·No text on this page.

·॥श्रीः॥ सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्शः॥ दितीयो भाग। (प्रथमायाये द्वितीयपादः, तृतीयपादे ईक्षतिकर्म- व्यपदेशाधिकरणपर्यन्तो भागश्च) ब्रह्मविद घ्रिरेणुना गोपालाचार्यण विरचितः Sutranugunyasiddhivimarsa Part II BY A. V. Gopalachariyar M A. BL, Published under the Auspices of THE YISISHTADWAITA SABHA KUMBAKONAM PRINTED AT THE "SRINIVASA PRESS" TIRUVADI. 1932. मूल्यम् ] [ 18-0.

·No text on this page.

·PREFACE. In the preface to Part I of this book, the need for a reply to Mahamahopadhyaya Krishna Sastrigal's attack on the Sri Bashya was explained This second part is a reply to the second pada and part of the third pada. By way of illustration, a few specimens of Mr Sastriar's methods of argument are given below The first Adhikarana of the second pada discusses and decides the interpretation of the Sandılya Vidya in the Chandogya. That passage has been interpreted at length by Sri Sankara in his Chandogya Bhashya The Sri Bnashya interprets the Sutras as laying down that interpretation The Sutra Bhashya of Sri Sankara expounds the Sutras as interpreting the passage in an entirely different and inconsistent manner Mr Sastriar admits that Sri Sankara's interpretation in the Chandogya Bhashya is the correct one and that the Sri Bhashya interpretation agrees with it wholly, but says that the Sutrakara is purposely assuming and giving a wrong interpretation, and finds fault with Sri Ramanuja for interpreting the Sutras in consonance with the admitted correct meaning of the Upanishad. He calls Sri Sudarsana as Adarsana and Mundamatr for this fault of bringing the Sutras into line with the true meaning of the Upanishad Two of the Sutras in this Adhikarana lay emphasis on the difference betwveen Joeva and Brahma by calling attention to the sentence "I shall after shuffling off this mortal coil reach' this Brahma" and "Brahman is my Athma, seated in my heart These Sutras pre-suppose Abheda as the poorva paksha and declare that Bheda is the Siddhanta Sri Sankara sees this and says But the Srutis declare Abheda , the Sutras must refer to the imagination of Bheda through ignorance. But how about the Siddanta rcasons given by the two sutras? Are the Hetus invalid? In the 2nd Adhikarana, the Katha Upanishad is discussed Mr Sastriar is very angry with Ramanuja and Sri Sudarsana for refu,ing to raise a purvapakslia in favour of Agni as Sri 6 ·2 Sankara does. Appaiyadikshita who has made a comparative unithuruugh study of the Satra liter arure of all schools states thut tie Igni purtapaksha could nút have been seriously meant and Scots dū up Sri Ramanuja's interpietation of the mantras Ya Jayate Mriyate Va Vipescil", "Ya Exam Vettı Hantaram" - refering tu Jeera comes in for Mr Sastrar's condemnation. le furgets trut Sui Sankara admits in his Gita Bhashya that Sri Krisna quotes these two verses in the 2nd chapter in evidnce vi tre matuitality of Jeera With regard to the question vut ly Yuc. littus tu Yara "Is there really anything after a 11n quis the body', the Sri Bastyi says that the body meant is the last body before Mukti and the question cannot merely be as the possibility of pei-unality after death as it is addressed to the God of death himseli in tis region Mr Sastriar extends als pity tu the Srı Bhasayakura for ia'ling into the delusion of uttaching importance to episode about Nachiketas which is only an Arthavada The validity (Pramanya) of Arthavadas in the absence of clear contradiction by other pramanas is declared and prured by Sri Sankara in the Devathadhikarana In inding out what was meant by Nachiketas and what was his luubt, it is not clever to contend that it is irrelevent to note what he knew already The Buddhists declare the extinction wf personality to be the goal even though they admit the un- (eusing succession of deaths and Lirths In the Antaradhikarana, Mr Sastriar attacks Sri Ramanuja is falsely coining a new Sutra with the ambition of becoming a Sutrakara himself This iſ true is certainly a serious charge Tre sutra in question though not found in Sankara Bhashya is fuund in the Bhashya of Su Yadavaprakasa, who lived long before Sri Ramanujl. It is also found in the Sukanta Bhashya which probably is later That this Sura is a very necessary une in this Idhikarana for both the schools will be clear from a reading of Dikshita's Nyayarets amanı which labours hard to put the meaning of this Sutra into another sutra by repeating 15 and straining it to afford the required argument In the Artur-myadl ikarana, the dispute is about the number of alternatives in regard Luci diult cculd arise, whether ·3 as Mr. two as Sri Ramanuja says or as many as five or six Sastriar would have it Appaiyadıkshita declares himself in favour of selecting only the two altarnatives expounded in the S.1 Bhashya. In the Adrisyatvadłıkarana, the Mundaka Vakya is discussed In the Advaitic view, it is a Virguņa Vakya But the Sutrakara within the 3 sutras of this Adhikarana uses the words Guna, Dharma, Viseshana, Bhedavyapadesa Rupopangasa, all pointing to Sagunabrahma Referring to the Hetu in the first sutra 'Dharmokteh", Mr Sastriar contends that the word Ukti indicates that the Dharmas are merely stated without any intention to affirm them and t.at the Sutrakara would have used the word Vyapadesa if he meant the Dharmas were real Mi Sastriar fails to see that in the next Sutia the word Vyapadesa is used in connection with B.eda and that his argument would prove the reality of Bhedi The word Ukti is used following the word 'Proracha' in the beginning of the Mundaka, It cannot mean anything like what Mr Sa-triar imagines In the Vaisvanaradhikarana, Appaiya Dikshita adopts the Sri Bhashya exposition of Anirnayapurvapakshaie, one of indecisiveness of any of the alternatives Mr Sastriar does not adopt the meaning of 'because' for the word 'Iti' in the second Sutra which is clearly given to it by Sri Sankara but interpretes it as nieaning Samaptı (the close of a discussion) This departure te makes to get over the objection of Sri Ramanuja and Sri Sudarsana that in the sense of because the word will be superfluous Mr Sastriar quotes a part of a sentence of Sri Sankara and seriously states that Sankara discards the meaning of 'because' and adopts the 'Samapti' sense The other part of the sentence expressly states that Iti means 'because and the commentary of Ratnaprabha on the sentence clearly denies the Samaptı sense Mr Sastriar linds fault with Sri Bhashya for not raising a purvapaksha in favour of Prakrti in the first Adhikarana of the 3rd Pada The object sought after in the Mundaka passage under discussion is an Atma and the reward for the quest is declared to be the attainment of immortal lliss In the Ikshathyadhikaranz the use of the word Atma and the declaration of Moksha ·4 as the fruit were pronounced to demolish the case for ‘Unintelligent metter' There is no force therefore in Mr Sastriar's insistence on the Prakrithi as an alternative in the passage under discussion In the first Sutra, Brahmau is described as the Ayatana of the Skies, Earth etc, The word Ayatana may mean a house and Mr Sastriar argues from this that the Sutrakara indicates that there is no real contact between the Brahman and the Universe The word Ayatana may mean a house or a recreatian ground or resting place or a temple The Sutrakara evidently suggests that unlike as in the case of men to whom houses are Ayatana, Brahman is the house in which the worlds live and He is the resting place for the universe and is the sporting ground for the God-inclined In fact the Mundaka winis up by saying that the realiser of Brahman sports in the pleasure garden of Brahman In the next Adhiharana Mr Sastriar fights for accepting prana as the purvapaksha alternative instead of the purified Jeeva swarupa as Sri Ramanuja would have it The pupıl and inquirer in the Bhumavidya which is discussed here is Sri Narada who is stated to be fully equipped with mastery of all the Sastras excepting the Vedanta It is impossible to believe that Sri Narada would have been satisfied with the declaration of Prana to be the goal In the Aksharadhikarana the purvapaksha meaning of Akshara is "Varna" 'letter or sound" according to Sri Sankara The Akshara which is stated as ruling and supporting the entire T'niverse can hardly be conceived to be a letter or sound The Akshara here is said to be neither long nor short, a description hardly applicable to varna The word Akshara is used in the Vedanta as denoting primordial matter or Brahnın or Jeevi Mr Sastriar quarrels with the Sri Bhashya for refusing to raise the Varna poorvapaksha whicn is obviously altogether untenable. We are very grateful to the authorities of the Sabha for so kindly continuing the publication of this work THE AUTIIOR ·विशुद्धिपत्रिका। अशुद्धम्। शुद्धम्। ३ ७ वियरण विवरण रुचीनामेव रुचिभ्य एव प्रयुक्त प्रसक्त ब्रह्मयति बृहयति भवन्तो भवन्त उपास्यत्वयोग्यत्वे उपास्यत्वायोग्यत्वे परस्त्रिपाद्यां पूर्वपक्षी परा आद्याध्यायन्यायाः अङ्गिद्धय पृथक्फलसाधनाङ्गिद्वय जन्मदास्य जन्माद्यस्य ध्यायमान ध्यायन् द्याम्नायो यदानायो यिवक्षित विवक्षित मयवा मयत्वा प्रतिपाद्यं प्रतिपाद्यत्वं अस्वरसमिति अस्वरस इति सगुणा सगुण तस्यैव २२ २३ -- २९ ३१ ३२ तस्येव मत्यन्ता त्यन्ता ७ ३४ स्यास्य इति पक्षित्वं सुत्र हारा अप्युपगम्य स्यस्य इति । पक्षत्वं सूत्र हारो अभ्युपगम्य इति । अत्र शङ्का ५१ ছবি ময়ু ·पुट अशुद्धम् । शुद्धम् । ५३ मात्मा विशिष्ट मात्मा' न विशिष्ट " " तत्वा ता ५६ धारक धार " दृढ नोदे नादे तद्धि तदिह दादृशो तादृशो ६७ रूपकं रूपके ७६ कत्वा कत्वे ७८ सम्भवति । भिन्नजा- सम्भवति भिन्नजातीयस्य । [तीयस्य थाव्यर्तनं यव्यावर्तन वानिति भवतां भवानिति भवतो भवतामेव भवद्य पद ·॥ श्री.॥ श्रीमत रामानुजाय नमः ॥ S सूत्रानुगुण्यसिद्विविमर्शः॥ प्रथमाध्याये द्वितीयः पादः ॥ WEEEEEV22332 सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशाधिकरणम् ।। 'पराणुध भूतं तच्छन्दा ब्रह्मणि लाक्षणिकीकृता.' इत्याकाशा- घधिकरणसारोऽनूद्यते भवता । 'आकाशायधिकरणेषु क्रमेणाकाशादिभूतेषु रूढाः शब्दा ब्रह्मपरतया निर्णीयन्ते' इत्यस्मद्भाष्यवर्णन दूषित भवद्भिज्यो- तिरधिकरणान्ते । तद्विस्मृयात्रामदुक्तरीतिरेवानुत्रियते भवद्भिरमद्भाष्य- स्वारस्यापहृतैरकामेन । 'भूतेषु प्रसिद्धानां शब्दानां भूतपरत्व पराणुध, इति खलु भवदुक्तेरः । तृतीयपादारम्भे चोच्यते भवता 'प्रथमं भौति- का ब्रह्मणि लाक्षणिकीकृताः' इति । 'तच्छब्दा' 'भूतेषु रूढाः शब्दा.' 'ब्रह्मणि लाक्षणिकीकृताः' इति वर्णनेन आकाशादिशब्दानां ब्रह्मणि प्रसि- तत्तदधिकरणेन तत्तशतबाचिशब्दस्य ब्रह्मण्यमुख्यतया प्रयोग- साधनं च भवता वर्णित भवति । एतेन 'उभयत्र प्रयोगदर्शनादित्युक्तं परैः । तइयुक्तम्' इत्यादिश्रुतप्रकाशिकोक्तभवद्भाष्यदूषणस्य साधुता भव- द्भिरेवाभ्युपगम्यते । वृथैव भवता संरब्धं श्रुतप्रकाशिकादूषणे । भवदुक्तं तदुक्तिदूषणं भवद्भिरेवान व्याहतं भवति ; यथा आकाशाधिकरणे भाषित आकाशशब्दस्य ब्रह्मणि रूदिया॑हन्यते भवद्भाप्पकाररेवान 'अ- यभाव , ·२ सूतानुगुण्यसिद्धिविमर्शः। र्थान्तरप्रसिद्धानां केषांचिच्छब्दानां ब्रह्मविषयत्वहेतुप्रतिपादनेन' इति पूर्व- पादवृत्तं भाषमाणैः । 'लाक्षणिकीकृता' इति भवदुक्तिरचतुरा । रूल्य- पहारेण यौगिकोऽर्थ एव प्रदर्शितः । न योगशक्तिलक्षणेति व्यवाहियते तान्त्रिकै ॥ अस्मिन् पादे लिङ्गयोः कलहो , न श्रुतिलिङ्गयो ; यथा पूर्वपाद- खाकाश घधिकरणेषु । ब्रह्मलिकानामाकाशादिश्रुतिबाधनक्षमत्वे तेषां जीवादिलिङ्गबाधकत्व कैमुतिकन्यायसिद्धमिति भवत्पूर्वे. कैमुत्यं प्रदर्शितमे- तत्पादारम्भे । तदप्रदर्शित नवमपरं कैमुत्यं प्रदर्शित भवता 'यस्य संनि- धानमपि स्यादन्यस्य बाधकम् ; किमुत लिङ्ग लिङ्गान्तरस्य' इति । 'स- निधानमपि' इति सन्निविरूपप्रमाणं विवक्षितमिव भवता । लिङ्गप्रतिकोटि- तया प्रयोगात् । इतरथा कैमुत्यप्रदर्शनस्यानवकाशः । न लिङ्गसंनि- ध्याः कलहः पूर्वपादे । 'समासः सर्वनामार्थः संनिकृष्टमपेक्षते तस्मात् सर्वगतं ब्रह्म प्रासमन्यपरादपि' इति सर्वनाम्नोऽपेक्षानिवर्तनाय पूर्व- वाक्यसंनिहितं ब्रह्म मन गृह्यते । सर्वनाम्नः सनिकृष्टत्वेन तस्य ग्रहण- मुक्तम् । विवक्षितगुणोपपत्तेश्च'त्यत्न लिङ्गबलमुपन्यस्यते सिद्धान्तिना ब्रह्मसाधकत्वेन ॥ गन्दोग्यतृतीयाध्यायचतुर्दशखण्डभूता शाण्डिल्यविद्या एतदधिक- रणविषयवाक्यमित्यावयोरुभयोः संमतम् । शाण्डिल्यविद्या व्याख्याता विस्तरेण भवद्भाष्यकारेश्छान्दोग्यभाष्ये । सा चास्मिन्नधिकरणे श्रीभाष्य- कारैर्भाषितम्बाख्यायाः प्रायेण सरूपा । 'सर्व खल्विदं ब्रह्म तन्जलानिति शान्त टपासीत इत्यत्रैवोपासनं विधीयते । सर्वात्मकं ब्रह्म शान्तः सन्नु- पासीतेति । स क्रतुं कुर्वीतेति तस्मैव गुणोपादानार्थोऽनुवादः। उपा- देयाश्च गुणा मनोमयत्वादयः ; यत सर्वात्मक ब्रह्म मनोमयत्वादिगुणक- मुपासीतेति वाक्यार्थ.' इति श्रीभाष्यकाराः । 'इममेवार्थमभियुक्ता बहुमन्वते' ·द्वितीयः पादः । इति भागनात्रैव तेषामाशय इति स्पष्टीकृतम् । इयमेव व्याख्यारीतिः सामग्रेयण दृश्यते भवदीयछान्दोग्यभाष्ये । 'ब्रह्मणोऽनन्तगुणवतो विशिष्टगुणशक्तिमत्त्वेनोपासनं विधत्सन्नाह' इति विद्याऽवतारिता । 'यस्मा- १ सर्वमिदं ब्रह्म, भत. शान्तो रागद्वेषादिदोषरहितः संयतः सन् , यत्तत्सर्व ब्रह्म तद्वक्ष्यमाणैर्गुणैरुपासीत। कथमुपासीत ? ऋतुं कुर्वीत;क्रतुर्निश्चयोऽध्यव- सायः । एवमेव नान्यथेत्यविचल. प्रत्ययः । त क्रतुं कुर्वीत उपासीतेत्यनेन व्यवहितेन सम्बन्धः ।' इति प्रथम वाक्य एव बमोपासनस्योत्पत्तिविधिः, 'स क्रतुं कुर्वीत' इति उत्तरवाक्ये मनोमयत्वादीनामुपास्यगुणवेन विधानं च स्पष्ट भाषिते । तस्मान्मनोमयत्वादिगुणविशिष्ट ईश्वरो ध्ययः' इति चानन्तरं भाषितम् । 'शान्तः सन्नुपासीत' इति द्वावापि भाष्यकारौ शान्तिगु- जस्योपासनपूर्वसिद्धाधिकारिविशेषणतां स्पष्टमभाषेताम् । 'उपनिषदर्थ जिज्ञा. सुभ्यो ऋजुविवरणमारभ्यते' इति छान्दोग्योपनिषद्भाष्यारम्भभाषितां प्रति- ज्ञां भवन्तं स्मारयामः । उपनिषद्भाष्यभाषितोऽर्थ ऋजुरेव । स एव भवद्भाष्यकाराणां गतो निष्कृष्टोऽर्थ । स एव श्रीभाष्यकारसंमतोऽर्थ । स एव वृत्तिकाराभिमतः साम्प्रदायिकोऽर्थः । स एवान सूत्रकारप्रदर्शि- तोऽर्थः ॥ 'श्रुतिवाक्यविवरणं तु छान्दोग्यविवरणभाष्यानुकारि' इति श्री- भाष्यकारीयविवरणस्य भवदीयोपनिषद्भाष्यैकरूप्यं भवताऽभ्युपगतम् । 'उपासनाप्रकारस्तु छान्दोग्यविवरणादेवाधिगन्तव्यः' इति भवद्भिरुच्यते । 'छान्दोग्यविवरणभाष्यं तु वाक्यभेदापादकमविकरणमुल्लड्वय । अधिक- रणं तु कृत्वाचिन्तया' इति भवतां साहसकरुचीनां निर्मीकानां साहसि- कोक्तिवृथा मृषाकल्पनरुचीनामेव रोचेत । उपनिषदां वास्तवार्थनिर्णया- थमेवावतीर्ण ब्रह्मसूत्रं तत्तद्विद्यारुचिमतां तत्तद्विधावाक्याना वास्तवार्थबोध- नाय । 'ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितै.' इति गीतं भगवता सूत्रा- ·४ सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्शः। णा श्रुत्यर्थनिश्चायकत्वम् ॥ नास्मिन्नधिकरणे भवन्मतेऽपि वाक्यभेदाश्रयणम् ; यथा भवान मन्यते । उत्तरवाक्ये उपासनविधानम् ; शमगुणविधायकस्य पूर्ववाक्य- स्य तदर्थत्वमित्येकवाक्यत्वमेव भवन्मतम् । नात्रोपासनद्वयं वण्यते भव- मतेऽस्मिन्नधिकरणे 'शमार्थमेकमुपासनम् ; मोक्षार्थ द्वितीयम्' इति । यन वाक्यभेदप्रसङ्गस्यावकाश । 'वाक्यभेदापादकाधिकरणमुल्लङ्घय' इति भवदुक्तिीन्तिमल, । नूनं भवताऽत्र भामत्याधुल्लचन क्रियते ।। अत्र सूत्रैरुपनिषद्वाक्षम्यायथार्थार्थो वर्ण्यत इति किमर्थमाश्रयणीयम् । कन सूनेणोत्तरवाक्य एवोपासन विधीयते, न प्रथमवाक्ये इत्युच्यते । फन मुत्रेणात्र वाक्यभेदाश्रयणम्, विद्याभेदाश्रयणं च सूत्र्यत इति व- क्तव्यम् । सम्भवत्येकवाक्यत्वे वाक्यभेदस्तु नेष्यने' इति न्यायः कथ- मुलवयेत सूत्रकृता तत्पूर्वपक्षिणा वा । भवदीयोपनिषद्भाव्यवर्णितरीत्या- स्मद्वर्णितरीत्या च वाक्यमेद विना सम्भवत्यवार्थः । भवदीयसूत्रव्याख्या- ग्रन्थबकवाक्यत्वमेव प्रदर्शित पक्षद्वयेऽपि । प्रथमसूत्रे सर्वात प्रथमपदेन सर्वपदघटित प्रथमवाक्यमेव परा- मृश्यते । तद्वाक्यस्थसर्वपाइसमानाधिकरणब्रह्मपत्वाच्यं किमिति विचारः । द्वितीयसूत्रेणोत्तरवाक्यकथिताना गुणानां विवक्षितत्व सूत्र्यते । एवं च प्रथममुत्र प्रथमवाक्यपरामर्शकम् द्वितीयसूत्रमुत्तरवाक्यपरामर्शकमिति स्प- ट सूत्राभ्यामेव । द्वितीयसूत्रं गुणविधानपरामर्शकम् । प्रतिज्ञासूत्र एव प्रधानमृतविद्याविधिवाक्यपरामर्शो न्याय्य । यस्योपासनं विहित तस्य जीवत्व वा, ब्रह्मतं वत्येव विचार. । पूर्वाधिकरणसङ्गतिः , एतदधिकरणव्युत्पाद्या न्यायविशेषश्च “यस्य प्राण. शरीरं स खलु हिततमोपास्तिकर्मप्रयुक्तस्तस्मिञ्जीवत्वशङ्कां जगदुप्- जनके सौनि शाण्डिल्यविद्या । पूर्वन्यायाच्च युक्तं दमनमिह महावाक्य- , ·द्वितोयः पादः । " तः प्रक्रमस्येत्युत्थाने प्रक्रमाक्तानुगुणमिह महावाक्यमेकीकरोति । इत्य- धिकरणसारावलीश्लोकनोक्तौ । 'पूर्ववाक्ये उपक्रममहादाक्ययोर्विरोधाधु- तो महावाक्येनोपक्रमविरोध. । इह पुनरुपक्रमोक्तमर्थमुपब्रझयति महावाक्य- मिति प्रदश्यते' इति चिन्तामणि. । 'प्रथमपादचरमाधिकरणेऽवयवभू- तोपक्रमगतजीवलिङ्गमवयविभूतवाक्यार्थस्वारस्येन बाधितमित्युक्तम् । सर्व- तादात्म्यमन प्राणसम्बन्धाकौकस्त्वाणीयस्त्वव्यपदेशरूपलिङ्गानामवयविग - तत्वेनाबाध्यत्वमिति प्रत्यवस्थानं परिहियते द्वितीयपाद प्रथमाधिकरण इत्य- वान्तरसङ्गतिः' इति श्रुतप्रकाशिका । पादप्रथमाधिकरणस्य पूर्वाधिक- रणेन सङ्गतिरनपेक्षितेति भवदीया अत्रैव स्वरसतया विद्यमानामपि सन्नति नावलोकयन्ति । उदाहतास्मद्गन्थभ्यः सङ्गतिन्वीयशरीर च स्फुटम् । अती व्युत्पादनीयन्यायान्वेषणाय न कृत्वाचिन्ताश्रयणावश्यकता । सर्वत्रेत्यधिकरणमुपक्रममाण सूत्रकृत्सर्वमिति वाक्ये सर्वसमानाधि- करणत्वेन, उपास्यत्वेन च श्रुतं ब्रह्म किमिति विचारं प्रवर्तयतीति स्पष्टम् । अत्रोपनिषद्वाक्यानामयथार्थार्थ वर्णयित्वा कृत्वाचिन्तां प्रवर्तयति सूत्रकृदि. ति कथनमुपहास्यम् । ध्रुवं भवन्तो ऋजु प्रत्ययिततमं तत्चद्विद्यारु- चीनां स्वाभिलषितविद्याप्रतिपादकवाक्याना तात्त्विकार्थोपदिदिक्षया प्रवृत्त- मध्यात्मशास्त्रप्रणेतारं सूत्रकारं पक्के निमज्जयावसिषादयिषन्ति । एवं विपरीतार्थप्रदर्शनस्य महत्फलमुच्यते भवद्भि 'तत्फलं तु परार्थं सन्निहि- तमपि ब्रह्मैवानुबर्तनीयमुपासनाय प्रसिद्धत्वात्सर्वत्र । न हि प्रसिद्धे स- निहितेऽन्यमुपास्ते मन्दोऽपीति प्रसिद्धयतिशयप्रसाधनायवे' ति । इदं मन्दतमम्, उपहास्यं च । विश्वजिन्नयायेन ब्रह्मणो वेदान्तेष्वौत्सर्गिकमु- पास्यत्वमिति श्रीमद्दीक्षिता न्यायरक्षामणौ । 'ननु मनोमयत्वादिषूपदिश्य- मानेषु ब्रह्म केनोपायेन बुद्धिसन्निहितं भवतीति चेत् -विश्वजिन्नयायेनति ब्रम. । यथा विश्वजिद्विधिना तस्य सामान्यत इष्टसाधनत्वावगताविष्टविशे- ·६ सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्श । षाकाङ्क्षायां सर्वाभिलषितः स्वर्ग इष्टविशेषतया बुद्धिसन्निहितो भवति । तथोपासनाविधिना सामान्यत उपास्यसिद्धौ तद्विशेषाकाङ्क्षायां मनोम- यादिवाक्यस्वरसविषयस्य जीवस्योपास्यत्वयोग्यत्वे सर्वाभिलषितसत्यसङ्क- स्पत्वादिगुणविशिष्टतया सर्ववेदान्तप्रसिद्धं ब्रह्मैवोपास्यविशेषतया समनन्त- रप्रदर्शिततक्रतुन्यायविदां बुद्धिमन्निहितं भवति । यद्यपि वाक्यशेषस्व- रसविषयस्य जीवस्योपास्यत्वेन परिग्रहे रात्रिसत्रन्यायोऽनुसृतो भवति । रात्रिसत्रन्यायश्च विश्वजिन्नचायाद्बलीयान् । तथाऽप्यन हेयगुणांवोपा- सनापर्यवप्तायितया निष्प्रयोजनाद्रात्रिसत्रन्यायादुत्कृष्टगुणब्रह्मोपासनपर्यव- सायितया सप्रयोजनो विश्वजिन्नयायो बलीयानिति स एवात्रानुसरणीयः' इति तत्रोक्तम् । एवमतिसुलभा ब्रह्मण प्रसिद्धिस्तस्योपास्यत्वान्वयाय तस्मासन्निधानेऽपि तस्यैवोपास्यत्वेनोत्सर्गत प्रसिद्धिरिति श्रीमद्दीक्षितैः पूर्व- मीमांसान्यायोदाहरणेन सम्यगुपगदितम् । भनो भवदुक्तं प्रयोजन- मत्यन्तं मन्दमसङ्गतं च । न तदर्थमुपनिषदोऽपार्थवर्णन सम्भवत्ये- कवाक्यत्वे वाक्यभेदकल्पनं च न्याय्यम् । शाण्डिल्यविद्यानिष्ठा एत- दधिकरणप्रदर्शितैनापार्थेन ध्रुवं प्रतार्येरन् । 'न ते वागनृता काव्य का- चिदत्र भविष्यति' इति काव्येऽपि ऋषयो न मिथ्याभाषिणः । 'नानृतं ऋषिमाषितम्' । नात्र अनेरपाथवर्णनमाश्रित्यापि कृत्वाचिन्ताप्रदर्शनस्य कोऽपि निबन्धोऽस्ति । न्यायव्युत्पादनार्थ खलु कृत्वाचिन्ता सोढव्या भवेत् । प्रथनवाक्य एव श्रुतस्योपासनस्य रात्रिसनन्यायेन 'सर्व स्खल्विदं ब्रह्म' इत्य- थवादाह्मणो विषयत्वेन लाभ. सुलभ इति प्रदर्शित भावप्रकाशिकायाम् । प्रथमश्रुतस्य विषेः शक्तिकुण्ठने न कोपि हेतुरस्ति । प्रथमसूत्रं न स क्रतुं कुर्वीत' इति वाक्यस्य परामर्शकं भवन्मतेऽपि ॥ प्रथमपाद सूत्रितस्य ब्रह्मलक्षणस्यासम्भवव्यवच्छेदः कृतः । लक्ष्य- स्य ब्रह्मण एकत्वान्नाव्याप्तिनिरासापेक्षा । अतिव्याप्तिनिरासः क्रियते त्रि- ·द्वितीय पाद । . .... पायाम् । अस्तु नाम ब्रह्म जगत्कारणम् । भवतु ब्रह्मोपास्यं सद्विधा- दिनिष्ठानाम् । सन्ति बह्वय शाण्डिल्यविद्याघाः ; यासु प्रत्यगात्मोपास- नादेव मोक्षलाभ श्रयते । ब्रह्मोपासनं विना खोपासननैव मोक्षं लप्स्या- महे । किमर्थ ब्रह्म नन्तव्यं मोक्षाय ? इत्थं तत्तद्विधामात्रस्य प्रत्यगात्मा- दिपस्वोपपादनमुखेन क्रमेण ब्रह्मापलपितुमिच्छति पूर्वपक्षी ।। "अत्रायोगान्ययोगव्यपनयननयैर्ब्रह्मपादत्रिपादी- भागारूदैमृदूपक्रमकठिनपरैः प्राय आद्य प्रसाध्यम् । कृत्स्नाक्षेपोपशान्त्यै प्रथम इह तत पाद उक्तस्त्रिपादी काचित्काक्षेपपूर्वाखिलकलहसमुन्मूलनाय प्रवृत्ता ।। इति पादत्रिपादीभेदवर्णनमधिकरणसारावल्याम् । 'अत्रायोगव्यवच्छेदप्र- धानः प्रथमपादः । अन्ययोगव्यवच्छेदप्रधाना त्रिपादीति विभागविशेष.। तेनोभयत्राप्युभयमस्तीति न सङ्करदोषावकाशः । अत्र प्राय इति वचनं भूयस्त्वप्रकाशनेन सङ्करदोषनिराकरणार्थम् 1....उपक्रमदशाया- मेकदेशवाक्याक्षेपपूर्वककृत्स्नवेदान्ताक्षेपकलहसमुन्मूलनाय प्रवृत्ता त्रिपा- दीति । अयमर्थः- वेदान्ताः परं ब्रह्म प्रतिपादयन्तु नाम । इदं तु वाक्य- मन्यदेव किंचित्प्रतिपादयतोति कलहपूर्वकं क्रमेण कृत्स्नमपि वाक्यं न प्र- तिपादयतीति वदन्तं प्रतिक्षिपतीति पादत्रिपादीविभाग.' इति तच्छ्लोकस्य चिन्तामणिव्याख्या । मृदूपक्रमकठिनपरस्त्रिपायां पूर्वपक्षी । 'चिद- चिद्विलक्षणखरूपं साधितं प्रथमपाद । अथ तस्स गुणविशेषप्रतिपादनं त्रिपाद्यामिति च प्रथमपादत्रिपाद्योविभाग.' इति श्रुतप्रकाशिका | शाण्डिल्यविद्योपास्यविशेषविषयाविचारेण त्रिपाद्यपक्रम्यते । अत्रा- दावेव तत्क्रतुन्यायो व्युत्पाद्यते । यथोपासनं फलस्य नियतभावित्वात्; हेयोपासनवर्जनस्यावश्यकताऽनेन न्यायेनोपदिश्यते । सर्वेषूपासनेष्ववश्य- ज्ञेयमिमं न्यायमत्र त्रिपाद्यारम्भ एव स्मारयति सूत्रकृत् । यथा भक्तियो- ·सूतानुगुण्यसिद्धिविमर्श राषट्के 'यादृशी भावना यस्य सिद्धिर्भवति तादृशी' इति न्यायमनुसृत्य 'सदा तद्भावभावित.' इति गीयते । उपास्योपासकयोः प्राप्यप्राखेश्च में- दमारम्भ एव द्रढयति शास्त्रकृत् । तत्क्रतुन्यायेन न ब्रमीभवनम्; किं तूपासितगुणविशिष्टब्रह्मप्राप्तिस्तेन परमसाम्यं च फलमिति व्युत्पाद्यते । प्राप्त.वापि वस्तुभेदो बोध्यते । अनोपनिबद्धा जीवब्रह्मभेदकहेतव उत्तरत्र स्मर्तव्याः । तृतीयपादान्तिमाधिकरणभूतार्थान्तरत्वादिव्यपदेशविकरणे 'इमं ब्रह्मलोकमभिसम्भवानि' इत्येतद्वाक्य इव प्राप्तृभिन्नप्राप्यभूतब्रह्मणोऽभि- सम्भवनं प्रदर्शितम् । तत्रापि मुक्तात्मनोऽर्थान्तरत्वं सूलितं ब्रह्मणः 'आका- शोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात्' इति । यथा अत्र 'अनुपपत्तेस्तु न शारीरः' इति सूत्रम् । उभयत्र प्राप्यमभिसम्भवानि' इति श्रुतम् ॥ सर्वत्रेति पदं पक्षसमर्पकमस्माकम् । संशयसूचकेन भवितव्यं पक्षनिर्देशकपदेन यथा आकाश' 'प्राणः' 'ज्याति' 'अत्ता' इत्यादिपदैः । उपास्यत्वेन श्रतस्य ब्रह्मणः सर्वसामानाधिकरण्यश्रवण जीवत्वशां जनयति। देवतियङ्मनुष्यस्थावररूपेण जननवति जीवे तत्तच्छरीरसामानाधिकरण्येन निर्देशस्याविरोधात् ॥ 'सर्वत्र' इति पदस्य 'सर्वेषु वेदान्तेषु' इति भवद्भाष्यार्थः । सर्वत्र' इति सर्व स्खल्विदं ब्रह्म इति विषयवाक्यप्रत्यभिज्ञापन वक्तुं शक्यम् । तस्मिन् वाक्ये 'खलु' शब्देन 'इति' इति हेतुत्वोक्तेश्च प्रसिद्धिरवगम्यते । श्रुतिवाक्यबोधिता प्रसिद्धिः सृष्टयादित्रितयकारणत्वप्रसिद्धिः । 'प्रसिद्धो- पदेशात्' इति प्रसिद्धवदुपदेशात्' इति मतद्वयसंमतोऽर्थ ॥ सर्वमिति वाक्ये सर्वं खल्विदामिति निर्दिष्टे जगति तदात्मतया वि- धीयमानमुपास्यत्वेनावगमितं ब्रह्म प्रत्यगात्मा वा परमात्मा वेति विशयः । एवं च सूत्रस्य प्रथमपदात्पक्षस्य लाभ ; विषयवाक्यप्रत्यभिज्ञापनलाभश्च । सर्वशब्दसमानाधिकरणब्रह्मशब्दवाच्यमत्र पक्षः । जगतोब्रह्मकारणकत्व- 5 ·द्वितोय. पादः । or १ प्रसिद्धिप्रदर्शनेन भगवदुपासकस्य सर्वत्र ब्रह्मदर्शनाभ्यासस्यावश्यकतोपदि. श्यते । सर्वत्र ब्रह्मात्मकतादर्शनमुपासनान्तरङ्गसाधनभूतशमहेतुर्भवति । 'सर्वभूतात्मके तात जगन्नाथ जगन्मये । परमात्मनि गोविन्दे मित्राभित्रकथा कुत. ।' इत्यशेषसाधूनां सदोपमानभूत प्रह्लाद । विष्णुभक्ताग्रेसरो भक्ति- सुत्रप्रणेता शाण्डिल्यः । भगवदीराधने तस्य रुचिरिति पाञ्चरात्र प्रसि- द्धम् । तद्रसज्ञा भवद्भाष्यकारा अस्यां शाण्डिल्यविद्याया 'यथा साल- ग्रामे हरिः । तत्रास्य वुद्धिविज्ञान ग्राहकम् । सर्वगतोऽपीश्वरस्स्तत्रोपास्य- मानः प्रसीदति' इत्याराधनरसमनुभावयन्ति । रामभक्ति च प्रदर्शय- यन्ति 'यथा समस्तवसुधाधिपतिराप सन्नयोध्याधिपतिरित व्यपदिश्यते इति हृदयायतनत्वबोधकसूत्रस्य भाष्ये । प्रह्लादशाण्डिल्यादयो नावदु- पासकाः 'हरिः सर्वत्र' इत्यनुसन्दधुः । 'अग्नौ क्रियावता विष्णुर्योगिना हृदये हरिः । प्रतिमास्वप्रबुद्धाना सर्वत्र समदर्शिनाम्' । सर्वत्र समदर्शि- नामित्युपब्रह्मणवचनमपि सूच्यत इव सर्वत्रेति । समदर्शित्वं रागद्वेषर- हितत्वरूपाममपि बोधयति । हृदय हरेर्दर्शनमर्भ कौकस्त्वसूत्रे 'निचा- य्यत्वात् इति सूचितम् । 'एष म आत्माऽन्तर्हृदये ' इति अभ्यस्यन्त्या श्रुत्योपासनदशा, अनुभवदशा च सूचिता । यद्यपि श्रुतौ प्रतिमाया द- र्शनं नोक्तम् । भक्तिरसिकैभगवत्पादैस्तदपि सगृहीत स्वभाष्ये । अग्नौ क्रियावतां विष्णुदर्शनमनन्तराधिकरणविषयभूतकठवल्लयां नाचिकेताग्निवि- घायां सूच्यते । 'अध्वन. पारं विष्णो. परमं पद' वासुदेवाख्यस्य विष्णो स्वरूपं इति भगवत्पादाः । 'शान्तः' इति श्रुत्युक्तशम उपबृंह्यत इव सम- दर्शिनामिति । सर्वत्र हरिदर्शनं योगकाष्ठा । 'वासौ यदि स सर्वत्र' इति प्रश्नानन्तरक्षणेऽवततार नृहरिः (सर्वत्र) अविलेषु भूतेष्वात्मनो व्या- प्ति सत्यापयितुम् । 'सालग्रामे हरि' इति भवद्भाप्यकाराणां नृसिरो- पासनारुचिः सूचिता । नृहरिस्तेषा हरि. । अस्यां शाण्डिल्यविद्यायां ब्रह्मणो 25 ·१० सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्शः। हृदयौकस्त्वविश्वौकस्त्वानुभवः । सालग्रामौकस्त्वं च प्रदर्श्यते भवद्भाष्ये। 'सर्वत्रासौ समस्त च वसत्यत्रेति वै यतः । ततः स वासुदेवेति विद्वदि. परिपठ्यते । 'इति वचनमप्यत्र स्मर्तव्यम् । 'वासुदेवः सर्व' इति गीतावचनस्य सर्वत्र वासुदेव इत्यर्थः; निर्वचनस्मृत्यनुरोधात् । तथैवात्रा- पि श्रुतौ 'सर्वत्र ब्रह्म आत्मतयावस्थित' इति 'सर्वमिदं ब्रह्म' इति समा- नाधिकरणश्रुतेरथ प्रदर्शयितु सर्वत्रेति सुत्रे पठितमिव । सर्वत्रेति बलः सर्वमिति प्रथमाविभक्तित्वमाश्रित्य श्रुतिदृष्टप्रथमान्तस्य शब्दस्यैव ग्रहण- मपि सुलभम् । ' 'सम समाधानमन्यत्राभिनिवेशात्' 'अन्यत्र भष्मिानाङ्गे- यात्' इत्यादिप्रयोगेषु वल्प्रत्ययस्य प्रथमार्थ एव स्वारस्यं दृश्यते' इति वाक्यान्वयाधिकरणपरिमले उक्तम् ।। 'यो मां पश्यति सर्वत्र सर्व च मयि पश्यति । तस्याहं न प्रणश्या- मि स च मे न प्रणश्यति ।' इति वचनमप्यत्र स्मार्यते सर्वत्रेति । अत्र यथासयमिष्टम् । 'नशिघातोश्चादर्शनार्थत्वं धातुपाठपठितम् ' इति तात्प- यंचन्द्रिकाया प्रदर्शितम्। 'यो मा पश्यति सर्वत्र तस्याहं न प्रणश्यामि । सर्वत्र स्वेतरस्मिन् सर्वस्मिन् स्वसिंश्च मामेव पश्यति । ततोऽह तस्य सर्वविज्ञानेष्वनु- वर्ते । अतो न कदाप्यहं तद्बुद्धावसन्निहितः । यो मयि सर्वं पश्यति स मे न प्रणश्यति । स्वेतरत्सर्व स्वं च मयि पश्यति । तस्मात्तस्य बुद्धया स मय्ये- वावस्थितः । अतो न तस्य मत्तश्चयवनसभवः । ' ब्रह्मणि सर्वदर्शनादपि सर्वस्मिन् ब्रह्मण आत्मतया दर्शनं रागद्वेषराहित्यरूपशमस्य शीघ्रनिष्पा- दकम् । एवं बर्थसूचनमीप्स्यते सर्वत्रेति पदेन ॥ 'सर्व खल्विति निर्दिष्टे सर्वस्मिन् प्रसिद्धस्य प्रकृतस्य त्रिपाब्रह्मण- स्तादात्म्येनोपदेशात् सर्वं खल्विद ब्रह्मेत्युपक्रमवाक्ये तावत्सर्वस्मिन् प्र- पञ्चे इदं ब्रह्मतोदंशब्दसमानाधिकृतेन ब्रह्मशब्देन परामृष्ट' इति न्याय- ग्वामणौ श्रीभाप्य इव सर्वत्रशब्देन सर्वसमानाधिकरणब्रह्मणः पक्षत्वेने ·द्वितीय पादः । बोधनमुक्तम् ॥ प्रथमसूत्रस्य कृत्वस्य हेतुखण्डमानपरत्वेन व्याख्यानात्प्रतिज्ञाखण्डस्य कास्न्र्थेनाध्याहारो भवतामित्यस्मद्दषणमनूद्योक्तं भवद्भिः 'अस्मत्पक्षे पक्षपदा- लाभदूषणस्य तृतीययोग. प्रतिवक्ता' इति । 'न शारीर' इति तृतीयसूत्रं शारीरनिषेधरूपं साध्यमेव समर्पयेन पक्षम् । पक्षमाध्ययोर्भेदोऽपि वि- स्मृतो भवद्भिरस्म ढूषणसरम्भेण । साधूक्तं श्रीमद्यामानाचार्यः 'अभिनिवे- शवशीकृतचेतसा मतिमतामपि सम्भवात भ्रम' इति । तत्तिष्ठत्येव पक्ष- पदालाभदूषणम् । अस्य दृषणस्य दुष्परिहरत्वं वुद्ध्वा श्रीमद्दीक्षितैः श्री- माप्यरीतिरनुसृता ।। 'शान्त उपासीत' इति श्रुते शान्तः सन्नुपासीतेत्यर्थो वर्णिता भवदीयोपनिषद्भाष्ये । एतदधिकरणभामती च 'रागद्वेषादिरहित. शान्तः सन्नुपासीत' इति श्रुत्यर्थ निष्कर्षति । भवद्भाप्यादिग्रन्थेषु न प्रथमवाक्ये शमार्थमुपासनविधानं वर्ण्यते; यथा भवान् मन्यते । उपासकस्य शान्ति- रधिकारिविशेषणमिति बोधन एव तात्पर्यम् । भवद्भाथ्याक्तः शमविधि- शब्दो न शमार्थोपासनविधानपर. । 'यद्यपि शमविधिपरतयोपात्त' इति भवद्भाप्यवाक्यस्य प्रौढिवादत्वं प्रतिपादित न्यायरक्षामणौ । प्रौढिवाद- स्वाभावेऽप्युत्तरवाक्यविहितोपासनस्याङ्गतया शमगुणविधानमेवोक्तम् । नाग- विधानेन वाक्यभेदापत्तिः । अनिद्वयोपदेश एव तद्भेदः । स्वम समप्य- विदित्वा 'यदत्र श्रवणादिना निष्पाद्या शान्तिरुपासनस्य निष्पादिका तस्याश्च 'तस्मादेवंविच्छान्त उपासीत' इति मिद्धत्वात् कुत्रापि शान्त्युपाय- त्वेनोपासनविधानाभावाच्छान्तपदस्य तत्कामपरत्वाखारस्याच्च त्यक्तं पर- कीयं विवरणमित्युक्त सुदर्शनेन । तत्तस्यात्यन्तं मतिमान्धमाविष्कृणोति । यतो यदभावात्सससरति सर्वो जन्तुः सहस्रवारमाप सा विधातव्या । अत्रैव विधिरन्यत्रानुवाद इति वक्तुं शाण्डिल्यविद्याङ्गत्वेन विशिष्य विधानमित्यु- ·१२ सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्श । पगन्तुं शक्यते च' इति भवदुक्तिरुपहास्या । 'शान्तेरुपासननिष्पादनोप- कार्यगत्वमेव, नोपासननिप्पाद्यत्वम् । शान्त्यर्थमुपासनस्य विधाने शान्त इत्यम्य शान्तिकाम इत्यर्थो वर्णनीयो भवेत् । शान्तिरूपफलसाधनार्थ कुत्रा- प्युपासनं न विधीयते । शान्तरुपासनाङ्गत्वमेव । अधिकारिविशेषणत्वेन तस्य विधान श्रूयते एवविच्छान्तो दान्तस्तितिक्षु समाहितो भूत्वा आत्म- न्येवात्मान पश्येत्' इति । उपासनपूर्वसिद्धयैव शान्त्या भाव्यम् । न तन्या उपासननिप्पायत्वमिति श्रीसुदर्शनाचार्याणा भावः । इद सर्वम- भिमतमेव भामत्यादिग्रन्थकाराणाम् । शान्त्यर्थमत्रोपासनान्तर विधीयत इति न भवन्मतम् । भवतामेव तदम्प्रथमतया भ्रम उत्पन्नः । 'तत्तस्य मतिमान्धमाविकृणोति' इति भवदुक्तिर्भवदिष्टविपरीतं बोधयति । 'कृ- मोति' इत्यस्य 'हिनस्ति' इत्येवार्थः । भवन्मत्सरकल्पित मतिमान्य हिनस्ति इत्येवार्थ सम्पद्यते । काम यतन्तां भवन्तो महतो निन्दितुम् । भवत्सरस्वती भवत्प्रतिकूलीभूय तद्भपणे विश्राम्यति । सहस्रवारमपि विधानमिष्टम्' इति वदन्तो भवन्त एकत्र विधानेऽन्यत्रानुवाद एव कार्य इति मन्मयादा विस्मरन्ति क्रोधवशमापन्नाः । एवंविच्छान्त इति वाक्ये शान्त्यर्थमुपासनं विहितमिति नैवोक्तमस्माभिः । शमगुणविशिष्ट- मुपासनं तत्र विहितम् । 'शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वा' इति शमादिसर्वान्तरङ्गसाधनोपदेशस्तस्मिन् वाक्ये भवति । यत्र सम्पूर्णो- पदेशस्तत्रैव शमादिगुणविध्यभ्युपगमो न्याय्यः । 'शमदमाग्रुपेतः स्यात् तथाऽपि च तदङ्गतया तद्विधेः' इति सूत्रकृतव 'शान्तो दान्तः' इत्यादि- वाक्येन शान्त्यादिविधानमुक्तमिति भाष्यद्वयसंप्रतिपन्नम् । अत्र शान्ति- मात्रस्य श्रवणं भवति । सम्पूर्णोपदेशवाक्यस्य विधायकत्वमाश्रित्यात्रा- नुवादवर्णन न्याय्यम् । अत्र शमविधिस्तत्रानुवाद इत्युक्ते 'शान्तो दान्त उपरतः' इत्यादिवाक्ये शान्त इति पूर्वविहितशमानुवादः, दान्त्यादीना तु ·द्वितीय पादः । विधिारेति वर्णने वैरूप्यं स्यात् । विद्याभेदेन तत्तद्विद्यागतया पृथग्विधीय- तां कामं शम ॥ 'स्वातः कुर्वीतेति न विधातव्यम् ; तथा स्नानकामेन कर्म कर्तव्य- मिति विहितं स्यादिति ब्रुवाणो मन्दप्रज्ञ इति विस्पष्टमेव विज्ञातुं शक्यम्' इति भवदुतिर्मन्दा । स्नातः कुर्वीतेति न विधातव्यमिति खप्नेऽपि नो- क्तमस्माभिः । तद्विधः स्नानकामेन कर्म कर्तव्यमित्यर्थवर्णन न कार्यमि- त्यव वय वदाम । अस्मदुक्तस्याप्रतिपत्तिर्विप्रतिपत्तिश्च भवती निग्रहस्था- नमेवावहतः । अस्मद्भाष्योपन्यस्तप्रथमयोजना न भवद्भाप्ययोजनानुवादः ; किन्तु व्याख्यन्तरानुवाद इति दर्शित भावप्रकाशिकायाम् । 'परस्मिन्नेव प्र- सिद्धस्य मनोमयत्वादेम्पदेशात्' इति न हेतुवर्णन कृतं भवदीयभाष्ये, यथा श्रीभाष्यप्रदर्शितप्रथमयोजनायाम् । सन्ति बानि ब्रह्मसूत्रभाष्याणि । नोपासनद्वय वर्णितं भवदीयमते, यहूषितं श्रुतप्रकाशिकायाम् ॥ 'पूर्वस्यां योजनायां सूत्र प्रतिज्ञा वाक्यस्याध्याहार्यत्वादुपक्रमोपसंहा. रगतब्रह्मशब्दैकविषयत्वप्रतोतिस्वारस्येन भिन्नविषयत्वप्रतीतिपूर्वकपूर्वपक्षानु- दयेनाधिकरणानारम्भाच्छ्वणमननाभ्यामेव निष्पाद्यायाः शान्तेरुपासननि- प्पादकत्वस्य एवंविच्छान्त इति श्रुतिसिद्धत्वात् , अन्यत्रापि शान्त्युपायत्वे- नोपासनविधानादर्शनात् ; शान्तिशब्दस्य शान्तिकामपरत्वाखारस्यात् , वृत्त्यनुरोधाच्चेयमेव योजना समुचितेति भावः' इति श्रुतप्रकाशिकायां प्रथ- मयोजनायामखारस्यमुक्तम् । तत्र प्रथमवाक्ये शान्त्युपायोपासनम् ; द्वितीयवाक्ये मोक्षोपायोपासनमित्युपासनद्वयं प्रदर्शितम् । तद्योजनाया- मुक्तेषु दूषणेषु कृनप्रतिज्ञावाक्यस्याध्याहार्यत्वम् , उपक्रमोपसंहारगतब्रह्म- शब्दयोभिन्नविषयकत्वप्रतीतिपूर्वकपूर्वपक्षानुदयः ; वृत्त्यननुरोध इति त्रयो दोषा भवन्मतेऽपि लगान्ति । इतरे दोषा न भवव्याख्याविषयाः ॥ 'सर्व खल्विति ब्रह्मेश इति वृत्तिविरोधस्त्विप्यत एव, यतोऽसङ्गता- .. , ·सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्श । 2 ऽपि वृत्तिरनुरोद्धव्येति नास्तीशाज्ञा' इति भवद्भिरुच्यते । सूत्राक्षरा- लड्चनाद्वा साम्प्रदायिकार्थप्रदर्शकवृत्तिविरोधाद्वा भवन्तो न त्रस्येयु । संप्र- दायं वयं बहुमन्महे । महाभाष्यकार प्रदर्शितोष्टवद्भवताऽत्र वृत्तिविरु- द्धखोष्ट प्रदश्यते 'इप्यत एव' इति । भवद्भाप्ये श्रुतवस्तिवार्थत्वेन संप्र- तिपन्नाविरोधेन श्रुत्यों वर्णित इति भवतैवाभ्युपगम्यते । श्रुतेर्वास्त- वार्थवर्णिकाया वृत्तः कथमसाङ्गत्यम् 'यदि प्राथमिकं वाक्यं शमविधिपरतया न नीयते तदानी नास्त्य- वाधिकरणस्योत्थितिरिति विज्ञयम्' इति भवदुक्तिर्न सुबोधा । भवन्मते पूर्वपक्षे सिद्धान्ते च ‘स क्रतुं कुर्वीत' इति विहितमुपासनमनूध प्रथम- वाक्ये तदङ्गतया 'शान्त उपासीत' इति शमगुणो विधीयते 'दना जुहो- ति' इति वाक्येन दधिगुणवत् , शमगुणविधेरयमर्थवादः सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति ; तज्जत्वतल्लत्वतदनत्वैः सर्वस्य ब्रह्मात्मकत्वनैकात्मकत्वाद्राग- द्वेषादेः कर्तुमयुक्तत्वेन शम एव कर्तुमुचित इति ; 'शूर्पण जुहोति, तेन ह्यन्नं क्रियते' इतिवत् । इदं च स्पष्ट भामतीकल्पतर्वादिग्रन्थेभ्यः । यत्पूर्वो- त्तरपक्षद्वयेऽपि समानं भवन्मते, तेनैव पूर्वपक्षोदयसंभवो नान्यथति वर्ण- यतां भवतां कौशलमद्भुतम् । भवता न कापि युक्तिरुपन्यस्ता ॥ अस्मन्मते पूर्वपक्षे सिद्धान्ते च प्रथमवाक्य एवोपासनं विधीयते । शान्त एवाधिकारीत्युत्पत्तिविवावेव शमगुणोऽधिकारिविशेषणत्वेन विधीयते । 'शान्त उपासीत' इति प्रथमवाक्ये शमगुणमात्रविधान भवन्मते । असन्मते तु तत्रैव शमविशिष्टस्योपासनस्य विधिः । पक्षद्वयेऽपि न वाक्यभेदः । उपास- नभेदे खलु तद्भेद. । अङ्गविधानेन न वाक्यभेदप्रसङ्गः। उपास्यत्वेन श्रत ब्रह्म परं ब्रह्म वा, जीवो वेत्येव विशयः । प्रथमवाक्ये शमगुणविधानमस्मन्मते पक्षद्वयेऽपि समानम् ॥ प्रथमवाक्यश्रुतब्रह्मणः पूर्वपक्षिणा ब्रह्मपरत्वाभ्युपगमे उपसंहारह- ·द्वितीयः पादः। टस्य मनोमयवाक्यान्वितस्य ब्रह्मशब्दस्यापि ब्रह्मपरत्वं वर्णयितुं न्याय्यम् । उपक्रमोपसंहारदृष्टब्रह्मशब्दयोभिन्नविषयत्ववर्णनं पूर्वपक्षिणापि कर्तुं न श- क्यम् । यदि तेन प्रथमब्रह्मशब्दस्य ब्रह्मपरत्वमभ्युपगम्येत ध्रुवं तेन चर- मब्रह्मशब्दस्यापि तत्परत्वमकामेनाप्यभ्युपगन्तव्यं भवेत् । एकस्मिन्नव प्रक- रणे उपक्रमे ब्रह्मशब्दस्म परमात्मपरत्वम्; उपसंहारे तस्यैव जीवपरत्वमिति वैरूप्यं न कथञ्चिदपि वक्तुं शक्य पूर्वपक्षिणापि । प्रक्रमभङ्ग इति दोषास्त्रा- स उचितस्तस्यापि ! उपक्रमन्यायोऽपि तेन न परित्याज्य. । उपक्रमोपसहा- रयोराभिरूप्यमपि न त्यक्तं शक्यम् । पूर्वस्मिन्नधिकरणे 'येनोपक्रम्यते येन चोपसहियते स वाक्यार्थ इति न्यायादुपक्रमोपसंहारप्रतिष्ठितं ब्रह्म तापर्यविषयतया ताभ्यामवगमितं' इति न्यायरक्षामणि । उभयत्रापि ब्रह्म- शब्दस्यैकविषयत्वमभ्युपगम्योभयस्यापि जीवपरत्वमेव वर्ण्यतेऽस्मत्पूर्वपक्षे । भवद्रीत्या प्रथमब्रह्मशब्दस्य पूर्वपक्षिणा परमात्मपरत्वाभ्युपगमे पूर्वपक्षानु- थितिरेव । 'परं ब्रह्म' इति ब्रह्मणः परशब्देन विशेषणदर्शनात्, ब्रह्मश- ब्दो जीवब्रह्मसाधारण इति प्रदयते पूर्वपक्षिणा । 'जीवस्यापि देहब. मणत्वेन ब्रह्मत्वात्' इति भामत्यामस्य ब्रह्मशब्दस्य जीवविषयत्वमुक्तम् । तत्प्रथमब्रह्मशब्दविषयेऽपि समानम् ॥ एतेन 'येनोपक्रान्तं ब्रह्मजिज्ञासेति तदत्र श्रूयते क्लीबान्तं ब्रह्मपदम् , यदस्य जन्माघस्य यतः इत्युपक्षिप्य व्यवस्थापितं कृत्स्नेन पादेन । तदपि श्रूयते तज्जलानिति सर्वस्य ब्रह्मजलानत्वम्, तदधीनं च ब्रह्मत्वं घटादेरिव मृत्त्वम् ; अस्ति चान्तेऽपि ब्रह्मपदम्, तत्र कथमस्य जीवपरतेति । न चा- विद्यादिदोषविहीनस्य ब्रह्मादिसर्वभावो न घटते, जीवस्य तु घटत इति तदाशङ्कति वाच्यम् ; तथा सति कुतोऽस्पष्टता जीवलिङ्गस्य' इति भवदा- क्षेपो निरस्तः ॥ ब्रह्मशब्दैकविषयत्वनियमान्मनोमयवाक्यान्तपाठतस्य जीवत्वे प्रथम- ·सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्शः। ब्रह्मशब्दस्यापि जीवपरत्वं निबन्धु सुशकम् । चिदचिद्विलक्षणत्वमुपपादित पूर्वपादे ब्रह्मणः । सर्व नाम चिदचिद्भुतं जगत् । तद्विलक्षणस्य ब्रह्मणः कथ तत्त्वमिति शङ्का सुलभा । अत्र शारीर इति जीव उच्यते । शारी- रस्यैव बहुशरीरविशिष्टत्वेन जनिसम्भव. । इदमिति निर्दिष्टसर्वजगत्समा- नाधिकरणतया निर्देश. शङ्कामुत्थापयति ॥ यद्यपि जन्मादिकारणत्वमुक्त प्रथमपादे ब्रह्मण , तस्योपादानका- रणत्वम्, कार्यत्वन्, सर्वीभवनं च नाद्यापि प्रतिपादितम् । तज्जलीनति हेतुनिर्देशश्च प्राणिकर्मप्रयुक्तत्वात् जगत्सृष्ट्यादे , जीवस्यैव सर्वसमानाधि- करणत्वोपपादको भवतीति पूर्वपक्ष्यभिमानः । सर्वस्य ब्रह्मात्मकत्वाद्ब्रह्मा- धीनत्वाद्रमत्वं यदि पूर्वमेव व्युत्पादित स्यात्, तदा सर्वसमानाधिक- रणत्वश्रवणेन सशयात्थानं न भवेत् । उपक्रमश्रुतस्य सार्वात्म्यस्य स्पष्टब्रह्म- लिङ्गत्वकथनेनाम्य पादस्यास्पष्टब्रह्मलिगपरत्वरूपभवन्मतमेव भवता व्याह- न्यते । स्वव्याघातकहेतव एव भवता भूय उपन्यस्यन्ते । अत्र सर्वत्वं जीवे पर्यायेणैव कथञ्चित्किंचिद्धटेत । उपास्यत्वश्रवण ब्रह्मपरत्वशङ्कामु- स्थापयीत । ब्रह्मशब्दोऽपि श्रूयते । मनोमयत्वप्राणशरीरत्वे च स्पष्टजीव- लिङ्गे । 'स्पष्टस्य मन सम्बन्धमात्रस्य जीवलिङ्गत्वाभावात्, जीवलिङ्गभूत- स्योपकरणोपकरणित्वलक्षणसम्बन्धस्यास्पष्टत्वाच्च' इति श्रुतप्रकाशिका । अतोऽस्पष्टतव जीवलिङ्गानामत्र, स्पष्टता च ब्रह्मलिङ्गानाम् । द्वितोयतृतीय- सूत्राभ्यां चेदं स्पष्टम् । ब्रह्मशब्दस्य ब्रह्मणि मुख्यत्वेऽप्यब्रह्मण्यपि ब्रह्मशब्दः प्रयुज्यते । असति बाधके तस्य परब्रह्मवाचकत्वमेव । अत्र सर्वसामानधिकरण्यश्र- वणेन मनोमयत्वप्राणशरीरत्वश्रवणेनाणुत्वव्यपदेशश्रवणेन जीवत्वशङ्का । 'स्या- च्चैकस्य ब्रह्मशब्दवत्' इति क्लीवान्तस्य ब्रह्मशब्दस्यैवाब्रह्मण्यपि प्रयोगः प्र- सिद्धवदृष्टान्तत्वनोपन्यस्यते सूत्रकृता । अत. शारीरस्यापि ब्रह्मशब्दवा- ·द्वितीयः पादः। १७ च्यत्वं सुक्चं पूर्वपक्षिणा । उपसहारस्थब्रह्मशब्दख शारीरपरतैव समर्थ्यते भवत्पूर्वपक्षिणा । तदपि क्लीबान्तमेव । उत्तरब्रह्मशब्दस्य शारीरपरतबा नयने प्रथमब्रह्मशब्दस्यापि तद्विषयतया नयन सुवचम् । 'जन्मद्यास्य बतः' इति जगति ब्रह्मणः कारणत्वमुक्तमेव । तच कारणत्व न सम्यग्नि- सोधितम् । शारीरस्य स्वादृष्टेन सृष्टयादिप्रयोजकत्वद्वारा जगत्कारणत्वान्वयः शक्यते पूर्वपक्षिणा । अस्मिन् पादे कारणत्वलक्षणस्वायोगव्यवच्छेदवर्णका यूयम् । अन्ययोगव्यवच्छेदवर्गका वयम् । भवदाक्षेपो भवन्मतमेव निष्क- रुण निहन्ति । कारणत्वस्य ब्रह्मणि प्रसिद्धिमभ्युपगम्य पूर्वपक्षी शारीरेऽपि तदन्वय सिषावियतीति वय वदामः । भवदाक्षेपो भवन्मतस्यैव घातुकः ।। भाष्यभामत्यादिभवन्मतग्रन्थेषु जीवब्रह्माभेदवाघेवात्र पूर्वपक्षीति स्पष्टमुच्यते । 'ज्यायस्त्व तु ब्रह्मभावापेक्षया भविष्यति' इति पूर्वपक्षिवाक्यं मवद्भाष्ये । जीवस्य ब्रह्मभाव इष्यते पूर्वपक्षिगा, यया भवता । "प्रथमा- वगतेन चाणीयस्त्वेन ज्यायस्त्वं तदनुगुणतया व्याख्येयम् । व्याख्यातं च भाष्यकृता । एवं कर्मकर्तृव्यपदेशः सप्तमीप्रथमान्तता चाभेदेऽपि नीवात्मनि कथञ्चिद्भेदोपचारेण राहो. शिर इतिवत् द्रष्टव्यौ । एतद्ब्रह्म' इति च जीवविषयम् । जीवस्यापि देहादिब्रह्मणत्वेन बृहत्त्वात् । एवं सत्यसहस्पत्वादयोऽपि परमात्मवर्तिनो जीवेऽपि सम्भवन्ति , तदव्यतिरेका- त्” इति भामतीपूर्वपक्षवाक्यानि जीवब्रह्मणोऽभेदवायेवास्मिन्नधिकरणे पूर्व- पक्षीति करबदरसमानं सुम्पष्ट प्रदर्शयन्ति । अतो भवानेव भवन्मतरीत्या सूत्रकारस्य पूर्वपक्ष्यत्र । खमतमेव भवदीया अत्र पूर्वपक्षीकृत्य निष्करुण निरस्यन्ति सूत्रकारमुखेन ॥ अस्हन्मते पूर्वपक्षी 'अन्यत्र ब्रह्म कारण वा, उपास्य वा कामं भव- तु, अत्र जीव एवोपास्य. । तदुपासनान्मोक्षलाभ' इति वदति । खम्यै- वोपास्यत्वमुपासकत्वं प्राप्तृत्वं प्राप्यत्व चाभिमनुते । 'कर्मकर्तृव्यपदेशा- 3s " ·१८ सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्शः । छ' इति सूत्रेण 'शब्दविशेषाञ्च' इति सूत्रेण चोपास्योपासकभावस्य, प्राप्तृ- प्राप्यभावस्य च भेदनयत्यं निर्वध्यते ।। 'न च सत्यां गतावेकस्य कर्मकर्तृव्यपदेशो युक्तः। तत्रोपास्योपा- सकभावोऽपि भेदाधिष्ठान एव । तस्मात्तयोर्मेदोऽधिगम्यते' 'स्मृतिश्च शा- रीरपरमात्मनोर्मेदं दर्शयति' इत्याजवेन भवद्भाष्यकारा सूत्राक्षराणि व्या- व्यायानन्तरममूलं सूत्रविरुद्धं चामाषिषत "कः पुनरयं शारीरो नाम परमात्मनोऽन्यो यः प्रतिषिद्धयते 'अनुपपत्तेस्तु न शारीरः' इत्यादिना । श्रुतिस्तु "नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा" इत्येवंजातीयका परमात्मनोऽन्यमात्मानं वारयति । तथा स्मृतिरपि क्षेत्रज्ञं चापि मा विद्धि' इति। अत्रोच्यते । सत्यमेवैतत् । पर एवात्मा देहेन्द्रियमनोबुद्धयादिभिः परिच्छिद्यमाना बालैः शारीर इत्युपर्यते । यथा घटकरकाद्युपाधिवशादपरिच्छिन्नमपि नभः परि- च्छिन्नवदवभासते तद्वत् । तदपेक्षया च कर्मकर्तृत्वादिभेदव्यवहारो न वि- रुद्धयते प्राक् 'तत्त्वमसि' इत्यात्मैकत्वोपदेशग्रहणात्' इति । इदं खमतमेतद- धिकरणसुत्र. प्रदर्शितेन भेदनयत्यमतेन स्पष्ट विरुध्यते । कर्मकर्तृव्यप_ देशम्य सत्यप्यभेदे कथञ्चिद्भदोपचारेण राहाः शिर इतिवन्नेयतामेवाब्रुवन् भामतीकारा पूर्वपक्षे । अयमेवाभेदवादिपूर्वपक्षः कुलिशकठिनहेतुभिर्निर- स्त सूत्रकृता । पूर्वपक्षिणा वर्णित भेदस्यौपाधिकत्वं स्पष्ट निरस्तं सूत्र- कृता । तद्विरेधेिन भवद्भाष्यकार पूर्वपक्ष्युपन्यस्त सिद्धान्तिनिरस्तमौपाधि- कभेदमतमेव पुन स्वमतत्वेनोपन्यस्यतीति स्पष्टम् । अतः पूर्वपक्षिमतमेव भवन्मतम् ; न मिद्धान्निमतमिति सुस्फुटम् । भवदीयभाष्यकारास्तुशब्देन सूत्राणां श्रुतिस्मृतिविरुद्धत्वाभिमतिमेव प्रकटीचक्रु । 'गुणे त्वन्याय्यकल्प- ना' इत्यानन्दमयाधिकरणेन्द्रप्राणाधिकरणयोरिव भवद्भाप्यकारा र त्राणि प्रत्याचक्षत; सूत्रकृन्मतमुल्लचयन्ति । 'औपाधिकभेदानुवादि वन भेद- श्रुतीनां सूत्रस्य चोपपतिमाह' इत्यत्र कल्पतरु । औपाधिकमेद एव .

