुखम् ॥१३॥
वरं शून्या शाला न च खलु वरो दुष्टयपमो-
चरं वेश्या पत्नी न पुनरविनीता कुलवधूः।।
चरं वासोरण्ये न पुनरवियकाधिपपुरे-
वरं प्राणत्यागो न पुनरधमानामुपगमः ॥१३६॥
अपि च।
सेवेव मानमखिलं ज्योत्स्नेव नमो नरेव लावण्यम् ।
हरिहरकव दुरितं गुणशतमप्यर्षिता हरति' ।। १३७ ।।
इति विमृश्य 'तत्किमदं परपिराईनात्मानं पोपयामि । कष्टं
माः । तदपि द्वितीयं मृत्यूद्वारम् । यतः ।
पनवग्राहि पाण्डित्यं झपक्रीतं च मयुनम् ।
भोजनं च पराधीनं वितः मां विडम्बनाः ॥१३॥

·हितोपदेशे-
रोगी चिरप्रवासी परानभोजी परावसथसायी।
यञ्जीवति तन्मरणं यन्मरणं सोऽस्य विश्रामः ॥१३९॥
इत्यालोच्यापि लोभात्पुनरप्यर्थ ग्रहीतुं ग्रहमकरवम् । तथा
चोक्तम्-
'लोभेन बुद्धिश्चलति लोभो जनयते तृपाम् ।
तपार्तो दुःखमाप्नोति परत्रेह च मानवः ।।१४०।।
ततोऽहं मन्दं मन्दमुपसर्परतेन वीगाकर्णेन जर्जखंशखण्डेन
ताडितरचाचिन्तयम्-
'धनलुब्धो बसंतुष्टोऽनियतात्मा जितेन्द्रियः ।
सर्वा एवापदस्तस्य यस्य तुष्टं न मानसम् ॥१४१ ।।
तथाचा
सर्वाः संपत्तयस्तस्य संतुष्टं यस्य मानसम् ।
उपानद्गूढपादस्य ननु चर्मातेर भूः ॥ १४२ ॥
अपरं च ।
संतोपामृतत्तानां यत्सुखं शान्तचेतसाम् ।
कुतस्तद्धनलुब्धानामितश्चेतश्च धावठाम् ॥ १४३ ।।
किं च ।
तेनाधीतं श्रुतं तेन तेन सर्वमनुष्ठितम् ।
येनाशाः पृष्ठतः कृत्वा नैराश्यमवलम्बितम् ॥१४४ ॥

·मित्रलाभः। ४१ अपि च। असेवितेश्वरद्वारमदृष्टचिरहव्यथम् । अनुक्तक्लीववचनं धन्यं कस्यापि जीवनम् ॥१४५॥ यतः। न योजनशतं दूरं पाध्यमानस्य कृष्णया! संतुष्टस्य करप्राप्तेऽप्यर्थे भवति नादरा ॥९४६ ।। तदवावस्थोचितकार्य परिच्छेदः श्रेयान् । को धर्मो भूतदया कि सौख्यमरोगिता जगति जन्तोः। कः स्नेहः सद्भावः कि पाण्डित्यं परिच्छेदः ॥१७४॥ चथाचा परिच्छेदो हि पाण्डित्यं यदापन्नाः विपत्तयः । अपरिच्छेदकर्तृणां विपदः स्युः पदे पदे ॥१४८॥ त्पजेदेकं कुलस्पार्थे ग्रामस्पार्थे कुलं त्यजेत् । ग्रामं जनपदस्यार्थे स्वात्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥१४॥ अपरं च। पानीयं या निरापासं स्वादन्नं चा भयोत्तरम् । विचार्यसलु पश्यामि तनुसं या निति: ॥१५॥ इत्यालोच्याहं निर्जनश्नमागतः । यतः । परं पनं म्याचगजेन्द्रसेवितं हुमालयं पश्यफलाम्युमोजनम् ।

·४२ . हितोपदेशे- तृणानि शय्या परिधानवल्कलं न बन्धुमध्ये धनहीनजीवनम् ॥१५॥ • ततोऽस्मत्पुण्योदयादनेन मित्रेणाई स्नेहानुत्यानुगृ- हीतः । अधुना च पुरायपरस्परया भवदामः स्वर्ग एव मया प्राप्तः । यतः। संसारविपवृक्षस्य द्व एव रसवत्फले । काव्यामृतरसास्वादः संगमः सुजनैः सह ।। १५२ ।। मन्थर उवाच- अर्थाः पादरजोपमा गिरिनदीवेगोपमं यौवनं आयुष्यं जललोलविन्दुचपलं फेनोपमं जीवितम् धर्म यो न करोति निन्दितमति: स्वर्गार्गलोद्घाटनं पश्चात्तापयुतो जरापरिगतः शोकाग्निना दह्यते ॥१५३।। युष्माभिरतिसंचयः कृतस्तस्यायं दोपः। शृणु । उपानितानां वित्तानां त्याग एव हि रक्षणम् । तडागोदरसंस्थानां परीवाह इवाम्भसाम्॥१५॥ अन्यचा यदधोऽधः क्षिती, वित्तं निखान मितंपचः । तदधो निलयं गन्तुं चक्रे पन्थानमग्रतः ॥१५५।। अन्यच्च । निजसौख्यं निरुधानो यो जनार्जनमिच्छति ।

·मित्रलाभ। . परार्थभारवाहीच क्लेशस्यैव हि भाजनम् ॥१५६।। अपरं च। दानोपभोगहीनेन धनेन धनिनो यदि । भवामः किं न तेनैव धनेन धनिनो वयम् ।।१५७।। अन्यञ्चा असंभोगेन सामान्यं कृपणस्य धनं परैः। अस्येदमिति संबन्धो हानौ दुःखेन गम्यते ॥१५८॥ दानं प्रियवासहितं ज्ञानमगवं क्षमान्वितं शौर्यम् । वित्तं त्यागनियुक्तं दुर्लभमेतचतुष्टयं लोके ॥१५९॥ उक्तं च । कर्तव्यः संचयो नित्यं कर्तव्यो नातिसंचयः । पश्य संचयशीलोऽसौ धनुपा जम्बुको हतः ॥१६॥ तावाहतु:--'कथमेतत् ।' मन्थर कथयति- कथा ६। श्रासीत्कल्याणकटकवास्तव्यो भैरवो नाम व्याधः। स चैकदा मृगमन्विष्यमाणो विन्ध्याटवी गतवान् । ततस्तेन व्यापादितं मृगमादाय गच्छता घोराकृतिः शूकरो दृष्टः । तेन ब्यान मृगं भूमौ निधाय शूकरः शरेणाहतः। शुकरेणापि घनघोरगर्जनं कृत्वा स व्याधो मुष्कदेशे हतः संरिछन्नद्रुमइव भूमौ निपपात । यतः।

·हितोपदेशे- जलमग्निपिं शास्त्रं नुयाधिः पतनं गिरेः । निमित्त किंचिदासाद्य देही प्राणैर्विमुच्यते ॥१६॥ अथ तयोः पादास्फालनेन सर्पोऽपि मृतः । अथानन्तरं दीर्घरावो नाम जम्बुकः परिभ्रमन्नाहारार्थी तान्मृतान्मृगव्या- धसर्पशूकरानपश्यत् । अचिन्तयञ्च–'अहो' अद्य महंगोज्यं मे समुपस्थितम् । अथवा । अचिन्तितानि दुःखानि यथैवापान्ति देहिनाम् । सुखान्यपि तथा मन्ये दैवमत्रातिरिच्यते ॥१६२।। तद्भवतु । एपां मांसेर्मासत्रयं मे सुखेन गमिष्यति । मासमेकं नरो याति द्वौ मासौ मृगशूकरौ । अहिरेक दिन याति अद्य भक्ष्यो धनुर्गुणः ॥१६३॥ ततः प्रथमपुभुक्षायामिदं निःस्वादु कोदण्डलग्नं स्नायुबन्धनं सादामि' इत्युक्या तथा कृते सति छिन्ने स्नायुबन्धन उत्पतितेन धनुपा हृदि निर्भिन्नः स दीर्घरवः पञ्चत्वं गतः। अतोऽहं ब्रवीमि—'कर्तव्यः संचयो नित्यम्' इत्यादि ॥. तथाच । यद्ददाति यदरनाति तदेव धनिनो धनम । अन्ये मृतस्य क्रीडन्ति दारैरपि धनैरपि ।।१६४॥ किंचा यद्ददासि विशिष्टेम्यो यचारनासि दिने दिने ।

·मित्रलाभः । तत्ते वित्तमहं मन्ये शेपं कस्यापि रक्षसि । १५ !! यातु । किमिदानीमतिक्रान्तीपवर्णनेन । यतः नाप्राप्यमभिवाच्छन्ति नष्टं नेच्छन्ति शोचितुम् । आपत्स्वपि न मुह्यन्ति नराः पण्डितबुद्धयः ॥१६॥ तत्सखे, सर्वदा त्वया सोत्साहेन भवितव्यम् । यतः । शास्त्राएपधीत्यापि भवन्ति मूर्खा यस्तु क्रियावान्पुरुषः स विद्धान सुचिन्तितं चौषधमातुराणां न नाममात्रेण करोत्परोगम् ॥ १६७ ॥ अन्यच । न स्वल्पमप्यध्यवसायमीरोः करोति विज्ञान विधिर्गुणं हि । अन्धस्य किं हस्ततलस्थितोऽपि प्रकाशयत्ययमिह प्रदीपः ॥ १६८ ॥ तदन सखे, दशाविशेपे शान्तिः करणीया। एतदप्यतिकष्टं त्वया न मन्तव्यम् । यतः राजा कुलभूषिप्रा मन्त्रिणश्च पयोधरा स्थानभ्रष्टा न शोमन्ते दन्ताः केशा नखा नराः॥१६॥ इति विज्ञाय मतिमानस्वस्थानं न परित्यजेत् । कापुरुष बचन मेतत् । यतः।

·हितोपदेशे- स्थानमुत्सृज्य गच्छन्ति सिंहाः सत्पुरुपा गजाः । तत्रैव निधनं यान्तिः काकाः कापुरुषामृगाः ॥१७०॥ को चीरस्य मनस्विनः स्वविषयः को वा विदेशस्तथा यं देशं श्रयते तमेव कुरुते बाहुप्रतापार्जितम् । यदंष्ट्रानखलाङ्गलप्रहरणः सिंहो वनं गाहते तस्मिन्नेव हतद्विपेन्द्ररुधिरैस्तृष्णा छिनत्यात्मनः १७१।। अपरं च । निपानमिव मण्डूकाः सर: पूर्णमिवाण्डजाः । सोद्योगं नरमायान्ति विवशाः सर्वसंपदः ।। १७२ ।। " अन्यच। सुखमापतितं सेव्यं दुःखमापतितं तथा । चक्रवत्परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥ १७३ ।। यन्यच । उत्साहसंपन्नमदीर्घसूत्र क्रियाविधिज्ञ व्यसनेष्वसक्तम् । शूरं कृतनं दृढ़सीहृदं च लक्ष्मीः स्वयं याति निवासहेतोः ॥१७४।। विशेषतरच। विनाप्यथैीरः स्पृशति बहुमानोन्नतिपदं समायुक्ताऽप्यथैः परिभवपदं यानि कृपणः ।

·मित्रलाभः। . स्वभावादुद्भूतां गुणसमुदयावाप्तिविपयां धुति सेंही किं श्वा धृतफनकमालोऽपि लभते ॥१७५।। धनवानिति हि मदो मे कि गतविभवो विपादमुपयामि । फरनिहतकन्डकसमाः पातोत्पाता मनुष्याणाम् ॥१७६।। अपरं च । अभ्रच्छाया खलप्रीतिर्नवसस्यानि योपितः । किंचित्कालोपभोग्यानि यौवनानि धनानि च ॥१७७॥ वृत्यर्थ नातिचेटेत सा हि धात्रैव निर्मिता। गर्भादुपतिते जन्तौ मातुः प्रस्रवतः स्तनौ ॥१७॥ अपि च सखे, येन शुक्नीकृता हंसा शुकारच हरितीकृताः । मयूराश्चित्रिता येन स मे वृत्ति विधास्यति ॥१७९।। अपरं च सतां रहस्यं शृणु मित्र, जनयन्त्यर्जने दुःखं तापयन्ति विपत्तिषु मोहयन्ति च संपत्ती कथमर्थाः सुखावहाः ॥१८०॥ अपरं च । धर्मार्थ यस्य वित्तेहा चरं तस्य निरीहता । प्रक्षालनाद्धि पकस्य दूरादस्पर्शनं वरम् ॥ १८१ ॥ यतः। यथा ह्यामिपमाकाशे पक्षिमिः श्वापदैर्मुवि ।

·२ हितोपदेशे- भक्ष्यते सलिले नब्रैस्तथा सर्वत्र वित्तवान् ॥ १८२ ॥ राजतः सलिलादग्ने श्चोरतः स्वजनादपि । स्वयमर्थवतो नित्यं मृत्योः प्राणभृतामिव ॥ १८३ ॥ तथा हि । जन्मनि क्लेशबहुले किं नु दुःखमतः परम् । इच्छासम्पद्यतो नास्ति यथेच्छा न निवर्तते ।।१८४॥ अन्यच्च प्रातः, शृणु। धन तावनसुलभ लब्धं कृच्छ्रण रक्ष्यते । लब्धनाशो यथा मृत्युस्तस्मादतन्न चिन्तयेत् ॥१८५॥ तृष्णा चेह परित्यज्य को दरिद्रः क ईश्वरः । तश्याश्चेत्प्रसरो दत्तो दास्यं च शिरसि स्थितम् १८६ अपरं च । यद्यदेव हि वाञ्छत ततो वाञ्छा प्रवर्तते । प्राप्त एवार्थतः सोऽर्थो यतो वाञ्छा निवर्तते ॥१८७॥ कि.बहुना मम पक्षपातेन । मयैव सहात्र कालो नीयताम् । यतः। भामरणान्ताः प्रणया: कोपास्तत्क्षणभङ्गुराः परित्यागाच निःसङ्गा भवन्ति हि महात्मनाम् १८८॥ इति श्रुत्वा लघुपतनको ब्रूते-'धन्योसि मन्थर, सर्वथा श्लाघ्यगुणोऽसि । यतः।

·- क्ष -' मित्रलाभः । सन्त एव सतां नित्यमापदुद्धरणक्षमाः । गजानां पङ्कमग्नानां गजा एव धुरंधराः ।।१८९।। श्लाध्यः स एको भुवि मानवानां स उत्तमः सत्पुरुषः स धन्यः । यस्यार्थिनो वा शरणागता वा । नाशाभिमङ्गाद्विमुखाः प्रयान्ति' ॥१९॥ तदेवं ते स्वेच्छाहारविहारं कुर्वाणाः संतुष्टाः सुखं निवसन्ति । अथ कदाचिचित्राङ्गनामामृगः केनापि त्रासितस्तत्रागत्य मिलितः। ततः पश्चादायान्तं मृगमवलोक्य भयं संचिन्त्य मन्थरो जलं प्रविष्टः। मूपिकश्च विवरं गतः । काकोऽप्युड्डीय वृक्षमारूढः । ततो 'लघुपंतनकेन सुदूरं निरूप्य भयहेतुर्न कोऽप्यायातीत्यालोचितम् । पश्चात्तद्वचनादागत्य पुनः सर्वे मिलित्वा तत्रैवोपविष्टाः । मन्थरेणोक्तम्-'मद्रम् । मृग, स्वागतम् । स्वेच्छयोदकाद्याहारोऽनुभूयताम् । अत्रावस्थानेन चनमिदं सनाथीक्रियताम् । चित्राङ्गो ब्रूते-'लुब्धकत्रासि- तोहं भवतां शरणमागतः भवद्भिः सह सख्यमिच्छामि ।' हिरण्यकोवदत्-'मित्रत्वं तावदस्माभिः सह भवतायनेन मिलितम् । यतः। औरसं कृतसंवन्धं तथा वंशक्रमागतम् । रक्षितं व्यसनेभ्यश्च मित्रं ज्ञेयं चतुर्विधम् ॥१९१।।

·५० हितोपदेशे- तदत्र भवता स्वगृहनिर्विशेष स्थीयताम् । तच्छुत्ला मृगः सानन्दो भूत्वा स्वेच्छाहारं कृत्वा पानीयं पीत्वा जलासन्नत- रुच्छायायामुपविष्टः । अथ, मन्धरेणोक्तम्-'सखे मृग, एतस्मिभिर्जने वने केन त्रासितोऽसि । कदाचित्कि व्याधाः संचरन्ति ।' मृगेणोक्तम्-'अस्ति कलिङ्गविपये रुक्माङ्गन्दो नाम नरपतिः। स च दिग्विजयव्यापारक्रमेणागत्य चन्द्रभा- गानदीतीरे समावासितकटको वर्तते। प्रातच तेनात्रागत्य कर्पूरसर समीपे भवतिव्यमिति व्याधानां मुखाकिंवदन्ती भूयते । तदत्रापि प्रातरवस्थानं भयहेतुकमित्यालोच्य यथा वसरकार्यमारम्यताम्।' तच्छ्रुत्वा कूर्मः सभयमाह- 'जलाश यान्तरं गच्छामि। काफमृगावप्युक्तवन्तो—'एवमस्तु ।' ततो हिरण्यको विहस्याह-जलाशयान्तरे प्राप्ते मन्थरस्य कुशलम् । स्थले गच्छतः कः प्रतीकारः । यतः। अम्मांसि जलजन्तूनां दुर्ग दुर्गनिवासिनाम् । स्वभूमिः श्वापदादीनां राजा मन्त्री परं यलम् ।।१९२।। सखे लघुपतनक, अनेनोपदेशेन तथा भवितव्यम् । सायं वीदय यथा पध्ना पीडिवं कुचकुड्मगलम् । वणिक्पुत्रोऽभवदुःखी त्वं तथैव भविष्यसि ॥१६॥ त ऊचु—'कथमेतत्' । हिरएपकः कथयति- ·मित्रलाभः । H कथा ७1 5 । . अस्ति कान्यकुञ्जविषये वीरसेनो नाम राजा । तेन वीर- पुरनाम्नि नगरे तुंगवलो नाम राजपुत्रो भोगपतिः कृतः ।। स च महाधनस्तरुण एकंदा स्वनगरे श्राम्यन्नतिप्रौढ़यौवनां लावण्यवती नाम वणिक्पुत्रवधूमालोकयामास । ततः स्वहयं गत्वा स्मराकुलमतिस्तस्याः कृते दूती प्रेपितवान् । यतः। सन्मार्गे तावदास्ते प्रभवति पुरुपस्तावदेवेन्द्रियाणां लज्जा तावद्विधत्ते विनयमपि समालम्बते तापदेव । भ्रूचापाकृष्टमुक्तार श्रवणपथगता नीलपक्ष्माय एते यावल्लीलावतीनां न हृदि धृतिमुपो दृष्टिबाणाः पतन्ति १६४ सापि लावण्यवती तदवलोकनक्षणात्प्रभृति स्मरशरप्रहार- जर्जरितहृदया तदेकचित्ताभवत् । तथा युक्तम्- असत्यं साहसं माया मात्सर्य चाविलुब्धता । निर्गुणत्वमशौचत्वं स्त्रीणां दोपाः स्वभावजाः ॥१९५।। श्रथ तीवचनं श्रुत्वा लावण्यत्युवाच 'अहं पतिव्रता कथमेतस्मिन्नधर्मे पतिलहने प्रवर्ते । यतः । सा भार्या या गृहे दता सा भार्या या प्रजाचती। सा भार्या या पतिप्राणा सा भार्या या पतिव्रता ॥१९६।। न सा मायेति वक्तव्या यस्या भर्ता न तुष्यति ।

·५२ . . हितोपदेशे- तुष्टे भर्तरि नारीणां संतुष्टाः सर्वदेवताः ॥ १९७ ॥ ततो यद्यदादिशति मे प्राणेश्वरस्तदेवाहमविचारितंकरोमि।' दूत्योक्तम्-'सत्यमेतत् । लावण्यवत्युवाच-'ध्रुवं सत्यमेतत् ।' ततो तिकया गत्वा तत्तत्सर्व तुझ्चलस्याने निवेदितम् । तच्छु त्वा तुङ्गबलोचवीत्-'स्वामिनानीय समर्पयितव्येति कथमेतच्छक्यम् ।' कुट्टन्याह–'उपायः क्रियताम् । यथा चोक्तम्- उपायेन हि यच्छक्यं न तच्छक्यं पराक्रमैः । शृगालेन हतो हस्ती गच्छता पङ्कवमना' ॥१६॥ राजपुत्रः पृच्छति 'कथमेतत् ।' सा कथयति-. कथा अस्ति ब्रह्मारण्ये कपूरतिलको नाम हस्ती। तमवलोक्य सर्वे भृगालाश्चिन्तयन्तिस्म-'यद्ययं केनाप्युपायेन नियते तदास्माकमेत देहेन मासचतुष्टयस्य मोजनं भविष्यति। तत्रैकेन वृद्धशृगालेन प्रतिज्ञातम्-'मया पुद्धिप्रभावादस्य मरणं साधयितव्यम् । अनन्तरं सवशकः कर्पूरतिलकसमीपंगत्वा साष्टाङ्गपातं प्रणम्योवाच-दच ! दृष्टिप्रसादंकुरु।' हस्तीव्रते- 'कस्त्वम । कुतः समायातः सोऽवदन्-'जम्बुकोऽहम् । सर्वनवासिमिः पशुभिमिलित्वा भरसकाशं प्ररथापितः ।

·मित्रलाभः। यद्विना राज्ञावस्थातुं न युक्तं तदत्राटवीराज्येऽभिपेक्तु भवान्सर्वस्वामिगुणोपेतो निरूपितः । यतः । यः कुलामिजनाचारैरतिशुद्धः प्रतापवान् । धार्मिको नीतिकुशलः सस्वामी युज्यते भुवि ।।१६।। अपरं च पश्य । राजानं प्रथम विन्देत्ततो भार्या ततो धनम: । राजन्यसति लोकेऽस्मिन्कुतो भार्या कुतो धनम् ।२००। यन्यचा पर्जन्य इव भूतानामाघारः पृथिवीपतिः । विकलेऽपि हि पर्जन्ये जीव्यते न तु भूपतौ ॥२०१ नियतविषयवर्ती प्रायशो दण्डयोगा- अगति परवशेऽस्मिन्दुर्लभः साधुघृत्तः । कुशमपि विकलं वा व्याधितं वाधनं या पतिमपि कुलनारी दण्डमीत्याम्युपैति ॥२०२॥ तद्यथा लग्नवेला न विचलति तथा कृत्वा सत्वरमागम्यता देवेन ।' इत्युक्त्वोत्थाय चलितः। ततोऽसौ राज्यलोमाकृष्टः करितिकाशृगालवम ना धान्वमहापंके निमग्नः । ततस्तेन हस्तिनोक्तम्-'सखे भृगाल, किमधुना विधेयम् । पङ्के निपतितोऽहं निये। परावृत्य वश्य। भृगालेन विहस्योक्तम 'त्वं मम पुच्छकावलम्बनं कुत्वोत्तिष्ठ। यन्मद्विचस्य वासि ·हितोपदेशे- त्वया प्रत्ययः कृतस्तदनुभूयतामशरणं दुःखम् । तथा चोक्तम्- यदा सत्संगरहितो भविष्यसि भविष्यसि । तदा सञ्जनगोष्ठीपु पतिष्यसि पतिष्यसि ॥ ततो महापंकै निमग्नो हस्ती शृगालैक्षितः।अतोऽहं ब्रवीमि- 'उपायेन हि यच्छक्यम्' इत्यादि । ततः कुट्टन्युपदेशेन तं चारुदत्तनामानं वणिक्पुत्रं स राजपुत्रः सेवकं चकार । ततोऽसौं तेन सर्वविश्वासकार्येषु नियोजितः । एकदा तेन राजपुत्रेण स्नातानुलिप्तेन कनकरत्नालंकार धारिणाप्रोक्तम्-'आद्यारम्य मासमेकं गौरवतं कर्तव्यम् । तदत्र प्रतिरात्रमेका कुलीनां युवतीमानीय समर्पय । सा मया यथोचितेन विधिना यूजयितव्यो । ततः स चारुदत्तस्तथा विर्घा नवयुवतीमानीय समर्पयति । पथात्प्रच्छन्नः सन्किमयं करोतीति निरूपयति स च तुंगवलस्तां युवतीमस्पृशनेब दूरावस्त्रालंकारगन्धचन्दनैः संपूज्य रक्षकं दत्त्वा प्रस्थापयति अथ वणिक्पुत्रेण तद्दृष्ट्वोपजातविश्वासेन लोभाकृष्टमनसा स्ववधूलावण्यवती समानीय समर्पित । स च तगवलस्ता हृदयप्रिया लावण्यवती विज्ञाय ससंभ्रममुत्थाय निर्मरमार्लिंग्य निमीलितातः पर्यके तया सह विललास । दालोक्य चणिपुत्रचित्रलिखित इवेतिकर्तव्यतामूढः परं विषादमुप- ·मित्रलामः। गतः । अतोऽहं ब्रवीमि--स्वयं वीक्ष्य इत्यादि । तथा त्वयापि भवितव्यम्' इति । वद्वितबचनमवधीर्य महताभयेन विमुग्ध इव तं जलाशयमुत्सृज्य मन्थरश्चलितः। तेऽपि हिरण्यकादयः स्तेहादनिष्टं शंकमाना मन्थरमनुगच्छन्ति ततः स्थले गच्छन्केनापि व्याधेन काननं पर्यटता मन्थरः प्राप्तः । प्राप्त गृहीत्वोत्थाप्य धनुपि यद्ध्या भ्रमन्क्लेशा- . क्षुत्पिपासाकुलः स्त्रगृहाभिमुखं चलितः। अथ मृगवायस- मूपिकाः परं विषादं गच्छन्तस्तमनुजग्मुः ततो हिरण्यको विलपति- 'एकस्य दुःखस्य न यावदन्त गच्छाम्यहं पारमिनार्णवस्य । ताद्वितीयं यमुपस्थित मे छिद्रेप्वना बहुली भवन्ति ॥२०४॥ स्वाभाविकं तु यन्मित्रं भाग्येनेवाभिजायते । तदकृत्रिमसौहार्दमापत्स्वापि न मुञ्चति ॥ २०५॥ न मातरि न दारेषु न सोदय न चात्मजे । विश्वासस्तादृशः पुंसो याहङ मित्रे स्वभावजे ॥२०६॥ इति मुझुर्विचिन्त्य अहो दुर्दैवम् । यतः । स्वकर्मसंवानविष्ठितानि कालान्तरापर्तिशुभाजुमानि ।

·हितोपदेशे- इहेव दृष्टानि मयैव तानि जन्मान्तराणीव दशान्तराणि ॥ २०७॥ अथवेत्यमेवैतत्- कायः संनिहितापाय: संपदः पदमापदाम् । समागमाः सापगमाः सर्वमुत्पादि भङ्गुरम् ॥१०८।। पुनर्विमृश्याह- 'शाकाराविभयत्राणं प्रीतिविधम्मभाजनम् केन रत्नमिदं सृष्टं मित्रमित्यक्षरद्वयम् ॥ २०६॥ किं च । मित्रं प्रीवरसायनं नयनयोरानन्दनं चेतसः पात्रं यत्सुखदुःखयोः सह भयेन्मित्रेण तददुर्लभम् ये चान्ये सुहृदः समृद्धिसमये द्रव्यामिलापाफुला- स्ते सर्वत्र मिलन्ति तत्त्वनिकपग्रामात तेो विपत्'२१० इति बहु विलप्प हिरण्यकश्चिांगलघुपवनकाबाह-'यावदयं व्याधो यनान्न निःसरति तावन्मधरं मोचयितुं यत्रः क्रिय. ताम् ।' तायूचतु:--'सत्परं कार्यमुच्यताम 1. हिरण्यको भने–'चित्रांगो जलसमीपं गत्वा मृतमिवात्मानं दर्शयतु काय तस्सोपरि स्थित्या चच्चा किमपि विलिखतु नूनमनेन सुब्धकेन तर कच्छपं परित्यज्य मृगांसाधिना सत्यरं गन्तव्यम् । ततोऽहं मन्यरस्य यन्यनं स्पामि ·मित्रलामा संनिहिते लुब्धके भवद्भया पलायितव्यम् । चित्राङ्गलघुप- तनकाम्यां शीघ्रं गत्वा तथानुष्ठिचे सति स व्याधः श्रान्तः पानीयं पीत्वा वरोरधस्तादुपविष्टस्तथाविधं मृगमपश्यत् ततः कर्वरिकामादाय प्रहृष्टमना मृगान्तिकं चलितः । तत्रान्तरे हिरण्यकेनागत्य मन्थरस्य बन्धनं छिन्नम् । स कूर्मः सत्वरं जलाशयं प्रविवेश स मृग ग्रीसन्नं तं व्याधं विलोक्योत्थाय पलायितः प्रत्यावृत्प लुब्धको यावत्तरुतलमायाति तावत्कूर्म- मपश्यन्नचिन्तयत्-'उचितमे धैतन्ममासमीक्ष्यकारिणः । यतः यो ध्रुवाणि परित्यज्य अध्रुवाणि निपेवते ध्रुवाणि तस्य नश्यन्ति अध्रुवं नष्टमेव हि ॥२११!! ततोऽसौ स्वकर्मवशानिराशा फटकं प्रविष्टः । मन्थरादयः सर्वे त्यक्तापदः स्वस्थानं गत्वा यथासुखमास्थिताः ॥ अर्थ राजपुत्रैः - सानन्दमुक्तम्-सर्वे श्रुतवन्तः मुखिनो चयम् । सिद्धनः समीहितम् । विष्णुशर्मोवाच-'एतायता भवनामभिलषितं संपन्नम् । अपरमपीदमस्तु- मित्रं प्राप्नुत सज्जाना जनपदैर्लक्ष्मीः समालम्व्यतां भूपाला: परिपालयन्तु वसुधा शश्वत्स्वधर्म स्थिताः। प्रास्ता मानसतुष्टये सुकृतिना वीति वोदेव वा कल्याणं कुरुवा जनस्य भगवारचन्द्रार्धचूडामणिः ॥२१२॥ इति हितोपदेशे मित्रलाभो नाम प्रथमः कथासंग्रहः समाप्त - ·हितोपदेशे- सुहृद्भेदः। अथ राजपुत्रा ऊचुः–'आर्य, मित्रलाभः श्रुतस्तावद- स्माभिः । इदानी सुहृद्भदं श्रोतुमिच्छामः।' विष्णुशर्मोवाच- 'सुहृद्भेदं तावच्छृणुत, यस्यायमाद्या श्लोका- वर्धमानो महास्नेहो मृगेन्द्रपयोर्वने । पिशुनेनातिलुब्धेन जम्बुकेन विनाशितः ॥ १ ॥ राजपुत्रैरुक्तम्-~-'कथमेतत् । विष्णुशर्मा कथयति- अस्ति दक्षिणापथे सुवर्णवती नाम नगरी । तत्र वर्धमानो नाम वणिक्निवसति । तस्य प्रचुरेऽपि वित्तेऽपरान्वन्धूनतिस- मृद्धान्समीक्ष्य पुनरर्थवृद्धिः करणीयेति मतिर्वभूव । यतः । अधोऽधः पश्यतः कस्य महिमा नोपचीयते । उपर्युपरि पश्यन्तः सर्व एव दद्धिति ॥२॥ अपरं च । घमहापि परः पूज्यो यस्यास्ति विपुलं धनम् । शशिनस्तुल्पवंशोऽपि निर्धनः परिभूपते ।। ३ ।। अन्यच अव्यवसापिनमलसं देवपरं साहसाच परिहीयम् । प्रमदेव हि पृद्ध पति नेच्छत्युपगृहितु लक्ष्मीः॥ ४॥ किंचा थालस्यं स्त्रीसेवा सरागवा जन्मभूमिवात्सल्पम् ।

