·विज्ञप्तिः। व्यजिज्ञपमेतत्प्रथमस्कन्धे यत्प्रस्तावनादिपवाच्यस्याऽऽवेदनस्य प्रकाशकसमयप्राप्तस्वेऽप्यावश्यक- त्वेऽपि समस्तायाः श्रीसुबोधिन्याः प्रकाशनसौभाग्यलाभे तदुपहरिष्याम इति । विशेषस्तु-प्रबलतमेनोदरामयेन क्षणमप्यलब्धसौस्थ्येन चिरस्य विस्मृता इव सर्वेऽपि व्यापारा इति द्वितीयस्कन्धप्रकाशेऽपि महदेव विलम्बितं जनेनाऽनेन । अधुना तु विलम्बासहिष्णूनां साम्प्र- दायिकानां विक्षोभमित्र युद्धाऽऽमयाविना च तत्संशोधनादिसमस्तव्यापाराणामेकाकिनाऽशक्यामुष्ठानत्वे सकृत्स्वयं ग्रन्थं संशोध्य वर्णप्रयकैः फतानां तत्प्रत्याम्नायानां शोधने, कर्मण्यस्मिन् परिनिधितान् पणशीकरोपावाच्छीवासुदेवशाखिमहाभागानवालम्बिपि । स्कन्धश्वाऽयं चतुर्भिः पुस्तकैः शोधितः । तन कसगसम्झं भयं श्रीमद्वालकृष्णशुद्धाद्वैतपुस्तकालय- स्थम् । अन्यच्छ्रीवृन्दावनमुद्रिवम् । प्रश्रित- मनीयलभद्शा, क० कर०.००म०वि० वेदान्तविधानिधिः।

·श्रीगोबर्द्धनोद्धरणधीराय नमः। श्रीवालकृष्णाय नमः। श्रीभागवतगूढार्थप्रकाशनपरायणाय नमः। श्रीपितृप्रवर्तितपथप्रचारसुविचारकाय नमः । श्रीभागवतप्रतिपदमणिवरभावांशुभूषितमूर्तिश्रीमदल्लभाचार्यचरणविरचिता श्रीसुबोधिनी। (द्वितीयस्कन्धः) स्कन्धे तु प्रथमे भोक्तास्त्रिविधा ह्यधिकारिणः । तेषां कर्तव्यनिारो द्वितीये विनिरूप्यते ॥१॥ तस्मिन्निर्धारित पश्चाक्रियाविषपसङ्कया। अग्रे च तां प्रवक्ष्यामस्तृतीपादिभिरुत्तमः ॥२॥ निर्धारणेऽङ्गत्रितयं वस्तुनिभरणं पुरा। अदा चैव विमर्शश्च वस्तुनिर्धारणं पुनः ॥ ३॥ प्रमाणेन प्रमेयेण साधनेन फलेन च । एकत्र मानमेये हि फलं साधनमेकतः॥४॥ अतोऽत्र वस्तुनिद्वारे यध्यायद्वितयं मतम् । श्रद्धाऽपि द्विविधा लोके श्रोतृवकृविभेदतः ।।५।। फलोपकार्यसमेतन्नाऽधिकारे तनो विशेत् । विमर्शोऽपि द्विधा पूर्वमुत्पत्त्या चोपपत्तितः ॥ ६॥ त्रिविधे हे ततस्तत्र पढध्यायास्ततो दश । तत्र तु प्रथमेऽध्याये कर्त्तव्यं विनिरूप्यते । वस्तुनस्तत्त्वनिर्धारो मानमेयपिभेदतः ॥७॥ पूर्वस्कन्धेऽधिकारनिरूपणे परीक्षितो मुरयाधिकारं निरूप्प तेन किं कर्नयमित्यपेक्षायां भगवत्कृपया सत्सङ्के सति सर्वतत्त्वजिनामा प्रश्नः कर्चन्य इति प्रथमं प्रभद्वयं कृतम् । सर्वात्मना किं कर्तव्यं नियमाणैसा कि कर्तव्यमिनि । सर्वात्मना कर्तव्यं नाम यस्मिसकते कोऽपि पुकायों न मिति तत्मात्मना कर्तव्यम् । तगाऽधिकारिणो न निर्धारिताः । ते चोत्तरदानसमये निरिणीपा । भिसरणांस ले ग.ग.प.निशिशीर, ·२ श्रीसुबोधिनी। [२ स्कं. १ अ. २ श्लो. नियमाणानां कर्तव्यनिद्धारो द्वितीयः । ये पुनः श्रोतव्यादिपञ्च पदार्थाः पृश्यास्ते यथायथमेतन्नि- रूपणेनैव निरूपिता भविष्यन्ति । कांश्चिदने निरूपयिष्यामः । अतो द्वयं निरूपणीयम्-सर्वात्मना कर्तव्यं प्रियमाणैश्च कर्तव्यमिति । तदर्थ सर्वेषां वस्तूनां याथात्म्यं निरूप्यं फलमुखमॉ श्रद्धा निरूप्या विचारश्च निरूप्यः । एतेपामावश्यकत्वं तत्तत्प्रकरणे निरूपयिष्यामः । तत्र सर्वात्मना कर्तव्यनिद्धीरं चतुर्दशश्लोकैराह-वरीयानित्यादिभिः । कर्तव्यनिरूपणात्पूर्वमभिनन्दनं कर्तव्यं प्रश्नस्य हेतुत्वार्थम् । यथा क्षुधितस्साऽन्नदान तथा साकाइस्य कर्तव्यकथनम् । अधिकारनिरिश्च कर्तव्यः । विशेषतः पूर्व प्रश्नपतया अनिरूपणात् । प्रेक्षापूर्वकारिणं प्रवर्तयन्फलमनिरूप्य विधिः प्रवर्तयितुं न शक्रोति । अतः फलनिद्धारार्थमधिकारो निरूपणीयः । तत्र दोपत्रयं निराकार्यम् । तदर्थ प्रयः श्लोकाः । तत्र प्रथम प्रश्नमभिनन्दति- श्रीशुक उवाच- वरीयानेप ते प्रश्नः कृतो लोकहितो यतः । आत्मविसम्मतः पुंसां श्रोतव्यादिषु यः परः ॥ १॥ वरीयानिति । श्रोतव्यादिपु प्रश्नेषु मध्ये यः प्रथमतः पृष्टः सर्वात्मना किं कर्तव्यमिति एप प्रश्नो वरीयान् श्रेष्ठः । उत्तमत्वे हेतुमाह ! यतः स तु ते तवोपकाराय । अन्ये वन्येपाम् । अस्मि- नर्थे महतां सम्मतिमाह-आत्मविसम्मत इति । आत्मविदामप्ययं प्रश्नः सम्मतः । अनेनान प्रश्नोत्तरे बुद्धर्भरोदय इति सूचितम् । किञ्च । पुंसां सर्वेषामेव विचारकाणां खतन्त्राणामयं प्रश्नः सम्मत इति सम्बधः । तस्मादत्रोत्तरं कथयिष्यामीति भावः ॥ १॥ इदानी फलप्रेप्सुमधिकारिणं निर्धारयितुं सर्वैपामेकं कर्त्तव्यं नास्तीत्या -- श्रोतव्यादीनि राजेन्द्र नृणां सन्ति सहस्रशः। अपश्यतामात्मतत्त्वं गृहेषु गृहमेधिनाम् ॥ २॥ श्रोतव्यादीनीति । अग्रिमप्रश्नानामनभिनन्दनाहौणता सूचितैव । तथापि यदि राजस्तना- Sऽकाहा दृढा भवेतदा प्रघमोरारमुच्यमानं न सम्यगवगम्येत । अतोऽधिकारनिरूपणप्रस्तावे श्रोतव्यादीन्यपि निराकरोति । राजेन्द्रेति सम्बोधनात्-पहुविधाः पुरुपास्त्वयैव दृष्टा बहूनि च शास्राणि, ता तव तेपां वा न कोऽपि पुरुषार्यः सिद्ध इति तदनुभवस्य सम्मतिः प्रदर्शिता । प्रथे नृभिरिति पचनातज्ज्ञापनायोचरेऽप्याह । तर्हि तानि कुतो न यक्तय्यानि ? तपाऽऽह-सन्ति सहनश इति । मत्कयनारपूर्वमेव मस्कयनमनपेक्ष्य सहस्रशः सन्ति । सामान्येषु स्वाभिप्रेतानाम- प्रशार्यमाह-अपश्यतामात्मतत्यमिति । पारमनस्तस्यमनारोपित रूपम् । तच्छास्नाभावाद- पश्यताम् । रोकव्यवहारेगामा आरोपित एव दृश्यते देहादिरूपः संवलितो पा | ननु कयमुपाये दिपमाने ते भासातत्त्वं न जानन्ति ? तबाह -गृहेपु गृहमेधिनामिति । विविक्तात्मस्वरूप शाया कि कर्तव्यम् । ते हि गृहमेधिनः गृह एव पर्यवसितमतयः । तेषां पदोपयोगि यद्ववेचदेव 1 रिस्प्प प. १५९म्यागनि द. ग. अप्रिमभागनभिनन्दनाविधिक, ग. नृणागिरि क.

·३ २ स्कं. १ अ. ४ लो.. श्रीमहलमाचार्यचरणविरचिता । ज्ञातव्यम् । विविक्तात्मा तु गृहस्य वाधकः । यतो न ज्ञातव्यः । गृहेष्विति निमित्तसममी तेषां गृहेषु बुद्धिरस्ति गृहकनिष्ठा भविष्याम इति । अतो गृहाः प्राप्तव्याः । तस्माद्ययैव वुझ्या गृहसिद्धि- स्वामेव बुद्धि सम्पादयन्ति । सा च लोकसिद्धग्रन्थैरेव पुष्टा नाऽस्मद्वाक्यमपेक्षते । अतस्तद्विषयकस्तव प्रश्नो न साधुः । अनेन प्रियमाणविषयको यः प्रश्नः स न स्तुतो न वा निन्दित इति तदुत्तरमने वक्ष्यतीति सम्भाव्यते ।। २॥ ननु केवलं गृहार्थे कथं तेषां बुद्धिः? सद्बुद्धिसाधनानां विद्यमानत्यात् । तत्राऽऽह- निद्रया ह्रियते नक्तं व्यवायेन च वा वयः । दिवा चाऽर्थेया राजन् कुटुम्वभरणेन वा ।। ३ ।। निद्रया हियते नक्तमिति । सत्सङ्गसाधनीमूतः समय एव तेषां नास्ति । तत्समयस्या- ऽन्यैरेवाऽपहारात् । तदाह । निद्रा चेष्टा चाऽर्द्धश आयुईतवलौ । तत्र निद्रया नक्तं क्यो हियते । राविर आयुरज्ञानेन गच्छति । दिवा च दिनसम्बन्ध्यायु गच्छति । अज्ञानादन्यथा ज्ञानाय सर्वमायुर्गच्छतीत्युक्तं भवति । ननु न सर्वा रानिन्द्रिया गच्छति ? तनाऽऽह-व्यवायेन च चेति । चकारात्तत्साधनेन । वेति प्रकारद्वयं परित्यज्य नाऽन्यः पक्षस्तेपु सम्भावितः । वयः- शब्देन मुस्पार्थसाधनीमूतमायुस्वारुण्यमेव । तचेद्गतं जरठः किं नु साधयेत् । बालो वा । अर्थहया। गृहस्य मूलं धनम् । चकारान्निद्रया ! अर्थाथै प्रयनेन सिद्धेऽर्थे कुटुम्यमरणेन वा ॥३॥ ननु वैराग्यसाधनानां जायमानत्वात्कथं तेषां गृहे विचिकित्सा न जायते ?. तत्राऽऽह- देहापत्यकलवादिष्वात्मसैन्येष्वसत्वपि । तेपो प्रमत्तो निधनं पश्यन्नपि न पश्यति ॥ ४॥ देहापत्येति । त्रयो गृहे मुख्याः । देहः पुत्रो मार्या च । तन्मूलका अन्ये । ते च स्वमावतो गुणतब्ध दुष्टाः । यत आत्मनाशकाः । ये हि यस परिकस भवन्ति ते तं पोपपन्ति । एत आत्म- सैन्यान्यात्मानमेव शत्रुभिर्घातयन्ति । अतोऽसन्तः । ननु किमतो यद्येवम् ? एंवमेतदित्याह । ते यात्मघातदोपेण धनेन पोपिता निधनं प्राप्नुवन्ति । तदा दुष्टानां नाशादात्मनिष्ठो भवेत् । तदन्तःस्थ- दोपान ज्ञायत इत्याह प्रमत्त इति । यथा असन्तं मदिरामतो गतमपि यत्रं स्पृशन्नपि देई वनगमनं नाऽनुसन्पचे तयाध्यमपि मृतानपि तान् पश्यन् जीवत इव तदर्घ प्रयत्तते । तस्मादा- ह्यान्तरदोपच्याप्तत्वादायुपो वृया भयावह एव पर्यवसितबुद्धित्वातेषां श्रोतव्यादि न प्रष्टव्यमित्यर्थः । बुद्धिश्नाऽऽयुश्च दोपाणामभावः कारणं यतः । यस्य नैते भविष्यन्ति तस्य नास्त्य- धिकारिता ॥४॥ १गरेशी स. १ परिहायेति र. १ थालन्या अपोति क. ४ एवनिलाबाइसन्न नास्ति रा. ग. ५रू बायत दल रा. ग. इलन्तमिति क. स्मेविग ·४ श्रीसुबोधिनी। [२ स्कं.१ अ. ५ श्लो. एवं प्रश्नमभिनन्य साधारण्यं परित्याउभयमिच्छतामुपायमाह- तस्माद्भारत सर्वात्मा भगवान् हरिरीश्वरः । श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च सर्त्तव्यश्चेच्छताऽभयम् ॥ ५॥ तस्मादिति । यस्मादाय एव पक्षः समीचीनः यस्मादन्यविषयकश्वाऽसमीचीनस्तस्साधेपां संसाराद्यमस्ति तद्भयनिवृत्त्यर्थं च यतन्ते तेपामभयमिच्छतां भगवाञ्छ्रोतव्यः । यद्यप्यन युक्ति- वक्तव्या तथापि बहिर्मुखस्स बुद्धियुक्तिमपि न गृहातीति स्वभावतोऽधिकारी वक्तव्यः । तदाह । भारतेति विशिष्टाधिकारद्योतकमुक्तविश्वासाय । “दौष्यन्तिरत्यगान्मायामि"ति भरतस्य मायामोहाभावाचद्धर्मपुरस्सरं तद्वंशोत्पन्नानामपि मायामोहामावादुक्तविश्वासः । ननु वैदिकविधियोधि- तानामनिहोवादीनामात्मजिज्ञासाया वा कथनं परित्यज्य कथं भगवच्छ्रवणं विधीयते ? अवैदिकत्वात् । तबाऽऽह-सर्वात्मेति । प्रमाणयलाप्रमेयवलं महदित्यग्रे वक्ष्यते । प्रमेये च युक्तिपलिष्ठा । तपा युक्तिः । अभयप्रेप्सवस्त्रैवर्णिका एव भवन्तीति नाऽस्ति नियमः । अन्येपामपि कृतपुण्यपुजानाम- । मयेच्छासम्मवात् । अतस्तेषामुपायो वेदे नोक्त इति तदर्थं वक्तव्ये साधने तेनैव साधनेन त्रैवर्णि- कानामपि पुरुषार्थसिद्धावावश्यकत्वालाघवाच सर्वोपयोग्येक एवोपायो वक्तव्यः । स च सर्वात्मत्वाद्भगवतस्तद्विपय एव कश्चिद्वक्तव्यः । न हि स्वस्याऽऽत्मा कस्यचिन्न श्रोतव्यः । "आत्मा वा अरे श्रोतव्यः” "आत्मलाभान्न परं विद्यते" "तरति शोकमात्मविदिति श्रुतेः । तत्र खखात्मश्रवणे योध्यमाने पोधकस्य वाक्यापर्यवसानमेव स्यात् । आत्मसु प्रकृतिविकृति- भावाभावाच्च । तस्मात्सर्वेपामेको य आत्मा भवति स एव श्रोतव्यः । अतः श्रुतावप्यात्मपदं सर्वा- रमपुरम् । न च जातिवाचकत्वमात्मपदस । तथा सति व्यक्तिरूपस्य स्वस गौणत्वेनाऽश्रौतत्वारिक- यावज्ज्ञानेऽनुपपत्त्यभावाच नाऽऽत्मनः कार्य सिद्ध्येत् । सझातेऽप्यात्मज्ञानस्य विद्यमानत्वाच्छुतौ प्रकारविशेषयानुक्तत्वाज्ञानाथै प्रयासो व्यर्थः सात् । श्रुतिश्योपचरिता भवेत् । अतः सर्वात्मैव श्रोतव्यः । तस्य शारीरस्य च भेदाभावान्न खस्स गौणता । कि । “फलमत उपपत्तेरिति न्यायेन न केवलं ज्ञानमात्रेण फलम् । किन्तु श्रवणादिभिर्माते ब्रह्मणि तत्फलं प्रयच्छति । तेचे. निर्मकं शारीररूप वा स्यात् फलदाने असमर्थमेव स्यात् । अतः फलदानसमर्थरूप एवाऽऽरमा श्रोतव्य इत्याह-भगयानिति । पद्गुणैश्वर्यसम्पन्नो न तु भान्तशास्त्रैः प्रतिपन्नः । वेदार्थोऽप्ययमेवे- त्यवादिप्म । किम । फलं दुःसामावः सुपथ । तत्र प्रथमं दुःखाभावो मुग्यः । बुद्धस्तत्रैव प्रथम प्रवृत्तेः । तत्र श्रवणय तत्साध्यज्ञानस्य वैकफलले सर्वफलत्वे वा आहारपृथक्त्वेन सर्वफलत्वनिर्धा- राप्रयमं आते साक्षात्कारे दुःपनिवृत्ती परमानन्दो न स्यात् । परमानन्दे वा स्वर्गादिसुखवदुःसनि- वृत्तिर्न स्यात् । सन्नियोगशिष्टत्वेऽपि फलदातृत्वाद्भगवतो द्वयं न प्रयच्छेत् । अन्यथा आहारपृथक्त्व- न्यायो भज्येत । अतः श्रवण एव ताग्विषयो वक्तव्यः । यस्तृभयरूपो भवति । तदाह-हरिरी- म्वर इति । हरित्वेन गर्वदुःसह त्नेश्वरलेन सर्वफलदातृत्वेन च श्रोतव्यः । "तं यथा यथोपा- मत" इति श्रुतेः । अतो पांचतुष्टययुक्तत्वेन गुणोपसंहारन्यायेग ताशः श्रोतव्य इति विषयं प्पावर्तकधर्मः परिधि तय कर्तव्यमाह श्रोतव्यादित्रयम् । नन्वस्य शायरस भक्तिफलकत्या- घपादिकं न धर्मरुपा । उत्तमपलायनाय । अतो नवविधा भक्तिः कर्त्तव्यत्वेग यतया । तलयं सिस.. तसविराम.सीय. ग. गोदितारामनिति ग.

·२ स्कं. १ अ.५सो.] श्रीमहलमाचार्यचरणाविरचिता। त्यमेवोच्यत इति चेत् ? सत्सम् । नवविधमक्तेर्वक्तव्यत्वेऽपि प्रेमानन्तरमाविखादन्येषां त्रयमेवोक्तम् । त्रिमिः स्नेहे जाते अन्येषां कर्तव्यता अनुक्तसिद्धव । ननु मगवाञ्छ्रोतव्य इति कोऽर्थः । तद्वारका शब्दाः श्रोत्रेण प्राधास्तेपामयों वा ज्ञातव्यः । अभिप्रायो वा । सर्वेषां वा केपाश्चिदेव वा । आधे विधिय॑यः । प्रमाणवस्तुपरतन्त्रत्वेन नानास प्रोत्रेन्द्रियवतो यत्तः कुतश्विच्छन्द उच्चारित ज्ञानं मनि- प्यत्येव । गृहीतसङ्केतस्य तु पुनरर्यज्ञानमपि भविष्यति । न च तत्सम्पादने यलः कर्तव्य इति । देवगत्या यत्नं विनाऽपि सर्वेषां तत्सम्मवात् । अथ सर्वदा ? अशच्याऽसम्भवात् । जीव. नानुपपत्तिश्च । किन्छ । भगवद्वाचकानां सर्वेषां पदवाक्यानामेकेनोपस्यापयित्तुनशत्यत्वायत्किञ्चित्पद- वास्थमावस्य सर्वजनीननादवक्तव्यतम् । अथ शक्तितात्सर्वनिरिः पदवास्ययोः श्रवणम् । तथैव कीर्तनं स्मरणं चेति चेन्न । सपा पदवास्यानामनुपस्थिती तन्निर्धारस्वाऽनश्यत्वात् । यतिविपद- वाक्यमावस तु शक्तितासर्यनिर्धारः सर्वजनीन इति नोपदेशो युक्त इनि ? मैवम् । श्रोतव्यविप- यत्वेन लीला दशविधा पुनः। उक्तय वासुदेवस्य तदर्थमपरा कृतिः । शक्तिनात्य- निर्दा सामान्येन पदादिगः1 क्रियते स्कन्य एवान तेन नानोक्तपणम् । मगवान् दशविघलीलायुक्त श्रोतव्यः । अन्यया विपयवाचकपदचतुष्टयेनैव प्रवणसिद्धेविधयर्थ्य सात् । तृतीयादिदशस्कन्धकृतिवैश्य च । तावता शक्त्तिात्पर्यनिर्धारः सामान्यन्यायेन व्याकरण- वन्मीमांसावचाऽत्रैव क्रियते । तस्मान कोऽपि दोपः । एते हि चत्वारो गुणा अधिकारिफलनिरूप- कत्येनोक्ताः । न तु श्रोतव्यत्वेन । अयच्छेदकत्वेनैव तदुपयोगात् । गुणानामानन्त्येऽपि यया दशली- लासु सर्वप्रवेशस्तथोतरत्र वक्ष्यते । अनुप्रवेशेऽपि यथाऽऽनन्यं तथाऽपि वक्ष्यते । बयान न विधातव्यम् । एकैनैव प्रेमद्वारा अभयसिद्धेः । न च मिलितानां त्रयाणां सापकत्वम् । परीक्षिति तदमावेनाऽमयामाप्रसङ्गात् । श्रवणस्याऽऽवश्यकताच न विकल्पेनाऽनेकविधानमिति वाच्यम् । अनोच्यते । प्रयाणामन्योन्यनिहरुत्वेन विधानम् । तयाहि । कीर्चनाविधाने प्रवणमेव न निर्वहेत् । न चाऽध्ययनविधिवदेकविधानेनाऽन्यप्रातिरिति वाच्यम् । अध्यापनम्य संसारिकर्तव्यत्वेन विधि विनाऽपि वृचिवेन प्राप्तत्वात् । न चात्र तथा । श्रवणेन कृतार्यस कीर्तने प्रवृत्त्यनुपपत्तेः । तर्हि कीर्तनमेव विधीयताम् । श्रवणं त्वर्यादेव भविष्यतीति । न । परीक्षिति तदभावान् । अमये वैलक्षग्या- भावाच । तस्माच्छुकादीनामतिनिरपेक्षाणामपि कीर्तने प्रवृचिनियय कीर्तनविधानम् । तदैव श्रवण- सिद्धिः । फलं तु प्रत्येकमेव । अभयं तु भगवनवेशरूपन् । तदैव मर्वमयनिवृत्तेः । तर्हि सरपं न विधातव्यम् । न च अवमानन्तरमस्मरणे विस्मरणात्कीर्तनानुपपचिरिति वाच्यम् । अन्यलन्यत्वेन विध्यनुपरचेरिति चेन्न । सकृतकोनसाऽसि निस्तरणसम्भवान्न कार्दन शेपवेन स्मरणमायति । विहित तु स्मरणे श्रवणकीर्तने सदा मवतः ! दोपान्तराप्रवेशच । तिष । पानां देहानपर्यन्तमाय- चानामेवाऽभयसाधकत्तम् । उत्तरावधिदेहपान एव । पूर्वावधिः संसारमपमानन् । “आवृत्ति- रसफपदनादिनि न्यायेन स्मरपान्तरव्यावृत्यर्थम् । यद्यपि बहे जाने आवृतिन विधानन्या । खत एव तत्पन्नवात् । भयाऽपि मरतबकदाचिदन्यासक्तिमवेत् । न च तथा नवधिकागमावादेव विषिर्य इति वाच्यम् । तदभामेर विपानात् । तस्लाइयासम्म देहपानपर्यनं प्रयागामा- दृत्तिः कर्तया । ननु मनननिदिध्यासने कुतो न विहिने । जाने च माध्यत्वेन कुलो नोक्तम् । "जानादेव तु कैवल्यमिति श्रुतिविरोषध । न च जानन्यायानिधिः। तया ननि जानन विनीनग. २मि हालेर टी. ।

·ar श्रीसुबोधिनी। [२ स्कं. ११. ६ श्लो. व्यापारत्वं स्यात् । अत्र सेहस तथाल्देन विवक्षितत्वाचेति चेन्न । मनननिदिध्यासन्योरङ्गत्वेन श्रवण- मध्यपातात् । तदत्रैवोत्तरत्र वक्ष्यते । ज्ञानं तु शान्दै सिद्धमेव । प्रेम्णा क्रियमाणैसिमिभगवत्साक्षा- कारोऽपि सम्भवति । तथापि श्रवणादीनामेव कारणलम् । अन्तिमसाक्षात्कारस्य तु फालनान्तरी- यकत्वात्फलमध्यपातः । न चाऽऽप्यात्मिकश्नवणवच्छ्रवणाद्याहितसंस्कारसधीचीनेन मनसा शारी- रात्मसाक्षात्कारवद्भगवत्साक्षात्कारो वक्तुं शक्यः । “नाऽहं वेदैरि"ति वाक्यात् । न च शारीरसा- क्षात्कार एव फलम् । ससातादुद्गतस्य कैवल्यं प्राप्तस भगवच्छ्यणे मुख्याधिकारात् । "एतावदरे खल्वमृतत्वमि"ति ब्रह्मप्रकरणस्थत्वाद्ब्रह्मात्मविषयकमेव । भगवतश्च स्वतघलानाऽन्येन प्रकारेणा- ऽऽविभीवः सम्भवति । यत्तु वाक्यात्स्वमवब्रह्मात्मभावस्फूर्तिस्तेन वा सर्वाविद्यानिवृत्तिः खचरिता- र्थता बोच्यते । तज्ज्ञानदुर्वलानां मनोरथमानमेव । शुकसनकादीनामघाऽपि परिभ्रमणात् । तस्मात्सा- युज्य एव सर्वभयनिवृत्तिः । "ब्रह्मैव सन्ब्रह्माऽप्येतीति श्रुतिश्च तमेवाऽर्थे वक्ति । न चोपनिपदां वैयर्थ्यम् । अस्यैवाऽर्थसाऽधिकारिभेदेन प्रकारभेदेन विधानात् । फलं लेकमेव । "ते प्राप्नुवन्ति मामेवें"ति वाक्यात् । “वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्य” इति च । “सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति" "तविष्णोः परमं पदमि"ति च । “तदेव ब्रह्म परमं कवीनामिति च । तस्माद्वैदिक- प्रकारेण भागवतप्रकारेण वा भगवति प्रवेशखैवर्णिकानाम् । अन्येषां तु भागवतप्रकारेणैव । न च व्यवस्थितविकल्पः । "किं पुनर्ताह्मणाः पुण्या" इति वाफ्यात् । "लेशोऽधिकतरस्ते- पामि"ति च । अत एव श्रुतिविप्रतिषेधोऽपि नास्ति । शाण्डिल्यस तथा वचनं पूर्व चित्तशुद्धिस्त- था न जातेति नोपनिपतिः फलोदयः । चित्तशोधकानां वैदिकमार्गे श्लेशसाध्यत्वात् । अतः खपक्षस्था- पनामात्रपरत्वादितरपक्षनिन्दावचनानां न तावता श्रुतिविरोधः सम्भवति । तस्मात्सूत्रविचारानुसारि- वैदिकमार्गेण भगवन्मार्गेण वा यथाधिकारं सर्वेषां परमपुरुपार्थप्राप्तेः सर्वमनवद्यम् । विधिविशेष- विचारस्तु न कर्तव्यः । तथ्यप्रत्ययस्य विधावविधानात् । लिङ्लोट्पञ्चमलकाराणामेव विधौ विधा- नात् । लोकवेदप्रसिद्धत्वाच भगवतो नास्त्र विधिः सम्भवति । भक्तिशास्त्रत्वाच । फलसाधनता तु तादर्थेन विधानात्सममिव्याहारादेव लग्यते । वाक्यार्थस्याऽपूर्तत्वाद्भावनापक्षश्च पूर्वमीमांसाभाष्य एव निराकृतः । अयं च तव्यप्रत्यय आवश्यके विहितः-"कृत्याश्चेति सूत्रेण । प्रश्नानुगुणश्वाऽयम् । तस्माद्भगवत्प्रवेशार्थ यावजीर्व यथासम्भवं त्रयाणामावृत्तिः कर्तव्येति सिद्धम् । श्रोतव्यः कीर्तित- य्यश्च । कीर्मितव्यः श्रोतव्यश्च । स्मत्तव्यः पूर्वोक्तश्च । एवं प्रतिपादनाथ चकारद्वयम् । इच्छतेति पदावणायकरणे अभयमेव न भविष्यति न तु तदकरणकृतः प्रत्यवायोऽपीति सूचितम् ॥ ५ ॥ श्रवणसाङ्गले श्रुतेः संवादित्वात्स्मरणकीर्तनयोः फलहे साधनीयं वादिविप्रतिपतिनिरा- करणाय । तर प्रयममितरासापेक्षत्वात्स्मरणस्स फलसाधकत्वं साधयति- एतावान्साययोगाभ्यां स्वधर्मपरिनिष्ठया । जन्मलाभः परः पुंसामन्ते नारायणस्मृतिः ॥ ६॥ एतायानिति । पय सिद्धान्ताः खतघ्रतया विहिताः । तन श्रुतिवैष्णवी समप्रधानत्वेनोक्ती । पशुपनिमतम्प कन्पभेदेन ताममपरत्वेनोत्कर्षजननवाग परम्परया ययाययमुपयोगः । क्रममुक्तिहेतुत्वेन १ स्थानमानि रा.३ शिपिति नाति रा. समभिम्यवहारादेवेति रा.

·७ २ स्कं. १ अ.७ श्लो.] श्रीमहलमाचार्यचरणविरचिता। वा। अतः परं सासवयोगी धर्मशास्त्रं च सर्वाङ्गलेन प्रतिपादितम् । खतव्रतया ब्रयमीमांसायां निन्दि- तत्वादन्यत्र प्रवेशमलभमानाः स्मरणशेषा भवन्तीत्साह । एतावान्पुरुषार्थ इत्यर्थः । बुद्धिस्यमेतच्छब्दार्थ विवृणोति-अन्ते नारायणस्मृतिरिति । अयमेव परो जन्मलामः । स्वधर्मस्य पञ्चाग्निविद्याप्रका- रेणोत्तमदेहजननं फलम् । तथा योगस्याऽपि । “शुचीनां श्रीमतांगेहे योगन्नष्टोऽभिजायत"- इत्यारम्य "अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिमि"त्युपसंहाराघोगेनाऽप्यन्तिमो देहः साध्यते । सायेऽपि-"बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यत" इति वास्यात् "ज्ञानिभ्योऽप्यधिको मत" इति योगप्रशंसाबाक्याचाऽन्तिमजन्मसापकत्वमेव । भगवद्धर्माणा- मपि व्रतोपवासादीनां मगवदीयदेहसाधकत्वम् । अतोऽन्तिमदेहे सर्व उपक्षीणाः । न च सोऽपि देहः खरूपमूतः सन्फलसाधकः । किन्तु "अन्ते या मतिः सा गतिरि"ति न्यायात् "पं चं चाऽपि सरन्भावमिति भरवद्वाक्याचाऽन्ते भगवत्स्मरणहेतुत्वेन तदुपयोगः । स चेदस्मदुक्तप्रकारेण यस्मिन्कस्मिंश्चिदपि देहे यन्तै मगवत्सरणं भवेत् तदा "पूर्धात्परयली- यस्त्वमि"ति न्यायेन स एव देहोऽनन्तिमोऽप्यन्तिमसमापद्यमानो लाभलेन सम्पद्यते । योगादयश्च खस्वमार्गेण दूरफलाः सन्तोऽत्रैव प्रविशन्ति । अतो देहसापकानां योगादीनां देहस चाऽयमेव लामो यदन्ते नारायणस्मृतिरिति । अतोऽस साक्षागवत्प्रवेशहेतुत्वान्नाऽत्र विधिशेषतया श्रुतिसंवा- दोमेक्षितः । यद्यपि भगवदीयत्वमपि जन्मलाभस्तयापि ततोऽप्ययं परः । ननु "अपवर्गमात्य- न्तिकं परमपुरुषार्थमपि स्वयमासादितं नो एवाऽऽद्रियन्ते भंगवदीयत्वेनैव परिस- माससर्वार्धा" इति वाक्यविरोध इति चेत् १ तबाऽऽह-पुंसामिति । भगवदीयत्वं हि साक्षा- द्भगवदनुगृहीतानां पुष्टिंमागीयाणां जन्मलाभरूपमित्युच्यते । इदं तूक्तसात्यादिमार्गाणां प्रावा. हिकमर्यादामार्गरूपत्वात्तनिष्ठानामपि तयावादन्ते या मतिरिति न्यायेनान्ते भगवत्स्मृतौ तत्प्रा- सिर्मवतीति तस्यातयात्वमुच्यत इति नोक्तविरोधः । पुंसामिति । साधारणानामपीत्यर्थः । यतो महाफलत्वात्स्मरणस्य सर्वदा भगवान्स्मर्तव्य इति सिद्धम् ॥६॥ इदानीं कीर्तनस्य तथावं साधयति- प्रायेण मुनयो राजन्निवृत्ता विधिपेधतः । नैर्गुण्यस्था रमन्ते स्म गुणानुकथने हरेः ॥ ७ ॥ प्रायेणेति । कीर्तनं तु ततोऽप्यधिकम् । येषामन्तिमं जन्म जातं ये च जीवन्मुक्ताः केवलं गुणातीत एव व्यवसिताः पुनरावृत्तिसम्भावनारहितास्तेऽपि हरेर्गुणानुकथने श्रवणानन्तरमाविनि कीर्तने परमानन्दरसमुपलभमानाः साधनदशायामेवं सुसमेतत्साध्यफलदशायां कीदृशं सुखं मवि- ध्यतीति मन्यमाना रमन्ते । स्मेति प्रसिद्धः । केचन पुनर्मनन एव पर्यवसितमतयः असम्प्रज्ञात- समाषयो वा तस्मिन्नेव सुखें स्थिताः । तेऽपि उत्यानामावान्न रमन्ते । तव्यावृत्त्यर्थं प्रायग्रहणम् । राज- निति सम्योपनं तयाभूतशमीकस्मरणाय । अन्न विपयरसादेव तथा रमणम् । न तु कृतेर्महेतुत्वेन । ते हि कृतिगुणदोपसम्बन्धरहिताः । तदाह-निवृत्ता विधिपेषन इनि । विधिसहितानिपेया- निवृत्ताः । "द्वयं तया ब्रह्मणि फर्म नती"ति न्यायेन ब्रह्ममूता अपि 1 "दोपबुद्धोभया- + एटिजन्मसमरूपनिति स. २ तस्माशिद स. सर्व ही नारित रा, .

·८ श्वीसुबोधिनी। [२.१.९ को. तीत" इति वाफ्यात् । विधिसहितनिषेधकथनेन चैतज्ज्ञापयति “बुधो पालकयकोडेदि"स्यादि- वाक्यानि यद्यपि विधिरूपाणि तथाप्यस्याग्रे निषेधाभावानेतेषां ग्रहणमिति । गुण्ये गुणत्रयातीते खस्मिन्नेव स्थिता । विरोधाभासयोधनार्थ गुणग्रहणम् । तस्मास्खतापुरुषार्थसाकीतने शाऽपि न कर्तन्या ।। ७॥ एवं युक्त्या द्वयं समर्थयित्वा त्रयस्याऽपि पुरुषार्थसाधकले साधिते युक्तिमूलफमिदममामा- णिकमिति शङ्का स्यात् । तन्निवृत्यर्थमाह- इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् । अधीतवान्द्वापरादौ पितुर्दैपायनादहम् ॥ ८॥ इमिति । पुराणमिति प्रमाणम् । भागवत नामेति तदवान्तरभेदः । यौगिकथाऽयम् । तेन भगवता प्रोक्त भगवत्प्रतिपादकं भगवत्फलक चेति । अस्य दुर्बलर वारयति । ब्रह्मणा वेदैन सम्गितम् । परब्रह्म वा सम्यभित ज्ञात यर । गुरुपरम्परामाह-पितुर्दैपायनादिति । तदानी- न्सनकालस्य प्राणिबुद्धिनाशकत्वायाऽऽह-द्वापरादाविति । द्वापरस्याऽऽदौ । तदानीमपि द्विपरा बुद्धिर्न जाता । अधीतवानिति वेदवन्नियमेनाऽर्थावबोधपूर्वकमध्ययनमुक्तम् । पितुरिति । "पितैवोपनयेत्पुत्रमि"ति न्यायेन उपनयनाध्यापनयोरेककर्तृकत्यादध्ययनप्रकारः सर्वोऽपि सुस- म्पन्न इति सूचितम् ॥ ८॥ नन्धस्याऽध्ययनस्य वेदवत्सामग्रीश्रवणादिदमपि विचार्यमेव । अतो नाऽनेन केवलेन निर्धारितार्थः प्रतिपत्तु शक्य इत्याशयाऽऽह- परिनिष्ठितोऽपि नैर्गुण्य उत्तमश्लोकलीलया । गृहीतचेता राजर्षे आख्यानं यदधीतवान् ॥ ९ ॥ परिनिष्ठितोऽपीति । ममाऽध्ययन न चालवत् । किन्तु विचारपूर्वकम् । प्रथमतोऽधिकार एवं मया विचारितः। ममेद कर्तव्यं नवेति ।तन सर्वस्याऽप्यध्ययनस्य-"आत्मलाभान्न परं विद्यत"- इत्यादिश्रुतिभिरात्मपर्यवसानाद्गुणातीतसमाधिरूपे नित्य स्थितः सन् । भागवतस्स च रसमनुभूय तस्साप्राकृतत्व ज्ञाला यथा ब्रह्मणि लीनो न समाध्यवस्था भजते तथा ब्रह्मरसादप्यधिकरसेंत्या- गुणैहीतचेताः आख्यानमधीतवान् । आकरसो यो रसः स स्वस्थाने स्थितः स्वस्मिन्नागतान्प्रति न स्वात्मानं तथा प्रकाशयति । किन्तु केवलधर्मरूपेण प्रकटः । नृत्ये पात्रस्थपेयजले च दर्शनात् । यदा भगवालीलारूपेण प्रकटो जातस्तदा तस्यां लीलायां यो रसः स एव रसो ब्रह्मणि पर ना- भिव्यक्त इति निश्सि किमर्थं तदाशया स्थीयते तदपेक्षयाऽपीदानीमेव रसः कथ न पीयत इति विचारसहितलीलया गृहीतचित्तत्वम् । इममर्थमाह-उत्तमश्लोकेति । उत्तमैः श्लोक्यत इति भगवानुनमशोकः । गुणकरणादेव भगवतः स्तोनमपि जनैः सह सम्वन्योऽपि । तस्माद्यः कश्चन भगवरखरूपात्मको रसो निरतिशयलेऽपि सातिशयः स्वाऽभिव्यच्या भोक्तव्य इति येपामिच्छा ठीला श्रोतव्येति निर्धाय गया श्रोतव्यरसाभिज्ञेन पाख्यानमधीतमित्यर्थः । राजर्प इति सम्बोधन १अपनसनाध्यपनयोरिति स. अध्यापनम्यति के ३ भजेतेति ए. ४ अधिकारसत्वादिति के ।

·२ स्क. १. ११ श्लो.] श्रीमदल्लभाचार्यचरणविरचिता । यथा ऋषिदशायां राजत्वरसस्कृतिरधिका ज्ञानमिश्रवान्मान्यताधिक्याच तयेदमपीति युक्तौ सम्म- तिरुक्ता । अनेन मर्यादात्वेऽपि पुष्टिरूपमिदमित्युक्तम् ॥ ९॥ अतस्तादशैरेव श्रोतव्यमिति कीर्तनरसास्वादनार्थ परिममता मया तादृशो भवानुपलब्धः । अत- स्तदहं तेऽभिधास्वामीत्याह- तदहं तेऽभिधास्यामि महापौरुपिको भवान् । यस्य श्रद्दधतामाशु स्यान्मुकुन्दे मतिः सती ॥ १० ॥ तदहमिति । तत्पूर्वोक्तमुद्भूतब्रह्मामृतरसभूतमहं कीनरसप्रेप्सुस्ते तादृशाय तुम्यमभिधास्यामि कथयिष्यामि । अथवा । ते वत्सम्बन्धिभूतं तत्त्वयि स्थापयित्वाऽहगेवाऽमितः सर्वतो धास्यामि पास्यामीत्यर्थः । पीतस्य पुना रसास्वादन निष्काश्याऽन्यत्र स्थापयित्वा पुनः पाने मवति । इदं तु गजे- पूपलब्धम् । अमितश्च पानं सेचनादिरूपम् । द्वैपायनपदस्याऽप्येतत्सूचकत्वम् । द्विर्गता आपो योति तद्भवत्वादबहिः पाता उक्तः। अन्तःस्थवहिःस्थयोश्च गुणयोः । अतः सूक्ष्मरूपमागवतद्वयं पहिः स्थित भगवता ब्रह्मणा च प्रकटितमन्तः प्रवेश्य पुनः प्रकटितवान् । अत एवोत्पत्त्या चोपपत्या च भगमगु- णानां स्वरूपविचारे तदुभयमुदाहृतम् । अन्यया ब्रह्मणाऽनुभूयमानो भगवान् किमिति स्वगुणप्रकाशकं भागवतं वदेत् । सोऽपि नारदाय कय वदेत् । अत उपपत्त्या भगवदपेक्षया गुणा अधिका निरूपिताः। उत्पत्तौ च अन्तः प्रविष्टा अपि ते गुणाः पुर्नहिः कृताः । अतस्तेऽभिधास्यामीति सिद्धम् । ननु कथ- महमनाऽधिकारीत्याकाङ्क्षायामाह-महापौरुपिको भवानिति । महापुरुषस सम्बन्धी महापौरु- पिका । महापुरुषो हि की| । कीर्तिश्च गुणात् । तदीयल च गुणाखादनयोग्यतथैव । अन्यथा तादृशधर्मवतः सम्बन्धी न स्यात् । भवानिति । नान तिरोहितमिव । एवं भगवद्गुणानामाधि- स्यमुक्त्वा तेषां फलमाह-पस्येति । यस्साऽऽस्यानस्य सम्बन्धिनी या श्रद्धा तयुक्तानां मोक्षदातर खानन्ददायके सती पतिनतारूपा तदेकरसाखादिनी मतिर्भवति ॥ १० ॥ एवं खरूपं फलं चोक्त्वा तर खमानविचारतां दूरीक सर्वेषामेव विचारूराणां सम्मतिमाह--- एतनिर्विद्यमानानामिच्छतामकुतोभयम् । योगिनां नृप निर्णीतं हरेर्नामानुकीर्तनम् ॥ ११ ॥ पतदिति । अत्र सवेरेवैतवितिम् । एतत् गगनणानुकधनरूपम् । निर्विधमानानां विरक्तीटना विरक्ति वाऽभ्यसताम् । अकुतोमयं ब्रह्मानन्दमिच्छताम् । तदर्थ योगादिक च फुर्वताम् । एतनिर्णीत पद्धरे गानुकीर्तनम् । वी तेपामर्थे वा । प्रथमतो तिक्ता ब्रह्मानन्दप्रेप्सवन्तद्रसय योगेनाऽनुमय- न्तस्तादृशं रसं तमाऽननुभूय तत्प्रकटस्थानं मगरनाम । हरित्वात्पूर्वकेश दूरीकुर्वनेर तदनं पाययतीति । तमामा पूर्वोकप्रकारेण तदसामिव्यक्तियुक्तानां प्रथमं पानं कृत्वा पयादनुकीर्तनं कर्त- व्यमिति शास्त्रार्थनिरिः । अतो मवानहं च महारसे पतितारित्युभयोरुतमाधिकारिणोः परमोत्माइः सूचितः ।। ११ ॥ शानिय.. २ ·१० श्रीसुबोधिनी । [२ स्कं. १७. १४ श्लो. एवं गुणकथननवणरसं श्रुत्वा स्वस्स शापेन शीप्रमरणमनुस्मृत्य ताशरसास्वादनामायाद्विपीदन्न राजानं प्रत्साह- कि प्रमत्तस्य वहुभिः परोक्षस्यनेरिह । वरं मुहू विदितं घटेत श्रेयसे यतः ।। १२ ।। किं प्रमत्तस्येति । साधनीभूतमायुर्नास्तीति विपादो न कर्तव्यः । यथा साकाहास्याऽधिकारिणो रसाभिव्यक्तिस्तथा जीवनेयत्तापरिज्ञानरहितस्याऽनधिकारिणो नाऽभिव्यक्तिः । अतो जीवनेयत्ता- ज्ञापकः शाप उत्तम एव । अल्पता चोत्तमा । उत्तरावधे कट्यात् । आखाय परमरस तस्मिन् रसे प्रवेशान्न पश्चात्तापः । अतः प्रमत्तस्य खार्थेऽनवहितस्स बहुभिरपि हायनैवैरज्ञातैर्न किञ्चि- स्फलम् । ज्ञातं तु मुहूर्तमपि वरं पुरुषार्थसाधकम् । यतो ज्ञानात्तनाऽपि क्षणेन पुरुषार्थसा- धनाय घटेत ॥ १२॥ अतः शत्रूणामायुरिवाऽज्ञातं खायुर्न प्रयोजकं किन्तु ज्ञातमेवेत्यन दृष्टान्तमाद--- खट्वाङ्गो नाम राजर्षिात्वेयत्तामिहाऽऽयुषः । मुहूर्तात्सर्वमुत्सृज्य गतवानभयं हरिम् ॥ १३ ॥ खराको नामेति । सदाङ्गनामा दिलीपो देवपक्षपाती भूत्वा दैत्यान् हत्वा देवैर्वरं ब्रूहीयुक्त आयुषः परिमाणं ज्ञात्वा तदनुसारेण वरं प्रार्थयिष्यामीति विचिन्त्याऽऽयुःपरिमाणं पृष्टवान् । तत- स्तद्वचनान्मुहूर्तमानं ज्ञात्वा भूमौ समागत्याऽये पालत्वेन हरेरुक्तत्वात्तदतिरिक्त सर्व परित्यज्य अभयरूपं हरिं स्मरणेन गतः सन् तं प्राप्तवानियर्थः । तस्मात्कालभूयस्त्वं नाऽपेक्ष्यत इति मावः ॥ १३॥ तब तु मुहूत्तीनां शतद्वयमधिकं चाऽस्ति । एकेनाऽपि मुहूर्तेन कार्य सेत्स्यति । तथापि पूर्वमस्मा- भिरुक्तं श्रवणं यावद्दशविधलीलायुक्तभगवद्विषयकमुपकल्पयेत्याह- तवाऽप्येतहि कौरव्य सप्ताहं जीवितावधिः । उपकल्पय तत्सर्वं तावद्यत्साम्परायिकम् ॥ १४ ॥ तयाऽपीति । यथा तस्य ज्ञातमायुरेवं तयाऽपीति । एतर्हि इदानीमपि । जीवितावधिः सप्ताहम् । समदिनमा जीवितस्याऽवधिः । अतस्तावत्पर्यन्तं सर्वमेव परलोकसायनमुपकल्पय सम्पादय । सर्व परिसज्य भगवत्कयां शृण्वित्यर्थः । केचनाऽने वक्ष्यमाणमाहुः । तत्प्रमेयविरोधादुपेक्ष्यम् ॥ १५ ॥ एवं सपरिकरं प्रथमप्रश्नोत्तरमुक्तं सर्वात्मना किं कर्तव्यमित्यस्स (१) । "अन्ते नारायणस्मृ- तिरि"ति च "गतयानभयं हरिमि"ति च वाक्याभ्यां "सर्वमुपकल्पपे"सनेन चाऽन्त- कासकर्तव्यमुपदिष्टमेव । सीमना सर्यसगये तदेव कर्त्तव्यं यतः । तथापि राजभेदये तस्योत्तरं परिणाममिति रा. परिणाममिनिस, १ अग्रे पारावेन हरेरुत्तरपतिदतिरिक्शामित्वमशो नास्ति स. ।

·२ स्क. १.स. १७ श्लो.] श्रीमद्लभाचार्यचरणविरचिता । देयमित्याकाला स्वात्तदाऽस्माभिरुच्यमानं श्रवणं न सम्परहृदये भासतेति विशेषेणाऽन्तकालकर्तव्यं बदन् पूर्वोक्तस्य श्रवणस्य फलोपकार्युत्तराझे मनननिदिध्यासने निरूपयति- अन्तकाले तु पुरुष आगते गतसाध्वसः । छिन्यादसङ्गशत्रण स्पृहां देहेऽनु ये च तम् ॥ १५ ॥ गृहात्प्रवजितो धीरः पुण्यतीर्थजलाछुतः। शुचौ विविक्त आसीनो विधिवत्कल्पितासने ॥ १६ ॥ अभ्यसेन्मनसा शुद्धं निवृहह्माक्षरं परम् । मनो यच्छेजितश्वासो ब्रह्मवीजमनुस्मरन् ॥ १७ ॥ अन्तकाल इति । मननं नाम युक्तिभिरनुचिन्तनम् । तत्र भगवाच्छ्रोतव्य इत्युक्तम् । तन को मगवानित्याकाक्षायां सर्वात्मवादिपदैः सर्वपुरुषार्थरूपः सर्वफलसाधकः सर्वमेव मगवानियुक्त भवति । तत्र कथं सर्व भगवानित्याकाझायां "आत्मैवेदं सर्वम्" "ब्रह्मवेदं सर्वम्" "अहं हरिः सर्वमिदं जनार्दन" इति वाक्यानां प्रमाणानां विद्यमानतेऽपि लौकिकयुक्त्यपेक्षायां सर्वसाऽपि जगतो भगवच्छरीरे सन्निवेश उच्यते । पुरुषश्च भगवानित्यविवादम् । “पुरुषो ह वै नारायणोऽकामयते"ति श्रुतेः । “पुरुप एवेसर्वमिति च । तत्र सर्वसाऽपि यावत् पुरुपशरीरे निवेशनं न क्रियते तावत् सर्वलं पुरुषस न मन्येत । अतः पुरुषशरीरे निवेशनं कथयति । किन्छ । पुरुषस्य शरीरे सर्व वचनेन निवेशितमपि यद्यनुमवेन विसंवादि साचदापि न मन्येत । अतस्तक्यानरूपेण वदति । ध्यायमानस कदाचित्साक्षात्कारो भवेत्तदा तस्स शरीरे सर्व पश्यनिःसन्दिग्धो मवेदिति मननं निदिध्यासनावधि साक्षात्कारफलकं तत्त्वनिरू- प्रणार्थमुपदिशन् “पाक्षिकोऽपि दोषः परिहाणीय" इति न्यायेन को वेदान्तकाले स्सरणे क्रियमाणे न्यासगान्तरमपि मवेतदा तदेव मवेदिति तद्दोपपरिहाराय चित्रवृचिनि- रोषरूपं योगं बदन् वदभूतध्यानविषयत्वेन भगवखरूपमपि बदन्नन्तकालकर्तव्यप्रश्नोचरम- प्याह । तुशब्दस्तवैतत्कर्त्तव्यमिति पक्षं व्यावर्तयति । पूर्वपक्षसङ्गतमेव किश्चिदुच्यत इति वा पक्षं व्या- वर्तयति । अन्तकालो मरणकाला । कालसान्तो वा वयोरूपस । राजदन्तादिवत्सरनिपातः । न्त- कस्स वा कालः । समागत इति झाते प्रयमसाधनं गतसाम्बस इति तदर्थ पूर्वोकं कर्जन्यम् । तदनु असशस्त्रेण वैराग्यशत्रेण देहे तमनु ये देहानुवर्तिनो गृहादयस्तेषु च स्पृहामभिलाएं ममैते मवन्तु तकृतोपकारो वेति छिन्द्यात् अन्तःकरणे तेपामपेक्षा त्यजेत् । इदं द्वितीयम् । ततो गृहात्मवजेत् । संन्यासं गृहीत्वा गच्छेत् । तृतीयम् । ततः शीतादियाघायां धैर्य चतुर्थम् । एते यमा उकाः । नियममाह-पुण्पतीर्घजलाप्लुत इति । पुण्यं जलमुदतमपि भवतीति तीर्यपदम् । पुण्यपदेन काम्यतीपरित्यागः । पुण्यरूपं ती गहा था। तीर्यपदेन चो वा । "तीर्थे हि ते तां प्रावेश- मन्मत इदि स. पुस्कल शरीरे इति . १ अन्तवाटरवि प.३सं उत्कृष्टला. - -- ·१२ श्रीसुयोधिनी । [२.१५. २०ी. यमि"ति श्रुतेः । आप्ठतः सम्यक् स्नातः । आसनमाह । शुची पवित्रे । विविक्ते एकान्ते । विधिवत् चैलाजिनमुशोत्तरप्रकारेण कल्पिते आसने आसीनः। अभ्यसेदिति सम्यन्यः। प्राणायागमाह- अभ्यसेदिति । सचीजप्राणायामे शीघं वायुः स्थिरो भवति । पापेन च वायोश्चलनम् । अत- खिद्याक्षरं अकारोकारगकारवृतं सदट्टितं वर्णनयात्मकमेकं ग्रामवाचकं निर्विमार्थ मालरूपम । परम् । परापश्यन्तीमध्यगावैखरीप्रकारेषु प्रथमम् । अवर्णात्मकं वा । तदभ्यसेत् । तेन वायुजयो भवति । ततः प्रत्याहारमाह-मनो पच्छेदिति । जितवासस्वैव मनोनियमनम् । ग्यासजयश्च ब्रह्माक्षरेण । अतो ब्रह्मवीजमनुस्मरमितश्वासो मनोयन्छेदिति सम्बन्धः ॥ १५ ॥ १६ ॥ १७ ॥ प्रत्याहारे मनसश्चेन्द्रियाणामन्योन्यहेतुहेतुमद्भावेन भेदं निरूपयति- नियच्छेद्विषयेभ्योऽक्षान्मनसा बुद्धिसारथिः । मनः कर्मभिराक्षिप्तं शुभार्थे धारयेद्धिया ॥ १८ ॥ नियच्छेदिति । मनसा इन्द्रियाणि विपयेभ्यो नियच्छेत् । विषयाणां दुष्टत्यधुद्धिर्मनसेन्द्रिय- नियमने सारथिः सहायः । पूर्व मनसः क्रिया निवारिता प्राणायामेन । अधुना कर्मभिराक्षिप्तं प्रत्या- हाररूपैः कर्मभिराक्षिप्तं आ समन्ताद्विपयेभ्यो दूरीभूतम् । विषयज्ञानाननुकूलमिति यावत् । तादृशं मनः शुभरूपे अर्थ धिया सर्वावयवव्यापिकया बुद्ध्या मानसीं मूर्ति परिकल्प्य तत्र सर्वावयवस्थितं मनो धारणारूपं कुर्यात् । सर्वावयवे मनसः स्थापनं धारणा । एकावयवे मनोधारण घ्यानमिति भेदः॥१८॥ ध्यानमा तत्रैकावयवं ध्यायेदव्युच्छिन्नेन चेतसा । मनो निर्विषयं युक्त्वा ततः किञ्चिन्न संस्मरेत् ॥ १९ ॥ तत्रैकावयवमिति । तत्र मनोगृहीतमूर्तीवेकमवयवं ध्यायेत् । अव्युच्छिन्नेन पूर्वध्यातावय- वसंलिप्टेन । अनेन खण्डशो ध्यानं निवारितम् । एकमप्यवयवमितरावयवैर्यथायोग्य संश्लिष्टमेव ध्यायेत् । एवं ध्याने क्रियमाणे यदा मनो विषयवासनां सजति तदा इममपि विपर्य त्याजयित्वा सर्वथा निर्षिपयं युक्त्वा योगसहितं कृत्वा । सर्ववृत्तिनिरोधं कृत्वेत्यर्थः । ततः किमपि न संस्मरेत् । योगसाधितप्रयत्नेन चित्तं निरुद्ध्य तिष्ठेत् ॥ १९ ॥ सतो यद्भवति तदाह- पदं तत्परमं विष्णोर्मनो यत्र प्रसीदति । रजस्तमोभ्यामाक्षितं विमूढं मन आत्मनः । यच्छेद्धारणया धीरो हन्ति या तत्कृतं मलम् ॥ २० ॥ पदमिति । एवं चित्तनिरोधे क्रियमाणे तचित्तं खयमेव प्रसीदति ध्यानाकारेण परिणमति । तस्य १भविम्मरमिति प. २ प्रसाहारे मनसेखादि रा. ३ रोकृतमिति, ·२ स्कं. १ अ. २२ श्लो.] श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणविरचिता । परिणामस्य य आधारस्तद्विष्णोः परमं पदम् । अन्यथा स्थलान्तरे निरुद्धं तदभिव्यक्ति कुर्याद्विषीदेवा । अतो यत्र निरुद्ध प्रसीदति तदाधारसामदेिव प्रसीदतीति प्रसादाधारो भगवत्पदमेव । चित्तप्रसादे यत्प्रकाशते सञ्जीवात्मस्वरूपं पुरुषोत्तमस्य स्थानम् । "तस्याः शिखाया मध्ये परमात्मा व्यय- स्थित" इति श्रुतेर्वह्निशिखात्वेनाऽप्युच्यमाना जीवकलैन । अथवा । अक्षरस भगवत्सदत्वात्तदंशो जीवो- अपि भगवत्पदम् । एवं यावत्कालं प्रसन्नं मनस्तिष्ठति तावत्तथैव स्थातव्यम् । “रजः सत्वं तम- श्वैवेति न्यायेन कारणीभूतं रजस्तमो वा कालप्रेरितं सत् मनो विक्षिपति विमूढं वा करोति । तदा योगधलेनाऽन्येषामपि मनांसि भगवत्पदे भासन्ते । सर्वेषां जीवानां तौकीमावात्। तत्राऽन्यमनोविक्षेपे न किञ्चित्कुर्यात् । यदा त्वात्मनो मनः कर्मणि क्षिपेद्रजो मूढं वा कुर्यात्तमस्तदा तदोपपरिहारार्थ पुनरिणया मनो यच्छेत् । तत्र नियमनसमये वासनया रजो विषयानुपस्थापयति । तमश्च निद्रा- दिकम् । तत्रोभयनाऽपि पीरो भवेत् । तादृशी च धारणा कर्तव्या यया रजोदोपस्तमोदोयश्च दूरी- क्रियते । चण्डिकाशिवादिधारणाव्यावृत्त्यर्थमुक्तम् हन्ति या तत्कृतं मलमिति ॥ २० ॥ किन्न । तादृशी धारणा कर्तव्या यया धारणया योगः सिद्ध्येत् । सन्ति च बहवो. योगाश्चित्त- निरोधकाः कर्मादयः । तत्रापि भक्तिलक्षणो योगो यया सम्पद्यते तां धारणां कुर्यादित्याह- यत्र सन्धाय॑माणायां योगिनो भक्तिलक्षणः । आशु सम्पद्यते योग आश्रयं भद्रमीक्षतः ॥ २१ ॥ यत्रेति । यत्र विपये सर्वावयवसंस्थितायां चित्तवृत्त्यां सत्याम् । योगिनश्चित्तनिरोधकस । भक्तिरेख लक्षणं यस्य गोसानादिवत्कदाऽपि भक्तिर्न व्यभिचरति, भत्तयैव च तत्प्रसिद्धिस्तादृशो योगः सम्पद्यते । मनु योगस्य कस्माद्भक्तिलक्षणलग् ? तत्राऽऽह-आश्रयं भद्रमीक्षत इति । भद्रं मनोहरम् । आश्रयं धारणायाः । भगवद्रूपमिति यावत् । तदीक्षतस्वक्ष्यायतः । भगवड्याने भक्तिलक्षणो योगः सम्पद्यत इत्यर्थः ॥ २१॥ লস ল বিয় নি राजोवाच- यथा सन्धार्यते ब्रह्मन् धारणा यत्र सम्मता। याशी वा हरेदाशु पुरुषस्य मनोमलम् ॥ २२ ॥ यथेति । इमं धारणा कथं सन्धार्या । किं मानसीं मूर्ति कृत्वा तत्र मनः सापनीयम् । बाहो- खिच्छुतां भगवन्मूर्ति स्मृत्वा । किञ्च । यत्र सम्मता यस्यां मूर्ती सम्मता । अनन्तमूर्तित्वाद्भगवतो यसामेव मूतौ सर्वेषामेव योगिनां सम्मतिरस्ति । किश । यादृशी का । याहक्प्रकारा | रूपमा- धान्येन धर्मप्राधान्येन वा । स्थूला सूक्ष्मा वा । निराकारा साकारा वा । शान्ता वा साग्रहा था । तम यादृशी पुरुषस्य मनोमलं हन्ति तस्कययेत्यर्यादुक्तं भवति । गुरोः सन्निधाने नियोगोऽनुचित इत्यभिप्रायबोधकवाक्यशेपमुक्त्वा नियोगांशं नोक्तवान् ॥ २२ ।। - तमधेति न्यायेनेति क.

·श्रीसुबोधिनी। [२ स्कं. ११.२४ सी. तत्रोत्तरमाह- श्रीशुक उवाच- जितासनो जितश्वासो जितसङ्गो जितेन्द्रियः । स्थूले भगवतो रूपे मनः सन्धारयेद्धिया ॥ २३ ॥ जितासन इति । यादृशीत्यस्योत्तरम् । गासनादिजयसहिता सा मनोमलं हन्ति । जितसम्म जितो विषयसको येन । अनेन मनोनियमनमुक्तम् । यत्र सम्मतेत्यस्योत्तरमाह-स्थूल इति । घिया निश्चयात्मिकया बुद्ध्या ॥ २३ ॥ ननु भगवतः कथं स्थूल रूपम् । व्यापकन्तु फलरूपं न धारणामहति । अन्यानि मत्स्यादिरूपा- प्रयनिरितपरिमाणानि । अतः स्थूलं किमित्याकालायामाह- विशेयस्तस्य देहोऽयं स्थविष्ठश्च स्थवीयसाम् । यत्रेदं दृश्यते विश्वं भूतं भव्यं भवञ्च सत् ॥ २४ ॥ विशेषस्तस्य देहोऽयमिति । विशेषः पृथिवी । सर्वे विशेषास्तद्रूपा इति । “अतो विशेष" इति वाक्यात् । विशिष्टः शिष्टो यत्रेति वा । वेः कालस्य शेपो वा । अत्रत्यानां खेच्छया कालपासात् । अत एव भगवतो देहो विशेषः । कालस्य भगवचेष्टात्वात्तदाधारो देहो भवत्येव । देहात्मनोः संयोगः सम्बन्ध इति साझ्याः । तदेकदेशिनो योगिनग्धाऽध्यास इति । आवेश इत्यपरे । आययोगोलकवत् । अहकारेणाऽहमिति स्वीकार इत्यपरे । ते चत्वारोऽपि पक्षा भगवतो देहस च सम्बन्धप्रतिपादका न भवन्ति । किन्तु स्वस्वामिसम्बन्ध इति षष्ठया सम्बोधयति-तस्येति । "दिह उपचय” इति धातोरप्रसय कृते देह इति भवति । भगवतोऽयमुपचय इत्यर्थः । स्वरूपस्थितेनैव यद्यपि सर्व कर्तु शक्यते तथापि सर्वेषां पोपार्थं स्वरूपादप्यधिकसुखदानार्थमुपचितः सन् पुष्टः सन् सर्व करोतीति तदेव रूप भगवतो धारणाविपयो भवतीति सर्वेषां सम्मतिः । अयमित्यपरोक्षविपयः । यद्यप्येकदेश एव तया तथापि तेनेतरानुमानं सुकरमिति इतरावयवज्ञानसहकृता प्रत्यक्षसामग्र्येव विशिष्टज्ञानं जनयती- त्ययगित्युक्तम् । स्थविष्ठश्च स्थवीयसामिति । प्रथनात्पृथिवी स्थविष्ठा स्थूला वा । अत्र शास्त्रे विरलावयवाः सूक्ष्माः । संहतावयवाः स्थूलाः । अत एवाऽऽकाशादयः सूक्ष्मास्तथा व्यवहारागोचराः । पृथिवी तु सर्वघ्यवहारगोचरा स्थूला। संहतैरुपचितैरव्यवैर्गुप्तोऽवयवी प्रकटीक्रियते। तथा देहेनाऽपि भगवान्नकटीक्रियत इति ध्यानविषयतायां भगवानपि प्रकटो भवतीति तस्य स्थूलत्वनिरूपणम् । बुद्धौ प्रविष्टो वा बुद्धिमपि विश्दयतीति पश्चात्स्थूला पुद्धिः सूक्ष्मान्विपयान्न ग्रहीप्यति । तेन मनसो रज- स्तमाकृतो दोपो नियतितो भवति । चकारासुन्दरश्च । सर्वविशेषसमवायात् । तेन तत्र घुद्धिः स्थिरा भवति । सीयसामाकाशादीनां मध्ये । उपचितावयवत्वादिति । अत एव "आकाशशरीरं ब्रह"ति "वायुरात्मेति "स्पोतिषां ज्योतिरि"ति "तोयात्मने नम" इति वाक्यैः सर्याग्येय मूतानि गगवच्छरीरस्पेनोक्तानि । तथाप्यस्मादेव विशेषादस धारणाविषयत्वम् । किश्च । सर्वाणि रूपाण्यत्र सम्मपन्ति । इदं तु नाऽन्यत्र सम्भवतीत्यस ध्यानास्पदत्यम् । तदाह-यन्नेति ।

·२ स्कं. १ अ. २५ श्लो.] श्रीमदल्लभाचार्यचरणविरचिता । सर्वमेव विश्वमन व्यज्यते समुद्राः सूर्यो वायुरवकाशश्च । अन्येपामपि सूक्ष्माणामेतदवान्तरभूतानाम- हतारादीनाच स्वयमेवाऽत्र निवेश वक्ष्यति-"पातालमि"यादिना । किञ्च । कालोऽप्यन निविगते कार्यद्वारेति तदाह-भूतं भव्यं भवचेति । अनुदयास्तमयरूपस्य कालस्य भूतत्वादिसाधकत्वम् । केनचिनिमित्तनास्तीतस्वादिधर्मसम्मन्यात् । तमोत्पतिस्थितिविनाशलक्षणगुणत्रयप्रेरणात्यात्वम् । अतः स्वकार्यसहितः कालो भगवचेष्टारूपोज स्पष्टतया प्रकाशत इति सर्वमेव भगवत्कार्यमन साट- तया ज्ञातं भवति । भूतं जातम् । भव्यम् भाव्यम् । भवत् वर्तमानरूपम् । चकाराकालनयसम्ब- न्धरहितमपि प्राणजीवादिखरूपमा दृश्यत इत्यर्थः । यदिति प्रसिद्धम् । नाघ्न तिरोहितमिर किञ्चित् । अतो विशेषतः प्रमाण न वक्तव्यमिति भावः ॥ २४ ॥ ननु जडस्य कथं ध्येयत्वम् । ध्यातस्य फलदानावश्यम्भावात् । क्रियान्तरवधानस नाऽदृष्टद्वारा फलजनकत्वम् । ध्येयसाक्षात्कारस्यैव दृष्टत्वात् । मगवत्सम्पन्धाक्ष्येयत्वेऽपि "गौणमुख्ययोमुग्न्ये कार्यसम्प्रत्यय” इति न्यायेन भगवानेव कथ न ध्यानविषयीक्रियते 1 तनाऽऽह- आपडकोशे शरीरेऽसिन्सप्तावरणसंयुते । वैराजः पुरुषो योऽसौ भगवान्धारणाश्रयः ॥ २५ ॥ आण्डकोश इति । नेद ध्यानविषयत्वेन निरूपितं किन्तु तदाश्रयत्वेन । अनेन "यथा सन्धार्यत" इत्यपि निरूपित भवति । भगवान् साक्षाद्विपयत्लेन आण्डकोशस्तु तदाधारत्वेन । यद्यपि स्वात्मन एव जीवस्याऽऽधारत्व युक्त तदप्यग्निमाध्याये मतान्तरत्वेन वक्ष्यते । तथापि यहि. स्थितो भगवानन्तः प्रवेशनीय इति स्नेहाधिक्यसिद्ध्यर्थमात्मनो महत्त्वसिद्धाधं च प्रयत्नसाफल्याय च स्वात्मनि सिद्धमगवद्रूपापेक्षया सिद्धसाधनत्वदोपामावास्मरणमापतिपयत्वाच ध्यानमिद्ध्यर्थं ब्रह्माण्डाधार एव मगवान्विषयत्वेन निरूप्यते । अण्डसम्बन्धी आण्डः । स एव कोशो मुकुलितकमलरूपः । स एव शरीरम् । “भूतैर्यदा पञ्चभिरात्मसृष्टैरि"ति वाक्यास्वार्थ भगवाञ्छरीरमिद कृतान् । अ- तोत्र कृतं तस्य भोगाय भवति । भोगायतनवाच्छीरस्य । अत आत्मापेक्षयाऽप्ययमेगाऽऽधारस्तेन ध्येय इति भावः। कोशरूपलादसेतरदेहवत्सच्छिद्गता निवारिता । तर मकरन्दपानश्च । अस्स शरीरस्य सुरक्षितत्व कथयन्भगवद्व्यतिरिक्तस्यैव सर्वस्य तत्त्वसम्हस्साऽन निवेशमाह-सप्तावरण. संयुत इति। सप्त यान्यावरणानि तैः सयुक्ते । सयुक्तपदान्मध्ये शून्य स्थान निवारितम् । जलादि- प्रत्यन्तानि सप्ताऽऽवरणरूपाणि । तर यो वैराजः पुरुषो द्वितीयपुरुषरूपो यः सर्वत्र शास्ने प्रसिद्धः असावित्यनुभवसिद्धय स एष वैराजो विराट्शरीरे प्रविष्ट. । न तु जीवरिशेषः कश्चित् । तदाह- भगवानिति । यो वैराजः पुरुष उक्त स एव भगवान् योगिप्रत्यक्षमिद्ध, । अत एर प्रचुरतराम्या- सादसाविति प्रत्यक्षतया निर्देशः। स तु धारणाया आश्रयः । तम्याऽऽय. कोश । यथा अयोगोल- कस्यो वन्दिः । यथा वा स्मलस्थितो भ्रमर. । यथा वा प्रासादस्थितो राजा । आश्रयपदेन धारणायाः फल सशरणमागताया सर्वया दासतीनि सूचितम् ॥ २५ ॥ निविशति इति । उत्ताकदिती स ·श्रीसुबोधिनी। [२ स्कं. १ अ. २८ श्लो. इदानीं सर्वेषामेव सूक्ष्माणां साधाराणां तत्र निवेशनं वक्तुं भारत्वामावायाऽऽधाराणामवयवत्वं निरूपयति पातालमित्यादिभिः- पातालमेतस्य हि पादमूलं पठन्ति पाणिप्रपदे रसातलम् । महातलं विश्वसृजोऽथ गुल्फो तलातलं वै पुरुषस्य जङ्ग्रे ॥ २६ ॥ दे जानुनी सुतलं विश्वमूर्तरूरुद्वयं वितलश्चाऽतलञ्च । महीतलं तजघनं महीपतेर्नभस्तलं नाभिसरो गृणन्ति ॥ २७ ॥ उरःस्थलं ज्योतिरनीकमस्य ग्रीवा महर्वदनं वै जनोऽस्य । तपो रराटी विदुरादिपुंसः सत्यं तु शीर्याणि सहस्रशीर्णः ॥ २८ ॥ चतुर्दश लोकाश्चतुर्दशभेदेनाऽवयवविन्यासत्वमापन्ना ध्यानविषयत्वमापद्यन्ते । न तु भगवदययवा लोकत्वमापन्नाः । तथा सत्युत्तमस्स हीनभावादध्येयत्वमेव सात् । तदाह । पातालं सर्वाधोलोकः । पादमूलं पादारक्तस्थानम् । तथा सति वासुकिप्रभृतीनां रेखात्वमुपपद्यते । अन्न प्रगाणमाह-पठ- न्तीति । वेदवदनादिसिद्धेयं प्रसिद्धिः । एतस्य शरीरस्य । भगवत्पक्षे साकारब्रह्मणस्तत्र न्यासत्यात्त- दावमापन्नमिति । पाणिश्चरणपश्चाद्भागः । प्रपदं पादानम् । प्रत्याहारेण तन्मध्यभागश्च । रसातलं तदुपरितनो लोकः । गुल्फी पादग्रन्थिरूपौ । महातलं रसातलादुपरितनो लोकः । एवमग्रेऽपि पूर्वनि- रूपितम्योपरितनो लोकः पश्चानिरूप्य इति । महातलस महत्सदप्रयोगे हेतुमाह-विश्वराज इति । तत आरम्य सृष्टेराधिक्यात् । तस्स भिन्नखण्डत्वनिरूपणायाऽथशब्दः । एतावता पश्चात्मकः पुरुष इति निरूपितो भवति । तत्र लोकद्वयमेकः खण्डः । अब भिन्नप्रकारेण । गुल्फो । त्रयाणामपि गुणानां पच भेदा अप्युक्ता मवन्ति । केवलं तमः, रजस्तमः, रजः, रजःसत्त्वम्, सत्त्वमिति । तन केवलं तमो निरूपितम् । महातलादिसुतलपर्यन्तं द्वितीयः खण्डः । तत्र जड़े तलातलम् । पुरुपस्येति लोमशरयम् । जो जहाद्वयम् । उभयावयवत्वान्नाति पदद्वयप्रयोगः । आधारस्वेन वा । सुतलं । जानुनी । जानुनीपदनैव जानुद्वये प्राधे पुनविपदं तस्य लोकस द्विरूपताज्ञापनार्थम् । अत एवाउने मुतलं शुद्धमिति यक्ष्यति । साधारणस्थानं सस्थितिस्थानश्च । यत्र बलिस्तिष्ठति तच्छुद्धम् । अत एवं तम्स प्रदर्शितं विधरूपमनुरमारयति-विश्वमृत्तरिति । वितलमतलब ऊरुद्वयम् । एकमतलम् । एक वितलम् । केचनाध्यपधादायभेदेन द्वयमपि द्वयमाहुः । ताछीकिकपुरपन्यायेन तथा सम्भवेऽपि पयमे तनोऽधातादित्यमापापिन्सम् । अत्र चकारद्वपस्स विद्यमानत्वातथास्यं या। तत्राऽप्यवान्तरभेदो था । महादेवश्रीडासानं मयपुत्रस्थानमा स्वर्गापररूपम् । महीतलं पृथिवी । तम्य भगवतो जपनाम् । उरियनपुगसम्पयं प्ययम्या । उर्ध्वगोलम्य च । ध्येयस्तु ग एव । महीपतेरिति राजरूपेणाज्य ग. गपम्पितिलका । नमसलमन्तरिक्षम् । नामिगर इसन्तरिक्ष जलस्थितिमका । प्रत्यक्षविरोधेऽपि वेद- प्रमाणमिदमित्याद- गृणनीति । “मन्दिलं पा इदमन्तरामीपदतरन्नत्तारफाणां तार• फाल्पमि"नि शुनेः । अम भगरगारभाराहालयसाय नाभिकमलोद्भपसम्भयाय मरस्त्यनव निख- पगन् । उर: पक्षाला । ज्योतिग्नीकमादित्यादिभुवान ज्योनिममाम् । तदम्प । तम नान्यग्नि- नीन्युनं. मा । निमारम्प भगवत्यान दिये प जीपम्पानं भवति । अतो ज्योनिनी शिशुगारे । 1 ·२ स्क. १ अ. ३७ लो.] श्रीमदतमाचार्यचरणविरचिता । मगवान् ध्येयः । ग्रीवा महर्लोकः । वदनं जनलोकश्चिचुकादिचूपर्यन्तम् । अयमपि केवलं मगयतः । नित्यसुखस्थानत्वात् । तदने वक्ष्यामः । तपोलोको रराटी ललाटं शून्यस्थानम् । स्त्रीपदप्रयोगः शृङ्गाराधारत्वख्यापनार्थः । आदिपुंस इति । तपसा तप्राप्यत इति । सत्यं तु शीर्वाणि । शिरसा बहुले हेतुःसहस्रशीर्ण इति । "सहस्रशीपै"ति तस श्रौतत्वज्ञापनाय । तत्र ब्रह्मादीनां बहूना लोकभेदात्सर्वेषां मूर्धन्यतासिद्ध्यै मूर्धानं यन्तीति शीर्णा बहुवचनम् ॥ २६ ॥२७ ।। २८ ।। एवं लोकानां सन्निवेशमुक्त्वा तवसानां जीवानां सन्निवेशमाह इन्द्रादय इत्यादिना- इन्द्रादयो बाहव आहुरुस्लाः कर्णौ दिशः श्रोत्रममुष्य शब्दः । नासत्यदलौ परमस्य नासे घाणश्च गन्धो मुखमग्निरिद्धः ॥ २९ ॥ चौरक्षिणी चक्षुरभूत्पतङ्गः पक्ष्माणि विष्णोरहनी उभे च । तविजृम्भः परमेष्ठिधिष्ण्यमापोऽस्य तालू रस एव जिह्वा ॥ ३० ॥ छन्दांस्यनन्तस्य यशो गृणन्ति दंष्ट्रा यमः स्नेहकला द्विजानि । हासो जनोन्मादकरी च माया दुरन्तस! यदपाङ्गमोक्षः ।। ३१ ॥ ब्रीडोत्तरोष्ठोऽधर एव लोभो धर्मः स्तनोऽधर्मपथश्च पृष्टः । कस्तस्य मेण्डू वृपणौ च मित्रौ कुक्षिः समुद्रा गिरयोऽस्थिसङ्घाः ॥३२॥ नद्योऽस्य नाडयोऽथ तनूरुहाणि महीरुहा विश्वतनोर्नृपेन्द्र । अनन्तवीर्यश्वसितं मातरिश्वा गतिर्वयः कर्म गुणप्रवाहः ॥ ३३ ॥ ईशस्य केशान्विदुरम्युबाहान्वासस्तु सन्ध्ये कुरुवर्य भूमः । अव्यक्तमाहुर्हदयं मनश्च स चन्द्रमाः सर्वविकारकोपः ॥ ३४ ॥ विज्ञानशक्तिं महिमामनन्ति सर्वात्मनोऽन्तःकरणं गिरित्रम् । अश्वाश्वतर्युष्ट्रगजा नखानि सर्वे मृगाः पशवः श्रोणिदेशे ।। ३५ ॥ वयांसि तव्याकरणं विचित्रं मनुर्मनीया मनुजो निवासः । गन्धर्वविद्याधरचारणाप्सरः स्वरः स्मृतीरसुरानीकवर्यः॥ ३६॥ ब्रह्माननं क्षत्रभुजो महात्मा विड्रगिः नितकृष्णवर्णः । नामाभिधाभीज्यगणोपपन्नो द्रव्यात्मकः कर्म वित्तानयोगः ॥ ३७॥ यद्यपि येषां यत्यानं ते तत्र निविष्टा इलादुक्तं गति तयाप्यनियतस्थानीयानां सानं निरूप्यते । यतो देवाः सर्वेषु लोकेषु परिनमन्ति । अथवा ! भगवदिन्द्रियाणामाधार न ममिप्यतीति तन्निरूपणा पृथनिरूपणम् । आधिदैविकास्ते देवाः । अन्येऽपि तत्प्रकरणे निरूपिता- स्तद्रूषा एव । इन्द्रादयो देवा उमाः कर्मफलदातार | मारवहनसमर्धा उसा उन्यन्ते । उत् ऊर्म ३ ·श्रीसुबोधिनी । [२ स्कं. १ अ. ३७ श्लो. सरन्तीति । "उस्रावेत धूरुषांहावि" यत्र तथा निरूपणात् । भगवदावश्च फलदातारः । भग- वतः कौं ब्रह्माण्डे दिशः । यस्तु शब्दः स भगवतः श्रोत्रमिन्द्रियम् । नासत्यदस्रौ अश्विनौ । नासे परमस । नासिकायं परमस्य यज्ञस्स । यज्ञ एव तस्कृतोपकारात् । अस्मदिन्द्रियायधिष्ठातारो भगवदिन्द्रियगोलकानि । विषयस्त्विन्द्रियम् । गन्धोऽस्य प्राणम् । इद्धो ज्वलन्नग्निः । अतो मगवन्मुखे यद्देयं तज्ज्वलदनौ देयम् । द्यौः स्वर्गलोकः शिशुमारस्थानभूतः । अक्षिणी गोलके । चक्षुरिन्द्रियं पतङ्गः सूर्यः । पतद्गच्छतीति । चक्षुरपि भगवदीयं स्वस्मिन्पतचलत्वित्येतदर्थम् । पक्ष्माणि चत्वारि नेत्रोन्मीलननिमीलनकर्टूणि । विष्णोरिति । कालरूपस्य, यज्ञस्वरूपस्य वा । अहनी रात्र्यहनी । उभे चेति देवमनुष्यभेदेन । चकारास्पितृब्रह्मणोरपि । परमेष्ठिधिष्ण्यं ब्रह्मस्थानं सत्यलोकस्थितं तस्य भगवतो भूविजृम्मः । यं प्रति ध्रुवोर्विजृम्भणं सन्तोपेण प्रसारणं करोति तं ब्रह्मासने उपवेशयति । आपो जलानि वरुणपलीरूपाणि । अस तालुगौलकरूपा जिह्वा । जिह्वा इन्द्रियम् । एवकारेण रसवद्रव्यं निवारितम् । छन्दांसि गायत्र्यादीनि । परःसहस्रं छन्दांसि । तत्र सप्त मुख्यानि । यशः कीर्तिः । गृणन्तीति पूर्ववत्प्रमाणकथनम् । भगवद्दष्ट्रा यमः । स्नेहकला मोहा- दयो द्विजानि दन्ताः । हासः हास्यं प्राणिनामुन्मादक: मायैव । चकारादनुन्मादकरी भक्तिरूपा च । माया पूर्वगुक्ता। दुरन्तसर्गः नित्यप्रवाहरूपा सृष्टिः । अपाङ्गमोक्षः कटाक्षमोक्षः । ग्रीडा लज्जा । माह्मणानामुपरि भवति । अधरः अधरोष्ठः । अधस्तनानामेव लोमो भवति । एवकारेणोपरितनानां लोमामावः सूचितः । धर्मो ब्रह्मसुतो नरनारायणपिता । चतुष्पाद्धों वा । एकस्वनो दक्षिणः । वामस्वधर्मः । अधर्ममार्गश्च भगवतः पृष्ठभागः । कः प्रजापतिः । मेण्टू (१) अर्थः (१) इन्द्रियमिति यावत् । मित्रौ मित्रावरुणौ । मित्रद्वयं वा । कुक्षिरुदरम् । सर्वेऽपि समुद्रा भगवत्कुक्षिः । गिरयः पर्वताः । अस्थिसमूहा पतयः । नयो गङ्गायाः । अस्य भगवतो नाड्यः । तनूरहाणि लोमानि | अर्थत्यचेतनप्रायसृष्टिसन्निवेशार्थम् । राजसानां पा लोकास्तामसाः। देवादय एतदन्ताः सात्विकाः । महीरहा वृक्षाः । पडिया अपि मगवतो लोमानि । विश्वतनोरिति । विश्वं तनो यस्य । अनेन नेपां विश्वरुपत्यं निरूपितम् । अन्नान्छादनरूपत्वात् । नपेन्द्रेति सम्बोधनं महाराजस्स राज्ये एकस्मिन्नपि क्षे छिन्ने लोमच्छेदनयरलेशो भवतीत्यनुभवस संवादार्थम् । अनन्तवीर्यस्य भगवतः श्वसितं नासापुटस्थपायुः । मातरिश्वा अयं वायुः । भगवतो गतियः कालः । फर्म भगवतो गुणप्रवाहः सत्त्वरजमामसां देवतिर्गमनुप्यादिशष्टिरुपः । ईशस्य ईश्वररूपस । अम्बुवाहा मेपाः । विदुरिति पूर्वपटमाणम् । वाराः पीताम्परम् । सन्ध्ये सन्च्याद्वयम् । तुशन्देन मायापक्षव्यावृत्तिः । भूम्न इति । कालम्प । पुमयपनि सम्योधनं भगवतो महत्त्वज्ञापनार्थम् । अन्यक्तं प्रकृतिर्भगवतो हृदयम् । आहुरिति पूर्ववत् । स चन्द्रमा आधिदैविकरूपः सर्वधिकाराणां कोपरूपं भगवन्मनः । तद्विकासे म रिफार उत्तपन्त इति । विज्ञानशक्ति जानकम् । महिं महत्तत्वम् । अन्तःकरणमझारम् । गिरि गदादेवम् । सस्मिन इत्पदशाम्प मर्वय स्थितिमा । अषादय मत्वारोऽवयवचतुष्टयन- हानि । तथापी दनयोः । यामहम्ननमानां सीपयोग इत्यापतरी । म मृगाः पावर भग- पनोपपात्यामापेऽपि श्रोनिदेश योनिग्याने मपन्ति । अपवा । मृगाः पशुपम श्रोणिस्यानद्वपम् । वामि पक्षिण भगवनो प्याकरणम् । "मयंगचित्रिता पेने"नि पाफ्यात् । मनुः न्याय- भुपादिः । मनीपा इपा । मनुजो मनुष्यः । नियामो गृहम् । गन्धर्यादयोऽपारोन्ता एफपहा HOMEd. ।

·२ स्कं. १.३८ श्लो.] श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणविरचिता । प्रामाः । स्वरो भगवत्कर्तृको रागविशेषः । असुरानीकवर्यः प्रहादः स्मृतिः स्मृतीः स्मृतयः । पाठान्तरे अप्सरोन्ताः प्रहादश्च स्वरस्मृती । यायः खरः । द्वितीयः स्मृतिः । वीर्य इति पाठे पूर्वोक्ता एव खरस्मृतयः । असुरानीकं वीर्य यस्य । समास एव उद्देश्यविधेयभावः । ब्रह्मभावः कधिद्धर्मः । यस्मिन् विद्यमाने ब्राह्मणशब्दवाच्यो भवति पुरुषः । बापण्यापरनाम । ब्राह्मण्यं न जातिः । व्यक्ति- सद्भावेऽपि तस्याऽपगमात् । "ब्रामण्यादेव हीयत" इति वाक्यानुरोधात् । वृत्त्यन्तरकल्पनायां प्रमाणाभावात् । नियतव्यमकामावाच । ब्राह्मण्यां बामणाजातत्वं चतुर्मुखे तत्पुत्रेषु मानसेषु च अव्यापकम् । ऋषभपुत्रेष्वेकाशीतिर्दाह्मणा बभूवुरिति वाक्याच । तस्माच्छाले बहुवाक्य- विरोधाब्राह्मण्यं काचिद्देवता । सा यस्मिन्नेव देहेऽभिव्यक्ता भवति ते ब्राह्मणा इत्युच्यन्ते । अत एव शापादिना शूद्रलं चण्डालत्वमनुग्रहेण ब्रह्मत्वमिति । सा चोपनयनेन देहे समायाति । तदा यहूनि वाक्यानि सङ्गच्छन्ते । एवं क्षत्रम् । अत एव परशुरामे उभयनिवेशः । ब्रह्म आननं यस्य । क्षत्रं भुजो यस्य । पूर्वमिद्धोऽनिर्मुखत्वेनोक्तो वाक्प्रकाशार्थम् । अतो वागिन्द्रियदेवताऽमिः । इन्द्रादयश्च भोक्तारो घायः पूर्वमुक्ताः । अत्र तु रसाधिष्ठात्री देवता वरुणः । रसभोक्त ब्राह्मण्यम् । तथा रक्षाकर्तृ क्षत्रमिति । विट् ऊरू यस । वितलातलरूपस्याऽप्यूरुणो (१) पैश्यत्वम् । स्थितिसाधकलेन पूर्ववद्विशः । वृत्तेश्चतुर्विवत्वादहुवचनम् । विश ऊरू यस्येति ! एवमद्भिः भिंतकृष्ण- वर्णः । श्रितः कृष्णपर्णो यम् । कृष्णवर्णः शूद्रत्वम् । वेदरहिता विद्या च । कर्म द्विविधम् । सामा- विकं वैशेषिकच । खाथै परार्थमिति यावत् । तत्र परार्थ पूर्वमुक्तं कर्म गुणप्रवाह इति । अत्र तु खार्थ कर्म । पितानयोगो यज्ञविस्तारः । वितानाः सप्तत्तन्तुवितानाः । तेषां योगो यत्र सत्रा (१) हीनेषु स भगवत्कर्म । तस्स यङ्गतामाह । नानाभिधाः नानानामान इज्यगणा देवगणाः पूज्यगणास्तवाऽप्य- गितः प्रधानगुणभावेन तेनोपपन्नः। द्रव्यात्मकश्च वीहियवादिसाध्यपुरोडाशादिः । देवतोद्देशेन द्रव्यत्यागो यागः । तत्र देवता द्रव्यश्चाङ्गम् ॥ २९ ॥३०॥३१॥३२ ।। ३३ ॥ ३४ ॥३५॥ ३६॥३७॥ एवं सर्वपदार्थानां भगवस्वरूपत्वायोद्देशप्रकारेण भगवच्छरीरे समावेशनमुक्त्वोपसंहरति-- इयानसावीश्वरविग्रहस्य यः सन्निवेशः कथितो मया ते । सन्धार्यतेऽस्मिन्वपुषि स्थविष्ठे मनः स्वबुद्ध्या न यतोऽस्ति किञ्चित् ॥ ३८॥ इयानसाविति । ईश्वरविग्रहस्य विराइदेहस सन्निवेशः अवयवविन्यासप्रकारः इयानेता- यानेव । नाऽपिको विन्यासोऽस्तीत्यर्थः । असी अयमेव विन्यासो न वन्योऽपि विन्यासोऽस्ति । अथवा । असौ प्रकृतरूपो विन्यास इयानेतावान् । आनन्दमयस्स त्वन्यः । स उत्तरत्र यक्ष्यते । अत्र पदार्थानां विनिवेशस्योद्देशप्रकरणत्वान्नाऽस्मामिविवरणमुक्तम् । अग्रे विमर्श वक्तव्यत्वात् । एवं निवेशकयनस्य प्रयोजनमाह-सन्धार्यत इति । अस्मिन्नेव वपुपि सर्वयोगिमिर्मनः सन्धार्यते । योगाङ्गधारणाविपयोऽयमेव झियते । सविष्ठ इति पूर्ववत् । वं मुखं पुष्णातीति व देहापरपर्यायः । १ एकाशीत प्रगति ग. २ च चोपनयनेनेति ग, ३ विकरातठरूपस्यापि होयत्यमित करो यसत्यमिति या . उरगोश्यत्वमिस्पेद ग, वितावलम्पयापि रोवेश्यसमिति ग. स्पिनियापकरीत ग. ५ पूर्व पदिय इति क. ट्रिप इति प. जरी . . पितः माहीर. ८ मारमा दी. पुरोमादय इति रा, १. अपिनाशिक " पापी ग. ५ निधनापन ·२० श्रीसुबोधिनी। [२ कं, १ अ. ३९ -सो. तुल्यार्थत्वादस्साऽप्यर्थस्वनैवोक्तः । खबुझ्या आत्मवुझ्या आत्मरूपत्वेन । अन्यथा सर्वप्रवेशी न सात् । परमभक्तिराकासाभावश्च न भवेत् । फलञ्च । भोगोऽतिक्रमय न भवेत् । एतस्मिन् धारणा- विपये जाते कुत्र धारणा कर्चन्या कुत्र नेत्यादिसन्देहा गच्छेयुः । यतो न यतोऽस्ति किश्चित् । यस्माद्रपादन्यद्विच किमपि नास्ति ।। ३८ ॥ साधारणानां पञ्चप्रश्चेषु कर्तव्यमध्य एव श्रोतव्यस्मर्तव्ययोरनुप्रवेशान्नामानुकीर्चनेनैव जपसोक्त- लाकर्त्तव्यमध्य एव कर्तव्यस्स प्रवेशाद्वैकल्पिकपक्षवाचाऽन्येषां भजनीयप्रश्नोऽवशिष्यते । तमाह-- स सर्वधीवृत्त्यनुभूतसर्व आत्मा यथा स्वप्नजनेक्षितैकः । तं सत्यमानन्दनिधि भजेत नाऽन्यत्र सज्जेद्यत आत्मपातः ॥ ३९ ॥ स सर्वधीवृत्त्यनुभूतसर्व इति । योऽत्र धारणाविषयत्वेनोक्त सर्वात्मपदेन च श्रोतव्य- विषयतावच्छेदकवाचकेन निरूपितो यस्य विवरणार्थमयं सन्निवेशो निरूपितः स एव श्रवणादिचा भननीयः । श्रवणादिना भगवत्सन्निपाने गत्वा तत्सायुज्यं वा प्राप्य साक्षात्तमेव भजेत । अन्यत्र फले साधनान्तरेणाऽनेन वा साधनेनाऽऽसक्तः खसानादपि पतेत् । यस्यामवस्थायां तिष्ठति ततोऽपि पतेत् । अनेन प्रथमं फलाथै भवतु पश्चात्तदर्थमपीत्यपि पक्षो निवारितः । नन्वस फलस्वं भज- नीयत्वं वा कथम् ? तत्राऽऽह-आनन्दनिधिमिति । भजनीयं फलमेव । साधनस्य पुरुपशेप- त्वात् । यद्यपि फलमपि पुरुषशेषः । पुरुषानुभवविपयत्वादनुभवरूपत्वाद्वा । तथापि रसलेन रस- प्रधानत्वेनैव भोगे रसिकता भवतीति फलं सेव्यम् । तब परमानन्दः । सोऽपि न गणनया प्राप्तो नमणि स्थितः परिमितत्वात् । किन्त्वानन्दनिधिः । आनन्दो नितरां धीयतेऽस्मिन्निति पूर्णानन्दो मगवानेव सेन्यः । आनन्दपोपसोक्तस्वात्तस्य तिरोभावमाशझ्याह-सत्यमिति । ननु फलान्तर- विपये चित्तसद्भावे कि विधेयम् । "उद्यतस्य हि कामस्य प्रतिवादो न शक्यत" इति न्यायात् । तत्राहि-सर्वधीवृत्त्यनुभूतसर्व इति । सर्वधीवृत्तिभिः सर्वेषां सर्वज्ञानजनकेन्द्रिय- वृत्तिभिरनुभूतं सर्व येन । यत्किचित्फलं येन केनचिदुपभोग्यं तत् तदिन्द्रियद्वारा अनेनैवोपमोग्यम् । अतः स्वरूपतोऽस्माघया अन्यन्नाऽवशिष्यते तथा फलमपि । एतदनुपभोग्य फलश्च नाऽवशिष्यते । ननु कयमस्स भोक्तृत्वम् । तत्तदधिष्ठाणां विद्यमानत्वात् । तनाऽऽह-आत्मा यथेति । तचदिन्द्रि- पाधिष्ठावणां दिगादीनां विधमानोऽपि यथा आत्मा सर्वेन्द्रियानुभूतसर्व एवं गगवानपि तमप्येक- देशाभिमानिनगविगणय्य तेनाऽधिष्ठितरेवेन्द्रियः सर्वमनुभवतीत्यर्थः । नन्वात्मन इन्द्रियापिष्ठाणाम- प्रतीतसादात्मीयत्वेनैवेन्द्रियाणां ग्रहणाचस स्वगृहीतमावानुमयो भवतु नाम । भगवतस्तु समष्टि- रुपस परिपु देहस्थितकीटेप्लिव प्रतीत्यमावादात्मीयत्वाभावाच तदिन्द्रियाणां कथं सर्वधीवृत्तिभिर्भ- गवाननुमति ? तत्राऽऽह-स्वमजनेक्षितक इति । सप्नजनानामीक्षिता द्रष्टा यथैकः । स्वमस मायिकलेऽपि ज्ञानं न मायिकम् । तस्याऽऽत्मरूपत्वात् । तम स्वष्टाः पुरुषाः सर्व पश्यन्तीति भनी- निरनि । तम पुरुपदेदानां गायिकत्वं न्यायमिदम् । तथापि तनिष्ठा या प्रतीतिः सा न मायिकी । तन पैतन्पान्तरामारागपतो या जीवस्य वा चैतन्यं भाति । सस्थाऽपि स्वागावादिन्द्रियाणां गोलरामायेन प्रदर्शनामामध्याहोलम्प च स्वामस्य च मिथ्यात्यानगपानेर पश्यतीति युत्पाभ्यव- भन्नारिद्रत ·२ स्कं. २ रु.१ लो.] श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणविरचिता। सीयते । निद्रावशाच तेन सह मेदो ने स्फुरति । तथाऽन्यत्राऽपि स एव पश्यतीत्यध्यवसीयते समदृष्यन्तेन । ततस्तेषु देहेषु जीवसावे असद्भावे वा भगवानेव द्रष्टेति निश्चीयते । तस्स चारण- दिन्द्रियगोलकापेक्षा नास्ति । देवतानामेव गोलकत्वात् । विषयस चेन्द्रियत्वात् । विपये चाऽस्म- दादीन्द्रियलयात् । कारणलयपक्षेऽपि चासनया तत्र विषयसनावात् । कारणस्साऽलये लीनानामपि प्रकाशसम्भवालयागीकारे गौरवाच विषय एव लयोङ्गीकर्तव्यः । अन्यथा निद्राया अव्यवधाय- कत्वात्पुनरुदोषः कथं क्रियते । वहङ्कारस्त्वात्माच्यासरूप इन्द्रियवल्लीयते । न विन्द्रियकारगमूतः । तथा सति पुनः सृष्ठमावान्नोत्रघेरन् । अतो विपयलीनानीन्द्रियाणि भगवदिन्द्रियलीनानि भवन्ति । अतः स्वप्नट्रैष्टुविचारे क्रियमाणे यया सर्व व्याप्य सर्वेपामात्मा मूत्या सर्व पश्यतीति निश्चयः । एवं जागरणावस्थायामपि तत्तद्विपये प्रविष्टानीन्द्रियाणि भगवदिन्द्रियप्रवेशाद्भगवज्ञानसाधकानि भवन्ति । अन्यथा भगवत इन्द्रियातिरिक्तस्य विषयसाऽभावरलिं गृहीयात् । तत्रेन्द्रिये सम्बद्धमात्मानं गृह- नर्षि वेधल्याकासायामात्मनोऽवेद्यत्वात्परेन्द्रियवैधत्वेनेन्द्रियस्यैव वेद्यत्वं सम्भवति । अतोऽप्यस्म- दिन्द्रियापेक्षा । स च सर्वकः । भेदकममाणाभावात्स्वप्नदृष्टान्तेन व्यावतकानामन्यावर्तकत्वात् । अतस्तेनैव सर्वमोगसिद्धौ पुनर्यलान्तरेण भोगो न साधनीयः । आत्मनः पातसम्मवाच । देहस्थित- कीटेषु तु खस्स सात्मभावतिरोभावाडीवत्वाद्वा न स्फुरणमिति सर्वमविवादम् ॥ ३९ ॥ इति श्रीभागवतमुबोधिन्यां श्रीलक्ष्मणभट्टात्मजश्रीवल्लभदीक्षित- रिचितायां द्वितीयस्कन्धे प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥ द्वितीयोऽध्यायः। मानमेयविनिरस्तत्त्वार्य विनिरूपितः। फलसाघननिर्झरो द्वितीये विनिरूप्यते ॥१॥ द्विविधस्तत्वनिर्देशो थाह्याभ्यन्तरभेदतः । पाधो निरूपितस्तत्र मानमेयपुरस्सरम् ॥२॥ आन्तरं भिन्नमार्गेण फलसाधनयोपतः। अतः साधननिर्धार भयमं क्रियते स्फुटः। पश्चात्फलस्य निरस्ततस्तत्त्वं फलिप्यति ॥३॥ एवं पूर्वाध्याये सर्वेषां वस्तूनां प्रमाणतः प्रमेयतश्च तत्त्वं निर्धारितम् । भिन्नतया प्रतीतानामपि मगति प्रवेशागपतो द्रमत्याच प्रमझानगवतः साधनलं फलत्वं चोक्तम् । तथापि यायवान तयोस्तत्त्वनिरिः । इदानीं सर्वेपी केन रूपेण साधनता केन रूपेण च फलतेति रिचार्यते । तर सागविषयत्वेन साधनता अचान्तरफठल्येन च फलतेगि सर्वपरित्यागेन जीवसरूपस सामनस्वं सामान्तीस.२ राम्भवादिति रा. ३ फिरते ही रा. सनदकि. मिारे दी सम्परात्मानमवि फ ·२२ श्रीसुबोधिनी। [२ स्कं.२ अ. ३ श्लो. ब्रह्मस्वरूपस्य च फलत्वं निर्धारितं भविष्यति । तत्र पूर्वोक्तफलस्य साधनस वा प्रकृतोपयोगं वक्तुं वैराग्यशेषत्वेन तदुपयोगमाह-- श्रीशुक उवाच- एवं पुरा धारणयाऽऽत्मयोनिर्दष्टां स्मृति प्रत्यवरुद्ध्य तुष्टात् । तथा ससजेंदममोघदृष्टिर्यथाऽप्ययात्प्राग्व्यवसायबुद्धिः॥१॥ एवं पुरेति । तथा सामर्थ्य फलमिति केचित् । तद्ब्रह्मणः स्वतःसिद्धत्वान्नष्टस्स्तेः प्रसवरोध- वचनाच विचारणीयम् । नष्टपदेन च सर्वथा नाशे पुनस्तुष्टेन भगवता तत्सम्पादने तोपहेतुत्यमेव भवेत् । न तु सामर्थ्यहेतुत्वमपि । अन्यथा सिद्धत्वात् । अत्र तु पूर्वविस्मृतोदोधहेतुत्वे दृढवैराग्य- हेतुत्वं भगवत्तोपे वा सर्वहेतुत्वमिति प्रथमं तदेवोच्यते । पुरा दैनन्दिनप्रलयानन्तरम् । एवं धारणया पूर्वकल्पे या स्मृति' पदार्थनिर्माणज्ञानं तत्प्रत्यवरुद्ध्य पुनः ससर्जेति सम्बन्धः । तुष्टादिति हेतौ पञ्चमी । तुष्टाद्भगवतः सकाशाद्भगवतो हेतुमावाद्वा । यथा पूर्व तथा ससर्ज । तोपे पूर्वज्ञानमेव हेतुः । यथा कश्चित्कञ्चन पदार्थ सोप्य बालके व्यामोहिते स चेदुपायेन तज्ज्ञानीयात्तदा सन्तुष्टो भवेत् पितृलात् । तथा खस्याऽपि सृष्टेः पूर्व भगवन्निकटे स्थितत्वाझौमभोगार्थमागतस्य तद्वि- स्मरणानुपायेन तेत्स्मरणे सन्तुष्टः सखा स्वरूप प्रापयेदिति मुख्य साधनं पूर्वोक्तधारणव । तोप- साधनपक्षेऽपि "तुष्टे तु तत्र किमलभ्यमि"ति न्यायेनाऽन्यत्सर्वं सुगम भविष्यतीति तदवश्यं साधनं कर्तव्यम् । सृष्टिसामयं त्वायोजकम् । परमधिकारित्वेन प्रतिवन्धकम् । आत्मयोनिब्रह्मा । नष्ट विस्मृताम् । स्मृति पदार्थज्ञानम् । सृष्टेरनादित्वात्पूर्वमपि स्मरणेनैव कृतम् । अतः संस्कार- गाशो नोक्तः । तुष्टाद्भगवतः सकाशात् । इदं सर्वं भगवत्येव लीनं स्थितम् । पुनखथैव यथाऽ- प्यपात् प्रलयात् प्राक् । पूर्व यथेयं सृष्टिर्यथा वा व्यवसायात्मिका बुद्धिर्यस्य तथामूतः सन् तया सरार्जेत्यर्थः ॥ १॥ इदानीमिहामुत्रार्थफलभोगवैराग्यं सर्वविषयत्यागार्थ साधनान्तरमाह- शाब्दस्य हि ब्रह्मण एप पन्था यन्नामभिर्ध्यायति धीरपार्थः । परिभ्रमंस्तत्र न विन्दतेऽर्थान्मायामये वासनया शयानः ॥ २ ॥ अतः कवि मनु यावदर्थः स्यादप्रमत्तो व्यवसायबुद्धिः । सिद्धेऽन्यथाऽर्थे न यतेत तत्तत्परिश्रमं तत्र समीक्षमाणः ॥३॥ शाप्दम्य हीनि । म पिपयास्यक्तव्याः । तम महतां लौकिकांधाभावेऽपि परित्यागे पेदिकं पापकं गयेन् । “पायचीवमग्निहोत्रं जुट्टयात्वर्गकामः मजाकामः पशुकाम" इति । सय यावीमाधिकारम्य निस्साररवेन प्रजासामनादीनां या नित्यले पैराग्यगकर्तव्यमेव ममात् । कतन्पले या आन्तरमेव कर्तव्यं म्पात् । पारमन्यनिसमारोपणं या कृत्या अगिहोर्न फुर्याण एव प्रमजेता । उरामर्यामिदोत्रं पा फुयात् । सर्वेषां पदार्थानां श्रुनिमूटकत्येन तद्विरोधेन पदार्थ- MPास्त्र पररसिप, प्रमिहोप. ।

·२ स्कं.२ १.३ सो.] श्रीमदल्लमाचार्यचरणविरनिता। २३ कल्पनाया अशत्यत्वात् । तस्माययोक्ता एव पदार्याः फले साप्ने चाजगन्तव्याः । तस्माद्वैराग्यं पूर्वोक्तप्रकारेण शास्त्रार्थनिर्धारो वा न सम्मक्तीत्याशय सर्वस्याऽपि वेदसार्थमाह । पया परब्रह्य भगवानर्यरूपः । एवं वेदोऽपि शब्दराशिसूतं ब्रह्म । अम्बुराशिवत् । यया ब्रह्मणि सर्वत्राऽऽ- नन्दः पूर्ण एवं शब्दब्रह्मण्यपि सर्वत्र फलमुच्यते सस्स ब्रहलल्यापनाय । शब्दप्रस्थानलाच शब्द- मात्रम् । अर्थस्तु परब्रह्मरूपमिति फलं तद्गतम् । अन्यथा एकस्मिन् कर्मणि प्रतिसाधनं धर्मधर्मभेदेन क्रियामेदेन चोच्यमानानि फलान्यप्रामाण्यमन्यानर्थक्यं वा सम्पादयेयुः । यया "स्वर्गाय या एतानि लोकाय हयन्त" इत्युपक्रम्य दाक्षिणहोमे माहुविचतुष्टये नैमित्तिके दक्षिणासंस्कार- - त्वेन क्रियमाणे गार्हपत्से आहुतिद्वयम् । आनी उत्तरवेद्यां चैकैकाहुतिः । तत्र प्रतिकर्म सझवादी- नामपि माहात्म्यं वेदेन योच्यते । "दाभ्यां गार्हपत्ये जुहोति द्विपाद्यजमानः प्रतिष्ठित्या" इति । ययेतदाहुतिद्वय एव यजमानः प्रतिष्ठितस्तदा अन्यानर्थत्यमेव स्यात् । विरोथेनाऽप्रामाण्यं वर सात् । विकल्पस्तु न भवति । एककर्मत्वात् । किन्च { "आग्नीधे जुहोत्यन्तरिक्ष एवाss- क्रमत" इति । यद्यानीधहोममात्रेणैव अन्तरिक्षाक्रमणसामर्थ्य स्यात्तदा श्रुतिः प्रमाणं स्यात् तप्रत्यक्षविरोधादसम्भावितम् । “आह्वनीये जुहोति स्वर्गमेवैनं लोकं गमयती"ति तदानीमेव यजमानस्य स्वर्गप्रापणमनिष्टमिति प्रबृतिप्रतिवन्धकता च स्यात् । किय । आहुतिद्वयस- कथया यजमानस्याऽन प्रतिष्ठितत्वमुक्त्वा "सौरीभ्यामृग्भ्यां गार्हपत्ये जुहोत्यमुमेयैनं लोक समारोहयती"ति होमसाधनचोः सूर्यप्रकाशकत्वेन धर्मेण वर्गाक्रमणलक्षणं फलमुक्तम् । तर समयाफलेन विरुद्ध्यते । एवं सर्वत्र यहुफलत्यमन्योन्यविरुद्धफलस्यं प्राधितफलस्वं च कर्मणां वैददप्रामाणिकमेव सात् । अतः प्रामाण्याथ किश्चित्तात्पर्य वर्णनीयम् । यथा च शन्दार्थो यापितो न मवेत्तथा च वर्णनीयम् । तत्र पोशलिंगूपस यजमानात्मकस्य यज्ञस सर्वलोकान्तःपातिनो भगपद्रपस्य लीला सर्वत्र वर्ण्यते । यतः स भगवानेकत्रैय सर्वरसानां विद्यमानत्वात्सर्वम सर्वपूर्णोऽपि यथा यत्र येन भोगेर्न लीलां कृतवान् तथा वेदो वदतीति निश्चीयते । ततश्च काण्डद्वयेऽप्ययमेव भगवान् पिराडूपो यज्ञापरनामा प्रतिपायत इति यदस्माभिः स्थूलधारणोक्ता वेदेनाऽपि. तदेवोक्तति शाब्दस अक्षणोऽस्मदुक्त एव पन्थाः । किन्तु लोको भ्राम्यति । वास्यापिरिज्ञानात् । यतो पर स्थितैर्नामभिफ्यिार्थसम्पन्धरहितैरेव पदार्थ विनिश्चित्य खण्डशः साधनतां ज्ञास्या तत्सदिन्छ। करोति । ततस्तमेवाऽर्थ घ्यायति । न हि पदानां वाक्यार्ययोधने पदार्थेवरि योधकरयम् । युगपद्ध- त्तिद्वयविरोधात् । अतः खार्थे अपाधैरपि नाममिलोंको भ्राम्यति । ततः सबुद्धया पदार्थ मत्वा तब तक युद्धया परिममंस्तदर्थ कर्म वा कुर्वन्नर्यान् फलखेनोक्तान विन्दते । किन्तु यासनया कामनादाढोन तमेवाऽर्थ विचारयन् शयानो भवति । महामोहे निममो भवतीत्यर्थः । तस्मादस्मदुक्ते वेदोक्त प भेदाभावान प्रामाण्यसन्देहः कर्तव्य इति भावः । ननु यदि वेदो गिन्नप्रकारेण कमप्यर्थ प्रतिपादये- चदा कोऽपि पुरुषार्यों में सिद्धयेत् । सर्वकरणासामर्थ्यात् । तस्मादेयं निर्णयो युक्त इत्याशक्षा पत्र सिद्धार्यानुवादकत्वेन महावास्योपयोगार्यमवान्तरफलान्यनुवदति तानि लोकप्तिद्धत्वालियु- १ आनन्दनिवि रा. २ काहुनिशिग, यात्रामासी ग. ग. प, 1 पोरा* मारमरम्मत ग.५, ५ रवि रा. ग. प. मागेनति ए. 1 अपारवती क. सर्यकारवाशामभ्यारिल क.ग.

·श्रीसुबोधिनी । [२ स्कं. २ अ. ५ लो. तानि साधनानि तादृशफलार्थ कर्तव्यानि । यथा-"धन्वन्निव प्रपा असि" । अंगेः स्तुती लोकसिद्धा प्रपा दृष्टान्तीक्रियते । तथा--"कारीयाँ वृष्टिकामो यजेत" "इयेनेनाs- भिचरन् यजेते"ति फलानि प्रत्यक्षसंवादीनि मगवल्लीलार्थमेव प्रतिपादितानि महावाक्यार्थोपयो- गीनि । श्रुतेस्वात्पर्य लोकदृष्टान्तरूपमवगन्तुं निपुणो भूत्वा येष्वनुवादफलेषु संसाधनेषु स्वस कार्य सिद्ध्यति तावन्मावपरः स्यात् । “शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुरि" ति शमादिकमुपकाम्य "आत्मन्येवाऽऽत्मानं पश्येत्” “स वै सर्वमिदं जगत्" "स स भूत ५ स भव्य- मि” त्युक्त्वा "ज्ञात्या तमेवं मनसा हृदा च भूयो न मृत्युमुपयाति विद्वानि"ति । "अम्भस्यपार" इत्युपक्रम्य “य एनं विदुरमृतास्ते भवन्ती"त्युपसंहाररूपम् । यथा. यस यनाऽधिकारस्तावन्मात्रो भवेत् । तत्राऽप्यप्रमत्तः । न ह्येवंज्ञानमात्रेणाऽग्निमकृतिनिरपेक्षेण कार्य सिद्ध्यति । नन्वेवं गोधूमराशिपतितयवोद्धारणवद्गतिनश्चक्षुरालोकादिवलाभावादशक्यमेव सादित्याशवाह-व्यवसायबुद्धिरिति । व्यवसायात्मिका बुद्धिर्यस्य । अतिविचारेप सर्वमालोच्य खार्थमुद्धृत्य निश्चित्य तत्साधनकरणाथै दृढो भवेदित्यर्थः। तत्र किं कर्तव्यमित्याकाङ्क्षायां प्रथमतो लोकप्राप्तं देहादिनिर्वाहार्थ कार्य न कर्तव्यमित्याह-सिद्धेऽन्यथाऽर्थ इति । अन्य- थैव कालेन भगवता वा स्वभावेन कर्मणा लोकैर्वा देहनिर्वाहे सिद्धे स्वयं तत्र प्रयत्नं न कुर्यात् । खस हि परिमितः प्रयत्नः । स भगवत्सेवार्थ स्थापितो नाऽन्यत्र विनियोगमर्हति । किश्च । तत्तत्प- रिश्रम तन्त्र समीक्षमाणः । न केवलमन्यथासिद्धत्वमानं दूषणम् । तत्र देहनिर्वाहे तत्तत्परिश्रम तपां तेषां परिश्रममेकैकस्मिन् शय्यादिपदार्थे देहेन्द्रियबुढ्यादीनां परिश्रम समीक्षमाणो न यतेतेति सम्बन्धः ॥२॥३॥ अन्यथासिद्धिं क्लेशं च योधयति- सत्यां क्षितो किं कशिपोः प्रयासैाही खसिद्धे ह्युपवहणेः किम् । सत्यालो किं पुरुधाऽन्नपाच्या दिग्बल्कलादो सति किं दुकूलैः॥४॥ चीराणि किं पथि न सन्ति दिशन्ति भिक्षा नेवाऽधिपाः परभृतः सरितोऽप्यशुप्यन् । रुछा गुहाः किमजितोऽवति नोपपन्नान् कम्माद्भजन्ति कवयो धनदुर्मदान्धान् ॥ ५॥ गयां शिनायिति । क्षिती पिम्तीर्णतया प्रसारितगप्पारूसापां पातुसादी फोमलरूपायो यो- पानगनिरणय सत्यां गिद्धापां कागिपोग्नूलिशाया पतकापासमीनधूननाम्तरणप्रयास किं फलम् । गाधनगुप्पम नुत्यस्पेऽप्पा द्वापापियात् । किन । मतःसिद्ध पाही। गद्दापुर- पदिपकन्याशभापादेपमुक्तम् । उपपादनः शिरस्पुरतासापनमूनै गाहयोः पादयोम सतूलपन पुरः प्रपोजनम् । भिन्नं पापयम् । अनम्नारायणेकरामयता । परसामावि शिक्षानिदे भारिपाया नामादिगप्पा किम् । मम प्रयामानुमन्यानं फरम्या । उम्मकाले दिशः । Hungariant ET AL.

·२ स्कं. २ अ. ६ श्ो.] श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणविरचिता ।
२५
शीतकाले वल्कलादीनि । आदिशब्देन चीरपत्रादीनि । दुकूलैः पट्टवस्त्रैः किम् । किश्च । महाविर-
क्तस्य जनैरपि किम् । लोका अपि सर्वे त्यतया इत्यर्थः । ननु सर्वत्र सर्वे पदार्या अन्यदीयाः
साधनेनैव सिद्ध्यन्ति । क्षितिरपि कस्यचिद्भवति । अतस्तदाज्ञया स्थातव्यं तदनुरोधेन च । देहथ
पराधीनः । वल्कलादिकमपि साधनसाध्यम् । अतः सर्वदा सर्वनरपेक्ष्यस्साऽशक्यतात्किञ्चित्सापेक्षतायां
कर्तव्यायां "मग्नओत्पातालं विशेदि"ति न्यायेन सर्वथा सापेक्षतैवाऽस्तु । तत्राऽऽह-
चीराणि किं पथि न सन्तीति । चीराणि वनखण्डाः । पथीति तत्सम्पादनार्थमप्यन्यन
न गन्तव्यमिति सूचितम् । अत्रिपा वृक्षाः । परभृतः परानेय विनति न तु तत्फलैस्तेपासुरकारः
कश्चन । ते हि पकं फलं खत एव त्यजन्ति । ईपत्पर्क तु चालनेन । ते तु देवतारूपा वैष्णवाश्च ।
भगवनीवार्थ जगतः सृष्टत्यादेकपरित्यागेऽन्यदीयं तद्भवति । अतश्वीराण्यपि भगवदीयानि । मार्गाश्च
भगवदीयाः । गतिसाधनत्वात् । अतस्तेऽपि किं वस्त्राणि न प्रयच्छन्तीति योजनीयम् । पादसम्ब-
ग्धात्तहान लक्ष्यते । गतमात्रे च क्षणविलम्बाद्वा फलदानादिक्षादातृत्वम् । तेषां हस्तस्पाशुद्धत्वं
च निवारितम्-अशिपा इति । जलातिरिक्तं च न भक्षयन्ति जलं चाऽनिभिरेव पियन्ति ।
आतपादिमिश्च शाखाः शुद्धाः । वनस्थाः सहिष्णवश्व पराधैकान्तजीविनश्च । अतस्तेष्वेव माधुकरी
फर्तव्या । जलार्थमपि न लौकिकापेक्षेत्याह-सरितोऽप्यशुष्यन्निति । तदा हि फूपायपेक्षा
भवति । सरितां यहुत्वं महत्त्वं च सर्वप्रसिद्धम् । शीतवातातपवानिवारणार्थमपि नाऽन्यापेक्षा
कर्तव्येसाहरुद्धा गुहा इति । तासां निरोपस्याऽश्रयणात् । ननु कदाचित्सर्वाभावे गुहासु घ
व्याप्रादिगये किं कर्तव्यम् ? तबाऽऽह-किमजितोऽवतीति । केनाऽपि न जितः । अतिसमर्थः ।
उपपन्नान् शरणागतान् । किं नाऽवति । आग्रहेण सर्वत्र कपनं बधाऽधिकारिणोऽपि तया
न कुर्वन्तीति । एवं सर्वकार्येष्यपि सिद्धेषु ये अधिकारिणोऽपि भूत्वा धनदुर्मदान्धान भजन्ति धनेन यो
दुष्टो मदो गर्वस्वेन अन्धान् आगतवरूपानभिज्ञान् कस्माद्धतोभजन्तीति न जानीमः ॥ ४॥५॥
एवं प्रसङ्गादन्यानुपदिश्य ताशेन निरपेक्षेण यत्कर्तव्यं तदाह-
एवं खचित्ते खत एव सिद्धे आत्मा प्रियोऽयों भगवाननन्तः ।
तं निर्वतो नियतार्थों भजेत संसारहेतूपरमश्च यत्र ॥ ६ ॥

·૨૬ श्रीसुबोधिनी । [२ स्पं. २ अ.७ श्लो. प्रति तत्त्वेन प्रकाशमानोऽपि । तस्मादवश्य सेव्यः । उपपत्त्या सेवनमुक्तम्। रुच्या सेवनमाह-मिय इति । यथा प्राणो यथा वा देहः प्राणिनां प्रीतिविपयो भवति । आत्मत्वेन ग्रीतिविषयत्वे प्राप्तेऽपि पुनर्यप्रीतिविषयकथनं प्रीतः परिच्छिन्नत्वज्ञापनार्थम् । अतः सा प्रीतिरेकत्र विनियुक्ता नाऽन्य तथात्वेन गृहाति । अतः सर्वरूपे एकस्मिन्नेव प्रीतिः कर्तव्या । अन्यथा खण्डा एकस्मिन्नेकरूपे वा क्रियमाणा न सर्वपुरुषार्थ साधयेत् । प्रीतिस्तु भगवद्धर्मः । भगवान् सर्वेभ्यो जीवेन्यस्त खण्डशो दत्तवान् सुखार्थम् । अतो यत्रैव प्रीयते तत एव सुखं भवति । ततः खसुखमेव स्वस भवतीत्युक्तं भवति । तद्यत्र विपयोऽपि सुखरूपो भवति तत्र तदाने महसुखं भवेत् । अतो देहादिभ्यः प्रीति- माच्छिय भगवति स्थापयन्विति भावः । अर्थो धनरूपः । यावत्कार्य तेन भविष्यति तत्सर्वं भगवता भविष्यतीति । अर्थशब्दस्य पञ्यार्थवाचकत्वात्पञ्चरूपोऽपि भगवान् । सर्ववेदार्थः सर्वधनरूपः सर्ववस्तुरूपश्च सर्वनिवृत्तिरूपेण सर्वनिवर्तकश्च । भजने चैते धर्मा भजनीयविषयतावच्छेदकलेन गुणोपसंहारन्यायेन ग्राह्याः । तथा सति सर्वात्मकतया मजनं भवति । किञ्च । भगवान् पद्गुणैश्वर्यस- म्पन्नः । ऐश्वर्याद्यर्थमपि खस सेवनं भवति । श्रीशब्देनाऽत्र शोभा प्राधा । किञ्च । अनन्तो देशकालापरिच्छिन्नो नित्यः । एतावता पश्यविंशति तत्त्वानि पड्विंशकश्च महाविष्णुः । पड्- विंशतिप्रकारेण सेवितव्यः । तत्राऽऽत्मा द्विविधो जीवब्रह्मभेदेन । प्रिय एकादशविधः । एकादशेन्द्रि- यभोग्यत्वात् । अर्थः पश्यविध उक्तः । भगवान् पद्विधः । अनन्तो द्विविधश्च । एवं सर्वप्रकारेण सेवित्तव्य इत्यर्थः । सेवकस्साऽधिकारिविशेपणभूतधर्मद्वयमाह-तं निर्वतो नियतार्थ इति । एकम- न्यनिवृत्यर्थम् । एकं च भगवति दायर्यम् । इमौ च धर्मावावश्यकौ । अन्यथा सर्वप्रकारेण सेवितोऽपि न पुरुषार्थो भवति । सर्वतो निवृतः । अन्यथा ब्रह्मास्त्रन्यायो भवेत् । नियतो भगवत्से- चाऽर्थः पुरुषार्थों यस्य । भगवान् वा । अन्यथा “संशयात्मा विनश्यति । यद्यपि भगवानेष फलं न चाऽन्यदपेक्ष्यते तथाप्यानुपझिकं फलं संसारहेतोरज्ञानस्य भगवद्वैमुख्यस्य वा निवृत्तिर्भ- वति । चकारात्सायुज्यादि ॥ ६ ॥ एवं भजनस्स सर्वोत्तमत्वं प्रतिपाद्य तादृशसाऽकन् शोचनाह- कस्तां बनादृत्य परानुचिन्तामृते पशूनसती नाम युड्यात् । पश्यन् जनं पतितं वैतारण्यां स्वकर्मजान्परितापान् जुषाणम् ॥ ७॥ फस्तामिति । ता भगवतः परामनुचिन्तां ध्यानेन रूपचिन्तनाम् । मते पशून विना पशुन् । अनादृत्य अकृत्वा । असती चिन्तकनाशिको देहादिचिन्ताम् । नामेति प्रसिद्ध । युख्यात् स्त्रिय- मिव योजयेत् । अज्ञानाद्यतु नाम योजनम् । तत्कृतमपकार ज्ञास्या करतां युज्यात् । अपकारं गणपति-पदपन् जनमिति । यथा भगवाजने भगवदीयाः पङ् गुणाः स्वस्मिन् सामन्ते तया. देहादिमजने तद्गताः पढ्दोपाः समन्ते । उत्पत्तिनाशो दुःखं कर्माणि परितापो हीनत्वं प । तदाह । जनमुत्पपमानम् । पतितं सस्यानाच्युतम् । मृतमिति यावत् । वैतरिण्यां यमद्वार- स्थितनपाम् । अनेनाग्मतीपरिग्रहे मृतो पतरिण्या पततीति सूचिाम् । वकृतविविधकर्म फलं च मरजीग.२ अपिनाति स.निन इति ग. ग. प. अपेक्षत इति प. ५च्यानरपचिन्तनामिति प.

