·Sources of Indo-Aryan Lexicography
11
ŚĀLIHOTRA
OF
BHOJA
CRITICALLY EDITED BY
E. D. KULKARNI
DECCAN COLLEGE
Postgraduate and Research Institute
POONA

·SĀLIHOTRA OF BHOJA
CRITICALLY EDITED BY
EKANATH DATTATRAYA KULKARNI, M.A., PH.D.
Assistant Editor, Dictionary of Sanskrit on Historical Principles and Lecturer in
Sanskrit and Comparative Philology,
Deccan College Post-graduate and Research Institute, Poona.
Ρ Ο Ο Ν Α
1953

·Code No.: L 33
First Edition, 1000 Copies, 1953
Price Re. 8/-
ALL RIGHTS RESERVED
Printed at the Samarth Bharat Press, Poona 2 and Published by Dr S. M. Katre
for
the Deccan College Postgraduate and Research Institute, Toona 6.

·TO
MY
REVERED
TEACHERS

·CONTENTS PAGE vii ... OO. .. . 1 20 ... 39 ... ... ... INTRODUCTION TEXT APPENDICES I. Comparison of Salihotra and Aśvacikitsita II. Additional passages from Yuktikalpataru III. Critical notes IV. Glossary of important and technical words V. Glossary of important words from additional passages VI. Glossary of Indian Drugs VII. Index Verborum to the Text VIII. Index of important words in additional passages Corrigenda 48 52 56 ... Os ... ... 58 60 69 U 70 ·INTRODUCTION The importance of horses was widely recognised in ancient India. The warriors fought the battles sitting in chariots drawn by horses or riding them and their success mainly depended upon them. Naturally. different works dealing with all information regarding their birth and breed, their class and colour, their merits and demerits and such other information which was required for their efficient maintenance, were composed. The sage Sālihotra is credited with having composed the first work on veterinary science. He is referred to in Mahābhārata as the knower of this science. Cf. Salihotro'tha kim nu syâd dhayānāṁ kulatattvavit i mānuşam samanuprapto vapuh paramasobhanan' Il Mbh. 3.69.25. The sacred place where the sage Salihotra resided is probably known by the name of Śālisūrpa. This place came to be considered as a tirtha by the time of the Pāņdavas and so Yudhisthira was advised by the sage Lomaśa not to forget to visit this holy place during the course of his tīrthayātrā. Ci. Salihotrasya rājendra Saliśūrpe yathāvidhi 1 snätvā naravaraśreştha gosahasram phalam labhet ll Mbh. 3.81.90. Even at present we come across the works dealing with different aspects of this science attributed to the sage Sālihotra. Nakula the fourth Pandava was next recognised as the supreme authority on this subject. He was supposed to be in sole charge of the cavalry at the time of the Great Mabābhārata War, To this Nakula the authorship of Ašvacikitsita is attibuted. We cannot omit the reference to Nala also who is described as having mastered the Aśvavidyā. With the inventions of aeroplanes and bombs the horses gradually lost their importance. But in spite of this, the horses have held their own as one of the important and indispensable divisions of the army on the battle-front. As a result of this, the veterinary science continued to be studied as one of the important sciences upto this day. So in the light of these circumstances the importance of Salihotra, attributed to Bhoja, cannot be denied. GENERAL ACCOUNT OF THE Mss. For the purpose of editing this work the editor has had access to the following four Mss. 1. The references are given to the critical edition of the Mahabharata printed at the Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona. vii # RN ·viii शालिहोत्रम् 1. The Ms. named here as A belongs to the Government collection (No. 16 of 1868. 69 ) deposited at the Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona. It consists of eight folios, each folio containing 10 to 12 lines on the average. It is carelessly written in Devanāgarī characters. It contains both prose and verse, the prose being of the nature of a gloss. The corrections and additions are given in the margin. It is dated as Samvat 1864 i.e. Saka 1730. It is complete. 2. This Ms. cited here as B, belongs to the Government Oriental Mss. Library, Baroda (No. 9437). It contains 32 folios, having on each folio 10 lines on the average. It is written in bold and legible Devanagari characters. It contains 138 verses but does not give any prose passages. It gives always correct readings, and is free from grammatical mistakes and scribal errors. It is for this reason that the editor has given preference to the readings of this Ms. against the evidence of the remaining three Mss. It is dated as Samvat 1913, i.e. Saka 1778. It is complete. 3. This is another Ms. called B, belonging to the Government Oriental Institute, Baroda (No. 10958). It consists of 17 leaves, each leaf having 7 lines on it on the average. It is not dated but appears to be not very old. It gives prose passages as in A and is written in legible Devanāgarī characters. It is not entirely free from scribal errors. It is also complete. 4. This Ms. named as D belongs to the Kesarī Marāthā collection of Mss. deposited at the Deccan College Post-graduate and Research Institute, Poona (No. 7325 ). It consists of 15 leaves, each leaf 10" x 45" in size and each leaf containing 9 lines on the average. It has 138 verses and contains also the prose passages. It is written in bold and legible Devanāgari characters. It is complete. The title of the work given in the colophon is Salihotra-Ašvaparikṣā. OTHER MATERIAL UTILISED Besides the Mss. described above, the editor has used other material for determining some of the readings and for some other purposes. 1. Ašvacikitsita of Nakula edited as an appendix to Asvavaidyaka of Jayadatta, by Pandita Umesacandra Gupta, Kaviratna, Bibliotheca Indica Series, 1887. 2. Yuktikalpataru attributed to Bhoja, edited by iśvara Candra Šāstri, 1917, 3. Abhilaşitärthacintamani alias Mänasollăsa of the king Some. Svara, Vols. I and II, Gaikwad Oriental Series. 4. Brhatsaṁhita of Varahamihira, edited by Dr. Kern, Bibliotheca Indica Series, 1865, ·INTRODUCTION ix 5. Sukranitisāra of Sukra, edited by Gustav Oppert. 6. Hariharacaturanga of Godāvaramiśra edited by S. K. Rāmanātha Sāstrī, Madras Government Oriental Series, 1950. 7. Sārngadharapaddhati of Sārngadhara. 8. Abhidhānacintamani of Hemacandra. 9. Amarakośa of Amarasimha edited by Nārāyana Rāmāchārya, N. S. Press, Bombay, 1950. 10. Agnipurāņa edited by Anandaśrama Sanskrit Series, 1900. 11. Vahnipurāņa, Mārkandeyapurāņa, Padmapurāna and others. ORTHOGRAPHICAL PECULIARITIES Some of the orthographical peculiarities may be noted here. (1) The avagrahas are often omitted. (2) ch is often written for cch e.g. pucha > puccha, svechayā > svecchayā, pichalam > picchalar, ichati > icchati, (3) Whenever a consonant follows 7, the consonant is often doubled, e.g. āvartta > āvarta, prakirttita) > prakirtitaḥ, varjjaniya? > varjanīyaḥ. (4) b is used for U and vice verse, e.g. bibhūşanan > vibhūşanan, vidālākşah > bidālākṣaḥ. (5) rdh is written as rddh, e.g. jayavarddhanau > jayavardhanau, mūrddha > mūrdha, varddhate> vardhate, balavarddhananbalavardhanam. (6) Sometimes the anusvāra is either onnitted or given unnecessarily, e.g. karāṁli > karali, māramyati > mārayati, sirişa > širīşan, jñeya > jñeyaṁ, vindyât > vidyāt. (7) When n follows anusvāra, it is often doubled, e.g. samnnahika > sannähika, sainnibha > samnibha. (8) cch is used for ts, e.g, ucсhedhah > utsedhah. (9) dhdh is written for ddh, e.g. urdhdhāḥ > urddhāļ. (10) tdh is substituted for ddh, e.g. vrtdhikaraḥ > urddhikaraḥ, yutdhakāle > yuddhakāle, batdhavyāḥ > baddhavyāḥ. (11) t and th, cand o p and y are often undistinguishable, e.g. prste > prsthe, duşthah > duştaḥ, śreștāḥ > śreşthāh, METHOD OF EDITING All the peculiarities mentioned above are recorded in the footnotes and are corrected in the text. In preparing the edition of the text, particular care has been taken to give preference to the most suitable reading as evidenced by the Mss. material and the other read ings have been relegated to the columns of foot-notes. The numbers of verses are given as they occur in Mss. The yerses are printed in ·शांलिहोत्रम् + bold type and the prose passages which serve the purpose of a commentary on some of the verses are printed in simple type to distinguish the latter from the former. The corrections in the text are put in brackets and in cases of doubt question marks are given in the brackets with the corrections suggested. The additions of syllables, words or phrases are printed in square brackets. Appendix I contains a comparison of Śālihotra text with the text of Aśvacikitsita of Nakula. The variant readings as found in the text of Yuktikalpataru and in its Mss. and those of Ašvacikitsita Mss. are recorded in the foot-notes of Appendix I. A series of additional passages as noticed in Yuktikalpataru which is also attributed to Bhoja, are printed in Appendix II with a view to give a complete text composed or compiled by the author of Sālihotra. It also records the variant readings as found in Afvacikitsita and its Mss, and also the variant readings recorded in the foot-notes of Yuktikalpataru text. Appendix III comprises the critical notes on the text and other discussions from the point of view of textual criticism. Appendices IV-VI give the glossary of technical and important words from the text of Salihotra and additional passages and also the names of medical herbs mentioned in Salihotra. Appendices VII and VIII give in index verborum to the Salihotra text and to the additional passages. THE CONTENTS OF THE TEXT The text gives us information about the following topics :- (i) Varna, (ii) Avartalaksana, (iii) Asvapramāņa, (iv) Vega, (v) Arohana, (vi) Śleşmaraktalaksana, (vii) Raktamokşaņa, (viii) Rtucarya, (ix) Nasya, (x) Pinda and (xii) Aśvaśālāoidhi. (i) The author describes the various colours of the horses and incidentally the different names by which they are called owing to their having a particular colour or colours on the different parts of their bodies. They are (1) Cakravāka having white feet and white eyes. (2) Syāmakarna which is white all over its body and which has one of its ears black. (3) Aştamangala whose feet, tail, chest, head and forehead are white. These white spots on eight parts of its body are considered as auspicious sigas. (4) Similarly a horse whose feet are white and which has a white spet resembling the moon on its forehead, is called Kalyanapancaka.

·1IYLAULUUIIULY The horses described above are considered auspicious and bring fame and fortune to their owners. (5) But a horse which has all its feet black and has other remaining limbs possessing different colour is believed to be unfit for the king and is called Yamarūpa. (ii) This section deals with the different positions of avartas or curls and their auspiciousness or otherwise, As in the first section, this section also enumerates different names of horses so called according to the position and number of avartas on the body of the horse. Such horses belong to three different categories viz, uttama, madhyama, and nica. (6) Sürya has one avarta on its forehead. (7) Trikūta has three āvartas on its forehead in a perpendicular line and placed one after another. (8) A horse having three avartas on its neck in a manner described in the case of Trikūta, is considered fit for the king. (9) Siva has one avarta on the right-hand side of its neck. It makes its owner extremely happy. (10) A horse having one avarta on the root of the ear and another ävarta on the root of its shoulder, makes its owner victorious on the battle-field. These two dvartas are Vijaya. (11) Cakravarti has one or three kvartas on the region of its shoulders. Such a horse should always be preferred. (12) Cintamani has one big ávarta on its neck. It fulfils the desires of its master. (13) A Śreņika horse which has a line of three avartas on its forehead fetches fame and victory to its owner. (14) A Caturangika horse which has a group of four avartas on its forehead is equally benevolent to its master. It secures for him good food and royal umbrella. (15) A horse having avarta on the region of its lips, is a giver of sons, grandsons and prosperity. (16) A king who possesses a horse having avarta on its chin, is crowned with success on the battle-field and secures a rich bounty. (17) If a horse having two āvartas on its chest, belongs to a person, his fortune smiles on him and his wealth increases day by day. (18) A horse having two avartas called Candra and Aditya on its forehead is the increaser of victory for its owner. The following kinds of horses are described as being inauspicious. These should be avoided as far as possible.

·xii शालिहोत्रम् 2 (19) A horse having one avarta on its cheek brings about the death of its master. It is called Carvani. (20) A krūra horse having one avarta on the left-hand side of its neck causes loss of wealth. (21) A horse having its ribs possessed of one or two avartas, brings about the death of its owner. (22) A horse having one avarta on any one of its knees, foretells death of its owner on the battle-fields or in his travels. (23) A horse on whose heart appear avartas effects the death of its master. (24) A horse having avartas on its eye-brows causes separation from the friends. (25) A horse having an avarta on the back region, is supposed to be responsible for the death of its owner on the battle-field. It is called Dhumaketu. (26) A horse possessing two avartas on its ribs is not auspicious to its master's brother. It causes his death. (27) If a horse possesses an avarta on its nose, it foretells a fall of lightning from the blue or a sudden and unexpected calamity for its owner. Horses having deformity in their bodies are also believed to be inauspicious. They are named after the deformity in a particular part of their bodies. (28) A Yamadūta horse has its lips not touching each other. Its name is significant in that it is a messenger of the God of Death. (29) A Hinadanta horse having less teeth is the killer of its lord. (30) Similarly a Adhikadanta horse having superfluous teeth is also the killer of its lord. (31) A Karalin horse has its upper lip longer than the lower one. A horse having a line of its lower teeth entering into the line of upper teeth i.e. having projecting teeth, is also called a Karálin horse. It is a destroyer of everything in the house of its owner.' (32) A horse having black palate is called Kysnatăluka. It is equally inauspicious and brings about the death of the owner's wife. But if it has a colour resembling that of a bee, it is not considered inauspicious." 1. Cf. Yukti 187.75. 2. Cf. Yukti 187.78. 3. Cf. vikato vişamo yasya daśanaḥ sa karalakaḥ 1 Karáli kurute nāśar bhartur atra na samsayah 11 Yukti 188,84. 4. Cf. Krsnatālur hayo nāśan kurute nātra samsayaḥ vişadanto bhaved y'as tu Krsnatālur na dușyate 11 Yukti 188.85.

·INTRODUCTION (33) A Mušalin has its feet possessed of one colour and the rest of the body of a different colour. It is a constant source of trouble for its owner.' (34) Srngin has a portion near the ears appearing like horns. It kills its lord.2 (35) Ekānda has only one testicle. This horse is not good to the owner and his wife. It brings about their death. (36) Tryanda horse has three testicles. (37) Hināņda horse has no testicle. (38) Adhikāndaka is a horse having one superfluous testicle. All these horses should be avoided by one wishing highest glory for him. (39) A horse having stretched its face, moves it up and down effects loss of wealth. (40) A horse which has its eyes like those of a monkey is known Vänarāksa. (41) And if it has eyes resembling those of a cat is called Bidalâkşa. Both Vānarākṣa and Biļālākṣa bring trouble in one way or the other to their owners. (42) If a horse has its mouth bearing avarta on it is not auspicious to its owner. (43) A Stanin is so called because it has a breast or udder on its testicle. It is not auspicious for the king because it brings about subversion of sovereignty. (44) Sometimes a horse has three ears. It is Trikarni. (45) When a horse has two hoofs, it is Dvikhuri. Both these are not benevolent to the king. Having described the above-mentioned horses, the author says that the kings should choose for them the horses possessing āvartas of the forms of vedic altar, an arch, bow etc. because they bring for their owners happiness, wealth and fame. (iii) The next section gives the actual measurements of the different parts of the body of the horse, e.g. the mouth, he says, should measure twenty-seven fingers, ears six fingers, tail two hastas. Its mouth and hair should be long and its nose, forehead and hoofs should 1. Cf. catvāro yasya vai pādāh parasparavivarnakāh i sa tyaj yo Musali nämnā munibhiḥ kulanaśanah 11 Yukti 187.70. trayo pādāḥ sitā yasya krsnaś caiko'bhijāyate i trayo vāpy, asitā yasya ekaḥ śuklo'bhijāyate ! Muşali nāma pāpo'yam dūre tyāj yo hayādhamaḥ 11 Yukti 188.82-83. 2. Cf. karnānte cūlikānte ca śrågaval lakşyate yadi i sa Syngi kurute nášam tāstrasya ca kulasya ca il Yukti 188.86.

·xiy शालिहोत्रम् ous. be lofty. Its lips, tongue and palate, if red, are considered as auspici- Similarly its ears and tail, if small, are auspicious. (iv) The speed, the author says, is the one which is to be primarily considered and valued in the case of horses than anything else. So he prescribes that the owner of the horse should ride it every day and give it good exercise to keep it quite alert and to maintain a high standard of its speed. A horse which has no good speed is of no use to anybody though it is endowed with other fine characteristics like high breed, complexion, auspicious avartas on its body etc. (v) Then the author proceeds to lay down some general rules regarding arohana. The owner, he says, should not make use of a whip as far as possible. Secondly he should not ride a horse which is very young, very old and one which is suffering from a disease. He should ride a horse on a smooth and even surface of the ground and avoid a marshy land and a road full of stones, water and holes. (vi) The author then discusses certain signs on the body of a horse by which one would know a kind of disease it is suffering from. We mention a few. (1) A continuous line of drops of tears falling from the corner of its eyes indicates that it suffers from itching in the stomach. This disease cannot be remedied and ultimately the horse dies within six months, (2) When the horse suffers from a complicated derangement of the three humours, its wkole body shakes; it neighs often and on; it feels sleepy; it becomes languid and does not feel hungry; it bears drooping eyes and a flow of saliva drops down from its mouth. (3) Very rarely the corners of its eyes become bluish-yellow, which circumstance foretells the death of the horse within three months. (4) The appearance of a black spot on its tongue brings about its death within one month. So for the safety of the horse one should try to purify the blood by letting it out in the month of Āşādha and by tendering the treatment to the horse proper for the occasion. (vii) The author incidentally informs us that the body of the horse contains seventytwo thousand veins and eight outlets by which the blood is to let out. He also mentions the quantity of the blood to be extracted from various outlets. (viii) Then he discusses how the horse is to be fed in different seasons. Generally speaking the yava, canaka and masura should constitute the main food for borses during all seasons.

·INTRODUCTION 8 (ix) The different kinds of Nasyas discussed in this section are- (1) śleşmavināšana, (2) balavardhana, (3) pittanāśakara, (4) samnipāte kaphādhikye sukhaprada. (x) The Pindas of various varieties are mentioned in this section. They are as follows:-(1) puştinayana, (2) balavardhana, (3) artinut, ( 4 ) śūlanāšana, (5) műtrakịcchre hita and (6) vişanāšana. (xi) Further the author says that hayāgāra should be erected to the east of the palace according to the rules laid down in the works on architecture. After having offered oblations to the sacred fire, the king should cause them to enter it under the able guidance of trained superintendents. Lastly the author describes the various activities of a horse which foretell good or bad for the owner. LITERATURE ON VETERINARY SCIENCE It will not be out of place to mention here the works on veterinary science for the information of the reader.' Ašvacikitsa Bikaner 3717, Kotah 1033 ( saţika ). Ašvacikitsā or Aśvašāstra or Salihotraśāstra by Nakula. B. IV, 246. Ašvacikitsāsāra or Ašvayurvedasārasangraha by Vābāda, son of Vikrama, Filliozat 2. Ašvaparikșana attributed to Nalarāja, BL. 336. A śvapariksāțīka Chāṇi 35. Aśvaparikşālakṣana Chāņi 308. Asvaprasamsă by Śālihotra, MD. 13317. Aśvaphalaprakāśa Mātņbhūmi 101. Ašvaphalaprakāśa by Jogarāja but ascribed to Mahādaji Scindia, the patron, (18th cen. A.D.). Ašvaphalaprakāśa ascribed to a king named Himmat Bahadur; in prose and verse. Asvalakşaņa 10. 7927. Ašvalakşaņa in the form of a dialogue between Siva and the Pāņdya King; part of the Hālāsyamāhātmya, GD, 2070 B. Asvalaksana by Bșhaspati, R. A. Sastri, Diary I. Ašvalaksanakriyādi Mysore, I, p. 649. Ašvalaksanaśāstra Mysore I, p. 650. Ašvalakṣaṇaśāstra by Salihotra, Adyar. Ašvavaidya by Sālihotra, Mysore II, p. 17. Aſvavaidyaka or Ašvacikitsa by Jayadatta, Alwar 1617. 1. The information is extracted from New Catalogus Catalogorum, prepared by Dr. V. Raghavan and from Catalogus Catalogorum prepared by Auphrecht. Only the first references are given.

·XVi शालिहोत्रम् Asvavaidyaka by Dipankara, son of Nânākara, grandson of Nidhānakara, Alph. List. Bang. Govt. 1891, p. 9. Ašvaśānti Anandaśrama 5846. Ašvaśānti by Nārada, MD. 3241. Ašvaśāntividhana by Sālihotra, TD. 13420. Ašvaśālāyāṁ kartavyakrama, TD. 14169. Ašvaśāstra Adyar. Ašvaśāstra by Dayasimha, DAVCL 1675. Ašvaśāstra by Rāmacandra Kavi, Mysore, II, p. 17. Aśvaśāstra by Sukhānanda, surnamed Josi, BBRAS. 427. Ašvaśāstrasamudra by Simhadatta, MT. 2342. Asvasära B. IV, 216. Alvasarasamuccaya or simply Sarasamuccaya by Kalhaņa, son of Bilhana, Oudh, XVI, 106. Ašvahşdaya quoted in Sph., p. 118. Ašvahrdaya by Sālihotra, Kavindrācārya, 2164. Astādiguna BORI. 1036 of 1886-92. Aśvādicikitsa Trippūņittura, I, 753. Aśvāyurveda an. Gadwal, I, 40. Aśvāyurveda or Siddhayogasamgraha or Sārasamgraha by Gana, son of Durlabba, America, 5292. Ašvāyurveda by Garga Rşi, K. 210. Ašvāyurveda by Jayadatta, quoted in the Lakşaņaprakāśa of the Viramitrodaya. Aśvāyurveda by Salihotra, MD. 13321. Ašvāyurvedasārasindhu by Vaišampāyana, TD. 11256. Salihotra Ben. 64. Salihotra sāra Radh. 33, Salihotronnaya Burnell. 74 b. The AUTHORSHIP OF SALIHOTRA In Yuktikalpataru which is attributed to Bhoja, we find a section on Ašvayukti and we have already noted that many of the verses from Ašvayukti are found in Salihotra and a few of them from Ašvayukti find parallels in it. Secondly all the Mss. utilised for the purpose of editing this text, mention Bhoja by name as being the author of the work. A third argument can be adduced in favour of this question. In the commentary on Asvavaidyaka of Jayadatta (Bibl. Indi. Series) we find a few extracts quoted from Bhoja's work on veterinary science. They are as follows:- (1) tejo nisargajaṁ sattvam vājinām sphuranam rajaḥ 1 krodhas tama iti jñeyās trayo'pi sahaja gunāḥ il page 74 on 7.2.

·INTRODUCTION Xvit (2) Bhojas tu dvādaśasu käleşu kašāditādanam ahatīksnaṁ madhyaṁ punar dvābhyāṁ jaghanyam nişthurais tribhiḥı upaveśe'tha nidrāyāṁ skhalite dustaceșțite 11 vadavālokanautsukye bahugarvitahesite i saṁtrāse ca durutthâne vimärgagamane bhaye !! śikṣātyāgasya samaye sandhāne cittavibhrame i dandah prayojyo vähänām käleșu dvādaśaso api II page 79 on 7.17. (3) atra Bhojõ'py evam āhagrīvāyām bhītam āhanyât trastam caiva ca vājinami vibhrāntacittam adhare tyaktaśikşam ca tādayet 11 praheșite skandhavāho vadavālokinam tatha ! upavese ca nidrāyām kațidese ca tādayet Il duścestitam mukhe hanyād unmārgaprasthitam tatha i jaghane skhalite hanyān netramärge durutthitam yaḥ kunthaprakytir vājī tam sarvatraiva tadayet il page 79-80 on 7.18. Though these extracts cannot be traced either in Yuktikalpataru or in Salihotra, they at least go to prove that Bhoja has written some work on veterinary science. From all these we conclude that some Bhoja was the author of Salihotra. As we have noticed already Bhoja is indebted to the author of Ašvacikitsita for many of his verses. So we conclude that Bhoja has compiled the work on Salihotra by borrowing many of the passages from the works of his predecessors. THE NUMBER OF BHOJAS This problem leads us to another problem of ascertaining the individuality of this Bhoja. 'The researches of Indian antiquarians have brought to light more than a dozen princes who have at different times borne that illustrious name Bhoja, but whose history is shrouded in mystery, which legendary tales in the absence of authentic evidence cannot solve'. We have mentioned below the monarcbs of the name of Bhoja, who flourished from time to time.' (1) Vedic Bhoja-It occurs in Rgveda as a generic term to indicate the sacrifice-loving kşatriya, son of Sudāsa. (Cf. Ime Bhojā angiraso virūpå 1 3.20.7 also Bhojāyāśvaḥ sammrjanty asum asumi 8.6.4.5). In Nirukta also we come across one reference to Bhoja (Cf. Bhoj asyedam puşkarlnīva veśma 7,3). (2) Epic Bhoja--Col. Wilford refers to one Bhoja who was a vassal of Jarāsamdha. One Bhoja is described to be a relative of Kțşņa 1. Indo-Aryans, Vol. II, Rājendralala Mitra. 2. The information in this section is based on Indo-Aryans, Vol. II and intro. duction to Yuktikalpataru by Pandita Isvara Chandra Šāstri.

·Xviii शालिहोत्रम् and to have competed for the hand of Draupadí. (Cf. Asvatthâmå ca Bhoj aś ca sarvaśastrabhſtāṁ varau). (3) Raghuvansa names a Bhoja as a member of the Solar race and sovereign of Oudh. (4) Bhoja of Orissan chronicles-According to these chronicles, this Bhoja was brave and liberal. His court was adorned by the presence of 750 eminent poets. (5) A Bengali romance named Bhanumatī makes Bhoja the fatherin-law of Vikrama. (6-8) Three Bhojas in the list of Pere Teiffenthaler. (9) Col. Tod's Bhoja of the 6th century-He was a sovereign of the Paramāra race and had Malavā for his dominion. (10) Col. Tod's Bhoja of the 7th century, (11) Jain Bhoja of Mount Abu.-10th century. (12) Kşīrasvāmin of Kaśmira ( 772 A.D.) cites Bhoja as the author of vocabulary and grammar but probably he was not a king. (13) Bhoja of Bhojaprabandha-He was a sovereign of Dhārā. (14) Bhoja of Gwalior- (15) Bhoja of Kanauja-He is described as a Lord Paramount who flourished in 876 A,D. (16) Bhoja of Pehewa. (17) Bhoja of Dhārā-He flourished in 11th century A.D. 'The last in the list was a distinguished author and a noble patron of learning. But there were according to Col. Tod three other claimants everyone of whom asserted his right to the glories of the Bhoja Paramāra. It is difficult to say which of the three princes was the greatest, as all of them appear to have been distinguished patrons of science and literature'. THE WORKS ATTRIBUTED TO BHOJA The king Bhoja is mentioned by Daśabala, by Sūlapāņi in Praya- Ścittaviveka, by Allādanātha, by Raghunandana. As a medical writer he is quoted in Bhâvaprakāśa, and in Mādhava's Rugviniscaya. He is quoted by Keśvārka as an Astronomer. He is noticed by Kşirasvāmin, Sāyaṇa and Mahipa as a Grammarian and Lexicographer. He is praised by the poets Chittapa, Devesvara, Vinayaka, Sankara and others. The following are the works attributed to Bhoja'.-- 1. Cf. Aufrecht's Catalogus Catalogorum and Bhoj arāja-Annamalai University Historical Series, ·INTRODUCTION vis I. ASTRONOMY AND ASTROLOGY (1) Adityapratāpasiddhānta. (2) Rājamārtanda. (3) Rājamrgānka. (4) Vidvajjanavallabha, Praśnajñāna. II. MEDICINE (5) Ayurvedasarvasva. (6) Viếrāatavidyāvinoda. (7) Sālihotra ( a Veterinary Mannual). III. ARCHITECTURE (8) Samarāngaņasūtradhāra. IV. GRAMMAR (9) Sabdānuśāsana. V. PHILOSOPHY (10) Tattvaprakāśa ( Saivism). (11) Rājamārtanda (Vedānta ). (12) Rājamārtanda, Yogasūtravștti, a commentary on Patañjali's Yogasūtras. (13) Siddhantasaṁgraha ( Saivism). (14) Sivattyaratnakālikā (Saivism ). VI. DHARMASASTRA (15) Cārucaryā. (16) Vyavahārasamuccaya. VII. ARTHASASTRA (17) Cāņakyanīti ( Danďanīti). (18) Putramārtanda. VIII. ALAŃKĀRA (19) Śļogāraprakāśa. (20) Sarasvatīkanthābharaṇa. IX. LEXICOGRAPHY (21) Nāmamālikā.' X. PROSE AND POETRY (22) Mahākālivijaya (Stotra) (23) Yuktikalpataru (Anthology). (24) Rāmāyaṇacampū. (25) Vidyāvinodakāvya. (26) Sțăgăramañjari (prose tales). (27) Subhāşitaprabandha. (28 & 29) Two prākṣta poems (lately discovered at Dhārā). Aufrecht in his Catalogus Catalogorum mentions the following additional works attributed to Bhoja. (1) Bhojarājavārtika-quoted by Vācaspatimiśra in his Tattvakau. mudi. It is probably the same as Yogasūtravștti. (2) Siddhantasärapaddhati, It is probably another name for Siddhāntasangraha. (3) Bhujabala (Astronomy) 1. It is undertaken for editing by the editor of Salihotra, ·शालिहोत्रम् Prabhāvakacaritra names a good many more works attributed to Bhoja.' Now the problem is whether one man can write so many works on a variety of subjects, especially when he had to discharge the responsible duties of a king. Aufrecht in his Catalogus Catalogorum remarks that it is almost superfluous to add that not one of the works was actually written by himself but belong to authors who either lived during his reign or sometime after. We only partially agree with Aufrecht on this point, firstly because Bhoja himself was a great distinguished scholar and he had studied all the different branches of knowledge since his childhood. So it was not impossible for him to compose at least a few of the works mentioned above. Secondly Bhoja had founded at Dbārā his famous University called 'The Temple of Sarasvati' where lived a host of scholars who must have helped Bhoja in his literary activities. It is in tune with Indian tradition also that the scholars had probably attributed their own works to their generous patron, without whose help and encouragement, it would not have been possible for them to undertake the works at all. Many historians concur on the point that Bhoja was the author of those works and he flourished in 11th century A.D. We complete the introduction by establishing the inter-relationshig of Mss. of Sālihotra, Yuktikalpataru and Aśvacikitsita. Generally speaking all the three texts agree with each other. There are nevertheless numerous individual readings characterizing the three different texts. Here is a selection of readings peculiar to three different texts, the references being to the stanzas. Sālihotra Asyacikitsita Yuktikalpataru 9 c parsvante pārsvänge pārsvārse. 16 b skandhamule tanmadhye ca stanamadhye. 17 d bhūpālamandire bhūpālapūjitah bhūpālabhūşitah. 77 c pāțalā kāraiḥ pátalakaro patalākāre. ca kathinākārā himakarākārà hi malinākārā. Here follow a few examples showing special affinity between Salihotra and Aśvacikitsita and also showing the unique readings preserved only in Yuktikalpataru : Sālihotra and Aśvacikitsika Yuktikalpataru 24 a satpadābho vişadanto. 30 a atisükşmam iti sükşmam, 45 c kathitah prathitaḥ. 46 a pucchasamsthane puchasamsthānam. yadi. 78 C 76 b yasya 1. Cf. Epi. Ind. I, page 231, 2. Cf. Bhojarāja, p. 71. Annamalai University Historical Series.