·मित्रलाभः। संतोपो भीरुत्वं पड् व्याधाता महत्त्वस्य ॥ ५ ॥ यतः। संपदा सुस्थितंमन्यो भवति स्वल्पयापि यः। कृतकृत्यो विधिमन्ये न वर्धयति तस्य ताम् ॥ ६॥ अपरं च। निरुत्साहं निरानन्दं निर्वीर्यमरिनन्दनम् । मा स्म सीमन्तिनी काचिजनयत्पुत्रमीदृशम् ॥ ७ ॥ नथा चोक्तम् । अलब्धं चैव लिप्सेत लब्धं रक्षेदवक्षयात् । रक्षितं वर्धयेत्सम्यग्वृद्ध तीर्थेषु निक्षिपेत् ।। ८ ।। यतोऽलब्धमिच्छामोऽर्थयोगादर्थस्यप्राप्तिरेव । लब्धस्याप्यर- तितस्य निधेरपि स्वयं विनाशः। अपिच अवर्धमानश्वार्थः काले स्वन्पव्ययोऽप्यञ्जनवक्षयमेति । अनुपभुज्यमानरच निष्प्रयोजन एव सः । तथा चोक्तम् । धनेन कि यो न ददाति नारनुते- बलेन किं यश्च रिपून बाधते । श्रुतेन कि यो न च धर्ममाचरे- किमात्मना यो न जितेन्द्रियो भवेत् ॥९॥ यतः। जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते पठा।

·हितोपदेशे- स हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च ॥१०॥ दानोपभोगरहिता दिवसा यस्य यान्ति वै । स कर्मकारमस्नेव श्वसनपि न जीवति ॥ ११ ॥ इति संचिन्त्य नन्दकसंजीवकनामानौ वृषभौ धुरि नियोज्य शकटनानाविधिद्रव्यपूर्ण कृत्वा वाणिज्येन गतः काश्मीरंप्रति अन्यच्चा अञ्जनस्य क्षयं दृष्ट्वा बल्मीकस्य च संचयम् । अवश्य दिवसं कुर्यादानाध्ययनकर्मसु ॥ १२ ॥ यतः। कोतिभारसमर्थानां कि दूरं व्यवसायिनाम् । को विदेशः सविद्यानां का पर: प्रियवादिनाम् ॥१३॥ अथगच्छतस्तस्य सुदुर्गनाम्नि महारण्ये संजीवको भग्नजानु- न पतितः । तमालोक्य वर्धमानोऽचिन्तयत्- करोतु नाम नीतिज्ञो व्पवसायमितस्ततः । फलं पुनस्तदेवस्य यद्विधर्मनसि स्थितम् ।। १४ ॥ किंतु। विस्मयः सर्वथा हेयः प्रत्यूहः सर्वकर्मणाम् । तस्माद्विस्मयमुत्सृज्य माध्ये सिद्धिविधीयताम् ॥१५॥ इति संचिन्त्य संजीवकं तत्र परित्यज्य वर्धमानः पुनः स्वयं धर्मपुरं नाम नगरं गत्वा महाकायमन्यं कृषममेकं समानीय ·मित्रलाभः धुरि नियोज्य चलितः। ततः संजीवकोऽपि कथंकथमपि खुरत्रये भारं कृत्वोस्थितः यतः । निमयस्य परोराशौ पर्वतात्पतितस्य च । तक्षकेणापि दष्टस्य आयुर्मर्माणि रक्षति ॥ १६ ॥ नाकाले म्रियते जन्तुर्विद्धः शरशतैरपि । कुशाग्रेणैव संस्पृष्टः प्राप्तकालो न जीवति ॥ १७ ॥ अरक्षितं तिष्ठति देवरक्षितं सुरक्षितं दैवहतं विनश्यति । जीवत्यनाथोऽपि वने विसर्जितः कृतप्रयत्नोऽपि गृहे न जीवति ॥१॥ ततो दिनेषु गच्छत्सु संजीवकः स्वेच्छाहारविहारं कृत्वार- एवं भ्राम्यन्हष्टपुष्टाङ्गो बलवन्ननाद । तस्मिन्वने पिङ्गलक- नामा सिंहः स्वभुजोपार्जितराज्यसुखमनुमवन्निसति । तथा चोक्तम्- नाभिपेको न संस्कारः सिंहस्य क्रियते मृगैः । विक्रमार्जितराज्यस्य म्बयमेव मृगेन्द्रता ॥१९॥ सचैकदापिपासाकुलित: पानीयं पातुयमुनाकच्छमगच्छत् । तेन च तत्र सिंहेनननुभूतपूर्वमकालधनगर्जितमिव संजीव- कनर्दितमाधि । तच्छ्रुत्वा पानीयमपीत्वा स चकितापरिवृ. त्यावस्थानममागत्य किमिदमित्यालोचयंस्तूष्णीं स्थितःसच ·१६२ हितोपदेशे- तथाविधः करटकदमनकाभ्यामस्य मन्त्रिपुत्राम्यांशृगालाा दृष्टः । तं तथाविधंदृष्ट्वा दमनकः करटकमाह-'सखेकरटक किमित्ययमुदकार्थी स्वामी पानीयमपीत्वा सचकितो मन्दं मन्दमवति ठते। करकटो ब्रूते-'मित्र दमनक, अस्मन्मते- नास्य सेवैव न क्रियते । यदि तथा भवति तर्हि किमनेन स्वामिचेष्टानिरूपणेनास्माकम् । ततोऽनेन राज्ञा बिनापराधेन “चिरमवधीरिताभ्यामावाभ्यां महद्दुःखमनुभूतम् । सेवया धनमिच्छद्भिः सेवकैः पश्य यत्कृतम स्वातन्त्र्यं यच्छरीरस्य मूडैस्तदपि हारितम् ॥ २०॥ अपरं च । शीतवातातपक्लेशान्सहन्ते यानपराश्रिताः। तदंशेनापि मेधावी तपस्वप्त्या सुखी भवेत् ।। २१ ॥ "अन्पश्च। एतावञ्जन्मसाफल्यं यदनायत्तवृत्तिता। ये पराधीनतां यातास्ते वै जीवन्ति के मृताः ॥२२॥ 'अपरं च । एहि गच्छ यतोतिष्ठा पद मौनं समाचर । एवमाशाग्रहस्तैः क्रीडन्ति धनिनोऽर्थिमिः ॥ २३ ॥ किंच। अयुधरर्थलामाय परायत्रीभिरिय स्वयम ।

·मित्रलाभः । ६३ आत्मा संस्कृत्य संस्कृत्य परोपकरणीकृतः ॥ २४॥ कि च। या प्रकृत्यैव चपला निपतत्यशुचावपि । स्वामिनो बहु मन्यन्ते दृष्टिं तामपि सेवकाः ।। २५।। अपरं च । मौनान्मूर्खः प्रवचनपटुर्यातुलो जल्पको वा क्षान्त्या भीरुयदि न सहते प्रायशो नामिजातः । धृष्टः पार्वे वसति हियतं दूरतश्चाप्रगल्मः सेवाधर्मः परमगहनो योगिनामप्यगम्यः ॥ २६ ॥ विशेपतश्च । प्रणमत्युन्नतिहेतोर्नीवितहेतोविमुञ्चति प्राणान् । दुःखीयति सुखहेतोः को मूढः सेवकादन्यः ॥ २७ ॥ दमनको ब्रूते-'मित्र, सर्वथा मनसापि नैतत्कर्तव्यम् । यतः। कथं नाम न सेन्यन्ते यत्नतः परमेश्वरः । अचिरेणैव ये तुष्टाः पूरयन्ति मनोरथान् ॥ २८ ॥ यन्यच्च पश्य। कुतः सेवाविहीनानां चामरो वसंपदः । उद्दण्डघवलच्चत्रं वाजिवारणवाहिनी' ।। २९ ।। करटको ब्रूते-~~-'तथापि किमनेनास्माकं व्यापारेण । यतो- ऽन्यापारेषु व्यापारः सर्वथा परिहरणीयः । पश्य । .

·६४ हितोपदेशे अव्यापारेषु व्यापार यो नरः कर्तुमिच्छति । स भूमौ निहत्तः शेते कीलोत्पाटीच वानरः ॥ ३० ॥ दमनकः पृच्छवि:-'कथमेतत् ।' कस्टकः कथयति- कथा:?! .. एकदा मगधदेशे धर्मारण्यसनिहितवसुधायां शुभदत्तनाम्ना'. कायस्थेन बिहारः कर्तुमारब्धः। तत्र करपत्रदार्यमाणैकस्त- म्भस्य कियह रस्फाटितस्य काठखण्डद्वयमध्ये कीलक सूत्र धारेण निहितः । तत्र पलवान्वानरयूथः क्रीडनागतः एको वानरः कालप्रेरित इव तं कीलकं हस्ताभ्यां धृत्वोपविष्टः । तत्र तस्य मुकद्वयं लम्बमानं काष्ठखण्डद्वयाम्यन्तरे प्रवि- एम् । अनन्तरं स च सहजचपलतया महता यत्नेन तं की- लंकमाकृष्टवान् । प्राकृऐ च कीलके चूर्णिताण्डद्वयः पञ्च- त्वं गतः। अतोऽहं प्रवीमि-'अव्यापारेषु व्यापारम 'इत्यादि। दमनको ब्रूते-'तथापि स्वामिचेष्टांनिरूपणं सेवकेनावश्यं कर- णीयम ।' करटको ब्रूते-'सर्वस्मिन्नधिकार य एव नियुक्तः प्रधानमन्त्री स करोतु । यतोऽनुजीविना पराधिकारचर्चा सर्वथा न कर्तव्यः । पश्य । पराधिकारचचों यः कुर्यात्स्वामिहितेच्छया । स विपीदति चीत्काराद्गमस्ताडिता यथा' ॥३१ दमनकः पृच्छति-'कथमेतत् ।' करटको यूते- :

·मुहद्भदः। ६५ कथा २॥ अस्ति वाराणस्यां कर्पूरपटको नाम रजकः । स चामिन- ववयस्कया वया सह विरं निधुवनं कृत्वा निर्भरमालिङ्गय प्रसुप्तः । तदन्तरं तद्गृहद्रव्याणि हतुं चौरः प्रविष्टः। तस्य प्राङ्गणे गर्दभो पद्धस्तिष्ठति कुक्कुररचोपविष्टोऽस्ति । अथ गर्दमा श्वानमाह-'सखे, भवतस्ताक्दयं व्यापारः। तत्कि- मिति त्वमुच्चैः शब्दं कृत्वा स्वामिनं नं जागरयसि ।' कुक्कुरो ब्रूते-'भद्र, मम नियोगस्य चर्चा त्वया न कर्तव्या। त्वमेव किं न जानासि यथा तस्याहर्निशं गृहरक्षा करोमि। यतोऽयं चिराचिर्पतो ममोपयोगं न जानाति । तेनाधुनापि भमाहारदाने मन्दादरः । यतो बिना विधुरदर्शनं स्वामिन उपजीविपु मन्दादरा भवन्ति । गर्दभो व्रते-'शृणु रे चर्वर ! याचते कार्यकाले यः स किंमृत्यः स किंसुहृत् ।' कुक्कुरो ब्रूते- 'भृत्यान्समापयेधस्तु कार्यकले स किंमः ॥३२॥ यतः। नाश्रितानां भृतौ स्वामिसेवायां धर्मसेवने । पुत्रस्योत्पादने चैव न सन्ति प्रतिहस्तकाः ॥ ३३ ॥ ततो गर्दमः सकोपमाह-'अरे दुष्टमते, पापीयांत्स्व यद्विपत्ती स्वामिकार्य उपेक्षा करोषि । भवतु तावत् । यथा स्वामी । जागरिप्पति तन्मया कर्तव्यम् । यतः।

·हितोपदेशे- पृष्ठतः सेवयेदर्क जठरेण हुताशनम् । स्वामिनं सर्वभावेन परलोकममायत्तो' ॥ ३४ ।। इत्युक्त्वातीव चीत्कारशब्दं कृतवान् । ततः स रजकस्तेन चीत्कारेण प्रबुद्धोनिद्राभङ्गकोपादुत्थाय गर्दम लगुडेन ताड- यामास । तेनासौ पश्चत्वमगमत् । अतोहं ब्रवीमि-'पराधि- कारचर्चाम्' इत्यादि ॥ पश्य । पशूनामन्वैपणमेवास्मनि- योगः । स्वनियोगचर्चा क्रियताम् । ( विमृश्य । ) किंवद्य तया न चर्चया प्रयोजनम् । यत आयोतितशेपाहारः प्रचुरोऽस्ति ।' दमनका सरोपमाह-'कथमाहारार्थी भवा न्केवलं राजानं सेवते । एतदयुक्तसुक्तं त्वया । यतः। सुहृदामुपकारकारणात् द्विपतामप्यपकारकारणात् । नृपसंश्रय इप्यते सुधै- जठरं को न विभर्ति केवलम् ॥ ३५ ॥ जीविते यस्य जीवन्ति विप्रा मित्राणि बान्धवाः । सफलं जीवितं तस्य आत्मार्थ को न जीवति ॥३६॥ अपि च । यस्मिजीवति जीवन्ति पयः स तु जीवतु । काकोऽपि किं न कुरुते चञ्च्या स्वोदरपूरणम् ।।३७ पश्य। पञ्चभिर्याति दासत्वं पुराणैः कोऽपि मानवः ।

·6 सुहझेदः। कोपि लक्षैः कृती कोऽपि लखैरपि न लम्यते ॥३८॥ अन्यच्च मनुष्यजाती तुल्यायां भृत्यत्वमविगर्हितम् ।.. प्रथमो यो न तत्रापि स किं जीवत्सु गण्यते ॥३९॥ तथा चोक्तम् । वाजियारणलौहानां काठपापाणवाससाम् । नारीपुरुषतोयानामन्तरं महदन्तरम् ।। ४०॥ राथा हि । स्वल्पमप्यतिरिच्यते । स्वल्पस्नायुवसावशेषमलिनं निमांसमप्यस्थिक श्वा लब्ध्वा परितोपमेति न भवेत्तस्य क्षुधा शान्तये । सिंदो जम्बुकमङ्कमागतमपि स्पक्त्या निहन्ति द्विपं सर्वः कृच्छ्रगवोऽपिवाञ्छति जनः सत्वानुरूपं फलम्४१ अपरं च सेंव्यसेवकयोरन्तरं पश्य । लाङ्गुलचालनमधश्वरणावपातं भूमौ निपत्य वदनोदरदर्शनं च । श्वा पिण्डदस्य कुरुते गनपुंगवस्तु धीरं विलोकयति चाटुशतैश्च मुङ्क्ते ॥ ४२ ॥ किंचा यजीव्यते क्षणमपि प्रथितं मनुष्य- विज्ञान विनामयशोभिरमज्यमानम | ·६८ हितोपदेश- तमाम जीवितमिह प्रवदन्ति तज्ञाः काकोऽपि जीवति चिराय बलिं च भुङ्क्ते ।।४।। अपरं च। यो नात्मजे न च गुरौ न च भृत्यवगै दीने दयां न कुरुते न च वन्धुवर्गे किं तस्य जीवितफलेन मनुष्यलोके काकोऽपि जीवति चिराय बलिं च भुङ्क्ते ॥४४॥ अपरमपि। । अहित हितविचारशून्यबुद्धः श्रुतिसमयै हुमिस्तिरस्कृतस्य । उदरभरणमात्रकेवलेच्छो पुरुषपशोश्व पशोश्व को विशेषः ॥४५॥ करटको ब्रूते-'श्रावां तावदप्रधानौ। तदाप्यावयोः किमनया विचारणया।' दमनको ब्रूते-'कियता कालेनामात्याः प्रधानवामप्रधानता वा लभन्ते । यतः। न कस्यक्षित्कचिदिह स्वभावा- द्भवत्युदारोऽभिमतः खलो वा। लोके गुरुत्वं विपरीततां वा स्वचेष्टितान्येव नरा नयन्ति ।। ४६ ॥

·६६ सुहृदः। किं च। श्रारोप्यते शिला शैले यत्नेन महता यथा । निपात्यते चणेनाधस्तथात्मा गुणदोपयोः॥४७॥ यात्यधोऽधो बजत्युच्चैर्नरः स्वैरेव कर्मभिः । कूपस्य खनिता यद्वत्प्रकारस्येव कारकः ॥४८॥ तद्भद्रम् स्वयत्नायत्तो यात्मां सर्वस्य । करटको ब्रूते- "अथ भवान्कि प्रवीति । स ाह-'अयं तावत्स्वामी 'पिङ्गालकः कुतोऽपि कारणात्सचकितः परिवृत्योपविष्टः । करटको ब्रूते--किं तवं जानासि ।' दमनको ब्रूते- 'किमत्रापिदितमस्ति । उक्तं च । उदीरितोऽर्थः पशुनापि गृह्यते हयाच नागाथ वहन्ति देशिताः । अनुक्तमप्यूहति पण्डितो जनः परेगितज्ञानफला हि बुद्धयः॥४९॥ आकारैरिंगितर्गत्या चेष्टया भाषणेन च । नेत्रवाविकारेण लभ्यतेऽन्तर्गतं मनः ॥ ५० ॥ अत्र भयप्रस्ताव प्रज्ञावलेनाहमेनं स्वामिनमात्मीयं करिष्यामि। यतः। प्रस्तावसदृशं पाक्यं सद्भावसदृशं प्रियम् । श्रात्मशक्तिसमको योजानाति स पण्डिव २१॥

·. हितोपदेशे- करटको ब्रूते—'सखे त्वं सेवानभिज्ञः । पश्य । अनाहतो विशेषरतु अपृष्टो बहु भापते । आत्मनं मन्यते नीतं भूपालस्य म दुर्मतिः ।। ५२ ।। दमनको ब्रूते-'भद्र' कथमहं सेवानभिज्ञः । पश्य । किमप्यस्ति स्वभावेन मुन्दरं वाप्यसुन्दरम् । यदेव रोचते यस्मै भवेत्तस्य सुन्दरम् ॥५३॥ यता॥ यस्य यस्य हि यो,भावस्तेन तेन हि तं नरम् । अनुप्रविस्य मेधावी तिनमात्मवशं नयेत् ॥४५॥ अन्यच। कोऽत्रेत्यहमिति ब्रूयारसम्यगादेशयेति च । आशामपिता कुर्याद्यथाशक्ति महीपते ॥५५॥ अपरं च । अल्पेच्छु तिमान्प्राबरछायेवानुगतः सदा । आदिष्टोन विकल्पेत स राजयसतौ यसेत् ॥५६॥ करटको ब्रूते-'कदाचिच्यामनयसरप्रवेशादयमन्यते स्वामी', स चाह-'श्रस्वेवम् । तथाप्यनुजीबिना स्वामिसान्निध्यम- वश्यं करणीयम् । यवः। दोपमीतेरनारम्मस्तत्कापुरुपलक्षणम् । करजीर्णमयानातभग्निं परिहीयते ॥५७।।

·सुहन्दः। ७१ पश्य । आसन्नमेय नृपतिर्भजते मनुष्य विद्याविहीनमकुलीनमसंगतं वा । प्रायेण भूमिपतयः प्रमदा लताथ यः पाश्वतो वमति तं परिवेष्टयन्ति, १५८।। करटको बूते-'अथ तब गत्वा किं वक्ष्यति भवान् ।, स याह- शृणु । किमनुक्तो वा विरक्तो वा मपि स्वामीति मास्यामि ।, करटको ब्रूते-, किं तज्ज्ञानलनणम् । दमनको मृते-शृणु। दादवेवणं हासः संप्रश्नेम्वादरी भृशम् । परोक्षेपि गुणश्लाघा स्मरणं प्रियवस्तुपु ।।५९।। असेवक चानुरक्तिर्दानं सप्रियमापणम् । अनुक्तस्य निवानि दोपेऽपि गुणसंग्रहः ॥६॥ अन्य। फालयापनमाशानां वर्धनं फलसण्डनम् । विरक्तरवरचिमानि जानीयान्मतिमानरः ॥६॥ एलग्नात्यायया पायं ममापनो भरिप्पति तपाकरिणाम अपापसंदर्शनां विपत्ति- मुपापमंदनां च मिदिम् ।

·हितोपदेशे- मेधाविनो नीतिविधिप्रयुक्तां पुरः स्फुरन्तीमिव दर्शयन्ति ॥ ६२॥ करटको ब्रूते-'तथाप्यप्राप्ते ग्रस्तावे न वक्तुमर्हसि । यतः । अप्राप्तकालवचनं बृहस्पतिरपि त्रुवन् । प्राप्नुयायुद्धयवज्ञानमपमानं च शाश्वतम् ॥६३॥ दमनको ब्रूते-'मित्र, मा भैपीः । नाहमप्राप्तावसरं वचनं. यदिप्यामि । यतः । आपद्युन्मार्गगमने कार्यकालात्ययेषु च । अपृष्टेनापि वक्तव्यं भृत्येन हितमिच्छता ।। ६४॥ यदि च प्रासावसरेणापि मया मन्त्रो न वक्तव्यत्तदा मन्त्रि त्वमेव मनानुपपन्नम् । यतः । कल्पयति येन वृत्तिं येन च लोके प्रशस्यतेवपि । स गुणस्तेन च गुणिना रधः संवर्धनीयश्च ॥६५॥ तद्भद्र, श्रनुजानीहि माम् । गच्छामि ।' करटको व्रते- 'शुभमस्तु । शिवास्ते सन्तु पन्थानः । यथाभिलपितमनु- ठीयताम्' इति । ततो दमनको विस्मित इव पिंगलकसमीपं श्रथ द्रादेव सादरं राज्ञा प्रवेशितः साष्टांगप्रणिपातं प्रणिपत्योपविष्टः । राजाह-चिरादृष्टोऽसि, । दमनको ब्रूते 'यद्यपि मयो सेवफेन श्रीमद्देवपादानां न कि चित्प्रयोजन- ·मुहद्भदः। मस्ति तथापि प्रासकालमनुजीविना सान्निध्यमवश्यं कर्तव्य- मित्या गतोऽस्मि । कि च। दन्तस्य निर्पणकेन राजन कर्णस्य कण्ड्यनकेन वापि। तृणेन कार्य भवतीश्वराणां किमङ्गवाक्पाणिमता नरेश ॥६६॥ यद्यपि चिरेणावधीरितस्य देवपादैम बुद्धिनाशः शङ्कयते, तदपि न शकनीयम् । यतः । कदर्थितस्यापि च धैर्यवृत्ते- युद्धविनाशो न हि शकनीयः । प्रधानस्यापि तनूनपातो नाधः शिखा याति कदाचिदेव ॥६७) देव, तत्सर्वथा विशेपजेन स्वामिना भविष्यम् । यतः । मपिलुंठति पादेषु काचः शिरसि धार्यते । यथैवास्ते तवास्तां काचः काचो मणिर्मणिः ॥६॥ अन्पज्ञा निर्विशेषो यदा राजा समं सर्वेषु वर्तते । नदोघमसमर्धानामुत्साहः परिहीयते ।। ६९ ।। . किचा त्रिविधाः पुरुपा राजन्नुत्तमाघममध्यमाः।

·७४' . हितोपदेशे- नियोजयेत्तथैवैतांत्रिविधेष्येव कर्मसु ॥७॥ यतः। स्थान एव नियोज्यन्ते भृत्याचाभरणानि च । न हि चूड़ामणिः पादे नू पुरं शिरसा कृतम् ॥७॥ अपि च । कनकभूपण संग्रहणोचितो यदि मणिस्त्रपुणि प्रणिधीयते । न स विरौती न चापि न शोभते भवति योजभितुर्ववनीयता ।। ७२ ॥ अन्यच। मुकुटे रोपितः काचचरणामरणे मणिः । नहि दोपो मणेरस्ति किंतु साधोरविज्ञता ।।७३ ॥ वश्य । बुद्धिमाननुरत्तोऽयमयं शूर इतो भयम् । इति भृत्यविचारनो भृत्यैरापूर्यते नृपः ॥७४|| तथा हि। श्रश्वः शत्रं शास्त्रं वीणा वाणी नरश्च नारी च। पुरुपविशेपं प्राप्यं हि भवन्ति योग्या अयोग्याच ॥७५॥ अन्यच। कि भक्तनासमर्थन कि शक्तनापकारिणा । १ ·सुहनेदः। भक्तं शक्तं च मां राजन्नावशातुं त्वमर्हसि ॥७॥ यतः। श्रवज्ञानाद्राज्ञो भवति मविहीनः परिजन- स्ततस्तत्प्रामाण्याद्भवति न समीपे बुधजनः । बुधैस्त्यक्ते राज्ये न हि मवति नीविगुणवनी विपनायां नीती सकलमवशं सीदति जगत् ॥७७।। अपरं च । जनं जनपदा नित्यमर्चयन्ति नृपार्चितम् । नृपेणावमतो यस्तु स सबैरवमन्यते ॥७८॥ किचा पालादपि ग्रहीतव्यं युक्तमुक्तं मनीपिभिः । रवेरविपये किन प्रदीपस्य प्रकाशनम्' १७६।। पिंगलकोऽवदत्-भद्र दमनफ, किमेतत् । समस्मदीयमधा- नामात्यपुत्र इयन्तं कालं यावत्कृतोपि खलवाक्यानागतोऽ- शि। इदानी यथाभिमतं हि ।' दमनको भूते-'देव' पृच्छामि किंचित् । उच्यताम् । उदफार्थी स्वामी पानीयम' पीत्वा किमिति विस्मित इव तिष्ठति ।' पिगलकोऽवदद- 'भद्रमुक्तं त्वया । फिरवतद्रहस्यं वक्तुं काचिदिरयासभूमि- नास्ति । तथापि निभृतं कृत्वा कथयामि । भृणु । संप्रति निमिदमपूर्वसच्चाधिष्ठितमोऽम्माकं त्याज्यम् । यनेन हेतुना ·हितोपदेशे- विस्मितोऽस्मि । तथा च श्रुवो मयापि महानपूर्वशब्दः । शब्दानुरूपेणास्य प्राणिनो महता चलेन भवितव्यम् ।' दम- नको ब्रूते-'देव' अस्ति तावदयं महान्भयहेतुः। स शब्दो- ऽस्माभिरप्याकर्णितः। किंतु स किंमन्त्री यः प्रथमं भूमित्यागं पवायुद्धं चोपदिशति अस्मिन्कार्यसंदेहे भूत्यानामुपयोग एव ज्ञातव्यः। यत: चन्धुस्त्रीभृत्यवर्गस्य युद्ध सत्वस्य चात्मनः। प्रापन्निकपपापाणे नरो जानाति सारताम् ।।८०॥ सिंहो ब्रूते-'भद्र' महती शङ्का मां वाधते ।' दमनका पुनराहस्वागतम्-'अन्यथा राज्यसुखं परित्यज्य स्थानान्तरं गन्तुं कथं मां समापसे ।' प्रकाशं ब्रूते—'देव' यावदहं जीवामि तावद्भयं न कर्तव्यम् । किंतु करटकादयोऽप्या. श्वास्यन्तां यन्मादायापत्प्रतीकारकाले दुर्लभः पुरुपसमयः।' “ततस्तौ दमनककरटको राज्ञा सर्वस्वेनापि पूजितो भय- प्रतीकारं प्रतिनाय चालती । करटको गच्छन्दमनकमाह- 'सखे किं शक्यप्रतीकारो भयहेतुरशक्यप्रतीकारो वेति न ज्ञात्वा भयोपशमंप्रतिज्ञाय कथमयं महाप्रसादोगृहीतः। यतो- ऽनुपकुर्वाणोन कस्याप्युपायनंगृहीयाद्विशेषतोराशः पश्य। यस्य प्रसादे पभास्ते विजयश्च पराक्रमे । मृत्युश्च वसति क्रोध सर्वतेजोमयो हि सः दशा ·७७ सुदृढ़ेदः। तथा हि। बालोऽपि नावमन्तव्यो मनुष्य इति भूमियः । महती देवता ह्येपा नररूपेण तिष्ठति ॥८२।। दमनको विहत्याह-'मित्र' तूप्पीमास्पताम् । ज्ञातं माया भयकारणम्। बलीवर्दनदितं तत् । वृषभचास्माकमपि भ. क्ष्यः । किं पुनः सिंहस्य ।' करटको ब्रूते-'यद्येवं तदा किं पुनः स्वामित्रासस्तत्रैव किमिति नापनीतः। दमनको बते-'यदि स्वामित्रामस्तत्रैव गुच्यते तदा कथमयं महा- प्रसादलामः स्यात् । अपरं च । निरपेक्षो न कर्तव्यो मृत्यैः स्वामी कदाचन । निरपेक्षं प्रभुं कृत्वा भृत्यः स्यादधिकर्णवत्' ॥३॥ करटकः पृच्छति'फयमेवन् ।' दमनकः कथयति- कथा । श्रस्त्युत्तरापथेऽर्यु दशिखरनानि पर्वते दुर्दान्तो नाम महा- विक्रमः सिंहः । तस्य पर्वतकन्दरमधिशयानस्य केसरायं क- चिन्मूपिकः प्रत्यहं छिनत्ति । ततः फैसरालूनं दृष्ट्वा कुपिनी विवरान्तर्गतं मूपिकमलभमानोऽचिन्तयन- क्षुद्रशनुर्भवेद्यस्तु विक्रमानंत्र लभ्यते । तमाहन्तुं पुरस्कार्यः सदृशस्तम्य सैनिकः ||८|| इत्यालोच्य तेन ग्रामं गत्वा विधात कृत्वा दधिकर्णनामा - ·हितोपदेशे- बिडालो यत्नेनानीय मांसाहारं दत्वा स्वकन्दर स्थापितः। अनन्तरं तद्यान्मूपिकोपि विलान निःसरति । तेनासौ सिंहोऽक्षतकेसरः सुख स्वपिति । मूपिकशब्दं यदा यदा शृणोति तदा तदा मांसाहारदानेन तं विडालं संवर्धयति । अथैकदा स मूषिकः क्षुधापीडितो वहिः संचरन्धिंडा- लेन प्राप्तो व्यापादिश्च । अनन्तरं स सिंहोऽनेककालं याव न्मूपिकं न पश्यति तत्कृतरायमपि न शृणोति तदा तस्या- नुपयोगाद्विडालस्याप्याहारदाने मन्दादरो बभूव ततोऽसापा- हारविरहाद्दुर्वलो दधिकोऽअवसन्नो बभूव । अतोऽहं ब्रवी-. मि-निरपेवो न कर्तव्यः' इत्यादि । ततो दमनककरटको संजीवकसमीपं गतौ । तत्र करटकस्तरुवले साठोपमुपविष्टः ! दमनकः संजीयरुसमीपं गत्यात्रवीत्-'अरे वृषम, एपोऽहं राज्ञा पिङ्गलकेनारण्यरक्षार्थ नियुक्तः । सेनापतिः करटक: समाज्ञापयति-सत्तरमागच्छ। न चेदस्मादरण्यामपसर । अन्यथा ते विरुद्धं फलं भविष्यति । न जाने क्रुद्धः स्वामी किं विधास्यति ।' तच्छुत्वा संजीवकरचायात् । आज्ञामगो नरेन्द्राणां ब्राह्मणानामनादरः । पृथक्शय्या च नारीणामशस्त्रविहिती यधः ॥५॥ ततो देशव्यवहारानमिन्नः संजीवकः समयमुपमृत्य साष्टाङ्ग- पातं करटकं प्रणतवान् तथा चोक्तम्- ·- मुहझेदः। मतिरेव पलाद्गरीयसी यदभाव करिणामियं दशा। इति घोपयतीव डिण्डमः करिणो हस्तिपकाहतः क्वणन् ॥८६॥ अथ संजीवकाः साशङ्कमाह-'सेनापते कि मया कर्तव्यम् । तदभिधीयताम् ।' करटको ग्रूते-'वृषभ' अत्र कानने ति- ष्टसि । अस्मद्देवपादारविन्दं प्रणम ।' संजीवको ब्रूते-- वाचं मे प्रयच्छ गच्छामि ।' करटको ब्रूते गण रे बलीवर्द, अलमनया शङ्कया यतः । प्रतिवाचमदत केशवः शपमानाय न चेदिभूभुजे। अनुहंकुरुते धनध्वनि न हि गोमायुरुतानि केसरी १८७॥ अन्यञ्च। तृणानि नोन्मूलयति प्रभजनो मृदूनि नीचैः प्रणतानि सर्वतः । समुच्छिवानेव तरून्प्रवाधते महान्महत्येव करोति विक्रमम्' ।।८।। ततस्तौ संजीवकं कियरे संस्थाप्य पिङ्गलकसमीपं गतो ततो राज्ञा सादरमवलोकिती प्रणम्योपविष्टौ । राजाह-- ·८० हितोपदेशे- 'त्वया दृष्टः । दमनको व्रते-'देव' दृष्टः । किंतु यद्द वेन ज्ञातं तत्तथा । महानेवासो देवं द्रष्टुमिच्छति । किंतु महा- बलोऽसौ ततः सञ्जीभूयोपविश्य दृश्यताम् । शब्दमात्रादेव न भेतव्यम् । तथा चोक्तम् शब्दमात्राम भेतव्यमज्ञात्वा शब्दकारणम् । शब्दहेतु परिक्षाय कुट्टनी गौरवं गता' ॥८९॥ राजाह-कथमेतत् ।' दमनकः कथयति-- कथा ४ । । अस्ति श्रीपर्वतमध्ये ब्रह्मपुराख्यं नगरम् । तच्छिरवरप्रदेशे घण्टाकर्णो नाम राक्षसः प्रतिवसतीति जनप्रवादः श्रूयते । एकदा घण्टामादाय पलायमानः कश्चिचोरो व्याघेण व्यापा दितः । तत्पाणिपतिता घण्टा वानरैः प्राप्ता । वानरास्ता घण्टामनुक्षणंवादयन्ति । ततो नागरजनैः स मनुष्याखादितो दृष्टः प्रतिक्षणं घण्टारयश्च श्रूयते । अनन्तरं घण्टाकर्ण कुपितो मनुष्यान्यादति घण्टा चवादयतीत्युक्त्या सर्वेजना नगरा त्पलायिताः । ततः करालया नाम कुहन्या विमृश्यानवसरो ऽयं घण्टावादः । नकि मकंटा घण्टां वादयन्तीति स्वयंवि ज्ञाय राजा विज्ञापतिः--'देव' यदि कियद्धनोपक्षयाक्रियते, तदाहमेनं घंटाकर्ण साधयामि । ततो राज्ञा तस्यैधनं दत्तम्। कुट्टन्या च मण्डलं कृत्वावत्र गणेशादिपूजागौरवं दर्शयित्वा ·स्वयं वानरप्रियफलान्यादाय वनं प्रविश्य फलान्यकर्णानि । ततो घण्टा परित्यज्य बानरोः फलासक्ता बभूवुः । कुट्टनी च घण्टां गृहीत्वा नगरमागवा सर्वजनपूज्याभवत् । अतोऽहं ब्रवीमि-शब्दमात्रान भेतव्यम्' इत्यादि । ततः संजीवक थानीय दर्शनं कारितः । पश्चात्तत्रैव परमप्रित्या निवसति । अथ कदाचित्तस्य सिंहस्य भ्राता स्तब्धकर्णनामा सिंहः समागतः तस्यातिथ्यं कृत्वा समुपवेश्य पिङ्गलकस्त दाहाराय पशुं हन्तुं चलित.। अत्रान्तरे संजीवको वदति-'देव अद्य इतमृगाणां मांसानि क्व ।' राजाह-'दमनककरटको जानीतः।' संजीवको ब्रूते-ज्ञायतां किमस्ति नास्ति वा ।, सिंहो विमृश्याह--'नास्त्येव वत् ।' संजीवको ब्रूते-'कथ- मेतावन्मास ताभ्यां खादितम् ।' राजाह–'खादितं व्यक्ति मवधीरितं च । प्रत्यहमेप क्रमः' संजीवको ब्रूते-'कथं श्रीमद्देवपादानामगोचरेणैवं क्रियते।' राजाह---'मदीयागो चरणय क्रियते ।' अथ संजीवको न ते—'नवदुचितम् । तथा चोक्तम्- ननिवेद्य अकुर्वीत भर्तुः किंचिदपि स्वयम् । कार्यमापत्नतीकारादन्यत्र जगनीपते ॥ १० ॥ अन्यच्च। कमण्डलूमपोऽमात्यस्तनुत्यागो बहुग्रहः ।