·२ स्कं. २ अ. १३ श्लो.] श्रीमद्वलभाचार्यचरणविरचिता। सेवमानम् । परितापाः शोकादयः । अतः को वा अमृतं विहाय विपं भक्षयतीति अरोचनायं न बहु वक्तव्यमिति भावः ॥ ७॥ केचित्स्वदेहान्तहृदयावकाशे प्रादेशमानं पुरुष वसन्तम् । चतुर्भुजं कचरथाङ्गशङ्खगदाधरं धारणया स्मरन्ति ॥ ८ ॥ प्रसन्नवक्र नलिनायतेक्षणं कदम्बकिञ्जल्कपिशङ्गवाससम् । लसन्महारलहिरण्मयाह्नदं स्फुरन्महारलकिरीटकुण्डलम् ॥ ९ ॥ उन्निद्रहृत्पङ्कजकर्णिकालये योगेश्वरास्थापितपादपल्लवम् । श्रीलक्ष्मणं कौस्तुभरतकन्धरमम्लानलक्ष्म्या वनमालयाऽश्चितम् ॥१० विभूषितं मेखलया गुलीयकैर्महाधनैर्नृपुरकङ्कणादिभिः । स्निग्धामलैः कुञ्चितनीलकुन्तलैविरोचमानाननहासपेशलम् ॥ ११ ॥ अदीनलीलाहसितेक्षणोल्लसद्भूभङ्गसंसूचितभूर्यनुग्रहम् । ईक्षेत चिन्तामयमेनमीश्वरं यावन्मनो धारणयाऽवतिष्ठते ॥ १२ ॥ एकैकशोऽङ्गानि धियाऽनुभावयेत्पादादि यावद्धसितं गदाभृतः । जितं जितं स्थानमपोह्य धारयेत्परं परं शुद्ध्यति धीर्यथा यथा ॥१३॥ एवं सर्वार्थनिश्चयपूर्वकं भक्तिमार्गानुसारेण भगवद्विपयके श्रवणादिकं साधनं कर्तव्यमिनि मिद्धम् । बार केपाश्चिन्मते सर्वनिर्धारो व्यर्थः । मुख्यभगवद्रूपं चतुर्भुजादि आनन्दमानकरसादमुखोदरादि- रूपं जात्या मजनं कर्त्तव्यमिति धारणायां स्थूलस्थाने भजनीयं भगवत आनन्दरूपं योजयन्ति । केचिदिति वचनानाय सर्वसम्मतिः । अनेन धानन्दाविर्भाव एव क्रियते न तु दोपनिवृत्तिः । यद्यपि नान्तरीयकापादिनिवृतिः क्रियते तयापि सर्वमावत्वसम्पादकत्लामावान रागादिनिवृत्तिः । भगवतो रूपाणि चत्वारि ध्येयानि । अङ्गुष्ठमानं, प्रादेशमात्रं, पुरुपमा, पूर्वोक्तश्च । तम खनैकठयं प्रादेशमावस्यैवेति । वैश्वानरविद्यायां च सिद्धत्वात् शुद्धे च खहृदये मातुं शस्यत्वात् । अपवा । "अत्यतिष्ठदशाङ्गुलमिति पुरुषादतिरिक्त रूपमतिरेकार्य मजन्ते । अतिरिक्तमपि पुरुषाकारम् । वसन्तं तृतीय पुरुपग । तस्य स्थूलरूप पर्णपति-चतुर्भुजमिति । कक्ष कमलम् । रया चकम् । हस्त चतुष्टयेऽप्यायुधधारिणम् । अनेन सर्वतो रक्षा सूचिता । प्रवेशेऽपि तत्त्वानि तर सापयित्वा खयं प्रविशेदिति । धारणया पूर्वोक्तया । स्मरन्तीति विद्यमानत्वानान्तर्मनसा कस्पनर्मपेक्ष्यते । किय । प्रसन्नयनम् । प्रसन्नं मक्तेभ्यः फलदानार्थ यत्रं यस । नलिनरत् आयते दी ईसणे यस । कदम्लकिजल्कादर्थपीतारक्तमन्तमागे चोऽन्ते मुक्ताफलमहितं रेखाकारण । कदन- किसत्कात्सुवर्णदण्डाकारसूननगुताव्याप्तं कृतापरताशेपजीवयुक्तपेदरूपम् । एतादृशं भगवतः पीताम्बरम् । लमनि महारनानि यस्मिन् हिरण्मये अगदे । अगदं याहामरणम् । सुन्ति महारवानि १ मयापिनी रा प. २ मूररूपानईि राग, प. ३मक्ष विग.प. पारपाजनिति.क. ५वान इति मच ·श्रीसुबोधिनी । [२ सं. २ अ. १५ श्लो. किरीटे कुण्डलयोश्च यस्य । उन्निद्रे विकसिते हृदयरूपे पङ्कजे या कर्णिका तस्मिन् यदालयं गृह सूर्येन्दुवावस्यगर्म तस्मिन्नालये योगेश्वरैरा समन्तास्थापितं पादपल्लवं यस्य । श्री लक्ष्म चिह्न यस्य । कौस्तुभरत्नं कन्धरायां यस्य । अम्लाना लक्ष्मीर्यस्याः । सर्वदा प्रत्ययविकसितपुष्पयुक्ता । तादृश्या वनमालया अञ्चितं पुजितम् । मेखलया कटिदोरकरूपया । अङ्गुलीयकैश्च महाधनैः अमूल्यरत्नादि- युक्तः । उभयत्र विशेषणम् । नूपुरमेकं महाराजचिहरूपम् । आदिशब्देन वलयादि । निग्धाथ तेऽमलाश्च । कुञ्चिता नीलाः कुन्तलाः । तैर्विरोचमानं यदाननं तेन यो हासस्तेन सुन्दरम् । अदीनं यल्लीलाहसितम् । सर्वेभ्यो याचकेभ्यः सर्वफलदानेऽप्यसङ्कोचयुक्तमदीनम् । लीलाहसितेन युक्तं यदीक्षणं तेन उल्लसन्त्यौ ये ध्रुवौ तयोमग स्तेन संसूचितः भूरि अधिकः अनुग्रहो येन । एतादृशं चिन्तयां प्रकटीभूतं राजाधिराजरूपमीश्वरमीक्षेत । यावत् मनः घारणया सर्वाङ्गस्थितया अवतिष्ठते चावल्यं न प्राप्नोति । सर्वानास्फुरणे पुनरेकैकशोऽङ्गानि धारयेत् । एक धृत्वा तस्य स्वाधीनतायां जातायां द्वितीयं धारयेदिति धियेत्युक्तम् । अत्र धारणायां क्रमो विवक्षितः । तदाह-पादादि यावद्धसितमिति । तृतीयस्कन्धे स्पष्ट भविष्यति । गदाभृत इति प्राणनिश्चलता सूचिता । जितं जितं स्थानं स्वाधीनं स्वाधीनं स्थानं पादाद्यपोय ग्राहकबुद्ध्वग्रभागात्त्याजयित्वा तेनाऽप्रेणाऽ- न्यद्राह्यम् । अन्यग्रहणे तथा भगवदवयवस्य अधिका गुणाः स्मर्त्तव्या यथा बुद्धिदोपा अपगच्छेयुः । तदपगमे बुद्धिर्विशदा भवति । तदा अवयवान्तरमपि माति । एवमुत्तरत्रापि । यथा यथा बुद्धिः शुद्ध्यति तथा तथा परं धारयेदित्यर्थः ॥ ८॥९॥१०॥ ११ ॥ १२ ॥ १३ ॥ इयं च धारणा सातभत्तेर्भवति । यावत्पुनर्भक्तिर्न जायते तावत्पूर्वैव धारणा कर्तव्येत्याह- यावन्न जायेत परावरेऽस्मिन् विश्वेश्वरे द्रष्टरि भक्तियोगः। तावत्स्यवीयः पुरुपस्य रूपं क्रियावसाने प्रयतः स्मरेत ॥ १४ ॥ यावदिति । परेऽवरे यस्मात् । परावरत्वस्फुरणमपि सर्वोत्तमत्वरूप प्रेमभक्तेरझं माहात्म्यज्ञा- नापरपयायम् । अम्मिन्निति म्वय भत्तया तं पश्यन्नाह । द्रपरि सर्वसाक्षिणि पूर्वोक्तन्यायेन सर्व- वस्तुपु चैतन्यरूपेण वा प्रत्यग्रूपेण वा प्रकाशमाने । योगपदेन स्वसाधनं साधनभूतं गक्तेः स्थिरं रूपातम् । तानत् म्यवीयः स्थूलम् । पुरुषस्य पूर्वोक्तस्स । क्रियावसाने अमिहोनादिकं कृत्वा अव्यग्रशुद्धारम्यायाम् । संन्यासं गृहीत्येति केचित् । तदा निरन्तरं स्मरणं गवति । परं क्रियाया हेतुसं न स्यात् । प्रतियन्धकत्यकल्पनापेक्षया साधकत्सकल्पनाया उत्कृष्टत्वात् । “पुण्यतीर्थज- लागुत" इति नियमानायुक्तन्वाय । प्रयतः सावधानो भूत्वा 1 नियमऽपि धर्मः । अन्यभावनाए- रित्यागार्थ वा ॥ १४ ॥ एयमन्तकाल पाक्षिकदोपपरिहारार्थ योग साधयित्वा तम्प रष्टोपायत्त्वज्ञापनाय मुद्धिपूर्वकं गरण- प्रपारमाद स्थिरमिन्यादिना- स्थिरं सुबद्याऽऽसनमास्थितो पतियदा जिहामुरिममह लोकम् । देशे च काले च मनो न समयेत् प्राणानियच्छन्मनसा जितामुः॥१५॥ प्रारमिला.म. पुरामा । -- वि सम्मhttटागन, पपाट व. Praनाप ·२ स्कं. २ अ. १७ श्लो.] श्रीमद्वलभाचार्यचरणविरचिता । मनः खबुद्ध्याऽमलया नियम्य क्षेत्रज्ञ एनां निनयेत्तमात्मनि । आत्मानमात्मन्यवरुध्य धीरो लब्धोपशान्तिविरमेत कृत्यात् ॥ १६ ॥ फलमुखमेतदङ्गं सन्निहितम् । उत्तराङ्गमिति केचित् । अवान्तरव्यापार इसपर । स्थिरमचञ्च- लम् । सुखं कोमलम् । पद्मासनादिरूपं वृष्यादिरूपं वा । आ समन्तात् स्थितः । मनसाऽप्यन्यत्र गमनं निवारितम् । अतः परं संन्यासो नित्यः । तदा वा संन्यासः कर्तव्य इलाह--यतिरिति । प्राणायामं कृत्वा पञ्चाक्षरं संन्यासमनं निर्जपित्वा "अभयमभचं भूतेभ्य" इति भूताभयदान- मुक्त्वा ब्रह्मास्त्रिविधनिर्देशमुक्त्वा "वसुरण्यो विभूरसी"ति महोपनिपदर्थ भावयित्या ब्रह्मणि प्रणयेन जीवयोजन यतित्वम् । एवं भूत्वा तदर अन्यदा का यदा जिहासुर्भवति । इमं लोकं देहम् । तदा देशकालापेक्षा न कर्तव्येत्याह-देशे च काले चेति । देशे चदरिकाश्रमादिपुण्यस्थाने। काले उत्तरायणे । चकारादुभयाङ्गधर्मेषु मनो नाऽऽसक्तं कुर्यात् । विशेषणभूत एव देशादौ चित्तं ध्याप्तं मा भवेदिति तदा केवलं भगवन्निष्ठं मनः कृरवा यद्देशादिभिर्भविष्यति तद्भगवतैव भविष्य- तीति मनास्थैर्य विधाय प्राणान्नियच्छेत् । मूलाधारादपानं सङ्कोच्य तत्र प्राणं निधाय कुण्डलिनी- प्रबोधनेन प्रबुद्धां तां प्राणापानसहितां सुपुम्गारन्ध्र निवेश्य वायुमूर्ध्वं नयेदित्यर्थः । मनसा बुद्धिस- हितेन देहचालनादिकमकृत्वा । एतस्सामर्थ्य मितासोरेच भवतीति तदवसरे स्मारयति-जिता- सुरिति । एवङ्कते वा जितासुर्मवति । यदा कश्चित्स्वनामानिष्काश्यते तदा जयः सिद्धो भवति । तदनन्तरं मनः खबुद्ध्या आत्मबुद्ध्या सातव्यतिरिक्तरूपया । अमलया भत्त्यादिभिः शुद्धया । नियम्य शिरं कृत्वा प्रयत्न त्याजयित्या । दण्डवत्त्यक्त्वेति यावत् । खस्मिन् वा स्थापयित्वा बुद्ध्या वा संयोज्य । तां बुद्धिं मनःसमाहितां वा । क्षेत्रज्ञे शारीरे आत्मनि । यः क्षेत्रं देहादि अहमिति ममेदमिति वा अभिमन्यते तस्मिन् प्रवेशयेत् । तथ्य क्षेत्रसँ भगवतो रूपविशेपे सर्वजीवसमूहरूले आत्मनि "अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थित" इति वाक्यनिरूपिते भगवद्विभूतिरूसे । तमात्मानं भगवति तस्मिन्नेव भगवद्रूपे । अवरुध्य एकीकृत्य पुनर्देहानुसन्धानार्थमिच्छामकृत्वा धीरो भूला नत्रालनि लब्योरेशान्ति कृलात कोटिजन्मभिः कृतात् कर्तव्यात् सर्वेन्या एक प्रपन्य उपरतो मवेत् । समाधाविव थिखा पुनर्ना गच्छेदित्यर्थः । अत्रैव मुक्तिरित्येकः पक्षः । एवं स्थिते देहः खयमेव खकारणलयागच्छति । परं तमाऽनुसन्धत्ते । एततृतीये वक्ष्यते ॥ १५ ॥ १६ ॥ तस्य मुक्तित्वं वदति- न यत्र कालोऽनिमिपां परः प्रभुः कुतो नु देवा जगतां य ईशिरे । न यत्र सत्वं न रजस्तमश्च न वै विकारो न महान्प्रधानम् ॥ १७ ॥ न यत्रेति । यत्राऽऽत्मनि काठो न प्रमुः। अनिमिपां देवानां परः उत्कृष्टः मुस्याधिकारी। प्रभुः तेषामपि नियन्तः । अनेनाऽधिकारः सामथ्र्य चोक्तम् । तथापि भगवति स्थितत्वात प्रभुः । कुतो नु देवा इन्द्रियाधिष्ठातारः । ते हि सर्वदा समाधिस्थितं निष्काशयन्ति । तेपीमितो निष्काशने सामर्थ्य कैसुतिकन्यायेन निवारितम् । तेषां सामर्थ्यमाह-जगतां य ईशिर इति । सर्वजगनि १ शारिरूपति रा. २ सम्भवतीति , ३ तश्यसमिति क. ४ तस्सिने वा भगवद्रो दति र. ५ समाभिस्थमिति स. ग. ६ तेषामपातो निशन पनि रा. ग.

·श्रीसुबोधिनी। [२ स्कं.२ अ.२१ श्लो. ये प्रभवः । अतः कालस्य कालनियम्यानां वा न तब सामर्थ्य मित्युक्तम् । यद्यपि कालप्रेरणव्यति- रेकेण गुणा न क्षुभ्यन्ति । अक्षुब्धाश्च स्वरूपान्न प्रच्यावयन्ति । तथापि क्षोभणे कालो गुणाधीन इति तेषां पृथगिराकरणमाह-न यत्रेति । चकारात्प्रकृतिगुणा अहङ्कारगुणाश्च । वै निश्चयेन । अहकारोऽपि । स तु सर्वदा स्वरूपच्यावकः । अतो वैशब्दः । महान् महत्तत्वम् । प्रधान प्रकृतिः । तन स्थितं कोऽपि न चालयतीत्यर्थः ॥ १७ ॥ नन्वेवं तस्य सानस्य कथं माहाम्यम् । तदाह- परं पदं वैष्णवमामनन्ति तत् यन्नेति नेतीत्यतदुत्सिस्मृक्षवः । विसृज्य दौरात्म्यमनन्यसौहृदा हृदोपगृह्याऽर्हपदं पदे पदे ॥ १८ ॥ परं पदमिति । तत्सर्वेभ्यः पदेभ्यः स्थानभ्य उत्कृष्टं पदमक्षररूपं पुरुषोत्तमपादरूपम् । अत एव वैष्णवम् । यत् वैष्णवं परं पदमामनन्तीति योजना । यदित्युद्देश्यम् । आमनन्तीति तत्र प्रमा- णम् । केयलश्नुतेः प्रमाणत्वे उपचैरितार्थत्वं वा कल्प्येत । अत आह–नेति नेतीयतदुत्सिसक्षव इति । अतत् आत्मव्यतिरिक्तमस्मिन् समाते ये उत्सिसक्षवो भवन्ति ते तद्वैष्णवं पदमिति वदन्ति । तदेकं ग्राह्यमन्यत्याज्यमिति विवेकः । न च तेपामुत्तमाधिकारादेव स्फुरणं भविष्यतीत्याशय तेपामधिकारमाह-विसृज्येति । तेपामपेक्षितं गुणत्रयं वर्तते । सर्वया देहादावात्मस्फूर्त्तित्यागः सर्वदोपाभावरूपः । न विद्यते अन्यस्मिन् सौहृदं येपाम् । अनेन पूर्वोक्तन्यायेन भगवति परमा प्रीतिरुक्ता । साधनभ्याऽऽह । अर्हपदं भगवचरणारविन्दम् । पदे पदे क्षणे क्षणे मनसः स्थापनस्थाने वा । उपगृह्य आलिङ्ग्य । आमनन्तीति सम्बन्धः । एतादृशैरुक्तं नाऽन्यथा भवतीत्यर्थः ॥ १८ ॥ इत्यं मुनिस्तूपरमेझ्यवस्थितो विज्ञानदृग्वीर्यसुरन्धिताशयः । खपार्णिनाऽपीड्य गुदं ततोऽनिलं स्थानेषु पदसून्नमयेजितक्लमः ॥१९॥ नाभ्यां स्थितं हृद्यधिरोप्य तस्मादुदानगत्योरसि तं नयेन्मुनिः । ततोऽनुसन्धाय धिया मनस्वी स्वतालुमूलं शननयेत ॥ २० ॥ तम्माभ्रुवोरन्तरमुन्नयेत निरुद्धसप्ताखयनोऽनपेक्षः । स्थित्वा मुहूर्तार्द्धमकुण्ठदृष्टिनिर्भिद्य मूर्छन् विसृजेत्परं गतः ॥ २१ ॥ इत्यमित्युपसंहारः । एवं स्थिते देहादिः स्वयमेव गमिप्यतीति भावः । पक्षान्तरमाह-मुनि- स्त्यिनि । यदि तम स्थितो न भवेत् मननयत्साधनान्तरपरो भवेत् । भिन्नतया तत्स्वरूपं मासयते पेचदा सम्मादुपरभेत् । प्रकारान्तरेण पुरुषार्थः सांपनीय इति । तोच प्रकारान्तरमाह-व्यय- स्थित इति । विशेषाकारण तरिमोव पदे मनः स्थिरीकृत्य आत्मानं योजयित्वा भगवत्साक्षात्कार अमात्मभावं या पाकालमनुभूय तम्प विज्ञानम्प यलं प्राप्य विमानमेय या एक अनुभयरूपं यज्जान तम्य वीर्येण मामध्पेन सर्यालागनिवर्तकरूपेण मुष्ठ रन्धितः शोधितः रागादिगिराकरणेन उद्धः पातः भाशयो यम्प ताइयो भवेत् । मायक् चित्तशोधनं फुपादित्यर्थः । तदा शुद्धे चिते देहत्यागार्थ यन फुपादिनि तत्यागोपायमाद-यपाणिनाऽऽपीयनि । मूलाभारम पारनं पाणिना कर्तव्यम् । पापीक.मि.पिनगि.

·२ स्कं. २ अ.२२ लो.3 श्रीमद्भाचार्यचरणविरचिता । एकवचनेन पाणियपक्षो निवारितः । गुदं मूलाधारम्यानम् । ततः कुण्डलिनीप्रयोधात्तो मूलाधा- रादनिलमुत्थाप्य पदचकभेदनेनो नयेत् । तत्र वायोः स्थानभूतानि पद चक्राणि मूलाधारस्वाधिष्ठान- मणिपूरकानाहतविशुद्धि(?)आझारूपाणि गुदे गुह्यस्थाने माभौ हृदये तालमूले भूमध्ये च स्थितानि । तानि स्थानानि पद्मलेनोक्तानि चतुर्दलं, पदलं, अष्टदलं, द्वादशदल, पोडशदलं, द्विदलमिति । तेषु वायोरूलनयनमाजवेन न भवतीत्सन्यत्र गमनशझ्या साधनमाह-जितलम इति । वांग्चाक- पंणे जितः क्लमो येन । नामिपर्यन्तमार्जवमग्रे वक्रता । अतो नाम्यां स्थितं महता प्रपदोन ह्यधिरो- पणीयम् । तत्र हृत्पुण्डरीकमूलनालमधोमुखम् । तद्वायुवशादूर्ध्वमुखं कर्तव्यम् । ततः प्रयत्नाविस्या- शाभ्यां स्थितमित्यनूय हृयधिरोपणमुक्तम् । तस्मादप्यग्रे नयनं दुर्घटं तालुमूलस्थाने । उरस्युदान- वायुरेव तिष्ठति । अन्योऽपि यो गच्छेत्तत्र स तद्भावमापन्न एव गच्छेत् । अत आह-उदानगयो- रसि तं नयेदिति । पूर्वाधिकारे हृदयपर्यन्तमेव पायोरानयनम् । अस्य त्वग्रे नयनगिति पूर्णव- दाह-मुनिरिति । तत्र समावस्थितिभावं प्राप्तसाग्रे गमनाय तझा सस्त्वा पूर्वभावमनुसन्धाय ततो महत्मा बुद्ध्या ग्रहणस्थापनसमर्थया मनखी महाबुद्धिमान स्वतालुमूलं तम्यैवाऽग्रिमस्थानं शीनं नीतस्य मुखादिद्वारेण निर्गमनशझ्या शनकैनयेत् । तत्र वुद्धः सूक्ष्मता विधेया स्थापनार्थ नयनाथ चेत्याह-सुधीरिति । एवं तालुमूले स्थिरीकृतं मुखादिच्छिद्रद्वारा निर्गमनशङ्कया निरुद्धसप्ताम्य- यनः निरुद्धानि सप्स असोः प्राणस्स अयनानि द्वाराणि येन तादृशो भूता तस्मात्पूर्वस्थाना वोरन्तर- मूच नयेत् । तत्राऽऽज्ञाचक्रे त वायुं स्थिरीकृत्य अन्तःकरणशुद्धेः पूर्व निरूपितत्वात्सर्यापेक्षारहितो भूत्वा तत्र भगवड्यानेन भगवदापिभीये जाते तयाऽकुण्ठदृष्टिहूद्धिं स्थित्वा परं भगवन्तं गतः सायुज्यं प्रातः । पूर्वमेव वायोहिर्निर्गमनाय प्रयनस्य कृतत्यात् । मूर्द्वान ब्रह्मरन्ध्र निर्भिध निहजेत् । इन्द्रियाणि विसृजेत् । प्राणानामपि निस्सारण केचिदिन्छन्ति । अग्ने तेपामप्युपयोगात् । केचित् "इहैव समयनीयन्त" इति वास्यानुरोधात्प्राणानामनैलाऽऽत्मनि समूठभूतासन्यरूपेण स्थिति- मिच्छन्ति । प्राणस्य भोगासाधकत्व ।, “तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽनृत्प्रामती"त्यगुक्तिविषयम् । उत्कान्तिचरणविचारेणापि वाद मनसि सम्पद्यत" इत्यादिमिः प्राणशब्देनेन्द्रियाण्युच्यन्ते । • गमने वा आयुषो भाात् "मुख्य कार्यसम्प्रत्यय" इति न्यार्यन मुख्यानुराधिप्राणानामिह लयः । तस्मादिन्द्रियाणि तत्सम्बद्धः प्राणश्च वहिनिस्सारित इत्यर्थः ॥ १९ ॥ २० ॥२१॥ एवं सयो मुक्तिर्दिया निरूपिता । उत्तममध्यममेदात् । आयम्य वामनाया अक्षीणत्यामोगेनेर तत्क्षयं गत्वा तं प्रति क्रममुक्तिं वदनिन्द्रियादीनां स्वसझे नयनमाह- यदि प्रयास्यन् नृप पारमेष्ठ्यं वैहायसानामुत यद्विहारम् । अष्टाधिपत्यं गुणसन्निवाये सहेब गच्छेन्मनसेन्द्रियेश्च ।। २२ ।। घदीति । यदि प्रयाम्यन् मवति तदा मनमा इन्द्रियैश्य महयोपगन्छेदिनि सम्बन्धः । नृपति सम्मोधन सर्वपुरुषार्थमिद्धारपि यथा पारम्यादिगमनमक्षीणवासनत्याद्राना तयेदमपानि सामन्य- धम् । यदेव म्यानं प्रयाम्पन्भवति तद्णयति । पारमेष्ठय माम्यानम् । वैहापमानां विमानमधिरण मूरगर मानिलिदिन. २ गुपन्दी समादुपंट शापिस रा.५परादादिपरननितीग ·श्रीसुबोधिनी । [२ स्क. २ अ. २६ श्लो. स्त्रीमि. सह सर्वनाऽन्तरिक्षे परिभ्रमतां यद्विहास्थान तत्र वा । उताऽप्यष्टाधिपत्यमष्टमुणैश्वर्यम् । किम्बहुना । गुणसन्निवाये ब्रह्माण्डे अध उपरि मध्ये वा प्रयासन्भवति तत्रैव सह गच्छेत् । घकाराद्वासनामि. प्राणैर्वा ।। २२ ॥ नन्वेव सामर्थ्य कथ जीवस्येत्याशयाऽऽह- योगेश्वराणां गतिमाहुरन्तर्वहिस्त्रिलोक्याः पवनान्तरात्मनाम् । न कर्मभिस्तां गतिमाप्नुवन्ति विद्यातपोयोगसमाधिभाजाम् ॥ २३॥ योगेश्वराणामिति । येषां साधीनो योग. । यद्यपि स्वतो गमनसामर्थ्य न भवति तथापि यो- गेन तद्भवतीति सर्वा गतय उच्यन्ते । त्रिलोक्याः अन्तरहिश्चेति । यहि स्थिता अपि अन्तरा- यान्ति । अन्त स्थिता अपि वहिर्गच्छन्ति । तन हेतु -पवनान्तरात्मनामिति । पवनस्याऽन्त. आत्मा लिङ्गशरीर येपाम् । अब निलोकीति न ब्रह्माण्डाभिप्रायम् । किन्तु लोकनयमेव । यद्यपि कर्मभिरपि सर्वत्र ब्रह्माण्डे गमनमस्ति तथापि न तेपा खेच्छया गमनमित्याह तामिति । या खेच्छन्दा योगिना सा न कर्मिणामित्यर्थः । ननूपायस्य तुल्यत्वेऽपि योगस्य कथ गौणता कथ कर्मणां मुख्यत्वमिति । तत्राऽऽह-विद्यातपोयोगसमाधिभाजामिति । कर्म तु स्वतन्त्रमसहाय जीव साधीन करोति । योगे तु नियादयोऽन्येऽपि चत्वार. सन्ति । तत्सवेटित जीव योग- स्वाधीन कर्नु न शमोति । एवमन्येऽपि । ततश्च जीव एव खतनः । अन्ये तु गुणभूता खेच्छया गमने सहायभूता भान्ति । विद्या उपासना मत्रप्रकारेण । तप कृयादि । ज्ञान वा । योगोऽष्टाए । समाधि समाधिस्थितमगनदर्शनेन तजनितभक्तिसहितपरमधर्म उच्यते । एतेपु करणदशायामपि पुरुपम्य स्वातन्यम् । कर्ममार्गे तु विध्यधीनतेति ॥ २३ ॥ एवं पुरुपम्य स्वाधीनतां निरूप्य गमनप्रकारमाह वैश्वानरं यातीत्यादिना- घेश्वानरं याति विहायसा गतः सुपुम्णया ब्रह्मपथेन शोचिपा । विधूतकल्कोऽथ हरेरुदस्तत्प्रयाति चक्र नृप शैशुमारम् ॥ २४ ॥ तद्र रिश्वनाभि खतिवर्त्य विष्णोरणीयसा विरजेनाऽऽत्मनैकः। नमस्कृतं ब्रह्मविदामुपैति कल्पायुपो विवुधा यद्रमन्ते ॥ २५ ॥ अथो अनन्तम्य मुसानलेन दन्दह्यमानं स निरीक्ष्य विश्वम् । नियोति सिद्धेश्वरजुष्टधिष्ण्यं य? पराई तदु पारमेष्ट्यम् ॥ २६ ॥ पारदपमाने आनन्दमयनारपाती मम्यन्य । वैश्वानरमभ्यपिष्ठातृदेवतालोकम् । “अग्नि- जोतिरह अन" इति पारपप्रकारेण गगनम् । ननु तम्य रोपम्प टूरे विषमानरवादहुबाल- प्पपशाने अन्तरा भोगाभागोगाभिनिशम्प पिवमानत्यापुनरागमन स्यात् । तदर्धगाह-वि. हागमा गन:नि । बागमार्गेण गत । तमेव "पयनान्तरात्मनामि युरायाधया पायो- नारद दागिनानी प म गुणभूतानी 1116RREAfrn ॥ ५रप ·२ रू. २ अ. २७ श्लो.] श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणविरचिता । गमनं तथा तेपामपीत्यर्थः । ननु वायोरितस्ततो गमनसम्मवात्तद्वदस्याऽपि न ऋजुमार्गेण वैश्वानरे गमनं सम्भवति ? तत्राऽऽह-सुपुम्णधेति । सुषुम्णामार्गेण गच्छतीति नाऽन्यत्र गमनम् । ननु 'सुपुम्णाऽपि कथं नाऽन्यत्र गच्छति ? तबाऽऽह-ब्रह्मपयेनेति । ब्रह्मणः पन्याः । ब्रह्मगार्गस्वाभ्या- पिवैकुण्ठ एवं गच्छति । ननु सुपुम्णाया नाडीरूपत्वात्कयं देहादहिर्निर्गमनम् ? तत्राऽऽह-शोचि- पेति । तेजोरूपया । एवं तेन मार्गेण वैश्वानरलोकं गतस्य पूर्वमग्निः सम्परिष्वक्तस्य गमनाकामना- वाहुल्येन वा सकल्कत्वात् तत्र मोगे अग्निमध्यभोगात्कल्कशोपः । अतस्तदनन्तरं ज्योतिस्थानगमने आदित्यादि ध्रुवपर्यन्तं गमने विधूतकको भूला, अथ भिन्नप्रक्रमेण तेजोमयशरीरेण हरेभगवतः स्वरूपभूतं शिशुमाररूपं चक्रगुपयाति । यद्यपि शिशुमारचक्रस्य नमः परितो विद्यमानत्वात्सर्वन गमनमायाति, तथाप्युदस्तादूर्ध्वमेव गच्छति । नृपति सम्बोधनं शुद्धसत्त्वात्मकस्योर्ध्वगमनस्य संवाद- योधकम् । यथा नरपालकस्य नृभिरूवं नयनमिति । शिशुमारस्वरूपमग्रे वक्ष्यते । तत्र ध्रुवस्थान शिशुमारस्यान्ते भवति । तद्ब्रह्माण्डस्य नाभिस्थानीयम् । ततोऽने लोकचतुष्टयम् । तत्र तुशब्देन पूर्वरूपाबूपान्तरकरणमुक्तम् । ततो द्वितीयं ध्रुवे । विष्णोरित्युभयत्र सम्यध्यते । तत्र गमनयोग्य शरीरं वर्णयति--अणीयसा विरजेनाऽऽत्मनेति । पूर्वापेक्षया तदणीयः । वायुप्रधानत्वात् । प्रशिथिलावयच इत्यर्थः । तत्रापि विरजः । वायोरपि लोकत्रय एव रजःसम्बन्धः । अथवा । पूर्वश- रीर तामसं सितं तद्वैश्वानरलोके सक्तुम् । ततो द्वितीयं ध्रुवे सक्तम् । तृतीयमिदमिति तमोरजसो- रमायाद्विरजेनेत्युक्तम् । केवलसत्त्वमयेन सत्त्वमिश्रेण वा । केवलसत्त्वेन ब्रह्माण्डभेदस्य वक्ष्यमाण- त्यात् । आत्मना पूर्ववदात्मत्वेन गृहीतेन देहेन । एक इनि । तत्र वैमानिकानां गमनाभावादस- हायसेनैकाकिस्लम् । ब्रह्मविदां स्थान अन्यनमस्कृतं केवलं ज्ञानिनामेव स्थितियोग्यं महर्लोकम् । यत्र महलोंके । कन्पायुपः त्रस्यकल्पपर्यन्तमायुर्येपाम् । विशेषेण युधा ज्ञानिनो भृग्वादयो रमन्ते भगव- दुगानुस्मरणैः ज्ञानेन वा समाधिरूपेण । अयमपि तत्र गतो ब्रह्मकल्पपर्यन्तं तिष्ठति । ततो भगव- च्छयने जाते अनन्तस्य सकर्षणस्य मुखागिना त्रैलोक्यमत्यन्तं दह्यमानं निरीक्ष्य ततो निति भृग्वा- दिभिः सह । गमनस्य घहुकालव्यवधानत्वात् अयो इत्युक्तम् । सिद्धेश्वरैर्जुष्टानि धिष्ण्यानि यत्र जन- स्तपोलोके । पारमेष्ठयं सत्यलोकस्थानम् । तदपि पूर्ववत्सिद्धेश्वरसेवितमित्यर्थः ॥ २५ ॥ २६ ।। तन मुक्तिवत्सुखमाह- न यत्र शोको न जरा न मृत्युर्नाऽऽधिन चोद्वेग ते कुतश्चित् । यश्चित्ततोऽदः कृपयाऽनिदंविदां दुरन्तदुःखप्रभवानुदर्शनात् ॥ २७ ।। न यति । यत्र ब्रह्मलोके शोकः अज्ञानकार्य नास्ति । न वा जरा देहधर्मः । न वा मृत्युः मृत्युग्रासः । नाऽऽधिः मनःपीडा अपि न । अन्तःकरणधर्मामावः । मृत्योः प्राणग्राहकत्वात्तद्धर्ग इति केचित् । उद्वेगः युद्धेः । असहिष्णुता वा । यद्यप्यसहिष्णुता उद्वगश्च तत्राप्यस्ति, त्याप्यन्यतो न किन्तु स्वत एव । तदाहकते कुतश्चिदिति । अन्यस्माइते, किन्तु स्वत एव । खतस्त्वं विशदयति-यच्चित्ततोऽद इति । अदः प्रसिद्ध चित्तः चिचाद्धेतोः यत् तत्वानुमवगम्यमतो विशेषता न वक्तं शक्यमिति तयोक्तम् । तत्र विषयमाह-अनिदंविदा दुरन्नदुःस्वप्रभानु- - धुयुधानिति क. ग. २ गाम मम्धिननिति इ. ३ वानरसोरेनुनीति ग, ५ ·श्रीमुबोधिनी । [२ स्कं.२ १.३१ श्लो. दर्शनादिति । इदं स्थानमेतत्साधनं ज्ञानं मार्गप्रकारं वा न विदन्तीति तथा । दुरन्तं यदुःख तस्य प्रभवो यत्र संसारे तस्स अनु पश्चाद्दर्शनम् । एकवारमुत्सन्ना अपि विवेकिनोऽपि पुनस्तत्रैव गच्छ- न्तीति तथा ॥ २७ ॥ ततः स्वेच्छया ब्रह्माण्डभेदनमाह- ततो विशेष प्रतिपद्य निर्भयस्तेनाऽऽत्मनाऽपोऽनलमूर्तिरत्वरन् । ज्योतिर्मयो वायुमुपेत्य काले वाय्वात्मना खं वृहदात्मलिङ्गम् ॥२८॥ ततो विशेषमिति । अश्वमेधयाजिनोऽपि तत्र गच्छन्ति । तथा हिरण्यगर्भोपासकाः पूर्वो- क्ताय । तत्र "आ ब्रह्मभुवनाल्लोका” इति वाक्याकर्मिणां पुनरावृत्तिः । हिरण्यगर्भोपासकानां ब्रह्मणा सह या ब्रह्मणो गतिः सा गतिः । पूर्वोक्तस्त्वण्डं भित्त्वा गच्छत्तीत्याह । ततः सत्यलोकाद्वि- शेष पृथिव्यावरणरूपं प्रतिपद्य पृथिवीरूपो मूत्वा तत्र प्रविष्टः पृथिव्यावरणातिकमे आवाणरूप- पृथिवीसायुज्यं प्राप्य तामतिमाम्य पुनर्जलरूपेण जलसायुज्यं प्राप्य तदतिक्रम्येत्येवमपि । आकाशातिकमपर्यन्तं गच्छति । सर्वत्र तेनाऽऽत्मनेति ज्ञातव्यम् । अत्वरनिति तत्र तत्र गन्धादि- मोगान्मुक्षान एव विलम्ब्य । काले भोगेच्छावसाने उत्तरत्र गमनमिति सर्वत्र । खमाकाशम् । तत् वृहत् अनन्तमेव । शब्दब्रह्मरूपं वा । नादात्मकं वा । तस्स बृहत्त्वे हेतुः । आत्मनः भगवतो लिङ्गं शरीरम् । "आकाशशरीरं ब्रह्मेति श्रुतेः । भगवतो व्यापकत्वं अन्तहिन्यवहारहेतुत्वं परि- च्छेदापरिच्छेदौ शब्दब्रह्माश्रयायमित्यादिधर्मवोधकम् ॥ २८ ॥ एवमाकाशान्तपरित्यागे महामृतांशाः परित्यक्ताः । विषयातिकमे इन्द्रियातिक्रममाह- घ्राणेन गन्धं रसनेन वै रसं रूपञ्च दृष्ट्या श्वसनं त्वचेव । श्रोत्रेण चोपेत्य नभोगुणत्वं प्राणेन चाऽऽकूतिमुपैति योगी ॥२९॥ घाणेनेति । प्राणेनेति पाठेऽपि स एवाऽर्थः । सर्वत्र तत्तदुपेत्य तोगानन्तरं तत्तदतिक्रम्येति ज्ञातव्यम् । नमोगुणत्न शब्दत्वम् । प्राणेन कर्मेन्द्रियराहितेन । तद्रूपेण वा । आकृति क्रियापश्चक- मपि । उपैति त्यतीति पूर्ववत् । योगीति योगसामविस्मरणम् ॥ २९ ॥ अकारायतिक्रममाह- स भूतसूक्ष्मेन्द्रियसन्निकर्ष मनोमयं देवमयं विकार्यम् । सम्प्राप्य गत्या सह तेन याति विज्ञानतत्त्वं गुणसन्निरोधम् ॥३०॥ तेनाऽऽस्मनाऽऽत्मानमुपैति शान्तमानन्दमानन्दमयोऽवसाने । एतां गतिं भागवतीं गतो यः स वै पुनर्नेह विपजतेऽङ्ग ॥ ३१ ॥ म एम योगी । मूतानां सूक्ष्माणामिन्द्रियाणां च सचिमुसतिस्थानं तामस राजसं चाऽहवाई मारवाशीच भेदनारमिति 1. विशेषमापयादिति स, ४ भावाशादतितमपन्तमिमीस. कमनशिग, ·२ स्कं. २ अ. ३३ श्लो.] श्रीमद्वल्लभाचायचरणरचिता। ३५ मनोमयं देवमयमिति सात्त्विकं विकार्य मूलाहकारम् । तेन रूपेण गत्या सह याति । क्रियामहवार च सजतीत्यर्थः । विज्ञानतत्त्वं महत्तत्त्वम् । गुणसन्निरोधं प्रकृतिम् । सर्वत्र तेनाऽऽत्मनेति । अग्रे 'पुरुषावरणम् । तत्रापि तेनाऽऽत्मना आत्मानमुपैति । ततः शान्तं अक्षरम् । तत आनन्दं पुरुषोत्तमम् । स्वयमप्यानन्दमयो भूत्वोपैति । अवसाने । अतः परं गमनं नास्ति । "मामुपेत्य तु कौन्तेये"ति वाक्यमेतादृशपरमित्याह-एतां गतिमिति । ब्रह्माण्डमध्ये हृदयमध्ये ब्रह्माण्डात्परतो वा यौ- वाऽऽनन्दमयो भूला मानन्दरूपं भगवन्तं प्रविशति स नैवेह पुनः संसारं प्रविशति ॥ ३० ॥ ३१ ॥ एवमपुनरावृत्तिमार्गद्वयमुक्त्वा सद्योमुक्तिकममुक्तिरूपमुपसंहरति- एते स्मृती ते नृपदेव गीते त्वयाऽभिपृष्टे च सनातने च । ये वै पुरा ब्रह्मण आह पृष्ट आराधितो भगवान् वासुदेवः ॥३२॥ एते स्मृती इति । एतेषां सर्वेषां पदार्यानामध्यायद्वयोक्तानां भगवस्वरूपत्वेनैव ज्ञानार्थमुक्तानां यथानिवेशं यथोपयोगं युक्तिभिर्विमर्श खरूपं स्पष्ट भविष्यति । अत्र तूदेशमात्रं कृतम् । तत्र स्पष्टमेव विवरिप्यामः । ते तुभ्यम् । हे नॅपदेव । गीते राजस्वात्त्वत्सुखार्थ खरूपेण कीर्तिते । तथापि लया अभिष्टे । साधनस फलपर्यवसानासाधनप्रश्नेनैव तत्प्रश्न उक्तो भवति । सनातने च । न हीदन- थगतया कश्चिदस्सिन्मार्गे गच्छति किन्त्वनादिसिद्धे । अन गन्ता अग्ने सप्टो भविश्यति । अनादित्वे प्रमाणमाह-ये के पुरेति । ब्रह्मणैवं पृष्टे ब्राह्मणे आह भगवाननि पृष्टः सन् । कथने हेतुः--आरा. पित इति । एवं कथने हेतुमाह-~यासुदेव इति । मोक्षदातृत्वेनैवमुक्तवानित्यर्थः ॥ ३२ ॥ एवं फलं निरूप्योपसंहत्यैतन्मार्गप्रवेशे कियन्त उपायाः सन्तीत्याकालायामाह- न हतोऽन्यः शिवः पन्था विशतां संस्कृताविह । वासुदेवे भगवति भक्तियोगो यतो भवेत् ॥ ३३ ॥ महतोऽन्य इति । अमात्यूपोंकादन्यः शिषः कल्याणरूपा सायनशापानपि सुखकरः पन्या आदौ तर निविष्टस्य पुनर्भमाभावार्थ मार्गरूपः कोऽपि नास्ति । बहूनां च गतियोग्यः । एतदज्ञानेन इह संसारे विशतां, न तु निविष्टानां संसार्येकरसमायानाम् । ते मार्ग पुनः सारयति- वासुदेचे भगवति भक्तियोगो यतो भवेदिति । मोक्षदानार्थमागते भगवति साक्षातोरमम- रूपे सत्ताकारेण परिणतान्तःकरणे सत्यासने पद्गुणैश्चर्यरूपेणाविभूते येनैवोपायेन परमा प्रीति. भवति स एवोपाय इत्यर्थः । श्रवणादिमिः हः । ततो मनननिदिध्यासनरूपेण यानेन सर्वभाष खेहो द्वितीयः । ततोऽपि सूक्ष्मध्यानेन हृदि मगयति समागते तत्र यः परमरोहः साक्षागवत्प्रवेश. हेतुः स फलरूपोऽपि साधनरूपोऽपि भवान्तरव्यागररूपोऽपीति तद्धतुर्मार्गः गृहानिर्गतम्सरदेशप्रवे- अपर्यन्तं विततः । तत्र पूर्वभागः साधनरूपो मध्यभागोऽयान्तरप्यापाररूपोऽग्रिमो मगपत्समद- फलरुपः । तम् श्रवणादि ध्यानयं च क्रमाद्वितता भूमिः । प्रीतिः पादौ । सा पेली- तिम्तन्मार्गेण तापपर्यन्तं गच्छति तदा मगवन्तं प्रापपनि नाऽन्ययेति ।। ३३ ।। रूपं हीरा, ३ पदेवतेको रा.प. राजपामुमति ग. प. "मर टेही रा. ग. प. ५ परमनसोविरा (पाधि नारा स.प. सदनाय हाय.ग. मी.

·श्रीसुवोधिनी । [२ स्कं. २ अ. ३७ श्लो. फलसाधननिर्धारः पूर्वमेव जात इत्याह- भगवान् ब्रह्म कारल्यन निरन्वीक्ष्य मनीपया । तदध्यवस्यस्कूटस्थो रतिरात्मन्यतो भवेत् ॥ ३४ ॥ भगवानिति । प्रमेयवलेन स्वयमुक्त्वाऽपि प्रमाणपलेनाऽपि तद्वक्तव्यमिति पूर्वोक्तमनादिसिद्धं राशीभूतवेदं मनीषया विचारकबुझ्या आठोड्य फलत्वेनाऽऽत्मानं विनिश्चित्य साधनविचार किय- माणे "यमेवैप घृणुत" इत्यादिवाक्यैः प्रीतिमेवाश्चान्तरन्यापार ज्ञात्वा "भक्त्यैव तुष्टिम- भ्येती"ति विचार्य मुख्य साधनं भक्ति ज्ञात्वा तत्साधकत्वेनाऽन्यदित्यध्यवस्सत् । तत्रापि कूटस्यो निश्चलः ॥ ३४ ॥ एवं प्रमाणेन युक्त्या च भक्तिमार्ग स्थिरीकृत्य अन्येषां मार्गाणां परम्परोपयोगं वक्तुमाह- भगवान् सर्वभूतेषु लक्षितः स्वात्मना हरिः । दृश्यर्बुद्ध्यादिभिर्द्रष्टा लक्षणैरनुमापकैः ॥ ३५॥ भगवानिति । प्रतिपुरुपं प्रतिविषयं शास्त्राणि प्रस्तानि । तानि न सर्वथा बाधितविपयाणि । परम्परोपयोगात् । मगवांस्तैः सर्वैरेव सर्वभूतेषु लक्षितः लक्षणया ज्ञापितः । नैयायिकैः कर्तृत्वेन, भीमांसकै क्रियास्वेन, वेदान्तरात्मत्वेन, साहचादिभिः करणत्वेन । अन्यैश्च त दैनित्वेन ज्ञातृत्वेन चाऽन्यैः । ज्ञानाधिष्ठातृस्वेन च । सर्वेरेव भगवानेकदेशे लक्षितः । अन्धहस्तिवत् । अनु- भवेन युक्तया च । खात्मना अनुभवेन । दृश्यैः । द्रष्टा । वुझ्यादिभिश्च लक्षणैरसाधारणचिहै जीवेषु प्रवेशमलममानैः क्रियादिभिः । अत एवाऽनुमापकैः तर्कसहकृतैः परोक्षज्ञानजनकैलेक्षित इति सम्पन्धः । लक्षणया ज्ञापित इत्यर्थः ॥ ३५ ॥ तस्मात्सर्वैपामेव दर्शनानामप्रयोजकत्वात्पूर्वोक्तप्रकारेणैव कर्तव्यमित्युपसंहरति- तस्मात्सर्वात्मना राजन् हरिः सर्वत्र सर्वदा । श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यो भगवान्नृणाम् ॥ ३६॥ तम्मादिति । सर्वात्मनेति उत्तराशसाहित्येन । राजनित्यवधारणसामर्थ्यमुक्तम् । हरि- रिति साधगदशायां जातदुःखदूरीकरणार्थम् । सर्वत्र सर्वदेति । देशकालविचारो न कर्तव्यः । पूर्ववन्योतय्यादिफलार्थम्-भगवानिति । नृणामिति मनुष्यमात्राधिकारित्वम् ।। ३६ ।। एवं मागं वस्तुतत्त्वं चोक्त्वा प्रकरणस समाप्तत्वात्साधारणश्नवणसाऽपि शुद्धिद्वारा भगवस्माप- कत्वमाद- पिबन्ति ये भगवत आत्मनः सतां कथामृतं श्रवणपुटेपु सम्भृतम् । पुनन्ति ते विपपविदूपिताशयं ब्रजन्ति तञ्चरणसरोरुहान्तिकम् ॥ ३७॥ पिपन्ति ये भगवत इति । यदिः सितसाऽन्तः प्रवेशनं पानम् । भगयत आत्मनः सता- पि.ग.प, २ मनुष्यमात्राधिपरिवमितीति प.

·२. ३ अ. १ श्लो.] श्रीमद्वल्लभाचायचरणविरचिता। ३७ मिति । सर्वेषामेव भगवत्त्वेन भगवान् स्फुरति । सतां लात्मत्वेनाऽपि । सर्वे सकामाः सन्तः प्रेमला इति विभागः । कथैवाऽमृतम् । श्रवणपुटेयु- उत्तम्भितकर्णपुटेषु पूर्णम् । विपपिपितमाशयं पुनन्ति । यथाऽन्तरसाध्यरोगव्याप्तो वैद्यैरमृतरसेन सिद्धः क्रियते, तथाऽन्तःकरणमपि त्रिपयसहितैर्वि- शेषेण दूषितं सर्वथा सन्मार्गानह तादृशमपि पुनन्ति । कमात्तचरणसरोरुहान्तिकं वैकुण्ठं भक्तं वा प्राप्नुवन्तीत्यर्थः ॥ ३७॥ इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीलक्ष्मणभात्मजश्रीवल्लभदीक्षित- विरचितायां द्वितीयस्कन्धे द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥ तृतीयोऽध्यायः। श्रोतव्यविषयत्वेन तत्वमेवं निरूपितम् । उद्देशेनाऽस्य निपुणं साधनं विनिरूप्यते ॥१॥ अदृष्टं साधनं वाच्यं दृष्टं चाऽप्यन सम्मतम् । अन्यथा क्रियमाणस्तु विमी व्यर्थतां मजेत् ॥ २॥ इन्द्रियाणामदुष्टत्वे ह्यनुकले तथेश्वरे । साध्यं सम्पद्यते पूर्णमतोऽत्र यमीर्यते ॥३॥ श्रद्धाऽपि तदभिप्रायाच्योतुर्वक्तुथ गम्यते । तस्मात्साधनसंयुक्तः शृणुयान्नेतरो था ॥ ४ ॥ एवमध्यायद्वयेन श्रवणं सविपयं निरूप्य, महाफले श्रवणे सर्वेपागप्रवृचिं दृष्ट्वा, किञ्चिदस्ति निमित्तं यतः सर्वे न प्रवन्त इत्याकाणायां विषयस्य निर्दुष्टत्वाकरणदोयो या तदधिष्ठातृदोपो वा भवेदिलाशय, तयोरप्यधिष्ठातुर्वतिष्ठत्वात प्रतिबन्धादेव श्रवणादिष्वप्रवृतिरिति विनिधित्य, देवताना मजने तत्प्रतिबन्धो गमिष्यतीति पूर्व देवतान्तरभजनं साधनीयं तत इन्द्रियाणां च शोधन- मित्याशझ्य, देवतान्तरभजने पुनर्वहिर्मुखत्यातेषां नियतफलजनकखाच प्रतिबन्धाभावा) क्रियमाणे भजने दोपान्तरमापद्यतेति तेषां फलानां नियतत्वं प्रतिपादयितुं प्रथम पूर्वेण संक्षेपं निवारयितुं पूर्वोक्तमुपसंहरति- श्रीशुक उवाच- एवमेतन्निगदितं पृष्टवान् यद्भवान्मम । नृणां यन्म्रियमाणानां मनुष्येषु भनीपिणाम् ॥ १॥ एवमेतदिति । मम मां प्रति । नृणां मध्ये ये नियमाणास्तेषामप्युक्तं मनुष्याणामपि मध्ये ये मनीषिणस्तेपामप्यर्थे श्रवणादिकमुक्तमित्यर्थः ॥ १॥ २ सतानविश्वशादिस. ३ क्या इसी ग. प्रेम्मावि.

·३८ श्रीमुमोधिनी । [२ कं. ३ स. ९ श्लो. ब्राह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मणस्पतिम् । इन्द्रमिन्द्रियकामस्तु प्रजाकामः प्रजापतीन् ॥ २ ॥ देवी मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् । वसुकामो वसूनुदान् वीर्यकामोऽथ वीर्यवान् ॥ ३ ॥ अन्नाद्यकामस्त्वदिति स्वर्गकामोऽदितेः सुतान् । विश्वान्देवान राज्यकामः साध्यान् संसाधको विशाम् ॥ ४ ॥ आयुःकामोऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् । प्रतिष्ठाकामः पुरुषो रोदसी लोकमातरौ ॥ ५ ॥ रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामोऽप्सरउर्वशीम् । आधिपत्यकामः सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम् ॥ ६॥ यज्ञं यजेद्यशस्कामः कोशकामः प्रचेतसम् । विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थमुमां सतीम् ॥ ७ ॥ धर्मार्थमुत्तमश्लोकं तन्तुं तन्वन्पितॄन्यजेत् । रक्षाकामः पुण्यजनानोजस्कामो मरुद्गणान् ॥ ८॥ राज्यकामो मनून् देवान्निति त्वभिचरन् यजेत् । कामकामो यजेत्सोममकामः पुरुषं परम् ॥ ९॥ पूर्वोक्तमुपसंहृत्य देवतान्तरमजननिराकरणार्थ खमते अष्टाविंशतिदेवास्तत्त्वरूपाः, वेदे च ये प्रयस्त्रिंशद्देवा वसवो रुद्रा आदित्या इन्द्रः प्रजापतिश्चेति तेऽप्यत्रोक्तास्तत्त्वरूपेण । किंबहुना । सर्वे तत्वेष्वन्तर्भूताः । ते त्वष्टाविंशतिः । “एते देवाः कला विष्णोरि"ति वाक्यात् । ते च प्रजापतिप्रभृतिसोमान्ताः । तब प्रथमं रजोगुणाभिमानिनी देवता ब्रह्मणस्पतिः । वेदादिकर्ती जगनिर्माता चेत्यर्थः । तद्धजने ब्रह्मतेजो भवतीति ब्रह्मवर्चसकाम एव तं भजेदित्यर्थः । ततः सत्वाभि- मानिनी इन्द्रो देवता यज्ञादिरूपः । तद्भजने इन्द्रियसिद्धिर्भवतीति इन्द्रियकामस्तं भजेत । एव- मुत्तरवाऽपि । प्रजाकामः पुत्रकामः । प्रजापतीन् मरीच्यादीन् । तमोधिष्ठात्री देवता । देवी मायाम् । प्रकृत्यधिष्ठात्री देवता । श्रीकामः धनकामः । सम्पत्तिरूपं धनम् । तेजस्कामः । स्वस्मिन्नधृष्य तेजः । दुर्द्धपंखमिति यावत् । विभावसुरग्निः । वसुकामः धनमात्रकामः । वसून द्रोणादीन् । सेंद्रान् बामादीन् । वीर्थकामः परामामकामः ! अत्र फले विशेपमाह-अथ वीर्यवानिति । तदनन्तरमेव वीर्यवान् भवति । वागभिमानिनी देवता अग्निः । गन्धामिमानिनी देवता वसवः । रुद्रा आकाशस्य । अदिनिभूमः । मन्नायकामः अन्नगोजनकामः । अन्नभक्षणसामर्थ्यमन्समृद्धिा । वर्गकामः १तेदनितिरिति ए. २ पुकाम इति नाशि वित. ३ देवतामिति स. ४ देवदामिति स. ५रमादीनिति क ·२ स्कं. ३ अ. ९ श्लो.] श्रीमदल्लभाचार्यचरणविरचिता। स्वर्गलोककामः । अदितेः सुतान् द्वादशादित्यान् । तेजोऽभिमानिनी। विधेदेवाः विधायाः पुत्राः । राज्यकामः राजत्वकामः । साध्यान साध्यायाः पुत्रान् । विशां देशवप्रजानां संसाधकः खाधीनकरणेच्छुः । विश्वेदेवा जलस्य । साध्या वायोः । आयुःकामः आयुष्याभिवृद्धिकामः । अश्विनी अश्विनीकुमारौ । प्राणदेवता । घुष्टिकामः स्थूलत्वकामः । सर्वान् पोपान् वा कामयते । इला भूमिः । शब्दाधिष्ठात्री देवता । प्रतिष्ठाकामा लोके सन्माननाकामः । पुरुप इति । योग्यसैवेपा कामना । एवमन्यत्रापि ज्ञातव्यम् । रोदसी द्यावापृथिव्यौ । लोकानां मातरौ 1 लोकमातृत्वं गुणः । मातृकापूजायां विहिते वा । हस्ताभिमानिनी । रूपाभिकामः सौन्दर्यकामः 1 गन्धर्वान विश्वावसु- प्रभृतीन् । एता राष्ट्रभृतो देवताः । "एते वै गन्धर्याप्सरसो यद्राष्ट्रभृत" इति श्रुतेः । स्त्रीकामः सुन्दरस्त्रीप्राप्तिकामः । अप्सरोरूपामुवंशीम् । अधरारणिदेवताम् । देवपल्लीमध्ये वा । गन्धर्वा रूपस्य । अप्सरसो रसस्य । आधिपत्यकामः सर्वेपामहमधिपतिर्मविष्यामीति । परमेष्ठिनं गुणाधिष्ठाता- रम् । यज्ञं यज्ञपुरुषम् । चरणाधिष्ठात्री । यशस्वामः कीर्तिकामः । कोशकामः भाण्डारकामः । कोशो धनसञ्चयः । प्रचेतसं वरुणम् । रसनेन्द्रियाधिष्ठातारम् । विद्याकामः । मलविद्यादिविद्याः । गिरिशं महादेवन् । सहकाराधिष्ठातारम् । दाम्पत्यार्थ दम्पत्योः प्रीत्यर्थम् । उमां सतीम् । जन्मद्वयव्यापिनी महादेवभार्याम् । धर्मार्थ धर्मसिद्ध्यर्थम् । उतमश्लोकं वेदवेद्यम् । तन्तुं तन्वन् सन्ततिं विस्तारयन् । पितॄन् अग्निष्वात्तादीन् । रक्षाकामः मूतादिन्यः शत्रुन्यो रक्षामिच्छन् पुण्यजनान् यक्षादीन् । ओजस्कामा इन्द्रियवलकामः । मरुद्गणान् दितिपुत्रान् । राज्यकामः राज्याधिपत्यकामः । मनून देवान् स्वायम्भुवादीन् तन्मन्यन्तरदेवताश्च । निति मृत्युम् । अमिचरन् शत्रुमरणमिन्छन् । कामकामः कन्दर्पवृद्धिमिच्छन् । सोमम् । अकामः सर्वकामरहितस्तु परं पुरुष पुरुषोत्तमम् । अयमेकोनविंशत् सर्वतत्त्रपतिः । सोमो मनसः । नितिः पायोः । मनवो देवाश्चक्षुषः । मरुद्गणास्त्वचः । पुण्यजना जलस्य । पितरो महत्तत्त्वस ! उत्तमश्लोकः पुरुषस । उमा ओनस्स । एवं कामनाभेदेन प्रकृतोपयोगिसर्ववलसिङ्ख्यथं तत्तदेवताभजनं कर्तव्यमित्युक्तम् । वैराग्याथै च भगवान् । तत्र कामना ब्रह्मवर्चसादिविषयाः । इयं कामनाभेदेन भक्तिः साक्षात्परब्रह्मणो वासुदेवस्याऽसाधारणो धर्मः स्वेदात्मा । स तदैव प्रकाशते पदा तत्र पर्चरतेजः प्रकाशक भवति । वेदेन ब्रह्ममात्र प्रकाशयितुं शक्यं न तु असधर्मः साक्षात् । नाऽपि प्रत्यक्षतया । प्रत्यक्षसमवेता अप्यमिव्यलकामा न प्रकाशन्ते । अतो ब्रह्मणि भगवति यदर्चस्तञ्चे- त्स्वस्मिन्नागच्छेद्दीपहस्त इव सर्व पश्येत् । अतः प्रथमं ब्रह्मवर्चसकामना कर्तव्या । वेदसं या प्रकाशनसामर्थ्यम् । न हि चक्षुर्व्यतिरेकेण स्फीतालोकमध्यवर्त्यपि पटः प्रकाशते । तद्रागतं वेदगतं वा को वा दातुं शक्त इति विचारे यो ब्रह्मणः पतिः वेदस वेदार्थम्स या नियामकः येन वा तत्मागर्थं तत्र निहितं भवति तेनैव दातुं शक्यत इति अक्षधर्मान् सर्वान् गृहीत्ला जगति प्रकटनार्थ या रजोगुणदेवता सैवोपास्या । प्रकटनार्थमेव तत्प्रवृतेः । नाऽपि कूटसम् । तदर्थमवृत्त- स्वात् । एवमुत्तरवाशपि । इन्द्रियव्यतिरेकेण खतो जीवात्मा प्रसाशकेपि ब्रह्मवर्चसे फरणामापान ज्ञातुं शक्त इतीन्द्रियमपेक्ष्यम् । इन्द्रियवानेव मगच्छायेऽधिकारी । "को नु राजनिन्द्रियवा- १जोऽभिमानिन इनि ग. सातव्या हाते क.न.प. ३ चरणापियानोनिवि . पति रा. ५६ हीनि स. प. सति राग, दम्य ते रा. ८ मनप्रत्त्याशिव ग.

·श्रीसुबोधिनी। [२स्क ३ अ.९ को नि"ति वाक्यात् । तचेन्द्रिय स्वतो विद्यमानमपि ज्ञानप्रियारूप कार्य जनयदपि परमार्थवस्तुयोधक खरूपत्वाभावादपेक्षितेन्द्रियादिन्नम् । “इन्द्रस्य वृत्रं जप इन्द्रियं वीर्यमि"त्यादिश्रुतौ तदि- न्द्रिय प्रसिद्धम् । अन्यथा घृत्रहनन प्रजापत्युपधावन च न स्यात् । अतोऽलौकिकपदार्थज्ञानकरणेन्द्रिय- प्रात्यर्थगिन्द्र उपास्य । तेन हि तदुपायेन प्रायम् । यद्यपि प्रजापति प्रयोजकस्तथापि तत्पदायरसान- मिज्ञत्वाइवामपि तथात्वादिन्द्र एव सेव्य । अन्यथेन्द्रस्य पुन पुनरुपधावन न भवेत् । अतो धिनो- त्यन्त तस्स रसमिन्द्र एव जानातीति स एव सेव्य । मणनयापाकरणाथै सहायार्थ वा प्रजा पुनादि- रूपा अपेक्ष्यते । अन्यथा भगवद्भजने नैश्चिन्त्य न स्यात् । तत्र स्वतो जायमाना जा स्वापेक्षित न कुर्वन्तीति स्वापेक्षितणजालाभार्थं मरीच्यादय एव सेव्या । ते हि ब्रह्मणोऽभिप्रेत कृतवन्त इति । इदानीं भगवद्भजने लक्ष्मीरूपा सम्पत्तिरपेक्ष्यते । सैन भगवनिष्ठा तन विनियोगमर्हति । अन्या भग वानपि न गृह्णीयात् । अतो भजनौपयिका सम्पत्तिमिच्छन्मायामेव भजेत । तत्रैका माया व्यामोहिका । एका जगत्करणभूता । ते उगे न सेव्ये । अन्यत्राऽधिकृतत्वात् । देवतारूपा सात्त्विकी मोक्षदातुर्यासुदेवस्स मोक्षदानार्थमेव तादृश रूप गृहीतवत तदुपयोगिसाधनसम्पादनार्थ लक्ष्मीरेष "विष्णोर्देशानुरूपां वै करोत्येषाऽऽत्मनस्तनुमि"ति वाफ्यात्तद्धार्यारुपेण मायारूप गृहीतवती। मया सहाऽऽगन्तव्यमिति नियोगकरणान्मायेत्यभिधानम् । “इत्थं विचिन्त्य परमः स तु वासु देवनामा बभूव निजकारणमुक्तिदाता । तस्याऽऽज्ञयैव नियताऽथ रमाऽपि रूप बने द्वितीयमिय यत्प्रवदन्ति मायामि ति वाक्यात् । अत एव तुशब्देनाऽन्ये निवारिते । किश्च । इन्द्रियेण सम्पत्या सहायेन प्रकाशेन च भगवद्धर्मेपु समानीतेपु खस्स धारणासामर्थ्यसिद्ध्यर्थं स्वस्मिन् तेज अपेक्ष्यते । अन्यथा ते समागतास्तव ग निविशेयु । निविष्टा वा तदाश्रय दहेयु । अत स्खयो ग्यतासिद्ध्यर्थं तेज अपेक्षितम् । तद्धि सर्वाभिभावक सर्वमेव रूप स्वसमान करोति । तद्भगवनिष्ठ- मेन बहिना प्राप्तम् । विशेषेण मा दीप्ति वसु धन यसेति विभावसुशब्दनिर्वचनात् । अतस्तेजस्कामो विभावसुमेन सेवेत । एव धनसाऽपि भगवद्भक्तेष्वानत्यर्थ (१) श्रवणादिसिद्ध्यर्थमुपदेशनार्थं वा देयं(१)मपेक्ष्यते । साधनरूपनवणादिक ताशैरेव भवतीति । शुककर्तृक तु फलरूपम् । इएरूप साच तदपेक्ष्यत एव । तत्तन्नाम्ना वसुष्वेवप्रतिष्ठितम् । “त इमं लोकमयजनिति श्रुते । एव वीर्यस्य चलस्याऽपि भगवत्सेवोपयिकाबलाधिष्ठानदेवताया वायो स्थानभूतस्याऽन्तरिक्षस रुद्रा प्रभय इति देवताऽपि तदधीनेति वीर्यकामो रुद्रानेव भजेत । "तेऽन्तरिक्षमजयन्नि"ति श्रुते । एवमन्त्रादेरपि अनमक्षणस्य वा । "यद्यदिष्टतम लोके यचाऽतिप्रियमात्मनः" इति वाक्यादन्नाधमपि काम्यम् । तनाऽदितिरियमेन भूम्यधिष्ठानी देवता । “साऽदितिरब्रवीयर घृणा अथ मयाऽभि गृहीध्यमि"त्युपारयाने तस्यास्तादशत्वप्रसिद्धे । भूमो भगवद्भजन कृत्वा दिव्याना पदार्थानाम- भागारम्वर्गे कर्त्तव्यमिति खर्गकामगा भाति । तनाऽऽदित्या प्रभव । "तेऽमुं लोकमजयनि"ति श्रुते । विश्वेदेवास्तु राज्येऽधिकारिण । सर्वदेवताधिष्ठातृदेवतारूपत्वात् । राजा च सर्वदेवतामय । बतोऽत्र सर्वसम्पत्या मानसिद्ध्यर्थ राजत्वमपेक्षितम् । गत्तिमार्गस्त्वलौकिक इत्यसाध्यसाधकपदार्थ- दियमिणी वनहरण मिति द ग घ प्रशागमार्थ प्रजेतिरा ६ सहगतम्यामिलिए यता परमाऽपि हामी ८ कति ग देवनति रा १. मगधिवता पायारति म प य समिति द ग प १२ यरं गभी य ग य वृणु इति प ४ जग वारणभूता इति ग घ ५४म्यव इतिग गम्यारा ·२ स्कं. ३ अ.११ श्लो.] श्रीमदल्लभाचार्यचरणनिरचिता । सिद्ध्यर्थं तदधिकारिणः साध्यान् भजेत । सर्वायत्प्रजाः स्वाधीना भवेयुस्तदा सर्वन भतिषचारो भवेदिति भक्तिप्रसरणार्थ तत्साधकत्वमपेक्ष्यते । वायुपस्तु मक्तसङ्कायर्धमुपयोगः स्पष्ट एव । तना- अश्विनी आयुषः प्रभू इति तदुपाधावनम् । एव पुष्टिरपि लोकातीता भगनकार्यसाधिकेति सर्वपोप- की भूमि भजेत् । यतो भूमिष्ठा एव सर्वे वर्द्धन्ते अकरादयः । प्रतिष्ठाया अपि तद्वृत्तानुवृत्या प्रच- यार्थमपेक्षा भवति । प्रतिष्ठा च माहात्म्याद्वैचित्र्यावा । तत् यावाविन्योरेवोग्यं प्रसिद्धमिति । भगवदधिष्ठानेषु रूपाभिव्यक्तिसामध्यार्थ "स्पमिति गन्धर्वा" इति श्रुतेस्ते सेव्याः । नृत्यादिना भगवद्भजनार्थ तादृशस्त्रीकामनायामनेकरूपकरणसमोवंशी सेव्या। नारायणोत्पन्नत्यान् उपिमातृत्वात् वैराग्यबोधनेन मुक्तिदातृत्वाय । पूर्वचित्त्यादयस्तु नैवरूपाः | आज्ञापनसामर्थ्यसिद्ध्यर्थं तयाभूतः परमेष्ठी चतुर्मुखः सेव्यः । स हि सर्वानाजापयतीति । भाज्ञापनस्य च भक्तिकारणता स्पष्टा । तथा यशसोऽपि । कीा हि सर्वे समायान्ति, पश्चातद्वत्तमनुतिष्ठन्ते । यज्ञो हि यशः पासवान् । "देवा पे सत्रमासतर्द्धिपरिमितं यशस्कामा" इत्सन यज्ञेनैव यशसः प्राप्तत्वात्स सेव्यः । प्रचेता निधिपतिः । अलौकिकार्थदाने हि भगवदुत्सवादिर्भवति । विद्यायास्तु साक्षादुपयोगात् । "ईश्वराज्ज्ञानमन्विच्छेदि"ति वाश्यात् । "प्रतिकले गृहं त्यजेदिति दाम्पत्यं मगरज- नार्थमपेक्षितम् । तर परमभक्तायाः रंगभक्तस्वपतिनिष्ठतया बहुजन्मसिद्धलादुमा सेन्या ! धर्मेण च भक्तिर्मवतीति पूर्व साधितम् । उत्तमैश्च लोके वेद धर्मप्रतिपादक एव सेयते । भक्तिमार्गस्य परम्परासियर्थ सन्तत्यपेक्षायां पितरो हि तदाशसका इति तेषां भजनम् । रक्षायां फराणागपेक्षितत्वा- धक्षमजनम् । ओजस इन्द्रियशक्तेश्च नेरीनपाटवरूपत्वात् । मरुद्गणाध्य पटवो भवन्ति । पहुधा छिन्ना अपि न मृता इति । महापुरुषपूजया सिद्धा इति । परित्यक्तदोपा इति ते सेव्याः । भधि- कारिणः सर्वविनियोगसागत्स्पिष्ट मन्वन्तराधिपतयः सेव्याः । प्रतिवन्यकनिवृत्तेरपेक्षितत्यान्नि- मतिः सेव्यः । कामनया सर्व भवतीति भगवद्विषयककामनोरपत्यर्थं रासप्रकरणे निरूपितरस सोमस्स भजनं कर्तव्यम् । तेन हि भगवतोऽपि काम: पूरित इति । तादृशामपितामहत्वाय ॥२-९ ॥ एवं भगवदशानां तत्तत्साधकत्वमुक्त्वा ससाधनभक्तिसिझ्यर्थमपि भगवानेव सेव्य इत्साह- अकामः सर्वकामो वा मोक्षकाम उदारधीः । तीवेण भक्तियोगेन भजेत पुरुष परम् ॥ १० ॥ अकाम इति । पैराग्यकामः | पूर्वाध्यायोक्तन्यायेन स्वतन्त्रतया निष्कामो या । सर्वकामः एत- दध्यायोक्तकामः । मोक्षकामो वा । उदारा धीर्यसति स्वतत्रो चा। तीनेण शीनं भगवत्यापकेण । पूर्वोक्तमेव पर पुरुष मजेत । भगरतैव ससाधन साध्य सेत्स्यत्तीति ॥ १० ॥ ननु मजनमेव कप पिध्येत् कामनामा पकान्यप्रयासरदित्याशश कामनया तत्माधोऽप्य- न्तर साधनसाधकमेन सेग्यमित्यभिप्रायेणाह-- एतावानेव यजतामिह निःश्रेयसोदयः । भगवत्यचलो भावो यद्भागवतसङ्गमः ॥ ११ ॥ पाउयाडिग २चा मध समापन रिपरिनित्तमिति कस दिप परिमितीप परम्मर यातितिष्मा शीग परनमानी निप. ५ भैरहार ग यारविरामसापीप ·४२ श्रीसुबोधिनी । [२ स्कं. ३ . १३ श्लो. एतावानेवेति । सर्वाण्येव साधनानि साधनद्वये प्रविशन्ति । भगवद्भक्तासासाधकरलेन भग- वति रतिसाधकत्वेन च । एतावानर्थश्चेसिद्धस्तदा नाऽन्यकामनां कर्तव्या । श्रतएव यजतां मध्ये इह अस्मिन्भक्तिमार्गे श्रेयसः परम उदय एतावानेय । दूरमेय तदुक्तम् ॥ ११ ॥ तयोरप्येकं साधनं, येन तौ भवत एव । तदाह- ज्ञानं यदाऽप्रतिनिवृत्तगुणोर्मिचक्रमात्मप्रसाद उभयत्र गुणेष्वसङ्गः । कैवल्यसम्मतपथस्त्वथ भक्तियोगः को निर्वृतो हरिकथासु रतिं न कुर्यात् ॥१२॥ ज्ञानमिति । हरिकथासु रतिस्तयोः साधिका । कथारतिषु सक्तस कथका अपि मिलन्ति, प्रेमाऽपि भवतीति । आनुपङ्गिक चाऽन्यवहेव भवतीत्याह । यासु कथासु आसमन्तात्प्रतिनिवृत्तं गुणोमीणामुत्पत्त्यादीनां चक्र रागादिधर्मसमुदायो येन । सर्वाऽविद्यानिवर्तकगिति यावत् । तादृशं ज्ञानं भवति । तरसाधनमन्तःकरणप्रसादोऽपि भवति । तस्याऽपि साधनमैहिकामुमिकगुणेषु वैराग्यग् । एवं ससाधनं ज्ञानमपि सिद्ध्यति । सोपायो मार्गोऽयम् । कैवल्ये सम्मतस्तु मार्गो भक्तियोगः । अथेति भिन्नप्रक्रमे । स्वतत्रो न ज्ञानसाधनम् । न वा तत्सहायः । किन्तु पूर्वोक्तकामनया सिद्धसाधनसाध्यः । यत्राऽऽनुपङ्गिकं ज्ञानं भक्तिश्च भवति । भगवति प्रेम भक्तसङ्गश्च मुख्यतया भवति । तादृशीषु कथासु सन्मार्गवर्ती को वा रतिं न कुर्यादित्यर्थः । तत्राऽपि निर्वृतः अप्रवृत्तिमार्गपरः ॥ १२ ।। एवं ससाधनं भक्तिमार्गमुपदिश्य तस्य विशेपाकाङ्क्षायामन्यद्वक्तव्यमिति तूष्णीभूतः । तथा सूतोऽपि । अयमर्थो गुप्ततया निरूपित इति शौनकादीनां हृदये समागतो नैवेति सन्दिा तूष्णी- स्थिते स्वाभिमायं शौनकः प्रकटयन् गुप्ततयोक्तमर्थ प्रकटयितुमाह-इत्यभिव्याहृत इति याव- दध्यायसमाप्ति । इदमेव हि तस्य परिज्ञानं यद्भक्त्यसाधकानां विद्यमानानां वैयर्थ्यज्ञानम् । तदा हि तत्साधनेषु प्रवृत्तिर्मवति । यस्तु सिद्धसाधनः स भगवत्सङ्गेऽपि सिद्ध कथायामपि रतौ सत्यां भगवति हार्थमेव यलोऽवशिष्यत इत्यस्मदपेक्षया राजा महान् । अतस्तत्र्पयानुसारेणैव भक्त्युपाये ज्ञाते तस्कर्त्तव्यमित्यभिप्रायेण प्रथमं प्रश्नं पृच्छति--इत्यभिव्याहत इति चतुर्भिः। शौनक उवाच- इत्यभिव्याहृतो राजा निशम्य भरतर्षभः । किमन्यत्पृष्टवान् भूयो वैयासकिमृपिं कविम् ॥ १३ ॥ अमितो च्याहतः । उपदिष्ट इत्यर्थः । निशम्य तदमिनायं ज्ञात्वा । भरतर्षभत्वान्न व्यामोहः । अतः पूर्वोत्तमेव न पृष्टमित्यर्थः । अन्यदेव पृथ्वान् । यद्यपि सर्वमुत्तरितं तथापि प्रकारान्तरेण तदुपपादक- रूपेण या किं मूयः पृष्टयानित्यर्थः । शुकस्य विरक्तत्वाहुकालस्थित्यमावेन न किश्चित्पृष्टं भविष्यती- स्याराणायाऽऽह-पासकिमिति । सर्वविस्तारकर्तुः पुत्रोऽपि तादृश इति । तयाऽपि भागवत- सक्षणं मप्रापिठातृभगवदभिप्राय पानातीति सर्वया कथयिष्यतीति कार्यगिप्रायेण ऋपिपदम् । विशे- पकपनखामाथि कविपदम् ॥ १३ ॥ गाय निग. २भिक्रम इति ग, १ दियेति प.प. सूतोषि तथा पति स. ५वा नेतीति क. एतिहारनीति ए.प. ७ पापप्यायममातिशीक. ग.प. ८ यतोऽशिष्यत इति रा. प्रशानुसारेणेतिय १. भरभरपासिनि प.ए.प. पिसीग, प. ४ ·२ स्कं. ३ भ. १७ श्लो.] श्रीमहलमाचार्यचरणविरचिता । तेन कि मयतामित्यपेक्षायामाह- एतच्छुभूपतां विद्वन् सूत नोऽर्हसि भापितुम् । कथा हरिकथोदाः सतां स्युः सदसि ध्रुवम् ॥ १४ ॥ एतदिति । एतच्छ्वणेऽस्माकं महतीच्छा । त्वं च ज्ञानासि । सर्वत्र कथने च तवाऽधिकार एवेति सम्बोधनद्वयम्-विद्वान , सूतेति । अतो नोऽस्मभ्यं भापितुमर्हसि । श्रोतृवक्तपरत्व- व्यावृत्त्यर्थमाह-कथा हरिकथोदर्का इति । अन्या अपि कथाः सतां सदसि हरिकथोदी एव भवन्ति । हरिकथैव उंदर्क उत्तरफलं यासु । ध्रुवमिति नाऽत्र सन्देहः ॥ १४ ॥ सरसमायामेवं भवति । सुतरामपूर्वसत्सङ्गे । तमोमयोः सत्त्वमुक्त्वा तत्सले कयाऽऽवश्यकत्वं वक्तव्यम् । तर प्रथमं समागतस्य पृच्छकाधीनत्वात् पृच्छकास भगवतत्वमाह- सवै भागवतो राजा पाण्डवेयो महारथः । बालक्रीडनकः क्रीडन् कृष्णक्रीडां व आददे ॥ १५ ॥ स चै भागवत इति । निश्चयेन राजाऽपि स भागवत एव । अयंवा । राजा हि बहु पृच्छति । भागवतश्च भगवदीयम् । तस्योभयरूपत्वाद्भगवर्दीयं बहु पृच्छतीत्यर्थः । तस्य भगवदीयत्वे साधन- भूतं हेतुद्वयमाह-पाण्डवेयो महारथ इति । भगवदीयवंशे अवतीर्णवात्स्वधर्मनिष्ठत्वाच । फलमुखमन्तरङ्गं साधनं तस्य चितस्त्रमावो भगवत्सर इत्याह । यस्तु वात्ये वालकीडनकैः क्रीडनेक भगवन्तं स्थापयित्वा तत्सेवकत्वेन राजलीलामिव क्रीडति । वृन्दावनस्यां भगवत्कोडा वा अभिन- येनाऽनुकरोति ॥ १५॥ शुकोऽपि भगवद्भक्त इत्याह- वैयासकिश्च भगवान् वासुदेवपरायणाः । उरुगायगुणोदाराः सतां स्युहि समागमे ॥ १६ ॥ चैयासकिश्वेति । श्रोता तु भगवदीयानां वंशजो भगवदीयः । शुकस्तु भगवतः पुत्रो भग- वान् । तयाभूतः सन् वासुदेवपरायणः । कारादन्येऽपि तादृशाः । अतः सर्वेऽपि सन्तः । तेषां ध नूतनः समागमः । तादृशे कयाः सर्वभक्तानां सम्माताः । सर्वपुषार्यानां स्वतत्रतया साधनाभावेऽपि दातारो ये भगवद्गुणास्ते यासु । अतस्ताः कथयेति पूर्वेणैव सम्वन्धः ॥ १६॥ इदानीं विद्यमानानां मैच्यसाधकत्वे वैफल्यं वक्तुं भक्तिसापकले सफलत्वं कैमुतिकन्यायेनाह- आयुर्हरति वै पुंसामुद्यन्नस्तं च यन्नसो । तस्यते यः क्षणो नीत उत्तमलोकवार्तया ॥ १७ ॥ आयुईरतीति । "योऽसौ तपन्देति स सर्वेषां भूतानां प्राणानादायोदेनि, मा मे प्रजाया मा पशूनां मा मम माणानादायोदगाः । असी योऽस्तमेनिस सपा १५मन पनि क. रा.प. २ उमुत्तरफ्तामिति क. ग. मिस इनि ग, पनुननिति ग." ५ भापमायगापरवति क.

·४५ २ स्कं. ३ अ. २३ श्लो.] श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणविरचिता । श्वविवराहोष्ट्रखरैरिति । एते चत्वारः पशवः सर्वलोकेपु निन्दिताः । नेपां स्तुति कोऽपि न करोति । मगवद्विमुखे पुरुषे च दृष्टे लोकास्तानेव स्तुवन्तीति तैरयं स्तुतः । भगवद्विमुखे दृष्टे एतस्माच्यादयः समीचीना इति लोकाः स्तुवन्तीत्येते नानन्त्यस्मानयं स्तावयति समीचीन इत्येवं तैरयं स्तुतो भवतीति मावः । यद्यपि या पुच्छचालनादिना ग्रासमात्रेऽपि स्खलालसतां ज्ञापयति तयाऽयमपि गृहस्थः । परं से स्वामिहितो भवति । अल्पसन्तोपी च । प्राकृतस्तु तद्विपरीतः । एवं विवाहोऽपि कुत्सितविषयासक्तो विणसूत्रस्थाने रमते । तथाऽयमपि । तथापि सर्वानुपयुक्तमुपजीवति, न तत्र केपि भागिनः । अयं तु सर्वेषां मागं स्वयमश्नाति । यद्यप्युष्टाः कण्टकायतिपरुपविषयमो- तारस्तथापि स्वामिभारवाहकाः । अयं तु तद्विपरीतो न भगवतः कार्य किञ्चित्करोति । यद्यपि खरः खरीपादताडितोऽपगच्छति पुरुपतुल्यस्तथापि न वको न खामिकार्ये हठं करोति । अस्स तु तदीया दोपा एव न गुणाः सन्तीति ततोऽपि निन्दित इत्यर्थः । नैतसुरुषमानसाधारणम् । येषां पुनरन्नभक्षण उपयोगोऽस्ति तद्व्यावृत्त्यर्थमाह । "मोघमन्नं विन्दते अमचेताः अनेन प्राणाः। अन्नात्प्राणा भवन्ती"ति च वैयय ज्ञानमत्त्युपयोगौ चाऽन्नस निरूपितौ । तत्र वैयर्थ्यपक्षे तु- त्यता । पक्षद्वये तु पुरुषार्थपर्यवसानान्नेति तद्वैपरीत्यमाह-न यत्कर्णपयोपेत इति । यस्य कर्णमार्गे कदापि गदाग्रजः कृष्णः केवलं भक्तिप्रकाशनार्थ प्रकटो यस कर्णमार्ग न गतः । “खानामि"ति वाक्यात् । अयं च तदीयो न मवतीति निश्चितम् । अतो भक्तिमार्गज्ञाने निवारिते । गदस्तु माता- पित्रोर्दुःखदूरीकरणानन्तरमुत्पन्न इति यत्र भगवत्कृतदुःखदूरीकरणमभिप्रेतं तत्र गदाग्रज इत्युच्यते॥१९॥ एवमायुपो देहस्य च भोगायतनस वैफल्यमुस्ता इन्द्रियाणां वैफल्यमाह- विले वतोरुक्रमविक्रमान् ये न शृण्वतः कर्णपुटे नरस्य । जिह्वाऽसती दार्दुरिकेव सूत न चोपगायत्युरुगायगाथाः ॥ २० ॥ भारः परं पकिरीटजुष्टमप्युत्तमाझं न नमेन्मुकुन्दम् । शावौ करौ नो कुरुतः सपयाँ हरेर्लसत्काञ्चनकङ्कणो वा ॥ २१ ॥ वर्हायिते ते नयने नराणां लिङ्गानि विष्णोर्न निरीक्षतो ये । पादौ नृणां तो द्रुमजन्मभाजी क्षेत्राणि नाऽनुवजतो हरेया ॥२२॥ जीवश्छयो भागवताऽद्विरेणून जातु मत्योऽभिलभेत यस्तु । श्रीविष्णुपद्या मनुजस्तुलस्याः श्वसञ्छवो यस्तु न वेद गन्धम् ॥२३॥ यिले इति । यतेति खेदे 1 उरुकमस्ल अतिरिचिनचरिनस्य विन्मान गमतः पुरुपन्य ये कर्णपुटे ते रिले इत्यर्थः । तत्र स्वाभिनेतेन्द्रियामावादपकारिसर्पपप्राकृतेन्द्रियम्य विद्यमानन्या- हरीररूपगृहे अपकारिच्छिद्रे । यया गृहे ताशे रिट प्रविष्टः मो गृहपनि सादति, तथा प्राकृत्यः कपा एतरकर्ण प्रविष्टा एनं सर्वतो नाशयन्तीत्यर्थः । "तांस्ताक्षिपन्त्यशरणेपु तमस्सु हन्ने" २"भगदनु र इलादि हो भनि मतदान क ... ३ समलिहित दी क. ग. ४. इतरा. ५नाममा निसर. 1सातुन इनि न जाशीरा..

·४४ - । . श्रीसुबोधिनी । [२ स्कं. ३ १. १९ो. भूतानां प्राणानादायाऽस्तमेति । मा मे प्रजाया मा पशनामि" स्यादि श्रुतिवाक्ये, असौ सूर्यः सर्वेषां प्राणिनामधन्नस्तं च यन् सर्वेपामायुहरतीत्युक्तम् । तम मा मे प्रजायर इति कथनात्लस- चिदायुन हरतीति ज्ञायते । तत्र को वेत्सपेक्षायागायुईरणार्थ स्थापितस्य सूर्यस्याऽधिकारिणः (१) लोकन्यायेनाऽधिकारदातुरन्तरङ्गस्य न हरतीति ज्ञायते । हृत चाऽऽयुर्भगवदीयेभ्य एव प्रयच्छति । विनियोगस्याऽऽवश्यकत्वात् । यद्यपि वाक्ये प्रार्थकस्यैवाऽऽयुपो न हरणं, तथापि हरणस्याऽनित्य- त्वज्ञापनेन तथाऽवसीयते । तस्य आयुः ऋठते । “शतायुवै पुरुप” इति पुरुषस्य शतगाषि भवन्ति । एकेन वत्सरेण सर्वब्रह्माण्डपरिभ्रमणेनैकमायुहरति । तत्र तस्साऽऽयुत इति यस्मिन्नायुपि स क्षणो मवेत् । ये उत्तमश्लोकवार्तया भगवत्समीपं नीतस्तदायुन गृह्णातीत्यर्थः । यत्तदोनित्यसम्बन्धात्तच्छ- ब्देन क्षण एवोच्यते । सम्बन्धित्वं च स्वरूपत एवेति स यस्मिन्नौयुपि भवतीति सिद्ध्यति । वर्षमध्ये एकोऽपि क्षण उत्तमश्लोकवार्तया खार्थं गगवदथै वा नीतश्चेत्, स्वकार्य वायैव कृतमिति शिष्टमपि सैव हरिष्यतीति स्वयं न हरतीति भावः ॥ १७ ॥ एवं क्षणमात्रेऽपि भगवत्कथासम्बन्धे आयुपः कृतार्थतेत्युपलक्षणविषया सर्वेषां कृतार्थत्वं निरूप्य तदभावे पहप्यायुः प्रार्थनयाऽऽहतमपि व्यर्थमिति सदृष्टान्तमाई- तरवः किं न जीवन्ति भस्त्राः किं न श्वसन्त्युत । न खादन्ति न मेहन्ति किं ग्रामपशवोऽपरे ॥ १८ ॥ तरव इति । वृक्षाः किं यहुकालं न जीवन्ति । न तेषां स्वार्थे कश्चनोपयोगः । मुक्ताश्च न भवन्ति । अतो घहुकालजीयनं प्रार्थनयाऽपि प्राप्तं व्यर्थमित्यर्थः । ननु तेपामायुः प्राणं धृत्वा न तिष्ठतीति प्राणधारकत्वेन तदुपयोगो भविष्यतीत्याशयाऽऽह-भस्त्राः किं न श्वसन्त्युतेति । पूर्वमपि नासा चर्मपुटरूपैय, तन्मार्गेण वायुरागच्छति गच्छति च । भस्खायामप्येवमिति न प्राणपारणेन कोऽप्युपयोगः सिद्ध्यति । नन्वन स्वपरोपकाराणां सिद्धत्वान्न दृष्टान्ततुल्यतेत्याशझ्याऽऽह-उतेति । पुनस्तथा कृत्वाऽपि व्यर्थ इत्यर्थः । यथा इशाला मखाश्वासेन तसा भवन्त्यन्येऽपि तत्सम्बन्धालो- हादयः । नमानामासातश्च भवति । अतः परोपजापाड्युपद्रवकर्तृत्वम् । तथा भवनसाऽपीति न कोऽपि विशेष इति भावः । पुरुषार्थसिद्ध्यभावस्तूमयत्र तुल्यः । ननु भोगोऽस्तीति चेत् ? तत्राऽऽह-- लोकानां भोगभ्रमोऽन्नादिभक्षणे । वस्तुतस्त्वेकर प्रविष्टोऽन्यत्र निर्गच्छति । यथा खशरीरानिर्गत शुकरमुख प्रविश्य पुनर्निर्गन्छति, तथा भूमिवृक्षादेनिर्गतं स्वस्साऽपि मुखे प्रविश्य विनिर्गच्छतीति न शुकरादिन्यः कश्चन विशेषः । तुल्यत्वं यस्य न स्फुरति तं प्रखेतदापादनमनिष्टम् , ग ब्रह्मविद प्रति । स हि प्राकृतः स्वात्मानं बहुमन्यते । अपरे इसनेनाऽयमप्येका पशुः | "तस्मात्रयः पशूनां हस्तादाना" इति श्रुतेः । परं ग्रामपशुखेन निन्यत्वम् ॥१८॥ एवं नीचैः सह तुल्यतामापाघ ततोऽपि नीचतामाह- श्वविड़ाहोष्ट्रखरैः संस्तुतः पुरुषः पशुः । न यत्कर्णपथोपेतो जातु नाम गदाग्रजः ॥ १९ ॥ शिमगधितिरा २ येभ्यः परधनानि ग. ३ इति व. अपना रा. ग. गीति प. गमाः इति सर्वत्र. सदिमात्मानमिति रा, भय इति नास्तिक. ५ मायुपि रा क्षयो ·४५ २ स्कं. ३ अ. २३ श्लो.] श्रीमद्वल्लभाचार्य चरणविरचिता। श्वविड़ाहोष्ट्रखरैरिति । एते चत्वारः पशवः सर्वलोकेषु निन्दिताः । तेषां स्तुति कोऽपि न करोति । भगवद्विमुखे पुरुषे च दृष्ट लोकास्तानेव स्तुवन्तीति तस्य स्तुतः । भगवद्विमुखे रष्टे एतस्माच्छादयः समीचीना इति लोकाः स्तुवन्तीत्येते जानन्त्यस्मानय स्तावयति समीचीन इत्येवं तैरयं स्तुतो भवतीति मायः । यद्यपि वा पुच्छचालनादिना ग्रासमात्रेऽपि स्खलालसता ज्ञापयति तथाऽयमपि गृहस्थः । परं स खामिहितो भवति । अल्पसन्तोपी च । प्राकृतस्तु तद्विपरीतः । एवं विवाहोऽपि कुत्सितविषयासक्तो विमूत्रस्थाने रमते । तथाऽयमपि । तथापि सर्वानुपयुक्तमुपजीवति, न तत्र केऽपि भागिनः । अयं तु सर्वेषां भागं खयमश्नाति । यद्यप्युष्टाः कण्टकायतिपरुषविषयमो- क्तारस्तथापि स्वामिभारवाहकाः । अयं तु तद्विपरीतो न भगवतः कार्य किचिक्करोति । यद्यपि खरः खरीपादताडितोऽपगच्छति पुरुषतुल्यस्तथापि न वक्रो न खामिकार्ये हठं करोति । अस्स तु तदीया दोपा एवं न गुणाः सन्तीति ततोऽपि निन्दित इत्यर्थः । नैतत्पुरुषमानसाधारणम् । येषां पुनरनमक्षण उपयोगोऽस्ति तघ्यावृत्त्यर्थमाह ! "मोधमन्नं विन्दते अप्रचेताः अन्नेन प्राणा! अन्नात्माणा भवन्ती"ति च पैयय ज्ञानभक्त्युपयोगौ चाऽन्नस्य निरूपितौ । तत्र वैयर्थ्यपक्षे तु- ल्यता । पक्षद्वये तु पुरुषार्थपर्यवसानान्नेति तद्वैपरीत्यमाह-न यत्कर्णपथोपेत इति । यस्य कर्णमार्गे कदापि गदाग्नजः कृष्णः केवलं भक्तिप्रकाशनार्थ प्रकटो यस्य कर्णमार्ग न गतः। “खानामि"ति चाक्यात् । अयं च तदीयो न भवतीति निश्चितम् । अतो भक्तिमार्गज्ञाने निवारिते । गदस्तु माता- पित्रोर्दुःखदूरीकरणानन्तरमुत्पन्न इति यत्र भगवत्कृतदुःखदूरीकरणमभिप्रेतं तत्र गदाग्रज इत्युच्यते॥१९॥ एवमायुपो देहस्य च भोगायतनस्य वैफल्यमुस्त्वा इन्द्रियाणां वैफल्यमाह-- विले वतोरुकमविक्रमान् ये न शृण्वतः कर्णपुटे नरस्य । जिह्वाऽसती दार्दुरिकेव सूत न चोपगायत्युरुगायगाथाः ॥ २० ॥ भारः परं पट्टकिरीटजुष्टमप्युत्तमा न नमेन्मुकुन्दम् । शावौ करौ नो कुरुतः सपर्या हरेर्लसत्काञ्चनकङ्कणो वा ॥ २१ ॥ वर्हायिते ते नयने नराणां लिङ्गानि विष्णोर्न निरीक्षतो ये । पादौ नृणां तौ द्रुमजन्मभाजौ क्षेत्राणि नाऽनुत्रजतो हरेयों ॥२२॥ जीवश्छवो भागवताऽछिरेणन्न जातु मत्योऽभिलभेत यस्तु । श्रीविष्णुपया मनुजस्तुलस्याः श्वसञ्छयो यस्तु न वेद गन्धम् ॥२३॥ यिले इति । वतेति खेदे । उरुक्रमस्य अतिविचित्रचरित्रस्य विकमार गृप्यतः पुष्पम्स ये कर्णपुटे ते पिले इत्यर्थः । तत्र स्वाभिप्रेतेन्द्रियामावादपकारिसर्परूपप्राकृतेन्द्रियम्य विधमानत्वा- छरीररूपरहे अपकारिच्छिद्रे । यया गृहे ताशे मिले प्रविष्टः सो गृहपतिं सादति, तथा प्राकृत्यः कथा एतत्वर्ण प्रविष्टा एनं सर्वतो गाश्यन्तीत्यर्थः 1 "तांस्ताक्षिपन्त्यशरणेपु तमस्सु इन्ते" २ "भगवदिनु होलादि दो भवतीनि भाय" इन्दन्ना परिनानि इ. स. .. ३ समापिहित इति र. ग. . ४ गुगगा। इति स. म. न. ५भारेमागदानमागी विवानि. -- 1 संस्तुत इति प. ३ न जानु पनि राग, ·श्रीसुयोधिनी । [२ स्कं. ३ म. २४ श्लो. ति वाक्यात् । जिहा चाऽसती । भगवता हि सर्वेन्द्रियेभ्यो विरलेयं कृता रक्षिता च । सर्वदा च दन्तेभ्यो रक्षां करोति । एवमपि सा न भगवत्सरा, किन्तु व्यभिचारिणीवाऽन्यस्तोत्रकरणादन्य- गामिनी । तत्राऽपि विशेपमाह । दारिकव भेजिदेव । तस्याः जिहा न भगवता पृथक्कृता । न रक्षकत्वेन दन्ता दत्ताः । सा स्वत एव परुपा कीटादीन् भक्षयति । तथाऽस्याऽपि जिहा नियामक रहिता खत एव क्रूरा परघाताथै प्रवृत्तेत्यर्थः । एवमपि दुष्टा विषयार्थमप्युरुगायगाथाश्चद्गायति तदपि न काचिचिन्ता । तदपि नास्तीत्साह-न घोपगायतीति । पट्टाभिषिक्तस्स शिरः कुत्राऽपि न नमते । तादृशमपि पट्टकिरीटजुष्टं पट्टकिरीटाभ्यां प्रीत्या सेवितं, मोक्षदातारं चेन्न नमे- तदा उत्तमाङ्गमपि भार एव । सामान्योपयोगस्याऽप्यसिद्धत्वात् । भोगजीवने तु पूर्वमेव निषिद्ध । अतिभारवाहकोऽपि हि न नमति । शावौ शवसम्बन्धिनौ अन्तःप्राणरहितौ । तथाऽन्तर्भगवत्सेवा- रहितौ । उपरिशोमाऽपि तत्रापि शवालङ्करणैः क्रियते । अत्राऽपि काञ्चनकङ्कणौ । वेत्यनादरे । नयने पुनः मुखशोमां कुर्वती प्रयोजनान्तराभावान्मयूरपिच्छनेत्रवादगवतो वैचिव्यं ज्ञापयतः । नतु तन चैतन्यम् । भगवतो हि द्विविधा सृष्टिः । चेतना, अचेतना च भगवत्कार्यरहिता । चैतन्यस्य भगवद्रूपत्वात् । पर्हवदाचरतीति बहीवितम् । लिलानीति। मक्ता अधिष्ठानानि च । ये न निरीक्षतः न पश्यतः । पादावपि जङ्गमस्था अपि द्रुमजन्मैव भंजतः । द्रुमे जन्म द्रुगजना । यद्यपि पानसाधनं न भवतस्तथापि भूमिस्थितिगात्रे तदुपयोगात्तत्तुल्यता । खावयविनमुञ्चतयां स्थापयतः । जीवन् शवः । शवो हि द्विविधः । अर्द्धजले पतितो द्विविधस्तिष्ठति मुमूर्षुम॒तश्च । तत्र भागवतानि- रेणुं यो न लभेत आतिथ्येन तत्पूजां न कुर्यात्, यस्य वा गृहे ते कदापि नायान्ति, स तु केवलं मरणार्थमेव जीवतीयर्थः । यस्तु भगवत्प्रसादं न प्राप्नोति केनाऽपि प्रकारेण तस्य तु जीवनमपि नास्ति । जीवनरूपस्य भगवदीयरसस्याऽभावात् । परं श्वसिति । यथाऽर्द्धजले चेतनारहितः केवलं श्वसिति । अन्येषामपि कार्य रुणद्धि । तथा श्रीविष्णुपदैकनिष्ठत्वेनैव या प्रसिद्धा तुलसी तस्या गन्धं कदापि नाऽध्यातवान् भगवचरणारविन्दप्रसादत्वेन न गृहीतवान् । प्राणस्स गन्धग्नाहक- त्वात् । तुलस्यां गन्धस्य च विद्यमानत्वात् । सर्पपुच्छच्छेदने चलनवदिन्द्रियतदधिष्ठातृदेवतापगमा- केवलं क्रियागात्रगस्तीत्साह-श्रीविष्णुपद्या इति ॥ २० ॥ २१ ॥ २२ ।। २३ ॥ अन्तःकरणवैफल्यमाह- तदश्मसारं हृदयं यतेदं यहह्यमाणैर्हरिनामधेयः । न विक्रियेताऽथ यदा विकारों ने जलं गात्ररुहेपु हर्पः ॥ २४ ॥ तदरमसारमिति । तेति खेदे । यद्यपि धैर्य गुणः । भगवचरित्रमपि श्रुत्वा धीर एवं पर्चते । तथापि लोहवतम्स धैर्यम् । अश्मनां सारभूतमिदमिति भक्त्यावेशारस्वकीयमेव निन्दति । अनेन तम भगवचरणारविन्दस्थापनसम्माफ्ना निवारिता । अतस्तप्रक्षालन व्यर्थमिति भावः । पदृदयं गृपगाणैः म्पयमन्येन वा दुःखामिनिवेशव्यावृत्त्यर्थ हरेनामधेयैर्वाचकः पदैर्यदा विकारं न पारितिक, समिति मानिए.रा. प. मति ग. अस्मिारवादकोऽपि हिपति ५.४. ५ सपालदिवस... जाश्यति की पं. ग. ग. र. विधा शिरा पति ८ भजन्ति इति रा.... स्थापयतिदिन.र. स्थापयन्तित, ग.

·४७ २. ४ अ.१ ओ.] श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणनिरचिता। प्राप्नोति । यस्य हि गृहे भगवदागमनं सम्भावितं, तत्र हि मार्जननिषेचनायलद्वारा भवन्ति । यश तु सम्भावनैव नास्ति 'चाण्डालगृहवत्तत्र विक्रिया नोत्पद्यते । अथ विकास निरुप्यन्ते परिज्ञाना- यम् । यदा विकारोऽन्तःकरणे भवेत्तदा द्वयं ज्ञापकं भवेत् । नेने जलं रोमाघश्च । विकारो हि भगवदीयत्वेन परिणामः । तदा तदीयानां वैष्णवत्वम् । तत्र रोम्णां वृक्षवादुन्नतिष्णवत्तायुक्ता । रसस्याऽन्तःपूरणाद्वा । नेत्रं च कमलं भवति सजलम् । अन्यथा खस्थानच्युतं केवलं शुष्कमिति भावः ॥२४॥ तस्मात्सर्वेन्द्रियाणां देहादेव साफल्यार्थे भगवत्कयामभिधेहीत्याह- अथाऽभिधेह्यङ्ग मनोऽनुकूलं प्रभाषसे भागवतप्रधानः । यदाह वैयासकिरात्मविद्याविशारदो नृपति साधु पृष्टः ॥ २५ ॥ अथाऽभिधेहीति । अङ्गेति कोमलसम्बोधनम् । अर्थाभिप्रायविचारयतिरेकेणाऽपि श्रवण- मात्रेणैव सद्वाक्ये मनोहरताउनुभूयते । अतस्त्वं भागवतप्रधानः । त्वद्वाक्ये भगवत्सम्यन्धात् । परं वैयासकिर्यदाह । स हि बहिर्मुखां वार्ता न करिष्यति । आत्मविद्यायां निपुणत्वाव्यासपुत्रत्वाच । राजानं प्रति तेनैव प्रश्ने कृते कथकत्याच । अनेन लोकवेदभत्तयविरुद्धं तद्वचनमित्युक्तं भवति ॥२५॥ इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीलङ्कमणभद्वात्मजश्रीवल्लभदीक्षित- विरचितायां द्वितीयस्कन्धे तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥ चतुर्थोऽध्यायः । साधनं विविधं प्रोक्तं क्रियाकर्तृविभेदतः। पूर्वाध्याये क्रियाहानि वर्णितानि द्विरूपतः ॥ १ ॥ मश्नेऽप्युत्तरशेपत्वात् क्रियायाश्च निरूपणात् । खरूपतो ज्ञानतश्च कार्यसिद्धिर्यतो द्विधा ॥ २ ॥ साधन ओहवकोश्च विमर्याधिक्रिया यतः। तदुच्यते मुख्ययोर्हि प्रश्नस्त्वाये ससाधनः ॥३॥ ज्ञात्वाऽथ नमनं देवे गुरावपि विशेषतः । सामान्यमुत्तरं यदि तद्वक्तुरधिकारकृत् ॥ ४॥ अतोऽध्याये चतुर्थे तु परीक्षिच्छुकयोः क्रमात् । विमर्पणाधिकारो हि विचाराझं निरूप्यते ॥५॥ १ चण्डालग्रहवांदति क. स.ग. प. २ पिपियनिति क.द. ३ पाक्षियोरिति ट.

·२ स्कं. ४ अ. ६ श्लो.] श्रीमद्लभाचार्यचरणविरचिता । भवतां तु तद्वात्यप्रकारेण पदार्थज्ञानेच्छा । तस्स तु भगवन्माहात्म्यज्ञानमेवेष्टमिति । तदाह- कृष्णानुभावभवणे श्रद्दधान इति । भगवन्मादाम्यश्रवणे तस्स द्वयं जातं । श्रद्धा, मनसो विपुलता च । श्रद्धया तहणम् । विपुलतया अपूर्तिः ॥ ३ ॥ शिष्टमनत्यं कृत्यं कृतवानित्साह- संस्थां विज्ञाय संन्यस्य कर्म त्रैवर्गिकं च यत् । वासुदेवे भगवति आत्मभावं दृढं गतः ॥ ४ ॥ संस्थां विज्ञायेति । सप्तमेऽहनि मृत्यु विज्ञाय धर्मार्थकामोपयोगि फर्म त्यक्त्वा, तत्साध- नान्यपि त्यक्ता, मोक्षदातरि भगवति वासुदेवे आत्मनः अन्तःकरणस्य भावं रति सेहं दृदं प्राप्य पप्रच्छेति सम्बन्धः । आत्मनः स्वरूपस्य वा सत्तामने स्थितिरूपाम् । आत्मत्वं वा ॥ ४ ।। एवं प्रश्नसाधनान्युक्त्वा प्रश्नं वक्तुमभिनन्दनमाह- राजोवाच- समीचीनं वचो ब्रह्मन् सर्वज्ञस्य तवाऽनघ । तमो विशीर्यते मह्यं हरेः कथयतः कथाम् ।। ५ ।। समीचीनमिति । यद्यपि लद्वचनस्याऽयों न ज्ञायते सर्वजत्वाचयापि स्वदयनं समीचीनम् । ब्रह्मन्निति सम्योधनं यदपाभाताय । अनपेसमिमानाद्यभावाय । तथापि मम स्वरूपाज्ञान- रूपं तमस्त्वद्वाक्याद्विशीर्यते । तत्तु मदर्थमेवोक्तम् । त्रयं तु मया विनिश्चित । त्वद्वाक्येन ममा:- ज्ञानं नष्टम् । मदर्थमेव च त्वयोक्तम् । भगवतश्च कथा कवितेति ॥ ५ ॥ अर्षापरिज्ञानात्सन्देहादिदानी विशेषाः पृच्छयन्त इत्याह- भूय एव विवित्सामि भगवानात्ममायया । यथेदं सृजते विश्वं दुर्विभाज्यमनीश्वरैः । यथा गोपायति विभुर्यथा संयच्छते पुनः ॥ ६ ॥ भूय एवेति । विवित्सामि ज्ञातुमिच्छामि । तत्र सन्देहपञ्चकम् । उत्पत्तिस्थिनिलपेप्या. धारे साधनेषु च । तत्रोत्पत्ती सन्देहमाह-यथेदमिति । इदं जगत् यथा सजते । कि कुम्म- रयत् । आहोसिसिद्धपदामात्रेण? आहोखियोगिवन्मनसा? आहोखित्कल्पवृक्षवन्नते ? आहोखिदभिव्यनक्ति ? इत्युत्पत्तौ पर सन्देहाः । एत एव रक्षाप्रलययोरगुवर्तन्ते । किम । मुर्विभाव्यमनीश्वरैरिति । ये मया पस प्रमाः कृतास्ते केऽपि भगवति न सम्भवन्ति । यत उत्पा- यमानस्य मनसाऽप्याकलयितुमशक्यत्वात् । एवमुत्तरत्राऽपि । नहिं न करोत्येयेति किमिति न निधी- यते । न पालयति चेति । तबाह-विभुरिति । पुनरिति । पुनःपुनर्नाशितस्य नाशनमुला- दितस्स चोत्सादन मिनि ॥६॥ 1 पदोषाभायाठि रा. २ मिनामामावायेदिक, ग, या पासूते या भनिन मित्र नति प. ५ नीति र, मूठम्यास्ययो.. पुनरिति नानि घ, ८. . ।

·श्रीमुबोधिनी। [२ स्व. ४. ३ श्लो व्यवसायात्मिका घुद्धिर्ममतात्याग एव च । कथायाः श्रवणे श्रद्धा संन्यासो ज्ञानमेव च । प्रश्नाचतुष्टयं पूर्वं श्रोतुरङ्गामिहोच्यते ॥६॥ एवं पूर्वाध्यायान्ते राज्ञः शुकस्य च सम्बन्धिनी कथा वक्तव्येति प्रश्न उत्तः । तत्रोचरमाह- वैयासंकेरिति चतुर्भिः। सूत उवाच- वैयासकेरिति वचस्तत्त्वनिश्चयमात्मनः । उपधार्य मतिं कृष्णे औत्तरेयः सतीं व्यधात् ॥ १॥ प्रथमतो भगवति सती मतिरुत्पनेत्याह । यद्यपि पूर्व भगवति मतिः खितैव तथापि श्रद्धामा- नेण सा जातेत्यज्ञानसहिता सा असतीवदेव भवति । इदानीं सागान्यतो भगवन्तं ज्ञात्वा अस्ति कश्चिद्भगवान्फलरूपो भक्तिसाध्यः श्रवणादिना सेव्य इति सर्वरूपोऽन्तरश्च । तस्मिन्ध्याते तत्सा- युज्यं च फलमिति । तद्भजनाथगेव सर्वा कामना कर्तव्या । साधनानि च तत्रैव योजयितव्यानीति वैयासकेर्वचः श्रुत्वा । अनेनाऽऽत्मतत्त्वं आत्मनो भगवतः स्वस्स च तत्त्वं याधाम्यं विनिचित्य, मनसि पुनर्विचार्य, तद्भुदये सापपिखा, आराध्यो भगवान् सर्वदेति सद्बुद्धिं कृतवानित्यर्थः ॥ १॥ पूर्व सामान्यतो गृहं त्यक्तमपि ममताया विद्यमानत्वादत्यक्तमिव भवति । तदिदानी वैयासके- पक्यिात्त्यक्तवानित्याह- आत्मजायासुतागारपशुव्रविणवन्धुषु । राज्ये चाऽविकले नित्यं निरूढां ममतां जहाँ ॥२॥ आत्मेति । ममता हि व्याप्लुत्य गगवति प्रविष्टा । अतो गमताया उत्तम विपयं प्राप्य, पूर्व- स्थामसमीचीनां यजति । आत्मा देहः । जायासुतागाराः मार्यापुत्रगृहाः । गावो द्रविणं बन्ध- वथ । तेपु । राज्ये च ससाधने सिंहासनोपवेशनप्रभृति अद्यावधि नित्यनिरूढां ममता जहाँ ॥२॥ पूर्व यथा ममताविपये देहादावितिकृत्यचिन्तां करोति, तथेदानी ममताविपये भगवति इतिकृत्य- चिन्तापरपर्याय सन्देहं तदुन्नतिसिद्ध्यर्थ पृष्टवानित्याह- पप्रच्छ चेममेवाऽथं यन्मां पृच्छथ सत्तमाः। कृष्णानुभावश्रवणे श्रद्दधानो महामनाः ॥३॥ पमच्छ चेति । चकारस्तूक्तरामुच्चयार्थः । जहाँ पप्रच्छ च । उक्तार्थस्य च साधनतासियर्थ तेन पूर्वमुत्तरगुरुमितीदानीमपि पृच्छयते । खपृष्टे तस्य च पृष्टे सरस्वतीसंवादो जात इत्याह । है सत्तमाः, मन्मां पृच्छध, इममेवाध स पृष्टवान् । शुक्रवाक्यस्य साधनत्वातस्य च भवतां च श्रोतृ- खेन तुल्यत्यापया भवतां तथा तम्याऽपि पृष्टे युद्धिरुपमा युक्रेत्यर्थः । परमयान्तरभेदः कश्चिदस्ति । . परारीनानिप, रा.र. २ मोबिनध्यानिशीप ग. यापुटा इति य. गायुधशी स.ग.र, ·२ स्कं. ४ अ. ६ श्लो.] श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणविरचिता! भवतां तु तद्वाश्यप्रकारेण पदार्थज्ञानेच्छा । तस्य तु भगवन्माहाल्यज्ञानमेवेष्टमिति । तदाह- कृष्णानुभावश्रवणे श्रद्दधान इति । भगवन्माहात्म्यश्रवणे तस्य द्वयं जातं । श्रद्धा, मनसो विपुलता च । श्रद्धया तब्रह्णम् । विपुलतया अपूर्तिः ॥३॥ शिष्टमनत्यं कृत्यं कृतवानित्याह- संस्थां विज्ञाय संन्यस्य कर्म त्रैवर्गिकं च यत् । वासुदेवे भगवति आत्मभावं दृढं गतः ॥ ४ ॥ संस्थां विज्ञायेति । सप्तमेऽहनि मृत्यु विज्ञाय धर्मार्थकामोपयोगि कर्म त्यक्त्वा, तत्साध- नान्यपि त्यक्त्वा, मोक्षदातरि भगवति वासुदेवे आत्मनः अन्तःकरणस्य भावं रति स्नेहं दृढं प्राप्य पप्रच्छेति सम्बन्धः । आत्मनः स्वरूपस्य वा सत्तामग्ने थितिरूपाम् । आत्मत्वं वा ॥ ४ ॥ एवं प्रश्नसाधनान्युक्त्वा प्रश्नं वक्तुमभिनन्दनमाह- राजोवाच- समीचीनं वचो ब्रह्मन् सर्वज्ञस्य तवाऽनघ । तमो विशीर्यते मह्यं हरेः कथयतः कथाम् ॥ ५॥ समीचीनमिति । यद्यपि त्वद्वचनसाऽर्थो न ज्ञायते सर्वज्ञत्वात्तथापि त्वद्वचनं समीचीनम् । ब्रह्मन्निति सम्बोधनं वक्तुपाभावाय । अनघेसभिमानायभावाय । तथापि मम खरूपाज्ञान- रूपं तमस्त्वद्वाफ्याद्विशीर्यते । तत्तु मदर्थमेवोक्तम् । त्रयं तु मया विनिश्चितं । खद्वाक्येन ममाऽ- ज्ञानं नष्टम् । मदर्थमेव च त्वयोक्तम् । भगवतश्च कथा कथितेति ॥ ५ ॥ अर्थापरिज्ञानात्सन्देहादिदानी विशेषाः पृच्छचन्त इत्याह- भूय एव विवित्सामि भगवानात्ममायया । यथेदं सृजते विश्वं दुर्विभाव्यमनीश्वरैः यथा गोपायति विभुर्यथा संयच्छते पुनः॥६॥ भूय एवेति । विवित्सामि ज्ञातुमिच्छामि । तत्र सन्देहपञ्चकम् । उत्पत्तिस्थितिलयेष्वा- धारे साधनेषु च । तत्रोत्पत्ती सन्देहमाह-यथेमिति । इदं जगत् यथा सृजते । किं कुम्भ- कारवत् ? आहोखिसिद्धवद्वामात्रेण? आहोस्विद्योगिवन्मनसा? आँहोखित्कल्पवृक्षवत्प्रसूते ? आहोस्विदभिव्यक्ति ? इत्युत्पत्तौ पञ्च सन्देहाः । एत एव रक्षाप्रलययोरनुवन्ते । किञ्च । दुर्विभाव्यमनीश्वरैरिति । ये मया पय प्रश्नाः कृतास्ते केऽपि भगवति न सम्भवन्ति । यत उत्पा- द्यमानस्य मनसाऽप्याकलयितुमशक्यत्वात् । एवमुत्तरमाऽपि । तर्हि न करोत्येवेति किमिति न निश्ची- यते । न पालयति चेति । तत्राऽऽह-विभुरिति। पुनरिति । पुनःपुनर्नाशितस्य नाशनमुखा- दितस्य चोत्सादनमिति ॥ ६॥ १ वदोपाभावायेति न. २ अभिमानाभाषायेलि क. स. ३ वा कल्पवृक्षवत्प्रसूते या मभिव्यनकोति क. ४ पत्र यद्रेति घ. ५ मुनीश्वरैरिति स. मूलव्याख्ययोः. ६ पुनरिवि नास्ति घ. द. ।

·५० श्रीसुबोधिनी । [२ कं. ११.१.सो. चतुर्य प्रश्नमाह-~ यां यां शक्तिमुपाश्चित्य पुरुशक्तिरयं पुमान् । आत्मानं क्रीडयन् क्रीडन् करोति विकरोति च ॥ ७ ॥ यां यां शक्तिमिति । अत्र सृज्यः कः पदार्थः । कि केवल आत्मा, शक्तिसहितो वा । साहित्येऽपि किमात्मैवोत्पद्यते, शक्तिरेव वा । इति सन्देहे, तेष्वपि पक्षेषु कालभेदेन कृतिमेदेन वा व्यवस्थितेषु एकस्यां कृतौ यां शक्तिमुपाश्रित्य पुनर्दितीयकृतौ यां शक्तिमिति । एवं पञ्चस्वपि । तत्रा- ऽप्यवान्तरभेदाः सन्ति । यतः पुरुशक्तिः। कालभेदाश्च बहवः सन्ति । यतः कालादिनियन्ता अयं पुमान् । आत्मानमेव करोति, विरुद्धमपि करोति, न करोति, विविधं वा करोति । अथवा । आत्मानमेव क्रीडयन्नन्यदेव किञ्चित्करोतीत्यादि सम्बन्धः । अथवा । क्रीडलात्मानमेव करोतीति । चकारादन्येऽपि पक्षाः स्वयमूह्याः॥७॥ तविमनेकधा सन्देहे गुरुः प्रश्नं नाऽर्हति । अतिवादात् । अतोऽन्य एवं प्रमुव्य इत्या. शयाऽऽह- नूनं भगवतो ब्रह्मन् हरेरद्भुतकर्मणः । दुर्विभाव्यमिवाऽऽभाति कविभिश्चापि चेष्टितम् ॥ ८॥ तथा गुणांस्तु प्रकृतेर्युगपत्क्रमशोऽपि वा । विभर्ति भूरिशस्त्वेकः कुर्वन्कर्माणि जन्मभिः ॥ ९ ॥ नूनमिति । ब्रह्मन्नित्यतिप्रश्नेऽप्यक्षोमाय । भगवतो हरेरिति दुःखाभावसुखयोः सिद्ध्यर्थ- . मुक्तम् । किञ्च । सामान्यत एव भगवतश्चरित्रं दुर्योपं केन गुणेन करोतीति । तत्रापि हरेः । अन्य- दुःखनिवारणार्य करोति । तत्राऽन्येपामानन्त्यादुःखानां चानन्यात् केन प्रकारेण कृते सर्वेषां दुःखं गन्तीति न ज्ञायते । तत्राऽप्यद्भुतकर्मणः । अन्यत्करोत्सन्यत्सम्पद्यत इति । अत एव कविमिरपि निपुणैरप्यनेकधा कल्पकैरपि दुर्विभाव्यम् । अतो नाऽन्यः प्रश्नमर्हतीत्यर्थः । किन । केन साधनेन भगवान्करोति । गुणैरिति चेत् । तान्गुणान्कि क्रमशो गृह्णाति । युगपद्वा। न हि सर्वे युगपतु- स्पधन्ते लीयन्ते वा । किन भूरिशो वा गृह्णाति । प्रकृतेर्गुणान्बहुविधान्कृत्वा भूरिशो राशि- प्रकारेण गृहाति । अथवा | तु पुनः स्वयमेकोऽप्यनको भूत्वा युगपदादिभेदेन(१) गृह्णातीति । किम । कर्माणि जन्मभिः कुर्वन् । नानाजन्मानि कृता कर्माणि कुर्वन्करोति । कर्माधीनतया करो- तीत्यर्थः ॥ ८॥ ९॥ एवं पचप्रश्नानिरूप्य सामिलापतया प्रभानुपसंहरति- विचिकित्सितमेतन्मे ब्रवीतु भगवान् यथा । शाब्दे ब्रह्मणि निष्णातः परसिंश्च भवान् खल् ॥ १० ॥ परापुमानिदि स, पारः. पयामिति क. प.र.नासि गपुस्तके. येत्यपि पाठः, ५स्त्रयमेको मापनि, पारः पच प्रयानितिन, ग, प...