·INTRODUCTION rest na sa. Sālihotra also shows a surprisingly large number of readings not ound in another Ms., a few of which are noted below as illustrations : Salihotra 4 c rājayogyaḥ syât vājimedharhah. 5 b sarvavarpasya sarvasvetasya. 14 a gallāvarto gandāvarto. 21 b yadi kvacit. 33 c ghrānapuțan lalātam ghrānapuțe lalāțe. 46 b jānudvaye janudvayam. 46 devam ekam. 78 d 114 d alasyam sālasyam. The affinity of Sālihotra and the Kha manuscript of Aśvacikitsita is exemplified by the following readings : Salihotra and Ka Aśvacikitsita 4b śyāmaikakarņakah mecakavarņakaḥ. 14 a gallävarto ( Kha-galā° ) gandāvarto. 19 b asubhah yada. 58 d pittät tato. 68 c ramate manyate. 123d vājinām vājinah. We append here a few examples of readings showing special affinity between Salihotra and Ka manuscript of Ašvacikitsita : Sālihotra and Ka Ašvacikitsita 65 b samanvitam yutan gudam. 71 d vaktte vaktrât. 109 c yatah tatah. 112 f vivekinā (Ka-vivekibhiḥ) manīşibhiḥ. 119 b kedalam kevalaih. 121 a sarkarâmiśram śarkarāyuktam 124 b māşacūrņam grāvacūrnam 127 c prašaṁsanti paripsanti. Examples showing agreement between Yuktikalpataru and Ka and Kha manuscripts of Aśvacikitsita : Yuktikalpataru and Ka Ašvacikitsita II 83 yadă ca yadantar. II 92 pūjyate mānyate. Yuktikalpataru and Kha Ašvacikitsita II 7 tuşarah uttarah. II 14 dvija jñeyaḥ dvijätiyāḥ. II 91 sthanadandavapätaḥ sthanadaņdāvapätī.

·xxii शालिहोत्रम् In a few cases we find Salihotra and Aśvacikitsita agreeing with Ka manuscript of Yuktikalpataru, e.g. 78b pulakarikitam is found in all the three against pulakānvitar which is the reading of Yuktikalpataru. Owing to the inter-relationship of these three texts we have corrected the text of Salihotra on the strength of the reading of Aśvacikitsita even against the Mss. evidence, e.g. 4 b śyāmaikakarņakaḥ (AB 1.2 D śyāmaikavarnakaḥ) =śyāmaikakarnakah-Ašvacikitsita. 4d śyāmakarnaḥ (AB, 2D śyāmavarnaḥ ) = śyāmakarnah- Ašvacikitsita. 42 b jād yatā ( AB, 2D jayate ) =jād yata— Ašvacikitsita. 44 b susnigdhavarnaprabhāh (AB, 2 D (AB,.2 D sumrgvavarnaprabhāḥ) susnigdhaº-Ašvacikitsita. On the contrary we can correct the text of Aśvacikitsita on the strength of the reading found in Salihotra, e.g. 6.15 laghūnibandhaś caranesu kostham | Ašva. 34 c laghūni bandhāś ca manes tu koştham ! Sāli. 9.26 ghäsan musțin ca ! Ašva. 53 d ghāsamusțim cal Sāli. Lastly, I take this opportunity to render my sincere thanks to Prof. P. K. Gode, Curator, Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona, to Prof. G. H. Bhat, Director, Government Oriental Institute, Baroda, and to Dr. B. R. Sharma, Curator, Anup Sanskrit Library, Bikaner, for making the Mss. of Salihotra available to me for the purposes of editing this text. My thanks are also due to Vidyā-Bhāskara Pandita Krishnamurty Sharma, of the Dictionary Department, for going through the proofs very carefully as also for the valuable suggestions, in the course of printing the text.

·भोजराजविरचितं शालिहोत्रम्। ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ॥ अथ शालिहोत्रं लिख्यते ॥ 5 [अथ वर्णः]॥ सितो रक्तस्तथा पीतः सारङ्गः पिङ्ग एव च । नीलः कृष्णोऽथ सर्वेषां श्वेतः श्रेष्ठतमः स्मृतः ॥१॥ श्वेतः कपिलकाकारो नीलो दूर्वाग्रसंनिभः । कृष्णो जम्बुफलाकारः शास्त्रज्ञैः समुदाहृतः ॥२॥ श्वेताभः श्वेतपादश्च तथा स्याच्छ्वेतलोचनः । चक्रवाकः स विज्ञेयो राजा) वाजिसत्तमः ॥ ३॥ सर्वश्वेतो.हयो यस्तु भवेच्छ्यामैकव(क)र्णकः । स वाजी राजयोग्यः स्याच्छयामव(क)णः प्रकीर्तितः ॥४॥ चत्वारोऽप्यसिताः पादाः सर्ववर्णस्य वाजिनः । अयोग्यो भूपतेर्नित्यं यमरूपः प्रकीर्तितः ॥ ५॥ यस्य पादाः सिताः सर्वे पुच्छं वक्षस्तथैव च। मूर्धा भालं सितं यस्य तं विद्यादष्टमङ्गलम् ॥ ६॥ यस्य पादाः सिताः सर्वे तथा वक्त्रे च मध्यमः । कल्याणपश्चकः प्रोक्तः सर्वकल्याणकारकः ॥७॥ [इति वर्णः] ॥ 10 1=Asvc 3.2. 5-ASvc 3.9. 2 = Asvc 3.5. B, कपिल आख्यातो for 6%DAsvc. 3.10, कपिलकाकारो. 7 = Ašvc 3.13. B, 47511 for 774. ABD 3-Avo3.6. कल्याणं पञ्चका for कल्याणपश्चका, B, सर्व- 4- Asvc 3.7. ABP 'वर्णक: for 'कर्णका कल्याणकारका:, AD सर्वे कल्याणकारका ABI.D श्यामवर्ण: for श्यामकर्ण:. for सर्वकल्याणकारका ·२ शालिहोत्रम् 15 20 अथावर्तलक्षणम् ॥ नासिकाग्रे ललाटाग्रे शखे कण्ठे च मस्तके । आवर्ता यस्य जायन्ते धन्यः स तुरगोत्तमः ॥ ८॥ हृदि स्कन्धे गले चैव कटिदेशे तथैव च । नाभौ कुक्षौ च पार्थान्ते मध्यमास्ते प्रकीर्तिताः ॥९॥ ललाटेऽश्वस्य चावर्तो यस्यैकः संप्रजायते । स करोत्यश्वसंघातान्स्वामिनः सूर्यसंज्ञिकः ॥ १० ॥ त्रयो यस्य ललाटस्था आवर्ता अधरोत्तराः । त्रिकूटः स च विज्ञेयो वाजिवृद्धिकरः परः ॥ ११ ॥ यस्य ललाटे अधऊर्ध्वस्थास्त्रय आवर्ता भवन्ति स त्रिकूट इति कथ्यते । परः श्रेष्ठो वाजिनां वृद्धि करोति ॥ ११ ॥ अनेनैव प्रकारेण त्रयो प्रीवासमाश्रिताः । जयावर्तास्तु विज्ञेया वाजीशोऽयं नृपोचितः ॥ १२॥ यस्य ग्रीवायां त्रय आवर्ताः सन्ति स वाजीशः वाजिराजा (जः) राजयोग्यः ।। १२ ।। एको वापि कपोलस्थो यस्यावर्तः प्रहश्यते । रथी(थि)नां च तुरङ्गाणां स इच्छेत्स्वामिनाशनम् ॥ १३ ॥ यस्य कपोले भ्रमरो भवति स वाजी स्वामिनाशनं वाञ्छति ।। १३ ।। गल्लावर्तो भवेद्यस्य वाजिनो दक्षिणाश्रयः । स करोति महासौख्यं स्वामिनः शिवसंज्ञिकः ॥१४॥ यस्य दक्षिणगल्लाश्रित आवर्तः स्यात्स शिवसंज्ञिकः । स्वामिनो महासौख्यं करोति ॥१४॥ तद्वद्वामाश्रयः क्रूरः प्रकरोति धनक्षयम् ॥ १५ ॥ यस्य वामगल्ले भ्रमरः स क्रूरो भवति । स्वामिगृहे धनक्षयं करोति ॥ १५॥ 25 30 35 8- Asvc 4.4. B, तुरङ्गोत्तमः for तुरगोत्तमः.| 12 = ASve 4.10. B, omits the prose 9=ASvc 4.5. passage. 10=ASvc 4.7. 13 = Ašvc 4 13 Bi' omits the prose 11 = Asvc 4.9. B, त्रिकुटः for त्रिकूट:. B, passage. • °वृत्धिकरः for °वृद्धिकर: Bromits the 14 = Asvc 4.15. Bromits the prose prose passage. B2 reads 12 after passage. prose passage.for 11, 15%DAsvc 4.16ab. + .

·अथावर्तलक्षणम् ३ कर्णमूले यदावर्तः स्कन्धमूले तथापरः । विजयाख्यावुभौ तौ तु युद्धकाले जयप्रद्रौ ॥ १६ ॥ यस्य कर्णमूले आवर्तः स्कन्धमूले च तौ विजयावतौँ संग्रामे विजयकारिणौ भवतः ॥१६॥ स्कन्धपार्श्व यदावर्त एको वा यदि वा त्रयः । चक्रवर्ती स विज्ञेयो वाजी भूपालमन्दिरे ॥ १७ ॥ 40 यस्य स्कन्धपार्श्वे एक आवर्तः अथ वा त्रयः स वाजी चक्रवर्ती कथ्यते । भूपमन्दिरे ग्राह्य उत्तमः ॥ १७ ॥ कण्ठे यस्य महावर्तो यस्याश्वस्य प्रजायते । चिन्तामणिः स विज्ञेयश्चिन्तितार्थविवृद्धिदः ॥ १८॥ यस्यावतॊ भवेयुक्तः कक्षान्ते वाजिनोऽशुभः । 45 स नूनं मृत्युमाप्नोति द्वौ वा स्वस्वामिनाशनौ ।। १९ ।। यस्य कक्षान्ते बाहुमूले एक आवर्तः स वाजी म्रियते चिरं न जीवति । यदि द्वौ भ्रमरौ वामदक्षिणकुक्षागतौ भवतः तौ महारिष्टौ स्वामिनो मृत्यु कुरुतः ॥ १९॥ जानुदेशे यदावर्तो वाजिनः संप्रजायते । प्रवासमरणं ब्रूते स भर्तुः क्लेशकारकः ॥ २० ॥ यस्य जानुप्रदेशे आवर्तः स वाहः स्वामिनः संग्रामादौ मरणं कारयति ॥ २० ॥ 50 अधरोर्वं यदा वाजिसंपुटं न स्पृशेद्यदि । यमदूतः स विज्ञेयो वर्जनीयः प्रयत्नतः ॥ २१ ॥ यस्यौष्ठसंपुटं न स्पृशति न मिलति स यमदूतः प्रयत्नेन वर्जनीयः क्षणमपि गृहे न धार्यः॥ २१॥ 55 16 = Asvc 4.17. B, विजयाख्या उभौ for passage. AD म्रीयते for म्रियते. विजयाख्यावुभौ. Bhomits the prose 20 = Asvc 4.23. B, omits the prose pasaage. A विजयावृत्तौ for विजयावर्ती. passage. 17 = Asvc 4.18. B. omits the prose 21 = Asvc 4.28.AD अधोऽव च,B, अधोवं passage. B2 ग्राह्यमुत्तमः (wrongly) च for अधरोवं. B,D वोजी for वाजि . for प्राह्य उत्तमः, AB,D वर्जनीयः for वर्जनीयः. B, omits 18 DAsvc 4.19. the prose passage. AB,D a watoto 19 = Ašvc 4.22. B, omits the prose for बर्जनीयः, A प्रहे for गृहे. 1 ·OC शालिहोत्रम् , हीनदन्ता(न्तो)ऽधिकश्चैव कराली कृष्णतालुकः । मुशली च तथा शृङ्गी षडेते स्वामिघातकाः ॥ २२ ॥ यो हीनदन्तः, अधिकदन्तः, कराली, कृष्णतालुकः, मुशली, शृङ्गी, एते षट्प्रकाराश्वाः स्वामिघातका भवन्ति । हीनदन्तोऽधिकदन्तोऽश्वः स्वामिहन्ता । 60 यस्याधरोष्ठादूध्वौंष्ठो लम्बो भवति स कराली संहारकारी । वा, ऊर्ध्वदन्तपक्ति- मध्येऽधोदन्तपङ्क्तिर्विशति स कराली दुष्टः । संहारकारी कृष्णतालुः प्रसिद्धः स स्वामिभार्याहन्ता । यस्य पादा एकवर्णाः शरीरमन्यवर्ण स मुशली भर्तुः क्लेशकरः । शृङ्गी तु शृङ्गवान् भवति । स स्वामिनं मारयति ॥ २२॥ एकाण्डोऽप्यथ वा त्र्यण्डो हीनाण्डोऽश्वोऽधिकाण्डकः । 65 परित्याज्यः स वाञ्छद्भिः पार्थिवैः परमं यशः ॥ २३ ॥ एकाण्डो वाजी स्वामिनं स्वामिभार्यां मारयति । स्पष्टार्थः ॥ २३ ॥ षट्पदाभो भवेद्यस्तु कृष्णतालुन दुष्यति ॥ २४ ॥ यो वाजी भ्रमरसदृशवर्णः स कृष्णतालुन दोषावहः ॥ २४ ॥ चन्द्रादित्यौ ललाटस्थौ नृपाणां जयवर्धनौ ॥ २५ ॥ 70 यस्य ललाटे भ्रमरद्वयं तौ चन्द्रादित्यौ जयकारिणौ ॥२५॥ मुख प्रसार्याध ऊर्ध्वं करोति स लाभहानि करोति । हृदये यस्य भ्रमराः प्रजायन्ते स संग्राममध्ये मारयति । भूभ्रमरे मित्रवियोगः। वानराक्षो बिडालाक्षस्तौ स्वामिक्लेशकारिणौ । पृष्ठे भ्रमरः स संग्रामे स्वामिहन्ता। कटयां भ्रमरद्वयं स स्वामिभ्रातृवधं करोति । यस्य मुखे भ्रमरो भवति स स्वामिनं मारयति । यस्य 75 नासिकायां भ्रमरो भवति स विद्युत्पातं करोति । यस्य ललाटे त्रयाणां भ्रमराणां श्रेणिः स श्रेणिको नाम जयकारी । यस्य ललाटे भ्रमरचतुष्टयं स चतुरङ्गिको नाम । सोऽपि जयकारी । छत्रं ददाति । जयं करोति । मिष्टालभोजनं ददाति । यस्यौष्ठप्रान्ते आवर्तः स पुत्रपौत्रवृद्धिप्रदः । चिबुके यस्यावर्तः संग्रामे विजयं लक्ष्मीमावहति । उरास भ्रमरद्वयं स्वामिगृहे लक्ष्मीर्वर्धते । 1 22 = Asvc 4.29. AB,D हीनदन्ताधिकश्चैव, B, हीनदन्तादिकश्चैव for हीनदन्तोऽधिक- चैव. B, षडेते for षडेते. Bromits the prose passage. A भृङ्गवान् for ङ्गवान्. 23 DAsvc 4.30. B, omits the prose. 24 = AŠVC 4.33ab. B, omits the prose. B, omits the figure 24 after the prose passage. 25 Asre 4.11. AB,D °बर्द्धनौ, B, वस्वनी for "वर्धनौ. Bromits the prose. D omits the figure 25. B, omits 6:. B, omits स स्वामिनं मारयति। यस्य नासिकायां भ्रमरो भवति। B, नामा for नाम (जयकारी). B चतुरङ्गीको for चतु- रनिको. B, यस्योष्ठfor यस्यौष्ट. B, वृध्धिप्रदः, B, वृत्धिप्रदः for 'वृद्धिप्रदः. AD चीखुके, B, चुचुके for चिबुके. AB, (before correction) BD अमरद्वये for भ्रमरद्वयं (by case attraction ). ABD वर्द्धते for वर्धते. Bromits the figure 25 after the prose passage, ·. अथाश्वप्रमाणम् 80 85 स्यातां स्तनौ यस्य तु कोशदेशे स राज्यभङ्गाय भवेत्स्तनी तु । तथाजिनत्वैन( नेनैन ? ) समानवों वाहस्त्रिकर्णी द्विखुरी न शस्तः ॥२६॥ प्रासादध्वजतोरणाकृतिधनुर्निस्तुं(ख्रि)शशखोपमा वेदीस्वस्तिकमत्स्यपूर्णकलशश्रीवत्सहक्संनिभाः । आवर्ता यदि तोरणादिशुभदैः संपूजिता वाजिन- स्ते सर्वेऽपि महीपतेः प्रतिदिनं सौख्यार्थकीर्तिप्रदाः ॥ २७ ।। ये भ्रमराः प्रासादध्वजतोरणधनुःशलवेदीस्वस्तिकपूर्णकुम्भश्रीवत्ससदृशाकारा भवन्ति, ते निजस्थानगता अपि सर्वेऽपि शोभनाः, सत्कीर्तिपुत्रार्थसौख्य- कारिणः ॥[२७]॥ ॥ इति भ्रमरलक्षणम् ॥ 90 ॥ अथाश्वप्रमाणम् ॥ सप्तविंशप्रमाणेन मुखमश्वस्य शस्यते । कौँ षडङ्गुलौ प्रोक्तौ तालुकं चतुरङ्गुलम् ॥ २८॥ सप्तविंशतिसप्तादयः स्कन्धश्च परिकीर्तितः । पृष्ठवंशे चतुर्विशत्सप्तविंशत्तथा कटी ॥ २९ ॥ अतिसूक्ष्म तथा निम्नं पुच्छं हस्तद्वयोन्मितम् । लिङ्ग हस्तप्रमाणं तु तथाण्डौ चतुरङ्गुलौ ॥ ३०॥ स्कन्धस्थानं चतुर्विंशद्धृदयं षोडशोन्मितम् । कटिकक्षान्तरं प्रोक्तं चत्वारिंशत्प्रमाणतः ॥ ३१ ॥ 95 26. B स्तनि for स्तनी. B, समानवौँ for for 'तोरण'. B, वेदि° for "वेदी'. समानवों. B. कर्णि द्विखुरि for 'कर्णी 28 = Asvc 6.7. B, omits अथ. B.,D सप्ता द्विखुरी. for सप्त'. B,D प्रोतौ for प्रोक्तो. 27. B, निस्तं श° for निस्त्रिंश. A प्रसाद° for 29 %D ASvc 6.8. D प्रष्ठवंशे for पृष्ठवंशे. B, प्रासाद'. AB.LD वेदि° for वेदी'. Ba विंशस्तथा for विंशत्तथा. reads ते सर्वेऽपि महीयते प्रतिदिनं सौख्या- 30 = Asvc 6.9. AD चतुरङ्गुला, B चतुर- र्थकीर्तिप्रदः। The figure 27 is omitted गुल: for चतुरगुलौ. in all Mss. B. omits the prose. 31 = Asvc 6.10. A षोडषो for षोडशो .A ·शालिहोत्रम् 100 105 मणिबन्धद्वयं चैव खुराश्च चतुरङ्गुलाः । अशीत्यगुल उत्सेधो दैर्ये च द्विशतद्वयम् ।। ३२ ॥ एतत्क्रमेण गात्रस्य प्रमाणं वाजिनामिति ॥ आस्यं भुजौ केशकृकाटिकाश्च दीर्घ चतुष्कं तुरगस्य शस्तम् । तथोन्नते घ्राणपुटं ललाटं शफाश्च तज्ज्ञाश्चरणा वदन्ति ॥ ३३॥ मुखं भुजौ केशाः कटी दीर्घाः शोभनाः। नासिका ललाटं खुराः पादा उन्नताः श्रेष्ठाः॥३३॥ ओष्ठौ च जिह्वा त्वथ तालुकं च मेद्रं च रक्तं शुभदं हयस्य । लघूनि बन्धाश्च मणेस्तु कोष्ठं श्रोत्राणि सर्वाणि तथैव पुच्छम् ॥ ३४ ॥ [इति अश्वप्रमाणम् ॥ 110 115 [अथ वेगः]॥ गुणानामिह सर्वेषां गुणो वेगो मयोदितः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वेगो वै वायुलक्षणम् ॥ ३५ ॥ अवाहिता विनश्यन्ति विनश्यन्त्यतिवाहिताः । अश्वानां वाहनं पथ्यं सानुरागं च मोश(क्ष)णम् ॥ ३६ ॥ अधमा मध्यमास्ते तु मध्यमाश्च तथोत्तमाः । उत्तमाश्चोत्तमा भूयो वाह्यमानास्तुरङ्गमाः ॥ ३७॥ आरोहणं हये श्रेष्ठं तस्मि श्रेष्ठं प्रतिष्ठितम् । आरोहणविहीनस्य लक्षणं चाप्यलक्षणम् ॥ ३८॥ 32 = Asrc 6.11. A खुराश्चतुरगुला: for| 34 = Asvc 6.15. A अष्टौ for ओष्टौ. A लधु खुराश्च चतुरगुलाः. Bउछेधो for उत्सेधो. for लघू. ABI.D कोष्ठ for कोष्ठं AB.LD AB,D read इदमङ्गप्रमाणमिति after पुछ for पुच्छं. 32. 35ab= ASvc 7.1. 33-Asrc 6.14. B, तथोन्नता for तथोन्नते. 36=ASVE 7.3. AD TET:, B2 TFIT: for 75şlt:. B, 37 = Aßvc 7.4. omits the prose. AT: for 11:. | 38 = Aśvc 7.5. 1 ·अथारोहण ७ 120 125 गन्धो वर्णः स्वरः सत्त्वं छायावर्तो गतिस्तथा । स्थानकं चैवमत्राहुर्हयलक्षणमष्टधा ।। ३९ ।। रूपावर्ता गतिश्छाया सत्त्वं वर्णः स्वरो बलम् । जवहीनस्य वाहस्य सर्वमेतन्निरर्थकम् ॥ ४०॥ अष्टाभिर्गुणैर्युक्तोऽपि वाजी, एकेन वेगगुणेन रहितो न किंचित् । तस्माद्वेग एव प्रधानः ॥ ४० ॥ गतेर्धन्यतरो वर्णो वर्णाद्धन्यतरः स्वरः । स्वराद्धन्यतरं सत्त्वं सर्वं सत्त्वे प्रतिष्ठितम् ।। ४१ ॥ लघुत्वं मातृदोषेण पितृदोषेण जायते (जाडयता)। दौर्बल्यं स्वामिदोषेण स्वदोषो नास्ति वाजिनः ॥ ४२ ॥ जवो हि सप्तेः प्रथमं विभूषणं त्रपाङ्गनायाः कृशता तपस्विनाम् । श्रुतं द्विजानां धनिनामगर्वता पराक्रमः शस्त्रबलोपजीविनाम् ॥४३॥ वक्षोईरिणाधिपप्रतिनिभैाघ्रोपमैर्बाहुभि- रावतैश्च शुभैः प्रधानकुलजाः सुमृग्व(सुस्निग्ध)वर्णप्रभाः। उष्ट्राक्षाः प्रियदर्शनाश्च सुभगाः श्वासैः सुगन्धैश्च ये धन्यास्ते जयराज्यवित्तसुखदाः संनाहिका भूपतेः॥४४॥ एवमुक्तलक्षणा राजवाहनयोग्या नान्ये ॥ ४४ ॥ [इति वेगः ॥ 130 135 140 [अथारोहणम् ॥ ऊरू स्थिरौ यस्य चलौ च पादौ त्रिकोन्नतः सिंहसमानचित्तः । स वाजिवाहः कथितः पृथिव्यां शेषा नरा भारवहा हि याने ॥४५॥ कुपिते पुच्छसंस्थाने भ्रान्ते जानुद्वये तथा । सर्वथा प्राप्तदण्डस्य दण्डमेवं निपातयेत् ।। ४६ ।। 40 = Asvc 7.6. AB,D गतिः छाया for गति- 44 = Asvc 7.13. egt. B, omits the prose. B, वित° for °वित्त. AD संन्नाहिका for 41 = Asvc 7.7.AB,D सर्वसत्त्वे for सर्व सत्त्वे. संनाहिका. 42-ASvc7.8. 45-8.4. Bउरू for ऊरू. A नारा for नरा. 43 = Asvc 7.9. A बिभूषणं for विभूषणं. B2 46= Asvc 8.11. ABI.AD पुछ° for पुच्छ. श्रुतां for श्रुतं. B प्राप्तदण्डाश्च for प्राप्तदण्डस्य.

·शालिहोत्रम् 145 150 155 अस्थाने ताडितो वाजी बहून्दोषान्प्रकाशयेत् । तावद्भवन्ति ते दोषा यावज्जीवत्यसौ हयः ॥४७॥ अदण्डो न गुणान्कुर्यात्तस्माद्दण्डं प्रधारयेत् । बाल्यो वृद्धस्तथा रोगी दत्तस्नेहो महाबलः ॥४८॥ सर्वातिरिक्तकोष्ठश्च गुर्विणी न च वाहयेत् । अतिश्रान्तोऽतिवृद्धश्च निःस्नेहोऽतिकिशोरकः ॥ ४९ ॥ शिरामोक्षे कृते तेषां प्राणहानिर्भवेद्धवम् । धनुरष्टादशं प्रोक्तं वाजिनां मण्डलं क्रमात् ॥५०॥ समं च विपुलं चैव किंचित्पांशुसमन्वितम् । एकान्ते वाजिने(विजने)चैव रङ्गभूमि हयं नयेत् ॥५१॥ साः च कठिनां चैव पाषाणोदकगर्तकाम् । तृणकाष्ठसमायुक्तां रङ्गभूमि विवर्जयेत् ॥५२॥ विण्मूत्रं कारयेदश्वं क्रोशक्रोशद्वयान्तरे। उदकं पाययेत्कामाद् घासपु( मु)ष्टिं च जीर्यते ॥५३॥ रक्तपित्तविकारे च दातव्यं शर्करोदकम् । जीवनं वातपित्तनं वृष्यं बलमलं ततः ॥ ५४॥ क्षीरं घृतसमायुक्तं वारि शीतं तुरंगमः । पीत्वा परित्यजेदोषान्श्रमभाराध्वसंभवान् ॥ ५५ ॥ सायं करैर्ये पृथिवीं निहन्ति हेषन्ति ये स्वामिमुखं निरीक्ष्य । प्रदक्षिणावर्तविकीर्णपुच्छा जयावहास्ते समरे नृपाणाम्॥५६॥ [इत्यारोहणम् ॥ 160 165 47 DASvc 8.13. A अस्थान्ये for अस्थाने, 51 = Aśvc 9.23cd and 24ab. AB, atat 48cd = ASvc 8.22cd. AB,D बाल्ये for for विजने. बाल्यो. 52 = Aśvc 24cd and 25ab. A faqatga 49ab = 8.23ab. A सर्वातिरिक्तकाष्टश्च, B, for विवर्जयेत्. कोष्टश्च for सर्वातिरिक्तकोष्ठश्च. B, गुर्विणी 53 = ASvc 25cd and 26ab. B2 विण्मुत्रं for गुर्विणी. A वृधश्च for "वृद्धश्च. AB, for विण्मूत्रं. निस्नेहो for निःस्नेहो. 54:Asvc 9.34cd and 35ab. 50cd = Asvc 9.1cd. AD भवेध्रुवं, B. भवेत् 55 = Asvc 9.36. ध्रुवं for भवेद्धवं. 56 = Asvc 9.39. ABI. D पुछा for पुच्छा.