·हितोपदेशे- नृपते किंक्षणो मूखों दरिद्रः किंवराटकः ॥ ९१ ।। स घमात्यः सदा श्रेयान्काकिणी यः प्रवर्धयेत् । कोशः कोशवतः प्राणा: प्राणाः प्राणा न भूपतेः ।।१२।। किं चान्यैर्न कुलाचार सेव्यतामेति पूरुपः । धनहीनः स्वपत्न्यापि त्यज्यते किं पुनः परैः ॥१३॥ एतच्च राज्ञः प्रधानं दूपणम्- अतिव्ययोऽनवेता च तथार्जनमधर्मतः । मोक्षणं दूरसंस्थानों कोशव्यसनमुच्यते ॥ ९४ ।। यतः। क्षिप्रमायमनालोच्य व्ययमानः स्ववाञ्छया । परिक्षीयत एवासी धनी श्रवणोपमः ॥ ९५ ॥ स्तब्धकर्णो ब्रूते--'शृणु भ्रात: चिराश्रितावेतौ दमनककर- टको संधिविग्रहकार्याधिकारिणौ च कदाचिदर्थाधिकारे न नियोक्तच्यौ। अपरं च नियोग प्रस्तावे यन्मया श्रुतं तत्कथ्यते। ब्राह्मणः क्षत्रियो वन्धुर्नाधिकारे प्रशस्यते । ब्राह्मणः सिद्धमप्यर्थ कृच्छ्रेणापि न यच्छति ।।९।। नियुक्तः क्षत्रियो द्रव्ये खड़गं दर्शयेत् ध्रुवम् । सर्वस्वं असते वन्धुराक्रम्य ज्ञातिभावतः ।। ६७ ।। अपराधेपि.निःशको नियोगी चिरसेवकः ।

·-३ मुहलेदः । स स्वामिनमवज्ञाय चरेच निरवग्रहः ।। २८ ।। उपकर्ताधिकारस्थः स्वापराधं न मन्यते । उपकारं घजीकृत्य सर्वमेवावलम्पति ॥ ६ ॥ उपांशु क्रीडितोऽमात्यः स्वयं राजायते यतः । अवज्ञा क्रियते तेन सदा परिचयाब्रुवम् ॥ १०० ।। अन्तर्दुएः क्षमायुक्तः सर्वानर्थकरः किल । शकुनिः शकटारश्च दृष्टान्तावत्र भूपते ॥१०१ ॥ सदामात्यो न साध्या स्यात्समृद्धः सर्व एव हि । सिद्धानामयमादेश ऋद्धिचित्तविकारिणी ।।१०२।। प्रासार्थग्रदणं द्रव्यपरीवाऽनुरोधनम् । उपेक्षा बुद्धिहीनत्वं मोमोऽमात्यस्य दूपणम् ॥१०३।। नियोगार्थग्रहोपायो राज्ञां नित्यपरीक्षणम् । प्रतिपत्तिप्रदानं च तथा कर्मविपर्ययः || १०४ ।। निपीडिता यमन्त्युच्चरन्तःसारं महीपते । दुष्टत्रणा इव प्रायों भवन्ति हिनियोगिनः॥१०॥ मुहुनियोगिनी वाघ्या वसुधारा महीपते ।। सकल्कि पीडिवं स्नानवस्त्रं मुञ्चेद्रुतं पयः।।१०।। एतत्सर्व यधारसरं झात्या व्यवहर्तव्यम् ।' सिंहो मते- 'अस्ति नायदेयम् । किंत्वेकौ सर्वपा न मम वचनकारिणौ ।' स्तन्धकों ने-'एनत्सवमनचितं सर्वथा । यतः ।

·हितोपदेशे- आज्ञाभङ्गकरानराजा न चमेत्स्वसुतानपि । विशेषः को.नु राज्ञश्चराझश्चित्रगतस्य च ॥१०७।। स्तब्धस्य नश्यति यशो विषमश्य मैत्री नटेन्द्रियस्य कुलमर्थपरस्य धर्मः विद्याफलं व्यसनिनः कृपणस्य सौख्यं राज्यं प्रमत्तसचिवस्य नराधिपस्य ॥१०८॥ अपरं च । तस्करेम्पो नियुक्तभ्यः शत्रुभ्यो नृपवल्लभात् । नृपतिनिजलोमाच प्रजा रक्षेत्पितेव हि ॥ १०९ ।। भ्रातः, सर्वथास्मद्वचनं क्रियताम् व्यवहारोऽप्यस्माभिकृत एव । अयं संजीवकःसस्यभवकोऽर्थाधिकारे नियुज्यताम् ।। एतद्वचनात्तथानुष्ठिते सति तदारम्य पिङ्गलकसंजीवकयोः । सर्वबन्धुपरित्यागेन महता स्नेहेन कालोऽतिवर्तते । ततोऽनु जीविनामप्याहारदाने । शैथिल्यदर्शनादमनकरटकावन्योन्यं. चिन्तयतः । तदाह दमनकः करटकम्-'मित्र, किं कर्तव्यम् आत्मकृतोऽयं दोषः । स्वयं कृतेऽपि दोपे परिदेवनमप्यनु' चित्तम् । तथा चोक्तम्- 'स्वर्णरेखामहं स्पृष्ट्वा बवात्मानं च दूतिका । आदित्सुश्च मणिं साधुः स्वदोपाद्दुःखिताइमे ॥११॥ करटको ब्रूते-'कथमेतत् ।, दमनकः कथयति- ·सुहदः। कथा ५]. साह- अस्ति काञ्जनपुरनाम्नि नगरे वीरविक्रमो राजा। तस्य धर्माधिकारिणा कश्चिन्नापितो वध्यभूमि नीयमानः कंदर्पके तुनाम्ना परिव्राजकैन साधुद्वितीयकैन नायं हन्तव्य इत्युक्त्वा वस्त्रांसले धृतः । राजपुरुषा ऊचुः-किमिति नायं वध्यः ? श्रूयताम् ।, 'स्वर्णरेखामहं स्पृष्ठ्वा, इत्यादि पठति न आहुः-'कथमेतत् । परिव्राजकः कथयति-'अहं सिंहल- हीपे भूपतेर्जीमूतकेतोः पुत्रः कंदर्पकेतुर्नाम । एकदा लेलिका ननावस्थितेन मया पोतरणिमुखान्छुतं यदन यमुद्रमध्ये चतुर्दश्यामाविर्भूतकल्पतरुतले रलावलीकिरणकर्चुरपर्य के स्थिता सर्यालंकारभूपिता लक्ष्मीरिव वीणां वादयन्ती कन्या साचिदृश्यत इति । ततोऽहं पोतवाणिजमादाय पोतमारुह सत्रः गतः । अनन्तरं तत्र गत्वा पर्यफेर्धमग्ना तथव सावलो- किता। ततस्तल्लावण्यगुणाकृप्टेन मयापि तत्पश्चाज्झम्पो दत्तः । तदन्तरं प्राप्य सुवर्णमासादे तथैव पर्यवे स्थिता विद्याधरीभिरुपास्यमाना मयालोकिता। तयाप्यहं दूरादेव दृष्ना सखी प्रस्थाप्य सादरं समापितः तत्सख्या च मया पृष्टया समाख्यातम्-'एपा कंदर्पकेलिनाम्नो विद्याधरचक्र- पर्तिनः पुत्री रलमञ्जरी नामा प्रतिज्ञापिता विद्यते । या जनकपत्तनं स्वपनुपागत्य पश्यति स एव पितुरगोचरोऽपि .

·हितोपदेशे- मा परिणेप्यतीति मनसः संकल्पः। तदेनां गान्धर्व विवाहेन परिणयतु भवान् ।' अथ तत्र वृत्ते गान्धर्वविवाहे तया सह रममाणस्तत्राहं तिष्ठामि । तत एकदा रहसि तयोक्तम्- 'स्वामिन, स्वेच्छया सर्व मिदमुपभोक्तव्यम् । एपा चित्रगता स्वर्णरेखानामा विद्याधरी न कदाचित्स्पृष्टव्या' । पश्चादुप- जातकौतुकेन मया स्वर्णरेखा स्वहस्तेन स्पृष्टा । तया चित्र- गतयाप्यहं चरणपद्मन ताडित यागत्य स्वराष्ट्र पतितः । अथ दुःखातोऽहं परिवजितः पृथिवीं परिभ्राम्यन्निमां नगरी मनुप्राप्तः। अत्र चातिकान्ते दिवसे गोपगृहे सुप्तः सन्नपश्यम् । प्रदोपसमये सुहृदां पालनं कृत्वा स्वर्गहमागतो गोपः स्ववधू दूत्या सह किमपि मन्त्रयन्तीमक्ष्यत् । ततस्तां गोपी गाड- यित्वा स्तम्मे यद्धा मुप्तः । ततोऽर्धरात्र वेनत नापितस्य वधूती पुनस्तां गोपीमपेस्पायदत्-'तव विरदानलदग्धोऽसौ स्मरशरजर्जरितो मरिच वर्तते । तथा चोक्तम्- रजनीचरनायेन खण्डिते तिमिरे निशि। यूनां मनांसि विव्याध दृष्टा दृष्ट्वा मनोमवः ॥११॥ तस्य तादृशीमवस्थामवलोक्य परिशिष्टमनास्त्वामनुवर्तित. मागता । तदहमत्रात्मानं रद्धचा तिष्ठामि । त्वं तत्र गत्वा नं संतोप्य सत्वरमागमिप्यमि । तथानुष्ठित सति स गोप; प्रबुद्धोऽयदन् । इदानीं त्वां पापिष्ठां जारान्तिकं नयामि ।

·मुहृद्भेदः। ततो यदासौ न किचिदपि ते तदा क्रुद्धो गोपा' दर्पान्मम बचसि प्रत्युत्तरमति न ददासि' इत्युक्त्वा कोपेन तेन कात्रि- कामादायास्या नासिका छिन्ना। तथा कृत्वा पुनः सुमो गोपो निद्रामुपगतः । अथागत्य गोपी दूतीमपृच्छन्-'का वार्ता "त्योक्तम्-पश्य माम् । मुखमेव वार्ता' कथयति । अनन्तरं सा गोपी तथा कृत्वात्मानं वद्ध्वः स्थिता । ततः इयं च दूती तां छिन्ननासिका गृहीत्या स्वगृहं प्रविश्य स्थिता। ततः प्रातरेबामेन नापितेन स्त्रवधूः सुरभाण्ड याचिता सती सुरमेकं प्रादाद । ततोऽसमग्रभाएडे तप्ते समु. पजातकोपोऽयं नापितस्तं तुरं दूरादेव गृहे क्षिप्तवान् । अथ कृतार्तारावेयं विनवापराधेन में नासिकानेन च्छिन्नेत्युक्त्वा धर्माधिकारिसमीपमेनमानीतवती । सा च गोपी तेन गोपेन प्युन: पृष्टोवाच-'अरे पाप, को मां महासतीं विरूपयितुं समर्थ । मम व्यवहारमफल्मपमष्टौ लोकपाला एप जानन्ति अदित्यचन्द्रावनिलोऽनलय द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमच अहश्व रात्रिश्य उभे च संध्ये धर्मच जानाति नरस्य वृत्तम् ॥११२ ॥ यद्यहं परमसती स्याम् वा बिहायान्यं न जाने, पुरुषान्तरं ·। हितोपदेशे- स्वप्नेऽपि न हि भजे, येन धर्मेध छिनापि मम नासिका- छिनास्तु । मया त्वं भस्म कर्तुं शक्यते । किन्तु स्वामी त्वम् । लोकमयादुपेक्षे । पश्य मन्मुखम्। ततो यावदसौ गोपो. दीपं प्रज्वान्य तन्मुखमचलोकते - तावडुन्नसं मुखवलोक्य तचरणतोः पतित:-~-'धन्योऽहं यस्येदृशी भार्या परमसाध्वी इति । योऽयंमास्ते साधुरेतवृत्तान्तमपि कथयामि । श्रयं स्वगृहानिर्गतो द्वादशवपर्मलयोपकएठादिमां नगरीमनुप्राप्तः अन्न वेश्यागृहे सुप्तः । तस्याः कुट्टन्पा गृहद्वारि त्यापितका ठघटितवेतालस्य मूर्धनिरसमेकमुत्कृष्टमास्ते। वत्रलुब्धेनानेन साधुना रात्रावुत्थाय रत्नं गृहीतुं यत्नः कृतः। तदा तेन वेतालेन सूत्रसंचारितबाहुभ्यां पीडितः सन्नार्तनादमयंचकार पश्चादुत्थाय कुट्टन्योक्तम्-'पुत्र, मलयोपकण्ठामागतोऽसि तत्सर्वरनानि प्रयाच्छामि । नो चेदनेन न त्यक्तव्योऽसि । इत्यमेवाय केटकः । ततोऽनेन सर्वरतानि समर्पितानि यथा यमपहृतसर्वस्वोऽस्मासु समागत्य मिलितः। एतत्सर्व श्रुत्वा राजपुरुषाये धर्माधिकारी प्रवर्तितः । अनन्तरं तेन सा ती गोपी च मामाद्वाहिनिःसारित । नापितय गृहं गतः। अतोऽहं ब्रवीमि-'स्वर्णरेखामहं स्पृष्या, इत्यादि । अथस्वयं कृतोऽयं दोपः। अत्र विलपनं नोचितम् । (सणं विमृश्य) मित्र, पचानयोः सौहार्द मया कारितं तथा मित्रमेदोऽपि मया कार्यः यतः।

·थतथ्यान्यपि तथ्यानि दर्शयन्त्यतिपेशलाः ।
समे निम्नोन्नतानीय चित्रकर्मविदो जनाः ॥११३॥
अपरं च ।
उत्पन्नेष्वपि कार्येषु मतिर्यस्य न हीयते ।
स निस्तरति दुर्गाणि गोपी जारद्वयं यथा ॥११४॥
करटकः पृच्छति-'कथमेतत् । दमनकः कथयति-
कथा ६॥
अस्तिद्वारवत्यां पुर्या कस्यचिद्गोपस्य वधूर्वन्धी ।
सा ग्रामस्य दण्डनायकेन तत्पुत्रेण च समं रमते । तथा
चोक्तम्-
नाग्निस्तृप्यति काठानां नापगानां महोदधिः ।
नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचना ॥११५॥ .
-
न दानेन न मानेन नार्जयेन न सेक्या ।
न शास्त्रेण न शास्त्रण सर्वथा विपमा खियः॥११६।।
यतः।
गुणाश्चर्य कीर्तियुतं च कान्तं'
पति रतिनं सधनं युवानम् ।
विहाय शीघ्र वनिता ब्रजन्ति
नारान्तरं शीलगुणादिहीनम् ॥११७॥

·हितापदेशे- अपरं च। न तादृशों प्रीतिमुपैति नारी विचित्रसय्यां शयितापि कामम् । यथा हि दुर्गादिविकीर्णभूमौ प्रयाति सौख्यं परकान्तसङ्गात् ॥११॥ अथ कदाचित्सा दण्डानायकपुत्रेण सह रममाणा तिष्ठति । अथ दण्डनायकोऽपि रन्तुं तत्रागतः । तमायान्तं दृष्ट्वा तत्पुत्रं कुशूले निक्षिप्य दण्डनायके सह तथैव क्रीडति । अनन्तरं तस्या भर्ता गोपो गोष्ठात्समागतः। तमालोक्य गोप्योक्तम्-'दण्डनायक, त्वं लगुडं गृहीत्वा कोपं दर्शय- न्सत्वरं गच्छ तथा तेनानुष्ठिते गोपेन गृहमागत्य भार्या पृष्टा । केन कर्येण दण्डनायकः समागत्यत्र स्थितः।' सा व्रते-'अयं केनापि कार्येण पुत्रस्योपरि क्रुद्धः । स च मार्यमाणोऽप्यत्रागत्य प्रविष्टो मया कुशूले निक्षिप्य रक्षितः। तत्पित्रा चान्विष्यात्र न दृष्टः। अत एवायं दण्डनायकः क्रुद्ध एंव गच्छति । ततः सा तत्पुत्रं कुशूलाबहिष्कृत्य दर्शितवती । तथा चोक्तम्- हारो द्विगुणः स्त्रीर्णा बुद्धिस्वासां चतुर्गुणा पड्गुणो व्यवसायश्च कामष्टिगुणः स्मृतः ।।११९॥ अतोऽहं ब्रवीयि-उत्पन्नेयपि कार्येषु' इत्यादि ।।

·६२ मुहृद्भेदः। करटको ब्रूते-अस्त्वेवम् । फित्वनयोर्महानन्योन्यनिसर्गोपजा- तस्नेहः कथं भेदयितुं शक्यः।' दमनको ब्रूते-'उपायः क्रियताम् । तथा चोक्तम्- उपायेन हि यच्छश्यं न तच्छश्यं पराक्रमः। काक्या सनकमत्रेण कृष्णसर्पो निपातितः॥१२०॥' करटकः पृच्छति --'कथमेतत , दमनकः कथयति-- कथा ७॥ । कस्मिंश्चित्तौ वायसदंपती निवसतः। तयोशपत्यानि तत्कोटरावस्थितेन कुपणसण खादितानि । ततः पुनर्गर्भवती वायसी पायसमाह-'नाथ, त्यज्यतामयं तरुः । अत्रापस्थित कृष्णसर्पणारयोः संततिः सततं भक्ष्यते । यतः । दुष्टा भार्या शठं मित्रं भृत्याचोत्तरदायकाः । सस च गृहे वासो मृत्युरेव न संशयः ॥२१॥ वायसो मते-'प्रिये, न भेतव्यम् । पारंवारं मयैतस्य महापराधः सोढ । इदानीं पुनर्न क्षन्तव्यः ।' यायस्याह-- 'कथमेतेन वलाता सार्ध भवान्त्रिग्रहीतुं समर्थः, बायसो . व्रते--'अलमन्या शङ्कया । यतः । घुद्धिर्यस्य पलं तस्य निर्बुद्धस्तु कुतो क्लम् । पश्य सिंहो मदोन्मत्तः शशकेन निपातितः ॥१२२॥ वायसी विहस्याह-'कथमेत 1, वायसः कथयति-- " - ·हितोपदेश- कथा ८॥ पस्ति मन्दरनानि पर्वते दुर्दान्तो नाम सिंहः । स च सर्वदा पशूनां वधं कुर्वन्नास्ते। ततः सर्वैः पशुभिर्मिलित्वा म सिंहो विज्ञप्तः-मृगेन्द्र, किमर्थमेकदा पहुपशुधातः क्रियते । यदि प्रसादो भवति तदा वयमेव भवदाहराय प्रत्यहमेकैक पशुमुपदोकयामः ।, ततः सिंहेनोक्तम्-यद्येतदभिमतं भवतां तहि भवतु तत् ।, ततःप्रभृत्येकैकं पशुमुपकन्पितं भक्षयन्ता- स्ते । अथ कदाचिदृद्धशशकस्य वारः समापातः । सोऽ- चिन्तयत्-- 'प्रासहेतोविनीतिस्तु क्रियते जीविताशया । पश्चत्वं चेद्गमिष्यामि किं सिंहानुनयेन मे ॥१२३।। तन्मन्दं मन्दं गच्छामि। ततः सिंहोऽपि जुधापीडितः कोपा- तमुवार-कुतस्त्वं पिलम्प समागतोऽसि ।, शशकोऽव. पीव-'देव, नाहमपराधी । मागच्छन्नधि सिंहान्तरण भलाद्धृतः । तत्याने पुनरागमनाप शपथं कृत्वा स्वामिनं निवेदयितुमागतोऽस्मि ।, सिंहः मकोपमाह-सत्वरं गत्वा दुरात्मानं दर्शप फर त दुरात्मा तिष्ठति । ततः शशकस्तं गृहीत्या गभीररूपं दयितुं गतः। तत्रागत्य 'सपमेव पश्यतु सामी. इत्पुरत्वा तस्मिन्पवले तस्प सिंहस्पैव प्रतिविम् दशिनरान् । ततोऽनौ कोषाध्यमातो दानस्पोपमा

·नितिप्प पत्रत्वं गतः। अतोऽहं प्रवीमि-'युद्विर्यस्य'
इत्यादि । वायस्याह-'श्रुतंमया सर्वम् । संप्रति यथा कर्तव्यं
तमूहि ।' वापसोध्यदल्-'यत्रासन्ने सरसि राजपुत्रामत्यह-
मागत्य म्नागि । स्नानसमये तदहादेवतारिवं तीर्थशिलानि
हितं कनकय चन्या विकृत्यानीयास्मिन्कोटरे धारवि.
प्पमि ।' अथ कदाचित्स्नातुं जलं प्रविष्टे राजपुत्र बायस्पा
नदनुष्ठितम् । अथ कनकरमानुसरणप्रवृत्तं राजपुरुस्तम
तरुवोटर ऋणमा डटो पापादितथा अतोन्हं प्रवीमि-
उपायन हि यछापम्' इत्यादि ॥ करटको बूते-'यग्रंवं
नहिं गन्छ। शिवास्ते सन्तु पन्यानः। ततो दमनकःपिहल
कममीपं प्रगम्योगाच-देव, प्रात्यपिसं रिमपि महामप-
कारि कार्य मन्यमानः ममागतोऽस्मि । यतः।
पापयुन्मार्गगमने कार्यकालात्या म।
त्यागननं यादपष्टोपि हिंगो नरः ॥१२४॥
-
..
भएन।
भौगम्य भावनं गता न गजा पार्यभाननम् ।
गजगपारिगी मची दोपंग लिप्पन ॥ १२५॥
गणादि पप । ममारपानामप ममः ।
या प्रापिग: शिरमा गापि पनम् ।
न तु मामिपदापासिरपंदगम् ॥१३॥

·हितोपदेशे-
पिङ्गलकः सादरमाह-'अथ भवान्कि वक्तुमिच्छति।' दमन
को ब्रूते--'देव, संजीवकरतवोपर्यसदृशब्यवहारीव लक्ष्यते।
तथा चास्मत्संनिधाने श्रीमद्देवपादानांशक्तित्रयनिन्दकृित्वा
राज्यमेवामिलपति । एतद्रुत्वा पिङ्गलका सभयं साधर्य
मत्वा पूष्णीं स्थितः। दमनकः पुनराह—'देव, सर्वमात्यप
रित्यागं कृत्यैक एवायं यत्वया सर्वधिकारी कृतः स एव
दोपः । यतः।
अत्युच्छ्रिते मन्त्रिणि पार्थिवे च ।
विष्टभ्य पादावुपतिष्ठते श्रीः ।
सा स्त्रीस्वभावासहा भरस्य
तयोर्द्वयोरेकतरं जहाति ॥१२७।।
अपरं च ।
'एक भृमिपतिः करोतिः सचिवं राज्ये प्रमाणं यदा
तं मोहाच्छ्रयते मदः स च मदालस्येन निर्भिधते ।
निर्मिनस्य पदं करोति हृदये तस्य स्वतन्त्रस्पृहा
स्वातन्यस्पृहया ततः सनृपतेःप्राणान्तिद्रुह्यति १२८ ,
.
किच।
विपदिग्धस्य भक्तस्य दन्तस्य चलितस्य च ।
अमात्यस्य च दुष्टस्य मूलादुद्धरणं सुखम् ॥१२६||
यः कुर्यात्सचिवायत्तां श्रियं तद्व्यसने सति ।

·सोऽन्धवञ्जमतीपालः सीदेसंचारकैविना ॥१३०॥ सर्वकार्येषु स्वैच्छातः प्रवर्तते । तदन 'ग्रमाणं स्वामी । एतच जनाति। न सोऽस्ति पुरुषो लोके यो न कामयते श्रियम् । नरस्य युवती रम्यां सादरं नेततेत्र का, ॥१३॥ सिंहो विमरयाह-'भद्र, यद्यप्येवं तथावि संजीवकेन सहमम महान्स्नेहः । पश्य । कुर्वन्नपि व्पलीकानि यः प्रियः प्रिय एव सः । अशेपदोपदुष्टोऽपि फायः कस्य न पल्लभः ।।१३।। अन्य। थप्रियाएयपि कुर्वाणों यः प्रियः एव सः । दग्धमन्दिरसारेऽपि कस्य वह्वाषनादरः ॥१३३॥ दमनकः पुनरेवाह-'देच, स एवादिदोपः । यतः । यस्मिन्नेवाधिकं चनुरारोहयति पार्थिवः । सुतेऽमात्येऽप्युदासीने स लस्म्याश्रीयते जनः ॥१३॥ . शृणु देव, अप्रियस्यापि पथ्यस्य परिणामः मुशायदः । वक्ता श्रीवा च यत्रास्ति रमन्ते तर संपदः ॥१३शा त्वपाच मूलभृत्यानपास्यापमागन्तुकः पुरस्कृतः। एतचानुः चितं कृतम् । यतः ।

·६६ हितोपदेशे- मूलभृत्यान्परित्यज्य नागन्तून्प्रति मानयेत् । नातः परतरो दोपो राज्गमेदकरो यतः ॥१३६ ॥ सिहो घ ने-'किमाश्चर्यम् । मया यभयवाचं दत्चानीतः संवर्धितर्थ तत्कतं दुह्यति ।' दमनको ते–'देव,, दुर्जनो नार्जवं याति सेव्यमानोऽपि नित्यशः । स्वेदनाभ्यञ्जनोपायैः श्वपुच्छमिव नामिवम् ॥१३७/ अपरं च स्वेदितो मतिश्चैव रज्जुभिः परिवेष्टितः । मुक्तो द्वादशभिर्व: श्वपुच्छः प्रकृिति गतः ॥१३८॥ अन्यच । वर्धनं वाथ सम्मानं खलानां प्रीतये कुतः। फलन्त्यमृवसेकेपि न पथ्यानि विपद्रुमाः॥१३८॥ अतोऽह प्रीमि- 'अपृष्टोऽपि हितं बयाघस्य नेच्छेत्पराभवम् । एप एव सतां धर्मों विपरीवमतोऽन्यन्यथा ॥१४०॥ तथा चोक्तम्- स स्निग्धोऽकुशालानिवारयति यस्यत्कर्म यनिर्मल सा सी यानुविधायिनी स मतिमान्यः सरिभ्यर्च्यते । सा श्रीपान मदं करोति स मुसी यस्तृष्णया मुच्यते तन्मित्रं यदकृत्रिमं स पुरुषो यः सिद्यते नेन्द्रियः१४१ ·७ सुदृढ़ेदः। यदि संजीवकव्यसनादितो विज्ञापितोऽपि स्वामी न नि- वर्वते तदीशि भृत्ये न दोपः। तथा च । नृपः कामासक्तो गणयति न कार्य न च हित यथेष्टं स्वच्छन्दः प्रविचरति मत्तो गज इव । ततो मानमातः म पति यदा शोकगहने तदा भृत्ये दोपान्दिपति न निजं वेश्यविनयम, १४२ पिङ्गलकः (स्वगतम् )- 'न परस्यापरापन परेषां दण्डमाचरेत् । यात्मनावगतं कृत्वा पनीयात्पूजयेच चा ॥१४३॥ तथा चोक्तम् । गुणदोपावनिचित्य विधिर्न ग्रहनिग्रह । स्वनाशाय यथा न्यस्तो दरिसर्पमुसे करः ॥१४॥ प्रकाशं भूते-'तदा संजीवकः किं प्रत्यादिश्यताम् । दम- नका ससंममम ह--'देव, मा मेयम् । एतावता मन्त्रभेदो जायते । तथा मुक्तम्-- मन्त्रवीजगिदं गुप्त रचणीयं यथा तथा । मनागपि न मिधेन तद्भिन्नं न प्ररोहति ॥१४॥ किचा यादयस्प प्रदयस्श फर्नव्पस्प च फर्मणः। विममभिमागस्य, कालः पियति उद्रसम् ।। ४६ ।।

·हितोपदेशे- तदवश्यं समारब्धं महता प्रयत्नेन . संपादनीयम् । किं च । मन्त्री योध इवाधीरः सर्वाङ्गैः संवृतैरपि । चिरं न सहते स्थातु परेम्यो भेदशङ्कया ॥ १४७॥ यद्यसौ दृपदोपोऽपिदोपानिवर्त्य संघावव्यस्तदतीवानुचितम् यतः। सकृदुष्टं तु यो मित्रं पुनः संघातुमिच्छति । स मृत्युमेव गृह्णाति गर्भमश्वतरी यथा' ॥१४८॥ सिंहों व्रते--ज्ञायतां तावत्किमस्माकमसौ कतु समर्थः । दमनक पाह--'देव, अंङ्गाङ्गिभावमज्ञात्वा कथं सामर्थ्य निर्णयः । परय टिट्टिभमात्रेण समुद्रो व्याकुलीकृतः ॥१४९॥ सिंहः पृच्छति-कथमेतत् ।, दमनकः कथयति-- कथाह। दक्षिणसमुद्रतीरे टिट्टिभदंपती निासतः। तत्र चासन्न- प्रसवा टिट्टिमी भर्तारमाह-'नाथ, प्रसवयोग्यस्थानं निभृत- मनुसंघीयताम् । टिट्टिभोऽवदत्-'भायें, नन्विदमेव स्थान प्रसतियोग्यम्'. । सा ढे-समुद्रवेलाया व्याप्यते स्थानमे-' तत् । टिट्टीभोजदत्-'किमहं निर्मला समुद्रण निमहोतव्यः।' टिट्टिमी विहस्याह-स्वामिन, त्वया समुद्रेण च महदन्तरम् । अथवा। .

