·मध्वतन्त्रमुखमर्दनम्
व्याख्यया सहितम्
श्रीमदप्पयदीनितेन्द्रविरचितम् ।
म. म. पं० चिनमामिशास्विकृतेन टिप्पणेन युतम् ।

·BHAVAN'S LIBRARY
This book is valuable and
NOT to be ISSUED
out of the Library
without Special Permission

·VIDYA
मध्वतन्त्रमुख मदनम् .
श्रीमदप्पयदीक्षितेन्द्रविरचितम्
LIÐRA
तत्कृतया मध्यमतविध्वंसनाख्यया व्याख्यया सहितम्
काशीहिन्दूविश्वविद्यालयधर्मविज्ञान विद्यालयाध्यक्षः
महामहोपाध्याय-पण्डितसार्वभौम-मीमांसाकसरि-
श्री पं० चिनस्वामिशास्त्रिमहोदयः
कृतेन सन्दर्भविवरणाख्येन टिप्पणेन योजितम्
Jar
/CHI
श्रीदीक्षितेन्द्रवंशसम्भूतेन साहित्यशिरोमणिना
काशिकराजकीयसंस्कृतविद्यालये 'साधुलाल'
अनुसन्धानविभागमधितिष्ठता
पं० श्रीरामनाथदीक्षितेन
यथामति संशोधितम्
काशी रामस्थ हितचिन्तकमुद्रणालये
मुद्रापितं सत् विजयताम्
१९४११०

·॥ श्री श्रीमदाचार्यपादेभ्यो नमः। श्रीमदखिलभूमण्डलालङ्कारभूते त्रयखिशत्कोटिदेवतासेविते श्री १००८ मच्छङ्करभगवत्पादपरमाधिष्ठानभूते श्रीकाशीदिव्यक्षेत्रे श्री- कामकोटिपीठे श्रीशारदामठमधितिष्ठतां तपोविद्याधर्म- मूर्तीनां अनवरताद्वैतानन्दैकरससमाप्लुताना श्रीमद्भगवत्पादापरावताराणां श्रीमत्परमहंस- परिव्राजकाचार्यवर्याणां जगद्गुरुणां श्री१००८ मचन्द्रशेखरेन्द्रसरस्वती- संयमीन्द्रमहास्वामिपादानां तपसे विद्यायै धर्माय च भक्त्या समप्यते ।

·नमः शिवाभ्याम् ॥ नमः श्रीगुरुचरणारचिन्दाभ्याम् ।। सम्पादकीयम् अयमिदानी मवतन्त्रमुपमर्दनारयो मन्थरसन्यारय. इदम्यमत्या देवाक्षरेष मुद्राप्य प्रकाश प्राप्यते । यद्यप्ययं पञ्चाशदरसरेम्य पूर्व दक्षिणदेश मन्या- क्षरैर्मुदित आसीत् परमिदानी दुर्लभो जात । चिपरीक्षाया परीक्ष्यग्रन्थत्वेन निक्षिप्त स्वालाभेनाऽध्येतॄन शयन्नासीत् । किंचैरदेशीयाक्षरैमुद्वितस्वारसर्व देशीयविपश्चिरसुलभश्च नाऽऽसीत् । तमिममुभयविध देश परिजिहीपमाणेन मया इदं देवनागराक्षरेषु पुनर्मुद्रण समारधम् । प्रन्योऽय अतिगभीरविचारचातुरीपरिपूर्ण श्रीमदानन्दतीर्यालिम्प्रितद्वैतमतखण्डनस्पस्तद्वन्यस्थममायामासयुक्त्यामासादिसम् दाटनरूपश्च । अस्य प्रन्यस्य एतद्धारयानस्य र प्रणेतार सवैष्वपि तन्नेमागमेपु पुराणेषु चाइकुण्ठमसरद्विस्मयनीयमविवभधाश्चतुरधिकशत (१०४ ) ग्रन्थनिर्माणचणा श्रीशिवावतारत्वेन लोके (1) शिवरहस्यादिपुराणेषु च जोधुप्यमाणा अमशिभूल. (१)शिवरहस्ये नवमासे योग याये पार्वती पनि शियवचनम्- शिव मदशमभूतरदशारोत्तम । चतुभिरसह शियस्तु कनाररतरिष्यति । রী৭ি ইংখলা মক্ষিক। भासुराचारनिरतदशैबरच शेगवान ॥ {शैव शिव भक्त । न तु शैवालावलम्बी) अपयशने दाणा धातूपाने पीनीलकण्ठदाशित स्वकृत गङ्गारतरणमा एवमुक्तम्--- गगया य पुरा स्नातो देवश्च द्राशयर । गायेन पुनरमानी सोऽवतीर्थ यात्मना । तथा शिवलीलार्णवे तेरेब- कालेन शम्भु किल लावताऽपि वलाश्चतुष्पशिगिता प्रणिन्ये । दामति प्राप्य समा प्राधान्दात व्यधारापथदीरितद्र। म्य नीलकण्ठ विजये- श्रीवण्ठोऽक्तनार यस्य वपुषा परक्यारमनेवाच्युत श्श्रीमानध्ययदीक्षितरस जयति वियागुरु ॥ तथा कुदाउमुदतीनाटक- ५ ख रितीपाइरावाया अपयदीक्षिताना नया नलबारितनाकमाया ति ·पुरुषा श्रीमन्त अप्पयदीक्षितेन्द्रचरणा.। एते हि महाभागा मद्प्रान्ते मदपु सपश्चिमत चत्वारिंशत्क्रोशपरिमितदेशवर्तिनि मरकतवल्लीदेवीसमेतश्रीमार्ग- सहायेश्वराधिष्ठिते श्रीविरिञ्चिपुराख्ये दिव्यक्षेत्र १५७७ तमे वैक्रमेऽदे (१५२० खिस्तादे)श्रीरङ्गराजाध्वरीन्द्रमङ्गलाम्बिकयोर्जन्म रेभिरे। एतेषा पितृवरणा श्रीरङ्गराजाधीन्द्रा विरिश्चिनगरादाग्नेय कोणे पञ्चदशकोशपरिमिते देशे स्थिते "अयप्पलं' इति व्यवहियमाणे भूसुराग्रहारे न्यवात्सु यत्राऽस्माकमद्याऽपि वास । केचित्तु दीक्षितेन्द्राणा अयप्पलग्राम एव जन्मेति वदन्ति । परम्परागतो निर्णयोऽयमेव यत् ते पिरितिनगर एव जन्माइलभन्त, तत पर क्यिता कालेन च पितृभिरसह अयप्पर ग्राममवापुरिति । एते ह्यतिबाल्य एव वयसि कृतोपनयना अधरितधिपधिपणामहिमान स्वपितृचरणेभ्यस्सर्वतन्त्रस्वतन्त्रेभ्य श्रीरङ्गराजा- परीन्द्रभ्य एव सर्वा भपि विद्या अधिजग्मु । एतच तरेव स्वकृनन्यायरक्षामणि- शिवा मणिदीपिकयोरभिहितम् । “य ब्रह्म निश्चितधिय प्रवदन्ति साक्षात्सद्दर्शनादखिलदर्शनपारमाजम् । त सर्ववेदसमशेपबुधाधिराज श्रीरराजमस्त्रिन गुरुमानतोऽस्मि ॥ इति (न्याय र सो ४ ) कुर चास्माक शिव भक्तिमत् अद्वैतमतावलम्बि च ! अत एव वारणा- दिमेऽपि दीक्षितत्रयस्तिथैवानिति समुचितमेव । एतेपा पितृभिनामकरणकाले कृत नाम विनायकसुब्रह्मण्य इति । बाल्ये स्नेहात् "अप्प, अप्पय, अप्परय" इति बन्धुभिराहूयन्ते स्म । तदेव च नाम लोके सुप्रसिद्धमभूत् । भतिबाल्य एव स्वपितृ धरणेभ्य एवाऽधिगतनिखिलविद्या इमे स्वोचिता कुलीना काञ्चन कन्यामुदूह्य ज्योतिष्टोमवाजपेयादीन्महातूनन्वतिष्ठन् । एतदीय लोकविश्रुत पाण्डित्यप्रकर्ष धर्मनिष्टता शिवे निरतिशया भक्तिसपत्ति च श्रुत्वा तदानी बेलूरपुरे राज्यधुर निर्वहन श्रीचिन्नबोम्मारय कश्चन सामन्तो नृपति पुतान्दीक्षितवर्यान्स्वनिकटमानारय स्वसभायामेनान् सभापपिद्धतत्वेन नियोजयामास । शिवभक्ताप्रेतास्स राजा एभि कारयामास शिवार्कमणिदीपिका, शिवार्चनचन्द्रिका, प्रभृतीन्वहून्छचमतग्रन्थान् । कारयामास तेषां पाण्डित्यप्रकर्षसमुल्लासिता तरङ्गस्तोवोमिकम् । इदं चाइय पलप्रामे श्रीकालकण्टेश्वरमन्दिरे स्थापिते शिलाशासनेऽद्यापि दरीश्यत । एव राजसमायामुपित्वा राज्ञा सबहुमानमाराधिता लोके च शिवावतारत्वेन च सस्तुता दीक्षितेन्द्रा चनुाधिकशत (१०४) प्रकधानिमाय आसनहिमाचल तीर्थपानामटिस्वान्त चिदम्यरक्षेत्र गरवा तत्रस्य भगवन्त कानिचिहिनानि न्यवासु । तग्रंथप भौतिश तनु सत्यज्य शिवेन सह सायुज्यमवापु । निर्याणा त्पूर्वकाले पसोकोऽयं पठित -- चिदम्बरमिद पुर प्रधितमेव पुण्यस्थल' इति । निर्माणसमय भगवतो नटनसभापते स्वरूप प्यायनत एव लोकमिम परितु. गटनायकमाराधयन्त ·मारधा --"आभाति हाटक्सभानटपादपज्योतिर्मयो मनसि मे तरणारणोऽयम्' इत्यश्लोकपठनसमय एव तेपर ज्योतिभातिकाच्छनिकाय सर्वेषामेव पश्यता पुरतो भगवति चिदम्बरनाथे विरिष्ये । पुत्तेपा महानुभावाना चरितमिदं क्वचिद्ग्रन्थेषुपल्ब्ध, क्यचिदस्मत्परपराया वृद्धभ्य श्रुतमुपजीन्यैव लिखित मया!महानुभारान् श्रीदीक्षितेन्द्रानाभ्य(9)एकादशो ऽह तत्परम्परायाम् । दीक्षितेन्द्रात्तृतीयपरम्पराया क्नरसभापतिदीक्षिता आसन् । तस्य द्वादश पुना अभूवन् । तदीयसन्ततिजा केचन काञ्चीमण्डन्तर्गत एवाऽस्म. ग्रामे तत्परिसरवर्तिषु ध केचियामेषु न्यवात्सु , निवसन्ति चाऽद्यापि । इतरे चोलमण्डलं पाण्डयदेश च गता । तेया सन्ततिस्तत्र प्रवृद्धा अशापि विराजते । दीक्षितेन्द्रकृता प्रन्या (१) कुवलयानन्-अलङ्कारप्रन्थ । (२) चिमीमासा भलारग्रन्थ ।(३) वृत्तिवार्तिक-शक्त्यादिस्वरूपवर्णनम् (४) यादवाभ्युदयच्या. रयानम् । (५) नाममड्ग्रहमाला-अभिधानकोशरूपा। १६} नामसङ्ग्रहमाला. प्यारया । (७) चरदराजस्तव-विष्णुस्तुति । 16 ) वरदराजस्तविवरणम् चरट. राजस्तवव्याख्यानम् । (९) कृष्णध्यानपद्धति -विष्णुस्तुति । (१०) दुगांचन्द्र क्लास्तुति ।(११) दुर्गाचन्द्रक्लास्तुतिविवरणम् । (१२) आदियस्तोत्रम् । (१३) तयारया । (१४) मयूखावरि शाखदीपिकाव्यास्या । (१५) न्यायमुक्ता. वलि -मध्वमतानुसारिणी महसूप्रवृत्ति । (१६) नयमयूखमलिका-रामानुजमतानु सरिणी नसूनत्ति । (१७) नपमणिमाला-श्रीकण्ठमतानुसारिणी ग्रहासूत्रवृत्ति । (१०) नयमञ्जरी-अद्वैतमतानुसारिणीब्रह्मसूत्रवृत्ति । (१९) सिद्धान्तलेशसडग्रह- अद्वैतान्तर्गतविविधसिद्वान्तवर्णनरूप । (२०) न्यायरक्षामणि -ब्रह्मसूत्रप्रथमा. ध्यायव्यारया । (२१) कल्पतरपरिमल -कल्पतरुण्यागयारूप । (२२) शिवामा णिदीपिका-श्रीकण्ठभाग्यव्यारयारूपा । (२३) आनन्दलहरी-श्रीकण्ठभाप्यतात्पर्य प्रकाशनरूपा । (२४) चन्द्रिका-तयारया । (२५) अपीतकुचाम्बास्तव-देवीस्तुति । (२६) रत्नत्रयपरीक्षा-हरिहरशत्तीना महिमानिरूपणपरा । (२७ ) तयारया । १ २ ३ अप्पयदीक्षितेद्रा नीलकण्ठदीक्षिता फनकसभापतिदीक्षिता चलासदाशिता प्रभाकरदीक्षिण ६ मार्गसहायदीक्षिता ७ कुहिदीक्षिता ८ स्वयम्भूदीक्षिता ९ विनायकढीक्षिना १. नागेश्वरदीक्षिता " मार्गव दीक्षिता (विनायवादीरित) ·(२०) शिवातनिर्णय ।(२९) पञ्चरत्रस्तुति । (३०) तद्वधारया!(३१) शिखरिणी माला-शिवोपप्रतिपादिका । (३२) शिवतत्वविवेक -शिखरिणीमालाव्याया। (३३) महातकस्तव -शिवपारम्यप्रतिपादक । ( ३५ ) ब्रह्मतस्तवविवरणम् । (३५) शिवर्णामृतम् । (३६) शिवार्चनचन्द्रिका । (३७) बालचन्द्रिका । (३८) तयाख्या । (३९) चिनपद-मीमासाधिकरणलोकसङ्ग्रह । (१०) विधिरसायनम् अपूर्वादिविधिनयत्रिचाररूपम् । (४१) विधिरसायनसुखोपयोजिनी- विधिरसायनव्यारया। (४२) उपक्रमपराक्रम -उपक्रमप्रायल्यनिरूपणरूप । (५३) नक्षत्रवादावली-व्याकरणविषया । (४४) पूर्वोत्तरमीमांसावादनक्षत्रमाला। (४५) रामानुजङ्गभङ्ग । (५६) मश्वतन्त्रमुग्वमर्दनम् । (५७) मधमतविध्धमनम्- तयारया । (४८) अधिररणरशिला। (४९) वीरशैवम् । (५०) तप्तमुदाचिद्रा वणम् । (५७) गङ्गाधराष्टकम् । (५२) भरमवादावली । (५३) पादुकासहस्र च्यारया । (५४) रामानुजतात्पर्यसड ग्रह । (५५) तद्वद्यारयानम् । (५६) भारत तात्पर्य मडग्रह । (५७) तयाख्या। (५८) रामायणतात्पर्यपग्रह । (५९) तयारया (६०) शिवध्यानपद्धति । (६) शब्दप्रकाश-कोशरूप । (६२)शिव पूजाविधि । (६३) हरिहरस्तुति । (६४) प्राकृतचन्द्रिका । (६५) निग्रहाष्टकम्- स्वशत्रुनिग्रहायं कृतम् । (६६) आत्मार्पणस्तुति । (६७) मानसोल्लास । (६८) श्रीविद्यातत्वविवरणम् । (६९) मार्गबन्धुचम्पू -स्वकुलदेवतस्तुतिरूपा । (७०) मार्गयामुपञ्चरत्नम् । (७१) तान्त्रिकमीमाढा । (७२) अनुग्रहाष्टकम् । (७३) शिव. महिमकरिकाम्नुति । (७४) अधिकरणमाला । (७५) भधिकरणसारावलि । (७६) अमरकोशव्यारया। { ७७ ) भरणाचलेश्वरस्तुति । (७८) कृष्णध्यानपद्धति. व्याख्या। (७९) जयोलामनिधि । (८०) तवमुक्तावल।। (1) तिइन्तशेष सइग्रह । (८२) धर्ममीमासापरिभाषा । (३) न्यायरत्नमाला । (८) सदाचारया। (८५) पञ्चस्वरवृत्ति । (८६) प्रयोधचन्द्रोदयटीका। (८७) मतसारार्थसङ्ग्रह । (८८) मार्गसहायम्तोत्रम् । (८९) वसुमतीचित्रसेनविलासनाटकम् । (९०) विष्णुतत्वरहस्यम् । (९१) शान्तिस्तव । (९२) शिवध्यानपद्धतिव्यारयानम् । (९३ ) दिशवपुराणतामसवखण्डनम् । (९५) शैवकल्पद्रुम । (९५) सिद्धान्तरत्नाकर । १९६} स्तोत्रालाकर ! (९७ } हससन्देशटीका (९९) मार्गसहायलिङ्गस्तुति । (९९ शक्षणरत्नावलीच्याख्या। (१००) हरिवशसारचरितव्याख्या। (१०१) दशकुमार चन्तिसइग्रह । (१०२) भक्तिशतरम् । (१०३) न्यायमुत्तावलीच्यारया । (१०४) मणिमालिका। दीक्षितेन्द्राणा सस्यपि शिवभत्तवेतमतावरम्धिस्वे च मतान्तर विद्वेष देवतान्तरे न्यूननादृष्टिो न भनागप्यासीन् । निषा विणी निरतिशयभक्तिमत्व ·तृतीय लोकटिपण्या टिप्पणीकारैरसप्रमाणं निरूपितम्. तदप्यालोपनीयम् । परं तस्मिन्समये दक्षिणदेशे प्रसरमुपेयुपोः श्रीमद्रामानुजीयश्रीमदानन्दतीर्थीयमरायोः स्थिताः पण्डिताः अद्वैतमतं बहुधा यदुषन् , शिवं च परमेशानं नितरां निकषं प्रापयन् । तदुभयमप्यसहमान सरसमाधावयतने ईश्वरापराध मन्यानेच दीक्षिरोन्द्रः तरमतिवचने यतितम् । तदुक्तं तरेव- विष्णुर्वा शकरो या श्रुतिशिखरगिरामस्तु तारपर्यभूमि- स्मिाकं तत्र वादः प्रसरति किमपि स्पष्टमद्वैतभाजाम् । किरवीशपमाढानलकलितहृदां दुर्मतीना दुरती- भंडायलो मयायं न हि भाति सतो विष्णुविद्वेषशका ।। तथा तत्कृते हरिहरशतके~- यस्ता पिशङ्गं वसनं दिशो या गरत्मता यातु ककुमता वा। निद्रानु वा नृत्यतु वाऽधिरङ्ग भेदो न मे स्यात्परमस्य धाग्नः । इति । एवं एतद्ग्रन्थारम्भे- शियं विष्णु वा यद्यभिदधति शास्त्रस्य विपयं तदिष्ट ग्राह्य नस्सगुणमपि तद्ब्रह्म भजताम् । विरोधो मातीव स्फुरति महिनिन्दानयविदा न सूग्राणामर्थान्तरमपि भवद्धार्यमुचितम् ।। किश्चात ग्रन्थे प्रवृत्ति प्रति कारणं न क्वचित् द्वेपरम्नेहो वा। परन्तु परग्रन्य वैदिक्मांडायास्सर्वशिष्टशास्त्रकारसम्मतायास्मवनस्ममुलइनमेर । टफ हि तरयाग्र द्वितीयश्लोके- तथाऽप्यानन्दतीर्थयिं मनमाद्यमेव नः । यत्र वैदिकमर्यादा भूयम्याकुलता गना ।। इति । अत्र ग्रन्यकारः "अथातो ब्रह्मजिजामे" स्यारम्य "ईशवनांशद" इग्यन्न: पञ्चभिरसूयः प्रतिपादितां पशाधिकरणीमालम्य तदुक्ताभिरेय युनिभिः अदृष्टाश्रुतपूर्व- स्वमनोमानविलमष्ट्रनिम्मृतिपुराणवचोनिचयप्रापितविषयैरेव परस्परविन्दैः तदीय- अन्यदूषणं कृतम् । प्रसिद्धीमासकमयांदाच भूयम्य आकुलीकृतम्पष्ट मुद्राटिनाः । एतत्पबाधिकरणीषणव्याजेन प्रायस्पर्वमपि तदीयं ब्रह्मसूत्रोपनिषद्धान्यानुश्यामयान तत्यप्रकाशादिक ग्रन्थमा सम्यगालोदितम् । यद्यपीतोऽप्यपशिष्या विशेषता पिर. नीया विषया यांनी यस्यापि दिनमात्रप्रदर्शनाच्या विट्टामो विवंचयिय सोयनायता यि दीभिने। मन्ये विभिन्नयनमनोर्थ पूग्यन्ति पानिपत ·काशिक- एतद्वन्धमुद्रणे साहाय्यायं सहगृहीतानि पञ्च हस्तलिम्बितपुस्तकानि । तत्र (१) महामहोपाध्यायाना प.चिवस्वामिशानिमहोदयाना निस्टर 'क' सशिवम् । (२) मद्रपुर्यःयारपुस्तकारयस्थ 'स' सजितम् । (३४) फाशीस्थसरस्यतोमवन पुस्तकालयस्थम् । 'गघ सज्ञितपुस्वकद्वयं । (५) श्रीकाशीहनुमदहस्थमननमटीय 'स'सज्ञितमपूर्णम् ॥ एतरपुस्तकाशमवलम्प समारब्धसंशोधनकार्येण मया इत' पूरमपरिचितवयापारेण मन्ये सशोधनकार्येऽधिकतरमेव साहित्य कृत भत्रे दिति। तद्विद्वासोऽनुग्रहकपरा गुण प्रवर्णकमनमः क्षम्यन्तु मामनुगृह्णन्विति च सविनयमभ्यर्थये तान् । प्रथम एतत्कार्य करणाय सदय मामनुज्ञातवद्भयोऽस्मदध्यक्षमहोदयेभ्य डा श्रीमद्गलदेवशास्त्रिमहोदयेभ्यः परश्शता कृतज्ञाता आविष्करोमि । येन मय्यनुकम्पापरा स्वीयानि पुस्तकानि यावन्मुदणसमाप्ति मशिकट पवाऽवाम्थापयन्, तान् म म.प अ. चिन्नस्यामिशारिसमहोश्यान्, राजकीयसम्कृतपुस्तकालयाध्यक्षान् डाक्टर श्रीमहलदेवशास्त्रिमहोदयान, तत्पुस्तकालयोपाध्यक्षान् पं. श्रीनारायणशास्त्रिखिस्तेमहोदयान्, रपुस्तकालायरक्टर्पदमधितिष्ठत केप्टन् श्रीश्रीनिवासमूर्तिमहोदयान, भजनमठाध्यक्ष श्रीकाशीनाथशास्त्रिमहोदयान्, ये चेतोऽतिरिक्तान् मध माप्यानुग्यारयानतरवप्रकाशकादिनन्यान् दत्या मामन्यकम्पत तान् विश्वनाथ पुस्तकालयाध्यक्षान् प. श्रीकृष्णपन्तमहोदयाश्च सर्वथा विस्मर्तुमनीशान तान्य थानद्धन्यवाद आपूरयामि कृतज्ञताप्रदर्शनपूर्वकम् ।। अपरिचितपूर्वऽस्मिन्सशोधनकायें तदा तदा समुचित पन्थानमादिश्य मामनु गृहीतवद्भय काशीहिन्दूविश्वविद्यालयमीमासाप्रधानाध्यापकेभ्य पं. श्रीपट्टाभि- रामशास्त्रिमहोदयेभ्यः यहूनमोवाकान् प्रशासे । निर्दिष्टसमये मुद्रणार्य समाप्य मदुत्साहमुत्तेजितवता हितचिन्तकमुद्रणा- ल्याध्यक्षाणा प० श्री कृ० ब० पावगी महोदयाना कार्यभार बहुधा प्रशंसन्नितोऽपि समुचिता समुन्नतिं श्रीचशीपुराधीशाद्विश्वेश्वरादाशसे । अनेन च मदीयेन व्यापारण मन्तुष्टान्तरमा मकुलोत्तसा धाशिवावतारभूता श्रीदीक्षितेन्द्रचरणा एतद्वन्धकार , येभ्यो मया वेदविद्याव्याकरणसाहित्यादिक आबाल्यात् यथानियमम धीनम्, ते मे भ्रातृचरणा मार्गबन्धुदीक्षितपादाः, पैतृप्वसेया श्रीनटराज- शास्त्रिचरणाश्च गुरुवर्या मा सर्वथाऽनुगृह्णीयुरिति च विश्वसिमि ॥ अडया- हात १०६नुमद्रह वाराणसी। भाद्रपदकृष्णकादशी धे स १९९८ विदुषा यशवद अ.मु. रामनाथदीक्षितः साहित्यशिरोमणि ।

·॥ श्रीः ।। शिवाम्यां नमः ॥ सर्वतन्त्रस्वतन्त्रचतुरधिकशतग्रन्थनिर्मात- श्रीमदप्पयदीक्षितेन्द्रविरचितम् मध्वतन्त्रमुखमर्दनम् । तत्कृतया मध्वमतविध्वंसनाख्यया व्याख्यया सहितम् । - उद्घाटय योगकलया हृदयाजकोशं धन्यैश्विरादपि यथारुचि गृह्यमाणः । यः प्रस्फुरत्यविरतं परिपूर्णरूपः श्रेयस्स मे दिशतु शाश्वतिकं मुकुन्दः ॥ १॥ मध्वतन्त्रमुखमर्दनं मया यत्कृतं प्रकरण मिताक्षरम् । पद्यरूपमनतिस्फुटाशयं तत्सुखावगतये विविच्यते ॥ २॥ श्रानन्दतीर्थप्रवर्तितशारीरकशास्त्रप्राथमिकपश्चाधिकरणप्रक्रियां प्रायस्तन्मतमी. दयैव दृषयितुं प्रकरणमा(भमाणः प्रारीप्सितप्रकरणस्य(१) निर्विघ्नपरिसमापयादिप्रयो। जनायाऽऽदी विशिष्टेटदेवतानुसन्धानकीर्तनरूपं मङ्गलमाचान्नेव प्रकरणारम्भ तावदाक्षिपति- शिवं विष्णुं वा यद्यमिदधति शास्त्रस्य विपयं तदिष्टं ग्राह्यं नस्सगुणमपि तद्ब्रह्म भजताम् । विरोधो नातीव स्फुरति नहिनिन्दानयविदा न सूत्राणामर्थान्तरमपि भवद्धार्यमुचितम् ॥१॥ वस्तुतो निर्षिशेपब्रह्मणि प्रतिष्ठितस्यापि शारीरकमीमांसाशास्त्रस्य केचन शिव १ प्रकरणापिग्नपरिसमाप्ति इति ख.पु. पाठः।

·, २ मध्वतन्त्रमुखमर्दनम् विष्णु वा विपय वदन्ति चेत्तदिष्टमेव; यतस्तच्छिवरूप विष्णुरूप वा सगुणं ब्रह्मो. पासीनानामस्माकमद्वैतवादिना उपास्य(१)स्वरूपगुणमहिमावधारणाय तत्प्रतिपादनप्रवृतं तदीयं शास्त्रस्य योजनं प्राह्यम् । अपेक्षितं सलस्माकमपि निदिध्यासनोपयोगिचित्तव. शीकरणकेलासवैकुण्टादिस्थानगतदिव्यभोगानुभवक्रममुक्तिरूप(२)फलापेक्षिणां तयोरुपा. सनम् । अथाऽपि स्यात्वचित्वचिद्विरुदत्वात्तदीयं योजनमग्राह्यमिति । (३)नेतावदेवो- पेक्षणीयताहेतुः, विरोधाभावात् । तथाहि-निर्गुणवाक्याना सगुणे ब्रह्मणि सगुणान्तर- परवाक्याना स्वस्वाभिमतसगुणब्रह्मणि योजनम्, ब्रह्मणस्सगुणवसप्रपञ्चत्वादिसाधनम्, स्वस्वाभिमतसगुणब्रह्मणस्सगुणान्तरादधिकत्वसाधनम् सगुणान्तरस्य परब्रह्मस्वाभाव- साधनम्, तत्र सर्वनाऽपि युक्त्युपन्यसनम्, तद्विरोधियुक्तिनिरसनमित्यादिक हि विरुद्धमेव भासते । तत्मर्व 'न हि निन्दा" न्यायेनाविरुद्धम् । न हि निन्दान्यायश्च "स्फारात्तत्त- त्पुराणागमे"ति श्लोकव्याख्यानावसरे स्फुटीकरिष्यते । अपिचाऽस्मदीयपूर्वाचार्य ग्रन्थेष्वपि महता यत्नेन परस्परपक्षप्रतिक्षेपपूर्वकमेकजीववदनेकजीववादादिव्यवस्थापनं दृश्यते । न च (४)तत्सर्वं वार्किकादिग्रन्थेषु परस्परपक्षप्रतिक्षेपादिवविरुद्धमेव । किन्त्वद्वितीय- ब्रह्मप्रतिपत्त्युपायेषु नानाविधेषु संभवत्सु विनेयबुद्धिप्रावण्यानुसारेणोपदिदिक्षितोपाय- विशेषाणा तत्तद्विनेयबुद्धिस्थिरीकरणार्थत्वात्सूक्ष्मारुन्धतीप्रतिपत्युपायतदुपदेश्यपुरुषचक्षु- विक्षेपाभिमुखतारकविपयनानाविधस्थूलारुन्धतीप्रदर्शकवास्यवसिद्धशब्दप्रतिपत्त्युपाय - कृत्रिमशब्दगतविविधप्रकृतिप्रत्ययादितिमार्गप्रदर्शकानेकन्याकरणवच्चाऽविरुद्धम् । किं बहुना, श्रुतिष्वपि क्वचिदाकाशादिसृष्टिप्रतिपादन, क्वचित्तेजःप्रभृतिसृष्टिप्रतिपादनमि- त्यायध्यारोपापवादाभ्यामद्वितीयब्रह्मप्रतिपत्युपायभेदत्वादविरुद्धम् । (५) 'कारणत्वेन चाकाशा"दित्यधिकरणे तथा निरूपितत्वात् । तथा शारीरकसूत्राणा तत्र तत्र सगुणे योजनान्तरमपि (६)तत्सगुणोपासना. खाना तत्र तत्र बुद्धिस्थिरीकरणार्थमित्यविरोधनये न काप्यनुपपत्तिः । यत्वमस्मदनभिमतोपासनाप्रकारकथनादि तावन्मात्रमनुपादेयमस्तु । न तावता सगुणपरत्वेन सूत्रयोजनाना सर्वथैवोपेक्षणीयता । अयोच्येत-निर्गुणपरस्सूत्रसन्दर्भः कथं सगुणपरोऽपि स्यादिति । स्यादेव, सूत्राणा विश्वतोमुखत्वादिति ब्रूमः । न ह्यस्मदीयैरपि निर्गुणपराणामेत्र मूत्रागा सगुणेऽपि सम्भवदपेक्षित योजनान्तरं वायते । भाष्य एव ()"शाखयोनि वादि"ति १ स्वरूपति ख० पु. नास्ति। २ फलापेक्षाणा ख. पु. पाठः। ३ नैतदेवं ग. पु. । -४ सर्व ग• पु० । ५ वे. सू, १. ४. १४, । ६ तत्तत् ग. पु०१७ वे, सू., १.१.३. ।

·व्याख्यया सहितम् । ३ सूत्रस्य निगुणोपनिषदत्वव्यवस्थापनार्थत्वेन सगुणसाशादिसमर्थनार्थत्वेन च, योजित त्यात् । कल्पतरौ (१)च "अग्निहोनादि तु तत्कायर्यायैव तद्दर्शनादिति सूक्षस्याग्नि. होगादिकं (२) तस्मै तदभिगम उत्तापूर्वाधयोरि" वि राधे तदधिगमशब्देन प्रस्तुंचाय निर्विशेषब्रह्मापरोक्षज्ञानरूपाय कार्यायैव "विविदियन्ति यज्ञेने" त्यादि श्रुतिदर्शनात् समस्तकर्मवृन्ददाहकत्वेन कर्मजातिविरोधिनोऽपि तस्य ज्ञानस्य नित्ययज्ञादिकर्मवि- शेषकार्यत्वं नायुक्तम्, समस्तवनदाहकस्याऽपि दावदहनस्य वनान्तर्गतवेवादिकार्य- त्वदर्शनादिति निर्गुणविषययोजनस्याऽग्निहोत्रादिकं सगुणब्रह्माधिगमस्य कार्यायव; सगुणविदा केकयादीनां यज्ञाद्यनुष्ठानदर्शनात् निर्गुणविद्याफलस्येव सगुणविद्या- फलस्य कर्मकार्यत्वं नाऽयुक्तम् । सगुणविद्याफलस्य सातिशयत्वदर्शनादिति सगुण. विषययोजनस्य च दर्शितत्वात् । एवं च भगवतो नारायणस्य स्वरूपं तस्याऽचिन्त्या- द्भुतगुणमहिमविभूतिवैभवं तदुपासनादिप्रकार तत्फलभोगक्रमं च श्रुतिस्मृतिन्यायनिक पयितुं प्रवृत्तमानन्दतीर्थीयं मतमपि कुतो न प्राह्यम् ? येन तदूषणे प्रवृत्तिरित्याक्षेपा- भिप्रायः॥१॥ इममाक्षेपं समादधानः प्रयोजनप्रदर्शनपूर्वकं प्रकरणारम्भ प्रतिजानाते- तथाऽप्यानन्दतीर्थीयं मतमग्राह्यमंब नः। यत्र चैदिकमर्यादा भूयस्याकुलतां गता ॥ २ ॥ अतः पञ्चाधिकरणों लक्ष्यीकृत्यैव तन्मते । दृप्यस्थलानि सर्वत्र सूच्यन्ते सुधियां मुदे ॥३॥ यद्यप्येवमुक्तया रीत्याऽन्यदीयानि सगुणयोजनान्युपादेयानि तथाप्यानन्दतीर्थीयं योजनमनुपादेयमेव । अन्यदोयेषु हि योजनेषु सगुगनिर्गुणभेदाभेदादिविषयतया कति- पयेष्वेव सूत्रेषु प्रकारभेदः । अन्येषु हि सूत्रेषु क्वचित्कचित्पूर्वसिद्धान्तरचनामहीभेदेऽपि फलतोन विवादः । आनन्दतीर्थीये तुयोजने प्रायस्सर्वत्रैव प्रकारभेदः । (३)सोऽप्यन्येपा. मसम्प्रतिपनेषु स्वमात्रकल्पितेष्वर्येषु ।तत्र (४)चतुर, कमठ, माठर, कौंठरव्य, कौण्डिन्य, १ वे. सू., ४. १. १६. । २ वे० सू० ४. १. १३. । ३ सोऽप्यन्ये. पामसंप्रतिपनः । तेषु इति मध्वमुखालद्वारेऽनुदितः पाठः । ४ मघभाध्ये उदाहताना चतुरादिश्रुतीना स्थलनिर्देशः - क्रियते । तत्र यद्यपि श्रुतीनामासां तन्वादीना च मध्यभाष्ये बहुधा बहुत्र विभिन्नवाक्योदाहरणार्थे नामानि गृहीतानि, तथापि स्थालोपुलाकन्यायेनैकैकस्याश्श्रुतेः पुराणादेव एकैकस्थल- प्रदर्शनमपि कार्य साधयेदिति तदेवाऽधः प्रदश्यते- ·५ व्याख्यया सहितम् । (१)"प्रथमो हनुमानाम द्वितीयो भीमसेनकः । पूर्णप्रशस्तृतीयस्तु भगवत्कार्यसाधकः" । इति स्मृतिवचनमस्तीति स्वयमेव तदुदाहरणम् । (२)बडित्या तद्वपुषे धायि दर्श- ते"(३) इत्याग्वेदमन्त्रस्य स्वकल्पितवाय्ययतारत्रयपरतया प्रदर्शकमित्यादि प्रामाणिक- मर्यादालन भूयसा दृश्यते । तथाऽपि "युक्तियुक्तं वचो प्राह्य न तु पूरुषगौरवमि"ति न्यायेन तन्मतं श्रद्दधीमहि यदि तत्रोपपनं किंचिदाकलयेम । न त्वेवम्, प्रायेण हि १ तस्माद्विष्णोहि महिमा भारतोक्को यथार्थतः । तस्याहं प्रथम वायुः प्रादुर्भावलयान्वितः ।। प्रथमो हनूमानाम द्वितीयो भीम एव च। पूर्णप्रशस्तृतीयस्तु भगवत्कार्यसाधकः ॥ त्रेतायेषु युगेष्वेव संभृतः केशवाज्ञया । इति तस्कृते भारततात्पर्यनिर्णयाख्ये तदीयाः श्लोकाः ॥ २ बळित्या तद्वपुपे धायि दर्शतं देवस्य भर्गस्सहसो यतोऽजनि । यदीमुप. हरते साधने मतिः ऋतत्य घेना अनयन्त सस्खुतः ।। (ऋ. सं., २. २. ८.१.) ३ ऋगियं एतदुपरितनं ऋद्वयं च वावादीना अवतारवोधकतयोपात्तं भारत- तात्पर्यनिर्णये । तस्य व्याख्यारूपं पद्यमपि तत्रैव तेन सन्दृब्धं ब्रह्मसूत्रभाष्यान्ते च। तद्यथा- "यस्य लोण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं तबद्दतमित्यमेव निहतं देवस्य भर्गों महत् । वायो रामवचोनय प्रथमकं पृक्षो द्वितीय वपुः मनो यत्तु वतीयक कृतमिदं भाष्यं हरौ तेन हि" । अस्यार्थो विवृतः तत्वप्रकाशिकायाम् । सोऽपि यथा-“यस्य वायोर्देवस्य बळित्येत्यादिवेदवचने फ्रीडादिगुणयुक्तानि प्रीणि रूपाण्यु- दितानि तस्य यत्तृतीयं रूपं तेनेदं भाष्य हरिविषयतया कृतमित्यन्वयः । कीदृशं चास्य मूलरूपम् ? कानि चित्राणि ? कीदृशानोति । तत्राह-अलमिति । यदस्य वायोमूलरूपं बट् बलात्मक दर्शनं ज्ञानरूपं भगा जगद्भरणगमनगुणं महन्महायं तदित्यंभूतमेव रूपप्रयावताराय भगवता निहितं प्रेरितमवतीर्ण च। तत्र प्रथमं हनुमदाख्यं वपुः रामस्य ववासि सौता प्रति नीतवत् रामविषयपचासि मूलरामायणरूपाणि शिष्येषु नीतवत् रामवचसि यो नयः न्यायः आज्ञास्पस्तधुक्तं वा । द्वितीयं वपु मनामक कुरुश्वनाक्षयकर, तृतीयं वपुरानन्दरूपस्य हरेः प्रतिपादकशासनिर्माटमध्वाभिधमिति । अतः परमाततमप्रणीतत्वादिदं भाष्य सकलसुजनैरादरेणाङ्गोकायमिति भावः -- ·मध्वतन्त्रमुखमर्दनम् तन्मते स्वमात्रहृदयारूढानि वचनान्येवोपजोन्यानि(१), न तु न्यायाः । ये तु न्यायाः प्रदर्शितास्तेऽप्यत्यन्तशिथिला एव क्वविकचिदाश्रिताः । पूर्वमीमासामर्यादाप्यसा. मजस्येनैव नीता । प्रायेणाऽसाधुभिरेव च शब्दैर्व्यवहारः । श्लोकरवनाया वन्वयासंभवो वृत्तान्यथाभावश्चाऽधिकः । सर्वमेतत्तदोयभाध्यानुव्याख्यानभारततात्पर्यसटमहादिदर्शिना स्पष्टमेव । अत्रापि तत्र वन तदीयवचनोदाहरणः कियदपि स्पष्टीभविष्यति । तस्मादेवंभृतं मतमनुपादेयमेवेति(२) तन्मतसिद्धामीक्षत्यधिकरणान्ता पश्चाधिकरणी टूष्यतया लक्ष्यीकृत्य तन्मते सर्वत्रापि दूपणीयप्रदेशास्तन्मतदूषणकौकिनां विदुषां मुदे सूच्यन्ते । तथा च यद्यपि मदुक्तानि दूपणानि सम्यञ्चि न भवेयुस्तथाऽप्यस्मिन् प्रकरणे सङ्गृह्य प्रदर्शितास्तन्मतदूप्यप्रदेशान् पश्यन्तो विपश्चितः सम्यग्दूषयिष्यन्तीति तदर्थ प्रकरणमिदमारभ्यत इत्यर्थः ॥३॥ १ उपजीवितानि इति मध्वमुखालहारोद्धृतः पाठः । २ यत्तु मध्वमतविध्वंसनखण्डनार्थे प्रवृत्तः श्रीमद्वनमालिमित्रैः स्वकीये मध्वमुखा- लहारे एतत्सन्दर्भखण्डनावसरे "चूतस्य नापराधोऽस्ति [ष्ट्रो दूरायदुशति । सौभाग्य नैव निम्बस्य यदादत्तेऽनुरागतः । इदमेवोत्तर तस्य मन्दयुद्धस्सुरद्विषः । विष्णुद्वेषाद्- बुवाणस्य ह्युत्तरं नास्ति चाऽपरम् ॥ (म० मुखालं ४.) इत्यादिना दीक्षिताना निन्दा कृता, सा तेषा यथावद्ग्रन्यदूपणेऽसामर्थ्य अविषयं वा प्रकटयति । न हि येवलं दीक्षितेन्द्राः विष्णावद्वेषिणः, परन्तु तत्र परमभक्ताः, विष्णोः परब्रह्मत्ववादिनश्च इत्यादिकं- "आपादमाचिकुरभारमशेषमङ्गमानन्दवृन्दलसितं सुदृशामसीमम् । अन्तमम स्फुरतु सन्ततमन्तरात्मन्नम्भोजलोचन तव श्रितहस्तिशैलम् ॥" ( वरदराजस्तवे १०६ तमः श्लोकः). "भास्माकीना तु सैद्धान्तिकसरणिरियं यत्परब्रह्मकोटिः श्रीमान्नारायणस्सन्महित इति महाभारतादिप्रसिद्धः।" (आनं. श्लो. ३५)। "वेदविभागार्थमेवावतोणेन सकलवेदतात्पयाभिज्ञेन सर्वशशिखामगिना भगवता वेदव्यासेन पुलस्त्यवरदानलब्धदेवतापारमार्यवेदनेन श्रोपराशरेणाऽन्यैश्च महर्षिभिवेदो- पवृंहणार्य प्रणीतेषु श्रीमहाभारतविष्णुपुराणादिषु निश्चितपरब्रह्मभावस्य सद्भिस्सर्वेरप्य- विभागेन परब्रह्मत्येव पूजितस्य श्रीनारायणस्य कचिल्कोणे निविष्टमन्त्रार्थवादपुराण. वचनादिलेशमवलम्ब्य जीवभावं वक्तुं नास्मनिसा प्रवर्तते । तथा चेन्मूर्धा च शतधा भवति । वेदवैदिकदोहो देवतादोहश्च जायते । अतो नारायणः परब्रह्मकोटिरित्येवा. स्माकं सिद्धान्तः" । (आनन्दलहरी पृथं ६४.६५ वाणीविलाससंस्करणम् ।) इत्यादिनि वरदराजस्तवानन्दलहयादिगतानि तदीयानि परदशतवचनानि पुनः पुनरनुसन्दधतः के वा न जानन्ति ? 1 ·व्याख्यया सहितम् । तत्र प्रथमाधिकरणपूर्वपक्षमनूय दूषयति- आत्मा ब्रह्मेत्यधोतश्श्रुतिशिखरगणैनिर्षिशेपश्च सर्वैः किं तत्र स्वप्रकाशे गुणलवरहिते वस्तु शास्त्रेण चिन्त्यम् । इत्याक्षेपो गुरूणां नतिततिविपये स्वप्रणम्यत्ववादः श्रुत्यन्तानां निरूप्यस्स यदि जडमते केन शास्त्रस्य न स्यात् ॥४॥ भत्रेदं परकीयमधिकरणम्-ब्रह्ममीमांसाशास्तमिदं नाभरम्भणीयं निर्विषयत्वात् । न तावदस्य सविशेष ब्रह्म विषयः, तत्र मानाभावात् । वेदान्ताना निर्विशेषजीवस्व- रूपमात्रपरत्वात् । न च जीव एव ब्रह्मेति स एव विषयः। तस्य स्वप्रकाशत्वेनाह- मिति सर्वानुभवसिद्धत्वात् । निर्विशेपे च तत्र निरूपणीयानां धर्माणामभावादिति पूर्वः पक्षः सिद्धान्तस्तु भवेदेवं निर्विषयत्वं यदि विचार्यत्वाभिमतं ब्रह्म जीवरूपत्वेन संशयत्रि- पर्ययानास्पद स्यात् । न त्वेवम्, तस्य "तद्विजिज्ञासस्व । तद्ब्रह्मेति" इति विचारविपये धर्मिणि श्रुतेन ब्रह्मशब्देनैव गुणपूर्तिवाचिनाऽल्पगुणाजीवनिकायाद्विलक्षणत्वसिद्धेः । तस्य गुणपूर्तिवाचिता च---"अय कस्मादुच्यते ब्रह्मेति । बृहन्तो ह्यस्मिन्गुणा" इति श्रवणात् स्वरूपतो गुणतश्चाऽपरिच्छिन्नत्वरूपविषयावयवत्वात्तदनुरोधाच्चेति । तत्र निर्विशेषजीवरूपस्य ब्रह्मणश्श्रुत्यन्तनिरूयत्वमङ्गीकृत्य शास्त्रनिरूप्यत्वासंभव- पूर्वपक्षो गुरूणा प्रतिपरंपराविपये महापुरुषे तच्छिष्याश्रितत्वप्रणामानहत्ववादमनु- करोति । प्रमाणशिखामगयो हि वेदा नितान्तमनधिगतमर्थमन्विच्छन्ति । पौरुपेयाणि तु शाखाण्युपायान्तरेणाऽवगन्तुं शस्येवर्धेषु श्रोतबुद्धिसोकर्यार्थ प्रवर्तमानानि स्वोक्तमप्यर्थ- मविस्मरणार्थमाडयन्ति । न तथाऽनधिगतार्थव्यसनितामनुभवन्ति । ततश्व यदि वेदान्ता अपि स्वप्रकाशजीवस्वरूपमा कर्तृत्वभोक्तृत्वादिधर्मरहिततयाऽकर्मशेषताम. प्रतिपद्यमाने स्वातन्त्र्येण पर्यवस्यन्ति तदा शास्त्रस्य तत्र पर्यवसाने काऽनुपपत्तिः ? पूर्वपक्षिणाऽपि हि वेदान्ताना प्रामाण्यसंरक्षणाय स्वप्रकाशजीवस्वरूपमात्रपर- खेश्यनधिगतार्थत्वमुपपादनीयम् । ततश्च शाखस्याऽपि तेन सविषयत्वोपपत्ति. रिति भावः॥४॥ ननु पूर्वपक्षिणा वेदान्ताना प्रामाण्यं न संरक्षणीयम् । ते झुपक्रमादिन्यायैः स्वप्र- काशजीवस्वरूपमात्रपरा एव । तस्य चाऽनधिगतले कथमपि समर्थयितुं न शक्यते । तथा सति यदि तेपा प्रामाण्य न स्यात्; मा मृत् । न्यायलन्धेऽथें किं कुर्मः ? अत एव तदर्थमधिकृत्य शाखमनारम्भणीयं सर्वथैव विषयालामादिति पूर्वपक्षः क्रियते । काऽत्रा- नुपपत्तिरित्यांशड्ययाऽह-- ·मध्वतन्त्रमुसमर्दनम् प्रामाण्यं सिद्धमेव ह्यकृतकवचसांत्वन्मते तर्कशास्त्र शास्त्रस्याऽङ्गं यदस्य स्मरसि हरिकृतं ब्रह्मतर्काभिधानम् । तच्चेदव्येन नित्यस्फुरदगुणलवप्रत्यगात्मैदमर्ये तन्निर्वाहाय तेषां सगुणविषयता पूर्वपक्षेऽपि न स्यात् ।। ५ ।। , इत्थं हि तव मतमस्ति-विष्णुना नारायणरूपेणाऽतिविस्तरेण कृतं पुनर्व्यासरूपेण तेन संक्षिप्तञ्च ब्रह्मतर्काभिधान शाघम् । तदेव चतुर्दश विद्याधानान्तर्गततर्कशास्त्रम् । न तु गौतमादिप्रणीतम् । तच्चाऽस्य मीमासाशास्त्रस्याङ्गम् । इद हि सर्वेषा कर्म- ब्रह्मकाण्डरूपाणा वेदाना सकलगुणपरिपूर्णो भगवानेव मुख्यार्थ इति निर्णयाय प्रवृत्तम् । तत्वेन निर्णयार्थीना वेदाना तदर्थनिर्णायकाना प्रत्यक्षादीनामुपक्रमादीना श्रुतिलिङ्गादीना च स्वरूपप्रामाण्यतबलाबलनिर्णायकत्वेनैवदपेक्षितमिति । तदुक्त अनुव्याख्याने- (१)प्रमाणन्यायमीमासा कियने तकशाखतः । मानन्यायैस्तु तसिदैः मीमांसामेयशोधनम् ।। ब्रह्मतर्कञ्च भगवान् स एव कृतवान् प्रभुः । पञ्चाशत्कोटिविस्तारान्नारायणतनी कृतात् ।। उद्धृत्य पञ्च साहस कृतवान् चादरायण ॥ इति ।। एव च यदि वेदान्तानामखण्डजीवस्वरूपपरत्वे मानान्तरसिद्धतत्स्वरूपानुवादमात्र. पर्यवसायित्वेन प्रामाण्य न निर्व हेत्, तदा तन्निर्वाहाय तेषामुपक्रमादिस्वारस्याव- गतमपि तद्विषयत्व परित्यज्य मानान्तगनधिगतसगुणब्रदाविषयतयैव पूर्वपक्षिणा- ऽप्योकर्तव्या स्यात् । न हि सिद्धप्रामाण्याना वेदवाक्यानामनधिगतार्थपर्य- वसानविरोधी कचिदपि वाक्यवारस्याऽनुरोधोऽस्ति । (२) त्रेधा तण्डुलान्विभनेत्' १ १. १. १. सूत्रीयानुव्याख्यान एवेमानि पानि । २ अभ्युदयेऽटिप्रकरणे श्रुतमिदं वाक्यम् “यस्य हविर्निक्षप्त पुरस्तावन्द्रमा अभ्युदेति प्रेधा तण्डुलान्विभजेत् मे मध्यमास्स्युस्तानग्नये दावे पुरोडाशमष्टाकपालं कुर्यात् ये स्थविष्ठास्तानिन्द्राय प्रदात्रे दधधरु येऽशिष्ठास्तान् विष्णवे शिपिविष्टाय ते चम् (ते. स., २ का. ५ प्र. ४. अनु.) अमावास्यामा प्रातरान्धव्ये दर्शयागे भ्रमादि पूर्वस्मिन्दिने प्रातरारभ्येत तदा चतुर्दशीसत्वाच्चन्द्रमा श्येत । सदा चाऽकाले कमांशाध भवति । तन प्रायश्चित्तविधानमिदम। एवं चास्य वाक्यस्याऽयमर्थ:- मावास्माया प्रावदाद विनिर्वापणानन्तर प्राच्यां दिशि चन्द्रमा दृश्येत तदा निकप्तांस्त- ण्टुलान् मध्यमाणिष्ठम्यविष्ठात्मना प्रेधा विभजेत् । तत्र मध्यमस्तण्टुले: पुरोडा :-यच- ·व्याख्यया सहितम् । ९ (१) सृष्टीरुपदधाति"(२) कपारेपु अपयति" इत्यादिपु तत्स्वारस्योपस्थितानप्यन्यतः निष्पाद दात्रेऽग्नये यागं कुर्यात् । स्थविष्ठास्तण्डुलान् इन्द्रार्थ पूर्व निरुप्से दधनि अपयित्वा प्रदात्रे इन्द्राय यागं कुर्यात् । येऽणीयासस्तण्डुलाः तान् पयसि श्रपयित्वा विष्णवे शिपिविष्टाय याग कुर्यात् इति । अन 'ये मध्यमा.' येऽणिष्ठाः, 'ये स्थविष्ठा' इत्युपरितनवाक्यरैव विभागस्य सिद्धत्वात् त्रेधा तण्डुलानित्यस्य विभागविधानार्थत्वे अनधिगतार्थता न मिध्यतीति कृत्वा तस्य पूर्वदेवतापनयनार्थत्वम् । अर्थात् पूर्व निर्वा- पणकाले याः तण्डुलादिभिर्हविभिः सवन्धितास्ता अपनीयन्ते तेभ्यस्तण्डुलादिभ्य इत्युक्तं अभ्युदितेष्टयधिकरणे पूर्वमोगासाया पठाघ्याये पञ्चमपादे ॥ १ 'सृष्टीरूपदधातीति चयनप्रकरणे श्रुतमिदं वाक्यम् । अब सृष्टिशब्दः तद्वानासामुपधानो मन्त्र इतीटकासु लुक्च मतोः (पा सू., ४. ४. १२६ ) इति सूण मृटिशब्दान्मतुपि यत्प्रत्यये च कृते छान्दसत्वेन प्रन्ययलोपे च निष्पन्नः सटिवाचकपदघटितमन्त्रोपधेयेष्टकामाची। "एकयाऽस्तुवत" इत्यनुवाके पठिताः "तिसभिरस्तुवत, ब्रह्माऽमृग्यत" इत्यादयो मन्त्राः सृजिपदघटिताः । तान् मन्त्रानुच्चार्य या इष्टका उपधीयन्ते तास्मृष्टिशब्देनोच्यन्ते। अन मन्त्राणा प्रकरणप्राप्तत्वात न विधानम् । उपधानमपि “इष्टकाभिरग्नि चिनुत" इति चयनविधिनवार्थात् प्राप्तमिति तदपि न विधेयम् । अतः अर्थनादार्थमेवेद वचनमिति राद्धान्तितम् ॥ २ 'कपालेपु अपयती'त्यत्र न तावच्छपण विधीयते यदाग्नेयोप्टाकपाल इति पुरोडाशरिशिष्टयागविधायको पत्तिवाक्येनैव तस्य प्राप्तत्वात् । नापि कपालविधानम् । अशाकपाल इति पदेनैव अष्टम् कपारेपु सस्कृत. पुरोडाश इत्यर्थन कपालानामपि प्राप्तत्वात् । तस्मात्पुसेडाशसपादनाक्षिप्तव्यनियमविविपरत मीहिशास्त्रस्य । तस्य च फ्लं यन अपण नास्ति न तत्र घीहीणा प्रकृतित्वम् । यथा-चित्रेष्टितण्डुलादौ इति । उक्तञ्च दीक्षितेन्द्रः विधिरसायने-तस्मादन्यलभ्यश्रपणविधानेन प्रत्युपादानमा. क्षिप्याऽऽक्षिप्तोपादानापेक्षितप्रकृतिद्रव्यनियममात्रपरत्वं ब्रोहिशाखास्याऽऽपाद्य तद्वारा चित्रेष्टिगततण्डुलद्रव्यकयागात्प्रकृत्युपादाने श्रीहिनियमव्यावर्तनार्थोऽयं विधिः । असति यस्मिन्निधो नीहिशाखमेव जात्यवस्थाविशेषविशिष्टप्रकृतिदन्योपादानपर्यन्त- मिति तण्डुलयागादर्थलोपेन अपणनिवृत्तावपि ब्रीहिशास्त्रस्य श्रपणमुसप्रवृत्तिकत्वा- भावेन चोदकादकान्तरस्सह बोहिरूपप्रकृतिद्रव्योगदानमपि प्राप्नुयात् । सति स्वस्मिन् विधौ विहितस्य अपणस्य प्रयोगमध्ये ऽनुष्ठेयतया तत्र तत्प्रकृत्युपादाने तत एवार्थ- तस्सिद्धेः बौहिशास्त्र प्रकृतिद्रव्ये जात्यवस्थाविशेषनियममानार्थं भवति-प्रयोगमध्ये अपणार्थे प्रतिद्रव्याण्युपाददातेति यत्तद्नीहिजातीयानि मतुषावस्थानीति । तथा च नीहिशास्त्रस्य प्रकृत्युपादानप्राप्त्यर्थ श्रपणविध्यपेक्षित्वे सत्येवं व्यरस्था सिध्यति । २ ·मध्वतन्त्रमुखमर्दनम् प्राप्तिमतोऽर्थान् परित्यज्य लक्षणया प्रत्यक्षविध्यन्तरद्वाग कल्पितविध्यन्तरद्वारा पाउनधि- गत एवाऽर्थे पर्यवसानस्याही कृतत्वात् । विश्वजित्स्वर्गकामाधिकरणपूर्वपक्षयोरपि नाऽन- धिगतार्थत्वरूपप्रामाण्यत्यागः, किन्तु फलामावादनुष्ठानालाभमानम् । उक्त हि तन्त्र- रत्ने स्वर्गकामाधिकरणपूर्वपक्षे-नन्वेवमप्रमाण स्यात् । न । गम्यमाने प्रवर्तनामात्रे प्रमाणमेव । न हि पुरुषप्रवृस्यधीन वेदप्रामाण्यम् । यदि हि तथा स्यात्ततः प्रमाणभृत- वेदविहितस्यानुष्ठान तदनुष्ठानाय च प्रामाण्यमितीतरेतगश्रयापात इति । तस्मात्वत्पूर्व- पक्षिणा वेदान्ताना मानसिद्धप्रामाण्याविघाताय निर्विशेषजीवविषयत्वेऽपि वाऽनधि. गतविषयतमद्वैतिवत्समर्थनीयम् । तद्विलक्षणसगुणब्रह्मविषयत्वं वाहीकरणीयम् इत्युभयथापिन निर्विषयवशावकाश इति भावः ॥ ५ ॥ परमते मतान्तरसिद्धोपक्रमादिन्यायजालमवलम्ब्य पूर्वपक्षप्रवर्तनमपि न युक्त मित्याऽऽह- साक्षी जीवस्सुखादीन्यनिशमनुभवन्सर्वमानाधिकस्ते तेषां तर्के त्वदिष्टो बलबदबलतास विभागश्च मिद्धः। तस्याऽत्यन्तानुकूलं श्रवणमपि तव प्राविचारादपेक्ष्य श्रुत्यन्तानां कुतस्स्यादगुणविषयतापूर्वपक्षस्य लामः॥६॥ एवं हि तव मतम्-सुखादिक साक्षिवेद्यम् । साक्षी च सर्वप्रमाणाधिकः नित्यत्वेना- प्रामाण्यहेतुदोपजन्यत्वाभावात् । साक्षिविषये सुखदुःखेच्छाद्वपादौ कदापि संशयविपर्यय- योरदर्शनात् । दूरसंजातजलादिज्ञानप्रामाण्यपरीक्षायागयाः ततो जलावगाहनादिप्रयुक्त- सुखादिमाहक साक्षिणमासाथैव विश्रान्तेश्च । अतः साक्ष्यनुमाविरुद्ध श्रुतिरपि न प्रमाणमिति । इदं च साक्षिणी बलवत्वं तव (१)मीमांसारूपे ब्रह्मतर्क एव सिद्धम् । मतोऽत्र साक्ष्यनुमविरुदं वेदान्ताना सुखदुःखादिवन्धरहितनिर्विशेषजीवस्वरूप. मात्रपरस्वमपेक्ष्य पूर्वपक्षप्रवर्तनं न युज्यते । अपि च सर्वपामपि प्रमाणाना त्वदिष्टयलायलविभागस्तर ब्रह्मतर्क एव प्रसिद्धः। भनो वाश्यार्थनिर्णयप्रमाणभूतानामुपक्रमादीनामुपक्रमादुपसंहारो बलीयानि. त्यादिरूपस्त्वदिष्टो मानान्तरविलक्षणो बलाबलविभागोऽपि तत्रैव सिद्धः । वैकृते यत्र हविपि अपणमपेक्षित तत्र तस्य प्रयोगमध्येऽनुष्ठानं यत्र च तत्तत्र प्रायुपादानम् । यत्र प्रकृत्यपादानं तत्र वीहिनियमः । एवं च सनि तण्टुलयागादर्थ लोपेन अपगनिवृत्ती तन्मूलकं घोहिनियमपर्यन्त निववंत एवे" ति । प्रमाणमीमासेति ग. पु.।