·२ स्कं. ४ अ. १२ श्लो.] श्रीमद्वाल्लभाचार्यचरणविरचिता । विचिकित्सितमेतन्म इति । मह्यमेतज्ज्ञातुमिट यथा ययावद्भगवान्त्रवीतु कथयतु । कथने सामर्थ्यमाह । शान्दे परस्मिन्नपि ब्रह्मणि तत्तत्साधनैर्मवानिष्णातः । खल्विति प्रसिद्ध ॥ १० ॥ शुकोऽपि संसाधन उत्तरमाहेत्याह-- सूत उवाच- इत्युपामनितो राज्ञा गुणानुकथने हरेः। हृषीकेशमनुस्मृत्य प्रतिवक्तुं प्रचक्रमे ॥ ११ ॥ इत्युपामन्त्रित इति । उपामन्त्रणं प्रार्थना । तदाऽस्मिन्नर्थे सर्वसन्देहवारको भगवानेवेति हृषीकेशं बुद्धिप्रेरकमनुस्मृत्य प्रत्युत्तरं दातुं प्रचक्रमे । उपक्रमं कृतवानित्यर्थः । उपक्रमो नाम देवता- गुरुनमस्कारः । हरेर्गुणानुकथने उपामत्रित इति स्कन्धादावनुपक्रमे हेतुः ॥ ११ ॥ सर्वशास्त्रार्थनिरिः सप्तभिनमनोक्तिभिः । पञ्चभिः प्रार्थनावाक्यैर्माहात्म्य तस्य वर्यते । एकेन व्यासनमनमेतावच्छुकभाषितम् । अन्यत्कथामसङ्गेन परोत्तया वा निरूपितम् । नमनादेव भगवान्सर्वसंशयवारकः । प्रार्थितः कामना दद्यान्नाऽन्यथेति द्वयेरणम् ॥ ययपि तेन पञ्च प्रश्नाः कृतास्तथापि सर्वसन्देहनिवारणार्थं भगवा- स्मृत इति तत्तत्सन्देहनिवृत्तिपूर्वकं भगवन्तमनूय नमस्करोति । तत्राऽऽदौ सृष्टिप्रकारे सन्दिहानं प्रति प्रकारं वदन्नमस्पति- श्रीशुक उवाच- नमः परस्मै पुरुषाय भूयसे सदुद्भवस्थाननिरोधलीलया । गृहीतशक्तित्रितयाय देहिनामन्तर्भवायाऽनुपलभ्यवर्मने ॥ १२ ॥ नम इति । आदौ परः असगोदासीन एक एवेत्यर्थः । तदनु स एव पुरुषः । अनेनाऽशरीरस्य विष्णोः पुरुषशरीरस्वीकारवादी कथितः । तदनु "यहुस्यामिति वाञ्छया एक एव भूयान् । तदनु क्रीडार्थ जगदुत्पत्तिस्थितिसंहारैः खमायागुणभूतशक्तित्रयस्वीकारमाह-गृहीतशक्तित्रितया- येति । सदितिवचनादसतः सत्ता निवारिता । किश्च । तस्योद्भवः स्थान निरोधश्च लीलार्थम् । सद्रूपेण भगवानुत्पद्यते तिष्ठति लीयते घेति । अनेन क्रमोऽपि दर्शितः । सदंशस्थ व्यापकत्वात्सृज्य- मानस्य परिच्छेदाभावायुगपदेव देशभेदेन एकत्र क्रमेणैव यथा लीला सम्पद्यते तथा करोतीत्यर्थः । तदनु तमाऽन्तर्यामितया प्रक्शितीत्याइ-देहिनामन्तर्भवायेति । नहि पहिःस्थितोऽन्तःप्रवि- शति । किन्त्वन्तरेवाऽऽविर्मवतीत्यर्थः । सूर्नामरूपमेदेन द्वैरुप्याचामसृष्टपर्य सर्व सवा । सर्व- मनुप्रविश्य । सर्वैरप्यनुपलभ्यं वर्म यस्य तादृशो जात इत्यर्थः । तेन गुरुखेदादिमिरेच तज्ज्ञान- मित्यर्थः ॥ १२॥ १ मेतत्सन्दिग्ध ज्ञातुमिति स. २ ससाधनमिति घ, ३ स्वीगर भादौ इति प. इ. ४ समायया गुणभूतेति क. प.

·। ५२ श्रीमुबोधिनी। [२कं. ४ अ. ११ श्लो. एवं भगवतो मूलरूपसगष्टिन्यष्टयन्तामिफलरूपाणि पय निरूपितानि मृष्टिस्थितिप्रलपभोगमो- क्षार्थम् । इदानीमवतारप्रयोजनसन्देहं धारयन्नमस्सति- भूयो नमः सद्वृजिनच्छिदे सतामसम्भवायाऽखिलसत्त्वमूर्तये । पुंसां पुनः पारमहंस्य आश्रमे व्यवस्थितानामनुमृग्यदाशुये ॥ १३ ॥ भूय इति । अन्तर्यामितया करोत्येव पापादिनाशम् । बहिरपि करोतीति भूयःपदम् । अत्युपका- रित्वाहा नमस्कारविशेषणम् । भगवतोऽवतारस्य सतां दुःखदूरीकरणमेव प्रयोजनम् । यद्यपि प्रकारान्तरेणाऽपि दुःखदूरीकरणं भवति, तथापि न सर्वात्मना तन्निवृत्तं भवति । सा दुःखसन्तति- भंगवद्विनिर्गमनमारम्य पुनः प्रवेशपर्यन्तमुद्भतानुभूतरूपेण तिछति । तां दूरीकर्तु भगवत्सम्बन्ध एवं शक्त इति मध्ये प्रादुर्भूतस्तां छिनत्ति । किञ्च । सतामसम्मयाय पुनरुत्पत्त्यभावाय । परब्रह्मणो देह- ग्रहणे, आविर्भावे वा नाऽन्यन्निमित्तमस्ति । सन्तो हि भगवद्धर्मसम्बन्धात्सत्त्वं प्राप्ता नेतु चिदानन्द- त्वम् । पुनः सम्भवे सत्त्वसन्देहोऽपि । साधनानि तु सत्त्वएवोपक्षीणानि । अतो भगवान्खयगावि- भूतस्तेपामाविर्भावाभावाय । अतो दुःखच्छेदनमत्पम् । तदीयो भावोऽपि स्वयमङ्गीक्रियत इति । किञ्च । अखिलानि सत्त्वानि सत्त्वगुणमेदा मूत्ती यस्य । सत्त्वगुणः सर्वांशेन । तेनै साधनापेक्षायामपि खयमेव सर्वसाधनानि करोति । देवान्या आविर्भावयति । एतदर्थमेव सत्त्वगुणाविर्भाव इति लोका- सिद्धिः । अखिलानि सत्त्वानि जीवगणा मूत्तौं यस्येति वा । अनेनाऽनन्तजन्मसम्भवेऽपि तत्प्रतिनि- वित्तया सर्वविधसर्वजीवानुत्पादितवान् । अतस्तेषां भगवदवतारेणैव स्वप्रतिनिधितया सर्वावतारा- नैवंविधोऽन्यो भक्तवत्सल इति भजनीय रूपमुक्तम् । किञ्च । न केवलं भक्तानामेयोद्धारार्थे भगवानवतीर्णः किन्तु ज्ञानिनामपीयाह--पुंसामिति । पारमहस्से आश्रमे व्यवस्थितानां प्रति- कल्पे संन्यासिरूपेणैव जातानां सनकादीनां ज्ञानेन पदार्थनकट्यं मासमानानां दूरस्थितत्वेऽपि तथाभानरहितानां तदर्थमतिलेशं प्राप्नुवताम् । मृग्यं मृग्यमनु क्रममुक्तिसाक्षान्मुक्त्यवान्तरभेदानदि सामीप्यादीनपि दाशुषे दावे। अनुमृग्यानां दाने । वैदिकपदप्रयोगात्फलानां केवलवैदिकत्वम् । अनुमृग्यं विचार्य वा । इदानीमपि जन्मकोटिभिर्विचारमेवाईति । अतस्तेषां क्लेशनिराकरणाय स्वागद इत्यर्थः । न हि प्रकारान्तरेण भगवानात्मा लभ्यते । ज्ञानेनाऽप्यात्मत्वेन भासत एव । पालानां हस्ताग्रस्थचन्द्रवत् । पुनरिति पुनः पुनः । पारमहंस्याश्रम इति प्रत्यनिष्ठालसे आश्रमे । तत्र प्रविष्टा अपहिर्मुखा एव भवन्तीति । हसास्तु मानसेऽपि रमन्ते । परमहंसास्तु ततो- ऽप्यन्तरतमे आत्मन्येव । आत्मानात्मसझाते वा आत्मविमर्शनादनुभृग्यत्वम् ॥ १३ ॥ एवगवतारसन्देहं वारयन् सर्ववर्णानामावश्यकमजनीयत्वं निरूपितवान् । इदानी प्रयोजनसन्देहं वारयन्भक्त्यैकलभ्यत्वं सोपपत्तिकमुपपादयन्नमस्यति- नमो नमस्तेऽस्त्वृपभाय सात्वतां विदूरकाष्ठाय मुहुः कुयोगिनाम् । निरस्तसाम्पातिशयेन राधसा स्वधामनि ब्रह्मणि रस्यते नमः ॥ १४ ॥ नमो नमस्तेऽस्त्विति । अत एव मत्युरेकेण बहुवारं नमसंतदेव प्रार्थयते । शास्त्रे पूर्णानां १ भन्नांगितयेति प. ३ ननु पनि प. ६. ३ लेनेति नास्वि रा. घ. इ. ४ भसिद्धारगनि इति घ, इ. ५ नैविध) भवमलनिक ग.प. र. ६ निरूपितगि क.ग. घ. द.

·५३ २ स्कं. ४ अ. १५ श्लो.]. श्रीमल्लमाचार्यचरणविरचिता। भगवदर्शने जाते नमस्कार एवं कर्त्तव्य इति सदुपशिक्षाविचारेणाऽन्यस खतोऽकर्त्तव्यस्त्रात् । "किमासनं ते गरुडासनाये" त्यादिवास्यात् । अतस्याभूतानामस्माकं भगवत्साक्षात्कारे तथा नमनमेवाऽस्विति प्रार्थनया एतावदेव प्रयोजनमित्युक्तं सबैरैव साधनैः । किञ्च । ते तुभ्यमिति प्रत्यक्षतया न तु मद्यमिति तस्मा इति वा । इतः परमधिकं प्रयोजनमुद्देश्यं नास्तीति शास्त्रसग्रहः । किञ्च । सात्यतामृषभायेति सात्प्रत्यययुक्तानाम् । “तरीनवचने सातिरि"ति साति- प्रत्ययो व्याकरणे विहित आत्मसादिति । तत्र साधुक्ताः सात्वन्तः कदाचिदपि न स्वतत्राः किन्तु भगवदधीना एवेति तेपामृषभः । एवम्भावेन भगवत्स्वामित्वमपि प्रयोजनम् । नमनमात्रेणैव स्वतः पर्यवसाने तदधीनत्वलक्षणे अधिके धर्मे सम्पन्ने खसेवामपि कारयतीति वन्दनानन्तरं दासं प्रयोजन- मिति निरूपितम् । ये पुनर्योगादिना तं प्राप्याम इति विचारयन्ति ते कुयोगिनः पृथिव्यामेव यो- शिन इति । न हि भूमामेव स्थिता ब्रह्माण्डात्परः स्थितं वस्तु पराप्नुवन्ति । अयं च कुत्सितो योगः कुत्सितं फलं मूमिष्ठं वा प्रयच्छत् । अत एवाऽणिमादय एव तत्फलत्वेन निरूपिता । योगस्तु खा- धीनः । भगवांश्च न स्वाधीनो योगेश्वरश्च । अतो योगे व्यवसितमतीनां यस्यां दिशि भगवानस्ति सा दिगपि दूरे। साधनान्यपि ततोऽपि दूरे नयन्तीति विशेषेण दूरे काष्ठा यस्येति । अनेन नाऽन्यसाधन साध्यं प्रयोजनमित्युक्तम् । सकृयोगिलेऽप्युचरत्र दिव्यादियोगश्चेत्तदा प्राप्नुयादपि । मुहुः कुयोगित्वे आशाऽपि नास्तीत्यर्थः । प्राप्त्याशाभाव एव दूरकाष्ठात्वम् । मुहुःपदेन तेषां साधनाभावः सूचितः । अतो भक्त्येकलभ्यस्वं साधितमन्वयव्यतिरेकोच्या । किन्छ । निरस्तसाम्येति । काचिद्भगवतः सिद्धिरस्ति राधसूशब्दवाच्या । न तादृशी सिद्धिः कचिदन्यत्र । न वा ततोऽप्यधिका । नया सिद्ध्या भगवानखगृह एव रमते । तचाऽक्षरात्मकं ब्रह्म । रस्सन्निति खनिष्ठमेव रसं तत्सम्बन्धाद- भिव्यक्तं करोतीति । एतावता स्वरूपस्थितिव्यतिरेकेण नाऽन्यत्र संस्थतीति भगवदीयो रसस्तत्रैव प्राप्तव्यः । गृहं च तस्मैव । तत्साधनं च निरस्तसाम्यातिशया सिद्धिः । अतोऽन्येषां सर्वथा तद्रस- प्राप्तिर्दुर्लभा । गृहसेवकस्स तु सुलभेति । स हि स्वगृहे तां नीला रसतीत्यनयोपपत्त्या मक्त्येकलभ्य- त्वम् । खधामनीत्यनेन नह्यन्यस्तत्र गन्तुं स्थातुं पा शक्नोतीति सूचितम् । ब्रह्मत्वादहेयलम् । निर- न्तररसप्रवाहान्न सायुज्यापेक्षा । अतस्तादृशमक्त्यभावे केवलं नमनं कर्तव्यमिति तादृशाय नम इत्याह-स्यते नम इति । एवं ज्ञात्वा नमनमपि प्रयोजनमिति शुकादीनां तावन्मानपर्यव- सानं सूचितम् ॥ १४ ॥ एवं प्रेममक्तिमतो न किमित्कर्तव्यमित्युक्त्वा बाह्यभक्तः फलं नियमयन्नमस्यति- यस्कीर्तनं यस्मरणं यदीक्षण यद्वन्दनं यच्छ्वणं यदहणम् । लोकस्य सद्यो विधुनोति कल्मषं तस्मै सुभद्रश्रवसे नमोनमः ॥१५॥ यत्कीर्तनामिति । संसारिणां वाहपविधभक्त्या तरक्षण पापक्षय इत्यर्थः । ईक्षणं पादसेवन- साध्यम् । अम पापक्षयस्य तारतम्य निरूपायितुं भिन्नः क्रमो निरूपितः । क्षेत्र कीर्तनस स्वसा- ऽन्येषां च सर्वपापनिवारकत्वाच्छ्वणापेक्षयाऽपि महत्त्वं निरूपयितुं प्रथमं निरूपणम् । तदनु १ मगवांधावाधीन इति क.स. भगवांद साधीन इसे प.. २न विधिकतम्यादनिति इ.स. ह. ३ अग्रेति क.ग. प.

·श्रीसुबोधिनी। [२.११.१६ लो. तस्साऽपि मूलभूतस तन्निर्वाहकास खात्ममाननिष्ठोऽप्याध्यामिकपारनिराकरणादन्तःकरणशोध- कत्वेन स्मरणं निरूपितम् । एवं कीर्तनस्मरणाभ्यां प्रेमोद्गमे जाते यद्भगवत ईक्षणं भगवदागमनेन स्वगमनेन वा। सानुभावाधिष्ठानस्य भगवत्प्रतिनिधित्वात्प्रीतेश्याऽल्पत्यागवशालनाशक्ती पहिस्त- दीक्षणम् । अन्तर्वा भावनया । तद्दर्शनेनाऽऽपिदैविकपापनिवृत्तिः । “पाद्देवानां चक्षुप्पा- गोअस्ती"ति श्रुतौ तत्पापं निरूपितम् । तद्भगवदृष्टिविषये तेपो पूरा दृष्टिनिवर्तत इति तदोप- निवृत्तिः । तदनन्तरं यद्वन्दनं तद्भगवदीयापराधलक्षणदोपनिवर्तकम् । वस्तुतो हि जीयो भगवत्सेवको भूत्वा बहुकालं तरसेवामकृत्वा स्थित इति स्वधर्मपरित्यागेनाऽधर्मों गवति । तद्दर्शनान- न्तरं वन्दनेनैव निवर्तते । ततस्तदनन्तरं मगवदीयानां मुखाद्यद्भगवन्माहात्म्यश्रवणं तत्सर्ववस्तुषु याथात्म्यज्ञापकमिति तदज्ञानकृतं पापं मूलभूतमिति निवर्तते । ततो ज्ञाते माहात्म्ये यदनुक्षणं भगवतः अहणं पूजनम् । सत्कार इति यावत् । तद्भगवन्मायारूपं तद्व्यामोहनरूपं वा कल्मपं निय- यति । तदहणं हि प्रेपत्तिरूपम् । अनन्यत्वामावातलेन न व्यपदिष्टम् । अतो भक्तिमार्गानिवि- पानामन्येषामप्येवंप्रकारेण करणातत्तत्पापनिवर्तकत्वेन सर्वपापनिवृत्तिः फलं भवति । अतो भगव- स्कीतिमूलत्वात्सर्वेषां भगवरकीर्तिः सुभद्रा भवति । भद्राभद्रयोस्तुल्यत्वादभद्रनाशिका सुभद्रा भवति । प्रथमश्रवणं तु तदानीमन्तःप्रविश्याऽऽलोडनेन भूतेभ्यो देहादिभ्यः पापनिवर्तनासमर्थमिति प्रथमं तन्न निर्दिष्टम् , कीर्तनं तु तथात्वानिर्दिष्टमिति विवेकः ॥ १५॥ एवं पड्डिधभक्तेः पड्विधपापक्षयकर्तृत्वमुक्त्वा कीर्तेस्तावन्मानपर्यवसायित्वे मोक्षपर्यवसानाभावा- च्छास्त्रविरोधः प्रसज्येतेति तस्सा मुक्तिपर्यवसायित्वं प्रकारान्तरेण वदति- विचक्षणा यच्चरणावसादनात्सङ्गं व्युदस्योभयतोऽन्तरात्मनः । विन्दन्ति हि ब्रह्मगतिं गतक्लमास्तस्मै सुभद्रश्रयसे नमोनमः ॥ १६ ॥ विचक्षणा इति । अचतुराणामेपा पड्डिया भक्तिरुक्ता । एवं पड्डिधया चातुर्य सम्पन्ने पश्चाद्वि- चक्षणाः सन्तो भगवचरणारविन्द एवाऽवसन्ना भवन्ति । न ततः पदार्थान्तरे उपयुक्ता भवन्ति । तदा तत्रैवाऽवसन्ना उभयतः सन्मानिवृत्ता भवन्ति । अवसादे हि सङ्गानां शैथित्यं युक्तमेव ) तत्रा- ऽप्यन्तःकरणेन भगवत्यवसादनादन्तःकरणस्यैवोभयतः सङ्गव्युदासः । तदा पश्चात्कर्षकाणामभावा- द्भगवत्ता सह गमनसामर्थ्य भवति। चरणे खुपसन्नाथरणेन सह गन्तुं समर्या भवन्ति । अतो ब्रह्मगति प्रामुवन्ति । ब्रह्मणा सह गतिः । ब्रह्मणि वा गतिः । अक्षरस्य चरणले गृहत्वे वा तदुभयमुपपद्यते । अतो मार्गान्तरेणाऽप्येवं साधनेन पूर्वतुल्यता भवतीति द्वयोरप्येक एवार्थ इति वक्ष्यमाणमुपपन्न भवति । तम्य हि गतिर्ज्ञानरूपा । अत एव ज्ञानस्य क्रियात्वं धात्वर्थत्वं चोपपद्यते । ज्ञानस्य च क्रियावं भगवकियात्वेन । भगयत इन्द्रियामावाजन्या क्रिया न सम्भवति । नित्या तु क्रिया न प्रसिद्धा । यागानां तु क्रियारूपेण भगवदाविर्भावासदार्यान्तरपत्कियाऽपि भवति भगवद्पम् । "तदेजति तन्नैजनी यादि तु विरुद्ध सर्वधर्माश्रयत्वेन धर्मरूपेणाऽऽविर्भूतरूपं प्रतिपाद- यति । तस्मात्सचिदानन्दवन्न किया स्वरूपभूता भवति । अतो ज्ञानमेव तेजः स्वभावं गच्छतीव प्रतिभातीति स्मरणेन मनो गच्छतीतियद्भगवतो ज्ञानमेव क्रियारूपम् । तस्माद्भगवतो गति सरगमन्तवा भावनपेनिश, मन्तभाधनयेति ग, २ प्रतिरूपमिति कस.घ..३ प्रविश्य खोदनेनेति स.

·। २ स्कं. ४ अ. १७ श्लो.] श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणविरचिता। चैतन्यरूपं विन्दन्ति । अलभ्यलाभवत्प्राप्नुवन्ति । "चिति तन्मात्रेण तदात्मकत्वादिति प्रकारेण । अत एव मुख्यसिद्धान्तात्फलेऽपि भेदः । हि युक्तथाऽयमर्थः । यतः कीर्तिर्मुक्तिपर्य- वसायिनी । गतलमा इति । मार्गान्तरेणाऽपि ज्ञानादिना अक्षरोपासनया वा तदेव खरूपं प्राप्नुवन्ति । तथापि "क्लेशोऽधिकतरस्तेपामिति वाक्याते क्लेशयुक्ता भवन्ति । कीर्तनप्रणा- लिकया तु ये गच्छन्ति ते गतकमा एव गच्छन्तीति साधनान्तराद्वैलक्षण्यम् । अत एव कीर्ति- पुरस्सर तन्नमयति । सुभद्रश्रवस इति पूर्ववत् । बाह्यभत्त्याऽप्येवमनुग्रहं करोतीत्सादरेण नमनवीप्सोमयत्र ॥१६॥ एवं ज्ञानभक्तिमार्गों सम्यगुपपाय कर्ममार्गेऽति भजनावश्यकता वदन् तेषां स्वरूपसन्देह वारयति- तपखिनो दानपरा यशखिनो मनखिनो मनविदः सुमङ्गलाः । क्षेमं न विन्दन्ति विना यदर्पणं तस्मै सुभद्रश्रवसे नमोनमः ॥१७॥ तपखिन इति । यशखिनः कूपारामादिकरिः । मत्रविदो मनोपासकाः । याज्ञिका वा। सुमङ्गलाः सदाचाराः । एते हि कर्ममार्गे पड्डिधा उक्ताः । तपो हि सन्तापात्मकम् । तत्तु पाकवत्साधनपर्यवसायि न सुखं प्रयच्छति । न हि देहेन्द्रियाणि क्लिष्टानि सुखं प्रयच्छन्ति । विहितत्वात्कलदानेऽपि दातुः सम्बन्धाभावात् । आज्ञामात्रेण तया करणेऽपि स्वात्मसमर्पकत्वे- नैव तद्बोधनाभिप्रायात् । अदृष्टद्वारा फलजनने मानामावात् । "कर्षयन्तः शरीरस्थं भूत- ग्राममिति बाधश्रवणाच । “मत्त एव पृथग्विधा” इति हेतुव्यपदेशात्परम्पराकल्पनायां मानाभावाद्भगवतीडीपयिकता सम्पादयदेहं भगवद्योग्यं करोति । यत्तु भगवान्सर्वात्मकः श्लेशं दृष्ट्वा फलं प्रयच्छति । अन्पक्लेशनिवृत्यर्य वा । तन्न क्षेमात्मकम् । न हि भगवता दत्त स्पर्धासूयादि- सहितं भवितुमर्हति । एवं बहूनां भागिनां खयमन्येभ्यः प्रयच्छन्योपणेन वस्तुशोधनवदवशि- धानि शोषयति । दत्तद्रव्यस्य तु नानाविनियोगसम्भवान्न फलसाधकले निश्चितम् । अतो में- गवत्कर्तव्ये तत्सोयणक्रियायाः पर्यवसानाचदसमर्पणे स्वातन्ये चौर्यापत्तेः सुतरां न क्षेमप्राप्तिः । कूपारामादिष्वपि विश्रामजनकत्वेन भगवचिकीर्पितकरणादानवदेव तस्स निर्णयः । मनस्विनस्तु योगिन एव । ते योगिविचारेणैव विचारिताः । सर्वेषामेव निरोधने तत्तदधिष्ठातृदेवद्रोहो मवत्येव । भगवत्समर्पणे तु तद्वचनेन तदुक्तमेव कृतमिति न कोऽपि दोषः सम्मयति । धर्ममार्गेऽपि “धर्म: क्षरति कीर्तनादि सादिना नाशसम्मवात्समर्पण युक्तम् । लोकेऽपि महाराजसमर्पणादौ भोगो वा कालनाशो वा सम्भवति । तत्र भगवदीयानां कालनाशाभावाद्भगवद्भोगे पुनस्तदीयत्वं वा प्रसादो वा मविष्यतीति पूर्ववदेव ज्ञानमार्गे भक्तिमार्गे वा प्रवेशो भविष्यतीति सुभद्रनवस इत्युक्तम् । मार्गनपस्या अपि भगवदीया इति भगवत्कीतिः । अन्येषां तु तत्र प्रवेशामावादादरेण वीप्सया नमनम् ॥ १७॥ पाश्यात्लेशायुका इति क. ग. प. २ कोडोपविकतामिति ख.. मानाविधयोगेजिक... नानाविध- योगेति ख. ५ भयवकतन्ये तत्योषमेल्लादि क. द. भगवाकर्तव्यतत्पोषणेलादि स. भगवकन्यवच्छोपलादि . ५निरोधेनेतिम.

·। श्रीसुबोधिनी। [२ स्कं. ४ अ. १९ श्लो. एवं साक्षाद्भगवत्सम्बन्धिनां भगवत्प्रवेशप्रकारमुक्त्वा साक्षात्सम्बन्धरहितानामपि तत्प्रवेशने प्रकारमाह तृतीयगतिव्यावृत्यर्थम् । तद्वक्ष्यति भगवान् "उदासीनोऽरिचय" इति । तद्भगवदानिता भगवदीयाश्रिता वा एकत्र । अन्ये द्वितीयकोटाविति निर्धारो भवति । तत आह--- किरातहणान्धपुलिन्दपुल्कसा आभीरकका यवनाः खसादयः । येऽन्ये च पापा यदपाश्रयाश्रयाः शुध्यन्ति तस्मै प्रभविष्णवे नमः ॥१८॥ किरातेति । किरातादयस्तत्तद्देशगिरिवासिनोऽन्यजा जातितः कार्यतश्च दुष्टाः भक्तसमाश्रयण- मात्रेण शुद्धा भवन्ति । गक्ता इय गगवत्सेवायोग्या भवन्ति । अन्येऽपि पापाः प्रायश्चित्तानधिकृता अपि । ऐते नवविधा गणिताः । अष्टदिमध्यविवक्षया भक्तद्वाराऽपि माहात्म्यात्प्रभविष्णुत्वम् । "अपपरी वर्जन” इति ज्ञापनादपोपसर्गोऽतिशयार्थेऽपि वर्तते । व्याप्त्यर्थे वा । परित इत्यर्थे वा । तेन विश्वाधारत्वेन दुष्टानामपि दैत्यादीनां तदाश्रयत्वं निपारितम् ॥ १८ ॥ एवं खरूपतः प्रमाणतश्च सर्वसन्देहवारणं कृत्वा फलतः साधनतश्च तस्य माहात्म्यमाह- स एप आत्माऽऽत्मवतामधीश्वरस्त्रयीमयो धर्ममयस्तपोमयः । गतव्यलीकैरजशङ्करादिभिर्वितर्यलिङ्गो भगवान्प्रसीदताम् ॥१९॥ स एप इति । तत्र प्रथम साधननिर्धारमाह-मसीदतामिति । साधनं भगवत्प्रसाद एव । फलं स एव । उभयोरेप विनिश्चयः । तदाह-~भगवान्प्रसीदतामिति । अन्यत्तु साधनं प्रसादो- पक्षीणम् । लोकद्वारा खानुभवद्वारा च सर्वाणि शास्त्राणि प्रवृत्तानि । वेदस्याऽपि तत्परत्वेनाऽर्थो निरूप्यते । तत्र-अधिकारी प्रमाणं च सन्तश्च प्रीतिहेतवः । एतेऽप्यापाततः मो- क्तास्तस्मात्सम्मानं वरम् । सम्प्रार्थने हि सुमहान्साघनं फलमेव वा । कायादिभिः करोत्येव तस्मात्साधननिश्चयः । तत्राधिकारिणो द्विविधाः । ये हि भगवत्प्रसादयोग्यास्ते आत्मवन्तः । आत्मशब्देन हि अन्तःकरणमात्मा च । तत्र ये आत्मवन्तस्तेपामात्मत्वेनाऽयं प्रका- शते । ये पुनरन्तःकरणवन्तः यथासुखमन्तःकरणं कर्तुं सम्भवन्ति तेपाभधीश्वरः सामी । अन्तःकरण- प्रेरको वा । खसेवां कारयति तयोग्यं वा करोतीति । प्रमाणं च त्रिविधं श्रुतिस्मृतिपुराणाख्यम् । तम प्राधान्येन वेद इति तेनाऽपि यज्ञः प्रतिपादित इति यज्ञप्रतिपादकत्वेन त्रयी प्रमाणम् । स्मृतीनां तु धर्मप्रतिपादकत्वेन तनाऽर्थस्वैव प्राधान्याद्धर्मप्रयोगः । पुराणं तु तपःप्रतिपादकम् । यावन्ति हि फलानि निरूपयति तपसैव तानि निरूपयति । तत्रितयरूपोऽपि भगवानेव । अर्थतः स्वरूपश्च । ततः किमधिकारण किंवा प्रमाणेन । उभयोरपि फलकोटावेव प्रवेशात् । सतामाश्रयणेऽपि तथा । यतः अजशशारादिभिरपि वितस्यमेव लिहं यस्य । सतां हि पराकाष्ठा प्रदा वा महादेवो वा। तन्छिप्यास्तत्पुत्राचाऽन्ये । तैरपि विशेषेण तवयमेव लिङ्गं यस्य न त्यिदमित्यतया ज्ञेयम् । तकित हि भवति न भवति च । तेऽपि स्वस्स माहात्म्यमेव दृष्ट्वा भगवत्कृपया तजनितमिति भगवत्साक्षात्का- रेण च तस्वरूपप्रसादयोनिर्गपं कल्पयन्ति । एतादृशो हि भगवानेवं प्रसन्नो भवतीति । तर प्रमाणे गागाप्रकारेण निरूपणालोकनाथ तथा प्रतीतेन तायन्मातेति निश्चीयते । ते तु "शब्दात्प्रत्यक्ष इति वचनादिवि . १ एतेन पिधा इति प... ३कार्यादिभिरिति ग.वामादिभिरितिर.४ विततिमिति क..

·२ स्कं. ४ अ. २१ श्लो.] श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणविरचिता। चलीय" इति विशेषेण तर्कयन्ति । तस्मादेवमवगम्यते भगवानेव प्रसाद प्रार्थनीयो नान्यत्रा- ऽन्योऽपि ॥ १९॥ तस्मात्प्रार्थनायां सम्भवन्त्यां नाऽन्यत्कर्तव्यमिति सिद्धम् । यदि प्रार्थनायां भगवान्न अध्येत् । लोके घनधिकारी प्रार्ययन्त्रोधमुत्पादयति । यद्यपि प्रसादस साधारण्यादन्यसाप्रार्थितत्वालोधो न सम्मवति तयापि सामान्येऽप्यनधिकारिणं प्रति तद्भवत्येव । अतस्तनिर्णयार्थ प्रार्थनायोग्यं रूपमाह- श्रियः पतिर्यज्ञपतिः प्रजापतिर्धियां पतिर्लोकपतिर्धरापतिः। पतिर्गतिश्चाऽन्धकवृष्णिसात्वतां प्रसीदतां मे भगवान्सतां पतिः ॥२०॥ श्रियः पतिरिति । पतिः प्रार्थनीय इत्सविवादम् । क्रुध्यतु मा वा। तयेषां पतिस्तैः प्रार्थनीयः । तत्र प्रथमं पड्डिवानां पतित्वं निरूपयति । प्रथम भगवालक्ष्मीपतिः । ततो लक्ष्यशैः स्त्रीमिः प्रार्थितो न क्रुध्यति । अनेन स्नेहमार्गानुवर्तिभिरन्यैरपि प्रार्थितो न क्रुध्यति । एवं यज्ञपतिः । यज्ञपुरुषैः प्रार्थितो न क्रुध्यति । अत एव "यज्ञे यः कामयेते "ति पहुधावचनं भगवत्पतित्वज्ञापकम् । किश्च । प्रजापतिः । ये केवलं लौकिकाः प्रजामानरूपाः प्रकण जाता वा तेषां पतिः । साधारणैरपि प्रार्थ्यः। अल्पविशेषैरपि । किश । धियां पतिः । ये केचित्कामपि वुद्धिं जानन्ति क्रियायां ज्ञाने वा शब्दतोऽ- घेतो वा तैरपि प्रार्थनीयः । किन्च । लोकपतिः स्वर्गादिलोकानां पतिः । अतस्तगतैरपि प्रार्थनीयः । ततो घरायान्य पनिः । अतो भूमिष्ठैरपि प्रार्थनीयः । स्त्रीभिश्च याज्ञिकैलोकवुद्धिमद्भिः स्थितैः कचित् । असाधनैरपि होतेः प्रार्थनीयो हरिः पतिः। किञ्च । अन्धकवृष्णिसात्वतां पतिर्गतिश्च । पूर्व भगवत्प्रार्थनायोग्यता निरूपिता । इदानी फलमुखता निरूप्यते । पतिः फलम् । गतिः खनिष्ठं साधनम् । तत्फलं स्वनिष्ठत्वे सति सापनतां भेजते तदा फलोपभोगो भवति । न हि स्वसुखे दूरस्थः असाधनं वा खतम्रो वा तस्यां क्रियायां हेतुर्भवति । तद्भगवान्यादवैः प्रार्थितः पतिः सन् तेषां क्रियारूपोऽपि जातः। अतोऽनेन यावत्कर्तुं शक्यते तावत्तेषां भवति । अतः फलमुखु- दिवान सिद्धमिति को सम्भावनापि दूरे। फराविसमान्यरूपक्ष । शिविधा हि सादा गणितास्तामसराजससात्त्विकपुरुषभजनीवत्वं निरूपयितुम् । किञ्च । यत्र गुणच्यातैरपि भगवा- न्प्राप्यते प्रार्थ्यते च तत्राऽस्मदादीनां का चिन्तेति प्रसीदतां म इत्याह-मयं प्रसीदतामिति । किंच । सतामयं पतिः । ये भगवत्सेव सन्ति गुणेषु प्रविष्टाः गुणद्वारा भगवदाश्रयास्तेषां तु पतिरेव । अन्यान्प्रत्यौपचारिक पतित्वम् । युक्त्या शास्त्रेण च सतामेव पतिः । अतोऽपि मा प्रसीदतामिति भावः ।। २०॥ ननु भगवद्गुणेषु पृष्ठेयु तत्कयनं परित्यज्य भगवत्प्रार्थना कुत्रोपयुज्यते । तत्राहि- यद्ययनुध्यानसमाधिधौतया धिया नु पश्यन्ति हि तत्त्वमात्मनः । वदन्ति चैतत्कवयो यथारुचं स मे मुकुन्दो भगवान्प्रसीदताम् ॥२१॥ यद्वयनुध्यानेति । केवल भगवत्प्रार्थनाव्यतिरेकेणाऽप्यनयनुध्यानमात्रेणैवातपाधव- १ रागवलामिति क. स. प. र. २ भगवान्कुष्येदिति क. घ. द. ३ यो यज्ञे गतामयठे इनीति श.. ४ धान्दादर्थतो वा इति ग, ५ भजेतेति ष. गदिति इ. । ह. ८ ·૫૮ । श्रीसुबोधिनी। [२ स्पं. ४ ब. २२ श्लो. स्थानेऽपि समाधौ प्रक्षालगमात्रेणैव यत्सर्वप्रमाणैरपि स्पृष्टं न गपति तादृशगात्मतत्त्वं गावस्वरूप- याथात्म्यं पश्यन्ति । पुद्धिः स्वभावतो वस्तुप्रकाशिका । सा सावरणाद्विपयावरणादुत्पन्नाऽपि न विपयं प्रकाशयति । इन्द्रियाणामावरणे नोराद्यत एव । विषयमान युद्ध्युत्पत्ती कारणवेन मृग्यते । नतुं यत्कारिका बुद्धिस्तद्विशिष्टम् । रजतादिग्रमानुपपचैः । अतो विषयमात्रं पुरस्कृत्य सामग्र्यन्तर- वशाद्वस्तुनो याथात्म्यमयाथात्म्यं वा बोधयति । तत्र शुद्धा वस्तुनो याथात्म्यं गृहाति। अत्र भगवच्छास्त्रे सर्वेषां पदार्थानां नित्यत्वात्कारणत्वेनाऽभिमतैरभिव्यक्तीक्रियते । एकश्च पदार्थो न जातिव्यक्तिविभेदकल्पना । एक एव धोऽनेकधा भवति गावियति तिरोगवति च । पदा- थीनां सर्वेषां भगवत्वात् । तथा शब्दानां नित्यता तु सवैरेवाऽभियुक्तैः कात्यायनादिभिर्व्ययस्थापितेति नाऽस्माभिरत्यन्तं निरूप्यते । " नित्ये शब्दार्थसम्बन्ध" इति । निसे शन्दे अर्थसम्बन्ध इति च विवरणम् । आनयाभावे च जातिसम्बन्धयोः स्थितिकल्पनाऽत्यन्ताऽप्रामाणिकी दृष्टस्य पदार्थस्य याथात्म्याज्ञाने शास्त्रतस्तदवगम्यते । अत एक एव घटो भगवत्त्वादनेकधा भवतीति "स एकधा भवती" यादिश्रुतिबलादनुपपत्तौ निवृत्तायां स्वबुद्धिदोपादन्यथा कल्पनं न प्रामाणिकम् । बहुकल्पनापतिश्च । अत एकैव बुद्धिर्यहुधा परिमृज्यमाना शोधकद्रव्यसंयोगसहर्षणेन निर्मला भवति दर्पणवत् । तया भगवञ्चरणारविन्दद्वयं बुद्धौ संयोज्य सतर्पणे क्रियमाणे शुद्धि- विशेष प्राप्नोति । शोषकद्रव्याणां तारतम्येन मलनिराकरणं शास्त्रसिद्धम् । अञ्जनादिपु तथा प्रसिद्धः । यथाऽजनविशेषे गोलकसंयुक्त ततो निर्गता दृष्टिदेवानपि पश्यति, तथाऽत्राऽपीति न काऽप्यनुपपत्तिः । अन्या तु वस्तुनो याथारम्यं न बोधयति । दोषावृतत्वात् । यथा यथा दोपनिवृत्तिस्तथा तथा वस्तु- याथात्म्यस्मृतिः । अत एवाऽभ्याससूक्ष्मेक्षिकादीनामुपयोगः । विषये तु दोपो नास्त्येव । सुतरां भगवद्विषये आत्मविपये च । “अपहतपाप्मवादि" श्रुतेः । नु इति निश्चयेन । अनुध्यानं नाम तत्परतया चिन्तनम् । तथा चिन्तनेनाऽपि तदात्मकता भवतीति समाधिः । न तु योगसम्बन्धी । किच । एतदात्मतत्वं कविमियोबुद्धि निरूप्यते । कविपदेन चोत्प्रेक्षासामर्थ्य बोधितम् । कश्चित्क- पंचिदुप्रेक्षते वदति च तथा । अतो न वाक्यालौकिकाद्वस्तुयाथारम्यस्फूर्तिः । किञ्च । भगवान्म- कुन्दो मोक्षदाता । वस्तुयाथात्म्यस्फूर्तिमोक्षाङ्गम् । तच तदैव सम्पद्यते यदा भगवान्मोक्षं दातु- मिच्छति । इच्छा पुनरणयनुध्यानेनैव भवतीति । तस्माद्यः कश्चियत्किञ्चिज्ज्ञातुमिच्छति तम भगवान्मार्थनीयः सकलतसिद्ध्यर्थम् । गुणा अपि ज्ञाता एव वक्तव्याः। ज्ञानसाधने चाऽनधनु- ध्यानम् । न केवलं तावन्मात्रमेव । किन्तु प्रार्थनासहितम् । भगवतः स्वतन्त्रत्वान्नानुभ्यानमात्रेण तथा कर्तुमिच्छति । अत आह-प्रसीदतामिति । यद्यपि गागवतनिर्माणे विषयप्रचारार्थ प्रसादो जात एव तथाऽप्यस्मद पुनर्भवतु खस्याऽपि रससिद्ध्यर्थम् ॥ २१ ॥ इदानी सामान्यतः प्रसादं प्रार्थयित्वा प्रकृतोपयोगिप्रसादं प्रार्थयितुमस्य प्रसादावश्यकत्वमाह-- प्रचोदिता येन पुरा सरखती वितन्वताऽजस्य सती स्मृति हृदि । खलक्षणा प्रादुरभूत्किलाऽऽस्यतः स मे अपीणामृपभः प्रसीदताम् ॥२२॥ पटनिविपर,नन यदिति प. ३ स्थितिकल्पनासन्ता प्रामाणिका दृश्येति ग. प. ४ अपहतपाप्मत्या- लिन.प. पारमत्यारिति ए.द. ५ यथासिरितिक, भविष्यतीति य... य. न.चिदिति क.

·२ स्कं. ४ म. २३ सो.] श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणविरचिता। प्रचोदिता येनेति । अवश्यमिन्द्रियव्यापारे कर्त्तव्ये भगवान्प्रार्थनीयः । तत्रापि याम्वियये । तत्रापि भगवदीयपदार्थवाचके । यतो ब्रह्मणाऽपि पूर्व भगवख्यानात्यार्थितो भगवांस्तस्स नह्मणो हृदये प्रविश्य स्खप्रकाशिका वेदरूपां वाणीमास्यतो निष्काशितवान् । अतो भगवद्गुणेषु वक्तव्येयु नित्यवाण्यैव तद्भवतीति प्रकृते भगवत्रार्थना आवश्यकी । ननु योगेन पदार्थान्स्मृत्वा तद्वारकपदाना- मुपनियन्यने सम्मपति किं भगवट्यानेन १ इत्यत आह–अंजस ब्रह्मणः हृदि सतीं स्मृति विव- न्वतेति । वाक्यार्थवास्ययोर्नियतेऽपि पूर्वमनुभूतेऽपि स्मरणगावश्यकम् । स्मरणमात्रं च न प्रमाण- मिति स्मृतपदार्यानुभवसहिता साऽपेक्षिता । योगवद्भगवद्भ्यानस्याऽपि प्रत्यासत्तित्वात् । अतोऽन्तः- करणे प्रथमं सती भगवदनुभवसहितां स्मृति पूर्वानुभूतानां भगवदीयानां पदार्थानां निर्माणाय पश्चा- तेनैव हृदा भगवप्रेरितेन अन्तर्वेदप्रादुर्भावापुनर्भगवत्प्रेरिता वाणी आसतो निर्गता । नहि भगव- झायर्या खतो पहिर्निगन्तुं शक्नोति । इयमपि वा वक्तुमयुक्तत्याशाप किलेस्याह । खस्य लक्षणमिव लक्षणे यस्साः । नित्यत्वब्रह्मशब्दवाच्यलानन्तत्वादिरूपम् । अथवा । स्वयमेव लक्षणं यस्याः । वेदानामिदमेवाऽसाधारणचिहं यद्भगवानेव वाच्य इति । अतः पूर्वानुभूतस्मरणे तद्वारा निर्गमेऽपि सर्वेन्द्रियप्रेरको भगवान्प्रसीदताम् ॥ २२ ॥ एवं शब्दानां भगवदधीनत्वेन तत्मादुर्भावार्थे भगवत्प्रार्थनामुक्त्वा, अर्थोऽपि भगवदधीन इति अस्मन्मुखनिर्गतायां वाचि भगवान्पतिरलकरणरूपेण प्रविशतामिति प्रार्थयते- भूतैर्महद्भिर्य इमाः पुरो विभुर्निर्माय शेते यदभूपु पूरुपः भुङ्क्ते गुणान्पोडश पोडशात्मकः सोऽलंकृषीष्ट भगवान्वचांसि मे ॥२३॥ भूतैर्महद्भिरिति । स्थिति गश्च सर्वन भगवत्कर्तृको यतः । अतो वाचि स्थितः कृष्णस्तां सुतामिति कामना । यद्यपि विराहपुरुष एय, तथा प्रक्रिया सर्वत्र प्रसिद्धा, तथापि पुरुषत्वाविशेपास्वस्य भगवत्वं भगवतैव साधितमिति ज्ञापनार्य मगवत एवेदं शरीरमित्यभिमाना- भावार्थ वा व्यष्टिष्वपि सामष्टिवत्प्रक्रियामाह । भूतैर्महद्भिः पञ्चमहाभूतैः खनिमितरेव । इमाः देवतिर्यचनुप्यादिरूपाः । अभूपु पूर्षु स्वयमेव शेते । अन्यया स्वस्स पुरुषत्वमेव न सात् । पुरि शेत इति व्युत्पत्त्या हि सः । इदं हि शयनं न निद्रारूपं किन्तु संम्भोगार्थमेव । अत एव दक्षिणे- ऽणि इन्द्र' इतरोन्द्राणीत्युपाख्यानमेतत्परमेव भवति । अत्र च सुधा न केवलं स्पर्शमात्रमुपभुक्त किन्तु पोडशाऽपि गुणान् । भोगेऽपि पोडशात्मको भूत्वा मुझे। जडे शुष्क रसाभावात् । भगवान् हि व्यापक आनन्दमयश्च । तत्र स्वरूपेणैव स्वरूपानुमवे तथा रसो न भवति । स्त्रीपुरुषाद्यवय- वेव वयोपलम्मात् । अतः स्वस्थितरसाविर्भावेन स्पष्टभोगार्थ भेदरूपमात्मानं विधाय तस्मिन्सस्मि- प्रविष्ट बहुधा भिन्नः सन्तन्योन्यस्स रसमनुभवति । देहधारणाप्रयत्नेन भोगे व्यासको भविष्यतीति सुत्वा तथा भुझे । यद्यपि विषयाः पञ्च, तयापि त्वच एव स्थानविशेष सुखविशेषजननादिन्द्रियपुर- स्सरेण यो विषयः स मिनतया निर्दिष्ट इति पोइशत्वम् । यत्रेन्द्रियाणां गौगलं तन विषयप्राधा- १ अस्येति क. ग ... र पूर्वमनुमूलत्वेऽसीति क ख निर्मायेति प स्वादिरूपाति क. ग, घ. इ. ५पूरुपु इदि क. स. ६ सम्भोमार्यमदेति र. मिता विकास. । 7 ४ मादकाचामन्त- हीनि माति क. स.

·६० श्रीसुबोधिनी । [२१.१ २५ शे न्यम् । भोगे कचिदिन्द्रियाणामप्राधान्य, फचिदिन्द्रियाणामेव प्राधान्यम् । महाराजशरीरपत् । मत उगयविवक्षया पोडशेति यचनम् । एव मगवन्मादाय सर्वत्र पूर्णमेव ज्ञात माति । अलपीष्ट में पचासि अलकरोतु । छान्दसो दीर्घ । गन्वेव नानात्वमापन्न कथमलशारार्थ प्रार्थ्यते । तना- ऊह-भगवानिति । बहुवचन सप्ताभिप्रायम् । मे इत्यन्यन समार्थाभानो योतित । मागरत एव सप्तार्था यत ॥ २३॥ एव प्रार्थनामुक्ला खगुरु व्यास भगवन्त नमस्सति-- नमस्तस्मै भगवते वासुदेवाय वेधसे । पपुर्ज्ञानमयं सौम्या यन्मुखाम्बुरुहासवम् ॥ २४ ॥ नमस्तमौ भगवत इति । वासुदेव इति सर्वमोक्षदानार्थमेर भगवतो व्यासस्यावतार । शब्दरूपा सृष्टिं करोतीति वेधस इति मोक्षोपायकथनम् । व्यासनमस्कारत्व बोधयति पपुरिति । ज्ञानमय सर्ववस्तुयाथात्म्यज्ञानप्रकाशक भारतादि । सौम्या इति शान्या ज्ञाननिष्ठयोग्यता सूचिता । यस्य मुखमेव अम्बुरुह कमल तात्यो मकरन्द एव प्रपञ्चविस्मारकत्वादासवशब्देनोच्यते । मोक्षस्य फलत्वाद्वक्तुभ भगवत्त्वान्गुखासवपदाभ्या पानेच्छाप्रतिवन्धेऽपि पान सूचितम् ! कामिनी मुखामोदे तथोपलम्भात् । तस्मात्सर्वेषा गुरुत्वाद्भगवत्त्वाच सभायामपि व्यासनमन युक्तम् ॥ २४ ॥ एव देवतागुरुनमस्कार कृत्वा महता प्रवन्धेन तबिरूपयितु पूर्वप्रश्ने उत्तरमाह- एतदेवाऽऽत्मभू राजन् नारदाय विष्टच्छते । वेदगर्भोऽभ्यधात्साक्षायदाह हरिरात्मने ॥ २५ ॥ एतदेवेति । यद्भवान्पृष्टवानेतदेव नारदेन पृष्ट आत्मभूर्ब्रह्मा प्रमेयवलपुष्ट । वेदा गर्ने यस्पेति प्रमाणयलपुष्टोऽपि । प्रमेयस्य प्रमाणत्वेन विशिष्टवलपुष्टोऽपि । यदाह हरिरात्मन इति वात्याचादृशमुखे- नैव तनोत्तरे सन्देहनिवृत्तिर्भविष्यतीति पूर्ववत्पुन सन्देहप्रश्नाभावाय खतोऽनिरूपणम् । पूर्वमेव करणाना दोपतारतम्यस्य निरूपितत्वाचान पुनरुक्ति । साक्षादित्युभयन विशेषणम् । आत्मने ब्रह्मा) । परम्पराकथने तु मध्ये वक्तृदोष प्रेसज्येत । अत एव खत कथनमपि निवारितम् । दोपाभानोऽपि प्रार्थनया ज्ञानेन च सूचित । अनेन उत्पत्त्योपपत्या च विचारद्वय वक्तव्यत्वेन प्रति- ज्ञातमिति सूचितम् ।। २५॥ इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीलक्ष्मणभहात्मजश्रीवल्लभदीक्षितविरचितायां द्वितीयस्कन्धे चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥ १ समथाधिपायामतिम २२ पृटपाती ग ग पगप ५ माप ३ हरिरामाति दनि ग ४ मध्यपचदीप इति ·२ स्कं. ५ अ.१ श्लो. श्रीमहल्लभाचार्यचरणविरचिता । पञ्चमोऽध्यायः। विमर्शः पद्भिरध्यायः क्रियते स द्विधा मतः । उत्पत्या चोपपत्त्या च तत्राऽद्योऽपि द्विधा मतः॥१॥ स्थूलान्तर्यामिभेदेन मू मूर्तविभेदतः । स्थूलोऽपि द्विविधस्तव स्थूलमूर्तविमर्शने ॥२॥ उत्पत्या पञ्चमाध्यायः सोपपत्त्या निरूपकः । पुरुषः क्रमतः शक्तित्रयं गृह्णन्भयादिकृत् ॥३॥ इत्युक्त्वा नारदाजाभ्यां जन्मभिर्मेति गयते । एकीभूते प्रवेशेन निर्गमादपि विह्वलः ॥४॥ अथवा दास्यतासियै नारदः पृच्छति स्फुटम् । प्रश्नत्रयं नारदेन क्रियते तत्त्वनिर्णये ॥५॥ आत्मनो जगतश्चाऽपि निर्धारो भजनस्य च । द्वयोनिारशेषत्वं तेन प्रत्युत्तरं ततम् ॥ ६ ॥ द्वितीयस्य द्विरूपत्वं बहिरन्तर्व्यवस्थया । विराजोऽन्तर्मुखत्वाद्धि विपरीतेन वर्ण्यते ॥ ७ ॥ स्थूललिङ्गविभेदो चा तेनाऽध्यायद्वयं मतम् । प्रथमस्योत्तरं पश्चात्तदन्तर्यामिसम्भवे ॥ ८॥ एवं पूर्वाध्याये परीक्षिच्छुकयोः फैलगुखं साधनं निरूप्य पूर्वोक्तस्य च साधनस्य च विचारार्थ- गध्यायषट्रारम्भः । तत्र पञ्चमाध्याये साधनस्य स्थूलरूपस्य चोत्सत्त्या निर्णय उच्यते । तत्र प्रथम तत्त्वस्य दुर्जेयत्वं वदन्वतारं विशिनष्टि- श्रीनारद उवाच- देवदेव नमस्तेऽस्तु भूतभावन पूर्वज । तद्विजानीहि यज्ञानमारमतत्त्वविमर्शनम् ॥ १॥ देवदेवेति । अयं नमस्कारः प्रश्नार्थः । नारदो जिज्ञासाथ प्रवृत्तः कथं देवनमस्कार न कृतवा- नित्याशयाऽऽह । हे देवानां देव । अनेन देवतागुरुरूपो भवानेव ममेति न पृथइनमस्कारः कर्त्तव्य इति सूचितस् । अस्त्विति प्रार्थना प्रमेयसमासिपर्यन्तं मङ्गलानुवृत्त्यर्थम् । आत्मानमुपदेक्ष्यति निश्च येनेति । वप्रवृत्तौ हेतुज्ञापकं विशेषणमाह-भूतभावनेति। भूतानि भावयत्युत्पादयति । शोधयति वा। स्वयं वेदानुदरे दिव्याग्निरूपानिवेश्य तत्र सर्वाचीवान् शुद्धान्कृत्वा पश्चान्निष्काशयतीति शोधक- १ शिगई इति ग. २ विमणे इति क... इत्युझा इति घ, ३, ४ साधनगुसमिति ग. ५ पूर्वोक्स साधनस्पति क.ख.

·। ६२ श्रीसुबोधिनी । [ २ स्कं. ५ अ. ३ लो. त्वम् । पूर्वजेति । हे पितः । सन्देहे पूर्वज एव पृच्च्यते । अथवा । सर्वापेक्षया भवानेव पूर्व- मुत्पन्नः । अतस्त्वत्तः कोऽप्यन्यो महानास्तीति त्वमेव प्रष्टव्य इत्यर्थः । एवं तं स्तुला प्रष्टव्यमाह-- तद्विजानीहीति । तद्विशेपाकारेण त्वं जानीहि ज्ञापय वा ज्ञानं किमिति । सर्वे हि वदन्ति ज्ञान ज्ञानमिति । तरिक ज्ञानं आत्मा वा, आत्मसाक्षात्कारो वा, गगवत्साक्षात्कारो वा, श्रुतिसहितो वा, प्रवेशहेतुर्वा, भक्तिजनको वा, परोक्षं या, स्मृतिरूपं वेति । तत्र निर्धार्य त्वया वक्तव्यमित्यर्थः । किञ्च । यत्राऽऽत्मतत्त्वस्स विमर्शनं विचारो भवति । अनेन ज्ञाने अङ्गद्वयमपि पृष्टं क आत्मा कि तत्वमिति । तत्रापि लोकप्रसिद्ध तन्न भवति । किन्तु विचारसाध्यमिति विचारोऽपि वक्तव्य इति सूचितम् । एवं चत्वारः प्रश्नाः सम्पन्नाः ॥ १॥ किञ्च । तत्वे भेदान्पृच्छामीत्याह-- यद्रूपं यदधिष्ठानं यतः स्पृष्टमिदं प्रभो। यसंस्थं यत्परं यच्च तत्तत्त्वं वद तत्त्वतः ॥२॥ यद्रूपमिति । तत्त्वमनारोपित रूपम् | तत्सर्वस्याऽपि जगतो अन्यत्वादात्मनोऽपि प्रादुर्भूतत्वा- सर्वस्यैवाऽऽरोपविषयत्वात् । अतस्तस्य रूपं वक्तव्यं । यद्रूपं स्वरूपं यस्य । आरोपितत्वानारो- पितत्वे हि साधिष्ठाने भवतः । अतस्तदधिष्ठानमपि वदेत्याह-यदधिष्ठानमिति । लोकेऽपि जगतस्तत्त्वव्यवहारातत्यानां च तत्त्वव्यवहारान्मूलतत्याभावे तन्न घटत इति जगतः कारणमपि तत्त्वं वदेत्याह-यतः सृष्टमिदमिति । वादिविप्रतिपत्तेश्च कुतो जगजातमिति । किञ्च । यत्संस्थम् । यस्मिन् संस्था स्थितिर्यस्य । संस्था मृत्युा । विमर्शशेपत्वेन जगतो या प्रश्नः । तदा तत्त्वे प्रश्नद्वयम् । सृष्टौ प्रश्नचतुष्टयम् । उत्पत्तिस्थितिप्रलयाः खरूपं चेति तद्विपयाः । तस मावस्तत्त्वमिति भगवतो भावो जगदेव । आत्मा तु तत् । अथवा सामान्यतस्तत्त्वं विचार्यते । तेनेकमने वा फलिष्यति । यत्परमिति । यः पो नियन्ता यम्म । अनेन स्थितिरुक्ता। एक- पक्षे तत्तत्त्वं कस्य परभूतमिति । को वा तस तत्त्वस्य ग्राहक इत्यर्थः । रूपं हि द्विविधं, प्रमाणतः खरूपतश्च । तत्र यपमिति प्रमाणतः । यच्चेति खरूपतः । तत्त्वस्य जगदपत्वे भिन्नत्वे या पडगालि पृष्टानि । एतेपां भेदानां ज्ञानं यथा तत्त्वतो ज्ञातं गवति तथा वदेत्यर्थः ॥२॥ यथा त्वं जानासि तथा ज्ञानमरमाक कुर्वित्यभिप्रायेण तस्य सर्वज्ञतामाह- सर्व ह्येतद्भवान्वेद भूतभव्यभवत्प्रभुः। करामलकवद्विश्व विज्ञानावसितं तव ॥ ३ ॥ सर्व घेतवान्वेदेति । अतीवानागतयोनीनं न भविष्यतीति तस्स कालसाध्यत्वाकालरूप- म्तलियन्ता या भवानवेत्याइ । यथा रहट्टपटिकायां फेचनोगता मअन्त्युद्गच्छन्ति च, तथा फाले जगनिमानि तत उच्छनि । ततो यः काले पहिरपि तिष्ठति स हि सर्व जानाति । यथा जले पहिरपि मितिः । किंच । योगजधर्मणाऽपि तत्र सर्व प्रत्यक्षमित्याह-करामलकयदिति । विज्ञा जांनी जिपि. एते ग. ४ रायम्पापरीलादिग. ५परतावा (पारनितिक.म. परिभूत मिति घ, भावनिम.

·२. ५ अ. ७ श्लो.] श्रीमदल्लभाचार्यचरणविरचिता। नावसितं विज्ञाने स्थितं निश्चितमिति वा । आवेशितमिति पाठे उत्तरकार्यार्थ सर्वमेव ज्ञाने निवेशितम् । करथितमामलकफलं प्रति न कोऽपि सन्दिग्धे ॥३॥ किंच । लया खखरूपमपि वक्तव्यमित्याह- यद्विज्ञानो यदाधारो यत्परस्त्वं यदात्मकः । एकः सृजसि भूतानि भूतैरेवाऽऽत्ममायया ॥ ४॥ आत्मन् भावयसे तान्येव पराभावयन्वयम् । आत्मशक्तिमवष्टभ्य ऊर्णनाभिरिवाऽक्लमः ॥ ५॥ पद्विज्ञान इति । यत् यतो वा विज्ञानं यस । तव विज्ञानदाता क इत्यर्थः । किन । तब आधारः का। तब च नियन्ता । त्वं च किमात्मक इति । एवं चत्वारः प्रश्नाः । साधारणत्वं वारयति यथा सर्वे तथाऽहमिति । एका सृजसि । त्वमेक एव भूतानि देवतिर्यम्भनुष्यरूपाणि भूतैस्तैरेव महाभूस्तैर्वा सृजसि । अतस्त्वयि चत्वारः प्रश्ना इत्यर्थः । आत्ममाययेत्याद्यनिमश्लोकः स्वातन्त्र्ये हेतुप्रतिपादकः । माहात्म्ययोधको वा पूर्वशेषः । आत्ममायया । स्वस्थ सर्वभवनसामर्थेनैव सबै सृजसि । आत्मन्येव भावयसि पालयसि । तान्येव खयमेव पराभावयन् नाशयन् । न पराभाव- यनिति पाठे पराभवमनापयन् । यस्मात्त्वमेव खशक्त्यैव जगदुत्पत्तिस्थितिनाश करोपीत्यर्थः । आत्मानं वा पराभवमप्रापयन् सृष्टिस्थिती करोपीत्यर्थः । द्वयोरेव कथन तथा दर्शनात् । असहाय- करणे दृष्टान्तमाह--आत्मशक्तिमिति । खस्यैव सामर्थ्यमवलम्ब्य आकाशगमने पक्षिण इव । .ऊर्णनामिः कीटविशेषः । स हि ऊर्णा सूत्ररूपां स्वमुखतो निष्काश्य तेन विहारस्थानं कृत्वा विहृत्य पुनसति । तथापि कमरहितश्च भवति । एवं भवानित्यर्थः ॥ ४ ॥५॥ एतादृशं तव सामथ्र्य स्वत एव न परत इति मम मतिरित्याह- नाऽहं वेद परं त्वलिन्नापरं न समं विभो । नामरूपगुणैर्भाव्यं सदसत्किञ्चिदन्यतः ॥ ६ ॥ नाऽहं वेदेति । अस्मिन्ससारे सर्व त्वत्त एव भवत्तीयह जाने । परमुत्कृष्टं। अपर हीनं । समं वा अन्योऽन्यम् । एवं करणे सामर्थ्यमाह-हे विभो इति। किंच । नाम वेदाः । रूपं जगत् । गुणा जाँझणादयः । तैर्माच्यमुत्पाद्यम् । सद्स्कृष्टम् । असदपकृष्टम् । कार्यकारणरूपं वा । किंचिदप्यन्य- स्मात्त्वद्वयतिरिक्ताद्भाव्यमित्यहं न जाने ॥ ६॥ किमतो यद्येवम् ? तत्राह- स भवानचरद्धोरं यत्तपः सुसमाहितः । तेन खेदयसे नस्त्वं पराशङ्का प्रयच्छसि ॥७॥ तानि न परेटिस, ग, हर्षि स्थिरीकरोपीति । ३ गिलतीति ग. गतीति म. ४ महादय इति ·६४ श्रीसुबोधिनी। [२. ५ अ. ९सो. स भवानचरदिति । नहि स्वतत्रो घोरं तपः करोति । घोरशब्देन भगवत्पोट्युदासः । नर- नारायणादिभिः क्रियमाणं शान्तं तपः । यद्यस्मात् । सुसमाहित इत्यतिसावधानः । सामाविकतपोव्यु- दासः । "तपो में हृदयमिति वाक्या "घस्य ज्ञानमयं तप" इति च खमारत एव भवति । न हि स सावधानान्तःकरणः करोति । तेन ज्ञायत एतस्मादन्योऽखि महान्यमारापयितुं तपः करोतीति । किंच । तेन तपःकरणेन कर्मणा नः अरमान्सेदयसि । अस्माकमयममिमानः स्थितोऽस्म- पिता सर्वोत्तम इति । तपसि क्रियमाणे तद्गच्छति । परोऽन्योऽप्यस्तीत्साशाऽप्युत्पद्यते । अतः सन्देहः । किं त्वत्तोऽन्यः कश्रिदस्ति न वेति ॥ ७ ॥ एतत्सर्वं कथयेत्याह- एतन्मे पृच्छतः सर्वं सर्वज्ञ सकलेश्वर । विजानीहि यथा चेदमहं बुद्ध्येऽनुशासितः॥ ८॥ एतन्म इति । अत्र त्रयोदश प्रश्ना भवन्ति । ज्ञानप्रश्नः । आत्मप्रश्नः। तत्त्वप्रश्नाः पद । ब्रह्मविष- यकाश्चत्वारः । अयमन्तिमश्चेति । सर्व विजानीहि विशेषेण विचार्य वद, बोधय वा । यथा अनुशासितः सन् शिक्षितः सन्नहं बुद्धो । सर्वज्ञत्वात्कथनसामर्थ्यम् । सर्वेश्वरत्वान्मदोषजननसामर्थ्यम् । प्रश्नमात्रेण न वदेदिति तस्य भगवद्भावबोधनम् । अज्ञानादयं प्रश्नो न भवति किन्तु यया पिता कथयत्तदर्थ- मेवं प्रक्रियया प्रश्न इत्युत्पत्तौ वक्ष्यते । अनेन प्रश्नोत्तरे अप्यग्रे विचारमहंत इति ज्ञापितम् । अहं यथा बुद्धय इति वचनात्सर्वेषां पदार्थानागुत्पत्तितः स्वरूपं वक्तव्यमित्युक्तं भवति । अन्यथा भगवतो. त्पत्तेरनुक्तत्वाद्याऽपि न वदेत् । अतो यथाधिकार पदार्था वक्तव्या इति निर्धारितम् ॥ ८॥ इदानी प्रथममन्तिमप्रशोचरं वक्तुं सर्वेषां प्रश्नानां एकपरत्वमाह- ब्रह्मोवाच- सम्यक् कारुणिकस्येदं वत्स ते विचिकित्सितम् । यदहं चोदितः सौम्य भगवद्वीर्यदर्शने ॥९॥ सम्यगिति । सर्वेषां प्रश्नानामुत्तरं भगवानेव । स एव ज्ञानादिः। तत्रैवाऽवान्तरभेदा द्वादश भवन्ति । त एव स्कन्धार्थत्वेन पर्यवसानं प्राप्स्यन्ति । तत्कथमित्यपेक्षायामाह । यदहं प्रेरितः भगवती- येस्स दर्शने ज्ञानार्थमिति । यदि सवरेव प्रश्नभंगवानेवोत्तरखेन वक्तव्यो भवति तदैवं सङ्गच्छते । पर केनचिकेनचिद्रपेण तत्तत्प्रश्नोत्तररूपो भगवान् । तानि रूपाण्यग्ने वक्तव्यानि । अत एव तस्य प्रश्न स्पाइभिनन्दनम् । अन्यथा कोषः कर्तव्यः स्यात् । भगवतीर्याणां वक्तव्यत्वेनोपस्थितत्वाच तदभावः । यत्तवाऽयं प्रश्नः स कारुणिकस तव । अनेन च्याजेन सर्वे संसारान्मोचनीया इत्यहं च कृतार्थः कर्तव्य इति च । अन्यथा परममागवतस्य तवाज्ञानं न सम्भवतीत्यमिप्रायः । यत्सेति खेहेन सम्बोधनम् । मातुरीधसं पप इप गणो हृदयाद्गवचरित्रमुद्गतगस्तीति ज्ञापयति । विचिकित्सितं विचारित ज्ञातुमिरं या ॥९॥ १रगुपपताविवि द. ग. प. ३ यमदिरा, पदीन श.पाट.

·स्कं. ५ अ.१२ श्लो.] श्रीगलभाचार्यचरणविरचित्ता। एवं प्रश्नामिनन्दनमुक्ता सन्तोपेण वक्तवाधिकारं च निरूप्याऽन्तिमप्रश्नसोक्षरमाह-~- नाऽहं वेदेत्यस्स- नाऽनृतं तव तच्चाऽपि.यथा मां प्रब्रवीपि भोः । अविज्ञाय परं मत्त एतावत्तं यतो हि मे ॥१०॥ नान्तमिति । यत्ता वचनं लत्तोऽन्यो महान्नास्तीति । तदनृतं न भवति । अनृतं नामाऽन्यथा ज्ञायोऽन्ययावचनम् । न त्वज्ञानात् । तदज्ञवचनमित्येव लोकप्रसिद्धिः । अप्रामाण्यस तुल्यत्वेऽप्येवं- वचने अमृतवाददोषो नाऽस्तीत्यर्थः । यथा मां प्रत्रवीपि त्वमेव महानिति । सत्यं तु न भवतीत्याह- अविज्ञाय परं मत्त इति । मत्तः परमुत्कृष्टं मनियन्तारमविज्ञायैतद्वचनमित्यर्थः । कोऽसावित्य- पेक्षायामाह-एतावत्त्वं यतो हि म इति । यावन्त उत्कृष्टा मयि धर्मास्त्वयोदितास्ते हि सर्वे यत्सम्यन्धान्मयि जाताः स भगवानित्यर्थः ॥१०॥ एवमन्तिमप्रश्नोत्तरमुक्त्या प्रथमप्रश्नोत्तरमाह- येन स्वरोचिपा विश्वं रोचितं रोचयाम्यहम् । यथाऽकोऽग्निर्यथा सोमो यथःग्रहतारकाः ॥ ११ ॥ येनेति । भगवान् ज्ञानं भवति येन रूपेण तद्रपमुच्यते । ज्ञानं हि स्वप्रकाशं सर्वमेव प्रकाश- यति, दीपमपि प्रकाशयति यतः, तस्मात्सर्वप्रकाशकं स्वंप्रकाशं यच्चैतन्यं भगवद्रूपं तज्ज्ञानमित्यर्थः । येन भगवता । खरोचिपा खप्रकाशेन खयमेव रोचते, खात्मानं वा रोचयतीति स्वरोचिः । विश्व तेनैव रोचितं प्रकाशितम् । अव्यक्त लीनं विश्वं तद्रोचिपा प्रकाशितं जातम् । तदा स्थूलतया ग्रामिन्यनक्ति । तदाह-रोचयाम्यहमिति । यथा महाकाष्ठस्थितो बहिर्मयनेनाऽभिव्यक्त एवं तृणादिभिरभिव्यज्यते न तु सहसा तृणादिभिरभिव्यक्तुमर्हति । तत्र श्रुतिसिद्धं दृष्टान्तमाह-- सभाकोऽसिरिलि । मन्ये तु बडा न स्वप्रकाश जस्तु स्वयकाशमेव । बदपि चावता प्रकाश्यं तदा कः सन्देहोऽन्यस तत्प्रकाश्यत्वे । तत्र श्रुतिः-न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्र- तारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः । तमेव भान्तमनु भाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाती"वि । तत्र विद्युतां कादाचित्कत्वान्न तद्रहणम् । ययाऽर्को ज्ञानेन प्रकाशितमेव स्वयं प्रकाशयति । स्वयं च प्रकाशितः। “यदादित्यगतं तेज" इति वाक्यात्तत्रापि गगवत्तेज एव प्रकाशकम् । तथा मग्यपीत्यर्थः । एवमायादयः। ऋक्षायश्चिन्यादीनि । ग्रहा खुधादयः । अन्यास्तारकाः ॥११ ।। एवं ज्ञानखरूपं भगवन्तं प्रतिपाय तत्कयान्तराभावादात्या नमस्पति- तस्मै नमो भगवते वासुदेवाय धीमहि । यस्मायया दुर्जयया मां ब्रुवन्ति जगद्गुरुम् ॥ १२ ॥ तसै नमो भगवत इति । लोकवेदप्रसिद्धस्तच्छब्देनोच्यते । मगवत इति तस मानस शानाऽन्यति स.प. २ भगवहानामिनि ग. ३ सर्वप्रकासप्रशाशनिति , ४ स्वनाशामिनि प.

·श्रीसुबोधिनी। [२ स्कं. ५ अ.१४ श्लो. न धर्मत्वं नांऽशत्वम् । प्रयोजनं तु मोक्षः । तदाह-यासुदेवायेति । भक्तिनमनम् । निदिध्यास- नमन्तरङ्गं साधनम् । तदाह-धीमहीति । तमो या । एवं ज्ञानं निरूप्य सर्वेषां तदज्ञानं युक्तमेवेति विरोधाभावायाऽऽह-यन्माययेति । यस्य भगवतो ज्ञानरूपस्य वशवर्तिनी काचिन्छ- क्तिर्मायेति । सा जगत्कर्तुर्मायातो भिन्ना । एतस्या व्यामोह एव फलम् । तस्यास्तु जगतः करणत्वं कर्तृवं वा भगवदाज्ञया । तत्र मायायाः सामर्थ्यमाह-दुर्जययेति । तस्सा जयः प्राणिमानसाऽशक्यः । इयमेव माया वेदस्तुतौ मारणीयत्वेन वेदैः प्रार्थिता । ते हि ज्ञानं बोधयन्ति । एपा तु मोहयति । तस्याः फलं महत्खपि दृश्यत इत्याह-मां अवन्ति जगद्गुरुमिति । क्रियाशक्तेरन्याधीनत्वाजग- गुरुमित्युक्तम् ॥१२॥ तहीयं शक्तिमोहकस्वरूपत्वात्स्वाश्रयमपि व्यामोहयेदित्याशङ्याऽह- विलज्जमानया यस्य स्थातुमीक्षापथेऽमुया । विमोहिता विकत्यन्ते ममाऽहमिति दुर्धियः ॥ १३ ॥ विलनमानयेति । सा हि भगवतो भार्या खस्स भगवता सह निरन्तररमणार्थमन्येषां बुद्धि मोहयति । तस्यास्तथास्वं भगवान् जानाति । अतो बिलअमाना ईक्षापथेऽपि स्थातुं विलजते । अत एव ये तत्सन्मुखास्तान व्यामोहयति । पृष्ठतः प्रवृत्तागेन व्यामोहयति । तदेवाह । अमुया विमोहिताः ममाहमिति विकारयन्ते । मोहने द्वारमाह-दुधिय इति । यतो धियमेव व्यामोह- यति ॥ १३ ॥ एवं ज्ञानं सपरिकरं निरूप्य आत्मनिरूपणार्थ प्रथमतस्तत्त्वं निरूपयति- द्रव्यं कर्म च कालश्च खभावो जीव एव च । वासुदेवात्परो ब्रह्मन्न चाऽन्योऽर्थोऽस्ति तत्त्वतः ॥ १४ ॥ द्रव्यमिति । इदं हि तत्त्वं न नाना। किन्तु सर्वेपामेकमेव तत्त्वम् । तत्र सर्व पञ्चाङ्गम् । नेपां पचानां यदि भगवानेव तत्वं तदा तत्कार्याणां सुतरामेव तदेव तत्त्वं भवति । तानि पञ्च गण- यति । द्रव्यं अधिमूतं समवायिकारणं महाभूतादि । कर्म जगतो जन्मनिमित्तं साधारणम् । चकाराभूतसंस्काररूपं च । कालो गुणक्षोभकः । चकारानिमित्तभूतश्च । यस्त्वाधारत्वेन सर्वत्र प्रतीय- मानः । स्वभावः परिणामहेतुः । जीयो भोक्ता भगवदंशः । चकारातत्तदभिमानिनी देवता च । तर कालकमस्वभावा नियन्ध राम्य निरूपिताः । जीवोऽपि प्रयनिरूपितः । द्रव्यं त्वत्रैव । सर्व प्रकृ. निकार्यमगे निरूपायिप्यते । एते सर्वे वासुदेवादन्ये न भवन्ति । एतेपां देवरूपवारसत्त्वमूर्तिभंगवा- निर्दिष्टातत्वनिरूपणे । तत्त्वत इति प्रतीयमानतया अन्यत्वेऽपि परमार्थतो नाऽन्यत्यम् । यतोऽस्तित्वं तम्या । नाममिति सम्बोधनं निरूपितेऽर्थे असम्भावनान्यावृत्त्यर्धम् । यतस्त्वमेव ब्रह्म । मनोऽन्यस्य मयले का सन्देह इति भाः । चकाराद्धर्मभेदोऽपि नाम्तीत्यर्थः । अन्यत्वेन स्वरूप. भेदो निरानियते । परवेनाऽधिष्ठातृभेदः । अर्थ इति युक्तिका । नित्यो हि शब्दार्थसम्बन्धः । 7. गायी मानि इति प ·२ नं. ५ अ. १६ श्लो. श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणविरचिता। तन शब्दा अर्याध नित्याः । ते यदि भगवद्या एव भवन्ति तदैव सदैकरूपं नित्यत्वं सिद्ध्यतीति ॥ १४॥ एवं सर्वेषां तत्त्वं भगवानित्युत्तत्सुक्ला विमर्शनं यत्पृष्टं तत्रोत्तरमाह- नारायणपरा वेदा देवा नारायणाङ्गजाः । नारायणपरा लोका नारायणपरा मखाः ॥ १५ ॥ नारायणपरा योगा नारायणपरं तपः । नारायणपरं ज्ञानं नारायणपस गतिः ॥ १६ ॥ नारायणपरा वेदा इति । यदि भिन्नार्थत्वं सम्भवति तदा भूयान्विचारः कर्तव्यो भवेत् । तत्र स्वरूपतोऽर्थतः फलतः साधनतः परम्परातः । द्वितीयकाण्डेऽपि साधनतः कार्यतः फलतम्य भग- वानेवेति कस्मिन्नप्यंशे विवादाभावाद्भगवानेव तत्वमिति विमर्शः । तत्र वेदानां भगवनिःश्वासा- निर्गतानां पुनस्तत्रैव प्रवेक्ष्यमाणानां तात्पर्य नारायण इति निर्विवादम् । मव्येऽपि ते खार्थ प्रत्याय- यन्तस्तदर्थस्य भगवद्पत्वाद्भगवत्परा एव भवन्ति । किञ्च । वैदिकानि चतुर्विधान्यपि पदानि भग- बहुब्यवस्थितमर्थ व्या वृन्ति सन्ति लोके पुरुषप्रयत्रोद्यतास्तमर्थमभिधाय कृतार्यानि सन्ति नियन्ते । भगवद्गुळ्यवस्थितानर्थान् जानन्त्यिति हि तेषां प्रयासः । ततो भगवदभिप्रेतार्थसाधकबादपि भगव- त्परा एव । एवं शब्दतोऽर्थतोऽभिधानतय भगवत्पराः । ननु संसर्गरूपो वास्यार्थस्तेपाममिन्नतोऽयों मयति । स च चतुर्विधो विध्यर्थवादमत्रनामधेयात्मकः । तत्र विध्यर्थस्य पुरुषप्रयत्नप्रेरणालक्ष- णस पुरुषप्रयत्ने तात्पर्यम् । पुरुषप्रयताभित्र्याचे भावे वा । विधेयार्थस्तवने त्वर्थवादाः । मन्त्रा अपि याज्याव्यतिरिक्ता देवताप्रतिपादनस्तुलादावुपयुक्ताः । याज्यास्तु देवतोदेशद्रव्यत्यागे । नामधेयान्यपि धात्वर्यावच्छेदने तात्पर्ययुक्तानि | तस्मात्तत्तदर्थे उपक्षीणानि कथं भगवति तात्पर्यमावहिष्यन्ति । तत्राहि-देवा नारायणाजाः । नारायणापरा लोका नारा- यणपरा मखा इति । सर्वो हि वेदः प्रवर्त्तमानश्चतुर्विधोऽपि यागे उपयुज्यते । महावा- स्पार्यलायागस्य । तत्र हि यागः करणम् । स्वादिः साध्यम् । तत्र साम्प्रतं पुरुषप्रयतेना- भिव्यक्ता यागाः खव्यापारं देवताप्रीति मध्ये जनयन्ति । अन्यथा व्यापारामाये करणमावादेव प्रच्यवन्ते । अष्टादिकं तु न व्यापारः 1 यागेनाऽजन्यत्वात् । कल्पनायां मानाभावात् । इप्टरस व्यापारस्य विद्यमानत्वाच । ते हि देवतोद्देशेन द्रच्यसागं कुर्वन्तः स्वर्ग सापयन्ति । देवता चाऽन्यदीयं हविविधानेन गृहीत्वा किञ्चिदुपर्तुसुचिता भवति । लोके तयोपलब्धः। अन्यथा तदुद्देशद्रव्यत्यागलं यागस्य न स्यात् । द्व्यसंस्कारफलेनाऽपि देवतोपयोगस्य वक्तुं शक्यत्वात् । निर्वापादारभ्य तत्सम्बन्धवचनस्य , प्रोक्षणादिवसंस्कारपरले घटते । यद्यपि देवतापदेषु विद्यमाना चतुर्थी तादर्थं न भवति । उपपदविभक्तित्वात् । प्रीतिरप्यनित्या । कालान्तरस्मारकसाऽप्यगावात् । १ शान्दाधेिति क. ग. प. इ, २ आनेला इोग, ३ विमर्पणनितिक, ग. र. ४ परम्परागत इति का. ५ नामधेयात्मिक इति घ. रू. ६ विध्यर्थस तु इति च... ७ अभियङ्ग इति क, ख. 1. इ. ८ दशायमानानीति ग. कल्पनाया मानाभावादिलधि मन्थ. ग, १० चेति नास्ति ग.प. ११ तत्सस्वारेति ख, ·श्रीसुबोधिनी। [२ स्फ. ५ अ. १६ श्लो. 'तत्कल्पनायां गौरवम् । तथापि चतुर्थ्या निरर्थकत्वदोपनिवृत्त्यर्थमवश्यमों वक्तव्यः । स चाऽन्यत्र सिद्धत्वात्सम्प्रदान एव भवति । देवतोदेशप्रसिद्धेश्च । “यस्यै देवतायै हविहीतं स्या"दि- त्या “अग्नये जुष्टं निर्वपामी" सादौ च चतुर्थ्यास्तादर्थ्यार्थत्वम् । नहि तत्र नमःस्वस्त्यादि- पदानि सन्ति । यागे तु पुनः स्वर्गः फलवेनाऽभिमत इति केवलं देवताया उद्देश्यत्वाभायादवान्तर- व्यापारविवक्षार्थ "नमास्वस्तिखाहे "त्युपपदविभचयनुशासनम् । न च प्रीतियापारः । तस्सा अन्यधर्मत्वेन स्वर्गजनकरवाभावात् । देवता तु स्वर्गादावधिकृता फलं दातुं शक्नोति । अतो द्रव्येण प्रीता देवता व्यापारः । सा च नित्या चेतना च । यथानुरूपं च फलं नियमयितुं शक्ता । परं तस्सा अपुरुषार्थत्वात्पुरुषस्याऽभिप्रेता न भवतीति न तावन्मात्रेण यागस्याऽन्यथासिद्धिः । अतो मध्ये व्यापाररूपदेवतापरत्वेऽपि भगवत्परत्वम् । यतो देवा नारायणस्याऽङ्गेन्यो वाहादिम्यो जाताः । न ह्यङ्गसेवार्थ प्रवृत्ता अङ्गे तात्पर्ययुक्ता भवन्ति । किन्त्वह्निनि । यद्यप्यशान्येव वक्तच्यानि तथापि तेषां विग्रहस्सैवाङ्गलात्तत्र जाता अङ्गजा भवन्ति । प्रीतिपक्षेऽपि दृष्टत्वात्रामाणिकत्वाच पुनः स्मर- णादिकल्पनं न गौरवाय । किञ्च । यत्र देवता व्यापारत्वेन गृहीता स स्वर्गादिरुद्देश्यो भवति । तस्य लोकत्वे सुखत्वे वा भगवदीयत्वं न व्यभिचरति । स्वर्गादिलोकानां "हृदा खंगादिलोक" इत्यादिना तदवयवत्वेन प्रतिपादनात् । “अस्वाऽऽनन्दस्याऽन्यानि भूतानि मानामुपजीवन्ती".. ति श्रुया भगवदानन्दशिवारस्वर्गादीनां यागकर्तुः खसम्पादने भगवदानन्दोपजीवकत्वात्फलदातृ- भगवत्क्रियानिप्पादकत्वाद्भगवत्परत्वं सुखस्साऽपि । एवमवान्तरमहाफलयोर्भगवदीयत्वे तदर्थं प्रवृत्ता मखा अपि भगवत्परा इत्यविवादम् । अतो याक्यार्थविवक्षायामपि भगवत्परत्वमविवादमिति वेदानां भगवत्परत्वविमर्शः सिद्धः । अतःपरं पुराणानां भगवत्परत्वविमर्शः कर्तव्यः । पाक्षिकोऽपि दोपः परिहरणीय इति । तत्र पुराणेऽर्थचतुष्टयं साह्वयं योगः पशुपतिमतं वैष्णवं प्रतिपाद्यम् । तत्रा- अन्तिमस्यैतत्प्रवेशान्न विरोधशका । योगो हि चित्तवृत्तिनिरोधात्मकः खतोऽपुरुषार्थभूतः पुरुषार्ध- साधनं भवितुमर्हति । न च वेदविरुद्धार्थ कल्पयितुं शक्नोति । अप्रामाणिकरवप्रसङ्गात् । न चाऽ. णिमादयस्तस्य मुख्यं फलम् । मोक्षपर्यवसायित्वाभावे अशास्त्रत्वापत्तेः । सिद्धयस्त्वन्तरायरूपाः कालक्षपणहेतब इत्यने वक्ष्यते । अतो मोक्षं साधयन्नपि योगो भगवति चित्तैकाम्यं साधयन्नेव साघ- यति । सपीजनिीजम्यानयोर्भगवञ्चरणारविन्दविपयत्वात् । अतस्तस्याऽप्यवान्तरविवक्षया पूर्ववद्भगव- श्रीतिरेवापान्तरव्यापार इति कल्पनीयम् । चित्तसंस्कारपरत्वेऽपि फलं भगवदधीनमेवेति भग- पन्गुरानिरीक्षकत्वमवश्यं कल्पनीयम् । योगा इति यहुवचनेन सर्वे योगभेदा भगवत्परा एव । एतस्स भगवत्परत्वमने विस्तरेण वक्ष्यते । भगवत्माप्त्युपायत्वात्सामान्यतस्तत्परत्वमविवादम् । तपस्तु भगव- दुपयोगि देहेन्द्रियसम्पादकत्वेन तत्परमेष । अन्यथा क्लेशात्मकस्स तस पुरुषार्थपर्यवसानं न स्यात् । पशुपतिमतं नु तपस्मेवोपक्षीणम् । ज्ञानं द्विधि-औपनिपदं साहयसिद्धं च । तच यद्यपि परस्पर विरुद्धम् । औपनिषदं हि सर्वस्याऽऽत्मत्वप्रतिपादनेनाऽऽन्मत्वेन सर्व विषयकं भवति । इदं तु सर्व- प्यावृत्तत्वेनाऽऽत्मविषयकम् । तथापि प्रपमप्रवृचम्साऽऽरमानारमसंस्काराप्रयत्साऽऽगावगमनं मुख्यम् । अन्यथा सर्वम्यात्मलं प्रतिपद्यमानमारमानानाददाक्यमेव सात् । ज्ञानस्य च शेय . एक १पीति व. ग.ग. ह. सदगति प. ३ रियानुमिति प. नियगिशिरा... धाव वक्षम्या रवि, मो. इतिक, सादिक इति. ५भूतानाति नाति , ग, भासदादिति , यार। प्रnि, पारो एण्हेना शीर शापमाननीयप.

·२ स्कं. ५ अ. १८ श्लो.] श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणविरचिता । तापर्यम् । ज्ञेयस्तु नारायण एव । आमत्वात्सर्ववादलत्वाच । गतिरपि पूर्वोक्ता भगवत्परैव । सो हि ब्रह्मज्ञानफलं भवति । तदुक्तं "विन्दन्ति हि ब्रह्मगतिमि” पत्र ॥ १५ ॥ १६ ॥ एवं विमर्श निरूप्य यद्रूपमित्यादि पद्मश्नानने विस्तरेण निरूपयिष्यन् यदिज्ञानमित्यादि प्रश्नचतुष्टयस्य चतुर्भिः श्लोकैरुत्तरमाह- तस्याऽपि द्रष्टुरीशस्य कूटस्थस्याऽखिलात्मनः । सृज्यं सृजामि सृष्टोऽहमीक्षयैवाभिचोदितः ॥ १७ ॥ तस्याऽपीति । तत्र प्रथमं यद्विज्ञान इत्यस्योत्तरम् । इदं हि ज्ञानं जगत्कायौँपयिकमिति न पूर्वेण गतार्थता । यतो विज्ञानं यस्येति प्रश्नात्प्रयमं तस्य विज्ञानं वक्तव्यम् । तथा च उपादानगोच- रापरोक्षज्ञानं तत्साधकप्रकारेण सौधनज्ञानं च प्रथमं भगवतोऽस्तीत्याह । तस्यैव कर्तृत्वात् । तस्या- ऽपि यत्सृज्यं तत्तेनेवाऽभिचोदितः सृजामीति सम्यन्धः । तस्य सृज्यत्वे हेतुः---द्रष्टुरिति । विश्वं कार्य भगवतः सृज्यम् । तस्यैव द्रष्टुवात् । द्रष्टा हि कार्य कर्तुं शक्यम् । न हि ज्ञानमात्रेण कर्तुं शक्यमित्यत आह-ईशस्येति । ईशः समर्थः सर्व कर्तुमिति । ननु क्रियाज्ञानशक्तिम- त्वेऽपि व्यापारावेशे लौकिकनक्लेशसम्भवादात्मनो विकृतत्वापत्तेभगवतः कर्तृत्वं न सम्भवतीत्याश- पाऽऽह-कूटस्थस्येति । स हि सर्व करोति कूटस्थ एव न तु विक्रियते । यथा कामधेनुः कल्पवृक्ष- चिन्तामणि । योगी वा यथा मनसा सृजति । अतः कूटस्थस्यैव कर्तृत्वसम्भवान्न काऽप्यनुपपत्तिः । ननु भगवान् सृष्टिं नाऽर्हति कर्तुम् । प्रयोजनविरोधात् । स हि स्वार्थ वा जीवार्य वा करोति । स्वार्थ करणे जीवानामनुत्पादनं स्यात् । ततो भक्तिमार्गो विरुध्येत । सर्वेऽपि मार्ग विरुध्येरन् । पन्धमोक्षायभावाद्वैचित्र्यमज्ञानं च न स्यात् । अत उमयार्थं जीवार्थ वा कर्त्तव्यमिति मन्तव्यम् । तन खांशे खस्याऽऽनन्दपूर्णत्वं भज्येत् । परार्थत्वे वैषम्य धुण्ये प्रसज्येयानाम् । अत आह-अखि- लात्मन इति । अखिलानामात्मा । आत्मस्टर्न वैपम्यादि । आनन्दादिविरोषस्तु नास्ति । • अखिलत्यात् । यथा खिला आत्मानो न भवन्ति केनाऽप्यंशेन । तेषां चाऽर्थे सृष्टिश क्रियते । उपमोगश्च सम्पाद्यते । एवं स्वस्स यः पूर्ण आनन्दस्तस्याऽप्यात्मा । मोगादिना तस्याऽप्युपचयं करोति । तथापि न तस्याऽनित्यत्वं न्यूनत्वं था। तस्मादुभयविधाऽपि मुष्टिर्भगवतः कर्तुं युक्ता । तथापी- श्वरत्वाद्भक्तिमार्गव्यवस्थापनाय मां सृष्ट्वा ईक्षयैवाऽऽज्ञाप्य मद्रपेणैव सर्वं सुष्मा स्वयं फूटस एय स्थितः । तदा अहं तत्सृज्यं सृजामि तत एव ज्ञानशक्ति क्रियाशक्ति च उन्ध्या । तदाह ईक्षयै- चेति । दृष्टया प्रेरणादमयप्राप्तिः ॥ १७ ॥ अनेन सामान्यतः स एवाऽऽधारः स एव नियन्ता । तदात्मकश्चाऽहमित्युक्तमेव । परमेतस्य हेतुर्विचार्यते कथमयं भगवांस्त्वामन्यान्वा सृजति ? कथं वा एकात्मनि नियम्पनियामकमावः ? तत्राहि-सत्यं रजस्तम इति द्वाभ्याम्- सत्त्वं रजस्तम इति निर्गुणस्य गुणास्त्रयः । स्थितिसर्गनिरोधेपु गृहीता मायया विभोः ॥ १८ ॥ १ साधनं हानं पति प... ३ दृष्ट्वा की म. म.र. ४ मा की क, ५ सानन्दविरोध इति ग, य.ट. नारो गामि प. प.ट. १ जगकपिपिकमिति क. रा.प., ·७० श्रीसुबोधिनी। [२ स्कं. ५,२० सो. कार्यकारणकर्तृत्वे द्रव्यज्ञानक्रियाश्रयाः । बध्नन्ति नित्यदा मुक्तं मायिनं पुरुषं गुणाः ॥ १९ ॥ "अवस्थितेरिति काशकृल्ल" इति मतमन सिद्धं मविष्यति । यथोर्णनामिः सृष्टवर्थ- मेकामूर्णामुद्रमते तथा भगवानपि त्रिविधसृष्टयर्थं त्रीन्गुणानुमते । गुणरूपत्वाच गुणशब्दव्यवहारः । सपेण निर्गतं सत्त्वमित्युच्यते । केवलचिद्रूपेण निर्गत क्रियाशक्तिप्रधानत्वात्सदानन्दाभावाच रज इत्युच्यते । आनन्दांशाच तमः । ते भगवद्रूषा एव भगवता सृष्टाः । न च भगवति ते पूर्व स्थिताः । तथा सति भगवदात्मकास्ते न भवेयुः । यथा कार्यासे नहि सूत्रम् । तदेव हि पश्चात्खावयवैः पौर्वापर्य- मापद्यमानं सूत्रतामापद्यते । अत एव भगवान्निर्गुणः । ते गुणाः पुनः स्थितिसर्गनिरोधेपु उत्पत्ति- स्थितिलयार्थ ते (१) गृहीताः । तेषामपि ग्रहणं मायया। एपा हि माया जगत्कीं न तु व्यामोहिका। तदाह-विभोरिति । समर्थस्य जगत्क रित्यर्थः । सा हि तच्छक्तिः सर्वरूपभगवत्सम्बन्धात्सर्व- प्रतिकृतिरूपा । सा जगत्करणे करणरूपा । अतः करणांशस्य तदीयत्वाकरणरूपेणैव निर्गता गुणा इति माययैव गृहीताः । ते मायावशे तिष्ठन्ति तत्पुना इव । अतो य एव भगवदंशो जीवस्तस्यां रन्तुमिच्छति । तत्कार्ये वा । तं ते गुणा वक्षन्तीत्याह-कार्यकारणकर्तृत्व इति । कार्यमधि- गतं देहः । कारणमध्यात्ममिन्द्रियाणि । कर्ता आधिदैविकः अन्तःकरणम् । एतेषां भावः कार्यकारण- कर्तुत्यम् । सहातमिति यावत् । जीवस्य सझातत्वनिमितम् । यथा केवलो जीवः सघातरूपो भवति । ते हि मायया गृहीताः खकार्ये स्थापिताः । तदाह-द्रव्यज्ञानक्रियाश्रया इति । द्रव्यमधि- भूतम् । ज्ञानमधिदैवम् । क्रिया आध्यात्मिकी । तनयं तेपामाश्रयः प्रत्येकमेकस्य । अतः स्वस्खाश्रये ते वनन्ति । आध्यात्मिकादिभावं परित्यज्य केवलं भवितुं न प्रयच्छन्ति । सर्वदा वन्ति । बन्धने “मायासम्बन्थ एव हेतुः । न च सम्बन्धमात्रमेव हेतुः । अन्यथा भगवतोऽपि बन्धनं स्यात् । किन्तु तत्र सातव्यं योऽभिमन्यते तस्याः पतिरहमिति । तदाह-पुरुपमिति । न तु तां करणत्वेन कार्यार्थ यो गृह्णाति । अतो गुणवद्धो नियोज्यो गुणवत्ता नियोजक इत्येकस्मिन्नेव रूपद्वयमुप- पद्यते ॥ १८ ॥१९॥ एवं जीवनझमावभेदं निरूप्य सामान्यत उत्तरितमपि यदाधाराद्युत्तरं विशेपाकारणाऽऽह- स एप भगवाँल्लि स्त्रिभिरेतेरधोक्षजः । खलक्षितगतिब्रह्मन् सर्वेषां मम चेश्वरः ॥ २० ॥ म एप इति । मायातकार्याणां द्रव्यादीनां विशेपाधारवं भगवतश्च सामान्याधारत्वमिति तमोरमुस्ता गायिस्पेन विशेषात्मत्वं च पोधितमिति यत्पर इत्येतदेव शिष्यते । नियामकस दर्शने "पूर्वगात्मत्वाचनानेऽपि नियमन न सम्भमिप्यतीति त्रिभिरेव एतैलिः सत्त्वादिभिः सुषु अलक्षिता गतियम्य । यपि म एवैपः । यः स्रष्टा स एव पद्धः । तथापि स्रष्टा भगवान् । एते च गुणा भगवतो लिगमूना मापा पहिनिर्गता भूमबहादेव पुरुष ज्ञापयन्ति । न तु तं घेएपन्ति । अन्यपन्धन पारयनि-एतरिति । एतापन्त एष ते । ताई पईः कथं न पंध्यते ? तपाइह--- । . निम्मिप्रिलापन महीना इमिग . जमातीदि ग, तनावीप, रा. १ मायदेशीय ·२ स्कं. ५ अ. २२ श्लो.] श्रीमदल्लभाचार्यचरणविरचिता। ७१ अधोक्षज इति । ते चेत्तं पश्यन्ति क्रियया वा प्राप्नुवन्ति । तदा वनन्ति । तत्तु तेपामसम्भावित- मिति । अत एव सुम्नु अक्षिता गतिर्यस्य । खैा वद्धातिरिक्तैर्मुक्तैर्वा लक्षिता गतिर्यस्य । वस्तु- तस्तु भक्ताः भगवता सह पश्चादा समायान्तीति सर्वत्र निश्चयः । अत एव हे ब्रह्मन् वं ताशः । तथापि सर्वेषां मम चकारात्तव च भगवानीश्वरो नियन्ता ॥ २०॥ एवं प्रश्नचतुष्टयं परिहृत्य यद्रूपमित्यादि पद प्रश्नानुत्तरयितुमारमते- कालं कर्म स्वभावं च मायशो मायया स्वया। आत्मन् यदृच्छया प्राप्तं विवुभूपुरुपाददे ॥ २१ ॥ कालं कर्म स्वभावमिति । त्रयाणामनाऽध्याये उत्तरम् । प्रयाणामग्रिमा याये । तत्र प्रथम यद्रूपमित्यस्योत्तरमाह । स्वमावतो यत्तदने वक्ष्यते । परिदृश्यमानरूपतो यत्तदिदं कालकर्मस्वभाव- रूपमिति । अधिष्ठानं तु तत्वानि । तत्सहिताद्भगवतः सृष्टिरेषामिति । तत्र सर्वस्याऽपि जगतः कालकर्मस्वभावत्वे पूर्व भगवता कालकर्मस्वभावानां ग्रहणं हेतुः । एते हि कालकर्मखभावा भगवतो रूपविशेपा अक्षरभेदाः सर्वत्र परिभ्रमन्ति । ते यदृच्छया भगवन्निकटेऽपि समागतास्तदा भगवता ते गृहीताः । तेऽपि पुनः करणकोटावेव निविष्टा इति माययैव गृहीताः । परमत्र माया करणं न तु की । साऽपि न व्यामोहिका । किन्तु खकीया । मायायाचाऽयं नियामको न तु मायामा प्राप्तः । अस्यां सृष्टौ जीवानां बन्धने उत्सत्तिस्थितिप्रलयेषु च गुणानामुपयोगो न तु खस्स नानात्वे । अत एव विशेषेण बुभूपुः नानारूपो भविष्यामीति तान् गृहीतवान् । मायया पुनर्गृहीतास्तेऽपि नियोज्या जाताः ॥ २१॥ अतस्पां नियोगमाह- कालाद्गुणव्यतिकरः परिणामः स्वभावतः । कर्मणो जन्म महतः पुरुषाधिष्ठितादभूत् ॥ २२ ॥ कालागुणव्यतिकर इति । पूर्व मायया गुणा गृहीताः । पश्चात्कालादयः । अतस्त्रे गुणेषु प्रविष्टः । तत्र कालाद्गुणानां व्यतिकरो जातः सम्पर्को जातः । तदनु स्वभावसम्बन्धासम्पृक्ता गुणाः परिणता जाताः । तत्रापि कर्म जन्मनिमित्तं तम पतितमिति परिणतं तद्वस्तु गुणत्रयकार्य कर्मसम्म न्धाअन्मरूपं जातम् । अनेन वैविध्यं सप्टेरुक्तम् । यत्र कालागुणव्यतिकर एव स भूतभविष्यद्वर्ग- मानात्मकः संवत्सररूपः काठ एव जातः । तत्रापि स्वभावे अविके प्रविष्ट परिणतं सत् जडादिरूपं घटरूपं मवति । ततोऽपि कर्म चेदधिकं प्रविशति तदा जीवाधिष्ठितदेहादिसंघातस्स जन्म मवति । तदिदमाह--जन्म महतः पुरुषाधिष्टितादभूदिति । पुरुषाधिष्ठानं सर्वत्र । तथापि परिणतं वस्तु पुरुषाधिष्ठिता तोर्महतो जन्म जातम् । तस्य हि नामान्तरामावात्प्रयम स्थूलतयोत्पन्नं मह- दित्युच्यते ॥ २२ ॥ लनिधि नातिन. २ मा नाति क. स.ग. मी नाति घ... पपन्ननिति क. रा.प.

·७२ श्रीसुबोधिनी । [२ एकं. ५, २५ सो. एवमेकस्य जीवस्य कालकर्मस्वभावैर्देहसम्बन्यो निरूपितः । इदानी भगवत्प्रेरणया ते गुणा मह- तत्व एव लग्ना इत्साह- महतस्तु विकुर्वाणाद्रजःसत्त्वोपहितात् । तमःप्रधानात्त्वभवद्रव्यज्ञानक्रियात्मकः ॥ २३ ॥ महत्तस्त्विति । कालकर्मस्वभावैः खस्मिन्गुणव्यतिकरादिकायें कृते सोऽपि विकु णो जातः । तन गुणद्वयं सहायत्वेन प्रविशति । तमस्तु प्राधान्येन । तदाह-रजासत्योपहितात्तम:- प्रधानादिति । कश्चित्रिगुणात्मकः पदार्थो जातः । नयाणामनुप्रवेशात् । तदाह-द्रव्यज्ञान- क्रियात्मक इति ॥ २३ ॥ तर्सनामाऽऽह- सोऽहङ्कार इति प्रोक्तो विकुर्वन् समभूत्रिधा । वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेति यद्भिदा । द्रव्यशक्तिः क्रियाशक्तिर्ज्ञानशक्तिरिति प्रभो ॥ २४ ॥ सोऽहङ्कार इति प्रोक्त इति । पूर्व तु स्थूलमेकं कार्यमुत्पन्नमिति भगवता महानिति संज्ञा धृता । अस्य तु पिता महान् । स तु विशेषतो नामान्तरमजानन्नात्मानं प्रैकृतिं च पश्यनुभयं नाम- त्वेन निर्दिशति-अहङ्कार इति । पित्रैव प्रोक्तः । सोऽपि पूर्ववत् कालादिसम्बन्धं प्राप्य विकुर्वन् । गुणानां प्रधानगुणांव नियामकागावारस्वतन्त्राः सन्तः खाधिकरणमहङ्कारं त्रेधा कृतवन्त इत्याह- समानुनिघेति । तेषां भेदानाह-वैकारिक इति । वैकारिकः सात्त्विकः । तैजसो राजसः । चकारादवान्तरभेदा अपि तयोः सन्तीत्युक्तं भवति । एवं तामसथेत्यत्राऽपि । यद्भिदा यस्याउहङ्कार- स्यैवं निरूपो भेद इत्यर्थः । एतेषां स्वस्वकार्यकरणे सामर्थ्यमाह-द्रव्यशक्तिरिति । तन्मध्ये तामसोऽहकारो द्रव्यजननसामर्थ्ययुक्तः स द्रव्यमेव जनयति । अतस्तस्य गौण नाम द्रव्यशक्तिरिति द्रव्ये शक्तियस्येति । एवं राजसोऽहङ्कारः क्रियाशक्तिः । सात्विकस्तु ज्ञानशक्तिरिति । तन प्रभो इति सम्बोधनं तवाऽहङ्कारो ज्ञानशक्तिरूप इति योधनार्थम् ॥ २४ ॥ इदानी प्रयाणामपि कालादिसम्बन्धत्वात्सृष्टिकर्तृत्वात्प्रथम तामसस्य तथात्वमाह- तामसादपि भूतादेर्विकुर्वाणादभून्नभः । तस्य मात्रा गुणः शब्दो लिङ्गं यद्रष्टदृश्ययोः ॥ २५ ॥ सामसादपि भूतादेरिति । तामसस्स भूतादिरित्यपरं नाम यौगिकम् । पृथिव्याधाकाशान्तानां सामान्य नाम भूतमिति । जातमित्यर्थः । गतानि च तामसानि । अतस्तामसं यजातं तस्तमि- त्युच्यते । तस्स आदिः कारण भूतादिरहशारः । सोऽपि यदा पिपुर्वाणः कार्यजननार्थमुद्यतस्वदा ४ गुणभापति ग. सभापत्पनेनिग, अस्येति पर.३ मारमानं सृतिचेनि रा... प, शेषादिगम्बन्मादिगि ६ कर मिति य.ग. ५सम्पन्धादिति ·२ स्कं. ५ . २९ श्लो.] श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणविरचिता। पूर्ववत्कालादिसम्बन्धानमो नाम किञ्चित्कार्य जातम् । अत्यन्ततामसत्वात्प्रकाशप्रवृत्तिरहितत्वान विद्यते माः यस्येति । मा दीसाविसस्य अस्प्रत्यये कृते आकारलोपे च कृते नम इति मवति । ननु तस्य सर्वात्मना मानराहिसे कम तन्नतीतिः ? तनाह तस्य मामा गुण इति । तख शन्दः मात्रा गुणश्च । मा निपेघात्मिका माया। तां वायत इति मात्रा | भगवदावरणरूपां मायां हि पालयति । अत एव मावाखासत्तो न भगवन्तं प्राप्नोति । अनेन वर्षात्मकः शन्दो च्युदस्तुः । किच । गुणः सः । आत्मबन्धक इत्यर्थः । पूर्व गुणानां वन्धकत्वोक्तः । मात्रा नाम परिणाम- 'विशेषः । आकाशः सर्वोऽपि व्यवहारे शब्दमानो भवतीति शन्दमात्रेणाऽऽकाशव्यवहारः। किन । लिङ्गं यदृष्टदृश्ययोरिति । मात्रालं गुणत्वं च शब्दगतधर्ममानम् । नत्वसाधारणो धर्मः । तस्मा- च्छन्दस्य न तहक्षणम् । किन्तु द्रश्पलिङ्गत्वं शब्दत्वमिति । गजोगज इत्युक्ते स्वरेण गृहस्थितः पुरुषो पहिःस्थितमनुमिमीते द्रष्टारं दृश्यं च देवदत्तो गजं पश्यतीति ॥ २५॥ एवं तामसाहतारादाकाशोत्पत्तिमुक्त्वा आकाशाद्वावादीनामुत्पत्ति क्रमेणाऽऽह--- नभसोऽथ बिकुर्वाणादभूत्स्पर्शगुणोऽनिलः । परान्वयाच्छन्दवांश्च प्राण ओजः सहो बलम् ॥ २६ ॥ नसोऽथ विकृणादिति । पशों गुणो यस्य । अनिलो वायुः । वायोर्गुणद्वयम्-खामा- विकः सर्गः । कारणान्वयाच्छन्दश्च । कार्यद्वंयं च तस्याधिकमित्याह । प्राणो दशविधः । ओज इन्द्रियशक्तिः । सहो मनाशक्तिः । यलं शरीरशक्तिः । यद्यपि प्राणो राजसाहकारकार्यमिति वक्ष्यते तथापि प्राणेन्द्रियसहकारी गन्धग्राहकः प्राणोऽत्र गृहीतः । "धुद्धिः प्राणच तेजसादिति गतान्तरं वा { प्राणादिमो वायुरित्यर्थः। यत्राऽपि कालकर्मस्वभावत्त इति नोच्यते तनाप्यनु- पतः कर्तव्यः । अथवा । बहसाराकाशयोः कालकर्मकार्यलामावालोकप्रतीत्या सन्नोक्तम् ॥ २६ ॥ वायोस्तु साधनविजातीयं कार्यमुत्पद्यत इति निमिदमानं मा मात्विति विशेषेण निरूपयनि- बायोरपि विकुणात्कालकर्मस्वभावतः । उदपद्यत तेजो वै रूपवत्स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत्स्पर्शवचाऽम्भो घोपवच परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद्रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वितः ॥२९॥ चापोरपीनि। उदपद्यत उत्सम् । वैशुन्दन नाऽत्र सन्देहः कर्तयः । गुणाधिस्यादेश पैस- धण्यानीतिः । न तु यायोः कार्य न मानीति । "यायोरग्निरि"रि श्रुतेः । तेजमो गुगनपनाह । रूपरत्, पवित्, गन्दयत् । योऽपि गुपालन प्रतीयन्ते । येषां कार्यशारणमारो नानि नेपा 17 मरिमरगप नमगन दिली नाग, ५भापारी सदरमंचमार. .

·७४ श्रीसुबोधिनी। [२ स्कं. ५१. ३१ श्लो. परं विवादः । स च श्रुतिविरोधासिद्धान्ते उपेक्षणीयः । यत्तु विजातीयं न विजातीयम्याऽऽरम्मक- मिति । तत्तु तन्तुपटयोरेव व्यभिचारि । न हि तन्तुपटयोरेका जातिः । तन्तुरखं पटत्यं वा एकम् । नाऽपि पृथिवीत्यादयोऽन जातयो विवक्ष्यन्ते । नियामकाभावात् । स्थूलानी कारणल्वेन वायोरेयो- पलम्भात् । न च तदवयवास्तत्रोपलभ्यन्ते पटे तन्तय इव । तस्माच्छुतिप्रत्यक्षाभ्यां वाधित शारन- मुपेक्षणीयम् । रसात्मकं रसतन्मात्रायुक्तम् । परान्वयाद्रपवत्स्पर्शवद् घोपयय । घोपो प्यन्यात्मकः शब्दः । अम्भसो विकुर्वाणाद्विशेषस्त्वभूत् । विशेषः पृथियो । तुशब्देन सर्वयेलक्षण्यमसाः । गन्धवानिति । गन्धो मुख्यो गुणः । परान्वयादन्येऽपि चत्वारः ॥ २७ ॥ २८ ॥ २९ ॥ एवं तामसाहकारसृष्टिमुक्त्वा सात्विकाहहारष्टिमाह- वैकारिकान्मनो जज्ञे देवा वैकारिका दश । दिग्वातार्कप्रचेतोऽश्विवहीन्द्रोपेन्द्रमित्रकाः ॥३०॥ वैकारिकादिति । सत्त्वलक्षणो गुणः सद्रूपस्य प्रथमविकारभूत इति तस्य चैकारिकसंज्ञा । वैकारिकात्सात्त्विकाहकारान्मनः दर्श इन्द्रियाधिष्ठातारो देवाश्च जाताः । अस्मिन् सिद्धान्ते मनसो देवता नौपेक्ष्यते । आत्मनैकट्यादात्मैव देवता । ते देवा दिगादयः । अग्रे श्रोत्रादीनीन्द्रियाणि वक्ष्यति । तेषामेते क्रमेण देवाः । अश्विशब्देनाऽश्विनीकुमारौ । मित्रश्च कश्च ॥ ३० ॥ राजसाहकारकार्यमाह- तैजसात्तु विकुर्वाणादिन्द्रियाणि दशाऽभवन् । ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिर्बुद्धिः प्राणश्च तैजसौ । श्रोत्रं स्वग्घाणदृग्जिह्वा वाग्दोर्मेण्दाऽधिपायवः ॥ ३१ ॥ तेजसादिति । इन्द्रियाणि इन्द्र आत्मा ईयते अनेनेतीन्द्रियम् । आत्मा हि न चाक्षुषः । नाऽप्यन्येन्द्रियग्राह्यः । व्यवयिते च देवदत्तस्त्वं यज्ञदत्तस्त्वमिति । स च पश्यति शृणोतीत्येव प्रतीयते । तानीन्द्रियाणि दश । ननु ज्ञानेन्द्रियाणि ज्ञानप्राधान्यासात्त्विकानि भवितुमर्हन्ति । कर्मेन्द्रि- याणि च जडपर्यवसानात्तामसानि भवितुमर्हन्ति । तत्कथमुभयं परित्यज्य दशाऽपीन्द्रियाणि राजसानी- त्युच्यन्त इत्यत आह-ज्ञानशक्तिरिति । अत्रेन्द्रियाणां राजसत्वे निमित्तमन्यदस्ति । बुद्धिः प्राणश्च राजसाहकारकार्यों । नन्वेतदप्यसङ्गतम् । बुद्धिर्ज्ञानरूपा "सत्त्वात्सचायते ज्ञानमिति सात्त्रिकी भवितुमर्हति । प्राणश्च वायुरेव । श्वासोच्छासाभ्यां वायुत्वप्रतीतेः । तत्राऽऽह-ज्ञान- शत्तिः क्रियाशक्तिरिति । न यस्मिन्मते युद्धिर्ज्ञानं किन्तु ज्ञानशक्तिः । ज्ञानजनिका शक्तिर्य- खेति । यो बुद्धिमास्तम्य पदार्थज्ञानं भवतीति, सुबुद्धिरय पदार्यान् जानातीति च ज्ञानकारणत्वेन पुद्धिर्धपदिश्यते । कार्यकारणयोरभेदोपचाराच बुद्धिज्ञानयोः पर्यायत्वव्यवहारः । अन्यथा बुझ्यभावे यालय न पदार्थनानं मयति सम्यक् । तन्न स्यात् । प्राणोऽपि वायोर्भिन्न एव । “अथ हैन- मामन्यं प्राणमचुरि"नि प्राणरूपां देवतां विलक्षणामाह श्रुतिः । “यो वायुः स प्राण" .. . दादिगति सनापेक्षिादीप,मिन.पीरा, विमयीय. प. द.

·२ स्कं. ५ अ. ३५ श्लो.] श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणविरचिता। इति तु भगवत्प्राणस्य वायुत्वात्तत्परम् । तस्माज्ञानजननसामर्थ्यवत्त्वाज्ञानादुद्धिर्मिना । नच सा सात्त्विकी । इन्द्रियमात्रासाध्यत्वात् । सा हि बुद्धिर्ज्ञानेन्द्रियोपष्टम्भकत्वेन मृग्यते । यत्सालिकमद्रव्यं तदिन्द्रियसाध्यमिति व्यासः । अतो ज्ञानजनने शक्तिर्यस्य कियाजनने शक्तिर्यस्येति च तयोमिन- धर्मस्वातावुभौ राजसाहकारकार्यों । अतस्ताभ्यां परिगृहीतानि द्विविधान्यपीन्द्रियाणि राजसाहङ्कार- कार्याण्येव । तुशब्दः पूर्वपक्षं व्यावर्तयति । तानीन्द्रियाणि गणयति-श्रोत्रमिति । मेण्द्रायोः कोपेन्द्रौ देवते । मित्रश्च पायोः । अन्ये तु क्रमेणैच । तत्र दिग्वातौ श्रोत्रत्वोः । प्राणशोपरीत्यम् । 'इन्द्रो बाहोः । वह्निर्वाचः । अश्विनी नासिकयोः । प्रचेता जिह्वायाः । अर्को शोः। एवं कमः ॥३१॥ एवं सर्वेषां सृष्टिमुक्खा तैदधिष्ठानत्वं वदन तत्वानां कार्यसृष्टिमाह- यदेतेऽसंहता भावा भूतेन्द्रियमनोगुणाः । यदायतननिर्माणे न कुर्ब्रह्मवित्तम ।। ३२ ॥ तदा संहृत्य चाऽन्योन्यं भगवच्छक्तिचोदिताः। सदसत्त्वमुपादाय चोभयं ससृजुर्खदः ।। ३३ ॥ यदैत इति । यदा एते असंहताः । गुणत्रयकार्यत्वात् । न हि तामसादयो भिन्चस्वभावा एकत्र मिलन्ति । अत एव यदा आयतननिर्माणे न शेकुः न समर्था जातास्तदा भगवत्प्रेरिता अण्डं सस- रिति सम्बन्धः । भूतानि, इन्द्रियाणि, मनो, गुणाश्च । गुणा देवाः शब्दादयो वा । तामसाना- मावन्तनिवेशनं भूयस्त्वाय । आयतनं भगवच्छरीरं ब्रह्माण्डम् । ब्रह्मवित्तमेत्यस्मिन्नर्थे सर्वज्ञत्वा- संचादाथै सम्बोधनम् । समप्रत्ययस्तु भगवदुत्कर्पज्ञानार्थम् । अन्योन्यं संहत्य मिलिखा। चकाराद्गुणभावमप्यानित्य । भगवच्छक्तिराज्ञाशक्तिः । तया चोदिताः प्रेरिताः । सदसत्वं उचनी- चत्वं कार्यकारणभावं वा । सद्रह्म । असजगत् । प्रकाशाऽप्रकाशभावं वा । चकारादन्यान् जीव- गांश्च । तददृष्यानि वा तत्संस्कृतमूतानि वा । उभयं समष्टिव्यष्टयात्मकम् । स्थूललिङ्गशरीरे वा । अदः तत् प्रसिद्धम् । हि युक्तोऽयमर्थः । अस्मिन्नर्थे तृतीयस्कन्धे उपपत्तिर्वक्ष्यते ॥ ३२ ॥ ३३ ।। तैरण्ड सृष्टम् । तस्य भगवदायतनत्वार्थ भगवानागत इति वक्तव्यम् । तत्कस हेतोरित्या- काढ़ायामाह- वर्षगसहस्रान्ते तदण्डमुदकेशयम् । कालकर्मस्वभावस्थोऽजीवोऽजीवमजीवयत् ॥ ३४ ॥ स एव पुरुषस्तस्मादण्डं निर्मिद्य निर्गतः। सहस्रोशियाहक्षः सहस्राननशीर्पवान् ॥ ३५ ॥ वर्पगसहस्रान्त इति । वर्षपूगानां सहस्रम् । पञ्चविधा अपि वर्षाः सहस्र जाताः । तेषामन्ते १ इन्द्रियमानन्यासाप्यन्यादिति प. इन्द्रियमारणाच्यात्वादिति म. ३ प्रायोरिति ग, प्रायोगिी प. ३ यदपिष्टानरयमिति क. ग. प. ४ निमांगरिति घ. । ।

·स ७६ श्रीसुबोधिनी । [२ स्कं. ५ .. ३९ श्लो. सहसवर्षपर्यन्तमुंदक एवं स्थितमण्डमजीव च । जीवन्तन भोक्ता न कोऽपि प्रविष्टः । एतदर्थमेन भगवता विलम्बः कृतः । अत परमुदके स्थित विलीन भविष्यतीत्यजीवो जीवन्यतिरिक्तो भगवान् । अजीवं जीवरहितं अजीवयजीवयुक्त कृतवान् । स्वय प्रविश्य प्राणानपि तन योजितमानित्यर्थः । तदा भगवता प्राणेन चाऽधिष्ठितो विराट् पुरुपशब्दवाच्यो जातः । तदा स एव पुरुषः । तस्मादेव हेतो. । जलाद्वा । अण्डं निर्भिध । कटाहं भित्वेति केचित् । केचित्तव कटाहागोलकं पृथकृत्य निर्गतः । अण्डकटाहमात्मानं च पृथकृतवानित्यर्थ इति । वस्तुतोऽण्डभाव परित्यज्य पुरुपो भूत्वा यथासुर परिवर्तत इति युक्तम् । तस्य तद्रूप वर्णयति-सहस्रोर्वनियाहक्ष इति । सहस्र ऊरवः अङ्गायः बाह्यः अक्षीणि च यस । सहस्त्रमाननानि येषु तादृशशीर्पयुक्तः । “सहस्रशी पुरुष" इत्यर्ध- साऽर्थरूपः स सम्पन्नः ॥ ३४ ॥ ३५ ॥ तस्य सर्वाधारत्वमाह- यस्येहाऽवयवैर्लोकान् कल्पयन्ति मनीषिणः । कट्यादिभिरधः सप्त सतो जघनादिभिः ॥३६॥ यस्येहाऽधयवैरिति । एतावता यत. सृष्टं यद्पमिति द्वयस्योत्तरमुक्तम् । यस्याऽवयवैः पादा- दिभिः । लोकान् पातालादीन् । मनीपिण इति ध्यानार्थमेपा कल्पना । कट्यादिभिः पश्यासाग- व्यवस्थया । अधः अधोभागे । सप्त अतलादयः । जघनादिभिः अग्रिमभागादारम्भः । अधोभागस्तू- परिभागाद्विमुखः । अतः कठ्यादेपनादेश्च न विरोधः ॥ ३६ ॥ एव सामान्यत उद्देशमुक्त्वा भगवतो बाहुमुखादीनामवयवमध्यपातेऽपि मुख्यत्वात्तानने निरू- पयति- पुरुपस्य मुखं ब्रह्म क्षत्रमेतस्य वाह्वः । उर्वोवेश्यो भगवतः पयां शूद्रोऽव्यजायत || ३७ ॥ पुरुषस्य मुखं व्रामेति । ऊचारिति भेदेन निर्देशो भगवद्भावापत्तिनिषेधार्थः । वैश्यशूद्रयो- मुक्त्यभावाय । पद्भ्यां शद्रः । पझ्यामिति पञ्चमी । एते ब्राह्मणादयोऽधिकारिपुरुषास्तत्तजात्यधिष्ठात- देवतारूपाः ॥ ३७॥ इदानी लोककल्पनामाह- भूलोकः कल्पितः पयां भुवर्लोकोऽस्य नाभितः । हृदा स्खलॉक उरसा महर्लोको महात्मनः ॥ ३८ ॥ ग्रीवायां जनलोकश्च तपोलोकः स्तनद्वयात् । मृर्धभिः सत्यलोकस्तु ब्रह्मलोकः सनातनः ॥ ३९ ॥ मूर्लोषा इति । पद्भ्यां सप्तटोरुपक्ष उच्यते । पादादिकटिपर्यन्त मूर्लोकः । भुपलोफरतस्य लीविनापि, पाणीनिरागस ·७७ २ स्कं. ६ अ. १ श्लो.] श्रीमदल्लभाचार्यचरणविरचिता। नाभितः । हृदयं गतस्यानम् । उरस्तदुपरि उनथानम् । महात्मन इति । ततः परं ज्ञानिनामेव वासात् । महान्तः आत्मानो यत्रेति । स्खनद्वयात् नासिकाद्वयात् । “स्तन शब्द" इति व्युत्पत्त्या । मूर्द्धभिः सत्यलोकः । तुशब्देन मतान्तरे तत्राऽन्ये लोका उक्तास्ते निवारिताः ॥ ३८ ॥ ३९ ॥ इदानीं चतुर्दशलोकपक्षं वक्तुं पूर्वोत्ता एवैते उपरितना लोकाः । अपस्तनान्सप्ताऽऽहं- तत्कव्यां चाऽतलं कृतमूरुभ्यां वितलं विभोः। जानुभ्यां सुतलं शुद्धं जवाभ्यां तु तलातलम् ॥ ४० ॥ महातलं तु गुल्फाभ्यां प्रपदाभ्यां रसातलम् । पातालं पादतलत इति लोकमयः पुमान् ॥ ४ ॥ तत्कव्यामिति । उपरितनलोकानामुत्तमत्वाद्भगवदवयवानां कारणत्वमुक्तम् । अतलस्य तु मय- पुत्रनिवासान्मोहकयाहुल्याच भगवदवयवस्याऽऽधारत्रमात्रम् । कृप्तमिति पूर्वमेव । तामसवाहिशेष- घ्याने तस्साऽनुपयोगात् । वितले महादेवस्य विद्यमानत्यागयतो महत्त्वमाह-विमोरिति । यस्तु महादेवस्थाऽपि सुखपद इत्यर्थः । सुतले शुद्धं भगवतो विद्यमानखात् । लोकमय इति । अवयवैः' कृप्तानां लोकानां तत्रैव विद्यमानत्वालोकमयत्यम् । पुमानिति नेदमुपासनार्थमुक्कं किन्तु पुमानेव तादशः॥४०॥४१॥ निलोकपक्षमाह- भूर्लोकः कल्पितः पद्यां भुवर्लोकोऽस्य नाभितः। खर्लोकः कल्पितो मूर्ती इति वा लोककल्पना ॥ १२ ॥ भूर्लोक इति । पन्सां कटिपर्यन्ताभ्याम् । नामितः कट्यादिनीयापर्यन्तात् । मूर्धा ग्रीवादि- प्रहमरन्ध्रपर्यन्तेन । इति वा लोककल्पनेति । कल्पना मात्र विविधा । गुणतः, विधातः, यज्ञ- तश्चेति । यथाधिकार व्यवस्था । सात्विकानां चतुर्दशलोकपक्षः । राजसानां सप्त । तामसानां निलोकपक्ष इति ॥१२॥ इति श्रीभागपतसुबोधिन्यां श्रीलक्ष्मणभट्टात्मजश्रीवल्लभदीक्षितविरचितायां द्वितीयस्कन्धे पचमोऽध्यायः ॥५॥ षष्टोऽध्यायः । अनित्ये जननं नित्ये परिच्छिन्ने समागमः। नित्यापरिच्छिन्नननौ प्राकटयं चेति सा विघा ॥१॥ १ आत्मा यति इति क. २ अघतनादिति क. ग. ३ मोहवाहुत्लादिति रा.