·ते द्वितीयः पादः। वर्णितः पूर्वपक्षिणा । स एव निरस्तः सूत्रकृता । 'तथा चानुपपत्तेस्त्वि- स्याहार थिम्' इति भामतीप्रदर्शिता सूत्रासांगत्यशक्षा दुष्परिहरैव ।। बझशब्दस्य क्लीबान्तत्वोपन्यासेन किं बल लभ्यत इति न ज्ञाय- । क्लीवान्तस्य तस्यैवाब्रह्मण्यपि प्रयोग, प्रदर्शयिष्यते सूत्रकृता 'स्याच्चै- कस्य ब्रह्मशब्दवत्' इति । 'परं ब्रह्म' इति परशब्दविशोषित क्लीबान्तमेव । 'अहह केयमत्र भवतामपि विस्मृति. । अन्ययोगायोगौ हि पणायितावद्य । तत्र यदि ब्रह्मणो ब्रह्मादिभाव एव न घटत इत्याक्षिप्यते । कारणत्वमेव ह्याक्षिप्यत इति भवति । तथा सत्ययोग एव हि पर्यवस्यती- ति । न च ब्रह्मणः कारणत्वाद्विलक्षणमिदमुच्यते जी दस्यति वक्तं शक्यम् । तत्कारणत्वस्यैवान्यत्रयोगस्य वक्तव्यत्वात् । सत्यप्येवमस्मत्पूर्वपक्षानुत्थानोप- न्यासः कुलटायाः कुलस्त्रियामिवापवादारोप एव भवताम्' इति भवता- माक्षेप सुनिरसो; दत्तोत्तरश्च । ब्रह्मणो जगत्कारणत्वमुक्तं पूर्वपादे । तन्ना- क्षिप्यतेऽत्र पूर्वपक्षिणा । पूर्वपक्षिणोऽपि ब्रह्मण. कारणत्वेन प्रसिद्धिरस्ती- त्यव प्रसिद्धवदुपदेशात्' इति हेतुरुपनिनद्धः । पक्षद्वयप्रसिद्धं हि हेतू- क्रियेत ! अगदुपादानत्वप्रयुक्तं सात्म्यिं कार्यत्वं च न व्युत्पादितं पूर्वपादे । अत्र जगत्सृष्टयादेर्जीवादृष्टप्रयोज्यत्वमात्रं वयेते पूर्वपक्षिणा । ब्रह्मणः कारणत्वलक्षणस्यात्रानाक्षेपानास्मदुक्तपादोपाधिव्यवस्थाविषयकासंभवाशङ्का । मोक्षार्थमुपास्यत्वस्वान्यत्रयोगः शक्यतेऽत्र । तत्प्रसाध्यानन्तरं कृत्समाक्षेप्स्या- मीति पूर्वपक्ष्याशय । चतुर्थपादेऽन्ययोगव्यवच्छेदः क्रियत इति भव- न्मतम् । याहशमीक्षणपूर्वकं लगत्कर्तृत्वं ब्रह्मणि वर्णितं पूर्व तादृशस्य ज- गत्कर्तृत्वस्यानुमानिके प्रधाने सभवो न वयेते तत्र पूर्वपक्षिणा । 'ब्रह्म- निष्ठकारणत्वाादविलक्षणस्य कारणत्वस्यैव प्रधानादिषु योगो वक्तव्यः पूर्वप- क्षिणा' इति तत्रास्माभिर्भवद्रीन्या पर्यनुयुक्ते, जोषमासितव्यं भवद्भि. । 'उभ- योस्तु यः समो दोषो न स पर्यनुयोगार्हः' इति न्यायविदः ॥

·२० सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्शः। 'विवक्षितगुणोपरत्तेश्च' इति सूत्रं निर्गुणब्रह्मवादस्य स्पष्टपरिपन्थि । विवक्षितशब्दन श्रगुणेषु तात्पर्य स्पष्टमवगम्यते । उपासनावाक्यानां गुणेषु न तात्पर्यम् , उपासनप्रकरणोक्तगुणानां न तात्त्विकत्वमिति भवन्म- तस्य प्रथमपरिपन्थी भगवान् सूत्रकार' । यत्र गुणेषु न खायाविकन्यजु- द्धिस्तत्र तत्स्पष्टवचनं दृश्यते यथा 'आध्यानाय प्रयोजनाभावात्' 'प्रियशि रम्त्वाधप्राप्तिरुपचयापचयौ हि भेदे इत्यादौ ।। भवदीयोपनिषद्भाष्ये 'यत्तत्सर्वं ब्रह्म, तत्तु वक्ष्यमाणैर्गुणैरुपासीत' इन्यस्मद्भाष्यप्रयुक्तवक्ष्यमाणशब्द एव प्रायोजि । 'विशिष्टगुणत्वेनोपासनं विधिमन्नाह' इति भवदीयोपनिषद्भाष्यवाक्याद्विवक्षितशब्देन विधित्सितत्त्व- मपि गम्यते । 'उपादानेन फलेनोपर्यते । उपादेयत्वेनाभिहितं विवक्षित भवति ; इतरदविवक्षितम् । ये विवक्षिता गुणा , उपासनायामुपादे- यत्वेनोपदिष्टा सत्यसङ्कल्पस्वादयस्ते परस्मिन् ब्रह्मण्यप्युपपद्यन्ते इति भाषि- तं भवद्भाष्यकोररेतत्सूते । उपादेयत्वं विधेयत्वम् | 'सत्पर वेदवाक्य तत्ते. नोपात्तं विवक्षितम्' इति भामती गुणेषु तात्पर्य वक्ति । अत्र विवक्षित- शब्दस्यास्ति महत्प्रयोजनम् । विवक्षितशब्देनोपादेयत्वरूपविधेयत्वोक्तया गुणानां विधेयत्वासंभवशङ्क तन्निरासश्च गम्यते । पूर्ववाक्यमुपासनस्य प्रा- यमिकावगतिजनकमुत्पत्तिवाक्यम् । तत्र सार्वा म्यरूपगुणः प्रयत इकोपा- स्वगुणत्वेन, शान्तिगुणश्चाधिकारिविशेषणत्वेन । उत्पत्तिशिष्टगुणावरुद्धायां भावनायां मनोमयत्वादीनां गुणान्तराणां विधान न सुकरमिति शङ्कयत । 'प्राप्ते कर्मणि नानेको विधातु शक्यते मुगः' इति न्यायेन प्रथमवाक्याव- हितोपासने मनोमयत्वाद्यनेकगुणविधानासंभवशङ्का च जायेत । एवमु- तिष्ठन्ती गुणविध्यसंभवशङ्का व्यावयते विधित्सितार्थकविवक्षितशब्देन । 'न च प्राप्तोपासनानुवादेन कथमेकस्मिन् वाक्ये मनोमयताधनेकगुणविधानमि- ति वाच्यम् । मनोमयत्वादीनां नानात्वेऽपि 'एतमिल प्रेत्याभिलभवितास्मीत्य- ·द्वितोय पादः। २१ तेतिशब्देन क्रमविशेषरूपप्रकारविशिष्टतया प्रतीतेर्विधेयनानात्वऽपि विधेय- तावच्छेदकैक्याद्वाक्यभेदाप्रसक्तेः उपास्याकाङ्क्षायां रात्रिसत्रन्यायेन शमविध्यर्थवादप्रतिपन्नं ब्रह्मेवोपास्यतया संबद्धयते । न तु सर्वात्मकत्वाव- विशिष्टं ब्रह्म, ब्रह्मपदमात्रेणापास्याकाङ्क्षाशान्तेः; येनोत्पत्तिशिष्टगुणविरो- धशङ्कापि स्यादिति भाव' इति भावप्रकाशिका । ईदृशपरिहारन्यायगर्भ विवक्षितपदमविवक्षितत्वशङ्कानिरासकम् । “स क्रतुं कुर्वीत' इति पूर्ववि. हितोपासनस्यैव गुणोपादनार्थोऽनुवादः । उपादेयाश्च गुणा मनोमयत्वादयः । इति भाषमाणाना श्रीभाष्यकाराणामयमेवाभिप्रायः । उपादेयाः, विधेयाः । 'ननूपासनविधेरुत्पत्तिशिष्टसर्वात्मकत्वगुणोपरोधान्मनोमयत्वादीनां नोपास्या- कारत्वमिति चन्न; सर्वात्मकत्वस्योपासनविधिवाक्यस्थत्वाभावात् । तज्ज- त्वतल्लत्वतदनवैः सर्वमिदं ब्रह्म खल्विति प्रसिद्धवनिर्देश उपासनविध्येकवा- क्यस्थत्वं निवारयति । न झुपासीत खल्चिति प्रसिद्धवनिर्देशवचनव्यक्ति- घटते।' इति श्रुतप्रकाशिकायामेतच्छङ्कापराकरणम् ॥ विवक्षितशब्दस्य प्रयोजनविचारे उक्तं भवद्धिः अस्ति प्रथममेव वा- क्यमुपासनाविधायकमिति सूचनं प्रयोजनमिति चेन्न; तस्य निराकृतृत्वात्' इति । इदं निराकृतमेवास्माभिः प्रथमवाक्य एव ब्रह्मोपासनविधानप्रदर्शनेन । यदुक्तं तदनन्तरं भवद्भि 'वक्ष्यमाणेति विस्पष्टमनभिधानकारणस्य वक्तव्य- त्वाच' इति । उपादेयत्वेन विधित्साया अपि विवक्षितशब्दविवक्षितत्वात्त- दपि ग्राहयितुमिति भवन्तं प्रतिवदामः । गुणविधानमात्रमुत्तरवाक्यन,पूर्व- वाक्येनैवोपासनविधानमिति स्पष्ट सूच्यते विवक्षितपदघटितद्वितीयसूत्रेण ॥ अन्न द्विरभ्यस्ताः सर्वकर्मत्वादया विवक्षिताः । अनुभ्यस्ता मनो- मयत्वादयोऽविवक्षिता इति भवद्भिरभिप्रेयत इव । न तत्साधु । सर्वेषां विवक्षितत्वं विधिविहितत्वं स्पष्टं भाषितमुपनिषद्भाष्ये । सूत्रभाष्येऽनभ्य- स्तानां सत्यसकल्पत्वादोनामप्युपादेयत्व भाषितम् । 'सर्वकर्मत्वादिगुणानां ·२२ सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्शः । द्विरुक्तिरुपास्यतया प्राप्यतया च' हृदि स्थिते स्त्रिरुक्तिहृदयस्थितिज्ञापनार्थ सौलभ्यानुसन्धानार्थ च' इति श्रुतप्रकाशिका । उपासकस्य भाविफल- मिद्धिनिश्चयस्य द्योतनाय वा तेषां पुनर्वचनम् । फलस्य सिद्धिरनुभूयत एव पुनः पुनः पठनेन । करस्थं फलमिति धृतिः । इदमद्धा । नात्र विचिकि- त्साऽस्ति' इत्यनुभवो द्योत्यते पुनः पुन पठनेन । 'अवाक्यनादर' इति 'वीर्यवान्न च वीर्येण महता स्वेन विस्मित' इतिवदुपासकस्य विस्मयो द्वि- रभ्यस्यंत आश्चर्यमाश्चर्यमितिवत् ॥ पूर्वाधिकरणानुसहितकौषीतक्युपनिषदि मोक्षप्राप्तौ 'तं ब्रह्मगन्धः प्रविशति, त ब्रह्मरस' प्रविशति' इति श्रावितम् । अत्रोपासनदशायामाप तयोरुपास्मगुणत्वं श्राव्यते तत्क्रतुन्यायोपदेशपूर्वकम् ॥ 'यथोक्तगुणलक्षण ईश्वरो ध्येयः । न तु तद्गुणविशिष्ट एव । यथा राजपुरुषमानय चित्रगुं वेत्युक्ते न विशेषणस्याप्यानयने व्याप्रियते, तद्वदि- हापि प्राप्तम् । अतस्तन्निवृत्त्यर्थ सर्वकर्मेत्यादिपुनर्वचनम् । तस्मान्मनो- मयत्वादिगुणविशिष्ट एवेश्वरो ध्येयः' इति भवदीयोपनिषद्भाष्ये द्विरभ्यास- स्य प्रयोजनं भाषितम् । तच्च भवदीयनिर्गुणवादभञ्जकम् ॥ ऋतुमयेनोपासकेन विशुद्धभावनाग्राह्यो मनोमयः पुरुष उपास्य इति सांप्रतमिति मनोमयत्वमुपास्यविशेषणत्वेन प्रथमपठितमिव । प्राणशरि इति प्राणशरीरनेतोच्यते । मनोमयः प्राणशरीरनेता' इत्यन्यत्र सहपाठः । क्रतुमयश्चेदुपासको ध्यायमान उपरत एकासने निलीनस्तूष्णीमास्ते कस्तस्य प्राणशरीरनेता भवेदिति शङ्कायामुपास्य. पुरुष एव तां धुर वहतीति तन्नेतृत्व- मुक्तम् । उपासकस्य प्राणानां निर्वाहस्तेन क्रियते । प्राणशब्देन जीवग्रहणं वा 'प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यम्' इत्यादाविव । तथा च जीवशरीरकत्व- मुच्यते । तदेवोपासनदशायां फलदाया चात्र खविषयेऽनुभूयते 'एष म आत्मति' । भारूप इति दिव्यमङ्गलविग्रहविशिष्टत्वेन निचाय्यत्वाय हृदय- ·द्वितीयः पाद । २३ गुहायां सन्निधानमुच्यते । सर्वगन्धत्वसर्वरसत्वे तद्वारके । हृदयायत- नत्वं पुनः पुनरनुसन्धीयते । मनोमय इति मनोग्राह्यत्वोक्तया तत्र सन्निधानं प्रथममेवानुसन्धीयते । मध्ये, उपसंहारे च 'एष म आत्माऽन्तर्हृदये' इति तदनुसन्धान क्रियते । ब्रह्मणो मनसा मनसि निचाय्यत्वमादरेणाभ्यस्यते । . प्राणशरीर इत्यस्य 'प्राणाः शरीराणि शरीरवन्नियम्यान्यस्येति सर्वा- मना वश्येन्द्रियत्वम् । .... ...भारूपत्वमुपासकानुग्रहार्थपरिगृहीतविग्रहोपा- धिकदीप्तिमत्त्वं वा । सर्वमिदमभ्यात्त इति प्रागुक्तसकलगुणाभिव्याप्तिमत्त्वम्' इत्युक्तम् न्यायरक्षामणावस्मद्भाष्यव्याख्यानमनुसृत्य । द्विवचनेन द्विरभ्यस्त- गुणमात्रस्य परिसङ्ख्याप्राप्तौ 'सर्वमिदमभ्यात्त इति प्रागुक्तसर्वगुणाभिव्या- प्तिः पृथगुच्यते' इति श्रीमद्दीक्षिताः स्वपरिगृहीतास्मद्भाष्योक्तार्थस्य स्वा- रस्य प्रदर्शयन्ति । 'अनुपपत्तेस्तु न शारीरः' इति सत्रं विवक्षितगुणानां शरिरेऽनुप- पद्यमानत्वं वक्ति । तथा चास्य विषयवाक्यस्य स्पष्टब्रह्मलिङ्गत्वं, अस्पष्ट- जीवलिङ्गत्वं च सत्रद्वयेन कण्ठोक्तं भवति । लिङ्गाना ब्रह्मण्युपपत्तिः शारीरे- ऽनुपपत्तिश्च सुस्पष्टत्वेन हेतुक्रियेते सत्रकृतैव । अनेनास्मत्प्रदर्शिता- स्पष्टजीवलिङ्गत्वमेव सूत्रकारसम्मतपादोपाधिरिति निश्चीयते । एतत्सूत्र- भामत्यायुक्तार्थस्य, भवदुक्तार्थस्य च न केवलं सूत्राक्षरानारूढत्वम् किं तु भवद्भाष्यानारूढत्वमपि । 'सत्यसङ्कल्प इत्यादिगुणा न शारीरे आञ्जस्येनोपपद्यन्ते' इति भाप्यस्थस्याञ्जस्येनेतिपदस्य भवदुक्तार्थो न सङ्ग- तः । पूर्वपक्षिणा सर्वेषां गुणानां कथचिक्लेशेनामुख्यत्वेनोपपत्तिः प्रदर्शि- ता शारीरे । तयाख्याया अनाञ्जस्यमुच्यते भाष्यकृता । यथा सद्विद्यायां सायोक्तमीक्षणस्य गौणल्वमनाञ्जसमित्युच्यते' 'पौर्वापर्यपरामर्शायाम्नायो अनसा वदेत् । जगबीजं तदेवेष्ट चेतने च स आञ्जसः' इति भामत्याम् । विषये भाम .

·२४ सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्शः । 'सूत्रकारस्याभेदवादित्व एवेदं सूत्रं सार्थकमन्यथा निरर्थकमेवेति सूचयितुं 'सुत्रकार आह' इति भामती इति भवदुक्तिरधरोतरा । यत्र शारीरब्रह्म- णोरभेदनिरास सूत्राक्षरेभ्यः सुस्पष्टमवगम्यते , तत्स्पष्टतास्पष्टमभ्युपग- म्यते च भवद्भाष्यकार , तत्रैव भेदनिरासः स्पष्ट इति भवन्तो वर्णयन्तीति ध्रुवमत्र महद्वैपरीत्यं भवताम् । इत. पूर्व न कुत्रापि शारीरस्यारोपितत्वं सूत्रकारणोक्तम् । ना प वक्ष्यते उत्तरत्र । अत्र कथं रज्जो., सर्पस्य वा वर्णनस्यावकाशः । अत्र दुप्परिहराणि श्रुतप्रकाशिकोक्तदूषणानि न कथञ्चि- दपि समाहितानि भवता ।। 'मनोमयत्वादिधर्मः सत्यसङ्कल्पत्वादिभिश्च पदै वस्तुमात्र लक्ष्यत इति चेत् तर्हि विवाक्षतगुणोपपत्तेश्चेति पूर्वसूत्र विरुद्धयते । उभयविध- गुणानामयिवक्षितत्वं मूत्रकाराभिमतं चेत् ---अनुपपत्तेस्तु न शारीर इति- बदनुपपत्तेस्तु नेश्वर इति च सूत्रं वक्तव्यम् । वस्तुमात्रविवक्षायां जीवध- र्माणामिवेश्वरधर्माणामप्यनुपपत्त्यविशेषात् । अत ईश्वरधर्मेषु तात्पर्यम- वगम्यते' इत्यादिबहुदूषणमुक्तं श्रुतप्रकाशिकायाम् ॥ मनोमयत्वादय सर्वमिदनभ्यात्त इत्यन्ता गुणा ब्रह्मगुणा एव जी- वेनोपासनया साध्या इति विवाक्षतसूत्रे न्यायरक्षामणिः । मनोमयत्वप्राणश- रीरत्वयोर्ब्रह्मगुणत्वात् 'यथा मनोमय वादयः शारीरगुणा उपपद्यन्ते ब्रह्मणि, तथा सत्यसकल्पत्वादयो ब्रह्मगुणाः समारोप्ये जोवेऽप्युपपत्स्यन्ते' इति भाम- त्युत्थापितशङ्काया अनुत्थितिरेव ॥ अनन्तरसूत्रत्रिकेण जीवब्रह्मभेदो दृढीक्रियत इति दुरपहवम् ; सं- प्रतिपन्नं च भवद्भाष्ये । अन्तिमसूत्रे भेदपर्यायो विशेषशब्दः पठ्यते । 'वैशेप्यात्' इत्यनिशयो द्योत्यते यति भवद्भाष्यम् ॥ भामतीकारिकादिकमुपन्यस्य "तदिदमसहमानश्चोदयति सुदर्शनः 'यथा सर्पव्यावृत्तरज्जुत्वादिप्रतीतौ मीषणत्वादिना रज्जोर्विशेषणं नोपपद्यत, ·द्वितीय पाद । २५ एवं जीवव्यावृत्तसत्यसङ्कल्पत्वादिप्रतीतावध्यस्तजीवधर्मेण मनोमयत्वादिना परग्यापि विशेषणं नोपपद्यते । नित्यस्य जीवस्य कथमारोपितत्त्वम् ? " इशी भवदुक्तोऽनुवाद एकदेशमात्रानुवादः । अनूदितयुक्तेरपि न कोऽपि जाविरुक्त. । 'अधिष्ठानं तु सर्वास्पदं स्यान्नत्वारोपोऽधिष्ठानधर्मास्पद- मित्यप्यजानान' इत्येतावन्मात्रमुक्तं भवता । शपथमात्रमेतत् । अधि- ष्ठानारोप्यभाव एव न सङ्गच्छते, जीवस्य नित्यत्वाभ्युपगमादित्याक्षेपः । असिद्धमारोपितत्वं सिद्धवक्रियते भवद्भिः । मनोमयत्वादर्जीवगुणत्वेऽशु- द्धाना तेषामत्रैवोपन्यतेन तत्क्रतुन्यायेन प्राप्तावप्यनुवृत्तिप्रसङ्गात् , तेषां स्पृहणीयत्वं ब्रह्मगुणत्वं च इति श्रीमद्दीक्षिताः अनुपपत्तिसूत्रस्य भामतीव्या- ख्यानमनुपपन्नमिति मत्वा तत्सूत्रस्यान्यथैव व्याख्यां चक्रुायरक्षामणौ 'यद्यपि मनोमयत्वादयो भाव्यभिप्रायेण जीवेऽपि कथञ्चिदुपपद्यन्ते, तथाऽ प्यवाकोत्यादिनोक्ता अनिन्द्रियत्वादयः कथमपि नोपपद्यन्ते । तेहि नोपासनार्थमुपाताः । कि तु घ्राणरसनाभोग्यगन्धरसवत्त्वोक्तया प्रसक्ता- मिन्द्रियवत्त्वशङ्कां निवर्तयितुमुक्ताः । अतस्त नोपासकप्राप्यगु- णतया व्याख्यया इति ते जीवे नोपपद्यन्त एव । किं च मनोमयत्वाद- यो ब्रह्मगुणा एव ग्रहीतुमुचिता : न तूपासकगुणा इति वैषम्यं सूत्रे तु- शब्देन द्योत्यते । ते हि ब्रह्मणि स्वत सिद्धाः । जीवे तूपासनालक्षण- हेतुसाध्याः । सिद्धसाध्यधर्मग्रहणसन्देहे सिद्धधर्मा एव ग्राह्याः ; न तु साध्यधर्माः' इति तत्रोक्तम् , 'यथा सत्यसङ्कल्पत्वादयो ब्रह्मण्युपपद्यन्ते, एवं शारीरेऽप्युपपत्स्यन्ते , शारीरस्य ब्रह्मणोऽभेदात् । शारीरगुणा इव मनोमयत्वादयो ब्रह्मणीत्यत आह सूत्रकारः 'अनुपपत्तेस्तु' इति' इति भाम- त्युक्तां सूत्रनिरस्यां शङ्कामपुनरङ्कुरमुन्मूलयति । मनोमयत्वादीनां जीवधर्म- स्वाभावात् तदृष्टान्तप्रदर्शनस्यानुपपत्तिरेव ।। विवक्षितशब्दस्य प्रयोजनमुच्यते भवद्भिः 'स्वतन्त्रसगुणोपासन. 4s ·२६ सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्श । वाक्यविषयोऽयं पादः , न तु पूर्व इवानुपपन्नगुणकप्रतीकोपासनविषयः न वा पर इवाविवक्षितगुणविषयकश्चेति संसूचकम्' इति । प्रथमपा- दस्य प्रतीकोपासनप्रायत्वकथनं व्याहतम् । ईक्षत्यानन्दमयान्तर्योतिरिन्द्र- प्राणाधिकरणानां भमन्मतरीत्याऽपि प्रतीकविषयत्वाभावात् । एतत्पादी- यातृगुहादृश्यत्वाधिकरणवाक्याना निर्गुणपरत्वाच्च । अनन्तरपादे गुणेषु विवक्षा भूय प्रदश्यते गुणविशेषस्य ब्रह्मलिङ्गत्वेन हेतूकरणेन । अवि- वक्षितस्य कथं हेतुत्वेनोपन्याससम्भवः ॥ अत्र सूत्रोक्ता ब्रह्मकारणत्वप्रसिद्धि पूर्वपक्षिणोऽप्यस्ति । पूर्व- पादेन तत्प्रसिद्धिं ग्राहिताः परवादिनः । अत उच्यते पादोपक्रम एव प्रसिद्धोपदेशादिति । एतेनास्मिन् पादेऽन्ययोगव्यवच्छेदः क्रियत इति स्पष्टीक्रियते शास्त्रकृतैव । 'साधारणशब्दविशेषात्' इति पादान्ते च ब्रह्मण्यन्यत्र च प्रसिद्धि सूच्यते ॥ अत्र शाण्डिल्यविद्यायां 'एतमितः प्रेत्य' इत्यस्माच्छरीरात् समुत्था- नरूपमुत्क्रमणमुच्यते । अनन्तराधिकरणविषयकठवल्लयामुत्क्रान्तस्य ब्रह्म- नाड्या निर्गमनमुच्यते 'तयोर्ध्वमायन्' इति । अनन्तराधिकरणविषयो- पकोसलवाक्येऽचिरादिपथेन गमनं चोच्यते । अर्चिरादिगतिरेतासा विद्या- नां समाना । न सगुणनिर्गुणविद्याभेद. संमत सूत्रकारस्य । सर्ववि- धानिष्ठानामवश्यापेक्षिते उत्क्रान्तिगती अत्र क्रमेण प्रदश्यते । तत्क्रतु- न्यायश्च सर्वोपकाराय प्रदर्श्यते । भवन्मतरीत्याऽत्तृगुहादृश्यत्वाधिकरण- वाक्यानि निर्गुणविषयाणि । तानि च सगुणवाक्यविषयत्वेन संप्रतिपन्ना- विकरणमध्यपतितानि तत्सदष्टानि । चिदचिद्विलक्षणत्वन कारणब्रह्मस्वरूपसत्तां प्रथमपादेन प्रसाध्य, अस्मिन् पादे सूत्रकृत्प्रधानप्रतितन्त्रमूतं जगद्ब्रह्मणा शरीरशरीरिंभावरूप- सम्बन्धव्युत्पिपादयिषया तद्बोधकविषयवाक्यान्युपादत्ते । स्वशास्त्रस्य शा- ·द्वितोय. पादः। रीरकसज्ञां चान्वर्थयति । 'विश्वं पादे द्वितीये वपुरिति कथयश्चिन्त्यते वाक्यवर्ग' इत्येतत्पादाधिकरणानामनुगताकारविशेष, सञ्जगृहऽधिकरणसा- रावल्याम् । सर्वं ब्रह्मविधेयम् ; ब्रह्मात्मकमिति सुच्यते तज्जलानिति । ब्रह्मणः सर्वमामानाधिकरण्यश्रवणेन शरीरशरीरिभाव सूच्यते । एष म आत्मा' इति त्रिरभ्यासेन ब्रह्मणो जीवं प्रत्यात्मत्वम्, जोवस्य ब्रह्मणः शरीरत्वं चोच्यते ॥ अनधिकरणम् ॥ सम्भोगप्राप्तिसूत्रेण जीवस्यैव भोक्तृत्वम् ; नेश्वरस्वेत्युक्तम् । कठ- वल्लयाम् 'यस्य ओदन.' इति श्रयमाणः अत्ता भोक्ता जोव. स्यान्न पर इति सङ्गतिरुभयसमता । 'अत्ता खल्वादनादेर्भवभुगिति कठश्रुत्यधीतो ऽप्यसौ स्यात्' इत्याधिकरणसारावली । तज्जलानित्युक्ततज्जत्वतल्लत्वत- दनत्वषु तल्लत्वमत्रोपपाद्यते । शाण्डिल्यविद्यावामिव कठवल्लयामपि 'अणो- रणीयान्महतो महीयान्' इति प्रतिपाद्यपरमात्मनः अणिष्ठत्वे सति महिष्ठ- त्वम् , 'आत्माऽस्य जन्तोर्निहितं गुहायाम्' इति हृदयगुहानिहितत्वम्, “एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा' इति सर्वभूतान्तरात्मत्वम् , 'तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्' इति भारूपत्वमित्यादिकं श्रूयते । एवमपि कठवल्लयाः सन्निकर्षः शास्त्रबुद्धौ ॥ अनामिजीवपरमात्मविषयकत्वेन त्रिकोटिक' संशय. प्रदर्शितो भव- द्भाष्ये । ओदनवाक्ये नाग्ने. शब्दतो वा, असाधारणलिङ्गतो बा प्रक- रणतो वा प्राप्तिरस्ति ; तद्विषय. पूर्वपक्षो न सूत्रकाराभिप्रेतो भवेदिति श्रुतप्रकाशिकोक्तं भवन्त आक्षिपन्ति । अमिपूर्वपक्षे भवद्भाष्यकाराणां नोत्कटं तापयमिति भाष्यतद्व्याख्यानेभ्य एवावगम्यते । तस्मादत्ता जीव इति पूर्वपक्षं निगमय्योक्तं न्यायरक्षामणौ 'अग्निपूर्वपक्षस्तु भाष्य सम्भवमा- त्रेणोपन्यस्तः' इति । श्रुतप्रकाशिकोक्तयुक्तीनामसमाधेयत्वनिश्चयात्तथोक्तं ·२८ सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्शः। भवेत् । 'त्रयाणां चाग्निजीवपरमात्मनामास्मिन् ग्रन्थ प्रश्नोपन्यासोपलब्धे' इत्यनेरपि प्रसक्तौ प्रश्नोपन्यासरूपहेतुर्भाषितो भवद्भाष्ये । अग्निविषयः प्रश्न स्तृतीयवरवरणात्प्रागेव सामग्रयेण प्रत्युक्तः । एष तेऽग्निर्नाचिकेतः स्वग्र्यो यमवृणीथा द्वितीयेन वरेण । एतमग्निं तवैव प्रवक्ष्यन्ति जनासस्तृ- तीयं वरं नचिकेतो वृणीष्व' इति तत्प्रश्नोत्तरं समाप्तम् । अनन्तरप्रश्नो नामिविषयः । अतस्तदुपदेशस्य नावकाशगन्धोऽपि । पृष्टाद्भिन्नस्या- ख्याने 'आम्रान् पृष्ट कोविदारानाचष्टे' इति न्याय आपद्येत । 'अग्निप्रक- रणमतीतमित्यरुचेराह' इति अग्निशङ्कापरित्याग उक्तो रत्नप्रभायाम् । 'अग्नेः संहर्तृत्वेऽपि भोक्तृत्वाभावान्नाग्न्युपास्तिरिहेत्यपरितोषादाह' इत्यानन्दगिरिः । 'एवं स्थितेऽत्र जीव परो वेति शिरोद्वयमेव ; न तत्त्रयम् ; चित्यामेरेव पूर्व प्रस्तुतत्वेन साक्षादग्नयप्रस्तावाद्विच्छिन्नत्वाच तत्प्रकरणस्य, अध्यात्मप्रकरणे विद्याइकोपयोगित्वमन्तरेणाग्नयनुपयोगेन तद्वैभवप्रतिपाद- नायोगाचति वदन्ति परे' इति श्रुतप्रकाशिकाक्षेपमनूय भवद्भिरुक्तम् "उपकोसलविद्यायामग्निभिरेवेयमस्मद्विधति स्वोपासनोपदेशात्, अप्रकृतमपि जीवमिव पूर्वाधिकरणेऽत्राग्निमादाय पूर्वपक्षकरणेऽपि प्रकरणेन प्रतिक्षपसं- भवात्, 'ब्रह्मजज्ञ देवमीड्य विदित्वा' इति महीकृत्य विराडूपस्यामेरुपास- नस्य प्रस्तुतत्वात्प्रकरणीवच्छेदस्य जीवेन समानत्वात् , अन्यथा प्रकरणा- ञ्चेत्यस्यायोगादुक्तयुक्तेश्च नाग्निपरित्यागो न्याय्य एषाम् ; किं तु भूतग्रहोऽ पि न्याय्य इति” इति । उपकोसलविद्यायाम् ‘इयमस्मद्विद्या आत्मविद्या च' इत्यग्निविद्या नामत एव ब्रह्मविद्याङ्गत्वेनोपन्यम्ता । न सा तत्र स्वा- तन्त्र्येणोपन्यस्ता । चकारेण तत्राङ्गाङ्गिभावरूपसमुच्चयो विवक्षितः । अलि- विद्या च तत्राग्न्युपासनं मनश्चितादिवत् । नात्राग्नेस्तद्विद्याया वा कीर्तनम- स्ति । उपकोसलविद्याविषयेऽन्तराधिकरणेऽग्निविषयत्वेन विकल्पशिरःप्रद- शनं न कृतं भवद्भाष्ये । अतस्तद्वाक्योदाहरणमनुदाहरणमेव भवेत् ।

·द्वितीय पाद । २९ 'विच्छिन्नत्वाच्च तत्प्रकरणस्य' इत्याक्षपस्य भावो न बुद्धो भवद्भिः । प्रश्न- प्रतिवचनेनैवात्र प्रकृतत्वमवगन्तुं शक्यम् । तदेव शङ्कायोजत्वेन वर्णित- मुदाहृतभवद्भाष्यवाक्ये | अग्निविषयपूर्वप्रश्नस्य निःशेषमुत्तरितत्वात् , तत्प्र- करणस्य समाप्तत्वात् ; तद्विषयवुभुत्सोपदिदिक्षाप्रयुक्ताकाक्षाया नि.शेष शान्तत्वात्, प्रश्नान्तरस्य कृतत्वात् ; तदुत्तरस्य च प्रक्रान्तत्वादग्निप्रकरण विच्छिन्नमेव । इत्थं श्रुतप्रकाशिकाकथितस्याग्निप्रकरणविच्छेदरूपस्याक्षेपहे- तोरसमाधेयतैव । 'जीवमिव पूर्वाधिकरणेऽत्राग्निमादाय पूर्वपक्षकरणेऽपि प्रकरणेन प्रतिक्षेपसम्भवात्' इति भवदुक्तिरसमीचीना । ज्योतिराधिकरणविष- यवाक्यादारभ्य तत्र ब्रह्मणः प्रकृतत्वेऽपि, जीवस्याप्रकृतत्वेऽपि शाण्डिल्य- विद्यायां मनोमयत्वप्राणशरीरत्वाणुत्वव्यपदेशादिभिर्लिङ्गैर्जीवपूर्वपक्षः प्रामो- ति । तत्र न प्रश्नप्रतिवचनक्रमेण प्रकृतत्वम् । अत्राग्निलिङ्गानि न. सन्ति । अग्निप्रश्नप्रतिवचनसमाप्त्या प्रश्नान्तरतत्प्रतिवचनप्रक्रान्त्या चा- निप्रकरणस्य विच्छेदोऽत्र स्पष्ट. । अतः पूर्वाधिकरणदृष्टान्तोपन्यासोऽ त्यन्तविषमः । अग्निपूर्वपक्षिणाऽनेः प्राधान्येन प्रतिपाद्यं खलूपपादनीयम् । ब्रह्मणि समन्वय खल्वाक्षेप्तव्यः ॥ 'ब्रह्मलज्ञं देवमीयं विदित्वेति महीकृत्य विराडूपस्यामेरुपासनस्य प्रस्तुतत्वात्' इति भवदुक्तिरसिद्धेनासिद्धस्य सिषाधायषामात्रम् । ब्रह्मजः, ज्ञः इत्यात्माच्यते ; न विराडूपोऽग्निः । नाचिकेताग्मिविद्याऽन्तर्गतब्रह्मज्ञाना ब्रह्मवेदनद्वारा मोक्षप्रापिकेति भूयोऽत्र श्रूयते । 'निचाय्येमां शान्तिमत्य- न्तमति' 'स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्त' 'अनन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठां विद्धि त्वमेनं निहितं गुहायाम् ‘स मृत्युपाशान् पुरतः प्रणोद्य शोकातिगो मोदते स्व- गलोके' इत्यत्यन्तशान्तिप्राप्तिः, अमृतत्वभजनम् ; अनन्तलोकाप्तिः ; मृत्यु- पाशप्रणोदनम् ; शोकातिगत्वमिति नाचिकेताग्निविद्याफलं मोक्षरूपत्वेन कोयते । ऋतं पिबन्ताविति मन्त्र 'छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पश्चानयो ·सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्श । ये च त्रिणाचिकेता' इत्यत्रैवोत्तरत्र विचिकेताग्निश्चिता यस्तेषां त्रि. णाचिकेतानां ब्रह्मवित्त्वं स्पष्टमुक्तम् । 'न केवलकर्मिणो वदन्ति' इति तत्र भगवत्पादभाप्यम् । नाचिकेतामिविद्यानिष्ठानां ब्रह्मवित्त्वेनानुवादस्तद्विष- यपुरोवादमपेक्षते । स च पुरोवादो ब्रह्मजज्ञमन्त्रे एकस्मिन्नेव दृश्यते । तन्मन्त्रस्य मन्त्राक्षरपतीताध्यात्मज्ञानपरत्वं विहाय विराडग्निपरत्वेन तव्या- ख्याने, त्रिणाचिकेताना ब्रह्मवित्त्वेनानुवादो न सङ्गच्छेत । ब्रह्मजज्ञमन्त्रे- ऽग्निवाचकशब्द एव न विद्यते । श्रुतमोक्षफलोपपतेरध्यात्मज्ञानवत्त्वोप- पपादनाकांक्षाऽस्ति । अतस्तन्मन्त्रे न विराडग्निप्रस्तावः । विराडन्यु- पासनं प्रतीकोपासनमेव भवेत् । प्रतीकक्रतुरब्रह्मऋतुर्न ब्रह्मविदित्यनूयेत । 'प्रकरणविच्छेदस्य जीवेन समानत्वात्' इति भवदुक्तिरसङ्गता । जोवपरमात्मनोरुभयोरपि तृतीयवरेण पृष्टत्वं भवदीयैरभ्युपगतम् । 'त्रयाणा- मेव चैवमुपन्यास. प्रश्नश्च' इति सूत्रे तथैव भाषितं भगवत्पादै. । वय तत्रोपायोपेयोपेतृत्रयस्य पृष्टत्वं वदामः । अग्निप्रश्नस्य पूर्वमेव कास्न्य- नोत्तारतत्वात् , चरमप्रश्नेन जीवपरमात्मनोरुभयोरपि पृष्टत्वाज्जीवदृष्टान्तो- पादानं विषममेव । अत्राग्निप्रस्तावशङ्कव न सम्भावनाही । अग्निशङ्का- प्रापकत्वेन ‘अग्निर्वा अन्नाद' इति भवद्भाष्योदाहृता श्रुतिर्नक्षत्रोष्टप्रक- रणे दृश्यते । तत्र हविरत्तृत्वमेवोक्तमग्नः । कथं तेन तस्य मृत्यूपसि- क्तब्रह्मक्षत्रौदनात्तृत्वशङ्काप्राप्तिः । भोक्तृत्वलिङ्गेन जीवस्य प्राप्तिरुक्ता पूर्वपाक्षिणाऽत्र भाप्यद्वयेऽपि । ब्रह्मक्षत्रयो. कर्मकरत्वेन भोग्यत्व शङ्कितम् ॥ 'तेषां भूतग्रहोऽपि न्याय्य.' इति भवदुक्तिन सुबोधा । यदि भूताग्निपूर्वपक्षोऽप्यमिप्यत 'अत एव न देवताभूतं च' इत्यादिवत्सूत्रेण स निरासिप्यत । यदि परिहासोक्तिरभिप्रेयते, वृथा परिहसितुरेव तत्प्रसङ्गः। 'क इत्था वेद यत्र स.' इति श्रुतिखण्डस्यावृत्त्या ओदनमन्त्रस्य नि- गुणपरत्वमप्यस्तीत्युक्तमिदंप्रथमतया कल्पतरौ । उपनिषद्भाष्ये, तट्टीक- ·द्वितीय पादः । योर्वा , सूत्रभाष्ये वा, भामत्यां वा न तथोक्तम् । अस्याधिकरणस्य सगु- णपरत्वमेव निष्कृष्टतयोक्तं परिमले तृतीयपादारम्भवाक्ये । नैतेषु चतुषु सुत्रेषु, कठश्रुतौ वा निर्गुणप्रतिपादनलेशोऽपि दृश्यते । 'आत्मानौ' इति द्वित्वसंख्यया ब्रह्मणः सद्वितीयत्वं स्पष्टं सूत्रयते । प्रकरणाच' विशेषणा- च' इति प्राप्यत्वप्राप्तत्वादिना जीवपरमात्मनोर्मेद एव स्पष्ट हेतुक्रियते । तथैव तत्सूत्रयोर्व्याख्यानं भवदीयभाष्ये । कठश्रुतावपि नित्यो नित्याना चेतनश्चेतनानाम्' इति चेतनबहुत्वम्; जीवपरमात्मनार्भेद , ईश्वरस्य बहु- जीवकामविधातृत्वगुणादिकं च स्पष्टं श्राव्यते । 'ब्रह्मप्राप्तो विजरो विमृत्यु इत्युपनिषदन्ते विद्याफलत्वेन श्रुता प्राप्तिर्निर्गुणविद्याप्रतीतिविरोधिनी। 'तयो- +मायान्नमृतत्वमेति' इति श्रयमाणोत्क्रान्तिनिर्गुणपरतां निरुणद्धि । धातुः प्रसादान्महिमानमीशस्, इतीश्वरानुग्रहेण मोक्षप्राप्तिः श्रयते । हार्दान- गृहीत. शताधिकया' इति सूत्रमप्यत्र स्मर्तव्यम् । अतः कल्पतरुव्या- ख्यानुराधेन भवतामत्र निर्गुणतात्पर्यगवेषणप्रत्यशा निर्मूलैव । न भवतः, कल्तस्कृतो वा; श्रुतिसूत्रभाष्याक्षराणामनुग्रहमाक्त्वम् ।। 'यमेवैध वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम्' इति कठवल्लीमन्त्रस्य भवदीयोपनिषद्भाष्यवर्णितोऽर्थस्तट्टीकाकर्तृभ्यामपि न रोचते । 'परमपुरुषेण वृत्वानुगृहीतस्वैव तत्साक्षात्कारसंभवः' इत्यर्थ एव वर्णित- ष्टीकाकर्तृभ्यामानन्दगिरिंगोपालाभ्यां भाष्योक्तमर्थमस्वरसमिति परित्यज्य ॥ 'क इत्था वेद यत्र सः' इति श्रुतिखण्डस्य दुर्विज्ञेयत्वपरत्वमात्रमु- तं ताभ्यां यथास्माभिः । यथोक्तसाधनरहितः सन् क इत्था इत्थमेवं यथो- क्तसाधनवानिवेत्यर्थः । वेद विजानाति यत्र स आत्मेति' इत्युपनिषद्भा- प्यम् । 'यत्र स्वे महिनि स विश्वोपसंहर्ता तथाभूतं तं को वेद इत्यर्थ' इत्यत्तुरेव स्खमाहिमप्रतिष्ठितत्वरूपानान्याधारत्वमुक्तम् । नात्तुनिर्गुणे प्रति- ष्ठितत्वम् । 'क इत्या वेद यत्र सः' इति च दुर्विज्ञानत्वं परमात्मलिङ्गम् ·३२ सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्शः। इति भाषितं प्रकरणाच्च' इति सूत्रस्य भाप्ये भगवत्पादैः । अत्तुरेव तल्लिङ्गम् । इतरथा सौचहेतोः सौत्रपक्षेऽतर्यनन्वय. प्रसजेत् । अत्तविषय एव यस्खेत्यादिश्रुतिस्खण्डः । 'क इत्था वेद यत्र स.' इति लिङ्गस्यात्तरि समन्वयः प्रदश्यते सूत्रकृता चशब्देनति न्यावरक्षमाणिप्रदर्शनम् । अत्र निर्गुणसमन्वयप्रदर्शनपरताप्रत्याशा मेोवैव । 'जीवस्य सर्वलोकप्रसिद्धस्य न दुनिता' इति भामती ॥ अत्र जीवलिङ्गस्यास्पष्टत्वमेव । ब्रह्म च क्षत्र चोभे ओदनशब्दात्प्रा- गाद्यवस्तुत्वेन श्रूयते । यद्यप्युपसेचन श्रयते, मृत्योः खलु तद्भावो रूप्यते । मृत्युरोपदेष्टा ब्रह्मविदग्रेसर आधिकारिकपुरुषो यावदधिकारमात्रं संसारे मुक्तवदवस्थितः । स्वस्य परमात्मशेषत्वरूपतत्त्वस्य साक्षात्कृतत्वात्स्वस्यै- वोपसेचनत्वम्, परमात्मनो भयाद्धावन च स्वय वक्ति । 'कस्तं मदा- मदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति' इति नात्मश्लाघा ; किं त्वात्मनोऽतिवादित्व- स्थानपहवः॥ अस्याधिकरणस्य समुणपरत्वं निर्गुणपरत्वमित्युभयमपीष्यत इव भवद्भि. । सूत्राक्षराणां सगुणब्रह्मपरत्व स्पष्टम् । प्रथमसूत्रोक्तं लयकर्तृत्वं तस्यैव लक्षणम् । यस्य चराचरसहर्तृव तस्मैव प्रकरणमिति द्वितीय- सूत्रात् स्पष्टमवगम्यते । अस्या उपनिषदो निर्गुणपरत्ववर्णनं श्रुत्यर्थ- निर्णायकसूत्रविरुद्धम् ॥ वल्लयन्त उत्क्रान्तिः श्राव्यमाणा निर्गुणपरत्वविरोधिनी , सगुणपर- त्वनिश्चायिका च । सगुणविद्याफलकीर्तनेन निर्गुणविद्यास्तवनकथनम- मत्यन्तासमञ्जसं भवद्भय एव रोचेत । खप्रकरणे श्रूयमाणा गतिः खस्या एव अङ्गं भवेत् ॥ 'अथात्र कल्पतरौ यत्र शुद्ध चराचरसंहा तक इत्थमिति वेदेति शुद्धस्स दुःखवोधत्वशेषतया पूर्वभागस्य नयनेन किमर्थं तस्य ब्रह्मपरत्वव्यव- , ·द्वितीय. पाद.। ३३ स्थापनव्यसनमस्माकं जीवपरत्वेऽपीष्टसिद्धेरिति चेन्न । अनुग्रहार्थत्वात् । ये मन्दास्तेऽनुकम्प्यन्ते हि सविशेषनिरूपणैः' इति भवदुक्तेरसामञ्जस्यास्या- वधिरेव नास्ति । एतयोक्तया सगुणपरत्वमेव वर्णितं सूत्रकृता कठवल्लया इति स्पष्टमभ्युपगम्यते । मिथ्यैव सगुणपरतामसूत्रयत्सुत्रकृवास्तवनिर्गुण- परत्वापन्हुत्येति वर्णन मृषारुचेरेव शोभनं भवेत् । श्रुतेर्यथार्थार्थनिर्णया- यैव प्रवृत्तं ब्रह्मसूत्रम् । तथैव गीतं भगवता । 'पूर्वस्मिन् पादे मना- मयोऽता पाययिताक्षिपुरुषोऽन्तयामी वैश्वानर इत्येषा सविशेषत्वेऽपि यथा- ऽक्षरं निर्विशेषम्' इति तृतीयपादायाधिकरणारम्भपरिमलोक्तया भवदाशा दूरोत्सारिता । अत्तृगुहाधिकरणयो. सविशेषपरत्व तत्र निष्कृष्टतयोक्तम् । सविशेषपरत्वं सूत्राणामभ्युपगम्य तद्विराधेनात्र निर्गुणपरत्वन सूत्रतात्पर्य- वर्णनोद्यमो वृथैव । सगुणपरत्वमेव स्पष्टमनुगृह्यते सूत्राक्षरैः । निर्गुण- परत्व तद्वर्णन च स्पष्टं निगृह्यते । न वयं भगवदुपासका भवतो वा, कल्पतरुकृतो चाऽनुग्रहं मनागपि कांक्षाम' | 'यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥' इति गुणपूर्ण- पुरुषोत्तमोपासकानामसमूढत्वं गायत् भगवास्तदुपासितृविषयभवद्गहीवचनस्य निग्राहकः । काम निन्दतु भवान् वा , कल्पतरुकृद्वा मन्दा इत्यस्मान् । असंमूढा इति भगवता वयं सगुणोपासका अनुमोद्यामहे । तदनुग्रहादेव मोक्षसम्भवः ॥ यत्र स.' इति यस्मिन् प्रकारे स्थितः, यत्प्रकारविशिष्टस्त प्रकार को वदेत्यर्थ." इति श्रुतप्रकाशिकोक्तार्थोऽतीव स्वरसो दुर्विज्ञेयत्वस्य पुनः पुन. कथनप्रकरणस्यात्यन्तानुगुणश्च ॥ 'ब्रह्म प्राप्त.' इत्यन्ते नचिकेतसो ब्रह्मप्राप्ति फलत्वेन कीर्तयन्ती कठवल्ली कर्मकर्तृव्यपदेशसूत्रन्यायेन प्राप्तृप्राप्यभेदमेव निश्चाययति । पूर्वाविकरणे सूत्रितस्तन्नचायो नानन्तराधिकरण एव विस्मर्तव्य. ॥ , 58 ·३ 4 सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्शः। 'तदत्रास्तु जोवपरत्वमेव का नो हानिरित्यौदासीन्ये कथमीश्वरस्य सिद्धिः । ततम्तन्निर्णयाय प्रववृते सूत्रकार' इति भवदुक्ति- रुपहास्यतमा । अस्मिन्नध्याये वहुवधिकरणेषु जीवपरत्वं पूर्वपक्षयित्वा तन्निरस्य तद्भिन्नेश्वरपरत्वं स्पष्ट सिद्धान्त्यते जिज्ञास्ये ब्रह्मणि जन्मादिलक्ष- णसमन्वयप्रदशनाय । 'जीवो वा भवतु, ईश्चरा वा भवतु, का नो हानि' इति सूत्रकारेणौदासीन्यमव वाढव्यं भवन्मतसामञ्जस्यलाभाय । वृथैव परिश्रान्त सुत्रकृता जीवपरत्वनिरासद्वारेश्वरपरत्वसाधनेनेति भवता सूत्रकार एवानुकम्प्यत इव । निर्गुणपरत्वेन भवद भिमतविद्यानामाप सगुणे समन्वयप्रदर्शनेन निर्गुणवादो भज्यत एव । ईदृशासनतोक्तिभिः कथकगोष्ठ्या बहिर्भावः फलेत् । कैवी भवत्पूर्वैरीदृशासम्बद्धार्थवर्णन प्रदर्शि- तमल॥ निर्गुणे निर्विशेषे समन्वयं प्रतिज्ञाय कथ निर्गुणत्वेनाभिमतेऽस्मिन् प्रकरणे सगुणमेव सिद्धान्तयेत्सूत्रकृदिति भवन्मतव्याख्योपरि प्रसक्तस्य दुप्प- रिहरस्य दूषणव परिजिहीर्षया भवद्भिरुच्यते 'अथ परस्मिन्नव समन्वय इति साधयितुं प्रवृत्तस्य कथ विशिष्टस्यावान्तरतात्पर्यविषयस्यात्र साधनं सग- च्छेतेति चेन्न । जन्मादिना बुपलिलक्षायेषितं ब्रह्म । तत्र यज्जन्मादि- हेतुत्वविशिष्ट तत्सिद्धयधीनसिद्धिक तदुपलक्षितमित्यावश्यकत्वाद्विशिष्टसा- धनस्य' इति भवदुक्तिन क्षणमात्रविमर्दक्षमा । सगुणेश्वरसिद्धयधीना निर्गुणब्रह्मासेद्धिरिति भवदुक्तिरमूला । न तत्र काचिद्युक्ति ; प्रमाण वा प्रदश्यते । तदभ्युपगमेऽपि, सिद्ध एवेश्वरो बढीषु सगुणपरत्वेन सप्रति- पन्नासु विद्यासु । पूर्वपादविचारितान्तरदित्यविद्या, एतत्पूर्वाधिकरणवि- चारिता शाण्डिल्यविद्या च सगुणपरत्वेन संप्रतिपन्ना । सिद्ध एव सगु- णेश्वरस्तदधिकरणयो । अत ईश्वरसिद्धयर्थ तत्त्वतो निर्गुणपराया अप्य- स्या विद्याया मिथ्या सगुणेश्वरपरत्वेन सिद्धान्तनमिति न वक्तु शक्यम् ।