·सुहद्धदः। पराभवं परिच्छेत्तं योग्यायोग्यं च वेत्ति यः। अस्तीह यस्य विज्ञानं कृच्छ्रेणापि न सीदति १५० . अपि च । अनुचितकार्यारम्मः स्वजनविरोधो क्लीयसि स्पधों। प्रमदानविश्वासो मृत्योराणि चत्वारि, ॥१५॥ ततः कृच्छ्ण स्वामिवचनात्सा तत्रैव प्रसता । एतत्सर्वं श्रुत्वा समुद्रेणापि तच्छक्तिज्ञानार्थ तदण्डान्यपहतानि । तसटिट्टिमी शोकार्ता भर्तारमाह-'नाथ, करमापतितम् । यान्यण्डानि मे नष्टानि।' टिट्टमोऽवदत्-'प्रिये, मा भैपी। इत्युक्त्वा पक्षिों मेलकंकृत्वा पक्षिस्वामिनो गरुडस्य समीपं गतः तत्र गत्वा सफलवृत्तान्तं टिट्टिमेन भगवतोगरुडस्य पुरतो निवेदितम्- 'देव, समुद्रेणाईस्वगृहाव स्थितो विनापराधेनैव निगृहीतः।' चवस्तवचनमाकर्पगरुत्मता प्रभुभगवानारायणः सृष्टिस्थिति. प्रलयहेतुर्विज्ञप्तःस समुद्रमण्डदानायादिदेश। ततो भगवदाज्ञा मौली निधाय समुद्रेण तान्यएडानि टिहिभाय समर्पितानि । अतोऽहं प्रवीमि-'यनानिमायमज्ञात्वा' इत्यादि ।। राजाह- 'कथमसौ सातच्यो द्रोहयुधिरिति ।' दमनको ब्रूते-यदासो सदर्पः शृङ्गाप्रमहरयाभिमुखरचकितमियोगण्यतितदा यास्यति स्वामी। एपमुक्त्वा संजीयकसमीपं गतः । वय गतवमन्द- मुपमर्प पिरिमन मिपारमानमदर्शयन् । गंजीयकन सादरमुकम् ·हितोपदेशे- 'भद्र, कुशलं ते ।' दमनको ब्रूते-अनुजीविनां कुतः कुशलम् यतः। संपत्तयः पराधीनाः सदा चित्तमनिस॒तम् । स्वजीवितेऽप्यविश्वासस्तेषां ये राजसेवकाः ।।१५२॥ अन्यच। कोऽर्थान्प्राप्य न गर्वितो विपयिणः कस्यापदोस्तं गताः स्त्रीभिः कस्य न खण्डितं भुवि मनः को वास्तिराज्ञः प्रियः कः कालस्य भुजान्तरं न च गतः कोऽर्थी गतो गौरवं को या दुर्जनपागुरासु पतितः क्षेमेण याताः पुमान्॥१५३॥ संजीवकेनोक्तम्-'सखे, बेहि किमेतत् ।' दमनक शाह-किं ब्रवीमि मन्दमाग्यः । पश्य । मञ्जम्नपि पयोराशौ लब्ध्वा सावलम्बनम् । न मुञ्चति न चादत्ते तयामुग्योऽसि संप्रति॥१५४॥ यतः। एकत्र राजविश्वासो नश्यत्यन्यत्र बान्धयः । किं करोमि क्व गच्छामि पतितो दुःससागरे॥१५५।। इत्युक्त्वा दीर्य निःश्यस्योपविष्ठः । संजीवको ब्रूते-'मित्र, तथापि सविस्तरं मनोगतमुच्यताम् । दमनका मुनिभृतमाइ- 'यद्यपि राजविश्वासो न कथनीयस्तथापि मवानस्मदीयप्रत्य: यादागतः। मया परलोकाधिनावश्यं तय हितमारण्येयम् ।

·१०१ .. सुहृद्भेदः। शृणु । अयं स्वामी तवोपरि विकृतयुद्धी रहस्युक्तवान्-संजी- वकमेव हत्वा स्वपरिवारं तर्पयामि ।' एतच्छुत्वा संजीवकः परं विपादमगमत् । दमनकः पुनराह-अलं विपादेन । प्राप्त- 'कालकार्ययमुष्ठीयताम् ।' संजीवकःक्षणं विमृश्याह स्वगतम्. सुष्टु खल्लिदमुच्यते । किं वा दुर्जनचेष्टितं न वेत्येतद्व्यव- हरान्निणेतुन शक्यते । यतः। दुर्जनगम्या नार्यः प्रायेणापात्रभृद्भवति राजा । कृपणानुसारि च धनं देवो गिरिजलधिवर्षी च १५६ कश्चिदाश्रयसौन्दर्याद्धत्ते शोमामपञ्जनः । प्रमदालोचनन्यस्तं मलीमसमियाञ्जनम् ॥.१५७ ॥ तत्र विचिन्त्योक्तम् । कष्ट किमिदमापतितम । यतः । श्राराध्यमानो नृपतिः प्रयत्नान्न तोपमायाति किमत्र चित्रम् । भयं त्वपूर्वप्रतिमाविशेषो यः सेव्यमानो रिपुनामुपैति ॥ १५८ ॥ तदयमशक्तार्थः प्रमेयः । यतः । निमिचमुद्दिश्य हि यः प्रकुप्यति ध्रुवं स तस्यापगमे प्रसीदति । अंकारणद्वेपि मनस्तु यस्य वै कथं जनस्तं परितोषयिष्यति । १५६ ।। .

·१०२ - हितोपदेशे- कि मयापकृतं राज्ञः। अथवानिनिमित्तापकारिणश्च भवन्ति राजानः। दमनको ब्रूते-~~एवमेतत् । शृणु- विः स्निग्धैरुपकृतमपि द्वेष्यतामेति कैश्चि- सातादन्यैरपकृतमपि प्रीतिमेवोपयाति । चित्रं चित्रं किमथ चरितं नैफभावाश्रया सेवाधर्मः परमगहनो योगिनामप्यगम्यः ॥१६० ॥ प्रन्यञ्च । कृतशतमसत्सु नष्टं सुभापितशतं च नष्टमधेपु । वचनशतमवचनकरे युद्धिशतचेतने नष्टम् ।। १६१ ।। किंच। चन्दनतरुपु मुजंगा जलेषु कमलानि तत्र च ग्राहाः । गुणघातिनश्च भोगे खला न च सुखान्यविघ्नानि१६२ मूलं भुजंगैः कुसुमानि भृङ्गैः शाखा प्लवङ्ग शिखराणि भल्लैः । नास्त्येव तच्चन्दनपादपस्य यनाभितं दुष्टतरच हिंः ॥ १६३ ।। अयं वायत्स्वामी याचि मधुरो विपट्टदयो ज्ञातः । यतः । दादुच्छ्विवाणिरार्द्रनयनः प्रोत्सारितार्थासनो गाढालिङ्गनतत्परा प्रियकथाप्ररनेपु दत्तादरः । अन्तर्भूतविपो पहिर्मधुमपरचातीव मायापटुः ·१०३ सुहृदः। को नामायमपूर्वनाटकविधिर्यः शिक्षितो दुर्जनः .६४ यथा हि । पोतो दुस्तरवारिराशितरणे दोपोन्धकारागमे निर्वात व्यजनं मदान्धकरिणां दोपशान्त्यै सृणिः । इत्थं तद्भुचि नास्ति यस्य विधिना नोपायचिन्ता कृता मन्ये दुर्जनचित्तवृत्तिहरणे धातापि भमोद्यमः।।१६५।। संजीवकः पुननि:श्यस्य--'कष्टं भोः , कथमहं सत्यभक्षका सिंहेन निपातयितव्यः । यतः । ययोरेव समं चित्तं ययोरेव समं बलम् । यतोर्थिवादो मन्तव्यो नोत्तमाधमयोःक्वचित् ।।१६६।।. [पुनर्विचिन्त्य । ] केनायं राजा ममोपरि विकारितः । न जाने । मेदमुतगताद्राज्ञः सदा मेनव्यम् । यता । मन्त्रिणा पृथिवीपालचित्तं विघटितं क्वचित् । वलयं स्फटिकस्येव को हि संधातुमीवरा ॥ १६७ ॥ अन्यच वजं च राजतेजश्च द्वयमेवातिभीपणम् । एकमेकत्र पठति पतत्यन्यत्समन्ततः ॥ १६८।। ततः संग्रामे मृत्युरेव वरम् । इदानीं तदाज्ञानुवर्तनमयुक्तम् । । यतः। मृतः प्राप्नोति या स्वर्ग शत्रु हत्वा सुखानि वा ।

·१०४
हितोपदेशे-
उभावपि हि शूराणावेतौ सुदुर्लभौ ॥ १६९ ।।
युद्धकालथापम् ।
यात्रायुद्ध ध्रुवं मृत्युयुद्ध जीवितसंशयः ।
तमेव कालं युद्धस्य प्रवदन्ति मनीपिणः ।। १७० ॥
यतः।
अयुद्ध हि यदा पश्येन किंचिद्धितमात्मनः ।
युध्यमानस्तदा प्राज्ञो नियेन रिपुणा सह ।। १७१ ।।
जये च लभते लक्ष्मी मृत्युनापि सुराङ्गनाम् ।
..क्षणविध्वंसिनः कायाः का चिन्ता मरणे रणे।।१७२॥
एतचिन्तयित्वा संजीवक आह-'भो मित्र, कथमसो मां
जिघांसुतिरूपः। दमनको ब्रूते-'यदासौ पिङ्गलका समु.
नतलाल उन्नतचरणो विवृतास्यस्त्यां पश्यति तदा त्वमेव
स्वविक्रम दर्शयिष्यसि । यतः ।
वलवानपि निस्तेजाः कस्य नाभिमकास्पदम् ।
निःशंक दीयते लोके पश्य भस्मचये पदम् ॥ १७३ ।।
किंतु सर्वमेतत्सुगुप्तमनुष्ठातव्यम् । नो चेन्न त्वं नाहम् ।'
इत्युक्त्वा दमनकः करटकसमीपं गतः। करटकेनोक्तम्-'कि
निष्पन्नम् ।' दमनकेनोक्तम्-'निष्पनोसायन्योन्यमेदः।'
करटको ब्रूते-कोऽत्र संदेहः । यतः ।
पन्धुः को नाम दुष्टानां कुप्यते को न याचितः ।

·सुहृद्भेदः। को न दृष्यति वित्तेन कुकृत्ये को न पण्डितः ॥१७॥ अन्यच्च। दुर्वृत्तः क्रियते धूतः श्रीमानात्मविवृद्धये । किं नाम खलसंसर्गः कुरुते नाश्रयाशवत्' ।।१७।। ततो दमनका पिंगलकसमीपं गत्वा 'देव, समागतोऽसौ पापा शयः। ततः सञ्जीभ्य स्थीयताम्' इत्युक्त्या, पूर्वोक्ताकार कारयामास । संजीवकोऽप्यागत्य तथाविध विकृताकारं सिंह दृष्ट्वा स्वानुरूपं विक्रमं चकार । ततस्तयोर्युद्ध संजीवकः सिंहेन व्यापादितः। अथ सञ्जीवक सेवळ पिंगलको व्यापाद्य विश्रान्तः सशोक इव तिष्ठति । ब्रूने च-~-'किं मया दारुणं कर्म कृतम् यतः। परैः संभुज्यते राज्यं स्वयं पापस्य भाजनम् । धर्माविक्रमतो राजा सिंहो हस्तिवधादिव ॥१७६।। अयरं च। भूम्येकदेशस्य गुणान्वितस्य भृत्यस्य वा बुद्धिमतः प्रणाशः । भृत्यप्रणाशो मरणं नृपाणां नष्टापि भूमिः सुलभा न भृत्याः ॥१७७॥ . . .

·हितोपदेशे- दमनको ब्रूते-'स्वामिन्' कोऽयं नूतनो न्यायो यदराति हत्वा संतापः क्रियते । तथा चोक्तम्- पिता वा यदि व भ्राता पुत्री वा यदि वा सुहृत् । प्राणच्छेदकरा राज्ञा हन्तव्या भूतिमिच्छता ।।१७।। अपि च । धर्मार्थकामतत्त्वज्ञो नैकान्त करुणेो भवेत् । न हि हस्तस्थमत्यन्नं क्षमावान्मक्षितुं क्षमः॥७९॥ किं च । क्षमा शत्रौ च मित्रे च यतीनामेव भूपणम् । अंपराधिपु सत्वेषु नृपाणां सेव द्पणम् ॥१८०॥ अपरं च । राज्यलोभादहंकारादिच्छतः स्वामिनः पदम् ।।१८१॥ प्रायश्चित्तं तु तस्यैकं जीवोत्सर्गा न चापरम् ।।१८१॥ न्यच। राजा धृणी नाक्षणः सर्वभक्षः स्त्री चावशा दुप्प्रकृतिः सहायः । प्रेभ्यः प्रतीपोऽधिकृतः प्रमादी त्याज्या इमे यथ कृतं न वेत्ति ॥१२॥ चिशेपतश्च । सत्यानृवा च परुपा प्रियवादिनी च । हिंसा दयालरपि चार्थपरा वदान्या ।

·. सुहछेदः। नित्यव्यया प्रचुररतधनागमा च । यारांगनेव नृपनीतिरनेकरूपा' ॥१८३॥ इति दमनकेन संतोपितः पिंगलक: स्वां प्रकृतिमापनः सिंहा- सने समुपविष्टः दमनकः प्रहटमनाः 'विजयतां महाराजः । शुभमस्तु सर्वजगताम्' इत्युक्त्वा यथासुखमवस्थितः । विष्णुशर्मोवाच--'सुहृझेदः श्रुतस्तावद्भवद्भिः। राज- पुत्रा ऊचुः-'भवत्प्रसादाच्छुतः । सुखिनो भूता वयम् ।' विष्णुशर्माप्रवीत्-'अपरमपीदमस्तु- सुहृद्भेदस्तावद्भवतु भवतां शत्रुनिलये खलः कालाकृष्टः प्रलयमुपसर्पत्वहरहः । जनो नित्यं भूयात्सकलसुखसंपत्तिवसतिः कथारम्भे रम्ये सततमिहयालोऽपि रमताम् ॥१८४॥ इति हितोपदेशे सुहृ दो नाम द्वितीयः कथासंग्रहः समाप्तः ।

·१०८ हितोपदेशे- विग्रहः। पुनः कथारम्मकाले राजपुत्रा ऊचु--'यार्य, राज- पुत्रा वयम् । तद्विग्रहं श्रोतुं नः कुतूहलमस्ति ।, विष्णुशर्म- णोक्तम्-'यदेवं भवद्भयो रोचते कथयामि । विग्रहः श्रूयता यस्यायमाद्यः श्लोकः- हंसैः सह मयूराणां विग्रहे तुल्यविक्रमे । विश्वास्य पंचिता हंसाः काकः स्थित्त्वारिमन्दिरे ॥१॥ राजपुत्रा ऊचुः-'कथमेतत् ।' विष्णुशर्मा कथयति- 'अस्ति कर्पूरद्वीपे पद्मकेलिनामधेयं सरः । तर हिर- एपगर्भो नाम राजहंसः प्रतिवमति । स च सर्जलचरप- तिभिर्मिलित्वा पक्षिराज्येऽभिषिक्तः । यतः। यदि न स्यानरपतिः सम्यनेता तवः प्रजा। अकर्णधारा जलधौ विप्लवेतेह नौरिख ।। २ ॥ अपरं च। प्रजा संरक्षति नृपः सा वर्धयति पार्थिवम् । वर्धनाद्रक्षणं श्रेयस्तदमावे सदप्पसत् ॥ ३ ॥ एकदासो राजहंसः सुविस्तीर्णकमलपर्य के मुखासीनः परिवारपरिकृतस्तिष्ठति । ततः कुत्तचिद्देशादागत्य दीर्घमुखो नाम वका प्रणम्योपविष्टः राजोराच-दीर्घमुख, देशान्त. रादागतोऽसि । वार्ता कपया, स चूते-'देच, अस्ति महती ·१०६ विग्रहः। वार्ता । तो वक्तुं सत्वरमागतोऽहम् । श्रूयताम् । अस्ति, 'जम्बुद्वीपे विन्ध्यो नाम गिरिः। तत्र चित्रवर्णो नाम मपूर पक्षिराजो निवसति । तस्यानुचरेश्वरद्भिः पक्षिभिरहं दग्धा रण्यमध्ये चरमवलोकितः .पृष्टश्व-'फस्त्वम् । कुतः समा- गतोऽसि । तदा मयोक्तम्-'कर्पूरद्वीपस्य राजचक्रवर्तिनो हिरण्चगर्भस्य राजहंसस्पानुचरोऽहम् । कौतुकादेशान्तरं द्रष्टुमागतोऽस्मिा, एतच्छुत्वा पक्षिभिरुक्तम्-'अनयोर्देशयोः को देशो भद्रतरो राजाच । मयोक्तम्-श्राः किमेवमुच्यते । महदन्तरम् । यतः कर्पूरद्वीपः स्वर्गएव, राजहंसश्च द्वितीयः स्पर्गपतिः। अत्र मरुस्थले पतिता यूयं किं कुरुथ । अस्मद्देशे गम्यताम् । ततोऽस्मद्वचनमाकर्ण्य सर्वे सकोपा बभूवुः । पयापानं भुजंगाना केवलं विपवर्धनम् । उपदेशो हि मूर्खाणां प्रकोपाय न शान्तये ॥ ४॥ श्रन्यच्च विद्धानेयोपदेष्टव्यो नाविद्वांस्तु कदाचन । वानरानुपदिश्याथ स्थानमा ययुः खगा' ।। ५ ।। राजोवाच- 'कथमेतत् ।, दीर्घमुखः कथयति, कथा १ अस्ति नर्मदातीरे विशाल: शाल्मलीतरुः । तत्र निमितनीडक्रोडे पक्षिणो निवसन्ति सुखेन । अथैकदा चर्पासु

·हितोपदेशे-
नीलपटलैरावृते नमस्तले धारासारैमहती वृष्टिर्वभूव । ततो
चागरांश्च तरुवलेज्यस्थिताब्शीताकुलान्कम्पमानानवलोक्य
कृपया पक्षिभिरुक्तम्-'भो भो वानराः, शृणुत-।
अस्माभिनिर्मिता नीडाश्चञ्चु मात्राहृतैस्तुणैः ।
हस्तपादादिसंयुक्ता यूयं किमिति सीदथ' ॥६॥
तच्छुत्वा वानरैर्जातामरालोचितम्- महो निर्वातनीडगर्भा-
वस्थिता: सुखिनः पविणोस्मानिन्दन्ति । भवतु वायदृष्टे
रुपशमः । अनन्तरं शान्ते पानीपवर्षे तैवानरैयतमारुह्य सर्वे
नीडा भग्नस्तेपामण्डानि चाधःपातितानि।श्रतोऽहं ब्रवीमि-
'विद्वानेवोपदेष्टव्यः' इत्यादि ॥ रामोवाच-ततस्तैः कि
कृतम् ।' वकः कथयति–'ततस्तैः पक्षिभिः को पादुक्तम्-
'केनासी राजहंसो राजा कृतः। ततो मयोपजातकीयेनो-
तम्-पृष्मदीयमयूरः केन राजा कुतः ।, एतच्छुत्वा ते
सर्वे मां हन्तुमुघताः । ततो मयापि स्वविक्रमो दर्शितः ।
यवः।
श्रन्यदा भूपणं पुसां समा लग्जेव योपिताम् ।
पराक्रमः परिभवे यात्यं सुरतेचिव ॥७॥
राना विहस्याह-
'यारमनय परेपा च यः समीप पलावलम् ।
अन्तरं नर जानाति स विरस्क्रियतेऽसिमिः॥८॥

·विग्रहः। १११ अन्यञ्च । सुचिरं हि चरनित्यं क्षेत्रे सस्यमयुद्धिमान । द्वीपिचर्मपरिच्छन्नो वाग्दोषाद्गर्दभो हतः ॥९॥ चकः पृच्छति-'कथमेतत् ।' राजा कथयति-- . कथा २ अस्ति हस्तिनापुरे विलासो नाम रजकः तस्य गर्दभोऽ- तिवाहनादुर्बलो मुमपुरिवाभवत् । ततस्तेन रजकेनासौ व्याघ्रचर्मणा प्रच्छाधारण्यसमीपे सस्यक्षेत्रे नियुक्तः । ततो दूरात्तमवलोक्य व्याघ्रयुद्धया क्षेत्रपतयः सत्वरं पलायन्ते । अथैकदा केनापि सस्यरक्षकेण धूसरकम्बलकृतानुत्राणेन धनुःकाण्ड सजीकृत्यानतकायेनै कान्ते स्थितम् । तं च दूरा दृष्ट्वा गर्दभः पुष्टांगो यथेष्टसस्यभक्षणजातक्लो गर्दभोज्य मिति मत्वोच्चैः शब्दं कुर्वाणस्तदभिमुखं धाति । शस्यर क्षकेण चीत्कारशब्दानिचित्य गर्दभोऽयमिति लीलयैव व्यापादितः । अतोऽहं ब्रवीमि-'सुचिरं हि चरन्नित्यम्' इत्यादि । दीर्घमुखो चूने--'ततः पक्षिमिरुक्तम्--'अरे पाप दुष्ट वक, अस्माकं भूमौ चरन्नस्माकं स्वामिनमधिक्षि- पसि । तन्न क्षन्तव्यमिदानीम्' इत्युक्त्वा सर्वे मां चञ्चुभि ईत्वा सझोपा ऊचुः--'परय रे मूर्ख, स हंसस्तव राजा सर्वधा मृदा तथा राज्याधिकारो नास्ति । यत एकान्तमृदुः ·११२ हितापदेशे- करतलस्थमप्यर्थं रक्षितुमक्षमः स कथं पृथिवी शास्तिराज्य वा तस्य किम् । किंतु त्वं च कूपमण्डूकः । तेन तदाश्रय- मुपदिशसि । शृणु। सेवितव्यो महावृक्षः फलच्छायासमन्वितः। यदि दैवात्फलं नास्ति च्छाया केन निवार्यते ॥१०॥ १ अन्यच्च । हीनसेवा न कर्तव्या कर्तव्यो महदाश्रयः । पयोऽपि शाण्डिकीहस्ते वारुणीत्यभिधीयते ॥११॥ अन्यच्च । महानप्यल्पतां याति निगुंणे गुणविस्तरः । प्राधाराधेयमावेन गजेन्द्र इव दर्पणे ॥१२॥ विशेपतश्च । व्यपदेशेऽपि सिद्धिः स्यादतिशक्त नराधिपे । शशिनो व्यपदेशेन शशकाः सुखमास' ॥ १३ ॥ यथोक्तम्---'कथमेतत् । पक्षिणः कथयन्ति-- कथा ३ । कदाचिदपि वर्षासु कृप्टेरभावात्तृपाळ्गवयूथो यूथपति- माह-'नाथ, कोऽस्माकं जीवनाय । नास्ति क्षुद्रजन्तूनां निमञ्जनस्थानम् । घयं च निमञ्जनस्थानामावान्मृताहां इब कि फुर्मः । क यामः । ततो हस्तिराजो नातिरंगत्वा ·IS विमहः । ११३ निर्मलं इदं दर्शितवान् । तंतो दिनेपु गच्यत्सु तत्तीरांच स्थिता गजपादाह तिभिश्चूर्णिताः मुद्रशशफाः । अनन्तरं. शिलीमुखो नाम शशकश्चिन्तयामास-'अनेन गजगूथेनं' पिपासाकुलितेन प्रत्यहंमत्रागन्तव्यम् । श्रतो विनश्यत्यस्मत्त. लम् । ततो विजयो नाम वृद्धशशकोऽवदत्-'मा विपीदत् । मयात्र प्रतीकारः कर्तव्या। ततीतौ प्रतिशाय चलितः 'गच्छता च तेनालोचितम्-कथं गजयूथसमीपे स्थित्वा वक्तव्यम् । यतः । स्पृशन्नपि गजो हन्ति जिप्रन्नपि भुजंगमः। पालयन्नपि भूपालः प्रहसन्नपि दुर्जनः ॥ १४ ॥ श्रतोऽहं पर्वतशिखरमारुह्य यूधनाथ संवादयामि।' तथानु- टिते यूथनाथ उवाच-कस्त्वम् ? कुतः समायातः " स ब्रूते-'शशकोऽहम् । भगवता चन्द्रेण भवदन्तिकं प्रेपितः।' गुयपतिराह--'कार्यमुच्यताम् । विजयो छूते- उद्यतेप्पपि शस्नैपु दतो बदतिनान्यथा । संदेवावध्यमावेन पथार्थप हि वाचकः ॥१५॥ तदहं वदानया मवीमिमृणु। यदेते चन्द्रमगेरतकाः शराकास्त्वपा निःसारितासदनुचितं कृतम् । ते शशकावि- रमस्मा रक्षिताः। श्रत एव मे शशायः इति प्रसिद्धिः। एवमुक्तयति दूने यूथपतिर्मयादिदमाह-'मणिधेहि । इदमशा , ·। हितोपदेशे- नतः कृतम् । पुनर्न कर्तव्यम् ।' दूत उवाच-'यद्येवं तदत्र सरसि कोपात्कम्पमानभवन्तंशशाकंनणग्य प्रसाध गच्छ ततोरात्रौ यूथपति नीत्वा जले चञ्चलं चन्द्रपिम्बं दर्शयित्वा यूथपतिःप्रणाम कारितः । उक्तं च तेन- 'देव,अज्ञानादने नापराधः कृतः। ततः क्षम्यताम् । नैवं वारान्तरं विधास्यते ।' इत्युक्त्वा प्रस्थापितः । अतो · वयं ब्रूमः-'व्यपदेशेऽपि सिद्धिः स्यात्' इति ॥ ततो मयोक्तम्-'स एवास्मत्प्रभू राजहंसो महाप्रतापोऽतिसमर्थः । त्रैलोक्यस्यापि प्रभुत्वं तत्र युज्यते किं पुना राज्यम्' इति । तदाहं तै. पतिभिः 'दुष्ट, कथसस्मद्भूमौ चरसि' इत्यभिधाय राज्ञश्चित्रवर्णस्य समीपं नीतः । ततो राज्ञः पुरो मां प्रदर्यः तैः प्रणम्योक्तम्-'देव- अवधीयतामेप दुष्टो वको मदस्मद्देशे चरन्नपि देवपादानधि क्षिपति।' राजाह-कोऽयम् ? कुत समायात: ?' त ऊचुः-'हिरण्यगर्भनाम्नो राजहंसस्यानुचरः कर्पूरद्वीपादा. मतः । अथाहं गृध्रेण मन्त्रिणा पृष्टः-'कस्तत्र मुख्यो मन्त्री इति । मयोक्तम्-'सर्वशास्त्रार्थपारगासर्वज्ञो नाम चक्रवाकः । गृधो ब्रूते-'युज्यते । स्वदेशजोऽसौ । यतः । स्वदेशजं कुलाचारं विशुद्धमथवा शुचिम् । मन्त्रज्ञमव्यसनिनं व्यभिचारवियर्जितम् ।।१६।। अधीतव्यवहारार्थ मौलं ख्यातं विपश्चितम् ।