·७८ श्रीसुबोधिनी। [२ स्कं. ६ अ.१लो. उत्पत्तिः स्थानसम्बन्धरूपा पप्ठे निरूप्यते । स्थूलस्याऽमूर्तरूपस्य तदभेदशिः फलम् ॥ २ ॥ नारायणपरां वेदा इत्यनेन निरूपितम् । सामान्येन तदेवाऽत्र विस्तरेण निरूप्यते ॥ ३॥ पौरुपेण च सूक्तेन निर्धारितमिहोदितम् । कार्यस्य वस्त्वभेदोऽपि माहात्म्यं परतस्तथा ॥ ४॥ अमूर्तरूपं साधम्यं सर्वत्रैव हरेर्वृहत् । तेन सिद्धो वस्त्वभेदः स्थूलं ध्यानं च सिद्धति ॥५॥ पूर्वाध्याये पूर्वमुद्दिष्टानां पदार्थानां मूर्तीनां जननरूपोत्पत्तिनिरूपिता । अनुद्दिष्टानामपि कालादीनां भगवत्त्वं स्पष्टतयैवोक्तम् । इदानीममूर्तीनां जीवानां मूर्तेन सह सम्बन्धी निरूप्यते । येऽपि पूर्व देवादय उत्पन्ना इत्युक्तास्तेऽपि विशिष्टा एवोत्पन्ना इति तत्र यदमूर्त रूपं तदिदानी पृथक्कृत्य स्थूल रूपे भगवत्यमूर्ते सर्वत्र विराजि प्रविष्टरूपे सम्बन्धो निरूप्यते । जीवप्रकरणत्वादस साधनं फलं चोत्पत्त्या निरूपणीयम् । माहात्म्यं च भगवतः अमूर्तमिति । तदप्यत्र निरूप्यते । ततश्च चत्वा- रोऽत्र पदार्था निरूप्याः। अमूर्तत्वसाधादेकस्मिन्नध्याये निरूपणम् । प्रथमतः सर्वेषां जीवानां लिङ्गशरीरसामग्री भगवतो लिङ्गशरीरे सम्बद्धति निरूप्यते- ब्रह्मोवाच । वाचां वहेर्मुखं क्षेत्र छन्दसां सप्त धातवः । हव्यकव्यामृतान्नानां जिह्वा सर्वरसस्य च ॥१॥ तत्र पाचागस्मदादिवागिन्द्रियाणां तदपिष्ठातुर्वद्वेश्च मगवतो मुखं विवरात्मकं क्षेत्रं स्थानम् । भगयतो हि मुराद्वयम् । इन्द्रियरूपं गोलकरूपं च । तत्र गोलकरूपे ब्राह्मणरूपत्वं पूर्व निरू- पितं तत्वोत्पादितत्वनिरूपणाय । तथा पातालादीनामपि भगवद्वयवेम्य उत्पत्ति गवति च स्थिनिरतः पातालादिरूपो भगवानिति निरूपितम् । अत्र तु तद्विपरीतं जगदुद्दिश्य भगवत्त्वं विधी- यते । तत्र तु भगवन्तमुद्दिश्य जगत्तं विहितम् । आधारलेन च निरूप्यत इत्यगूर्तीनां छन्दसां ये भगषदवयवा अमूर्ती याधिदैविकाम्ते छन्दमां स्थानमित्याह छन्दसामिति । गायत्री,. जगती, उष्णिक, विगुप्, अनुष्टुप्, पतिः, वृहती च । सप्तधातवस्त्वनासरुधिरमेदोमा-' खाग्वाधिदेवतारूपाः । एवं भगवन्मुरी मुरामम्पन्धिसर्वपदार्थानां शब्दार्थरूपाणां सम्पन्धं निरूप्य तत्र रसनेन्द्रियस विमानसासम्बन्धिनामपि तप सम्बन्धमाह-हव्पेति । इयं देवानाम- मम् । अन्मिनेवाग्ने गप्रेण तव्यमारोप्यते तदा पुरोडायादीनां लौकिकानां हव्यवं भवति । एवं कम्यं पिणागतम् । एनगतिथ्यापाम् । अयाचितप्राप्त वा प्रतहेतुभूतम् । अवं प्रामण शुतोपम् । प्रागादिनारा मानसाधनं पा । तेषां भगरतो निहा । रसानां च पडिपागां हप्यादिषु शानिमित... तिला कमी क ... vोणातितरी १.१, २, ५ र मसिग, समाजाप, ताकि भासिए ·२ स्कं. ६ अ. ५ श्लो.] श्रीगल्लभाचार्यचरणविरचिता । सर्वत्र विद्यमानानाम् । चकारादस्मद्रसनेन्द्रियतदधिष्ठात्रोथ स्थानम् । अनेन हव्यादिव्यतिरिक्तरसानां भगवनिहास्थानं न भवतीति विमर्शः । सर्वपदप्रयोगाद्भवतीत्यन्ये ॥ १॥ सर्वासूनां च बायोश्च तन्नासे परमायने । अश्विनोरोपधीनां च प्राणे मोदप्रमोदयोः ॥२॥ तथा सर्वेपामस्मदादीनामसूनां प्राणानां तदधिष्ठातुर्वायोः । चकाराद्माणसम्बन्धिना सर्वेषाम् । नासे नासापुटे आधिदैविके । परमत्वमाधिदैविकत्वमेव । अयनं स्थानम् । पुटद्वयमपि सर्वेषां स्थानम् । तत्र प्राणेन्द्रियं त्वैचिनादीनां स्थानम् । ओषधीनां च ब्रीह्यादिरूपाणाम् । "तस्माल्लोमशा अन्तरतः प्राणा" इति श्रुतेः । बर्हिस्तुल्यत्वाचोपधीनां भगवतो प्राणे । प्राणमिति वक्तव्ये आध्यात्ममपि प्राण- मन्तनिवेश्य घाणे इति । मोदप्रमोदौ सुगन्धविशेपौ । मोदो हि दूराद्यो वाति सुगन्धः । प्रमोदो हि सर्वगन्धाभिभावकः ॥ २॥ रूपाणां तेजसां चक्षुर्दिवः सूर्यस्य चाऽक्षिणी । कर्णी दिशां च तीर्थानां श्रोत्रमाकाशशब्दयोः ॥३॥ तगात्रं वस्तुसाराणां सौभगस्य च भाजनम् । त्वगस्य स्पर्शवायोश्च सर्वमेधस्य चैव हि ॥ ४ ॥ रूपाणामनेकविधानाम् । तेबसां नक्षत्रादीनाम् । भगवतश्चक्षुर्गोलकरूपम् । दिवः स्वर्गस्य सूर्यस्य च । चकारात्तत्सम्बन्धिनाम् । अक्षिणी पूर्ववत् । गोलकभेदेनेन्द्रियांशभेदो वा । कर्णै गोलकरूपौ। दिशामस्मदादिश्रोत्रेन्द्रियदेवतानाम् । चकारादिन्द्रियाणां च । तीर्यानां गङ्गादीनाम् । कर्णौ स्थान- मित्यर्थः । श्रोत्रमिन्द्रियमाकाशचन्दयोः । कर्णशप्फुल्यवच्छिन्ने नभस्युत्पन्नानां शब्दानां श्रोत्रेण ग्रह- णाद्विपयाधारयोर्भगवदिन्द्रियं स्थानम् । वस्तूनां मध्ये ये सारभूताः सुवर्णादयः । उत्कृष्टरूपा वा देवतापरमार्थरूपाः । सौभगस्य सौन्दर्यस्य च । तत्सम्बन्धिनामन्येषां च । भगवद्गात्रं शरीरं स्थानम् । भाजनमिति। सर्वदा स्थानरूपं व्यवहारदशायामपि । अस्य भगवतस्त्वक सादीनां स्थानम् । मेधस्य पावित्र्यस्य । सर्वेषामेव पावित्र्यं भगवचगिन्द्रिये वर्तते । लोके हि जलालुद्धिर्मवति । तदन भग- वतः प्रखेदरूपम् । अतो मेघस्य भगवत्त्वचोऽधिष्ठानवे सन्देहो न कर्त्तय इत्याह-चैव हीति । चकारेण मेधाश्रया गृहीताः । एवकारेण च वगेव स्थानं नाऽन्यदिति । हीति युक्तत्वम् ॥३॥४॥ लोमान्युद्भिजजातीनां यैर्वा यज्ञः सुसम्भृतः । केशश्मनुनखान्यस्य शिलालोहाभ्रविद्युताम् । वाहबो लोकपालानां प्रायशः क्षेमकर्मणाम् ॥ ५ ॥ तर लोमानि सन्ति तान्युद्भिशादीनां सानानि । ऊ भिनतीसुभिदरोदि तस्साझाता उरिका आचिनारीनामिति र.रा, घ, रोमान्न इचिक रा. सोनमा इति नामदर. दिदि सम्मामितिक, ·२ स्कं. ६ अ.१३ श्लो.] श्रीमदल्लभाचार्यचरणविरचिता । पराभूतेरधर्मस्य तमसश्चापि पश्चिमः । नाड्यो नदनदीनां च गोत्राणामस्थिसंहतिः ॥ ९ ॥ पराभूतेः पराजयस्य । अधर्मस्य पापस 1 तमसः अज्ञानस्य । अन्धकारस्य चा। पश्चिमः पृष्ठिभाग आश्रयः । चकारासंसारस्थाऽपि । भगवतो नाड्यो नदनदीनामाश्रयाः। नदाः शोण- मद्रादयः । नद्यो यमुनाद्याः । गोत्राणां पर्वतानाम् । अस्थिसंहतिरसिसडात आश्चयः ॥९॥ अव्यक्तरससिन्धूनां भूतानां निधनस्य च । उदरं विदितं पुंसो हृदयं मनसः पदम् ॥ १० ॥ अव्यक्त प्रकृतिः । रससिन्धूनां क्षारादिसमुद्राणाम् । भूतानां पृथिव्यादिपञ्चभूतानाम् । अस्मदा. दीनां च । निधनस्य प्रलये प्रवेशस्य । चकाराप्रलयानाम् । उदरं भगवतः स्थानम् । तथात्वे प्रमा- णम्-विदितमिति । पुंस उदरमिति सम्पन्धः । अग्रेऽपि भगवतो हृदयमस्मदादीनां मनसः पदं स्थानम् ॥ १०॥ धर्मस्य मम तुभ्यं च कुमाराणां भवस्य च । विज्ञानस्य च तत्त्वस्य परमात्मा परायणम् ॥ ११ ॥ धर्मस्स ब्रह्मणः स्तनाजातस्य । मम वक्तुश्चतुर्मुखस्य । तुभ्यं तव । अथवा । तब यत्प्रयोजन रूसं भक्तिजनक तस । चकारादन्येषां भक्तानाम् । कुमाराणां सनकादीनाम् । भवस्य महादेवस्य । चकाराज्ज्ञानिनां शुकादीनाम् । विज्ञानस्य । तत्त्वस्य महत्तत्वस । चकारात्सूत्रस्य । परमात्मा परमस्स आत्मा अन्तःकरणं । परायणं स्थानमित्यर्थः ।। ११ ॥ एवं सर्वेषां परिच्छिन्नानामुत्पत्तिमुक्त्वा यदर्थमतदुक्तं तदाह-अहमिति सानिमिः- अहं भवान् मनचैनं स इमे मुलगोजाः । सुरासुरनगा नागाः खगा मृगसरीसृपाः ।। १२ ।। गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगाः । पशवः पितरः सिद्धा विद्याधाश्चारणा द्रुमाः ॥ १३ ॥ प्रसादयः सर्वे भगवरस्वरूपाः। समुदायो भगवान् । प्रत्येकं त एवेत्सपरे। अतःपरं फलनिरूपणार्थ- मधिकारिणं साधनं च निरूपयन् पुरुषसूक्ते तनिरूपितत्वातप्रकारेणैव निरूपयति । "पुरुप एपेदं, सर्व"मिति वाक्ये इदं गुणत्रयकार्य शोकत्रयेणोच्यते । तत्र अहं ब्रह्मा । भवानारदः । मयो महा- देवः । चकारात् ये सम्बन्धिनः । एवकारेण तेषु सन्देहामाव उक्तः । विशेषरूपेणापि ते भगवन्त इत्यर्थः । ये इमें मरीयादयः । अन्येऽपि गुनयः । ते अग्रजास्तव ज्येष्ठमातरः सनकादयः । एते मुद्धसत्त्वकार्याः । सुरा मिश्रसत्वकार्याः । अमुरा रजोमिश्रकायाः । नगादयस्वमोमिश्रकार्याः । नगाः १पृटमाग इति प. रमझमन्ननादिसनिसर्गः पाठः सर्वेषु पुमधु. चारो नासि प. र मिति रति ग.प.र, ५ नारानयर्पयन्धिन इसी के. एवं कारगति ग.. - ·श्रीसुनोधिनी । [२.६ स. ८ श्लो. वृक्षादयः । तेषां जातयः अवान्तरा पयसदिरसादयः । सर्वे वृक्षा इति यारत् 1 अथवा । ये पापवृक्षा विभीतकादयस्तेषां न तानि स्थानानीत्याह-यति । यः पलाशादिभिर्यज्ञः सम्मृतो निष्पादितः । सम्भारहेतवो वा अश्वत्यादयः । भगयतः केशश्मनुनपानि शिलालोहाभ्रविद्युतां स्थानानि । तन शिलाया नखानि लोहस्य च । अग्राणां केशाः । विद्युतां श्मभूणि । हिरण्यश्मश्रुत्लात् । वाहनो मगनत इन्द्रियरूपाः पालनकर्तारो देवा इन्द्रादयः तेषां स्थानानि । अन्येपामपि धर्मकर्तृणां भगनवाड्यः स्थानम् । जगद्रक्षकत्वात् । “सप्तभिर्धार्यते मही"ति वास्यात् । प्रायश इति सकामधर्मक व्युदासार्थमुक्तम् ॥५॥ विक्रमो भूर्भुवः स्वश्च क्षेमस्य शरणस्य च । सर्वकामवरस्यापि हरेश्वरण आस्पदम् ॥ ६ ॥ भगवतो विक्रमः पादविक्षेपो भूरादीनां स्थानम् । भूरादिशब्दा अव्ययानि । तेन षष्ठयन्तेऽ- प्येतदेव रूपम् । लोके क्षेमपदार्थस्य लब्धपरिपालनात्मकस्य । शरणपदार्थस चाऽऽश्रितरक्षणरूपस्य । चकारात्प्रपत्तिभक्त्योश्च भगवद्विक्रमः स्थानम् । यद्यपि पादावेव स्थान तथापि कियासहिताविति विक्रम उक्तः । सर्वकामवरस्य सर्वेषां कोमानामाशिषां वरस्य च देवप्रसादनिरूपकस्य । अपिशब्दा- इणिमादीनां मोक्षस्य च हरेश्वरण आस्पद स्थानम् ॥ ६ ॥ अपां वीर्यस्य सर्गस्य पर्जन्यस्य प्रजापतेः। पुंसः शिश्न उपस्थस्तु प्रजात्यानन्दनिर्वृतः ॥ ७॥ अपां जलानाम् । वीर्यस्य रेतसः । सर्गस्य सृष्टे । पर्जन्यस्स मेघस्स । प्रजापतेब्रह्मणस्तैस्य वक्तुः । इदानी स्टयभिनिवेशाभावान्ममेति नोक्तम् । शिश्नो गोलझस् । उपस्थ इन्द्रियम् । तुशब्दः पूर्वव्यावृत्यर्थों लोकप्रसिद्धव्यावृत्यर्थो वा। प्रजातिनिमित्तो य आनन्दः स्वमार्यायां ऋतुकाले सम्भोग- जनितो य आनन्दः । निर्वृति कामस्य उभयोः। अथवा । प्रजातिः सेकः । आनन्दः सुखं स्पर्शनिमित्तम् । निर्वृति. कामशान्तिः । प्रयाणां भगपदिन्द्रिय स्थानम् ।।१७ ॥ पायुर्यमस्य मित्रस्य परिमोक्षस्य नारद । हिंसाया निम्तेर्मृत्योर्निरयस्य गुदः स्मृतः ॥ ८॥ भगनतः पायुः स्थान यगादीनाम् । यमः पितृराजः । मिनः पाप्यधिष्ठातूदेवता । परिमोक्षस मलत्यागलक्षणम्य सव्यापारम्पन्द्रियम्य । नारदेति सम्बोधनं ये ये कलहक रस्तेपामपि तस्यान- मिति सूचनार्थम् । अयना । नारदो हरीतकीरूपः । अनुभूतफलहानां कलहमुद्भाव्य तद्वारा तेषां निवारकत्वात् । हिंगायाः प्राणिवधाय । नितेर्दिक्पतिरूपायाः । गृत्योर्मारकस्य । निरयस नरकम्प । भगवतो गुदः म्यानम् । असमीचीनानां तत्स्वान वदन् भीतः सन्नाह स्मृत इति । एवं दि म्मयते । पायुगुदयोगोलकेन्द्रियरपत्यम् ॥ ८ ॥ २ सामनानानिति दगम, ५ पायो fitor अधिनायादीग, पति ब.ग यस्येति निवरिति पह ·२ स्कं. ६. १३ श्लो.] श्रीमद्वल्लमाचार्यचरणविरचिता । पराभूतेरधर्मस्य तमसश्चापि पश्चिमः। नाड्यो नदनदीनां च गोत्राणामस्थिसंहतिः ॥९॥ पराभूतेः पराजयस्य । अधर्मस्य पापस्स | तमसः अज्ञानस्य । अन्धकारस्य वा । पश्चिमः पृष्ठिभाग आश्रयः । चकारात्संसारसाऽपि । मगवतो नाड्यो नदनदीनामाश्रयाः । नदाः शोण- भद्रादयः । नयो यमुनायाः) गोत्राणां पर्वतानाम् । बस्थिसंहतिरसिसकात आश्रयः ॥ ९ ॥ अव्यक्तरससिन्धूनां भूतानां निधनस्य च । उदरं विदितं पुंसो हृदयं मनसः पदम् ॥ १० ॥ अव्यक्तं प्रकृतिः । रससिन्धूनां क्षारादिसमुद्राणाम् । भूतानां पृथिव्यादिपञ्चभूतानाम् । अस्मदा- दीनां च । निधनस प्रलये प्रवेशस्य । चकाराप्रलयानाम् । उदरं भगवतः स्थानम् । तथाचे प्रमा- णम्-विदितमिति । पुंस उदरमिति सम्बन्धः । अग्रेऽपि मगवतो हृदयममदादीनां मनसः पदं स्थानम् ॥ १०॥ धर्मस्य मम तुभ्यं च कुमाराणां भवस्य च । विज्ञानस्य च तत्वस्य परमात्मा परायणम् ॥ ११ ॥ धर्मस्य ब्रमणः स्तनामातस्य । मम वक्तुश्चतुर्मुखस्स । तुम्यं तव । अथवा । तब यत्प्रयोजन रूपं भक्तिजनक तस्य । चकारादन्येषां भक्तानाम् । कुमाराणां सनकादीनाम् । भवस्स महादेवस्स । चकाराज्ज्ञानिनां शुकादीनाम् । विज्ञानस्य । तत्वस महत्तत्त्वस । चकारात्स्वस । परमारमा परमस्स आत्मा अन्तःकरणं । परायणं स्थानमित्यर्थः ॥११॥ एवं सर्वेषां परिच्छिन्नानामुत्पत्तिमुक्त्या यदर्थमेतदुक्तं तदाह-अहमिति सानिमिः- अहं भवान् भवश्चैत्रं च इमे मुनयोऽग्रजाः । सुरासुरनगा नागाः खगा मृगसरीसृपाः ॥ १२ ॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगाः । पशवः पितरः सिद्धा विद्यानाश्चारणा द्रुमाः ॥ १३ ॥ महादयः सर्वे भगवत्स्वरूपाः। समुदायो मगवान् । प्रत्येकं त एवेत्यपरे । अतःपरं फलनिरूपणार्य- भधिकारिणं साधनं चै निरूपयन् पुरुषसूक्ते तनिरूपितत्तातन्त्रकारेणैव निरूपयति । "पुरुप एयेदं . सर्व"मिति वात्ये इदं गुणत्रयकार्य शोकत्रयेणोच्यते । तत्र अहं नसा ! मवान्नारदः । मयो महा. देवः । चकारात् ये सम्बन्धिनः । एवंकारेण तेषु सन्देहामात्र उक्तः । विशेषरूपेणाऽपि ते भगवन्त इत्यर्थः । ये इमे मरीयादयः । अन्येऽपि मुनयः । ते अनजान्नव ज्येष्ठनातरः सनकादयः । एते शुद्धसत्वकार्पाः । सुरा मिश्रसत्त्वकार्या: अमुरारजोमिप्रकायाः । नगादपस्तमोमिश्रकार्याः । नगाः १ पृष्टभाग इति प. २मानानादिलनिसर्गः पाठः गर्ने पुन्दर. ३ पका नासि .. पेनिटीति दी स. प. ४. ५ चाराप्रपसंयम्धिन इति क. एवं कारगति प.र. -- ·श्रीसुबोधिनी। [२ स्कं. ६ अ. १६ को. पर्वताः । नागा गजाः । खगाः पक्षिणः । मृगा हरिणादयः । सरीसृपाः सर्पाः। एते शुद्धतामसाः । गन्धर्वाप्सरसो रजोमिश्नाः । यक्षरक्षमादयस्तमोमिश्राः। उरगा जातिसर्पाः। पशुप्रभृतयः सत्त्व- मिश्राः । पशवो गवादयः । सिद्धादयस्त्रयः अन्तरिक्षे सत्वादिगुणप्रधानाः । द्रुमाः केवल- तामसाः ॥ १२॥ १३॥ तामसानाह- अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनभौकसः । ग्रहक्षकेतवस्तारास्तडितः स्तनयित्नवः ॥ १४ ॥ अन्ये चेति । विविधा मत्स्यादयः । जलौकसः स्थलौकसो नभौकसश्च । ग्रहा बुधादयः । प्रक्षा अश्चिन्यादयः । केतवो धूमकेतुप्रभृतयः । तारा अन्यानि नक्षत्राणि । तडितो विद्युतः । स्तनयिक्षयो गर्जितानि ॥ १४ ॥ सर्वानुद्देशतो निरूप्य तेषां पुरुषत्वमाह-- सर्व पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवञ्च यत् । तेनेदमावृतं विश्वं वितस्तिमधितिष्ठति ॥ १५ ॥ सर्व पुरुप एवेति । पूर्वोक्तं निरुपितं सर्वं पुरुष एव । इदमपि परिदृश्यमान जडात्मकं सर्व पुरुष एव । कालत्रयाधीनस्य पुरुपवाभावमाशझ्याऽऽह-भूतं भव्यं भवदिति । चकारात- बोपन्नानामपि ग्रहणम् । यदिति प्रसिद्धम् । तेन श्रुतिसिद्धत्वान्नाऽन युक्तिर्वक्तव्येत्यर्थः । अनेन "पुरुप एवेदं सर्वमि"सद्धार्थः कथितः। भगवतो विश्वमात्रले तेन परिच्छेदसम्भवादपरि- च्छिन्नताव्याहतिरित्याशझ्याऽऽह-तेनेदमिति । विश्वेन न भगवानावृतः परिच्छिन्नः किन्तु विश्वमेव तेन आवृतं परिच्छिन्नम् । जातिवत्परिच्छेदं वारयति-वितस्तिमधितिष्ठेतीति । जाति- हि तायन्माने स्थिता तं व्याप्नोति । अयं तु वितस्तिमधितिष्ठति । "अत्यतिष्ठदशाङ्गुलमि"ति सूक्त दशाङ्गुलमुक्तम् । वितस्तिस्तु द्वादशाकुलम् । तथापि क्षुद्राङ्गुलिमानेन तदुपपद्यते । दशाङ्गुला वा वितस्तिः। अङ्गुष्ठदेशिनीमध्यं तावदेव । अनेनोभयध्याने सम्पूर्णो भगवान् ज्ञातो भवति । अतो विश्वा- त्मकः स्यूलः । वितस्त्यात्मकोऽतिरिक्तः । तुल्यश्च प्रमाणतोऽपि भवति । अष्टवितस्त्यात्मकः पुरुषः । ततः सर्वतो वितरत्यारमकोऽष्टवितस्त्यात्मकोऽपि भवत्यधिकोऽपि भवति । तस्मायावान् भगवान् सर्व तावानधिकस्ततोऽप्यधिक इति न परिच्छेदः सम्भवति । किय । नाऽयं वितस्तिमाने तिष्ठति किन्तु ततोऽप्यधिकं तिष्ठनि । अतः मुतरा नै परिच्छेदः ॥ १५ ॥ तन सितम्य ततोऽप्यधिकच्याही दृष्टान्तमाह- स्वधिप्प्यं प्रतपन्प्राणो पहिश्च प्रतपत्यसो । एवं विराज प्रतपस्तपरयन्तर्वहिः पुमान् ॥ १६ ॥ पसरवायसी प. प. समधार्थ तिर, प. प. ३ मपिदिष्टतेति रा. रितिप...

·२ स्कं. ६ अ.१७लो.] श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणविरचिता । स्त्रधिष्ण्यमिति । यथा प्राणः सूर्यः खधिष्ण्यं मण्डलं प्रतपन् वहिरपि सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड प्रतपति । प्राणो वा आसन्यः स्वधिष्ण्यं शरीरं प्रतपन् सजीवं कुर्वन् पहिश्च फूत्कारनिःश्वासैः प्रत- पति काष्ठादीननियुक्तान्करोति । एवं पुरुषोऽपि विराज प्रतपस्तद्वहिरपि तपति । प्राणादीनां मध्य- प्रकाशकत्वाभावात्सइट्टिततया तन विवराभावान्मण्डलमध्यं न प्रकाशयति । अयं तु ब्रह्माण्डमध्यमपि प्रकाशयति । तदाह–अन्तरिति । पुरुषो हि स्त्रियं सर्वतः प्रकाशयति ॥ १६ ॥ एवमपरिच्छेदं खेप्रकाशत्वं चोक्त्वा तेन ब्रह्मत्वं साधयित्वा तस्य प्रपञ्चनिःप्रपञ्चफलदातृत्वं साध- यितुमुभयखामिलमाह-- सोऽमृतस्याऽभयस्येशो मरीमन्नं यदत्यगात् । महिमप ततो ब्रह्मन् पुरुषस्य दुरत्ययः ॥ १७ ॥ सोऽमृतस्येति । स हि पुरुषः अमृतस्स नित्यसुखस्स अभयस्य मोक्षसुखस्य च ईशः खामी । उभयं दातुं शक्त इत्यर्थः। उमयदाने सामर्थ्यमाह-मय॑मन्नमिति । मर्त्य मरणात्मकं विराटशरीर ययस्मादत्यगात् अतिक्रम्य स्थितः । अतोऽमृतं दातुं शक्तः । अन्नं अद्यते अति च भूतानीति मृत्यु कर्मफलं वा । यस्मादतिक्रम्य स्थितस्तस्मादमयस्येशः। अनेन "उताऽमृतत्वस्येशान" इसर्द्धर्थिः कथितः। तत्र "अन्नेनाऽतिरोहती"ति बन्नेन हेतुना तिरोभाव नै प्राप्नोति । सर्वे हि मृत्युना कर्मणा वा तिरोभावं प्राप्नुवन्ति । अयं तु न तथेत्यर्थः । ननु यः सर्वो न स सर्वातिरिक्तः।यो वाऽसर्वः यो चाऽतिरिक्तः स न सर्वः । प्रेपचस्याऽर्द्धपरिच्छेदकत्वं नाऽस्ति । तथा सति निजानन्दसेशो न भवेत् । तस्मादविरोधप्रकारेण समर्थनानुपपत्तेः परस्परविरुद्धधर्माश्रयत्वेनाऽभेदो न सादित्साशाह- महिमैप ततो ब्रह्मन्निति । ततो विरुद्धोमयधर्माश्रयत्वाद्भगवतो महिमा । न हि विरुद्ध- धर्माम्यां खानयभेदा कर्तुं शक्यते । एकस्मिन्नेवालये उभयो तत्वात् । किन्तु धर्माणां परस्पर विरोधो लोकवत्कार्य कर्तुमसमः स्वाश्रयस्य महिमानं पोषयति । सर्वत्र समर्थस्तन चेदसमर्थस्तदा तस्मिन् कश्चिन्महिमा वर्त्तते येन प्रतिबद्धः स्वकार्य कर्तुं न शमोतीति सिद्धम् । तस्मादेप एव महिमा यद्वि- रुद्धधर्मानयत्वमिति । तस्य धर्मस्याऽनन्यसिद्धस कार्यसाधकत्यं न क्वचित्सिद्धमिति महिमः प्रति- पन्धकता न युक्ता । असमोईत्याच धर्मस्य । न वा अविरोधः । उक्तिमात्रविरुद्धत्यात् । अतो विरुद्धधर्माश्रयत्वमेव महिमा । बलौकिकत्वात् । स च महिमा दुरत्ययः केनाऽप्यतिकान्तुमशस्यो पुझ्या कृत्या या । अविरोध का एकधर्मनिराकरणं या देशकालादिभेदेन व्ययस्यां या ने कपिदापि रुतुं शक्तः । लोके उभयकार्यदर्शनात् । प्रमन्निति सम्बोधनं भगवन्माहात्म्ययोपनार्यम् । सूक्ते न महिम एतावतं प्रतिपाय तेन पुरुपमाहात्म्यमाह-महत्त्वेन हि माहात्म्यमनिशयितं भवनि । स एव हि दुरत्ययाः ॥१७॥ समाग्रस मम्मामति क.स. १ मामासी स.ग.प.१. गमती ग.. ४ नमानी पसी ग.. मायमररिररोदरीत रु. रा. रिसेपमन्यानी रा. . vोग .ग. प... पापी. ९ महिनो र.

·८४ श्रीसुबोधिनी। [२ स्क.६.१९ श्लो. एव भगवतोऽपरिच्छेदनिरूपणेन माहात्म्य निरूप्योभयफलेशल निरूपितम् । लोके तस्याऽप्रक- टने कृते व्यर्थ भवेदिति तत्प्रकटनार्थ पुरुपभेद फलभेद् च निरूपयति- पादेषु सर्वभूतानि पुंसः स्थितिपदो विदुः । अमृतं क्षेममभयं त्रिमूोऽधायि मूर्द्धसु ॥ १८॥ पादेषु सर्वभूतानीति । पादेषु भूरादिलोकेषु सर्वाणि भूतानीत्यर्थ । अनेन स्थानमेदारफल- भेदो भविष्यतीति सूचितम् । ननु सर्मावयवेषु लोकत्वनिरूपणात्कय पादेप्येव सर्वे रोका इत्यत आह–पुंसः स्थितिपद इति । तिष्ठन्यस्मिन्निति स्था मूरादिलोका स्थितिशब्दवाच्या भवन्ति । स्थितय पादा यस्येति स्थितिपात् । स हि लोका अवयवा अप्येवयविन भगवन्त प्रति पादा एव । तत्तत्यानमधिष्ठाय यतो भगवास्तिष्ठतीति । अर प्रमाणमाह-विदुरिति । “पादोऽस्य सर्वा भृतानी"ति भगवन्माहात्म्यार्य सर्वाण्यपि भूतान्येक पाद इत्युक्तम् । अथवा । पादा पादस्थिता पुरुषान। "तात्स्यात्तव्यपदेश" इति न्यायेन पादा एव सर्वाणि भूतानि । एकवचन तु जासमि- प्रायम् । एव भगवदवयवेषु सर्वेपा जीवाना स्थितिमुक्ता तद्भोग्यस्य फलस्स स्थितिमाह-अमृत- मिति । भगवति सुखचतुष्टयमस्ति । अनित्यमेक, नित्य विविधमिति । तस्स निविधस्याऽप्यमृत क्षेममभयमिति नामनयम् । तेपा स्थानमाह-निमोऽधापि मूर्द्धखिति । नयाणा लोकाना मूर्द्धा महर्लोकः । तस्य मूर्द्धसु जनस्तप सत्यलोकेषु निविधमपि सुख स्थापितमित्यर्थ । अत्रैव व्यवस्था निलोक्यामनित्यमेव सुखम् । महलोकेऽपि स्थानत्यागलक्षणस दु खस विधमानत्वात् । "यान्त्यू प्मणा महर्लोकमि"ति वास्यात्तत्राऽप्यनित्यप्राय सुखम् । अतो जनलोके अमृत सुखम् । तस खरूपत स्थानतश्च नाशामावात् । तपोलोके तु क्षेमम् । अक्षेमदर्शनामावात् । जनलोके तु मह- लोकात्पलाप्य आगताना दुःखिताना दर्शनरूपमक्षेमदर्शनमस्ति । जनलोकस्थितास्तु नैव तपोलोके गच्छन्तीति तनत्य सुख क्षेममेव । सत्यलोके लमय सुखम् । मोक्षप्रत्यासन्नत्वात् । अतो नित्य सुख निष्वेव रोकेषु । इदमेवाऽमय सुख ज्ञानिन प्राप्नुवन्ति न्यासिन । तदने वक्ष्यते । "त्रिपादस्या- ऽमृतं दियी सस्याऽप्ययमेवाऽर्थः । अस्य त्रिपादमृत दिवि। उपरितनलोकेम्वित्यर्थः । निलोकपक्षा. मिप्रायेण दिवीत्युक्तम् ॥ १८॥ एतेपा सुखाना भोक्तुनाई.- पादास्त्रयो पहिश्वाऽऽसन्नप्रजानां य आश्रमाः। अन्तस्त्रिलोस्यास्त्वपरो गृहमेघोऽवृहद्रतः ॥ १९ ॥ पादास्नयो परियाऽऽसन्निति । चत्वारो वर्णा भगवतयत्वार पादा । यतो भगवास्तान- धिनिष्ठति । तत्र प्रय पादा-प्रवचारी, पानप्रस , सन्यासी च । ते नयोऽपि पिरोस्या पहि- याऽऽसन् । चकारात्म्वेच्छया अन्तरपि । तेषा व्युनान्ताना नयागामेक साधर्म्यमाह-अप्रजानां पानमा इति । न प्रजायन्ते पुनादिम्पेणेत्यप्रजा गृहस्सव्यतिरिक्ता । तेपाय आश्रमा । पनि विस विशाभूतानीति ग orlत्रीप (भरमानिकप विभाइपायीतिम ४जनठोको अग्रतमिति ·२ स्कं. ६ अ. २१ सो.] श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणविरचिता । आश्रमधर्मत्वेन ते न मजायन्ते न तु बन्या- । अर्थात्ते सुखत्रयस्स भोक्तारः । अनित्यसुखमोक्तारमाह- अन्तस्त्रिलोक्यास्त्वपर इति । त्रिलोक्या अन्तः अपरो हीनः स गृहस्सः । गृह एव मेधा बुद्धिर्यस्येति वायो दोपः । अबृहद्त इसान्तरः । दृहत्स्थूलमूर्खरेतोसं व्रतं यस नास्त्रि स तयोकः ॥१९॥ एवं वर्णचतुष्टयस्य स्वरूपं फलं चोक्त्वा तेषां वैलक्षण्ये हेतुमाह- सृती विचक्रमे विष्वडू लाशनानशने उभे । यदविद्या च विद्या च पुरुपस्तूभयाश्रयः ॥ २० ॥ सृती विचक्रमे विघडिति । न हि समावत एव ते तया जाताः । किन्तु भगवानेव मार्ग- द्वयेन गच्छति । तदनुरोधेन तेऽपि लोकास्तमनुगच्छन्ति । तदाह । सृती मागौं । विचक्रमे विशेपे- णाऽऽक्रान्तवान् । विष्वङ् परितः । एकस्मिन्नपि मार्गे एकोऽप्यंशोनाकान्तो नास्त्रीत्यर्थः । तत्र भेदकमाह-साशनानशने उभे इति । एक साशनमार्गः । अशनेन सहित साशनं कर्मफल- भोगसहितम् । एकस्त्वनशनमार्गः कर्मफलमोगरहितः । ते उभे । नत्लन्ययोरत्र निरूपणम् । ननु भगवान्किमिति मार्गद्वयेन गच्छति ? तयाऽऽइ-पदविद्या च विद्या चेति । भगवतो गमने शक्तिद्वयमविद्या विद्या च। तत्राऽविद्या साशनमार्गे एव चलति । विद्या लनशनमार्गे। भगवास्तूमया- श्रितस्तदनुरोधेनोमयत्र चलति । अन्यया मगच्छक्तित्वं तयोर्न सात्। चकारात्तचत्कार्य सामग्री च न मार्गान्तरे गच्छतीत्यर्थः॥ २०॥ एवं मार्गभेदेन मोक्तुभेदात्फलभेदं निरूप्य, तस्मायुरुपादयं विरापुरुषो भिन्न इति वक्तुं तत उत्पन्नत्वमाह- तस्मादण्डं विराट् जझे भूतेन्द्रियगुणात्मकः । तव्यमत्यगाद्विश्वं गोभिः सूर्य इवाऽतपन् ॥ २१ ॥ तस्मादिति । तस्मात्परमपुरुषान्नारायणादण्डं ब्रह्माण्डं जातम् । तस्मादविदेवादिदाप्यात्मिक- मण्डं जातमित्यर्थः । तस्मादण्डाद्विरान बड़े । स च मतेन्द्रियगुणात्मकः । मूतान्यधिभूतं द्रव्यम् । इन्द्रियाण्यध्यात्मम् । गुणा अधिदैवमिति । अयवा । महाभूतानि, इन्द्रियाणि, शब्दादयश्च पिपयाः । शरीरेन्द्रियैविपयमोगकर्तेपर्यः । सोऽपि पितृवदाममणं कृतवानित्याह-लद्रव्यमत्यगादिति । तद्विधात्मक द्रव्यं प्रमाण्डरूपं खशरीरमत्यगात् । अतिक्रम्य दशाङ्गुलपक्ष्या स्थित इत्यर्थः । न केवलमपरिच्छेदसाम्यं किन्तु स्वप्रकाशकमपीत्साह-गोभिः सूर्य इवाऽत्तपन्निति । गोमिः सकिरणैर्यया सूर्यः स्वपिप्णयमपि तपति पहिरपि, तदत् अयमपि खशरीरं पहिरपि प्रकाशितवा- नित्यर्थः ॥२१॥ पक्षम्पनुमिति क. ३ विवर हात ग... 1विडिति सईम पुसरे पार, ५ लादण्टादिति याचिकः पाठः, सप्याग्निरामेतिह, ·श्रीसुयोधिनी। [२ स्कं. ६ अ. २६ एवं द्विविधं विश्वं प्रतिपाय, नियम्यनियामकमावार्थ पुरुषद्वयं च प्रतिपाद्य, अमूर्तानां समागम मुक्त्वा, यज्ञरूपस्याऽपि भगवतः सर्वपदार्थसम्बन्धश्रवणात्तत्साधनभूतानां पदार्थानां भगवतिनले पूर्वोक्तसर्वत्वं विरुध्येतेयाशय, तदीयपदार्थानामपि भगवानेव तत्त्वमित्याह- यदाऽस्य नाभ्यानलिनादहमासं महात्मनः । नाऽविदं यज्ञसम्भारान् पुरुषावयवाहते ॥ २२ ॥ यदाऽस्य नाभ्यानलिनादिति । यदैतन्न निरूप्यते तदा जैमिनिसिद्धान्तन्यायेन पदार्थलसौ पूर्वोक्तभगवत्स्वरूपवाचकानां वाक्यानामर्थवादत्वं स्यात् । अतो महता कप्टेन निरूपितमप्यनिरूपितं भवेत् । तस्माद्यज्ञोपयोगिपदार्थानां भगवदवयवत्वं निरूपयति । तत्र ब्रह्मा स्वयमाह-यदा अहं (१) अस्य नाभ्याः यन्नलिनं कमलं तस्मादहमासम् , तदा मया विचारितमयमाराधनीय इति । यतोऽयं महान् । महानात्मा स्वरूपमन्तःकरणं वा यस्य । अयं ह्याराधितो महत्फलं दास्यतीति । तदा केना- राघनीय इति जिज्ञासायां योगजधर्मेण यज्ञमपश्यम् । स कथं कर्तव्य इत्याकाङ्क्षायां वेदपर्यालोचनेन सम्भारैः पशुपुरोडाशादिभिः कर्तव्य इति ज्ञातम् । तत्र क ते पशुपुरोडाशादय इति जिज्ञासायां यद्यो- गजधर्मेण ज्ञातवांस्तदाह-नाऽविदं यज्ञसम्भारानिति । पुरुपावयवव्यतिरेकेण अहं यज्ञस सम्भारानाऽविदं न ज्ञातवानस्मि । तदा स एव पुरुषो यज्ञरूपेण प्रादुर्भूत इत्यर्थः । अनेन साधन- रूपः स इत्युक्तं भवति ॥ २२॥ तन के के सम्भारास्तेष्वक्यवेषु दृष्टा इत्याकाहापामाह- तेपु यज्ञस्य पशवः सवनस्पतयः कुशाः । इदं च देवयजनं कालश्चोरुगुणान्वितः ॥ २३ ॥ वस्तून्योषधयः स्नेहा रसलोहमृदो जलम् । ऋचो यपि सामानि चातुर्होत्रं च सत्तम ॥ २४ ॥ नामधेयानि मन्त्राश्च दक्षिणाश्च व्रतानि च । देवतानुक्रमः कल्पः सङ्कल्पः सूत्रमेव च ॥२५॥ गतयो मतयश्चैव प्रायश्चित्तं समर्पणम् । पुरुषावयवरेते सम्भाराः सम्भूता मया ॥ २६ ॥ तेप्चिति । तेष्वषयवेषु यज्ञस सम्पन्धिनः पशवः अजादयः। सवनस्पतयो वनसतिस- हिता यूपसहिताः । सवनसतयः कुशा इति वा सम्बन्धः । तदा वनस्पतयोऽश्वत्यादयः । पुल्या यहींरूपाः । इदं च देवयजनम् । देवा इज्यन्ते अस्मिन्निति यज्ञनिर्देषयजनम् । इदमि- त्यहुल्या प्रदर्शितम् । अनेन पत्रमूमौ स्थित्वा भागवतं कथयतीति ज्ञापितम् । चकारादेवयजनान्तरमपि। कालो यसन्तादिः । चकाराद्योगविशेपो नैमित्तिकः । उरुगुणान्वित इति । यदि तस्मिन्काले सूर्यो नाऽऽयिः स्यात्-पुरस्ताचन्द्रमा अभ्युदियात्-सस्यसम्पत्तियेत् । अन्येऽपि मम्मारिवारिक ३ पदादेवि स..

·८७ २ स्कं. ६.२७ शो.] श्रीमदल्टमाचार्यचरणविरचिता । गुणाः कालस्य बहवो वेदे उक्ताः । स उरुगुणान्वितः कालः । वस्तूनि पानादीनि । ओपधयो श्रीहियवादयः । लेहा धृतादयः । रसा दधिमध्वादयः । सोहाः स्वविसादयः । मृदो महावीराद्यर्याः । जलं वसतीवरीप्रभृतयः । ऋचो यदृषि सामानि वेदत्रयमत्राः । चातुर्होत्रं होत्रादिचतुर्गुगसाध्यं कर्म । चतुर्होतृनिदानकं वा । अत्र सत्तमेनि सम्बोधनमुक्तार्यविश्वासाय । नामधेयानि ज्योतिष्टोमादीनि । मन्त्राः स्वाहाकारादयः । चकारान्निगदाः । दक्षिणा गावः । सकाराद्वराः । ब्रतानि दीक्षादयः । चकारान्मांसभक्षणादिनिषादयः । देवतानुक्रम इत्यानां देवतानामानुपूर्वी आमेयः कृष्णग्रीव इत्यादिरूपा । कल्पः कल्पसूत्रम् । सङ्कल्पः कामनाविषयः । सूत्र न्यायसूत्रम् । पद्धतिर्वा । गतयो विष्णुक्रमाद्याः । मतयो देवताध्यानानि । चकारादाचतुर्याकर्मणोऽमिसमीक्षणादि । प्राय- चित्तं बनानातमित्यादि । समर्पणं संस्था । निवेदनं वा । एतावन्तो हि यने सम्भाराः । पुरुषावयवैरेन कृता इत्याद-पुरुपाययवैरिति । अनाऽवयवादिच्यवस्था तृतीयस्कन्धे वक्ष्यते । एते सम्भाराः पुरुषाश्यख सम्भृताः । मवेति साधारणाधिकारिणा नैवं कर्तुं शक्यत इति सूचितम् ॥ २३ ॥ २४ ॥ २५ ॥ २६ ॥ ततः किमत आह- इति सम्भृतसम्भारः पुरुषावयवैरहम् । तमेव पुरुयं यज्ञं तेनैवाऽयजमीश्वरम् ॥ २७ ॥ इति सम्भृतसम्भार इति । इत्यमुना प्रकारेण पुरुषाययवैरेव सम्भृतसम्भारो मूत्रा तेन यझेन तमेव पुरुषमवजम् । फलार्थ न यागः किन्तीधरामिति । तदाह-ईश्वरनिति । यथा मया यागः कृत एवमेव करणमुचितम् | यज्ञीयान्पदार्यान् मस्या भगवदवयवानिर्भावं कृत्वा तत उत्पाद्य मगवत्रीत्यर्थमेव तैर्मगवत्कर्मकरणम् । भगवतो ह्यस्ति किञ्चित्कार्य स्वार्थम् । यया पुरुषस्य खप्रयोजनार्थ सर्वाणि कर्माणि तथा मगवतः प्रयोजनार्थ सर्वे यागाः। ततश्च ते यदि भगवदवपर- खोत्पादितैः पक्षादिभिर्भगवस्कायं कुर्युस्तदा मगवदर्य तत्फलं भवति । नाऽन्यया । यद्यपि लौकिका अपि पदार्यास्तथैवोत्पन्नास्तथापि ते सर्वार्या इति नैकान्ततो यागफलसाधकत्यम् । मध्यमाधि- कारिणस्तु यज्ञार्थमेव तथा ज्ञात्वा तान्पदार्यान् सम्पाय यन्त्रकरणे फलं मवति । परं तरूतं समर्प- णीयम् । यदा पुनस्तया अज्ञानातैः पदार्यागं करोति तदा तकलं भगवान्न गृहाति । नान्य- दीपैः कृनं भगवान् गृह्णानि । यत्सुनागार्यमेव न पदार्याः सम्पादिताः किन्तु साधारणास्ते । तैस्तु फलमेव नोत्पयते । उत्पद्यमानं वा काकनालीयन्यायेनोपयते चेत्ते पदार्यास्तदर्थ मवेयुः । एवं याग- स्वतुर्दा निम्पद्यते-उत्तम-मध्यम-निकृष्ट-निष्फलभेदेन । तर पशयो भगवत ऊरदेशादुलनाः । लोमभ्यो वृक्षाः। खेदसहितम्यः कुशाः । देवयजनं पझ्याम् । काठः पक्ष्मम्यः । वस्तून्योष्ठा- दिमिः । खेहा दृष्टया । रसा जिलातः । मृदो माणात् । बानि नाडीम्यः । ऋयो यषि सामानि कर्णाम्यां मस्तकाच । चातुर्होनं कर्म बाहुभ्यः । नामधेयानि मुसात् । मनाय शिरोऽ- क्यवेभ्यः 1 दक्षिणा गावो वामोपदेशात् । प्रतानि मनसः । देवताउनुकमा पर्वम्यः । कल्यो १ रगयनिििनमदा इति क. २ इलारिया इन म... ३ रातोति इति क.स.स. ४-14 2- ५ निगायचे दी ग.

·श्रीसुबोधिनी। [२ स्कं. ६.३१ श्यो. बलात् । सङ्कल्पो बुद्धः । सूत्रं प्राणात् । विहारयोगरूपं वा । गतयो विक्रमात् । मतयो ज्ञाने- न्द्रियेभ्यः । प्रायश्चित्तं कर्मेन्द्रियेन्यः । समर्पणमात्मनः । अन्येऽपि यज्ञियाः पदार्या यथायथमूयाः । अत एव वेदे सर्वे यज्ञियाः पदार्था भक्तिमतिः साक्षास्क्रिपन्ते । पश्चात्ततोऽवयवातेषां पदार्यानामाहरणं क्रियते । तदनन्तरं यागः । अन्यथा-अपश्यत् , आहरत्, अयजतेति वैयर्थ्यापत्तिः ॥ २७ ॥ ततस्ते भ्रातर इमे प्रजानां पतयो नव । अयजन् व्यक्तमव्यक्तं पुरुषं सुसमाहिताः ॥ २८ ॥ एवं यथा मया कृतं तथैव तस्करणानन्तरं ते इमे भ्रातरो मरीच्यादयः । प्रजानां पतयः । नव- विधप्रजानां नवविधाः स्वयम् । अयजन् । ततः सात्विकसात्त्विकेषु व्यक्तो गगवान् । तामसतामसेप्व- ध्यक्तः । मध्यमेषु द्वयम् । तदाह-व्यक्तमव्यक्तमिति । सुसमाहिताः सावधानाः । अन्यार्थ- पदाथैरमेलनार्थ ज्ञानार्थमुत्पादनार्थ वा ॥२८॥ ततश्च मनवः काल ईजिरे ऋषयोऽपरे । पितरो विबुधा दैत्या मनुष्याः क्रतुभिर्विभुम् ॥ २९ ॥ तदनन्तरं बहुकालव्यवधानेन मनवः केवलमीजिरे । अपयथ्यापरे च । एते सत्वादिभेदा द्वितीय- कक्षायाम् । ततस्तृतीयकक्षायां पितरो विबुधा दैत्याः राजसाः सात्त्विकास्तामसाश्च | मनुष्यास्तु चतुर्थकक्षायाम् । अतस्ते सन्निपातरूपा एकविधा एव । तथापि प्रमादपि कुर्वाणाः कामिक विधि- रफलं प्राप्नुवन्ति समर्थवाद्भगवतः । तदाह-विभुमिति । क्रतुभिरिति द्वादशाहादिभिः ॥२९॥ एवं सर्वपदार्थानामुत्पत्तिं भगवतः सकाशादुक्त्वा थितिमाह- नारायणे भगवति तदिदं विश्वमाहितम् । गृहीतमायोरुगुणः सर्गादावगुणः स्वतः ॥ ३०॥ नारायण इति । विश्वाधारत्वेन भगवदाधारत्नव्युदासाथै नारायण इत्युक्तम् । "आपो मारा इति प्रोक्ता" इति प्रकारेण पुरुष एव नारायणः । तदिमिति लौकिकं वैदिकं च । आहित सापितम् ॥३०॥ ननु भगवतैब चेदुत्पत्तिस्थिती कियेते, अर्थात्प्रलयश्च, तदा भवतां वोपयोगः १ तपाऽऽह- सृजामि तनियुक्तोऽहं हरो हरति तदशः । विश्वं पुरुपरूपेण परिपाति त्रिशक्तिधृक् ॥ ३१ ॥ सृजामि तनियुत्तोऽहमिति । भगवान् हि प्रकारप्रदर्शनार्थ सर्वानेव पदार्थान् कृतवान् । ततः परम्परानिष्पत्यर्थं मामाज्ञापयति । संहाराय च महादेवम् । अतो ये भगवतोत्पादितास्तद्वेश्या या ते भगवतन मारणीया न महादेवादिशेस्याः । अतो भगवदवतारः । पालनं तु भगवानेव करोती- १ पीपाशी प. प. र पत्रपत्रिति इ. रा. ग. गृहीलापुत्तरार्थस्य प्याथ्यापसमायणीमदापानिमतसं मन्दिापम् . स्या विघ.

·२ स्कं. ६ अ. ३३ श्लो.] श्रीमदल्लभाचार्यचरणविरचिता। त्याह--विश्वमिति । स हि पुरुपरूपेण विश्वं परिपालयति । अत एव तदनुरोधेनैव हरः संहरतीति तदशलमुक्तम् । यद्यप्येतावृत्ततिप्रलयौ कुरुतस्तैयापि तत्करणसामथ्य मगपदधीनमेवेसाह-त्रिश- क्तिगिति ॥ ३१ ॥ एवमंशत्रयं निरूप्य माहात्म्यं वक्तुं पूर्वोक्तमुपसंहरति--- इति तेऽभिहितं तात यथेदमनुपृच्छसि । नाऽन्यद्भगवतः किञ्चिद्भाव्यं सदसदात्मकम् ॥३२॥ इतीति । पृष्टं तु त्वयैतावदेव । माहात्म्यकथनं बदायाति । तद्ने कथयिष्यामीति भावः । किमुकमित्यपेक्षायामाह-नाऽन्यद्भगवत इति । यावन्तः प्रश्नाः कृताः स्वरूपतः प्रकारतो वा । सत्र सर्वत्र उत्तरं भगवानेव । यतो भगवद्भ्यतिरिक्तं किमपि नास्ति । ननु सर्वांधारत्वेन वस्तुतत्त्व- रूपेण च मतान्तरस्थैरपि सर्व भगवानित्यङ्गीक्रियते । ततोऽस्मिन्मार्गे को विशेष इत्याकाङ्क्षायामाह- भाव्यमिति । यत्रियया निप्पायम् । यत्र हि क्रिया व्यापृता भवति तद्भगयानित्यर्थः । ननु ब्रह्मवादेऽपि सर्व ब्रह्म । ततोऽस्मिन्मार्गे को विशेषस्तत्राऽऽह-सदसदात्मकमिति । सदसन- बहारयोग्य घटादिकं शशशृङ्गादिकमपि । भ्रमविषयश्च । तस्माधनापि मिथ्याप्रत्ययस्तद्विपयोऽपि भगवान् । अन्यथा तस्स भानं ज्ञानं च नोत्पयेत । अनुव्यवसायश्च न भवेत् ।। ३२ ।। एवं पूर्वोक्तमुपसंहृत्य तस्य माहात्म्यं वदन् तद्धर्माणां माहात्म्यं प्रथममाह- न भारती मेऽङ्गा मृपोपलक्ष्यते न वै क्वचिन्मे मनसो मृपा गतिः । न मे हृषीकाणि पतन्त्यसत्पथे यन्मे हृदौत्कण्व्यवता धृतो हरिः॥३३॥ न भारती मेऽङ्गेति । हृदये तिरोहितो भगवानसहुद्धिमुत्पादयति । अतो मयोत्कण्यवता प्रमोदमपता सदा भगवान कृतः । तत्र व भारती वर्तते । साहि मगमन्तमाजिशश मन्मुलन सह निःसरतीति कदाचिदपि मृपा नोपलक्ष्यते । मौविनाऽपि न धितविपया भवतीत्यर्थः । तपा मनो- व्यापारोऽपि । न यः पदार्थो भावी तद्विपयको न भवतीत्साहन वै फचिन्मे मनस इति । परम्परासम्यन्येऽपि माहात्म्यम् । भगवता सहाऽहं सम्बद्धः । मम चाऽभिमानमारेण मनःप्रभृतयः सम्बद्धा इति ज्ञापनार्य सर्वन म इत्युक्तम् । हुपीकाणि इन्द्रियाणि । असत्पथे निन्दितमार्गे। वासं- पन्धे तु भगवान हृदये स्थापित इति न तेन व्यभिचारः । ननु धृतो भगवान् कमिष्टं कृतवान्? ताऽऽह-हरिरिति । श्रौत्कण्यवता हृदेसनेनाऽयमों निरूपितः-चित्ते मगवोम सम्पादनी- यम्। ततः प्रेमसंवलितं चित्त सर्वत्र विद्यमानं भगवन्तं विपवीकरिष्यति । यथा रसनेन्द्रियसहिता निहा द्रव्येषु विद्यमानान् रसान् स्वयमेव गृहाति । न तु तटसन्नानं पूर्वमपेक्षते । तया मच्याविष्ठं पित्तं खयमेव भगवन्तं गृहाति । प्रतिनियतेन्द्रियवद्गवद्भक्तिः ॥ ३३ ॥ 1 यशोति प.स. र. २ तदावि ग. ३ बमुसि... ४ मपि फीग. गाना रा.प.र. पितरिपरीग.प.र. दिपीकरोमि पीरिटीत विरार. शिवस रा.प.असतेशी ·. श्रीसुबोधिनी । [२ स्कं. ६ म. ३५ लो. मगवान् केवलमत्त्यैकलभ्यः । न च तत्र प्रमाणान्तरमस्तीति बोधयितुमाह- सोऽहं समान्नायमयस्तपोमयः प्रजापतीनामभिवन्दितः पतिः । आस्थाय योगं निपुणं समाहितस्तं नाऽध्यगच्छं यत आत्मसम्भवः॥३४॥ सोऽहमिति । भगवज्ञाने प्रथमं वेदाः प्रमाणम् । साधनं तपः । प्रमाणाभिज्ञानं मनननिदि- पासनरूपम् । अन्तरङ्गं साधनं योगः। तत्फलं चित्तैकाम्यम् । तस्मिन् जाते उत्तमाधिकारिणो गवत्साक्षात्कारो मवतीति न मन्तव्यमित्याह-सोऽहमिति । समाम्नाय पुनः पुनरावय॑मानो दः । समाडपसर्गाभ्यां सहितो साधातुरभ्यासार्थोऽयविधानसहितं वेदाभ्यास बोधयति । तन्मयः द्विकारस्तव्यासो वा । तपोमय इति साधनपरता । सहज तप इति ज्ञापनार्थमुक्तम् । प्रजापती- मिमिवन्दित इति सर्वोपदेष्टुत्वेनाऽर्यविचार उक्तः । प्रजापतिशब्देन च तस्य ज्ञानस्य परम्पराऽपि चिता । तेच न प्रतारिता इत्साह-पतिरिति । न हि प्रजापतीनां पतिस्त्रान्यञ्चयति । एवं झं प्रमाणं निरूपतम् । प्रमाणं हि भगवत्साक्षात्कारे मनसः सहकारि । अतो मनसोऽपि भगवद्ग- णयोग्यतामाह-आस्थाय योगमिति । निपुणमिति । न सिझ्यादिभिर्मामकमित्यर्थः । वं साधनसहितोऽपि तं नाऽभ्यगच्छम् । यत आत्मसम्भव इति स्वस्याऽधिकार उत्कृष्टो निरू- तः । तस्माद्भक्त्यैव वशो भवति ज्ञातश्च नाऽन्यथेति निश्चयः ॥ ३४ ।। तर्हि तत्र किं विधेयं भक्त्यर्थं सर्वरित्याकाक्षायामाह- नतोऽस्म्यहं तच्चरणं समीयुषां भवच्छिदं वस्त्ययनं सुमङ्गलम् । यो ह्यात्ममायाविभवं स्म पर्यगाद्यथा नभः खान्तमथाऽपरे कुतः ॥ ३५॥ नतोऽस्म्यहमिति । तचरणमहं नतोऽस्मि । नमनातिरिक्तं मयाऽपि साधनं न ज्ञायते । तोऽन्ये ज्ञाम्यन्तीति भावः । ननु नमनेन किं स्यात् ? तत्राऽऽह-समीयुषां भवच्छिद- मेति । तचरणं ये सं सम्यक् ईयुपस्तप्राप्त्यर्थ कामपि तवत्या क्रियां कुवार्णास्तेषां संसार दूरी- रोति । पुनः संसारमाध्यमावाय मयं छिनत्तीत्युक्तम् । मूलतशिन्ने प्रवाहे अग्रे निवृत्तिः स्वत एवेति थोक्तम् । न केयलं दुःखमेव दूरीकरोति किन्तु कस्याणमपि प्रयच्छतीत्साह-वस्त्ययनं सुमङ्ग- मिति । स्वस्ति कल्याणहिकस्य अयनं स्थानम् । थामुप्मिकस्याऽपि सूचकै सुमङ्गलम् । अतश्वर- गनमनमेव कर्तव्यम् । तेनैवाऽर्थसिद्धिः । ननु भगवान् भगवद्गुणा वा इदमित्यतया ज्ञातुं शस्याः । नत्र गुणानां ज्ञाने अशक्यतामाह-योहीति । यो मगवान् आत्मनो मायायाः साधनभूताया विभय- नवयं सयमेव पर्यगात् । परीति निषेपार्थे । न बातयानित्यर्थः । स्मेति प्रमिद्धे । अनेन तथा बेचने म्यम्य दोपो निष्कृितः । ननु गायाया विग मगपदीयमति कयं भगवान म्यसम्पन्धिन पदार्थ न जानाति ? तब दृष्टान्तमाह-यथा नम: म्यान्तमिनि । विद्यमाने अन्ते यस्त्वन्तं न जानाति म न सर्वगः । न लविषमानेऽपि । न हि शशातावानं साक्ष्यप्रतिबन्धकम् । यया नमः सान्तं न जानानि । म्यारकस्यादन्तामानाय । तया भगवानपीत्यर्थः ॥ ३५ ॥ ठिा गुमागीया.स.प. . रामशेषगगांन्यामिति ग. १ भगवाद:योरतामिति क. रा. समसिना .. ४ मणि ग. र. ५परमति ग, सिवारिक इतिह.

·.
३ स्कं. ६. ३८ श्लो.] श्रीमदल्लभाचार्यचरणविरचिता।
९१
एवं गुणानामज्ञानं निरूप्य स्वरूपस्याऽप्यज्ञानं निरूपयति-
नाऽहं न यूयं यदृतां गतिं विदुर्न वामदेवः किमुत्ताऽपरे सुराः ।
यन्मायया मोहितबुद्धयस्त्रिदं विनिर्मितं चाऽऽत्मसमं विचक्ष्महे ॥३६॥
नाऽहमिति । भगवन्त कश्चिज्ज्ञास्यतीति न मन्तव्यम् । यतो वयमेव महान्तोऽधिकारिणः
सर्वप्रकारेण चेन्न जानीमः कथमन्यो ज्ञास्यतीति । तत्र अहं ब्रह्मा । यूय सनकायन्ताः सर्वे
मत्सुनाः । यस्य ऋता सत्यरूपां गतिं न विद्मः। भगवज्ञान दूरे। किन्तु येन मार्गेण भगवान् गच्छति
तां गतिमपि न जानीमः । यथा देवानां मनुष्या न जानन्ति तथा वयमपि भगवत इत्यर्थः ।
महादेवस्तु गुणावतारः सर्वगुरुः । “ईश्वराज्ज्ञानमन्विच्छेदिति वाक्याच स ज्ञास्यतीत्या-
शवशाह--न वामदेव इति । वामदेवो महादेवः । अपरे ततो हीनाः । अज्ञाने उपपत्तिमाह-
यन्माययेति । पूर्ववज्ञानसम्बन्धिन्या मायया मोहिता बुद्धिर्येपाम् । बुझ्या गृहीतानि ज्ञानेन्द्रि-
याणि हि ज्ञानं जनयन्ति । तर बुद्धिश्चेन्मुन्धा ज्ञानवा; दूरे । तहीन्द्रियाणां वैफल्य सात्तनाह--
इदं विनिर्मित आत्मसमं विचक्ष्मद इति । भगवतैव विनिर्मितमिदं कार्य जगद्रप खवा-
नुसारेण विचक्ष्महे । अनेन कार्यस प्रदर्शितत्याद्भगवानास्तीति पक्षो निराकृतः । आत्मसममिति
वचनात्तदपि न सम्यक् ज्ञायते । अन्यया विशेषानुमानैर्भगवतः सर्वे विशेपा ज्ञाता मवेयुः । सर्वगुण-
प्रसिद्धिरूपखाजगतः ॥ ३६॥
एवं ज्ञानमार्गस्य दुर्जेयत्वमुस्त्वा भक्तिमार्गसाऽप्यशक्यतामाह-
यस्याऽवतारकर्माणि गायन्ति ह्यस्मदादयः ।
न यं विदन्ति तत्वेन तस्मै भगवते नमः ॥ ३७॥
यस्याऽचतारकर्माणीति । साक्षाद्भक्तिर्नास्त्येव । परम्परामक्तिः कथमपि केनचिकर्तव्या ।
तन परम्परामक्तिमध्ये गुणकीर्तनमुत्तममित्यस्मदादयोऽवतारकर्माणि गायन्ति । अवतारपदेन तस्स
फर्माण्यपि न जानन्तीति सूचितम् । कर्मपदेन गुणास्तु न ज्ञायन्त एव । गुणा युक्तीपायकाः ।
के वा भगवतो धर्मा गगवतः सर्वोत्तमत्वमन्यं वोल्कर साधयन्तीति ज्ञान दुर्लभम् । अवतारपदेन च
शरीरेणाऽकृत्या वा गूढो भगवानिति कार्यज्ञानवद्भक्तिरपि सोपाधिका निरूपिता । तहि किमर्थ
कथयन्तीत्याशवाह-गायन्तीति । गानेन सुख जायत इतीतरगानापेक्षया मगरद्गुणगाने सुसा-
मिव्यक्तेयत्वात्तदेव कुर्वन्तीत्यर्थः । हिशब्दस्लिममेनार्यमाह । तस्वमिदमित्यमेवरूपम् । तथापि
ज्ञानाज्ञानाम्यामुपलक्षितो भगान् कश्चिदस्तीति निनिधित्स मार्गद्वयेऽपि तन फयान्तरामावान-
मनमेव कर्तव्यमित्साह-तमा इति । यद्यपि सर्पप्रमाणातीतस्तथापि सर्वन अनिद्धः । ताप
नमनमेन कर्जन्य नाऽन्यदिति । नमन-"यादृशोऽसि हरे कृष्ण तादृशाप नमो नम"
इति ।। ३७ ॥
एवं मगरतो माहात्म्यं निरूप्य पूर्वोक्तां सृष्टिमुपसंहरन् तत्यमुपसंहरति-
स एप आयः पुरुषः कल्पे कल्पे सृजत्यजः।
आरमाऽत्मन्यात्मनाकरमानं संयच्छति च पाति च ॥३८॥

·९२ श्रीसुयोधिनी। [२.६१, ३९ लो. स एप इति । योऽस्माभिर्न ज्ञायते स एप इदानीमस्मगुद्धी खित्वा सर्व करोतीनि । तस्यैव सष्त्वे हेतुः आद्य इति । पुरुप इति साधनम् । कल्पे कल्प इति सकृत्सृष्टिर्निया- रिता । अज इति खस्स सदैकरूपत्वम् । उपादानत्वं करणत्वं कर्तृवं खस्यैवेत्साह । आत्मा स्वयमेव कर्ता । आत्मनि स्वस्मिन्नेवाऽधिकरणे | आत्मना खेनैव करणेन । आत्मानं विश्वरूपं म्सयमेव कर्म । अनेनाऽन्येऽपि विभक्त्यर्या ज्ञातव्याः । न केवलमुत्पादयति । अपि तु संयच्छति मारयति । पाति क्षति । चकारौ तु भिन्नविषयत्वयुदासकौ । यदाऽपि हरति तदाऽप्युत्पादयति । एवमन्यस्मिन्नप्य- न्यसम्बन्धनिरूपणार्थ वा । युक्तिस्त्वत्र महायोगसिद्धो पानसाधनव्यतिरेकेणैव स्वेच्छया बहुरूषो भवति । भगवति तु योगादिकमपि नाऽपेक्ष्यते । सर्वसामर्थ्ययुक्तं स्वरूपमेव तयाभूतं यतः ॥ ३८॥ ननु नाऽयं भगवन्मार्गः साधीयान् । एतदपेक्षया ज्ञानमार्ग एव प्रशारमस्वरूपभूत उत्तमः । स हि ज्ञातुं शक्यत इत्याशक्य तं पक्षमनूध दूपयति-विशुद्धमिति द्वाभ्याम्- विशुद्धं केवलं ज्ञानं प्रत्यक् सम्यगवस्थितम् । सत्यं पूर्णमनाद्यन्तं निर्गुणं नित्यमद्वयम् ॥ ३९ ॥ एते हि द्वादश धर्मा देहादात्मनो. वैलक्षण्यप्रतिपादकाः । तैीतैरहंममेत्यसद्भावं देहादी मोहजं त्यजेदिति फलिष्यति । तत्र देहस्त्वत्यन्तं मलिनो मलमूत्रादिपूर्णत्वादशुद्धश्च । आत्मा तु विशेपेण शुद्धः । न हि शुद्धाशुद्धयोरैक्यम् । अनेनाऽऽत्मनः संस्काराः केऽपि नाऽपेक्ष्यन्त इत्युक्तं भवति । देहे कृतः संस्कारो व्यर्थ एव । अनेन प्रथम सर्वसाधनपरित्यागः सूचितः। किञ्च । केवलोऽय- मात्मा । एक एवाऽसहायः। देहस्तु पुत्रादिसर्वसहितः । आत्मनस्त्वेकले ज्ञाते पुत्रादिचिन्ता दूरे गच्छति । तेन वैराग्यं सिद्धं भवति । एवं परित्यागो वैराग्यं च निरूपितम् । किश्च । अयमात्मा ज्ञानरूपः । देहस्तु ज्ञेयः । अनेन ज्ञानार्थमपि यत्नो निराकृतः । न छात्मा ज्ञेयो भवति । शास्त्राणि तु दूरात्परि- चापकानि । तेन आत्मना खयं ज्ञातानि लब्धसत्ताकानि भवन्ति । अतस्तानि प्रमाणानि स्वात्मानमेव तत्सम्बन्धात्प्रमाणमिति बोधयन्यात्मयोधकानीत्युपचर्यन्ते । तस्मादेवम्माचे आत्मनो ज्ञाते ज्ञानार्थ- मपि प्रयत्नस्त्यक्तव्य इत्युक्तं भवति । किञ्च । अयमात्मा प्रत्यक् प्रत्यक्त्वेन वेद्यः । देहस्तु पराक् । अत आरमन एवम्भावे ज्ञाते योगोऽपि व्यर्थः । तेन हि ववृत्तावात्मस्फूर्ति कृत्या पराक्त्वं सम्पावत आत्मनः । यथा मथनेनाऽग्नेर्वाह्यत्वम् । ननु गूढं प्रकीक्रियत इति योगोपयोगोऽस्त्रीत्यत आह- सम्यगिति । यथाऽऽरमा वर्तते तथैव सम्यक् । न तु प्रकटितः । देहवैलक्षण्यं च । देहस्व- सम्यक् । न हि यादृशोऽस्ति ताश एव स्थापनीयः, किन्तु संस्कारैरुत्तमः कर्त्तव्यः । किञ्च । अय- मात्मा अवसितः अचलः । तस्मात्तस्थिरीकरणार्थमावापोद्वापनरूपं मननं ने कर्तव्यम् । अनव- स्थितस हि युच्या अवस्थापनम् । देहवैलक्षण्यं च सिद्धमेव । देहस सर्वयाऽनयस्थितत्वात् । अनेन नाडीशोपनादिना देहसिद्धिप्रयासोऽपि व्यर्थ इत्युक्तम् । किश्च । अयमात्मा सत्यः सदैकरूपः । देहस्तु न तथेति स्पष्टमेव । अनेन कालान्तरे आत्मनोऽन्यथाभावो भविष्यतीति शङ्कया योगादिमिः प्रयन- १ राति पनि प. र. २ तावद्रूप इति क. प. च तद्रूप इति प. ३ देहात इति क. स. ४ ज्ञाता सन्धसत्तारा पति पुस्प्रयोग. क. ग... र. ५ घोषयन्त इति प... ६खती वा इति ग. प.द. ७ नकारी नाशि ·२.६ अ. १० को.] श्रीनल्लभाचार्यचरणविरचिता। करणं निवारितम् । किन्छ । अयमात्मा पूर्णः । देहस्तु परिच्छिन्नः । अनेनाऽऽत्मनो न्यूनतापरिहारार्य- मपि यनो न कर्तव्य इति चितम् । खत एव पूर्णत्वात् । ननु पूर्णसाऽपि सदैकरूपस्याऽप्याका- शादेरावरणनिराकरणेन विशालता सम्पाद्यते । तयाऽऽत्मनोऽप्युपाधिनिराकरणार्थ वनः कर्तव्य इलाशय निराकरोति-अनाद्यन्तमिति । यस्स द्याधन्ताबुत्पचिप्रलयौ स्तः । स हि सजातीय घटपटादौ अन्वेतीति तस्सोपाषयः सम्भवन्ति । नद्यन्तःकरणं शरीरमन्यद्वा आत्मन आवरकं सम्म- वति । विकारित्वादसद्वादन्यवहार्यत्वाच । तस्मालेनाऽप्यशेन उत्पचिप्रलयपोरमावानुपाधिनि- राकरणार्धमपि न यत्नः कर्तव्यः । देहाइवस्तु तत्रकारोन भासन्ते । न तु तदुपाघयः । अत आत्मन एवम्मावेश्वगते देहनिराकरणार्यमपि प्रयत्नो व्यर्यः । ननु गुणैः क्षोमसम्मवादेवम्मावस्थित्यनुपपत्तेः सर्वदा तपास्थित्ययं गुणक्षोमनिराकरणाय यतः कर्त्तव्य इत्याशमाह-निर्गुणमिति । नया- त्मनो गुणाः सन्ति । एते हि सत्त्वादयः प्रकृतेर्गुणाः । न ह्यन्यदीपैरसम्बद्धरात्मनः क्षोमो भनि- तुमर्हति । तस्मात्तदर्थमपि न यत्नः फर्त्तव्यः । किञ्च । एतादृशखमात्र आत्मा सर्वदा न तु कदा- चिदित्याह-नित्यमिति । यावन्त आत्मनो धर्मा निरूपिताः परिचायकवेन जैः सहित आत्मा निल्यो न तु ते तनोत्सायन्ते । तस्मातादृशतसिझ्यर्थमपि न यनः । किछ । यययमात्मा नानन्द- मयो भवेत्तदा भगवत्सायुज्यं ब्रह्मता वा सम्पादनीया सात् । किन्तयमेव ब्रह्म भगवानिति । "अयमात्मा ब्रह्म विज्ञानमयः" इति श्रुतेः । “अहमात्मा गुडाकेश" इति च । तस्मा- गवत्सायुज्या नसभावार्य वान बलः कर्तव्य इलाह-अद्वयमिति । न यात्माद्वयरूपः । पुरुये- श्वरयोरत्र न वैलक्षण्यमण्यपि 1 "मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेच पझ्यतीति । "अन्योऽसावन्पोन्मली" ति निन्दात्रवणात् । नद्यात्मनि नानात्वमस्ति । विलक्षण्यं तु दूरे । सर्वत्र चैकरूपः सर्वत्राशोम्यः सर्वत्रोत्पत्तिविनाशवमरहितः सर्वत्र परिच्छेदरहितः सर्वत्रैकरूपः सर्वत्र निश्चलः सर्वत्र समीचीनः सर्वत्र प्रत्यस्फूर्तिरूपः सर्वत्र ज्ञानरुपः सर्वत्राऽसगोदासीनः शुधेनि परिचायकप्रकारेणात्मन्यवगते तार्यो भवति । न किञ्चितत्यमिति ॥ ३९ ॥ एवात्मज्ञानमार्ग निरूप्प त पक्षं दूरपति- ऋपे विदन्ति मुनयः प्रशान्तात्मेन्द्रियाशयाः। यदा तदेवाऽसत्तस्तिरोधीयत विष्ठतम् ॥ ४०॥ फ्रप इति । हे पे नारद । वे हि मचद्रष्ट्या सर्वसिद्धान्तं जानासि । किमतावता आत्मा एतारा इति । प्रतीयमानस्सानिर्यस निवृतिरसेक्ष्यते । यद्यात्मन्यतादोजी संसारः सावदा अनिमोभः । नमारतीतावपि मनो निवर्तनीयः । एवंमावन्नानादेव निवनाक्षेऽपि ज्ञानं अनामनः सम्पादनीयम् । तत्रमाणं वेदो भवितुं नाऽहनि । बहुवादिविनिपञ्चत्वात् । किन्तु प्रमानमहिनं योग- चुकं मन एवात्मनम्वयावं पोपपति । तं पक्षमट्टीहल पयति । मुनयः यदा मननीलाः। प्रशान्त आरना इन्द्रियाणि च येपाम् । सुशान्तःकरणा नितन्द्रियाः । तैर्मनने किरमाल एवाला मानते। , रियादिविर. २ राहत . ५सयपार इलादिग. ६ पद संभारी म.प. ८. वी ग. एपमावि.स.

·श्रीसुबोधिनी। [२ स्कं. ६ अ.१३ को. तदेव गुणखरूपमसत्तः कुयुक्तिभिर्विष्ठतं सत्तिरोभूयेत तिरोभावं प्राप्नुयात् । सर्वदा एतादृश आत्मा- नुसन्धाने कदाचिदपि संसारस्फूतिर्न स्यात् । तयात्वे वा संसारस्फूर्तावनिर्मोक्षप्रसङ्गः शास्त्रवैफल्यञ्च । तस्मादृष्टानुपपत्या एतदभ्युपगन्तव्यम् । ये मुनयः प्रशान्तात्मेन्द्रियाशयास्तेषामात्मा तथाविधः स्फुरनि तदा न संसारः । अन्यान्प्रति न स्फुरति तदा तेषां संसार इति । एवमपरोक्षकया- परोक्षकयायामपि प्रमाणेन वेदादिना सतर्कसहितेन तस्फुरत्यसत्तर्विष्लुतं सत्तिरो भवतीति । अतः परमेतन्नियमनार्थ किश्चिदगीकर्तव्यम् । यस्मिन् क्रियमाणे असतर्कादिकमप्यभिभूय ज्ञानमुदे- तीनि । प्रशमादयस्तु प्रथमतो न सम्भवन्ति । तेपां साधनाभावात् । साधनाऽभावेऽपि यदि जापेरंस्तदा सर्वदेव स्युः । तस्मात्तादृशमेकं साधनं वक्तव्यं यदन्यभिचारि भवति । भक्तिश्चेत्कृतमा- सनिरूपणेन । भक्तेः स्वातत्र्येणैव मोक्षदानात् ! भगवतस्तादृशयाऽऽत्मत्वाञ्च । अतो भक्तिरहितः स मार्गो न सिद्ध्यति । भक्तौ च जातायां किं तेन मार्गेण । अत उमययाऽप्यप्रयोजकं तत् । तस्माद्भगवतस्तदेक रूपमात्मभूतमिति मगवन्माहात्म्यमेतत् । विभूतिर्वा । तस्माद्वालानां हस्ताने चन्द्रयुद्धिवदात्मघुद्धिरिति न तच्छूत्रणमात्रेण कार्यसिद्धिरिति भावः ॥ ४० ॥ एवं मतान्तरं रकर्माणि गायन्तीत्युक्तत्वात् के ते अवतारा इत्यपेक्षायागाह- आयोऽवतारः पुरुषः परस्य कालः स्वभावः सदसन्मनश्च । द्रव्यं विकारो गुण इन्द्रियाणि विराट् खराट् स्थास्नु चरिष्णु भून्नः॥४१॥ आयोज्यतार इति । परम्स मसणः पुरुषोचमसायोऽवतारः पुरुषः प्रकृतिमर्रा । द्वितीयः कालः । तृतीयः स्वमावः । सदसत् कर्म प्रकृतिर्वा । मनश्च । इदं मन आधिदैविकं यसझल्पद्वारा कामजनकं । यतः मृष्टिः । तदनन्तरमन्येऽप्यवतारा इत्याह । द्रव्यं पञ्चमहाभूतानि । विकारः अद- भारः । गुणामयः । पप या तन्मानाः । इन्द्रियाणि दश । विराष्ट्र माण्डदेहः । स्वराद तदगि- मानी। सास्तु सापरम् । चरिष्णु जामम् । एतत्सर्व मूगः अनिसमर्थसते सर्वेऽवताराः । अव- तारो नाम मातरण मूलस्यानादिहागमनम् । तत्परमार्थतो भगवानेक एप तम सितः सर्वरपेण पदाडगन इति एवमेवाज्यनाररूपम् ॥४१॥ अय पुरषोपमवादगवनः सजातीयेम्य उत्कपटक्षणगुणवत्वं पेचदा हो अग्ने यक्ष्यमाणा इनि तान् गणपनि- ·. २ स्कं. ६ न. १५.लो.] श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणविरंचिता। यत् किञ्च लोके भगवन्महस्वदोजःसहस्वट्ठलवरक्षमावत् । श्रीह्रीविभूत्यात्मवदद्भुताणं तत्त्वं परं रूपवदस्वरूपम् ॥ ४ ॥ अहमिति । खहीनेम्या स्वसेवकेन्य उत्कर्पो यहूनां वर्तत इति ते सर्वे भगवदवताराः । तत्र प्रथमम्-~-अहं ब्रह्मा । भयो महादेवः । यज्ञो यज्ञनारायणः । इमे प्रजेशा मरीच्यादयः । तत्र दक्षो मुख्यः कल्पान्तरे । अतो दक्षादयः । भवानादिर्येषां ते भवदादयो भक्ताः । चकारात्सनकादयः । एवं खमा- वत उत्कृष्टानुक्ता अधिकारेणोत्कटानाह-भूलोकपाला इति । पाठान्तरे मूर्लोकपालाः । तदा भूरियायव्ययम् । भूलोकपालाः पृथिवीलोकपालाः । भुवोकपाला अन्तरिक्षलोकपालाः । सर्लोक- पाला उपरितनलोकपालाः । तललोकपाला अधस्तनलोकपालाः । गन्धर्वादीनां ये ईशाः । यक्षादीनां ये नायाः। रक्षोरगेति सन्धिराः। गन्धर्षादयो राजसाः । यक्षादयस्तामसाः । ऋषीणामुपमाः सात्त्विकाः। पितृणां सन्निपाताः । एवं पूर्वप्राऽपि । दैत्येन्द्रादयो राजससात्त्विकतामसाः । इदानीं तमोमिनताम- सानाह-प्रेतपिशाचेति । एतेषां स्वरूपं तृतीयस्कन्धे वक्ष्यते । प्रेतादीनां ये अर्घाशाः । किन्न । यः कश्चनोत्कृष्टधर्मो भंगादिः । भाग्यमैश्वर्यादि वा । तद्युक्तं यत्किञ्चिद्वस्तुमानं प्राणिमानं पा । महस्तेजः । ओज इन्द्रियशक्तिः । सेहो मनाशक्तिः । ओजसा सहितं सहः । मनसथेन्द्रियाणां चाs- न्योन्योपकारात्तच्छक्तिद्वयमेकत्वेनोक्तम् ओजःसहस्त्रदिति । बलं देहशक्तिः । क्षमा सहिष्णुता । एते भगादयः पदार्था उत्कृष्टा एवान विवक्षिताः । श्रीः शोमा । होर्लज्जा । विमूतिर्लक्ष्मीः । आत्मा बुद्धिः । श्रिया(१)द्यात्मपर्यन्तं चतुष्टयं यस्याऽस्ति स तथोक्तः । किश्च । अद्धतार्णम् अद्भुत- वर्णरूपम् । विचित्ररूपम् । गवादिकं वा । किं बहुना । यत्किचिद्रावत् मूर्त्तम् । प्रकाशमानमिति यावत् । तत्सर्वं परमेव तत्त्वम् । यदण्यस्वरूपं अमूर्तमाकाशादि । तदपि तत्त्वमित्यर्थः । अस्स- रूपत्वेन रूपवत्त्वेन च तस्याऽपि प्रसिद्धः ।। ४२ ।। ४३ ।। ४४ ॥ एवमुस्कृष्टधर्मवत्त्वेन यदेव किञ्चिल्लोके प्रसिद्धं तदेव भगवदवत्ताररूपमित्युक्त्वा यत्साक्षात्सचि- दानन्दसरवादिसर्वगुणसहितं तन्मुख्य भगदसाररूर ते कथरियामीत्साह- प्राधान्यतो यानृप आमनन्ति लीलावतारान् पुरुपस्य भूम्नः । आपीयतां कर्णकपायशोपाननुक्रमिप्ये त इमान् सुपेशान् ॥ ४५ ॥ प्राधान्यत इति । भये इति सम्बोधनं ताशपणे अधिकारिद्योतकम् । यद्यपि मगवस्मृष्टौ सर्वमेवाऽवताररूपमिति मुख्यः पक्षस्तथापि ताशस्याऽवतारत्वेन लोकमसिझ्यभावाल्लोके यानयतारा- भाधान्येन मुख्यतया वदन्ति तेषां लीलाक्तारेति नाम । ते च पुनरवताराः कसेत्सपेक्षायां यस्तु भूमा पुरुपो ब्रह्माण्डादधिकोऽन्तर्यामिरूपो द्वितीयध्यान उक्तस्तस्यावताराः । सचिदानन्दरूपा हि देहजी- वान्तर्यामिणः। तत्र कमेग देहनीवरूषा उताः । इदानीमन्तर्यामिरूपा उच्यन्त इति । आपीयताम् । ते हि न यहिःस्थापनयोग्याः । नाऽपि मध्ये । किन्तु सर्वान्तराः कर्तव्या इत्यासमन्तात्पीयतामित्यर्थः । भुवलोपाला इनिर.र. १ सर्वराभीडि ग. भगालविसर्गः पाठःह, रा. । सहलायंशों नालि स. प. ५ पादा इव स..६ गयादिकतिप.रा. ग.. ७ अमूमपत्नी ग. सानेदि प... ८ सर्वति नाखि क.रा.

·श्रीसुबोधिनी। [२ स्कं. ७ अ. १सो. तेषां श्रवणस्य विशेषफलमाह-कर्णकपायशोपानिति । यद्यपि सर्व चरित्रं मगवतस्तथापि लौकिकदोपेण कर्णयोर्दुष्टत्वावगयगरिने न रुचिरुत्पद्यते । तत्रैतद्विशेषचरित्रं कर्णमलनिवारकमित्सस्गि- झुते सर्वत्र रुचिरुपत्स्यत इत्यर्थः । अत एवाऽनुकमिप्ये आनुपूर्येण कथयिष्यामि । ते तुम्यम् । विशेषेण त्वमेवाऽधिकारीति । इमान् बुद्धिस्थितान् । महता आडम्बरेण कथने हेतुः सुपेशा- निति । अतिसुन्दरान् मनोहरान् । कयनप्रतिज्ञा मिन्नप्रक्रमेण कथने हेतुः ॥ ४५ ॥ इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीलक्ष्मणभट्टात्मजश्रीवल्लभदीक्षितविरचितायां द्वितीयस्कन्धे पष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥ - सप्तमोऽध्यायः। एवमात्मातिरिक्तानामुत्पत्त्या निर्णयः कृतः । आत्मनोऽपि हरेरत्र निर्णयो विनिरूप्यते ॥१॥ सूक्ष्मध्यानं पूर्वमुक्तं तस्याऽत्र वियुतिः स्फुटा । ससमे क्रियते येन तद्धर्मा वस्तुतो मताः ॥२॥ उपासनायां सर्वस्य हरेधर्मस्य निर्णयः । खरूपगुणभेदेन बोधनार्थमिहोच्यते ॥ ३ ॥ मुख्यस्य च फलं त्वत्र निणीतं विनिरूप्यते । माहात्म्यादि तदनं च विशिष्टं तेन सिद्धयति ॥ ४ ॥ एवं जडजीवयोरुत्पत्त्या निर्णयमुक्त्वा अन्तर्यामिणोऽपि सर्वधर्मसहितस्स खण्डश उत्पत्तिरुच्यते । तथा सत्येकैकस्य धर्मस्य तादृशमाहात्म्यावगतौ विशिष्टस्य परममाहात्म्यं सेत्स्यतीति। अन्तर्यामिखरूपे "प्रादेशमानं पुरुष वसन्तमि"त्यादिपदैर्यनिरूपितं भगवत्स्वरूपम् तस्यान पदशोऽवतारा उच्यन्ते । तर प्रथमं प्रादेशमानवधर्मस्योत्पत्त्या यद्रपं तत्प्रथममाह- ब्रह्मोवाच । यत्रोद्यतः क्षितितलोद्धरणाय विभ्रत् कौडी तनुं सकलयज्ञमयीमनन्तः । अन्तर्महार्णव उपागतमादिदैत्यं तं दंष्ट्रयाऽद्रिमिव वज्रधरो ददार ॥ १ ॥ यत्रोचत इति । ब्रह्मणो हि भूम्युद्धारे चिन्ता काचिदुत्पन्चा कयमेनां समुन्नेष्य इति । तदा भगवख्यानादन्तर्यामी भगवान् यः प्रादेशमात्रः सयाविर्भूतः । स प्रादेशमानोऽपि गासापुटनिर्गमनार्थ- म एशिरोमानो मूला पभास्थूलो जात इति प्रादेशमानत्वं स्थानसापेक्षं न तु खाभाविकमिति प्यास्यातम् । यत्रय सितो भगवाननन्तो देशकालायपरिच्छिन्नः क्षितितलोद्धरणायोचतः। यदैव भग- हरेसनेदि प. १खानसासमिति प.र.

·२ स्कं. ७ अ. २ श्लो.] श्रीमद्रासमाचार्यचरणविरचिता। वानिति विचारितवान् भूमिमुन्नेष्यामीति तदैव रूपमधिनत् । नहि तस्स रूपग्रहणे देशकालवस्त्वाद्य- पेक्षा । यतोऽन्तःकरण एव ब्रह्मणः स्थित्वा भूम्युझारेच्छयैव तत्रैव रूपं गृहीतवान् । अतोऽन्तर्या- मिणो रूपग्रणे न काऽप्यपेक्षेति सूचनार्थ प्रथममेव वराहावतार उक्तः । यौवोयतस्तत्रैव विभ्रत् धृतवानिति योजना । क्षितितलस्योद्धरणम् 1. तलपदेन कृत्रिमा भूमिरुक्का समा च । पूर्व हि ब्रह्मा युष्करपणे स्थितो वराहसं कृत्वा काश्चिन्मृत्तिकां तत उद्धृत्य पुष्करपणे प्रेयनं कृतवान् । सा पृथिवी पुनर्निमना । तदा तदुद्धारार्थमुद्यतस्तदेव रूपं धृतवान् । “सोऽपश्यत्पुष्करपण तिष्ठत् । सोऽमन्यत । अस्ति चैतत् यसिन्निमधितिष्ठतीति । स वराहो रूपं कृत्वोपन्यम- जत् । स पृथिवीमध आर्छत् । तस्या उपहत्योतमन्नत् । तत्पुष्करपणेऽप्रथयत् । यदर्भधयत्तत्पृथिव्यै पृथिवीत्वमिति श्रुतेः । अतो भगवताऽपि कोडसम्बन्धिनी वराहसम्ब- धिनी तनुः कृता । जलात्पदार्थोद्धरणे तस्यैव सामर्थ्यात् 1 किञ्च । सकलयज्ञमयीमिति । यसो हि मृगः । स वनगोचरः । लुगादिपदार्थानां तत्तुण्डरूपतुल्यत्वान्मृगत्वेऽपि वराहत्वम् । मन्युशन्द- वाच्यत्वाच । यतः शतमन्युरिन्द्रः । अत्राऽपि “पशूनां वा एप मन्युर्यद्वराह” इति श्रुतेर्वराहस्य मन्युत्वात्सकलयज्ञमयी तनुः सा भवति । ययेयं तनुः सकलयज्ञमयी तथोत्तरत्र वक्ष्यते । अत्र रूप- ग्रहणेनैव तत्कार्यस्सोक्तत्याार्यान्तरमस्तीति तस्स निरूपकमाह । यो हि त्रीदिपो हन्तव्याः। भूमिश्च तैरेव तत्र नीता । "असुरा वा उत्तरतः पृथिवीं पर्याचिकीर्पन्नि"ति श्रुतेः । अत्त- स्तदधे कर्तव्ये "मुख्य कार्यसम्प्रत्यय" इति न्यायेनादौ दैत्यत्वं प्राप्तमादिदैत्यं तं प्रसिद्ध ददार विदीर्ण कृतवान् । तस्य विदारणे हेतुरूपो दृष्टान्तः अद्विमिव वनधर इति । यथा पर्वताः पक्षरुद्यताः सर्वामेव पृथिवीं नाशयन्ति । तत्प्रतिपक्षतयेन्द्रेण च ते च्छिन्नपक्षाः कृतास्तथा भगवता हिरण्याक्षोऽपि भूम्यनिष्टकर्ता हत इत्यर्थः । तस च हननं समुद्र एव । तदाह--अन्तर्महार्णव इति । आगतमात्रत्वं वा । दंष्ट्रयेति तस्य न मुक्तिः । यमत्वाइंष्ट्रायाः । यदने करेण हतवानि- सादि तन्न विदारणरूपम् ॥ १॥ खं प्रादेशमारका कारमुक्ला पुरूसाहारमाह- जातो रुचेरजनयत् सुयमान् सुयज्ञ आकूतिसूनुरमरानथ दक्षिणायाम् । लोकत्रयस्य महतीमहद्यदार्ति स्वायम्भुवेन मनुना हरिरित्यनूतः ॥ २॥ जातो रुचेरिति । भगवतो हि यज्ञस्य ध्यानरूरकर्माधिष्ठातू रूपमेकत्र नाम चैकत्र । तत्र रू वराहे । नाम यज्ञनारायणे । स हि पुरुषरूपः । भगवान् पुरुषरूपाणि स्वरुन्या कृतवानिति रुचि- नामो मतपुत्राझातः । तस्य भगवदवतारत्वे नियामक रूपमाह-अजनयत् सुपमानिति । अन्यो हि जातः क्रियता कालेन भार्यया सम्बद्धः पुत्रान् जनयति । स हि दक्षिणया भाषया सहित एव जातः । सुयमान्देवांस्तन्मन्वन्तराधिकारिणोऽजनयत् । सुयज्ञ इति नाम यस्य । शोभना यज्ञा यस्मात् । वराहो हि यज्ञरूपः । अयं देवतारूपः । आकृविरिति मनोज्येष्ठकन्या ! - आकूनिस तवं संविदिति प... २ तवनिति ग. 1 उच्चन इति क. रा. प. ४दय एवंदिर, रा. ग. ९ अपादिति का भापदिति ग. अप भारित.. "पृथिवी वादिर, रा. र, ८ कान्ति तस्पति क. विदीने इति क.प.र.. म्यानसम्माधिष्ठानस्सनिति क. प.. ५ प्रषममिति स.ग.१.

·श्रीसुयोधिनी। [२. ७ ८. ३ श्लो. प्रयत्नः । यज्ञो हि तेनैवाऽभिव्यज्यते । अमरानथ दक्षिणायामिति । पूर्व यज्ञभुजो देवान् सृष्ट्वा पुनरधिकारिणोऽपि देवान्सृष्टवागिसथशब्दादवगम्यते । अथ अमरान् देवान् सृष्टयान स्वत एव । अथ दक्षिणायां याह्यान् देवानित्यर्थः । अवतारस्य प्रयोजनमाह--लोकत्रयस्येति । महती आर्ति- चूंष्टियज्ञकर्माभावेन । तत्रितयसम्पादनेन अहरत् । दैत्योपद्रवेण वा । तद्धननेन । तस्मिन्मन्वन्तर इन्द्राधिकारिणोऽन्यस्याऽभावात्स्वयमेवेन्द्रो जात इत्याह-खायम्भुवेनेति । स हि सायम्भुवमनोः पुत्रिकापुत्रः । एको हि ब्राह्मणरूपः क्षत्रियरूपोऽपि जातः । न हि भगवदवतारव्यतिरेकेण द्वयं भवति कश्चित् । अत एव स्वायम्भुवेन ब्रह्मपुग्नेण तन्मातामहेन मनुना पूर्व यज्ञ इत्युक्तोऽप्यनु पश्चाद्धरि- रितीन्द्र इत्युक्तः । न होकोऽधिकारद्वयं कर्तुं शक्तः । तस्माद्यज्ञशब्दप्रयोगाद्धरिशब्दप्रयोगाच पुरुष- द्वयरूपो भगवानिरूपितः । अलौकिको हि यज्ञः सर्वलोकात्मको हरिरिति ॥ २॥ "वसन्तमिति भगवड्याने भगवद्विशेषणमुक्तम् । तस्य स्वरूपं निर्यते केवलवासलक्षणम् । न हि कश्चिदपि किश्चिदप्यकृत्वा कचिदपि स्थातुं शक्रोति । "न हि कश्चित्क्षणमपी"ति वास्यात् । अतः केवलस्थित्यर्थं वयं तथा सितः अन्यान् शिक्षयितुगेकं सावलक्षणं शास्त्रं कृतवान् । तदाह- जज्ञे च कर्दमगृहे द्विज देवहूत्यां स्त्रीभिः समं नवभिरात्मगतिं स्वमात्रे । ऊचे ययाऽऽत्मशमलं गुणसङ्गपङ्कमस्मिन्विधूय कपिलस्य गतिं प्रपेदे ॥३॥ जज्ञे च कर्दमगृह इति । केवलस्थितिनिरूपणार्थमाविर्भूतो जातोऽपि यथा सर्वं कुर्वन्नपि न करोतीति बोधयिष्यति, तथा सर्वत्र जातोऽपि न जात इति ज्ञापनार्थं जज्ञे चेत्युक्तम् । कर्दमस्य गृहे । छायायाः कर्दमो जज्ञ' इति ब्रह्मणश्छायात उत्पन्नोऽप्यनुत्पन्नप्राय इति तद्गृहे जातस्तथा 'प्रदर्शनार्थम् । किम । कर्दमस्य गृहं जलं भवतीत्यतिशुद्धे उत्पत्तिरुक्ता । पुष्करपलाशवनिर्लेपत्य- ज्ञापनार्थ वा । कृधातोः कर्थे विच प्रत्यये कृते गुणे लोपे च कृते करिति भवति । कृतिक, भूत्वा यो दमरूपः । दमस्त्विन्द्रियसंयमः । तेन करोति न करोति चेति तस्य स्वरूपमेव । तादृशे हि जातः सायप्रवर्तको भवति । द्विजेति सम्योधन तथावाभावान्नारदस्याऽधिक्षेपबोधकम् । देवहूत्यां मनोदितीयकन्यायाम् । देवानां हतिर्यस्यामिति सर्वदेवतामयी सा निरूपिता। अनेनाऽतिसौन्दर्य तस्सा निरूपितम् । स्त्रीभिः समं नवभिरिति । प्रकृतेर्गुणत्रयाभिमानिन्यो देवताः कर्तृत्वनि- मित्तं सहेवानीताः स्वयमकर्ता ताः कर्य इति । तासां भगिनीत्वख्यापनात्ता यत्र सम्बध्यन्ते स एव कर्ता, न तु सर्वधा असम्बद्ध इति साशयसिद्धान्ते नियमो घोतितः। अवतारस प्रयोजन- माह-आत्मगतिमित्यादिना । यस्स हृदयात्साश्यशास्त्रगुत्पद्यते स एव हि तत्र मुख्योऽधि- कारी । खोत्पादकत्वयुद्धिनिवृत्यर्थ चाऽऽत्मतत्त्वरूपं सासचं माने उक्तवान् । आसुरिरपि सास्थं पग्निवान् । तथापि तस्स प्रचारकत्वेनोपयोगान मुख्याधिकारित्वम् । इयं तु मुख्याधिकारिणी । यतस्तदैव आत्मशमलं गुणसङ्गपडलक्षणं तस्मिन्नेव क्षणे विधूय यथा कपिलस्तथैव जाता। अतः स्त्रीजानिमत्वेऽपि मातृखेऽप्यात्मोपदेशः । आत्मगो गतिज्ञानम् । स्वमान इत्युपदेशावश्यकता । १षति नाति प. २ वि प्रश्य इति क. म. र. ३ अपिटेप पर. गुणाभिमानिन्य दीप, ५ पम्पहीतिर.ए.ग, ६ गु उत्पादक क्षण इति प, र, ·। २ स्कं. ७ अ. ५ श्लो.] श्रीमल्लमाचार्यचरणविरचिता। भगवदवतारत्वाच न गुरुभ्य उपदेशो दोयाय । इदं हि ज्ञानं नित्यसिद्धम् । किन्वन्तःकरणदोपान्न भासते। अतोऽन्तःकरणस्य शमलं मोहजनकं पापम् । अस्मिन्नेयोपदेशे वा । कपिलस्य गतिं साहब- सिद्धान्तसिद्धानुभवम् । प्रपेदे प्राप्तवती ॥३॥ एवं भगवतो निश्चलस्थितिरूपं कपिलं निरूप्य चतुर्भुजवं मगवतो निरूपयति---- अरपत्यमभिकाइत आह तुष्टो दत्तो मयाऽहमिति यद्भगवान् स दत्तः। यत्पादपङ्कजपरागपवित्रदेहा योगद्धिमापुरुभयीं यदुहैहयाद्याः ॥ ४ ॥ अत्रेरिति । न विद्यन्ते त्रयो यस्य । पुत्रत्रयमवश्यभाव्यम् । तदभावाद्भगवत्प्रार्थना । अथवा । गार्या स्वयं च । पुत्रामाशदमित्वम् । तस्य हि पुत्रत्रयसहिते स्वस्मिन्सम्पन्ने चतुर्भुजलं भवति । सतनः क्रियाशक्तयो भवन्त्युत्पत्तिस्थितिप्रलयास्तपश्चेति । योगस्तपश्च वंशश्च भगवद्भक्तिरेव च । एताः क्रियाश्चतस्रो हि भगवाहुपु स्थिताः । अथवा दातृदेयत्वमात्मनो योधय- स्यसौ । अत आत्मप्रदः कृष्णश्चतुर्भुज इतीरितः । तदाह-अपत्यमभिकाङ्गतः। अपगति साजयतीत्यपत्यं दुर्गतिनिवारकम् । तत्र पुत्रान्तरेण तेन या पितृलोकप्रापणे परमार्थतो दुर्ग तिरेव भवति । अतो भगवानेवं विचारितवान् । अयमपत्वं वान्छति तस्याऽपत्यार्थसिद्धयर्थमह- मात्मानमेव दास्यामि । नाऽन्ययाऽपत्यत्वसिद्धिः । अभितः कासगमेकेनैवाऽभ्युदयनिःश्रेयसोमय- जननाय । अत एव स्वयमेवाऽऽह अनेस्तुष्टः सन् । भगवतो दत्तनामनिरुक्तिः न देतः पुत्रत्वेन किन्त्यात्मप्रदत्त्वेनेति । तदाह-दत्तो मयाऽहमिति । मया अहमेव दत्तः । एकस्य कर्मकर्तृ- भावो न भगवश्यतिरिक्तस्य भवति । धर्मशास्त्रे अदेयत्वेनाऽऽत्मादयो गणिताः । “धर्मदासो ज्येष्टपुत्रो भार्या स्वात्मा तथैव च । सर्वस्खं गुरुवर्गश्च नैव देयमिति स्थितिरि"ति वाक्यात् । अतः कथं भगवानात्मानं दत्तवानित्याशयाऽऽह-यगगवानिति । यस्मादयं भगवान् । जीवधर्मा एयैते । भगवांस्त्वात्मपदः । अन्यथा मजनीय एव न स्यात् । अत एव स दत्तः दत्तनामा जातः । दत्तात्रेय इति पितृनामा सह नाम । अवतारप्रयोजनमाह-यत्पादपङ्कजेति । पूर्ववत्पाद- पङ्कजपेरागसंस्कृतानि भगवदीयदेहजनकानि भूतानि । तैः शुद्धो देहो येषाम् । अत एवोभयीं योग- द्धिमापुः सद्योमुक्ति-क्रममुक्तिरूपाम् । अणिमादयस्तु क्रममुक्ताव । ज्ञानभक्तिरूपा या । यदु- गुरुरवधूतोऽयम् । हैहयः सहस्रार्जुनः । स हि यादवः । तेन लैहिकी सिद्धिः सहस्रबाहुरूपा प्राप्ता मोक्षश्च । एतेषां पुष्टिमार्गनिष्ठत्यान्न मर्यादाविरोधो दोपाय । आदिशब्देन प्रहादादयः । अतो भगवद्वानां सङ्ख्यायामेवंरूपत्वमित्युक्तम् ॥ ४ ॥ "कारयाशजगदापर"मित्यस विशेपणस स्वरूपमाह- तसं तपो विविधलोकसिरक्षया मे आदौ सनात् खतपसः स चतुःसनोऽभूत् । प्राकल्पसम्प्लयविनष्टमिहाऽऽत्मतत्त्रं सम्यग्जगाद मुनयो यदचक्षताऽऽस्मन् ॥५॥ ४ दामलनी प.. 1 सझापारिति ३.ग. २ मादयस्वमिति स, ३ पुत्रान्तरे इति क, ग. र. ५पराग. संस्कृतानीति क....

·१०० श्रीमुबोधिनी। [२ स्कं. ७ म. ६ श्लो. तसमिति । एते हि सनकादयश्चत्वारो भगवदायुधरूपाः । ते हि यद्यपि तत्त्वरूपाः । मुख्यतत्तं गदा, अपां तत्वं शङ्खा, तेजस्तत्त्वं सुंदर्शनं, कार्यतत्त्वं पद्ममिति । तेजोऽयन्नानि प्राणाश्चेत्युक्तं भवति । तेषां स्वरूपेणैव तत्त्वता । कार्यवेत्त्वेन यद्रपं तदिहोयते । न केवलं तत्त्वमात्रेण कार्याज्ज्वेशरहितनाऽ- युधमावः सम्पद्यते । ते हि येन तथा भवन्ति तदुच्यते । "तपो मे हृदयं साक्षादिति वाक्या- भगवतः साधनं तप एव । तद्धि क्रियया व्यापृतमिति हस्तैः पद्मादिधारणम् । तपसोऽपि वैलक्षण्य- माह-मया पूर्व चतुर्विधभूतनिकायसृष्टपथ वसं तपः । आदौ सृष्टः पूर्वम् । ततोऽपि न किञ्चिजात यदा तदा तत्तपो भगवते दत्तं समर्पितम् । तस तपसः सनात् दानात् । प] दाने । अतो दानाद्धेतोः स भगवानेव चतुःसनो जातः सनक-सनन्दन-सनातन-सनरकुमाररूपेण । आवेशपक्षेऽप्येतदुपपद्यते । मूर्तिचतुष्टये एक एव भगवानाविष्ट इति । अवतारप्रयोजनमाह-प्राकल्पसम्प्लयविनष्टमिति । यज्ञः सायं च योगश्च ज्ञानं स्वत्र निरूप्यते। पूर्वकल्पे आत्मज्ञानस्य सम्प्लवो नाशो जातः । सत्पुनरिह अस्मिन्कल्पे सम्यग्जगाद । अनुभवपर्यन्तं यया भवति । येनैव सनकायुक्तेन मुनयो मन- नशीलाः श्रौतप्रकारेण मननमपि कुर्वाणा न तेन मार्गेणाऽऽत्मानं दृष्टवन्तः, किन्तु सनकोतमार्गेण । यस्मादात्मानमेवाऽचक्षत दृष्टवन्तः । आत्मन्निति द्वितीयाया लोपः । सप्तम्या वा । तदा खात्मनि भगवन्तं दृष्टवन्त इत्यर्थः । साधारणा भक्तिमार्गाधिकारिणो “ये ये हताश्चक्रधरेण राजनिति न्यायेनाऽनेन मार्गेण मुक्ता भवन्तीत्युक्तं भवति । ते हि पूर्वमपि भगवद्वैकुण्ठस्थितियोग्यास्तस्मात्प्र- च्युता इति पुनस्तत्र नयनम् । अनेन स्मरणार्थोऽपि कथितः ॥ ५॥ "प्रसन्नवझमिति भगवद्धर्ममुत्पत्त्या निरूपयति-धर्मस्पेति द्वाभ्याम् । प्रसाद-वक्रधर्मभे- दात् । कीदृशो हि भगवत्प्रसादः कीदृशं वक्रमिति तदुभयमत्र ज्ञातं भविष्यति- धर्मस्य दक्षदुहितर्यजनिष्ट मूल् नारायणो नर इति स्वतपःप्रभावः। दृष्ट्वाऽऽरमनो भगवतो नियमावलोपं देव्यस्त्वनङ्गपृतना घटितुं न शेकुः॥६॥ भगवतः प्रसादो मुखं च धर्म एव प्रकटीभवति । तत्रापि पितुरंशः प्रसादो यज्ञांशो मुखम् । तदाह । धर्मस्य दक्षद्धहितरि मूर्तिनाभ्यामवतीर्ण इति । दक्षो हि यज्ञे । तत्र हि या क्रियाशक्तिः श्रद्धादिभ्योऽ- तिरिक्ता साक्षान्मृत्तिभूता सा मूर्तिः । तत्र तस्स रूपद्वयमाह-नारायणो नर इति । "आपो नारा" इति प्युत्पत्या भगवन्मुखं जले प्रतिष्ठितम् । नर इति सूत्रात्मा जीवो जलपिता । एकस्यैव नामद्वयं जलाधारत्वेन जलजनकत्वेन च | मुरं च तद्विषम् । अतो जलाधारत्वेन सर्वरसग्रहणं सूत्रत्वेन च वाग्व्यवहारः । एवमुमयात्मकं वनं नरनारायणरूपेण प्रकटं जातम् । वफस्सैवं प्रकटने यो गुणस्तमाह-सतपामभाष इति । तपो हि वासव तप इति । "तपो नाऽनशना- स्परमि"नि श्रुतेः। अतोऽवयवान्तरेण कृतं तपो नोत्कृष्टं भवति । वाकृतमनशनकृतं च तपः । तम्य यकस्यानुमारो यम । एको गुणस्तपः । द्वितीयस्तसगी अनुभायः । स च सहजदोपामार- रूपः। तपसो हि सदमावी औत्पतियो दोपः कोपः । तस्याऽत्यन्ताभावसाहित्यं तपसोऽनुगाः । मरियप्पास, पुरान इति रा. पात्यनेवि स. कायन इडिग. ४ तपसी परम्पमिमी । ५ पन दानशीर. पर दान दिस, ८ सेवनुमार सि. तरसारित ५ कविध पनि रा.

·१०१ २. ७ अ.८ श्लो.] श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणविरचिता । सकामत्वं वायो दोपः । तदभावस्तु गुण एव नवनुभावः । तत्र हि प्रसादो दोपकर्तृषु वरदानम् । तदेकादशस्कन्धे विस्तरेण वक्ष्यते । इह दोपाभावमात्रमाह । तत्र प्रथमं वाह्यदोपामावं वदति- दृष्ट्वाऽत्मन इति । अयं हि भगवानारमा ! न हि स्वस्स खदर्शने कामो भवति । अत आत्मन एव भगवतः सकाशानियमस्स खसहजधर्मस्य अबलोपं दृष्ट्वा । विपरीततया नाशोऽवलोपः । आत्मनः सकाशादेव सहनबन्धकान्यपि कर्माणि मोक्षपदानि भवन्ति । तथाप्येता अप्सरसो भगव- स्सानिध्यात्स्वात्मन्येव चरितदोपा मोहिकाः क्रुद्धाच जाताः । अत एतासां संकल्पो नष्टः । नवेता अप्रयोजकाः किन्तु देव्यः देवतारूपा अपि एता व्रतत्यागिन्यो जाताः । दूरे एतासामुपासनया नत- सिद्धिः । एतासां कियाशक्तिमाह-अनङ्गपृतना इति । तुशब्दैन स्त्रियोऽयला अप्रयोजका इति पक्षो निराकृतः । अङ्गरहितस्य पृतनाः सेनाः । न तस्य शरीरनाशादिन्यति । अमूर्तप्रकारेण च पातयन्ति । तादृशी अपि संवन्धपात्रमपि प्राप्तुं न शेकुः । श्रीकृतो भगवति न कोऽपि क्षोमो जात इत्यर्थः ॥ ६॥ एवं बाह्यदोष परिहत्य आन्तरिकं दोपं कैमुतिकन्यायेन निराकरोति-- कामं दहन्ति कृतिनो ननु रोपदृष्ट्या रोपं दहन्तमुत ते न दहन्त्यसह्यम् । सोऽयं यदन्तरमलं प्रविशन्विभेति कामः कथं नु पुनरस्य मनः श्रयेत ॥७॥ काम दहन्तीति । एताः स्त्रियो देहं वा पातयामः कार्य वा साधयाम इति समागताः । आये अनङ्गश्तनात्वं सेत्स्यति । द्वितीये पृतनात्वमिति । तदुभयमपि न जातम् । तत्राऽऽश्वर्ये जाते प्रया स्वयं समापत्ते । मया एवं ज्ञायते । कामादीनां जेतारो नाऽन्ये । किन्तु कामादय एव । तत्र यथा यथा तेषु कनिष्ठास्तथा तथा पूर्वजेतारः । अत एव ये कामं दहन्ति ते रोपदृष्टया दहन्ति । रोपेणैव तु कामो दह्यते नतु तैः । कृतिन इति साभिप्रायं वचनम् । कामस्य स्थानमदत्वा क्रोधस्य हि स्थानं दत्तवन्तः । नन्विति सम्बोधन सम्मत्यर्थम् । रोपसहितया दृष्टया । कामस्तु हृदयं व्याप्नोति । कोषस्तु ज्ञानम् । अतो ज्ञाननाशे मर्हती क्षतिरिति तेषां न कृतित्वम् । उभयोः परलोकनाशकत्वे तुल्येऽपि क्रोधस्त्वात्मानं दहति । अतो दाहकं न दहन्त्यदाहकं दहन्तीत्यतिम्रान्तास्ते । दाहोऽपि न खल्पः । स कामविजयी क्रोधो यस्य अन्तरं निविशन् विमेति । अहमपि कामवदशरीरो भविष्या- मीति । तत्र कामः कथं तस्स हृदयं श्रयेत । क्रोषस्तु मलयुक्त प्रविशति । गगवतस्त्वन्तरमलम् । अत एव निविशन् यिमेति । स हि मलक्षणमपि मलं नाशयिष्यतीति । अनेन कामक्रोयकृताः पदार्था न भगवन्मुखं प्रविशन्ति । न प्रसादहेतवो भवन्तीति निरूपितम् । किं वहुना । यावानों नरनारा- यणयोस्त्रायान्मुखप्रसादयोरिति ज्ञातव्यम् ॥ ७ ॥ एवं प्रसन्नवने निरूप्य नलिनायतेक्षणे निरूपयति-- विद्धं सपत्युदितपत्रिभिरन्ति राज्ञो वालोऽपि सन्नुपगतस्तपसे वनानि । तस्मा अदा वगतिं गणते प्रसन्नो दिव्याः स्तुवन्ति मुनयो यदुपर्यधस्तात्॥८॥ १ न त्वनि स. न स्वशरीर ग. ताइयेपोति स.ग, ३ भान्तरिक्शेपम्मति. के.. ४ प्रविधन ख. ५ रोपेणलिति स. ६ महाक्षतिरिति स. ५ स्वन्तरममलनिति ख, म. ८ वामेति चग. पक्षणानिति स.ग.

