·अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलिः।
ग्रन्थाङ्कः ११७.
श्रीचित्रोदयमञ्जरी।
ग्रन्थाङ्कः ६.
श्रीभोजदेवप्रणीतं
सरस्वतीकण्ठाभरणं
श्रीनारायणदण्डनाथविरचितया
हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या
समेतं
पौरस्त्यग्रन्थप्रकाशनकार्याध्यक्षेण
के. साम्यशिवशास्त्रिणा
संशोधितम् ।
प्रथमोऽध्यायः।
तब
अनन्तशयने
महोनतमहामहिमश्रीचित्रावतारमहाराजशामनेन
राजकीयमुद्रणयन्त्रालये तदध्यक्षेण
मुद्रयित्वा प्रकाशितम् ।
कोलम्बाम्दाः ... स्तादाः १९५५.

·06
॥श्रीः॥
श्रीमूलावनिपालमौलिमणिना सङ्कल्पितश्रीरिव
श्रीमूलात्मजनिस्तथा सहजया लक्ष्म्या च सम्माक्तिः।
स्वातिज्योतिरिवादितः समुदितश्चित्रावतारः स्वयं
मार्ताण्डाग्रसरो विराजति महाराजः स रामाभिधः ।।
मास्ववर्णमणिः प्रवालमृदुला श्रुत्याद्यलङ्कारिणी
श्रीमद्वचिवसुन्धरानवयशाराशिप्रकाशात्मिका ।
उत्फुल्लत्सुकृतिप्रसाधनधृतामोदोन्नदहिण्डिमा
श्रीचित्रोदयमञ्जरी सुमनसां सर्वस्वमुज्जृम्भताम् ।।
के. साम्बशिवशास्त्री.

·PREFACE The Sarasvatīkanthabharapa a work on grammar by Bhojarăja along with the Vitti Hțdayaharini of Danda nirayana Bhatta is of course a singular ornament Abharana) to our Srī Citroday? Manjarī Series Though, Vardhamina, Kşīraśvāmin and many other depositaries of learning have quoted the work is authority, in Kerala alone can we obtin a complete manuscript of this work This is not a matter of small pride to us the inhabitants of Kerala Vårayana Bhattapada who was an eruclite scholar in grammar and a staunch follower of the system of Panini has ciced the work as authority on occasions more than one In view of this fact we are given to think that this work of Bhoja his long been considered as an authority on grammar in Kerala As tive advanc ed, owing to the extreme populırity of the interpretations of Pánnis system those who were contented with that much began to assume a nonchalant attitude towards the works of post Paniman original writers It is due to the very same fact that we are neither able to secure ample copies of the manuscript even in Keralı nor to equip ourselves with knowledge on grammar from sources manfold In spite of thus state of affairs, 1 complete minus ript of th work together with the Vitti obtained from the trea ure huse of valuable manuscripts belonging to His lost Gracious High- Dess the Maharajı has encouraged us much for the pre ent publication and thus this departinent depending much for its sustenance on the Palace Library has accomplished something cruditable The transcript which we have obtained fron Oriental Manuscripts Library, Madras, and the manuscript re eived from Brahm zárı Venkittarimi Sastri, Sheikot a, containing the sutrae alone could be inade use of in notin, down diffe rent raumge in Satrás. A third copy of the minu cripit belonging to hutalloor Brahmadattan Namboori, though con tains the Vrttı also the first portion being mutilated is pre served for use on further Ocasion. THC SYSTCJI Even though this grammar serves us as a touch stone to test the correctness of words, it 18 tot quite in unison with the canons of Påmini's sy stero Wh an aim to dictate the grammatical principles for all ords in seven chipters the work klopts stry to serve the pur pose of \ artıka and Ganapatha and thus avo ds an eighth ·chapter unlike the work of Panını The fact that Bhoja copies down sutras like thiH from Panini's work makes it clear that our author held the world renowned gra mmarian in high esteem and admimtion In this first part consisting of the first chapter there are four Padas which respec ively de ul with Samjin Pari bha$a, Kripatvava, ant Upupadakrtpi atynyn To those who are acquainted with Suasvatıkınthabharana a nork on poetics by Bhoja, this work with the same appellation will be a source of great astonishment But those who go deeper into the matter will be led to think as follows -- Only something equally formed of word and meaning can be a befitting embellishment to Sarasvathi whose form is constituted by Sabda and Artha Hence the two works one (this publici tion) on grammar and the other on poetics with a common designation constitute a complete ornamentation, tlus fact goes to prove the longsightedness of the author The Vetti called Hrdayahárini really captivates the heart of scholars by its excellent manner of uuterpretation, suitable illustrations and quntations from a large number of authoritative works In the absence of other expositary works this unique gloss beyond all doubt is a very valuable aid without which the understanding of the work turns an imposs bility, THE AUTHOR From the following colophon found at the end of the transcript obtained from Modras, 'इति श्रीमहाराजाधिराजपरमेश्वरभोजदेवविरचित सरस्वतीकपठाभरणाव्य याकरण सम्पूर्णम् । we know that Bhoja wis the author of Sarasvatikantha bharina It is an established fact that Bhoja the Luthor of stras was a benignant patron of Sanskft men of letters It 18 2 matter of Leen contest among envious people that when he had to discharg the responsible duties of a Ling how Bhoja raja himself managed to produce such authoritative works tvhich involve hard labour and continuous industry Noth ing mau be impossible to anybody provided he is an erudite scholr and hence the work commands the unlimited admira tion and the profound respect of the learned world free from jerloils Muy 1 bistorii concurs on the point th at Bhoja the iuthor of works ou Sahitya, Vyabarın, Jyotiga and other branches of literature lived in the 11th Century A, D Since no evidence is obtuned to controvert this fact we do Dot mean to make any further comment upon it ·No clear and suggestive evidence is before us to establish who the author of the Yrtti was and when and where did he Ire Depending fully upon inference we wish to point out the following 18 worthy of deliberation From the epithet Dandanath, we may infer that he might have been the Coin mander in Chief or Judge or other high officer w the court of King Bhoja Moreover an exposition of the work like the present could be correct and complete only ty a depen dent of Bhoja If this inference can be enhanced by other evidence, we may conclude that the Vrttikara was a contem porary of Bhoja (12th century AD) and lived in Dhar (the capital of Bhoju) Vidvajjanavallabhia an unknown work on asti onomy by Bhojaraja is secured by our Department Hoping that we will be able to publish in full the Sara svalikanthabharaṇa of Bhoja, de-erving much deliberation and criticisin and awaiting for such an auspicious occasion we place the work before the enlightened public K SAMBAŠIVA SASTRI ·इदमेकमपूर्वमाभरणमस्मद्ग्रन्थावलेः श्रीचित्रोदयमञ्जर्याः, यद् महा- राजाधिराजपरमेश्वरश्रीगोजदेवविरचितं सरस्वतीकण्ठामरणं व्याकरणं द- ण्डनायनारायणभट्टसमुद्धृतया हृदयहारिमा वृत्त्या समेतम् । वर्धमान- क्षीरस्वामिभूतिमिरनेकराचार्य परिगृपमाणमपि श्रीभोजदेवीर्य शब्दानुशा- सनमयले फेरलेप्येव समुपजातमातृकोपलम्मं प्रसीदतीति न नः कश्चिदर्य फेरलीयानां नाभिमानः । पाणिनीयप्रस्थानमनुरुन्धानरपि चैयाकरणशिरोम- णिमिः श्रीमन्नारायणभट्टपादरसकृदय भोजदेव म्बकोये प्रक्रियासर्वस्व. नामनि व्याकरणअन्य प्रमाणीक्रियत इति मन्य केरलीयानामिदमीय व्याकरणं यहोः कालात् प्रागासीद किमपि प्रमाणप्रकाण्डम् । अथच गच्छति काले पाणिनीयप्रस्थानव्याख्यापरम्परायाः समानामति च मूरितरे प्रचारे तावन्मात्र. परितृप्तचेतसाममवदिव ततः प्राक्तनेषु व्याकरणग्रन्थेषु कापि गजनिमीलिका, यया केरलेप्वपि तदिदं भोजदेवीय व्याकरणं न वय बहुलमुपलव्धुं पर्याप्नुमः । नापि च बहुमुखया शब्दव्युत्पत्या दरहस्तावलम्बा भवामः । सत्यप्येवं वस्तुतत्त्वे महोन्नतमहामहिमश्रीशालिनामस्मन्महाराजानामपरिमितग्रन्थरत्नभा- ण्डागाराद् अन्यशालादस्य समग्रस्य सवृत्तेरुपलब्धिरस्य प्रसिद्धीकरणस्य चो- दिकास्माननुददिति कृतं कृतमनेनाधिकरणेन तदुपजीविना । मदनगरीयमाच्यग्रन्थशालात् प्रतिरूपितसम्पादितं, एतत्संस्थानीय- चेनोवास्तव्यब्रह्मश्री-वेटरामशाखिणा प्रन्थालयात सगृहीतं च मातृ- कान्तरे सूत्रमात्रपर्याप्ते तावत्यंशे पाठभेदकरणाय सोपयोगे कृते । तृतीय च मातृकान्तरं ब्रह्मश्री-फूटलर-बहादत्तनम्पूरिस्वामिकं समेतमपि वृत्त्योपक्रम- विकलगुपरिधादुपयोगाम संरक्ष्यते। इदं व्याकरणमतिमहतः शब्दराशे. साधुतायोधकमपि स्वयमाकृत्या भवत्यपाणिनीयम् । सप्ताघ्याय्या सर्वानपि साघुशब्दान् व्याचिकीर्षदिदं वा- किगणपाठादिसाध्यमानस्य तत्त्पपञ्चनस्य रूपान्तरी- कृतसूत्रसमुपहषात् काममष्टगं कमप्यध्यायं नावश्य पश्यति । न च नैतावता तावत्यामेवाकृती 'कर्तुरीप्सिततम कम त्यादीनि बहूनि पाणिनीयानि सूत्राणि तथैव समुपयुञ्जानो नूनमाहितबहुमतिरसं भग- प्रस्थानम्।

·- । वत्वाचार्य पाणिनाविति पश्यतामपरोक्षम् । प्रथमेऽस्मिन् भागे प्रथमाध्याय- परिपुटित संज्ञया, परिभाषया, अनुपपदकृत्प्रत्ययेन, उपपदकृत्पत्ययनेति भ- पति कश्चिदय विभागश्चतुर्णा पादानामिलपि स्फुटम् । सुप्रसिद्धेऽलङ्कारनि- बन्धने सरस्वतीकण्ठाभरणाभिधाने श्रीमद्भोजराजीयेऽद्ययावदवगततत्त्वाना स्यादिदं तत्समाननामधेयमाभरणमद्भुताय महते । परन्तु किश्चिदिव चक्षुषी उन्मिप्य निभिपता भवेदिदं यथार्थ प्रभातम् – यत् शब्दार्थोभयाकृतेः सर- स्वत्याः शब्देऽर्थे च कामं निधीयमानं समुज्ज्वलं किमप्याभरणं भवति परि- पूर्ण, तत् शब्दनद, अर्थेन चालकारनिवन्धनमिति पुष्कले कस्मिंश्चि- दाभरणे समुक्तिनाधेिविभागेन क्रियमाणामिदं समाननाम कवेरस्य सार्वभौ- मस्य युकं दीर्घदर्शिता समुपपादयति इति । वृत्तिश्च नाना हृदयहारिणी निरूपणभङ्ग्या सगतोदाहरणघटनया प्रमाण भूतबहुअन्यादरेण च वस्तुतो हृदयहारिणी विदुषाम् । अद्वितीयेयं वृ- चिरनुपश्रुतविवरणान्तरा मुदृढमेषा सूत्रागा महान् कश्चिदुपष्टम्भः, येन विना निरखसम्बाना गमनमिह सुतरामशक्यम् । मूलभूतस्य च सरस्वतीकण्ठामरणस्य कर्ता भाभाजदेव इति मद्रनगरीय- प्रन्यासनीतमाकायाः परितमाम "इति श्रीमहाराजाधिराजपरमेश्वरभोज- देवविरचितं सरस्वतीकण्ठाभरणाख्यं व्याकरणं सम्पूर्णम् ॥" इति दृश्यमानादुपसंहारवाक्याद् विज्ञायते । सूत्रकारश्चासौ श्रीराजाधिराजमहाराजभाजदेवः सुप्रसिद्धः कवीना पण्डिताना व परमं किमपि प्रोत्साहनपरमुपजीवनस्थानमासीदिति निश्चचम् । जापति परवत्तापादिनि दुर्वहे माहाराज्य कस्यापि महामहापण्डितस्य च स्वयमेकासिकामात्रसाध्या. फचममी प्रमाणपन्या अमुना निरमायिपति भवति महान् विवादो मत्सरिचे- तसाम् । रोगोचरपैदुप्ये दि प्रसीदति किलशस्य कस्य वेति विदितवेदितव्याना तु निरस्यानानत्र बहुमान एव मानाधिकः सम्पद्यते । साहित्ये व्याकरणे ज्योतिष तन्त्रान्तरे च समुपनिषद्धनेकपनन्धाना भोजदेवाना जीवितसमयस्तु शिस्त्र - ब्दीयामशताब्दीसम्मित इति या परित्रकारसम्मतो नेह विमृश्यते पक्षा- न्तरोत्थानवी विरक्षात् । विकारस्तु श्रीदण्टनायनारायणः के इति किदेशीय इविनियति चमिनि न कश्चिदपि मा दृश्यते विवृतः, येन गच्चता किमपि किमपि या हरेत् । अभ्यूहमात्रधरणाना तु दिदमेक चर्चाई की।

·. ३ शक्यमुपहर्तु, यद्-दण्डनाथशब्दश्नवणान्मूलकारश्नीमोजदेवस्य सेनाधिपति न्यायाधिपतिर्वा कश्चिदयं स्यात् सम्भवेद् यदुपजीविनो हि तदीयाशयविवरण समग्रं सफल च । यद्ययमभ्यूहो भविता बलीयानन्यामिरुपपत्तिमिः, भवत्यय च मूलकारसमसमयजीवी क्रिस्त्वदीयैकादशशताब्या भुवमिमामभूपयत् धारानगरी च लब्ध वनः । भोजदेवीया च काचिदसावप्रसिद्धा कृतिरस्मद- धिकरणसम्पादिताघस्तान्निर्दिश्यते विद्वज्जनवल्लभम् । (ज्योतिषम् ) १२ अध्यायाः । सुबहु निरूपणीयं चर्चनीयं च नवनवं भोजदेवीय शब्दानुशासन- प्रस्थानं तदिदं सरस्वतीकण्ठाभरणं समनं प्रसाध्य क्रियमाण भवेद् यथाव- दिति संपत्ती कमषि अमावसरं प्रतीक्षमाणो विरमामि । समर्पयामि च फमपीममुपहारमाभरणं समक्षं सताम् ।। अनन्तशयनम्, के.साम्बशिवशास्त्री. २०-८-११०.

·॥श्रीः॥ श्रीभोजदेवप्रणीतं सरस्वतीकण्ठाभरणं श्रीनारायणदण्डनाथविरचितया हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या सनाथम् ॥ लोकककल्पवृक्षाय बालेन्दुकुसुमश्रिये । श्रेयःफलनिमित्तायं पार्वतीपतये नमः ॥१॥ यः सालमञ्जिकाभगिमङ्गे धारयति नियम् । तस्मै जगत्रयाधारस्तम्भाय स्वभुवे नमः ॥२॥ विद्वजनमनोम्मोजप्रतियोधविधायिनम् । विघ्नान्धतमसादित्यं नित्यं स्तौमि गणाधिपम् ॥३॥ पदलक्ष्मप्रबोधाय मया हृदयहारिणी । वृत्तिः सरस्वतीकण्ठाभरणस्य विधास्यते ॥४॥ प्रथमं तावदभिमतदेवतानमस्कारकरणद्वारेण विधेयं शास्त्रं प्रतिज्ञानीते प्रणम्यैकात्मतां यातौ प्रकृतिप्रत्ययाविव । श्रेयःपदमुमेशानौ पदलक्ष्म प्रचक्ष्महे ॥ उमेशानी गारीमद्देश्वरी । प्रकृतिप्रत्ययाविव प्रकृतिप्रत्ययौ यथैकात्मतां याती एकस्वरूपतां प्राप्ती श्रेयःपदं श्रेष्ठं पदं सम्पयेते, तया एकात्मता याती एकशरीरतां प्रतिपन्नौ श्रेय.पदं श्रेयसां धर्माणां पदं स्थानम् आश्रय- मूतौ । प्रणम्य नमस्कृत्य पदलक्ष्म प्रचक्ष्महे पदलक्षणं प्रतिपादयामह इति । B G.P.T. 2808100 22 10-1106 ·२ सरस्वतीकण्ठाभरण [अध्या०१ अब सूत्रकार. क्रियमाणस्य च्याकरणस्य प्रकृतिप्रत्ययादिव्युत्पादनपरत्वात् प्रस्तुतप्रकृतिप्रत्ययाभ्यामेव साम्य श्छेपोपमयोपपाच प्रतिपाद्यमानार्थसिद्धयर्य- मुमामहेश्वरयोर्नमस्कारमकापात् । तौ हि नमस्कृती स्वानुरूपप्रकृतिप्रत्यय- विधानसमये समीहितसिद्धिं साधयतामित्यर्थ ॥ प्रतिज्ञातापसिद्धये पूर्वमिद्धमेव सानुबध पर्णसमुदायाम्नायमादावुपदिशति- अडउण् ॥ १॥ अ इ उ इति कमेण वर्णानुपदिश्यान्ते णकारमितं करोति प्रत्याहा रार्थम् । तस्योचारणमेकेन । 'नाकोऽणो रलौ' इत्यकारेण । जातिनिर्देशोऽयम्। तेन 'अणोऽनुनासिक' इत्यादायुदाचानुदातरवरिताना हस्वदीर्घप्लुताना सानुनासिकनिरनुनासिकाना च ग्रहणम् । व्यक्तिपक्षे तु 'अविधीयमानोऽण् स सवर्ण' इत्यनेन भवति ।। लक्॥२॥ ऋल इति वर्णावुपदिश्या? श्य पूर्वाथा)न्ते ककारमित करोति प्रत्याहारार्थम् । तस्योच्चारण चतुर्भि । 'अक सवर्णे दीर्घ' इत्यकारेण, 'इको यणचि' इतीकारेण, 'उगित' इत्युकारेण 'ककोऽणो रलौ' इत्युकारेण । ननु लकार क्लपिस्थ एव प्रयुज्यते । कृपेश्च 'पूर्वग्रासिद्धम् इति लत्व- स्यासिद्धलाद् कार एवाचकार्याणि भविप्यन्तीति किमर्थमुपदिश्यते । रत्यविधानात् प्ठतस्वरितद्विर्षचनरूपाण्यच् कार्याणि लकारे यया भवेयु- रिति । क्ल३सशिख । प्रक्लप्त । कटप्प्त ॥ एओड् ॥ ३ ॥ ए ओ इति वायुपदिश्यान्ते डकारमित करोति प्रसादारार्धम् । तस्योच्चारणमेफेन 'एछि पररूपम्' इत्येकारेण ।। ऐऔच् ॥ ४॥ ऐ ओ इति वावुपदिश्य पूर्वाधान्ते चकारमित करोति प्रत्याहा- रार्थम् । तस्योच्चारण चतुर्मि 1'इको यणचि' इत्यकारेण, 'इच एकाचो. ऽप्रत्यययच' इतीकारण, 'एचोऽयायाप' इसकारेप, 'वृद्धिरादेच!

·HT..] हृदयहारिण्यास्यया वृत्या ममेतम् । इत्सैकारेण । वर्णेषु ये वर्णैकदेशा वर्णान्तरसमानाकृतय. सन्ध्यभरेषु अकारे- कारोकाराः-अवर्ण रेफे लवणे लकार इति, तेयु वर्णकार्य न भवति । वर्ण- च्छायानुकारिणो हि ते, न साक्षाद्वर्णाः । पृथस्पयननिर्वत्यै ह्याचायी वर्ण- मिन्छन्ति । तेन अग्ने इदं, वायो उदकम् , आनीय आलूय इत्यादिषु वर्गक- देशानिकारोकारहस्वादीनाश्रित्य सवर्णदीर्घतुगादिकार्याणि न भवन्ति ।। हयवरलम् ॥ ५॥ ह य व र ल इति वर्णानुद्दिश्य पूर्वाधान्ते णकारमितं करोति प्रत्याहा- रार्थम् । तस्य ग्रहणं मवति त्रिभिः। 'अविर्घायमानोऽण् स सवर्ण' इत्यकारण, . 'इणः प' इतीकारेण, 'इको यणाचि' इति यकारेण । इण्ग्रहणानि तु सर्वा- ण्यनेन णकारेण ! अण्ग्रहणानि तु पूर्वेण । 'अविधीयमानोऽण् स सवर्णः', 'दीप दणि समानपादे' इति द्वयमनेन । जातिनिर्देशश्चायम् । तेन सय्यन्ता सम्वत्सर इत्यादावनुस्वारस्य परसवणे सति तस्य यर्ग्रहणेन ग्रहणाद् द्विर्य- चनम् । व्यक्तिपक्षे तु अविधीयमानोऽण् स सवर्णः' इत्यनेन भवति ।। अमङणनम् ॥ ६ ॥ म म ण न इति वर्णानुपदिश्य पूर्वाश्चान्ते मकारमितं करोति प्रत्याहारार्थम् । तस्योचारणं चतुर्भिः । 'चयः शश्छोऽमि' इत्यकारण, 'शावयम' इति यकारेण, 'यरो अमि ञम् वा' इति सकारेण, 'डमो ह्रस्वाहा' इति डकारेण ॥ सभम् ॥ ७॥ झ म इति वर्णावुपदिश्य पूर्वाधान्ते ञकारमितं करोति प्रत्यारा- रार्यम् । तस्योच्चारणं भवत्यकेन । 'अत आद् यत्रि' इति यकारेण ।। घढेधप् ॥ ८॥ पद ध इति वर्णानुपदिश्य पूर्वाश्चान्ते पकागितं करोति प्रत्या- हारार्यम् । तस्योच्चारणं भवति द्वाभ्याम् । 'इप एकाच' इति शकारेगा, 'स्वोर्यशो म' इति मकारेण ।। जयगडद ॥ ९॥ जय गडद इति वर्णानुपदिश्य वृतांगाने मामिल कगे- स्याहारार्थम् । तस्योन्चारणं पाभिः । आभिभिगोभवोरीय लोगहाग ·- सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० १ इति हकारेण, 'अवशुणादेः कृत' इति वकारेण, 'झलो जश् झशि' इति जकारशकाराभ्याम् । 'झप एकाचः स्वोर्बशो भप्' इति षकारेण ।। खफछठथचटतव् ॥ १० ॥ ख फ छ ठ थ च ट त इति वर्णानुपदिश्य वकारमितं करोति प्रत्याहारार्थम् । तस्योच्चारणमेकेन । 'नश्छन्यप्रशान्' इति छकारेण । खफग्रहणमुत्तरार्थम् ॥ कपय् ॥ ११ ॥ क प इति वर्णावुपदिश्य पूर्वाश्चान्ते यकारामतं करोति प्रत्याहारार्थम् । तस्योच्चारणं पञ्चभिः ।' नुस्वारस्य ययि यम्' इति यकारेण, 'यणो मय' इति मकारण, 'झय' इति झकारण, 'शरः खय' इति खकारण, 'चयः श. श्छोऽमि' इति चकारेण ॥ शषसर् ॥ १२ ॥ श प स इति वर्णानुपदिश्य पूर्वाश्वान्ते रेफमितं करोति प्रत्याहारार्थम् । तस्योच्चारणं पञ्चमिः । 'यरो अमि जम्वा' इति यकारेण । 'हलो झरा झरि सवर्णेन' इति झकारण, 'चर खरि' इति चकारखकाराभ्याम् । 'शरि द्वितीय' इति शकारेण ।। हल् ॥ १३ ॥ ह इत्येकं वर्णमुपदिश्य पूर्वाश्चान्ते लकारमित करोति प्रत्याहारार्थम् । तस्योच्चारणं पड्मिः । शिदनेकाल् सर्वस्य' इत्यकारण, 'हलोऽनादेः इति हकारण, 'व्योवलि लोप' इति वकारेण, 'रलो हलादेरिदुदुपधस्य सनि च' इति रेफेण, 'इलो झलि' इति झकारण, 'शल इगुपधादशोऽनिटः क्स' इति शफारेण । इलामपि जातिनिर्देशः । तेन अवात्तामिति बसेः सस्य तकारे कृते ततः पर(स्य) सिचस्तकारे 'झलो झलि' इति लोपः सिध्यति । पूर्वमुपदियोऽपि हकारः रल् शल् वल् इति प्रत्याहारग्रहणेषु ग्रहणार्थ पुन- रुपदिश्यते । तेन निहित्वा स्नेहिलेात 'रलो हलादेरिदुदुपधस्य सनि च' इति गुणविकल्पः, अलिक्षदिति 'शल इगुपधाददृशोऽनिटः क्स' इति क्सः, रुदिहीनि 'हदिस्वपिश्वस्यनिजक्षित्यस्तिः' इति बलादिलक्षण इट् (च) -

·पा० १] हृदयहारिण्यारन्यया वृत्त्या समेतम् ।
सिध्यति । 'हयवरलण्' इत्यत्र तु हकार इणग्रहणेषु हरग्रहणेषु च ग्रह-
णार्यमुपदिश्यते । तेन ग्रहीपावं ग्रहीपीध्वम् इत्यादी इटो वा' इति इण-
न्ताद्धातोः परस्य सीवमो धकारस्य ढस्वविकल्पः, को हसतीत्यादौ 'हशि
चातो रोः' इत्युकारथ मिध्यति । विसर्जनीयजिह्वामूलीयोपध्मानीयनामि-
क्यानुस्वारयमास्तु पृयगुपदेशप्रयोजनामावान्नोपदिश्यन्ते । हकारादिपकार
उच्चारणार्थः॥
एकेन उप्रणवाः स्युम्यां पो गस्त्रिभिश्चतुर्भिः कचमाः ।
स्युः पञ्चमिस्तु शयराः पड्भिर्ल स्यादिति द्विचत्वारिंशत् ।।
सिद्धिः क्रियादेलौकात् ॥१॥
कियागुणद्रव्यजातिकालादीनां लोकतो वैयाकरणसमयविदः सिद्धि-
रवगन्तव्या । ते च यथावसरमुदाहरिष्यन्ते ॥
भुवादिः क्रियावचनो धातुः ॥ २ ॥
कारकाणां प्रवृत्तिविशेषः क्रिया । तदाचिनो मू इत्येवमादयो धातु-
सज्ञा भवन्ति । भवति । एधते । भूवादिग्रहणं किम् । आणज्यतीत्यादी
मा भूत् । क्रियावचन इति किम् । मूः । पौः । वकारी मद्गलार्थः ।।
जुचुलुम्पादिश्च ॥ ३॥
ज्वादयः सौगाः धुलुम्पादयथासाया भूवादिष्वपठिताः कियारा-
चिनो धातुसन्ना भवन्ति । जवनः । स्तम्नाति । उलुम्मायकार प्रेन्यो-
लयति ।।
सनाद्यन्तश्या मिडः॥४॥
जिपर्यन्ता ये सनादयस्तदन्ताः क्रियावाचिनी धानुमना मन्ति।
तितिक्षते । पुतीयति । लोल्यते । कामयते । आणिड इति किम् । च.
कासांचकार । प्रत्ययग्रहणपरिमापयेव सनापन्तस्य ग्रहण मिद्ध अन्नग्रह-
णमन्यत्र संचारिया प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणं नास्तीति नापनार्यम् । तेन
पतीन इति तान्तस्य निष्ठासनायाममत्यां नकारो न भाति ।।
अर्थवदधातुरप्रत्ययः मानिपदिकम् ॥ ५॥

·, . सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या०१ अर्थोऽभिधेयः । स च स्वार्थो द्रव्यं लिङ्गं सङ्ख्या शक्तिरिति । योत्यश्च समुच्चयादिः । तद्वच्छब्दरूपं प्रातिपदिकसंखं भवति । धातुः प्रत्ययान्तश्च न भवति । वृक्षः, शुक्लः, डिस्थः, स्वः, धवश्व खदिरश्चेति । अर्थवदिति किम् । वनम् । नान्तस्याववर्मा भूत् । अधातुरिति किम् । अहन् । प्रातिपदिकत्वे नलोपः स्यात् । अप्रत्यय इति किम् ॥ काण्डे ।। हस्वः स्यात् ॥ कृत्तद्धितष्फयाप्त्युङः ॥ ६ ॥ कृदादिप्रत्ययान्तमर्थवच्छब्दरूपं प्रातिपदिकसंज्ञं भवति । अप्रत्यय इति प्रतिपेधे प्राप्ते प्रतिप्रसवार्थ वचनम् । कृत् , कारकः । तद्धितः, औप- गवः । प्फः, गाायणी । जीति डीप्डीप्डीनां ग्रहणम् । कुमारी, गौरी, शाहरवी । आविति टापडाप्चापां ग्रहगम् । अजा, बहुराजा, कारीपयन्ध्या। ति, युवतिः । ऊ, ब्रह्मबन्धूः ॥ समासानुकरणनिपाताश्च ॥ ७ ॥ समासोऽनुकरण निपातश्च प्रातिपदिकसंज्ञानि भवन्ति । समासः, राजपुरुषः । अनुकरण, पचतिमाह । निपातः, प्रलम्बते । प्रातिपदिकत्वात् स्वाद्युपत्तौ तिड्डतिङ' इति सर्वानुदात्तत्वं भवति । अर्थवत्वात् प्रातिपदि- कवे सिद्धे समासग्रहणेन नियमार्थेनार्थिवत्समुदायस्य वाक्यस्य न भ- वति । भनुकरणग्रहणेन चाभेदविवसायां गवित्ययमाहेत्यादावर्थक्तोऽप्य- नुकार्यस्य न भनति । निपातस्य लनर्थकस्याप्राता विवीयते ।। तदुभयं विकरणविभक्ती च प्रत्यये प्रकृतिः॥८॥ तदिति धातुः प्रातिपदिक चोभयमपि सम्भवे सति विकरणा विमक्त- यश्र, प्रत्यये परतः प्रकृतिसंज्ञानि मान्ति । कर्ता । औपगवः । करि- प्यावः । अप्सय्यं पचतितराम् । प्रत्यय इति किम् । श्रयर्थम् , श्वर्यम् । प्रकृतित्वामायादियुवा न मरतः ॥ ततो विधीयमानः सनादिरा कपः प्रत्ययः ॥ ९ ॥ तत उभयस्माद्विमक्तेश्च विधीयमानाः सनादयः कप्प्रत्ययपर्यन्ताः प्रत्ययसंज्ञा भवन्ति।

·on ७ . पा०१] हृदयहरिण्याख्यया. वृत्त्या समेतम् । *सस्यादिरा शानचो विकरणः॥१०॥ तव्यादयः प्राक् तिपः कृतः ॥ ११ ॥ तिपः प्राग ये तव्यादयः प्रत्ययास्ते कृत्संज्ञा भवन्ति । भवतः शा- यिका । अपां स्वष्टा ॥ कृत्याः प्राङ् पवुलः ॥ १२ ॥ (खुला) प्राग ये तव्यादया प्रत्ययास्ते कृत्यसंज्ञा भवन्ति । भवत्ता कटः कर्तव्यः, करणीयः, कृत्यः, कार्यः । संज्ञासमावेशात् प्रत्ययकार्यमा- घुदाचत्वादिकं कृत्संज्ञाकार्य च प्रातिपदिकत्वादिकं भवति । शतशानचौ सत् ॥ १३ ॥ कृत्सु प्रत्ययेषु शतृशानचौ सत्संज्ञौ भवतः । ब्राह्मणस्य पचन्, माह्मणस्य पचमानः । ब्राह्मणस्य पश्यन् , प्राक्षणस्य पक्ष्यमाणः ॥ तक्तवतू, निष्ठा ॥१४॥ कृत्यत्ययौ तक्तवतू निष्ठासंदौ भवतः । ग्रामं गतः । ग्रामं गत- वान् । प्रागूजितीयाणादयस्तद्धिताः ॥ १५ ॥ 'प्रागजितीयादण्' इत्यत आरम्य ये प्रत्ययाः, (ते) तद्धितसंज्ञा भवन्ति । औपगवः । गाायणः ।। तरप्तमपौ पः ॥ १६ ॥ तद्धितेपु तरसमपौ घसंजौ भवतः । कालितरा । कालितमा । यस- शायां पूर्वस्य ड्यो हस्वः ॥ बहुगणवतुडतयश्च सख्या ॥ १७ ॥ यहुगणशदी चतुडतिप्रत्ययान्ताः चकारादेकादयश्च सहपासना भवन्ति ! यहुशः । पहुकः । बहुधा । गणधा | तावत्कृत्यः । एकशः । पञ्चधा । अन्वर्यसंज्ञाविज्ञानात् (सहया)मेदवाचिनोर्नहुगणशन्दयोर्महणं, नतु वैपुत्यसहवाचिनोः । बहुः सूपः, गवां गण इति । अत एव वतुडति- प्रत्ययाम्यां संज्ञा विधावपि तदन्तविधिर्मवति ।। * भाय वृतिमानकायोलमा।

·सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० १ अध्यर्धार्धपूर्वपूरणाः समासकन्विधौ ॥ १८ ॥ अध्यर्धशब्दोऽर्धपूर्वपदपूरणप्रत्यया(न्ता)श्व शब्दाः समासविधौ कन्वि- धौ च सवयासंज्ञा भवन्ति । अध्यर्धेन शूर्पण क्रीतम् अध्यर्धशूर्पम् । अर्थ- पञ्चमशूपम् । सहयात्वात् तद्धितार्थे द्विगुसमासः। द्विगोरनपत्येऽजादेः' इति प्राग्दीव्यतीयस्य ठत्रो वा लुक् । कन्विधौ अध्यर्थेन क्रीतमध्यर्धकम् । अर्ध- पचमकम् । समासकन्विधाविति वचनात् 'कृत्वसुजात् कृत्वसुच्' इत्यादौ न भवति ।। तिङ्सुपो विभक्तिः ॥ १९ ॥ तिङस्तियादयो महिङन्ताः, सुपः स्वादयः सुप्पयन्ताः प्रत्येक विभक्तिसज्ञा भवन्ति । पचतः । पचताम् । पचेरन् । वृक्षाः । वृक्षम् । वृ- क्षात् ॥ - तिङां त्रीणि त्रीणि प्रथममध्यमोत्तमाः ॥ २० ॥ तिङ नीणि त्रीणि वचनानि यावत्सम्भवमावृत्त्या प्रथममध्यमोत्तम- संज्ञानि भवन्ति । प्रथममध्यमोत्तमा इति कृतद्वन्द्वानां चैकशेषः । तानि च पूर्वाचार्यः पुरुषसंज्ञया व्यवढियन्ते । तिप् तस् झि इति प्रथमः । सिप् थस् थ इति मध्यम । मिप वस् मम् इति उत्तमः । त आतां । इति प्रथमः । थाम् आथां घम् इति मध्यमः । इड् वहि महिङ् इति उ- तमः॥ सुपा प्रथमाद्वितीयातृतीयाचतुर्थीपञ्चमीपष्ठीसप्तम्यः॥२१॥ सुपां ग्रीणि त्रीणि वचनानि यथाक्रमं प्रथमादिसंज्ञानि भवन्ति । सु औ जस् इति प्रथमा । अम् औद् शस् इति द्वितीया । टा म्यां भिस् इति तृतीया । दे भ्यां भ्यस् इति चतुर्थी । उसि भ्यां भ्यम् इति पञ्चमी। उस ओम् आम् इति पष्ठी । डि ओम् सुप् इति सप्तमी ।। तान्येकवचनद्विवचनबहुवचनान्येकशः ॥ २२ ॥ तानि सुपां तिडांच ग्रीणि त्रीणि वचनानि प्रत्येकमेकवचन द्विवचन- पहुवचनसंज्ञानि भवन्ति । तिचित्येकवचनम् । तसिति द्विवचनम् । झीति ·. सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या०१ अषष्ठ्येकविभक्ति चापूर्वनिपाते ॥ २८ ॥ समासाथै वाक्ये द्वितीये सम्बन्धिनि नानाविभक्तिभिर्युज्यमानेऽपि यदेकयैव विभक्तथा युज्यते, तत् पद पठचन्तवर्जितं पूर्व निपातादन्यत्रोपस- र्जनसंज्ञ भवति । पञ्चभिगोंमि. क्रीतः पञ्चगुः । दशगुः । अब क्रीतं क्रीतेने- त्यादिनानाविभक्तियोगेऽपि गोभिरित्येकयैव तृतीयया युज्यते तत् पदम् । पष्ठयन्त वर्जित्वा 'गोरुपसर्जनस्यान्त्यस्य' इति हस्वः । अपष्ठीति किम्। अर्ध पिप्पल्या अर्धपिप्पली ॥ तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः ॥ २९ ॥ समानाधिकरणपदस्तत्पुरुषो य., स कर्मधारयसंज्ञो भवति । पाचिका चासौ वृन्दारिका चेति पाचकवृन्दारिका । परमराज्यम् । समानाधिकरण इति किम् । दर्शनीयाया माता दर्शनीयामाता । ब्राह्मणराज्यम् । पुंवद्भावः, 'कर्मधारये राज्यम्' इति स्वरप्रतिषेधश्च न भवति । तद्धितार्थादौ सङ्ख्यापूवों हिगुः ॥ ३०॥ 'तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च' इति यः सवयापूर्वस्तत्पुरुषः, स द्विगुसज्ञो भवति । तद्धितार्थे-पञ्चसु कपालेपु संस्कृतः पञ्चकपालः । द्वि- गुत्वात् तद्धितस्य लुक् । उत्तरपदे--पञ्च नावः प्रिया यस्य पञ्चनावप्रियः । 'नावो द्विगोः' इति समासान्तः । समाहारे- पञ्चानां पूलानां समाहारः पञ्चपूली । 'द्विगो.' इति लीप् । एकापूपीत्यादौ चैकस्यानेकत्वारोपेण समाहार उपपद्यत इति द्विगुसज्ञायां डीप भवति । तद्धितार्थादाविति किम् । सप्तर्पयः । ‘इगन्ते द्विगौ' इत्येप स्वरो न भवति ।। आख्यातं साव्ययकारकविशेषणं वाक्यम् ॥ ३१ ।। आख्यातमित्यनेन तिकृत्यक्तखलर्थाधन्तं साध्यप्रधानार्थाभिधायि लक्ष्यते। तत् प्रयुज्यमानमप्रयुज्यमानं वा साव्ययं सकारकं सकारकावशेषणं सक्रियाविशेषणं च वाक्यसज्ञ भवति । उच्चैः पठति । ओदनं पचति । स्वादुमोदनं पचति । सुठु पचति । ग्रामस्ते गन्तव्यः । सर्पिस्ते दत्तम् । कटो वा सुकरो देवदत्तेन । स वो हितमुक्तवान् । स कृतपूर्वी वः कटम्। अप्रयुज्यमानमपि- ग्रामस्ते स्वम् । आख्यातमित्येकवचननिर्देशाद् अयं " ·- पा०१] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । दण्डो हरानेन फलानि, ओदनं पच तव भविष्यति, मम मविष्यतीत्यादी गम्यमाने श्रूयमाणे चाख्यातान्तरे मिन्नवाश्यत्वाद् निघातयुष्मदस्मदा देशा न भवन्ति । ब्रूहि ब्रूहि देवदत्तत्यादी कृते द्विवचने अर्थामेदादेकमे- वाख्यातमिति वाक्यसंज्ञा भवति ।। कियानिमित्तं कारकम् ॥ ३२ ॥ क्रियानिष्पत्तिकारणं कळदि कारकसंगं भवति । तच्च "स्वाश्रये समवेतानां तद्वदेवाश्रयान्तरे । क्रियाणामभिनिष्पत्ती सामर्थ्य साधनं विदुः ।" इति ।। स्वतन्त्रः कर्ता ॥ ३३ ॥ क्रियासिद्धी प्राधान्येन विवक्षितः कारकविशेषः कर्तृसंज्ञो भवति । देवदत्तः पचति । स्याली पचति ।। तस्य प्रयोजकोऽनुकूलो वा हेतुश्च ॥ ३४ ॥ तं कर्तारं प्रेपणादिना यः प्रयुक्ते तदनुकूलानि चाचरति, स हेतु- संज्ञकः कर्तृसंज्ञकश्च भवति । पचन्तं देवदत्तं प्रयुक्ते, देवदत्तेन पाच- यति । द्विजं भुलानं प्रयुके, द्विजं मोजयति । भिक्षा वासयति । हेतुत्वा- पिणचो निमित्तम् । कर्तृत्वाच कर्तृप्रत्ययेनाभिधीयते । इह चकारकरणा- दुत्तरत्र कारकविशेषसंज्ञाविधौ संज्ञासमावेशो न माति । अस्य च प्रेपणा- दयोऽवान्तरव्यापाराः । यदाह - "प्रेपणाध्येपणे कुर्वस्तत्समर्यानि वाचरन् । कर्तब विहितां शाने हेतुसंज्ञां प्रपद्यते ॥" इति ।। समानघाती कर्मणा तुल्याकर्मकक्रियः कर्मकर्ता ॥ ३५॥ कर्मणा कर्मस्थया क्रियया समानधातौ पूर्वदृष्टया तुल्या मम्प्रत्यक- मिका क्रिया यस्य म कर्तृविशेषः कर्मसंनो भवति । बकारि कटः स्यय. मेव । पच्यते ओदनः स्वयमेन । मिद्यते कुस्लः स्वयमेर । बन करोनि - ·- सरस्वतीक्ण्ठाभरण अध्या० १ कट, पचत्योदन भिनत्ति कुसूलमित्यादो यथाभू| कटादिकर्मणा निवृत्ति विल्लितिद्वेधाभवनादि का किया तथा मूतेनाविवक्षिते कर्तृव्यापारे । सात- य- विवक्षाया तु तम्मिन्नेव वातानकमिता च । एव चार्मिकलाद भाने लकार पच्यते ओदन स्वयमेवेति । समान वाताविति किम् । पचत्यादन देवदत्त सिध्यत्योदन । कर्मणेति किम् । साध्वासरिउनत्ति साधु रयाली पचति । तुल्यक्रिय इति किम् । सबसुदक कुण्डिका । विस्ततीति गम्यते । स्त्रव त्युदक कुण्डिकाया । निष्कामतीति गम्पत । अकर्मसक्रिय इति किम् । भिनत्त्यात्मान कुसूल । नियमान उसूल पात्राणि भिनत्ति । अन्योन्य माश्लिष्यत । कमस्थया कतपमानात् कर्तृ पनियाकर्मण स्वातन येऽपि कर्मकर्तृसज्ञा न भवति । तेन गम्यते ग्राम स्वयमेवेत्यादि न भवति । दुहिपच्योः सफर्मककिया ३६॥ दुहे पन्चेश्च कर्मस्थया क्रियया समानधातो पूर्णरष्टया तुल्यसकर्मक क्रियस्तुल्याफर्मकक्रियश्च कता कर्मकतसज्ञो गवति । दुग्धे गौ पय स्व यमेव । दुग्धे गो स्वयमेव । उदुम्वर फल प यते स्वयमेन ! पच्यते ओदन स्वयमेव ।। कचित् करणेन ॥ ३७ ॥ करणस्थया क्रियया समान पाती पूरदृष्टया तुल्यसकर्मफक्रिय कती कर्मकर्तृसज्ञो भवति । परिवारयन्ति कण्टकै पुरुषा वृक्षम् । परिवार्यन्ते वृक्ष कण्टका स्वयमेव । कचिदिति किम् । साध्वसिश्छिनत्ति ॥ कर्तुरीप्सिततम कर्म ॥ ३८ ॥ कर्ता क्रियया यदतिशयेनातुमिच्छति, तत् कारक कर्मसज्ञ भवति । तत् त्रिविधम् । निवर्त्य विकार्य प्राप्य च । तदुक्त "यदसज्जायते सद्वा जन्मना यत् प्रकाशते । तन्निवर्य विकार्य तु कर्म द्वेया व्यवस्थितम् ।। प्रकृत्युच्छेदसम्भूत किचित् काष्ठादिभस्मक्त किश्चिद् गुणान्तरोत्पत्या सुवा पियाकृता विशेपाणा सिद्धिर्यः दर्शनादनुमानाद्वा ततु प्राप्यमि ·तन नित्य- पा० १] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । १३ कर करोति, पुत्र गते । विकार्य ~ दहति, काण्ड लुनाति । प्राप्यग जाइिल पश्यति, नाम गच्छति । जन्य तु विनिय- स्यापि यथा समान्तर मापाग निवर्तत, विकुन्ने जागायते, उपग ती- त्यादय । तदुक्त "नित्यादिपु तत् पूर्वमनुभूय स्वतन्त्रताम् । कन्तिराणा यापारे कर्म समयो तत ।" कर्तुरिति किम् । मायेव 4 नाति ! जमा इपिता म पा न कर्त । तमग्रहण किम् । परसा गोदन भुदे ।। तथायुक्तं चानीप्तितम् ॥ ३९ ॥ यथा कर्तुरीप्सिततम कर्म किया युयते तपा युज्यमानमनीमित- मपि कारक कर्मसन भरति । इप्सितादन्यदनीप्सित द्वे नमुद्रासीन प्राप्य च । विष भक्षयति । चोरान् पश्यनि । ग्राम गच्छन् वृक्षमूला युपसर्पति ।। अक्थित च ॥ ४० ॥ अपादानादिमिररचनरयुक्त चारक वर्मपज भवति । यदाह "दुहिनाचिरुधिरधिमिद्धिविना उपतोगनिमित्तनिरा । विशामिगुणेन च यत् मयते तदनिगमाचरित कामिना ।। निदण्डिकृपि मन्यिनी गुपितहिताम् । द्विर्गमु पयादीना चोपन पानानि यते ॥" गा दोन्धि पय । पोरस ग नाचते । ग नमावि मतम् । माणास पन्यान पृच्छति । पारय गा भिमरचि पनि शिर पम ने । शिष्य वर्मगनुशास्ति । नान् गा नानि । गर्गान् शन दण्डपत्ति । याम शाला कर्पति । काशान् कट रो। ममभुति म नाशि। जरा नयति ग्रामम् । गाम मार हरति । उप मुगाति शाम भार वही। शतानीक शत गृहाति । तमुगनोटन पची। "प्रभा दहादाना प्रगाने निमार। कमणि पत्पयोऽन्यायि नापियो।' - ·१४ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या०१ दुह्यते गौः पय इत्यादि । उह्यते भारो ग्रामम् । अजा नीयते प्रामम् । द्वियते भारो ग्रामम् । गर्ग शत जीयते, गर्गः शतं जीयते इत्यादि । किया- निमित्तमित्येव । माणवकस्य पितरं पन्थानं पृच्छति ॥ क्रियाविशेषणकालभावगन्तव्याध्वदेशाध ॥ ४१ ।। क्रियाविशेषणं मृदादि । कालो मासादिः । भावो गोदोहनादिः । अध्वा क्रोशयोजनादिः । देशः कुरुपञ्चालादिः । गन्तव्यग्रहणमध्वदेशयो- विशेषणम् । क्रियाविशेपणादयः कर्मसंज्ञा भवन्ति । मृदु पचति । मास- मास्त । गोदोहं स्वपिति । क्रोश स्वपिति । कोशं शेते । कुरून् स्वपिति । गन्तव्यग्रहणं किम् । योजने भुते । पञ्चालेपु वसति ।। गतिज्ञानप्रत्यवसानार्थशब्दक्रियाकर्मकश्रुशीनामाणि- कर्ता णौ ॥ ४२ ॥ गत्यर्थज्ञानार्थभोजनानां शब्दक्रियाणामकर्मकाणां श्रुटशोरप्यणी यः कर्ता णौ स कर्मसंज्ञो भवति । गच्छति माणवको ग्राम, गमयति माण- वक ग्रामम् । एवं ज्ञापयति माणवकं धर्मम् । भोजयति माणवकमोदनम् । अध्यापयति माणवकं वेदम् । आसयति देवदत्तम् । श्रावयति माणवके धर्मम् । दर्शयत्ति रूपतर्क कार्यापणम् । गत्यर्थानामिति किम् । पचत्योदनं देवदत्तः । मोदनं देवदत्तेन । अणाविति किम् । गमयति देवदतो यज्ञदत्तं, तमपरः प्रयुङ्क्ते । गमयति देवदत्तेन यज्ञदत्तम् । प्रयोजकव्यापारण व्याप्यमानस्य गत्यादिसम्बन्धिन एव प्रयोज्यकर्तुः कर्मसंज्ञा, नान्यधातु- सम्बन्धिनः । तेनास्य कर्तृत्वमेव । यदाह - "गुणक्रियायां स्वातन्त्र्यात् प्रेपणे कर्मतां गतः । नियमात् कर्मसंज्ञायाः स्वधर्मेणाभिधीयते ॥" हनोर्या ॥ ४३ ॥ हकोरणौ यः कत्ती सणी कर्मसंज्ञो वा भवति । हारयति भारं देवदत्तं, देवदत्तेनेति वा । कारयति कटं देवदत्तं, देवदत्तेनेति या ।। , ·पा० १] हृदयहारिण्यात्यया वृत्त्या समेतम् । दृश्यमिवाचोरात्मनेपदे ॥ ४४ ॥ दृश्यभिवायोरणी यः कर्ता स आत्मनेपदे परे णौ वा कर्मसनो म- वति । पश्यन्ति भृत्या राजान, तान् राजेवानुकूलाचरणेन प्रयुते । दर्श- यते राजा भृत्यान् भृत्यैरिति वा । अभिवदति गुरु देवदत्त , अभिवादयते गुरुं देववत्तं देवदत्तेनेति वा । 'प्रेरणौ यत् कर्म पौ चेत् स कर्तानाध्याने' इत्यात्मनेपदम् । आत्मनेपद इति किम् ! पश्यति रूपतः कापीपण, दर्श- यति रूपतर्क कार्यापणम् । अभिवदति गुरु माणवकः, तमपरः प्रयुद्धे । अभिवादयति गुरु माणवकेन । गत्यर्यादिना दृशेनित्य कर्मत्वे प्राहे अमि- वादेस्तु नित्यमप्राप्ते विकल्प.॥ न नीखाद्यादिहायशब्दायक्रन्दाम् ॥ ४५ ॥ नयतेप्रत्ययस्यादिसायोरभ्यवहारावयोहायशब्दायकन्दा शब्दकि- याणां ण्यन्तानामणि कर्तुः कर्मसंना गतिज्ञानादिसूण प्राप्ता न भवति । नयति भार देवदत्त , नाययति भार देवदत्तेन । खादयत्यपूप देवदत्तेन । आदयत्योदन विष्णुमित्रेण । हाययति देवदत्त यज्ञदत्तेन । शब्दाययति यज्ञदत्त विष्णुमित्रेण । मन्दयति विष्णुमित्र माणकेन । कर्मसनाप्रतिपे- धात् स्वव्यापाराश्रय कर्तृत्व भवति ॥ बहेरनियन्तृकर्तृकस्य ॥ ६ ॥ असारथिफर्तृकम्य वहेरणी कर्ता पो कर्ममंजो न माति । वाहयति मार देवदत्तेन । अनियन्तृकर्तृरुस्येति किम् । बाह्यति शकट बलीपर्दान सारयिः । वहेर्गत्यर्थत्वात् प्राप्त प्रतिपेधः ।। भक्षरहिंसार्थस्य ॥ १७ ॥ मक्षे. स्वार्थिकण्यन्तस्याहिंसापियस्याणी का पौ मसनो न मरति । भक्षयति पिण्डी देवदत्तेन । मदिमायस्थेनि किम् । भक्षयनि सस्य पलीपीन् । 'माँ भाषा. मचेतना' रति मम्योपयातान हिंमा । अभ्यवहारार्थत्वात् प्राप्ने प्रतिषेधः ॥

·सरस्वतीक्ण्ठाभरण [अध्या० १ अधिशीडलारामाधारः ॥ ४८ ॥ 'आधारोऽधिकरणम्' उत्यन्यापपाद । शीडादीनामविपूर्वाणामा- धार कर्मसनो मयति । ग्रामगधिशते । पर्वतवितिष्ठति । वृक्षमध्यास्ते। अधिग्रहण किम् । शयो रोते । आधार इति किम् ! पौरुषेणाधिति छति ॥ उमान्यव्याडसः॥ १९ ॥ उपानिपूर्वस्य वसेर धार नभमज्ञा गगी। पर्वतमुपवसति । (ग्राम- मनुवसति) । नगरमापति । आवसयमाासति । अकर्मकप्रस्तापाद् वस्तेन भवति ॥ उपारेरभोजनास्य कालः। ५०॥ उपप्रस्त वसेरमाता स्विाधार काल एव कर्मसज्ञो भवति । निरामुपवसति। म मुपासी भोजननिवृत्त करोत्यर्थ । काल इति क्म् ि। तीथ उपवसति । पृथा सिद्ध नयमार्थ नयनम् ॥ अनिशिो वा ॥ ५१ ॥ अभिनिपूर्वम्य विकाराशर मसज्ञो या भाति । ग्राममभिनिवि शते । कल्याणेऽगिनिये। । सज्ञा सज्ञि यभिनिनि गते । व्यनस्थितविनापे यम् । तेन प्रतिपय समाय न भाति ।। दिन. वरणम् ॥ ५२ ।। दीगते बग्णसज्ञाविषय कारक कमसर वा भवति । अक्षान् दीपति अलेीत । करणामतिकम् । दादी यति फ्लके ।। धद्रुहोरपसृष्टयो सम्प्रदान ।। ५३ ।। मुषहो मोपसगयो सम्प्रदानसनाविषय कारक कर्मसज्ञ भवति । देवदत्तमभिजति । दामतमभिद्राति । उपमृष्टयोरिति किग । देवद- तार उध्यति । यन दत्ताय गुह्यति । सम्ग सममिति किम् । देवदत्तमभि उध्याति मे ॥ यजेमणः करगल ।। ५४ ॥ यजते गण करणत्यतिक्षामा यत् सम्प्रदान, तत् कर्मसन भाति । पशुना रुद्र यतते । पशु रुवार ददातीत्यर्थ ॥

·१७ " पा० १. हृदयहारिण्यात्यया वृत्त्या समेतम् । साधकतमं करणम् ॥ ५५ ॥ क्रियासिद्धौ यत् प्रकृष्टोपकारकलेनाव्यवधानेन विवक्षितं, तत् का. रक करणसंगं भवति । काष्ठः स्याल्यामोदनं पचति । दात्रेण लुनाति ।। "क्रियायाः परिनिष्पत्तियद्यापारादनन्तरम् । विवक्ष्यते यदा तत्र करणलं तदा स्मृतम् ।। वस्तुतस्तदनिदेश्यं नहि वस्तु व्यवस्थितर । स्यात्या पच्यत इत्येषा विवमा दृश्यते यतः ।। स्वातन्त्र्ये विनियोक्तार आरोदेवोपकुर्वते । करणेन हि सर्वेषां व्यापारो व्यवधीयते ।। तमग्रहणमपादानादिसंज्ञाविधौ तरतमयोगो नास्तीति ज्ञापनार्थम् । कुस्- लात् पचति, गहायां घोषः, इभ्याः प्रतिवसन्तीति व्यवहितोपचरितयो. रप्यपादानत्वमधिकरणत्वं च भवति । अस्य च कारकान्तरापेक्षया प्रकर्पो न स्वकक्ष्यायाम् । तेनैकस्यां क्रियायामनेकमपि करणं भवति । सुपेन सर्पिषा लवणेन पाणिना ओदनं भुझे ।। कर्मणा क्रियया वा यमभिप्रेति स सम्प्रदानम् ॥ ५६ ॥ कर्मणा करणभूतेन क्रियया या यममिति श्रद्धानुग्रहादिकाम्ययाः मिसम्बमाति, तत् कारकं सम्प्रदानमंतं मयति । उपाध्यायाय गां ददाति । देवेभ्यो यठिमुत्सृजति । माणवकाय धर्ममुपदिशति । स्वामिने स्वरूप निवेदयति । अस्यानि(स) करणादयोऽवान्तरव्यापाराः । यदाद- "अनिराकरणात् त्यक्तुस्त्यागा कमलेसितम् । प्रेरणानुमतिम्यां वा लमते सम्प्रदानताम् ।।" कियया-पत्ये शेने । युद्धाय सन्जयते । देवेभ्यो नम इति । अभिप्रम- वर्ग किम् । मनः एवं ददाति । रकस्य वनं ददानि 1 सर्वोऽपि प्रेक्षा- पूर्वकारी युध्या कमिय पश्यति । ततः प्रार्थयते । ततोऽध्यास्पति । अप प्रारमने । पधानियतपति । ततः फलं प्रामोनीति मन्दर्शनापोक्षय सपनादीनां साम्पत्तेन कर्मन्ये मनि कर्मप्रहमनेव मिद्धे कियाग्रह पर: . jange..

·- १८ सरस्वतीकण्ठाभरणं [भध्या०१. सन्दर्शनादयो भेदेन विवक्ष्यन्ते, तदा शयनादिभिरभिप्रेयमाणस्य पत्यादेः सम्प्रदानत्वम्, यदा पुनरभेदेन विवक्ष्यन्ते, तदा नेतीत्येतमेवार्थ प्रययति । विवक्षा च नियता । तथाहि - पत्ये शेते इत्यादौ भेदविवक्षा | कट करोतीत्यादावभेदविवक्षा । ग्राम गच्छति ग्रामाय गच्छतीत्यादौ मेदा- भेदविवक्षेति प्रयोगसङ्करो न भवति । तदुक्त - "मेदाभेदविवक्षा च स्वभावेन व्यवस्थिता । तस्माद् गत्वर्थकर्मादौ व्यभिचारो न विद्यते ।।" रुच्यर्थानां प्रीयमाणः ॥ ५७ ।। अन्यकर्तृकोऽभिलापो रुचिः । तदर्थानां प्रयोगे यत्स्थोऽमिलाप, स प्रीयमाणोऽर्थः सम्प्रदानसज्ञो भवति । देवदत्ताय रोचते मोदकः । यज्ञ- दत्ताय स्वदते दधि । देवदत्तादिस्थस्याभिलापस्य मोदकादि. कती । अन- न्यकर्तृके बमिलापे न भवति । देवदत्तो मोदकमभिलपति । रुच्यनामिति किम् । मोदको देवदत्त प्रीणाति । प्रीयमाण इति किम् । देवदत्ताय रोचते मोदक. पथि । कथ रोचते मम घृतमित्यादौ, कारकाणामविवक्षा । शेषत्वात् षष्ठी ॥ श्लाघह्नस्थाशपां जीप्स्यमानः ॥ ५८ ॥ श्लाघादीना प्रयोगे ज्ञापयितुमिथ्यमाण कारक सम्प्रदानसज्ञ भवति । देवदत्ताय श्लाघते । देवदत्तायापहनुते । देवदत्ताय तिष्ठते । देवदत्ताव शपते । शाघापहवस्थानशफ्थान् कुर्वाणो देवदत्त ज्ञपयितुमिच्छीयर्थ । झीप्स्यमान इति किम् । देवदत्त श्लाघते ।। घारेरुत्तमर्णः ।। ५९ ॥ धारयते प्रयोगे उत्तम! धनस्य प्रयोक्ता यस्तत् कारक सम्प्र- दानसज्ञ भवति । देवदत्ताय शत धारयति । उतमर्ण इति किम् । दव- दत्ताय शत धारयति ग्राम ।। स्पृहरीप्सितो वा ।' ६० ॥ स्पृहे. प्रयोगे यदीप्सित तत् कारक सम्प्रदानसज्ञ का भवति । पुष्पेभ्यः स्पृहयति । इप्सित इति किम् । पुष्पेभ्यः स्पृहयति वने । ईप्सि- ·पा० १. हृदयहारिण्यात्यया वृत्त्या समेतम् । तस्य सम्प्रदानसनापक्षे धातोरकर्मकत्वाद् भावे लकारः कर्तरि च निष्ठा भवति । पुष्पेभ्यः स्पृह्यते देवदत्तेन ! पुप्पेभ्यः स्पृहितो देवदत्त इति ।। क्रुधगुहेासूयार्थानां यं प्रति कोपः ॥ ६१ ॥ मोधो रोपः । द्रोहोऽपकारः । समानेपु दानमानाघमर्पणमीप्यो । परगुणानामसहनमस्या । कोषाधर्यानां धातूनां प्रयोगे यं प्रति कोपस्तत् कारकं सम्प्रदानसंज्ञं भवति । कोषः कोप एव । द्रोहादयोऽपि कोपप्रमका एव गृह्यन्ते । ततः सामान्येन विशेषण यं प्रति कोप इति । देवदत्ताय क्रुध्यति कुप्यति वा । देवदत्ताय दृधति अपराध्यति वा । देवदत्तायेप्यति । देवदत्तायास्यति । यं प्रति कोप इति किम् । मायामीर्ण्यति, मैनामन्यो द्राक्षीदिति । 'योऽस्मान् द्वेष्टी'त्यादी द्विपेरप्रीत्यर्थत्वान्न भवति । मम्प्र- दानसंज्ञायां कर्मसंनाया बाधितत्वाद् भावे लादयः कत्रादौ च निष्ठा भ- वन्ति । देवदत्तायर्च्यते । देवदत्तायेयितव्यम् । देवदत्तायेश्यितो यजदत्त इति ॥ राधीक्ष्योर्यस्य विप्रश्नः ।। ६२ ।। राधेरीक्षश्च प्रयोगे यत्सम्बन्धी विविधः प्रश्नः, तत् कारकं मम्प्रदान- संदं भवति । देवदत्ताय राध्यति । देवदत्तायेक्षते । नैमित्तिकः पृष्टः देव- दत्तस्य शुभाशुभं पालोचयतीत्यर्थः ।। प्रत्याभ्यां श्रुवः पूर्वस्य कर्ता ॥ ६३ ॥ प्रतिपूर्व आइपूर्वश्च शृणोतिरभ्युपगमे वर्तते । स च परेण प्रयुक्तस्य भवति । प्रत्याइपूर्वस्य श्रवः प्रयोगे पूर्वस्य प्रार्थनादः कर्ता सम्प्रदानसंजो भवति । देवदत्ताय गां प्रतिपाति । देवदत्ताय गानागाति । अन्युपग- पतीत्यर्थः। पूर्वस्य कति किम् । गरि मा भूत् ।। अनुप्रतिगृणम ॥ ६ ॥ अनुपूर्वन्य प्रतिपूम्य च गृणानः समितुः प्रोनाइन यतमानस्य भयोगे पूरस्य शुमनत्य कर्ता मन्दानमंत्री मति । दोरेनुपाति । होनारं मन्तं प्रामादयतीत्ययः ।।

·२० (अध्या०१. . सरस्वतीकण्ठाभरणं ध्रुवमपायेऽपादानम् ॥६५॥ सावधिकगमनमपायः । तत्र यद् ध्रुवमवधिभूतमपायेनानाविष्ट, तत् कारकमपादानसंज्ञं भवति । ग्रामादागच्छति । अपायेनानाविष्टं ध्रुवम् । तेन चलमप्यपादानम् । धावतोऽवात् पतितः । मेषान्मेपोपसर्पति । तदाह- "(धं? सोरणे देवदत्तस्य ध्रौव्यं पातातु वाजिनः । आविष्टं यदपायेन तस्याध्रौव्यं प्रचक्षते ॥ मेषान्तरक्रियापेक्षमवधित्वं पृथक् पृथक् । मेषयोः स्वक्रियापेक्षं कर्तृत्वं च पृथक् पृथक् ।।" तच "निर्दिष्टविषय किचिदुपातविषय तथा । अपेक्षितक्रियं चेति विधापादानमिष्यते ।" यत्र धातुना अपायलक्षणो विषयो निर्दिष्टस्तनिर्दिष्टविषयम् । यथा-पर्व- तादवरोहति । यत्र तु धातुर्धात्वन्तरार्थाङ्गं स्वार्थमाह, तदुपात्तविषयम् । यथा-- कुसूलात् पचतीति । अनादानाङ्गे पाके पचिर्वर्तते । यन क्रिया- वाचिपदं न श्रूयते, केवलं क्रिया प्रतीयते, तदपेक्षितक्रियम् । यथा साझाश्यकेन्यः पाटलीपुत्रका अभिरूपतरा इति । अपायश्च कायसंसर्ग- पूर्वको बुद्धिसंसर्गपूर्वको वा विमाग उच्यते । तेनोचरमपादानसंज्ञाविधानं 'पञ्चमी विमक्ताद्' इति पञ्चमीविधानं च प्रपञ्चायं भवति । जुगुप्साविरामप्रमादार्थानाम् ॥ ६६ ॥ जुगुप्साद्यर्थानां धातूनां प्रयोगे यदवधिभूत, तदपादानसंज्ञं भवति । अधर्माज्जुगुप्सते । अधर्माद विरमति । अधर्मात् प्रमायति । दुःखहेतुरयम- धर्म इति बुद्धया प्राप्य ततो निवर्तत इत्सर्पः । निवृत्त्पनेषु जुगुप्साविराम- प्रमादेप्चेते धातवो वर्तन्ते ।। भीत्रार्थानां भयहेतुः ॥ ७ ॥ विमेत्ययानां प्रायत्यर्यानां च धातूनां प्रयोग भयहेतुः कारफमपा. दानमंजु भवति । चोरेम्यो पिमेति । चोरेम्य उद्विजते । चोरान् बुद्धया 'पात पति पायपदायपाठः-

·२१
-
पा०१० हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् ।
प्राप्य तेभ्यो निवर्तत इत्यर्थः । चोरेभ्यस्त्रायते । चोरेम्यो रक्षति । बुद्धया
चौरैः संयोज्य निवर्तयतीत्यर्थः ।।
पराजेरसोढः ॥ १८॥
परापूर्वस्य जयतेः प्रयोगे सोढमशक्य कारकमपादानसं भवति ।
अध्ययनात् पराजयते । भोजनात् पराजयते । अध्ययनं भोजन का असह-
मानस्ततो निवर्तत इत्यर्थः । असोढ इति किम् । शत्रून् पराजयते ।।
वारणार्थानामीप्सितः॥ ६९ ॥
वारणार्थानां धातूनां प्रयोगे प्रवृत्त्या यदाप्तुमिष्टं कारकं तदपादान
भवति । यवेभ्यो गां निषेधति । कूपादन्यं निवारयति । यवादिमम्पर्क
बुद्धया समीक्ष्य गवादीन् यवादिभ्यो निवर्तयतीत्यर्थः ।।
अन्तर्धी येनादर्शनमिच्छति ॥ ७० ॥
अन्तर्षिक्रियायां येन क्रियमाणं दर्शनमात्मनो नेच्छति, तत् कारक-
मपादानसंगं भवति । उपाध्यायादन्तर्धत्ते । उपाध्यायान्निलीयते। मामुपा-
ध्यायो मा द्राक्षीदिति तिरोभवति । अन्ताविति किम् । चोरान् न दिक्षते ।
इच्छतिग्रहणाददर्शनेच्छायां सत्यपि दर्शने भवति ।।
आख्यातोपयोगे । ७१ ॥
उपयोगे नियमपूर्वके विद्याग्रहणे साध्ये आस्याता प्रतिपादयिता
यस्तदपादानं भवति । उपाध्यायादधीते । उपाध्यायादागमयति । उपयोग
इति किम् । नटस्य गायां शृणोति । अपाय इत्येव सिद्धेऽनुपयोगनिवृत्त्य
वचनम् ॥
जनिकर्तुः प्रकृतिः ॥ ७२ ॥
जनः कर्ता जायमानः, तस्य प्रकृतिः कारणमपादान माति ।
मान्छरो जायते । पीजादपुरो जायते । गरादयः शृङ्गादिम्या निष्काम-
न्तीत्यर्थ. ॥
मुवः प्रभवः ॥ ७३॥

·२३ सरस्वतीकण्ठामरण [अध्यां०१. भवनं भू. प्रभवत्यस्मादिति प्रभवः । भुवः कर्तुः प्रभवो यस्तद- पादानं भवति । हिमवतो गङ्गा प्रवहति । अपरामतीत्यर्थः ॥ कर्तृकर्मान्तरितक्रियाधारोऽधिकरणम् ॥ ७४ ॥ कर्तृकर्मव्यवहितक्रियाधारो यस्तदधिकरणसज्ञ भवति । तदुक्त "कर्तृकर्मव्यवहितामसाक्षाद् धारयत् क्रियाम् । उपकुर्वत् क्रियासिद्धौ (यज्ञे १ शास्त्रेऽ)धिकरण स्मृतम् ।।" तच पोहा-वैषयिकमोपलेपिकमभिव्यापक सामीपिक नैमित्तिकमौपचारिक चेति । तनानन्यत्रमावो विषयः, तस्मै प्रभवति वैपयिकम् । दिवि देवा । एकदेशमात्रसयोग उपश्लेपः, तत्र भवमौपश्लेपिकम् । कटे आस्ते । यस्या- धेयेन समस्तावयवसयोग., तदभिव्यापकम् । तिलेषु तैलम् । यदधेिय- सन्निधिमारेण क्रियानिमित, तत् सामीपिकम् । गङ्गायां घोपः । निमित्त- मेव नैमित्तिकम् । युद्धे सन्नद्यति । उपचारे भवमौपचारिकम् । करशाखा- शिखरे करेणुशतमास्त ।। सम्बोधनप्रथमान्तमामन्वितम् ॥ ७५ ॥ सम्पोधनप्रथमान्त पदमामन्त्रितसज्ञ भवति । "सिद्धस्याभिमुखीमावमान सम्बोधन विदुः । प्राप्ताभिमुख्यो झर्योऽर्थात् क्रियायां विनियुज्यते ॥" देवदत्त तव स्वम् । हे प्राह्मणौ । हे ब्राह्मणा.! । यत्र तु निमित्तं सम्बन्ध एवं साध्यो भवति, न तन सम्योधनम् । "सम्पोधन न लोकेऽस्ति विधातव्येन वस्तुना । स्वाहेन्द्रशघुर्वर्धस्व यथा राजा भवेति च ।।" नित्याभिमुल्यस्य युध्मदो नित्यानमिमुखानां चास्मदादीनां न भवति । समाविधी प्रत्ययग्रहणे तदन्तविध्यभावस्य ज्ञापितत्वादनान्तग्रहणम् ।। तदेकवचनं सम्बुद्धिः ॥ ७६ ॥ तस्याः सम्मोधनप्रथमाया यदेकवचन, तत् सम्युद्धिसन्न भवति । रेममे।। हे नदि।।

·पा०१.] हृदयहारिण्यास्त्यया वृत्या समेतम् । २३ सनादिद्विरुक्तौ पूर्वोऽभ्यासः ॥ ७७ ॥ सनादिनिमित्त द्विवचने यः पूर्वः सोऽभ्याससंज्ञो भवति । चिकी- पति । मित्सति । सनादिद्विरुक्ताविति किम् । ग्रामो ग्रामो रमणीयः ।। द्वयमभ्यस्तम् ॥ ७८ ॥ तस्यामेव द्विरुक्तौ पूर्वः परश्चेति द्वयमभ्यस्तसंज्ञं भवति । ददति । दधति । द्वाविति वक्तव्ये द्वयग्रहणं समुदितस्य संज्ञाप्रतिपत्त्यर्थम् ।। जक्षादयश्वा शासः ॥ ७९ ॥ शास्पर्यन्ता जक्षादयः पञ्च धातवोऽम्यस्तसंज्ञा भवन्ति । जक्षति । जाग्रति । दरिद्रति । चकासति । शासति । आशास इति किम् । द्विषन्ति ।। इग्यणः सम्प्रसारणम् ॥ ८० ॥ यणः स्थाने यथाक्रमं ये इक , ते सम्प्रसारणसंज्ञा भवन्ति । कारीप- गन्धीपुत्रः । उप्तम् । गृहीतम् । यणामिकां च यथासङ्गयेन योगाद् दुहि- तरामिति लादेशस्येकः सम्प्रसारणत्वामावाद् दीयों न भवति ।। अदेङ् गुणः ॥ ८१॥ अकार एडौ च संज्ञाभाविता इतरे च प्रत्येकं गुणसंज्ञा भवन्ति । तरिता । चता । स्तोता । पचन्ति। पचे। तपरकरणं पूर्वापरयोस्तत्कालार्यम् । तेन महर्षिः, महेश्वर इत्यादी त्रिमात्रचतुर्मात्राणां स्थानिनामान्तरतम्यात् त्रिमात्रचतुर्माचा आदेशा न भवन्ति ।। वृद्धिरादैच् ॥ ८२ ॥ आकार ऐचौ च संन्नाभाविता इतरे वा प्रत्येकं वृद्धिसंत्रा भवन्ति । माप्टिं । ऐतिकायनः । औपगवः। आरातीयः, रमयं, नौमयम् । तपरकरण- मैजर्यम् । आकारम्बनण्तात् मवान् न ग्रहीप्यति । तेन सबैडका, खट्वीपग इत्यादी चतुर्मात्रा न भवन्ति ।। वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम् ॥ ८३ ॥ अचां मध्ये पम्यादिवृद्धिसंकलन्टन्दरूपं वृदसंन मवति ।

·२४ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्मा० १. अचामिति जातौ बहुवचनम् । तेन द्वयोरपि भवति । शालीयः । ऐतिका- यनीयः । औपगवीय. । आदिरिति किम् ! सभासन्नयने भवः सामासन्नयनः॥ हलो मिथः श्लिष्टाः संयोगः॥ ८ ॥ हलो हलभिमिधः लियाः संयोगसंज्ञा भवन्ति । जातौ बहुवचनम् । तेन द्वयोरपि संज्ञा भवति । आत्मनः । पर्वणः । समुदाये वाक्यसमाप्तिः । तेन प्रत्येकं सयोगसज्ञाभावाद दुर्यात इत्यादौ 'यण संयोगादेरात' इति निठानत्व न भवति । हल इति किम् । तितउ । संयोगान्तलोपो हि स्यात् । मिथ इति किम् । पनसम् । 'स्कोः सयोगायोरन्ते च' इति लोपः स्यात् ।। अलोऽन्त्यात् पूर्व उपधा ॥ ८५ ॥ धातुप्रातिपदिकादौ वर्गसमुदाये अन्त्यादलः पूर्वोऽलुपधासंज्ञो भ- वति । भिद्, भेता । राजन् , राजानः । अल इति किम् । शिष्टः । समु- दायात् पूर्वस्य मा भूत् ॥ अन्त्याजादिष्टिः।। ८६ ।। प्रकृतिप्रत्ययादौ वर्णसमुदाये अजपेक्षया यो, अन्त्योञ्च् तदादि- वर्णसमुदायष्टिसंज्ञो भवति । सर्वगः । पचते ।। टिन्मित्किदादिः प्रकृतिप्रत्ययांश आगमः ॥८७ ॥ याद्यनुवन्धः प्रकृतेः प्रत्ययस्य चारयवः अट् नुम् तुगादिरागमसंज्ञो भवति । प्रकृतेः-अकरोत् । नन्दति अग्निचित् । प्रत्ययस्य करिष्यति । पचन् । देवासः । आदिग्रहणाद् वैयाकरणः, दौवारिकः । टिन्मित्किदा- दिरिति किम् । प्रकृतिप्रत्ययावयवानामौपदेशिकानां मा मूत् । प्रकृति- प्रत्ययांश इति किम् । पदारयवानां प्रकृतिप्रत्ययानवयवानां च ठगादिप्रत्य- पानां मा मूत् ॥ अदर्शनं लोपः ॥ ८८ ॥ प्रकृतिप्रत्ययानुबन्धादे मामान्यशासादयतो वा प्रसक्तस्य यददर्शन- मनुशारण, नलोपमन भरति ! झोपयति । अमिचित् । इएमुसः । प्रासा- .. दात् प्रेक्षते ॥

·पा० हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । २५ प्रत्ययस्य लुकलुलुपः॥ ८९ ॥ प्रत्ययादर्शनं लुकलुलुप्संगं भवति । थनेकसंज्ञा विधानात् तद्भा- वितग्रहणमिह विज्ञायते--लुसंज्ञाभावितमदर्शनं लुक्संजं इलुसंज्ञाभावित श्लुसंझं लुप्संज्ञामावितं लुप्संज्ञम् इति । लुक् , अत्ति । इलु, जुहोति । ल, पञ्चालाः । प्रत्ययस्येति किम् ! 'कंसीयपरशययोर्यननौ लुक् च' इति छयतोरेवादर्शनं यथा स्यात् । कंसीयस्य विकारः कांस्यम् । परश- व्यस्यायसो विकारः पारशवः ॥ अञ् मात्रिको ह्रस्वः ॥ ९॥ मात्राप्रमाणोच्चारणकालोऽज इस्वसंज्ञो भवति । अनिचित् । सोम- सुत् । अजिति किम् । प्रतक्ष्य । हल्समुदायस्य मात्रिकस्य हस्वसंज्ञा अभावात् तुङ् न भवति ।। हिमात्रो दीर्घः ॥ ९१॥ द्विमात्रोचारणकालोऽज् दीर्घसंज्ञो मवति । कुमारी । अजित्येव । तितउ च्छत्रम् । अच्समुदायस्य दीर्घसंज्ञायामसत्यां 'दीर्घस्य पदान्तस्य वा' इति तुम्विकल्पो न भवति ।। त्रिमात्रः प्लुतः ॥ ९२ ॥ त्रिमात्रोचारणकालोऽच् प्लुतसंज्ञो भवति । देवदत्त३ आगन्छ । उच्चैरुदात्तः ॥ १३ ॥ उचैरिति श्रुतिप्रकयों न गृह्यते उचैः पठनीति । किं तर्हि, ताल्या- दिपु भागवत्सु स्थानेषु स्याने स्थाने य उचो मागः, स गृह्यते । तर निष्पन्नोऽजुदात्तसेनो भवति । यरिमन्नुचार्यमाणे गाताणां निग्रही रूक्षता स्वरस्य संवृतता कण्ठविवरस्य भवति । येते । के। नीचेग्नुदात्तः ॥ ९४ ॥ समाने स्थाने नीचमागे नियनोऽननुदात्तसंज्ञो भाति । यस्मिन्नु- चार्यमाणे गानागां संसनं स्वरस्य विग्यता काठविवरस्य रिपृतना मानि । पृक्षय समय।.