·. - व्याख्यया सहिवम् । (१) उपक्रमादिलितानां बलीयो पत्तरोत्तरम् । श्रुत्यादौ पूर्वपूर्व च ब्रह्मतकें विनिर्णयात् ।। (२)इत्यनुव्याख्यानोक्तविभिहितोपक्रमादिवलायलानुमारी सर्व वेदान्ताना. मर्थश्व वन्मते विचागत् प्रागेत्र गुरुमुग्वादवगन्तव्यः । यावच्छक्ति सकलवेदाध्ययनपूर्वक प्रतिवराश्यम् 'अस्य वाक्यस्याऽयमर्थ' इति सर्वेषावेदवाक्यानां गुरुमुखादधग्रहणं श्रत्र- णम् । तच्च यावदज्ञाननिवृत्त्येकस्मादेव गुगेर्वा, तत्तदुत्तमगुरुलाभे बहुभ्यो गुरुभ्यो ३) वा सम्यगावर्तनीयम् । एवं प्राणावृत्तिलन्धस्य वाक्याथमहस्य स्थिरीकरणाय न्याय- विचारात्मक युक्त्यनुसन्धान मननम् । न तु तदेव श्रवणम् । ततश्च विचारशास्त्रं मननादिविधिमूलम्, न प्राणविधिमूलम्, इति हि तब मर्यादा । तथा च निर्विशेष. निष्प्रपञ्चजीवाभेदादिपरवाश्यानामपि सगुणप्रपञ्चजीवभिनस्वाभिमतब्रह्मपरत्वमेव बोधयता स्वाप्तानां गुरूणां सकाशादहुधाऽऽत्रर्तितश्रवणलब्धसकलवाक्यावधारणस्तदनु- गुणप्रमाणस्वरूपतबलाबलव्यवस्थापकन विचारशास्त्रेतिकर्तव्यतातकाभ्यासेन लब्ध. श्रवणमंवादस्तदनन्तरं तदर्थमननात्मके विचारे प्रवर्तमानः शिष्यः प्रत्यक्षादेस्तक. शास्त्राभ्यापलब्धप्रमाणवलारलत्याऽप्यनुगुणमने काप्तोपदिष्टं तं (४)तम परित्यज्य सर्वेषां चेदान्तवाक्यानां निर्विशेषजीवचिन्मात्रमेवाऽर्थ इति सवैविरुद्धपर्थ कथमाशन । तत्तदाशद्वाभावे च कथं पूर्वपक्षोदयः ? शिष्यस्य प्रागेव गतार्थेन प्रतिबनुमशक्य. तयोदेतुं योग्या शक्षेत्र हि वादकथारूपे शाखे पूर्वपक्षो नाम । अतोऽत्र शिष्यस्य प्रानिवृत्तेन श्रवणेनाङ्गविद्याभ्यासेन च प्रतिबद्धुं शक्या शहा नोदेतुमहंतीति तव मते नैवं पूर्वपक्षावकाशोऽस्तीति भावः॥ ६ ॥ १ उपक्रमस्य उपसंहागपेक्षया बलवत्वं पूर्वतन्त्रे तृतीयतृतीयप्रथमे सिद्धान्तितम् "वेदो वा प्रायदर्शनादि"त्यत्र । एवं "श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदौर्बल्यमविप्रमादिति सूत्रे श्रुतिलिङ्गादीना पूर्वपूर्वप्रावल्यं उत्तरोतरदौवल्यं च स्थापितं तृतीयतृतीय एव । न्यायाऽयं सर्वैरपि तन्त्रान्तरकारैरङ्गीक्रियत एव । भवन्मते तु तद्विरुद्धमेवोच्यत इति । २अनु. २२१.१.९. ३ पूर्वस्मादुत्तमो लब्धः स्वयमेव गुरुयदि । गृलोयादविचारेण विकल्पस्समयो. भवेत् इति (मधभाष्य ३. ३. ४६ ) । अत्र तत्वप्रकाशिका- पूर्व प्राप्त एव गुरुरिति नियमः। पश्चात्तनोऽपि स्वीकार्यों भवति । न च वेयथ्यम् । गुरुपरि- प्रहस्य सममहानुप्रहार्थत्वात् । स च पूर्वतमेन समोऽधिको वा सममहानुप्रहं करोति चेत् स्वीकार्यो नाऽधम इति । (तत्त्व. १७८.२.२.) ४ तपरित्यज्य ग० पु.।

·मध्वतन्त्रमुसमर्दनम् एवं परमर्यादया पूर्वपक्षस्य निरवकाशवमुक्तम् । हेत्वन्तरेणाऽपि तदाह--- श्रुत्यन्तानामखण्डो विपय इति च ते केन बोद्धव्यमेतत् ? न्यायैस्तादर्थ्यमेषां घटयदिति हदैः शास्त्रमेकं न चेत्स्यात् । तच्चेदङ्गीक्रियेत प्रतिहतविभिदप्रत्यगात्मैकनिष्ठ कस्याऽनारम्भसिध्यै प्रभवतु(१) भवतः पूर्वपक्षप्रयासः ॥७॥ सर्वेपा वेदान्ताना निर्विशेषजीवस्वरूपपरत्वं प्रबलन्यायैः प्रतिष्ठापयच्छानमि- प्यते वा न वा । न चेत् प्रत्यक्षादिविरुद्ध सविशेषत्वादिविषयाने कावान्तरवाक्य- कृतान्तःकलहधीप्रनिरुद्ध तेपा तत्परत्व न सिध्येदिति तसिद्धिसापेक्षानारम्भपूर्वपक्षो. स्थापन न स्यात् । इष्यते चेत् तदारम्भमपेक्ष्य विषयत्वाभायेन तदनारम्भरसमयंत इति व्याघातः स्यादित्यर्थ. ॥ ७ ॥ नन्वेचे सति वाचस्पतिविवरणकाराभिमतयोरप्यायाधिकरणपूर्वपक्षयो- व्याघातः स्यात् । वाचस्पतिमते हि प्रत्यगात्मन एव (२)ब्रह्मत्वात् तस्य चाऽह- मिति प्रकाशमानवालोकसिद्रस्य तस्य विचारार्थ शास्त्र नाऽऽम्भणीयमिति पूर्वः पक्षः । विवरणकारमते तु प्रत्यग्बौक्यस्य विषयत्वेनाऽभिमतत्वात् प्रत्यग्ब्रह्मणोश्च विरुदस्वभावयोरक्यासिद्धे. तद्विचारार्थ शास्त्र नाऽऽरम्भणीयमिति पूर्वः पक्षः । न च प्रत्यगात्मन एव ब्रह्मत्व प्रत्यग्ब्रह्मगोरक्य च शास्त्र विना सिध्यति, येन व्याघाती न स्यादित्याशङ्कयाऽऽह--- सिद्धेऽसिद्धे च मिद्धान्त्यभिमतविपये दुपणं चैक्रियेत न्यायापेक्षा न तस्योन्मिपति निजमतप्रक्रियार्थानुवाद। सिद्धान्त्यस्वीकृतेऽर्थे यदि तु विपयतापादनं पूर्वपक्षे कर्तव्यं तद्युपायः कथमिव सुधिया तत्र नाऽपैक्षणीयः॥८॥ प्रत्यगात्मन एव ब्रह्मतया विषयत्वं प्रत्यग्ब्रह्मणोरक्यस्य विषयत्व च सिद्धान्त्यनि- मतमेवानय तयोरक्यस्य सिद्धरवेनाऽन्यस्याऽसिदत्वेन विपयत्वासभव इति तो पूर्वपक्षी भवति प.पु. २ वृहत्वाबद्मणवाचा मेव प्रति गीयते। स चायनाकीटपतङ्गेभ्यः आ च देवर्षिभ्यः प्रागभृन्मात्रस्येदंकारासदेभ्यो देहेन्दियादिमनीवुद्रिविषयेभ्यो नि "अह" इत्यसन्दिग्धाविपर्यस्वापरोक्षानुभवसिद्ध इति न जिज्ञासासद "न हि जातु कश्चिदा सन्दिग्धे अह या नाहं वेति । (मामती १. १.१. पृष्ठ ५ निर्णय सं०1) ·व्याख्यया सहितम् । १३ प्रवृत्तो। तर कुतः प्रत्यगात्मेर ब्रह्मेति वा कुतः प्रत्यग्ब्रह्मणोरक्यमिति वा पूर्वपक्षिणं प्रति सिद्धान्तिनो हेत्वाकाक्षा ने सभवति, सिद्धान्त्यभिमतस्यैव तयोपियत्वस्य पूर्वपक्षेनूदितत्वात् । ततस्तन पिपयोपपादकशास्त्रारम्भमनपेक्ष्य तदनारम्भपूर्वपक्ष. प्रत्तेने व्याघात:। लन्मने तु निर्विशेपजीवचिन्मानस्प ब्रीति सिद्धान्त्यनभिमत एवाऽर्थे विषयत्वमापाय पूर्वपक्षप्रवृत्तिरिति तस्मिन्मते मिद्धान्तिनो हेत्वाकाक्षोदयेन तदुपपाद. कशाघारम्भस्य त्वत्पूर्वपक्षिणाऽपेक्षणीयत्वात् व्याघातो भवत्येवेति (१)भावः ।। ८ ।। ननु सिद्वान्त्यनभिमतमर्थ पुरस्कृत्य शास्त्रानारम्भपूर्वपक्षे तदुपपादनाय शाखारम्भो पेक्षित(२) एवेति व्याघातश्चेत् , पूर्वमीमासायाधिकरणपूर्वपक्षेऽपि व्याघातस्स्यात् । स खल्वे प्रवृत्तः-अध्ययनविधिना (३)विश्वजिन्न्यायादध्ययनस्य स्वाथताववोध. देनाऽर्थज्ञानेतरफलार्थत्वं नीयमानाना वेदाना विपनिहरणादिमन्त्राणामिवाऽर्थविवक्षा- प्राहकं प्रमाणं नास्तीति वेदवास्यान्यापाततोऽपरिपूर्णानुपपन्नार्थानि (४)लक्षणानुप- माभ्याहारव्यधारणकल्पनाविकार्थकल्पनादिभिरवश्यमुपपादनीयानीत्यत्र नियामकाभावा- दनुपपत्तिशङ्काकलुषितवेदार्थविचारात्मक शास नाऽरम्भगीयमिति । तत्रापि स्वाध्याया. ध्ययनस्य स्वार्थत्वं सिद्धान्त्यनभिमतपेव पूर्वपक्षिणोपपाद्यमिति तदुपपादकविश्वजि- न्यायादिप्रतिपादकशासारम्भापेक्षेत्याशङ्कयाऽऽह- एक वाक्यं विचार्य यदि भवति नयो वाऽपि सर्वत्र तुल्यः वत्किंचिन्यायक्लुप्त्याऽनभिमतरचना युज्यते पूर्वपक्षे । सर्वेपामेव नानाविधनयनिकरानेयतात्पर्यसीनां चेदान्तानां विमर्शाद्विपयविरचना त्वेकमीत शास्त्रम् ॥ ९॥ धर्मजिज्ञासासूनेऽध्ययनवाक्यमेकमेव विचार्यम् । तस्य सिद्धान्त्यभिमतदृष्टफल- रूपार्थज्ञानार्थले वेयध्यप्रसङ्गात् सबपिक्षितस्वस्थत्व वाच्यमिति शक्यं पूर्वपक्ष एव १ इत्यर्थः ग. पु.॥ २ अपेक्षित इति ग० पु० । ३ यस्य कर्मणास्त्रोत्पत्तिवाक्ये न फ्लवगमस्ति वाक्यान्तरमपि फलरोधक किञ्चिन्नास्ति तस्य सत्या फ्लाकाडाया सापुरुषामिलस्तित्वेन स्वर्गस्यैव तत्कलवं कल्पनीयमिति यो न्यायः चनुत्तीय निरूपितः स विश्वजिन्न्यायः । तत्र 'विश्वजिता यजेत' इति चास्यमुदाहत्य विचारितत्वाद्विश्वजिन्याय इति व्यवहारः। ४ यत्रार्थवादाना यथाभूतार्थपात्वे प्रयोजन न लभ्यते तत्र लक्षणादोनामी- न्तरनयनं क्रियते । उक्त हि शावरे-"अधाध्याहारेण वा विपरिणामेन वा व्यवहितक- ल्पनया वा व्यवधारणकल्पनया वा गुणकल्पनया वा कश्विदर्थः कल्पयिष्यत" इति शा. भा. पृ. मी., १।२।१ मू।

·न च तेष मध्वतन्त्रमुखमर्दनम् किञ्चिन्यायोपपादनमिति तदर्थ न शास्त्रारम्भापेक्षा । अध्ययनविधिद्वारा तदुपात्ताना सर्वपामपि वेदवाक्याना विचार्यत्वेऽपि तेपामविविक्षिताथवे पूवपक्षिगोपपादनीये विप- निहरणादिमन्त्रवदन्यार्थनीयमानत्वक एवं न्याय । सोऽपि पूर्वपक्ष एव व्युत्पादयितु शक्य इति तदथमपि न शाखारम्भापेक्षा। न हि कियन्तमपि न्यायमप्रदर्य पूर्वपक्ष क्रियते। इह तु स्व-मते नै कमेव वेदान्तवाक्य विषय । तस्यैकस्य केचिन्यायेन पूर्वपक्ष एव व्युत्पादितेन निर्विशेषचिन्मात्रपरलव्यवस्थापनेन सिद्वान्त्यभिमते सगुणे ब्रह्मणि प्रमाणाभावात्तद्विचारार्थमपि शास्त्र नारम्भणीयमिति वाच्यम्, त्वदभिमत च । न च स्वन्मते सर्वपा वेदान्ताना निर्विशेषजीवचिन्मात्रपरत्वे सार्वत्रिक एको न्यायोऽस्ति । उपनमादीना श्रुतिलिङ्गादोना च पाशत याश्ययाधकभावप्रकारशालिना तत्र तत्र व्यवस्थितत्वात् । पामेकस्मिन्नेवाऽत्र पूर्व पक्षे व्यत्पादन यक्तम्। तथा सति सर्वस्याऽपि शाखस्यकाधिकरणकल्पनाप्रसवात् । तस्मात्तावता न्यायाना व्युत्पादकमेव शास्त्र मिहाउपेक्षितमित्यत्रैव व्याघातो न धर्ममामासानारम्भपूवपक्ष इति भाव ॥ ९ ॥ एतेन वाचस्पतिपूर्वपक्षे प्रत्यगात्मन इदानीमह मिति प्रकाशमान रूपमध्या सपरिनिप्पन तदिह न विचार्यम् । किन्तु ससारदशायामनाविर्भूत निर्वि शेप तस्य ताविक रूपमस्ति श्रुतिप्रसिद्धम् तद्विचारार्थ शास्त्रारम्भ इति शहावारणाय । विवरणकापूर्वपक्षे प्रत्यग्न होक्य नाऽसिद्धम्, तत्साधकश्रुतिसद्भावादिति शहावारणाय च बहूना निशिषवाक्यानामभेदवाक्याना चाऽन्यपरत्व वक्तव्यमिति सदुपपादकशास्त्रारम्भापेक्षया व्याघातस्स्यादित्यपि शहा निरस्ता । एकयैव प्रत्यक्षादि- विरोधयुक्तया तेषामन्यपरत्वकल्पनात् ॥ ९ ॥ स्यादेतत्-अस्त्येव शारीरकशाबादम्मादन्यत्सववेदान्ताना निर्विशेषपरत्वव्युत्पादक शाखम् । तदवलोकननैव पूर्वपक्ष स्यादित्याशयाऽऽह- तच्छास्त्रं चेदितोऽन्यत्कणचरमतत्कल्प्यते पूर्वमिद्धं जीनं तस्य स्वसिद्धं पिपयमुपयतो हन्त तस्यैव सोऽस्तु । तेनैकार्थे विरोधेऽप्यपद्धतपिपयं शङ्कयते चेदिहेदं जीनासंदिग्धतोत्तिः कथमिन घटनी पूर्वपक्षस्य ते स्यात् ॥१०॥ वस्य शाघस्य स्वप्रकाशोऽपि जीवो विषय स्वीक्रियते चेदस्यैव शासस्य स विषयोऽस्तु । छिमप्रमिद्धशाखाकानया ? तत्पनया पूर्वपक्षममर्थनऽपि स्वप्रकाशस्य विश्यन्यासमवयुक्तिव्याहतवापरहारात् । नवप्र स्वप्राशस्य विषयत्वा- मभव युत्याम्नारभ्यमिति न पूर्व पक्ष , किन्तु वेदान्तानो स्वप्रकाशचिन्मानपरत्व- ·व्याख्यया सहितम् । १५ व्यवस्थापकं तावच्छाममात्तु । इदमपि तथाभूतमिति चेत्तेन गतार्थम् । सगुणब्रह्म- परत्वब्यवस्थापकं चेतेन चाथितार्थमित्युभयथापि तदपहतविषयत्वादनारभ्यमिदं शास्तमित्यतो न व्याघात इति चेत् एव ताई जीवस्य स्वप्रकाशत्वेनाऽसदिग्धत्वोक्तिः पूर्वपक्षेऽनुपयुक्ता तद्विरदा च स्यात् । तदेव हि त्वया पूर्वपक्षसमर्थनार्थमुक्तम् । कश्च कणभुगादिशास्त्रेणाऽप्यपहतविपयतयाऽनारम्भे शहितु शक्ये निर्विशेषशास्त्र एवं तव पक्षपातः ? (१) समयपाद तत्सर्व निराकराव्यमिति चेत् इदमपि तथा । अनभिमत शास्त्रान्तरमस्ति चेत्तत्रैव निगकर्तव्यं स्यात् । अनभिमततन्त्राणां सर्वेषामपि स्वातन्त्र्येण पृथक् पृथक् तत्रैव निराकरणात् । तस्मादनिराकरणादवसीयते-इदमेव तच्छास्त्रं नाऽन्यदिति ॥ १०॥ नन्वेतापताऽपि सप्रकाशस्य विषयत्वानुपपत्तिरममाहित वेत्याशङ्का परस्याऽपि संमतेनाऽविद्यावरणेन जीवस्याऽनधिगतत्वमुपपादयन् परिहरति- का चात्रानुपपत्तिर्जीवस्य स्वप्रभस्य विषयत्वे । आविद्यकमावरणं जानीपे चानुमन्यसे च त्वम् ॥ ११ ॥ ननु भावरूपाशानं नाऽनुभवामः । न चाऽनुमन्यामहे । न जानामीत्यनुभवस्य ज्ञानाभावविषयत्वसमर्थनादित्याशङ्कयाऽऽह- पुंस्त्वादिवत्यिति नये पुरुपस्य हि त्व. मानन्दमानमभिन्नमुपेत्य नित्यम् । तत्यानयोधममनन्तरमस्मदुक्तं मुक्तो तदावरणभञ्जनमन्ववादीः॥१२॥ एवं हि तब मतम्-नित्यानन्दस्वरूप एव सन्मुक्ति योग्यो जीवः। न तु तस्य मुक्तावागन्तुकोऽमयानन्दः । विकाररूपाणा धर्मागां मुक्तावभावात् । न च तदानी पुरुषार्थरूपस्याऽऽनन्दस्य ससारदशायामपि सत्वे मुक्तिममारयोरविशेषप्रसङ्गः । तस्येदानी- मावृतत्वाभ्युपगमात् । न चाऽनादिभावरूपमज्ञानं तदावरक सिद्धान्ने नेष्यते सादिना तु कामकर्मादिना न निहिः । सटिप्रलययोस्तवृत्यभावेन मुत्ताविवाऽऽनन्दस्फूर्तिप्रसङ्गा- दिति वाच्यम् । सिद्धान्तेऽपि मत्यस्याऽनादेः जीवाश्रितस्य तं प्रति तदीयानन्दादिक ब्रह्मस्वरूपतद्गुणगणादिक चाऽऽपतो मायाविद्याप्रकृत्यादिशब्दवाच्यद्रव्यरूपस्य ज्ञान- विरोधिनी भावरूपस्याऽज्ञानस्य "अनादिमायया सप्तो यदा जीरः प्रबुध्यते" "भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिरि"त्यादिश्रुतिस्मृतिप्रति न्नस्येष्यमाणत्वात्तस्य च परमेश्वरापरोक्ष. १ शारीरकमीमासाया द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयपादः समयपादः।

·तस्यानादित्वन स्त्रोपादानम्तोत्तरावस्थारूपनिवृत्यसभवेऽपि प्रमागसिद्धनिवर्तकोप- १६ मध्वतन्त्रमुसमर्दनम गनेन निवृत्ती प्राक् सन एताऽऽनन्दस्य बाल्येऽपि सतः पुस्त्वादेयौवन व मुक्तः यमिथ्यक्ति । मुपुण्यादी तत्सन्वेऽपि कामकादिवृन्यभावादीपदभिव्यक्ति । निपातबलान् रूपप्रध्वमापानिवृत्तिः। तच प्रतिजीव भिन्नमित्येकमुक्तो न सर्व मुक्तिरिति । साम्प्ययमधः (१) "पुंस्वादिवत्तस्य सतोऽभिव्यक्ति योगादि"त्यधिकरणे प्रतिपायलेन (२) वदभिमतोऽस्मदीयभाररूपाज्ञानवृतानुवादएवा तदनिर्वचनीयत्वादिक किञ्चिपर नंध्यते । तथा च यस्तया संसारदशाया प्रकाशमानस्यैव जीवस्य स्वरूप मृतानन्दम्नदानीमावृत इप्यते । म एव श्रुतीना जोपसरूपत्वपक्षेऽनधिगतो विषय तिन तम्मिन्पले पियाभावामिद्रिरित्ययं ॥ १२ ॥ मनु गागद्धान्ते जीवतदानन्दयोरभेदेऽपि गुणगुणिभावनिर्वाहकस्य भेदप्रतिनिधे विशेषम्य गन्यात् (३)म्वप्रकाशजीनस्वरूपानावरणेऽप्यानन्दस्य युक्तमावरणम् । अखण्ड जीवपके जीवनदानन्दयोर्विशेषाभापादयुक्तम् । तदा हि प्रकाशमानस्यैवाऽऽनन्दस्या- प्रकाशमानल वान्यम् । न च तद्युज्यते, विरोधादित्याशयाऽऽह- अभेदे दृढे तत्प्रकाशाप्रकाशावविद्यामिधनमशत्तयोपपन्नौ । विशेषोऽपि ते जीवचैतन्यरूपं विरोधुन शक्नोति तस्य प्रकाशम् १३ गन्य निमिषनीयपने प्रकाशमानस्यैवाऽऽनन्दस्याऽप्रकाशमानत्व वाच्यमिति । गस्यविद्यामनिमदिनोपपयो । मा पटितघटनापटीयसी ब्रह्मणः शक्ति तस्यास्तादृशो मारगा नयाँ चन् गवियोपामेदपक्षेश्यय विरोधो दुष्परिहर । न हि विशेषो. . १. अत्र मध्यमाप्यम्-यथा बालस्य मदेव पुस्त्व यौवनेऽभिव्यज्यते एव रामेयानन्दादीनां ध्यरायपेशया तदुक्तिः । 'यलमानन्द ओजश्च सहो ज्ञानमना. धम् । सम्पाण्येय जीवस्य ध्ययन्ते परमाद्विभो.' इति गापपननुतिः इति । (११९ पु. १.४ पुम्म. ग.) अत्र तत्यमकाशिका-यथा पुरुषयोपिदादीना अपत्योत्पत्तिशक्तिस्वरूप. रोशी कामनस्तदमिय्या : "नायं पूर्व पुमान् , इदानी तु पुमानि"त्यादि युज्यते । एवं जीगत्यापन मुनेः पूर्वमपि सत ज्ञानानन्दाद ईसाप्रमादेनाऽभिव्यक्ति निमित्तेना- मन्दीमाती यादिव्यपदोपते. प्रागनियतवेनाऽनुभनामारसम्भवात् तदभिव्य- साययं च गुमुक्षुषां प्रयत्नापतिरिति भाव नि धाऽवरणानुपपत्तिः । शानाभावातिरि- निमित्तातिशभ्युपगमात् । इति (सप.प्र पृ. १२० पु १५.७ पुम. सं.) ३ समास्य जीवस्य सरूपानावरपिरा. पु० पाठ ।

·- व्याख्यया सहितम् । १७ अस्तीत्येतापवाऽऽनन्दप्रकाशस्याऽविद्यापरणेन किञ्चिदपनीयते । घटस्य फुनाव- रणेन तत्सन्निकर्षप्रतिवन्धवत् पटशौक्लयस्य (१)महारजतावरणेन सद्ज्ञानप्रति- बन्धवच्चा नाऽऽनन्दस्य सन्निकृष्टत्वप्रतिबन्धस्य तत्प्रकाशोत्पत्तिप्रतिवन्धस्य च वक्तुमशश्यत्वात् । नित्यस्य, जीववेतन्यस्यैव तत्प्रकाशकतया तदुत्पत्तेः तत्कारणेन्द्रि- यसनिकर्यस्य चाऽनपेक्षणात् । छत्रावावरणेनाऽऽलोकस्य विषयसंबन्धप्रतिबन्धवजीव. चैतन्यस्याऽऽनन्दसंबन्धप्रतिवन्धस्याऽपि वक्तुमशक्यत्वाच । तयोविषयविषयिभावसं- बन्ध( २)स्याऽनागन्तुकस्वरूपामिनधर्मत्वात् । न च मुक्तावानन्दप्रकाशो जीवभिन्नो जन्यज्ञानरूप एवाऽस्तु । जीवचैतन्यस्यैवाऽऽ. नन्देन विषयविषयिभारसंवन्धस्याऽनागन्तुकस्वरूपाभिन्नधर्मत्वात् । जीवचैतन्यत्यैव वानन्देन विषयविपयिभावस्तदानीं अन्योऽस्त्विति वाच्यम् । मुत्तावन्तःकरणविलयेन तद्वृत्तीना जन्यज्ञानानां जीवे जन्यधर्माणाञ्च त्वयाऽप्यनीकृतत्वात् । न चाऽऽनन्दजीव- चैतन्ययोर्तिपयविषयिभारः सदा शत्यात्मना स्थितोऽपि मुक्तौ व्यत्तयात्मतामापा. यत( ३ ) इति तदानीमेवाऽऽनन्दप्रकशो न प्रागिति वाच्यम् । व्यक्तरेपि नि- त्यत्वानभ्युपगमे मुक्तो जीवस्य सविकारत्वापतेः । नित्यानित्ययोदशक्तिव्यत्योः भेदप्रसङ्गाच्चेति ॥ "न विशेषात्मता चेयमनित्या शक्तिरूपता। सैव यत्सविशेषा स्यात् विशेशेऽन्यो न चाऽप्ययम्।" इत्यनुव्याख्याने व्यक्तदशक्त्यभिन्नत्वेन नित्यत्वप्रतिषेधाच । इदानीमध्यान- न्दप्रकाशप्रयुक्तस्य स्वात्मनि परमप्रेम्णोऽनुभवाच्च । तस्मातन्मतमर्यादया लोकानुभवेन च जीवानन्दे प्रकाशमान एवाऽप्रकाशमानत्व वक्तव्यम् । तच्चाऽविद्यामहिम्नवोपपाद- नीयम् । तथैवोपपादितञ्च न्यायसुधायाम् । अतः परमेश्वर एवं सत्तादिगुणमप्य- विद्याविरोधित्वेनऽविद्यया स्वाधीनया प्रकृत्याख्ययाऽचिन्त्याइतया स्वशल्या जीवस्य स्वप्नकाशमपि स्वरूपचैतन्यमाच्छादयतीति युक्तमिति तत्र विशेषोऽकिचित्कर एवेति भावः ॥१३॥ मुख्यो भेदस्सन्नपि ब्रह्मदृष्टिं नेप्टे रोडुं तत्र को वा विशेषः । तदृष्टिस्त नित्यसिद्धो हि जीवस्तस्मादन्यन्नाऽस्ति तद्गोचरत्वम्॥१४॥ जीवस्य ब्रह्मणस्सकासान्मुख्यो भेदस्सनपि ब्रह्मदर्शन यदा निरोडुं न शकोति सदा जीवस्य स्वानन्दाद्विशेषो भेदप्रतिनिधिस्तदर्शनं निरोधुं न शनोतीति किमु वक्तव्यमित्यर्थः । भेदोऽपि निरोढुं न शक्नोतीत्यत्र विशेषे दर्शित एव न्यायः । स १ महारजनाञ्जनेनेति पायन्तरम् । २ भावस्य ग. पु. । ३ "आपद्यत" ग. पु.

·- १८ मध्वतन्त्रमुखमर्दनम् तु पूर्वलोके संक्षिप्त इह स्पष्टीकृतः । न चाऽव्यक्तस्वभावत्वाद्ब्रह्मणस्तदप्रकाशोपपत्ति- रिति वाच्यम् । तथा सति ब्रह्मणः (१)प्रकाशप्रसक्तयभावेन जीवाश्रित्तमज्ञानं ब्रह्म तद्धर्मविषयमानन्दपारतच्यादिस्वधर्मविषयं चेति कल्पनावैयर्थ्यप्रसङ्गान् । उपासना- नन्तरमप्यप्रकाशापातेन मोनशास्त्रावैर्थ्यप्रसङ्गाच । न चाऽव्यक्तस्वभावमपि ब्रह्मोपासनया प्रसन्नं सत् स्वशत्तयैवाऽपरोक्षीभवति । तच्चाऽपरोक्षज्ञानमन्तःकरणवृत्तिरूपमिति तेनैव मोक्षः । अतः स्वरूपचैतन्यस्य कदा. विदपि ब्रह्म न पियमिति वाच्यम् । बया "तदेतत्प्रेयः पुत्रायो वित्तादिति श्रुत्या ब्रह्म परमप्रेमास्पदतथोक्तमिति मुक्ती स्वरूपानन्दानुभववत्तदनुभवस्याऽपि पुरुषार्थतयाङ्गीकृतत्वात् । मुक्तौ माहात्म्यग्रहणपूर्वकस्नेहरूपाया(२) भक्तरुपासनायाच लयाजीकृतत्वाच । तस्मान्मुक्तौ स्वरूपचैतन्यातिरिक्तज्ञानाभावात् स्वरूपचैतन्यस्य च तदानीमागन्तुकविषयविपयिभात्रासंभवादनादिकालमारभ्यैव ब्रह्मणस्तद्गुणगणस्य च मुक्तियोग्याना जीवाना(३) स्वरूपवैतन्ये प्रकाशनं वक्तव्यमेव । तथाऽहीकृतश्च लया (४)"स्थानविशेषात् प्रकाशादिवदि" (५)त्यधिकरणे । तत्र हि चतुर्मुखादि- जोवानन्दाना ब्रह्मानन्दप्रतिक्वित्वे बिम्बावैचित्र्याद्वैचित्र्यानुपपत्तिमाशंक्य तत्तजीव- गतानादिभत्तयादिगुणवैचियात्तदानन्दादिवैचित्र्यमुपपद्यत इत्युक्तम् । उदाहतञ्च- (६) ऐश्वर्यात्परमाद्विष्णोभक्त्यादीनामनादितः । ब्रह्मादीना सूपपन्ना ह्यानन्दादेविचित्रता ॥” इति ।. एवं (y"अनुवन्धादिभ्य" इत्यधिकरणान्तरोक्तं (0)"तथाप्यनादिसंसिद्धभक्त्यादिगुणपूगतः । लभेद्गुरुप्रसादञ्च तस्मादेव च तद्भवेत् ॥ इति वचनमप्युदाहर्तव्यम् ।। युक्तञ्चाऽतीतानागतपदार्थाना तत्तकालानामव्याकृता. काशस्य तदंशाना प्राच्यादीनां दिशा मनसः परमाणूना वदवयवपरम्पराणां च साक्षिप्र. १. स्वप्रकाश ग. पु.। २. "स्नेहानुबन्धो यस्तस्मिन्वहुमानपुरस्सरः । भक्ति- रित्युच्यने सेव करणं परमेशितुः" इति भक्तेलेक्षणमुक्तं मध्यभाप्ये ३. ३. ५४ । ३. जीवानामिति ग. पु. नास्ति । ४.वे. सू. ३. २. ३५. । ५. मध्यभाष्ये यथाऽऽदित्यस्य दर्पणादिस्थानविशेषात् प्रतिविम्वे विशेषः । एवमानन्दादेरपि । ब्रह्मा- दिगुगवेवेष्यादानन्दादिपरस्य च । प्रतिबिंबवमायाति मध्योचादिविशेषत इति धारा इति । १३३, २. प. १०. कुंम. सं. ६. श्लोकोऽयं मध्यभाष्ये ३. २, ३६ । ७.वे. सू. ३, ३.५१.८, प्र.म भा. १४०. १. प.

·व्याख्यया सहितम् । १९ त्यक्षविषयत्वमातिष्ठमानस्य तब ब्रह्मगोऽपि तद्विपयत्वम् । एवं ब्रह्मणः तद्गुणानाञ्च प्रका- शमानत्वेऽपि त्वयाऽस्य शास्त्रस्य निर्विपयत्वपरिहाराया प्रकाशमानत्वमप्यविद्यामहि(१) म्रोपपादनीयम् । उपपादितञ्च तथैव न्यायमुधायाम् । यद्यपि जीवचैतन्यं ब्रह्म स्वधर्मप्रकाशनात्मकम्, तथापि परमेश्वराचिन्त्याद्भुतशक्त्युपबृंहिताविद्यावशात् न तथा संसारे प्रकाशयतीति ॥ १४ ॥ एवं परमते सविशेषा(२)भिन्नत्य जीवानन्दस्येवाऽत्यन्तभिन्नस्य ब्रह्मण इव वाऽत्य- न्ताभिन्नस्याऽखण्डानन्दस्य प्रकाशमानस्याश्यप्रकाशमानत्वमविद्याशक्तिमहिनोपपनमि- त्युक्तमय उपसंहान्नेव तत्र युक्त्यन्तरं दर्शयति- इति तव सविशेपानन्दवद्ब्रह्मावच स्फुरणयुतमखण्डानन्दमप्याद्रियन्ते । अनधिगतमविद्याशक्तिभृम्नव धीराः स हि सकलमनूध प्रश्नतोऽपि प्रसिद्धः ॥१५॥ खदुत्तोऽर्थः क इति न जानामि, दूरे जलमिव भासमान किमिति न जानामि इति शाब्दतः प्रत्यक्षतश्वाऽवगतमप्यर्थं साकल्येनाऽनूद्य तत्रौव प्रश्नो ज्ञानानुभवश्व दृश्यते । अतो बाह्यविषयेऽपि प्रकाशमानस्याप्रकाशमानत्वं प्रसिद्धमेव । न च त्वदुक्तोऽर्थ इत्यादी सामान्यतो शाते विशेषतः प्रश्नो ज्ञानानुभवश्चेति वाच्यम् । सामान्यस्य ज्ञातस्य प्रस्नविषयतायाः अज्ञानावच्छेदकतायाश्चाऽनुपपनत्वात् । अज्ञातस्य विशेपस्य प्रश्नविषयतयाऽज्ञानावच्छेदकतया चाऽनुवादायोगात् । न चान्वयव्यतिरेकाभ्या विशेषप्रश्ने सामान्यमेव तन्त्रमा विशेषज्ञानानुभवे च सामान्यमेवाऽवच्छेदकमिति वाच्यम् । सामान्यविशेषभावस्य व्याप्यव्यापकभावातिरिक्तस्याऽभावेनाऽज्ञातधूमस्याऽपि ज्ञातवदिकस्य धूमप्रश्नप्रसङ्गात् । धूमाज्ञानस्य वहिं न जानामीति यस्यवच्छेदेना- अनुभवप्रसङ्गाच । अनुमितिहेतुज्ञानविषयव्यातिप्रश्नादिस्थले विशिष्य सदभिमतसकल- विशेषणविशिष्टं व्याप्त्यादिकमवगच्छत एव प्रश्नार्थं तदप्रकाशस्य त्वयाऽपि वक्तव्य- स्वाच । अन्यथा प्रष्टुः तदवगमाभावे तस्य प्राक्तनवस्यायनुमानविलोपप्रसङ्गात् । बदगम विनाऽपि तदा तस्याऽनुमित्यहीकारे तत्रैव व्यभिचारेण त्वभिमतव्याति- ज्ञानस्याऽनुमित्यकरणत्वासनात् ॥ न च दूरे जलज्ञानमनभ्यासदशादोपात् सन्दिग्धप्रामाण्यमिति सदा हितार्थसंदेहात प्रश्नो ज्ञानानुभव (३)श्चेति वाच्यम् । अनभ्यासदशापनज्ञाने प्रकाशमानस्याऽपि जलस्या- १. महिम्नवो ग. पु. २. अभिमजीवानन्दस्येति ग, पु.' ३, अनुभवइति ग. पु.

·मध्वतन्त्रमुखमर्दनम् ऽप्रकाशमानत्वानङ्गीकारे प्रामाण्यसंशयस्यैवाऽनवतारप्रसङ्गात् । प्रामाण्यशरीरनिविष्टस्य प्रामाण्यसंशयविषयज्ञानविषयीभृततद्वत्स्वभागातिरिक्तस्य पुरोवर्तिविशेषकत्वस्य जलत्व. प्रकारकत्वस्य च संशयविपर्ययानास्पदतया प्रामाण्यसंशयस्य तद्वत्वसंशयपर्यवसनत्वात् ।। एवमस्मिन्ज्योतिर्मण्डले "कश्चन्द्र". इत्यादिः चक्षुपा चन्द्रमण्डलादिकं पश्यत एव प्रश्नोऽपि प्रकाशमानस्या प्रकाशमानत्वसाधक उदाहर्तव्यः । तत्प्रपञ्चस्त्वन्यत्र कृतोऽनुसन्धेयः। इदं त्वत्राऽवशिष्यते-परसिद्धान्ते सत्यमज्ञानमस्ति । पूर्वपक्षे तु कल्पितमेव. सदभ्युपगम्यते । कल्पितञ्च न तदप्रकाशोपपादकमिति तदपवरके प्रविशता तदालोके कल्पितस्याऽपि तमसस्तदप्रकाशोपपादकत्वं दृष्टमित्यादि युक्तिभिरस्माभिस्सिद्धान्त- (१)लेशसङ्ग्रहादिपु दर्शिताभिनिरस्तप्रायमिति नेद प्रपञ्च्यते ॥ १५ ॥ एवं निर्गुणस्याऽनधिगततया विचार्यत्वसंभवेऽपि तत्र विचिकित्सा चेत् सगुणब्रह्म विषयतयैव शास्त्रारम्भस्स्यात् । न च सर्ववेदान्तानामद्वैतिदर्शितन्यायैरखण्डैकपरत्वा- स्सगुणे ब्रह्मणि मानाभावः। अद्वैतिना मतेऽध्यारोपापवादन्यायेनाऽद्वितीयब्रह्मप्रति- पादने महातात्पर्येण स्वरसतः प्रवृत्तानामपि वेदान्ताना मध्ये केपाञ्चिद्वाक्यानां सृष्टिवाक्यप्राप्तगुणसहितब्रह्मोपासनाविधिपरस्य ब्रह्मणस्तदुपासनाविषयगुणत्वप्रतिपाद- कत्वस्य पाङ्गीकृतत्वादित्यभिप्रेत्याऽऽह---- यदि त्वेनं सत्यप्यगुणविपयं नाऽनुमनुपे तदा शाखं कामं भवतु सगुणब्रह्मविषयम् । श्रुतीनां कासाश्चित्तदपि कथयत्येक(२)विपयं महातात्पर्येण प्रगुणमगुणेऽपि स्थितिजुपाम् ॥ १६ ।। इत्यं कृतं पूर्वपक्षदूषणमुपसंहरग्नेव तत्सिद्धान्तस्य दृपणं वक्तु तस्याऽभ्यसारवां प्रविजानीते- तस्मात्तुच्छं प्राचिपक्षे शास्त्रानारम्भवर्णनम् । तथैव तसिद्धान्तेऽपि तदारम्भसमर्थनम् ।। १७ ।। - १. तथा जागरे पटादिप्रकाशनक्षम सप्रत्यपुष्पान्तरनिरीक्ष्यमाणालोकसत्य- पपरके रायः प्रपिटेन पुंसा कम्पितस्य सन्तमरास्य प्रसिदसन्तमसोमिनार्य क्रिया. कारित दृष्टम् (सिद्धान्तलेशसङ्ग्रहः, ३६२. चौ० स०)। २. एव. ग. पु.।

·२१ व्याख्यया सहितम् । परेण स्वकीयाधिकरणपूर्वपक्षप्रदर्शनव्याजेनाद्वैतवाद एव शाखानारम्भदूपणं दर्शि- तमिति तत्साधारण्याय पूर्वपक्षस्य प्राचिपक्षे इति निर्देशः ॥ १७ ॥ अथ परसिद्वान्तमनूय दूषयति- अद्वैते यद्यशेपश्रुतिशिखरगिरामैकमत्यं निरास्य तासां ब्रह्योति शब्दो गुणगरिमनिमित्तोऽपि नेष्टे गुणत्वात् । निदोंपाशेपदीन्यद्गुणजुपि कलयन्सर्ववेदैकमत्यं तबद्धत्वादिवाचां त्वमपि खलु तथैवाऽन्यपर्य चीपि ॥१८॥ सपा वेदान्ताना सजातीयविजातीयस्त्रगतभेदरहिते निर्विशेषजीवचैतन्यरूपे ब्रह्माणि तात्पर्यमाश्रित्य कृतस्य पूर्वपक्षस्य निरासाय सर्व वेदान्तप्रतिभवत्वेन विचारवि. धिवाक्यगतब्रह्मशहस्त्वया स्थापितः(१)। न चाऽय गुणपूर्तिनिमितः सन्नपि सर्वा- नपि वेदान्तानुपममादिदृढन्यायनिर्णीताद्वैततात्पर्या-प्रच्यावयितु शक्तः । प्रत्युत स्वयमेव तद्गुणभूतत्वात्तदनुगुणमेवाऽद्वैतवायभिमतत्रिविधपरिच्छेदराहित्यरूपमर्थमालम्बते। दर्शि- तश्वाऽयं न्यायः त्वयाऽपि (२)“न स्थानतोऽपी" त्यधिकरणे । तर (३)कार्यकारणबद्रो ताविष्येते विश्वकैजसौ। प्राज्ञः कारणयद्वस्तु द्वो तु तुर्यन सिध्यतः॥ इत्यादिश्रुतिवाक्यासितैजसमानादिस्पस्य भगवतोऽपि वदत्वादिदोषोऽस्ती. त्याशयोक्तमनुब्यारयाने- {४)"सर्वत्राऽशेषदोपोझपूर्णकल्याणचिद्गुणः । तद्विरुद्धन्तु यात्र मानं नैव भवेचित् । महातात्पर्यरोधेन कथं स्यान्मानमत्र वि"ति ॥ न्यायसुधायाञ्चोकम्--(५)सक्लश्रुतीतिहामपुराणाना परमेसरस्याऽशेदोप- विधुरत्वे (६)समस्तगुणपरिपूर्णत्वे च यन्महातात्पर्य तद्वरोधेन तद्वाक्यमत्र भगवतो दोपित्वादी कथं मानं भवेत् 1 दृष्टंहि निर्णीतमहावाक्याविरुद्धस्य तदवान्तरवाक्यस्य तत्रामामाण्यम् । यथा--स्वर्गप्रयोजनाग्निहोत्रपरमहावाक्याविरुद्धस्स "यद्यमुष्मि- ल्लोजस्ता नदेखादेस्तपान्तस्वस्थ महासययं हि प्रधान अनन्यार्थत्वात् । अप्रधान त्वयान्तरवाक्य तदर्थप्रतिपत्तिहेतुत्वादिति । तस्मादिहाद्वैतवादिदर्शितोपक्रमा- १. कीर्तित इति स. पु. 1 २.७० सू० ३.०, ११.। ३.० सू० १३१ पु. १. १०६ । ४. अनु २०२. १, पं० ८ (कुं० सं०)। ५. न्या. सु. ५०१.१.८ ६. दाखेइति न्यायसुधापाठः ।

·मध्वतन्त्रमुखमर्दनम् प्रकाशमानवानहीकारे प्रामाण्यसंशयस्यैवाऽनवताप्रसङ्गात् । प्रामाण्यशरीरनिविष्टस्य प्रामाण्यसंशयविषयज्ञानविषयीभूततद्वत्स्वभागातिरिक्तस्य पुरोवर्तिविशेषकत्वस्य जलत्व- प्रकारकत्वस्य च संशयविपर्ययानास्पदतया प्रामाण्यसंशयस्य तद्वत्वसंशयपर्यवसानलात् ॥ एवमस्मिन्ज्योतिर्मण्डले "कश्चन्द्र" इत्यादिः चक्षुपा चन्द्रमण्डलादिकं पश्यत एव प्रश्नोऽपि प्रकाशमानस्याऽप्रकाशमानखसाधक उदाहर्तव्यः । तत्प्रपञ्चस्वन्यत्र कृतोऽनुसन्धेयः। इदं सत्रावशिष्यते---परसिद्धान्ते सत्यमज्ञानमस्ति । पूर्वपक्षे तु कल्पितमेव. तदभ्युपगम्यते । कल्पितञ्च न तदप्रकाशोपपादकमिति तदपवरके प्रविशता तदालोके कल्पितस्याऽपि तमसस्तदप्रकाशोपपादकत्वं दृष्टमित्यादि युक्तिभिरस्माभिस्सिद्धान्त- (७)लेशसङ्ग्रहादिपु दर्शिताभिनिरस्तप्रायमिति नेह प्रपञ्च्यते ॥ १५ ॥ एवं निर्गुणस्याऽनधिगततया विचार्यत्वसंभवेऽपि तत्र विचिकित्सा चेत् सगुणब्रह्म विषयतयेव शास्त्रारम्भस्स्यात् । न च सर्ववेदान्तानामद्वैतिदर्शितन्यायैरखण्डकपरत्वा- रसगुणे ब्रह्माणि मानाभावः। अद्धतिनां मतेऽध्यारोपापवादन्यायेनाऽद्वितीयब्रह्मप्रति- पादने महातात्पर्येण स्वरसतः प्रवृत्तानामपि वेदान्तानां मध्ये पाञ्चिद्वाक्यानां राष्टिवाक्यप्राप्तगुणसहितब्रह्मोपासनाविधिपरस्य ब्रह्मणस्तदुपासनाविषयगुणवप्रतिपाद- कत्वस्य धामीकृतत्वादिस्यभिप्रेत्याऽऽह-- यदि त्वेनं सत्यप्यगुणविपयं नाऽनुमनुपे , तदा शास्त्र कामं भवतु सगुणब्रह्मविषयम् । श्रुतीनां कासाश्चित्तदपि कथयत्येक(२)विषयं महातात्पर्येण प्रगुणमगुणेऽपि स्थितिजुपाम् ॥ १६ ॥ इत्थं कृत पूर्वपक्षदूषणमुपरांहरनेव वसिद्धान्तस्य दूपर्ण व सस्याऽप्यमारता प्रतिजानीते- तस्मात्तुच्छ माचिपक्षे शास्त्रानारम्भवर्णनम् । तथैव तसिद्धान्तेऽपि तदारम्भसमर्थनम् ।। १७ ।। १. तथा जागर पटादिप्रकाशनक्षम प्रत्यपुरषान्तरनिरीक्ष्यमाणालोम्यन्य- पपरफ गया प्रपिटन पुंगा करितस्य सन्तमरास्य गिदगन्तमसोभिनाय किया. पारित एम (सिद्धान्तलेशसङ्ग्रहः, ३६२. पी.स.)।