·श्रीसुबोधिनी। [२ स्कं. ७ अ.९ श्लो. विद्ध इति । नलिनवदायते ईक्षणे यस्येति सदृष्टान्तं दीर्घत्वं च निरूपणीये । तत्र वैकुण्ठ- स्थितो मगवान्नेत्रम् । तस्य दीर्घता ज्योतिश्चक्रम् । स हि तत्र स्थितः सर्वान् पश्यति । तस्य हि नलिनवदायतत्वं विचारणीयम् । तद्धि विकसितमेवाऽऽयतं भवति । तत्र विकासस्तपस इव । यया जलस्थितमेव कमलं सूर्येण विकासमेति । तथोत्तमाधिकारिणि वन एव स्थित भगवन्नेत्रं विकासयति । तदा हि स पश्यतीत्यर्थः । तवाऽपि भगवदिच्छया तघाभूतं सकाममेव बहिः पश्यति । कामोऽपि क्लेशकृतश्चेत्तपोऽपि जगत्प्रकाशकं चेत्तदैवंरूपतेति ध्रुवकथा निरूप्यते-सपल्युदितपत्रिभि- रिति तत्राऽऽसघवेदना निरूपिता । मातुः सपन्नी । तया राज्ञः समीपे वाग्लक्षणा पाणाः प्रयुक्ताः "न वत्स नृपतेधिप्पयमि"यादयः । तैश्वाऽयं विद्धः । मर्मभेदिनो हि वाणा विध्यन्ति । पत्रि. पदाच अप्रतीकारा उद्दीय विध्यन्तीति योधितम् । अनेन विवेकादिना तस्स प्रतीकाराभाव उक्तः । पायोपायामावमाह-राज्ञः अन्तीति । अतः परं राजाऽपि न वक्तव्यः । वेधस्स तेनैव दृष्टत्वात् । अनेन दीर्नत्यमुक्तम् । इदं हि भगवदर्शने वीजम् । द्वितीयं वीजमाह-याल इति । तपसे तपःकरणार्थ वनान्युपगत इत्यधिकारः । वनानीति बहुवचनं फलसिद्ध्यर्थ सर्वेष्वेव वनेषु तपः करिष्यामीति दृढप्रतिज्ञाज्ञापनार्थम् । तस्मा अदादिति दृष्टिविकासः । ध्रुवगतिमिति फलस्य निश्चलता गृणते प्रसन्न इति किरणानामन्तःप्रवेशनम् । स हि तपसा न सन्तुष्टः किन्तु पालः स्तोत्रं करोतीति । अन्यथा “निवर्तयिष्ये प्रतियात स्वधामे" इति वचनमनुपपन्नं स्यात् । न हि भगवानन्यथा निवर्तयितुं न शक्रोतीति किन्तु शक्त एव । स्तोत्रेण सन्तुष्टो वालाय भुवगतिं दत्तवान् । ननु स्तोत्रस्य नुवगतेश्च कः संबन्धः । तपस्तु भोगफलत्वात्तथा भवितुमप्यर्हतीत्याशझनाऽऽहं-दिव्याः स्तुवन्तीति । स हि निन्दावचनेन खिन्नस्तथा कृतवानिति सर्वदा स्तोत्रस्थानं दत्तवान् । यस्थानं दिव्याः सतर्पयोऽपि उपरिस्थितं अधःस्थिताः सन्तः स्तुवन्ति । यदिदं स्थानं प्रसादेन न प्राप्त स्यात् । तपसा निर्यन्धेन या प्राप्तं स्यात्तदा भगवदीयैः स्तोत्रं न कियेत । तत्रापि मुनयः स्तुवन्ति । तनाऽप्यु- परिस्थितं स्वयं चापःस्थिताः ईर्ष्यामेव कर्तुं योग्याः । प्रसादकरण एव ध्रुवस्स पश्चातापोऽपि ॥ ८॥ एवं नठिनायतेक्षणं निरूप्प कदम्पकिजल्कपिशङ्गवाससं निरूपयति- यद्वेनमुत्पथगतं द्विजवाक्यवनाविप्लुटपोरुपभगं निरये पतन्तम् । त्रात्वार्थितो जगति पुत्रपदं च लेभे दुग्धा वसूनि वसुधा सकलानि येन ॥९॥ अन हि पीताम्बरं कदम्यतुल्यता च निरूपणीया । कदम्यस्य वर्षाकाले हि किशल्का भवन्ति । वर्षांप भूमिमन्तापे । यया संतप्ते वृष्टिर्भवति । यथा वृष्टिः सर्वसन्तापहारिका । एवं पृथुकृतो दोहः सर्वमन्तापहारकः । पृथुश छन्दोमयः सर्ववेदार्थप्रतिपादका पीताम्यारूपः । राजा हि स्वभावतो गरान्छादको भवति । तदानया भूमिगुप्ता निष्ठति । किन्त्वयं ययास्थितमूमिगोप्ता न मस्तीति भूमे- विच्छापकरणात्पीतन्वम् । अयं पृथुः पुत्रपदं लेभे । “पुग्लिो नरकानापते पितरं सुत" इति पुत्रान्दो प्युपायते। तान्ये नरकात्रायन्ते न वेति सन्देहो गययस्यात् । अयं तु नरकानापत एव । नवागां पायुम्थागन्याचदान्मादकनमाम्य पीताम्यरत्यम् । रक्षणं हि प्राप्त दुः । तदर्पमम्य पितुर्दुः- म एस.ग. मतग.म. शिवानीय, निदान ग. ५कारण एपेनि. (तिम. धान्य पीनाम्यवस्पिन्न मालिक.प. पुत्री पुमान ther. अशातएपंति, ।

·२ स्कं. ७ अ. ११ श्लो.] श्रीमद्वालभाचार्यचरणविरचिता। समाप्तिमाह-यद्वेनमुत्पधगतं अन्यायिनां मार्ने प्रवृत्तम् । अत एव ब्राह्मणानामपकारिलातद्वास्यवत्रेण नितरां प्लुष्टं पौरुषं भाग्यं च यस्य ! अतो माग्येन पौरुषेणे चाऽनिस्तारः । नवा प्रजापालनलक्षण- धर्मेण । उत्पथगतत्वात् । तस्माद्गुणाभावादोपस्य च विद्यमानत्वान्नरके पतति । तस्मिन्समये तस्स करान्मथनेन निर्गतस्तं पालितवान् । तैरेव ब्राह्मणैरभ्यर्थितः । अत एव पुत्रो जातः । अवतारचरित्र- माह । दुग्धा वसूनि । सर्ववसूनि दुग्धा । वसूनि वस्तूनि । वसुधा पृथिवी । अनेन वसूनि वसुधा दुग्धा । यद्यप्यन्यानि वस्तून्यन्यैरेवे दुग्धानि तथाप्येतन्मूलकत्वात् सकलानि येनेत्युक्तम् । अनेन वेदरूपस्य पीताम्वरसैवं सर्वकामपूरकत्वं नरकात्पालकत्वं च निरूपितम् । पीतत्वेन च सर्वदुःखनि- वृत्तिः प्रासगिकी । प्रजननगोपनं तु स्वभावादेव । तस्यै रेखाकारत्वं सर्वगुणसद्भावात् ॥ ९॥ एवं पीताम्परत्वं निरूप्य लसन्महारत्नहिरण्मयाङ्गदत्वं निरूपयति-- नाभेरसावृषभ आस सुदेविसूनुर्यो वै चचार समहग्जडयोगचर्याम् । यत्पारमहंस्यमृपयः पदमामनन्ति स्वस्थः प्रशान्तकरणः परिमुक्तसङ्गः ॥१०॥ नाभेरसाविति । नाभिर्दाह्मणान्मार्थयित्वा यज्ञे आविर्भूतं भगवन्तं प्रार्थयित्वा भगवन्तं पुत्रलेन प्रार्थितवान् । नामेर्भार्या सुदेविसंज्ञा तस्याः सूनुः । असाविति बुद्धिस्थः । पापम इति नाम । अवतारस प्रयोजनम् यो वै चचारेति जडानां संवन्धिनी योगचर्या लोके प्रदर्शिता । समदगिति ग्रदृष्टिः । तस्या जडयोगचर्यायाः सदाचं रूपमाह । यत्सारमहसं पदमामनन्ति । तस्य भार्गस निर्वाह- कावश्यकसाधनान्युपदिशन् वयं तादृशो जात इत्याह । प्रथमं परिमुक्तसङ्गः सर्वसङ्गपरित्यागं कृतवान् । तेन प्रशान्तकरणः प्रशान्तानि करणानि इन्द्रियाणि यस्स । तेन स्वस्थः स्वरूपस्थित इति दोपनिवृत्तिः कथिता । गुणस्तु समगिति सर्वत्र गुणदोषदृग्रहितः । सर्वभूतेषु वासुदेवष्टियी । देवताकियामध्ये ह्यङ्गदनिवेशनम् । तत्रापि देवताभागे । अयं च प्रावित् कर्माणि सक्तवान् । हिरण्मयतं नामिपुत्रत्वात् । महारत्नानि तु तत्पुत्राः । स हि ज्ञानकर्ममध्ये स्थितः । अतोऽङ्ग- दत्वम् । खस्थत्वादयो का रत्नानि । समदृक् सुवर्णम् । षडयोगचर्या आकृतिः । इदं हि परमहं- सानां पदम् । रत्नानि तु ते । अत ऋषमस्य यत्किशित्कार्य तदेवाऽङ्गदसति ज्ञातव्यम् । अध्यायन- येण च तचरित्र वक्ष्यते । तन शोभा प्रथमाध्यायार्थः । महारबानि तदास्यानि द्वितीयाध्यापार्थः । हिरण्मयत्वं ब्रह्मभावस्तृतीयाध्यापार्यः ॥१०॥ एवमगदं निरूप्य स्फुरन्महारतकिरीटगुण्डलं निरूपयति- सने समास भगवान् हयशीर्पनामा साक्षात्स यज्ञपुरुषस्तपनीयवर्णः । छन्दोमयो मखमयोऽखिलदेवतात्मावाचो बभूवुरुशतीःश्वसतोऽस्य नस्तः॥१९॥ सत्रे समासेति । हयग्रीवो हि किरीटकुण्डलात्मकः । स युमयात्मको भवति । प्रविया- प्रवर्तकत्वात् । किरीटं हयशिरः । कुण्डले देहः प्रवृत्तिनिवृत्तिरूपः । साऽययोगयोराधारभूतो नृदेवः । स हि कर्मणि प्रादुर्भूतोऽनिसाध्ये 1 कुण्डलादिकमपि तया । तदेवाह रूपनयम् । १ भकारो नाति रा. २ पापेण वा न निवार रा. म. ३ पाइनरामेति ग. प. सारेति स. प.

·श्रीसुबोधिनी। [२ स्कं.७ अ. १३ लो. छन्दोमयो मखमय इति कुण्डले । अखिलदेवतास्मा मुकुटः। अखिला न न्यूना ये देवा ब्रह्मा- दयस्ते भगवन्मस्तके पारमध्ये स्थिताः । यद्धयग्रीवेण क्रियते तत्सर्वं कुण्डलमुकुटकार्यम् । तस्स खरूप ब्रह्मा निरूपयति । मग सने यागे । आस आविर्भूतः । स प्रसिद्धो हयग्रीवो भगवानेव । दैत्यहयग्रीवनिराकरणार्थ भगवानिति । किंपुरुषादिरूपव्युदासार्थं च । नान्यः सत्रे आविर्भावगर्हति । यतो हयशीर्प एव साक्षाद्यज्ञपुरुषः सर्वयज्ञाधिष्ठात्री देवता । यतस्तपनीयवर्णः तपनीयवद्वर्णो यस्स | तपनीयं सुवर्णम् । यज्ञोऽप्यग्निसाच्य इति तपनीयो वर्गों यस्य । छन्दोमयो वेदात्मकः । मखमयो यज्ञात्मकः । अखिलदेवतात्मा । प्रमाणप्रमेयसाधनफलभूत इत्यर्थः । अखिलदेवताः साध- नम् । आत्मा फलमिति । अवतारप्रयोजनमाह-वाचो वभूयुरिति । उशतीर्वाचो वेद- लक्षणाः । अस्य नस्तो नासिकातः । श्वसतः श्वासं विमुञ्चतः । अस भगवतो जाताः । स्फुरन्महा- रत्नान्येव उशतीर्वाचः ॥ ११ ॥ एवं मुफुटकुण्डले निरूप्य उन्निद्रहृत्पङ्गजकर्णिकालये योगेश्वरस्थापितपादपल्लवं रूपं निरूपयति--- मत्स्यो युगान्तसमये मनुनोपलब्धः क्षोणीमयो निखिलजीवनिकायकेतः । विस्रसितानुरुभये सलिले मुखान्मे आदाय तत्र विजहार ह वेदमार्गान् ॥१२॥ मत्स्य इति । मस्सो हि पलवरूपः । सत्यवतादीनां शिष्यत्वाद्गुरोस्तस्य भगवतः पादपलवं ज्ञानात्मकं हृदये स्थापितमेव । युगान्तसमये प्रलये । मनुना सत्यव्रतेन द्रविडेश्वरेण । मनुनेति भाविनी संज्ञा । तत्कृषपैव मनुत्वस मावित्वात् । तेन लम्धः । प्रथमं तदनलिजले प्रादुर्भूतः । तस्य मत्स्यस्य उत्पत्तेरनिरूपितत्वादृष्ट इत्युक्तम् । तस्य पादत्वार्थमाह-क्षोणीमय इति । स हि पृथिवीमयः । अत एव आध्यात्मिकी पृथिवीं वहति । नौकारूपा हि पृथिवी तारिका । अत एव चरणः पोतः । किए । गगयचरणो हि सर्वेषां भक्तानामाश्रयः । तदाह-निखिलजीवनिकायकेत इति । निखिला ये जीवाः संपूर्ण जीवा न विपयैः खण्डिताः तेपां निकायः समूहस्तस्स केतः स्थानम् । सर्वाणि बीजानि ऋषयश्च तदा नौकायां स्थिता इति । एतदेव हि रूपं चरणस्य । अत एव संसार- समुद्रतरणे पोतः । तस्साऽवतारपरित्रमाह-उरुभये वित्रंसितान् ब्रह्मणो भयात् गुसाद्विगलितान् येदान् हयगीयो नाम दानवेन्द्रः अन्तिकेऽहरत् । तं हत्या तत आदाय तर जले बिजहार ह । घेदमार्गानिति । अन्येऽपि ज्ञानभक्तिप्रतिपादका वेदास्वत एवोद्गताः । हेति प्रसिद्धे । आश्चर्ये या । अत एव शिष्याणां हृदयानि वेदमार्गः कृत्वा विकसितानि भवन्ति । यज्ञोपयोगिवेदा हयग्री. येणोदताः, सर्वोपयोगिनस्तु मरस्पेनेति विशेषः ॥ १२॥ श्रीलक्ष्मण निरूपयति- क्षीरोदधायमरदानवयूथपानामुन्मनताममृतलब्धय आदिदेवः । सृष्टन कच्छपयपुर्विदधार गोत्रं निद्राक्षणोऽद्विपरिवर्तकपाणकण्डः ॥ १३॥ क्षीरोदयापिनि । कोप दि मुपया मुद्द लक्ष्मीनिष्पादिता । पावरकार्य पूर्मम्प तावमीय- ग्याप । पया मामणपादम्म पनपा गन्दरम्प | यथा मानणविचार्य निरूपितम्या सर्व- Hathw. al. ३ पुसमाafte. ४ तनीयवर्ण जीत, .

·१०५ २ स्कं.७ अ. १६ श्लो.] श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणविरचिता। देवदानवैर्मन्दरः यूमें निरूपितः । यथा वर्षणं तथा शास्त्रार्थनिर्णयः । क्षीरोदधौ ये अमरदानयानां घूधपा मथनं कुर्वन्ति तेपामुन्मनताममृतप्राप्त्यर्थ आदिदेवः आधिदैविको देवी देवपक्षपाती कन्टप- वपुः कूर्मावतारो भगवान् पृष्ठेन गोत्रं मन्दरं दघार । ननु किमिति मन्दरं स्थूलं भाररूपं धृतवान् ? तबाह । निद्राक्षणः निद्रायां क्षणो यस्य । निद्रार्थं घृतवानित्यर्थः । ननु विपरीतमिदमुच्यते । निद्रालर्हि सर्वमेव भारं दूरीकरोति ? तयाऽऽह-अद्विपरिवर्तकपाणकण्ट्ररिति । अद्रेः परि- वर्तनेन कपाणा पर्षिता कण्डूर्यस्य । अतो घर्षणार्थमद्रिं धृतवानित्यर्थः । घर्षणेन हि सुखे जाते निद्रा भवति । यथा पर्वतधारण सर्वेषां देवानाममृतपानसिद्ध्यर्थम् । एवं सर्वेषां मान्तानां प्राणिनां सर्वपुर- पार्थसिद्ध्यर्थ परीक्षकब्राह्मणचरणधारणम् ॥ १३ ॥ कौस्तुभरतकन्धरं निरूपयति-- त्रिष्टपोरुभयहासनृसिंहरूपं कृत्वा भ्रमझुकुटिदंष्ट्रकरालवक्रम् । दैत्येन्द्रमाशु गदयाऽभिपतन्तमारादूरौ निपात्य विददार नखैः स्फुरन्तम् ॥१४॥ विष्टपोरुभयहेति । नृसिंहः कौस्तुमरनकन्धरो मवति । यथा कौस्तुभस्य कण्ठे स्थापितस्य रश्मयः स्कन्धे निर्गताः केसरप्राया मदन्ति । एवमेव हि नृसिंहो भगवत्कौस्तुमरूपः । कौस्तुभं यद्भ- गवान्कण्ठे विमति तदैत्यानां वधार्थे भक्तजनोद्धारार्थे । सर्वे हि भगवदीया जीवाः कौस्तुभरूपम् । "चैत्यस्य तत्वममलं मणिमस्य कण्ठ" इति वास्यात् । अतो मगवांस्तांचेदये न स्थापये- तदा मृत्युसाधनैः कर्मभिर्मृत्युग्रस्ता एव भवेयुः । अतो मृत्युगदनिवारको नृसिंहः महादरक्षकस्त- प्रतिपक्षहिरण्यकशिपुपाती । विष्टपा देवास्तेषां यदुरुभयं तद्धन्तीति तथा । स भगवान्नृसिंहरूस कृतवान् । ग्रामारण्यवासिनो हि द्विविधा भक्ताः । उभयेपामुद्धरणार्थमुभयरूपम् । कौस्तुमोऽपि तथा । अमयुक्ते ये भृकुटी तत्सहिता दंगाः तामिः कसलं वक्र पस्य । भृकुटिंपरिग्रमणं ग्रासार्धमागतस्य कालस्य वक्रीकरणम् । तत्सहिता यदि दंष्ट्रा। यमोऽपि पराभूतः । अत एव करालं यशम् । अनेन ये केचि क्तप्रतिपक्षास्ते तादृशं मुखं दृष्ट्वा सर्वया न स्वकार्य करिष्यन्तीति सूचितम् । अत एव भक्त- प्रतिपक्ष दैत्येन्द्रम् । आशु शीघं अन्यस सावधानताभावाय आभिमुख्येन पतन्तम् । गदया प्रहारस- मर्थया । आरादूरादेव । अरी निपात्य । स्फुरन्तं तं नदिदार । नविदारणं गुत्यमाशय । जरी निपातनं कामोद्भवाय । एवमेव हि कौस्तुभो भक्तानिपक्षं संसारे कामे या गोजपति । स्फुरन्तमित- स्ततः सर्पन्तम् ॥१४॥ अग्लानलक्ष्म्या वनमालयाश्चितं निरूपयति-अन्त:सरस्युम्यलेनेति द्वाभ्याम् । अन्तःसरस्युरुरलेन पदे गृहीतो माहेण यूथपतिरम्बुजहस्त आर्जः । आहेदमादिपुरुयाऽखिललोकनाथ तीर्थश्रयः श्रवणमालनामधेय ॥ १५ ॥ श्रुत्वा हरिस्तमरणार्थिनमप्रमेयश्चक्रायुधः पतगराजमुजाधिरुदः । चक्रेण नवदनं परिपाट्य तन्मादस्ते प्रगृह्य भगवान्कृपयोजहार ॥१६॥ . देवी नामि रा, २ रवापसी स. ३ रीतीति शी .. ता.प. ५ विगामी स, भारत र r ·१०६ शीसुबोधिनी। [२ स्कं. ७.१७ लो. यो हरिः स वनमाला । भक्ता हि गजेन्द्रमोक्षणरूपां भगवत्कीर्ति श्रुला सर्वथा प्रवर्तन्ते । यन- माला च कीर्तिमयी । अम्लाना हि तस्स कान्तिः । न तत्र देवादीनां सहायो बरो का। गजेन्द्रः केवलं भगवतैव मोचितः । न वा देवादीनां प्रार्थना। न वा तस्स लोकिका गुणा भगवत्प्रीति- योग्याः । तस्माल्केवलकृपयैव मोचित इत्यम्लानत्वम् । विलम्बासहिष्णुत्याय विशेषणानि । अन्तःसरसि सरोमध्ये । उसवलेन । देवलोच्छापेन ताशरूपस्य देवलकृपयैव महाबलत्वम् । पदे गृहीत इति क्रियाशक्तिः कुण्ठिता । ग्राहपैदेन चाऽनिवार्यप्रतियन्धकत्वम् । यूथपतिरिति तस्मिन्सूते सर्व एव मरिष्यन्तीति । अन्येपामसमर्थता वा । अम्बुजहस्त इति पूर्वकूरभावो निवारितः । भगवदाभिमुख्याथै च । भगवत्पूजार्थं या अम्बुज़ग्रहणम् । आर्तत्वेन सर्वसाधनामावः । नह्यन्ये तादृशे कृपां कुर्वन्ति । इदं चाऽऽह---हे आदिपुरुप । अनेन तवाऽऽवश्यपाल- भीयोऽहम् । मूलपुरुषत्वात् । अन्यो वा न वक्तव्यः । अखिललोकनाथेति सर्वलोकपालने त्वमेवाऽधिकृतः । अतो नाऽन्यो वक्तंन्योऽपि । ननु तव दुःखानुभवहेतुप्रत्मप्रपापस्य विद्यमानत्वान्मया कि कर्त्तव्यमित्याशायामाह-हे तीर्थश्रवः । तीर्थरूपं श्रवः कीर्तिर्यस्य । तव कीर्तिस्मरणेनैव वयं धौतपापाः । ननु केवलमोचने न कश्चित्पुरुषार्थः । किन्तु वैकुण्ठयोग्यो देहः सम्पादनीयः । तदर्थ च शुभाऽदृष्टाभावास्कि मया विधेयमित्याशयाऽऽह-हे श्रवणमङ्गालनामधेयेति । श्रवणमात्रेणैव मङ्गलं सर्वशुभदायि नामधेयं यस्य । अनेन वन्नाममात्रेणैव सर्वशुगहेतु भाग्यं सिद्धम् । एवं पद- चतुष्टये निरूपिते वैकुण्ठस्थितो भगवान् श्रुत्वा दूरादेव तं शरणार्थिनं ज्ञात्वा । केनापि न ज्ञातः अयं गजेन्द्रोद्धारार्थ गच्छत्तीति । तथा सति कश्चिद्देवोऽन्यो वा स्वप्रतिष्ठार्थ हस्ते तं धृत्वा घहिः क्षिपेत् ? अत आह-अप्रमेय इति । चक्रायुध इति मुक्तिदानार्थम् । पतगराजभुजादधिरूढ उत्तीर्णः । अनेन तस्य कालग्रासानन्तरं मुक्तिदान निवारितम् । न हि गजेन्द्रो देहत्यागं ज्ञातवान् । "कालात्मकः सोऽथ सुपर्ण" इति वाक्याद्गरुडस्य कालत्वम् । आगतस्य कृत्यमाह-चक्रेण नवदनमिति । प्रतिवन्धकामावं कृत्वेत्यर्थः । नतु तेन सहोद्धरणम् । तस्मात्सङ्कटात् । हस्ते शुण्डादण्डे प्रकर्पण गृहीत्वा । स्पर्शमात्रेणैव चतुर्भुज रूप संपाच तं गृहीत्वेत्यर्थः । भगवतोद्धृतत्वा- द्वाषणानां शापलक्षण प्रतियन्धकोऽकिञ्चिरकरः । कृपयोजहारेति जीवस्य साधनाभावो निरू- पितः । परदुःखप्रहाणेच्छा कृपा । एवं हि भगवत्कीर्भिक्तानुद्धरति । इदमेव चरित्रमुत्तरत्र भक्तिहे- तुचेन विचारयिष्यते प्रहादवास्येषु । ततः कीत्यैव प्रेमेति सिद्धं भविष्यति ॥ १५ ॥ १६ ॥ एवं वनमालां निरुप्य तेनाऽश्चितत्वं च प्रेमजनकत्वेन सूचयित्वा विभूपितं मेखलयेति निरूप- पति-ज्यायान्गुणैरिति द्वाभ्याम् । ज्यायान् गुणेरवरजोऽप्यदितेः सुतानां लोकान् विचक्रम इमान् यदथाधियज्ञः । क्ष्मा वामनेन जगृहे त्रिपदच्छलेन यानामृते पथि चरन् विभुभिर्न चाल्यः १७ पागनो हि भगवनो मेखलारूपः । मेखला हि कटिस्थागपन्धिका भवति । “स जघनादसुरा नछजते"ति श्रुते जघने आत्ममुग्यानि"ति च वाफ्यात् । दैत्युयन्धकलेन मायामप्यन्तः ग। वही . ग. १ देशवाफेनेति शोधः ५.३ पाहब नेति प. ४ ऽयं पास स. ५परीति स. मिताहायामिति स. ननिसारम्य पर्शमागरेसम्त नास्ति स.

·२ स्कं.७ अ. १७ श्लो.] श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणविरचिता। १०७ पातयित्वा शोभां जनयतीत्साकुञ्चनप्रसारणधर्मवत्त्वाच वामनः कटिसूत्रमेव । अत एव गुणप्राधान्येन निरूपणम् । अदितेः सुतानां मध्ये अवरजोऽपि । अदितिर्हि भूमिरूपा । यद्यपि सर्वरूपत्वेन निरू- प्यते तथापि तस्याः स्तुतिपरत्वादियं वा अदितिरित्येव मुख्या । तस्याः सुताखल्कीति रक्षा वा जन- यन्ति । अतो रक्षाकीर्तिरूपं पीताम्बरं भवति । तां च दृढां करोति मेखला । गुणैायान् पुष्टः स्थूलो महानित्यर्थः । तस्य गुणानेवाह । गुणा झुत्कर्षापायकाः । मगवतो जगकर्तुः सर्वप्रेरकस्य सर्व- नियन्तुः कालचेष्टारूपस के वा ते धर्मा ये उत्कर्षमादधतीत्याशा वामनस्य गुणास्तथा भवन्तीति मेखलागुणप्रस्तावे तान्निरूपयति-लोकान्विचक्रम इति । भगवतो ब्रह्माण्डरूपस उरकण्ठा-. दिरूपेण उपरितनलोकानां निरूपणात् । तत्र खेनैवाऽक्रमणं न युक्तिसहिता बुद्धिमारोढुमर्हति । अतो भगवतोऽन्ये धर्मा बुद्ध्या परिकलितुं शक्यन्ते । सर्वरूपेणैव भगवतः खाक्रमणं न बुद्धिगम्य- मिति गुणत्वम् । वलिं प्रति पादस्याज्ये नयनप्रदर्शनं ममेच्छयैव भवन्तः स्वर्गादिलोकभोकारो जाताः । वस्तुतस्तु चरणावयवलोकभोकारः । तेषामुपर्याक्रमणं न नित्यम् । मेखला ह्युमयपरिच्छेद- की। "ऊर्ध्वं वै पुरुषस्य नाभ्य मेध्यमवाचीनममेध्यं यन्मध्यतः संनयति मेध्यं चैवाऽस्याऽमेध्यं च व्यावतयती"ति श्रुतेर्मेखलायास्तदुभयपरिच्छेदकत्वम् । ततो दैत्यानां स्वर्गाऽऽक्रमणं न युक्तमिति व्यावर्चकेन व्यावृत्तिः क्रियते । अतो युक्त्या परमार्थतश्चाऽऽक्रमणं ने संभावितम् । किञ्च । विशेषेण चकमणं सुतरामसंभावितम् । विशेषो हि विक्रमणेन पततां लोकानां तेनैव स्तम्मनम् । पातिकैव क्रिया पार्तयन्ती पालयतीत्याश्चर्यम् । किन । अतःपरमन्यो विशेष उच्यते मिन्नक्रमेणेत्याह-अथेति । लोकपरमार्याभ्यां पूर्वमलौकिकं निरूपितम् । अधुना स्वयं यज्ञरूपो यज्ञस्थापनां कुर्वन यज्ञविघ्नं करोतीति वेदेऽप्यलौकिकम् । तदाह-यदयाधियज्ञ इति । यस्मादयमधियज्ञः । एवं सर्वप्रकारेण धुझ्यगोचरत्वं विनिरूप्य रूपखमावविरुद्धं करोतीत्याह- क्ष्मा वामनेन जगृहे त्रिपदच्छलेनेति । वामनो हि खत्पामपि भूमि देहेनाऽपि नाऽऽकमति । तेन सर्वमिग्रहणं सुतरामयुक्तम् । नमनेनैव हि मेखलया कटिराक्रम्यते । किञ्च । त्रिपदच्छले- नेति । न हि भगवतः पदवयमस्ति । छलं हि भ्रमजनकम् । मानं हि तत्र व्याप्तमेव तहहानि । ने हि गगवान् शुद्ध्या मानमुक्तवान् । चरणस्तु निष्काशितो न मानं भवति । अतो भगवता तृतीयः पादः कल्पनीय इति ज्ञातव्यम् । वामनवायांनुसन्धानेन तद्रामकपदैलॊके अन्यथा प्रतीतिजनकैभूमि- याचनं छलो गवति । "मायेत्ससुरा” इति तेषां मायारूपेणैव भगवान् भवतीति भगवता सत्य- तया निरूपितमपि छलतेन पर्यवसितमिति तयोच्यते । एवं भगवतो मइगुणान्विनिरूप्य तत्र जातं दोपं याचनलक्षणं निराकरोति-याच्चामृत इति । याजा हि द्विविधा । सेवककर्तृका प्रभुकर्तृका च । तत्र सेवककर्तृका प्रभोर्दीपावक्ष न प्रभुकर्तृका । वस्तुतस्तु इयं याञा प्रभुर्तृका । वस्तुतः प्रमोरपि धनं अन्येषु स्थापितं नीतिमार्गेण तस्य याचनमेवोचितम् । स्खेनैव तत्र स्थापितत्वात्पथि चरणम् । अनङ्गीकार एव हि बलाइणम् । न चात्य इति सानान निष्कासनीयः । यानां कृता तु निष्का- सनीयस्तदनङ्गीकारे। मामिति भूमिमेव गृहीतवान् याजयाऽपि । दैत्यानां हि तनोत्पन्नानां तत्वा- मित्वमेव । अतो हि वन्धनम् । अन्यया पातालादिषु कचिदपि तस्यामिले ग्रहणं न सात् । अवध युधिसायां ग, २ परिकल्पितुति क, प. ३ नमनमिति ग. ४ नार्मेष्यं ग, ५ न भवतीति ग. ८ भगवतस्तृदीय ग. वालानुर्मयाने ति रा १.उलनिति स. ६ पातयन्तीवि नास्ति . ७२ भपवानिति स.

·सारे १५५१ ! शीशेज निपारित -. पूजा सम्मान भगतविजेदेतानां सम्बन्धनिराकरणा) मत्रैस्तपरिच्छेदकरणं युक्तमेव । पादानमिनि । हिसारत्यारोन्दे समर्पणार्थं पूर्व गृहीतवान् । अधुना चरणप्रक्षालनं का दलिविय कारादि सिसायां धृतवतो भगवदीयत्वं प्राप्तरतादृशशरीरप्राप्तियोग्यता कामाः । कक्षासायिनारसमक्षा न पुरुषार्थाय । न हि भगजादयं कक्षात्रये १०८ श्रीमुबोधिनी । [२ स्कं. ७ अ.१८ श्लो. साम्यं सर्वथा करिष्यसेवा यन्वनम् । अनेनाऽपि च्छलः समर्थितो भवति । एकस्यांशस्य याचनम् । अंशद्वयस साजनम् । नयां तु याचनं च्छलः । सन्नियोगशिष्टत्वात्रयाणां याचनस् । अन्यथा दोपाभ्यनुज्ञा स्यात् । निन्दं या बारयेत् । तस्मान्मेखलया भूमिग्रहणमुचितमेव ।। १७ ॥ ननु मगवान् भारनिन्दं कयं कृतवान् । गुणा हि भक्तिजनकाः भक्कैरेव ग्राझा आदर- णीयाथ । न च महान् रविन्दमपि करोतीति शास्त्रार्थो भवति । तस्मादस चरित्रस गुणवे- ऽपि न प्रकृतोपरोगिगुननिमशाह- नाऽधों बलेरयमुरुक्रमपादशौचमम्भः शिखाधृतवतो विबुधाधिपत्यम् । यो वै प्रतिश्रुतमृते न विकीपदन्यदात्मानमङ्ग शिरसा हरयेऽभिमेने ॥१८॥ नायो घलेरयनिति । मतिरोधस्तदाऽऽपतति यदि भत्त्यनैभिप्रेतः स्यात् । नहि मेखलया कटिबन्धनं कटिसानसाऽनन्दि ली । नहि भक्तस्य धनं भगवतोपभुज्यमानं तस्य दुःखाय मदनि । तदीयस्य सर्वसाधत ददत्वात् । लोकातीला तु यो विरोधः स गुण एव । भक्कैश्चेद्वि- रोपो मतः सानदापि पसार । अभिमानवतामपि भक्तानामनभिप्रेतत्याजनं सुखकरमेव । शाह । अस मक्तस्य पराकास वियुधाधिपत्यम् अर्थः फलं पुरुषार्थो वा न भवति । अयं च रोचवालो किसे तर्हि कथं पूर्व तेन गृहीतमित्याशमाऽऽह-उरुक्रम- सवै वि . साफल्याची सापयित्वा बीको मायं प्रकरणेच्छुः । रूपन्तु पलिस्थाने स्थितः श्रुत्यर्थपरिपाल मालत परमात त्येसान धानृत्यस्प सर्विज्य पुनरिमं लं रेसमापन इसी वायात माओवल सिद्ध कहा कि कामाचरण सरफमसैष Tweet मा महादेव समीरा दानादि । और दिने का ससस्त्पनि नगर । shq शमते । भगय सरि प्रतिशुनगने । - Kheer । सिरसेति प्रधानेन सा ·२ स्कं. ७ अ. १९ श्लो.] श्रीनद्वल्लभाचार्यचरणविरचिता । १०९ चितं मवति । अयमात्मानं शिरसा सह हस्ये अमितो मेने । अनेन शरीरेण भगवत एव कार्य न वा मम नान्येयामित्यभिशब्दार्थः । यया हि तस्स मनोरयस्तथैव च सिद्धिः। यया मगवते दवं वस्तु तदर्थ पध्वा स्थाप्यते तथा बलिः स्थापित इति न भक्तिविरोषः । अत एव तेषां गुणवावस्य महती भक्तिर्जाता । अन्यथा मात्सर्यादिकमुत्पद्येत जयविजयवत् । तस्मादेतेपां गुणत्वाद्वामनो मेखला । तेन च विमूपितलं सर्वत्र मक्कावुपयोगात् । माहात्म्यज्ञाने खेहे च फ्ले चेति ॥१८॥ अगुलीयकैविभूषितत्वमाह- तुभ्यं च नारद भृशं भगवान् प्रेवृद्धभावेन साधुपरितुष्ट उवाच योगम् । ज्ञानं च भागवतमात्मसतत्त्वदीपं यद्वासुदेवशरणा विदुरञ्जसैव ॥ १९ ॥ तुभ्यं च नारदेति । बहुलीयकानि दश विंशतिर्वा भवन्ति । तावन्ति हि मगवद्रपाणि यावन्ति नारदेन दृष्टानि । अन्यैरपि । नारदं प्रति भगवदवतारा "दर्शनं यान्नि चेतसी"ति वाफ्यादनन्ता एव । अङ्गुलयश्चतुर्मुजे विंशतिर्भवन्ति । अनन्तभुजवेऽनन्ताः । नारदेन तत्सद्दशैरन्यैश्य परिदृश्यमाना हि मूर्तयो भगवतोऽनन्ताः । अत एव तुम्यं चेति चकारः । तेपामहुलीयकन्यमयय- वान्तोपयोगात् । ते हि भक्ताः संसारान्ते भवन्ति । अनेन सर्वात्मकस्य भगवतो मक्ता अगुलय इति निरूपितम् । ते हि सर्वशरीरोपकारिणः सर्वक्रियाहेतवः । महापरिति विशेषणाचेपु यहुधनमन्तीनि ज्ञापितम् । तानि धनान्यग्रे वक्ष्यामः । तुग्यं नारदाय । सदुपयोगार्य चकारादन्योपयोगार्थ च योगमुवाचेति सम्मन्धः । तन साधुपरितुष्ट इति हेतुः । तस्स योगस मूत्यरूपत्वात् । नहि केनाऽप्यं- शेनाऽपरितुष्टः स्वमूल्यं वदनि । चतस्रो हागुलय एकश्चाङ्गुष्ठः स च समावद्वीयों(?) भवति तामिः । सा हि मक्किरगुष्ठमूल्यं भवति । तेन परितुष्टो वा भगवान् । योगो बानं परिचर्या शारीरनानं चार- मुलीस्यानीयाः । चतुभिरपि भक्तहितो भगवान् प्राप्यते मन्या च । तदाह । भृशमत्यर्धम् । प्रवृद्ध- भावेन निरन्तरवणादिना तत्तन्मार्गे उत्पन्ना प्रीतिः सर्व हृदयं पूर्ण विधाय वदोलिना मवति । यया पहिः स्पष्टतमा प्रेमाऽनुभूयते स प्रद्धो भावः । तेनैव भगवान् परितुष्यति । गुणानां भगवत- थाऽवगाहनयोग्यत्वात् । अत एव साधुपरितुष्टः । परितोपानन्तरमपि मतिपूरम्स विधमानवात्सरि- तोपस साधुत्तम् अपरितोपामहमात्रः खनिलता च । परितस्त्वं तु तदीयानामप्युद्धारकन्वेन । तदा हि योगमाह । तथोपायमुक्तवान् येनोपायेन भगवान् दृश्यत एव । पहिर्दीने मतिरेप हेतुः । अन्तदर्शने योगः। विद्यमानस दर्शने दूयं भगवतो ज्ञान जीवानामात्मतत्प्रदर्शनं च । चाराद्रय- ज्ञानं च । मनस्वरूपानानं मामीमांसायां निरूपितन् । निर्धर्मकः सर्वधर्मादिरूपेण सयमेपाऽऽनिर्भ- वीति । भागवतं पुरुषोत्तमनानन् । आत्मनो जीवस तत्वं मुद्धचैतन्यरूपम् । तन्नकाशो वृतितळ- नेन खनो वा आविर्भावेन । तज्ज्ञानं दीपस्तेन सहितं आममतत्वदीपम् । ममात्मत्वनानं चा! पा. रास्क्रियायोगः । तस्य फलं मक्तिरित्यग्ने वक्ष्यते । ननु योगेयमनानादीनां पूर्वमेन सिद्धवामिन्स प्रकाशितत्वाचदर्य किं सगवदवतारेवत आह-पद्वासुदेवशरणा इनि । यस्मानारदार्थ प्रोल- पयरानादः । वासुदेवशरणाः मोक्षदातुः सत्तापिष्ठानोदेवतारूपम्प शरणगननमानेर तपादी. २ रिशी गप. ने सन्माननीय .. ५ पदा बाहिरिवि रा.म. स.प. गगनगए. १.पा. बोनाचा स. मरस ·१०८ श्रीसुबोधिनी। [२ स्कं, ७ अ. १८ श्लो. साम्यं सर्वथा करिष्यत्येवेत्ति बन्धनम् । अनेनाऽपि च्छला समर्थितो भवति । एकस्यांऽशस्य याचनम् । अंशद्वयस्स साजनम् । प्रयाणां तु याचनं छलः । सन्नियोगशिष्टत्वात्रयाणां याचनम् । अन्यथा शेपाभ्यनुज्ञा सात् । क्रियाद्वयं वा आफ्येत । तस्मान्मेखलया भूमिग्रहणमुचितमेव ।। १७ ॥ ननु भगवान् भक्तिमार्गविरुद्ध कयं कृतवान् । गुणा हि भक्तिजनकाः गक्तैरेव प्राझा आदर- णीयाश्च । न च भगवान् भक्तिविरुद्धमपि करोतीति शास्त्रार्थो भवति । तस्मादस्य चरित्रस्य गुणत्वे- अपि न प्रकृतोपयोगिगुणत्वमित्याशयाऽऽह- नार्थों वलेरयमुरक्रमपादशौचमम्भः शिखाधृतवतो वियुधाधिपत्यम् । यो वै प्रतिश्रुतमृते न चिकीर्पदन्यदात्मानमङ्ग शिरसा हरयेऽभिमेने॥१८॥ नार्थो घलेरपमिति । भक्तिविरोधस्तदाऽऽपतति यदि भक्त्यनैभिप्रेतः स्यात् । नहि मेखलया कटिवन्धनं कटिस्थानस्साऽनभिप्रेतं भवति । नहि भक्तस्य धनं भगवतोपभुज्यमानं तस्स दुःखाय भवति । तदीयस्य सर्वस्यापि तदर्थत्वात् । लोकप्रतीत्या तु यो विरोधः स गुण एव । भक्तैश्चद्धि- रोधो मतः सात्तदापि परिहरणीयः । अभिमानवतामपि भक्तानामनभिप्रेतत्याजनं सुखकरमेव । तदाह । अस्स भक्तस्य घलेभगवत्पूजारूपस्य विबुधाधिपत्यम् अर्थः फलं पुरुषार्थो वा न भवति । पूजा सम्बद्धा न भगवत्प्रीतिं जनयतीतिदैसानां सम्बन्धनिराकरणाथै मत्रैस्तत्परिच्छेदकरणं युक्तमेव । अयं च लोकप्रयात्मको विपयो पलेनाऽर्थः । तर्हि कथं पूर्व तेन गृहीतमिलाशयाऽऽह-उरुक्रम- पादशौचमिति । स हि मगयाचरणारविन्दे समर्पणार्थ पूर्व गृहीतवान् । अघुना चरणप्रक्षालन कृत्वा तत्तस्मिनिवेद्य तचरणारविन्दोदकं शिखायां धृतवतो भगवदीयत्वं प्रसस्तादृशशरीरप्राप्तियोग्यता या प्राप्तः । कक्षात्रयमुपरिंगतस्तादृशस्य प्रथमकक्षा न पुरुषार्थाय । न हि भगवता घलादयं कक्षात्रये नीतः । नायं प्रत्याक्रमणेच्छुः । गगवांस्तु बलिस्थाने स्थितः श्रुत्यर्थपरिपालनाय । “स वै विष्णु- ऋमान्कमेत य इमान लोकान् भ्रातृव्यस्य संविज्य पुनरिमं लोकं प्रत्यवरोहेदि"ति थुतेः । “ये यथा मां प्रपद्यन्त” इति वाफ्यात् । दानस्य साफल्याच । अनन्तगुणं हि पाने दत्तं भवति । अतोऽनन्तममाण्डाधारो भगवांस्तस्स सिद्धः । अतः पूर्वस्वीकृतत्रैलोक्यं नार्थः । किन्छ । पूर्व महादेवाय त्रैलोक्यं दत्तं भगवतैव । पश्चाचरणोदक मस्तके स्थापयित्वा ऐश्वर्यादौ विरक्तः सन् पुनधरणमेव ध्यायति । अयं च तथा । उस्लमसैय पादशौचं चरणारविन्दोदकं महादेवस्साऽस्याऽपि तुल्यम् । वियुधाधिपत्यं चाऽस नाऽर्थो यथा महादेवस्य । दासाथै ह्येवं कृतवानिति ज्ञापनार्थ चर- पारपिन्दोदकधारणगेव हेतुत्वेनोक्तम् । नतु दानादि । अन्यशेपत्वात् । किश्च । यो पै प्रतिभुत. मृते न चिकीर्पदन्पदिति । यस्तु खसाल्पनिर्वाहार्थ यहुविचारितवान् पश्चात्तृतीयपादार्थ ख शिरो दतवान् । म तादृशः पूर्यदत्तं कामयते । भागवतस्त्वेवं करणं दैत्यससाजनार्थम् । देवेषु सत्यं दैत्येषु घाऽनृतं प्रनिटिनम् । तदशक्यमपि प्रतिश्रुतमनेन सत्यं चेत्कृतं तदा सत्ये प्रतिष्ठितो भगवः दममेष प्राप्तवान् । अन्पदिति रुपभेदोऽपि निवारितः । आत्मानं देहम् । अतति स्नेहसम्योपन परिमन्भगवतः रोहचनार्थम् । शिरसेति प्रधानेन सद्दामसमर्पणं प्रशनानेन सहितं कृतमिति 10 गमर्षितमिलिग, ग. ९रमिनिय, ग. भानातिय, भायनमिप्रेत पनि प, ४ प्रतीसा में हरिए, ५मानपती मनानगशुपन पादनीनग. रासं विष्णरितिक, ए. प. गरिदुरा (पारगि..महादेवम्मानित विध्यक ·+ २ स्कं. ७ अ. १९ श्लो.] श्रीमालभाचार्यचरणविरचिता। १०९ सूचितं भवति । अयमात्मानं शिरसा सह हरये अभितो मेने । अनेन शरीरेण भगवत एव कार्य न वा मम नान्येपामित्यभिशब्दार्थः । यथा हि तस्य मनोरथस्तथैव च सिद्धिः। यथा भगवते दवं वस्तु तदर्थ ध्वा स्थाप्यते तथा बलिः स्थापित इति न भक्तिविरोधः । अत एव तेषां गुणत्वात्तस्य महती भक्तिर्जाता । अन्यथा मात्सर्यादिकमुत्पद्यत जयविजयवत् । तस्मादेनेपां गुणत्याद्वामनो मेखला । तेन च विमूपितत्वं सर्वत्र भक्तावुपयोगात् । माहात्म्यज्ञाने हे च फळे चेति ॥ १८ ॥ अङ्गुलीयकैर्विभूषितस्वमाह- तुभ्यं च नारद भृशं भगवान् प्रवृद्धभावेन साधुपरितुष्ट उवाच योगम् । ज्ञानं च भागवतमात्मसतत्त्वदीपं यद्वासुदेवशरणा विदुरञ्जसैव ॥ १९ ॥ तुभ्यं च नारदेति । अङ्गुलीयकानि दश विंशतिर्वा भवन्ति । तावन्ति हि मगवद्पाणि यावन्ति नारदेन दृष्टानि । अन्यैरपि । नारदं प्रति भगवदवतारा "दर्शनं यान्ति चेतसी"ति वाक्यादनन्ता एव । अडलयब्धतुर्भुजे विंशतिर्मवन्ति । अनन्तभुजत्वेऽनन्ताः । नारदेन तत्सदशैरन्यैश्च परिदृश्यमाना हि मूर्तयो भगवतोऽनन्ताः । अत एव तुभ्यं चेति चकारः । तेपामगुलीयकत्यमवय- वान्तोपयोगात् । ते हि भक्ताः संसारान्ते भवन्ति । अनेन सर्वात्मकस्स भगवतो मक्ता अङ्गुलय इति निरूपितम् । ते हि सर्वशरीरोपकारिणः सर्वकियाहेतवः । महाधनैरिति विशेषणातेषु बहुधनमस्तीति ज्ञापितम् । तानि धनान्यग्रे वक्ष्यामः । तुम्यं नारदाय । त्वदुपयोगार्थ चकारादन्योपयोगार्थ च योगमुवाचेति सम्बन्धः । तत्र साधुपरितुष्ट इति हेतुः । तस योगस्य मूल्यरूपत्वात् । नहि केनाऽप्यं- शेनाऽपरितुष्टः स्वमूल्यं वदति । चतस्रो ह्यद्गुलय एकश्चाङ्गुष्ठः स च मावीर्यो(१) भवति तामिः । सा हि भक्तिरङ्गुष्ठमूल्यं भवति । तेन परितुष्टो का भगवान् । योगो ज्ञानं परिचर्या शारीरज्ञानं चार- मुलीस्थानीयाः । चतुभिरपि भक्तहितो भगवान् प्राप्यते भक्त्या च । तदाह । भृशमत्यर्थम् । प्रवृद्ध- भावेन निरन्तरश्रवणादिना तत्तन्मार्गे उत्सना प्रीतिः सबै हृदयं पूर्ण विधाय यदोच्छलिता गवति । या पहिः स्पष्टतया प्रेमाऽनुभूयते स प्रवृद्धो भावः । तेनैव भगवान् परितुष्यति । गुणानां भगवाह- थाऽवगाहनयोग्यत्वात् । अत एव साधुपरितुष्टः । परितोपानन्तरमपि मक्तिपूरस्य विधमानत्यापरि- तोपस्य साधुत्वम् अपरितोषासहभावः खनित्यता च । परितस्त्वं तु तदीयानामप्युद्धारकत्वेन । तदा हि योगगाह । तथोपायमुक्तवान् येनोशयेन भगवान् दृश्यत एव । पहिर्दर्शने भक्तिरेष हेतुः । अन्तर्दर्शने योगः। विद्यमानस्य दर्शने द्वयं भगवतो ज्ञानं जीवानामात्मतत्त्रप्रदर्शनं च । चकाराद्रम- ज्ञानं च । ब्रह्मखरूपज्ञानं नामीमांसायां निरूपितम् । निर्धर्मकः सर्वधर्मादिरूपेण स्वयमेाऽऽविर्भ- वतीति । भागवतं पुरुषोत्तमज्ञानम् । आत्मनो जीवस्य तत्वं शुद्धचैतन्यरूपम् । प्रकाशो वृतिफल- मेन खतो चा आविर्भावेन । तज्ज्ञानं दीपस्तेन सहित आत्मसतत्वदीपम् । मनात्मलनानं या। चका- राक्रियायोगः । तस्य फलं भक्तिरित्यग्ने वक्ष्यते । ननु योगेयनज्ञानादीनां पूर्वमेव सिद्धत्याहुभिप प्रकाशितत्वातदर्थ किं सगवदवतारेणेत्यत बाह-पद्वासुदेवशरणा इति । यस्मानारदार्थ प्रोक्त- पञ्चरामादेः । वासुदेवशरणाः मोक्षदातुः सत्त्वाधिष्ठात्रीदेवतारूपस शरणगमनमानेणैव तपादी- १चो नास्ति स. २ विदेति पाठः र.ग. ३ भुजेसनन्ताः क, प. समानवदिति रा. ग. ५शरीरेश प. ६ सहदयनिवि स. ५ यदा यहिरितिस, ग. सशन क.प. योगनार्थना. 1. साविटा- देवधि रा.

·११० श्रीसुबोधिनी । [२ स्कं. ७ अ. २० छो. नाममावेऽपि । अंअसा सामस्त्येनैव सुगममार्गेणैव विदुर्ज्ञानवन्तः । आश्रयमात्रेणैव सुगमतया परि-. ज्ञानं पुनःकथने हेतुः । अथवा भगवद्भक्ता भगवत्पराः कर्म या योगं वा ज्ञानानि वा न मन्यन्त एवेति तदर्थ भगवतेतान्युक्तानि । अतःपरं भगवदुक्तानीति परमभद्धया तेषु प्रवर्तन्ते मार्गगताच भवन्ति कृतार्याश्च । अन्यथा उत्पथा उन्मादाश्च भवेयुः । भक्तेमादकत्वात् । एतदर्थ भगवान् भक्तिसाधकान्युक्तवानिसर्थः ॥ १९॥ नूपुरकवणादिभिर्विभूषितं निरूपयति-चक्रं चेति । अनाऽऽदिशब्देन द्वादशाङ्गोपयोग्याभर- गान्युच्यन्ते । तन्न पादयोर्हस्तानां च नूपुरकरणादिभिर्येयत्वम्। एवं कण्ठामरणानि मुकुटादीनि च । सर्वाण्येतानि द्वादशाङ्गविभागेन द्वादशविधानि । तानि मन्वन्तरावतारेणोच्यन्ते । यद्यपि मेखलाया वनमालायाचैतन्मध्य एव वचनमुचितम् । तथा सति चतुर्दशत्वं मन्वन्तरावतारसङ्ख्या चोपपद्यते । तथापि तयोविशेषप्रयोजनस्य विद्यमानत्वात्पृथनिरूपणमुक्तम् । एतेपामपि विशेषणं महाधनानीति सर्वमन्वन्तरेषु भगवान् योगादिकमुपदिशतीति सचितम् । तदाह- चक्र च दिक्ष्ववहितं दशसु स्वतेजो मन्वन्तरेषु मनुवंशधरो विभर्ति । दुष्टेषु राजसु दमं व्यदधात्खकीति सत्ये निपृष्ठ उशती प्रथयंश्चरित्रैः॥२०॥ चक्रमिति । मन्वन्तरेषु भगवान् खतेजो विभर्ति पालनसामर्थ्य बित्ति । सर्वं मन्वन्तर साझं परिपालयतीत्यर्थः । ननु मनुवंश्यानां विद्यमानत्वारसर्वांशेन भगवसरिपालनं किममित्याशमाह --- मनुवंशधर इति । मनोवंशमयमेव विभनि । मन्वन्तरमेकसप्ततियुगात्मकम् । तत्र कलौ सर्वेपा नाशः शूद्रादिभावात् । अतो भगवतैव परिपाल्यन्ते यथा देवापिमनू । ननु ऋष्यादीनां विद्यमान- स्वात्तेषां नाशशङ्काभावास्किं भगवता तदंशकार्य कर्तव्यम् । तत्राऽऽह-चक्रमिति । ते हि चतु- विधाः मन्वृपिदेवतेन्द्ररूपाः । ते खरूपतो विद्यमाना अप्याज्ञारूपेण न वर्तन्ते । तदर्थमाह- चक्रं विभौति । तानेव अपीनाज्ञारूपान्कृत्वा विभत्तीत्यर्थः । “सर्वे पुरुपशासना" इति वाक्यात् । चकारात्स्सतप्रतया । आज्ञा सेनां च विभर्ति नियमनार्थ सहायार्थ च । तेपामाज्ञाकरणे हेतुः दिक्ष्यवहितमिति । दशसु दिक्षु भवहितं स्थापितं सावधानं वा । यथा यो यत्र स्थापनी- यस्तं तथा स्थापयतीत्यर्थः । विशेपकार्पमाह---दुष्टेषु राजसु दमं व्यधात् । पालकानां दुष्टत्वे तद्दण्डकरणं विशेषकार्यम् । अनेन लोकरक्षा निरूपिता । एवं लोकवेदरक्षां निरूप्य भक्तिरक्षा निरूप- यति-खकीति सत्ये त्रिपृष्ठे प्रथयनिति । यथा पातालादुद्धृत्य भूमिः पुष्करपणे प्रथिता; एवं त्रैलोक्ये स्थितां कीर्ति प्रयाणां लोकानां पृष्ठभूते सत्यलोके स्थापितवान् । इत उद्धरणेन तर स्थापने हेतुः उशतीमिति । कमनीयाम् । अत्र हि प्राकृतधर्मः प्राकृतबुद्धिमिश्च संवद्धा जलमग्नेय कीर्तिः । सा हि वस्तुतः शुद्धा भवति । तां सत्यलोके प्रथितवान् । सत्यलोकसानामुपकारजनना- ज्ञानगयं भगवचरित्राणि तत्र गीयन्ते । ततस्तत्र स्थिताः सर्व एव भगवन्तं जानन्तीति सर्वलोक- विल्यातो भगवांस्तत्तदवयवाभरणभूत इत्यर्थः । आदिशब्दसाऽपरिच्छिन्नत्वान्मन्वन्तरेषु षहून्यवान्तरा- बतरणानि सूचयति ॥२०॥ , शाशं पताधेति ग. १ साधतान्येतान्युश्वानिति प. प. ग. ३ वर्णयपीति रा. ग. सर्वोतिक, ५ गमपन्त क. रामेति रा.ग. मिममिलाह , प, . पैदलोकाशामिति द.रा. ran. सतरापरणानी प. पताराशि ग. ८ मध्य ·२ स्कं. ७ अ, २२ श्लो.] श्रीमद्वलभाचार्यचरणविरचिता। स्निग्धामलैः कुञ्चितनीलकुन्तलैविरोचमानाननहासपेशलं भगवन्तं निरूपयति-धन्वन्तरिरि- त्यादिपञ्चभिः । कुन्तलानां धर्मंः कुन्तलैश्च विरोचमानमाननम् । तादृश आमने हासेन पेशलो भवति भगवान् । तत्र हासपेशलो रघुनाथो हास्यरूपो भवति - सर्वमोहनरूपः परमसुन्दरः । तस्य कार्य गूढमित्यग्रे वक्ष्यते । फुचितनीलकुन्तलरूपः परशुरामः । पहुधा चरित्रकरणादनेकरूपलं तस्य । तद्गतधर्मः स्निग्धामलरूपो धन्वन्तरिः । तेन हृमृतेन शास्त्रेण च सर्वे स्निग्धा अमलाश्च कृताः । देवा हि रूक्षा अमृतेन भगवति स्निग्धाः कृताः । वैद्यकशास्त्रेण चाऽमला भवन्तीसविवादम् । उगयोः कार्ये भूमौ विद्यमान एव रघुनायोऽवतीर्ण इति तादृशे मुखारविन्दे हास्वरूपत्वं भगवतः । यद्भगव- द्धास्पेन कार्य तद्रधुनायेन कार्यमिति । तत्र आननं भगवतो .धर्माधारब्राह्मणाः । तम आरोग्ये धर्मसिद्धिः स्याद्रक्षाच धनुपो भवेत् । अतो धर्मसिद्ध्यर्थ धन्वन्तरिरवतीर्ण इति तचरिप्रमाह- धन्वन्तरिश्च भगवान् स्वयमेव कीर्तिर्नाम्ना नृणां पुरुरुजां रुजमाशु हन्ति । यते च भागममृतायुरवाप रुद्रमायुश्च वेदमनुशास्त्यवतीर्य लोके ॥ २१ ॥ धन्वन्तरिश्चेति । दृष्टोपैकारलारस खयमेव कीर्विभूतः । चकारास्त्रीरूपं च । उभयमपि भगवान् । तस्य धर्मः कीतिर्भवत्येव । तथापि कीर्तिरूपताऽप्युच्यते । तत्र हेतुर्नाम्नैर पुरुरुजां महारोगग्रस्तानां जमाशु हन्ति । धन्वन्तरिनामस्मरणेनैव सर्वे रोगा गच्छन्तीत्यर्थः । मृणामिति रोगसम्भावनयोक्तम् । नागोचारयितृत्वाद्वा । वस्तुतस्तु शास्त्रद्वारा सर्वेपामेव रोगान्दन्ति । नाम च तस्य शास्त्रम् । सर्वेषामुपकारिणां यज्ञे भागा निरूपिता वाग्वादीनाम् । तथा अनेनाऽपि आरोग्यलक्षणं धर्ग विधाय यज्ञे मागं च प्राप्तवान् । “पहिरनुप्रहरतीति चाचि स्वाहेति मन्त्रेण समिष्टय- जुपि वहिपोऽनुप्रहरणं क्रियते । तत्र वाचो देवतात्वं शान्या इति फलान संभवतीति सर्वशान्तिकरी या वाक् धन्वन्तरिप्रोक्ता सा भागमहतीति यो धन्वन्तरिभागः । रुद्धमिति पूर्व पदिपोऽनुप्रहरणा- भाषः प्रायेण सूचितः । “न पहिरनुमहरेदि त्यग्निहोत्रे तस्स निपेषासंस्थायामेव पहियोऽनु- प्रहरणम् । सम्यक् स्थितियाऽऽरोन्यकार्यमिति पहिरेव तस्य भागः । अन्यद्वा चिन्त्यम् । शासा- न्तरीये या स्पष्टम् । किश्च । आयुर्वेदं च कृतवान् । पूर्व मयने प्रादुर्भूतस्तत्रैव तिरोहितः । पुनम काशिराजगृहेऽवतीर्य “धन्यन्तरिय॑तम" इति वाफ्यादायुर्वेदं प्रवर्तितवान् । चकारादन्य- दपि । अस्सामतारस धर्मरूपत्वमेव न धर्मिरूपत्वम् । तेनौपधादिद्वारा परम्परोपयोगः ॥ २१॥ फुन्तलानां खरूपमाह- क्षत्रं क्षयाय विधिनोपभृतं महात्मा ब्रह्मभुज्झितपथं नरकार्चिलिप्सु । उद्धन्त्यसावयनिकण्टकमुग्रवीयं निःसप्तकृत्व उरुधारपरश्वधेन ॥ २२ ॥ क्षनमिति । कुषितनीलत्वं धर्मः । कुमितत्वं कुटिलता । नीललं च श्यामता । क्षत्रियहन्त- साटिलना । गमिकण्टकोद्धारकलाच्यामतेति । अथवा । चतुभिर्विशेषणैः संहितानि पुन्ततानि पन्वन्तरिः । अमृतोहमत्वात् नीत्वात् यन्नमागभुस्सात् अवतीर्णवाच । तत्र दयाम मयनामिर्ग- रागापा रा. १ याशी स. ३ स्टोपायात ग. सहज आपिकिग, ५वानिशीप तरनिधार रा.म. दमामम इसे ए.. ‘दन भरवि. स. नाय.

·११२ 'श्रीसुबोधिनी। [२ स्कं. ७ भ. २३ श्लो. तस्य । कुटिलत्वं खीरूपस्य । अमलत्वं यज्ञभुजः । आयुर्वेदकरणात्सर्वस्निग्धत्तम् । संस्थात्र- तारपाहुल्याहुवचनम् । गुखत्वं परशुरामस्य । स हि वैश्वानरस्याऽवतारः । अत एव सर्वक्षत्रिय- मक्षकः । विशेषेण रोचमानत्वं धर्मरक्षाकरणात् । क्षत्रं क्षत्रियाः । क्षयायैव विधिना उपभृतं वृद्धम् । उप समीपे धृतं वा । यथा पशुधियते । "भवाय नाशाये"ति वाक्यात् । वधे हेतुः ब्रह्मभुगिति । ननु क्षत्रस्य कथं ब्रह्मद्रोहजनकत्वम् । तत्राह-उज्झितपथमिति । उज्झितः पन्या येन । सन्मार्गपरित्यागाद्ब्रह्मद्रोहे मतिः । तहिं सन्मार्गबोधनेन कैथं न व्यावत्यैते ? तत्रा- ह-नरकार्तिलिप्स्खिति । नरकलक्षणामेवाऽऽत्ति वाञ्छति । परलोकदुःखमङ्गीकृत्योत्पथेन प्रवृत्तमतो न वोधनेन निवर्तते । अत एवोद्धन्ति ऊर्द्धमुरिक्षप्य तान् दूरीकरोति । अनेन यदेवाऽ- स्थाऽमेध्यं तदपहन्तीति सूचितम्। महात्मेति अल्पद्रोहः प्रयोजनार्थ क्रियमाणो न तद्भुदयं वापते । मूढा एव हि दृष्टप्रत्ययाः। महात्मानस्तु पर्यवसानबुद्धयः । असाविति यज्ञकर्ता । उद्धननं हि तेनैव क्रियते । किञ्च । एतत्क्षत्रं मारणीयमेव । अवनिकण्टकखात् । भूमिर्हि भगवतः पादौ । सर्वो हि खपादकण्टकोद्धारं करोति । यद्यपि सर्वात्मत्वात्तस्य व्यथा भवति तथाप्युग्रवीर्यः । न हि क्रौर्याय- लम्बनव्यतिरेकेण कण्टकोद्धारो भवति । अनेन नैपुण्यमपि निवारितम् । त्रिसप्तकृत्व इति । सप्तधा हननेनैकवारं भूमेनिष्कण्टकता जाता । पुनर्गह्मणादुत्पन्नाः सप्तधा हताः । पुनरेवमिति निः । उधारपरम्बधेनेति । शस्त्रेण हननं परलोकार्थम् । परश्वधः परशुः । उरुधारत्वाद्वहुधा हनने- ऽपि न कुण्ठता । अनेन वधे क्लेशाभावो निरूपितः ॥ २२॥ हासपेशलत्वं निरूपयति--- अस्मत्प्रसादसुमुखः कलया कलेश इक्ष्वाकुवंश अवतीर्य गुरोनिदेशे । तिष्ठन् वनं सदयितानुज आविवेश यस्मिन्विरुध्य दशकन्धर आर्तिमार्च्छत् २३ अस्मत्प्रसादसुमुम्य इति । हासो हि विविधः । इतरगनियारक इतरव्यामोहकः प्रसादहे- तुम्ध । तत्र प्रथमं प्रसादहेतुमाह । यद्यपि रघुनाथचरित्रस्याऽनन्तत्वं तथापि हासत्वमात्रोपयोगाहण- प्रयकार्य चरित्रयमेयोपलक्षणलेन निरूप्यते । तत्र प्रथमं सात्त्विकं चरित्रमाह-अस्मत्मसाद- मुमुम्पः । ब्रह्मादीनां प्रसादार्थ सुमुखः प्रसन्नवदनः । अनेन ब्रह्मप्रार्थनया भगवानवतीर्ण इत्युक्तम् । कल्या परमकान्त्या सीतया या । कलया या कलेशः । यस्तु सर्वकलानिधिर्वकुण्ठवासी विष्णुः स यस्य फलपा । हासो हि कार्यस्याऽस्पत्ये मवति । तस्माद्रक्षाऽल्पं कार्यम् । तदर्थ भगवतः काचित्कला या वैकुण्ठे स्थिता पालयति । अनेन भगवान्पूर्ण एव रघुनायोऽयतीर्ण इति सूचितम् | कला या प्राण्या- दयः । अतस्तेषां सटे तत्पतित्वादनेनैव निस्तारः कर्तव्य इति सूचितम् । कलानां या सार्पणादी- गामीशो वासुदेवः । सर्वकलानिपुणो या लक्ष्म्या सहापत्तीर्णः । तदैव पेशलो भवति । स भगवानि. साकुवंशेऽवती । इक्ष्वाकुभल इनि नृसिंहपुराणे प्रसिद्धिः । यदर्थ श्रीरको मसदनारसमानीतः । तम्पोद्धारार्थ तसेऽवतीर्णः । देवहितकार्यकर्तृवं धर्मज्ञानादिसाहित्य खार्वतरणेन गोद्धारो गुवा- माकरणं बनवास एतापरसात्विककार्यम् । अनुभाषस्तु विरोधेन दशकन्धरातिः । सत्त्वविरोधे तमसो उयो युज एव । गुरोर्दशरयस्याउमा नसां स्थितः । प्रतमिव तसारनं नवानित्यर्थः । पनगानि. तित, . ३ गईशी, ४ कथं नेनेति म, ५ यावायम् प. मंतरा, डिगी छ.. । लापतारणेन.प. तरपतिस.ग. ७ ·२ स्कं. ७ अ.२५ श्लो.] श्रीमदल्लभाचार्यचरणविरचिता। वेश । नतु वने तस्य किञ्चित्कार्यम् । अपि तु वास एवं कार्यमिति वनस्य कर्मता । दयिता सीता अनुजो लक्ष्मणस्ताभ्यां सहितः । अनेन कलया कलेश इति याबानागतस्त्रावान्वनं गत इति सूचि- तम् । इतरसहायाभावार्थ वा । झासमन्तात्प्रवेशो वहुकालस्थित्यर्थः । अत एव यस्मिनधुनाथे विरो- धनिमित्तत्वमेव भगवतो नतु विरोधहेतुत्वम् । विरुष्य विरोधं कृत्वा । दशकन्धरो रावणः । अनेन महत्त्वं वा बहुत्वं वा न निस्तारहेतुरिति चितम् । आति पीडां चिन्ताशोकादिकम् । त्रयाणां वन- वास आरब्धः । देवानां कामनया तया साल्पः कृतः । तत्र भार्यया सह स्थितस्य न मुख्यो वनवासो भवति । न मर्नुसहितायाः लियः । अत उभयोवियोगेन वनवासः प्रदर्शितः। वियोगजननादिरूप- मेव विरोधः । प्रथमाचिस्तु खरादिमारणेन ॥ २३ ॥ एवं सात्विकचरित्रं भगवत उक्त्वा राजसमाह- यस्मा अदादुधिरूडभयाङ्गवेगो मार्ग सपद्यरिपुर हरवदिधक्षोः । दूरेसुहृन्मथितरोपसुशोणदृष्टया तातप्यमानमकरोरगनकचनः ॥ २४ ॥ यस्मा अदादिति । उदधिः समुद्रः यस्मै मार्गमदात् । ऊढभयान्वेगः । ऊटं भयं येन । समुद्गशरीरस्स भयं भार्येव हृदये निविष्टम् । तादृशाङ्गस असे वा वेगः कम्पो यस्य । अथवा । ऊ यद्यं मृत्युरूपं तस्साऽङ्गानि शोपणादीनि तेषां वेगो यस्य | मृतप्रायो जात इत्यर्थः । सपदि तरक्षण- मेव । अरिपुरं लकाम् । हरवत् हरसेव । महादेवसेंहितं वा पुरम् । दिपक्षोः दग्धुमिच्छोः । दूरे सुहद्धार्या यस भ्राता वा भरतोऽन्ये वा सुहृदः । मथितो यो रोपस्तेन सुशोणा या दृष्टिस्तया तातप्य- मानाः अतिशयेन तप्यमाना मकरादयस्तेषां चक्र यस्मिन् । एवं धाख्यायिका। रावणेन सीतायां हृतायां दशकन्धरवधा प्रवृत्तस रघुनाथस मध्येऽन्तरायभूतः समुद्रः स्थितः । स खकीयैः पुरुषः कृत इति तत्र पदाक्रमणमकृत्वा प्रायोपवेशनं कृतवान् । स घस्मदीयवंशेऽवतीर्णोऽस्मदवतारणेऽप्युपायं न जानाति स कयं रक्षांसि हन्यादिति । परमत्रैवाऽयं तिष्ठलिति मागे न दत्तवान् । तदा भगवान् खबाण सन्धितवान् । तदा तस्स नेनयोरारक्तिमा बाता तेन समुद्रस्य क्षोमो जात इति । मार्गदान न प्रीत्येति भगवन्माहात्म्यज्ञापनार्थ मयादयस्वस्मिन्नविष्टास्तदा मार्ग दत्तवानिति । यदि महादेवः सदायमपि कुर्यात्वभक्तस खयं वा पुरे तिष्ठेचदा तेन सह पुरं ज्वालनीयमिति । रावणवधस्त्वल्पः । पुरमेव ज्वालनीयमितीच्छा । यस्मिन्पुरे दुःखिता सीवा तिष्ठतीति । भगवतो रोपे दूरे स्थितानां सुहृदां दुःखं हेतुः । अमथिते हि पनि कचिदृढता कचिज कचिन्मध्यमावो मयति । गयिते त्वेक- रूपता । तथा परीक्षार्थ हितार्थ परमार्थतो वा दिने कृते पूर्व बहुधा विचारितत्वात्सीतोद्धारस अवश्यं कर्तव्यलाल रोपप्रतिबन्धको विवेकादिर्जात इति सूचनार्थ मषितपदम् । इष्टिमार्गव समुद्र- ताप इति माहात्म्यम् । राजसचरित्रत्वाद्रोपकया || २४॥ एवं राजसचरित्रगुक्ता तामसमाह- वक्षस्थलस्पर्शरुग्णमहेन्द्रवाहदन्तैर्विडम्बितककुन्जयरूटहासम् । सयोऽसुभिः सह विनेष्यति दारहविस्फूर्जितैर्धनुप उच्चरतोऽधिसेन्ये ॥२५॥ १वनयान पनि ग.८, किहममेव म, दयानिमिट, म, ४ राशिनं वारा, ५विशोर.प. दभिनीही क.. पसमासा रा.प. १५ ·श्रीसुबोधिनी । [२ स्कं. ७ अ.२६ श्लो. वक्षस्थलस्पर्शेति । स भगवान् रघुनाथस्तस्स रावणस्य असुभिः प्राणैः सह हासं गर्ष विनेष्यति दूरीकरिष्यति । दूरीकरणे हेतुः दारहर्जुरिति । प्राणहरणेऽप्येतदेव हेतुः । आततायित्लात् । नहिं तन्मारणार्थे वाणा अपेक्ष्यन्ते किन्तु धनुषो विस्फूर्जितैरेव। धनुयो विशेषणम् अधिसैन्ये उच्चरत इति । ऊर्ध्व चरतः । वाणरूपं मलं वा त्यजतः। अनेन तस्य गतिर्निवारिता । धनुपो माहात्म्याच हासं विशिनष्टि । वक्षस्थलस्पर्शेन भन्ना ये महेन्द्रवाहस्सैरावतस्य दन्तास्तैपिंडम्पितो यः ककुब्जयो दिन्जयस्तेन रूहो यो हासः । तस हि सामर्थ्यद्वयं रावणस्य शारीरं शत्रुजयकृतं च । तत्र शारीरेण सामर्थेन शभुजय उपहस्यते । यतस्तस्य वक्षस्थलस्पर्शमात्रेणैवैरावतदन्ता भग्नाः। तादृशस्य दिग्विजयो नोत्कर्षहेतुः । तेन दिग्विजयिनां सामर्थ्यादप्यस महत्सामर्थ्यमिति महान् गर्वः । स गर्यो गल्छन् महाभिमानिनः प्राणैः सह गतः । न हि भगवतो हासस्याग्रेऽन्यो हसति । तस्मात्तदपगमनमु- चितमेवेति भावः । एवं रघुनाथचरित्रमुपलक्षणविधया निरूप्य हासत्वं समर्थितम् ।। २५ ।। एवं हासपेशलं निरूप्य अदीनलीलाहसितेक्षणोलसद्भङ्गसंसूचितभूर्यनुग्रहं निरूपयति-भूमे सुरेतरेति दशभिः । यद्यप्येकै कस्मिन्नवतारे अपरिमितीनि चरित्राणि सन्ति तथापि विमर्श येषामुप- योगस्ते निरूप्यन्ते । यत उद्देशे दशैव पदार्था निरूपिताः-अदीनत्वं, लीलात्वं, हसितत्व, ईक्ष- णत्वं, उल्लसत्त्वं, भूत्वं, भङ्गत्वं, संसूचितत्वं, भूरित्वं, अनुग्रहत्त्वं चेति । अनेन दशविधा अपि लीला अस्मिन्नवतारे सन्तीति यावान्या अयमात्मा तावानयमिति सूचितम् । अनेन दशविधलीलानामेकमु- खत्वेनैकार्थत्वं च सूचितम् । तदुपपत्या निरूपणे उद्देशतो निरूपयिष्यति । तत्रादीनत्वं सर्गः । दीनो हि वस्त्वभावात् । यथासुखं वस्तुरूपेण स्वयमेव प्रादुर्भावाददीनत्वम् । अभिलषितवस्तुप्राप्ती दीनत्वं गच्छति । न विद्यन्ते दीना यस्मादिति परार्थराष्टावपि जीवानां दीनत्वं गच्छति सृष्टावेव । विसर्गो हि लीला सप्टा । हसितं स्थानम् । स हि भगवान्नाव्य इव प्रहसनरूपेण तत्तन्मर्यादया तांस्तान् स्थापयति खस्स हासार्थमेव । अन्यथा परमार्थे भगवत्खरूपे का मर्यादा । ईक्षणं पुष्टिः । भगवदीक्षिता एव हि पुष्टा भवन्ति । भूरूपा ऊतिः । यथाऽन्तःकरणे वासना तथा सुवोधलनम् । मङ्गो हि सद्धर्मः । स हि सर्वान् स्वस्थानाझजयति । तदो विस्तारयिष्यामः । उल्लसत्त्वमीशानुकथा । स हि वंशो भगवदुलासो भवति । यथाक्रमो वा । तदा ऊविरल्लासः । यथा प्रहादो धर्मथ्य प्रमेय- प्रमाणोडासौ । तदा सद्धर्मो चूरूपो भवति । मङ्गश्च वंशः । आत्मा हि तत्र भनो भवति । संसूचन निरोपः । तदने उपपादयिप्यामः । मुरिलं मुक्तिः । एको हि भगवानेव मुक्तः । अन्येऽपि तथा भव- न्तीति । अनुग्रह आश्रयः । न हि सर्वया अनंनुगृहीतः स्वस्मिन्कमपि स्थापयति । इयं च दशर्विध- लीला कृष्णम्वत्यवतारोऽप्ययं भगवानवतारी । अतः सर्गरूपमदीनलं प्रथमतो निरूपयति-- भूमेः सुरेतरवरूथविमर्दितायाः केशव्ययाय कलया सितकृष्णकेशः । जातः करिप्यति जनानुपलक्ष्यमार्गः कर्माणि चात्ममहिमोपनिवन्धनानि २६ सो पशरीरस्य शरीरखीकारः । तत्र न दीनो यसादिति द्वितीयोऽओं हेतुत्वेन प्रविशति । तत्र विविधा मक्ता दीनाः भगवदयतारे हेतवस्नदाह । म्मेः पृथिव्याः । सुरेतरा दैत्या दानवा राक्षसाथ । न मारेगम, मतान्या कस, ग, ३ गिगेपयोगिविन दापमा हविग, माया नावमापारिमितानि परिचाथि बन्ति तयापि विमरॉपर्यापिसेन दश धानिस्प्यन्ते इसपियः पारः रा, ५ निमविण पम्गित रा. ग. भाजीक्षिय, ७ अनुमः मम्मिमितिय स्चविधाए.

·। २. ७ अ. २७.] श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणविरचित । सुरेतरत्वेनैव धर्मप्रतिपक्षाः क्रोडीईताः । तैर्विमदिता । प्रकटः परमानन्दो यदा भूमेस्तदेष हि । मर्दनलेशहानिः स्थादियानन्दः समागतः। तस्याः क्लेशत्र्ययाय । कलया यलभद्रेण सह । सितकृष्णौ केशौ यस्य स वैकुण्ठस्थित एव समागत इति कश्चित् । वस्तुतस्तु यः सितकृष्ण- केशः स गोविन्दस्स कलया । सर्पणरूपत्वात् । संहाररूपतामसशक्त्या सितकृष्णरूपस सङ्कर्षणस कलया कृष्णकेशरूपेणाऽऽपीति वक्ष्यते । इदमप्य प्रयोजनं कृष्णः केशो यथाऽवतीर्णो भवतीति । नतु तावन्मानम् । मर्दनक्लेशदूरीकरणासमयंत्रात् । “ताविमौ वै भगवतो हरेरंशाविहाऽऽग- ताविति धान्यविरोधात् । “तदा चां परितुष्टोऽहममुना चपुपे"ति वाश्यविरोधश्च । तस्मा- स्मर्दनलेशाभावार्थ साक्षादानन्दमयः । पुत्रत्वेन वंशजननार्थ प्रद्युम्नः । धर्मरक्षार्यमनिरुद्धो नाराय- मांशः। भूमिमारनिराकरणार्य सितकृष्णकेशांशः । जनानुपलक्ष्यमार्ग इति प्रद्युमो वंशकृत् । कर्माणि करिप्यतीत्यनिरुद्धः । चतुर्णामपि कार्यचतुष्टयं मारव्ययाय चेति चकारेण सूचितम् । तेनरूपेणैव चतुर्मूतैरपि चरित्रं निरूप्यते । एकमेव चरिनं मोक्षमती निरूपयति । भूमिमारहरणं, वसुदेवदेवकीकामनापूर्ण, धर्मरक्षा चेति । विस्तरे तु प्रकरणभेदेन वक्ष्यति । एवं चतुर्मूचिगंगवान् जातः । अनेन सर्वाण्येव वाक्यानि यथाश्रुतं समर्थितानि । अन्यथा प्रत्येकवाक्यानि तयोरको पलभद्रो बभूवेत्यादीनि विरुद्धानि भवेयुः । जन्म कर्म च खस्य संपादयिष्यति. विविधदुःख- दूरीकरणाय । भूमिर्माता तथा चाऽन्ये दुःखभाजो हरिप्रियाः । कंसादेः कालतो ज्ञानानिया दुःखं च तद्गतमिति वक्ष्यते । भूमिस्तु कार्यरूपापि भवतीति विचारे सैवोक्ता । अदितिर्मातेति तस्या भूगित्वं सप्टमेव । अन्येऽपि भूमिसंबन्धादेव दुःखिताः । जनैरनुपलक्ष्यो मार्गों यस्य । जनाः साधारणाः । भगवन्मार्गस्य उपलक्षणमपि ते न जानन्ति । मार्ग एवंप्रकारेण मग- वदागमनम् । कर्माणि च करिष्यतीति । चकाराज्ज्ञानं मक्तिं च कथयिष्यति । फर्मण्यनिरुद्धचरित्र- वाय विशिनष्टि । आत्ममहिम्न उपनिवन्धत्तं येषु । आत्मस्वाज्ञानजनकतम् । महिमपदाक्तिः । उप समीपे नितरां बन्धनाः । निमित्रिविधं दुःखं गच्छति । एवं भगवचरित्रं भगवन्माहात्म्य- मेय सूचयति । एतावता सर्वे अदीना मवन्ति ॥ २६ ॥ लीलां निरूपयन् पूर्वोत्तस्य हेतुमपि निरूपयति विमर्शमध्यपातात्-- तोकेन जीवहरणं यदुल्किकायास्त्रेमासिकस्य च पदा शकटोऽपवृत्तः । यदिङ्गताऽन्तरगतेन दिवस्तृशोर्वा उन्मूलनं वितरथाऽर्जुनयोर्न भाव्यम् ॥२७॥ तोकेन जीवहरणनिति । यद्ययं भगवान् चतुर्मूतिर्न भवेत्तदैव तचरित्रचतुष्टयं न मान्छेत । पूतनाऽमुपयामानेन तमोक्षः । शक्टोपमर्दः । यमलार्जुनमध्यगमनं । तदुन्मूलनं च । न हि यामु- देवादन्यो मोक्षं दातुं शक्तः । न हि सहर्पणादन्या सीमामेण नाशकः । न धनिम्सादन्यो नारद- शापविमोक्षायं सानिम्पनिरूपणेन वृक्षयोरन्तरा गच्छति । न हि प्रद्युमादन्यः शापजन्नमूलोज्छंद- पूर्वक पूर्वसितदेवतावन्म संपादयति । भगवत्वं चैतरेव स्थाप्यते । यतनोकेन यालकेन उति- कायाः ननायाः बीबहरमम् । पत्र दि कार्य तत्र साधनमवश्यं मावि ! पर पुनः माधनयति- रेकेणैव साध्यमुत्पयने तत्परमसम्बनिसेवाजगन्तव्यम् । सर्वमयनसमरूपत्वाचन । यि । टीभूदा स.नाम.ग. ४मामनी माल हम ५ मार.

·श्रीसुबोधिनी। [२स्कं. ७ . २८ लो. उलूकस्स मार्या उलूकिका। उल्कदुहिता वा । उलूकरूपैव वा । सा हि दिवामीतरूपा भवति । सन्मार्गविमुखा प्रतिपक्षा च । अनेन प्रमाणवलं तस्यो मुक्तौ नियारितम् । तस्याः जीवानां हरणं खस्मिल्लयप्रापणम् । हृतं हि खस्मिन्नाऽऽनीयते । "इहैव समवनीपन्ते प्राणा" इति । मुक्तिश्चैपा । तस्मात्प्रमेयपलेन सा मुक्तेति मन्तव्यम् । प्रमेयं च शुद्धं परमा । न केनाऽभ्यंशेन न्यूनम् । तथासति तावास्स मुक्तिदानसमर्थत्वं न सम्मवति । अतः साधनव्यतिरेकेणैव साध्यकरणा- न्मुक्तिदानाच साक्षात्पुरुषोत्तमः कृष्णः । किञ्च । त्रैमासिकस्येति मासत्रयपरिमितः । कालाव- यवात्रय एव भगवतः परिच्छेदका जाताः । ते हि स्वभावतोऽसमर्थी मूर्तिमेदं संपादयन्ति । तेन शकटं निर्माय शकटे विहत्य शकटं नाशितवानिति त्रिमूर्तिरुक्तो भवति । अयाणामपि नाशने हेतु स्वव्युदासाय पदेत्युक्तम् । संकर्षणेन योग्यत्वात् । अपवर्ती विरुद्धतया पतनम् । अनेन महा- पलनिरूपणेन पूर्णा क्रियाशक्तिरुक्ता । "प्रवालमृद्मिहतमि"ति वाक्यात्साधनामावः सूचितः। पूर्ववत्परमझत्वं पूर्णक्रियाशक्ति च सूचयति । एवं ज्ञानक्रियाशक्ती प्रतिपाद्य मक्तिमार्गसमर्थनायाss- चिन्त्यसामर्थ्य प्रतिपादयति-यद्रिङ्गताऽन्तरगतेनेति । यदेतत्रयमितरथा न सम्भाव्यमित्यर्थः । रिङ्गता हस्तपदिश्चलता । तयोरन्तरगतेन तयोरुन्मूलनं परब्रह्मत्वयोधकम् । पूतनायां मुखसम्वन्यो- ऽपि स्थितः । शकटे पादाग्रमात्रम् । अर्जुनयोस्तदपि न । किन्तु परम्परया दूरसम्बन्धः । उलू- खलेन वृक्षयोः सम्बन्धः । रज्वा चोलूखलस । भगवता च रउवाः । यदि वलेन कृतं स्याद्रमुत्रो- रनं प्रथमं भवेत् । अल्पवठत्वात् । उलूखलस्य वा । भगवत्सम्बन्धे विचारिते सर्वेषां वा । तत्रा- ऽप्युन्मूलनं न सम्भावितम् । तिर्यगच्चनस्य दृढभूमौ मध्यमद्गहेतुत्वात् । इदमपि पूर्ववत्परब्रह्मत्वसा- धकमिच्छाशचिसाधकं च । एपा हि भगवतो लीला ज्ञानकिये इच्छा च । इतरंथा न भाव्यमिति सर्वनाऽनिमलोकेषु केचियोजयन्ति । वस्तुतस्त्वनैव । अग्रे सम्बन्धयोधकपदाभावात् ॥ २७ ।। एवं लीलां विनिरूप्य इसितं निरूपयति- यद्वे बजे ब्रजपशून् विपतोयपीथान् वालानजीवयदनुग्रहदृष्टिदृष्ट्या । तच्छुद्धयेऽतिविपवीर्यविलोलजिह्वमुच्चाटयिष्यदुरगं विहरन् हदिन्याम् ॥२८॥ यदे मजे ब्रजपनिति । यघरमात्कारणाजे गोठे ब्रजपशून् अजरूपान्यालकान् पशूप । म्यकीपान्या । विपतोयपीयान् रिपतोयस्स पीथं पानं येपाम् । यथा सोमपीयेन मृत्युझरता अमरा मान्ति । तया पिपतोयपीपानप्पजीपयत् । पम्याठांथाजीपयदित्येक पक्षः । अनुग्रहदृष्टि- पृष्टपति मापनम् । तस्या यमुनायाः शुद्धये । अतिविषवीर्येण पिलोला जिला यस। तं कालियं विहरन्नेकोबाटयिष्यन् । अकारटोपश्चान्दसः 1 उपामिप्यतीत्यर्थः । नुगगावो का । विवाहुचार- विप्याजीपयदिनि सम्पन्धः । बर पशुपालजीवनगनुग्रष्टिकृष्टय मापनेन कार्य निरूपितम् । इदं बल्पालौक्किम । रिहाण प गम्हादिमिरपि सिद्धं भवति । योगिनोऽपि हि या जीवयन्ति । उपसर्गनियागमहिनाइटधातोवो वायिपदिनि रशियातिपत्ती। यदा तं दूरीफ़रिप्यति तदा अजी- पपन् । अन्यथा जादितगप्पनावितमेव । दाम्पार्थमिदं परित्र भयनि । पयं कृष्ण पालपिप्याम रा लीवर PREM. ट्राय ग. reliefa... Retu..

·२ स्कं. ७ म. ३० लो.] श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणविरचिता । २१७ इत्येषां शुद्धिः । तदद्य सष्टमेव तान् पालयिता स्वयं तत्र प्रविष्टः कथमेते पालयिष्यन्तीति । पश्चा- चानकिञ्चित्करान् दृष्ट्वा इसतीति । अथवा । पशून्पालानिति ये पशुरूपाः पाला आधिदैविकास्तान- जीवयत् । ते ह्यपराधिनः कालेन हताः । भगवद्भक्तानां विषपानहेतुत्वात् त्रिपतोयस पीयं पानं येन्य इति । कालस्तानेव असति नतु भगवदीयानिरपराधिनः 1 मण्डूकाईयो मृतप्राया दृष्टयोद्गच्छ- न्तीति स्टेष्टित्वम् । तेष्वनुग्रहो महत्वबोधकः । न धन्य आधिदैविकेष्वनुग्रहकरणसमर्थः । यदेतन्न मान्यमिति च संयोजना सङ्गच्छते । बौकिकसावनेषु मत्रादिना वियं दूरीकृत्य पश्चाजीवनं प्रसिद्धम् । अन्न सविषाणामेव जीवनं भगवत्कार्यमिति कश्चित् । हासमात्र ते न काचिचिन्ता ॥ २८॥ हसितं निरूप्प ईक्षणं निरूपयति-~- तत्कर्म दिव्यमिव यन्निशि निःशयानं दावाग्निना शुचिक्ने परिदह्यमाने । उन्नेष्यति ब्रजमितोऽवसितान्तकालं नेत्रे पिधाय्य सवलोऽनधिगम्यवीर्यः॥२९॥ तत्कर्म दिव्यभिवेति । तस्य भगवतः कर्म दिव्यमिव । दिति भवं दिव्यं अलौकिकम् । इवे- तीन्द्रादीनामप्यशक्यम् । यद्दावामिना ग्रीष्मसम्बन्धिनि वने परिदह्यमाने सनि तन्मध्ये निशि निःश- यानं अजमुन्नेष्यति ततोऽन्यत्र स्थापयिष्यति । इतः अस्मात्स्यानात् । इतो हेतोर्वा । अवसितः अन्त- कालो येन । अस्माकमयमन्तकाल इति ब्रजस्वैविचारितम् । इदं हि चरित्रं दावाग्निपिमोचकं वारद्वय- निष्पन्नम् । कालीयहदसमीपे, मुञ्जाटव्यां च । तत्रैकत्र नेत्रे पियाप्य मुखबाटवीं सालयित्वा समा- नीताः । अन्यत्र तु निशि निःशयानमिति । अन्यानि साधारणपदान्युमपत्र । ईक्षणमपि द्विवरं नेत्रद्वयेन जन्यते । तस्मात्सयाटुन्नेष्यतीत्युभयत्र साधारणम् । उन्नयनं हि देवार्थ पृथक्करणम् । तथैते स्वाय रक्षिताः । अग्निपानं ब्रह्मधर्मः अन्यत्र नयनं च। यद्माऽनिपानं न निर्दिष्टं तत्पुनः प्रश्नच्यावृत्त्यर्यम् । अन्यया कयमग्निं पीतवानिति प्रश्नः स्यात् । अत एव दिव्यमिवेत्युक्तवान् । नतु स्वरूपम् । देवगुह्यं चैतत् ॥ २९ ॥ एवमीक्षणं विनिरूप्य उल्लमत्तं निरूपयति- गृहीत यद्यदुपवन्धममुप्य माता शुल्वं सुतस्य न तु तत्तदमुप्य माति । यजृम्भतोऽस्य वदने भुवनानि गोपी संवीक्ष्य शङ्कितमनाःप्रतिबोधिताऽऽसीत् गृहीतेति । इदं हि चरित्र भगवतो ग्रहत्वबोषकन् । अन्यत्तु योगमत्रमण्यादिमिरपि सिस्य- नीति नैकान्तिक मगवत्वसाधकम् । यथैतचरित्रद्वयं भगवत्वं साधयनि तया माष्ये निरूपितमधिक- रणद्वयेन । न हि यः सर्वात्मको न भवति येन रूपेण स हि तेन मन्वनं नाऽहंतीनि युतिन् । यदेव यन्यनाथ उपपन्धं रई रहीत गृहानि तत्तदेव अमुन्य बन्धने न माति | भगवत एवाज- पन्तयोविधमानत्वाइयोऽपि योजिना एकमित्र मदन्ति । तसच परिदृश्यमानमुदरं सर्ववस्तुपु वस्तुस्वरूपमेव । आपन्तयोग्य विद्यमानं । तस्मादमानं युक्तन् । छिन । यस मगवतो अम्ममानस अपराधिना मन प. २मन्दस्पदयो होते य.ग. ३ सदसन्देश.. ४ टास्त्र. ५ट में UP पुनः स... मग रा. पन्तदोष निशेडिक.ग.प. १. एरमेश.. इसारणानि यदान स. साधारमन्दुमयम.

·श्रीसुबोधिनी। [२ स्कं. ७ अ, ३२ श्लो. मुखे भुवनानि संवीक्ष्य शङ्कितमनाः प्रतियोधिताऽप्यासीत् । इदं हि चरित्रद्वयं विश्वाधारत्मनुमव- मोहकत्वं च । यः सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन् सर्वाणि भूतान्यन्तरयतीत्यन्तरः । स हि गोकुले तिष्ठन् गोकु- लमन्तः स्थापयति । न चैतन्मायिकम् । श्रुतिसिद्धत्वात् । यशोदायाश्च तत्राऽप्यनुभवात् । विचारे- पाऽपि "अथो अमुष्यैव ममाऽर्भकस्ये"ति वाक्याब्रह्मधर्म एवाऽयम् । अस्तु वा तत् । तदा- नीमेव शकिता प्रतियोधिताऽप्यासीत् । पुत्र एवाऽयं ममेति ज्ञातवती । नानुभवस्य स्मृतिसंस्कारा- जनकत्यं भगवन्मायाव्यतिरेकेण सम्भवति । अयमेव हि भगवत उछासः । जृम्भा च भगवतैव जनिता मुखविकासहेत्वर्थम् । अतो निमित्तान्तरेऽपि मुखविकासे जगत्प्रदर्शनं तदैव हि प्रतिवोधनम् । प्रथमंप्रदर्शने तु सुविस्मितेत्येवाऽध्यायसमाप्तिः । "वैष्णवीं व्यतनोन्मायामिति तत्रैवोक्त- खात् । एवं चतुर्भिः श्लोकैः चतुर्मूभगवतः सङ्घर्पणा-निरुद्ध-प्रद्युम्न-वासुदेवनिर्णय उक्तः । सर्वे वा सर्वत्र ।। ३०॥ एवमुल्लासं निरूप्य भुवं निरूपयति । भूशब्देन हि भगवत्कृतं फलमुच्यते । “तद्भूविजृम्भः परमेष्ठिधिष्ण्यमि"ति वाक्यात् । तत्फलं दुःखाभावसुखरूपम् । दुःखस्य परमा सीमा नरकादिः । सुखस्य परमा सीमा वैकुण्ठास्यम् । तदुभयं भगवान् साधनरहितेभ्यः करोतीति विचारेण भगवत्त्वम् । तन दुःखामाबद्वयमाह- नन्दं च मोक्ष्यति भयावरुणस्य पाशाहोपान् विलेषु पिहितान् मयसूनुना च । अह्वयामृतं निशि शयानमतिश्रमेण लोके विकुण्ठमुपनेष्यति गोकुलं खम् ॥३१॥ नन्दं च मोक्ष्यतीति । भयात्सर्परूपात् वरुणस्य पाशाच । उगयत्राऽपि नन्दो रक्षितो बेते यातायां प्रवृत्तः । अनेनाऽन्ये धर्मा अस्वधर्माः । भगवद्धर्मा एव स्वधर्माः । अतो भगवानात्मा । तस्मात्परप्रोत्सविवादम् । नन्दं चेति चकारो यशोदाया उद्धारं कृत्वा नन्दस्साऽपि समुद्धार कृतमानित्युक्तसगुचयार्थः । नन्द एव वा वारद्वयं मोचित इति । वरुणस पाशापद्यं तस्मात् । अन्येपामपि दुःखदूरीकरणमाह-गोपान् विलेपु पिहितान मयसनुना चेति । मयसूनुर्यो- मासुरः । स हि गोपरूपः समागतो यालकान्मेपायितानीत्वा गुहायां स्थापितवान् । तत्र च तेनैव मार्गेण पातालगमने बिलानि सन्ति । तत उक्त-पिलेपु पिहितानिति । सर्पादयो वा तन निहितारयेयुरिति विलपदम् । चकारादन्येऽप्युपद्रवा अनुक्ताः स्वयमूह्याः । एवं दुःसाभावमुक्त्वा परममुखमाह-अयाप्तमिति । अति दिवसे आवृतं लौकिककियया व्याप्तम् । निशि शयानमतिप्रमेणेति निर्भरनिद्रया रात्री व्याप्तम् । एवमहोरात्रं परलोकसापनरहितं स्वमेव वैकुण्ठं व्यापिनकुण्ठं उप समीप एव नेप्यति । म्यनिकर एव मायाजवनिकां दूरीकृत्य तत्रैव वैकुण्ठे नीतरान् । इदं चरित्रं न योगस, न मायायाः, न कारस्य, न गण्यादीनाम् । अतो ग्रह्मचरितमें- तन् । नयने हेतुः ममिनि । आत्मत्वेन भगांस्तत्परिगृहीतवान् ॥ ३१ ॥ एवं भूयं निरूप्य मनं निरूपयनि- गोपेमसे प्रतिहते नजविष्टवाय देवेऽभिवर्षति पशुन् कृपया रिरतुः । धत्तच्छिलीन्धमिर सप्त दिनानि सप्तवयों महीभमनधेककरे सलीलम् ॥३२॥ 1. परमाणी. तयायेति सम. ४मा दाधि स. ५ श्विास.ग, ·। २ स्कं. ७ अ. ३३ को.] श्रीमद्वात्माचार्यचरणविरचिता। ११९ गोपैमखे प्रतिहत इति । पूर्वसिद्धफलस्स भेझोन निरूप्यते । मखेन रक्षा। मखभङ्गेन क्लेशः । देवताप्रीतिश्च मखफलम् । नियतफलत्वं च तस्य निरूप्य तत्प्रतिषात उच्यते । गोपाः सर्वदा गखं कुर्वन्ति । तैरेव कृत्वा भगवांस्तं मखं दूरीकृतवान् । तस्मिन्मखे प्रतिहते रक्षकत्वात्तदभाने देवे अभिवपति ब्रजनाश आरब्धः। अनेन देवताप्रीतिगिफलमिति निश्चितम् । समर्थावलम्बन एवं मर्यादा वक्तव्येति सूचितम् । तदा कृपया रिक्षुभगवान् जातः । तदा ससवर्षः ससदिनानि मही गोवर्द्धनमेककरे सलीलं धृतवान् । अनघेति सम्बोधनमुक्तविश्वासाय । धर्ती परिष्यति । उच्छि- लीन्ध्रमिवेति भाराभावाय । वर्षाकाले हि उच्छिलीन्प्रोद्गमः । अलौकिकवर्षावादलौकिकोच्छिली- प्रोगम इतीन्द्रो योषितः । सप्तदिनानीति सप्ततन्तुर्यज्ञो याधितः सप्तदिनानि दुःखं प्रयच्छन्तीति । यत्रैव धर्मपाधो दृश्यते तत्रैव सप्तदिनान्युच्यन्ते । निवत्यै चेदुःखं तदा सप्त दिनानि निरन्तरं दुःखं भवति । अग्रे निवर्तते । अनिवर्त्य चेत्सप्तम एव दिवसे भवति । स्वयमपि सप्तवर्पः । सप्तधा परिच्छिन्नं कालमतिमान्तवान् । अत एव सततन्तुमखभङ्गः अन्यथा फलं च । मर्यादा हि साझेन वेदेन जन्यते । अङ्गानि पट् । आत्मा चैकः । अयं च संवत्सरः प्रजापतिः स साङ्ग- वेदप्रर्वतक इति तमतिक्रम्य पश्चात्सप्ततन्तुमतिक्रान्तवान् । कालस भगवदवच्छेदकत्वाभावात्सप्तधर्म- वेष्टनमेव सप्तवर्पत्वम् । अयं च धर्मः सप्तमो भङ्गात्मकः । एककर इति एका क्रियाशक्ति स्थापित- वान् । “तैरयं साध्यतां मख" इति वचनात् । अन्यथा तथैव गोवर्द्धनं स्थापयेत् । सली. लमिति । वस्तुतस्तु यागस्य तथात्वाभावाद्भगवतैव तथा संपादनाद्भगवदिच्छयैव गोबर्द्धनः स्थितः । हस्तस्तु केवलं शास्त्रार्थत्वाय प्रदर्शितः । तथापि निरोधोपवासैर्दुःखावश्यकत्वं मत्वा तन्निराकरणाय लीलां कृतवान् । सा हि वेणुवादनरूपा भवति । सप्तरन्भैरमृतपूरकः । तथा सति प्राणाभ्युदय- निःश्रेयसफलसिद्धिः । अतो निरोधदुःखमुपवासद्धःसं वा न जातमित्यर्थः ॥ ३२ ॥ एवं भई विनिरूप्य संसूचनं निरूपयति- क्रीडन् वने निशि निशाकररश्मिगौर्या रासोत्सुकः कलपदायतमूञ्छितेन । उद्दीपितस्मररुजां ब्रजभृद्वधूनां हर्तुर्हरिप्यति शिरो धनदानुजस्य ॥ ३३ ॥ क्रीडन् वने निशीति । भगवतो हीदं संसूचनं स्वरूपफलार्थे । सम्यक्तं चाऽनिटनिवृत्तिमपि करोतीति । गोप्यो हि तत्र निदर्शनम् । ता एव हि भगवन्तं प्राप्तवत्यः । तत्सम्बन्धि परियमेव भगवन्मार्गे फलसूचकम् । वने वृन्दावने । निशि राज्याम् । ठौकिकपैदिकक्रियायां निस्तायां लोकेऽपि विनिवृत्ते सदा क्रीडति । तदाह-क्रीडन् वने निशीति । तत्रिवर्तिका भक्तिरेव । अत एव निशाकरः । तस रश्मयो मतिप्रकाराः मनोरूपत्वाईस चन्द्रस्य तदिच्छाविशेषाः । ते रश्मिभिर्गौरी रक्षिता सर्वनिवृत्तिः । तादृश्येव निवृत्तिभंगरलीडाहेतुः । अतएव भगवान् रासो- सुकः । रासो नाम रसेन पूर्णः पदार्योऽन्यसम्पन्धरहितः । स हि पिचार्यमाणे प्रियानहनीकको नृत्यशिपो भवति । तन भोगो वा । केवतं शृगाररसामिनिविष्टः । यया भक्तगुणसौन्दयामिनिनिएः । तदा अन्तः रसेन पूर्णस्तद्रमापिर्मावार्थ कलपदायतमळनां कृतवान् । सा हि मूछेनाऽन्येषां दृदये भको निरूप्पते प. हि नासिरा, ३ निवलवे रशिविरा. ४ प्रनित चीति क. प. ५समर- गर्भवति , स्थापयेत् । मम तर साम्यवात याव्यमिति मिशेषः रा. ग. राणादनको ग. र भारनिरपरि ग, सरपसारसमधिग ·१२० श्रीसुबोधिनी। [२ स्कं. ७ अ. ३४ श्लो. रसार्थ विवरं करोति । तस्मिथ विवरे भगवत्सम्पन्धाभावेन रसपूरणामावाददर्य भगवत्स्मरणात्मकः स्मरः प्रविष्टः । स हि विषयाभावाद्रोगत्वेन पर्यवसितः । सर्वो हि रसपूरकः स्वविषयमप्राप्य धुभुक्षा- दिवद्रोगतामापद्यते । अन्यथा देहनाशं मृत्युं वा न कुर्यात् । अनेन तासां मुख्योऽधिकारो निवा- रितः। भगवद्विपयकस्य कामस भगवद्धर्मप्रवेशाभावात् । अत एव ताशीनां भगवत्सम्बन्धप्रतिव- न्धकः कामाधिष्ठातृदेवतारूपः । अर्थाधिष्ठात्रीदेवताया घनदरूपाया माता । अनुजत्यात्सोऽपि तादृशः । स तासां प्रतिबन्धको जातः । एवमपिं सति भगवान् खेच्छया प्रवृत्त इति व्रजभृद्वधूनां हतः शङ्खचूडस्य शिरो हरिष्यति । गुणत्रयाविष्टानामेव तादृशरोगरूपकामसद्भावे तत्प्रतिबन्धो भवति नतु गुणत्रयातीते भगवत्यासतानामतस्तस्य शिरो हृतवान् । कला अव्यक्तमधुरा अनभिव्यकपरमा- नन्दप्रतिपादकाः शब्दनमरूपाः खराः । तेषां पदं स्थानं गीतादि । तथाभूतानि वा पदानि । वाक्यार्थस्स तत्राऽप्रयोजकत्वात्पदानामेव तत्र खातव्यम् । आयतमूर्छनं दीर्घमूर्च्छनम् । मूर्छना हि सङ्गीते प्रसिद्धा खराणाम् । तस्य आयतत्वं सर्वचित्तप्रवेशयोग्यरूपता । मूछित्तशब्दाच रसान्तरम- विवेकादिकं वा नोसस्यत इति सूचितम् । उद्दीपितो यथाऽग्निर्दहति तथा स्मरेण तास्तथासूता इव जाताः । अतएव सरस्स रोगत्वम् । व्रजमेव विप्रतीति न तद्भवृणां रक्षकत्वम् । वधूत्यातासामेवा- इतिस्त्रीभावेन प्रतिवन्धकनिवृत्त्यभावः सूचितः । अतएव स हत्ती जातः। एवं भगवान् मुख्याधि- कारामावेऽपि स्खलक्षणं फलं प्रयच्छतीति गोपिकासम्बन्धिचरित्रं संसूचकं भवति ॥ ३३ ॥ एवं संसूचनं निरूप्य भूरिमावं निरूपयति भूर्यनुग्रहं वा द्वाभ्याम्- ये च प्रलम्बखरदर्दुरकेश्यरिष्टमहेभकंसयवनाः कुजपौण्डुकाद्याः। अन्ये च शाल्वकपिवल्वलदन्तवक्रसप्तोक्षशम्वरविदूरथरुक्मिमुख्याः ॥ ३४ ॥ ये च प्रलम्येति । एते सर्वे दैत्या दैत्यांशराजानश्च भगवता हतास्तदीयं निलयं वैकुण्ठं गताः । ये च पुनः प्रलम्पादयो वरभद्रादिमिर्हतास्तत्रापि ये भगवन्मुखारविन्दं पश्यन्तः प्राणान् जहुः पार्यासपूता धर्मयुद्धेन हतास्त्रेऽपि वैकुण्ठमेव गताः । अन्ये ये प्रलम्पादयस्ते अदर्शनं गताः । अव्यक्ते प्रकृती लीना इत्यर्थः । अथवा | प्रथमोकोक्ता मूरिरूपं प्रकृतिमेव गताः । तस्सा व्यापकत्वाहि- त्वम् । द्वितीयोक्ता भगवन्तं गता इति । अथवा । उभये एते आवेशिनः प्रकृति गताः । अभिमा- निनस्तु तदीय निलयं गता इत्यर्थः। खरो धेनुकः । द१रः कश्चिदन्यो यथा घकस्तथा सोऽपि । थक एव वा जलवासात् । यकद१रेति पाठे अघासुरो वा दर्दुर इति केचित् । अरिटो यूप- भामुरः। महाथारादयः । इभः कुवलयापीडः । पवनः कालयवनः । यवना वा मुनुमुन्दास. मागत्य ये मथुरायो हताः । जो नरकासुरः। पोण्डको मिथ्यावासुदेवः । आदिशन्देन काशिराज- प्रभृतयः । एते भारत एवं हताः। न तु देवान्तावरपुष्टाः । यतो यापुष्टत्वविशेषणेन अन्यत्वम् । ते घशात्यादयः । कपिद्धिविदः । म रघुनाथमतोऽपि वदत्तरात्यपि दुःसजाद्धतः । अम्परत मापाशनवित् । अव या पत्तः । सोऽपि यजविसकर्तृत्वापीणामप्यशपत्याद्वरसिद्ध इति ज्ञात- प्पर । समीक्षाः पटीनपु परिष्टा दैत्याः । ते हि भगवत्पर्शमाप्रेण हताः । अत एव तदर्थ राध- पित्री. १ देसवारपास..पिनोभायीस, ४ ईगुवनानिशीप, ५मा. से ।

·२ स्कं. ७ अ. ३७ श्लो.] श्रीमद्लभाचार्यचरणविरचिता । १२१ रूपाणि कृतवान् । ते हि त्रिपुरखदेकक्षणे वध्याः अन्यथा अवध्या इति । बलीव एव पश्चाद्वा मृता इति । अन्ये वा साप्त बलीवर्दाः । विदूरयो दन्तवनमाता । रुक्मी शालकः स मुख्यो येषां चिन्दा- नुविन्दादीनाम् । एते ह्यकैकशो भगवत्ता सह युद्धे तद्भातृपुत्र हताः ॥ ३४ ॥ अतः परं निमित्तान्तरेण मगवत्सारथ्ये युद्धे हतानाह- ये वा मृधे समितिशालिन आत्तचापाः काम्बोजमत्स्यकुरुकैकयसृञ्जयार्णाः । यास्यन्त्यदर्शनमलं वलपार्थभीमव्याजाह्वयेन हरिणा निलयं तदीयम् ॥३५॥ ये वेति । एतेषां भगवतैव सह युध्यमानस्यात् द्वेपभावाच मुक्तियुक्तापि । अन्ये तु निमित्ता- न्तरेण हता इति ये वेत्यनादरः । समितिशालिनो युद्धे पराक्रमवन्तः । सप्तम्या आलुक् । अत एवं मृधे सनाम आतचापाः । धर्मनिष्ठता सूचिता । काम्बोजादयोऽर्णान्तास्तत्तद्देशक्षत्रियाः । दशार्णा वा अर्णाः । सृञ्जयाः पाञ्चालाः । सत्रयाद्या इति पाठे धृष्टद्युमप्रभृतयः । एकैकश उमयपक्षेऽपि हताः । अन्यथा पाण्डवानामर्थे मृतानां मुक्तिर्न स्यात् । प्रथमतः अदर्शनं गताः । यावद्भगवानम स्थितस्तापददृष्टा भूत्वा अत्रैव स्थित्वा भगवता सह गता इत्यर्थः । अत्र प्रलम्यो पलभद्रेण हतः खरश्च । मल्लयवना यथायथम् । शम्बरः प्रद्युमेन । सग्मी चं यलमद्रेण । काम्बोजादयो भीमादिभिः । अत्र सर्वत्र चलपार्थभीमा इति तेष्वाविष्टस्य भगवत एव नाम । परं व्याजेन । पलपार्थभीमेति व्याजाहयानि यस्स । एतद्धननं भगवचरित्रम् । आत्मत्वात् । अतएव हननादिकमनुस्त्वैव तेवहे गमनं निरूपितम् । “जातः कंसवधाये" त्यादि तु दृश्यमानाभिप्राय कल्पान्तराभिमायं वा ॥ ३५ ॥ एवं भूर्यनुग्रहं निरूप्य चिन्तामयं निरूपयति- कालेन मीलितदृशामवमृश्य नृणां स्तोकायुपां खनिगमो वत दूरपारः। आबिर्हितस्त्वनुयुगं स हि सत्यवत्यां वेदद्रुमं विटपशो विभजिण्यति स्म ॥३६॥ कालेनेति । भगवतो हि चिन्ता व्यासांपा । व्यासो हि चिन्तया सर्ववेदार्थ बिनिनिय भग- बलरूपं लोकेन्य उपदिशति । कालेन द्वापरादिना मौलिता आच्छादिता दृष्टिपेषां एतादृशानां नृणाम् । स्वनिगमो दूरपारः साकलयितुमशक्य इति खयमाविर्भूतः । अनुयुगमिति वेदगुमं विटपशो विभजिय्यतीत्यनेन सम्बध्यते । प्रतिद्वापरान्तं वेदविभागः । अतः पुराणान्यप्येकस्य चतुर्युगस्य व्यवस्थां कथयन्तीति सूचितम् । विटपश इति वेदानां विभागे कृत्रिमत्वशानिवृत्त्यर्यम् । शाखाखरूपं तु नियन्धे निरूपितम् । एकस्या भगवन्मूर्तेः स्वरूपप्रतिपादको वेदराशिः शाखेति । वैदस द्रुमत्वमपि पूर्व निरूपितम् । स्मेति प्रसिद्ध । तस्मादत्र बहु न वक्तव्यमिति भावः ॥ ३६॥ इदानीमेतं निरुपयति- देवद्विषां निगमवर्मनि धिष्टितानां पूभिर्मयेन विहिताभिरदृश्यमूभिः । लोकान् प्रतां मतिविमोहमतिप्रलोभं वेपं विधाय बहु भाष्यत ओपधर्म्यम् ३७ १च नास्ति य. २ मा गम्मेवे रा. ग. ३ सद्गहरामनगि. विवानिति पाट रा. ग.५ मराचिन्शपति ग.

·१२२ श्रीसुबोधिनी। [२ स्कं. ७ अ. ३८ श्लो. देवद्विपामिति । एषो(?) बुद्धः साम्प्रतं विद्यमानत्वात् । तस्य स्वरूपमिदमेव यदिदानी वर्तते । अनेन ब्रह्मणोमि निरूपणसमयः कलिरेवेति । वेदमार्गविरोधेन येपां करणमण्यपि। ते हि पापण्डिनो ज्ञेया वेदार्थस्य विनिन्दकाः । देवद्विषां दैत्यानाम् । ते हि देवान् द्विपन्ति । अनेन देवप्रार्थनया दैत्यमोहनार्थ बुद्धावतार इति सूचितम् । निगमवर्त्मनि धिष्ठितानां वेदप्रतिपादितमार्गे व्यवस्थितानाम् । यद्यपि वेद एव दैत्यन्यामोहनार्थ यहव उपाया निरूपिताः । तथापि सामान्यत एव वेदवैमुख्यार्थमयमवतारः। विष्ठिता अधिष्ठाय स्थिताः । वयमेव वेदप्रवर्तका इति लोकानां व्यामोहाथै आत्मानं वैदिकत्वेन ज्ञापयित्वा समागतान् व्यामोहयन्तीत्यर्थः। पूमिः निपुररूपाभिः । अदृश्यमूभिः । मूर्माया । अतएव 'खियां क्तिन्निति मूभिरिति भवति । मायाकार्य किञ्चिदित्यर्थः । अदृश्या मूर्यासु ता अदृश्यमरः ताभिः पूर्मिनिपुरैः । ता एव हि मयेन विहिताः कृताः प्रेरिता वा। अनेन मार्गद्वयमपि ते नाशयन्तीति सूचितं वैदिकं लौकिकं च । अनेन सर्वथा तन्नाशः कर्तव्य इति भगवदवतारहेतुर्निरूपितः । किञ्च । न केवलं लोकहननमेव देवद्रोहाचरणम् । यज्ञाघ- करणयोधनेन आल्मन एव वैदिकत्वेन देवत्वसम्पादकत्वं च । तथा चाऽयथा सृष्टिनिरूपिता भवति । तयोः खरूपतो नाशे पुनस्तथैव भवन्तीति बुद्धिव्यामोह एव कर्त्तव्यः । अतो मतिर्विमोहं कृतवान् । असन्तं प्रलोभो यन्त्र । अल्पेनैव साधनेन बहुफलनिरूपकं शास्त्रं कृतवान् । वेपं बुद्धवेपम् । अहं सर्वज्ञ इत्यात्मानं ख्यापयित्वा तेषां हृदयवार्तामुक्त्वा विश्वासमुत्पाद्य विपरीतोपदेशनं गतिविमोह- नम् । मतिविमोहनेन सहितो मतिप्रलोभो वा। तया सति विद्यमानाया मतेर्विमोहोऽन्यथाकरणम- विद्यमानापावाऽमार्गभूताया उत्पादनमिति । औपधयं पापण्डधर्मान् ॥ ३७ ॥ एवमेत निरूप्य ईश्वरं निरूपयति- यालयेष्वपि सतां न हरेः कथाः स्युः पापण्डिनो द्विजजना वृपला नृदेवाः । स्वाहा खधा वपडितिस्स गिरो न यत्र शास्ता भविष्यति कलेभगवान् युगान्ते३८ यर्यालपेप्वपीति । बहिः सर्वत्र भगवत्कथा युगान्तरेषु स्थिताः। ततो द्वापरादिषु सतामाल- येषु । कलियाचुर्ये सतामप्यालयेषु हरेः कया न भविष्यन्ति, तदा शास्ता कल्किरूपेण भविष्यतीति । कलियुगसारम्भ एव परीक्षिति,भगवानाविष्टः कलिनिग्रहं कृतवान् । तथापि तथा न निगृहीतः कलिः । भगवद्धर्माणां प्रवर्तमानत्वात् । ते हि कलिमलसंहतिकलनाः । न केवलं भगवद्धर्माभाव एव किन्तु वैदिकोऽपि धर्मो गत इति निरूपयति । धर्मो हि जन्यते ब्राह्मणैः । पाल्यते राजभिः । ते उभये नष्टाः । पापण्डिनो द्विजजना जाताः । पापण्डधानेच कुर्वन्ति बोधयन्ति च । नृदेवा राजानय शहा एर जाताः । तत्रापि युपमेव लान्ति आददत इति वृपलाः। म्लेच्छा इति यावत् । धर्ममेव म्वयं गृहन्ति नाशनार्थम् । कुर्वन्ति वा प्रमाणनाशनाय । ते हि नृणां देवाः पूज्याः । अनेन पाल्या पारकाये उभये दुष्टः इति जापितम् । किश्च । धर्माभासोऽपि गतः । सर्वत्र विधि- पसरूपेणाऽनुकरणेन धर्मामासानेय फुर्वन्ति । तत्र देवादीनां सानिध्याभावात् यागागावेऽपि खादादिशन्दाः भूपन्ते । तेऽपि यदा न श्रूयन्ते तदा भगवानवतीर्ण इत्याह-वाहा स्वधेति । १ मानिस तिरिति ग. दियमूर इह रा. ४व्यामोह मिति रा.ग, ५पिसोदेशीय.प. पारन विधिस. पए मार्ग पर शामिशिग. पनातिक, रा.