·अथ श्लेष्मरक्तलक्षणम् ९ [अथ श्लेष्मरक्तलक्षणम् ] ॥ आषाढसमये प्राप्ते शिरामोक्ष(क्षेण कृत्स्नशः । तस्मात्संशोधयेद्रक्तं वाजिनो दोषसंभवम् ।। ५७ ॥ यदि रक्ताधिको वाजी शष्पमश्नाति कर्हिचित् । रक्तात्संजायते पित्तं पित्तान्नाशमवाप्नुयात् ।। ५८॥ 170 रक्तहीनो यदा शष्पं रुक्षोऽश्नाति तुरंगमः । तदा वायुं परं प्राप्य सद्यो नाशमवाप्नुयात् ।। ५९ ॥ रक्तपित्तप्रकोपेन यदा संपीडयते हयः । तदा कण्डूः समासाद्य घर्षयेत्सततं वपुः ॥ ६० ।। छायां वाञ्छति यत्नेन विशेषेण जलाश्रयम् । 175 मुहुर्वाञ्छति पानीयं रक्तपित्तातुरो हयः ॥ ६१ ।। शिरामोक्षं विधायास्य दद्यात्रिकटुकं गुडम् । ततः शुद्धिमवाप्याथ नीरोगः संप्रजायते ॥ ६२॥ श्लेष्मरक्तप्रकोपेन यदा संपीडयते हयः । अधोवक्त्रो भवेन्नित्यं कासते'च मुहुर्मुहुः ।। ६३ ।। 180 आहारं न च गृह्णाति नोत्साहं कुरुते यदा। नासाग्रेण क्षिपेत्तोयं वह्निमातपमिच्छति ॥ ६४॥ शिरामाक्षं विधायास्य दद्याच्छुण्ठ्या समन्वितम् । घृतं गुडसमायुक्तं येनारोग्यं प्रपद्यते ॥ ६५ ॥ नेत्रप्रान्तेऽश्रुपातेन कण्डूस्तस्योदरे मता। 185 स हि मृत्युमवाप्नोति षण्मासाभ्यन्तरे हयः ॥६६॥ यस्य नेत्रान्तेऽश्रुबिन्दुधारापूर्वा निपतति तस्योदरमध्ये कण्डूरुत्पन्नेति ज्ञेयम् । तस्य चिकित्सा नास्ति । स षण्मासमध्ये निपतेत् ।। ६६ ॥ 57 DASvc 10.3cd and 4ab. ABAD शरा ज्यते for संपीड्यते. B, अधोवस्त्रो for मोक्षण for शिरामोक्षेण. अधोवक्त्रो. AB.LD add इदं श्लेष्मरक्त- 58=ASve 10.5cd and bab. लक्षणं after 63. 59 = ASVC 10.7cd and 8ab. AB, रक्तहिनो 64 = ASVC 10.15cd and 16cd. B,D क्षिपे- for रक्तहीनो. तोयं for क्षिपेत्तोयं, B, इछति, B, इस्छति 60% DASyc 10.9cd and 10ab. AD कण्डू, for इच्छति. B2 कण्डु for कण्डूः 65-Asvc 10.17. 61-ASvc 10.10cband 11ab. 62 = Asvc 10.12. B, शिरोमोक्षं for शिरा-66%D ASvc 10.18. AD कण्डः for कण्ड:. BL मोक्षं. B, निरोगः for नीरोगः. omits the prose. ABCD faqata 63%DASvc 10.14ab and 15ab. A.B संपि for निपतेत्.

·शालिहोत्रम् 190 195 शुण्ठ्या युतं गोक्षुरकं घृतं च श्यामावचाहिङ्गुयुता च यष्टिः । कफप्रणाशाय विनिर्मितोऽयं पिण्डः प्रसिद्धश्च कफोदयेऽश्वे ॥ ६७ ॥ कुक्षिद्वये धृतं तीव्र मुहुः श्वासं च मुञ्चति । नैकत्र रमते स्थातुं हेषते च निरर्गलम् ॥ ६८ ॥ वातरक्तार्दिते तस्मिशिरामोक्षं विधाय च । घृतयुक्तं लोहचूर्णं दद्यादश्वचिकित्सकः ॥ ६९ ।। संनिपातोत्थरक्तेन यदा संपीडयते हयः । तदा वेपथुमाप्नोति कासते च निरर्गलम् ॥ ७० ॥ निद्रालस्याग्निमान्द्यानि पुरीषं च मुहुः सृजेत् । कर्णयोः पतनं चैव वक्त्रे लालाविमोक्षणम् ।। ७१ ॥ तदा संशोधयेद्रक्तं ततो लङ्घनमर्हति । यावदोषस्य निर्नाशः स्तोकोदककृताशनः ॥ ७२ ॥ कचिदुष्णं कचिच्छीतं कचिद्भेषजसंयुतम् । चिकित्सायुक्तितत्त्वज्ञैर्वारि वार्य न कहिचित् ॥७३॥ शिरीष श्रीफलं वाम्लवेतसं चैव वृद्धिभाक् । मन्दाग्नि वायुदोषं च वाजिनां शमयेध्रुवम् ॥ ७४ ॥ नीलपीते च नेत्रान्ते भवेतां वाजिनः कचित् । स निर्वाणमवाप्नोति त्रिभिर्मासैरसंशयम् ॥ ७५ ॥ 200 205 . 67DASvc 10.19. 73% DASvc 10.28cd and 29ab. A शितं for 68 DASve 10.20cd and 21ab. AD घृतं शीतं. B, 'तद्वज्ञः for 'तत्वज्ञैः. for धृतं. 74 = Asvc 10.30cd and 31ab. AB,D 69. A रक्ताद्विते, B, रक्ताहिते for "रक्तार्दिते. शिरीष, B, शिरि(ष) for शिरीषं. AB, 70% DASvc 10.25cd and 26ab. BED वृद्धभाक, B1 वृद्धिभाग, D(2) for वृद्धिभाक्. निरर्गळं for निरर्गलं. AB, 2D(?) #FITA for Argifor. A 71 = Asvc 10.26cd and 27ab. B वपुषं शमयेध्रुवं, D शमयेध्रुवं for शमयेद्ध्वं. for पुरीष. B, मुहु for मुहुः. B, वग्ने for | 75 = Asvc 10 34cdef. B, निलपिते for वक्त्रे. B,D लाळा° for लाला. नीलपीते. A आप्नोति, B, अवाऽप्नोति for 72 = Ašvc 10.27cd and 28ab. A STEFA अवाप्नोति. ABI.D असंशयः for for अर्हति. A 'हक° for °दक. असंशयम्.

·अथ रक्तमोक्षणम् ११ जिह्वायां जायते बिन्दुरकस्माद्यस्य वाजिनः । कृष्णस्तु जीवते मासं स वाजी नात्र संशयः ॥ ७६ ॥ 210 यस्य जिह्वायां कृष्णबिन्दुर्दश्यते तस्य मासमात्रेण मृत्युः ।। ७६ ॥ पञ्चभिर्नीलवर्णैश्च षड्भिर्वजनिभैस्तथा । सप्तभिः पाटलाकारैर्नवभिः पीतसंनिभैः ॥ ७७॥ जिह्वायां नीलैबिन्दुभिः पञ्चमासं जीवितम् । वज्रवणहीरकवर्णैः [ षण्मासं] जीवितम् । पाटलवर्णैः। श्वेतरक्तस्तु पाटलः । तदाकारैः [सप्तमासम् ] | 215 पीतै [नवमासं] जीवितं नाधिकमिति ॥ ७७ ॥ यस्य श्वासो भवेदुष्णः शरीरं पुलकाङ्कितम् । जिह्वा च कठिनाकारा मासषट्कं न जीवति ॥ ७८॥ यस्य नेत्रे हरिद्राभे स्यातां वातादिभिस्तथा । तस्यायुः सप्तमासाख्यं मुनिभिः परिकीर्तितम् ॥ ७९ ॥ 220 यस्यैकं लोचनं नीलं द्वितीयं रक्तसंनिभम् । वातपित्तार्दितो मासैनवभिर्मृत्युमि( मृ)च्छति ॥ ८ ॥ [इति श्लेष्मरक्तलक्षणम् ] ॥ [अथ रक्तमोक्षणम् ॥ द्विसप्ततिसहस्राणि नाडीनां संभवन्ति च । वाजिनामिह सर्वेषां यासु रक्तं व्यवस्थितम् ॥ ८१॥ तासां निर्मोचनार्थाय द्वाराण्यष्टौ वदाम्यहम् । 225 अश्वशरोरे नाडीसंख्या ७२००० । तासु द्वाराण्यष्टौ । तानि कथ्यन्ते ॥ ८१ ।। 76 = Asvc 10.36. B, जिवते यासं for जीवते 78 = Asvc 10.40. B.2 कठिणाकारा for मासं. B, omits the prose. B.D दश्यते कठिनाकारा. Bमासष for मासषट्कं. for दृश्यते. 79 = Asvc 10.45. A परिकीर्तीतं, D परि- 77= Asvc 38and39ab. ABAD षड्भी for कीर्तितं, B, परिकिर्तितं for परिकीर्तितं. षड्भि. B, पादला for पाटला. B.पित° | 80 = Asvc 10.47. AB, संनिभं for °संनिभं. for ataº. B, omits the prose. AD AB, °हितो for °र्दितो. ABAD इछति मास ५ जीवितं. ABD मास ६ जीवितं, (Bती) for ऋच्छति. मासमास ९. for षण्मासं, सप्तमासं and | 81 = Asvc 11.1Bromits the prose. AD नवमासं respectively. omit संख्या.

·१२ शालिहोत्रम् 230 235 कक्षे वक्षसि भाले च नासयोस्तु मुखे तथा । अण्डयोरथ पादेषु पार्श्वयोरुभयोरपि ॥ ८२॥ एषु स्थानेषु गुरूपदेशात्सम्यङ्नाडी परीक्ष्य शिरामोचनं कुर्यात् ॥ ८२ ॥ अन्ये सप्तदश प्राहुः शिराद्वाराणि वाजिनः । येषु रक्तं श्रुतं सद्यः करोति परमं सुखम् ॥ ८३ ॥ गुल्फे गले तथा मेढ़े कक्षान्ते चैव पत्रके। गुदे पुच्छे च बस्तौ च जङ्घयोः सर्वसंधिषु ॥ ८४ ॥ जिह्वायामधरे चौष्ठे स्कन्धयोरुभयोरपि । कर्णयोमणिबन्धे च रुधिरं स्रावयेद्बुधः ॥ ८५ ॥ अथातः संप्रवक्ष्यामि प्रमाणं रुधिरस्य तु। शतं च मुखगल्लेभ्यः कक्षयोः शतमप्यथ ।। ८६ ॥ शतस्यार्धं भालदेशे पुच्छादेवं च मेढ़तः । जङ्घयोरुभयाश्चैव सावयेत्पञ्चविंशतिः॥ ८७ ॥ द्वादशैव गुदे प्राहुरेतत्स्थानेषु बुद्धितः । रोगकालवयोवस्थाद्यनुसारेण रुधिरं स्त्रावयेत् ॥ यावद्वर्णविपर्यासः स्रावयेत्तावदेव हि ॥ ८८ ॥ यावद्वर्णवैपरीत्यं तावद्रुधिरं स्त्राव्यम् ॥ ८८ ॥ रक्ताद्रोगपरीक्षाथ पौत्तकं पीतवर्णकम् । कालिकासंनिभं चैव श्लेष्मलं पाण्डु पिच्छलम् ॥ ८९ ॥ 240 245 82 = Asvc 11.3. A वक्ष्यसि for वक्षसि. B. 86. B. संवक्ष्यामि for संप्रवक्ष्यामि. omits the prose. ABD omit 87. B,D अर्द्ध for अर्ध. AB.,D पुछा° for figure 82. पुच्छा. B. मेंदूतः for मेढ़तः. B2 यञ्च° 82. B स्थनिषु for स्थानेषु. B,D omit figure for पच्च°. 82 after the prose passage. 88. B, omits the prose. AB2D TIETOS 83 = Asvc 11.5. B, प्राह for प्राहुः. B, तेषु for रोगकाल°. B. स्त्रावयेतावदेव for for येषु. AB,D रक्त, B, रक्तः for रक्तं स्रावयेत्तावदेव. B. omits the prose. 84. B, पुछौ, AB,D पुछे for पुच्छे. AB, वैपरित्यं for वैपरीत्यं. 85. ABD जिह्वायां चाधरे वोठे for जिह्वाया- 89. B, 2 परिक्षा for °परीक्षा. B, पैतिकं for मधरे चौष्टे. B, चोष्ठे for चौष्ठे. ABAD पैत्तिक. AB, संनिभं for संनिभं, AB...D कर्णयोश्च मणिबन्धे for कर्णयोर्मणिबन्धेच. पिछलं for पिच्छलं. 1 ·अथ शरत्कालचिकित्सा १३ 250 कफोद्भवं कर्बुरकं ज्ञेयं पित्तशिरागतम् । सर्ववर्ण विजानीयाच्छोणितं सांनिपातिकम् ।। ९० ।। एवं रक्तविशुद्धं च कृत्वा यत्नेन वाजिनम् । दद्याद्गोमूत्रसंपका सतैलां च हरीतकीम् ॥ ९१ ॥ अमुना रक्तं विशोध्य गोमूत्रेण पाचितां हरीतकी तैलेन सह दद्यात् । नित्यं त्रिसप्तकं यावत्पलपश्च प्रमाणतः । हरीतकीं कियन्ति दिनानि कियन्मात्रां च दद्यादित्याह नित्यमिति । पञ्चपलमिता हरीतकी गोमूत्रविपक्कास्य देया । यावदिनानां त्रीणि सप्तकानि, एकविशति- दिनानीत्यर्थः॥ ९१॥ [इति रक्तमोक्षणम् ॥ 255 ॥ अथ ऋतुचर्या ॥ तत्र प्रथम वर्षाकालचिकित्सा ॥ अथातः संप्रवक्ष्यामि ऋतुचर्यास्तु वाजिनाम् । न प्राज्ञो वाहयेदश्वं प्रावृट्काले कथंचन ।। ९२ ॥ कूपोदकं समानीय पाययेद्गृह एव हि । अभ्यङ्गः कटुतैलेन निर्वातस्थानबन्धनम् ।। एकाहान्तरिते दद्याल्लवणं च विचक्षणः ॥ ९३ ।। ॥ इति वर्षाकालचिकित्सा ॥ 260 ॥ अथ शरत्कालचिकित्सा ॥ ततः शरदमासाद्य बहुक्षीरसमन्वितम् । शस्तं क्षीरोदनं चैव पलाष्टपरिसंख्यया ।। ९४ ॥ घृतं वा यदि वा तैलं पानं दद्याद्विचक्षणः । वाहयेच्च शनैर्नित्यं सर्वदोषप्रशान्तये ॥ ९५ ॥ 90. B, पिति for पित्त'. B, सर्ववर्णा for सर्व अथ ऋतुचर्या. AB,D omit तत्र. B, प्रथम वर्ण. ABLD °छोणितं for च्छोणितं. for प्रथमं. B. सान्निपातकं for सांनिपातिकं. 92=Asrc 11.23ab. 91 = Ašvo 11.20 and 21ab. A TOT for 93 - Asyc 11.24 and 25ab. B, omits दद्यात्. BD गोमुन्न for गोमूत्र'. B, एकाहान्तरिते दद्यालवणं च विचक्षणः. B, हरीतकी for हरीतकी. B, omita the इति वर्षाकाल: for इति वर्षाकालचिकित्सा. prose. AD विशुशोध्य for विशोध्य. B,94 DAsvc 11.29 ABI.D क्षीरोदनं for "मुत्रेण for 'मूत्रेण. B, आहु() for आह. क्षीरोदनं. B, गोमुत्र• for गोमूत्र. AB,D omit 95. B, धृतं for धृतं. AB,D शतैः for शनैः .

·शालिहोत्रम् 265 अथ वा कथितं दुग्धं पाययेच्च सशर्करम् । निशागमे विशेषेण चान्यन्मधुरवस्तु च ॥ ९६ ॥ उदकं च लघु प्रोक्तं यवसक्तु(क्तूं)श्च दापयेत् । मुकुष्टाः कोमलास्तत्र वारणीयाः प्रयत्नतः ॥ ९७ ॥ घृतं विशेषतो दद्याश्वानां प्राक्समृद्धये ॥ ॥ इति शरत्कालचिकित्सा ॥ 270 ॥ अथ हेमन्तः [न्तकालचिकित्सा ] || ततो हेमन्तमासाद्य निर्वाते बन्धयेद्धयान् । माषोत्थं यवसं दद्यात्पानीयं च यथेच्छया ॥ ९८॥ घृतं वा यदि वा तैलं पानं दद्याद्विचक्षणः । वाहयेच शनैनित्यं सर्वदोषप्रशान्तये ॥ ९९ ।। ॥ इति हेमन्तः[न्तकालचिकित्सा ] ॥ 275 ॥ अथ शिशिरः [रकालचिकित्सा] ॥ ततः शिशिरमासाद्य दद्यात्तैलं च वाजिनाम् । पलाष्टकप्रमाणेन यावदिनात्रिसप्तकम् ॥ १०० ॥ यवोत्थं यवसं दद्यादेकविंशत्यहानि च । यवाभावे तु चणकान्दद्यादश्वेषु नित्यशः ॥ १०१॥ यवाभावे मसूरांश्च शुष्कास्तैिलसंयुतान् । . यवसं वा तदुत्थं तैर्नीरोगो जायते हयः ॥ १०२॥ औषधानां च सर्वेषां काथानां नस्यकर्मणाम् । तैलानां च घृतानां च यवसं यवसंभवम् ।। १०३ ॥ 280 97. AB, 2D 992T for Let:. ABZD Cena 100 = Aśvc 11.9. B, as for अश्वानां for दद्यादश्वानां. 101 = Aśvc 11.10. AB, 2D gar' for 98= Asvc 11.7. B,D हयात् for हयान्. यवोत्थं. AB.,D माषोत्थ for माषोत्थं ABH.D 102 = Asvc 10.11. AB, AD शुष्कार्टान् तैल° यथेछया for यथेच्छया. for शुष्कार्दास्तैल. 99-Asvc 11.8 (cf. stanza 95). AB,D 103%DAsvc 11.12. AB,D तस्य° for नस्य. शतः for शनैः B. धूतानां for घृताना.

·अथ शिशिरकालचिकित्सा १५ 285 पर्वतानां यथा मेरुरायुधानां च वनकम् । तथा सर्वोपचर्याणां सप्तः श्रेष्ठा यवाः स्मृताः ॥ १०४॥ यथोदितो दिनमणिनिःशेष तिमिरं हरेत् । तथा शरीरजान्दोषान्यवाः सप्तेर्हरन्ति वै ॥ १०५॥ यख्य दत्ता यया भोज्ये शिशिरे समुपस्थिते । आक्रियापि क्रिया जाता पश्चर्तुजनिता हये ॥ १०६ ॥ परीक्षाग्निर्यथा हेन्नः स्नेहस्य च प्रतिक्रिया । यस्यापि च तद्वच्च परीक्षा यवभक्षणे ॥ १०७ ।। अल्पेनापि हि छिद्रेण यथा नश्यति नौजले। सर्वे दोषाः प्रणश्यन्ति स्तोकैरपि यवैहये ।। १०८॥ इति ज्ञात्वा प्रयत्नेन यवान्दद्यात्तु वाजिषु । प्राणदास्ते यतो ज्ञेयाः सर्वव्याधिविनाशकाः ॥ १०९॥ अश्वोऽनाति यवाना न्शुष्कान्वा स्वेच्छया सदा । न तस्य जायते रोगो यवभक्षप्रभावतः ॥ ११०॥ न विशुचिर्विशूलं च न च टीहा न च क्रमिः । न च रक्तप्रकोपश्च न च वातादिधातवः॥ १११ ।। 290 295 योऽनाति यवसं यावद्धयः शिशिर आगते । मुकुष्टभोजने वाजी पुष्टिं शरदि गच्छति ॥ ११२॥ अप्राप्तौ तु मुकुष्टानां मुगा देया विवकिना ।। ११२ ।। ॥ इति शिशिरः [ कालचिकित्सा] । 300 1 104 = Asvc 11.13. ABAD सर्वेपि चर्याणां, 109 = Asvc 11.35ab and 36cd. B, दद्यातु B, सर्वेषु चर्येषु for सर्वोपचर्याणां. B, सत्येः for दद्यात्तु. for सप्त. 110=Asvc 11.37. 111 = Asvc 11.38.Bromits this stanza. 105=ASvc 11.15. 106 = Asvc 11.17. B, शरिरे for शिशिरे. ABRD प्लीहो for प्लीहा, Bक्रमी for ऋमिः. ABD वावादि° for वातादि. Ba reads 107 = Asvc 11.32. AB. परिक्षा for परीक्षा.. the second line as first. B, अग्नेः for अग्निः. ABAD यथो for यथा. 112 AB,D यावं for यावत्. ABAD गछति A परिक्षा for परीक्षा. for गच्छति. 108-ASve 11.34. 112ef= Asyc 11.42ab.

·शालिहोत्रम् ॥ अथ वसन्तः [न्तकालचिकित्सा] || ऋतौ वसन्ते संप्राप्ते वाहयेत्सततं हयम् । सनिम्बलवणं दद्यात्तैलं लवणमेव च ॥ ११३।। वसन्तसमये योऽश्वः स्थाने तिष्ठति.बन्धने । तस्योत्साहप्रणाशः स्यादालस्यं.जायते तथा ॥ ११४ ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वसन्ते वाहयेद्धयम् ।। ॥ इति वसन्तः [°न्तकालचिकित्सा ] || 305 ॥ अथ ग्रीष्मर्तुः [ग्रीष्मकालचिकित्सा ] ॥ ग्रीष्मकाले तु संप्राप्ते पूर्व(दूर्वा)भोज्यं प्रशस्यते । वाजिनामिहःसर्वेषां धर्मतापोपशान्तये ॥ ११५॥ घृतपानं विशेषेण सुच्छायासु निबन्धनम् । रक्तस्रावश्व गात्रेषु घासं वा घृतसंयुतम् ।। ११६ ॥ पुनश्च पायेत्तोयानि शीतलानि च वाजिनः ॥ ११७ ।। इति ग्रीष्मकालचिकित्सा ] || ॥ इति षट् ऋतवः॥ [इति ऋतुचर्या ] || 310 [अथ नस्यः]॥ पिप्पली सैन्धवं चैव नागरं च गुडान्वितम् । प्रातर्दत्तं तुरङ्गाणां नस्यं श्लेष्मविनाशनम् ।। ११८॥ नस्यं पर्युषितं तोयैः प्रातर्दत्तं च केवलम् । अश्वानां च नराणां च चाक्षुष्यं बलवर्धनम् ॥ ११९ ॥ 1 113 = Asvc 11.50. B, सन्निंब° for सनिम्ब'. for घृत'. AB,D तोयानि पायेत् for पाये- 114=ASve 11.52. A°त्साहः for °त्साह त्तोयानि. ABD स्यात् आलस्यं for स्यादालस्यं. 117. B. षड्रतवः for षट ऋतवः, 114ef = Asvc.11.53cd. ABH.D ग्रीष्मतुः 118 = Asvc 12 2. AB, पिप्पलि, B, पिःपली, for प्रीष्मत. D पिष्पली for पिप्पली. B, दत्तं A इत्तं. 115 = Asve 11.54. B, धर्म• for धर्म. for दत्तं. 116-Asvc 11.55. ABI.D सुछायासु for 119-Asvc 12.13. A इत्तं for दत्तं. A वल- सुच्छायासु. B1°श्राव: for 'नावः. B, धृत° वर्द्धनं, B,.,D बलवर्द्धनं for बलवर्धनं.

·अथ पिण्डः 315 द्विपञ्चाशत्प्रमाणेन श्रेष्ठं तन्नस्यमुच्यते । पादोनं मध्यमं तत्र षड्विंशत्यथ वाधमम् ।। १२० ।। माक्षिकं शर्करामिश्रं चन्दनं केसराणि च । नस्योऽयं वारिणा सद्यः पित्तनाशकरो मतः ॥ १२१ ॥ शुण्ठी मुस्ता ग(गुडूची च तगरं सितसर्षपाः । संनिपाते कफाधिक्ये नस्यं समेः सुखप्रदम् ॥ १२२ ॥ [इति नस्यः]|| 320 325 [अथ पिण्डः]॥ कङ्कोलं केतकी द्राक्षा शर्करा मधुयष्टिका । दत्तोऽयं सघृतः पिण्डः पुष्टिं नयति वाजिनाम् ।। १२३ ।। मत्स्यमांसेन संयुक्तं माषचूर्णं घृतप्लुतम् । बलहीनस्य वाहस्य पिण्डोऽयं बलवर्धनः ॥ १२४ ।। त्रिफला कटुका मुस्ता विडङ्गानि च चित्रकम् । सदालस्यसमेतानां वाजिनां पिण्ड आतिनुत् ।। १२५ ।। सैन्धवं नागरं श्यामा ग( गुडूची चित्रसर्वपाः । तथाम्लवेतसं सप्तेः पिण्डोऽयं शूलनाशनः ।। १२६ ।। सौवर्चलं हरिद्रा च पिप्पली चेन्द्रवारुणिः । मूत्रकृच्छ्रे प्रशंसन्ति पिण्डोऽयं वाजिनां हितः ।। १२७ ।। केसरं पद्मतालं च श्रीपर्णी बदरीफलम् । कृत्वैकत्र हये दत्तः पिण्डोऽयं विषनाशनः ॥ १२८ ।। [इति पिण्डः॥ 330 = Asvc 12.17. A पादौन for पादोनं. B, 124 = Asvc 13.5. A भासेन for 'मांसेन. अधवा for अथ वा. ABAD बलवर्द्धन: for बलवर्धनः. 125=ASvc 12.9. A चीत्रक for चित्रकं, BASvc 12.23. ABD आत्तिनुत् for आतिनुत्. Asvc 12.24. 126=Asvc 12.11. 3, सनिपाते, B, सनिपाते for संनिपाते. 127% 3Asvc 13.30. B, (after corr.) B, कफादित्ये for कफाधिक्ये. D सुखप्रदः B, चन्द्र for चेन्द्र. ABIRD for for सुखप्रद. FASve 13.4. 128=Asvc 16.7, 2 ·१८ शालिहोत्रम् 335 340 नृपवेश्मान्तपूर्वगे शुभदिवसे कारयेद्धयागारम् । सुदृढं च सुविस्तीर्णं वास्तुग्रन्थोदितान्मानात् ।। अत ऊर्ध्वं हुत्वाग्नि प्रवेशयेद्वाजिनो यथायोगम् । कुशलैस्तरुणैर्दीक्षैरनुपालैः स्थानपालैश्च ।। कृतमङ्गलसंस्कारा बद्धव्यास्तेऽप्युत्तराभिमुखाः ॥ १२९ ।। वामैश्च पादैरभिताडयन्तो भुवं प्रवासाय भवन्ति पत्युः । सन्ध्यासु दीनं ह्यवलोकयन्तो हेषन्ति ते बन्धुपराभवाय ।। १३०॥ मुहुर्मुहुर्मूत्रशकृत्करोति न ताडयमानोऽप्यनुलोमयायी । अकार्यभीतोऽश्रुविलोचनश्च शिवं न भर्तुम्तुरगोऽभिधत्ते ॥ १३१ ।। वर्षासु लवणं देयं निम्बपत्रेण संयुतम् । निर्गुण्डया च समायुक्तं शिशिरे लवणं हितम् ॥ १३२ ॥ शरयुष्णे च काले च स्वल्पं दद्याघृतान्वितम् । कटुचूर्णसमायुक्तं वसन्ते समुदाहृतम् ॥ १३३॥ शुण्ठी कृष्णाजीरके द्वे मेथिका च वचा तथा । शतपुष्पाजमोदा च राजिका सर्षपास्तथा ॥ १३४ ॥ कटुकातिविषा निम्बो वत्सकश्च विडङ्गकम् । एतानि समभागानि कृत्वैकत्र प्रयोजयेत् ॥ १३५॥ लशुनं दशभागाश्च सौवारं मथितं घृतम् । तैलद्वयमजामांसं कृत्वैकत्र प्रयोजयेत् ॥ १३६ ।। 345 350 129a-ASvc 18.1ab. प्यनुलोचनश्च for "श्रुविलोचनश्च.B,शिवन्न 129cd = Asvc 18.4. ABAD अत्त for अत. for शिवं न. A भर्तुः for भर्तुः. B, अभि AB, 2 gad for at. In all Mss. 129c धते for अभिधत्ते. ends with प्रवेशयेत् and wrongly 132. B, संकतं for संयुतं. split up into parts as ॥वाजिनो यथा॥ योगं is taken with कुशलैः in the 133. AB,D शरदुष्णे for शरयुष्णे. AB, D next line. AD बध° for बद्ध. दद्यात् धृता° for दद्याघृता'. 131. B, ETTST" for 7 arseAB 1.2 D 134. A Est, B2D got for Jusi.