·व्याख्यया सहितम् । २१ परेण स्वकीयाधिकरणपूर्वपक्षप्रदर्शनव्याजेनाद्वैतवाद एव शासानारम्भदृषणं दशि- तमिति तत्साधारण्याय पूर्वपक्षस्य प्राचिपक्षे इति निर्देशः ॥ १७ ॥ भय परसिद्धान्तमनूय दूषयति- अद्वैते यद्यशेपश्रुतिशिखरगिरामैकमत्यं निरास्यं तासां ब्रहोति शब्दो गुणगरिमानिमित्तोऽपि नेप्टे गुणत्वात् । निदोंपाशेपदीन्यद्गुणजुपि कलयन्सर्ववेदैकमत्यं तबद्धत्वादियाचा त्वमपि खलु तथैवाऽन्यपयं ब्रवीपि ॥१॥ सर्वेषा वेदान्ताना सजातीयरिजातीयस्त्रगतभेदरहिते निर्विशेषजीवचैतन्यरूपे ब्रह्मणि तात्पर्यमाश्रित्य कृतस्य पूर्वपक्षस्य निरासाय सर्व वेदान्तप्रतिभटत्वेन विचारवि. धिवास्यगतब्रह्मशद्रस्त्वया स्थापितः(१)। न चाऽय गुणपूर्तिनिमित्तः सन्नपि सर्वा. नपि वेदान्तानुपक्रमादिइन्यायनिर्णीताद्वैततात्पर्यात्प्रच्यावयितु शक्तः । प्रत्युत स्वयमेव तद्गुणभृतत्वात्तदनुगुणमेवाऽद्वैतवाद्यभिमतत्रिविधपरिच्छेदराहित्यरूपमर्थमालम्बते। दर्शि- तथाऽयं न्यायः लयापि (२)"न स्थानतोऽपी" स्यविकरणे। तत्र (३)कार्यकारणवद्रो ताविष्येते विश्वतैजसो । प्रातः कारणवद्वस्तु द्वौ तु तुर्यन सिध्यतः ।। इत्यादिश्रुविवाश्याद्विश्वतैनसप्राज्ञादिरूपस्य भगवतोऽपि यदत्वादिदोषोऽस्ती- त्याशङ्कयोक्तमनुव्यारयांने- (४)"सर्वत्राऽशेपदोपोझपूर्णकल्याणचिद्गुणः । तद्विरुद्धन्तु यत्तत्र मान नैव भवेत्वावित्। महातात्पर्यरोधेन कथ स्यान्मानमत्र विति ॥ न्यायसुधायाञ्चोक्तम्-(५)सफलश्रुतीतिहासपुराणाना परमेश्वरस्याऽशेदोप- विधुरत्वे (६)समस्तगुणपरिपूर्णत्वे च यन्महातात्पर्य तद्विरोधेन तद्वाक्यमत्र भगवती दोपित्वादी कथं मानं भवेत् ।। दृष्ट हि नितिमहावास्यार्थविरुद्धस्य तदवान्तरवाक्यस्य तत्राप्रामाण्यम् । यथा--स्वर्गप्रयोजनाग्निहोत्रपरमहावाक्यार्थविरुद्धस्य "यद्यमुमि- ल्लोऽस्ति वा न वे"त्यादेस्तान्तवाक्यस्य । महावास्य हि प्रधान अनन्यायलात । अप्रधानं त्वान्तरखास्य तदर्थप्रतिपत्तिहेतुत्वादिति । तस्मादिहाऽद्वैतवादिदर्शितोपामा- १. कीर्तित इति ख० पु. १२.३० सू० ३. २. ११.। ३. ३० मू० १३१ पु. १. ५०६ । ४. अनु २०२.१. पं० ८ (कु० सं०) । ५. न्या. सु. ५०१.१.८ ६. दूरत्वेइति न्यायसुधापाठ. ।

·२२ मध्वतन्त्रमुखमर्दनम् दिनयेभ्यः प्रबलतः न्यायैः सर्ववेदान्ताना सगुणे ब्रह्मणि महातात्पर्य प्रसाध्यते चेदेवं कृतपूर्वपक्षनिससो लभ्यते । न तु ब्रह्मशब्दशक्तिप्रदर्शनमात्रेणेति भावः ॥१८॥ स्यादेतत्-जीवातिरिक्त ब्रह्मणि प्रमाणं नास्तीति प्रत्ययतिष्ठमानं पूर्वपक्षिणं प्रति तत्र प्रमाणतयोपन्यस्तं ब्रह्मपदं तस्याऽज्ञातस्य ज्ञापक उत्पत्तिवाक्यस्थानीयमिति तप्रतिपादितं गुणपूर्णवमुत्पत्तिशिष्टम् । तेन जीवातिरिक्त ब्रह्मणि सिद्ध वेदान्तेषु सर्वैरपि ब्रह्मप्रकरणैस्तत्रैव वर्तितव्यमिति तत्प्रतिपादितानि निर्गुणत्वजीवाभिन्नत्वादी- न्युत्पन्न शिष्टानि । अत उत्पत्तिशिष्टप्रावल्यमर्यादया ब्रह्मपदस्य सर्ववेदान्तेभ्योऽपि प्राबल्यं स्यादित्याशययाऽऽह- नाऽऽशंक्योत्पत्तिशिष्टस्थितिरिह यत इत्यन्यसिद्धानुवादा- यक्तं चोत्पत्तिवाक्यावगतमपि पशोभूरि बाधाविष्ट्वम् । अस्ति श्रुत्यन्तरानुग्रह इति सुशकं तद्धविष्ट्वेऽपि वक्तुं रूपत्वादीव कुम्भे गुणिनि गुणगतं नाऽपि नाम्नो निमित्तम् ॥ १९ ।। स्यादेतदेवं यदि ब्रह्मणो धर्मिणः तद्ब्रह्मेत्यनत्यं ब्रह्मपदमज्ञात(१)ज्ञापक स्यात् । न त्वेवम्, तस्य "यनो वा इमानी"ति यदुपयन्धवलेन जगत्करणतया सहाऽन्यतः प्राप्तस्य धर्मिणोऽनुवादकत्वावगमात् । ततश्च "सदेव (२)सौम्येदमप्र आसीत्" "(३) श्रात्मा वा इदमेक एवाऽप्र आसीत्" इत्यादिकारणवाक्यमेव तापकं वक्तव्यम् । तत्र च सजातीयविजातीयस्यगतभेदनिषेधः स्वरसतः प्रतीयत इति स एवोत्पत्तिशियो न तु गुणपूर्णस्वमिति विपरीतमेव बलाबलम् । अस्तु वा वदेव ब्रह्मादमहातर्मिज्ञापकं तथाऽपि नाऽनोत्पत्तिशिष्टन्यायावतारः। उत्पत्तिशिष्टमपि हिन मृरि पाधाय प्रभवति । अत एव "(४)पशुमालमेत" इत्युत्पत्तिवाश्ये देवता सम्बन्धनावगत पशोई विट्वं "पशु विशास्ति हृदयस्याप्रेऽवयती"त्यादि हृदयादि. १. अशातस्य ग• पु० । २. टा. 3०६. २. १ । ३, ऐ. उ० २.१.१. ४. अयं भावः-"यो दीक्षितो यदमीषोमीयं पशुमालभेत" इति पशुयाग. विधायकं पास्यम् । वामीरोमीयपदं "सास्य देवता" इत्यधिकारविहितदेवता. तदितान्तम् । तेन च देववारिशिष्टं द्रव्यमभिधीयते। वद्य द्रव्यं पशुपदमानिध्यात् पशुरूपम् । एवं च साक्षात्पनरिय देवतागवन्यप्राणात् "आगेयमामाल (पुगेडाश) निपित्" इत्यादी पुसेडाशादेरेस हविमिवेहाऽपि साक्षात्यशोव इविद्धमुचितम् । वधान विशनहृदयायदानादेः विधानात् साक्षादेव दविने विरागनायरामोन ·व्याख्यया सहितम् । हविष्ट्वगमकानेकवाक्यविरोधात् त्यक्तम् । इह (6)हन्तोऽस्मिन्गुणा इति श्रुत्यन्तर- सहायकमप्यस्तीति चेत् , किं ततः ? पशोह विट्वेऽपि "जुष्टं (२)देवानामिदमस्तु हव्यं" इति (३)तदुपाकरणमन्नसहायकमस्ति । तथाऽपि घावदानपात्यविरोधातू सविष्व त्यक्तं चे पूर्णगुणत्वमप्यनेकाद्वैववायविरोधात् किमिति न स्यक्तव्यम् । एतेन ब्रह्मपदस्य श्रुतिरूपतया निर्गुणत्रादिप्रतिपादकवास्येभ्यः प्रापल्यमित्या. शङ्का (४)निरस्ता । प्रथमोपस्थितिप्रयुक्तबलाद्वदुत्वप्रयुक्तबलस्यैवाऽधिकत्वात् । (५)"विप्रतिपिद्वधर्माणासमवाये भूयसा स्यात् सधर्मत्वमिति" न्यायात् । अयुक्तं च गुणवृहत्वस्य (६)गुणिनि शब्दप्रवृत्तो निमित्तलम् । अन्यथा रूपत्वगन्धवादीनि निमित्तीकृत्य कुम्भेऽपि पामगन्धादिशब्दप्रवृत्तिप्रसङ्गात् । तस्मादद्वैतविषयमहावाक्या. थेविरोवादद्वैतस्यैवोत्पत्तिशिष्टत्वेन तदवरोधावहुवास्यविरोधाद्गुणगतधर्मस्य गुणिनि शब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वायोगाच ब्रह्मशब्दो न गुणबृहत्वनिमित्तः, किन्तु परब्रह्मण्यद्वैत्य- मिमतत्रिविधपरिच्छेदराहित्यनिमित्त एव । "बृहन्तो ह्यस्मिन्गुणा" इति अतिरस्ति चेत् सा व्यावहारिकगुणविशिष्ट सगुणब्रह्मगि कचित् स्तुतिपरतया नेतन्या । अद्वैतिभिः “(७)स्याच्चैकस्य ब्रह्मशब्दवत्" इति सूत्रे ब्रह्मशब्दस्य निर्गुण इव सगुणेऽपि वृत्तेरहोहतत्वादिति भावः । (6)एतेन "(5)अथाऽतो ब्रह्मजिज्ञासे"ति सूत्रस्याऽऽदावस्त्योहारो(१०) ब्रह्मवा- चकः सूत्रायवः । स चाऽवतेर्धातोरुत्पन्न ओतत्ववाची सन्योग्यतया गुणोघतत्वपर इति तेनाऽपि ब्रह्मणो गुणपूर्तिसिद्धस्तस्य जीवाद्वैलक्षण्यमित्यपि कल्पना गलहस्तिता ॥१९॥ एव ब्रह्मशब्दस्य गुणपूर्तिवाचकत्वमेव नास्तीति ब्रह्मणो जीवाभेदाविरोध उपपादितः । इदानी तवाचकत्वमहीकृत्याऽपि तदविरोधमुपपादयति- बहुतरतविधियर्थ्यांपत्या तत्परित्यज्य हृदयादिद्वारैव पशोः हविष्वं न तु साक्षादिति निर्णीतं पूर्वतन्त्रे दशमाभ्याये। तदत्राऽभिसहितम् । १. बृहन्तो ह्यस्मिन् इति ग० पु०। २.. "इम पशु पशुपते ते अद्य बनाम्यग्नये सुकृतस्य मध्ये । अनुमन्यस्व सुयना यजाम जुष्ट देवानामिदमस्तु हव्यम्" (तै. सं. ३ १.४) इति समप्रो मन्त्रः। ३. उपाकरण नाम पशोदेवतायै निर्देशनम् । ४. निराकृतेति. ग० पु०॥ ५, जे पू. मी. सू. १२. २. २२ । ६. गुणिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वम् । ग• पु०१७. वे. सू. २ ३. ५। ८. अनेन.ग० पु. १ ९. वे. सू. १. १. १ । १०. “सर्ववाऽनुगतत्वेन पृथ!- क्रियतेऽखिलः । ओतलवाची योद्वारः बत्तयसो तद्गुणीतताम् । नामशब्दाची नारायणपदोदितः । इत्यनुव्याख्याने पृ. १६ १. २, ८॥ .

·मध्वतन्त्रमुखमर्दनम् किं चैशो गुणगरिमा न जीववर्गे भूमाख्यस्त्वदभिमतो विरुद्ध एपः। यत्तस्मिन्नपि घटते सदासतोऽस्य स्वानन्दप्रभृतिवदावृतेरभानम् ॥ २० ॥ ईश्वरस्य गुणवृहत्व नाम त्वन्मते तद्गुणानामानन्दादीना भूमा निरतिशयत्वरूपं उत्कर्ष इति “(१)भूम्न. (२)क्रतुवज्ज्यायस्व तथाहि दर्शयति" (३)ब्रह्मदृष्टि- रुत्कर्षादि"ति त्वदीयाधिकरणयोः(४) स्पष्टम् । जीवब्रह्माभेदसजीववर्गेऽपि स्यादिति तथैवाऽनुभवोऽपि भवेत्तथा च तस्याऽत्पगुणत्वेनाऽनुभवो न स्यादिति हि (५)तस्य विरुद्धत्वमुच्यते । नाऽयमस्ति विरोधः । जीवाना मुक्तिममयभोग्यानन्दज्ञानवलायुत्क- मङ्गीकृत्य त्वया तस्य ससारे किंचित्प्रकाशमानस्याऽपि सर्वात्मना प्रकाशे मुक्ति- ससारयोरविशेपः स्यादिति तत्परिहारार्थमविद्यावरणस्योपपादितत्वेन तत एव तस्मि- परमेश्वरगुणपूर्तिसत्वेऽपि तदननुभवस्याऽल्पगुणत्वानुभवस्य च समर्थितप्रायत्वात् स्वकीयमुक्तिभोग्यानन्दाद्युत्कर्प एव परमेश्वरे गुणभूमेति वक्तु शक्यत्वाच । अविद्या- • १. वे. सू. ३. ३. ५९। २. अत्र मध्यभाप्यम्-सर्वगुणेषु भूमगुणस्य ज्यायस्त्व ऋतुवत्सर्वत्र सह- भावात् । दीक्षाप्रायणीयोदयनीयसवनत्रयावभृथात्मकः प्रतुः "भूमैव देवः परमो ह्युपास्यो नैवा भृमाफ्लमेपा रिधत्ते । तस्माद्भूमा गुणतो वै विशिष्टो यथाक्रतुः कर्म- मध्ये विशिष्ट" इति गौपवनश्रुति । इति १४१. १.८ अत्र तत्वप्रकाशिका--सर्वरुपास्यो भृमगुणः सर्वगुणेषु तस्य ज्यायस्त्वात् । कस्मात् । यथा खलु दीक्षाप्रायणीयोदयनीयसवननयात्रभृथारमकस्यकतोः सर्वयागेष्व. नुवर्तन एव साफल्यात् । अन्यथा वैफ्ल्यात ज्यायस्त्व । ततश्च सर्वैः कर्तव्यम् । तथा भूमत्वस्य सर्वत्राऽऽनन्दादिषु सहभावेन उपासन एवेष्टफलसिद्धेः इति । त.प्र. १८३. १. प. ८. कुं. स. । ३. वे० सू०४. १.५। ४. मध्यभाप्यम्-"ब्रह्मदृष्टिश्च सर्वया कार्यव परमेश्वरे । उत्करत्वात् । प्रमष्टया सोगस्यो विष्णुसरषि ध्रुषम् । महलवाची शब्दोऽयं महत्वज्ञानमेव हि । सर्वतः प्रीतिजनक अतस्तत्सर्वघा भवेत् । आत्मेत्येव यदोपासा तदा ब्रह्मत्वसंयुता । कार्यव सर्वथा विष्णो ब्रह्मन्य न परित्यजेत् । इति ब्रह्मतके इति १४९.१. पं. २. ५ तस्येति ग.पु. नास्ति।

·-- व्याख्यया सहितम् । वरणनितिरूपमुक्त्यनन्तरमपि हि केपाश्चित्परमेश्वरापोक्षशानानन्तरसंमृतसत्कर्माननुष्ठा. नविकर्मानुष्ठानदोषेण परमेश्वरेच्छावशात्स्वरूपानन्दस्य किञ्चिदनभिव्यक्तिमहीकुरुये। "(१)स्तुतयेऽनुमिति"ति त्वदीयाधिकरणे तथा निरूपितत्वात् (२) । परमेश्वरस्य चाऽऽनन्दादिभूतो निरतिशयस्वरूपस्याऽपि अतीतक्षणान्यवन्न्यूनाधिकमावदसंख्यना- नाविशेषशालिनः कश्विद्विशेप एव मुक्तान्प्रति यथाऽधिकारं भासते इति विशेषान्तराणां पुरुषभेदेनाऽभिव्यक्तिमझोफुरुषे । "(३)नानाशब्दाढ़ेदादिति त्यदीयाधिकरणे तथा (४)निरूपिततात् । पारमेश्वरस्याऽऽनन्दादिभूम्नो जीवेऽपि सत्वे तम्य संसारदशायां विद्यमानेनाऽविद्यावरणेनाऽप्रकाशे काऽनुपपत्तिरिति भावः ॥ २० ॥ एवं गुणपूर्णत्वस्य जीवेऽपि संभवेनाऽविरोध उपपादितः । इदानीं तस्य विरुद्ध स्वेऽपि न परमते जीवभेदकमाधकमित्याह- अपि च भगवानेकोऽनेकस्तनुस्तनुमानपि स्वयमवयवो नाऽस्यैश्वर्याद्विरोध इतीदृशम् । विपमगुणसाङ्कय वयं तवाऽभ्युपगच्छतः कथमितरवद्भेदस्सिध्येविरुद्धगुणान्ययात् ॥ २१ ॥ इत्थं हि तव मतम्-ईश्वरस्स्वयमेकस्सन्नपि (५)आनन्दमयाधिकरणोदाहतान- १.वे. सू. ३. ४. १४ । २. सत्र मध्यभाप्यम्-ब्रह्मतके ब-येषां ज्ञानं समुत्पन्नं तेषां मोक्षो विनिश्चितः। शुभकर्मभिराधिक्यं विपरीतविपर्ययः। स्वेच्छानुवृस्यैव भवेत् ब्रह्मणः प्रायशस्तथा । देवानामपि सर्वेषा विशेषादुत्तरोत्तरम् । यस्य ज्ञान तस्य मोक्षः इति नाश्त्र विचारणा । तस्य शान्त्यादयोऽनानि तस्मात्तेपामनुष्ठितिः। अवश्यकरणीया स्यादन्यथाऽल्पफलं भवेत् । इत्यानेये । ज्ञानान्मोक्षो भवत्येव सर्वकार्यकृतोऽपि तु । आनन्दो हमतेऽकार्याच्छुभं कृत्वा तु वर्धत इति ब्रह्माण्डे इति ( १४४. २. १., १४५. १. ९.) ३. वे. सू. ३. ३.६.। ४. अत्र मध्यभाप्यम्-शब्दोऽनुमा तथैवाऽक्षः योग्यताभेदतस्सदा । ब्रह्मादीनामे कमर्थ बहुधा दर्शयन्ति हि । अतः पूर्णत्वमीशस्य नानवेषां प्रदृश्यते । अतः फलस्य नानात्वं नानवोपासना यतः। इति ब्रह्मतकें । अतो मूमत्वमपि नानवो. पास्येति । १४१.१.पं. ११। अत्र तत्वप्रकाशिका-ममत्वमुपासने अधि- कारिणां नानाप्रमरेणैव प्रतीयते । शब्दादिभिः प्रमाणः तत्प्रतीतेरेष्टव्यत्वात् । शब्दा. दीनां च प्रमाणाना अधिकारिभेदेनाऽनेकधैकैकार्थप्रतीतिजनकन्वानानोपासनाध फल- तारतम्यमुपपद्यत इति भावः। ( त.प्र. १८३. २.पं. ४) ५. ये. १. १.६।

·मध्वतन्त्रमुखमर्दनम् मयप्राणमयादिरूपेण, (१)गुहाधिकरणोदाहृतशुभकर्मफलभोक्तून्तरात्मरूपेण, (२)"न संख्योपसंग्रहादि"त्यधिकरणोदाहृतपञ्चपञ्चजनरूपेण, (३)"न स्थानतोऽपी" त्यधिकर- गोदाहतविश्वतेजसप्राज्ञरूपेण चाऽनेकः । तथा शरीरी सन्नपि (४)"अरूपदेव हि तत्प्रधानत्वादि"त्यधिकरणोक्तरीत्या परव्यूहावतारादिनानाशरीरिरूपः । एवमानन्द- मयोऽवयवी सन्नपि तदीयशिर.पक्षमध्यपुच्छावयवरूपः । सर्व चैतदचिन्त्याद्भुतशक्तः परमेश्वरस्यैश्वर्यवशान विरुध्यते । (५)अगाङ्गित्वेन भगवान्क्रीडते परमेश्वरः। ऐश्वर्यान विरोधश्च चिन्त्यस्तस्मिन्जनार्दनः ।। अतक्ये हि कुतस्तकस्त्वप्रमेये कुतः प्रमेति वृहत्संहितायाम् । इत्यादि वचनादिति । एवं सर्वत्र विरुद्धधर्मसार्यमेव भगवदैश्वर्यातिशयप्रयुक्त तया बहुमन्यमानस्य तव मते सकलगुणपरिपूर्णस्यैव ब्रह्मणोऽल्पजीवगुणभावोऽपि संभवतीति न ब्रह्मशब्देन जीववैलक्षण्यं सिध्यति । विरुद्धधर्मेण भेदसाधनं खलु विरुद्धधर्मसङ्करमन्यत्र परिहरतः शोभते । सर्वत्र विरुद्धधर्मसंकरमेव श्रेयांसमभि- मन्यमानस्य तव कथं तदुपपद्यतामिति भावः ॥ २१ ॥ नन्वीश्वरः स्वकीयाचिन्त्याद्भुतशक्तिमात्रेण स्वस्मिन्नेकत्वानेकत्वादिविरुद्धधर्म- समावेशं पटयतीति मया नेप्यते ; किन्तु भेदप्रतिनिधि विशेषमपेक्ष्य तं घटयतीति । न च जीवेश्वरयोर्मया विशेप इप्यते; येन भेदाभावेऽपि तत एव तस्य स्वविरुद्र- धर्मशालिनीवभावः स्यादित्याशयाऽऽह- विशेष वैकुण्ठे यदि वदसि भेदप्रतिनिधि तदेकानेकत्वप्रभृतिगुणसंवासघटकम् । सजीवब्रह्मत्वव्यतिकरविरोधं च शमयेत् समं खल्वनाऽपि श्रुतिशिरसि भेदापवदनम् ।। २२ ॥ परमेश्वरे "नेह नानास्ति किं चने"त्यादि स्वगतभेदनिषेधश्रुतिवलादेव हि तस्मिन्नेरवादिविरुद्धधर्मसमावेशाय त्वं विशेपमही कृत्य स्वयमेकोऽपि परमेश्वगे विशेषवलादनेक इत्यादि फल्पयसि । तथा जीवब्रह्मभेदनिपेधश्रुतिवलात्तयोः विरुदधर्मसमावेशाय भेदस्याने विशेषमवीकृत्य परमेश्वर एव विशेषरशाद्विविधजीव. भावेन संसरतीति विमिति त्वया न कल्पनीयम् ? न हीरवरे स्वगतभेदनिषेधते. विवरभेदनिपेतच कचिद्विशेषस्ययोपपादयितुं शश्यत इति भावः ।। २२ ॥ १. थे. सू. १.२.११ । २. ये. सु. १.४.१२॥ ३. 2. सू. ३. २. ११. भषि, ८।४.पे. सू. ३. २. १४ । ५. सू. भा. ८८....।

·व्यारयया सहितम् । एवं ब्रह्मणः सविशेषगुणपूर्तिमत्वाहीकारेऽपि तदीयशक्तिमहिम्ना विशेपवलेन च तस्यैवाऽल्पगुणजीवभावस्संभवतोयुक्तम् । इदानी सर्वविधरिधर्मसङ्घरने ब्रह्मणशक्तिरेव पर्याप्तति विशेषालोकारो व्यर्थ इत्याह- चक्तव्यं ते विरुद्धं घटयति भगवच्छक्तिरेवेत्यवश्य नो चेत्कृत्स्नप्रसक्तिनिरवयवरवक्षोभणं वा कथं स्यात् ।। एकोऽनेकस्थितयेत्यणुरखिलजगद्व्यापकथेति का ते तत्र व्यों विशेषः वचन तव तया सर्व निर्वाहसिद्धः ॥२३॥ पारमेदारी शक्तिरेव (१)विरुद्धधर्मसचटनीस्यवश्यं त्वयैटव्यम् । अन्यथा जीवस्य स्वतन्त्रकतत्वे कृत्लप्रसत्ति निरवयवत्वशब्दकोपो वा स्यादिति त्वदुक्तपणम- दूपण स्यात् । तथा हि- जीवस्य स्वतन्त्रकतत्वनिरासायं "(२)इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोपप्रसक्ति". रित्यधिकरणम् । तत्र "(३)कृत्स्नप्रसक्तिनिरवयवत्वशब्दकोपो वे"ति गुणसूत्र जीवस्य स्वतन्त्रक स्वनिरासे हेत्वन्तरपरमिति तव (४)मतम् । तन "न जीवाकारणं पर"मिति श्रोतव्यपदेशाज्जीवः स्वतन्त्रकतेति पूर्वपक्षे स्वतन्त्रतत्वे तस्य हिताकरण. महितकरणञ्च न स्यात् । दृश्यते च तस्य हिताहिते विविचतोऽपि तदुभयमास्तिक. कामुकादेरिति दूषणमुक्त्वा कृत्मप्रसक्तिसूत्रेण यदि जोवः स्वतन्त्रकर्ता स्यात् तदा तस्य सिद्धान्ते तत्स्वरूपातिरिक्तकार्यानुसारितारतम्यवस्कृतिरूपगुणानहीकारात् स्वयमेव प्रवृत्तिाक्तिरूपस्य तस्य तणादानादिष्वपि कृत्लशक्त्या प्रवृत्तिः प्रसज्येतेत्यनु- भवविरोधः । १. सर्वविरुद्ध इति ग० पु०। २.वे. सू. २. १, २२, अ. ७. । ३. चे. मू.२.१.२७. भ..। ४. अत्र मध्यभाष्यम् । अयं च दोषो जीवकर्तृत्वपक्षे । एकैनाऽगुलि. मात्रेण प्रवर्तमानोऽपि पूर्णप्रवृत्तिस्स्यात् । न च ताज्यते । सामथ्र्यैकदेशदर्शनात् । न चेकदेशेन, निरवयवत्वात् ।( भा० १०८. २.५०९)अन तत्वप्रकाशिका. न केवल दिवाक्रियादिदोयो जीवस्य स्वतः कटले। किन्त्वयं वक्ष्यमाणश्च । तथाहि-किजीवत्सर्वकार्येषु सर्वसामयन प्रपर्वते ? अशेन वा ? नाद्यः। एकैना. ऽगुलिमात्रेण तणादानादावपि पूगशस्या प्रवृत्तिप्रसक्तः । न च स्यादेवमिति वाच्यम् अनुभवाविरोधात् । न द्वितीयः । अंशाभावात् । न चाऽशिवमहोकतुं शक्यम् । अयेति निरवयवत्वश्रुति-याकोपादिति । (त० प्र० ९०. १. पं० ३)।

·. २८ मध्वतन्त्रमुखमर्दनम् न चैकदेशेन प्रवृत्तिः, तस्य निरंशत्वात् । अन्यथा निरवयवत्वशब्दव्याकोपः । न च "(१)व्यनिरको गन्धवदि"(२)त्यधिकरणे जीवस्य साशतया व्यवस्थापयिष्य. माणत्वादशानां बहुत्वेनाऽशविशेषः कार्यानुसारिणा तारतम्येन तस्य कर्ट त्वोपपत्तिः । बहुत्वस्य भेदव्यासत्वेन भेदस्याऽपि प्रसक्त्या भिन्नाशराहित्यरूपनिरवयवत्व शब्द- व्याकोपतादवस्थ्यात् । न च विशेषवलेन बहुत्वोपपत्तिः । भेदेनोपपादनीयस्यांऽशाशि- बहुत्वस्य चेतने विशेषेणोपपादने घटादावचेतनेऽपि तस्य तेनैवोपपादनप्रसङ्गादिति दूषणान्तरं प्रदश्य, तस्मादचिन्त्यशक्तिः परमेश्वर एव परस्पर विरुद्धमप्यभेदं अशाशि. बकृत बहुत्वं च चेतनेषु विशेषेणैव निमित्तेन समावेश्याऽभेदेन निरवयवत्वशब्दको बहुत्वेन कृत्लप्रसक्तिं च निराकृत्य कार्यानुरूपं जीवेन कारयतीत्यङ्गीकर्तव्यमिति खदुपसहृतम् । अत्र परमेश्वरशक्तिमनपेक्ष्य विशेपेणैवाऽभेदबहुत्वयोः विरुद्धयोस्समावेशसमर्थने "कृत्स्नप्रसक्त्यादि" सूत्रोक्त दूषणं न (३)लगेदिति स्फुटमेव । तदपेक्षाया तु सैव तव पर्याप्ता किमजागलस्तनायमानविशेषकल्पनया ? किमपि साधनान्तरमनपेक्ष्य सर्वमपि कर्तुमकर्तुमन्यथा कर्तुमपि शक्तः परमेश्वर इति हि तव मतम् । तस्य शक्तिः कथं भेदापेक्षं बहुत्वं अभेदेऽपि विशेषमपेक्ष्य संपादयति न तु वमनपेत्येति नियन्तुं शक्यते ? यदि हि तस्य जगत्सष्टौ प्रकृत्याद्यपेक्षावदभेदे १. चे. सू. २. ३. १७ अ. १३ । २. अन मध्यभाष्यम्-यथा पुष्पागन्धः पृथग्गच्छति एवमशिनो जीवा- दशः पृथग्गच्छन्ति । अत एक एवं सन् गन्धवद्वयतिरिच्यते । अथैकी भवति । अथ वहीमवति । ते यथा यथेश्वरः कुरुते तथा तथा भवति "सोऽचिन्त्यः परमो गरोयान्" इति शाण्डित्यप्रतिः । "अचिन्त्य एपः शक्त्यैव ो कोऽवयव. वर्जितः । आत्मानं बहुधा कृत्वा फोडते परमेश्वरः" । इति पाने। इति (म.भा. १८. १.५०११)। अत्र तत्यप्रकाशिका-अस्त्येव जीवस्य बहुरूपतम् । अणुहोऽयंशव्यतिरेण बहुवोपपत्तेः । न चाऽशिनं विहायाऽन्यत्रा- ऽस्य गमनमनुपान्नम्, गन्धादी दृश्त्वात् । न च श्रुतिविरोधः । तस्याः स्वरूपैश्य- विश्राद कामिन्नाशून्यापारनुपातिकयोगक्ष तदुपपले नवरेम साम्यापातः, योगिनामपि पहुरूपत्वको योगाराधिनेश्वरप्रसादायत्तलात्। न घेश्वर• स्थाऽप्येतदशक्यत्वम् । तस्याऽचिन्त्यशक्तिसात् । कुत एवरसर्वमिति चेत् "अ"ति श्रुतेरिति भावः इति । (उ० प्र० ११८.१.५.५)। २."लभ्येत" ग. पु.।।

·व्याख्यया सहितम् । २९ बहुत्यसमावेशसंपादने विशेषापेक्षा श्रुत्यादिप्रमाणसिना स्यात् तदा स्वयमेव गन्तुं शक्तस्याऽपि दण्डावलंबनवद्विशेषापेक्षाऽपि ले लामात्रणेति तब कल्पना प्रसरेत् । न चैवम् ; विशेषस्य विरुद्धसमावेशकरुप्यत्वात्तस्य चाऽऽश्यकपरमेशरशत्येचो. पपन्नत्वात् ॥ अपि चैक एव विष्णुरनेका सर्वेषां दक्षिणाक्षिस्थाने जाप्रदवस्थाप्रेरफेण सप्ताहै। कोनविंशतिमुख इत्यायुक्तलक्षणेन विश्वाभिधानेन रूपेण प्रतिस्थानं समग्रेणैव स्थितः। यथा नानादेशस्थितानशेषपुरुषान् प्रति सतताभिमुसेन सममेण रूपेण ताणिस्तदूर्ध्वदेशे स्थितः न तु बहुकुंभसंभृताम्भोवत्तत्तःक्षिस्थाने स्थितः स्वरूपतातो वा भिन्नः । नाऽपि बहुलणामप्रसारितपटवत्तत्तदधिकरणेष्वेकदेशेन स्थित इति वया (१) "न स्थानतोऽपि पटस्योभयलित सर्वत्र हो" त्यधिकरणे (२) स्थापितम् । वथाऽणुरेव विष्णुरखिलजगद्वयापकश्च सूक्ष्मतया दृश्यमान एव कृष्णस्य मुसे गर्भीकृतब्रह्माण्डलस्य यशोदया दृष्टस्य न दाम्ना बन्धनादनुभवाच सूक्ष्म एव तदुदरे बहूनामपि दाम्ना बन्धुमपर्याप्ततस्य तदृष्टस्य महत्वलिङ्गस्य सत्वादिति च (३)"अक्ष- रमंबरान्तरघृते" रित्यधिकरणे “अस्पृलमनवि"ति श्रुतिवाक्यमणुत्वस्थूलत्वपर व्यव. स्थाप्य खया (४) निरूपितम् । (५) दहराधिकरणे व दहराकाशान्तस्थस्य परिच्छिन्नस्यैव ब्रह्माशस्य "यावान्वा अयमाकाशस्तावानि"ति श्रुत्यर्थतया (६)वहिब्रह्मा- काशवव्याप्तत्वं त्वयाऽङ्गीकृतम् । तत्रैव परिच्छिन्नस्य व्याप्तत्वास भवमाशयाऽन्यत्राप्येवम् "आत्माऽन्तहृदयेऽणी- यान् वीर्वा यवाद्वा श्यामाकाद्वा श्यामाक्तण्डुलाटे त्यणीयस्त्वेन श्रुतस्यैवाऽन्तर्हदयस्थि- १. के. सू. ३, २. ११. । २. अन मध्वमाप्यम्-स्थानापेक्षया हि परमात्मनो न भिन्न रूपम् । सर्वेषु मृतध्वेकमेव ब्रह्मेत्याचक्षत इति श्रुतिः । एकरूपः पो विष्णुः सर्वाऽपि न संशयः । ऐश्वर्याद्रूपमेकन्च सूर्यवद्वहुधेयते इति मात्स्ये। प्रविशमिव नकधार्क मेकं समधिगतोऽस्मि विधूतभेदमोह इति भागवते इति । (मा० १३१. 1. पं०३) ३.वे. सू. १. ३. १०. मधि० ३. । तत्वप्रकाशिका-हृत्पद्मगताकाशस्थमन्वेष्टव्यमिति सामान्येमोक्ते किं तदन विद्यत इति प्रश्न यावान् बहिः परमामा आकाशात्यस्तिष्ठति तावान् हृदयपद्माकाशे विद्यते । न च प्रमपुरपदप्रयोगादात्मा न विष्णुः ब्रह्मैव पूर्णत्वात् पुरमित्युपपत्तेः। न चाऽऽकाशपक्षेऽन्वयोऽस्ति । दहराकाशस्थमुपास्यमित्युक्ते किं वदन विद्यत इति प्रइने यावान्वेत्यस्यान्वयादर्शनात् । न हि दहराकाशस्थो व्याप्ताकाशः अन्वेष्टव्य इत्युपपद्यते । तदभावादयोगाच्चेति । त०प्र०४९.१.५.२.॥ ३. 1.३.५। ६. ब्रह्मशवदिति पाठअन्तरम् ।

·व्याख्यया सहितम् । ३१ (१)अस्मत्पक्षे गुणाद्याश्च तद्वन्तो हि विशेषतः। अनन्यत्वान्नाऽनवस्था भेदो नाशे भवेत्तथा ॥ इत्यनुव्याख्यानविरोधात्। अत्र हि "तद्वन्तो हि विशेषतः" इत्यस्य व्याख्यान- ममये (२)"भेदसम्बन्धकार्यकगेहि विशेष" इति न्यायसुधायां तदभिप्रायो वर्णितः। तेन यथा विशेषो भेदस्य प्रतिनिधिरिति शुक्लः पट इत्यादिप्रतीतो भासमानो भेदा. धीन सामानाधिकरण्यव्यवहारं निवर्तयति तथा संवन्धस्याऽपि प्रतिनिधिरिति स एव फ्टः शुलगुणवानित्यादिप्रतीतो भासमानस्तद्वत्लव्यवहारमपि निवर्तयतीति गुणगुण्यादिपु संवन्धाननीकारस्स्पष्टीकृतः । अत एव समायनिराकरणस्थलेऽपि गुणगुण्यादीना मवन्धो नास्तीति व्यवस्थापितम् । साभिमत संबन्धान्तरमस्तीति तु नोक्तम् । ब्रह्मतद्ध- मीणामभेदे धर्मनिभावो(३) न युक्त इत्याशङ्कापरिहारार्थ (6) उभयव्यपदेशात्त्वहि- कुण्डलवदि"ति त्वदीयाधिकरणे(५) च तदाशङ्कापरिहाराय सिद्धान्ते विशेष एवं समर्थितः न तु तदधीनः कश्चन संबन्धः । नन्यायायिभाव एव धर्मधर्मभावात्मा गुणगुण्यादीनां सम्बन्धः किमिति न स्यात् ? न च तस्याऽद्विष्ठत्वात् संबन्धत्वानुपपत्तिः । सयोगस्याऽपि मन्मने द्विष्ठत्वा- भावादिति चेत् न- वन्मते ययोगभेदस्तयोधर्मधर्मित्वव्यवहारे सत्यपि वस्तुत आश्रयाश्रयित्वानही- कारात् । अत (६)एवाऽयं पटः एतत्तन्तुसबद्धः एतदाश्रितत्वादेतदाश्रितणवदिति मगवायसाधकानुमाने तन्तुपटयोराश्रयायिभावासिझेरिति न्यायसुधायां(७) स्वरू- पासिद्विरुक्ता। एवं तावद्गुणगुण्यादीनां विशेषाधीनसंबन्मान्तरमिद्रिप्रसङ्गोऽनिष्ट इति स्थितम् । १. अनुष्याख्या १८६. १. ७. २. न्या. सु०३६३.२, ७. ३. मेद: ग० पु. ४. वे, सू ३. २. २८, अधि० १५. ५. तत्यप्रकाशिका-"यथा कुण्डलामकस्यायहेः विशेषादेव कुण्डलित्वं एवमानन्दाद्यात्मनस्यापि ब्रह्मणः विशेषादेवाऽऽनन्दित्वादिक युज्यत" इति त० प्र० १५८.२पं० १०॥ ६. अय पटः एतत्तन्तुसंवद्धः एतदाधितत्वात् , एतदाश्रितणवदित्यप्यसत् । तन्नुपटयोराश्रयायिभावामित.। (तत. प्र. ३५८. १.४.)। ७. विशेषेण विचारितोऽयं न्यायसुधाया "समवायाभ्युपगमाञ्च साम्यादनपस्थितेः" इति (वे. सू० २. २.६.) सूत्रे । ( न्या. सु. ३५४ पृष्ठे)।

·३२ मध्वतन्त्रमुखमर्दनम् तथा तन्तुपटादीना भेदासिद्धिप्रसङ्गोऽप्यनिष्ट एव । 'भेदो नाशे भवेत्तथे युदाहत- श्लोकशेपे सत्सु तन्तुषु विनश्यता पटादीनामभेदवद्भेदस्यापि अङ्गीकृतत्वात् । न्याय- मुघायां च तद्वघाख्यानानन्तरं "स्यादेतत् । यथा भेदसाधकाना व्यपदेशभेदादीनां विशेपाश्रयेणैवाऽन्यथासिद्धिता; तथा सत्यपि तस्मिन्नसत्त्वस्यापि विशेषेणैच निर्वाहः क्रियताम् । किं भेदाभ्युपगमेन ? मैवम्, विशेषस्य भेदकार्यव्यवहारमात्रनिर्वाह- कलेनाऽसत्त्वं प्रत्यनिर्वाहकत्वात् । सकलभेदकार्यकारित्वे विशेषो भेद एव न तत्प्रति- निधिःल्यादि"ति शङ्कापरिहाराभ्यामुत्तार्थस्य स्थिरीकरणाच। तस्माद्विशेषस्याऽविरुधर्म सङ्घटकताया अपि परमेश्वरशत्तयायत्तत्वस्य विशेषाभावस्थलेऽपि परमेश्वरशक्त्यैव विरुद्धधर्मसंघटनस्य च त्वयाऽङ्गोकृतत्वात् । वस्तुतो विशेषस्य भेदसंबन्धकार्यव्यवहार• मात्रनिर्वतकताया एव त्वयक्तित्वाच्च भेदाभावस्थलेषु एकत्वानेकवादिपरमेश्वरशक्तथैव सपादनीयमिति व्यर्थः क्वाचित्कविशेषाङ्गीकारः । अपर्यायशब्दप्रयोगादेरपि परमेश्वर. शक्तिकृतानेकलेनैवोपपत्तेः। अतो जीवेश्वरयोनिर्विशेषाभेदेऽपि बह्वल्पगुणत्वरूप- विरुद्धधर्मसमावेशः संघटत इति न गुणपूर्णवेन जीवादोश्वरस्य भेदसिद्रि. रितिभावः ॥ २४ ॥ नन्वैश्वयंबलादनन्यसाध्यं विरुद्धधर्मसरं संपाद्य क्रीडन्नपि परमेश्वरो विविध. दुःखादिकलुपितं जीवभावं नाऽनुमन्यत इत्याशङ्कामुद्भाव्य परिहरति- ऐश्वर्याजीवभावं कथमिव स भजेदुःखभीत्यादिप्यं मैवं दुःखादयस्ते करणगुणतया न स्पृशन्त्येव जीवम् । स्वामित्वेन स्पृशन्तीत्यपि न तव मते तत्परस्यैव हीष्टं तस्मात्तस्याऽखिलान्तःकरणगणपते वतयाऽर्थनीया ॥ २५ ॥ भवेदेवं यदि जीवभावस्त्वन्मते दुखादिकलुषितस्स्यात् । न खेवम् । त्वया दुःसादीनामन्तःकरणपरिणामत्वेनाङ्गीकृतत्वात् । ननु मन्मते अन्तःकरणपग्गिामा एवं दुःखभयादय इति सत्यम् । न तु शानेच्छा. कृतिवदन्तःकरणवृत्यात्मधर्मरूपेण तद्वविध्यमस्ति । मुक्तियोग्यजीवेषु मुक्तो तदनुवृत्य- भावात् । तथाऽपि दुःखादिमन्वं नाम दुःखादिस्वामित्व, न तु सदाश्रयत्वम् । "इच्छास्वामित्वमेवोक्तमिच्छावत्यं न चापरम्" इति साख्याधिकरणाऽनुष्याख्याने(1) १ अनु० व्या. १८३-१ ८.गकिचित्तदशगत्येऽपि स्वामित्वं लोकपद्भवेत् । सर्वाग्मतन्त्रचामादेः किमुतैव परेशितुः" इयुत्तरप्रन्थः । अत्र सुधा-क्षेत्रोपादानका. नामपि सस्थानां कृषीथल एव स्वामी न क्षेत्रमा तथैवेति । एतदुक्तं भवति-जावेश्वरी द्वापि शरीरमधितिष्पतः । तसरोऽन्तःकरण स्पष्ट रष्ट्या तत्र शामेच्छाप्रयनरूपा ·- व्याख्यया सहितम् । ३३ अन्त करणवृत्तिरूपे छायामुक्तस्य न्यायस्य दुखादिवरि तुल्यत्वात् । स्वामी च तेपामन्त करणोपादानानामपि जीव एव , क्षेने फलिताना धान्यानामिव क्षेत्रपति । अत एव क्षेत्रपते रह धान्यका नित्यनुभववनीवस्याऽह दुःखी, विभेमि, द्वेष्मीत्यनुभव इति चेत् ॥ उच्यते-यदि जीवस्य हेयतया प्रसिद्ध दुसादिमत्वमाम दुखादिस्वामित्व हन्त तर्हि तत्परमेश्वरस्यैव स्यान जीवस्य । परमेसर एव दु खादिपरिणामिनोऽन्त करणस्य तदन्यस्य चेन्द्रियवर्गस्य स्वामी नाऽन्य इति हि त्वयेष्यते । खया (१)"ज्योतिरायधिष्ठान तु तदानानादि"त्यनाऽधिकरणे "ब्रह्मणो वा एतानि करणानि चथु श्रोत्र मनो वागि"त्यादिकापायणश्रुतिवचनात् सर्वान्तर्यामित्वाच्च परमेश्वर एव करणाना स्वामी। स तु स्वकीय करणैरनादिकालमारम्य दर्शनादिकार्याणि जीवै कारयतीति जीवकरणत्वव्यवहारस्तथाभिमानश्च स्वामिन कुठारै तत्प्रेरितेषु भृत्येषु छिन्दत्तु तत्तभृत्यकुशालव्यवहारदर्शनात्यरकीयेऽपि बहु कालमपन्धिनि तदी यतोपचारदर्शनात्तयाऽभिमानदर्शनाचेति व्यवस्थापितत्वात् । (२)"स्वामिन फल श्रुतेरित्याय ' इत्यधिकरणे मनुष्यादीना स्वस्वेन्द्रियजन्यज्ञानकर्मस्वामित्वमुररी कृत्येव सिद्धान्तप्रदर्शनाश्च। एव हि लदीय तदपिकरणम् "ब्रदाविदामोति पामि"त्यादिश्रुत्युक्त ज्ञानफल ज्योतिष्टोमादिधर्मफल चेन्द्रियप्रेरकाणा देवानामेव भवति ? उत कर्तभृताना मनुष्या दीनामपति सशये--देवानामेवेति तावत्प्राप्तम् । भगवदुपासनापुण्यफलमिन्द्रियप्ररक देवतापद प्राप्ताना तेपा भगनप्रसादलब्धतत्तदिन्द्रियजन्यज्ञानकर्मस्वामित्ववत्वालोके वृत्ती स्वेच्छाज्ञानप्रयत्नैरुत्पाद्य वाद्यकरणानि चाऽविष्ठाय घायुत्पादयति । जीवस्तु तद्दत्तम्याम्योऽवतिष्ठते तस्मादीश्वरस्यैव मुख्य स्वाम्य कर्तृत्व च । जीवस्याऽमुख्य मेवेति च । (न्या. सु० ३२७ १९) १ वे सू १४ १५ मध्यभाष्यम् -- मध्वभाष्यम् । “यज्ज्योतिराद्यधिष्ठान ब्रह्म तदेवैते करणे प्रवर्तयति य प्राणे तिष्ठनिति तदामननात् । जीवेनैव स्वकरणे कारयति परमामा । अतो न विरोध ।' 'ज्य ह्यनेनाऽऽत्मना चथुपा दर्शयति श्रवणेन श्रावयति मनसा मनात बुध्या योधयति तस्मादेताबाहुस्मृतिरमृतिरिति मालवयश्रुते । करणे कारण ब्रा पुरुषापे- क्षयाऽखिलम् । श्रोत्रादिभि कारयति करणानोत्यतो विदुः । न जीवापेक्षया मुख्य कारयेत्परमेश्वर । केवलात्मेच्छया तस्मान्मुख्यत्व तस्य निश्चित इति वाराहे इति । (म भा १२४ १ ८)२ सू ३ ४.४४ भ ७ १४६-२-१० म. भा.

·मध्वतन्त्रमुखमर्दनम् च स्वामिन एव फलदर्शनात्करप्यस्वामिनः कर्मकरादेः क्षेत्रादिफलादर्शनात् । “यदु किं चेमा' प्रजाः शुभमाचरन्ति देवा एव तदाचरन्ति यदु किं चेमाः प्रजा विजानते देवा एव तद्विजानते देवाना ह्येतद्भवति तेपा तत्तत्स्वामी हि फलमश्नुते । नाऽस्वामी कर्म कुर्वाण" इति माध्यन्दिनायनश्रुतेश्च । ततश्चैकैकेन्द्रियस्य वहवो देवा स्वामिन इति तेषा तत्तत्स्वातन्त्र्यविज्ञानादितारतम्यानुसारेण फलतारतम्य भवति । लोकेऽपि हि यस्याधिक क्षेत्रस्वातन्त्र्यं यस्य चाऽऽवापादिकमणि ज्ञानप्रयत्नाधिक्यं तस्य तत्फलमधिक दृश्यत इति प्राप्ते राधान्तः-अयजमानानामप्यत्विजा सनयागफ्ल भिवाऽस्वामिनामपि कर्तृणा कर्मज्ञानफलमुपपद्यते । ननु सप्वस्वामिनामपि ऋत्विजामगृहीतदक्षिणत्वेन कर्तृत्वात्भाव्य फलेनेति चेत्तर्हि प्रजार्थमेव देवैः ज्ञानकर्मणोः क्रियमाणत्वात्तासामपि भान्य फलेन । ननु यदि ज्ञानादिक प्रजार्थे देवै. सम्पाद्यते तर्हि कृत्स्न फलं प्रजानामेव स्यान किञ्चिद्देवानामिति चेत् , न; यथा राज्ञा प्रजार्थमेव क्रियमाणस्याऽपि पालनस्य फल (१)प्रजापते राज्ञ एव मुख्य, प्रजाना तु तत्सहकारिमात्रत्वादल्पम् । यथा गुरुणा शिष्यार्थमेव क्रियमाणस्याऽपि व्याख्यानस्य फल गुरोरेच मुख्य, शिष्याणा (२) चाऽल्प तथैव ज्ञानादिदानप्रवृत्तः देवैः प्रजार्थमेव क्रियमाणस्यापि ज्ञानादेः फलं देवानामेव .मुख्य, प्रजानामल्पमित्युचितत्वात् । अल्पफलत्वादेव प्रजानामफलत्वश्रुतिः । अल्पधने निर्धनत्वव्यवहारदर्शनादिति । अनाऽधिकरणे(३) यद्यपि सप्तानविद्योपासनाप्रीतभगवद्दत्तमिन्द्रियतत्पलेय. चान्तरस्वामित्वमिन्द्रियप्रेरकाणा देवानामझीकृतम्, तथाऽपि लोके तत्तदिन्द्रियतत्त. फ्लस्वामित्वेनाऽभिमताना मनुष्यादीना तन नाऽस्ति स्वामित्वमिति स्पष्टमेव व्यव. हतम् । पूर्वपक्षे पहना देवाना स्वामित्वे तारतम्यानुसारेण फ्लतारतम्यमुक्त्वाऽपि कर्तुः फलप्रतिषेधात् । सिद्धान्ते पूर्वपश्यभिमत कर्तुस्सर्वथैवाऽस्वामित्वमगीकृत्यैव गजगुरुस्वामिकपालनन्याख्यानास्वामिनामपि प्रजाशिष्याणामिन ज्ञानकमोस्वामिनामपि मनुष्यादीना किञ्चित्फलमिति तेषा फ्लोपपादनाश्च । १ प्रजावत इति पा०। २. त्यल्पं इति ग० पु. । ३. अनुव्याख्याने-"पुण्यमेवामुमाप्नोति न देवान्पापमानुयात् । इत्यादिश्रुतयो मार्न उत्तेऽर्थे पुक्तयोराः ।" २२३. २. १. । अत्र सुधा-"अनेन पुण्यमेवामु गच्छति । न ह पे देवान्या गच्छति" इति श्रुतिमुपादत्ते । अमु सप्तामविद्योपासनेन एकतया परपुरप्रवेशतं पुण्यमेवानोति न पापम् । फुत । देवो खसी जात । म हि देवान्पापं प्रामोतीति भार. 1 न्या. सु. ६१०.१.११.