·६ . सरस्वतीकण्ठाभरणं (अध्या०१ समाहारः खरितः ॥ ९५ ॥ उच्चत्वानुञ्चत्वसमाहारोपलक्षितोऽच् स्वरितसंज्ञो भवति । कार्यम् । कन्या ।। तस्यादित उदात्तमर्धहस्वम् ॥ ९६ ॥ उदात्तत्वा(जुत्तमर्ध ? नुदात्तत्व)समाहारोपलक्षितोऽच स्वरित इ. त्युक्तम् । तत्र न ज्ञायते कस्मिन्नवकाशे उदात्तः, कस्मिन्ननुदात्तः। तदुभय- मनेनाख्यायते ~-आदावर्धहस्वमुदात्तं, परिशिष्टमनुदात्तमिति । अर्धस्व- मिति चार्धमात्रा लक्ष्यते । इस्वग्रहणमतन्त्रम् । सर्वेपामेव ह्रस्वदीर्घप्लुतानां स्वरितानामेप स्वरगुणविभागः । शक्यमित्यत्रादितोऽर्धमात्रा उदाता । कन्या इत्यत्रादितोऽर्धमात्रा उदाता परिशिष्टाध्यर्धमात्रा अनुदात्ता । शक्तिके३ । अर्धमात्रा उदाता । परिशिष्टा अर्धतृतीयमाना अनुदाता ॥ हस्वं लघु ॥ ९७ ॥ हुस्वमक्षरं लघुसंज्ञं भवति । अचीकरत् ।। संयोगे गुरु ।। ९८ ॥ हस्वमक्षरं संयोगे परे गुरुसंज्ञं भवति । शिक्षा । भिक्षा | दीर्घ च ॥ ९९ ॥ संयोग इति नानुवर्तते । दीर्घमक्षरं गुरुसंशं भवति । ईहायके। ईक्षामो ॥ मुखनासिकावचनोऽनुनासिकः ॥ १०० ॥ मुससहिता नासिका मुसनासिका, तयोचार्यते यो वर्णः सोऽनुना- सिकमंत्रो भवति । संस्कृती । नः पाहि । अम्र आँ अपः । मुखग्रहण किम् । नासिक्यानामनुस्वारयमानां मा मूत् । नासिकाग्रहणं किम् । कच- टतपाना मा मृत् ॥ तुल्यस्थानास्यप्रयनः सवर्णः ॥ १.१॥ तुरयाँ म्यानप्रयन्नी यस्य येन वर्णेनासी वर्णरतं प्राते सवर्णसंशो मानि । तब - ·२७ पा० १j हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । "अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः शिरस्तथा । जिह्वामूलं च दन्ताश्च नासेकोष्ठौ च तालु च !" अकुहविसर्जनीयाः कव्याः । इचुयशास्तालव्याः । उपूपध्मानीया ओष्ठयाः । ऋटुरपा मूर्वन्याः । लतुलसा दन्त्याः । ए ऐ कण्ठतालव्यौ । ओ औ कण्ठोष्ठयौ । वो दन्तोष्ठचः । जिह्वामूलीयो जिहवः । अनुस्वार- यमा नासिक्या जमङणनाः स्वस्थाना नासिकास्थानाः । अथास्यप्रयत्न आभ्यन्तरश्चतुर्विधः-- स्पृष्टता ईपत्स्पृष्टता संवृतता विवृतता चेति । स्पृष्टं करणं स्पर्शानाम् । कादयो मावसानाः सर्गः । ईपत्स्पृष्टमन्तस्थानाम् । अ- न्तःस्था यरलवाः । विवृतमूक्ष्मणां स्वराणां च । ऊष्माणः शपसहाः । स्वरा अचः । तेषाम् ए ओ विवृततरौ । ताभ्यामपि ऐ औ, ताम्यामप्याकारः । अकारः संवृतः । तस्य सावार्थं शास्त्रसंव्यवहार एव विवृतत्वं प्रतिज्ञायते । तत्र येऽकारा उदात्तानुदात्तस्वरिताः प्रत्येकं सानुनासिका निरनुनासिका हस्वदीर्घप्लुतमेदादष्टादशधा विभिधन्ते, ते सर्वे कण्ठस्थाना विवृतकरणाः परस्परं सवर्णाः । एवमिवर्णास्तावन्तस्तालव्या विवृतकरणाः सवर्णाः । तथा उवर्णा ओष्ठया विवृतकरणाः सवर्णाः तथा ऋवी मूर्धन्या विवृतकरणाः सवीः । लवर्णस्य दीर्घा न सन्ति । प्रत्येकं द्वादशप्रभेदाः । एते द्वादश- दन्या विवृतकरणाः सवर्णाः । सन्ध्यक्षराणां ह्रस्वा न सन्ति । तानि प्रत्येकं द्वादशप्रमेदानि । तत्र एकाराः कण्ठतालव्या विवृततराः सवर्णाः । ऐकाराः कण्ठताल पाः (अति)विवृततराः सवर्णाः । ओकाराः कण्ठोठ्या विवृततराः सवर्णाः । ओंकाराः कण्ठोष्ठया अतिविकृततराः सवर्णाः । वाः स्ववर्याः सवर्णाः । अन्तःस्था द्विप्रभेदा रेफजिताः सानुनासिका निरनुनासिकाश्च । तेऽन्योन्यं सवर्णाः । रेफोप्मणामतुल्यस्थानास्यप्रय- तत्वात् सवर्णा न सन्ति । याह्यास्तु प्रयनाः 'स्थानेऽन्तरतम' इत्यत्रैवो- पयुज्यन्ते । ते च विवारः संवारः श्वासो नादो घोपोऽघोपोऽल्पप्राणता महाप्राणतोदात्तोऽनुदातः स्वस्ति इसे कादश । स्पृष्टतादीनां स्थानकरण- व्यापारेण वर्गोत्पत्तिकाल एव भावादाम्यन्तरत्वं. विचारादीनां तु वर्णनिष्प- विकालावं वायुवशेनोत्सत्तेर्वाद्यत्वमिति । तत्र वर्गाणां प्रथमद्वितीयाः श- पसविसर्जनीयजिदामूलीयोपध्मानीया यमौ च प्रथमद्वितीया वियतकण्ठाः वासानुप्रदाना अघोपाः । वर्गयमानां प्रथमेऽल्पनागाः । इतरे म महा- ..

·२८ सरस्वतीक्ण्ठाभरण [अध्या० १ प्राणाः । वर्गाणां तृतीयचतुर्या अन्तःस्या हकारानुस्वारौ यमौ च तृतीय- चतुर्थी नासिक्याश्च सवृतकण्ठा नादानुप्रदाना घोषवन्त । वर्गयमानां तृतीया अन्त स्थावाल्पप्राणा । इतरे सर्वे महाप्राणाः । यथा तृतीयास्तया पचमा. । दण्डानम् । यबाढकम् । दधीहते । मधूहते । होतृकार:। स्थानग्रहण किम् । कचटतपाना तुल्यास्यप्रयत्नानामपि भिन्नस्थानानां मा भूत् । आस्य- प्रयत्नमहण किम् । इचुयशानां तुल्यस्यानानामपि भिन्नास्यप्रयलानां मा भूत् ॥ नाज्झलौ ।। १०२ ॥ अज्झली तुल्यस्थानास्यप्रयत्नावपि परस्पर सवर्णसज्ञो न भवतः । आनहुह चर्म । वैपाशो मत्स्यः । दण्डहस्तम् । दधिशीतम् । 'यस्य'ति रोप. अक सवर्णदार्पश्च न भवति ।। अं इत्यनुस्वारः ॥ १०३ ।। अकार उच्चारणार्थः । अ इत्यय नासिक्यो वर्णोऽनुस्वारसज्ञो भाति । सस्कर्ता । विद्वाम ॥ अः इति विसर्जनीयः ॥ १०४ ।। अकार उचारणार्थः । अः इति कण्ठ्यो वर्णों विसर्जनीयसंज्ञो म. पति । वृक्षः । उचः ॥ ईदेविवचनं प्रगृह्यम् ॥ १०५ ॥ ईत् का एत् इसेमन्त द्विवचन प्रगृह्यमन भाति । अमी इति । रायू शी पदवे इनि। ईदेदिनि किम् । वृक्षारन । द्विवचनमिति किम् । कुमार्यन | तारकम्पममन्देहायं न तल्कालार्थम् । तेनेपां प्लुतादीनामिता. गरि मन्धिनं मी अग्नी३ इति। वायू३ इति । वटये३ इति । पचते३ अम् अगी। १०६॥ पी इल्ली प्रातमत्रा भार । अग अन । अमी आमते । iinमात मास्तरहिननाम्य पांगापि प्रगृह्यसंज्ञा

·1
पा० १]
हद यहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् ।
२९
न मवति । अमुकेध । अमूसाहचर्यादी इते रूपमदस एव गृह्यते ।
तेन अमनममः अमोस्यारतीत्यमो 1 अन्यत्यय न भवति ।।
निपातः केवलाजनाङ् ॥ १०७ ॥
आइवजितो वर्णान्तरासंसृटो निपातः प्रगृह्यसंज्ञो भवति । अ अ-
पेहि । इ इन्द्रं पश्य । उ उत्तिष्ठ । आ एवं नु मन्यसे | आ एवं किल
तत् । निपात इति किम् । अ! विष्णो ! आगच्छ। केवलाजिति किम् ।
नेति. इतीह । जानु उ अस्य रुजतीति पूर्वर्णकादेशे श-दान्तरत्वान्न भवति ।
अनाडिति किम् । आ इहि एहे । आ उदकान्ताद् ओदकान्तात् ।।
"ईपदथें क्रियायोगे मर्यादाभिविधौ च यः ।
एतमातं रित विद्याद वाक्यस्मरणयोरडित ॥"
ओत् ॥ १०८ ॥
ओदन्तो यो निपातः स प्रगृह्यसंनो माति । अयो अ । उताहो
इति । निपात इत्येव । गवित्ययमाह | अगोगीः समपद्यत गोभवदिति
गौणत्वात् । तिरोभवदिति लाक्षागेकत्वान्न भवति ॥
सम्बुद्दाविती वा ॥ १०९ ॥
सम्बुद्धाय ओकारः, स इतौ परे प्रगृह्यो वा भवति । वायो
इति, वायविति । मम्वुद्धाविते किम् । गविलयमाह । इताविति किम् ।
मानोऽत्र ।।
उञ् ॥ ११०॥
उमिति निपात इतिशब्दे परे प्रगृह्यो वा भवनि। उ इनि विति ।।
ॐ वारय ।। १११ ॥
भस्योनः स्याने ॐ इत्ययं दीयोऽनुनामिक आदेशो (पा) मानि
परपसंजय । तेन योगेन मह त्रैरुप्पम् । ॐ इाते. उ इति, पिति ।।
सर्वविश्वावुभाभयी इतरडतमाधितरान्यतगवन्यत्ती
सममिमी नेमध सर्वनामानि ॥ ११२ ॥

·३० सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या०५ सर्वादीनि सर्वनामसंज्ञानि भवन्ति । सर्वविश्वयोस्तुल्यार्थत्वाद् उभ- स्योभयप्रकृतित्वाद् डतरडतमयो प्रत्ययसाद् इतरान्यतरयोर्डतरादित्वाद् अन्यत्वयोः समानार्थत्वात् समसिमयोस्तु सर्वार्थत्वात् पृथग विभक्तिः । सर्वस्मै । विश्वस्मै । उभौ हेतू । उभाभ्यां हेतुभ्याम् । उमयस्मै । कतरस्मै कतमस्मै । इतरस्मै । अन्यतरस्मै । अन्यौ । खस्मै । समस्मै । सिमस्मै । (नेमस्मै ।) समस्य सर्वार्थस्योपादानात् समे देशे यजेतेत्यादी न भवति ॥ त्यत्तद्यदेतददसिदमेकहि युष्मदस्मद्भवतुकिमश्च ।११३॥ त्यदादीनि सर्वनामसंज्ञानि भवन्ति । त्यस्मै । तस्म । यस्मै । (एतस्मै ।) अमुप्पै । अस्मै । एकरमै । त्वादृशः।मादृशः। भवादृशः । कस्मै ॥ पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरापराणि व्यवस्थायाम् ॥ ११४ ॥ स्वाभिधेयावध्यपेक्षा नियमो व्यवस्था । तस्यां गम्यमानायां पूर्वा- दीनि सर्वनामसंज्ञानि भवन्ति । पूर्वस्मै । परस्मै । अवरस्मै । दक्षिणस्मै । उत्तरस्मै । अपररमै । व्यवस्थायामिति किम् । दक्षिणाय गायकाय देहि ।। स्वमज्ञातिधनाख्यायाम् ॥ ११५ ।। स्वमित्येतदात्मात्मीयज्ञातियनेषु वर्तते । तत्र ज्ञातिधनाभ्यामन्यत्र सर्वनामसंज्ञं भवति । स्वस्मै रोचते यत् , तत् तस्मै ददाति । यदात्मने रोचते, तदात्मीयाय ददातीत्यर्थ । अज्ञातिधनाख्यायामिति किम् । स्वाय दातुं स्वाय स्पृहयति, ज्ञानये दातुं धनाय स्पृहयतीत्यर्थः । अन्तरमपुरि बहिर्योगोपसंव्यानयोः ॥ ११६ ॥ अन्तरशब्दो बहियोंगे उपसंन्याने च सर्वनामसंज्ञो भवति । न चेत् पुरि वर्तते । अन्तरस्मै गृहाय । नगरवाद्यायेत्यर्थः । अन्तरस्मे शाटकाय । अपुरीति किम् । अन्तरायां पुरि वसति । बहिर्योगोपसंव्यानयोरिति किम् । अयमनयोमियोरन्तरे तापस. प्रातेवसति । मध्यवचनोऽत्रान्तरशब्दः ।।

·- पा० १] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । प्राग्रीश्वरान्निपाताः ॥ ११७ ।। "अधिरीश्वर" इतीश्वरसशब्दनात् प्रागित ऊर्च येऽभिवास्यन्ते, ते निपातसज्ञा वेदित या । प्राग्वचन मज्ञासमावेशार्थम् । तेनेह प्रकरणे पलान्तरमन्तरेण सज्ञासमावेशो न भवति ।। असत्त्वे चमा(हा हैवैवनूनशश्वत्स्पद्कूपत्कुविन्नेच्चे- चणकच्चिद्यतनहहन्तमानिकिमामाड्ननग्नहयः ॥११॥ इद तदित्यादिरावनामयपदेश्य विशेष्य सत्त्वम् । यन वर्त- मानायादय पञ्चविंशतिनिपातसज्ञा भवनि । अर्थाश्चैया समुचयादयो- ऽनेकप्रकारा लोकतो दतश्चावग-1 या । यदाहु "उच्चावचेष्वर्थेषु निपतन्तीति निपाता ॥ केऽप्यपा द्योतका केऽपि वाचका केऽप्यनर्थका । आगमा अपि केऽपि स्यु सम्भूयार्थस्य साधका ।" तत्र द्योतका, च वा ह अह एवादय । तयाचोक्तम्- "चो न समुचयवाची पष्ठयनुपजनादसत्ववचनाच । एकेनानमिवानात् प्रयोगनियमाद् गुणाश्रयणात् ॥" वाचका, शश्वत् कुवित् प्राहे प्रगे इत्येवमादय अनर्थरा, कर्मामिटे- त्यादय । सम्भूयार्थस्य साधका , नहर नवे नखलु मास्मेत्यादय । असल इति किम् । यनैपा सत्त्वरूपा अनुकार्यादापये वृत्तिस्तन मा मूत् । च समु. चये । एवोनधारण इति । च इति समुचये पादपूरणादापि । वृक्षय शक्षश्चानेन च तथैव च । वा इति विकल्पोपमादिषु । "या नीहिमिवी यनेत" । "मणी नेस्य लम्ते" ह महति विनियोग तिरास्नयायामपि । ख ह ाम गन्छ । अय हारण्य गच्छतु । पय द बोदन भुई उपाध्याय सक्तून् पाययति । स्वय ह रथेनायाति उपाध्याय पदानि गमयति । अह इति पूनायामपि । पश्य पश्यताइति । एस यमधारणे नियोगेजपे । बद्दमे स्वयमिद बदामे । अपर। इन। एते चादयः पय, यपोगे वम् नसादयो न भवन्ति । एवमिति प्रस्तपराम प्रकारेऽपि । 'एरादिनि ·सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या०१ देवर्षी ।" एवं कुरु । नूनमिति निश्चये वितकोदावपि । नूनं सा ते प्रतिवर जरिये । नूनमस्ति नोऽश्व इति । शश्वदिति सार्वकाल्ये सातत्या. दावपि । शश्वदकरोत् । शश्वद् गच्छ । सूपत् कूपदिति प्रश्नवितर्कपर्श- सासु । सूपदयं पठति । कूपदयं गायति । कुविदिति भूर्यर्थे योगप्रशंसा- स्तिभावेष्वपि । कुवेिदङ्ग! यवमन्तः, कुवित् करोति । एवमेते सप्त एवादयः 'एवादीनामन्त' इत्यन्तोदात्ता भवन्ति । नेदित्याशङ्कायाम् । नेज्जिह्मा- यन्तो नरकं पताम । चेदिति यद्यर्थे । उपाध्यायश्चेदागच्छेद्, आशंसे युक्तोऽधीयीय । चण् इति चेदर्थे । त्वच गमिष्यसि, फलिष्यति नः कामः । णकार'श्चण्कञ्चिद्यनयुक्तमिति विशेषणार्थः । कचित् कामप्रवे- दने । कच्चिद् जीवति ते माता । यत्रेत्यनवक्लप्त्यमर्पगर्दाश्चर्येषु । नावक- ल्पयामि न मर्पयामि गहीमहे आश्चर्यं यत्र तत्रभवान् वृपलं याजयेदिति । नहेति प्रत्यारम्भे । नह मोक्ष्यस इति । हन्तेति हर्षविपादयोः सम्प्रदानेऽपि । हन्त जीविता स्म । हन्त हताः पथिकहिन्यः । इद मनुष्येभ्यो हन्त । माकिरिति निषेधे । रक्षामाकों अपशंस(ईशत । नकिमित्युपमायाम् । मेघो नकिं वर्षति । मा माड् न नञ् नाह इत्येते प्रतिपेये । मा मा भवतुं तस्य पापम् । मा कापीत् । डकारो माडिति विशेषणार्थः । नैकः । मृगो न भीम इत्युपमायामापे । नञ् , ततोऽन्यस्त सशस्तद्विरुद्धस्तदभाव ते न- अर्थाः, ईपदर्थे अवक्षेपोपधावापे । यथा - अनग्निः । अब्राह्मणः । असितः। अमक्षिकम् । अनुदरा कन्या । अपचसि त्वं (स्व?)वृपल! । नहि नहि प्रेमा- निमित्ते सतीति ॥ वावत्वावत्वैतुबैन्कैनुधेरैवैश्रौपवौषडपडबड्वांडवेटपाट्- प्याट्फट्छम्बडधात्स्वधास्वाहालञ्चनहयः ॥ ११९ ।। वावादयः पञ्चविंशतिरसत्त्वे निपातसंज्ञा भवन्ति । वाव इत्येवार्थे । अशरीरं वाव सन्तम् । वाव इति विशेषयुक्तं वावायें | अयं वाव - शस्यते । बै तुबै इति विशेषे । अयं वै प्रकृष्यते, अयं तुवै प्रकृष्यते । वै नुवै इति वितर्के । को न्वै एषोऽभिगच्छाते ! को नुवै एष गच्छति। HIN ·पा०] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । ₹ इत्यनादरे । त्वं ह र करिष्यसि । वै इति पादपूरणे विशेषेऽपि । यो वे युवाप्यधीयानः । वृहस्पति देवानां पुरोहितः । श्रीपड वौपड वपडिति हेविस्सम्प्रदाने । अस्तु श्रीपट (बापद)वपडिन्द्राय । यडिति प्रशंसायाम् । यपमहाँ असि सू! । बाडिति वपउथे । वृपदेधेडप्सुपु(१)देवेट् । पाट् प्याट् इति प्रशंसायाम् । पाट् श्रव्यं पठति । प्याट् शीघ्र पठति । फद् विनप्रो- मारणे।हुं फट् प्रतिहतोऽसि । उक्ट् इत्यन्तःकरणे आमिमुख्येऽपि { छंट्- संशुद्ध्या सर्व जयति । छंबण्मुखो धावति । अथ आत् इत्येतावदर्थे । अधैन वृका रमसासो अद्युः । विश्वकर्मा विमना आद् विहायाः । स्वधा स्वाहा इति यथासहयं पितृदेवतासम्प्रदानयोः । पितृभ्यः स्वधा । अग्नये स्वाहा । अल- मिति पर्याप्तिपणवारणेपु । तन पर्याप्त्यर्थः स्वरादिपु, भूपणार्थों गतिष्विति वारणार्थ एवेद गृह्यते । अलं कृत्वा । अलं चाले! रोदनेन । चनेति चिदर्थे । किंवृतात् पर एव चास्य प्रयोगः । कश्चन । काचन । किचन । कयवन । हि इति स्फुटार्थे हेतौ पादपूरणादावपि । को वालिशो हस्तगतं द्रव्यं परगतं कुर्यात् । अमिरिहास्ति, धूमो हि दृश्यते । यो हि दीर्घासिताक्षस्येति ॥ अथोमथोनोभोभगोअघोहोहोअहोआहोउताहोहाही- हेहेहेयेऽव्ययेऽररेऽङ्गरेऽरेऽनेननवः ॥ १२० ॥ अथादयः पञ्चशितिरसत्त्वे निपातसंज्ञा भवन्ति । अथ इत्यधिका- रानन्तर्यप्रश्नावर्षो मङ्गलप्रयोजनश्च । अथ शब्दानुशासनम् । अथातो धर्म- जिज्ञासा । नित्यः शब्दोज्यानित्य इति । ओमित्यम्यादानाभ्युपगमसमा- प्त्यर्यो मद्गलप्रयोजनश्च । ओम् अमिमीले पुरोहितम् । ओं श्राद्ध क्षणः क्रियताम् । ब्रह्म मूर्भुवस्स्वरोम् । ब्रह्मवाचकस्तु सत्त्ववाची स्वरादियु । अयो इति प्रस्तावान्वादेशानन्तर्याधर्यो मालप्रयोजनथ । अयो शरत् तेन मदर्यमुज्झिता । अयो एनं परिवर्तय । छन्दोधीप्वायो व्याकरणम् इति । नो इति निषेधे । नो पचति । मो भगो अघो हो हो अहो इति सम्पा. धनायाः । मो ग्रामणाः1 । मगो माह्मणाः । अयो प्रायणाः! । इंहो एहि । हो पान्य | अहो आगन्छ । अहो रुपमहो रूपमित्यहो विस्मयादापि । भादो उताहो इति पित । स्थाणुरयमाहो पुरुरः । गौरयमुनाहो गरयः । हा इनि रिपादपुग्नुगुप्सामु । कन्यान्तःपुरमेर हा ·सरस्वतीकण्ठाभरणं अध्या० १. प्रविशति । हा प्रिये जानकि! । हा देवदत्तम् । ही इति विपादे विस्मये च । शतकृलोऽप्यधीयाना ही न विद्मो जड़ा वयम् । हतविधिलसिताना ही विचित्रो विपाकः । हे है हये अयोति सम्बोधनार्याः । हे देवदत्त। । है यज्ञदत्त । हये जाये! मनसा तिष्ठ । अयि विजहीहि दृढोपगृहनम् । (अये इति स्मरणे।)अये रामो दाशरथिः । अररेइत्यवक्षेपसम्बोधने । (अररे) महाराज प्रति कुतः क्षत्रियाः । अङ्ग इति पूजा(यां) सम्बोधने च । अङ्ग स्म विद्वन् ! माणवकमध्यापय । अङ्ग कूज । इदानी ज्ञास्यसि जाम! (रे) अरे अये इति हीनसम्बोधने । (अ)रे ! नवा'। अरे जायायै । अवे वृपल! किं ब्रवीपि । नन्विति परमताक्षेपानुज्ञापनापृष्टप्रतिवचनेषु । ननु वक्तृविशेपनिस्पृहाः । ननु जानीहि माम् । अकापीः कटं देवदत्त । ननु करोमि भोः॥ शुकंसुकंनुकंनहिकमूंहुमुसुकहकिहिमत्कद्यत्व- दिचिकित्स्विदुतवतेवतुनकः ॥ १२१ ॥ शुकमित्यादयः पञ्चविंशतिरसत्वे निपातसंज्ञा भवन्ति । शुकमिति शनचे । शुकं गच्छति । सुकमित्यतिशये। सुकं शोमते । नुकमिति क्ति । अहिर्नुकम् । नहिकमिति निषेधे । नहिकमस्ति ते किञ्चित् । ऊमिति स्त्रीणां विकारवचने । ऊ नाहमिदं वेनि । हुमिति धिकरण (स्मरण) भर्त्सनेषु । मुन्ध हुम् । हुं स त्वमसि । हुँ निर्लज्जाफ्सर । उनिति वितर्कसम्बोधनपादपूर- णेषु । क उ एति । उ उत्तिष्ठ । तद् वायुः तदु चन्द्रमाः । उ इत्यच्- प्रतिरुपकोऽप्यस्ति । अस्य त्वयं विशेपः । ॐ इति पक्षे भवति । सुनि- त्यतिशय । सुमीपुणः सखीनाम् । प्रकार 'उकः सुनित्यादौ विशे- पणार्यः । कमित्य नर्थकः पादपूरणे । शिशिरं जीवनाय कम् । हमित्यस- म्मती । हं क एवमाहुः । किमिति प्रश्नक्षेपेपदातिशयेषु । किमयं स्थाणुरुत पुरुषः । फिमयमपि प्राह्मणः । न किमप्यस्यास्ति । किमप्येष लमते । विकारः स्तोमवचनः।न चाहियन्य साम गीयते । अदित्याश्चर्ये । कस्तद् वेद पदद्युतम् । कदिति प्रश्ने । कद् रुद्राय प्रचेतमे । यत्तदित्येती हेत्वर्थे । यदयनीत । तज्जानाति । इदित्यनर्यकः । वक्ष्यन्तीवदाग गन्ति कणम् ।

·३५ पा०१ हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । चिदित्यसाकल्याप्यर्थोपमानासम्मतिषु । किञ्चित् प्रयच्छति । न किविद् ब्रवीति । अग्निश्चिद् भायात् । कुल्मापांश्चिदाहर । किदिति म(क्षण? नि पादपूरणयोः । किन कितव! कदोऽसि । किन् कैतदुपपद्यते । स्विदिति प्रश्न वितर्के च । कः स्विदेकाकी चरति । अधःस्विदासीदुप- रिविदासीत् । उत इतिः वितर्कवाढार्थप्रश्नेषु । स्थाणुरयमुत पुरुषः । उत शिरसा पर्वतं मिन्यात् । उत दण्डः पतिष्यति । यत इति खेदानु- कम्पासन्तोपविस्मयामन्त्रणेषु । अहो यत महत् कष्टम् । हता वत वराकी । एते वत जीविताः स्मः । यत बालः प्रगल्भते । कबत यास्यसि । इव ईपदर्थोपमोप्रेक्षावाक्यालङ्कारेषु । कडार इवायम् । चन्द्र इव मुखम् । लिम्पतीव तमोऽङ्गानि । कथमिवैतद् भविष्यति । तु इति विशेषावधारण- पूजाव्यावृत्तिपादपूरणेषु । मृष्टं पयो मृष्टतरं तु मांसम् । आत्मादयस्तु प्र- मेयम् । यस्तु माणवको भुङ्क्ते । वं तु किं करिष्यसि । आख्यास्यामि तु | नु इति प्रश्नप्रतिवचनोपमानवितर्केपु । को नु वाचमीरयत्यन्तरिक्षे । अकापीः कटं देवदत्त!, अयं नु करोमि भोः । वृक्षस्य नु ते पुरुहूत ! वयाः । अहिर्नु रज्जुर्नु । यञ्चकच्चनकिमुतकिलकिङ्किलार्कस्विदुतास्वदाहस्थि- दहहनहवैनवैनवान्यदन्यत्रशवकिविपुपशुखलुयदिनामयदु- तप्रत्युतयदाजातुयदयः ॥ १२२ ।। यचेत्यादयः पञ्चविंशतिरमत्वे निपातमंज्ञा भवन्ति । यच इत्यनव- क्लप्त्यमर्पगर्दाश्चर्येषु । नावकल्पयामि न मर्पयामि गर्हामहे आम्वयं यथ तनमान् वृपलं याजयेत् । कञ्चनेति कच्चिदर्थे । ससे! कच्चन कुश- ल्यसि । किमुत किंपुनरर्थे । प्राकृतोऽपि पुमान् नावमन्तव्यः, किमुत राजा। किलेत्यागमारुचिन्यक्करणेषु । जघान कंसं किल । (एवं किल) केचिद् वदन्ति । अयं किल योत्स्यते । किझिलति क्रोधाश्रद्धयोः । न मर्पयामि न अधे किदिल तत्रभवान् वृपलं याजयिष्यति । किंस्विद् उतस्विद् आहो- स्विदिति वितकार्याः स्थाणुरयं किंस्वित् पुरुपः।स्थाणुरयमुतस्वित् पुरुषः । स्थाणुरयमाहोस्वित् पुरुषः । अइहेति विस्मये पिपादे च । अहह महतां ·- सरस्वतीकण्ठामरणं [अध्या० १. निस्सीमानश्चरित्रविभूतयः । अहह कष्टमपण्डितता विधेः । नहर निष्ठित- निषेधावधारणे । नहवै सशरीरस्य प्रियाप्रिययोरुपहतिरस्ति । नवै इति निषेधावधारणविशेषनिपेघयोः । नवै स्त्रैणानि सख्यानि सन्ति । नवा उ एत- न्मियसे न रिप्यसि । नवेति निपेये। नवा कुर्यात् । अन्यदित्यन्यार्थे । देव- दत्त आयातोऽन्यच्च यज्ञदत्तः । अन्यत्रेति वर्जने । पतितां न विभृयादन्यत्र मातुः । शचिति प्रतिग्रहणे । शपकरोति । अधकिमित्यम्युपगमे । देवदत्त ! गच्छसि, अयकिम् । विपु इति सर्वतोमाव । विपु मञ्चतीति विष्वक् । पशु इति सम्यगर्थे । लोपं नयन्ति पशु मन्यमानाः । खल्विति निषेध- वाक्यालङ्कारयोः । खल्ल कृत्वा । अथो खल्वाहुः । यदिनामेति प्रकृतान्य- थाले । विप्रोऽसि यदिनाम मूर्खः । यदुतेति वाक्यार्थनिर्देशे । स त्वया वाच्यो यदुतेहागम्यताम् । प्रत्युतेत्युक्तवैपरीत्ये | र दोपः पुनरुक्तोऽपि प्रत्युतेयमलक्रिया । यदेति हेतौ । यदा जनैः सर्वगतस्त्वमुच्यसे । जा- विति कदाचिदर्थे । न बातु कामः कामानामुपमोगेन शाम्यति । यदीति पक्षान्तरे । यदि शमः, किं तपसेति ।। यथाकथाचयथातथापुत्घपुरायावत्तावद्दिष्टयामर्या- मनामस्मेतिहसहामासमंसत्रासाकंसार्धमीमास्सीमाभितयः ॥ १२३ ॥ यथाकथाचेत्यादयः पञ्चविंशतिरसत्त्वे निपातसंज्ञा भवन्ति । यथा- कयाघेत्यनादरे । यथाकथाच दीयते । यथेति योग्यतावीप्सापदार्थानति- वृत्तिसादृश्येपु । ययाभिरूपम् । यथावृद्धम् । यथा देवदत्तस्तया यज्ञदत्तः । तयति समुच्चयाभ्युपगमनिदर्शनसादृश्येषु । देवदत्तो नजतु तथा यज्ञदत्तः । तयेति स प्रतिज्ञाय । तथाहि ते शीलमुदारदर्शने! | इदमपि तथा । पुदिति पुरमायाम् । पुत् गलतीति पुगलः । ति पादपूरणे । आधा येऽमिमिन्धते । 'ऋचि तुनुपेत्यादिना छान्दसं दीर्घत्वम् । रेति भविष्यदासत्तिमूतविप्र- कर्पयोः । अधीप्व माणवक! पुरा विद्योतते विद्युत् । नटेन स्म पुराधीयते । पुरातनः पुरुषः । यावदिति साकल्यक्रमावधारणावधिपु कालावधावपि । यावद् दत्तं तावद् भुक्तम् ।यावदमनं माझणानामन्त्रयस्व । पाटलीपुत्रं यावद् वृष्टो देवः । यावद् गिरः से मस्तां चरन्ति । तावदिति साकल्यक्रमावधिषु ।

·पा० १] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । यावद् दत्तं तावद् भुक्तम् । त्वमेव तावत् परिचिन्तय स्वयम् । तावदधीष्य यावद् युध्यसे । दिष्टयेसानन्दे । दिष्ट्या वर्धस्व । मर्या इति सीमवन्धने । मर्या आदीयते इति मर्यादा । आम इत्यानुगुण्ये । गच्छ ग्रामम् , आम गच्छामि । नामेति प्रामाण्यसम्मावनाक्रोधामुपगमकुत्सनेषु । हिमालयो नाम नगाधिराजः । कथं नाम समेप्यसि । को नाम मामधिक्षिपति । एवं नामैतत् । को नामायं सवितुरुदयः स्मेति (अतीते) वाक्यपूरणे च । इति स्मोपाध्यायः कथयति । अङ्ग स्म विद्वन् ! माणवकमध्यापय 1 इतिह लोकप्रवादागमयोः । इतिहाकरोत् । इतिह स्माह भगवान् । मह अमा समं सम्रा साकं सार्थमित्येते क्रियादियोगे । पुत्रेण सहाधीते । पुत्रेण सह प- ण्डितः । पुत्रेण सह धनवान् । एवममा समं सवा साकं सामिति । ईमित्य- नर्थकः पादपूरणे । का ईमरे पिशिशिला । आः इति पीडाकोपयोः । आः कष्टं वर्तते । आः एपामपि क्षिपति । सीमिति सर्वतोभावे । प्रसीमादित्या अमृजन् । आमिति प्रतिवचनावधारणयोः। आं कि मां ब्रवीपि । आंचिरस्प प्रतिबुद्धोऽस्मि । इतिशब्दो वह्वर्थः । इति स्म ब्रह्मवादिनो वदन्ति । कचिद् व्यवस्थायाम् । 'ज्वलितिकसन्तभ्योणः' । क्वचित् प्रकारे । गौरश्वः पुरुषो हस्तीति । क्वचिद्धेतौ । हन्तीति पलायते । क्वचित् पदार्थरिपासे । गौरित्ययमाह । क्वचिदधिकारार्थे । अयेत्ययं वर्तते । क्वचिच्छन्दस्वरूप- व्यापारकयने । गुणवृद्धी इत्येव ये गुणवृद्धी । क्वचिच्छब्दप्रादुर्भावे । इति पाणिनिः । क्वचिद् विवक्षानियमे । तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुः । क्य- चित् परिसमाप्तौ । पृघिच्यादयो नवेति । क्वचिदर्यवतः शब्दमागस्य व्य- वच्छेदकले । अथ गारित्यत्र कः शब्द इति । क्यचिद् यास्यास्य कर्ममा- वावद्योतकत्वे । इह पश्यामः कर्मणि द्विवचनबहुवचनान्युदाहियन्त इति । क्वचित् प्रकृतपरामर्श । इत्युक्तवन्तं परिरम्य दोाम् 1 क्वचिद् वक्ष्य- माणपरामर्श । विनिश्चिता मिति चाचमाददे । उपरक्षणं चैतवादीनामर्थ- कयनम् , अनेकार्थत्वात् ॥ अहं शुभं कृतं पर्याप्तं येन तेन चिरेणान्तरेण ते मे चिरायाहाय निरादकस्माचिरस्यान्योन्यस्य ममैकपदेडो प्रगे प्राहे हेतौ रात्री वेलायां मात्रायामित्यादयः सुप्प्रतिरूपाः , ·- ३८ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या०१. अहमित्यादयः पञ्चविंशतिरसत्त्वे सुबन्तप्रतिरूपा निपातसंज्ञा भ- वन्ति । अहमित्यहकारे । अहंयुः । शुभामेति कल्याणे । शुभंयुः । कृत- मिति निवारणनिषेधयोः । वत्स! कृतं साहसेन । कृतं पुरुपशब्देन जातिमा-- मावलम्विना । पर्याप्तमिति सामर्थ्या(?)*। चाणं न किञ्चिलभ्यते । ते इति त्वयार्थे । श्रुतं ते राजशार्दूल! । मे मयार्थे । श्रुतं मे भरतर्षभ ! । चिरा- येति चिरेणतुल्यार्थः । (चिराय निर्धनो भूत्वा ।) अह्रायेति शीघे । अह्नाय सा नियमजं क्लममुत्सर्ज । चिरादिति चिरायार्थे । चिरादागतो- ऽसि । अकस्मादित्यतर्कितोपनते । किमित्यकस्मात् कुप्यसि । चिरस्येति चिरादर्थे । चिरस्थ याथार्थ्यमलम्भि दिग्गजैः । अन्योन्यस्येति परस्परार्थे । अन्योन्यस्य स्मरति ! ममेति प्रत्यगात्मसम्बन्धे । ममेत्यस्य भावो ममत्वम् ।' एकपदे इत्यकस्मादर्थे । सर्वमेकपदे नष्टम् । अग्ने इति पुरस्तादर्थे । (अग्रेसरः।) प्रगे इति प्रातरर्थे । प्रगेऽमी च प्रयुध्यन्ते । प्राद्धे इत्यहः प्रारम्मै । प्राहे गच्छति । हेताविति निमित्तार्थे । हेतौ हृष्यति । राना- विति निशायामधें । रात्रौ चर । वेलायामिति कालपरिमाणे । वेलायांग चरः । मायायामित्यल्पपरिमाणे । मात्रायां भोजक इति । त एतेऽहंप्रभृतयों यथाक्रम प्रथमादिसुचिमात्यन्तप्रतिरूपकाः ।। अस्ति नास्त्यस्यरिम विद्यते भवत्येहि ब्रूहि मन्ये शङ्कऽस्तु भवतु पूर्यते स्यादासाह वर्तते नवर्तते याति न- याति पश्य पश्यतादहादातकादयस्तिप्रतिरूपाः॥१२५ ॥ अस्तिप्रभृतयः परविंशतिरसत्त्वे तिझतिरूपा निपातसंज्ञा भवन्ति । अस्तीति सत्तायाम् । अस्तिक्षीरा ग्राह्मणी । नास्तीति तयत्यनीके । नास्ति- का। असीति युष्मदर्यानुवादे । कास्यरण्ये प्रताम्यसि । अस्मीत्यस्मदांनु- पाद । चन्द्रग्रहणेन (पिना नास्मि) रमे । विद्यते भवति इत्येतावस्त्यर्थे । वियते नाम भक्ति नाम तत्रभवान् वृपलं याजयिष्यति । एहि इति प्रहा- सा(? दौ)। एहि मन्ये रयेन यास्यसि । एहि न त्वया सह जत्पपिप्यामि। मम कारपो । सयप पम् । पयामिहान्येन । येन तेनति हेतौ । वितरन मा. 6फा, रतु । नती सेन जगान । घिरगति कालभ्यस्त्वे । मिनी मुमा दमोपत्रः । भारति गम्यविनार्ययोः । गणामधामल. मन्तरण रियायलयामर गः । भनारंग पेलावदशेक्षितम् ।

·। मा०१] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । ब्रूहीति पादौ । अग्नये अनुहि । मन्ये शङ्के इति वितकें । मन्ये मार्ताण्ड- गृद्याणि पद्मान्युर्तुमुत्सुकः । शके शशाकोऽयमिति । अस्तु भातु पूर्यंत इति निषेधे । अस्तु शास्त्रा मनतु भक्त्या । पूर्यते प्रणामेन | स्यादित्यनेकान्ते पक्षान्तरसम्भावनादावपि । स्यादस्ति स्यान्नास्ति स्यादस्ति च नास्ति च । स्पान्मतम् । आसेति चमूवार्थे । लावण्य उत्पाद्य इवास यलः । आहेत्यु- वाचार्थे । अथाह वर्णी विदितो महेश्वरः । वर्तत इति सोल्लुण्ठनागसबरणे । वन्द्यास्ते न विचारणीयचरितास्तिष्ठन्तु हुं वर्तते । नवर्तत इत्यमद्गलप्रति- पेधे । नवर्तते समराभिमुखे पत्यानश्रुनिपातः । यातीति शस्यत इत्यर्थे । इदं में कर्तुं (का?)याति । नयातीति न शक्यत इत्यर्थे । इद मे कर्तु नयाति । पश्य पश्यतेत्सेतो प्रत्येक पूजाश्चर्ययोः। पश्य माणवको मुझे । पश्य शिशुरपि विद्वान् । पश्यत माणवको भुते । पश्यत शिशुरपि विद्वान् । आदहेत्युपक्रम- हिंसाकुत्सनेषु । आदह मक्तस्य भोजनाय । आदहारीन् पुरन्दर! | कुर्वादह यदि करिष्यसि । आदङ्क आतङ्क इत्येतौ कुत्साविनाशयोः । (आदङ्क) आतक क्षीरं दधिमननाय । आदिग्रहणाद् यथादर्शनमन्येऽपि मवन्ति ।। अप्रतिरूपादयश्च ।। १२६ ॥ अप्रतिरूपादयोऽमत्त्वे निपातसज्ञा मनन्ति । एते च सम्बोधनमसन- पूर्णतन्त्रप्रतिपेधादियु यथासम्म मपन्ति । अ अपेहि । आ एवं नु मन्यमे । इ इन्द्रं पश्य । ई ईदृश. संसार. । उ उतिष्ठ । ऊ ऊपरे बीज वपसि । ए इतो भव । ओ ओ श्रावय । ल ल ऐ ओ इत्येते मन्यस्तोमादी शामान्तरेषु च सम्भान्ति । आदिग्रहगात् कुसु गु घुम् इत्यादयोऽन्येऽपि भवन्ति। प्रपरापनमन्वयानिटुादन्यधिप्रतिपर्युपात्सपिमृदभयः ॥१२७॥ प्रादयो विशतिरमत्व निपानमना मन्ति । प्रणमम् । पगभरः अपमन्यम् । सइटम् । अनुकूलम् । अकटारन् । निर्मक्षिकन् । दुष्कलम् । विशाल. ! आफडारः । नितगम् | अपिमि ( प्रतितः । गुलाबपरि । उपकुम्मन् । अनि मृकम् । अपि कुर्यात् । मुमतः, उत्कटः । भनिनः ।।

·४० सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० १. उपसर्गाः क्रियायोगे॥ १२८ ॥ प्रादयः क्रियायोगे उपसर्गसंज्ञा भवन्ति । प्रणयति । परिणायकः । क्रियायोग इति किम् । प्रगतो नायकोऽस्मादसौ प्रनायको देशः । य- स्क्रियायुक्तास्तं प्रति पूर्वपदप्रकृतिस्वरेण निपातस्वरः सिद्धो भवति । तत्रो पसर्गाश्वतुर्धा भवन्ति- "धात्वर्थं यावते कश्चित् कश्चित् तमनुवर्तते । तमेव विशिनष्टयन्योऽनर्थकोऽन्यः प्रयुज्यते ॥" पाधते यथा प्रतिष्ठते । तमनुवर्तते यथा अधीते । तमेव विशिनष्टयन्यो यथा प्र(पो भवति । अनर्थको यथा विजयते । एषां च पञ्चभ्यः प्रायेण प्रयोगो भवति । यथा आहरति । व्याहरति । अभिव्याहरति । समभिन्याहरति । अथैपां यथायथमाः कथ्यन्ते । तत्र प्रशब्द आदिकर्मनर्मजन्मो- परमैश्वींदार्यप्रकर्षापकर्षाविर्भावतिरोभावभूषणद्पणोपसरावसरवियोगनि- योगप्रकथनोपयोगसेवासाहसशुद्धिसमृद्धिदर्शनानवधानविरचनावञ्चनपर्या- प्तिशक्तिसंज्ञासन्यासहिसार्थवैपरीत्यादिषु । तत्रादिकर्मणि. प्रक्रमते । नर्मणि प्रहसति । जन्मनि हिमवतो गङ्गा प्रभवति । उपरमे प्रभाता रजनी । ऐ. वर्ये क न प्रमविष्णवः प्रभवन्ति । औदार्ये प्रतपति । प्रकर्षे प्रगल्भते । अपकर्षे प्राश्नाति । आविर्भावे प्रकाशते । तिरोभावे प्रलीयते । भूपणे कन्या प्रसाधयति । दूपणे बहु प्रलपति । उपसरे पुरोवात आशाः प्रयापयति । अवसरे प्रस्ताव पदिति । वियोगे वसन्ते प्रवसति । नियोगे प्रयुक्झे । प्रकयने शिष्येभ्यः प्रव(सति ?क्ति)। उपयोगे शतं प्रकुरुते । सेवायां गणकान् प्रकुरुते । साहसे परदारान् प्रकुरुते । शुद्धौ मुनीनां मन इव पयः प्रसी- दति । समृद्धी प्रचीयते । दर्शने प्रेक्षते । अनवधाने प्रभावति । विरचनायां प्रपमाति । पचने प्रतारयति । पर्याप्तौ जपनेऽस्या वासो न प्रभवति । शक्ती सन्तापाय प्रभवति । संज्ञायां प्रबुध्यते । सन्यासे प्रव्रजति । हिंसायां प्रदरति । अर्थपरीसे प्रतिष्ठते । पराशन्दो वधप्रमानप्रतिषेधाप्रसहनविक्रमोपरमानभिगमानाभिमुख्य- न्यग्मानाभिमवनिरसननिर्वेदामुग्याप्याश्वपसरणप्रापणापहानादिपु । तत्र बधे पराहन्ति । प्रमर्शने परामशति । प्रतिपेधे पराक्षिपति । अग्रसहने अ- ध्ययनात् पराजयते । विक्रमे परामामति । उपरमे परैति । अनभिगमे परा- ।

·1 .... पा०१] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । ४१ गच्छति । अनाभिमुस्ये परावर्तते । न्यग्भवने तेऽसुरा हेलयो हेलय इति बदन्तः परायभूवुः । अभिमवे परान् परामवति । निरसने पराकरोति । निवेदे पराभग्नः शेते । आशुप्राप्तौ परापतति । आश्वपसरणे पलायते । प्रापणे परायति । अपहाने परायतीति ।। अपशब्दो व्यपायोद्वापहपीनुकर्पदोपदूपणेप्साहासोप्रासाविष्कारवा- रणन्यकरणनिहवान्यधात्वद्रोहदुरभिसन्धिव्याधिव्यावृत्तिमुक्तिप्रतिदानस्ते. यव्याजपूजार्थवैपरीत्यादिषु । तत्र व्यपाये अपेति । उद्वापे अपनयति । हर्षे अपस्किरते वृपभो हृष्टः । अनुकरें अपकृष्यते । दोपे अपमापते । दूपणे अपवदति । ईप्सायाम् अपेक्षते । हामे अपचीयते । उत्पासे अपहसति । आविष्कारे अपावृणोति । वारणे अपकरोति । न्यकरणे अपक्षिपति । निहवे अपजानीते । अन्यथाले व्यपवर्तते । द्रोहे अपरु य(ति ? ते) । दुरभिसन्धी अपध्यायति । व्याधौ अपस्मरति । व्यावृत्तौ अपोहते । मुक्ती अपवृज्यते । प्रतिदाने अपमयते । सेये संशब्दः सम्यक्त्वसमहसहभावममन्ताझावसम्भवसम्बन्धसनिधि- समृद्धिकोधकूजनाजिसम्भ्रमसहननवाचिकविरचनाविमोहमोहनसंस्कारानु - कारसङ्करसंवरणसंस्मृतिप्रतिज्ञामंजपनपरिचयपरिचरणविगणननिमर्शोयोग - सागनियमनक्रियापवर्गादिपु । तन सम्यस्खे सम्प्रेक्षते । मद्महे समाह- रति । सहमारे सम्प्रव(द)न्ते । समन्ताद्भावे सम्पतति । सम्भवे सम्भवति । सम्पन्धे संयुज्यते । सन्निधौ सन्निकृष्णते । समृद्धी सम्पद्यते । क्रोधे संर- भते । कूजने सड़कीडन्ति शकटानि । आजौ सनामयते । सम्भ्रमे सन्त्वरते । संहनने सन्दधाति । वाचिके सन्दिशति । पिरचनायां सनि- विशते । विमोहे संशते । मोहने गंभुडक्ते । संस्कार संस्कृस्ने । अनुकारे सदाशते । मरे सम्मिद्यने । संवरणे मत्रियते । सम्मृती मकल्पते । अनि जायां सहिरते । संज्ञपने संहरति । परिचये मस्तीति । परिचरणे समेत । विगणने सायानि । तिमी संघच्छते । उद्योग मंयतते । त्योग मन्य. स्पति । नियमन संयन्दने । नियाग ममापयाति ॥ अनुगन्दः महपश्चादरम्यानमतिमानमान्सामयागाल्यानणा लोचनप्रश्नमार्गानुकल्पानुपू सति मानन्योपकारपोन्माद्दनपभातापत्र- - - ।

·४२ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० १. साधनवासनान्वयनिदेशादियु । तत्र सहाथै अनुचरति । पश्चादर्थे अनुस- रति । दयायाम् अनुकम्पते । अनुमतौ अनुमोदते । ज्ञाने अनुभवति । सा- न्त्वने अनुनयति । सेवायाम् अनुजीवति । सादृश्ये अनुकरोति । आचरणे अनुतिष्ठति । आलोचने अन्वीक्षते । प्रश्ने अनुयुते । मार्गणे अन्वेषयति । आनुकूल्ये अनुवर्तते । आनुपूर्ये अनुक्रामति । आसक्ती अनुरज्यते । सा- तत्ये अनुवध्नाति । इच्छायाम् अनुरुध्यते । उपकारे अनुगृह्णाति । प्रोत्सा- हने हो अनुगृणाति । पश्चात्तापे अनुशेते । प्रसाधने अनुलिम्पति । वास. नायाम् अनुरुध्यते । अन्वये अनुपज्यते । निदेश अनुशास्तीति ।। अपशब्दोऽवबोधोद्बोधक्रोधसरोधावष्टम्भवेष्टनालम्बनालदारनिगरण- न्यग्भावभाजनादानावजा नाज्ञाप)नाधोयानश्रद्धानक्लसदृसताप्रणिधानप्रति- विधानपणावध्वंमनावसादनापासवाप्रस्तावप्रहासहासप्रसारणसंहरणाव- दानदर्शनादिषु । तवावयोधे अवगच्छति । उद्बोधे अवचष्टे । संरोधे अवरु- णद्धि । अवष्टम्भे अष्टम्भते । वेटने अवनह्यते । आलम्भने अवष्टनाति । अलङ्कारे अवतंसयति । निगरणे अवगिरते । न्यग्भावे अवाञ्चति । भोजने अवष्वणति । आदाने अवचिनोति । अवनाने अवमन्यते । आज्ञापने अव- सृजति । अधोयाने अवरोहनि । श्रद्धाने अवकल्पते । क्लसे अवक्रीणीते । रसतायाम् अवलिम्पति । प्रणिधाने अवधत्ते । प्रतिविधाने अवेक्षते । धर्पणे अवाकन्दति । अवधमने अवचूर्णयति । अवसादने अवहन्ति । उपश्लेये अवगृहति । सेवायाम् अवसज्ज्यते । प्रस्ताव अवसरति । महासे अवहेल. यति । हासे अवसीदति । प्रसारणे अवतनोति । संहरणे अवगारो चलानाम् । अवदाने सुयेणायद्यति । दर्शने अवलोकते इति । निरशन्दो निश्चयाधिश्वयणशरत्युत्पत्तिनिर्गमाविष्करणपृथक्करणयहि- करणान्याख्यानप्रत्यार याने पदर्थभृशायशिथिलतानिरसननिम्नवप्रयत्नपीडा. प्रतिनियाग्रहपेदकात्स्योपभोगशान्तिसुखावाप्त्यादिए। तत्र निश्चये निर्ण- पति । अधिश्रयण मौर्य चरु निर्वपति शक्ती निर्वहति। उत्पत्ता निप्पद्यते । निर्गमे नियाति । आविष्करणे निधारयति । यहिष्करणे निहरति । अन्या. स्याने निर्दिकति । प्रत्याख्याने निरस्यत्ति । ईपदर्थे निष्टपति । भृशार्थे इनमा मार्ग देयम् । 17 धारण उदाहरण देयम् ·पा०१] हृदयाम्पिाम्यया वृत्त्या मर्मतम् । १३ निथ्यचनि । शिथिलता निष्क्यनि । निरसन निष्ठीरति । निनवे नि स्सहते । प्रपन्न निर्गठन । पीडादा निम्ननति । प्रतिकिलाग निकी गाति । आग्रह निनानि । वेद निविद्यते । कास्न्य निर्मूलपति । उ- पभोगे निशिनि । शान्ती प्रदीपो निनानि । मुसाबाप्ता निवृणोतीति ।। दुग्गुनः । दुःखेन किरते दुष्का दुप्पान । निर दुग्रहणान् निमदुम इतापि तन्त्रेण गृह्यते । तेन निग्या दुग्यामिनि मन्चम्यासिद्धन्वाद 'उपमर्गम्याग्नी' इति स्न्य न मननि । निष्टपनीति 'निसम्नपतावनावापाम' इति पत्य माति ।। विशून्दी (विशेष)विगेश्याप्तपिनिमायन्यवासयनिक्रयनि- हारपिस्तारापग्मतमोजनामजनापरीयप्रन्ययप पगचिप्रतिवन्य- प्रकाशन यान्वषणप्रसारणमीमामाहरिमोह(मिनि,ग्रण्टनचगवदग्थ्यकी- डानियावाल्हण ग्णियपरिणामपग्गिनिद्राचंददायोगायोगनिशामना - श्रायशि जाविराट(नापिनाशनानान्वान्यथा रचनादानदर्शनादिषु। तत्र विशेष विगत । विगी रिप्रतिपयन । व्याप्ती मिति । विनिमय विझीगीत ! अयय विवामपति । यन्यास पिजिपनि । यतिकरे यति पनि । त्यनिहारे व्यनिनीनं । पिम्नार वितर्नुत । उपग्गे पियाम्यति । व्याने यादिति । मानन विप्वणनि । आमजन पिरगनि । अर्धवपरी- स्य निग्या प्रत्यय विश्वमिनि । पर्याय विगंत । परावृत्ता व्यानते । प्र नित्य विम्मत । प्राशन पितृणानि । ग्रंप व्यादि नि । अन्यो यो. भते । प्रमाग जाददानि । मामामाया विचाग्यने । ऊई पितरंची। (वि)माह विनाम्यनि । मिना पिदले । विमादि । घण्टन विम. जने । चेष्टाया व्याप्रियते । नंदग्थ्य उत्पद्यते । प्रादाया विहरति । वि. याया पिपानि । कारण रिमां। पारपर सिहति । पगिने विनि। परिगट दिनि । निद्राचंद स्यियन । र विप्यते ।

·[अध्या० १. । । सरस्वतीकण्ठाभरणं उद्योगे व्यवस्यति । अयोगे व्यतिरिच्यते । निशामने विज्ञापयति । आश्चर्य विस्मयते । शौर्य विक्रामति । शिक्षायां विनयते । विशब्दने व्याहरति । विनाशे विपद्यते । नानाले विकल्पते । अन्यथावे व्यभिचरति । रचनायां विरचयति । दान वितरति । दर्शने विलोकयतीति ।। आशब्द आभिमुख्यालेख्याक्रमणकरणग्रहणधर्षणाश्लेषणशापपवन- वान्छानिषेधस्पर्धानमनबन्धबधादिविधिविसम्भारम्भसम्भ्रमाभ्यवहारस्नानसं- स्थानसम्प्रदायदर्शनविमर्शविज्ञानाज्ञापनपारतन्यत्यागवृत्त्यावृत्तिप्राप्तिप्रतिश्र- वविस्तारावरणाहाना-यानस्थानोपस्थानातकश्रमोपरमवचनसञ्चयनियोगनै- कथ्योत्कण्ठाकालहरणावष्टम्भसम्भाषणभूपणादिपु। तत्राभिमुख्थे आगच्छति। आलेख्ये चित्रमालिखति । आक्रमणे आक्रमन्ते ज्योतीपि । करणे आव- हति । ग्रहणे आदत्ते । धर्पणे आस्कन्दति | आश्लेषणे आलिङ्गनि । शारे आक्रोशति । पवने आपत्ते । वान्छायाम् आशास्ते । निषेधे आक्षिपति । सधीयाम् आह्वयते । आनमने आवर्जयति । बधे आलमते । आदि विवौ आक्रियते । विस्रम्भे आश्वसिति । आरम्भे आरभते । सम्भ्रमे आ- गृह्णाति । अभ्यवहारे आस्वादयति । स्नाने आप्लवते । संस्थाने आक्रियते। सम्प्रदाय आमनति । दर्शने आलोकते । विमर्श आलोचयति । विज्ञाने आभासने ! आज्ञापने आदिशति । पारतव्ये आयतते । त्यागे आपृच्छते । वृत्तौ आजीवति । आवृत्तौ आनेडयति । प्राप्ती आपद्यते । प्रतिश्रवे आशृणोति । विस्तारे आयच्छते । आवरणे आस्तृणीते । आहाने आ. कारयति । आध्याने आजह्यति । स्थाने आश्रयति । उपस्थाने आराधयति । आत आशकते । श्रमे आयस्यति । उपरमे आरमति । वचने आचष्टे । सञ्चये गोमयान्याचिनाति । नियोगे आयुज्यते । नै फट्ये आसीदति । उत्कण्ठायाम् आनुते सृगालः ! कालहरणे आगमयस्व तावत् । अवष्टम्मे आलम्वते । सम्भापणे आमापते । भूपणे आकल्पयतीति ।। ।