·द्वितीयः पादः । ३५ कि प्रतिनिर्गुणविद्यं सगुणेश्वरपरत्वमप्यस्तीति भवदाशय ? तथा चेन्निर्गुण- त्वेनेष्टाना विद्यानामपि सगुणपरत्वाभ्युपगमन निर्गुणसिद्धिः कष्टतरा भवेत् ; यत्पर. शब्दस्तत्रैव तात्पर्य वक्तु शक्यम् । सगुणपरत्वस्याभ्युपगमे निर्गुणे तात्पर्य न स्यात् । न टेक्स्या एव विद्याया विरुद्धार्थद्वये तात्पर्य वक्तु शक्यम् । भवदीयवर्णितो विद्याविभागो दत्तजलाञ्जलिः स्यात् । एतदधिकरणऽस्तृमन्त्रस्य सगुणेश्वरपरत्व निर्णीय कुत्रान्यतैतस्य निर्गुणप- रत्वमुक्त सूत्रकृता । स्वाशयविरुद्धमेव सूत्रकार. सूत्रणं कुरुत इत्यापद्येत ।। 'येय प्रेत इत्यत्र प्रेते मोक्ष्यमाण सतीत्यर्थमुपन्ति परे । तत्र कथमास्तिकसविभौमस्य यनसमक्षमेव मृतजीवविषयसत्त्वामत्त्वशङ्का युत्तेति युक्ति चाचक्षते । तत्र कथमेवमेते सशेरत इति संशेमहे । न हि चार्वा- कणेवाशङ्कनीयमास्तिकेन ; माध्यमिकेनेवैव वा शङ्कनीयमिति को वा गङ्केतात्तिकः' इति भवदुक्ति ; 'अहह भाष्यादिप्रणताराप्यार्थवादिककथासु मोमुझन्ति मुग्या इवेति किं सवृत्तम्' इति सोपहासा भवदुक्तिश्च भव- न्तमवोपहास्यता गमयत । उपहासकर्तृतारुचिं परित्याज्य तकर्मकारकता आपाद्यते भवतः । अर्थवादकथानामप्रामाण्यशपथनेन भवन्मतानभिज्ञता भवता प्रख्याप्यत इति सुविशइमुघपादयिष्याम । 'त्रयाणामेव चोप- न्यास प्रश्नश्च' इति सूत्र कठवल्लीप्रश्नविषयम् । तृतीयवरेण जीवस्वरूप परमात्मस्वरूपमित्युभय पृष्टमिति तत्सूत्रव्याख्या भवद्रन्थेषु । 'अन्यत्र धर्मात्' इति प्रश्नो न प्रश्नान्तरम् , किं तु 'येय प्रते' इति पृष्टविषय एव विशेषबुभुत्साप्रदर्शनमित्यावयोः समानम् । एवं च येयं प्रेते' इति न मरणा- नन्तर जीवास्तित्वनास्तित्वमात्रविषयकपिपृच्छिति सूत्रकारीयव्याख्यानादेव सुस्पष्टम् । अत उपनिषद्भाप्ये 'येयं विचिकित्सा संशय प्रेते मृत मनु- प्येऽस्ति शरीगेंद्रियबुद्धिमनोव्यतिरिक्तो देहान्तरसम्बन्ध्यात्मेत्येके नायमस्ती- ति चैके' इति भाषणं सौत्रव्याख्यानविरुद्धम् । पूर्वाधिकरणविषयभूत- , ·- मूत्रानुगुप्यसिद्धिविमर्श । शाण्डिल्यवाक्ये 'एतमित प्रेत्याभिसम्भविताऽस्मि' इति प्रेत्यपदं चरमशरी- रवियोगे प्रयुक्तम् । 'न प्रेत्य संज्ञास्ति' इति मैत्रेयीयाज्ञवल्क्यसवादे च तथैव प्रयुक्तम् । तथैवाय प्रयोगो भवितुमर्हति । 'ससारिणा ये मरणा- न्तकालास्तेऽपरान्तकाला , तानपेक्ष्य मुमुझूगा ससारावसान देहपरि त्या- गकालः परान्तकाल' इति मुण्डकभाप्ये भगवत्पादभाषितमप्यत्र स्मर्तव्यम् । जौबस्य मरणानन्तरानुवृत्तत्वमात्रीवषयत्वेन शङ्काक्णनमसङ्गतम् ; मन्दं च । 'दवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा' इत्यत्र गुरुणोच्यते । देवाना मरणानन्त- रमात्मनोऽग्नित्वविषये संशयोऽस्तीति भवानेव भाषेत । यद्विचिकित्सित देवैस्तदेव पृष्टं नचिकेतसेति गुरुकृता प्रश्नप्रशंसा । 'श्रवणायापि बहुभि- यो न लभ्य शृण्वन्तोऽपि बहवो यन्न विद्यु' इत्यत्यन्तापूर्वत्वमुच्यते गुरु- णा शिष्यबुभुत्सितविषयस्य । न तेन सर्वास्तिकलोकसंप्रतिपन्नेन प्रेत्य- भावमात्रेण भवितुं न्याय्यम् ॥ प्रष्टवुभुत्सितनिर्णयाय किं तेन पूर्वं ज्ञातमित्यवश्यं विमर्शनीयमेव । तद्रुभुत्सितं किमिति विचारे किं तस्य पूर्वविदितमिति विचारणा निरर्थिके- त्युक्तिः साहसिकी । अज्ञातविषयैव बुभुत्सा भवेत् । प्रष्टः स्वप्नाव- स्था वा भवतु, जागरावस्था वा भवतु । न तेन कोऽपि भेदः । 'सस्य- मिव मयं. पच्यते सस्यमिवाजायत पुनः' इति वक्ता नचिकेता ध्रुव प्रेत्य- भावस्य वेत्ता । 'स्वर्गे लोके न भय किंचनास्ति' स त्वमग्निं स्वर्गमध्यषि मृत्यो' इति वदन्न प्रेत्यभावमात्रविषयाज्ञः । येयं प्रेते' इति प्रश्नस्यवोत्तरं दोयते मृत्युना 'तं दुर्दश गूढमनुप्रविष्ट गुहाहितं गहरष्ठ पुराणम् । अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरा हर्षशोकौ जहाति' इति । स्वाधिगमक्ते हर्षशोकहानफलदाता देव प्राज्ञ एव भवेत् । 'प्राज्ञविज्ञानाद्ध शोक- विच्छेद इति वेदान्तसिद्धान्त' इति भगवत्पादा आनुमानिकाधिकरणे । प्राज्ञश्चेश्वर परमात्मा । 'प्राज्ञे हि प्रकरणात्' इति तदधिकरणे सत्रितम् ।

·द्वितीय पाद । एवं च 'प्राज्ञविज्ञानरूपसाधनं ब्रह्मप्राप्त्या हर्षशोकहानरूपपुरुषार्थश्च' बुबु- सितान्तर्गते इति स्पष्टम् ।। 'अस्तीत्यके' इति पुरुषांथोस्तत्वतत्प्रकारतत्सावनादिविषयपिपृ- च्छिौवावगन्तुं योग्या ॥ 'अस्तीत्येके' इत्यत्रैकेशव्देन 'एके वेदान्ता' इत्यस्मयाख्या नमिति भवद्वर्णनमन्यन्तं भ्रान्तम् । पुरुषार्थस्वरूपविषये लोकप्रासद्धमतभेद एवानूयत श्रीभाष्ये यथा 'तद्वैक आहुरसेदेवेदमग्र आसीत्' इति सद्विद्यायां वाद्यन्तर- पक्षोऽनूद्यते। तत्र एकेशब्द. 'एके वेदान्ता.' इति नैव व्याख्यायते कैरपि 'वय्यन्तनिष्णातास्तु' इति श्रीभाप्यभाषिततुशब्देन तत्पूर्वोदाहृतानां पक्षाणा- मवेदान्तिपक्षत्व स्पष्ट सूचितम् । अवेदान्तीयत्वेन तदभिप्रेतेषु मतेषु भव- न्मतमप्यन्यतमम् । केवल वित्तिमात्रस्यैव परिशिष्टतयाऽवस्थान मुक्तिरित भाषित योगाचाराणा भवतां च कथञ्चित् समानम् । न योगाचारो वेदान्ती । एके इति वेदान्तिमतानुवादः कृतः श्रीभाष्ये इति भवद्गहण अमू- लम् । एतेन 'तत्र यदि शास्त्रीयपक्षान्तरतयाऽयमद्वैतपक्ष उपयते तदा- वापूर्वे पर्यवसानस्य वक्तव्यतया स्वपक्षप्रतिक्षपायैव यतन्त हति पर्यवस्यति' इति भवदुक्तिनिरस्ता । योगाचारवर्णित वित्तिमात्रपरिशेषं वदद्धिर्भवद्धि- स्तस्यापूर्वत्वकथन नूनमुपहास्यम् ।। केवलस्वरूपावस्थानमेव मुन्तिरिति साख्या. । प्रकृतेरेव मोक्षा नात्मन इत्यपि ते वदन्ति । 'तस्मान्न बध्यतेऽद्धा न मुच्यते नापि संसरति कश्चित् । संसरति बध्यते मुच्यते च नानाश्रया प्रकृति.' ॥ इति तत्का रिका । पुरुषार्थभूतमोक्षविषयत्वात्प्रश्नस्य, तच्छोधनमिप्यते तद्विषयभूयो- विप्रतिपत्तिप्रदर्शनेन श्रीभाष्ये ॥ प्राप्यमोक्षविषयप्रश्न प्राप्यभूतस्त्रशुद्धखरूपस्य प्राप्यब्रह्मणश्च शोध- नमप्यन्तर्भवति । प्राप्तुः प्राप्यब्रह्मपरमसाम्यापन्नं शुद्धं स्वस्वरूपमपि ·३८ सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्शः। प्राप्यकोटिप्रविष्टमेव । 'व्यतिरेकस्तद्भावभावित्वात्' इति सूत्रम् । 'तृती- येन वरेण मोक्षस्वरूपप्रश्नद्वारणोपेयस्वरूपमुपतृस्वरूपमुपायभूतकर्मानुगृही- तोपासनस्वरूपं च पृष्टम्' इति श्रोभाष्यम् । स्वस्वरूपाविर्भावश्च परज्यो- तिब्रह्मोपसंपत्तिं विना न लभ्येत । 'संपद्याविर्भाव ' इति सूत्रम् । 'परं ज्योतिरुपसपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते' इति तत्सूलपरामृष्टा श्रुतिः । ब्रह्मानन्यत्वस्य वास्तवत्वात् , तदविभागनावस्थाय नदानन्दानुभवस्य प्राप्य. त्वात् ; जीवब्रह्मस्वरूपशोधनमपि परमपुरुषार्थविषयप्रश्नेन पृष्टमव ।। पूर्वपृष्टमव विवियते 'अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मात् , अन्यत्रास्मास्कृता- कृतात् । अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वद' इति । लोक- प्रसिद्धकृताकृतधर्माधर्मरूपसाधनविलक्षण फलकामनारहित साधनमभिप्रेतम् । अन्यत्र अन्यत्रेति पुनः पुनः पठनेन विदिलात्सर्वस्माद्वैलक्षण्यमत्यन्ता- पूर्वत्वम्, उपदेशैकगम्यत्वं च पृष्टविषयस्य द्योत्यते ॥ प्रेते मनुष्यऽस्ति किम्' इति प्रश्नस्य पुरुषार्थास्तित्वविषयत्व स्व- रसम् । अस्तित्वमानस्य न पुरुषार्थत्वम् , दु खासिकाया अपि संभवान् । 'पुनरुत्पात प्रेत्यभावः' इति गौतमसूत्रम् । 'उत्पन्नस्य कचित्सत्त्वनिकाय मृत्वा या पुनरुत्पत्तिः स. प्रेत्यभाव' । नात्र पुनर्जन्मपरम्पराविषयः प्रश्नः । किं तु जन्मपरम्पराच्छदे किं भवतीति बुभुत्या स्वरसा ।। 'अहह भाष्यादिप्रणेतारोऽप्यार्थवादिककथास्वपि बद्धादरा मोमुह्य- न्ति मुग्धा इवेति किमिद संवृत्तम्' इति भवदुक्तिर्भवतां स्वमतविस्मरणं मोहसप्लवे बम्भ्रम्यमाणत्वं च सुविशदं कथयति । अथवादवाक्यानां श्रुत्यर्थवर्णनानुपयोगित्वं भवानेव भाषेत । मन्त्रार्थवादतिहासपुराणलोकेभ्यो विग्रहवत्त्वात् । न च तेषां कश्चित्प्रतिषेवोऽस्ति इत्यबाधितार्थवादानां प्रा. माण्यं माषितं भगवत्पादेचताधिकरणे । 'भावं तु बादरायणोऽस्ति हिं' इति सूत्रस्य भाष्ये विस्तरेणार्थवादाप्रामाण्यपक्षी निरस्तः । 'यत्रार्थवादस्या- ·द्वितीयः पादः । ३९ वान्तरवाक्यार्थः प्रमाणान्तरगोचरो भवति ; तत्र तदनुवादेनार्थवादः प्रव- तते । यत्र प्रमाणान्तरविरुद्धस्तत्र गुणवादेन । यत्र तु तदुभय नास्ति, तत्र प्रमाणान्तराविरोधाद्विवमानवाद इति प्रतीतिशरणविद्यमानवाद एवा- श्रयणीय ; न गुणवादः । एतेन मन्त्रोऽपि व्याख्यातः । इतिहासपुरा- णमपि व्याख्यातेन मार्गेण संभवन्मन्त्रार्थभूतत्वात्प्रभवति देवताविग्रहादि साधयितुम्' इत्यादिकं तत्र मापितम् । पारिष्लवाधिकरणे 'तथा चैकवा- क्योपबन्धात्' इति विद्याप्रकरणपठितानां सन्निहितविद्यैकवाक्यत्वं सूत्रितम् । तथैव भवद्भाप्यवर्णितोऽर्थ. । प्रद्वेषमात्राविष्टत्वेन परिप्लवं धावस्या भवन्मत्या कल्पितमिद भवन्मतं सूत्रकारस्य भवद्भाष्यकारस्य च पूर्वपक्षित्वं भजते । इत्थं च भाष्यस्य सूत्रानुगुण्यं सिषाधयिषन् भवांस्तदुभयपूर्वपक्ष्येव भवति । श्रीभाष्योदाहृतश्रतयो मन्त्राः । तद्विषयेऽप्येष न्यायस्तुल्यः । यद्यपि यम- नगरस्थनारकिणा यातनाशरीरमस्ति ; तथापि पूर्वशरीरपरित्यागानन्तरमपि तेषामस्तित्व विदितमेव भवेत् । नरकलोकद्रष्टुर्नचिकेतसो मरणानन्तरमा- मास्तित्वमात्रे विचिकित्सा न शक्यशङ्का । मरणानन्तरास्तित्वमाने खलु भव- प्रदर्शिता विचिकित्सा ! नात्मन: सशरीरत्वाशरीरत्वस्वभावविषये । 'मनुष्य- मात्रेण सहसैव प्राप्तं यमसदनमिति कल्पयितुं न शक्यम् । अतः स्वप्न एव भवति नचिकेतस.' इति भवदुक्तिः खाग्निकी । न खलो नचिकेतसः भवत एव स्वामो वा, माया वा ; अन्यद्वा वर्ततेऽत्र । ब्रह्मविद्योपाख्या- नाना स्थानिकत्वं कुतोऽवगतं भवद्भिरित वयं न जानोम । 'उक्तं तु शब्दपूर्वत्वं' इत्यादिसूत्रे जैमिनिना ; 'अत एव च नित्यत्वम्' इति बादरायणेन च नित्य- खेन साधिलानां वेदानामेव स्वाग्निकत्वम्, मिथ्यात्वं च वर्णयतां भवतां वेदवर्णितपुरुषाणां स्वाग्निकत्वाश्रयणं न चित्रम् ॥ यमसदनस्य वा, तद्मनस्य वा स्वाप्निकत्वाश्रयणेन को लाभो भवता प्रकृतविषये । स्वप्नायमानो नचिकेताः स्वप्नदृष्टपदार्थज्ञानवानेव । तद्विष-

·No text on this page.

·द्वितीयः पादः । ४१ जीवप्रकरणमिति पूर्वपक्ष्याक्षेपः 'न जायते म्रियते वा विपश्चित्-इत्यादि- ऋग्द्वयोदाहरणेन । तयोर्ऋचोर्जीवपरत्व भगवतैव गीतम् । अक्षरपयर्या- लोचनेनापि तयाजीवपरत्वं शक्रेणापि दुरपझ्वम् । प्राकृतशरीरवत एव शरीरस्य हन्यमानत्वं वक्तुं शक्येत । संसारिणः शारीरादन्यस्य कथं तत्स- म्भव. १ "अणोरणीयान्' इत्यनन्तरमन्त्रादारभ्य 'यस्य ब्रह्म' इति ऋक्प- यन्तं ब्रह्मप्रकरणमित्यावयोरविगीतम् । यद्यपि जीवप्रकरणमभूत् 'न जायते' इत्यादिऋग्द्वये, तद्विच्छिन्नमणुमन्त्रादारभ्यः ततः प्रभृति ब्रह्मप्रकरणम्' इति सिद्धान्त्युक्तिः 'प्रकरणात्' इति । द्वितीयसूत्रे 'न जायते' इत्या- दिजीवविषयमन्त्रयोरुदाहरणं जीवपूर्वपक्ष साधयेदिति विपरीतमेवापतेत् ।। प्रलयकर्तृत्वस्य करुणाकाष्ठात्वमिति प्रदर्शितमस्मद्न्येषु । तदनु- सारेणोक्त परिमले 'संहर्तृत्व च संसारपरिभ्रमणखिन्नान् प्राणिनः कश्चित्कालं महासुषुप्त्या विश्रान्ति प्रापयितुमिति न तत्तस्य दोषावहम् । ' इति। संहर्तृत्वप्रयुक्त धुण्यदोषशङ्का द्वितीयाध्याये परिहरणीया ; नात्र । भवदुक्तस्य साधुत्व सृष्टिप्रयुक्तवैषम्य धुण्यशङ्काऽत्रैव परिहरणीया स्यात् ॥ पूर्वाधिकरण एव तल्लत्व प्रसिद्धत्वेनोक्तम् । तत्रैवैतच्छङ्का समुत्तिष्ठेत्।। ईश्वरास्तित्वमभ्युपगम्य तस्यापि मरणम् , संहार्यत्वं वा केनापि न शक्येत ॥ 'न बभूव कश्चित्' इति श्रुतिखण्डस्य 'न बभूव कश्चिदस्मात्' इत्यर्थवर्णन जीवव्यतिरेकेण ब्रह्मसिद्धान्तनरूपाधिकरणविरुद्धम् । जीवो वा, ब्रह्मा वेति विशये 'जीव एव नास्ति' इत्युत्तरं नैव दीयते सूत्रकृता । न तथाऽधिकरणशरीरम् । पूर्वाधिकरणे सिद्धान्तिनोपन्यस्ता कर्मकर्तृव्य- पदेशादयो जीवब्रह्मभेदकहेतवोऽत्रापि बहवः सन्ति । प्राप्यप्राप्तृभावः, उपास्योपासकभावः , वरितृवरणीयभावः , अनुग्राह्यानुग्राहकभावश्चात्र स्पष्ट दृश्यन्ते । पूर्वाधिकरणेऽभेदं बहुभिहेतुभिर्निरस्यात्र तस्यैव सिद्धान्तन भव- 6 S ·४२ सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्शः। तामेव शोभनं भवेत् । शोभनं वाऽशोभनं वा भवतु, कस्तत्र सूत्राक्षरा- नुग्रहः । जीवलिङ्गानां स्पष्टत्वम् ; ब्रह्मलिङ्गानामस्पष्टत्वमंत्रात खलु भवन्मतस्थिति । किमेकस्यैवात्मनो लिङ्गं स्पष्टमस्पष्टं च भवेत् ? चरा- चरग्रहणहेतुना जीवव्यवच्छेदः कृत इति सप्रतिमन्नम् । 'तथा चराचर- संहतृत्व परमात्मन एव । नामे पि जीवस्य' इति भामतीनिगमनम् । जीवम्यैव ब्रह्माभिन्नत्वे जीवो वा, ब्रह्म वेति विशयो वा , ब्रह्मैव न जीव इति मिटातो वा कथं सक्नच्छेन ? सूत्रोपात्तस्य सर्वसंहतृत्वरूपलिङ्गस्य ब्रह्मण्यनन्दयः स्याझ्वदुक्तरीत्या सहार्यप्रपञ्चस्यैवासत्त्वे । प्रथम सूत्रोपात्त- सिद्धान्तहेतुरेव प्रतिषिद्धो भवेदनन्तरसूत्रेण । आत्मान्तराभावोक्तौ पूर्व- सूत्रोक्तचराचरसहतृत्वस्यात्मघात एव पर्यवसान स्यात् । आत्मघातुकत्धं महते गुणाय भवेत् ॥ 'एकत्ववचनाच्च । जीवपरत्वे कथमेकत्वमुपपधेत' इति भवतां विचित्रोऽनुयोगः । जातोवकवचनानुशासन विस्मृतं भवद्भिः । पाशा- धिकरणमपि विस्मृतम् । यद्येकवचनमेकत्वनिश्चायकं नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानाम्' इत्यत्रत्यमन्त्रे जीवविषयबहुवचनप्रयोगो जीवबहुत्व निश्चाययेत् ॥ 'विपश्चित्वलिङ्गाच' इति भवदुक्तिरपि सुनिरसा । यद्यपि विप- श्चित्वं निरुपाधिकमनन्यायत्तं च ब्रह्मणि , तत्प्रसादेन जीवस्यापि तदावि- भविष्यति ॥ भूयोभिर्लिङ्गैरेतन्मन्त्रस्य जीवपरत्व निश्चेतुं शक्यम् । भूयसां स्याबलीयस्त्वम् । भगवद्याख्यानेन वय सर्वे वद्धा एव । तयाख्यान- विरुद्धं व्याख्यातुं नास्ति खातन्त्र्यमास्तिकानाम् । जीवपरतयैव व्याख्या कृता गीताश्लोकयोरेतहरद्वयैकार्थत्वभाषणपूर्वक भवदीये गीताभाष्ये । एत- स्यार्थस्य साक्षीभूते ऋचावानिनाय भगवान् । यत्तु मन्यसे युद्ध भीष्मा- ·३ .. .... द्वितीयः पादः । ४३ दयो मया हन्यन्ते , अहमेव तेषां हन्तेत्येषा बुद्धिम॒षैव ते' इति भगवत्पा- दीयगीताभाष्यम् । श्रुतिक्रमो विपर्यस्तो दृश्यते गीतायाम् । अस्ति तत्र हेतुः-'कथं भीष्ममहं संख्ये ..इषुभिः प्रतियोत्स्यामि' 'गुरू- नहत्वा हि महानुभावान्' इति गुरुहननं प्रति स्वस्य कर्तृत्वबुद्धिः खलु शोके प्रधाननिमित्तत्वेन प्रदर्शिता । सा मोहबुद्धिः प्रथमनिरसनीयेत्युत्तरस्या ऋचः प्रथमोदाहरणम् ॥ 'न वेवाहं जातु नासम् -' इति गीताश्लोके ईश्वरस्य पृथक्त्वं जीवानां मिथो भिन्नत्व च स्पष्टमुच्यते । कर्मोपासनार्थ तथोपादेशीति भव- दुक्तिरमूला । पूर्वश्लोके पण्डितान्निर्दिश्य पण्डितमतं खलूपपाद्यते 'न त्वेवा- हम्' इति । कर्मठा उपासकाश्च पश्चादिभिरविशिष्टा मन्दा इति खल्लु भवदीयो ग्रहः ॥ 'एक एवायमात्मा , त्वयि मयि च सर्वत्र परमेश्वरः , तस्य कुतो मरणम् ? तस्य कुतो वा जनि. 2 तथा हि अतिरितीदमवतारितं यदि कुतो भगवद्वचनविरोधश्च' इति विचित्रा भवदुक्तिः । 'उत्तरोत्तरयुक्तौ च वक्ता वाचस्पतिर्यथा' इति रामविषये उक्तं कृष्णे भवत्याञ्जस्यमश्नुवीत । नान्तो ऽस्ति भवदीयासङ्गतवचनपरम्परायाः । त्वयि मयि सर्वत्र परमेश्वर एक आत्मा' इत्युक्ते परमात्मनः स्थितिरेवोक्ता भवेत् । परमेश्वरस्य मरणशङ्का न कृतार्जुनेनास्तिकाग्रेसरेण । अतस्तदुपदेशस्यानवसर एव । अज्ञातं खलूपदेष्टव्यम् । 'न वेवाहं जातु नासम् इति भगवन्नित्यत्वोपन्या- सो दृष्टान्ततयैव । अस्मदीयगीताभाष्यादिष्विदं स्पष्ट प्रदर्शितम् । भव. द्भाष्येऽपि तथैव सूचितम् ‘तथा न त्व नासीः , किं त्वासीरेव' इति तथा- शब्देन । पूर्वविदितस्य संप्रतिपन्नस्य दृष्टान्तत्वेनोपन्यासो न्याय्यः । भवदुक्तासङ्गतावतारिका भवद्भाष्यविरुद्धा । 'ईश्वरनित्यत्वस्याप्रस्तुतत्वात् दृष्टान्तत्वेनाह' इति श्रीमन्मध्वमुनयः । भाष्यत्रयमप्यत्रैककण्ठम् । भव- - .

·सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्शः । द्भाग्यपरित्याग कर्तव्यो भवति भवतामस्मद्भाष्यदूषणाय ।। 'तदुदाहृत तु न काप्युपयुज्यत इति , भाष्योदाहृतमेव प्रकरणा नुगुणम्' इति भवदुक्तिर्भवता स्वमतापरिज्ञानमेव गुढयति । अस्मद्भाप्यो दाहृता प्रकरणपठिता ऋचः 'महान्त विभुमात्मानम्' 'नायमात्मा' इत्या द्या ब्रह्मविषयत्वेन संप्रतिपन्ना द्वितीयसुत्रविषयतया भवन्मतसम्मता एव न तत्र मतयोर्विगानम् । ओदनऋचः पूर्वपठिता इमा ऋचा विवक्षित एव प्रकरणसूत्रेण एतासां ब्रह्मपरत्वात् । न जायते इत्यादिऋग्द्वयस्य जीव विषयत्वं उत ब्रह्मविषयत्व इत्यत्रैव विवादः ॥ 'परेणाहमकः प्रथममासं वामि च भविष्यामि चेत्युक्तम्' इति भवदुदाहृतश्रुत्या किं सिद्ध्यति भवतः । इयं श्रुतिः ‘शास्त्रदृष्ट्या तूप- देशा वामदेववत्' इति सूत्रेण परामृष्टविषयवाक्यद्वये एकमित्यस्मदीयाः । वामदेवशब्दो रुद्रे रूढः । 'सोन्तरादन्तरं प्राविशत्' इत्यन्तर्यामिणि ब्रह्मण्यात्मानं पर्यवसाय्येदमुक्तं शास्त्रदृष्ट्या । ब्रह्मण एव निरुपाधि- कानन्याधीनखतन्त्रसत्त्वम् ॥ अनन्तरसूत्राद्विकस्यैतदधिकरणगुणसूत्रत्वं साधितं बह्वीमियुक्तिभिः श्रुतप्रकाशिकायाम् । ओदनमन्त्रानन्तरमन्त्रो गुहामन्त्रः । अस्मिन्न- ध्याये त्रिषु पादेषु कठवल्लीसमन्वयः क्रियते । अस्मिन्नधिकरणे ; तृती- यपादे प्रमिताधिकरणे , तुरीयपादे आनुमानिकाधिकरणे च । मृत्यूप- सिक्तब्रह्मक्षत्रौदनात्तृत्वस्य जीवेऽस्पष्टत्वादस्मिन् पादे तद्भागविचारः । अङ्गुष्ठमात्रप्रमितत्वस्य 'अङ्गुष्ठमात्र पुरुषं निश्चकर्ष यमो बलात्' इति जीवे स्पष्टत्वात्तद्भागस्य तृतीये विचारः । 'महतः परमव्यक्तम्' इति लिङ्गि- प्रधानप्रतिपादनच्छायायाः सत्त्वात्तद्भागस्य तुरीये विचारः । 'य एव यन्नामानो यत्क्रमाश्च महदव्यक्तपुरुषा. सांख्यस्मृतिप्रसिद्धास्त एवेह प्रत्य- भिज्ञायन्ते' इति तदधिकरणे भवदीयभाप्यम् ॥

·४५ द्वितीयः पाद ! गुहासूत्रस्य गुणसूत्रत्वं सूत्राक्षरेभ्य. सुगमम् । हीति हेतुत्वकथनं संप्रतिपन्नम् । यस्मादिति तदर्थ. । यस्माद्गुहाप्रविष्टावात्मनाविति प्रथम- वण्डार्थ: स्पष्टः । तद्दर्शनादिति तत्साधको हेतुः । चेतनयोस्तदुभयोरपि गुहाप्रविष्टत्वेन श्रुतिप्रदर्शनादित्यर्थः । गुहाप्रविष्टत्वेनास्यां वल्लयां श्रुत्यैव प्रदर्शितयोर्जीवपरमात्मनोरोदनमन्त्रानन्तरमन्त्रे 'गुहां प्रविष्टौ' इति प्रतिपा- द्यमानत्वान्न परमात्मप्रकरणविच्छेदशङ्का कार्या । अतोऽत्ता परमात्मवेति सुत्रार्थः ।। अत्तृसूत्रोक्तमोदनमन्त्रम्य ब्रह्मपरत्वं पूर्वप्रकरणबलेन दृढीकृत द्वि- तीयसूत्रेण । ब्रह्मप्रकरणमाक्षिप्यते पूर्वपक्षिणा अव्यवहितानन्तरगुहा मन्त्रस्याब्रह्मपरत्ववर्णनेन । प्राणजीवी वा बुद्धिजीवौ वा तत्र वयेते इति पूर्वपक्ष्यभिमान । 'प्राणवुद्धयन्यतरेण सद्वितीयो जीवो यद्यनन्तर- मन्ने प्रतिपाद्यते, तदेकाकरणत्वात्पूर्वप्रस्तुतोऽत्तापि स एव भवितुमर्हति' इति श्रीभाष्यम् । 'गूढमनुप्रविष्टम्' इति ब्रह्मण', 'गुहां प्रविश्य तिष्ठन्ती' इति जोवस्य च गुहाप्रविष्टत्वं श्राव्यते । अदितिमन्त्रे कर्मफ- लात्ता जीवोऽदितिरित्युच्यते ॥ यस्मादित्यर्थकेन हिशब्देन सूत्ररूपमहावाक्यस्य किश्चित्साध्यं प्रति हेतुत्व स्पष्टमवगम्यते । अनुमानवेषाणि वा , अनुमानगर्भाणि वा सर्वा- णि सूत्राणि । अनुमानवेषतामात्रेण न गुणसूत्रत्वाभावः । ‘यावद्वि- कारं तु विभागो लोकवत्' इति गुणसूत्रस्य पक्षसाध्यदृष्टान्तविशिष्टानुमान- प्रदर्शकत्वं संमतम् । तेन वियदनुत्पत्ति साध्या । 'प्राज्ञा हि प्रकरणात इति गुणसूत्र इवात्र हिशब्दघटितः सूत्रविन्यासः ॥ 'सूत्रे गुहां प्रविष्टौ जीवपरौ' इति साध्यमध्याहार्यमिति न्यायरक्षा- मणिः । पूर्वसूत्रोक्तप्रकरणस्य विच्छेदशङ्कानिरासस्य साध्यत्वेन प्रकरणा- ल्लामे साध्याध्याहारो न न्याथ्यः । अस्मिन्नध्याये न कुत्रापि प्रतिज्ञासूत्रे , ·. ४६ सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्शः। हिंशब्दप्रयोगा दृश्यते । जीवादिनिरासमुखेन ब्रह्मसिद्धान्तनमध्याय- कृत्यम् । न जीवपरमात्मनोरुभयोरपि समन्वयप्रदर्शनम् ॥ गुहां प्रविष्टाविति भवन्मते पक्षनिर्देशः ; जीवपराविति साध्याध्या- हारश्च । पक्षस्य ब्रह्मत्वमेव साध्यं समन्वयाध्याये , न जीवत्वम् । 'अ- तन्मीमांसात्वात्' इति भवदुक्तमत्र सतव्यम् । सजातीयशून्यऽद्वितीय ब्रह्माणि समन्वयमिच्छतां जीवपरमात्मनोरुभयोरपि समन्वयप्रतिज्ञानं भवन्म- तमेव भञ्जयेत् ॥ 'प्रकरणाच्च' इति सूत्रस्थप्रकरणशब्दन परमात्मप्रतिपादकवाक्यस- न्दर्भमध्यगतत्व विवक्षितम् । तदाक्षिप्यते उत्तरमन्त्रस्यान्यार्थत्वप्रदर्शनेन ॥ हिशब्दवैयर्थ्य भवन्मते । 'तद्दर्शनात्' इत्यनेन पुनरुक्तत्वात् । अर्भकौकस्त्वसूत्रेणैकस्यामेव हृदयगुहाया जीवपरमात्मनोरुभयोरवस्थितिरुक्ता । न तस्य पृथगधिकरणेन समर्थनापेक्षा ॥ 'गुहाप्रवेशनावनमत्रोच्यते । तदनत्वमत्रोपपाद्यते इति भवदुक्तिः । गुहाप्रवेशरूपावनमर्भकौकस्त्वसुत्र एवोक्तम् । तज्जत्वतदनत्वे तदधिकर- णोक्ते ; तल्लत्व चात्राधिकरण इति वस्तुवृत्तक्रमोऽनुसृतो भवेत् । पाठक- मादर्थक्रमो वलीयान् । श्रुतिक्रमान्वेषणनिर्बन्धे , अनन्तरेऽन्तराधिकरण 'एष ह्येव वामनी.' इत्यक्नमुच्यत इति श्रुतिक्रमानुसारवर्णनं सुशकम् ॥ 'सूत्रभङ्गी चैकाधिकरण्य एवोपपद्यते । एकस्मिन्मूले हिशब्दप- श्वम्यन्तपदयोः श्रवणात् । गुहाप्रविष्टयोरात्मत्वसाधकं पञ्चम्यन्तपदम् । भत्तुः परमात्मत्वोपपादकत्वं दर्शयति हिशब्दः ।' इति श्रुतप्रकाशिका । आत्मानाविति साध्यसमर्पकपदमस्माकम् । भवतां तु 'आत्मानौ हि' इति हे- त्वन्वयः । पक्षपदानन्तरमेव विवक्षितसाध्यसमर्पणक्षमे आत्मानाविति पदे दृश्यमाने, तदुझिवा जीवपराविति साध्याध्याहाराऽत्यन्ताचतुरः। 'सिद्ध- मन्नं परित्यज्य भिक्षामटतिः इति न्यायोऽत्र मंतव्यः । ओदनप्रकरण- ·द्वितीयः पादः । मिदम् । 'गुहां प्रविष्टौ- इति पूर्वपक्षबीजसूचनमिष्यते भवन्मते । गुहां प्रविष्टौ इति सिद्धान्तहेतुसूचनमस्माकम् ॥ 'ऋतपातृत्वम्' अत्र मन्त्रोपक्रमे श्रूयते । ऋतं नाम कर्मफलम् ; भवश्यंभावित्वात् , कदाप्यवितथत्वात् । 'पिप्पलं खाद्वत्ति' इति समा- नाथके मुण्डकमन्त्रे ऋतस्य कर्मफलस्यादनमुक्तम् । ब्रह्मक्षत्ररूपौदनस्य यद्यपि गौणत्वं पक्षद्वयेऽपि तददन भोक्तृत्वं वा, संहर्तृत्वं वति विशयः । ब्रह्मक्षत्र- पुरुषाण भृत्यभावेन भोग्यत्वं वर्ण्यते पूर्वपक्षे । भोक्तृत्वं निरस्य संह- र्तृत्वमुक्तं सिद्धान्तिनाऽत्तृसूत्रे । ओदनमन्त्रानन्तरमन्त्र ऋतपानस्य कीर्तनात् अत्तृत्वं भोक्तृत्वमेव भवत्विति पुनः शङ्कयते । मुण्डकमन्त्रपरामर्शेन पातृत्वस्याप्यत्तत्वार्थकत्वात्, भोक्तृत्वरूपात्तत्वस्य पुनः शङ्का ।। पाना जीवः । पाययितेश्वरः । उभयोरपि पानक्रियायां कर्तृत्वा- न्वयः । एकः प्रयोज्यकर्ता । अन्यो हेतुकती। एवं च्छत्रिन्यायाश्रयणं विनवोभयोः पानकर्तृत्वप्रदर्शनम् । “यः कारयति स करोत्येव' इत्याहुः' इति भामती । 'विशेषणाच्च' इति सूत्रमपि भवदभिमतस्यात्मैक्यस्य स्पष्ट- निरासकम् । कर्मकर्तृव्यपदेशादयो जीवब्रह्मभेदकहेतवोऽत्र भूयो दृश्यन्त इति सूत्रार्थः । तथैव व्याख्यातं भवद्भाष्येऽपि ।। द्वा सुपर्णेति मुण्डकमन्त्रस्यानन्तरमन्त्रे 'जुष्टं यथा पश्यत्यन्यमी- शम्' इत्यन्यशब्देन स्पष्टं भेदो व्यपदिश्यते । तस्य च जीवब्रह्मभेदगमकत्वं स्पष्ट सूत्र्यते धुभ्वाधधिकरणे 'भेदव्यपदेशात्' इति । 'अनीशया ' इति जीवस्यानीशत्वमुक्त्वा, 'अन्यमीशम्' इति स्पष्टं ब्रह्म तद्भिन्नत्वनावगमयति चक्षुर्भूता माता श्रुतिः ॥ 'सूत्रं त्वविद्याकल्पितजीवप्राज्ञभेदापेक्षया योजितव्यम्' इति भवदी- यभाष्येण सूत्राक्षराणामभेदपरिपन्थित्वं स्पष्टमप्युपगम्यते । 'तु' इति सूत्रस्य स्वाशयविरुद्धत्वमेव स्पष्टीक्रियते आर्जवमनुसृत्य ॥

·४८ सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्शः। उपसेचनपदस्य स्वयमद्यमानत्वे सत्यन्यस्यादमहेतुत्वमिति स्वरसो- ऽर्थोऽस्मद्भाप्य एव प्रथम प्रदर्शितः । भवदीयभाष्ये 'अशनत्वऽप्यपर्याप्तः इत्यर्थो वर्णितः । 'अन्नत्वेऽप्यपर्याप्तः, शाकस्थानीयः' इत्यानन्दगिरिः। अस्मद्वर्णितोऽर्थो वर्णितो न्यायरक्षामणौ ॥ 'अत्तेति सूत्रे स्ववाक्यस्थहेतुरुक्त. । प्राकरणिकपूर्ववाक्यस्थहेतुपर द्वितीयम् । अनन्तरवाक्यशङ्कापरिहारपरं तृतीयम् । अतस्तत्र चशब्दा- प्रयोग. । उपरितनवाक्यस्थहेतुभिस्तृतीयमूत्राोपंपादक चतुर्थमिति सूत्र- सङ्गतिः' इति क्रमप्रदर्शनं श्रुतप्रकाशिकायाम् ॥ अन्तराधिकरणम् ॥ आनन्दमयाधिकरणेन सङ्गतिः प्रदर्श्यते भवद्गन्थे । 'आनन्दम- यस्याप्यन्तरतया निर्धारितमानन्दमयाधिकरणे पुच्छ ब्रह्म । स एव सुख- विशिष्टतया संयद्वाम सर्वेषामपि वामानां भामानां चोपनायकमक्षिण्येव दृश्यमानमुपास्य कं खं विशिष्टगतिप्राप्यं च विचार्य निश्चेतव्यमित्याह इति भवदवतारिकाग्रन्थः । आनन्दमयादन्यदन्तरं पुच्छं ब्रह्म निर्गुणं भवन्म- ते । अक्ष्यन्तरं सगुणम् । एतद्विस्मृत्योभयोरभेदो वर्ण्यते भवद्भिः । यदि सगुणस्यव निर्गुणमिति पारिभाषिकमभिधानं प्रतिवादित्वं निवर्तेत ।। भवदुक्ता नूतना सङ्गतिर्न भवत्पूर्वेषामनुग्रह भजते । 'उपक्रमव- शात्पूर्वामितरेषां हि वर्णनम् । कृतं न्यायेन येनैव स खल्वत्रानुषज्यते।' इति भामतीकारिकया पूर्वेण भवदीयगुहाधिकरणेन सङ्गतिरुक्ता । 'उपक्र- मवशादित्यनेन सङ्गतिश्चोक्ता' इति कल्पतरुः ॥ "गूढोत्मा न प्रकाशते? 'तं दुर्दर्श गूढमनुप्रविष्टम्' 'क इत्था वेद' इति परमात्मा दुर्दर्शश्चेत्सुदर्शतया प्रसिद्धत्वेन निर्दिष्टो न परमात्मा भवितुमर्हतीति शङ्कया सङ्गतिः” इति श्रीमत्सुदर्शनसूरिप्रदर्शिता सङ्गतो ·द्वितीयः पादः । रसिकलोकानुभाव्या ॥ 'पूर्वन्यायेऽनिविद्या पुरत उपनता मध्यतस्त्वत्र तस्मात्तद्वन्न ब्रह्मवि- द्यानुनतिरिति भंवदक्षिविद्या ततोऽन्या' इत्यधिकरणसारावल्यां पूर्वविद्यान- न्तरमस्या विद्याया विचार्यत्वमुक्तम् । अधिकरणत्रयमेका पेटिका । उत्तरा- विकरणत्रयमपरा पेटिका । प्रथमपटिकायामल्पापासकशरीरान्तर्वर्तिहृदय- गुहाझि थानेवस्थिर परमा मोगाम्य । 'उतरत्र त्रिवधिकरणेषु विपुर- देशावस्थित परमात्मापास्यतया प्रतीयत इति विभाग ' इति चिन्तामणि । 'लिचत्रोपासितगा मितहृदयगुहाक्ष्यन्तरश्चिन्त्य उक्तो विश्वान्तर्यामिता- दविपुलपरिमितिश्चिन्तनीयस्त्रयेऽथ । घट्सु ब्रह्मात्मशब्दौ पुरुपपदमपि क्षेत्रतज्ञप्रपञ्चव्यावृत्ते विश्वहेतौ प्रकरणनियमान्नामवृत्त्या नमन्ति ।। इत्यविकरणसारावल्यां पाटकयोर्विषयविभागप्रदर्शनम् ॥ अन्तरादित्यान्तरक्षिविद्याविचारकेणान्तराधिकरणनास्याधिकरणस्य ग- तार्थतापादिता चन्द्रिकायाम् । सा चापत्तिरावाभ्यामुभाभ्यामपि परिहरणीया। उपक्रोमलविद्यावाक्य ' य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते' इत्यन्तः शब्दो न पठ्यते , यथान्तरक्षिविद्यावाक्य इति वैषम्यप्रदर्शने, उच्यते तैः 'अन्त. रक्षिणि ' इत्यन्त दाब्दघटित एव श्रतिपाठः श्रीमन्मध्वसप्रदाय इति । अल सनाधि. सुवच 'अत एव च स ब्रह्म' इति सूत्रण यस्य प्रक्षिप्तता मन्यन्त भवन्त.। “य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषा दृश्यत एष आत्मति होवाच एत- दमृतमभयमतद्ब्रह्मेति' इत्यात्मश्रुत्यादीनामितिशब्दशिरस्कन्वन मना ब्रह्मती- त्यादिवदतमिस्तपप्रत्ययपरत्वावगमाद्वचनबलाद्वैवाहिकवधूदर्शनेनाभ्युदयव- पुष्करपलाशवाक्यावगतफलस्य, अब्रह्मविषययाऽपि प्रतिविम्बोपासनयार्चि- रादिवाक्यावगतफलस्य चोपपत्त' इति दृष्टिविधित्वाश्रयणेन प्रतिबिम्बम्यो- पात्यत्व समर्थयति पूर्वपक्षी” इन्युक्त परिमले ।। , ·खो सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्शः। "नतु 'अन्तस्तद्धर्मोपदेशात्' इत्यनेनैवैतद्गतार्थम् । सन्ति खल्वत्रा- प्यमृतत्वादयो ब्रह्मधमा प्रतिबिम्पजीवदेवतास्वसभविनः । तस्माद्ब्रह्मधर्मोप- देश मेवात्र विवक्षितम् । साक्षाच ब्रह्मशब्दोपादानात् । उच्यत- 'एष दृश्यत इत्येत प्रत्यक्षेऽर्थे प्रयुज्यते । परोक्ष ब्रह्म न तथा प्रतिबिम्बे तु युज्यते' इति भामत्युक्त पौनक्तयपरिहार । 'दर्शनस्य लौकिकत्वशा- मीयत्वाभ्या साय' इति कल्पतरु । 'यत आदित्ये प्रतिबिम्वादर्शनना- न्तरादित्यवाक्ये प्रतिविम्बपूर्वपक्षो न सम्भवनि । अन्तरक्षिवाक्येऽपि तत्स- स न सम्भवतीति तयोर्देवतापूर्वपक्ष कृतः । अतस्तत्र पूर्वपक्षऽपि शास्त्रीय दर्शनमन्वेप्य जातम् , इह तु प्रतिविम्बपक्ष सम्म्वति । प्रति- बिम्ने सुप्रसिद्धलौकिकदर्शनमत्त्वाच्च । शास्त्रीयपूर्वपक्षऽपि शास्त्रीयमेव दर्श- नमन्वेष्यमिति वैषम्यात्' इत्याधिकरणयोर्वेषम्य प्रदर्शित परिमले ॥ 'यवृत्तादेर्य एषोऽक्षिणि पुरुष इति श्रयमाणोऽस्तु जीवो यद्वाऽक्ष्णो- देवताक प्रतिकृतिरथ वा तत्र दृश्यति चन्न' इत्यधिकरणसारावल्यामपरोक्ष- निर्देशम्य प्रतिबिम्ब स्वारस्य पूर्वपक्षबीजत्वेन वर्णितम् ॥ स्वातन्त्र्योत्तसितासु अतिषु न फलदस्यैव वेद्यत्ववादः कल्याणालोकनादेरिव विधिवलतो वेदनस्वार्थवत्त्वात् । तम्मादक्ष्यन्तरस्थ प्रतिकृतिपुरुषो युज्यते पूर्वपक्षे सेय पूर्वीपरास्त्रप्यधिकृतिषु यथासम्भव नीतिरूया ॥ इत्यधिकरणसारावल्या प्रतिबिम्वस्य फलदत्वासम्भवशङ्का पर्ययित । 'सर्वत्र धर्भाधर्मेषु अतिस्वातन्त्र्यमेद पुरस्कुमहे । न पुनः कामपि युक्तिम् । एवमत्रापि मिथ्याभूतः प्रतिविम्वोऽस्नु ! नदर्शनमेव फल यच्छति । यथा मिथ्यात्वऽपि दर्पणस्थाल्यप्रतिविम्बदर्शनान्मङ्गलावाप्तिरिति सुसङ्गतमेतत् । अफलस्यापि वेबसमस्तीत्यत्र दृष्टान्तमाह कल्याणेति । न ह्याज्यपण्यस्त्री- कपिलादिकमवलोकयितुः फल ददाति , अपि तु तत्तदवलोकनमेवः इति ·द्वतीय पाद । चिन्तामणिव्याख्या । श्रीमद्दीक्षितैरिद सवमनुसृतमिति स्पष्टम् ॥ 'अन्तरादित्यान्तरक्षिवाक्ययोन हि छायापुरुष इति पूर्वः पक्षः । आदित्ये प्रतिबिम्बादर्शनात् । अन्तरक्षिवाक्येऽपि तत्सरूपे तदसम्भबाच्च । किं तु सत्र देवताविशेष इति पूर्वपक्षः । न लौकिकप्रतिद्विसम्भवस्तत्र । परमात्मनि देवतायां च शास्त्रप्रसिद्धिरेव इति न्यायरक्षामणि. । अग्नया- दित्यपुरुषयो रूपैक्य श्रावित तत्र ॥ दृष्टिविधिन्बमभिप्रयते पूर्वपक्षिणा । इति शब्दश्रवण चात्र दृष्टि- विधिपक्षस्योपोलकमित्यभिभानः । इतिशब्दस्तबैवार्थविवक्षां वारयति यत्र प्रत्ययो विवक्ष्यते । यत्र तुक्तार्यावच्छेदेन वचनसम्बन्धत्तत्र स ता वारयति , यथा इति ह स्मोपाध्यायः कथयति' इति । इह पुन 'इति होवाच' इति वचनसम्बन्धः स्पष्ट । 'एतद्ब्रह्म' इत्यत्रापि प्रकृत एव वचनसम्बन्धोऽनुवर्तित इतोतिगन्दबलेन प्रत्यवस्थान प्रत्युक्त न्यायरक्षामणौ 'सुखविशिष्टाभिधानादेव चति मूत्रेण प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म यद्वाव क तदेव खं यदेव ख तदेव कम्' इति प्रक्रान्तस्सुम्वविशिष्टब्रह्मणो विद्यायाः, अग्निविधया वा 'आचार्यस्तु ते गतिं वका' इति प्रदर्शितवक्तृभेदेन वा न विच्छे दः ; किं तु प्रकृतस्य ब्रह्मण एगनुवृत्तिरित प्रार्थने ॥ तदुपरि शङ्केत्तिष्ठति “ के ब्रह्म ख ब्रह्म' इत्यत्रापि दृष्टिविधि- त्वमन्तु ब्राशब्दस्य द्विरवृत्ते , जन्ने च 'प्राण च तदाकाश चोचु' इति प्राणाकागयोरेव अथितत्वेनोपसहागत, तदाक्ये ब्रह्माब्दम्यापनाच इति । 'यावता कं ब्रह्म व ब्रमनि प्रसिद्वाकाशलौकिकमुखयोरेव ब्रह्मदृष्टिविधीयत इति प्रतिभाति-नाम ब्रह्म , मनो ब्रह्मेत्यादिवचनसारूप्यादिति शङ्का प्रत्यु- च्यते 'अत एव च स ब्रन' इति सूत्रण । “यद्वाव कं तदेव त्वम् इत्यादावन्योन्यदृष्टिविधिरेवास्तु । नान्योन्यन्यवच्छेदकत्वम् । व्यवच्छेद- " , ·सूत्रानुगुण्यसिद्विविमर्श कन्वे वा कथं भूतगन्दाभिधेयम्याकाशस्य परब्रह्मत्वमिति शङ्काद्वयम्" इति श्रतप्रकाशिका । "न तावत्प्राणादिप्रतीकोपासनमग्निभिरभिहितम् , मुमु- क्षेत्रीय पदेशाय प्रवृत्तत्वात् । अतो झैवानोपास्यत्वेनोपदिष्टम् । तत्र प्रसिद्ध प्राणादिभि समानाधिकरण ब्रह्म निर्दिष्टम् । तेषु च प्राणविशिष्टत्वं जगद्विवरणयोगेन वा, प्राणगरोरतया प्राणस्य नियन्तृत्वे न वा ब्रह्मण उप- पद्यत इति विज्ञानाभ्यह यत्प्राणो ब्रह्मे'त्युक्तवान् । तथा मुखाकाशयोरपि ब्रह्मण भरीस्तया तन्नियाम्यतया विशेषणत्वम् ' उतान्योन्यव्यवच्छेदकतया निरतिशयानन्दब्रह्मस्वरूपसमर्पणपरत्वेन वा ? प्रथमे पृथग्भूतथापायकलु- व कामयोनियामकत्व ब्रह्मण. स्यानिति स्वरूपावगतिर्न स्यात् । अन्यतर- प्रकारनिर्दियारयिषया क च तु ख च न विजानामीत्युक्तवान् । उपक्रो- सलयेममाशय जानन्ताऽग्नयो यद्वाव कमित्याधुचिरे । ब्रह्मण. सुम्वरूपत्व - मेवापरिच्छिन्नमित्यर्थः । अत. प्राणगरीरतया प्रामविशिष्ट यद्रम, तदे- वापरच्छिन्ननु वरूप चेति निगमित प्राण च हास्मै तदाकाग चोचु इति श्रीमाप्यम् । एतत्सूत्राभाव पूर्वपक्ष्युपन्यस्तदृष्टिविधिशङ्कानिरासो न सुलभः । भवदान्य दृष्टिविधिपूर्वपक्षशङ्कानिराला न वर्णित. केनापि सूत्रेण । इद सूत्र श्रीकण्टभाष्येऽपि पचन । व्याख्यातं च विस्तरेण शिवार्कमणिदीपि- कायान् । प्राचीन गृत्तिकारपाठ एवाहतो भवेच्छ्रोभाप्यकारैः । नानेन सूत्रेण कल्पितेन कोऽपि विशेषलाभोऽस्मन्मनस्य । साप्रदायिकत्वाइवेद सूत्र पठिन भवेत् । श्रीभाग्यकारभ्यः प्राचीनैर्यादवप्रकाशैः पठिनमिद सूत्रम् ; व्याख्यात च । एतस्य सुत्रस्य श्रीभाष्यकारकल्पितत्वेन भवन्मिथ्यादूषण भवता मृषावादित्वमेव सत्यापयेत् । रेखामात्रमपि क्षुण्णात्प्राचीनसप्रदाय- वर्मना न व्यतीथुरस्मद्भाष्यकारा । नैतस्य सूत्रस्य कस्मिन्नपि मने पक्ष- पातिता।