·व्याख्यया सहितम् । यद्यपि सत्रेषु यजमाना एवलिंजः “ये यजमानास्त ऋविज इति तत्र यज- मानानां ऋत्विकार्ये विधानात् तथापि स्वमते ते यजमाना न भवन्ति इत्यभिमानेन वा, तथैव मीमासकमर्यादेत्यभिमानेन वा तथोक्तम् । दृश्यते हि त्वद्भाष्यानुभ्याख्यान- सत्यप्रकाशिकान्यायसुधासु मीमांस कमर्यादोलनेन व्यवहारः, तन्मतमित्यन्यथानु. वादश्च । तथाहि-"(१) द्वादशाहबदुभयविधं यादरायण" इति सूत्रे (२) भाष्यम् "द्वादशाहः मत्वात्मकस्सत्रात्मकश्च भवति" इति । (३) "प्रदानवदेव तदुक्तमिति सूत्रे (४) श्रवणगुरुप्रदानयोः प्रधानेतिकतन्यतारूपयोः गुरुप्रदान प्रवलमित्युपपाद- नार्थ तत्वप्रकाशिका न चेतिकर्तव्यसात्वेन दौवल्यम्, (५) यशियहिंसायां इति- कर्तव्यताया एव प्राबल्यदर्शनादिति । "भृम्नः क्रतुवज्ज्यायस्त्वं तथा च दर्श- यतती"ति सूत्रे (६)"भृमैव देवः परमो ह्युपास्यो नैवाऽभूमा फलमेया विधत्ते । तस्माद्भुमा गुणतो वे विशिष्टो यथा तुः कर्ममध्ये विशिष्टः"॥ इति भाष्योदाहृतश्रुत्यभिप्रायकथनार्थे तत्वप्रकाशिका -यथा खलु दीक्षा- प्रायणीयोदयनीयसवनत्रयावभृयात्मकस्य तोः सर्वयागेष्वनुवर्तनं एवं साकल्या- दन्यथा वैकल्याज्ज्यायस्त्वम् । ततश्च सर्वैः कर्तव्यत्वं तथा भृमत्रस्याऽपि सर्वत्राऽऽन- न्दादिपु सहभावेनोपासन एवेष्टसिरिति । जिज्ञासासूत्रे च प्रथममसंहिततयौंकारनिर्देशं सूत्रावयवभृतमही कृत्याऽमंहिता- प्रयोजनं उत्तरसूत्रोष्वनुगतिसूचनमिति व्युत्पादनार्थ न्यायसुधा-सर्वाणि हि सूत्राणि प्रत्येकानेकवेदवाक्यविचारपरस्यादवान्तरब्रह्मविद्या, सवन्त्यनोड्कृतं ब्रह्म परस्ताच विशीर्यत इति श्रीतार्थवादसामर्यात् सर्वास्वपि ब्रह्मविद्यासु आयन्तयोरो- कारस्योहः कर्तव्य इति गम्यते । न चोयमानं वाक्यात्पृथगिति शक्यते यतुम् । मन्त्रेषप्यूयमानस्य मन्नानवयवत्वप्रसङ्गादिति । १० सू० ४. ४. १२. २. "यथा द्वादशाहः क्रत्वात्मकः सनात्मकश्च भवति एवं भुक्तभोगो बाह्यशरीरकृतः चिन्मात्रकृतश्च भवतीति बादरायणो मन्यते।" इति मध्यभाष्यम् । १६६.२. ५.। ३. वे० स० ३. ३. ४४ ॥ ४. "न च श्रवणादिमात्रेण ब्रह्मदृष्टिभवति । किन्तु सेतिकर्तव्यत्वेन । यथा गुरुदत्त तथा भवति ।" आचार्यवान्पुरुषो वेद इति युक्तम् इति० म० भा. १३९.१.९.। ५. यागीयेति मुदिततत्वप्रकाशिकापाठः । ६. वितमिदं २० तमलोकटिप्पण्याम् ।

·मध्वतन्त्रमुखमर्दनम् आनन्दाधिकरणे च न्यायसुधा-ज्योतिपा स्तोमो हि ज्योतिष्टोम(१) इति । अन सर्वत्र प्रसिद्धमीमासानुरोधी व्यवहारो न भवतीति तद्विदा सुविदितमेव । अहीन- रात्ररूपेण भयविधो ग तु तुसत्ररूपेण (२)। फतुत्वस्योभयसाधारणत्वात् । गशिगहिसायो इतिकर्तव्यताप्राबल्यं दृष्टमित्यत्यन्तमेव निरालम्बनम् । दीक्षणीयादि. राकरणहराहितः मातुः सर्पयागेननुार्तत इत्यपूर्वो व्यवहारः । दोक्षणीयादिज्योति मेति(३) कर्तभ्यताकलाप एव हि तद्विकृतिभूतेषु विश्वजिदादिष्वतिदिश्यते न ज्योतिष्टोममतुरपि । न पा रावयागेषु । न चेतिकर्तव्यताकलापः प्रतुरिति व्यवहियते । न च ज्योतिटोमेतिकर्तव्यताकलापस्य तद्विकृतिध्वतिदेशेन किमपि ज्यायस्त्वं, ऐरिकादीतिकर्तव्यताक्लापस्याऽपि तत्तद्विकृतिध्वतिदेशेन साम्यात् । न चाऽनतिदेश्यात् स्वप्रधानाज्यायस्त्वं विवक्षितम्, विरोधात् । न घमात्या- नपि सेवमानो भटवर्गस्तानसेवमानादाज्ञो भवति ज्यायान् । नापि अर्थलोपादिना:- नतिदेयादवान्तरात् ज्यारस्त्वम् । दीक्षणीयादेरपि त्रैधातव्याप्रयासानादिनाश्वमेधा- दिजनतिदेशात्४)।

·व्याख्यया सहितम् । ३७ न चोद्वारस्योत्तरसूोवनुगतिहहः(१) । देवस्य लेत्यादिमन्त्रेषु सूर्यादिशब्दोहे अग्न्यादिशदादेरिव कस्यचित्स्यानिन शब्दस्याऽभावात् । न च ज्योतिषा स्तोमो न्योतिष्टोम इति नामनिर्वचनम् । किं तर्हि "त्रिवृत्पञ्च. दशत्सप्तदश एकविरश एतानि वात्र तानि ज्योतीपि य एतस्य स्तोमा " इति वास्यशेपदर्शितज्योति मका स्तोमा. यस्येति तन्निवचन (२)मीमांसकाभिमतम् । न चैवमुदाहतेषु अन्यथालिखितस्थलेषु मत्वादिशब्दानामहीनादिलक्षकत्वेन प्रसिद्धमीमासानुसारित्वसमर्थन युक्तम् । तच्छाचानुरोधिना क्वाचिके खल्वन्यथाभावे प्रवीयमाने प्रथा समर्थन क्रियते। इह तु त्वद्भाग्यटीकाकाराभ्या यातन्मीमाता- गन्धि लिखित तत्सर्वमप्यन्यथाभूतमिति कथ तथा समर्थन क्रियेत । एव तावन्मीमासकमर्यादोड्यनेन व्यवहार उदाहत । तन्मतमित्यन्यथा- अनुवादो यथा- "(३)अजीकृतत्वादपि तै पदार्थाना (४)पृथक् पृथक् । क्रियापदेनाऽन्वयस्य वास्यभेदो हि दूपणम् ॥' इति । सत्यज्ञानादिवास्येषु ब्रह्मानुवादेन सत्यत्वायनेकविधाने वास्यभेद स्यादिति शङ्का- नीयत्वाद्वितुपीभावसपादकस्याऽयघातस्य नाऽतिदेश, न तारता तस्य प्राधान्यम् । एवमश्वमेधे "धातवीया दीक्षणीया भवति" इति वाक्येन दीक्षणीयास्थाने वैधा. तवीया नाम काचिदिशिविहिता। सा च दोक्षणीयाप्रत्यामानादश्वमेधे दीक्षणीयातिदेश निरुणद्रि। अतो नाऽश्वमेधे दीक्षणीयाया अतिदेश । नैतावताऽश्वमेधापेक्षया दीक्षणीयाया प्राधान्यमिति । १ कहो नाम प्राकृते मन्त्रे विकृतावतिदेशेन प्राप्ते सति तस्य वैकृतदेवताप्रकाश. नार्य प्राकृतदेवतापद परित्यज्य वैकृतदेवताबोधक पद प्रक्षिप्यते । अतश्च प्राकृतदेवता पदस्थाने वेकृतदेवतापदप्रक्षेप कह । यथा--' -"देवस्य वा मवितुः प्रसवेऽश्विनी- चोहुभ्या पूष्णो हस्ताभ्याममये जुट निर्वामि" इति प्रकृती आमिपदघाटतो हावनि: पिमन्त्र । तस्य सौर्ययागे अतिदेशेन प्राप्ती सत्या तत्रत्यसूर्य देवताप्रकाशनार्थ प्राकृतममिपद परित्यज्य सूर्यपदप्रक्षेप नियते-सूर्याय जुष्टमिति । न चाऽनुवृत्तेहत्व क्वचिदपि शाखेषु सिमिति भाव । २ एतच पूर्वमीमासाया चतुर्याध्यायचतुर्थपादान्तिमाधिकरणे स्थापितम् । ३. अनु. १६३ २५॥ ४ पदाना त्विति मुद्रितानुव्याख्यानपाठ ।

·३८ मध्वतन्त्रमुखमर्दनम् "(१)पृथगेव च वाक्यत्वं पृथगन्वयतो भवेत् । अवान्तरत्वाद्वाक्याना वाक्यभेदो न दूषणम् ॥" इत्यभ्युपगमेन परिहत्य मीमासकमतेऽपि इदं समानमित्यनेन श्लोरेनोच्यत इति (२)न्यायसुधायां व्याख्यातम्-तैर्मीमासकैरपि "अरुणयकायन्या पिङ्गाक्ष्या गवा सोम क्रीणाती"त्यादावरुणादिपदाना क्रियापदेन पृथक्पृथगन्धयस्य स्वीकृतत्वात्तेपाः मपि हि वाक्यभेददूषण प्रसज्येत । तत्रेतावैदेव वक्तव्य महावास्य एक दूपणं नाश्वान्तरवाक्यभेद इति । तदस्माकमपि समानमि"ति। न प्रसिद्धमीमासकमते तत्रावान्तरवाक्यभेदोऽस्ति । क्रयभावनायाः विधेयत्वेन "(३)अप्राप्ते तु विधीयन्ते बहवोऽप्येकयत्नत." इत्युक्तरीत्याऽऽरुण्यादिपिशिष्टक्रयभावनारूपक्रियेक्येन पदैक- वाक्यताया एव तैस्स्वीकृतत्वात् । एवमन्यत्राऽपि द्रष्टव्यम् । विस्तरभयादुपरम्यते । एवश्च सत्रविग्दृष्टान्तकरणात् कर्नृणामपि ज्ञानकर्मस्वामित्वमनुमतमिति न भ्रमितव्यम् । स्यादेतत्-यदि जीवस्य दुःखादिस्वामित्वं न स्यात्तदा तस्य दुःखाद्याश्रयत्व- स्याऽप्यभावादह दुःखीत्यादिप्रत्ययानामध्यासात्मकत्वमङ्गीकर्तव्य स्यात् । न चैतदगी- कर्तु युक्तम्- 'मिथ्यात्वमपि वन्धस्य न प्रत्यक्षविरोधतः । मिथ्यात्र यदि दु.खादेस्तद्वाक्यस्याऽग्रतो भवेत् ।। मिथ्यायास्साधकन्द च न सिद्ध प्रतिवादिनः ॥" इत्यायनुव्याख्याने बन्धमिथ्यात्वस्य प्रत्यक्षविरोधेन यदि श्रुतिवाक्या- दूवन्धस्य मिथ्यात्व तदा तस्याऽपि वाक्यस्य तत एव मिथ्यात्वं भवेत् । वाक्यस्य सर्वमिथ्यात्वबोधकत्वात् । ततश्च तस्य मिथ्यात्वसाधकत्वं न स्यात् । मिथ्याभृतस्य साधकनायाः प्रतिवायसम्मतत्वादिति युक्त्या च निराकृतत्वात् , अनुव्याख्यान एवं सुखादिप्राहकस्य साक्षिणो निपित्वादिना याथायनियमस्य प्रतिपादितत्वाच्च । अस्मिमपि प्रत्ये पूर्वपक्षनिराकरणोपयोगितया तस्याऽर्थस्य "साक्षी जीरे सुखादीन्य- १. अनुष्या. १६३. २. ४ । २ किं च परणाऽ येतदष्ट्रीकृतमियाह-अही. पृतनादिति । अरणया एक हायन्या पिनाया गया सोम प्रोणातीत्यादी तेर्मीमाम- वैरपि पदानामपण येत्यादीना प्रोगातीति मियापदेन कस्यान्वयोनीत । अनुवादः विधानयोः गुगपद्विगेषभयादरणादीना गादिभिस्त्याकालागायागिकान्ययोग्युप. गयः। सतध सेगमी वास्यभेदो दूपर्ण प्रगाया। सतावदेव यताव्यम्- महारास्यभेद एत दोगे नानान्तावास्यभेद इति । सदस्माकमपि ममानमिति (न्याया• ७५ १..)। ३. तन्या. १. २. ३. पृ. ४८५ ।

·व्याख्यया सहितम् । निशमनुभवन्सर्वमानाधिकस्त" इत्यनूदितत्वाच्च । तस्मादहं दुःखीत्यायनुभवनिर्वाहाय जोवस्य दुःखादिस्वामित्वमस्तीत्येव मन्मतम् । किन्तु तत्स्वामिलमीश्वरदत्तमपकृष्ट- मित्येव विशेषः । अत एव सास्याधिकरणानुव्यारयाने- (१)वैविध्येपि तु कामादेः कुतः स्वामित्वमात्मनः । साक्षादनुभवारढं शक्यतेऽपोदितुं क्वचित् ।। इति कामादिस्वामित्वस्याऽप्रत्याख्येयत्वमुक्त्वा तदनन्तरलोके तस्याऽपकृष्टत्वम- प्युक्तम् । न्यायसुधायांचाऽत्यन्तावश्यवरहितगवादिस्वामित्वदृष्टान्तेन तस्याऽपकप- स्समर्थितः(२)। तस्मादीश्वरस्यैव दु.सादिस्वामित्वं न जीवस्येत्युक्तमयुक्तमिति चेत्, उच्यते--सन्मतेऽपि दुःखिवायनुभवोऽ यासरूप एव । उक्तं ह्यानन्दमयाऽ. धिकरणे त्वद्भाष्ये- (३,प्रमादात्मकन्याद्वन्धस्य विमुक्तत्व च युज्यते । मुक्तिहित्वाऽन्यथारूपं स्वरूपेण व्यवस्थितिरिति भागवत इति । तत्यप्रकाशिकायां च “विमुक्तश्च विमुच्यत" इति संसारिणोऽपि विमुक्तत्व- श्रवणात्तदन्यथाऽनुपपत्या तस्य परब्रह्मत्वमिद्रेः तद्विरोधो (४)भेदव्यपदेशस्येति शङ्का- निराकरणाथलेनोदाहृतं भाष्यमन्धमवतार्य तस्याऽर्था वर्णितः-जीवस्य परब्रह्मत्वा. भावेऽपि विमुक्तत्वोक्तियुज्यते बन्धस्याऽज्ञानमूलत्वेनाऽसाभाविकत्वादिति । यत्यनुव्याख्याने वन्धस्याऽध्यासात्मक्त्व निरसन तस्याऽभिप्रायस्तु तद्वया- रयानानन्तरन्यायसुधायां-अन तत्वपिदो पदन्ति-सर्वोऽपि हि वन्धो बुद्रोन्द्रियशरीरविषयतर्मलक्षणोऽस्माभिरप्यात्मन्यारोपित एनेत्यङ्गीक्रियते । यथोक्त भाध्यकृता--प्रमादात्मकताबन्धस्येति । अत. किनियन्धनो बन्धमिथ्यात्वनिरासनि- बन्ध इत्याशङ्का कृत्वा, सत्यम्। तथाप्यस्त्या दर्शनभेद इति तपरिहारमारभ्य बुद्धीन्द्रियशगैरविषयाः स्वरूपतस्सन्त एवेवरपरवशा अप्यविद्यादिवशादात्मीयतयाs. ध्यस्यन्ते । ताश्चाऽऽ मनो रिवितानपि विस्पष्ट तथाऽनुलपभमानस्तद्धर्मान् दु.खा- दीन् सत्यानेवाऽऽमत्वेन पश्यस्तत्कृते नीचोच्चत्वलक्षणे विकृती सत्ये एव प्रति. पाद्यत इत्यादिवाक्यैः स्वमतस्थितिप्रतिपादनेन मायावादिनस्तु दु सादिक स्वर- १. अनु० १८३-१, ७. इच्छास्वामित्वमेवोक्तं इच्छावत्वं न चाऽपरम् । किंचि- तदशगत्वेऽपि सामिल लोकवद्भवेत् । इत्यनन्तरश्लोकः । २. न्यायमु ग-यथान्यन्तमवशायामपि गवि किञ्चिद्वशत्वमात्रेण देवदत्तस्वामि- स्व लोके दृष्ट तथैव (न्या० सु० ३२७. १. ५)। ३.मध्यभाष्ये ( ८९. १.५), भेदाभिधानस्येति 'मुदिततत्वप्रकाशिका पाठ.' (व.प्र. २०-२०१३) ·मध्वतन्त्रमुसमर्दनम् पेणाऽपि मिध्येति मन्यन्ते । अतस्तनिराकरणनियंन्धो युक्त एवेत्येतत्परिभावयितु यन्धमिथ्यात्वमिति सम्मुग्धे प्रस्तुते दु खादेरिति निष्कृप्योक्तमित्यद्वैतिमते निराकार्याश निष्कपेण च स्पष्टीकत । यत्तु साक्षिणो याथार्थ्यनियमान साक्षिरूपस्य दु खित्वायनुभवस्याऽभ्यासत्व सभव- तीति, तदयुक्तम् । ईश्वरपरतन्त्रस्य जीवस्य स्वातन्त्र्यग्रहणे प्रमाणाप्रमाणज्ञानयोर- प्यप्रामाण्यप्रामाण्यप्रहे च तस्य याथायपरित्यागात् । यदि तु मानसे दर्शने दोषा स्युनं वे साक्षिदर्शन इति यत्किञ्चिद्वयभिचारिस्याद्दर्शन मानस हि तदिति चाऽनुव्या- ख्यानदर्शनात्स्वातकयादिग्रहण मनोवृत्तिरूप न तु साक्ष्यनुभवरूपमितीच्यते तदा दुखित्वाद्यनुभवोऽपि त्वसिद्धान्नसिद्धाभ्यासत्वनिहाय मनोवृत्तिरूप एव त्वयेष्टव्य स्थान् । यदि चैव सति दुखित्वादशोऽपि मनोवृत्तिविषयतयैव स्यात् दुखित्वाचनुभवव्यतिरेकेण दु खादिमानविषयानुभवाभावात् । ततश्च दु खादेस्साक्षि- विपयत्व स्वाभिमत न सिध्येदित्यनुशयस्तदा दुखित्वाद्यनुभवरूपसाक्षिण आत्मीय. स्वाशेऽध्यासहपत्वमकामेनाऽपि त्वयेष्टव्यम् । त्वयाऽपि हि सर्वपा साक्ष्यनुभवस्य याधानियमो नेष्यते, असुराणा साक्षिणो यथार्थत्वाभावस्य मनुष्याणा साक्षिणो मिश्रत्वस्य चाऽङ्गीकृतत्वात् । तस्मात्वन्मते दु खादीनामन्त करणपरिणामतया जीवस्य दु खाद्याश्रयत्वाभावेन (१) ज्योतिरायधिष्टान तु तदामननात्" (२)"स्वामिन पल श्रुनेरित्याय" इत्यधिकरणयोस्तस्यद्रियतफलस्वामित्वस्य प्रतिभिवतया दुलादि- स्वामित्वाभावेन चाह दुखीत्यादिप्रत्ययाना कथचिदपि याथायांसंभवात ख द्भायटीकयोन्धस्याऽभ्यासात्मकत्वप्रतिपादनात् स्वपरसिद्धान्तविशेषरहत्याविष्करणपर- न्यायसुधाग्रन्थे मम शरीर, ममेद्रियाणि, मम मन , अह दुखीत्यादिप्रत्ययाना शाशेरेन्द्रियदु खादिपु भासमाने आरमीयत्वाश एवाऽऽरोपितविपयत्व, न तु शरीरादि- स्वरूपेऽपीति समतनिष्कर्षात् साक्षिणो यापायनियमाभावाच्च स्वस्मिात तेपा सुनिश्चितेभ्यासरूपत्वं यदन्यत्र प्रपञ्चमिध्यावनिराकरणप्रस्तावे- "रात्यत्व गगनादेव साक्षिप्रत्यक्षसाधितम् । साक्षिसिदस्य न घाऽपि वाध्यत्व तददोषत ।" इत्यादि साक्षिणो याथायनियमकथन, यच साख्यमतपणप्रस्ताये मामन খ্যামিং ল ত বমিলিমে; কিন্তু তারামন দু- प्रदतमीज्येन या स्तसिद्धान्तपिस्दभापण त्यकीया रत्येर शोचनीयम; यानन· गया यवना अपि तदीया परमतमिदानिशाणादिप्रस्तावनादिभाषस्य निदस्य- म् 1४ १५ अघि, १०।२ ये म् ३. ४.४४, अधि ।

·व्याख्यया सहितम् । ४१ खमयुक्तमित्यादि स्वसिद्धान्तविरुद्धमेव क्ल्पयन्ति । लन्मने खनादिभारस्पैशाविद्या ज्ञाननिवां च । तस्माजीचे दु सित्वादिप्रत्ययाना वन्मतेऽध्यायरूपत्वात् स्वस्वान्तः करणगतदु खादिस्वामित्वाध्याममात्रजुष्टाजीवभावात् वास्तविकमकलजीवान्त करणगत- निखिल खादिस्वामिलानुभानिरन्तराकुलितस्त्वन्मतसिद्धपरमेश्वरभाव एव पापी. यानिति कयं त्वदीय परमेसगे जीवभाव नाऽधयेत् । अतो न तस्य जीवभावा- ननुमतिशङ्कावकाश इति भाव ॥ २५ ॥ स्यादेतत्-दु स्वस्वामित्वादिरूप दुखिलादिक न हेय, येन परमेश्वरस्याऽपि हेयसवन्ध स्यात् , किन्तु दुखिलादिप्रयुक्त (१) जीवत्वम् । न च तत्परमेश्वरेऽत्ती- त्यादिशामुद्भाव्य परिहरति- दुःखित्वाद्येच हेयं न यदि कथय तत् किन्नु बन्धेषु हेयं नीचत्वं तत्प्रयुक्तं यदि तदिदमिति व्याकुरुप स्फुटोत्या । यद्याक्रन्दादिदुःखाधुदितनयहतं नाऽपि सार्वत्रिक त- द्यत्किचित्तस्य कार्य यदि तदिह जगद्व्याप्यते नेत्यसिद्धम् ॥२६॥ यदि "तत्राऽपि (२) तद्वयापागदविरोध" इति त्वदीयाधिकरणभाष्योदाहतम्- (३) नरकेऽपि वसनीशो नाऽमो दु ख गुच्यत । नीचोच्चतादिदु खादे ग इत्यभिधीयते ॥ नाऽसौ नीचाच्चता याति पश्यत्येव सदा (४) प्रमु । इति वचनमबलम्ब्य दु खादिप्रयुक्त नोचत्यमेव दुःखादिभोक्त त्वम् । तदेव च हेयमित्युच्यते । तहि किं तनीचस्व नामेति प्ररने विवरणोय त्वया । दुखादिहेतुकमा. कन्दादिमिति चेत्, तदपि दु खादिपु दर्शितेनर न्यायेन निरस्तम् । तदपि हि शरीरेन्द्रियविकाररूपत्वादानयायिभावेन जीव न स्पृशति । स्वस्वामिभावेन तु परमेश्वरमेव स्पृशति । किञ्च ने तत्मार्वत्रिकम् । लोक हि मानी धीरोदात्तस्तापसादिश्व मदति दु.येऽपि नाऽऽन्दति, न रोदिति, न चान्य कमपि दहेन्द्रियविकारमापयते, न च तदपायामितरप्रार्थनादैन्यमवलम्बते इति तस्य तदुःख हेय न स्यात । कापा. लिकादिश्च भिक्षुक स्वाच्छेद(५)कर्दमकण्टक्तप्तवालुकाशयनादिभिर्महद्दु ख. मनुभवन्नपि न त प्रयुक्त नैच्यमनुभवति, किन्तु याचनाप्रयुक्त मेवेति तस्याऽपि तद् दुखं हेयं न स्यात् । १ नीचत्वमिति ग. पु०॥ २ ३० सू०३.१ १७ अधिक १३ । ३. का रक्य मघभाष्ये १२८ १७॥ ४ प्रमुत्वत इति भाज्यपाठ । ५. कण्टककदमात घे० पु.। 1 ·४२ मध्वतन्त्रमुखमर्दनम अथोच्येत-नाऽयमसार्वत्रिकदोषो लगति । यावकिञ्चिद् दुःखादिकार्य तत्सर्व नैच्यमित्यङ्गीकागदीरादीनामपि दुःखानुभवादिप्रयुक्तविकारनिरोधप्रयत्नतदपनयनोपाय- चिन्तादि यत्किचित्तत्कार्यमस्ति-इति । नैतदपि युक्तम् ; परमेश्वरेऽपि नानाविध- जगद्व्यापारस्य दुःखादिप्रयुक्ततया कल्पयितुं शक्यत्वेन नैच्याभावासिद्धिप्रसङ्गात् । त्वयाऽप्यानन्दमयाधिकरणे “लोके चतुर्विधा पुंसां प्रवृत्तिः-सुखार्धा, दुःखनिवृत्यर्था, सुखोद्रेकप्रयुक्ता, दुःखोद्रेकप्रयुक्ता चेति । तत्र प्रवृत्तित्रयस्याऽपि परमेश्वरेऽनुपपनत्वात् सुखोदेकप्रयुक्त व लौकिकाना नृत्यादाविव तस्य जगत्स्ष्ट्यादी प्रवृत्तिरि"ति निरूपितम् । तत्तदा शोभते यदि तस्य दुःखित्व न स्यात् । तत्सत्वे तु केचन जगद्वपापारा दुःखो- देकप्रयुक्ताः कुतो न स्युः । तथात्वे पुनरपि दुःखोद्रेकहेतुं जगद्व्यापारं न कुर्यादिति चेत्, भ्रान्तोऽपि । न हि दुःखोद्रेकाद्रोदनादी प्रवृत्तिरभिसन्विपूर्विका तमिवृत्यों, प्रत्युत शिरोऽक्षिरोगादिदु खोद्रेकात्पुनरपि तदुद्वेके हेतव एवाऽऽक्रन्दशिरस्ताडना- श्रुविमोचनादिप्रवृत्तयो दृश्यन्ते । ईश्वरस्य दु.खित्वादेः श्रुतिविरुदत्वात् तद्वयापाराणा तत्प्रयुक्तता क्ल्पयितुं न शक्यत इति परिशेपसिद्धिरिति चेत्, सत्यं तस्य दुःखित्वादिकं श्रुतिविरुद्धमिति । तथाऽपि खन्मतपयलोचनया तस्य दुःखादिस्वामित्व रूपं तदापतितमिति पूर्वोक्त खमेव परिभावय । तथाऽपि तत्र दुखित्वप्रयुक्त कार्य न भवतीति चेत्, न; तत्र सुखित्वप्रयुक्तकार्याभ्युपगमे तद्वदेव दुःखित्वसत्वे तत्प्रयुक्तकार्यस्याऽपि दुवारत्वात् । यदि तु- "आहूतस्याऽभिपेकाय विसृष्टस्य धनाय च । न मया लक्षितस्तस्य स्वल्पोऽप्याकारविप्लवः ॥" इत्यादौ धीरोदात्तमहापुरुषगुणत्वेन प्रसिद्रामवहित्यां वत्राऽभ्युपैपि तदा सुखी देकप्रयुक्तमपि कार्य तत्र न स्यादेव । न चेदितरदपि केन वार्यते। किम्च दुःसकार्य- मात्रस्य हेयत्योक्तिरयुक्ता। दु.ख कार्यस्याऽपि भगवद्भजनादेः पुरुषार्थताया दृष्टवात् ; "चतुर्विधा भजन्ते मा"मित्यादिशासमंमतत्वाच्च । तस्मात् दुःख कार्यमाक्रन्दादिकमेव(१) हेयतया वक्तव्यमिति तस्याऽमार्वत्रिमत्यदोषो युक्त एवेति भावः ॥ २६ ॥ एवं दुःखित्वस्य कार्यमेव हेयमान दुसितमिति परोक्तमनुगम्य दोष उक्तः। इदानी वस्तुतो दुःखित्वमेव हेयम् । न तत्कार्यमित्युपपादयति- एवं मुखित्वकृतमेव हि नर्तनादि ग्राझं फलं तय भयेन्न सुखित्वमेव । १. भानन्दादिमाप्रमोति. प. पु.।

·।
व्याख्यया सहितम्
अस्त्वित्युशन्तमनुभृतिमपि क्षिपन्तं
लोकाः पिशाच इति निश्चिनुयुभवन्तम् ॥ २७॥
दुःखकार्यमेव हेयं न दुःखमित्यहीकारे न्यायतील्यारसुसकार्यमेवोपादेयं न मुल-
मित्यपि त्वयाऽङ्गीकर्तव्यं स्यात् । नन्यस्वेतत् । एव सति परमेश्वरः शक्तिमत्वेऽपि
दुःखित्वप्रयुक्तमेर कार्य निरुन्थे, हेयत्वात् न तु सुखिखप्रयुक्त मपि, पुरुषार्थत्वादियुप-
पादनं संभवति । "को ह्येवाऽन्यात् कः प्राण्यात्" । यदेष आकाश मानन्दो न स्यात्"
"यदा वै सुख लभते अथ करोति नाऽमुखं लम्ध्वा करोति सुखमेव लब्ध्वा करोती"ति
भुत्योः प्राणयित्वादिरूपः सर्वोऽपि परमेश्वरव्यापारः सुखोद्रेकप्रयुक्त इत्येतत्परतया
मदीयग्रन्थेषु व्याख्यानमपि सहच्छत इति यद्याशसेथाः तदा सकलानुभवमर्यादा-
विरोधस्तावदनिवार्यः। मुखदुःसे हि निरुपाधीच्छाद्वेषविषयतया पुरुषार्थापुरुषार्थरूपे
सकलानुभवसिद्धेन तत्कायें।
एक्मनुभवविरोधमप्यविगणय्य सुखदुःखकार्ययोरेव पुरुषार्थापुरुषार्थरूपत्वं
अभ्युपगम्यते चेत्स्वाभ्युगमानुमारेण वदीयसुखादेः पुरुषार्थपर्यवसायितानिहाय
मुखानुभाकालेषु सर्वेषु यत्किञ्चिन्नृत्यगीतादिकार्यमारभमाणेनैव स्खया स्थातव्य
स्यात् । तथा च लोकास्त्वा पिशाच इत्येव मन्येरन् । पिशाचजातिहि यत्किचि.
सन्तोषलाभेऽपि विकटं नृत्यति गायत्ति चेति प्रसिद्धिः । अतस्तान्त्रिकेण त्वया
लोकशाधमर्यादामनुष्यत्य सुखदुःखयोरेव पुरुषार्थापुरुषार्थरूपरखमलीकरणीयमिति
ईश्वरस्त्वन्मते नितान्तहेयसंबन्धाकुलितः । ततो वरमल्पदु खाध्यारामात्रकलुपितो
जीवभाव इति मत्वा पूर्णापूर्णगुणत्वविरोधं अचिन्त्यया निजशक्तया परिमृय जीव-
भावमापयेते वेति न पूर्णगुणत्ववाचिना ब्रह्मशब्देन जीवाद्भेदसिद्धिरिति भावः ॥२०॥
ननु ब्रह्मशब्देनैव ब्रह्मणो जीवाद्भेदं प्रसाध्य मिद्धान्त इह न क्रियते ; किन्तु
निखिलकल्याणगुणाकरे जीववर्गानिन्ने विश्वातिशायिनि भगवति सर्वासा श्रुतीनामैक-
कण्ठ्य बलवद्भिः परस्परसंवादरूपसामास्यशालिभिस्तात्पर्यलिङ्गैरवगमध्य तत्तत्तात्पर्य-
लिङ्गप्रदर्शनेन प्रसाध्य तासामद्वैतेश्यन्तवरस्यं च तत्तन्न्यायैरुपपाय सिद्धान्तः क्रियते।
ब्रह्मश-दस्त्वम्युचयमानम् । अनो न पूर्वोक्तदूपणानामवकाश इत्याशक्याऽऽह-
विष्णो विश्वातिशायिन्यनवधिकगुणे जीववर्गाद्विमिन्ने
सर्वश्रुत्यैकमत्यं समरसरलवल्लिङ्गसङ्गत्युपेयम् ।
अद्वैत च श्रुतीनामधिकविरसतामत्र संसाध्य कुर्या-
सिद्धान्तं चेकिमञ्चेत् फलमुपरि तयोः साधकस्ते नयोपः॥२८॥

·मध्वतन्त्रमुखमर्दनम् त्वन्मते प्राधान्येन जीवद्मभेदसाधनं "(१)पृथगुपदेशादि" त्यधिकरणे कृतम् । अप्राधान्येन तत्साधनं च विञ्चित्किञ्चिद्भेदवाक्यमवलम्ब्य तत्र तत्राऽस्ति । तथा च यद्यत्र सकलद्वैताद्वेतश्रुतिप्राबल्यदीवल्यचिन्तया सर्वप्रकारेणाऽपि तत्साधनमिहैव क्रियने 'तदा तदधिकरणमन्यत्र तत्र तत्र तत्साधनं च निष्फलं स्यात् । तस्मादस्मिन्नधिकरणे ब्रह्मशब्देनैव सिद्धान्त इति त्वयाऽङ्गीकरणीयम् । अतएवानन्दमयाधिकरणे “(२)भेद- प्यपदेशाचे" ति सूत्रस्य पौनरुत्तयशक्षानिवारणार्थम् (३) । (४)न जीवभेदसूत्राणां शंक्याऽत्र पुनरुक्तता । वाक्यान्तरद्योतकत्वात्पृथगित्यत्र - पूर्णता ॥ इत्यनुव्याख्यानरलोकं व्याचक्षाणेन (५) न्यायसुधाकृतोक्तम्-अत्र शासे तत्र तत्र प्रकरणे दैत्यविवक्षायां चोदिताया तत्तद्गतभेदवाक्यद्योतनेन सूत्रेषु भेदसमर्थनं क्रियते । अतस्तात्पर्यभेदान्न पुनरुक्तता शङ्कया। तथा हि-जिज्ञासा- वाक्येवभेदशंकायां सद्गतब्रह्मशब्देनैव भेदसमर्थनम् । जिज्ञास्यस्य ग्रह्मणो जीवत्वे शदिने तत्पूर्ववाश्योक्त लक्षणेन भेदसाधनमित्यादिस्वयमूह्यम् । एवमेव "भेदव्यपदेशा. चाऽन्य" इत्यादावपि पुनरुक्ततादोषः परिहरणीय इति । इयास्तु विशेपः-अन्नमयादि. शब्दा विकागर्थमयट प्रत्ययानुगेधानीववाचिनः । तेषु ब्रह्मशब्दादिप्रयोगस्तु ब्रह्माभेदवि. वक्षयेति शहिने तत्प्रकरणगतेन "स यश्चाऽयं पुरुषे" इति भेदव्यपदेशेन प्रत्यवस्था- नमित्यादि सङ्गच्छते । इह-तु जिज्ञामावाविव जिज्ञास्यं ब्रह्म निर्षिशेषजीवचेतन्य- रूपमिति पाकाहेतोः कस्य चिदभावात्मववेदान्तानामप्यखण्डपावेन सगुणे ब्रह्मणि मानं नाऽस्त्येवेति(६) वदीयपूर्वपक्षदर्शनाच सर्ववेदान्तावलम्बने पूर्वपक्षे जिज्ञासावा. क्यगनेनकेन ब्रह्मशम्देन प्रत्यवस्थानं न सहच्छते ॥ २८ ॥ अपि चाऽ निरूपणीयमपि न्यायनातं न जीवेश्वरयो दं व्यवस्थापयितुं भवतीत्याह- अग्रे चाच्योऽपि कस्ते कथय नय इह स्थापको भिन्नताया: जीवैशिनोर्गुणानां स खलु विषमता सा तु दत्तोत्तरेव । १.ये मु. २, ३. २८. अत्र भाप्यम्-मिन्नो चिन्त्यः पामो जीवसहा- (पूर्णः परो जीयमहो अपूर्वः । यतस्यमी नित्यमुक्तो ह्ययं च बन्यान्मोक्षं तत एपा. अभिपाउरोत् । इति सोपतियोगितेः भिन्न एष जीवः । इति ( म. मा. 1१८, २.४.1 २.ये.म.१.३.५। ३.निगकरणाम व रा.पु.11.भनुम्या. १९९. .."1"न्यायमु. १०..1.1.1 नाम्नानि ग. पु. नास्नीम्येय प.पु.। -- ·- व्याख्यया सहितम् । निर्भेदत्वं तवेष्टं विपमगुणजुषां प्राक्क्रयार्थादिकाना- मन्यत्वस्योक्तिरन्योऽन्तर इति बहुशः संमता भेदहीने ॥२९॥ इत्यं हि त्वयातत्र तत्र न्याया निरूपिताः-प्रत्यक्षं ताउजीवस्येश्वराद्भेदे प्रमाणम् । यद्यप्यनवगतेश्वरस्य पुरुषस्य स्वात्मनि तभेदो न प्रत्यक्षः; तथापि शाखावगत. सावत्यसर्वशक्तिमत्वादिमदीश्वर एव स्वात्मानं च तद्विरद्धाल्पज्ञत्वाल्पशक्तिकत्वादि- धर्मक साक्षिणाऽनुभवतः स प्रत्यक्ष एव । हि यमर्थमधिगम्य तद्विरद्वधर्माणं यमर्थ पश्यति स तस्मात्तस्य भेदं प्रत्यक्षयतीति सर्वानुभवसिद्धम् । तथा च शास्त्रीय- लक्षणज्ञानसाचिव्येन रत्नतत्वसाक्षात्कार इव शास्त्रीयेश्वरज्ञानसाचिन्येन स्वात्मनि तद्भेदसाक्षात्कारो नाऽनुपपन्नः । एव प्रत्यक्षागमावगतेन जोवेश्वरयोविरुद्वगुगवत्वेन दहनतुहिनवद्भेदोऽनुमातु शक्यत इत्यनुमानमपि तद्भेदे प्रमाणम् । तथा- (१)भिन्नो चिन्त्यः परमो जीवसवात्पूर्णः परो जीवसङ्घो ह्यपूर्णः । यतस्त्वसौ नित्यमुक्तो ह्यय च बद्रो मोक्ष तत एवाऽभिवाञ्छेत्(२) इति पूर्णापूर्णादिविरुद्धधर्मवत्वोपपत्तिमुखप्रवृत्ता कौशिकश्रुतिरपि तत्र प्रमाणम् । न च श्रुतिर्व्यावहारिकभेदपरा । 'एतमन्नमयमात्मानमुपसत्रम्य, 'निरञ्जनः परमं माम्यमुपैति' 'प्रज्ञानेत्रो लोक' इत्यादि श्रुतिषु मुक्तावपि प्राप्यप्राप्तत्व सादृश्यप्रतियोग्य- नुयोगिवनेतृत्वनेतव्यत्वादिविरुद्रगुगवर्णनेन तद्भेदसिद्धेः । न चाऽभेदश्रुतिविगेधादु- दाहृतश्रुतीनामन्यथा नयनं शङ्कयम् । सोपपत्तिककौशिकश्रुतिविगेधेनोपजीव्यविरोधेन च दुर्घलानामभेदश्रुतीनामेव गौणाभेदपरत्वौचित्यात् । तत्वमसीत्यायभेदश्रुत्या यदि जीवमन्य तस्येश्वरैक्य बोध्यते तदाऽल्पज्ञत्वादिधार्मिक्तया जीवग्राहकं साक्षिप्रत्यक्ष. मुपजीव्यम् । यदि स्वीश्वरमनूय तस्य जीवैक्य बोध्यते तदा सर्वज्ञत्वादिधर्मदेश्वरप्राहक “यः सर्वज्ञ" इत्यादिशावमुपजीव्यमित्युभयथाऽपि विरुद्धगुणमुसेन भेदपर्यवसायिनोप- जोव्यप्रमाणेन विरोधस्याऽवश्यंभावादिति । तदेतत्सर्व भेदप्रमाणं विरुद्धगुणवत्वोप- जीवकमुपन्यस्तमिति विरुद्धगुणाकान्तिरेकैव तत्र भेदसाधको न्यायः पर्यवसितः। तत्र च प्रागेव दत्तमुत्तरम् ।जीवे सतामविकानन्दादीनामावरणेनाऽल्पानन्दत्वाद्यनुभवस्य त्वयाऽनौ कृततया तन्न्यायेन ब्रह्मगुणाना निरतिशयमर्वज्ञत्वसर्वशक्तिकत्वादीना जीवे सतामेव संसारमुक्तिदशयोरावरणेनाऽल्पज्ञवाल्पशक्तिकत्वाद्यनुभवसभावजीवे तत्सत्वान- भ्युपगमेऽपि ब्रह्मण्येवेश्वर्यवशादणुत्वमहत्वायविरोधस्य च त्वयाऽङ्गीकृततया तन्न्याय- १. श्रुतिरियं मध्यभाष्ये कौशिकप्रतित्वेन प्रतिपादिता (म० भा० ११४.२.४.) २. गन्छेदिति म० भा० पाठः ।

·मध्वतन्त्रमुखमर्दनम् नाऽधिकगुणस्यैव ब्रह्मणोऽस्पगुणजीवसंभवाच जीवब्रह्मणोः विरुद्धगुणवश्वमसिद्धमिति । एवञ्च रनशाखालोकनप्रभवस्य लक्षणज्ञानस्य किञ्चिद्रत्नलक्षणे तदन्यलक्षगत्व. विषयतया भ्रमत्वे तन्मूलस्य रत्नविशेषप्रत्यक्षस्येव जीवब्रह्मणोविरुद्धगुणवत्वासिध्या तज्ञानस्य भ्रमत्वे तन्मूलस्य भेदप्रत्यक्षस्य भ्रमत्वावश्यं भावान प्रत्यक्ष भेदे प्रमाणम् । हैखसिध्यप्रयोजकत्वादिभिर्नाऽनुमान प्रमाणम् । जीवेऽपूर्णत्ववद्वत्वयोरसिध्या पूर्णापूर्ण- खयोर्वद्धत्वमुक्तत्वयोश्च विरोधासिध्या वा विरुद्धतदुभयवलोपपत्तिमुसेन भेदप्रतिपादने श्रुतेस्तात्पर्य कल्पयितुं न युक्तमिति अतिरपि तत्र न प्रमाणम् । “भिन्नोऽचिन्त्यः" इति श्रुतिरस्तिचेत्तस्या अभेदप्रतिपादन एव तात्पर्य सुवचम् । परमो जीव सदाद्भिन्नो न चिन्त्यः किन्तु भिन्न एव चिन्त्य इति । पूर्णः पर इत्यापि भेदचिन्तननिषेधापेक्षित. निषेध्यप्रसक्तिपरतया सुयोजम् । जीवब्रह्मणोहि प्रत्यक्षागमाभ्या अपूर्णत्वपूर्ण वे बद्धनि- त्यमुक्त वे चाऽवगम्यते । ते च लोकतो विरुद्धत्वेन प्रतीयते । तन्मूलेन भेदभ्रमेण भेदानुचिन्तनं प्रसक्तमिति । अपि च नैवाऽत्र विवदितव्यम्-कथं विरुद्धगुणसमावेशे भेदाभाव इति । विरुद्ध गुणशालिनामप्यर्जुनाखण्डलादीना त्वया भेदाभावस्येप्यमाणत्वात् । त्वया (१) "येक आत्मनः शरीरे भावादि" त्यधिकरणेऽर्जुनादीनामन्योन्यानभिमतखाण्डवदहनतत्पशम. नादिकृतवतामाराधकाराध्यत्वादिविषमगुणशालिनामपि निभेदरवं व्यवस्थापितम् । आस- ण्डलादयोऽशिनः अर्जुनाद्याः तदंशाः । अंशाः पृथग्भ्य संचारदशायामपि अंशिना सहाऽभिन्ना एव पुनरपि तेनैक्यं च प्रतिपद्यन्त इति तव मतम् । एतेन जीवब्रह्मणो दाभावे ब्रह्मभोगानां जीवेऽप्यनुसन्धान स्यादित्यपि निरस्तम् । तन्मते भेदाभावेऽयर्जुनगतेन्द्रभोगाननुसन्धानवजीवगतब्रह्मभोगाननुसन्धानोपपत्तेः । इन्द्रभोगादीनाम नादिषु (२) यदननुसन्धान तद्भेदाभावेऽपि भूम्यायपकृष्टदेशावत्या. नगर्भप्रवेशमानुपान्नोपभोगादिकं निमित्तीकृत्याऽचिन्त्याप्रतिहत(३)शक्तिकेन परमेश्वरेण क्रियत इति हि वयोक्तम् । एवं देहविशेषप्राप्त्यादिकं निमितीत्याऽचिन्त्यशक्तिकेन ने सू. ३. ३. ५५. अत्र मध्यभाष्यम् । अंशशिनोरेक्त्वमेव अंशिकम- विनिमिते शरीर एषांशस्य भागात् । ज्ञानादिभेद विद्यमानेऽपि नामाशिनीः पृथग्भार एर । सदुपामनादिभोगादंशस्य । पामसंहितायां च-"अशिनस्तु पृथजाता शास्वत्यय कर्मगा । पुनरेक्य प्रायने नात्र कार्या विचारणे"ति ( म.भा ४.1.1.) २. अत्र तत्यप्रकाशिका ।-"शिगतस्य चांशेन सर्वस्या- अनुसन्धानमीशाचिन्त्यरातोपतम् । इति । (त. प्र. १८१.१...) २. मनानेनि गु. पु. नास्ति ।

·व्याख्यया सहितम् । परमेश्वरेण जीव पारमेदवास्य जीवान्तरगतस्य च भोगस्याऽननुसन्धान मियत इति किमिति त्वया वक्तुमरामयम् ? । यत्तु परमेश्वरस्य जीवामिन्नत्वं वस्यैश्वर्यमेव न भवेत् । यो जीवाभिन्नो नामाव- चिन्त्यशक्तिकतारूपेश्वर्यवान्, यथा देवदत्त इति व्याप्तेरिति; तत्तुच्छम् । यो जीवभिन्नो नाऽसावैश्वर्यवान्, यथा घटः इतिवदप्रयोजकत्वेन व्याप्यसिद्धेः । यचोक्तमभेदस्याऽननुसन्धानमा व्यापकं, न तु सांनुसन्धानम् । अर्जुनादीनामाखण्ड. लादिगताल्लविषयभोगाननुसन्धानेऽपि तद्गतोपासनाफलानुसन्धानमस्त्येव । एवञ्च जीवब्रह्मणोजीवाना चाऽभेदे देवदत्तस्य ब्रह्मगतजीवान्तरगतयत्किञ्चिद्भोगानुसन्धान दुवरिमिति । तदपि तुच्छम् । यदि ह्यभेदे सत्य' यननुमन्धाने एकस्मिन्नेवाऽननुसन्धान- मनुमन्धाने च विरुद्धं प्रसज्येतेत्यनुकूलतकमुपजीव्याऽननुमन्धानस्याऽभेदव्यापकत्वं गृह्यते तदा सर्वानुमन्धानमेव व्यापकम्, कस्यविदप्यननुसन्धाने तद्विरोधसमाधानालाभात् । यदि त्वभेदेऽपि कस्यचिदननुसन्धान संभवति तदीयाचिन्त्यशक्तिवलेनाऽनुसन्धानाननु- सन्धानविरोधविधूननादिति सर्वांनुसन्धानस्य व्यापकत्वं नेष्यते तदाऽनुसन्धानमात्रमपि न व्यापकं तबलेनैव कचिन्न कस्याऽप्यनुसन्धानमित्यपि वक्तु शक्यत्वात् । सहचार- दर्शनमावस्याऽप्रयोजकत्वादित्यास्तामेतत् । स्यादेतत्-मा भूविरुदगुणाकान्या भेदसिद्रिः । अन्यत्वव्यपदेशेन तु स्यात् । दृश्यने हि साक्षादेव जीवब्रह्मणोरन्यवव्यपदेशः “तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्यन- इनन्नन्यो अभिचाकशीति" "अन्यच्च परमो राजन् तथाऽन्यः पञ्चविंशकः" (१)"भेदव्यपदेशाधान्य" इत्यादिश्रुतिस्मृतिसूत्रेषु इति । नैतत्सारम् । वन्मते ब्रह्म- प्यन्यत्वव्यपदेशस्य भेदासाधकत्वात् । त्वयाऽन्नमयादीनां पञ्चानामपि ब्रह्मभाव- मभ्युपगच्छताऽन्नमया भन्नेष्वेव प्राणमयादिबन्योन्तर आत्मेनि व्यपदेश इताध्य. माणत्वात् । (२) अनन्योऽयन्यराब्देन तथैको बहुरूपवान् । प्रोच्यते भगवान्विष्णुरेश्वर्यात्पुरुषोत्तमः ॥ इति वचनमुदाहृत्य त्वया तस्य निवणाच्च । जीवे ब्रह्मान्यत्ववचनस्याऽपि तल्यायेन भगवदैवयंवलादेव निवहंणसंभवाच्चेति भावः ॥ २९॥ ननु च शब्दाना साथै वृत्तिरोत्सर्गको । अन्यशब्दस्य च मिमत्वमेव मुख्योऽयः । तथाप्यानन्दवल्यामग्नमयादिपर्यायेषु पञ्चस्वपि "येऽनं ब्रह्मोपामते । ये प्राणं ब्रह्मोपासते । आनन्दं ब्रह्मगो विद्वान्न बिभेति कुतश्चने" ति । "विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद" १. से.म् १. १. २११ २, कारिवयं मनभाव्ये (म. भा. ८९. २. ६.)।

·मध्वतन्त्रमुसमर्दनम् (१)"अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेदे" ति ब्रह्मशब्दाम्नानेन "एतमन्नमयमात्मानमुपसंक्रामति" इत्यादि पर्यायेषु मुक्तप्राप्यरसात्मदाब्दयोः श्रवणेन चान्नमयादीना पञ्चानामपि मह्मरूपावधारणात् (२) अझण्पेक"मेवाद्विनीयमि" त्यादिश्रुतिभिरेकत्वावधारणात् प्राणमयादिपर्या पेषु “अन्योन्ता आत्मे" ति अन्यशब्दाना मुख्योऽर्थः परित्यज्यते । न च जोवब्रह्मणारन्यत्तव्यपदेशे मुख्यायंगाधकमस्ति । एव विरुवगुणाकान्त्याऽपि भेदमिद्विरीत्मर्गकी । अणु-वमहत्वादीनामेकस्मिन्नेव ब्रह्मणि प्रमागवलेनाऽवतत्वात्तत्र विरुद्वगुणवस्यमवयवलादिति समाधीयते । न चेह तथा बाधकमस्ति । तस्माज्जीवब्रह्मणोविरुद्धगुणवत्वेन साक्षादन्यत्वव्यपदेशेन च भेदसिद्रिस्स्यादेवेत्याशङ्कामपाकरोति- प्राबल्यं भवतोऽप्यभेदवचमां भेदश्रुतिभ्यो मतं नो चेदन्नमयादयो वद कथं भिन्ना भवेयुन ते । भेदे सत्यपि युज्यते भगवतशत्तयैव निदोपता शक्तः किं न स एक एव बहुधा भिन्नो हरिः क्रीडितुम्॥३०॥ "एकमेवाद्वितीय" "नेह नानाऽस्ति किंचने" त्याद्यभेदश्रुतीना भेदश्रुतिभ्यः प्राबल्य तवाऽपि मम्मतमेव । अन्यथा “अन्योऽन्तर आत्मे"ति भेदश्रुत्यनुसारेणाऽनम- यादीना भेदो दुर्वार । न चाऽभेदश्रुतीना ब्रह्मभेदश्रुतिभ्य एव प्रावल्य न जीवब्रह्मभेद- श्रुतिभ्य इत्यत्र विशेषहेतुरस्ति । एकमेवाऽद्वितीयमित्यादिशब्दस्वारस्यस्याऽस्मदुक्त- पविधतात्पर्यलिङ्गवत्तस्य लाघवस्य वा प्रावल्यहेतोभयत्राऽप्यविशेषात् । स्यादेतत्-नाऽभेदश्रुतिप्रापल्याट्रह्मभेदश्रुतीना मुख्यार्थ परित्यजामः किन्तु सक्लवेदमहातात्पर्यविरोधात् । तथा हि-"सर्वेषामपि वेदान्नाना मोक्ष एव प्रधान प्रयोजनम् । “तेग दु खप्रहाणाय श्रुतिरेपा प्रवर्तत" इति वचनात् । मोक्षस्य च तत्प्रयोजनल न साक्षात् तत्साध्यतया । तस्याऽनेकश्रुतिस्मृतिपुराणैर्भगवत्प्रसा- देनेव साक्षारसाध्यसावधारणात् । किन्तु यद्ज्ञानेन मोक्षहेतुभंगवत्प्रमादसंपद्यते तत्प्रतिपादनद्वारेति वाच्यम् । तत्प्रसादश्च तदीयनिषिगुणोकपज्ञानाद्भवतीति लोकतो “योमामेवमि"त्यादि भगवद्ववनैश्चाऽधारितम् । अतः सर्वेषामपि वेदाना भगवतो निदपाशेषगुणपूर्णत्व एव महातापर्यम् । तद्विरुध्यते ब्रह्मभेदश्रुतीना स्वार्थपरत्वे भिन्नाना गुगतारतम्यानुप्राद्यानुप्राहकभावादिदर्शनेन ब्रह्मरूपेष्वपि तत्प्रसत्तया निर्दोष- (३)गुणवत्वामिद्धे । जीवब्रह्मभेदश्रुतीना स्वार्थपरत्वे तु तन विरुध्यते । प्रत्युत तासा- 1. इद वाक्य ग. पुस्तके नास्ति । २. ब्रह्मणश्चेति प. पु.। ३. अशेषगुणवत्व सिद्धेः ग० पु.।