·विग्रहः। ११५ अर्थस्योत्पादकं चैव विदध्यान्मन्त्रिणं नृपः ॥१७॥ अत्रान्तरे शुकैनोक्तम्-'देव'कर्पूरद्वीपादयो लघुद्वीपा जम्यु द्वीपान्तर्गता एव । तत्रापि देवपादानामेवाधिपत्यम् । ततो राज्ञाप्युक्तम्-'एवमेव । यतः । राजा मत्तः शिशुश्चैव प्रमादी धनगर्वितः । अप्राप्यमपि वाञ्छन्ति किं पुनर्लम्पतेऽपि यत् ।।१८।। ततो मयोक्तम् -- यदि वचनमात्रेणैशधिपत्यं सिद्धथति तदा जम्बुद्धीपेऽप्यस्मत्प्रभोहिरण्यगर्भस्य वाम्यमस्ति । शुको ब्रूते-'कथमत्र निर्ययः । मयोक्तम्- 'सङ्ग्राम एव ।' राज्ञा विहस्योक्तम्- 'स्वतामिनं गत्वा सजीकुरु ।' तदा मपोक्तम्-'स्वदूतोऽपि प्रस्थाप्यताम् ।, राजोवाच-का प्रया स्पति दौत्येन । यत एवंभूतो दूतः कार्यः । भक्तो गुणी शुचिर्दक्षः प्रगल्भोऽव्यसनी नमी। मारणः परमर्मज्ञो दूसः स्पत्प्रविमानवान् ॥१९॥ गृध्रो यदति-'सन्त्येष दूता बहवः । किंतु नासण एवं कर्तव्यः । यतः। प्रसादं कुरुते पत्युः संपत्ति नामिशञ्चति । कालिमा कालकूटस्य नातीधरसंगमाव' ॥२०॥ राजाह--':शुक एव प्रनतु । शुरु समेयानेन सह गत्वास्मदमितपितंपाहि।, शुको मने-'यथाज्ञापयति देवः ·११६ हितोपदेशे कित्वयं दुर्जनो वकः । तदनेन सह न गच्छामि। तथा चोक्तम् खलः करोति दुर्वृत्त नूनं फलति साधुपु । दशाननोऽहरत्सीतां यन्धनं स्यान्महोदधे ॥२१॥ अपरं च । । न स्थातव्यं न गन्तव्यं दुर्जनेन समं क्वचित् । काकसङ्गाद्धतो हंसस्तिष्टन्गच्छंश्च वर्तकः, ॥२२॥ सजीवाच-'कथमेतत् ।, शुकः कथयति- कथा ४. अत्युज्जयिनीवर्मप्रान्तरे प्लक्षतरुः । तत्र हंसकाको *निवसतः । कदाचिद्ग्रीप्मसमये परिश्रान्तः कथित्पथिकस्तत्र तरुतले धनु काण्डं संनिधाय सुप्तः । तत्र क्षणान्तरे तन्मुखा वृक्षच्छायापगता। ततःसूर्यतेजसा तन्मुखं व्याप्तमवलोक्य तवृतस्यितेन हंसेन कृपया पक्षी प्रसार्य पुनस्तन्मुखे छाया कृता। ततानिर्मरनिद्रासुखिना तेन मुखव्यादानं कृतम् । अथ परसमसहिष्णुः स्वभावदोर्जन्येन स काकस्तस्य मुखे पुरीपोत्सर्ग कृत्वा पलायितः । ततो यावदसौ पांघ उत्था यो निरीक्षते । तावत्तेनावलोकितो हंसाकाण्टेन हतो व्यापादितः॥. वर्तककथामपि कथयामि- - - ·विग्रहः। कथा ५। एकदा भगवतो गरुडस्य यात्राप्रसङ्गेन सर्वे पक्षिणः समुद्रतीरं गताः। ततः काकेन सह वर्तकथलितः। अथ गोपा लस्य गच्छतोदधिभाण्डाद्वारंवारं तेन काकेन दधि खाद्यते । ततोयावदसौ दधिमाएडं भूमौ निधायोर्ध्वमयलोकते तावत्तेन काकवर्तको दृष्टौ। ततस्तेन खेदितः काकः पलायितः । वर्तक स्वभावनिरपराधी मन्दगतिस्तेन प्राप्तो व्यापादितः। अतोऽहं ब्रबोमि--'न स्थातव्यं न गन्तव्यम्' इत्यादि ।। ततोमपोक्तम्-'भ्रातःशुक, किमेवं ब्रवीपि । माँ प्रति यथा श्रीमद्देवस्तथा भवानपि ।, शुकेनोक्तम्-'अस्त्येवम् । किंतु। दुर्जनैरुच्यमानानि सम्मतानि प्रियाण्यपि । अकालकुसुमानीव भयं संजनयन्ति हि ।। २३ ॥ दुर्जनत्वं च भवतो वाक्या देव ज्ञातं यदनयो पाल पोर्विप्रहे भवद्वचनमेव निदानम् । परय । प्रत्यक्षेऽपि कृते दोपे मूर्खः सान्त्वेन तुष्यति । · रथकारी निजां भार्या सजारां शिरसाकरोत् ॥२४॥ राज्ञोक्तम्-'कथमेतत् । शुकः कथयति- कथा ६ अस्ति यौवनश्रीनगरे मन्दगतिनाम रथकारः । स च स्वभार्या पन्धकी जानाति । जारेण समं स्वचक्षुषा नकस्थाने

·हितोपदेशे-
पश्यति । ततोऽसौ रथकारः 'अहमन्यं ग्रामं गच्छामि' इत्यु-
क्त्वा चलितः 1 फियदूरं गत्वा पुनरागत्य पर्यङ्कतले स्वगृहे
निभृतं स्थितः । अथ स्थकारो ग्रामान्तरं गत इत्युपजात-
विश्वासः सं जारः संध्याकाल एवागतः। पयात्तेन समं
तस्मिन्पर्य के क्रीडन्ती पर्यकतलस्थितस्य मर्तुः विचिदनस्प-
र्शात्स्वामिनं मायाविनमिति विज्ञाय विपएणाभवत् । ततो
जारेणोक्तम्-'किमिति त्वमद्य मया सह निर्भरं न रमसे ।
विस्मितेव प्रतिभासि मे त्वम्' तयोक्तम्-'अनभिजोऽसि ।
मम प्राणेश्वरो यैन ममाकौमारं सख्यं सोऽद्य ग्रामान्तरंगतः।
तेन विना सकल मनपूर्णोऽपि ग्रामो मां प्रत्यरएपबद्भाति ।
किंमावि तत्र परस्थाने किं खादितवान्कथं या प्रसुस इत्यस्म
हृदयं विदीर्यते । जारो ब्रूते-तव किमेवं स्नेहभूमी रथ ।
कारः ।, यन्धक्यवदत्-'रे वर, किं वदसि । भृशु ।
पस्पायपि या प्रोक्ता दृष्टा या क्रोघचनुषा ।
सुप्रसन्नमुखी भर्तुः सा नारी धर्मभागिनी ॥२५॥
अपरं च।
नगरस्योवतस्थो वा पापो वा यदि वाशुचिः
यासांस्त्रीणां प्रियो भर्वा तासां लोकामहोदयोगा२६॥
अन्य।
भर्ता हि परमं नार्या भूपणं भूपणे रिना।
एषा विरहिता तेन शोमनापि न शोमना ॥२७॥

·विग्रहः । ११६ त्वं जारः पापमतिः । मनौलोल्यात्पुष्पताम्यूलसदृशः कदा चित्सेव्यसे कदाचिन्न सेव्यसे च । स च स्वामी मी विक्रतुं देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्योऽपि दातुमीश्वरः । किं पहुना तस्मिञ्जी वति जीवामि तन्मरणे चानुमरणंकरिप्यामीति प्रतिज्ञा वर्तते। यतः। तिसः कोट्योऽर्धकोटी च यानि लोमानि मानवे । तावत्कालं वसेत्स्वर्ग भर्तारं यानुगच्छति ॥ २८॥ अन्यचा व्यालग्राही यथाव्यालं पलादुद्धरते विलात् । तवद्भरिमादाय स्वर्गलोके महीयते ॥ २६ ॥ अपरं च चित्तौ परिष्वज्य पिचेतन पति प्रिया हि या मुच्चति देहमात्मनः। कृत्यापि पापं शतसंख्यमप्यसौ , पति गृहीत्वा सुरलोकमाप्नुयात् ॥३०॥ एतत्सर्व श्रुत्वा म रथकारोऽवदत्-'धन्योहं यस्येशी प्रियवादिनी स्वामिवत्सली भार्या इति मनसि निघाय तो खट्वा स्त्रीपुरुपसहितां मूनि कृत्वा सानन्दं ननत । अतोऽहं व्रीमि-'प्रत्यक्षेऽपि कृते दोघे इत्यादि। ततोऽहं तेन राज्ञा यथाव्यवहारं संपूज्य प्रस्थापित: शुकोऽपिमम पश्चादागच्छ- ·- १२० हितोपदेश- नास्ते । एतत्सर्व परिज्ञाय यथाकर्तव्यमनुसंधीयताम् ।' चक्रवाको विहस्याह-'देव, बकेन तावद्द शान्तरमपि गत्वा यथाशक्ति राजकार्यमनुष्ठितम् । किंतु देव, स्वभाव एप मूर्खाणाम् । यतः। शतं दद्यान वियदेदिति विज्ञस्य सम्मतम् । विना हेतुमपि द्वन्द्वमेतन्मूर्खस्य लक्षणम् , ॥३१॥ राजाह--'किमतीतोपालम्मनेन । प्रस्तुतमनुसंघीयताम् । चक्रवाको ब्रूते-देव, विजने प्रवीमि । यतः । वर्णकारप्रतिध्वाननेत्रवक्त्रविकारतः। अत्यूहन्ति मनो धीरास्तस्माद्रहसि मन्त्रयेत् ॥३२॥ ब्रुते-'देव, अहमेवं जानामि । कस्याप्यस्मनियोगिनः प्रेर णया रकेनेदमनुष्ठितम् । यतः । वैद्यानामातुरः श्रेयान्व्यसनी यो नियोगिनाम् । विदुषां जीपनं मूर्खः सद्वर्णो जीयनं सताम् ॥ ३३ ॥ राजाप्रवीत्'-भवतु । कारणमत्र पवाग्निरूपणीयम् । संप्रति यत्कर्तव्यं तनिरूप्यताम् ।, चक्रवाको ब्रूते-देय, प्रणि- विस्तापत्महीयताम् । ततस्तदनुष्ठानं पलापलं च जानीमः । तथा हि । भवेत्स्वपरराष्ट्राणां कार्याकार्यावलोकने ।

·१२१ विग्रहः। चारचक्षुर्महीभर्तुर्यस्य नास्त्यन्ध एव सः ॥३४॥ स च द्वितीय विश्वासपात्रं गृहीत्वा यातु । तेनासौ स्वयं तत्रावस्थाय द्वितीयं तत्रत्यमन्त्रकार्य सुनिभृतं निश्चित्य निगद्य प्रस्थापयति । तथा चोक्तम्- तीर्थाश्रमसुरस्थानं शास्त्रविज्ञानहेतुना । तपस्विव्यजनोपेतैः स्वचरैः सह संवदेत् ॥३५॥ गूढचारथ यो जले स्थले चरति । यतोऽसावेव को नियुज्य. ताम् । एतादृश एव कश्चिद्वको द्वितीयत्वेन प्रयातु । पद्गृह- लोकाश्च राजद्वारे तिष्ठन्तु । किंतु देव, एतदपि सुगुप्तमनु- ठातव्यम् । यतः। पटको भिद्यते मन्त्रस्था प्रातच वार्तया । इत्यात्मना द्वितीयेन मन्त्रा कार्यों महीभृता ॥३६॥ पश्य। मन्त्रभेदेऽपि ये दोपा भवन्ति पृथिवीपते । न शक्तास्ते समाधांतुमिति नीतिचिदां मतम् ॥३७॥ राजा विमृश्योवाच-'प्राप्तस्तावन्मयोत्तम प्राणिधिः। मन्त्री ग्रूते-'तदा संग्रामविजयोऽपि प्राप्तः ।' अत्रान्तरे प्रतीहारः प्रविश्य प्रणम्योवाच-'देव, जुम्युद्वीपा दागतो द्वारि शुफस्तिष्ठति । रामा चक्रावाकमालोकते । चक्रवाकेणोक्तम्-'तावद्गत्वाचासे तिष्ठत पश्चादनीय .

·१२२ . हितोपदेशे- द्रष्टव्यः।' प्रतीहारस्तमावासस्थानं नीत्वा गतः । राजाह- 'विग्रहस्तावत्समुपस्थिः।' चक्रा ब्रूते-'देव, प्रागेर विग्रहो न विधिः । यतः। स किं भृत्यः स किंमन्त्री य श्रादावे भूपतिम् । युद्धोयोग स्वभूत्यागं निर्दिशत्यविचारितम् ॥३८॥ अपरं च । विजेतुं प्रयतेतारीन्न युद्धन कदाचन । अनित्यो विजयो यस्माद्दश्यते युध्यमानयोः ॥३६॥ प्रत्यच। साना दानेन भेदेन समस्तैरथवा पृथक् । साधितुं प्रयतेवारीन्न युद्धन कदाचन ॥४०॥ अपरं च। सर्व एव जनः शरो पनासादितविग्रहः । अछपरसामर्थ्यः सदर्पः को मवेनहि ॥४१॥ किंचा न तथोत्थाप्यते ग्रीया प्राणिमिरुणा तथा । अल्पोपायान्महासिद्धिरेतन्मन्त्रफलं महत् ॥४२॥ किंतु विग्रहमुपस्थितं विलोक्य व्ययहियताम् । यतः । यथाकालकृतोद्योगाकृषिः फलवती भवेत् । तबन्नीतिरियं देव चिरात्कल वि रक्षणात् ॥४३।।

·विग्रहः। १२३ अपरं च । महतो दूरभीरुत्वमासन्ने शूरता गुणः । विपत्तौ च महाँल्लोके धीरतामनुगच्छति ॥४४॥ अन्यच । प्रत्यूहः सर्वसिद्धीनामुत्तापः प्रथमः फिल । 'अतिशीतलमप्यम्भः किं भिनत्ति न भूभृतः ॥४५|| विशेषतश्च महारलोऽसौ चित्रों राजा । यतः। पलिना सह योद्धव्यमिति नास्ति निदर्शनम् । तद्युद्ध हस्तिना साधं नराणां मृत्युमावहेद ।।४६।। अन्यचा स मूर्खः कालमप्राप्य योऽपतरि वर्तते । कलिबलवता सार्ध कीटपक्षोद्यमो यथा ॥४७॥ किंचा कौम संकोचमास्थाय प्रहारमपि मर्पयेत् । प्राप्तकाले तु नीतिज्ञ उत्तिष्ठत्क्रूग्सर्पयत् ॥४॥ महत्यल्पेऽप्युपायः सममेव भवेत्तमः । समुन्मूलयितुं वृक्षास्नृणांनीच नदीस्यः॥ ४६ ।। अतस्ततोऽप्याश्यास्य तावद्धियता यावदुर्गः सञ्जीक्रियते । यतः। एकः शतं योधयति प्राकारस्थो धनुर्घः ।

·१२६ हितोपदेशे- विशिष्टवर्णमवलोक्य साङ्गपातं प्रणम्योचुः यथाज्ञापयति देवः। इत्यनेनैव क्रमेण सर्वेष्वरण्यवासिप्वाधिपत्यं तस्य बभूव । ततस्तेन स्वज्ञातिभिरावृतेगाधिक्यं साधितम् । ततस्तेन व्याघसिंहादीनुत्तमपरिजमान्प्राप्य सदसि भृगालानवलोक्य लजमानेनावज्ञया स्वज्ञातयः सर्वे दूरीकृताः । ततो विष- म्णामृगालानवलोक्य केनचिंगालेनैतत्प्रतिज्ञातम्-'मा विपीदन । यदनेनानभिज्ञेन नीतिविदो मर्महा वयं स्वसमी पात्परिभूरिभूतास्तद्यथायं नश्यति तथा विधेयम् । यतोऽमी व्याघादयो वर्णमात्रविप्रलब्धाः शृगालमज्ञात्वा राजानमिनं मन्यते । तद्यथायं परिचितो भवति तथा कुरुत ॥ तत्र चैव- मनुष्ठेयम् । यतः सर्वे संध्यासमये संनिधामे महारावमेकदैव करिष्यथ । ववस्तं शब्दमाकर्य जातिस्वमायाचनापि शब्दः कर्तव्यः ततस्तथानुष्टिते सति तद्वत्तम् । यतः। यः स्वभावो हि यस्यास्ति स नित्यं दुरविक्रमः। श्वा यदि कियते राजा तत्किनात्युपानहम् ।।५८॥ वता शब्दादभिताय स च्याप्रेण हतः । तथा चोक्तम् -- छिद्रं मर्म च धीयं च स वेत्ति निजो रिपुः । दहत्यंतर्गतश्चैव शुर्फ दमियानलः ।।१६।। अतोऽब्रवीमि-'आत्मपर्धा परित्यज्य' इत्यादि।राजाह- 'पर्वव्यापियरपतः वावदयं दादागा। वसंप्री रिचार ·१२७ विग्रहः। कार्यः।' चको ब्रूते- 'देव, प्रणिधिः प्रहितो दुर्गश्च सञ्जी- कृतः । अतः शुकोऽप्यानीय प्रस्थाप्यताम् । ततः। नन्दं जघान चाणक्यस्तीचणदूत प्रयोगतः । तदूरान्तरितं दूतं पश्येद्धीरसमन्वितः ।। ६० ।। ततः सभां कृत्वातः शुकः काकश्च । शुकः किंचिदुन्नतशिरा दत्तासन उपविश्य ब्रूते-'भो हिरण्मगर्भ, महाराजाधिराजः श्रीमचित्रवर्णस्त्वां समाज्ञापजति । यदि जीवितेन श्रिया वा प्रयोजनमस्ति तदा सत्वरमागत्यास्मचरणौ प्रणम । न चेद- वस्थातुं स्थानान्तरं चिन्तय ।' राजा सकोपमाह-'आ:, कोऽप्यस्माकं पुरतो नास्ति य एनं गलहस्तयति। उत्याय मेधवणों ब्रूते- 'देव, प्राज्ञापय । हन्मि दुष्टं शुकम्।' सर्वज्ञो राजनं काकं च सान्त्वपन्ते-'शृणु तावत । न सा समा. यत्र न संति वृद्धा वृद्धा न ते ये न वदन्ति धर्मम् । धर्मः स नो यत्र न सत्यमस्ति सत्यं न तद्यच्छलमध्युपैति ।।६१॥ यतो धर्मरचपः। तो म्लेच्छोऽप्यवध्यः स्पाद्राजा दूतमुखो यतः । उद्यतेप्वपि शस्त्रेषु तो वदति नान्यथा ॥६२॥ किच। स्वापकर्ष परोकप दूतोक्तैर्मन्यते तु कः ।

·१२३ हितोपदेशे- शतं शतसहस्त्राणि तस्माद्दुर्ग विशिष्यते ॥५०॥ किं च । अदुगो विषयः कस्य नारेः परिभवास्पदम् । अदुर्गाऽनाश्रयो राजा पोतच्युतमनुष्यवत् ।।५ ।। दुर्ग कुर्यान्महाखातमुच्चप्राकारसंयुतम् । सयन्त्रं सजलं शैलसरिन्मरुवनाश्रम् ॥५२॥ विस्तीर्णतातिवपम्यं रसधान्ये संग्रहः। प्रवेशवापसारश्च सप्त ता दुर्गसंपदः ॥५३॥ राजाह-'दुर्गानुसंधाने को नियुज्यताम् । चको ब्रूते-~ 'यो यत्र कुशलः कार्य तं तत्र विनियोजयेत् । मर्मस्वदृष्टकर्मा यः शास्त्रज्ञोऽपि विमुह्यति ॥५४॥ तदाहूयतां सारसः।' तथानुष्ठिते सत्यागतं सारसमालोक्य राजोवाच- 'भोः सारस, त्वं सत्वरं दुर्गमनुसंधेहि । सारसः प्रणम्योपांच 'देव, दुर्ग तावदिदमेव चिरात्सुनिरूपितमास्ते महत्सरः। किंवत्र मध्मवतिद्वीपे द्रव्यसंग्रहः क्रियताम् । यतः। धान्यानां संग्रहो राजन्नुत्तमः सर्वसंग्रहात् । निक्षिप्तं हि मुखे रत्नं न कुर्यात्प्राणघारम् ॥५५॥ किंच। ख्यातः सर्वरसांनां हि लवणो रस उत्तमः ।

·विग्रहः । १२५ -- गृहीतं च विना तेन व्यजन गोमयायते' ॥५६॥ राजाह–'सत्वरं गत्वा सर्वमनुतिष्ठ। पुनः प्रविश्य प्रतीहारो ते-'देच, सिंहद्वीपादागतो मेघवर्णो नाम वायसः सपरि- वारो द्वारि तिष्ठति । देवपादं द्रष्टुमिच्छति ।' राजाह- 'काकाः पुनः सर्वज्ञा बहुद्रष्टारय । नयति संग्राह्य इत्युनु- वर्तते । चको मूते-दव, प्रस्त्येवम् । किंतु काकः स्थलचरः तेनास्मद्विपक्षे नियुक्तः कथं संग्रायः। तथा चोक्तम्- यात्मपर्धा परित्यज्य परपोपु यो रतः । स परहन्यते मृद्रो नीलवर्णशृगालयत् ॥५७॥ राजोवाच-'कथमेतत् ।' मन्त्री कथयति- फधा । अस्त्परण्ये कश्विच्छृगालः स्वेच्छया नगरोपान्ते भ्राम्य: सोलीमाएई पनितापमानतः उत्थातुमममर्थःमातरात्मानं मृनयागंदश्यस्थितः। प्रथनीलीभाण्डस्वामिनामृत इतिज्ञात्वा तामालमृत्यायनेनीत्वापसारितस्तस्मात्पलायितः। ततोऽसौ पनं गत्या सकीपमात्मानं नीलवर्णमालोक्याचिन्तपत्- "महमिदानीनुत्तमाः। उदाहं स्वकीयोकर्ष किन मापयामि त्यालोच्य मृगालानाप तेनोक्तम्-'यह भगवत्यायन- देवनपा सहन्ननारपपरान्ये सापधिरसेनामिपिक्तः । तद- पारम्पारएपेत्रमदागया परहारः फार्पः।' मृगालाय तं

·१२८
हितोपदेशे-
सदैवावध्यभावेन दूता सर्व हि जल्पति' ॥६३॥
ततो राजा काकश्च स्वां प्रकृतिमापन्नौ । शुकोऽप्युत्थाय
चलितः। पश्चाचक्रवाणानीय प्रबोध्य कनकालंकारादिक
दत्त्वा संप्रेपितो ययौ । शुकोऽपि विन्ध्याचलराजानं प्रणत-
वान् । रोजोवाच- 'शुक्र, का वार्ता । कीदृशोऽसौ देशः।'
शुको ब्रूते-देव, संक्षेपादियं वार्ता । संप्रति युद्धोधोगः
क्रियताम् । देशवासी करिद्वीपः स्वगैंकदेशो राजा च
द्वितीयः स्वर्गपतिः । कथं वर्णयितं शक्यते । ततः सर्वा-
शिष्टानाहूय राजा मन्त्रयितुमुपविष्टः। प्राह च-'संप्रति
कर्तव्यविग्रहे यथार्तव्यमुपदेशं ब्रूत । विग्रहः पुनरवरयं
कर्तव्यः । तथा चोक्तम्-
असंतुष्टा द्विजा नयाः संतुष्टाश्च महीभुजः ।
सला गणिका नटा निर्लजाश्च कुलस्त्रियः ॥६॥
दूरदर्शी नाम गृध्रो ब्रूते-'देव, व्यसनितया विग्रहो न विधि
यतः।
मित्रामात्यसुदर्गा यदा स्पुढभक्तयः ।
शत्रूणां विपरीताश्च कर्तव्यो विग्रहस्तदा ॥६५।।
.
अन्यच्च ।
भूमिमित्र हिरण्यं च विग्रहस्य फलं त्रयम् ।
यदेतन्निधितं मावि कर्तव्यो विग्रहस्तदा ॥६६॥

·६ १२६ विग्रहः। राजाह-'मद्दलं तावदवलोकयतु मन्त्री । तदैतेपामुपयोगी ज्ञायताम् । एवमाहूयतांमौहूर्तिकः। निणीय शुभलग्नंददातु । मन्त्री ब्रूते-'तथापि सहसा यात्राकरणमनुचितम् । यतः । विशन्ति सहसा मूहा येऽविचार्यद्विपद्वलम् । खड्गधारापरिष्वङ्ग लभन्ते ते सुनिश्चितम्' ।। ६७ ।। राजा-'मन्त्रिन, ममोत्साहमङ्ग सर्वथा मा कृथाः । वि. जिगीर्पुयथा परभूमिमाफ्रामति तथा कथय ।' गृध्रो ब्रूते- तत्कथयामि । किंतु तदनुष्ठितमेव फलप्रदम् । तथा चोक्तम् किं मन्त्रेणाननुष्ठानाच्छास्ववित्पृथिवीपतेः । न ह्यौपधपरिज्ञानाद्व्याधेः शान्तिःक्वचिद्भवेत् ॥१८॥ राजादेशाथानतिक्रमणीयः। यथा श्रुतं तनिवेदयामि । शृणु नद्यद्रिवनदुर्गेपु यत्र यत्र भयं नृप । तत्र तत्र च सेनानीर्यायाद्वयूहीकृतैर्चलैः ।। ६९ ॥ वलाध्यक्षः पुरो यायात्प्रवीरपुरुषान्धितः । मध्ये कलनं स्वामी न कोपः फल्गु च यदलम् ।।७०॥ पार्श्वयोरुमयोरच अधाना पार्धतो रथाः। स्थानां, पाश्चयो गा नागानां च पदातयः ।।७१॥ पद्यात्सेनापतियोयात्खिमानाचामपञ्छना। मन्त्रिभिः मुमटमुक्तः प्रतिगत पलं नृप ॥ ४२ ॥ समेपादिपमं नागर्जलायमें 'ममहीधरं । .