·२ स्कं. ७ अ. ३९ लो.] श्रीमदल्लभाचार्यचरणविरचिता। १२३ स्वाहेति होमाः, खचेति श्राद्धानि, वपडिति यागाः 1 राजसतामससात्विका एते । स्मेति प्रसिद्धाः । गिर इत्सीमावः । यत्र गृहेषु देशे वा । एवं कल्स्यवतारे हेतुप्रयम् । मत्यमावः, धर्मामावः, आमास- धर्मामावो वेदाभात्रो वा । बनेन सत्ययुगे त्रयं प्रवर्तयिष्यतीति ज्ञापितम् । युगान्ते चतुर्युगसमाप्ती । भगवानिति तस्मिन्नवत्तारे सर्वमगवद्धर्मात्रिर्मावः ॥ ३८ ॥ एवं सर्वमेवान्तर्यामिणं सर्वधर्मसहितमुत्पत्त्या विचार्य "यावन्मनो धारणयाऽवतिष्ठत" इसंशं विचारयिष्यन् मगवतो माहात्म्यमाह-सगै तपोऽहमिति निमिः । समें तपोऽहमृपयो नब ये प्रजेशाः स्थानेऽथ धर्ममखमन्वमरावनीशः । अन्ते त्वधर्महरमन्युवशासुराद्या मायाविभूतय इमाः पुरुशक्तिभावः ॥ ३९ ॥ एतादृशभगवन्मूर्तिव्यानेन मनसोऽवस्थाने हेतुर्भगवन्माहास्यम् । न हि महान् बहुकाले तिष्ठति । अव्यवस्थितमनसा वा महान् चिन्तनीयो भवति । सम्यक्स्फुरणामावेनाऽपराधप्रसङ्गात् । महतम्य धारणात् वैलव्यं भवतीति प्रकारत्रयेण निरूपणम् । तत्र प्रथमं महान् सर्वदा न निष्ठत्तीत्वन को हेतुरित्याकालायां स हि न सर्वदैकरूपः स्वगुणैः कालमेदेन नानाविधो मवतीनि सर्वदा तस्स नैकल- पेणावसानम् । तदाह । सर्गे सृष्टिनिमित्तं भगवानेतावन्ति रूपाणि करोतीलाह । तपः । अहं ब्रह्मा । ऋषयो नव मरीच्यादयः । ये प्रजेशाः प्रजोत्पादने समर्थाः । गुणत्रयेण सृष्टिरिति यो निरूपिताः । ऋपय इति वेदा या ! तथा सनि चतुर्मुर्तिः सृष्टिं करोतीति । तत्र तपो वासुदेवः । “यस्य ज्ञान- मयं तप” इति । प्रजेशाः सहर्पणरूपाः । ऐषयं हि तत्र प्रतिष्टितमिति । सृष्टरपेक्षया स्थाने पहु- कार्यमिति तत्र पथ रूपाणि निरूपयति । साने मर्यादापतनार्थम् । अथेति भित्रनमे । धर्मः प्रथमोऽनिरुद्धः । मखो यज्ञः। धर्मो धनाचाररूपः प्रमाणशब्दप्रवणानन्तरमाविनी प्रवृतिः । मखस्तु प्रयत्नय्यमयो मगवद्रयोऽनन्तमूर्तिः । उत्पत्ती यो वेदो गृहीतस्तदर्थोऽन साहो गृहीतः । मनुर्धर्मप्रवर्तकः । तदन्तरस्य सद्धर्मवात् । अमरा देवास्ते स्वर्गपरिपालकाः। अवनीशा राजानो मूमिपालकाः । संहारे ततोऽप्यधिकापेक्षायामप्यनादरेण निरूपयति-अन्त इति । संहारार्थम- धर्मः । हरो यज्ञप्रतिपक्षः । मन्युक्शाः सदियो मनुप्रतिपक्षाः । अमद्रपाः असुरा देवप्रतिपक्षाः । आदिदाम्देन भूमौ नाशकाबोरव्यापादयः । तेपामसुरपक्षपातिवाददादित्वम् । ननु कयमेवमनेकरूपत्वं भगवतस्तयाऽऽह-मायाविभूतय इति । मायायै विन्तयः मायायां मायायाः मायया वा । माया हि पूर्व निरूपिता । इयं जगत्कारणभूता । स हि यदा जगद्रपेण भवति । मगवतो वा निमि- तत्वमापयते तथाकृतिसमर्पणाय । भगवतो वा सेवार्थमुष्यानि साधनानि सम्पादयति । मगव- लके वा जगति करणत्वमापद्यते । तदा तनिमित्तमेतावन्नि रूपाणि मगवान् करोति । अन्यथा तस्याः करणवादयो नोपपधेरन् । नन्वेतेपु समागतेषु तस्याः कार्य नोपपपते । ताऽऽह-पुरु: शक्तिभाज इति । सर्वभवनसमाया मापाया एकस्मिन्नपि कार्य नर्वनामया रिपमानसाल कार्यमेकदैव स्यात् । ग्लिम्मे कारणामावात् । भगवदिच्छाया निमिचन्वेऽपि तस्या अदृष्टरूपाया निपा- मकान्येतानि रूपाणि, पोपकानि वा । एतेषां नियतमामात्र पूर्वोत्तदोषः ॥ ३१ ॥ पप्पाने मनग इसी स. २रान बंगी प. अनुमति मि. ४ मन्नुनही ग. . पोरे स.ग. इमानगि. हरिन ·। श्रीसुबोधिनी। [२. ७ अ, ४१ लो, एवं भगवतः प्रतिक्षणं नानारूपत्वादेकविधा धारणा न तिष्ठतीति यावदित्युक्तम् । एवं महान् बहुकालं न तिष्ठतीति निरूपितम् । इदानी अव्यवस्थितमनसा वा महान चिन्तनीयो भवतीतीमं पक्षं विशदयति- विष्णोर्नु वीर्यगणनां कतमोऽहतीह यः पार्थिवान्यपि कविर्विममे रजांसि । चस्कम्भ यः स्वरहसास्खलताऽऽत्रिपृष्टं यस्मात्रिसाम्यसदनादुरुकम्पयानम्४० विष्णोर्नु वीर्यगणनामिति । सर्वेषामेवाऽव्यवस्थितमनस्त्वात् को वाऽर्हतीत्युक्तम् । मनस एव तत्राऽसामर्थ्यायोग्यताऽपि नाऽस्तीत्युक्तम् । जीवस्य तपोयोगादिभिः सामर्थ्यवृद्धावपि मनसो या सहाययाहुल्ये स्वामाविकधर्मस्याऽनिवृत्तवादत्यन्तं ब्रह्माऽपि न समर्थ इति तमन्प्रत्ययः । जगदा- घर्षे सामध्ये वर्तमानेऽप्यत्र भगवतः सर्वाशधारणे न सामर्थ्यमित्याह–इहेति । नन्वेवरूपेण मनसा ज्ञानजननानिचितपदार्यवोधकत्वे तत्रापि सामर्थ्य भविष्यतीत्याशझ्याऽऽह-नु इति । एत- दपि वितर्केगोच्यते नतु निश्चितम् । सामर्थ्य हेतुमाह-यः पार्थिवानीति । कार्यसृष्टौ सगर्थ- जीवानां गणनायां यः सृष्टवभिमानी ब्रह्मा । यत्र सहायतामापन्नानि तत्त्वानि ब्रह्माण्डं जनयन्ति स रजोगुणाधिष्ठाता कतमः । तेन हि पूर्वमस्मिन्ब्रह्माण्डे ये जीवा उत्पाद्यन्ते तेषां भोगाप्टेन संस्कृता- परमाणून महाराशेरुद्धृत्य ब्रह्माण्डोपादानापरोक्षज्ञानेन भगवदिच्छयैव तादृशसामर्थेन ब्रह्माण्डमुत्पा- द्यत इति परमाणुगंणनसामयाद्वलक्षण्यज्ञानाच तं तयात्वेनाऽऽशक्य निराकरोति । विवेचनार्थ कवि- पदर । रजांसीति दुर्लक्ष्यं सूक्ष्मत्वात् । तादृशस्याऽप्यसामर्थ्य हेतुः-- चस्कम्भेति । इयत्तापरिगा- णवन्तो हि गुणा गणयितुं शस्यन्ते विवेचयितुं वा । भगवतस्त्लेकोऽपि गुण इयत्तारहितः । मनसोऽपि स्थूलत्वात् , निरवयवत्वाचाऽसङ्गित्वाच । तदाह । आनिपृष्ठं प्रबलोकमभिव्याप्य । अस्सलता खरं- इमा असाधारणवेगेन सर्वागम्येन वा । उरुकम्पो यानेषु यस्मितारशं त्रिपृष्ठं सर्व च । ततः निसा- म्पसदनाद्वणनयसाम्यायन्यसत्यलोकात्सर्वमित्यर्थात् । उरुकम्पोनं वा । चस्कम्भ उपर्येव स्तम्भित- यान् । तस्मात्पातकेन गुणेन रक्षणमशम्यमिति मनसोऽप्याकलनाभावादियत्ताभावः । संस्यापरिच्छे- दामायस्वने वश्यते ।। ४० ॥ एवं गहहणा यव्यवस्थितमनसा आकलपितुमशस्या इति धारणयेत्युक्तम् । धारणा हि यथा- कमिन्मनसा परिकल्प्य नियत इनि । महतच धारणासन्यं भवतीत्यवतिष्ठत इति यदुराः तदर्थ गदत्वं निरूपपति- नाऽन्तं विदाम्यहममी मुनयोऽप्रजास्ते मायावलस्य पुरुपस्य कुतोऽपरे ये । गायन् गुणान् दाशतानन आदिदेवः शेपोऽधुनाऽपि समवस्यति नास्य पारम् ४१ नानं यिदामीति । अहं ब्रह्मा गर्वदा भगतद्गुणानामेवामिप्याकजगत्का । पापमन्य पायानि पुर्व पुमहा। रायशी मतिरोमारे पाय पाउन्यम्प रिनियोगादन्तं न पिदामी- न्यथः । मुनयोजी गया । योगापि मदन्तर्गतमेप पर मापयनीति गुगरां खदमजा मत्युमाः मन- दादयो मामाच्या या । ते दि गदंगभूता मपंधया परमेय विपक्षीय सन्तीति। नपा गणनेन्डा timrits Halfela. ४ समान 4. ५सयत " ·। २ स्क. ७ . ४२ श्लो.1 श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणविरचिता। ૨૨૫ निवृत्तौ हेतुमाह-मायापलस्येति । क्षणमात्रेण ब्रह्माण्डकोटिजननसमर्याया मायाया अपि चलं यस्मात् । किञ्च । पुरुषस मायामतुः । मगरदाहितमेव हि तेजः सा जनयतीति । अतः अपरे कालादयः । तैपामपि मगवचेष्टारूपत्वात् । अस्मदादयो वा । पुरुषापेक्षया अपरत्वे कालादयः । खापेक्षया त्वस्मदादयः । अस्मदादीनां प्रयमत एव अनन्तत्वज्ञानानिवृत्तावपि शेषो वेदाभिमानिनी देवता । सहस्रबदनः सहस्रप्रकारेणैकं पदार्थ वक्तुं शक्तः । अत एव आदिदेवः । तत्रतिपाद्या एव हि सर्वे देवाः । यावान् भगवान् तद्व्यतिरिक्तसर्वरूपः शेषः । सृष्टेरनादिलातत आरभ्य गणनायामप्य- धाऽपि नाऽन्तं समवस्यति एतावन्तोऽग्रे गणनीया इति । अनन्तत्वात्सूप्टेरऽपि । अत आह- नाऽस्य पारमिति । अस्स गुणस्य । मगवतो वा । बहून् गुणान् गणयितुं प्रवृत्त एकसाऽपि पारं न गतवानिति वा । एवं सर्वथा भगवतो महत्वं निरूप्य धारणाया अशक्यत्वात् यावदिति निरूपितम् ॥४१॥ नन्येतादृशत्वे भगवतः क्षणमपि धारणा न सादिताशमाह- येषां स एव भगवान् दययेदनन्तः सर्वात्मानाऽऽश्रितपदो यदि निचलीकम् । ते दुस्तरामतितरन्त्यथ देवमायां नैषां ममाऽहमिति धीः श्वशृगालभक्ष्ये।ा येषामिति । सर्वमार्गप्रवर्तकत्वाद्भगवतो मोक्षदातुः अवश्यं धारणा प्रवर्तनीयेति यान् पुरुष- विशेषानात्मीयत्वेन गृहाति तेषां धारणायोग्यतेत्याह-दययेदिति । तेषामपि न साधनत्वेन तथात्वसम्पादनं किन्तु दययैव । स एव भगवानिति । यः सर्वमार्गप्रवर्तकः । न तु गुर्बादी- नामपि क्रियाँ । भगवत्वात्स्वेच्छया तया करणम् । अनियमेन करणप्राप्तावतिदुःखित्वेन दीनले दयया तानेय पोजयतीति दयायाः करणत्वम् । सर्वेषु च दयामानः अनन्तत्वात् । तथा सस्य- न्येषां गुणानामुपमात्सर्वमुक्त्या मुरैन्तवत्त्वे मगवतोऽनन्तत्वं भज्येत । ननु तथाविधानां किं पार- मामात्रेण स्वयमेव तथा फलं प्रयलिसाशय साधनेनैव सर्व भगवान् करोतीति साधनमुपदिशति- सर्वात्मनाऽऽश्रितपद इति । मगवद्दयाया बापकं धारणम् । तस्मिन् सति भगवदिच्छानुगुण्या- दन्यानि साधनानि सिद्धि प्राप्स्वन्तीति सर्वमावेन मगवत्पत्तिः कर्तव्या। तदाह । सर्वात्मना आश्रितः पादों यः । व्यलीक कापयं फेठसम्बन्धो वा। सर्वात्मत्वेन फैलायंसापि मजनस प्रासलानिळलीकमिति तन्निपेयः । तेषां फलसिद्धिनाह-ते इस्तरामिनि । अयाऽऽप्रयगान- न्तरम् । पूर्वमेव दुस्तरत्वादधशन्दो मध्ये निरूपितः । अथवा 1 ते दुस्तरां मोहिकां मायां तरन्ति । तदा भगवद्भक्तिनिसिद्धिर्भवति । अथ तदनन्तरम् । देवमानां देवरुपस भगश्तो धोननात्कारणाद्वा क्रीडाद्ययं वा या माया तामाधिदैविक्री पश्चातरन्ति । मगवति सायुज्यं प्रामुवन्ती सर्थः । तेपांतरणेऽमिज्ञानमिदानीमाह--नेपामिति । एषां वगालमध्ये न ममेति । इदममि- ज्ञानं करणे । स एव तरिष्यतीति नातव्यम् । अहं ममेति दौर्जन्यं न यस देहादौ । सर्वचैव हि महत्कार्येऽमिनानेनैव प्रवृत्तिः । “अहां विधान्यामि वनोक्तम् । शृगालमल्य इति पर्यवनान- नाऽन्यदीयत्वनिश्यार्थमुक्तं तवस पर्ययमितं पलन् । अन्मानि लबान्ताफलानि । तया, पदा ति म. २ सम्मानपीडि स. पारपाया स. । परन्त इति प. भारणमायनेवि प. रसायपारिय १ प्रतिनिःस. 1. पत प्रयच्या. १२ वरुपा देवस्वति प.

·१२६ श्रीसुबोधिनी। [२ स्कं. ७ प. ४५ श्लो. देहस खोपयोगोऽवान्तरफलमेव । तस्मात्योपयोगोऽपि देहादेनं मुख्य फलम् । अतः फैलाये यत्नो न कर्तव्य इति हेतुरपि सूचितः । शृगालेति ग्रामारण्ययोर्भक्षका उपलक्षिताः । तेन यत्राऽयं देहस्तिष्ठति तदाश्नया: सर्व एव गृह्यन्ते । तेन मत्स्यादीनामपि परिग्रहः । अश्वा । तादृशम्य नाऽपमृत्युसम्भावनेति ग्रामारण्यभेदेन तावेव मक्षको । ताम्यामुपरोधान्न काकादीनां प्रवेशः । बहुधा विनियोगसम्भवादुपलक्षणमेवेति निश्चयः ॥ ४२ ॥ एवं “यावन्मनोधारणयाऽवतिष्ठत" इति सुनिरूपितम् । “एकैकशोझानि धियाऽ- सुधारयेदि"ति निरूपयति-वेदाऽहमनेति चतुभिः । वेदाऽहमङ्ग परमस्य हि योगमायां यूयं भवश्व भगवानथ दैत्यवर्यः । पत्नी मनोः स च मनुश्च तदात्मजाश्च प्राचीनवर्हि ऋभुरङ्ग उत ध्रुवश्च ॥४॥ इक्ष्वाकुरेलमुचुकुन्दविदेहगाधिरध्वम्बरीपसगरा गयनाहुषायाः। मान्धात्रलर्कशतधन्वनुरन्तिदेवदेववतो बलिरमूर्तरयो दिलीपः ॥ ४४ ।। सौभर्युतङ्कशिविदेवलपिप्पलादाः सारस्वतोद्धवपराशरभूरिपेणाः । येऽन्ये विभीषणहनूमदुपेन्द्रदत्तपार्थाष्टिषेणविदुरश्रुतदेववर्याः ॥ ४५ ॥ तत्र त्रिविधा भक्ताः श्लोकत्रयेण सङ्ग्रहीताः । भक्तभक्तास्त्वेकेन । एते हि भगवदंशधारकाः । एतादृशत्व एकांशधारणासिद्धिः। पूर्वाधिकार सम्पन्ने उत्तराधिकारार्थ प्रयत्नः कर्तव्य इति । प्रथम ब्रह्मा । अन्तिमः शुकः पक्षी । तत्र प्रथमं शुकाधिकार सम्पन्ने तदनन्तरं क्रमेण ब्रह्मपर्यन्तमधिकारा भवन्ति । इदगेव पादादित्वेनोच्यते । अथवा । चरणसेवा ब्रह्मण एवं सिद्धा । स एव हि तथरण- क्षालनादिना पूजां विधाय गङ्गामुत्पादितवान् । हसितं शुकादयो भगवतचित्ररूपाः । तत्र प्रथम परमसात्त्विका निरूपिताः। तदनु राजसास्तामसाश्च । भगवज्ञाने भक्तिमार्गस्य मुख्यत्वात् भक्ता एवं गण्यन्ते । तत्राऽऽपाततः किश्चित्स्वरूपमहं वेद । परमस्य पुरुषोत्तमस्य । योगमायां जगजननार्थ- माज्ञापितां मायाम् । सा हि प्रथमतो ह्याज्ञाकारिणी । तस्याः खरूपे ज्ञाते भगवान् ज्ञातो भवति । तद्वारैव हि लोके भगवदाविर्भावात् । ब्रह्मा जानातीत्यत्र गुणानां सृष्टिहेतुत्वात्सर्वगुणसिद्धये ब्रह्मा सर्व करोतीति हेतुर्हिशब्देन चितः । मायाया आधिदैविकत्वज्ञापनार्थ योगपदम् । आध्यात्मिकस्वमिति केचित् । यूयं नारदेन सहिता मरीच्यादयः । भवश्च महादेवः । एते त्रयः सात्त्विकादयः । भवस्य भगवत्त्वं मक्तिविरुद्धाचारस्थाऽभक्तत्ववोधनव्यावृत्यर्थम् । ज्ञाननिष्ठान् सनकादीन् गणयत्येकरूपेण-- अब दैत्यवर्य इति । अनेन दैत्यवर्यः सनकादिरेवेति विचारितम् । अन्यथा राजसेपु गणनीयः सात् । दैत्यवर्यः प्रहादः । अयेति मिन्नप्रक्रम प्रासः । मक्तमुख्यत्वात् । मनोः पत्नी शतरूपा निरू- पिता कायमित्यत्र स्त्रीलिङ्गस्य प्रथमनिर्देशात् । सर्वत्र चकारास्तदीयानां संग्राहकाः । तदात्मजाः प्रियवतोत्तानपादावाकृतिदेवहूतिप्रसूतयः । ऋभुर्विष्णुपुराणे प्रसिद्धः । अङ्गो वेनपिता । उतेति ध्रुव सिद्धिः सऐति । इक्ष्वाकुप्रभृतयो राजसाः । नाहुपो ययातिः । यदुप्रभृतय आदिशब्देनोच्यन्ते । मान्धात्रा- दिरन्तिदेवान्तः सहितो देवनतो भीष्मः । एकवद्भावो वाऽनपुंसकश्च । सौमर्यादयस्तदनन्तरभा- परा] इति स. गुणप्रतिक्ष्य इति रा. ३ मिममिति स. ४ कार्यमित्यति ग, ५भुने फससिदिरिति स.ग.

·२ स्कं.७ अ. १८ सो.] प्रीमहलमाचार्यचरणविरचिता । १२७ विनः । मत्ससगादिना तथालम् । उतको मारते प्रसिद्धः । पिप्पलादः कश्चित् । सारखतो दधीचिः । उपेन्द्रदत्तः परीक्षित् । पार्योऽर्जुनः । अन्ये च यथाययं प्रसिद्धाः ॥४३॥१४॥४५॥ तेषां फलमाह- ते वै विदन्त्यतितरन्ति च देवमायां स्त्रीशुद्रहणशवरा अपि पापजीवाः । यद्यद्भुतक्रमपरायणशीलशिक्षास्तीर्यग्जना अपि किमु श्रुतधारणा ये ॥४६॥ ते वे विदन्त्यनिनरनि चेति । तां मायां ज्ञात्वा तामेव तरन्तीति । अस्मदादीनामपि तरणोपायमाह-नीशद्रहणशयरा अपीनि । तामसेषु नियः सात्त्विक्यः । शुद्रो राजसः । हुणस्तामसः । शुबरादयस्ततोऽप्यघमाः । पापेनैव जीवन्तीनि पापजीवाः । एते विदन्ति तरन्ति च । यदि अद्भुतक्रमस मगवतः परायणाः मेवकाः तेषां यदि शीलेन शिक्षिना मवेयुः । अद्भुतः क्रमः पादविक्षेपः क्रियाशक्तिर्यस्पेति मगवतः सामान्यतः परायपलं यस फसचिलुटमम् । तस्स परायणास्तु क्षणमात्रमप्यन्यचिवा न भवन्ति । अन्यथा तक्रमवाझगवानन्यत्र गच्छेन् । तेषामपि न वचनमात्रेण शिक्षितं प्रयोजकं किन्तु शीलेन सह । यया ते भगवत्परास्तया चेत्तदानया तेऽपि भवन्ति । किञ्च | स्त्रियादियु नासम्मावना कश्या । यनम्तिर्यग्जना अपि मुक्ता भवन्ति । यया नामादिपाउनेन शकादयः । श्रुतधारणाः श्रुतार्यालोचनसमर्याः। तस्मादशनो बाने सर्व एवार- विकारिणः । सर्वधा नाने न कोशपि । मगवनकसङ्गामाचे तु न किञ्चिजानन्ति ।। ४६ ॥ एवमेकैकशो धारणम्स खरूपमुत्पत्त्या विनिरूप्य "जितं जिन स्थानमपोय धारयेदि त्य- स्सायमुत्पत्या विचारयनि-गवदिति द्वान्यान् । शश्वत् प्रशान्तमभयं प्रतिबोधमानं शुद्धं समं सदसतः परमात्मतत्त्वम् । शब्दो न यत्र पुरुकारकवान् क्रियाओं माया परेत्यभिमुखे च विलजमाना||2|| तद्वे पदं भगवतः परमत्य पुंसो ब्रह्मेति यद्विदुरजस्रसुखं विशोकम् । सध्यनियम्य यतयो यमकर्तहति जझुःखराडिव निपानखनित्रमिन्द्रः॥८॥ स एव भगवदंग साधीनो भवति यः स्वालतेन खयमेव सरति । अन्यया श्रुझ्या व्यवन्या- पिवन्तदपगमेऽपगच्छन् । पादादीनां च स्वरूपनेतदेव । नन प्रथमं पादत्वको विचारितेश्न्यन्य- यमेव नास्तीति लक्षपेन प्रयनं पादस्वसं निरूपयति-तव पदं भगवनः परमस्य घुम इनि । दश धर्मा भगवतधरमारविन्दे निरूपिना दाटीटारूपाः । तया सति प्रवेशवयरे दा- सीला उका भवन्ति । तत्र भगवचरणारविन्द कीमित्यपेक्षायां यत्सर्वदा तबग्णारमिन्द। य? कदाचितन्न । अनेन कालेन भगवल्वरूप निर्धारितं कालापरिन्जिन तदिति । पाठेन परिन्निनं तन तन् । प्रशान्त गुपनयमोमरहिनन् । सत्त्वगामी दयादिना धोभातदभागार प्रश्चन्दः । एवं प्रेयप्रेरफपोरपरिन्दो निरूक्तिः । इदानी सुचरिच्छेदरम्य वाटपाचापरिच्छेदक्तमाद-- अभयमिनि । भयरहितम् । एवं मारपमानावनिमुनेन दोपामारमुक्त्वा न्यसनाद- स्पस.ग. १ मबारपदं. ३ शर..मतर.

·१२८ श्रीसुबोधिनी । [२ स्कं. ७ अ. १८-छो. प्रतियोधमात्रं शुद्धं सममिति । प्रतियोधमात्रमनुभवरूपम् । मात्रशब्देन प्रमातृप्रमाणप्रमेय- सम्बन्धो निवारितः ! त्रितयसम्बन्धरहिता या प्रमा तद्भगवत्सदमित्यर्थः । मानपदेनैव शुद्धताया उक्तत्वात् शुद्धमानन्दरूपम् | समं सद्रपम् । एवं सच्चिदानन्दरूपमित्युक्तं भवति । अस्य पदस्य सर्वव्यवहारातीतत्वं वदति चतुर्भिर्विशेपणैः । व्यवहारोऽपि हि चतुर्की भवति । प्रपञ्चत्वेन आत्मी- यवेन शब्दत्वेन शब्दार्थत्वेन च । तत्र व्यवहारातीतत्वमाह-सदसतः परमिति । कार्यकारण- भावात्परम् । प्रकृतेर्वा । आत्मीयो न भवतीति आत्मव्यवहारोऽपि नास्तीत्याह । आत्मनस्तत्त्वं परमार्थस्वरूपम् । व्यवहारस्वत्कृतस्तदन्यस्मिन्भवति । आत्मनः सिद्धत्वान्न तत्र व्यवहारः शाब्दिक व्यवहारं निराकरोति-शब्दो न यत्रेति ! भगवत्पदे कर्मत्वाद्यमावान कारकत्वम् । पक्रियारूपत्वात् तव्यङ्ग्यत्वाद्वा न धात्वर्थत्वम् । अप्रयत्नरूपत्वान्न प्रत्ययार्थत्वम् । अनेन शब्दे प्रधानरूपत्वाभावे नामाख्यातार्थत्वाभावादुपसर्गनिपातार्यत्वं दूरादेव निवारितम् । कारकवान क्रियार्थ इति । नामाख्यातयोः सम्बन्धकथनाद्वाक्यार्योऽपि न भवतीत्युक्तम् । भगवदाज्ञया माया- व्यवहार्यत्वे जीवानामिवाज्ञानादिनिवृत्चिद्वारा व्यवहार्यत्वं स्यात् । तदपि नास्तीत्साह-माया परैति दूरादेवापगच्छति । तस्यों गमने हेतुः-चिलजमानेति । इयं चरणदासी । ज्ञानरूप- स्याच भगवतः । इयं मोहिका । अत एव तस्या जनव्यामोहकत्वं भगवान् जानातीति । ये चा अभि- मुखाशकारादनुचराश्य ज्ञानिनो भक्ताश्च तत्र सर्वत्रैव विलममाना । विशेषतो लज्जा अंशतोऽपि कार्याकरणं द्योतयति। एवं दशगिर्विशेपणैर्भगवत्पदं लक्षयित्वा तस्य प्रसिद्धिमाह-ब्रोति यद्वि- दुरिति । यद्भगवत्पदं सर्ववेदान्तविचारका ब्रह्मेति विदुः । तस्मिन्नेव ब्रह्मणि ईश्वरत्वेन कश्चिदुट्स- च्छेत्तदा स भगवान् । पूर्वोक्तं तु पदम् । स एव चेन्नियामको भवेत्तदा परमः । तत्पदम् । स एव चेदोक्ता तदा पुगान् । एवं विचारेण ब्रह्मविदोऽपि ब्रह्मेति तद्वदन्ति । एवं तस्य प्रसिद्धिगुक्त्वा तस्य सहज फलमाह-अजस्रसुखं विशोकमिति । परमानन्दो दुःखागावश्च फलं तदुगयरूप तंदित्यर्थः । तत्र साधनान्याह-सध्यनियम्येति। सम्यगवतीति सध्ययनः । यदात्मानं संसारेऽञ्चति तादृशं मनो नियम्य । तदावं तस्य दूरीकृत्येत्यर्थः । इदमान्तरं साधनम् । पहिःसाधने संन्यासः । तदाह-यतय इति । एवं दोपाभावप्रभृति फलपर्यन्तं पदं निरूप्य विजितार्थो विचा- रितः । जितं जितं स्थानमपोधेति विचारयति । तत्र जितानां स्वाधीनीकृतानां पदानां न परित्यागः । तथा सति पूर्वप्रयासवैयर्थ्यापतेः। किन्तु जितं सानं भगवचरणारविन्दायभूतं साधनसमुदाय मपोय दूरीकृत्येसाह । ससाधनस्य पदस जितत्वात्पदं स्थापनीयम् । साधनं त्यक्तव्यमित्यर्थः । नन्दम्य सागस किं प्रयोजनं तत्राऽह-धारयेत्परम्परमिति। अनिमाययवसाधीनीकरणार्थ- मुत्तरोचरसम्पन्धिनां धारणमिति दृष्टान्तेन सष्टयति-स्वराडिव निपानग्यनित्रमिति । यथा स्वराद साधिपतिर्मपादीनां खामी । निपानसनित्रं कृपसननसाधनं कुद्दालादि सजति । एवं भगवत्पदनात्य कृतानि क्षुद्राण्यपि साधनानि पदमाहात्म्यात् महाफलत्वेन पदे सम्पन्ने पूर्वमन्नाना- क्षुद्रपदार्यमापकानि मगृहीतानि त्यजतीत्यर्थः । स्वराद सापकानि तु ग्रहासेप । एवमुत्तरत्र सर्वाश फठे निप्पले इन्द्रो भूत्वा परमेश्वर्य प्राप्य सर्वमेव सजतीति गायः ॥ ४७ ॥४८॥ १ मनुभदवासीस. १ यदहापे हद स. पदेनेति ग, ४ तस्या अपमाने दी रा. ५ष. शास. दाप पाम दिस. सारिएच.ए. पदापदानित.

·२६. ७ अ, ५० श्लो.] नीमष्ठमाचार्यचरणविरचिता। एवमुद्देशाच्याये निरूपित्तस्य भगवत्स्वरूपस्योत्पत्त्या विचारमुफ्त्या साधनाघ्याये "अकामः सर्व- कामो "ति वाक्ये तदेव खरूपं पुनः फलसाधकत्वेनोक्तम् । तमंशमत्रोत्पत्त्या विचारयति- स श्रेयसामपि विभुभंगवान् यतोऽस्य भावस्वभावविहितस्य सतः प्रसिद्धिः । देहे खधातुविगमेऽनुविशीर्यमाणे व्योमेव तत्र पुल्यो न विशीर्यतेऽजः ॥४९॥ स श्रेयसामपि विभुरिति । स वस्तुतः खतः परमपुरुषार्थरूपः । एतादृशोऽपि यदि कश्चित्कामयते वर्गादिकमपि तदपि प्रयच्छति । यतः सर्वेषामपि श्रेयसां फलानामयमेव विभुः समर्थ उत्पादयितुं दातुं च । यतोऽयं भगवान् परमानन्दरूपोऽपि पड्गुणान् त्रिभर्तीति । तत्र हेतुमाह । यतः अस्य जगतः भावस्खमावविहितस्य सतो भगवतः सद्रपादेव प्रकर्पण सिद्धिस्त्पत्तिः । सर्वमेव हि जगद्विरूपम् । एक मावविहितमन्यत्स्वभावविहितम् । भावो पात्वर्थः किया तदभिव्यङ्ग्यो वा । तेन निष्पद्यते किञ्चिजगत् । सामान्य क्रियाभावः । तद्विकाराः भाव- विकारा उत्पत्त्यादयः । तेन ये केचनोत्पद्यन्ते प्राप्यन्ते अगिव्यज्यन्ते वा ज्ञायन्ते वा ते सर्व भाव- विहिताः । ये तु नित्यनिरतिशयादिरूपा अक्षरकालादयस्ते स्वभावविहिताः । तेषां स्वरूपमेव मावः क्रियादिरूपस्तेन विहिताः । स्वतःसिद्धा इत्यर्थः । एवं क्रियातः स्वतश्च सिद्धाः सर्वे ब्रह्मणः सद्पा- देव प्रसिद्धाः लब्धसत्वाकाः । अन्यस सत्संपादकत्खाभावात् । तस्माद्भगवानेव सर्वफलानामुत्पादको दाता चेति युक्तम् । एवं खरूपादिफलान्तं भगवत्स्वरूप विचार्य फलदानप्रस्तावे फलं कस्सेत्या- कावायां तयेत्फलं भगवत एव मवेत्तदा विचारप्रवृत्तिवैयपित्तिरिति जीवस्य फलमिति वक्तव्यम् । तम जीवो नाम का पदार्थ इति जिज्ञासायां यो देहवान् स जीव इति लोकवेदनसिद्ध्या देहसम्बन्धी जीव इति निश्चीयते । तत्र सन्नियोगशिष्टत्वे देहेन सह उत्पद्यते । देहे लीयमाने विलीयत इति मन्त- प्यम् । अन्यथा पृथगपि तस्य प्रतीतिः स्यात् । "अशरीरं वाव सन्तं मियाप्रिये नस्पृशत" इति देहामावे न कोऽपि पुरुषार्थः सिझ्यतीति देहान्वयन्यतिरेकानुविधानादस्मिन्नेव देहे यदात्मनः फलं तत्फलं नान्यदिति मते निराकरोति देहे स्वधातुविगम इति । अयं हि देहो नाऽऽत्मा । कित्वात्मन आवरणरूपः । तत्सम्यन्धेनैव तस्य सुखदुःखजननात् । “नित्यः सर्वगतः स्थाणु- रि"ति वाक्येन तस्य सर्वगवत्यादिश्रवणाच । तस्मापया घर आकाशपरिच्छेदकस्त या देहोऽप्या- त्मपरिच्छेदकः । एवं यया नोत्पचिस्तया देहनाशेऽपि न तस्य नाशः । तथा च यदाकदाचित्तस्स फलं फलमेव । देहस्तु स्वधातुपिगमेन विशीर्यते । तस्योत्पादका ये धातवः संस्कृतमूतावयवाः । अन्नादयस्तु तदुपष्टम्भकाः। ते हि धातवः स्वसमवेतं फलं जनयित्वा कृनार्याः सन्तो निवर्तन्ते सदा तैः सह जातो निवर्तते । तयाध्यमात्मा देहेने सह जातः । यथा देहो पातुभिः । तस्मात्कले न काप्यनुपपत्तिरिति ।। ४९॥ उक्तमर्यमुपसंहरति- सोऽयं तेऽभिहितस्तात भगवान् विश्वभावनः । समासेन हरेर्नाऽन्यदन्यस्मात्सदसञ्च यत् ॥ ५० ॥ 'मा नासिरा. १ पपामुत्सादर इजि ग. समाया तिरा, चैधातर इति रा. ५न देनेति ग.

·श्रीसुबोधिनी। [२ स्कं. ७ अ. ५२ श्लो. सोऽयं तेऽभिहित इति । मयैतावता कालेन भगवानेव निरूपितो दशविधलीलायुक्तः। भगवत्त्वेन पडणाः । विश्वभावनत्वेन चत्वार उत्सत्यादयो मोक्षश्च । धर्मादयो वा। तैरेव हि विनं भाव्यते । एवं विश्वभावनो भगवानेतावता प्रवन्धेन निरूपितः । श्रवणं तव सम्पादितमिति भावः । विस्तरेण निरूप्य सद्देपेण निरूपयति बुद्धिसौकर्यार्थम्-समासेनेति । यावानों मया विस्तरेण निरूपितस्तस्याऽयं समासः सद्धेपो भगवानेव सर्वं भगवत एव सर्वमिति । उपचारव्यामृत्यर्थ निषेध- मुखेनाऽऽह-हरेर्नान्यत् । हरिरेव सर्व हरेरन्यन्न । हरेरेव सर्व नवन्यस्मात् । सदसत् उत्कृ- एमपकृष्टं च । चकारात्कालादिकमपि । यदिति प्रसिद्धम् ॥ ५० ॥ एवं स पविस्तराभ्यां निरूप्य शास्त्रमुपसंहरति- इदं भागवतं नाम यन्मे भगवतोदितम् । सङ्ग्रहोऽयं विभूतीनां त्वमेतद्विपुलीकुरु ॥ ५१ ॥ इमिति । यदिदं मया निरूपितं तद्भागवतम् । भगवता प्रोक्तं भगवत्फलकं भागवतं नाम । तत्र तृतीयार्थमाह--यन्मे भगवतोदितमिति । यन्मे मह्यं भगवता उदितं स्वयमिति । अस्मा- खेतोः इदं भागवतं नाम । ननु भगवता हि स्वरूपं सर्वमेवोपवर्णितम् । तत्कथमेतावदेवेत्याशयाऽऽह- सङ्ग्रहोऽयमिति । अयं विभूतीनां सङ्ग्रहः सङ्कोचः । सङ्केपविस्तरौ घधिकारानुसारेण निरूप्यते । तत्र त्वमुत्तमोऽधिकारी । अतस्तुभ्यं सद्देपेण निरूपितम् । वं वन्येषामर्थ एतद्विपुलीकुरु विस्तरेण वर्णय ।। ५१॥ विस्तारकथने हेतुः- यथा हरौ भगवति नृणां भक्तिभविष्यति । सर्वात्मन्यखिलाधार इति सङ्कल्प्य वर्णय ॥ ५२ ॥ पथा हरी भगवतीति । माहात्म्यज्ञानपूर्वकसुदृढसर्वतोधिकनेहस भक्तित्वान्माहात्म्यज्ञान- व्यतिरेकेण तस्या अनुदयान्माहात्म्यज्ञाने विस्तारकथनस्य हेतुत्वान्माहात्म्यज्ञापनेन भक्तिजननायें विस्तारो वक्तव्यः । किं बहुना। यधैव मक्तिर्भविष्यति तथैव वक्तव्यः । अनेनाऽधिकारानुसारेण पदार्या वक्तव्या इत्युक्तम् । ननु निरूपितेऽपि माहात्म्ये सम्पन्धागांवात्कथं भक्तिर्मविष्यति । "आत्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवतीति श्रुतेरात्मैव परमप्रेमाश्रयः । अन्यत्र तु तदुपा- धिकं प्रेम । तद्भगति कयं निस्साधिक प्रेमेत्याशवशाह-सर्वात्मनीति । अयं भगवान सर्वेपामात्मा । यथा सर्वात्मत्वं तदुपादितम् । एवमात्मत्वेन खेहविषयत्वं प्रतिपाय पुत्रादिसर्ववि- पपरोहातिपादनाथ भगवत्कृतमुपकारं दर्शयति-अग्विलाधार इति । सर्वपामाधारभूतो भगवान् सर्वप्रकारेण । अतम्तस्मिन्नुचितः सह इति । यदा लोकेभ्यो मगरद्गुणा विस्तरेण पक्तव्यास्तदा पालान्तरं नोद्देश्यं किन्तु भगवद्भक्तिरेव सर्वेषां भवलिति मनसि निधिय गुणा पताच्या इत्पाद- इति सङ्कल्प्पेति । वर्णप । एकैकं पदार्य बहुगिः प्रकारः कषयेत्यर्थः ॥ ५२ ॥ लिमिटोपि.सिराभाविकारविर पसाबमाममायात क. म. रममावागावाटपति स.

·२ स्कं. ८ अ. १ श्लो.] श्रीमदल्लभाचार्यचरणविरचिता । १३१ ननु विस्तारकथने तेषां भवति भक्तिः ! मम किं स्वाक्षत्राऽऽह- मायां वर्णयतोऽमुष्य ईश्वरस्याऽनुमोदतः। शृण्वतः नद्धया नित्यं माययाऽऽत्मा न मुह्यति ॥ ५३॥ मायां वर्णयत इति । एषा हि मगवतो माया। सर्वसामर्थ्यानामेव वर्णनीयतात् । दश- विधलीलानां भगवच्छक्तित्वात् । मायां वर्णयव आत्मा न मुह्यतीति सम्बन्धः । ननु मायावर्णने- अन्तःकरणस्य मोहो भवेन्न त्वमोह इति । तत्राहि-अमुष्य ईश्वरस्य मायामिति । अन्येन वर्ण्यमानां वा अनुमोदतः । सम्यनिरूप्यत इति वस्तुतः शृण्वतोऽपि । यद्यपि मुख्यं फलं मक्ति- स्तदमावे अन्तःकरणस्य मायया मोहस्तु सर्वथा न भवति तस्मालोकोपकाराय साथै च श्रवणादिकं कर्तव्यमिति सिद्धम् ॥ ५३॥ इति श्रीभागवतसुवोधिन्यां श्रीलक्ष्मणभहात्मजश्रीवल्लभदीक्षितविरचितायां द्वितीयस्कन्धे सप्तमोऽध्यायः ॥७॥ अष्टमोऽध्यायः। एवं निद्वारभजनमुत्पत्या च विमर्शनम् । द्वयं सिदं विराइब्रह्मरूपयोस्तत्त्वनिश्चये ॥१॥ उपपत्त्या विमर्शस्तु त्रिभिरद्य निरूप्यते । आक्षेपसिद्धान्तफलैः सोपपत्तिस्त्रिधा यतः ॥२॥ अष्टमे सन्दिहानस्य प्रश्न आक्षेपगर्भितः। राज्ञो निरूप्यते प्रश्नास्तन्मूला अपरपि च ॥३॥ उक्तप्रकारकस्थूलसूक्ष्मरूपाक्षेपे सर्वानुपपत्तिर्मविष्यतीत्याशकां वक्तुं कथायां प्रोत्साइपति पतिः-- ब्रमणा चोदित इति। राजोवाच । ब्रह्मणा चोदितो ब्रह्मन् गुणाख्याने गुणस्य च । यत्मे यस्मै यथा प्राह नारदो देवदर्शनः ॥ १॥ पूर्वाभ्यापान्त त्वमेतद्विपुलीकृवित्युक्तम् । तत्सझेपश्रवणेनैव यदा महती भक्तिरसपने तदा विखरे कि मविप्यतीति परमादरेण पृच्छति-प्राणनिति मनिलाप सम्बोपनन् । प्रमणा प्रेरितो नारदो भगवद्गुणकयनाय यस्तै यस्सै यया प्राह तायवेत्सरेण सम्बन्धः । अगुगन्य च गरे मत. भरिभवदीतिर, मेरे भवेति ग. निभानं ग. YE. ५९पति क.प. गेली मुठमारयोः १. पहिग. शिगारेगी ग. दया करती ·१३२ श्रीसुबोधिनी। [२.८.३ श्लो, गुणाख्याने । सूक्ष्मरूपं त्वगुणम् । चकारारस्थूलरूप । तस्य गुणानामुत्कर्पयोधकधाणामा- ख्याने कथने कथनार्थ प्रदाणा नोदितः। नानाधिकारेण वर्णनीयलाशमी पम्म यथा माहे- त्युक्तम् । अन्यथा कस्मै माहेत्येव अयात् । तस्स तथा कयने सामग्रमाह-देवदर्शन इति ॥१॥ मन्वनेन भवतः कोपयोगस्तवाऽऽह- एतद्वेदितुमिच्छामि तत्वं वेदविदांवर । हरेरद्भुतवीर्यस्य कथा लोकसुमङ्गलाः ॥ २॥ कथयस्व महाभाग यथाऽहमखिलात्मनि । कृष्णे निवेश्य निःसङ्गं मनस्त्यक्ष्ये कलेवरम् ॥ ३॥ एतद्वेदितुमिच्छामीति । इदं हि तत्त्वं कीदृशे अधिकार कीदृशं वक्तव्यमिति । ज्ञातव्यं चैत- स्वाधिकारार्थं परयोधनार्थं च । नन्वेतन्मया कथं ज्ञातव्यं, मया तु स्वाधिकारेण ज्ञातव्यमित्या- शब्याऽऽह-वेदविदांवरेति । वेदे हि खाधिकारेणाऽन्याधिकारेण च पदापी निरूप्यन्ते । ते च सर्वे ब्राह्मणैर्जायन्ते । वसन्तादयः कालाः । यथाधानमत्राः । अश्वमेधादयः क्रतः पुनःस्तोमादयश्च नैमित्तिकाः । तथैतदपि शास्त्रं सर्वाधिकारेण प्रवृत्तं तत्तदधिकारभेदेन पदार्याग्निरूप- यति । वेदानुसारेण च तत्तदधिकारानुसारेण व्यवस्था । तत्सर्व वेदविद्भिर्जायत इति सम्बोधनम् । एवं पूर्वोक्तार्थसम्बन्धिप्रश्नमुक्त्वा खाभिनेतं प्रश्नान्तरमाह-हरेरद्भुतवीर्यस्येति सार्दैन । हरेः कथाः कथयख । आत्मनेपदेन स्वार्थमपि तद्भविष्यतीति ज्ञापितम् । ननु सर्वदुःखहर्तुर्भगवतः कथाः सर्वपुराणप्रसिद्धास्तल्किमय विशेषकथनेनेत्याशयाऽऽह-अद्भुतवीर्यस्येति । न हि भग- वचरित्रं सुगमम् । अन्यथा करोत्यन्यथा च सम्पद्यते । तस्मात्स्वरूपतः पर्यवसानतश्च नानारूपत्वा- द्भगवद्गुणा विविच्य ज्ञातव्याः। किञ्च । भगवत्कथा लोकसुमङ्गलाः । किञ्चिद्वस्तु पुरुषमात्रं सुमहल मवति यथा रक्षाबन्धनं अलकारा वा । किश्चिद्गृहमङ्गलं यथा गृहालङ्काराः। किञ्चिद्वंशस्य यथा पुत्रजन्म । किञ्चिद्रामदेशानां यथा रक्षा वृष्टयादि । कयास्तु सर्वलोकसुमङ्गलाः । प्राणिनां भुव- नानां च परमकल्याणं कुर्वन्ति । महाभागेति सम्बोधनं । तवैवैतादृशार्यकथनेऽधिकारो नत्वन्यस्य । अन्ये तु भगवता तुच्छफलेऽधिकृतास्त्वं तु महाफल इति सम्बोधनम् । पूर्व यथाविकारेण वक्तन्य- मित्युक्तत्वान्ममतादृशोऽधिकारोऽस्ति तन्त्र यद्धचितं तद्वक्तव्यमित्यभिप्रायेण खाधिकारमवस्थाभिप्रेतयुक्त निरूपयति-पथाऽमखिलात्मनीति । मम मनोरथ एतावान् । यदैहिकागुमिकसर्वविपयेभ्यो मन आकृप्य एकत्र भगवत्येव निवेश्य पश्चात्प्राणांस्त्यजामीति । एतस्मिन्मन्येतावत्कर्तव्यम् । एवं कृते यद्भविष्यति तदने निरूपयिष्यति । नन्वेतत्सुलभं नात्र शास्त्रमपेक्ष्यते । दृष्ट एव कृष्णो मनश्च महतां खाधीनमतः कृष्णे निवेश्यतां किं विलम्येनेसारख्याऽऽह-अखिलात्मनीति । कृष्णोऽस्माभिर्जातोऽप्यज्ञातोऽस्ति ! परिच्छिन्नो वा ज्ञातः । स हि सर्वात्मना सर्वात्मलेन ज्ञातव्यः । तत्तु न पूर्व वृत्तम् । "तं यथायथोपासते” इति श्रुतावुपासनानुसारेण फलस्सोक्तत्वात्सर्व फलं तदेव भवति यदि सर्वात्मलेनैवोपासते । अन्यथा त्वकरलो भवेत् । तद्वैतांन्भूत्वाऽवती"ति च सर्वतो १ चोदित इति स. २सातव्यमिखाशयेति ग. दधियारेणेति ग. ४प्रक्षसम्बन्धमिति म. ५ मपि भवि- प्याक तरोतीदिग. चपरयाणनिति ग, सर्वनेनेति प, तदनानिति स.

·. २.८.६लो.] श्रीमहल्लभाचार्यचरणविरचिता। रक्षा च सिद्ध्यति । न केवलं साधारण मनो भगवति निवेशनीयम् । तथा सत्यशुद्धमनसः अशुद्ध- मेव फलं भवेत् । तस्माद्यथा मनो निःसङ्गं भवति । यथा वाऽसम्भावना विपरीतभावनाव्युदासेन सर्वात्मकत्वं हृदये स्फुरति तथोपायो वक्तव्य इत्यर्थः ॥२॥३॥ मनसो निवेशने अमिमं कार्य स्वयमेव स्वेत्स्सतीसाह- शृपवतः श्रद्धया नित्यं गणतश्च स्वचेष्टितम् । कालेन नाऽतिदीर्पण भगवान् विशते हृदि ॥४॥ शृण्वतः श्रद्धयेति । यदा यस्मिन् यस्य मनो भवति कामाप्रेरणया वा तैदा तं शृणोति कीयति च । श्रद्धा च तत्रोत्सयते । अतः श्रवणादिनिर्वाहक मनोनिवेशनम् । श्रद्धा हि श्रवणा- कीर्तनयोरङ्गम् । दीर्घकालादरनैरन्तर्येण क्रियमाणस्यैव श्रवणादेः फलसाधकत्वात् । तदा दीर्घकालो नैरन्तयं च नित्यपदेनोच्यते । गणतथेति चकारात्स्मरणादिकमपि सहीतम् । धुनिव्यतिरेकेण धर्माणां प्रवेशामावास्यगुणैः सह भगवान् शीघ्रमेव प्रविशति हृदयमिति । खानां यतोऽयं भगवान् । मगवतैव शास्त्रस्याऽस्य कृतत्वात् ॥ ४ ॥ ततः किमत आह- प्रविष्टः कर्णरन्ध्रेण खानां भावसरोरुहम् । धुनोति शमलं कृष्णः सलिलस्य यथा शरत् ॥ ५ ॥ धौतात्मा पुरुषः कृष्णपादमूलं न मुञ्चति । मुक्तसर्वपरिक्लेशः पान्थः स्वशरणं यथा ॥६॥ प्रविष्ट इति । कीर्तनेऽपि श्रवणस्य विद्यमानत्वात् मुखस्य गुणनिर्गमनहेतुल्लात्कर्णरन्धेणेत्युक्तम् । रन्भशब्दः प्रवेशहेत्यर्थः । एकवचनमैतिसावधानश्रवणार्थम् । यतो लोके सावधानश्रवणे एकैव कर्ण- शष्कुली व्याप्रियते तदेन्द्रियमेकमुखमेव भवति । स्वानामिति कृतात्मनिवेदिनाम् । न केवलं हृदयमाने प्रविशति । किन्तु मावसरोरुहे ! मावो रतिरिति केचित् । धातुसामान्यार्थः सतारूपो भग- वानित्यपरे । कारणरूपस्त्वविनाशीभावः । स निरन्तरप्रवणेन हृदयरूपो जात इति । स चे पुनर्भस्या विकाशं प्रातः सरोवररूपो भवति । साधनरूपमक्तिः श्रवणसम्पुटिता यदि तस्मिन् पीजतामापयते । प्रेम्णा च हृदयं पूरितमेव तिष्ठति तदा बीजवृद्धौ श्रवणादिना कमलं भवति । तदेव हि भगवदासन गृहं च भगवतः । तदा तत्र प्रविष्टो भगवान् शमलं सर्वमेय धुनोति । यद्यपि पापेक्षयः सर्वोऽपि पूर्वमेव जातस्तथापि शमलं तिष्ठति । शं भलं यस्मादिति शमलम् । ऐहिकामुमिकफलानि शंशन्दे- नोच्यन्ते शमादयश्च । केवलपुण्येन च मोगाभावात्तत्र नान्तरीयकपापसहितमेव पुण्ये मोगसाधनमिति तस्मिन् मूलभूते पापे विद्यमाने वैराग्यं कदापि न भवतीति तदा तद्गवान् दूरीकरोति । ननु शमा- १ गनसा अगदमिति रु, रा. २ तति , ३ धर्मव्यतिरेरेोति य. प. ४ निगमने देवन्यामिति क. प. ५मपति स. ६ सनिरन्तरति क. प. ७ पापक्षयः पूर्वमेयी ग, ·श्रीसुबोधिनी । [२ स्कं. ८ अ. ७ श्लो. दिसाधकस्साऽपि गतत्वात् ज्ञानाभावे कथमग्रिमकार्यसिद्धिरिति । तबाऽऽह--कृष्ण इति । सदा- नन्दरूपो भगवान् स्वयमेव पुरुषार्थरूपो न ज्ञानादिसाधनमपेक्षत इत्यर्थः । अत्र दृष्टान्तेन साट- यति-सलिलस्य यथा शरदिति । सरःशब्देन यत्सलिलं तदत्रोच्यते । यथा शरदित्येव दृष्टान्तः । यथा लौकिकं जलं शरदा निर्मलं क्रियते न तु वासु कथमपि निर्मलं भवति । तथा प्रेमरूपं यजलं तदपि भगवता निर्मलं भवतीत्यर्थः । यदाऽन्तःकरणं सर्वदोपरहितं भवति तदा नीरोगः पुरुषः कृष्णपादमूलं न मुञ्चति । न हि कश्चिन्नीरोगः सदानन्दं त्यजति । तस्य ग्राहक आत्मैव नीरोगः । यथा बुभुक्षाऽन्नस्य । अत एव भगवानन्तःकरणस्य आत्मेसेव नाम धृतवान् । अतः स तदेकग्राहकः दोपक्शादन्यान् गृह्णाति । यथा चक्षुः । तदा भक्तिमार्गानुसारेणैव मनः पदार्थान् गृह्णातीति कृष्णपादमूलेति पदम् । मूलपदेन चाऽयं सर्वोऽपि विलासस्तन्मूलक इति ज्ञापयति । ततो व्यापिवैकुण्ठे श्रीकृष्णचरणारविन्दे तद्रसामृततृप्तः सुखेन तिष्ठतीति फलितम् । परावृत्तिशा तु नास्ति मुक्तपरिक्लेशत्वात् । अविद्यादिवशादेवाज्हरहर्ब्रह्मलोकं गता अपि निवर्तन्ते । परिशब्देन तत्रापि क्लेश- शहा निवारिता । सर्वपदेन स्वाभीष्टसिझ्या नान्तरीयकोऽपि केशो निवारितः । पन्थाः केवलमार्ग- दर्शी। शरणं गृहम् । स्वशब्देन पराधीनफ्लेशो निवारितः । भगवदधीनत्वेन क्लेश इति शङ्का दृष्टान्तेन निवार्यते ॥५॥६॥ एवं स्वार्थ मनोनिवेशनोपायं पृष्ट्वा सन्दिग्धान्साधारणानन्यान्पृच्छत्यसम्भावनादिव्युदासार्थम्- यधातुमत इत्यादिभिः । अत्र पूर्व पदार्थत्रयं निरूपितम् । भगवतो रूपयं फलार्थ जीवश्च । तत्र जीवे एकः प्रश्नः । सूक्ष्मे भगवति निःसन्दिग्ध पदार्थानां निरूपितत्वात् विशेषतो बुझ्यगोचर- त्वाच शव नोदेति । स्थूले रूपे तु सर्व प्रश्नास्त्रयाथाम्यज्ञापकाः । तस्मात्प्रश्नद्वयम् । अत एवो- तरे अध्यायद्वयमेव । तन जीवे सन्देहात्पृच्छति- यदधातुमतो ब्रह्मन् देहारम्भोऽस्य धातुभिः । यदृच्छया हेतुना या भवन्तो जानते यथा ॥ ७ ॥ यद्धातुमत इति । अयं जीनो वस्तुतोऽधातुमान् धातुसम्बन्धरहितः । धातवः पूर्वदेहसम्मा- दका निरूपिताः । ते सहाऽम्स नाऽदृष्टद्वारका सम्बन्धः । प्रथमसृष्टौ तदभावात् । अनादित्वे मगाच्छानविरोधात् । किस । असालश्रुत्या नाऽयं वस्तुतः सम्बध्यते । भगवदिच्छापक्षे हिता- करपादिदोषाः । तस्मात्लेनाऽप्युपायेन धातुमम्बन्धनिरूपणस्याऽशक्यताप्रश्नः । ब्रमन्निति सम्योपनं तदुपादानोच्छेदकारितानार्थम् । अन्य जीवस देहारम्मः । यदृच्छया भगवदिन्छया। अकग्मात्पक्षेण या। हेतुना या अनापविषादिना या । अब निर्णयो पत्तथ्य इत्यर्थः । परगार्थे पारवादिविप्रतिपचित्याद्रवन्तो यया जानते तथा यायमित्यर्थः ॥७॥ १रप भामदेरर. ४ गतीति परमिति ग ५परपपरि- मानीश ए. गविली. ७ गनो युदामा ग. 'पे की ग. १.१७, ·२ स्कं. ८ अ. १३ श्लो.] श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणविरचिता। जीवस्य देहसम्बन्धः कथमिति प्रश्नार्यः । ईश्वरस्याऽपि देहसम्यन्धः किमर्थ इति । इच्छया देह- ग्रहणं तु सम्मवति । परं किमर्थमितीमं प्रयोजनप्रश्नं वक्तुं देहसम्बन्धस्थिरीकरणे कार्यहेतुकमनुमानं प्रमाणत्वेन निरूपयति- आसीद्यदुदरात्पमं लोकसंस्थानलक्षणम् । यावानयं वै पुरुष इयत्तावयवैः पृथक् ॥ ८॥ तावानसाविति प्रोक्ता संस्थावयववानिव । अजः सृजति भूतानि भूतात्मा यदनुग्रहः ॥ ९ ॥ आसीद्यदुदरात्पद्ममिति । प्रतिष्ठामात्रत्वं त्वस्य नाऽस्तीयाह । लोकानां संस्थानमेव लक्षणं चिहं यस्य । लोकस्थित्यर्थमेव पद्मोत्पत्तिः । अनेन लोकस्थितिलक्षणस्य कार्यस्य विद्यमानत्वात्तदाधार- पझकारणत्वेन शरीरसिद्धिः। नच तत्साकारमेव ब्रह्म केवलमाविर्भूतमिति मन्तव्यमिति शकां वारयति-- यावानयं वै पुरुष इति । अयं प्राकृतः पुरुपो यावान् करचरणायवयवैः यावत्परिमाणवान् तावानसावपि । यदि तस्साऽविर्मावस्तदा अस्साऽपि सङ्घातस्य तयात्वे सति तस्य तिरोभावे फला- नुपपत्तिस्तदवस्था । इयत्ता एतावत्वं हस्तद्वयं पादद्वयमित्यादि । पृथकू देहात् अन्योन्यं ब्रह्मणो वा । तया भगवतोऽपि देहः तावान् तावत्प्रमाणकरत्रया निरूपितः । ननु सहस्रोद्रियादक्षोऽयं निरूपितः कथं प्राकृतवद्भविष्यति । तत्राऽऽह-इवेति । यद्यपि चाहादीनां सहस्र निरूपितं तथापि याहुत्यानातिरिच्यत इति प्राकृततुल्यता । किच । नाऽयं देहरूपः किन्तु देहाव्यतिरिक्तः । मह्मणः प्रसादहेतुत्वात् । तदाह-अजो ब्रह्मा । यदनुग्रहः यस्साऽनुग्रहयुक्तः । अनुमहादेव भूता- स्मत्वम् । व्याट्रीनामात्मा। भूतानि व्यष्टिरूपाणि सृजति ॥ ८॥९॥ अस्स सामर्थ्यस खतत्त्वशां वारयति- ददृशे येन तद्रूपं नाभिपद्मसमुद्भवः । स चाऽपि यत्र पुरुषो विश्वस्थित्युद्भवाप्ययः ॥ १० ॥ मुक्त्वाऽऽत्ममायां मायेशः शेते सर्वगृहाशयः । पुरुषावयवैलोकाः सपालाः पूर्वकल्पिताः ॥ ११ ॥ लोकैरमुष्याऽवयवाः सपालैरिति शुश्रुम । यावान् कल्पो विकल्पो वा यथा कालोऽनुमीयते ॥ १२ ॥ भूतभव्यभवच्छन्द आयुर्मानं च यत्सतः। कालस्याऽनुगतिर्या तु लक्ष्यतेऽपवी वृहत्यपि । यावत्यः कर्मगतयो यादृशीदिजसत्तम ॥ १३ ॥ ददृशे येनेति । तस्स खकारणभूतस्य नारायणस स येन प्रसादेन दहशे । प्रसादादेव नामि- 1नुपतिन्मात्या र.

·श्रीसुबोधिनी । [२स्कं. ८१.१३ छो. पझे समुद्भवो यस्स । एवं ब्रह्मण उत्पत्तिस्थिती भगवदनुग्रहेणैवेति निरूप्य तस्य शयनमपि तस्मिन्नेद रूप इति प्रतिदिनमुद्गमनतिरोभावाभ्यां तदनुग्रहस्तस्मिंस्थिर इति ब्रह्मणः शयनं निरूपयति । स चाऽपि ब्रह्माऽपि यन शेते तन ब्राह्मणो माहात्म्यमाह । विश्वस्य स्थित्युत्पत्त्यप्यया यस्मात् । पूर्व भूतानां सृष्टिरेवोक्ता । इदानीं प्रलयान्ताः सर्वे भावविकारास्तत एवेति विशेषः । आत्मनो मायां सर्वकरणसामर्थ्य निशायां तत् सक्त्वा शेते । निशा पुनस्तत्त्यागादेव भवति । तथा करणे हेतुः-- मायेश इति । मायाया नियन्ता । तसा नियमनार्थमेव तां सजतीत्यर्थः । पतिरूपत्व वा ईश- त्वम् । तथा सति कार्यावस्थां तां त्यक्खा तया सह क्रीडार्थं शेत इत्यर्थः । मायात्यागे वा सामर्थ्य योध्यते--मायेश इति । नियामकस्वन्तर्याम्पेवेति कयमस मायेशत्वम्? तनाह-सर्व- गुहाशय इति । सर्वेषां गुहासु हृदयेषु आशयः स्थानं यस्य । अन्तःकरणप्रेरणं वा । तस्मात्सर्वा- न्तर्यामित्वान्मायेशत्वम् । तस्मात्तस्य देहसम्बन्धः किमर्थ इति प्रश्नः । सचाऽपीति वा नारायण एवोच्यते । यत्र प्रलयजले शेते प्राकृतवत्तस्याऽप्यवस्थानां विद्यमानत्वात्तस्य देवत्त्वम् । एवं जीव- ब्राह्मणोद॑हनिमित्तं पृष्ट्वा शुकब्रह्मवाक्ययोरवान्तरवैलक्षण्यं दूरीकर्तु पृच्छति-पुरुपाययवैरिति । "भूर्लोकः कल्पितः पद्भ्यामिति वाक्यात्पुरुषावयवैर्लोककल्पना निरूपिता । त्वया पुनः "पातालमेतस्य हि पादमूलमि"ति वाक्यालोकैरमुष्याऽवयवा निरूपिताः । तत्र निर्णयो वक्तव्य इत्यर्थः । यद्यपि भवतां ब्रह्मणश्च एकवाक्यतैव तथाऽस्माभिः श्रुतमिति स सन्देहो निवार- णीय इत्युक्तं शुश्चम इति । अत पर तदनुगुणा एव पदार्थाः पृच्छयन्ते-यावान् कल्प इति । कल्पः प्राकृतः । विकल्पो वैकृतः । यस्मिन् कल्पे ब्रह्मा उत्पद्यते यत्र च प्रतिबुध्यते तेषां प्रमाण खरूपं चे वक्तव्यमित्यर्थः । कालानुमानज्ञानं घटिकापरिज्ञानम् । यथा वक्ष्यति "बादशाईपलो. न्मानमि"ति । यावान्यथेति यथायोग्यं सर्वत्रैवाऽनुपज्यते। तेन भूतभव्यभवच्छब्दो यावान् यथेति वाक्यं भवति कालस विशेषणम् । भूतभव्यभवच्छन्द इति । भूतं भव्यं भवत् एते शब्दा यस्मास कालः कथमनुमीयत इति पूर्वेणैव सम्बन्धः । भूतादिपदानां प्रयोगनिमित्तं खरूसं पृच्छ्यत इति वा । आयुषः परिमाण यत्चद्वक्तव्यमित्यग्रेण सम्बन्धः । सतो देवतिर्यमनुष्यादीनाम् । सत इति पदं विद्यमानत्वधर्म सूचयति । अनेनाऽऽविर्भूतः कः कियत्कालं तिष्ठतीति प्रश्नः सङ्गच्छते । अन्यया चैनाशिकप्रक्रियाया अनङ्गीकारात्सर्व एव कालः सर्वस्याऽऽयुभवेत् । प्रश्नान्तरमाह-काल- स्याऽनुगनिरिति । कालस अनु अण्वी गतिः बृहती च । अणु, कालो महान कालच कथं चायत इत्यर्थः । स्वभावतः कालो न ज्ञायते किन्तु कार्यद्वारा । इदमिदानीमिति कार्यद्वारा । सैन कालसानुगतिः कार्ये गच्छति तदनुवर्चनम् । तर स्थूलसूक्ष्माणां कार्याणां नित्यत्वात् । अवान्तरा- णामनियतकाललात् । कालसाऽनुगतिर्या तां कथयेत्यर्थः । सूर्यगल्या तां वक्ष्यति । ननु कालस्स मेदा एप न सन्तीत्याशझ्याऽऽह-पातु लक्ष्यत इति । सर्वन इदानीमिति प्रतीतेः पदार्या- नुवृत्तिः कालस्य लक्ष्यते । अन्यमा आकाशादिवतस्याऽप्यमिलापो न स्यात् । तस्यो अण्वी वृहसपि । क्षणमात्रेण गतो महता कालेन गत इति । तया च कालानुगतिरस्ति पर तत्र नियामकं वक्तव्यमिति प्रश्नः । कर्मणां नानाविधानां गतयः प्रवृत्तिप्रकाराः नानाविषयोनिसम्पादनेन सुखदासप्रदानेन च स्थिरानवाप्यया प्रदिप २ देहत्यमिति ग. प. ३ नासि ग, प, ४ सर्वनाशुपयोग, ५ सम्म परिग, नेवि रा.प. अनुपवि. स. प. ८ मनियमित ग. ९ तथा मनीवि राम, ।

·- २ स्कं. ८ . २३ श्लो.] श्रीमान्लभाचार्यचरणविरचिता । यावत्यो याशीरिति परिमाणप्रकारी प्रश्नविषयौ । द्विजसत्तमेनि सम्बोपन महत्या कर्मगति ॥१०॥ ११ ॥ १२ ॥ १३ ॥ तज्ज्ञानावश्यक सूचयति- यस्मिन्कर्मसमावायो यथा येनोपगृह्यते । गुणानां गुणिनां चैव परिणामसभीप्सताम् ॥ १४ ॥ भूपातालककुव्योमग्रहनक्षत्रभूभृताम् । सरित्समुद्रद्वीपानां सम्भवश्चैतदोकसाम् ॥ १५ ॥ प्रमाणमण्डकोशस्य वाह्याभ्यन्तरभेदतः । महतां चाऽनुचरितं वर्णाश्रमविनिश्चयः ॥ १६ ॥ अवतारानुचरितं यदाश्चर्यतमं हरेः। युगानि युगमानं च धमों यश्च युगे युगे ॥ १७ ॥ तृणां साधारणो धर्मः सविशेपश्च यादृशः । श्रेणीनां राजीणां च धर्मकृच्छ्रेषु जीविनाम् ॥ १८ ॥ तत्त्वानां परिसङ्ख्यानं लक्षणं हेतुलक्षणम् । पुरुपाराधनविधियोंगस्याऽध्यात्मिकस्य च ॥ १९॥ योगेश्वरैश्वर्यगतिर्लिङ्गभङ्गस्तु योगिनाम् । वेदोपवेदधर्माणामितिहासपुराणयोः ॥ २० ॥ सम्प्लवः सर्वभूतानां विक्रमः प्रतिसङ्कमः। इष्टापूर्तस्य कामानां निवर्गस्य च यो विधिः ॥ २१ ॥ यो वाऽनुशायिनां सर्गः पापण्डस्य च सम्भवः । आत्मनो वन्धमोक्षी च व्यवस्थानं खरूपतः ॥ २२ ॥ यथाऽत्मतन्त्रो भगवान् विक्रीडत्यात्ममायया । विस्तृज्य का चथा मायामुदास्ते साशिवद्विभुः ॥ २३ ॥ यस्मिन्निति । यस्मिन्कर्मसर्मावाय इनि प्रधान्नरम् । गुमानां नत्वादीनां परिणाम देवति- मनुष्यादिरूपं अभीप्सताम् । गुणिनां कार्याणां गुणसमुदायहपाना मध्ये । यस्मिन्कर्मनाभायः । कर्मणां शुललोहितल्यानां समवायो मेटनमिलेको प्रश्नः । शुक्लं कनं देवेन्वेय । कृप्नं पाताया- मिनाम् । अन्तरिक्षस्थानां वा । सावायो मनुष्पेष्विति वन्यने । किश । यया कमनवायः - १.पारनप. सलमानकर इति र गति प. समराशी स... ५ - इसमबार रवि.

·। श्रीसुयोधिनी । [२ स्कं. ८ स..२३ छो. गुणानां समशो मैलनं न्यूनाधिकभावेन वा । किञ्च । येन कर्मसमवायः । केन वा कर्माणि योज्यन्ते उपगृह्यन्ते स्वीक्रियन्ते । जीवेन भगवता कालादिना या । गुणिनामपि परिणाममभीप्सतामिति कथनार्थ गुणगुणिनोः सह निरूपणम् । यथा देवावतार इन्द्रावतार इति । भूपातालादीनां तदोकसां च सम्भवः यथा यावानिति प्रश्नः । अण्डकोशस प्रमाणं ब्रह्माण्डं कियत्रमाणामिति । कोशशब्देन पत्राणां विकाशाभावात् पत्रस्थानीयलोकपरिमाणमपि लोकानामुपर्योगावोऽपि निरूपणीय इति सूचि- तम् । घाखतः कियत् । आन्तरतः कियत् । यथाऽन्तरप्रमाणं वक्ष्यति सूर्याण्डगोलपोमध्ये कोव्यः स्युः पञ्चविंशतिरिति । "तथा वाह्यं दशोत्तरैरिति । महतां सताम् । तेषामनुचरित मक्तिः । चकाराज्ज्ञानिनाम् । विपरीतं वा । वर्णानामाश्रमाणां च विनिश्चयः आचारतः खरूपतश्च । अवताराणामनुचरितम् । तत्रापि यदाश्चर्यतमं कालियदमनगोवईनोद्धरणादि । युगानि कानि कियन्तीति। युगमानं संवत्सरभेदेन । नृणां साधारणो धर्मः सत्यवचनादिः । सविशेषः यागादि- सहितः । श्रेणीनामेकशिल्पोपजीविनाम् । राजपणिां राजानो भूत्वा ये ऋपयः । यथा मन्वादयः । तेषां साधारणो धर्मो विशेषधर्मथ कथनीयः । धर्मकृच्छ्रेषु धर्मसङ्कटेषु । आपत्खित्यर्थः । जीविनां केवल- जीववतां धर्मकरणासमर्थानां को धर्म इति प्रश्नः । तत्त्वानां प्रकृत्यादीनाम् । परिसङ्खचानं गणना । सांख्यमिति यावत् । तेषामेव लक्षणं व्यावर्चको धर्मः । तेपामेव हेतुपूर्वकं च लक्षणं तयात्वं तस्स कुत इति । पुरुषाराधनविधिः भगवत्परिचर्याप्रकारः । तथा योगस्य विधिः । योगविशेषस्या- ऽऽध्यात्मिकस्य च विधिः । योगस्त्वष्टाङ्गः साधारणः। आध्यात्मिकस्तु श्रवणमनननिदिध्यासनैर- धिकः । चकाराद्राजयोगादीनां लक्षणे कथयेति प्रश्नः । योगेश्वराणामैश्चर्यगति यथा कर्दमस्य । लिङ्गभङ्गस्तु योगिनाम् । लिङ्गशरीरस्य भङ्गः । यथा “न देहं बुबुधे गतम्"। "देहं तु तन्नेचरमः स्थितमुत्थितं "ति । वेदाश्चत्वारः । उपवेदाश्चत्वार आयुर्वेदादयः । धर्माणि धर्मशास्त्राणि । इतिहासो भारतादिः । पुराणं ब्राह्मादि। एतेषां लक्षणं परिमाणं च वक्तव्यमिति प्रश्नः । सम्प्लवो नाशः । यावान् यथेति प्रश्नः । सर्वभूतानां महतां भौतिकानां च विक्रमः पराक्रमः । कार्यकरणं भूतानामेव । प्रतिसक्रमः कारणेऽनुप्रवेशः पूर्ववत् । इष्टं यागादि कर्मरूपेण क्रिय- माणम् । पूर्त खातादि । तयोरेकफलत्वात्सहनयोगः। कामानां अन्येषां काम्यकर्मणाम् । अथवा । कामानां विपयाणां यो भोगप्रकारः सः विधिः के विपया भोक्तव्याः के नेति । त्रिवर्गस्य धर्मार्थ- कामाख्यस्य । स्वतत्रपुरुषार्थपक्षेण त्रिवर्गनिरूपणान पौनरुत्यम् । एतेषां स्वरूपगुत्तरत्र वक्ष्यति । विधिः प्रकारः। नित्यनैमित्तिकादिविधयो वा । यथाऽनुशायिनां सर्गः । अनुशायिनो जीवविशेषाः । ये भगवच्छपनमनु शेरते प्रैलोक्यकर्मानुवर्तिनः । दैत्याः ज्ञानिनश्च तदनुवर्जिनश्च नाऽनुशायिनः । अन्ये जीवास्त्वनुशायिनः । अनुशायिनां यः सर्गः स यावान् यादृश इति प्रश्नः । पापण्डस वेद- मार्गविरोधिनः । चकाराद्विधर्मादेः सम्भव उत्पत्तिादृश इति प्रश्नः । आत्मनो जीवस अनुशायि- व्यतिरिक्तस बन्धमोक्षौ मानिनां मोक्षो दैत्यानां वन्ध उभयमुमयेपामिति या प्रश्नः । व्यवस्थानं म्वरूपतः। पन्धमोक्षव्यतिरेकेण आत्मा कथं तिष्ठति कीग्रूप इति प्रश्नः । अस्पोचर--"अश- रीरं याय सन्तमि"नि मविष्यतीति । भगवान् वा अब यहाण्डे अवतीर्णः खत्तमोऽपि यथा भागमायया विफ्रीडति । अवतीर्य भगवान् कथं क्रीडतीत्यर्थः । अथवा । वैकुण्ठेऽन्यत्र वा कर्ष ४ अध्यात्मिक इढि प. ५वमेति ग. विषयमापनेविग. परिणाममपीति स.यथा माप्रतिदिग. ( पुरपार्यक्षेपणागि . पायदेवि रा.प. ८ यक्ष्यतीति श.

·- स्कं. ८ अ, २५ श्लो.] श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणविरचिता। क्रीडतीति । मायासम्पन्धे कीदृशं भगवचरित्रमित्यर्थः। मायां विसृज्य वा यथा भगवानुदास्ते । साक्षिरूपं हि सर्वं पश्यत्युदासीनं सावयसिद्धान्तगम्यं तदेकं भगवतो रूपम् । तद्वन्मूलरूपमप्या- होखिन्नेति प्रश्नः । उभयकरणसमर्थत्वात्सन्देह इति विभुरित्यनेनोक्तम् ॥ १४-२३ ॥ एवमत्यन्तोपयोगिनः प्रश्नान्निरूप्य सामान्यतोऽन्यापृच्छन्नुपसंहति- सर्वमेतञ्च भगवन् पृच्छतो मेऽनुपूर्वशः। तत्त्वतोऽर्हस्युदाहर्तुं प्रपन्नाय महामुने ॥ २४ ॥ सर्वमेतञ्चेति । एतत्पूर्वोक्तम् । चकारादपृष्ठमपि । मगवन् भवान् पृच्छतो में ममै कार्यार्थम् । अनुपूर्वशः प्रश्नानुपूर्येण ! ययाजिज्ञासमत्र प्रभाः कृताः । क्रमेणोत्तरे तथा तथा चित्तं समाहित भवतीत्यानुपूर्येणैव वक्तव्यमित्युक्तम् । असमदधिकारानुसारेण वा न वक्तव्यं किन्तु तत्वतः । अनेन मतान्तराण्यपि व्युदस्तानि । यद्यपि ममाऽधिकारो नास्ति श्रवणे तथापि त्वमुदाहर्तुमर्हसि । श्रोतुर- प्यधिकारोऽपेक्ष्यत इति चेत्तत्राह--अपनायेति । प्रपन्नाय हि सर्व वक्तन्यम् । नचैतदुपचारवच- नम् । तद्भवानेव जानातीत्याह-महामुन इति । मुनिरन्तःकरणस्थितं जानाति । महामुनिस्तु भाव्यमपीति । मम यत्तत्त्वज्ञानं मान्यं मम या वा पत्तिस्तदुमयं मवान् जानातीति सम्बोधनम् ॥२४॥ ननु सर्वे मुनयः । सर्वे च सर्वज्ञाः । ते च नानाविधवक्तारः । यथा तेषां पाक्षिकं प्रामाण्य तथा ममापि मविष्यतीति न शकीयम् । तदाह- अत्र प्रमाणं भगवान् परमेष्टी यथाऽऽस्मभूः । परे चेहाऽनुतिष्ठन्ति पूर्वेषां पूर्वजैः कृतम् ॥ २५ ॥ अन्न प्रमाणं भगवानिति । प्रमाणशब्दः अयाषितज्ञाने वर्तते । पाधयोग्यव्यतिरिक्त या । तत्सम्बन्धी यः प्रमाता प्रमाकरणं वा प्रमाविषयो वा तत्सर्व प्रमाणमित्युच्यते । केचित्तु प्रमाणशब्द नानार्थमाहुः । तत्र येषां ज्ञानप्रामाण्यं न व्यभिचरति उत्पत्तिप्रभूत्यामरणं ते प्रमाणशब्देनोच्यन्ते । यथाऽस्मिन्नर्ये वेदव्यतिरिक्त प्रमेये यया आत्मभूः प्रमाणम् । यथा ऋषीणामन्योन्यं विरोधाः, न तथा फस्यचिदपि प्रयवास्ये । तस्य परमप्रामाण्ये हेतुः--आत्मभूरिति । परमेष्ठीति । परमे तिष्ठ- तीति । उत्पत्या स्थित्या च भगवत्पर इति तत्प्रामाण्यम् । एवं भगवानपि प्रमाणमित्यर्थः । ननु केवलं भगवदचनेन कथं प्रामाण्यं भविष्यति, जायमानं वा कथं सर्वजनीनं भविष्यतीत्याशयाह-~- परे चेहाऽनुतिष्ठन्तीति । परे च मत्तोऽपि ये महान्तः अधिगतपरमार्धास्तेऽपि त्वदुक्तेऽर्थे विश्वासं कुर्वन्त्यनुतिष्ठन्ति च तं पदार्थम् । इह अस्मिन् मक्तिमार्गे । तेपामपि पूर्वेषां पूर्वजैः कृतम् । बढुक्तोऽयः सर्वेरेवाऽनुष्ठितः सवरेसे कियते । अतस्तद्वास्यं सर्वत्र प्रमाणम् । अथवा अस्सा साक्षागवानेव प्रमाणम्। परे अन्ये तु वपूर्वेपामपि ये पूर्वजास्तयत्कृतं तदेवाऽनुनिष्ठन्ति । चस्त्वर्थे । न तु प्रमाणं किचिद्विचारयन्ति । अस्माकं तु वटुक्ते न सन्देह इत्यर्थः ॥ २५ ॥ १ वा नाति प. २ सामथ्यादिति म. मर्यापमिदिरामोत्तरेवेति ग. ५ प्रवितिरिति ग, ज्ञानमिति स.ग. ७ मारनेनेति क..

·१४० श्रीमुचोधिनी। [२.८ अ. २६ लो. किया । त्वद्वचनादेव जीवामि । अन्यथा मरणमेव स्यात् । तक्षकाख्यमहाभयस्य श्रुतत्वात् । जदाह- न मेऽसवः परायान्ति ब्रह्मन्ननशनादमी। पिवतोऽच्युतपीयूपमन्यत्र कुपिताद्विजात् ॥ २६ ॥ न मेऽसवः परायान्तीति । मे असवः प्राणाः अनशनादपि न परायान्ति नाऽपगच्छन्ति । ब्रह्मन्निति सम्बोधनं तज्ज्ञानाय । अनशनं हि प्राणनिवारकम् । अमीति बाधिताणानां प्रद- र्शनम् । राजत्वादेकेनैवोपवासेन क्लिष्टः । अगमने हेतुमाइ-पिवतोऽच्युतपीयूपमिति । अच्युतस्य सम्बन्धि कथारूपं पीयूपम् । अच्युत एव वा पीयूपम् । अनेन स्वस्पोचमाधिकारो छो. तितः । ननु यथेदममृतं क्षुर्घ निवारयति तथा शापमपि निवारयिष्यतीत्साशल्याऽऽह-अन्यत्र पिताद्विजादिति । अनेन कथामृतेन सर्व एव प्राणोपघातका निवर्तन्ते । परं यः कुपिताद्विजात् तक्षकाख्यो यः प्राणोपघातकः स न निवर्चते । अन्यथा स कोपस्तमेव द्विजं नाशयेत् । मृत्युना ह्याकान्तः कोप एकं सर्वथा नाशयति । तत्र ब्राह्मणमरणापेक्षया स्वमरणमेव परमित्यस्मत्कामनया सर्व निवारकमपीदममृतं तन्न निवारयिष्यतीत्यर्थः । एयमापाततः प्रश्नार्थी निरूपितः । अस्साऽध्यायस विमर्शमध्यपातात् विमर्शोपयोगी कश्चन पदार्थो वक्तव्यः । तत्रोपपत्तिविमर्शस्योपक्रान्तलादुपपत्तेस्त्रिरूपत्वादाक्षेपसिद्धान्तफलेषु प्रथममाक्षेपो वक्तव्यः । स सर्वाक्षेपकश्वेत् श्रोतुरधिकार प्रच्यावयेदिति सताध्याय्यां यत्प्रमेयं निरूपितं तत्र सम्मतस्य पर्यव- सानपर्यन्तं स्ववोपं निरूप्य यत्रैव पर्यवसानज्ञानं तद्यधाश्रुतमाक्षिपतीति पूर्वपक्षाध्यायोऽयमिति मन्तव्यम् । अन्यथा पूर्वाध्यायानां खस्यै बा चैयर्थ्यमापादयेत् । प्रश्नैतावत्त्वं चाऽसङ्ग स्यात् । अनन्ता एव प्रश्नाः कर्तव्याः स्युः । ते आक्षिप्यन्ते । अन्ये च पर्यवसितार्थकथनेन स्वबोधविपया जाता इति वोच्यन्ते । अन्यथा शृण्वत इत्यादिश्लोकैर्निरूपितं ग्रमेयं शुकेनाऽनिरूपितमित्यप्रामा- णिकं स्यात् । गुरोः शङ्कामुत्पादयेत् । तस्मात्सप्ताध्याय्येवान पूर्वपक्षेण विचार्यते । तत्र प्रथमं श्रोत- च्यादीनीति श्लोकत्रयेण साधारणाधिकार निवार्य अभयमिच्छतां य उपायः कथितः सोऽनुपपन्नः । ब्रह्मणा नानाधिकारेण प्रमेयवक्तव्यत्वोपदेशात् । तदाह-ब्रह्मणा नोदित इति । इदमेव हि तत्त्वम- शिकारभेदेन सर्व निरूपणीयमिति। अतः केपाश्चिदधिकारः केपाञ्चिन्नाऽऽधिकार इति पक्षो न सम्भवति । "सर्वेऽधिकारिणो यत्र विष्णुभक्तौ यथा नृपे"ति वाक्यविरोधश्च । अतः---एतद्वेदितु- मिच्छामीति वचनन् । यदप्युक्तं केवलं भगवान् श्रोतव्य इति । तदप्यनुपपन्नम् । अद्भुतवीर्यसैव श्रोतव्यत्वात् । अन्यथेदं वक्ष्यमाणं फलमनुपपन्नं स्यात् । चरित्रमानत्वे भगवान् स्वभावत एव प्रविष्ट इनि कस्साऽपि संसारो न स्यात् । शास्त्रवैफल्यं च । तदाह-हरेरद्भुतवीर्यस्येति । अह- तीर्यम्य कया अगुतवीर्यरूपाः । तथा मति अधणादीनां दृष्टमेव द्वारं स्यात् । अन्यथा त्वरकल्पना प्रमज्येत । दोषाणां प्रतिपन्धफवाब न फलम् । “गुणानुपक्तं व्यसनाय जन्तोरि"ति वाक्प- विषय । तदाह-पथाहमग्विलात्मनौति । श्रवणादिना मगवनि मनोनिवेशेने अस्मिन् जन्मन्यनारदेव फलम् । जन्मान्तरे सन्पत् । यदुकं अल्पनेव कालेन कार्य सिक्ष्यतीति । तदप्यसा- ६ धामति ब. 1 मम वयमिति ग, परयोपदेशादिति रा. बिसे- समिति ·२ स्कं. ८ अ. २६ श्लो.] श्रीमद्वच्छभाचार्यचरणविरचिता । तम् । दृष्टोपाये भगवतो बहुकर्तव्यत्वात् । तदाह-शृप्यत इति । खार्थ तु मनोनिवेशनमेव । अत एव निर्धार्य वदति--त्यक्ष्ये कलेवरमिति । ततो भगवान् मनसा गृहीत इति जन्मान्तरे भगवत्सेवौपयिकं शरीरं निष्पादयति तदानी स्वानामिति मविष्यति भावसरोरुहत्वं च । पहिःस्थित- स्यैवान्तःप्रवेशने कार्यसिद्धिर्न वन्तःस्थितेन कार्यम् । यथा दाग्निना । तदाइ-विशत इति । अन्यथा प्रक्रियान्तरे रागामावो जन्मशतेऽनापि न स्यात् । शरीरेन्द्रियाणां गुणकार्यत्वात् । अस्यां प्रक्रियायां तु प्रकर्पण आग्रहेण प्रविष्टः शमलं धुनोति । तदा च शिथिलाश्यवले मूलबन्धात्प्रन्याने गुणैरेवाऽग्रिमकार्य स्यात् । अतो धुनोतीत्येवोक्तम् । तदा द्वितीयममयं भवति । न भयं यस्मादिति अभयरूपो भगवान् मनसा प्राप्तः । अतो मृत्युगृहीतशरीराघभावात् न विद्यते भयं यस्येति द्वितीयं फलति । सिद्धान्तफलैरग्रिमदेशमस्कन्धार्येऽवगते न भयमस्मादिति भयनाशक एव स्वयं भविष्यति । तद्वक्ष्यति--"मृत्यवो नैव घक्ष्यन्ति मृत्यूनां मृत्युमीश्वरमि"ति । अन्यथा प्रथमपक्ष एव पर्यवसाने गुरोरप्रयोजकता स्यात् । तस्मादेतचैव त्रयं भवति । यदप्युक्तं जीवानां स्वभावक्रियया- अनर्थो भवतीति । तदप्यसङ्गतम् । जीवानां किं स्वभावत एव देहादिसम्बन्ध ईश्वरेच्छया येति । आये सर्वेषामेवाऽनिर्मोक्षप्रसङ्गः। द्वितीये न ते पर्यनुयोगमर्हन्ति । भगवतैव तथा सम्पाद्यमान- त्वात् । एतदभिप्रेत्याह-यदधातुमत इति । यदप्युक्तं श्रोतव्यं भगवद्विशेषणचतुष्टयं सर्वात्मा भगवान् हरिरीश्वर इति । तदप्पसङ्गतम्। तदाह-आसीयदरात्पद्ममिति । सर्वात्मा भगवान् श्रोतव्यत्वेन निरूपितः। तस्येदराच पद्मजननं निरूपितम् । पद्माधारत्वेन तैस्स पद्माद्भिन्नत्वात् जगतम्य पझाधारत्वात् सर्वात्मत्वं नोपपद्यते । औपचारिकप्रयोगस्तु न फलजनक इति सिद्धम् । किञ्च । भगवत्त्वं च नोपपद्यते । तदाह-यावानयं वै पुरुष इति । प्राकृततुल्यत्वादित्यर्थः । हरित्वं च नोपपद्यते । तदाह-अजः सजतीति । मगवदनुग्नहमपि प्राप्य यतोऽयमनः सर्वभूतज्ञातं सृजति । महति कर्मणि व्यापृतोऽतिखितः । भूतात्मा च जायते तत्तत्वभावं प्राप्नोति । एतदेवाज्ये वक्ष्यति- "शयानो बहुचिन्तयेति । ईश्वरत्वं च नोपपद्यते । तदाह-स चाऽपि यत्र पुरुष इति । असाऽपि प्राकृततुल्यत्वं जगत्कार्यव्याप्तत्वं मायाग्रहणपरित्यागप्लेयशः शयनं गूढस्थानसितिरिति । यदप्युक्तं पातालमेतस्सेत्यादि । तदप्यसङ्गतम् । तदाह--पुरुषावयवैरिति । अन्योन्यविरोधा- दुमयमप्यसगतमिति भावः । यदप्युक्तं इन्द्रादयो बाब आहुरिति । तदप्यसङ्गतम् । कल्पभेदानां विद्यमानत्वात् प्रतिफत्पमिन्द्रादीनां नानात्यात् पाहूनामनियतत्वापत्तिः । अधिकारशब्दत्वेऽप्यधि- कृतानां भेदात् स दोपस्वदचस्थः । इन्द्रत्वधर्मस्याऽयाहुत्वात् । यदप्याहुरित्युक्तं प्रमाणं । तदप्य- सङ्गतम् । विकल्पानां विद्यमानत्वात् । विकल्पा युगभेदाः । ब्रह्मकल्पान्तरकल्पा वा | उमयेषा- मपि प्रतिकला मिन्नत्यात बाहुप्रमाणयोर्य्यवस्था। किश्च । यदप्युक्तं कर्णो दिश इति । दिशामव्यव- स्थितत्वात्कर्णलं नोपपद्यते । दिशस्तु स्र्येण नियन्ते । "सूर्येण हि विभज्यन्ने दिश" इति वास्यायनोदेति सा प्राचीत्यादि । अतः कालानुमापक सूर्ये विचार्यमाणे दिशो न सन्त्येव कुन- स्तासां कर्णत्वम् । व्यबहारस्लौपचारिकैरपि भवति । पदार्थ निर्णयस्तु नैवंविषः । यदप्युक्तं श्नोत्र- ममुप्य शब्द इति । तदपि नोपपद्यते । कालभेदेनैव शम्दानां प्रवृतत्वात् । तदाह भूतभव्य भवच्छन्द इति । एते ह्येकदा न प्रवन्त इनि श्रोनं नियतं न स्यात् । शब्दविशेषस भोरले तु विदा सानाति स. १ दशालि प. ३ तस नाति प. प्रयोजन १५ यात रा. इशाग.हेराइविस. ५ मेतस हि पाकलादि स. ८हिनाशिरा.

·११२ श्रीसुबोधिनी। [२ स्कं. ८ अ, २६ सो. सर्वरूपत्वमुपसंझियमाणमसङ्गतं स्यात् । यदप्युक्त नासत्सदस्रो परमस नास इति । अधिनीकुमार- योरायुर्वेदप्रवर्तकत्वं वक्तव्यम् । तदाऽयुषः स्वरूप विचारणीयम् । किं भगवदत्तमायुः प्राणिनां नियतमनियतं वेति । उमयधाऽपि नासत्ययोरनयोजकत्वम् । अतः सत आयुर्माने विचार्यमाण अधिनयोरेवाऽनिरूप्यत्वात् नासिकात्व दूरे । एव प्राणोऽस्य गन्धो मुखमनिरिद्ध इति । गन्धश्चा- ऽमिश्च निक्षणावस्थायां । अतः कालस्याऽनुगतिः स्थूला वा सूक्ष्मा वा यदि विचार्यते तदा गन्धामी घौश्च न सङ्गच्छन्त इत्यर्थः । किञ्च । चक्षुरमुत्पतङ्गः पक्ष्माणि विष्णोरहनी उभे चेलि पूर्ववत् । यतः कर्मगतिषु विचार्यमाणासु केनचित्कर्मणा सूर्यस्य परावृत्तौ सूर्यानन्तत्वे च दिनरानिव्यवस्थायाः सूर्यगतिकृतत्वात् तस्याश्च कर्मरूपत्वात् । भगवचक्षुरेव नोपपद्यते न या पक्ष्माणि । याशीरिति तस्यै- बाऽवान्तरभेदः । किञ्च । यदुक्त तविजृम्भः परमेष्ठेयधिष्ण्यमिति । तदपि कर्मसाध्यमेव । तदाह-यस्मिन् कर्मसमावाय इति । अय ब्रह्मा गुणानां गुणिनां च कर्मसमावार्य उक्तः । तन का भगवद्भूविजृम्मा । एतेनैव आपोऽस्य तालू रस एव जिहेत्याक्षिप्तमेव । अनेन यानि कानि गोलकत्वेन निरूपितानीन्द्रियत्वेन च तानि सर्वाण्याक्षिप्तानि वेदितव्यानि । किञ्च । आपोऽस्स तालू इत्यारम्याऽसुरानीकवर्थ इत्यन्तेनोक्ताः पदार्था विशेषेसामान्यविचारेण गतार्थी भविष्यन्तीति विशेप- पदार्थानाधाराधेयभावापन्नान् दशपदार्थानिरूपयति-भूपातालेति। एतेषां दशपदार्थानां खकार्यस- हितानां विचारे क्रियमाणे सामान्यतो ब्रह्माण्डे च विचार्यमाणे ब्रह्माण्डमेवाऽऽयाति । न भगवान् भग- पदवयवा या केनाऽपि प्रकारेण सङ्गच्छन्ते । तस्मासिद्ध ब्रह्माण्ड दूरीकृत्य पुरुषत्वकल्पना व्यर्थेति भावः । असुरानीकवर्य इत्याक्षिपति-महतां चाऽनुचरितमिति । ब्रह्माननमित्यादि वर्णाश्रम- विनिश्चयेन । यदुक्तं नानाभिधाभीज्यगुणोपपन्न इति । अब यो यज्ञो निरूपितो भगवत्कर्मत्वेन तसाआकृतत्वान्नित्यत्वाच्च पूर्वोक्तदोपसम्बन्धाभावात्तदेकमुपपद्यत इत्याशा नवपदार्थविचारेण तदपि प्रत्युक्तं भविष्यतीति नवपदार्थान्पृच्छति-अवतारानुचरितमिति द्वाभ्याम् । यागो हि देवतो- देशेन द्रव्यत्यागात्मकः । तत्र देवता द्रव्य क्रिया चेति त्रय देशादयः षडङ्गानि एवं नव । तन देवता भगवदवतारेण विचारिता भवति । स चाऽवतारो लोक इति लौकिकः । युगानि तु विचारणीयानि । सेपु विचारितेपु द्रव्यमपि निराकृत भविष्यति । यथा “यज्ञवास्त्वम्पवायन ते पश्यन् पुरोडाशं फूर्मभूतं सर्पन्तमिति । एतत्कर्भ कदा । थुगेषु का युगेभ्यो भिन्नकाले का। युगविशेषे देततः पूर्व द्रच्यामावायागो न सात् । एवमन्यत्राऽपि । युगमाने च विचार्यमाणे यागानामन्यथात्वारिक- यैव न सङ्गच्छते । यथा प्रेतामुरो यनोत्पत्तिः । किश्च । युगधर्मः कालः । नृणां साधारणो धर्म इति देशः । सतिशेपो यादृश इति द्रव्यापि गुणभेदमिन्नानि द्विधा निरूपितानि । श्वेणीनामिति कर्तारः । राजर्माणामिति मन्त्रा. 1 धर्मकृच्छ्रेणिति कर्माणि । अत एव घट्सु धर्मप्रयोगोऽङ्गस्वख्यापनाय । पदप्युक्तं इयानसावीश्वरपिग्रहम्पेति । तदपि तत्त्वविचारेण प्रत्याख्यात भविष्यति । तत्त्वानामेकदेशेन ग्रह्माण्डनिर्माणम् । तत्र "न यतोऽस्ति मिथिदि"ति वचनमनुपपन्न स्यात् । अतःपरं द्वितीया. प्यापारम्भः । तपादाव यदुक्तम् एवं पुरा धारणयेति । तदसइतम् । तत्त्वानां लक्षणविचारेण । लक्षणं तेषां मृष्टिकरणमामर्थ्यम् । तम्ययाऽसाधारणधर्मत्वात् । तस्मिन् ज्ञाते तदशैरेव ग्रह्मणि प्रविष्टः वामिनस नानादीना वैयापत्तिः । यदपि शान्दम्प हि प्रक्षण एप पन्या इत्यादिमिवैराग्य- परमेशिषियनिस १एमवाय तिस ३ सालिशिप्तमेवेतिए ४ विशेषरयेतिप, ५ मिपोप. पाशिरा. भकाटीदिए बाप पायद पुरोडाचनिनिस सारणनित.

·२ स्कं. ८ अ. २६ शो.] श्रीमल्लमाचार्यचरणविरचिता। पुरस्सरं स्वचित्ते स्थितं भगवन्तं चिन्तयेदिति । तदेपि तत्त्वानां हेतुपूर्वकलक्षणे विचार्यमाणे पूर्ववद्ध- विष्यति । तत्र चित्तस्य महत्तत्तरूपत्वामहति विद्यमान एव भगवांस्तत्र भवतीति खचित्ते का सिद्धः । आत्मनश्व सिद्धिस्तन दुरापास्ता । "चित्तं तन्महदात्मकमि"ति हेतुलक्षणम् । यदप्युक्त केचित्खदेहान्तहृदयावकाश इति । तदपि पुरुषयूजायां विचार्यमाणायां "मनोमपी मणिमयी"ति वाक्यान्मानसी मूर्तिः सा । स कधं भगवान् भवेदिति । स्थूलसूक्ष्मधारणा- सिद्ध्यर्थं योगद्वयं निरूपितम् । तदपि योगखरूपे विचार्यमाणे चित्तवृत्तिनिरोधवादसङ्गतमेव भविष्यति । यदप्युक्तं स्थिरं सुखं चाऽऽसनमास्थितो यतिरिति । तदप्यसङ्गतम् । जीवत एवं योगिनः सर्वलोकगमनसम्भवात् किं मरणेन । यो कर्दमस । ऐवर्यपदेन पार्जुनादयोऽप्यनेनैव देहेन स्वर्ग गताः परिग्रहीताः । यदप्युक्तं मानन्दमानन्दमयोऽवसान इति । तदपि योगिनो लिङ्ग- भड़े विचार्यमाणे असङ्गतं भवति । यदप्युक्तं मगवान् ब्रा कारूयेनेति । तदपि वेदविचारे क्रिय- माणे असतं मवति । यदि भगवानात्मा । सिद्धमेव तस्मिन् प्रेम ! उपदेशश्च व्यर्थः । नास्ति चेप्रेम तदा न स आत्मा । अज्ञानादात्माभ्यात्मत्वेन न ज्ञात इति चेत्यरात्मवत् । तदाप्यात्मल- मेवोपदेष्टव्यम् । न च प्रेमार्य यन्नः कर्तव्यः । यदपि कामनाभेदेन देवतान्तरमजनमुक्तं तदपि वेदा- दिविचारे असङ्गतमिति तृतीयादिः । वेदे हि तदर्थमन्यदेव साधनं निरूपितमिति । मत्यर्थनिरूपणं तु भक्तिनिराकरणेनैव निराकृतम् । यदप्युत्पत्त्या विमर्शनमुक्तं तदपि सम्प्लवादिविचारेण निराकृतं मविष्यति । यदिदं जगत् प्रलयं यास्यति प्रवृद्धं का भविष्यति कारणे वा लीनं भविष्यनि । तदा कि भगवतः सकाशादुत्पत्त्या । खत एवोत्पयतां अन्यथा वा । विशेषाभावात् । यदपि यज्ञादीनां खरूपनिर्वाहा भगवदययवकल्पना निरूपिता । सापि इष्टापूर्तादिविचारेण निवारिता भवति । लौकिकरलौकिक पदार्थोंगे निप्पन्ने भूतसंस्कारे आत्मसंस्कारे वा भगवत्संस्कारे वा फलतो या न कथिविशेषः । भगवदीयत्वादेस्त्वन्यथैव सिद्धेः । यदप्युक्तमात्मानं सृजतीति, तदप्यनुशा- पिनां सर्गे विचार्यमाणे निराकृतं भविष्यति । यतस्ते भगवद्विलक्षणा वक्तव्याः । यदप्युक्त तत्त्वं परं रूपैवदखरूपमिति । तदपि पापण्डधर्मे विचार्यमाणे निराकृतं भविष्यति । दैत्यानां व्यामोह- नार्थे पापण्डोत्पत्तिः । दैत्याश्च के भगवानन्यो वा । भगवश्चित् सापि भगवल्लीलेति पापण्डवमेव न सात् । भक्तिरपि निराकृता भवति । पापण्डत्वेऽपि स्थिरीभूते न देसानां भगवत्वम् । यदप्युक्त कर्णकपायशोपानिति । तदप्यसङ्गतम् । चिदात्मनो पन्धमोक्षौ विचार्यते । पन्धो भगादिच्च्या मोक्षश्च । तर किं कर्णकपायशोपणेन । भिन्नतया चाऽवस्थाने निरूपिते सर्वमेव साधनं व्यर्थ स्यात् । भगवद्पत्वाचस्व । अवतारवर्णनं च व्यर्थम् । मगवतो मायायां कीडनभेव तामिनि सबमेन जगदयतारों मपति किं विशेषेण | मायापरियोंगे अवतारलीलामपि परित्यजेत् । यदप्युक्त स्वमेत- द्विपुलीकुर्विति । तदपि न वक्तव्यम् । यया मवान् मतिरसेन यदति तत्ति कसचिोरगया । प्रामाण्यं च त्वय्येव सिद्धम् । तदाह-अन्न प्रमाणमिति । यदप्युक्तं मायां वर्णयत आत्मा न मुहातीति । तदप्पत्पमसहवं च । यतो मम प्रायेणाऽपि प्राणा न गच्छन्ति भूयमाणमपि तक्षको मक्षयिष्यति ।। २६॥ १ठदपोति मावि. सामनवि रा.यदेलिस, या नाति प. ५.सरस्थाने ·श्रीसुबोधिनी । [२ स्कं. ८ अ. २९ श्लो. एवं पूर्वपक्षे कृते मगवतमाहात्म्ये स्थिरीकृते शुकस्य सन्तोप एव जातो न क्रोध इत्याह- सूत उवाच । ल उपामन्त्रितो राज्ञा कथायामिति सत्पतेः । ब्रह्मरातो भृशं प्रीतो विष्णुरातेन संसदि ॥ २७ ॥ स उपामन्त्रित इति । स शुकः । उपामनितः प्रार्थितः । "उपामन्त्रयन्त राज्येन पितरो यमि"पत्र तदर्थनिर्धरात् । इति एवंप्रकारकथायाम् । युक्तिपूर्व भगवद्गुणा निरूपणीया इति । तथा सति भगवतो महसुखं भवति । सत्पतित्वात् । तथा सति निःसन्दिग्धो मगवल्लीला- प्रत्ययो भवतीति भगवत्तोपहेतुरयं प्रश्न इति भावः । तत्राप्ययं ब्रह्मरातः ब्रह्मणा वेदेन रक्षितः । अस्मदर्थे युक्तिमयं कथयिष्यतीति । अत एव भृशं प्रीतः । मम जन्मसाफल्यं जातमिति । राजा च विष्णुरातः । विष्णुना एतदर्थमेवाऽयं संरक्षितः । यदयं क्षोदपूर्व निःसन्दिग्धं मां ज्ञास्यतीति । अत एव स्वजन्मसाफल्यार्थ सभायामेव पृष्टवान् ॥ २७ ।। एवं युक्तिपूर्वकं भगवत्कथायां वक्तव्यायां लौकिकी युत्तिरप्रयोजिकेत्युपपत्तिरूपं भागवतमेवोक्त- वानित्याह- प्राह भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् । ब्रह्मणे भगवत्प्रोक्तं ब्रह्मकल्प उपागते ॥ २८ ॥ प्राह भागवतं नामेति । पुराणमिति प्रमाणम् । ब्रह्मसम्मितमित्युक्तिसहितम् । ननु कति भागवतानि सन्ति । बहुपु स्थलेषु भिन्नप्रकारेण भागवतकथनाच्छहा । तत्राऽऽह-ब्रह्मणे भगवता प्रोक्तमिति । विपयात्मकं तु भागवतमनेकधा । विमर्शात्मकं तु द्वेधा । तत्रोत्पत्तिन- कारण निरूपितं ब्रह्मणा नारदायोक्तम् । उपपत्तिप्रकारेण तु ब्रह्मणे भगवता प्रोक्तम् । अत्र स्थूले मागवते सर्व प्रकारा उपनियध्यन्ते । भागवतप्रवृत्तेरनेकधात्वज्ञापनाय । तत्राऽन्यस्य पदार्थस्य प्राप्पा खयमेव ज्ञातस्यादुपपत्तिः परं वक्तव्या नान्यदिति वक्तुं ब्रह्मकल्प उपागत इत्युक्तम् । ब्रह्मफले समागते । तत्र हि शब्दप्राण एवं सर्वोत्पतिः । या उपपतिर्भागवते वर्तते ॥ २८ ॥ ततोऽन्य विषयोऽपि प्रश्न इति भागवतात्पृथगेव तं परिहत्य पश्चाद्भागवतोपपत्तिं वक्ष्यतीत्याह- यद्यत्परीक्षिपभः पाण्ड्नामनुपृच्छति । आनुपूर्येण तत्सर्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ २९ ॥ यद्यत्परीक्षिदिति । पाण्नामुषमः भगवद्भक्तानां मध्ये मुख्यः । यद्यदनुपृच्छति पूर्वोक्तहेतु- प्रश्नादिरूपम् । आनुपूयेणैव तत्सर्व पक्तुसुपकर्म कृतवान् । यथाकाइमुचराणि दत्तवानित्यर्थः । पकारादधिकामपि युक्तिमुजायानिति मायः ॥ २९ ॥ इति श्रीभागयतसुपोधिन्यां श्रीलक्ष्मणभट्टात्मजश्रीवल्लभदीक्षितविरचितायां द्वितीयस्कन्धे अष्टमाऽध्यायविवरणम् ।। ८॥ PREnी रा. १ लि एनिति प. ३ युचिर्पमिति रा. तामिति १, ५फनिवि रा.प. श्योर, प्रसारेप पनाविधिग, ८ विमपांत्ममिति स. एसोपतिरिति प.

·२ स्कं. ९.१ श्लो.] श्रीमदल्लभाचार्यचरणविरचिता। नवमोऽध्यायः। नवमे तृत्तरं प्राह जीवब्रह्मस्वरूपयो। सन्देहवारकं पूर्वकथनस्याऽपि वस्तुताम् ॥ १॥ पारम्पर्यकथा चाऽस्य शुद्धयाधिक्यवगम्यते । नाऽन्यथेत्यस्य सन्देहनाशनाय निरूपिता ॥ २ ॥ अन्येषां सन्देहानां जीवनह्मसन्देहमूलत्वाप्रथमं जीवसन्देहं वारयति-आत्ममायामृत इति त्रिमिः । यत्तेनोक्तं यदधातुमतो ब्रह्मन्निति । अस्य जीवस्य देहसम्बन्धः कथमिति । जीवत्वं कथ- मिति अन्यशब्देन प्राप्तम् । तत्र जीवत्वे जाते वहयो हेतवो भविष्यन्ति देहसम्बन्धे इति प्रथम जीवत्वमुपपादयति- श्रीशुक उवाच । आत्ममायामृते राजन् परस्याऽनुभवात्मनः । न घटेताऽर्थसम्बन्धः स्वप्नद्रष्टुरिवाऽअसा ॥ १ ॥ आत्ममायामृत इति । तत्र सदानन्दरूपो भगवानेककोटिनिविष्टः । चिद्रपश्चाऽपरः । तस्य माया द्विविधेति पूर्व निरूपितम् । तत्र चिद्रूपस्य माया व्यामोहिका । सा स्वपुरुष व्यामोहयित्वा जीवतामापादयतीति । जीवतीति जीवः केवलं प्राणधारणप्रयत्नवान् । स हि मायया व्यामोहितो व्याकुलः सन् सदानन्दकृतसृष्टौ यः सूत्रात्मक आसन्यो दशविधप्रागरूपस्तमवलम्ब्य तिष्ठति तदा जीव इत्युच्यते । "जीव माणधारण" इति पातोः कर्तरि अप्रत्ययः । बोधरूपोऽप्ययमानन्दरूपस पृथग्भूतत्वादानन्दार्थ तया व्यामोहितत्सम्धन्यादानन्दो भविष्यतीनि युद्धया तया सम्बध्यते । अयं च विभागो “यहु स्यां प्रजायेये"तीच्छया । इच्छाऽपि सर्वभवनसमर्थ स्वरूपमेव धर्मरूपेण भयत् इच्छारूपेणाऽपि भवति । तत्र सदंशस्य क्रियारूपा शक्तिः । चिदंशस्थ व्यामोहिका माया । आनन्दरूपस्य जगत्कारणभूता । एतत्रितयरूपा शक्तिः सच्चिदानन्दरूपस्य भोवत्वतलादिवाच्या । तथा भगवतो मावस्तु खरूपादेव निर्मितीत् । न च सर्वदा भवतीति शहनीयम् । आपादकहेतुभू- तस्य कालस्याऽभावात् । जाते पुनः काले तस्मैव नियामकत्याच सर्वदा भविष्यति । पूर्वमेव जातत्वात् तत्सझे इच्छादीनामपि जाततादिच्छादयस्तदंशभूतास्तान् सदैकरूपान् सापयन्ति । तथा च तस्या अंशं परिग्रहाति भगवानिच्छारूपम् । स एव कामः “सोऽकामयते"नि श्रुत्युक्तः । तया त्या भेदरूपया सचिदानन्दा धर्माः स्वयं मिद्यमानाः खाश्रयमपि भिन्दन्ति । तदा स भगवान् सर्वतः- पाणिपादान्तो भवति साकारतां चाऽऽपद्यते । भिन्नोऽपि तया मिलितः अमिन्न झ्याउपण्डो मयनि । तदपेक्षया कार्यरूपस्याऽत्पत्वात् । तानि त्रीण्यपि रूपाणि पूर्णशब्देनोच्यन्ते । अत एव सद्रपस कार्य प्रत्येकपर्यवसायित्वम् । "प्रजायेय"तीच्च्या उत्तपापकरूपेण जाताः । तर आनन्द १शुदाधिको ग, २ मायापीति , ४ समर्थतरूप इतिरा, ५ भारः तयार पाच्यः स. ६ निर्मिनत्यादिति व. . ३ मा माया रोनित ·श्रीसुबोधिनी। [२स्क. ९.२ श्लो. उत्कृष्टः । तदेतरौ तं सेवमानौ जातौ । ततश्च तयोर्धमौं ज्ञानक्रिये भगवच्छक्तिरूपे जाते । तदा स आनन्दो ज्ञानक्रियाशक्तिमान् जातः । तदा चिदशस शक्तिरानन्दे गतलात् ज्ञानधर्मस्य त व्यामोह- यति तदा तस्स जीवत्वम् । सदशस्तु क्रियाशक्तर्गतत्वादव्यक्ततामापयते । पश्चान्मूलभूतक्रियांशामिः क्रियाभिर्यथाययमभिव्यज्यते । पश्चात्तस्यां तत्कृतधर्मे वा तिरोभूते स्वयमपि तिरोभवति । तदा तस्यां मूलेच्छया जातः शब्दोऽभिव्यक्त एव तिष्ठति जीवभगवद्बुद्विपु । जीवे भगवति वा । एव चिद्रूपोऽपि ज्ञानशक्त्यशभूतै नैरभिव्यज्यते तिरोभवति च । प्रयत्नस्तु तस्याऽपराधीन इति स जीवग्रहणार्थ सर्वदा तिष्ठति । स चेद्भगवांस्तस्सै तां पूर्णा ज्ञानशक्ति प्रयच्छेत् तदा तां मोहिकां मायां त्यजति । प्रयत्न च त्यजति । स्वरूपे चिद्रपे चावतिष्ठते । अपराधीनश्च भवति । जगत्कर्तृत्व तु न भवति । तस्य सा माया शक्तिर्न भवति । उत्कर्पोऽपि न भवति । आनन्दम्यैवोत्कृष्टत्वात् । हीनता त्वापाततो वर्तते । आनन्देन सह मिलितस्त्वानन्दोऽपि भवति । स चेत्स्वधर्मेण सेट्टीयात् । इयं प्रकिया सर्वश्रुतिवाक्यानुरोधेन श्रुतार्थापत्तिसिद्धा सर्वनैवोपयुज्यते । अन्यथा प्रक्रिया तु वाक्यानि बाधते । जीवभेद त्वने निरूपयिष्यामः । एतदेवाऽऽह-आत्ममायां आत्मनः स्वस्य चिद्रपस्य मायां च्यामोहिकामृते । अस्य चिद्रपस्य । राजनिति सम्बोधन राजसत्वात्तव खरूपाज्ञानमिति दयां पोधयति । व्यामोहानन्तरमेव देहसम्बन्ध इति तादृश विशेषमाह--अनुभवात्मन इति । वस्तु- तस्त्वनुभवात्मा परं सामर्थ्य भगवति गतमस्ति यतो व्यामोहो भविष्यति । अन्यथाऽर्थसम्बन्ध इव व्यामोहोऽपि न भवेत् । व्यामोहव्यतिरेकेण केवलशक्त्यभावेनार्थसम्बन्धो निरूपयितुमशक्यः । सहजशक्तिध सा। तस्सा दोपत्वेन पर्यवसान हीनभावात् । जीवस्य सामर्थ्यलाभेऽपि तस्या हीन- भावापगमः पृथग्भूताया न भविष्यति । तया व्यामोहे तु अर्थेन देहादिना सम्बन्ध. सुखेन घटते । मोहितस्याऽर्थसम्मन्धं रटान्तेन स्पष्टयति-खमद्रष्टुरिवेति । निद्रया व्यामोहितो भगवत्कृतां मायिकी सृष्टिं पश्यत्यभिमन्यते च । निद्रायाः सर्वत उमाभावात् मूलभगवन्मायया कृत्वा सा शीम तिरोभूता मवति तदा स जागर्ति । एवं स्वप्नदृष्टान्तेन तस्य व्यामोह निरूप्य दान्तिके विशेष- मार-अससेति । सामस्त्येन । स्वप्नकोटयोऽन मध्ये भवन्ति । इद लेकमेव जन्मकोटिप्पनु- वर्तते ॥१॥ एवं तम्याः सम्बन्धमा निरूप्य कार्य निरूपयति- बहुरुप इवाऽऽभाति मायया बहुरूपया। रममाणो गुणेवस्या ममाहमिति मन्यते ॥२॥ यहरूप येति । सा धाभासमूलमाया पहुरूपा गवति । तया सम्बद्धोऽय स्वयमपि यहु- रूपो भवति । इति वचनं तम्याः सम्यम्यम्पसमर्पकामागात् । तदा आनन्दार्थ तम्या गुणेषु रगमाः । तम्याः गुणान् गृहीनुमिन्छुः । ममामिति । ममेति गुणेषु । अदमिति माया- याम् । गम्पन्धप्रतिपादकारी शदी तम्म न्योऽयं समर्पयतः ॥२॥ Ri. • यातिए. भोपगतीप ४ अननीय. ५पदोदय, ·२ स्कं. ९अ.५लो.] श्रीमहालभाचार्यचरणविरचिता। ११७ एवं तस्साः कार्यमुक्त्वा तत्परित्यागोपायमाह-- यर्हि वाव महिन्नि खे परस्मिन् कालमाययोः । रमेत गतसम्मोहस्त्यक्त्वोदास्ते तदोभयम् ॥ ३ ॥ यहि वावेति । यहिं कदाचिन्मूलभूतस्य इच्छावशात् । वाचेति निश्चयेन । खे महिति स्वस्स महिमरूसे भगवति आनन्दे । गुणक्षोभककालस्य मोहिकाया जगत्कर्तृकाया मायाया निय- न्तरि । तयोः कार्य खेच्छया दूरीकृत्य प्रसन्नतया स्थिते यदि रमेत । तत्रापि मगवानेन प्रति सर्वया खमाहात्म्यं न घोषयतीति तस्य खामित्वे यदि सन्देह न कुर्यात् , तदा गतसन्देह उभयं त्यजति । च्यामोहिकां मायां, गुणान्, तत्कार्य देहादिक वा, ममाहमिति भाव वा त्यक्त्वा उदास्तै तस्या- मासक्ति न करोति तदा निस्तार इति भावः ॥ ३॥ एवं जीवसन्देहं परिहत्य ब्रह्मसन्देहं निवारयति-आत्मतत्वविशुद्धयर्थमित्यारण्य न विमुह्यति कर्हिचिदित्यन्तेन- आत्मतत्त्वविशुद्ध्यर्थं यदाह भगवानृतम् । ब्रह्मणे दर्शयन् रूपमव्यलीकन्नतादृतः॥४॥ अनापि मुक्तिरस्माभिः प्रक्रियया निरूपितव । खरूपमेऽवाने निरूप्यते । तम प्रथमं प्रश्व- णोऽपि देहसम्पन्धाजीनतुल्य इति यद्दपणं सर्वात्मकत्वानुपपत्तिर्वा तदर निराक्रियते । आत्मनस्तत्त्वं यथार्थ रूपं तसा विशुद्ध्यर्थम् । लौकिकानां जानेन लौकिकभावेनाऽन्यथा प्रतिमानलक्षणां शुद्धि दूरीकृत्य विशेषशुद्धिं सम्यग्नोधैलक्षणां जनयितुम् । यदाह । न केवल वचनं किन्तु प्रतं सत्सं खस्याऽऽनन्दरूपं ब्रह्मणे प्रदर्शयन् यदाहेति सम्बन्धः । प्रदर्शने कयने च हेतुः-अव्यलीक- व्रताहत इति । निष्कपटतेन आइतः सेपितः सन्तुष्टो वा ॥ ४ ॥ एवं भगवद्वचनं वक्तव्यत्वेनोपक्षिप्य सन्तोषार्थमव्यलीकनत ब्रह्मणो निरूपयति- स आदिदेवो जगतां परो गुरुः स्वधिष्ण्यमात्याय सिसृक्षयेक्षत । तां नाऽध्यगच्छद् दृशमन संमतां प्रपञ्चनिर्माणविधिर्यया भवेत् ॥ ५ ॥ स इति । नियमविशेपे नतशब्दः प्रवर्तते । सत्वर सन्द्रियाणां प्राणस्य च सर्व विषयपरित्याज- नेन निरोधात्मकः । स चेस्वरूपतः फलतथैकमिययो भवति तदा नियंलीकः । अय च नशा भग- वदयं सृष्टिं करिष्यामीति सङ्करस्य पद्यात्साधनान्यालो चयितु प्रवृत्तम्तानि सानानि मगरदोत्मनि भगवदिच्यानुसारेण कार्य कुन्तीति यादृशमयं चिकीपनि ता भगरतो नाऽभिप्रेतमिनि ते पदार्या न स्फुरिताः । तदा सनिकीभावाचद्विपयका साक्षात्कारो न जात इत्साहन ग्रमा । यतोऽय' सपमेन प्रसिद्धः । तस्मात्प्रसिम्पान्यामापात ततः सन्देहनिवृतिः । आदिदेव इति देव- तान्तरोपासनापि निवारिता । गुरुरप्यन्यो नास्ति यतन्तदुपदेशेन या कार्प सिद्ध्यति । यतोऽयमेर ३ भवन . ४ योपनटगानीग सन्देश भीति ग. स्पताशी ग नोविरा. ग. इसमेषप्रमी रा.प.

·१४८ श्रीसुबोधिनी। [२ स्कं.९ अ.७ श्लो. सर्वस्याऽपि गुरुः । तीर्थायाश्रयणमपि नास्तीयाह-सधिपण्यमास्यायेति । अथवा । सबै- रेतैर्विशेपणैरहमेव महान् कि ममाऽन्येन साधनेनेति मङ्गलादिकमप्यकृत्वा केवलं सिसूक्षया नष्ट- मिच्छया साधनान्यैक्षत । तदा पूर्वोक्तन्यायेन साधनोपस्थित्यमावात् तादृशं नाऽध्यगच्छत् । आलो- चनादिकं त्वनुमानतर्कादिरूपं प्रकृतोपयोगि न भवति । उपादानगोचरापरोक्षज्ञानसैव साधनलात् । तदाह-प्रपञ्चनिर्माणविधिर्यया भवेदिति । यया दृशा प्रपञ्चस्य निर्माणमुत्पादनं तत्र विधिः प्रकारो यया भवति तां न प्रासवानित्यर्थः ॥ ५ ॥ प्रकारः सर्वोऽपि ज्ञानेनैव सम्पाद्यते तदा तमेवाऽर्थं चिन्तयामास । यथा भगवचिन्तया भग- वान् प्रत्यक्षो भवति तथा साधनचिन्तया साधनान्यपि प्रत्यक्षाणि भविष्यन्तीति । अनेन यः साधन- मेव चिन्तयति न तु साधनसाधनं स भ्रान्तो भवतीति ज्ञापितम् । तदा मगवान् मदर्थमयं प्रयास करोतीति तस्मै साधनमुपदिष्टवान् । तद्भगवन्मुखनिर्गतं वाक्यं मत्ररूपमिति मनोद्धारप्रकारेण तन्निरूपयति- स चिन्तयन् यक्षरमेकदाऽम्भस्युपाशृणोद्विर्गदितं वचो विभुः । स्पर्शेषु यत् षोडशमेकविंशं निष्किञ्चनानां नृप यद्धनं विदुः ॥ ६॥ निशम्य तद्वदिदृक्षया दिशो विलोक्य तत्राऽन्यदपश्यमानः । खधिष्ण्यमास्थाय विमृश्य तद्धितं तपस्युपादिष्ट इवाऽऽदधे मनः ॥७॥ स चिन्तयन्निति । पूर्वोक्तप्रकारेण स ब्रह्मा चिन्तयन् । अम्भसि जलमध्ये लीनो यया वदति तद्वाक्यमिव ट्यक्षरमुपाशृणोत् । द्वे अक्षरे यस्मिन् पदे तादृशगेकं पदमशृणोत् । तदपि द्विर्ग- दितं वारद्वयमुच्चारितम् । अनेन पदभेदो निवारितः । पदनित्यता च निरूपिता । तदा द्विरुक्तं पदं चाक्यरूपं जातमिति वच इत्युक्तम् । ननु व्याकुलचिन्ताकुलितश्च कथं जल उत्पन्नं तं शब्दमर्थादि- पुरस्सरण निर्धारितवांस्तत्राऽऽह-विभुरिति । अक्षरद्वयस्योद्धारमाह-स्पर्शपु यत्पोडशमे- कविंशमिति । स्वराणां द्विरूपता । स्वतचता इतरप्रधानाङ्गता च । तत्राऽक्षरद्वयस्स खतवतया निरूपणारसाझमेव स्पर्शद्वयं भवति । तथापि प्रथमातिक्रमे कारणाभावादकारसहितं भवति । तत्र कादयो मावसानाः स्पर्शाः पञ्चविंशतिः पञ्चवर्गात्मकाः । तत्र चतुर्थपञ्चमयोरादिवर्णों पोडशैकविंश- रूपौ भवतः। तकारपकारावित्युक्तं भवति । तत्र साकस्यैवाऽर्थसमर्थकत्वात् निर्णयार्थ तदर्थमाह- । निष्किश्चनानामिति । अदृष्टजनकतापस कृलादेस्तपधात्वर्थत्वात्तज्ज्ञापकाऽस्प्रत्ययाभावेऽपि धातुमात्रं लक्षणयाऽर्थपरमित्यभिप्रेत्याऽऽह । न विद्यते किश्चन येपाम् । किश्चितु तापस्य निवारकम् । अतः स्वरक्षितस्य पदार्थस्स प्रतिबन्धकनिवृत्तेरावश्यकत्तात् तपःकर्त्तारो निष्किञ्चना एव भवन्ति । तदाह-निष्किचनानां धनमिति । नृपेति सम्बोधनं तस्य धनस्सं माहात्म्यदर्शित्वात् । यदिति प्रसिद्धम् । सर्वप्रकारेण तदक्षणीयमिति धनम् । धनकार्यकर्तृत्वाद्वा । तत्र प्रमाणमाह-- विदुरिति । यतो लोके तपोधना इति प्रसिद्धाः। तद्धि पद्मवश्यं स्पष्टवीत्मकमिति न वायुजल- सम्बन्धादुत्पद्यते किन्तु वका केनचिटुक्तमिति निश्चित्य तद्वत्तृदिक्षया दिशो विलोक्य तपाऽन्यम- तपा गाधनान्यपीति रा. भगवता रा, गगवान्याधमयंग, ३ मुपदिष्टमिति रा, सदिरशामिवि ग. ५ गार्पणावारिदि रा. सन्तति स.

·. २ स्कं. ९ अ.९ श्लो.] श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणविरचिता । १४९ पश्यमानः स्वयं तु नोक्तवानिति ज्ञाला अन्यं चाऽपश्यन् तदन्वेपणार्य स्थलान्तरेऽपि गत्वा परितो वा भ्रमणं विधाय । पुनः स्खधिष्ण्यमाथाय वक्तृचिन्तां परित्यज्य पदं विचारितवान् । तत्र पदचतुष्टयमध्ये आख्यातमेव तद्भवतीति निश्चित्याऽन्यस्य वाशरूपाभावालोद परस्मैपदमध्यम- पुरुषैकवचनं द्विरुक्तमिति निश्चित्य लोडविचारे विध्यादिष्वर्येषु प्रथमातिक्रमे कारणामावात् विध्यर्थ एवाऽयमिति निश्चिय याज्ञैव विध्यर्थ इति परोक्षापरोक्षभेदेन क्रियाया लिड्लोटोविधानात् । प्रेर्यप- रोक्षापरोक्षमेदेन च प्रथमपुरुषमध्यमपुरुपयोबिपानात् भवच्छन्देश्प्याज्ञापरोक्षत्वयोधनात् । प्रत्यक्ष- तया प्रत्यक्षं मां पश्यन् मदने तपः कुर्विति तपस्युपादिष्ट इन तपसि मन आदधे ॥६॥७॥ तदा तपः कृतवानिति- दिव्यं सहस्राब्दममोघदर्शनो जितानिलामा विजितोभयेन्द्रियः । अतप्यत स्माऽखिललोकतापनं तपस्तपीयांस्तपतां समाहितः॥८॥ दिव्यं सहस्राब्दमिति । सन्तापजनका योगज्ञानप्राणाः । तस्य त्रयमपि सम्पन्नमिति वक्तुं यं विशेषणतया निरूपयति । अमोघदर्शन इति ज्ञानम् । अथवा । यस्तैन पदार्यनिर्धारः कृतः स तस्स इति वा निरूप्यते । जितानिलात्मेति योगजनितस्तपैःशुद्धिर्वा । विजितोभयेन्द्रिय इसपि । जितोऽनिल आत्मा अन्तःकरणं येन । विशेषेण जितानि ज्ञानकर्मेन्द्रियाणि येन । अतप्यत आहारपरित्यागेन प्राणनिरोपेनात्मानं संतप्तं कृतवान् । तदा तस्मिन् विद्यमाना लोकाः संतप्ता जाताः । यथा धर्मेण वस्त्रशोपणे जाचं गच्छति तथा लोकानाम् । तदाह-अखिललोकतापन- मिति । अखिललोकस्य तापनं यस्मात् । तपसि सहजा ये दोपाः भोघग्लान्युद्वेगादयस्ते तस्य न जाता इति तदर्थ विशेषणं तपतां मध्ये अतितपीयानिति । समाहित इति सावधानः फले। यथा पाचको रसनिष्पत्ति ज्ञाला पश्चान्न तपति । तदर्थं च दत्तदृष्टिभवति । तयाध्यमपीत्यर्थः ॥ ८॥ एवं क्रियमाणे फलं जातमित्साह- तस्मै स्वलोकं भगवान् समाहितः संदर्शयामास परं न यत्परम् । व्यपेतसक्लेशविमोहसाध्वसं खदृष्टवद्भिर्वियुधैरभिष्टतम् ॥ ९ ॥ तस्मै स्खलोकमिति । स हि भगवदर्य सृष्टिं कर्तुं विचारयति । भगवांस्त्वेताशे लोके तिष्ठति न घेतादृशो प्रमशस्यः । अतस्तस्य गर्वपरिहाराय स्खलोकं प्रदर्शितवान् । अन्यथा आत्मानमेव प्रदर्शयेत् । कृत्रिमवैकुण्ठस्य लक्ष्म्या अधिकृतत्वात् स्खलोकपदेन व्यापिवैकुण्ठमेवोच्यते । यद्यपि तमेव प्रदर्शयति तथापि तत्प्रदर्शनं न भगवतः किञ्चित्कार्य जनयति किन्तु तस्सैव भक्तिजनकम् । बत आह-तस्मा इति । भगवानिति प्रदर्शनसामर्थ्यार्घमुक्तम् । अन्यया सदश्यं कथं दृश्यं मवेत् । समाहित इति । स्वदृष्टिं तदृष्टौ योजयित्ता लोकं प्रदर्शयन्नप्यने स्पष्टेः पृथक्करणार्य पयां तदृष्टधैकं न प्राप्नोति तथा सावधान इसर्पः । लोकस्य वा तिरोमावसभावात्तदृष्टिस्पशेऽपि यथा न तिरोहितं भवेत् तदर्थ वा सावधानः । परं कृत्रिमवैकुण्ठात् । ब्रह्मखरूप बा । प्रमुत्वेन हरेः १ वविचारनिति स. २पमिति स. ३ अनितता इति सु.ग. ४तास्यं भवेत् ख. तारनं ग. ५ यदि ख.ग. तदर्य सावधान इति स.ग.