·द्वितीय पाद । ५५३ ३ - क ब्रह्मेति यघाषितमेतत्सूत्रे श्रीभाप्ये तत्सर्वं गदित प्राण तच्छब्दैरेव न्याय- रक्षामग्रौ सुवविशिष्टपूवे । तत्सूत्रे दृष्टिविधिशङ्कापरिहारौ न प्रदर्शिता भवदीय गन्यादिषु । अगतिकतया तच्छङ्कापरिहारौ प्रदर्शिता तत्सत्रे श्रीमद्दभि । महता क्लेशेन सुखविशिष्टसूत्रे तद्योजयितु प्रयतित तैः 'दृष्टिवियपरत्वशङ्का निरासार्थत्वन योजनाया सूत्रस्यायमर्थ वाक्यनिष्टि परमात्मा तु ब्रह्मदृष्टिविशिष्टवैषयिक मुखम् । सुखविशिष्टा- भिधाना देव, मुसे यद्विशिष्टमनवछिन्न सुख तस्य शब्देनाभिधाना- दित्यर्थ । तथा ख ब्रह्मेति वाक्यनिर्दिष्टश्च परमात्मा न तु ब्रह्मदृष्टि- विशिष्टो भूनाकाम । सुविशिष्टाभिधानादव । शोभन सुखात्मक यत्व तस्य खदेनाभिवानादित्यर्थ । न चोभयत्रापि हेत्वसिद्धिः। 'क ब्रह्म' इत्यत्र कंाब्दस्य यद्वाव क तदेव बम्' इति खशब्दोक्तानवाच्छन्नत्व- विशषितसु खपरत-त् । ‘व ब्रह्म' इत्यत्र खशब्दस्य 'यदेव क तदेव 'वम्' इति शब्दाक्तसुबबशेषितत्वानवच्छिन्नस्वरूपत्वात्" इति । एतत्सूत्र- स्थापठनातावान क्लेगा । स इन्याकागारामर्श । 'प्राण च तदाकाशं च' इति श्रतौ प्राणाव्दवदाकाशशब्दोऽपि पुल्लिङ्ग । आकाशशब्दोक्त ब्रह्मैव । ना- काशो ब्रह्मणो भिन्न , यतम्तस्मिन् ब्रादृष्टिविधिशङ्का भवेत् । सुत्वविशि- ष्टानिधानादव स आकाशो ब्रह्मैव । अत एव च स ब्रह्म' 'सुखविशिष्टा- भिधानादेव च सुख शब्दो ब्रह्मपर इति किमनतिरिक्तार्थ मूत्रान्तरकरणन परेषामिति चेत् भाष्यकारपदवीमिव सूत्रकारपदवीमप्यारोढुमिति गृहाण' इति भवपण मिथैयव । नेद सूत्रमिदप्रथमतया पठित श्रीभाष्यकारैः । अस्मत्सूत्रार्थश्च मिथ्यानूदितो भवद्भि । एतत्सूत्रस्यावश्यकता चोपपादितैव । उपपत्तिरूपहेत्वर्थनिरूपणायोदाहृतो 'तद्यद्यप्यस्मिन् सर्पिवी उदकं वा सिञ्चति वर्मनी व गच्छति' इत्यर्थवादो भवद्भाष्ये ।

·सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्श । 'स्थानिप्रभावादस्मिन्नक्षिणि यद्यपि सर्वोिदक वा सिञ्चत्तद्वलनी तत् पाश्चद्वयमेव हि गच्छति । न तत्तत्र लिप्यते--' इति व्याख्यातोऽय- मर्थवादः श्रीरङ्गरामानुजमुनिभिरुपनिषद्भाष्ये । निर्लेपभगवदवस्थिति- प्रयुक्तं स्थानस्य निलेपत्वमिति स्तुति क्रियतेऽर्थवादेन । तत्र न हेतुर्वी व्यातिवाभिप्रेयते । भवदीयोपनिषद्भायेऽपीत्यमेव भाषितम् । 'अस्य ब्रह्मणोऽक्षिपुरुषस्य माहात्म्यम् । स्थानस्याप्येतन्माहात्म्यम् । किं पुनः स्थानिनोऽक्षिपुरुषस्य निरञ्जनत्वं वक्तव्यमित्यभिप्राय' इति तत्र भाषितम् । 'यथा पुकापलाश आपो न लिप्यन्ते एवमेवविदि पाप कर्म न लिप्यते' इत्याचार्यवाक्येनोपक्रमे फलकीर्तनस्य संभवः प्रदयतेऽर्थवादेनानेन । सानिनन्निवानमात्रेणाचेतनस्य स्थानस्यदृशो महिमा । ईदृश स्वारस्यपद- निमस्मदभिमतमेव । हेतुप्रदर्शने सत्प्रतिपक्षत्वस्वरूपासिद्धयापत्तहेतु- त्वभाषणमात्रमाभिप्तम् । सर्वलेपराहित्य इत्यनुक्तम् । सर्वथा निर्लेप- त्वस्य हेतूकरणे स्वरूपासिद्धिः । क्वचिन्निर्लेपत्वस्य हेतूकरण सत्प्रतिपक्षता । अत्रो भवद्धि "अस्तु । कालोपपत्ति । प्रथम नावदा- त्मत्वामृतत्वादीनां तत्र तत्र ब्रह्मणि श्रतानामत्रापि श्रवणस्य व्याप्तिबला- नण्युपपत्तिः । ततश्चानुरूपस्थानकलनोपपत्तिः । यथा महाहमासन- मिद कलितमिन्युक्त महाराजायैवेत्येतदुपपद्यते ; तथा निर्लिप्तमिद स्थान कल्पितमित्युक्ते निर्ले पायो युपमान इति । अन्यथा स्थाननापि रूप- न स्थानस्यापि रूपिनत्वापत्तरिति । नन्वेव सत्यार्थवादिककल्पनानुरू- प्यणापि पर एवेति प्रतीयत इत्यथ पर्यवस्यति । तत्र काचादिभिः सलपवान्न परस्थानाई चझुरियपि वक्त शक्यमिति दूषयति भाष्य मुद्- शनः । न हि 'अय हि धूर्जटि साक्षायेन दग्धाः पुरः क्षणात्' इत्युक्ते स्वपुरपरिपालनादधूजटिरित्यपि वक्तुं शक्यमिति कश्चित्पर्यनुयुक्त इति चेदेवनदर्शनात्स्यात्पर्यनुयोग.” इति ।

·द्वितीयः पादः । भवदुक्ता अभेदरूपकालकारप्रतिबन्दी न समा । न्यायसूत्रहतो. नालंकारप्रदर्शकत्व न्याय्यम् । अलकारप्रदर्शनत्वमालविवक्षा चद्भवद्भाष्यस्य न तत्रास्माक विरोध । पर तु सौत्रोतोरर्थत्वन तदुपन्यासो न समञ्जस इत्येव प्रदर्शित श्रीमत्सुदर्शनै । उपपत्तिशब्दस्यात्मत्वामृतत्वाभयत्वानां व्या- प्तिबलाब्रह्मण्युपपत्तिरित्यर्थ इति भवद्भिरेवात्रोच्यते । तादृशव्याप्तिनिर्लेपश्शान- विषये नास्त्येव । प्रकरणगतेषु कतिषुचियाप्तत्वम्, कतिषुचिदसार्वत्रि- कत्वमिति प्रदर्शनभेदो न न्याय्यः । सन्दशन्यायेन भवद्भाष्यस्य हेतुत्वविवक्षा स्पष्टैव । पूर्व पश्चाच्च व्या- प्तिमद्धेतुभाषणात् । 'अन्तरसूत्रे स्ववाक्यस्थहेतुरुक्तः । श्रुत्यन्तरप्रदर्शनभुखन स्यवाक्यस्थाशङ्कापरिहारपर द्वितीय सूत्रम् । खवाक्यस्थशङ्कायां परिहृतायां प्राकरणिकपूर्ववाक्येन परमात्मपरत्वोपपादकं चतुर्थ सूत्रम् 'अत एव च स ब्रह्मेति । अत पाश्चात्यवाक्येन साध्यापपादक पञ्चमम् । षष्ठं तु साध्य- द्रदिन पूर्वसूत्रद्वयोक्तहेतुव्यतिरकप्रदशकमिति सूत्रसङ्गतिः' इत्यतिस्वरस सौदर्शन विषयविभागपूर्वकं सूत्रक्रमप्रदर्शनमवधेयम् । प्रथमसूत्रे स्ववाक्य- कथितानामात्मत्वामृतत्वाभयत्वानां ब्रह्मण्येव मुख्यया वृत्त्योपपद्यमानत्व हेतूकृतमिति भाष्यद्वयऽपि समानम् । उपपत्तिरित्याञ्जस्येन मुख्यवृत्तत्व- मुच्यते । प्रतिपन्नार्थानुपपपत्तिमूला खलु लक्षणावृत्तिः । तन्निरासो घोत्यते उपपत्तिशब्देन । द्वितीयसूत्रगतव्यपदेशशब्देन चक्षुरवस्थितपुरुषस्य ब्रह्मत्व श्रुत्यन्तरप्रसिद्धमिति श्रुत्यन्तरपरामर्श क्रियत इति वयम् । लौकिक- प्रसिद्धिरुदाहृता पूर्वपक्षिणा प्रतिबिम्बविषये । य एष इति श्रुत्यवगतप्रसिद्ध- ब्रह्मण्यनुपपचिरिति हेतुरुपन्यन्तः पूर्वपक्षिणति भवदीयग्रन्थसंमतम् । 'तस्य दृश्यमानत्वप्रसिद्ध ' इति भवद्भाष्यम् । 'परोक्षं ब्रह्म न तथा प्रतिबिम्बे तु युज्यते' इति पूर्वादाहृताभामतीकारिकों । 'दर्शनस्य लौकिकत्वशास्त्रीयत्वाभ्यां संशयः' इति कल्पतरु । 'प्रसिद्धरुपपत्तिः ' केनचित्सूत्रेण शास्त्रप्रसिद्धि- ·सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्शः। प्रदर्शनन समर्थनीया । शास्त्रप्रसिद्भिश्च प्रसिद्धिद्योतकश्रुत्यन्तरव्यपदेश- हतुना प्रदश्यते मूत्रेण । अन्तर्यामिब्राह्मणे चक्षुप्यवस्थान नियमनादिक च ब्रह्मणि श्रूयते । तच्छ्रुत्युदाहरणेनात्र पूर्वपक्ष्युपन्यस्तप्रसिद्धवनिर्देशो ब्रह्मण्युपपन्न इत्युपपत्ति साधयति द्वितीय सूत्रम् । अत्रान्तामिब्राह्मण- गतचक्षुर्वाक्य व्यपदेशगब्देन परामृष्ट सूत्रकृति भाप्यद्वयेऽपि समानम् । तद्वाक्याचक्षुष्यवस्थानस्य ब्रह्मणि प्रसिद्धलाभ इति न शक्यापसवम् । तत्र 'चक्षुपि निष्ठन्' इति 'स्थिति' 'अवस्थान' श्रयते । नियमना- धारकत्वादिक च श्रूयते । सौत्रस्थानगव्दन तिष्ठन्निति तच्छुन्युक्ततिष्ठ- तिरूपस्थितिपरामशे वरसः । स्थानव्यपदेशशब्दाभ्यां तच्छ्रुतिपरामर्शस्य- समतत्वात् । आदिपदेन तच्छ्रुत्युक्तस्थानर यानरूपक्रियासहपठितनियमनादेर्ग्रहण खरसम् । आकाङ्क्षायास्तच्छ्रुत्यैव पूरणस्य सपूर्णलाभात्, श्रुत्यन्तराकाक्षाया अभावाच्च । न चक्षुषि स्थितिमात्र ब्रह्मत्वमुषपादयतु । छायापुरुषुस्यापि स्थितः कथचित्समानत्वात् । नियन्तृत्वस्य ब्रह्मगमकत्व स्पष्टम् । अत एव तदप्युप- न्यस्यते सूत्रकृता आदिपदेन । स्थितियमनाभ्यां चक्षुरन्तरत्य ब्रह्मत्वस्य दृडप्रतिपत्तिः । 'अतः प्रसिद्धवन्निर्देशश्च परमात्मन्युपपद्यते' इति स्थान- सूत्रस्य ब्रह्मण्युपपत्तिवर्णनपरत्व भाषित श्रीभाष्ये । ब्रह्मण्गनुपपन्नत्वेनोपन्य- म्तस्य प्रसिद्धवन्निशस्यैतत्सूत्रान्निरासलामः । शास्त्रीयपरोक्षप्रसिद्धिरप्यप- रोक्षदगामापद्यते योगिनामिति प्रदर्शनमपि कृत श्रीभाष्य । “ शास्त्रप्रति- पन्न हि तत्त्वं योगिभिरुपास्यम् ; दृश्य च । यत्तदद्रेश्यमित्युक्ता 'परि- पश्यन्ति धीरा' इत्युक्तम् । गूढोऽत्मा न प्रकाशते । 'दृश्यतेन्वमायया बुद्धया सूक्ष्मया सूक्ष्मदार्शभि ' इत्युक्तेश्च" इति श्रुतप्रकाशिका ।। भवदीयार्थ विमृशाम । स्थानव्यपदशेनान्तर्यामिब्राह्मणमेव परा- मृश्यते । 'स्थानिनो हि स्थानं महदृष्टम् ; यथा यादसामब्धिः । तत्कथ- मत्यल्पं चक्षुरधिष्ठान परमात्मनः परममहत इति शहाथ' इति भामती ।

·द्वितीयः पादः । 'कथं पुनराकाशवसंगतस्य ब्रह्मणोऽक्ष्यल्पस्थानमुपपद्यते' इति भाष्यप्रथम- वाक्यम् । इदं चाक्षिस्थानस्य ब्रह्मण्युपपत्तिप्रतिपादनमेव सूत्रकृत्यमिति गमयति । उपपत्तिप्रतिपादनेऽनुपपत्तिपरिहारोऽपि गर्भित एव | स्थानादी- नामनेकेषामनुपपन्नानामनुपपत्रानेकस्थानाना च प्रदर्शनेनानुपपत्तिपरिहारं वर्णयति सूत्रकृदिति भवन्त. । 'भवदेषाऽनदक्लप्तिः, यघेतदेवैकं स्था- नमस्य निर्दिष्ट भवेत् । सन्ति ह्यन्यानि पृथिव्यादीनि स्थानान्यस्य निर्दैि- ष्टानि । यः पृथिव्यां तिष्ठन्नित्यादिना' इति भाषितम् । स्थानशब्देन स्थानानेकत्वोक्तिनातिस्वरसा ; अस्पष्टा-च । आदिपदेन स्थानानकल्य- द्योतनं दुर्वचम् । आदिशब्देन प्रदर्शितानेकस्थानव्यपदेशवच्छ्रुत्युक्तनिय- मनादिभिः पूरणस्वारस्यपरित्यागः । अर्भकोकस्त्वसूत्रेणेदानीमेवाल्पस्थान- शङ्कापरिहारः स्पष्टं सूत्रितः । तच्छङ्काया पुनरुत्थाने तत्सूत्रस्यैव स्मारणं युक्तम् ; यथा--'अल्पश्रुतरिति चेत्तदुक्तम्' इति दहराधिकरणे । शास्त्र- प्रसिद्धिरूपसिद्धान्तयुक्तरेतत्सूत्रेणैवोक्तिः सम्पाद्या । नान्यस्मिन् सूत्रे तदु- पन्यासो दृश्यते । अस्य सूत्रस्य तद्वाचकत्वं दुरपहवम् । अन्तर्यामि- ब्राह्मणमेव चक्षुराधवस्थितस्य ब्रह्मत्वप्रसिद्धयै उपजीव्यम् । तदेवोपजी- व्यतेऽत्र भवदीयैर्ब्रह्मणोऽनेकस्थानप्रदर्शनाय । अनन्तराधिकरणे साधीय- ध्यमाणं ब्रह्मपरत्वं सिद्धवरकृत्यात्र तच्छ्रुतिपरामर्श इति तुल्यं भाष्यद्वयेऽपि । अन्तरधिकरणे आदित्यचक्षुरन्तरस्व पुरुषस्य जीवादन्यत्वमुक्तम् ‘भेदव्यपदे- शाच्चान्यः' इत्यन्तर्यामिब्राह्मणगततद्वाक्यप्रदर्शनेनैवेति भाग्यद्वयेऽपि सम्म- तम् । अतस्तद्राह्मणस्याद्यापि ब्रह्मपरत्वानिर्णय इति भवदूषणं निरस्तम् । प्रथमपादेऽपि तदेवोपजीव्यतेसूत्रकृता आदित्यस्थत्वस्य ब्रह्मपरत्वे श्रुतिप्रसि- द्धिप्रदर्शनाय । अत्रान्तरादित्यादिवाक्यस्योपन्यासो न चतुरः । अन्त- यमिब्राह्मणोपजीवकं तद्वाक्यं खार्थनिर्णयाय । ततोऽप्युपजीव्यवाक्योप- न्यासश्चतुरतरः। एतत्सूत्र चानन्तराधिकरणावतारकं भवत्याक्षेपसङ्गत्या । 88 ·५८ सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्शः। 'प्रयुक्तेऽर्थेऽसिद्धिशङ्कापरिहारो हि यौक्तिकशैली' इति श्रुतप्रकाशिका । 'अन्त्यमूत्रे 'अनवस्थितेः' इतीतरस्यावस्थित्यभाव उक्तः । स्थितिव्यतिरेकस्य हेतूकरिष्यमाणत्वात्तदन्वयोऽत्र हेतूकर्तुमुचित इति श्रुतप्रकाशिकाभावः' इति भावप्रकाशिका । 'अनवस्थिते.' इति पदस्य नियमेनावस्थानाभाव इत्यर्थः । नित्यावस्थानाभाव' इति भवद्भाप्यम् । अवस्थितिशब्दस्या- वस्थानमर्थस्तस्मिन् सूत्रे । नियमेनावस्थानाभावस्तत्र हेतुः । ब्रह्मणो नियमे- नावस्थानं नियमनं चास्ति । 'स्थानमित्युक्ते प्रथममाधार एव बुद्धिमधि- रोहति' इति भवदुक्तिः । शङ्कानुरोधेन सूत्रार्थो वर्णनीयः । अल्पस्था- नशङ्कायाः प्रथमाधिकरण एव परिहतत्वात्तन्निरासाकाक्षैव नास्ति । प्रसि- द्धवन्निर्देशस्योपपत्तिप्रदर्शनाकांक्षाऽस्ति । परामृष्टश्रुतौ ‘तिष्ठन्नि'त्यभ्यस्यते । अतो नाधारार्थग्रहणं स्वरसम् । 'अनवस्थितरिति स्थित्यनियमो हि हेतू- करिष्यते । तत्र तत्प्रतियोगिप्रापक स्थानपदमित्युक्ती रभसात्' इति भवदु- क्ती रभसोक्तिरेव । अवस्थितिशब्दस्यावस्थानमेव वाच्यार्थः । नमोऽ भावबोधकत्वमेव । नियमेनानवस्थानादित्यौचित्यानुरोधेनार्थः । यामिश्रुतौ 'तिष्ठन् यमयति' इति लट् सर्विकालिकः । स्थितिरपि सार्व- कालिक्येव । अन्वयऽपि नियमेन स्थितिरेव तात्पर्यतोऽवगम्यते । 'चक्षुषि तिष्ठन्नित्यत्राधारस्यैव प्रथमतः श्रवणाच्छुयन्तरमपि नानुकूलम् । निय- मनमप्युत्तराधिकरणसाध्यमिति न तहलादपीष्टसिद्धिः । न च सिद्धव- वद्धेतूकरणमिति वाच्यम् । तदपेक्षया साधितस्य हेतुत्वसम्भवे तस्यैव युक्ततरत्वात् ।' इति भवदुक्तिः । यद्यपि चक्षुरादि प्रथमपठित स्थिति- क्रियान्वयित्वेन तत्पठितम् । स्थितिनियमनोदेव प्राधान्यम् । स्था- धातु श्रुतौ सूत्रे च गृह्यते । तेन तिष्ठतेः परामर्श. स्वरसः । अन्तर्यामिब्राझ- जस्य ब्रह्मपरत्वस्य सिद्धवद्धेतूकरण भवतामपि समानमव । न साधितस्य हतूकरण भवन्मतेऽपि ॥ अन्त- ·द्वितीयः पादः । श्रतोपनिषत्कानामर्चिरादिगत्या ब्रह्मप्राप्तिः प्रसिद्धति सुत्रकारस्य भाव. स्पष्टमवगम्यते श्रुतोपनिषत्कसूत्रात् । 'यत्र प्रयाला गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः' 'जगतः शाश्वते मते । एकया यात्यनावृत्तिमन्ययावतते पुन' इति गीतावचनाभ्या ब्रह्मविदामचिरादिगतिरनावृत्तिफलहेतुत्वेनोच्यते । 'अनियमः सर्वासामविरोध. शब्दानुमानाभ्याम् ' इति सूत्रेण सर्वासु विद्या- खविशेषेण गत्यन्वयः सुत्र्यते । सगुणविद्यामात्रविषयत्वेन सर्वशब्द- सङ्कोच. क्रियते भवद्भिः । 'अर्चिरादिना तत्प्रथितेः' इति सूत्रकारेण तन्मार्गस्य मुमुक्षुसामान्यविषये प्रसिद्विरुक्ता । 'सों ब्रह्मप्रेप्सुरार्चिरादि- नैवाध्वना रहतीति प्रतिजानीमहे । कुतः १ तत्प्रथितः । प्रथितो ह्येष मार्गः सर्वेषां विदुषाम् ।' इति तत्सूत्रे सूत्रस्वारस्यापहृतत्वादवशेन तन्मार्गस्य सर्वविद्यासाधारणत्वमभाषि भगवत्पादैः । पञ्चाग्निविद्यानिष्ठस्यापि श्रुतोप- निषत्कत्वमेवैतत्सूत्रेणावगम्यते । इतरथा सौनहेतोस्तत्र व्यभिचारः स्यात् । अप्रतीकोपासक एव पश्चामिविद्यानिष्ठः । भवन्मतोक्तं तस्याब्रह्मवित्त्वमेत- सूत्रविरुद्धम् । 'ब्रह्मविदां निर्गुणनिष्ठानां गत्यभावः' इति मतमप्येतत्सुत्र- विरुद्धम् आनयमसूत्रविरुद्धम्, अर्चिरादिसूत्रविरुद्धम्, अप्रतीकालम्बनसूत्र- विरुद्धं च । तद्धि ब्रह्मविद्विषयया प्रसिद्धया गत्याक्षिस्थानस्य ब्रह्मत्वं निश्चीयत इत्येतत्सूत्रनिगमनभाष्यमप्यस्य मूत्रस्य सर्वब्रह्मविद्याव्याप्तहेतुपद- शकत्वमभ्युपगच्छति । 'सुखविशिष्टाभिधानादेव च'इति यत्रामृतत्वाभयत्वादिकं श्रूयते तत्रैव परस्य ब्रह्मण सुखवैशिष्ट्य स्पष्टलिङ्गत्वेन सूत्र्यते । अत्र सुखस्य विशेषण- विशेष्यभाववर्णनेन सुखविशिष्टस्य ब्रह्मण, ब्रह्मणः सुखगुणस्य चोपास्यत्वं भवदीयोपनिषद्भाष्ये स्पष्टं भाषितम् । 'इष्टं हि सुखस्यापि गुणस्य गुणि- वद्धयेयत्वमिति' भाषितं सूत्रभाष्ये । अस्य पादस्य गुणविशिष्टब्रह्मोपास्य- स्वाभिधानपरतानेन सूत्रेण बोध्यते' इति भवन्तः । सप्ताधिकरणानि भव- ·६० सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्शः । तामस्मिन् पादे । अत्तगुहादृश्यत्वाधिकरणविषयवाक्यानि निर्गुणपराणि भवन्मते । अधिकरणत्रयस्य निर्गुणवाक्यपरत्वे विशिष्टाभिधानादेव च' इतीतरव्यवच्छेदकावधारणेन सह विशिष्टपरत्वस्य पादोपाधित्वनाभिधानं कथं संगच्छेन ! विशिष्टाभिधानमित्यसन्मतस्यैवाभिधानमेव भवतीति भवद्री- त्यनुसारेण वक्तुं शक्यम् । प्रथमाधिकरणविषयभूते शाण्डिल्यवाक्ये 'इतः प्रेत्यैत संभवितास्मि' इत्यस्माच्छरीरादुत्थानमुक्तम् । अत्रधिकरणे कठवल्लयाम् 'तथोर्ध्वमायन्न- मृतत्वमेति इति मूर्धन्यया नाड्या निष्क्रान्तिरुक्ता । अलार्चिरादिगतिरुच्यते। अन्तर्याम्थधिकरणम् ॥ 'स्थानादिव्यपदेशाच्च' इति पूर्वाधिकरणसूत्रेऽन्तर्यामिब्राह्मणस्य ब्रह्म- परत्वं सिद्धवत्कृतम् । तदत्राक्षिप्य स्थाप्यत इति सङ्गतिर्मतद्वयेऽपि समाना। काण्वमाध्यदिनशाखाद्वयपठितमन्तर्यामिब्राह्मणमत्र विषयवाक्यमित्युभयसम- तम् । 'उभयेऽपि हि । इति सूत्रेणोभयशाखाग्रहण स्पष्टम् । अस्मिन्न- विकरणे शास्वाद्वयमपि सूत्रकृडुद्धिस्थमिति स्पष्टम् । यद्यपि प्रथमसूत्रपाठी भिद्यते संप्रदाययो ; न तावता कोऽप्यर्थभेदो भाष्यद्वयेऽपि । 'अधिदेवादिषु' इति भवत्पाठे आदिशब्देन माध्यदिनमात्रपठिता अघिलोकाधिवेदाधियज्ञ- पर्याया अपि ग्रहीतव्या इति व्याख्यायते भवद्भाष्ये । भवत्सूत्रपाठो न दूषितोऽसद्भाष्ये श्रुतप्रकाशिकायां वा । यथासम्प्रदाय पाठो भवतु । श्रो- कण्ठभाष्येऽस्मत्पाठो दृश्यते । अधिलोकेति माध्यदिनीयशास्खापठिताधिकप- यायस्पष्टग्राहकेऽस्मत्पाठे स्वारस्यमानं प्रदर्शितं श्रीभाष्ये । 'अनाधिदैवमधि- लोकमधिवेदमधियज्ञमधिभूतमध्यात्मं च कश्चिदन्तरवस्थितो यमयितान्त- र्यामी भयते' इति भवदीयभाष्यं शाखाद्वयसंग्राहकम् ।। प्रथमपादेन ब्रह्मणः प्रसिद्धि प्रसाध्य, अस्मिन् पादे विश्वस्य ब्रह्म- ·द्वितीय पाद । शरीरत्वबोधकानि वाक्यानि चिन्त्यन्ते । प्रतितन्त्र सिद्धान्तभूतशरीरशरीरि- भाक्सूचकशारीरकनामकरणं कृतमस्य शास्त्रस्य सूत्रकृता । भेदाभेदश्रुति- घटकत्वेन स एव सम्बन्धः सिद्धान्त्यते अंशाधिकरणेऽहिकुण्डलाधिकरणे च । शरीरशरीरिभावबोधिका भेदाभेदश्रुत्योः शात्रवस्यापनायिका घटक- श्रुतिः । शाखाद्वयपठितसर्वपर्यायग्रहणमुचितमत्र । 'य इमं च पर च लोकं सर्वाणि च भूतानि योऽन्तरो यमयति' इति परमोपक्रमोऽस्य ब्राह्मण- स्य । उपक्रमश्रतं सर्वान्तर्यामित्वम् 'अनुक्तमन्यतो प्राह्यम्' इति न्यायेन शाखाद्वयपठितसर्वपर्यायग्रहणेन सम्यगुपपादितं भवेत् । शाखाद्वयवाक्य- प्रतीकग्रहणस्य विद्यैक्यसाधन प्रयोजनमिति नैवोक्तं श्रीभाष्ये वा , श्रत- प्रकाशिकायां वा । शाखाद्वयपठितब्राह्मणयारेकविषयत्वं सुचितमित्येताव- न्मात्रमुक्तम् । गुणोपसंहारपादे सर्ववेदान्तप्रतिपाद्यायधिकरणेषु विद्याभे- दाभेदादिनिर्णयः करिष्यते । शाखान्तराधिकरणन्यायातिदेशेन प्रति- पादयिष्यमाणस्यैकवाक्यत्वस्य सिद्धवत्कारोऽत्र । 'अघिदैवादिषु' इति भवत्पाठेऽप्यादिशब्दस्य ब्राह्मणद्वयपठितशिष्टसर्वपर्यायविवक्षैव प्रदर्शिता भवद्भाष्ये । तेनात्र प्रथमसूत्रेण शाखाद्वयस्यापि ग्रहणकथनं भाष्यद्वयसा- धारणम् । उत्तरत्र निर्णेष्यमाणस्य सिद्धवत्कारेण सूत्रनिबन्धनं सूत्रकार- शैली । एतदधिकरणनिर्णेयमन्तर्यामिणो ब्रह्मविषयत्वं सिद्धवत्कृत्य भेद- व्यपदेशाचान्यः' इति पूर्वपादोयान्तरधिकरणे, 'स्थानादिव्यपदेशाच' इति पूर्वाधिकरणे चासुध्यत । अनियमाधिकरणे साधयिष्यमाणमत्रिरादिगतेः सर्वविद्यासाधारणत्व सिद्धवत्कृत्य 'श्रतोपनिषत्कगत्यभिधानाच्च' इति हेतुर- सूत्रि पूर्वाधिकरणे ॥ सर्वान्तर्यामित्वरूपसर्वशरीरित्वे गतिसामान्य प्रदर्शयितुं 'उभयेऽपि हिं' इत्युभयग्रहणमिति भवतोच्यते । शारीरब्रह्मणो:दे गतिसामान्य यथा तेन सूत्रेण प्रदश्यते , तथा ब्रह्मणः -सर्वशरीरित्वे गतिसामान्य प्रदर्शयति - ·६ ६२ सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्शः। सूत्रकृत्प्रथमसूत्र शाखाद्वयग्रहणेन । एव च सर्वश्रुत्यैकरस्यघटकशरीर- शरीरिभावबोधकश्रुत्युपन्यासे परमादर सूचयति सूत्रकृत् । पूर्वतन्त्रद्वि- तीयलक्षणचतुर्थपादारम्भ एन शाखान्तराधिकरणन्यायो व्युदपादि । तस्यै- वाक्षिप्य स्थापनमुवनातिदेश क्रियते सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरण । 'ज्योति- पैकेषामसत्यन्ने' इति सूत्रेण च तन्सिद्धवत्कार स्पष्ट. । 'आदौ तेनैव शाम्खान्तरनयमुदित चोदनाद्यैरभेदाछुत्यैवाक्षिप्य भूय प्रतिसमधिगत भेदका- न्याथतोक्तया' इत्याधिकरणसारावली सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरण । वैश्वानरा- धिकरणतृतीय सूत्रभामत्याम् 'कर्मवच्च ब्रह्मापि सर्वशाखाप्रत्ययमेकमेव इत्युच्यते ॥ 'उभयसाधारण्येनाधिदेवादिम्वित्येव वक्तव्ये गुणोपसहारन्यायेन विधैक्यमिति मतिमी भूदित्यवमर्थमधिकपाठ पपाठति मतिभेदापत्तश्च नायं पाठ साधीयान्' इति भवदुक्तिन सङ्गता । उभयप्रतीकग्रहण प्रतिपाद्य- विषयैक्यमेव सुचयति । विद्यैक्यम्पष्टसूचनेन विद्याभेदशकोत्थानं भवानव भाषेत ॥ an समन्वयाध्यायेऽस्मिन् भूयोवाक्यसमन्वयमिच्छति सूत्रकृत् । 'अघि_ देवादिषुः इत्येतावन्मात्रे उक्ते आदिपदेन स्ववाक्यगतपर्यायान्तरमात्र- ग्रहणं वा ; शास्त्रान्तरपठितपर्यायाणामपि ग्रहण वति शङ्का जोयतेति स्पष्ट- स्वनिर्बन्वानुसारेण स्पष्टार्थमवं सूत्रे निबद्वमिति सुवचम् ॥ 'त्वत्पक्षे तु बिबैक्यस्य मूचितत्वादेकत्रोक्त एव न्यायोऽपरनापीति वज्रलेपायितमुभयग्रहणवैयर्थ्यमिति' इति तृतीयसूत्रविषये भवदुक्तिरसमी- चीना । शा वाद्वयवाक्ययोरेकवाक्यत्वप्रतीतावपि 'य आत्मनि तिष्ठन्' 'यो विज्ञाने तिष्ठन्' इति पर्यायया स्थानप्रमाणेनैकार्थकत्वमवगमनीयम् । आत्म- पदेन, विज्ञानपदेन च शारीरस्य वाच्यत्वं बोधनीयम् । 'य आत्मनि तिष्ठन्ना- त्मानमन्तरो यमयति' इत्यत्रात्मशब्दस्य स्वपरत्वमात्मेश्वरमित्यादाविवेति ·द्वितीयः पादः। ६३ निरूप्य शङ्कितयोगिसिद्धस्यैव स्वस्मिन्नवस्थानमुक्तं पूर्वपक्षिणा । अन्या- मिणोऽन्य आत्मविज्ञानशब्दवाच्य शारीर इति सूत्रकृतोपदिदिक्षित तद्भदे गतिसामान्यप्रदर्शनेन । आत्मशब्दस्थान पठितो विज्ञानशब्दः , विज्ञान- शब्दस्थाने पाठत आत्मशब्दश्च शारीरादन्यस्य विवक्षां वारयतः ।। अत्र चतु शिरस्का शङ्का प्रदर्शिता भवद्भाष्ये । द्विशिरस्का सा ऽस्मसिद्धान्ते । 'तस्मात्पञ्चशिरा एवात्र विकल्प ; न तु देवताजीवपरै- स्त्रिशिरा' , अथ वा षण्मुख' इति भवन्निगमनं न केवलमस्मन्मताज्ञानम् , कि तु भवन्मताज्ञानमाप कथयति । योगसिद्ध उपचितपुण्य कश्चिच्छा- रीरो वा, परमात्मा वेति शिरोद्वयमेवास्मन्मते । यद्यपि भवद्भाष्ये चतुष्को- टिकत्व प्रदर्शितं शङ्कायाः , तथापि श्रुतप्रकाशिकोक्तदूषणानामसमाधेयता- निश्चयात् 'कौशिककुम्भसम्भवादिवद्योगसिद्धयतिशयवान् कश्चिच्छारीरो वा परमात्मा वेति द्विकोटिक एव संशयः' इति निर्णीतं न्यायरक्षामणौ । शिरोन्तरयोन हृदय भवद्भाष्यकारस्यति च सूचितं तत्र । 'पृथिव्याद्यभि- मानिदेवताविशेषोऽन्तयामीति पूर्वपक्षस्तु भाष्ये सम्भवमात्रेण दर्शितो न मुख्य' इति तत्रोक्तम् । भवद्वाऐंतस्तकणो वा, अन्यो वा कश्चिद्योगसिद्धा भवतु शङ्कितबह्वन्तर्यामी शारीरः । भवद्धाष्यस्यास्मत्प्रदर्शितशिरोद्वय एव हार्दोऽभिप्रायः । स्वमतनिष्कर्षमप्यविज्ञायास्मन्मतं वृथा दूषयन्ति भवन्तः । पृथिव्यादित्यादीनां तत्तदभिमानिदेवतावाचकत्वेऽपि तत्तद्देवतायास्तत्तत्पर्या- योक्तमात्रान्तर्यामित्वं स्यात् ; न सर्वान्तयामित्वम् ; यच्छूयते परमोप- क्रमे, यदुपपादनाय ब्राह्मण प्रवृत्तम् । अतस्तत्तद्देवतादीनामप्यन्तर्यमनं योगमहिम्ना कस्यचिसिद्धस्यैव स्यात् । स च सिद्धो देवो वा, अदेवो वा भवेत् । अतो न देवतायाः पृथक्छ कयत्वावकाशः ॥ भवद्भाष्येऽप्रसिद्भार्थान्तरविषयशङ्काकल्पना न स्वरसा । अत्यन्ता- प्रसिद्धविषयशकैव दुर्निरूपा । न तत्कल्पनायां किमपि प्रयोजन लभ्यत ।

·१ सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्शः ! 'अहह प्रसिद्धिपराधीने पादे सर्वत्राप्रसिद्धिरव प्रतिद्वन्द्वीकर्तव्या। तत्र नियम्यात एव तान्नियमयतीति लोके राजादिः । अय त्वदादृशोऽप्रसिद्ध कश्चिदित्येकत्रापि तत्प्रतिलम्भे श्लाघनीयऽपि कथमवं विषीदसि प्रद्वेष- मात्रणेति' इति भवदीय प्रयोजनकथनमुपहास्यमेव । 'सर्वत्राप्रसिद्धिरेव प्रतिद्वन्द्वीकर्तव्या' इति भवदुक्तरी न सुबोवः । कस्याप्रमिद्धिरिष्यते । ब्रह्मेतरस्याप्रसिद्धत्वमेकत्रापि वाच्यमिति भवतां मनोरथ इव । प्रसिद्धिपर कृतले पादे एकत्र तत्प्रदर्शनेन किं प्रयोजनमिति न ज्ञायते । 'य यन्तार निया- म्यं तत्तन्न वेद' इत्यवेधत्वोक्तयाऽप्रसिद्धत्वं विवक्ष्यते श्रत्येत्युच्यते किं भवता ! यदि दुर्ग्रहत्वाग्राह्यत्वादिकमप्रसिद्धवस्त्वन्तरशङ्कोन्नायकम् , गुहा- सूत्रे , अदृश्यत्वादिसूत्रे च तच्छङ्का वर्णनीया भवेत् । 'स्वात्प्रेक्षिताप्रसि- द्धार्थान्तरशङ्काया अत्यन्तासाङ्गत्यं पश्यन्तो भवद्भाष्यकारा अनुपदमेव 'अथ वा नानिरूपितमर्थान्तर किंचिदपि शक्यमस्तीत्यभ्युपगन्तुम् ' इति तत्प्रत्याचख्यु । 'संज्ञाया अप्रसिद्धत्वादित्युपक्रममात्र पूर्वः पक्षः' इति भामत्यामस्य पूर्वपक्षस्यानुस्थितिः सूचिता ॥ 'यत्तु देवताया एव योगसभवेन ततः पृथग्विफलं योगिकल्पन- मिति तस्य तङ्कण एव सिद्ध प्रतिवक्ता' इति भवदुक्तिन सुबोधा । येोगि- विशेषपूर्वपक्षोऽस्माकमिष्ट एव । 'शारीरस्यैव देवतात्वसंभवन ततः पृथग्विफलं देवताकल्पनमित्य- स्यापि तुल्यत्वाच्च' इति भवदुक्तया । अस्मन्मते योगसिद्धशारीराविषयैव शङ्का न केवलशारीराविषयति भवता न ज्ञातमिति प्रकाश्यते । योगसिद्ध- स्यापि शारीरत्वाच्छारीरमात्रस्यान्तयामिणो भिन्नत्वेन पठनान्न शारीरो योग- सिद्धोऽन्तर्यामिब्राह्मणप्रतिपाद्यान्तर्यामी भवितुमर्हति । व्यापकशारीरमात्र- निवृत्त्या व्याप्ययोगिनिवृत्तिः ॥ "सत्यप्यात्मनि तिष्ठन्निति श्रवणे कथं शारीरशङ्का १ न ह्यां- ·द्वितीयः पादः। . शमादाय शकति घटत । वान्तनियमनमपि न शक्यशकम् । न हि देवदत्तः खात्मन्यन्तः प्रविश्य स्व नियमयतीति शङ्कत” इति भवदुक्तिः ख महिन्नि' 'आत्मेश्वरम् ' इति नियन्त्रन्तरराहित्यार्थकत्वे उदाहृताभ्यां श्रुतिभ्यां दत्तात्रा । “य आत्मनि तिष्ठन्निति चाभेदेऽपि कथचिद्भेदो- पचारात् , स भगव. कस्मिन् प्रतिष्ठितः 'ख महिन्नि' इतिवत्" इति पूर्वपक्षभामती च भवदुक्त निरस्यति । अत्रान्तर्यामिण प्रधानत्वशकाया अनवकाश एव । अत्र श्रुत- मन्त स्थित्वा नियमनम् , द्रष्टत्वादिक च प्रधाने न योजयितु शक्यम् । आत्मशब्दश्चात्र स्पष्ट श्रूयत । ईक्षत्यधिकरणोक्तयुक्तयो नात्र विस्मरणी- या. । अशक्यशङ्कस्य प्रधानस्योपन्यासो दृष्टान्तत्वेनैव भवितुमर्हति । भवद्भा- प्यप्रदर्शितेषु शङ्काशिरस्सु प्रधान नान्यतमम् ।। सुबालोपनिषद्यन्तयामिब्राह्मणे नारायणसमाख्या पठिता । तस्मा- गृहदारण्यके अन्तर्यामिब्राह्मणव्याख्यायामन्तर्यामी नारायण इति भाषितम् ॥ 'अधिदैवादिष्वन्तर्यामी' इति पक्षनिर्देशः । तेन न देवतापूर्व- पक्ष सूत्राभिप्रेत इति स्पष्टम् ।। अदृश्यत्वाधिकरणम् ॥ निर्गुणब्रह्मपरं मुण्डकं भवताम् । परविद्यात्वेन प्रोक्ताया मुण्डकवि- द्याया सगुणब्रह्मपरत्वं मन्यते सूत्रकृदिति स्पष्टमवगम्यते , सूत्रत्रये गुणधर्म विशेषणभेदव्यपदेशरूपोपन्यासशब्दप्रयोगात् ; धर्मादीनां हेतूकरणाच्च । अत्र गुणवैशिष्टयबोधने एतावानादरः सूत्रकृतः । सूत्राक्षरेभ्यः सुस्पष्ट प्रतीत सगुणपरत्वाभिप्रायमपलपितुं यतन्ते भवन्तो विचित्रैरत्यन्तमोधैः स्वाभिमान- कमूलै. सूत्राक्षरस्वारस्यप्रदर्शनाचैमः । भवदभिमतखारस्यप्रदर्शनानि विमृशाम। 95 ·- सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्शः। 'अर्थवशादेव ब्रहुव्रीहिग्रहणसंभवे प्रत्ययस्यापि ग्रहणमन्यपदार्थ एव विवक्षित इत्येतमर्थमाविष्कराति । भूयोवचनस्य विशेषार्थत्वात् ' इति नि- विशेषपरत्वप्रतिपादनान्वेषणातिरागैकमूला अयुक्तिका भवदुक्ति । 'अदृश्य- त्वादिगुणक इत्यत्र घर्मिनिर्देश पूर्वोत्तरपक्षमाधारण' । 'अदृश्यत्वा- दिगुणक प्रधानम्' इति पूर्वपक्षि गाके 'अदृश्-वादिगुणक स ब्रह्म' इति सिद्धान्तिन प्रत्यनुमानम् । ब्रह्मण्यभिमतानि केवलत्वनिर्गुणत्वाद्वितीयत्वा- दीनि न प्रधानेऽभिमतानि पूर्वपक्षिण' , भवता वा । पूर्वपक्षेऽपि कप्प्र- त्ययघटित एव बहुव्रीहिशब्द. पक्षसमर्पकः । 'अदृश्यत्वादिसाधारणधर्म- दृष्टया संशयमाह' इत्यानन्दगिरि । 'शेषाद्विभाषा' इति वैकल्पिकः समासान्तकम् । गुणातिरिक्तं गुणविशिष्टं गुणि वस्तु बोध्यतेऽन्यपदार्थ- बोधकबहुव्रीहिदृढीकरणेन । कप्प्रत्ययन वहुव्रीहि स्पष्टीक्रियते । समा- सान्तर च व्युदस्यते । बहुब्राही समासघटकविशेषणेषु न तात्पर्यम् ; अन्यपदार्थस्य तच्छून्यत्ववोधन एव तात्पर्यमिति को वा शाब्दिको ब्रयात् । यदि कपा गुणशून्यत्वबोधनमभिप्रैष्यत 'धर्मोक्तेः' इति सर्वज्ञ- त्वादिगुणाना हेतुत्वप्रदर्शनं नैवाकरिष्यत । अन्यपदार्थस्य प्राधान्यमेवापेक्ष्यते, न वृत्तिघटकपदबोधितार्थशून्यत्वम् । 'सादृश्यार्थो वा प्रत्यय ' इति भवतां सादृश्यार्थवर्णनं भवदिष्टविपरीतमेव सुवीत । 'अदृश्यसदृशः' इत्युक्तिर्दुर्द- शतामेवावगमयेत् तथा च 'रूपोपन्यासाच्च' इति चरमसूत्रण प्रदर्शितरूप- क्वेनाविरोध सिद्धयेत् । दुर्घहत्वादेवाग्राह्यत्वोक्तिरिति सिद्धयेत् । 'अल्पार्थो वा' इति भवद्भिरुच्यते । 'अल्प इति सूत्रस्य 'अल्पत्वविशिष्टे वर्तमानाद्यथा विहितं प्रत्यया स्यु' इति वालमनोरमाव्याख्यानम् । 'अल्प तैल तैलकम्' इति कौमुदीदृष्टान्तः । अदृश्यत्वस्वाल्पत्व नैकान्तेनादृश्य- मित्येव गमयेत् । 'सादृश्याल्पत्वं च गुणानां व्यावर्तकत्वमेव; न तु रूष- कत्वमपि । न हि दिगम्बर. पीताम्बरवदृषितो भवतीति' इति भवदु- ·द्वितीय पाद । ६७ । क्तिः । 'सादृश्याल्पत्वे च इत्यर्थद्वयममेलन क्रियत इव भवद्भिः । अर्थद्वय- समुच्चयाश्रयणेनाल्पसादृश्यवर्णनस्य नानुशासनानुग्रह', प्रयोगानुग्रहो वा । गुणानां गुणिना भूषकत्व प्रसिद्धम् । 'गुणाः पूजास्थान गुणिषु' 'गुणै- दास्यमुपागत' इति दास्यरुचौ गुणानां हेतुत्वोक्तिरनुभवरसिकानाम् । 'दिगम्बर' इति रूपक दिशो अबरत्वेन परिधातुमशक्यत्वाद्विवसनत्वं फलति । न तथेहादृश्यत्वादीना गुणत्वानुपपत्ति । आकाशनिष्ठमस्पर्शत्वादि- कमाकाशधर्म एव । तथा अदृश्यत्वादिकमपि धर्मतया सभावनोयमेव ।। 'अदृश्यत्वादिगुण' इत्युक्त गुणसमुदाय एव गुणी , न गुणगुणि- भेदोऽस्ताति कदाचित्प्रतीयेत । तन्मा भूदिति वा कप्प्रत्ययसहितः पाठः । कपा बहुव्रीहि स्पष्टीक्रियते । अस्ति स्पष्टत्वनिर्बन्ध मूत्रकृतः ।। 'अदृश्यत्वादि' इत्यादि पदेन के गुणा विवक्षिता । 'अदृश्यत्वम्, अग्राह्यत्वम् , अचक्षु श्रोत्रत्वम्, अपाणिपादत्वम्, नित्यत्वम् . विभुत्वम् ; सर्वगतत्वम् , सुसूक्ष्मत्वम् , भूतयोनित्वमिति गुणा पठितास्तन्मन्ने । सन्त्यत्र व्यावृत्तिरूपा धर्माः , विविरूपा धर्माश्च । अविशेषेण सर्वेषां गुणत्वकीर्तनेन सर्वेषां धर्मत्यमुच्यते । 'अंद्रश्यमग्राह्यम् वस्तु विद्यया धीरा परित सर्वत्र सर्वैः प्रकार पश्यन्ति' इति खलु तन्मन्त्र श्राव्यते । अद्र- श्यामत्युपक्रम्य परिपश्यन्तीत्युपसंहियते । तद्रीतिमेवानुसरति चतुर. मू- त्रकृत् 'अदृश्यत्वेत्याधिकरणमुपक्रन्य रूपोपन्यासाच्च' इत्युपसंहरणेन । तेना. प्यदृश्यत्वादेर्दुर्दशत्वादिकमेवार्थ इति स्पष्टमवगम्यते । दुर्दर्शत्वादयः पर्यवमानतो विधिरूपा गुणा एव । एतत्स्फोरयति सूत्रकृत्सर्वेषां गुणपदेन सग्रहात् । गुणानां व्यावर्तकत्व भूषकल चास्ति । ब्रह्मणः सर्वमहिम- भिषणमेवेच्छति सूत्रकृत् । 'विवक्षितगुणोपपत्ते' इति गुणेषु विवक्षा सूत्रिता ॥ 'अदृश्यस्यैव ब्रह्मण ‘यमवैष वृणुत तेन लभ्य.' इति भगवत्प्रसा- - ·६८ सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्श । दलब्धतद्वरणीयताभाग्यवतः पुरुषस्य 'ब्रह्मवेदममृतं पुरस्ताद्ब्रह्म पश्चादक्षिण- तश्चोत्तरेण' 'तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा' आनन्दरूपममृत यद्विभाति' 'त सर्वग सर्वतः प्राप्य धीरा युक्तात्मानः सर्वमेवाविशन्ति इति सर्वैः प्रकार सर्वतः सदाऽनुभाव्यत्व श्रावयति मुण्डकश्रुति ॥ 'अपाणिपादम्' इति श्रुतस्यैवानिमूर्धेति मन्त्रे 'पद्भया पृथिवी इति पृथिवीपादत्व श्राव्यते । पद्भयामिति प्रथमार्थे तृतीया 'भू. पादौ इति स्मृते । तेनापादमिति पादनिषेधेन लोकानुभवसिद्धपादवत्ता निषिद्धयत इति गम्यते । लोकविलक्षणत्रैलोक्यशरीरवत्त्वान्तर्भूतस्य भूमण्डलपादत्व- स्य न निषेधः । प्रथमसूत्रपठितस्यादृश्यत्वस्य न मुण्डकोपनिषदस्त्रैलोक्य- शरीरत्वरूपम्य निषेधकतेति तृतीयसूत्रेण स्पष्टीक्रियते । अदृश्यत्वात न रूपसामान्यनिषेध ॥ यदि दिगम्बरस्यैव पीताम्बरत्वं श्राव्येत , पीतस्याम्बरम्य माहारज- नवासोवल्लोकविलक्षणत्वं ग्राह्यम् , विरोधपरिहाराय ; उभयो प्रामाण्यस्य रक्षणायच ॥ गुण्यतेऽभ्यस्यते आनेड्यत इति गुण । गुणगुणी गुणी, गुणीति लोकवेदयोराम्रज्यते । गुणाना गुणनिका कार्योपासकेन । परवि- द्यारूपोपासनस्य गुणविशिष्टत्व बोध्यते मुण्डकश्रुत्या धनूरूपकन । कथ निर्गुण धनुराकृष्येत ? 'गुणा गुणानुबन्धित्वात्तस्य सप्रसवा इव' इति गुण- भूयस्त्वमीप्स्येत रञ्जकत्वनाभिमतेषु वस्तुषु । 'नान्त गुणाना गच्छन्ति, तेनानन्तोऽयमुच्यते' इति खल्वार्ष निर्वचनमनन्तशब्दस्य । तच्च वचनं 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इति वाक्यस्थानन्तशब्दबलेन ससर्गासग्यखण्डार्थ- वर्णनस्य भञ्जकम् । 'बृहन्तो ह्यस्मिन् गुणा.' इति स्खलु श्रौतं ब्रह्मशब्द- निर्वचनम् ॥ 'व्यपदेशादिति विहायोक्तेरित्युक्तयाऽपि प्रतीत्यर्थमुाक्तिरेवत्यमुमथ , .