·पा० १] हृदयहारिण्यात्यया वृत्त्या समेतम् । नितिष्ठति । स्वापे निद्राति । स्वभावे निमृजति ! परिभरे निगृहीते । व्या- वृत्ती निवर्तते । अस्थाने निवसति । कयने निवेदयति । नियोगे निमन्त्र- यति । निगमने निगच्छति । आधाने निपिञ्चति । निशामने निशाम्यति । सयमने नियच्छति । तेजने निशातयति । उदाहरणे निदर्शयति । वारणे निषेधयति । कारणे निदत्ते । उपपेशने निपीढति राशीफरणे निचिनोति । दर्शन निव्यायति । निमान निमिमीत । नपुणे निष्णानि । ग्रसने निगि- रति ! हिंसाया निहन्ति । अपनयने निक्रन्तति । पितृक्रियाया निवपति । अक्षिकमणि निमीरति । परीक्षाया निरूपयति । रतोत्सवे निचुम्मति । अपवादे निदिशति । सादृश्ये निकाशते इति ।। अधिशद आधिवाविपत्योपरिभाषप्रस्तावमहाभिधानोर्ध्वयानज्ञा- नागस्थानप्रेरणारीपणाटगीकारात्याकारसपत्नीलामपाकारम्भप्रसहनयुभुत्सा- दिपु । तनाधिक्ये अयाहरति । आपिपत्य अवितिष्ठति । उपरिभाने अधि शेते । प्रस्ताने अधिक्रियते । सहाभिधान अधीते । अर्घगने अधिरोहति । ज्ञाने अधिगच्छति । अवस्थाने अविवमति । प्रेरणे अध्येपयति । आरोपणे अध्यस्यति । अड़गीकारे नविकरोति । अत्वाकारे अधिक्षिपति । सपत्नी. सामे अविविन्दति । पाकारम्भे अधिश्रयति । प्रमहने अधिकुरुते । धुमु मायान् अध्यास्यतीत ॥ प्रतिशद पादप्राप्तितुष्टिमेवानिवारणलीकाधिकरणकालहरणनि- प्रयनिष्कर्पज्ञानानुमन्धानानुमत्यभिमतिप्रोत्साहनामिनाभापमगरागीकार- विनिमयन्यायत्तियुनराप्रतिपरीत्यरिणपिनिद्रवविक्षणप्रक्षपस पम्पर्धासा- दृश्यमश्रवान्याहारोत्तरादानयत्नादिपु । तर पादप्राप्तो प्रतितिष्टति । तुष्ट। प्रतिनन्दति । सेपाया प्रश्रिाशी निगाणे प्रतिपयति । वर्गकाविष्करण प्रयुपारभते । कारगो प्रतीयो । निनय प्रयुपकुम्न । (निष्क) प्रति(य?) मयति । जाने प्रतिपाने । अनुसन्धाने प्रत्यभिनानाति । अनुमनी प्रत्यति । अभिम।। प्रतिभाति । मामाने हाने प्रतिगृणाति । अपिनामा प्रतिनाति । महरे प्रति नानांत । नकार प्रतिगृहाति । विनिमये प्रदिदाति । च्याप्रत्ता प्रन्यागनि । पुनगवा प्रज्जीवति । परीत्ये प्रयतिठन पिन प्रयते । मिनिट प्राननु यत क्षण प्रतिम 7 प प्रनि । 14 पे गन्यागी । माया प्रतिग छति । मारय प्रतिनिधत्तम प्रतियणानि । बरदार प्रन्ययस्यति । उत्तरे प्रतिब्ने । आदान प्रतिमाति । यले प्रनिविधत्तं इति ।। 1 ·४६ सरम्बतीषण्ठाभरणं [अध्या०१. परिशन्दः परितोभायव्यवस्थाविवाहविनिमयवि(नि?)पर्तवर्जनन्य- कारनिन्दानमनिवसनविनानपरिज्ञानालिङ्गनानुशोचननिर्गमापवर्तनविस्तार- वेष्टनाकोटनकमान्धीदानसम्प्रदान पक्षियावशेषणभूपणसेवास्वीकारसंन्या- ससामर्थ्यसात्यलापवादिषु । तत्र परितोभावे परिभ्राम्यति । व्यवस्थायां परिभाषते । विवाहे परिणयति । विनिमये परिवर्तते । विवत परिणमते । वर्जने परिहरति । न्यक्कारे परिभवति । निन्दायां परिवदति । नर्मणि परिहसति । निवसने परिधत्ते । विज्ञाने परिच्छिनात्त । परिजाने परीक्षते । आलिङ्गने परिरभते । अनुशोचने परिदेवयति । निर्गमे परिवहति । अपव तने पर्यस्यति । विस्तारे परिणयति वेष्टने परिवृणोति । आकोटने परि- वासयति । कम परिपट ति । अन्नादाने परिवेवेष्टि । सम्प्रदाने पर्युक्षति । स्पर्शे परिमृशति । क्षियायां परिविन्दति अवशेषणे परिशिनष्टि । भूषणे परिष्करोति । सेवागा परिचरति । स्वीकारे परिगृहाति । सन्न्यासे परिव्रजति । सामर्थं पर्याप्नोति । साङ्गले परिचिनोति । लाघव परिप्लवते इति ।। उपशब्दः सामीप्यसात्म्यानुकल्यसेवारम्भाराधनोपस्थानोपपदानप्र- जनसामर्थ्यप्रार्थनप्रस्ताव सावज्ञाविज्ञानालिङ्गनाङ्गीकारोपालिङ्गवचनाचमन- चिह्नभोजनाभोजनोपभोगभेदनासनौदासीन्यदाक्षिण्यक्षेण्यशिक्षासादृश्यानु- ग्रग्रहणगहणालद्धारापकारकर्मधारणवृद्विवलियन्धनोपधानौद्धत्ययलयज्ञक- र्माचार्यकपर्याययुक्तिसान्खनसन्तपन छायोपन्ठन्दनविनाशयावृत्त्याजीववि- वाहादिपु । तन सामीप्य उपसर्पति । साम्ये कस्य न क्षीरमुपशेते । आनु- फूल्ये उपसीदति । सेवायाम् उपास्ते । आरम्भे उपक्रमते । आराधने सा- विज्या सूर्यमुपतिष्ठते । उपस्थाने महामन्त्रानुपनिष्ठते । उपप्रदाने उपचरति । प्रजने उपसर्या गौ । सामध्ये उपकल्पते । प्रायने उपसाचते । प्रस्तावना- याम् उपक्षिपति । अवज्ञायाम् उपहसति । विज्ञाने उपलभते । आलिङ्गने उपगृहति । अङ्गीकारे उपगच्छति । उपालिले उपसृजति । वचने उप- न्यस्यति । आचमने उपस्पृशति । चिह्ने उपलक्षयति । भोजने उपयुझे। अभोजने उपवसति । उपभोगे उपमुते । भेदने उपजपति । आसने उपविशति । औदासीन्ये उपेक्षते । दाक्षिण्ये उपरुध्यते । क्षण्ये उपक्षी- यते । शिक्षायाम् उपदिशति । सादृश्ये उपमिमीते । अनुग्रहे उपकरोति । ग्रहणे उपादत्ते । गर्हणे उपालमते । अलङ्कारे कन्यामुपस्करोति । अपकारे - ·पा० १] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । उपद्रवति । (कर्म)मारणे उपमहति । वृद्वा उपचिनोति । बलो उपहरति । पन्धने उपनद्यति । उपधाने उपदधाति । औद्वत्ये उपलबते । यत्ने एधो दकस्योपस्कुरते । यज्ञकर्मणि उपकरोति । आचार्यके माणपकमुपनयते । पर्याये अद्यायमुपशेते । युक्ती उपपद्यते । सान्त्वने कर्मकगनुपनदत । सन्त- पने उपतपनि ! छायायाम उपग्यति । उपन्छन्दने परदारानुपवदते । विनाशे उपरमते । व्यावृत्ती उपायत्तते । आतीने उपजीवति । विनाहे क- न्यामुपयच्यते इति ॥ अतिशब्दोऽतिकमाति त्यतिदेशातिशयदुर्नवारिक्षेपास्यियापना- रोपणापहसनानुजानुन्वनिरन्धोपधिव्याधिपिनाशभृशानिर्थशवादिषु । तनातिनमे अतिगर्त । अतिवृत्तौ अतिपतति । अतिदेशे प्रकृतिवर्मान वि कृतारतिदिति । अतिशये अतिव्यानोति । दुर्नये अतिपरति । अविक्षेपे अत्याकरोति । नाधिक्ये अतिरिन्यते । यापन अतिपादयति । आरोपणे काठमुत्यानेऽन्यादधाति । अहमने अतिहमति । अनुज्ञायाम् अनिमजति । अनुवन्धे अतिगृहाति । निर्गन्ध अतिपयति । उपधा अतिमान्लयते याधौ अतिमरति विना अत्यति । भृगाथै नतिरज्यने । अनर्यशायाम् अपि नात्साहित तत्रभवत इति ॥ अपिगन्दोऽपिपानमन्धनापिग्रहोपगमनवेर । तनापिधान अपि धत्ते । बन्धन अपिनद्यनि । अपिग्रहे तस्मादपिगृह्यम् । उपगमन अथेतरे दुग्यमेगापियन्तीति । पदार्थसम्भावनाचार्गगहाममुचयेषु चैप कर्मप्रा. चनीयः । प्रश्नाथार्यादिपु नु निपात ॥ सुगन्दोऽकृच्या मोठयोस । अगायें मुकरम | मीटर मुम नवी गति सुमनायते । सु स्तुन भरतीति पूजा गंप्राचनीय. । सुनरा मुमदान मुरूप इत्यागममृद्धिममत्यादिषु निपान ।। उच्च दोऽभ्युदयो पत्युपपनमानमर्दननीरनोदाने चानाधोग यागा गेग्या चष्टाशिभूएनो परिमार्गिपशुनागनासताना. डोरयमनमाननियनिगमनपिकामनामा मानसिमाध्याध्य - रामामामहिमासियामासापादिप । नयादये उदया । उत्पती उजाति । पाने उ । माने उन्मिी । मदन गर्न पनि। जीन उन्नावति । उदाने उपमित उपाने उतनति। ।

·- सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० १. उद्योगे उत्सहते । त्यागे उत्सृजति ! आरोग्ये उल्लापयति । ऊर्धचेष्टायाम् आसनादुत्तिष्ठति । विभूपणे उत्तसयते । उत्क्षेपणे उदस्यति । अवेक्षणे उ- स्पश्यति । विमोहे उच्छ्राम्यति । वारणे उत्सारयति । विमर्शे उत्प्रक्षते । पैशुने उकुरुने । विनाशे उच्छिद्यते। तापने उत्तपति ! उपदायाम् उत्कोच. यति । उपयमने उद्वहति । प्रमथने उदीरयति । निवेदे उद्विजते । निगनने उच्चरति । विकाशे उद्बु-यते । बन्धने उद्घनाति । उद्धरणे उद्धरति । वि लेसने उलिखति । वृद्धौ उच्छयते । माध्यस्थ्ये उदास्ते । प्रशंसायाम् उत्कृ- प्यते । आमासे उद्भासते । हिंसायाम् उज्जासयति । विपर्यासे उद्वेलति । औत्सुक्ये उत्कण्ठते । अर्थवैपरीत्ये उत्तमति (१)। अभिशब्दोऽभियोगाभिमुख्याभिविध्याग्रहस्मरणधर्पणानुकारागीकार- न्यवारसस्कारकामनामानोज्ञकप्रियोगमनाभ्यञ्जनस्नानभोजनक्रियारम्भप्रश- साहिंसासन्तापाक्षमाप्रक्षेपणाभीक्ष्ण्याभिमतितुष्यमिहतिवचनयाञावितर्का- तकवन्दनाभ्युदयादिषु । तताभियोगे अभिपेणयति । आभिमुख्य अभि- गच्छति । अभिविधो अभिव्याप्नोति । आग्रहे अभिनिविशते । स्मरणे अभि- जानाति । धर्षणे अभिद्रवति । अनुकारे अभिनयति । अङ्गीकारे अभ्युप- गच्छति । न्यकारे अभिभवति । सस्कारे अभिपिञ्चति । कामनायाम् अभि- वाञ्छति । मानोज्ञके अभिरमयाते । प्रियोपगमने अभिसरति । अभ्यञ्जने अभ्यनक्ति । स्नाले अभिपुणोति । भोजने अभ्यवहरति । क्रियायाम् अभ्या- वहति । आरम्भे अभ्याददाति । प्रशमायाम् अभिनन्दति । हिंसायाम् अभिचरति । सन्ताप अभिपजति । अक्षमायाम् अभ्यसूयति । प्रक्षेपणे अग्नौ समिधमन्याददाति आभीक्ष्ण्ये अभ्यार्तते । अभिमतौ अभिप्रेति ।तु। अमि- मनायते । अमिहतो अभिताडयति । वचने अभिवत्ते । यामायाम् अभ्य- थयते । पित अभ्यहति । आतङ्के अभिगढ़ते । चन्दनायाम् अभिवादयते । अभ्युदये अभिनयते इति ।। मर्वनादिग्रहणात् प्रादयो यथादर्शनमन्येवप्यपु यथायोग भवन्ति । गम्यमानयापि च क्रिययंपा योगी भाति । तद्यथा-प्रगत आचार्यः प्रा चार्यः, अतिक्रान्त सवामतिपदा., जसमष्ट कोकिळ्या अवकोकिल मित्यादी पिना ममामगम्या क्यिा भनन्ति । आक्षिप्ताभिरपि कियाभि. सचिदमी सम्म यने । नद्यया -प्रादा दिमाय प देश विपरिलिसति ।

·पा०१.] हृदयहारिण्यात्यया वृत्त्या समेतम् । ૨૨ "येन क्रियापदाक्षेपः स कारकविमक्तिमिः । युज्यते विर्यया तस्य लिखावनुपसर्गतः ॥" मदुपात्तमपि च क्रियापदमुपसीवृत्त्या क्वचिदावर्तते । तद्यथा--संवर्चमा पयसा सन्तनूभिरगन्महि मनसा संशितेनेति ।। श्रद् दधातौ ॥ १२९ ॥ श्रच्छन्दो दधातिक्रियायोगे उपसर्गसंज्ञो भवति । श्रद्धा श्रद्दधाति । उपसर्गत्वाद् ‘भातश्चौपमर्ग' इत्यङ् भवति ।। अन्तर्णत्वाङ्किविधिपु ॥ १३० ॥ अन्तरित्यय णत्वविधौ अङ्गविधा किविया च क्रियायोगे उपसर्गमन्नो भवति । अन्तर्णयति । अन्तर्धा । अन्तर्षिः।। गतयध ॥ १३१ ॥ प्रादयो विंशतिरूपमर्गा गतिसंज्ञा मरन्ति । प्रकृत्य । प्रहत्य । प्र- हृतम् । यत् प्रकरोति । गतित्वात् 'गतयश्च' इति समाम । 'गतिर(न)- न्तरः' इति प्रकृतिस्वरः, 'तिडयुदात्तवति' इनि गतिनिघातच माति । चकार उपसर्गमंत्रासमावेशायः । तेन प्रणीतम् अभिपिक्तमित्यादी गनि- लात् प्रकृतिस्वरः, उपमर्गवाण्णवं पत्वं च भवति । योगनिभाग उत्तर गनिसंत्रामावस्यवानु प्रत्यर्थः ।। कारिकाविडाध ॥ १२ ॥ पारिकासुन्दः मियापचन. चिडागप्रत्ययान्ताध क्रियायांगे गति- मंना मान्ति । कारिकाहल्या कारितम् । यत् कारिफारगति । गुठी. पत्त । शुकृतम् । यहीकरोति । पटपटामृत्य । परपराहनम् । पन् पपयरोति । बिडाचौः भ्यन्नियोग विधानादित कियायोगः मन्ति पिपप पर गपने मुत्तग्यापि । चिहान्प्रत्ययमानस्य किया गंगानागा ममारिवारपि नदन्नमिर्मिरति ।। उपुग्यगरी चाङ्गीकारे ।। १३३ ऊग उम्ग उगमन्दने गनिमतामानिमिहासागरना

·रस्वतीकण्ठाभरण
[अध्या०१.
युज्यन्ते । ऊरीकृत्य । उररीकृत्य । उरुरीकृत्य । स्वरार्थतापि पूर्ववत् प्रद-
शनीया ।।
पाम्पी धूसी ताल्याताली बंताली च विस्तारे ॥ १३४ ॥
पाम्प्यादयो गतिसज्ञा भवन्ति । विस्तारार्थत्वाच कृभ्वस्तिभिस्त्रि-
भिरपि युज्यन्ते । पाम्पीकृत्य । धूसीकृत्य । तालीकृत्य । आतालीकृत्य ।
वेतालीकृत्य । एव पाम्पीभूय । पाम्पीस्यादिति ।।
वाली सेवाली केवाली कौपास्यालोष्टी सकला
भंसकला ध्वंसकला भंसकला भस्मसा मसमसा च हिंसा-
याम् ॥ १३५॥
वार्दाल्यादयो गतिसज्ञा भवन्ति । हिंसार्थत्वात् प्रायः करोतिनैव
युज्यन्ते । वादीलीकृत्य । सवालीकृत्य । केवालीकृत्य । कोपासीकृत्य । आलो-
टीकृत्य । सकलाकृत्य । श्रसकलाकृत्य । ध्वसकलाकृत्य । भंसकलाकृत्य ।
भस्मसाकृत्य । मसमसाकृत्य । अर्मकेणापि हिंसनार्थनिर्देशाद् स्वस्तिभ्यामपि
क्वचिद् योग । सकलाभूय । सकलास्यादिति ॥
गुलुगुधा पीडायाम् ॥ १३६ ॥
गुलुगुधाशब्दो गतिसनो भवति । पीडार्थत्वात् कृत्रैव युज्यते ।
गुलगुधाकृत्य ।।
आक्ली विक्की फली फल विकारे ॥ १३७ ॥
आर यादयः शब्दा गतिसना भरन्ति । विकारार्थत्वात् कम्वस्ति.
मिनिभिरपि युज्यन्ते । आकृत्य । विही कृत्य । फलीकृत्य । फलूकृत्य ।
एषमाशीभ्य । आरीस्यादित्यादि।
सञः सहाथै ॥ १८ ॥
समशन्दः क्रियायोगे गतिमनो भवति । सहार्थत्वात् कृम्वस्ति-
मितिभिरपि युज्यने . मजू कृत्य । म य । मजू स्यात् ।।
अपइ बौपट श्रीपट् स्वाहा स्वधा सम्प्रदाने ॥ १३९ ॥

·पा०१.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । 8612-५१ वपडादयः शब्दा गतिसंज्ञा भवन्ति । सम्प्रदानार्थत्वात् करोतिनैव युज्यन्ते । वपद्कृत्य । वौषट्कृत्य । श्रीपकृत्य । स्वाहाकृत्य । स्वधा- कृत्य । अक्रियायोगेऽप्येषां चादिपाठाद् निपातसंज्ञा ॥ प्रादुराविपौ प्राकाश्ये ॥ १४ ॥ प्रादुराविश्शन्दा क्रियायोगे गतिसंज्ञौ भवतः । प्राकाश्यार्थत्वात् कृम्वस्तिभिर्युज्यते । प्रादुष्कृत्य । प्रादुर्भूय । प्रादुष्ष्यात् । आविष्कृत्य । थाविर्भूय | आविस्स्यात् ॥ अनुकरणं चानितिपरम् ।। १४१ ॥ इतिः परो यस्मात् तदितिपरम् । ततोऽन्यदनुकरणं क्रियायोगे गति- संज्ञं भवति । खाट्कृत्य । खाकृतम् । यत् खाट्करोति । अनितिपरमिति किम् । खाडिति कृत्वा निरष्ठीवत् ॥ आदरानादरयोः सदसती ॥ १४२ ॥ आदरानादरयोगम्यमानयोर्यथासङ्खचं सदसच्छन्दौ क्रियायोगे गति- संज्ञौ भवतः । सत्कृत्य । असत्कृत्य । आदरानादरयोरिति किम् । सत् कृत्वा काण्डं गतः । असत् कृत्वा गतः ॥ भूपणेऽलम् ॥ १३ ॥ अलंशब्दो भूपणार्यः क्रियायोगे गतिसंज्ञो भवति । अलङ्कृत्य कन्यां ददाति । भूपण इति किम् । अलं कृत्वा । न कर्तव्यमित्यर्थः ।। अन्तरपरिग्रहे ॥ १४॥ कृम्वस्तिमिरिति न सम्बध्यते । अन्तर्राब्दः क्रियायोगे गतिसंत्रो मवति, न चेत् परिग्रहे स्वीकारे वर्तते । अन्तःकृत्य । अन्तर्धाय । अपरिग्रह इति किम् । अन्तहत्या मूपिकां श्येनो गतः । परिगृह्य गत इत्यर्थः ।। कणेमनसी श्रद्धाप्रतिघाते ॥ १४५ ॥ अमिलापव्यावृत्ती गम्यमानायां कणेमनश्शन्दी क्रियायोगे गतिमंत्री मवतः । कोइरस पयः पिपति । मनोहत्स पयः पियति । तावत् पियति ·, सरखतीकण्ठाभरणं [अध्या०१. यावदभिलापो व्यावर्तत इत्यर्थः । श्रद्धाप्रतिघात इति किम् । तण्डुलस्य कणे हत्वा, मनो हत्वा गतः ॥ पुरोऽस्तमव्यये ॥ १४६ ॥ पुरस्शब्दोऽस्तंशब्दश्चाव्यये क्रियायोगे गतिसंज्ञौ भवतः । पुर- स्कृत्य । पुरस्कृतम् । गतित्वात् समासस्वरः सकारश्च भवति । अस्तंगत्य सविता पुनरुदेति । अव्यये इति किम । तिस्रः पुरः करोति । अस्तं कृत्वा काण्डं गतः । क्षिप्तमित्यर्थः ।। अच्छ गत्यर्थवदिभिः ॥ १४७ ॥ अच्छशब्दोऽव्ययमभिशब्दार्थे वर्तते । स गत्यथैवदिना च योगे गति- संज्ञो भवति । अच्छगत्य । अच्छोद्य । अव्ययमित्येव । उदकमच्छं गच्छति ॥ अदोऽनुपदेशे ॥ १४८ ॥ उपदेशः परस्य कथनम् । ततोऽन्यत्रादश्शब्द क्रियायोगे गतिसंज्ञो भवति । अदःकृत्य तत् करिष्यामोति चिन्तयति । अनुपदेश इति किम् । अदः कृत्वा गच्छ ।। तिरोऽन्त ।। १४९ ॥ अन्तधौं व्यवधाने वर्तमानस्तिरश्शन्दः प्रियायोगे गतिसंज्ञो भवति । तिरोभूय । तिरोधाय । अन्तर्धाविति किम् । तिरो भूत्वा स्थितः ॥ कृमो वा ॥ १५० ॥ तिरस्शब्दोऽन्ती वर्तमानः करोतिना योगे वा गतिसंज्ञो भवति । तिरस्कृत्य । तिरस्कृत्वा ॥ उपाजऽन्वाजे सामर्थ्याघाने ॥ १५१ ॥ उपाजेऽन्याजेशन्दी विभक्तिप्रतिरूपको निपातौ दुर्वलस्य घला- धाने वर्तमानौ करोतिना योगे वा गतिमंज्ञा भवतः । उपाजेकृत्य उपा- जे कृता । अन्चाजे कृत्य अन्वाजे कृत्वा । सामाधान इति किम् । जस्य समीपमुपाजम् । उपाजे कृत्वा ।। - ·पा० १.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । ५३ साक्षान्मिध्याचिन्ताभद्रारोचनामास्थान्धाप्राजर्याप्राज- रुहा(वीजरुहा)संसर्याच्च्यर्थे ॥ १५२ ॥ साक्षादादयोऽमूततद्भावविषयाः क्रियायोगे वा गतिसंज्ञा भवन्ति । असाक्षात् साक्षात् कृत्वा साक्षात्कृत्य । एवं मिथ्याकृत्य । चिन्ताकृत्य । भद्राकृत्य । रोचनाकृत्य । आमाकृत्य । आस्थाकृत्य । अन्धाकृत्य । प्राजयी- कृत्य । प्राजरुहाकृत्य । वीजरहाकृत्य । संसयीकृत्य । संजाभावपक्षे साक्षात् कृत्वेत्यादि । च्यर्थ इति किम् । यः साक्षाभूतस्तमेव किञ्चित् करोति, तत्र साक्षात् कृत्वेत्येव । च्यन्तानां तु 'कारिकाच्चिडाचश्च' इति नित्या गतिसंज्ञा॥ अर्थेऽनौवशेविकम्पनेविहसनेप्रतपनेशीतलवणमुप्ण- मुदकमार्द्रप्रादुराविर्नमसश्च ॥ १५३ ॥ अर्थेप्रभृतयो निपाता अमृततद्भावविपयाः क्रियायोगे वा गतिसंज्ञा मवन्ति । निपातनादेपाम् एजन्तत्वममन्तवं च गतिसंज्ञासन्नियोगेन भवति । अर्थेकृत्य । अग्नौकृत्य । वशेकृत्य । विकम्पनेकृय । (विहमनेकृत्य । प्रत- पनेऋत्य) । शीतंकृत्य । लवणंकृत्य । उष्णंकृत्य । उदकंकृत्य । आर्द्रकृत्य । प्रादुष्कृत्य । आविष्कृत्य । नमस्कृत्य । गतिसंज्ञाभावपक्षे अर्थे कृत्वा शीतं कृत्वेत्यादि । तत्राधिकरणे सप्तमी, क्रियाविशेषणे च द्वितीया भवति ।ळ्यर्थ इत्येव । यत्र लवणमेव किञ्चित् करोति, तत्र लवणं कृत्वेत्येव । च्यन्तानां तु पूर्व नित्या गतिसंज्ञा लवणीकृत्य । प्रादुराविपोः पुनस्संज्ञाकरण करोती विमापार्थम् । व्यर्थ इत्येतच्चानयोरव्यभिचारान्नमसश्चासम्भवान्न सम्बध्यते ।। अनत्याधान उरसि मनसि मध्ये पदे निवचने ॥१५४ ।। अत्याधानमुपश्छेपः, ततोऽन्यस्मिन् विपये उरसिप्रभृतयो वा गति- संज्ञा भवन्ति । उरमिकृत्य । मनमिकृत्य । मध्येकृत्य । पदेकृत्य । नि- वचनेकृत्य । निवचनं वचनाभावः । वाचं नियम्येत्यर्थः । पक्षे उरसि कृत्वेत्यादि । अनत्याधान इति किम् । उरमि कृत्वा पाणि शेते ।। नित्यं हस्ते पाणायुपयमने ॥ १५५ ।।

·. प्राग् धातोः सरस्वतीकण्ठाभरण [अध्या०१. उपयमने दारकर्मणि हस्तेपाणोशब्दो सप्तमीप्रतिरूपो कृना योगे नित्य गतिसज्ञौ भवत । हस्ते कृत्य । पाणोकृत्य । दारकर्म कृत्वेत्यर्थ । उपयमन इति किम् । हस्ते कृत्वा कापीपण गत ॥ प्राधं बन्धनानुकूल्ये ॥ १५६ ॥ प्राध्यमित्यव्यय पन्धनानुकूल्ये वर्तमान कृना योगे नित्य गतिसज्ञ भवति । प्राध्यकृत्य गत । बन्धनेनानुकूल कृत्वेत्यर्थ । बन्धनानुकूल्य इति किम् । प्रगतमध्वान प्राध्व शकट कृत्वा गत ।। जीविकोपनिषदागौपम्ये ॥ १५७ ॥ जीविकोपनिषच्छब्दावौपम्ये विपये कृना योगे गनिसज्ञौ भवत । जीविकाकृत्य । उपनिषत्कृत्य । जीविकामिव उपनिषदमिव कृत्वेत्यर्थ । औपम्य इति किम् । जीविका कृत्वा गत । जीवनोपाय कृत्वेत्यर्थ ॥ ते ॥ १५८ ॥ ते उपसी गतयश्च धातो प्रागेव प्रयोक्त या । तथैवोदाहृतम् । तेग्रहणमुपसर्गार्थम् , अनन्तरत्वाद् गतीनामेव प्रयोगनियमो मा भूत् । कर्तुं प्रकणेच्छति प्रचिकीर्पति । सुमनायते । सनादिभ्य प्राक् प्रयोगो मा भूत् ॥ कर्मप्रवचनीयाः ॥ १५९ ॥ 'अधिरीश्वर' इति यावदित प्रभूति येऽभिवास्यन्ते, ते कर्मप्रवच- नीयसज्ञा वेदितव्या । कर्म प्रोक्तवन्त कर्मप्रवचनीया । कर्मशब्देन सा क्रियोच्यते, यया साम्प्रतमनुच्यमानयापि क्रियासम्बन्धोऽवच्छिद्यते । तथा हि-क्रियाविशेपोपजनितसम्बन्धावच्छेदहेतव कर्मप्रवचनीया । यथा- शाकल्यस्य सहितामनु प्रावपदिति । अत्र शाकल्यस्य सहिताप्रवर्पणयोर्हेतु हेतुमद्भावलक्षण सम्पन्धो निशमयतिक्रियोपजनित इत्यनुना हेतुलक्षण विपयेण प्रकाश्यते । कर्मप्रवचनीयसज्ञया गत्युपसगसज्ञे पाध्येते ।। अनुर्हेतुलक्षणे ॥ १६० ॥ हेतुभूते लक्षणे द्योत्ये अनु कर्मप्रवचनीयसज्ञो भवति । अनडुयज्ञ. मन्वसिञ्चत् प्रजा पर्जन्य । 'लक्षणेत्यम्भूत --' इत्यादिना हेतुतृतीया माधित्वा द्वितीयैव यथा स्यादिति वचनम् ।।

·पा० १.] मागः स्वीक्रियमाणोऽशः । चीप्सा पदार्थानां व्याप्तुमिना । थप प्रनिपर्यनुगुन्दाः कर्मप्रवचनीया भवन्ति । लक्षगे--पुर्शी विद्युत्, (वृक्षं परि), वृक्षमनु । इत्यम्भूताख्याने- साया हृदण्डारिन्यायया वृत्त्या समेतम् । सहाय ।। १६१ ॥ सहाय अनुः कवचनीयमंत्री भवति । नदीमन्ववमिता सेना । नया मुहावरदपर्यः॥ हीन ॥ १६२॥ हीनो न्यूनः। स चोकृष्टापेमः।हीनोकृष्टसम्यन्वे द्योत्ये अनुः कर्म- प्रवचनीयमंत्री मवति । अनु पाणिनि वैयाकरणाः। पाणिनेहींना इत्यर्थः ।। उपोऽधिके च ॥ १६६॥ उपशब्दो हीनोटसम्बन्चे अधिकाधिकिसम्बन्धे च कर्मप्रवचनीय- पन्ना मवति । उपार्जुनं योद्धारः । उप खायां द्रोणः । 'सप्तम्याधिक्य- स्वाम्ययोः' इति सप्तमी ॥ अपपरी वर्जने ॥ १६ ॥ अपपरिशब्दी वर्जने द्याल कर्मप्रवचनीयसंज्ञौ भवतः । अप विग- द् िवृष्टो देवः । 'पञ्चम्यपाङ्मां', 'परिमा वर्जने' इति च पञ्चमी । वर्जन इति किम् । अदनं परिपिञ्चति । कर्मप्रवचनीयत्वाभावादुपसर्गाश्रयं पलं भवति ।। आङ् मर्यादाभिविध्योः ॥ १६५ ॥ आङ् मर्यादायाममिविधी च द्योत्ये कर्मप्रवचनीयो भवति । आ पाट- लिपुत्राद् वृष्टो देवः । पूर्ववत् पञ्चमी । आकुमार यशः पाणिनेः । 'पर्य- पा इत्यादिनाव्ययीभावः । मर्यादाभिविध्योरिति किम् । ईषदर्य- क्रियायोगयोर्मा भूतु । आकडारम् । आवद्धम् ॥ लक्षणेत्यम्भृताख्यानभागवीप्सासु प्रतिपर्यनवः॥ १६ ॥ लक्षणं चिह्नम् । इत्यम्भूतास्यानं कश्चित्प्रकारमापतरस का । .

·-
सरस्वतीकण्ठाभरणं
[अध्या० १.
प्रति, मातर (परि), मातरमनु । भागे - यदत्र मां प्रति स्यात् , मां परि,
मामनु । वीप्सायां-वृक्षं वृक्ष प्रति सिञ्चति, वृक्ष वृक्ष परि, वृक्ष वृक्षमनु ।
लक्षणादिष्विति किम् । ओदनं परिपञ्चति । कर्मप्रवचनीयसंज्ञायामसत्या-
मुपसर्गत्वात् पत्वं भवति ॥
अभिरभागे ॥ १६७ ॥
भागवर्जिते लक्षणादावर्थे अभिशब्दः कर्मप्रवचनीयो भवति । वृक्ष-
मभि विद्योतते विद्युत । साधुर्देवदत्तो मातरमभि । वृक्ष वृक्षमभि सिञ्चति ।
अभाग इति किम् । यदत्र मेऽभिष्यात् , तद्दीयताम् । कर्मप्रवचनीयत्वाभा-
वात् 'प्रादुरुपसर्गेभ्योऽस्तेर्यच्परस्य' इति पत्वम् उपसर्गाश्रयं भवति ।।
प्रतिः प्रतिनिधिप्रतिदानयोः ॥ १६८ ॥
मुख्यसदृशः प्रतिनिधेिः । दलस्य प्रतिनिर्यातनं प्रतिदानम् ।
तयोर्योत्ययोः प्रतिशब्दः कर्मप्रवचनीयो भवति । अभिमन्युरर्जुनतः
प्रति । मापानमै तिलेभ्यः प्रतियच्छति । 'प्रतिनिधिप्रतिदानयोः' इति
पञ्चमी॥
अधिपरी अनर्थकौ ॥ १६९ ॥
अधिपरिशन्दावतिरिक्तार्थानभिधायिनौ कर्मप्रवचनीयौ भवतः ।
कुतोऽध्यागच्छति । कुतः पर्यागच्छति । 'गतिर्गतौ इति निघातो न
भवति । अनर्थकाविति किम् । अध्यागच्छति । पर्यागच्छति । परितो-
भावस्य द्योतने कर्मपवचनीयलाभावात् गतित्वमस्येवेति गतिनिघातो
भवति ।।
सुः पूजायाम् ॥ १७० ॥
सुशब्दः पूजायां कर्मप्रवचनीयो भवति । सु सिक्तं भवता-। कर्म-
प्रवचनीयत्वाद् गतिरनन्तरः' इति स्वरः पतं च न भवति । पूजायामिति
किम् । सुपितं किं तवात्र । धात्सर्थोऽन कुत्स्यते ।
अतिरतिक्रमणे च ॥१७१ ॥

·पा० १. हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । अतिशब्दोऽतिक्रमणे पूजायां च कर्मप्रवचनीयो भवति । अति सिक्तं भवता । अति स्तुतं भवता । साधु सुष्टु वेत्यर्थः । कर्मप्रवचनीयत्वे स्वरः पत्वं च न भवति ॥ अपिः पदार्थसम्भावनान्ववसर्गगर्दासमुच्चयेषु ॥१७२|| पदान्तरस्याप्रयुज्यमानस्यार्थः पदार्थः । शक्तेरप्रतिघाताविष्करणं सम्भावनम् । कामचारानुज्ञानमन्ववसर्गः । निन्दा गर्दा । अपिशब्दः पदार्थादिपु कर्मप्रवचनीयो भवति । सर्पिपोऽपि स्यात् । मात्रा विन्दुरि त्यस्य पदस्यार्थी गम्यते। तदपेक्षया पष्ठी । सम्भावन--अपि सिञ्चन्मूल- कसहस्रम् । अन्ववसर्गे-अपि सिञ्च । गीयाम् अपि स्तुयाद वृपलम् । समुच्चये- अपि सिञ्च अपि स्तुहि । सिञ्च च स्तुहि चेत्यर्थः । सर्वत्रोप- सर्गसंज्ञायाधनात् पत्वं न भवति ॥ अधिरीश्वरे ॥ १७३ ॥ ईश्वरः स्वामी । स च स्वमपेक्ष्य भवति । तदयमधिशब्दः स्वस्वा- मिसम्बन्धे कर्मप्रवचनीयो भवति । अघि ब्रह्मदत्ते पञ्चालाः । अधि पञ्चा. लेषु ब्रह्मदत्तः । 'सप्तम्याधिक्यस्वाम्ययोः' इति स्वाच स्वामिनश्च पर्यायेण सप्तमी ।। कृमा वा ॥ १७४ ।। करोतिना यो अधिः कर्मप्रवचनीयो वा भवति । यदयमधिकरि- प्यति । कर्मप्रवचनीयसंज्ञापक्षे उपसर्गसंज्ञावाधनात् 'तिङ्युदात्तवति' इति गतिनिघातो न भवति ॥ तेऽव्ययम् ॥ १७५ ॥ ये पूर्व प्रा(गी १ ग्री)श्वरान्निपाता उक्तास्तेऽव्ययसंज्ञा भवन्ति ॥ स्वरन्तस्सनुतःपुनःप्रातस्सायनक्तमरतवस्तोर्दिवादो- पाह्यःश्वःकंशयोस्मयश्चनोनोविहायसारोदस्योंभूर्भुवस्वस्तयः ॥ १७६॥ १. 'पोश्च' क. पार.. I ·सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० १. स्वरादयः पञ्चविंशतिरव्ययसंज्ञा भवन्ति । स्वरिति स्वर्गवाची । स्वः सुखयति । अन्तरिति मध्यवाची । अन्तर्वसति । सनुतरित्यन्तर्धाने । अस्मे आराचिद् द्वेपस्सनुतयुयोतु । पुनरिति भूय इत्यर्थे । पुनरुक्तं वचः । प्रातरिति प्रत्यूपे । प्रातर्भुते । सायं नक्तमिति रात्रौ । सायं जुहोति । नक्तं भुक्ते । अस्तमित्यनुपलब्धौ । सूर्यस्यास्तकालो वर्तते । वस्तोरिति दिवस- नाम ! कुह वस्तोरश्विनौ । दिवा दोपेति दिवसरात्रिवचने। दिवामन्या रात्रिः । दोपामन्यमहः । ह्यः श्वः इति अतीतानागतदिवसवचने । ह्यस्त- नः । श्वस्तनः । कमिति वारिमूर्धमुखेषु । कझं वारिजम् । काः केशाः । कंयुः । शमिति दुःखोपरमे । शङ्करः । योस् मयस् इति वैपयिकसखे । शं- योरभिस्रवन्तु नः । नमश्शड्कराय च मयस्कराय च । चनसित्पन्ननाम । चनो दधिष्व पचतोत सोमम् । 'पुनश्चनसौ गती' इति छन्दसि गति- संज्ञाप्यस्य भवति । अग्नरिति शीघ्रसाम्प्रतिकयोः । अम्नरेवागच्छति । अम एवागच्छति । 'अनसूधसवसां रो वा' इति रेफो वा भवति । विहायसेति वियदर्थे । विहायसा रम्यतरं विभाति । रोदसीति । द्यावा पृथियो रोदस्यो रोदसी रोदसीति च । ओमिति प्रयवाची । ओमित्ये- काक्षरं ब्रह्म । भूर्भुव इति पृथिव्यन्तरिक्षयोः । मूर्लोकः । भुवर्लोकः । 'भुवसश्च महान्याहृतेः' इति रेफः । स्वस्तीत्यविनाशनाम । स्वस्ति नो मिमीतामश्विना भग इति ।। - समयानिकपान्तराबहिरसाम्प्रतमहासत्यमिद्धामुधा- मृपावृथामिथ्यामिथोमिथुर्मिथुनमनिशंमुहुरभीक्ष्णंम झटि- त्युच्चैनींचैरवश्यसामिसाचयः ॥ १७७ ॥ समयाप्रभृतयः पञ्चविंशतिरव्ययसंज्ञा भवन्ति । समपा निकपेत्येतो सामीप्ये । समया मामम् । निकपा ग्रामम् । अन्तरेति मध्यमाधेयप्रधानमा- चष्टे ! अन्तरा त्वां च मां च कमण्डलुः । पहिरित्यन्तःप्रत्यनीके । पहि- ग्रीमात् । अमाम्प्रतमित्यन्याप्ये । विपवृक्षोऽपि संवर्य सयं छेत्तुमसाम्प्र- तम् । अदेति स्फुटार्थे । आराधितोऽद्धा मुनिरप्सरोभिः । सत्यमिति तत्व । सत्यं हारि नितम्विनीकुचयुगम् । इद्धति प्रामाश्ये । समिद्ध- मिपि महो ददामि । मुति विफले । मुग्धे! मुघा ताम्यसि । मृपेत्य- ·पा० १.] । हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । ५९ सत्ये । मृपा मापसे । वृथेति वृथार्थे । वृया विकत्यसे । मिथ्येति मृ- पार्थे । मिथ्या वदसि । मिय इति रहोऽन्योन्याथै च । मियो मन्त्रयते । मियो वर्णयति । मिथुर्मिधुनमिति द्वौ द्वावित्यर्थे । मिथुर्मन्वयेथे । मिथुनं रमन्ते । अनिशमिति सातत्ये । अनिशं ददाति । मुहुरभीक्ष्णमिति पौनः- पुन्ये । मुहुर्ददाति । अमीक्ष्णं ददाति । मञ्जु झटितीत्येती शैभधे । मक्षु पचति । झटिति याति । उचैनीचैरित्युचनीचयोः । उचैर्वदति । नीचैः पठति । अवश्यमिति नियमे । अवश्यं करोति । सामीत्यर्धार्थे । सामिकृतम्। साचीति तिर्यगर्थे । साचि लोचनयुगं नमयन्ती ।। विष्वगन्वगानुपात्राजन्द्राक्साऋधक्पृथग्धि- हिरुक्ज्योङ्मनाक्छनैरीपज्जोपंतूष्णीकामंनिकामप्रकाममा- रादरंवरंपरंचिरंतिरसः ॥ १७८ ॥ विप्वगादयः पञ्चविंशतिरव्ययसंज्ञा भवन्ति । विवागति समन्ततो. भावे । विष्वगञ्चतीति विष्व(घ)छ । अन्वगित्यानुकूल्ये । अन्वरभूयास्ते । आनुपगित्यानुपूय। स्तृणन्ति वर्हिरानुपग् येपामिन्मो युवा सखा । त्राजक् द्राक् साक् इति शैप्रये । त्राजक् पचति । द्रागधीते। माग गछति । ऋधगिति सत्ये । ऋधग् ब्रवीति पृथगिति नानात्वे । पृथक्कराति । गिति निन्दा- मनियोः । धिग् देवदत्तम् । धिग् जाल्मम् । हिरुगिति हिंसायाम् । हिरुक्करोति हैरुकः । ज्योगिति कालभूयस्वे । ज्योग् जीवाम । मना- गित्यल्पार्थे । मनाग् ददाति । शनैरिति क्रियामान्ये । शनैर्गच्छति । ईपदिति मनागर्थे । ईपत्कडारः । जोप तूष्णीमिति मौने । जोपमास्ते । नूष्णीम्भूय तिष्ठति । काममिति स्वाच्छन्यकामानुमत्योः । कामं भुते । कामं क्षाम्यतु यः क्षमी । निकामं प्रकाममित्यतिशये । निकामं क्षामाङ्गी। पकाममप्रीयत यज्वनां प्रियः । आरादिति दूरान्तिकयोः । आराद् दवीय. मपसेध शत्रून् । आराद् मत्र । आरादायाति । अरमिति शैवये । अप [च्छति । वरमिति हीनोत्कः । वरमय कपोतः यो मयूरात् । पर- मिति किन्वर्थे । गुणवानसि परमहडारी । चिरमिति कालविप्रकर्षे । चिरं सीति । तिर इत्यन्तीनतिर्यगर्थयो. । तिरोभपति तिरः काठं करोतीति ।। ।

·६० सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० १. नमःस्वयंभूयःप्रायःप्रवाहुकमार्यहलंक्कलंबलबदतीव- सुष्छुदुछुनतेसपदिसाक्षात्सनात्सनत्सनाशुसहसायुगपदुपां- शुपुरतःपुरस्तात्पुरसः ॥ १७९ ।। नमःप्रभृतयः पञ्चविंशतिरव्ययसंज्ञा भवन्ति । नम इति पूजायाम् । नमो देवेभ्यः । स्वयमित्यात्मना । स्वय प्रदुग्धे । भूय इति पुनरर्थे । भूयः पचति । प्राय इति बाहुल्ये । प्रायः स इह नेष्यते । प्रबाहुकमिति समकाले । प्रवाहुकं गृहीयात् । आर्यहलमिति बलात्कारे । आर्यहलं गृह्णाति । कु. इति कुत्सायामीपदर्थेऽपि । कुपुरुषः । कालवणम् । अलमिति समर्थे । बरू मलो मलाय । बलवदतीव सुष्ठु इत्यतिशये । बलवद्रोचते । अतीव शोमते । विभाति । दुष्ठ इति कृच्छ्रार्थे । दुष्ठु करोति । ऋते इति विनार्थे । ऋते धर्मात् कुतः सुखम् । सपदीति तत्क्षणमित्यर्थे । सपदि गच्छति । साक्षादिति प्रत्यक्षे । साक्षाद् द्रष्टा साक्षी । सनात् सनत् सनेति सार्वकाल्ये। मनाद् देवनं शीरयते । सनाभिः सनत्कुमारः । सनातनः। शु इति पूजा- पाशु अश्नुते श्वशुर । सहसेत्याकस्मिकाविमर्शयो । दिवः प्रसून सहसा पपात । सहसा विदधीत न क्रियाम् । युगपदित्येककालार्थे । युगपज्ज- पन्ति । उपांश्चित्यप्रकाशोचारणे । उपांशु जपति । कयमुपांशुवधः । उप- चाराद् भवति । पुरतः पुरस्तात् पुर इत्यग्रतोर्थे । पुरतो धावति । पुर- स्तात् तिष्ठति । पुरस्सर इति ।। संवत्कुविदाविःप्रादुरादयश्च ॥ १८० ॥ संपदादयोऽव्ययसज्ञा भवन्ति । असंवत् संथ भवति संश्वायते। कुषिद् ददाति । आविर्यशा । प्रादुर्भाव इति । आदिग्रहणादन्येपामपि निपा- पूपातानामनुपातानां च स्वरादिसधर्मणामव्ययसंज्ञा भवति । तमोपाता: पुरातनः अस्तु श्रीपडित्यादयः । अनुपाचाः पलात्कारः प्रसाहरणमित्या- दयः । स्वसदयो हि स्वाधिस्य वाचका न निपाताद घोतका इति ।। कृन्मजन्नः ॥ १८१ ॥ फूर यो मकारान्त एजन्नम, तदन्तः शुन्दोऽध्ययसंबो मति । गर्नुम् । साहुंकारं मुहं । एजन्तः- कसे दक्षाय जीवसे कनवे । अन्त- महमीपदविकतन्तपतिपत्यर्थम् । इद मा भूत् । उपाधये ॥

·पा० १.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । क्त्वातोसुन्कसुनः ॥ १८२ ॥ स्त्वातोसुन्कसुन्प्रत्ययान्ता अव्ययसंजा भवन्ति । कृत्वा । पुरा सूर्यस्योदेतोः । पुरा फरस्य विस्पः ॥ तेदितस्तसादिः प्रा(ग? ग्ध)णः ॥ १८३ ॥ (धण. प्राग यस्तद्धितस्तसादि.) तद(न्तोऽ)व्ययसंज्ञो भवति । ततः । तत्र । तदा । द्विधा । अव्ययत्वाद् विमक्तिलुगादयो भवन्ति ।। अस्तात्यादिः प्राक् पाशपः ॥ १८४ ।। पाशपः प्राग ये तद्धिता अस्तात्यादयस्तदन्तोऽव्ययसंज्ञो भवति । पुरस्तात् । पुरः । पश्चात् । दक्षिणाहि । दक्षिणेन ।। च्च्यादिः प्राक् समासान्तेभ्यः ॥ १८५ ॥ समासान्तेभ्यः प्राग ये तद्धिताश्च्चिप्रभृतयस्तदन्तश्शब्दोऽव्ययसंजो भवति । शुक्लीकरोति । देवत्राकरोति । पटपटाकरोति ।। कृत्वोर्थः ॥ १८६ ॥ कृत्वसुअत्ययार्थो यस्तद्वितस्तदन्तोऽव्ययसंज्ञा भवति । पञ्चकृत्वः पञ्चधा । द्विः । सकृत् ।। तसिवतिनानाञ्शसिचाममः ॥ १८७ ॥ तसि वति ना (आ?)नाञ् शस् इच् आम् अम् इत्येतत्तद्धितान्ता अव्ययसंज्ञा भवन्ति । उरसा एकदिक् उरस्तः । ब्राह्मणवत् । विना । नाना । बहुशो देहि । केशाकेशि । पचतितराम् । वितरं वरीयः ॥ लुङ्मुखस्वरयोरव्ययीभावः ।। १८८ ॥ सुपो लुकि विधेये मुखस्त्ररे च निपे ये अव्ययीभावसमासोऽव्ययसंज्ञो वात । लुकि- उपानि । उपवधु । मुखस्वरे--उपाग्निमुखः । प्रत्य- नमुखः । 'मुखं स्वाङ्गम्' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वं प्राप्तम् अव्ययीभावस्या- व्ययत्वाद् 'नाव्ययदिक्च्छन्दगोमहत्स्थूलमुष्टिपृथुवत्सेभ्यः' इति प्रतिषि- १. 'यन्नध्येति तद' क. पाट.

·६२ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० १. ध्यते । तस्मिन् प्रतिपेधे पूर्वपदप्रकृतिस्वर एव भवति । लुङमुखस्वरयोरिति किम् । उपानीत्यादावकञ् मा भूत् ।। घटादय आत्मनेपदिनः पितः ॥ १८९ ॥ आत्मनेपदिनो घटादयः पित्संज्ञा भवन्ति । घटा । व्यथा । पृथे- त्यादि । पित्याद भवति । आत्मनेपदिन इति किम् । दुक्तिः(१) ।। सर्वे मितः॥ १९० ॥ घटादय आत्मनेपदिनोऽन्ये च वृत्पर्यन्ता मित्संज्ञा भवन्ति । घट- यति । व्यथयति । हिडयति । 'मितां हस्व' इति हस्वत्वम् ॥ जनीजृपासुरञ्जोऽमन्ताश्च ॥ १९१ ॥ जनिप्रभृतयोऽमन्ताश्च मित्संज्ञा भवन्ति । जनयति । जरयति । क्नसयति । रजयति । रमयति । नमयति । सर्वत्र मित्वाद् हस्वत्वम् ॥ दलिवलिस्खलिरणिध्वनिक्षपित्रपयश्च ॥ १९२ ।। दल्यादयश्च धातवो मित्संज्ञा भवन्ति । दलयति | वलयति । स्ख- लयति । रणयति । ध्वनयति । क्षपयति । त्रपयति ॥ स्मृ आध्याने ॥ १९३ ॥ स्मरतिराध्याने चित्तकपरतालक्षणे मित्संज्ञो भवति । स्मरयति । अन्यत्र स्मारयति ॥ द भये ॥ १९४ ॥ दृधातुर्भयेऽर्धे मित्सज्ञो भवति । दरयति । अन्यत्र दारयति ।। नृ नये ॥ १९५ ॥ नृवातु(न? नी)ताव) मित्संज्ञो भाति । नरयति । अन्यत्र नारयति ।। श्रा पाके ।। १९६ ॥ प्राधातुः पाकऽय मित्सनो भवति । श्रपयांत । अन्यत्र श्रापयति ! मारणतोपणनिशामनेषु ज्ञा ॥ १९७ ।। गणादिप्वर्थेषु ज्ञाधातुमित्संनो भवति । संज्ञपयति पशुम् । मार-

·.
पा० १.] हृदयहारिण्यात्यया वृत्त्या समेतम् ।
पतीत्यर्थः । संज्ञपरति प्रियम् । तोपयतीत्यर्थः । विजपयति प्रभुम् ।
श्रावयतीत्यर्थः । मारणादिष्विति किम् । ज्ञापयति आदिशतीत्ययः ।।
कम्पने चलिः ।। १९८ ॥
कम्पनेऽथै चलिमित्संनो भवति । शिरश्चलयति । अन्यत्र सू(त्रां-
श्या? चालयति ।।
ऊर्जने छदिः॥ १९९ ॥
दिधातुरूजने मित्संनो भवति । छदयति, ऊर्जयतीत्यर्थ । ऊर्जन
इति किम् । छादयति, पित्त इत्यर्थः ॥
जिहोन्मन्थने लडिः ॥ २००
सडिधातुर्मन्यने जिहाविषये मित्संजो भवति । लडयति जिह्वाम् ।
अन्यत्र लाडयति चालकम् ।।
हर्पग्लपनयोर्मदिः ॥ २०१॥
इग्लिपनयोरययोमदिधातुमित्संज्ञो भवति । मदयति सुहृत् । हर्प-
पतीत्यर्थः । मदयति कोरदूपः । ग्लपयतीत्यर्थः । हर्पग्लपनयोरिति किम् ।
उन्मादयति ॥
ज्वलहलमलनमोऽनुपसर्गा वा ॥ २०२ ॥
ज्वलादय उपसंगैरसम्बद्धा वा मित्संज्ञा भवन्ति । ज्वलयति ज्वा.
लयति । हलयति ह्रालयति । मलयति ह्यालयति । नमयति नामयति ।
अनुपसर्गा इति किम् । प्रज्वलयति । प्रहलयति । प्रह्मलयति । प्रणमयति ।
आद्यानां प्रयाणां सोपसर्गाणां घटादित्वाद् नमोऽमन्तत्वान्नित्यं मित्संज्ञा
भवति ॥
ग्लास्लावनुवमश्च ॥ २०३ ॥
ग्लादयश्च धातवोऽनुपसर्गा वा मित्संज्ञा भवन्ति | ग्लपयति ग्लाप
यति । स्रपयति स्नापयति । वनयति वानयति । वमयति वामयति ।
अनुपसर्गा इत्येव । प्रग्लापयति । प्रस्तापयति । उपवनयति । उपवमयति ।
आधयोरप्राप्ता वनेर्घटादित्वाद् वमेरमन्तत्वान्नित्यमित्संज्ञा प्राप्ता उपस(गं?
!)सम्वन्धे विकल्प्यते ॥
न कम्यमिचमः॥ २०४॥

·६४ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० १. कमादयो मित्संज्ञा न भवन्ति । अमन्तत्वात् प्राते प्रतिषेधः । काम- पते । आमयति । आचामयति ।। शम्बदर्शने ॥ २०५॥ शमुधातुर्दर्शनादन्यत्र मित्संज्ञो भवति । शमयति रोगम् 1 निशम- यति श्लोकम् । दर्शने तु निशामयति रूपम् । अमन्तत्वात् सिद्धे नियमार्थ वचनम् । तेन दर्शने न भवति ।। यम्बपरिवेषणे ॥ २०६॥ यमुधातुरपरिवेषण एव मित्संज्ञो भवति । यमयति । नियमयति । परिवेषणात्तु यामयति चन्द्रमसम् ॥ स्खदिरवपरिभ्यां च ।। २०७ ।। स्खदिधातुरवपरिभ्यां परः केवलश्च मित्संज्ञो भवति । सिद्धे सत्या- रम्मो नियमार्थः । तेनान्योपसर्गपूर्वस्य न भवति । अवस्खदयति । परि- स्खदयति । अवपरिभ्यां चेति किम् । प्रस्खादयति ।। पण गतौ ॥ २०८ ॥ पणिधातुर्गतावर्षे मित्संज्ञो भवति । पणयति । अन्यत्र पाणयति धातोस्तिङ्शित् सार्वधातुकम् ॥ २०९ ॥ धातोरित्येवं विहितस्तिङ् शिच प्रत्ययः सार्वधातुकसंज्ञो भवति ।। आर्धधातुकं शेषः॥ २१॥ धातोरिति विहितः । पच्यते । पच्यमानः । भविता ॥ वज्यं नीभ्यां (1) सन्लिटौ च लिङाशिधि ॥ २११ ॥ चेनावधारणादार्थधातुकतैव । शिशयिषा । पेचिथ । भविषीष्ट । भक्त्या कृष्णे वज्यं स्यात् । लिङ्लिटौ तिडौ । संस्तु न धातोः (१) । इति श्रीदण्डनाथनारायणभट्टसमुद्धृतायां सरस्वतीकण्ठाभरणस्य घृत्तौ दृदयहारिण्यां प्रथमस्याध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ १. 'फ', २. 'प: । मन्ख पाठः.

·पा. २.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । ६५ अथ द्वितीयः पादः। आदिरितान्त्येन समध्यः ॥ १॥ कचिदुपदेशसन्निविष्टानां वर्णादीनाम् आदिरन्स्येनेता लक्षितः स- जातीयैर्मध्यैः सह प्रायो भवति । 'मकः सवर्णे दीर्घः' । दण्डानम् । दधीदम् । मधूत्तमम् । पितृपमः । 'तिङ् शित् सार्वधातुकम्' । पचति । पचामहे । 'सुप्सुपा' । राजपुरुषः । अन्त्येनेति किम् । सुडिति तृतीयैक- वचनायेन टकारण मा मूत् ।। उता सवर्गः ॥२॥ उकारेण लक्षित आदिवगंण सह प्रायो भवति । 'चोः कुः । पक्तिः । 'पोरदुपधात्' । जप्यम् ॥ ता तत्कालः ॥ ३॥ तकारेण लक्षितो वर्णस्तत्काल एव प्रायो भवति । अत इन्' । दाक्षिः । इह न भवति-कैलालपः || अविधीयमानोऽण् ससवर्णः ॥ ४॥ विधीयमानादन्योऽण् सवर्णः सह ग्राह्यो भवति । 'अस्य च्वावन- प्ययस्य' । शुक्लीमवति । खट्वीमवति । 'ऋहलोयंत्' । कार्यम् । तार्यम् । अविधीयमान इति किम् । 'सनाशंसिमिक्षिम्य उ:' । चिकीर्षुः । 'दिव उत्' इति तपरकरणालिङ्गात् क्वचिद्विघीयमानोऽप्युकारः सवर्णान् गृ. हाति । 'बदसोऽत्वे दादु दो मः' । अम् । व्यक्तिपक्षे स्वरानुनासिक्य. कालमिन्नानामपि ग्रहणं यथा स्यादिति वचनम् । जातिपक्षे त्वनारम्म एवास्येति ।। दोऽपः ॥ ५॥ दो ग्रहणे पानुपन्धवर्जितस्यैवास्य ग्रहणं भवति । हुदा-दीयते । 'मास्यासागापिपहाग्दाघां हलि' इतीकारः । अप इति किम् । दार- दायते केदारः । दप--अवादासस्त्विम् ।। - K ·सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० १. कमादयो मिसंज्ञा न भवनि । अमन्तत्वात् प्राप्ते प्रतिपेधः । काम- यते । आमयति । आचामयति ।। शम्वदर्शने ॥ २०५॥ शमुधातुर्दर्शनादन्यत्र मित्संज्ञो भवति । शमयति रोगम् । निशम- यति श्लोकम् । दर्शने तु निशामयति रूपम् । अमन्तत्वात् सिद्ध नियमार्थ वचनम् । तेन दर्शने न भवति ॥ यम्वपरिवेषणे ॥ २०६॥ यमुधातुरपरिवेपण एव मित्संज्ञो भवति । यमयति । नियमयति । परिवेषणात्तु यामयति चन्द्रमसम् ।। स्खदिरवपरिभ्यां च ॥ २०७ ॥ स्खदिधातुरवपरिभ्यां परः केवलश्च मित्संज्ञो भवति । सिद्धे सत्या- रम्मो नियमार्थः । तेनान्योपसर्गपूर्वस्य न भवति । अवस्खदयति । परि- स्खदयति । अवपरिभ्यां चेति किम् । प्रस्खादयति ॥ पण गतौ ॥ २०८ ॥ पणिधातुगतावर्थे मित्संज्ञो भवति । पणयति । अन्यत्र पाणयति ।। धातोस्तिशित् सार्वधातुकम् ॥ २०९ ॥ धातोरित्येवं विहितस्तिङ् शिच प्रत्ययः सार्वधातुकसंज्ञो भवति ।। आर्धधातुकं शेषः ॥ २१ ॥ धातरिति विहितः । पच्यते । पच्यमानः। भविता ॥ वयं नीभ्यां (1) सनलिटौ च लिङाशिषि ॥२११ ।। चेनावधारणादार्धधातुकतैव । शिशयिपा। पेचिथ । भविषीष्ट । भक्त्या कृष्णे वज्यं स्यात् । लिलिटौ तिडौ । संस्तु न धातोः (१)॥ इति श्रीदण्डनायनारायणभट्टसमुद्धतायां सरस्वतीकण्ठाभरणस्य वृत्तौ हृदयहारिण्यां प्रथमस्याध्यायस्य प्रथमः पादः ।। 'प: । सन् स. पाठः

·दम उचिती दलाल व ग्रामो मवति । 'अव इन।
पा.२.]
इवहार न्यायया वृत्त्या समेटन् ।
अय द्वितीयः पादः।
आदिरितान्लेन समध्यः ॥१॥
बचिदुपदेशनाचविधनां दनादीनान आदिरन्यनेता उशिवः सु-
वातावमव्यैः सह मामी भवति । 'यः मुवनें दीयः' । दण्डायम् ।
दीदम् । मधूननन् । स्ट्टिानः । 'तिइ दिन् सावधानुकन् । पचति ।
पचानहे । 'उमा सनः। अन्ननति लिन् । मुडिति तृतीयक-
वचनायेन उसंत नान्द ।।
उना सनः॥२॥
उस वन अदिवान महावी नदति । 'चाः ।
पतिः। पंडाददाजन्य ॥
ता दलाल॥३॥
दानः । इहरनलः॥
मंत्रिी यानी ममः ॥ 2 ॥

·सरस्वतीकण्ठाभरण [अध्या० १. अनशचिह्नमित् ॥ ६ ॥ धात्वादीनामनवयवभूत यचिह तदिद् भवति । इदिति एति गच्छति लुप्यत इत्यर्थः । इदि इकार., इन्दति । सन् नकारः, तितिक्षते। अनशग्रहण किम् । 'धाताईलादेरेकाच क्रियासममिहारे यड्' । पापच्यते । चिह्नभूतोऽपि हलू न गच्छति । चिह्नग्रहणादुच्चारणार्थ एतीति इन्न व्यप- दिश्यते । तेन वक्तेति वच्यादेशस्येदित्त्वान्नुम् न भवति ॥ अथास्यैव प्रपत्र - अजुपदेशे ॥ ७ ॥ उपदिश्यतेऽनेनेत्युपदेश. शास्त्रवाक्यानि सूरापाठ. खिलपाठश्च । तस्मिन्ननशचिह्नभूतोऽज् इद् भवति । त्रिमिदा आकार 1 मिनः । 'आदित इती न भवति । टुनदि इकार , नन्दति । इदित्वान्तुम् । एव प्रत्ययादा वपि । गोमान् । श्रेयान् । उगित्त्वान्नुम् भवति । हलन्त्यम् ॥ ८॥ उपदेशे यदनशचिह्नमन्त्य हल् तदिद् भवति । अइउणित्यादिषु णकारादय । तेनाणित्यादयो हल्पर्यन्ता प्रत्याहारा भवन्ति । हस्य ल् ह- लिति द्वितीयमा हल्ग्रहण तन्त्रेणोपात्त द्रष्टव्यम् तेन हलिति प्रत्याहारपाठे लकारस्योक्ते सति हलन्त्यमित्यत्र 'आदिरितान्त्येन समध्य' इत्यस्य प्रवृत्तावितरेतराश्रयदोपो न भवति । एव धातुप्रातिपदिकात्ययविकारा- गमेष्वपि अन्त्य हलिद् भवति । धातौ धेट , स्तनन्धयी । टित्त्वात् डीप् । प्रातिपदिके 'चिनड् आश्चर्ये' चित्रीयते । डिसादात्मनेपदम् । प्रत्यये सन्- क्यजादौ नकारादय. स्वराद्यर्थी । विकारे 'चक्षिड ख्या' इत्यादौ अकारादय. उभयपदार्था । आगमे अट्नुमादिषु टकारादयो देशवि- ध्यर्थाः ॥ किमिटोऽत् ॥ ९ ॥ किमिटो सम्बन्धी योऽत् तस्यान्त्य हलिद् भवति । उत्तरसूनेण नियमान्न प्राप्नोतीत्यारम्भ । 'किमोऽत्' । क । 'इटोऽत्' । पचेय । किमिटोरिति किम् ॥

·पा० २.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् ।
अविभक्तिशस्तसादौ तुस्माः ॥ १० ।
हलन्त्यमित्यविशेषण प्राप्तमित्त्वं तुस्मानामनेन नियम्यने । विभक्ति-
शस्तसादिम्योऽन्य तवर्गमकारमकारा इतो भवन्ति । 'अचो यत्' ।
पेयम् । सन् , चिकीर्षति । युस् , ऊणीयुः । नम्, रणद्धि । अवि-
मत्तयादाविति किम् । सर्वस्मात् । वृक्षाः। वृक्षम् । बहुगः । यतः । इदा-
नीम् ॥
धातोरिर् ॥ ११ ॥
धातोः सम्बन्धि इर इत्यनशचिह्वभूतमिद् भवति । रुधिर, अम्-
धत् । अरौत्सीत् । 'इरित्वृश्चि-' इत्यादिना अड्विकल्प. ।।
आदिजिटुडवः ॥ १२ ॥
धातोरादिमूता नि टु डु इत्येते अझल्ममुदाया अनंगचिभूता
इतो भवन्ति । त्रिभी, मीतः । 'जीतः क्तः' । टनदि, नन्दयु. । 'वितो.
ऽधुच्' । दुपचप्, पक्रिमम् । 'ड्वित कि' ।
पः प्रत्ययस्य ॥ १३ ॥
प्रत्ययस्योपदेशे आदिः पफागेऽनंशचिमिद् भरति । प्युन् ,
नर्तकी । पाकन् , वराकी । 'पितो डीप' ॥
चुटू ॥ १४ ॥
चवर्गटवायुपदेशे प्रन्ययस्वायारनगचिहानी इती मरतः ।
चद, अचीकरत् । जम् , वृक्षाः । न., पार्थिन । योगवान्तादगी
वक्ष्यति । टः, कुचरी 13, उपसरजः । पिन, कारयति । टप्योरिफया
पश्यति ॥
लातद्धिते ॥ १५ ॥

·६८ सरस्वतीकण्ठाभरणं [मध्या.. न चुञ्चुचणचरजाहटीटषड्गवकाम्येषु ॥१६॥ चुन्च्वादियु चकारादय इतो न भवन्ति । केशचुन्चुः । केश- चणः । पटुचरः । कर्णजाहम् । अवटीटम् । अप? ब)पड्गवम् । वाका- म्पति॥ उभयथोणादिषु ॥ १७॥ उणादिपु प्रत्ययस्यादिभूताः पचवर्गादय उमयथा इतोऽनितश्च भवन्ति । तत्रानितः-प, योपा । चट् , कूची । इत्यादि । इतो यथा-- पिवन् , पृथिवी । चिपुर , रिपुः । इत्यादि । स्वं रूपं शब्दस्याशब्दसंज्ञा ॥ १८ ॥ इह शास्त्रे स्वरूपमेव शब्दस्य ग्राह्यं, न चाह्योऽर्थः, शब्दसंज्ञां वर्ज- यित्वा । शन्दैनार्यावगतेरय कार्यस्यासम्मवात् तद्वाचिना सम्प्रत्ययो मा मूदिति सूत्रम् । 'अग्नर्दक । आग्नेय इत्यनिशब्दस्यैव ग्राहको नामिपर्या- याणाम् । अशन्दसंज्ञेति किम् । 'वृद्धाच्छ:' । शालीयः। उपलक्षणं चैतत् । तेन तेन रक्तं रागात्' इत्यादिषु न स्वरूपग्रहणम् ।। येन विधिस्तदन्तस्य ॥ १९ ॥ येन विशेषणेन विधिरारम्यते स तदन्तस्य प्रत्सेतव्याः । 'एरन् । इवर्णान्तादच् भवति । चयः । जयः । 'अत इन' । दाक्षिः । आयन्त- वद्रावादस्यापत्यम् इ.॥ सुसर्वार्षदिक्छन्देभ्यो जनपदस्य ॥ २० ।।

·पा० २.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । ऋतोवृद्धिमद्विधाववयवेभ्यः ॥ २१ ॥ ऋतुविशेषवाचिनो वृद्धिनिमित्तं यस्तद्धितविधिः स ऋत्वक्यवेभ्य परस्यापि ऋतोर्भवति । 'ऋतुनक्षत्रेभ्योऽण्' । पूर्वगृष्मम् । अपरशैशिाम् । 'अवयवाटतोः' इत्युत्तरपदवृद्धिः । वृद्धिमाद्वधाविति किम् । प्रावृषेण्यः ॥ प्रकृत्यधिकारे महदादिभिः ॥ २२॥ प्रकृत्यधिकारे महदादिभिर्विशेषणे प्रकृतेस्तदन्तविधिर्भवति । '(सान्त)महतोर्नुमि' इति दी| यथा महान् , तथा परममहान् ! अय्- स्वमूनवादीनां दीयॊ यथा आपः कर्तारौ, तथा स्वापः परमकर्तारी ।। पदाधिकारेऽहन्नादिभिः ॥ २३ ।। पदाधिकारे अहन्नित्यादिभिर्विशेषणे पदस्य तदन्तविधिर्भवति । 'अह्वः' इति यथेह रुः अहोभ्याम् , एवं दीर्घाहा निदाघ इति । 'संसु- ध्वस्वनडुहां दः' यथा अनडुयां, तथा स्वनडुभ्याम् ।। प्रत्ययग्रहणे यस्मात् स विधिस्तदादेरपञ्चम्याः॥२४॥ यत्र प्रत्ययो गृह्यते, तत्र यस्मात् स विहितस्तदादेस्तत्प्रत्ययान्तस्य ग्रहणं मवति, न चेत् पञ्चम्यन्तात् परस्य प्रत्ययस्य कार्यं भवति । 'सना- घन्ताश्चाणिड' । चिकीर्षति । इह न भवति--प्राचिकीत् । 'यनिमो फक्' । गाायणः । दाक्षायणः । इह न भवति -परमगार्ग्यस्यापत्यं, परमदाक्षेरपत्यम् । अपञ्चम्या इति किम् । अन्तस्तीर्णम् । दृपत्तीर्णम् । रदाम्यामुत्तरस्य (निष्ठातकारस्तृतृतकारस्य नत्वं न भवति । निष्ठाया एवं भवति ।। कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ॥ २५ ॥ यत्र कृत्प्रत्ययो गृह्यते, यस्मात् स विहितस्तदादेर्गतिकारकपूर्व- स्यापि प्राण भवति । सप्तमी क्षेपे तान्तेन समस्यते । यथा भस्मनिहुत, तथोदकेविशीर्णम् , अवतप्तेन कुलस्थितमिति । सगतिकेन सनकुलेन च तान्तेन समासः सिद्धः ।।

·सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० १. न चुञ्चुचणचरजाह्टीटषड्गवकाम्येषु ॥ १६ ॥ घुब्वादिषु चकारादय इतो न भवन्ति । केशचुन्चुः । केश- चणः । पटुचरः । कर्णजाहम् । अवटीटम् । अ(प? श्व)पड्गवम् । वाका- म्यति ॥ उभयथोणादिषु ॥ १७ ॥ उणादिषु प्रत्ययस्यादिभूताः पचवर्गादय उमयथा इतोऽनितश्च भवन्ति । तत्रानितः-प, योषा । चट् , कूची । इत्यादि । इतो यथा- पिवन् , पृथिवी । चिपुक् , रिपुः । इत्यादि । खं रूपं शब्दस्याशब्दसंज्ञा ॥ १८ ॥ इह शास्त्रे स्वरूपमेव शब्दस्य ग्राइं, न चाह्योऽर्थः, शब्दसंज्ञां वर्ज- यित्वा । शब्देनार्थावगतेरथै कार्यस्यासम्मवात् तद्वाचिनां सम्प्रत्ययो मा भूदिति सूत्रम् । 'अग्नईक' । आग्नेय इत्सग्निशब्दस्यैव ग्राहको नामिपर्या- याणाम् । अशब्दसंज्ञेति किम् । वृद्धाच्छः । शालीयः। उपलक्षणं चैतत् । तेन तेन रक्तं रागात्' इत्यादिषु न स्वरूपग्रहणम् ॥ येन विधिस्तदन्तस्य ॥ १९ ॥ येन विशेषणेन विधिरारम्यते स तदन्तस्य प्रत्येतन्यः । 'एरन् । इवर्णान्तादच् भवति । चयः । जयः । 'अत इम्' । दाक्षिः । आद्यन्त- बद्धावादस्यापत्यम् ॥ सुसर्वार्धदिक्छब्देभ्यो जनपदस्य ॥ २० ॥ 'न प्रातिपदिकेन' इति तदन्त विधिप्रतिपेघस्यायं पुरस्तादपवादः । 'अवृद्धेभ्यो बहुवचनविपयेग्यः' इति जनपदस्य यः प्रत्ययविधिः स सुसर्वार्धदिक्छन्देभ्यः परस्यापि जनपदस्य भवति । सुपाञ्चालकः । सर्व- पाचालकः । अर्धपाधाठकः । पूर्वपाचालकः । 'सुसधिम्यो जनपदस्या- मद्राणां दिशव' इत्युत्तरपदवृद्धिः । प्रतिषिद्धस्य तदन्तविधेः पुनरनेन विधानात् केवलाद् भवत्येव । पाचालकः । सुसर्यादिक्छन्देभ्य इति कम् । परमपाबारेषु भवः पारमपावालः । अणेव भवति ।। - ·पा० २.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । ऋतोवृद्धिमद्विधाववयवेभ्यः ॥ २१ ॥ ऋतुविशेषवाचिनो वृद्धिनिमित्तं यस्तद्धितविधिः स ऋत्ववयवेम्य परस्पापि ऋतोर्भवति : 'अनुनक्षत्रेभ्योऽण' । पूर्वग्रष्मम् । अपरशैशिम् । 'अवयवाहतोः' इत्युत्तरपदवृद्धिः । वृद्धिमाद्वधाविति किम् । प्रावृपेण्यः ।। प्रकृत्यधिकारे महदादिभिः ॥ २२ ॥ प्रात्यधिकारे महदादिभिर्विशपणे प्रकृतस्तदन्तविधिर्भवति । (सान्त)महतोर्नुमि' इति दीर्घा यथा महान् , तथा परममहान् । अप- स्वमृननादीनां दी| यथा आपः कर्तारौ, तया स्वापः परमकर्तारी ।। पदाधिकारेऽहन्नादिभिः ॥ २३ ॥ पदाधिकारे अहन्नित्यादिभिर्विशेषणे पदस्य तदन्तविधिर्भवति । 'अह्नः' इति यथेह रुः अहोभ्याम् , एवं दीर्घाहा निदाघ इति । 'संमु. ध्वस्वनडहां दः' यया अनडुयां, तथा स्वनडुभ्याम् ।। प्रत्ययग्रहणे यस्मात् स विधिस्तदादेरपञ्चम्याः॥ २४ ॥ पत्र प्रत्ययो गृह्यते, तत्र यस्मात् स विहितस्तदादेस्तप्रत्ययान्तस्य ग्रहणं भवति, न चेत् पञ्चम्यन्तात् परस्य प्रत्ययस्य कार्य भवति । 'सना- पन्ताचाणिडः' । चिकीर्षति । इह न भवति -प्राचिकीत् । 'यभित्रो फक्' । गाायणः । दाक्षायणः । इह न भवति ~ परमगार्यस्यापत्यं, परमदारपत्यम् । अपञ्चम्या इति किम् । अन्तस्तीर्णम् । दृपत्तीर्णम् । रदाभ्यामुत्तरस्य (निष्ठातकारस्तृ? तृतिकारस्य नलं न भवति । निष्ठाया एवं मवति ॥ कृग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ॥ २५ ॥ यत्र कृत्प्रत्ययो गृह्यते, यम्मात् स विहितस्तदादेगतिकारकपूर्व- स्यापि ग्रहण भवति । सप्तमी क्षेपे तन्तेन समस्यते । यया भस्मनिहुतं, तयो के विशाणम् , अवतप्तेन कुलस्थितमिति । गगनिकन मनकुलेन च कान्तेन समासः सिद्धः॥

·७० " सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० १. न प्रातिपदिकेन ।॥ २६ ॥ विशेषणेनापि तदन्तविधिन भवति । द्वितीया श्रितादिभिः समस्यते। कष्टश्रित । इह न भवति -~-कष्टं परमश्रितः । गर्गादिभ्यो यज्' । गर्गस्यापत्यं गार्यः । इह न भवति - परमगर्गस्यापत्यम् ।। यस्मिन् विधिस्तदादाबल्ग्रहणे ॥ २७ ॥ यस्मिन्निति सप्तमीनिर्दिष्टे अल्ग्रहणे विशेपणभूते यो विधिः, स तदादौ विशेये वेदितव्यः । तदन्तविधेरपवादः । 'अचि अनुधातु वां वो- रियुवौ' । श्रियाम् । भ्रुवाम् । केवले आदिवद्भावात् । इह न भवति श्रीषु, भूषु । अलग्रहणं किम् । 'कोः कत् त्रिस्थवदेषु' । इहैव भवति कद्रथः । इह न भवति कुरथाङ्गम् ॥ सप्तम्या निर्दिष्टे पूर्वस्य ॥ २८ ॥ सप्तम्या निर्दिष्टे यत् कार्य, तत् पूर्वस्यानन्तरस्य स्थाने भवति ! 'इको यणचि' । दध्यत्र । मध्वत्र । निर्दिष्टग्रहणमानन्तर्यार्थम् । सेनेह न भवति --- समित्र)॥ पञ्चम्या परस्य ॥ २९ ॥ पञ्चम्या निर्दिष्टे यत् कार्य, तत् परस्य स्थाने भवति । अतो भिस ऐस्' । वृक्षैः । प्लक्षैः ॥ षष्ठयान्त्यस्य ॥३०॥ पष्ठया निर्दिष्टे यत् कार्य, तदन्त्यस्य स्थाने भवति । 'अष्टनो वा सुस्वात्' । अष्टामिः । अष्टभिः ॥ डित् ॥ ३१॥ यो डिद्विधि , स पष्ठीनिर्दिष्ट स्यालोऽन्त्यस्य स्थाने भवति । 'व्या- सादीनामकड् च' । वैयासकिः । 'अनेकाल सर्वस्य' इत्यस्यायं पुरस्ता- दावादः । तातङ्तुहिङोस्तु डित्करणं गुणवृद्धिप्रतिषेधे सावकाशमिति परत्वादनेकाल सर्वस्येत्येतदेव भवति ।। .