·शालिहोत्रम् १९ ससैन्धवम् एषा विजलिका नाम हयानां परमौषधम् । कृशाङ्गानां सदा देयं हन्ति कोष्ठगतान्क्रमीन् ॥ १३७ ।। 355 महाबलो महोत्साहो व्याधिहीनो भवेद्धयः । बलं प्रवर्धते तेषां ये च वृद्धाश्च वाजिनः ।। १३८॥ शुण्ठी, पिपरी, जिरे, मेथी, वेखण्ड, शौपा, अजमोद, मोहन्या, सर्षप, कडू, अतिविष, लिंब, इन्द्रजप, विडङ्ग-इमान्यौपधानि समभागानि । लशु- नस्य दश भागाः । काञ्जिकवृतकटुतैलतिलसैन्धवयुक्तमजामांसमेकत्र कुट्टयित्वा 360 सरसभाण्डे निक्षिप्य धान्यभृत्कोष्टिकायां दश दिनानि स्थापयेत् । पश्चात्पिण्डो देयः । चतुरा(र )शीतिवातानां निर्नाशं करोति । पित्तश्लेप्माग्निमान्द्यादिदोषान्ना- शयेत् बलपुष्टिं च करोति ॥ , ॥ इति श्रीभोजराजविरचितं शालिहोत्रं समाप्तम् ॥ 1 137. ABD कृशागनां for कृशाङ्गानां. B.2 पदायां भृगुवासरान्वितायां पुस्तकमिदं शालिहो- कृमीन् for क्रमीन्. त्राभिधानं समाप्तमिति । श्रीप्रसं(स)न्नोऽस्तु॥ 138. B, भवेत्धयः for भवेद्धयः. AB,D प्रवर्द्धत B, इति श्रीभोजराजविरचिते शालिहोत्राश्वfor प्रवर्धते. B, omits the prose. A परीक्षापुस्तकं समाप्तम् ॥ छ ॥ संवत् १९१३ पीपरि, B, पप्परी, D पिपरि for पिंपरी. फालगु( ल्गु )न शुक्ल ७ भौमवासरे सुकवीत्युपनाम्ना A वेषण्ड for वेखण्ड. B, अजमोद for लक्ष्मणसुते गोपाले नारदी ॥शक १७७८॥ छ । अजमोदा. B, कटू for कड. B, अतविष B, इति श्रीभोजराजविरचिते शालिहोत्र(त्र) for अतिविष. B. दशं भागः for दशभागाः. अश्वपरि(री)शापुस्तक(क) समाप्त (प्तं) ॥ छ । A omits °तिल°. A राशिति° for ॥छ ।॥॥ छ । राशीति'. B. पुष्ठि for पुष्टि.A omits च. D इति भोजराजविरचिते शालिहोत्र(त्र) अश्व- A इति भोजराजविरचित शालिहोत्रं समाप्तम्। परीक्षाचे (क्षायाः) पुस्तक (5) समाप्ताः (तं ) ॥ शुभमस्तु । कल्याणमस्तु । संवत् १८६४ शके १७३० शुभं भवतु ॥ कल्याणमस्तु ॥ श्रीरस्तु ॥ प्रन्थ प्रवर्तत)मान्ये (ने) आषाढमासे कृष्णपक्षे प्रति- (न्थः) समाप्तोऽयम् ।।ठ॥श्री।।

·शालिहोत्रम् APPENDIX I This appendix contains a comparison of Salihotra Text with the text of Aśvacikitsita of Nakula. The variant readings as found in Yuktikalpataru' and the Mss. utilized for the edition of Yuktikalpataru and the readings given in the foot-notes of Aśvacikitsita text, are recorded in the foot-notes to facilitate the comparative study of the three texts ( for the detailed study of this appendix, see the introduction). शालिहोत्र अश्वचिकित्सित सितो रक्तस्तथा पीतः सितो रक्तस्तथा पीतः सारङ्गः पिङ्ग एव च । सारङ्गः पिङ्ग एव च। नील कृष्णोऽथ सर्वेषां नीलः कृष्णोऽथ सर्वेषां श्वेतः श्रेष्ठतमः स्मृतः ॥ 1 श्वेतः श्रेष्ठतमः स्मृतः ।। 3.2 श्वेतः कपिलकाकारों पिङ्गः कपिलकाकारो नीलो दूर्वाग्रसंनिभः । नीलो दूर्वाग्रसंनिमः। कृष्णो जम्बुफलाकारः कृष्णो जम्बूकलाकारः शास्त्रज्ञैः समुदाहृतः:॥ 2 शास्त्रज्ञैः समुदाहृतः ॥ 3.5 श्वेतामः: श्वेतपादश्च पीतामः श्वेतपादो य- तथा स्याच्छ्वेतलोचनः । स्तथा स्यात्सतलोचनः । चक्रवाकः स विज्ञेयो चक्रवाकः स विज्ञेयो राजा) वाजिसत्तमः ॥ 3 राजा) वाजिसत्तमः ॥ 3.6 सर्वश्वेतो हयो यस्तु सर्वश्वतो हयो यस्तु भवेच्छ्यामैककर्णकः । भवेन्मेचकवर्णकः। स वाजी राजयोग्यः स्या- स वाजी वाजिमेधार्हः च्छ्यामकर्णः प्रकीर्तितः ॥ 4 श्मामकर्णः प्रकीर्तितः ॥ 3.7 1. Edited by Pt. Tsvara candra | 3. यु. क.-दूर्वादलप्रभः। Sastri. 1917. 4. यु. क.-पीताम: श्वेतगदो यो यश्च स्यात्सित- 2. An appendix to Asva-Vaidyaka लोचनः। edited by Umesacandra Gupta | 5. यु.क.-प्रियससमः । Kaviratna, Bibliotheca Indica 6. श्यामेकश्रवणों भवेत् । Series, 1887. 7. अश्व. ख-श्यामककर्णकः। 1. यु. क.-मतः। 8. यु.क.-वाजिमेघाईः। 2. यु. के.-पिश(प): कपिलाकारो. 9. यु. के.-सुदुर्लभः।

·APPENDIX I 13 चत्वारोऽप्यसिताः पादाः सर्ववर्णस्य वाजिनः। अयोग्यो भूपतेर्नित्यं यमरूपः प्रकीर्तितः" ॥5 यस्य पादाः सिताः सवे पुच्छं वक्षस्तथैव च। मूर्धा भालं सित यस्य तं विद्यादष्टमङ्गलम् || 6 यस्य पादाः सिताः सर्वे तथा वक्त्रे च मध्यमः कल्याणपञ्चकः प्रोक्तः सर्वकल्याणकारकः ॥ 7 नासिकाग्रे ललाटाये शो कण्ठे च मस्तके। आवर्ता यस्य जायन्ते धन्यः स तुरगोत्तमः॥ हृदि स्कन्धे गले चैव कटिदेशे तथैव च । नाभौ कुक्षौ च पार्थान्ते मध्यमास्ते प्रकीर्तिताः। 9 ललाटेऽश्वस्य चावों यस्यैकः संप्रजायते। स करोत्यश्वसंधातान् स्वामिनः सूर्यसंज्ञिकः।। 10 त्रयो यस्य ललाटस्था आवर्ता अधरोत्तराः। चत्वारोऽप्यसिताः पादाः सर्वश्वेतस्य वाजिनः। भवन्ति यस्य स त्याज्यो यमदूतः सुदूरतः ।। 3.9 यस्य पादाः सिताः सर्वे पुच्छं वक्षो मुखं तथा । मूर्धजाश्च सिता यस्य तं विद्यादष्टमङ्गलम् ।। 3.10 यस्य पादाः सिताः सर्वे तथा वक्त्रं च मध्यतः । कल्याणपञ्चकः प्रोक्तः सर्वकल्याणकृच्च सः। 3.13 नासिकाग्रे ललाटाने शो कण्ठे च मस्तके। आवतों जायते येषां ते धन्यास्तुरगोत्तमाः ॥ 4.4 हदि स्कन्धे गले चैव कटिदेशे तथैव च । नाभौ कुक्षौ च पार्थाने मध्यमास्ते प्रकीर्तिताः ।। 4.5 पृष्ठवंशे तथावतों यस्यैकः संप्रजायते । स करोत्यश्वसंघातान् स्वामिनः सूर्यसंज्ञकः ।। 4.7 त्रयो यस्य ललाटस्था आवर्ता अधरोत्तराः। 8 .18 10. यु. क.-सर्वश्वेतस्य। 15. यु. क.-भर्तुः कल्याणकारकः । 11. यु. क.-भवन्ति यस्य स त्याज्यो यमदूतः 16. यु. क.-आवर्ती जायते येषां ते धन्यास्तु सुदूरतः। तुरंगमाः। 12. यु. क.-पुच्छो मुष्को मुखं तथा। 17. यु. क.-इति। 13. यु. क.-मूर्धजास्तु सिता यस्य । 18. यु. क.-पावाशे (से)। 14. यु. क.-चन्द्रकं च ललाटके। 19. यु. क.-मध्यमः स प्रकीर्तितः।

·२४ शालिहोत्रम् षट्पदाभो भवेद्यस्तु कृष्णतालुन दुष्यति ।। 24 चन्द्रादित्यौ ललाटस्थौ नृपाणां जयवर्धनौ ।। 25 सप्तविंशप्रमाणेन मुखमश्वस्य शस्यते। कणौँ षडङ्गुलौ प्रोक्तो तालुक चतुरङ्गुलम् ॥ 28 सप्तविशतिसताख्यः स्कन्धश्च परिकीर्तितः । पृष्ठवंशे चतुर्विशत् सप्तविंशत्तथा कटी" || 29 अतिसूक्ष्म तथा निम्न पुच्छं हस्तद्वयोन्मितम् । लिङ्गं हस्तप्रमाणं तु तथाण्डौ चतुरशुलौ ।। 30 स्कन्धस्थानं चतुर्विंश- हृदयं षोडशोन्मितम् । कटिकक्षान्तरं प्रोक्तं चत्वारिंशत्प्रमाणतः॥ 31 मणिबन्धद्वयं चैव खुराश्च चतुरङ्गुलाः। अशीत्यगुल उत्सेधो दैये च द्विशतद्वयम् ॥ 32 । ट्पदाभो भवेद्यश्च कृष्णतालुन दुध्यति । 4.33 ab ललाटे युगलावतौं चन्द्राकौं संप्रकीर्तितौ। वाजिनो यदि तौ स्यातां राष्ट्रवृद्धिकरौ परौ ॥ 4 11 सप्तविंशप्रमाणेन मुखमश्वस्य शस्यते। कौँ पडङ्गुलौ प्रोक्तौ तालुकं चतुरङ्गुलम् ॥ 6.7 चत्वारिंशच्च सप्तायाः स्कन्धाः सम्यक्प्रकीर्तिताः15 पृष्ठवंशश्चतुर्विशा सप्तविंशा तथा कटी ॥ 6.8 अतिसूक्ष्म तथा निम्न पुच्छ हस्तद्वयायतम् । लिङ्गं हस्तप्रमाणं च तथाण्डौ चतुरगुलौ ।। 6.9 मार्ग स्थानं चतुर्विशं हृदयं षोडशाङ्गुलम् । कटिकक्षान्तरं चोक्तं चत्वारिंश प्रमाणतः। 6.10 मणिबन्धद्वयं चैव खुराश्च चतुरगुलाः। अशीत्यङ्गुल उत्सेधो दैध्ये च यधिकं शतम् ॥ यते। 43. यु. क.-विषदन्तो. 49. यु. क.-प्रतिपुच्छं द्वयाधिकम् । 44. यु. क.-सप्तविंशत्यङ्गुलीभिर्मुखमानं विधी- 50. अश्व. ख-पुच्छं हस्तार्धमायतं । 51. अश्व. क-साझं। 45. यु. क.-भालकं। 46. अश्व. ख-संपरिकीर्तिताः। 52. यु. क-(मध्य क-माकुस्थानं चतुर्विशं हृदयं षोडशात्मक। 47. यु. क.-चत्वारिंशश्च सप्तान्यः (ग-सप्तात्या) स्कन्धः संपरिकीर्तितः। पृष्ठवंशश्चतुर्विंशः सप्त- 53. अश्व. ख-चतुर्विंशत् । विशा तथा कटी॥ 54. यु.क.-अशीत्यगुलिकाः पादा दीर्घा विशा- 48. यु. क.-इति सूक्ष्म । धिका मताः।

·APPENDIX I २५ एतत्क्रमेण गात्रस्य प्रमाणं वाजिनामिति || L.101 .55 आस्यं भुजौ केशकृकाटिकाश्च दीर्घ चतुष्कं तुरगस्य शस्तम् । तथोन्नते घ्राणपुटं ललाट शफाश्च तज्ज्ञाश्चरणा वदन्ति ॥ 33 एवं क्रमेण गात्रस्य प्रमाणं वाजिनां मतम् ।। 6.11 आस्यं भुजौ केशकृकाटिकाश्च दीर्घ चतुष्कं तुरगस्य शस्तम् । तथोन्नते घ्राणपुटे ललाटे शफाश्च तज्ज्ञाश्चरणौ वदन्ति ॥ 6.14 -56 ओष्ठौ च जिह्वा त्वथ तालुकं च मे च रक्तं शुभदं यस्य । लघूनि बन्धाश्च मणेस्तु कोष्ठं श्रोत्राणि सर्वाणि तथैव पुच्छम् ।। 34 गुणानामिह सर्वेषां गुणो वेगो मयोदितः। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वेगो वै वायुलक्षणम् ॥ 35 अवाहिता विनश्यन्ति विनश्यन्त्यतिवाहिताः। अश्वानां वाहनं पथ्य सानुरागं च मोक्षणम् || 36 अधमा मध्यमास्ते तु मध्यमाश्च तथोत्तमाः। उत्तमाश्चोत्तमा भूयो बाह्यमानास्तुरंगमाः ॥ 37 आरोहणं हये श्रेष्ठ तस्मिश्रेष्ठं प्रतिष्ठितम् । आरोहणविहीनस्य लक्षणं चाप्यलक्षणम् ।। 38 रूपावर्ता गतिच्छाया सत्वं वर्णः स्वरो बलम् । ओष्ठौ च जिह्वाप्यथ तालुकं च मेद्रं सुरक्तं शुभदं हयस्य । लघुनिबन्धाश्चरणेषु कोष्ठं श्रोत्राणि सर्वाणि तथैव पुच्छम् ॥ 6.15 गुणानामिह सर्वेषां गुणो वेगमयोऽधिकः ॥ 7.1ab तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वेगो ज्ञेयश्च वाजिनाम् ॥ 7.2cd अवाहिता विनश्यन्ति विनश्यन्त्यतिवाहिताः। अश्वानां वाहनं पथ्यं सानुरागं च मोक्षणम् ॥ 7.3 अधमा मध्यमास्ते स्यु- मध्यमाश्च तथोत्तमाः। उत्तमाश्चोत्तमा भूयो बाह्यमानास्तुरंगमाः ॥ 7.4 रूढमश्वविदां श्रेष्ठ रूढे सर्व प्रतिष्ठितम् । रूढेन तु विहीनस्य लक्षणं चाप्यलक्षणम् ॥ 7.5 रूपावर्तगतिच्छाया- सत्त्ववर्णवयोबलम् । 55. यु. क.-आस्यं भुजो चापि कृकाटिका च। 57. यु. क.-शफश्च(क-कफश्च )वाजिप्रवरस्य 56. यु. क.-तथोनते घ्राणपुटे ललाटे। बोध्यः।

·२६ शालिहोत्रम् जवहीनस्य वाहस्य सर्वमेतन्निरर्थकम् ।। 40 जवहीनस्य वाहस्य सर्वमेव निरर्थकम् ॥ 6.6 गतेर्धन्यतरो वों वर्णाद्धन्यतरः स्वरः। स्वराद्धन्यतरं सत्त्वं सर्व सत्त्वे प्रतिष्ठितम् ॥ 41 गतेर्धन्यतरो वर्णो वर्णाद्धन्यतरः स्वरः। स्वराद्धन्यतरं सत्त्वं सर्व सत्त्वे प्रतिष्ठितम् ।। 7.7 . लधुत्वं मातृदोषेण पितृदोषेण जाड्यता। दौर्बल्यं स्वामिदोषेण स्वदोषो नास्ति वाजिनाम् ॥ 7.8 जवो हि सप्तेः प्रथमं विभूषणं त्रपाङ्गनायाः कृशता तपस्विनः। द्विजस्य वेदोऽथ मुनेरपि क्षमा पराक्रमः शस्त्रबलोपजीविनः ॥ 7.9 लघुत्वं मातृदोषण पितृदोषेण जाड्यता। दौर्बल्यं स्वामिदोषेण स्वदोषो नास्ति वाजिनः॥ 42 जवो हि सत्तेः प्रथम विभूषणं त्रपाङ्गनायाः कृशता तपस्विनाम् । श्रुतं द्विजानां धनिनामगर्वता पराक्रमः शस्त्रबलोपजीविनाम् ॥ 43 वक्षौजैर्हरिणाधिपप्रतिनिभै- याघ्रोपमैर्बाहुभि- रावतैश्च शुभैः प्रधानकुलजाः सुस्निग्धवर्णप्रभाः। उष्ट्राक्षाः प्रियदर्शनाश्च सुभगाः श्वासैः सुगन्धैश्च ये धन्यास्ते जयराज्यवित्तसुखदाः संनाहिका भूपतेः ॥ 44 ऊरू स्थिरौ यस्य चलौ च पादौ त्रिकोन्नतः सिंहसमानचित्तः । स वाजिवाहः कथितः पृथिव्यां शेषा नरा भारवहा हि याने ॥ 45 वक्त्रे यो हरिणाधिपप्रतिनिभो व्याघ्रोपमो बाहुभि- रावर्तेऽश्वशुभैः प्रधानकुलजाः सुस्निग्धवर्णप्रभाः। उष्ट्राक्षाः प्रियदर्शनाश्च सुभगाः श्वासैः सुगन्धैश्च ये धन्यास्ते जयराज्यवित्तसुखदाः संवाहका भूपतेः ॥ 7.13 ऊरू स्थिरौं यस्य चलौ च पादौ त्रिकोन्नतं संहतमासनं च | स वाजिवाहः कथितः पृथिव्यां शेषा नरा भारवहा हयानाम् ॥ 8.4 58. यु. क.-मेरुः स्थिरो यस्य । 59. अश्व. क-उरः स्थिरं। 60. यु. क.-त्रिकोन्नतं संहतमासनं च। 61. अश्व, क-संहतमानसं च। 62. यु. क.-प्रथितः। 63. यु. क.-भारकरा हयानां। 64. अश्व.क-भारकराः।

·APPENDIX I २७ 65 कुपिते पुच्छसंस्थाने भ्रान्ते जानुद्वये" तथा। सर्वथा प्राप्तदण्डस्य दण्डमेवं निपातयेत् ।। 46 अस्थाने ताडितो वाजी बहून्दोषान्प्रकाशयेत् । तावद्भवन्ति ते दोषा यावज्जीवत्यसौ हयः ।। 47 वाल्यो वृद्धस्तथा रोगी दत्तस्नेहो महाबलः ॥ 48cd सर्वातिरिक्तकोष्ठश्च गुर्विणी न च वाहयेत् ॥ 49ab धनुरष्टादशं प्रोक्तं वाजिनां मण्डलं क्रमात् ।। 50cd समं च विपुलं चैव किंचित्पांशुसमन्वितम् । एकान्ते विजने चैव रङ्गभूमि हयं नयेत् ।। 51 सार्दा च कठिनां चैव पाषाणोदक गर्तकाम् । तृणकाष्ठसमायुक्तां रङ्गभूमि विवर्जयेत् ॥ 52 विण्मूत्रं कारयेदश्वं क्रोशक्रोशद्वयान्तरे। उदकं पाययेत्कामाद् घासमुष्टिं च जीर्यते ।। 53 कुपिते पुच्छसंस्थाने भ्रान्ते जानुद्वयं तथा। सर्वथा प्राप्तदण्डस्य दण्डमेकं निपातयेत् || 8.11 अस्थाने ताडितो वाजी बहून्दोषान्प्रदर्शयेत्"। तावद्भवन्ति ते दोषा यावज्जीवत्यसौ हयः ।। 8.13 बालो वृद्धः कृशो रोगी दत्तस्नेहो महाबली ॥ 9.22 cd पूर्णातिरिक्तकोष्ठं च गुर्विणी न च वाहयेत् ।। 9.23 ab धनुरष्टादशे योज्यं वाजिनां मण्डलं क्रमात् ।। 9.1 cd समां च विपुलां चैव किचित्पांशुसमन्विताम् ।। 9.23 cd एकान्ते विजने चैव रङ्गभूमि हयं नयेत् । सान्द्रां चैव सुकठिनां पाषाणोदकगर्तिकाम् ।। 9.24 तृणकाष्ठसमायुक्तां रङ्गभूमि विवर्जयेत् । विण्मूत्रं कारयेदश्वं क्रोशक्रोशद्वयान्तरे ॥ 9.25 वारि दद्याद्यथाकाम घासं मुष्टिं च चारयेत् । 9.26 cd 74 65. यु. क.-पुच्छसंस्थानं । 66. अश्व. क-हेषते स्कन्धसंस्थानं । 67. यु. क.-जानुद्वयं। 68. अश्व. (१) सर्वस्य । 69. यु. क.-दण्डमेकं। 70. यु.क.-अस्थानदण्डपाताच बहुदोषः प्रजायते। 71. अश्व, क-बहुदोषः प्रजायते। 72. अश्व. क-एते भवन्ति । 73. बु. क.-बालं वृद्धं कृशं रुनं दत्तस्नेहं बृह(लिम् (ख-बालो वृद्धः कृशो रोगी दण्डस्नेहो बृहद्वलिः)। पूर्णातिरिक्तकोष्ठं च गुर्विणीं च न वाहयेत् ॥ 74. अश्व. ख-वाजिनां मण्डलेन तु।

·२८ शालिहोत्रम् रक्तपित्तविकारे च दातव्यं शर्करोदकम् । जीवनं वातपित्तनं वृष्यं बलमलं ततः ।। 54 क्षीरं घृतसमायुक्तं वारि शीतं तुरंगमः। पीत्वा परित्यजेद्दोषान् श्रमभाराध्वसंभवान् ॥ 55 सायं करैयें पृथिवी निहन्ति हेषन्ति ये स्वामिमुखं निरीक्ष्य । प्रदक्षिणावर्तविकीर्णपुच्छा जयावहास्ते समरे नृपाणाम् ।। 56 आषाढसमये प्राप्ते शिरामोक्षेण कृत्स्नशः। तस्मात्संशोधयेद्रक्तं वाजिनो दोषसंभवम् ॥ 57 यदि रक्ताधिको वाजी शष्पमभाति कहिंचित् । रक्तात्संजायते पित्तं पित्तानाशमवाप्नुयात् ॥ 58 रक्तपित्तप्रकोपेन यदा संपीड्यते हथः। तदा कण्डूः समासाद्य घर्षयेत्सततं वपुः॥ 60 छायां वाञ्छति यत्नेन विशेषेण जलाश्रयम् । मुहुर्वाञ्छति पानीयं रक्तपित्तातुरो यः॥ 61 रक्तपित्तसमीरोत्थं दातव्यं शर्करोदकम् ॥ 9.34 cd जीवनं वातपित्तनं वृष्यं बल्यतमं ततः। 9.35 cd स्वच्छाक्तं च धूतं क्षीरं वारयुक्तं तुरंगमः। पीत्वा हि निर्हरेद्दोषान् श्रममाराध्वसंश्रवान् ॥ 9.36 संध्याधिघातेन महीं निहन्ति हेषन्ति ये स्वामिमुखं निरीक्ष्य । प्रदक्षिणावर्तविकीर्णपुच्छा जयावहास्ते समरे नृपाणाम् ॥ 9.39 आषाढसमये प्राप्त शिरामोक्षेण कृत्स्नशः ॥ 10.3 cd तेन संशोध्यते रक्तं वाजिनां दोषसंभवम् ॥ 10.4 cd यदि रक्ताधिको वाजी सस्यमश्नाति कर्हिचित् । 10.5 cd रक्तात्संजायते पित्तं ततो नाशमवाप्नुयात् ।। 10.6 cd पित्तरक्तप्रकोपेण यदा संपीड्यते हयः। 10.9 cd तदा कण्डूतिमासाद्य कषते सततं वपुः। छायां वाञ्छति यत्नेन विशेषेण जलाश्रयम् ॥ 10.10 मुहुर्वाञ्छति पानीय- माहारं च विशेषतः ॥ 10.11 cd 76 78. अश्व. क-शस्यं नानाति। 75. अच. क-शिरामोक्षं च कारयेत् । 76. अश्व. ख-तस्मात्संशोधयेद्रत। 77. अश्व. क-ततो। 79. अश्व. ख-पित्तात् ।

·APPENDIX I २९ शिरामोक्षं विधायास्य दद्यात्रिकटुकं गुडम् । ततः शुद्धिमवाप्याथ नीरोगः संप्रजायते ।। 62 लेष्मरक्तप्रकोपेन यदा संपीड्यते हयः। अधोवक्त्रो भवेन्नित्यं कासते च मुहुर्मुहुः ।। 63 आहारं न च गृह्णाति नोत्साहं कुरुते यदा। नासाग्रेण क्षिपेत्तोयं वहिमातपमिच्छति ।। 64 शिरामोक्षं विधायास्य दद्याच्छुण्ठया समन्वितम् । घृतं गुडसमायुक्तं येनारोग्यं प्रपद्यते ॥ 65 नेत्रप्रान्तेऽश्रुपातेन कण्डूस्तस्योदरे मता। स हि मृत्युमवाप्नोति षण्मासाभ्यन्तरे हयः ।। 66 शुण्ठ्या युतं गोक्षुरकं घृतं च श्यामावचाहिङ्गुयुता च यष्टिः । कफप्रणाशाय विनिर्मितोऽयं पिण्डः प्रसिद्धश्च कफोदयेऽश्वे ॥ 67 शिरामोक्षं विधायैव दद्यात्सकटुकं गुडम् । ततः शुद्धिमवाप्नोति नीरोगः संप्रपद्यते ।। 10. 12 श्लेष्मरक्तप्रकोपण यदा संपीड्यते हयः॥ 10 14 cd अधोवस्त्रो भवेन्नित्यं कासते च मुहुर्मुहुः। आहारं न च गृह्णाति नोत्साहं कुरुते क्वचित् ॥ 10. 15 नासाग्रेण क्षिपेत्तोयं व(ब)हिर्वम" च वाञ्छति || 10.16 तस्यापि शोधयित्वासुग् दद्याच्छुण्ठया युतं गुडम् । सर्व रक्तं ततः शुवा निःशेषं समवाप्न(प्नु)यात् ।। 10.17 नेत्रान्ते बिन्दुकाकार- कण्डूस्तस्य तथोदरे। तदा मृत्युमवाप्नोति पण्मासाभ्यन्तरे ध्रुवम् ॥ 10.18 शुण्ठ्यामृता गोक्षुरकं घनं च श्यामावचाहिगुयुता च यष्टिः । कफप्रणाशाय विनिर्मितोऽयं पिण्डः प्रसिद्धश्च कफापहश्च ।। 10.19 कुक्षिद्वये हय स्तोत्र मुहुः श्वास प्रमुञ्चति । 10.20 cd नैकत्र मन्यते स्थातुं हेषते च निरर्गलम् । 10.21 cd कुक्षिद्वये धृतं तीव्र मुहुः श्वासं च मुञ्चति । नैकत्र रमते स्थातुं हेषते च निरर्गलम् || 68 80. अश्व, ख-पथि। 81. अश्व.ख-वाञ्छते वहिमातर्प। 82. अश्व. क-समन्वितं । 83. अश्व. ख-निःशेषाङ्गमवाप्नुयात् । 84. अश्व. ख-कुक्षिद्वयग्रहः । 185. अश्व. ख-रमते।