·व्याख्यया सहितम् । मतत्परत एव विरुध्यते, जीवनगाभेदे जीवदोपेण ब्रह्मणोऽपि सदोषत्वापत्तेः। तस्मादहा- भेदश्रुतीनामेव स्वायपरित्यागो न जोवब्रह्ममेदश्रुतीनामिति विशेषो युक्त इति चेत्-~ मैवम् ; अन्नमयादीनां विश्सजसादीनां च ब्रह्मरूपाणां भेदश्रुत्यनुसारेण विरुद्ध- गुणवत्वानुसारेण च भेदे सत्यपि भगवदैवर्यबलादेव निदोपाशेषगुणपूर्णवोपपत्तेः। न हि भगवानशेषमपि स्वेच्छया कर्तुमकतुमन्यया कर्तुमपि शक्त इति वदतस्तव लीलया भिन्नो भवन्नप्यहं निदीपाशेषगुणपूर्णः स्यामिति स्वसङ्कपेन भेदमास्थाय फ्रीडितुं न शक्त इति वक्तुं शश्यम् । न च वाच्यं तथा सङ्कल्पमेव भगवान करोतीति। भेदश्रुत्या विरुद्रधर्माकान्या चानमयादीनां विश्वतेजसादोनाञ्च स्वतः प्रातस्य भेदस्याऽपवादकाभावेन तस्याऽअश्यमहीकर्तव्यत्वेन तथा संकल्प कोतीत्येव वक्त- व्यत्वात् । तस्मात्यन्तगभावाद्भेदनिषेधश्रुतीनां प्रबलस्वेन भेदारवादकत्वमास्थायैव तथा सङ्कल्वं न करोतीति निवणीयम् । प्राबल्यं च भवनीवब्रह्मभेदश्रुतिभ्योनप भवेत् । विशेषहेत्वभावात् । न च ब्रह्मनित्त्वश्रुत्यनुरोपविरोधौ विशेषहेतू । दुःखा- दिदोषाप्रयत्वं सदोषत्वं इत्यभ्युपगमे लन्मतेऽपि दुःखादोनामन्तःकरणधर्मत्वेन जीवस्याऽपि निषित्वात् । दुःखादिस्वामित्वं सदित्यभ्युपगमेऽपि त्वन्मते ब्रह्मण एव वा ब्रह्मणोऽपि वा दुःखादिस्वामित्वेन सदोषत्वानिवारणात् । दुःखादिमत्वाध्यासशालिरवं तदिति चेन्न । तस्याऽप्यशेपविशेषदर्शिनि ब्रह्मण्यसंभवामणो विशेषदर्शनेनैव तदभिन्नस्याऽपि विशेपदर्शनवत्वेऽपि ब्रह्मतधर्माणां जीवं प्रति तदीयानन्दव- दाइ र स्य तवाऽपि संमतत्वेन ब्रह्मणो विशेषदर्शनस्य जीव प्रत्यसत्कल्पस्यात् । ब्रा प्रति स्वाभिन्नजीवगतदुःखाद्यभ्यासस्याऽनावृतत्वेऽपि देवदत्तमुखाभिन्नप्रति- मुखगतश्यामत्ववक्रत्वादविशेषदर्शिनं देवदत्तं प्रतीय ब्रह्म प्रति हेयत्वाभावात् । मन्मते विम्वप्रतिविम्बी मिन्नी, प्रतिविम्बगतवक्रत्वादयोऽपि सत्या इति चेन। येषां तावमिनी ते २ वक्रत्वादयोऽभ्यस्ता इति मतं तेपामपि स्वप्रतिबिम्बगतवक्रत्वा- दिदर्शनेन पिपादायभावात् , प्रत्युत- प्रतिविम्वगताः पश्यन् ऋजुवक्रादिविक्रियाः । पुमान् मोडेद्यया ब्रह्म तथा जीवस्य विक्रियाः । इति कल्पतरुक्तरीत्या हपदर्शनात् । एतेन जोगवासपात्याल्पशक्तिकत्व पारतव्यादिकं दोष इत्यपि निरस्तम् । जीवस्य ब्रह्माभेदसिद्धी तस्य सर्वस्याऽप्यध्यस्त- खोपपतेः । तस्मान्न भेदश्रुत्यवलम्बनेन भेदकश्रुत्यवलम्पनेन वा जीवब्रह्ममेदसिद्धि- प्रत्याशा कर्तव्येति भावः॥३०॥ यदत्राऽधुनिकोक्तं कर्ममीमांसायां व्युत्पादिवः शब्दान्तरादिभेदप्रमाणःजीवब्रह्मलो- मदस्सिध्यति । अस्ति "खेप एवं जीवं प्रबोधयति एतस्माचीव उत्तिष्ठती"तिवि- ।

·५० मध्वतन्त्रमुसमर्दनम् दार्थधातुनिष्पन्नाख्यातरूपं शब्दान्तरम्, “नित्यः परो नित्यो जीवः" इत्यप्रत्यभि- शायमानपुनश्श्रुतिरूपोऽभ्यासः, "द्वा सुपर्णे"त्यादि संख्या, "अनशनमित्यादिको" गुणः, "यतो पाचो निवर्तन्त" इति प्रफरणान्तरम्, जीवेशाविति नामधेयभेद- श्चेति, तदिदंप्रत्यक्षादिपु भेदप्रमाणेषु पाहतेषु शब्दान्तरायुपन्यसन प्रतिमहल-धं हस्ति- नमविक्रीय स्वगृहे स्थापयितुकामस्य मुग्धप्रोत्रियस्य हस्तिपरेन तद्बामे पृष्टे स्वगृहे सम्पादितान् सर्वान् दर्भमुटीन क्रमेण तदने निहितवतः तेषु कवलमात्रस्याऽप्यपर्याप्तेषु क्षणेन निगाणवन्ततः स्वकरस्थितदर्भपवित्रनिधानमनुकरोतीति सोपहासं दूपयति- शब्दान्तरादिकथनं त्विहभेदसिध्यै हासास्पदं सदसि दर्भपवित्ररीत्या । पूर्वत्र तन्त्र इव काल्पनिकेऽपि भेदे तेपां घटेत किमिहाऽपि न चारितार्थ्यम् ॥३१॥ कर्ममीमांसकैरिद (१) शब्दान्तरादिकं मुख्यभेदे प्रमागतया नोपन्यस्तम् । न हि तैः शब्दान्तरादिकं प्रदश्योपपाद्यमानः तदभाव प्रदश्योपपाद्यमानश्च कर्मभेदः शास्त्रभेदो वा अन्योन्याभावादिरूपो मुख्यभेदः । (२) सप्तदश प्राजापत्यापशूनालभत" इत्यत्र (३) "दधि मधु घृतमापो धानाः करम्भास्तण्डुलास्तत्समुष्ट प्राजापत्यमि" त्यत्र "एन्द्रं दध्यमावास्याया, ऐन्द्र पयोऽमावास्यायामि" त्यत्र च (४) प्राजापत्य- पशूना प्राजापत्यदध्यादीना ऐन्द्रदधिपयसोश्च (५) प्रदानयोगपद्येन प्रजापत्यायुद्देशेन तत्तद्रव्यविषयसक्त्परूपाणा यागानामेवैकत्वेऽपि सप्तदश दध्यादियागाः द्वौ दधिपयोयागाविति भेदोपपादनात् । “सोमेन यजेते" त्यत्र प्राजापत्ययागा: सप्त १. शब्दान्तराभ्याससख्यासज्ञागुणप्रकरणान्तररूपाणि कर्मभेदे पट् प्रमाणानि मीमांसकैः द्वितीयाध्याये निरूपितानि । अत्र द्वितीयाध्यायद्वितीयपादे प्रथमाधिकरणे शब्दान्तर, द्वितीयाधिकरणेऽभ्यासः, सप्तमाधिकरणे संख्या, अष्टमे सज्ञा, नवमे गुणः, तृतीयपादीय कादशाधिकरणे प्रकरणान्तर च निरूपितानि । तत्राऽपर्यायधातुभेदः शब्दान्तरम्, अनन्यपरविधिपुनःश्रवणमभ्यास , पृथक्त्वनिवेशनी एकत्वाधिका सख्या, तादृशी च संज्ञा, पूर्व कर्मण्यसभवन्निवेशो गुणः, अनुपादेयगुणविशिष्टानुपस्थितिः प्रकरणान्तरं व कर्मभेदकानि प्रमाणानि । २. एतच्च सख्याधिकरण उदाहृतम् । ३. दधि मधु घृत पयो धानाः उदकं तण्डुलारतत्समृष्ट प्राजापत्यं" इति करम्भपदरहित, तत्स्थाने पय पदविशिष्टं च मीमांसकमन्येषूपलभ्यते । ४. प्रजापतिदेवताकाः पशुद्रव्यकाः सप्तदश यागाः कर्तव्या इति तदर्थः । ५. देवताया एकत्वेऽनेकेपामपि हविषा सकृदेव तद्देवतोद्देशेन त्यागः ·। व्याख्यया सहितम् । इन्द्रवायायुद्देशेन तत्तत्पात्रस्थितसोमरमसकल्परूपाणा त्यागाना (१) भिन्नत्वेऽपि अग्निहोत्रजुहुयादिश्यत्राऽऽहवनीयादिषु हवि प्रक्षेपरूपाणा होमाना भिन्नत्वेऽपि भेदनिरासात् । सप्तदश प्राजापत्यानिति वास्यरूपस्य शास्त्रस्यैकत्वेऽपि भेदोपपादनात् । "श्रीहिभियंतेत" "नीहीनवहन्ति" इत्यादिवाक्यरूपाणा शाखाणा भिन्नत्वेऽपि भेद- निरासाध । यद्यपि कर्माऽपि गोत्लादिवदेकमेव नित्यमेकमने कानुगतं, न त्वाप्रयभेदेन भेदोऽस्ति । अय चलत्ययमपि चलतोत्यादिप्रत्यभिज्ञया तदैक्यसिद्रे । सद्भेदबुद्धेराश्र- यभेदादुपपत्ते । सन्ततानुपलब्धेश्च शब्दवद्वयञ्जकाभावेनोपपत्ते । एवमन्यन कमैं- क्येऽपि यत्र शब्दान्तरादिद्वतीयकप्रमाणमस्ति तत्र कर्मभेदोऽजीक्रियते । अवश्शब्दा- न्तरादिप्रमाणपटकावधि कर्मभेद । तत परन्तु तदभेद इति कौमारिलाना कांच 'त्पमे "सोमेन यजेठ" "अग्निहोत्र जुहुयादि"त्यत्र शब्दान्तराद्यभावान यागहोमभेद । किन्त्वेकस्यैव यागस्य होमस्य च देवताभेदेनाऽधिकरणभेदेन(२)वाऽभ्यासमात्रमिति मुस्यो भेद उपपादयितुं शक्यते तथाऽपि "सप्तदश प्राजापत्या" नित्यादिषु तस्मिन्नपि पक्षे मुख्यभेद उपपादयितु न शक्यत एव । अत एवाऽस्वारस्यात्सर्वलोकसिद्धभेदप्रत्यक्षतोऽपि बलवती प्रत्यभिज्ञा शब्दा. न्तरादित कथ बलवती न स्यादित्यस्वारस्याच सर्वत्र कमैक्यपक्षे शब्दान्तरादि. स्थलेऽप्यमुख्यभेद एव फौमारिलैराश्रित । (३) "शब्दान्तरे कर्मभेद ' इत्यादिसूत्रस्वारस्य स्वप्रीन्या समयितुं पर शब्दान्तरादिस्थले मुख्य कर्मभेद इति कश्चित्पक्ष उपन्यस्त । तस्मादनुष्ठानविशेषोपयोग्यपूर्वभेदाधुपाधिक काल्प इति मीमासकमर्यादा। १ भय भाव --"सोमेन यजेते" त्यनेन सोमलता- द्रव्यको यागो विधीयते । तस्या पुरोडाशादिवन्न साक्षाद्यागसाधनस्वम्, किन्तु "सोममभिपुणोति ' "सोम पावयति""अण्व्या धारया गृह्णाति" इत्यादिविधिवलादभिषु तस्य सपरिपूतस्य पात्रविशेषेषु गृहीतस्य तत्वम् । तत्र प्रहचमसादीनि बटूनि पात्राणि सन्ति । तेषु च इन्द्रवारवादिभ्यस्तत्तद्देवताभ्य पृथक् पृथक् गृह्यते । ततश्च यथासमय तस्यै तस्य देवतायै तत्तत्पात्रस्थितो रस पृथक् पृषक् प्रदीयते । एव सवनत्रयेऽपि क्रियते । एव च त्रिवपि सवनेषु तत्तद्देवतोद्देशेन क्रियमाणास्त्यागा यद्यपि बहवस्तथाऽपि "सोमेन यतेते' ति विधिवाक्यगतेकवचनबलात्सर्वेऽपि त्यागा मिलित्या एक एव याग इत्यभ्युपगम्यते । एव"मग्निहोत्र जुहोती" त्यत्रापि"द्वे आहवनीये जुहोति" 'चतस्त्रो गार्हपत्ये "चतस्रोऽन्वाहायपचने" "विराटसप नमग्निहोत्र जुहोति" इति वचनेन दश आहुतयो यद्यपि नियन्तेऽग्निहोत्रे तथाऽपि "अग्निहोत्र जुहोती' त्युत्पत्तिवाक्य गतेकवचनबलेनेकमेवाऽग्निहोत्रम् । तस्यैकस्य च साय प्रातराकृति इति । २ चेति ग पु । ३.जै सू २.२ १ अधि ।।

·मध्वतन्त्रमुरमर्दनम् निको भेद इति शब्दान्तराशवसेय इत्येव सर्वेपामपि कर्ममीमांसकानां मतम् । उक्त हि तन्त्ररत्ने-(१) "क्रियाणामाश्रितत्वाव्यान्तर विभागस्यादि" त्यधिकरणे । अथाऽपि नाम सर्वलोक्यवर्तिन्येकर कर्मव्यक्तिरनुष्ठानमात्रन्तु भिद्यते यावदेवापूर्वानुबन्धनमेकेन शाण विषयीकृतं तावदेक कर्म, तदन्यत्तु भिद्यत इति भेदाभेदष्य हारसिद्धिरिति । उक्तं च (२) वरदराजीये-दान्दान्तरा- धिकरणे-"भिन्नापूर्वानुवन्धप्रतिपादनयोग्यताज्ञानं यत्तदेव शास्त्रभेदज्ञानमित्युच्यत" इति । तत्रैव (३) संख्याधिकरणेऽप्युक्तम्-"न च सप्तदश प्राजापत्यानिति पापयस्यैकत्वान्न शास्त्रभेदः । न वाक्यभेदः शासभेदे तन्त्रम् । निरपेक्षभिन्ना- लौकिकार्थत्वमेव तत् । तच्चेहाऽप्यस्ती"ति । एवं च यया पूर्वतन्ने शब्दान्तरादेवंस्तुतो भेदरहितेऽपि काल्पनिकभेदविषयतयैव चारितार्थ्य एवमिहाऽपि तस्य जीवब्रह्मणोस्तिविकभेदाभावेऽपि काल्पनिकभेदविषयतया चारितार्थ्यसंभवान्न तत् तयोर्मुख्यभेदासिद्विरिति (४) भावः ॥ ३१ ॥ एवं पूर्वमीमासकमर्यादया शब्दान्तरादीना काल्पनिकभेदविषयतयाऽपि चारितार्थ्य संभवत्वतीत्युक्तम् । परमर्यादया तु तेस्तथाभूतोऽपि भेदो न सिध्यतीत्याह । निर्मर्यादप्रवृत्ते तव तु हतमते सोऽपि भेदो न सिध्ये- यस्त्वं नानाधिकारश्रुतपरगुणसाङ्कर्यमिच्छस्त्युपास्ती । अंशानां खल्वभेदेऽप्यपि च भगवता सन्ति शब्दान्तराद्याः तत्स्यान्मत्स्यादिरीत्या सकलजनिमतां वासुदेवांशभावः ॥३२॥ (५)दहाविद्या, (गाण्डिल्यविद्या. (७)वैश्वानरविद्या, (८)पोडशकलविद्यो- पकौशलविद्या(९) पर्यविद्येत्यादिसज्ञाभेदेन प्रसिद्धाः परब्रह्मविद्या यथायथं शान्दान्तरादिभिः प्रमाणः परस्पर भिन्नाः । भिन्नत्वादव तत्तद्विद्याम्नावा उपास्यगुणा (१०)वाजपेयाश्वमेधादिकर्मणामङ्गकलापवद्यथाप्रकरणं व्यवस्थिता इति न तासु परस्प- - जै. सू. ६. ३. ११. अधि. ११। २. प्रभाकरमतानुयायिनः भवनाथकृतस्य नयविवेकाख्यप्रन्यस्य व्याख्या नयविवेकदीपिका वरदराजकृता । सात्र निर्दिश्यते । ३. पू. मी. २. २. अधि, ७.। ४. अर्थ इति ख. घ. पु.। ५. छान्दोग्ये अष्टमाघ्याये प्रथमसण्डे निरूपिता । ६. छा, अ. ३ खं. १४ । ७.छा. भ.५ खं. ११, निरूपिता। छा. अ.६ खं.७ निरूपिता। ९. छा. आ.४ खं. १० निरूपिता। १०. वाजपेयप्रकरणे पठिवानामझाना वाजपेयमात्राङ्गत्वम् । म 'तेषा' मश्वमेधे उपसहारः । एवमश्वमेघेऽपीति ।

·व्याख्यया सहितम् । रगुणोपसंहारः । किन्देकैकस्यां विद्याया नानाशासाम्नावगुणोपसंहारमानम् । सर्वासामपि सातामुपास्यगुगतारतम्येन उपासनाकालतारतम्येन सहकारियज्ञादि- कर्मतारतम्येन च फलभोगतारतम्यवती देवयानमार्गमाप्या सगुणब्रह्मलोकावाप्तिरपर- मुक्तिरूपा फलमित्यस्माक मतम् । खया त्वत्रैवमङ्गीकृतम्-"सर्वविद्यानाताना कर्मकाण्डातायसोरादिसूतानाताना च सर्वेषा गुणाना उपासनायामुपसंहारः कार्यः इति न विद्याभेदेन गुणाना प्रतिप्रकरणं व्यवस्था, किन्तु मानुपाद्या हिाण्यगर्मान्ता मुक्त्यधिकारिंगः फलतारतम्पेन मुक्तिभाज इत्यधिकारिभेदेनैव । तत्र हिरण्यगर्भः सर्वोत्कटमुतयहतया कर्मब्रह्मकाण्डाग्नाता- संकुचितसकलगुणोपसंहारयोग्यः । भन्ये तु स्वस्वभाविमुत्यनुसारिणुगोपसंहारयोग्याः । यथप्यस्मदादिभिमुक्तयधिकारिभिरुपासनारम्भसमये स्वत्वभाविमुक्तिन्वरूप प्रतिपुरुष. मनादियोग्यतानुसारेण व्यवस्थिततारतम्यम जानादिः स्वस्वोसनायोग्या गुणा निश्चेनुं न शक्यन्ते । अयोग्यगुणोपसंहारप्रयत्नश्चाऽनर्थफल: । "अचेतनासत्यायोग्यान्य- नुपास्यान्यफलत्वविपर्ययाभ्यामिति संकर्षणसूत्रात् । "अधिकाराधिको यत्नः प्रायशो नोपपद्यने । कचिदधिके यत्ने दोषः कश्चित्समापतेत ।। इति वचनाच । तथाऽपि स्वस्तगुरोग्न्यस्माद्वा कुतश्चित्सर्वज्ञात् भाविस्वमुक्तिफल. स्वरूपं ज्ञात्वा तदनुसारेण स्सस्सयोग्यगुणानपि तत एवाऽवगम्य तेपामुपसंहारः कार्यः । न च बदल्पगुणप्रतिपादकविद्याविशेषपरिप्रहेग मुक्त्यधिकारिणा फलोत्कीपकर्ष नियां- हात्प्रकरणायुलहनन गुणोपसहारो न कार्य इति वाच्यम् । सकलगुणोपानयोग्यस्य हिरण्यगर्भस्य सकलगुणपरिग्रहायाऽन्येषामपि स्वस्वमुक्त्यनुरूपगुणविशेपपरिप्रहाय च मानाप्रकरणविप्रकोणगुणोपसहारावश्यभावात् । कचिदपि विद्याया सर्वगुणाम्नानादर्शनात् उत्तन्मुक्त्यनुरूपगुणविशेषामाननियमाभावाच्चेति । तदेतत्सर्व (१) उपसहारोऽधी. भेदाद्विधिदोषवत्समाने च" (२)"प्राप्तेश्च समञ्जसम्"(३) "इतरे त्वर्थसामान्यात" (४) पुरुषविद्यायामपि चेतरेपामनामानादि"वि सूत्राणि लिखित्वा रचितेषु त्वदीया- धिकरणेषु स्पष्ठम् । एवमीकृतवता त्वया शब्दान्तरादीना भेदकत्वमेव त्यतं भवति । तेषा भेद- कले तरायातको विद्याभेदस्याऽनिवार्यत्वाद्विद्याभेदे सति तत्तद्विद्याज्यवस्थितगुणोप- संहारायोगात् । न ह्येकाग्निमुपासीनस्याऽऽयुरादिकमपेक्षितमिति “भायुराशास्ते । सुप्र. १. वे. सू. ३. ३ ६. अधि. २ ३. वे सू ३. १. १४. अधि... । २. वे. सू. ३. ३. १०. अधि. ३.। ४. वे, सू. ३. ३. २५. अधि. १५ ।

·५४ मध्वतन्त्रमुसमर्दनम् जास्तमाशास्ते" इत्यादिसूक्तताकमन्त्राप्तिायुरादिफलक दर्शपूर्णमासाहप्रस्तरमहरणे पुरुषापेक्षामागोपासनादिकमसूपसहायें भवेत् ।(१) अपि च शब्दान्तरादयः कर्मणि भेदका भवन्तु मा या भूवन् । ब्रह्मगि तु भेदका न भवन्त्येव । तथाहि-"एप डा जीव प्रपोधयति" "एतस्माउजीव उत्तिष्ठती" ति विरुद्धार्थधातुनिष्पन्नमाख्यातरूपस्य शरदान्तरस्य भेदकन्वम् । उद्बोधक पावच्छिन्न. स्योद्धोध्यत्वावच्छेदी विरुद्ध इत्यन्ततो विरोधमूलमेव वाच्यम् । न तु तयुक्ताम्। ब्रह्मणि लया विरुद्धर्मसमावेशस्य बहुधाजीकृततात् । "निष्यः परो नित्यो जीव" इति नित्यत्वाभ्यासस्य परजी तयोरेकचे परनि यत्वश्रु येव जीवस्याऽपि नित्यत्व मिः तत्पुन श्रुतिरनर्षिका स्यादिति पुनःश्रुन्यानवयं मूल वाच्यम्। तदपि न युक्तम् । कार्यकारणाभेदवादिना शक्तिव्यत्यभेदक्षादिना च त्वया नित्यत्वानित्यवादीना साइयस्याऽहीकृततया तथैव परनित्यत्वेऽपि जीवानित्यवं स्यादिति शहावारणेन तत्सार्थकस्वात् । संख्याया गुणस्य च भेदकत्वं “यस्मिन् पञ्च पञ्च जना" "अणोरणी- यान् महतो महीयानि" त्यादी वयैव प्रतिपिदम् । प्रकरणभेदो न भेदक इति स्पष्टमेव । भारतादिषु रामकृष्णादिचरितप्रतिपादकप्रकरणभेदेऽप्यभेदानपायात् । सृष्टिसहारादिप्रतिपादकप्रकरणभेदेषि वया सृष्टिसंहारादिक्रियाणा अभेदस्यागी- कृतत्वाच्च । एतेन जीवेशाविति नामधेयस्यानि भेदकत्वं प्रत्याख्यातम् । तस्मात्परस्परविरुद्ध- धर्मादिमतामवतारादीनामिव जीवानामप्यभेदश्रुत्यनुसरणाय सदत्यन्ताभिन्नवासुदेवा- शत्वं त्वया निवारयितु न शक्यत इति भावः ॥ ३२ ॥ नन्वस्त्वेवं जोवब्रह्मगोरभेदः, तथाऽपि निर्दोषाशेषगुणपूर्णस्य ब्रह्मणो जीवं प्रत्यभेदेऽप्यावृतत्वोपपादनाद्विचार्यत्व सभवतीति मन्मते शास्त्रमारम्भगीयमिति परसिद्धान्तस्य न किञ्चिदूषणमिति मन्दाशङ्का निराकुर्वन् सिद्धान्तदूषण. मुपसहरति- . १. अयं भावः-दर्शपूर्णमासप्रकरणे प्रस्तरप्रहरणागत्वेन "इदं द्यावापृथिवी भद्रमभृदि" त्यादिना श्रुतो मन्त्रसूक्तवाकः । तन्मध्ये "अय यजमान आयुराशास्ते । सुप्रजास्त्वमाशास्ने" इत्यादिना यजमानस्याऽऽयुरादीना फलानामाशासनमुक्तम् । तच्च दर्शपूर्णमासाहत्वात्तद्विकृतिपु त्रेताग्निसाध्यास्वेवाऽतिदेशेन गन्तु शक्नोति; न तु गृह्योक्तकर्मस्वकाग्निसाध्येषु अपेक्षामात्रेण गन्तु प्रभवन्ति । न ह्यपेक्षामात्रेणेतरकारणा- } भावे उपसहारो युज्यते इति । प्रस्तगे हविरासादनाधारभृतो दर्भमुष्टिविशेषः ।

·व्याख्यया सहितम् । इत्थं जीवब्रह्मभेदे निरस्ते शास्त्रारम्भस्थापनार्थ त्वदिष्टे । जीवाभेदेऽप्यावृतत्वाद्विचार्य प्रोत्यसदीतिरेवाऽऽश्रयस्ते ॥ ३३॥ इति श्रीमदप्पयदीक्षितेन्द्र कृतिपु मध्वतन्त्रमुखमर्दन प्रथमाधिकरणदृपणम् ।। न वयं सर्वथैव ब्रह्ममीमांसाशास्त्रारम्भमाक्षेप्नु प्रवृत्ताः । अस्माभिस्तदारम्भस्य स्थापनीयत्वात् । किन्तु जीवब्रह्मभेदमाश्रित्य ब्रह्मणो विषयत्वोपपादनेन तदारम्भमाक्षे. प्तुम् । तदाक्षेपश्च सुस्थिर एव । त्वद्रोत्यैव जीवब्रह्मभेदस्य निराकृतत्वात् । अतस्तं पक्षं विहाय जीवाभेदेऽप्यावृतत्वात् ब्रह्म विचार्यमिति पक्ष श्राश्रीयते चेत्, साऽस्मद्री. तिरेव, न दूपणीया । न च सगुणस्यैव ब्रह्मणः परपक्षे जीवाभेदोपपादनाद्रीतिभेदोऽ. स्तीति शङ्कनीयम् । परमले गुणगुणिनोः भेदामावाद्भेदप्रतिनिधेस्तदभिमतस्य विशेषस्य वाऽऽवश्यकब्रह्मशत्येवोपपन्नतया निराकृतत्वात् । अस्मन्मतेऽप्यविद्याशक्तिवशागुण- गुणिभावप्रतीतरिष्यमाणत्वात् । यदाहुः (१)पद्मपादाचार्याः "आनन्दो विषयानुभवो नित्यत्वं चेति सन्ति धर्माः पृथक्त्वेऽपि चैतन्यापृथगिवाऽवभासन्ते इति । इयांस्तु विशेषः - जीवे प्रत्यक्षतोत्रभासन्ते; ब्रह्मणि तु "आनन्द ब्रह्मणो विद्वानि" ति श्रुति- बलादवभासन्त" इति । तस्मात्सिदमेतज्जीवब्रह्मभेदावलम्बनेन शास्त्रारम्भसमर्थनम- युक्तमिति ॥ ३३ ॥ अपदीक्षितसुधीविनिर्मिते मध्वदर्शनमुखावमर्दने । आदिमाधिकरणस्य दूपर्ण भूपर्ण भवतु धीमताभिदम् ॥ इति श्रीमद्भारद्वाजकुल जलधिकौस्तुभश्रीमदद्वैतविद्याचार्यश्रीविश्वजिशाजिश्रीरग- राजाध्वरीन्द्रसूनोः चतुरधिकशतप्रबन्धनिर्माणचणस्य श्रीमदप्पयदी. क्षितेन्द्रस्य कृतिषु मघतन्त्रमुखमर्दनव्याख्याने मध्वमत- विध्वंसने जिज्ञासाधिकरणदूपणाख्यं प्रथमं प्रकरणम् ।। जन्मादिसूत्रे परकीयमिदमधिकरणम्-यदुक्तं "तद्विजिज्ञासस्व । तनेति" इति विचारविधिवाक्ये ब्रह्मपदेन जीवविलक्षणस्य ब्रह्मणो विचार्यस्य समर्पणात्मविषयमिदं शासमिति, वन्न घटते । तत्र ब्रह्मपदस्य जीवपरत्वात् । तथा हि-ब्रह्मशब्दस्वा- १. पंचपादिकायां चतुर्थपत्रीयचतुर्यपंक्ती।

·मवतन्त्रमुसमर्दनम् वज्जीवस्याऽपि वाचकः । “वृह पृहि पृना" विति धातोरिख वृहजातिजीवकमलासन- सदगशिष्विति धातोरपि मनिन्प्रत्यये सति ब्रह्मशब्दस्य निष्पत्तेः । तस्य च जीववाच. कत्वं रूस्यैव जीवे गुणपूत्यादियोगासभवात् । परब्रह्मवाचकत्वं तु योगेन । ततश्च रूढेयागतो बलवत्लादिह ब्रह्मशब्दस्य जीवपरत्वमेव युक्तमिति पूर्वपक्षे गद्धान्तः--सत्यं रूढिवलीयसी । इह त्वस्या वाधक जागर्ति “यतो पा इमानि भृतानि जायन्ते" इत्यादी श्रुत ब्रह्मरान्दनिर्देश्यस्य जगजन्मादिकारणत्वं चोधयति । तन्द्रि विष्वेकनिष्ठं तालक्षण. मिति श्रुतिस्मृतिपुराणादिभ्योऽवगतम् । अतस्तदनुमारेण योगतः परिपूर्णगुणविष्णुपर एवाध्य ब्रह्मशब्द इति तत्र पूर्वपक्षोक्ता जीवे रुडिरसिद्धा ! शारीरहकत्वादिषलप्तयो- गेनैव तत्र वृत्युपपत्तः धात्वन्तरस्य चाऽप्रामाणिकत्वादिति दूपणं स्पष्टमेवेति मत्वा सिद्धान्तं दूपयति- तद्वोत्यस्य रूट्या तनुधरपरतामुज्झतोऽनूत्तययोगात किं त्वन्नाद्येपु युक्ता भवति तव मते स्याद्यतो वेत्यनूक्तिः। ब्रह्मैक्यातेषु युक्ता यदि किमिति तदा जीववर्गे न युक्ता जीवाभेदेऽप्यभिन्नानपि हि कथयसि ब्रह्मणा तद्गुणेद्धान्॥३४॥ यदि जगत्कर्त तानुवादस्य जीवे पर्यवसानायोगाद्विचारविधिवाक्यगतस्य ब्रह्मशब्दस्य रूट्यर्थोऽपि जीवः परित्यज्यते तदा येष्वनप्राणमनोविज्ञानानन्देषु तस्य ब्रह्मशब्दस्य वृत्ति. स्तवाऽभिमतातेष्वपिवृत्तिः तस्य परित्यक्तव्यास्यात्। जगत्कारणत्वानुवादपर्यवसानासंभ- वस्य तेष्वपि तुल्यत्वात् । तथाहि-वरुणेन ब्रह्मविद्यार्थमुपसन्नं भृगु प्रति जगजन्मा. दिकारण तद्ब्रह्म तद्विजिज्ञासस्वेत्युपदिष्टे सोऽपि तपसैवाऽन्नं जगत्कारण ब्रह्मेत्यवगत्य पुनः पुनरुपसत्या क्रमेण प्राण मनो विज्ञानमानन्दं तथाऽवगतवानिति भृगुवल्ल्या श्रूयते । तत्र "आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् । भानन्दाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते " इत्याद्यानन्दवाक्यमेकमेव प्रथम सामान्यतो लक्षणामुखेनोपदिष्टस्य ब्रह्मणो निर्णयवाक्यमानन्द एव जगज्जन्मादिमूलकारण ब्रह्म; अन्नादयस्तु चत्वारोऽपि कोशाः "अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात् । अन्नाद्ध्येव खलिमानि भूतानि जायन्ते" इत्यादि स्थूलारवतीन्यायेन प्रवृत्तानि इत्यस्माक मतम् । तव तु अन्नादिवाक्यानि पञ्चार तन्निर्णयवाक्यानि अन्नादिषु पञ्चस्वपि ब्रह्मशब्दस्य जगत्कारणत्वलक्षणयोजनस्य च दर्शनात् । पुनःपुनरुपसत्तिस्तु अन्नमयादिकोशान्तरगताना पञ्चाना ब्रह्मरूपाणा मध्ये पूर्वपूर्वरूपापरोक्षीकरणानन्तरमुत्तरोत्तररूपापरोक्षीकरणार्यतयाऽनुज्ञाप्राप्तये प्रतिपर्याय "तद्विज्ञाय पुनरेव वरुण पितरमुपससार" इति "तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्वे"ति च भवणादिति मतम् । एवं च तव मते "एतन्नानावताराणा निधान बीजमव्यय"मित्यादि ·व्याख्यया सहितम्। पुराणप्रसिद्धन मूलरूपेणैव ब्रह्मणश्चतुर्मुसादिसकलभृतजातजन्मादिकर्तृत्वम्, न तु प्रतिशरोरं तत्तकोशमानाधिष्ठाततयाऽभिव्यक्तरन्नादिरूपैरिति तेवप्यनुवादाधुक्ति- स्तुल्यैव । यद्यपि तव मते सर्वाणि भगवद्रूपाणि सविशेषभिन्नानि तथाऽपि तत्तत्कृ- त्यानि व्यवस्थितान्येव । न हि रावणवधादिकं कंसशिशुपालवधादिकृष्णचरित्र- मध्ये वर्ण्यते । स्यादेतत्-तात्विकाभेददृष्टया रूपान्तराविष्कृतोऽपि महिमा रूपान्तरे वर्णयितुं युक्तः । "अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तस्सर्वे प्रवर्तत" इत्यादिकृष्णवाक्यदर्शनात् । रावण- वधादेः कृष्णस्पाविष्कृत्तचरित्रमात्रसंग्रहप्रस्तावेष्ववर्णनेऽपि सर्वरूपाभिमानिपरब्रह्मा स्वरूपतया कृष्णवर्णनप्रस्तावेषु कृष्णेऽपि वर्णनदर्शनाच्च । अतोऽन्नादिरूपेषु मूलरूपाभे- ददृष्ट्या जगत्कर्तृत्वानुवादो युक्त इति चेत्, एवं तर्हि जीवेऽपि स युक्त एव । जीव. वर्गोऽपि ज्ञानानन्दादिब्रह्मगुणशालितया ब्रह्माभिन्न इति त्वयाऽङ्गीकृतत्वात् । 'तत्व- मसीति जीवे प्रकृतजगत्कर्तभावपरामर्शितत्पदोक्तब्रह्माभेदप्रतिपादनस्य ज्ञानानन्दादि. गुणेकरूप्यप्रयुक्ताभेदविषयतया "सर्व खलिद ब्रह्मेति ब्रह्मणि सर्वप्रपञ्चाभेदप्रति. पादनस्य "सर्वभूतगुणैर्युक्त"मिति स्मृते. पृथिव्यादिगताधारत्वादिगुणा ब्रह्मणि सन्तीति तत्तद्गुणैकरूप्यप्रयुक्तपृथिव्याद्यभेदविषयतया च त्वया (१)"तद्गुणसारत्वात्त तव्यपदेशः प्राज्ञवदि"ति सूत्र व्यवस्थापितताच्चेति भावः ॥ ३४ ॥ एव यतो वेत्यादिनाऽनुवाद्यस्य ब्रह्मणि सतः तदभेददृष्ट्या जीवे वर्णन युक्ता. मित्युक्तम् । इदानीं साक्षादपि जीवे तदनुवायलं सम्भवतीत्याह- यतो चेत्याधुक्तिः कथमिव च जीवे न घटते ? यतस्तब्रह्मेति श्रुतिरपसरेदिविपयात् । जगत्स्रष्टुं सर्व प्रभवति खलु ध्यानविपयं समस्तोऽयं मानोरथिकमपि जीवस्तव मते ॥३५॥ इत्थं हि तव मतम्-स्वप्नध्यानमनोराज्येष्वनुभूयमानास्सरित्समुद्रगिरिनगर- गमतुरगादयो न यहिस्मन्तः । नाऽपि भ्रान्तिविषयाः । किन्तु स्वप्नादिद्रष्टुपुरुषान्त:- करणगतानादिकालप्रवृत्ततत्तद्विषयानुभवजन्यवासनोपादानाः तदानीमेवाऽन्तरुत्पन्नाः तत्तद्रयानमनोरथविषयाः पुरुषप्रयत्ननिर्वाः, न तु स्वप्नविषया इति। तदुक्तं न्यायसुधायां (२)"सन्ध्ये सृष्टिराह ही" त्यधिकरणे-यथा मनोरथे ध्यान च १. वे. मू० २. ३. २९. । २. ३० सू० ३. १. १. अधि. ।। .

·- मध्वतन्त्रमुखमर्दनम् [ द्वितीयाधिकरण- संस्कारयोनीनर्थान् मनसाऽनुभवत्येवं स्वप्नेऽपीति किमनुपपन्नम् ? इयांस्तु विशेषः- मनोरयादी प्रयत्नपूर्विका पदार्थष्टिः । स्वप्ने पुनरीश्वरेच्छाधीनैवेति । तयैव प्रथम सूत्रेऽपि ध्यानं मानसक्रियेति शहानिराकरणाथमुक्तम् । यदि फ्रियापरिस्पन्दः स तर्हि अतीन्द्रियाश्रितोऽतीन्द्रिय इत्यपरोक्षावभासविरोधः । रूपरहिवत्वेन तदवभासविरोधश्च । यदि च मानसी सृष्टिरिति मतम्, अनुमवमेव तत् । श्रवणदर्शनादिजनितमानसपासना- मयस्य वस्तुनो मनसाऽवलोकनं ध्यानमित्यगीकारात्। अतीन्द्रियोपादानकस्याऽपि द्रव्यस्यन्द्रियकत्वं त्र्यणुकादेरिवोपपद्यते। नीरूपाद्वायोः रूपवतस्तेजसो जन्म वेदान्तिना प्रसिद्धमेवेति । एवं ध्यानमनोरथयोरसंभावितो विपयः कोऽपि नास्तीति तद्विपयसर्व- सष्टरि जीवे साक्षादप्यनुवाद्यान्वयस्संभवतीति भावः॥ ३५ ॥ ननु “यतो वा इमानी"ति निर्देशाद्वक्तश्रोटसाधारणस्थूलप्रपञ्चसुष्मृत्वमनुवायम् । तत्तुं न जीवे सम्भवतीत्याशष्ट्ययाऽह- स्थूलप्रपञ्चो यदि चाऽनुवाद्यस्सोऽप्यस्तु ते ध्यानमनोरथोत्थः । 'सन्त्येव तत्र पतिदुर्घटानि सर्वापरोक्ष्यादिषु को विरोधः ॥३६॥ स्थूलप्रपञ्चसष्तृत्वमपि जीवस्य संभवति । तस्य चिरन्तनहिरण्यगोदिजीय. ध्यानमनोरथप्रभवत्वोपपत्तेः । न चेश्वरस्य सप्तृत्वश्रुतिविरोधः । तस्याऽपि प्रपञ्चान्तर- सृष्टत्वेन घटादिष्विव ध्यानजादिष्वपि सप्तृत्वेन च तदुपपत्तेः । न च वासना- मयत्वेन सर्वांपरोक्ष्यसर्वार्थक्रियाकारित्वादिविरोधः । अतिसूक्ष्मवासनोपादानत्वेऽपि स्वप्नध्यानमनोरथविषयाणां भूगोलकमहार्णवादीनां अतिमहत्वं तेषां च स्वल्पशरीरान्तर• वस्थानं मूहूर्तमात्रावस्थितेषु स्वप्नध्यानमनोराज्येषु अनेकशतवर्षातिवाहनमि- त्यादेरतिदुर्घटस्य दर्शनेन तद्वदेव ध्यानमनोरथप्रभवे प्रपञ्चे सर्वापरोक्ष्यादेरप्य- विरोधात् । वासिष्ठरामायणे भार्गवनन्दनमनोराज्यादिविषयप्रपञ्चेषु सर्वापरोक्ष्या- देवर्णितत्वेन मनोराज्यादिषु सृष्टिमडीकुर्वतस्तव तदनुसरणौचित्याच्चेति भावः ॥३६॥ नन्विदं जीवेऽनुवाद्यसमर्थनप्रकारद्वयमप्ययुक्तम् । आये हि प्रकारे महावाक्यार्थी गौण: । द्वितीये त्वनुवायपरावान्तरवाक्याथः। तथा हिब्रह्मपदस्यजीवपरत्वे परजीवयो- रभेदो महावाक्याथः । स च जगज्जन्मादिकारणत्वजीवत्वावच्छिन्नयोश्चेन्मुख्यो भवति । स च न संभवति । ताभ्यां रूपाभ्यां तयो दाङ्गीकारात् । यस्तु ज्ञानानन्दवत्वादिरूपेणा- ऽभेदः संभवतीत्युक्तः स तु गौणः शब्दानुपात्तधर्मावच्छिन्नत्वात् । अत एव प्रबल श्रुतिभिः भेदसिद्धेः तत्वमसिवाक्यं गौणाभेदपरमित्येव (१)"तद्गुणसारत्वादि" सूत्रे १. वे० सू० २, ३, २९.

·दूपणम्] व्याख्यया सहितम् । दर्शितम् । न चेह तथा गौणो वाक्यार्थः स्वीकार्यः । ब्रह्मपदमात्रस्य योगेन परब्रह्मपात्वे मुख्यवाक्यार्थलाभात् । एवं जगत्कारणत्वमनुवाद्यपरोधान्तावाक्यार्थः । तथाऽसंकुचित वेदप्रसिद्धं च प्राय बलवत्संकोचाभावात् । वेदप्रसिद्धसत्वे तस्यैव वेदेनाऽनुवदितं युक्त- त्वात् । न च जीयाना ध्यानमनोरथादिविषयसष्मृत्वमसंकुचितम् । जीवान्तरध्यानादिवि- पये जीपान्तरस्य सृष्टत्वाभावात् । नापि "वत्तेजोऽसृजत" इत्यादिवत् तद्वेद- प्रसिबम् । न च ब्रह्मपदमात्रस्य रूढित्यागेन मुख्यानुवाद्यग्रहणसमवेन त्यागो युक्त इत्याशक्याह- यद्येवं रोचयेथाः कथमपि न गति स्वेष्टिसंसिद्धियुध्या लव्धुं ते पृद्धिमृद्धां ध्रुवमभिलपतो मूलमेव प्रणश्येत् । अत्यन्ताभेद एवं परतनुधरयोरापतेत्तद्विरोधे राजन्योत्तयादिरीत्या वत विपरिणमेद्वाध्यमत्राऽनुवाद्यम् ॥३७॥ जीवे कयचिद्योजितमिदं प्रकारद्वयमपि ब्रह्मपदरूढित्यागेन स्वेष्टं लब्धव्यमिति लोभादि न रोचयेथास्तदा वृद्धिमृच्छतो मूलमपि नष्टमिति न्याय एवाऽऽपतेत् । उक्तप्रकारद्वयानहीकारे हि अनुवादब्रह्मपदस्वारस्यविषययोः जीवपरयोः विरुद्धधर्म- यत्तया ताभ्यामुपस्थितयोरपि यतो वेत्यादिमहावास्यप्रामाण्यादत्यन्ताभेदः प्राप्नोति । विरुद्धधर्मवत्वस्य तयोरभेदाविरोधितायाः प्रथमाधिकरणभड़े प्रपस्चितत्वात् । अवि. रोधे च मुख्यार्थत्वायोगात् । यदि तु तस्य भेदविरोधित्वमेवेत्यभिमानस्तदाs. त्यन्तमेव तत्र मुलहानिः । तदा हि विधयानुवायरूपतया जीवब्रह्मसमर्पकस्य भागद्वयस्य महावाक्यार्थभूताभेदपरिपन्यिधर्मद्वयोपस्थापकतया विरोधे मत्यविरोधाय कस्यचिद्भागस्याऽर्थबोधे कर्तव्ये विधेयभागस्य तात्पर्यवत्तया प्रबलत्वात् । न विधौ परदशब्दार्य इत्यनुवादस्य मुख्यतासिद्धये विधावमुख्यार्थपरिग्रहस्य न्याय- विद्भिनिराकृतत्वाच्च । अनुवादभागस्यैवाऽयबाधः प्राप्नुवन्जीवगतध्यानादिविषय- सष्टतागोचरवलक्षणस्य सद्बोचरूपयाधस त्वदसमततया गत्यन्तराभाषाग्रह्मण्येवाऽ- नुवाद्ये जीवाभेदपरिपन्यिजगत्कारणत्वोपमर्दामा स बाधः प्राप्नोति । दृष्ट च पूर्वतन्त्रेऽपि अनुवाद्यगतधर्मस्य विधेयविरोधेनोपमदः । तत्र हि (१)"उक्थ्याभिटो. मस्तुतशखं स्यात् सति हि संस्थान्यत्वम्" इत्यधिकरणे (२) "अप्यभिष्टोमे राजन्यस्य ,, जै, सू.अ. १० पा. ५ अधि. १२ सू. ४९ । २. अयमत्र विषयः-चतसस्सोमसस्याः अग्निष्टोमः, उक्थ्यः, पोडशी, अतिरात्रश्चेति । अग्निष्टोमसाना य. ऋतुस्समाप्यते, अर्थाशस्मिन्क्रती अन्तिम स्तोत्र ·मभ्यतन्त्रमुसमर्दनम् [द्वितीयाधिकरण- गृहीयात् प्युफ्प्य" इति राजकतंकयोरुपच्याग्निष्टोमयोधिीयमानः पोशिप्रदः स्तुतशपरहितस्स्यात् । तद्वत्ले पोहशिसंस्थतयोरप्यामिष्टोमसंस्पामगारांगेनोपय्य. स्याऽग्निष्टोमस्य च सतः पोशिप्रदाध्ययोगादिति पूर्वपक्ष कृत्वा सिद्धान्तितम्- स्तुतरामवलेन निशातपोडशिग्रहोऽन विधीयमानस्वथैर प्रामोति। न च संस्थामहो दोषः । पूर्वसंस्थोपमर्दैन संस्थान्तरविध्युपपत्तेः । (१)"उक्थ्यसंस्थो हि यः प्रातस्तथाऽग्निष्टोमस्थकः । राजन्यस्य तथा नाश्मी किन्तु पोडशिसंस्थकः॥ श्त्येव विधेः पर्यवसानादिति । एवं पोडशिप्रहविध्यर्थप्राप्तेनाऽपि स्तोमरासेश यदा तद्विरोधिनोरनुवाद्ययोवर यामिप्टोमसंस्थयोरुपमदः तदा किमु वक्तव्यं साक्षाद्वि- धीयमानेन जीवत्वेन तद्विरुद्धस्याऽनुवाद्यस्य जगत्कारणत्वस्योपमर्द इति । एवं पूर्वक्ति- प्रकारद्वयानहोकारे जीरपरयोरत्यन्ताभेदप्रसत्या त्वदभिमतभेदहानाद्विरद्धधर्मवतो. रत्यन्ताभेदो न संभवतीत्यनुराये ब्रह्मगो जगत्कारणवस्याऽपि हानात्तन्मतस्य मूल. हानिरेव स्यादिति भावः ॥ ३७॥ स्यादेतत्-विरुद्धधर्मवतोरत्यन्ताभेदो न संभवत्येव । तथाऽपि नोकथ्याग्नि- अग्निष्टोमाख्य न ततः पर स्तोत्रमरित सोऽग्निष्टोममस्थाकः मतुः भग्निष्टोम इत्युच्यते । अग्निष्टोमानन्तर त्रीण्युक्थ्यस्तोनाणि पठित्वा ऋतुस्समाप्यते स उक्थ्यः । उक्थ्यस्तोत्रानन्तर यत्र पोडशाख्येन स्तोत्रेण समाप्तिः स पोडशिसस्थाकः ऋतुष्पोडशी. त्युच्यते । तदनन्तर यत्र रात्रिसज्ञकानि त्रीणि स्तोत्राणि वर्धन्ते सोऽतिरानः । अग्निष्टोमकतावेवाऽग्निष्टोमस्तोत्रानन्तरमुक्थ्यस्तोत्रमकृत्वा पोडशिस्तोत्रं क्रियते सोऽत्यग्निष्टोमो राजन्यकर्तकः । एव च राजन्यकत के तस्मिन्नग्निष्टोमे पोडशिप्रहो यदा गृयते तदा तदङ्गत्वेन स्तोत्रशने अपि कर्तव्ये वा न वेति संशये स्तोत्रशन्योरपि करणे पोडशिसस्थाकत्वापत्याऽग्निष्टोमसस्थाकत्व भज्येत । तदा तस्याऽग्निष्टोम. शब्देन श्रुतावनुवादो न घटेत । अतश्च स्तोत्रमकृत्वा वेवल पोइशिग्रहस्यैव ग्रहणम् । एव 'अप्युक्थ्ये' इत्यत्राऽपि द्रष्टव्यमिति प्राप्ते-अग्निष्टोमोक्थ्यशब्दाभ्यातत्तसंस्थाका झतुमनूद्य तत्तस्तोत्रोपमर्देनैव पोइशिस्तोत्र विधीयते । अतश्चाऽग्निष्टोमसंस्थाक: उक्थ्यसंस्थाकश्च य. ऋतुस्स राजन्यस्य न तत्सस्थाको भवितुमर्हति । किन्तु षोडशि. संस्थाक एय इति तद्वाक्यार्थः। अतस्स्तुतशस्त्रे अपि कर्तव्ये एवेति । एवं चानु- वाद्यगताग्निष्टोमसस्थायाः विधेयपोडशिसस्थानुरोधेमोपमदः कृतः । एव साक्षाद्विधीय- मानेन जीवत्वेन तद्विरुद्धस्य जगत्कारणत्वस्याऽनुवाद्यगतस्योपमदो भवितुमहीता इति । १. कारिकय तस्मिन्नेवाऽधिकरणे शास्त्रदीपिकायाम् ।

·६१ दूषणम् ] व्यारयया सहितम् । प्टोमन्यायेन जगत्कारणत्वबाधप्रसक्तिः तन्यायवैषम्यात् । राजन्ये प्राप्तयोरुक्थ्या. ग्निसंस्थयोर्वाधेऽपि हि न तदनुवन्धिविधीनामत्यन्तयाधः; वर्णान्तरे चरितार्थत्वात् । ब्रह्मणि जगत्कारणत्ववाधे तु सृष्टिप्रलयादिवाक्यानामत्यन्तयाधस्स्यात् । विषयान्तरा- भावात् । तस्मा "दानर्थस्यप्रतिहताना विपरीत बलावलमि"ति न्यायाद्विधेयपरस्याऽपि ब्रह्मशब्दस्य रूढित्यागो लभ्यत इत्याशयवतीमाशझामुद्भाव्य परिहरति- उक्थ्याग्निष्टोमसंस्थापरिकरविधयो विप्रजाताविते सर्वे स्रष्ट्रत्ववादाः परपरिपठिताः सन्तु कस्मिन् कृतार्थाः । तत्रैवाऽरोपवाद्वितयमनुभवं द्वितीयत्वसिध्यै चित्याग्नायग्निहोने विधय इव पयागस्तये जतिलादेः॥३८॥ मृष्ट्यादिवास्याना विषयान्तराभावो न दोष । ब्रह्मणोऽद्वितीयत्वसिध्यर्थ "अध्या- रोपापवादाभ्या निष्प्रपञ्च प्रविध्यति" इत्युत्तरीत्या ब्रह्मणि कर्तव्यप्रपञ्चापवादापेक्षितेन तदारोपेण चारितार्थ्यात् । दृष्ट च पूर्वतन्त्रेऽपि प्रयोजनान्तरसिध्यर्थार्थवादापेक्षिता. रोपमात्रेण चारितार्थ्यमग्निचयनेऽग्निहोत्रे च जतिलयवाग्वादिरिधिपु(१)। तद्वदिहा पि स्यादित्यर्थः ॥ ३८ ॥ स्यादेतत्--एकस्य ब्रह्मपदस्य रूढिपरिपालनाय यतो वेत्यायनुवादस्य तत्पु- रोवादाना सृष्ट्यादिवास्यानाञ्चैवमुपमदंकल्पनमयुक्तमित्याशयाऽऽह- तद्ब्रह्मेत्येक एव प्रभवति निखिलस्रष्दृतावादवृन्दं विष्णोर्नानाश्रुतिस्थं विधिरपवदितुत्वन्मते पूर्वरीत्या । सर्वाद्वैतश्रुतिभ्यो यदि हि स बलवान्यौगिक ब्रह्मशब्दे सर्वद्वैतश्रुतिभ्यः कथमिव न भवेत्तत्र रूढिं प्रपन्ने ॥३६॥ १. अयंभावः-अग्निहोत्रप्रकरणे “जतिलयवाग्वा बाजुहुयात् गवीधुकयवाग्वा वा, न ग्राम्यान्पशून्हिनस्ति, नाऽऽरण्यान, अनाहुतिधैं जतिलाश्च गवीधुकाश्च पयसाऽग्निहोत्रजुहोति" इति श्रुतम् । एव चयनप्रकरणेऽपि श्रुतम् । तत्रोभयवाऽपि जतिलाना गवीधुकाना च होमद्रव्यत्वेन विधिश्श्रुतः । स न तेषा होमोयद्रव्यख- योधनार्थ. । अप्रै'अनाहुतिः' इति वाक्येन तेषा होमसाधनत्वनिषेधात् । किन्तु 'पयसाऽग्निहोत्रं जुहोती'त्यनेन होमसाधनत्वेन विहितस्य पयसः स्तुत्यर्थे पूर्ववाक्ये जतिलाना गवीधु काना च होमसाधनत्वमारोप्य पुनर्निषिध्यते । तावतैषाऽर्थवादस्य चारिताथ्यम् । एवमिहाऽपीति ।