·। पा०२.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । अन्त्याभावेऽन्त्यसदेशस्य ॥ ३२ ॥ पष्ठीनिर्दिष्टस्य कार्यमुच्यमानम् अन्त्यस्य कार्यिणोऽसम्भवे अन्त्य- समानदेशस्यान्त्यासन्नस्य भवति । 'अल्लोपोऽनः' इत्यन्नन्तायाः प्रकृतेरतो लोपः । अर्यम्णः पश्य ॥ परस्यादेः ।। ३३ ॥ पञ्चमीनिर्दिष्टात् परस्य कार्य शिष्यमादेरल प्रत्येतव्यम् । 'ईद- स्यासः । आसीनः । अध्यासीनः । 'पष्ठयान्त्यस्य' इत्यस्यापवादः ।। शिदनेकाल् सर्वस्व ।। ३४ ॥ शिचानेकाल चादेश. सर्वस्य षष्ठीनिर्दिष्टम्य स्थाने भवति । 'ज- शसोः शिः' । कुण्डानि । 'अस्तेभू.'। भाविता । 'पष्ठयान्त्यस्य' इत्य स्यापवादः ।। टकितावाद्यन्तौ ॥ ३५ ॥ टिकितौ विधीयमानौ पष्ठीनिर्दिष्टस्य यथासह्वयम् आद्यन्तौ वेदि- तव्यौ । 'लुड्लङ्लक्ष्वडमायोगे' । अकापीत् । वलादेरिट् । भविता । 'पुजतुनोः पुम्' । त्रापुपम् । जातुपम् । आजसेरसुक्' । देवासः । पाठयेत्येव । 'चरेट:' । कुरुचरी । 'आडि दः किः' । आदिः । पूर्वान्ते हि कि(प्रत्यये) धातुग्रहगेन ग्रहणादायोरिति इय् स्यात् ।। मिदचोऽन्त्यात परः ॥ २६ ॥ मिद विधीयमानः पष्ठीनिर्दिष्टस्यान्त्यादचः परो भवति । 'वच उम्' । अवोचत् । 'इदितो' नुम् । नन्दति । 'पष्टवान्त्यस्य' इत्यस्यापवादः ।। ऋकोऽणो रलौ ।। ३७ ॥ प्रकारलकारयोः स्थाने योऽण तस्मात् परौ यथासायं रेफल. कारी भवतः । कर्ता । कारयति । यो धुभयो. स्थाने भवति टमते सोऽन्यतर- व्यपदेशमितीहापि भवति । पितुः । मातुः । तवत्कार. । ऋक इति किम् । सेयम् । अण इति किम् । आनङ्, होतापातारा । अन्त्यमहणानुवृते- रिमो रतौ पूर्वमक्ता मयतः । तेन धूः परित्यन रेफम्य धातुमपन्धित्वं 'धातोरिनचीक' इति दीर्घत्वम् ।।

·सरस्वतीकण्ठाभरणं निर्दिश्यमानस्यादेशाः ॥ ३८ ॥ पच्या निर्दिश्यमानस्यादेशा नतु तदन्तसमुदायस्य भवन्ति । . 'पादः पत्' । व्याघ्रपदः । व्याघ्रपदा । पादान्तस्य न भवति । 'पत्वो ल्यप् प्रकृत्य । क्वान्तस्य न भवति ।। स्थानेऽन्तरतमः ॥ ३९ ॥ स्थाने विधीयमानानामादेशानां मध्ये अन्तरतमः सदृशतम एवादेशो भवति । आन्तयं च स्थानार्थगुणप्रमाणेभ्यः । स्थानतः - दण्डानम् । कण्ठ्ययोरकारयोः कण्ठ्य एवाकारः । अर्थतः - वातण्ड्ययुवतिः । वत- ण्डीशब्दस्य पुवद्भावेनान्तरतमः पुंशब्दः । गुणतः -पाकः । चकारस्या- घोपस्याल्पप्राणस्य तद्गुण एव ककारः । प्रमाणतः --- अमुष्मै, अमूभ्याम् । हस्वस्य हस्वो दीर्घस्य च दीर्घ उवर्णः । आदेशाधिकारादेव लन्धे स्था- नग्रहणं यत्रानेकमान्तयं, तत्र स्थानकृतमान्तर्य बलीय इति ज्ञापनार्यम् । तेन चेता स्तोतेति प्रमाणतस्त्वकारो गुणः प्राप्तः । स्थानसाम्यादेकारी- कारौ गुणौ भवतः । तमग्रहणमत्यन्तसादृश्यार्थम् । तेन घातयतीति हका- रस्थ सोमणो नादवतः सोमा नादवांश्च कुत्वं धकारः ।। एच इग्नस्वादेशे ॥ ४०॥ एचः स्थाने हवे आदिश्यमाने इगेव भवत्यान्तरतम्यात् । हेड, हिडयति । अतिरि । चित्रगुः । अतिनु। एचः समाहारवर्णाः । मात्रा अवणस्य मात्रा इव)वर्णयोः । तत्र कदाचिद् अवर्णः स्यात्, कदाचिदिवोंवर्णी । मा कदाचिदप्यवर्णो भूदिति सूत्रम् ॥ इको गुणवृद्धी ॥ ४१ ॥ परिभाषेयं स्थानिनियमार्था । गुणवृद्धिसंज्ञा(भ्यां) विधीयमाने गुणवृद्धी इक एव स्थाने भवतः । गुण. - जयति । भवति । विभति। आसन्ध्यक्षर- व्यञ्जनानां न भवति । यानम् । ग्लायति । (वभिउम्भिता । वृद्धिः अचैपीत् । अहोपीत् । अकापीत् । इह न भवति-औम्भीत् । गुणवृद्धी इत्येवं ये गुणवृद्धी इति विज्ञानादिह नियमो न भवति । 'दिव उत्' । गुम्याम् । 'दिव औत्' । चौः ॥ - ·पां०२. - हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । ७३ अचो हस्वदीर्घप्लुताः ॥ ४२ ॥ हस्त्रो दीर्घः प्लुत इत्येवं ये इस्वदीर्घप्लुता विधीयन्ते, तेऽच एवं स्थाने भवन्ति । ग्रामणि कुठम् । अतिरि । अतिनु । इह न भवति सुवा. क्कुलम् । दीर्घः - स्तूयते, चीयते, श्रूयते । इह न भवति- पन्यते । प्लुतः-देवदत्त३, अग्निचि३त् इति।हलो न भवति । संज्ञाविधिनियमा- दिह न भवति-द्यौः, पन्याः, स इति ।। स्थानिवदादेशोऽनल्विधौ ॥ ४३ ॥ स्थानं प्रसङ्गः, सोऽस्यास्तीति स्थानी । आदिश्यत इत्यादेशः । तयोः पृथक्त्वात् स्थानिकार्यमादेशे न प्राप्नोतीत्यनिदिश्यते । आदेशः स्थानिवद् भवति स्यान्याश्रयाणि कार्याणि प्रतिपद्यते, ने चेत् तानि स्यान्यलाश्रयाणि भवन्ति । किमुदाहरणम् । धातुप्रकृतिकृत्तद्धिताव्यय- सुतिपदादेशाः । धात्वादेशो धातुवत् । 'मस्तेम:' । आर्धधातुकविपये प्रागेवादेशे कृते 'धातो' इति तृजाइयो भवन्ति । मविता । भवितुम् । प्रकृत्यादेशः प्रकृतिवत् । काम्याम् । किमः कादेशे कृने प्रकृत्याश्रयं दीर्घत्वं भवति । कृदादेशः कृद्वत् । प्रकृत्य । क्लो सवादेशे कृते 'हस्वस्त पिति कृति' इति तुम् भवति । तद्धितादेशस्तद्धितवत् । दाधिकम् । 'कृत्त- द्धित -' इत्यादिना प्रातिपदिकसंज्ञा भवति । अन्ययादेशोऽव्ययवत् । प्रस्तुत्य । 'अव्ययाद्-' इति सुन्लग् भवति । सुबादेशः मुन्चत् । वृक्षाय। 'सुपि' इति दीपत्वं भवति । तिडादेशस्तियत् । अकुस्ताम् । 'सुप्तिकन्तं पदम्' इति पदसंज्ञा । पदादेशः पदवत् । ग्रामो वः स्वम् । 'पदस्य' इति रुत्वं भवति । वत्करणं किम् । स्थान्यादेशस्य संज्ञा मा वि. ज्ञायीति स्वाश्रयमपि यया स्यात् । 'आहो यमहनः' । आहत आर. धिष्टेत्यात्मनेपदमुभयत्रापि । आदेशग्रहणं किम् । आनुमानिकस्याप्यादे. शस्य स्थानिवद्भावो यया स्यात् । पचतु, पचन्विति । अलाश्रया विधिरविधिरिति मध्यमपदलोपिनः समासस्याश्रयणात् अलः परस्य विधिः' अलि परतो विधिः, अलः स्याने विधिः, अलावा विधि , अप्रधानाला.' 'विमल पति परम्' इथय सूपगा. - L ·सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० १. श्रयो वा विधिरतिधिरिति सर्वत्रानस्विधाविति प्रतिषेध । तेन द्यौः पन्थाः सः इत्यादिपु औयात्वत्यदायत्वादिषु कृतेषु स्थानिवद्भावाभावात् सुलो- पादिकार्याणि न भवन्ति । अचः परस्मिन् पूर्वविधौ ॥ ४४ ॥ अजादेशः परनिमित्तक पूर्वविधौ कर्तव्ये स्थानिवद् भवति । पट- यति मृगयते इति टिलोपालोपयो स्थानिवद्भावादुपधालक्षणा वृद्धिलघूप- धलक्षणो गुणश्च न भवति । अच इति किम् । प्रश्न । अत्र शादेश- स्तुकि कर्तव्ये स्थानिवन्न भवति । परस्मिन्निति किम् । युवजानिः । 'जायाया निङ्' । अपरनिमित्तको निङ् यलोपे कर्तव्ये स्थानिवन्न भवति । पूर्वविधाविति किम् । हे गौः । (उ? ओ)त औद्भावः परविधौ सम्बुद्धि- लोपे स्थानिवन्न भवति । अल्विध्यर्थं वचनम् ।। न पदान्तद्विर्वचनतवर्णानुस्वारजश्वविधिषु ॥ १५ ॥ पूर्वेणातिप्रसक्ता स्थानिवद्भावः प्रतिषिध्यते । पदान्तादिविधिध्वजा- देश. परनिमित्तकः स्थानिवन्न भवति । पदान्तविधौ~-को स्तः । अस्तेरलोपः पूर्वविधावावादेशे कर्तव्ये स्थानिवन्न भवति । द्विवचनविधौ --- दध्यत्र । यणादेश परनिमित्तको धकारस्य द्विवचने स्थानिवन्न भवति । सवर्णविधौ-- शिण्डि । श्नमोऽकारस्य लोपोऽनुस्वारस्य परसवणे कर्तव्ये स्थानिवन्न म- वति । अनुस्वारविधी- पिंपन्ति । नमोऽकारलोपो नकारस्यानुस्वारे कर्तव्ये स्थानिवन्न भवति । जविधौ-- बब्धां ते हरी धाना.। मसेलोट् । तसस्ता- मादेश । नौ द्विवचने च कृते 'घसिभसोहलि' इत्युपधालोपो भकारस्य जश्त्वे कर्तव्ये स्थानिवन्न भवति । चर्विधौ जक्षतुः । घमेरुपधालोपो घकारस्य चत्वे कर्तव्ये स्थानिवन्न भवति ॥ स्वरदीर्घयलोपेषु लोपः ॥ ४६ ॥ स्वरविधौ दीर्घविधौ यलोपविधौ च लोपोडजादेशः स्थानिवन्न भ- वति । स्वरविधौ-चिकीर्षकः । बुलि कृते अतो लोप- परनिमित्तको 'लिति प्रत्ययात् पूर्वमुदात्तमिति स्वरे कर्तव्ये स्थानिवन्न भवति । तेन ईकारे स्वरः । दीपविधी - प्रतिदीनः । लोपोऽनः इत्यकारलोपो दीर्षे ·, पा०२.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । कर्तव्ये स्थानिवन्न भवति । यलोपविधी-कण्डूतिः । कण्डूयतेः क्तिनि कृते अतो लोपो'खोलि' इति यलोपे कर्तव्ये स्थानिवन्न भवति । लोप इति किम् । बहुखट्वकः । आपो वा' इति हस्वस्य स्थानिवद्भावात् 'कपि पूर्व- मुदात्तम्' इत्येतद् भवति, नतु 'हस्वान्तऽन्त्यात् पूर्वम्' इति । गिोरिति यणादेशस्य स्थानिवद्भावाद् 'धातोर्वीः-इत्यादिना न दीपः । वाया- रिति यणादेशस्य स्थानिवद्भावाद 'प्योर्वलि' इति यलोपो न भवति ॥ वरविलुक्कखोपधात्वेषु ॥ १७ ॥ वरे को लुकि कखोपधात्वे च लोपोज्जादेशः स्थानिवन्न भवति । घरे यायावरः । यातेर्यङन्ताद् वरचि कृते अतो लोपः परनिमित्तको 'लोपोऽचि डिति चातः' इत्याकारलोपे कर्तव्ये स्थानिवन्न भवति । की - देवयतेः क्विप् , दयूः । लवमाचष्टे किप् , लौः। णिलोपालोपावृठि कर्तव्ये स्थानिवन्न भवतः । लुकि- पञ्च इन्द्राण्यो देवता अस्य पञ्चेन्द्रः स्थाली- पाकः । अत्र तद्धितडीपो कः स्थानिवद्भावप्रतिषेधाद् डीप्सन्नियुक्तस्यानुकः श्रवणं 'यस्येति च' लोपश्च न भवति । कसोपधात्वे- इलुकाया.अदूर- भवमैलुकं, परिखायाः पारिखम् । तत्र भवमैलुकीयं पारिखीयमित्यणि आकारलोपः कखोपधलक्षणे छप्रत्यये कर्तव्ये स्थानिवन्न भवति । कखाभ्या- मुपधाविशेषणं किम् । पटयतीत्यत्र टिलोपस्य स्थानिवद्भावप्रतिपेयेनोपधा- लक्षणा वृद्धिः स्यात् ॥ पूर्वत्रासिद्धे चासंयोगादिलोपलवणत्वेषु ॥ १८ ॥ पूर्वनासिद्धेषु च यत् कार्यमुच्यते, तस्मिन् संयोगादिलोपलत्वणव- वर्जितेऽजादेशः स्थानिवन्न भवति । पापच्यतेः पापक्तिः । याजयतेः याष्टिः। अन्नालोपणिलोपयोः स्थानिवद्भावप्रतिषेधात् झनिमित्ते कुलपत्वे भवतः । असंयोगादिलोपलवणत्वेप्विति किम् । काक्यर्थ, वास्यर्थम् । यणादेशस्य स्थानिवद्भावात् स्कोः संयोगादिलोपो न भवति । निगार्यते । निगाल्यते । मिलोपस्य स्थानिवद्रावाद् 'अचि वा' इति वैकल्पिके ललं भवति । माप- वपनी । व्रीहिवपनी । अत्रोत्तरपदान्तस्य नकारस्य णत्वं विधीयमानमतो लोपस्य स्थानिवद्भावान्न भवति । समासश्च टीपुत्पत्तेः पार कृदन्तेनैव द्रव्यः ।।

·-
सरस्वतीकण्ठाभरणं
[अध्या०१
आदिष्टादचः पूर्वस्य ॥ ४९ ॥
आदिशादेवाचः पूर्वस्य विधौ कर्तव्ये अजादेशः परनिमित्तकः स्था-
निवन्न भवति । इयेप । उवोप । अत्र गुणादेशस्य स्थानिवद्भावप्रतिषेधाद्
'अभ्यासस्यासवणे' इतीयुवौ भवतः ॥
हिर्वचनेऽचि ॥ ५० ॥
द्विवचननिमितेचि योऽजादेश. स द्विवचने देष्टव्ये स्थानिवद् भवति ।
रूपातिदेशोऽयं नियतकालः । कृते द्विवचन पुनरादेशरूपमेवावतिष्ठते । आ-
लोपालोपणिलोफ्यणयवायावादेशाः प्रयोजनम् । आलोपः-दधतुः । अत्रातो
लोपस्य स्थानिवद्भावाद् 'एका -' इति द्विवचनं भवति । अल्लोप:-
जग्मतु । 'गमहनजन इत्यादिना कृतस्थालोपस्य स्थानिवद्भावात् साक-
लक्षणं द्विवचनं भवति । णिलोपः-आटिटत् । णिलोपस्य स्थानिवद्भावाद
'अजादेर्द्वितीय' इति द्विवचनं भवति । यण्–चक्रतुः । करोतेरतुसि यणा.
देशस्य स्थानिवद्भावाद् द्विवचनं भवति । अयवायावादेशाः-निनय, लुलव
निनाय, लुलाव । नयते नातेथोत्तमे णलि गुणे वृद्धौ च कृतायामयवा-
यावादेशानां स्थानिवद्भावाद् ने लो नै लाविति द्विर्वचनं भवति । द्विवचन
इति किम् । जग्ले । अत्राकारस्य पृथक्श्रवणं परेण वा सहेति वृद्धिर्न भ-
वति । आत्वस्य त्वशिदेविषय विधानादनमित्तिकलमिति (सै ? ग्लै) इति
द्विर्वचनं न भवति । द्विवचननिमित्त इति किम् । दुघुपति । ऊठि यणा.
देशो द्विवचने कर्तव्ये स्थानिवन्न भवति । अचीति किम् । जेमीयते ।
म(दि १ डि) प्री आदेशस्य स्थानिवद्भावादीकारान्तद्विर्वचनं (न) भवति ।।
णिच्यनित् ॥ ५१ ॥

·पा०२.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्या समेतम् । असहायस्याद्युपदिष्टान्यन्तोपदिष्टानि च कार्याणि न प्राप्नुवन्ती- प्यन्ते चेत्यतिदिश्यन्ते । आदाविवान्त इवैकस्मिन्नपि कार्य भवति । श्रियो । भुवौ । अत्र हजादौ प्रत्यये विधीयमानावियुवादेशावकस्मिन्नप्यादिवद्भावाद् भवतः । खट्वे इति माले इति । एदन्तद्विवचनलक्षणा प्रगृह्यसंज्ञा एक- स्मिन्नप्येकाररूपे द्विवचने अन्तबद्भावात् भवति ।। प्रकृतिवदनुकरणम् ।। ५३ ॥ धात्वादिप्रकृतिवत् तदनुकरणमपि व्यपदिश्यते । 'पूजाभिभवयोः पुवः संज्ञायाम्' इत्यादौ धात्सायनुकरणानां धात्वादिनिवन्धना इयुवादयो भवन्ति । अग्नी इत्याह, द्विः पचन्त्वित्साह, इत्यादौ प्रगृह्यतिङन्तानुकरणानां प्रकृतिवद्धावः, अच्सन्धिः, 'तिङतिङ' इति निघातश्च भवति ।। एकदेशविकृतमनन्यवत् ।। ५४ ॥ एकदेशविकृतं शब्दरूपमनन्यवद् भवति, तदेव भवतीत्यर्थः । अति- जरसा भतिजरसैरित्यादौ कृतहस्वत्वंऽपि जराशब्दः स एवेति जरसादेशो भवति ॥ भूतपूर्वकत्वात् तदुपचारः ॥ ५५॥ निवृत्तेष्वपि जकारादिष्वनुबन्धेपु जसादीनां जसित्यादयो व्यपदेशा भवन्ति । भाविनि भूतवदुपचारः ॥ ५६ ॥ भविष्यतीति भावि । तस्मिन्नर्थे भूतवदुपचारो भवति । अस्यै आ- सामिति माविनोरपि स्याट्सामादेशयोर्मूतवद्धावाद् 'हल्यनकोऽश्' इति इदमोऽशादेशो मवति ॥ अवयवेऽप्यवयविवदुपचारः ॥ ५७ ॥ अवयावनि यथा तथा तदवयवेऽप्युपचारो व्यवहारो भवति । 'उप- सर्गात् सुनोतिसुवति-' इत्यादी 'उपसर्गाददुरो गोपदेशस्य' इत्यादी चोपसर्गावयवयोः पत्वणत्वनिमित्तयोरिफयोरुपसर्गव्यपदेशः । अभि- पुणोति ॥

·७८ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या०१. प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् ॥ ५८ ॥ प्रत्ययस्य लोपे कृते सत्यपि प्रत्ययनिमित्तं प्रकतेः कार्य भवति । अमिचित् । अधोक् । लुप्तयोरपि सुसिडोः 'विभक्त्यन्तं पदम्' इति पदसंज्ञा भवति । प्रत्ययग्रहणं किम् । कृत्स्नप्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणं यथा स्यात् , प्रत्ययैकदेशलोपे मा भूत् । आनीत आनीयातामिति सीयुट्सकार- लोपे कृते बलादिलक्षणोऽनुनासिकलोपो न भवति । पुनः प्रत्ययग्रहण किम् । प्रत्ययलक्षणं यथा स्याद्, वर्णलक्षणं मा भूत् । रायः कुलं रैकुलं नौकुलं, गोहितमित्यादावायावादयो न भवन्ति ।। न लुमता प्रकृतेः॥ ५९॥ लुका श्लुना लुपा च लुप्ते प्रत्यये प्रत्ययलक्षणं कार्य प्रकृतेर्न भवति । गर्गाः । मृष्टः । पञ्चालाः । अत्र यञ्षणप्रत्ययेषु लुप्तेषु प्रकृतेर्गुणवृद्धी न भवतः । प्रकृतेरिति किम् । पञ्च । सप्त । साम । पयः । सुष्प्रत्ययलक्षणपद- संज्ञानिवन्धनानि नलोपरुत्वादीनि भवन्ति । लुमतेति किम् । कार्यते । णिलोपेऽपि तल्लक्षणा वृद्धिर्भवति ।। णियकोः।। ६०॥ णो यकि च परतो लुमता लुप्ते प्रत्यये प्रत्ययलक्षणं न भवति । अप्राकृतस्यापि कार्यस्य प्रतिषेधार्थ वचनम् । स्रुचमाचष्टे सुचयति, उपसं करोति (उपस्पति) । सुन्लुकि कृते प्रत्ययलोपलक्षणेन पदान्तनियन्धनाः कुत्वरुत्वादयो न भवन्ति ॥ उत्तरपदत्वे चापदादिविधौ ॥ ६१ ॥ पदादिविधेरन्यत्रोत्तरपदत्वे लुमता लुप्से प्रत्ययलक्षणं न भवति । परमवाचा । परमगोदुहा । परमदिवा । प्रत्ययलोपलक्षणेन पदान्तनिबन्ध नानि कुत्ववत्वोत्वानि न भवन्ति । अपदादिविधाविति किम् । दधिसेचौ दक्षिसेचः । अत्र प्रत्ययलक्षणेन पदसंज्ञायां 'न सात्पदायोः' इति उत्तर- पदादिनियन्धनः पत्वप्रतिषेधो भवति ।। यथासहयमनुदेशः समानाम् ॥ ६२ ।। अनुदिश्यत इत्यनुदेशः, पंचाच्यार्यत इत्यर्थः । उद्देशिनां च ·७९ पा०२.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । तुल्यसङ्ख्यानां यथाक्रममभिसम्बन्धो भवति । प्रथमस्य प्रथमेन द्वितीयस्य द्वितीयेनेत्यादि । 'तन्यस्थवस्मसां तांतंतवमाः' पचताम् । पचतम् । पचत । पचाव । पचाम । समानामिति किम् । 'सहायोपलक्षणेष्व(न्य)मिनः' । अत्र सझादयश्चत्वारः अनादयश्च त्रय इति सङ्ख्यावैपम्यात् सर्वेषां प्रत्येक- मभिसम्बन्धः॥ विवक्षातः कारकाणि ।। ६३ ॥ प्रयोक्तुर्वक्तुमिच्छया कर्मादीनि कारकाणि भवन्ति । विवक्षा च कुलवधूरिव न लौकिकी प्रयोगमर्यादामतिकामति । स्थाली पचनि, स्थाल्या पचति । अक्षान् दीव्यति, अक्षैर्दीव्यति, अक्षेपु दीव्यति, अक्षाणां दीव्यति । विवक्षायाश्च नियतत्वात् सत्यप्यपाये धनुपा विध्यतीत्येव, न धनुषो वि- ध्यतीति । कंसपाव्यां भुत इत्येव, न कंसपाच्या भुत इति ।। सूत्रे लिङ्गवचनाद्यप्रामाण्यमविवक्षातः ॥ ६४ ॥ सूत्रेषु लिङ्गवचनकालादीनां विवक्षाया अभावादप्रामाण्यं भवति । 'कर्मणा क्रियया वा यममिति स सम्प्रदानम्' इति पुलिङ्गनैकवचनेन वर्तमानकालेन च निर्देशे तदप्रामाण्यालिङ्गान्तरवचनान्तरकालान्तरेष्वपि सम्प्रदानसंज्ञा मरति । 'अमिन्नकर्तृकयोः पूर्वकालादु' इति द्विवचनेनापि निर्देशे पहूनामपि पूर्वकालत्वात् क्त्वा भवति । 'सरूपाणामेकशेष एक- विभक्तौ' इति बहुवचननिर्देश द्वयोरप्येकशेषो भवति ।। अपेक्षातोऽधिकारः ॥६५॥ लक्ष्यषु लक्षणप्रवृत्तावर्थितमपेक्षा । एकत्रोपातस्यान्यत्र व्यापारो- अधिकार। सोऽपेक्षया हेतुभूतया भवति । यथा - अलुगधिकारः प्रागानङः, उत्तरपदाधिकारः प्राक् प्रकृत्यधिकारात् ।। एकयोगनिर्दिष्टानामप्येकदेशोऽनुवर्तते ॥ ६६ ॥ यथा 'तेन रक्तं रागाद्' इत्येकयोगनिर्दिष्टानामपि चन्द्रवृते नक्षत्रा मुक्तः कालः' इत्यत्र तेनेसेकदेशोऽनुवर्तते ।। 'ना सह वा प्रत्तिः सह वा निवृत्ति । एक्देशनिर्दिष्टानामप्ये' स. पा. १.

·ܘ) सरस्वतीकण्ठामरण {अध्या०१. चानुकृष्टमुत्तरत्र नानुवर्तते ॥ ६७ ।। यथा 'चद सुपि क्या च' इत्यत्र चानुकृष्टो यत् 'भुव' इत्यत्र नानुवर्तते ॥ क्वचिदनुवर्तते ॥ ६८ ॥ चानुकृष्टमपि क्वचिदुत्तरत्रानुवर्तते । यथा 'डाप् चोभाम्याम्' इति चानुकप्टो डीप् 'टिड्ढाणञ् इन्यादावनुवर्तते ॥ अनन्तरस्य विधिः प्रतिषेधो वा ॥ ६९ ।। भवति । विधिर्यथा 'सर्वनाम स्मैस्माती' अनन्तरयो.डस्योर्भवत , न व्यवहितयोष्टाडसो । प्रतिषेधो यथा---'युजेरसमासे' इति प्रतिषेधो- ऽनन्तरस्य नुम । अश्वयुक् ।। विशेषातिदिष्टः प्रकृतं न बाधते ॥ ७० ॥ विशेषेणातिदिष्टो विधि प्रतिपेपो वा प्रकृत न बाधते । विधि यथा - 'ना डीप' प्रकृत 'सर्वत ८फो वा' इत्यनेन विशेषातिदिष्टेन विधिना न वाध्यते, 'क्यस्यचरम' इत्यादावनुवर्तते । प्रतिषेधो यथा- स एव डीप् 'न स्वस्रादिम्प' इति प्रतिषेधेन विशेषातिदिष्टेन न पाध्यत इति 'टिड्डाण--' इत्यादावनुवर्तते । एव सर्वत्रापेक्षातोऽधिकारान्निवृत्ति- . बानुवृत्तिश्च भवति । अर्थवशाद विभक्तिविपरिणामः ॥ ७१ ॥ सामर्थ्यवशाद् विभक्तयन्तरस्य विपरिणाम पूर्व विभक्तिपरित्यागेन विभक्तयन्तरोपादान भरति । आर्थयातुक इति ससम्यनुवृत्ता वलादेरिट' इत्यत्र पठन्ततया विपरिणमते । 'सायचिरप्राद्देप्रणेऽन्ययेन्य ट्यु' प्रथमान्त तुडागमापेक्षया पष्ठया विपरिणम्यते ॥ समर्थः पदविधिः ॥ ७२ ॥ विधीयत इति विधि । सम्बन्धसामान्ये पष्ठी । तेन यः पदादिषि यक्ष पदे पदस्य, पदयो. पदाना वा, सर्वतः पदस्य सम्पन्धीति पदविधिरेव समर्थ इति । यदा सम्प्रेक्षितार्यः सम्पदायों ·• २. . .. 'हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । वा समयः, तदा व्यपेक्षासामर्थ्यम् । यदा तु सङ्गतार्थः संसृष्टार्थों का समर्थः, तदैकार्थीभाव इति । तत्र व्यपेक्षायां सम्प्रेक्षितार्यावयवत्वात् सम्बद्धार्थावयवत्वाद्वा समासादिः समर्थ इत्युक्तः । इह शाने पदविधि- नाम समवयवो वेदितव्यः । अयमयः येपां पदाना विधि- रुच्यते। तानि यदि परस्परं सम्प्रेक्षितार्थानि सम्बद्धार्यानि वा भवन्ति, तदासौ विधिः साधुर्भवति । यदा त्वेकार्थीभावस्तदा विग्रहवाक्यामिवाने यः शब्दः सद्भतार्थः संसृष्टार्थों वा स साधुर्भवति । पदविधिश्व समाससुब्धातु- कृत्तद्धितोपपदविभक्तियुष्मदस्मदादेशनिघातप्लुताः । तन समासः-- 'वि- शेषणं विशेष्येण-नीलं च तदुत्पल च नीलोत्पलम् । 'द्वितीया श्रितादि- भिः' । कष्टं श्रितः कष्टाश्रितः । 'पठी सुयन्तन' । राज्ञः पुरुपो राजपुरुषः । अन पूर्वोत्तरयोर्वाक्यावस्थाया सर्वत्र परस्परसाकाङ्क्षा व्यपेक्षास्ति । वृत्त्यवस्थायां तु पृथगर्यानां सतामेका भाव इति । तथाहि - नीलमिति विशेषणं गु- णत्वाद् द्रव्यमाकाक्षति । उत्पलमिति सर्वोत्पलावग्रहरूपेण प्रवृत्तं तद् विशेष्यत्वाद् विशेषणं गुणमाकाक्षति । वृत्तौ पुनः एकार्थीभावेन पासूदक- वदविभागापत्तौ तावुभावप्येकस्मिन्नधिकरणे सम्मूर्छिताविव भवतः । तथा कष्टमित्येतत् साधनत्वात् साध्यभृतां कियामपेक्षते । श्रितः श्रयणकियो- पसर्जनकर्तृवा(चिस्य १ ची स्व)नियाविषय साधनमपेक्षते । तयोश्च परस्सर- संसर्गाद् वृत्तावेकार्थीमावो भवति । एव सर्वोपसर्जनानां प्रधानानां च परस्सरमाकाक्षावतां क्वचित् प्रकृतिविकारभावलक्षणः क्वचिदवध्यवधि - द्भावात्मकः कचित् स्वस्वामिभावस्वभावः कषितिपयविपविभावरूपः सम्र- (धे?न्धो) वा(ज्ये? क्ये) च्यपेक्षा । वृत्तावेका भावो नवति । तदेतत् सामर्थ्य विशेपोक्तमपि लो(कय? का पेक्षया? वृत्यवृत्त्योः स्वभान विभक- मवतिष्ठते । समर्थ इति किम् । किमद्य ते वन नीलमुत्पलमालि! कर्णे । सु. 'धातुः । पुनमिच्छति पुनीयति। समय इति किम् । पश्यति पुत्रम्, इच्छति सुखम् । कृत् । कुम्मं करोतीति कुम्भकारः। समर्थ इति किम् । पश्य कुम्म, करोति कटम् । तद्धितः । उपगोरसत्यम् औपगवः । समर्थ इति किम् । गृहमुपगोरपत्यं देवदत्तस्य । उपपदविभक्तिः । अभिजानासि देवदत्त ! काश्मीरेषु वत्स्याम । समर्थ इति किम् । देवदत्त! मातरं स्मरमि, साम दीयं मगधेषु । युष्मदस्मदादेशाः । प्रामस्ने स्वम्, ग्रामो मे स्वम् । ममर्थ अर- ·सरस्वतीकण्ठामरणं [अध्या० १. इति किम् । ओदनं पच तव भविष्यति मम भविष्यति । निधातः । देवदत्तः पचति, यज्ञदत्तो भुक्ते । समर्थ इति किम् । अयं दण्डो हरानेन । प्लुतः । 'भर्त्सनेऽङ्गयुक्तं तिडाकासम् ' । अङ्ग ! कूज ३, इदांनी ज्ञास्यसि जाल्म! । समर्थ इति किम् । अङ्ग! कूजत्ययम्, इदानी ज्ञास्यति जाल्मः । पदग्रहणाद् वर्णविधिरसामर्थेऽपि भवति । तिष्ठतु तावद् दध्यशान त्व शाकेन । तदेवं समासकृत्तद्धितेषु वाक्ये व्यपेक्षा, वृत्ती वेकार्थीभावः, शेषेषु पुनर्व्यपक्षेव सामर्थ्य भवति ।। अर्थवद्ग्रहणे नानर्थकस्य ॥ ७३ ॥ सूत्रेषु शन्दस्यार्धवतो ग्रहणे सम्भवत्यनर्थकस्य ग्रहणं न भवति । त्रिग्रहणे सझ्याशब्दस्यार्थवतो ग्रहण, न रात्रिशब्दावयवस्य । श्वग्रहणे न मातरिश्चनः । यत्र त्वर्थवान्नास्ति, तत्रानर्थकस्य ग्रहणम् । यथा 'अब्ध. तानुकरणस्यानेकाचोऽत इतावि'त्यच्छन्दस्य । पटत् इति पटिति ।। न वर्णानिनस्मन्ग्रहणेपु ॥ ७४ ॥ वर्ण अन् इन् अस् गन् इत्येतेपामुपादाने 'अर्थवद्ग्रहणे नानक- स्येत्येवं न भवति । वर्णग्रहणे 'अतो भिस ऐस्' यथा अर्थवतोऽतो भवति-- कुम्भकारैः, एवमनर्थकादपि वृक्षैः । अन् । 'अलोपोऽनः' यथेह भवति राज्ञः, तथा महिम्ना । इन् । 'इन्हन्पूपार्यम्णां शौच' यथेह भवति दण्डी, तथा वाग्मी । गस् । 'अत्वतन्तस्याधातोः सौ' यधेह भवति सु- पया., एव चन्द्रमाः । मन् । 'मन.' यथेह भवति दा(म १ मा) सीमा, एवमतिमहि(ग्ना?मा) ॥ लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणम् ।। ७५॥ एको लक्षणेनाभिहितः, अपरः शास्त्र एव प्रतिनियतेन पदेन प्रतिपा- दितः । तयोग्रहणसम्भवे प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणं, नतु लाक्षणिकस्य । 'सलिटोजेः' जिगाय । जिनातेः मम्प्रसारणे जिरूपस्य लाक्षणिकलात् न भाति । जिज्यतुः॥ प्रातिपदिकमहणे लिनविशिष्टस्यापि ॥७६ ॥ , ·पा० २. हृदयहारिण्याल्यया वृत्त्या समेतम् । प्रातिपदिकस्य ग्रहणे स्त्रीपुन्नपुंसकलिङ्गैविशिष्टस्यापि ग्रहणं भवति । "तृतीया सदृशादिभिः' यथेह भवति पित्रा सदृशः पितृसदृशः, एवं पितृ- सदृशीत्यत्रापि । 'हस्त्यचित्तेभ्यष्ठम्' यह भवति हस्तिनां समूहो हास्ति- कम् , एवं हस्तिनीनां सम्हो हास्तिकमित्यत्रापि । द्विपतीताप इत्यादी तु लिङ्गविशिष्टस्याग्रहणे तत्रैव प्रतिविधान भविष्यति ॥ प्रकृतिग्रहणे यङ्लुगन्तस्यापि ॥ ७७ ॥ धातोः स्वरूपग्रहणे यालगन्तस्यापि तस्य ग्रहणं भवति । 'भुवा बुग्लुलिटोः' यथेह भवति अभूवन् , एवमयोमूवन् इत्यत्रापि । यह 'गमेरिट' गमिप्यति, एवं जहामिष्यति इत्यत्रापि ।। न तिबनुबन्धगणैकाग्रहणेषु ॥ ७८ ॥ तिपा अनुवन्धेन गणेन एकेनाचा च प्रकृतेनिर्देशे यलगन्तस्य ग्रहणं न भवति । तिपा । 'निसस्तपतावनासेवाया' यथेह भवति निष्टपति, न तथा निस्तातप्ति । अनुबन्धेन । 'शीङ एत् सार्वधातुके' यथंद भवति शेते, एवं न शेशीतः । गणेन । 'कुटादीनामन्गिति' यथेह गुणनिषेधः कुटिता, न तथा चोकोटिता । एकनाचा । 'हुशलम्योऽनिटो हेधिः' यथद्द भवति जुहुधि, न तथा जोहि ।। आगमा यद्गुणीभूतास्तद्ग्रहणेन गृह्यन्ते ॥७९॥ आगमा मिदादयो यस्याः प्रकृतेः प्रत्ययस्य वापसर्जनमूता विधी. पन्ते, तद्ग्रहणेन तेपामपि ग्रहणं भवति । देयात् । गासुटो लिग्रहणेन ग्रहणात् 'लियदि'सेत्वं भवनि । अदीदपत् । पुको धातुगहणेन ग्रहणात् जो 'चड्युपधाया' इति इस्यो भवति । 'टकिनारायन्ता' रित्युक्तेऽपि माघ- न्तशन्दयोः सभीपजयोरपि दर्शनात् प्रतिप्रत्ययग्रहणम टिफिनोहण न स्पादिति वचनम् ॥ तन्मध्यपतितरतग्रहणेन गृयते ।। ८० ॥ तस्य प्रकृतिप्रत्ययादमध्यपनितस्य तयकृत्यादिअनैव प्रदर्ग म. चति । उसकः । सर्वक । क । अवाको मध्यगतस्स महानिप्रहपेन ग्रहणादग्ययमनामनायां मुन्नुकत्यदापत्यशीमारा मान्ति ।।

·सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० १. सन्निपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्य ॥८॥ सन्निपात. सश्लेपः । तन्निमित्तो यो विधिः स तत्सन्निपातविघातकस्य विधेनिमित्तं न भवति । त्रीणि । शतानि । अन जस. सन्निपातहेतुको नु तत्सन्निपातविघातकस्य 'रणः ससचाया' इति जश्शसोलुको निमित्त न मवति ॥ न वर्णाश्रयप्रत्ययात्वपुगत्वेडस्वत्वानि वर्णविचाल- पुग्घ्रस्वटाबाल्लोपसम्बुद्धिलोपानाम् ॥ ८२ ॥ वर्णाश्रय प्रत्यय. आत्व पुक् अत्वम् इट् हस्वत्व च सन्निपातलक्षण विधयो यथासङ्ख्य वर्णविचालस्य पुक ह्रस्वत्वस्य टाप. आलोपस्य स- म्बुद्धिलोपस्य च सन्निपातविघातस्य अनिमित्तानि न भवन्ति । वर्णाश्रय प्रत्ययो वर्णविचालस्य । दाक्षि । अकाराश्रय इञ् अकारविचालस्यानिमित्त न भवति । आत्व पुक । क्रापयति । णिसन्निपातलक्षणमात्व तद्विघातस्य पुकोऽनिमित्त न भवति । पुर ह्रस्वत्वस्य । अदीदपत् । आकारान्तसन्नि- पातनिमित्त पुक् तद्विघातस्य ह्रस्वत्वस्यानिमित्त न भवति । अत्व टापः । या सा । सदाधकारटान्विधेरनिमित्त न भवति । इट् आलोपस्य । पपि- वान् । आकारान्तलक्षण इविधिरालोपस्यानिमित्त न भवति । इस्वत्व स- म्युद्धिलोपस्य । हे कुमारि । ह्रस्वत्व सम्बुद्धिलोपस्यानिमित्त न भवति । वृक्षायेत्यादौ त्वकारान्तनिमित्तो डेर्यकारो यत्रीति प्रत्याहारानुवृत्तिसाम याद् दीर्घत्वस्यानिमित्त न भवति ॥ मतुविभक्त्युदात्तत्वं पूर्वनिघातस्य ॥ ८३ ।। मतुपो विभक्तेश्च यदुदातत्व पूर्वोदात्तसन्निपातहेतुक, तत् पूर्व- निघातस्यानिमित्त न भवति । अनिमान् । वायुमान् । परमवाचा परमवाचे। अन 'हस्वरेनुड्म्योऽमतुमि'ति मतुप् । 'उदात्तादुत्तरपदादनित्यसमासे वेति तृतीयाविमक्ष पूर्वमुदातमाश्रित्योदात्तत्व विधीयमानम् 'अनुदात पदमेकवमिति पूर्वनिपातस्यानिमित्त न भाति ।। असिद्ध बहिरङ्गमन्तरङ्गे ।। ८४ ॥

·पा० २.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । अझं निमितमन्तर्यस्य तदन्तरगं, बहिर्यस्य तद् पहिरनम् । तथ प्रकृन्याश्रयमन्तरङ्गं प्रत्ययाश्रयं पहिरङ्गम् । प्रकृतेः पूर्व पूर्वमन्तर पर परं बहिरङ्गम् । एकपदाश्रयमन्तरङ्गमुभयपदाश्रयं पहिरङ्गम् । अल्पाय- मन्तरङ्गं वहाश्रयं बहिरङ्गमिति । तत्रान्तरङ्गे कार्य कर्तव्ये पहिरङ्गमसिद्ध भवति । पदव्या मृदा । विमक्तिनिमित्तस्येकारयणादेशस महिरङ्गस्यासिद्ध- त्वात् अन्तरङ्गोकारस्य यणादेशो भवति । प्रामणि कुलामिति । पदान्तर- सम्बन्धनिमित्तत्वेन बहिरङ्गस्य नपुंसकहस्वत्वस्यासिद्धत्वात् एकपदाश्रयो- ऽन्तरङ्गस्तु न भवति । युगपरनायेति । पहिरहस्य दीर्घत्वस्यासिद्धला- नपुंसकहस्वत्वं न भाति । एवमतिखट्वायाहीत्युपसर्जनहस्वत्वम् , अम्मा- ति सम्बुद्धिहस्वत्वं च न भवति ।। नाजानन्तये ॥ ८५॥ अचोरानन्तर्यमाश्रित्य विधीयमाने विधौ ‘अमिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे' इसेतन्न भवति । युमि । अद्राक्षीत् । अपोचत् । दिव उत्त्वममुमागमा चान्तरजेपु यणादिकार्येषु अचौरानन्तर्येण विधीयमानेषु असिद्धा न म- वन्ति ॥ . गौणमुख्ययोर्मुख्य कार्यसम्प्रत्ययः ॥ ८६ ॥ गुणादागतो गौणः । मुखमिव प्राधान्यान्मुल्योऽयः । तयांगीण- मुख्ययोरर्थयोरुपाटानसम्भने मुग्यार्थवृत्तरेव शब्दस्य कार्यसम्प्रत्ययो भ- वति । 'वामुदेवार्जुनाभ्यां कन्' । चामुदेव भक्तिरस्य वामदेवकः । अर्जुन नकः । यस्तु वासुदेव इस वासुदेवः, अर्जुन इवार्जुनः । तयोर्ययाप्राप्तमेव कार्यम् । 'ओदन्तो निपात प्रगृह्यः'। अयो आर्यम् । गौमावृत्तेम्नु न भाति । अगौः समपद्यत गोमादेनि । दय पग्मिापा पदकायेंषु । तेन पाहिकं गामानयेत्याचं गौमार्यस्यापि भाति ।। प्रसिद्ध सहचरिते च ॥ ८७ ॥ कार्यसम्प्रत्ययो ममति प्रिमिदं यथा-'गुग्दः पारे उनप्रत्ययान्नन शारदिकामेति प्रमिः पितृमयान्यने, नतु भसारान् । सदररित यथा- ममपादिमाहगयांदन्त रानोमान्दी निपाता गृपने ननद न लिपिा। नगरम्यान्नरा पुरीति । कि ते महापाईनपोरन्तरेन मारी। ।

·सङ्घचाया.' सरस्वतीकण्ठाभरणं अध्या० १. कृत्रिमाकृत्रिमयोः कृत्रिमे ॥ ८ ॥ करणेन निवृत्त कृत्रिम, ततोऽन्यदकृनिमम् । तयो प्रसङ्गे कृनिमे कार्यसम्प्रत्ययो भवति । 'कर्मण्यम्' । अत्र 'कर्तुरीप्सिततम कर्म' कृत्रिमम् । किया पुनरकृतिमम् । तयोरीप्सिततमस्यैव सम्प्रत्ययः । कुम्भकार. । यत्र तुभयोः प्रसझो नास्ति, ताकृरिमे(पि? एव) । यथा ---- 'शब्दवैरकलहा- दिभ्यः करण' इत्यत्र करण्शन्देन क्रियाया एव सम्प्रत्ययः॥ कचिदुभयगतिः ॥ ८९ ॥ कृत्रिमाकृनिमयोरुभयोरपि क्वचित् प्रतिपत्तिर्मवति । 'बहुगणवतुडति समया' कृत्रिमा, एकादिका अकृतिमा । द्वयोरपि सम्प्रत्ययः । 'प्रकारे धा एकथा बहुधा ॥ सिद्धे सत्यारम्भो नियमार्थः ।। ९.॥ लक्षणान्तरेण कार्य सिद्धे सति पुनस्तस्यैव कार्यस्य कस्मिंश्चिद्विशेपे यदारम्भ. स विशेषान्तरे नियमार्थः व्यावृत्त्यर्थों भवति । 'शिसुट्यशी- सम्बुद्धयो' रिति नान्ताया. प्रकृतेर्दीचे सिद्धे 'इन्हन्पूषार्यम्णा शौ चेति पुनरारभ्यमाण. शावेव सावेवेति नियमाय भवति । तेन दण्डीनि दण्डी त्यादायेव दीपो भवति, नतु दण्डिनौ दण्डिन इत्यादाविति ।। धातोः स्वरूपग्रहणे तत्प्रत्यये कार्यविज्ञानम् ॥ ९१ ।। धातोः स्वरूपमुपादाय यत् कार्य विधीयते, तत् धातुप्रत्यय एव भवति । 'मृजेवृद्धि.' । 'ऋतोऽपि वा' इव भवति परिसृज(ति ?न्ति) परिमार्ज(ति?न्ति) । इह न भवति रज्जुमृजा रज्जुमजे । 'अविश्नुधातु- ध्रुवा बोरियुवौ' यथे। भवत. चिक्रियतु चिक्रियु ललवतुः लुलुबु, एवं यवकियौ यवक्रिय लुवौ लव इति ।। नज्युक्तस्य तत्सदृशे ॥ १२ ॥ नन्युक्तस्य यत् कार्यमुच्यते तस्य नन्युक्तसदृशे सविज्ञान प्रति- पतिर्भवति । 'अप्राणिजातय.' समाहारे समस्यन्ते । तर प्राणिसदृशग्रहणाद द्रव्यजातियाविनामेव समाहारे समासो भवति । जगन्नि धानाशकुलि ।

·पा० २. हृदयहारिण्यात्यया वृत्त्या समेतम् । न गुणकर्मजातिवाचिनाम् । रसगन्धस्पर्शोल्क्षेपणावक्षेपणाकुञ्चनप्रसारणग- मनानीति ॥ उक्तार्थानामप्रयोगः ॥ ९३ ।। उक्तः अभिहितः अयों येषां शब्दानां शब्दान्तरेण तेषामप्रयोगोऽनु- चारणं भवति । क्रियते कट ( कृतः कटः । शत्यः पटः । पारूढवानरो वृक्षः । तिवृत्तद्धितसमासेः कर्मणोऽभिहितत्वात् कटादेवितीया न मवति । चित्रगुरिति बहुव्रीहिणोक्तवान्मवर्थस्य मतुम् न मरति । क्वचिदनित्सव- मस्याः परिमापाया. । तेन द्वावावानय, व पचसि, मह पचामीत्यादी द्वियुष्मदस्मदादीनामुक्तार्यानामपि प्रयोग उपपन्नो भवति ॥ निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याप्यभावः ॥ ९४ ॥ निमित्त करणं हेतुरित्यनयान्तरम् । तत्र मव नैमित्तिकम् । निमित्ता- मावे नैमित्तिकस्यापि कार्यस्यामावो भवति । चेकिरिता देदिविता । अत्र यनिमित्तदीर्घत्वमन्तरगत्वात् पूर्व कृतमपि पश्चादार्धधातुकनिमिचे य- लोपे कृत निमित्ताभावानिवर्तते । एव पपुपः पेचुपः । यस्पेति सम्प्रसारणे कृते बलादित्वाभावादिण्णिवर्तते । स्पीयत इति पकारनिमित्त ठुत्व तदमा- वानिवर्चते। सन्नियोगशिष्टानानेकापायेऽन्यतरस्याप्यपायः॥९५।। सनियोग' सहमावो योगपथमिति यावत् । सनियोगशिष्टानामेकस्य सलियोगिनोसायेऽन्यतरस्याप्यपायो माति । पर इन्द्राण्या देवता अस्य स्थाठीपाकस्य पवेन्द्रः स्थालीपाकः । अत्र ठीशानुरु च सन्नियोगशिष्टौ । तत्र दिगोरनपसंऽजादेलंगद्विरिति तद्धितस्य लुक । 'उद्धितलमपगोपी- सूर्योरिति टीपोऽपि उम् । तस्य निवृतां तत्मझियोगशिष्टस्यानुसोशप निवृत्तिभवति ॥ नावाचीयमाननिवृचौ प्रधानस्य ॥ ९६ ॥ मनियोगशिष्टस्याप्यन्याचीयमानस्य कार्यम्यारापे प्रधानस्यायो न भवति । 'अन्यानां कथ द इन्यकरमसिपोगे करारम्प दकारोवारी- यते । परु । (पृथकन्) । दिकह । (दिपा) । दमारामारेर मपति । उपनीरः ।।

·૦૮ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० १. निरनुबन्धकग्रहणे न सानुबन्धकस्य ॥ ९७ ॥ निरनुबन्ध(क)स्य प्रकृतिप्रत्ययादेप्रेहणे सानुबन्धकस्य ग्रहणं न भवति । ‘पदान्ते दिव उदिति निरनुवन्धकस्य प्रातिपदिकस्य ग्रहणादु- दनुबन्धकस्य धातोहण न भवति । अक्षयूः । 'क्षेः क्षी च' । अत्र हि 'क्षि( १ ) हिंसायामि त्यस्य सानुवन्धकस्य ग्रहणं न भवति । क्षितः क्षितवानिति ॥ एकानुबन्धकग्रहणे न यनुबन्धकस्य ॥ ९८ ।। एकानुबन्धकस्य प्रत्ययादेम्रहणे व्यनुबन्धकस्य ग्रहणं न भवति । 'स- न्योराद्य एकाच द्विः' । यग्रहणे क्यङ्ग्रहण न भवति । श्येनायते । 'ययतोरतदर्थ' इति नवरे 'शरीरावयवायदिति यत एव ग्रहणं भवति । अदन्त्यम् । अकर्ण्यम् । ड्यतो ग्रहण न भवति । अवामदेव्यम् ॥ नानुबन्धकृतान्यसारूप्यानेजन्तत्वानेकालुत्वानि ॥९९ ॥ प्रत्ययधात्वादेशानामनुबन्धहेतुकान्यसारूप्यानेजन्तत्वानेकालवानि न भवन्ति। 'कृदसरूपोऽनियां वा याधको भवतीत्युच्यते । खुलादेरुत्स- र्गस्यासरूपेण कादिनापवादेन समावेशो यथा स्यात् । विक्षिपः विक्षेपकः विक्षेप्तेति । तत्रानुबन्धभेदादसरूपस्य कादेरपवादस्य विषयेऽणादिरुत्सर्गः सरूपोमा भूदिति प्रतिषेधः क्रियते । गोदः कम्बलद इति । उपदेशे एजन्तस्य धातोरात्वमुच्यते, के गै दो छो इत्याद्यर्थम् । तर धेट दे मेट् दैवादी- नामनेजन्तानां तु न प्राप्नोतीति प्रतिषेध आरम्यते ।धाता । दाता । माता। अधिगातेति । अनेकालादेशः सर्वस्य स्थाने भवतीत्युच्यते 'अस्तेk: 'ध्रुवो वचिरित्यादयोऽन्त्यस्य मा म्वन्निति । तत्र ‘पदान्ते दिव उत्' । '(दिव) (ो औ)त्' 'पध्यादीनामात्' 'उरदि'त्यादयोऽनेकालत्वात् सर्वस्य स्युरिति प्रतिपेध आरभ्यते । घुम्याम् । द्यौः । पन्थाः । चकार इति ॥ समासान्तागमसंज्ञाज्ञापकगणननिर्दिष्टान्यनित्यानि ॥ १..॥ समासान्तागमो संन्नाज्ञापकगण(न)निर्दिष्टाश्च विधयोऽनित्या भवन्ति । समासान्तः। 'उपसादध्वनः प्राध्वो रथः । आस्य ? स्या)नित्यत्वादिदमपि भवति 'राज्ञः सुरा प्राध्वनि सन्निपेतुः इति टच न भवति । आगमः ।

·पा० २. हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । 'आने मुगतः' पचमानो यजमानः । अस्यानित्यत्वात् 'अपि शाकं पचानस्य गृहावै मघवन् ! सुसा' इत्यपि मुड्न मवति । सज्ञा । कान्यं समस्यापूर- णम् । समस्यत इति समस्या श्लोकपादः । सम्पूर्वादयेत् । मंज्ञापूर्वक- त्वाद् वृद्धिर्न मवति । तया तुलयति स्म विलोचने । तुलोणचि गुणो न भवति । ज्ञापकम् । 'दीपोऽनागमस्ये'त्यत्नागमग्रहणेनैतत् ज्ञाप्यते 'अभ्या- सविकारेषु वाधका न माधन्त' इति । अस्यानित्यत्वाद् विव्याध विव्या- (घ१च) इति सम्मसारणेन 'हलोऽनादरप्रयोग' एव वाध्यत एव । गणः चुरादिभ्यो णिजुक्तः । तस्यानित्यत्वात् क्वचित्र मवाते । चुग तुला । सहिरात्मनेपदगणे पठितः । तस्यानित्यत्वात् 'म एवाय नागः संहति कलमेभ्यः परिभवमिति परस्मैपदं मरति । नन् । गुणेन पष्ठी न समस्यत इत्यस्यानित्यत्वात् वदनसोरमकुमुममौकुमायादयो मान्ति । तथा 'न लुमता प्रकृतारे'त्यस्यानित्यत्वात् 'स्वमोनपुसकादिति सोलुस्यपि हे बारे हे प्रपो इति सम्बुद्विगुणो मवति ।। उत्सर्गापवादयोरपवादो विधिर्वलवान् ॥ १०१ ॥ सामान्योक्तो निधिरुत्सर्गः 'कर्मण्यणि'त्यादिः । विशेषोक्तो विधि- रपवादः 'आतोऽनुपसर्गात् क' इत्यादिः । तयोरुत्मापादयोपपादो पिधिर्वलवान् उत्सर्गस्य वारको मनति । गोदः । कम्नलदः । अणपवादः क एव भाति । प्राग जितादणुत्सर्गः । 'अत इञ्' अपवादः । दाक्षिः। प्लाक्षिः । इनेव भवति ॥ अपवादविपये कचिदुत्सर्गस्यापि समावेशः ॥१२॥ अपवादरिपये काचिद्धत्मर्गस्पापि समाशो मानि । 'प्रदीयता दायरयाय मथिला' इति इविषयेऽप्यण मपति । नालिय शानीकः । अनाणपसाद इन् । 'वृद्धिवगिन् चिरणिगमिग्रहम'(१)शी । आस- बादस्य विपये पापि भवनि । 'कण्ठे स्वयग्राहनिपसपाहुम्' इति । पुरस्तादपवादा अनन्तरान् विपीन बाधन्ते॥१०॥ पुरस्नादपगदा अनन्तरानामगंविधान पापन्नने, मनु नपरेपामपि पापका भवन्ति । 'सिप आरिगन' इति पमा पहनः । स ठादि

·९०
सरस्वतीकण्ठाभरणं
[अध्या० १.
सूत्रेण सिद्धः । पुनर्विधानात् वाधकानामपवादः पुष्यत्यादिविहि(तोनन्तर-
या? तस्यानन्तरस्याड) एव नाधको भवति । आश्विक्षत् कन्यां देवदत्तः।
नतु चिणः। उपाक्षेपि कन्या देवदत्तेनेति ।।
मध्येऽपवादाः पूर्वान् ॥ १०४ ॥
द्वयोरुत्सर्गयोर्मध्ये येऽपवादा भवन्ति, ते पूर्वानेवोत्सर्गविधीन् बा-
धन्ते, न परान् । 'एरच' । चयः जयः। पूर्व घनमेव वाधते, नतु क्तिनम् ।
चितिः जितिः । 'ऋदोरप्' । करः लवः । पूर्व पत्रमेव पाधते, नतु
तिनम् । कीणिः लूनिः॥
कृवासरूपोऽस्त्रियाम् !! १०५ ।।
कृत्संज्ञकोऽपवादः उत्सर्गेणासमानरूप वयधिकारविहितादन्यो
थाधको वा भवति । वुल्तृचावुत्सर्गी । 'इगुपधज्ञापृकृभ्यः क' इत्यपवादः ।
तस्य विपये ण्वुल्तृचावपि । विक्षिपः विक्षेपकः विक्षता । कृदिति किम् ।
'कर्तरि शवि'त्युत्सर्गः। 'दिवादिभ्यः श्यन्नित्यपवादः । स नित्यं बाधकः ।
दीव्यति । असरूप इति किम् । 'कर्मण्यणि'त्युत्सर्गः । 'आतोऽनुपसर्गे क'
इत्यपवादः । स नित्य वाधको भवति । गोदः कम्पलदः । अस्त्रियामिति
किम् । 'स्त्रियां क्तिन्नि'त्युत्सर्गः । 'थ प्रत्ययादित्यपवादः । स नित्यं वा-
को भवति । चिकीपा । जिही ।।
यं विधि प्रत्युपदेशोऽनर्थकः स विधिर्वाध्यते, यस्य
तु विधेनिमित्तमेव नासौ बाध्यते ॥ १०६ ॥
यं विधि प्रति विधीयमानस्योपदेशोऽनयको भवति, स एष विधि-
स्वेनोपदिश्यमानेन पाध्यते । यस्य तु विधेनिमित्चमेसायुपदिश्यमानस्तस्य
तेन याधा न भवति । यथा को देवता यस्य कायं हविः । 'कस्येदिती-
कारोऽन्तादेशो 'यस्येति लोपं प्रत्यनर्थक इति तमेय वाघते । वृद्धः पुनः
रसौ निमित्तमेवेति तां न पायते ।।
येन नाप्राप्ते यो विधिरारभ्यते स तस्य वाधकः ॥१०॥

·पा० २. हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । येन लक्षणेन नाप्राप्ते अपितु प्राप्त एव कार्य यो विधिरारम्बते, स तस्य वाषक । येन प्राप्ते चाप्राप्ते चारम्यते तम्य पापको न भवति । अ. नहुम्यां पपिवद्यामिति । अनडुहो सोश्च (ढ सम्बयो प्राप्तयोरेवारम्य- माण दल तयोरेन नायक मवति । मयोगनगोपे पुन प्राते चाप्रावे चा. रम्यत इति तन्न बापते । अनड्वान् पपिवान् ।। बलवन्नित्यमनित्यात् ॥ १०८ ॥ अनित्याद विनित्यविधिलवान् भवति । कृताकृतप्रसही यो विधि स नित्य । यस्तकृत एवं प्राप्नोत्यसावनित्य । कृतेऽपि शब्दान्तरस्य प्राजुनन् अनित्य । यम्य पुनर्लक्षणान्तरेण निमित्त ब्याहन्यते नामार- नित्य इति । रन्धयति रन्धकः । अन कृतायामकृताया च वृद्धी नुम् प्राप्नोति इति नित्व । वृद्धिस्तु कृते नुम्यनुपधात्वान प्राप्नोतीत्यनित्या । तन वलवत्त्वान्नित्य नुम् भवति । कलयति । मनात एर टिलोपे वृद्धि प्रामोतीत्यनित्या । टिलोपोऽप्यकृताया वृद्धाविकारस्य प्राप्नोति, कृनाया वैकारस्येति शब्दान्तरप्राप्यानित्य । तर द्वयोरनित्ययो परन्वाद् वृद्ध्या भवितव्यमिति हलिकल्योरिकारस्यालमुच्यते । तेनाग्लोपिन्येव प्रकृतिरिति । अजहलत् अचकलदिति सन्वद्भावप्रतिषेध । तद् ब्राम(ण)कुलमिति । त्यदा यत्वं लुकि कृते न मानोति । लुक पुनर्यद्यपि त्यदायत्वे कृते न मानोनि, तथापि न त्यदायत्वेनैव विहन्यते किन्तर्हि, रक्षणान्तरेण 'अतोऽम्' इत्य- म्मारेनेति त्यदायत्व प्रत्यनित्यो न माति। नित्यत्वे बलात्त्वात् त्यदायल याधते ॥ अन्तरङ्गं बहिरङ्गात् ॥ १०९ ॥ पहिरमादन्तरगो रिधिलनान् माति । स्योन स्यामा । गुणध प्राप्नोति यणादेशश्च । अन्तरगत्वाद् यगादेशो (न१) माति । दुघुपति । स- न्यूठि कृते द्विवचन च प्रामात यगादेशश्च । अन्तरगलाद् यमादेश , पवाद् द्विवचनम् । 'अमिदं हिरङ्गमन्तरह' इत्यनेनेर स्योनम्योमादी सिद्ध पुनरुच्यमानमिदमनित्यत्ल तस्या नापयनि । तेन पषुप पश्य चिन्युप पश्य लालु?ल)प पश्येति बहिरङ्गमपि वसोत्सप्रशारणमाहोय(१)मा देशेवन्तरङ्गेष्वसिद्ध न मानि ।।

·सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० १. .. निस्वकाशं सावकाशात् ।। ११० ॥ निरवकाशं सावकाशाद् वलवद् भवति । वृक्षैः प्लक्षेः । 'बहुवचने झल्येदि त्येत्व वृक्षेभ्य इत्यादौ सावकाशम् । तद् ऐसादेशेन निरवकाशेन याध्यते । न चायमेत्वस्यापवादः, मिन्नविषयत्वात् ।। वार्णात् प्राकृतम् ॥ १११॥ वर्णनिमित्ताद् विधेः प्रकृतिनिमित्तो विधिः पठवान् भवति । च. यनं चायकः । अत्र गुणवृद्धिम्यामन्तरङ्गत्वाद् यणादेशः प्राप्नोति । 'वा- र्णात् प्राकृतं वलीय' इति गुणवृद्धी भवतः ।। सम्प्रसारणं सम्प्रसारणाश्रयं च ॥ ११२ ॥ सम्प्रसारणं सम्प्रसारणाश्रयं चान्तरद्गाद् बलवद् भवति । शुशा- वयिपति । अशूशवत् । श्वयतेणिचि संश्वङोः कृतयोरन्तरडगावपि वृद्ध्या- वादेशौ बाधित्वा सम्प्रसारणं सम्प्रसारणाश्रयं च पूर्वरूपत्वं भवति ।। उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिः ॥ ११३ ॥ उपपदविभक्तेः कारकविमक्तिनलीयसी भवति । नमस्यति देवान् । गां स्वामी ब्रजति । ग्राममधिपतिर्याति । कर्मलक्षणा द्वितीयैव, चतुर्थी- पाठीसप्तम्यः॥ लुगन्तरङ्गेभ्यः ॥ ११ ॥ अन्तरङ्गेम्योऽपि विधिभ्यो लुग्विधिबलवान् भवति । गोमान् प्रियो- ऽस्य गोमप्रियः । गोमानिवाचरति गोमत्यते । अन्तरङ्गानपि दीर्घसंयो- गान्तलोपादीन् पहिरगोऽपि लग यायते । सर्वेभ्यो लोपः ॥ ११५ ॥ सर्वविधिम्यो लोपविधिबलवान् भवति । अग्रहीत् । अत्र 'अहेरस्या- सिटि दीपं पाधित्वा सिचो लोपो भवति । इतरया हि नित्यलात् पूर्व दी कृते इडुपधात्वामावाद् (१) 'इट ईटीति सिल्लोपो न स्यात् ।।

·पा० २.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । ९३ लोपादजादेशः ॥ ११६ ॥ लोपविधेरजादेशविधिर्वलवान् भवति । अध्यैष्ट । तर 'सिज्लोप एकादेशे सिद्धो वक्तव्य' इति । 'हस्वाद्धातोरिति सिज्लोपश्च प्राप्नोति । 'वृद्धिरेवापट' इति वृद्धिश्च । '*सर्वविधिम्यो लोप' इति वचनात् सिज्लोपः स्यात् । 'लोपादजादेश' इति वचनाद् वृद्धिर्भवति ।। आदेशादागमः॥ ११७ ॥ आदेशविधेगगमविधिर्षलवान् भवति । आटतुः । आहुः । आसीत्। अरोदीत् । 'अहलैस्तिसिप' इति लोपादेशश्च प्राप्नोति । अटीटी चा- गमौ । आदेशादागमो बलीयान् इति आगमौ भवतः ।। आगमात् सर्वादेशः ॥ ११८ ॥ आगमविधेः सर्वादेशविधिलवान् भवति । जरसी जरसः जरसि जरसाम् । अत्र जराशब्दात् जश्शस्टाप्मु कृतेषु जरसादेशब्ध प्राप्नोति याण्णुटौ(१)चागमा । 'आदेशादागम्' इति याण्णुटौ स्याताम् । 'आगमात् सर्वादेश' इति वचनात् जरसादेशो मवति ।। विप्रतिषेधे परं कार्यम् ॥ ११९ ॥ विप्रतिपूर्वात् सिधेः कर्मव्यतीदार पञ् । अन्योन्यप्रतिपेधो विप्र- तिषेधः। स च विरोधिनोस्तुल्ययोयुगपदुपस्थानादकत्रानेऊन वासम्भवे सति भवति । तस्मिन् विप्रतिषेधे यत् परं शास्त्रं तत् कन्यम् । नित्यानित्यान्त- रङ्गवहिरहोत्सर्गापवादादियु तुल्यपलता नास्तीति नायमस्य योगस्य विपयः। पलवतैव तत्र भवितव्यम् । तुल्यपलता चान्यत्र सावकाशुयोर्भवति । तय 'अतो दीर्घा यनि' 'मुपि 'त्यस्यावकाशः वृक्षाय वृक्षाम्याम् । 'पटुपपने इत्येदि त्यस्यावकाशः वृक्षेषु सर्वपामिति । इदोमयं प्राप्नोति क्षेत्रः। परत्वादेत्वं भवति । अयं वायदेकस्य विकार्ययोगविप्रतिष उकः। बनक स्याप्यसम्मवे यया- 'अलोऽन्त्यस्य त्यस्यापवादस्य 'परस्यादिरि'वस्या- वकाशः 'सन्तरनवान्तोपसर्गम्पोऽप इत्' दीपम् अन्तरीपम् । बनेकाल सर्वस्व'त्यत्सावकाशः 'अम्बे भविता । इहानयं प्राप्नोति । अतो भिम ऐम्' र प्ठः । 'परत्वाद् अकाल सर्वस्पसनद् भवति । ममादेरयय- पो और इन व भासते। .

·सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या०१. वस समुदायस्य च भेदान्नको द्विकार्ययुक्तः । असम्भवस्त्वस्ति । आकृती पदाथै सकृदेव समुदाये लक्ष्ये लक्षणं प्रवर्तते । विषयान्तरे च द्वयमपि चरि. तामिति प्रतिषेधविषये दूयोरप्रवृत्तौ प्राप्सायामनेन पर विधीयते, नतु पूर्व प्रतिपिध्यते । व्यक्तौ तु पदार्थे प्रतिलक्ष्य लक्षणस्य भेदात् पूर्वपरयोः पर्या येण प्रवृत्ती नियमार्थमिदं वचनं परमेव भवति नतु पूर्वमिति ॥ सकृद्गतौ विप्रतिषेधे यद् बाधितं तद् बाधितमेव [॥ १२०॥ यथा भवतात् त्वं कुरुतात् त्वमिति 'हेल' च प्राप्नोति । परत्वात् तातङ् । तस्य स्थानिवद्भावात् पुनर्लक् च प्रवर्तते इत्ययमारम्भः ॥ पुनःप्रसङ्गविज्ञानात् सिद्धं भवति ॥ १२१ ॥ यथा ईजतुः इंजुरिति । परत्वात् सम्प्रसारणे कृते निमित्तप्तद्धावाद् द्विवचनं भवति । लक्ष्यानुरोधन व्यक्त्याकृतिपदार्थाश्रयणादेतत्सरिभापाद्वय 'विप्रतिषेधे परमि'त्यस्याः परिभाषायाः शेषमूतं विषयविभागेनावतिष्ठते । कचित् पूर्वम् ।। १२२ ॥ विप्रतिषेधे परमित्युक्तं, तस्यायमपवादः । क्वचिद्विषये पूर्व कर्त- व्यम् । ण्यादयोऽर्थविशेपलक्षणा अणपवादाः पूर्वविप्रतिषेधेन । 'दित्यदि- त्याण्ण्य' इत्यस्यावकाशः दितिर्देवता अस्य दैत्यः । 'इतोऽनिन' इत्यस्या- णपपादस्य ढकोऽवकाशः दौलेयः दैतेयः । इहोभयं प्राप्नोति दितेरपत्य- मिति । पूर्वविप्रतिपधेन ज्य एव भवति दैत्यः । 'पत्युत्तरपदाण्ण्य' इत्य- स्यावकाश. पाईपत्यः । अचित्तलक्षणस्य ठकोऽवकाशः अपूपानां समूह आपूपिकम् । इहोमयं प्राप्नोति वनस्पतीनां समूहः । पूर्वविप्रतिपेधेन ण्य एव भवति ॥ नानिष्टार्था शास्त्रप्रवृत्तिः ॥ १२३ ।। यः शब्दः शिष्टानां साधुत्वेन नेष्टः, तदर्या शासप्रवृत्तिर्न मवति । सिद्धानां हि लोकत एव साधुशब्दानां वर्णनीयमान्वाख्यानं शास्त्रेण कि- यते। तेन सत्यपि सामान्योपदेशे सरति पचन्तीत्यादयो न भवन्ति । १. 'सम्' ग. पाउ ·पा० २.) हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । ९५ प्रकृतिवृत्तेः पुनर्वृत्तावविधिनिष्ठितस्य ॥ १२४ ॥ प्रकृतिवृत्तः परिनिष्ठितस्य प्रयोगयोग्यतया परिसमाप्तस्य गन्दस्य पुनः शास्त्रान्तरप्रवृत्तौ क्रियमाणायामविधिर्मवति । यया क्रियते हियते इति तलादेशे कृते निष्ठितत्वात् 'दीघोऽकृत्सार्वधातुक' इति दीघों न भवति ।। यावत्सम्भवस्तावद्विधिः कचिद् भवति ॥ १२५ ।। यघा चिकीप(ति ?न्ति) पुत्रीय(तीन्ती)ति । 'अतो गुण' इति । पररूपशास्त्रं प्रवृत्तमपि पुनः प्रवर्तते ।। पर्जन्यबल्लक्षणप्रवृत्तिः ॥ १२६ ।। यथा पर्जन्यो जलपूर्ण चाभिवर्षति,तथा लक्षणमसिद्ध सिद्धे च कार्ये कचित् प्रवर्तते । तेन पाण्ड्या मार्या अस्य पाण्यामार्यः । प्राचीनामार्यः । अत्र पाण्डोwणि (ग्रता? प्राशब्दा) खनि च वृद्धयोरपि वृद्धौ कृ- तायां तद्धितोऽज्वृद्धिहेतुररक्तविकार' इति पुंवद्भावप्रतिपेयः सिद्धो मति।। अकृतकारि खल्वपि शास्त्रं कचिद् भवति ॥ १२७ ॥ यथा 'दीर्पोऽकृत्सार्वधातुक' इति हस्वानामेव भानि, न दीर्घाणा, प्रयोजनामावात् । नीयते लूयत इति ।। कार्यकालं संज्ञापरिभापम् ॥ १२८ ॥ सज्ञा च परिमापा च पावापर्व मनाश्रित्य कार्यकालं प्रवर्तते । संज्ञा य- या-कर्तृकर्मादिससानां पौर्वापर्यमनाश्रित्य विवक्षातो व्यवस्था सम्भवति । बलाहका विद्योतते वलाहकेन विद्योता चलाहको विद्योतते इति । परि. मापा यथा- 'पूर्ववासिनियुक्तऽपि तब ये चचमीपयमीपठीनिर्देद्या. स्तेषां 'सप्तम्या निर्दिष्टे पूर्वस्येवादिपु परिभाषासु वर्तमानामु कार्यकाल उपस्थानात् पौर्वापर्य नाम्तीत्यमिद्धत्वं न भवति । तेन 'इलो शठि', 'समु. सुपो सरि'त्यादिपु ताः पुनः प्रवर्तन्ते ।। ययोदेशं संज्ञापरिभाषम् ॥ १२९ ।। १. , . स पर.. --- ·सरस्वतीफण्ठामरण [अध्या० १. प्रवर्तते । सज्ञा यथा-कर्मकरणापादानाधिकरणसज्ञाना यथोद्देश- माश्रित्यापादानसज्ञा परत्वादधिकरणसज्ञया बाध्यते । कास्यपाच्या भुते । कर्मकरणसज्ञाम्या च सव पूर्वविप्रतिषेधेन वाध्यते । गा दोग्वि पय ।धनुषा विध्यति । परिभापा यथा-'परस्यादेरि त्येपा 'शिदनेकाल् सर्वस्ये'त्यनया परत्वाद् वाच्यते । वृक्षैः प्लरिति ।। प्रत्येकं वाक्यपरिसमाप्तिः ॥ १३० ॥ भवति । यथा वृद्धिसज्ञाया गुणसज्ञाया च । वासिष्ठ । ऐतिका- यनः । औपगव । कती । चेता । स्तोता । अन वृद्धिसज्ञा गुणसज्ञा च प्रत्येकमादेचामदेडा च भवति ॥ समुदाये वाक्यपरिसमाप्तिः॥ १३१ ॥ भवति । यथा 'हलो मिथ मिष्टा सयोग' इति सयोगसजा हल्- समुदाये भवति न प्रत्येकम् । तेन निर्यायात् निर्वायादिति 'सयोगादेरस्थ' इत्येव न भवति ॥ व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिः ॥ १३२ ॥ भवति । यया अणग्रहणेषु 'अण् ससवर्ण' इत्येक वर्जयित्वा पूर्वेण णकारेण प्रत्याहार । इणग्रहणेषु तु परेण । तेन गीषु धूचित्यादौ 'इण पर' इति पत्व भवति । एव पिपति अवधीदित्यदन्तता व्याख्यानात् । गुणवृद्धी न भवत ॥ अभिधानलक्षणाः कृत्तद्धितसमासाः ॥ १३३ ।। भवन्ति । कृत् यथा-- आदित्य पश्यति हिमवन्त शृणोतीत्यादाव- नाभिधानादण न भवति । तद्धितो यथा-वृक्षमूलादागतः सेनया जयती त्यादी तद्धितो न भवति । समास -रामो जामदग्न्य अर्जुन कार्तवीर्य इत्यादी समासो न माति ।। प्रत्ययः परः ॥ १३४ ॥ सनादिरा का प्रत्ययसनक उक्त । स यतो विधीयते तत परो भवति । यक्ष्यति --- 'तिम क्षमाया सन्' तितिक्षते । 'धातोस्वव्यादय' ·पा. ३.] हृदयहारिण्याल्यया वृत्या समेतन् । कर्तव्यः करणीयः । 'प्रातिपदिकात् स्वादयोऽपादयश्च' वृक्षः वृक्षी औपगवः गार्य इति । पञ्चमीनिर्देशात् पूर्वः परो वेति सन्देहे पर एव यया स्यादिति वचनम् । श्नमक(न्)रुबहुचस्तु विशेषविधानात् क्यास्यानं भवन्ति । इति भीदरनाथनारायणमहसमुद्धृतायां सरस्वतीकन्दामागम्य वृत्तौ दृदयहारिया प्रयमस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः । अप तृतीयः पादः। तिजः क्षमायां सन् ॥१॥ तिजे तोः क्षमायां वर्तमानात् सन्प्रत्ययो भवति । तितिक्षने । धमायामिति किम् । तेजनं तेजयति । नकार. 'मन्यजेरिति विशेष- णार्यः ॥ कितः संशयप्रतीकारयोः॥२॥ कित इत्येतस्माद् धातोः संशये प्रतीकारे च वर्तमानात् स्वायें सन्- प्रत्ययो भवति । संशये विपूर्व एव वर्तते । विचिकित्सति । संशत इत्पर्यः । व्याधि चिकित्सति । संशयप्रतीकारयोरिति किम् । निकेतः सहेतः । केतयति ॥ । गुपो गर्हायाम् ॥ ३॥ गुपेर्गीयां सन्प्रत्ययो भवति । जुगुप्सते । गर्दायामिनि किन् । गोपिता । गोपायति ॥ वधेरेदीर्घश्च ॥ ४ ॥ यहांयां गम्यमानायां सन्प्रत्ययो भवति । अम्पासस्य चेहरे को दीयः । भीमत्मते । गहायामित्येव । वायते ॥ मानो विचारणायाम् ॥५॥ १ '. पा...

·सरस्वतीकण्टामरण [अध्या० १. 'मान पूजायाम्' । अस्माद्धातोर्विचारणायां वर्तमानात् स्वार्थे सन्- प्रत्ययोऽम्यासेफारस्य च दीर्ण भवति । वाक्यानि मीमांसते विचार- यतीति ।। *शान्दानोर्वा ॥ ६॥ तुमर्हादिच्छायाम् ॥ ७ ॥ आशङ्कायां च ॥ ८॥ नेच्छासनः ॥९॥ सुपः कर्मणः काम्यच् ॥१०॥ अनव्ययादमः क्यज्वा ॥ ११ ॥ अधिकरणाच्चोपमानादाचारे ॥ १२ ॥ कर्तु.......गल्भक्लीबहोढेम्यो डित् ॥ १३ ॥ क्यङ्॥ १४ ॥ व्यर्थे भृशोत्सुकशीघचपलपण्डिताण्डरकण्डर- मेधाशुचिनीलहरितफेनमन्दमद्र(थ? भ)द्रेभ्यः ॥ १५ ॥ संश्चत्तृपद्रेहदेहहर्चसोजसां लोपश्च ॥ १६ ॥ उदभिदुःसुम्यो मनसः ॥ १७ ॥ डाउलोहितजिह्मश्यामधूमचर्महर्पगर्वनर्मसुखदुःख- मूर्छानिद्राकृपाकरुणादिभ्यः क्यप् ॥ १८ ॥ .......... ............ ................ । ..कृपायति करुणायति । आदिग्रहणाययादर्शनमन्येन्योऽपि भ- चन्ति । पकारो वा क्यप' इति विशेषणार्थः । तेन पटपटायते लोहितायत इत्यादयो भवन्ति । एमादीनां स्वतन्यार्थवृचीनां प्रकृतिविकारमावाप्रतीते- रभूततद्भारो नास्तीति मत्वर्यवृत्तीनां प्रत्ययो विज्ञायते । ककारः क्य इति सामान्यपहणार्यः ॥ परम प्रयोदय निमावशाया समा।

·१००
सरस्वतीकण्ठामरणं
[अध्या० १.
हायते । अमायते । कण्वायते । मेषायते । अटायते । अट्टायते । शीका-
यते । सोटायते । कोटायते । पोटायते । पुष्वायते । अटादायते । सुदिना-
पते । दुर्दिनायते । नीहारायते । करण इति च धातोहलादे-रि त्यतः
प्रागधिक्रियते ॥
तपसः क्यच् ॥ २४ ॥
तपश्शब्दाद् द्वितीयासमर्थात् करणे क्यन्प्रत्ययो मवति । तपः
करोति तपस्यति । तपःशब्दो यदा व्रतवचनस्तदान्तद्र्तकर्मकत्वात् क्य-
जन्तोऽकर्मकः । यदा सन्तापवचनस्तदा तत्सम्बन्धिनार्थेन सकर्मकः ।
शत्रूणां तपः करोति तपस्यति शत्रूनिति ॥
नमसः पूजायाम् ॥ २५ ॥
नमश्शब्दात् पूजायामर्थे वर्तमानाद् द्वितीयासमर्थात् करोतीत्यस्मि-
पर्थे क्यच्प्रत्ययो भवति । देवेभ्यो नमः करोति नमस्यति देवान् । पूजा-
यामिति किम् । नमस्करोति ।।
वरिवसः परिचर्यायाम् ॥ २६ ॥
वरिवश्शब्दात् परिचर्यार्थवृत्तेर्द्वितीयासमर्थात् क्यच्प्रत्ययो भवति ।
गुरूणां वरिवः करोति वारेवस्यति गुरुन् । परिचर्यायामिति किम् । अयं
ते वरिवः करोति ।।
चित्रङ भाश्चर्ये ॥ २७ ॥
चित्रशब्दादाचर्यवृत्तद्वितीयासमर्थात् करोत्ययें क्यच्प्रत्ययो भ-
वति । प्रकृतौ छकारनिपाललसामनेपदार्थम् । शब्दादिक्पविचारपाय-
रणमीत्वार्थम् । चित्रं करोति चित्रीयते । आश्चर्य इति किम् । चित्रं करोति
चित्रीयति ॥
कण्डूअसुवल्गुमन्तुमहीङ्हणीब्वेङ्लावेड्लाड्लेड्-
लोडरुपिरस्तिरोदुवसियसुपसिरभिपभिष्णुभ्यो यक् ॥२८॥

·पा० ३.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । 8612 कण्ड्वादिम्यो द्वितीयासमर्थेभ्यः करोतीत्येतस्मिन्न यक्प्रत्ययो म- वति । अकारः 'फलवती त्यात्मनेपदार्थः । उकारो 'ङित' इति । कण्डूं करोति कण्डूयति कण्डूयते । अस्यति । वल्गूयति । मन्तूयति । महीयते । दणीयते । वेयते । लायते । वेव्यति । लायति । केचित् समस्तादिच्छन्ति । वेड्लाव्यति । लेख्यति । लोड्यति । उरुष्यति । इरस्यति । तिरस्पति । दुवस्यति । इयस्यति । उपस्यति । इरज्यति । भिपज्यति । मिष्णुज्यति । 'णियकोरिति लमता, लुप्ते प्रत्ययलक्षणप्रतिपेधात् पदान्तत्वाभावे रुत्व- कुत्वादयो न भवन्ति । ककारो यकीति विशेषणार्थः ॥ एलावेलाकेलाखेलामेधामगधेरधेघुधकुपुभसुखदुख-: गद्गदागदतरणचरणचुरणोरणतुरणभुरणतन्तसपम्पसारर(म.)- समरसपरेभ्यश्च ॥ २९ ॥ एलादिम्यो द्वितीयासमर्येभ्यः करोतीत्यास्मिन्नर्ये यक्प्रत्ययो भवति । एलां करोति एलायति । वेलायति । केलायति । खेलायति । मेधायति । मगध्यति । इरध्यति । इपुष्यति । कुपुम्यति । सुख्यति । दुःख्यति । ग- द्गपति । (अगवति) । तरण्यति । चरण्यति । चुरण्यति । उरण्यति । तुरण्यति । भुरण्यति । तन्तस्यति । पम्पस्यति । अरयति । समयति । सप- यति । अकारान्तानां यकी'त्यलोपः ।। धातोहलादेरेकाचः क्रियासमभिहारे यङ् ॥ ३० ॥ कियासममिहारः पौनःपुन्यं मृशाओं वा । हलादिरेका यो धातुः कियाप्सममिहारे वर्तते तस्माद् यनत्ययो भवति । सममिहरणं समभि- हारः स च मूर्तस्यानेकस्यैककालस्य भवति । पचादिधातुवान्या च प्र. धानक्रिया एका । अवयव क्रियायाधिप्रयणादिका ययपि कल्यः, तथापि मममाविलात् क्षणिकत्वाद अयुगपत्काला ममाथेति मुख्यसममिहारो न सम्भवति । अतः प्रधान मियायाः विश्लेदादः क्रियान्तराव्यापानेनाचिः गनःपुन्यं, गुणक्रियाणामविश्रयणादीनां क्रियान्तराज्यवदितानां साम्त्येन सम्पत्ति शार्यो वा पुद्धिकम्पनयोपचरितः सममिहार पानीपते । पुनः ·१०२ सरस्वतीफण्ठाभरणं [अध्या० १. पुनर्वा भृशं पचति पापच्यते । जाज्वल्यते । धातोरिति किम् । सोप सर्गादुत्पत्तिर्मा भूत् । प्राटति भृशम् । हलादरिति किम् । भृशमीक्षते । एकाच इति किम् । भृशं जागर्ति ! क्रियासममिहार इति किम् । पचति । डकार आत्मनेपदार्थः ॥ लुग बहुलम् ॥ ३१ ॥ यो बहुलं लुग् भवति । यहुलवचनं प्रयोगानुसारार्थम् । तेन सार्वधातुके विकल्पः । रोरवीति रोरूयते । लोलवीति लोलयते । अप्र- त्यये नित्यम् । लोलुवः । पोपुवः । क्वचिन्न भवति लोलूया पोपूया । उत्तरत्राप्यनुवृत्तेर्यथादर्शनं जजपीत्यायपि भवति । 'यब्लुकः शब्लुक्चेति परस्मैपदं भवति । अटयतिसूत्रिमूत्रिसूच्यशृणुभ्यः ॥ ३२ ॥ अध्यादिम्य क्रियासमभिहारे वर्तमानेभ्यो यत्प्रत्ययो भवति । तत्राव्यर्त्यशूनामहलादित्वात् सूत्रमूघसूचीनामनेकाच्वाद!तेरहलादित्वा- देनकारत्वाचाप्राप्तो यह विधीयते । अत्यर्थं पुनःपुनर्वा अटति अटाट्यते । अरायते । सोसूत्र्यते । मोमूत्र्यते । सोसूच्यते । अशाश्यते। प्रो!न्यते ।। कौटिल्य एव गत्यर्थेभ्यः ॥ ३३ ॥ गत्ययम्यो धातुभ्यो हलादिभ्य एकाग्भ्यः कौटिल्य एव यङ्प्रत्ययो भवति । कुटिलं कामति चकम्यते । दन्द्रम्यते । कौटिल्य एवेति किम् । भृशं फ्रामतीति क्रियासममिहारे न भवति । लुपसदचरजपजभद्दशगृभ्यो भावगर्हायाम् ॥३४॥ एवेत्यनुवर्तते । तत् पूर्वमर्थेन सम्बद्धमिहापि तथैव सम्बध्यते । भावो धात्वर्यः तस्य गही भावगहों । तस्यामेव वर्तमानेभ्यो लुपादिभ्यो यप्रत्ययो भवति । गर्हित लुम्पति लोलुप्यते । सासद्यते । चञ्चूर्यते । जलप्यते । जजम्यते । दन्दह्यते । दन्दश्यते । निजेगित्यते । मावगीया- १,१. प्रकपाठ:. ३. म. पा.

·पा०३.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । मिति किम् । साधु जपति 1 भावग्रहणं किम् । जपति वृषठ इति साघ- नगर्दायां मा मूत् । एवेत्येव । पुनःपुनर्भृशं वा लुम्पति कुटिलं चरतीत्यत्र न भवति । न शुभश्चगृणातिभ्यः॥३५॥ शुमादिम्यः क्रियासममिहारे यत्प्रत्ययो न मवति । अत्यय शोमते । अमीक्ष्णं रोचते । पुनःपुनर्गणाति । गिरतेस्तु भावगीयामेवेति नियमान भवति ।। चुरादिम्यो णिच् ॥ ३६ ॥ चुरादिम्यो धातुभ्यः स्वायें णिच् प्रत्ययो भवति । चोरयति । नाटयति । णकारो वृद्ध्यर्थः । चकारः सामान्यग्रहणाविघातार्यः ।। सुपो धात्वर्थे वहुलमिष्ठवच्च ॥ ३७ ।। सुबन्ताद्धात्वर्य बहुलं णिच्प्रत्ययो भवति । इष्ठनीव पास्मिन् कार्याणि मवन्ति । मृदुं करोति प्रदयति । पटमाचष्टे पटयति। हस्तेनापधि- पति अपहस्तयति । मन्त्रयते । उपच्छन्दयति ।। अथास्यैव प्रपञ्चः- मुण्डमिश्रश्लक्ष्णलवणलघुपटुप्रभृतीनि करोति ॥३०॥ मुण्डादिम्यो निर्देशादेव द्वितीयासमर्थेभ्यः करोतीत्यस्मिन्नर्थे णि- चप्रत्ययो भवति । इष्ठयञ्च । मुण्डं करोति मुण्डयति । मिश्रयति । लक्ष्ण- यति । लवणयति । लघयति । पटयति । आदिग्रहणाद् व्याकरणस्य सूत्रं करोति व्याकरणं सूत्रयति । द्वारस्योद्घाटं करोति द्वारमुद्घाटयति । त्रिलोकी विलकयतीत्यादि । अत्रोत्पन्ने प्रत्यये व्याकरणादीनां सम्बन्धो निवर्तते । ततः प्रत्ययान्तक्रियान्याप्यत्वेन कर्मलं भवति । तेन द्वितीयैव भवति । ननु तपः करोति तपस्यतीत्यादिवत् कर्मणोऽन्तर्भूतत्वान्मुण्डिरकर्मकः प्राप्नोति । नैवम् । सामान्यकर्मान्तर्भूतं, विशेषकर्मणा सकर्मको मवति । मुण्डयति, कं, माणवकमिाते । यद्येवं पुत्रीयतिरपि विशेषकर्मणा सकर्मकः प्राप्नोति । पुत्रीयति, कं, माणवकमिति । नैवं तथा । मुण्डयति माणवकमित्यादिवत् ·सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० २. पुअमिच्छति पुधीयतीत्यादाविच्छाक्यजन्ते विशेषकर्म न प्रयुज्यते, आचार- क्यचा बुद्धरसहृतत्वात् । तथा पुत्रीयति माणवकमित्युक्ते पुत्रमिवाचरति माणवकमिति प्रतीतिर्भवति नतु पुत्रमिच्छतीति । तदुक्तम् - "सदपीन्छाक्यचः कर्म तदाचारक्यचा हृतम् । कौटिल्येनेव गत्यर्याम्पासो वृत्तौ न गम्पते ।।" स्थलादीनांचष्टे च ॥ ३९ ॥ स्थूलदरयुवक्षिप्रक्षुद्रेम्पो यथादर्शनमन्येभ्यश्च शन्देम्यो द्वितीयासम- येभ्य पाचष्टे चकारात् करोतीति चार्य णिच्प्रत्ययो भवति । इरानीव चा- स्मिन् कार्याणि भवन्ति । स्थूलं करोत्साघष्टे वा स्थवपति । एवं दवयति युवयति धेपपति क्षोदयतीत्सादयोऽपि यथादर्शनमवगन्तव्याः ।। सत्यार्थवेदानामापुक् च ॥४०॥ सत्स अर्थ वेद इत्येतेभ्यस्तत्करोति तदाचष्टे वेत्यस्मिन्नर्थे णिचप्र- सयो भवति आयुक् चैपामागमः । सत्यं करोत्यापटे वा सत्यापयति । अ- यापयति । वेदापयति । आपुको विधानसामादिष्टवद्भावेन निवृत्तिन भवति ॥ श्वेताश्वाश्वतरगालोडिताहरकाणामश्वतरेतकलोपश्च||४१॥ थेताच अवतर गागेडित आहरक इत्येतेभ्यस्तत्करोति तदाचष्टे वेत्सास्मिन पिप्रत्ययो भवति । इठवच । एतेषां च ययासहपमश्चतरेत- कलोपा मदन्ति । श्वेताश्चमाचष्टे करोति वा श्वेतयति । एवम धतरम् अश्व- पति । गाठोरि गालोटयति । आहरयति । पाठवचनात् णि च म- पति । श्वेतपते इत्यादि। कृतत्वचवर्णान् गृह्णाति ॥ ४२ ॥ कृतादिभ्यो द्वितीयासमर्येभ्यो गृहातीत्यस्मिन णिच्प्रत्ययो म. वति । एवम । तं गृहावि कृतयति । त्वचयति । वर्णयति ।। इलिकल्योरञ्च ॥१३॥ 1. वाम'..

·पा० ३.] इदयहारिण्याख्यया वृत्या समेतम् । हलिकठिम्यां द्वितीयासमर्याम्यां गृहातीत्यस्मिन्नर्ये णिच्प्रत्ययो मवति इप्लवच्च । भकारश्चैतयोरन्तादेशः । इलिं गृहाति हलयति । कलिं गृह्णाति कलयति । अकारकरग सन्वद्भावप्रतिषेधार्थम् । अजहलत् । अच- कलत् । इकारस्य हि परत्वाद् वृद्धौ कृतायां टिलोपेऽप्यनग्लोपित्वात् सन्वद्भावः स्यात् । कृते त्वकारे ययपि परत्वात् टिलोपं बाधित्वा पूर्व वृद्धिः, तथापि अगेव लुप्यत इति सन्वद्भावप्रतिषेधः सिद्धः ।। व्रताद् भोजने तन्निवृत्तौ च ॥ १४ ॥ व्रतशब्दाद् द्वितीयासमर्याद् गृहातीत्यस्मिन्नर्थे णिच्प्रत्ययो भवति इष्टवच । व्रतमिति शास्त्रिको नियमः । स भोजनविपयस्तन्निवृत्तिविषयो वा मवति । पय एव मया मोक्तन्यमिति व्रतं गृह्णाति पयो व्रतयति । वृपलान्न मया न भोकव्यमिति प्रतं गृहाति वृपठावं व्रतयति ।। रूपान्निध्याने ॥ ४५ ॥ रूपशन्दाद् द्वितीयासमर्यान्निध्याने णिच्प्रत्ययो भवति । रूपं नि- ध्यापति निरूपयति ॥ पाशाद् विमोचने संयमने च ॥ ६ ॥ पाशशब्दादु विमोचने संयमने चार्थे यथासामर्थ्य पञ्चम्यन्तात तृतीयान्ताच णिच्प्रत्ययो भवति । पाशाद् विमोचयति विपाशयति । पा- शेन संयन्यति सम्पाशयति । तूस्ताद् विहनने ॥ १७ ॥ तूस्तशब्दाद् विहनने णिज् मवति । वनस्प तूस्तानि विहन्ति वितू- स्त्रयति वसस्॥ लोम्नोऽनुमार्जने ॥ ८॥ लोमशन्दाद् द्वितीयान्तादनुमाष्र्टीत्येतस्मिन्नर्थे गिज् भवति । लोमा- न्यनुमाष्टिं अनुलोमयति ।। वस्त्रात् समान्छादने परिधाने च ।। ४९ ॥ वस्त्रशन्दाद् द्वितीयान्तात् समान्छादने परिवाने च गिन भवति । पर समान्दयति संवमयति । वर्म परिदधाति परिवमयति ।। P ·सरस्वतीफण्ठाभरणं [अध्या० १. तेनातिकामति ॥ ५० ॥ तेनेति तृतीयासमर्यादतिक्रामतीत्यस्मिन्नर्थे णिज् भवति । हस्तिना- तिकामति अतिइस्तयति । अत्यश्वयति ॥ सेनावीणावर्मचूर्णतूलश्लोकवासोवासीभ्योऽभियानोप- मानसन्नहनावध्वंसनावकोषणोपस्तवनान्मोचनपरिच्छेदनेषु सेनादिभ्यस्तृतीयासमर्थेभ्यो यथासङ्घममभियानादिष्वर्येषु णिच- प्रत्ययो भवति । सेनया अभियाति अभिपेणयति । वीणयोपगायति उपवी. णयति । वर्मणा सन्नह्यति सवर्मयति । चूर्णरवध्वंसयति अवचूर्णयति 1 तूलैरव(पु? कुष्णाति अवतूलयति । शोकैरुपस्तौति उपश्लोकयति । वास उन्मोचयति उदासयति । वास्या परिच्छिनत्ति परिवासयति । निरूपयति विपाशयतीत्यादिषु उपसर्गस्य प्रत्ययार्थविशेषणत्वेऽपि ते प्राग्धातोरि ति नियमाद्धातोरेव प्राक् प्रयोगो भवति ।। अङ्गात् तन्निरस्यति ङित् ॥ ५२ ॥ अगवाचिनः शन्दाद् द्वितीयासमर्थाद् निरस्यतीत्यस्मिन्नर्थे णिच- प्रत्ययो छिद्भवति । इस्ती निरस्यति इस्तयते । पादयते । डिटूचनमात्मने- पदार्थम् ॥ पुच्छादुदसने व्यसने पर्यसने च ॥ ५३ ॥ पुन्छशब्दाद् द्वितीयान्तादुदसनादिष्वर्येषु पिच्प्रत्ययो विद्भवति । पुच्छमुदस्यति उत्पुच्छयते । व्यस्यति विपुच्छयते। पर्यस्यति परिपुच्छ्यते । यजानकविशेषणविशिष्टा क्रिया प्रत्ययार्थस्तन तत्तत्न्यिाविशेषयोतनाय तत्तदुपसर्गः । यथा मुमनायते दुर्मनायते । यात्वेकविशेषणविशिष्टव क्रिया प्रत्ययास्तत्र सन्देहामावादुपसर्गो न प्रयुज्यते । यथा श्येनायते याप्पायत इति । सवर्मयतीत्यादौ विशिष्टक्रियामिन्यक्त्यर्थम् उपसर्गः प्रयुक्तः । इस्तयते पादयत इत्यादी क्रियाविषयसन्देहामानादुपसर्गों न प्रयुकः॥

·१०७ पा० ३.) हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । भाण्डार समाचयने ॥ ५४॥ माण्डशब्दाद् द्वितीयासमर्थात् समाचिनोतीत्यस्मिन्नर्थे गिच डिग- वति । भाण्टानि समाचिनोति संभाण्डयते।। चीवरादर्जने परिधाने च ॥ ५५ ॥ धीवरशन्दादु द्वितीयान्तादर्जने परिधाने चायें णिच ब्दि मवति । चीवरमर्जयति चीवरयते । समाच्छादयति परिदधाति वा संचीवरयते परि- चीवरयते ।। धातोहंतुच्यापारे ॥ ५६ ॥ स्वातन्त्र्येण कियायां प्रवृत्तस्य कर्तुः प्रयोजकोऽनुकूलो वा हेतुः, व्यापारः प्रेपणस्तत्समर्थाचरणादिस्तस्मिन्नभिधेये धातोर्णिच्प्रत्ययो भवति । कटं करोति कश्चित् । तं कुर्वन्तमन्यः प्रयुक्ते कटं कारयति । भिक्षा वास- यति । कारीपोऽमिरध्यापयति । क्रियायामप्रवृत्तस्य पादौ न भवति । पृच्छतु मा भवानिति ॥ आख्यानात् कृतस्तदाचष्ट इति कृल्लुक प्रकृति- प्रत्यापत्तिः प्रकृतिवञ्च कारकम् ॥ ५७ ॥ आख्यायत इत्याख्यानमितिहासः कंसवधवलिवन्धादिः । तद्वाचिनः शब्दात् कृदन्तात् तदाचष्ट इत्यस्मिन्नर्थे णिच्प्रत्ययो भवति, तस्य च कृतो लुक्, तत्प्रकृतेश्चाविकृतायाः स्वरूपेणावस्थानं, कारकं च कंसादि प्रकृतिवत् कर्मभावमनुमवति । धात्वधिकाराचास्य धातुप्रत्ययत्वे अक्- द्विवचनतत्त्वकुत्वादयो धातोमवन्ति । कंसवधमाचष्टे कंसं घातयति । बलि वन्धयति । कंसवधमाख्यत् कंसमजीवतत् । बलिममपन्धत् । प्रकृतिप्रत्या- पत्त्या इन्तेर्वधादेशो निवर्तते ॥ कियान्वाख्यानाच ॥ ५८ ॥ क्रियान्वाख्यानं साम्प्रतिको राजागमनादिवृत्तान्तः । तद्वाधिनः श- ब्दात् कुदन्तात् तदाचष्ट इत्यस्मिन्नर्थे णिच्प्रत्ययो भवति । कुल्लुक् प्रक- - P2 ·१०८ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या०१. तिप्रत्यापत्तिः प्रकृतिवञ्च कारकम् । राजागमनमाचष्टे राजानमागमयति । राजागमनमाख्यत् राजानमाजीगमत् ।। नाख्यानात् ॥ ५९॥ आख्यानादाख्यानान्ताच कृतस्तदाचष्ट इत्यस्मिन्नर्थे णिज् नोभवति। आल्यानमाचष्टे, नलोपाख्यानमाचष्ट इति वास्यमेव भवति । दृश्यर्थायां च प्रवृत्तौ ॥ ६ ॥ दर्शनार्थायां चाख्यानप्रवृत्तौ कृदन्तात् तदाघष्ट इत्यस्मिन्नर्थे णिज् भवति । कुल्लुक् प्रकृतिप्रत्यापत्ति प्रकृतिवच्च कारकम् । मृगरमणमाचष्टे मृगान् रमयति । रममाणान् मृगानन्यस्मै दर्शनार्थं वने कथयतीत्यर्थः । दृश्यर्यायामिति किम् । प्रामे मृगरमणमाचष्टे ॥ आङ्लोपश्च कालात्यन्तसंयोगे मर्यादायाम् ॥६१ ॥ कालस्य स्वेन सम्बन्धिना कात्स्न्येन व्याप्तिरत्यन्तसंयोगः, तस्मिन् सति मर्यादायां गम्यमानायां कृदन्तात् तदाचष्ट इत्यस्मिन्नर्थे णिज् भव- ति । कल्लुक् प्रकृतिप्रत्यापतिः प्रकृतिवच्च कारकम् । यश्च मर्यादायामा तस्य लोपः । आरात्रविवासमाचप्टे रात्रि विवासयति । केचिदाचष्ट इति नानुवर्तयन्ति । तेनेहापि भवति आरात्रविवासं जागर्ति रात्रि विवासयति । भाशर्वरीगमनमास्ते शर्वरी गमयति । चित्रीकरणे प्रापि ॥ १२ ॥ चित्रीकरणमाश्चर्य, तस्मिन् गम्यमाने कृदन्तात् प्राप्नोतीत्यस्मिन्नर्ये णिन्प्रत्ययो भवति फुल्लुक् प्रकृतिप्रत्यापत्तिः प्रकृतिवर्य कारकम् । उज्ज- यिन्याः प्रस्थिती माविष्मत्या सूर्योगमनं प्राप्नोति माहिष्मत्यां सूर्यमुद्गम- यति ॥ नक्षत्रयोगे ज्ञि ॥ ६३ ॥ नक्षत्रेण पुष्यादिना चन्द्रादेयोंगो नक्षनयोगः । तस्मिन् यत् कृ. दन्तं वर्तते ततस्तं जानातीत्यस्मिन्नर्थे णिज् भवति फूलक प्रकृतिप्रत्यापतिः प्रकृतिवद्ध कारकम् । पुष्पचन्द्रयोगं जानाति पुप्येण चन्द्रं योजयति । " ·पा०३.] इसमझरिग्माख्यया वृस्पा समेतम् । मघाभिः सूर्य योजयति । पुष्यादेरकारकत्वान्न प्रकृतिवत् कर्मभावः । च. न्द्रादेस्तु भवत्येव । 'आख्यानात् कृतस्तदाचष्ट' इत्यादिप्रकरणं 'धातोहेतु- न्यापार' इत्यस्यैचौपचारिकः प्रपञ्चः । तथाहि कसं घातयतीत्यादी यदाह- "शब्दोपहितरूपांस्तान् युद्धेविषयतां गतान् । प्रत्यक्षमिव कंसादीन् साधनत्वेन मन्यते ॥" (वाक्य० ३. का० ७. स० ५. छो०) उत्पत्तेः प्रभृत्या विनाशात् (समृ? स्वबु)द्धीराचक्षाणः परानपि तथैव प्रत्या- ययति । तथाहि वक्तारो भवन्ति मच्छ हन्यते कंसः, पानिष्यते कंसः, किंगतेन हतः कंस इति । एवं च रात्रि विवासयतीत्यादौ औपचारिकत्व- मप्यूपम् ॥ गुपूधूपविच्छिपणिपनिम्य आयो वा ॥ ६४ ॥ गुपादिभ्यो धातुभ्य आयप्रत्ययो वा भवति । स चानिर्दिष्टार्थलात् स्वार्थे मवति । गोपायिता । गोपिता गोता । धूपायिता । धूपिता । विच्छा- यिता । विच्छिता । पणायिता । पणिता । पनायिता । पनिता । पनि- साहचर्यात् पणिः स्तुत्यर्यो गृह्यते न व्यवहारार्थः । तेनेह न भवति शतस्य पणिव्यते ॥ ऋतेरीयङ् ॥ ६५ ॥ ऋतिः सौत्रो धातुः पणायां गतौ च वर्तते । ततः स्वार्थे ईयक- प्रत्ययो भवति । ऋतीयिता अर्तिता । डकार आत्मनेपदार्थः । ऋतीयिष्यते थतिष्यते ॥ कमेणिङ् ॥ ६६ ॥ कातोः स्वार्थे णिझत्ययो भवति । णकारो वृद्धयर्थः । - कार आत्मनेपदार्थः । काम(यते ? यिता) कमिता । कमिष्यते काम- यिष्यते ॥ नित्यं शित्यायादयः ।। ६७ ॥

·११० सरस्वतीकण्ठामरण भिध्या०१. शितिप्रत्यये परतो गुपादिभ्यो धातुम्यो नित्यमायेयङ्गिकः यथास्वं भवन्ति । गोपायति । धूपायति । विच्छायति । पणायति । पनायति । जातीयते । कामयते । एते, सनमारम्य गिपर्यन्ताः प्रत्ययाः । यदन्तानां 'सनामन्तश्चाणिङ' इति धातुसंज्ञा भवन्ति ।। अनेकाचो लिट आं कृस्वस्तीनां च लिट्यनु- प्रयोगः ॥ ८॥ अनेकाचो धातोः परस्य लिट आमादेशो भवति । कृस्वस्तीनां च (य:१) लिट्पराणाम् आमन्तात् परः अनन्तरः प्रयोगो भवति । चकासा- अकार । पुलम्पायकार । चिकीर्षाम्बभूव । लोलयामास । अनेकाच' इति किम् । पपाच ।। इजादेर्गुरुमतोऽनृच्छूर्णोः ॥ ६९ ।। इजादियों धातुर्नित्यं गुरुमानृच्छ्र!तिवर्जितस्ततः परस्य लिट आमा- देशो भवति । कृम्वस्तीनां च ठिट्पराणामनुप्रयोगः । ईक्षाश्चक्रे । ऊहा- चक्रे । उक्षाकार । इजादेरिति किम् । ततक्ष गुरुमत इति किम् । इयेप । नैप विधाने गुरुमान् । अनृच्छूोरिति किम् । आनर्छ । प्रोणु- नाव ! ऋच्छेस्तु उपदेश एव तुम्भवतीति प्रतिपेष आरम्यते ॥ दयायास्कारभ्यश्च ॥ ७॥ दय अय आस् कास् इत्येतेभ्यः परस्य लिट आमादेशो भवति । पृथ्वस्तीनां च लिट्पराणामनुप्रयोगः । दयाभने । पलायायके । आसा- धके । कासाच॥ जाग्रुपो वा ॥ ७१ ॥ जाए उप इत्येताभ्यां परस्य लिट आमादेशो वा भवति । कृना- दीनां च ठिट्पराणामनुप्रयोगः । वागराधकार जजागार । ओपाचकार उपोय ॥ भीहीभृहुवां ग्लुवञ्च ॥ २॥ निमेत्यादीनां पास्य लिट आमादेशो चा भवति । कृमादीनां च छिटपाणामनुप्रयोगः । नुवचास्मिन् दिवंचनादीनि भवन्ति । पिभया- ·पा० ३.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । नकार विमाय । जिहयाञ्चकार जिहाय । विमराधकार बभार । जुहवा- चकार जुहाव । तिवादिषु प्राप्तेष्वारम्मात् अपवादो लिट एव मवति । तेन विमयाञ्चकारेत्यादौ वृद्धिः विभाञ्चकतरित्यादौ गुणप्रतिषश्च न भवति । पदवं तु स्थानिवद्भावेन कृदन्तत्वात् सुपन्तत्वे सति भवति ।। विदेः किच्च ॥ ७३ ॥ विदेः परस्य लिट आमादेशो वा भवति । स च किद् भवति । कृत्रादीनां च लिट्पराणामनुप्रयोगः1 विदाञ्चकार विवेद । किवचनं गुण- प्रतिषेधार्थम् ।। लोटः कृञश्च लोट्यनुप्रयोगः ।। ७४ ॥ विदेः परस्य लोटः किदामादेशो भवति । लोटपरस्य तु कृञोऽनु- प्रयोगः । विदाकरोतु विदाकुरुताम् । वेतु वित्तां विदन्तु ॥ स्यतासी ठुलुटोः ॥ ७५ ॥ ठु इति लुक्लूटोरुत्सृष्णानुबन्धयोः सामान्यग्रहणम् । तस्मिन् लुटि च परतो धातोर्ययासवयं स्यतासीप्रत्ययौ भवतः । करिष्यति अकरिष्यत् । श्वः कर्ता ॥ लुङि सिच् ॥ ७६ ॥ घातोर्लङि परतः सिच्प्रत्ययो भवति । अकार्षीत् । अपाक्षीत् । इकारः 'सिचि परस्मैपदेष्विति विशेपणार्थः । चकार आगमानुदायस्वर- धाधनार्थः । मा हि लावीत् । मा हि पाचीत् ।। स्पृशिमृशिकृषितृपिपिन्यो वा ॥ ७७ ॥ स्पृशादिभ्यो लुडि परतः सिच्प्रत्ययो वा भवति । अस्त्राक्षीत् असात् िअस्पक्षत् । अम्राक्षीत् अमाक्षत् िअमृक्षत् । अकाक्षात् अकात् अकृक्षत् । अवाप्सीत् अतासीत् अतृपत् । अद्राप्सीत् अदाप्सीत् अपत् । सिच्यक्षे स्पृशादीनां विकल्पेनामागमविधानात् त्रैरूप्यं भवति ॥ दाधागातिपिवतिस्थाभूम्यः परस्मैपदे लुक् ।। ७८ ॥

·सरस्वतीकण्ठाभरणं
[अभ्या० १.
दादिम्यः परस्य सिचः परस्मैपदे लुग् भवति । अदात् । अधात् ।
अगात् । अपात् । अस्थात् । अभूत् । गातिपिवतिनिर्देशात् गायतेः पातेश्व
न भवति । अगासीन्नटः । अपासीन्नृपः । परस्मैपद इति किम् । अदिधाता
मामौ देवदत्वेन ॥
शाष्छासाघ्राधेड्भ्यो वा ॥ ७९ ॥
शादिभ्यः परस्य सिय. परस्मैपदे वा लुग् भवति । अशात् अशा-
सीत् । अच्छात् अच्छासीत् । असात् असासीत् । अघ्रात् अप्रासीत् ।
अधात् अघासीत् । परस्मैपदे इत्येव । याघासातां सुमनसौ देवदत्तेन ॥
तनादिभ्यस्तथासोः ॥ ८ ॥
तनादिभ्यः परस्य सिवः तयासोः परतो वा लुग् भवति । अतत
अतथाः । अतनिष्ट अतनिष्ठाः । अ(स? सात अ(स? सा)थाः । असनिष्ट
असनिष्ठाः । यासा साहचर्यादात्मनेपदैकवचनस्य तशब्दस्य ग्रहणम् ।
तेनेह न भवति अतनिष्ट यूयम् । करोतेरलपक्षेऽपि 'हस्वादिति सिचो
लोपः । अकृत अकृथाः॥
शल इगुपधाददृशोऽनिटः क्सः ॥ ८१ ॥
शठन्तादिगुपधाद् रशिवर्जितादनिटो पातोलडि परतः क्सप्रत्ययो
भवति । सिचोपवादः । अलिक्षत् । अक्षत् । अधृक्षत् । शल इति
किम् । अभैत्सीत् । इगुपधादिति किम् । अधाक्षीत् । अदृश इति किम् ।
मद्राक्षीत् अदर्शत् । अनिट इति किम् ! अकोषीत् । विकल्पितेटस्तु इट्-
पक्षे न भवति । अन्यत्र तु मवत्येव । न्यगृहीत् । न्यघुक्षत् ।।
श्लिषः ॥ ८२॥
विपर्धातोरनिटो तुहि परतः क्सप्रत्ययो भवति । आशिक्षत् कन्यां
देवदतः । व्यसमिक्षन्त मिधुनानि । पुनर्विधानात् पुष्यत्यादिविहितमऊं
यापते । भनिट इत्येव । 'छिप दाह' इत्यस्मात् सेटो मा मृत् । पछेपीत्
मपाशीदित्यर्थः ॥
नासत्त्वालेषे ॥ ८३॥

·पा० ३. हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् ११३ लिपेधांतोरप्राण्यालिङ्गने वर्तमानात् क्सप्रत्ययो न भवति । उपा- श्चिपत् जतु च काष्ठं च । व्यत्यश्लिपन्त काष्ठानि ।। णिश्रिगुस्रुकमिभ्यः कर्तरि चङ् ।। ८४ ।। (ण्यन्तेभ्यः) श्रिद्रुझुकमीत्येतेभ्यश्च धातुभ्यः कर्तरि यो लुङ् तस्मिन् परतश्चात्ययो भवति । अचीकरत् । अशिश्रियत् । अदुद्रुवत् । असुबु- वत् । अचकमत । कर्तरीति किम् । अकारयिपातां कटौ देवदत्तेन । चकार- 'श्चडी ति विशेषणार्थः । डकारो डिकार्यार्थः ॥ घेश्विभ्यां वा ॥ ८५ ॥ धेन्धिम्यां कर्तृवाचिनि लुङि परतश्चप्रत्ययो वा भवति । अदधत् अधात् । अशिश्चियत् अश्वत् अश्वयीत् । कर्तरीत्येव । अधिपाता गावी वत्सेन ॥ शास्यसुख्यावचिभ्योऽङ् ॥ ८६ ॥ शास्त्यादिभ्यः कर्तृवाचिनि लडि परतोऽड्प्रत्ययो भवति । अशिषत् । आस्थत् पर्यास्थत । आख्यत् आख्यत । अवोचत् अवोचत । कर्तरीत्येव । अशासिपातां शिष्यौ गुरुणा । अस्यतेः पुप्यत्यादित्वादेवाङि सिद्धे वचन- मात्मनेपदार्थम् ॥ अमृभ्यां वा ॥ ८७॥ ऋसन्यां धातुभ्यां लुडि परतोऽङ् वा भवति । आरत् आपत् ि। असरत् असापीत् ।। लिपिसिचिह्वयतिभ्यः ।। ८८ ।। लिप्यादिभ्यः कर्तृवाचिनि लुङि परतोऽड्प्रत्ययो भवति । अलिपत् । असिचत् । आह्वत् ॥ आत्मनेपदे वा ॥ ८९ ॥ लिप्यादिभ्यः कर्तृवाचिनि लुङि आत्मनेपदे परतः अङ् वा म- वति । अलिपत अलिप्त । असिचत असिक्त । आहत आह्वास्त ।। 41

·सरस्वतीकण्ठामरणं
[मध्या० १.
लदिद्युतादिपुष्यत्यादिभ्यः परस्मैपदे ।। ९० ॥
लदिभ्यो धातुभ्यो द्युतादिभ्य' पुप्यत्यादिभ्यश्च परस्मैपदप्रकृतौ
लुडि परतः अझत्ययो भवति । अगमत् । अस्पत् । अद्युतत् । अश्वितत् ।
अपुपत् ! अ(सू ? शु)षत् । परस्मैपद इति किम् । व्यद्योतिष्ठ । श्यना
निर्देशात् पोपतिपुष्णात्योर्न भवति । अपोपीत् । अपोपीत् ॥
इरिज़ुश्विस्तन्मुमुचुम्लुचुग्रुचुग्लुचुग्लुञ्चुभ्यो वा
॥ ९१ ॥
इरियो धातुभ्यो जुइत्यादिभ्यश्च परस्मैपदप्रकृतौ लुडि परतोऽङ्-
प्रत्ययो वा भवति । अरुधत् अरौत्सीत् । अजरत् अजारीत् । अश्वत्
अश्वीन अशिश्चियत् । अस्तभत् अस्तम्भीत् । अनुचत् अमोचीत् । अम्लु-
चत् अम्लोचीत् । अग्रुचत् अग्रोचीत् । अग्लुचत् अग्लोचीत् । न्यग्लुचत्
न्यग्लुञ्चीत् । परस्मैपद इत्येव । अरुद्ध अभित्त ।।
पदस्ते चिण् तलुक् च ॥ ९२ ॥
'पदगतावि'त्यस्माद्धातोः कर्तृवाचिनि लुङि तभूते परतश्चिण्प्रत्ययो
भवति । तप्रत्ययस्य लुक् च । उदपादि भैक्षम् । समपादि सस्यम् । त
इति पदेरात्मनेपदित्वात् तत्प्रथमैकवचन गृह्यते न परस्मैपदमध्यम-
पुस्पदहुवचनम् । त इति किम् । उदपत्साताम् । चकार रिचण्णमुलोर्दीर्घ-
श्चेति विशेषणार्थः । णकारो वृद्ध्यर्थः ।।
सृजः श्रद्धावति ।। ९३ ॥
मुजेर्धातोः श्रद्धावति कर्तरि यो लुट् तस्मिस्तमूते परतश्चिण्-
प्रत्ययो भवति, तस्य च लुक् ।असर्षि मालां धार्मिकः । श्रद्धावतीति किम् ।
स्रजो मिथुन व्यत्यसृष्ट ॥
दीपजनवुधपूरितायिप्यायिभ्यो वा ॥ ९४ ॥
दीपादिभ्यः कर्तृवाचिनि लुङि तमूते परतश्चिण वा भवति । त-
शब्दस्य च लुक् । अदीपि अदीपिष्ट । अजनि अजनिष्ट । अयोधि अबुद्ध ।
अपूरि अपूरिष्ट । अतायि अतायिष्ट । अप्यायि थप्यायिष्ट ।।
अचः कर्मकर्तरि ॥ ९५ ॥

·पा० ३.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । अजन्तात् कर्मकर्तरि यो लुङ् तस्मिंस्तमूते परतश्चिप्रत्ययो वा भ- वति । तलुक् च । अकारि कटः स्वयमेव । अकृत कटः स्वयमेव । एवम् महावि हविः अहोट हविः । अच इति किम् । अमेदि काष्ठं स्वयमेव । कर्मकर्तरि इति किम् । अकारि को देवदत्वेन ।। दुहब्ध ॥ ९६ ॥ दुहेर्धातोः कर्मकर्तृवाचिनि लुङि तमूते परनश्चिणप्रत्ययो वा भ. वति तलुक् च । अदोहि गौः स्वयमेव । अदुग्ध गौः स्वयमेव । कर्मकर्तरी त्येव । अदुग्ध गोर्गोपालकेन । शेषेभ्यो नित्यम् ॥ ९७ ॥ अजन्तदुही वर्जयित्वा शेपेभ्यो धातुभ्यः कर्मकर्तृवाचिनि लुडि तमूते परतश्चिण्प्रत्ययो नित्यं भवति । तलुक् च । अमेदि काष्ठं स्वयमेव । अपाचि मोदनः स्वयमेव ।। न कर्मयोगे ।। ९८ ॥ कर्मणा सम्बन्धे सति कर्मकर्तरि चिण् न भवति । अदुग्ध गौः पयः स्वयमेव । 'दुहिपच्योः सकर्मकक्रियश्चेति कर्मकर्तृसंज्ञा । कर्मकर्तरीति किम् । अदोहि गौः पयो गोपाठकेन । रुधश्च ॥ ९९ ॥ रुषश्च कर्मकर्तरि चिण न भवति । बरुद्ध गौः स्वयमेव । कर्मक- तरीत्येव । अरोधि गौगोपालकेन । भावकर्मणोः ॥ १०॥ भाववाचिनि लुङि तमूते परतो धातोश्चिण्प्रत्ययो भवति । तलुक् च । आशि भवता । अशायि भवता । अकारि कठो देवदत्तेन । अपाचि बोदनः ।। नानोस्तपः ।। १०१॥ अनुपूर्वात् तपेावे कर्मणि च कर्मकर्तरि च चिण्प्रत्ययो न म. वति । अन्वतप्त कितनेन । अन्ववातप्त कितवः पापेन कर्मणा । अन्ववातप्त कितवः स्वयमेव | अनोरिति किम् । अतापि पृथिवी राज्ञा !! २ ·सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या०१ सार्वधातुके यक् ॥ १०२ ॥ मावकर्मवाचिनि सार्वधातुके परतो धातार्यम् विकरणप्रत्ययो भ- वति । अस्यते देवदत्तेन । भिद्यते कुसूलेन । क्रियते कटो देवदत्वेन । भिद्यते कुसूलः । सार्वधातुक इति किम् । वमूवे देवदत्तेन । विभिदे कु- सूलः । ककारः कित्कार्यार्थः ॥ कर्मकर्तरि च ॥ १०३ ॥ कर्मकतीर च यत् सार्वधातुकं तस्मिन् परतो धातोर्यक्प्रत्ययो भ- वति । मिद्यते कुसूलः स्वयमेव । क्रियते कटः स्वयमेव । पच्यते ओदनः स्वयमेव । पच्यते उदुम्बरफलं स्वयमेव । सार्वधातुक इति किम् । विभिदे कुसूलः स्वयमेव । मङ्गुरं काष्ठम् । पचेलिमा माषाः ।। न दुहः ।।१०४॥ दुहेः कर्मकर्तरि यङ् न भवति । दुग्धे गौः स्वयमेव । दुग्धे गौः पयः स्वयमेव ॥ णिश्रिजात्मनेपदाकर्मकभूषाकर्मकिरादिश्रन्थग्रन्थ सन्नुनमिभ्यश्चिण् च ॥ १०५ ।। प्यन्तेभ्यः श्रिभ्यामात्मनेपदविधावकर्मकेभ्यो भूपाक्रियेभ्यः कि- रादिभ्यः श्रन्थिप्रन्थिभ्यां सन्नन्तेभ्यः स्नुनमिभ्यां च कर्मकतीर चिण् च- कारात् य च न भवति । कारयति को देवदत्तेन । कारयते कटः स्व- यमेव । अचीकरत कटः स्वयमेव । चोरयते गौः स्वयमेव । अचूचुरत । उ(च्छी १च्छु)यते दण्डः स्वयमेव । उदशि(श्री? श्रि)यत । ब्रूते कथा स्व यमेव । अवोचत । आहते गौः स्वयमेव । आवधिष्ट । विकुरुते सैन्धवः स्वयमेव । व्यकृत । अलङ्कुरुते कन्या स्वयमेव । अलमकृत । मूषयते कन्या स्वयमेव । अबुभूपत । णिजन्तत्वादेव प्रतिपेषः । अवकिरते हस्ती स्वयमेव । अवाकीटं । निगिरते ग्रासः स्वयमेव । न्यगीट । श्रथ्नीते माला स्वयमेव । अश्रन्थिष्ट । ग्रनीते माला स्वयमेव । अग्रन्थिए । चिकीर्पते कटः स्वयमेव । अचिकीर्पिष्ट । प्रस्तुते गीः स्वयमेव । प्रास्नोष्ट । नमते दण्डः स्वयमेव । अनस्त । स्नुनमोरन्त वितण्यर्थत्वेन सकर्मकत्वात् ।

·पा०३.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । गवादेः कर्मकर्तृत्वम् । यत्र तु ण्ययों नास्ति (तत्र) कनैव । यया प्रस्नौति गौः । दोन्धि कौशलेन । नमनि पकयो पातेन । पिजने हेतुयापारस्त कर्तगतस्यापि सन्नन्ते त्रिच्छायां च कर्मार्थसात् कर्मस्पनियत्वम् । यतः कर्मकर्तृसंज्ञा । तेन यचिणोः प्राप्तयोरेव प्रतिषेधः । एवं ने कथेति व. चनं शन्दप्रकाशनफलत्वात् कर्मस्यम् । मूपाक्रियाणां च भूपाफलं शो- माख्य कर्मण्युच्यत इति कर्मस्थक्रियत्वम् । तथान्येपरमपि कर्मस्यक्रिय- त्वमवगन्तव्यम् ॥ तपस्तपःकर्मकात् ॥ १०६ ॥ तपे_तोरान्तरनिवृत्तित्वेन तप कर्मकान् कतरि यत् सावधातुकं तस्मिन् परतो यक्प्रत्ययो भवति । तप्यते तपस्तापसः । आर्जयनीत्यर्थः । एवमतप्यत । साधातुक इत्येव । तेपे तास्ता सः । अतप्त तपस्तापसः । तपःकर्मकादिति किम् । उत्तपति सुवर्ग सुवर्णकारः । मारकर्मणोः पूर्वेणैव सिद्धत्वात् अर कर्तरीति लभ्यते ॥ कतीर शप् ॥ १०७ ॥ कतरि यत् सानधातुक वर्तते तस्मिन् परतो धातोः शन पिकरणप्र- त्ययो मरति । पचति । कारयति । चोरयति । परन् । पचमानः । कर्न- राति किम् । पच्यते बोदनः । भूयते राना । सापातुक इत्येव । भूयात् । पकारः स्वरार्थः । गकारः सानधातुकसनार्यः ॥ अदादिभ्यो लुक् ॥ १०८ ॥ अदादिम्यः परम्य शपो लग् भवति । यति । इन्ति । आस्ने । जुहोत्यादिभ्यः इलुः ।। १०९ ॥ शुदोत्यादिभ्यः परम्य शपः लुगपति । जुद्दोति । मिति ! पि. मति । शुकि प्रकृले ग्लानिधान द्विपंचनायन् ।। दिवादिभ्यः दयन् ।। ११० ॥ दिवादिभ्यो धानुभ्यः यदृगचिनि माघााके यन्त्र ययो माति। पोजगदः । दीयते । जायते । गकारः मारंगनुस । नपरः प. ते ॥ रायः॥