·- श्रीसुबोधिनी। [२ स्क, ९.१० श्लो. स्फूत्तौ लोकत्वेन तदुद्भव इत्यक्षररूप वा । न यत्परमिति । न विद्यते यत परमुत्कृष्ट- मन्यत् । अक्षरसाऽप्यनेकधा प्रदर्शनसमावनयाऽप्येतदुक्तम् । तस्स गुणातीतत्वकथनार्थ गुणा- साधारणधर्मानिवारयति-व्यपेतेति । विशेषेणाऽपेता सलेशादयो यस्मात् । सम्यक् केशा अविद्यादयस्तमस । विशेषेण मोहो रजस । साध्वस सत्त्वस्य । साधु रस्सते क्षिप्यतेजेनेति साध्व- सम् । सर्वस्मादेवाकार्यात् साधुस्तेन भयेन पृथक् क्रियत इति । व्यवहारेणाऽपि तस्य सगुणत्व निवारयति–खदृष्टवद्भिरिति । स्वस्मैव स्वस्मिन् वा दृष्ट दर्शनमात्मज्ञान तद्वद्धि । ब्रह्मविद्भिरेव तत्रापि स्वोनेण व्यवहियत इति न ब्रह्मत्वक्षति । तद्वाराऽन्यव्यवहारोऽपि भविष्यतीत्याशय विशे- पेण बुधैरित्युक्तम् । अभित स्तुति सर्वोऽपि परिकरस्ताइश इति ॥ ९॥ एवं गुणकार्य निवार्य गुणानपि निवारयति- प्रवर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्त्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः । न यत्र माया किमुताऽपरे हरेरनुब्रता यत्र सुरासुरार्चिताः ॥ १० ॥ प्रवर्तते यत्रेति । यन लोके रजस्तमश्च न प्रवर्तते । सत्त्व च न तान्या मिश्रम् । अनेन शुद्ध सत्य तन प्रवर्तत इति ज्ञापितम् । तदपि ब्रह्मत्ववाधकमिति चेत् । न । वासुदेववदक्षरस्या- ऽप्युद्धचे शुद्धसत्त्वस्याऽऽधारत्वेनाऽपेक्षितत्वात् । अन्यथा निराकारे साकारता न सम्पद्येत । ताव- ताऽपि न तस्मिन् गुणसम्बन्ध । आँकारसमर्पणार्थमेव तत्सम्बन्धात् । यथा प्रतिकृतिसम्बन्ध पित्तलादीनाम् । तथापि प्रतिमादौ तदाकृतिव्यतिरेकेण न तनाऽन्यो धर्मोऽस्ति । न च तनापन्त- यहि पित्तलस्य व्यतिरेकेणाऽन्य पदार्यो विद्यते । तस्माब्रह्मत्वमविरुद्धम् । सम्बन्धश्च भगवदिच्छ- येति न तद्गतो दोप । अक्षरखरूप च निवन्धे निरूपितम् । किम्य । गुणास्तव भवन्ति यन तत्क्षोभक कालो भवति । अन्यथा नेपा स्थिति सात् । कार्यार्थमेव हि तेऽङ्गीशियन्त इत्य- भिप्रायेणाऽऽहन च कालवित्रम इति । कालसाऽपि तन विक्रमो नास्ति । कालस्तु वर्तते सत्त्ववत् । अन्यथा कदाचिदेव कथमभिव्यज्येत । आनन्दाशतिरोभावः सस्थमात्रेण तत्र हीति निरूपणाचिष तदियुक्त भवति । गणितचाऽऽनन्दस्तनोपयते । अतो मोहिका माया तन सम्भविष्यतीत्यत आह-न यन मायेति। माया ह्यानन्दार्थ परिगृह्यते । अक्षरम्य च सामय न भगववा गृहीतम् । "एतस्याक्षरस्य प्रशासने गार्गी"यादिश्रुते । "ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः । स एको ब्रह्मण आनन्द" इति च । तस्मादस्य सालोक्य एव प्रभाव । अतस्तस्य तनसाना च मायाकार्यामावान तन व्यामोहिका माया । यर मायैव नास्ति तम रिमुतापरे पद्धा जीपा । ननु भगवत्सेवकाना पराधीनतादिभिर्वन्धसम्भयारकथ ते निषिध्यन्त इस्यत आह-रेरनुनता पनि । हरेरन पश्चाद्गत येपाम् । पया हरिम्सया ते । अनशनात्मक शरणागतपारनारमय मत येपाम् । यथा भगवाजुद्गच्छति सर्वोद्वरार्थम्, तथा तेऽपि रोकेग्यो मायुपदेशार्थ म्यावेगेन मस्तिननाथ चारजनर्भवन्ति । किन ! यन वैकुण्ठे ते विधमाना सुरा गुराणिता भवन्ति । मत्वरल परिणामा होते । तममम्तन सम्भावनय नाऽस्ति । यदि ते राजसास्ता- गमा या गवेयुम्नदा तापिता न गयेयु । न पुरसपागाये समानरचा सगवति । असुरा मीरा । २ स्थलग ग जाकारम्पनि रा ४ मध्यति प पपाती म ·२.९ स. १२.] गमावावविदिशा श्यामावदाताः शतपत्रलोचनाः पिशङ्गवस्त्राः सुल्वः सुपेशतः। तवें चतुर्वाह्न उन्मिपन्मणिप्रवेकनिष्काभरणाः सुवर्चतः। प्रवालवेड्यहणालवर्चतः परिस्फुरत्कुण्डलमौलिमालिनः ॥ ११ ॥ श्यामावदाना इनि। भगवतः षोडशगुनाः प्रतिक्षाः सचिदानन्दाना प्रत्येकं पर गुनाः समु- दापसैक इति । तत्र भगवत्सेवकानां दा गुणाः । अक्षरस सचिद्रयत्नात् । तान् दस गुनाविरूप- यनि-श्यामावदाना इति । नोवेन तदुद्मावान सानादीनानुतिया । स्वानाथ तेऽवदाताथ । इन्द्रनीलमनिवत् । मध्यन्दिनविनडलमध्यवत् । यया वीताम्पिोजेनीलोपका- शो()सिन्दा । एवं शुद्धतता निलरिश । सौन्दर्य निरूपयति-शनपत्रलोचना इति । कमलनयनाः । एवं खपतस्तुल्लवमुक्त्वा सामवासि तुत्यतामाह-पिशजवस्त्रा इति । सबै पीनाम्पराः । सूर्यमण्डलसात सामावदात्तापस पपाञ्चीतला रु तन मवति । नवा चन्द्रसेवाऽल्या रुग् । किन्तु सुरुषः । शोमना रुचो येपान् । न च तदर्शने घटादिवद्विषयसंस्कारक तेजोऽपेक्ष्यते । किश्च । सुपेशसः अतिकोमलाः । रूपं गन्धश्च शन्दश्च रसश्च स्पर्श एप च । सत्त्वगने पञ्च गुणाः सर्वोत्कृष्टा निरूपिताः। चिदंशस्याऽपरे पश्न सवात्कृष्टा मुजादयः। स चतुर्बाहकः । धर्मार्थकाममोक्षान्तेषां हस्तपासा इति निरूपनार्थ चतुर्भवत्वम् । उन्मिपन्तो मणिप्रवेका मण्युत्तमाः निष्कादिपदकायाभरणेषु येपाम् । यद्यपि गृहादिष्वलकारा मन्ति तयापि पदकादयश्चेतनानामेव । सुवर्चसः । वर्चशेनकान्तिः । यया महापुरुषाणां दिव्यसीनां वा तदेव वर्षगन्दनोच्यते । मुह बगे येपाम् । सर्वोत्तमदेहकान्तयः । सपामेकरूपलं प्राचं शिरेग निवारयति-प्रबालवैडूर्यमृणालबर्चस नि । यया प्रवालेभ्योऽन्तालिग्धा गौरकान्तिर्निर्ग- छति तथा तेभ्योऽपि श्यामावदानेभ्यो गौररूपा कान्तिर्निर्गच्छति । ते बहुभिर्विपभगवरक्तिकर्ता- रस्तधात्वं पोधयितुं तब ताशकान्तिमन्तो मवन्ति । एवं वैडूर्यस स्निग्धार्धपीतश्यामन्छविकान्तिः । बततीर्यादिमिः सेक्या च ये पूर्व भक्ताः ये ज्ञानेन भक्तास्ते मृणालवर्चतः । एवमेतरुपतेऽपि पूर्व- कृतभक्तिप्रकारभेदादनेकल्पान्त इति निरुपितम् । परमोत्साहपुतान्त इति तेपामन्तःकाणधर्मनिरूप- णार्य विशेषणान्तरमाह । परितः स्फुरतां कुण्डलानां मौलीनां च या मालास्ता विद्यन्ते येषु । कुण्डल- परिम्रामणेन मुफुटपरिमामणेन च सोलाहभगवसरिचर्याकार इति मजनानन्दस्तेषु निरूक्तिः ॥११॥ एवं तत्रसानां भगवत्सेवकानां निपलमुक्ता लोकलाय वैकुण्ठस गुणानाह-माजिष्णु- भिरिति द्वाम्याम् । भ्राजिष्णुभिर्यः परितो विराजते लसद्विमानावलिभिर्महात्मनाम् । विद्योतमानः प्रमदोत्तमायुभिः सविद्युदभ्रावलिभिर्यथा नभः ॥ १२ ॥ 1 सपा विव. महानितिन, एमिति र सरशारदेशको परिकारका ·. १५२ श्रीसुबोधिनी। [२ सं. ९.१३ श्लो. सेवकानां भगवतश्च क्रमेण विपयानन्दो निरूप्यते । तत्रापि भगवान् प्रथमं सेवकानेच सानन्दान् करोतीति तेपामेव विषयानन्दनिरूपणम् । विपयेषु तावदवला इति तदाधारेषु विमानमिति स्सस्स च परिज्ञानमितीवरातभयाभाव इति चतुर्भिर्गुणैर्विपयोत्कर्षः । अन्नादीगां तु दोपाभावे प्रवेशः । रसा- दीनां वेतदङ्गलम् । तदाह । भ्राजिष्णुगिः कान्तिमद्भिविमानावलिगिविमानपक्तिमियों लोकः परितो विराजते । वैकुण्टशोभाधायकानि विमानानि भगवतैव निरूपितानीति न तत्र कापि शङ्का । लस- न्तीति सर्वोत्कृष्टानि । महात्मनामिति सर्वज्ञानाम् । परिच्छेदं परित्यज्य पूर्णलं वा प्रापितानाम् । किञ्च । प्रमदोत्तमाधुभिः । प्रमदोत्तमास्तेपां भोगहेतवः । अन्यथा भोगरागो न भवेत् । किन्तु विपयकृतरागेणैव रागवत्त्वमिति भगवदिच्छयैव तथास्वमिति निरूपितम् । तासां कान्तिभिरय लोको विद्योतमानः । लोकापेक्षयाऽपि तासामतिकान्तित्वं निरूपितं भोगार्थमेव । तासामपि कान्तिः पुरुष- सहितानामेव न केवलानामिति दृष्टान्तेनाऽऽहयथा विद्युत्सहिताभिरमावलिभिर्मेधपतिमिर्नम आकाशं सर्वतो व्याप्तं तद्वदित्यर्थः ।। १२ ॥ एवं सेवकानां महाभोगमुपपाय तत्र भगवतो महाभोगोपपादनार्थ लक्ष्मीमनुवर्णयति---- श्रीयंत्र रूपिण्युरुगायपादयोः करोति मानं बहुधा विभूतिभिः । प्रेझं श्रिता या कुसुमाकरानुगैर्विगीयमाना प्रियकर्म गायती ॥ १३ ॥ श्रीयंत्रेति । यदा भगवान् खशक्तिरूपेणाऽऽवितस्तदा शक्तीनां मध्ये श्रीः प्रथमा । सा शरीर एव बलवत्पूर्व स्थिता । यदा भगवान् प्रभुत्वेनाऽऽविर्भूतस्तदा साऽपि भोग्यत्वेनाऽऽविर्भूता भार्येव । तदाह-रूपिणीति । साऽपि सचिद्रूपा सार्थम् । तस्याः शरीरं तु ब्रह्मानन्दरूपम् । अत एवोरुगायपादयोविभूतिभिर्मानं करोतीति । सा यक्षरसाऽऽनन्दरूपा । अक्षररूपौ च पादौ । अतः सा खात्मचरणावेवाऽऽनन्दयुक्तौ करोति । इदमेव हि सन्माननम् । उरुगायेति । उरुभि- मैत्रैीयत इति । "तद्विष्णोः परमं पदम्"। "विष्णोर्नु के वीर्याणी"खादि "धोरु- गाय" इत्यादिभिः सर्वश्रुत्यर्थ उरुगायः पुरुषोत्तमः । तस्य तु चरणावक्षरमिति निरूपितम् । बहु- धेति पञ्चमिरेव गुणभत्त्या च । एवं तस्सा भगवदर्थमानन्दरूपायाः प्रयोजनमुक्त्वा स्वार्थ चिद्रः पापाः प्रपोजनमाह-प्रेच श्रितेति । या लक्ष्मीः प्रेझं हिन्दोलां श्रिता तत्रोपविश्य सर्वथा चित्त- निवृत्यर्थं कुसुगाकरानुगैर्वसन्तसेवकैगरैः स्वयं गीयमानाऽपि । सर्वावयवस्थितपुप्पाघामोदार्थ समा- गता भ्रमरा यहुकालं निकटस्थित्यर्थ तां पस्तुतो गायन्ति । स्वयं तु भगवकर्माणि गायति । अन्य- थाक्षरे लीना स्यात् । अत एव साक्षात्सम्बन्धागावाय प्रेतं निता । तस्यालयव्यावृत्यर्थं सैव गुणान् गायति । तत्रत्यः कुसुमाकरः फलपूर्वावस्थारूपः परमनिवृत्त्यात्मा । तस्याधिष्ठात्यो देवता एनामा- नन्दरूपां स्तुवन्ति । स्वस्साऽपि फालरूपत्वात् । अनेनाऽक्षरकृतं भयं व्यावृत्तम् यतस्तदीया मन्यन्त इति । यदा गानावसरो नास्ति तदा स्वाक्षार्थ प्रियकर्माणि गायति । एकवचनं तु खोद्धाराभि- प्रायम् ॥१३॥ १वमेश मामि. हातमिडिग. ३ यथाशीरा. शरपािीस, निम्पयनीति, पाए. ४ाविभूनः पाजीनामनि रा. ग. ५सी रा. ग.

·२. ९ अ. १५ श्लो.] श्रीमहल्लमाचार्यचरणविरचिता। १५३ एवं भोग्यरूमां तां निरूप्य तसा मोक्तारं मगवन्तं निरूपयति- ददर्श तत्राऽखिलसात्वतां पति श्रियः पति यज्ञपतिं जगत्पतिम् । सुनन्दनन्दप्रवलाहणादिभिः क्षेपार्षदमुख्यैः परिसेवितं विभुम् ॥ १४ ॥ भृत्यप्रसादाभिमुखं गासवं प्रसन्नहासारुणचाल्लोचनम् । किरीटिनं कुण्डलिनं चतुर्भुजं पीताम्बरं वक्षसि लक्षितं श्रिया ॥ १५ ॥ ददर्श तनेति । पूर्वोक्तमपि सर्व ब्रझा दृष्टवान् । लोकख प्रदर्शितत्वात् । तत्र स्थितं भगवन्तं सर्वसामग्रीसहितमनुवर्णपति । तत्र सचिदानन्दरूपो भगवान् यदाविभूतस्तद्ब्रह्मणे ततायोजनपरि- ज्ञानार्थमेव । तत्र प्रथमं सर्वे ये सात्वता भगवत्सेवकाः देवा धर्मपराः सात्त्विकाम्य प्रयाणामणि पतिः । बनेन यदा कदाचिद्भगवानवतरति तदैतेषामेव कार्याऽवतरतीति नापितम् । किन्न । त्रियः पति लक्ष्म्याः पतिम् । यदा भगवान् स्वभोगाय जगत्करोति तदा सर्व लक्ष्मीरूपमेव करो. तीति योधितम् । अनेनाऽवतारेषु मोन्या लक्ष्मीरूपा एवेति । खरूपत मावेशतो वा । किन । यज्ञानां पतिर्मगवान् । यदा भगवान् वेदान् करोति तदा स्वस मोगा करोति । अनेन सर्वे यज्ञा मगवदर्या एवेति । किन ! जगतः पतिर्मगवान् जगवत्करोति तत्तत्र क्रीडार्यमेव कोनि । तस्यैव पतित्वात् । वैकुण्ठे पुनस्ते मूर्तिरूपाः सचिमा इनि ज्ञापनोः । अखिलसात्तताः लक्ष्मी- यज्ञो जगचेति चत्वार एते भगवझेग्याः । एतदनुप्रवेश एव मगवति सम्बन्ध इनि सर्वत्र नेयम् । अत एव निरोधे जगात्वत्पजलक्ष्मीरूपाः पूर्वलीलासमसययामितिमिरम्यापार्याः सन्तो भगवद्भोगायोपयुक्ता निरूपिताः । ते चत्वारो मूर्तिरूपाः भगवता परिगृहीता प्रसणे प्रदर्शिताः । किन्छ । सुनन्दनन्दादयो भगवद्भक्तिरूपाः । ते सत्येन सहिताऽविधाः अवपापधिष्ठातारः । पार्षदाः सर्वे तदधिष्ठिताः श्रवणादयः । तत्र चतारो नामतो गणिताः । लोके त एव प्रमविष्य- न्तीति । तत्र सुनन्दनन्दप्रयताः कीर्तनश्रयणस्मरणात्मकाः । श्रयपादयो वा विपर्ययेण । चतुर्यस्तु अर्हणरूपः । नामसामान्यात्स एव गृह्यते । धादिशब्देन चाऽन्ये । एतेपु सिद्धेषु पुनर्वकुण्ठे गतानामितरसिद्धि पिता । विभुं प्रभुरूपम् । एवं सर्ववेष्टितोऽति मृत्म्य एवं प्रसाद दातुममिमुखः सर्वापेक्षया मृत्या एव प्रिया इति । अनेन सहजप्रसादो मृत्येषु । अन्येषु तु धर्मार्थकाममोक्षरूपेषु चतुपु कमेण प्रसादः । तत्र धर्मो यनः, बयों जगत्, कामो सश्मीः, सन्त इति, भृत्या मतिरिति, पय पदार्या निरूपिताः । पचानां मोगो नियामकलं च । विशेषतु मृत्य- प्रसादामिमुसलम् । किम । अन्येषु चतुर्प सर्वेषु वा गासवं गेव यामवो मादको यस । मग- बता दृष्टा आत्मानं न स्मरन्ति । अनेन नानस्य यत्नपथविस्मारकटं तद्भगवदृष्टिरूपसेव नाऽन्य- सेति सूचितम् । एते पदार्या मझगो पोधार्य निरूप्पन्ने मूलीपपत्तिरेतादशीनि । अयपा। मक्तेषु प्रमादः कामिषु माद इति । किश । प्रसन्महासारुणचारलोचनम् । प्रसबो यो हामनयुक्त वरुणवर्ग चारु मनोहरं सोचनं यस । भगवति हामः प्रसन्नः । हामो हि जनोन्मादकरी माया निरूपिता । इयमागन्तुकतिरन्यैव । माहि प्रममा सकार्यकरमेऽतिसमर्था । तेन भगवन्नापया नि. देवीप. रशियः पति. समाति क... मागी.. प. प. मला: . ग. (मर सपो. भरपमेहती.

·श्रीसुबोधिनी। [२ सं. ९ अ. १६ श्लो. सुतरामुन्मत्ताः सन्तो ब्रह्मणः कार्यतामापत्स्यन्त इति सूचितम् । अरुण इत्यारक्तिमा अल्पप्रकाशः । तदेव चारु मनोहरम् | जगद्धि आपाततो ज्ञातं सुखकर भवति । न तु सर्वथा ज्ञातमज्ञातं वा । ज्ञातोत्तमत्वे पुनर्भगवन्नेननिष्ठे। कालवशादेव ज्ञातः समीचीनश्च भवतीति ज्ञापितं न तु सर्वधा- ज्ञातः कश्चित्समीचीनो वा भवतीति सूचितम् । किञ्च । भगवानाधार आधेयश्च । तत्र पश्चा- नामाधारोऽन्येपामाधेय इति । तमाऽऽधाररूपाणि पञ्च गणयति-किरीटिनं कुण्डलिनं चतु- भुजं पीताम्बरं वक्षसि लक्षितं श्रियेति । किरीटं शिरसि धार्यम् । कुण्डले कर्णधायें । ततोऽयस्ताचवारो गुजाः। ततोऽप्यधस्तात्पीताम्बरम् । एवं ये भगवदवयवभूता लोकास्ते चतुर्मूः- भगवत आश्रिता इति । तावता सर्वमेव कार्य भगवदानितमिति ज्ञापितम् । एतावता विराझगवा- निति ब्रह्मा योधितः ॥ १४ ॥१५॥ आधेयं निरूपयति- अध्यर्हणीयासनमास्थितं परं वृत्तं चतुःपोडशपञ्चशक्तिभिः । युक्तं भगैः खैरितरत्र चाऽभुवैः स्व एव धामन् रममाणमीश्वरम् ॥ १६ ॥ अध्यहणीयासनमास्थितमिति । अधि अधिक अर्हणीयं सर्वैरेव धर्मादिभिः पूज्यम् । तत्सम्बन्धेन वा पूज्यम् । तादृशमासनमास्थाय स्थितम् । तदधिष्ठातृदेवताव्युदासायाऽऽह-पर- मिति । तेभ्य उचमम् । नियन्तारं या । मुख्य तदक्षरात्मकम् । अक्षरं हि लोकात्मकमास- नासाकं चरणात्मकं चेति । आधिभौतिकमाघ्यात्मिकमाधिदैविकमिति । तस्यांशाः पञ्चविंशति- तत्त्वानि । तान्यग्रे निरूपयिष्यन्ते । पीठांशत्वेन च । तदाह-वृतं चतुःपोडशपञ्चशक्ति- भिरिति । तर चत्वारः प्रकृतिपुरुपमहदहकाराः प्रथमावरणरूपाः चतुर्दलकमलवत् । ततः पोडश एकादशेन्द्रियाणि पञ्चतन्मानाचेति द्वितीयावरणम् पोडशदलकमलमत् । ततः पञ्चभिर्म- हामूर्तृतम् । एवमानरणयं निरूपितम् । तान्यतिक्रम्य यो भगवत्समीपे गच्छति स गच्छति । एवं सर्वतत्त्वसहितमक्षरमासनमिति निरूपितम् । किय । युक्तं भगैः खैः । ऐश्वर्यादयः पहुणा मृतिमन्तो भगवन्तमावेष्टय निष्ठन्ति । ते चैश्वर्यादयो भगवदेकनिष्ठा नाऽन्यनामिष्टा भवन्ति । इतरन च पादादिपु अभुः । चकाराद्राजादिष्वपि । एताना भगवच्छन्दप्रयोगः सर्वत्र । तथापि भुवा ऐपयांदयो भगवत्येव । अधुपावन्यन । तेन तरतमभावनेन भगवत्यम् । अनेन "माम वेद अायव भयति" "यो यदः स एव सः"। "स आत्मानं यच्छत्ती"नि सबै पदार्पा प्याख्याताः । अतः असाधारणानि भगवत्येव । गुत्तापेक्षयाऽपि भगवान् महानिति शापितम् । ग दिनदानी रुपया जाना ऐश्वर्यादयो नित्सा मपन्ति । एवं सर्वसामग्मां विषमानायामपि सस्मिन्नेय गते । आनन्दगपत्यान् । ननु मुगानुमयः पालम् । म्यम्पलानन्दत्वेऽप्यनुभावाभावात्कयं भोग- स्नमाऽऽद-धामनिति । तंजोरूपे प्रकार के म्यग्मिन् । अनावे हि ज्ञान प्रकाशफश्यते । नमप्रकाो । भनेर बीरानां भगवान् भोग्य इति पक्षो म्युम्नः । एमपीवर नियन्तारम् | पपी सम्म पारि मनापेक्षा नामि तपाति मयनियन्ता ॥ १६ ॥ । 1 मारली. मग १५. सामवासिम भाम:

·२२.९२.१८ सो.] श्रीमदत्तनापारमाविरचिता। तदर्शनाहाइपरिप्लुतान्तरो हृप्यत्तनुः प्रेमभराचुलोचनः । मनाम पादाम्बुजमस्य विश्वस्तृग् यत्पारमहत्येन पधाऽधिगन्यते ॥ १७ ॥ एवं सर्वसन्देहनिवचं मगरखरूमं दृष्ट्वा तदर्शनेन च बाहादा वानन्दानुभवेन यः सन्तोष तेन परिष्टुतमन्ना यस तादृशो नूता ननामेत्यग्रेण सम्पन्यः । तमो हि किषिकामनाथ करोति । . तया च कामनया हृदयं साकामपूरितं तिष्ठति । तदानन्दानुमदेन फलरूपेण कानिनापेक्षपाप्य- धिकफलवादन्तःकरपं परिष्ठनन् । यया महापूरे सर्वमेव गजात पूर्ण सत् उच्छरितं भवति । तथा ब्रह्मणोऽपि चित्तं जातमित्यर्थः । अत एव तसाऽये वचनासामर्थ्यम् । किम । बन्तःपूर्ण आनन्दो पहिरप्युद्गत इत्याह-दृष्यत्तनुरिति । तदा ज्ञानतिरप्यानन्दे निममा न फलान्तरं वोधयतीनि नापयितुं प्रेमभराचुलोचन इत्युक्तम् । प्रेममरेप जातानि यान्यभूगि तानि लोचनयोर्यस्खेति । पूर्व मगवति प्रेम सितं तदापारे परिप्लुते तो निर्गतं सन्नेत्रयोानजनकत्वाचन परिचयमित्र प्राप्य तद्वारा जलरूपेण निर्गतनिति । भरो भारः । भाराकान्ते खेदो भवत्येव । तदाह । प्रेममरेमाथूणानि । त्वमावतो न लवन्तीत्वश्रुत्वन् । तदा कर्त यान्तराभावात् ननाम पादाम्बुजमिति मक्तिप्रकारेण । अस्येति पूर्वोक्तरूपस ब्रह्मनोऽमेक्षितरूपस । अपेक्षामेव बोधयनि-विश्वसमिति । विवं राजनीति । नन्वे दर्शने नमनमेव कुतः कृतवान् सायुज्यं कुतो न प्राप्तवानितीयमपि शका निवारिता । यतोऽयं विधकृन् । अधिकारिखान प्राप्तवानिति भावः । ननु चरणारविन्दस तुल्यत्वात् समर्थवावाधिकारे कुतो न मायुज्यमत आह-यत्पार- महंस्येन पधाधिगम्यत इति । परमहंसमार्गेणैव दृष्टं चेत् तदैव पादाम्बुजं प्राप्यते । नतु प्रकारान्तरेण दृष्टं सायुज्यहेतुर्मवति ॥ १७ ॥ एवं नमनं कृत्वा प्रदाणि तूष्णीभूते किचिदपि वक्तुमसमय स्वयमेव भगवांस्तदीप्सितमुक्तमा- नित्याह- तं प्रीयमाणं समवस्थितं तदा प्रजाविसर्गे निजशासनाहणम् । वभाग ईपस्मितशोचिपा गिरा प्रियः प्रियं प्रीतमनाः करे स्पृशन् ॥१८॥ तं प्रीयमाणमिति । यत्र साधनमभीप्सितं फलं च तत्र प्रकारान्तरच्यावृत्यर्थ प्रारम्भफल- सिद्धार्थमेव तस्स प्रोत्साहनम् । अन्ययावे तु भगवतस्तूप्पीभावः । प्रसन्नतापयामिलपितदानम् । अन तु साधनमपि स्वोपदिष्टमिति तसा वरयाचनप्रेरणम् । अन्यया खामिलपिनमानले नियन्भेन करणे पदार्थज्ञानेऽप्यन्ययाकरणमापयेत । अतः स्वयं खेन्छासमानविपयां तदिच्छामुत्साच तद्वारेमैन स्वामितपितं करिप्वामीति मगवदिन्छया प्रझमस्तूष्णीम्गावः । भगवत्याविभूते यस्तुमाहाल्यास म्पन्धाद्वा अभिलपिनार्धमिद्धिहेतुत्वाद्वा भगवदर्शनेन श्रीयमाणः परमीनियुत्तो प्रभा । सम्यक् चाय- सितो नतु तपसा लिष्टः । अन्यथा आनापि न देया सान् । दोषरहितो वा । तदेत्युमयम सम्पन्पः । पूर्व लियोऽपि तदा न शिष्टः । अत एर तदैव प्रजानिर्माणाध निजामाकरमममयः । एतादृशं प्रमाण ज्ञात्वा खरूपयोग्यतामवंगस तस सहकारियोग्यतासम्पादनाय यमापे उतरान् । भाषणमेव प्रयोजनं न मातीति याचः करमलामाह-गिरेति। भगवटे उत्तम पार्श मषितमतिर. १ योग्यता समिति स.

·श्रीसुबोधिनी । [२ स्कं. ९ अ. १९ श्लो सम्पने भगवद्वाक्यातत्त्वज्ञानमेव भविष्यतीत्याशबाऽऽह-ईपत्सितशोचिपेति । सर्ववस्तुपु वस्तुस्वरूपं यत् तदज्ञानार्थ मोह इति ईपपदेनोक्तम् । यद्यपि तदेव महत् तथापि ब्रह्मण इच्छा- मात्रेणैतद्भविष्यतीति तत्कार्यस्याऽत्पत्वम् । स्मितमपि मन्दहासस्तस्याऽपि ज्ञानम् । परं न फल- पर्यवसायि । मवत्वस्य वस्तुखरूपज्ञानं तथापि यत्तस्य फलं तदिदानी मा भवविति स्मितम् । फले- ऽपि मोक्षलक्षणमेव फलं मा भवतु सर्वज्ञत्वमलौकिकतेजस्वं भवविति शोचियेत्युक्तम् । स्मिते एव शोचिर्यस्पेति । स्मितमिव या । यदसाधारण स्वकर्तव्यं तदन्येन न कर्त्तव्यमित्याशय प्रियेण तदपि कर्तव्यमिति प्रियमित्युक्तम् । तस्य प्रियवं मगवतः सम्बन्धात् स्वभावतो वा यदि स्यात् तदा शोनं विषयेतेति ब्रह्मगतं स्नेहं खस्नेहे हेतुत्वेन निरूपयति-प्रिय इति । "ये यथा मां अप- चन्त" इत्ययमर्थः सूचितः । भगवद्वाक्ये भगवन्मन उत्पादकमिति तसाप्रसाद वागप्यप्रसन्ना स्यात् । तथा च "उत त्वः पश्यन्न ददर्श घाचमि"तिवद्ब्रह्मणो वाक्यार्थप्रतीतिर्न स्यात् । अत आइ-प्रीतमना इति । प्रीतं मनो यस्य । स्वकार्य ब्रह्मणा जन्यत इति । करे स्पृश- निति क्रियाशक्तयाधानम् । ज्ञानशक्तिस्तु वाफ्यात् एवमुमयसम्पन्नं खाभीष्टं करिष्यतीति ॥ १८॥ मनसो पहिरसातव्यात् वाचमाह- श्रीभगवानुवाच- त्वयाऽहं तोपितः सम्यग्वेदगर्भ सिसक्षया । चिरं भृतेन तपसा दुस्तोपः कूटयोगिनाम् ॥ १९ ॥ स्वयाऽहं सोपित इति । सृष्ट्यर्थ तपःकरणे भगवतो वरदानं कुत्रोपयुज्यत इत्याशा तेन तपसा अदमेव प्रीत इत्याद । अयमेवाऽस्मिन् शास्त्रे मुख्यः सिद्धान्तः । यो भगवत्कर्तव्यं करोति महता मयसेन स मुरुपः । यस्तु भगवत्सेवां करोति स मध्यमः । यस्तु खा) भगवन्तं सेवते सोऽयम इति । अक्षणा खायः पक्षः फूत इति भगवानतियः । तदाह-सम्यगिति । कथं प्रणाऽयमयों ज्ञात इति तयाऽऽह-दगमति । वेदा गर्भे यस । वेदानामिदमेव तात्पर्य यन- गवत्कार्य कर्तव्यमिति । अत एव सर्वन-"प्रजापतिरफामयत प्रजाः मृजेयेति" "प्रातयो वै प्रजाकामाः मजा नाऽचिन्दन्त सेऽकामपन्त प्रजार सृजेमहि प्रजामघरन्धीमहि प्रजा विन्देमहि प्रजायन्तः स्यामे"ति । "अग्निहोत्रं जुहोति"। "यदेय विश्च यज- मानस्य म्यं तस्य तद्रेतः सिथति मजमन" इति । अन्यया लौकिकार्थपरले पेदानामनु- पादकरसेनाऽभामाण्यं स्यात् । अत एयाऽऽपाततो ये वेदज्ञास्ते नेममर्म जागन्तीति तध्यापृत्यर्थ गर्भ- पदमपोगः । तम दि वेदाः सिरा युद्धौ तु विक्षणायस्थापिन इति । सिरक्षयैयाइदं शोपितः । सत्रापि तदर्थ महार मेशः फूल इति सुतरामेवाऽहं तुष्ट इति देवन्तरमाह-चिरं भृतेन तपसेति। पति सिराहामान्यम्पनिरकण केयसतपमा तोपो न मयति । तपा सनि सिमक्षा तयार मपति । तपानि मुल्या ति पृथग्पेनुस्वम् । तपतु सन्तापामकं सादेवीसपते । तदेव यदि अपमेन निरोभावमापया प्रियते तदोरको भपति । विम्य पिरम्प प्रारम्भस्तु प्रपमतुत्य एप । feat. सिदेविय, परिस, माडि ग. । ५मारतीय (TH.fe.

·२ स्क.९.२१ को..) श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणविरचिता। १५७ अम्यासेन संस्कारः परं वर्द्धते न तु फलम् । अतस्तद्ध्यावृत्यर्यमाह--चिरं भृतेनेति । एकमेव तपो मध्ये प्रयत्नान्तररहितं सक्षातस शोपकत्वेनाऽधिकार सम्पादयत् तोपहेतुर्भवति । सामर्थ्यनि- शेप वा । अतो दीर्घकालभैरणैकवचनानि तपसि युक्तानि भवन्ति । केवलतपसैव भगवत्तोषमाशा मरोचनार्यमेव भगवान्वदतीति ब्रह्मणो बुद्धि परिहर्तुमाह-दुस्तोप इति । तपोधारकत्वेन योगो- पेक्ष्यते । तपःस्वरूपं चाश्ने वक्ष्यते । अतो ये भगवत्कार्य न कुर्वन्ति ते तपखिनो न भवन्ति । तेपां योगे सपसोऽभावात् शून्य एव स योगस्तपःसहित इति भ्रमाद्भासते । अतस्ते फूटयोगिन इत्यु- कम् । तेषां दुस्तोयः दुःखेन तोपो यस्य । योगस्य निर्बन्धात्मकत्वात् ते खात्मानं पीडयन्तीति तह- यया निर्वन्धेन सन्तोपः। यथा प्रायोपवेशिनः ॥ १९ ॥ एवं स्वसन्तोयमुपपाय वरार्थ प्रेरयति- वरं वरय भद्रं ते वरेशमभिवान्छितम् । ब्रह्मन् श्रेयःपरिश्रामः पुंसां मदर्शनावधिः ॥ २० ॥ वरं वरयेति । अन्यकामनयैव कार्य कर्तव्यमिति भगवदिच्छा । वरस्तु खकामितपदार्थः । कामनया च नाश इति न शकनीयमित्याह-भद्रंत इति। वृतेऽपि वरे मदर्थमेवोपयोगात्तप न कापि चिन्ता । अतस्तव मद्रमेव । वरेशमिति । वरस्तु भगवत्स्वरुपावधिः । तत्राऽन्यस्सासामर्थ्य- मतोऽहमेव वरेशः । अन्ये तु परामासेशाः कूटयोगिवत् । तत उक्तममितो पाञ्छितमिति । सर्यया परत्वेन प्रतिपन्नम् । ननु पूर्वकृततपसा भवान्प्रसन्नः । एवं पुनस्तपसाऽभीप्सितार्थसिद्धिरपि भवि- प्यति । किं वरेण १ तनाऽऽह-वामन श्रेय:परिश्राम इति । प्रमन्निति सम्पोधनमुक्तार्य- सम्योधाय । श्रेयोनिमित्तं यः परिश्रामः स तु मदर्शनमेवाऽवधिर्यस्य तथोक्तः । पुंसामित्यन्येपामपि। मच्छब्देन च पुरुपोचमोऽभिप्रेतो न वक्तारः । तेन तृतीयस्कन्धे “म्यस्त्वं तप आतिष्ठ"ति. वचनं न विरुद्धम् । तस्य पुरुपायतारत्वात् । एवमन्यत्राऽपि ॥ २० ॥ नन्वन्ययाऽर्थे सिद्धे ईश्वरप्रार्थना न क्रियते । लोके हि काटेनाऽपि पदार्याः साम्यन्त इत्याशन न प्रकारान्तरेणाऽयमर्यः सेत्सतीति वक्तुं पूर्व जाता अपि पदार्या न केवलं तपसा जाताः किन्तु मदिन्छयेत्याद- मनीपितानुभावोऽयं मम लोकावलोकनम् । यदुपश्रुत्य रहसि चकर्थ परमं तपः ॥२१॥ मनीपितानुभावोऽयमिति । मनीषितस अनुमानः । ममवैपेन्छा यदयं वैकुण्ठ परपत्विति । मन्यया भधारारमकस चक्षुपा दर्शनमुपायसहसेणाऽपि न मयति । "पराचि मानि व्यतृण- स्वपम्मूरिति श्रुतेप । पहिः स्थितोऽनी पदार्यों योग्य एव गृपते नापोग्यः । न हि योगिनो- अपि चनुपा आकाशं पश्यन्ति । सामाधानमप्यर्वापदार्येषु न अक्षरेऽतिया। ननु मीनि- तेऽपि कपमेयम्। । तपस न्यायाय भगवन्यक्तित्वेन तुत्यत्तान् । तत्राद्ध-अनुभागोऽप- मिति । न केवलं मनीपपा शक्तिनुत्यत्वादिदं कार्य किन्नु तसा मनुमाः । समां नदीनां सीस. मागीम.म. प.ए.प. ।

·श्रीसुबोधिनी। [२ स्कं. ९७.२३ श्लो. मध्ये इच्छाशक्तिमत्कृष्टा । सर्वमूलत्वात् । अन्यास्तु तरसाध्याः । अतस्तस्सा एवाऽयमनुमायो मम लोकस्य वैकुण्ठसाऽवलोकनं दर्शनम् । नन्वेवं सति तपो व्यर्थ खात् । तथा सति पूर्वमेव कथं न दर्शनं लोकस्य । अत इच्छोत्पादकत्वेन साक्षाद्दर्शनहेतुलेन या तपोऽवश्यं वक्तव्यमित्याश- आयाऽऽह-यदुपश्रुत्येति । तपो हि मयैवोपदिष्टं । यतस्तपतपेति मद्वाक्यं श्रुत्वा । रहसि एकान्ते । उभयत्रैतद्विशेषणम् । परमं तपश्चकर्थ । पूर्वत्र विशेषणत्वे एकान्तवचनत्वात्तत्कथनं विश्वासाय । उत्तरन तु गुप्ततयैव तपःकरणं कीर्तनेग क्षरणशङ्गाभावाय । परममिति खरूपतः फलतबोत्कृ- टम् । इदमपि मनी पितानुमावरूपम् ॥ २१ ॥ नन्वेवं सति मनीपा अप्रयोजिका तपसः कृतत्वादित्याशयाऽऽह- प्रत्यादिष्टं मया तत्र त्वयि कर्मविमोहिते। तपो मे हृदयं साक्षादात्माऽहं तपसोऽनघ ॥ २२ ॥ प्रत्यादिष्टमिति । कर्मणा विमोहितः कर्मविमोहितः । सृष्टीच्छया व्याप्तो ब्रह्मा प्रयोजन- सन्देहेन विमोहितः किं स्वार्थ परार्थ वा कर्त्तव्यमिति । तदा कर्मजनितमोहन्यावृत्त्यर्थं तर उपदिष्टं न तु कार्यार्थम् । कार्यविलम्बस्तु मोहाभावार्थः । एवं तपःप्रयोजनमुक्त्वा तपःस्वरूपमाह-तपो में लदयमिति । यथा भगवान् पढ्नुणस्तथा तपोऽपि पाल्गुणम् । तथा सति सस्य पढ्गुणत्वे ज्ञाते तपसैव कार्य मविष्यति किं भगवतेत्याशका निवृत्ता भविष्यति । तपसः पङ्गुणानाह । तपो मे हृदयमन्तरगा शक्तिः । हृदयमेव वा । साक्षादिति उपचार निवृत्तिः । “यस्य ज्ञानमयं तप" इति श्रुतेः । ज्ञानात्मकत्वं हृदयस्यैव । मद्धृदयत्वं तस्वैश्वर्यम् । किच । अहमेव तस्यामा । मदात्मकत्वं तस्य वीर्यम् । यद्यपि भगवान् सर्वस्याऽऽत्मा तथापि न स्वरूपात्मत्वमा विवक्षितं किन्तु कार्यात्मत्वम् । ततश्च यत्किचिदहं कर्तुं शक्तस्तत्सर्व तपसाऽपि भवति । अतोऽवतारवद्रूपान्तर तप इत्यर्थः ॥ २२॥ ननु तथापि न भगवत्तुल्यता तपसो जगदकर्तृलादित्याशमा उत्पत्तिस्थितिप्रलयकर्तृत्वं तस्सा- ऽह-सृजामीति । पिभर्मि तपसा विश्वमित्यन्तैन । सृजामि तपसैवेदं प्रसामि तपसा पुनः । विभर्मि तपसा विश्व वीर्य मे दुःसहं तपः ॥ २३ ॥ यद्यपि करणत्वं सृष्टयादौ, तथापि "खव्यापारे हि कर्तृत्वं सर्वत्रैवाऽस्ति कारक", इति न्यायेन कर्तृत्वमपि । एवं सरूपगुणकार्याणि तस्य निरूपितानि । तथा सति भगवतस्तस्स वा चैयर्थ्य- माशयाऽऽह-वीर्यमिति । तपस्तु मम पराक्रमो धर्मरूपः । न हि कार्यसाधकधर्मेण धर्मी धों याऽन्यथासिद्धो भवति । आनयस्य प्रयोजकस्य चाऽवश्यमपेक्षणात् । अतस्तपसो मद्रूपत्वापूर्वमपि मया स्वस्वरूपगेयोपदिष्टम् । पामेतावान्विशेषः । किधिन्मम खरूप क्रिययाऽभिव्यज्यते किषि- ज्ज्ञानेनेति । तपस्तु कियया । तस्मायचपसा जायते मटुपदिऐन तन्मयैव जायत इति वैलक्षण्यार्थ नानीवाऽऽग्रहः कर्तव्यः ।। २३ ।। माया लेकरयेविगविशेष वैशाग्नेति य, ३मवारमई तस्वैति ग.

·२ स्कं. ९ अ. २८ श्लो.] श्रीमहल्लभाचार्यचरणविरचिता । १५९ एवं सोपपत्तिकवरमार्थनायामाज्ञप्तो ब्रह्मा आज्ञापने प्रतीत दोपं परिहत्य वरं प्रार्थयते-भगवन् सर्वभूतानामित्यादिः पञ्चभिः । ब्रह्मोवाच । भगवन् सर्वभूतानामध्यक्षोऽवस्थितो गुहाम् । वेद ह्यप्रतिरुद्धेन प्रज्ञानेन चिकीर्पितम् ॥ २४ ॥ तथापि नाथमानस्य नाथ नाथय नाथितम् । परावरे यथा रूपे जानीयां ते वरूपिणः॥ २५॥ यथाऽऽरममायायोगेन नानाशक्त्युपबंहितम् । विल्लुम्पन् विसृजन् गृह्णन् विभ्रदात्मानमात्मना ॥ २६ ॥ कीडस्यमोघसङ्कल्प ऊर्णनाभिर्यथोर्गुते । तथा तद्विपयां धेहि मनीयां मयि माधव ॥ २७ ॥ भगवच्छिक्षितमहं करवाणि ह्यतन्द्रितः । नेहमानः प्रजासर्ग वध्येयं यदनुग्रहात् ॥ २८ ॥ चत्वारोऽाः प्रार्थनीयाः । दोपपरिहारार्थ चाऽऽद्यः । तमाह- हे भगवन् । पूर्व सहसा भगवदर्श नेनाऽऽगतसाध्वसोऽसमर्थो जातः । इदानी भगवद्वास्येन सर्शन च सावधानः सोपपत्तिकं वदति- भगवनिति सम्बोधनं खरूपपरिज्ञापकम् । त्वं हि सर्वान्तरात्मा सर्वेषां हृदयं जानासि । अतो यन्ममाऽभिप्रेतं तत्तव ज्ञातमेव । तथा च ज्ञातृज्ञापनं पिष्टपेपः । तथापि याचितमेव देयमिति यदि । अथवा । न ज्ञायतेऽस्य तत्त्वं किमित्येवमाह गगवानिति । तस्मिन्नपि पक्षे भगवदाज्ञा कर्तव्येति प्रार्थनमावश्यकम् । तद्वक्ष्यति-तथापीति । सर्वभूतानामध्यक्षः । सर्वकार्येषु प्रेरको निया- मको वा । यथा लोके कर्माध्यक्षस्त्रथा भगवान् सर्वाध्यक्षः । अनेन भगवदानाव्यतिरेकेण न कस्याऽपि कोऽपि धर्मोऽन्तर्वहिर्वोत्पद्यते । अतः कामनाऽप्युसना त्वयैवोत्पादितेति तत्पूर्णमपि त्वयैव कर्तव्यमिति ग मम भारः । खपूनान् हि सर्व एव पुष्णन्ति । किन । गुहामयस्थितः हृदया- काशमपिठाय स्थितः । अतः सर्व तव विदितम् । किश । चिकीर्पितमपि मवान् वेद । यतो- ऽप्रतिरुद्धेन कालादिभिः प्रतिरोधो यस ज्ञानस्य नास्ति । कार्ययोधने उत्पत्ती या प्रत्यासत्त्यर्थ वा केना- ऽप्यंशेन प्रतिरोधो नास्ति । अतो ज्ञातत्वात् ज्ञानोत्पत्तिस्थान एव विद्यमानत्यादिच्छायाधीलाद- कलागयता न प्रष्टव्यं न या वक्तव्यं तथापि तपाऽऽज्ञापरिपालनार्य कथयिप्यामीलाह-तथा- पीति । परमेकमेव प्रार्थ्यते । याचितं देयं न तु युगमयुक्तं वेति विचारणीयम् । तदाह--- नाथितं नाधयेति । "ना" याञापाम् । अतो नापितं याचितम् । नाश्य प्रयन्छ । अवश्य दाने हेतुः-हे नाथेति । सामी हि सेवकेभ्यः प्रयन्न्येव । अनन्यंगतिकवानेपाम् । एवं प्रार्थ- पित्त्या प्रयमं दूपं प्रार्थयते-परायरे यधारूपे इति । ममाऽयं महान् सन्देहः कम्पकोऽपर योदयवामिविर, - ·श्रीसुबोधिनी। [२ स्कं. ९ अ. २८ श्लो. इति । किंवा तव पुरुषोत्तमरूप किंवेदं परिदृश्यमानमिति । एते परावरे रूपे । पुरुषोत्तमाक्षररूप आविर्भूतानाविभूतरूपे अवतारावतारिरूपे वा यया जानीयां तथा वरो देयः । नन्वेतानि रूपाणि वेद एवं प्रसिद्धानि वेदानुसन्धानादेव ज्ञातव्यानि किमिति वरत्वेन प्रार्यते तत्राऽऽह- ते त्वरूपिण इति । तुशब्दा पक्षं व्यावर्त्तयति । न तद्रामस्तीश्वरे यन्न वेदे श्रुतमस्तीत्सेकसेवरस्य सर्वाणि रूपाणि वेदे प्रतिपाद्यन्ते । अन्ये वीर्यादयः पञ्च । मगवांश्चानुक्त एव तिष्ठति । तस्मादे- तानि पडपि न पृच्छयन्ते साम्प्रतम् । किंछ । मूलरूपस्य धर्माकारेणाऽप्यजातस्य यत्सरं रूप, यदा सर्वरूपेण जातस्य पश्चाजायमानमवरं रूपं ते ज्ञातुं प्रार्थयामीत्यर्थः । अनेनाऽऽयन्तरूपपरिज्ञानं भवति । तथा च सत्येतावत्कर्तव्यमिति ज्ञातं स्यात् । तच्च ज्ञानं कर्माहमिति प्रसिद्धम् । एवमाद्यन्त- रूपज्ञानं प्रार्थयित्वा मध्यस्थानि सर्वाण्येव रूपाणि ज्ञातुं प्रार्थयते । तथा सति तत्तदुपयोगार्थ सृष्टि- करणं सुगम स्यात् । सृष्टिज्ञानं तु पूर्वमेव वर्चत इति न तत्त्रार्थयते । सिसक्षायां वा प्रार्थयिष्यते अंशभेदेन । यथा आत्मनः खस पुरुषोचमस माया कार्यकारणरूपिण्यनन्ता । तस्याः सर्वतो योगेन तस्याग्निगुणत्वात्तत्तसम्बन्धेन नानामावगुत्पत्त्यादिरूपं शक्त्यादिरूपं च तेनोपहितमात्मानं विसृजन् विशेषेण कुर्वन् । गृहन् निमत् । यात्मानमेव गृहनुत्पन्नमात्मसात्कुर्वन् । विनत् आत्मानमेवो- त्पन्न माररूपं खयमेव धारयन् । यदा पुनर्भारं वोढुं नेच्छति तदा विशेषेण लम्पन् स्वयमेव कर्तृ- कर्मकरणरूपः क्रीडसि । तया क्रीडाज्ञानं ममाऽस्त्विति प्रार्थना । तथा सति कृतिः सुगमा भवति । मनु भगवानेव यदि सर्वं करोति तदा ब्रह्मणा किं कर्चव्यमित्याशमाह–अमोघसङ्कल्प इति। अमोपः सकल्पो यस्य । सङ्कल्पमानेणैव भगवान् करोति । कृत्या तु मया कारयतीत्यर्थः । नन्वेक एक कथमनेकानि रूपाणि करोत्सतो ग्रहादिरूपाणि स करोतीति मन्तव्यमिलाशयाऽऽह दृष्टान्न- ऊर्णनामिरिति । पयोर्गनामिः साधनान्तरनिरपेक्षः खरूपमूतवोर्णया क्रीडति ऊर्णामे- वोत्सादयति स्थापयति मक्षयति च । तथा भगवानप्यात्मानं करोति । कृतिमात्रे दृष्टान्तः । स्वरूप स्वज्ञातमेर । दृष्टान्ते तु अर्णारूपमेव सृज्यादिभारं प्रामोति न तूर्णनाभिः । आश्रय चापेक्षते । दुष्टत्वं चोत्रादितस्य गवति । अतस्तस्य स्वरूपं ज्ञातव्यम् । अन्यानपेक्षतामा दृष्टान्तः । नाऽपि तस्य सर्वानपेक्षता । देशादीनामपेक्षितत्वात् । अतो दृष्टान्तमात्रेण ज्ञान न भवतीनि भवानेव तत्सम्पादयत्तिति प्रार्थयते तथा तद्विपयां घेहीति । भगवान्करो- तीत्सरियादम् । श्रुतिरपि कृतिमेवाऽऽह नतु वरूपम् । अतस्त्वमेप तां मनीपा पुद्धि घेहि मपि सापय । न तूपदेशेन तसिद्धिरिति भावः । मदुक्तं पित्रा भवता कर्तव्यमेवेति सम्योपयति- माघवेति । यया लक्ष्मीपतियक्ति करोति तथा पुत्रोक्त कम्पमिति । एवं ज्ञाने वरद्वयं प्रार्थित निरूप क्रियापागपि यरद्वयं प्रार्ययते शिक्षा गर्वामा छ । तन प्रपमं शिक्षामाह--भगय- शिक्षितमिनि । मावता अहं शिक्षणीयः एवंप्रकारेण मट्टि फुर्षिति । शिक्षा नाग पोधिका मिया पिपान्तरप्युदामेनाऽभीष्टपिपपपरा । तम्पाः का शिक्षकः । शिक्षितस्त्वाश्रयः । तत्र कियाया गुमनाया थपि कर्मलेन विक्षितायाः कर्ममा परित्यज्य बामपमायमेवाज्यलम्पते अय गिया । सम्मावानया फर्ममापविलम्पते । पठने शिक्षितो देपदचो लिसने शिक्षित इनि । प्रकृने तु प्रियायाः फर्मतेनैव विधिनसावरिपय एपाध्ययनां प्रातः । न तु तदारयो प्रधा। राष ब.ए. मेखि. सिपाय 1. भारती , (HTER, ·२ स्कं. ९ अ, २९ श्लो.] श्रीमहालमाचार्यचरणविरचिता। विषयो जगद्रपः । तथा सति तस्मिन् जगति यथा शिक्षोचिता तथा कुर्वित्यर्थः । पश्चात्तथा शिक्षा प्राप्य यथोचितं मया कर्तव्यम् । यया फलकादावविवालकशिक्षायां गुर्वादिरेव प्रथमतोऽक्षराणि लिखति तदुपर्येव वालकस्तथाऽङ्गुलिचालनं करोति । हस्ते धृत्वाऽगुलिंचालनं गुरोः प्रयासाधि- क्यजनकं भवति । फलके तु सुगमम् । संस्कारेण हृदये तदुल्लेखापेक्षया जगत्येव तदुल्लेखनं सुगमं ममाऽपि हितकरम् । अद्यापि मानेन पदार्थक_रो न यध्यन्ते । नया अहमपि भगवता येन प्रकारेण निष्पादितं जगत्तेनैव प्रकारेण स्वक्रियामपि तत्र सम्पादयिष्याम्यग्ने शिक्षार्थम् । नन्वेवं करणे आलस्यं भवति, ज्ञात्वा करणे खनालस्यमत आह–अतन्द्रित इति । तन्द्रामग्रास एवाऽहं करिष्यामि । युतोऽयमर्थः । मगवता शिक्षिते न कस्यचित्तन्द्रा मवति । ननु किमित्येवं प्रार्थ्यते ? तनाह नेहमान इति । प्रजासर्गमीहमानो निष्पादनार्थ व्यापृतः यस्य शिक्षणस भगवतो वा अनुग्रहान्न यध्येयम् । अन्ययाकरणादेव पन्धः । वैषम्यनैपुण्ये प्रजासर्गे मगरतस्ततो यन्धः । शिक्षायां तु नाऽस्य वैषम्यं न नैघृण्यम् ॥ २४ ॥ २५ ॥ २६ ॥ २७ ॥ २८ ॥ एवं क्रियायां शिक्षा प्रार्थयित्वा तयाकरणे यो दोपस्वदभावं च प्रार्थयते- यावत्सखा सख्युरिवेश ते कृतः प्रजा विसर्गे विभजामि भोजनम् । अविक्लवस्ते .परिकर्मणि स्थितो मा मे समुन्नद्धमदोऽजमानिनः ॥ २९ ॥ यावत्सखेति । सखा सख्युर्यावत्करोति तथा भगवान्मां कृतवान् । मम पुरस्कार वा । किमतो यद्येवं तत्राऽऽह-प्रजाविसर्गे विमजामि भोजनमिति । यदा सख्युः स्वसाम्य- मापादयति सखायं स्वसमानं करोति । वस्तुतश्चिदानन्दयोः समानता । तत्र मगवानानन्दो नशा चिद्रपः । एवं वस्तुतः सख्येऽपि कियाज्ञानशक्ती भगवत्येव सिद्ध इति । इदानी भगवान् किया. ज्ञानादिमिः स्वसमानं कृतवान् । तदा सर्वशक्तिसम्पन्नो विविधसर्गे प्रजाः विमजामि । सत्त्वरज- स्तमोगुणमेदेन, ऐश्वर्यादिधर्मेयु उच्चावचभेदेन, धर्मादिपुरुषार्थोपयोगिमेदेन च प्रजा विमजामि । तेषां भोजनं भोग्यवस्तूंनि च विमजामि । प्रजासृष्टिसमय एव या तेषां मोजनं विमजामि । यमप्यत्र तया ते त्वया कृत इति नास्ति तथापि अर्थात् यावत्सखा सख्युरित्युक्ते करोतीति प्राप्यते । तया इवेति पदेनाऽपि तावत्प्राप्यते । अतो न न्यूनवा । केचित्तु यावद्विभजामीति योजयन्ति तावन्मदो मा समुन्नद्ध इति सम्बन्धं च बदन्ति । तत्रापि तावदित्यध्याहारस्तुल्यः । काठावच्छेदेन च मदा- भावप्रार्थनाऽयुक्ता । ततोऽपि किमत आह । ते परिकर्मणि अविक्लवश्व स्थितः स्वत्सेवारूपे आज्ञा- रूसे वा कर्मणि स्थितः । एवमेते नपः पदार्थाः । सस्येन तच्छक्तिलामः । प्रजादिरिमागसाम- र्थ्यम् । तप सेवायां चाऽविक्लवः अवैष्तव्यम् एतत्रयं यद्यपि गुणभूतं वयापि माशस तुम्छत्वा. दोपरूपं मवति । अतन्निमिदोपरजमानिनः अहं न कस्माातोऽतोज्ज एवाइमिति । भगवत्स- काशात्प्राप्ता एते गुणा दूरे । भगवतः सकाशात्वस जन्माऽपि न मन्यते । तास सम्यगुन्नदो मदो भवति । स मे मा भवत्विति प्रार्थना ॥ २९ ॥ । परिरमो दी २, ५ एस्मेति प. ब पास वेति प्र.नचेति प. ३ वहाबी.सु. भकोदिस. २१ ·श्रीसुबोधिनी। [२.९ अ३२ श्लो. एवं परावरज्ञानं, क्रीडाज्ञानं, शिक्षा, गर्वाभावश्चेति चत्वारः प्रार्थिताः । तम क्रमाज्ञानद्वये श्लोकद्वयम् । शिक्षायां चतुःश्लोकी । अनेनैव गर्वागाव इसन्तिमः श्लोकः । एवं सप्तभिः श्लोकैध- तुर्णामुत्तरं भवति । तत्र प्रथमं ज्ञानद्वये उत्तरमाह- श्रीभगवानुवाच- ज्ञानं परमगुयं मे यद्विज्ञानसमन्वितम् । सरहस्यं तदङ्गं च गृहाण गदितं मया ॥३०॥ ज्ञानमिति । मे पुरुषोत्तमस्य यज्ज्ञानं, तत्परमगुह्यं वक्तव्यं न भवति । पादृशं मां पश्यसि ताश एवाऽहं पुरुषोत्तमः । इदमेव ममाऽऽदिरूपं अन्तिम रूपं च । इदं मदन्यः कोऽपि न जानाति । अतो मयैव गदितं सामान्यतो निरूपितं त्वं गृहाण । भगवद्गुद्धौ सिद्ध भगवद्गुणज्ञाना- बताररूपं भगवज्ञानं गृहाणेत्यर्थः । भगवतो हि ज्ञानं गदितमपि कृपाव्यतिरेकेण न प्राप्यत इति सिद्धवत्कारेण दददाह-गृहाणेति । उपदेशपूर्वकं ब्रह्मणे ज्ञानं दत्तवानित्यर्थः । तस्य ज्ञानस परिकरमाह-यद्विज्ञानसमन्वितमिति । विविधं ज्ञानं विज्ञानम् । अस्याऽनुभवस्य जातवा- दस्यैव ज्ञानरूपत्वाद्विज्ञानं नाऽनुभवः किन्तु अखिलसात्त्वतां पतिमित्यादि पतिचतुएयज्ञानं विज्ञानं तेग समन्वितं ज्ञानम् । तस्स रहसं सुनन्दनन्दादिवेष्टितत्वम् । भक्तिरिति यावत् । तस्साचं "भृत्यप्रसादाभिमुखमि"त्यादिमिनिरूपितानि प्रसादादीनि । चकारस्त्वनुक्तसर्वसमुच्चयार्थः। किं बहुना । यत्किञ्चित्वया वैकुण्ठे दृष्टं तस्य सर्वस्य ज्ञानं तव मवतिसर्थः ॥ ३० ॥ द्वितीयं ज्ञानमाह-- यावानहं यथाभावो यद्रूपगुणकर्मकः । तथैव तत्त्वविज्ञानमस्तु ते मदनुग्रहात् ॥ ३१ ॥ यायानहमिति । प्रमाणतो यावानहं परिमाणतोऽपि । यथाभावः यादृशो मम कारणभूतो भावः सर्वकार्यकरणाय सर्वशक्तिरूपः । यावन्ति रूपाणि गुणाः कर्माणि च यस्स । यानि वा गुणादीनि । एतदपि पूर्ववत् । तदाह-तथैव ते मदनुग्रहातत्त्वविज्ञानमस्तु । तत्वतो विशेषेण ज्ञानं सर्वेषां यायाय तव स्फुरवित्यर्थः ।। ३१ ।। एवं ज्ञानद्वयं निरूपयितुमशक्यत्वाग्निरूपणे या प्रचणो हृदये स्फुरणासम्भवात् स्वयमेव दत्त्वा शिक्षार्थ चतुःश्लोकीमाद- अहमेवाऽऽसमेवाऽये नाऽन्यद्यत्सदसरपरम् । पश्चादहं यदेतच्च योऽयशिष्येत सोऽस्म्यहम् ॥ ३२ ॥ आहमेपाऽऽसमेवाऽन इति । यापं मगवान जगत्करोति तन्क्षिायां प्रार्थितम् | तमा- उन्ह । अमेय सद्रपो जाता नाऽन्यदिति । अन्ययामानं च मन्मायेति । अहे देदादी मध्ये जीय. । गोरी. भगवपि राग. सदिग्यानिशी त.म. गाती ·२ स्कं. ९ अ. ३२ श्लो.] श्रीमदल्लभाचार्यचरणविरचिता। प्रतीतिश्च घटादावाकाशप्रतीतिवत् । आधाराधेयभावो बाह्याभ्यन्तरभेदहेतुश्चाऽहमेवेति । सरूपतो मूलभूतं जगत् । प्रतीतितो मायारूप अनुप्रवेशको जीवे इति सर्व जगत्सर्वप्रकारेणाहमेवेति ज्ञात्वा खखरूपमपि तथा ज्ञातव्यम् । इयमेव शिक्षा । एवं मद्रपो मूला मद्रपं चेजगत्करोति तदा गर्यो न भवतीति तद्धेतुमूतो मोहोऽपि न भवतीति पञ्चश्लोकानामर्थः । तत्र सर्व जगत्कयं भगवानित्याका- झायां तजानिति हेतुं विस्तरेण वदति । सृष्टेः पूर्व वहमेव । "एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः।" “वासुदेवो वा इदमग्र आसीन ब्रह्मा न च शङ्कर" इति श्रुतेः सृष्टेः पूर्वमहमेव । किश्च । मनोऽपि पूर्वमिति नाऽऽशकनीयम् । यया जगतः पूर्वमहं मचोऽपि पूर्वमन्यदिति तदैवं भवेत् यदि कदाचिदप्यहं नाऽऽसम् । तत्तु मम न सम्भवति । सद्रूपेणैव निरूपणात् । “सदेव सौम्येदमन आसीदेकमेवाद्वितीयमि"ति श्रुतेरासमेव । अग्रे सृष्टेः पूर्वम् । “असद्वा इदमग्र आसीत्ततो वै सदजायते"त्यादीनां पश्चात् प्रतीयमानजगतः पूर्वमेतादृशरूपेणाऽनवस्थितत्वप्रतिपादकत्वात् । अन्यथा बसतः सत्तायोपकत्वे विरोधः। "नाऽसतो विद्यते भाव" इति वाक्यात् । “नाऽसदासीनो सदासीत्तदानीमि"त्यादेस्तु स्थूलसूक्ष्म- कार्यपरत्वम् । “आपो वा इदमग्रे सलिलमासीदिति त्ववान्तरकल्पामिप्रायेण । आपो नाना- विधानि जलानि इदं तत्कार्य च जगत्सर्व सलिलं प्रलयोदकरूपमेवाऽऽसीदित्यर्थः । “अव्यक्ता- दीनि भूतानी"ति तु अव्यक्तरूपं ब्रह्मैव । लीनत्वकल्पकस्य पश्यादेव सिद्धेः पश्चादेव पूर्वलीनत्वं सिध्यति । न पूर्वम् । अनेन "प्रकृति पुरुपं चे"त्यपि निरस्तम् । मतान्तरत्वात् । “आसी- ज्ज्ञानमयो ह्यर्थ' इति वाक्यविरोधाच । "तम आसीदिति तमोऽपि ब्रह्मैव । सर्वतः सुप्तत्वेन साम्यात् । न प्रकृतिः। “किमावरीवः कुहकस्य शर्मन्निति कार्याश्रयप्रयोजनामावात् तस्याः कायकोन्नयस्वरूपाया अभावात् । एवमन्यान्यपि वाक्यानि तत्तद्भावप्रकारेण योधयन्ति पूर्वमेकरूपे भगवति न वाधकानि भवन्ति । अत एव श्रुतिसिद्धवादन्यानि तत्काले निषेधति-नाऽन्यदिति । सदसतोः श्रुतौ पूर्वसिद्धत्वेऽपि न तयोरन्यत्यम् । तदाह-सदसदिति । सन्छन्देनाऽसन्छम्देन . च ब्रौवोच्यत इत्यर्थः । “योऽस्मात्परमात्पर" इति परशब्देनापि न कालादिरुच्यते । किन्त्व- हमेव । तस्मात्पूर्वमहमेवेति सिद्धम् । अमावास्वन्मते तिरोभावातिरिक्ता न भवन्तीति तस्य च भग- वच्छक्तित्वात् "पूर्ववढे"ति न्यायेन शक्तिधर्माणामपि तदोद्तत्वाभावेन कालस्याऽपि निरूपण- समय एव तथावचनात्प्रकृतितुल्यत्वेन भगवानेक एव सिद्ध इत्सविवादम् । किश्च । ययादहं । सर्व- भवनसमर्यास्वरूपादेव चेष्टावत्रादुर्भावः कालस्य पश्चागुणरूपेण शक्तिरूपेण च पश्चात्कार्यरूपेण । "स आत्मानः स्वयमकुरुने"ति श्रुतेः । असतः सत्तानहीकाराच । यदेतदिति परिदृश्यमानं सर्वम् । चकारादपरिदृश्यमानमप्रसिद्धं च । अनेन जीवा अपि समुहीताः । त्वमेतचेति पाठे जीवजडात्मकं सर्वमहमेवेत्यर्थः । अयं मुख्यो ब्रह्मवादः । ननु पदार्थविरोधे शन्दो न प्रमाणम् । भगवांश्च सर्वदोपरहितः । विकारादयश्य दोपाः । सर्वशन्दे सोचाभावादुपदेश्याभारः भागो. च्छेदछ । प्रपोजनामावात् हिताकरणादिदोपप्रसक्तिः । पुरुषोत्तमलामानश्च । तस्मादनेकदोषदुष्ट- स्वाद्रह्मवादोऽनुपपन्न इति चेन्मैत्रम् । प्रत्यक्षादृष्टविषये पदार्थाः श्रुतियोधिताः । परस्परं विरुदास्ते नैकशेष भजन्ति हि। उभयोर्वेदिकत्वेन कः स्यादन नियामकःपिचार- इमपान्तरेलिकप. २. भेदे हेनुरिति ८. ग. ३ जीवस्पमिनिस., जतानी स.ग. ५ नैलि प. पायाः भावादिति स. सोनम चेति स.ग. मुश्य इस स.

·१६४ श्रीसुबोधिनी । [२ स्कं.९.३३ श्लो. काणांबुद्विस्तु सोपजीव्या श्रुतेः सदा। क्रियाविद्यापरत्वे तु विकल्पेनकवाक्यता। दुष्टोऽप्याश्रीयते पक्षो विकल्पाख्यः श्रुतेबलात् । तथैव भगवद्रूपं यथा हस्तादयः पृथक् । यथा सर्वाविरोधः स्यात्तथैवाऽत्र विचारणम्। सर्वरूपसमर्थत्वमतो ब्रमणि गीयते । अन्यथा प्रतिभानं यदुञ्चनीचादिभेदतः । तद्भानं तस्य कर्ता च हरिरेव तथाविधः। यत्किञ्चिपर्ण त्वत्र दृष्यं चाऽपि हरिः स्वयम् । विरुद्धपक्षाः सर्वेऽपि सर्वमत्रैव शोभते । योऽवशिष्येत सोऽस्म्यहमिति । उद्भूतस्य सर्वस तिरोभावनापणे यत्तिरोमूतं न भवति, तिरोभावस्तदाश्रयो वा, अंशभेदेन वा तदप्यहमस्मीत्यनेन सर्वा एव क्रियास्त- द्विषयश्चाऽहमिति ज्ञापयति ॥ ३२ ॥ एवं तजलानिति हेतुं विविच्य सर्वमात्मैवेति प्रमेयं विनिश्वित्य प्रमाणवैयर्थ्यमाशय प्रवृत्तिसको- चपरत्वात् गुणदोपविषयत्वात् सोऽप्येका भगवल्लीलेति मायां निरूपयति- ऋतेऽर्थ यत्प्रतीयेत न प्रतीयेत चाऽऽत्मनि । तद्विद्यादात्मनो मायां यथाऽभासो यथा तमः ॥ ३३ ॥ ऋतेऽर्थमिति । यद्वस्तु स्वरूपे अन्यथा प्रतिभासते तत् आत्मनां जीवानां व्यामोहिका या माया पूर्व निरूपिता तस्याः कार्यम् । सा हि जीवं व्यामोहयित्वा तत्सम्बन्धिनमन्तःकरणबुझ्यादिकमपि च्यामोहयति । तया व्यामोहिता बुद्धिः पदार्यानन्यथा मन्यते । न तु पदार्था अन्यथा भवन्ति । बुद्ध्यर्थमेव हि प्रमाणानि साधनानि च । कानिचिगुद्धिजनितदोपनिवर्तकानि । कानिचिद्गुणा- धायकानि । माया च द्विधा भ्रमं जनयति । विद्यमानं न प्रकाशयति । अविद्यमानं च प्रकाश- यति देशकालव्यत्यासेन । तदाह-अर्थमृते यत्पतीयेत न प्रतीयेत च । अर्थादर्थः । अर्थों न प्रतीयते । अर्थमृते प्रतीयत इति । तस्मात्पदार्थानां याथात्म्यज्ञापनार्थं प्रमाणमित्युक्तं भवति । ननु यस्त्वेव कुतो न तथास्तु । कैश्चिद्वादिभिर्जगतो मायिकत्वस्वीकाररदिति चेत् । गवेदेतदेवं यदि विचारे पर्यवस्सति । प्रमाणभूती वेदः “सर्व खल्विदं ब्रमै"त्याइ । ब्रह्मविदां प्रतीतिरपि तथा ! प्रान्तप्रतीतेस्तु नाऽर्थेनियामकत्वम् । अन्यथा भ्रमदृष्टया गृहीतं जगद्धरूपगेव स्यात् । अतो विषय विषयता काचित्स्वीकर्तच्या यया दृष्टिः सविपया भवति । अन्यथा पदार्शनां स्थिरला. अमदृष्टिनिविषया स्यात् । अतोऽन्यत्रैव सिद्धप्रनिर्मायया पुरःस्थिते विषये समानीयते । दृष्टयनुरोधि- खात्तसाः । अतो ययाऽधिकार जीयरप्टिं पुरस्कृत्य व्यामोहिकया मायया व्यत्यासेन पदार्थाः सम्पा- चन्ते । एवं सर्वत्र जगति सा युद्धिममं जनयति अन्यत्राऽन्यविषयता सम्पादयति । विपयता मायाजन्या । विपयो भगवान् । मायायामेव विषयतारूपं गगवतः खरूप प्रकटितमिति । तदपि न निम्बभावम् । आत्मशक्तित्यान्मायाऽपि न निःस्वभावा । चिदिलासत्वाद्धः परं तागेव व्यामोह- यति यावन प्रभावः । सा हि मगवदीयैः सबैरेय पदार्थविरुध्यते । ते हि भगवद्विषयक भानं जनयन्ति । अतो विपपताजनितं ज्ञानं ग्रान्तं विपपजनितं प्रमेति । एवं यथा जगति, आला. न्यपि तयेत्याह-चाऽस्मनीति । आत्मनि च विद्यमानं न प्रकाशपति । अविधमान प्रकाश- पनि । ननु मर्यजनीनप्रतीत्यनुरोधन अगदप्रोऽयं विपयो अधणो भिग्न एप कुतो नानीक्रियते तत्रा- मोरिलायनग १प्रमाणिनि प. जीवाशिम.

·२ क.९ अ, ३१ श्लो. श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणविरचित्ता । १६५ ऽऽह-तद्विद्यादात्मनो मायामिति । यस्मात्कारणादविधमानमेव योधयति विद्यमानं न घोषयति तस्मात्कारणानां मायामेव विद्यात् । न हि विषयधनुर्वा जडं नियतसमावमन्यथापतीति- हेतुर्मवति । तत्र दृष्टान्तमाह-यथाऽऽभासो तथा तम इति । यया द्विचन्द्राधामासो माययैव जन्यते । न तु प्रतीत्यनुरोधेन चन्द्रद्वयं करप्यते । एवं विषयताऽपि मायया जन्यते । बुद्धिस्तु चिद्विलास इति न मायाजनिता । अन्यया ब्रह्मविदोऽपि युद्धिस्तया सात् । ततश्च सर्व- विप्लवः । सा च विषयता द्विधा । आच्छादिकका । अन्यथाप्रतीतिहेतुश्वाऽपरा । सा उमयविधा- अपि माययैव जन्यते ययाऽमासः । ननु मायायाः क्रयमेवं पदार्यजनकत्वम् । व्यामोहजनकः- त्वमेन तस्याः । न च विषयातिरिक्ता विषयता क्वचिद्रुपठन्धेत्याशझाऽऽह-पथा तम इति । ययान्धकारः पदार्थस्तेजोमा जन्यते । यत्रैव तेजोऽमावस्तवैवान्धकारं जनयति माया । इयमेव व्यामोहिका । अत एव दिवामीतान्प्रति नान्धकार जनयनि । ते तु तेजोभावमेव गृहन्ति । तेषां दृष्टेः कोमलवाहलवत्तेजो दृष्टिप्रतिबन्धकं भवति । तदमावे सुखेन विषयान् गृहन्ति । अस- दादीनामपि तेजो न विषयसंस्कारकं । न वा चक्षुपः । किन्तु तेजोभावे मायया तमोजननातू सैव दृष्टया विषयीक्रियते न तु विषयः । अतस्तमोनिवृत्यर्थमेव तेजः । तथैव लोकप्रतीतिः । साच विषयता चक्षुषा गृह्यते। विपयागिन्नतया खात्मसात्कियते । परिभ्रमणे तया सिद्धेः । “यथा हि भानोगदयो नृचक्षुपामिति वाक्ये चक्षुःसम्पन्धिन एव तमसो नाशकत्वम् । न तु स्वभावत एव किश्चिचमः । अन्यया सभेनापि ज्ञाने तत्प्रतिबन्धकं स्यात् । स्पर्शेन वा तइयेत । तम इति चोपलक्षणम् । आदर्श च मुलं जनयति । न च परावृतं चक्षुर्मुखमेव गृहातीति मन्तव्यन् । तया सति दर्पणान्तरे सामामस्य प्रतीतिर्न स्यात् । न चेदमेव मुखमुभयत्र प्रतिनिम्नत इति वाच्यम् । असम्मुखदिवानामपि प्रतिनिम्वदर्शनात् । अयमेव वा आमासः । तस्मादपणे मुखजननवत्तेजो- भावेऽन्धकारजननवन्माया मोहितपुरुपयुद्धावपि विषयताद्वयं जनयतीत्यर्थः । तत्रैका ब्रह्मरूपता न प्रकाशयति । एका तु जगद्रपा विषयता । तटुमयन्यावृत्ययं सर्वाणि प्रमाणानीति मानः ॥ ३३ ॥ एवं प्रमेयं प्रमाणे च निरुप्प विपर्य निरुत्पत्ति- यथा महान्ति भूतानि भूतेपूचायचेष्यनु । प्रविष्टान्यप्रविष्टानि तथा तेपु न तेष्वहम् ॥ ३४ ॥ यथा महान्ति भूतानीति । वेदेन हि प्रकारद्वयेन पदार्थ निरुप्यन्ते-साकारो निराकारः, सादयको निरवयवः, पूर्णः परिच्छिन्न इत्यादिप्रकारेण । तदुमयमपि यया विषयो भवति तदर्थमिद- मारम्यते । अन्यपक्षो विषयता स्यात् । तया सति वेदानामंगतोयामाण्यं मरेत् । अतः सरे- दप्रामाण्यसिईये उमयविधी विषयो निरूप्यते । यया महान्ति मतानि आकाबादीनि भूतेषु पय- दिपु उच्चावचेष्वनेकरूपेषु स्थूलसूक्ष्मदीर्घहत्सवका दिमिन्नेषु कारणत्वेन प्रविष्टानि, पुनलुप्रविष्टानि भवन्ति, ततोऽप्यप्रविष्टानि मयन्ति । तथा महं सर्वन कारणभूतः सर्पवाउनुप्रविष्टोऽपि न कारमाभूतो नाउनुप्रविष्ट इत्यर्थः । तेष्विनि पुनर्वचनं वास्यद्वयनोधार्यम् । अन्यथा नकारः पूर्वशत्य एवं मध्यप्येत । कारणे हि कार्येऽनुप्रविशति । कार्य च कारणे समवेतनुत्सद्यते । अन्यया पटम्प निरा- सन्दिामिति ग. मियादिति क. ६ इल उमपेतिय -रिवानि चेति ग.ग बोधन मिति रा.

·किमतिरिच्यते । घटस्तु घटान्नाऽतिरिच्यते तथा पटः पटात् । किन्तु सद्धटादप्पतिरिच्यते पटादपि एवं सर्वत्र यत्सर्वं सत्सर्वस्मादतिरिच्यते तद्द्यैव । नन्वेकमेव अतत्वसाधकमस्तु किं द्वाभ्यासि चेन्न । अन्ययेन ग्रह्मत्वं न सिद्ध्यति । जगति जगतोऽप्यन्वयात् । यद्यपि घटादेर्व्यतिरिच्यते जा तथापि जगतो न व्यतिरिच्यते । खपुष्पादिकं तु जगतो व्यतिरिच्यते परं नाइन्वेति । सत् नगर किय । यस्सर्वत्र स्यात् । यदा सर्वदा देशकालौ यस परिच्छेदको न मवतः । तत्राप्यन्वयवाद प्यतिरिच्यते । भगवतोऽपि सत्वात्कारणस्याऽपि सत्त्वात् । अतो यस्याऽन्वयव्यतिरेको तदेव सर्वम् काम्याम् | माया अन्वयेन परिच्छिद्यते । न हि मायाविपये आमासे सदन्वयोऽस्ति । न घामास सतो न व्यतिरिच्यते खम्यैवाऽसत्त्वात् । भगांस्तु मायायामप्यस्ति । अतिरिक्तेऽपि । एवं कार्य विषये पटे सत्कारणम्, सत्कार्यम् , सदाधारः, सदधेियम् । सत्त्वेऽप्यतिरिक्तता। न हि से श्रीसुबोधिनी ! [२ कं, ९, ३५१ धारतयोत्पत्तिः स्यात् । तथा सति नोत्पद्येत । उत्सद्यमानं वा सर्वत्रोत्पधेत । यथा घटो भगव यथा शब्दः । कुम्भकारकृत्या प्राकृत एव घट उत्पद्यते । विषयतावत् । ननु मगयदपः सिद्धता शब्दोऽपि तावोष्टपुटव्यापारणोत्पद्यमानः सर्वत्रैव श्रोत्रपूत्पद्यते । एवं निराधारः पटोऽपि भवेत तथा सति तन्वाधारतयोत्सन्ने पटे यदि तन्तको न प्रविशेयुस्तदा पटे तन्तुप्रतीतिर्न सात् । जायमा चा भ्रान्ता स्यात् । अवाधितत्वाच न प्रान्ता । शुष्का तु युक्तिः कापि पदमलममाना खयमेव मार भवति । अत एकस्यैवाऽऽधारत्वमाधेयत्वं च कारणकाले कार्यकाले च व्यवस्थितं भवति ।। महाभूतेषु अयम् आधारस्वं, आधेयत्वं, विशेपत आधेयत्वमिति । तदाह-प्रविष्टान्यायिक मीति । अथवा । महाभूतेषु पञ्चधा कारणत्वेन पूर्वमेव तत्र विद्यमानत्वेन महामूतत्वेन चेत्याने मेधा ! कारणप्रवेशवप्रवेशत्वेन पृथक्प्रवेशत्वेन च प्रवेश द्वेषा । तया तेष्विति पञ्चधाऽपि । तेष्विति पुनः पञ्चषा । एवं भगवति दशधा भवति । तथा सति सर्वत्र जगति भगवान् दशविपर लायुक्तो दशधा ज्ञातव्यः ॥ ३४ ॥ एवं प्रमेयं प्रमाणं विषयं च निरूप्य निरूप्यान्तरशङ्का वारयन् विष्वप्युपपत्तिं वदति-- एतावदेव जिज्ञास्यं तत्त्वजिज्ञासुनाऽऽत्मनः । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यत्स्यात्सर्वत्र सर्वदा ॥ ३५ ॥ एतावदेव जिज्ञास्यमिति । निरूपणं तु जिज्ञासानुरोधेन । जिज्ञासा तु त्रिष्वेव न तु शार न्तरवत् पोडशधा । तस्यात्मोपयोगाभावात् । आत्मार्थमेव हि जिज्ञास्यम् । तदाह-तत्वा ज्ञासुनाऽऽत्मन इति । प्रमेयं ज्ञानम्, प्रमाणं वैराग्यम् , विपयो दशविधलीलामक्तिः । आल्य स्वेतावदेवोपयुज्यते । अन्यत्त देहायर्थम् । एवं निरूप्याऽऽन्तर निराकृत्य निष्वप्युपपतिमाह अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यत्स्यात्सर्वत्र सर्वदेति । अन्वयव्यतिरेकाम्यामित्युपपत्तिः । या यादि अयमुद्देश्यम् । तत्र सबै भगवान् कयमित्याकाद्वायामन्वयव्यतिरेकाम्यामिति । सर्वत्र मग तोऽन्वयोऽस्ति । घटः सन् पटः सन् भासत इति प्रियमिति च सर्वत्रैवैकस्याऽन्वयः । अन्य एकशम्दानुवृत्तिः प्रतीत्यनुवृत्तिर्वा न स्यात् । विशेषणाऽतिरिच्यत इति व्यतिरेका । पद्यादि परः । तदा मृदयायामपि पER HAIR मायें सर्वदा म ·२ रू.९ अ. ३७ श्लो.] श्रीमदृष्टभाचार्यचरणविरचिता । १६७ भगवानन्वेति । पञ्चपा चै व्यतिरिच्यते । घटो हि पटादियो व्यतिरिच्यते । कारणादपि व्यति- रिच्यते । घटान्तरादपि व्यतिरिच्यते । आविर्मायाचिरोमावान व्यतिरिच्यते । घटस धाविर्भाव- तिरोभावश्च । अत एकस्मिन्घटे आविर्मावतिरोमावाम्यां दशया मगवानस्ति । एवं सर्वत्र दश- लीलायुक्तो भगवान् । अनेन सरूपं मगवान् । देशप्रतीतिस्तु माथिको । कालपतीतिस्तु लीलया। एवं देशकालवस्त्वपरिच्छिन्नं देशकास्वसुरूपं चाऽहमेवेति । एतावदेव जिज्ञास्यम् । इदमेवोपपत्या विचारितम् । उत्पत्या च । "पुरुष एवेदः सर्वम्" "वितस्तिमधितिष्ठतीति । उदेशे च"न यतोऽस्ति किश्चित्" "प्रादेशमानं पुरुपं वसन्तमिति च । एवं भगवतो ब्रह्मणः शिक्षा निरूपिता । महरूपं बगज्ञातव्यं जगतो व्यतिरिच्यत इति न तवाशसक्तिः कर्तव्या । एकस्मिन्नपि पदार्थे सर्वतीलासहितो भगवानस्तीनि च देशकालवस्तुरूपः सन् देशकालवस्तुम्यो व्यतिरिच्यत इति ॥ ३५ ॥ एवं शिक्षा निरूप्य गर्वामावे एतदनुसन्यानमेव कारणमित्याह-- एतन्मतं मैमातिष्ट परमेण समाधिना । भवान् कल्पविकल्पेषु न विमुह्यति कर्हिचित् ॥ ३६ ॥ एतन्मतमिति । सर्व मगवान् । अन्ययाप्रतीतिर्मायया । सर्वत्र भगवान् सर्वलीलामहितः सर्व- दोपविवर्जित इति एतन्मतं मम भगवतः । इदं हि भगवच्छाग्यं मम आनिष्ठ । यथा तत्तन्मतानु- सारिणस्तत्र तत्र प्रतिष्ठितास्तथा मनिप्पस्मिन्मने प्रतिष्ठितो भवतु । अतः कुतकी पहब उत्पस्सन्वे ते सर्वेऽनुमवेनैत्र दूरीकर्तव्याः । तदाह- परमेण समाधिनति । समाधिचित्तकाम्यम् । सूक्ष्म- दृष्टपैतज्ज्ञातव्यम् । आपाततो दृष्टया विचारेण वा नैतन्मतं ज्ञात भविष्यनि । बाने स्वस्मिन्महार- स्पेऽवान्तरकल्पेषु च सृष्टिप्रलययोर्न मुद्यति । किश्च । कहिचिदपि न मुद्दति । कदाचिदपि माया त न च्यामोहयति । यस मतस मायायाय विरोधात् । तत्रैव माया यवतन्नतं नास्तीत्यर्थः ॥ ३६॥ एवमुपदिश्य यत्कृतवास्तदाह- श्रीशुक उवाच- संप्रदिश्यैवमजनो जनानां परमेष्टिनम् । पश्यतस्तस्य तद्रूपमात्मनो न्यरुणद्धरिः ॥ ३७॥ संमदिश्यैवमिति । एवं सम्यक्प्रकारेमाश्नुमवारुढपर्यन्तं स्वमतमुपदिश्य सयं तिगेदधे मा- पतः । ननु सर्वरूपो भगवान् सर्वप्रतिकृतिवत् तत्तयं न स्थापितवान् । तया मनि सृष्टिः युगमा भवनि ? तशाह-अजन इति । न जनः भजनः । जना निरिकः । इदं हि रूप न पिन- रूपं किन्तु तस्मानिरिक्तं तस्याऽऽधिदैविकम् । मत एतयानादेव कार्य नत्वेन दृष्ट्वा कन्यम् । अप्रतिकृतिरूपत्वात् । जनस्तु जनस प्रतिकृतिर्न वपनः । तर्हि क्यमय जनमुष्टि प्रापति? तमा- ह-जनानां परमेष्टिनमिनि । जायन्न इति बनान्तयां परमो निशानको मारः । एतने नाधिप. मिति रा.म. समारिणी पारः रा. . प्रापिदिति रा. ग. दरपी प. सनासिर ·१६६ श्रीमुबोधिनी । [२२.९, ३५ श्लो. धारतयोत्पत्तिः स्यात् । तथा सति नोत्पयेत । उत्पद्यमानं वा सर्वत्रोत्पयेत । यथा पटो भगवान् यथा शब्दः । कुम्भकारकन्या प्राकृत एव घट उत्पद्यते । विषयतावत् । ननु मगवद्रयः सिद्धतात् । शब्दोऽपि ताल्चोठपुटव्यापारणोत्सद्यमानः सर्वत्रैव श्रोत्रेपूत्पद्यते । एवं निराधारः पटोऽपि मवेत् । तथा सति तन्वाधारतयोत्पन्ने पटे यदि तन्तवो न प्रतिशेयुस्तदा पटे तन्तुप्रतीतिर्न स्यात् । जायमाना वा प्रान्ता स्यात् । अवाधितत्वाच न प्रान्ता । शुष्का तु युक्तिः मापि पदमलभमाना खयमेव भ्रान्ता भवति । अत एकस्यैवाऽऽधारत्वमाधेयत्वं च कारणकाले कार्यकाले च व्यवस्थितं भवति । एवं महाभूतेषु अयम् आधारत्व, आधेयत्वं, विशेपत आधेयत्वमिति । तदाह-प्रविष्टान्यमविष्टा- नीति । अथवा । महाभूतेषु पञ्चधा कारणत्वेन पूर्वमेव तत्र विद्यमानत्वेन महाभूतत्वेन चेत्यप्रवेश- वेधा। कारणप्रवेशवत्प्रवेशत्वेन पृथक्प्रवेशत्वेन च प्रवेशो धा । तथा तेष्विति पञ्चधाऽपि । ने तेष्विति पुनः पञ्चधा । एवं भगवति दशधा भवति । तया सति सर्वत्र जगति भगवान् दशविधली- लायुक्तो दशधा ज्ञातव्यः ॥ ३४ ॥ एवं प्रमेयं प्रमाणं विययं च निरूप्य निरूप्यान्तरशहां वारयन् विष्वप्युपपत्तिं वदति-- एतावदेव जिज्ञास्यं तत्त्वजिज्ञासुनाऽऽत्मनः । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यत्स्यात्सर्वत्र सर्वदा ॥ ३५ ॥ एतावदेव जिज्ञास्यमिति । निरूपणं तु जिज्ञासानुरोधेन । जिज्ञासा तु निष्वेव न तु शास्त्रा- न्तरवत् पोडशधा । तस्यात्मोपयोगामावात् । आरमार्यमेव हि जिज्ञास्यम् । तदाह-तत्वजि- ज्ञासुनाऽऽत्मन इति । प्रमेयं ज्ञानम् , प्रमाणं वैराग्यम्, विपयो दशविघलीलामक्तिः । आत्मन- स्वेतावदेवोपयुज्यते । अन्यत्त देहायर्थम् । एवं निरूप्याऽऽन्तरं निराकृत्य निष्वप्युपपत्तिमाह-- अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यत्स्यात्सर्वन्न सर्वदेति । अन्वयव्यतिरेकाम्यामित्युपपत्तिः । यदि- स्यादि अयमुद्देश्यम् । तत्र सर्वं भगवान् कयमित्याकाहायामन्ययव्यतिरेकाम्पामिति । सर्वन भगव- तोऽन्ययोऽस्ति । घटः सन् पटः सन् मासत इति प्रियमिति च सर्वत्रैवैकस्याऽन्वयः । अन्यथा एकशब्दानुवृतिः प्रतीत्यनुवृत्ति न स्यात् । विशेषेणाऽतिरिच्यत इति व्यतिरेकः । घटादिभ्यः किमतिरिच्यते । घटस्तु घटान्नाऽतिरिच्यते तया परः पटात् । किन्तु सद्धटादप्यतिरिच्यते पटादपि । एवं सर्वत्र यत्सर्व सत्सर्वस्मादतिरिच्यते तद्रौष । नन्वेकमेव धंद्यत्वसाधकमस्तु किं द्वाभ्यामिति- चेन्न । अन्वयेन ममत्वं न सिद्ध्यति । जगति जगतोऽप्यन्वयात् । यद्यपि घयदेर्व्यतिरिच्यते जग- ययाति जगतो न व्यनिरिच्यते । सपुष्पादिकं तु जगतो व्यतिरिच्यते परं नान्वेति । सत् जगतो व्यतिरिच्यते । भगवतोऽपि सत्त्वात्कारणस्याऽपि सत्त्वात् । अतो यस्याऽन्वयव्यतिरेको तदेव सर्वम् । किय । यत्मय म्यात् । यदा सर्वदा देशकारी यम्प परिच्छेदको न भवतः । तत्राप्यतयव्यतिरे- शाम्याम् । माया खन्यपेन परिन्छिपते । न हि मायाविषये आमासे सदन्वयोऽस्ति । न चाऽऽमासः सतो न व्यतिरिच्यते स्वस्माऽमृत्त्वात् । मगवांस्तु मायायामप्यन्ति । अतिरिक्तऽपि । एवं कालेऽपि। रिपये घटे सत्कारणम्, सत्कार्यम्, मदाधारः, सदधेियम् । सत्त्वेऽप्यतिरिक्तता । न हि मृदेव पटः । तदा मृदयस्थायामपि परप्रतीतिः म्यात् । पटशन्दप्रयोगश्च । एवं कार्ये सर्वदा पया १ मार प. १५ नामिपन पुनरिद ग ४ सर्वश्रेति म. ५नुपपतिदेवि स. प. (Rurals, सब दलिग. सदाभयमी मामि रा.

·२ स्क. ९ अ. ३७ श्लो.] श्रीमहल्लभाचार्यचरमविरचिता । १६७ भगवानन्वेति । पञ्चधा चे व्यतिरिच्यते । घटो हि पटादिभ्यो व्यतिरिच्यते ,। कारणादपि व्यति- रिच्यते । घटान्तरादपि व्यतिरिच्यते । आविर्भावात्तिरोभावाच्च व्यतिरिच्यते । घटस्स ह्याविर्भाव- तिरोभावश्च । अत एकस्मिन्पटे आविर्मावतिरोभावाग्यां दशधा भगवानस्ति । एवं सर्वत्र दश- लीलायुक्तो भगवान् । अनेन खरूपं भगवान् । देशप्रतीतिस्तु मायिकी ! कालप्रतीतिस्तु लीलया । एवं देशकालवस्त्वपरिच्छिन्नं देशकालवस्तुरूपं चाऽहमेवेति । एतावदेव जिज्ञास्सम् । इदमेवोपपत्त्या विचारितम् । उत्पत्त्या च । “पुरुप एवेद सर्वम्" "वितस्तिमधितिष्ठत्तीति । उद्देशे च "न यतोऽस्ति किश्चित् "मादेशमानं पुरुपं वसन्तमिति च । एवं भगवतो ब्रह्मणः शिक्षा निरूपिता । ब्रह्मरूपं जगज्ज्ञातव्यं जगतो व्यतिरिच्यत इति न तत्राऽऽसक्तिः कर्तव्या। एकस्मिन्नपि पदार्थे सर्वलीलासहितो भगवानस्तीति च देशकाछवस्तुरूपः सन् देशकालवस्तुम्यो व्यतिरिच्यत इति ॥ ३५॥ एवं शिक्षा निरूप्य गर्वाभावे एतदनुसन्धानमेव कारणमित्साह- एतन्मतं मैमातिष्ट परमेण समाधिना । भवान् कल्पविकल्पेषु न विमुह्यति कर्हिचित् ॥ ३६॥ एतन्मतमिति । सर्व भगवान् । अन्यथाप्रतीतिर्मायया । सर्वत्र भगवान् सर्वलीलासहितः सर्व- दोपविवर्जित इति एतन्मतं मम भगवतः । इदं हि भगवच्छास्त्रं मम आतिष्ठ । यथा तत्तन्मतानु- सारिणस्तत्र तत्र प्रतिष्ठितास्तथा भवानप्यस्मिन्मते प्रतिष्ठितो भवतु । अतः कुतो यहव उत्पत्स्यन्ते ते सर्वेनुभवेनैव दूरीकर्तव्याः । तदाह--परमेण समाधिनेति । समाधिश्चितकाव्यम् । सूक्ष्मा- दृष्टयैतज्ज्ञातव्यम् । आपाततो दृष्ट्या विचारेण वा नैतन्मतं ज्ञातं भविष्यति । ज्ञाते स्वस्मिन्महाक- ल्पेऽवान्तरकल्पेषु च सृष्टिप्रलययोर्न मुद्दति । किञ्च । कहिचिदपि न मुलति । कदाचिदपि माया त न व्यामोहयति । अस्य मतस मायायाश्च विरोधातू । तत्रैव माया यत्रैवैतन्मतं नास्तीत्यर्थः ॥३६॥ एवमुपदिश्य यत्कृतवांस्त्रदाह- श्रीशुक उवाच- संप्रदिश्यैवमजनो जनानां परमेष्टिनम् । पश्यतस्तस्य तद्रूपमात्मनो न्यरुणद्धरिः ॥ ३७ ॥ संमदिश्यैवमिति । एवं सम्यक्प्रकारेणाऽनुमवारूडपर्यन्तं समतमुपदिश्य स्वयं तिरोदधे या- अतः । ननु सर्वरूपो भगवान् सर्पप्रतिकृतिवत् तत्कयं न सापितवान् । तया सति सृष्टिः सुगमा भवति ? तबाद-अजन इति । न जनः अननः । जनाट्यतिरिक्तः । इदं हि रूसं न विध- रूपं किन्तु तस्माश्यतिरिक्तं तसाऽऽपिदैविकम् । अत एतझ्यानादेव का नत्येतदृष्ट्वा कर्तव्यम् । अप्रतिकृतिरूपत्वात् । जनस्तु जनस्य प्रतिकृतिर्न त्वजनः । तर्हि कयमयं जनहिं ज्ञापति ? तना. जह-जनानां परमेष्ठिनमिति । जायन्त इति जनान्तेषां परमो नियामको मारः। यतन्ने माधि ग. विहिप्सग, मुमानिीि पारः रा.. ५ राशि ४ तदरपेशी प. मानव . जनाधिनिती रा. (प्रापिदिति ए.ग.

·श्रीसुबोधिनी । [२ स्कं. ९. ३९ श्लो. पन्ते तिष्ठन्ति तदधीनाथ भवन्ति तस्मिन्पदे तिष्ठतीति परमेष्ठी जनोत्सादनाघधिकारी । तस्येदं ध्यानेनोपयोगि न तु साक्षात् । तादृशनिर्माणे त्यस्य न सामर्थ्यम् । यतः पश्यत एव तस्य तद्र एणत् आवृतवान् । ननु परमकृपालुः किमिति तद्रपमामृतवान् । तमाऽऽह-हरिरिति । अक्षणो नां च सर्वदुःखहर्ता । अतो निर्वन्धनिवृत्त्यर्थमुपसंहृतवानित्यर्थः ॥ ३७ ।। ततो यातं तदाह- अन्तर्हितेन्द्रियार्थाय हरये विहिताञ्जलिः । सर्वभूतमयो विश्वं ससर्जेदं स पूर्ववत् ॥३८॥ अन्तहितेन्द्रियार्थायेति । इन्द्रियाणामर्थ इन्द्रियार्थः । अन्तर्हितश्चाऽसाविन्द्रियार्थश्च । वान् सर्वेन्द्रियातीतोऽपि स्वेच्छया भक्तेन्द्रियाणामर्थरूपो जातः । सर्वेपामपि भगवानर्थ इति रां भक्ताश्रयाणामिन्द्रियाणां चेतनसृष्टिपक्षे तेपामेव मुक्त्यर्थं, जडपक्षे तदधिष्ठातॄणां कृतार्थत्वाय वानर्थों भवति । एवं सति ब्रह्मणः समष्टित्वात् तस्य तदंशानी व्यष्टीनां च निरिन्द्रियत्वं स्यात् । (स्तेषां दुःखनिवृत्तये पूर्व मिन्द्रियार्थोऽपि सन्निदानीमन्तर्हितः इन्द्रियाविषयो जातः । एवंभवनं ण उपकारायेति ज्ञापयति-हरय इति । अत एव विहितोऽजलियन । विशेषेण हितोऽक्ष- वा यस । भगवश्वेिलीवेभ्य उपकरोति तदा जीवैः स उपकारोऽञ्जलिना ग्राह्यः । अयमेव जीवानां हितः । गत्वन्यः कश्चनोपकारः सेवा वा भगवतः कर्तुं शक्या । भगवरखरूपस्य दृष्टत्वात् । मेव तेपां बहु यद्भगवता क्रियमाणं न निपेन्ति । शास्त्रतो विहितोऽपि ब्रह्मणा स्वयमप्यनुष्ठित । विहितः कृत इत्यर्थः । ततो भगवद्भुक्तार्थानुसन्धानेन स्वयं सर्वभूतमयो जातः । आत्मनोऽपि भावस्य विहितत्वात् । भूतशब्देन प्रादुर्भूतमात्रमुच्यते । भगवदाज्ञया वा यावत्प्रादुर्भूतं तसवै उणि प्रविष्टमिति वा । तदनन्तरं विश्वं सृष्टवान् । तदा आत्मसृष्टवैषम्यं न भविष्यति । अत एव सः पूर्ववदेव जातः । जगच पूर्ववदेव कृतवान् । यथा भगवता सृष्टं, यथा वा खेनैव सृष्ट- ति ॥ ३८॥ एवमुपदेशं कार्यपर्यवसायिनं निरूप्य तस्योपदेशस्य प्रचारमाह- प्रजापतिर्धर्मपतिरेकदा नियमान्यमान् । भद्रं प्रजानामन्विच्छन्नाऽतिष्ठत्वार्थकाम्यया ॥३९॥ प्रजापतिरिति । यथा स्वयं भगवदुपदेशेन कृतार्थः एवं सर्वे कृतार्था भवन्त्विति प्रजानां द्रगन्विच्छन् तेषामधिकारामावमाशय, अधिकारसम्पादने अशक्तिमप्याशन, पित्रा कृतं पुत्राणी- में भवतीनि “यस्मिन् जात एतामिष्टिं निर्वपती"ति श्रुतौ तथा सिद्धत्वात् वयं तदर्थ [यमान् पमांयाऽऽतिष्ठत् कृतवान् । तत्र विहित एव धर्मः पुत्राणागर्थे भवतीति प्रकारान्तरमाह-- जापतिरिति । यया पतिकृतं मायाँ भवति तथा प्रजानामपि भविष्यतीति । नन्वेतदपि स्त्रीपर- पन वन्यपरमिसाशास धर्मनियामकत्वेन यथा धर्म प्रेरयेत्तया तत्र गल्छेदिति स्वयं कृत्वा प्रजाग्यो उपानिनि भापयितुमाइ-धर्मपतिरिति । एफदेति । निधिन्ततादशायां गावार्थाने प्रेचरण- पीग, सचित इति ग. धियन्तीतिय. महासम् इति ग, ५प्राणिविस, प, ७ पुमा इतिग. हानगरीय प्रचारणेति।

·. २ स्कं. ९ . ४१ श्लो.] श्रीमद्वष्ठभाचार्यचरणविरचिता। काले वा । नियमा अब्भक्षादयः । यमा अहिंसादयः । इन्द्रियान्तःकरणनियमनमेव यमनियमा- स्मकम् । यथेन्द्रियाणि लौकिकक्रियायां प्रवृत्तानि ततो नियम्य वैदिकक्रियापराणि क्रियन्ते । एव- मन्तःकरणमपि लौकिकज्ञानान्नियम्य वैदिक ज्ञाने योज्यते । तदुमयमपि ब्रह्मा प्रज्ञानामर्थे कृतपा- नित्यर्थः । नन्वेवं ब्रह्मणो निर्धन्धे को हेतुस्तत्राऽऽह-खार्थकाम्ययेति । स्वस अर्थः प्रयोजन- मिति यावत् । “एतन्मतं ममाऽऽतिष्ठे"ति मगवदाझ्या मतेऽवस्थितिः कर्त-या । सा च प्रचारणादेव भवति । अतः प्रचारणार्थ तथा कृतवान् । किच । "न पतिश्च स स्वादि"ति वास्यात् प्रजानां कृतार्थत्वामा खस्स तत्पतित्वमनीयेति स्वार्थमेव तथा कृतयानित्यर्थः ॥ ३९ ॥ तस्य तथा करणं फलपर्यवसायि जातमित्याह- तं नारदः प्रियतमो रिक्थादानामनुव्रतः । शुश्रूपमाणः शीलेन प्रश्रयेण दमेन च ॥ ४० ॥ तं 'नारद इति । तं पूर्वोक्तधर्मवन्तम् । नारं यति खण्डयतीति नारदः । ददातीति या । नराणां जीवानां समूहो नारम् । नारदो हि सर्वेषां जीवानां जीवमा दूरीकरोति । नारायणम्या- ऽऽधारभूतं हृदयं वा सम्पादयति । अतो नारदोऽनाऽधिकारी । किञ्च । प्रियाय पुनाय तदेयमिति नारदो रिक्षादानां पुत्राणां मध्ये प्रियतमो भवति । रिक्थं धनमाददत इति रिफ्यादाः । रिस्थं हि बहुविधम् । तत्रेदं मताख्यं परमं रिक्थम् । अतः प्रियतम एवार्हति । ययाऽयं प्रियतमस्तथैव रिस्प- मिति । किञ्च । न केवलं प्रीतित्रिपयः किन्लनुवतः अनु पश्चात यस्पेनि । सेपक इत्यर्थः । सेनको हि खामी यत्करोति तदनुगुणं सर्व करोति । अतो ब्रह्मणा यत्कर्चन्यं तम साधकोऽयम् । किन्न । शुश्रूपमाणः सैयां कुर्वाणः । शुश्रूपाभिरताय देयम् । तस्सैव च फलति । शुश्रूपाऽपि न खेन्छया कर्तव्या किन्तु शीलेन । यथा सामिनः शीलं भवति समावो भवति । तद्रोचकेन वा सम्वैर सुम्य- भावेन विहितमपि तदेव भवति । तदपि न साहकारेण कर्तव्यं किन्तु प्रश्रयेण विनयेन । रिनी- तस्मैच हि सेवा फलपर्यवसायिनी भवति । किच । दमेन इन्द्रियदमनेन । इन्द्रियलोलुपेन कृतं शहोसादनान प्रसादहेतुर्भवति । चकारादन्येऽपि स्तुत्यादयः प्रजापतितोपहेतमः परिगृयन्ते । सा सेवा न स्वतो धर्मरूपा नारदेन क्रियते । किन्सितरोपा ॥ ४ ॥ तदाह- मायां विविदिपुर्विष्णोर्मायेशस्य महामुनिः । महाभागवतो राजन् पितरं पर्यंतोपयत् ॥ ११ ॥ मायां विविदिपुरिति । मायेशसेति सम्बन्धिनिर्देशान्माया जगलागन्ता गृह्यते । ननु व्यामोहिका । स हि पूर्व माययैव तया मगरान् मातीति जानसन् । पूर्वकपे तर जानवान् । एतासानेवाज्न विशेषः कचिकदाचित्कारणीन तां सीकरोनि कदाचितनि । उभयपाऽपि पटायें न कोऽपि विशपः । बुद्धिगम्या च सा माति प्रष्टुं च शस्यते । ग्याहारस्तु रेवते मरे अनुतः मी माती जोरानो ननिम. द. मा.

·श्रीसुबोधिनी । [ २ स्कं. ९ अ. ३९ श्लो. जायन्ते तिष्ठन्ति तदधीनाश्च भवन्ति तस्मिन्पदे तिष्ठतीति परमेष्ठी जनोत्पादनाघधिकारी । तस्सेदं रूपं ध्यानेनोपयोगि न तु साक्षात् । ताशनिर्माणे त्वस्य न सामर्थ्यम् । यतः पश्यत एव तस्य तद्र न्यरुणत् भावृतवान् । ननु परमकृपालुः किमिति तद्रूपमावृतवान् ? तबाऽऽह-हरिरिति । प्राणो जनानां च सर्वदुःखहर्ता । अतो निर्घन्धनिबृत्त्यर्थमुपसंहृतवानित्यर्थः ॥ ३७ ।। ततो यजातं तदाह- - अन्तर्हितेन्द्रियार्थाय हरये विहिताञ्जलिः । सर्वभूतमयो विश्वं ससर्जेदं स पूर्ववत् ॥३८॥ अन्तर्हितेन्द्रियार्थायेति । इन्द्रियाणामर्थ इन्द्रियार्थः । अन्तर्हितश्चाऽसाविन्द्रियार्थम्य । भगवान् सर्वेन्द्रियातीतोऽपि खेच्छया भक्तेन्द्रियाणामर्थरूपो जातः । सर्वेपामपि भगवानर्थ इति सुतरां भक्ताश्रयाणामिन्द्रियाणां चेतनसृष्टिपक्षे तेषामेव मुक्त्यर्थं, जडपक्षे तदधिष्ठाणां कृतार्थत्वाय भगवानर्थों भवति । एवं सति ब्रह्मणः समष्टित्वात् तस्य तदंशानों व्यष्टीनां च निरिन्द्रियवं स्यात् । अतस्तेषां दुःखनिवृत्तये पूर्वमिन्द्रियार्थोऽपि सन्निदानीमन्तर्हितः इन्द्रियाविषयो जातः । एवंमवनं ब्रह्मण उपकारायेति ज्ञापयति-हरय इति । अत एव विहितोऽनलियेन । विशेपेण हितोऽक्ष- लिवा यस्य । भगवांधेबीवेम्य उपकरोति तदा जीवैः स उपकारोऽअलिना ग्राह्यः । अयमेव जीवानां विहितः । नत्यन्यः कश्चनोपकारः सेवा वा भगवतः कर्तुं शक्या । भगवत्स्वरूपस्य दृष्टत्वात् । इदमेव तेषां बहु यद्भगवता क्रियमाणं न निपेन्ति । शास्त्रतो विहितोऽपि ब्रह्मणा खयमप्यनुष्ठित इति विहितः कृत इत्यर्थः । ततो भगवदुक्तार्यानुसन्धानेन खयं सर्वभूतमयो जातः । आत्मनोऽपि तथामावस्य विहितस्वात् । भूतशब्देन प्रादुर्भूतमात्रमुच्यते । भगवदाज्ञया वा यावत्प्रादुर्भूतं तत्सर्वे ब्रह्मणि प्रविष्टमिति वा । तदनन्तरं विश्वं गृष्टवान् । तदा आत्मसृष्टवैषम्यं न भविष्यति । अत एक मों सः पूर्ववदेव जातः । जगच पूर्ववदेव कृतवान् । यथा भगमता सृष्ट, यथा वा खेनैव सृष्ट- मिति ॥ ३८॥ एवमुपदेशं कार्यपर्यवसायिनं निरूप्य तस्योपदेशस प्रचारमाह- प्रजापतिधर्मपतिरेकदा नियमान्यमान् । भद्रं प्रजानामन्विच्छन्नाऽऽतिष्ठरवार्थकाम्यया ॥ ३९॥ प्रजापतिरिति । यथा खयं भगवदुपदेशेन कृतार्थः एवं सर्वे कृतार्या भवन्विति प्रजानां भद्रमन्विच्छन् तेपामधिकाराभावमाशय, अधिकारसम्पादने अशक्तिमप्याशय, पित्रा कृतं पुनाणा- मर्षे मवतीनि “पस्मिन् जात एतामिष्टिं निर्वपती"ति श्रुतौ तया सिद्धत्वात् स्वयं तदर्भ नियमान् यमांधाऽऽतिष्ठत् नयान् । तत्र विहित एव धर्मः पुत्राणामर्थे भवतीति प्रकारान्तरमाइ- मजापतिरिनि । यया पतितं मापीय भवति तथा प्रजानामपि मविप्यतीति । नन्वेतदपि चीपर- गेप न लन्यपरमित्याशस धर्मनियामकत्वेन यया धर्म प्रेरयेतथा तत्र गच्छेदिति स्वयं कृत्वा प्रजाम्रो दसवानिति झापयितुमाह-धर्मपतिरिति। एकदेनि। निथिन्ततादशायां भावार्थज्ञीने प्रचरण- १जना चीन, चितवम शिपयन्तीविश, ४सय दवि ग, ५ प्रहार मिधि प. प. पुत्राय ग, नरिए, श्यारणेति ":

·२ स्कं. ९ अ. ४१ श्लो.] श्रीमदल्लभाचार्यचरणविरचिता। काले वा । नियमा अब्भक्षादयः । यमा अहिंसादयः । इन्द्रियान्तरणनियमनमेन यमनियमा- स्मकम् । ययेन्द्रियाणि लौकिककियायां प्रवृत्तानि ततो नियम्य वैदिकनियापराणि क्रियन्ते । एप- मन्तःकरणमपि लौकिकजानान्नियम्य वैदिके जाने योज्यते । तदुभयमपि ब्रह्मा प्रवानामधैं कृतवा- नित्यर्थः । नन्वेवं ब्रह्मणो निर्वन्धे को हेतुस्तनाह- स्वार्थकाम्ययेनि । खस अर्थः प्रयोजन- मिति यावत् । “एतन्मतं माऽऽतिष्ठे"नि भगवदानया मतेऽवसितिः कर्तया । सा च प्रचारणादेव भवति । अतः प्रचारणार्य तथा कृतवान् । किच ! "न पतिश्च स स्यादिति वास्यात् प्रजानां कृतार्थत्वामाचे स्वस्ख तत्सतित्वमनायेति खार्यमेव तथा कृतानिलयः ॥ ३९ ॥ तस्य तथा करणं फलपर्यवसायि जातमित्याह- तं नारदः प्रियतमो रिक्थादानामनुवतः । शुश्रूपमाणः शीलेन प्रश्रयेण दमेन च ॥ ४०॥ तं नारद इति । तं पूर्वोक्तधर्मवन्तम् । नारं द्यति खण्डयतीति नारदः । ददानानि या । नराणां जीवानां समूहो नारम् । नारदो हि सर्वेषां जीवानां जीवभाव दूरीकरोति । नारायणसा- भारभूतं हृदयं वा सम्पादयति । अतो नारंदोवाऽधिकारी । किन्च । प्रियाय पुनाय तदेयमिति नारदो रिक्यादानां पुत्राणां मध्ये प्रियतमो भवति । रिक्यं धनमाददत इति रिज्यादाः। रिक्यं हि बहुविधम् । तत्रेदं मताख्यं परमं रिक्थम् । अतः प्रियतम एवाहनि । ययाऽयं प्रियतमनपर रिफ्य- मिति । किश्च । न केवलं प्रीतिविषयः किन्त्वनुनतः अनु पश्चागतं यसेति । सेवक इत्यर्यः । सेवको हि खामी यत्करोति तदनुगुणं सर्व करोति । अतो ब्रह्मणा यत्कय तम सापकोऽयम् । किन । शुश्रूपमाणः सेवां कुर्वाणः । शुश्रूषाभिरताय देयम् । तस्यैव च फलति । शुश्रूपाऽपि न खेन्छया कन्या किन्तु शीलेन । यथा स्वामिनः शीलं भवति समावो भवति । तद्रोचन या स्वम्बर मुन्य- मावेन विहितमपि तदेय भवति । तदपि न साहसारेण कन्यं किन्तु प्रश्रयेप विनयेन । विनी- तस्यैव हि सेवा फलपर्यवसायिनी भवति । किच । दमेन इन्द्रियदमनेन । इन्द्रियलोलुपेन पृतं शझोत्पादनान प्रसादहेतुर्भवति । चकारादन्येऽपि स्तुत्यादयः प्रजापतितोपहेतपः परिगृह्यन्ते । सा सेवा न खतो धर्मरूपा नारदेन क्रियते । किन्वितरोपा ॥४॥ तदाह- मायां विविदिपुर्विष्णोर्मावेशस्य महामुनिः । महाभागवतो राजन् पितरं पर्वतोपयत् ॥ ४ ॥ मायां विविदिपुरिति । मायेगसति सम्बन्धिनिर्देशान्माया जगत्वान्ता गृपते । ननु न्यानोहिका | स हि पूर्व मायवैर तया मगरान् भवतीति ज्ञानवान् । पूर्वरन्पे तपैर जानन्यान् । एतावानेवाध्न विशेषः कचित्तदाचित्कारगन्येन ता स्वीकरोनि कदापितति । उमययाऽपि पदार्थ न कोऽपि विशेषः । बुद्धिगम्या च सा मवनि प्रष्टं च शक्यते । व्यवहारस्तु पट ईश्वरे अनुतः मार भावाति ग, २ मारना ग. पी. द. ग.

·श्रीसुबोधिनी । [२ स्कं. ९ अ. ४४ श्लो. अशक्यच । अतो विष्णोर्ध्यापकस्य त्रितयपरिच्छेदरहितस्स मायां वितयरुपां सर्वत्र करणमूतां खांश- मायया मोहिकां दशप्रकारहेतुभूतां च । तदाह-मायेशस्येति । मायां नियमयतीति मायायाः करणता । महामुनिरिति अत्यन्त मननशीलः । स हि द्वितीयां मायां जानाति । अतस्तामपि निवर्तयितुं योग्यो भवतीति तथोक्तम् । मुनिरेव सहितं जानाति । महामुनिस्तु परमहितम् । किश्च । महाभागवत इति दशविषलीलाश्रवणाधिकारी । अत्र राजनिति सम्बोधनं भवानपि तादृश इति ज्ञापनार्थम् । पितरमिति विश्वासाय । परितस्तोपणं फलपर्यवसापि ॥४१॥ ततः किमत आइ-- तुष्टं निशम्य पितरं लोकानां प्रपितामहम् । देवर्पिः परिपप्रच्छ भवान्यन्माऽनुपृच्छति ॥ १२ ॥ तुष्टं निशम्येति । निशम्य ज्ञात्वा । शमस्स ज्ञानपरत्वमुक्तम् । तस्योत्कृष्टत्वं सम्यग्ज्ञाने भवति । प्रश्नयोग्यतार्यमाह-पितरमिति । न केवलं स्वार्थम्, किन्तु सर्वार्थमित्याह--- लोकानां प्रपितामहमिति । "अनुशिष्टेन हि भाव्यं पितुः पुत्रेण ।" अतः पिता मां चेच्छिक्षयेन्मया पुत्रप्राया लोकाः शिक्षणीया इति वक्ष्यतीत्यपि ज्ञातवान् । देवऋपित्वादेवानामप्यु- पास्यं मनं यः पश्यति स ब्रह्मणो हृदयं जानातीत्यविवादम् । परितः प्रश्नः ससाधनः । यथा त्वया पूर्वपक्षेण पृष्टं तथा तेनाऽपि पृष्टमित्याह-भवान्यन्माऽनुगृच्छतीति ॥ ४२ ॥ तदा तस्साऽर्थत्रयं पूर्वमेव ज्ञातमिति सर्वसन्देहनिवारक तृतीयमेवोक्तवान् । तदाइ- तस्मा इदं भागवत पुराणं दशलक्षणम् । प्रोक्तं भगवता प्राह प्रीतः पुत्राय भूतकृत् ॥ ४३ ॥ दशलक्षणमिति । दश लक्षणान्यन्यानि पुराणान्तरे भवन्ति । तानि लोकासिद्धार वृत्यर्थमाह-भागवतमिति । भगवता प्रोक्तं भगवत्स्वरूप प्रतिपायमिति । अनेन न्तोऽपि कधितः । पुराणमिति लोकप्रतीतिसिद्धत्वात् द्वितीयोऽपि । इदमिति गुल्या निर्दिशति । अनेन चतुर्थोऽपि कथितः । अनेन चतुःश्लोकोक्तं सिदा ॥ . वान् । प्रामाण्यार्थ परम्परामाइ-मो भगवतेति। मन्येतद्दं ...... अत आह-श्रीत इति । पुनस्वादावश्यकगपि । ननु मायाज्ञानार्य स प्रवृत्तो . तस्मा अनुक्त्वा किपिति सिद्धान्तं कथयति । तत्राऽऽह-पुत्रायेति । अमागे निवार्यते । मार्ग एवोपदिश्यत इति । किछ । सर्वाण्येव भूतान्ययं करोति । प्रकाशितयानित्साह भूतकृदिति ॥४३॥ असणोऽभिप्रेतमपि कृतवानित्साह- नारदः प्राह मुनये सरस्वत्यास्तटे नृप । ध्यायते ब्रह्म परमं व्यासायाऽमिततेजसे ॥१४॥ nirwafa, रिचामतिपापमिति रा. पत्र "मय.