·. द्वितीय पाद । स्पष्टयति । व्यपदेशस्तु विशिष्यापदेशात्मा व्यवस्थापयत्येव विशेषमिति इति भवदुक्तिरचतुरा, स्वव्याघातिनी च । निर्गुणपरत्वन भवदभिप्रेते 'ईक्ष- तिकर्मधिकरणे व्यपदेशशब्दः पठ्यते । तेन चोपास्योपासकयो कर्तृकर्म- रूपभेदव्यपदेशाद्भेदयाथार्थ्य बोधित स्यात् । एतद्विधाविषये द्युभ्वाधधि- करण भेदव्यपदेशात्' इति सूत्रणेन भवदिष्टविपरीतं फलेत् । खारस्यप्र- दर्शनसम्भ्रम एतदनन्तरसूत्र एव व्यपदेशादिति पठ्यत इति भवता विस्मृ- तम् । भवमत्राद्रष्टवादिकं संपन्नं भवतामदृश्यत्वाधिकरण || अस्ति च स्वारस्यम् 'उक्तेः' इत्युक्तौ । 'तस्मै स होवाच' पोवा- च तां तत्त्वता ब्रह्मविद्याम्' 'तदेतत्सत्यमृपिरनिरा. पुरोवाच' इत्यादिमध्या वसानेषु वचिधातु. प्रायोजि श्रुत्या । श्रुत्यनुगमः क्रियते सूत्रकृता । चचिधातुघटितकृदन्तशब्दप्रयोगेनाक्तांशेष्वतात्पर्यवर्णनेन ‘उवाच' 'प्रोवाच' इत्युक्तस्य मुण्डकस्य भवद्वर्णित नैर्गुण्ये तात्पर्य लुप्येत । तथा च भव- दभिमतनैर्गुण्योक्तिरर्थशून्या भवेत् ॥ घक्तिरिति हेतुरुपनिबद्ध , न 'तद्धोक्ते' इति । अस्ति तत्र स्वारस्यम् । अत्र मुण्डके ब्रह्मज्ञानसाधनत्वेन श्रद्धया विधिना धर्माणां निष्कामं सम्यगनुष्ठानं निर्बध्यते प्रथममुण्डकद्वितोयखण्डे । तृतीयमुण्डके च 'क्रियावानेष ब्रह्मविदां वरिष्ठः इति धर्माचरणस्यावश्यकतोच्यते । उप- सहारे च 'क्रियावन्त श्रोत्रिया ब्रह्मनिष्ठा' इति ब्रह्मविदामपि धर्माचार- साहित्यमुच्यते । निर्गुणत्वेनाभिमताया. परविद्याया अपि धर्मानुष्ठानसा- हित्यकथनं प्रवं भवन्मनभञ्जकं । सत्यम्, नप ; ब्रह्मचर्यम्, विधिना गुरू- पसदनम् , आत्मज्ञानां ब्रह्मविदामर्चनम्, अकामत्व, पर्याप्तकामत्वम् ; कृता- स्मत्वम्, अत्यप्रियत्वेन भगवद्वरणीयताहेतुभूतगुणविशेषसम्पादनम्, वेदा- न्तविज्ञानसुनिश्चितार्थत्वम्, सन्यासयोगः ; विशुद्धसत्त्वत्त्वमित्यादयः साध- नभूता बहवो धर्मा अनोपदिश्यन्ते । सौत्रधर्मशब्देन प्रकरणोक्ता एते - ·ब्रह्म. सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्श । धर्मा अपि जिघृक्षिताः । एते धर्मा न प्रधानज्ञानायापेक्षिताः । एता- दृशधर्मोपदेशवद्यत्वमक्षरस्य ब्रह्मपरत्व एव घटेत ब्रह्मधाक्त प्राप्तिसाधनधर्मोक्तिरिति तन्त्रेण बुबोधयिषितम् । अलौकिक श्रेय साधनत्व- रूप धर्मलक्षण सर्वेषामतेषा साधनाना समानम् । 'यम्यामिहोत्रमदर्शपौर्ण- मासमचातुमास्यमनाप्रयणमतिथिवर्जितं च । अहुतमवैश्वदेवमविधिना हुत- ममासप्तमांस्तस्व लोकान् हिनस्ति ॥' इत्यन्यूनं वैदिकधर्मानुष्ठान निर्ब-यने ।' 'प्लवा ह्यतेऽदृढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवर येषु कर्म । एतच्छ्यो येऽभि- नन्दन्ति मूढा जरामृत्यू ते पुनेरवापि यन्ति' इत्यादिना फलाभिसन्धि पूर्वकत्वेन ज्ञानविधुरतया चावर कर्माचरता पुनरावृत्तिमुक्त्वा , तप श्रद्धे ये ह्युपवसन्तीत्यादिना पुनराप फलाभिसन्धिरहित ज्ञानिनाऽनुष्ठितं कर्म ब्रह्म- प्राप्तये भवतीति प्रशस्य परीक्ष्य लोकान्' इत्यादिना केवलकर्मफलेषु विरक्तस्य यथोदितकर्मानुगृहीत ब्रह्मप्राप्त्युपायभूत ज्ञान जिज्ञासमानस्याचा- र्योपासन विधाय' इत्यादिश्रीभाष्यभाषितमत्रावधेयम् । 'दूरेण ह्यवर कर्म वुद्धियोगाद्धनञ्जय । बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥' इति गीताश्लोक इव श्रुत्युक्तमवर कर्म फलेच्छाप्रयुक्त कर्म ।। आनुश्रविकस्याविशुद्धिक्षयात्मकत्वमुक्त्वा तस्य कैवल्यानुपयोगित्वं व्यक्ताव्यक्तज्ञानां विवेकस्यैव कैवल्यायाभ्यसनीयत्व चोच्यते साड्यै. । प्रकरणदृष्टधर्मोक्तिरक्षरस्य प्रधानत्वनिरासिका ॥ अक्षरमिति भूतयानिरिति किमिति लघुतरपक्षग्रहण न क्रियते ? किमिति 'अदृश्यत्वादिगुणकः' इति गुरुतरपक्षग्रहण क्रियत इति प्रश्न उद्भाव्यते भवद्भिः । अस्ति तस्य बहुधा प्रयोजनवत्त्वम् । नञिवयुक्त- न्यायोऽत्र पूर्वपक्षबीजम् । 'न पश्लिष्टा अब्राह्मणादय शब्दा हि ब्राह्मणा- दिप्रत्यासन्नसजातीये क्षत्रियादौ वर्तन्ते । अबालाकृशशब्दादय. प्रत्यास- नावस्थान्तराश्रये तमिन्नव धर्मिणि वर्तन्ते । न तु धर्म्यन्तरे । सन्नि- ·द्वितीय पादः । . मयं तप कृष्टयोधनस्य न्याय्यत्वात् । एवमदृश्यत्वादिगुणानां धर्मिविशेषाकाङ्क्षायां निषिध्यमानदृश्यत्वस्याचिदाधारत्वेनाचतने प्रतिपन्ने तस्यैव सूक्ष्मावस्थस्या- दृश्यत्वादौ च सभवति विजातीयधर्म्यन्तरकल्पने गौरवप्रसङ्गात्' इति न्यायरक्षणामणौ पूर्वपक्षोक्ति कात्स्न्येन श्रुतप्रकाशिकानुसारिणी । अह- श्यत्वशब्द पूवपक्षस्फोरक इति तच्छन्दग्रहणम् । पूर्वाविकरणे एत- न्यायप्रवृत्तिं द्रष्टत्वादे स्पष्टश्रवण न्यरोत्सीत् । अत्राक्षरविषये सर्वज्ञ- त्वादिक न श्राव्यत इति पूर्वपक्ष्याभिमान । 'यः सर्वज्ञः सर्ववित्' इति मन्त्रम्य न प्रथमोक्ताक्षरविषयत्वम् , किं तु 'अक्षरात्परतः परो जीवस्त- न्मन्त्रविषयः' इति च तदभिमानः । अत्र 'य. सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञान- । तस्मादतमनामरूपमन्न च जायते' इत्यनुपदमेव श्रूयते । यदि तस्य मन्त्रस्य पूर्वोक्ताक्षरविषयत्वमभ्युपगम्येत पूर्वपक्षिणा प्रधानपूर्वपक्षो नैवादियात् । अद्रश्यत्वमन्त्रेण प्रधान , सर्वज्ञमन्त्रण दिव्यो ह्यमूर्तमन्त्रण च पुरुषश्चोच्यते । अत्र प्रकरण द्वावपि प्रतिपाद्यते इत्येव वक्तव्यं पूर्वपक्षिणा । न प्रधानमात्रस्य प्रकरणित्वं पूर्वपक्षयितु शक्येत । उभयोरेव कारणत्वम् । प्रकृतित्वं प्रकृतेः, निमित्तत्व च सर्वज्ञशब्दनाक्तम्य समष्टिपुरुषस्य । द्वयो- रपि प्रकरणित्वोक्तया पूर्वपक्षावतार इति स्पष्ट सूच्यते सूत्रकृता द्वितीय- सूत्ने तयो समुच्चित्य निरासेन । तद्वन्द्वस्य स्पष्टनिरसनं क्रियते तत्सुत्रे । द्वयं प्रकरणित्वेन पूर्वपक्ष्यते सूत्रकारबुद्धयेत्यत्र द्वितीयसूत्राक्षराणि स्पष्ट- लिङ्गम् । द्वितीयसूत्रे व्यावर्त्यविषये द्विवचनं द्वन्द्वैकशेषश्च पठ्यते ।। 'यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते च' इति मन्त्र प्रदर्शिता दृष्टान्ताश्चेत- नाचेतनोभयसाधारणाः । भवद्भाष्यऽपि प्रधानचतनसमुच्चयविषय. पूर्व- पक्षः प्रदर्शित. । 'ननु 'यः सर्वज्ञ सर्ववित्' इत्ययं वाक्यशेषोऽचेतने प्रधाने न सम्भवति । कथं प्रधान भूतयोनिः प्रतिज्ञायत इति । अत्रोच्यते । यथा तदक्षरमधिगम्यते यत्तदृश्यम् ' इत्यक्षरशब्दनादृश्यत्वादिगुणकं भूत- ·७२ सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्शः। योनि श्रावयित्वा पुनरन्ने श्रावयिष्यति 'अक्षरात् परतः पर ' इति । 'तत्र य. परोऽशराच्छुत' स सर्वज्ञ सर्ववित्सम्भविष्यति । प्रधानमेव त्वक्षर- शब्दनिर्दिष्टं भूतयोनि.' इति भवद्भाष्यम् । अक्षरात्पर. पुरुषः कथमक्ष- रमेव भवेदिति भवद्भाष्याशयः ॥ एतेन तेन प्रकृतिपुरुषौ वा प्रकरणप्रतिपाद्यौ , उत परो वा प्रक- रणीति द्विकोटिक एवात्र विकल्प । न तु त्रिकोटिक इति वर्णयति श्रीभाष्यकार । केन हेतुनेति स एव प्रष्टव्यः । न हि तत्र युक्ति पश्या- म' इति भवदुक्तिनिरस्ता ॥ 'भूतयेोनि. प्रधान वा जोवो वा यदि वेश्वरः । आद्यौ पक्षावु- पादाननिमित्तत्वाभिधानतः' इति भवन्मतेऽधिकरणपूर्वपक्षसग्रहः । 'प्रधान- शरीराविति पूर्व. पक्ष' इति श्रीसदाशिवेन्द्राः । भवदुक्तिन केवलमस्स- दीय ; किं तु भवदीयैश्च प्रतिषिध्यते ॥ 'न हि सूत्रे प्रकृतित्वपुरुषत्वाभ्यां तावुपात्तौ' इति भवदाक्षेप तु- निरसः । 'अदृश्यत्वादिगुणकशब्देनाक्षरम् , पुल्लिङ्गनिर्देशेनाक्षरात्परतः परश्च द्वयमपि विषयोक्रियत इत्यभिप्रायेण वाक्यद्वय विषयतयोपाददानः संशयं दर्शयति' इति श्रुतप्रकाशिका । अदृश्यमित्यादिकं क्लीबान्तम् । योनिशब्दर स्त्रीलिङ्गत्वेन प्रसिद्धिप्राचुर्यमिति न्यायरक्षामणि । अन्यथा ऽपि समादध्महे भवदाक्षेपम् । 'अदृश्यत्वादिगुणक.' इति नजिवयुक्तन्या- यस्फोरणेन प्रधानसंशयप्रापकत्वमिष्यते मतद्वयेऽपि । तेनैव न्यायेन 'दि- व्यो छमूर्तः' इति मन्त्रेऽमूर्तशब्दस्य ब्रह्मभिन्नपुरुषसंशयप्रापकत्व सुवचम् । 'दिव्योममूर्तः पुरुषः स बाह्याभ्यन्तरो हज । अप्राणो ह्यमना शुभ्रोऽ- क्षरात्परत. परः ॥' इति मन्त्रेऽमूर्तत्वम् , अप्राणत्वम् , अमनस्त्वं च श्र- यते । ब्रह्मभिन्नपुरुषे मूर्तत्वसप्राणत्वादीनां सम्भवात् , नजिवयुक्तन्यायेन तत्सजातीयस्यैव ग्रहणं खरसम् । सौत्रादृश्यत्वशब्देनामूर्तत्वमापि ग्रहीतुं । - ·द्वितीयः पादः । . शक्यम् । अद्रेश्यमिति श्रौतशब्दस्वरूपग्रहणं न कृतं सूत्रण । तदर्थ एव गृहीतोऽदृश्यत्वेति । अर्थग्रहणं चामूर्तस्यापि समानम् । एवं च 'अह- श्यत्वादिगुणकः' इत्यदेश्यमन्त्रोक्तभूतयोने' , अमूर्तमन्त्रोक्तपुरुषस्य च पक्षत्वेन तन्त्रेण ग्रहणम् ॥ 'तत्र कथ साख्यपरिभाषावलम्बनावकाश' ? किं च शास्त्रदृष्टया तूपदेश ; सर्वत्र प्रसिद्धोपदशादित्युक्तयनन्तरमाप 'म ब्रह्मविद्यां सर्व- विद्याप्रतिष्ठामित्यस्यादत्तावकाशम्, कथ प्रकरणमेवमन्यपरमिति प्रत्यवस्थातुं शक्यम् , तन्नोपपद्यत एवं प्रक्रियेति' इति भवदाक्षेपोऽज्ञानकमूल स्वमत- विप्रतिषिद्धः । तत्र तत्र विचारविषये वाक्ये स्वाभिमतस्यैव प्रकरणित्वम् ; पूर्वपक्षे फलं च वक्तव्यं पूर्वपक्षिणा । 'प्रधानशारीरध्यानमत्र पूर्वपक्ष फलम् ' इति सदाशिवेन्द्रा ॥ ब्रह्मविद्यति श्रूयत एवात्र । यद्यक्षरं प्रकृतिः, अत्र श्रावितं ब्रह्मापि प्रकृतिर्भविष्यति । 'तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते' इत्यत्र श्रूयते । एष च ब्रह्मशब्दो न परमात्मपर इति भवत्समतम् । 'मम योनिर्महद्ब्रह्म' इति गीताश्लोके ब्रह्मशब्दः प्रकृतिवाचक इति भाष्यत्रयसप्रतिपन्नम् । अतो न ब्रह्मशब्दश्रवणमात्रात्पूर्वपक्षानुदयः शक्यशङ्कः । एतत्पादस्या- योगव्यवच्छेदपरता वर्ण्यते भवन्मत । ब्रह्मण• कारणत्वमेव नास्ति; प्रधाना- देरेव कारणत्वमित्याक्षेप्तव्यं पूर्वपक्षिणा भवन्मते । प्रकरणस्य ब्रह्मभिन्न- प्रधानादिपरत्वानिरूपणे कथं भवन्मते पूर्वपक्षसभव. १ भवद्भाष्ये आनन्दमया- धिकरणापाक 'यच्च गतिसामान्यादित्यचेतनकारणनिराकरणमुक्तम् , तदपि वाक्यान्तराणि ब्रह्मविषयाणि व्याचक्षाणन ब्रह्मविपरीतकारणनिषेधेन प्रपञ्चयते' इत्यध्यायशेषकृत्यं भाषितम् । चतुर्थपादारम्भे च 'गतिसामान्यं च वेदान्त- वाक्यानां ब्रह्मकारणवाद प्रति विद्यते ; न प्रधानकारणवाद प्रतीति प्रप- ञ्चितं गतेन ग्रन्थेन ।... , यदुक्तं प्रधानस्याशब्दत्वम् तदसिद्धम् । कासु s10 ·७४ सूत्रानुगुण्यसिद्धि विमर्शः। चिच्छाखासु प्रधानसमर्पणाभासाना शब्दानां श्रयमाणत्वात् । अत प्रधा. नस्य कारणत्व वेदमिद्धमेव महद्भिः परमर्षिभिः कपिलप्रभृतिभिः परिगृहीत. मिति प्रसज्यते । अतस्तेषा (शब्दानां) अन्यपरत्वं प्रदर्शयितुं परः सन्दर्भ प्रवर्तते' इति भाषितम् । एतेन पादत्रय ब्रह्मणः कारणत्वायोगो वर्ण्यते प्रधानकारणत्ववादिभिस्तन्मतच्छायानुसारिभिर्वा पूर्वपक्षिभिः, तुरीये पादे कारणत्वस्य ब्रह्मणोऽन्यत्रापि यागो बर्ण्यत तैरिति भवद्भाप्यकृतां हृदय स्पष्ट भवति । उक्त च ब्रह्मामृतवर्षिण्यां चतुर्थपादारम्भे 'ब्रह्मवत्प्र- धानस्यापि जगत्कारणत्वेन वदान्तबाध्यत्वात् । न च कारणद्वयवैयर्थ्य कल्पभेदेन व्यवस्थानादिति ब्रह्माङ्गीकारेणाक्षपः' इति । 'प्रसिद्धोपदेशात् ' इति द्वितीयपादारम्भ एव ब्रह्मकारणत्वस्य प्रसिद्धत्वेनोक्तत्वात् , तत प्रभृ- त्यन्ययोगव्यवच्छेदः क्रियत इति वयम् । तनद्विषयवाक्यमात्रस्य प्रधानादि- परत्व वयेते पूर्वपक्षिणोत्तरत्रिपाद्याम् । 'प्रसिद्धोपदेशात्' इति द्वितीय- पादारम्भ एव सूत्र प्रणयस्ततः पूर्वमेव ब्रह्मकारणत्वस्य प्रसिद्धि. सपादितेति स्पष्ट सूचयति । तत्सूत्रोपन्यासेन भवद्भि कृतं ब्रह्मकारणत्वप्रसिद्धिप्रदर्शन- मस्मन्मतानुकूलम् , भवन्मतभञ्जकं च । 'कथ प्रकरणमेवमन्यपरं प्रत्यव- स्थातु शक्यम् ' इति भवदाक्षपो भवन्मतमेव व्याहन्ति । उदाहृतभवद्भा- प्यवाक्यं भवदुक्त निरस्यति । न्यायरक्षामणावस्मिन्नधिकरणे सांख्यमताव- लम्बन पूर्वपक्ष इति सुविशदमुपपादितम् ॥ 'अदृश्यत्वेनोक्तस्य प्रधानत्वसमर्थनमुपजीव्याक्षरात्परतः परस्य जीव- त्वमाह' इति श्रतप्रकाशिका । 'यथा अइयत्वेति निषेधस्वारस्यवशेना- चेतनस्यैव द्रव्यस्यावस्थान्तरयुक्तस्य ग्रहणमुच्यते, तथा दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः' इति मन्त्रे जीवे प्रसिद्धस्य मन प्राणवत्वस्य निषेधदर्शनात्तस्यै. वावस्थान्तरयुक्तस्य ग्रहणमुचितम् । अत. सर्वज्ञत्वादिकमपि जीव एव मुक्तावस्थापेक्षया नेतु शक्यम्' इति श्रुतप्रकाशिकाव्याख्यान भावप्रकाशि- १ ·द्वितीय पादः । कायाम् । अत्र प्रधानजवयोर्व्यतिकरण प्रतिपाद्यत्वमगत्या स्वीकार्यमिति पूर्वपक्षप्रदर्शनं कृत न्यायरक्षामणौ , भावप्रकाशिकायां च यस्य येनाथस- म्बन्धः' इति भाट्टन्यायप्रदर्शनेन । 'यतपुरुषाधिष्ठितप्रधान प्रसूत, अतश्चेतनाचेतनदृष्टान्ता उपन्यस्यन्त इत्यर्थ । ननु प्रधानजीवावत्र प्रति- पाद्यते इति पूर्वः पक्ष साख्यमतावलम्बी । साख्यमते च पुरुषस्य सन्नि- धानमात्रेणैवोपकर्तृत्वं नाधिष्ठातृत्वेनत्याशक्य तदनुरूपदृष्टान्तस्यापि सत्त्वा. पुरुषाधिष्ठित प्रधान परिणमत इति वा ; पुरुषसन्निधानमात्रेण परिणमत इति वा किचिन्मतमवलम्ब्य पूर्वपक्ष- प्रवर्तितुमर्हति' इति भावप्रकाशिको- क्तमत्रावधेयम् ॥ द्वितीयसूत्रश्रीभाष्यमधिकृत्योच्यते भवद्भि 'उभाभ्यामुभयोरपि व्या- वर्तनमिति । कथं नाम यादृशविशेषणविशिष्टतयांच्यमानोऽपि हिरण्य- गर्भ इत्युपात्त स कथं विशेषण इति वचनमात्रेण निराक्रियेत ? विजाती- या प्रकृति , अक्षराद्धेव्यपदेशेन वा ततो भिन्नो हिरण्यगर्भश्च' इति । अस्मत्पूर्वपक्षे आशङ्कित समष्टिपुरुषा जीवजातीय एव , नेश्वरः । सर्व- ज्ञत्वसर्ववित्त्वादिकमीश्वरस्यैव स्वाभाविको धर्म . । सोपाधिकाखाभावि- कान्यायत्तधर्मापेक्षयातद्भतानां सर्वज्ञत्वादीनामेव ग्रहण न्याय्यम् | 'नहि शारीरस्योपाधिपरिच्छिन्नदृष्ट. सर्वज्ञत्वम् , सर्ववित्त्व वा सम्भवति' इति भवद्भाष्ये भाषितं पूर्वमत्रे । 'न ह्येतदिव्यत्वादिविशेषणमविद्याप्रत्युपस्थापि- तनामरूपपरिच्छदाभिमानिनस्तद्धर्मान् म्वात्मनि कल्पयतः शारीरस्योपप- द्यते' इति च भाषितमेतत्सूत्रे ॥ द्वितीयसूत्र हेतुद्वन्द्वम्य प्रत्यकमुभयव्यावर्तक वमुपपादित श्रीभाष्य- श्रुतप्रकाशिकयो । 'विशिनाष्ट हि प्रकरण प्रधानाच्च पुरुषाच्च भूतया- न्यक्षरं व्यावर्तयतीत्यर्थ. । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञोपपादनादिभिः तथा ताभ्यामक्षरस्य भेदश्च व्यपदिश्यतेऽक्षरात्परत. पर इत्यादिना' इति - ·सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्श श्रीभाष्यभाषित सुत्रार्थः । 'विशेषणाच्च' इति गुहासूत्रानन्तरसुत्रस्य प्रक- रणेन गन्तृगन्तव्यत्वेन, मन्तृमन्तव्यत्वेनैतावेव विशेषितौ न बुद्धिजीवौ इत्यर्थे। वर्णितो भवद्भाष्ये । प्रकरणगतविशेषणरूपव्यावर्तनमत्र गृह्यते विशेष- णशब्देन । खैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानसम्पादक वस्तु पृष्टम् । सर्ववि- द्याप्रतिष्ठति प्रोच्यमाना ब्रह्मविद्या वर्णिता । निमित्तापादानभेदो वर्णितः पूर्वपक्षिणा । तदैक्ये एकविज्ञानसर्वविज्ञानसिद्धि. । 'तथाऽक्षरात्सम्भ- वतीह विश्वम्' इति विश्वशब्दोक्तचंतनाचेतनात्मककृत्सजगतो ब्रह्मण स- म्भव उक्तः । अचेतनजगन्मात्रस्य प्रधानात्सम्भव कथञ्चिदुपपायेत पूर्व- पक्षिणा पयोऽम्बुवदित्यादिप्रदर्शनेन । चेतनप्रपञ्चस्य तस्मात्सम्भवः पूर्व- पक्षिणोऽपि नेष्ट । अपरोक्षतापर्यवसानयुक्तब्रह्मोपासनम् , तदङ्गानि चा- नोपदिश्यन्ते । तच्च शङ्किनोभयव्यावर्तकम् । 'अक्षरात्परत: पर' इति मन्त्र परामृष्ट सौत्रभेदव्यपरेशशब्देनेति भाष्यद्वयसम्मतम् । स च प्रधानपुरुषाभयव्यावर्तनक्षम' । अक्षरशब्दनाव्याकृतग्रहणमिति सम्मतमु- भयो । 'तस्मादक्षरात्परो य. समष्टिपुरुषस्तस्मादपि परभूत' इति श्री- भाष्यप्रदर्शिनार्थः । यत्तु समानविभक्तिनिर्देशस्वारस्यात्सामानाधिकरण्य- मिति तन्न । परशब्दम्य पञ्चम्यन्तपदसापेक्षत्वात्तत्स्वारस्यार्थ न सामा- नाधिकरण्यम्' इत्यस्मद्भाष्यार्थस्य स्वारस्यं प्रदर्शितं श्रुतप्रकाशिकायाम् । भेद्रव्यपदेशघाटतमन्त्रस्यतरयोद्वयोरपि व्यावतकत्व सम्भवति तत्त्यागी न न्याय्यः । अधिकम्याधिक फलम् ॥ भवद्भाष्ये तृतीयमूत्रद्वितीययोजनायां भाष्यकृदभिमतायाम् 'अक्ष- रात्परत्वेनोक्तस्य पुरुषस्य त्रैलोक्यशरीरप्रजापतिपरत्व भाषितम् । तृती- यसूत्रहतेोरुभयव्यावर्तकत्व भाषितं भवद्भाष्ये । तृतीयसूत्रस्थचकारेण द्वितीयसूत्रोक्तहेतुद्वयेन समुच्चयस्याभिप्रेतत्वात् ; तृतीयसूत्रोपानहेतुवत्तयो- रप्युभयव्यावर्तकत्ववर्णन स्वरसम् ॥

·द्वितीयः पादः । .. .... 'अमूर्तः पुरुष' इति श्रावितस्यामूर्तत्वस्य समष्टिपुरुषव्यावर्तकत्वं स्पष्टम् । 'य सर्वज्ञ' इति मन्त्र 'तस्मादेतद्ब्रह्मनामरूपमन्नं च जायते' इति श्रुतम्य ब्रह्मणः समष्टिपुरुषपरत्वमिच्छाम । तथा च तन्मन्त्रेणो- भयव्यावर्तन सुलभम् ॥ 'कथमव्यक्तात्पुरुषः पा. , पुरुषान्न परं किञ्चिदित्यनेन समानार्थ- कानामेव सति प्रयोजनान्तर व्यावर्तितव्यावर्तनमेव इति' भव- दाक्षप सुनिरस । भवदुदाहृतकठश्र तावव्यक्तगब्देन न मूलप्रकृतिग्रह- णम् ; किं तु शरीरस्यति सूत्रकृन्निर्णीतार्थोऽपि विस्मृतो भवता । 'अ- क्षरात्परतः पर' इत्यत्रोक्तमक्षर मूलप्रकृतिपरमिति सर्वपक्षसप्रतिपन्नम् । कठश्रुतौ 'बुद्धेरात्मा महान् पर । महत परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुष पर.' इति बुद्धेः परत्वेनोक्तो महानात्मा जीव इति वयं व्याख्यामः । तत्र वय वशीकार्यपरम्परां वर्णयाम. , न कारणपरम्पराम् ॥ 'समासोऽपि लाघवाथैकनैव वाक्येनोभावपि व्यावर्तयति श्रुतििित सूचनाय । तेन वाक्यान्तरोक्तविशेषणोपादानमपि परकीय पराहतमिति' इति भवदुक्तिः सुनिरसा । मुण्डकप्रकरणमत्र सूत्रकृतद्धिस्थम् , यथा कठवल्लीप्रकरणम् 'विशेषणाच' इति सूत्रे । तत्र प्रकरणगतानेकवाक्य- विशेषणं परामृश्यत इति सम्प्रतिपन्नम् । अनकवाक्यगतहेतुबहुत्वं निर्णयदायीय भवेत् । द्वितीयसूत्रे यथासख्यान्वयो न घटते भवतामि- त्यस्वारस्यम् ॥ "दिव्यत्वामृर्तत्वपुरुषत्वादयो हि काम्न्येन प्रधानस्यापि न सम्भ- वन्ति । 'अक्षरात्परतः पर' इति जीकयावृत्तिरपि हि प्रतीयते , सका- रण करणाधिपाधिप इतिवत् । अक्षरात्परो हि जीवः । विशेषणशब्दस्य दिव्यो ह्यमूर्त इति श्लोकार्थमात्रविषयत्वं चायुक्तम् । सङ्कोचकाभावात् । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानाभिधानादीनां भूतयोन्यक्षरस्य चिदचियावृत्तिफ- , ·सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्श । लकत्वाद्विशेषणशब्देन वक्तु युक्तम् । न तु धर्मशब्देन । न ह्यक- विज्ञाने सर्वविज्ञानाभिधान नाम परमात्मगतो धर्मः । अतस्तादृश विशेष- णज्ञानं द्वितीयसुत्रेण विवक्षित भवितुमर्हति' इति श्रुतप्रकाशिका । प्रथ- मसूत्रे एकविज्ञाने सर्वविज्ञानस्य भवद्भाष्यापन्यासोऽनुचित इति भावः ।। द्वितीयसुत्रविषये उच्यते भवता 'कुनाऽत्र नैकवद्भावो विवक्षितः ? द्वित्वावद्योतनायेति गृहाण । अथापि कुतो न क्लीबान्ततेति चेत्-श्र- वणमात्रेण पुंस प्रथममुपस्थितये स्यात्' इति । विवक्षितहेतूनां द्विरूपत्व- मस्ति । यथासंख्यप्रतीतर्वाधितत्वात् , प्रकरणगतेहतूनामुभयव्यावर्तनक्षम- त्वादुभाभ्यामप्युभयव्यावर्तनवर्णन स्वरमम् । निर्णेयप्रकरणवाक्यानुरोधेन खलु सौतहत्वर्थो वर्णनीयः । अत्र प्रधानवाचकशब्दस्य यदि क्लीबान्तत्वम् इतराविति पुंल्लिङ्गैकशेषरूप न स्यात् । 'कावितरौ , स्मार्त च शारी- रश्चति यौ पूर्वमुपातौ' इति भवद्वर्णनं शब्दशास्त्राविरुद्धम् । भूतयोनिरि- ति स्त्रीलिङ्गशब्दस्य , पुरुषशब्दस्य च ग्रहणे पुल्लिङ्गैकशषः सुलभः । श्रु- तिवाक्ये भूतयोनिः प्रथमं प्रदर्शिता । अनन्तरं पुरुषः । श्रुतिवाक्य- प्रदर्शितक्रमानुगमन न्याय्य सूत्रस्य । भवद्भाप्यप्रदर्शितपूर्वपक्ष श्रुतिक्रम- एवाहत । श्रुतपदार्थोपेस्थितिक्रमोल्लङ्घन न न्याय्यम् ॥ एतेन किमर्थं यथोपस्थित्युभाभ्यामुभयाावर्तनम् ? न तूभाभ्या- मप्युभयो । अत एवानपेक्ष्य लाघव हेतावपि समासकरणम्' इति भवदुक्तिर्गलहस्तिता ॥ 'एवं तर्हि कथं मूत्रे चकारः । नाय चकार साध्यसाधनसङ्कल- नाय प्रयुक्तः . किं तु धर्मोक्तचाऽनयो. समुच्चयार्थम्' इति भवदुक्तिरस- ङ्गता । तृतीयसूत्रस्थचकारेण हेतुत्रयसमुच्चयवर्णन सुलभम् । 'भूत- योनेः परमात्मत्वे हेतुमाह' इति द्वितीयतृतीयसूत्रद्वयमप्यवतारितमैकरूप्येण स्वतन्त्रतुपरत्वेन श्रीमत्सदाशिवेन्द्र । भवद्भाष्ये च 'अदृश्यत्वादि- ...

·द्वितोय. पाद । ७९ . गुणक परमेश्वर एव नान्य' इति प्रथमसूत्रार्थः । 'इतश्च परमेश्वर एव भूतयोनिर्नेतराविति गम्यते' इति तृतीयसुत्रार्थश्च भाषितः । अतस्त्रयाणा- मपि सुत्राणां परमात्मसाधकत्वम् , गङ्कितोभयाव्यवर्तन च भाष्यसंमतम् । भवत्पूर्वैरेव भवदुक्तिनिरस्ता भवति ॥ 'ननु विशेषणे प्रधानमपि कुतो न व्यावत्येत ? न व्याव]त । कुत १ शास्त्रकारानिष्टेः । नच्छतो हि शास्त्रकारौ विशेषणेन प्रधानस्यापि व्यावृत्ति सूत्रभाष्यकारौ श्रुतिमनुरुन्धानौ' इति भवदुक्तिर्विचित्रैकान्ता । भवद्भाप्यस्य शास्त्रत्वनास्माभिरभ्युपगमे भवद्गन्धस्यानावश्यकतैव । श्रुत्यनु- रोधमेव वय प्रदर्शयामः । सूत्राणां बहुश्रुतिपरामर्शकत्ववर्णन तेषां विश्वतोमुखत्वमावक्ष्यति ॥ 'असम्भवाच्च । न हि विशेषणेन प्रधानस्य व्यावृत्तिः सम्भवति । भिन्नजातीयस्य समानजातीयं हि व्यावर्तयोद्वशेषणम् । न हि नीलमुत्प- लमित्युक्त घटायावृत्तिमभिप्रेति कश्चित् । तथा दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुष इत्युक्तेऽपि न कोऽपि प्रधानाध्यावृत्तिमध्यवस्येदिति' इति भवदुक्तिनं समी- चीना । भेदनरूपक्रियोच्यते सौत्रविशेषणशब्देन । विशेषणाना स- जातीयमात्रव्यावर्तकत्वमिति भवदुक्तनियमे न किमपि प्रमाणमस्ति । तैत्ति रीयभाष्ये भवद्भाष्यकारप्रदर्शितनियमो न प्रामाणिकः ॥ अस्मद्भाष्यस्वारस्यापहृताः श्रीमद्दीक्षिता हेतुद्वयस्यापि प्रत्येकमुभय- व्यावर्तकत्व वर्णयाबभूवुयायरक्षामणौ । “सुत्रे इतराविति पूर्वाधिकरण- निर्दिष्टौ स्मार्तशारीरौ परामृश्यते । यद्यपि स्मार्त प्रधान सिद्धान्ते नेष्यते तथाऽपि तदेव फलतोऽव्याकृत भविष्यतीति तस्य परामर्शः । यद्यप्येवं सति स्मार्तशारीरनिराकरणपक्षहेत्वा क्रमेणान्वयार्थम् 'भेदव्यपदेशविशेषणा- भ्याम्' इति सूत्रणीयम् ; तथाऽपि हेतुद्वयमप्युभयत्र योजयितुं शक्यमित्येवं सूत्रितम् । अमूतत्वादिविशेषणन हि नजिवयुक्तन्यायेनाव्याकृतव्यावर्तन- .

·सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्शः। मपि लभ्यते” इति न्यायरक्षामण्यक्तिर्भवदुक्तं सर्व भवद्भाष्यकारैः सत्यादिवा- क्यार्थविचार भाषित नियम चापुनरङ्कुरमुन्मूलयति ॥ न केवल श्रीमद्दीक्षिता. ; कि तु भामतीकर्तारः श्रीमन्मिश्राश्च भवदुक्तस्य प्रत्येकमुभयव्यावर्तनप्रतिषेधस्य प्रतिषेद्धारः । विशेषणपदस्य 'शारीराद्विलक्षणत्वेन विशिनष्टि' इति भवद्भाष्यम् । भाष्यस्थशरिरपदस्य प्रधानस्याप्युपलक्षकत्वं स्पष्टमुक्त भामत्यां 'शारीरादित्युपलक्षणम् । प्रधा- नादित्यपि द्रष्टव्यम् ।' इति । इत्थं च भवतां स्वगोष्ठीबाह्यत्वमेवापद्यते ॥ 'पुरुषशब्दस्य प्रधानव्यावर्तकत्वादावहतुरपि प्रधानवारणार्थः' इति कल्पतरुकृता व्याख्या भामतोग्रन्थस्य । तेऽपि भवत्परिपन्थिन , भवद्धा- प्यकारोक्तनियमपरिपन्थिनश्च ॥ किं च 'धोक्त' इति प्रथमसूत्रहेतुना प्रकरणगता व्यावर्तकविशेष- रूपधर्मा गृह्यन्ते । द्वितीयसूत्रेऽपि विशेषणरूपधर्मवाचकशब्दग्रहणे पुन- रुक्तता भवेत् ।। वैश्वानराधिकरणम्। मुण्डकश्रत्युपन्यस्तत्रैलोक्यशरीरत्व ब्रह्मणोऽन्यत्वेन शक्यशके वैश्वा- नरेऽपि श्रूयत इति शंकयोत्थानमिति सङ्गतिर्मतद्वयेऽपि समाना । सा च सङ्गतिः 'रूपोपन्यासाच्च' इति सूत्रस्य 'यौमूर्धा-' इति श्रुतत्रैलोक्यशरीरत्व परत्वमेव वृत्तिकारप्रदर्शितं सूत्रकृदभिमतर्माित निश्चाययति ॥ 'रूपोपन्यासादक्षरं ब्रह्म निर्णीतम् । तादृश रूपं च जाठरामाव- नेकान्तम्' इति श्रीब्रह्मानन्दाः । 'रूपोपन्यासप्रसङ्गात् त्रैलोक्यदेहो वैश्वानरः स्मृतो विचार्य इति प्रसङ्गात्सङ्गतिः' इति श्रीरामानन्दाः । एवं च 'रूपोपन्यासाच्च' इति सूत्रस्य भवद्भाष्यप्रदर्शितद्वितीययोजनाया उत्तरा- धिकरणेन न सङ्गतता॥

·द्वितीयः पादः। ८१ उभयसमता चेयं सङ्गति सूत्रकृद्वद्धावेतदधिकरणे तद्रूपस्य प्रत्या- सत्तिरस्तीति गमयति । बुद्धिस्थप्रकारविशिष्टमेव रूपस्य प्रत्यभिज्ञान प्रदश्यते ब्रह्मलिङ्गत्वेनेतीतिपकारवाचकपदघटितेन द्वितीयसूत्रण !! अत्रानिर्धारणेन पूर्वपक्ष इति प्रदर्शितमस्मद्भाप्ये ; श्रुतप्रकाशिका- यां च । भवद्भाष्ये 'नेश्वरो वैश्वानरः' इति प्रथमसूत्रे पूर्वपक्षनिगमन कृतम् । अस्मत्प्रदर्शितस्वारस्यापहृता. श्रीमद्दीक्षिताः अनिर्धारणेनैव पूर्व- पक्ष इति निश्चिक्युः । तत्र 'साधारणशब्दविशेषात्' इति सूत्राक्षराणां खारस्य च प्रदर्शयामासुायरक्षामणौ 'सूत्रे 'विशेषात्' इत्येतावति वक्तव्य आत्मवैश्वानरशब्दयो. साधारण्यकीर्तनं न केवलमिह शब्दसाधारण्यमधिक- रणान्तरवत्संशयमात्रबीजम् ; किं तु पूर्वपक्षस्यापि तदेव बोजामिति दर्शयि- तुम् । तेन जाठरादीनां पञ्चानां चतुर्णा वाऽनवधारणेनात्र पूर्वपक्ष इति सूचितं भवति" इति। चतुर्णा वेत्यस्मत्प्रदर्शितचतु.शिरस्कत्वरुचिप्रदर्शनमिव यत्र भवतां द्वेषः । 'शक्यनिर्णयत्वाशक्यनिर्णयत्व सन्देहशिरसीकृत । तच्च साधारणशब्दस्य सूत्रस्थत्वनिबन्धनम्' इति श्रुतप्रकाशिकोक्तमनुसृतं श्रीमद्दीक्षित ॥ अत्र चतुप्कोटिको वा संशयः ; पञ्चकोटिको वेति विवादः । तदर्थ सशायकः साधारणशब्दो वैश्वानरशब्द एको वा, आत्मशब्दो वैश्वानरशब्दश्चेत्युभयं वेति विचार ।। संशायकशब्दस्यैकत्वे सूत्राक्षराणि खरसाने । वैश्वानरशब्दोऽत्र पक्षनिर्देशक इत्युभयसंमतम् । नात्मशब्दस्य ब्रह्मशब्दस्य वा पक्षत्वमु- च्यते भवन्मतेऽपि । वैश्वानरस्य ब्रह्मत्वं साध्यंतऽत्र । वैश्वानविद्येय- मिति च समाख्यात. प्रतोयते । वैश्वानरस्यैवान ब्रह्मणि समन्वयः । तस्मा- द्वैश्वानर परमात्मेति पक्षसाध्यनिर्देशो भूयो भूयः क्रियते भवद्भाष्ये । आत्मशब्दस्य पक्षत्वं न भाष्यत भवद्भाष्ये । वैश्वानरशब्दस्य ब्रह्मण्यपि S11 ·. सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्शः। साधारण्यमस्तीति प्रदर्शित श्रीभाष्ये “परमात्मनि च 'तदात्मन्यव हृदध्ये ऽग्नौ वैश्वानरे प्रास्यत्' इति, ‘स एष वैश्वानरो विश्वरूपः प्राणोऽग्निरुदयत इति च इति श्रौतप्रयोगप्रदर्शनेन । अस्मत्प्रदर्शितो ब्रह्मणि प्रयोग नाक्षिप्तो भवता ; तस्यानपलपनीयत्वात् । वैश्वानरस्य सुमतौ स्याम राजा हि कं भुवनानामभिश्री' इति भवद्भाप्योदाहृता श्रुतिः परमात्मपरतया योजयितु खरसा । 'यस्माद्भवनानामय राजा, क सुख सुखहेतु., अभि- मुखा श्रीरस्येत्याभिश्रीरीश्वरस्तस्मात्तस्य सुमतौ स्याम' इत्यानन्दगिरिव्याख्या श्रियःपतिपरत्वे वरसा ॥ वैश्वानरशब्दस्य चतुर्वपि प्रयोगस्य साधारणत्वे, वैश्वानरस्यैव पक्ष- त्वे च सिद्धे , कथ वैश्वानरशब्दानन्तरमेव सूत्रपठितसाधारणशब्दावगाम- तस्य साधारण्यस्य ब्रह्ममात्रं विहाय त्रिष्वेव विश्रान्तिभवेत् । वैश्वानरो ब्रह्म ब्रह्मादिचतुष्टयसाधारणत्वेऽपि ब्रह्मासाधारणशब्दलिङ्गैविशेषितत्वादिति खलु पक्षसाध्येहतुनिर्देश सूत्राभिमतः । सापेक्ष साधारणशब्दः । केषा साधारण्यमित्याकाङ्क्षा । सा चाकाझा वैश्वानरशब्दोत्थापितार्थचतुष्टये- गापि पूरयितुं न्याय्या । न तन्मध्ये एकं विहायेतरत्रयमात्रेण । साधा- रणशब्दस्याभयवाद्यभिमतसववस्तुसाधारण्यवर्णनमुचितम् । वैश्वानरशब्द- साधारण्य ब्रह्माभिन्नेपु त्रिषु, आत्मशब्दसाधारण्य तत्रिकभिन्नजीवब्रह्मणा- रिति भिन्नभिन्नाधिकरणत्वन भिन्नभिन्नशब्दनिरूपितत्वेन च विरूप खलु भवेद्भवन्मतप्रदर्शनम् । आत्मशब्दग्रहणाय वैश्वनरा ब्रह्म, तत्सामानाधि- करण्येन पठितात्मशब्दस्य जीवब्रह्मसाधारण्येऽपि ब्रह्मशब्देन, ब्रह्मलिङ्गैश्च विशेषितत्वादित्यप्यनुमानान्तर सूत्राक्षरेषु योजनीयं भवति । नात्र जीव- मात्रविषये संशय उत्थातुमर्हति । 'तस्य भोक्तत्वेन वैश्वानरसन्निकर्षात् ; प्रादेशमात्रमिति च विशेषणस्य तस्मिन्नुपाधिपरिच्छिन्ने संभवात्' इत्येव जीवपूर्वपक्षोत्थानवर्णन भवद्भाप्ये । अत्र जीवशङ्काऽतीव मन्दा । जाठरामिरेव ·. द्वितीयः पादः । ८३ खनिर्धारणाय भिक्षामटित्वापि निर्धारणं न लभते । कथं तत्सन्निकर्षण तद्भिन्नस्य जीवस्य पूर्वपक्षोत्थापकवल भवेत् ? नात्र जीवशङ्कानिरासःप्रदश्यते केनापि सूत्रेण ; यथेतरेषा त्रयाणाम् । शङ्काप्रापक नास्ति , शङ्कानिरासो न दृश्यते । कथ तत्पूर्वपक्षप्रदर्शनस्यात्रौचित्यम् । पक्षनिष्ठं साधारण्य संशयहेतुः । पक्षश्च वैश्वानर. सूत्रोपात्तः । अत. साधारण्यस्य तद्वि- षयत्वमेव न्याय्यम् ॥ किं च, छान्दोग्य एवात्मशब्दः पठ्यते । न वाजसनेयेऽमिरहस्य- ब्राह्मणे । छान्दोग्येऽप्युपक्रमे 'को न आत्मा, किं ब्रह्म' इति पञ्चानामपि श्रोत्रियाणां महाशालाना महावश्याना खषामात्मा क. ? किं ब्रह्मेति बुभुत्सा श्राव्यते : 'न आत्मा' इति स्पष्टं स्वात्मनामात्मा क इति जिज्ञासा प्रदर्श्यते। 'को न आत्मा' इति जिज्ञासितस्य आत्मन कथ जीवत्वशङ्कासंभव. ? उत्त- रत्रात्मानं वैश्वानरमिति समानाधिकरणतया श्रुत आत्माप्युपक्रमश्रुतो जीवा- नामात्मैव भवेत् । अतोऽत्र छान्दोग्यवाक्यश्रुतस्यात्मशब्दस्य जीवपरत्व- शङ्का नोद्भावयितु शक्या । न तस्य जीवब्रह्मसाधारणत्वम् । अतश्छान्दो- ग्यश्रावित आत्मशब्दो न साधारणशब्दत्वेन ग्रहीतु योग्य । भूताग्निदेवता- जीवविषयं पक्षत्रयमुपक्रममात्र प्राणाहुन्याधारत्वादेर्युमूर्धत्वादेश्चायोगात्' इत्यानन्दगिरि. । 'पूर्वपक्षे जाठराग्ने , सिद्धान्ते ब्रह्मणो ध्यान फलम्' इति रत्नप्रभा ॥ कृत्स्नऽप्येतस्मिन्नधिकरणे शास्त्रद्वयमप्येकीकृत्य विचार प्रवर्तयति सूत्रकृदिति स्पष्टम् । सुत्रद्वयनको विचारः । तस्य च इतिशब्दे- नावसानप्रदर्शनम् , उत्तरसूत्रैः पुनरन्यो विचार इति भवता विचित्र- मयुक्तिक नूतन मतं न सुत्रकृत्समतम्, भवद्भाष्यादिसमतं वा। सम्पत्तिसूत्रे भवद्भाप्ये 'यद्यपि वाजसनेयके द्यौरतिष्ठात्वगुणा समानायते , आदित्यश्च सुतेजस्त्वगुण , छान्दाग्य पुनर्योः सुतजस्त्वगुणा समाम्नायते , आदित्यश्च अन्यच्च , , , ·मूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्श । विश्वरूपत्वगुण , तथाऽपि नैतावता विशेषण किञ्चिद्धीयते , प्रादेश- मात्रश्रतरविशेषात् , सर्वशाखाप्रत्ययत्वाच' इति भाषितम् । 'अत एव न देवता भूत च' इति सूवेण 'मूर्धेव सुतेजाः' इति छान्दोग्यमन्त्रव- गाथस्य विचारितत्व भाषितम् । तृतीयसूत्रे च शाखाद्वयस्य मिश्रण कृत- मिति सम्प्रतिपन्नम् । अतो न शावामदेन विचारस्य द्वैविध्य पूर्वोत्तरत्वं वा ।। छान्दोग्यविद्याम त्रस्य परामर्श विद्याया ब्रह्मविषयत्वेन निर्णय सुगम । तन्नानपरत्व विचारम्य शक्यनिर्णयत्वाभावपूर्वपक्षानुदय एव । 'यद्यपि को न आत्मा किं ब्रह्मत्यात्मब्रह्मशब्दाभ्यामुपक्रमात्, उपसहारस्य च तदा- नुगुण्येन नेयत्वान्न सन्दहोदयः । तथाऽपि समानप्रकरणे वाजस- नेवऽग्निवैश्वानरशब्दाभ्या सशय संभवति' इति श्रुतप्रकाशिका । आग्निर- हन्ये 'वैश्वानरं ह वै भगवन् सप्रति वेद तन्नो बहि' इत्युपक्रम । तत्रैव 'स एपोऽग्निर्वैश्वानरो यत्पुरुष.' 'स यो हैतमग्निं वैश्वानरम्' इत्युपसंहारे च वैश्वानरस्यामिसामानाधिकरण्य श्रूयते । अग्नयादिषु शङ्कितेषु त्रिप्वपि कथञ्चिदग्निसम्बन्धोऽस्ति । त्रिषु य. कश्चिद्वा भवतु ; कथंचित्सिद्धान्त्य- भिमनीकान्त्य न भवत्विति पूर्वपक्ष्याशयः । न्यायरक्षामणावपि प्रथम- मूत्र एव 'छान्दाग्ये को न आत्मा किं ब्रह्मेत्युपक्रमेऽपि वाजसनेयिशाम्बा- या वैश्वानर ह वै भगवन् सप्रति वेद तन्नो बहि' इति वैश्वानरशब्दोप- क्रमढर्शनेनोपक्रमस्याविनिगमकत्वात्' इति वाजसनेयविद्यासाहित्येनैव पूर्वप- श्रोत्थिति प्रदर्शिता , श्रुतप्रकाशिकोक्तस्य स्वरसत्वनिश्चयात् । अधिक- रणस्यवानुत्थिनिरिति श्रुतप्रकाशिकोक्त न समाहित भवद्भि । तस्य समाधा- तुमशक्यत्वात् । अस्मदुक्त स्पष्टमभ्युपगतमनुसृत च पण्डितवर्यै . श्रीमद्दी- क्षितैः । अत प्रथमभूत्रद्वय छान्दोग्यविधामात्रमाश्रित्य विचार इति भव- ता सौत्रविचारन्य शाखाभदन द्वैधीकरणयनो वृथा । तथा सत्यधिकरण- स्यैवानुत्थित्यापत्ति. ॥

·८५ वेत्यर्थ.' द्वितोय. पादः । वैश्वानरशब्द शाखाद्वयसाधारणः । आत्मशब्दस्त्वेकस्यां शास्वा- यामेव पठितः । शाखाद्वयसाधारण्येनैवात्र विचारमिच्छति सूत्रकृत् । इदं च भवन्तमेकं विहाय भवदीयाना सर्वेषां ग्रन्थकृता संमतम् ॥ द्वितीयसूत्रस्थेतिशब्दस्यास्मद्भाष्योक्तखरसा पलपनार्थमित्थं स्वपूर्व- सर्वग्रन्थविरुद्धा विचारद्वयकल्पना कृता कल्पनकरसिकैर्भवद्भि । "विचार चोपसहरति इति' इति । तथा च भाष्यम् 'तस्मादपि वैश्वानरः परमात्मै- इत्युपसहारसूचकम् । 'तत. पुनर्विचारमारभते' 'किं च पुनर्वि- चार एवायम्' एवं पुनर्विचारोपक्रमाय प्रक्रान्तविचारापसहारपरेऽपीतिपद" इति भवदीया व्याख्या द्वितीयमूत्रान्तस्थेतिशब्दस्य भवत्पूर्वसर्वव्याख्या- विरुद्धा । भवदुक्तनुतनात्यन्तासङ्गतार्थस्य भवद्भाष्यकारसंमत्यन्वेषणोद्यम उपहास्यः । इतिशब्दो हेत्वर्थे–यस्मादिदं गमकम् , तस्मादपि वैश्वा- नरः परमात्मैवेत्यर्थ' इति भवद्भाप्यवाक्यस्यैकदेश एवोपात्तः प्रतारणार्थ भवता । तद्वाक्यपूर्वभागस्य कृत्स्नस्य भवदिष्टविरोधित्वात् पूर्वभागस्याच्छा- दन कृतं भवद्भिः । यस्मिन् वाक्ये भाष्यकारा महना कण्ठेनेतिशब्दस्य हेत्वथता निगदन्ति , तमर्थमेव विवृण्वन्ति यस्मादिति ; तत्रैव तद्विरोधेन भवन्नूतनकल्पितेोपसंहारार्थवादित्व तेप्वारुरोपयिषतिवानिति भवता भव- गोष्ठीप्वप्यश्रद्धेयतमतैव वज्रलेपायिता भवति । 'इति शब्दस्य वा- क्यसमाप्त्यर्थत्व व्यावर्त्य हेत्वर्थत्वं व्यनक्ति यस्मादिति' इति वदताऽऽनंद- गिरणा भवान्निष्करुणमुपमृद्यते । 'मूत्र इतिशब्दो हेतौ' इति ब्रह्मामृत- वर्षिणी । इतिशब्दस्य भवद्भाष्यरीत्या हेतुत्वाथवर्णने तस्य वैयर्थ्यमेवात दृषितमस्माभि. । 'अनुमानशब्देन हेतुत्वसिद्धेरितिशब्दवैयर्थ्यम्' इति श्रुतप्रकाशिका । अस्मदुक्तदूषणस्यापरिहार्यतानिश्चयेन भवता नूतनमर्था- न्तरमन्विष्टम् , भवद्भाष्योक्तार्थश्च परित्यक्तः ॥ सर्वाणि सूत्राणि हेतुप्रतिपादकान्येव । कचित्पञ्चम्यन्तशब्दपठ- ·सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्श । नम् । यत्र तदपठन तत्रापि हेतुत्वमेवावजिगमयिषितम् , ' स्याच्चैकस्य ब्रह्मशब्दवत्' ' प्रतिज्ञाहानिरव्यतिरेकात् 'पुरुषमपि चैनमधीयते' 'आम- नन्ति चैनमस्मिन्' । अस्मिन्नस्य च तद्योग शास्ति' : अन्यार्थश्च परामर्शः , इत्यादाविव । तत्र वाक्यस्यैव हेतुत्वावगमकत्वम् । इति शब्दं विनैव तत्सूत्रेषु हेतुत्व प्रदर्शन गम्यते , सूत्राणा न्यायमूत्रत्वात् । तन्नयोयनाने- तिनन्द विनैव हेतुत्व सुगममेव । अत्र वाक्यार्थहेतुत्व सप्रतिपन्नम् । हेतुत्वावगमनार्थमनतिशब्दस्य पठनीयत्वे , उदाहृतष्वपि सूत्रेष्विातिशब्द- पठनमापधेत । 'ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिनिश्चितै.' इति हेतुप्रदर्शकत्वं गीतं सूत्राणा ॥ इतिशब्दो भूय पट्यते सूत्रेषु । तत्र सर्वत्र प्रकारवाचित्वेनैव तत्प्रयोगो दृश्यते । 'यदेव विद्ययति हि' इत्यत्र प्रकारवाचितैव । इति चेन्न' इति पूर्वपक्षप्रकारानुवाद एव । 'संपत्तरिति' इति पक्षविशेषप्रका- रानुवाद एव । इतिशब्दस्य प्रकारार्थ एव शीघ्रप्रतीतः । अस्त्यत्र भूयसी प्रकाराकाङ्क्षा स्मर्यमाणशब्दस्य । स्मरणं च पूर्वानुभवं नियतमपेक्षते । नात्रानुभवस्य निष्प्रकारकत्व भवद्भिरपीप्स्यते । ‘स्मर्यमाणशब्दश्च प्रत्यभि- ज्ञोपस्थापक ' इति श्रुतप्रकाशिका । तस्यास्ति प्रकाराकाङ्क्षा । इति- शब्दस्य चास्ति प्रकार्याकाङ्क्षा । एवमस्ति शब्दयोरुभयो. परस्पराकाक्षा । आकाक्षायोग्यतयोरुभयो. सत्त्वेऽप्यल्पव्यवधानमात्रान्नानन्वयशङ्कासंभवः । 'आनन्तर्यमचोदना इत्यधिकरणे 'यस्य येनार्थसम्बन्धो दूरस्थेनापि तेन स | अर्थता ह्यसमर्थानामानन्तर्यमकारणम् । इति वार्तिकं पठितम् । उभ- याकाझाऽत्रान्वयनियामिका । अतः यदि शीषमिदं पादोऽयमित्यविज्ञा- य इति एवप्रकारं स्मर्यमाणमन्यत्र श्रुत्यादिषु प्रसिद्धमिह प्रत्यभिज्ञायमान- मनुमान स्यादिति पादेन शीर्ष ग्रथयन्नपि श्रीभाष्यकार इति प्रथेत । किमतोऽप्यस्ति विचित्रम् ।' इति भवदुक्तिनिरस्ता । इतिशब्दस्य वैयर्य , ·द्वितीयः पादः। भवन्मते । व्यवहितान्वयादपि वैयर्थ्य गरीयः । सूत्रपठितेतिशब्दस्य हेत्वर्थ- कत्वकल्पनेन व्यर्थीकरणं; स्मर्यमाणप्रकारसमर्पणाय तत्पूर्वामितिशब्दा-या हारश्च महत्कौशलमावहेत् । 'सिद्धमन्न परित्यज्य भिक्षामटात' इति न्या- यगोचरतैवापद्यतैव व्याख्यातुः ; भवदुक्तोपसंहारार्थकत्वमसङ्गतम्। अह- ष्टचर च स्वेषु । विचारद्वयकल्पने बहवो विरोधाः प्रदर्शिताः । अधि- करणभेदश्चापतेत् । 'पादन शीर्ष प्रथयन्नपि श्रीभाप्यकार इति प्रयन किमतोप्यस्ति विचित्रम्' इति सूत्रान्तस्वतिशब्दस्य सूत्रपथमशदापन निवेश्यान्वयप्रदर्शनविषये दूषणं भवत एव शब्दावेदपहास्यता, पदवाक्यान- भिज्ञताप्रतिष्ठां चावक्ष्यतीति ध्रुवम् ॥ भवद्भाष्ये च 'यस्मादग्निरास्य द्यौमूर्धेतीदृशं त्रैलोक्यात्मक रूपं स्मय ते' इत्यों भाष्यते । इतीदृश त्रैलोक्यात्मक रूपम्। इतीदृक्प्रकारकाम - त्यथिकथनम् । सौत्रेतिशब्दलभ्योऽयमर्थः । सूत्रेऽनुमानशब्दो गयः स्मृ- तिवाचकत्वेन पठ्यते 'दृष्टानुमानाभ्याम्' 'शब्दानुमानाभ्याम्' 'प्रत्यक्षानुमा- नाभ्याम्' इत्यादौ। यत्र स्मृतिरुदाजिहीर्षिता प्रमाणत्वेन तत्र स्मृतश्च' 'अपि च स्मयते' इति भूयः पठ्यते । अत्र स्मयमाणमनुमानमिति श ब्दद्वयस्य पठन विशिष्य स्मृतिप्रमाणविवक्षां वारयति । भवदभिमनाथ 'स्मृतेश्च' 'अपि च मयते' इति लघुसूत्रेणैव खवगमो भवेत् ।। अस्त्यत्रेतिशब्दस्यान्यदपि प्रयोजनमस्सयाख्यारीत्यनुसारे । अ स्त्यापाततः स्वल्पः प्रकारभेदः श्रुत्यन्तरवणेनेषु । न तद्भदस्य वम् पुनो रूपभेदकत्वम् , कि त्वनुभवप्रकारक्यमित्यपि सूचयति सूत्रकृत , प्रकारे क्य- बोधकेतिशब्दपठनेन । 'अग्निी' इति वर्णनं द्यमधित्ववर्णनान्न भियत, 'असौ वावलोकोऽग्निः' इति दिव एवामित्वेन श्रुतत्वादित्यापि प्रकार ।। समर्थ्यत इतिशब्देन ॥ पूर्वाधिकरणान्त 'अग्निर्मूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यो' इति मुकवाय ·८८ . सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्शः। ब्रह्मविषयत्वेन परामृष्टं 'रूपोपन्यासाच्च' इति सूत्रेण । तद्धर्मस्याब्रह्मणि वैश्वानरे साधारणत्वशङ्कया खल्वस्याधिकरणस्योत्थितिः । तदेव रूप सुत्रकृबुद्धौ परिवर्तते । तदेवात्रोपन्यस्यते सूत्रकृतेति खरसम् । निर्णी- तवाक्यत्वात्तस्य परामर्शोऽत्र न्याय्यः । अधिकरणत्रयघटिता द्वितीयपेटि- का ; यस्या त्रैलोक्यशरीरत्वं वा , सर्वशरीरत्व वोपन्यस्यते । प्रथमपटि- कायामल्पानि स्थानान्युक्तान्युपास्यब्रह्मणः । 'द्यां मूर्धानम् इति स्मृतौ सर्वभूतान्तरात्मेति त्रैलोक्यशरीरो वण्यते । अदृश्यत्वधिकरण च त्रैलोक्य- शरीरत्वं हेतृकृतम् । एव चाधिकरणत्रयेऽनुगतत्वेन बृहद्पत्वं प्रदश्यते ॥ प्रथमसूत्रेण साधारणमाप वैश्वानरशब्द हेतुभिर्ब्रह्मरूपे विशेष निय- मथ्य , वैश्वानरस्य ब्रह्मत्व प्रतिज्ञायानन्तरसुत्रे ब्रह्मविषयत्वन सद्य एव नि- गीतस्य त्रैलोक्यशरीरत्वरूपस्यात्रापि प्रत्यभिज्ञान ब्रह्मलिङ्गत्वेनोपन्यत्यतीति वर्णनस्य स्वारस्यं भवन्त एव विदांकुर्वन्तु ॥ स्मरणं वा , प्रत्यभिज्ञान वा न स्मृतिमात्रपक्षपाति ; श्रुतिविद्वेषि वा भवितुमर्हति । यत्र यत्र श्रुतौ वा , स्मृतौ वेदृग्रपस्य प्रसिद्धिस्तत्स- वमविशेषणादाहार्यमत्रहररूपप्रसिद्धयर्थमिति श्रीभाष्यकाराणामाशयः । श्र- तयः, स्मृतयश्चोदाहृता अत्र श्रीभाष्ये ॥ "तर्कपादे 'अनुस्मृतेश्च, इत्यनुस्मृतिशब्दस्य प्रत्यभिज्ञापरत्वेन सूत्र- कारै. प्रयुक्तत्वात्' इति श्रुतप्रकशिकायामुक्तं भवताऽनूध दूप्यते 'अनुस्मृ- तारीत सूत्रकृतव वक्ष्यमाणत्वान्नाप्रसिद्धमस्मिन्नर्थे पदमिदमिति निर्लज्जमनु- रहितमप्यनुसहितेन समानयन्ति, स्यात्पदमपि व्यर्थयान्ति , नेमां श्रुतिमनुमा- पयद्वैश्वानरपदघाटतान्तपदघटिता स्मृतिः, कि त्वग्निद्र्वेत्यादिकामेवानुमा- पयन्त्यनुमापयेत्तद्विधुरामित्यस्मानपि दूषयन्ति । तेन मूलमूलिभ्यां शब्दतोऽ- प्यन्यूनाधिकाभ्यामेव भवितव्यमिति निर्बन्ध कुर्वन्ति परे' इति । समुदाया- धिकरणे ‘अनुस्मृतेश्च' इति सूत्रितम् । 'अनुभवमुपलब्धिमत्पद्यमानं ·ܦ द्वितीयः पादः । ८९ स्मरणमेवानुस्मृति.' 'दर्शनस्मरणयोः कर्तयेकस्मिन् प्रत्यक्षः प्रत्यभिज्ञापत्ययः सर्वस्य लोकस्य प्रसिद्ध' , अहमदोऽद्राक्षम्-इदं पश्यामि' इति तत्र भव- द्भाव्ये भाषितम् । उपसर्गाणां द्योतकत्वमस्ति । अनुं विनाऽपि स्मर- णस्य पूर्वानुभूतार्थविषयकत्वं नियतम् । अनुस्मृतः प्रत्यभिज्ञापरत्वेन सू- त्रकृत्प्रयागऽभ्युपगम्यमाने स्मृतेरपि तत्परत्वेन प्रयोगवचनं सुलभम् ; स्मृ- तिस्वभावात् , उपसर्गस्य द्योतकत्वाभ्युपगमाच ॥ उपसर्गाणां द्योतकत्वस्याज्ञानं तद्वत एव लज्जामावहेत् ; यदि लज्जा तस्य चेतसि स्यात् । वैश्वानरपदघटितत्व नैव हेतूकृत श्रीभाष्यकृद्भिवी, श्रीमत्सुदर्शनसूरिभिर्वा यथा भवान् बभ्रमीति । श्रीभाष्योपन्यस्ता मुण्ड- कश्रुतिवी 'यां मूर्धानं यस्य विप्रा वदन्ति खं वै नाभि चन्द्रसूर्या च नः। दिश श्रात्रे विद्धि पादौ क्षितिं च सोऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता' इति स्मृतिवी न वैश्वानरपदघटिता । तदुभयमप्युपन्यस्तं श्रीभाष्ये । इत्थं खभ्रान्तिमात्रकल्पितस्यास्मदनुक्तस्य लज्जावहत्वेनोपालम्भनमुपालब्धुरव लज्जामावहत् । 'परमात्मनस्त्रैलोक्यशरीरत्वविषयं यां मूर्धानमित्यादिस्मृति- वचन स्वमूलत्वेन वैश्वानरविद्याया. परमात्मविषयत्वं कल्पयतीति व्याख्या- नमनुपपन्नम् । स्मृतिवचनं हि स्वमूलत्वेन श्रुति कल्पचति । न तु वैश्वानरविद्यामेव कल्पयितुं प्रभवति । श्रुत्यन्तरसंभवेन कल्पकस्यान्यथा- सिद्धत्वात् । अस्ति हि 'अग्निमूधी चक्षुषी चन्द्रसूर्या' वित्यादिश्रुतिस्तन्मू- लतया संभाव्यमाना । तस्मादाभ्यां श्रुतिस्मृतिभ्यामैकार्थ्य'प्रत्यभिज्ञानमे- वास्मिन् सूत्रे हेतुतया विवक्षितम्' इति भवदनूदितश्रतप्रकाशिकाक्षराणि । सुस्पष्टानामेतद्वाक्यानामानवबोधस्तन्मिथ्यानुवादश्च किं न लज्जावहः खण्डनग्रन्थकरणप्रतिष्ठालिप्सो । 'असति ह्यनुमानम्' इति स्मृतिबला- च्छ्रुतिकल्पने स्मृत्यर्थाविरोधिनी या काचिछुतिरेवानुमाप्येत । न वैश्वान- वाक्यरूपश्रुतिविशेषस्य सा काल्पका भवेत् । समानार्थी श्रुतिरेवान्वेष- S12 ·2 सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्शः। णीया ; समानार्थाश्च बह्वयः श्रुतयः । 'धा मूधीनम्' इति स्मृतिः 'अ- ग्निद्धी-' इति मुण्डकश्रुतिविषयिणी कि न भवेन् ? मुण्डकश्रुतिस्तत्स्मृते- मुलमिति सभावयितुं शक्यमेव । भवतु मुण्डकविद्या ब्रह्मविषया , इयं वैश्वानरविद्या न ब्रह्मैकान्तति शक्यनिणयेति खल्वत्र पूर्वपक्ष्याक्षेप. १ अन- न्यथासिद्धं खलु कल्पकं भवेत् ।। अनुमानमिति शब्दस्य ज्ञापकामित्यस्मदर्थः । स्यात्पदस्यार्थो भा- प्यद्वयेऽपि तुल्यः । 'ज्ञापकं भवितु योग्यम्' इत्यर्थ समाना मतद्वयेऽपि । 'स्यात्पदमपि व्यर्थयन्ति' इति भवदृषण मृषा । ‘स्याच्चैकस्य ब्रह्मशब्दवत् इति सूत्र इव स्यात्पदमत्र प्रयुक्तम् । अविकरणोत्थापिकाऽधिकरणप्रस- ञ्जिका वैश्वानरविद्याया ब्रह्मान्यविषयत्वशङ्का निरस्यते 'ब्रमणि प्रसिद्ध त्रैलो- क्यशरीरत्वमन तदेवेदमिति प्रत्यभिज्ञायमान वैश्वानरस्य ब्रह्मत्वज्ञापकलिङ्ग भवेत् इति कथनेन । न स्यात् त्रैलोक्यशरीरत्वस्य ब्रह्मालेङ्गत्वमित्याशक्य 'स्यात् तस्य ब्रह्मलिङ्गत्वं प्रत्यभिज्ञावलेन' इत्युच्यते । यथा न स्यादेकाल- नेव प्रकरणे आकाशशब्दस्य गौणत्वं , मुख्यत्व चेत्याक्षिप्ते 'स्याच्चैकस्य ब्रह्मशब्दवत् इति पूर्वपक्षिणा प्रत्युच्यते वियदधिकरणे । त्रैलोक्यशरीर- त्वरूपस्य ब्रह्मासाधारण्यं न स्यादिन्युक्ते बहुप्रमाणप्रत्यभिज्ञोपन्यासनासाधार- ज्यं स्यादित्युच्यते । साधारणत्वेन शङ्कितस्य प्रत्यभिज्ञया विशेषण स्या- दित्युच्यते पूर्वसूत्ररीतिमनुसृत्य ॥ 'एकेनैव हि परपरसाधारणेन भवितव्यं पक्षाकृतेन च । तथा हि- मनोमयः , अत्ता , गुहां निविष्टः, अन्तर , अन्तर्यामीति परापरसाधारणः पक्षीकृतः सर्वत्रेति चेत् , न । प्रकृतेऽपि प्रकारान्तरेण साधारणीकरणात्, आत्मशब्दसमानाधिकरणो ह्यत्र वैश्वानरशब्द ॥' इति भवदुक्तिः पूर्वोक्तेन निरस्ता॥ 'आत्मशब्दसमानाधिकरणो ह्यत्र वैश्वानरशब्दः । स यद्यात्मश- - .