·शालिहोत्रम् संनिपातेऽथ रक्तेन यदा संपीड्यते हयः ।। 10.25cd यदावेपथुमाप्नोति काशते च निरर्गलम् । निद्रालस्याग्निमन्दत्वं बस्तौ मलनिबन्धनम् ॥ 10.26 कर्णयोः पातनं चैव वक्त्रालालाविमोक्षणम् । संनिपातोत्थरक्तेन यदा संपीड्यते हयः । तदा वेपथुमाप्नोति कासते च निरर्गलम् || 70 निद्रालस्याग्निमान्द्यानि पुरीषं च मुहुः सृजेत् । कर्णयोः पतनं चैव वक्त्रे लालाविमोक्षणम् ॥ 71 तदा संशोधयेद्रक्तं ततो लङ्घनमर्हति । यावद्दोषस्य निर्नाशः स्तोकोदककृताशनः ॥ 72 कचिदुष्णं कचिच्छीतं क्वचिद्धेषजसंयुतम् । चिकित्सायुक्तितत्त्वज्ञै- वारि वार्य न कहिचित् ॥ 73 शिरीषं श्रीफलं वाम्ल- वेतसं चैव वृद्धिभाक् । मन्दाग्नि वायुदोषं च वाजिनां शमयेध्रुवम् ॥ 74 नीलपीते च नेत्रान्ते भवेतां वाजिनः क्वचित् । स निर्वाणमवाप्नोति त्रिभिर्मासैरसंशयम्" ॥ 75 जिह्वायां जायते बिन्दु- रकस्माद्यस्य वाजिनः। तत्रापि शोधयेद्रक्तं ततो लङ्घनमर्हति ।। 10.27 यावद्दोषस्य निर्णाशं स्तोकोदककृताशनः। क्वचिदुष्णं कचिच्छीतं क्वचिद्धेषजसंयुतम् ॥ 10.28 प्रदेयं युक्तितत्त्वज्ञै- वारि वार्य न कुत्रचित् ।। 10.29 ab शिरीषं श्रीफलं चैव वेतसं चैव वृद्धिभाक् ।। 10.30 cd मन्दाग्नित्वं सदोषाणां कुरुते भस्मसाद्रुतम् । 10.31 ab नीले पीतेऽथ नेत्रान्ते स्यातां चेद्वाजिनः क्वचित् । स निर्वाणमवाप्नोति त्रिभिर्मासैरसंशयम् || 10.34 जिह्वायां जायते बिन्दु- रकस्माद्यस्य वाजिनः। 86. अश्व. ख-संनिपातेन रक्तन । 87. अश्व.ख-तदा। 88. अश्व. क-ततो मलविशोधनं । 89. अश्व. क-वक्त्रे। 90. अश्व. क-नीलपीतेऽथ नेत्राणां स्यातां चेद्वा- जिनः क्वचित् । 91. यु. क.-नीलपीते च नेत्रान्त त्रिभिर्मासैर्वपु:- क्षयः। 92. यु. क. यदि। है ·APPENDIX I 101 कृष्णस्तु जीवते मासं3 स वाजी नात्र संशयः ॥ 76 पञ्चभिर्नीलवर्णैश्च षभिर्वज्रनिभैस्तथा। सप्तभिः पाटलाकारै-7 नंवभिः पीतसंनिभैः ।। 77 यस्य श्वासो भवेदुष्णः शरीरं पुलकाङ्कितम् । जिह्वा च कठिनाकारा मासषट्कं न जीवति ॥ 78 यस्य नेत्रे हरिद्रामे स्यातां वातादिभिस्तथा । तस्यायुः सप्तमासाख्यं मुनिभिः परिकीर्तितम् ॥ 79 यस्यैकं लोचनं नीलं105 द्वितीयं रक्तसंनिभम् । वातपित्तादितो मासै- नवभिर्मृत्युमृच्छति ।। 80 द्विसप्ततिसहस्राणि नाडीनां संभवन्ति च107 1 वाजिनामिह सर्वेषां यासुरिक्तं व्यवस्थितम् ।। 81 तासां निर्मोचनार्थाय109 द्वाराण्यष्टौ वदाम्यहम् | 81 ef 93. यु. क.-मासकं जीवितं तत्र। 94. यु. क.-नीलवर्णे च । 95. यु. क-बभ्रु(क-वक्र )समाकृतौ। 96. अश्व.क-वज्रसमप्रभः। 97. यु. क.-पाटलाकारे। 98. यु. क. नवभिश्च हरिद्राभे। 99. यु. क.-पुलकान्वितं(ख-पुलकाङ्कितं )। 100. अश्व. क-विपुलान्वितं । 101. यु. क.-जिह्वा हि मलिनाकारा। कृच्छ्रे च जीवते मासं स वाजी नात्र संशयः॥ 10.36 पञ्चभिर्नीलवर्णश्च षड्भिर्वजसमाकृतिः। सप्तभिः पाटलाकारो। 10.38 abe नवभिश्च हरिद्राभो । 10.39 a यस्य श्वासो भवेदुष्णः शरीरं पुलकाङ्कितम् । जिह्वा हिमकराकारा मासषट्कं स जीवति ॥ 10.40 यस्य नेत्रे हरिद्राभे स्यातां पित्तार्दितस्य च । तस्यायुः सप्तमासाख्यं मुनिभिः परिकीर्तितम् ॥ 10.45 यस्यैकं लोचनं नीलं द्वितीयं रक्तसंनिभम् । दृश्यते स च विज्ञेयः पित्ताढयो मासजीवकः ॥ 10.47 द्वाससतिसहस्राणि नाडीनां हि भवन्ति च । वाजिनामिह सर्वेषां वायुरक्तं व्यवस्थितम् || 11.1 तासां निर्मोचनार्थाय द्वाराण्यष्टौ वदाम्यहम् । 11.2c 102. यु. क.-मासषट्कं स जीवति । 103. यु. क.-यस्य वातादितस्य च। 104. यु. क.-तस्यायुः सप्तमासीयं बहुवर्णे तथा दिनैः। 105. यु. क.-हीनं। 106. यु. क.-द्वासप्तति । 107. यु. क.-हि। 108. यु. क.-आशु। 109. य. क.-निर्मोक्षणार्थाय ।

·शालिवोत्रम् 110 कक्षे वक्षसि भाले च नासयोस्तु मुखे तथा अण्डयोरथ पादेषु पार्श्वयोरुभयोरपि ॥ 82 । कण्ठे वक्षसि तालौ च नासयोश्च मुखे तथा। अण्डयोरथ पादेषु पादयोरुभयोरपि || 11.3 अन्ये सप्तदश प्राहु अन्ये सप्तदश प्राहुः शिराद्वाराणि वाजिनः। येषु रक्तं सुतं सद्यः करोति परमं सुखम् ॥ 83 शिराद्वाराणि वाजिनः। विकारयुक्तं यद्रक्तं सुस्वल्पमपि वर्जयेत् ॥ 11.5 113 एवं रक्तविशुद्धं च कृत्वा यत्नेन वाजिनम् । दद्याद्गोमूत्रसंपकां सतैलां च हरीतकीम् ।। 91 एवं रक्तविशुद्धानां कृत्वा यत्नेन वाजिनाम् । दद्याद्गोमूत्रसंयुक्तां सतैलां च हरीतकीम् || 11.20 नित्यं त्रिसप्तकं यावत् पलपश्चप्रमाणतः। 91 ef दिनं त्रिसप्तकं यावत् पलपश्चप्रमाणतः । 11.21 ab न प्राज्ञो वाहयेदव14 प्रावृट्काले कथंचन । 92 cd कूपोदकं समानीय पाययेद्गृह एव हि । अभ्यङ्गः कटुतैलेन निर्वातस्थानबन्धनम् ॥ 93 abcd न प्रायो वाहयेदश्वं प्रावट काले कथंचन । 11.23 ab कूपोदकं सदा शस्तं पानाय.जलदागमे। अभ्यङ्गः कटुतैलेन निर्वातस्थानबन्धनम् ॥ 11.24 एकाहान्तरिते दद्या. लवणं च विचक्षणः एकाहान्तरितं दद्या- लवणं च विचक्षणः। 11.25 cd 115 | 93ef ततः शरदमासाद्य बहुक्षीरसमन्वितम् । ततः शरदमासाद्य बहुखण्डसमन्वितम् । 110. यु. क.-कण्ठे कक्षे लोचनयोरंसयोश्च मुखे 114. यु क.-अश्वान् । तथा। 115. यु. क.-कूपोदकं कटुकतैलनिवात (ह) गेहं 111. यु.क.-अन्ये सप्तदशान्याहुः । शस्तं पलार्धलवणं दिवसान्तरेण। तत्रान्यथा 112. यु. क.-हृत। सति मुखामयवीर्यहानिर्मुख्यैर्वलैर्षिरहितस्तु 113. यु. क.-प्रकरोति ततः सुखं । वयो(ख-रगो)विनश्येत् ।

·APPENDIX I दतं क्षीरोदनं चैव पलाष्टपरिसंख्यया ॥ 94 शस्तं क्षारोदनं सप्त पलाष्टपरिसंख्यया ॥ 11.29 ततो हेमन्तमासाद्य निर्वाते बन्धयेद्धयान् । माषोत्थं यवसं दद्यात् पानीयं च यथेच्छया || 98 ततो हेमन्तमासाद्य निवाते निबधेद्धयम्"। मासोत्थं यवसं दद्यात् पानीयं च यथेच्छया ।। 11.7 घृतं वा यदि वा तैलं पानं दद्याद्विचक्षणः। वाहयेच्च शनैनित्यं सर्वदोषप्रशान्तये ।। 99 धृतं वा यदि वा तैलं पाने दद्याद्विचक्षणः। वाहयेच्च18 शनैनित्यं सर्वदोषप्रशान्तये ॥ 11.8 ततः शिशिरमासाद्य दद्यात्तैलं हि वाजिनाम् । पलाष्टकप्रमाणेन यावद्दिन त्रिसप्तकम् ततः शिशिरमासाद्य दद्यात्तैलं च वाजिनाम् । पलाष्टकप्रमाणेन यावदिनत्रिसप्तकम् ॥ 100 121 || 11.9 122 यवोत्थं यवसं या- देकविंशत्यहानि च । यवाभावेऽथ चणकान् दद्यादातरान् सदा ॥ 11.10 यवोत्थं यवसं दद्या- देकविंशत्यहानि च । यवाभावे तु चणकान् दद्यादश्वेषु नित्यशः ॥ 101 यवाभावे मसूरांश्च शुष्काोस्तैलसंयुतान् । यवसं वा तदुत्थं तै- नीरोगो जायते हयः॥ 102 तदभावे मसूरांश्च शुष्काोस्तैलसंयुतान् । यवसं चापि तद्देयं नीरोगो जायते हयः ॥ 11.11 116. यु. क.-शरदि गुडघृतं(ग-युतं )पयः प्रशस्तं हिनकर्म कुर्याद् यवांश्च पक्त्वा(च-मुक्ता) शरदि सिताष्टपलप्रमाणमच्छम् । मधुरमथ वितरेद् विधिज्ञः। जलं सरोवरोत्थं घृतयुतनीलमुकुष्टकाश्च(घ- 120. यु. क.-शिशिरे तैलपलाष्टकं कटिस्थं दिन- मुकुन्दकाश्च )भोज्याः। सप्तावधि पाययेत् तुरशान्। तदनु प्रातर्भोज- 117. अश्व. क-अश्वं निबन्धयेत् । येद् यवांश्च यषयवसांश्च तथामृतस्वरूपान् । 121. अश्व. क-भवेद्यावद्विसप्तक । 118. अश्व. क-वाहन च । 122. अश्व. क-पश्चाद्दद्याविंशत्यहानि च। 119. यु. क.-हेमन्तकाले घृततैलमाषा(षा:). 123. अश्व. क-आन्विरान् । निर्वातसंस्था च पयो यथेच्छम् । शनैः शनै- 124. अश्व, क-यत्प्रोक्तं ब्रविष्ये तदहं यदा। s.3 ·शालिहोत्रम् 127 औषधानां च सर्वेषां काथानां नस्यकर्मणाम् । तैलानां च घृतानां च यवसं यवसंभवम् ॥ 103 पर्वतानां यथा मेरु- रायुधानां च वज्रकम् । तथा सर्वोपचर्याणां सप्तः श्रेष्ठा यवाः स्मृताः ॥ 104 यथोदितो दिनमणि- निःशेष तिमिरं हरेत् । तथा शरीरजान्दोषान् यवाः सप्तेर्हरन्ति वै ॥ 105 यस्य दत्ता यवा भोज्ये शिशिरे समुपस्थिते । अक्रियापि क्रिया जाता पञ्चर्तुजनिता हये ॥ 106 परीक्षानिर्यथा हेम्नः स्नेहस्य च प्रतिक्रिया। यस्यापि च तद्वच्च परीक्षा यवभक्षणे || 107 अल्पेनापि हि छिद्रेण यथा नश्यति नौ ले। सर्वे दोषाः प्रणश्यन्ति स्तोकैरपि यवैहये ॥ 108 इति ज्ञात्वा प्रयत्नेन यवान्दद्यात्तु वाजिषु । प्राणदास्ते यतो ज्ञेयाः सर्वव्याधिविनाशकाः ॥ 109 औषधानां च सर्वेषां क्वाथानां125 नस्यकर्मणाम् । तैलानां च घृतानां च यवस्य यवसं परम् || 11-12 पव(व)तानां यथा मेरु- रायुधानां च वनकम् । तथा सर्वोपचाराणां सप्तेः श्रेष्ठतमा25 यवाः ॥ 11.13 यथोदितः सहस्रांशु- निःशेष तिमिरं जयेत् । तथा शरीरजान्दोषान् यवाः सप्तेहरन्ति च || 11.15 यस्य दत्ता यवा भोज्ये शिशिरे समुपस्थिते । अकृतापि कृता सर्वा 128 पञ्चर्तुजनिता हये ॥ 11.17 परीक्षाग्नौ यथा हेम्नः स्नेहस्य च प्रतिक्रिया । यजीवस्य तद्वच्च परीक्षा यवभक्षणे || 11.32 अल्पेनापि हि छिद्रेण यथा नश्यति नौर्जले। स्वल्पेनापि हि दोषेण यवदोषांस्तथैव च ॥ 11.34 एवं ज्ञात्वा विदग्धेन यवा देयाः प्रयत्नतः। 11.35cd प्राणदास्ते ततो ज्ञेयाः सर्वव्याधिविनाशनाः॥ 11.36 cd . 125. अश्व. क-क्वाथ्यता। 126. भव. ख-श्रेष्टोत्तमा। 127. मश्चक-सर्वान् । 128. अश्व, क-क्रिया भपि कृताः सर्वाः। 129. यु.क.न्यस्य दमा यवा भोज्ये शिशिरे समुपस्थिते। भकृत्वापि कियाः सर्वाः स या सुसमन्छति। 130.अब.कन्यतः।

·APPENDIX I यश्चाभाति यवाना शुष्कांश्च स्वेच्छया सदा । अश्वोऽभाति यवानाान् शुष्कान्वा स्वेच्छया सदा। न तस्य जायते रोगो यवभक्षप्रभावतः ॥ 110 न तस्य जायते रोगः। कदाचिच्च यवान्नभाक् ।। 11.37 132 न विशुचिर्विशूलं च न च प्लीहा न च क्रमिः । न च रक्तप्रकोपश्च न च वातादिधातवः ॥ 111 न च शूलं न च श्वासो न च प्लीहा न च क्लमः न च रक्तप्रकोपश्च न च वातादिधातवः 133 || 11.38 मुकुष्टभोजने वाजी पुष्टिं शरदि गच्छति ।। 112 cd अप्राप्तौ तु मुकुष्टानां मुद्रा देया विवेकिना ॥ 112 ef ऋतौ वसन्ते संप्राप्ते वाहयेत्सततं हयम् । सनिम्बलवणं दद्या- तैलं लवणमेव च ॥ 113 मुकुष्टभोजनाद्वाजी पुष्टिं गच्छत्यलौकिकीम् ।। 11.41 cd अप्राप्तौ तु मुकुष्टानां मुद्गा देया मनीषिभिः | 11.42ab वसन्तसमये प्राप्ते वाहयेत्सततं हयम् । सनिम्बं लवणं दद्या- ताभ्यां तैलं विशेषतः ।। 11.50-.. बसन्तसमये योऽश्वः स्थाने तिष्ठति बन्धने । तस्योत्साहः प्रणश्येत" सालस्यं जायते वपुः ॥ 11.52 तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वसन्ते वाहयेद्वयम् ॥ 11.53 cd ग्रीष्मकाले च संप्रासे दूर्वाभोज्यं प्रशस्यते। वाजिनामिह सर्वेषां धर्मतापोपशान्तये ॥ 11.54 136 वसन्तसमये-योऽश्वः स्थाने तिष्ठति बन्धने । तस्योत्साहप्रणाशः स्या- दालस्यं जायते तथा Il 114 abcd तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वसन्ते वाहयेद्धयम् ॥ 114 ef ग्रीष्मकाले तु संप्राप्ते दूर्वाभोज्यं प्रशस्यते। वाजिनामिह सर्वेषां धर्मतापोपशान्तये ॥ 115 138 131. अश्व. ख-ततश्च जायते रागा। 132. भश्वक-श्रीमपतयोदरे। 133. अब.कातादिध्याषिजः। 134.भ.प.क-बियोकैमिः। 135. अश्व,क-सतैलं च। 136. पु. क-तस्योरसाहा प्रणश्येत । 137. भवक-तस्योत्साहप्रणाशाप । 138. यु.क-सालस्य नायते वपुः।

·३६ शालिहोत्रम् धृतपानं विशेषण सुच्छायासु निबन्धनम् । रक्तस्रावश्व गात्रेषु घासं वा घृतसंयुतम् ॥ 116 घृतपानं विशेषण सुच्छायासु निबन्धनम्। रक्तस्रावे च गात्रेषु प्रासं वा घृतसंयुतम् ॥ 11.55 पिप्पली सैन्धवं चैव नागरं च गुडान्वितम् । प्रातर्दत्तं, तुरंगाणां नस्यं श्लेष्मविनाशनम् ॥ 118 पिप्पली सैन्धवं सारं नागरं च गुडान्वितम् । कृत्तिकासारमध्याग्रं"। वाजिनां श्लेष्मनाशनम् ॥ 12.2 नस्यं पर्युषित स्तोयैः प्रातर्दत्तं तु केवलैः । अश्वानां च नराणां च चाक्षुष्यं बलवर्धनम् ॥ 12.13 नस्यं पर्युषितं तोयैः प्रातर्दत्तं च केवलम् । अश्वानां च नराणां च चाक्षुष्यं बलवर्धनम् ॥ 119 द्विपञ्चाशत्प्रमाणेन श्रेष्ठं तन्नस्यमुच्यते । पादोन मंध्यमं तत्र षड्विंशत्यथ वाधमम् ॥. 120 द्विपञ्चाशत्प्रमाणं वा श्रेष्ठ तन्नस्यमुच्यते । पादोन मध्यमं तत्र षड्विंशत्यां तथाधमम् ॥ 12.17 146 माक्षिकं शर्करामिश्रं चन्दनं केसराणि च। नस्योऽयं वारिणा सद्यः पित्तनाशकरो मतः ॥ 121 माक्षिकं शर्करायुक्तं" चन्दनं केशराणि च । नस्योऽयं वारिणा सद्यः पित्तनाशकरः परः ॥ 12.23 147 शुण्ठी मुस्ता गुडूची च तगरं सितसर्षपाः। गुडूची शुण्ठी मुस्ता च तगरं सितसर्षपाः। 139. यु. क-प्रीष्मे घृतं क्षतजमोक्षणधर्मशान्ति 142. अश्व. (१) सर्वदोषप्रशान्तये। सुच्छायबन्धनविमर्दनशीततोयम् । दूर्वा तृणं 143. अश्व. क-नस्ये पर्युषितं । लघु च कोमलमन्यदेव, यत्किञ्चिदेवमुप- 144. अश्व. क-केवलं । युक्तमिदं वदन्ति। 145. अश्व.क-अष्टोत्तरं मध्यमं प्रोक्तं षड्विंशत्या। 140. अश्व.क-निर्वारं गरडान्वितं । 146. अश्व. क-मिश्र। 141. अश्व, ख-रतिकाशस्य। 147, अश्व. क-सदा।

·ÁPPENDIX I संनिपाते कफाधिक्ये नस्यं सप्तेः सुखप्रदम् ॥ 122 संनिपाते सपित्तेऽयं नस्यः स्याज्जीवरक्षकः18 | 12,24 कङ्कोलं केतकी द्राक्षा शर्करा मधुयष्टिका। दत्तोऽयं सघृतः पिण्डः पुष्टिं नयति वाजिनाम् ॥ 123 कङ्कोलं. केतकी द्राक्षा शर्करा मधुयष्टिका। दत्तो घृतयुतः पिण्डः पुष्टिं नयति वाजिनः150 ॥ 13.4 मत्स्यमांसेन संयुक्त माषचूर्ण घृतप्लुतम्। बलहीनस्य वाहस्य पिण्डोऽयं बलवर्धनः ॥ 124 मत्स्यमांसेन संयुक्तं ग्रावचूर्ण घृतप्लुतम् । बलहीनस्य वाहस्य पिण्डोऽयं बलवर्धनः॥ 13.5 त्रिफला कटुका मुस्ता विडङ्गानि च चित्रकम् । सदालस्यसमेतानां वाजिनां पिण्ड आतिनुत् ॥ 125 त्रिफला कटुका मुस्ता विडङ्गानि च चित्रकम् । सदालस्यसमेतानां वाजिनां पिण्ड आतिहत् ।। 13.9 2152 सैन्धवं नागरं श्यामा गुडूची चित्रसर्षपाः। तथाम्लवेतसं सप्तेः पिण्डोऽयं शूलनाशनः ॥ 126 सौवर्चलं हरिद्रा च पिप्पली चेन्द्रवारुणिः। मूत्रकृच्छ्रे प्रशंसन्ति पिण्डोऽयं वाजिनां हितः ॥ 127 सैन्धर्व नागरे श्यामा गुडूची सितसर्षपाः। अम्लवेतसमश्वानां पिण्डोऽयं शूलनाशनः ॥ 13.11 सौवर्चलं हरिद्रा च पिप्पली चेन्द्रवारुणी। मूत्रकृच्छ्रे परीप्सन्ति पिण्डोऽयं तुरगस्य हि ॥ 13.30 153 केसरं पद्मतालं च श्रीपर्णी बदरीफलम् । कृत्वैकत्र हये दत्तः पिण्डोऽयं विषनाशनः ॥ 128 केशरं पद्मनालं च सौपर्णीबदरीफलम् । तक्रमित्रं हये दत्तं सर्वथा विषनाशनम् 155 1 167 148. अश्व. क-तु नस्योऽयं वारिणा क्रमकारकः। 152. अश्व. क-सयुक्ताः। 149. अश्व. क-ककोली। 153. अश्व.. क-प्रशंसन्ति । 150. अश्व. ख-वाजिना। 154.अश्व.क-सौवणीं। 151. अश्व. क-माषचूर्ण । 155. अश्व.क-क्रममिश्रं हये दत्तं विषनाकरं परम् ।

·३८ शालिहोत्रम् नृपवेश्मान्तपूर्वगे शुभ- दिवसे कारयेद्धयागारम् । 129 a नृपवेश्मवामभागे शुभ- दिने तु कारयेद्धयागारम् | 18.1 ab अत ऊर्व हुत्वाग्नि प्रवे- शयेद्वाजिनो यथायोगम् । कुशलैस्तरुणैर्दी- रनुपालैः स्थानपालैश्च ॥ अत ऊर्ध्व तु हुताग्निः प्रवे- शयेद्वाजिनो यथायोग्यम् । कुशलैस्तरुणैर्द:- रनुकूलैः स्थानपालैश्च ॥ 18.4 कृतमङ्गलसंस्कारा बद्धन्या- स्तेऽत्र चोत्तराभिमुखाः। 18.5 ab कृतमङ्गलसंस्कारा बद्धव्या- स्तेऽप्युत्तराभिमुखाः । 129 bede ·APPENDIX 11 This Appendix comprises a series of additional passages found in Yuktikalpataru, which is a collection of passages on variety of topics compiled by Bhoja. The work has been utilized for the critical edition of the Text and the variants have been cited in the foregoing footnotes of Appendix I. The variants cited here are those which are given by Pandit Tsvar Candra Šāstrī in his edition of Yuktikalpataru, and also those found in Aśvacikitsita of Nakula. (Bibl. Indic. Series ). The following are the passages given at the beginning of the text-- सपक्षा राजिनः' पूर्व संजाता व्योमचारिणः। गन्धर्वेभ्यो यथाकामं गच्छन्ति च समन्विताः ॥ २३ ॥ इन्द्रादेशाच्छालिहोत्रस्तेषां पक्षमथाच्छिनत् । ततः प्रभृति निष्पक्षास्तुरंगा धरणी गताः ।। २४ ॥ 5 उत्तमा मध्यमा नीचाः कणी (नी)यांसस्तथा परे । चतुर्धा वाजिनो भूमौ जायन्ते देशसंश्रयात् ॥ २५ ॥ ताजिताः खुरशालाच तुषारा श्चोत्तमा हयाः। गोजिकाणाश्च केकाणाः प्रौढाहाराश्च मध्यमाः॥ २६ ॥ ताडजा उत्तमाशाश्च राजशूलाश्च मध्यमाः। 10 गत्वराः साध्यवासाश्च" सिन्धुदाराः" कणी( नी )यसः ॥ २७ ॥ अन्यदेशोद्भवा ये च ते वै नीचाः प्रकीर्तिताः । वाजिनो जलजाः केचिद्वह्निजातास्तथापरे ॥ २८ ॥ समीरप्रभवाश्चान्ये तुरगा मृगजाः परे । जलोद्भवा द्विजा ज्ञेयाः क्षत्रिया वह्निसंभवाः ॥ २९ ॥ 1. अश्व.-वाजिनः। 8. अश्व.-भाण्डजाश्चोत्तमांसाश्च । 2.अश्व-समन्ततः। 9. अश्व.-गोहरा। 3. अश्व-इन्द्रादेशात्कृतं सर्व भवतां पक्षपातनं | 10. यु.क.-(क )साध्ववासाश्च, अश्व.-शाबराश्चैव (ख-मया वत्साः कृतं वः पक्षभेदनं)। (क-सबरांसाश्च)। 4. अश्व.-कनीयांसः। 11. अश्व.-सिन्धुपाराः। 5. अश्व.-ताजिकाः। 12. अश्व.-नीचनीचाश्च ते स्मृताः। 6. अश्व-खुरशाणाश्च। 13. अश्व.-उलूकमृगजास्तथा। 7. अश्व.-उत्तराः (ख-तुषाराः)। 14. अश्व.-द्विजातीयाः (ख-द्विजा ज्ञेयाः)।

·शालिहोत्रम् 15 प्रभञ्जनभवा' वैश्या मृगजाः शूद्रजातयः" पुष्पगन्धिर्भवद्विप्रः" क्षत्रियोऽगुरुगन्धिकः ॥ ३० ॥ घृतगन्धो भवेद्वैश्यो" मीनामोदी च शूद्रकः । विवेकी सघृणो विप्रस्तेजस्वी क्षत्रियो व(ब)ली ॥ ३१ ।। कोष्णभावो भवेद्वैश्यः शूद्रो निःसत्त्वको भवेत् । विप्राद्या वाहनाः सर्वे त्रयो भूमिपतेः सदा । शूद्रजाति तुरंगं तु न स्पृशन्ति नरेश्वराः ॥ ३२ ॥ 20 Before the first line inserts यदाह नकुलः- सप्तवर्णा भवन्तीह सर्वेषां वाजिनां ध्रुवम् । तानहं कीर्तयिष्यामि भेदैजांताननेकधा ॥ ३८ ॥ 25 25 After line 2 inserts श्वेतः कुन्देन्दुसंकाशो रक्तः कौसुम्भसंनिमः हरिद्रासदृशः पीतः सारङ्गः कर्बुरः स्मृतः ॥ ४० ॥ After line4:inserts- दन्तेषु व्यञ्जनं यद(द्य)त् तेन शेयो क्यःक्रमः॥ ४२ ॥ तद्यथा- कालिका हरिणी शुक्ला काचा मक्षिकया सह । शको मूषलकं चैव दन्तानां चलता(ता) तथा । इत्यष्टौ व्यञ्जनान्याहुरथैषां लक्षणं शृणु ॥ ४३ ॥ चतुर्मिर्वत्सरैर्दन्ताश्चत्वारः परिकीर्तिताः पञ्चाभिश्च षडित्येवं जायन्ते त्वथ कालिकाः ॥ ४४ ॥ - 30 15. अश्व.-समीरप्रभवाः (ख-प्रभञ्जनोद्भवाः)। 16. अश्व.-एणोलूकाश्च शूद्रजाः। 17. अश्व.-पुष्पगन्धः सदा विप्रः (ख-पुष्पगन्ध- समः)। 18. अश्व.-अगुरुगन्धकः। 19. अश्व.- सदा वैश्यो। 20. यु. क. (ख) कोष्णभावे । 21. अश्व-दुष्टभावस्तथा वैश्यः। 22. अश्व.-निःसत्त्वकातरः (क-कारकः) 23. अश्व.-विप्रार्हा वाजिनः सर्वे क्षत्रियो भूपतेः (ख-त्रयो भूमिपतेः) सदा। 24. अश्व.-वर्णाः सप्त भवन्तीह (क-वर्णा भवन्ति येऽपीह)। 25. अश्व.-श्वेतः प्रालयसंकाशो रक्तः कुङ्कुम- संनिभः। यु. क. (ख) कुन्देन्दुसंनिभः । 26. अश्व.-कालिकान्ये भवन्ति च।