·११८ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या०१. सृजः श्राद्धे ॥ १११॥ श्रद्धावान् श्राद्धः । तस्मिन् कर्तरि यत् सार्वधातुकं वर्तते तस्मिन् परतः सजेः श्यन्प्रत्ययो भवति । शपोऽपवादः । सृज्यते मालां धार्मिकः । श्राद्ध इति किम् । सृजति माला मालिकः ॥ भ्राशलाशनमुक्रमुक्तमुत्रसित्रुटिलषिभ्यो वा ॥ ११२ ॥ भाशादिभ्यः कर्तृवाचिनि सार्वधातुके परतः श्यन्प्रत्ययो वा म. पति । प्राश्यति भ्राशति । भ्लाश्यति भ्लाशति । भ्राम्यति प्रामति । का- म्यति कामति । क्लाम्यति क्लामति । त्रस्यति त्रसति । त्रुट्यति त्रुटति । लष्यति लपति ।। यसोऽनुपसर्गात् ॥ ११३ ॥ यसोऽनुपसर्गात् श्यन्प्रत्ययो वा भवति । यस्यति यसति । अ- नुपसर्गादिति किम् । आयस्यति प्रयस्यति । उत्तरसूत्रे यस एव सम्पूर्वा- नान्यस्मादिति विपरीतनियमो माभूदिति वचनम् ॥ संयसश्च ॥ ११४॥ सम्पूर्वाद् यसः कर्तृवाचिनि सार्वधातुके परतः श्यन्प्रत्ययो वा भ- पति । संयस्यति संयसति ॥ कुपिरजोः कर्मकर्तरि परस्मैपदं च ॥ ११५ ॥ कुपिरजिभ्या कर्मकर्तृविपयाभ्यां श्यन् परस्मैपदं च वा भवति । यकोऽपवादः । वावचनात् पक्षे सोऽपि भवति । कुष्यति पादः स्वयमेव । कुप्यते । रज्यति वन स्वयमेव । रज्यते । यश्यनोः स्वरे नुमि च विशेषः । तेन कुष्यन्ती रज्यन्तीति 'शपश्यनोनित्यमिति नित्यं नुम् भवति । कर्मकर्तरीति किम् । कुष्णाति पादः । रजति वनम् ॥ तुदादिभ्यः शः ॥ ११६॥ तुदादिम्पो धातुम्यः कर्तृवाचिनि सार्वधातुके परतः शप्रत्ययो वति । शपोपवादः । तुदति । नुदति । शकारः सार्वधातुकसज्ञार्यः ।।

·। पा० ३.] हृदयहारिण्यास्यया वृत्त्या समेतम् । ११९ रुधादीनां श्नम् ॥ ११७ ॥ रुषादीनां घातूनां कर्तृवाचिनि सार्वधातुके परतोऽन्त्यादचः परः नम्प्रत्ययो भवति । शपोऽपवादः । रुणाद्वे रुन्थे । मिनति मिने। म- कारो देशविध्यर्थः । शकारः 'नमसोरलोप' इति विशेषणार्थः ।। तनादिम्य उः ॥ ११८॥ तनादिम्यः कर्तृवाचिनि सार्वधातुके परत उप्रत्ययो मपति । शपो- ऽपवादः । तनोति । करोति ॥ स्वादिभ्यः सूनुः ॥ ११९ ॥ स्वादिम्यः कर्तृवाचिनि सार्वधातुके परतः इनुप्रत्ययो भवति । शपो- ऽपवादः । सुनोति । सिनोति । शकारः साधातुकार्यः ।। श्रुकृधियां शृकृधि च ॥ १२० ॥ श्रु कृव् धिन् इत्येतेभ्यः कर्तृवाचिनि साधातुके परतः अनुप्रत्ययो मवति । एपा च यथासहर्ष कृ वि इत्येते आदेशा भवन्ति । शृणोति कृणोति धिनोति ।। अक्षो वा ॥ १२१॥ 'अक् व्याप्तावि'त्यस्माद् धातोः कर्तृवाचिनि सार्वधातुके परतः नुप्रत्ययो वा भवति । शपोऽपवादः । पक्षे सोऽपि भाति । निरक्ष्योति । निरक्षति ॥ तनूकरणे तक्षेः ॥ १२२ ॥ तक्षेर्पातोस्तनूकरणार्यात् कर्तृगाचिनि सारातु परत उनुप्रन्ययो वा भवति । तक्ष्णोति काष्ठम् । तक्षति काठम् । तनूकरण इति किन् । सन्तक्षति वाग्मिः । मसंयतीत्ययः ॥ स्तन्मुस्तुन्मुस्कन्मुस्कुन्भुस्कुन्यः ॥ १२३ ।। स्तनभ्यादिम्यः सौनेम्यो धातुभ्यः स्फ इत्येतस्मा की गाचिनि सार्वधातुके परतः नुप्रत्ययो भवति । लोति । स्तुमोति । सनोति।

·१२० सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० १. स्कुनोति । स्कुनोति । स्तम्म्वादयः सौत्रा म्वादित्वाद् धातवः । उदि- करणं तु क्त्वानिष्ठयोरिडागमस्य विकल्पप्रतिषेधौ यथा स्याताम् । स्तम्वा स्वम्मित्वा । स्तन्धः स्तब्धवानिति ॥ श्ना क्रयादिभ्यश्च ॥ १२४ ॥ क्रयादिभ्यः स्तन्वादिभ्यश्च कर्तृवाचिनि सार्वधातुके परतः श्ना- प्रत्ययो भवति । क्रीणाति । प्रीणाति । स्तनाति । स्तुमाति । स्कनाति । स्कुश्चति । शकारः सार्वधातुकसंज्ञार्यः ।। हलो हौ शानच् ॥ १२५॥ हलन्तेभ्यः क्रयादिम्यः स्तम्भ्वादिभ्यश्च हौ परतः शानच्प्रत्ययो भवति । भापवादः । पुपाण | मुपाण । उत्तभान । निष्कभान । हल इति किम् । लुनीहि । स्तृणीहि । हाविति किम् । अनाति । अनन्तरत्वात् वाप्रत्ययस्यैपोऽपवादः । तेन सुविषये न मवति । उत्तम्नुहि । विष्कुम्नुहि । स्यादिविकरणानां पूर्णोऽवधिः ।। बहुलम् ॥१२६ ॥ पहुलमित्यधिकारः । आद्वितीयाध्यायपरिसमाप्तः । "क्वचित्प्रवृत्तिः क्वचिदप्रवृत्तिः क्वचिद्विमाषा क्वचिदन्यदेव । विधेर्विधानं यहुपा समीक्ष्य चतुर्विधं याहुलकं वदन्ति ।।" तद् ययावसमुदाहरिप्यामः॥ भावकर्मणोराण्यतः ॥ १२७ ।। इत उत्तरम् 'ऋहलोमेदिति यावत् ये प्रत्ययास्त(व्या व्यदा)- दयस्ते मारकर्मणोर्षहुलं भवन्ति । तास्तत्रैवोदाहरिष्यामः ।। तव्यचव्यानीयरः॥ १२८ ॥ पातोरित्यनुवर्तते । ततस्तव्यत् तव्य अनीयर् इत्येते प्रत्यया भाव- कर्मणाबहुलं मान्ति । कर्तव्यं भवता । कर्तव्यः कटः । करणीयं मवता । काणीयः कः । तत्र्यत्तव्य(तोः? यो.) स्वरे समासे च विशेषः । ब्राह्मण कर्तव्य मामणस्य पतन्यामिति । अनीयरो रेफः स्वरार्थः ।।

·पा० ३.] हृदयहारिण्यात्यया वृत्त्या समेतम् ।
१२१
वास्तव्यः कर्तरि ॥ १२९ ॥
वास्तव्य इत्ययं शब्दस्तव्यत्प्रत्ययान्तः कतरि निपासते । वसतीति
वास्तव्यः । निपातनाद् वृद्धिः स्वरितान्तत्वं च भवति ।
प्रवचनीयोपस्थानीयरमणीयादयो वा ॥ १३० ।।
प्रवचनीयादयः शब्दा अनीयरत्ययान्ताः कर्तरि वा निपात्यन्ते ।
प्रवक्तीति प्रवचनीयः उपाध्यायः । उपतिष्ठत इत्युपस्थानीयः शिष्यः ।
स्मयतीति रमणीयो देशः । मदयतीति मदनीया योपित् । दीपनीयं चूर्णम् ।
वावचनाद् मावकर्मणोरपि भवति । प्रवचनीयं भवता । प्रवचनीयः शिष्यः।
उपस्थानीयं भवता । उपस्थानीयो गुरुरिति ।।
स्नानीयादयः करणे ॥ १३१ ।।
स्नानीयादयोऽनीयरन्ताः करणे वा निपात्यन्ते । स्नात्यनेनेति
सानीयं चूर्णम् । यानीयोऽन्यः । वावचनात् स्नानीयं भवता । यानीयोऽयः ।।
दानीयादयः सम्प्रदाने ।। १३२ ॥
दानीयादयोऽनीयग्न्ताः सम्प्रदाने वा निपात्यन्ते। दानीयो ब्राह्मणः ।
स्पृहणीया श्रीः। वावचनाद् दानीयं भवता, स्पृहणीयं वचनमिति ।
समावर्तनीयादयोऽपादाने ॥ १३३ ॥
समावर्तनीयादयोऽनायरन्ता अपादाने वा निपात्यन्ते । समावर्तन्त-
ऽस्मात् समावर्तनीयो गुरुः । उद्विजतेऽस्माद उजनीयः खलः । वावच-
नात् समावर्तनीयं मवता, उद्वेजनीयं मवता ।।
स्थानीयादयोऽधिकरणे ॥ १३ ॥
स्थानीयादयोऽनीयरन्ता अधिकरणे वा निपात्यन्ते । तिष्ठन्त्यस्मि.
निति स्थानीय नगरम् । शेतेऽस्मिन्निति शयनीयः पर्यशः । वावचनाद
मावकर्मणोरपि भवनि। स्थानयिं भवता । शयनीयः माता । वास्तव्यः-'
इत्यादि पहुलपचनस्य प्रपथः ।।
केलिमर्कर्मकर्तरि ॥ १३५ ॥

·१२२ सरस्वतीकण्ठाभरणं अध्या०१. धातोः कर्मकतार केलिमरप्रत्ययो भवति । पच्यन्ते स्वयमेव पचे- लिमा माषाः । भिद्यन्ते स्वयमेव भिदेलिमानि काष्ठानि ।। अचो यत् ॥ १३६ ॥ अजन्तात् धातोर्मावकर्मणोर्वहुलं यत्प्रत्ययो भवति । तव्यत्तव्यानी- यरामपवादः । 'कृद्वासरूपोऽस्त्रियामिति वचनात् पक्षे तेऽपि भवन्ति । देय स्थेयं चेयं नेयम् । दातव्यं स्थातव्यं चेतव्यं नेतव्यम् । ऋवर्णा- न्तात् ण्यतं वक्ष्यतीति अग्रहणमजन्तभूतपूर्वादपि यथा स्यात् । दित्स्यम् । धित्स्यम् ॥ भव्यगेयजन्यरम्याः कर्तरि वा ॥ १३७ ॥ भव्यादयः शन्दा यदन्ताः कर्तरि वा निपात्यन्ते । भवत्यसौ भव्यः। भव्यमनेन । गेयो माणवकः साम्नाम् । गेयानि माणवकेन सामानि । जा- यतेऽसौ जन्यः। जन्यमनेन । रगयत्यसौ रम्यः । जन्य इति ण्यतैव सिद्धे यन्निपातनं 'यतोऽनाव' इत्युदात्तार्थम् ।। स्थेयोऽधिकरणे ॥ १३८ ॥ स्थेय इत्ययं यदन्तोऽधिकरणे निपात्यते । तिष्ठत्यस्मिन्निति स्थेयः । स्थेयमनेन ।। पोरदुपधात् ॥ १३९ ॥ पवर्गान्ताद् धातोरकारोपधाद भावकर्मणोहुलं यत् भवति । ण्यतो- अपवादः । जप्यं लभ्यं गम्यम् । अदुपधादिति फिम् । कोप्यं गोप्यम् आप्यम् । तपरकरण तरकालानधारणार्थम् । आप्यम् ।। शकितकिचतियतिशसिसहिवधियजिभजिभ्यः ॥१४॥ शकादिभ्यो धानुम्यो भारमंगोयत्यत्ययो भवति । ण्यतोऽपवादः। शक्यं तत्त्यं च (क्वं? त्य) यवं शस्सं सां वध्यं यज्यं भज्यम् । बहुल- वचनाद् याज्य भाग्यम् । 'यजेः प्राचयज्यत्यजामिति कुलं न भवति । वसमहति वध्य इति तद्धितेन मिद्ध यत्नत्ययाभिधानमसिवध्य इति 'ककरणे कृना पहुटमिति तृतीयासमासार्थमायुदाचार्य च ।।

·काला मानि टपमा गी. चापजन नि किम् । टमार्ट हृदयहारियात्यया वृत्त्या समेछन् । १२३ गदमदयमियोऽनुपसगें ॥ ११ ॥ गदादिन्योऽनुपसगेन्यो माऊमगोपनत्ययो भवति । गयं मयं यम्यम् । अनुपसर्ग इति किम् । प्रगायं प्रमाद्य प्रशाम्यम् । यमो नियमायं वचनम् । यहुटारिकाराद् मायलनेनेति मयं. करणेऽपि । नियम्यमिति सोपसर्गादपि माति ॥ चरेराह चागुरौ ॥ १२ ॥ चरेरनुपसर्गादायमष्टाचागुगायें मात्रकमगोयत्ययो भवति । चयं भवता । चयाँ देशः । याचर्यम आचर्यः। याचि चेति किम् । ब. मिचार्यम् । यगुगरिति किम् । आचार्यः ।। अवद्यपण्यवर्या गद्य विक्रेयानिरोधेषु । १४३ ॥ यवधपण्यायो इन्येने गुन्टा यग्रन्ययान्ताः यथासन्य गीविके यानिरोपन्यनेष्वर्येषु निपान्यन्न । अद्य मानि गर्छ चेत् । अनुयम- न्यन् । पण्यं मनति विक्रेत्य चेन् । पाण्यमन्यन् । यया भवन्यनिरोध- श्वेत् । शनेन वयर्या कन्या । वृत्तान्या । नीलिङ्गनिर्देशादनिरापेशी वायी ऋलिजः ।। वह्यं करणम् ॥ ११ ॥ वद्यमिति बद्देन्निपान्यते करणं चंद मननि । बइन्वननेति वर्ष शक्टम् । वाधमन्यत् ।। मर्यः स्वामिवश्ययोः ॥ ११५॥ अये इत्ययन्निपान्यन म्यामितव्ययोग्ययोः । वय- मामी । थों वैश्यः । स्वामित्ययोरिति किम । आर्यः ।। टपसी कान्या प्रजने ॥ १६ ॥ उपसयपान गर्नेत्रियान्यन प्रा(न?) ने गर्मवदने प्रया मधुरा ।

·सरस्वतीकण्ठामरण
(अध्या० १.,
कर्तर्यजर्य सङ्गते ॥ १४७ ॥
नपूर्वात् जीयतेः सङ्गते कर्तरि यन्निपात्यते । न जीयतीत्यर्य-
मार्यसङ्गतम् । सङ्गत इति किम् । अजरिता कम्वलः ॥
वदः सुपि क्यप् च ॥ १४८ ॥
वदेर्धातोरनुपसर्गे सुपन्त उपपदे मावकर्मणोः क्यप्रत्ययो भवति ।
चकाराद् यच । ब्रह्मोद्य ब्रह्मवद्यम् । सुपीति किम् । वायम् । अनुपसर्ग इति
किम् । प्रवाद्यम् । ककारः कित्कार्यार्थः । पकार उत्तरत्र तुगाद्यर्थ !
मृपोद्यम् ॥ १४९ ॥
मृपाशब्द उपपदे वदेः क्यप्प्रत्ययो निपात्यते । मृपा उद्यते मृपोयम् ।।
भुवः ॥ १५०॥
भवतेः सुप्यनुपसर्ग उपपदे क्यप् भवति । ब्रह्मभूय देवभूयम् ।
सुपीति किम् । भव्यम् । अनुपसर्ग इति किम् । प्रभव्यम् । भुवोऽनुपा-
स्याकर्मकत्वात् भाव एवोदाहियते ।।
भावे हनस्त च ॥ १५१ ।।
हन्ते. सुप्यनुपसर्ग उपपदे भावे क्यप् भवति तकारश्चान्तादेशः ।
ब्रह्मणो वधः ब्रह्महत्या । भ्रूणहत्या । स्वभावत. स्त्रीलिङ्गः । भाव इति
किम् । घनघात्यम् । सुपीत्येव । घातो वर्तते । ण्यत्तु न भवति । बहुला-
धिकारात् । अनुपसर्ग इत्येव । उपघात' । निघातः ।।
इणस्तशासुवृञहज़षिभ्यः ॥ १५२ ॥

·पा० ३३ हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । ऋदुपधाच्चानृचिक्लूपिघृतेः ॥ १५३ ॥ ऋदुपधाद्धातोः ऋचिक्लटपिवृतिवर्जितात् मावकर्मणोः क्यप् मव- ति। वृत्यं वृध्यम् । अनुचिक्लपितरिति किन् । अय॑ सङ्कल्प्यं विचर्त्यम् | लत्वस्यासिद्धत्वात् क्लपिरपि ऋकारोपध इति प्रतिपिच्यते । तपरकरणं किम् । 'कृत संशब्दन' इत्यस्मात् ण्यदेव मवति । कीर्त्यम् ॥ खनेरी च ॥ १५ ॥ खने तो वकर्मणोरर्थयोः ययप् भवति ईकारश्चादेशः । खेयम् । दीर्णोच्चारणं तुझिवृत्त्यर्थम्। 'ये वा' इत्यात्वविकल्पं तु सन्नियोगशिष्टत्वेनान्त- रगत्वाद् वाघते ॥ भृञोऽसंज्ञायाम् ॥ १५५ ॥ भृनो धातोः असंज्ञायां क्यम् भवति । भृत्यः भर्त्तव्य इत्यर्थः । असंज्ञायामिति किम् । भार्या नाम क्षत्रियाः । भार्या पत्नी । संज्ञायामपि घहुलाधिकारेण कुमारभृत्येति भाव एव विधानम् ॥ समि वा ॥ १५६ ॥ सम्युपपदे भृनो मावकर्मणोः क्यप् वा मवति । संभृत्यः । सं- मार्यः ।। कृषिमृजिशंसिदुहिगुहिभ्यः ॥ १५७ ॥ कृ इत्यादिभ्यो धातुम्यो मावकर्मणोः क्यप् वा भवति । कृत्यं का- र्यम् । वृष्यं (वावर्ण्यम् । मृज्यं मार्यम् । शस्यं शंस्यम् । दुह्यं दोह्यम् । गुा गोयम् ॥ कृष्टपच्याः कर्मकर्तरि ।। १५८ ॥ पचेः कृष्टशब्दे ससम्यन्त उपपदे कर्मकतरि स्याप्रत्ययो निपात्यते। कृष्टे पच्यन्ते स्वयमेव कृष्टपच्याः शालयः॥ रुच्याव्यथ्यौ कर्तरि ॥ १५९ ॥ रुचेनपूर्वाद् व्ययेश्च कर्तरि क्यप निपात्यते । रोचतेऽसौ रुन्यः । न व्ययते अन्यथ्यः ॥

·१२६ सरस्वतीकण्ठाभरणं [सध्या०१. राजसूयसूर्या यज्ञदेवतयोः ॥ १६० ।। राजसूयसूर्य इत्येतौ शब्दौ ययासरचं यज्ञदेवतयोनिपात्येते । राजोपपदात् सुनोते' कर्मण्याधिकरणे वा क्यप् दीर्घत्वम् । राज्ञा सोतव्या, राजा सोमः, स चास्मिन् सूयते राजसूयो यज्ञः । सूर्य इति सत्रुत्वं सूतेवी रुगागमः क्यप् च कतारे । सरति स्ते वा सूर्यो देवता । निपातनेषु यत्र कारकविशेपो नोपात्तस्तत्र वहुलाधिकारान्निपातनसामर्थ्याद्वा लभ्यते ॥ भिद्योध्यौ नदे ॥ १६१ ॥ भिदेरुज्झेश्च नदे कर्तर्यर्थे क्यप् निपात्यते । उज्झेर्घत्वं च । भि- नत्ति फूलानीति भिद्यः । उज्झत्युदकमित्युद्ध्यः । नद इति किम् । मेचा । उज्झिता ॥ तिष्यपुष्यसिध्या नक्षत्रे ॥ १६२ ।। विपिपुपिसिधिम्यो नक्षत्रेऽभिधेये क्यय निपात्यते विपर्वलोपश्च । त्वेपन्ति पुष्यन्ति सिध्यन्ति चास्मिन् कार्याणि तिष्यः पुष्यः सिध्यः । नक्षत्र इति किम् । त्वेपणः पोषणः सेधनः ।। युग्यं च पत्रे ॥ १६३ ॥ युजः क्या कुत्वं च निपात्यते पत्रे वाहने अभिधेये । युञ्जन्ति तदिति युग्यं वाहनं गजाश्चादि । योग्यमन्यत् ।। आज्यं घृते ॥ १६४ ॥ आड्पूर्वाद घृतेऽर्थे क्यप् निपात्यते । आअन्त्यनेनेति आज्यम् । आअनमन्यत् ॥ कुप्यं धने ॥ १६५ ॥ गुपेः क्यप आदिकत्वं च निपात्यते धने अर्थे । गोपायन्ति तदिति कुप्यं धनम् । गोप्यमन्यत् ।। जयतेहलौ ॥ १६६ ॥ जयतेईलावभिधेये क्या निपात्यते । जित्य हलिः । जेयमन्यत् ।।

·पा०३.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । १२७ वौ नीपूडिभ्यां कल्कमुजयोः ।। १६७ ॥ वावुपपदे नीपूडम्यां यथासहयं कल्कमुचयोरर्ययोः क्यप्प्रत्ययो भवति । विनीयः कल्कः । विनेयमन्यत् । विपूयो मुञः । विपाव्य- मन्यत् ॥ पदास्वैरिपक्ष्यबाधासु ग्रहः ।। १६८ ।। ग्रहेधातोः पदादिपर्येषु क्यप्प्रत्ययो भवति । प्रगृह्य पद यदापि न सन्धीयते । अवगृध, यस्याग्रहः पृथग्मावः क्रियते । अस्वैरी परतन्त्रः । गृहका इमे । पक्षे भन. पक्ष्यः । अर्जुनगृयाः । वासुदेवगृह्मा । यहिभवा याद्या । नगरगृह्या सेना । ग्रामगृया श्रेणिः । पदादिष्विति किम् । ग्राह्य ।। महलोय॑त् ।। १६९ ॥ वर्णान्ताद्धलन्ताच धातोभीवकर्मणोनंहुल प्रपत्प्रत्ययो भवति । कार्यम् । हार्यम् । पाक्यम् । यास्यम् । णकारो वृद्ध्यर्थः । तकारः स्वरायः॥ पाणौ सृजः ॥ १७० ॥ पाणावुपपदे सूर्यप्रत्ययो भवति । सदुपधायपोऽपवादः । पा- णिम्यां सृज्यते पाणिसर्मा रज्जु.॥ समवपूर्वाच ॥ १७१ ॥ समवेत्युपसर्गसमुदायपूर्वात् सजे-नययो भवति । ममनमज्यत इति समयसम्यः ।। ओरावश्यके ॥ १७२ ॥ अवश्यम्मार आवश्यकन् । मनोशादिया। बुन् । तस्मिन् गम्य- माने उवान्ता धातोमीनकर्मचारयोग्यजत्यो मशी। यतोऽपाद.। मगम् भासमान्यम् । लयम् अपसलाच्यम् । ' मुनि म । 'कृत्येवश्यम्' इति मलोप.॥ आमुयुवपिरपिलपिनपिचम्यानभिभिभ्यः ॥ १७३ ।।

·१२८
सरस्वतीकण्ठाभरणं
[अध्या० १.
आइपूर्वाम्यां सुनौतेनमिन्यां यौयादेभ्यश्च मावकर्मणोय॑त् म.
पति । यतोऽपवादः । आसाव्यम् । याव्यम् । वाप्यम् । राप्यम् । लाप्यम् ।
त्राप्यम् । आचाम्यम् । आ(न?ना)ग्यम् । आदाम्यम् । आनमिरन्ती-
वितण्यर्थः सकर्मकः । दभिः सौत्रो वञ्चने वर्तते ।।
अमावसोऽधिकरणे णिहा ॥ १७ ॥
अमापूर्वात् वसेरधिकरणे ण्यत्प्रत्ययो भवति वा चास्य णित्त्वम् ।
ममा सह वसतोऽस्यां सूर्याचन्द्रमसाविति अमावस्या अमावास्या ॥
आङि प्लुपतिभ्यां कर्तरि च ।। २७५ ॥
आङ्युपपदे प्लुपतिभ्यां कतरि ण्यत् भवति । चकारात् भावकर्म-
गोश्व आप्लवत इत्याप्लाव्यः ।आप्लान्यमनेनेति वा । आपततीत्यापात्यः ।
आपात्यमनेन वा ।।
प्रणाय्योऽसम्मतनिष्कामयोः ॥ १७६ ॥
प्रणाय्य इति प्रपूर्वान्नयतेयंदायादेशश्च निपात्यते । प्रणाय्यथोरः ।
प्रणाय्यायान्तेवासिने ब्रह्म प्रब्रूयात् । असम्मतनिष्कामयोरिति किम् ।
प्रणेयः॥
पाय्यधाय्ये मानसामिधेन्योः॥१७७।।
पाय्य धाग्य इत्येतौ शब्दौ ण्यदन्तौ यथासङ्खयं मानसामिधेन्यो-
रथयोर्निपात्येते । माङः करणे पयत् आदिपत्वं च । मीयतेऽनेनेति पाय्यं
मानम् । धानः करणे ण्यत् । धीयते समिदग्नावनयेति धाग्या सामिधेनी ।
रूढित्वात् काचिदेवोच्यते । सामिधेनीशब्दस्य चोपलक्षणत्वात् असामि-
घेन्यप्यभिधीयते । घाय्याः शंसतीति ।।
याज्या दानर्चि ॥१७८ ॥
यजेः करणे ण्यत् कुवाभावश्च निपात्यते दानयभिधेयायाम् ।
इज्यते अनयेति याज्या ॥
सान्नाच्यनिकाय्यौ हविर्निवासयोः ॥ १७९ ॥

·। - सरस्वतीकण्ठाभरणं [मध्या०१. कृत्यः कार्यः । प्रेषितोऽसि अतिसृष्टोऽसि प्राप्तस्ते कालः ऊर्ध्वं मुहूर्तात् कटकरण इति । ननु च मावकर्मणो. सामान्येन विहिता एव कृत्यास्ते प्रैपादिप्वपि भविष्यन्ति । सत्यम् । किन्तु विशेषविहितेन लोटा प्रैपादिपु, ऊर्वमौहूर्तिकेषु च लिङ्लोड्म्यां चाधो मा भूदिति विघीयन्ते ॥ आवश्यकाधमार्हशक्तिपु च ॥ १८५ ॥ आवश्यकादिषु गम्यमानेषु प्रकृतिप्रत्ययार्थोपाधिषु यथास्वं भाव- कर्मादिष्वभिधेयेषु कृत्यप्रत्यया भवन्ति । अवश्यं भवता कटः कर्तव्यः क- रणीयः कृत्यः कार्यः । भवानधमणः । भवता खलु निष्को दातभ्यः दानीयः देयः । भवानहः । भवता खलु कन्या वोढव्या वहनायो वाया । भवान् शकः । भवता खलु भारो वोढव्यः वहनीय वायः इति । कर्तव्यानां भव्यादिकृत्यानाम् आवश्यकाधमयॆयोणिनिः । कर्तव्यानां तु भावकर्मार्था नाम् अर्हशक्त्योलिडा विशेषविहितेन वाधो मा मूदिति वचनम् ।। कर्तरि ण्वुलतृजचः ।। १८६ ॥ धातोरिति वर्तते । ततः कर्तरि कारके ण्वुल् तृच् अच इत्येते प्र- त्यया बहुलं भवन्ति । कारक । कर्ता । करः । पाचकः । पक्ता । पचः । कर्तरीति चाधिकारः प्राक् क्त्वो विधानात् । यत्रान्यार्थादेशनं नास्ति तत्रोपतिष्ठते । ण्वुलो णकारो वृद्ध्यर्थः । लकारः स्वरार्थः । तृचश्वकारः सामान्यग्रहणार्थः । अचो विशेषणार्थः ॥ गलेचोपकपादहारकादयः कर्मणि ॥ १८७ ॥ गलेचोपकपादहारकादयः शब्दा ण्वुलन्ताः कर्मणि साधवो भवन्ति । गले चोप्यते गलेचोपकः । पादाभ्यां हियते पादहारकः । बहुलग्रहणस्यैवा- यमुत्तरतश्च प्रपञ्चः॥ अर्हतौ तृच् ॥ १८८ ॥ अईत्युपाधौ कतीर धातोस्तृच्प्रत्ययो भवति । भवान् खलु क- याया वोढा । भवानेतदईति ॥

·पा० ३.) हृदयहारिण्यात्यया वृत्त्या समेतम् । पचपतबवशत्रणरणक्षमभृगुपिपिनृतिशिमि- पिमिधिमिहिदिहिरुहि(रुधि)वहादिभ्योऽच् ॥ १८९ ।। पचादिम्यो धातुम्यः कर्नर्यचप्रत्ययो भवति । पुनर्विधानमपवाद- वाधनार्य तत्समावेशाय च । पचतीति पचः । अपच इत्यग्विषयेऽपि । पतीति पतः । परापत इत्याण्विपयेऽपि भवति । णस्तु बलादिपाठात् पक्षे भवत्येव । निपातः । वदतीति वदः । कद्वदः यद्वद इत्याण्विपयेऽपि । वष्टीति वशा 1 वुल्तृचौ याधते । तुवंश इत्यण्विपयेऽपि । नणयतीति वणः । अरिव्रणा शक्तिरित्यण् न भवति । रणतीति रणः । ण्वुल न भ- वति । एवं क्षमः 1 विमर्तीति भरः । जारभर इत्यणं वापते । वृमोतीति वरः । कन्यावर इत्याण्विपयेऽपि । गोपः । सर्पः । नतः । दर्शः । मेषः मेघः । मेघः । 'मिहेर्हस्याचि सनायामिति कुल्वम् । देहः । प्ररोहः । न्य- ग्रोपः । इगुपधलक्षणं कं पाधते । अनिमिप इति यहुलाधिकारात् को पि मवति । वहतीति वहः । रसावह इत्यविषयेऽपि । आदिग्रहणात् वन्ये- उप्यमरादयो भवन्ति ।। नदभपप्लुगृत सूदिदिनिसिविचरिचोरिचिलिगाहि- भ्यष्टित् ॥ १९० ॥ नदादिम्यः कर्तर्यच् टित् मवति । नदः । स्त्रियां नदी । भपः मपी । प्लः प्लवी । गरः गरी । तरः तरी । दरः दरी । सूदः सूदी । देवः देवी। सेवः सेवी । चरः चरी । चार. चोरी । मासणचेतः प्रामणचेली। गाहः गाही ।। बुवः शित् ।। १९१ ॥ गुवः कर्यच्प्रत्ययः शिन् माति । प्रायणमात्मानं मते मासनमुरः । अगं थापते । शिद्वचनं वन्यादेशगुपनापनार्यम् ॥ नन्दिवाशिमदिनदिसाधिशोभिवधिभीपिभूपिपि- साहिपिजल्पियो न्युः ॥ १९२ ।। १. "रियरन, २. 'ग'.

·१३२ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अभ्या० १. नन्दादिभ्यः कर्तरि त्युः प्रत्ययो भवति । नन्दयतीति नन्दनः । वाशयतीति वाशनः । मदयनीति मदनः । नर्दयतीति नर्दनः । साधयतीति साधनः । शोभयतीति शोमनः । वर्धयतीति वर्धनः। भीषयतीति मीपणः । भूपयतीति भूषणः . दूपयतीति दूषणः । सहत इति सहनः । इप्यतीति दर्पणः । जल्पतीति जल्पनः । लकारः स्वरार्थः ।। रमिरुचिकृतितपितृदिदहियुपूभ्यः संज्ञायाम् ।।१९३ ॥ रम्यादिम्यः मज्ञायां कर्तरि ल्युभवति । रमयतीति रमणः ! रोच- यतीति रोचनो विरोचनः । विकर्तन । तपनः । प्रतर्दनः । दहनः । यवनः । पवन ॥ लुयो नो णश्च ॥ १९४ ॥ लुनातेः सज्ञायां कर्तरि ल्युभवति । नकारस्य च णकारः । लवणः ।। समि क्रन्दिकृपिहपिभ्यः ॥ १९५ ॥ सम्युपपदे अन्यादिभ्यः संज्ञायां कर्तरि त्युभवति । संक्रन्दयतीति संक्रन्दनः । सङ्कर्षणः । संहर्षणः ।। कर्माणि दयनिाशिसूदिम्यः ॥ १९६ ॥ कर्मण्युपपदे दम्यादिभ्यः कर्तरि संज्ञायामसंज्ञायां च ल्युभवति । सर्वदमनः । जनार्दन । चित्तविनाशनः । मधुसूदनः । असज्ञायामपि । रिपुदमनः । परार्दनः । रोगनाशनः । अरिसूदनः ॥ ग्राहस्थापराधिमन्त्रिसम्मर्दिभ्यो णिनिः ।। १९७ ॥ ग्रहादिभ्यो धातुभ्यः कर्तरि णिनिप्रत्ययो भवति । गृहातीति ग्राही । स्थायी । अपराधी । मन्त्री । सम्मर्दी । गकारो वृद्धवर्य ॥ उपानयो रुधः ॥ १९८ ॥ उपावयोरुपपदयो रुषेर्धातोः कर्तरि णिनिर्भवति । उपरोधी । अवरोधी॥ उदि मासिदसिसहिभ्यः ॥ १९९ ।।

·पा० ३.] हृदयहारिण्याच्यया वृत्त्या समेतम् । उद्युपपदे मास्वादिभ्यः कर्तरि णिनिर्भवति । उदासत इत्युद्भासी । उद्दसते(?) उदासी । उत्माही ।। श्रुशाबिशिवसिवपिरतिभ्यो नौ । २०० ।। शृणोत्यादिभ्यो धातुभ्यः नावुरपदे करि गिनिर्भवति । निश्रावी। निशायी । निवेशी । निवासी । निवापी । निरक्षी ।। याचित्रजिवदिवसिच्याहसंव्यवहभ्यो नत्रि॥२०१।। याच्यादिन्यो नन्युपादे कर्तरि णिनिर्भगति । न याचते अयाची। मनाजी । अवादी । यामी । अप्रवासी । अन्याहारी ! असंच ॥ अचोऽचित्तवत्कर्तृकात् ॥ २०२ ॥ अजन्ताद्धातोरचित्तरति कर्तरि नन्युपपदे गिनिर्मवति । बकारी धर्मस्य घालातपः । जहारी शीतस्य शिशिरः। अचित्ताकर्तृकादिति किम् । सो कटस्य देवदत्तः ।। अभी भुवो भूते । २०३ ॥ अमानुपपदे भरते तोभूते काठे करि गिनियति । अभिमातिल अमिमावी । परिव्योर्गुणश्च वा ॥ २० ॥ परियोनापदयोभरने करि गिनिर्भपति गुगध वा । परिमनी परिमानी। रिम्नी विभागी विशयी विषयी च देशे ॥ २०५ ॥ विदाम्यां नीपिनम्यां देशेऽभिधेये मिनिरिमारः पवंच निपात्यते । गुगधित्ते पिशने पिसिनानि वा विरामी विपपी व देशः । निपातनात् पत्तम् ॥ इगुपयज्ञाप्रीकृभ्यः कः ॥ २०६ ॥ गुराधेम्यो पानुम्यो मानीरमय कर्तरि का प्रलपी माग कपाकिकाधिः मिति: विसः । उरिकरः .

·सरस्वतीकण्ठामरण [अध्या० १.. वासरूपविधिना विक्षेपकः विक्षेप्तेति ण्वुल्तृचौ भवतः । अञ्च न भवति गुपादीनामिगुपधानां च पचादिषुपदेशात् सरूपोऽप्यच् प्रक्षे भवति ।। गिरो लश्च ॥ २०७॥ गिरतेः कर्तरि को भवति । लश्च गिर आदेशो भवति । गिरतीति गिलः ॥ आतश्योपसर्गे ॥ २०८ ॥ आकारान्ताच धातोरुपसर्ग उपपदे कप्रत्ययो मवति । णस्यापवादः। प्रस्थः। सुग्लः । सुम्लः । च्यालः ॥ प्रसारिणो डः ॥ २०९ ॥ प्रसारणमस्यास्तीति प्रसारी धातुः । तत आकारान्तादुपसर्ग उपपदे कर्तरि डप्रत्ययो भवति । कस्यापवादः । संप्यः । परिप्यः । प्रज्यः । अ- नुज्यः । डकारप्टिलोपार्थः ॥ व्याघ्राले प्राणिनासिकयोः ॥ २१० ।। व्याघ्र आधा इत्येतौ शब्दौ जिघ्रतेः कर्तरि डप्रत्ययान्तौ निपात्येते । विविधमाजिघ्रतीति व्याघ्रः प्राणी । आजिघ्रतीत्याघ्रा नासिका । शस्याप- वादः॥ पाघ्राध्माधेट्टशिभ्यः शः ॥ २११ ।। पिवत्यादिभ्यो धातुभ्यः कर्तरि शप्रत्ययो भवति । प्रातिसाहचर्यात् पिवतेहणं, न पाते । पिवतीति पिवः उत्पिबः । जिघ्रः उज्जिनः । धमः उद्धमः । धयः उद्धयः । पश्यः उत्पश्यः । शकारः सार्वधातुकार्थः ।। धारिपारिवेद्युदेजिचेतिसातिसाहिविन्दिभ्योऽनुपसर्गेभ्यः [॥ २१२ ॥ धार्यादिभ्यो ण्यन्तेभ्यो विन्दतेश्चानुपसर्गेभ्यः कर्तरि शप्रत्ययो भवति । पारयः । पारयः । वेदयः । उदेजयः। चेतयः । सातयः । साहयः । विन्दः । अनुपसर्गेभ्य इति किम् । सम्प्रधारकः । प्रवेदकः । सातिः सौत्रो धातुः॥

·पा०३.] हृदयहारिण्याख्यया पृत्त्या समेतम् । १३५ लिपश्च ॥ २१३ ॥ लिपेश्च कर्तरि शप्रत्ययो भवति । लिम्पतीति लिम्पः । अनुपसर्गा- दित्येव । प्रलिपः॥ नौ संज्ञायाम् ॥ २१४ ॥ लिपे वुपपदे संज्ञायां शप्रत्ययो मवति । निलिम्पाः नाम देवाः । संज्ञायामिति किम् । निलिपः ।। गवादिपु विन्देः ॥ २१५ ॥ विन्दतेर्गवादिपूपपदेषु कर्तरि शप्रत्ययो भवति । गां विन्दतीति गोविन्दः । कुपिन्दः । अरविन्दः । कुरुविन्दः।। दाधानोर्वा ॥ २१६ ॥ दायानोः कर्तरि शप्रत्ययो वा मवति । ददातीति ददः । दायः। दधातीति दधः घायः । दददधोरचा सिद्धे दापोः शविधानम् 'यच्यावशक्तम्' इत्यन्तोदात्तत्ववाधनार्थम् । तेन अददः अदधः इति नन्स्वर एव भवति । अनुपसर्गादित्येव । प्रदः । प्रधः। ज्वलादिदुनीभूभ्यो णः ॥ २१७ ॥ ज्वलादयो वृत्परिच्छिन्नाः 'ज्वल दीप्तावियत आरम्य 'कस गता- विति यावत् । तेम्यो दु नी इत्येतेभ्यश्चानुपसर्गेम्यः कर्तरि पप्रत्ययो वा मवति । ज्वलः ज्वालः । चलः चालः । जलं जालम् । टलः टालः । दूलः द्वालः । स्थलं स्थालम् । हलं हालम् । नदं नादम् । यतः पालः । घलः पालः । कुलं कोलः । सलः सालः । हलः हालः । पतः पातः । बहुलवचनानिपातः ! पधः पायः । यः छाया । मयः मायः । नमः ग्रामः । भ्रमण इति प्रम एव । क्षरः क्षारः । सहः साहः । रगा रागा । सदः सादः । कुशः कोशः । बहुलवचनादुकोशः । फुचः कोचः । गुपः वोधः । युषः योषः । म्हः रोहः । कुगः कोशः (१) दवः दामः । गया नायः । भवः मावः । णकारो वृद्ध्यर्थः ।। हत मारभ्य प्रसंमाना गरादयाशयत करिया रत्सन्त । .

·सरस्वतीकण्ठाभरणं
[अध्या० १.
लिहिश्लि(पा ? प्यायधिश्वसितनीणभ्यः ।। २१८ ॥
लिहिलिपिम्यामाकारान्तेभ्यो व्यधादिभ्यश्च धातुभ्यः कर्तरि ण-
प्रत्ययो भवति। लेहः शेिषः ।दायः । धायः । व्याधः । श्वासः । अवतानः
उत्तानः । प्रत्यायः अन्तरायः॥
दूरेक्षणेफलेषु पचेः कर्मकर्तर्युश्चास्य वा ॥ २१९ ॥
दूरे क्षणे फले इत्येतेषु सप्तम्यन्तेषूपपदेषु पचेः कर्मकर्तरि णप्रत्ययो
मवति उश्चास्य वा । दूरेपाकः दूरेपाकुः । रेपच्यते स्वयमेव । क्षणे-
पाकः क्षणेपाकुः । फलपाकः फलेपाकुः । 'सप्तम्यास्तत्पुरुषे कृति बहुलमिति
सप्तम्या अलुक् । स्त्रियां रेपाकः (१) । 'पचेर्दादिभ्यो ण' इति कृत्वम् ।।
उपसर्गे श्यः ॥ २२० ॥
उपसर्ग उपपदे श्यायतेणेप्रत्ययो भवति । अवश्यायः। प्रतिश्यायः ।
कस्यापवादोऽयम् ॥
अवे हसाम्याम् ॥ २२१ ।।
भवे उपपदे ह सा इत्येताम्यां कतरि णप्रत्ययो भवति । अवहारः
यवसायः ॥
समाङोः सुवोवो ॥ २२२ ॥
सम्याडि चोपपदे भुवो धातोर्णप्रत्ययो वा भवति संस्रवः संसावः ।
भासवः आखावः॥
ग्रहः ॥ २२३॥
अंदर्घातोः कर्तरि णप्रत्ययो वा मवति । व्यवस्थितविभाषेयम् । तेन
पाहो मकरादिः । ग्रहः सूर्यादिः ॥
गेहे कः ।। २२४ ॥
गेदेऽमिषेये ग्रहे: कात्ययो भवति । किकरणं सम्प्रसारणार्थम् ।
एहं सप । उपचारात् गृहा दाराः ।।
गस्थकन् ॥ २२५ ॥

·सरस्वतीकण्ठामरणं
[अध्या०१.
अथ चतुर्थः पादः।
कर्मण्यण् ॥ १॥
निवर्त्यविकार्यप्राप्यलक्षणे कर्मण्युपपदे धातोः कर्तर्यणप्रत्ययो भ-
वति । निर्वत्य कुम्भकार । विकार्ये काण्डलावः । प्राप्ये वेदाध्यायः ।
आदित्य पश्यति हिमवन्त शृणोति ग्रामं गच्छति इत्यादावनभिधानान्न भ-
वति । निवर्त्यविकार्ययोरपि कचिन्न भवति । सयोग जनयति । कन्यां
मुण्डयतीत्यादि । णकारो वृद्धयर्थः ॥
हावामश्च ॥ २॥
हादिभ्यश्च कर्मण्युपपदे कर्तर्यणप्रत्ययो भवति । स्वर्गहायः । त-
न्तुवायः । धान्य मिमीते मयते वा धान्यमायः । वातिवायत्योर्मातेश्चाक-
मकत्वात् कर्मोपपद न सम्भवतीति न भवति । कस्यापवादः ॥
शीलिकामिभक्ष्याचरीक्षिक्षमिभ्यो णः॥ ३ ॥
शील्यादिभ्यः कर्मण्युपपदे कर्तरि णप्रत्ययो भवति । मांसं शीलय-
तीति मांसशील. । मांसकामः । मांसभक्षः । कल्पाचारः । सुखप्रतीक्षः ।
बहुक्षमः । प्रत्ययान्तरकरणं डीवभावार्थम् । तेन मांसशीला इत्यादि ।
शीलादिभिर्पजन्तैनहुव्रीहौ सति मांसशीलत्यादिरूपे सिद्धेऽपि मांस शील-
यतीत्यादिवाक्येऽणि सति स्त्रियां जीप मा भूदिति वचनम् ।।
आतोऽनुपसर्गात् कः ॥ ४॥
आकारान्तात् अनुपसर्गाद् धातोः कर्मण्युपपदे कर्तरि कात्ययो भ-
यति । अणोऽपवादः । गोदः । कम्बलदः । अनुपसर्गादिति किम् । गोस.
न्दायः । ककारः कित्कार्यार्थ ॥
।
समः ख्यः ॥ ५॥
समः परात् स्याधातोः कर्मण्युपपदे कर्तरि कप्रत्ययो भवति । गाः
सपचाति सबष्टे यः गोसहयः । सोपसर्गार्थ आरम्मः॥
आडो दश्च ॥ ६॥

·पी०१. हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । आपराद् ददातेः ख्यातेश्च कर्मण्युपपदे कप्रत्ययो भवति । दायादः प्रियाख्यश्च ॥ प्रात् ज्ञश्च ॥ ७ ॥ प्रात् पराद् ददातेर्जानातेश्च कर्मण्युपपदे कर्तरि कप्रत्ययो भवति । प्रपाप्रदः। पथिप्रज्ञः॥ सुपि स्थापास्नात्राभ्यः॥८॥ सुवन्त उपपदे स्थादिन्यः कर्तरि कात्ययो भवति । समस्थः । पादपः । नदीष्णः । आतपत्रम् । इत उत्तरं कर्मणि सुपीति चाधिक्रियते ।। मूलविमुजोर्वीरुहकुमुदमहीध्रोपर्बुधादयः ॥ ९ ॥ एते कप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । मूलानि विभुजति मूलविभुजो रयः । उा रोहति उरिहो वृक्षः । को मोदते कुमुदं कैरवम् । महीं परति महीधः शैलः । उपसि बुध्यते उपर्बुधः अग्निः । आदिग्रहणादपो विभर्ति मन्नं मेघः॥ नखमुचकाकगुहौ हेतुकर्मणोः ॥ १० ॥ नखमुचकाकगुहशब्दौ यथासक्षचं हेतुकर्मणोः कप्रत्ययान्तौ निपा- स्येते । नखान्मोचयन्ति नखमुचानि धपि । काकेम्यो गृहनीयाः काक- गुहास्तिलाः ॥ शोकापनुदतुन्दपरिमृजावानन्दकरालसयोः ॥ ११ ॥ शोकापनुदतुन्दपरिमृजौ यथासह यम् आनन्दकरालसयोः कात्य- यान्तौ निपात्यते । शोकमपनुदति शोकापनुदः पुत्रादिरानन्दकर उच्यते । शोकापनोदोऽन्यः । तुन्दं परिमार्टि तुन्दपरिमृजोऽलसः । तुन्दपरिमा|- ऽन्यः॥ हुमोऽज वयोनुयमनयोः ॥ १२ ॥ हरतेः कर्मण्युपपदे वयसि अनुघमने च गम्यमाने कर्तर्यच्प्रत्यये। मवति । अणोऽपवादः । कवचहरः कुमारः । मनोहरः प्रासादः । वयो। नुपमनयोरिति किम् । मारहारः । वयोग्रहणमुघमनार्यम् ।। . ।

·सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० १. आङस्ताच्छील्ये ॥ १३ ॥ ताच्छील्यं स्वाभाविकी फलनिरपेक्षा वृत्तिः । आपराद्धरतेर्धातोः कर्मण्युपपदे ताच्छील्ये गम्यमाने कर्तर्यचप्रत्ययो भवति . अणोपवादः । पुष्पाण्याहरतीत्येवंशीलः पुष्पाहरः । फलाहरः । पुष्पाबाहरणे स्वाभाविकी फलनिरपेक्षा वृत्तिरस्त्येवेत्यर्थः । ताच्छील्य इति किम् । पुष्पाहारः ।। अर्हः॥१४॥ अईतेर्धातोः कर्मण्युपपदेऽच्प्रत्ययो भवति । पूषामईति पूजाई । पूजा ॥ स्तम्बकर्णयो रमिजपिभ्यां हस्तिसूचकयोः ॥ १५ ॥ स्तम्पकर्णयोः सुपन्तयोरुपपदयोर्यथासङ्घयं रमिजपिम्पामेव हस्ति- सूचकयोरर्थयोरन्प्रत्ययो भवति । स्तम्भ रमते स्तम्बेरमो इस्ती । कर्णे जपति कऎजपः सूचकः । 'हलदन्तात् सप्तम्या अलुक्' । हस्तिसूचकयोरिति किम् । स्तम्बेरन्ता । कर्णेजपिता ।। घटघटीधनुर्दण्डपित्सरुलाङ्गलाङ्कुशशक्तितोमरेषु ग्रहः घटादिपु कर्मसूपपदेषु अहेर्धातोः कर्तर्यात्ययो भवति । घटं गृ- हाति घटग्रहः । पटीग्रहः । धनुग्रहः । दण्डग्रहः । ऋषिग्रहः । सरुग्रहः । लागलग्रहः । अकुशप्रहः । शक्तिमहः । तोमरग्रहः । एतेष्विति किम् । पाणिग्राहः ॥ सूने च धार्यर्थे ॥ १७ ॥ स्त्रे चोपपदे धार्यर्थे वर्तमानात् ग्रहेः कर्तर्यच्प्रत्ययो भवति । स्त्रं ग्रदाति सूत्रग्रहः । सूत्रं धारयतीत्यर्थः । स्त्रयाहोऽन्यः ।। प्रहरणादिप्वदण्डादिपु धृतः॥ १८ ॥ प्रदरणादिपु दण्डादिवर्जितेपु कर्मसूपपदेषु धृनो धातोः कर्तर्यन्- प्रत्ययो भवति । धनुर्धरः । शक्तिधरः । चक्रापरः । वनधरः। शूलधरः । १. परिपाठ..

·पा०४.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् हलधरः । आदिग्रहणात् भूधरः । जलधरः । विषधरः । शशधरः । विद्या- धरः । पयोधर इति । अदण्डादिग्विति किम् । दण्डधारः । कुण्डधारः। काण्डधारः । कर्णधारः। सूत्रधारः । छत्रधारः ॥ शैमि धातोः संज्ञायाम् ॥ १९ ॥ धातोः शम्युपपदे संज्ञायां कर्तर्यच्प्रत्ययो भवति । शक्करः । स- मरः । सन्नदः । सम्भवः()। धातुग्रहणात्विादिषु कुनष्टं माधते । शक्करा नाम परिवाजिका । शझरा नाम शकुनिका तन्छीला ।। किंयचद्वहुपु कृजः ॥ २०॥ किमादिषु कर्मसूपपदेपु कृत्रो धातोः कर्तर्यच्प्रत्ययो भवति । किहर किकरा । यत्करः यत्करा । तत्करः तत्करा । बहुकरः पहुकरा ॥ शीङः पार्थादौ करणे ॥ २१ ॥ शीको धातोः पार्थादौ करणे सुबन्त उपपदे कर्तर्यंच्प्रत्ययो भवति । पार्धाभ्यां शेते पावंशयः । पृष्ठशयः । उदरशयः ॥ उत्तानादौ कर्तरि ॥ २२॥ उत्तानादौ कर्तृवाचिनि सुबन्त उपपदे शीङः कर्तर्यच्प्रत्ययो भ- पीत । उत्तानः शेते उत्तानशयः । अवंशयः । भवार्यशयः ।। दिग्धसहे च ॥ २३ ॥ (दिग्धसहे च) सुप्युपपदे शीङः कर्तर्यच्प्रत्ययो भवति । दिग्पन सह शेते दिग्धसइशयः॥ अधिकरणे ॥ २४ ॥ अधिकरणवाचिनि सुबन्त उपपदे शीलः कर्तर्पच्प्रत्ययो भवति । से शेते सशयः । गतशयः । पिलेशयः । हन्छयः । मनसिशयः । कुशे- शयः । 'हरदन्तात् सप्तम्या अलक्' इति सप्तम्या अलुम् ॥ गिरी डित् ॥ २५ ॥ १. 'सु'ए पाटः, ·(मध्या०१. ११२ सरस्वतीकण्ठाभरणं गिरावधिकरणवाचिन्युपपदे शीडः कर्तर्यच्प्रत्ययो डित् भवति । गिरी शेते गिरिशः ॥ चरेष्टः ॥ २६ ॥ चरे अधिकरणवाचिनि सुबन्त उपपदे कतरि प्रत्ययो भवति । कुरुपु परति कुरुचरः । मद्रचरः । कुरुचरी । प्रत्ययान्तरकरणं डी- पर्यम् ।। भिक्षासेनादायेषु च ।। २७ ।। अनधिकरणार्थ आरम्भः । भिक्षादिपु चोपपदेपु चरेः कर्तरि ट- प्रत्ययो भवति । मिक्षां चरति मिक्षाचरः । सेनाचरः । आदायचरः । एते- प्विति किम् । कुरुंश्वरति ॥ पुरोग्रतोग्रेषु सर्वेः ॥ २८ ॥ पुरप्रभृतिषु सुनन्तेपूपपदेषु सर्तेः कर्तरि टप्रत्ययो भवति । पुर- स्सरः । अग्रतस्सरः । अग्रेसरः । अग्ने इति निपातनादलुक् । एकारान्त- मव्ययं वा ॥ पूर्वे कर्तरि ॥ २९ ॥ पूर्वशन्दे कर्तृवाचिनि सुपन्त उपपदे सर्तेष्टप्रत्ययो भवति । पूर्वः सरति पूर्वसरः । पूर्वसरी । कर्तरीति किम् । पूर्व देशं सरति ।। कृञो हेतुताच्छील्यानुलोम्येप्वशन्दश्लोककलहगा- थावरचाटुसूत्रमन्त्रपदेषु ॥ ३० ॥ कृनो धातो:तुतान्छीत्यानुठोम्येपु गम्यमानेषु शन्दादिवजिते कर्म- ण्युपपदे कतरि ट्प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । हेतुरैकान्तिकं कारणम् । पिया यशस्करी । कन्या शोककरी । ताच्छीत्यं तत्स्वमावता । क्रीडा- फर । श्राद्धकरः । आनुठोम्यमनुकूलता । प्रैपकरः । वचनकरः । अश- म्दादिप्विति किम् । शब्दकारः ठोककार इत्यादिप्वमेव ।।

·पा०४.] हृदयहारिण्यात्यया वृत्त्या समेतम् । आघन्तानन्तकार(कर ?)वाहहादेवाविभानिशाप्रभा- भाचित्रकर्तनान्दीलिपिलिविवलिभक्तिक्षेत्रजङ्घाधनुररुस्स- ङ्ख्यादिवसदिनरजनिदोषाक्षपाक्षणदासु च ॥ ३१ ॥ आद्यादिषु कर्मस्पपदेषु कृलो धातोः करि प्रत्ययो भवति । अहेत्वाद्यर्थ भारम्मः । आदि करोति आदिकरः ! अन्तकरः । अनन्तकरः । कारकरः । माहुकरः । अहस्करः । दिवाकरः । विभाकरः । निशाकरः । प्रमाकरः । मास्करः । चित्रकरः । कर्तृकरः । नान्दीकरः । लिपिकरः । लिविकरः । वलिकरः । मक्तिकरः । क्षेत्रकरः । जबाकरः । धनुष्करः । अरुष्करः । एककरः। द्विकरः । दिवसकरः । दिनकरः । रजनिकरः । दो- पाकरः । क्षपाकरः । क्षणदाकरः ।। भृतौ कर्मशब्दे ॥ ३२ ॥ करोतेः कर्मशब्दे कर्मण्युपपदे भृतो गम्यमानायां प्रत्ययो भवति । भृतिवेतनं निवेशः कर्ममूल्यमिति यावत् । कर्म करोति कर्मकरः । कर्मकरी । भृताविति किम् । कर्मकारः । शब्दग्रहणं स्वरूपार्थम् । अन्यया प्रत्यया- यः कर्म स्यादिति ॥ स्तम्घशकृतोरिन् बीहिवत्सयोः ॥ ३३ ॥ फुनो धातोः स्तम्वशकृतोः कर्मणोरुपपदयोर्ययासाचं ब्रीहिवत्स- योः कोरिन् प्रत्ययो भवति । स्तम्भकरिनीहिः । शकृत्करिर्वत्सः । श्री- दिवत्सयोरिति किम् । स्तम्वकारः । शकृत्कारः । नकारः स्वरायः॥ हरतेईतिनाथयोः पशौ ॥ ३४ ॥ हरते तोतिनाययोः कर्मणोरुपपदयोः पी कर्नरीन्प्रत्ययो म. वति । इतिहरिः पशुः । नायहरिः पशुः । पशानिति किम् । हातहारः । नायहारः॥ फलेमलरजस्सु ग्रहः ।। ३५ ।। 'ब' इति प्रतिकारात्यो मन्यन्द्र । ।

·i
सरस्वतीकण्ठाभरणं
अध्या०१.
ग्रहेर्धातोः फलादिषु कर्मसूपपदेषु कर्तरीन्प्रत्ययो भवति । फ-
लानि गृहाति फलेपहिः वृक्षः । निपातनादेत्वम् । मलादिः कम्बलः ।
रजोपहिः कन्चुकः । मलरजसोः केचिदेवेच्छन्ति ।।
देववातयोरापेः ॥ ३६ ॥
देववातयोः कर्मणोरुपपदयोः आपेर्धातोः कर्तरि इन्प्रत्ययो भव-
ति। देवमाप्नोति देवापिः । वातापिः ॥
आत्मोदरकुक्षिषु भृञः खिन् ॥ ३७ ॥
आत्मादिषु कर्मसूपपदेषु भृनो धातोः कर्तरि खिन्प्रत्ययो भव-
ति । आत्मानमेव विभर्ति आत्मम्मीरः । उदरम्मरिः । कुक्षिम्भरिः ।
उदरम्भीररिति केचिदेवेच्छन्ति । खकारो मुमर्थः ॥
एजेः खश ॥ ३८ ॥
एजयतेः कर्मण्युपपदे कर्तरि खश्प्रत्ययो भवति । जनमेजयति ज-
नमेजयः । अगमेजयः । खकारो मुमर्थः । शकारः सार्वधातुकार्यः ।
शुनीस्तनमुञ्जकूलास्यपुष्पेषु घेटः ॥ ३९ ॥
शुन्यादिपु कर्मसूपपदेषु धेटो धातोः कर्तरि खश्प्रत्ययो भवति ।
शुनिन्धयः । स्तनन्धयः । मुनन्धयः । कूलन्धयः । आस्यन्धयः ।
प्पन्धयः । धेटप्टकारो डीपर्थः । शुनिन्धयी । स्तनन्धयी । मुसादिषु
केचिदेवेच्छन्ति ॥
नासिकानाडीघटीखरीमुष्टिषु च ॥४०॥
नासिकादिपु कर्मसूपपदेषु धेटः कर्तरि खशप्रत्ययो भवति । ना-
सिकन्धयः । नाडिन्धयः । घटिन्धयः । खरिन्धयः । मुष्टिन्धयः ।
मोगविभाग उत्तरार्थः॥
ध्मः पाणिकरवातेयु च ॥ ११ ॥

·पा० ४.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । ध्नो धातोः पाणिकरवातेषु नासिकादिषु चोपपदेषु कतरि खश्- प्रत्ययो भवति । पाणिन्वमः । करन्यम. । वातन्धम् । नासिकन्धनः । नाडिन्धमा । घटिन्धमः । खरिन्धमः । मुष्टिन्धमः॥ उदो रुजिवहिन्यां फूले ॥ ४२ ॥ उदः पराम्यां रुजिवहिम्यां कूले कर्मण्युपपदे कनीर सम्प्रत्ययो भवति । कूलमुद्रुजः । कूलमुहः ।। वहाभ्रयोर्लिहः ।। १३ ॥ पहाम्रयोः कर्मणोरुपादयोः लिदेवीतो कीरि खात्ययो भवति । वहलिहो गौः । अनलिहः पर्वतः ।। परिमाणार्थमितनखेषु पचः ॥ १४ ॥ परिमाणार्याः प्रस्यादयः । तेपूपपदेषु मितनखयोश्च पीतोः कतरि खश्यत्ययो भवति । प्रस्थपचा स्पाजी द्रोणाचा दासी । मितंपचा प्राह्मणी । नखपचा यवागूः ।। बहुविध्वरुस्तिलेषु तुदः ॥ ४५ ॥ पहादिषु कर्मसूरपदेषु तुदेर्धातोः करि सम्प्रत्ययो माति । पहुन्तुदः । (विधन्तुदः ।) अरुन्तुदः । तिसन्तुदः । वहः केचिदेवे च्छन्ति ।। वातशर्धयोरजिजहातिभ्याम् ।। १६ ॥ यातर्धयोः कर्मणोरुपपदयोरजिजहानियां करि सम्प्रत्ययो भवति । वातमजा मृगाः । जहा मापाः ।। असूर्योग्रयोदशः ॥ १७ ॥ असूर्योग्रयोः कर्मगोमासदयोटो. सश्ययो भवति । सूर्यनी न पश्यन्ति असूर्यम्पसारानदाराना सम्बद्धस्स ननः सून सहा. ए ·सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० १. सामर्थेऽपि गमकत्वात् समासः । 'सूर्यम्पश्यापुनगैयाश्राद्धभोज्यालव- णमोज्यादयश्चेति समासः | उग्रं पश्यति उग्रम्पश्यः ।। प्रियवशयोर्वदः ॥ ४८ ॥ प्रियवशयोः कर्मणोरुपपदयोर्वदेर्धातोः कर्तरि खशप्रत्ययो भवति । प्रियं वदति प्रियंवदः । वशंवदः॥ ललाटे तपः॥४९॥ ललाटे कर्मण्युपपदे तपेर्धातोः कर्तरि खश्प्रत्ययो भवति । ललाटं तपति ललाटन्तपः सूर्यो वर्तते ॥ तापेपित्परयोर्णिलुक् च ॥ ५० ॥ तापर्यन्तात् द्विपत्परयोः कर्मणोरुपपदयोः कर्तरि खशप्रत्ययो भ- वति । णिलुक् च । द्विपन्तं तापयति द्विषन्तपः । परन्तपः । द्विपततिाप इति बहुलाधिकारादणेव भवति । पुरन्दरभगन्दरी संज्ञायाम् ॥ ५१ ॥ पुरन्दर भगन्दर इत्येतौ शब्दो संज्ञायां खश्प्रत्ययान्तौ निपात्यते । पुरं दारयतीति पुरन्दरः शक्रः । भगं दारयाति भगन्दरो व्याधिः । दृणा- तेर्णिलुक् उपपदस्य चादन्तवं निपात्यते ।। इरम्मदश्च ॥५२॥ इरम्मद इति माद्यतेरिराशन्दे तृतीयान्त उपपदे खश्श्यनमावी निपात्येते । इरया माधति इरम्मदो वैद्युतोऽमिः ।। वाचंयमो व्रते ॥ ५३ ॥ मतमिति शानिको नियमः । तस्मिन् गम्यमाने यच्छतेवाकछन्दे कर्मण्युपपदे राश्प्रत्ययदछत्यामावः पूर्वपदस्य चाकारान्तत्वं निपात्यते । पाचं यच्छति वाचंयमो मुनिः । मत इति किम् । वाग्यामः ।।

·पा०४.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । १४७ सर्वे सहः ॥ ५ ॥ सर्वशन्दे कर्मण्युपपदे सहः करि खप्रत्ययो मवति । सर्व सहते सर्वसहा पृथिवी ॥ सर्वकूलाभ्रकरीपेषु च कपः ॥ ५५ ॥ सर्वकूलादिपु कर्मसूपपदेषु कपतेः कर्तरि खश्प्रत्ययो भवति । सर्वकपः खलः । कलंकपा नदी । अभ्रंकपो गिरिः । करीपंकपा वात्सा ॥ मेत्तिभयाभयेषु कृमः खः ।। ५६ ॥ मेघादियु कर्मस्पपदेषु कृनो धातोः कतरि खप्रत्ययो भवति । मेघङ्करः । ऋतिकरः । मयकरः । अभयङ्करः । खशि प्रकृते सविधानं वि. करणो मा भूदिति ॥ क्षेमप्रियभद्रमद्रेप्वण च ॥ ५७ ।। क्षेमादिषु कर्मसूपपदेषु कृत्रः कर्तर्यणप्रत्ययो भवति । चकारात् खश्च । क्षेमकारः क्षेमकरः । प्रियकारः प्रियङ्करः । भद्रकारः भद्रकरः । मद्रकारः मद्रकरः । वेति वक्तव्येऽणाहणं हेत्वादिपु टप्रतिपेधार्थम् ।। आशिते भुवो भावकरणयोः ॥ ५८ ॥ आशितशब्दे सुबन्त उपरदे भवतीतोर्मारे करणे चार्थे सप्रत्ययो भवति । आशितेन मयते आशितम्भवं भवता । आशितो भवत्यनेन भाशितम्भव बोदनः । आश्रित इत्यशेरापूर्वादविवक्षिते कर्मण्यकर्मक- त्वात् कर्तरि क्तः॥ भृवृजितृतपिदमिसहिभ्यः संज्ञायाम् ॥ ५९ ।। निमत्यादिम्पो यथासम्भवं कर्मणि मुपि चोपपदे संज्ञायां विपये कतरि खप्रत्ययो मवति। विश्व सिमर्ति विसम्मरा वसुधा पनियरा कन्या। पनञ्जयः पार्थः । रयन्तरं साम । शत्रुन्तपो राजा । भरिन्दमः । शु{- सहः। संज्ञायामिति किम् । कुटुम्पं रिमर्ति कुटुम्पमारः।।

·१४८ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० १. धारेर्धर्च ॥ ६॥ धारयतेः कर्मण्युपपदे संज्ञायां विषये कर्तरि खप्रत्ययो भवति धर्चादेशः । युगन्धरः । वसुन्धरा ॥ सुतमितजनपूर्वहृदयतुरभुजप्रवप्लवेपु गमः ॥ ६१ ॥ सुतादिषु सुबन्तेषूपपदेषु गमेर्यथासम्भवं संज्ञायामसंज्ञायां च ख- प्रत्ययो भवति । सुतगमो नाम मुनिः । यस्य सौतङ्गमिः पुनः । मिव- गमा हस्तिनी । जनगमश्चण्डालः । पूर्वङ्गमाः पन्थानः । हृदयङ्गमा वाक् । तुरं गच्छति तुरङ्गमः अश्वः । भुजं गच्छति भुजङ्गमः सर्प. । प्रवं गच्छति प्रवनमः कपिः । प्लव गच्छति प्लवङ्गमो भेकः ॥ विहायसो विह च ॥ ६२ ॥ विहायश्शब्द सुबन्ते उपपदे गमेः खप्रत्ययो भवति । विहाय- श्शन्दस्य च विहादेशः । विहायसा गच्छति विहङ्गमः ॥ तुरादिषु ख(टै ? इ) च ॥ ६३ ॥ तुरादिषूपपदेयु गमेः कर्तरि ख( १ ) च भवति । तुरङ्गः । भुजाः। प्रवाः । प्लवङ्गः । विहङ्गः ॥ डश्च ॥ ६४ ॥ तुरादिपूपपदेषु गमेर्डश्च मववि । तुरगः। भुजगः। प्रवगः। प्लवगः । विहगः ॥ सर्वसर्वत्रात्सन्तानन्तपुरःप्रतीपग्रामगुरुतल्पादिपु च ॥६५॥ सर्वादिषु कर्मसु सुपन्तेषु चोपपदेषु गमेः कर्तरि प्रत्ययो भवति । सर्वगः । सर्वग्रगः । अत्यन्तगः। अनन्तगः । पुरोगः ।प्रतीपगः । ग्रामगः । गुस्तत्पगः । आदिग्रहणादन्येप्यपि यथाप्रयोगदर्शनमवगन्तव्यम् ।। अग्रादिमध्यान्ताध्वदूरपारागारादिषु तदन्तेपुच॥६६|| 1. ''क पाठ.