·१३०
हितोपदेशे-
सममश्वैर्जलं . नौमिः सर्वत्रवपदातिभिः ।। ७३ ।।
हस्तिनां गमनं प्रोक्तं प्रशस्तं जलदागमे ।
तदन्यत्र तुरंगार्णा पत्तीनां सर्वदेव हि ॥ ७४ ।।,
शैलेपु दुर्गमार्गेपु विधेयं नृपरक्षणाम् ।
स्वयोधै रक्षितस्यापि शयनं योगनिद्रया ॥ ७५ ।।
नाशयेत्कर्पयेच्छन्दुर्गकण्टकमर्दनः ।
परदेशप्रवेशे च कुर्यादाटविकान्पुरः ॥ ७६ ।।
यत्र राजा तत्र कोशो विना कोशान राजता ।
स्वभृत्येभ्यस्ततो दद्यात्को हि दातुन युध्यते ।।७७॥
यतः।
न नरस्य नरो दासो दासस्त्वर्थस्य भूपते ।
गौरवं लाघवं बापि धनाधननिवन्धनम् ।। ७८ ।।
अमेदेन च युध्येत रक्षेच्चैव परस्परम् ।
फल्गु सैन्यं च यत्किचिन्मध्ये न्यूहस्य कारयेत् ।।७।।
पदातींश्च महीपालः पुरोऽनीकस्य योजयेत् ।
उपरुध्यारिमासीत राष्ट्र चास्योपपीडयेत् ॥ ८॥
स्पन्दनाश्वैः समे युध्येदनुपे नौद्विपैस्तथा ।
वृक्षगुल्मावते चारैरसिचर्मायुधैः स्थले ।।८।।
षयेचास्य संततं पयसानोदकेन्धनम् ।
मिन्याच्चैव तडागानि प्राकारान्परिखांस्तथा ॥२॥

·१३१ विग्रहः । पलेषु प्रमुखो हस्ती न तथान्यो महीपतेः । निजैरवयपैरेव मातङ्गोऽठायुधः स्मृतः ॥ ८३ ॥ बलमवश्व सैन्यानां प्राकारो जङ्गमो यतः। तस्मादश्वाधिको राजा विजयो स्थल विग्रहे ॥८४॥ तथा चोक्तम्- युध्यमाना हयारूढ़ा देवानामपि दुर्जयाः । अपि दूरस्थितास्तेषां चैरिणो हस्तवर्तिनः ॥ ८५ ।। प्रथमं युद्धकारित्वं समस्तवलपालनम् । दिखमार्गाणां विशोधित्वं पत्तिकर्म प्रचक्षते ॥८६॥ स्वभावशूरमस्रामविरक्तं जितश्रमम् । प्रसिद्धक्षत्रियमायं पलं श्रेष्ठतमं विदुः ॥ ८७ ॥ यथा प्रमुकतान्मानायुध्यन्ते मुवि मानवाः । तथा पहुमिर्दत्तविणैरपि भूपते ॥ ८८ ॥ घरमम्पपलं सारं न कुर्यान्मुण्डमण्डलीम् । कुर्यादसारमङ्गो हि मारमतपपि स्फुटम् ||६|| थप्रसादोऽनधिष्ठानं देयांशहरणं च यत् । फालपापोऽप्रवीकारतद्वराग्यस्य कारणम् ॥ ९० ॥ आपीडपन्नलं शत्रोर्जिगीपुरतिशोपयेत् । मुससाप्पं द्विषां सैन्यं दीर्घयानप्रपीडितम् ।। ६१|| दायादापरो मन्त्रो नास्ति मेदकरो द्विपाम् । न ·१३२ हितोपदेशे- तस्मादुत्थापयेद्यत्नाद्दायादं तस्य विद्विपः ॥ ९२॥ संघीय युवराजेन यदि या मुख्यमन्त्रिणा । अन्तः प्रकोपने कार्यमभियोक्तुः स्थिरात्मनः ॥६॥ रं मित्रं रणं चापि भंगं दत्वा विधातयेत् । अथवा गोग्रहाकृष्टया तन्लक्ष्याश्रितवन्धनात् ।।९४॥ स्वराज्यं वासयेद्राजा परदोपावगाहनात् । ' अथवा दानमानाम्यां वासितं धनदं हि तत् ॥९॥ राजाह-'श्राः, किंबहुनोदितेन । आत्मोदयः परलानिद्वयं नीतिरितीयंती । तद्रीकृत्य कृतिभिवाचस्पत्य प्रतायते ॥ ९३ ।। मन्त्रिणा विहस्योच्यते-'सर्वमेतद्विशेषतयोच्यते। किंतु | अन्यदुच्छृङ्खलं सत्वमन्यच्छास्त्रनियन्त्रितम् । संभानाधिकरण्यं हि तेजस्तिमिरयोः कुतः ॥१७॥ तत उत्थाय राजा मौहर्तिकावेदितलग्ने प्रस्थितः । अथ प्रहितप्रणिधिहिरण्यगर्भमागत्योवाच-देव, समा- गतप्रायो राजा चित्रवर्णः। संप्रति मलयपर्वताधित्मकायां समावासितकटकोऽनुवर्तते । दुर्गशोधनं प्रतिक्षणमनुसंधात व्यम् । यतोऽसौ गृध्रो महामन्त्री। किंच केनचित्संह तस्य विश्वासकथाप्रसङ्गेनैव तदिङ्गितमवगतं मया यंदनेन कोऽप्य स्मदुर्गे मागेवं नियुक्तःचक्रो ब्रूते- 'देव, काफ एवासी ·१३५ विग्रहः। संभवति । राजाह---'न कदाचिदेतत् । यद्येवं वदा कर्थ तेन शुकस्याभिभवोद्योगः कृता । अपरं च । शुकस्यागमना तस्य विग्रहोत्साहः । स चिरादत्रास्ते । मन्त्री भ्रूते-तथा- प्यागन्तुः शङ्कनीयः। राजाह-'श्रागन्तुका हि कदाचि. दुपकारका दृश्यन्ते । शृणु। परोऽपि हितवान्यन्धुर्वन्धुरप्यहितः परः । अहितो देहजो व्याधिर्हितमारण्यमौषधम् ।।९८॥ अपरं च। यासीद्वीरवरो नाम शूद्रकस्य महीभृतः । सेवक: स्वल्पकालेन स ददौ सुतमात्मनः ॥ ९६ ॥ चक्रः पृच्छति-'कपमेतत् ?' राजा कथयति- कथा। अह पुरा शुदकस्य राज्ञः क्रीडासरसि करकेलिनाम्नो राजहंसस्य फुया कर्पूरमअर्पा सहानुगगवानभवम् । तत्र वीरवरो नाम महाराजपुत्रः कुतविदेशादागत्य राजद्वारमुप- गम्य प्रतीहारमुवाच-'यहं तावद्धननार्थी राजपुत्रः । राजदर्शनं कारय' उतनासो राजदर्शनं कारितो ब्रूते- 'देव, यदि मपासपफेनप्रयोजनमस्ति तदस्मदर्तनं क्रियतामा' रादिक उपाय-'किं ते वर्ननम्" चीरयरो प्रते-प्रत्पई गुपक्षपाशतानि देहि । राजाद-का ते मामनी " धीर- ·हितोपदेशे- बरो ब्रूते-'द्वौ वाहू तृतीयश्च सड्गः।' राजाह--'नैतच्छ, क्यम् ? तछ्रुत्वा वीरवरचलितः । अथ मन्त्रिभिरुक्तम्- दिव, दिनचतुष्टयस्य वर्तनं दत्वा ज्ञायतामस्य स्वरूपं किमुप- युक्तोऽयमेतावद्वर्तनं गृह्णीत्यनुपयुक्तो वेति । ततो मन्त्रि- वचनादाहूय वीरवराय ताम्बूलं दत्त्वा पञ्चशतानि सुवर्णानि दत्तानि । तद्विनियोगश्च राज्ञा सुनिभृतं निरूपितः । तदर्ध वीरवरेण देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दत्तम् । स्थिवस्या दुःखि- तेभ्यः। तदवशिष्टं भोज्यव्ययविलासव्ययेन । एतत्सर्व नित्यकृत्यं कृत्वा राजद्वारमहनिशं खड्गपाणिः सेवते । यदा च राजा स्वयं समादिशति तदा स्वगृहमपि याति ॥ , अथैकदा कृष्णचतुर्दश्यां रात्रौ राजा करुणं क्रन्दनध्वनि शुश्राव । शूद्रक उवाच-'क: कोज द्वारि ।, तेनोक्तम्-'देव, अहं वीरवरः ।, राजोवाच-'क्रन्दनानुसरणं क्रियताम् ।, वीरवरः यथाज्ञापयति देवः, इत्युक्त्वा चलितः। राज्ञा च चिन्तितम्-नैतदुचित्तम् । अयमेकाकी राजपुत्रो मया सूची. मेये तमसि प्रेरितः । तदनुगत्वा किमेतदितिनिरूपयामि ।' ततोगजापि खड्गमादाय तदनुसरणक्रमेण नगराबहिनिज गाम् गत्वा च वीरवरेण सा रुदती रूपयौवनसंपन्ना सर्वालंकारभूपिता काचित्स्त्री दृष्टा पृष्टा च- 'का त्वम् किमयं रोदिपि' स्त्रियोक्तम्-'अहमेवस्यशूद्रकस्य गजलक्ष्मी ·- १३६ हितोपदेशे- नस्य निस्तारः कृतः। अधुना निष्पुत्रस्प जीवतेनालम् !, इत्यालोचात्मनः शिरश्छेदः कृतः । ततः स्त्रियापि स्वामि- पुत्रशोकातया तदनुष्ठितम् । तत्सर्व दृष्टवा राजा साचर्य चिन्तयामास- 'जीवन्ति च प्रियन्ते च मद्विधाः क्षुद्रजन्तवः । अनेन सदृशो लोके न भूतो न भविष्यति ॥१०॥ तदेतेन परित्यक्तेन मम राज्येनाप्पपूयोजनम् ।, ततःशूद्रके णापि स्वशिरछेत्तं खड्गः समुत्थापितः । अथ भगवत्या. सर्वमङ्गलया राजा हस्ते धृत उक्तश्व–'पुत्र, पूसनास्मि -ते । एतावता साहसेनालम् । जीवनान्तेऽपि तब राज्यभङ्गो नास्ति ।, राजा च साष्टाङ्गपात पूर्णम्योवाच-'देवि, किं मे राज्येन । जीवितेन वा किं पूयोजनम् । यद्यहमनुकम्प- नीयस्तदा ममायुः शेपेणायं सदारपुत्रो वीरवरो जीवतु । अन्यथाहं यथापाप्तां गति गच्छामि ।, भगवत्युवाच- 'पुत्र, अनेन ते सत्त्वोत्कण भृत्यवात्सल्येन च तव तुष्टा- स्मि । गच्छ । विजयी भव । अयमपि सपरिवारो राजपुत्रो जीवतु।, इत्युक्त्या देव्यदृश्याभवत् । ततो वीरवर सपुत्रदारो गृह राजापि तैरलक्षितः सत्वरमन्तः पुरं पूविष्ठः । अंथ पूमाते वीरवरो द्वारस्थः पुनर्भूपालेन पृष्टः 'देव, सा रुदंती मामवलोक्यादृश्याभवत् । न सन्नाह- ·-विग्रहः । काप्यन्या वार्ता विद्यते।' तद्वचनमाकरायं राजाचिन्तयत् 'कथमयं रलाध्यो महासत्तः। यता ।। प्रियं ब्रूयादकृपणः शूरः स्यादविकत्थनः । दानापात्री च प्रगल्भः स्यादनिष्ठरः ॥१०२|| एतन्महापुरुषलक्षणमेतस्मिन्सर्वमस्ति । ततः स राजा प्रातः शिष्टसमां कृत्वा सर्ववृत्तान्तं प्रस्तुत्य प्रसादात्तस्मै कर्ना- टकराज्यं ददौ । तत्किमागन्तुको जातिमात्रादृष्टः। तत्राप्यु- तमाधममध्यमाः सन्ति । चक्रवाको ब्रूते- 'यो कार्य कार्यवच्चास्ति स किंमन्त्री नृपेन्छया। परं स्वामिमनोदुःखं तन्नाशो न त्वकार्यतः ॥१०३।। यद्यो गुरुश्च मन्त्री च यस्य राज्ञः प्रियः सदा । शरीरधर्मकोशेम्पः तिस परिहीयते ॥ १०४ ॥ शृणु देव । पुण्याल्लब्धं यदेकेन सन्ममापि मरिष्यति । इत्या मिनु महालोमान्निध्यर्थी नापितोदतः ॥१०५|| राजा पृच्छति'कथमेतत् ?' मन्त्री कथयति- कपा 81 अस्त्ययोध्यायां चूडामणि म पत्रियः। तेन धनार्थिना महला फ्लेशेन मगाशन्द्रापचूडामणिरिचरमाराधिनः। ततः पीपापोडमो म्वप्ने दर्शनं दप्पा भगवदादेशापखरणा.

·१३८
हितोपदेशे-
दिष्टः-'यत्त्वमद्य प्रातः क्षौरं कृत्वा लगुडं हस्ते कृत्वा गृहे
निभृतं स्थास्यसि । ततोऽस्मिोवाङ्गणे समागतमिनुपश्यसि
तं निदयं लगुडाहारेण हनिष्यसि । ततः सुवर्णकलशो भवि-
ष्यति । तेन स्वया यावञ्जीवं सुखिना भवितव्यम् । तत-
स्तथानुष्ठिते तद्वत्तम् । तत्र नौरकरणायातेन नापितेना-
लोक्य चिन्तितम्-'अये, निधिप्राप्तरेयमुपायः। अहमप्येवं
किं न करोमि । सतः प्रभृति नापितः प्रत्यहं तथाविधोलगु-
डहस्तः सुनिभृतं भिक्षोरागमनं प्रतीक्षते । एकदा तेन प्राप्तो
भिक्षुलगुडेन व्यापादितः। तस्मादपराधात्तोऽपि नापितो
राजपुरुपैयांपादितः । अतोऽहंब्रवीमि-'पुण्याट्रिब्धं यदेकेन
इत्यादि।
राजाह:-
'पुरातत्तकथोद्गारैः कथं निर्णीयते परः ।
स्यानिष्कारणवन्धुर्श किं या विश्वासघातकः ॥१०६॥
यातु । प्रस्तुतमनुसंधीयताम् । मलयाधित्यकायां चेचित्रवर्ण
स्वदधुना किं विधेयम् । मन्त्री चदति-'देव,यागतमणि-
धिमुखान्मया श्रुतं तन्महामन्त्रिणो गृध्रस्योपदेशे यचित्रर्णे-
नानादरः कृतः । ततोऽसौ मूढो जेत्तु शक्यः । तथा चोक्तम्-
लुब्धः रोऽलसोऽसत्यः प्रमादी भीरुरस्थिः ।
मूढो योधावमन्वा च सुखच्छेद्यो रिपुः स्मृतः ॥१०७॥

·विग्रहः। १३६ ततोऽसौ यावदस्मदुर्गहाररोधं न करोति सावनद्रिवनवमसु तबलानि हन्तुं सारसादयः सेनापतयो नियुज्यन्ताम् । तथा चोक्तम्- दीर्घवर्मपरिश्रान्तं नद्यद्रिवनसंकुलम् । घोरामिसपसंत्रस्तं जुत्पिपासादितं तथा ॥ १०८॥ प्रमचं भोजनव्यग्न व्याधिदुर्भिक्षपीडितम् । असंस्थितमभूयिष्ठं पृष्टियातसमाकुलम् ॥ १०६ ।। पक्षपांशुजलाच्छन्नं सुव्यस्तं तस्युविद्रुतम् । एवंभूतं महीपालः परसैन्यं विधातयेत् ॥ ११०॥ अन्यच अवस्कन्दमयाद्राजा प्रजागरकृतश्रमम् । दिवामुप्तं समाइन्यानिद्राव्याकुलसैनिकम् । १११॥ थतस्तस्प प्रमादिनो पलं गत्वा पथावकाशं दिवानिशं घ्नन्यस्मत्सेनापतयः। तथानुष्ठिते चित्रवर्यस्य सनिकाः सेनापतपथ पहयो निहताः । तधित्रयों विपएणः स्वमन्त्रिणं दग्दर्शिनगाह-वात, किमित्यस्मदुपेक्षा क्रियते। कि काप्पयिनयो ममास्ति । तया चोक्तम्-- न राज्यं प्राप्तमित्येव पतितव्यमांप्रतम् । श्रियं पविनयो हन्दि जरा रूपमियोत्तमम् ।। ११ अपि च। दवः विपमधिगच्छति पथ्याशी कल्यतां सुसमरोगी।

·१४० हितोपदेशे- उद्यक्तो विद्यान्तं धर्मार्थयशांसि च विनीतः ॥११॥ गृधोऽवदत्-'देव, शृण । अविद्वानपि भूपाली विद्यावृद्धोपसेवया परां श्रियमवाप्नोति जलासन्नतर्यथा ॥ ११४ ॥ अन्यच्च। पानं स्री मृगया यूनमर्थपणमेव च । वाग्दएडयोश्च पारुष्यं व्यसनानि महीभुजाम् ।।११।। किं च । न साहसैकान्तरसानुवर्तिना न चाप्यूपायोपहतान्तरात्मना । विभूतयः शक्यमवाप्तुमूर्जिता : नये च शौर्ये च वसन्ति संपदः ॥११६॥ रचयास्वपलोत्साहमवलोक्य साहसैकयासिना मयोपन्यस्ते. ध्वपि मन्त्रवनयधानं वाक्पारुष्यं च कृतम् । अती दुतिः फलमिदमनुभूयते तथा चोक्तम्- दुर्मन्त्रिणं कमुपयान्ति न नीतिदोषाः संतापयन्ति कमवध्यभुजं न रोगाः । के श्रीन दर्पयति कं न निहन्ति मृत्युः कं स्वीकृता न विपथा: परितापयन्ति ।।११७|| .

·विग्रहः। अपरं च । मुदं विपादः शरदं हिमागम- स्तमो विवस्वान्सुकृतं कृतघ्नता। प्रियोपपत्तिः मुचमापदं नयः श्रियः समृद्धा अपि हन्ति दुर्नयः ॥११॥ तते। मयाप्पालोचितम्-'प्रज्ञाहीनोऽयं राजा नो चेत्कथं नीतिशास्त्रकथाकौमुदी बागुल्कामिस्तिमिरयति । यतः यस्य नास्ति स्वयं प्रज्ञा शास्त्रं तस्य करोति किम् । लोचनाभ्यां विहीनस्य दर्पण, किं करिष्यति ॥११९॥ इत्यालोव्य तूष्णों स्थितः। अथ राजा श्रद्धाञ्जलिराह-'तात, प्रस्त्ययं ममापराधः । इदानीं यथावशिष्टवलसदितः प्रत्या- वृत्य विन्ध्याचलं गच्छामि तथोपदिशा गृध्रः स्व गवंचिन्त यति-'क्रियतामत्र प्रतीकारा । यतः । देवतासु गुरौ गोषु राजसु प्रामणेषु च । नियन्तव्यः सदा कोपो पालयद्धातुरेपु च ।। १२० ॥ मन्त्री प्रहस्य नूते-देव, मा भपीः । समारवसिहि । शृणुदेव मन्त्रिर्णा मिन्नसंधाने मिपा सानिपातिक। कर्मणि व्यज्यते प्रना मुत्थे को चान पण्डितः ॥१२॥ अपरं चा मारमन्तममेवाशाः कामं व्यग्रा भवन्ति ।

·१४२
हितोपदेशे-
महारम्भाः कृतधियस्तिष्ठन्ति च निराकुलाः ॥१२२||
तदन भगदप्रतापादेव दुर्ग भक्त्वा कीर्तिप्रतापसहितत्वाम
चिरेण कालेन विन्ध्याचलं नेष्यामि ।' राजाह-'कथमधुना
स्वल्पवलेन तत्संपद्यते।' गृध्रो वदति-'देव, सर्वे भवि
प्यति । यतो विजीगीपोरदीर्घसूत्रतादि जयसिद्धेवश्यंभायि
लक्षणम् । तत्सहसैव दुर्गावरोधः क्रियताम् ।'
प्रहितप्रणिधिनां बकनागत्य हिरण्यगर्भस्यनत्कथितम्:
'देव, स्वल्पबल एवायं राजा चित्रवर्णो गृध्रस्य मन्त्रोपस्त-
म्मेन दुर्गावरोघं करिष्यति।' राजाह-'सर्यज्ञ, किमधुना
विधेयम्' । चक्रो ब्रूते-स्वयले सारासारविचारः क्रियताम् ।
तज्ज्ञात्वा सुवर्णवस्त्रादिकं यथार्थ प्रसादप्रदानं क्रियतामायतः
यः काकिनीमध्यपथप्रपन्ना
समुद्धरेनष्कसहस्रतुल्याम् ।
काले तु कोटिष्वपि मुक्तहस्त-::
स्तं राजसिंहं न जहाति लक्ष्मीः ॥१२३॥
.
अन्यच।
ऋतौ विवाहे व्यसने रिपुतये
यशस्करे कर्मणि मित्रसंग्रह।
प्रियासु तारीप्वधने पुरान्धवे-
प्पतिव्ययो नास्ति नराधिपाटम ॥१२॥

·विप्रहा। यत। मूर्ख: स्वल्पव्ययंत्रासात्सर्वनाशं करोति हि । का सुधीः संत्यजेद्भाण्डंशुल्कस्यैवातिसाध्यसात् ।।१२।। राजाह-'कथमिह समयेऽतिव्यपी युज्यते । उक्तं च- 'आपदर्थे धनं रक्षेत्' इति । मन्त्री ब्रूते-'श्रीमतः कथमा- पदः ।' राजाह-'कदाचिचलते लक्ष्मीः।' मन्त्री ब्रूते- ' 'संचितापि विनश्यति' तय, कार्पण्यं विमुच्य दानमा- नाम्यां स्वभटाः पुरस्क्रियन्ताम् । तथा चोक्तम्-- परस्परज्ञाः संहृष्टास्त्यक्तुं प्राणान्सुनिश्चिताः । फुलीनाः पूजिताः सम्यग्विजयन्ते द्विपद्वलम् ॥१२६॥ अपरं च। : मुमटाः शीलसंपन्नाः संहताः कृतनिधया। अपि पश्चशतं शूग निघ्नन्ति रिपुवाहिनीम् ॥१२७॥ किच। शिष्टैरप्पविशेषज्ञ उग्रश्च कृतनाशकः । त्यज्यते किं पुनर्नान्यैर्यश्चाप्यात्ममरिनरः ॥ १२ ॥ सत्यं शौयं यदा त्यागो नृपस्यैते महागुणाः एभियुक्तो मनीपालः प्राप्नोति खलु वाच्यताम्॥१२॥ ईशि प्रस्तावेज्मात्यास्तावदेष पुरस्कर्तप्पाः। तथा चोक्तम्।

·य a १४४ हितोपदेशे- यो येन प्रतिबद्धः स्यात्सह तेनोदयी व्ययी। स विश्वस्तो नियोक्तव्यःप्राणेषु च धनेषु च ॥१३०॥ यतः। धूर्तः स्त्री या शिशुर्यस्य मन्त्रिणः स्युर्महीपते । अनीतिपवनक्षिप्तः कार्यान्धौ स निमञ्जति ।।१३१॥ शृणु देव, हर्पक्रोधौ समौ यस्य शास्त्रार्थे प्रत्ययस्तथा । नित्यं भृत्यानपेक्षा च तस्य स्याद्धनदा धरा ॥१३२॥ येपां राज्ञा सह स्यानामुच्चयापचयो ध्रुवम् । अमात्या इति ताराजा नावमन्येत्कदाचन ॥१३३ ।। महीमुजो मदान्धस्य संकीर्णस्येव दन्तिनः । स्खलतो हि करालम्बः सुहृत्सचिवचेष्ठितम् ॥१३४॥ यांगत्यप्रणम्य मेघवा 'ते-देव, दृष्टिपूसादं कुरु । इदानी विपक्षो दुर्गद्वारि वर्तते । तदेवपादादेशाबहिनिःसृत्य स्वविक्रमं दर्शयामि । तेन देवपादानांमानण्यगुपगन्छामि।' चक्रो ब्रूते-मवम्। यदियहिनिःसृत्यः योद्धव्यं तदा दुर्गा अपणमेव निष्पयोजनम् । अपरं च। विपमो हि यंधा नकः मलिलानिर्गतोऽवशः । धनाद्विनिर्गतः शूरःसिंहोऽपिस्याच्गालवद ॥१३५।।

·विग्रहः । १४५ + देव, स्वयं गत्वा महारवं दृश्यतां युद्धम् । यतः । पुरस्कृत्य बलं राजा योधयेदवलोकयन् । स्वामिनाधिष्ठितः श्वापि किंन सिंहायते ध्रुवम्' १३६॥ अथ ते सर्वे दुर्गद्वारं गत्वा महारवं कृतवन्तः । अपरेधुश्वि- प्रवर्णो राजा गृध्रमुवाच-'तात, स्वप्रतिज्ञातमाना निर्वाहया' गृध्रो प्रते-'देव, शृणु तावत । अकालसहमत्यल्पं मूर्खत्र्यसनिनायकम् ।। अगुप्तं भीरुयोधं च दुर्गव्यसनमुच्यते ॥१३७॥ तत्तावन नास्ति। उपजापविरारोधोऽवस्कन्दस्तीनपौरुपम् । दुर्गस्य लधनोपायावत्वारः कथिवा इमे ॥१३८॥ अंत्र यथाशक्ति क्रियते यत्नः । (कर्णे कथयति) एवमेव । ततोऽनुदित एव भास्कर चतुर्व पि दुर्गद्वारेपु वृत्ते युद्ध दुर्गा म्पन्वरगृहेप्वेकदा काकैरग्निर्निचिप्तः । ततः यहीवं. गृहीतं दुर्गम् इति कोलाहलं श्रुत्वा सर्वतः प्रदीप्तामिमवलोक्य राज हंससैनिका दुर्गवासिनथ सत्वरं हृदं प्रविष्टाः । यतः । मुमन्त्रितं मुविक्रातं सुयुद्ध सुपलायितम् । . कार्यकाले यथाशक्ति कुर्यान तु विचारयेत् ॥१३६।। राजहंसः स्वभावान्मन्दगतिः सारसद्धितीयय चित्रपर्णस्यसे- नापतिना पाटेनागत्प पेरितः । दिरपपगर्मः सारसमाह- ·१४६. हितोपदेशें- सारस सेनापते ! ममानुरोधादात्मानं कथं व्यापादयिष्यति। त्वमधुना गन्तु शक्तः। तत्कृत्वा जलं प्रविश्यात्मानं.परिरक्ष अस्मपुत्रं चूड़ामणिनामानं सर्वज्ञसंमत्या.राजानं करिष्पसि सारसो नृते-दव, न वक्तव्यमेवं दुःसहं वचः । यावच्च- न्द्राकौं दिवि तिष्ठतस्तावद्विजयतां देवः । अहं देव, दुर्गाधि कारी । मन्मांसासग्विलिप्तेन, द्वारवर्मना प्रविशतु शत्रुः । थपरं च। दावा क्षमी गुणग्राही स्वामी दुःखेन लम्यते । राजाह-'सत्यमेवैवत् । किंतु । शुचिर्दक्षोऽनुरक्तश्च जाने भृत्योऽपि दुर्लभः' ।।१४०॥ सारसो ब्रूते 'भृणु देव, यदि समरमपास्य नास्ति भृत्यो- भंयमिति युक्तमितोऽन्यतः प्रयातुम् । अर्थ मरणमवश्यमेव जन्तोः किमिति मुधा मलिनं यशः क्रियेत् ॥१४॥ अन्यचा भवेऽस्मिन्पवनोद्धान्तवीचिपिभ्रमभंगुरे । जायते पुएपयोगेन परार्थे जीवितव्ययः ॥१४२॥ स्वाम्यमात्यश्व राष्ट्रं च दुर्ग कोशो पलं सुहृत् । राज्याहानि प्रकृतयः पौराणा श्रेणयोऽपि च ॥१४॥ .

·विग्रहः। १४७ देव, त्वंच.स्वामी सर्वथा रक्षणीयः । यतः।- प्रकृतिः स्वामिनं त्यक्त्वा समृद्धापि न जीवति । अपि धन्वन्तरिवैद्यः किं करोति गतायुपि ॥१४४॥ अपरं च। नरेशे जीवलोकोयं निमीलति निमीलति । उदेत्युदीयमाने च खारिव सरोरुहम् ॥१४५॥ अथ कुक्कुटेनागत्य राजहंसस्य शरीरे खरतरनखाघातः कृतः । तदा सत्वरमुपसृत्य सारसेन स्वदेहान्तरितोराजाजले. विसः। अथ. कुक्कुटै खप्रहारजर्जरीकृतेन सारसेन कुक्कुट- सेना पहुशो हता । पश्चात्सारसोऽपि चञ्चप्रहारेण विभिय व्यापादितः। अथ चित्रवर्णो दुर्ग प्रविश्य दुर्गावस्थितंद्रव्यं ग्राहयित्वा वन्दिमिर्जपशब्दरानन्दितः स्वस्कन्यावारं जगाम श्रथ राजपुत्रैरुक्तम्-'तस्मिनराजनले स पुएपचा- न्सारस एव येन स्वदेहत्यागेन स्वामी रचितः। उक्त चैतन- जनपन्ति सुवान्गापा सर्वा एव गवारतीन् । विपाणीलिखिवस्कन्धं काचिदेव गया पतिम् ॥१४६।। विष्णुशमीपाच-सवावंद्विधापरीपरिजनःस्वर्गसुखमनुमपात महासत्यः । तथा चोक्तम्-~- ·१५८ हितोपदेशे- आहवेषु च ये शूराः स्वाम्यर्थे त्यक्तजीविता:।.. ': भभक्ताः कृतज्ञाश्च ते नरा: स्वर्गगामिनः ॥१४७॥ .' यत्र तत्रं हतः शूरो.शत्रुभिः परिवेष्टितः। अक्षयाँल्लमतेलोकान्यदि बलैव्यं न गच्छति ॥१४॥ अपरमप्येवमस्तु । विग्रहः करितुरङ्गपत्तिमि- नों कदापि भवतां महीभुजाम् । नीतिमन्त्रपवनैः - समाहताः संश्रयन्तु गिरिगहरं द्विषः ॥१४९॥ ." इति हितोपदेशे विग्रहो नाम तृतीयः कथासंग्रहः समाप्तः । .

·संधिः।
१४६
,
सन्धिः।
पुनः कथारम्भकाले राजपुत्रैरुक्तम्--'यार्य, विग्रहः
श्रुतोऽस्माभिः । संघिरधुनामिधीयताम् । विष्णुशर्मणो
क्तम्-श्रृयताम् । संधिमपि कथयामि यस्यायमायः
श्लोकः-
वृत्ते महति संग्रामे राज्ञोनिहवसेनयोः ।
स्थेयाम्यां गृध्रचक्राम्य बाचा संधिः कृता क्षणात्' १
राजपुत्रा ऊचुः कथमेतत् । विष्णुशर्मा कथयति ,
ततस्तेन राजहंसेनोक्तम्- 'केनास्मद् दुर्गेनिसिप्तोऽग्निः
कि पारक्येण किंवास्मदुर्गवासिना केनापि विप प्रयुक्तेन
चको ब्रूते-देव भवतो निष्कारणवन्धुरसौ मेषवर्णःसपरि-
वारो न दृश्यते । तन्मन्ये तस्यैव विचेष्टित मिदम् । 'राजा'
क्षणं विचिन्त्याह-'अस्ति तावदेव मम दुर्दैवमेतत् । तथा'
चोक्तम्-
अपराधः स देवस्य न पुनमन्त्रिणामयम् ।
कार्य सुचरितं क्यापि.देवयोगाद्विनश्यति ॥२॥
मन्त्री जूते-'उक्तमेवैतत् ।
विपमां हि दशां प्राप्य दैवं गर्हयते नरः ।
आत्मनः कर्मदोपांच नैव जानात्यपण्डितः॥३॥

·।। हितोपदेशे- अपरं च। सुहृदां हितकामानां यो वाक्यं नाभिनन्दति !, । -स. कूर्म इव दुर्बुद्धिा काष्ठाद्मष्टो विनश्यति ॥ ४ ॥ अन्यच ।.:: रक्षितव्यं सदा वाक्यं वाक्याद्भवति नाशनम् । हंसाभ्यां नीयमानस्य कूर्मस्य पतनं यथो' ॥ ५ ॥ राजाह-कथमेतत् । मन्त्री कथयति-' कथा १। अस्ति मगधंदेशे फुल्लोत्पलाभिधानं सरः। तत्र चिरं संकटविकटनामानौ सौ निवसवः। तयोमित्रं कम्युग्रीवनामा कूर्मच.प्रतिवसति । अथैकदा धीवरैरागत्य तत्रोक्तम्-यद त्रास्माभिरघोपित्वा प्रातर्मत्स्यकूर्मादयो व्यापादयितव्याः। तदाकण्यं कूर्मों हंसावाह–'सुहृदो, श्रुतोऽयं धीवरालाप:.? अधुना किं मया कर्तव्यम् ।' हंसावाहतुः ज्ञायताम् पुनस्ता वत्मातर्यदुचितं तत्कर्तव्यम् ।' कर्मोवाच-'मयम् । यतो दृष्टव्यति करोऽहमत्र,। तथा चोक्तम्- अनागवविधाता च प्रत्युत्पन्नमतिस्तथा । द्वावेती सुखमेधेते यद्भविष्यो विनश्यति ॥ ६ ॥ तावाहतु:-कथमेतत् ।' कूर्मः कथयति- कथा २। पुरास्मिन्नेव सरस्येवं विधेपु धीवरेपस्थिवेषु मत्स्यत्रये , - . .