·APPENDIX II ४१ 35 षष्ठे संवत्सरे प्राप्ते कालिकान्या भवेत्तु हि । तथान्या सप्तमे वर्षे चतुर्थी कालिका भवेत् ॥ ४५ ॥ अष्टमे वत्सरे प्राप्ते जायन्ते सर्वकालिकाः । नवमे त्वथ ताः सर्वा आपीताः संभवन्ति च ॥ ४६ ॥ केचिदेकादशे वर्षे तावत्पीतत्वमागताः। ततः श्वेताः प्रजायन्ते चतुर्दशसमावधि ॥ ४७ ॥ 40 ततः काचप्रभाः सम्यग्यावत् संवत्सरास्त्रयः। ततः सप्तदशादूर्ध्वं यावद्वर्षाणि विंशतिः ॥ ४८ ॥ मक्षिकाभां वदन्त्येषां यावद्वर्षत्रयं पुनः । शङ्खाभासाः सर्वदन्ता भवन्ति वाजिनां ततः॥ ४९ ॥ 45 त्रयोविंशात्परे वर्षे दशमा मूषला मताः। षड्विंशात्परतो दन्ताः स्थानाच्चलनमाग्नुयुः ॥ ५० ॥ यावर्षत्रयं पश्चानिपतन्ति समात्रये (१)। द्वात्रिंशद्वत्सरे वाजी नूनं निर्वाणमाप्नुयात् ॥ ५१ ॥ दीर्घाः शुष्का विशालास्या ये भवन्ति तुरंगमाः। ते शस्ताः पार्थिवेन्द्रस्य यानवाहनकर्माण ॥ ५२ ।। 37 50 After line 14 inserts विमिश्रवर्णकाः सर्वे प्रशस्ता वाजिनो मताः ॥ ५९॥ यस्योत्कृष्टतरा वर्णा वृद्धिं यान्ति शनैः शनैः । नाशयन्ति तथा नीचान्करोति स बहून्हयान् ॥ ६ ॥ 27. यु. क. (क) चतुर्थे । मक्षिभा(का)भा वदन्ते(न्त्येषां। 28. अश्व.-तथान्यः सप्तमे बर्षे चतुर्थः कालिको 35. अश्व.-प्रकम्प च समागम्य पश्चात् पातः समा भवेत् । त्रयम् । द्वात्रिशद्वत्सरैरेव वाजी निर्वाणमाप्नु- 29. अश्व.-प्राप्ताः स्युः सार्वकालिकाः। यात्। 30. अश्व.-नवमे त्वथ वा रेखा पीतत्वं शंसयन्ति 36. अश्व-दीर्घसूक्ष्माविमांसास्याः। 37. अश्व-स्मृताः। 31. अश्व.-तथाप्येकादशे। 32. अश्व.-प्रदृश्यन्ते। 38. अश्व-यस्योत्कृष्टतरो वर्णों वृद्धिं याति शनैः 33. अश्व-यावद्वर्षत्रय पुनः। 34. अश्व.-मक्षिकाभा रदास्तेषां। यु. क. (ख) 39. अश्व-स करोति। शनैः।

·शालिहोत्रम् रोना भ्रमिवदावृत्तिरावर्त इति गद्यते । षड्विधो दक्षिणो वामो दक्षिणस्तु शुभावहः ॥ ६१ ॥ 10 After line 44 inserts रोम्नां वृश्चिकवत्स्थानं शुक्तिरित्यभिधीयते । यत्रावर्तः शुभस्तत्र शुक्तिस्तत्र शुभावहा" ॥ ६८ ॥ After line 62 inserts- दुर्लक्ष्मवाजिनं जह्याद्यदीच्छेत् शाश्वती श्रियम् । यस्तु ( स्य) वर्णविभेदेन ज्ञायते रोमसंभवात् ॥ ७१ ॥ पुष्पाख्यः स परित्याज्यः सर्ववाजिभयावहः । यस्यावशेषवर्णेन छाद्यते च प्रधानतः ॥ ७२ ॥ विवृद्धि गच्छतः सोऽश्वः कुरुते हयसंक्षयम् ॥ ७३ ॥ 60 45 After line 51 inserts वाजी मेढ़गतावों" वर्जनीयो महीभुजा ॥ ७७ ॥ त्रिवलिप्रभवावर्तस्त्रिवर्गस्य प्रणाशकः । पृष्ठवंशे यदावर्त एकः संपरिलक्ष्यते । धूमकेतुरिति ख्यातः स त्याज्यो दूरतो नृपैः ॥ ७८ ॥ गुह्ये पुच्छे वलौ यस्य भवन्त्यावर्तकास्त्रयः । स कृतान्तस्तु रूपेण वर्जनीयस्तुरंगमः ॥ ७९ ॥ 65 Bafore line 207 inserts- सुस्थस्यापि च नेत्रान्ते स्यातां नीले च वाजिनः। तथैव तस्य जानीयाद्भवेन्मृत्युद्धिवार्षिकी ॥८८ ॥ 40. यु. क (क)-व्योम्नां। 47.-अश्व.-मेदूतलावर्तो। 41. यु. क. (ग) शुभा भवेत् । 48. अश्व.-महीभुजां। 42. अश्व.-यदि वाञ्छति कल्याणं वाञ्छेच्च 49. अश्व.-त्रिवलिस्थो यदावर्तस्त्रिवर्गस्य प्रणा- श्रीसमुद्भवम् (ख-कर्मणि वाञ्छांच करोति शक: (ख-प्रसाधकः)। श्रीसमुद्भवां)। 43. अश्व. यस्य रोमविभेदेन (ख.-हयस्य वर्ण. 50. अश्व.- पुच्छदेशे (ख-पृष्ठदेशे)। भेदेन ) जायन्ते रोमबिन्दवः। 51. अश्व.-संप्रदृश्यते। 44. अश्व.-यस्याधमेन वर्णेन छाद्यते च प्रधानजः 52. अश्व.-कृतान्तस्वरूपेण । (ख-सीद्यन्ते च प्रधानजाः)। 53. अश्व.-स्वस्थस्यापि हि। 45. अश्व.-गच्छता (ख-गच्छते) सोऽथ । 54. अश्व.-गन्धश्च सदृशः क्षोण्या तदा मृत्युद्धि- 46. अश्व-करोति। मासिकः।

·APPENDIX 11 ४ 70 After line 208 inserts यस्य नेत्रान्तरे रेखा बहुवर्णा प्रजायते ।। ८९ ।। विशेषाद्वाजिनो ज्ञेयं तस्यायुः पञ्चमासिकम् ॥ ९॥ After line 210 inserts पीते मासद्वयं तथा । रक्ते मृत्युस्त्रिभिर्मासैश्चतुर्मिश्च विचित्रके ॥ ९१ ॥ After line 512 inserts- चणकामे तथाष्टभिः॥ ९२॥ दशभिर्जतुकोपमे । एकादशे सुवर्णाभे वत्सरेण हिमद्युतौ ॥ ९३ ॥ After line 218 inserts जिह्वाग्रे पिडका यस्य पादान्ते च तथोदरे । मूत्रं करोति रक्तं वा" मासषट्कं स जीवति ॥ ९५ ॥ कर्णयोः क्षतजं यस्य नेत्राभ्यां वा प्रवर्तते । वाजिनः पित्तग्रस्तस्य दश मासान्स जीवति ॥ ९६ ॥ 75 80 After line 222 inserts- स्फुलिङ्गा यस्य दृश्यन्ते पुच्छतोऽश्वस्य वहिजाः। निर्गच्छन्तः प्रभो शं ते वदन्ति निशागमे ॥ ९९ ॥ अश्वशालां समासाद्य यदा च मधुमक्षिकाः। मधुजालं प्रव( ब )ध्नन्ति तदाश्वान् नन्ति कृत्स्नशः ॥ १०॥ खवरुणगुरुपावास्येषु भौमार्कवारे स्वतिथिकरणताराचन्द्रयोगोदयेषु । शुभमिह हयकाष्ठं कार्यमार्येण बुद्ध्वा न शनिरविकुजानां वासरे नोग्रतारे॥ १०१॥ 85 55. अश्व-विशेषात्स्वरभेदः स्यात्तस्यायुः पाञ्च स जीवति)। मासिकं। 59 अश्व.-स्फ (स्फुलिङ्गा यस्य दृश्यन्ते पुच्छ- 56. अश्व.-प्रीवाने पिण्डिका यस्य जायते च देशे च वहिजाः। परचक्रागमाशंसी विज्ञेयो तथाघरे। हयपण्डितः। 57. अश्व.-रक्तान्य। 60. अश्व. यदान्तर् (क-यदा च)। 58. वर्णः श्वेतो यदा यस्य नेत्रा(त्रयोश्च प्रजा- यते 1 दशमासान्समासाद्य पित्ता” न 61. अश्व.-प्रकुर्वन्ति (ख-प्रबध्नन्ति )। जीवति (क-वाजिनः पित्ततप्तस्य दशमासं 62. यु. क (घ)-तदश्वान्।

·शालिहोत्रम् 90 Before line 139 inserts चलकिश(स)लयपादः कर्णमध्यैकहष्टि- न चलति कटिदेशः स्वासने संस्थितो यः । यहृदयगतिज्ञः स्थानदण्डावतापः स खलु तुरगयाता पूज्यते पार्थिवेन्द्रैः ॥१०२॥ 64 Before line 143 inserts- रक्तकोष्ठे7 मुखे चौष्ठे गले पुच्छे च ताडयेत् । भीते वक्षःस्थलं हन्याद्वक्त्रं चौन्मार्गगामिनः ॥ १०४ ॥ 95 Before line 149 inserts- हस्तैश्चतुर्विशतिभिर्धनुर्दण्ड उदाहृतः। अक्षणोनमणान्यष्टौ मात्रा प्रोक्ता वित्र(च)क्षणैः ॥ १०७ ॥ मात्रापोडशकेनाश्वो यो धावति धनुःशतम् । तमुत्तमोत्तम" विद्याद्वायुवेगं महाजवम् ॥ १०८ ॥ विंशत्या मध्यमो ज्ञेयो ह्यतोऽन्ये चाधमा मताः। नभस्याश्वयुजे मासि नैवाश्वान्वाहयेन्नृपः ॥ १०९ ॥ वज्राग्निसदृशं पित्तं श्रमात्कुप्यति वाजिनाम् । कार्येण महता वापि योज्यो मासि तु कार्तिके ॥ ११०॥ हेमन्ते शिशिरे योगो वसन्ते च यदृच्छया ॥ १११ ।। 100 Miscellaneous Verses found at the end of the Text:- भोजेन तु हयलक्षणमन्यथोक्तम् । तद्यथा- स्निग्धाङ्गो लघुतरलोमकस्तु पुच्छो दीर्घास्यास्थिनयनकेशपृष्ठवंशः । 105 63. अश्व.-कटिदेशे आसने संस्थितश्च (क-व्यापि- तोऽपि स्थितो यः)। 64. अश्व-यु. क. (ख)-स्थानदण्डावपाती। 65. अश्व.- योक्ता. 66. अश्व.-मान्यते (क-पूज्यते)। 67. यु. य. (क)-रक्तकण्ठे। 68. अश्व.-वक्त्रे स्कन्धे मुखे कोष्ठे गाने सक्यौ च ताडयेत् । 69. अश्व.-चोन्मार्गगामिनं । 70. अश्व-हस्तश्च तैश्चतुर्विशः कार्मुकं तैश्चतुर्गुणैः । अक्षणोनिमेषणः काष्ठा अष्टलध्वक्षरं तथा। 71. अश्व.-तमश्वमुत्तमं । 72. यु. क. (क) महाजरं। 73. अश्व..-भाराध्वानं जवं त्यजेत् । 74. अश्व.-कार्येणैव महान् किंचिद् युज्यो नभसि कार्तिके। 75. अश्व.-योग। 76. यु. क. (क)-स्निग्धा ...... कर्णपुच्छो दीर्घास्य त्रिनयनकशपृष्ठवंशः।

·APPENDIX II ४५ रक्तोष्ठः पृथुलनितम्बभारर( व )क्षा राजा) भवति तुरंगमः प्रशस्यः ॥ १३१ ॥ 110 नाभि (भेरा) मारभ्य देहस्तु द्विधा पूर्वापरक्रमात् । पूर्वकायस्थिता रक्ताः शुभाय हयसंस्थिताः ।। १३२ ॥ अधः काये स्थिता रक्ताः (क्ता) अधमत्वप्रकाशकाः । शक्तीनां वैपरीत्येन प्रशस्तफलमादिशेत् ।। १३३ ॥ वात्स्यस्तु ब्रह्मादिजातिभेदेन हयजातिश्चतुर्विधा ॥ १३४ ॥ 115 तद्यथा- ये शुक्लाः सुविमलपुष्पगन्धका वा शुद्धानाः सघृणसदुष्णभोजिनो वा । अक्रुद्धाः समरगता भृशं च पुष्टा- स्ते विप्राः चितिपतिवाहनेऽतियोग्याः ॥ १३५ ॥ ये रक्ताः सद्गुरुगन्धयोऽहता वा संरुष्टा बहुतरभोजिनो बलाढ्याः। अश्रान्ताः सकलगुणग्रहाः प्रवीणा (णा) विशेया विधिकरजातजातयस्ते ॥ १३६ ॥ 120 125 ये पीताः खलु धृतगन्धयोऽपि ये वा येऽकुद्धाः कथमपि गन्धरोषशालिनो ये ॥ १३७ ॥ वद्धा वा बहुतरनादघोषणा वा विज्ञेया नृपवर वैश्यजातयस्ते । ये कृष्णाः सरुषामगन्धयोऽपि ये वान्यथा बहुतरताडनैरपीमे ॥ १३८ ॥ क्षीणाङ्गा लघुतनयोऽपि वेशहीना- स्तेशूद्राः क्षितिपतिना भृशं विहेयाः । एतत्तु एकैकमेव लक्षणं न सामुदायिकम् ॥ १३९ ॥ लक्षणद्वयसम्बन्धाद्विजातिः स्यात्तुरंगमः । चतुर्लक्षणयुक्तस्तु दूरे त्याज्यो हयाधमः ॥ १४० ॥ 130 ·४ शालिहोत्रम् 135 अन्यत्र तु। सात्त्विका राजसाश्चेति तामसाश्चेति ते हयाः ॥ १४१ ।। 140 145 -- ये शुद्धवर्णा भृशवेगयुक्ता अश्रान्तिभाजो बहुभोगिनश्च । अक्रोधशीलाः समरेऽतिरुष्टास्ते सात्त्विका भूप तुरंगमाः स्युः ॥ १४२ ॥ ये रक्तवर्णा गुरुवेगरोषाः कषातिघातं न हि ये सहन्ते । येऽमी बलाढ्याः खलु दीर्घदेहास्ते राजसा भूप तुरंगमाः स्युः ॥ १४३ ॥ ये कृष्णवर्णास्तनुरोषवेगा अल्पाशिनो लक्षणलक्षिताश्च । ये दुर्बलाः सर्वगुणैर्विहीनास्ते तामसा भूप तुरंगमाधमाः ॥ १४४ ॥ द्वयोर्लक्षणसम्बन्धाद्विगुणो वाजिमध्यमः । त्रयाणां गुणसम्बन्धात्त्रिगुणो वाजिनिन्दितः ॥ १४५ ॥ पराशरसंहितायां तु-- पृथिवि (वी) वायुतेजःखैः पञ्चभिस्तुरगाश्रितैः । उल्बणैः पञ्चधा भेदाः पराशरमता यथा ॥ १४६ ॥ ये स्थूलाः श्रमसहदेहरूपमाज- श्चाक्लान्ता बहुतरभोजनाश्च दीर्घाः । अक्रुद्धाः समरगतास्तु रोषभाजो भौमास्ते धनगुरुघर्घरस्वरास्तु ॥ १४७ ।। ये श्लथाङ्गास्तनुबलाः श्रमसहकलेवराः। अक्रोधवेगाः स स्वप्ना (ङ्गा) आप्यास्ते तुरगाधमाः ॥ १४८ ॥ ये वातवेगप्रतिमोप्रवेगाः शुष्का भृशं दीर्घकलेवराश्च । अश्रान्तिभाजो बहुदूरगाश्च ते वायवा वाजिवराः प्रदिष्टाः ॥ १४९ ॥ ये क्रोधशीला भृशवेगयुक्ता मुक्ता दिनात्कोशगतं व्रजन्ति । ते तैजसाः पुण्यवतां प्रदेशे भवन्ति पुण्यैरपि ते मिलन्ति ॥ १५० ॥ एको यदा तैजससंज्ञकोऽश्वः किं कार्यमन्यतुरगैस्तुरगाधमैस्तु । शुद्धं यदा हीरकखण्डमेकं किं कार्यमन्यैर्मणिभिर्विचित्रैः॥ १५१ ॥ उत्प्लुत्य ये वाजिवरा ब्रजन्ति क्रुद्धा भृशं बेगसमन्विताश्च । ये लक्षयन्तः परिखामपारा ते गागनाः पुण्यतमाः प्रविष्ठाः ॥ १५२ ॥ 150 155 160 77. यु.क. (क)-कलाभिधातम् ।

·APPEDIX II ४७ 165 द्वयोर्लक्षणसम्बन्धात्तुरगः स्याद्विभौतिकः । स्वजातिगुणभूतानां हयानां वाहनं शुभम् ॥ १५३ ।। असज्जातिगुणादीनां वाहनं क्लेशकारिणम् । एषां चिकित्सा न प्रोक्ता ग्रन्थविस्तारसंभवात् ॥ १५४ ॥ शालिहोत्रादिविज्ञानात्तद्विज्ञेयं यथोत्तरम् । असंभवे हि दुष्टाश्वं वाहयेदिति चेत्तदा ॥ १५५ ।। तिलं सकाञ्चनं दद्यालवणं वा गुडान्वितम् । रेवन्तं पूजयेद्वापि निज निर्मन्थयेत्तदा । दद्यात्ताम्रपलं वापि, अभावे सर्वकर्मणः १५६ ॥ एवमन्यत्रापि । काञ्चनं रजतं तानं लौहमेतद्यथाक्रमम् । ब्रह्मादिजातिदोषाणां देयमेतत्पशान्तये ॥ १५७ ॥ अभावेऽपि च सर्वेषां ताम्रण स्यात्प्रतिक्रिया ॥ १५८ ॥ 170 78. यु. क. (क)-असम्भवेति । 79. यु.क- (ख)-वैभन्थम् ।

·APPENDIX III Critical notes Line 7. भवेच्छयामैककर्णकः। All Mss. read श्यामैकवर्णक: This is apparently wrong. The description of a white horse is a point under consideration, and so it cannot be construed properly in the passage. अश्व. reads श्यामैककर्णकः; यु.क. and शाङ्गधर read श्यामैकश्रवणः, 8. Against the evidence of Mss. we have preferred श्यामकर्णः to श्यामवर्णः in view of श्यामैककर्णक in the line 7. It is corroborated by अश्व, and यु. क. शुक्र. reads श्यामकर्ण: cf. Mbh. 5.104.26. (Cri. Edi.) एकतःश्यामकर्णानां शतान्यष्टौ ददस्व मे। हयानां चन्द्रशुभ्राणां गच्छ गालव माचिरम् ॥ 9. सर्ववर्णस्य वाजिनः। सर्ववर्ण means ( having only one colour of the body). 13. तथा वक्त्रे च मध्यमः। All Mss. read मध्यम, अश्व. शाङ्गधर read मध्यतः, यु. क. reads चन्द्रकं च ललाटके. From this it is clear that the horse having all his feet white and a white spot resembling the moon in the centre of the forehead is called कल्याणपञ्चक. So मध्यमः should be read as मध्यत: as in अश्व. शुक्र. and मानस. do not refer to this white spot at all. शुक्र. reads-मुखे पत्सु सितः पञ्चकल्याणोऽधः सदा मतः 187.109. मानस..describes कल्याणपञ्चक as follows-येन केनापि वर्णन मुखे पुच्छे च (पादेषु) पाण्डुरः। पञ्चकल्याण- नामायं भाषितः सोमभूभुजा । 2. 213. 95. -- कल्याणपञ्चक: प्रोक्तः। शुक्र. and मानस. read पञ्चकल्याण, -सर्वकल्याणकारकः। B, reads सर्वकल्याणकारकाः, which is incorrect. The relative pronoun यस्य in the verse requires the adjective सर्वकल्याणकारक to be in singular. AD read सर्वे कल्याणकारकाः, a reading which is not properly construable, pot cannot refer to all the kinds of horses described in the previous verses, because the verse 5th describes यमरूप kind of horse which is not at all auspicious. On the contrary the verse describes it as अयोग्यो भूपतेनित्यम् । The horse कल्याणपञ्चक alone is सर्वकल्याण- 177 and not others. Incidentally it is worth noting that Shivaji was said to ride only a कल्याणपञ्चक kind of horse. यु.क. avoids this difficulty by reading भर्तुः कल्याणकारकः 20. सूर्यसंज्ञिकः। अश्व. reads सूर्यसंज्ञकः. 32. शिवसंज्ञिकः। अश्व. reads शिवसंज्ञका, We have retained शिवसंज्ञिकः which is found in all Mss. and also in the prose passage following this verse. 50. प्रवासमरणं ब्रूते। प्रवासमरण means death in travels. The word प्रवास is interpreted in the prose passage as संग्रामादौ. अश्व. reads the line as 'प्रवासं सततं ब्रूते स्वभर्तुः क्लेशसंयुतम्। Thus अश्व. does not refer to मरण at all. शुक्र. reads-जानुसंस्था यदावाः प्रवासक्लेशकारकाः। 186-97.

·APPENDIX ITI by us. । a -56. हनिदन्तोऽधिकश्चैव। अधिक is explained by the prose passage as अधिकदन्त. AB,D read हीनदन्ताधिकश्चैव, which is incorrect. B. tries to correct this expression by reading हीनदन्तादिकश्चैव for हीनदन्ताधिकश्चैव, अश्व, reads हीनदन्तोऽधिदन्तश्च । शार्ङ्गधर reads हीनदन्तोधिकश्चैव, which is accepted He explains the terms हीनदन्त and अधिकदन्त as पञ्चभिः सप्तभिर्दन्तर्वाही हीनाधिको स्मृतौ 16581 -कराली कृष्णतालुकः। शार्ङ्गधर defines कराली and कृष्णतालुकः as कराली चाध. रैदन्तै छाद्यन्ते यस्य चोत्तरा: 16581 and कृष्णं तालु भवेद्यस्य स भवेकृष्णतालुकः 16591 -57. शार्ङ्गधर gires the description of मुशली and tी as follows-सितैक- चरणः पुप्पहीनस्तु मुशली स्मृत: 16601 and कालाभावर्तकः कर्णदेशे यस्य स वैङ्गिक: 16601 -72. 5भ्रमरे मित्रवियोगः। This passage needs be expanded something like यस्य भ्रुवोः भ्रमराः प्रजायन्ते स मित्रवियोगं करोति । --73. पृष्ठे भ्रमरःस संग्रामे स्वामिहन्ता। कठ्यां भ्रमरद्वयं स स्वामिभ्रातृवधं करोति । Supply यस्य before पृष्ठे and कट्यां. ---79. उरसि भ्रमरद्वयं स्वामिगृहे लक्ष्मीवर्धते। We have to read this as यस्य उरसि भ्रमरद्वयं वर्तते or प्रजायते तस्य स्वामिगृहे लक्ष्मीवर्धते। -82. तथाजिनेनैव समानवर्णः। All the Mss. read तथाजिनस्वेन; but it is not quite intelligible. The meaning of the passage appears to be, horse having the colour resembling the deer-skin etc.' So we read तथाजिनेनैव समानवर्णः। -84. निस्त्रिंशशोपमा। ABD read निस्तूंश wrongly for निस्त्रिंश which means, a sword. शुक्र. reads खन 184-80. -85. वेदीस्वस्तिक | All the Mss. read वेदि. M. W. remarks that the word agt is used later, and in view of the word at used in the prose passage, we have preferred वेदी. -91. सप्तविंशप्रमाणेन। सप्तविंश is grammatically incorrect. It should be सप्तविंशति. Compare सप्तविंशति° used in line 93. -94. Similarly we have to read चतुर्विशति and सप्तविंशति for चतुर्विशत् and सप्तविंशत् respectively. -97. Read चतुर्विशति for चतुर्विशत् . It is to be noted here that with सप्तविंशति and चतुर्विंशति, the line becomes defectire metrically. -104. तथोलते प्राणपुट ललाट शफाश्च तज्ज्ञाश्चरणा वदन्ति । उनते the dual form is used for struge and taken together, Similarly we have to supply उन्नता: in the last pāda. -110. लघुनि बन्धाश्च मणेस्तु कोष्ठम् । The word लघु is to be construed with all the limbs mentioned in the verse. -115. सानुरागं च मोक्षणम्। All the Mss. read मोशणं. But we have accepted मोक्षणं on the strength of the reading found in अश्व, s.4 ·शालिहोत्रम् 2 -128. पितृदोषेण जाड्यता। All the Iss. read जायते. Four kinds of दोष's are enumerated in the verse viz. मातृदोष, पितृदोप, स्वामिदोष and स्वदोष and accordingly all the four दोषs need be mentioned. If we read जायते, the balance in the construction of the passage is not secured. The reading जाड्यता is corroborated by अश्व, or are we to take लघुत्व' as मातृदोष as well as पितृदोष? -135. gerea THT:1 All the Mss read a TiTH:. But it does not yield any sense. It cannot be 79.90HT: for reasons of metre. We have, therefore, accepted the reading सुस्निग्धवर्णप्रभा: used in अश्व. -148. बाल्यो वृद्धस्तथा रोगी। ABAD read बाल्ये, B, reads बाल्यो. अश्व. reads बालो वृद्धः कृशो रोगी। यु. क. reads बालं दृहू कृशं रुनं। and यु. क. ख reads बालो वृद्धः कृशो रोगी as in अश्व. So greut is to be taken in the sense of बाल्यविशिष्ट. The words बाल्य, वृद्ध, रोगिन् , दत्तस्नेह, सहाबल, सर्वातिरिक्तकोष्ठ, अतिश्रान्त, अतिवृद्ध, निःस्नेह and अतिकिशोरक in 149 and 150, are to be construed as objects of वाहयेत् . So we read with यु. क. ख. -153.. समं च विपुलं चैव किंचित्पांसुसमन्वितम् । All these are the qualifying words having reference to . So we have to read the line as समां च विपुलां चैव किंचित्पांशुसमन्विताम् । which is exactly found in अश्व. --154. एकान्ते विजने चैव रङ्गभूमि हयं नयेत्। AB, read वाजिनं, B,D read वाजिने But with either वाजिनं or वाजिने we cannot construe the line properly owing to the presence of the word get in the passage. It is most probably a mistake of the scribe for festa. The latter reading is supported by अश्व. --158. घासमुष्टिं च जायते। All the Mss. read घासपुष्टि. अश्व. reads घासं मुष्टिं च ( which again is probably a mistake for घासमुष्टिं च ) चारयेत्. So we read घासमुष्टिं. प is early confused with य. --167. आषाढसमये प्राप्ते शिरामोक्षेण कृत्स्नशः। ABRD read श(शि )रामोक्षण कृस्स्नशः। Are we to read शिरामोक्षणं and supply the verb कारयेत् and read with one of the Mss. utilized for the text of अश्व.? अश्व. क reads शिरामोक्ष च कारयेत् . It is definitely a simplification of the crude construction of अश्व. text. अश्व. reads आषाढसमये प्राप्त शिरामाक्षेण कृत्स्वशः। तेन संशोध्यते रक्तं etc. The possible construction appears to be आषाढसमये प्राप्ते सति वाजिनो दोष- संभवं रक्त विशोधयेत्। So we read शिरोमोक्षेग with अश्व. -188. स षण्मासमध्ये निपतेत् । AB,D read निपतयेत् . The root नि+ / पत् is used here in the sense of dying. -201. ततो लङ्घनमर्हति । लङ्घन means absence of food. -208. स निर्वाणमामोति। The word निर्वाण is used in Buddhism and Jainism in a peculiar seose with a philosophical tinge about it. But in the passage under discussion it simply means death!