·द्वितीय पादः। , ब्दं गौणयति तदा जाठरादित्रयसाधारण । यदीतर इतरं लाक्षणिकय- ति तदा जीवेशसाधारण इत्येवं साधारणशब्दविशेषोऽयं पूर्वेभ्यो विलक्षण । गौणयत्येवात्मशब्द विशेष्यवाची वैश्वानरशब्द इति जाठरादयो वा, लाक्ष- णिकत्वपक्षेऽपि जाठरसन्निकृष्टा वा जीवो वा वैश्वानर इति पूर्वपक्षे साधारणशब्दविशेषादित्याह' इति भवदुक्तिरपि निरस्ता 'अत्र वैश्वानरशब्द एव जीवेतरचतुष्टयसाधारण । आत्मशब्दस्तु परसाधारणेन वैश्वानरशब्देन विशेषितो न स्वातन्त्र्येण कस्यापि प्रतिपादक । न हि गाशब्नविशेषितश्चतुप्पाच्छब्दोऽश्वपरो भवितुमर्हतीति जीव विसृज्याधिक- रणमेवान्मूलयन्ति परे । यतस्तथा सत्यात्मशब्दविशेषितो वैश्वानरशब्दः परस्मिन्नेव विश्राम्यति' इति भवदुक्तिः । अत्रेभानि श्रुतप्रकाशिकाक्षराणि 'जीवपरसाधारणात्मशहसद्भावेऽप्यात्मगदस्य वैश्वानरमात्मानम्- इति वैश्वानरशब्दविशेपितत्वात् , वैश्वानरशब्दस्य च जीवमात्ने प्रयोगाभावादिह जीवविषयत्वशङ्का न सम्भवति । न हि गोशब्दविशेषितस्य चतुष्पाच्छब्द- स्याश्वादिपरत्वशवासभव इत्यभिप्रायेण पञ्चस्वित्यनुक्ति.' इति । वैश्वानर- शब्दो न जीवबाचक इत्युभयसमतम् । आत्मशब्दश्च न जीवासाधारण । जीवब्रह्मोभयसाधारण स इति भवद्वणनम् । तेन जीवावाचकवैश्वानरशब्द- विशेषित आत्मशब्दो ब्रह्म गमयेन्न जीवम् । वैश्वानरस्य जीवेऽप्रसि- द्धत्वात् । तस्य ब्रह्मणि प्रयोगो न प्रतिषिद्धयत भवता । तस्यार्थचतुष्टय- न निषिद्धयते । अस्मत्प्रदर्शितश्रुतिप्रयोगसत्त्वान्न तस्य ब्रह्मसा- धारणत्व निषेधुं शक्यम् । अत एव तन्न निषिद्धयते भवद्भिः । वैश्वा- नरात्मशब्दयोब्रह्मणि प्रयोगमत्त्वाद्वैश्वानरशब्दविज्ञपित आत्मा ब्रह्म भवेन्न जोवः । सर्वथा न जीवशङ्कासम्भवः । वैश्वानरदेवतावाचकत्वे आत्मशब्दो ऽपि तत्परत्वेन सुख नीयेत । देवताविशेषभूतजीव इति देवतापूर्वपक्ष एव पर्यवम्यत् । 'न आन्मे ति श्रुतत्वान्नात्मशब्देन जीवपूर्वपक्षसंभवः ।। 1 ·सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्श । न च विशेष्यवाचिनो गौणत्वमन्याय्यमिति वाच्यम् , तर्हि तस्य शक्तिनियन्त्रणार्थ दत्तस्यापि तत्व दूरनिरस्तम् । अन्यथा कुत्रापि विशेषेण प्रतिनियन्त्रण न स्यादित्यही महदिद पण्डित्य प्रदर्शित विशेषणेन विशेष संपादनीय नेदं कुत्रापि प्रसञ्जयता' इति भवदुक्तिन सुवोधा । वैश्वानरशब्दस्य विशेष्यत्व स्पष्टमवगम्यत तस्य पक्षीकरणेन । अत आत्म- ब्रह्मगदयोर्विशेषणत्व मृत्रकारबुद्धया, न विशेष्यत्वम् । समभिव्याहारेणार्थ- विशेषाव्यवस्थापकत्वमभित विशेषणपदन ॥ 'किं च, सत्यप्यात्मशब्दविधुरऽग्निशब्दटिते च शास्त्रान्तरीये वास्ये किमर्थं तद्विपरीतमर्यादया विचार प्रवर्तित इति कुतः कथञ्चिदपि नालोचित भवता' इति भवदुक्तिवजिसनेथिवाक्यस्थप्रथमसुत्रादारभ्य विचा. यत्वमिति पूर्वोदाहृतश्रुतप्रकाशिकावाक्य ; न्यायरक्षामणिवाक्यैश्च गलह- स्तिता । तद्वाक्य विहायाविकरणस्यानुत्थिीतरेव भवेदिति च प्रदर्शितम् ॥ 'अत्रैवाक्तयुक्त्या भवति साधारण्य शब्दस्य न शास्वान्तर इति' इति भवदुक्तिरपि तत एव निरस्ता ।। 'भवन्मतावलम्बने तु तत्रास्त्यग्निशब्दः इत्युभयसाम्ये कथं तद्वलेन पुनर्विचार' इति भवदाक्षेप प्रथमसूत्रे वैश्वानरस्य चतुर्ष साधारणत्वनान्यतमानिर्धारण पूर्वपक्षितम् । साधारणम्यापि वैश्वानरशब्दस्य 'मुमुक्षुभिः पृच्छयमानत्वमात्मत्व ब्रह्मत्व ब्रह्म- शब्दम्याने वैश्वानरशब्दप्रयोग ; फलनिर्देशश्च, ' इति हेतुभिः परमात्मत्व- मुक्तम् । द्वितीयसूत्रे द्युमुर्धत्वादिब्रह्मरूपस्य प्रत्यभिज्ञानमुक्तम् ।। पुननिर्णयाशक्यता पूर्वपक्ष्यते । वैश्वानरशब्दस्य साधारण्यमात्र- मुक्तं प्रथममूत्रेऽनिर्धारणपूर्वपक्षहेतुतया । उक्तहेतूना ब्रह्मशब्दब्रह्मलिङ्गा- ना ब्रह्मनिर्धारकत्वेन सिद्धान्तिनापन्यसने पूर्वपक्ष्यस्मिन् सूत्र जाठरामिपक्ष- बलमुपन्यस्यति । आमब्रह्मशब्दविशेषितत्वमुक्तं प्रथमसूले ब्रह्मनिर्णयाय। , अत्रास्त्यात्मशब्द -- ·द्वितीय पाद । ९३ .... . ब्रह्मलिङ्गानि चोपन्यस्तानि । साधारणोऽपि वैश्वानरशब्दोऽमिशब्देन विशेप्यते स एषोऽग्निर्वैश्वानर ; स यो हैतमेवमग्निं वैश्वानरम् पुरुषेऽन्तः प्रतिष्ठितं वेद' इति । अन्तः प्रतिष्ठितत्वलिङ्गमपि श्रूयते । प्राणाहुत्याधारत्वं च श्रूयते । शाखाद्वयमप्येकीकृयात्र पूर्वपक्षहेतव उप- न्यस्यन्ते । अत्र जाठराग्निपक्षमात्रपरामर्श इत्यस्मन्मतम् । भवद्भाप्येऽपि 'स एषोऽग्निर्वैश्वानरः' इति समानाधिकरणाग्निशब्द एकोपन्यस्त सूत्रो. पातशब्दपदपरामृष्टत्वेन । 'आदिपदेन तद्यद्भक्त प्रथममागच्छेत् इत्यादिना च प्राणाहुत्यधिकरणतामात्रसङ्कीर्तनम् , 'पुरुषेऽन्तः प्रतिष्ठित वेद' इत्यन्तः प्रतिष्ठानं च जाठरलिङ्गानि गृह्यन्त इति च भाषितम् । शा- खाद्वयदृष्टहेतव उपन्यस्ता जाठरपरत्वन । 'कुतो न्वेष निर्णयः , यदुभव- थाऽपि विशेषप्रतिभाने सति परमेश्वरविषय एव विशेष आश्रयणीयः , न जाठरविषय इति' इत्यनिर्णयपूर्वपक्षोऽस्मिन्नधिकरण सूत्रकारामिमत इति भवद्भाष्यकाराभिप्राया द्योत्यंत । यद्यपि भूतदेवतापक्षावघ्यत्रातिसंग्रहण सुचितौ, 'तथा दृष्ट्यपदेशात्' इति सिद्धान्तप्रदर्शकसूत्रखण्डदृष्टतथाशब्देन जाठरमात्रस्यैव परामर्शकत्व स्पष्ट भाषितम् । तथा चैतत्सूत्रस्य श्रीभा- प्यप्रदर्शितं जाठरमात्रनिरासपरत्वं खरसम् । उत्तरसूत्रे एतदितरद्वयपर- त्वनिरास स्पष्ट । बहुसूत्रघटितेऽस्मिन्नधिकरणे शारीरमात्रस्य पूर्वपक्षण वा , निरासो वा केनापि सूत्रण न क्रियते । एतेनापि तद्विषयपूर्वपक्ष- सूत्रकारानभिमतत्वं सुगमम् । अतोऽन्तः प्रतिष्ठानसहचरहेतुभिर्जाठर- भाव शङ्कित इह सूत्रे ॥ "तथा दृष्ट्यपदेशात्' इति सिद्धान्महेतु ठरमात्रशरीरकत्वबोधकः । सौत्रदृष्टिशब्दस्योपासनपरत्वं संप्रतिपन्नम् । 'तथा जाठररूपेण परमेश्वरस्य दृष्टरुपासनाया उपदेशादित्यर्थः” इति श्रीरामानन्दाः । नात्र दृष्टिविधित्व- रूपप्रतीकोपासनशङ्का । 'तथाशब्दस्य सप्तम्यर्थकत्ववर्णनं क्लिष्टम् । तस्मि- ·सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्श । अाठरे ब्रह्मप्ठ्यपेदशः कृत इति खल्व वर्णनीयः प्रतीकालम्बनापदेशव- र्णनाय । प्रतीकालम्बनरूपदृष्टिविध्युपदेशे सर्वपाप्मप्रदाहरूपफलोपदेशी न घटते । अत एव प्रथमोपन्यस्तदृष्टिविधिपरत्वव्याख्याऽस्वरसेति मन्वाना भवद्भाप्यकारा. 'अथ वा गठरवैश्वानरोपाधि परमेश्वर इह द्रष्टव्यत्वनाए- दिश्यते ; प्राणशरीरो भारूप इत्यादिवत्' इत्यभाषिषत । 'जाठराग्निशरीर- तया तद्विशिष्टस्योपासनोपदेशात्' इति श्रीभाष्यकारा । 'असम्भवात्' इति हेतोद्युमूर्धत्वादिरूपस्य जाठराग्नावसम्भवबोधकत्वमिति भाष्यद्वयसम्म- तम् । “यदि केवल एव जाठरोऽग्निर्विवक्ष्येत तत मूव सुतेजा' इत्या- दिविशेषस्यासम्भव एव स्यात्" इति भवद्भाष्यम् । 'यथा तु देवताभू- ताग्निव्यपाश्रयणाय विशेष उपपादयितुं न शक्यते तथोत्तरसूत्रे वक्ष्यामः' इत्युत्तरवाक्येनैतत्सूत्रस्य जाठराग्निमात्रविषयत्वं स्पष्ट भाषितम् । 'पुरुष- मपि चैनमधीयते' इत्यत्र जाठरव्यावर्तकत्व वय॑ते भाष्यद्वयेऽपि । यद्यपि द्वितीयतृतीयहेतु भूतदेवतयोरपि व्यावर्तनक्षमौ , प्रथमहेतोर्जाठरमात्रविष- यत्वात् तत्सहपठितयोरपि तन्मात्रविषयत्वमस्मिन् सुत्रेऽभिप्रेयते । उत्तर- सुत्रे द्वितीयतृतीयहेत्वोरेव परामर्श इष्यते । अत एव पृथग्योगकरणम् । भूतदेवतान्यतरविशिष्टब्रह्मापासनमत्र नोपदिश्यते । पृथग्योगाकरणे 'तथा दृष्टि -' इति तद्रष्टत्वमपि सिद्धान्तित स्यादुपासनस्य ॥ "एव च सति स्मृत्यवष्टम्भेन प्रबलीकृत सिद्धान्ते श्रुत्यन्तरावष्टम्भेन पुनर्विचारमारचयतीति सुश्लिष्ट भवति । अन्यथाऽऽत्मशब्दबलासिद्धान्तिते- ऽनिशब्दबलात् पुनराशङ्कति वक्तव्यम् । तच्च नानुमन्यते सुत्रकारः । यतो लिङ्गादेवायं विशेषित इत्याह 'स्यादेवेदमनुमापफ विशेषकमिति' । अत एव भवानपि तथैवाह धुमूर्धत्वादिना विशेषादिति" इतिभवदुक्तिः । प्रथ- मसूत्र प्रतिज्ञा कृता । वैश्वानरशब्दस्य चतुर्ता साधारणत्वाद्विशेषनिर्णयोऽशक्य इति पूर्वपक्षनिरासाय विशेषात्' इति ब्रह्मशब्दविशेषितत्व, ब्रह्मलिङ्गविशेषि- ·द्वितीय पादः । तत्वं चोपन्यस्तं तत्सूत्रे । प्रतिज्ञाहेतूपन्यासं प्रथमसूत्रेण कृत्वा यया शङ्कयाऽधिकरणमुत्थित तां शङ्कां वारयति द्वितीयसूत्रेण । शङ्काहतुरेव ब्रह्म- निर्णयायोपयुज्यत इति च प्रदर्शितं तेन सूत्रेण । एवं ब्रह्मविषये शब्द- लिङ्गादीना विशेषकत्वे उक्ते, शब्दो लिङ्ग च जाठरविषयेऽप्यस्ति । ततो ऽनिर्धारणमेवेति पुनराशङ्कय निर्धारण सिद्धान्त्यते तृतीयसूत्रण। प्रत्याक्षेप पुनर्विचारान्तरकल्पना भवतामेव रोचेत । लिङ्गमेवोपन्यस्तं द्वितीयमू- त्रण । प्रथमसूत्रेण द्वितयमप्युपन्यस्तम् । घुमूधत्वस्य प्रत्यभिज्ञानं परमात्मलिङ्गत्वेनोक्त द्वितीयसूत्रे । परमात्मपरत्वनिर्धारणोपयुक्तं श्रुति- लिङ्गोपन्यासं कृत्वा पूर्वपक्षिणाऽपि जाठरविपयत्वेन तदुभयोपन्यासमाशक्य निरस्यति तृतीयसूत्रेण । जाठरस्यात्रोपास्यशरीरतयोपादेयत्वस्येष्टत्वान्न तस्यात्यन्तहानम् , यथा भूतदेवतयोः । अत एव तृतीयसूत्रेण जाठरस्य प्राधान्यनिरासं तस्य विशेषणकोटिगतस्य विशिष्टोपासनान्तर्गततामभ्युपगम्य प्राधान्येनाप्राधान्यन वेतरयारनभ्युपगमं चतुर्थसूत्रेण निर्धारयति । भवद्भा- प्यरीत्या घुमूधत्वलिङ्गस्य प्रथमसूत्रेणैव हेतूकरणे , तस्यैव द्वितीयसूत्रे उप- न्यास- तृतोयसूत्रे 'असम्भवात्' इति तस्यैव जाठरविषयासम्भावितत्वन पुनरुपन्यासः , तस्यैव भूतदेवताविषये चतुर्थसूत्रे पुनरुपन्यास इति त्रिवार पुनर्वचनं भवेत् । प्रथमसूवश्रुतप्रकाशिकान्ते उक्तम् 'युमूर्धत्वादिीवीश- ष्टतारूपधर्मस्यास्मिन् मूत्रेऽनुक्तिस्तस्यानन्तरसूत्रोक्तत्वात्' इति । तृतीय- सूत्रे जाठरलिङ्गस्यान्त प्रतिष्ठानस्य, जाठरविषयकाग्निशब्दस्य च विशेषणत- योपास्यान्वयेनावकाशं प्रदय तत्पूर्वसूत्रोपन्यस्तद्युमूर्धादिरूपलिङ्गस्य जाठोड त्यन्तासम्भवः प्रदीत एव । तयोब्रह्मण्यनन्यथासिद्धिरुच्यते । तथा चात्र पूर्वपक्ष्युपन्यस्तान्त प्रतिष्ठानलिङ्गम् , अग्निशब्दश्च दृश्यते । तस्मि- नेव वाक्ये स एष वैश्वानरोऽग्मियत्पुरुष' इति प्रदश्यते ॥ 'किं च वैश्वानरो विशेषादिति वक्तव्ये साधारणशब्दविशेषोऽयं ल- , ·क्षणया, . ९६ मूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्शः । रूड्या च पञ्चानां माधारण्यात् । अथापि विशेष्यतेऽय लिङ्गनेति हि सूचयति विस्पष्ट साधारणशब्दविशेषादिति । तथैव च समादधाति लक्षणया तथा दृष्टयुपदशादिति । लक्षणा चात्मश- ब्दसवलनादित्यवोचाम' इति भवदुक्तिदुरवबोधा । उदाहृतन्यायरक्षामणि- वाक्यात 'साधारणशब्द , इति सूत्र वण्डस्यानिर्धारणपूर्वपक्षद्योतकत्व प्रयोज- नमिति पूर्वमेव प्रदर्शितम् । अत्र 'पञ्चानामपि सावारण्यात्' इति वैश्वा- नरशब्दस्य पञ्चसाधारण्यमुच्यते भवता । तेन च वैश्वानरशब्दस्यैकस्यैव साधारण्यशङ्कया प्रथमसूत्रप्रवृत्तिरिति भवतैवाकामनाभ्युपगत भवति । लिङ्ग- मात्रेणात्र विशेषवचनमिति न । शब्दलिङ्गे उभे अप्युपन्यस्येते पक्षद्वयेऽपि- अग्निशब्दः , पुरुषशब्दश्चोपन्यस्यत इति भवताऽपि संप्रतिपन्नम् । प्रथम- सूत्रे विशेषशब्दन ब्रह्मशब्देन साधारणशब्दस्य विशेषणम् , तृतीयसूत्रे पु। रुषशब्दबलं चोपन्यस्यते । 'तथा दृष्ट्यपदेशात्' इति वैश्वानरविशेषका- मिशब्दे प्राणाहुत्याधारत्वपुरुषान्त प्रतिष्ठानलिङ्गं च । 'तल्लिङ्गानन्यथासिद्धौ तद्विशिष्टावलम्बिनीति' उपासात्रैविध्यमूत्रसूचितन्यायमवलम्ब्य अग्निशब्दो जाठराग्निशरीरकब्रह्मपर इत्यर्थोऽवसीयते । 'लक्षणा चात्मशब्दसंवलनात्' इति भवदुक्तिस्तृतीयसुत्रेण विप्रतिषिद्धा । जाठरवाचकत्वेनोपन्यस्तस्याभि- शब्दस्यैवामिशरीरकत्वार्थत्वप्रदर्शनात् ॥ 'वैश्वानरशब्दः परसाधारण , तस्यास्ति विशेषणद्वयमात्मशब्दोऽ निशब्दश्चेति , तत्रात्मशब्दस्तूष्णीमास्त, अग्निशब्स्तु ठगिति तर्जयति, ततोऽतिमीत मूत्रकारः कथञ्चित्समाधाय मुन्यन्तरमपि सहायी- करोति स्मति वदतां न कोऽपि प्रतिवक्ता इति' भवत्सरस्वतीनर्तन न शोभनम् । वैश्वानरशब्दस्य ब्रह्मसाधारण्याभावे प्रथमसूत्रे साधारण- शब्दविशेषादिति नासूत्रयिष्यतेति पूर्वमेवोपपादितम् । आत्मशब्देन वैश्वानरशब्दविशेषण प्रथमसूत्रहेतुना विवक्षित भवन्मतेऽपि । 'को न - ·द्वितीयः पादः । आत्मा किं ब्रह्म इति चात्मब्रह्मशब्दाभ्यामुपक्रम इत्येवमेतानि लिंगानि परमेश्वरमवावगमयन्ति' इति भवद्भाष्यं आत्मशब्दोपक्रमबलमुपन्यस्यति प्रथमसूत्रे सौत्रविशेषपदार्थत्येन । इदं भाष्यद्वयेऽपि समानम् । आत्म- शब्दस्थानऽग्निशब्दं, ब्रह्मलिंगस्थाने जाठरलिगानि चोपन्यस्य पुनरप्यनिर्ण- यप्रत्यवस्थानं क्रियते शब्दादिभ्य इति । भवद्भाष्ये शब्दशब्देन तत्र वैश्वानरशब्दग्रहणभाषणं प्रथमसूत्रस्पष्टोक्तसाधारण्यविरुद्धम् । साधारणस्य कथ शब्दत्वम् । आत्मशब्दो न तूष्णीमास्ते । अग्निशब्देन सत्प्रतिपक्षः स इति परस्परप्रतिबन्धकवे शब्दद्वयमप्युदाहियत एव पूर्वपक्षिणा अनिर्णय. साधनाय । पक्षद्वयेऽपि शब्दलिगयोः सत्त्वात् अनिर्णय इत्येव पूर्वपक्षः । न पूर्वपक्षस्यानौ वा जाठरे वा विश्रमः । अग्निशब्दवलेन जाठरलिग- बलेन च पुनरनिर्णये शङ्किते, प्रत्युच्यते सिद्धान्तिना 'सन्तु जाठर लिंगानि, अस्तु चाग्निशब्दः, जाठरस्यापि प्रतिपादनमस्तु नाम, तस्य वैश्वानरब्रह्मवि- शेषणतया प्रतिपादनं भवतु, जाठराग्निविशिष्टपरमात्मोपासनमत्र विधी- यताम्' इति । 'पुरुषशब्दश्चात्र वैश्वानरस्य ब्रह्मत्वं 'निश्चाययति' इति सिद्धान्ती॥ अत्र जैमिने साहाय्यं नापेक्ष्यते बादरायणेन अनिर्णयपूर्वपक्षनिर- सनाय । अग्निशब्दस्य योगार्थपौष्कल्यात् साक्षाद्ब्रह्मवाचकत्वं सुवचमिति स्वाभिमतपक्षान्तरप्रदर्शनमात्रं क्रियते जैमिनिमुखेन साक्षात्सूत्रे ॥ यदुच्यते भवता 'यौगिक्येव वृत्तिराश्रीयत भवद्भिरपि परस्मिन्वै- श्वानरशब्दस्य कृशानौ रूढस्य, तत्रभवन्तः स्वयमेव व्युत्पन्नाः पूर्वमेव, क्यं तु पश्चादेव व्युत्पादिताः, पक्षेण यतो जैमिनिनवाचार्येण व्युत्पादिताः, न तु बादरायणेन, यतस्तेन तथा दृष्टिरेवोपदिष्टाऽस्मभ्यं' इति तदुभयभाष्याज्ञान- मूलम् । न वयं वैश्वानरशब्दस्य ब्रह्मणि योगमात्रं ब्रमः । 'वैश्वानरशब्दस्य चतुर्वर्थेषु प्रयोगदर्शनात्' इति श्रीभाप्यम् । प्रयोगवशाब्रह्मण्यपि रूढि- 135 ·सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्शः। खे बादरायणदृष्टया । श्रीभाष्योदाहृतस्य स एष वैश्वानरो विश्वरूपः प्राणोऽग्निरुदयन्ते' इति प्रश्नोपनिषद्वाक्यस्य परमात्मपरत्वं समर्थितं श्रीमद्दी- क्षितैनयमयूखमालिकायाम् । भाषित च तस्य ब्रह्मपरत्वं भवदीयोपनिष- द्वाप्ये । 'वैश्वानरः सर्वात्मा विश्वरूपो विश्वात्मत्वाच' इति तत्र भाषि- तम् । तद्वाक्येऽप्यग्निवैश्वानरशब्दौ समानाधिकरणपठितौ । तथा दृष्टयपदेशात् इति सूत्रपदस्य 'परस्य ब्रह्मणो वैश्वानरस्य जाठराग्मि- शरीरतया तद्विशिष्टोपासनोपदेशात्” इति श्रीभाप्यार्थः । 'अथ वा जाठरवैश्वा- नरोपाधिः परमेश्वर इह द्रष्टव्यत्वेनोपदिश्यते ।' इति भवद्भाप्ये जाठरानि- विशिष्टप्रकरणिभूतपरमेश्वरोपासनमेव भाष्यते । तत्र वैश्वानरशब्दप्रयोग- मातं न चतुरम् । प्रकराणिनो विशेष्यस्योपास्यस्य वैश्वानरत्वात् । न वैश्वानरस्यैव वैश्वानरोपाघित्वं समवि । श्रौतवैश्वानरशब्दस्य परमात्मवाच- कत्वमेवाश्रीयते सूत्रकृता तथादृष्टिसूत्रे । 'साक्षादप्यविरोध जैमिनिः' इत्यत्र वैश्वानरशब्दसमानाधिकरणपठि- तस्यामिशब्दस्य परमात्मपरत्वे योगार्थपौष्कल्यमुक्त्वा, अग्निशब्दस्य साक्षा- देव परमात्मवाचकत्वमुच्यते इति वयम् । न तत्सूत्रे वैश्वानरशब्दस्य योगार्थकथनं क्रियते । अग्निशब्दस्य ब्रह्मपरतया व्युत्पादनं क्रियते तत्सूत्रे- णेति भवद्भाष्यसम्मतमेव । 'अग्निशब्दोऽप्यग्रणीत्वादियोगाश्रयणेन परमा- त्मविषय एव भविष्यति' इति तत्र भाषितम् । 'नावश्यमग्निशरीरकत्वे- नोपास्यत्वायेदमग्निशब्दसामानाधिकरण्यम् । अग्रनयनादियोगेन पर- मात्मन्येवामिशब्दस्य साक्षाद्वत्तेः सामानाधिकरण्याविरोधं जैमिनिराचार्यो मन्यते' इति श्रीमाप्यकारा वेदातसारे साक्षात्सूत्रार्थमभाषिषत । पक्षद्वयेऽपि, सूत्रद्वयेऽपि, वैश्वानरशब्दः परमात्मवाचक एवास्मन्मते । पूर्व जाठ- रान्युपाधिकः परमेश्वर उपास्य इत्युक्तम् । इदानीं तु विनैवोपाधिकल्पनां साक्षादापि परमेश्वरोपासनपरिग्रहे न कश्चिद्विरोध इति जैमिनिराचार्यों मन्यते' ·तृतोय. पादः। ९९ इति भवद्भाष्यभाषितं नास्मद्भाष्यवर्णनाद्भिन्नम् । अग्निशरीरकत्वं विना केवलस्य परमात्मनः साक्षादुपास्यत्व सिद्धयतीति साक्षाच्छब्दस्य द्विगुणं स्वारस्यम् । अभिधाने साक्षात्त्वम् , उपासने च साक्षात्त्वम् ॥ अत्र चरमसूत्रण निर्विशेषे ब्रह्मण्युपसंहार' इति भवदुक्तिरत्यन्त- विचित्रा । बैश्वानरविद्यायाः सगुणत्वं सर्वैभवदायैः सप्रतिपन्नम् । अस्य पादस्य सगुणपरत्व च संप्रतिपन्नम् । 'परोपास्तिपरं वैश्वानरवाक्यमि- त्युपसंहरति' इत्यधिकरणोपसंहारं वर्णयन्नानन्दगिरिरपि भवन्तं प्रतिवक्ति ।' 'प्रदेशविशेषकल्पनाया गतिमुपपादयति अभिव्यक्तरित्यादिना' हील भवदुक्तिः । अभिव्यक्त्यनुस्मृतिसूत्राभ्यां तदुपपत्तिः प्रदीत इति समानमावयोः । संपत्तिसूत्रेण तदनन्तरसूत्रेण चोपासककृताहरहःप्राणा- हुतेराग्निहोत्रसंपत्त्यर्थ उरआदेर्वेद्यादित्वपरिकल्पनं प्रतिपाद्यत इति वयम् । भगवत्पादीये उपनिषद्भाप्ये 'अथदानी वैश्वानरविदो भोजनेऽग्निहोत्रं संपिपा- दयिषन् आह-एतस्य पैश्वानरस्य भोक्तु उर एव वेदिः , आकारसामा- न्यात् । 'लोमानि बहिः' अमिहोत्रसंपन्मात्रस्य विवक्षितत्वान्नानामिहोत्रा- ड्रेतिकर्तव्यताप्राप्तिरिह' इति भाषितम् । सौत्रसंपत्तिशब्दः उपनिषदर्थत्वन भवद्भाप्यभाषिता संपत्तिमेव गृह्णातीति अस्मद्भाप्यार्थस्य वारस्य स्फुटम् । तृतीयःपादः॥ धुभवायधिकरणम् ॥ 'विश्वं पादे द्वितीये वपुरिति कथयश्चिन्त्यते वाक्यवर्गः' इति विश्वस्य ब्रह्मशरीरत्वबोधकानि वाक्यानि व्यचारिषत पूर्वस्मिम् पादे। सर्व- त्रात्मतयान्तर्यामितया परमशरीरितया ब्रह्मणोवस्थितिबोधकानि वाक्यानि विचारितानि तत्र । 'सर्वत्र' इत्युपुक्रम्य ‘आमनन्ति चैनमसिम्' इत्युप- संहरणेन सर्वत्र तस्यान्तरवस्थान प्रदर्शितम् । 'विश्वाधारः स आत्मेत्यभि- ·। । १०० सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्श । लपनपरस्तकणीयस्तृतीये' इति ब्रह्मणो विश्वाधारत्वबोधकानि वाक्यानि विचार्यन्नेऽत्र । विश्वस्य ब्रह्मण्यवस्थितिः, ब्रह्मनियाम्यता चात्र निरूप्येते । 'सबलासौ समस्तं च वस यत्रेति वै यतः । ' इत्युक्त विषयद्वय पादद्वयेन क्रमेण प्रदर्शवत । आधेयत्ववियत्वशेषत्वानि शरीरलक्षणम् । आत्मा ठारीरी । विश्वामा विश्वशरीरी । पति शेधी । 'पत्यादिशब्देभ्यः' इति पादान्त्यसूत्रेण परामृष्टानि 'सर्वस्य क्शी सर्वस्यशानः सर्वस्याधिपतिः' 'एग सर्वभूताविपति' इत्येवंजातीयकानि वाक्यानि नियन्तृत्वशोषित्वसमर्प- काणि । आत्मशब्दश्च नियन्तृभूतव्याप्तृविशेषवाची । आन्मशब्देनोपक्रम्य पतिशब्देनोपसहियते । 'शुभ्वाद्यायतनम् ' 'ख महिग्नि' 'आत्मैवेदं सर्वम् 'आमत प्राण' 'अम्बरान्तकृते' 'प्रशासनात्' 'परात्परं पुरिशय पुरुष- मीझते' 'धृतेश्च महिन्नोऽस्यास्मिन्नुपलव्धे' 'उभे अस्मिन् द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते' ईशानो भूतभव्यस्य, 'नामरूपयोनिहिता ते यदन्त- रा' सर्वस्य पति सर्वस्येशानः' इति श्रुतिसूत्राणीदं विशदीकुर्वन्ति ॥ मुण्डक विचारितमदृश्यत्वायधिकरणे । 'रूपोपन्यासाच' इति तत्र त्रैलोक्यशरीरत्वे उपस्थापिते, तस्य वैश्वानरविषयेऽपि श्रयमाणत्वाद्वैश्वानरस्य जीवत्वशङ्कानिरसनपूर्वकं ब्रह्मत्वस्थापनं प्रसङ्गादापतितम् । प्रासङ्गिक तद्विचारं परिसमाप्य पादान्तरारम्भे मुण्डकवाक्यशेष एव विचारः प्रव- त्यंत । पूर्वविचारितभागे प्रधानजीवलिङ्गान्यस्पष्टान्यभूवन् । मुण्डके ब्रह्मणः प्रकृतत्वं प्रदर्शितमेव तत्र । ब्रह्मप्रकरणेऽपि मुण्डके बहुधाजायमानत्वनाडीस- बन्वादिरूपैः स्पष्टजीवलिङ्ग प्रकरणापिच्छेद आशङ्कय निरस्यते । उदाहृत- लिझान्यनन्यथासिद्धीवलिङ्गानीति पूर्वपक्ष्यभिमानः । आत्मशब्दममृत- सेतुत्वमुक्तोपसृप्यत्वादिलिङ्गानि चोदाहृत्य पूर्वपक्ष्यभिमतजीवलिङ्गानि च ब्रह्मणि संयोज्य प्रकरणविच्छेदशङ्का परिहत्य, प्रकरणस्यानुस्यूति सिद्धान्त- यति 'प्रकरणात्' इति । मुण्डकप्रकरणापठिता इमे मन्त्रा इति कृत्वाचिन्त- ·तृतीयः पादः । १०१ येदमधिकरणमिति भवदीयवर्णन न न्याय्यम् । ब्रह्मप्रकरणस्य स्पष्टजीव- लिङ्गैर्वाधितत्वशङ्काया. सुवचत्वात् । 'सिद्धं प्रागेव मुण्डोपनिषदि परमं ब्रह्म तद्धर्मभेदैर्भेदोक्तेश्चत्यकाण्डे किमिति पुनरिमां पिष्टपेषं पिनष्टि । सत्य क्षेत्रज्ञधर्म पटुभिरुपनता प्रक्रियाभेदशङ्काप ख्याप्य प्रत्यभिज्ञामपुनरुदयमुन्मू- ल्यते शब्दपूर्वै ॥' इत्यधिकरणसारावली ।। 'धुभ्वाचायतनं स्वशब्दात्' इति प्रतिज्ञासूत्रम् । पूर्वस्मिन् नये धुसूर्यवाय्वाकाशवारिपृथिवीना ब्रह्मशरीरावयवत्वमुक्तम् । अत्र घुम्वादेः स एवाधार इत्युच्यते । द्यभ्वादेरत्रापि प्रतातिरस्ति । आधाराधेयभावे भेद । 'वाद्यायतनामित्येतावति वक्तव्येऽपि द्युम्वादोत्युक्तेरय भावः- ऊर्थी अधराश्चेति कोटियान्तर्गता लोकाः । तत्प्रदर्शनार्थी धभूशब्दा- विति' इति श्रुतप्रकाशिका । भवद्गन्थे 'अस्तु वाधार इत्यव कुतो न निर्दिष्टमिति चेदताह श्रीसुदर्शनाचार्य दिवोवाण्डकपालान्तस्य, भुवाध. कपालान्तस्य , ग्रहणमिति ग्राहयितुमिति । इदं च जगदोतत्वेन निर्दिष्टमिति भाष्येणैवोपदिष्टम् ' इत्युच्यते । श्रुतप्रकाशिकोक्तप्रयोजनस्य खारस्यमभ्युपगम्य भवद्भाध्ये पूर्वमेव तद्भाषितमिति भवन्तो वदन्ति । भव- तामिदं भाषण न तथ्यम् । 'योश्च भूश्च धुभुवौ, धुभुवावादी यस्य तदिद द्युभ्वादि । यदेतदस्मिन् वाक्ये द्यौ, पृथिवी, अन्तरिक्षं, मनः, प्राणा इत्येवमात्मक जगदोतवन निर्दिष्ट तस्यायतन परं ब्रह्म भवितुमर्हति' इति भवद्भाष्यम् । तत्र सौत्रभूशब्डपठनस्य प्रयोजन नैव भाषितम् । भा- मतीकल्पतर्वोरपि नैतदुक्तम् । "इहापि — यस्मिन् द्यौ पृथिवी च' इति चकारेण धुथिव्यु/धरलोकानां समुच्चिततया तदर्थप्रत्यभिज्ञानसत्त्वात्' इति न्यायरक्षामणौ श्रीसुदर्शनप्रदर्शितोऽर्थः अनुमृतः । 'यदूर्ध्व गार्गि- दिवः यदीक पृथिव्या' इति बृहदारण्यकश्रुतिश्चोदाहृता तत्र । उभेऽ स्मिन् द्यावापृथिवी अन्तरव समाहिते, इति दहरवाक्ये धुभ्वोर्ग्रहणम् । - ·१०२ सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्श.। पूर्वस्मिन् वैश्वानराधिकरणे द्यवादिम्वन्तानां ग्रहणम् । अत्र द्वितीयमुण्ड- के 'अघश्चोर्ध्व च प्रमृतम् ' इति विश्वायाम उच्यते । इदं सर्वमनुगुण सौदर्शनप्रदर्शनस्य ॥ अन्त्यन्यदापि स्वारस्यं भुवो ग्रहणे । अस्मिन् प्रथमसूत्रे ब्रह्मणो लीलाविभूतिरुच्यते । अनन्तरसूत्रे 'मुक्तानां परमा गतिः' इति स्मृत- स्य ब्रह्मणो मुक्तै प्राप्यत्वस्य सूत्रणेन नित्यविभूतिः सुच्यते । उभयविभू- तिनायकत्वम् ' पत्यादिशब्डेभ्यः' इति पादान्ते सुत्र्यते । 'यस्मिम् द्यौः' इति मन्त्रादनन्तरो मन्त्रः 'अरा इव रथनाभौ संहता यत्र नाड्य.' इति मन्त्रः । तदनन्तरमन्त्रः यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्यैष महिमा भुवि । दि- व्ये ब्रह्मपुरे यष व्योमन्यात्मा प्रतिष्ठित' इति मन्त्रः । तत्र पूर्वार्धे भुवि माहमानमुक्त्वा , उत्तरार्धे परमव्योमनि दिव्येऽप्राकृते ब्रह्मपुरेऽध्यक्षत्वमुक्त- म् । तद्रीत्यनुसारेण प्रथमसुत्रे शुभ्वादिप्राकृतविभूतिमुक्त्वोत्तरसूत्रे मुक्ता- नुभाव्यविभूति सूचयामीति सूत्रकृदाशयः । प्रथमसुत्रे भुव. स्पष्टपठने- नायमाशयो व्यज्यते । धुमन्त्रे पृथिवीशब्द. पठितो न भूशब्दः । भू- शब्देन तद्धटितमन्त्रग्रहणमपीप्स्यते । मनुष्याधिकारत्वाच्छास्त्रस्य भुवो विशिष्य ग्रहणे स्वारस्यमस्ति ॥ आदिशब्दग्राह्याण्यन्तरिक्षम् , मनः ; सर्वे प्राणाश्च । अम्बरा- न्तधृतिरक्षराधिकरणे उपन्यसिष्यते । मनःप्राणानामायतनमाधारः शारीरः । शारीरे तेषामोतत्व खरसम् । शारीरस्य स्वकर्मोपार्जितं मनइन्द्रियादि- कम् । तस्यैव भोगायतनं मनइन्द्रियादिक शरीरमिति प्रसिद्धम् । 'शरोरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः । गृहीत्वैतानि सयाति वायुग- न्धानिवाशयात्' इति बहुधा जायमानोऽयं मन प्राणसंबद्धः । 'मन.- षष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कति' इति तस्य मनः प्राणादिकर्षणं गीतम् ॥

·. तृतीयः पादः। १०३ आयततेऽलेत्यायतनम् । आधारे ल्युट् । क्षेत्रज्ञ क्षेत्रे आयतते भोगापवर्गाभ्याम् । तदर्थमेव तस्मै करणकलेबरादिक दीयते । नाड्यन्त- श्चरणम् , बहुधा जायमानत्वं चास्यवायतनमन्त्रस्यानन्तरमन्त्रे पठ्यते । धुभ्वादिकमपि जीवानां भोगाय भवेत् ; यथा मन.प्राणादिकम् । धु- भ्वादीनां कस्मिंश्चिदात्मन्योतत्वं श्रूयते । आदिशब्दग्राह्यमध्ये मनःप्रा- णानां शारीरे ओतत्ववर्णनं खरसम् । उत्तरमन्त्रस्य पूर्वाधं च तस्मिन् स्वरसम् । प्राणानामायतनत्वस्य तस्मिन् स्वरसत्वं घोत्यते 'प्राणभृच्च, इति सौत्रनिर्देशेन । धुभ्वन्तरिक्षाणां परमात्मन्योतत्ववर्णनं स्वरसम् । यस्मिन्नित्यायतनत्वं सुच्यते । आयतनत्वं चाधारत्वं वा , भोगानुकूलत्वं वेति विशयः । भोक्तृत्वं निरस्य नियन्तृत्वविशिष्टाधारत्वमुच्यते । 'शारी- रस्य भोक्तु ग्यान् प्रत्यायतनत्वात्' इति शारीरपोपन्यासो भामत्याम् ॥ आधार इत्यनुक्त्वा किमर्थमायतनमिति पठ्यत इति भवता शङ्का- मुद्भाव्यायतनशब्दप्रयोगे स्वारस्यमुपपिपादयिषितम् “ अथ धुभ्वाद्याधार इत्यानिर्दिश्यायतनमिति निर्देशे को हेतुः ? अथ को विशेष इति निर्देशे काऽनुपपत्तिरिति चेन्न । यतोऽस्ति विशेष आयतनमिति वेश्मन्येव रूढम्, आधार इति विधारकसामान्ये प्रयुज्यते, यथा 'पठलाघारः स्तम्भः' इति । न तु पटलायतनं स्तम्भ इति स्वरसत इति । ...एवं तर्हि शिरसि जटां धत्ते , कटौ पीताम्बरमिति जटायाधारतया निर्दिश्यमानं ब्रह्म जटा- दिना रूषितं प्रतीयते । मैवं यादिना रूपितमिति प्रतीयेत । न हि गृह गृहिणा रूषितमिति मतिर्भवति , यथा सुधादिना । यतो गृहं गृहिणं धत्त इत्यप्रत्ययः , तथा चारूषितविचारोऽयम् ; न तु पूर्व इव रूपितवि- चार इति गृह्येतेति स्यात्” इति । नास्य साङ्गत्यगन्धोऽपि । अत्र श्रुतावाधारशब्दो वा , आश्रयशब्दो वा ; आयतनशब्दो वा न पठितः । यस्मिन्निति सप्तमीमात्रं श्रयते । तया चाधिकरणत्वं बोध्यते । ओत- .... , ·१०४ सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्शः । मिति सन्निकर्षनरन्तर्यमुच्यते । 'आत्मक्रीडः , आत्मरतिः' इति यस्मि- निति निर्दिष्टे आत्मनि तद्विज्ञानवतो विदुष क्रीडारत्यादिक फलत्वेन भोगत्वे- न सुच्यते मुण्डकान्ते । 'स तत्र पर्येति जक्षत्क्रीडन् रममाणः स्त्रीभि- वा' इत्यन्यत्र ब्रह्मणि सञ्चरणे क्रीडादिकं श्राव्यते । 'सुपुष्त्युत्क्रान्त्योर्भे- देन' इति जीवस्य सुषुप्त्याधारत्वमुच्यते ब्रह्मणः । 'तदभावो नाडीषु तच्छ्रुतेरात्मनि च' इति सूत्रे आत्मशब्दवाच्यपरमात्मनः सुषुप्त्याधारत्वमु- च्यते । सुषुप्त्याधारत्वं च विश्रमस्थानत्वम् । बहिरटार्टित्वा दिशं दिशं पतित्वा श्रान्तस्य गृह विश्रमस्थान भवति । 'दिशं दिशं पतित्वाऽन्यत्रा- यतनमलब्ध्वा इति श्रुतौ कुलायगृहादिरूपविश्रमस्थानार्थकत्वे प्रयुक्त आय- तनशब्दः । यः परमात्मा प्राज्ञः सुषुप्तौ प्रजामूतानमान् गाढं परिष्व- ज्यानदयति , स एव मुक्तोपसृप्यः परमानन्दरूपभोगस्यायतनं भवति । आयतनशब्द आधारार्थकः , वेश्मार्थकः , विश्रमस्थानार्थकः, देवतायतना- थकश्च । स्वयं त्वय्यायतामह' इति महावीरचरिते , दशकुमारचरिते च तादधीन्यकाष्ठोच्यते । त्वय्यायत्त कृषिफलम्-' इति मेघे । ब्रह्मायत्त सर्व जगत् । आयतन इव ब्रह्मणि क्रीडा स्वरूपानुकूला ; ब्रह्मणि वि- श्रमः परमसुखम् । ब्रह्मणि वास उचित इत्यादिक द्योत्यते आयतनशब्देन । नाधारमात्रोक्ताविदं सर्व लभ्येत । आयतनशब्देनाधेयात् धुभ्वादेरधिका- यामो द्योत्यते सर्वतः परिबृढस्य आधारस्य । आश्रयशब्देन वा धारशब्देन वा न तत् धोत्येत । आयतनशब्दश्च श्रुतिप्रसिद्धः । अनिर्वाऽपामायतनम्' इत्यादिकं श्रूयते । 'आत्मनः प्राणा यथाऽ- यतनं विप्रतिष्ठन्त अपराजितमायतनम्' इति कौषीतकिनः । आय- तनं नः प्रजानीहि यस्मिन् प्रतिष्ठिता अन्नमदाम' इत्यैतरेयाः । ओ- कारस्य ब्रह्मायतनत्वं श्रूयते ईक्षतिकर्माधिकरणवाक्ये । 'सदायतनाः इति सद्विद्यायां सर्वस्य ब्रह्मायतनत्वं भूयोऽभ्यस्यते । श्रुत्यनुगममिच्छ- ति सूत्रकृत् ॥ ~ आ- १ ·द्वितीय पादः । १०५ 'कामादीतरत्र तत्र चायतनादिभ्यः' इति सूत्रेऽप्येवमेव विषयवा- क्यापठित आयतनशब्द. प्रयुज्यते । सूत्रकृदभिमतशब्द सः । सर्वत्रासो समस्त च वसत्यनेति वै यत.। तत. स वासुदेवेति विद्वद्भि परिपठ्यते' इति निर्वचन श्लोके सर्वत्र वासुदेवो वसतीति पूर्वपादे निरूपितम् । 'सर्वत्र' इत्युपक्रान्तः पूर्वपादः । 'समस्तं वसति तास्मिन्-' इत्यत्र निरू- प्यते । आयतनशब्देन भगवत' सर्वस्यावासरूपगृहत्वं कीयते । 'सी- वास वासुदेवम्-' इति वचनमपि स्मतव्यम् । अनन्तराधिकरणे 'यन्मित्रं परमानन्द पूर्ण ब्रह्म सनातनम्' इति वर्णित पूर्णानन्दत्व निरूप्यते । यथाऽत्रोक्तः भन्या वाचो विमुञ्चथ' इति साधनदशायामात्मेतरविषयादि- व्यवहाराभाव , फलदशायाम् 'यत्र नान्यत्पश्यति. नान्यच्छृणोति' इति तत्रोच्यते । ईक्षतिकर्माधिकरणविषयभूतायाः प्रश्नोपनिषदो वासुदेवपरत्वं भाषित भगवत्पादैस्तद्भाप्ये । अन्यच्च । धुभ्वादयः प्राणिना गृहमायतनं मित्यमद्बुद्धिः । 'गो अश्वमिह महिमेत्याचक्षते । हम्तिहिरण्यदासभा- यक्षित्राण्यायतनानि' इति महिमशब्दवाच्यविभूतयो विभूतिमति भगवति प्रतिष्ठिताः । भगवान् खेतराप्रतिष्ठित । स्वमहिमप्रतिष्ठितः' इति 'स्वयं दासास्तपखिन' इतिवत् स्वाधारक इत्यर्थः । आयतनानामायतनं ब्रह्म आभरण स्याभरणामतिवत् । यथा महति गृहे वयमल्पप्रमाणाः संचरामः , तथा सर्वतः परिबृढेऽनन्तायाम ब्रह्मरूपायतने विश्वमवतिष्ठते । गम्भीर- त्वात् कचन समये गूढनिक्षिप्तविश्वा' इति भगवन्नाभिवर्णनम् ॥ 'न हि गृह' व्यतो गृह गृहिण धत्ते इत्यप्रत्ययः ; तथा चारूषित- विचारोऽयमिति स्यात्' इति भवदुक्तिर्न सङ्गता । अस्मिन् पादे धरणं भूय उच्यते । 'अम्बरान्तधृते' इत्यक्षराधिकरणे । 'धृतश्च महिन्नोऽ स्यास्मिन्नुपलब्धे' इति दहराधिकरणे । अक्षराधिकरण भवता निर्गुण- परम् । अत्र शरिरब्रह्मभेद एव भूय. सूत्र्यते । अस्मिन् प्रथमाधिक- 145 ·सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्शः। रण एव तद्भेदः सुदृढमुपपाद्यते 'अतच्छब्दात्' 'प्राणभृच्च' ; भेदव्यपदेशा त्' 'स्थित्यदनाभ्या च' इति । अनन्तरसूत्रार्थविचारे तत्सूत्रेण भवदभि- मताद्वैत भञ्जयति सूत्रकृदित्युपपादयिष्यामः ।। 'रोगायतनमातुरम्' इति प्रयुज्यते । किं रोगिणो न रोगै रूषि- तत्त्वम् ? असङ्गस्य ब्रह्मणो न रूषितत्वसम्भवः । यथा पूर्वादप्रथमाधि- करणे 'अनुपपत्तेस्तु न शारीर' 'कर्मकर्तृव्यपदेशाच्च' 'शब्दविशेषात्' 'स- म्भागप्राप्तिरिति चेन्न वैशेष्यात्' इति सूत्रितं सगुणपरशाण्डिल्यविद्याविषये, तवैवात्रापि नानुमानमतच्छब्दात् प्राणभृच्च मुक्तोपसृष्यव्यपदेशात्। भेदव्यपदेशात्' स्थित्यदनाभ्या च' इति सूत्र्यते । सूत्रकृद्धद्धया भव- दभिमतसगुणनिर्गुणविद्याभेदो नैवान्ति । सर्वत्र जीवेश्वरभेदम् , ईश्वरस्य मुक्तप्राप्यत्वं च सुदृढ सूत्रयति ॥ 'खशब्दात्' इति हेतोरभिधानश्रुतिरूपप्रथमप्रमाणमात्रपरामर्शकत्व- मिति भवदभिप्रायः । स्वशब्दश्चात्रात्मशब्द इति भवदुक्तिः । पूवी- धिकरणप्रथमसूत्रे आत्मशब्दस्य जीवब्रह्मसाधारण्यमुक्तमिति भवद्भाष्यव्या- ख्या । "व्यभिचरति ह्यात्मशब्दः प्राणभृति तत्साधारण्ये । न च स- मभिव्याहारबलादव्यभिचारः ; तथा सति साधारणशब्दविशेषादित्येव वक्त- व्यं स्यात् ततः खशब्दादिति ब्रुवन्न परेतरसाधारण्यं सहतेऽस्मत्सुत्रकारः । तथा च भाष्यम् 'आत्मशब्दश्च परमात्मपरिग्रह सम्यगवकल्पते ; नार्था- न्तर परिग्रहे' इति । यथाऽनुमानाद्यर्थान्तर नात्मशब्दार्थः ; एव प्राण- भृदपि , तत्त्वेनानात्मत्वात् ; तस्मिन्निवास्मिन्नपि न संयगवकल्पते । कथं- चिदवकल्पनं तु व्यतिरके वारयाम इत्यर्थकम् । इति भवदुक्तिः । शा- रीस्मात्रविषयः पूर्वपक्ष इति वयम् । 'खशब्दात्' इति शारीरनिरास इष्यते भवद्भिः । 'नात्मा श्रुतेर्नित्यत्वाच्च ताभ्यः' 'आत्मा प्रकरणात्' इति जीवात्मन्यात्मशब्द उत्तरत्र प्रयोक्ष्यते सुत्रकृता । अत्र ब्रह्मण्येक- ..