·'संधिः। पालोचितम् । तत्रानागतविधाता नामको मत्स्यः । तेनालो चितम्-'यहं ताबजलाशयान्तरं गच्छामि' इत्युक्त्या हदा- :न्तरं गतः अपरेण प्रत्युत्पन्नमंतिनाम्ना-मत्स्येनामिहितम्- भविष्यदर्थे प्रमाणाभोवास्कुन मया गन्तव्यम् । तदुत्पने पथाकार्य तदनुष्ठेयम् । तथा चोक्तम्- उत्पन्नामापदं यस्तु समाधत्ते स युद्धिमान् । पणिजो मार्यया जार प्रत्यक्षे निझु तो यथा' ।।७।। पद्मविष्यः पृच्छति-कथमेतत् ।' प्रत्युत्पन्नमतिः कथयति- - कथा ३१ पुरा विक्रमपुरे समुद्रदत्तो नाम पणिगस्ति । तस्य रलप्रमा नाम्नी गृहीणी स्वसेवकेन सह सदा रमते । अर्थकदा सा रतप्रमावस्य सेवकस्य मुसे चुम्बनं ददति समुद्रदत्तेनाव- लोकिता। ततः सा पन्धकी सत्वरं भर्तुः समीपं गत्वाह- 'नाथ' एतस्य सेवकस्य महती नितिः। यतोऽयं चौरिका कृत्वा कर्पूरं खादतीति मयास्य मुखमानाय ज्ञावम् । 'यथा चोक्तम्-'माहारो दिगुणः स्त्रीयाम्' इत्यादि। उच्चत्वासेवकेन प्रकुप्पोक्तम्-'नाथ, यस्य स्वामिनो गृहे एतादृशी भार्या तत्र सेवन कर स्थातव्यम् । तत्र प्रतिषणं गृहिणी सेवकस्य मुरा जिपति । ततोऽमापुरथाप पलिवासाधुनापरतात्योप त: । अतोहं प्रपीगि-'उत्पभामापदम्' इत्यादि । ततो परिप्पेयोताम्- ·११५२ हितोपदेशे-- यदभाविन तद्भावि भावि चेन्न तदन्यथा इति चिन्ताविपन्नोऽयमगदः किं न पीयते ।। ८॥ ततःनातर्जालेन बद्धःप्रत्युत्पन्नमतिमृतवदात्मानंसंदर्यस्थितः ताजालादपसारिता यथाशक्त्युत्प्लुत्य गंभीरं नीरं प्रविष्टः । यद्भविष्यवधीवरैःपासो व्यापादितः। अतोऽहं ब्रवीमि-अना गत विधाता' इत्यादि । तद्यथाहमन्यहदं प्राप्नोमि तथा क्रिय- ताम्।' हंसावाहतु:-'जलाशयान्तरे प्राप्ते तव कुशलम् स्थले ‘गच्छतस्ते को विधिः' कूर्म श्राह-'यथाहं भवो साकं- शवम॑ना यामि तथा विधीयताम्' हंसौ ब्रूतः 'कथमुपायः, संभवति । कच्छपो बदति-'युवाभ्यां चञ्चुधृतकाष्ठखण्डमेकं मया मुखेनावलंव्य गन्तव्यम् । युवयोःपक्षवलनमयापिसुखेन गन्तव्यम् । हंसी तः-'संभवत्येप उपापः । किन्तु । उपायं चिन्तयेत्प्राज्ञो झपायमपि चिन्तयेत् । । पश्यतो वकमूर्खस्य नकुलैक्षिताः प्रजा ॥ ९ ॥ कूर्मः पृच्छति-कथमेतत् ।' तौ कथयतः-- कथा४। अस्त्युत्तरापये गृध्रकूटनाम्नि पर्वते महान्पिप्पलवृतावत्रानेके यका निवसन्ति । तस्य वृक्षस्याधस्ताद्विवरे सपोबालापत्यानि पादति । अथ शोकार्वानांचकानाविलापं श्रुत्वाफेनचिकेनामि हितम्-'एवं कुरुत । यूयं मत्स्यानुपादाय नकुलविवरादारभ्य :- ·. सर्प विवरं यावत्पंक्तिकमेण विकिरताततस्तदाहारलुब्धैर्नकुलै रागत्य सर्पोद्रष्टव्या स्वभाववैपाद्वयापादयितव्यश्च ।' तथा- सुष्ठिते तबृत्तम् । ततस्तत्र वृक्षे नकुलैकशावकरावः श्रुतः पश्चात्तैर्वृतमारूह्य वकशावका खादिताः । श्रत आवां वः 'उपायं चिन्तपन्' इत्यादि ।। आवाम्यां नीयमानं त्वामव- लोक्य लोकैः किंचिद्वक्तव्यमेव । तदाकये यदि त्वमुत्तर दास्यसि सदा त्वन्मरणम् । तत्सर्वथात्रैय 'स्थीयताम् ।' कर्मों वदति-'किमहमप्राज्ञः । नाहमुत्तरं दास्यामि किमपि, न वक्तव्यम् ।' तथानुछिते तथाविधं कूर्ममालोक्यं सर्वे गोरक्षकाः परचादावन्ति पदन्ति च । कश्चिद्वदति- 'एचयं कुर्मः पतति सदात्रैच पक्त्वा खादितव्यः । कधिद्वदति---'अत्रैव दग्या खादितव्योऽयम् । कधिद्ध- दति-'गृहं नीत्या मतणीयः इति । तद्वचनं श्रुत्वा स 'धर्मः कोपाविष्टो विस्मृतपूर्वसंस्कारः ग्राह-'युष्माभिर्मस्म मचितन्यम् ।' इति वदन्नेव पतिवस्तापादितश्च । श्रतोऽहं प्रवीमि-'सुहृदां हितकामानाम्' इत्यादि । अथ प्रणिधिर्व कस्नप्रागल्योपाच-देव, प्रागेर मया निगदिगम् । दुर्ग- शोपनं हि प्रतिषणं कर्तव्यमिति । तग युप्मामिन कृतं. तदनवधानस्य फलमनुभूतम् । दुर्गदाहो मेपपणेन पायसेन गृपप्रपुकन । कृतः । राजा निश्वस्याह-- ·. हितोपदेशे- प्रणायादुपकाराद्वा यो विश्वसिति शत्रुषु । .. स सुप्त इव वृक्षापात्पतितः प्रविहन्यते ॥१०॥ प्रणिधिरुवाच-'इतो दुर्गदाहं विधाय यदा गतो मेघवर्ण- स्तदा चित्रवर्णेन प्रसादितेनोक्तम्-'अयं मेघवर्णोऽत्र कर्पूर द्वीपराज्येऽभिषिच्यताम् तथा चोक्तम् । ' कृतकृत्यस्य भृत्यस्य कृतं नव प्रणांशयेत् । फलेन मनसा वाचा दृष्टया चैनं प्रहर्पयेत् ॥ ११ ॥ चक्रवाको ब्रूते-'ततस्ततः। प्रणिधिरुषाच-'ततः प्रधानम- न्त्रिणा गृणामिहितम्-'देव, नेदमुचितम् । प्रसादान्तरं कमपि क्रियताम् । यतः। अविचारयता युक्तिकथनं तुपकण्डनम् । नीचेषूपकृतं राजन्नालुकास्विव मूत्रितम् ॥१२॥ महतामास्पदे नीचा कदापि न कर्तव्यः । तथा चोक्तम- नीचा रलाध्यपदं प्राप्य स्वामिनं हन्तुमिच्छति मूपिको व्याघ्रता प्राप्य मुनि हन्तुगता यथा ॥१३॥ चित्रवर्णः पृच्छति-'कथमेतत् ।' मन्त्री कथयति- कथा ५। अस्ति गौतमस्य महस्तपोवने महातपा नाम मुनिः । तत्र तेन मुनिना काकेन नीयमानो मूषिकशावको दृष्टः । ततः स्वभावदयात्मना तेन मुनिना नीवारकणैः संवर्धितः । ततीविडालस्तंपिकं खादितुमुपधावति । तमवलोक्य मूषिक ·संधिः। १५५ स्तस्प मुनेः क्रोडे प्रविवेश । ततो'-मुनिनोक्तम्-'मूपिक, त्वं मार्जारो भव । ततः स विडाल कुक्कुरं दृष्ट्वा पलायते । ततेो मुनिनोक्तम्-'कुक्कुराद्विभेपि त्वमेव कुक्कुरो भव ।' सच कुक्कुरो व्याघ्राद्मेति । ततस्तेन मुनिना कुक्कुरो व्याघः कृतः । अथ तं व्याघ्र मुनिर्मू पिकोऽयमिति पश्यति । अथ तं मूपिकं दृष्ट्वा व्याघ्र सर्वे वदन्ति-'अनेन मुनिना मूषिको व्याघ्रतां नीतः। एतच्छ्र त्वा स व्याघ्रोऽचिन्तयत्- 'यावदनेन मुंनिना स्थीयते तावदिदं मे स्वरूपाख्यानमकी तिकरं न पलायिष्यते, इत्यालोच्य मूपिकस्तं मुनि हन्तु गतः । तता मुनिना तज्ज्ञात्वा 'पुनर्मूपिको भव' इत्युत्वा मूर्षिक एव कृतः । अतोऽहं ब्रवीमि--'नीचः श्लाध्यपदस्' इत्यादि ॥ अपरं च । सुकरमिदमिति न मन्तव्यम् । शृणु। "भक्षयित्वा पहून्मत्स्यानुत्चमाधममध्यमान् । अतिलोभाचकः पश्चान्मृतः कर्कटकग्रहाद' ॥ १४ ॥ चित्रवर्णः पृच्छति-कथमेतत् ।' मन्त्री कथयति-: कथा ६। अस्ति मालवदेशे पद्मगर्भनामधेयं सरः । तत्रैको वृद्धो यकः सामर्थ्यहीन उद्विग्नमिवात्मानं दर्शयित्वा स्थितः सब केनचित्कुलीरेण दृष्टः पृष्टश्च-'किमिति भवानवाहारत्यागेन तिष्ठति । केनोक्तम्-'मत्स्पा मम जीवनहेतवः। ते कैवत :- ·१५६ हितोपदेशे- रागत्य व्यापादयितव्या इति वार्ता नगरोपान्ते मया श्रुता। अवो वर्तनाभावादेवास्मन्मरणमुपस्थितमिति ज्ञात्वाहारेऽप्य- नादरः कृतः ।' यतो मत्स्यैरालोचितम्-इह समये तावदुप- कारक एवायं लक्ष्यते । यदयमेव यथाकर्तव्यं पृच्छयताम यथा चोक्तम्- उपकारिणा संघिन मित्रेणापकारिणां । उपकारापकारोहि लक्ष्यं लक्षणमेतयो' ॥ १५ ॥ मत्स्या ऊचुः'-भो चक, कोऽत्र रक्षणोपायः।' बको ब्रूते- 'अस्ति रक्षणोपायो जलाशयान्तराश्रयणम् तबाहमेकैकशो युष्मानयामि । मत्स्यो श्राहा-'एवमस्तु ।' तताऽसौ वक स्तान्मत्स्यानेकैकशो नीत्वा खादति । अनन्तरं कुलीरस्ता- चाच-'भो बक, मामपि तत्र नय' सतो कोऽप्पपूर्वकुलीर- मांसार्थी सादरं तं नीत्वा स्थले धृतवान् । कूलीरोऽपि मत्स्यकण्टकाकीर्णतत्स्थलमालोक्याचिन्उयत्-'हा, हतोऽस्मि मन्दभाग्यः । भवतु । इदानीं समयोचितं व्यवहारिष्यामि इत्यालोच्य कुलीरस्तस्य ग्रीवां चिच्छेद । स यकः पञ्चत्वं गतः अतोऽहं ब्रवीमि--'मक्षयित्वा पहून्मत्स्यान्' इत्यादि। ततश्चित्रवर्णोऽवदत्-'शृणु तावन्मन्त्रिन्, मयैतदालोचित, मस्ति । अत्रावस्थितेन मेघवर्णेन राज्ञा यावन्ति वस्तूनिअपर डीपस्योत्तमानितावन्त्यस्माकमुपनेतव्यानि तेनास्माभिर्महा- ·संधिः। -- सुखेन विन्ध्याचले स्थातव्यम् ।' दूग्दी विहस्याह-'देव, अनागतवती चिन् कृत्वा यस्तुप्रहष्यति । स तिरस्कारमाप्नोति मग्रंभाएडो द्विजो यथा ॥१६॥ राजाह--'कयमेतत् ।' कथयति- अस्ति देवी कोट्टनाम्नि नगरे देवशर्मा नाम ब्राह्मणः । तेन महाविपुवत्संक्रान्त्यां . सक्तपूर्णशराव एकः .प्राप्त । तमादायासी कुम्मकारस्य भाण्डपूर्णमण्डपैकदेशे रौद्रेणाकु- लितः मुप्तः । ततः सक्तुरक्षार्थ हस्ते दण्डमेकमादायाचिन्त- यद--'यद्यहं सक्तुशरावं विक्रोय दशं कपर्दकान्प्राप्स्यामि तदावत: कपर्दकर्षटशरावादिकमुपक्रीयानेकथा युद्धस्तद्धनः पुनः पुनः पूगवस्त्रादिकमुपकीय चिक्रीय लक्षसंख्यानि धनानि कृत्या विवाहचतुष्टयं करिष्यामि । अनन्तरं तास सपत्नीपु रूपयौवनवती या तस्यामधिकानुरागं करिष्यामि। सपत्न्यो यदा द्वन्दंकरिष्यन्ति तदा कोपालोऽहं बालगुडेन ताडपिप्यामि, इत्यभिधाय लगुड़ लिप्तः । तेन सक्तुशरा- वरचूर्णितो भाएडानि च यहूनि भग्नानि। ततस्तेन शब्देना- गतेन कुम्भकारेण तथाविधान माण्डान्यवलोक्य ब्रामण- स्तिरस्कृतो मएडपायहि कनवरायवोऽहं प्रवीमि-'अनामत- यती चिन्ताम्' इत्यादि ॥ वत्ती रांजा रहसि गृध्रमवाच- तात, यथा फर्वव्यं तथोपदिश ।' गृधो प्रते- ·१५८ हितोपदेशे- 'यदोद्धतस्य नृपतेः संकीर्णस्येव दन्तिनः । गच्छन्त्युन्मार्गयातस्य नेतारः खलु वाच्यताम् ॥१७॥ भृणु देष, किमस्माभिर्यलदादुर्ग भग्नम्। किंतु तन प्रतापाधिष्ठितेनोपायेन ।' राजाह-भवतामुपायेंन ।' गृधों ते 'यद्यस्मद्वचनं क्रियते तदा स्वदेशे गम्यताम् । अन्यथा वर्षाकाले प्राप्ते पुनर्विग्रहे सत्यस्माकं परभूमिष्ठानां स्वदेश- गमनमपि दुर्लभं भविष्यति । सुखशोभार्थं संधार्य गम्यताम्। दुर्ग भग्नं कीर्तिश्च लब्धैव । मम संमतं तावदेवत् । यतः । यो हि धर्म पुरस्कृत्य हित्वा भर्तुः प्रियाप्रिये । अप्रियाण्याह तथ्यानि तेन राजा सहायवान् ॥१८॥ अन्यच्च । सुहृद्रलं तथा राज्यमात्मानं कीर्तिमेव च । युधि संदेहदोलास्थं को हि कुर्यादवालिशः ॥ १६ ।। 1 अपरं च । संधिमिच्छेत्सयेनापि संदिग्धो विजयो युधि ।' सुन्दोपसुन्दावन्योन्यं नष्टौ तुल्यबलौ न किम् ॥२०॥ राजोवाच 'कथमेतत् ।' मन्त्री कथयति- . कथा८। पुरा दैत्यौ महोदारौ सुन्दोपसुन्दनामानौ महता क्लेशेन त्रैलोक्यकामनया चिराचन्द्रशेखरमाराधितवन्तौ। ततस्तयो- ·संधिः: १५६ भगवान्परितुष्टः 'परं वरयताम्' इत्युवाच । अनन्तरं तयोः समधिष्ठितया सरस्वत्या तावन्यद्वक्तुकामांवन्यदभिहितवन्तौ यद्याचयोभगवान्परितुष्टस्तदा. स्वप्रियां पार्वती परमेश्वरी ददातु । अथ भगवता क्रुद्ध न घरंदानस्यावश्यकतया विचार- मूढयोः पार्वती पदत्ता । ततस्तस्या रूपलावण्यलुब्धाभ्यां जगद्घातियों मनसोत्सुकाम्यां पापतिमिराभ्यां ममेस्य- न्योन्पकलहाम्यां प्रमाणपुरुषः कश्चित्पृच्छयतामिति मतो कृतायां स एव भट्टारको वृद्धद्विजरूपः समागत्य तत्रोप- स्थितः । अनन्तरम् 'आवाम्पामियं स्त्रवललब्धा, कस्येय. माययोर्भवति' इति ब्राह्मणमपृच्छताम् । ब्राह्मणो ब्रूते- 'वर्णश्रेष्ठो द्विजः पूज्यः क्षत्रियो चलवानपि । धनधान्याधिको वैश्यः शूद्रस्तु द्विजसेवया ॥ २१ ।। तयुवां क्षत्रधर्मानुगो । युद्ध एव युषयोनियमः । इत्यमिहिते सति 'साधूक्तमनेन' - इति कृत्वान्योन्यवीयौं - समकालम- न्योन्यघातेन विनाशमुपगतौ अतोऽहं ब्रवीमि-संधिमि- च्छेत्समेनापि' इत्यादि । राजाह-'प्रागेव किं नोक्तं भवद्भिः। मन्त्री ब्रूते-मद्वचनं किमवसानपर्यन्तं श्रुतं भवद्भिः। तदापि मम संमत्या नायं विग्रहारम्भः । साधु- गुणयुक्तोऽयं हिरण्यगर्भो न विग्रामः। तथा चोक्तम्--- सत्यार्यों धार्मिकोऽनार्यो प्रारसंघातवान्यलो। - .

·१६० PEATu५६.. हितोपदेशे अनेकयुद्धविजयी संधेया सप्त- कीर्तिताः ॥ २२ ॥. सस्योऽनुपालयेत्सत्यं संधितो नैति विक्रियाम् । प्राणयाधेऽपिसुव्यक्तमार्यो नायात्यनार्यताम् ॥ २३ ॥ धार्मिकस्यामियुक्तस्य सर्व एव हि युध्यते । । प्रजानुरागाद्धर्माच दुःखोच्छेयो हि धार्मिकः ॥ २४ ॥ संघिः कार्योऽप्यनार्येण विनाशे समुपस्थिते । विना तस्याश्रयेणार्यो न कुर्यात्कालयापनम् ॥.२५ ।। 'संहतत्वायथा वेणुर्निविडैः कण्टकैतः। न शक्यते समुच्छेत्तुं भ्रातृसंघातवांस्तथा ॥ २६ ॥ पलिना सह योद्धव्यमिति नास्ति निदर्शनम् । प्रतिघातं न हि धनः कदाचिदुपसर्पति ॥ २७ ॥ जमदग्नेः सुतस्येव सर्वः सर्वत्र सर्वदा । अनेकयुद्धनयिनः प्रतापादेव भुज्यते ॥२८॥ अनेकयुद्धविजयी संधानं यस्य गच्छति । 'तत्प्रतापेन तस्याशु वशमायोन्ति शत्रवः ॥ २९ ॥ तत्र तावद्वहुभिगुरुपेतः संधेयोऽयं राजा। चक्रवाकोऽव- दव-प्रणिधे, सर्वत्रावबज । सर्वमवगतम्। गत्वा पुन- रोगमिष्यसि । राजा चक्रवाकं पृष्ट्वान्-'मन्त्रिन असं- धेयाः कति ताञ्छ्रोतुमिच्छामः । मन्त्री ब्रूते-'देव, कथ- यामि ।'शृणु। . .

·११
पालो पृद्धो दीर्घरोगी तथा ज्ञातिवहिष्कृतः ।
भीरुको भीरुजनको लुब्धो नुब्धजनस्तथा ॥३०॥
विरक्तप्रकृतिश्चैव विपयेष्यतिसक्तिमान् ।
अनेकचित्तमन्त्रस्तु देवव्राह्मणनिन्दकः ॥३१॥ -
देवोपहतकथैव तथा देवपरायणः ।
दुर्मिक्षय्यसनोपेतो पलव्यसनसंकुलः ॥३२॥
अदेशस्थो बहुरिपुर्युक्तः कालेन यश्च न ।
सत्यधर्मव्यपेत्तरच विंशतिः पुरुषा अमी ॥३३॥
एतैः सन्धि न कुर्वीत गृिहणीयात्तु केवलम् ।
एते विमाह्यमाणा हि क्षिप्रं यान्ति रिपोर्वशम् ॥३४॥
पालस्याल्पप्रभावत्वान्न लोको योद्धुमिच्छति ।
युद्धायुद्धफलं यस्माज्ञातुं शक्तो न यालिशः ॥३५॥
उत्साहशक्तिहीनत्वायुद्धो दीर्घामयस्तथा ।
स्वैरेव परिभृयेते द्वावप्नावसंशयम् ॥३६॥
सुखोच्छेद्यो हि भवति सर्वज्ञातिवहिष्कृतः ।
त एवैनं विनिम्नन्ति ज्ञातयस्त्वात्मसात्कृताः ॥३७॥
भीरुयुद्धपरित्यागात्स्वयमेव प्रणश्यति ।
तथैव भीरुपुरुषः संग्रामे विमुच्यते ॥३८॥
लुब्धस्यासंविभागित्वान युध्यन्तेऽनुयायिनः ।
लुब्धानुजीविकैरेप दानभिन्नैनिहव्यते ॥३९॥

·च: १६२ हितोपदेश हितोपदेशे- संस्यज्यते प्रकृतिभिर्विरक्तप्रकृतिमुधि । संत्यज्यते प्रकृतिमिविरक्तप्रकृतियुधि । सुखाभियोज्यो भवति विपयेष्वतिसक्तिमान् ॥ ४० ॥ अनेकचित्तमन्त्रस्तु भेया भवति मन्त्रिणा । अनवस्थितचित्तत्वात्कार्यतः स उपेक्ष्यते ॥४१॥ सदा धर्मपलीयस्त्वावत्राह्मणनिन्दका । विशीर्यते स्वयं ह्येप देवोपहतकस्तथा ॥ ४२ ॥ संपञ्चेश्च विपत्तश्च दैवमेव हि कारणम् । इति देवपरो ध्यायन्नात्मानमपि चेष्टते ॥ ४३ ॥ दुर्भिक्षव्यसनी चैव स्वयमेव विषीदति । पलव्यसनयुक्तस्य योद्धुं शक्तिर्न जायते ॥४४॥ अदेशस्थो हि रिपुणा स्वल्पकेनापि हन्यते ग्राहोऽल्पीयानपि जले गजेन्द्रमपि कर्षति ॥ ४५ ॥ बहुशत्रुस्तु संत्रस्तः श्येनमध्ये कपोतवत् । येनैव गच्छति पंथा तेनैवाशु विपद्यते॥ ४६॥ अकालसैन्ययुक्तस्तु हन्यते कालयोधिना। कौशिकेन हतज्योतिनिशीथ इव वायसः ॥ ४७॥ सत्यधर्मव्यपेतेन संदध्यान कदाचन । स संघितोऽध्यसाधुवादचिराधाति विक्रियाम् ॥४८॥ अपरमपि पथयामि । संधिविग्रहयानासनसंश्रयधीमावा' पाडगुएर्ष कर्ममा ५५.3

·संधिः।
विनिपातपीकास कार्यसिद्धिश्च पञ्चाङ्गो मन्त्रः। साम-
दाममेददण्डायत्वार उपायाः। उत्साहशक्तिर्मन्त्रशक्तिः
प्रश्वशक्तिश्चेति शक्तित्रयम् । एतत्सर्वमालोच्य नित्यं
विजिगीपवो भवन्ति महान्तः ।।
या हि प्राणपरित्यागमूल्येनापि न लभ्यते ।
सा श्रीनीतिविदं पश्य चञ्चलापि प्रधावति ॥४||
तथा चोक्तम्-
वित्त यदा यस्य समं विभक्तं
गूढयरः संनिभृतय मन्त्रः ।
न चाप्रियं प्राणिषु यो नीति
स मागरान्तां पृथिवी प्रशास्ति ।। ५० ।।
किं च यद्यपि महामन्त्रिणा गृध्रेण संघानमुपन्यस्तं वथापि
तेन राशा संतप्रति भूजयदान मन्तव्यम् । देय, वदेवं
रियताम् । सिंहलद्वीपस्य महारलो नाम सारसो राजास्म-
न्मित्रं जम्बुद्वीपे कोपं जनयतु । यतः।
मुगुप्तिमाधाय मुसंइतन
पतन वीरो विनामरातिम् ।
मंनापवेधेन सम मुतप्त-
म्नमेन गंधानमुपनि तमः ॥५१॥

·१६५
हितोपदेशे-
राज्ञा 'एवमस्तु' इति निगद्य विचित्रनामा वकः सुगुप्तलेखं
दत्वा सिंहलद्वीपं प्रस्थितः ।
अथ प्रणिधिरांगत्योवाच-'देव, श्रूयतां तत्रत्यप्रस्तावः।
एवं तत्र गृध्रेणोक्तम्-'देव, मन्मेघवर्णस्तत्र चिरमुपिता स
वेत्ति कि संधेयगुणयुक्तो हिरण्यगर्भो न वा इति। ततोऽसौ
राज्ञा समाहूय पृष्टः-'बायस, कीदृशोऽसौ हिरण्यगर्भः ।
चक्रवाको मन्त्री वा कीदृशः ।' वायस उवाच-'देव,
हिरण्यगर्भो राजा युधिष्ठिरसमो महाशयः चक्रवाकसमो
मन्त्री न क्याप्यवलोक्यते ।' रानाह–'यद्येवं तदा कथमसौ
स्वया वञ्चितः।' विहस्य मेघवर्णः प्राह-'देव,
विश्वासप्रतिपन्नानां वञ्चने का पिदग्धता।
कमारुह्य सुप्तं हि हत्वा किं नाम पौरुपम् ।। ५२ ।।
शृणु देव, तेन मन्त्रिणाहं प्रथमदर्शन एव ज्ञातः किंतु महा.
शयोऽसौ राजा । तेन मया विप्रलब्धः। तथा चोक्तम्-
श्रात्मौपम्येन यो नि दुर्जनं सत्यवादिनम् ।
स क्था कञ्च्यते धूत नपरछागतो यथा' ॥ ५३ ।।
राजोवाच-'कथमेतत्' । मेघवर्णः कथयति-
.
-
।
कथाहै।
अस्ति गौतमस्यारण्य प्रस्तुतयनः कश्चिन्तामणः स

·संविधा च यज्ञार्थं ग्रामान्तराच्छागमुपक्रीय स्कन्धे कृत्वा गच्छन्थ- तंत्रयेणावलोकितः । ततस्ते धूर्ता यद्येप च्छागः केनाप्युपा. येन लभ्यते तदा मतिमकों भवतीति समालोच्य वृक्षत्रय- तले क्रोशान्तरेण तस्य ब्राह्मणस्यागमनं प्रतीक्ष्य पथि स्थिताः तत्रैकेन धूर्तेन गच्छन्स ब्राह्मणोऽमिहित:--'भो ब्राह्मण, किमिति कुक्कुरः स्कन्धेनोह्यते । विप्रेणोक्तम्-'नायं श्वा, किंतु यज्ञच्छागः । श्रथानन्तरस्थितेनान्येन धूर्तेन तथै- योक्तम् । तदाकार्य ब्राह्यणरछागं भूमौ निधाय मुहुनिरीक्ष्य पुनः स्कन्धे कृत्वा दोलायमानमविश्चलितः। मतिःलायते सत्यं सतामपि खलोक्विमिः। तामिविश्वासितवासी म्रियते चित्र कर्णवत्' ॥ ५४ ॥ राजाह-'कथमेतत् ।' स कथयति- कथा १०॥ अस्ति कस्मिधिदनोद्देशे मदोत्कटो नाम सिंह । तस्य सेवकालयः काको व्याघो जम्बुकरय । अथ भ्रमद्धिः क- विदुष्ट्रो दृष्टः पृष्टभ-'कुतो भयानागतः सार्थाद्रष्टः । स चारमत्तान्तमाययत् । ततस्तीत्या सिंहासो समर्पितः । तेनामयवाचंदत्वा निग्रफर्ण इति नाम कृत्वा स्थापितः । थप कदाचित्सिदस्य शरीरपैकल्याभूरिटिकारणामाहारमलमा मानास्ते प्पमापभूयः तपस्नरालोनितम्-चित्रकर्यमेव यधा ·हितोपदेशे- स्वामी व्यापादयति तथानुष्ठीयताम् । किमनेन कण्टक- भुजा । व्याघ्र उवाच -'स्वामिनाभयवाचं दत्त्वानुगृहीता, सत्कथमेवं संभवति !' काको ब्रूते-'इह समये परिक्षीणः स्वामी पापमपि करिष्यति । यतः। त्यजेत्क्षुधा महिला सुपुत्रं खादेत्क्षुधार्ता भुजगी स्वभण्डम् । चुमुक्षितः किं न करोति पापं क्षीया नरा निष्करुणा भवन्ति ।। ५५॥ अन्यच। मत्तः प्रमत्तथोन्मत्ता श्रान्तः क्रुद्धो बुभुक्षितः । लुब्धो भीरुस्त्वरायुक्तः कामुकरच न धर्मविद ॥५६॥ इति संचिन्त्य सर्वे सिंहान्तिकं जग्मुः । सिंहेनोक्मम्- 'आहारार्थ किंचित्प्राप्तम् ?' तैरुक्तम्---'यत्नादपि न प्राप्त किंचित् ।' सिंहनोक्तम्-'क्रोऽधुना जीवनोपायः।' फाको चदति-'देव, स्वाधीनाहारपरित्यागात्सर्वनाशोऽयमुपस्थित सिंहेनोक्तम्- 'अयाहारः कः साधीनः ।' काकः कर्णे कथयति-चित्रवर्ण' इति । सिंहो भूमि स्पृष्ट्वा की स्पृशति । अभयवाचं दात्वा धृतोऽयमस्मामिः। तत्कयमेव संभवति । तथा च।

·प्रयेश संधिः संधिः। न भूमदानं न सुवर्णदानं न गोप्रदानं न तथान्नदानम् । यथा बदन्तीह - महाप्रदानं सर्वेषु दानेष्वभयप्रदानम् ॥५७॥ अन्यथा सर्वकामसमृद्धस्य अश्वमेघस्य यत्फलम् । तत्फलं लभते सम्यग्रतिते शरणागते' ॥ ५८॥ काको ब्रूते-~-'नासौ स्वामिना व्यापादयितव्यः । किंत्वस्माभिरेव तथा कर्तव्यं यथासी स्वदेहदानमसीकरोति।' सिंहस्तच्छुत्वा तूष्णीं स्थितः । नतोऽसौ लब्धावकाशः कूट कृत्वा सर्वानादाप सिंहान्तिकं गतः। अथ काकेनोक्तम्- 'देव, यनादप्याहारो न प्राप्तः । थनेकोपवासखिन्नः स्वामी। तदिदानी मदीयमांसमुपशुज्यताम् । यतः । स्वामिमूला गयन्त्येव सर्वाः प्रक्या खल समूलेप्यपि पृषेपु प्रपतः सफलो नृणाम् ॥१९॥ सिंहेनोक्तम्-'वरं प्राणपरित्यागा। न पुनरीशि कर्मणि प्रवृत्तिः । जम्युकेनापि तथोक्तम् । ततः सिंहेनोक्तम्-'मयम्' अथ पाणोक्तम् -'मद्देन जीवतु स्वामी। सिंहेनो. क्तम्-'न कदाचिदेवमुचितम् ।, अय चित्रकर्योऽपिजाव. विधामस्तवात्मदानमाह । ततस्तपनाचन म्याग्रेवासी ,

·-
१६८
हितोपदेशे-
कुतिं विदार्य व्यापादितः सर्वरितः। अतोऽहं ब्रवीमि-
'मविदोलायते सत्यम्' इत्यादि । ततस्तृतीयपूर्ववचनं श्रुत्वा
स्वमतिभ्रमं निश्चित्य छागं त्यक्त्वा ब्राह्मणः स्नात्वा गृह
ययौ । स छागस्तै— तर्नीत्वा भक्षितः । अतोऽहं ब्रवीमि-
मात्मौपम्येन यो वेत्ति' इत्यादि ।। राजाह- 'मेघवर्ण, कथं
शत्रुमध्ये त्वया चिरमुपितम् । कथं वा तेपामनुनयः कृतः
मेघवण उवाच-'देव,स्वामिकार्यार्थिना स्वप्रयोजनवशाद्वा
किन क्रियते । पश्य ।
लोको वहति किं राजन मूर्धा दग्धमिन्धनम् ।
क्षालयनपि घृक्षांधिं नदीवेला निकृन्तति ।। ६०॥
तथा चोक्तम्-
, स्कन्देनापि वहेच्छत्रून्कार्यमासाद्य बुद्धिमान् ।
यथाद्धन सण मण्डूकाविनिपानितः ॥६१।।
राजाह-कथमेतत् ।' मेघवर्णः कथयति-
कथा ११
अस्ति जी धान मन्दरिपो नाम मर्पः सोऽनिजीति-
याहारमप्यन्वेष्टुमक्षमासरस्यनीरे पतित्वा स्थितः। ततोदा-
देव केनचिन्मण्डकेन पृष्टः । पृष्ठम-किमिति त्वमाहारं
नान्धिप्यसि ।, सोवदत्-'गच्च मद्र, मम मन्दमाम्पत्प
प्ररनेन किम् ।, ततः मंजातकौतुकः म च मेक: मिर्वया का
4
.