·२ स्कं. १० अ. १ को.] श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणविरचिता। नारदः प्राहेति । व्यासस्य तादृशश्रवणयोग्यतायै चत्वारि विशेषणानि । तत्र प्रथमं चतुर्थयो- ग्यता । मुनिहि खस्वरूपं भगवत्त्वेन ध्यायति । दशलीलापरिज्ञानार्थ परब्रह्म ध्यायत इति । यस्तु पुरुषोत्तमं ध्यायति स हि तस्य दशविधा लीलां ज्ञातुं शक्नोति । व्यासायेति । वेदविस्तारकतखेन सर्वबुद्ध्यनुरोधित्वात् व्यामोहिका मायां ज्ञातुं शक्तः । अमिनतेजस इति भगवत्वरूपं ज्ञातुं शक्तः । अलौकिकं हि तेजो ब्रह्मज्ञाने प्रयोजकं भवति । ब्रह्मज्ञानसाध्यं हि तत् । तथाभूतमत्र भग- बज्ज्ञाने उपयुज्यते ॥४४॥ एवं परम्परामुक्त्वा सामान्यतः सर्वदूषणानि परिहत्य प्रश्नत्वेन पृष्टाननिरूपयितुमाह-- यदुताऽहं खया पृष्टो वैराजापुरुषादिदम् । यथाऽऽसीत्तदुपाख्यास्ये प्रश्नानन्यांश्च कृरलशः॥ ४५ ॥ यदुताऽहमिति । उतेति दूपणव्यतिरेकेण केवलं प्रश्नरूपेणाऽपि पृष्टम् । तदपि पृष्टे मया वक्तव्यमिति तदुपाख्यासे । तत्र प्रश्ने सामान्यविशेपमेदेन रूपद्वयम् । तत्र सामान्य रूपं वैराजा- खुरुषात्कथमेतआतमिति । विशेषस्तु तत्तद्भेदेन । तदाह-प्रश्नानन्यांश्चेति । अन्पानित्यनेन तदुपयोगिनोऽपि ये अन्येऽपृष्टाः । सर्वमेतञ्चेति चकारेण तेऽप्युच्यन्ते । चकारेण ततोऽप्यन्ये अन्यैरपि कृताः । कृत्लश इति एकैकः प्रश्नो बहुधा निरूप्यत इत्युक्तम् ॥ ४५ ॥ इति श्रीभागयतसुवोधिन्यां श्रीलक्ष्मणभट्टात्मजश्नीवल्लमदीक्षितविरचितायां द्वितीयस्कन्धे नवमोऽध्यायः ॥९॥ दशमोऽध्यायः। इत्याक्षेपसमाधाने निरूप्य हरिजीवयो। उपपत्या तयोरेव रूपदेहाविहोदिती ॥१॥ दशधा ज्ञायते रूपं हरेरन्यन्त्रिधा मतम् । आध्यात्मिकादिभेदेन गुणतः कर्मतोऽपि हि ॥२॥ एवं पूर्वाध्याये उपदेशे पदार्थचतुष्टयं निरूप्य तृतीयव्यतिरिक्तानां पक्षाणां श्रुत्सादिपु प्रसिद्धलो- तद्विस्तारमनुषत्वैकस्मिन्पदार्थे दश लीला अलौकिका इति ताः स्वरूपतो लक्षणतश्च निरूपयति । यद्यपि ते लौकिका दश पदार्या वहिर्मुखतया पुराणान्तरेषु सिद्धास्तपाप्यत्र भागवते ते न गवन्ति । किन्वेत इत्साह- श्रीशुक उवाच- अत्र सर्गो विसर्गश्च स्थानं पोषणमूतयः । मन्वन्तरेशानुकथा निरोधो मुक्तिरामयः ॥ १ ॥ सादरालीमभवणेति ग. भयात्मिकेद्धि क.ग.प. लातत्तनिवारमिति ग.

·श्रीसुबोधिनी । [२ कं, ९स, ४४ श्लो. अशक्यश्य । अतो विष्णोपिकस्य प्रितयपरिच्छेदरहितस मायां त्रितयरूपां सर्वत्र करणभूतां खांश- मायया मोहिकां दशप्रकारहेतुभूतां च । तदाह-मायेशस्येति । मायां नियमयतीति मायायाः करणता । महामुनिरिति अत्यन्तं मननशीलः । स हि द्वितीयां मायां जानाति । अतस्तामपि निवर्चयितुं योग्यो भवतीति तथोक्तम् । मुनिरेव स्वहितं जानाति । महामुनिस्तु परमहितम् । किन्छ । महाभागवत इति दशविधलीलाश्रवणाधिकारी । अन राजनिति सम्बोधनं मवानपि तादृश इति ज्ञापनार्थम् । पितरमिति विश्वासाय । परितस्त्रोपणं फलपर्यवसायि ॥४१॥ ततः किमत आह- तुष्टं निशम्य पितरं लोकानां प्रपितामहम् । देवर्पिः परिपप्रच्छ भवान्यन्माऽनुपृच्छति ॥ ४२ ॥ तुष्टं निशम्येति । निशम्य ज्ञात्वा । शमस ज्ञानपरत्वमुक्तम् । तस्योत्कृष्टत्वं सम्यग्ज्ञाने गवति । प्रश्नयोग्यतार्थमाह-पितरमिति । न केवलं स्वार्थम्, किन्तु सर्वार्थमित्याह-. लोकानां प्रपितामह मिति । "अनुशिष्टेन हि भाव्यं पितुः पुत्रेण ।" अतः पिता मां चेच्छिक्षयेन्मया पुत्रप्राया लोकाः शिक्षणीया इति वक्ष्यतीत्यपि ज्ञातवान् । देवऋपित्वाद्देवानामप्यु- पास मन्त्रं यः पश्यति स प्राणो हृदयं जानातीत्यविवादम् । परितः प्रश्नः ससाधनः । यथा लपा पूर्वपक्षेण पृष्टं तया तेनाऽपि पृष्टमित्याह-भधान्पन्माऽनुपृच्छतीति ॥ ४२ ॥ तदा तस्साऽर्थत्रयं पूर्वमेव ज्ञातमिति सर्वसन्देहनिवारकं तृतीयमेवोक्तवान् । तदाह- तस्मा इदं भागवतं पुराणं दशलक्षणम् । प्रोक्तं भगवता प्राह प्रीतः पुत्राय भूतकृत् ॥ ४३ ।। दशलक्षणमिति । दश लक्षणान्यन्यानि पुराणान्तरे भवन्ति । तानि लोकप्रसिद्धानि । तझ्या- वृत्यर्यमाइ--भागवतमिति । भगवता प्रोक्तं भगवत्स्वरूप प्रतिपाद्यमिति । अनेन प्रथमसिद्धा- न्तोऽपि कषितः । पुराणमिति लोकप्रतीतिसिद्धत्वात् द्वितीयोऽपि । इदमिति स्वप्रतीतिसिद्धम- झुत्या निर्दिशति । अनेन चतुर्थोऽपि कथितः । अनेन चतुःश्लोकोक्तं सिद्धान्तचतुष्टयमपि कथित- वान् । प्रामाण्यार्थ परम्परामाह-प्रोक्तं भगवतेति । नन्वेतद्दं परमसमाधिगम्यं कथमुक्तवान् । अत आइप्रीत इति । पुनस्वादावश्यकमपि । ननु मायाज्ञानार्थ स प्रवृत्तो मायिकी भगवलीलां तस्मा अनुक्त्वा किमिति सिद्धान्तं कथयति । तपाह-पुत्रायेति । यमार्गेणाऽपि गच्छन्पुत्रो निवार्यते । मार्ग एवोपदिश्यत इति । किय । साण्येव भूतान्ययं करोति । अतः सर्वार्थमेतद्वारा प्रकाशितवानियाद-भूतकृदिति ॥४३॥ ममणोऽमितमपि कृतवानित्याह- भारदः प्राह मुनये सरखत्यास्तटे नृप । ध्यायते ब्रह्म परमं व्यासायाऽमिततेजसे ॥ १४ ॥ कारणभूतामिति, निभायेति र, सम्पप्रतिपादमिति रा, मति रा.म.

·. २ स्कं. १० अ. १ श्लो.] श्रीमदल्लभाचार्यचरणविरचिता। नारदः प्राहेति । व्यासस्य तादृशनवणयोग्यतायै चत्वारि विशेषणानि । तत्र प्रयमं चतुर्थयो- ग्यता । मुनिदि स्वखरूपं भगवत्त्वेन ध्यायति । दशलीलापरिज्ञानार्थ परब्रह्म घ्यायत इति । यस्तु पुरुषोत्तमं ध्यायति स हि तस्य दशविधा लीलां ज्ञातुं शक्नोति । व्यासायेति । वेदविस्तारकर्तस्वेन सर्वधुड्यनुरोधित्वात् व्यामोहिको मायां ज्ञातुं शक्तः । अमिततेजस इति भगवत्खरूपं ज्ञातुं शक्तः । अलौकिकं हि तेजो ब्रह्मज्ञाने प्रयोजकं भवति । ब्रह्मज्ञानसाध्यं हि तत् । तयामूतमत्र भग- वज्ज्ञाने उपयुज्यते ॥४४॥ एवं परम्परामुक्त्वा सामान्यतः सर्वदूषणानि परिहत्य प्रश्नत्वेन पृष्टानान्निरूपयितुमाह- यदुताऽहं त्वया पृष्टो वैराजापुरुषादिदम् । यथाऽऽसीत्तदुपाख्यास्ये प्रश्नानन्यांश्च कृत्स्नशः ॥ ४५ ॥ यदुताऽहमिति । उतेति दूषणव्यतिरेकेण केवलं प्रश्नरूपेणाऽपि पृष्टम् । तदपि पृष्टे मया वक्तव्यमिति तदुपाख्यासे । तत्र प्रश्ने सामान्यविशेपमेदेन रूपद्वयम् । तत्र सामान्य रूपं राजा- पुरुषात्कथमेतजातमिति । विशेपस्तु तत्तद्भेदेन । तदाह-प्रश्नानन्यांश्चेति । अन्यानित्यनेन तदुपयोगिनोऽपि ये अन्येऽपृष्टाः । सर्वमेतचेति चकारेण तेऽप्युच्यन्ते । चकारेण ततोऽप्यन्ये अन्यैरपि कृताः । कृत्लश इति एकैकः प्रश्नो बहुधा निरूप्यत इत्युक्तम् ॥ ४५ ॥ इति श्रीभागवतमुबोधिन्यां श्रीलक्ष्मणभट्टात्मजश्रीवछमदीक्षितविरचितायां द्वितीयस्कन्धे नवमोऽध्यायः ॥९॥ दशमोऽध्यायः। इत्याक्षेपसमाधाने निरूप्य हरिजीवयोः । उपपत्या तयोरेव रूपदेहायिहोदितौ ॥१॥ दशधा ज्ञायते रूप हरेरन्यन्निधा मतम् । आध्यात्मिकादिभेदेन गुणतः कर्मतोऽपि हि ॥ २॥ एवं पूर्वाध्याये उपदेशे पदार्यचतुष्टयं निरूप्य तृतीयव्यतिरिक्तानां पक्षाणां श्रुत्यादिषु प्रसिद्धत्ता- तद्विस्तारमनुफ्त्वैकस्मिन्पदाथै दश लीला अलौकिका इति ताः स्वरूपतो लक्षणतश्य निरूपयति । यपि ते लौकिका दश पदार्या वहिर्मुखतया पुराणान्तरेषु सिद्धास्तथाप्यत्र भागवते ते न भवन्ति । किन्वेत इत्याह- श्रीशुक उवाच- अत्र सर्गो विसर्गश्च स्थानं पोपणमूतयः। मन्वन्तरेशानुकथा निरोधो मुक्तिराश्रयः ॥ १॥ तादशीलाभनपति म. २ अप्यामिकेविक, ग.. ३ स्वाततद्विसारनिति ग.

·श्रीसुबोधिनी। [२ स्कं, १०५.२ श्लो. अति । अत्र भागवते । आश्रयान्ताः सर्गादयो दश पदार्था निरूप्यन्ते । अन सिद्धान्ते या । एतेषां दशानामर्थस्तत्तत्स्कन्धे विस्तरेण कथयिष्यते । तथापि सामान्यतो निरूंप्यन्ते । तत्राऽशरीरस्य विष्णोः पुरुपशरीरखीकारः सर्गः । पुरुपाद्रवादीनागुत्पत्तिर्विसर्गः । उत्पन्नानां तत्चन्मर्यादया पालन स्थानम् । स्थितानामभिवृद्धिः पोषणम् । पुष्टानामाचार ऊतिः । तत्रापि सदाचारो मन्वन्तरम् । तत्रापि विष्णुभक्तिरीशानुकथा । भक्तानां प्रपश्चाभावो निरोधः । निष्प्रपञ्चानां स्वरूपलामो मुक्तिः । मुक्तानां ब्रह्मस्वरूपेणाऽवस्थानमाश्रय इति । प्रत्येकपदार्थे तु सर्गः कारणवेन तत्र मगवत्स्यितिः । विसर्गः कार्यत्वेन पूर्वमेव तत्र विद्यमानत्वम् । पटे तन्तुपु सिद्धे हि तन्तयः पटे प्रतीयन्ते । स्थानं सर्ववस्तुपु वस्तुखरूपेण मूलरूपेण च तत्तन्मर्यादारूपम् । पुष्टिः कार्यसिद्ध्यर्थं सर्वसमर्थस्स तत्र प्रवेशः । ब्रह्मज्ञानिनः प्रतीतिसिद्ध्यर्थं तत्र तादृशलीलाप्रदर्शनमूतिः । एवं पञ्चधा भगवदन्वयेन सर्व- वस्तुपु भगवल्लीला । व्यतिरेकेणाऽपि पञ्चधा । तत्र कारणाद्भिन्नरूपेण घटरूपंभिवभावेन सतो धर्म- हेतुः प्रापचिकोऽपि विधिविषयो भवतीति स्वरूपाट्यतिरिक्तो मन्वन्तराणि । स एव पुनर्भक्तिविषय- त्वेन भगवत्सेवैकरूपेण धर्मेण लौकिकवैदिकव्यतिरिक्ततामापद्यत इतीशानुकयारूपो भवति । स एव पुनलौकिकवैदिकभक्तानां खरूपेच्छूनां परित्यागरूपेण पूर्वोक्तान्निरुणद्धीति निरोधरूपो भवति । तादृशोऽपि सन्नात्मानं परित्याजयित्वा तानपि तादृर्शवस्मात् परित्याजनरूपो भवतीति मुक्तिरूपो भवति । घटादिषु या भगवतोऽसङ्गोदासीनरूपता मुक्तिः । आश्रयस्तु नव प्रकाराणामपि खरू- पाणामाधारो भवतीति । एतदज्ञाने सर्वाण्येव शास्त्राणि व्याकुलानि भवन्ति । अतो भागवतशास्त्रं सर्वोद्धारक सर्व निर्वाहकं च ॥१॥ नन्वत्र दश पदार्याः कथं निरूप्यन्ते ? शाखभेदप्रसङ्गात् । एकस्मिन् शास्त्रे ह्येकं प्रतिपाचं नतु समप्रधानतया वहनि प्रतिपाद्यानि मवन्तीत्साह- दशमस्य विशुद्ध्यर्थं नवानामिह लक्षणम् । वर्णयन्ति महात्मानः श्रुतेनाऽर्थेन चाञ्जसा ॥२॥ दशमस्य विलुयर्थमिति । दश्योऽआऽऽश्रयः । तस्य विशेषण शुद्धिः । सर्वरीय हि एदार्थ दश धर्माः सन्ति भगवद्रपाः । तत्रैको ग्राझोऽन्ये तु साध्याः । तत्र ते यदि न निरूपिता भवन्ति प्रायत्याज्यविवेको न गवति । अतो यावरं गुणसम्बन्धः स त्याव्यः । भगवदाश्रये व्यभिचारा- पत्तेः । अनन्याभयभङ्गश्च । तत उत्तरोत्तरा एते धर्मा भवन्तीति यः पर्यवसानेऽवशिष्यते स ग्राह्य इति तुपादिवदाश्रयावरकत्वेनैते धर्माः प्रतिपाद्यन्ते । अत एतनिरूपितैराश्रयः पदार्थान्तरात्स्पष्टः शुद्धो निरूपितो भवति । अत एतेपामपि स्वरूपज्ञानार्थ लक्षणानि निरूपणीयानि । तदाह-लक्ष- णमिति । यथा गोः साना असाधारणो धर्मस्तथा 'सर्गादीनां लक्षणमबोच्यते नतु स्वरूपम् । स्वरूपं लग्ने वक्ष्यामोऽग्रिमस्कन्धः । तेषां लक्षणमेतदित्यव प्रमाणमाह-वर्णयन्तीति । तपां गगयत्वात्तलक्षणमपेन वत्तुमशक्यमित्यत आह-महात्मान इति । महानात्मा अन्तःकरणं येपाम् । अन्तःकरणे भगवचरणारविन्दविक्रमो यदा तदा महत्त्पम् । तदैव हि भगवत्स्वरूपाणि निरभ्यते इति प, निस्पयिष्यते इति रा. १ निरूप्यते इति प. ३मपीति ख. ऊतीरिति ग. प. ५ रूप. भर्ममायनेतिर ताशयम्मादितिक, ७ उत्तरोत्तरमेतदति रा. ८ यस्पर्यघसान दवि स.

·२ स्कं. १० अ. ४ श्लो.] श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणविरचिता। १७३ ज्ञातानि भवन्ति । ननु मगवान् प्रमेयं तत्सामध्येन ज्ञातं प्रमेयबलमेव भवति नतु प्रमाणस्येत्यत आह-श्रुतेनाऽर्थनेति । यः सर्वत्र वेदादौ पदार्थः श्रुतः स सर्वोऽपि भगवदीय इति "सर्च वेदा यत्पदमामनन्ती"ति वास्यात् । “शत शुक्राणि यत्रैकं भवन्ति। सर्वे होतारो यन्त्रकं भवन्ती"ति श्रुतेः । अनुग्राहकप्रमाणप्रमेयानामेकपर्यवसानविधानात् यत्र प्रयोऽप्येते पर्य- वस्यन्ति स आश्रयः । एते नयोऽन्योन्यप्रवेशान्नव सर्गादीनां लक्षणरूपा भवन्ति । तत्र सर्गादिपु प्रमेयं लक्षणम् । कारणप्राधान्यात् । पुष्ट्यादिषु प्रमाणम् । ईशानुकथादिपु ज्योतीपीति । अर्यादेते उत्पत्तिस्थितिप्रलयात्मानो भवन्ति । उत्सत्तिहि कारणतः कार्यत आधारतश्च । स्थितिरपि पोपणतो विलासतो धर्मतश्च । प्रलयोऽपि यहन्ताममतारूपस्य ईशानुकथया लक्षणम् । सघातस्य प्रलयो नि- रोधः। न मुक्तजीवानां ब्रह्मणि प्रवेशलक्षणया। तस्माच्छ्रुतेनैवाऽर्थेन चकारातत्साधनयुक्त्या च वर्णयन्तीत्यर्थः । तत्राऽप्यासा सामस्त्येन । नतु क्लिष्टकल्पनया किन्वार्डवेनैव ॥ २॥ तानि लक्षणान्याह- भूतमात्रेन्द्रियधियां जन्मसर्ग उदाहृतः । ब्रह्मणो गुणवैषम्याद्विसर्गः पौरुपः स्मृतः ॥३॥ स्थितिकुण्ठविजयः पोषणं तदनुग्रहः । मन्वन्तराणि सद्धर्म ऊतयः कर्मवासनाः ॥ ४ ॥ भूतमात्रेन्द्रियधियामिति । भूतानि महाभूतानि । पञ्च तन्मात्राणि च । शन्दादीनि पञ्च । इन्द्रियाणि दश। धीवुद्धिः अन्तःकरणात्मिका चतुर्की । एवं चतुर्विंशतितत्त्वान्युक्तानि भवन्ति । नेपामपि कारणत्वेन प्रयो गुणाः। तेपां वैषम्यात् गुणत्वेनाऽऽविर्भावात् । नेपामपि कारणं ब्रह्म । अतः परम्परया अष्टाविंशतिभेदा भवन्ति । तेषां जन्म सर्गः । सर्गोऽपि द्विविधः । प्रत्येक समुदायेन च। वैषम्यं च चतुर्विधं भवति । ते हि प्रत्येक विषमाः समुदायेऽनापि विपमा भवन्ति । त्रिविध एव था। एवं सर्गत्रयस्त्रिंशचतुत्रिंशद्भेदमिन्नो वा भवति । विसर्गस्य लक्षणमाह-विसर्गः पौरपः स्मृत इति । पुरुपाये बातास्ते विसर्गशब्देनोच्यन्ते । तत्र प्रमाणे स्मृतिमहताम् । पुरुषालोक- अयमेदेन तद्भेदा एकत्रिंशद्भवन्ति । "अष्टौ वसप एकादश रुद्रा द्वादशाऽदित्या" इति । स्थिति लक्षयति-वैकुण्ठस्य विशिष्टो जयो यत्रेति । प्राकृतेषु चतुर्विशतिधा । जीवनय- भेदेन आत्मनि द्विति पड्विंशतिभिन्ना । पुष्टिं लक्षयति-तदनुग्रह इति । तस्य वैकुण्ठस्य जितेषु साधीनीकृतेषु योऽयमनुग्रहः तेषु मर्यादाथै सप्त पृथकृत्य शिष्टेप्यनुग्रहः । महामतेप्वा- स्मद्वये च नानुग्रहः । तत्र मर्यादैव । जतिसद्धर्मयोर्वासनाधर्मरूपत्वात् धर्मनिता वासनेति विप- रीततया लक्षयति-मन्वन्तराणि सद्धर्म इति । सतां धर्मसिविधो मवति कायवाप्नोमिः कृतः । कायिको दशघा । वाचनिकश्च दशधा । इन्द्रियोपलक्षकत्वात् । मानसश्यतु । अन्तः- करणोपरक्षकत्वात् । इष्टं चिन्तयति, इएमावापोद्वापाभ्यां विचारयति, इष्टमाशंसते, इष्टं करिया- मीसध्यवस्यति । एवमन्तःकरणे चतुर्दा सद्धर्मः । सर्वेन्द्रियैध सद्धर्मकरणम् । रेतोपाननिरोधेन निरोधेनाति रा. २ बारासाधनेवि रा. ३ दूधति क. प. ४ मादा पृथगित रा. मनोमिः। समायिक निम.

·१७४ श्रीसुबोधिनी । [२ स्कं. १० ४.७ श्लो. धर्महेतुत्वं तयोः । आश्रयांदानसिप्रजननजाड्यतापनिवन्धदरीकरणैः शब्दादिदोंनेन च सद्धर्मः शरीरे दशधा । एवं चतुर्विंशतिभेदो भवति । उतीर्लक्षयति--कर्मवासना इति । कर्मजनिता वासनाः कर्मवासनाः । तत्र शरीरस्य कर्मेन्द्रियाणां च सम्बन्धिनः सद्धर्मी वासनाजनकाः । नतु ज्ञानेन्द्रियान्तःकरणानाम् । अतः पञ्चदशधा भवन्ति ॥ ३ ॥४॥ ईशानुकयां लक्षयति- अवतारानुचरितं हरेश्चाऽस्यानुवर्तिनाम् । पुंसांमीशकथाः प्रोक्ता नानाख्यानोपहिताः ॥५॥ अवतारानुचरितमिति । ईशानुकथा द्विविधा । ईशस्य तदनुवर्तिनां च कथा। तदुमयं लक्षयति । तत्र ईशकथामाह-अवतारानुचरितमिति । सर्वभूतदुःखदूरीकरणार्थमाविभूतस्य भगवतश्चरित्रमीशानुकथा । अस्याऽनुवर्तिनामिति द्वितीयस्य लक्षणम् । यथा भगवान् सर्वदुःख- निवारकस्तथा ये दुःखनियारकाः ते तदनुशन्देनोच्यन्ते । तरेशस्य हरेरिति विशेषणात् दुःखदूरी- करणे सुखप्रापणं चेति । अतो दुःखनिवारणे गुणभेदेन तदनुवर्चिनो नवधा भवन्ति । ईशस्साऽपि चरित्रं कर्मज्ञानभक्तिभेदैविधा भवति । तथाऽनुवर्तिनोऽप्यविद्यालक्षणदुःखदूरीकारो ज्ञानिन एक- विधा भवन्ति । एवं दुःखदूरीकरणे त्रयोदश भेदाः । सुखप्रापणे दशधा सर्वेन्द्रियसुखप्रापकास्तदनु- वर्तिन एकश्च भगवानित्येवमेकादश उभये चतुर्विंशतिः । तेषां प्रत्येकनिरूपणार्थ नानाख्यानोपयूं- हिता इत्युक्तम् ॥ ५॥ निरोधं लक्षयति- निरोधोऽस्याऽनुशयनमात्मनः सह शक्तिभिः। मुक्तिर्हित्वाऽन्यथारूपं स्वरूपेण व्यवस्थितिः ॥६॥ अस्याऽनुशयनमिति। अस भगवतः अनु पश्चाच्छयनं शक्तीः शापयित्वा तद्भोगार्थ खस्य शय- नम् । अस्पेति पुरोवती आत्मत्वेन प्रकाशमानोऽशल्पा निर्दिश्यते । आत्मनो देहस्स । सहेत्युभयत्र । देहशक्तयो द्वासप्ततिभेदा नाडीरूपाः । स्वस नियादयो द्वादश । शयनं च त्रिविधं जाग्रत्स्वप्नसुपु- प्तिमेदेन । अतः सप्ताशीति भेदा भवन्ति । मुक्तिं लक्षयति-हित्वाऽन्यथारूपं खरूपेण व्यव- स्थितिरिति । अन्यथारूप त्वरूपं तस्य परित्यागः खरूपमेकम् । अवस्था द्विविधा सामान्य- विशेषभेदेन । उभयत्र लक्षणं मिलितम् । तत्रापि पूर्व तत्वपरित्यागः । तत्वान्यष्टाविंशतिः । एवमेक- (गंगदा भवन्ति ॥ ६॥ आश्रयं लक्षयति- आभासश्च निरोधश्च यतश्चाऽध्यवसीयते । स आश्रयः परं ब्रह्म परमात्मेति शध्द्यते ॥७॥ प्रामिजाम्यता विस. दाने पडिप, अति सायलीजियमतितक्षयतीति स. निवारका इति का ५ध्यादरनिए.निमाश्रय दिप, ·२ स्कं. १० अ. ९ श्लो.] श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणविरचिता । आभासश्चेति । आश्रयो द्विविधः । शास्त्रमार्गणाऽऽत्रीयत इति प्रपत्त्या, सायुज्येन वा, उत्स- तिस्थितिप्रलयैर्वा | क्रियया बानयणं पञ्चधा । ज्ञानेनाऽऽश्रयणमष्टया । मनसो द्विस्वभावत्वाचसो- भयत्र सम्बन्धः । अन्तःकरणानां मध्ये अहङ्कारस्य नाऽऽनयहेतुत्वम् । एवं त्रयोदशया भवति । एव- मपि राशिदयात्मको भवति क्रियाज्ञानभेदेन । तत्र प्रथमतः क्रियया आश्रयं प्रतिपादयति--- आभासश्चेति । आमास उत्पत्तिः । चकारात्तमश्च । मामासशब्देन च उत्पत्त्यादयः सर्वे । वस्तुतो मायिकानामेव न खस्येति विषयताया आश्रयत्वं योधयति । निरोधस्तयोरेव । इदमाश्रयत्वं कर्त- त्वेन । तदैव क्रियया आश्रयत्वं भवति । आमासनिरोधावुत्पत्तिप्रलयौ । अन्ये विकारा एतदन्त - विनः । पूर्वरूपपरित्यागो द्वितीयत्याऽऽदिमस्तथा । उभावेकीकृती लोके वृद्मादिभि- रुदीरिताविति । अध्यवसीयत इति । यतो भगवतः सकाशान केवलमेते विकारा जायन्ते किन्तु प्रकाश्यन्ते च भगवतैव । चकारात्तेषु समावोऽपि सम्पाद्यते । अतोऽस्ति माति प्रियमिति त्रयं भगवत्कार्य तत्कारणत्वेनाऽऽश्रयः । एतदेव तस्याधिष्ठानत्वम् । तदाह-स आश्रय इति । स भगवानाश्रय इत्यर्थः । यतः सच्चिदानन्दरूपत्वात्पूर्वोक्ता धर्मा भवन्ति । अयमेव भगवान् शास्त्रा- न्तरे नामान्तरेण व्यपदिश्यत इति सर्वसमन्वयार्थ नामान्तरमाह । परं ब्रह्मेति वेदे । परमात्मेति स्मृतौ । शव्यत एव । शुन्दमानं भिद्यते । अर्थस्त्वेक एव । वेदचतुर्मुखवर्णव्युदासार्य परशब्दः । जीवव्युदासाथ द्वितीयः ॥७॥ एवं क्रियाश्रयं निरूप्य ज्ञानाश्रयं निरूपयति-योऽध्यात्मिकोऽयमिति द्वाभ्याम् । योऽध्यात्मिकोऽयं पुरुषः सोऽसावेवाऽधिदैविकः । यस्तत्रोभयविच्छेदः स स्मृतो ह्याधिभौतिकः ॥ ८॥ ज्ञानमग्रे निरूपयितुं ज्ञेयमत्र निरूप्यते । ज्ञेयं त्रिविधमाध्यात्मिकादिभेदेन । आत्मानमध्यापा- रमम् । आत्मा देहस्तमधिष्ठाय ये तिष्ठन्तीन्द्रियान्तःकरणानि प्राणाश्च तेऽध्यात्मानः । तानधिष्ठाय पस्तिष्ठति शारीर आत्मा स आध्यात्मिकः । सोऽयमेव पुरुषो यः श्रोतृवत्कृत्वेन व्यवहियते । यस्त्वे- तदन्तर्यामी स आधिदैविकः । अधिदेवानामिन्द्रियाधिष्ठातृदेवानां नियामकत्वेन तानपिष्टाव यः स्थितः स आधिदैविकः । सोऽप्ययमेव । एक एवेन्द्रियाणीन्द्रियाधिष्ठातृदेवांश्चाऽघितिष्ठन् शब्दद्वयेनोप्यते । अतएव देवाधिष्ठानसामर्थ्यमन्तर्यामिण इति स एतस्याऽपि पूज्यत्वेन निरुप्यते । एकस्यैव उभयविध- विच्छेदकर्ता शब्दद्वयप्रवृत्तिनिमित्तभूत आधिभौतिकः । भूतान्यधिष्ठाय ये तिष्ठन्ति रूपादयतेऽधि- भूतास्तत्समुदायोऽवयवी आधिमौतिको देहः । देहे विद्यमान एवेन्द्रियामिमानित्वमिन्द्रियप्रेरकत्वं च । नोचेदेक एवात्मा। अस्सोमयविच्छेदकत्वं महतां स्मृतिः स्मरणं प्रमाणम् । तदाह- स्मृत इति ॥ ८॥ एवं जेयं निरूप्य तद्विषयकज्ञानाधारत्वेनाऽऽअयं निरूपयति- एकमेकतराभावायदा नोपलभामहे । त्रितयं तत्र यो वेद स आत्मा खानयाश्रयः ॥ ९ ॥ शाप खित इति ९, २स्मृद्धिः प्रमाणमिति स.

·श्रीसुबोधिनी। [२. १० अ. ११ मो. एकमेकतराभावादिति । त्रितयं तत्र यो चेद स आश्रय इति । ननु जीवोऽणि त्रितयं वेद । अन्तर्याम्यपि । अत आश्रयलक्षणमतिघ्यापकमित्याशयाऽऽह । एकं प्रयाणां मध्ये एक- तरस्य खातिरिक्तस्य अभावाद्धेतोः एकं नोपलमामहे किन्तु भावेनैवोपलभागदे । एकमप्यन्ययोभीवेन उपलभ्यते नत्वभावेन । तदा "सापेक्षमसमर्थ भवती"तिन तेयामन्यतरत्रितयं ज्ञातुं शक्तः । अन्तर्याम्यपि स्वव्यापारे व्यापृतखितयमध्ये प्रविष्टोन रित्तयं जानाति । यथा देहनीवयोनितयाज्ञान सर्व- जनीनं तथाऽन्तर्यामिणोऽपि ज्ञेयम् । एवं सति यत्रितयं वेद स आश्रयः । तस्य नामान्तरमप्याह- आत्मेति । अतति व्यामोतीत्यात्मा । अत एवाऽस लीलात्वादात्मा विभूतित्वेन गणितः । “अह- मात्मा गुडाकेशेति । इदमेकं भगवतो रूपम् । मगवानेव वा ज्ञानाश्रयत्वे य आत्मत्वेन निरू- पितः । ननु तस्याऽपि खज्ञानाभावात् स्वाधिष्ठातृज्ञानामावाच तस्याऽप्यन्य आश्रयः स्यादत आह- स्वाश्रय इति । स तु स्वात्मानमेवाऽऽश्रित्य तिष्ठति न तसाऽऽश्रयान्तरापेक्षा । अनेन सप्रकाशः स इत्युक्तं भवति ॥९॥ एवं दंश लक्षणानि निरूप्य त्रितयनिरूपणार्थ पूर्वोक्तं विराजमुपपत्त्या सह निरूपयति- पुरुषोऽण्डं विनिर्भिद्य यदादौ स विनिर्गतः । आत्मनोऽयनमन्विच्छन्नपोऽस्राक्षीच्लुचिः शुचीः ॥ १० ॥ तास्ववात्सीत्वसृष्टासु सहस्रं परिवत्सरान् । तेन नारायणो नाम यदापः पुरुषोद्भवाः ॥ ११ ॥ पुरुपोऽपडमिति । "यावानयं वै पुरुप" इत्यत्र नामरूपे तस्याऽऽक्षिसे जीवतुल्यतया । तत्र जीववैलक्षण्यं निरूपयितुं स्वेच्छयैव तस्य नाम इन्द्रियाणि चेति जीवसाम्यं निराकरोति । तत्र प्रथमं नामनिरुक्तिमाह-पुरुषोऽण्डमिति द्वाभ्याम् । पुरुषो विराट् । प्रधाण्डं विनिर्भिय कटाहा- स्पृथवृत्य नारिकेलगोलकवत् यदा विनिर्गतः स्वसर्वकार्ये समर्थो जातः । अथवा । अण्डमेव वा मित्वा निर्गतः । तदा अपडे न जलाद्यावरणव्यवस्था | पुराणान्तरानुरोधेन परमण्डे स्थित इति व्याख्यायते । वस्तुतस्तु कटाहं विनिर्भिद्यैव निर्गतः । अत एवाऽऽत्मन आभयापेक्षा । पूर्वमण्डमेवाऽऽश्यत्वेन स्थितम् । तस्मिन् भने आश्रयान्तरमन्विच्छन् अपोऽस्राक्षीत् । खयं शुद्धो ज्ञानपूर्णो भगवदवतारः खाश्रयं शुद्धमेव सृष्टवान् । सर्वस्याऽपि शुद्धिर्जलेनेति जलं सृष्टवान् । असामपि शुद्धिः फेनतरङ्गा- दिराहित्येन । ततस्तास्खेवाऽप्यु स्वसृष्टास्ववात्सीत् । न ह्यन्य एवमपः स्रष्टुं तत्र स्थातुं वा शझोति । वसृष्टावित्पनेनाऽपां महत्त्वेन खमहत्व बोधयन् जीवायन्तरामावेन च तकृतं भयमः यति । अत्र वासस्तूष्णीमावेन । सहस्रं परिवत्सरानिति । स नारायणावतारो ब्रह्ममानेन सहसपरिवत्सरमात्रं तिष्ठतीति ज्ञायते । शयनार्धं वा । सहस्रपरिवत्सरं शयनं कृत्वा पश्चात् सृष्टिं करोति । एतावान् कालः स्वदेहे निष्पाद्यमानानां सर्वेषां जीवानां सर्वनिर्वाहाचे । एवं सति तस्य नारायणेति नाम जातमित्साह- तेन नारायणो नामेति । नारमयनं यस्येति नारायणः । नन्वस्य जलमयनं तत्कथं नारायण इति । तमाऽऽह-पदापः पुरुपोद्भवा इति । यद्यस्मादापः पुरुष- शब्दवाच्यानरादेवोत्पन्नाः। पूर्व हि पुरुषः । स एव नारायणेपूर्वभानित्वान्नर इत्युच्यते । भगवदा- अयानरमादेनेति स स सर्वति प. पासमर्थ इनिस, ब्रह्मभावनेति प. ५ नारायणः पूर्वति ख. च निवार- ·१७७ २ स्क..१० अ. १४ श्लो.] श्रीमदल्लभाचार्यचरणविरचिता । वेशात् । तस्माआता आपः तेन नाराः । ता अयनं यसेति भवत्येव नारायणः । एवं स्वनिर्मितेनैव कार्येण खस्य नामानि भवन्तीति न प्राकृततुल्यता ॥ १० ॥११॥ किश्च । अस्मादपि हेतोर्न प्राकृततुल्यतेत्याह- द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च । यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया ॥ १२ ॥ द्रव्यं कर्म च कालश्चेति । द्रव्यमधिभूतं महाभूतादि । कर्माऽध्यात्ममदृष्टादि । काल आधि- देविको नियन्ता सर्वनिमितमूतः । स्वभावः परिणामहेतुः । जीवो मोक्ता । उपादानं निमित्तं घ क्षोभको हेतुरेव च । भोक्ता चेति समस्तार्थे समर्थाः कृपया हरेः । तदाह-पदनु- ग्रहत इति । एवकारेण जीवानां विशेषाकारेण भगवत्कृपाधीनत्वं योधितम् । चकारादन्यान्यपि साधनानि दण्डादीनि भगवत्कृपयैव । सन्ति आविर्भूतानि तिष्ठन्ति । कार्यक्षमाणि च भवन्ति । भन्यथाऽव्यक्तमेतानपकर्षति । यया व्याः पशुम् । तदाह-न सन्तीति । नाऽत्र भगवतः क्रोधोऽप्यपेक्ष्यते । किन्तूपेक्षामानेणाऽव्यक्तस्तानुपसंहरति । अनेन "यावान् कल्प" इत्यादिषु ये कालादय आक्षिप्तास्ते सर्वे समाहिता ज्ञेयाः ॥ १२ ॥ किन्छ । भगवाननन्तः कथं सृष्टयादि करोतीति न शकनीयम् । यतस्तस्य सृष्प्रिकार एवमित्याह- एको नानात्वमन्विच्छन्नित्यादिमिः । एको नानात्वमन्विच्छन् योगतल्पात्समुत्थितः । वीर्यं हिरण्मयं देवो मायया व्यस्सृजत्रिधा ॥ १३ ॥ भगवानेक एव जले शयानोऽनेकरूपो भविष्यामीतीच्छां कृतवान् । ततः शयानस्तस्पास्थितो यथा पुरुषः शय्यात उत्तिष्ठति । ततस्तस खात्मनो बहुधेच्छायो तस्य यासुदेवस मायारूपा या भार्या तया हेतुभूतया तस्याः सन्निधिमात्रेणैव खस्मिन्नेव विद्यमानं वीजात्मकं वीर्य सचिदानन्दरूप विधा सद्राचिद्रपानन्दरूपभेदेन निघा असृजत् ॥ १३ ॥ मेदत्रयमपि गणयति- अधिदेवमथाऽध्यात्ममधिभूतमिति प्रभुः । यथैक पोरुपं वीर्य निधाऽभिद्यत तच्छृणु ॥ १४ ॥ प्रथमतः अधिदैव आनन्दांशमूतम् । अथ तदनन्तरं अध्यात्म चिद्रपम् । ततः अधिभूतं सद्रपम् । कयं कृतवानित्यपेक्षायामाह-प्रमुरिति । सर्वसमर्थः। इतिशब्दः प्रकारे । यर्थतनयं निर्मित क्यान्येऽपि प्रकारा निर्मिता इति । अनेन सर्वे त्रिविधा उचरिताः । प्रकारविशेषेणाऽपि प्रतिष्पं जातं निरूपयति-यथैकमिति । प्रकारव्यतिरेकेणेन्छयैव वैविध्यं भवनि तयापि प्रकारेगापि निरूप्यते । यया एकमभियत । अखण्डस यया भेदम्तया गृण्वित्वयः ॥ १४ ॥ धोऽपैदलव इतरा. सन सानुपति ए. प्रारमेवानपि. जीसामय. ५ साविक . मिडिए. (माती प. २३ ·श्रीगुबोधिनी। [२.१०. १८ छोः तदेवाह- अन्तःशरीर आकाशात्पुरुषस्य विचेष्टतः । ओजः सहो वलं जज्ञे ततः प्राणो महानसुः ॥ १५ ॥ अन्तःशरीर इति । शरीरमध्ये हृदयस्थाने य आकाशम्तस्मादाकाशाद्धेतोः पुरुषश्चेष्टां कृत- वान् । निरखकाशश्चेष्टितुं न सगर्थ इत्यधिकरणेऽप्याकाशस्य हेतुत्वम् । पुरुषस नारायणस । विच. एतः शरीरमध्य एव चेष्टां कुर्वतः । इदं तु तस्यैव शक्यम् । तदा तस्य चेष्टाते इन्द्रियान्तःकरणदे- हानां सामर्थ्यानि जातानीत्साह-ओजः सहो बलं जज्ञ इति । ततः तदनन्तरं प्राणो जातः । तस्स प्राणस्य वायुत्वं निराकरोति-महानिति । महत्त्वांशभूतः सूत्रारमा । न तु भौतिको वायुः । अन्येऽपि प्राणाः सन्तीति विशेषणमाह- असुरिति । सुत्यिनुकरणशब्दः श्वासवायुः । स न भवतीत्यसुः । मौतिकादतिरिक्त इति यावत् ॥ १५ ॥ भागवञ्चेष्टामात्रेणैवेन्द्रियादिशक्तयः प्राणाथ जाताः । तस्य प्राणस्य माहात्म्यगाह- अनु प्राणन्ति यं प्राणाः प्राणन्तं सर्वजन्तुषु । अपानन्तमपानन्ति नरदेवमिवाऽनुगाः ॥ १६ ॥ अनु प्राणन्तीति। पूर्व राजसाहकासयाणादीनामुत्पत्तिसक्ता । ते आधिदैविकरूपाः । एते स्वाध्यात्मिकरूपाः । यं प्राणन्तमैनु प्राणन्ति कार्य कुर्वन्ति । प्राणाः इन्द्रियाणि । तत्रापि न खरूप- स्थमनु किन्तु प्राणन्तमनु । क्रियाया अपि क्रियापेक्षा सूचिता । तदा तस्य सर्वत्रैव तथात्वं जातमि- साह-सर्वजन्तुष्यिति । आग्रह्मतृणस्तम्वेषु । अपानन्तमपगच्छन्तमनु इन्द्रियाण्यप्यपगच्छन्ति । तसोपलक्षकले वारयति दृष्टान्तेन-नरदेवमिवाऽनुगा इति । राजानमनु सेवका इव ॥ १६ ॥ एवं तस्स माहात्म्यमुक्त्वा ततोऽये सृष्टिमाह- प्राणेन क्षिपता क्षुत्तृडन्तरा जायते प्रभोः। पिपासतो जक्षतश्च प्राङ्मुखं निरभिद्यत ॥ १७ ॥ मुखतस्ताल्ल निर्भिन्नं जिह्वा तत्रोपजायत। ततो नानारसो जज्ञे जिह्वया योऽधिगम्यते ॥१८॥ प्राणेन क्षिपता क्षुचूडिति । प्राणः करणम् । क्षिपता क्षेपयुक्तैन । अन्तास्थितानि वस्तूनि मलादीनि क्षिपता इतस्ततो विक्षिपता । क्षुद अमिविशेषावित्येके ! मृत्युरित्यपरे । उप्माविशेप इत्येके । मगवानेव वैश्वानररूपः क्षुत्रवृत्तिद्वयारणका । अन्तरा उदरमध्ये | ततस्तदशात् पिपासा जिशुक्षा च जाता । ततो पहिःस्थितपदार्यान् बलानरूपान् । पिपासतो अक्षतय पातुमिच्छोर्मोक्त- मिच्छोष । पाक पूर्वमागे । पुरुषेणैव हि विमज्यन्ते दिशः । मुखं विवरात्मकम् । निरमिपत मिन जातम् । तपापि न स्फुटितमिव किन्तु द्वारमिन । तत्रैव मुखे विवरात्मके । तस्मादेव मुसाढेतुनः समितिमश्विमसमर्थ दि. १६विस्मताः ए. पणमय इशिप मिति प.

·२ कं, १० अ. २२ श्लो.] श्रीमद्दलभाचार्यचरणविरचिता । तात् । तालु लोके जिहेति प्रसिद्धं तन्मध्ये निर्गतम् । उपर्यघो देवा अंशत एकीभूताः पदार्थादानार्थे तालुरूपेण निर्गता इत्यर्थः । तत्र लिहेन्द्रियं उपजायत आविर्भूतमित्यर्थः । तत इन्द्रियानिमिचमूता- तदनन्तरं वा । नानारसो जजे मधुरादिः । सर्वोऽपि विषयस्तत्र जायते कारणत्यतः । बहिःस्थितो वा तस्येच्छावशतो जायते रसः। अनेनाऽन्नादीनामप्येपैव व्यवस्था ज्ञापिता । अन्तःस्थितिपक्षेऽपि तालुव्यापारेणैव तालुद्वारा क्षुत्तृशोमकं मवतीति मुखादिनिर्माणम् । उपदीका(१) गजादिवत् । बहिर्विषयपक्षे तु न सन्देहः । रसाः शृङ्गारादयोऽपि मवन्तीति तळ्यावृत्यर्थमाह- जिया योऽधिगम्यत इति। अधिगम्यते ज्ञायते, विषयतया स्वीक्रियत इति वा ॥१७॥१८॥ तवस्तस्मिन्नेव स्थान इन्द्रियान्तरं जातमित्याह- .: विवक्षोर्मुखतो भूनो बहिर्वाग्व्याहृतं तयोः । जले वै तस्य सुचिरं निरोधः समजायत ॥ १९ ॥ नासिके निरभिद्येतां दोधूयति नभवति । तत्र वायुर्गन्धवहो प्राणो नसि जिघृक्षतः ॥ २० ॥ विवक्षोरिति । वेदरूपां वाणी वक्तुमिच्छोः । मुखतः विवरात्मकाद्धेतुभूतात् । भूलो व्याप- कस्य आकाशरूपस । मुखत इत्येतस्स विशेषणम् । आकाश एवं यतः शब्दो भवति । यथा तालु- रूसे जिहा तिष्ठति तथा मुखमध्ये य आकाशस्तस्मिन्वागिन्द्रियं तिष्ठतीत्यर्थः । तत्र प्रथमं वहिर्देवता वाक् स्त्रीरूपा न भतीरं विना निर्गच्छतीति तैतोज्न देवता प्रथमं निरूपिता । ततो वाकू इन्द्रियम् । ततोऽन्यत्राऽपि प्रथमं देवता पश्चादिन्द्रियमिति ज्ञापितम् । व्याहृतं तयोरिति । तयोः सम्बन्धि च्याहृतं वाग्व्यापारो देवताधिष्ठितेन्द्रियसाध्यो न केवलसाध्यः । एवमन्यत्राऽपि ! ततथालनेनाs- न्तर्वायुरुगतः । स चाऽन्तःपूर्णः क्षोमं जनयतीति तन्निवृत्त्ययं नासिके नासापुटे निरमियेताम् । तस्स बहिःपदार्थग्रहणावश्यकत्वामावेऽप्यन्तःस्थितवायोरेव निमित्तत्वमाह-दोधूयति नभस्वतीति । नमसान्वायुस्तस्मिन्नत्यन्त कम्पमाने सति । अथवा नासिकायां चलनात्मको वायुरेव गोठकरूपः । तत्र वायुर्देवता । गन्धं वहतीति गन्धवहो वायुर्माणो वा । उमयोर्मध्ये विशेषणं गन्धस्स विपयत्वषो- धकम् । प्राण इन्द्रियम् । नसि जिघृक्षत इति । नासिका गोलकसानीया। गोलकापाररूपा का गन्धं जिघृक्षतः आमातुमिच्छतो भगवतः । निरभिद्यत उद्गतं जातं गृहीतुमिति यथायोग्यं कियों अनुसन्धेयाः ॥ १९ ॥२०॥ एवं मुखनासिके उपपाद्य अक्षिणी निरूपयितुमाह- यदात्मनि निरालोकमात्मानं च दिदृक्षतः । निर्भिन्ने अक्षिणी तस्य ज्योतिश्चक्षुर्गुणग्रहः ॥ २१ ॥ बोध्यमानस्य ऋपिभिरात्मनस्तनिवृक्षतः । कों च निरभिद्यतां दिशः श्रोत्रं गुणग्रहः ॥ २२॥ १ पदार्थासास्थिति प. २क्षामकमिटित. तत्राओ देवतशिरा, किपानुसन्थेवि रा.

·१८० श्रीमुवोषिनी। [२ स्कं. १० . २३ लो. यदात्मनि निरालोकमिति । आसीदित्यर्थः । आत्मा देहः । सन कीदृशोऽहमिति यदा न ज्ञातवान् । कीदृशे च स्याने तिमामि । अन्यय स्वसम्बन्धिनं दिक्षतः । अक्षिणी निर्मिने । चक्षुरा- दीनामालोकापेक्षा नाऽस्तीति पूर्वमेवोक्तम् । तस तु मायामोहो नाऽस्तीति न मायाऽकृतप्रति- बन्धः । निरालोकस्त्वदर्शनकृतः । तत्र देवता ज्योतिः । सूर्य इति यावत् । सूर्यम्य ज्योतीरूपं आधिदैविकम् । आध्यात्मिकं तु मण्डलं सूर्यशब्दवाच्यम् । किरणास्त्वाधिनौतिकाः । अतोऽन मा- धिदैविकमेवेति ज्योतिःशब्दप्रयोगः। चक्षुरिन्द्रियम् । गुणो रूपम् । पशानां मध्ये रूपस्यैव प्रसिद्ध खादेवतेन्द्रियाभ्यां गुणज्ञानं भवतीत्यर्थः । तदनन्तरं भगवन्तं महापुरुपं ऋपयो मत्राः स्तोतुमारग्ध- वन्तस्तदा । पिभिः स्तूयमानस्य साक्षात्त्वं परमझेति बोध्यमानस्य । आत्मनः पूर्वोक्तास । देहव्यावृ- स्वर्थ वा । तजिघृक्षतः तैरुच्यमानं स्वरूपं गृहीतुमिच्छतः । कर्णी निरभिघेतां गोलकरूपे। दिशो देषताः । श्रोत्रमिन्द्रियम् । गुणग्रहः शब्दग्रहणम् । शब्दस पूर्वसिद्धत्वात् ॥ २१ ॥ २२ ॥ एवं त्रीणीन्द्रियाणि द्विगोलकानि निरूपितानि । व्यापकमिन्द्रियमाह-- वस्तुनो मृदुकाठिन्यं लघुगुर्घष्णशीतताम् । जिघृक्षतस्त्वट्र निर्भिन्ना तस्यां लोम महीरुहाः ॥ २३ ॥ वस्तुन इति । वस्तुनो घटपटादेर्लप्यादीन् जिघृक्षतः त्वक् निर्भिन्ना । तस्यां लोम इन्द्रियम् । महीरहा देवाः । लघु सूक्ष्मम् । लघुशब्दो धर्मवाची धर्मिणमपि प्रचुरप्रयोगाद्वोधयति । तदभिधा- येण लाघवादिशब्दाः । अत एव चातुर्यादौ लाधवशन्दः । अत्र लघुशब्दः स्पर्शविशेषवाची । यथा सूक्ष्मवायुपर्शः । मृदुत्वं तु गादस्पर्शे नाऽवगम्यते । सर्वत्र स्पर्शविधाने लघुस्पर्श एव विधीयते कर्णादिषु । काठिन्यं कठिनस्पर्शः पाषाणादिषु । मृदुस्तु कोमलः । पिच्छिलताऽपि तस्मैव भेदः पट्ट- वस्त्रादिषु । गुरुत्वमपि स्पर्शः । यद्यपि शास्त्रान्तरे भिन्नो धर्म उचोलनादिनानगम्यते । तथापि सोऽस्मिन् शाने स्पर्श एव । स्पर्शसहितेनैव तोलनादिनाऽवगमात् । स्पर्शरहितं तोलनमनुमानम् । अन्यया कारणे गुरुत्वयाऽभावात् कार्ये कयं भवेत् । यहुत्वं तु महत्ववोधकमेव । न गुरुत्वयोध- कम् । केचित्तु शिथिलावयवयोगेन लघुत्वं शिष्टावयवयोगेन गुरुत्वमाहुः । तदप्यसङ्गतम् । स्पर्शा- तिरिक्तस्य संयोगस निरूपयितुमशक्यत्वात् । स्पृष्टमेव संयुक्तमुच्यते लोके । अन्यया स्पशातिरेकेण चाण्डालादिसंयोगे प्रायश्चित्तमन्यस्यात् । तस्मात्प्रशिथिलावयवर्सयोगादिनिरूपणेऽपि लघुलं गुरुत्वं स्पर्श एव । छेपस्तु विभागाभाग एव । अनेनाऽपि संयोगो नाऽतिरिच्यते । संयुक्ता अप्यङ्गुलयश्चतम्रो भवन्ति । संक्षेपे तु न तथा यथा मिलितागुले । तस्मान्न स्पर्शातिरिक्तः संयोगः । न च गुरुत्वादयः । उष्णं ईपदुष्णस्पर्शः । अयुष्णस्य स्पर्शायोग्यखात् । त्वचो दाहसम्भवात् । शीतता शीतस्पर्शः । अथवा । लघुकाठिन्य लघुकठिनयोर्भावः । तापवं काठिन्यं च । मुद्वाअन्ते तत्प्रत्ययः सर्वत्रैव सम्प- ध्यते । द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणत्वात् । ततो मृदुत्वं गुरुवमुष्णत्वं शीतत्वमिति । यः शन्दो यद्धर्मपुरःसरेण धमिणि प्रवत्तते तस्य गावः स एव धर्मः । अतः शन्दप्रकृचिनिमिनमेव भाव इति केचित् । सर्वत्रा- उनुस्यूतः सत्तापरपर्यायः । तदंदा एव सः शन्दैरुच्यन्त इति सर्वशब्दवाच्यो भाव इति शास्त्रायः यमावशन्देऽपि निषेधार्यको भावः प्रतीयते । अन्यथा अगावो निःस्वगावः सात् । अत्र लगिन्द्रिये या राशी मानिस - ·२२. १० अ. २५ श्लो.] श्रीमदल्लभाचार्यचरणविरचिता । भेदयमस्ति । कण्डूः स्पर्शश्च तयोपियः । बहिःसर्श एव कण्डूः । अन्तस्तु स्पर्शोऽपि । सच लोमशन्दवाच्यः कण्डूग्राहकः । तत्र महीरुहा देवाः । अधिष्ठानं तूमयोरेकम् ।। २३ ॥ द्वितीयमाह- तत्र चाऽन्तर्वहिर्वायुस्त्वचाऽऽलब्धगुणो वृतः । हस्तौ रुरुहतुस्तस्य नानाकर्मचिकीर्षया । तयोस्तु वलबानिन्द्र आदानमुभयाश्रयम् ॥ २४ ॥ गति जिगीपतः पादौ रुरुहातेऽभिकामिकाम् । पन्यां यज्ञः स्वयं हव्यं कर्मभिः क्रियते नृभिः ॥ २५ ॥ तन्त्र चाऽन्तहिर्यायुरिति । चकारेण स्वचो लोमव्यतिरिक्तस्थानमप्यस्यन्तरिति सूचितम् । तत्र वायुदेवता । अन्तहिरिति पूर्वदेवताया अधिकविषयत्वं सूचितम् । त्वचाऽऽलब्धगुण इति त्वगिन्द्रियेण स्पर्शग्रहणम् । अत्र देवतायाः प्राधान्यम् । अन्यथायोगे वायुग्रहणेन गृहीतं न स्यात् । घृत इति । अन्तर्बहिरावृतो वायुरित्यर्थः । अनेन बहिर्वायुर्न देवतेत्युक्तम् । एवं त्वचं निरूप्य ज्ञानेन्द्रियाणि समाप्य कर्मेन्द्रियाणि निरूपयति-हस्ती रुरुहतुरिति । नानाकर्माणि कर्तव्यानीतीच्छया । अत्र प्ररोहात्मकावताविति शाखारूपत्वं सूचितम् । एतयोरुभयोर्गोलकद्वयम् । तयोस्तु पठयानिन्द्रः । तयोर्हस्तयोलमिन्द्रियम् । इन्द्रो देवता । आदानं कर्म । उभयाश्रयं देवते. न्द्रियाश्रयम् । पूर्ववन्न देवताप्राधान्यम् । अभिकामिकां गतिं बिगीपतः पादौ रुरुहाते । पश्यामि- तीन्द्रियम् । यज्ञो देवता स्वयगिति विष्णुः । अभिकामिन अभीटर नानादेशगमनेच्छाविषया । तादशस्य पादौ हस्ताविन शाखारूपेण रुरुहाते । अपदानामपि गतिरस्ति । चतुष्पदामपि । तथापि द्विपदां यथा सर्वत्र गमनं न तथाऽन्येपामिति पादद्वयकामना । ननु विराट्पुरुषस स्थिरत्वात् कि पद्यां कार्यम् । अस्थिरत्वे वा लोकेषु व्याकोपः स्यात् । रूपान्तरकल्पनायां च प्रक्रमविरोध इत्या. शाह-स्वयं हव्यं कर्मभिः क्रियते नृभिरिति । हव्यस्य पुरोडाशादेर्गगवत्त्वं निरू- प्यते-स्वयं हव्यमिति । तथा सति तस्याऽवश्य फलसाधकलं वक्तव्यम् । यतः कारणाभिः कर्मभिस्तव्यं क्रियते । तदेव पुरोडागादिकं देवतोद्देशेनाऽनौ प्रक्षिप्तं सत् यागरूपतामापय तं जीवं गृहीत्या लोकान्तरे गच्छति । तनावश्यं गत्यर्थ पादावपेक्ष्यते । अन्यया जीवगती कर्मरूपतया या गमनसाधकले यत्र कचिगमनं स्यात् । न च तद्रूपान्तरम् । अस्यैव तत्रामिष्टत्वात् । न वा एत- दधिष्ठातृदेवता । तस्या अभावात् । भावे वा तस्सा एतदेकनिष्ठत्वात् । यन्नस्यैव हि स्वर्गयोपक- लात् । “सूनी विचक्रमे विडि"ति वाक्याच । किश । भूमावेव यागो इविश्व कियते । पादौ चेन्न भवेना तपा मूमिरेय न मवेत् । स्वर्गादिगतिश्च । अतः स्वयमेव यनः सयमेव हव्यं चेत्समीटगतिसिद्ध्यर्थ पशुपुत्रस्वर्गादिमावापत्यर्थ पादावपेक्ष्यते । किम । यो हि पादयोर- विष्ठात्री देवता । तदमावे सोऽपि न मवेत् । स च लोके प्रसिद्धः । तम्सालौकिकत्वेऽपि तदर्भ कियमानपुरोडाशादेः प्रत्यक्षसिद्धसापलापागतः । अतो लोके नृभिर्द्रव्यात्मकयागकरमान् तदन्ययानुपपत्त्या भगवतः पादौ वते इनि सिद्धम् ॥ २४ ॥ २५ ॥ सार । अन्तरितिस.

·. १८२ श्रीमुयोधिनी। [२.१०. २९ से. आदौ वाग्लक्षणमेक कर्मेन्द्रियं निरूपितम् । हस्तपादाविदानी निरूपिती । अपशिष्टे निरूप- यति-निरभिद्यतेति दाम्याम् । निरभिद्यत शिश्नो वे प्रजानन्दामृतार्थिनः । उपस्थ आसीत् कामानां प्रियं तदुभयाश्रयम् ॥ २६ ॥ शिश्नो गोलकं तस्य रूपान्तराभावाचदभावमाशय ये इति निश्चयमाह । कारणे चेचन्न स्यात् तीजे कार्ये पुरुषादिपु तस्कथं भवेत् । अतस्तत्र सन्देहो न कर्त्तव्य इत्यर्थः । प्रनारूपो योऽयमा- नन्दः सम्भोगसुखं प्रजाजनको वा । प्रजा च आनन्दति अमृतं च वा । “मजामनु प्रजायन्ते तद् ते माऽमृतमि"ति श्रुतेः । अमृतं मोक्षो वा । ऋणत्रयापाकरणसाध्यः। "नाऽपुनस्य लोकोऽस्ती"ति च । "अष्टाशीतिसहस्राणी त्यादिवास्यान्यूफ्रेतसां प्रशंसापराणि । त्रैविध- वृद्धानां तु वेद एव प्रमाणम् । अतो मोक्षों वा अमृतम् । त्रितयप्रेप्सोरिन्द्रियं निर्गतमित्यर्थः । उपस्य इन्द्रियम् । कामानां प्रियं स्त्रीसम्भोगानां सम्बन्धि यत्सुखं तदुभयाश्रय देवतेन्द्रियाश्रयम् । अथवा । कामानां स्थानं पूर्वोत्तमासीदित्यर्थः । कामो देवता । तदभिमानी इत्येके । काम एव देवतेति मुख्यः सिद्धान्तः । तदभावे केवलेन्द्रियेण सुखाजननं प्रत्यक्षसिद्धम् ॥ २६ ॥ अवशिष्टमाइ- उत्सिसक्षोर्धातुमलं निरभिद्यत वै गुदम् । ततः पायुस्ततो मित्र उत्सर्ग उभयाश्रयः ॥ २७ ॥ उत्सिमृक्षोरिति । धातूनां मलम् । धातवो हि त्वगादयो मशान्ताः । ते कालादिना निरन्तरं पच्यन्ते । अन्नादीनां तु पोपकत्वम् । अतस्तत्पोपणेऽन्नादिभिः क्रियमाणे रसख तत्र प्रवेशे योऽसारो भागोऽवशिष्यते तन्मलं न त्वन्नस्य । तस्य स्खकार्यकरणात् । अतो धातोरेव मलम् । गुदमिति पायु- स्थाने मांसविशेषः । स रोगादिना निर्गतः प्रत्यक्षो भवति । तदनन्तरं पायुस्तन्द्रियम् । मित्रो देवता । न हि सर्वमित्रव्यतिरेकेण तादृशे कश्चिदेवो भवेत् । उत्सर्गः कर्म । उभयाश्रयः पूर्ववत् ॥ २७॥ एवं नवद्वाराणि निरूपितानि । दशेन्द्रियाणां मध्ये त्रयाणां न द्वाराणि । उभयं त्वेकत्र । त्रयाणां द्वयं द्वयम् । एचमिन्द्रियाणां द्वाराणां च न समसङ्ग्या । अतो द्वारान्तरमाह प्राणादीनां नियाम- कत्याय- आसिसृक्षोः पुरः पुर्या नाभिद्वारमपानतः । तत्राऽपानस्ततो मृत्युः पृथक्त्वमुभयाश्रयम् ।। २८ आदित्सोरन्नपानानामासन् कुक्ष्यन्त्रनाडयः । नद्यः समुद्राश्च तयोस्तुष्टिः पुष्टिस्तदाश्रये ॥ २९ तपसमिति ए.

·. २.१० अ..३१ सो.] श्रीमदल्लमाचार्यचरणविरचिता । निदिध्यासोरात्ममायां हृदयं निरभिद्यत । ततो मनश्चन्द्र इति सङ्कल्पः काम एव च ॥ ३० ॥ आसिसृक्षोरिति । मलं हि द्विविधम् । प्रत्यहं जायमानं प्रतिजन्मनि जायमानं च। तत्र प्रत्सहं जायमानस मलस परित्यागार्थे पायुः । सम्पूर्णजन्मनि जायमानस्य देहरूपस्य मलस्स परित्यागार्थे नाभिारम् । पुरा शरीराणि । पुर्याः शरीरात् उत्सिसक्षोः नाभिीरं जातमिति सम्पन्धः । यथा आमरणं पातको वर्तन्ते । तस्य पोषकमन्नं । मलं तु प्रसिद्धम् । एवं “बहु स्यामि"नि भगवदि- न्छामारभ्य भगवत्प्रवेशपर्यन्तं भर्गवचिदंशस्य जीवस्य एकमेव शरीरमनुवर्तते । तस्स पोपकान्यन्पानि शरीराण्यन्नवत् अन्नमयानि । तानि भोजनबदुत्पत्तौ गृह्यन्ते । मलपरित्यागवन्मरणे त्यज्यन्ते । प्राणो ह्युत्पादकः । अपानो मारकः । अतस्तद्वारमपानादुत्पन्नम् । तत्राऽपान इन्द्रियं मृत्युर्देवता । पृथक्त्वं प्राणापानयोविश्लेषो मरणात्मकः । तदुभयाश्रयमिति पूर्ववत् । नाभिद्वारेण तच्छीरं निर्गच्छति । तस्स नाभिद्वारेण वा प्रयोन मलबदिदं शरीरं त्यजति । यथेदं शरीरं पहुकालं तिष्ठति तस्य पोयादिकं जनयति । तथाऽनपानादिकमपि कियत्कालं सितमेव धातुपोपं जनयतीति अन्नपानानामादित्सुः स्थापनेच्छुभगवान् जातः । ततस्तस्य कुझ्यानाडय आसन् । तत्र कुक्षिोलकमुदराभ्यन्तराकाशः । अत्राण्यन्नस्थापनार्यमिन्द्रियाणि । नाड्यः पानार्थम् । नद्यः समुद्राश्च तयोर्दैवते । नद्यो नाडीनाम् । अधाणामुदरस्य च समुद्राः । अत एव चकार उभयार्थः । “नाडीनद्यो लोहितेने"ति वाक्यात् । "क्षुत्तृड्भ्यामुदरं सिन्धुरि"ति च । तुष्टिराप्यायनम् । पुष्टिदेवृद्धिरनस । तुष्टिपुष्टी तदाश्रये इन्द्रियदेवताश्रये । आत्मनो मायां जगत्कीम् । कीदृश्येया कथमहमेतत्प्रतिकृतिरूपो भविष्यामी- सात्ममायाया निदिध्यासनम् । तदा हृदयं गोलकं निरभिद्यत । ततो मनइन्द्रियम् । चन्द्रो देवता । सझल्पो ज्ञानरूपः । कामः क्रियारूपः । मनस्तुभयात्मकमित्युभयं कार्य निर्दिष्टम् । सङ्कल्पस्य कार्य कोम इति तु ज्ञानस्य क्रियां प्रति कारणत्वेन । अत एवेत्यवधारणे । चकारेणेन्द्रियानुरोधः ॥ २८ ॥ ॥ २९ ॥ ३०॥ एवं सर्वस्य पैविध्यं निरूप्य गोलकानामाधिभौतिकत्वमिन्द्रियाणामाध्यात्मिकत्वं देवतानामाधि- दैविकत्वमिति समुदितस्य विरूपत्वम्। त्वगादीनां केवलान्नमयत्वेनाऽत्रैविध्यमाशय त्रैविध्यमाह- लक्चर्ममांसरुधिरमेदोमजास्थिधातवः । भूम्यतेजोमयाः सप्त प्राणो व्योमान्वुवायुभिः ।। ३१ ।। त्यक्चर्ममांसेति । त्वगुपरितना । चर्म स्थूलम् । रुधिरस पूर्वभावेऽपि मांसभावाप्रथमतो मांसनिरूपणम् । मेदो वृक्ष्यादिषु प्रसिद्धम् । मनास्थ्यन्तर्गता । अस्थि प्रसिद्धम् । सावप्रसिद्ध तस्स मेदोगध्येऽन्तर्भावः । तदस्मामावरणरूपम् । एते सप्ताऽपि तेजोवन्नमयाः । तदाह भूम्यसे- जोमया इति । भूमिरनस्सानीया। पाचभौतिकत्वेऽपि निरूपत्वं क्रमात् । निरूपा एव चा । प्राणस पैविध्यमाह-व्योमाम्बुवायुभिरिति । सर्वदेहव्यापकत्वेनाऽप्यायकत्वेन वायुखरूप- खेन च प्राणोऽपि त्रिविधो व्योमाम्बुवायुभिः ॥ ३१ ॥ संपूर्ण इति स. २भापति तदंशपेति स. ३ अत एव । एवेति रु. ४ मासाभावारिति ए ·૧૮૨ श्रीसुपोषिनी । [२.१०स, २९ सो. बादौ वाग्लक्षणमेकं कर्मेन्द्रियं निरूपितम् । हस्तपादाविदानी निरूपिती । अवशिष्टे निरूप- यति-निरभिद्यतेति द्वाभ्याम् । निरभिद्यत शिश्नो यै प्रजानन्दामृतार्थिनः । उपस्थ आसीत् कामानां प्रियं तदुभयाश्रयम् ॥ २६ ॥ शिश्नो गोलकं तस्स रूपान्तराभावात्तदमावमाशय वै इति निश्चयमाह । कारणे चेतन सात् नतीजे कार्ये पुरुषादिषु तत्कथं भवेत् । अतस्तत्र सन्देहो न कर्तव्य इत्यर्थः । प्रजारूपो योऽयमा- नन्दः सम्भोगसुखं प्रजाजनको वा । प्रजा च आनन्दश्चेति अमृतं च था । "प्रजामनु प्रजायन्ते तद् ते माऽमृतमिति श्रुतेः । अमृतं मोक्षो वा ! ऋणत्रयापाकरपसाध्यः । "नाऽपुनस्य लोकोऽस्तीति च । “अष्टाशीतिसहस्राणी त्यादिवास्यान्यूवरेतसां प्रशंसापराणि । विध- वृद्धानां तु बेद एवं प्रमाणम् । अतो मोक्षो वा अमृतम् । त्रितयप्रेप्सोरिन्द्रियं निर्गतमित्यर्थः । उपस्थ इन्द्रियम् । कामानां प्रियं स्त्रीसम्मोगानां सम्बन्धि यत्सुखं तदुभयाश्रयं देवतेन्द्रियाश्रयम् । अथवा । कामानां स्थानं पूर्वोक्तमासीदित्यर्थः । कामो देवता । तदभिमानी इसके । काम एव देवतेति मुख्यः सिद्धान्तः । तदभावे केवलेन्द्रियेण सुखाजननं प्रत्यक्षसिद्धम् ॥ २६ ॥ अवशिष्टमाह- उत्सिस्सृक्षार्धातुमलं निरभिद्यत वै गुदम् । ततः पायुस्ततो मित्र उत्सर्ग उभयाश्रयः ॥ २७ ॥ उन्सिसक्षोरिति । पातूनां मलम् । धातवो हि स्वगादयो मञान्ताः । ते कालादिना निरन्तर पच्यन्ते । अन्नादीनां तु पोपकत्वम् । अतस्तत्पोपणेऽन्नादिभिः नियमाणे रसस तत्र प्रवेशे योऽसारो मागोऽवशिष्यते तन्मलं न वन्नस्य । तस्य स्वकार्यकरणात् । अतो धातोरेव मलम् । गुदमिति पायु- स्थाने मांसविशेषः । स रोगादिना निर्गतः प्रत्यक्षो भवति । तदनन्तरं पायुस्तत्रेन्द्रियम् । मित्रो देवता। न हि सर्वभिनव्यतिरेकेण तारशे काचिद्देवो भवत् । उत्सर्गः कर्म पूर्ववत् ॥२७॥ एवं नवद्वाराणि निरूपितानि । दशेन्द्रियाणां मध्ये प्रयाणां न द्वाराणि । उभयं खेकन । बयाणा द्वयं द्वयम् । एवमिन्द्रियाणां हाराणां च न समसया । अतो द्वारान्तरमाह प्राणादीनां नियाम- उमथाश्रथा कत्साप- आसिसक्षोः पुरः पुर्या नाभिद्वारमपानतः । तनाऽपानस्ततो मृत्युः पृथक्त्वमुभयाश्रयम् ॥ २८ ॥ आदित्सोरनपानानामासन कुक्ष्यन्त्रनाडयः । नद्यः समुद्राश्च तयोस्तुष्टिः पुष्टिस्तदाश्रये ॥ २९ ॥ जोपनिदिए ·२स्कं. १०..३१ श्लो.] श्रीमहल्लमाचार्यचरणविरचिता। ૨૮૨ निदिध्यासोरात्ममायां हृदयं निरभिद्यत। ततो मनश्चन्द्र इति सङ्कल्पः काम एव च ॥ ३०॥ आसिसृक्षोरिति । मतं हि द्विविधन् । प्रत्यहं जायमानं प्रतिजन्मनि जायमानं च। तत्र प्रत्यहं जायमानस्स मलस्स परित्यागार्थे पायुः । सम्पूर्णजन्मनि जायमानस्स देहरूपस्स मलस परित्यागायें नामिरिम् । पुरः शरीराणि । पुर्याः शरीरात् उत्सिमक्षोः नाभिद्रीरं जातमिति सम्बन्धः । यया सामरणं धातयोऽनुवर्तन्ते । तस पोपकमन्न । मलं तु प्रसिद्धम् । एवं “यहु स्यामिति भगवदि- च्छामारम्य भगवत्प्रवेशपर्यन्तं मर्गवचिदंशस्य जीवस्य एकमेव शरीरमनुवर्तते । तस्स पोपकान्यन्यानि शरीराण्यन्नवत् अन्नमयानि । तानि भोजनवदुलाचौ गृह्यन्ते । मलपरित्यागवन्मरणे लज्यन्ते । प्राणो झुत्पादकः । अपानो मारकः । यतस्तहारमपानादुत्पन्नम् । तत्राऽपान इन्द्रियं मृत्युर्दैवता । पृथक्वं प्राणापानयोविश्लेषो मरणात्मकः । तदुमयाश्रयमिति पूर्ववत् । नामिद्वारेण तच्छरीरं निर्गच्छति । तस्य नामिद्वारेण वा प्रयत्नेन मलयदिदं शरीरं सवति । ययेदं शरीरं यहुकालं तिष्ठनि तस्स पोपादिक जनयति । तयाऽनपानादिकमपि कियकालं सितमेव धातुपोपं जनयतीति अन्नपानानामादित्सु स्थापनेच्छुभगवान् जातः । ततस्तस्य कुश्यत्रनाडय बासन् । तत्र कुक्षिोलकसुदाम्यन्तराकानः । अत्राण्यन्नस्थापनार्यमिन्द्रियाणि । नान्यः पानार्थम् । नयः समुद्राश्च तयोर्दैवते । नयो नाडीनाम् । अनाणामुदरस्य च समुद्राः । अत एव चकार उभयार्थः । "नाडीनद्यो लोहितेने"ति वाक्यात् । "क्षुत्तृभ्यानुदरं सिन्धुरि"ति च । तुष्टिराप्यायनम् । पुष्टिदेहवृद्धिरत्नस्य । तुष्टिपुष्टी तदाश्रय इन्द्रियदेवताश्रये । आत्मनो मायां जगत्कीम् । कीदृश्येपा कयमहमेततिकृतिरूपो भविष्यामी- स्यात्ममायाया निदिध्यासनम् । तदा हृदयं गोलकं निरमियत । ततो मनइन्द्रियम् । चन्द्रो देवता । साल्पो ज्ञानरूपः । कामः क्रियारूपः । मनस्तूमयात्मकमित्युमयं कार्य निर्दिष्टम् । सङ्कल्पस्य कार्य काम इति तु ज्ञानस्य कियां प्रति कारणलेन । अत एवेत्यक्यारणे । चकारेणेन्द्रियानुरोपः ॥२८॥ ॥ २९॥३०॥ एवं सर्वस त्रैविध्यं निरूप्य गोलकानामाधिमौतिकलमिन्द्रियाणामाध्यात्मिकत्वं देवत्तानामाधि- दैविकलमिति समुदितस्य विरूपत्वम्। स्वगादीनां केवलान्नमयत्वेनाऽत्रैविध्यमाशा त्रैविध्यमाइ- त्वचर्ममांसरुधिरमेदोमजास्थिधातवः । भूम्यतेजोमयाः सप्त प्राणो व्योमाम्बुवायुभिः ॥ ३१ ॥ त्वचर्ममांसेति । लगुपरितना । चर्म स्थूलम् । रुपिरस पूर्वमावेऽपि मासेमावात्प्रयमदो मासनिरूपणम् । मेदो वृट्यादिपु प्रसिद्धम् । मजास्थ्यन्तर्गता । असि प्रसिद्धम् । साप्वप्रसिद्ध तस मेदोमध्येऽन्तर्मावः । तदस्मामावरणरूपम् । एते सम्माऽपि तेजोवन्नमयाः । तदाह-मुम्पप्ले- जोमया इति । भूमिरजस्थानीया। पाघमौरिकत्वेपि त्रिरूपवं क्रमात् । विरूप एवं वा । प्राणस जैविध्यमाह-व्योमाम्युचायुभिरिति । सर्वदेहव्यापकत्वेनाप्यारकतेन वायुसरूप- खेन च प्राणोऽपि त्रिविषो व्योमाम्बुवायुमिः ।। ३१ ।। ऐपूमै इति ग, २ भगवति नचलति ग, अन एजाए. Yमोसमातीरा.

·श्रीसुबोधिनी। [२ स्क. १० अ. ३५ को. इन्द्रियाणामपि वैविध्यमाह- गुणात्मकानीन्द्रियाणि भूतादिप्रभवा गुणाः । मनः सर्वविकारात्मा बुद्धिर्विज्ञानरूपिणी ॥ ३२ ॥ गुणात्मकानीन्द्रियाणीति । त्रिगुणमयानीन्द्रियाणि सर्वाण्येव । अत एव लौकिकी प्रवृत्रि धर्म भक्तिज्ञाने च जनयन्ति । अहकारस्याऽपि पैविध्यमाह-भूतादिममवा गुणा इति । भूता- दिरहारः । भूतादीनां प्रभवो यत्र । भूतादेवी प्रभवो येषाम् । अहङ्कारस्य वैविध्यं स्पष्टमेव भूताया- दिभेदात् । मूतादिशब्देनाऽहकार एव वा । तस्माद्गुणत्रयोत्पत्तिः स्पष्टैव । तेन गुणजनकत्वेन त्रिगु. णत्वं स्पष्टम् । मनसोऽपि त्रैविध्यमाह-मनः सर्वविकारात्मेति । सर्वे हि विकाराग्निविधाः । तन्मयत्वान्मनोऽपि विविधम् । बुद्धिरपि निविधेयाह-बुद्धिर्विज्ञानरूपिणीति । विविधं ज्ञानं विज्ञानम् । तत्रिविधमिति तद्रपिणी बुद्धिरपि विविधा ।। ३२ ।। एवं सर्वस्य चैविध्यमुपपाय उपसंहरति-- एतद्भगवतो रूपं स्थूलं ते व्याहृतं मया । मह्यादिभिश्चाऽऽवरणैरप्टभिर्वहिरावृतम् ॥ ३३ ॥ एतद्भगवतो रूपमिति । एतत्पूर्वनिर्दिष्टं सर्वमेव त्रिविधं भगवतो रूपं स्थूलो देहः । ते तुभ्यं खदर्य मया व्याहृतमित्यर्थः । त्रिगुणवेन यन्निरूपणं तत्तवाऽधिकारेण निरूपितम् । भगवतो हि रूपं सर्वेपामधिकारानुसारेण सर्वरूपत्वेन मासते । “सं यथायधोपासत" इति श्रुतेः ॥ ३३ ॥ एवं राज्ञे त्रैविध्यं निरूप्य सूक्ष्म रूपं ततोऽप्युत्तमाधिकार्यर्थे अव्यक्तरूपं निरूपयति- अतः परं सूक्ष्मतममव्यक्तं निर्विशेषणम् । अनादिमध्यनिधनं नित्यं वाङ्मनसः परम् ॥ ३४ ॥ अतः परमिति । महादिसतावरणसहितात्स्थूलरूपात्परं व्यतिरिक्तमुत्कृष्टमेतन्नियामकम् । सूक्ष्म- तमं आकाशापेक्षयाऽप्यतिसूक्ष्मम् । तस्य रूपविशेषनिरूपणं न कर्त्तव्यम् । अतस्तदव्यक्त केना- ऽपि धर्मेण न प्रकटम् । ततस्तस्स विशेषाः प्रकटा भविष्यन्तीत्याशपाऽऽह-निर्विशेषणमिति । सर्वविशेषणरहितम् । सर्वच्यावर्तकधर्मरहितमित्यर्थः । तसोत्पत्यादिकं नास्तीत्याह-अनादि- मध्यनिधनमिति । आदिमध्यावसानरहितम् । निसं सदैकरूपम् । वाम्मनसः परं सर्वव्यवहारा- तीतम् ॥ ३४॥ एवं स्पूटसाशं सर्वप्रकारेण सूक्ष्ममिति निरूपितम् । उभयमप्युपसंहरति- अमुनी भगवद्रूपे मया ते ह्यनुवर्णिते । उभे अपि न गृहन्ति मायामृष्टे विपश्चितः ॥ ३५॥ + पिपी. निरूपण विस, ·२ स्कं. १० म.३९ श्लो.] श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणविरचिता। १८५ अमुनी भगवद्रूपे इति । मया ते लदर्यमेवाऽनुवर्णिते पूर्ववत् । अस्माकं तु नाऽनेनोप- योगः । तदाह-उभे अपि न गृह्णन्तीति । वत्र हेतुः-मायासृष्टे इति । मायायाः कार्य- कारणरूपायाः सम्बन्धेनैवरूपो जात इति । यतस्ते विपश्चितः साक्षात्स्वरूपज्ञातारः ॥ ३५ ॥ ननु तर्हि भगवान् कथमेवरूपं करोतीत्याशयाह- स वाच्यवाचकतया भगवान् ब्रह्मरूपधृक् । नामरूपक्रिया धत्ते सकर्माऽकर्मकः परः ॥ ३६ ।। स वाच्यवाचकतयेति । स भगवान् । वायवाचकत्वं अनामरूपात्मनि नामरूपे विधाय ताशो भूत्वा जगतः पालनादिकं करोतीति वाच्यवाचकतया स्वरूपानच्युत एव प्रारूप सचिदा.. नन्दं विनत् सर्वेषामपि जीवानां नामरूपक्रिया धत्ते । नामानि रूपाणि क्रियाश्च स्वसदृशान्करोती- त्यर्थः । खयं च सकर्मा । न च पुनरेवाश एव । यतो वस्तुतोऽकर्मकः सर्वकर्मरहितः । सर्वयां नियामकश्च । एतादृशोऽपि सर्वानुत्पादयितुं त्रिगुणात्मकं अव्यक्तं च रूपं करोतीत्यर्थः ॥ ३६॥ ननु के ते पेपामर्थे स्वयं त्रिविधो जात इति । तत्राऽऽह-प्रजापतीनित्यादिमिनिमिः- प्रजापतीन् मनून देवान् ऋषीन् पितृगणान् पृथक् । सिद्धचारणगन्धर्वविद्याध्रसुरगृह्यकान् ॥ ३७॥ किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषानपि । मातृरक्षापिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान् ॥ ३८॥ कूष्माण्डोन्मादवेतालान् यातुधानान् ग्रहानपि । खगान् मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन्नृप सरीसृपान् । द्विविधाश्चतुर्विधा येऽन्ये जलस्थलनभोकसः ॥ ३९ ॥ एके प्रत्येकगुणप्रधानाः । एके मिश्राः । तत्र प्रत्येकान् लोकत्रयेण गणयति । तत्राप्युत्तरोत्तरही- नता। प्रथमं प्रजापतयो मरीच्यादयो गुमकान्ताः सत्त्वापकपरूपाः । किन्नरादयो विनायकान्ता राजसाः । कूष्माण्डादयः सरीसृपान्तावामसाः। अन्ये तत्तनेदेषु मिश्रा इनि तानेकेन गणयति- द्विविधा इति स्थावरजङ्गगभेदेन । चतुर्विधा जरायुजाण्डवखेदजोशिलाः । ये पूर्वोक्तादन्ये ते सर्वे सहरजाता इति ज्ञेयाः । तथापि स्थानतस्त्रैगुण्यं तदाह-जलस्यलनभौकस इति । जला- दया स्थानानि येषाम् । तत्र नलस्था राजसाः । स्वतस्याः सात्त्विकाः । नमस्यास्वामसाः ॥ ३७ ॥ ॥३८॥ ३९॥ । . कार्यकरणेति स. २४ ·. श्रीसुबोधिनी। [२ स्कं. १०.४३ श्लो. एवं स्वरूपतः स्थानतश्च सर्वेषां त्रैविध्यमुपपाद्य फलतोऽपि वैविध्यमाह- कुशलाकुशला मिश्राः कर्मणां गतयस्त्विमाः । सत्वं रजस्तम इति तिस्रः सुर-नृ-नारकाः ॥ ४० ॥ कुशलाकुशला मिश्रा इति । कर्मणां विविधा गतिः सात्त्विकादिविभेदेन । सात्त्विकं कर्म शुभफलं कुशलशब्देनोच्यते । तामसं कर्माऽऽशुभफलमकुशलशब्देनोच्यते । राजसं कर्मोभयफलं मिश्रशन्देनोच्यते । एवं कर्मगतयः कर्मसाधनफलप्रकाराविविधाः । कुशलाथाऽकुशलाग्य कुशलाकु- शलाः । मिना अभिवाः । कर्मणागिमा एव गतयो न त्वन्याः । तासां मूलनामान्याई-सत्त्वं रजस्तम इति । कुशलाकुशलमित्राणामेतानि मूलनामानि । सत्त्वं कुशलनाम । तमोऽकुशलनाम | रजो मिश्रनाम । तस्कृतदेहा अपि त्रिविधा इसाह । सुरन्नारकाः । सत्वं रजस्तम इति तिस्र इत्युभयन्न सम्बध्यते । सुराः सत्त्वम् । नरा रजः । नारकास्तम इति तिन एव । पञ्चादयो नारकमध्य एव ॥४०॥ ननु त्रिविधा एव गतय उच्यन्ते । प्रकारास्तु कौटिशो भवन्ति । तत्राऽऽह- तत्राप्येकैकशो राजन् भिद्यन्ते गतयस्त्रिधा । यदैवैकतरोऽन्याभ्यां स्वभाव उपहन्यते ॥ ४१ ॥ तत्राप्येकैको राजनिति । यहयो मया विविधा गणिताः । तेष्वेकैकशस्त्रिविधा ये प्रजाप- तयो गणितास्तेऽपि त्रिविधाः । ये वा सरीसृपास्तेऽपि । राजनिति सम्बोधनं पुरुषाणां नानाविध- स्वज्ञापनार्थम् । ननु कथमेकमनेकधा भवति ? तबाऽऽह-यदैवैकतर इति । यदा एकतरः स्वभावः सात्त्विकादिः अन्याम्यां खव्यतिरिक्ताभ्यां उपहन्यते वलवनयामभिमूयते । तत्र चलाभि- भवतारतम्यनकस्साऽनेकरूपाणि भवन्ति ॥४१॥ एवं कार्यत्रैविध्यमुपपाधोपसंहरन् भगवतः सात्विकी लीला पालनाख्यामुपपादयति- स एवेदं जगद्धाता भगवान्धर्मरूपधृक् । पुष्णाति स्थापयन्नित्यं तिर्यड्नरसुरात्मभिः ॥ ४२ ॥ स एवेदमिति । स एव निविधजगकर्ता तदर्थ त्रिविधश्च । सृष्टमिदं जगत् भगवान् भग- शब्दयाच्यैः सगुणैः पालनसमर्मरूपधृक् । धर्मेण प सापयन् तत्तन्मर्यादायां पुष्णाति अभिवृद्ध करोति । नित्यमित्युत्पत्तिक्षणमारम्य अन्तपर्यन्तं प्रतिक्षणं पुष्णाति । तदुपघातकासुराविये तिर्य- इरसुरात्मभिः निर्मित्सादिरू रामादिरूपैमिनादिरूपैथ सर्व जगत् परिपालयतीत्यर्थः ॥५२॥ तृतीयां लीलामाह- ततः कालाग्निरुद्रात्मा यत्पृष्टमिदमात्मनः । संनियच्छति कालेन धनानीकमियाऽनिलः ॥ ३ ॥ मायाक. १ यत्रतर इति रा.

·२.क. १. अ. ४६ श्लो.] श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणविरचिता । १८७ कालाग्निदात्मेति । कालः प्रलयकालः । तत्साधकोऽमिः सङ्घर्पणमुखानलः । तत्राऽनले यो रुद्रत्यक्षस्तिशिखं शूलमुत्तम्भयन्नुदतिष्ठत् तपो भूत्वा आत्मनः सकाशादेव यत्सृष्टमूतन्तुषत् सन्नि- यच्छति उपसंहरति । कालेन करणेन । यथोसादने माया करणं पालने चाऽवतारास्तथा संहरणे कालः करणम् । उत्पत्त्यादिभिः संहारान्तैः कृतैरप्याघारे न किञ्चिद्विकृतता जायत इत्या दृष्टान्त- माह---घनानीकमिवाऽनिल इति । मेघानां समूहं यथा वायुरपकर्षति । वायुनाऽपकृष्टा मेघा यथा न ज्ञायन्ते क गता इति तथा संस्कार सर्वमेव नाशयतीत्यर्थः ॥ ४३ ॥ एवं भगवत्कृतानुत्पत्तिस्थितिप्रलयान्निरूप्येदं भगवत्कर्तृक जगदुत्पत्यादि अक्षवादिसम्मत- मित्याह- इत्थम्भावेन कथितो भगवान् भगवत्तमाः । नेत्थम्भावेन हि परं द्रष्टुमर्हन्ति सूरयः ॥ १४ ॥ इत्यम्भावेन कथित इति । हे भगवत्तमाः । राजानं घोधयितुमेवंप्रकारेणाऽस्मामिर्जगदुत्पत्ति- स्थितिका भगवानुक्तस्तदाह- इत्थम्भावेन कधित इति । पूर्वोक्तमकार एवेत्थम्भावः । भग- वानिति तथा कथनेऽप्यदोपाय । स हि सर्वैः खाधिकारेण बुध्यते बोध्यते च । भगवत्तमा इति अत्यन्तमधिकारिणः । भवदर्थ बग्ने निरूप्यते । तदाह-नेत्यम्भायेनेति । परं मायातीतं भगवन्तं स्वत एव सर्वं पूर्वोक्तप्रकारेण सूरयो ब्रह्मविदो द्रष्टु नाऽहन्ति ॥ ४४ ।। तत्र हेतुमाह- नाऽस्य कर्माणि जन्मादौ परस्याऽनुविधीयते । कर्तृत्वप्रतिषेधार्थ माययाऽऽरोपितं हि तत् ॥ ४५ ॥ नाऽस्य फर्माणीति । अस्य जन्मादौ कर्माणि । मायानियन्तुः परस्य । नानुविधीयते अनु- विधानं न कियते । परः सम्बन्धिरूपेण नाऽनुविधानं करोतीत्यर्थः । कुत इत्यपेक्षायामाह-माय- याऽऽरोपितं हि तदिति । जगद्भावादयः सर्वे व्यामोहिकमायाकार्यविषयतारूपाः । ते न भगव- स्कार्या इति तत्र फर्मुखादिना भगवदनुसन्धान नास्तीत्यर्थः । तर्हि किमिति निरूप्यते जगत्कर्तृत्व भगवति ? तपाऽऽह-कर्तृत्वप्रतिपेधार्थमिति । प्रतीत हि कर्तृवं प्रतिषेध्यं भगवांस्तु खरूपं पश्चादहमित्येवोक्तवान् । न तु मया कृतमिति । अहं वा जातमिति । बुद्धिसौकार्यमेव तथा निरू- पितं मायया करोतीति खयमेव जायत इति । तजत्लादित्यपि तदेव जः नतु तस्माजात इति । तस्मादुत्पत्यादिकल्पनाहीनं सर्वं ब्रह्मेत्येव ब्रह्मविद्भिातव्यं न तु कल्पनायुक्तम् | यतो माययाऽरो. पितं तत् ॥१५॥ एवं ब्रह्मवादं कर्तृवाद च निरूप्य एतादृशं रूप भगवत्तः कस्मिन्कस इत्याकालायां नमकल्प इत्युत्तरमाह- अयं तु ब्रह्मणः कल्पः सविकल्प उदाहृतः । विधिः साधारणो यत्र सर्गाः प्राकृतवैकृताः ॥ ४ ॥ १ सहारान्तरप्याधारैति ख. २ शायत इति ख ·श्री.सुबोधिनी। [२. १० . ४९ को. अयं तु नामणः कल्प इति । कदाचित्सर्वमात्मैव भवतीत् जनार्दन इति । मन- कल्पे । विकल्पे तु अझकल्पावान्तरकल्पे मायया सर्वरूपो गवतीत्युभयमप्यत्र निरूपितमिति गमणः कल्पः सविकल्प उदाहृत इत्युक्तम् । तुशब्देनाऽन्ये कल्पाः प्राकृता व्यावर्तिताः । अत एवान दशविधा लीलास्तुल्याः कल्पान्तरे तु विपमास्तदाह-विधिः साधारणो यत्रेति । यत्र नाम- कल्पे प्राकृतानां वैकृतानां च कल्पानां विधिरुत्पत्तिप्रकारः साधारणः । प्राकृत वा कल्पे वैकृते वा ये उत्पद्यन्ते ते तुल्याः । नतु कल्पान्तरवरमाकृतास्त्रय एव । वैकृता भन्ये । उभयात्मकस्तु कौमार इत्या- दिविशेपाः । तेऽत्र न सन्ति । विधिः साधारणो यप्रेयेकं वाक्यम् । यत्र सगीः प्राकृतवैकृता इत्यप- रम् । प्राकृता एव वैकृतां न त्वतिरिक्ता इत्यर्थः ॥ १६ ॥ एतापता सर्वेषां प्रश्नानामुत्तरमुक्तम् । उभयोनोक्त कालकल्पयोः । तदने वक्ष्यामीत्याह- परिमाणं च कालस्य कल्पलक्षणविग्रहम् । यथा पुरस्ताड्याख्यास्ये पाझं कल्पमथो शृणु ॥ ४७ ।। परिमाणं च कालस्येति । परमाण्वादिद्विपरार्द्धावसानस्य कालस्य परिमाणं परिमाणहेतुः सूर्यगत्यादिः । सोऽग्ने वक्तव्यः । चकारात्स्वरूपं कार्यं च । कल्पलक्षणविग्रहमिति । कल्पाना लक्षणं धर्मव्यवस्था । कृते एतादशो धर्मः एतादृशी प्रवृत्तिरिति लक्षणम् । विग्रहः शरीरं एतावद्युगमिति । सहस्रचतुष्टयात्मकं कृतमिति यथा । एतद्वयम् । यथा पुरस्ताद्याख्यास्ये । यथा यथावत् । यथा पुरस्ताद्वा पूर्वकल्पे यथैतयो रूपं तथा व्याख्यास्से । एवं विस्तरेण सर्व वक्तुं कल्पान्तरमुपक्षिपति-पानं कल्पमथो शृपियति । सर्गादीना विशेपाः पामकल्पे भवन्ति । अतो भगवदशलीलाविस्तारार्थ अथो भिन्नमकमेण शृणु । सावधानतया श्रवणार्थमुपदेशः । अनेनैकस्स दिवसस विरतियिते । यतो भिन्नप्रक्रमेण श्रवणं बोधयति ॥ ४७ ॥ एवं शुकपरीक्षिसंवादे पिरते शौनको भगवत्कथाश्रवणे व्यग्रस्तादशी कथा पूर्वनिरूपितां पृच्छति । यस्यां कयायां कतिपयप्रश्नार्थज्ञानेऽपि परमा रतिर्भवति तादृशमेव हि श्रोतव्यम् । तदाह सूतः- "विदुरस्तीर्थयात्रायामि" या "यावतः कृतवान प्रश्नान क्षत्ता कोपरयाग्रतः । जाते- फभक्तिगोविन्दे तेभ्यश्वोपरराम हे"ति । भागवतं श्रावयिष्यामीति यद्यपि सूतेन प्रतिज्ञातं तथापि विदुरमैनेयसंवादलक्षणस भागवतस शीघकालत्वात् तदेव त्वया कथनीयमिति प्रोत्साह्यति चीनका-यदाह भगवानिति निमिः । शोनक उवाच- यदाह भगवान् सूत क्षत्ता भांगवतोत्तमः । चंचारं तीर्थानि भुवस्त्यक्त्वा बन्धून् सुदुस्त्यजान् ॥ १८॥ मा. २वा पुरादितिग ·२ स्कं. १० अ. ५० श्लो.] श्रीमदल्लभाचार्यचरणविरचिता । १८९ कुत्र कौपारवेस्तस्य संवादोऽध्यात्मसंज्ञितः । यद्वा सभगवांस्तस्मै पृष्टस्तत्त्वमुवाच ह ॥ ४९ ॥ बेहि नस्तदिदं सौम्य विदुरस्य विचेष्टितम् । वन्धुत्यागनिमित्तं च तथैवाऽऽगतवान् पुनः ॥ ५० ॥ भगवानिति मैत्रेयस्य सर्वज्ञता सूचिता । यदाह भगवानिति भिन्नं वाक्यम् । भगवान्मैत्रेय इत्यर्थः । अयवा । क्षत्तुमैत्रेयसंवादे भगवान् यदाह । यत् भगवतो वाक्यं ताभ्यां निरूपित्तमित्यर्थः । यदाह नो भवानिति पाठः स्पष्टः । सूतेति सम्बोधनम् । कुनाह किमाहेत्याकाहापामाह । क्षत्ता भागवतोत्तमो बन्धूस्त्यक्त्वा मुवस्तीर्यानि चचार । तादृशश्च कोपारवेश्य संवादः कुत्र विषये । यत्र भगवद्वाक्ये तदर्थे वा विचारात्मकः संवादस्वरूपयेति वक्तव्ये भगवद्वाक्यस्यैव गुरख्यत्वात्तत्रैव भगवद्वाक्यविशेष संवादो भविष्यतीति ज्ञात्वाऽपि विशेषज्ञानार्थ कुत्रेति पृच्छति । देशप्रश्ने तु कुत्र देशे स संवादो जात इति । त्वया कथितेऽपि स्वयं वा तत्र गत्वा श्रोतव्यमित्यभिप्रायः । पाठान्तरे इतिशब्दोऽध्याहर्त्तव्यः । सुनुस्त्यजानिति तदादेशोपदेशचरितानि विदुरस पृच्छति । भागवतेभ्य उत्तमः । यस्त्वापदशायामपि न विभ्रान्तः । भुवस्ती(नीति गन्तुं ज्ञातुं च शम्यानि । तान्यपि वक्त- न्यानीत्यभिप्रायः । यैः सम्यक् शुद्धो भक्ति प्राप्तवानिति । ततोऽपि पूर्वमेव तस्य चित्तशुद्धिमत्कृष्ट जातेति ज्ञापयति-त्यक्त्वा बन्धूनिति । सुकुस्त्यजानिति अन्तःकरणेनाऽपि त्यक्त्वा इति ज्ञायते । एतावता परीक्षिदपेक्षयाऽपि स मुख्यश्रोता निरूपितः । कुपारोः पुत्रः कौपारविः । कौपा- रवस्य वा । प्रथमपक्षे चाहादित्वादिन् । तस पूर्वोक्तस्य विदुरस । उभयोस्तुल्यत्वाय पष्ठयौ । अर्था- संवादोऽपि पृष्टः । अन्यथा केवलस्थानं श्रुतमप्यप्रयोजकं स्यात् । अध्यात्मसंजित इति । संवादः श्रोतुः कार्यसाधक इसध्यात्मशब्देनोक्तः । अन्यथा तदज्ञानाविशेषणमयुक्तं स्यात् । अध्यात्मेति संज्ञापितः । अनेन संवादेनैवाऽन्योन्यकथारूपेणैव तस्स भक्ति तेति संवादसैव माहात्म्यमुक्तम् । यद्वेति पक्षान्तरम् । वाशब्दः पूर्वपझं व्यावर्त्तयति । न स्थानविशेष संवादात्तस्स भक्तिः किन्तूपदेशा- दित्यपि पक्षे तमुपदेशं बदेसाह-यदेति । सभगवानिति । भगवरसहितः । केवलेनोपदिष्टं कयं हृदयारूढं भवेत् । तस्मा इति केवलं तदर्थमेव । पृष्ट इति नहि तादृशः स्वार्थ यादृशं तादृशं पृच्छति । वक्ताऽपि यत्तत्त्वमुक्तवान् । तद्रूहीति सम्बन्धः । हेयाश्चर्ये । विदुरस्य विचेष्टितं वक्तन्यम् । तत्त्वोप- देशो विदुरस्साऽनुचित इत्याश्चर्यम् । तथाप्युपदेशो जात इति तस्य विशिष्टं किञ्चिचेष्टितमस्ति येन तादृशोऽप्युपदेशर्मर्हति । किञ्च । बन्धुत्यागेपि निमित्तं वक्तव्यम् । अन्यया शूद्रयोनासनस्य प्रवा- जोऽनुचितः स्यात् । चकाराच्ज्ञानहेताबपि निमित्तं वक्तव्यम् । किञ्च । तज्ज्ञानं सर्वोत्तमम् । पन्जानप्राप्ती पूर्वजातवैमनस्यादिकं परित्यज्य दैहिकी ब्रीडां परित्यज्य तथैयाऽसंस्कृतरूपेणैव पुनरा- गतवान् । अतः साक्षात्सर्वमोहनिवर्तकसुत्तमाधिकारनिरूपकं यज्ज्ञानं तत्संवादे सम्पन्नं तदपि भगवदु- कमेव भविष्यतीति तत्कथयेत्यर्थः ॥ ४८॥ १९ ॥ ५० ॥ खया अधिपीति स. २ पारदति स. ४ महसीति स. । ३ सशयित इति क, ख.

·श्रीसुबोधिनी । [ २ स्कं. १० अ.५१ श्लो. एवं ऋषिभिः पृष्टस्तदुचरं वदन् शुकोक्तमेव तदिति सरस्वतीसंवादात् यथा विदुरादीनां भक्ति- स्तथा भवतामपि भविष्यतीति बोधयन् भवतां वाक्यं संवादिजातमित्याद- राजा परीक्षिता पृष्टो यद्वौचन्महामुनिः । तद्वोऽभिधास्ये शृणुत राज्ञः प्रश्नानुसारतः ॥ ५१ ॥ राज्ञा परीक्षिता पृष्ट इति । अयमेवाऽर्थः परीक्षिताऽपि पृष्टः शुकेन यदा कथाक्षेपः कृतः एवमेतत्पुस पृष्ट इति । तदा महामुनिः । तत्खरूपतः पर्यवसानतथ जानन्नवोचत् । तदेव यो युष्म- भ्यमभिधास्से कथयिष्यामि । एवं सति पूर्व यद्भवद्भिः पृष्टं यदाह भगवान् शुक इति, यचेदानीं यदपि मयोक्तं सोऽहं वः श्रावयिष्यामीति तदप्यविरुद्धं भवति । अतः शुकोक्तिमेव कथयिष्यामि परं साय- धानतया शृणुत । शुकस्तु तत्र सभायामृपिमिर्पहुधा पृष्ट वढेबोक्तवांस्तन्गुख्यत्रोतृवुझ्यनुसारि न भवतीति प्रकृतत्वाभावात् तद्व्यावृत्त्यर्थमाह-राज्ञः प्रश्नानुसारत इति । राज्ञः प्रश्नमनुसृत्य तदुत्तरत्वेनैव यदुक्तं तत्कथयिष्यामीत्यर्थः ॥ ५१ ॥ द्वितीयस्कन्धविवृतिः श्रीकृष्णचरणाम्बुजे । निवेदिताऽतियत्नेन युक्तिपुष्पाञ्जलिः स्फुटा ॥१॥ भक्तेपु शास्त्रहदयेपु निवेदयामि शास्त्रार्थतो यदि हरिर्भवतामभीष्टः । तत्पश्यताऽऽत्र विवृति भगवद्गुणानां सन्देहयारणविचारणतः प्रसन्नाम् ॥ २॥ इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीलक्ष्मणभट्टात्मजश्रीवल्लभदीक्षितविरचितायां द्वितीयस्कन्धे दशमोऽध्यायः ॥ १०॥ सम्पूर्णोऽयं द्वितीयस्कन्धः। श्रीकृष्णार्पणमस्तु ।

·श्रीमद्भागवतद्वितीयस्कन्धश्लोकानामकारादिवर्णानुक्रमः। ४१ ... पृष्ठम् ... १७५ एसादानेव यजता ३८ एतावान्साङ्घययोगाभ्या ४३ एते सती ते नृप १०२ एव पुरा धारणया १३५ एवमेतनिगदित एव स्वचित्ते स्वत एवं. . .. ... २२ ३७ २५ ... .. ... ... ... १३२ ... आभासश्च निरोधन ४१ आयु कामोऽचिनो देवी २२ आयुहरति वै पुसा १८४ आसिसक्षो पुर पुर्या १३९ आसीधदुदरापन १७७ इ. ९९ इक्ष्वाकुरैलमुचुकुन्द ४७ इति तेऽमिहिन तात ३२ इति सभृतसभार २७ इत्यम्मादेन कथितो.. १७७/इत्थ मुनिस्तूपरमेत् १५४ इत्यमिव्याहतो राजा ... १७८ इत्युपामवितो राज्ञा. "इद भागवत माम १६० व भागवत नाम १७८ इन्द्रादयो वाहव आहु १०५ इयानसावीश्वर ३८ ८२ ईशस केशान्यिदुरम्बु १०१ .. ... ... .. ७० ७१ .. ... ७१ ८ . ... १२१ 1८५ . ... कथयस्व महाभाग ८७ कस्ता विनाहत्य परा... काम दहन्ति कृतिनो.. कार्यकारणकर्तृ ५२ काल कर्म स्वभाव च ५१ कालादुणव्यतिकर कालेन मीलिताशा ... किारानप्सरो नागान् कि प्रमत्तस्य बहुमि १९ किरातहूणामपुलिन्द कीडन बने निशि निशा १७ कोडसमोघसङ्कल्प कुन कोपारवेस्तस्य १८२ २५ माण्टोन्माद तावान् १६ केचिस्वदेहान्तहृदया... क्षन क्षयाय विधिनो... १६४ क्षीरोदधाबमरदानव ५६ .. सर्वकामो या अत कविनामसु. अत पर सूक्ष्म सम अत्र प्रमाण भगवान् ... भन सो विसगंध ... अरपत्मममिकाङ्गत.. अथाऽभिधेाङ्ग मनो. मथो अमम्ता मुक्षा अदीनलीलाह सिते अधिदेवमथाऽध्यात्म ... अध्यहणीयासनमा अनु प्राणन्ति य प्राणा अन्तकाले तु पुरुष अन्तहिन्द्रियार्थाय अन्त शरीर आकाशात अन्त सरस्युवलेन ... भवाचकामस्त्यदिति . अन्ये च विविधा जीवा अपा वीर्यस्य सर्गस्थ ... अभ्यसेन्मनसा शुद्ध भमुनी भगवद्पे भय तुग्रहण करूप अवतारानुचरित अवतारानुचरित अव्यक्तरससिन्धूना अस्सरप्रसादमुमुख अह भवान् भनश्चैव . भवो यज्ञ हमे भइमेवासमेवाने... आ. आपदकोशे पारीरेऽसिन् भारमजायासुतागार . भारमतावविशुद्यर्थ भारमन् माययसेताम्ये आरममायामृते रागन आदिरसोरसपानाना ... आयोऽवतार पुरूपः .-- ... ८० ... ... काष्ठाकुशला मिश्रा 1 सियोर्धातुमल १४४ उचिद्रहस्पङ्कजकर्णिया १८0 उर थक ज्योतिरनीक १८५ ...१८५ ... ... १०४ . रा. सवाज्ञो नाम राजर्षि ९५ ...१७५ ... २० ८६ ... १७५ वेध यामतीयेत स्पे विन्ति मुनय ११३ ए. ८१ एकमेकतराभावात् एकैकशोझानि धिया १६२ एको नामास्वमन्यिच्छन् एतच्छुथूपतो ब्रह्मन् १५/ एतदेवाश्मशू राजन् - १८ एतद्वेदिवामिच्छामि १४. एतद्भगवद्रो रूपम् . ६३ एतनिर्विद्यमानाना ...१४५ एतम्मत ममातिष्ठ १८२ पतन्मे पाउत सर्व .. ९४ एतावडेव विज्ञान ९५ 4" .. १०० गयो मतय व ४३ गति रिगीपन पादी... ६० गन्धर्व विद्यावाचारगे... १३५ गन्धर्वाप्सरसो यक्षा ... .. 10 गुणाराकानीन्दियागि ५ गृहारमजितो पीर . १६० गृहीत यद्यदुपबन्धन... ६५ गोपर्मये मतिहते १६६मीवायो जनलोकल ...१८५ . .. ... ११७ 114 ७६ .. ..

·r ... .. ... .." ... ... ... तरी स्वलोकं भगवान् ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .." ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... :::::::::::::::::::::::::::::: ... ... ... ... . ... ... वस्मादारत सामा घ्राणेन, रसनेन ... ... ३४ सस्माइघोरन्तरमुष्ट तस्मै नमो भगवते चक्रं च विश्वविद्दत ११० पौराणि कि पपिन ... २५ तस्यापि द्रष्टुरीशस्त्र तामसादपि भूप्तादेः छन्वायनन्तस्य यशो सावानसाविति प्रोतः तास्ववात्सोरखपृष्टामु तुम्मच नारद भूश... जशे च कर्दमगृहे ९८ तुएं निकाम्य पितरं जातो रचेरजनयत् ९७ जितासनो जितम्यासो... तेजसस्तु विश्र्वाणात् ११ तेनारमनाऽस्मान जीवम्बरको भागवता १५ ते चै विदन्त्यतितरन्ति ज्यायान् गुणरवरजो तेषु यज्ञस्य पावः शार्न परमपुझं में १६२ तेजसातु विकुर्माणात् शानं यदा प्रतिनिवृत ४२ तोकेन जीवहरण त. ते नारदः भियतमो तर कालामिरदात्मा ... १८६/तप्रीयमायं समव ... ततम मनव: काह ८८ विष्टपोरुम यहास ततसे भातर इमे ८८ ववचार्गमासरधिर ततो विशेष प्रतिपद्य ३५ वयाहं तोपितः सम्यक तपस्या पातळ कृत द. तस्कमें दिव्यमिय यत्... ११७ ददर्य तत्रासिटसात्वता सन पान्तयेहिवायु १८१ इहो येन तद्रूपं सपाध्येशो राजन्... ... १८६ दशमस्स विगुथ कावयवं ध्यायेत् ... १३ दिव्यं सहस्राब्दममोध सरयानां परिसापानं... ... १७/देवदेव नमस्तेऽस्तु सथा गुणांस्तु प्रपतेः ... ५०/देवद्विषां निगमयाम ... तपापिनापमानस ... १५१ देवी माषां तु श्रीवासः सदरमसारं हवं देशापत्यफल्यादि तपाई सेमिधासामि... सदा-संहस्य पान्योन्यं पदव्य मर्म चकार... घा वस्तुपाराणा ४९ दष्पं फर्म वाला,.. तानाशादपरि तत् विपनाभि पनि ... पर भगवत ... १२७धन्वन्तरि मगवान्... सपम्बिनो दानपए ... ५५ धर्मस्य मम दुग्यं च... पी विविधष्टो १६ धर्मस्य दक्षदहिसर्यज... सर: मिनीति ४४ धर्मामुमो हमारा कारय्य ... पपीतारमा पुष हमा तपाई भागवतं ... असायचीयामा राम मनोवा ८५ मोलमालय ... पृष्ठम् नन्दं च मोक्ष्यति भयात् ११८ ३० नमसोऽध विकुर्वाणात ७३ ६५/न भारती मे मृषा १४२ नसम्म मानते ६० ६९ नमः परम पुरपाय ५१ ७२/न मेऽसवः परायान्ति १४० १३५ नमो नमोपभाय ... १०६ न यत्र कालोऽनिमिपा १०९/न यर शोको न जरा १७० न तोज्न्यः शिवः पन्या ७३ नानृतं तव तचापि ... ६५ ३४ नान्तं विदाम्पहममी... ...१२ ... १२७ नामेरखावृषभ वास ... १०३ ८६) नाभ्यां स्थित हृद्यधि... ३० ७४ मामधेयानि मन्त्राव ... ८६ ... १५ नारदः प्राह मुनये ...१६९ मारायणपरा योगा ...१५५ नारायणपरा पैदा ....१०५ नारायणे भगवति १८३ मा! पलेरयमुर १०८ ... १५६ नासिके निरमियेताम् नाऽस्य कर्मणि जम्मादी ...१८७ ... १५३ नाई न यूयं यता ९१ ...३५ नाहं घेद परं स्वस्मिन् १७२ | निदिध्यासोराममाया ...1८३ ... १४९ निद्या दियते नक ३ ६१ नियन्टेपियेग्योक्षान ... १२ निरभियत शिमो ये १८२ २८ निरोपोऽस्याऽनुचपन... ...१७५ ३ निशम्प नदिक्षया 10 नूनं भगवतो प्रान् ... १६ नृणां साधारणो धर्मः १३७ १७७ प. १६)पदं सरपाम विष्णोः पमा ममेबार्य ...10पर पदं धणयमाग ८॥ परामरधर्मस ...100 परिमाणं घबाडम्प... ...1८८ १० परिनिहितोऽपि गुप १५ पासासमेतम्यदि पादाप्रयो बहिबार ९. पादप सर्पमूनानि पायुधमाप मिसाय ७७ ... ... .. ... ... ... ... ... .. ... . ... ... ... ... .. चारक्षिणी परभूत् ... ५० ... .. ... ... ... 11 ... १५५ वे जानुनी मुराई १८ .. 14. ... ... .." ... ... IN .. ... . ... ... ८१ ... ... ... . ८.

·पृष्टम्, ... ... २८ ... ... ... ...१२० ... ... ... पटम् पावन जायेत परा १०४ यावानहं पधाभायो ये च प्रलम्बसरददुर येन सरोचिषा विवं... ७२ ये वा मृधे समिनि 'येषां स पुद भगवान् ... १३१ योगेधराणां गतिनाहु १६९ योगेश्वरयंगतिः १३५ योऽपामिकोऽयं पुरुषः यो बानुशायिनां सर्गः ... ३६ ३.६मास्यो युगान्तमनये ... २६ मनः स्वबुयाउमलया ५८ मनापितानुभावोऽयं १६० महतलु वियोणात्... ...८५ महातरं गुल्वाम्म ३५८ मायां वर्णयतोऽमुप्य... ... १३७ मायां विविदिपुर्वियोः ... पिस्त भगवत पुरंपरोऽपई विनिर्भिय ... पुरपत्य मुखमा प्रघोदिता चेन पुरा प्रजापानधर्मपतिः प्रजापतीन्मनन्देवान् ... प्रत्यारिष्ट मया तत्र प्रमाणामपदकोशस्य ... प्रवते पत्र रजतमः... प्रविष्टः कर्णरन्ध्रण प्रसन्नव नलिनायसे प्राणेन क्षिपदा क्षुद प्राधान्यतो पानूप प्रायेण मुनयो राजन् ... माह भागवतं नाम १२१ १२५ ३२ १३७ १७५ ... ... ... ... ... ... मुश्वामिनायां मायशः १३३ मततळालु निर्भय ... १९० ... ... ... ... ... ... च. ... ... ५३० लोमान्युदिनजातीनां ... ०९ ... ... ... 13 ... १५७ ... ... .. २ ... ... ... ... ... .. ९५ यज्ञ यजेद्यारमः राज्यकामो मन्न देवान् ३८ यकिन रोके भगवत् राज्ञा परीक्षिता पृष्टः... रुपाणां तेशसां चक्षुः ... ५५ यजीतनं यत्सरण ५३ चन्न सन्यायमाणायां... रूपामिकामो गग्धवान् यत्रोद्यतः क्षिनितरो... ९६ पदायित ते नयने ४५ यथामतत्रो भगवान् 'लोकरमुप्यावयवाः पहुरूप इवाभाति ... १४५ यथाऽऽरममायायोगेन ३५९ विले यतोरस्म ४५ यथा महान्ति भूतानि १६५ घ. बोच्यमानस्सनापिभिः ... १७९ यमा सन्धार्यते ब्रह्मन् १३ वक्षरपटसरग मह्मणा चोदितो प्रसन् ३. यया हरौ भगवान १३० वयांनि तयारणं ब्रह्मवर्षसकामतु ३८ पदयनुभ्यानसमा ५७ वरं चरय मते प्रमाननं क्षत्रभुनो 'यवानुमतो ब्रह्मन् १३४ वरीयाने ते मनः हि नम्बाददं सौम्य ... १८९ यामाने निसरोक ... १०९ वर्षपूणसहयान्ते यदाऽस्य नाम्यालाटेनात् ८६(यस्तुनो मुदुमहिन्य यदाह भगवान्सून tee वस्तून्योपचयः हा... भगवग्लिक्षितम ... १५९ यदि प्रयात्यप ३०, वाचां बहेर्मुखं क्षत्रं भगवन् सर्वभूतानां १५९ यदुताम्हं वषा पृष्टो... 101वायोरपि विर्वामान भगवान्ना कारन... ३६ पर्दतेऽसंहत्ता मावाः... ०५ भगवान् सर्वभूतेषु ३६ पद्यत्परीक्षियमः १४४ विचक्षण्य यचरणा भारः परं पक्रीिट ... ४५ पद्पं यदधिष्टानं ६२ विचिकिस्मितमेतन्ने भूतभव्यभरच्छन ... १३५ यदिज्ञानो यदाधारो... विज्ञानाकि महिमा मूतमात्रेन्दिअधियां ... ३०१ यद्वेनमुत्पयगत १०२ विदं सपम्युदिन मजपशुन् ...१६/विभूषितं मेखलया मूपातालकद्रव्योम ... ३० पला भदादुदधिरूट दिनमानया गस ... मूमेः सुरेतरवरूप ....१४'यलिन्कर्मसमावायः... ... १३० दिवशोमुंवतो भूत्रो... भूय एव विवित्सामि १९ साऽवतारकमाथि ९. विमुद केवमानं ... भूयो नमः सजिन ५२ पदावरोमान् .... ४६ विशेषतस्य देहोऽयं ... भूलोकः कल्पितः पद्या ०६.याई वार महिनि खे ... 120/विदोपस्तु दिवांगा भूटोंकः कखितः पच्या यहांलयधपि सता ....... १२२ विजोने वागना... नृत्यप्रसादाभिमुखं १५३ यां यो गदिमुपात्रिय ५० वदाहगा परमस्त्र प्राजिष्णुभिः परितो ... १५. पावसखा सरयुरिवेश ... कारिकान्मनो जाते ७५ ... ८. विक्रमो भूर्भुवः सच... ... ५० ५० ... ... ... ... ... ... ... २० ... ... नतमहद्भिय इमाः ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ...

·४ एएम . ... ... ... ... यासकिश्च भगवान् वैधासकरिति वच: ... वैश्वानरं याति विहा... बीटोतरोष्ठोश्वर एव... ५३ १२९ . ... ... ... ... ... ... ..१६७ r. .. ... ... ... पृष्ठम् ५३ स एव पुरुषतरसात् .. १८ स एवेदं जगदाता .. ....३२ स एवं आरमात्मवता १७ स एप आव:पुरुषः स एप भगवालि सचिन्तयन् अक्षर १२७ सत्या क्षितौ किं कशिपोः २२ सवे समास भगवान् १३३ सरवं रजस्तम इति स भवानचरदोरं ५० स भूतपूर्वमेन्द्रिय १५२ सभीनीनं वचो ब्रह्मन् १०५ सम्यक् कारुणिकस्येदं २ सगै तपोऽहम्पयो ... ... . १३७ ५९ ८८ १५८ ८५ .. ... छम्. ७५/स वाव्यवाचकतया ... १८६ सबै भावतो राजा ... ५६ स श्रेयसामपि विभुः... २१ स सर्वधीवृत्यनु ७० संभश्चैवमजनो १४८ सप्लवः सर्वभूतानी... २५ संस्था विज्ञाय संन्यस्य १०३ सजामि तनियुक्तोऽहं ६९/ संजामि तपसबेई १३ मती विवक्रमे विपळू ३५ सोऽभूतस्याभपस्येशो... ५९ सोऽयं तेऽमिहिनस्तात ६४ सोऽहकार इति प्रोक्तो १२३ सोऽहं समानायमय.... १३९ सौभयुतशिवि ८२ स्वधिष्ण्यं प्रतपमायो १२ स्थितिफुण्ठविजयः ... ७२/स्थिर मुखचासन ... ... ... ... शवप्रशान्तमभयं হ বি মরুল शुश्वतः श्रद्धया नित्य इयामावदाताः शतपत्र शिषः पतिर्यशपतिः श्रीमग्र रूपिपयुरगाप... अस्या हरितसरणा योतच्यादीनि राजेन्द्र श्वविद्वराहोष्ट्रगरः ... ... ... ... ... १२९ ७३ १. .. १४ ... सर्वमेतञ्च भगवन् ... ... .. उरप एपेई ... सर्व ... 10 सर्व खेवगवान्वेद १४४ सर्वानाच पायोश्न ... . १७३ ... स आदिदेवो जगता स उपामनितो राहा... ... ... ...

·साम्प्रदायिकाः संस्कृतप्रवन्धाः । प्रकाशिताः। क. मा पै. २ ० .... .. .... ०१४ . ... .... .. . ३ . .... . २ . . 40 ० ३ . - . श्रीमन्सुबोधिनी (प्रथमस्कन्धः) भक्तिहंसः (व्याख्यात्रितयसमुद्भासितः) श्रीयमुनाष्टकम् (श्रीश्रीहरिरायचरणप्रणीतव्याल्यानुगतम् ) श्रीयमुनाष्टकम् (श्रीमत्पुरुसोचमन्याल्यानुगतम् ) घाल्योधः ( श्रीदेवकीनन्दनकृतप्रकाशोपेतः) बाटबोधः (श्रीमपुरषोत्तमव्याख्यानुगतः) सिद्धान्तमुक्तावली ( श्रीमहालभप्रणीतयोजनानुगता) पुटिपाहमादाभेदः (श्रीमत्पीताम्वरप्रणीतव्याख्यानुगतः ).... सेवाकौमुदी (श्रीमलालभट्टमहानुभायमणीता) निर्णयार्णवः (श्रीमल्लालूभमहानुभावप्रणीतः सिद्धान्तसिद्धापगा व्याख्यानरमावलिः .... . ५ . . . .... ... 0 ४ . . ० .00 Para ... or . .... .. .... नातिचिरात्प्रकाशयिष्यमाणाः। सिद्धान्तरहस्यम् (श्रीमत्पुरुषोत्तमव्यास्यानुगवन् ) बहिर्मुखमुखध्वंसः ( मठपतित्रीजयगोपालभामगीतः) प्रापणन्यया पृथक अनिटानम्- शुद्धाद्वैतमिदान्तकार्यालयः, बटा मन्दिर, बंबई. संवधिको- भट्टश्रीयलभद्रशर्मा, फ; का काम कि घेदान्तविधानिधिः।