·पा०४. हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । १४९ अग्रादिपु अग्रायन्तेषु च कर्मसु सुषन्तेषु चोपपदेषु गमेः कर्तरि एप्रत्ययो भवति । अग्रगः सेनांग्रगः । आदिगः पङ्कत्यादिगः । मध्यगः गृहमध्यगः । अन्तग शाखान्तगः । अध्वग. नगराध्वंगः । दूरंगः अदू- रगः । पारगः वेदपारगः । बगारगः स्त्र्यगारगः । आदिग्रहणादन्येष्वपि द्रष्टव्यम् ॥ खगागोरगपतगपन्नगनगापगाशुगादयः संज्ञायाम् ॥ ६७॥ खगादयो डप्रत्ययान्ता संबायां निपात्यन्ते । स गच्छति सँगः पक्षी । न गच्छतीत्यगः पर्वतो वृक्षश्च । उरसा गन्तीत्युरगः सर्पः । निपातनात् सलोपः । परतो? तेन) गच्छति पतगः पक्षी । कथं पतङ्गः । 'पतितमित्युपलूम्योहादिति भविष्यति । पम्यां न गच्छति पन्नं वा ग. च्छति पन्नगः सर्पः । न गच्छतीति नंग. पर्वतो वृक्षश्च । आपमघि गच्छ. तीत्यापगा नदी । आशु गच्छतीत्याशुग. शर । आदिग्रहणादन्येऽपि निं. म्नगासमुद्रगासततगादयोऽवगन्तव्याः । बहुलग्रहणादगो वृपला शीते- नेत्सादावसंज्ञायामपि भवति ॥ सुदुरोरधिकरणे ॥ ६८ ॥ सुदुरोः सुबन्तयोरुपपदयोगमेरधिकरणेऽर्थे डप्रत्ययो मनति । सुखेन गम्यतेऽस्मिन्निति सुगः पन्याः । दुर्गः पर्वतः । अधिकरण इति किम् । सुगन्ता दुर्गन्ता । ल्युडपपादोऽयम् । वासरूपविधिना सोऽपि मरति । मुगमनः दुर्गमनः इति ॥ निसो देशे ।। ६९ ॥ निसः परात् गमेर्देशेऽधिकरणे प्रत्ययो भवति । निगों देशः ।। - " Far आशिपि हनः ॥ ७० ॥ हन्तेः कर्मण्युपपदे आशिपि गम्यमानायां कर्तरि डप्रत्ययो भवति । तिमि वध्यात् तिमिहः । शहः ।।

·१५२ सरस्वतीकण्ठामरणं [अध्या०१. हस्त्यादिषु कर्मसूपपदेषु शक्तो गम्यमानायां हन्तेष्टक्प्रत्ययो भ- वति । चित्तवत्कर्थ आरम्भः । हस्तिनं हन्तुं शक्तः हस्तिप्नो मनुष्यः । पाहुघ्नो मल्लः । कपाटघ्नो भटः । शक्ताविति किम् । हस्तिघातो रसदः ।। नगरे चाहस्तिनि ॥ ८४ ॥ नगरे च कर्मण्युपपदे इन्तेरहस्तिनि कर्तरि टक्प्रत्ययो भवति । नगरप्नो व्याघ्रः । अहस्तिनीति किम् । नगरपातो हस्ती ।। पाणिघताडघौ शिल्पिनि ॥ ८५ ॥ पाणि(घ?)ताड(प)योः कर्मणोरुपपदयोः शिल्पिनि कर्तरि हन्ते- एक्प्रत्ययष्टिलोपो घत्वं च निपात्यते । पाणि हन्ति पाणिपः शिल्पी । ताडपः । शिल्पिनीति किम् । पाणिघातः। ताडघातः ॥ राजघः॥८६॥ राजघ इत्ययं शब्दः कर्तरि टक्प्रत्ययान्तो निपात्यते । राजानं इन्ति राजयः ।। गायोऽनुपमर्गात् ।। ८७ ॥ गायतेरनुपसर्गात् कर्मण्युपपदे कर्तरि टक्प्रत्ययो भवति । कस्या- पवादः । साम गायति सामगः । वक्त्रगः । अनुपसर्गादिति किम् । साम- पङ्गायः॥ सुराशीध्वोः पिवः ।। ८८ ॥ सुराशीभ्योः कर्मणोरुपपदयोः पिपतेधातोः कर्तरि टक्प्रत्ययो भ- पति । सुरां पियति सुरापः सुरापी । शीधुपः शीधुपी । सुराशीघ्वोरिति किम् । क्षीरपा ब्राह्मणी । पिपतिनिर्देशादिह न भवति । सुरां पाति हरापा। आल्यसुमगस्थूलपलितनमान्धप्रियतदन्तप्वचिप्वभू- ततहावे भुवः खिष्णुच्खुकौ ॥ ८९ ।। आव्यादिप्वाट्यान्तेषु चामूततद्भावविपयेपु (पष्टय ? अच्च्य)न्तेषु सुपन्तेषुपपदेषु भपतेर्धातोः कर्तरि विष्णुच्युकजी प्रत्ययौ भवतः । थनाट्य आत्यो भवति भाग्यम्मविष्णुः आत्यम्भावुक। सुमगंभविष्णुः ·पा०४.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । सुभ गंभावुकः ! स्थूलभविष्णुः स्थूलंमावुकः । पलि भविष्णु. पलितंभाबुकः । नग्नमविष्णुः ननभावुकः । अन्धभविष्णुः अन्धम्भावुकः । प्रियम्मविष्णुः प्रियम्मावुकः । एवमनाढ्यंमविष्णुः अनाश्यंभावुकः इत्यादि । 'न प्राति- पदिकेनेति तदन्तविधिनिषेधात् तदन्तग्रहणम् । अधिधिति किम् । आयीभविता । अभूततद्भाव इति किम् । आन्बो भाविता ॥ कृत्रः करणे ख्युन् । ९.॥ आब्यादिषु तदन्तेषु च अभूततद्भावविपयेष्वच्च्यन्तेषु कर्मसूपपदेप करोतेर्धातोः करणे कारके ख्युन्प्रत्ययो भवति । अनाढ्यम् आत्यं कुर्वन्त्य- नेनेति आढ्यंकरणम् । सुभगंकरणम् । स्थूलकरणम् । पलितंकरणम् । नग्न- करणम् । अन्धकरणम् । प्रियकरणम् । एवं तदन्तेष्यनाढ्यंकरणं स्वायं. करणमित्यादि । अव्यन्तेष्विति किम् । आयीकुर्वन्त्यनेन । ल्युट् कस्मान्न भवति । यदि स्यादळ्यन्तेष्विति प्रतिषेधोऽनर्थक स्यात् । नह्याब्धीकरण मिति ल्युट्युनोः स्वरे रूपे समासे स्त्रियां वा विशेषोऽस्ति । अतः सान- याल्ल्युटोऽप्ययं प्रतिषेधो विनायते । अमूततद्भाव इति किम् । आय कुर्वन्ति तापसा उत्पादयन्तीत्यर्थः । नात्र प्रकृतिविकारभावो विवक्ष्यते ।। स्पृशोऽनुदके किन् । ९१ ॥ स्पृशेर्धातोरुदकवर्जित कर्मणि सुपि चोपपदे कर्तरि किन्प्रत्ययो भवति । घृतं स्पृशति वृतस्मृक् । अनुदक इति किम् । उदकस्पर्श । उ- त्तरप्रोपसमें चेति वचनादिहोपसर्गे न भवति । उपस्पृशति । ककारो गुण- प्रतिषेधार्थः । नकारः 'किन' इति विशेषणार्यः । इकारो 'वेरन चेति सामान्यग्रहणार्थः ॥ अञ्चेरुपसर्गे च ॥ ९२ ॥ अर्घातोरुपसर्ग कर्मणि सुपि चोपपदे कर्तरि किन्प्रत्ययो भवति । प्राश्वतीति प्राड् । प्रत्सङ् । सम्यड् । दधयङ् । देवद्यद् । विश्वद्यत् । तिर्य । सभ्रयङ् ॥ युजेः केवलात् ।। ९३ ।। युजे(तोरुपपदोपसर्गवर्जितात् कर्तरि किन्प्रत्ययो भवति । युङ युखौ दखः । केवलादिनि किंग । अश्वयुझी प्रयक ।।

·१५४ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० १ ऋत्विग्दधृगुष्णिकुञ्चः ॥ ९४ ॥ ऋत्विगादय. किन्नन्ता. कर्तरि निपात्यन्ते । तौ यजति कात्वक याजकः । धृषेः किन् द्विर्वचनमन्तोदात्त(त्व)ञ्च निपात्यते । दधृक् प्रगत्मः । उत्पूर्वात् स्निहे किन् षत्वम् उपसर्गान्तलोपश्च । उत्स्निाती- युष्णिक् छन्दः । उच्चः किन् नकारलोपाभावश्च । कुञ्चतीति कुड् पक्षि- जातिः॥ दिस्रजौ कर्मणि ॥ ९५ ॥ दिक् स्रक इत्येतौ शब्दौ किन्नन्तौ कर्मणि निपात्येते । दिशन्ति तामिति दिक् प्राच्यादि. । सृजन्ति तामिति सक् माला ॥ समानान्यत्यदादिपूपमानेपु दृशः क्सकौ च ।।९६ ॥ समानान्ययोश्च त्यदादिषु च सुबन्तेषूपमानेपूपपदेषु दृशेधीतो क मणि कारके क्सकनौ प्रत्ययौ भवत । चकारात् क्विन् । समान इव दृश्यते सदृक्षः । सदृशः । सदृक् । अन्यादृक् । अन्यादृशः। अन्यादृक्षः । त्यादृशः । त्यादृक्षः । त्यादृक् । एवं यादृक्षः यादृशः याद्यांगत्यादि । एते- विति किम् । वृक्ष इव दृश्यते । उपमानेष्विति किम् । समानो दृश्यते । कर्मणीति किम् । स इव पश्यति । अकारः 'कञ्करपूख्युनामिति वि- शेपणार्थः॥ भजो विः ॥ ९७ ॥ भजेधातोः सुवन्त उपपदे कर्तरि निमत्ययो भवति । अध भजते अर्धभाक् । णकारो वृद्धयर्थः । इकारो 'वेरन ति सामान्यग्रहणार्थः ।। आतो विज्मनिनकनिव्वनिपः ॥ १८ ॥ आकारान्तम्यो धातुभ्यः सुपन्त उपपदे कर्तरि विच् मनिन् कनिए वनिप् इत्येने प्रत्यया भवन्ति । विन् कीलालपाः शुभयाः । मनिन् सुदामा अश्वन्यामा । कनिए सुधीरा सुपीया । वनिप् मूरिदाया । घृतपाना ॥ अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते ॥ ९९ ।।

·। पा० १.] पदयहारिण्याल्पया कृत्या समेतम् । अन्यत्रान्यतोऽपि चान्याऽपि च दृश्यते॥१२२ ।। योऽयं भूते काले प्रयादिपरदेषु हन्त्यादिम्यः सिरितः, सो ऽन्यस्मिन्नप्युपपदे अन्यनोऽपि या धानोवादीनं गाति । अयोधनिये तेष्वेवोपपदेवेन्य एप धातुभ्य. प्रत्ययो दृश्यों । मादा । मा म वित् । नजित् । बनमः । नमः । भाग्नन् । गत | Pin ! मन्त्रवित् । पापनुत् । कर्मकारः । मन्त्रमा पद । सारा । अनेन पूर्वस्यैव स्विविधानस्यायं प्राय इयुक्तं गानि ।। विक्रियः कुलमायामिनिः ।। १२३ ॥ पिपूर्वान् फ्रीपानेः कर्मग्युमपदं भून कार ,tant | मानायामिनिर्भवति । सामं पिनगान मामापायी । int-ii) । '' त्सायामिनि किम् । धान्यविकायः ।। दृशेः वनिप् ॥ १२ ॥ दोषीतामन काठायान् कानन्यया म पनि 4.1 ११ । पहुधा । देवरवा ॥

·सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० १ सप्तम्यन्त उपपदे भूतकालाज्जिनः कतरि डप्रत्ययो भवति । उपसरे जात उपसरजः । मन्दुरजः ।। पञ्चभ्यामजातौ ॥ १२९ ॥ अजातिवाचिनि पञ्चम्यन्त उपपदे भूतकालार्थात् जनेः कर्तरि ड. प्रत्ययो भवति : बुद्धिज. । सकरजः स्वेदजः।। जातावपि दृश्यते ॥ १३० ॥ जातिवाचिन्यपि पञ्चम्यन्त उपपदे जनेर्डप्रत्ययो दृश्यते । ब्राह्म- गम्यो जात. ब्राह्मणजो धर्मः । क्षत्रियज युद्धम् । दृशिग्रहणं प्रयोगानुसर- णार्थम् ॥ उपसर्गे च संज्ञायाम् ॥ १३१ ।। उपसर्गे उपपदे चकारात् सुबन्त उपपदे भूतकालार्यात् जनेः कतरि प्रत्ययो भवति । प्रजाताः प्रजाः । अनुजातोऽनुजः । द्विर्जातो द्विज । न जातोऽजः ॥ असंज्ञायां च ॥ १३२ ॥ असंज्ञायां चोपसर्गे उपपदे भूतकालाज्जिनेः कर्तरि डप्रत्ययो भ- वति । परिजाः केशाः॥ अनोः कर्मणि ॥ १३३ ॥ अनोः पराज्जनेर्भूतकालार्थात् कर्मण्युपपदे कर्तरि प्रत्ययो भवति । पुमांसमनुजातः (पुमनुजरतः१) पुमनुजः । स्भ्यनुजः । अनुपूर्वो जनि- जननोपसर्जनायां प्रासौ वर्तमानः सकर्मको भवति ॥ ब्रह्मज्यवपुर्व्यवार्चवराहपटहपरिखाः ॥ १३४ ॥ प्रमज्यादयः शब्दा डप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । ब्रह्मणि जीनवान् अपज्यः । वपुतिवान् वपुर्ण्य । वारि वार्ता चरति स्म वार्तो हंसः। वर माइतवान् वराहः । पटे हन्यते स्म पटहः । परि सन्यते स्म परिखा । य- लक्षणेनापपानं तत् सर्व निपातनाद् भवति । उपलक्षणं चेतत् । तेन मित्रक पादारन्यनापि कप्रत्ययापवादो ड एव भवति ।

·१६२ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अ या०१. सुप्तम् । इहासितो देवदत्तः । इहासित देवदत्तेन । इदमेव मासिनम् । अकर्मकाणां कर्म न सम्भवति । इदं पीता गावः । इदं गोभिः पतिम् । इह ते भुक्ताः । इदं तैर्मुक्तम् । इदं तेषां भुक्तम् ।। आहारार्थभ्योऽकर्तरि ॥ १४ ॥ आहारार्थेन्यो भूतकालार्थगृत्तिभ्यो धातुभ्यो भावकर्मादावर्षे कर्तृ वजिते क्तप्रत्ययो भवति । इह तैरम्यवहृतम् । इद तैरभ्यवहतम् । इद तपामभ्यवहृतम् । इह तैरशितम् । इदं तैरशितम् । इदं तेषामशिनम् । आदिकर्मणि तु कर्तर्यपि भवति । इह तेज्न प्राशिताः । इह ते मधु प्रलीढाः इति ।। सुयजिभ्यां वनिप् ॥ १४१ ॥ मुनोतर्यजतेश्व भूतकालवृत्तेः कतरि ड्वनिप् प्रत्ययो भवति । सुत्वा सुत्वानो सुत्वानः । यज्वा यज्वानौ राज्वानः । डकारो गुणप्रतिषेधार्थः । पकारस्तुस्वरार्थः । इकार उच्चारणार्थः । जीर्यतेग्तृन् ॥ १४२ ॥ जीर्यतेभूतकालार्थात् कर्तर्यतॄन्प्रत्ययो भवति । जरन् जरती । न. कारः स्वरार्थः । ऋफार उगित्कार्यार्थः ।। श्रुसवसिभ्यो लिड् वा ॥ १४३ ॥ शृणोत्यादिभ्यो भूतकालार्धवृत्तिम्यो धातुम्य कर्तरि मावकर्मणोथ लिनत्ययो वा भवति । उपशुश्राव । उपानीपीत् । उपाशृणोत् । उपस- साद । उपामदत् । उपासीदत् । अनूपास । अन्ववात्मीत् । अन्ववसत् । एव मावकर्मणोः । शुश्रुवे अभावि अश्रूयतेत्यादि । इकारो 'लिट इरनिति विशेषणार्यः 1 टकारः 'टित आत्मनेपदानां टेरेत्' इत्येवार्थः ॥ लिटः :: कसुः ॥ १४४॥ लिटोऽनन्तरोत्तस्य, पुनर्वचनाद् वक्ष्यमाणस्य च, स्थाने कर्तरिक- सुर्भवति वा । उपशुश्रुषान् उपशुश्राव । उपसेदिवान् उपससाद। अनू- पिरान् अनूयास । जग्मिवान् जगाम । पपिवान् पपी । पेचिवान् पपाच ॥

·पा०४] हृदयहोरिण्याख्या वृत्त्या समेतन् । ईयिवाननाश्वाननूचानः ॥ १४ ॥ एते शब्दा भूते काले लिइन्ताः कतारे या निंपात्यन्ते । ईयिवान् उपेयिवान् । इणः परस्य लिट तुः, अभ्यासदौर्वसामादसत्येकादेश- ऽनेकाच्त्वाद् अप्राप्त इडा.मश्च निपात्यते । स च वलादिलक्षण एव पुनः प्रतिसूयत इाते उपयुषः समीयुपः इत्यादी न भवति । वापचनादुपागात् उपैत् उपेयाय । अनाश्वानित्यश्नातेर्नपूालिटः यबसुरिडभावश्च निपात्यते । वावचनात् नाशीत् नानात् नाश । अनूचान इति वचेरनुपूर्वालिटः कानच । अन्ववोचत् अन्वत्रवीत् अनूवाच ।। लुङ् ॥ १४६ ॥ भूतकालविशिष्टेऽर्थे वर्तमानाद् धातोर्नुड्प्रत्ययो भवति । अका- पीत् । अपाक्षीत् । उकारो 'लुङि सजिति चिहार्यः ! डकारो 'ति- थेति ॥ अविवक्षितविशेषे ॥ १७ ॥ अविवक्षितानद्यतनादिविशेष भूतकालविशिष्टे चार्थे वर्तमानाद् घा- तोलुंडप्रत्ययो भवति । अगमाम घोषान् । अपाम पयः । रामो वनम- गात् ।। व्यामिश्रे च ॥ १८॥ व्यामिश्रभूतकालविशिष्टे चार्थे वर्तमानाद्धातोर्खाययो भवति । अद्य ह्यो ()मुक्ष्महि ॥ वसेर्जागरणसन्तती रात्रिशेपे ॥ १४९ ।। वसातोद्भूतकालविशिष्टेऽर्थे वर्तमानाल्लुड्प्रत्ययो भवति रात्रिशेपे जागरणसन्ततौ रात्रिशेये चेद् वाक्यप्रयोगो भवति । अनघतनार्थ आरम्भः । न्याय्ये प्रतुत्याने प्रत्युस्थितं कश्चित् कश्चिदाह --का भवानुषित । स आह ~ अमुत्रापासमिति । जागरणमन्त नापिति किन् । मुहूर्तमपि सुस अमुत्रावसमिति भवति । रानिशेष इति किन् । प्रमाने मा भूत् ।। अनद्यतने लङ् ।। १५० ॥ " ·- १६४ सरस्वतीकण्ठाभरण [अभ्या०१. अद्यतनादन्यत्र भूतकाले धातोर्लङ्प्रत्ययो भवति । अकरोत् । अहरत् । अपचत् । अनद्यतन इति किम् । अकापीत् आक्षीत् । लकारः 'लुड्लङ्लक्षिति चिह्नार्थः । उकारो "डितश्चेति ॥ परोक्षे च प्रयोक्तुर्दर्शना प्रसिद्धे ॥ १५१ ॥ प्रयोस्तुरिन्द्रियभिषयमप्राप्ते तद्ग्रहणयोग्ये लोकपिज्ञाते भूतानद्यत- नविशिष्टेऽर्थे वर्तमानाद धातार्लहप्रत्ययो भवति । लिटोऽपवादः । अरुणद् यवनः साकेतम् । परोक्ष इति किम् । उदगादयमादित्यः । दर्शनार्ह इति किम् । 'जघान कसं किल चासुदेवः' । प्रसिद्ध इति किम् । चकार कट देवदत्तः ॥ अभिज्ञावचने लट् ॥ १५२ ।। अभिज्ञा स्मृतिः, तद्वाचिन्युपपदे भूतानद्यतनविशिष्टेऽर्थे वर्तमानाद् धातोर्लट्प्रत्ययो भवति । अभिजानासि देवदत्त ! कश्मीरेषु वत्स्यामः । स्मरसि देवदत्त ! कलिपु स्थास्यामः । एवम् अध्येपि वुध्यसे चेतयस इति । ऋकार. 'स्यतासी ललुटोरिति चिह्नार्थः । टकारष्टेरेत्वार्थः ।। न हशश्वद्यत्सु ॥ १५३ ॥ अभिज्ञावचन उपपदे हशश्वद्यत्सु प्रयुज्यमानेषु भूतानद्यतने लर न माति । अभिजानासि देवदत्त ! इति ह कदमीरेप्ववसाम । अध्येपि देवदत्व! इति ह कश्मीरेषव साम । अपेषि देवदत्त ! शश्वत् कलिनेव- तिष्ठाम । स्मरसि देवदत्त ! यन्मगधेष्यवसाम ॥ वाकाक्षायाम् ॥ १५४ ॥ अभिज्ञारचन उपपदे प्रयोक्तुः क्रियान्तराकासायां सत्यां मृता. नद्यतननिशिष्टेऽयं वर्तमानाद् धातोर्लट्प्रत्ययो(न? वा) भवति । यदिवा- यदिच-ह-शश्वत्प्रयोगे तु मियान्तराकावा न सम्भवति । स्मरसि देवदत! करमारेषु वरयामस्तनौदनं भोक्ष्यामहे । स्मरसि देवदत्त ! कश्मीरेप्ववसाम तनौदनमभुमहि । अगिानासि देवदच ! करनीरप्यनसाम यत्तौदन- मभुमहि । अन वासो लक्षणं, भोजनं लक्ष्यम् ! लक्ष्यलक्षणसम्बन्धिनी प्रयोक्तुराकासा भवति ॥ ।

·पा०४.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्यः समेतम् । १६५ परोक्षे लिट् ॥ १५५ ॥ अक्षाणां परः परोक्षः । तस्मिन् भूतानद्यतनगलविशिष्टेऽर्थे वर्त- मानाद् धातोलिट्यत्ययो भवति । यद्यपिच साध्यत्वेनानिप्पन्नत्वात् स- र्वोऽपि धात्वर्थः परोक्षः, तथापि प्रत्यक्षसाधनत्वेन लोकस्य प्रत्यक्षाभि- मानोऽस्ति । स यत्र नास्ति स परोक्षः । चकार कटं देवदत्तः । जघान कंसं वासुदेवः । पलिं ययन्ध हरिः । ददाह त्रिपुर हरः ॥ कृतस्यास्मरणे ॥ १५६ ॥ यः कृतोऽपि व्यापारश्चित्तव्यापादिना प्रोत्रा न स्मयते तस्मिन् मूतानद्यतनविशिष्टेऽर्थे वर्तमानाद् धातोलिट्प्रत्ययो भवति । उत्तमपुरुषार्थ- मारम्भः । मत्तोऽहं किल विचचार | सुप्तोऽहं किल विललाप ।। अत्यन्तापह्नवे च ॥ १५७ ॥ यः कृतोऽपि व्यापारोऽत्यन्तमपहनूयते तस्मिन् मतानद्यतनविशि. ऽ) वर्तमानाद् धातोलिट्प्रत्ययो भवति । अपरोक्षार्थ उत्तमार्थ आरम्भः । कश्चित् केनचित् पृष्टः-क(श्चि? चि)त् कलिङ्गेपु लया हतो प्राह्मणः । स तदपनुवान आह-कः कलिङ्गान् जगाम ! को ब्राह्मणं ददर्श । नाई कलिङ्गान् जगाम । कलिङ्गानपि तावन्न गतोऽहं, दूतो ब्राह्मण(हननम्) इति तमत्यन्तमपनुते ।। हशश्वतोर्लङ् च ॥ १५८ ॥ इशश्वतोः प्रयोगे भूतानद्यतनविशिष्टेऽर्थे वर्तमानाद् धातो:प्रत्ययो भवति । चकाराद् ययाप्राप्तथ लिट् । इति हाकरोत् । शश्वदकरोत् । इति ह चकार । शश्वचकार ।। प्रष्टव्ये चासनकाले ॥ १५९ ।। मूतानद्यतनविशिष्टे प्रष्टव्य आसनकाले परोक्षेऽयें वर्तमानाद् धातो- टलिटी प्रत्ययो भवतः । किमगच्छद् देवदत्तः । किं जगाम देवदत्तः । प्रष्टव्य इति किम् । देवदत्तो जगाम । आसन्नकाल इति किम् । पृच्छाम भवन्तं, जपान कंसं किठ वासुदेवः ॥

·१६६ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० १. लट् स्मे ॥ १६॥ भूतानद्यतनविशिष्टे परोक्षेऽर्थे वर्तमानाद् धातोः स्मशम उपरदे लट्प्रत्ययो भवति । नटेन स्म पुराधीयते । ऊर्णया स्म पुराधीयते ।। अपरोक्षे च ॥ १६१ ।। अपरोक्षे च भूतानद्यतनविशिष्टेऽथै वर्तमानाद् धातोः स्मशब्द उपपदे लट्प्रत्ययो भवति । इति स्म ब्रह्मवादिनो वदन्ति ॥ ननौ पृष्टप्रतिवचने ।। १६२ ।। अनयतने परोक्ष इति निवृत्तम् । भूतकालविशिष्टेऽर्थे वर्तमानाद् धातोः प्रश्नपूर्वके प्रतिवचने ननुशन्द उपपदे लट्प्रत्ययो भवति । अ. कार्शः करं देवदत्त ! ननु कमि भोः । अवोचस्तन किञ्चित् ?, ननु प्रवीमि भोः । पृष्टप्रतिवचन झव किम् । ननु अकापन्मिाणवकः ।। नन्योर्वा ॥ १६३ ॥ भूत इत्येव । तद्विशिष्टेऽर्थे वर्तमानाद धानोर्नशब्दे नुशन्दे चोप- पदे पृएप्रतिवचने लट्प्रत्ययो वा भाति । अफापीः कटं देवदत, न करोमि भोः । नाकापम् । (न? क)स्तनावोचत् अहन्नु भत्रोमि । अहं न्ववोचम् ॥ पुरि लुङ् चास्मे ॥ १६४ ।। मण्डूकप्लुत्या अनयतन इति वर्तते । भूतानद्यान विशिष्टेऽये वर्क- मानाद् धातोः पुराशब्दे स्मशब्दवजिते उपादे लुछ लट् च प्रत्ययो पा भवति । ताम्यां मुक्त पक्षे ययापिस ल दलिटागी भवतः । अपात्सुरिद पुरा छात्राः । वसन्तीह पुरा छानाः । असनिह पुग छात्राः । अपरिह पुरा छानाः ।। तदादौ च ॥ १६५ ॥ मृतानद्यतनकालमिशिरोऽधै यतमानाद धातोस्त दादौ चौपरदे लुत्- लटी प्रत्ययो वा भवतः । पक्षे वयापाताप लाइलिगे। भासे रावा- स्वदा । ममापिष्ट रापरस्तदा । अमारत रापनस्तदा ! वभाषे रायपस्तदा ।

·पा० ४.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । १६७ आदिग्रहणात् 'अथाह वर्णी विदितो महेश्वरः' : 'यारद् गिरः खे मरुतां चरन्ति॥ वर्तमाने लट् ॥ १६६ ॥ प्रारब्धापरिसमाप्तक्रियापरिच्छिन्नो वर्तमानः कालः । तद्विशिष्टे वर्त- मानाद् धातोलट्प्रत्ययो भवति । अस्ति भवति । औदन पचति । प्रा- सादं करोति । टकारटरेत्वार्थः । अकारो 'विदो लटो वेति चिहार्यः॥ प्रवृत्तोपरते ॥ १६७ ॥ प्रवृत्तोपरतेऽर्थे वर्तमानाद् धातोर्लट्सत्ययो भवति । जीवन्तं मार- यति । मांसं न भक्षयति ॥ वृत्ताविरते ॥ १६८ ॥ वृत्तश्वासारविरतश्च । तस्मिन्नर्थे वर्तमानाद् धातोर्लट्प्रत्ययो म- वति । इहाधीमहे । इह पुष्यमित्रं याजयामः । इह मल्ला युध्यन्ते । इह कुमार्यः क्रीडन्ति ॥ नित्यप्रवृत्ते ॥ १६९ ॥ नित्यप्रवृत्तेऽर्थे वर्तमानाद् धातोर्लट्प्रत्ययो भवति । तिष्ठन्ति पर्वताः। स्यन्दन्ते नद्यः । कथं तर्हि 'तस्थुः स्थास्यन्ति पर्वताः' इति । भूतमाविना हैहयवलिप्रभृतीनां राज्ञां याः स्थानक्रियाः तदवच्छिन्नकालविशिष्टेऽर्थे वर्त- मानाद् धातोभूतप्रत्यया भविष्यत्प्रत्ययाश्च भवन्ति । वर्तमानगजक्रिया- वच्छिन्नकालापेक्षया वर्तमानापि सिध्येत्यायोगस्यैव प्रपञ्चोथ (१) स्त्र- द्वयम् । इच्छार्थेभ्यो लिम् च ।। १७०।। इच्छार्थेभ्यो वर्तमानकालविशिष्टेऽथें वर्तमानेभ्यो लिङ्प्रत्यययकारा- छद् च भवति । इच्छेत् । (रुप्या ? उश्या)त् । कामयेत । इच्छति । वष्टि । कामयते ।। लटः शत्शानचाचप्रथमातमानाधिकरणे ॥ १७१।।

·१६८ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० १. लटः स्याने शतृ शानच् इत्येतावादेशौ भवतः, अप्रथमान्तेन चे- ल्लडन्तस्य सामानाधिकरण्यं भवति । पचन्तं देवदत्त पश्य । पचता यज्ञ- दत्तेन कृतम् । पचमानं पश्य । पचमानेन कृतम् । अप्रथमासमानाधिकरण इति किम् । पचति देवदत्तः । पचते यज्ञदत्त । शकारः सार्वधातुकसंज्ञार्थः । ऋकार उगित्कार्यार्थः । चकारः अन्तोदात्तार्थ. ।। सम्बोधने च ॥ १७२ ॥ प्रथमासमानाधिकरणार्थ आरम्भ । सम्बोधनविपये लटः शतृशान- चावादेशौ भवतः । हे पचन् ! हे पचमान! ।। लक्षणहेत्वोः क्रियायाः ॥ १७३ ॥ लक्ष्यतेऽनेनेति लक्षणं चिह्नम् । जनको हेतुः । क्रियाया लक्षणभूते हेतुभूते चार्थे वर्तमानाद् धातो परस्य लटः प्रथमासमानाधिकरणे शतृ- शानची भवत: । जल्पन्तो ज्ञायन्ते पण्डिताः । शयाना भुलते यवनाः । अर्जयन् वसति । अधीयानो वसति । लक्षणहेत्वोरिति किम् । पचति । पठति । आस्ते । अधीते । क्रियाया इति किम् । यत् तरति तलघु । यः कम्पते मोऽश्वत्थ इति गुणद्रव्यलक्षणे न भवतः । हन्तीति पलायते, वर्ष तीति भवति, पठत्यतो लमते यजते पूज्यत इत्यादौ हेतुभावस्य इत्या- दिभियोंतितत्वान्न भवतः ।। कर्तुश्च लक्षणे ॥ १७॥ उपात्तक्रियस्य कर्तुर्लक्षणेऽथै वर्तमानाद् धातोः परस्य लटः प्रथमा- समानाधिकरणे शतृशानचौ भवतः । बहुघु मूत्रयत्सु को देवदत्त इति पृष्टः कश्चिदाह – यस्तिष्ठन् मूत्रयति । एवं यो गच्छन् भक्षयति, यः शयानो भुक्ते, योऽधीयान आस्ते स देवदत्त इति ।। द्वयोः पर्यायेणाचयोगे ।। १७५ ।। द्वयोः कर्तृलक्षणयोः क्रिययोर्वर्तमानाम्यां धातुभ्यां परस्य लटः प्रथमासमानाधिकरणे पर्यायेण शतृशानचौ भक्तः न चेञ्चयोगो भवति । यः पठन् पचति स चैत्रः । यः पचन् पठति स मैत्र । यःभधीयान आस्ते स ·व पा० १.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । देवदत्तः । य आसीनोऽधीते स यज्ञदत्तः । अचयोग इति किम् । यः पचति यः पठति च स मैत्रः । योऽधीते आस्ते च स देवदत्तः॥ तत्त्वान्वाख्याने च ॥ १७६ ॥ स्वभावस्तत्त्वं तस्यान्वाख्याने सति विनापि लक्ष्यलक्षणमावं प्रथमा- समानाधिकरणे लटः शतृशानचौ भवतः । 'फलन्ती वर्धते द्राक्षा पुप्यन्ती वर्धतेऽब्जिनी । शयाना वर्धते दूर्वा आसीनं वर्धते विसम् ॥' ननु च तत्त्वान्वाख्यानमपि लक्षणं भवति । 'लक्षणहेत्वोः क्रियाया' इत्य- नेनैव सिद्धे प्रपश्चार्येयं सूत्रत्रयी । चयोगे परस्परं क्रिययोः लक्ष्यलक्षण- मावो नास्तीति कर्तृमात्रलक्षणे शतृशानचौ न भवतः ।। मायाकोशे ॥ १७७ ॥ माझ्युपपदे आक्रोशे गम्यमाने प्रथमासमानाधिकरणे लटः शत- शानचावादेशौ भवतः । मा पचन , मा पचमानः । एतस्मादेव वचनादा- क्रोशे गम्यमाने माङि लुङ्ठलड्भ्यां चाध्यते ।। अस्तिविद्यतीजुहोतिवेत्तिजानातिभ्यो वा ॥१७८ ।। अस्त्यादिभ्यः परस्य लटः प्रथमासमानाधिकरणे शतृशानचौ वा मवतः । भस्ति ब्राह्मणः । सन् गाह्मणः । विद्यते ब्राह्मणः । विद्यमानो प्राझणः । अधीते ब्राह्मणः । अधीयानो ब्राह्मणः । जुहोति ब्राह्मणः । जुद प्राह्मणः । वेत्ति ब्राह्मणः । विदन् माह्मणः । जानाति ब्राह्मणः । जानन् बाधणः॥ प्रत्यये च तिप्रकृतौ ॥ १७९ ।। प्रत्यये च तिप्रकृती विषयमूते लटः शतृशानचायादेशौ प्रयमा- समानाधिकरणे वा मवतः । पचत्तरः पचत्तमः । पचतितरां पचतितमाम् । पचद्रूपः पचतिरूपम् । अल्पकल्पः जल्पतिकल्पम् । पश्यद्देभ्यः पश्यति- देश्यम् । पठद्देशीयः पठतिदेशीयम् । एवं पचमानतरः पचमानतमः । पचतेतरां पचतंतमामित्यादि ।।

·१७० सरस्वतीकण्ठामरणं अध्या०१ नित्यमन्यत्रोत्तरपदे च ॥ १८ ॥ तिप्रकृतेः प्रत्ययादन्यस्मिन् प्रत्यये उत्तरपदे च विषयभूते समा- नाधिकरणे लटः शतृशानचौ नित्य मवत । कुर्वद् भक्तिरस्य कौर्वत । पा- चतः । कुर्वत्कः पचत्क । कुर्वत्पाशः पचत्पाश । कुर्वञ्चर पचचर । एव कौर्वाण । उपकुर्वाणक इति । उत्तरपदे ----कुर्वद्भक्ति । कुर्वाणभक्ति । कुर्वप्रियः । कुर्वाणप्रिय । ब्रुवन्माठरः ब्रुवाणमाठर ॥ वेत्तेः श्वसुख ॥ १८१ ॥ वेत्ते परस्य लट श्वसुरादेशो भवति, चकारात् शतृशानचौ च । विद्वान् विदन् सविदान । वेत्ति विदुषा कृतम् । हे विद्वन् ! । विद्वानास्ते । विद्वान् लभते । विद्वान् करोति । शकार सार्वधातुकार्थः । उकार उगि- कार्यार्थः ।। इधारिभ्यां शतृ शक्तौ ॥ १८२ ॥ इधारिम्यां परस्य लटः स्याने शक्तौ गम्यमानायां कर्तरि शत्रादेशो भवति । अधीयन् पारायणम् । धारयन्नुपनिपदम् । शक्ताविति किम् । अधीते पारायण, धारयत्युपनिपद नच शक्नोति ।। द्विपः शत्रौ ॥ १८३ ॥ द्विपेर्धातोः परस्य लटः शनी कर्तरि शनादेशो भवति । चोरस्य दिपन् । चोर द्विपन् । शनापिति किम् । द्वेष्टि पति भार्या ।। सुञो यजमाने ॥ १८४ ॥ सुनोते तोः परस्य लटो यजमाने कर्तरि शनादेशो भवति। सुन्वन् । सर्व सुन्वन्तः । सर्वे यजमानाः सनिण उच्यन्ते । यजमान इति किम् । मुन्वन्ति विज ॥ अहः प्रशंसायाम् ॥ १८५ ॥ महतेधांतो परस्य लटः प्रशंसायां गम्यमानायां कर्तरि शनादेशो मपति । अईन प्रशस्तः । प्रशसायामिति किम् । अर्हति चोरो वधम् ।।

·पा० ४.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । पूयजिभ्यां शानन् ॥ १८६ ॥ पूज्याजिभ्यां धातुभ्या परस्य लट. शानन्नित्ययमादेशो भवति । पवमानः । यजमानः । शकारः सार्वधातुकार्थः । नकारः स्वरार्थः ।। शक्तिवयस्ताच्छील्येषु शानच् ॥ १८७ ।। शक्ती वयास ताच्छील्ये च गम्यमाने कतरि झानजादेशो भवति । कतीह कण्डूनिघ्नानाः । कतीह कवचमुद्वहमानाः । (कतीह मुण्डयमानाः।) पुनर्विधानात् परस्मैपदिभ्योऽपि भवति । तच्छीलतद्धर्मतत्साधुकारिप्वा के ॥ १८८ ॥ भाजादिभ्यः किपं वक्ष्यति । तद्यावद यान् प्रत्ययानित ऊर्ध्वमनु- क्रमिष्यामस्तच्छीलादिपु ते भवन्तीत्यधिकृतं वेदितव्यम् । अभिविधावाइ । किपोऽपि धयमर्थनिर्देशः । तदित्यनेन धात्वर्थः शीलादिविशेषणत्वेन परा- मृश्यते । तत् शीलं यस्य स तच्छीलः कर्ता । स धर्म आचारो यस्य स तद्धर्मा । तत् साधु करोति स तत्साधुकारी ॥ तृन् ॥ १८९ ॥ वर्तमानार्थाद् धातोस्तच्छीलादिषु कर्तृषु तृन्प्रत्ययो भवति । त- न्छीलः-- कर्ता कटान् । वदिता जनापवादान् । तद्धर्मा - मुण्डयितारः प्रावि पना वधूमूढाम् । अपहर्तार आहरकाः श्राद्धे सिद्धमन्नम् । तत्सा- धुकारी-कर्ता कटम् । गन्ता खे(लं? टम्) । नकारः स्वरार्थः ।। अलङ्कनिराकृञ्भ्यामिष्णुच् ॥ १९० ॥ अलम्पूर्वानिरापर्वाच कृजः वर्तमानार्थात् तच्छीलादौ कतरि इष्णुच्प्रत्ययो भवति । गलकरिष्णुः । अरीन् निराकरिष्णुः । चकारः स्व- रार्थः। उदि पचिपतिमदिभ्यः ॥ १९१ ॥ प(दाचा)दिभ्यो वर्तमानार्थेभ्य उद्युपपदे तच्छीलादौ करि इष्णुप्रत्ययो भवति । उत्पचिष्णुः । उत्सतिष्णुः । उन्मदिष्णुः ॥

·१७२ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० १. प्रापयोर्जनित्रपिभ्याम् ॥ १९२ ॥ जनि त्रपि इत्येताभ्यां वर्तमानार्थाभ्यां यथासङ्खयं प्रापयोरुपपदयो स्तच्छीलादौ कतरि इब्णुच्प्रत्ययो भवति । प्रजनिष्णुः । अपत्रपिष्णुः ।। वृतिवृधिसहिचरिरुचिभ्राजिभ्यः॥ १९३ ॥ वृत्यादिभ्यो वर्तमानार्थेभ्यस्तच्छीलादौ कर्तरि इष्णुच्यत्ययो भ. पति । वर्तिष्णुः । वर्षिप्णुः । सहिष्णुः । चरिष्णुः । रोचिष्णुः । मा- जिष्णुः॥ भुवः ॥ १९४॥ भवतेधीतोर्वर्तमानार्थात् तच्छीलादौ कर्तरीष्णुच्प्रत्ययो भवति । प्रमविष्णुः ।। जेश्व कस्नुः ॥ १९५ ॥ जयतेर्भवतेश्च तच्छीलादौ कर्तरि कस्नुप्रत्ययो भवति । जिष्णुः । भूष्णुः । ककारः कित्कार्यार्थः ।। ग्लाम्लास्थाक्षिपचिपरिमृजिभ्यः स्नुः ।। १९६ ॥ ग्लादिभ्यो वर्तमानार्थेभ्यस्तच्छीलादौ कर्तरि स्नुप्रत्ययो भवति । ग्लास्नुः । म्लास्नुः । स्थास्नुः । क्षेप्णुः । पक्ष्णुः । परिमाणुः ॥ असिगृधिधृषिक्षिपिन्यः क्नुः ॥ १९७ ।। वस्यादिभ्यो वर्तमानार्थेम्यस्तच्छीलादौ करि क्नुप्रत्ययो भवति । वस्नुः । गृनुः । धृष्णुः 1 क्षिनुः । ककारो गुणप्रतिषेधार्थः ।। अष्टाभ्यः शमादिभ्यो घिनुण ॥ १९८ ।। 'शमु उपशमन' इति दिवादी पथ्यते । तदादिभ्यो वर्तमानार्थभ्यो- ऽष्टाभ्यो धातुग्यस्तच्छीलादी कर्तरि पिनुणप्रत्ययो भवति । शमी । तमी । दमी । क्षमी । श्रमी । कमी । ममी । उन्मादी । अपाम्य इति किम् । सिता । णकारो वृद्ध्यर्थः । चकार उत्तरत्र कुत्वार्थः । उकार उचा- रणार्यः ।।

·पा०४.) हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । युजभुजभजद्विपद्रुहदुहदुपत्यजरञ्जिभ्यः ॥ १९९ ॥ युजादिम्यो वर्तमानाभ्यस्तच्छीलादो कतरि पिनुष्प्रत्ययो भवति । युज्यते युनक्तीति वा तच्छीलााद योगी । भुइले भुनक्ति भुजति वा भोगी । (मागी।) द्वेषी । द्रोही । दाही। दोपी । त्यागी । रागी । 'रले. ष्णुधिनुप्सुन्ननिपु चेति नलोपः । क्रीडिमुपिम्यामाङि ॥ २० ॥ क्रीडिमुपिम्यां वर्तमानार्थाम्याम् जाड्युपपदे धिनुष्प्रत्ययो भवति । आकीडी । आमोपी॥ यसियमिभ्यां च ॥ २०१ ।। यसियमिभ्यां वर्तमानाम्यां गे चाहि चोपपदे पिनुष्प्रत्ययो म- वति । प्रयासी आयासी । प्रयामी मायामी ।। मथिलपिम्यां च ॥ २०२ ।। मथिलपिम्यां वर्तमानार्थाभ्यां प्रे उपपदे घिनुष्प्रत्ययो भवति । प्र. माथी । प्रलापी॥ समि चरिपूणक्तिभ्याम् ।। २.३ ॥ सम्युपपदे ज्वरिपृणक्तिभ्यां घिनुष्प्रत्ययो भवति । सवारी । स. म्पर्की। पूचेर्विकरणनिर्देशादादादिकस्य सम्पचिंतेति भवति ।। वौ विचकत्वनन्मुकपकसलसहनिम्यः ।। २०४ ॥ विचादिम्यो यात्रुपपदे घिनुष्प्रत्ययो मवति । विवेकी । विकत्थी । विसम्मी । विकापी । विकासी । निलासी । विपाती। अपेच लपः ॥ २०५ ।। लपेर्वर्तमानार्थादपे यौ चोपपदे पिनुण्प्रत्ययो भवति । अपठापी विलायी। अभावानश्च ॥ २०६ ॥ आपूर्वाद्धन्तेर्लेपश्च वर्तमानार्थात् अभाउपपदे धिनुष्प्रत्ययो भवति । अन्यापाती । अभिलापी॥

·सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० १. संव्यनुप्रेषु वदः ॥ २०७॥ समादिपूपपदेपु वदेर्वर्तमानार्थाद् वितुष्प्रत्ययो भवति । संवादी विवादी । मनुवादी । प्रवादी ॥ समत्यपाभिव्यभिपु चरः ॥ २०८ ॥ समादिषु उपपदेषु चरतेवर्तमानार्थात् पिनुष्प्रत्ययो भवति । स- चारी। अतिचारी । अपचारी । अभिचारी । व्यभिचारी ।। समनुव्यवेषु रुधः ॥ २०९ ॥ समादिपूपपदेपु रुधेर्वर्तमानार्थाद् पिनुण्प्रत्ययो भवति । संरोधी । पनुरोधी। विरोधी । अवरोधी ।। विपरिप्रेषु सर्वेः ॥ २१॥ व्यादिपूपपदेषु सर्वतमानार्थाद् घिनुण्प्रत्ययो भवति । विसारी । परिमारी। प्रसारी ॥ संन्योः सृजः॥ २११॥ संन्योरुपपदयोः सूजतेर्वर्तमानाद् पिनुण्प्रत्ययो भवति । संसर्गी। विसर्गी ॥ संप्रयोर्वसः ॥ २१२ ॥ सम्प्रयोरुपपदयोर्वसतर्वर्तमानार्थाद् पिनुष्प्रत्ययो भवति संवासी । प्रवासी । बसतेर्महणं, न वस्तेः ।। प्रन्योर्दुवः ।। २१३ ॥ प्रव्योरुपपदयोर्दुवो वर्तमानापी पिनुण्प्रत्ययो भवति । प्रद्रावी । विद्रावी ॥ परिव्योर्दहः ॥ २१४ ॥ परिन्योरुपपदयोर्ददेवर्तमानादि पिनुग्नत्ययो भवति । परिदाही। निरादी ॥

·पा०१.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । परी देवृमुहिभ्याम् ॥ २१५ ॥ देवमुहिन्यां परायुपपदे विनुग्णन्यवो गाति । परिदेवी । परिमोही। क्षिपरटवदवादिदेविभ्यो ण्वुल च ॥ २१६ ॥ क्षिपादिभ्यो वर्तमानायभ्यः परावुपपदे च्छीलादो कर्तरि बुल्पत्ययो भवति चकाराद् दिनुण च । परिक्षेपकः परिक्षेपी । परिराटक. परिराटी । परिवदति परिवादयति इति वा परिवादक परिवादी । परिदेवकः परिदेवी । वासरूपविधिना ण्वुलि सिद्धे पुनण्व॒विधानात् तच्छीलादिषु बुल्तुजादयो न भवन्ति । निन्दहिंसक्लिशखादविनाशिव्याभापासू(य ? य्य)- नेकाजभ्यो बुञ् ॥ २१७ ॥ निन्दादिम्यो वर्तमानार्थेभ्यस्तच्छीलादौ कर्तरि प्रत्ययो भवति । निन्दकः । हिंसकः । क्लेशकः । खादकः । विनाशकः । ब्यामापकः । अस्यकः । दरिद्रायकः । चकासकः । चुलुम्पकः । अनेकान्वादेव सिद्ध असूयिग्रहणं कण्डयादिनिवृत्यर्थम् । कण्डूयिता । प्रत्ययान्तरकरणमनेकाक्षु स्वरभेदार्थम् । निन्दादिप्वेकाक्षु ज्ञापकार्थ ताच्छीलिकेषु वासरूपविधि- र्नास्तीति । तेन निन्दिता हिंसितेत्यादौ तृन् न भवति । ज्ञापकज्ञापितस्य तु विधेरनित्यत्वात् कचित् भवति । "कामक्रोधौ मनुष्याणां सादितारौ वृकाविव ।" इति ॥ देविक्रुशोश्वोपसर्गे । २१८ ॥ देवयतेः कुशेश्च वर्तमानार्थाद् उपसर्ग उपपदे तच्छीलादौ कतरि वुञ्प्रत्ययो भवति । आदेवक. । परिदेवक. । आकोशकः । उपसर्ग इति किस् । देवयिता । कोष्टा ॥ चलनशब्दार्थादकर्मकाद् युच् ॥ २१९ ॥ चलनार्थात् शब्दार्थाथाकर्मकाद् धातोवर्तमानार्थवृत्तेस्तन्छीलादौ कर्तरि युअत्ययो भवति । चलनः । चोपनः । शब्दन । वणः । अकर्म- कादिति किम् । पठिता विद्याम् । चकारः स्वरार्थः ।।

·१७१ सरस्वतीकण्ठामरणं अध्या० २. अङितो हलादेरात्मनेपदिनः ॥ २२० ॥ श्रकारानुबन्धाद्धलादेरात्मनेपदिनो वर्तमानार्थाद् धातोस्तच्छीलादौ कर्तरि युच्प्रत्ययो भवति । शोमनः । सर्धनः । जुगुप्सनः । मीमांसनः । बहुलवचनादपवादविषयेऽपि भवति। वर्तनः । मासनः । विकत्यनः । अडित इति किम् । शयिता । दयिता । हलादेरिति किम् । एपिता । ईक्षिता । आत्मनेपदिन इति किम् । भविता । अकर्मकादित्येव । वसिता वस्त्रम् । सेविता विषयान् ॥ जुचक्रम्यदन्द्रम्यगृधिज्वलशुचलपपतपदिभ्यः ॥ २२१ ॥ जुप्रभूतिम्यो वर्तमानार्यवृत्तिभ्यस्तच्छीलादौ कर्तरि युच्प्रत्ययो भवति । जु इति सौत्रो धातुर्वेगितायां गतौ वर्तते । जवनः । कुटिलं क्रामतीत्येवं- शीला घमणः । दन्द्रमणः । सरणः । गर्धनः । ज्वलनः । शोचनः । उपणः । पतनः । पदनः । गत्यर्थानां ग्रहणम् अचलनार्थत्वात् । अन्यद्धि गमनम् अन्यचठनम् । तेन गन्ता खेलन इत्यादावकर्मकत्वेऽपि युच् न भवति । पदिग्रहणमुकना बाधितस्य पुनर्विधानार्थम् ।। क्रुधभूषार्थेभ्यश्च ॥ २२२ ॥ अधार्थेम्यो भूपार्थेभ्यश्च वर्तमानार्थवृत्तिम्यस्तच्छीलादौ कर्तरि युच्- प्रत्ययो भवति । कोधनः । कोपनः । रोधनः । मण्डनः । भूपणः । प्रसाधनः ॥ न यान्तसूददीपदीक्षिभ्यः ॥ २२३ ॥ यान्तेभ्यः सूदादिम्यश्च युचप्रत्ययो न भवति । क्नूयिता ।क्ष्मायिता । (देशदयिता । सदिता । दीपिता । दीक्षिता । कयं मधुसूदनः अरिस्- दनः । ण्यन्तात् करि त्युः, नन्यादिपु वा द्रक्ष्यते । लपपतपदस्थाभूपहनकमगमशृभ्य उकञ् ॥ २२४॥ उपादिम्पो वर्तमानाम्यस्तन्छीलादौ कतरि उकन्प्रत्ययो भवति । पपटाएका । प्रपातकः । उपपादुकः । उपस्यायुकः । प्रभावुकः ·पा०४.] हृदयहारिण्यास्यया वृत्त्या समेतम् । १७ प्रवर्षुकः । आधातुकः । कामुकः । आगामुकः । प्रशारुकः । नकारो वृद्धघाद्यर्थः ॥ जल्पभिक्षकुट्टलुण्टवृङः पाकन् ॥ २२५ ॥ जल्पादिम्यो वर्तमानार्थवृत्तिभ्यस्तच्छीलादौ कर्तरि पाकन्प्रत्ययो मवति । जल्पाकः । मिक्षाकः । कुट्टाकः । लुण्टाकः । वराकः । वराकी । पकारो कीपर्थः । नकारः स्वरार्थः ।। प्रे जूसूभ्यामिनिः ॥ २२६ ॥ प्रे उपपदे जूसुम्यां तच्छीलादौ कर्तरि इनिप्रत्ययो भवति । प्रजवी। प्रसवी । सु इति निरनुवन्धकग्रहणात् सूतेः सूयतेश्च न भवति । इकारो नकारपरित्राणार्थः ।। जीणदृक्षिश्रिपरिभूवमाम्यमाव्यथिभ्यः ॥ २२७॥ जिप्रभृतिम्यो वर्तमानार्थवृत्तिम्यस्तच्छीलादौ कर्तरि इनिप्रत्यया भवति । जयी । भत्ययी। आदरी । क्षयी । विश्रयी । परिमवी । वमी । यम्यमी। अन्ययी ॥ (दै ? दाय)पति (ग्र? गृहिस्पृहिनिद्रातन्द्राशीङ्- श्रद्धाभ्य आलुच् ।। २२८ ॥ (दै दयि) प्रभृतिम्यो वर्तमानार्यम्यस्तच्छीलादौ कर्तालच्प्रत्ययो भवति । दयालुः। पति(प्र? )ही सौत्राविकारान्तौ । पतयालुः । गृहयालुः । स्पृहिरदन्तो ण्यन्तः । स्पृहयालुः । निद्रातीति निद्रालुः । तन्द्रातीति तन्द्रालुः । निपातनान्नत्वम् । शयालुः । श्रद्धत्ते एवंशीलः श्रद्धालुः । कारोऽन्दोदाचार्यः॥ दाधेसिशदसदो रुः ॥ २२९ ॥ दादिभ्यो वर्तमानार्थेभ्यस्तच्छीलादौ कर्तरि स्प्रत्ययो भवति । ददातीति दारुः । धयतीति धारुः । सिनोतीति सेरुः । शीयते शगुः । सीदतीति सद्रुः ॥

·सरस्वतीकण्ठाभरणं [पभ्या० १. सुघस्यदः क्मरच् ॥ २३० ॥ स्रादिभ्यो वर्तमानार्थेभ्यस्तच्छीलादौ कर्तरि क्मरचप्रत्ययो भवाते । समरः । घस्मर । अमरः । (प? क)कारो गुणप्रतिषेधार्थः । चकारः अन्तोदावार्थः ॥ भासिमिदिभ्यां पुरच् ३२३१ ।। आभ्यां तच्छीलादौ कतर धुरच्प्रत्ययो भवति । भासुरम् । मेदुरम् । घकार उत्तरत्र कुत्वार्थः । चकारः अन्तोदावार्थः ।। भञ्जः कर्मकर्तरि ॥ २३२ ॥ भब्जेर्वतमानार्थात् तन्छीले कर्मकर्तरि घुरचप्रत्ययो भवति भन्यते स्वयमेवेत्येवंशीलं मगुरं काष्ठम् । कर्मकर्तरीति किम् । भक्ता तनुम् ॥ छिदिभिदिभ्यां कुरच् ।। २३३ ॥ आभ्या कर्मकतरि तच्छीलादौ कुरप्रत्ययो भवति । छिद्यते स्वयमेव लिदुरा रज्जु । मिद्यते स्वयमेव भिदुरः कुसूल. । केचित् कर्मकर्तरीति नानुवर्तयन्ति । तेषां 'दोपान्धकारभिदुरः', 'प्तारिखक्षश्छि दुर' इति ।। विदेश्च ॥ २३४ ॥ वेत्तेश तच्छीलादौ कर्तरि कुरन्प्रत्ययो भवति । वेत्तीति विदुरः । अभिधानशक्तिस्वाभाच्याद् विद्यतेवि(न्दे ?न्दते)ध न मवति । नहि सवालामयोस्तच्छीलादिरथः सम्मवति ।। इजिसनशिभ्यः करम् ॥ २३५ ॥ इणादिम्पस्तन्छीलादो कर्तरि करपप्रत्ययो भवति । इत्वरः । जि- स्वरः । सत्वरः । नबरः । इत्वरी । ककारो गुणगृद्धिप्रतिपेधार्थः । पका- रस्तुकस्वरार्थः ।। गमेस्त च ।। २३६ ॥ गमेः फरए तकारश्चान्तादेशो भवति । गत्यरः । .

·पा० १.]
हृदयहारिण्याच्यया इत्या समेतम् ।
जागुरुकः ॥ २३७ ॥
जागस्तछं लादो कर्तरि ऊपन्ययो भवति । जागरूकः । पहु-
ठाधिकारात् जागरिता पररानात् ।।
यजिजपिदंशिवदियो यङः ॥ २३८ ॥
यजादिभ्यो यङन्तेभ्यस्तच्छीलादी कर्नर्यकरत्ययो भवति । याय-
नक । जनपूक । दन्दशूक । वावदक ॥
सहिचलिबहिन्यः फिकिनौ ॥ २३९ ॥
सहादिभ्यो यन्तम्पन्नच्छीठादो करि किकिनो प्रत्ययौ भवतः ।
सासहि. । चाचलिः । वावहि । कितिनो स्वरे विशेष । ककार-
श्छन्दसि कित्कार्यार्थः । ददिर्गा पपि. साममिति ।।
पापतिः ॥ २० ॥
पातेर्यङन्तात् फिकिनौ नीगमारश्च निपात्यते । पापतिः ॥
चक्रिसभिजज्ञिदधिनेमयः ।। २४१ ॥
चक्रवादय शब्दाः किकिनन्ता निपात्यन्ते । करोत्येवंशील:
चक्रि. । सरतीति सनिः । जायते जानाति वा जज्ञिः । दवातीति
दपि । नमतीति नेमिः ।।
दीपिकम्प्यजसिहिसिकमिम्भिनामचो रः ॥ २४२ ॥
दीपादिभ्यस्तच्छीलादौ कर्तरि रप्रत्ययो भवति । दीप्यते दीपः
कम्पते कम्प्र. । न जस्यत्यजसम् । हिनन्तीति हिंन । बहुलाधिकारात्
कनः कर्मण्यपि । स्मेरः । नन । यहुलाधिकारात् कमितेत्यपि भवति ।
सनाशसिभिक्षिभ्य उः ।। २४३ ॥
सन्नन्तेभ्यो घातुम्य आशसेभिवेश्च तच्छीलादौ कर्तरि उप्रत्ययो
ययति । चिकीर्षुः । जिहीर्पः । आशसु । भिनु ।
बेचीच्छत्योर्नुछौ च ॥ २४ ॥

·सरस्वतीकण्ठाभरणं
[अध्या०१.
वेत्तेश्वेच्छतेश्च तच्छीलादौ कर्तरि उप्रत्ययस्तत्सन्नियोगेन च यथा-
सहयं नुमागमः छकारश्चान्तादेशो मवति । वेत्तीत्येवंशीलो विन्दुः ।
इच्छतीतीच्छुः । कथम् 'अपां विन्दुरिति । विन्देरवयवार्थादौणादिक उः॥
स्वपितृपिधृषिभ्यो नजिङ् ॥ २४५ ॥
स्वप्यादिभ्यस्तच्छीलादौ कर्तरि नजिङप्रत्ययो भवति । स्वमक् ।
तृष्णक् । धृष्णक् । डकारो गुणप्रतिषेधार्थः । नकारः स्वरार्थः ।।
शृवन्दिभ्यामारुः ॥ २४६ ॥
श वन्दीत्येताभ्यां तच्छीलादौ कर्तरि आरुप्रत्ययो भवति । शृणाति
शरारुः । विशीर्यते विशरारुः । वन्दते वन्दारुः ।।
भियः कुकुकन्क्लुकनः ॥ २४७ ॥
भियो वर्तमानार्थात् तच्छीलादौ करि फु क्रुकन् क्लुकन् इत्येते
प्रत्यया भवन्ति । भीरुः । भीरुकः । भीलुकः । ककारो गुणप्रतिषे-
पार्थः । नकारः स्वरार्थः ।।
स्थेशभासपिसकसो वरच्॥ २४८ ॥
स्थादिभ्यो वर्तमानार्थेभ्यस्तच्छीलादौ कतरि वरच्प्रत्ययो भवति ।
स्थावरः । ईश्वरः। मास्वरः । पेस्वरः । विकस्वरः ।।
यातेर्यङः :॥ २४९ ॥
यातेर्यन्तात् तच्छीलादौ कतरि वरच्प्रत्ययो भवति । यायावरः ।।
भ्राजभासपूधुर्विद्युतोर्जिग्रावस्तुवः क्विप् ॥ २५० ॥

·पा. हृदयहारिण्याल्पया पत्त्या समेतम् । अन्येभ्योऽपि दृश्यते ॥ २५१ ।। अन्येभ्योऽपि धातुभ्यस्तच्छीलादौ कर्तरि स्विप दृश्यते । पचतीति पक् । शनोतीति शक् । मिनत्तीति भित् ॥ श्रिद्भुश्रुज्वायतस्तुकट परिव्रजां दीर्घश्च ।। २५२ ।। श्रयादिभ्यस्तच्छीलादो कर्तरि किपप्रत्ययस्त(स)नियोगेन चैपा दी! भवति । अयतीति श्रीः । शरदः । २ । जूः । पायतस्तूः । कटपूः । परिवाद परित्राजौ परिव्राजः ।। वचिप्रच्छ्योरप्रसारणं च ।। २५३ ॥ वाचि प्रच्छि इत्येताम्यां तच्छीलादौ कर्तरि किप्प्रत्ययो भवति । दीर्घत्वमप्रसारणं च भवति । बक्तीति वार । पृच्छतीति प्राट् ।। ध्यः संप्रसारणं च ॥ २५४ ॥ ध्यायतस्तच्छीलादी कतरि किए सम्प्रसारणं प मवति । ध्याय- तीति धीः॥ जुहोते? च ॥ २५५ ॥ जुहोतेस्तच्छीलादौ कर्तरि किप् दीर्घत्वं द्विवचनं चास्य भवति । द्युतिगमोश्च ।। २५६ ॥ द्युतिगमोश्च तच्छीलासै कारि विप् द्विववनं च भवति । पोतत इति दिद्युत् । गच्छतीति जगत् ।। हगातेईस्वश्च ॥ २५७ ।। द इत्येतस्मात् तच्छीलादौ कतरि क्विर द्विवचनं हस्तश्च मवति । चहः॥ दात् ॥ भुवः संज्ञायाम् ॥ २५८ ॥ भुवस्तन्छीलादौ कतरि संज्ञायां गम्यमानायां स्वित्प्रत्ययो भवति । भूः पृथ्यी । शम्मः शिवः । मयोमः स एस । आत्मः कामः । मनोमः प्र' पाठ.

·सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० १. स एव । स्वयंमूझा । सम्भूः स एव । मित्रभूमि कश्चित् । प्रतिभूरु- समाधमर्णयोरन्तरस्थः । ग्भूर्व्यवसायाम् (१)। कारभूः पण्यमूल्यादिः। वर्षाभूर्द१र ओपधिश्च । पुनः पुनरूढा ओपविश्व । तच्छीलादीनां पूर्णो- ऽवधिः ॥ हुः शविसम्प्रेषु ॥ २५९ ।। शमादिषूपपदेपु भवतेः संज्ञायां हुप्रत्ययो भवति । शम्भुः शङ्करः । विभुापकः । सम्भुर्जनिता । प्रभुः स्वामी । बहुलाधिकारात् विम्वादयो- ऽसंज्ञायामपि भवन्ति ।। घः कर्मणि ट्रन् ॥ २६ ॥ घयतेर्दधातेर्वा कर्मणि कारके संज्ञायां ट्रन्प्रत्ययो भवति । पयन्ति तां दधति वा भैपज्यार्थमिति धात्री स्तनदायिनी आमळकी चोन्यते । पकारो टीप: । नकारः स्वरार्थः ।। नीदाप्शसुयुयुजस्तुतुदसिसिचमिहपतपानहिम्यः क- रणे ॥ २१ ॥ नपत्यादिभ्यः करणे कारके ट्रन्प्रत्ययो भवति । नयत्यनेनेति नेयम् । दात्रं । शुसं । योत्रं । योक्त्रं । स्तोत्रं । तोनं । सेनं । सेक्त्रं । मेई । पत्रं । (पात्रं)। नधः । नधी ॥ दशेरपित् ॥ २६२ ।। देशः करणे कारके ट्रन्प्रत्ययोऽपिद् भवति । पित्त्वप्रतिषेधात् डीपमावः । दंत ॥ सीरसूकरास्ये पुवः ॥ २६३ ॥ सीरास्पे सूकरास्ये च करणे पुनातेः पवतेर्या इन्प्रत्ययो भवति । पोत्रं दटस्य सुकरस्य वा मुसमुन्यते ।। ।

·। पा० १.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । पुवः संज्ञायाम् ॥ २६५ ॥ पुनातेः पवतेश्च करणे कारके संज्ञायामित्रप्रत्ययो भवति । पवित्रं वर्हिः । पवित्रा नाम नदी। कर्तरि चर्षिदेवतयोः ।। २६६ ॥ पुबो धातोः करणे कर्तरि च कारके ऋपिदेवायोरित्रप्रत्ययो भवति । पूयतेऽनेनेति पुनाति वासमिति पवित्रोऽयमृपिमन्त्रः पवित्रोऽग्निः स मा पुनातु ॥ जीतः क्तः प्राग्वत् ॥ २६७ ॥ चनुपन्धाद् धातोर्वर्तमानार्थात् क्तप्रत्ययो भवति । प्राग्वत् कर्तृ- कर्मादावथे । मिभिदा मिन्नः । निविदा दिवण्णः ॥ मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यः ॥ २६८ ॥ मतिरिच्छा । घुद्धिर्ज्ञानम् । पूजा अर्चा | मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यो धा- तुम्यो वर्तमानार्थम्यः प्राग्वच्च कर्तृकर्मादावर्षे क्तप्रत्ययो भवति । राज्ञां मतः । राज्ञामिष्टः । राज्ञां बुद्धः । राज्ञां ज्ञातः । राज्ञां पूजितः । राजा- मचितः ॥ शीलिपिसळ्यञ्जिलङ्गिलिपितृपिदृपिधिक्षुधिरुहि- मुहिदिहिस्तिहिक्लमिश्रम्यक्त्रासिसुधाञ्झपमदिमुदिप्रभृतिभ्यः ॥ २६९ ॥ शीडादिभ्यो वर्तमानार्थेभ्यः प्राग्वत् कर्तृकर्मादावर्यै क्तप्रत्ययो भवति । शयितः । लिटः । सक्तः । अक्तः । लग्नः । लिप्तः । तृप्तः। (दृप्तः 1) मुद्धः । क्षुधितः । आरूढः । मूढः । दिग्धः। स्निग्धः । क्लान्तः । श्रान्तः । अव- तीर्णः । आसितः । सुहितः । भृतः । पूर्णः । मत्तः । मुदितः । प्रभृति- ग्रहणाद् नीलितः विस्मित इत्यादयोऽपि भवन्ति । शीलिरक्षिक्षमिकभिजुपिरुपितुषिहृषिभ्यः ॥ २७० ॥ शील्यादिभ्यो वर्तमानार्येभ्यः प्राग्वत् कर्तृकर्मादौ क्तप्रत्ययो भवति । शलितः । रक्षितः क्षान्तः । कान्तः । जुष्टः । रुटः । तुष्टः । इष्टः ।।

·१८४
सरस्वतीकण्ठाभरणं
[अध्या०१.
क्रुशियसिम्यामाङि ॥ २७१ ।।
कुशियसिम्यां वर्तमानार्थवृत्तिभ्याम् आयुपपदेशाग्वत् कर्तृकर्मादा-
वर्थे क्तप्रत्ययो भवति । आकुष्टः । आयस्तः ।
रमेः समि च ।। २७२ ॥
रमेर्वर्तमानायी सम्माडि चोपरदे प्राग्वत् कर्तृकर्मादावर्षे क्ता-
त्ययो भवति । संरब्धः । आरब्धः।।
यमेरुदि च ॥ २७३ ॥
यमेवर्तमाना_दुरि समि चोपपदे प्राग्वत् कर्तृकर्मादावर्थे क्तप्र-
त्ययो भवति । उद्याः । संयतः ॥
अभिव्याङि हमः ॥ २७४ ॥
हजो वर्तमानार्यादभित्र्याङ्युपसर्गसमुदाय उपपदे प्राग्वत् कर्तृक-
मौदावथै क्तप्रत्ययो भवति । अभिव्याहृतः ।।
नञि मृङः ॥ २७५ ॥
नन्युपपदे वर्तमानान्मृङः प्राग्वत् कर्तृकर्मादावर्थे क्तप्रत्ययो म-
वति । अमृतः ॥
कपेरनिटो भविष्यति
॥ २७६ ।।
कपेः कृच्छ्रगइनयोरनिदा वक्ष्यति । ततो भविष्यति वर्तमाने
चार्ये वर्तमानान् प्रा-वत् कर्तृकर्मादापर्थे क्तप्रत्ययो भवति । कपियति क-
पति वा कटम् | कटा दिशस्तमसा । अनिट इति किन् । कषिताः समः
शूरेण ।।
सर्वेभ्यो हेतुसम्पत्तौ वा । २७७ ।।
सर्वेभ्यो भविष्यदर्थवृत्तिम्यो धाव!सचिकारणनिपती ससा
कप्रत्ययो भवति । किं मवीपि । पृष्टो देवः, सम्मन्नास्तहि शालयः सम्म
त्स्यन्त इति वा । प्राप्तानोंः, तीर्णा तर्हि नदी तरिष्यत इति वा ।।
लिलोटावाशिपि ॥ २७८ ॥

·हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् ।
१८५
आशिषि विषये भविष्यत्यर्थे वर्तमानाद् धातोर्टिङ्लोटी प्रत्ययों
भवतः । आशंसनमाशीः इष्टस्यार्थस्य प्राप्तिरि ? तुमि)च्छा। चिरं जी.
व्याद् मवान् । चिरं जीवतु भवान् । मद्रं मे स्यात् । मद्रं मे भवतात् ।।
इति श्रीदण्डनायनारायणभाममुद्दतायां सरस्वतीकण्टामरणरस
गृती उदयहारिण्या प्रथमस्याध्यायस्य चतुर्भ: पार ॥
प्रथमाध्याय. समाह.॥
गुमं भूयास् ॥

·स्मृतवाक्यानि । पएम्. पास्यानि. हर पाश्यानि. " " " " " 11 " " ३१ यग्महाँ असि सूर्य! नधनं पृमा रममासो विश्वरमा विमना भाद् अथ शान्दानुशासनम् अथातो धर्मजिज्ञासा नित्य शब्दोऽयानित्य इति ओ अग्निमाले पुरोहितन् माँ श्राद्ध क्षमः शियनाम् ग्रा भूर्भुगरवरीम् भयो तारत् तेन मध्यम पन्यान्त पुरमेव हा ३४ हा प्रिय जान सावरगोठप्पधीवाना ., इतनिधिलमिनाना ही अयि पिनदीहितोर अपरामा दागाराप भररं महारा मनि मनु यस्तृपिपनि यहा मुभांपुन पसीनाम् मिातरं जीरनाय कम् न पाशिय माम गोपने कागदपारगुतम " H " स्यामये समवंताना प्रेपणाध्यपणे कुचंन् १२ पदमज्जायते मदा १३ निदत्यादिषु नत् पूर्व दुहियाचिरधिप्रति भप्रधाने दुहादीनां १७ गुणपियायां स्वातन्त्र्यात् १५ म माया. सचेतना १० रियायाः परिनिप्पत्तिः भनिराकरणात् स्यरतुः १८ भेदाभेदविरक्षा प १० सरणे देवदासस्य धान्यं निर्दिष्टविपयं किश्चिद १२ ककमंग्यवाहितामसाक्षाद् मिदम्याभिमुखीभारमानं सम्योधनं न सोरेन २७ भष्टी म्यानानि यांना २९ ईपदय रियायोगे ३१ उपाय गर्थेषु निपानीति पंजय पाटकाःपि पो न ममुरपाची या प्रीतिमियां यतेत मगी पोटाप एम्ने एदिनि देण १२ ननं मागे प्रति सामारिनों भगम , एगो ग मीम भा पार सन्नर भप गरायो ५ पारस देना " " " " " " दाय मन परदन येरागनगम १५ मप.निमामीपगिरिंग रासत महाक माराम सामान शिरोभत्र , सूपा मांग पाम गरे कोपन . " था पर " परियार ·३ पृष्टम् वाक्यानि पृष्ठम् वाक्यानि. " " " " ५९ काम साम्यतु य क्षमी निकाम क्षामाङ्गी प्रक ममप्रीयत यग्यना भाराद् दवीयो अपसेध वरमद्य पोत श्वो मयूराद ६. प्राय स इह नेप्यते ,, ऋते धर्मात् कुत सुसम् दिव प्रसून सहसा पपात सहसा विधीत न क्रियाम् मत्वे दक्षाय जीवसे कर्त ३ पुरा सूर्यस्योदेतो " पुरा फरस्य विसृप बधा ते हरी पाना. ८८ राज्ञ मुरा प्राध्वनि सन्निपेतु ८९ अपिशाक पचानस्य तुरयति रम विलोचने स एवाय नाग सहति ८९ प्रदीयता दाशरथाय मैथिली नाकरिश्व शतानीक एण्टे स्वयमाहनिपक्त १०४ सदपीच्याश्यच फर्म १०९ शब्दोपहितरूपास्तान १०. पचित् प्रवृत्ति पचिद १२४ भनिवार्यों गनेरन्ये माशास्यमन्यद पुनरुक्त १२८ प्रणाय्यायान्तेवासिने प्रक्ष १६७ तस्थु स्थास्यन्ति पर्वता १६९ परन्ती वर्धत द्राक्षा १०५ कामोधी मनुष्याणा १५८ दोपान्धकारभिदुर सारिपक्षश्छिदुर १७९ दिनां परि सोमम् १८३ पवित्रोऽनि स मा पुनानु " " ७४ " ·पृष्ठम् वाश्यानि. पृष्ठम् वाक्यानि " " " " " " " " " " " ३५ वृक्षस्य नु ते पुरुहूत बया प्राकृतोऽपि पुमान् नावमन्तव्य जधान कंस किल अहह महता निस्सीमान २६ अहह कष्टमपण्डिसता नहवै सशरीरस्य प्रियाप्रिययो. नवे स्त्रैणानि सख्यानि सन्ति नवा उ एतन्नियसे न रिप्यसि पतिता न विभृयादन्यत्र मातु. लोध नयन्ति पशु मन्यमाना. न दोप पुनरुक्तोऽपि प्रत्युतेयम् यदा जन. सर्वगतरत्वमुच्यसे न जातु काम कामानाम् वयेति स प्रतिज्ञाय तथाहि ते शीलमुदारदर्भने भाघा येऽमिमिन्यते यावद् गिर. खे मरता २५ रवमेव वावत् परिचिन्तय हिमालयो नान नगाधिराज कथ नाम समेष्यसि को नामाय सवितुरुदय, का ईमरे ! पिशिशिला प्रसीमादित्या असूजन् इति स्म मझवादिनो " गुणवृद्धी इत्येव ये गुण अथ गोरियन क शब्द इह पश्याम कर्मणि द्विवचन " स्वन्तं परिरम्य दोभ्याम् विनिश्चितामिति पाचम् १८ परसाकृतं साहसेन त पुरुषसन्देन जातिमाया भुव से राजशार्दूल! " थुनं मे मरतपम! अशाप सा नियम इमम् ३८ चिरस्य याथार्थ्यमलम्भि सर्वमेकपदे नष्टम् प्रोऽमी च प्रबुध्यन्ते कास्यरण्ये प्रताम्यसि ३९ अग्नये अनुबहि मन्ये मार्ताण्डगृह्माणि पद्मान्यु शङ्के शशाङ्कोऽयमिति ,, स्यादस्ति स्यान्नास्ति स्वादस्त च लावण्य उत्पाद्य इवास ३९. अथाह वर्णी मिदितो ३९ चन्द्यास्त न विचारणीय नवर्तते समराभिमुखे पत्यावक्षु " आदहारीन् पुरन्दर ४० धात्वध बाधते कश्चित ४१ तेऽसुरा हलयो हेलय इति १२ सौर्य चरु निर्वपति ४८ अमी समिधमभ्याददाति ५५ येन क्रियापदाक्षेप स सवर्चसा पयसा सन्तनूभिरगन्महि ५८ कुह वस्तीरश्विनी शंयोरभिसवन्तु न नम.शहराय च मयस्कराय घनो दधेिष्य पचतोत सोमम् विहायसा रम्यतरं विभाति चायापृथियो रोदस्यो है भोमियेकाक्षरं ब्रह्म स्वस्ति नो मिमीतामश्विना विपक्षोऽपि संवर्य स्वय भाधितोऽद्धा मुनिरप्सरोभि. सत्य हारि नितम्विनीकुध , समिमिद्धप महो ददामि मुग्धे! मुधा साम्यसि ५९ सापि सोचनयुग नमयन्ती " गुणन्ति यहिरानुपम " " " " " " 11 ·दृष्टम्. वाक्यानि. पृष्ठम्. वाक्यानि. " " " ५९ काम दाम्पतु यः क्षमी निकामं क्षामाङ्गी मकाममप्रीयत यज्वना " आराद् दवीयो अपसेध वरमद्य कपोतः श्वो मयूरात् ६. मायः स इह नेप्यते ,, ऋते धर्मात् कुतः सुसम् दिवः प्रसून सहसा पपात सहसा विधीत न क्रियाम् ऋत्वे दक्षाय जीवसे कर्तव ६. पुरा सूर्यस्योदेतो " पुरा ङ्करस्य विसृपः ४ बन्धां ते हरी धानाः ८८ राज्ञः सुरा प्राध्वनि सनिपेतुः ८९ अपि शाकं पचानस्य तुलयति स्म विलोचने स एवायं नाग. सहति ८९ प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली नाकुलिय शतानीक: कण्ठे स्वयंमाहनिपत १०४ सदपीच्चाक्यचः कर्म १०९ शब्दोपहितरूपांस्तान् १२. कचित् प्रवृत्ति. क्वचिद १२४ अनिवार्यो गरन्यः आशास्थमन्यत् पुनरुक १२८ प्रणाय्यायान्तेवासिने मझ १६७ तस्थुः स्थास्यन्ति पर्वताः १६९ फलन्ती वर्धते द्राक्षा १७५ कामकोधी मनुष्याणां १५८ दोपान्धकारभिदुरः दृप्तारिवाश्चिदुरः १७९ दिर्गा: पपिः सोमम् १८३ पवित्रोऽग्निः स मा पुनानु । " " " ·प्रधानुक्रमणी। पृष्टम्. सूत्रम्. एम्. ध इत्यनुस्वारः (1-1-103) अभ्यर्धिपूर्व (1.1.18) 8 भः इति विसर्जनीयः (11-101) अनंशचिनमित् (12-6) 66 अकथितं च (1-1-40) 18 अनस्याधान (1-1-154) 53 अकृतकारि खत्पपि (1-2 127) 95 अनयनने लड् (1-4-150) 103 अक्षो वा (1-3-121) 119 अनन्तरस्य विधिः (1-2-69) 80 अमावानाप्य (1-3-181) 129| अनन्ययादमः क्यग्ना (1-3-11) 98 ममादिमध्यान्ता (1-4-66) 148 अनालादेशाः (1-123) 9 अङ्कितो हलादे (1-4-220) 16/ अनुकरणं चानिति (1-1-141) 51 महात् तभिरत्यति (1-3-62) 1011 अनुमतिगृणय (1-1-64) 19 अचः कर्मकर्तरि (1-3-95) 114 | मनुर्हेतुलक्षणे (1-1-160) 54 अचः परस्मिन् (1-244) 74/ अनेकाचो लिट (1-3-68) 110 अचितवति (1-479) 151 अनो कर्मणि (1-4 133) 160 अचोऽचितवत्क। 1-3-202) 133 | अन्तरगं बहिरङ्गात् ( 1-2-109) 91 अचो यत् (1-3-136) 1/2 अन्तरपरिग्रहे 11-1-144) 51 अचो हस्वदीर्घ (12-42) 73 अन्तरमपुरि पहियोंगो (1-1-116) 30 भच्छ गत्यर्थ (1-1-147) 52 अन्नवाक्रिविषिषु (1-1-130) 49 भजुपदेशे (1-2-7) 66 अन्तर्षी येनादर्शनम् (1 1-70) 21 अश्रुपसंगै च (1-4.93, 153 अन्त्याजादिष्टिः (1-1-86) 24 अन् मानिको (11-90) 25 अन्त्याभावे (1-232) 71 अट्यर्तिसूनि (1332) 102 | अन्यत्रान्यतोऽपिचा (1-4-122) 159 भतिरतिक्रमणे 1-1 17-) 56 अन्येभ्योऽपि दृश्यते (1-4-251) 181 भस्पन्तापद्रवे (1-4-157) 16)| अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते (1-4 99, 154 भयोमपोनो (1-1-120) 33पपरी पर्जने (1-1 164) 55 भदर्शन लोपः 11-1-88) 21 | अपरोक्षे च (1.4-161) 166 अदादिभ्यो लुक् (1-3-108) 117 अपवादविषये (12-102) 89 अदे गुणः (1 1 81) 23 अपात् क्लेश (1-4-71) 160 अदोऽनन्ने (1-4102) 155/ अपिः पदार्थमम्भावना (1-1-172757 भदोऽनुपदेशे (11.148) 52 अपेक्षातोऽधिकारः (1-2-65) 79 अधिकरणाचो (1312) 99 अपेच लपः (1-4 203) 173 39 अधिकरणे (1-4-24) 141 अप्रतिरूपादयच 11-1-1261 56 अधिारी अनर्थको (1-1-169) 173 अभावाहन (1-4-2406) 161 भभिरीश्वरे (1-1-173) 57 अभिवावचने (1-4-154) अधिशीरयासा (1-1-48) 16 अभिधाननवगाः (1-2-133) 96 ·सत्रम. सूनम्. 15, अभिनिविशो वा 11-151) 16 | आख्यातोपयोगे (1-1-71) 21 अभिरभागे (1-1-167, 56 आख्यानात् कृत (1-357) 107 अभिव्याहिएषः (1-4.274) 184 आगमा यद्गुणीभूता (1-2-79) 83 कभी भुवो भूते (1-3-2037 13 आगमात् सा (1.2 118) 93 अमावसोऽधिकरणे (1-3-174) 128 भाडस्ताच्छील्ये (1-4-13) 140 अमू ममी (1-1-106) 28 | भाडि प्लुपतिभ्या (1-3-1751 128 यतिल्धुसूखनि (1-4-264) 182 | भाडो दृश्व (1-4-6) 138 अर्थवदधातु (1-1-5) 5 भायर्यादाभिविन्योः (1-1-165) 55 अर्पवद्महणे (1-2-73) 82 | आइलोपश्च (1-3-61) अर्थवशद् विभक्ति (1-2-71) 80 आज्यं घृते (1-3-164) 26 अर्येऽसौवशे (1-1-153) 53 श्राव्यसुभगस्थूल (1-4-89) 152 बर्यः स्वामि (13-1451 123 आतथोपसर्गे (1-3-208) 134 महः (1-4-14) 140 भातोऽनुपसर्गात् (1-4-4) 138 भईः प्रशंसायाम् (1-4.185) 170 आतो विज्मनिन् (1-4-98) महतो तृन् (1-3-188) 130 आरमनपदे वा (1-3 89, 113 मलहनिराकम् (1-4 190) 171 | आत्मोदरक्षिषु (1-437) मलोऽन्यात् पूर्व (1-1-85) 24 भादरानादरयोः (1-1-142) 51 अवधपण्य (1-3-143) 123] आदिरितान्त्येन (1-2-1) 65 भवयवेऽप्यवयवि 11- -57) 17| आदिमिटुडवः 12-12) 67 भविधीयमानोऽण (l-2-4) 65 आदिशादयः (1.2-49) 76 भविभकिशस् (1-3-10) 67 आदेशादागम (1-2-117) 93 अविवक्षितविशेषे (1-4-147) 163 भायन्तवद् (1-2-52) 76 भरे हसाभ्याम् (1-3221) 136 भावन्तानन्त (l.4.3.) 146 अपर विमक्ति (1-1-28) 10 आषधातुकं रोपः (1.1-210) भधाभ्यः समादिभ्यो (1-4-198) 172 आवश्य काधमय॑यो (1.4.103) 156 भसंज्ञाया प (1-4 132) 160 भावश्यकाभमोई (1-3-185) 130 मसत्वे वाहाहै (1-1-118) 31 भारावाया च (1-3-8) 98 मषिद्ध गहिरामन्त (1-2-84) 81 आशिव भुवो (1.4.58) भसूर्योप्रयोगः (1-4.47) 145] अधिपि च (1-3-2300 137 मस्तालादिःप्राक् (1-1.184) 61 भाशिषि हनः (1-4-70) 149 मस्ति नारयस्यस्मि (1-1-15) 38| भामुयुवपिरपि (1-3.173) 127 भत्ति विपती (1-1-118) 169 आहारार्थेभ्यो {1-+-1400 163 भरभक्त 1-1-124) ३। इको गुणवृद्धी (1-2.41) थाची विफटी 11-1.137) 30 133 | गुधातीभ्यः (1-3 206) भामाठ माध्यय (1-1-31) 10 हरयाणः सम्प्रशारणम् (1 1-80) 23 ·109 पूनम, सूत्रम्. श्यम्. एधारिभ्या शतृ (1-4-182) 170|एकोऽणो रली (1.2.37) इच्छार्थेभ्यो लिन्छ (1-4-170) 167 | ऋतेरीयङ (1-3-65) हजादगुरुमतो (1-3 69) 110 ऋतोवृद्धिमद् (1-2-21) 69 हजिसनशिभ्यः (1-4-235) 178 ऋत्विग्दधुक (1-1-94) 154 रस्तुशास्त्र (1-3-152) 124 | अदुपधाच्चानृचि 11-3-153) 125 दरम्मदश्च (1-4-52) 146 ऋमभ्या वा (1-387) 113 इरिग्जृश्विस्तम्भु (13-91) 114 ! ऋहलोण्यंत (1-3-169) 127 ईदेद्विवचनं (1-1 105, 28 | संदिगुतादि (1-3-90) 1J4 ईयिवाननाश्वान (1-1-145) 163 | एक्देशविकृतं (1-2-54) 77 उकार्यानामप्रयोग (1.2-93) 87 | एक्योगनिर्दियाना (1-2-66) 19 सच्चैरदात्तः (1-1-93, 25 | एकानुबन्धकमहणे (1-2-98) 88 सम् (1-1-110) 29 एच इ (1-240) 78 उता सवर्गः (1-2-2) 65 | एजेः सर (1-4-38) 141 उत्तरपदवे चा (1.2.61) 16 एलावेलावेला (1-3291 101 उत्तानादी कर्तरि (1-4-22) 141 बोत् (1-1-108) 29 उत्प्रतिभ्यामादि (1-4-107) 1567 औरावश्यके (1.2-172) 127 उत्सर्गापवादयो (1-2-101) 69वणेमनसी श्रद्धा (1-1-145) 51 उदभिदुस्मभ्यो (1-3-171 98) कण्ड्ममुवल्गु (1 3-26) 100 उदि पचिपति (1-4-191) 171 मेर्णिम् (1-3-66) 109 उदि भासिदसि (1-3-199) 132 कम्पने चलि: (1-1-198) 63 उदो जिवहिभ्या (1-4-42) 145 करणे यजः (1-4.115) 158 उपपदविभक्तः (12-113) 92/ तरि चर्षिदेवतयो (1.4-266) 183 उपवसेरभोजना (1-1.50) 16 वर्तरि चारम्भे (1-4-137) 161 उपसर्गाः पिया (1-1-128) 40 | कर्तरि तुल्तृजचः (1 3 186) 130 उपसर्गे च संज्ञायाम् (1-4 131) 1601 कतरि प (1 3.107) 117 उपसर्गे श्यः (1-3-2200 136 रतर्यजयं सहते (1-3 147) 124 उपसर्या कात्या (1-3-146) 1:3 कर्तयुपमाने (1.1.110) 167 उपाजेऽन्वा (1-1-151) 52 करीप्सिनतमं (1 1-38) 12 161 रखें...गल्मीय (1-5-13) 98 उपवियो रथः (1-3-198) 132 रय रहने (1-4-174) 168 रोऽधिके च (1-1-163) 5.) । रस्मान्तरित (1.1-14) 22 उभपयोगादिपु (1-2-100 68 कमरतरिय (1-3-103) 116 ॐ वास्य.1-1-111) मंगा कियया वा (1.1-3G) 17 ने उदिः (1-1-199) 63मिदम्य (1-3-13th) 132 उध्वमा हर्तिकेशु (1 3.154) 129 समणि हनः कुमासान् (1-4-116)158 ब्युरर्सररी सामीरारे (1-1-133) 49/रमंन्यान्यायापान :1-4-121) 126 उपान्वयास (1-1-49) ·सूत्रम् सूत्रम् म् . - अभिनिविशो वा11151) 16 आस्यातापयोगे (1 1-71) 21 अभिरमागे (1-1-167 56 आख्यानात् कृत (1-357) 107 भीभन्याशिम (14274) 184 आगमा यद्गुणीभूता (1279) 3 अभी भुवा भूते (1 3 2037 13 | भागमात् सर्वा (12 118) 98 अमावसोऽधिकरणे (1-3 174) 128 आडस्ताच्छाल्ये (14 13) 140 अमू ममी (11106) 28 आड प्लुपतिभ्या (1-0-177) 128 अतिलघूसूसनि (1-4-264) 182 आडो दश्च (1-4-6) 13 अर्थवदधातु (1-1-5) भाध्ययादाभिविग्यो (1-1 163) भर्षवद्महणे (12-73) 82 भाइलोपश्च (1 3-61) भर्यवशाद् विभक्ति (1 ..71) 80 आज्य घृते (13-164) 26 भऽमौवशे (1 1 153) 23 भान्धसुभगस्थूल (1-4 89) 152 श्रय स्वामि । 1431 123 आतधोपसगे (1-3208) 134 भई (1-4 14) 140 भातोऽनुपसर्गात् (1-4-4) 185 भई प्रशसायाम् (14 185) 170 आतो विज्मनिन् (14 95) 15 महतो सृच् (1 3-188) 130] मारमनपदे वा (1-3 89) 113 मतहमनिराकम् (1 4 190) 171 ] आत्मोदरक्षिषु (1 1 37) 111 भलोऽन्त्या पूर्व (1185) 24 आदरानादरया (1-1-142) 51 भदषपण्य (13113 123 आदिरितान्त्येन (121) 7 भवयवेऽप्यपयवि । - मा | भादमिंटुइव 12 12) 67 भविधायमानोऽण (1-2-4) Gd आदियदच (12490 76 भविभकिस् (1-210) 67 आदशादागम (12-117) 93 भविवक्षितविशेषे (14 147) 163 आगन्तवद् (1-2527 76 भवदयाभ्याम् (132.1) 136 मायन्तानन्त (1 4 3 ) अपनपे विभक्ति (1128) 10 | माधधातुक शेष (1-1-310) भधम्म शमादिभ्यो (1-4 195) 172 आवश्यमधमय यो (1 4 103) 106 भटनायो ( 113) 160 भावश्यकाभमाह ।। 3 185) 130 पसावे वाहाहै (1.1 116) 31 बारायां च (1-38) 98 असिई मदिरामत (54) 81 | शिव भुयो (1 4 55) मयोपोर (1 4 47) 140 आशिपिच (13:301 137 मा लादि प्रा1 1 184) GI | अशिरिदन (1.470) 149 भनिएपस्परिम (11-11) 38 भामुयुगरिरपि (1 3 173) 127 भरि विस्तार ! 178) 160 आहाराभ्यो (1-4110) 163 भा11-124) 3 को गुदी (1-2410 पजीरिफटी 1-1.187) 50 पपाय (1) 206) 133 बदायव (1-1-31) Pा पम्मरणम् (11.80) 10 ·125 सूत्रम् एम् मारियां पूर(1.1-182) 110ोरली (1.2 370 71 (सभ्यो रिर (14 170) 16r | सरोपर (1-3-633 हजादगंस्मतो (1-369) 110/ कोधिमद् (1.281) एग्जिगनशिभ्य (1-12.35) 178 | लिदा (1-124) 154 स्नुसापुरम् 1.3.152) 121पारपात (13-133) रम्मथ (152 11गभ्याया।1983) 113 परिग्भस्तम्भु (13-91) 11 ता1-169) 1:7 दिद्विवचन (11105, 29 दिनानादि ।13901 इपिवाननाश्वान 11.1145, 163एराशि (1.264) सायांनामप्रयोग 11.293 एरपोनिवियना (1-2061 19 एचपदास (1-1931 उपन्यास (1.9-98 68 उम् (1-1-110) 2011-140 72 उता पवर्ग:11.29) 65 / ने सर 1.436) 141 उत्तरपदारेगा 1861, id एरिता (1629, 101 उत्तानातरि 1.4-21 14101 10% उमतिभ्यामा1ि1107, 150 मोगर 11 16 रागपादयो (1-2-101) 6. मन था11-143) रदमिरगुभ्यो (13.11 98 मगुवरा. उपिरिति(1-1 191) m"11365 102 सदिभारवि (13.1921 13. बम्पन..11.1981 दो रमिहिन्यो (1142 1451 11111 समित12.113) किमो 1.1661 153 परमोरमा (110) 14. पान11.1.137) 151 गगनिया (1-1.125 10मर (13186) 150 पवार 1.151) 1000 स11-39.0. 1311-11) 1310 1. 2.110. रना11151 Prer (11५। 1: मनपस 1-1-49) 16 Dirl.:-13 स्वरसा (V.11-2-125 13. को, रम-Til. १६.11-1111 100 actiti1.15 04. It ·पृष्टम् 129 155 11 107 सूत्रम्. कर्मण्यण (1-1-1) 138 तौ कुण्डपाय्य (1.3-380) कर्मप्रवचनीया (1.1 159) 54 ऋव्ये वा (1-4.103) क्षेरनिटो (1 4.276) 154 क्रियानिमित्तं (1-1-2) कारिकारिवाचव (1-1 182) 49 क्रियान्वाल्यानाच (1-3-58) कार्यकालं संज्ञा 12-138) 95 | क्रियाविशेषणकाल (1-1-41) किंयत्तद्वहुपु (1-4-20) 141 मीडिमुपिभ्यामाडि (1-4-200) कित संपण्य (1-3-2) 97 | धगुहेया (1-1-61) किमिटोऽन् (129) 66 | फुधदुहोरुप (1-1-53) कुप्यं धने । 1. ) 165) 126 | जुधभूपार्थेभ्यश्च (1-4-222) कुमारशीर्पयो (1-4-76) 350 कुशियसिभ्यामाहि (1-4-271) इपिरजोः कर्म (1-3-115) 118 | कचित् करणेन (1-1-37) फना करणे 14-907 153 क्वचित् पूर्वम् (1-3-122) फल सुपुण्यपार (1-4-118) 158 | कचिदनुवर्तते (1-2-68, मा वा (11-174) 57 | क्वचिदुभयगति. (1-2-85) कृमो वा (1-1-150) 59 क्विप् च (1-4.1100) कृमो हेतुताच्छील्या (1-4-30) 142 | विव् ब्रह्मण (1-4-117) तत्पनरर्णान् (1-3-128 104 | क्षिपरटवदयादि (11.216) पृतस्यास्मरणे (1-4-1561 165 क्षेमप्रियभद्र (1-4-51) कुत्तद्धितष्फ (1-1n) । सगागोरग (1-467) प्रत्या: प्रारण्युल (1-1-12) सनेरीच (13.154) कृत्याः प्रेपातिसर्ग (1-3-183) 129 सञ्चारममान (1-4-113) रुनिमात्रिमयो. (1-2-66) 86 गतयथ (1-1-131) कल्लोथ: 11-1-186) 61 गतिमानप्ररमव (1-1-42) प्रहले गति (1-2-15) 69 गत्यार्मिक (1-1.1392 पासपो (1.2-105) 90 । गदमदयमिभ्यो (1-3-141) द्विधी सप्तमारपं1-1-26) 9 गमेस्त च (1-4-236) मन्नेजन्तः (1-1-11 60 गलेचोपक (!-3-167) पिजिशशि (1-3-157) 125 गादिधु विन्दे 11-3-913) तपस्या कर्मकतरि (1-3-158) 120 गस्थन् (1-3-225) टिमर पारि (1-3-185) 121 गायोऽनुपसर्ग (1.1.87) पौटिल्य एव (1-3-13} 102 गिरो रथ (1-3-207) सकतू निटा1-1-11) गिरीदिन (1.1.25) स्प: (1-1-13) 1G1 | गुपधूा वच्छि (1-5-64) पलानोगुनगुनः 11-1-182) 61महायाम् (1-3-3) पर 1-3-140 98 पुराधा पौडयाम् (1-1-136) 7 13 173 19 16 176 184 12 34 80 81 156 158 175 147 149 125 157 49 14 161 123 178 130 1135 136 162 184 141 109 97 50 ·सूत्रम्. पृटम् सूत्रम् गेहे कः (13.224) 136, जीर्यतरतुन (1 4 142) 162 गोन सम्प्रदाने (1.482) 151 जीविकापनिषदा (1-1-137) 54 गोगमुख्ययो (1.286) 83 जुगुप्माविराम (1 1.66 20 प्रह (1-3223) 136 जुचद्रम्पदन्दम्य (14221) 176 प्रहिस्थापराधि (1-3-197) 132 जुचुसम्पादेव (1-13) 5 ग्यम्लास्था (1 4-196) 112 जुहोते च (1 12557 181 ग्लासावनु (11.203) 63 जुहोत्यादिभ्य. ल (1 3 109) 117 घटपटीधनुर्दण्ड (1 4 16) 140] जर पस्नु ।14195) 172 घटादय आत्मनेपदिन. (11189) 62 मालमल । 11 202) रित (1.2310 70 ज्वलादिदुनीभूभ्यो ण (1-5-2100 135 चक्रिसधि (1-4-241) 179 मीत छ प्राग्रत् (101 207) 181 चोराहि चागुरी (1-3149) 123/वितागायन्ती (1-235) चरेट (1-4-26) 112 टग रक्षणे (1477) 151 चलनरान्दार्या (1.4 219) 176टिन्मिकिदादि (1-1-87, चानकरमुत्तर (1267) 80|(1164) 118 चारीवा (1.4.74 150 डाग्गेहितानिन (1-3-18) चिस्यामिपित्ये (13-182) 129 सरिगप्रेष (11261) 182 चिना भार्ये (1-327) 100 | गियनित (1510 76 चित्रीकरणे प्रापि (1-362) 108लियनो (1.2 60, 78 चीवरादजन (1-355) 100 मिनियमिभ्य (1.3-81) 113 पुद (1-2014) 67 विमात्मनेपदा (1 3-105) 118 धुरादिभ्यो गिन् (1 3-36) 103|प्युटय (1-3226 137 धेरमो (1.4.1201 165 संवर्नपनि रोमन्य (1-320) 99 पन्य मशो (1-3 160 सहानारवारम (1124) पट्यादित प्राक् (1-1-185) 61 तांततस्र्म (1188) 171 टिदिभिदिया (1-4.233) 17d तारिधीयमान (1-1-99 असायथाशाग 11-1-591 सरवानास्पाने ।। । 176) जनि प्राति (11.12) 21 नाउरा. एमाना (1.1.29) 10 जनालापनमु (1-1 1900 तगापुर ग (1-1.39) 13 जपली (1-3.166) 126तदादी (1.41" 1LC मन्गभिसा (1.1.25 IIT मनुभय शिरत(1-18) G पागुर 1.1.37) 174मरन (1-1.76) अपनी पा(13i 110.1.1.1631 61 मालामरिएका.110) 100वादी माप-1-1-30) 10 निपने म? 11.1.200) 63/मतिम 11-J18) 110 (142) मा. 11-3.50) 18 169 ·पृधम्. सूत्रम् तनूकरणे तक्षः (1-3-122) तन्मध्यपतित (1-2-80) तपस क्यच् (1-3-24) तपस्तप.कर्मकात् (1-3-106) तयो कृष: (1-4-1270 तरपतमपौ पः (11-16) तव्यत्तव्यानीयरः(13128) सव्यादयः प्राक (11-11) तसिवतिना (1-1-187) तस्मै कामति (1-3 19) तस्य प्रयोजको (1-1-34) तम्यादित उदात्त (11-96) ता तत्कालः (1-23) तान्येकवचन (1-1-22) तापेषित्परयो (1-4-501 तिहा त्रीणि त्रीणि (1-1-20) तिहमपो विभफिः (1.1.19) तिज क्षमायाम् (1-3-1) तिरोऽन्तों (1-1-149) तिष्यपुष्यसिध्या (1-3-162) तुदादिभ्य शः (1.3-116) तुमर्हादिच्छायाम् (1.3-7, तुरादिपु खड् च (1-4-63) तुल्यस्पानास्य (1-1-101) तस्ताद् विहनने (1-3-47) हुन् (1-4-189) तेनातिकामति (1-3-50) ते प्राग धातोः1-1-158) तेऽव्ययम् (1.1.175) त्यत्तदेतत् (1-1-113) प्रसिगृषिषि (1.4-197) विमात्र प्लुत: (1-1-92) दंशेरपिद (1-4-262) दयायास (1-3-70) दयिपतिगहि (1.4.228) दज्वरदोष (1-4.72) पृष्ठम्. सूत्रम् 119 दलिवलिस्खलि (1-1-192) b 83 दाजधानोर्वा (1-3-216) 135 100 दाधागति (1 -78) 111 117 | दाधेसिशद (1-4-229) 177 150 दानीयादय (1-3-132) 121 7 | दारावाडोऽण (1-4-73) 150 120 दिक्सजो कर्मणि (1-4-95) 154 7 दिग्पसहे च (1-4-23) 141 61 दिव करणम (1-1-52) 16 99 दिवादिभ्य. श्यन् (1-3-111) 117 11 | दीपजनबुध (1-3-94) 114 26 | दीपिकम्प्यजस (1.4-242) 171 65/ दीर्घ च (1-1-99) 26 8 | दुहथ (1-396) 115 146 | दाहपन्यो समर्म (1-1-36) 12 8 | दुहो डघ (1.4-104) 156 दूरक्षणेफलेषु (1-3-219) 135 97 | दृणादे स्वश्च (1-4257) 181 52 | शे वनिप (1-4-124) 159 126 | दृश्यमिवाद्यो (1.1-44) 15 118 | दृश्यीया च (1-3-60) 108 18 | दृ भये (1-1-194) 62 148 | देववातयोरापे (1-4-36) 26 देविक्रुशोम्योप (1-4-218) 175 105 दोऽप. (1-2-5) 65 171 द्युतिगमोध (1.4.256) 181 106 द्वयमभ्यस्तम् (1-1-781 23 54 द्वयो. पर्यायेणाच (1-4-175) 168 57 | द्विमानो दीर्घ (1.1-91) 25 301 द्विवचनेऽचि (1.2-50) 76 172 दिपः शनी (1-4-183) 170 25 ध कर्मणि ट्रन् (l-4-260) 182 182 धातो स्वरूप (1-2-91) 86 1101 धातोरिर् (11-11) 67 177 | धातोईलगदरेकाव (1-3-30) 101 150 'धातोहतुन्यापारे (1-3-56) 107 ·112 सूत्रम्. पृष्ठम्. सूत्रम् पृतम्. धातोस्तिशित् (1-1-2119) 64 | नानिष्टार्या शास्त्र (1-2-123) मारिपारिवेादेजि (1-3-212) 134 नानुवन्धकृता (1-2-99) 88 पारसत्तमः (1.1-59) 18 नानोस्तपः (1-3-101) 115 घारेध च (1-4.60) 148 नान्वावीयमान (1-2-96) 87 धेश्विभ्या वा (1-3-83) 113 'नासत्वाश्छेपे (1-3-83) म पाणिकर (1-4-41) 144 | नासिकानाही (1-4-40) 144 प्य सम्प्रमारणं (1-4-254) 181 नित्य शित्यायादय (1-3-6701 109 सुवमायेऽपादानम् (1 165) 201 नित्यं हस्तपाणा (1-1-155) 53 न क्म्यमिचम. (1-1-264) 63 नित्यप्रवृत्ते (I-4-169) 167 न कर्मयोगे (1-3-98) 115 नित्यमन्यत्रोत्तरन (1 4-1९) 170 नक्षत्रयोगे शि(1-3 63) 108 निन्दसिक्लिश (1-4-217) 175 नखमुचाक (1-4-10) 159 निपात केवलाजनाह (1-1.107) 29 नगरे चाहस्तिनि (1-4 84) 152 निमित्ताभावे (1-2-94) 85 न चुधुचणचर (1.2-16) 68/ निरनुवन्धक (1-2-97) 62 नमि मृड (1-4-275) 184 | निरवकाशं साव (1-2-110, 92 नयुक्तस्य (1.2-92) 86 निर्दिश्यमानस्या (1-2-38) 72 म तिवनुबन्ध (1-2-78) 83 निसो देशे (1-4-69) 149 नदभषप्लग (1-3-190) 131 | नौचरुदात्त (1-1-94) 25 न दुह (13-104) 116 नौदापशसुयु (1-4-261) 182 न नौखाद्यादि (1-1-45) 15 नृ नये (1-1-195) 62 ननौ पृष्टप्रति (1-4-162) 166/नेच्छासन (1-3-9) 98 नन्दिवाशिमदि (1-3-192) 131| नौ संज्ञायाम् (1-3214) 135 नन्दोवा (1-4-163) 166 पचरतवद (1-3 189) 131 न पदान्तद्विर्वचन (1-2-45) 74 पञ्चम्या परस्य (12-29) 70 न प्रातिपदिकेन (1-2-26) 70 पञ्चम्यामजानी (1-4.129) 160 नम स्वयंभूय (1-1-179) 60 पण गतौ (1-1-218) 64 नमस: पूजायान (1-325) 100 | पदस्त चिण (132) 114 न यान्तसूददीप (1-4-223) 176 | पदाधिकारे (1.223) 69 न लुमना प्रकृते (1-29) 18/-पदास्तरिपक्ष्य (1-3 168, 127 म वर्णाग्निस (1-2-74) 821 परस्यादेः (1-2-33) 71 न वर्गाश्रय (1-2-82) 84 पराजेरसोढ (1-169) 21 103 पारमाणार्थ (14. 4) 145 न शुभश्च (1-335, 164 | परिव्यो णश्च (1-3-204) 133 न हद्यश्वद्यत्सु (1-4-153) 108 पारयोर्दह (1-4-914) 174 नाख्यानात् (1-359) 164 नाजानन्तय (1-280) 85 परोक्षे च प्रयोस्त (1-4.151) नाझी (1-1-102) 28 | परोक्षे ठिट (1.4.155) 161 ·८ सूत्रम् परौ देवमुहिभ्याम् (1 4 212) पर्जन्यवल्लक्षण (1 2 126) पाघ्राध्माधेट (13210) पाणिघताडपो (14 85) पाणी सूज (13170) पापति (142401 पाम्पी धूसी (1 1 134) पाय्यधाय्ये (1 3 177) पाशाद् विमोचने 1 3 46) पुच्छादुदसने (1 153) पुन प्रसङ्ग (12121) पुरन्दरभगन्दरी (1421) पुरस्तादवादा (12103) पुरि लुट चास्म (14164) पुरामताप्रपु (1128) पुरोऽस्तमन्यये (1 1 146) पुर्व सज्ञायाम् (14265) पूङ्यजिभ्या (14 186) पूर्व वासिद्धे (12481 पूर्वपरावर (11 114) पूर्व कर्तरि (1-429) पोरदुपधात् (1-3 139) प्रकृतिग्रहणे (1277) प्रकृतिवदनु (1253) प्रकृतिवृत्ते (12124) प्रकृत्यधिसारे( 122) प्रणाय्योऽसम्मत (13176) प्रति प्रतिनिधि (11168) प्रापय पर (12134) प्रत्ययमहणे यस्मात् (1224) मध्ययलोरे (1258) प्रत्ययः सुक्दल (1183) यये चतिक (1 4 179) प्रत्याइभ्या 1 1 631 प्रत्या वाक्यारे (12130) प्रगसमन्दव (11127) पृटम् सूनम् पृष्टम् 175 प्रवचनीयोप (13 130) 121 45 प्रवृत्तापरते (1 4 167) 167 134 प्रत्यार्दुव (1 4 213) 174 152 | प्रष्टव्ये चासन (14 109) 165 127 | प्रसारिणो ड (13209) 134 179 | प्रसिद्ध सहचारत (1287) 85 50 प्रहरणादिष्वदण्डा (1 4 16) 140 1.8 प्राजितीया (11 15) 105/ प्राग्रीश्वरानिपाता (11 117) 31 196प्रातिपदिकाहणे (1276) 82 94 प्रात् ज्ञश्च (147) 139 146 प्रादुराविषौ (1 1 140) 51 89 प्राध्व बन्धनानु (1 1 106) 64 166 ] प्रापयोजनि (1 4 192) 172 142 | प्रियवशयोर्वद (14 48) 146 62 | फुलूनसभ्य (13229) 137 183 | प्रे जूसूभ्यामिनि (14 226) 177 171 | फलेमलरजस्सु (1 4 35) 143 75वधरेदर्दीघय (134) 97 30वल वनित्य (12108) 91 142 बहुगणवतुडति (1 1 17) 7 122 बहुलम् (13 126) 120 83 | बहुविश्वास्तिलेषु (1 4 45) 145 77 | बाप्पोमफेनेभ्य (1321) 99 95 | ब्रह्मकृतशतु (1 1 80) 151 69 ब्रह्मण्यवपुर्य (14 134) 160 128 ब्रह्मणि वद (14 109) 156 56 व शित् (13 191) 131 96| भक्षेरहिंसार्थस्य (1 1 47) 16 69 भजा वि (1497) 154 78| भजे कर्मक्तरि (14232) 178 25 भन्यगय (13137) 122 169 भाण्डात् समाचयन ।। 364) 107 19/भावधर्मणो 13100) 117 9 भावकर्मणो क (11186) 161 30भावमणेरा ण्यत (131271 120 ·10 80 মুদ पम् सूत्रम् पृणम् सक्षपाईकोः (14173) 168 यातसयोरजि (1146) 145 लक्षणेत्यम्भूता (11 166) 55 | वारणांनामी (1-1 69) 21 लट शतृशानषा (14 171) 167 यार्णात् प्राकृतम् (12 111) 92 सद स्मे (14 160) 166 [ यादोली सेवाली (11135) 50 सलाटे तप (1449) 146 | वावरवावबैतुदै (1 1 119) 32 लशक्वतदिते (12 15) 67 वास्तव्य क्तरि (1 3 129) 121 लपपापदस्था (14224) 176 विकिय पुरमायाम् (14123) 139 लिलारावाशिपि (142781 164 विद विष (1373) 111 लिट क्वमु11144 1621 विदेव (1 4234) 178 लिपर (13218) 135 विपरिप्रेष सते (1-1210) 174 लिपिसिचिवयतिभ्य 1383) 113 विप्रतिषेधे (12 119) 93 लिहिलिप्यायधि (13218) 136 विभवस्यन्त पदम् (1125) 9 लगन्तरजेभ्य (12111) 02 विवक्षात कारकाणि (1263) 79 लग पहुलम् (1331) 102 विशयी विषयी च (13 205) 133 लडि सिचू (1 376) 111 विशेषातिदिए (1270) उरू (1 1 146) 163 विष्वगन्वगानुषक (1 1 179) 59 लुङ्मुखस्वरयो (11 188) 61 विहायसो विद्दन (14 G2) 146 उपमदचर (1334) 102 वृतिधिसहिचरि (14 193) 172 लुवा नो णम (1311) 132 वृत्ताविरत (1 4 168) 167 लाट कृनव (1371) 111 पृद्धिरादैच् (11 82) 23 लोपादजादेश (12116) 98 वृदिर्यस्याचा (1183) 23 लोनोऽनुमाने (1 3 48) 105वेत्तीच्छत्यो (1 4 213) 179 पचिप्रच्छयोर (14273) 181 वेत श्वसुश्च (1 4 181) 170 वद मुपि क्यप च (1 3 148) 124 वो नीपूभ्या (1 3 167) 147 यरामलुक (1247) 70वी विचकत्य (1 4 204) 173 परिवस परि (1326) 100 | व्याख्यानतो विशेष (1 9 132) 96 वये नीभ्याम् (11010 64 व्याघ्राने प्राणि (13210) 134 वर्तमाने लट् (1 4 166) 167 ध्या मोच (14 148) 163 वषड वौषट् (1 1 139) 50 बताद् भौचन (1344) 105 वसेजर्जागरणसन्ततौ (1 4 149) 163 व्रताभादग्ययो (1 4 111) 157 वनात् समाच्छादने (1349) 105 शकितक्चिति (1 3 140) 122 वहायोलिह (1443) 145 शफिवयस्ताच्छी (14187) 171 वहरनिय शुक्र्तृ (1 1 46) 15 शतृशानचौ (1 1 13) वस्य करणम् (1 3 114) 123 शब्दवैरकलहा (13230 99 पाकाहायो (14 154) 164 शमि धातो (1 4 19) 141 कारयमोते (1 4 53) 146 शम्बदर्शने (1 1 203) 64 ·11 सूत्रम पृष्ठम् सूत्रम पृटम् शल गुपयात (1381) 112 | सरसूद्विषाद (1 4 101) 155 शारडासाघ्रा (1879) 112 सनादिद्विरुको (1177) 23 शानदानोवा (136) 98 सनायन्ताधा गिल (111) 5 शास्यसुबया (1386) 113 | सनाशसिभिक्षिभ्य (142437 179 शिदनेकाल (1 34) 71| सनिपातलक्षणो (1282) 84 शोर पानादी ( 421) 141 | सप्रियोगशिष्टाना (1295) 87 पीकलिपिसभ्यग्नि (14269) 183 | सप्तम्या जने (14128) 159 शालकामिमस्या (143) 138 सप्तम्या निर्दिष्टे (12 28) 70 घोलरक्षिक्षमि (1 4 270 183 सम ख्य (14) 188 शुकसुकनुक (11 121) 34 | समत्यपाभिन्मभिषु (1 4 208) 174 शुनीस्तनमुज (1439) 144 | ममनुव्यवयु रुध (14 209) 174 शृवन्दिभ्यामाह (1 4 246 150 समयानिकषा (11 177) 28 अपभ्यो निलम् (13 97) 116 समर्थ पदावधि (1272) 80 शोकापनुदतु द 14 11) 139 समवपूाच (13 171) 127 इना क्यादिभ्यश्च (1 3 124) 120 समच (147) 150 अद् दघाती (1 1 129) 49 | समाहो वो वा (13 222) 136 श्रा पाके (11196) 62 / ममानधातौ क्मणा (1135) 11 दिनदुर्ग्वायतस्तु (1 4 271) 181 | समाना ययदादिषु (1 4-96) श्रुशवधिवा (1 3 120) 119| समासानुकरण (117) 6 धुशाविशिवमि (1 3 200) 193 समासात गम (12100) 88 श्रुसवसिभ्या (14 143) 162 | समासे प्रथमानिर्दि (1127) 9 भाबहाया (1 108) 18 समाहार स्वरित (1 1 95) 26 लिय (1382) 112 समि ऋदिकृषि (13 190) 132 लिपशीइस्था (1 4 138) 161 समि वरिपुणक्तिभ्याम् (1 4 2030 173 श्वतावाश्वतर (1341) 194 ] समि वा (13106) 125 प प्रत्ययस्य (1213) 67 समुदाये वाश्य (1 9 131) 96 पध्यान्यस्य (1230) 70 सम्प्रदेस (14212) 174 सयसच (13111) 118 सम्प्रसारण सम्प्रसा (12112) 92 समाग गुरु (1198) 26 सम्बुद्धावितौ वा (1-1 1099 29 सव्यनुप्रयु वद (14207) 174 सम्वाधनप्रयमान्त (1175) 22 सव्यो सृष (11211) 174 सम्बाधन च (14172) 168 सश्चत् कृतिदावि (11 180) 60 सवकूलाघ्र (1455) 147 सश्चत्तृपदेहत् (1316) 98 | सर्वविश्वावुभोभयो (11112) 29 सकृद्ती विप्रतिषध (12120) 94 सर्वसनवारय ता(1460) 148 मजू सहा (11 38) 501 सर्वेभ्या ताप (12 115) 92 मस्यापदानाम् (1340) 104 | सर्वेभ्या हनुसम्पत्ती 11 4 277) 184 154 ·सूत्रम्. पृष्टम्. सूत्रम् पृष्ठम्. सर्वे मितः (1.1.190) 62 स्तम्बकर्णयो रमि (1-4.15) 140 सर्वे सहः (1-4.54) 147 स्तम्बशतोरिन् (1.4-33) 143 सस्यादिरा (1-1-10) 7 स्थानिवदादेशो (1-2-43) 73 सहाय (1-1-161) 55 स्थानेऽन्तरतम. (1-2-39) 72 सहिवालवादिभ्यः (1.4.239) 179 स्थूलादीनाचरे (1-3-39) 104 सहेच (1-4-126) 159 | स्थेयोऽधिकरणे (1-3-138) 122 सासान्मिभ्याचिन्ता (1-1.162) 53 | स्थेशमासपिस (1-4-248) 180 साधकतमं करणम् (1-1-55) 17 | स्नानीपादय. फरणे (1-3-131) 121 साधौ (1-4-108) 156/ स्पृशिमृशिकृषि (1.3-77) 111 पाहाय्यनिकाय्यौ (1-3-179) 128 | स्पृशोऽनुदके क्विन् (1-4-91) 153 सार्वधातुके यक् (1-3.102) 116/ स्मृहेरीप्सितो वा (1-1-60) 18 सिद्धिः क्रियादेर्लोकात् (1-1-1) 5 स्मृ आध्याने (1-1-193) 62 सिद्धे सत्यारम्भो (1-2-90) 86| स्यतासी लुलुटोः (1-3-75) 111 सीरसूकरास्के (1-4-263) 182 | स्वं रूपं शब्दस्या (1-2-18) 68 पुः पूजायाम् (1-1-170) 56 स्वतन्त्रः कर्ता (1-1-33) 11 सुखदुखतृप्र (1-3-22) 99 स्वपितृषिषिभ्यो (1-4.245) 180 मुसो यजमाने (1-4.184) 170 स्वमजातिधनाख्यायाम् (1-1-115) 30 मुतमितजन (1-4-61) 148 स्वरदीर्घयलोपेषु (1-2-46) 74 पुदुरोरधिकरणे (1-4-68) 149 स्वरन्तःसनुतः (11-176) मपः कर्मणः काम्यच् (1-3-10) 98 स्वादिभ्यः श्नु (1-3-119) 119 सुपा प्रपमा (1-1-21) 8 हरतेईतिनाथयो (1-4-34) 143 मपि स्थापास्ना (1-4-8) 139 हर्षग्लपनयोर्मदिः (1-1-201) 63 सुपो धात्वर्थे (1-3-37) 108 हलन्त्यम् (1-2-8) 66 मुप्यजातौ तच्छील्ये (1-4-106) 156 | इलिकल्योरख (1-3-43) 104 अयजिभ्यां त्वनिप् (1-44141) 162 हल मियः शिम (1-1-84) 24 सुराशीघ्वोः पिब. (1-4-88) 152 हलो हो शान (1-3-125 120 सुसपिदिक (1.2.20) 68 शश्वतोर्लङ् च (1-4-158) 165 सूधे च पार्य] (1-4-170 140 हस्तग्रन (1-4-81) 151 सूत्रे शिवचना (1-2.64) 19 हस्तिवाहु (1-4-83) 151 सुपस्पदः क्मरच् (1.4-230) 178 | हावहादिभ्यां (1-3-297) 137 यजा श्रद्धावति (1-8.93) 114 हीन (1-1-162) 55 घजः श्राद्धे ।।-8.111) 118 | हकोवा (1-1-43) 14 सेनावीणावर्म (1-3.51) 106 दृषोऽज् वयोनुपम (1-4-12) 139 सोमे सुमः (1-4-119) 158 हवं लघु (1-1-97) 26 स्थदिरवपरिभ्यो न (1-1-207) 64 दावामध (1-4-2) 138 स्तन्मुसन्म (1-3-123) 119 57 ·LIST OF SANSKRIT PUBLICATIONS FOR SALE. RS 48 P Aftar Bhaktimanjarı (Stutı) by H H Svāti Srí nama Varna Maharāja 100 म्यानन्दूरपुरवर्णनप्रवन्ध Syanandurapuravarnanaprabandha (haysa) by H H Svati Sri Rama Varma Maharaj, with the commentary Sundari of Rajaraja Varma Koul Tampurun 2 0 0 Trivandrom Sanskrit Series No 1–497 Daiva (Vyakarana) by Deva with Puruşakara of Arşņalſlåsı bamus (out of stock), 10 ( No 2-अभिनवकौस्तुभमाला-दक्षिण मूर्तिस्तवौ Abhinavakaustubhamala and Daksinamurtistaya by brzņılı lasuk imuni (out of stock) 020 No 3-nya. Nalabhyudaya (Karya) hy, Vamana Bhayza Baña (second edition) 0 4 0 No 4-fraeteria Sıvalılarnava (Kavya) by Nilakantha Dibyita (out of stock) 2 0 0 No 5-apilara ti. Vyaktıvıveka (Alankara) by Mahımı Bhitta ylh comnientury (out of stick) 2 12 0 No 6-gicafti Durghatayrtti (Vyakarına) by Sarañadera (out of stock) 200 No 7- AAST Brahmatattvapraka. sika (1 edantı) by Sadasiveuar isarasmil (out of stock) . yo 8-प्रधुम्नाभ्युदयम् Pradyumnabhyudaya (Wataka) by Kuvi Varmi Bhapa (oul of stock) 1 0 0 ·RS. AS. P. No. 9-विरूपाक्षपञ्चाशिका Virupaksapancasika (Vedāntaj by Virūpalsanāıha with the commentary of Vidyācakravartin (out of stock). O 8 0 No. 10-Agio Matangalila (Gajalaksaņa) by Nīlak.intha (out of sinck) 0 8 0 No 11-avariato Tapatisamvara trana (Nataka) by Kulasekhara Varma with the commentary of Suvarāma (out of stock). 2 4 0 No 12-CATTICA Paramarthasara (Vedinta) by Adišeșa with the commentary of Rāgunvínanda (out of stock). O 8 0 No. 13--सुभद्राधनञ्जयम् Subhadradhananjaya (Nataka) by Kulasekhara Var ma with the commentary of Sivarăma (out of stock) 2 0 0 No. 14mtare: Nitisara (Niti) by Kāmandaka, with the commentary of Sankarārya (out of stock). 3 8 0 No. 15--Eddaterace Svapnavasavadatta (Nataka) by Bhasa (second edition). I 8 0 No. 16-afaritraura Pratijnayaugandharayana (Nātaka) by Bhāsa (out of stock). 1 8 0 No. 17–9717 Panoaratra (Nataka) by Bhāsa (out of stock). 1 0 0 No. 18-argura Narayaniya (Stuti) by Nārāyana Bhatta with the comment. of Desaunangalavärys 4 0 0 (second edition). No. 19-TH4169: Manameyodaya (Ilfmāmsa) by Nārāyana Bhatta and Nārāyana Pancita (out of stock). 1 No. 20-farm Ayimaraka (Nataka) by Bhas! (out of stock). 1 8 0 No. 21-maruitaBalacarita (Nataka) by Bhosa (out of stock). 1 0 0 ary ·3 P9, AS P No 22-मध्यमव्यायोग-दूतवाक्य दूतयटोत्कच-कर्णमारो- THEIR Madhyamavyayoga-Datavakya Dutaghatotkaca-Karna bhara and Urubhanga (Nataka) bi Blasa (out of stock) 1 80 No 23-Frar Forget Nanartharnayasamksepa (losa) by Kesarıstamin (Part I, 1st and 2nd händas) (out of stuck) 1 12 0 No 24-71Garut Janakiparınaya (Kávyn) by Cabra hav (out of stock) 100 No 25-METASTE F Kanadasıddhantacandrika (Naya) by Gangadharsúri (out of st () 0 12 0 No 26- TEST Abhisekanataka by Bha a (out of stoci) 0 12 0 No 27-THREATE Kumarasambhava (Kavga) by bal lasa with the two commentpries, Prahasia of Arunıgınınātha and Vitarana of larāyana Pindita (I art I, 1st and 2nd Sargas) (out of stock) 1 12 0 No 28-घेवानसधर्मप्रश्न Vaikhanasadharmaprasoa (Dharmı atra) by Vilhinus (out of stock) 0 8 0 Vo 29- TUTTET Nanartharnayasam - ksepa (hosa) by hesivasvämn (Part II, 3rd hánda) (out of stock) 24 0 No 30— Tafea Vastuvıdya (Śilpa) (out aj stock 0 120 No 31- TUIUT TETT Nanartharnayasam - ksepa (how) by hesivasvamın (Part III, 41 oth and Cib bandas) 1 0 0 No 32-97TCH Kumarasambharaſhavya) by halidiar with the two co nmentancs, Prabasık.) of Aruņıgı-inatha and inarını of Airiz? L'apdelt Part II, 3rd, 41b und 5th Sargas) (ou of sket) 2 80 ·RS. AS. P. 1 2 No 33-HTE Vararacasangraha (Vyakarina) with the commentary Dipiprabha of Narayana (out of stock) 08 0 No 34-aforator Mandarpana (Nyāya) by Rajacudamiņımalhin 1 4 0 No 35– TETT Manisara (Nyāya) by Gopfnatha 8 0 No 3fi–FATTET? Kumarasambhava (Karya) by haldāsa with the two commentaries, Prahasibă of Arunagirinátha and Vivarana of Narājana Pandita (Part II1, 6th, 7th and 8th Sargas) 3 0 0 No 37-31raitare 4 Asaucastaka (Smrti) by Vararuci with commentary 0 NJ 38-athaimah Namalinganusasana (11 osa) by Amarasimha wi h the com. mentiry Tfkasarvasva of Vandya. ghatiya Sırvananda (Part I, 1st Kanda) 0 No 14–1927 Carudatta (Nätaba) by Bhasa (out of stock) 0 12 0 No 40 FTET Alankarasutra by Rajanaka Ruyyaka with the Alankarasarvasva of Mankhuka and its commentary to, Samudrabar dhı (second edition) 2 8 0 No 41-BATEAUCO , Adhyatmapatala (Ve dánta) by Apastamba with Vivarana of Sri Saukara Bhagavat Pada (out of stock) 04 0 No 42-afa ALE Pratimanataka by Bhasa '(out of stock) 8 0 No 43 -नामलिहानुशासनम् Namalinganusasana (Losa) by Amarasimha with the tito commentaries, Amarakośodghatana of hşlrasvåmin and Thåsaryisva of Vandyaghatiya Sarv.nanda (Part II, 2nd banda, 16 vargas) 2 VO. 44–1964 l'antrasuddha by Bhattāraka Vedottama. (out of stock) 0 1 8 ·6 AC ܝܕ 0 V, 29-a HT Nagananda (Na (aka) by Harşıdt truth the commentary pars al of Sivaramy (out of stock) Vo 60-gala Laghustuti by Laghubhaçţărala 0 trith the commentary of Rayna rânande. 0 8 No 61-farargret:79 Siddhantasiddhanjana (Vedanta) by krinananda Sarugratt (Part IV) No 62- सर्वमतसंग्रह Sarvamatasangraha (out of stock) 0 0 No 63-Fscrargairta Kıratarjuniya (Kavya) by Bharu with the commentary Sa hdârıb dipika of Citrabbânı (1,2 and 3 Sargas) 2 No 64 eraar Meghasandesa by Káldása with the commentary Pradfpı of Dakşınâvartanātha 0 120 No 61-49 Mayamata ($ilju) by May? muni (out of stock) 3 4 0 Yo 66- ETAY Maharthamanjarı (Darsana) with the commentary Parimala of Vaheśvarânarca 2 40 63—4 Tantrasamacsaya{Tantra) by Nárayana with the commentary Vimiršin) of bankai (Part İ, 1-6 Patala) (out of stock) 10. 68—aper tirat Tattyaprakasa (Açamı) by Srī Bhujadesa with the commeutary latpar adipikā of Sri Kumara 1 12 0 No. 69-AETATEA alat Isanasıyaguradeyapaddhati(Tantra)by Isảnasiyagurudevamiéra Part I, Samanya. No. 70-TE FIST. Aryaranjasrimulakalpa (l'art 1). 0 Yo. 71-TTG Tantrasemaccaya(Tantra) by Arlyn nh thc cummentary Vimirsint of Santana(Part II, 7–12 Patalis) (out of stock) 3 8V pâda). 1 % 0 ( ·7 AS .45 P. No. 72-START- Unfa Isanasivagurudevapaddhati (Tantra) by Isanašira. guruderamisra (Part II. \antra pâda). 400 No. 73-facialett Isvarapratipattiprakasa (ledanta) by Vadhusudana- Barasvati 0 4 0 No 14--पाशवल्क्यस्मृति Yajnavalkyasmrti with the commentary Balakridâ of Visvirûpêcârya (Part I – Acara and Vyavahâra Adhyâyas) 3 4 0 No 75–FTCTCG Silparatna (Šilpa) by Srl- Lumâra (Part I). 2 12 0 No. 76-आर्यमञ्जुश्रीमूलकल्प Aryamanyusrimula kalpa (Part II) 3 0 0 017-शानशिवगुरुदेवपद्धति Isanasiyagurudevapaddhati (Tantra) by Isanasıya. gurudevami-ra (Part III, kriya păda 1-30 Patalas) 3 0 0 No 78--21T4ALET Asvalayanagrhyasutra with the commentary Anăvila of Haradattácārya. 2 6 0 No. 79.mpfarary Arthasastra of Kautalya with commentary by Mahamabopadhyaya T. Ganapati Sastri (Part I, 1 & 2 Adhikaranis) 3 12 0 No 80-TIER Do. Do (Part II, 3—? Adhikaranas). 4 0 0 No. 81-याशवल्क्यस्मृति Yajnavalkyasmrti with the commentary Balakrida of Y sya. rūpācārya (Part II Prayasattadhyaya). 2 0 0 No 82—all Arthasastra of Kautalya with commentary by, Vabāmahopădhyaya T. Ganapati Sastra (Part III, 8-15 Adhikaranas). No. 83-arafrage arata Isanası vagurudevapaddhati (Tantra) by Itana Bivagurudevamıém (Part IV, Knya pada 31–64 Patalás and Yogapada) 38 0 3 ·8 R8 A8 P. 0 Ne 10 0 0 Vo 84 --आर्यमञ्जुश्रीमूलफल्प Aryamanjusrlmulakalpa (Part III) 0 No 83-Punitar Visnusamhita (Tantra) 2 8 No 86--aarat Bharatacarita (havya) by bişnakan 1 8 0 No 87-सगीतसमयसार Sangitasamayasara (Sang[ta) of SangItalira Pursvadera 1 2 0 No 88-key Kavyaprakasa (Alarkára) of Nammitabhatta with the two commentines the Simpri liyaprabasinf of Sri Vidyacıkravartin and the Sahrtyacadamın of Bhattagopala (Part I, 1-5 Ullasās) 3 0 0 No 89-Etileret Sphotasiddhi (Vyiharaşı) by Bharatamıśm 08 No 90-TAIFA Mimamsaslokavartika with the commentary hisika of Sucırıtawiśra (Part I) 28 0 No 91-TUTTE Horasastra of Varshamıhrrä carya with the Vı zrana of Rudra 3 0 No 92—TETTa Rasopanisat 2 0 0 No 93--वेदान्तपरिभाषा Vedantaparibhasa. (ledinta) of Dharmrajadhvarindra with the commentary Prakasikat of Peddadilşita 18 0 No 14- Bribeddess (Sangita) Vatangamuni 8 0 No 95urta Ranadipika (Jyotisa) of Kumaragapıla No 96-Taleat Rksamhita with the Bhasya of Shundisiimin and the cominentary of Vedbatawidhārzos (Part I, 1st Adhyayo, 1st Astala) 18 0 1 ·#S, AS 1 No. 97-नारदीयमनुसहिता Naradiyamanusamhita (Smrtı) with Bhasya of Bhayastamin 2 0 0 No 98FTUCG Silparatna (Šilpa) bi Sri kumāra (Part II ) 2 8 0 No 99-HHIARiton Mimamsaslokayartika (\imamsa) with the com mentary Kašika of duciritumisra (Part II) 800 No 100 at Kavyaprakasa (Alnnkara) of Jammitabhatta with the two commentaries, Sa npradayaprakakunl of Srividyacıkrıvırlin and Sahitya. cudamani of Bhatt gopala (Part II, 6-io Ulla<3s). 0 0 No 101-Merrn Aryabhatiya (Jyotisa) of Aryabhatacārya Fitb the Bhaşya of Nīlabanthasornisutyin (Part I Ganıtıpåd :) 2 8 0 No. 102-Teh Dattila (Sangita) of Dattıla- 04 No 103-TFC Hamsasandesa (Vedanta) with commentary 80 No. 104-ErrayTITAT Sambapancasika (Stuti) with commentary. 1 0 No. 105-Auriu Nidhipradipa of Siddha. érıkanthasambhu No. 106-fthier Prakriyasaryasya (Vyakarana) of Srī Nārāyana Bhatta with commentary (Part I) 1 0 C No 107–114 Kavyaratna (Karsa) of Arhaddis 0 120 No 108-574 Balamartandavijaya (Nataka) of Devarajıkarı. No 109-UNTETT Nyayasara with the commentary of Vásudapesqrt. 1 8 0 muri. 0 0 ·10 BS. AB. P. No. 110-7432TT Aryabhatiya (Jyotiga) of Aryabhatācārya with the Bhagya of Nilakanthasomasutvan.(Part II. Kalakriyapada) 1 0 0 No 111 -Gita: Hridayapriya (Vaidyaka) by Parameśvara, 3 0 0 No. 112-कुचलोपाख्यानम् अजामिलोपाख्यानं च । Kucelopakhyana and Ajamilopakhyana. (Sangſta) by K. H. Svāti Sri Rāma Varma Maharaja 0 0 No. 113–on: Sangitakrtis (Gana) of H H. Svati Sri Rāma Varma Maharaja 1 0 No. 114-AETHTHIETI Sahityamimamsa (alankara) 1 0 0 No. 115_feat Rksamhita (with the Bhāşya of Skandasvăinin and the commentary of lenikatamādbavārya) (Part II) 2nd Adhyaya in Ist Astaka. 1 S 0 No 116-TRAIT Yakyapadiya (Vyakarana) with the commentary Frakirnakaprakása by Helaraja son of Bhutiraja. (Part 1). 1 8 No. 117-gratuit CUTE, Sarasvatikantabharana by Bhojadeva with the commentary of Sri Narayana Dandanatha, ,1 8 0 Apply to:- The Curator for the publication of Oriental Manuscripts, Trivandrum ·IN THE PRESS. 1. Haramekbala (Vaidyaka) of Jahuka with commentary. 2. Vaikhānasāgama by Harici. 3. Arthasāstra of Kautalya vitla commcntury in Mala-- yālam (Part II) 4. Sarasvatikanthabharana (Vyakarıını) of Bhoj. with the Yrtti of Nārāyani Dandanatha. (Part 11) 5. Asvalāyauagſhyamantravyākhyā of Haradattācārya. 6. Prabodhacandrodaya (Nataka) by Kripamiśra with the commentary Natakabharaña of Govindimſtabhagayan. 7. Sangråmarijayodaya (Jyotiga). 8 Balaramabharata (Natya) by Balaramı Varuna Maha. rāja. 9. Skandasariraka (Palmistry) with cominentury. 10. Vivekamärtäņda. 11 Saunakīya (Smrti) 12. Tantropåkhyāna. 13. Karanapaddhati (Jyotişa). 14. Āryabhatīya (Jyotişa) with the Bhagya of Nilakanthasomasutvan (Part III.) 15. Sarvadarśanakaumudi of ladha yabbárati. 16. Hamsasandeśa. 17. Bhrgasandesa. 18. Kokagandesa. 19. Udayavarmacarita. 20. Vrittavartika of Ramspăpivāda. 11. Yogayājäavalkya. 22. Pramānalakshans. 23. Jabānayaprakasa. 94. Uttararā macarata (Kāvya) 25. Rāghavīya (Kavya) by Råmapipivada. 26. Kamalinīrājahamsa (Nataka). 97. Dasarūpakatiki by Bahuru pawiśra. 28. Bksamhitã with the Bhāşya of Skandasvamin and commentary of Venkatamadhavarya (Part III) 29. Saktiratnahara by Kalingirjvürya. 3Q Blagayennsmiinftarasod ıya by Bodhendra

·UNDERTAKEN FOR-PUBLICATION
1. Vabyapıdiya sith the commentare Prakir Lapraka<a
(Part II)
2 Pāņın yalaghuvirfti (Vyabarada)
3 Bhai arthadīpılà, commentars on Uttararā macarita,
by Narayana Bhatta Sisz?
* Caturasundari (hrşnīya Vsakhya)
5 Kāyvādars, with two commentaries
6. Pksambuta with th- Bh sya of Slandası um si od
commentary of Verhatamadhara (Part IV)
7 Prikri iy asarvast with the commentary Sancıla of
K Sambisiya Sastıi Curato- (Part II)