·मध्वतन्त्रमुखमर्दनम् [ द्वितीयाधिकरण- सत्यम् एकानुरोधेन बहूनामुपमा न युक्त इति । स तु न्यायस्त्वया तद्ब्रह्मेत्यत्र ब्रह्मशब्दे व्यक्तः । त्वया हि पूर्वाधिकरणे ब्रह्मशब्दस्य जीवब्रह्मभेदसायकलमही- कृत्य तेनैकेन पूर्वपराभिमतसकलाद्वैतश्रुतीना बाधो वर्णितः। तद्रीत्यैवाऽत्र वक्तु शक्यम् । तेनैव ब्रह्मशब्देन जीवे रूढिं न्यायतः प्राप्तेन जगत्कारणब्रह्माभेदवोधन. पर्यन्तेन सृष्टिवाक्यादिसर्वद्वतश्रुतीनामुपमर्द इति । न ह्ययं ब्रह्मशब्दो यौगिकले बलवान् , न तु रूढल इति वक्तु युक्तमित्यर्थ ॥ ३९ ॥ एवं विरुद्धगुणवत्व न भेदविरोधीति परोक्त्यनुसारेण तथा सत्यनुवाद्यगतविरुद्ध. गुणवत्वस्यैवोपमदरस्यात् । न तु विधेयस्याऽभेदस्येत्यापादितम् (१)। वस्तुतस्तु परमते जीवब्रह्मणो विरुद्धधर्मवतोरप्यभेदबोधने लौकिकविरोधदृष्टिन परिपन्थिनी । तन्मते परमेश्वरस्याऽचिन्त्याद्भुतशक्तिमहिम्ना विरोधसमाधानादिति प्रथमाधिकरण- दुषणे प्रपञ्चितमेव । अधुना तमेवाऽर्थ युक्त्यन्तरेणाऽपि स्थापयति- किञ्च श्रुत्येकगम्ये रख इब रसनं साधनं वाधकं वा कर्तुं शक्तं न मानान्तरमखिलजगत्कर्तरीति स्वरीतिः । (२) स्मृत्यारूढा कथं न व्यपगमयतिते लोकदृष्ट्या निरूढा- मेकत्यायोगशदा परतनुधरयोः वल्गसि त्वं यथैव ।।४०॥ इति श्रीमदप्पयदीक्षितकृतिषु मध्वतन्त्रमुखमर्दने द्वितीयाधिकरणदूपणम् । श्रोत्र कगम्ये शब्दे रसनस्येव वेदैकगम्ये ब्रह्मणि मानान्तरस्य साधकत्ववबाधक- त्वमपि नाऽस्तीति त्वन्मतमर्यादा । सा च(३) 'श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वादि"त्यधिकरणे खया दर्शिता । इत्य किल तदधिकरणम्-ईश्वरो जगकर्ता चेत् क्षुद्रकायेषु कृत्स्नशक्त्या प्रवर्तते । तदेकदेशेन वा ? नाऽऽय । क्षुद्रकायेंवपि कृत्स्नशक्त्यप्रवृत्ती तस्य प्रेक्षाववहानिप्रसङ्गात् । न द्वितीय ; तस्य निरवयत्वात् । तस्माज्जीवस्य स्वतन्त्रकटले यदुक्त कृत्स्नप्रसत्तयादिदृपण तदीश्वरस्य स्वतन्त्रकतत्वेऽपि तुल्यम् । न चेश्वरस्य निरवयवत्वेऽपि साशतया बहुत्वशालिवादेकदेशेन कर्तृत्वोपपत्ति । {ay व्यतिरेको गन्धादिवदि त्यधिकरणे जीवानामपि साशताया स्थापितत्वन तौल्याजीवस्याऽशाशिभावेन वहुत्वाहीकारे बहुत्वस्य भेदव्याप्तत्वेन भेदस्याऽपि प्रसक्तया १. आपतितमिति ग. पु. । २. श्रुत्यरूटेति ख. पु.। ३ वे. सू २. १ २८.1 ४ वे. सू २ ३.२७ उपपादितमिद २३ इलोकटिप्पण्याम् ।

·दूषणम् ] व्याख्यया सहितम् । ६३ पुनरपि स एव निरवयवत्वशब्दध्याकोप इति तदाक्षेपे ईश्वरेऽपि तथैवाशेपराभवात् विशेष पशादीश्वरस्याऽशाशिभावसमोन बहुत्योपपादने जीवेऽपि तथैव तदुपपादनसभवाच । भेदेनोपपादनीयस्याऽशाशितया बहुत्वस्य चेतने विशेषेणोपपादने पगदावचेतनेऽपि तेनैवोपपादनप्रसङ्ग इति तदाक्षेपस्य परमेश्वरसाधारण्यादिति प्राप्ते राधान्त -वेदैकगम्ये ब्रह्मणि यथाश्रुति यस्य क्स्यविदर्भस्याऽङ्गीकारे लौकिकाइशकतर्का न प्रतिभटोभवितु- मीशते । न हि श्रोत्रकाम्ये शब्दे चक्षुरादिक साधक बाधक वा भवितुमर्हति । अत एव "योऽसौ विरुद्धोऽविरुद्धो मनुस्मनुवागवागिन्द्रोऽनिन्द्र प्रवृत्तिरप्रवृत्तिरपर परमात्मे" ति श्रुतिरेव लोकदृष्ट्या विरुद्धानामपि धर्माणा परमामन्यविरोध बोधयति । तस्मान्मा- नान्तरगम्यस्य जीवस्य स्वतन्त्रकर्तृत्वाङ्गीकार एवं कृत्स्नप्रसक्त्यादिलौकिकतर्का प्रवतेरन नेश्वरस्येति यथाश्रुतिनिरवयवोऽपि परमेश्वर कार्यानुरूपमेकदेशेन जगनिर्माणे प्रवर्तते । जीवेनाऽपि निरवयवेनैव कार्यानुरूपमेकदेशेन करस्नशक्त्या वा कारयतीत्य- भ्युपगती न कश्चिद्दोष इति । एवमीश्वरस्य तर्कागोचरत्वेन तस्मिन्निरवयवत्यैकदेशकर्तृत्वयोर्विरोधमपढुवान कथ तस्य जीनाभेदे तर्कागोचरत्व विस्मरसि ? येन तत्र लौकिकविरोधमूलान् पुन पुनश्शुष्कतर्कानेवोद्वात्यसि । न च नेते शुष्कतका ,किन्तु जीवब्रह्मभेदाभेदश्रुत्योर्विरोधे भेदश्रुतिप्रावल्योपपादकतया वाक्यार्थनिर्णायकश्रुत्यनुप्राहकतका एव । तेयुपेक्षणीया । मीमासावयापत्ते । तर (१) श्रुतस्तु शब्दमूलत्वादि" ति मदीयाधिकरणे (२) यद्वाक्योक्त न तयुक्तिर्विद्ध शक्नुयात्वचित् । विरोधे वास्ययो वाऽपि किञ्चित्साहाय्यकारणम् ॥ इति स्मृतिमुदाहृत्य वाक्यार्थनिणायकतकोणामुपादेयताप्रतिपादनाच्चेति वाच्यम् । तथा सति जीवब्रह्मभेदश्रुत्यनुप्राहकत्वेन त्वदभिमताना विरुद्धधर्मवत्वमूलकतकाणामप- वादकत्वेन तदभेदश्रुतिप्राबल्यापादका जीवे प्रत्यक्षसिद्रकर्मकर्तृत्वस्य ब्रह्मणि श्रुतिप्राप्त- सृष्टिपालनमहारादिकत्वस्य च प्रतिक्षेपकतया कर्तृत्वविशेषतदनुवन्धिगुणरूपान् जीवब्रह्मणो सर्वानपि धर्मान् विचारासहान् मिथ्याभूतान्कुर्वन्त कृत्स्नप्रसत्तयादितर्का एव श्रुत्यनुप्राहका इत्युपादेया । विरुद्धधर्मवलमूलतर्कास्तु तदपादिततया श्रुत्य- नुपाहका शुष्कतका उपेक्षणीया इति वैपरीत्यस्यैवाऽऽपत्ते । तस्माद्ब्रह्मण तकमात्रा- गोचरवाहीकारे शुष्कतर्कागोचरवाहोकारै च विरुद्धगुणवत्वमूलतकागोचरत्वमवश्य- २८ । २. कारिक्य पुरुषोत्तमतन्त्रीयत्वेन मध्यभाष्ये १ वे सू २ ३ उदाहता ॥

·६४ मध्वतन्त्रमुखमर्दनम् [तृतीयाधिकरण- भादि । ब्रह्मणस्तकोगोचरवनिर्वाहाय त्वदुदाहृतश्रुतावपि हि इन्द्रोऽनिन्द्र इत्यपरः परमात्मेति च तस्याऽनीश्वरत्वावरतरूपविरुद्धधर्मवताऽपि जीवेनाऽभेदनिर्देशो दृश्यते । तेनाऽपि तस्य विरुद्ध गुणवत्वमूलकजीवाभेदप्रतिक्षेपकतर्कागोवस्त्वं स्पष्टमेव । अतो न वानुपादाय पुनः पुनर्वल्गन युक्तमिति भावः । तस्मात्पूर्वपक्षे वयानीकता ब्रह्मपदस्य रूढिः कथमपि सिद्धान्ते त्याजयितुं न शक्यत इति जन्मादिसूत्रसिद्धान्तोऽपि तवाऽसमञ्जस इति सिद्धम् ॥ ४० ॥ इत्यापदीक्षितकृती मध्वमतारम्भमर्दनप्रन्थे। द्वैवीयावाधिकृते दूषणमस्तु त्रयोविदा प्रात्यै ॥ इति श्रीमद्भारद्वाजकुल जलधिकौस्तुभश्रीमदद्वैतविद्याचार्यश्रीविश्वजियाजि श्रीरङ्गराजाधरोन्द्रसूनो: चतुरधिकशतप्रबन्धनिर्माण वणस्य श्रीमदप्प- यदीक्षितेन्द्रस्य कृतिघु मधतन्त्रमुखमदनन्यांख्याने मध्यमत. विध्वंसने जन्मायधिकरणदूपणाख्यं द्वितीयं प्रकरणम् ॥ (१) "शाखयोनित्वादि"ति, सूत्रे परस्पत्यमधिकरणम्-यदुक्तं जगजन्मादिकार- णत्व विष्यकनिष्ठ ताक्षणमिति, तन्न युक्तम् । जगदनेक कं, महाकार्यवान् । शिवो जगत्कारणम्, सर्वज्ञतान्; वत एव विरिञ्चोऽपि जगत्कारणम् । न च हेत्वसिविः। शिवस्य सांसनाम्ना विरिवस्य "ज्ञानमप्रतिघ यस्यै"त्यादि स्मृत्याच तसिरित्यायन- मानेरन्यत्राऽपि जगत्कारणत्वावधारणादिति चेत्, जगत्कारणत्वस्य धर्मादिवच्छास्त्र. प्रमाणकन्यात् । शायस्य विष्ण्वेकनिष्ठ जगत्कारणत्वप्रतिपादकन्वादनुमानस्य संभवदु- पाधिमयनुमानादिदोपशदाक्लवितस्याऽदृष्टार्थे स्वतो निधायकत्वाभावादिति । तत्र परमने शासमर्यादयाऽपि जगनोऽनकककत्वमापतति । तथा तत्तात्पर्यनियकोपपत्ति- पलिगवयोदाहृतानुमानानामेर तदनुप्राहकत्वराभवार। अतस्तपादूपगमयुक्तमित्याह- कथं निरस्या कथय त्वयाऽनुमा प्रसाधयन्तीदमनेककर्टकम् । तथैव तात्पर्यमपि श्रुतेहिं सा नयेत्तर्दकार्यनपत्यजस्तक ॥ ४२ ॥ लन्मने हि एकस्य विषाक्यस्येक एवार्य इति नाऽस्ति नियमः । भव स्यदेव सोन्येदमन भासीन्' इत्यादिविाक्यानामप्यनेकगृष्टिपगन्य सम्भवति । सत्तथ यदि जगतः सामान्यतोऽकर समाधकानुमान विक्षिप्य प्रविष्णुशिवा कसायानुमा- मानि पति था तापनियान्युपपत्तिप्पनात्पयंतिकान्यातरपुः । तदा तय १.ने. म् .......

·1 दूपणम् ] व्याख्यया-सहितम् । एवाऽऽपतत्सृष्टिवाक्यानामनेक(१) (२)परत्वं दुवारम् । एवं च जगत्कारणे वस्तुनि साक्षादनिर्णायकान्यायनुमानानि तासलिङ्गवया "तेजसा सोम्य शहेन सन्मूलमविच्छे" त्यादिश्रुतिदर्शितानुमानवत्तनिर्णयोपयोगीनीति कथं त्वया निराकर्तुं शक्यन्त इत्यर्थः ॥४१॥ परमते श्रुतिवाक्याना एकार्थत्वनियमाभावमेव तदङ्गीकृतानेकार्थश्रुत्युदाहाणे- दर्शयति- कर्मनमोभयार्थ खलु संकलमपि व्याकरोः कर्मकाण्ड ब्रह्मस्वार्थोभयानुपनिपदुदितानप्यतद्वाचिशब्दान् । अन्यांश्चोमादिचागाधुभयविधपरान्वाङ्मनःप्राणमुख्यान केन स्याद्वाक्यमर्थत्रयपरममितार्थ च वह्वयादिसूक्तम् ॥४२॥ (३) ज्योतिरुपक्रमातु तथा ह्यधीयत एके" इत्यधिकरणे तावत्कृत्स्नः कर्म। काण्डस्त्वया कर्मब्रह्मोभयपरतया व्याख्यातः। उदाहृतं च तत्र तस्य ब्रह्मपरत्वं स्थालीपुलाकन्यायेन के पुचिद्वाश्येषु । तत्र पसन्तवाक्येषु यथा-(४)वसतीति यसः । पचाय'। तनोतीति तिः। औणादिको डिप्रत्ययः। पूर्वपदस्य च नकारागमः । वर्मशासी तिश्चेति वसन्तिः । सर्वत्र व्याप्तो वर्तमानो जगकर्ता चेत्यर्थः । तत्र मम्बुद्धिर्वसन्ते । द्विरुक्तिरादार्था । जितिम् । पूर्ववजनेर्डिप्रत्ययः । ओतिरोतम् । अवतेः क्तिः । जातं जगत् ओतं प्रविष्टं यस्मिन्स ज्योतिः । पः प्राणः । चेटकत्वात्, "पकारः प्राण आन्में"ति श्रुतिः । ज्योतिधाऽसौ पश्चेति ज्योतिषः । तस्य सम्बुदिज्यों तिषेति । आयजेतेत्यपि सम्बुद्धिः । आसमन्ताद्यजैर्यज्वमिः इत प्राप्त्यर्थः । यजेपनथे कविधानमिति कप्रत्ययः । सम्प्रसारणाभावच्छान्दसः । "इन्द्र आगच्छे"त्यत्र इन्द्रेति भा इति गरछेति संबोधनानि । गमेश्छदेश्च डप्रत्यये सति गं गतं छं छादनं यस्मा. दमी गच्छः । निरखद्य इत्यर्थः । स्वाहाशब्द स्वमात्मीयं यज्ञादिषु दत्तं हविरादि आहरति स्वीकुरुत इति स्वाहः । हलो डप्रत्ययः । तदनन्तरं "अ" इति विष्णुनाम । तयोस्समामे सम्बुद्धिः । नमश्शब्दे नमतेरधिकरणायें सुन्प्रत्ययः । नमन्ति नियमेना- :ऽस्मिन्वर्तन्ते कल्याणगुणा इत्यर्थ इति । एवं बहुपु स्थलेपदाहतानि, विस्तरभयान लिक्ष्यन्ते । तथोपनियत्स्वपि अब्रह्मवाचिशब्दा ब्रह्मस्वाभियपरतया व्याख्याताः । तद्यथा "प्राणो धा आशाया भृयानिति प्रकरणे प्राणशब्दो भूमाधिकरणे ब्रह्मपरतया १. अनेकककत्वमिनि ग. पु.। २. परत्वमिति ग. पु. नास्ति । ३. के. सू. १.४.१०.भ.२॥ ४. इदं न्यायसुधायां १८१ पत्रे १ पुटे मपति- मारन्योन्यने। - ८ ·मध्वतन्त्रमुखमर्दनम् [हतीयाधिकरण- (१)व्यतीहाराधिकरणे मुख्यप्राणतया च भाष्ये भ्याकृतः । उत्तार्थद्वयपरमिदं प्रकरणमिति च टीकायामुक्तम् । तथा "इन्द्रियेभ्यः परा वर्षा" इत्यादीना सदधीनत्व. न्यायेन ब्रह्मणि समन्वय उक्तः । इन्द्रियशब्दप्रवृत्तिनिमित्स्येन्द्रवत्तस्य ब्रह्माधीनस्वादि- न्द्रियशब्दो ब्रह्मपरः । इन्द्रियगतपरत्वावधित्वस्य पञ्चम्यर्थस्य ब्रह्माधीनस्वात् पञ्चम्यपि ब्रह्मपरेत्यादिप्रकारेणेन्द्रियदेवता तदुत्कर्षक्रमप्रतिपादकत्वं च तेषामङ्गीकृतम् । एव- मन्यान्यपि भूयास्युदाहरणानि । “वाङ्मनसि सम्पद्यते, मनः प्राणे, "प्राणस्तेजसि" इत्यादिवाक्ये वामन प्राणशब्दना उत्तरोत्तरस्मिल्लीयमानो मारतो हिरण्यगर्भपर इति मृतावुत्तरस्भिलीयमानवागिन्द्रियादिपरा इति थाऽनेकार्थता (२)"वाङम- नसि दर्शनादि"त्यधिकरणे दर्शिता । "कैन स्यायेन स्यात्तेनेटश एवे"ति बृहदारण्यक- वाक्यं ज्ञानिनो विहितनिपिद्धसाधारण्येन नियन्त्रणयथेष्टाचरणविधिपर मिति, विहित- मध्य एव केषाञ्चिदाचरणं वेषाञ्चित्परित्याग इत्येतदनुज्ञापरमिति, सर्वमपि विहित- मेव कम विधिबन्धं विना स्वेच्छया कार्यमित्येव परमिति चाऽयंत्रयशालि । अर्थ- त्रयस्य च हिरण्यगर्भतदितरदेवतामनुध्यविषयत्वेनाऽविरोध इति (३)"स्तुतयेऽनु- मिति"त्यधिकरणे निरूपितम् । ब्रह्मादिदेवताप्रतिपादकाः सूक्तम काः तत्तदुत्तमसकल- - १. वे. सू. व्यतिहारो विशिषति होतश्वत् ३. ३. ३०. अ. २२. उत्तमत्वं हि देवाना मुक्तावपि हि मानवात् । तेभ्यः प्राणस्य तस्माच नित्यमुक्तस्य वे हरेरिति वृहत्तन्त्र इति भाष्येण प्राणशब्दस्य मुख्यप्राणत्वप्रतिपादनादिति (मध्वभा. १३८. २. ३) । २. वे. सू. ४. २. १. अवि. १. अत एव च शब्दात्सर्वाणि देवतानि यथा- नुकूल विलीयन्ते । अतो सर्वे देवा विलीयन्ते । अग्निरिन्द्र, इन्द्र उमाया, उमा रुद्रे विलीयते । एवमन्यानि देवतानि यथानुकूलमिति गौपवनश्रुतिः । तथा मनः प्राण इत्युत्तराद्वचनान्मनोऽभिमानी रद्रः प्राणे वायी विलीयते । वायोवि रुद्र उदेति वायी दिलीयते । तस्मादाहु युदेवाना श्रेष्ठ इति च कौण्डिन्यश्रुतिः । (म.भा. १५१. ३. वे. सू ३. ४. १४. अ. ४. "प्रातस्थाय सन्ध्यामुपासीत. वर्तयेदियुक्ताचारपरामर्शन विधिवन्धवर्जितत्वेन कामत एव तस्य चरणं कामचार इति जैमिनिमन्यते" इति, अनुष्ठेयाना मध्य एव कामतश्वरणं कामती निवृत्तिरिति बादरायणो मन्यते । वेन स्यात् येन स्यात्तेनेदृश एवेति साम्यश्रुतेः इति । केन स्यायेन स्यादिति विधिर्वा । यथा वेदधारण वर्णिकाना विहितं नान्येपाम्, एवं स्वमता- नुसारिणी प्रवृत्ति निनां विहिता । न उधाऽधर्मशता कार्या, नाऽन्येपामिति वा । स्वेच्छयैव प्रवृत्तिस्तु प्राणो विधिचोदिता । इति मध्यभाष्ये (म. भा. १४३. २. ५-१४४.१.२.) "श्रुतियुतिवलादेव तारतम्यं विभाव्यते । मुक्तावपि ततः फेत्र विरोध कमीसने" इत्यनुष्याख्याने ( अनु. २१८. १.७)प निरूपितमिति ।

·दूपणम् ] व्याख्यया सहितम् । ६७ देवताविषयत्वेनाऽमितार्था इत्यङ्गाववाधिकरणे(१) प्रतिपादितम् । एवमनेकार्थत्वेन सकलामपि श्रुतिमाकुलयतस्तव सृष्टिवाक्येवनेकसष्ट्रपरत्वं सम्भवतीत्यर्थः ।। ४२ ॥ ननु केचिद्वाक्येषु अनेकार्यवाहीकारमात्रेण सृष्टिवाक्ये प्वपि तदापादने मतान्तरेष्वपि तदापद्यते । लिटकवित्वेषु सूत्रनिबन्धेषु अनेकत्र विनियुक्तोषु मन्त्रेषु चाऽनेकार्थत्वस्य सर्वैरप्यहीकृतत्वादित्यत आह- श्लेपप्राणे कवित्वे अमिततरतया श्लाघनीये च सूत्रे नानाकोपयोगश्रुतिसमधिगतानेकयोध्ये च मन्त्रे । एकार्थत्वव्यवस्थाप्यजनमनुमतं सर्वमीमांसकाना- मन्यत्राऽपीच्छया तद्यदि तव भवति ब्रह्मवाक्येष्वपि स्यात् ॥४३॥ शब्दानां व्यवस्थितैकार्थपरत्तमोत्सर्गिक वक्त विवक्षया विनियोगेन वा क्वचित्कचि- तदपोद्यत इति सकलमीमांसक्रमर्यादा । (२)तामतिलद्धय स्वकल्पितार्थनिर्वाहाय स्वेच्छयैव श्रुतिवाक्येष्वनेकार्थत्वं कल्पयतस्तदर्थ शब्दानां यावन्तोऽर्था योगरून्यादि- भिस्संभवन्ति तावदर्थपरत्वमौत्सर्गिकम् । पौरुषेयवाक्येषु तु वक्तृविवक्षावशादे- कार्यनियतावमित्यभ्युपगच्छतस्तव वसन्तादिवाक्येष्विव सर्वेष्वपि ब्राह्मणवाक्येषु अन्यथापदविभागेर्योगरूड्यादिभिश्वाऽनेकार्थप्रतीतिः सम्भवत्येवेत्यनिवार्यमनेकसष्टपरत्व- मित्यर्थः ॥ ४३ ॥ ननु “सदेव सौम्येदमप्र आसीत्" "ब्रह्म वा इदमन आसीत्" "आत्मा वा इदमेक एवान आसीदि"त्यादिसृष्टिवाश्यगतानां सद्ब्रह्मादिपदानां "एको ह वै नारायण आसीदि" त्यादिविशेषवचनबलेन विष्ण्वेकनिष्ठत्वान्नाऽनेकस्रष्ट्रपरत्वं प्रसज्यत इत्याश निराचष्टे- सृष्टयादिश्रवणविशेषवचनान्नारायणकान्तिभिः स्पृश्या नेतरदेवता इति वचस्त्वैकार्थ्यवादोचितम् । तस्मात्तत्परता भवेत्तव परं नाऽन्यार्थधीवारणं खट्टणां च विमुक्लपत्य मदे नाऽऽशयमी दिकम् ॥४४॥ इयं शङ्का श्रुतीनामैकाथ्यवादिनस्सोभते । सृष्टिवाक्यानां विशेश्ववनबलान्नारायण- परतावश्यंभावे (३)मत्यर्थान्तराणामवकाशाभावेन निरासात् । तव तु श्रुतीनामनेका- १. चे. सू. अहावबदास्तु न शाखामु हि प्रतिवेदम्, ३, ३. ५७. अधि. ३६. । २. अतिक्रम्येति ग.पु.। ३, “नारायणपरत्वमपि सम्भवतीत्यवश्य भावे सत्यर्था- न्तराणामका" ग.पु.।

·मत्रचन्तनमनन दादमदार दान नगर मसान्याद नन्द पनि देदईया वर्गना। ग्वाय अटकावन्दमन्दर मन्दिामन नपरन्द गम्भपतनको आविनमा पानीदिन्न वन्न माननि- प्रमाविक यन्मने मुनामद सादिन्द पानः यहि नव मना-मायमुनिमगेटि देवा दौत्तमटेवढानांना रमनप्रविश्य प्रावधान भागवटि स्टुनाव भोगन् कटाविहिनि- न्यामध्यममिन्नचिन्मादेटिनमधल्पोपननाथ भौगान मुबाना आनन्द- यल्युगमा पापानन्द मानवां भागेषु चोनगेना मानगुरोध पूर्ववत्र मुगार यथार्थ प्रसन्दरमणचन्टमर्यादितत्तदधिकारिददनापद तदनुसारिणमुत्तमाधम- मा ग्यपत्रकारिव्यवाया चान्नुमवन्तो विदान्ति । टवयतिग्तिाम्नु सारोक्यादि- प्रतिमानो यथापिका मृगदिषु सतमुलेषु भगवोकेषु स्थितानि भगवतस्थानानि प्राप्य वगाहीत यादचिन्माप्रदत्वा स्वमन्योपनतान् भोगान् भुनाना বিঃগাপলি বালি। দূধূসলাশি চালানেমান- धम्मच माता विहन्ति । न चैव मुताना वारतम्यवत्वे तदर्शनकृत खद्वेपेप्यादि- किरपुरपाय प्रमाण । निपाणा तेपा गुरुमिप्यत्तदप्रसतोरिति । यदेव स्याकिशानानन्दमोगशर्यत पश्यता सय तत्सेयकत्वादिना ततो निवर्ष- गनुमवसामपि दुनयाद्यभार तदा किमु पत्तव्य नित्यनिर्धूतनिखिरदोषसकर कल्याण- गुणाकरपानामा पाणामयाप्तसकरलकामानां स्वाधिकानन्दादिक ध विदप्यपश्यता कुतोऽपि निक मानुगतामीशाणा ईर्ष्यादिना मत्य न भवतीति । यदि वीर्यादीनामन्त • करणधमत्यामुधानो अन्त करणाभावात्तदभार समथ्र्यते वदेश्वरणामपि तथाभृतान्त - दायस्तरीयत्यत्र सदभारस्रामर्थ्यतामिति भार । ४४ ॥ मा यदि एटिवाक्यादिप्रतिपाद्यपरब्रह्मस्पा जगवतारो वयस्तदा तपा "परास्य arपियिधेय श्रयत" इति श्रुतियरान्प्रत्येकमचिन्त्यापरिमितशक्तिमत्वमङ्गीकरणीय- मित्यन्योन्यानपेक्षया निसिल नगरराष्ट्र शताना तेया सभ्य सष्तृत्वकल्पनमयुक्तम् । सोफे प्राधागोपुगदिपु शिल्पिना राम्भूयकारित्वस्य प्रत्येकशक्ति निबन्धनत्वात् । भागरिपायानी एकस्मिन्नेव सरि पर्यवसानावश्यभारे विशेषचनवलानागयणे पर्यस्यामित्याशश- स्रष्टुं प्रत्येकमीशास्मकलमपि परब्रह्मभृतास्वयश्वेत् समयत सृजेयुः किमिति भजति ते नात्र शङ्कारकाशम् ।

·दूपणम् ] व्याख्यया सहितम् । स्रष्टुं शक्तो विनैव स्वयमुपकरणैरच्युतस्तद्वथपेक्षा सृष्टौ लीलाऽस्य दण्डग्रहणमिव गतौ जातिकस्येव मन्तुः॥४५॥ इयमाशङ्का तव भवितुं नाऽहत्येव । लयेश्वरस्य जगत्सष्टी नियमेन प्रकृत्यादि. कमपेक्षमाणस्य तत्रापि प्रकृतिमुपादानवेनव कालादिकं निमित्तत्वेनैवाऽपेक्ष्य प्रस्त्येव महान्तं, महत्तवाऽहवार इत्यादिक्रमनियम चाऽपेक्ष्य मजतः किनाम स्वातन्त्र्यम् । स्वातन्त्र्ये सति कदाचित्प्रकृत्यादिकमनपेक्ष्य निमित्तोपादानकार्यक्रमादिकं वाऽव्यक्तस्य सृष्टिप्रसङ्गादित्याशङ्कय साधनान्तरतद्वयवस्थाक्रमनियमापेक्षयाऽपि युक्तमेवाऽस्य स्वा- तन्त्र्यम् । तदपेक्षणस्य शत्तयभावनिवन्धनत्वाभावात् । स्वयमेव गन्तुं शक्तास्याऽपि गमनसमये लीलया दण्डावष्टम्भवत् स्वेन्छामात्रनिबन्धनत्वादित्यारम्भणाधिकरणादिषु परिहततया तन्न्यायेन प्रत्येकमखिलजगत्सृष्टिशक्ता अपि परमेश्वराः केवले लीलया सम्भ्य जगत्मजन्तीति वक्तुं शक्यत्वादिति भावः ॥ ४५ ॥ ननु च द्यावाभृमी जनयन् देव एक" इत्यादिकर्बक्यश्रुतिविरुद्ध मष्टिवाक्या- नामनेककर्तपरत्वमित्याशङ्कयाऽऽह- ककत्वं वदन्ती कलयतु भणितिर्वारणेनाऽर्थवत्ता- मेकैकस्यैव कर्तुहुभवनमुखानीतभेदप्रसक्तः। येन त्वं नेह नानामभृतिमुपनिषद्भारती विप्रलन्धु निद्वैतब्रह्मचौर्यव्यसनमनुभवन्नीहसे साहसेन ॥४६॥ कक्यश्रुतिः ब्रह्मविष्णुरुद्राणां मध्ये एकैकस्यैव वर्तुः "तदक्षत बहु स्या प्रजायेये" त्यादिषु श्रपिंहुभवनमुसै: उपस्थापितायाः भेदप्रसक्तनिवारणेनाऽर्थवती स्यात् । एवमेव हि त्वया निष्प्रपञ्चब्रह्मापलापव्यसनिना "नेह नानाऽस्ति किञ्चन" "एकधैवाऽनु- द्रष्टव्यमि" त्यादिश्रुतीनां विष्णोरममयादीनि रूपाणि शिरःपक्षपुच्छायवयवाः शाना- नन्दादयो गुणाः सृष्टिसंहरणादिक्रियाः सर्वगतत्वादयो भावरूपधर्माः अदृश्यत्वाद- 'यश्वाऽभावरूपधर्माः विष्णोत्सकाशात् परस्परस्माद्भिद्यन्ते इति शङ्कावारणेनाऽर्थवत्ता दर्शितेत्यर्थः ।। ४६॥ प्रकारान्तरेणाऽपि क.क्यश्रुतिनिहिस्सम्भवतीत्याह- यो यस्योपास्तियोगस्स्फुरति नियमतस्तस्य कर्ता स एवे- त्यर्थ तं वा तदैक्यश्रुतिरनुवदतु श्रोतृधीभेदभिन्ने । क्लप्तो यस्याऽल्पभूयोऽधिकगुणकपरोपास्तियोग्यत्वभाजा- मात्मत्येवेत्युपासाविधिबधृतिमानित्थमर्थान्- बुवाणः ||१७|| ·: मध्वतन्त्रमुखमर्दनम् [तीयाधिकरण- ईश्वराणां मध्ये यदुपासने यस्य पुरुषस्याऽनादियोग्यता स एव जगत्को, नाऽन्य इति तस्य स्फुरतीति तत्तदधिकारिबुद्धिविपयं तमेवाऽर्थ तस्य तस्याऽधिकारिणः श्रवणकर्तुबुद्धिभेदेन भिन्न भिन्नं क.क्यश्रतिरनुवदति इत्येवं वा तन्निर्वाहोऽस्तु । न च श्रुतीनामनेकार्थत्वसंप्रतिपत्तावपि श्रोतभेदेन भिन्नभिन्नाथबोधकत्वं न संप्रतिपन्नमिति वाच्यम् । “आत्मेत्येवोपासीते"ति विधौ तव तत्संप्रतिपत्तेः। इत्थं हि तव मतम्-ब्रह्मोपासनायां ह्यधिकारिणस्तावदुपास्यगुणभेदन त्रिविधाः । सत्यज्ञानानन्दादिभिः अल्पेगुंणे माः । सम्भृतिद्युन्याप्त्यादिभिः सहितैः भूयोभिर्गुणै- रिन्द्रादिदेवताः । अखिलैगुणैश्चतुर्मुखादयश्च । देवेषु मत्येषु च स्वस्वविमुक्तयर्थोपास- नीयगुणविशेषोपसंहारानुपसंहाराभ्यां गुणभृयस्त्वाल्पत्वावान्तरभेदैस्त्वतिबहवोऽधिकारिण: सर्वान्प्रति तत्तद्योग्यगुणविशिष्टब्रह्मोपासनाभेदानां विधायक"मात्मेत्येवोपासीते" ति वाक्यम् । तत्र देवेषु मत्येषु च यस्य यावद्गुणोपासने योग्यता तं प्रति तावद्गुणविशिष्टं ब्रह्म आत्मशब्दो विधत्ते । एवकारस्तदयोग्यगुणव्यवच्छेदकः चतुर्मुखादीन्प्रति सकल- गुणविशिष्टं ब्रह्माऽभिधत्ते । एवकारस्तदयोगव्यवच्छेदक इति । स्यादेतत्-युक्तमुपासनाविधिवाक्यस्य पुरुषभेदेन विरुद्धानेकार्थप्रतिपादकत्व, न तु वस्तुपरवाश्यस्योपासनावाक्यस्य तत्तत्पुरुषं प्रति तत्तद्योग्यगुणविशिष्टमेव ब्रह्मोपासनीयं नाऽयोग्यगुणविशिष्टमिति बोधकत्वे हि न प्रामाण्यं हीयते । हीयते तु "सदेव सोम्येदमि" ति वस्तुपरवाक्यस्य तत्तत्पुरुपं प्रति शिव एव जगत्कर्ता नाऽन्य इत्यादिबोधकत्वे । पुरुषभेदेनाऽनुष्ठानवद्वस्तुस्वरूपस्य भेदासंभवादिति चेत् ; मैवम् । त्वया पुराणेषु गमकृष्णावताररूपाणां भेदश्रवणं लौकिकैर्धान्त्या गृहीतस्य भेदस्याऽनुवा- दकमिति(1) "सर्वधाऽपि तु त एवोभयलिङ्गादि" त्यधिकरणे (२)ऽनुव्याख्यानन्या. (३)यसुधयोक्तत्वेन तथैव कमैक्यश्रुतेरप्यनुवादकत्वोपपत्तेः। न च वाच्यमवतारेषु तत्कालवर्तिना लौकिकाना पाञ्चिद्भेददृष्टिसम्भवति । अन्येषां च बहुत्वादिलिङ्गका. नुमानामासेनेति युक्तस्तस्याऽनुवादः । न तु जगत्क.क्यस्म । तस्य - श्रुतिं विना लोकतः प्रत्येतुमशक्यत्वादिति । त्वया पुरुषाणां योग्यतावन्माहात्म्यज्ञानपूर्वकस्नेहरूपा भक्तिरप्यनादिरिति (४)"स्थानविशेषात्प्रकाशादिवत् (५)अनुबन्धादिभ्यः" इत्यधि- १. वे. सू. ३.४.३४. । २. अनु. २१८.१.८.। ३. न्याय. ५८४. २.८.1 ४. के. स, ३. २, ३५. अधि. १७ । अन मध्यभाप्यम्-यथा- दित्यस्य दर्पणादिस्थानविशेषात् प्रतिविम्वे विशेषः एवमानन्दादेरपि। ब्रह्मादिगुणवै- शेप्यादानन्दादिः परस्य च । प्रतिविम्वत्वमायाति मध्योच्चादिविशेषतः । इति वाराहे इति पाद्मे । इति ( म.भा. १३३. १. १०)। ५. वे. सू. ३. ३.५१. अधि. ११। न केवलं प्रवणादिभिः गुरुप्रसादेन च ब्रह्मदर्शनम्, किन्तु भत्तयादिभिश्च ।

·दूपणम् ] व्याख्यया सहितम् । करणयोरक्तत्वेन शिवादिभतयन्तर्गतस्य शिव एव जगत्कर्ता नाऽन्य इत्यादिरूपेण तत्तन्माहात्म्यज्ञानस्याऽप्यनादित्वसम्भवात् । खया सपा मतानामनादित्वस्योक्ततया तत्तन्मताहितमाहात्म्यज्ञानपरमरानादित्वसम्भवाच्चेति भावः ॥ ४७ ॥ परसम्प्रतिपन्नश्रुत्युदाहरणेनाऽपि कश्यश्रुतेरसदर्थयोधकरवं संभवतीत्याह- पूर्णत्वं ते निमित्तं निरवधिगमनं भूमशब्दस्य वृत्ती वैकुण्ठे तद्गुणानां तदपि किल ततः तारतम्येन वेद्यम् । इत्थं वस्तुस्वभावं वचिदपि गणयन्धोध्यधीवृत्तिभेदा- देदस्स्यादस्तिवादी यदि तव भवति व्यंसकः कात्रचिन्ता ॥४८|| “यो वै भूमा तत्सुखमि"ति श्रुती भूमशब्दस्तावत्तवाऽपि ब्रह्मपरः। तत्राऽयं तावत्वन्मते विशेषः-"वहोलापो भू च वहोः" (पा. सू. ६. ४. १५८.) इति भावे निष्पन्नोऽपि भूमदाब्दो “यो वै भूमा तदमृतमि"त्यादिषु धर्मिण्येव प्रयो. गार्मिणि रूढः। तस्य च परब्रह्मणि धर्मिणि वैकुण्ठे प्रकृती निमित्तमशिविशेष- गणनानिरपेक्षपूर्णत्वं न त्वस्मादेवाऽयं पूर्ण इति प्रतियोगिविशेषापेक्षम् । प्रकरणोप- पदादिसट्टोचकाभावात् । नामवागायुत्तरोत्तरोत्कृष्टनिरूपणे चरमकक्ष्यापनत्वानाऽल्पे सुखमस्तीति निरुपपदेनाऽल्पपदेन सर्वस्याऽप्यल्पस्य प्रतियोगित्वेन निर्देशाच । तत्तु निरवधिक पूर्णत्वं न धर्मिण एव परममहत्त्वरूपम् ; किन्तु तत्तद्गुणानामानन्दा- दीना निरतिशयत्वरूपं “वाम्याव नाम्नो भूयसी"त्यादौ वैपुल्यरहितेषु पाक्सङ्कल्प- ध्यानादिप्वपि तत्तत्प्रकरणे भूमशब्दसमानार्थकभूयश्शन्ददर्शनेनाऽत्रापि तदैकरूप्याय गुणतो वैपुल्यस्यैव तदर्थतौचित्यात् । तच्च पूर्णत्व सर्वेपामधिकारिणा नेकप्रकारेण श्रवणमननध्यानसाक्षात्कारेषु मतीयते, किन्तु वद्योग्यतानुसारिणा तारतम्येन । न च पूर्णत्वे तारतभ्यासम्भवः । आनन्त्य इस तदुपपत्तेः। अस्ति हि पूर्वोत्तरकल्पापेक्षया वीतक्षणेषु सतोरानन्त्ययोस्तारतम्यमिति । तदेतत्सर्वं (१) "भूमा सम्प्रसादादध्यु- पदेशात्, (२)भूम्नः ऋतुज्यायस्त्वम् (३)बझदृष्टिएकपात (४) नानाशब्दादि- भेदात्" इति त्वदीयाधिकरणेषु स्पष्टम् । तत्रेदमुच्यते-इयत्तापरिच्छेदराहित्यमात्ररूपं सम्भवति तारतम्यमानन्त्ये । न तु निरतिशयत्वसर्वोत्तमत्वसर्वोत्कृष्टत्वापरपर्यायतया २. वे. मू. सर्वलक्षणमम्पन्नस्सर्वज्ञो विष्णुतत्परः । यद्गुरुस्सुप्रसनस्सन्दधात्तमाऽन्यथा भवेत् ।। (म. भा. १४०. १.७.)। १. वे सू. १. ३.८. अधि. २॥ ३.३.५९, अधि.३७ । ३. वे. सू.४.१.५, अधि. ४ । ४. चे. सू. ३. ३ ६. अधि.३८1 ·मध्वतन्त्रमुखमर्दनम् [रतीयाधिकरण- तेषधिकरणेपु वयोद्धोपिते भूमशब्दब्रह्मशब्दयोः प्रवृत्तिनिमित्ततया त्वदभिमते ब्रह्मानन्दादीना पूर्णत्वे निरतिशयत्वादिस्वरूपच्याघातात् । न हि ये तारतम्य. शालिनस्ते निरतिशयास्सर्वोत्तमा इति च युज्यते । तेषु यस्य यदपेक्षया निकर्यः तस्य तेन सातिशयत्वस्योत्तमत्वात्य चाञ्चजनीयत्वात् । यद्युच्येत-परमेश्वरस्याऽचिन्त्यशक्तिमहिम्ना तदानन्दादिविशेषाणां परस्परं ता- रतम्यवतामपि निरतिशयस्वादि सम्भवतीति । तदा परमेश्वराणामचिन्त्यशक्तिमहिम्ना परस्परं भिनानामप्येकत्वं सम्भवतीति किमिति वक्तु न शक्यम् ? । तस्मात्परब्रह्मा- नन्देकदेशान्सातिशयत्वेन भूम्न एव भमरूपतया तत्तदधिकारिण प्रति भूमशब्दः प्रतिपादयतीति स्वया वक्तव्यम् । ननु सातिशयानामपि ब्रह्मानन्दैकदेशाना चागादीना भूयस्त्ववत् भूमरूपत्वमुप पद्यत एव । भूमशब्दस्य तनिरतिशयत्ववाचकतोक्तिस्त्वशेषविशेषसहितब्रह्मानन्ददर्शन. योग्याधिकारिविशेषमपेश्येति कल्यत इति चेन्न । त्वन्मते तथाभूताधिकारिण एवा. ऽसिद्धेः। (१)हिरण्यगर्भपर्यन्तास्सर्वेऽप्यधिकारिणो मुक्तयनन्तरमपि ब्रह्मानन्देकदेश- स्यैव द्रटारः । नित्यमुक्ता श्रीरपि तथैवेत्यभिमतमोक्षनिरूपणप्रस्तावेऽनुव्याख्यान. न्यायसुधयोरुक्तत्वात् । लदीयान्प्रति ब्रह्मानन्दैकदेशवोधकस्य भूमशब्दस्य तनिरतिशयत्वबोधकस्वाभावे त्वदीयग्रन्थेषु निरतिशयत्यापरपर्यायं भूमत्वमित्यादि- व्यवहारयोगाच । तस्माद्यस्याऽधिकारिणो याबद्दर्शने योग्यता त प्रति तावन्तमेव सातिशयं ब्रह्मानन्दैकदेशं निरतिशयतया भूमशब्दः प्रतिपादयत्तीत्यकामेनाऽपि स्वया स्वीकरणीयम् । तथा च यदि क्वचिद्वेदस्तत्तद्वादिनः प्रति स्यादस्ति स्यानाऽस्ती- त्यादिविरुद्धप्रकारान् वदन् क्षपणक इव वञ्चकस्स्यात् तदा तद्वदेव सृष्टिवाक्याना- मपि शैववैष्णवादीन्प्रति विरुद्धनानाप्रकारबोधकत्वं सभवतीति तत्र तव विशिष्य का विचिकित्सेति भावः ॥ ४८ ॥ एवं नारायणात्यैव स्रष्टुत्वे विशेषवचनानि सन्ति नाऽन्येपमित्यहीकृत्य तथाऽपि परमते विरोधाभावात् 'सदेवे त्यादिवाक्यान्यनुमानातीततात्पर्याणि शिवविरिञ्चयोरपि सष्टत्वपराणि स्थुरित्यापादितम् । तदुपपादनार्य च परमते सृष्टिवाक्यानामनेकखष्ट्र- परत्वे शब्दतोऽयंतश्च विरोधाभाव उपपादितः । इदानी शिवपिरिन्चयोरपि स्रष्टले विशेषवचनानि सन्तीति सुतरा तानि तत्प्रतिपादकानि स्युरित्याह- १. उपा स्वाहा च पर्जन्यो मित्रोऽग्निवरुणो विधुः । प्रबहोऽनिरुद्र इन्द्रोमे रुद्रो वाणी च मारुतः । उत्तरोत्तरतत्त्वेते गुणैस्सर्वश्च मुक्तिगाः । इत्यादिना-एतेभ्यो:- भ्यधिका श्रीस्तु सदा मुक्ता विशेषतः। इत्यन्तेन प्रकरणेन अनुव्याम्याने निरूपितमा भागन्तव्यम् ( अनु, २१३. १. १०)।

·दूपणम् ] ७३ व्याख्यया सहितम् । किञ्च स्थाणुविरिश्चयोरपि जगत्कर्तृत्वमावेदय- नस्त्येव श्रुतिमस्तकेषु बहुधा वैशेपिको गीर्गणः । ऐकार्य सहते स सृष्टिवचसां नैव त्वदीये मते तत्तन्नामपदप्रसिद्धथतिगती हेतुश्च नाऽस्त्येव ते ॥४९|| । इति श्रीमदप्पयदीक्षितेन्द्रकृतिषु मध्वतन्त्रमुखमर्दने तृतीयाधिकरणदूपणम् ॥ "यदा तमस्तन्न दिवा न रात्रिन सन्न थाऽसच्छिव एव वेचलः।' तदक्षरं तत्मवितुर्वरेण्यं प्रज्ञा च तस्मात्प्रमता पुराणी ॥" "प्रजापतिवी इदमेक आसीत् । नाऽहरासीन्न रात्रिरासीत् । सोऽस्मिन्नन्धे तमसि प्रासपंदि" त्यादीनि शिवविरिञ्चयोरपि जगन्मूलकत्वमावेदयन्ति विशेषवचनानि मन्त्येव । न च तेषु स्थितानि शिवप्रजापतिपदानि प्रसिदस्वस्वादिपनीय नारायण एव स्थापयितुं तत्तन्नामपदाना अन्यत्र योगसम्भवासम्भवादिविचारस्तव युज्यते। त्यन्मते मष्टिवाक्यानामनेकस्रष्ट्रपरत्वस्याविरुद्धतया प्रमिध्यतिकमायोगात् । विरुन्द्रे पलु तेषामनेक्सष्ट्रपरत्वे तत्तत्मष्टिवाक्यस्यसृष्टिप्रतिपादकाना पदानामेकस्रष्टपरत्वा- वश्यंभावेन सावकाशनिरवकाशादिन्यायविचारः प्रवर्तनीयस्स्यात् । तस्मात् वन्मते मष्टिवाक्यानामनुमानविशेषवचनानुसारेणाऽनेकस्रष्टपरत्वं भवेदेवेति न पूर्वपक्षोपन्य. स्तानुमानदूषणं युक्तमिति भावः ॥ ४९ ॥ इत्यप्पदीक्षितकृतौ कृतिना मतेऽस्मिन्नानन्दतीर्थकृतशास्त्रमुखावमः । एतत्तृतीयमधिकृत्य नयं प्रवृत्तं दोषप्रदर्शनमुपस्करणीयमाथैः ॥ इति श्रीमद्भारद्वाजकुलजलधिकौस्तुभश्रीमदद्वैतषियाचार्यश्रीविश्वजिद्याजिश्रीरङ्ग- मजावीन्द्रमूनोः चतुरधिकशतप्रवन्धनिर्माणनणस्य श्रीमदप्पयदीक्षिते. न्द्रस्य कृतिपु मध्वतन्त्रमुसमदनव्याख्याने मध्धमतविध्वंसने शास्त्रयोनित्वाधिकरणदूषणाख्यं तृतीयं प्रकरणम् ॥

·मध्वतन्त्रमुखमर्दनम् [चतुर्थाधिकरण- स्यादेतत् यदुक्तं विशेषवचनानुसारेण शिवपिरिञ्चयोरपि स्मृटियाक्यानि पर्यवस्थन्तीति तम युक्तम् । समन्वयमूत्रेण तदाराहानिराकरणात् । तप हि वेदेऽपि कचित्तचित्पशुपतिहिरण्यगर्भादीमा जगत्वतंत्वं प्रतीयत इति पूर्वाधिकरणाक्षेप सम्यग्निवारितादुपफ्रमादितात्पर्य लहरूपादन्वयाद्विष्णुरेव जगत्कटतया वेदप्रतिपाय इश्यतोऽन्यथाप्रतीतिरज्ञानमूलेति स्थापितमित्याशझा निराचष्टे- रोद्धा नोपक्रमादिश्रुतिपु नयगणस्त्वन्मतेऽर्थान्तराणां रोद्धा चेत्कर्मकाण्डे कथमपि न भवेद्ब्रह्मनिष्ठा पदानाम् । किं चाऽत्रोपक्रमादावपि तव विसरेझूमशब्दस्य रीति- यस्मात्सर्वस्तमेव श्रयति नयगणं स्वस्वसिद्धान्तसिद्ध्यै ॥५०॥ यद्यप्युपक्रमादयो विष्पो व्यवस्थितास्युस्तथाऽपि ते श्रुतीना विष्णुपरत्वावगम- नमेव कुर्युः न तु शिवविरिञ्चपरतानिवारणमपि । अनेकार्थसहिष्णोस्तव मते विरोधाभावेन शिवचिरिञ्चपरत्वस्याऽपि सभवात् । न हि प्रवलं प्रवलमित्येव दुर्यलस्य बाधकम्, अपि तु सति विरोधे । यदि तूपक्रमादयो विरोधाभावेऽपि स्वानीततापर्या- दर्थादर्धान्तरं स्वभावादेव वारयेयुस्तदा स्वन्मते कर्मकाण्डस्थपदाना ब्रह्मपरता न स्यात् । अभ्युपगतं च त्वया "श्येनेनाऽभिचरन् यजेते" त्यादिवाक्येषु इनादिपदाना "यथा वै श्येनो निपत्याऽऽदत्ते एवमयं द्विपन्तं भ्रातन्यं निपत्याऽऽदत्त" इत्याद्युपसंहार' प्रावत्यादिन्यायैः कर्मनामधेयत्वं प्रापितानामपि वसन्तादिवाक्येषु प्रदर्शितया रीत्या ब्रह्मपरत्वमपि । ननु श्रुतीना शिवपरत्वे विश्चिपरत्वे च तदेकवाक्यतापनोपक्रमादीना. विष्णो व्यवस्थितानामन्वयो न स्यादिति चेत्; मा भूत् । विष्णुपरत्व एव तेषामन्वयोऽस्तु । न हि त्वन्मते क्वचिदथें यावतामेकवाक्यता तावतामर्थान्तरेऽप्येकवाक्यतेति नियमोऽस्ति श्येनादिपदाना ब्रह्मपरत्वे प्रसिद्धश्येनसादृश्यप्रतिपादकवाक्यशेपान्वयाभावात् । न च वाक्यशेषस्याऽपि ब्रह्मपरत्वेन तदेकवाक्यता सम्भवतीति वाच्यम् । कर्मकाण्डस्थपदाना पदविधयैव ब्रह्मणि समन्वयो न वाक्य विधयेति त्वया (१)"वाक्यान्वय" सूत्रे वर्णित्वात् । वसन्तादिवाक्यस्थपदानामपि तवैव तत्समन्वयस्य (२)प्रदर्शितवाच । नन्वेवं सति श्येनपदस्य गुणपरत्वमपि स्यात्, वाक्यशेषस्य कर्मनामल एवाऽन्वय इति वक्तुमशक्यत्वादिति चेत् तदपि दूषणं तब मतेऽस्माभिरापाद्यमेव । अस्माकं . १. वे. मू. १.४.२०. । न्यायसुधयोः स्पटम् । २. ज्योतिरुपक्रमादित्यादिषु सूत्रेष्वनुष्याख्यान- ·दूषणम् ] व्याख्यया सहितम् । त्वनेकार्थत्वानहीकारादेव तन प्रसज्यते । अपि चोपक्रमादीना विष्णो व्यवस्थितस्व- मप्यसिद्धम् । शैवादयोऽपि युपक्रमादीनेवाऽवलम्ब्य श्रुतीना शिवादिपरत्वं वर्णयन्ति । उपपादयन्ति चोपक्रमादीना शिवादिविषयत्वं तद्रतपदशत्तयादिप्रदर्शनेन । ननु शैवाहिशव एवोपक्रमादयो न विष्णो विरिन्चे वेति वर्णयन्ति । एवं वैष्णवा वैरिज्वाश्च परपक्षप्रतिक्षपेश वदन्ति । न चैतानि सतानि परस्परविरुद्धानि सर्वाग्यपि ग्राह्याणि । अतोऽत्र बलावलपिचारापश्यम्भावालगिन्यायै रुपक्रमादीना विष्णो व्यवस्थितत्वसिन्दिरिति चेत्, मैवम् । यथा भृमशब्दस्तवाऽशेषविशेषसहितब्रह्मानन्द- वावकोऽपि तत्तदधिकारिणं प्रति योग्यतानुसारण किञ्चित्किञ्चिद्रह्मानन्दाशमेव बोधयति तथैव सृष्टयादिश्रुतयस्तदुपक्रमादयश्चाग्नेककर्तृपरा अपि तत्तद्योग्यतानुसारेण के कमेव कारं बोधयन्ति । श्रुतिवाक्येभ्यस्तेपा कन्तरवोधानुदयात्तु श्रुतिवाक्याना कञन्तरपरत्वाभावाभिमान इत्युपपत्तेः । तस्मादुपस्मादिबलान्न मुष्टिवाक्याना विष्णी व्यवस्थितत्वसिदिरिति भावः ॥ ५० ॥ ननु तन्मतस्थानामभिमानमा यथाकथंचिदुपपद्यता नाम । शैववैष्णववैरिश्च- पुराणागमेषु शिवादीना परस्सरसज्यत्वसंहार्यत्वाराधकवादिना भृयसी निकोक्तिदृश्य- माना सर्वपा समानकक्षतया जगत्कटत्वेऽनुपपन्ना बलाबलविचारमन्तरेण न व्यवतिष्ठते। तद्विचारे वैष्णवपुराणागमानां बलपलात्तदनुसारेणोपक्रमादिसहिताना सृष्टिस्थित्यादीना विष्णो व्यवस्थितत्व सिध्येदित्याशङ्कयाऽऽह- स्फारातत्तत्पुराणागमवचनशतप्रापिता याऽन्यनिन्दा तत्तद्भत्तयादिसिध्यै भुवनविरचने सा भवेद्वारमात्रम् । कर्मानुष्ठापनार्थं किमु निरतिशयां ब्रह्मसंस्थादिनिन्दा- मापस्तम्बादिवाक्ये न कलयसि ततः काऽस्य हानिस्तवेष्टा॥५१॥ इति श्रीमदप्पयदीक्षितकृतिषु मध्चतन्त्रमुखमर्दने चतुर्थ प्रकरणम् ।। परस्परनिन्दापचनानि "नहि निन्दा निन्ध निन्दितुं प्रवर्तते, अपि तु स्तुत्यं स्तोतु"मिति न्यायेनोदितानुदितहोमनिन्दादिषु (१)दृष्टेन तत्तद्देवताविषयनिश्चलभक्ति- सिदिप्रयोजने स्तुतिविरचने द्वारमात्रवेनोपपन्नानि । दृश्यते हापस्तम्बसूत्रे (२)"अपायुदाहरन्ती" त्यारभ्य "तस्माच्छतितः प्रत्यक्षबलत्वाच विशिष्टानाप्रमानेता. १. “यदुदिते जुहुयात् । यथाऽतिपये प्रद्रुताय शून्यायाऽवसस्थायाऽन्याहार्य हरन्ति ताहगेवतत्" इत्युदितहोमनिन्दा । "प्रातः प्रातरमृतं ते वदन्ति पुरोदयाउनुहति येऽमिहोत्रम् । दिवाकीर्यमदिवाकीर्तयन्तः सूर्यो ज्योतिनं तदा ज्योतिरेषाम् ।। इत्यनुदितहोमनिन्दा। २. आप. ध. सू. प्र... १३. म.८।