·APPENDIX III -210. ECOTED Fra HI 37. reads stiaà are. The word com is an adjective qualifying fare in line 209. The prose passage following this verse makes the idea clear. It reads OFT FETT UTfangizga atu Agha y: 1 so we have rejected the reading of 37*8. Figd is used for atafa for the sake of metre. -277. garcag Aa:1 Locative is used in the sense of dative. --279. që ai agezi daldri frà 9:1 supply arra in the first clause. --281. तैलानां च घृतानां च थवसं यवसंभव। The importance of ya for the proper nourishment of horses is described in the passage. Supply to make the meaning of the passage quite clear. 289. TUTI 77490 I The two similes used in the verse require यवभक्षण in the nominative case corresponding to अग्नि and प्रतिक्रिया. -291. सर्वे दोषाः प्रणश्यन्ति स्तोकेरपि यबैहये।. The comparison of a boat with diseases is not a happy one. Moreover, one expects the word ya in instrumental singular corresponding to for and the word ge in nominative singular correponding to t:. --292. gargara ayi Locative is used for dative. -306. Falisz ETTET I All the Mss. read & 96, but it does not make any sense. The reading दूर्वाभोज्यं is supported by अश्व. -310. पुनश्च पायेतोयानि। Read पाययेतोयानि. The loss of one य in pria is effected probably for the sake of metre. -312. a TOT I Genitive is used for dative. -332. no a:1 Locative is used for dative. -333-337. The verse has ten pādas. It is possible to read the first two lines as forming one verse and the remaining three lines as another verse. The passage describes अश्वशालाविधि, --338-343. These two verses describe the various activities of the horse, foretelling good or bad for the owner. These two passages can conveniently and fittingly be shifted over under the section IITTEIT and placed after the line 166 which describes the various activities of the horse foretelling a happy journey or a successful accomplishment of an undertaking of its master.

·3. APPENDIX IV Glossary of important and technical words in the text. ar f. inactivity, 287. gestoi mfn. (horse) of one colours os m. non-punishment, 147. one-coloured, 62. retra m. a kind of horse, 58. Shtos m. having only one testicle, a 31T054 m, a kind of horse, 64. kind of horse, 64. 3199 m. a keeper, 336. 19Tra ind. in a lonely or retired or 377DTH IFTTT min. going in regular secret place, 154. order, 341. Vaigrafia ind. on alternate days, 37747 m. rubbing with unctuous 260. substance, 259. 37000 n. an inauspicious siga, 119. zarica mfn. not caused to be ridden, #14%81*** mfn. having reddish form, que f. itching, 174. 114. अश्वचिकित्सक m. a physician treating कफप्रणाश m. removal of phlegm or horses, 196. rata m. a war with horses, 20. cold, 191. Hm. a horse with a white face, कफाधिक्य n. an excess of phlegm or feet, tail, breast and mane, 12. cold, 320. Ed ind. in wrong place, or in Ich m. an appearance or developwrong time, udseasonably, 145. ment of phlegm, 192. 491 m. see tea 246. BTTTT n. freedom of disease, 184. og 2 m. a kind of horse, 56. *ETITEOT n. riding, 118. * mfn. variegated, 246. BITTEDETT mfn. devoid of riding, Ferrº2 m. a horse with white 119. feet and white mouth, a kind of lagt mfn. destroying or removing horse, 14. alfete fara mfn. appearing, blakish, raam. a lock of hair that curls 243. backwards (especially a separat g, having grinded or poundhorse considered lucky), 16. ed, 360. gcularg m. a kind of horse, having STATTFTTT m. 1088 of energy, 304. black palate, 67. giau m. height, 100. geuratga m. a kind of horse, having n. belly, stomach, bowels, 185. black palate, 56. gera mfn. camel-eged (horse), 136. Forfatne m. a black spot, 211. Et m. testicle or scrotum, 80. **gari f. seasonal proceeding, 256. fm. a worm, 296. pain, 326. - on 1. The Vocables marked with asteric sign are used in the Sanskrit English Dictionary of Monier Williams, in a different sense. 2. A kind of borse having a gaping mouth and projecting teeth ( M. W.). 3. 945M (M. W.) 4. Wrong form for fH (M. W. ) ५२ ·APPENDIX IV grass, 309. one on F m. a kind of horse, 34. fergftat m. a kind of horse, having ter m. a mixture of the materials two hoofs, 83. for decoction, 280. PRICE m. rice boiled with milk, 262, 263 n. a sternutatory, errhine, 312. TETAHT n. the application of a Tra f. speed, 126. sternutatory, 280. grad m. an avarta on the neck or art f. a tabular organ (as a vein or cheeks, 31, artery of the body), 223. Teyat m. consultation of the ex- arat f. a nostril, 227. perts, 229. *vfargento die, 188. faatus n. death, 208. *Efe' n. food, meadow or pasture faither mfn. not unctuous or disagreeable, 150. farert m. a sword, 84. paraat n. a kind of horse having freitt mfn. free from sickness, healor three curls the thy, 178. shoulder, 40. pregta mfn. dark-green, blueyellow, 5997 m. a kind of horse, having 207. white feet and white eyes, 6. quizas min. fit for the king, 26. a m. a kind of horse, having four curls on the forehead, 76. rgfta mfn. (in compound) having #treenit m. N. of curls on the fore. stood for a time or in some head of the horse, 69. place, 313. farnfot m. a kind of horse, having fque m. a roundish lump, morsel, 192. a big curl on the neck, 44. fe n. bile, bilious humour, 170. *patia mfn. granting victory, 69. FOTIAITA mfn. bile-destroying, 318. stara8 m. a curl boding or granting are m. not full-grown or developvictory, 26. ed, 148. 17 m. speed or swiftness, 130. factota mfn. cat-eyed (horse), 72. Fakta mfn. having no speed or swiftness, 123. ETAT m, a curl of hair, 30. arena f. inactivity, dullness 128. ETHTage n. a collection of four staat n. giving life or energy, 160. curls, 76. ftesfört m. a kind of horse, having ATEU n. a collection of two curls, three ears, 83. 70. fatos m. a kind of horse, 22. भ्रमरसदृशवर्ण mfn. having a colour stue m. a kind of horse, haviog three resembling that of a bee, 68. testicles, 64. TITT m. a curl of hair on eyea n. length, longness, 100. brows, 72. 1. Occurs in masculine in M, W. 2. The formation of the vocable is interesting. 3. It is used only in ordinary sense of death, 4. Occurs only in masculine in M. W. 5, Used in the sense of a ·शालिहोत्रम् 128. 57. #perfet m. slowness of digestion, 206.ay n. light in the stomach, easily HETTE mfn. highly disastrous, 48. digested, causing relief, 267. #glad m. a big curl, 43. Egia n. quickness, 128. Errealn. the highest happiness, ***** 1. neglect of food, 201. 33. fa mfn. long, large, hanging down, *#itgig m. deficiency in mother, dangling, 60. olaraq n. a flow of saliva, 200. Hat f. a measure, quantity, 252. garam m. a kind of horse, having a n. a thunderbolt, 282. his feet of one; colour and the *aafu mfn. appearing like a jewel, rest of body of different colour, 212. gofaqafe m. a change of colour, 242. भूत्रकृच्छ्र m. n. a painful discharge of वर्णवैपरीत्य n. see वर्णविपर्यास 243. urine, 330. *This m. the best among the horses, 27. यमदूत m. a kind of horse boding antara m. a borse, 141. death, and one whose lips dolararana mfn. destroying rheumatism not meet, 53. and bile, 160 UHET m. a kind of horse boding arafa amica p. p. afflicted by rheumadeath and one who is all-coloured tism and bile, 222, and has all his feet black, 10. aratanica p.p. afflicted by rheumatism and blood, 195. रक्तपित्तप्रकोप m. an excitement or rag- वातादिधातु m. a constituent element ing of bile in the blood, 173. or essential ingredient of the रक्तपित्तविकार m. a disease of blood body including wind and others, and bile, 159. 247. PriTargi mfn. afflicted by blood and alterer mfn. monkey-eyed (horse ), 72. bile, 176. रक्तप्रकोप m. an excitement or raging ary m. the windy humour or any morbid affection of it, 172. of blood, 297. mags n. complete purification of fastaigas m. having a dishevelled tail, 165. blood, 248. fa tuta mfn. (a curl) by Thea m. a flow of blood, hemorr- Vijaya, 37. hage, 309. farad m. a curl by name Vijaya, Tai n. an excess of blood, 169 38. There m. a horse accustomed to facicast f. a kind of medicine for chariots, 29. horses, 354. Tira mfn. befitting a king, 8. qe mfn. stimulating, 160. Turi mfn, fit for the king, 6. TFT m. subversion of sovereignty, Slaa n. a work on veterinary 81. science, name 1. Occurs only as an adjective in M. W, Salihotrs only. 2. The work is attributed to the age ·APPENDIX IV licated espeear, Parrant n. a door or outlet of veins, hafi mfn. pale-red, 215. 230. शिरामोक्ष m. vein-loosing, blood- ranta m. a complicated derangeletting, venesection, 151. ment of the three humours or TATTATETT n. see faTTHIE, 229. an illness produced by it, 320. fara m. a kind of horse, having a ga n. cavity, 52. curl on the right cheek, aqui mfn. all-coloured, 9. TEST m. a horse named Siva, a wa mfn. entirely white, 7. having a curl on the right cheek, 32. Fagfra m. all joints, 233. 2011a' mfn. removing pain in the Faitsi f. all kinds of treatment, 283 stomach, 328. # 2 mfn. mixed with sugar, 265. 979. mfn. possessed of horns, सांनिपातिक nfn. coms horned, 63. cially applied to a dangerous शृङ्गिन् m. a kicd of horse, having illness of the three humours, horns, 57, 247. F#mul m. a kind of horse, which is all white and having one black *3esrar f. a good shade, a thick 8. shade, 308. STÀ Fuit m. a horse, having one size m. a kind of horse, named black ear, 7. sürya, 20. facem. a particular mark or curl Faram. a kind of horse, having a of hair on the breasts of Vişnu breast or udder (said of a horse or Krsna and of other divine having this particular deforbeings, said to be white and mity), 81. represented in pictures by a 974 n. dignity, rank, 121. symbol resembling a cruci- स्थानपाल m. a keeper, watchman, form flower, 85. superintendent, 336. situr m. a kind of horse, having a Ferra mfn. strong, firm, 139. line of three curls on the fore- Fisa pot. p. to be caused to flow, head, 76, 243. श्लेष्मरक्तप्रकोप m. an excitement or fartaf m, a kind of mystical mark, raging of phlegm and blood, 85. 179. mfn. phlegmatic, abounding COTTTT n. horse-stable, 333. in phlegm, 245, haarata mfn. destroying phlegm, fratera m. a kind of horse, who is 312. devoid of teeth, 56. haurę mfn. (horse) having white tare m. a kind of horse, having no feet, 5. testicle, 64. 1. Occurs only in neuter in M. W. 2. With brown sugar '(M. W.).

·APPENDIX V Glossary of important words from additional passages. TH17919 min. having the fragra-|Teat m. a horse belonging to a nce of Aloe wood, 16. particular locality, 10. 37 m. the month Asyina, 100. TITT m. a kind of horse, 161. 37UTIOT f. a stable for horses, 83. गोजिकाण m. a horse belonging to a See m. a kind of horse, born in particular locality, 8. water, 153. qaram. a horse having the smell of a ghee, 17. Eieht m. N. of a country, 3. धृतगन्धि m. see Tatry. 124. उल्बण n. the membrane enveloping चलकिसलयपाद m. a horse having his the embryo, 147. feet like moving shrouts, 89. faffent f. medical attendance, medi- Fragram. a severe cut or stroke cal examination, 165. with a whip, 139. rar f. a condition of having a cryst- Fom, a kind of horse (born in alline colour, 29. water), 12. 197 n. gold, 172. Foga m. see ST, 14. sat f. blackness, 29. aga mfn. of small strength, 152. S657 m. N. of the planet Mars, 88. arista (?) m. a horse belonging to कुन्देन्दुसङ्काश mfn. resembling the white a particular locality, 7. jasmine and the moon, 25. arest m. a kind of horse (born in Balram. God of death, 67. mountain), 9. m. a horse belonging to Kekāņa *are m. a kind of horse possessing locality, 8. the quality of tamas, 136. ora mfn. possessing warmth, ata n. copper, 172. 19. als m. Alangium hexapetalum, 170. igra mfn. appearing like wild fam. sesamum indicum, 168. safflower, 25, TETTE mfn. a horse-driver, 92. Hast n. blood, 79. aart m. a kind of borse, 7. *afety m. a kind of horse, 14. *ae m. a kind of horse, 157. for min. having emaciated limbs, TA* m. a horse by name Taijasa, 130. 158. Fagor m. (a borse) possessing the gum. a horse belonging to khur. three qualities, 144. asāla locality, 7. fares f. three folds, 63. 1. The Vocables marked with asteric sign are not found in M. W. in this scnae.

·APPENDIX V at TTT m. (a horse ) having long EHECT mfn. resembling the thunor tall body, 154. derbolt and the fire, 101. fredag m. see raat, 140. areas m. a kind of horse (born of ferno m. (a horse) possessing two fire), 12. qualities, 143. af ham. see afecra, 14. *Pes m, a kind of horse, 14. amarea p. p. belongiog to the #festafa m. seef, 133. lowest class of horses, 144. fautia m. ( a horse ) possessing two TITAETA m. belonging to the middle elements of the five, 162. class of horses, 143. *mas m. a kind of horse, 65. arga m, a kind of horse 155. *fast m. a kind of horse, 16. FH m. the rainy season, 100. fafarquia mfn. of mixed colours, 50. पराशरमत n. the opinion of the sage ſaaraa mfn. judicious, 18. Parāśara, 147. *वैश्य m. a kind of horse, 15. TIETEEAT f. N. of a work, 145. agora m. (a horse) belonging to 65+ f. a small boil, 72. Vaiſya class, 127. fata mfn. affected by bile, 80. oy pa n. a manifestation, indication, 27. gegaam. a kind of horse, possessing the fragrance of a flower, *m. a condition of having a colour 16. like that of a conch-shell, 30. gerer m. a kind of horse named Puşpa, 59. that m. the planet Saturn, 88. afara f. a remedy, 174. Tota m. N. of a sage and a writer Ham. a kind of horse (windon veterinary science, 3. born), 15. Tenteraztat n. knowledge of the satria f. pacification, destruction, works of Salihotra and others, 166. भौम uit. f. a curl or feather on horse's m. a kind of horse ( belongiog to neck or breast, 55. the earth), 151. yet f. whiteness, 29. *मक्षिका f. blackness a condition of शुद्धवर्ण mfn. having a pure colour or having a colour like that of a caste, a being of high caste, 137. bee, 29. ya mfn. emaciated, 154. AS n. a honey-comb, 83. AYArt f. a honey-fly, a bee, 83. 2154 m. a kind of horse, 17. a kind of horse be- Hrn f. a length of time consisting Taifà m. of eight moments, 96. longing to a Sūdra class, 15, भूषलक m. a particular condition of समीरप्रभव m. see प्रभम्जनभव, 13. horse's teeth, 30. *atriam m. a kind of horse, posse- IST m. a kind of horse (born of deer ssing the quality of Sattoa, 136. or animals in general), 13. साध्यवास m. a kind of horse belonging Tres m. a kind of horse, belonging fr( 97?)7 m. a kind of horse, beto a particular locatity 10. to a particular locality, 9. *TTE m. a kind of horse possessing longing to a particular locality, 10. the quality of rajas, 136, da pre. p. leaping, jumping, 169. ftoft f. yellowish whiteness, 29. 173.

·APPENDIX VI Glossary of Indian Drugs mentioned by Bhoja in this text. SYFITT f. Pimpinella involucrata Cam. n. white sandal wood (sirium syn. Apium involucratum, 349. myrtifolium), Santalum album, pratar fAconitum heterophyllum, 317. 350. Page n. Plumbago zeylanica, 325. raahm. a kind of sorrel, the plant Rumex Vesicarius, 328. are n. Tabernaemontana coronaria and a fragrant powder prepared sagatat f. colocynth, a wild bitter from it, 319. gourd. cucumis colocynthis, 329. Page n. The aggregate of three spices viz. black and long la n. a kind of plant. cubeb pepper, and dry ginger, 177 Pepper, cubeba officinalis, 321. Fant f. The three Myrobalans E m. N. of a plant. (fruits of Terminalia Chebula, gør f. Picrorrhiza kurroa, 325. T. Bellerica and Phyllanthus, gà m. white mustard, 259. 325. GUTTSTE m. Nigella sativa (having a small black seed used for medicat f. Dūrb grass, Panicum Dactylon 306. cal and culinary purposes ), 348. at f. the tree Pandonus odorati- Grer f. vine, grape. Vitis vinifera. Dried fruits called kismis, 321. ssimus, 321. at n. the flower of Rottleria tinctoria, Mimu sops, Elengi and ATT n. dry ginger, the root of Cyperus Portenuis. Zingiber offici- Mesua ferrea, 331. nale, 311. TOT ſ. a kind of date, 268. fara m. the Nimb tree. Azadirachta ette n. the milky juice or sap of Indica, 350. trees, milk, 161. fraga n. a leaf of Nimb tree 344. faljust S. Vitex Negundo, 345. Te m. treacle, molasses, 177. Taat f. N. of a very useful plant. To n. stalk of a lotus, 331. Tinospora Cordifolia. Syn freo m. Cordia Latifolia. Tamarix Menispermum cordifolium,319. Indica, 245, STTTT () m. Tribulus lanuginosus, ficqerit f. Piper longum, syn. chavica 189. roxburghii, 329. Tiaa n. cow's urine, 250. again n. the fruit of the jujube, 331. TET 1. ghee, 184. HEFTATE n. fish-flesh, 323. que m. cicer arietinum. gram or Aufgai f. Glycyrrhiza glabra, Linn, chick-pea, 277. 321.

·APPENDIX VI PT m. Vicia lens. syn. Cicer leps, ay n. the fruit or seeds of Embelai 278. Ribes, 325. n. honey, 317. facere n. the fruit or seeds of #18m. A sort of kidney bean ( Phase. Embelia Ribes, 350. olus radiatus or P. Roxburghii, 323. Tagatif, Anethum Sowa. Peuceda- ATETTET n. gruel made of beans 271. num sowa. Peucedanum Graves- 99€ m. a species of bean, 268. lons, drill seeds, 349. ykm. Phaseolus Mungo (both the Tett f. ground or candied sugar,321. plant and its beans), 300. Erfra n. the flower of Albizzia lebbec, geat f. a species of grass. Cyperus syn. 'Acacia lebbec, Acacia Rotundus, 319. Sirissa, 205. Art f. Trigonella Foerum Gra- tot f. dry ginger. Gingiber officiecum, 348. nale, 183, alar f. N. of various plants, 190. sficut f. Gmelina Arborea, 331. Ha m. barley. Hordium hexastichum, 283, 496 m. n. grass, fodder, pasturage, Team. mustard, mustard seed. Brassica campestris. syn. Dina- 279. 49 m. barley-groats, 267. pis dichotoma, 349. foane m. white mustard or mustard yang n. sour barley-gruel, 276. seed, 319. ufe m. f. liquorice, Clerodendrum, ne m. n. salt, 311. Siphonantus, 190. stado m. n. sochal salt (prepared by boiling down soda with gift f. Brassica juncea.syo. Sinapis emblic myrobolan, 329. Ramosa. Sinapis juncea or Bra- statt n. the fruit of the jujube, sour ssica nigra, 349. gruel, 352. aut n. salt, 260. Efter f. Curcuma Longa, turmeric BYT 1. Allium sativum, 352. or its root ground to powder,329. Gicqui n. rust of iron, 196. Eriant f. the yellow Myrabalan tree, Terminalia Chebula. (the fruit qar f. a kind of aromatic root (Ace. is used for dyeing yellow and to some = Acorus Colamus, 190. as a laxative, 249. at m. Wrightia Antidysenterica, feel n. a fluid or resinous substance 350. prepared from the roots of the for at f. a kind of medicine speci Asa Foetida ( used as a medicine ally meant for horses, 354. or for seasoning), 190.