·संधिः। १६६ - ध्यताम्' इत्यादि । सर्पोऽप्याह-'भद्र, ब्रह्मपुरवासिनः श्रोत्रियस्य कौण्डिन्यस्य पुत्रो विंशतिवीयः सर्वगुणसंपन्नो दुर्दैवान्मम नृशंसस्वभावाद्दष्टः । तं पुत्रं सुशीलनामानं मृत- मालोक्य मूञ्छिता कौण्डिन्यः पृथिव्यां लुलोठ । अनन्तरं ब्रमपुरवासिनः सर्वे चान्धवास्तत्रागत्योपविष्टाः । यथा चोक्तम्- उत्सवे व्यसने युद्ध दुर्भिक्षे राष्ट्रविप्लवे । राजद्वारे श्मशानं च यस्तिष्ठति स बान्धयः ॥२॥ तत्र कपिला स्नातकोऽवदत्-'अरे कौण्डिन्य, मूढोऽसि तेनैवं विलपसि । शृणु। क्रोडीकरोति यमं यथा जातमनित्यता। धात्रीच जननी पवात्तथा शोकस्य का क्रमः ॥६॥ क्च गताः पृथिवीपाला: ससैन्यपलवाहनाः । वियोगसारिणी येयां भूमिरचापि तिहति ॥ ६४ ।। अपरं च। कायः संनिहितापायः संपद: पदमापदाम् । समागमा मापगमाः सर्वमुत्पादि मंगुरम् ।। ६५ ।। प्रतिक्षणमयं कायः घीयमागान लक्ष्यते । मामकुम्म इवामास्यो विशीर्णः सन्विमान्यते ॥६६॥ प्रागमतरतामेति मृत्युर्जन्नोदिने दिने ।

·१७० हितोपदेशे- आघातं नीयमानस्य वध्यस्येव पदे पदे ।। ६७ ॥ अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं द्रव्यसंचयः। ऐश्वर्य प्रियसंवासो मुझेत्तत्र न पण्डितः॥ ६८॥ यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ । समेत्य च व्यपेयातां तद्वद्भूतसमागमः ॥६९ ॥ यथा हि पथिकः कश्चिच्छायामाश्रित्य तिष्ठति । विश्रम्य च पुनर्गच्छेत्तद्वन्तसमागमः ॥ ७० ॥ अन्यचा पञ्चभिनिर्मिते देहे पञ्चत्वं च पुनर्गते । स्वां स्वां योनिमनुप्राप्ते तत्र को परिदेवना ।। ७१ ॥ यावतः कुरुते जन्तुः संपन्धान्सनसः प्रियान् । तावन्तोऽपि निखन्यन्ते हृदये शोकशवः ॥ ७२ ।। नायमत्यन्तसंबासो लम्यते येन केनचित् । अपि स्वेन शरीरेण किमुतान्येन केनचित् ।। ७३ . अपि च । संयोगो दि वियोगस्य संसूचयति संमवम् । अनतिक्रमणीयस्य जन्ममृत्योरिवागमम् ।। ७४ ।। पापातरमणीयानां संयोगानां प्रियः सह । अपथ्यानामिवानानां परिणामोऽतिदारुणः ॥ ७५ ।। अपरं च।

·विग्रहः । १७१ ब्रजन्ति न निवर्तन्ते स्रोतांसि सरितां यथा । आयुरादाय मानां तथा राज्यहनी सदा ॥७६॥ सुखास्वादपरो यस्तु संसारे सत्समागमः । न वियोगावसानत्वाद्दुःखाना मुरि युज्यते ॥७॥ अत एव हि नेच्छन्ति साधवः सत्समागमम् । यद्वियोगासिलूनस्य मनसो नास्ति भेपजम् ॥७॥ सुकृतान्यपि फर्माणि राजमिः सगरादिभिः । अथ तान्येव कर्माणि ते चापि प्रलयं गताः198|| संचिन्त्य संचिन्त्य तमुग्रदण्ड मृत्युं मनुष्यस्य विचक्षणस्य । वर्षाम्युसिक्ता इव चर्मबन्धाः सर्वे प्रयत्नाः शिथिलीभवन्ति ॥८॥ यामेव रात्रि प्रथमामुपैति गर्ने निवासी नरवीरलोकः । ततः प्रभृत्यस्खलितप्रयागः स प्रत्यहं मृत्युसमीपमेति ॥१॥ ततः संसारं विचारय । शोकोऽयमनानस्य प्रपश्यः पश्य । मनानं कारणं न स्पाद्वियोगो यदि कारणम् । शोको दिनेषु गच्छन्म पर्घनामपपाति किम् ॥८२॥ तदयात्मानमनुगंधेदि। शोकचर्चा परिहर । पतः ।

·१७२ हितोपदेशे- अकाण्डपातजातानां पात्राणां मर्ममेदिनाम् । गाढशोकमहाराणामचिन्तैव महौषधी' ॥८॥ ततस्तद्वचनं निशम्य प्रबुद्ध इव कौण्डिन्य उत्थायाब्रवीत्- 'तदलमिदानी गृहनरकवासेन । वनमेव गच्छामि।' कपिलः पुनराह- 'वनेपि दोषाः प्रभवन्ति रागिणां गृहेऽपि पञ्चन्द्रियनिग्रहस्तपः । अकुत्सिते कर्मणि यः प्रवर्तते निवृत्तरागस्य गृहं तपोवनम् ।।८४॥ यतः। दुःखितोऽपि चरेद्धर्म यत्र कुत्राश्रमे रतः । समः सर्वेषु भूतेषु न लिङ्ग धर्मकारणम् ।८५।। उक्तं च । वृत्यर्थ भोजनं येषां संतानार्थ च मैथुनम् । वाक्यसत्यवचनार्थाय दुर्गाण्यपि तरन्ति ते ॥८६॥ तथा हि। थात्मा नदी संयमपुण्यतीर्था सत्योदका शीलतता दयोभिः । तत्रामिपेकं कुरु पाण्डुपुत्र न पारिणा शुध्यति चान्तरात्मा1८७t ·१७२ । हितोपदेशे- अकाएडपातजाताना पात्राणां मर्ममेदिनाम् । गाढशोकप्रहाराणामचिन्तैव. महौषधी' ॥३॥ ततस्तद्वचनं निशम्य प्रबुद्ध इव कौण्डिन्य उत्थायात्रवीद- 'तदलमिदानी गृहनरकवासेन । वनमेव गच्छामि।' कपिल्ल पुनराह- 'वनेऽपि दोषाः प्रभवन्ति रागिणां गृहेऽपि पञ्चन्द्रियनिग्रहस्तपः अकुत्सिते कर्मणि यः प्रवर्तते निवृत्तरागस्य गृहं तपोन यतः । दुःखितोऽपि चरेद्धर्म यत्र कुत्रा समः सर्वेषु भूतेषु न लिङ्ग : उक्तं च । वृत्त्यर्थ भोजनं येग' वाक्यसत्यवचनां तथा हि। यात्मा नदी संयमपुण्यतीथ। सत्योदका शीलतता दर ववामिपेकं कुरु पाण्डपुत्र न वारिणा शुध्यति :

·संधिः। - एकदा न विगृहीयाद्वहूनराजाभिधाविना । सदर्पोऽप्युरगः कीटैमिनाश्यते ध्रुवम् ॥ ९३ ॥ देव, किमिति विना संधानं गमनमस्ति । यतस्तदास्मत्पथा- प्रकोपोग्नेन कर्तव्यः । अपरं च। योऽर्थतन्त्वमविज्ञाय क्रोधस्यैव वशं गतः। स तथा तप्यते मूढो बाहाणो नकुलाद्यथा' ॥९४॥ राजाह-~-'कथमेतत् ।' दूरदर्शी कथयति- कथा १२ अस्त्युञ्जयिन्यां माधवो नाम विप्रः। तस्य ब्राह्मणी प्रयता पालापत्यस्य रक्षार्थ ब्राह्मणमवस्थाप्य स्नातुं गवा। अथ ब्राह्मणाय राज्ञः पार्वणश्राद्धं दातुमाह्वानमागतम् । तच्छु स्वा ब्राह्मणः सहजदारिघ्रादचिन्तयत्--'यदि सत्वरं न गच्छामि तदोन्पः कविच्छ्रुत्वा श्राद्धं ग्रहीपति । यता । श्रादानस्य प्रदानस्य कर्तव्यस्य च कर्मणः। क्षिप्रमक्रियमाणस्य कालः पिचति तद्रसम् ।। ९५ ॥ किंतु बालकस्यात्र रक्षको नास्ति । तल्कि करोमि । यात । चिरकालपालितमिमं नकुलं पुत्रनिर्विशेष बालरक्षायां व्यवस्थाप्य गच्छामि । तथा कृत्वा गतः। ततस्तेन नकुलेन बालसमीपमागच्छकृष्णासों दृष्ट्वा व्यापाय कोपारखएई खएडं कृत्वा खादितः । ततोऽसौ नकुलो ब्राह्मणमायान्तम- ·१७४ हितोपदेशे- च सर्पस्तं पृष्ठेकृत्वा चित्रपदक्रम वभ्राम। परेधुश्चलितुम- समर्थतं मण्डूकनाथोऽवदत्-'किमद्य भवान्मन्दगतिः सो जूते-'देव, श्राहारविरहादसमर्थोऽस्मि ।' मण्डूकनाथोऽवदव- 'अस्मदाज्ञया मण्डूकान्मक्षय। ततः 'गृहीतोऽयं महा- प्रसादः' इत्युक्त्वा क्रकशो मण्डूकान्खादितवान् । अतो निर्म- ण्डूक सरो विलोक्य मण्डूकनाथोऽपि तेन खादितः। अतोऽहं ब्रवीमि--'स्कन्धेनापि चहेच्छन्' इत्यादि । 'देव, या त्विदानी पुरावृत्ताख्यानकथनम् । सर्वथा संधेयोऽयं हिरण्य- गर्मो राजा संघीयतामिति मे मतिः। राजोवाच-'कोऽयं भवति विचारः, यतो जितस्तावदयमस्माभिस्ततो यद्यस्म- त्सेचया वसति तदास्ताम् । नो चेद्विगृह्यताम् ।' अत्रान्तरे जम्बूद्वीपादागत्य शुकेनोक्तम्-'देव, सिंहल- द्वीपस्य सारसो राजा संप्रति जम्बूद्वीपमाफम्यावतिष्ठते ।' राजा ससंभ्रमं ब्रूते-'किं किम् ।' शुकापूर्वोक्त कथयति । गृधः स्वगतमुवाच-'साधु रे चक्रवाक मन्त्रिन् सर्वन्न, साधु साधु ।' राजा सकोपमाह-'पास्तां तावदयम् । गत्वा वमेव समूलमुन्मूलयामि।' दूरदर्शी विहस्याह-- न शरन्मेघवत्कार्य पृथैव धनगर्निवम् । परस्यार्थमनर्थ या प्रकाशयति नो महान् ।।१२।। भपरं च ।

·संधिः। १७५ एकदा न विगृह्णीयाबहनराजाभिषाविनः । सदोऽप्युरगः कीटैर्चहुभिर्नारयते ध्रुवम् ॥ ९३ ॥ देव, किमिति विना संधानं गमनमस्ति । यतस्तदास्मत्पथा- प्रकोपोऽनेन कर्तव्यः । यपरं च । पोर्धतत्त्वमविज्ञाय क्रोधस्यैव वशं गतः । स तथा तप्यते मूढो ब्राह्मणो नकुलायधा' ।। ९४ ।। राजाह--'कथमेतत् । दूरदर्शी कथयति- कथा १२ अस्त्युजयिन्यां माधवो नाम विप्रः । तस्य प्राणी प्रसूता पालापत्यस्य रक्षार्थ बााणमवस्थाप्य स्नातुं गता। अध वारणाय राना पार्वणश्राद्धं दातुमाहानमागतम् । तच्छु त्या ग्रामणः सहजदारिघादचिन्तयत्-'यदि सत्वरं न गच्छामि सदान्यः कमि त्वा श्राद्धं ग्रहीप्यति । यतः । आदानस्य प्रदानस्य कर्तव्यस्य च फर्मणः क्षिप्रमक्रियमाणस्य कालः पिबति नद्रराम् ॥ ९५।। किंतु पालफस्यात्र रहो नास्ति । ताकि करोमि । पात। निरकालपालिनमिमं नातं पुत्रनिर्विशेप पाल करवाया व्यवस्थाप्प गच्छामि । तथा हत्या गतः। उनस्तेन नन बालगीपमागच्चकायम रवा व्याराव कोपाराएवं नए छत्वा सादितः । नामो नातो मामगमापानमा ·हितापदेशे- बलोक्य रक्तविलिप्तमुखपादासत्वरमुपागम्य तवरणयोललोठ ततः स विप्रस्तथाविधं तं दृष्ट्वा बालकोऽनेन खादित इत्य- वदार्य नकुलं व्यापादितवान् । अनन्तरं यावदुपसृत्यापत्यं पश्यति ब्राह्मणस्तावबालकः सुस्थःसर्पश्व व्यापादितस्तिष्ठति ततस्तमुपकारक नकुलं निरीक्ष्य भावितचेताः स परं विषा. दमगमत् । अतोऽहं ब्रवीमि-'योऽर्थतत्त्वमविज्ञाय' इत्यादि । अपरं च। कामः कोधस्तथा मोहो लोभो मानो मदस्तथा । पवर्गमुत्सृजेदेनमस्मिस्त्यक्ते सुखी नृपः' ।। ६६ ।। राजाह-'मन्त्रिन्, एप ते निश्चयः ।' मन्त्री ब्रूते-'एवमेव । यतः। स्मृतिश्च परमार्थपु वितर्को ज्ञाननिश्चयः । दृढता मन्त्रगुप्तिश्च मन्त्रिणः परमो गुणः ॥ १७॥ तथा च। सहसा विधीत न क्रिया- मविवेकः परमापदां पदम् । वृणुते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव संपदः ॥ ९८॥ तद्दच, यदिदानीमस्मद्वचनं क्रियते तदा संधाय गम्यताम् । यतः ।

·संधि। पयप्युपायाश्चत्वारो निर्दिष्टाः साध्यसाधने । संख्यामानं फलं तेषां सिद्धिःसाग्निव्यवस्थिता ॥९॥ राजाह-'कथमेवं संभवति ।' मन्त्री ब्रूते-'देव, सत्वरं मविष्यति । यतः । अज्ञः सुखमाराध्यः सुखवरमाराध्यते विशेषज्ञः। ज्ञानलवदुर्विदग्धं ब्रह्मापि नरं न रंजयनि ॥१०॥ विशेषतरचायं धर्मज्ञो राजा सर्वज्ञो मन्त्री च। ज्ञातमेतन्मया पूर्व मेघवर्णवचनात्तत्कतकार्यसंदर्शनाच । यतः । क्रमानुमेयाः सर्वत्र परोक्षगुणवृत्तयः। तस्मात्परोक्षवृत्तीनां फलैः कर्मानुभाव्यते ॥१०१॥ रानाह--'मलमुचरोचरेण । पधाभिप्रेतमनुष्ठीयवाम् । एत- न्मन्त्रयित्वा गृधो महामन्त्री 'तत्र पपाई कर्तव्यम् इत्पुफ्त्वा दुर्गाम्पतरं चलिः। ततः प्रणिधिवकेनागत्य राज्ञो हिर- एयगर्भस्य निवेदितम्-देव संघि कतुं महामन्त्री गृधोऽस्म- समीपमागच्छन्। राज हंसोमूते-'मन्निन्, पुनःसंबन्धिना फेनचिदत्रामन्यम् । सर्वयो रिहस्साह-'देव, न शश पदमेतन् । यतोऽसौ महारापो दी। मया स्थितिरिय मन्दमतीनाम् । कदारिन्टच न मियते । पदाचित्सम झा राया हि।

·.१७८ हितोपदेशे- सरसिपसुशस्ताराच्छाये क्षणात्परिवञ्चितः कुमुदपिटपान्वेषी-हंसो निशास्त्रविचक्षणः । यदशति पुनस्ताराशङ्की दिवापि सितोत्पलं कुहकचकितो लोकः सत्येऽप्यपायमपेक्षते ॥१२॥ दुर्जनदूपितमनसः सुजनेष्वपि नास्ति विश्वासः । पालः पायसदग्धो दध्यपि फूत्कृत्य भक्षयति ॥१०३।। तद्देव, यथाशक्ति तत्पूजार्थ रत्नोपहारादिसामग्री सुस- ज्जीक्रियताम् । तथानुष्ठिते सति सगृध्रो मन्त्री दुर्गद्वाराचक्र वाकेणोपगम्य सत्कृत्यानीय राजदर्शनं कारितो दत्तासने चोपविष्टः । चक्रवाक उवाच- 'युष्मदायत्तं सर्वम् । स्वेच्छ योपभुज्यतामिदं राज्यम् ।' राजहंसो ब्रूते-'एवमेव ।' दूरदर्शी कथयति—'एवमेवैतद । किंविदानी बहुप्रपञ्चवचनं निष्प्रयोजनम् । यतः लुब्धमर्थेन गृह्णीयात्स्तब्धमञ्जलिकर्मणा। मूर्ख छन्दानुरोधेन यथातथ्येन पंडितम् ॥१०॥ अन्यञ्च । सद्भावेन हरेन्मित्रं संभ्रमेण तु वान्धवान् स्त्रीभृत्यो दानमानाम्पां. दाक्षिण्येनेतराञ्जनान् ॥१०॥ तदिदानी संधाय गम्यताम् । महाप्रतापचित्रवों राजा। .

·.
संधिः।
चक्रवाको बते-'यथा संधान कार्य तदप्युज्यताम् ।'
राजहंसो बूते-'कति प्रकाराः संधी। संभवन्ति ।' गृध्रो
ब्रूते-कथयामि । श्रूयताम् ।
बलीयसाभियुक्तस्तु पो नान्पप्रतिक्रिया
थापन्नः संधिमन्विच्छेत्कुणाकालयोपनम् ।।१०६॥
कपाल उपहारश्च संतान: संगतस्तथा ।
उपन्यासः प्रतीकारः संयोगः पुरुपान्तरः॥ १०७ ।।
अष्टनर आदिष्ट पारमादिष्ट उपग्रहः।
परिक्रयस्तथोच्छिन्नस्तथा च परभूषणः ॥१०८॥
स्कन्धोपहेयः संधिश्च पोडशेते प्रकीर्तिताः ।
इति पोडशकं प्राहुः संधि संधिविचक्षणाः॥ १०९॥
कपालसंधिविनेयः केवलं समसंधितः ।।
संप्रदानापति य उपहारः स उच्यते ॥ ११०
संतानसंधिषिशेयो दारिकादानपूर्वक ।
सनिस्तु संगतः संघिमंत्रीपूर्व उदाहनः ।।१११ ।।
यारदापः प्रमाणस्तु समानार्थपयोजना ।
सम्पत्ती वा विपचौ वा कारण यो न मियते ॥११॥
संगतः संधिरेवायं प्रकष्टत्वात्मुंबर्सवत् ।
नभान्य मंपिशक्षा काननः स उदारतः ॥११३॥

·हितोपदेशे- सरसिपमुशस्ताराच्छाये क्षणात्परिवश्चित:- कुमुदविटपान्देषी हंसो निशास्त्रविचक्षणः । यदशति पुनस्ताराशङ्की दिवापि सितोत्पलं कुहकचकितो लोकः सत्येऽप्यपायमपेक्षते ॥१०२॥ दुर्जनपितमनसः सुजनेष्वपि नास्ति विश्वासः । बालः पायसदग्धो दध्यपि फूत्कृत्य भक्षयति ॥१०३ तद्देव, यथाशक्ति तत्पूजार्थ रत्नोपहारादिसामग्री सुस- ज्जीक्रियताम् । तथानुष्ठिते सति स गृध्रो मन्त्री दुर्गद्वाराचक्र वाकेणोपगम्य सत्कृत्यानीय राजदर्शनं कारितो दत्तासने चोपविष्टः । चक्रयाक उवाच-'युष्मदायत्तं सर्वम् । स्वेच्छ योपभुज्यतामिदं राज्यम् ।' राजहंसो ब्रूते—'एवमेव ।' दूरदर्शी कथयति-'एवमेवैतत् । किंलिदानी बहुप्रपञ्चवचनं निष्प्रयोजनम् । यतः लुब्धमर्थेन गृह्णीयात्स्तब्धमञ्जलिकर्मणा । मूर्ख चन्दानुरोधेन यथातथ्येन पंडितम् ॥१०४ा अन्यच्च । सद्भावेन हरेन्मित्रं संभ्रमेण तु बान्धवान् : स्त्रीभृत्यो दानमानाम्यां दाक्षिण्येनेतराञ्जनान् ।।१०।। तदिदानी संधाय गम्यताम् । महाप्रतापश्चित्रवर्णो राजा ।'

·. संधिः। चक्रवाको ब्रूते-'यथा संघानं कार्य तदप्युच्यताम् ।' राजहंसो बूते-'कति प्रकाराः संधीनां संभवन्ति ।' गृधो ते--कथयामि । श्रूयताम् । बलीयसाभियुक्तस्तु नृपो नान्यप्रतिक्रिया आपन्नः संधिमन्विच्छेत्कुर्वाणाकालपापनम् ॥१.०६।। कपाल उपहाररच संतानः संगतस्तथा । उपन्यासः प्रतीकारः संयोगः पुरुषान्तरः ।। १०७॥ भदृष्टनर भादिष्ट पारमादिष्ट उपग्रहः । परिमयस्तथोच्छिन्नस्तथा च परभूषणः ॥१०८॥ स्कन्धोपहेयः संधिश्च पोडरीते प्रकीर्तिताः । इवि पोडशकं प्राहु संधि संधिविचक्षणः ॥ १०९॥ कपालसंधिक्नेिया केवलं समसंधितः ।। संपदानाद्भवति य उपहारः स उच्यते ॥ ११ ॥ गंडानसंपिपिनेयो दास्किादानपूर्वकः । सनिस्तु संगठः संधिर्मग्रीपूर्व उदाहनः ॥ १११ ॥ यारदापुः प्रमायस्तु समानार्ययोजनः । मुम्पची वा विपदी वा कारणयों न मियते ॥११२॥ मंगवा संधिवाएं प्राटलासंदर्दवत् । तथान्य मंघियता काना स उदारतः ।।१३।। .

·१८० हितोपदेशे- श्रात्मकार्यस्य सिद्धि तु समुद्दिश्य क्रियेत यः। स उन्यासकुशलैरुपन्यास उदाहृतः ॥ ११४ ।। मयोस्योपकृतं पूर्व ममाप्येष करिष्यति । इति यः क्रियते संधि प्रतीकारः स उच्यते ॥११५॥ उपकारं करोम्यस्य ममाप्येर करिष्यति । अयं चापि प्रतीकारो रामसुग्रीश्योरिव ॥ ॥११६ ॥ एकार्था' सम्यगुद्दिश्य क्रियां यत्र हि गच्छति । सुसंहितप्रमाणस्तु स च संयोग उच्यते ॥ ११७ ॥ आवयोर्योधमुख्यैस्तु मदर्थः साध्यतामिति । यस्मिन्पणस्तु क्रियते स संधिः पुरुपान्तरः ॥११८ ॥ स्वयैकेन..मदीयोऽर्थः संप्रसाध्यस्त्वसाविति । यत्र शत्रुः पणं कुर्यात्सो. दृष्टपुरुषः स्मृतः ॥ ११९ ॥ यत्र भूम्येकदेशेन पणेन रितुरूर्जितः ।. संधीयते संधिविद्भिः स चादिष्ट उदाहृतः ॥ १२०॥ स्वसैन्येन तु संधानमात्मादिष्ट उदाहृतः । क्रियते प्राणरक्षार्थ ,सर्वदानादुपग्रहः ॥ १२१ ।। कोशांशेनार्धकोशेन सर्वकोशेन.वा.पुनार, शिष्टस्य प्रतिरक्षार्थ परिक्रय उदाहृतः ॥१२२ ।। अवां सारवतीर्ना तु दानानुच्छिन्न उच्यते ।...

·संधिः। १८१ F .. भूम्युत्थफलदानेन सर्वेण परभूषणः ॥ १२३ ।। परिच्छिन्नं फलं यत्र प्रतिस्कन्धेन दीयते । स्कन्धोपनेयं तं प्राहुः संधि संधिविचक्षणा: ॥१२४॥ परस्परोपकारस्तु मैत्री संबन्धकस्तथा । उपहारच विज्ञेयाश्चत्वारश्चैव संघयः ॥ १२५ ॥ एक एवोपहारस्तु संधिरेव मतो मम ।. उपहारविभेदास्तु सचे मैत्रायिवर्जिताः ॥ १२६ ।। थभियोक्ता बलीयस्त्वादलब्ध्वा न निवर्तते ।. उपहाराहते तस्मात्संघिरन्यो न विद्यते' ॥ १२७ ॥ राजाह-भवन्तो महान्तः पंडिताश्च। तदत्रास्माकं यथा- कार्यमुपदिश्यताम् ।' मन्त्री ते-'याः, किमेवमुच्यते । आधिच्याधिपरीनापादय वो यो पिनाशिने । फो हि नाम शरीराय धपित समाचरेत् ॥ १२८ ।। जलान्तरचन्द्रचपलं जीवितं खलु देहिनाम् । तधाविधमिति जात्या शश्वत्वस्याणमाचरेन् !!१२९॥ मृगतृष्णासमं वीदय संसारं षणमंगुरम् । सजनः संगतं कुर्यादपि च मुखाय च ॥ १३० ।। तन्मम सम्मलेन तदेव क्रियताम् । यतः। मरामेधसहसारिण सत्यं च तुलया कृतम् ।। प्रयमेधपहलादि सत्यमेवातिरिच्यते ॥ १३१ ।। ..

·१८२ हितोपदेशे- अतः सत्याभिधानदिव्यपुरःसरयोरप्यनयो पालयोः काश्च- नाभिधानसंधिविधीयताम् । सर्वशी अते-'एवमस्तु ।' ततो राजहंसेन राज्ञा वस्त्रालंकारोपहारैः स मन्त्री दूरदर्शी पूजितः प्रहृष्टमनाचक्रवाकं गृहीत्वा राज्ञो मयूरस्य संनिधानं गतः ! तत्रचित्रवणेन राज्ञा सर्वज्ञो: गृध्रवचनाद्वहुमानदानपुरःसरं संभापितस्तथाविधं संधि स्वीकृत्य राजहंससमीपं प्रस्थापितः। दूरदर्शी ब्रूते-'देव, सिद्ध नः समीहितम् । इदानीं स्वस्थानमेव विन्ध्याचलं व्यावृत्य प्रतिगम्यताम् । अथ सर्वे स्वस्थान प्राप्य मनोभिलपितं फलं प्राप्नुवन्निति । विष्णुचर्मणोक्तम्-अपरं किं कधमामि कथ्यताम् ।' राजपुत्रा ऊचुः–'तव प्रसादाद्राज्यव्यवहाराङ्ग ज्ञातम् । ततः सुखिनो भूता वयम् ।' विष्णु शर्मोवाच-'यद्यप्येवं तथाप्यपरमपीदमस्तु- संघिः सर्वमहीभुजा विजयिनामस्तु प्रमोदः सदा सन्तः सन्तु निरापदः सुकृतिनां कीर्तिश्चिरं वर्धदाम् । नीतिरिविलासिनीव सततं वतास्थले संस्थिता । नीतिरिविलासिनीव सततं वदास्थले संस्थिता वक्त्रंचुम्बतु मन्त्रिणामहरहर्भूयान्महानुत्सवः॥१३२।। भन्यच्चास्तु । प्रालयाने सुदायाः प्रणयनिवसविश्चन्द्रमौलिः स यार धावल्लनमोर्मुरारेजलद इस तडिन्मानसे विस्फरन्ती।

·१८३ संधिः। यावत्स्वर्णाचलोऽयं दवदहनसमो यस्य सूर्यः स्फुलिङ्ग- स्तावभारायणेन प्रचातुरचितः संग्रहोऽयं कथानाम् ॥१३३॥ अपरं च। श्रीमान्धवलचन्द्रोऽसौ जीयान्माएडलिको रिपून् । येनार्य संग्रहो यत्नान्लेखयित्वा प्रचारितः ॥१३४॥ इति हितोपदेशे संधिर्नाम चतुर्थः कथासंग्रहः समाप्तः । समासोऽयं हितोपदेशः। - मुद्रक-पपू ठाकुरप्रमावगुम, पन्यई

·प्रथमा परीक्षा में निर्धारित पुस्तकें
सारस्वत पूर्वार्द्ध
॥०) भारतवर्ष का इतिहास १)
छन्द कौमुदी -) तर्क संग्रह
अमरकोप प्रथमकाण्ड 1) लघुसिद्धान्तकौमुदी पूर्वार्द्ध १)
लघुसंग्रह भा० टी० १३) श्रुतबोध मापाटीका
मुहर्त चिन्तामणि ३) किरातार्जुनीय सु.टी.
१॥
वृहज्ज्योतिपसार
३१) रघुवंश महाकाव्यम् १)
गरुडपुराण मापाटीका
२) ब्रह्मानन्द भजनमाला २१)
रामायण भा.टी. गुटका ६) इन्द्रजाल पड़ा २)
रामायण भा.टी.बड़ा १०) वाशिष्टीहवन पद्धति भा.टी. ।।।
राधेश्याम रामायण
५) रुद्राष्टाध्यायी P)
गरी-धर्म-विधान ४) विवाह पद्धति भापाटीकाm
असली कोकशास्त्र ४) लावनी ब्रह्मज्ञान
यूहद् बूटी प्रचार पैयक ३) पंधक संग्रह घरेलू दवायें ॥)
मिलने का पवा-
बाबू ठाकुर प्रसाद ..
कचौडीली. बनारस