·मध्वतन्त्रमुसमर्दनम् [ चतुर्थाधिकरणा- नेके ब्रुवत" इत्यन्तेन गार्हस्थ्यस्य निकर्षमूर्व रेवसामाश्रमाणामुन्कर्षञ्च वेपाचिन्म- तत्वेनोपन्यस्य "विद्यवृद्धानान्तु वेदाः प्रमाणमिति मिष्ठा । तत्र यानि श्रूयन्ते मोहियरपश्वाज्यपयाकपालपनीसम्बद्धान्युच्चार्यः कार्यामति तरिदाचारोऽप्रमाणमिति मन्यन्ते" इति दर्शपूर्णमासादिकर्मानुष्ठानरहितोवरेतमामाचागे घेदविरुदत्वादनाचार एवेति सकलन विद्यवृत्तमम्मतलेन स्वमतप्रदर्शनम् । तर कमाण्यनुतिष्ठतामेव ब्रह्मलोरा. वातिरानमान्तरं प्रशंसतामपि महान् प्रत्यवाय इत्यत्र सम्मतिरचनोटाहरणञ्च । (१)"अथाऽपिप्रजापतेवंचनम्- त्रयीं विद्या ब्रह्मचर्य प्रजाति अदा तपो वेदमनुप्रदानम् । य एतानि कुर्वते तैरित्मह स्मो रजो भूत्वा ध्वंसतेऽन्यत्प्रशंसन् इति । तथा (२)महाभारतेऽपि शान्तिपर्वणि शातिवनिवेदात्सन्यासोयुक्तं युधिष्ठिरं प्रति तद्भातॄणा मीणां भगवतः श्रीकृष्णस्य २ वचनेषु भूयसी सन्यास- निन्दा रश्यते । एवं सत्यपि सन्यासादेराश्रमान्तरस्य ततो न काचन हानिस्तवाऽभि- मता, प्रत्युत सन्यासस्य गार्हस्थ्यादुत्कर्ष एव त्वया "कृत्स्नभावात्तु गृहिणोपसंहार" (३)हत्यधिकरणे समर्थितः, तत्र हि गृहस्थाश्रमः सन्यासादुरकृयः । १. अपि च प्रजापतेरपि वाश्यं अस्मिनथें भवति गावस्थ्यमेव वरिष्ठमिति । भयों विद्यां त्रयाणा वेदानामध्ययनम् । ब्रह्मचर्य अष्टाचत्वारिंशदादिकम् । प्रजाति प्रजोत्पादनम् । श्रद्धा आस्तिक्यम् । तपः उपवासादि । यज्ञमग्निहोत्रादिकं सोम- त्यागान्तम् । अनुप्रदान अन्तर्वेदि वहिर्वेदि च दानं । य एतानि कर्माणि कुते तैरितैरेव सह वयं स्मः त एवाऽस्माकं सहायाः । अन्यत्तु ऊर्ध्वरेतसामा- श्रमादिकं प्रशंसन् पुरषः रजा पासुर्भूत्वा ध्वंसते नश्यति । इत्युज्वला ( आ. ध. म. प्र. २. खं. २४ सू. ७०.) २. शान्तिपर्वणि सप्तमाध्यायप्रभृत्युपरितनेष्वध्यायेषु प्रतिपादिता । ३ वे. मू. ३. ४ ४८. अधि ८. । अत्र मध्यभाष्यम्-“कुटुम्बी शुचौ देशे स्वाध्यायमधीयानो धार्मिकान्विधत" इत्युत्तवा "न च पुनरावर्तते न च पुनरावर्तत" इति गृहिणोप. संहारः क्रियते । तस्माद्गृहस्थस्यैवोत्तमत्वमिति वाच्यम् । यतः कृत्स्नगृहस्थान्देवान- पेश्येवोपसंहारः क्रियते गृहिणो देवाः कृत्स्ना ह्येते यतयः। अतः न एतेपा पुत्रा दायमुप- यन्ति । न चैते गृहान्विसृजन्ति । अरागा अद्वेषा अलोभा सर्वभोगास्सर्वज्ञास्सर्वकतार इति पौत्रायणश्रुतिः । न चाऽऽश्रमद्वयमेव मनुष्याणा "देवा एव ब्रह्मचारिणो देवा एव गृहस्थाः देवा एव वनस्थाः। अथ घेते मुनयः। एव सर्ववर्णाः सर्वाश्रमाः । सर्वे होने कर्म कुर्वन्ति ।" इति कोण्ठरव्यश्रुती यतित्वदृष्टान्तेनाऽन्येषामायुपदेशादिति (म. भा. १४७. १.७)। - ·- दूपणम् ] व्याख्यया सहितम् । छान्दोग्योपनिषदि “कुटुम्ने शुचौ देशे स्वाध्यायमधीयान" इति गृहस्था. श्रममुपाम्य “स सल्वेव वर्तयन् यावदायुप ब्रह्मलोकमभिसपद्यते । न च पुनरावर्तत" इति तन्मोक्षमुक्तवोपसंहारान् । उपसहारलेन च तर तात्पर्यागमादिति पूर्वपक्ष कृत्वा सन्न्यास एव गाहण्यादधिक । तन्मोक्षस्य गृहस्थमोक्षादधिक्कालसाध्यत्वेन तदतिशायित्वात् । गृहिणोपसहारस्तु दवविषयो न मानुपविषय । "कृत्स्ना र गृहिणो देवाः, कृत्स्ना लेते यतय ' इति पौवायणभुती “दया एव ब्रह्मचारिणो दवा गृहस्था दवा वनस्या यथा ते मुनयः एव सर्ववर्णाः सर्वाश्रमा सर्वे होते कम कुर्वन्ती"ति कोष्ठरव्यश्रुती च सर्ववर्णाश्रमाचारवत्तयोताना देवाना गृहस्थाना सतामपि मनुष्यमन्यासिभ्योऽधिक्त्वादिति सिद्धान्तितम् । न चाऽऽपस्तम्यादिवचनान्यपि मनुष्यसन्यासिभ्यो देवोत्कर्षविषयाणि भवन्विति वाच्यम् । सविरुद्धाचारोऽप्रमाणमित्यापस्तम्वेन सन्यासादेग्नावारत्वस्यैवोक्तत्वात् । कमीनुष्ठानपुनदारादिपोषणव्यप्राणा गृहस्थानाममृतत्व न सम्भवतीति सन्यासाद्युत्कर्ष- वायत्त गार्हस्थ्यनिकर्ष हेतूद्वारसमये (१) अथाऽप्यस्य प्रजातिममृतमाम्नायाऽऽह- "प्रजामनुप्रजायसे तदुने मामृतमिति । अथाऽपि स एवाध्य विरुद्ध । प्रत्यक्षेणोप लभ्यते दृश्यते चाऽपि सारूप्यम् देहत्व मेवाऽन्य"दिति श्रुतियुक्तिभ्या गृहस्थाना पुन- पौत्रादिरूपेणैवाऽमृतत्वव्यवस्थापनेन गाहस्थ्योत्कर्षप्रतिपादनस्य मानुषगृहस्थविषयत्व- स्फुटीकरणाच । न हि खन्मते देवाना पुत्रपौत्रादिरूपेणाऽमृतत्वं सम्माननीयम् । स्वया 'न देवपदवी प्राप्ता ब्रह्मदर्शनवजिता' इति सर्वेषा देवाना ब्रह्ममाक्षात्कारवलस्य स्वीकृतत्वेन तेषा मोक्षरूपामृतत्वस्यैव सम्भवात् । ()महाभारतेऽपि- पन्याने पावन हित्वा जनक मौज्यमास्थितम् । त ददर्श प्रिया भारी भैक्षवृत्तिम किञ्चनम् ॥ इत्यादिवैदेहसन्यासनिन्दादिषु मनुष्यगार्हस्थ्यस्यैवोत्कर्षप्रतिपादन स्पष्टमन्त्र । १ अथाऽयपि च । अस्य गृहस्थस्य प्रजाति प्रतासन्तान अमृतं अमरण बंद आह~हे मयं मरणर्मिन् प्रजांजायमानामनु लमेव प्रजास्पेग जायसे। तक्षते मरगर्मिग अमृतं अमरणम् इति । न व नियसे । यतत्त्व प्रजारूपेण तिष्ठसि इति । उपपन च तदित्याह---अपि च स एवाऽय पृथग्विरूदः प्रत्यक्षेणो- पलभ्यते । स एव द्विधाभृत इव लक्ष्यते । दृश्यते हि सारूप्यं द्वयोः। दहमा तु भिन्नम् । देहत्वमिति स्वार्थिक त्व । इत्युज्वला ( आ ध सू : २. । शान्तिपर्वणि नवमाध्याये स्थितोऽय श्लोक ।

·मध्यतन्त्रमुखमर्दनम् [ चतुर्थाधिकरण- तस्मान्मनुष्यलोके कर्मण्यनुष्ठापयितुं कल्पसूत्रं कृतवताऽऽपस्तम्येन कर्मप्ररोचनार्थ सन्यासायाश्रमं अनाचारत्वेन(१)"बुद्धे क्षेमप्रापणं तच्छाविप्रतिषिद्धम् । बुद्ध चेत् श्रमप्रापणमिहेत्र न दुःसमुपलभेते"सि ज्ञानसाध्यामृतत्वफल मिथ्यात्वेन च दूषयित्वा गृहस्थानामेव स्वर्गाऽमृतत्व चेति वर्णितम् । महाभारते च- अथै कालिको वाऽहमेकैकस्मिन्दिनक्षये । चरन् भक्षं मुनिर्मुण्डः क्षयिष्ये कलेवरम् ॥ इत्युक्तवन्त युधिष्ठिर सन्यासोद्योगानिवर्तयितुकामस्तद्भानादिभिगार्हस्थ्य- प्ररोचनार्थ सन्यासं दूपयित्वा गार्हस्थ्यस्योत्करा वर्णितः इत्येव गतिवत्तव्या। एव पुराणागमेपु तत्तद्देवताराधनोपासनाद्यनुष्ठापनार्थ प्रवृत्तेपु तत्प्ररोचनार्थ देवान्तरनिकों वर्णित इति किम सङ्गच्छते ? । अङ्गीकृतञ्च खयाऽपि "द्वेषा- चैयादयो नृपाः" इत्यादी भगवतः कृपालुत्वातिशयतात्पर्येण तुपान्मुक्तिवर्णनं, न तु नरकसाधनेन भगवद्वे पेण मुक्तिरस्तीति वदता पुराणेष्वन्यार्थतात्पर्येणाऽसदर्थकथनम् । तत्र दृष्टान्तोऽप्यनुव्याख्याने दर्शितः- यथा झुद्रः पिता पुत्रं मरेत्याक्षेपपूर्वकम् ।' प्रोक्तस्स्याद्यस्य कृत्यर्थ वदत्येव पुराणगम् ॥ इति । एवमेव ब्रह्मादिपु परस्परनिकर्षवचनानामपि अन्यपरतोपपत्तेः न तन चला- घलविचारापेक्षेति भावः। पुराणाना बलाबलविचारेऽपि परस्य प्रत्यागेति उपपादितमस्माभिः शिवतत्वविवेके । यत्तु शिवतत्वविवेके- न १. आत्मनि वुद्धे अवगते सति तदेव ज्ञानं सर्वमशुभं प्रक्षाल्य क्षेमं प्रापयति । इत्यादि "तदिदं निराकरोति यानि यतेरेव कर्तव्यप्रतिपादनपराणि शास्त्राणि तैरेव तद्विप्रतिषिद्धम् । तत्र मनुः---ऋदन्तं न प्रतिकुध्येदानुष्टः कुशलं वदेत् । सप्त- द्वारावकीणां च न वाचमनृता वदेत् । न चोत्पातनिमित्ताभ्या न नक्षत्रागविद्यया । नाऽनुशासनवादाम्या भिक्षा लिप्सेत कर्हि चित् । इति । भतो यतिमेव प्रकृत्य यानि विहितानि कर्माणि तानि कर्तव्यानि । यानि च निषिद्धानि तनि च वर्जनीयानि । बुद्धे क्षेमप्रापणमित्येत प्रत्यक्षविरुद्धमित्याह-आत्मवोधमात्रेण चेत्क्षेम प्राप्यते तदिहैव शरीरे दुःखं नोपलभेत ज्ञानी । न चैतदस्ति । न हि ज्ञानिना मूर्धाभिषिक्त. मन्योऽपि क्षुधादुःखमेव तावत्क्षणमात्रमपि संसोलु प्रभवति । इत्यन्तेनोज्वला (आ. ध. म.प्र २. ग २१ सू.,१४. १५. १६)। -- ·दूपणम् ] व्याख्यया सहितम् । चिद्रमा वचिद्विष्णु क्वचिद्रः प्रशंस्यते । नाऽनेन तेषामाधिक्यं न्यूनत्व वा कथंचन ॥ तत्तत्कल्पान्तवृत्तान्तमधिकृत्य महर्षिभिः । पुराणानि प्रणोतानि विद्वास्तन न मुवति ॥ इत्यादिवचनान्युदाहत्य पुराणेषु प्रयाणा परस्परोत्कर्षाएकवचनानि कल्लभेदेन व्यवस्थितानि प्रतीतार्थपराण्येवेत्युक्तम् । तद्वस्तुगतिमनुरुभ्योक्तम् । इह तु परमते त्रयोऽप्यनादयो पिसतारः स्युरित्यापादननिहाय पुराणेषु परस्परमज्यत्रादि- वचनान्यप्यर्थवादास्युरित्यापादितमिति न विरोधः । एतेन श्रुतिष्वपि त्रयाणा परस्परनिकर्षपचनानि दत्तोत्तराणि । दृश्यन्ते हि श्रुतिप्पप्याश्रमान्तरनिन्दावचनानि- (१)किन्नु मल मिजिन किम श्मश्रूणि किं तप । पुत्र ब्रह्माण इच्छय स वै लोकोऽवपदः ।। (२)नाऽपुत्रस्य लोकोऽस्ति तत्सर्वे परावो विदु । तस्मान्नु पुनो मातर स्वमार चाऽधिरोहति ॥ इत्यादीनि । एवमेव तान्य युपपद्यन्त इत्यलमतिविस्तरेण ॥ ११ ॥ १. ऐतरेयवाहणे हरिश्चन्द्रोपाख्याने अपुत्रेण हरिश्चन्द्रेणैवान पुत्रलाभेन सिं प्राप्यत इति पृष्टस्य नारदस्य प्रतिवचनरूपासु दशस्वृक्षु चतुर्थीनवभ्याविमे अचौ । अनयोग्यांगमाय तत्रस्थ सायणमान्य तथैवोद्भियते--अत्र मलाजिना श्मश्रुतपश्शब्दैराश्रमचतुष्टय विवक्षितम् । मलरूपाभ्या शुक्लशोणिताभ्या सयोगान्म- लशब्देन गार्हस्थ्य विवक्षितम् । कृष्णाजिनमयोगादजिनशदेन ब्रह्मचर्य विवक्षितम् । क्षौरकर्मराहित्याच्छ्मश्रुशब्देन वानप्रस्थ्य विवक्षितम् । इन्द्रियनियमसद्भावातपश्शन्देन पारिव्राज्य विवक्षितम् । मलं गार्हस्थ्य किं नु किं नाम सुस करिष्यति। न किंचि- दित्यर्थः । एवमुत्तरत्राऽपि योज्यम् । हे ब्रह्माणो विप्रा विपक्षत्रियाद्या. सर्व यूय सुखहेतुत्वात्पुनमिच्छध्वम् । स वै स एव पुत्रोऽवदावदो लोक । वदितुमयोग्यानि निन्दावास्यान्यवदास्तयिनाद्यते न क्थ्यत इत्यवदावदः । एव प्रपदेन तेन कथ्यत इति । अवदावदो दोपराहित्यानिन्दानह इत्यर्थः । तादृशो लोको भोगहेतु पुनः । तस्मादाप्रमेभ्योऽयाधिक्येन पुत्रेच्छा कर्तव्या । यद्यपि हरिश्चन्द्र एवात्र प्रष्टा तथाऽपि तेन सह ऋषीणा बहूना सभायामवस्थानाद्रमाण इति संबोधनम् इति (ऐत. वा आन. पृ.८३७) २. लोको लोकजन्य मुखमपुत्रस्य नास्ति । न हि पुत्रदर्शनेन यत्सुख तदन्यदर्शनेन कचिदपि दृश्यत इति यदस्ति तसवें गोम- हिप्यादयो जानन्ति यस्मात्तस्मादेव कारणात्पशुजातो जात पुत्रो वत्स स्वकीया मातर भगिनीं वा पुत्रोत्पादनार्थमविगेहति (ऐत. प्रा. आन पृ ८३९)।

·मध्वतन्त्रमुखमर्दनम् [पश्चमाधिकरण- इत्यप्पीक्षितकृती मध्वशासमुसादने । दृष्ट्वा सन्तोऽनुगृहन्तु चतुर्थनयदृषणम् ॥ इति श्रीमद्भारद्वाजकुलजलधिकौस्तुभश्रीमदतविद्याचार्यश्रीविश्वजियाजि- श्रीरङ्गराजाधरीन्द्रसूनोः चतुरधिकशतप्रवन्धनिर्माणचणस्य श्रीमदप्प- यदीक्षितेन्द्रस्य कृतिषु मघतन्त्रमुखमदनव्याख्याने मध्वमत- विध्वंसने समन्वयाधिकरणदूपणाख्यं चतुर्थे प्रकरणम्॥ एवमुपक्रमादिलिदैः पुराणाद्युपवृहणैश्च सृष्टयादिश्रुतीना विणी व्यवस्थित्व- मिद्विरिति दर्शितम् । इदानी पामतेऽपि विष्णुपरत्वमेव तासां कथश्चिदपि न सिध्येदिति दर्शयितुमीक्षत्यधिकरणव्यवस्थापनीयत्वेन पराभिमतं ब्रह्मणो वान्यत्व दूपयति- न ध्येयं ब्रह्म 'नेदं यदिद' मिति गिरा ह्यभ्युपेतं त्वयाऽतो ध्येयार्थानां श्रुतीनां क्वचिदपि न च तद्वाच्यमित्यभ्युपेयम् । नो चेन्न ध्येयमेतत्कथमिव भवति स्यादवायव शङ्का यद्वा चेति श्रुतिश्च क्षिपति तदसनायैव वाच्यत्वमस्य ॥ ५२ ॥ त्वया तावदत्यन्तमेवाऽव्यक्तं ब्रह्मेत्यभ्युपगम्य तस्य तदव्यक्तत्वमाक्षेपसमाधानाभ्यां स्थापितम् (१)"तथान्यत्प्रतिषेधादि"त्यधिकरणे। तदित्यम्- यदुक्तं "तदव्यक्तमाह ही" (२)त्यधिकरणे नित्याव्यक्तं ब्रह्मेति तदयुक्तम् । उपासकाना हृदयेवाविर्भूयो.' पासनाकाले तस्य स्फुरणात् । न हि परमात्मनोऽन्यदुपास्यम् । तदन्योपासनेन मुक्त्य- योगात् । न चोपासनाकाले तत्तद्धृदयस्थिततया प्रतीतस्य ब्रह्मत्वेन तत्तदुपासकबहुत्वेन तत्तद्वहुत्वापत्तिपिः । स्वरूपभेदाभावेऽपि ब्रह्मरूपाणा विशेषवलेन नानात्वोपपत्तेरिति पूर्वपक्षे राधान्त:--यदा जीवानन्दादेरन्यद्ब्रह्म तथोपासनाकाले प्रतीतादपि “यन्मनसा न मनुते येनाऽहुर्मनो मतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्रि नेदं यदिदमुपासते" इति श्रुतो ब्रह्मण उपास्यत्वप्रतिषेधान् । जीवानन्दादिषु अल्पत्वस्येवोपासनाकाले प्रतीतेऽपि व्यक्तत्वादे दहेतोस्सत्वाच्च । तस्मादुपासकाना हृदयेषु ब्रह्मणः प्रतिविम्बविशेष एवोपासनालम्बनम् । तदुपसानयैव च प्रतिमोपासनयेव तद्गतं ब्रह्म प्रसन्नं सदव्यक्त मप्यचिन्त्यापरिमितस्वशक्तिवलादपरोक्षीभवतीति युक्तम् । . १. वे. मू. ३. २. ३७ अपि. १८ । २. वे. सू. ३. . 3. अधि. १४ ।

·- दूपणम् व्याख्यया सहितम् । तयैव ब्रह्मतर्कवचनम् - (१) पश्यन्ति परमं ब्रह्म चित्ते यत्प्रतिबिम्बितम् । ग्रीव प्रतिविम्वे यदतस्तेषां फलप्रदम् ॥ तदुपासनं च भवति प्रतिमोपासनं यथा । दृश्यते (२)त्वापरोक्ष्येण ज्ञानेनैव परं पदम् ॥ इति । तस्माद्युत्तामव्यनत्वं ब्रह्मण इति । एवमनुपास्य ब्रह्मेत्यगीकुर्वता त्वयोपासनाविधि- प्रकरणेपास्यसमपंकाणा श्रुतिवचनानां तद्वाच्यं न भवतीत्यप्यगीकरणीयम् । तद्वाच्य- त्याहीकारे कथं तदनुपास्यमिति शङ्काया अनिवार्यत्वात् । न हि सम्भवत्युपासमाविधि- पास्यसमर्पक पदैः नोपास्यतया विधीयते उपास्य च न भवतीति । एतन्छानिग्म- नायव हि “यन्मनसा न मनुत" इति मन्त्रसन्निधावाम्नायमानं- "यद्वाचाऽनभ्युदितं येन वागभ्युद्यते । तदेव ब्रह्म व विद्धि नेदं यदिदमुपामत" इति मन्त्रान्तरं ब्रह्मणो वाच्यत्वं प्रतिक्षिपति । नेन हि सर्ववागविषयभूतं ब्रह्मो- पासनाविधिप्रकरणेषु "सर्व खल्विदं ब्रह्मे" त्यादिवास्यश्रुताना उपास्यसमकाणा ब्रह्मादिपदानामप्यों न भवतीति प्रदर्शनेनपा शङ्का निरस्ता भवतीति । तस्मादवाच्य- मिति त्वयाऽभ्युपगन्तव्यम् । अनुपास्यं त्वदीयं ब्रह्म सृष्ट्यादिवाक्यस्थब्रह्मात्मनागयणा- दिपदानामपि वाच्यं न भवेदिति न तस्य जगत्कप्तादिसिविरिति भावः ॥५२॥ नन्वेतापता ध्याननिधिवाक्येपु ध्येयसमर्पकरणों पदाना ब्रह्म प्रतिपाद्यं न भवतो. त्यापतितम्, न तु सृष्टिवाक्येषु स्रष्टसमकाणामपि तेषां तत्प्रतिपाय न भवतीति । उपा- म्यसमर्पकपदाप्रतिपाद्यत्वमात्रेण तस्याऽनुपास्यत्वनिर्वाहान । तन्निर्वहणाय प्रवृत्तस्य "यद्वा" ति मन्त्रस्याऽपि तावन्मात्रविषयत्वोपपत्तः । न च वाच्यमुपासनाविधिपूपा. म्यसमर्पकाणि यानि ब्रह्मनारायणादिपदानि तान्येव सष्टिवाक्येषु सट्टसमर्पकागि । अतस्तेषा ब्रह्म क्वचिद्वाच्यं न भवतीति निर्णयेऽन्यत्राऽपि तद्वाच्य न स्यादिति । प्रसिध्य- नुमारेण विष्ण्याख्यस्य ब्रह्मणस्तद्वाच्यत्वेऽपि उपासनाविधिपु तेषामनुपपत्या वाच्यार्थम- पहाय तत्प्रतिबिम्बलक्षकत्योपपत्तेरित्याशट्क्याऽऽह-- ध्येयार्थी एव वाच्यास्तब निगमगिरस्स्रष्टतादीन्वदन्त्य- स्त्वं हि ध्यानकनिष्ठां गुणगणमणितिं ब्रह्मणो वक्ष्यशेषाम् । १. कारिक इमे मवभाध्यस्थे ( १३४. १. ४. म. भा.) २. अपरोक्षण इति ग, पु.।

·मध्नतन्त्रमुसमर्दनम् [पश्चमाधिकरण- तत्तासां ब्रह्मणस्स्यात्प्रतिफलनमिदा काऽपि वाच्या मते ते यद्वाचेत्येवमाद्यैः कतिपयवचनब्रह्म शुद्धं तु लक्ष्यम् ॥ ५३ ॥ इति श्रीमदप्पयदीक्षितेन्द्रकृतिपु मध्वतन्त्रमुखमर्दने पञ्चमाधिकरणदूपणम् ॥ वन्मने स्रष्टत्यादिप्रतिपादकान्यप्युपास्यममकाण्येर वाक्यानि । त्वया सर्वत्राऽपि ब्रह्मगुणवर्णन उपासनार्थमेव(१) 'त्याध्यानाय प्रयोजनान्तराभावादि"त्यधिकरणे व्यव- स्थापितत्वात् । तत्र हि सद्विदशभृमविद्यादहरविद्यावैश्वानरविद्यादिषु सर्वासु विद्यासु ब्रह्मगुणवर्णन सर्वविधोक्तगुणोपसहारेणोपसना क्तव्येत्यत्र प्रमाणम् । अन्यथा वैया- दित्युपसहाराधिकरणोक्तमयुक्तम् । तासु ब्रह्मगुणवर्णनस्य तत्तद्गुणश्रवणद्वारा जनलो- कादिफ्लविशेषार्थत्वोपपत्ते । उपासनार्थश्वेत्सर्वगुणानामेकत्रैवोक्ति प्रसङ्गेन प्रकरणभेदा- योगादित्याक्षिप्य समाहितम्-सवास्वपि ब्रह्मगुणवर्णनस्योपासनार्थतया नि श्रेयसरूप- महाफ्लप्रयोजन चेत्मम्भवति जनलोकादिक्षुद्रफलप्रयोजनवायोगात्, (२) गुणास्सर्वेऽपि वेत्तव्या ध्यातव्याश्चैव सर्वश । नाऽन्यत्प्रयोजन मुख्य गुणाना कथने भवेत् ॥" इति ब्रह्मत-त्रवचनात् । विप्रकीर्णान्ब्रह्मगुणान्यत्नेनोपसहृत्योपासीनस्य तदनु- सारेण मुक्तावानन्दातिशयो भवेदिति तद्दौर्लभ्याय बहुपु प्रकरणेषु विप्रकोणतया गुणवर्णनोपपत्तोश्च सर्वमपि ब्रह्मगुणवर्णनमाध्यानार्थमेवेति सर्वविद्योत्तगुणोपसहार कर्तव्य इति (३)निरूपितम् । तस्मात् सट्टत्यादिप्रतिपादकाना श्रुतिपुराणेतिहासागमा- दीना सर्वेषामप्युपास्थत्वेन त्वदभिमते ब्रह्मप्रतिबिम्बविशेष एवं पर्यवासान स्यादिति तत्रेव वाक्यशेषादिभि यूपावनीयादिन्यायेन प्राह्यव्युत्पत्तिकाना ब्रह्मनारायणादि- पदाना शक्तिस्स्यात् । अयेपा वादिना साक्षाद्ब्रह्मण्येव ब्रह्मनारायणादिपदानां शक्तिरि- त्यभ्युपगमस्य तदेव सृष्टिवाक्यादिप्रतिपाद्यमिति भ्रममूलत्वेन श्रान्तित्वोपपत्ते । न चैव सति "तदेव ब्रह्म व विद्धि" इत्यादिष्वपि ब्रह्मपदादीना बिम्बभूत- १ वे सू ३ ३ १५ अ ८। २. कारिक्य मध्वभप्ये १३७.१.१०। ३ अत्र मध्यभाप्यम्-"आध्यानार्थ हि सवें गुणा उच्यन्ते । प्रयोजनान्तराभावात् । "ज्ञानार्थमथ ध्यानार्थ गुणाना समुदीरणा । ज्ञातव्याश्चैव ध्यातव्या गुणास्सर्वेऽप्यतो हरे । नाऽन्यत्प्रयोजन ज्ञानाद्ध्यानाकर्मकृतेरपि । अवणाचाथ पाठाद्वा विद्यादि किञ्चिदिध्यने" इति परममहितायाम् । इति (म म १३६.१ ६.)।

·दूपणम् ]
व्याख्यया सहितम् ।
ब्रह्मविषयत्वाभापापात । प्रतिविम्यवादिना तेपा लक्षणया तर ब्रह्मविषयत्वोपपत्ते।
न च वन वैपरीत्य शकुनीयम् । विम्बविपयाणि ब्रह्मादिपदानि मुख्यानि । प्रति.
बिम्बविपयाणि लक्षकाणीति प्रायस्सपा श्रुतिपुराणादीनामुपास्यसष्टत्वपालकत्व-
सहतत्वान्तयामित्वशीर्थीदायर्यादिगुणवर्णनपरतया प्रतिविम्बरिष्यत्वावश्यभावेन तपा
भृयमा रक्षकन्वकल्पनाया अयुक्तत्वात् । “यन्मनसा न मनुते" "यतो याची
निवर्तन्त" "एतस्मान वघनात्परात्पर पुरिशय पुरुषमीक्षत" इत्यादीना त्वदभिमत
दीक्षणीयविम्बभतब्रह्मरिश्यामा कतिपयवचनानामेन लक्षावाल्यनस्योक्तित्वात् ।
तस्मादित्यमत्र ता मत पर्यवस्येन्-वाड्मनमपातीत नित्याव्यक्तमुपासनानन्तर
मुच्यमानाना मुक्ताना च साक्षात्कारस्यैव विषयभूत पर ब्रह्म "तदेव ब्रह्म त्व पिद्रि"
इत्यादिभिश्च वैचिव वचनलक्षणया प्रतिपाद्यम् । तस्य ब्रह्मप्रतिविम्बविशेषस्तु
जीववदनादि कर्तृत्वादिमानुपासकहृदयेपूपास्यरूपेणाभिव्यक्तिशाली दृष्टिश्रुत्यादिभि.
स्तदनुमारिपुराणादिभिश्च शनया प्रतिपाद्यत इति ।
एव च यद्यपि त्वदन्ये सगुणब्रह्मवादिन स्वस्वाभिमतब्रह्मणि सृष्टिश्रुत्यादीना-
मुपरमादिक योजयेयु, तथापि त्वन्मते तासा स्वोपरमादीना स्वोपत्रहणाना
सदभिमतब्र प्रतिबिम्बमेव वाच्य चत्तव्यमासीदिति ब्रह्मणि तर तयोजनमत्यन्त.
निरालम्बनमेवेति भार ॥५३॥
मध्वशाखमुखमदने मनागप्पदीक्षितकृताविद बुधा ।
पश्यत प्रणयवदयचेतस पञ्चमाधिकरणस्य दूपणम् ॥
इति श्रीमद्भारद्वाजकुलजधलिकौस्तुभश्रीमदद्वैतविद्याचार्यश्रीविश्वजिद्याजिश्रीरदु.
राजाध्वीन्द्रसूनो चतुरधिकशतप्रवनिर्माणचणस्य श्रीमदप्पयदीक्षिते-
न्द्रस्य कृतिषु मध्वतन्त्रमुखमदनव्याख्याने मध्यमतविभ्सने
ईक्षत्यधिकरणटूपण नाम पन्चम प्रकरणम् ॥
एष परमतमयादया तदीयपञ्चाविकरणीदूषण प्रतिज्ञात निव्यूटमित्युपसहरन्नने.
नेच टुपणेना-निमाधिकरणानामपि दुरवन्ति षष्ट्रपणमिह नियत इत्याशयेनाह--
इत्थं त्वत्प्तयैव प्रतिहतिमयति न्यायमर्यादया ते
शावस्याऽप्यन्तरङ्गे मुखनयनिकटे दूपणीयं किमग्रे ।
तेनैनाऽये नया हि स्फुटमतिशिथिलास्ते यदि स्युस्समर्थाः
त्वदृश्यैदयाक्यै हिहि जड ! तदा न्यायचिन्तां दुरन्ताम् ॥५४॥

·[प्रत्यरोप- मध्वतन्त्रमुखमर्दनम् त्वया हि पञ्चाधिकरण्यनन्तरस्य प्रथमाध्यायशेषस्य प्रवृत्तिरित्धमुपपादिता (१)"तत्तु समन्वयादिति विष्णोदशाधगम्यत्वेनोपक्रमादितापर्यलिङ्गसमन्वयस्सिद्वदुः पन्यस्तः । न तु तत्रोपक्रमादिविष्णावर व्यवस्थित इति न्यायस्स्थापितम् । तद्यावत् तत्त- द्वास्यविशेषानुदात्य पूर्वोत्तरपक्षप्रयनेन समन्वयो न प्रपञ्च्यने तावदयमनुपन्यस्तप्राय एव । अन्यथा शैवादयोऽपि समन्वयादित्येर सिद्धवदेतुमुफ्न्यस्य शिवादीनां शास्त्र गम्यत्वं प्रसाधयेयुः। अतस्समन्वयविभागेन तत्प्रपद्यनार्थमध्यायशेप आरभ्यत इति तत्रोपरितनेषु सर्वेप्यधिकरणेषु पिणी समन्वयप्रपशनरूपस्सिद्धान्तः सृष्ट्यादि. प्रतिपादकवाक्यरूपशासप्रतिपाद्यत्वं विष्णोनं सम्भवतीति परमाधिकरणदूपणेन प्रस्तो नोन्मजनमहतीति स्पष्टमेव । तत्तद्वाश्याना तत्तदधिकरणपक्षोपपादितदेवतान्तर• परत्वस्य निराकरणमायनुपपन्नम् । पिणी समन्वितानामपि तत्तद्वाक्यानां तृतीयचतुर्थी- धिकरणदूपणोक्तरीत्या देवतान्तरपरत्वस्याऽपि सम्भवादित्यपि स्पष्टमेव । यद्यपि तत्तदधिकरणविषयवाक्येपक्रमोपसंहारादिगताना विष्णुविषयश्रुति- लिङ्गाना निरवकाशवेन प्राबल्यं, देवतान्तरविषयश्रुतिलिगाना विद्वद्या महायोगेन प्रवृत्तिनिमित्ततादधीन्येन तत्तदन्तयामिगतत्वेन च विष्णी सावकाशत्वेन दीवैल्यं च तत्तदधिकरणेषु लयोपपादितम्, देवतान्तरविषयश्रुतीनां विद्वयादिभिर्विष्णौ पर मुख्यतया प्रावल्यं प्रसिद्धार्थेष्वज्ञहल्या वे वलयोगेन प्रवृत्तिनिमित्ताश्रयत्वेन च मुख्य- मात्रतया दौर्बल्यं चोपपादितम्, तथाऽपि न प्रबलं प्रबलमित्येव वाधक दुबलस्य । बलमात्रस्याऽनुजीवनप्रसङ्गात् । किन्तु सति विरोधे । न च त्वन्मते श्रुतिवाक्यानाम- नेकार्थत्वे विरोधोऽस्तीत्यसकृदावेदितं न प्रस्मर्तव्यम् । अपि च विद्यादयस्तव विष्णो कुतो व्यस्थितास्सिद्धाः? येन देवतान्तरविषय- श्रुतिलिङ्गाना विष्णौ सावकाशत्वेन प्रसिद्धेषु स्वस्वार्थेषु परममुख्यत्वाभावेन च दौत्यं भवेत् । विष्णुरेव जगत्करं परं ब्रह्मेति सावधारणनिश्चयाधीना हि तत्तद्वयवस्थितत्व- सिद्धिः । अन्यथा विरिञ्च एव विद्यादय इति वक्तारं को वारयेत् ? तथा हि-(२) "आनन्दमयोऽभ्यासादि"त्यधिकरणे जगत्कर्तृत्वादिना प्रतिपादि- तोऽन्नमयादिविष्णुरेवेति साध्ये ब्रह्मशब्दाभ्यासं हेतूकृत्य ब्रह्मशब्दस्य यद्यप्यन्यत्राऽपि रूढिरस्ति तथाऽपि तस्य विष्णौ "तदेव ब्रह्म परम कवीना" इति श्रुत्युपदर्शितविद्व- दूढिः प्रबलेति सैव निर्णयहेतुरिति त्वयोक्तम् । तत्र तदेव ब्रह्मेति श्रुतिः विष्ण्वेकपरेति १. वे. सू. १. १.४ । २. के. सू. १.१.१२. अनुव्याख्या-"ढिमित्येव साध्यं स्याढिहि द्विविधा मता । अविद्विद्वदात्यैव मुख्या हि विदुपा तु सा । विद्वदः रिवैदिका स्यात्सा योगादेव लभ्यते ।" इति । ( अनु १५०.१६.)। वेदिकबहुलप्र.

·दूषणम् ] व्याख्यया सहितम् । कुतोऽनसेया ? "यमन्तत्समुदे कवयो वदन्ती"ति प्रसिद्रतहिङ्गादिति चेत्, न; "प्रजा- पतिश्चरति गर्ने अन्तः" "हिरण्यगर्भ इत्यष्टावि" ति प्रजापतिहिरण्यगर्भश्रुतिभ्या विरिञ्चैकपरा कुतो नाऽवसेया ? कुतच "हिरण्यगर्भ इत्यष्टावि" त्यनेन गृहीतात् “य ईशे भस्य द्विपदश्चतुष्पद" इति पशुपतित्वलिङ्गात् "पुरुषस्य विद्म सहसाक्षस्य महादेवस्य धीमही" त्याद्युपसंहागच सा शिव कपरा नाऽवसेया ? 1 तस्मादेतादृशविषय- वाक्येषु नानादेवत्यश्रुतिलिशाना बलाबलविवेचनेन व्यवस्थित कदेवतापरत्वमन्यव्य. वस्थापनीयम् । त्वया तु सर्वश्रुतिलिद्गानुग्रहलाभाय तावदेवतापरत्वमेवोपगन्तव्यम् । श्रुन्यानकान्त्यवादिनस्तव तत्तद्देवताविषयश्रुतिलिङ्गाना मुरयार्थमपि परिपत्य सविप. यन्वागीकारसम्भवे किञ्चिदनुरोधेन कस्यचिन्प्रसिद्धार्थपरित्यागायोगात् । ननु तथा सति तत्तद्विषयवास्यगतब्रह्मशब्दानामप्यनेकार्थत्वस्य वक्तव्यतया "तदेव ब्रह्म परम कवीनामि" त्यवधारण न घटत इति चेत्, न; तस्य त्वन्मते भृमश- न्दरीत्या पुरुषभेदेन व्यवस्थितार्थबोधक्लसम्भवात् । ननु कथमिह प्रजापतिरपि ब्रह्मशब्दार्थस्यात् ? "ते ये शत प्रजापतेरानन्दाः। स एको ब्रह्मण भानन्दः" इति ब्रह्मप्रजापत्यारानन्दोत्कर्षापकर्पश्रवणादिति चेत्-न; "ब्रह्म- पुच्छ प्रतिष्ठे"ति ब्रह्मानन्दयोस्त्रयवायित्वश्रवणेऽपि आनन्दमयस्येव प्रजापतेरपि ब्रह्मत्वोपपत्तेः । त्वया ब्रह्मानन्द एव तारतम्यवदत्यन्तविशेषवत्वस्याङ्गीकृतत्वेन एक- स्मिन्नुत्कृष्टापटानन्दवत्वं न संभवतीति वक्तगशक्यन्वाच्य । “अन्योऽन्तर भात्मा (१)प्राणमय" इत्यादिसाक्षाढ़ेदश्रवणमविगणय्याऽन्नमयादीनामभेदमङ्गीकुर्वतस्तव भेदकवणस्यात्यन्तमविगणनीयत्वाच्च । एतेनाऽग्रिमाधिकरणविषयवारयेष्वपि तत्तत्प्रतिपाद्यत्वेन पूर्वपक्ष्यभिमतदेवतातो भेदभ्यपदेशेन भेदकव्यपदेशेन वा तस्य तस्य विषयवाक्यस्य तत्तदेवतापरत्वनिराकरण- मपि (२)प्रत्याख्यातम् । वन्मतेऽनमयादिष्विव ब्रह्मानन्दमययोरिव च भेदाभेदकव्य- पदेशयोपपतया तत्तद्देवताविषयप्रसिदश्रुतिलिङ्गादिस्वारस्यानुरोधेन तस्य तस्य विप- यवास्यस्य पूर्यपक्ष्यभिमततत्तदेवतापालस्याऽप्यनिवार्यत्वात् । अन्यश्चाऽयमप्रिमाधिकरणाना विष्णावेर वत्तद्विषयवाक्यसमन्वय इत्यस्यास्य अपस्कएकरना लिगकरणमक्षेप:--प्रायासर्वेष्वपि तेप्वधिकरणेषु माधारीत ब्रह्म. लिङ्गादिना विष्णुपास्वनिर्णयः पूर्वपश्यभिमतत्तद्देवताविषयश्रुतिलिङ्गाना प्रवृत्तिनिमित्त- योगानुमिता हि विद्वदूढिरित्युच्यते । सा च लौकिकमात्रप्रयोगानुगतायाः रूढेमुख्यैवेति स्फुटमेव । इति न्या. सु. १४५.२ १३ । १. आनन्दमयः इति स. पु। २. व्याख्यानमिति, प. पु.।

·[प्रन्यशेप- ८६ मध्वतन्त्रमुसमदनम् तादधीन्यादिभिः सावकाशवेन निराकरणमिति । दृश्यते च यथा(१) "आकाशस्तल्लि- हादि"त्यधिकरणे "अस्य लोकस्य का गतिरित्याकाश इति होवाचे"त्यादिविषयवाक्यस्य "स एव परो वरीयानुद्गीध. स एषोऽनन्त" इत्यादिवास्यशेषश्रुतपरोपरीयस्त्वादिमाधार- णब्रह्मलिनेन विष्णुपरवनिर्णयः। आकाशश्रुनेस्तत्प्रवृत्तिनिमित्ततादधीन्यादिना विष्णु- वाचकत्वगंभवन मावकाशतया निराकरणम् । तथा(२) "ज्योतिश्चरणाभिधानादि" त्यधिकरणे (३)"वि में का पतयतो विचक्षु वीदं ज्योतिहंदय आहितं यत्" इति मन्त्रस्य करणादिविरुद्धचरणेन वर्णाद्यपरिच्छेद्यवै. भवत्वरूपेण साधारणेन ब्रह्मलिन विष्णुपालनिर्णयः ।वत्तमन्त्रगतज्योतिःश्रुनेज्योतिः. प्रकरणसंपादकतत्पूर्वापरमन्त्रगताम्न्यादिश्रुतीनाञ्च पूर्ववद्विष्णी सावकाशतया निरा. करणश्च । (४) "छन्दोऽभिधानादि" त्यधिकरणे "गायत्रो पा इद ५ सर्व भूत" इत्यादि. विषयवास्यगतस्य गायत्रीशब्दस्य गानत्राणकर्तृत्वादिसाधारणब्रह्मलिङ्गादिभिविष्णुपर- त्वनिर्णयः। गायत्रीश्रुतेः पूर्ववद्विष्णी सावकाशतया निराकरणञ्च । (५)"प्राणस्तथाऽनु. गमा" दित्यधिकरणे "ता वा एतादशीर्षन् श्रिताः चक्षुश्श्रोत्रं मनो वाक् प्राण" इत्याीतन्यबामणे श्रुतस्य प्राणशब्दस्य (६)"त देवाः प्राणयन्त । तं भृतिरिति देवा उपासाचकिर" इत्यादिवाक्यश्रुतदेवोपास्यत्वादिसाधारणब्रह्मलिङ्गैवि प्णुपालनिर्णयः । तन यन्मुख्यप्राणलिह' “अहिसन्त अहमुक्थ्यं अहमुक्यमस्मीति प्राण उदग्रामदि" त्यादी श्रुतमिन्द्रियैरसह कलह उत्क्रम प्रवेश इत्यादिश्च । विजानीयामि" ति पृष्टवन्त विश्वामित्र प्रति "प्राणो वाऽहमस्मि" इतीन्द्रियवचन तत्सर्वमन्तर्यामिविषयतया सावकाशमिति निराकरणञ्च । एवं द्वितीयपादायधिकरणेष्वपि तत्तद्विषयवाक्याना साधारणब्रह्मलिङ्गादिभिः विष्णुपरत्वनिर्णयः । अन्यविषयश्रुतिलिङ्गानां सावकाशतया निगकरणमित्येतदेव प्रायिकम् । तत्र सर्वत्रापि साधारणब्रह्मश्रुतिलिङ्गाना विष्ण्वेकविषयत्वं अन्यविषयश्रुति- लिङ्गाना प्रवृत्तिनिमित्ततादधीन्यादिभिः विष्णावेव सावकाशत्वमित्येतदद्याऽप्यसिद्रम, शिवादिविषयत्वमपि सम्भवतीति शङ्काप्रस्तत्वात् । तनिशकरणार्थमेव त्वया प्रथमाध्या- तत्र "त्वामेव १.वे. सू.१ १. २२. अधि.८. म. मा. ८९.११.१२. चे. स. १.१. २४. अवि. १०. म. भा. ९०.१ ८ १ ३. विमेमनश्चरति दृर आधीः किंस्विद्वक्ष्यामि किमु नू मनुष्ये" इति मन्त्रशेषः। ४.५. ११. ६. ऋ सं.1 ४. वे. स. १. १. २५ अधि. ११.म.भा. ९०. १. ९ । ५. चे. सू. १. १.२८ अधि, १२. म. भा. ९.. २. १०। ६. "ते देवा. प्राणयन्त स प्रपोऽसुः स एषः प्राणः। प्राण ऋच इत्येव विद्या। तदय प्राणोधितिष्ठति" इत्यायनुगमादत्राऽपि प्राणो विष्णुरेव । म. भा ६०... ११॥

·दूषणम् ] व्याख्यया सहितम् । यशेषम्याऽऽरन्धत्वात् । तथा चोपान्तसाधनीयार्थविस्मरणेन सर्वत्र तस्यैव हेतूकरण- मत्यन्तमयुक्त मिति स्पष्टमेव । द्विवधिकरणेषु त्वया विष्णु साधारणश्रुतिलिङ्गानि सन्तीति लिखित्वा तैनिर्णयः कृतोऽपि दृश्यते । यथा (१) अन्तस्तद्रौपदेशादित्यधिकरणे "अन्तः प्रविष्ट कतार- मेतम् । अन्तश्चन्द्रमसि मनसा चान्तम् । सहैव मन्त न विजानन्ति देवाः। इन्द्र- स्याऽमान शतधा चरन्तम्" इत्यादिमन्त्रगतस्याऽन्त:प्रविष्टशब्दस्य विष्णुपरत्वे(२) "अन्तस्समुद्रे मनसा चरन्तम्"। (३) यस्याण्डकोश शुप्ममाहुः प्राणमुल्य" इति समुद्रशायित्वब्रह्माण्डवीयंत्वरूपं विष्णुलिगमस्तीति । यथा वा (४)"अत एव प्राग" इत्यधिकरणे "तटै त्वं प्राणो अभवः । महान्भोग: प्रजापतेः। भुजः करिष्यमाणः । यद्देवान्प्राणयो नवे"ति प्राणशब्दस्य विष्णुपरले "श्रीश्च ते लक्ष्मीश्च पल्यावि"ति तत्पूर्वानुवाकश्रुतं लक्ष्मीपतित्वलिहमन्तीति । यथा वा (५)"शब्दादेव मित" इत्यधिकरणे- "अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति । ईशानो मृतभव्यस्य स एवाऽद्य स उ च ॥" इति मन्त्रे श्रुतस्याऽङ्गुष्ठमानशन्दस्य विष्णुपरत्वे- "कर्ष प्राण उन्नयत्यपान प्रत्यगस्यति । मध्ये वामनमासीनं विश्वे देवा उपायत ॥" इति मन्त्रश्रुतवामनश्रुतिास्तीति । अत्र समुद्रशायित्वादिविष्णुलिङ्गप्रतिद्वन्द्रि "अन्तश्चन्द्रमसि मनसा चरन्त" "अन्तरादित्ये मनसा चरन्त" इत्यष्टमूर्तेशिवस्याऽपि लिङ्गमसीति विष्णुपरवलिङ्गप्रतिपन्थिनी "प्रजापतिश्चरति गर्ने अन्तः" इति प्रजा- पतिश्रुतिरस्ति वामनश्रुतिप्रतिपक्षमता ईशानश्रुतिरस्तीनि कुत उदाहतश्रुतिलिहै. १. वे. सू. १.१ ०० अधि. ८ । २. "सुवर्ण धर्म परिवेदवेनम् । इन्द्रस्याऽऽ. स्मान दशधा चरन्तम् । अन्तस्समुद्र मनसा चरन्त । ब्रह्मान्यविन्दद्दशहोतारमन्ये" ते. आ.प्र. ३. अनु. ११ दशक १.. ३. यस्याण्डकोश शुष्ममाहुः प्राणमुत्यम् । तेन कोप्तोऽमृतेनाऽहमस्मि । सुवर्ण कोश ५ रजसा परीकृतम् । देवाना वसधानों विराजम् । (ते. आ. प्र. ३. अनु. ११. दशक ४. ) अत्र सुधा-समुद्रान्तस्थितत्वब्रह्माण्ड. वीर्यन्वब्रह्मतपोलब्धत्वादिधर्मोपदेशात् । तेषा च विष्णुधमंत्वन श्रुतिस्मृतिसिदत्वात् । न चेन्द्रादिश्रुतिलिङ्गविरोधः । निरवकाशलिङ्गपदेन तद्वाधोपपत्तेः । न्या. सु. १४७. १.४.! ४.ब.स १ १. २३. अधि. ९.। ५. वे. सू. १. ३. २४. अधि ७.अत्र मध्यभाप्यम्- वामनशब्दादेव विष्णुरिति प्रमितः । तच्च लिङ्ग विष्णुरेव । तस्यैव प्राणत्वोक्त:-तद्वै व प्राणो अभव इति। (म. भा, ९९. २ ६.)