·APPENDIX VII Index Verborum to the Text अस्थाने ind. 145 अस्मद् Pro. 225 अहन् 1.276 आगत p.p. 298 आतप m. 182 आप-46 आयुध।.282 आयुस.. 220 आरोग्य n. 184 *आरोहण 1. 118 *आरोहणविहीन m. 119 *आतिनुद्mfn. 326 आर्द्रmfn. 294 आलस्यn. 199 आवर्त m. 16 अकस्मात् ind. 209 *अकार्यभीतmfn. 342 अक्रिया. 287 *अगर्वता.132 अग्नि m. 288 अग्निमान्द्य 1. 199 अाना f. 131 अजमोदाf. 349 *अजामांस 1.353 अजिन 1.82 अण्ड m.96 अतस् ind. 236 *अतिकिशोरक mfn. 150 *अतिवाहित mfn. 114 अतिविषा f. 350 अतिवृद्ध mfn. 150 *अतिश्रान्त mfn. 150 *अतिसूक्ष्म mfn.95 भन्न ind.210 अथ ind.2 अथ वा ind.41 अदण्ड m.147 अधम mfn. 116 अधर m.234 अधरोत्तर mfn. 21 अधरोर्व mfn.52 अधरोष्ठ अधस् ind.71 *अधऊर्ध्वस्थ mfn. 23 अधिक mfn.56 *अधिकदन्त m. 58 *अधिकाण्डक m, 64 *अधोदन्तपक्ति m.61 'अधोवक्त्र mfn. 180 *अनुपाल m. 336 *अनुलोमयायिन् min.341 अनुसारेण ind. 241 अन्य mfn. 138 अन्यवर्ण mfn.62 अपर mfn. 36 अपि ind.9 अपूर्व mfn. 187 अप्राप्ति f. 300 *अभिताडयत् pre.p. 338 Vअभिधा-343 अभ्यनm.259 अम्लवेतस m.328 अयोग्य mfn. 10 अर्ध mfn. 238 /अर्ह-201 अलक्षण.119 अलस् ind. 160 अल्प mfn. 290 *अवलोकयत् prep. 339 V अवाप्-170 अवाष्य g. 178 *अवाहित mfn. 114 V अ-169 *अशीत्यङ्गुल mfn. 100 अशुभ mfn.45 *अश्रुबिन्दुधाराf. 187 अश्रुपात m. 185 अश्रुविलोचन mfn. 342 अश्वm. 19 *अश्वचिकित्सक m. 196 *अश्वशरीर 1.226 *अश्वसंघात m. 20 अष्टधा ind. 121 8987 mfn. 124 अष्टमङ्गलm.12 *अष्टादश min. 152 V अस-5 असंशयम् ind. 208 असित mfn.9 Vआवह-79 *आषाढसमय m. 167 आसाद्य g. 261 102 आहार m. 181 आस्यn. इति ind. 23 इदम् Pro. 25 इन्द्रवारुण. 329 Vइष-29 इह ind. 112 m.60 उक्तलक्षण mfn. 138 उत्तम mfn. 42 उत्तराभिमुख mfn. 337 उत्पन्न p.p. 187 उत्साह m. 181 *उत्साहप्रणाश m.304 उस्सेध m. 100 उदक1.158 उदर1.185 1. Only the first occurrence of the vocable is recorded. 2. The vocables marked with asteric sign are not recorded in the Sanskrit-English Dictionary of Manior Williams, 60 ·APPENDIX VII *उदरमध्ये ind. 187 उदित pp. 112 उन्नत pp. 107 उपमा f.84 उभ mfn. 37 उभय mfn. 228 उरस् 1.79 उष्ट्राक्ष m. 136 ऊष्ण mfn. 203 ऊरु m 139 *ऊर्ध्वदन्तपङ्क्तिमध्ये ind. 61 ऊध्वम् ind.71 *ऊचौष्ठ m. 60 FCOT mfn. 2 *कृष्णतालुm.67 *कृष्णतालुकm. 56 *कृष्णबिन्दु m. 211 *कृष्णाजीरक m. 348 केतकी f. 321 केवल mfn. 313 केश m. 105 केशकृकाटिका f. 102 केसर 1.317 कोमल mfn. 268 *कोशदेश m.80 कोष्ठ 1. 110 *कोष्टगत mfn. 355 152 क्रमात् ind. 152 क्रमि m. 296 क्रिया f. 287 *क्रूर m. 34 *क्रोशक्रोशद्वयान्तर n. 157 *क्लेशकर mfn. 63 *लेशकारक mfn.50 क्वचित् ind. 203 क्वथित P.p. 265 क्वाथ m.280 क्षणम् ind.54 Vक्षिप्-182 क्षीर 1.161 क्षीरोदन 1.262 क्रम m. Vऋच्छ-222 ऋतु m.301 *ऋतुचर्या f. 256 कटुतैल m. 259 कठिन mfn. 155 *कठिनाकार min. 218 कण्ठm. 15 कण्डू. 174 V कथ-23 कथंचन ind.257 कथित p.p. 141 *कपिलकाकार mfn. 3 कपोल m. 30 *कपोलस्थ mfn. 28 *कफप्रणाश m. 191 *कफाधिक्य 1.320 *कफोदय m. 192 *कफोद्भव m. 246 कर m.163 *करालिन् m.56 कर्ण m.92 कर्णमूल n. 36 कर्बुरक mfn. 246 कहिचित् ind. 169 *कल्याणपञ्चक m. 14 काजिक n. 360 FIATC ind. 158 काल m.346 *कालिकासंनिभmfn.245 कास्-180 किञ्चित् ind. 124 कियत् mfn. 252 *कियन्मात्र 1.252 कुक्षि m. 18 *कुक्षिद्वय 1. 193 कुट्टयित्वा g. 360 कुपित pp. 143 कुशल mfn.336 कूपोदक 1.258 V-20 कृतमालसंस्कार mfn. 337 कृत्वाg. 248 कृत्स्नशः ind. 167 कृशता f. 131 TIET mfn. 355 एक mfn.19 एकत्र ind. 194 एकवर्ण mfn 62 एकविंशतिmfn. 276 एकविंशतिदिन n. 253 एकाण्ड m. 64 एकान्ते ind. 154 *एकाहान्तरिते ind. 260 एतत् Pro.57 एव ind. 11 एवम् ind. 144 खुरm.99 ओष्ठ m. 108 *ओष्ठप्रान्त m.78 *ओष्ठसंपुटn.54 औषध 1.280 कक्ष mf. 227 *कक्षान्त m. 45 कोल 1.321 कटिकक्षान्तर 1.98 कटिदेश m. 17 कटी f. 73 कटुका f.325 *कटुचूर्णसमायुक्तmfn.347 गति f. 120 गन्धm.120 /गम्-299 गलm.17 गल्लावर्त m.31 गान1.101 गुड m. 177 *गुडसमायुक्त mfn. 184 *गुडान्वित mfn. 311 गुडूची f.319 गुण m. 112 ·६२. शालिहोत्रम् गुदm.233 *गुरूपदेश m. 229 गुर्विणी f. 149 गुल्फ m. 232 गृह.258 गोक्षुरक n. 189 गोमूत्र 1.250 *गोमूत्रविपक्क mfn. 253 *गोमूत्रसंपक mfn. 249 Vग्रह--181 ग्राह्य pot.p.42 ग्रोवाf.27 *प्रीवासमाश्रित mfn. 25 ग्रीष्मकाल m.306 चिोकत्सा. 188 *चिकित्सायुक्तितत्त्वज्ञ m. 204 चित्रक2.325 *चिनसर्षप m. 327 *चिन्तामणि m. 44 *चिन्तितार्थविवृद्धिद mfn. 44 चिबुक n.78 चिरम् ind. 47 छन्न n. 77 छाया f.120 छिद्र n. 290 *धर्मतापोपशान्ति f. 307 Vघर्ष-174 घास।.309 *घासमुष्टि mf. 158 धृतn. 184 *धृतपान1.308 घृतप्लुत mfn. 323 *वृतयुक्त mfn. 196 *घृतसंयुत nfn. 309 *घतसमायुक्त mfn. 161 *घृतान्वित mfn. 346 *घ्राणपुट n. 104 जनाf.233 /जन-16 *जम्बुफलाकार mfn. 4 जय m.77 जयकारिन् mfn. 70 'जयप्रद min. 37 *जयराज्य n. 137 *जयवर्धन mfn. 69 *जयावर्त m. 26 जयावह mfn, 166 जल 1.290 जलाश्रय m. 175 जव m. 130 *जवहीन mfn. 123 *जाड्यता f. 128 जात pp. 287 *जानुदेश m. 49 *जानुद्वय n. 143 *जानुप्रदेश m. 51 जिह्वा f. 108 /जीव-47 जीवन . 160 जीवित Vज-158 ज्ञावा g. 292 ज्ञेय pot. p. 187 ततस् ind. 160 तथा ind. 1 तद् pro.6 तदा ind. 174 तदुत्थ mfn. 279 तद्वत् ind.34 तपस्विन् m. 131 तरुण mfn. 336 तस्मात् ind. 113 ताडित p.p. 145 *ताड्यमान pre.pass.p. 341 तालुकn.92 तावत् ind. 146 तिमिर n. 284 तिल m. 360 तीवn193 तु ind.7 तुरगm. 103 *तुरगोत्तम m. 16 तुरङ्ग m.29 तुरङ्गम m. 117 *तृणकाष्ठसमायुक्त mfn. 156 तैल m. 250 *तैलद्वय n. 353 *तैलसंयुत nfn. 278 तोय *तोरणाकृतिधनुस् n.84 *तोरणादिशुभद mfn. 86 त्रपाf. 131 fa mfn.21 त्रिकटुक n. 177 *निकर्णिन् m. 83 *त्रिकूट m. 22 *त्रिकोन्नत mfn. 140 त्रिफला f. 325 *त्रिसप्तक 1.251 64 m. 182 च ind. 11 *चक्रवर्तिन् m. 40 *चक्रवाक m.6 चणकm.277 चतुर्mfn.9 *चतुरङ्गिक m. 76 चतुरङ्गुल mfa. 92 *चतुराशीतिवात m. 362 चतुर्विशत् mfn.94 चतुष्क।. 103 चत्वारिंशत् mfr.98 चन्दन n. 317 *चन्द्रादित्य m.(du.) 69 चरण m. 105 चल mfn. 139 Ergo mfn. 314 n. 214 *ज्यण्ड m. *दक्षिणगल्लाश्रित mfn. 33 *दक्षिणाश्रय mfn. 31 दण्ड m. 144 *दत्त 2.2.312 तगर 1.319 तज्ज्ञ m. 105 ·APPENDIX VII नील mfn. 2 नीलपीत nfn. 207 नीलवर्ण nfn 212 नूनम् ind.46 नुपm. 69 *नृपवेश्नान्तपूर्वग mfn. 333 *मोचित mfn. 26 नेत्र.2:9 *नेत्रप्रान्त m. 185 नेत्रान्त m. 187 नौ f. 290 *दत्तस्नेह mfn. 148 दशन् mfn. 360 दा-77 दातव्य pot.p. 159 दिन 1.252 दिनत्रिसप्तकn. 275 दिनमणि m. 284 *न्दीक्ष m. 335 दीनम् ind. 339 दीर्घ min. 103 दुग्धn. 265 Vदुष-67 दुष्ट min.61 *दूर्वानसंनिभmfn. 3 *दूर्वाभोज्य n. 306 Vदृश-85 देय pot.p. 344 दैर्ध्य n. 100 दोष m. 15 *देोषसम्भव mfu. 168 *दोषावह min.68 दौर्बल्य 1. 129 द्राक्षाf.321 द्वादशन mfn. 240 द्वार n.226 द्वि mfn.46 द्विज m. 132 *द्विखुरिन् mfn. 83 द्वितीय mfn. 221 *द्विपञ्चाशत्प्रमाण n. 315 *द्विशतद्वय n. 100 *द्विसन्ततिसहस्रn. 223 न ind.47 नर m.142 नवन् mfn. 213 *नवमासम् ind. 216 Vनश-290 'नत्य m.n.312 *नस्यकर्मन् n. 280 नादार n. 311 नाडी f. 223 *गाडीसंख्या f. 226 नाभिf.18 नाम ind.76 नाश m, 170 *नासा f. 227 नासानn. 182 नासिका f.75 नासिकाग्रn.15 'निक्षिप्य g. 361 *निजस्थानगत min. 89 नित्यम् ind. 10 नित्थश: ind. 277 निद्रालस्याग्निमान्य n. 199 */निषत्-14+ निबन्धन 1.308 Tata mfn. 95 निंब m.350 *निवपन्न n. 344 निर्गलम् ind. 194 निरर्थक min. 123 निरीक्ष्य निर्गुण्डी 1. 345 *नि शm. 202 *निर्मोचनार्थाय ind. 225 *निर्वाणn.208 निर्वात mfn. 270 *निर्वातस्थानबन्धन 1.259 *निःशेषम् ind. 284 निःस्नेह mfn. 150 निशागम m. 266 निस्त्रिशm.84 निहन्-163 नी-154 नीरोग mfn. 178 पञ्चन् mfn. 212 पञ्चरल mfn. 251 *पञ्चपलमित mfn. 252 *पञ्चमासम् ind. 214 *पञ्चर्तुजनित mfn. 267 पञ्चविंशति [.239 पतन n. 200 पति m. 338 *पन्नक-232 पथ्य mfn. 115 *पद्मनाला.331 पर mfn. 22 परम mfn. 65 *परमौपधn. 354 पराक्रम m. 133 परिकीर्तित /परित्यज्-162 परित्याज्य pot.p. 65 परीक्षा 1. 289 परीक्ष्य g. 229 पर्युषित nfm. 313 पर्वत m.282 *पलाष्टकप्रमाणn.275 *पलाष्टपरिसंख्या f. 262 पश्चात् ind.361 /पा-158 *पांशुसमन्वित mfn. 153 *पाचित mfn. 250 पाटलm.215 *पाटलवर्ण mfr. 215 *पाटलाकार mfn. 213 p.p.93 g. 164 धनक्षय m.34 धनिन् mfn. 132 धनुस् 1.152 धन्य mfn. 16 *धन्यतर mfn. 126 *धान्यभृत्कोष्टिका f. 361 *धार्य pot.p. 55 धत p.p. 193 ध्रुवम् ind 151 ध्वजm.84 ·बलहीन mfn. affa mf. 233 बहु mfn. 145 *बहुक्षीरसमन्वितmfn.261 बाल्य m, 148 बाहु m. 134 बाहुमूलn.47 बिडालाक्ष mfn. 72 बिन्दु m. 209 बुद्धितः ind. 210 बुधm.235 Vबू-50 प्रथमम् ind. 255 प्रदक्षिणावर्त m. 165 V प्रदृश-28 प्रधान mfn. 125 *प्रधानकुलज mfn. 135 Vप्रधु-147 Vप्रनश-291 Vप्रपदू-184 प्रमाण 1.101 प्रमाणत: ind.98 प्रयत्न m.54 प्रयत्नतः ind.53 प्रयत्नेन ind.54 Vप्रयुज--351 प्रवास m.338 *प्रवासमरण 1.50 /प्रविश्-335 Vप्रवृध-357 /प्रशंस-306 71 प्रसिद्ध mfn. 61 प्राक् ind.269 प्राज्ञ m. 257 प्राणद mfn. 293 प्राणहानि f. 151 प्रातर् ind. 312 प्राप्त p.p. 167 *प्राप्तदण्ड mfn. 144 *प्राप्य g. 172 प्रावट्काल m. 257 प्रासाद m.84 प्रियदर्शन mfn. 136 प्रोक्त प्लीहाf.296 प्रसार्य cau.g. पाण्ड mfn. 245 पादm.9 पादोन mfn. 316 पानn.272 पानीय n. 176 पार्थिव m.65 पार्श्वn. 228 *पान्ति m. 18 *पाषाणोदकगतकmfn.155 199 mfn. 1 पिच्छल m. 245 पिण्ड m. 192 *पितृदोष m. 128 पित्त n. 170 *पित्तनाशकर mfn. 318 *पित्तशिरागत mfn, 246 पिप्पली f.329 पीत mfn. 1 पीतवर्णक mfn.244 *पीतसंनिभ mfn. 213 *पीत्वा 162 पुच्छ4.11 *पुच्छसंस्थान n. 143 *पुत्रपौत्रवृद्धिप्रद mfn. 78 *पुत्रार्थ m. 89 पुन: ind. 310 पुरीष n. 199 पुलकाङ्कित mfm.217 पुष्टि f. 299 * पूर्णकलश m. 85 पूर्णकुम्भ m. 88 पृथिवी f. 141 पृष्ठ 1.73 पृष्ठवंश m.94 पैत्तिक mfn. 244 प्रकार m. 25 Vप्रकाश-145 प्रकीर्तित p.p.8 Vप्रकृ-34 Vप्रजन्-43 प्रतिक्रिया f. 288 प्रतिदिनम् ind. 87 प्रतिष्ठित .p. 118 प्रथमmfn. 130 . भर्तृ m. 50 भाग m. 360 भारवह mfn. 142 भालn 12 *भासदेश m. 238 भुज m. 102 भूf.338 Vभू-7 भूपति m. 10 *भूपमन्दिर 1.40 *भूपालमन्दिर 1.40 भूयस ind 117 *भेषजसंयुत mfn. 203 भोज्य 1.286 भ्रमर m.30 *भ्रमरचतुष्टय 1.76 *भ्रमरद्वय 1.70 *भ्रमरसदृशवर्ण mfn.6 भ्रान्त pp. 142 *धूभ्रमर m. 72 p.p. 14 *बदरीफल 1.331 Tu pot. p. 337 Vबन्ध-270 बन्ध m. 10 बन्धन n.303 *बन्धुपराभव m. 339 बलn. 122 *बलपुष्टि f. 363 बलवर्धन mfn. 314 मणि m. 110 मणिबन्ध m. 235 *मणिबन्धद्वय 1.99 मण्डलn.152 मत p.p. 185 मत्स्य m. 85 मत्स्यमांसn.323 Hiera mfn. 352 मधुयाष्टिका f.32 *मधुरवस्तु n. 266 ·APPENDIX VII ६५ मरण. रहित mfn. 124 राजयोग्य mfn.8 राजवाहनयोग्य mfn. 138 राजाह mfn.6 राजिका f.349 राज्यभङ्ग m. 81 रुक्ष mfn. 171 रुधिर 1.235 रूपm. 122 रोग m 295 *रोगकाल m. 241 *रोगपरीक्षा f. 244 रोगिन् mfn. 148 मध्यम mfn. 13 मन्दाग्नि m. 206 51 मसूर m.278 मस्तक m.n. 15 महाबल mfn. 148 "महारिष्ट mfn. 48 *महावर्त m. 43 *महासौख्य n. 33 महीपति m.87 *महोत्साह mfn. 356 माक्षिक n.317 *मातृदोष m. 128 मान n.334 *माषचूर्ण n. 323 *माषोत्थn. 271 मास m. 208 *मासमात्र n. 211 *मासषट्क 1.217 *मित्रयियोग m.72 -मिल्-54 *मिष्टान्नभोजन n.77 मुकुष्ट m. 268 *मुकुष्टभोजन n. 299 मुखn.71 *मुखगल्ल m. 237 Vमुच्-193 मुद्m.300 मुनि m. 220 *मुशलिन् m. 57 मुस्ता 1.319 मुहुः ind. 176 *मुहुर्मुहुः ind. 180 मूत्रकृच्छ्रm.n.330 मूत्रशकृत् 1.340 मूर्धन् m. 12 Vमृ-47 मृत्यु m.46 मेडू. 109 *मेदूत: ind. 238 मेथिका f.348 मेरु m. 282 मोक्षण n. 115 s.5 यत् pro.224 यत: ind. 293 यत्नेन ind. 175 यथा ind.282 यथायोगम् ind. 335 यथेच्छया ind. 271 यद् pro.7 यदा ind.36 यदि ind. 39 *यमदूत m. 53 *यमरूप m. 10 यवm.283 *यवभक्षण 2.289 *यवभक्षणप्रभावत: ind. 295 यवस m.n.279 यवसक्तु m. 267 *यवसम्भव mfn. 281 *यवाभाव m.277 यवोत्थ n. 276 यशस् n.65 यष्टि m.f. 190 यान n. 142 यावत् ind. 146 युक्त pp. 45 युत p.p. 189 युद्धकाल m.37 लक्षण 2.119 लक्ष्मी f.79 लघु 2.110 लघुस्व. 128 *लङ्घनn.201 लम्ब mfn. 60 ललाट n. 19 *ललाटस्थ mfn. 21 ललाटाग्र n. 15 लवणn.260 लशुनn.352 *लाभहानि f.71 *लालाविमोक्षणn 200 लिङ्ग 1.96 लोचन 1.221 लोहचूर्ण 1. 196 रक्कmfn. 1 रक्तn. 168 *रक्तपित्तप्रकोप m. 173 *रक्तपित्तविकार m. 159 *रक्तपित्तातुर mfn. 176 *रक्तप्रकोप m. 297 *रक्तविशुद्ध n. 248 *रक्तसंनिभ mfn. 221 रक्तस्त्राव m. 309 रक्तहीन mfn. 171 *रकाधिक mfn. 169 रङ्गभूमि f. 154 रथिन् m. 29 रम्-194 वक्त्र n. 13 वक्षस् n. 11 वक्षोज m. 134 Vवच-315 वचा f. 190 *वज्रकn.282 *वज्रनिभ mfn.212 *वज्रवर्ण mfn. 214 वरसकm.350 Vवद्-105 वपुस् n. 174 *वयोवस्थादि m. 241 ·६ शालिहोत्रम् g. 177 asiat pot.p. 53 qui m. 120 *वर्णविपर्यास m. 242 *वर्णवैपरीत्यn. 243 वर्षा f.344 वर्षाकालचिकित्सा f. 255 वसन्त m.305 वसन्तसमय m.303 Vवह-149 वह्नि m. 182 वा ind.28 वाजिन् m. 8 *वाजिराज m. 27 *वाजिवाह m. 141 *वाजिवृद्धिकर mfn. 22 वाजिसंपुटn.52 *वाजिसत्तम m.6 *वाजीश m. 26 Vवाञ्छ-30 91597 pre. p. 65 *वातपित्तन्न mfn. 160 *वातपित्तार्दित pp. 222 *वातरक्तार्दित pp. 195 *वातादि m. 219 *वातादिधातु m. 297 वानराक्ष m/n.72 *वामगल्लm.35 *वामदक्षिणकुक्षागत mfn. 48 *वामाश्रय mfn. 34 वायु m. 172 *वायुदोष m. 206 वायुलक्षण 1. 113 arrita pot. p. 268 वारि 1.161 ari mfn. 204 *वास्तुग्रन्थोदित mfn.334 वाहm.51 वाहनn. 115 '*वाहमान pre. pass.p. 117 *विकीर्णपुच्छ min. 165 faastur mfn. 260 विजन mfn. 154 *विजय m.78 *विजयकारिन् min. 38 *विजयाख्य mfn. 37 विजयावर्त m.38 *विजलिका f.354 विज्ञा-247 विज्ञेय pot. p.6 विडin. 325 *विडङ्गक n. 350 विण्मूत्र mfn. 157 वित्तसुखद min. 137 /विद्-12 विद्युत्पात m.75 विधाय -विनश-114 विनिर्मित mfn. 191 विपुल mfn. 153 विभूषण n. 130 विवृज-156 विवेकिन mfn. 300 /विश-61 *विशुचि m. 296 *विशूल n. 296 विशेषतः ind.269 विशेषेण ind. 175 *विशोध्य g. 250 विषनाशन mfn.332 वृद्ध mfn. 148 वृद्धि f. 24 *वृद्धिभाज् mfn. 205 Vवृध-79 वृष्य mfn. 160- वेग m. 112 *वेगगुण m. 124 वेदी f.85 वेपथु m. 198 वैind. 113 व्यवस्थित p.p. 224 *व्याघ्रोपम mfn. 134 *व्याधिहीन mfn.356 Vशंस-91 शङ्कm.n. 15 शतn.237 शतपुष्पाf.349 शनैः ind. 264 शफm. 105 Vशम्-206 शरद्.261 शरीर n. 217 शरीरज mfn. 285 शर्कराf.321 *शर्करामिश्र mfn.317 शकरोदक n. 159 शष्प n. 169 शस्त P.p. 83 *शस्त्रबलोपजीविन् mfn. 133 शास्त्रज्ञ nfn.4 *शिरागार n. 230 शिरामोक्ष m. 151 *शिरामोचन 1.229 शिरीषn.205 शिव 1.343 *शिवसंज्ञिक m.32 शिशिर m.n.274 शीत mfn. 161 शीतल mfn. 310 शुण्ठी f. 183 शुद्धि f. 178 शुभ mfn. 135 शुभद mfn. 109 *शुभदिवस m. 333 शुष्क mfn. 294 शुष्का mfn. 278 शूलनाशन mfn. 328 शृङ्गवत् mfn.63 *शङ्गिन् m. 57 शेष mfn. 142 शोणित mfn. 247 शोभन mfn.89 *श्यामकर्ण m.8 श्यामा f. 190 *श्यामाववाहिङगुयुतmfn. 190 *श्यामैककर्णक m.7 *श्रभभाराश्वसम्भव mfn. 162 ·APPENDIX VII श्रीपर्णी f.331 श्रीफल n.205 श्रीवत्सm.85 भुत. 132 श्रेणि.76 श्रेणिक m.76 श्रेष्ठ min. 24 श्रेष्ठतम mfn.2 111 *श्लेष्मरक्तप्रकोप m. 179 लेष्मल mfn. 245 *श्लेषमविनाशन mfn. 312 श्वास m. 136 वेत mfn. 2 *श्वेतपाद mfn.5 श्वेतरक्त mfn. 215 श्तलोचन mins *श्वेताम mfn.5 *षट्पदाम mfn. 67 *पडगुल mfn. 92 षड्विंशति f. 316 घण्मास m.214 *पण्मासमध्ये ind. 188 षण्मासाभ्यन्तरे ind. 186 षष्mfn. 57 *पोडशोन्मित mfn.97 संयुतp.p. 344 संयुक्त pp. 323 संशय m. 210 Vसंशुध्-168 संहारकारिन् mfn. 60 /संजन्-170 *संनाहिक m. 137 संनिपात 320 *संनिपातोत्थरक्त n. 197 संनिभ mfn. 85 Vसंपीड्--172 *संपुट n.52 संपूजित pp. 86 /संप्रजन्-19 संप्रवच-236 संप्राप्त pp. 301 /संभू-223 *सत mfn. 322 सङ्ग्राम m. 38 *सप्राममध्ये ind. 72 *सयामादि m.51 सततम् ind. 174 *सतैल mfa. 249 सत्कोति,89 सव1.120 सदा ind.355 *सदालस्यसमेत mfn.326 सहशाकार min. 88 सद्या ind. 172 *सनिम्बलवण mfn. 302 सन्ध्या 1.339 सप्तक1.253 सप्तदशन् mfn. 210 सप्तन् mfr.213 *सप्तमास ind.215 *सप्तमासाख्य1.220 सप्तविंशत् /.94 *सप्तविंशप्रमाणn.91 *सप्तविंशतिसप्ताब्यmfn. 93 सप्ति सम mfn. 153 समन्वित mfn. 183 समभाग mfn. 359 समर m.n. 166 समानवर्ण mfn. 82 *समानीय 258 समायुक्तmfn.345 समासाद्य g. 174 समुदाहृत p.p.4 समुपस्थित p.p. 286 समृद्धि f. 269 सम्यक् ind. 229 *सरसभाण्डn.361 सर्ववर्ण mfn.9 *सर्वव्याधिविनाशक mfn. 293 सर्वश्वेत fn.7 *सर्वसन्धि m. 233 *सर्वातिरिक्तकोष्ठ mfn.149 *सवोंपचर्या f.283 सर्षपm.348 सशर्कर mfn. 265 *ससैन्धव mfn. 353 खानुराग mfn. 115 सांनिपातिक mfn. 247 सायम् ind. 163 सारङ्ग mfm. 1 सार्द्र mfn. 155 *सिंहसमानचित्त mfn.140 faa mfn. 1 सितसर्षपm.319 सुख।.231 सुखप्रद mfn.320 सुगन्ध mfn. 136 *सुच्छाया f. 308 सुदृढ mfn.334 सुभग mfn. 136 grafitoi mfn. 33+ सुस्निग्धवर्णप्रभ mfn. 135 *सूर्यसंज्ञिक m. 20 Vसृज-199 सैन्धव m.n.311 सैन्धवयुक्त mfn. 360 *सौख्यकारिन् min. 90 *सौख्यार्थकीर्तिप्रद min. 87 सौवर्चल1.329 सौवीर 1.352 स्कन्धm.17 *स्कन्धपार्श्व n. 39 *स्कन्धमूल 1.36 *स्कन्धस्थान 1.97 स्तन m.n.80 स्तनिन् m.81 स्तोकmfn. 291 *स्तोकोवककृताशन mfn. 202 m. 130 m. सर्व pro.2 *सर्वकल्याणकारक mfn. 14 *सर्वकल्याणकृत् (...) min. 14 सर्वथा ind. 144 *सर्वदोषप्रशान्ति f. 264 सर्वप्रयत्नेन ind. 113 ·६८ शालिहोत्रम् स्थानn. Vस्था-303 स्थातुम् inf. 194 229 स्थानक n. 121 स्थानपाल m.336 स्थिर mfu. 139 स्नेह m.n. 288 Vस्पृशं--52 स्मृत p.p. 2 arter pot. p. 243 V-235 खुत pp. 231 *स्वदोपm. 129 स्वर m. 120 स्वल्प mfn.346 स्वस्तिक m.85 *स्वस्वामिनाशन mfn.46 *स्वामिक्लेशकारिन् mfn. 73 *स्वामिगृह 1.35 *स्वामिघातक mfn. 57 *स्वामिदोष m. 129 स्वामिन् m. 20 "स्वामिनाशन mfn. 29 *स्वामिभ्रातृवध m. 74 *स्वामिभार्या f. 66 *स्वामिभार्याहन्तृ mfn.62 *स्वामिमुख n. 164 *स्वामिहन्तृ min. 59 स्वेच्छया ind. 294 हिन्-355 हय m. 7 *हयलक्षण n. 121 *हयागार n.333 *हरिणाधिपप्रतिनिभ mfn. 134 हरिद्रा f.329 हरिद्राभ mfn. 219 हरीतकी f. 249 *हस्तद्वयोन्मित mfn. 95 *हस्तप्रमाण n.96 हि ind. 142 हिङ्गु. 190 fea mfn. 345 *हीनदन्त m. 56 *हीनाण्ड m.64 *हीरकवर्ण m. 214 हुस्वाg. 335 V-285 हृद् n. 17 हृदय 1.71 हेमन n. 238 हेमन्त m. 270 Vष-164 ·APPENDIX VIII Index of important words in additional passages from Yuktikalpataru. . 'अक्रुद्ध' mfn. 118 *अक्रोधवेग mfn. 153 *अक्रोधशील mfn. 138 *अक्लान्त p.p. 149 *अगुरुगन्धिक mfn. 16 *अतियोग्य mfn. 119 *अतिरुष्ट mfn. 138 *अधमत्यप्रकाशक min. 111 अल्पाशिन mfn. 141 *अश्रास्त pp. 122 *अश्रान्तिभाज mfn. 137 अश्वयुज m. 100 अश्वशाला f.83 माप्य m. 153 भावत m.53 *इन्द्रादेश m.3 *उग्रतार mfn. 88 उत्प्लुत्य g. 160 उत्तमांश m.9 उल्बण 1.147 *कर्णमध्येकदृष्टि mfn. 89 *कषातिघात m. 139 *काचा f.29 काञ्चनn. 172 *कालिका f. 29 कुज m.88 *कुन्देन्दुसङ्काश mfn. 25 कृतान्त m.67 कृष्णवर्ण mfn. 141 केकाण m.8 *कोष्णभाव mfn. 19 *कौसुम्भसंनिभ mfn. 25 क्रोधशील min. 156 क्षतजn.79 *क्षत्रिय m. 14 *क्षितिपतिवाहन n. 119 क्षीणाrmfn. 130 *खुरशाल m.7 *गरवर m. 10 *गन्धरोपशालिन् mfn. 125 *गागन m. 161 *गुडान्वित mfn. 168 *गुरुधेगरोष mfn. 139 *गोजिकाण m.8 *ग्रन्थविस्तारसम्भव m. 165 *धनगुरुधर्धरस्वर mfn. 151 *घुसगन्धm.17 *घृतगन्धि m. 124 *चलकिसलयपाद mfn.99. चिकित्सा f. 165 *जलज m. 12 *जलोद्गव m. 14 तनुबल mfn. 152 *तनुरोपवेग mfn. 141 *ताजित (क? ) m.7 *ताडजm.9 *तामस mfn. 136 ताना. 172 ताम्रफल m. 170 तिल m. 168 *तुरगयातृ mfn. 92 *तुषार m.7 तेजस्विन् mfn. 18 *तैजस *तैजससंज्ञक m. 158 त्रिगुण m. 144 त्रिवलि f. 63 दीर्घmfn. 149 *दीर्घकलेवर m. 154 *दीर्घदेह m. 140 दुर्बल mfn. 142 *देशसंश्रय m.6 द्विगुण m. 154 *द्विज m. 14 *द्विजाति m. 133 *द्विभौतिक m, 162 *धनुर्दण्ड m. 95 *धूमकेतु m. 65 नभम् m. 100 *निःसत्वक mfn. 19 *निष्पक्ष m.4 *पराशरमत 1.147 पराशरसंहिता f. 145 परिखा f. 161 पिडकाf.72 *पित्तग्रस्त mfn.80 *पुण्यतम mfn. 161 पुण्यवत् mfn. 157 पुष्टp.p. 118 *पुष्पगन्धि m. 16 *पुष्पाख्य m.59 प्रतिक्रिया f. 174 *प्रभअनभव m. 15 प्रवीण mfn. 122 प्रशान्ति f. 173 *प्रौढाहार mfn.8 बलाढ्य mfn. 121 बलिन् mfn. 18 *बहुतरनादघोषण mfn. 126 *बहुतरभोजन mfn. 149 *बहुतरभोजिन् mfn. 121 *बहुदूरग mfn. 155 बहुभोगिन् mfn. 137 *ब्रह्मादिजातिदोष mfn. 173 *ब्रह्मादिजातिभेद m. 125 *भृशवेगयुक्त pp. 137 भौम m. 151 *मक्षिका f. 29 m. 157 1. The Vocables marked with asteric sign are not recorded in Monier Williams, ·शालिहोत्रम् मणि m. 159 *मधुजाल.83 मधुमक्षिका f.83 मात्रा.96 *भूषलकm.30 *गज m. 13 रक्तवर्णmfn. 139 रक्तोष्ट min. 118 रजत1.172 रविm.88 राजशुलm.9 *राजसm. 136 रेखा f.70 रेवत् Pre. p. 169 *रोषभाज् min. 150 *लक्षणलक्षित *लघुतनु mfn. 130 "लघुतरलोमक mfn. 116 *लमयत् pre. p. 161 लवण 1.168 लौह 1. 172 *वनाग्निसशmfa. 101 *चह्निजात m. 12 वह्निसम्भव m. 14 *वाजिीनीन्दत p.p. 144 *वाजिमध्यम m.143 *वातवेगप्रतिमोग्रवेग mfn. 154 *वायवm.155 *विधिकरजातजाति f. 123 *विप्र m. 16 *विमिश्रवर्णक mfn. 50 विवेकिन mfn. 18 *पेशहीन mfn. 130 *वैश्य m. 15 *वैश्यजाति m. 127 उयअन1.27 व्योमचारिन् m. 1 *शm.30 शनि m.88 शालिहोत्रm.3 *शालिहोत्रादिविज्ञान .. 166 शुक्तिf.55 शुक्ला f.29 शुद्धवर्ण mfn. 137 *शुद्धाङ्ग mfn. 117 शुष्क min. 154 शूद्रकm. 17 *शद्रजाति m. 15 *श्रमसहकलेवर mfn. 152 *श्रमसहदेहरूपभाज mfn. 148 श्लथाङ्ग mfn. 152 संरुष्ट mfn. 121 *सकलगुणग्रह min. 122 *सकाञ्चन mfn. 168 सघृण mfn. 18 *संचणसदुष्णमोजिन् mfn. 117 *सद्गुरुगन्धि min. 120 सपक्ष m.1 *समीरप्रभव m. 13 *सात्विक m. 136 *साध्यवासm. 10 सामुदायिक mfn. 132 सिन्धुदार m. 110 *सुविमलपुष्पगन्धक mfn. 116 स्थूल mfn. 148 *स्निग्धाङ्गmfn. 105 स्फुलिङ्गm.81 स्वमानmfn. 153 *हयहृदयगीतज्ञ min.91 *हयाधम m. 134 *हरिणी f. 29 *हीरकखण्ड n. 159 P.p. 141 CORRIGENDA Page Line Text 3 2 for जयमद्रो 5 3 (नेनैन) read जयप्रदो (नेनेव) पद्मनालं 17 17 पातालं 31 last य.क. यु. क. 37 21 पातालं पद्मनालं " " 44 F. N.67 शु. य. यु.क. 61 F.N.2 " Manior भासदेश Monier भालदेश 64 17

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.