·तृतीय. पादः । १०७ - स्मिन्नसाधारणव्यपदेशत्वे साधिते उत्तरत्र जीवे प्रयोगेन विरोधो नियतः । आत्मशब्द उभयत्र प्रसिद्धः । शबलवाच्यात्मशब्दो भवन्मते । शरीर- प्रतिसन्बन्धिन्यात्मशब्दो भूयः प्रयुज्यते । 'तत्त्वनानात्मत्वात्' इति शारी- रस्यानात्मत्ववर्णनमयुक्तम् । तत्त्वत. स आत्मैव सूत्रकृद्रुद्धया ; वेदान्त- बुद्ध्या च । आत्मा स ईश्वरमुद्दिश्य शरीरमपि भवति । ईश्वरस्तस्या प्यात्मा भवति । ईश्वरः सर्वेषामात्मा । स्वं शरीरं प्रति जीव आत्मा । निरुपाधिकमात्मत्वम् , परमात्मन एव । सर्वात्मत्व तस्यैव । यद्यप्या- त्मशब्दो जीवपरयो रूढः , योगार्थपौष्कल्यं परमात्मन्येव । रूढियोगार्थ- पौष्कल्यमित्युभयमस्ति परमात्मनि । योगरूज्यभयस्वारस्य तमिव । एवमेवात्मशब्दस्य ब्रह्मशब्दत्वं वर्णनीयम् । इदं चास्माकमिष्टमेव ।। स्वशब्दस्य 'परब्रह्मासाधारणशब्दात्' इति व्याख्यानं दृश्यते श्रीभाष्ये । आत्मशब्दश्च निरुपाधिकः परस्मिन्नेव मुख्यवृत्त इत्यत्र श्रीभा- प्यम् । 'आमोतीति ह्यात्मा । स्वेतरसमस्तनियन्तृत्वेन व्याप्तिस्तस्यैव सभवति' इति श्रीभाप्यम् । 'आत्मशब्दो न व्याप्तमात्रवाची । किं तु व्याप्तविशेषवाची, योगलढत्वात्' इति श्रुतप्रकाशिका । 'अस्त्येतत्पूर्वामिव साधारणशब्द इत्युपवर्ण्य कथमिदानी स्वशब्द इति वर्णयसीति चेत् , तदानीमासमुपासक. ; इदानी त्वस्मि निर्धूतनिखिलद्वैतमतिरिति गृहाण, इति निरङ्कुशा विचित्रा भवदुक्ति. । शरीरप्रतिसम्बन्धिबोधकस्य , शब- लवाचित्वेन भवन्मतसप्रतिपन्नस्यात्मशब्दस्य प्रयोगस्तद्धेतूकरणं चाद्वैताभि- भिमति निष्करुण निरस्यति । धुभ्वाद्यायतनन्वेन ब्रह्मणा वर्णनम् , प्रधानस्य तदायत नत्वनिषध , प्राणभृतो ब्रह्मभेद , ब्रह्मणो मुक्तप्राप्यत्वं चाभेदसाधकमिति नानुन्मत्तो व्यात् । भेदनिवारणमेवाभेदसाधक कथं भवेत् । कि द्वैपायनकृष्टोन स्वनामचाहिने भवत एवमुपादेशि रहसि । 'आलोड्य सर्वशास्त्राणि विचार्य च पुन पुन । इदमेकं पुनिष्पन्नं ध्येयो , M ·१०८ सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्शः । नारायणः सदा' इति सदा नारायणध्यानं कर्तव्यमिति निधीरितं तेन । सदा नारायणध्यानस्य फल तद्विष्णो. परमं पद सदा पश्यन्ति सूरयः इति श्राव्यन । अत्रापि फलाध्यायारम्भे 'आवृत्तिरसकृत्' इत्युपासन साधन- त्वेन सूत्रयित्वा तस्य यावदायुषमावर्तनं विधत्ते 'आ प्रयाणात्तत्रापि हि दृष्टम् ' इति । वेदनस्योपासनपर्यायव भाषितं भाष्यद्वयेऽपि । उपासनस्य यावदायुपमविरतिरेवापदिश्यते सूत्रकृता । तद्विरोधेन 'पूर्वाधिकरणनिमीण- क्षणेऽहमुपासक' इदानीं नाहमुपासक' इति वक्ति सूत्रकृदिति भवदुक्तिं को वाऽनुमोदेत ।। सगुणोपासको निर्गुणवेदिता वा भवतु । तावता आत्मशब्दस्य शक्ति कथमन्यथाकर्तुं शक्यत 2 कि निर्गुणब्रह्मविप्रयुक्तहतोराभासत्वं सह्यम् ॥ "एवं स्थितऽमृतस्यैष सेतुरिति परस्य ब्रह्मणाऽसाधारण शब्दः । आत्मशब्दश्चामोतीति परस्मिन् मुख्यवृत्तः सर्वज्ञ इति वक्ष्यमाणश्चेति स्व- शब्दादिति व्याख्यानं सम्यग्विमृशन्तु विमर्शकाः । अत एव 'यढामो- ति यदादत्ते यच्चात्ति विषयान् बहून् । यच्चास्य सन्ततो मावस्तस्मादात्मति गीयते ॥' तत्र प्रथम तावत्सामान्यात्त्विति गौणमिप्यति ब्रह्मणि सेतुशब्दम् । स यदि तस्य स्वशब्दः स्यादग्निशब्दोऽपि माणवकस्य कुतस्तथा न स्यान्? आत्मशब्दोऽपि जीवेश्वरसाधारणः कथमाप्तिबलाद्ब्रह्मणि मुख्यवृत्तः स्यात् ? अदनवलाजीव एव कुतस्तथा न स्यात् । 'सर्वज्ञशब्दोऽप्यतच्छब्दग्राह्योऽत्र न ग्राह्य इति खशब्द एवात्र दुर्लभः परेषामिति' इति भवदुक्तिः । स्व- शब्दात् इत्यस्य शब्दरूपश्रुतित्वमात्रार्थकत्व वय न बम । अनिधावृत्त्यै- कपदसामर्थ्यमातग्राह्यत्वं वयं न ब्रमः । एकेन शब्देन वा , अनकैः शब्दैवी ब्रह्मबोधकाः सर्वेऽपि ग्राह्याः । आत्मशब्द एक एव ब्रह्मवाचको भवति । सेतुशब्दमात्रस्य ब्रह्मशब्दत्व नोक्तमस्माभि । 'अमृतस्यैप सेतु- , ·तृतोय. पाद। १०९ . रित परस्य ब्रह्मणोऽसाधारणः शब्द. । अमृतस्य प्रापक इत्यर्थः । संसाराणवपारभूतस्यैष प्रतिलम्भक इत्यर्थ.' इति श्रीभाप्यम् । 'अमृतस्य सेतु' इति शब्दद्वयस्य ब्रह्मण्यसाधारणत्वेन प्रसिद्धिर्भाषिता। सेतु- शब्दस्य ब्रह्मणि शक्तिन भाषिता तत्र । सेतुशब्दस्यान ब्रह्मणि गौणत्वमेव । सेतुरिव वा सेतुः इति श्रीभाष्ये सेतुशब्दस्य ब्रह्मण्युपचरितत्वमेवात्र भाषितम् । 'सामान्यात्तु' इति गौणत्वमेव सुत्रित सेतुशब्दस्य । 'सेतुसामान्यात्तु सतुशब्द आत्मनि प्रयुक्त इति श्लिप्यत । अत. सेतुरिव सेतुरिति प्रकृत आत्मा स्तूयते' इति तत्सूत्रे भगवत्पादभाष्यम् । सेतुरिवेति सेतुसादृश्यात् कूलप्रतिलम्भकत्वं वा भवतु । पिञ् बन्धने' इति विधरणार्थत्वं वा भवतु । उभयथाऽपि 'अमृतस्य सेतु.' इति समभिव्याहृतशब्दयोब्रह्मासाधारणशब्दत्वं सुवचमेव । इदं च भवद्भाप्यभामतीसम्मतम् । तदिदमुक्त भाष्यकृ- ता. अमृतत्वसाधनत्वादिति । तथा चामृतस्येति, सेतुरिति च ब्रह्मणि द्यभ्वाद्यायतने उपपत्स्येते' इति भामती । 'अमृतस्येति षष्ठी च ब्रह्मपक्षे भावथिस्वोकारात्' इत्यत्रानंदगिरिणा अमृतत्वस्य साधनमित्यर्थ उक्त. । एवं च 'अमृतस्य सेतु' इति पदयो सौत्रखशब्दहेतुग्राह्यत्वं मतद्वय- सम्मतम् । इदमविदित्वा दूषण प्रयुज्यते भवद्भिः ॥ अग्निमाणवकवृत्तान्तकथनं विषममेव । सेतुशब्दस्य ब्रह्मणि मुख्यत्त्व- स्याभाषितत्वात् ; 'अमृतस्य सेतु' इत्यस्य स्खशब्दत्वस्योभयसंमतत्वाच्च ; सेतुशब्दस्य गौणत्वस्य स्पष्ट भापितत्वाच । अमृतसेतुत्वस्य भवद्भाप्या- दिष्वपि ब्रह्मशब्दत्वोक्तया शब्दशब्दस्य नैकपदश्रतिमालपरत्व भवन्मतेऽपी- ति स्पष्टम् । उदाहृताधिकरणसारावली श्लोके 'प्रक्रियाभेदशङ्काशब्दपूर्वैरुन्मू- ल्यते' इत्युक्तम् । शब्दपूरित्यस्य 'श्रत्यादिमि प्रमाणैः' इति चिन्ता- मणिव्याख्या । काममुदाहियता ब्रह्मश्रुतिः पुरुषश्रुतिश्च । परशब्द - श्चोदाहियताम् । इष्टमेव तदस्माकम् । सर्वज्ञ इत्यादिशब्दा ब्रह्मण.

·2 सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्श । स्वगन्दा एव । न तन्मन्त्रस्य 'अतच्छब्दात् इति हेतुना ग्रहणम् । 'तच्छब्दाभावात्' इति तत्सूत्रम्य प्रधानादिवाचकशब्दाभावमानपरत्वात् ।। 'खशब्दस्य सदायतनाः सत्प्रतिष्ठा इति सद्विद्यावाक्यविषयत्वं चायुक्तम् , अपक्षधर्मत्वात । सद्विद्यावाक्यं हि नात्र श्रयते । इह तदैकार्य हेतुतया विवक्षिनमिति चेत् , तार्ह विगीतस्य हेतुतयो- पन्यासो न घटते । द्यपृथिव्यादिप्रतिपादकवाक्यस्य परमात्मप्र- तिपादकवाक्यान्तरैकार्थ्यं हि पूर्वपक्षिगो विमतिपदम् । ' इति श्रुतप्रका- शिकोक्तं साध्वेव । 'कचिच्च खशब्देनैव ब्रह्मण आयतनत्वं श्रयते । स- न्मूलाः मोम्येमाः सर्वा प्रजाः सदायतना. सत्प्रतिष्ठा' इति भवद्भाष्यम् । कोऽत्र पक्ष ? यस्मिन् धौ.' इति वाक्य सप्तम्या सुचितमात्मशब्दवा- च्यमधिकरण पक्ष. । पक्षघटकश्रुतिवाक्ये आयतनशब्दो न श्रूयते । नापि सच्छब्दस्तत्र श्रयते । सद्विद्यावाक्यस्य वायतनत्वस्य वाऽत्र स्व- शब्दत्वकथनं नैव सङ्गतम् । यद्यपि सूत्रपठितायतनशब्दस्तत्र ब्रह्मविषये स्वयं साक्षात्पठ्यते , न तच्छब्दो मुण्डकवाक्यपठितः । तस्मान्न हेतोः पक्षवृत्तित्वमिति पक्षधर्मताविरहदूषण दुष्परिहरमेव । 'अन च 'स्वशब्दात् इति तन्त्रोच्चरित' आत्मशब्दात् इति, सदायतना इति, सच्छब्दादिति ; ब्रह्मशब्दादिति च सूचयति । सर्वेयतेऽस्य स्वशब्दा" इति भामत्यां भाष्य- व्याख्याप्यचतुरैव । 'सच्छब्दात्' इति हेतु स्वरूपासिद्ध । न मुण्डक. वाक्ये सच्छदः पठ्यत । कृस्ने मुण्डके 'यथा सतः पुरुषात्कशलामानि' इत्येकत्रैव सच्छद. पठ्यते । तत्र च गारीरविषय एवं पठनम् । तदपि 'यस्मिन् द्यौः' इति वाक्यात्पूर्वम् । 'सदायतना' इत्यपि न हेतुः पक्ष- वर्ती भवेत् । अस्मदुक्तदोषस्य दुष्पारहरतां मत्वैव न्यायरक्षामणौ भव- द्भाष्यवर्णितादन्यन प्रकारेण सद्विद्यावाक्यस्यानोपयोगी न्यदर्शि “ननु याद्या- धार इति लघुनि सूत्रे कर्तुं शक्य पृथिवीद्वयनिर्देशेनायतनशब्दप्रयोगेण च ·तृतीयः पादः । किमर्थ गुरु सूत्र कृतम् ? उच्यते । श्रुत्यन्तरे ब्रह्म खशब्दैनवायतनं श्रूयते 'सदायतनाः सत्प्रतिष्ठा' इति । इहापि मन्त्रे यस्मिन्निति निर्दिष्ट धुपृथि- व्यादीनामोतत्ववचनादायतनमवगम्यते । तथा च श्रुत्यन्तराम्नातायतन- शब्दरूपब्रह्मपरशब्दपरामर्शापेक्षायतनत्वप्रत्यभिज्ञानादपि धुभ्वाचायतनं ब्रह्मेति सिद्धान्तयुक्तयन्तरद्योतनार्थमायतनशब्दः । अस्यां युक्तौ 'स्वश- ब्दात्' इति ल्यव्लोपे पञ्चमी । तथा च श्रुत्यन्तरगतमायतनशब्दरूपं ब्रह्म- शब्द परामृश्य तदुन्मेषितादायतनत्वप्रत्यभिज्ञानात् द्यभ्वाद्यायतन ब्रह्म प्रति- पत्तव्यमिति सूत्रार्थों ग्राह्य.' इति । अस्य प्रकारस्य क्लिष्टतरता स्पष्टा । 'सौत्रवपदेन प्रथमं सौत्रायतनशब्दार्थपरामर्शः । आयतनस्य ब्रह्मण आ- यतनशब्दः खशब्दः । स च सता ब्रह्मणा सामानाधिकरण्येन पठितः 'सदायतनाः' इति समस्तपदे । ब्रह्मवाचिसत्पदेन छान्दोग्ये ब्रह्मण आय- तनत्वश्रुतेरत्रापि तथेत्यर्थः' इति रत्नप्रभा । 'वस्यायतनस्य असाधारणा- यतनशब्दात् इति योजनान्तरं मत्वा श्रुतिमाह सदायतनाः इति' इत्यान. न्दगिरिः। यस्मिन्निति वाक्ये आयतनशब्दापठनादनयोर्वैयधिकरण्यं स्फुटम् । प्रथमसूत्रे हेतुना यस्मिन्निति मन्त्रदृष्टशब्दमानपरामर्श इति श्री- भाष्यकारहृदयम् । ब्रह्मशब्द उत्तरत्र दूरे सङ्कीयते, यधपि सोऽपि धुभ्वा- घायतनविषय एव । अत 'आत्मशब्द.' , अमृतस्य सेतुः' इति शब्दश्व स्वशब्दहेतुपरामृष्टवन भाषितौ ॥ स्वशब्दहेतुना रूद्ध्यर्थमात्र विवक्षायामात्मशब्दो न जीवं व्यवच्छि- न्यात् । एतदुत्तरे दहराधिकरणे भाषितं भगवत्पादैः 'यद्यप्यात्मशब्दो जोवे सम्भवति ; तथाऽपीतरभ्यः कारणेभ्यो जीवाशङ्का निवर्तिता भवति' इति । योगरूढत्वमाश्रित्य योगार्थपौष्कल्यस्य जीवेऽसम्भवाद्योगरूढत्वस्य ब्रह्मणि मुख्यतः सम्भवाद्धेतुत्वमुपपादनीयम् ॥ मनःप्राणायतनं जीवो भवितुमर्हतीति प्राप्ते उपक्रमश्रुतद्युभ्वन्तरि- ·११२ सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्शः । 2 पारवत्त्वसामान्या- , 'क्षाणामायतनत्वं ब्रह्मणि स्वरसमिति सिद्धान्ती । थुप्रभृतीनां सर्वेषामा. यतनत्वेन श्रुतः पक्षः । युभ्वाद्यायतनमित्युक्तस्य पक्षशब्दस्योभयविषय- संशयोत्थापकत्वमस्ति ।। "नन्वत्र कथं प्रधानपक्षः सङ्गच्छते १ कुतः दत्र सेतुशब्देन प्रधानमादाय धारणेन समाधाने सामान्यात्त्वित्यत्र कृतकर- तापत्तेरिति चेन्न , हृदयाग्रहणात् । न कथञ्चिदपि गृहीतं हृदय सूत्र- कारादीनां भवता । तथा हि पारवान् हि लोके सेतुः प्रख्यातः १ न वन्धनहेतुमात्र हडिनिगडादिष्वपि प्रयोगप्रसङ्गात् । पारबत्त्वं च प्रधान- स्य भवति ; न ब्रह्मण इत्येतदनूध समादधाति 'नानुमानमतच्छब्दात्'इति म विवरणादिति । कुत. ? स्वशब्दप्रस्तावे ब्रह्मणि गौणशब्दव्यवस्थापन- स्थानवसरात् , प्रतिज्ञाभङ्गप्रसङ्गाच्च , 'अहो नानुमानमिति निराकरणमेव चिकीर्षितं सूत्रकारस्य । एवं निराकृत सेतुशब्दे , न प्रमाणमित्युक्तं भ- क्ता अधस्तात् । ततो ब्रह्मति भवति । ततः परमतो भवतीत्युत्तर- त्राक्षपे 'सामान्यात्तु' इति वदिष्यतीति सुश्लिष्ट तत्र कुतः कृतकरता नामे- ति' इति भवदुक्तिरत्यन्तासङ्गता , स्वव्याघातिका , सूत्राणां भवद्भाष्यादि- ग्रन्थाना श्रुतप्रकाशिकाग्रन्धाक्षेपस्य चाज्ञानमूला च ।। तथा हिं- 'यह कैश्चिदेवं पूर्वपक्षितम् । धुभ्वाद्यायंतनस्य सेतु- त्वश्रवणात् , सेतोश्च पारवत्त्वेन , परस्य चानन्तमपारमित्यपारत्वश्रणात् धुभ्वाद्यायतनं प्रधान वायुर्वी , जीवो वा भवेत् । एषां धारकत्वयोगा- दिति । तदयुक्तम् । पारवत्त्वार्थोपस्थापकस्य सेतुत्वव्यपदेशस्य पूर्वपक्ष- हेतुत्वेनास्मिन्नधिकरणे परिहृतत्वे 'सत्युत्तरत्र परमतः ‘सेतूम्मामेत्यधिकरणे सेतुत्वव्यपदेशस्य पूर्वपक्षहेतुत्वेनोपन्यासायोगात् । न हि परिहृतस्य हेतोः पुनः परिहारो न्याय्यः कृतकस्त्वापत्तेः । अत्र सेतोः परिच्छिन्नत्वं पू- पक्षविजम् , तत्र कूलान्सरप्रापकत्वमिति मुखभेदोऽस्तीति चेन्न । कू- , , - ·तृतीय पाद । ११३ ३ लान्तरप्रापकत्व च सेतो कूलावधिकत्वानिवन्धनमिति परिछिच्नत्ये परिहते तस्यापि परिहात्वात् , परिहारहेतुमाम्याञ्च । विधरणार्थतयैव ह्यभयत्र परिहार । अन उत्तरत्र पूर्वपक्षबीजतयोपन्यासान्यथाऽनुपपत्त्याऽस्मिन्न- विकरणे सेतुत्वव्यपदेश सूत्रकारेण न पूर्वपक्षवोजतया विवक्षित । ' इति श्रुतप्रकाशिका ॥ पराधिकरणे सता पारवत्त्वनियमदर्शनमेव पूर्वपक्षबीजामति स्फुट मूत्राक्षरेभ्यः । न नत्र प्रधान ब्रह्मणोऽपि परमीत शङ्का भवन्मते वा , अस्मन्मते वा । ब्रह्मणोऽपि परमु-कृष्ट प्राप्य किञ्चित्स्यादुक्तहेतुभ्य इति तत्र शङ्का । अमृतस्य सेतुरिति ब्रह्म असाधारण्येनाभिधीयत इत्यत्र -सिद्धान्तहेतुः । ब्रह्मण स्वशब्दः स इति हेतु । 'सेतुशब्द आत्मनि प्रयुक्त इति लौकिकसेतोरिवात्मसतोरन्यस्य वस्तुनोऽस्तित्वं गमयति , "सेतुं तीत्या' इति च तरतिशब्दप्रयोगात् । यथा लौकिक सेतुं तीवी जाङ्गल- मसेतु प्राप्नोति, एवमात्मान सेतु तीवीऽनात्मानमसेतुं प्राप्नातीति गम्यते" इति पराधिकरणे भवद्भाप्यभ् । पारवत्त्वमेव तत्र पूर्वपक्षबीजत्वेन भाषितमिति स्पष्टस् । सेतुना सेतोरन्य पर पार प्राप्यम् । 'सेतुश- शब्दस्य लोके कूलान्तरप्राप्तिहेतौ प्रसिद्धरितोऽन्यत्प्राप्यमस्तीति गम्यते । तथा एत संतुं तीत्येति तरितव्यता चाभिधीयते । अतश्चान्यत्प्राप्यमस्ति' इति श्रीभाप्यऽपि पारवत्त्वमेव तत्र पूर्ववक्षवीजत्वेनोपन्यस्तम् । अस्मिन् शुभ्वाद्यधिकरण सूत्रकारहृदयाभिज्ञमन्या भवन्त पारवत्त्वमादाय प्रधान- पूर्वपक्षो नानुमानमतच्छब्दादिति निरस्यत इति वदन्ति । पारवत्त्वरूपश- ङ्काबीजस्यात्र निरास तच्छङ्कामादाय पुन संतुव्यपदेशनिमित्त आक्षपो न सङ्गच्छेत । अत्र न सेतुशन्द्रमात्रमम्ति ; कि तु 'अमृतस्य सेतु' इति भावार्थकतया संप्रतिपन्नेनामृतशब्डेन सबद्ध संतुशब्दः श्राव्यते । 'अथ य आत्मा स सेतुर्विवृति' 'एत संतु तीत्वा' इति केवलसेतुशब्दवद्धवाक्या- 15 ·. ११४ सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्शः। न्येवोदाहियन्ते पराधिकरणे सौत्रसेतुपदपरामृष्टत्वेन भवद्भाष्ये , अम्मद्भा- प्ये च । 'अमृतस्यैष सेतु.' इति मुण्डकवाक्यं नैवोदाहृतं भवद्भाष्ये तद- धिकरणे । अस्मद्भाप्ये "संबन्धव्यपदेशोदाहरणत्वेनैव मुण्डकमन्त्रोदाहरण कृतम् । 'तथा संबन्धव्यपदेशश्च सेतुसेतुमतो प्रापकत्वप्राप्यत्वलक्षणो ह. श्यते' 'अमृतस्य परं सतुम्' अमृतस्यैष सेतुः' इति । इय च शङ्का उपप- तेश्च' इति सूत्रेण परिहियत इति वयम् । यदुक्तममृतस्यैष संतुरिति प्रा- प्यमापकसंबन्धव्यपदेशात्प्रापकादन्यत्प्राप्यमस्तीति , तन्न। पाप्यस्य परम- पुरुषस्य स्वप्राप्तौ स्वस्यैवोपायत्वोपपत्ते. । 'नायमात्मा. यमेवैष घृणुते तेन लभ्य इत्यनन्योपायत्वश्रवणात्' इति तत्र श्रीभाष्यम् । 'स्वस्ति व. पाराय तमस. परस्तात्' इति ब्रह्मणः पारत्वं तत्रैव मुण्डकेऽव्यवहितान- न्तरमन्त्रे निगद्यत इत्यपि तच्छङ्कानिरास । अमृतस्य सेतुः' इति समभिव्या- हारान्मुण्डकमन्ने सेतुशब्दमात्रात्पूर्वपक्षोस्थितिवर्णन न न्याय्यम् । “अमृ- तस्यैष सेतुः' इति श्रवणात्” इति भवद्भाष्यं अन । 'न चामृतं सद्ब्रह्मा- मृतस्य सेतुरिति युज्यते । न च ब्रह्मणोऽन्यदमृतमस्ति . यस्य तत्सेतु: स्यात् । न चाभेदे षष्ट्याः प्रयोगो दृष्टपूर्व । तदिदमुक्तममृतस्यैष सेतु- रिति श्रवणादिति । अमृतस्येति श्रवणात् , सेतुरिति च श्रवणादिति योज- ना' इति भामतीव्याख्या । इयं चामृतसेत्वोः सबन्धव्यपदेशशका अस्मद्भा- ध्ये पराधिकरणे संबन्धव्यपदेशहेतुना प्रथमसूत्र उद्भाव्य उपपत्तेश्च' इति प. श्वमसूत्रे परिहियते ॥ . पारवत्त्वेन सेतुत्वाद्भदे षष्ठ्याः प्रयोगतः । द्यभ्वाचायतन युक्त नामृतं ब्रह्म कार्ह चित् ॥ पारावारमध्यपाती हि सेतु , ताभ्यामवच्छिय- मानो जलविधारको लोके दृष्टः ; न तु बन्धनहेतुमात्रम् । न चानवच्छि- नं ब्रह्म सतुभावमनुभवति" इति भामत्यां पूर्वपक्षः । यत्तूक्त सेतुश्रुतेः, सेतोश्च पारक्त्त्वोपपत्तेब्रह्मणोऽर्थान्तरेण धम्वाद्यायतनेन भवितव्यमिति ।

·तृतीय पादः। , , अस्रोच्यते । विधारणत्वमात्रमत्र सेतुश्रुत्या विवक्ष्यते , न पारवत्त्वादि । न हि मृद्दारुमयो लोके सेतुर्दृष्ट इत्यत्रापि मृद्दारुमय एव सेतुरभ्युपगम्यते । सेतुशब्दार्थोऽपि विधारणत्वमात्रमेव , न पारवत्त्वादि । पित्रो बन्धनकर्म- ण सेतुशब्दव्युत्पत्ते' इति सिद्धान्तभाप्यम् । 'कुत स्वशब्दात् । धार- णाद्वाऽमृतत्वस्य माधनाद्वाऽस्य सेतुता । पूर्वपक्षऽपि मुख्यार्थः सेतु- शब्दो हि नेष्यते ॥' पूर्वपक्षेऽपि पारवत्तामात्रपरो लाक्षणिकः सेतुशब्दाऽ भ्युपेयः । सोऽस्माकं पारवत्ताव विधरणत्वमात्रेण योगमात्रात् रूढिं परित्य- ज्य प्रवर्त्यति' इति सिद्धान्तभामतो, 'विधारकत्वमेव सेतुगुणोऽपि स्यात् । तथा च पारवत्तया गौणीवृत्त्या रूढ्यत्यागेन प्रवृत्तो योगमात्राहलिनीति च न शङ्कयमिति' इति कल्पतरुश्च विवरणत्वरूपसेतुसामान्यधर्मस्फोरणमेव पारवत्त्वार्थपूर्वपक्षीनरासकयुक्तिभवन्मते इति स्पष्टीकुरुतः । 'विधरणात्' इति सिद्धान्तहतुन प्रदर्शितो भवन्मत इति भवच्छपथनं मृषव । पौनरू- क्तयदोषस्यापरिहरणीयतया भवताऽयं मृषावाद आश्रयणीयो भवति । यथा 'सामान्यात्तु' इति पराधिकरणे शङ्कानिरासकहेतु सूत्र्यत न तथह केन- चिसूत्रेणैतच्छक्कानिरास क्रियते । अता नैतच्छक्क सूत्रकारबुद्धया पूर्व- पक्षबीजामिति सुदृढ निश्चीयते भवद्भाष्यार्थो यथा गृहीतो भामतीकल्पतर्वादिषु तथैव गृहीतः श्री- मत्सुदर्शनसरिभिः । न तेषु केषाचिदपि मनागपि मुग्धना । भवन्त एवात्र मोहे प्लवन्ते । 'सुखावबोधार्थमस्माकम् , व्यामोहार्थं च युष्माक- मेवमुत्सूत्रमेवोक्तम्' इति भवदुक्तिर्भवतां बुद्धमुसलकिसलयपर्वतां व्यनक्ति । प्रसादरूपगुण एवेष्टव्यो ग्रन्थका । प्रसादश्च सर्वेषां पठितृणां सुबोधता । भामतीकल्पतरुकृदादयो भवदीया पण्डितसविभौमा श्रीमत्सुदर्शनसूरिखदेव भाप्याथ निरणेषुः । यदि तेषां भवदीयानां मोहः , अस्त्वस्माकमपि स भवद्भाष्यार्थविषये । वस्तुतस्तु-भवतामेव महान् मोह. । सिद्धा- ॥

·2 ११६ सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्श । न्तप्रधानयुक्तरुत्सूत्रत्वाभ्युपगमेऽधिकरणपूर्वपक्षस्तथैव तिष्ठेत् । उत्सूत्रत्वा- भ्युपगमेनास्मिन्नविकरणे सेतुत्वप्रयुक्तशङ्का नैव पाक्ष्यिते भवन्मते इत्येवो. तं भवति । तथा चास्माक पन्थानमेव भवन्त आगता भवन्ति । पारव- त्त्वशङ्कावर्णनस्याप्युत्सूत्रत्व भवता वर्णनीयम् । इतरथा तन्य पुन पराधिकरण वर्णनेन पोनरुक्तयदोष स्यादेव । तथा च सेतुत्वप्रयुक्त शङ्का वा , तत्परिहारा वा नात्र विवक्ष्यते भवद्भाव्यकार रति भवताऽभ्युपगन्तव्य भवति । एवमभ्युपगते न विवादस्यावकाश । विवरणत्वमत्र सिद्धान्तप- रिहारार्थत्वन नाश्रितमिति भवन्त । कल्पतरुकृतु 'शुभ्वायधिकरणे हि सेतुशब्दस्य पूर्वपक्षेऽप्यमुख्यार्थ-वाद्विधरणत्वार्थ आश्रित' इति वदति ।। 'कथमन्यथा प्रधान परित्यजेयुभवन्त ? अहह ' अनुक्तमपि सूत्रेण कथंचिल्लव्यावकाशमाभिप्रायिकतयाऽनुषञ्जनीयमिति स्थिते, उक्तमपि स्फुट परित्यजयेति विचित्रनेतन्' इति भक्ता प्रधानपूरपक्षप्रदर्शननिर्बन्धरु- चिरसमीचीना । यस्मिन्निनि मन्त्र यस्मिन्निति निर्दिष्ट धुभवाद्यधिकरण- मात्मत्वेन, अन्यविमोकपूर्वको कंजय येन , अमृतसेतुत्वेन मुक्तापसृप्यत्वेन ईशत्वन अमृनत्वेन च स्पष्ट श्रृयने । 'आत्मशब्दात् 'तनिष्ठस्य मोक्षो- पदेशात्' 'हयत्वावचनाच' इतीक्षत्यविकरणप्रदर्शितहतुभि प्रवानशङ्का दूरोत्सारितैव । अनो जीव एक एवान शङ्कितुमर्ह । द्यभ्वादीनामायतनत्वेन निगदन जीवभागार्थत्वरूपोपपत्तिमपि स्फोरयति जीवपूर्वपक्षपापणाय ॥ 'नानुमानमतच्छब्दात्' इत्युक्तातच्छन्दहेतो 'प्रधानवाचकशब्दा- भावात्' इत्यर्थो भवद्भाप्यसमत । 'तस्यावेतनस्य प्रधानस्य प्रतिपादकः शब्दस्तच्छन । न तच्छोऽतच्छब्दः । न ह्यत्रांचतनस्य प्रधानस्य प्रतिपादक कश्चिच्छदाऽस्ति । येनाचेतन प्रधान कारणत्वनायतनत्वेन वाव- गम्कत' इति भवद्भाष्यमत्र प्रधानप्रतिपादकशब्दाभावमेव भाषत । तत्प्राप- कशब्दाभावे , तल्लिङ्गाभावे , तद्विरुद्धशब्दलिङ्गेषु सत्सु तद्विषयपूर्वपक्षो- .

·तृतीय पाद । 2 . स्थान को वा भाषेत ? तत्परित्यक्तनस्मान् पण्डितः का वा दूषयेत् ॥ 'नानुमानमतच्छब्दात् प्राणभृच्च' इति सूत्रे प्रधानोपन्यांसो दृष्टा- न्तत्वेनैव यथा 'नत्वेवाहम् -- इति गीताश्लोक भगवन्नित्यत्वोपन्यास । अस्मद्भाप्यप्रदर्शितदृष्टान्तरीत्युपन्यासस्वारस्यापहृता भवन्तोऽप्यत्र वदन्ति 'यथाऽनुमानायीन्तरं नात्मशब्दार्थ एवं प्राणभृदपि' इति । प्रधानादि- पूर्वपक्षे न पूर्वपक्षिगा विश्रम इति स्पष्ट भामतीग्रन्थात् । प्रधानपूर्वपक्ष- मुपन्यस्य, तदनन्तरमुक्त तत्र यदि त्वस्मिन् प्रमाणाभावन न परितुष्यसि अस्तु तर्हि नामरूपीजशक्ति पदव्या कृतम् । यदि त्वा मशहानि- धेयत्व न विद्यत इति न पारेतुप्यसि , भवतु तर्हि शारीर , तस्य भक्तुि- भाग्यान् द्यप्रभृतोन् प्रत्यायतनत्वात् ' इति । आत्मशब्दश्रवणन' प्रधान- वाय्वादिपूर्वपक्षस्यानवकाश इति तत स्पष्टम् ।। किं च भवन्मतरीत्याऽपि पयमसूत्रमात्मसमादिशब्दबलेन जीवा- त्मव्यवच्छेदनपरम् । द्वितीयसूत्रोक्तं मुक्तोपसृप्यत्व शारीरं व्यावर्तयति । मुक्ता शाररिस्तै प्राप्यनिति हि तत्मत्रार्थ । भदव्यपदेशात्' 'प्रकरणात्' 'स्थित्यदनाभ्या च' इति मूत्रागा प्राणभृमिरासकत्वं स्पष्ट भाषितम् । 'कुतश्च न प्राणभृद्दयुभवाद्यायतनत्वनायितव्य' इत्येव तानि त्रीणि मूत्राणि प्रत्यकमवतारितानि भवद्भाये । प्राणभृन्मात्र तेषामन्व- यार्थ पृथग्योगकरणं कृतमिति खलु भवन्मतम् । 'नानुमानमतच्छब्दात्' 'प्राणभृच्च' इत्येवावशिष्यते । तत्रापि प्रधानवाचकगब्दाभावात्' इत्येव प्रथममर्थो भाषित । मुक्तोपसृप्यत्वसूत्रानन्तर पठितम् 'नानुमानम्' इति । तत्सूत्र मुक्तोपसृप्यत्वह तुपठ नानन्तर प्रधानगङ्का नोदेतुमर्हति । 'मुलोपसृप्यत्वऽभिहिते प्रधानशङ्कानुइयेन तस्य व्युदसनीयत्वाभावात्तदुप- न्यासो दृपान्ततयति भाव' इति श्रुतप्रकाशिका । पूर्वमनन्तरं च भूयस्सु सूत्रेषु प्राणभृद्व निरस्यत इति स्पष्टत्वात् मध्य प्रधानोपन्यासो दृष्टान्तत्वे- M ·११८ सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्शः । नेत्यवाश्रयणं न्याय्यम् ॥ प्रधानपूर्वपक्षबीजस्यान्यन्ताभाव स्पष्ट दृष्टान्ततयोपन्यासपरत्वेन स्वरस व्याख्येये सूत्रे निर्बीज प्रधानपूर्वपक्षरचनारोपणेन अचतुरत्यमेवापादितं भवेत् ॥ "किं चादृश्यत्वाधिकरण स्मृत्युक्तादृश्यत्वादियोतनार्थ स्मार्तमिति, अत्र खशब्दविचारे नास्ति वेदे खशब्दः प्रधानस्य , यतोऽनुमानमिति द्यो- तनायानुमानमिति च अथितमपि न प्रधान निराकृतमिति ब्रुवन्तः किं न युभवन्तः तदपि निराकार्थमित्यक्षरधिकरणे वदन्तः, तत सिद्धेन साध्यस्य व्यपदेश इति व्यपदेशमात्र एव भवताम्" इति भवदुक्तिरतिवि- चित्रा । अदृश्यत्वाधिकरणे 'न च स्मार्तम्' इति न सूनितम् । यथा भवद्गन्थे प्रमादेनोच्यते । अन्तर्याम्यधिकरणे 'न च स्मातम्' इति सूत्रऽ पि स्मार्तस्य प्रधानस्य दृष्टान्ततैयबोपन्यास इति तत्र प्रदर्शितम् । तत्र प्रथ- मवाक्ये 'यं पृथिवी न वेद' इति यद्यपि रूपादिविहीन प्रधान प्रतिपत्तु शक्यम् ; तथाऽपि 'यः पृथिवीमन्तरो यमयति एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः' इति तत्रैव पठितत्वात् ; प्रधानशङ्काया अनुदय एव । आत्मत्वं प्रधाने ऽसम्भावितमिति व्युत्पादितमीक्षत्यधिकरणे । अतस्तत्र प्रधानशङ्कावर्णन- स्यानवकाश एव । अनुमानमिति वा , आनुनानमिति वा नामकरणेनात्र प्रधानपूर्वपक्षोऽभिप्रेयते सूत्रकृति कथमवगन्तु शक्यमिति भवता नोप- पाद्यते । 'नास्ति वेदे खशब्दः प्रधानस्य , 'यतोऽनुमानमिति द्योतनाया- नुमानमिति' इति भवदुक्तिः साहसिकी , अद्रष्टतामूला च । 'प्रधानक्षे- त्रज्ञपतिर्गुणेश.' 'क्षरं प्रधानम्' इति च श्वेताश्वतरे प्रधानस्य स्वशब्दोऽस्ति । 'तदधीनत्वार्थवत्' इति सूत्रमप्यत्र स्मर्तव्यम् । 'अस्यैव जगत. प्रागवस्था- याः प्रधानत्वेनाभ्युपगमात्' इति तत्र भाषितम् । प्रधानस्याशब्दत्वोक्ति. शब्दैकगम्यत्वाभावन । उत्तराधिकरणेषु कुत्रापि प्रधानपूर्वपक्षो न क्रियत .

·तृतीयः पादः । १ इति नक्तमस्मामि । तत्तद्वाक्ये तत्पूर्वपक्षबीजसत्त्वे तदुपन्यास क्रियत एव । अक्षराधिकरणे 'कस्मिन्नु खल्वाकाश ओत प्रोतश्च'इति पृष्ठे 'अक्षरमस्थूलमनणु' इत्युत्तर दीयते । आकाशाधारत्वेन श्रयमाणमस्थूलत्वा- दिधर्मकं प्रधान स्यादिति तत्र पूर्वपक्ष , अक्षरशब्दस्य प्रधानऽपि प्रयोगस्य सिद्धान्तिसम्मतत्वात् । भवद्भाप्ये 'कार्यस्य चेत् कारणाधीनत्वमम्ब- रान्तधृतिरभ्युपगम्यते , प्रधानकारणवादिनोऽपीयमुपपद्यते' इति तत्र प्रधा- नपूर्वपक्ष उद्भावित । 'अर्थाभावऽव्ययम्' इति 'अतच्छन्दात्' इत्यस्या- व्ययीभावत्ववर्णनं भवतामिष्टमेव ।। भवत्प्रदर्शितव्युत्पत्तिर्दुघटति नैवोक्तं श्रीमत्सुदर्शनसूरिभिः । तादृशं हेतुवर्णनमत्र न सङ्गच्छत इत्येवोक्तम् । 'अतच्छब्दादित्यत्र तच्छब्द आनु. मान प्रधानम् , प्राणभृतं वा परामृशेत् । तथा च 'प्रधानप्राणभृ. द्भिन्नवाचकशब्दात्' इत्यर्थ सम्पद्यते । प्रधानप्राणभृद्भिन्नश्च परमात्मा । तथा च 'परमात्मवाचकशब्दात्' इत्येवोक्तं भवेत् । 'तञ्च स्वशब्दादि- त्यननैवोक्तमिति पुनरुक्तता दुर्वारा' इत्यवोक्तम् । अस्मद्वर्णितयोजना भवद्भाष्यवर्णितप्रथमयोजना । अत्र योजनान्तरस्य न साङ्गत्यमित्येवोत. मस्माभिः । तच्चाप्रतिसमाधयमेव । 'अशब्दात् इति कुतो नोक्तमिति पृ- च्छयते भवता । ब्रह्मत्व स्वशब्देन प्रतिज्ञातं प्रथमसूत्रे । ब्रह्मणः ख- शब्दः प्रदर्शितो ब्रह्मसाधकत्वेन । नात्रान्वयः प्रदर्शितः । अत्र व्य- तिरेक उच्यते । 'पूर्वमन्वय उक्त. । अथ तहााय व्यतिरेक उच्यते' इति श्रुतप्रकाशिका । 'परब्रह्मासाधरणशब्दादिभिः परमेव ब्रह्मेति प्रसाध्य प्रत्यगात्मासाधारणशब्दाभावाचायं पर एवेत्याह' इत्यतत्सुत्रमवता- रितं श्रीभाष्ये । असाधरणशब्दा खलु स्वशब्दहेतुना विवक्षिताः । यथा अन्वये , तथा व्यतिरेकेऽपि प्रदर्शनीयम् । 'खशब्दात्' इतिवत् 'प्राण- भृतः स्वासाधारणशब्दाभावात्' इति खलूपपादनीयं व्यतिरेकप्रदर्शनाय । .

·१२० मूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्शः। . .. 'प्राणभृन्न घुम्वाद्यायतनम् , तदसाधारणशब्दाभावात् यथा प्रधानम्' इत्यनुमानशरीर प्रदिदर्शयिषितं सूत्रकृता । 'अस्वशब्दात्' इत्यर्थे 'अ- तच्छन्दात्' इत्युक्तम् । 'मुक्तोपसृप्यत्वात्' इति मध्य सूत्रणेन बन्धान्मुक्तै शारीरै प्राप्यत्व हेतूकृत शारीरव्यावर्तनाय । मुक्त पसृप्योऽमृत सेतुरात्मा न स्वात्मैव भवत् । 'यदि सर्वज्ञशब्दोऽपि स्वशब्देन गृहीतस्त- दाऽनेन को वा गृहीत स्यादिति' भवदनुयोगे इष्टापत्ति , मा ग्राहि कोऽपि ब्रह्मासाधारण शब्द ; तदितरासावरणशब्दाभाव एवात्र हेतुरिति वदाम ।। नात्र प्रधानप्रापक शब्दोऽस्ति । प्रधानावषये यथा स्वशब्दा- भाव एव हेतु , तथैव प्राणभृद्विषयेऽपि । सतुशब्दस्य न प्रधानवाच. कत्वम् । गोणार्थाश्रयण ब्रह्मण्यपि तद्योजयितु शक्यम् । सेतुसादृश्येन गोणार्थवर्गनमुभयत्रापि सुलभम् । सेतुशब्द एक एवोक्ता भवद्भाष्य प्रधानप्रापकत्वेन । सेतुशब्झे न प्रधानस्य स्वशब्द इति पूर्वपक्षिणोऽपि सप्रतिपन्नम् । 'अतच्छब्दात्' इत्यस्य प्रधानविषय स्वशब्दाभाव एवार्थ । अस्माभिरापादितं पौनरुक्त्य कथमपि न समाहित भवद्भिः । पौनरुक्त्य विनैव व्यतिरेकप्रदर्शनमुखेनार्थवर्णने शक्ये पौनरुक्त्यदोपविषयताकरण न न्याय्यम् ॥ . 'एव चाव्ययोभावेन प्रधानम् , तत्पुरुषण तच्च प्राणभृञ्चत्युभय नि- राचकारेति सुश्लिष्टम्' इति वदद्भिभवादेरव्ययीभावसमासाश्रयणस्यावश्यक- ताभ्युपेयते । अव्ययीभावसमास उपपादितो न्यायरक्षामणौ । भवद्भाष्ये तद्योजनैव प्राथमिकी । अत्र योजनान्तरप्रदर्शनस्य को वा निर्बन्धः । 'स्वशब्दात्' इत्येव काक्षितातच्छब्दलाभात् ।। 'एव ह्यभिप्रति सूत्रकार , नाय ब्रह्मण पशब्द , कि त्वब्रह्मतर- शब्द . यतोऽय गुणप्रधान , न तु स्वरूपप्रधान । असभवाच्चाब्रह्म ण्यस्य गुणस्य, स्वशब्दसद्दशोऽय जाता ब्रह्मण ; न हि व्याकरणज्ञो दैवज्ञ , .