·मध्वतन्त्रमुखमर्दनम् [प्रन्यरोप- विपनेकपरत्वनिर्णयः ? श्रुत्यर्थानकान्त्यवादिनस्तर विष्णुपरत्वेन योजनायां शिवादिश्रु- तिलिहानामन्यथानयनयच्छियादिपरत्वेन योजनाया विष्णु श्रुति लिहानामप्यन्य. थानयनसम्भवात्। न च कठवाहीमन्त्रे ईशानशन्दो भृतमव्यस्येति पदसमभिव्याहारामृतभव्यप्रति- योगिशिलत्यपरो न तु शिवे रुटिमानिति याच्यम् । तथा सति वामनशब्दोऽपि प्राणापानमध्यस्थतोतया पूर्वापरमन्येषु बहुधाऽगुष्ठमानतोत्तया च इस्वत्वपरो न तु विष्मी रूढिमानिति त्वदभिमत श्रुतेरपि हानिप्रमगात् । यथा चेशानशब्दः शिव रूढि- मानेव, यथा च समुद्रशायित्वब्रह्माण्डवीयंत्वलक्ष्मीपतित्वादिलिङ्गानि न भवन्ति तथा समर्थित चाऽस्माभिः(१) शियतत्वविवेके। यत्तु त्वया चतुर्थपादे प्रवृत्तिनिमित्ततादधीन्यादिना सर्वशब्दाना विष्णो परममुख्य. खोपपादनं तदेव शिवस्य प्रजापतेश्चान्तर्यामित्वे तयोरेव सर्वशब्दानां परममुख्य- त्वोपपादनमिति न तेन समन्वयस्य विष्णो व्यवस्थितत्वसिनिः। परन्तु प्रवृत्तिनिमि. ततादधीन्यादिकथैवाऽवितथा । तथा हि-यस्य . शब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तं यदाश्रित तस्यैवाऽयस्य स शब्दो वाचक इति न नियमः । किन्तु यस्य शब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्त- तयाऽऽश्रितत्वेन यथेष्टविनियोक्तृत्वरूपस्वातन्त्र्यविपयत्वेन वा यदधीनं तस्साऽर्थस्य स शब्दो वाचक इति । अत एव भृत्यगतस्य जयस्य राजानाश्रितत्वेऽपि तदधीनत्वमा- त्रेण राजा जयीत्यपि प्रयोगः । नचैवं सति रिपुगतदुःखवन्धमरणादीनां राजाधीनत्वमात्रेण गजा दुःखी बद्रो मृत इत्यादिप्रयोगप्रसङ्गः । तत्प्रयोगप्रयोजकसत्वेऽपि राज्ञोऽपि दुःखादियोग्यतया राशि सदेव दुःखादिकमुच्यते इति वा राशि तदानीं दुःखायभावनिश्चयेऽपि तस्मिन्दुः- खादिकमसदेवाऽऽरोप्य राजविरुद्रेनोच्यत इति संशयापादकत्वेनाऽमगलतया स्वस्था- दिशब्दव प्रयोगोपपत्तेः । यद्वा स्वातन्त्र्यमा शब्दप्रवृत्ती न प्रयोजकं, किन्तु स्वगतस्वयोग्यत्वविशिष्टदोपत्वरहितं प्रति स्वातन्त्र्यम् । एवञ्च जयस्य राजगतत्व- योग्यत्वेऽपि दोपत्वराहित्यात्तं प्रति राज्ञस्स्वातन्त्र्ये दयादिशब्दप्रवृत्ती प्रयोजकम् । दुःखबन्धादीनां राजगतत्वयोग्यत्वाद्दोपत्वाच्च तानि प्रति तस्य स्वातन्त्र्यं दुःखिबन्धादि. शब्दप्रवृत्ती न प्रयोजकम् । तेषां विष्णुगतत्वायोग्यत्वाद्दोपत्वेऽपि तानि विष्ण्वपेक्षया स्खाश्रयत्नयोग्यताविशिष्टदोपत्वरहितानि भवन्तीति तानि प्रति तस्य स्वातन्त्र्यं दुःखिबन्धादिशब्दप्रवृत्ती प्रयोजकमेव । आप्रयित्वमपि हि न तन्मात्र प्रयोजकं, धन- वोढरि भृत्ये धनाश्रयत्वेऽपि धनीत्यप्रयोगात् । १. पूर्वभागे "अपास्य ब्रह्मादीनि"ति त्रयोदशश्लोके ।

·दूषणम् ] व्याख्यया सहितम् । एवञ्च 'जीवा एव दुःखिनः "कार्यकारणबद्धौ वा वित्यादिश्रुतिगतदुःखिबद्धादि- शब्दा जीवगतदुःखबन्धादिस्वतन्त्रस्य विष्णोर्वाचकाः न तु.लोके दुःखिबद्धादिशब्दाः गिपुगतदुःखबन्धादिस्वतन्त्रस्य गज्ञो वावका इति व्यवस्था संघटत इति । इदं तावदयुक्तम्-विविधकृष्णप्रतिमानिर्माणचतुरे शिल्पिनि तत्तप्रतिमासु कृष्णादिशब्दप्रवृत्तिनिमितं कृष्णाद्याकार प्रति स्वातन्त्र्ये सत्यपि तस्मिन्कृष्णादिशब्द- प्रयोगादर्शनात् । न च प्रतिमासु कृष्णादिशब्दाः कृष्णाद्याकारसादृश्येन गोगा एव, न तु वाचका इति न तासु कृष्णायाकारः कृष्णादिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमिति वाच्यम् । "इवे प्रतिकृतावि" त्यधिकारविहितस्य कन्प्रत्ययस्य "जीविकाथें चाऽपण्ये" इति लुपि सति कृष्णादिशब्दानां कृष्णादिसदृशाकारप्रतिमाशरकत्वात् । न च प्रवृत्तिनिमित्ताश्रयत्वे सत्यपि धनवोढर भृत्ये धनीति प्रयोगादर्शनात् तदपि शब्दप्रयोगे प्रयोजकं न स्यात् । प्रवृत्तिनिमित्तस्वातन्यस्याऽपि शब्दप्रयोगप्रयोजकत्वा- भावे भृत्ये जयिनि राजनि जयशब्दप्रयोगश्च न स्यादिति वाच्यम् । यत स्तदस्याऽस्ती". त्यस्मिन्नथें विहिता मत्वर्षीयाः प्रत्ययाः स्वभावात्केभ्यश्चित्प्रातिपदिकेभ्योऽस्यास्तीति पठ्यर्थ एव भवन्ति, केभ्यश्चित्तस्मिनस्तीति सप्तम्यर्थ एव । षष्ठ्यर्थी अपि एकशतं सम्बन्धास्सन्तीति तेभ्यस्तेभ्यः प्रातिपदिवेभ्यस्तत्सम्बन्धविशेप एव भवन्ति केभ्यश्चि- त्यष्ठ्यर्थे सप्तम्यर्थं च भवन्ति । इयं च व्यवस्था प्रयोगानुसारेण स्वयमेव लभ्यत इति लाघवार्थ “तदस्यास्त्यस्मिनि"ति सामान्येन विधानम् । यथा--"पाठ्यसामान्य- निकाय्याच्या मानहविर्निवाससामिधेनीपु" इत्यादिसूत्रेषु हविस्सामिधेनीविशेषादि- वाचकानामपि सामाय्यधाय्यादिशब्दानां सामान्येन हविराद्यर्थेषु विधानम् । एवञ्च धनप्रातिपदिकान्मत्वर्थीयप्रत्ययाः पप्ठ्यथं एव । तत्राऽपि स्वस्वामिभाव एव भवन्तीति न धनबोदरि धनीति प्रत्ययप्रसङ्गः। जयप्रातिपदिकात्तु ते स्वस्वामिभावरूपे षष्ठ्यर्थे आप्रयरूपे सप्तम्यर्थं च भवन्तीति न गझि भृत्ये च जयशब्दप्रयोगानुपपत्तिः । यद्वा भृत्यगतजयस्य न फलभाजि राज्युपचाग्ण जयिशन्दप्रयोगोऽस्तु। अत एवं माघकाव्ये (१)द्वितीयसमें दृश्यते- (२) विजयस्त्वयि सेनायाः साक्षिमात्रेऽपदिश्यताम् । 'फरम्मति समस्याले युक्रेग उकामानि ॥ इति: तस्मात्सर्वेषामपि हटानां यौगिकानां व शब्दानां प्रवृत्तिनिमित्ताश्रयत्वं तत्स्वात- न्यं चेत्युभयमपि वाचकताप्रयोजकमित्येतत्सकललोकिकपरीक्षकव्यवहारविरोधि तुच्छं बचः। न हि स्वस्यादिशन्दानामारोग्यादिमत्सु वाचकवे समाने सत्यपि स्वर्गस्थत्वाधर्षा- १. द्वितीयसमें इति ग. पु. नास्ति । २. माघे द्वितीयसगै ५९ तमश्लोकः।

·९० मध्वतन्त्रमुसमर्दनम् [प्रन्यशेष- न्तरप्रयोजकत्वेनाऽमलत्वात् अप्रयोग इतिवद्रिपूणा मारके राशि मृत्युशब्दस्य पाचके सत्यप्यमहलत्वादेवाऽप्रयोग इति कश्चिदपि मन्यते । एवमादीनि प्रवृत्तिनि- मित्ततादधीन्यादिदृषणान्यस्माभिप्रन्यान्तरे वर्णयिष्यते । परकल्पितमर्यादयैव परमत- दूपणाथै प्रवृत्तेऽस्मिन्प्रकरणे न तानि सगृहीतानि । इत्थ पञ्चाधिकरणीदूषणायें प्रदर्शितयैव जन्मतमर्यादया समन्वयाध्यायगताधि- करणानां शैथिल्येन त्वदभिमतस्य विष्णी व्यवस्थितस्य समन्वयस्याऽसिद्धी तस्मिन्स म्भावितयुत्यादिविरोधनिराकरणार्यानि द्वितीयाधिकरणान्यभित्तिचित्रायमाणान्यचिस्या द्रुतमहिम्नि तर्कागोचरे परमेश्वरे युक्ति विरोधान्न परिपथीनीति वदतस्तव मते तान्य- काण्डताण्डवरूपाणि चेति तेपा तदुभयोपजीवनेन प्रवृत्ताना साधनफलाघ्यायगताधि. करणाना शैथिल्य स्पष्टमेव । यदि त्वेतानि त्वच्छागतान्यधिकरणानि त्वद्भाष्ये तत्तदधिकरणेपु स्वनिर्णीतार्थ संवादतयोदाहृत त्वदेवदृश्यै कमटमाठरकोष्ठरव्यादिश्रुतिवाक्यैस्तदुपवृम्हणेश्च समर्थ नीयानि तर्हि तवाल न्यायचिन्तनया। त्वन्मतानुसारेणेव परस्परव्याहततया प्रत्य- धिकरणमनिभ्यूट्या च । नहि प्रत्यधिकरण तव न्यायव्युत्पादनव्यसनिताऽस्ति “सम्भृतियुध्यात्यपि चाऽत" (१)इत्यधिकरणाना वचनमात्रावलम्बनानामपि खन्मते दर्शनात् । सम्भृत्यधिकरणे हि सर्वमुमुक्षूणामानन्दो ज्ञान निदौषित्वरूप सत्व चेति प्रयो गुणा नियमेनोपास्याः प्रधानफलसिद्धये प्रधानफलस्य मोक्षस्य निदोपज्ञाना नन्दरूपतया "त यथा यथोपासते" इति श्रुत्यनुसारेण फलानुसारिगुणोपस हारावश्यभावा- दि(२)"त्यानन्दादय प्रधानस्य"त्यधिकरणप्रतिपायत्वेन तवाऽभिमतमर्थ त एव सर्व मुमुक्षूपास्या इत्ययुक्तम् “रुक्षा सद्यावापृथिवी विभर्ति" "एप हि सर्वेषु लोके पु भाति" इति श्रुतयोस्सम्भृतिाव्यात्योरपि सर्वमुमुक्षूपास्यत्वा मोक्षे स्वाधमभरणस्य प्रकाश व्याप्तेश्च सर्वापेक्षितत्वेन तयोरपि(३) तलतु यायविषयत्वादित्याक्षिप्य यद्यप्येव तधाऽपि न ते सर्वोपास्ये। (४) देवादीनामुपास्यास्तु भृतिव्याप्त्यादयो गुणा । आनन्दाद्यास्तु सर्वपामन्यथाऽनर्थकृद्भवेत् ॥ इति विञ्चिद्वचनमेव विलिख्य सिद्रान्तितम् । एवमन्यान्यप्यधिकरणानि उदाह . १ वे सू. ३ ३ २४ अधि १४ । वे मृ ३३ १२ अधि.५। ३. वे सू४.३ १५ अधि । ४ सम्भृतिाव्याप्ती अपि देवादोनामुपसहतव्ये। नाऽन्येपाम् । अत एव योग्यताविशेषात् । देवादीनामुपास्यास्तु भृतिव्याप्त्यादयो गुणा । भानन्दाद्यास्तु सर्वेषाअन्यथाऽनर्थकृद्भवेदिति ब्रह्मत। इति म भा १३७ ११ ।

·दूषणम् ] व्याख्यया सहितम् । ९१ रणीयानि । तस्माधूर्तकल्पितवचनेकावलम्बनं न्यायविधुरमिदं मध्वमतं सूदमदशा न सूक्षणीयमिति भावः ।। ५४ ।। इत्यप्यदीक्षितेनेदं मधोपक्रममक्रमम् । तदीत्यैव मतं ध्वस्तं संक्षेपेण समन्ततः॥ इत्थं कृतेन मध्वमतविध्वंसनेनाऽऽत्मनः पौरोभाग्यं परिहरन्नेव तत्र युक्तांशान् गृहीला तेर्जीवब्रह्माभेदसिद्धि प्रकरणस्याऽस्य तत्वनिर्णयफलकत्वेन वादकथारूपत्व- संपादनी दर्शयति- तस्माद्यत्तेऽनुपास्यं विमलसुखतनुब्रह्मकूटस्थमिष्टं शास्त्रेऽप्यस्मिन्विचार्य गमितमुपनिपल्लक्ष्यतां मुक्तभोग्यम् । सोऽसायानन्द एवेत्युचितमसुमतामावृतो यस्त्वयोक्त- स्तदेदे नाऽस्ति मानं किमपि निगमतो लाघवेनैक्यसिद्धेः ।।५।। त्वया तावत्परब्रह्मोपासनाविषयादन्यद्विशुद्धसुखरूपं परिणामादिविकाररहितं मुक्तानां भोग्यतया निरतिशयपुरुषार्थरूपमिप्यते । तदेव चाऽस्मिन्शारीरकशास्त्रे विचार्य स्वयोपेयते । तत्सर्व युक्तमेव । तथाऽनुपास्यं ब्रह्मोपनिषदां वाच्यं न भवतीति तलश्यता नीतमस्माभिः पञ्चमाधिकरणदूषणे। प्राणिना च ससारदशायां अविद्यावृतो विशुद्ध आनन्दोऽस्तीति च वयोक्तम् । तदपि युक्तमेव । एवञ्च योऽसौ संसारदशा. यामावृतो जीवानामानन्दस्त्वयेष्यते तदेव विशुद्धसुखरूपं ब्रह्म । न ततोऽन्य. दित्यप्यङ्गीकर्तुमुचितम् । उपनिषत्सु जीवब्रह्माभेदोदोषणात ताणामानुकू- ल्याच्च । तथा हि- ब्रह्मानन्दो देवदत्तजीवानन्दान भिद्यते, ते प्रत्यनादिभावावृतत्वात् तद्भोग्य- त्वाच, देवदत्तजीवानन्दवत् । घटादीनां देवदत्त प्रति कुड्यादिभावावृतत्वेऽपि ज्ञान- प्रागभावरूपानाद्यभावावृतत्वेऽपि अनादिभावातत्वं नास्तीति न तेषु व्यभिचारः । अनादिभावश्चाऽविद्यारूपः संसारदशायां जीवानन्दस्य ब्रह्मानन्दस्य च तं प्रत्यावार- कस्तवाऽपि सम्मतोऽस्तीति प्रथमाधिकरणदूपणे दर्शितत्वान पक्षे हेत्वसिद्धिः। नया दृष्टान्ते साधनवैकल्यम् । जीवानन्दवानन्दोऽपि मुक्तिदशायामभिव्यको मुक्ताना भोग्य इति "तदेतच्छ्यः पुत्रादिति श्रुति ब्रह्मविषयां वदतस्तवाऽपि सम्मत इति न द्वित्तीयहेतोरप्यसिन्दिः । अस्मन्मते यद्यपि संसारदशायामावृतो जीवानन्द एव ब्रह्मा- नन्दस्तथाऽपि तत्र साध्यनिश्चयादृष्टान्तत्वमुचितम् । सायनिश्चययोदृष्टान्तत् तन्त्रम् न पक्षान्यत्वमपि ॥

·मध्वतन्त्रमुसमर्दनम् [युक्ताश- यद्वा नाजीवानन्दयोर्षिवप्रतिविम्यभावन ध्यावहारिकभेदरात्वात्पक्षदृष्टान्त. भावः । प्रतिविम्बे च चैतन्यांश एवाऽनावृतः आनन्दाशस्लात इत्यभ्युपगमान साधनकल्यमपि। नन्वत्र साध्य जीवानन्दाभेदस्पं जीवानन्दाद्भेदप्रतिपेषरूप वा नाऽऽधः, मया जीवब्रह्मानन्दयोरसाधारणस्पाभ्यां भेदस्येवाऽऽनन्दत्वादिसाधारणपणाऽभेदस्याऽपि वीकृतत्वेन सिद्धसाधनतापत्तेः। न द्वितीयः, त्वयाऽपि ब्रह्मजीवानन्दयोपिम्बप्रतिविम्ब- योव्यावहारिकभेदस्याङ्गीकृतरवेन तत्प्रतिषेधे वाघापत्तेरिति चेत्. उच्यते-देवदत्त- जीवानन्दगतासाधारणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्तदभेदस्साभ्य इति नाम्भेदसाध्यपक्षे सिवसाधनम् । नाऽपि भेदप्रतिपेधपक्षे वाधः । त्वया ब्रह्म जीवाद्भिद्यते सर्वशत्वादित्य- नुमाने व्यावहारिकभेदेन सिद्धसाधनपरिहाराय(१) यद्विशेषणं निवेदयते तद्विशिष्टभेद- प्रतिषेधस्याऽत्र साध्यत्वाहीकारात् । त्वया हि तन धर्मिसमसत्ताकत्वं धर्मिज्ञानबाध्यत्वं वा विदोपणं निवेश्यते तद्विशिष्टप्रतिषेधोज साध्यत इति न किञ्चिदनुपपमम् ।। एवमप्रिमानुमानेष्वपि अभेदशब्दार्थो वर्णनीयः । ब्रह्म जीवाभिनं निदुःखस्दे सति मुखवत्वान्, निर्विकारत्वे सति ज्ञानवलान्, जीववत् । मतद्वयेऽपि ब्रह्मणि जोवे च स्वरूपसुखस्य स्वरूपज्ञानस्य च धय॑भिनत्वेऽपि विशेपबलादविद्यावशाद्वा धर्मत्वमप्यस्तीति न पक्षदृष्टान्तयोविशेष्यासिद्धिः । नाऽपि विशेपणासिद्धिः। मतद्वयेड- प्यन्तःकरणस्यैव दु.खादिसक्लविकाराश्रयत्वात् । यद्यप्याध्यासिकदुःखादिविकाराश्रयत्वं जीवस्य प्रपञ्चाश्रयत्व च तदुपादानस्य ब्रह्मणोऽस्ति तथाऽपि वस्तुतो निर्दुःखत्वं निर्विकारस्वं च विशेषणम् । तच्च धर्मिसमसत्ताकदुःखविकारशून्यत्वरूप वैषयिकसुखा. श्रये वृत्तिज्ञानाश्रये चाऽन्तःकरणे व्यभिचारवारणाय स्पादिपु तद्वारणाय हेतुद्वयेऽपि विशेष्यभागः । ब्रह्म, देवदत्तजीवामिन्नं, तत्कर्मफलभोऋभिन्नत्वात् , देवदत्तजीववत् । त्वया ब्रह्मणो जीवगतपुण्यफलभोक्तत्वस्य(२)गुहाधिकरणे व्यवस्थापितत्वेन त्वन्मते तस्य कर्मफलभोक्तत्वेनाऽभिन्नत्वात्, अस्मन्मते तथाभूतेन जीवेन भिन्नत्वाच मतद्वयेऽपि हेतो ऽसिद्धिः। न चाऽस्मन्मते हेतोस्साभ्यावैशिष्ट्यम् । साध्ये जीवस्य जीवत्वेन हेती कर्मफल- भोक्तत्वेन निवेश इति विशेषणभेदेन तयो दात् । यद्यपि भोक्तभिन्नत्वादित्येतावताऽपि न व्यभिचारस्तथाऽपि तत्कर्मफलभोक्तृत्व तदभेदमन्तरेणाऽनुपपत्रमिति विपक्षवाधक- - E १. वारणायेति ग. पु.। २. वे. सू. १. २. ११. अधि. ११. आत्मान्त- रास्मेति हरिए एक एव द्विधा स्थितः । निविधो हृदये नित्यं रसं पिबति कर्मजम् । शुभं पिवस्यसौ नित्यं नाऽशुभ स. हरिः पिबेत् । पूर्णानन्दमयस्याऽस्य चेष्टा न ज्ञायते क्वचित् । इति पाझे। इति. म. भा. ११. २.८.।

·ग्रहणम् ] व्याख्यया सहितम् । तात्यापकतया व्याप्तिप्रहानुकूलत्वान विशेषणवेयथ्यंम् । हिरण्यगभांदिजीवा ब्रह्माभिनाः तदीयदिव्यदेहेन्द्रियोक्त भिन्नत्वात् , ब्रह्मवत् । (१)"ब्राह्मेण जैमिनिरुपन्यासादिभ्य" इन्यधिकरणे वया-' आदत्ते हरिहस्तेन हरिदृष्ट्यैव पश्यति । गच्छेच्च हरिपादेन मुक्तस्यैषा स्थितिर्भवेत् ॥ इत्यादिवचनं लिखित्वा सायुज्यमुक्तिंगता हिरण्यगर्भादयो ब्रह्मणो दहं प्रविष्टा- स्तदेहेन्द्रिय रेव भुत इति व्यवस्थापितत्वान वन्मते हेत्वसिद्धिः । नाऽप्यस्मन्मते तद- सिद्धिः । अस्माभिरपि(२)पर्यइविद्यादिप्रतिपादितया रीत्या ब्रह्मणो देहेन्द्रियाणा भोगस्य च स्वीकृतत्वेन तद्देहेन्द्रिय क्ता ब्रह्मणा हिरण्यगर्भादीनामभिन्नत्वस्याङ्गीकृतत्वात् पूर्ववद्विशेषणभेदेन हेतुसाध्ययोर्भेदः। जीवा ब्रह्माभिन्नाः, तदिन्द्रियैक्तिभिन्नत्वात् , आकाशादिप्रपञ्चस्रष्टवात्, ब्रह्मवत् । यद्यपि मुक्तहिरण्यगर्भादीनामिव सर्वेपा जीवाना ब्रह्मदेहगतेन्द्रियक्तित्व नाऽस्ति तथा यस्मदादिदेहगतान्यपीन्द्रियाणि ब्रह्मण एव करणानि । अस्मदादीना तु स्वामिनः कुठारभृत्यानामिव ब्रह्मकरणैरेव व्यवहार इति त्वया (३) "ज्योतिरायधिष्ठान" इत्यधिकरणे व्यवस्थापितत्वात् त्वन्मते नाऽऽद्यहेतो. रसिद्रिः । नाऽपि द्वितीयहेतोः । म्यानमनोराज्यविषयप्रपञ्चेषु जीवाना सट्टत्वस्य स्वयाऽहोकृतत्वात् । अमेव जगत्स्रष्ट ब्रह्मेति जीवाना ध्यानादिसभवाच । वासिष्ठ- रामायणे-ऐन्दवोपाख्याने- अन्तस्थेनैव मनसा चिन्तयामासुराहताः । ब्रह्माऽहं जगता सृष्टा की भोक्ता महेश्वरः । लोकपालपुरैस्सा भुवनानि चतुर्दश । निर्मितानि मयतानि तेषामन्तरहं स्थितः। इतीन्दुनामकबाह्मणपुत्राणा तथा ध्यानप्रतिपादनाच्च । अस्मन्मते तु पूर्ववढे- तोरसिद्रिसाध्यावैशिष्ट्यनिरासः । १. सर्व देहपरित्यागेन मुक्तासन्तः ब्रह्मणैव देहेन भोगान्भुजत इति जैमिनिम- न्यते । "स वा एप ब्रह्मनिष्ठ इद शरीरं मयंमतिसृज्य ब्रह्माभिसम्पद्य ब्रह्मणा पश्यति ब्रह्मणा शृणोति ब्रह्मणैवेदं सर्वे अनुभवती"ति माध्यन्दिनायनश्रुतावुपन्यासात् । "आदत्ते हरिहस्तेन हरिदृष्ट्यैर पश्यति । गच्छेच्च हरिपादाभ्या मुक्तस्यैपा स्थितिर्भवेत्" इति स्मृतेः । “गच्छामि विष्णुपादाभ्या विष्णुदृष्ट्या च दर्शनम् । इत्यादिपूर्वस्मरणान्मुक्त- स्यैतद्भविष्यतीति वृहत्तन्त्रोक्तयुक्तश्च । ( म. भा. १५५. ३.७.) २. कौषीतकि- ब्राह्मणोपनिषदि प्रथमाध्याये तृतीयपंचममन्वयोरुक्ता । ३. वे. सू. २. ४. १५. प्रति- पादितमिदं २४ श्लोकटीकायाम् ।

·मध्वतन्त्रमुसमदनम युत्ताश- न च ब्रह्मजीवयोगुंगोकपापकर्षसत्याविरुदगुणाकान्या भेदशनीयः । ग्राम- गतगुणोत्कर्षस्य वदभिमजीवयापारण्येऽपि जीव लदभिमतस्य सानयलानन्दोत्कर्ष. स्येव संसारदशायामावृतलेनाऽप्रकाशसंभवस्य त्वन्मते ब्रह्मणोऽविन्त्याद्भुतशक्तिमहिला तांगोचरत्वमहिम्ना व विरुद्धगुणाकान्तेस्तद्भेदासापकत्वस्य च प्रथमद्वितीयाधि- करणदूपणावसरे प्रपश्चितत्वात् । वस्तुतस्तु त्वदभिमते नमणि जोरगुणरिरुदत्वेनामाङ्कनीयः कोऽपि गुणः श्रुतिसिलो न लपते । त्वया त्वस्मिारकारो विचारणीय विशदं ब्रह्मोपास्य- प्रतिविम्वरूपस्य बिम्बभृतं न तु स्वयमुपास्यमिति निरूपितम् । (१)"तथाऽन्यत्प्रति- पेधादि"त्यधिकरणे एवमङ्गोकुवंतस्तव मते सृष्टयादिवाक्यमन्यच सकलं सगुणवाक्य- मुपास्यप्रतिविम्वपरमेव न तु विशुद्धब्रह्मपरम् । विशुद्ध तु ब्रह्म "यतो वाचो निवर्तन्ते" "यद्वाचाऽनभ्युदितं" इत्यादिभिः कश्चिदेवाऽस्मदभिमतनिर्गुणवान्यलक्षणया प्रतिपाद्य- मभ्युपगन्तव्यमित्युपपादितमस्माभिः पथमाधिकरणदपणे । ततश्च कुतो विशुढे ब्रह्माणि जगत्कर्टत्वादिविरुद्धगुगसिद्रिः ? येन तस्य जीवाद्भेदशियेत । न च तथा सत्या- काशादिप्रपञ्चखष्टत्यादित्यादिजीवब्रह्माभेदसाधकानुमानानां दृष्टान्ते साधनवैकल्यं पक्षे हेत्वसिद्रिा स्यादित्याशनीयम् । परमर्यादया पराभ्युपगन्तव्याविरुद्रमपि पराभ्युपगममारमनुसृत्य हेतूकरणसम्भवात् । त्वं हि उपासनार्थमेव सर्वासु श्रुतिषु जगत्सदृत्वाधाम्नातं विशुद्धं ब्रह्मोपास्यं च न भवतीति वदनपि विशुद्धस्य ब्रह्मणः सट्टत्वं कर्मफलभोक्तृत्वं देहेन्द्रियादिमत्वं अस्मदादिकरणस्वामित्वमित्यादिकमुपासना- श्रुत्याम्नातत्वेन तवाऽभिमतं गुणजातमङ्गीकरोपि । वदभ्युपगन्तव्यार्थाविरुद्धास्त्वनादि- भावावृतत्वादयश्चत्वार एव हेतवः। त एव चाऽऽकृतो यस्त्वयोक्त इति मुक्तभोग्यमिति कूटस्थमिति विमलतन्विति च विशेषणेमूलश्लोके सगृहीताः । अथाऽपि स्यात्-जीवाना सुखादिव्यवस्थया भिनानां कयमेकेन ब्रह्मणा सममभेद- स्स्यादिति । इदमपि दत्तोत्तरम् । अर्जुनाखण्डलादीना सुखादिवैचित्र्ये सत्यपि खदीयाभेदाभ्युपगमप्रदर्शनेन खन्मते ब्रह्मशक्त्यादिमहिम्ना विरुद्धगुणवत्वस्य भेदसाधकत्वव्यवस्थापनेन च । एव च- "यथा ह्ययं ज्योतिरात्माविवस्वानपो भिन्ना बहुधैकोऽनुगच्छन् । उपाधिना क्रियते भेदरूपो देवः क्षेत्रेष्वेवमजोऽयमात्मा ॥" इत्यादिश्रुति मिर्जीवब्रह्मणोर्जीवानां वाऽभेदसिद्रिरप्रत्यूहैवेति न भेदशावकाशः। १. वे. सू. ३. २. ३७. अधि. १८. पश्यन्ति परमं ब्रह्म चित्ते यत्प्रति- चिम्वितम् । ब्रह्मैन प्रतिविम्वे यदतस्तेषा फलप्रदम् । तदुपामनं च भवति प्रतिमो- पामन यथा । ( म. भा. १३४ १४.)

·प्रहणम् । व्याख्यया सहितम् । न च भेदश्रुविष्वपि सतीपु कुतोऽयमभेदश्रुतिपक्षपात इति शनीयम् । विरुद्धगुणवत्वादेरकिञ्चित्करले स्थिते लाघवतणाऽभेदश्रुतीनां प्राबल्यात् । न चैवमपि जीवाभिनमखण्डं त्वदभिमतं ब्रह्म श्रुतिभिनं सिध्येत् । वाक्यानां पदार्थसंसर्गपरत्वस्य पदानां प्रवृत्तिनिमित्तसंसर्गपरस्य च व्युत्पत्तिसिदत्वेन जीवपरवाश्यानां ब्रह्मवाक्यानां च तत्तत्पदार्थमंसर्गपातायास्तदन्तर्गतपदानां प्रवृत्तिनिमित्तसंसर्गत्तपरत्वस्य च वक्तव्यतया मखण्डविपयत्वावश्यंभावादिति वाच्यम्। त्वया जीवे ब्रह्मणि व निर्विकारे गुणनियादीनां (१)नित्यत्वेन धम्यंमिन्नत्वेन समवायाश्रयायिभावादिनसर्गरहितत्वेन चाऽभ्युपगततया वन्मतेऽपि श्रुतीनां वत्संसर्गविषयत्वप्रसत्यभावात् । न च तेपा संसर्गाभावेऽपि संसर्गव्यवहारनिर्वतकत्वेन मदभ्युपगतविशेष एव तन वत्र पदार्थविधया वाक्यार्थविधया वा भासमानस्सन्नखण्डत्वविरोधी स्यादिति वाच्यम् । विशेषस्याऽपि त्वया(२) धर्मभेदस्योक्तत्वात् तदङ्गीकारस्य वैयथ्यस्य चास्माभिः प्रथमाधिकरणम व्यवस्थापितत्वात् । एतेन महावाक्यार्थोऽपि जीवब्रह्माभेदविषयत्वेन सखण्ड इति निरस्तम् । अभे- दस्याऽपि धर्मिभिन्नलस्याऽभावात् । धर्मिण एव संसर्गविधयाऽपि प्रतीतिश्चेत्तावता द्वैतापत्त्यभावेनाऽविरोधाच । तस्मात्त्वदीयतत्तदधिकरणमयांदया पर्यालोचनयवाऽशे- षोपनिपन्महातात्पर्यवेधं सच्चिदानन्देकरसमद्वितीयं ब्रह्म सिध्यत्त्वया निवारयितुं न शक्यत इति भावः ॥ ५५ ॥ एवं पञ्चाधिकरणीभदार्थ परकीयतत्तदधिकरणस्थितिपर्यालोचनया स्वाभिमताद्वितीयब्रह्मसिद्धिं चोरापहतरत्नप्रत्याहरणसादृश्यप्रदर्शनेनोपमहरति- मध्यादिभिर्मपितमत्र सदद्वितीयं प्रत्याहृतं तदिदमागममौलिरत्नम् । आच्छाद्य गृहितमसारतरैस्तदर्थेस्तत्तुल्लकाधिकरणस्थलमर्दनेन ॥५६॥ यथा खलु त्रासादिदोपरहिततया सदृशान्तररहितं सम्राजः किरीटरनमासवमे- विभिः किरातर्मुषित्वा क्षुदेषु स्वगृहेषु तृणदारुशलाका(३)दिभिरत्यन्तममारैस्तदीयोप- करणैराच्छाय संगोपितं तदीयाहभूम्याक्रमणेनाऽविष्य दृष्ट्वा(४) राजकीयः प्रत्याहियते तथैवाऽद्वितीय अतएव भयरहित निगमशिरसामलदारभूतं परं ब्रह्म मध्वजयतीर्था- दिभिर्मुपिता युक्तयसहिष्णुभिः जीवब्रह्मणोः सविशेषाभिन्नगुणादिमिर्भेदकवदवभासमानः स्वकल्पिताराच्छाद्य गृहितं तदीयनियुक्तिकाधिकरण स्थितीनां मथनेन युक्तागम- वियाऽस्माभिः प्रत्याहृतमित्यर्थः ॥ ५॥ १. निमित्तत्वेन एव. पु.। २. लयेति, ग, पु. नास्ति. । ३. शकन, ग, पु. । ४. दृष्ट्वेति ग. पु. नास्ति।

·. मध्वतन्त्रमुखमर्दनम् [उप- इत्यं मध्यमतदर्शनदूपणस्य वन्मतमर्यादयैवाऽद्वैतसिद्धेश्व मार्गप्रदर्शनमात्रं कृतम् । तघ सद्भिरादरणीयम्, आप्तोक्तिमूलवादित्याह- आद्रियध्वमिदमध्नदर्शनं व्यध्वगं त्यजत मध्वदर्शनम् । शाङ्करं भजत शाश्वतं मतं साधवस्स इह साक्ष्युमाधवः ॥५७॥ इदं मधदर्शनममार्गप्रवृत्तं त्यक्तव्यम् । शहरमतन्तु शाश्वत सेवनीयमित्यत्र स एव गौरीपतिस्साक्षी, यस्स्वयमेव शहरारूपेणाप्रतीयोऽद्वैत व्यवस्थापितवानिति । "चतुर्भिस्सहितदिशध्यैदशरो ऽवतरिष्यति' इत्याद्याप्तवचनेषु प्रसिद्ध इत्यर्थः ॥५७॥ एते इलोकाः परविजयोन्मुखस्य परीक्षकस्य मुखवर्तितयोपकारकाः। पूर्व देवविज- योयुक्तस्येव सुपर्वनायकस्य नासीरवर्तितया मरुत इत्यत आह- असुरान्विजिगीपोः स्वयमद्वैतब्रह्मदिव्यरलहरान् । विबुधेन्द्रस्य सखायः श्लोका मरुत इव सन्त्विमे मुख्याः ॥८॥ असुराः खलु(१) वैरोचिनीमुपनिषदमाश्रिता देहात्मवादिनः, प्रकृताः परेऽपि जीवस्यैव करचरणादिसकलस्मज्ञानेन्द्रियसहितदेवापत्वं तेनैव देहेन स्वप्ने मुक्ती च व्यवहारानपि वदन्तो देहात्मवादिन इति साम्यादसुरशब्देनाऽतिशयोत्तया परे निर्दिष्टाः । मुख्याः मुग्वे वदने भवा: सेनामुखवर्तिनश्च ॥ ५८ ॥ १. छान्दोग्ये अष्टमाध्याये सप्तमखण्ड इन्द्रविरोचनाख्यायिका समाम्नाता। सानाऽनुसन्धेया । सा यथा-"इन्द्रो ह वे देवाना अभिप्रववाज विरोचनोऽसुराणाम् । तो हाऽमविदानावेव समित्पाणी प्रजापतिसकाशमाजग्मतुः । ती ह द्वात्रिंशतं वर्षाणि ब्रह्मवर्यमूपतुः । ती ह प्रजापतिरुवाच किमिच्छन्ताववास्तमिति । ती होचतुः य आत्माऽपहतपामा विजरो विमृत्युर्विशोकोऽविजिघत्सोऽपिपासस्सत्यकामस्सत्यसङ्कल्प. मोग्न्वेष्टव्यस्म विजिज्ञासितव्यः स सर्वाश्च लोकानवामोति सर्वांश्च कामान् यस्तमात्मान- मनुविद्य विजानाति भगवतो वची वेदयन्ते तमिच्छन्ताववास्तमिति । तो ह प्रजाप. तिरुवाच ।".... 'तो हाऽन्वोक्ष्य प्रजापतिरवाच-अनुपलभ्यात्मानमननुविद्य ब्रजतो यतर रातदुपनिषदो भविष्यन्ति ते पराभविष्यन्तीति । स शान्तहदय एव विरोचनोऽ सुरान्जगाम तेभ्यो हैतामुपनिपद प्रोवाच ।..." "असुराणा ह्येषा उपनिषत् प्रेतस्य शरीर भिक्षया वसनेनालद्वारेणेति संस्कुर्वन्ति एतेन मुं लोकं जेष्यन्तो मन्यन्ते (छा. उ. ८. खं. ७. ८.) अयमत्र संग्रहः-इन्द्रः विरोचनोऽसुरश्च ब्रह्मविद्याध्ययनार्थ प्रजापतिसमीपं जग्मतुः । तत्र द्वात्रिंशतं वर्षाणि त शुश्रूषन्ता- वास्ताम् । ततः प्रजापतिस्तावच्छत् किमर्थमागतौ शुश्रपणपरी चेति । तावात्मस्वरूप- ·गंगरः] ९७ व्यारयया सहितम भय म्बनाम प्रन्यनाम च कीर्तयन् प्रकरणसमाप्ति दर्शयति- विद्वद्गुरोविहितविश्वजिदध्वरस्य श्रीसर्वतोमुखमहाव्रतयाजिसूनोः । श्रीरङ्गराजमखिनश्श्रितचन्द्रमौलि- रप्पय्यदीक्षित इति प्रथितस्तनूजः॥५६॥ सोऽयं मितपदमकरोन्महितार्थ मध्वशास्त्रमुखभङ्गम् । प्रीत्यै पुरामरातेः श्रीकामाक्षीसमेतस्य ॥ ६ ॥ इति श्रीमद्भारद्वाजकुलजलधिकौस्तुभश्रीमदद्वैतविद्याचार्यश्रीविश्वजियाजि- श्रीरङ्गराजाध्वरीन्दसूनोः चतुरधिकशतप्रवन्धनिर्माणचणस्य श्री. मदप्पयदीक्षितेन्द्रस्य कृतिषु मध्यमतविध्वं. सनसहितो मध्वतन्त्रमुखमर्दनाख्यो ग्रन्थस्समाप्त: जिज्ञासया भवनिकटमागतो इत्यूचतुः । ततः प्रजापतिः सर्वगतं परमात्मानमक्षिगत. खेन ताभ्यामुपदिदेश । तो तु तद्यथावद्ज्ञातुमसमर्थी नेत्रगत छायारूपमेवाऽऽत्मत्वेन जगृहतुः । ततो जलपूर्णशरावमध्यगत आभरणादिभिरलइनमेवमेवोपदिदेश । वत्र विरोचनो यथाश्रुतमेव जलमभ्यगतं शरीरप्रतिविम्वमेव परमात्मस्वरूप जानन् सन्तुष्ट- मनाः प्रतिनिवृत्तस्तथा देहमेवाऽऽत्मत्वेनाऽसुरेभ्य उपदिदेश । सैषा देहात्मज्ञान विद्या आसुरी उपनिषदिति कथ्यते ॥ इति ॥ इति पूर्वोत्तरमीमासापारावारपारीणे: वैदिकसार्वभौमः महामहोपाध्याय पण्डितसावभीमादिविविधोपाधिविभूषितः श्रीचिन्नस्वाभि- शास्त्रिमहोदयः विरचितं सन्दर्भविवरणाख्यं टिपणं समाप्तम् ॥

·मध्वतन्त्रमुखमर्दनम् [ उप- : इत्यं मध्वमतदर्शनपणस्य तन्मतमर्यादयवाऽद्वैतसिद्धेश्व मार्गप्रदर्शनमात्रं कृतम् । सच सद्भिरादरणीयम्, मातोक्तिमुलखादित्याह- आद्रियधमिदमध्वदर्शनं व्यध्वगं त्यजत मध्वदर्शनम् । शाङ्करं भजत शाश्वतं मतं साधवस्स इह साक्ष्युमाधवः ॥५७॥ इदं मघदर्शनममार्गप्रवृत्तं त्यक्तव्यम् । शहरमतन्तु शाश्वत सेवनीयमित्यत्र स एवं गोरीपतिस्साक्षी, यस्स्वयमेव शङ्करारूपेणाऽवतीयोऽद्वतं व्यवस्थापितवानिति । "चतुर्मिस्सहितशिष्यशङ्करो ऽवतरिष्यति' इत्याद्याप्तवचनेषु प्रसिद्ध इत्यर्थः ॥५॥ एते श्लोकाः परविजयोन्मुखस्य परीक्षकस्य मुसवर्तितयोपकारकाः। पूर्वदेवविज. योद्युक्तस्येव सुपर्वनायकस्य नासीरवर्तितया मरुत इत्यत आह--- असुरान्विजिगीपोः स्वयमद्वैतब्रह्मदिव्यरनहरान् । विबुधेन्द्रस्य सखायः श्लोका मस्त इव सन्त्विमे मुख्याः ॥५॥ अमुगः खलु(१) वैरोचिनीमुपनिषदमाश्रिता देहात्मवादिनः, प्रकृताः परेऽपि जीवस्यैव करचरणादिसकल कमज्ञानेन्द्रियसहितदेवरूपत्वं तेनैव देहेन स्वप्ने मुक्ती च व्यवहारानपि वदन्तो देहात्मवादिन इति साम्यादसुरशब्देनाऽतिशयोक्तया परे निर्दिष्टाः । मुख्याः मुखे वदने भवाः सेनामुखवर्तिनश्च ॥ ५८ ॥ . । १. छान्दोग्ये अष्टमाध्याये सप्तमस्खण्ड इन्द्रविरोचनाख्यायिका समाम्नाता । साऽवाऽनुसन्धेया। सा यथा-"इन्द्रो ह वै देवानां अभिप्रनवाज विरोचनोग्सुराणाम् । तो हाध्यविदानावेव समिपाणी प्रजापतिमकाशमाजग्मतुः । ती ह द्वात्रिंशतं वर्षाणि ब्रह्मचर्य भूपतुः। तो ह प्रजापतिरुवाच किमिच्छन्तावास्तमिति । ती होचतुः य आत्माऽपहतपामा विजरो विमृत्युर्विशीकोऽविजिघत्सोऽपिपासस्सत्यकामस्सत्यसङ्कल्पः मोन्वेष्टव्यस्स विजिज्ञासितव्यः स सर्वाश्च लोकानवाप्नोति सर्वाश्च कामान् यस्तमात्मान- मनुविद्य विजानाति भगवतो वचो वेदयन्ते तमिच्छन्ताववास्तमिति । तो ह प्रजाप- तिरुवाच ।....."ती हाऽन्वोक्ष्य प्रजापतिरुवाव-अनुपलभ्यात्मानमननुविद्य ब्रजतो यतर रातदुपनिषदो भविष्यन्ति ते पराभविष्यन्तीति । स शान्तहृदय एव विरोचनोड सुरान्जगाम तेभ्यो हैतामुपनिषद प्रोवाच । ......."असुराणां ह्येषा उपनिषत् प्रेतस्य शरीरं भिक्षया वसनेनालद्वारेणेति संस्कुर्वन्ति एतेन ह्यमुं लोकं जेध्यन्तो मन्यन्ते (छा. उ. ८. खं. ७.८.) अयमत्र संग्रहः-इन्द्रः विरोचनोऽसुरश्च ब्रह्मविद्याध्ययनार्य प्रजापतिसमीपं जग्मतुः। तत्र द्वात्रिंशतं वर्षाणि तं शुश्रूषन्ता- वाम्ताम् । ततः प्रजापतिस्तावच्छत् किमर्थमागतौ शुश्रूषणपरी चेति । तावात्मस्वरूप- ·१७ गंहाः व्याख्यया सहितम् अथ स्वनाम अन्यनाम च कीर्तयन् प्रकरणसमाप्ति दर्शयति- विद्वद्गुरोविंहितविश्वजिदध्वरस्य श्रीसर्वतोमुखमहावतयाजिसूनोः । श्रीरङ्गराजमखिनश्श्रितचन्द्रमौलि- रप्पय्यदीक्षित इति प्रथितस्तनूजः॥५६॥ मोऽयं मितपदमकरोन्महितार्थ मध्वशास्त्रमुखभङ्गम् । प्रीत्यै पुरामरातेः श्रीकामाक्षीसमेतस्य ॥ ६० ॥ इति श्रीमद्भारद्वाजकुलजलधिकौस्तुभश्रीमदद्वैतविद्याचार्यश्रीविश्वजियाजि- श्रीरङ्गराजाध्वरीन्दसूनोः चतुरधिकशतप्रवन्धनिर्माणवणस्य श्री. मदप्पयदीक्षितेन्द्रस्य कृतिपु मध्वमतविध्वं. सनसहितो मध्वतन्त्रमुखमर्दनाख्यो ग्रन्थस्समाप्तः। Dam- जिज्ञासया भवनिकटमागतो इत्यूचतुः । ततः प्रजापतिः सर्वगतं परमात्मानमक्षिगत. रेवेन ताभ्यामुपदिदेश । तौ तु तद्यथावदज्ञातुमसमधी नेत्रगत छायारूपमेवाऽऽत्मत्वेन जगृहतुः । ततो जलपूर्णशरावमध्यगतं आभरणादिभिरलतमेवमेवोपदिदेश । वत्र विरोचनो यथाश्रुवमेव जलमभ्यग शरीरप्रतिबिम्बमेव परमात्मस्वरूपं जानन् सन्तुष्ट- मनाः प्रतिनिवृत्तस्तथा देहमेवाऽऽत्मत्वेनाऽसुरेभ्य उपदिदेश । सैपा देहात्मज्ञान विद्या आसुरी उपनिषदिति कथ्यते ॥ इति ॥ इति पूर्वोत्तरमीमांसापारावारपारीणैः वैदिकसार्वभौमः महामहोपाध्याय. पण्डितसावभीमादिविविधोपाधिविभूषितः थीचिन्नस्वाभि- शास्त्रिमहोदयः विरचितं सन्दर्भविवरणाख्यं टिपणं समाप्तम् ॥

·मूलश्लोकसूची। पृष्ठम् ध्येयाची एव पृष्ठम् ८१ ८० अग्ने वाच्यः अंतःपञ्चा- अद्वैते यद्य- अपि च भगवा- अभेदे दृढे असुरान्वि- २२ ५२ आत्मा प्रो- ७ ८ आद्रिय इति तव इत्य जीव- इत्थं त्वत्- २० उक्थ्याति- एक वाक्यं एव सुखित्व- ऐश्वयात् कथं निरस्या कर्मब्रह्मो- ७४ ३ न ध्येयं २१ | नाशयोत्प- २५ निर्माद- १६ | पुंस्वादि- ९६ / पूर्णर ते प्रावल्यं प्रामाण्यं १९ मधादिभिः ५५ / मुख्यो भेदः ८३ यतो वेत्या- ६१ यदि त्वेन १३ यद्येवं रोच- यो यस्यो- ३२ रोद्रा नोप- वक्तव्यं ते ६५ विद्वद्गुरोः ६९ विशेष १५ विष्णो विश्वा- शब्दान्तरादि- शिवं विष्णु श्रुत्यन्ताना २३ इलेपप्राणे १४ साक्षी जीव: ३ | सिद्धेऽसि ५६ | सूटयादि- सोयं मित- २० स्थूलप्रप- स्फारात्तत्- ४१ सष्टं प्रत्ये- ककत्व ។ काचाऽत्रानु- किन्च स्थाणु- किञ्च श्रुत्यैक- किञ्चायं भेद- किम्चेशो गुण- तच्छास्त्रं चेत् तथाऽऽप्यानंद- १२ १० १२ तद्ब्रह्मेति तस्मात्तुच्छ तस्माद्यत्ते दुःखित्वाचैव ५८ ७५ ·व्याख्यायामुद्धृतानां कारिकाणां सूची। पृष्ठम् ४१ १७ ८१ अगाहिले अङ्गीकृत- अर्थकका- अधिकारा- अनन्योऽप्य- अन्तस्थेन- अापदीक्षित- अस्मत्पक्ष आदत्तेहरि- अाहूतस्य इत्यापदी- पृष्ठम् द्वविध्यऽपि ३८ न जीवभेद- नरकेऽपि न विशेषा- पन्धान पश्यन्ति ५३ पृथगेव ३१ । प्रतिबिंव- ९३ | प्रथमो प्रमाण- प्रमादाम- ब्रह्मतक- भिनोचिन्त्य मध्वतन्त्र- १ मध्वशाख ११ मिथ्यात्व ८० " १ उस्थ्यस- ८३ ७५ १८ यथा युद्ध उद्धाट्य- उपत्रमा- ऐश्वर्यान् कार्यकारण- क्वचिद्ब्रह्मा गुणास्सवें तत्तत्वल्पान्त ६३ ८० यथायय यद्वास्योत लोकपाल विजयस्त्वयि सयत्व सर्वनाशेप ७९ १८ तथाप्यान- २१ ८१ तदुपासन देवादीनामु- ·व्याख्यागतानां श्रुत्यादिवाक्यानां सूची। पृष्ठम् तै. सं. १.५. ९. १. ८७ काठ. उ. ४. १२. काठ,उ. २.२०. ५० १५ अग्निहोत्र अङ्गुष्ठमात्रा अधोरणीयान् अनइन् अनादिमायया अन्तरादित्ये अन्तः प्रविष्टं अन्तश्चन्द्रमसि अन्तस्ममुद्रे अनं ब्रह्मेति अन्योन्तर शात्मा मुण्ड, उ.३.१.१. गी. का. १. १६. ते. श्रा. ३. ११. ६. ते. प्रा. ३.११.३. ते. पा. ३. ११. ४. ते. आ. ३. ११. १. तै. उ.३.२.१. ८७ ८७ ५६ ४८ ८५ " " " तं.सं. ६. ६. ११.६. तं.सं.६.१.६.७. अग्निष्टोमे अरुणयक- अस्ति ब्रह्मोति अस्थूलमनणु अस्य लोका वृ.उ. ३.८.८. छा.उ.१.८.".६. गीता.१०.८. त. उ. १.१. अहं सर्वप प्रमापा " 1 १.उ.३.१४.३. भारमायो- ཉན་ཏན गृह. ३.१.४.७. "S " " ·व्याख्यास्थ श्रुत्यादिसूची। पृष्ठम् ५६ प्रानन्दं ब्रह्मणो श्रानन्दाद्ध्येव आयुराशास्ते इन्दियथ्यः तं. उ...९.१. तं. उ. ३.६.१. तं. ग्रा, ३.५.१०. काठ.उ.३.१०. कर्व प्राण वृ. उ. ४.४.२०. एकव एकमेवा- एको हवं ६७ छाउ.६.२.१. महाना.उ.१ है. उ. ३.९. ४८ एतमन्नमय " गोता ९. १८ प्रश्न.उ.५.५ छा. उ.३. १४. ३. ९० "४. १५.४. ५० ते. सं. २.१.४.१. ऐत. प्रा. अ. ३३. स. १.४. एतन्नाना- एतस्माजी- एप आत्मा एपहि ऐन्द्र दधि किन्नु मल कुटम्बे शुची वेन स्यायेन को येवान्यान् गायनी वा चतुर्विधाः छा.उ.८.१५.१ बृह. ट. छा.उ.३.१० १. गीता ७.१६. तं. म. ३. १. ४. 1. छा.उ.६.२.३. जुष्ट देवाना छा.उ.६.८७. १८ तत्तेजोऽमजत तत्वमसि तदेत्प्रेयः तदेव ब्रह्म परम वृ.उ १.४.८. महाना १.

·पृष्ठम् छा उ६ २३ ७ त उ३ १ . तदक्षत बहु स्या तद्विजिज्ञासत्व तद्विजिज्ञासत्व तद्विज्ञाय तद्वे त्व प्राण तपसाब्रह्म तयोरन्य तजसा सोम्य १ ८७ १ मुण्ड उ ३११ छाउ ते यशत ८ तित्पश्चदश त या १५ ११. ३७ प्रेधा तण्डुलान् त स.५३४७ श्ता उ ३३ द्यावाभृमी द्वासुपणा ६९ मुण्ड उ 10 नापुनस्य निरपन परम नर नानास्ति एत प्रा ३३ २९ मुण्ड उ ३.१३ १ J पास्यति दसता उ ६८ पगुमालभत पुरुषण विध- मदाना उ १॥ दा प्रजापतिधति महाना र १ , . प्रशानी ग्राम ३१ पतिया . ८ । प्राग्छ ·व्याख्यास्थ श्रुत्यादिसूची। पृष्ठम् ब्रह्म वा इदं ब्रह्मविदाप्नोति भृयश्चान्ते यदेशे यतो या इमानि वृह. उ. १.४.१० ते. उ. २.१.१. श्वेतादव. उ. १. 10. ते.सं. ४.३.८.२. ते. उ. २. १. १५ ८५ " " यतो धागो ते. उ. .. ९. १. ८३ " " ९४ " वंता, उ. ३. १८. छा.उ. ७.२२.१. ४३ यदा तमस्तन्न यदा व सुसं यदेव प्राकाशः यद्यमुग्मिन् यद्वाचानभ्यु- तै. उ. २.७.१. ते.सं. ६. १. १. १. केन. उ. १.५. " वेन.उ. १.५. यन्मनसान " " " " " तै. अ. ३. ११.४. वृह.उ. ४.४.१७. ते. श्रा. ३.११.४. ५७ मुण्ड, उ. १.१.९. यमन्तत्समुद्र यस्मिन्पंच यस्याऽण्डकोश यस्सर्वज्ञः यावावा येन्नं ब्रह्मो- ये प्राण यो मामेव छा.उ.८.१.१. तं. उ. २.२.१. त. उ. २.३.१. गीता, १५.१८ ४७ ·मध्वतन्त्रमुखमर्दने पृष्ठम् यो वै भूमा छा.उ. ७.२३. १.७१. ४८ छा. उ. ७.०.१. छा.उ.६.१५.२. ते. उ. २.५. १. म.स ४.५.११.६. बृह. उ. ४.४.१२ ३ वावापता- वाड्मनसि विज्ञान ब्रह्म वि मे कणी विविदिपन्ति श्येनेनाभिचग्न् श्रीश्च ते लक्ष्मीश्च स एको ब्रह्मणः स एव परी वरीयान् म खल्वेवं वर्तयन् सत्यं ज्ञान मदेव सौम्य तं. आ. ३. १३.२ ते. उ. ३. १०.४. y छा.उ.८.१५.१ ते. उ. २.१. छा.उ.६.२.१. १५ " " " ते. प्रा. १. ३, ४.३. सप्तदश प्राजा- स यश्चार्य सर्व खल्विद ४४ छा.उ.३.१४.१. रागमूतगुणः मुष्टीरुप- सोऽस्मिन्नन्ध सोमेन यनेन तै. स. ५. ३. ४.७. ". हिरण्यगर्भ त.मं. ४.३.८.२. महाना.उ.१३ ८५