·तृतीय पाद । १२१ , इत्यपि शब्दा भवन्ति स्वरूपप्रधाना भवन्ति च शम्भुरीश इत्यादयः खशब्दा' इति भवता नूतनयुक्तिप्रदर्शन पौनरुक्तयपरिहाराय ॥ प्रथमसूते ब्रह्मस्वरूपमात्रवाचका शब्दा स्वशब्दत्वन विवक्षिता । अत्र तद्धर्मवाचका शब्दा इति भवदीभप्राय इव । अरूषितविचारोऽय- मिति भवदुक्त विस्मृत भवद्भि । निर्गुणत्वेन भवदभिमत विद्याया सगु- णत्वमेव सूत्रकारमुखेन भवन्त साधयन्ति । भवदभिमतनिर्गुणत्व परि- त्यज्य मगुणत्वसिद्धान्तन काम व्याख्यान्तु भवन्तो यथाऽभिलाषितमेतत्म- त्रमित्यस्माभिवक्तु शक्यम् । वस्तुतस्तु-भवदुक्तिन सङ्गता । प्रथम 'अमृतस्य सेतु.' इति ब्रह्मण स्वशब्द इति तत्र प्रदर्शितम् । तस्य च शब्दस्यामृतस्य विचारक इत्यर्थ इत्युक्तम् । अमृतत्वविवारणत्वं धर्म एव, न स्वरूपमात्रम् ॥ 'भवन्ति च शम्भुरीश इत्यादय स्वशब्दा । अक्षरशब्दस्तु क्षरणा- भावेन सदातनेन भवति स्वरूपप्रधान इति साधारणीकृतो भवति , असा. धारणीकर्तव्यमीशानशब्दवदिति । निवण्टवादरे तु स्या[द्धोऽपि सर्वज्ञ स्वशब्दसहशवाद्वा निघण्टुरुपपद्यते' इति भवदुक्ति 'अमृतस्य सेतुः' इति लिङ्गवोधकशब्दस्य सौत्रस्वशब्दहेतुगृहीतत्वभाषणेन निरस्ता ।। 'सम्भवत्यव्ययीभावनापि प्राणमृन्निराकरणे तस्य स्वरूपतस्तेन तन्न सम्भवतीति त्यक्तमिति ध्येयम्' इत्युक्तिरपि दुर्बोचा । अव्ययीभावयोज- ना न त्यक्ता भवद्भाष्ये ॥ अत्र तत्त्वपदार्थयारभेद प्रतिपाद्यत इति भवदभिमान । मुक्तो- पसृप्यत्वव्यपदेश , भेदव्यपदेशः, न प्राणभृदिति प्राणभृन्निषेप., स्थित्यदन- रूपभेदप्रदर्शनं च भवदुक्ति निन्नन्ति ॥ 'मुक्तोपसृप्यव्यपदेशाच्च इति सूत्रेणात्र मुक्तादात्मनो मुक्तप्राप्य ब्रह्म भिन्नमिति स्पष्ट सूयते । यथा 'एतमित प्रेत्याभिसम्भविताऽस्मि' 16S - ·, १२२ सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्श । इति प्राप्यप्राप्तृभेदव्यपदेशन , तद प्रतिपादितः शाण्डिल्यविद्यायाम् , तथाऽत्रापि मुण्डकपरविद्यायाम् । मुडके यदा पश्य पश्यते रुक्मवर्ण की. रमीश पुरुष ब्रह्मयोनिम् । तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परम साम्यमुपैति ॥' 'यथा नद्य स्यन्दमाना. समुद्रे अस्त गच्छन्ति नामरूपे विहाय । तथा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्त परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ' 'स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति नास्याब्रह्मवित्कुले भवति । तरति शोक तरति पाप्मान गुहाग्रन्थिभ्यो विमुक्तोऽमृतो भवति' इति मन्त्रा मोक्षविषया । एते परामृश्यन्ते मुक्तोपसृप्यव्यपदेशसूत्रेण । मुक्ता- पसृप्यशब्दस्य भावप्रधानता सप्रतिपन्ना । 'यस्मान्मुक्तोपसृप्यताऽस्य व्य- पदिश्यमाना दृश्यते' इति भवद्भाष्यम् । उपतीति मन्त्रद्वयोक्तमेवानुगम्यते । 'उपसृप्या इति सौनगदेन “उपतृत्वरूपप्राप्तृत्वमेव तत्त्वम्, ब्रह्मैव भवति इत्यस्य ब्रह्म इव भवति , तेन परम साम्यमाप्नोति" इत्यर्थ इति स्पष्टोक्रि- यते । 'असन्नेव स भवति' इति तैत्तिरीयश्रतौ 'असदिवः इत्यर्थ. संप्र- तिपन्नः । ब्रह्मप्राप्तिरेव तत्त्वमिति सूत्रकृदभिप्राय मूच्यतेऽनेन मूत्रेण । तैत्तिरीयेऽपि 'ब्रह्मविदाप्नोति परम्' इत्याप्तिरव प्रतिज्ञायते उपक्रम एव । 'ब्रह्मणा सह सर्वान् कामानश्नुते' इति सर्वकामावाप्तिब्रह्मणा सहेति परम साम्यं विशदीक्रियते । काठके च यथा शुद्ध शुद्ध प्रसिक्त तादृगेव भवति । एवं विजानत आत्मा भवति गौतम' इति तादृक् वमेवोक्तम् । 'मद्भावः' 'ब्रह्मभूयम्' 'ब्राह्मरूपम्' इत्यादिभिः शब्रह्मस्वभावो विवक्ष्यते, 'अविभागेन दृष्टत्वात्' इति खलु सूत्रम् ॥ 'तमकं जानथ आत्मानम्' इत्युक्त्या ज्ञेयप्रकरणमिदम्, न ध्ययप्र- करणमिति भवदुद्धोषो मोघ एव । 'ओमित्येव ध्यायथ आत्मानम्' इत्यनन्तरमन्त्र एव ध्यान विधीयते । धन्वादिमन्त्रसमानार्थकत्वेन भवद्भा- प्योदाहृता 'तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्ति ब्राह्मणः । नानुध्यायात् बहून् ·तृतीय पादः। १२३ शब्दान् वाचो विग्लापनं हि तत् ॥' इति श्रुतिरपि विज्ञानानन्तरं ध्यान कर्तव्यतया विधत्ते । 'नानुध्यायात्' इतीतरध्याननिषेधेनापि पूर्व ब्रह्मध्यानं विहितमिति गम्यते ॥ 'भेदव्यपदेशात्' इति सूत्रस्य 'तमेक जानथ आत्मानम्' इति ज्ञातृ. ज्ञेयभावेन भेदं हेतूकरोतीति भवद्भाष्यम् । तदपि भवदाशामुत्सारयति । भेदव्यपदेशस्य 'अनीशया शोचति मुद्यमान । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमी. शं तस्य महिमानमिति वीतशोक' इति मन्त्रपरामर्शकत्वं स्वरसम् । तत्रा- नीश्वराच्छारीरादीशस्यान्यत्वं सहेतुक व्यपदिश्यते । अनीश्वरत्व शारीरस्य । ईश परमात्मा । तस्य प्रीयमाणत्वे तद्दर्शनलाभः । ततश्च वीतशोको भूत्वा तस्य महिमानमति । इति' इति छान्दस प्रयोग 'एति' इत्यस्य स्थाने । 'ब्रह्मणो महिमानमामातीत्युपनिषत्' इत्यनेन समानार्थोऽयं मन्त्र । ब्रह्ममहिमाप्त्या ब्रह्मणा परमसाम्यं प्राप्यते । 'भदव्यपदेशात्' इत्यत्र श्रत्वाऽप्यनाभेद दिदृक्षन्ते भवन्त इति विस्मयस्थानमेव ।। 'धुभ्वाद्यायतनमिति ब्रह्मण. सर्वाधारत्व निरूप्य तस्य मुक्तप्राप्यत्व- स्य सूत्रगेन सर्वविभूतिविशिष्ट ब्रह्म प्राप्यमिति सूच्यते । इदमेवोच्यते श्रुत्या 'त सर्वगं सर्वत प्राप्य धीरा मुक्तात्मानः सर्वमेवाविशन्ति' इति । अनन्तराधिकरणविषयवाक्य च सर्व ह पश्य पश्यति सर्वमाप्नोति सर्वश.' इतीत्थमेव फल वर्ण्यते ॥ अचिरादिगत्यपेक्षाऽत्र स्पष्ट कीयते । प्रकरणपठनात्तस्य विद्याफ- लोपकारकत्वरूपाङ्गत्वमवगम्यते । 'सत्येन पथा विततो देवयान.' 'सूर्य- द्वारेण ते विरजा प्रयान्ति यत्रामृत स पुरुषो यव्ययात्मा' इति च देव. यानगति श्राव्यते । एवं च 'अनियम सर्वासाम्' इति सूत्रप्रदर्शित- सवित्रिकत्वस्य मुण्डकविद्या अनपवादिकेति स्पष्टम् ।। अस्मिन्नधिकरणे सर्वैरपि सूत्रैब्रह्मण सगुणस्वम् , जीवाद्भेदश्च स्पष्टं ·मूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्श । बाध्यते । उभयविभूत्याधारत्वं च ज्ञाप्यते ब्रह्मण । अत्र निर्गुणत्वनि- विशेषत्वनिप्रपञ्चत्वानामन्त्रपणं शशविषाणान्वेषणमेव भवेत् ।। यस्मिन्नोत मनोऽन्य महकरणगणैजायते यश्च नाना नाड्याधारश्च योऽन्तश्चरति स करणी कर्मभक्तेिति चन्न । विश्वाधारात्मभावादमृतवितरणान्मुक्तसृप्यत्ववादा- न्यायुक्तप्रक्रियेच्याद नगनसहितात्काशनाच्चान्यसिद्धे ॥ इत्यविकरणसारावली । पूर्वार्धे जीवप्रापकलिङ्गान्युपन्यस्तानि , अदृश्य- स्वाद्याविकरण नावितब्रह्मप्रकाणविच्छेनशापपादनाय । प्रथमसूत्रपरामृष्ट- मन्त्रद्वय मन्ति जीवस्य स्पष्टलिज्ञानीति प्रदश्यत । पक्षद्वयस्यापि सराय- वीज प्रदश्यते 'भ्वाचायतनम् इति सूत्र पक्षममकिपदेन । आदिप, दग्राह्येषु मन प्राणा सन्ति । यस्मिन्नोत मनेोऽथ सह करणगणै.' इत्यादि- पदयात्रु जीवसगयोत्थापकमन प्राणानामोतत्वाधिकरणमुच्यते । 'जायत यश्च नाना' इति श्रुतिपाठक्रममुल्लड्वय बहुधा जायमानत्व किमर्थं मध्ये नि- वेशितमिति चेदस्ति तत्र भूय वारस्यम् । 'करणगण सह जायते यश्च नाना' इत्यप्यन्वयप्रदर्शनमिप्यते । उपकरणीभूतकरणगणे सह जायमा- नत्वमेव जीवलिङ्ग भवेत् । न केवल बहुवा जायमानत्वम् , प्रकृति स्वा- मधिष्ठायात्म माययात्मेच्छया बहुधा समवनमोश्वरस्यास्ति । 'करणी' इति णिनिस्ताच्छील्यबोतनन कर्मक्श्यजन्मपरम्पराभोक्तृता द्योतयति । ओत- मिति तन्तुवाय स्थानीय नेवरेण कर्मानुसारेण स्यूतमिति व्यज्यत । ब्रह्माण्ड- कुलालो ब्रह्म तन्तुवायोऽपि भवति । 'यश्च' इति पुल्लिङ्गेन प्रथममन्त्रे 'अमृतस्यैप सेतु' इत्यात्मैवोक्त ; स एव स एषान्तश्चरते इत्युच्यते द्वि. तीयमन्त्र इति सूच्यते । एष' इति न ज्ञानस्य परामर्श , यस्मात् ‘स एषः' इत्युत्तरमन्त्र आत्मैव परामृश्यत इति भाव । 'यश्च' 'नाड्याधार- श्वे' इति चशब्देन द्यभ्वाचायतनमेवानन्तरमन्त्रे ‘यल नाड्य.' इति समा- ·तृतीय पाद । १२५ .. कृप्यत इति सूच्यते । तेन श्रीशाङ्करोपनिषद्भाप्ये यत्रेति हृदयपरामर्शव- णन न न्याय्यमिति भाव. । 'नाड्याधारश्च' इतीदमपि 'जायते नाना' इत्यनेनान्वेतव्यम् । तदर्थमेव तस्य पादादौ निवेशनम् । करणगणैः सह नाड्याधारो जायते नाना । करणशब्देन मनोऽपि गृह्यत । ‘स करणी कर्मभक्तिति चन्न । आत्मा करणी भोक्ता जीवो भवितुमर्हति । भोक्तेति तस्यापि प्रस्तावोऽस्ति तृतीयमुण्डकोपक्रम इति मूच्यते । इयं च शङ्का चरमसुत्रेण निवत्यते । एव प्राप्तेऽभिधीयते 'विश्वाधारात्मभावात्' 'द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षम् ओतम्' इत्युपक्रमपठिताना ग्रहण विश्वशन। विश्व- शब्दस्य सर्वपर्यायत्वमाश्रित्य न केवल प्रथमत्रिकस्य , कि तु चरमोक्ताना चाप्याधार इति सर्वाधार इति भाव मुच्यते । विश्वशब्दस्य जगदर्थकत्व सर्वार्थकत्व च। तत एव तच्छब्दनिर्देश । जीवपक्ष द्यभ्वन्तरिक्षावारत्वं जीवे न सम्भावितम् । ब्रह्मपक्ष तु मन प्राणनाड्याधारत्व ब्रह्मणि सम्भ- वतीति भाव. । 'विश्वाधारात्मभावात्' इति न केवलमात्मशब्दमात्रेण ब्रह्मत्वनिणय । विश्वाधार आत्मा ब्रझैव भवेदिति भाव: स्मशब्द उभयत्र रूढ , प्रकरणसमभिव्याहाराधनुर धन तच्छक्तिनिणेयेति । 'आत्मभावात्' इत्यात्मत्वार्थोक्त्या गंगार्थस्यापि ग्रहणेन जीव- व्यावृत्तिरिति सुच्यते । नियन्तृत्वविशिष्टव्याप्तृत्व योगार्थ इति सुच्यते । 'अमृतवितरणात्' , अमृतविवरणात्' इति वा पाठ । तथा चेत् सेतु- शब्दानुरूप्यम् । अमृतत्वस्य विधारक सेतुरिव जलस्य । विधरण वितरण एव पर्यवस्यति । श्रीभाप्यभाषितस्वगब्द आत्मशब्दः, अमृतस्य सेतुरिति शब्दश्च । 'मुक्तसृप्यत्ववादात्' 'मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात्' इति सूत्र गृ. ह्यते । भावार्थतोच्यते । मुक्तोपसृप्यत्वव्यपदेश इत्यपि सूत्रपाठ इत्यु- क्तं ब्रह्मामृतवार्षण्याम् । अमृतस्यति श्रौतपदस्य भावार्थतैव । जीवलि- ङ्गानि निरस्य ब्रह्मसाधकशब्दलिङ्गान्युपन्यस्यानन्तर प्रकरणैक्य हेतूक्रियते । यद्यप्या- भाव ·१२६ सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्शः । सूत्रकृतेति भाव प्रदश्यते तुरीयपादारम्भे प्रागुक्तप्रक्रियैक्यादिति । 'अन- शनसहितात्काशनाच्चान्यसिद्धेः । ' द्वासुपर्णेति मन्त्रः प्रथमपठितः । तद- नन्तरपठित 'समाने वृक्षे पुरुषा निमग्नोऽनोशया शोचति मुह्यमान । जुष्ट यथा पश्यत्यन्यमीशं तस्य महिमानमिति वीतशोक ।' इति मन्त्र । उत्त- रमन्त्र परामृष्टः 'भेदव्यपदेशात्' इत्युपान्त्यसूत्रेण । "स्थित्यदनाभ्या च' इत्यन्त्यसूत्रण च पूर्वमन्त्र । तस्मिन्नपि मन्त्रेऽस्ति 'अन्य.' इति व्यपदेशो जीवे, ब्रह्मणि च । तथाऽपि जीवान्यत्वं सिद्धयत्यन्यशब्देन । 'अन्ये, अन्य इत्युक्ति 'एके, अन्ये' इत्युक्तया समानार्थव । जीवपरः प्रथमोऽन्यशब्दः एक इति व्याख्यात श्रीशङ्करभाष्ये । द्वितीयोऽन्यशब्दश्च 'इतर ईश्वर' इति । एवं च 'स्थित्यदनाभ्या च' इति सूत्रपरामृष्ट पूर्वमन्त्रे न केवल स्थित्यदनरूपधर्मभेदेन भेद्यत्वम् , किं तु भेदव्यपदेशोऽपि कथाश्चिद्भवति । 'अन्यसिद्ध' इत्यन्ते निवेशननान्त्यसूत्रेऽप्युपान्त्यसूवपरामृष्टभेदव्यपदेशो- ऽस्तीति सूच्यते । अन्यसिद्धेरिति परमात्मसिद्धया वाकमुपसहरति । श्रुति- क्रमश्चानुनियते । सौत्रस्थितिपदेन कूटस्थतया साक्षितयाऽवस्थितिरभिप्रे- यते । श्रुतौ अनशनमदनविरुद्धम् । स्थिति दनविरुद्धा । अनश- नसहितकाशनमदनविरुद्धम् । अनगनसहितकाशनादपि भाक्तृजीवान्य- त्वसिद्धिः । अन्यसिद्धेरित्यन्यत्वसिद्धेरित्यप्यर्थ । यद्यप्यदनेनोपसं- हियतेऽधिकरणम् ; शुभ्वाद्यायतनस्यादननिरास एव तात्पर्यम् । अदनेति सत्रे जीवपरामर्शस्तन्निरोसन ब्रह्मसाधनशेषतयैव । "व्याप्त तत्राक्षमातं यदि किमिह ततो जन्म चास्येच्छयोक्तं नाडीचक्रस्य नाभिर्भवति च स परो हादरूपेण तिष्ठन् । निष्कम्पव्यापिनोऽन्तश्चरणमपि शुभविग्रहरस्ति लोके सौबालाम्नातवद्वा चरणमिदमपि स्यादधिष्ठानमात्रम् । इत्यनन्तर श्लोकः । अत्र पूर्वपक्ष्युक्तजीवलिङ्गानामन्यथासिद्धिरुच्यते । .

·तृतीय पादः । १२७ सर्वव्याप्ते भगवत्यक्षवर्ग आत । 'यद्यप्युपकरणोपकरणिभावसम्बन्धो नास्ति; अस्त्याधारत्वम् । 'व्याप्ते' इत्यात्मशब्दस्यापि सूचनम् । यद्यपि मन- आदीनामोतत्वमधिकरणत्वेनान्यथासिद्ध भवेत् कथमितरलिङ्गयोरस्मिन् संयोजनमिति पृष्टवा परिहार उच्यते । 'जन्म चास्येच्छयोक्तम्' 'बहुधा जा- यमान' इति श्रुतमुपबृहितं गीतया 'सम्भवाम्यात्ममायया' 'बहूनि मे व्य- तोतानि जन्मानि' इति । श्रौतबहुशब्दोऽनुगम्यते भगवता । उक्तमिति सामान्योक्तया 'अजायमाना बहुधा विजायत' इति श्रुतिस्ता च संगृह्यते । अत्र केन सूत्रेणैतबहुधाजायमान-वलिङ्गस्य ब्रह्मण्युपपत्ति प्रदश्यत इति पृष्ट स्थित' इति चरम सूत्रेणेति भावः सुच्यते । स्थितिनाम शरीरे हृदयगुहायामवस्थानम् । तच्च हादरूपतया । तत्रावस्थानं च जीवेन सह । एवं चोभयोर्हृदयनाडीसम्बन्ध ; मन आदीनामोतत्वाधिकरणत्वे चो- भयोः समानानि । हार्दरूपेणायमपि नाड्याधारतया मन.प्राणाधिकरणतया बहुधा जायते । यथा जीवस्य बहूनि जन्मानि , तथेश्वरस्यापि । 'तव चार्जुन' इत्युभयोर्जन्मवत्त्व गीतम् । 'भुवनस्य नाभिः' इति श्रुतो भग- वान्नाडीचक्रस्यापि नाभिर्भवति । 'अरा इव स्थनाभौः इति 'नाभिदृष्टा- न्तः प्रदर्शितो मुण्डक । दाष्टन्तिकमपि ब्रह्म नाभिरिति श्रयत इति स्वा. रस्य प्रदश्यते 'नाडीचक्रस्य नाभि' इति । 'भवति च' इति 'जायमान.' 'सम्भवामि' इत्यनयोग्रहणम् । सौत्रस्थितिपदस्य हार्दरूपेण स्थितिरर्थ इति सूच्यते , हादरूपेण तिष्ठन्निति । 'अन्तश्चरते बहुधा जायमान' इति श्रुत चरणरूपचलनं कथं विभब्रिह्मणोऽवकल्पतेति चेत् ,-खच्छापरिगृहीतहाई- विग्रहद्वारा तदुपपत्तिरिति प्रदश्यते तृतीयपोदेन । तर्हि सर्वव्यापिनः कथम- न्तश्चरणमिति चेत्तदप्यनूय समाधत्ते निष्कम्पनि । 'द्विरूपं खल्वन्तर्यामित्वं भगवतः। विग्रहपरिग्रहणैकम्; सर्वव्याप्तेन स्वरूपेणापरम् । विग्रहेण देहान्त- श्वरणं तावन्मुख्यत एव । स्वरूपेणान्तश्चरणं तु 'यः पृथिवीमन्तरे सञ्चरन्, ·१२८ सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्श । इत्यादिना सुबालोपनिषदाम्नातसर्वान्तर्यामित्वरूपचरणमत्रापि सङ्घटत एव' इति चिन्तामणिः॥ 'यदि स्वशब्दन श्रुतिमात्रप्रदर्शन निर्बन्ध ; श्रीमन्मध्वव्याख्यानुस- रण म्वरसम् । 'स्वपर्यायात्मशब्दात्' इत्यर्थो ग्राह्य । किमर्थमात्मशब्दा- दिति नोक्तमिति चेत् ,—आत्मशब्दस्य ब्रह्मण स्वशब्दत्व सूचयितुमिच्छ. ति मूत्रकृत् , स्वपर्यायात्मशब्दस्तस्य स्वशब्दो भवति इति तन्मतम् ।। 'तच्छन्दभिन्नशब्दादिति व्युत्पत्ते. संभवेऽपि खशब्दादित्यनेन पुनरु- क्ततेत्युक्तिस्तु सूत्रकाराशयाज्ञाननिवन्धना । कुतः । यत प्राणभृन्निरा- करणाथमेवेदमिति प्राणभृञ्चत्यन्त पाउत्वा सूत्रमव्ययीभाव एव केवलमभ्युग- म्येत । मत्यात्मशब्दऽशब्दादित्येव वक्तव्यमेवमभिप्राय इत्येतदप्यजान- द्धिर्भवद्धिः । तथा च तत्पुरुषोऽवश्याभ्युपेयो भवति । तत्र कश्चि- च्छन्नोऽपि ग्राह्यो भवति । एवं च यदि सर्वज्ञशब्दोऽपि स्वशब्दशब्देन गृहीतस्तदा कोवा ऽनेन गृहीतः स्यादिति' इति भवदुक्तिः सुनिरसा । यथा 'खशब्दात् इत्यस्य स्ववाचकशब्दादित्यर्थस्तथा 'अतच्छब्दात्' इत्यस्य तद्वा- चकशब्दाभावादित्यर्थी विवक्ष्यते । 'स्वशब्दात्' इत्यन्वयहेतु । 'अत- च्छब्दात्' इति व्यतिरेकहेतु । 'अशब्दात् ' इत्युक्ते 'अतच्छब्दात्' इत्येवार्थो विवक्षणीयो व्यतिरेकप्रदर्शनस्याभिप्रेतत्वात् । तथा च तच्छब्दा- ध्याहारप्रसग । हेतुनिर्देश हेतो पक्षासाधारण्य न्याय्यभ् । 'स्वशब्दा- भावात्' इति विवक्षितो हेतुः । 'अशब्दात्' इत्युक्ते शब्देतरप्रमाणादित्य- र्थोऽपि प्रतीयत । तथा चास्पष्टतादोष । ब्रह्मण स्वशब्दोऽस्तीत्युक्तं प्रथमसूत्र । यथा ब्रह्मण. स्वशब्दोऽस्ति तथा प्रधानस्य स्वशब्दो नास्ति द्यभ्वाादेवाक्यानन्तर मुण्डकप्रकरण इति तत्त्वम् । तन्मन्त्रानन्तर मुण्डको- पनिषदि आनुमानप्रधानवाचकशब्दो नैव दृश्यते । पूर्वपक्षिणा प्रधानपरत्वन शङ्कनीय. शब्द एव तत्र नास्ति । तत्पूर्वप्रकरणे अक्षरांद्रश्यादिशब्दाः ·तृतीयः पादः । १२९ - . प्रधानपरत्वेन शक्यशङ्का आसन् । अत्र तु तदत्यन्ताभाव एव तत्त्वमिति दुरपह्नवम् । एतत्प्रकरणे प्रघानबोधकशब्दाभावस्य सुस्पष्टत्वात् पूर्वपक्षि- संप्रतिपन्नत्वाच तं प्रति तस्य दृष्टान्त्वे नोदाहरणं क्रियत इति वयम् । अर्थाभावबोधकाव्ययीभावेन प्रधानप्रत्यायकशब्दात्यन्ताभाचो विवक्ष्यत इत्य- व्ययीभावखारस्यम् । प्राणभृद्विषयेऽपि तस्य स्वशब्दो नास्तीत्युच्यतेऽनेन सुत्रेण । 'सत्यप्यात्मशब्दे' इति भवदुपन्यासो न चतुर । स्वासाधारण- शब्द खलु स्वशब्दः । आत्मशब्दो न जीवासाधारण पूर्वपक्षिणोऽपि । तस्य पूर्वपक्षिरीत्या जीवासाधारण्यकथनेऽपि व्युत्पादितमेव सूत्रकारेण तस्य ब्रह्मशब्दन्वं प्रथमसूत्रे । अतस्तस्य पुनर्जीवासाधारण्यं वक्तु न शक्यम् । 'अतच्छब्दात्' इति हेतुः प्रधानप्राणभृतोरेकरूपतयैव व्याख्ययः । प्रधानविषये खशब्दात्यन्ताभावस्य सप्रतिपन्नत्वात् तथैव प्राणभृद्विषये ऽप्यर्थवर्णनं स्वरसम् । अव्ययीभावसमास सूत्रार्थत्वन सम्मत एव भवद्भा- प्यस्य । अव्ययीभावसमासस्य भवद्भाष्ये वर्णितत्वाध्यतिरेकप्रदर्शनमेवात्र सुत्रकाराभिप्रेतमिति स्पष्टम् । एवं प्राणभृद्विषये स्वशब्दाभावस्योक्तौ , तदनन्तरमाशङ्का भवति- द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया' 'समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नः' इति द्वौ मन्त्रा- वत स्तः , ययोर्जीव. पुरुषशब्देन अत्तृत्वेन च व्यवाहियते , कथमस्मिन् प्रकरणे प्राणभृच्छब्दाभावो वक्तुं शक्यतेति । एवमाशङ्कोद्भावने सूत्र- द्वयेन प्रतिवचनं क्रियते सूत्रकृता । 'घट्टकुटीप्रभातायितो भवदाक्षेपः । यद्यपि प्राणभृतोऽभिलापोऽस्ति तन्मन्त्रयोस्तस्य साधकत्वेन प्राप्यब्रह्मभिन्नत्वे- न प्रतिपादनं दृश्यते । अत्र ज्ञेयत्वेनोपास्यत्वेन प्राप्यत्वेन प्रतिपिपादयि- -पितः प्रकरणी क इति खल विचारः। इमौ मन्त्रावेव जीवान्यस्य ब्रह्मणः -प्रकरणिवं द्रढयतः । समाने वृक्षे निमन्मात्पुरुषाजीवादन्यो मनजीवोद्धारक .ईश प्रकरणी । भेदव्यपदेशात्' इति तन्मन्त्रपरामर्श , 'स्थित्यदनाभ्या 17S .

·१३० सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्शः। च' इति द्वासुपर्णमन्त्रपरामर्शश्च भाष्यद्वयसम्मतः । प्रकरणादिति सूत्र- मपि ब्रह्मणः प्रकरणित्वं स्पष्ट वक्ति । इत्यमव्ययीभावसमासस्योत्तरसूता- वतारकत्वस्वारस्यम्। नान धर्ममात्रभावाभावौ हेतूक्रियेते यथा अन्तर्याम्यधिकरणे । 'तद्धर्मव्यपदेशात्' इति तत्र प्रथमसूत्रहतुः । अत्र तु स्वशब्दादिति । मनन्तरमतद्धमामिलापादिति तत्र । अत्र तु अतच्छब्दादिति । सर्वा- न्तर्यमनं ब्रह्मधर्मत्वेन अतिप्रसिद्धमिति तद्धेतूकृतं तत्र प्रथमसूत्रे । तत्र 'अतद्धर्मामिलापात्' इति तद्धर्मामिलापाभावविवक्षणे , अदृष्टत्वादयः प्रधा- नधर्माः अमिलप्यन्त इति हेतो धो वक्तुं शक्येत । तत्र प्रधानविषये तदसम्भाविता द्रष्टत्वादिधर्मा , संसारिजीवविषये तदसम्भाविता अमृतत्वा- दिधर्माश्वोपन्यसनीयाः । शारीरविषये च करणाधीनद्रष्टत्वादौ खरसानां द्रष्टत्वादीनां श्रवणात् अदृष्टत्वादीनां तदसम्भावितानां धर्माणामुपन्य. सनमावश्यकम् । अतस्तदधिकरणसूत्रयोदृष्टान्तत्वेनोपन्यसनं विषमम् । - . , भूमाधिकरणम् । 'परमात्मप्रकरणाविच्छेदान्मुण्डकोपनिषदः आपादचूदं परमात्मप- रत्वमेव प्रसाषितम् । तर्हि छान्दोग्ये भूमविद्यायां जीवप्रकरणाविच्छेदाजी- व एव प्रतिपाद्यत इति पूर्वपक्षोत्यानेन प्रमाणद्वारा सङ्गतिः । पूर्व 'ओतं मनः प्राणैश्च सबै' रिति प्राणसम्बन्धिनः परमात्मत्वमुक्तम् । अत्र प्राणस- मन्धिन एव हिंसायोग्यत्वश्रवणाज्जीवत्वं प्रतीवत इत्यर्थद्वारा सङ्गतिः' इति द्वेषा सङ्गतिः प्रदर्शिता श्रुतप्रकाशिकायाम् । 'आत्मशब्दात् धुभ्वाद्या- यतनं ब्रह्मेत्युक्तम् । तत्रात्मशब्दः प्राणेऽनेकान्तः । 'तरति शोकमात्म- वित्' इत्यत्नाब्रह्मणि प्राणे प्रयोगादित्याक्षपिकी सङ्गतिः' इति कल्पतरुप्रदर्शिता सङ्गतिः । सा चानुसृतेतरप्रन्येपु । नवनवोल्लेखरुचिमद्भिर्भवद्भिः प्रद- ·तृतीय पादः । १३१ शिता नूतना सङ्गतिरसङ्गता । 'यद्ब्रह्माण्डमण्डलायमानसर्वकार्यविधारकमविभूतं वाय्वारब्ध सूत्रं तदुपलक्षितस्य प्रत्यक्त्वेन ज्ञेयस्य ब्रह्मणो विचारोऽत्यवर्तत । अथ तस्यैव प्रत्यगात्मन्युपसहरणेन प्राप्ताल्पत्यशङ्कानिहरणायाध्यात्ममेव सौषुप्तस्थानतया प्रतिपादितं कारणसामान्यविधारकं यत्प्राणाख्यं सूत्र तदुपलक्षितस्य भूयस्त्व- मुपपाद्यम्' इति भवदुक्तसहति. । पूर्वाधिकरणविषयवाक्ये वायु व प्रत्य- पादि जगद्विधारकत्वेन । तदुपलक्षितस्य ब्रह्मणो विचारोऽत्यवर्ततेत्युक्किमिथ्या। वायुविषयशङ्कामात्र प्रदर्शित भवद्भाष्य 'वायुर्वे गौतम तत्सूत्रम्' इति श्रत्य- न्तरमुदाहृत्य । निरस्ता च सा शङ्का म्बशब्दादिहेतुभिः । पूर्वपक्षे वायोरेव धुभ्वाधायतनत्वं ज्ञेयत्व च शङ्कितम् । वायूपलक्षितस्य ब्रह्मणो ज्ञेयत्व न पक्षद्वयेऽपि । पूर्वपक्षे न ब्रह्मप्रस्ताव । सिद्धान्ते न वायुप्रस्ताव । 'बायो. प्रत्यगात्मन्युपसहरणेन प्राप्ताल्पत्वशङ्कानिराकरणाय' इति भवदुक्तिः कथं संगच्छते । 'स्वप्नप्रसूनमकरन्दरसस्य मन्ये साधुत्वमन्यदुपपादयितु क्षमत'इति श्रीवेङ्कटनाथोक्ता परिहासोक्तिरत्र स्मर्तव्या भवति । अधिभूतमिति भवदुक्तिरचतुरा । अघिलोकमिति वक्तव्यम् । लोकानामाधारत्वं खलूक्तम् । यदि नूतनप्रदर्शनेच्छा, बहुधाऽत्र पूर्वाधिकरणेन संगतिः स्वरस- तया वक्तु शक्या । आत्मनो शुभ्वाद्याधारत्वं मुक्तोपसृप्यत्वं चोक्त सूत्र- कृता । 'तमवैक जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुञ्चथ' इत्युक्तं विचा- रितमुण्डकश्रत्या साधनदशाविषय । अत्र आत्मनो निरतिशयसुखत्वबोध- नेन एकभोग्यत्वमुच्यते । साधनदशायामितरत्यागपूर्वकं एकज्ञेयत्वमिव फलदशायां, 'यत्र नान्याद्विजानाति' इतोतरहानपूर्वकमेकभोग्यत्वमत्रोच्यते । 'आनन्दरूपममृतं यद्विभाति' इति ब्रह्मण आनन्दरूपत्वेन पारतो भान संग्रहेण भूचित मुण्डके । तदलालैवाधस्तादात्मैवोपरिष्टादित्यादिना भूमवाक्ये विस्तरेणापपायत । ब्रह्मणा विपुलसुखत्वन निरूपणेन वेदा- ·१३२ मूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्श । ता. ब्रह्मणि पुरुषार्थतया समन्वीयेरन् । तदर्थमेव प्रथमपादे आनन्दम- यत्वोपपादनं , द्वितीये सुखविशिष्टत्वाभिवान च । पूर्वाधिकरणे द्यभ्वादीनामाधारो ब्रह्मेत्युक्तम् । तस्य सीयतन. स्य किमायतनमिति शङ्का ‘स भगवः कस्मिन् प्रतिष्ठित' इति अत्र उद्भा- व्य, 'खे महिम्नि' इति प्रश्रममाचार्येण तत्पश्भस्योत्तर दत्वा महिमशब्दस्य विभूत्यर्थकत्वात् स्वविभून्याधारकत्वमापद्यतेत्याशक्य तन्म' शङ्कीति 'अथवा न महिम्नि' इत्युक्त्वा अनन्याधारत्वमेव स्वमहिन्नि प्रतिष्ठितत्वमिति बोध्यते। पूर्व विजानन्नतिवादी' इति सूचितमतिवादित्वमत्र विवियते । देवपिनारदोऽत्र गुरूपसत्ता शिष्यः । 'तरति शोकमात्मवित्' इति तेन पूर्वन व श्रुतम् । आत्मज्ञानाभिलाषात् स गुरुमभ्यगच्छत् । यज्ज्ञानन शोकस्य परं पार तीर्यंत स आत्मा प्रत्यगात्मा वा परमात्मा वा भवेत् । सर्वथा कश्चिदानव म भवितुमर्हति नानात्मा मुख्यप्राण । 'अ- स्ति भृय' , 'अस्ति भूय ' इति पृष्टवा बहु परित्यक्तम् । भूतपञ्चकं तेना- सारत्वनाल्पत्वन परित्यक्तमिति सप्रतिपन्नम् । नामाद्याशान्तेषु प्रतीको. पासनमेवोक्त 'नाम ब्रह्मेत्युपास्व' इत्यादिवाक्यै । प्राणोपदेशं श्रुत्वा जि. ज्ञासयोपसन्न शियो विरराम प्रश्नात् । स च प्राण प्रत्यगात्मेति विव- क्षितं गुरुणा , गृहीतं च शिष्येण देवर्षिणेति वयम् । स्वस्वरूपे विश्रा- न्त उपदेश इति गृहीत शिष्येण । इभे अर्थी निपुण व्यञ्जिता 'आत्म- जानाभिलाषादनुपरतशुचे नारदाय प्रयुक्त प्राणे सानत्कुमार विरमति वचनं हिंसानह. स जीवः । अल्पप्रत्यर्थिभूमा निरवधिकसुखोऽप्येष एवेति चेन्न प्राणाख्यात्सत्यशब्दोदितमधिकतयोपास्यमत्र ह्युपात्तम् ।' इति । देवर्षये नार- दाय प्रसिद्धगुरोर्वचो न मुख्यप्राणे विरमेत् । शिष्यो वा न तदुपदेशेन तुप्येत् तस्यात्मत्व वा गृह्ण यात् । प्राणशब्दस्य गुरुबुद्धया शिष्यबुद्धया च प्राणभृ प्रत्यगात्मन्गचकल्वेमव । हिंसनाहवं भूयोऽत्र प्राणविषये श्रा- .

·तृतीयः पादः । १३३ व्यते । तच्च प्राणस्य जीवत्वनिश्चायकम् । न मुख्यप्राणस्याचेतनस्य हिंस्यत्वसम्भव. । न वा तस्य शोकतारकात्मत्वसम्भव. । खखरूपस्य विशोकत्वं पूर्वविदितन्यायादितन्त्रप्रसिद्धन् । स्वस्वरूपमात्र विश्रान्त उप- देश इति शिष्या मत्वा तदुपरि प्रश्नकरणाद्विरराम । यद्यपि प्रभाद्विरराम शिष्य. स्वस्वरूपमात्रवेदनेन तत्कामिता शोकोपरतिर्न सम्भवेदिति जानन् कारुणिको गुरुः पुनरपृष्टोऽपि स्वयं तदुपरि तदधिक सर्वसुखमूल भूमानं प्रतिबोधयामास । 'कथ पुन प्राण भूमानं मन्यमानस्य 'तरति शोकमात्मवित्' इत्या- त्मविविदिषया प्रकरणस्योत्थानमुपपद्यते । प्राण एवेह आत्मा विवक्षित इति व्रम. । तथा हि- पाणो ह पिता प्राणो ह माता प्राणो भ्राता इति प्राणमेव सर्वात्मान करोति' इति भवत्सूत्रभाप्यम् । उद्भाविताया शङ्का- या समाधान प्राणशब्दस्यात्मपरत्वाभिप्राय एव लभ्येत,न मुख्यप्राणपरत्वे । स एवार्थ स्वरसो भाष्यवाक्यस्य । भवदीय उपनिषद्भाष्ये 'प्राणे प्रज्ञात्मनि दैहिके मुख्य इति प्राण- शब्दार्थो भाषितः । प्रज्ञात्मा जीवो भवेत्, न मुख्यप्राणः । 'एनानुका- न्तप्राणान्' इत्यस्य 'त्यक्तदेहनाथान्' इत्यर्थी भाषितः । देहनाथशब्दो जीवे स्वरस्त्र । 'एष तु वा अतिवदति' इति वाक्यस्यावतारिकायां 'स एष नारद: सर्वातिशय प्राणं स्वमात्मानं सर्वात्मानं श्रुत्वा चातः परमुप- रराम' इति भाषितम् । इद सर्व प्राणस्य जीवपरत्वभाषणमेव । 'सप्रसादात्' इति सौतहेतुखण्डस्य प्रकरणोक्तप्राणशब्दवाच्यादि- त्यर्थ इत्यविगीतमावयोः । श्रौतप्राणशब्दस्थाने संप्रसादशब्दः पठितः सूत्रे । तस्य मुख्यप्राणे कुत्रापि प्रयोगो न दृष्टचर इति सम्प्रतिपन्नम् । मुख्य- प्राणे तस्य योगा नास्तीति निर्विवादम् । जीवे तस्य प्रयोगोऽस्ति 'य एष संप्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परज्योतिरूपसम्पन्नः' इति । संप्रसादशब्दस्य ·१३४ ३ ४ सूत्रानुगुण्यसिद्धिपिमर्श । न प्राण योगो वा रूढिवाऽस्ति । मुख्यप्राणविवक्षणाय लक्षणैवाश्रयणीया। जीवपरत्वे अतिप्रयोगानुगम कृतो भवेत् सुने । 'सुपुप्तिकाले आत्मना सता सम्पन्न. सन् सम्यक् प्रसीदतोति जाग्रत्स्वप्नयोपियेन्द्रियसगेगजात कालुष्यं जहातीति संप्रसादशब्दो यद्यपि सर्वजन्तूना साधारण' इति स. प्रसादशब्दस्य सर्वजीवसाधारण्य भाषितमुपनिषद्भाष्ये । 'सप्रसादेरत्या चरित्वा' इति संप्रसादशब्दस्य सुषुप्तौ प्रयुक्तत्वेऽपि नात्र सुषुप्तिर्विवक्ष्यते। 'तस्या च सप्रसादावस्थाया प्राणो जागर्तीति प्राणोऽत्र संप्रसादोऽभिप्रेयते' इति भवद्भाष्ये । जावविवक्षण न कोऽपि क्लेश । सुषुप्तिमात्र सप्रसा- दशब्दस्य शक्तिकथनेऽपि सुप्त संप्रसन्न इति तस्यामवस्थायां सुप्त· पुरुष एव सप्रमादवान् भवति । प्राणस्य न कोऽपि संप्रसादस्तथा । लक्ष- पाश्रयणेऽपि जीवस्यैव सन्निकर्षाधिक्यम् । योगार्थश्च तस्मिन् सम्यग्भवति । 'य एष सप्रसाद'इत्यत्र संप्रसादशब्देन मोक्ष्यमाणो जीवः पराम- श्येत । तस्मिन् काले सम्यक् प्रसीदति तस्मिन् परमात्मेति तस्य संप्रसा- दशब्दन निर्देशोऽत्यन्तस्वरम । पुण्यपापजनितं सर्वकालुष्यं विहाय तदा सम्यक् प्रसन्नो भवति इत्यपि तच्छब्दस्तस्मिन् स्वरस । 'तीर्णी हि तदा संवान् शोकान् हृदयस्य भवति' इति शेकमुक्तत्वसुखत्वादिपरामर्शोऽत्रा- वश्यक. पूर्वपक्षप्रापकसंशयवीजद्योतनाय । कालुष्यरहितजीवस्वरूपस्यैव प्रकरणोक्तसुखत्वान्वयसम्भवात् जीवे निरतिशयसुखत्वोपपत्तिप्रदर्शनाया- व स्वरूपसुखबोधकसंप्रसादशब्द प्रयुज्यते पूर्वपक्षसामञ्जस्योपपादनाय । मुख्यप्राण वा शोकयुक्तजीवे वाऽभिप्रेते पूर्वपक्षस्यात्यन्तासम्भव एव भवेस् निरतिशयसुखत्वबोधकम्योवाक्यविरोधात् । पूर्वपक्षे प्राणस्यैव भूसत्वात् तस्मिन् सुखभूमत्वसम्भव उपपादनीयः पूर्वपक्षिणा । संप्रसादशहेन जीवस्य यत्नाभिधानं क्रियते तस्मिन् वाक्ये 'स्वन रूपेणाभिनिप्पद्यते, इत्य- नुपदमेवोच्यते । स्वरूपाविर्भाव आसन्ने तस्मिंस्तच्छन्दप्रयोगः । अतः ·तृतोय. पादः । १३५ संप्रसादशब्दप्रयोगेण प्रकरणोक्तनिरतिशयसुखत्वस्योपपत्ति सूचयति सूत्रकृत् पूर्वपक्षसंम्भप्रवदर्शनाय । 'आविर्भूतस्वरूपस्तु'इत्याविभूतस्वरूपस्यैव विशो- कत्वादिगुणयोगसम्भव इलि वक्ष्यते । शोकतितीर्षोः शिष्यस्य शोकोत्तीर्णः स्खलु कश्चिदात्मा तुष्टिकरो भवेत् । पूर्वाधिकरणविषयभूते मुण्डके 'तमेवैकं जानथ आत्मानं' इत्यात्मन एकध्येयत्वमुक्तम् । तत्रैव 'नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन । यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं खाम्' इति भगवत्प्रसादेनैव तत्स्वरूपसाक्षात्कारसम्भव इत्युक्तम् । हार्दत्वेन उपासकहृदये निचाय्यत्वाय भगवतः स्थितिरुक्ता 'लित्यदनाभ्यां च' इति पूर्वाधिकरणान्ते । तस्यानुग्रहेण ब्रह्मनाडीप्रवेशः, तत उत्क्रान्त्यादिक- मिति वक्ष्यते 'हार्दानुगृहीतः शताधिकया' इति फलाध्याये । हार्दानु- ग्रहेण संप्रसन्नो मुक्तो भवति । 'ज्ञानप्रसादाद्विशुद्धसत्त्वस्ततस्तु तं नि- कलं ध्यायमानः' इति मुण्डके ज्ञानप्रसाद उक्तः । 'मूमा प्राणादध्युपदेशादिति वक्तव्यम् , यद्यपि वक्तव्यमथापि कि- मर्थमेवमुक्तम् , यथा अतिहृदयं स्वस्थानविशिष्टवेषेणायमुपादेय इत्येवमर्थ किमस्य स्थानं सुषुप्तम् अथ न जागरमस्य स्थानं तत्तु ममता- ऽहन्तानुस्यूतानां सर्वेषामपि स्थानम् , नास्यैव, स्वप्मस्थानं तु सदपि सवा- सनान्तःकरणसाधारण्यान्नास्यैव , सुषुप्तं त्वनितरसाधारणस्यैव स्थानम् , न तु प्राणो वावेत्याह श्रतिः सत्यमेवमाह अथापि आशाया भूयानित्याह , आशानाशेऽप्यवस्खाने हि ततो भूयान् स्यात् तन्नाशेऽप्यवस्थानं चास्त्र सुषु- प्तावेवेति' इति भवदुक्तं सर्व जीव एव सम्यगन्वेति, न मुख्यप्राण । अव- स्थाः ममताऽहन्तादय आशा च जीवस्यैव । भवद्भाष्यकारभाषितान्याप प्राणशब्दस्य जीववाचकत्वे समञ्जसानि । सुषुप्त्यवस्थायाः पुरुषार्थत्वं न नारदो मन्येत । 'नाहमत्र भाग्यं पश्यामि । विनाशमेवापीतो भवति' इति .... ....

·सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्शः। इन्द्रेण निन्धमाना सा देवर्षि न तर्पयेत् । संप्रसादशब्दस्य योगार्थस्वार- स्यमस्मदुपपादितरीत्यैवाभ्युपगमनीयम् । जीवस्यैव प्राण इति नामेत्युक्तं भवति भवद्भाष्यादिभिर्भवद्गन्थेन च । इत्थं च शब्दमात्रे विवादो नार्थे विवाद इति फलति । शुद्धस्य केवलस्य सुखरूपस्य सुखत्वाद्विशोकत्वाच्च तस्य प्राणशब्देन निर्देशः कृतो गुरुणेति शिष्यः प्रश्नादुपररामेति पूर्वपक्षोपपत्तिः । आत्मशब्दस्य जीवपरसाधारण्यमुक्तं सुत्रकृता वैश्वानराधिकरणप्र- थमसूत्र इति भवन्मतम् । आत्मशब्दस्य ब्रह्मण्यसाधारण्यं निर्धारित पूर्वा- धिकरण इति च भवन्मतम् । अत्रात्मशब्दस्य मुख्यप्राणविषयत्वशङ्का कथ सङ्गच्छेत । उपक्रम उत्तरत्र चात्मशब्द. पठ्यते । प्राणशब्दवाच्य एवात्मशब्दवाच्यः पूर्वपक्षेऽपि । 'प्राणिहिंसति वदन्ति न जीवहिंसेति इति भवदुक्तिः । प्राणी जीव एव , न प्राणमात्रम् । 'देही नित्यमवध्योऽयं' इति गीताश्लोक देही जीवो न देहः । 'जीवहिंसा' इति व्यवाहियत एव । देहद्वारा हिंसा । 'अहिंसन् भूतानि' , 'न हिंस्यात् सर्वा मूतानि' । 'प्राणादधोति कुतो न सूत्रितम्' इति भवत्प्रश्नस्योत्तरं दत्तमेवास्माभिः । संप्रसादशब्देन हार्दपरमात्मानुग्रहेण तत्संपत्त्यैव जीवस्य संप्रसन्नत्व- मिति सूचनेनापि अधिशब्दोक्तं परमात्मनस्तदधिकत्वं दृढीक्रियते । मुख्यप्राणपरत्वेनान प्राणशब्दस्य व्याख्यानं प्राचीनवृत्तिविरुद्धमिति भवताऽभ्युपगम्य वृत्तिर्न साध्वी इति दूष्यते । भवद्भाष्यकारैर्भवता च जीवधर्मा एव वण्यन्ते श्रत्युक्त प्राणधर्मत्वेन ; तेन च प्राणशब्दो जीवपर्याय. इत्यभ्युपगम्यते पर्यवसानतः । 'य. प्राणः स वायु' इति श्रत्या वायोरवस्थाविशेष प्राणो जीव- स्योपकरणभूनो जीवपरतन्त्रोऽचतन. । यद्यपि श्रुतिहृदयं न सम्यक् विदितं ·तृतीय पाद । . नारदस्यति शक्यत वेदाङ्गघु तन्त्रान्तरेषु च शिक्षित एव स. । 'अथ वा तन्त्रान्तरीयाभिप्रायात्समस्तकरणवृत्ति प्राण । प्राणाद्या वायवः पञ्चेति' इति भाषित भवद्भाप्ये नवायुक्रियाधिकरणे । तन्त्रान्तरशिक्षया वायु प्राणा जाबोपकरणभूत इति प्रागेव विदितं नारदेन । वाय्वपक्षया भूय- साऽस्तित्व व्युत्पादितमेव प्रश्नप्रतिवचनपरम्परायाम् । यद्यपि वायो पृथ- पर्यायां नास्ति , तथाऽपि तेज पयाय ‘स एतद्वायुमागृह्याकाशमभितपति' इति तेज कारणस्य वायोरपि ग्रहणमस्त्येव । भाषितं च भगवत्पादैरन- न्तरपीयभूताकाविषये 'आकाशो वा तेजसो भूयान् वायुसाहततेजस कारणत्वाव्यान्न । 'वायुमागृह्य' इति तेजसा सहोक्तो वायुरिति पृथगिह नाक्त तेजस' इति । अतो वायो. परित्यक्तत्वात्तद्विशेषस्य प्राणस्य पुन पठन न भवेत् । तन्त्रान्तरव्युत्पत्त्याऽपि तस्य वायुविशेषत्वमेव पूर्वगृहोतम् । अस्मिन् प्रकरणे 'यम्मादूर्ध्व यो निर्दिश्यते स ततोऽतिरिच्यते प्राणाच्चोपरि- ष्टादुपदिष्टो भूमति सोऽपि तदन्य स्यादिति भावः' इत्यानन्दगिर्युक्तन्यायेन वायुपरित्यागस्य कृतत्वात् प्राणपारीत्यागोऽपि कृत एव । अतो न प्राणस्य भूमत्वशङ्कासम्भवः । किं च 'प्राण प्राणेन याति' प्राणः प्राणं ददाति, ''प्रा- णाय ददाति' इति श्रुतं खतन्वयानम् , स्वात्मदानम् , संप्रदानत्वं पित्रा- यात्मत्वं च जवि एव खरसम् । 'अनु-क्रान्तप्राणान्' इति बहुव्रीहिरेव । 'स एव नारद सर्वातिशयं प्राण स्वमात्मानं सर्वात्मान श्रुत्वा नात- परम- स्तीत्युपरराम' इति भगवत्पादभाषितमपि प्राणशब्दस्य आत्मवाचकत्व स्वर- सम् प्रत्यगात्मन्येवोपदेशस्य विश्रान्ति जग्राह शिष्य । भूमविद्यायां प्रत्यगात्मैव परमसुखवेन प्राप्यत्वेन 'आत्मत' प्राण' , आत्म- त सर्वे' इति सर्वकारणत्वेन चोपदिश्यत इति पूर्वपक्ष्यभिमान । 'प्राणा वै सत्यम्' इति श्रुतौ प्राणशब्दस्य जीववाचकत्वं प्रसिद्धम् । 18s 1 ·१३८ सूत्रानुगुण्यसिद्धिबिमर्श । 'धर्मोपपत्तेश्च' इति द्वितीयसूत्रं भवदभिमतनिर्गुणत्वभञ्जकमिति स्प. ष्टम् । मुण्डकोक्ताक्षरविद्यायाः भूमविद्यायाश्च सगुणत्वमेवोपदिशति सूत्र- कृत। नामाद्याशान्तवये प्रतिवचनवशात् प्रश्नतश्चाधिकोक्तेः प्राणे विश्रान्तिहप्त्या भवतु तदवधि प्रस्तुतात्मोपदेश । मैवं जातो हि नामादिवदिह परमादात्मतः प्राण उक्तः खस्मादित्यत्र तत्स्यादिति न विघटनात्स्वारसिक्या विभक्तेः ॥ इत्यधिकरणसारावली । नामाद्याशान्तेभ्यो भूयस्त्वात्प्राणस्य पूर्वत्यक्तवा- युविशेषान्मुख्यप्राणादधिक प्रत्यगात्मा प्राणशब्दवाच्य इति भावः । आत्मप्रकरणमिदम् , आत्मबुभुत्सया तदुपदिदिक्षया चोपक्रान्तम् , तस्मा- तद्विश्रान्तिभूमित्वेनाभिलप्यमान प्राण आत्मैव भवन्नानात्मा मुख्य प्राण इति द्योत्यत प्रस्तुतशब्देन । प्रस्तुतं प्रक्रान्तम् । 'आत्मत प्राग.' इति प्राणस्यात्मना जातत्वोक्ति पूर्वपक्षविरोधिनीव । तस्या गतिः प्रदर्शिता पूर्वपक्षिणा आत्मशब्दस्य स्वपर्यायत्ववर्णनेन । स्वस्मादेव प्राणाख्यः प्रत्यगात्मा जात इति पूर्वपक्षिवर्णनमिति प्रदीते 'परमादात्मतः प्राण उक्तः स्वस्मादित्यत्र तत्स्यात्' इति । 'अधिकोक्ते' इति सौत्राधिशब्दस्यार्थ. सुच्यते । संप्रसादात्प्राणशब्दवाच्यात्प्रत्यगात्मनो भूयस्त्वेनाधिकतयोप- दिष्टो भूमा परमात्मा । देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाक्षिण' इति वर्णितस्य देवदुर्लभस्य भगवद्विश्वरूपस्य दर्शनीयभगवत्प्रसादादिव्य चक्षुलेभे धृतराष्टः । 'तत्राश्चर्यमभूद्राजन् धृतराष्टः म्वचक्षुषी । लब्धवान् वासुदेवस्य विश्वरूपदिदृक्षया ॥ लब्धचक्षुषमासानं धृतराष्ट्र नराधिपाः । विस्मिता ऋषिभिः सा तुष्टुवुर्मधुसूदनम् ॥'

·तृतीयः पादः । १३९ इति तदवमरे चक्षुर्लम्भितो धृतराष्टः 'भगवन् मम नेत्राभ्यामन्तर्धानं वृणे पुनः ॥ भवन्तं दृष्टवानस्मि नान्यं सन्दृष्टुमुत्सहे । ति पुनरप्यन्धतां प्रार्थयामास । तद्रीत्या भूमद्रष्टुरन्यदर्शनेऽरुचिः । मानुभववतो विषयान्तराणामद्रष्टुता । 'तवामृतस्यन्दिनि पादपङ्कजे निवेशितात्मा कथमन्यदिच्छति । स्थितेऽरविन्दे मकरन्दनिभरे मधुबनो नेक्षुरकं हि वोक्षते ।।' ति कुवलयानन्दोदाहृतश्रीयामुनाचार्य श्लोकोऽत्र भाव्यः । अस्मिन्नधिक- णे नयमयूखमालिकाया विस्तरेण व्याख्याता 'यत्र नान्यत्पश्यतीति श्रुति- स्मत्सिद्धान्तरीत्या । अक्षराधिकरणम् ॥ 'पूर्वाविकरणे खे महिनि प्रतिष्ठितत्वमुक्तम् , तत्तु परमात्मव्यति- रेक्तस्य श्रूयत इति शङ्कया सङ्गति' इति श्रुतप्रकाशिका । 'अथ वा येनाक्षरं पुरुष वेद सत्यम्' इति सत्याक्षरशब्दाभ्यां निर्दिष्टस्य परस्य ब्रह्म- म. सत्यशब्दवाच्यत्वं पूर्वत्र प्रतिपादितम् । अवाक्षरशब्दवाच्यत्व प्रति- पाद्यत इति वा सङ्गतिः । एवं वा । पूर्व जीवनिरासः । इह जीवप्र- पानयोर्द्वयोरपि निराम इनि' इत्याधिकरणचिन्तामणिः । 'अक्षरशब्दस्य वर्णब्रह्मणो रूढिनिरूढिभ्यां संशये प्रणवसार्वात्म्य न गौण प्राणसार्वात्म्यवत् इति प्रत्यवस्थाननिरासात् सङ्गतिः।' इति कल्पतरुः । पूर्व सत्यशब्दस्य ब्रह्माण रूढत्वाद्भमा ब्रह्मेत्युक्तम्, तद्वदत्राप्यक्षरशब्दस्य वर्णेषु रूढत्वाद्वर्ण एवाक्षरमस्त्विति दृष्टान्तसङ्गतिः इति ब्रह्मामृतवर्षिणी। पूर्व प्रश्नपरम्परा प्राणे विश्रान्ता । तत उपरि प्रश्नान्तर विनैव कारुणिकेन गुरुणा तदधिकं सत्यशब्दवाच्य ब्रह्म खयमुपदिष्टम् । अत्र ·१४० मूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्श । बृहदारण्यके प्रथम 'कस्मिन् नु खलु ब्रह्मन लोका ओनाश्च प्रोताश्च' इति पृच्छन्ती गार्गी •मा ते मूवी पप्तत् अनतिप्रश्न्या वै देवतामति पृच्छसि गामाऽतिप्राक्षी' इति याज्ञवल्क्येन न्यषधि । पुनरपि ब्राह्मणानुज्ञया सा प्रश्नद्वयं प्रयोस्तुमारमे । तत्र प्रथमप्रश्नस्यातरत्वन कोनित 'आकाश'। 'कम्मिन्नोत प्रोतश्च' इति प्रश्नान्तरम्यैव तर दीयते 'एनद्वै तदक्षर गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्ति' इति । गोश्वमिह महिमेत्याचक्षत हस्तिहिरण्य डानमायः इति हिण्याडीना महिमत्वमुक्तम् । अत्र 'हिरण्यादिमन्तोऽ ब्रह्मविद कृपणा , ब्रह्मविद एवाकृपणा' इति मुच्यते । पूर्व यत्र नान्यत्पश्यतीव्युक्तम् । अत्र 'नान्यदतोऽस्ति द्रष्टा' इत्यु- च्यते । पूर्व 'मथ वा न महिन्नि' इति वस्यानन्याधारत्वमुक्तन् । अत्र नान्यदनोऽन्ति द्रप्टा' इत्युक्तात्सर्वप्रशामितुरन्यस्तत्सदृशा नास्तीत्युच्यते । एव बहुवा सङ्गनिर्वस्तु शस्या । 'आत्मैव ब्रह्मेति पारोक्ष्यमुत्मारित प्रथमम् । ततो भूमैवात्मेति इतरदर्शनमात्रनिषवेन परिच्छेदो निराकृत । इदानीं नामरूपसामान्या- न्यभावम्यैव व्यावर्तनेनाखण्डमक्षराख्यमद्वैत म्वरूपमवत्रावयितुमाह' इति सङ्गतिप्रदर्शन भवतः । आत्मशब्देन जीवोऽभिप्रेयत इव भवता , अपरो- शवकथनात् । जीभेद सुदृढनमाधि अनेक मूत्रै प्रथमाधिकरणे । 'आत्मैव ब्रह्म' इति तदधिकरणनितित्वेक्तिरयथार्थी । द्वितीयाधिकरणऽ पि प्राणशब्दनिर्दिष्टाज्जीवादधिक एव भूमोपदिष्ट. । अत्रापि प्रशासनी- यचेतनाचेननजगता भेद एव दृढीक्रियते । कस्मिन् सर्वमोत च प्रातं चेति प्रश्नेनोपक्रम । 'अक्षरस्य प्रशा- सने विधृतौ तिष्ठतः' इति प्रशासनपूर्वकविधरणमुपदिष्टं गुरुणा । सुत्रद्वयन धरण प्रशासन च हेतुत्वेनापन्यस्येत । तृतीयसुत्रेण भवन्मतरीत्या द्विती- ·तृतीय. पाद.। यवस्त्वन्तरमात्रप्रतिषेधने पूर्वसुत्रद्वयसिद्धान्तिनधृतिप्रशासने ध्रुवं व्याहन्येया- ताम् । प्रधानजीवव्यावर्तनं खल्वत्र चिकीयते क्रियते च । फारणत्वा- योगव्यवच्छेद प्रदर्शनीयोऽत्र भवन्मतरीत्या । द्वितीयवस्त्वन्तरनिषेधे का- रणवायोग एव दृढीकृतो भवेत् । उपक्रमानुशुण्यन सर्वविधरणं वक्तव्यम् । मध्यवाक्यानुगुण्येन सर्वप्रशासनं वक्तव्यम् । सर्वविधारकसर्वप्रशासितृब्र- मतुल्यवस्त्वन्तनिषेधेन पूर्वोक्तसर्वधृतिप्रशासन दृढीक्रिययाताम् । प्रणवविषयशङ्का प्रदर्शिता भवद्भाष्ये प्रथमसूत्रनिरस्यत्वेन । सा च शङ्का नात्रोत्थातुमर्हति । नात्र वर्गस्फोठवादावलम्बन पूर्वपक्ष. प्रदश्यते भवद्भाष्यतयाख्यासु भवद्गन्थे वा । 'किमक्षरशब्देन वर्ण उच्यते किं वा परमेश्वर इति । तत्राक्षरशब्दस्य वर्णे प्रसिद्ध वात्, प्रसिद्धयतिक्रमस्य चायु- क्तत्वात् 'ओङ्कार एवेद सत्रम्' इत्यादौ च वर्णस्योपास्यत्वेन सर्वात्मकत्वा- वधारणात् वर्ण एवाक्षरशब्द' इति भवद्भाष्यभाषित पूर्व पक्ष. । 'न च वर्णातिरिक्ते स्फोटात्मनि अलौकिकेऽक्षरपदप्रसिद्धिरस्ति लोके । न चैष प्रामाणिक इत्युपरिष्टात् प्रवेदयिष्यते (देवताऽधिकरणे)' इति भामत्यां स्फोटे प्रसिद्धिनिराकृता । अक्षरशब्दस्य वर्णमात्रे प्रसिद्धावपि न तद्विशेष ओ- कारे प्रसिद्धिः । वर्णस्य सर्ववस्तुवरणप्रशासनादिकं न शक्यशङ्कम् । व- विशंपस्योङ्कारस्यैव तादृशमाहमा शक्यते भवद्भाप्ये अत्यन्तरबलेन । 'सर्वा- ण्याङ्कारनामानि, तव्य प्तत्वात् , 'तद्यथा शंकुना सर्वाणि वर्णानि संतृष्णानि एवेमव सर्वा वाक् इति श्रते.' इति भामती । वर्णे प्रसिद्धोऽक्षरशब्दः । अक्षरविशेषभूतोङ्कारव्याप्ता सवी वाक् । तद्व्याप्तीन सर्वाणि नामानि । 'ओंकार एवेद सर्वम्' इति तस्य सावात्म्यं श्रयते । अतोऽत्र श्रुतं वर्णे रूढमक्षराङ्कारः स्यात्' इति खलु भवदीयपूर्वपक्षः । अस्यात्यन्तबल्बज- ता सुस्पष्टा । 'वर्णानामह खत्वादीवत्वानुपपत्तेः स्नेहलौहित्यछायादिधीप्रस- गाच्च । प्रसङ्गाभावऽपि प्रतिपेध. सम्भवति यथा नान्तरिक्षे न दिवीत्यग्नि- ·१४२ सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्शः। चयननिषेध इति चेन्न । निषेधस्य प्रसक्तविषयताया एव स्वतः प्राप्त त्वात् । गत्यन्तराभावे ह्यप्रसक्तविषयाश्रयणम् । नान्यदा इति' श्रुतप्रका शिकायां भामत्युक्तोपपत्तिनिरास कृत । न कोऽपि समाधिरुक्तो भव ता तत्र । 'असङ्गमरममगन्धमचक्षुष्कमश्रोत्रमवागमनोऽतेजस्कमप्राणम मुखम्' इत्येते निषेधाः प्रणवविषये न कथमपि सङ्गच्छेरन् । यद्यपि भा मत्या अप्रसक्तनिषधस्य परिहारे यत्न कृतः, 'अहवतादीर्घत्वे वर्णविषरे चाधिते । तत्र यत्ना नैव कृतम्तस्याशक्यत्वात् । 'न तदश्नाति किंचन' इत्यु क्तोऽगनिषा न सङ्गच्छते । 'न तदश्नति कश्चन इति भोग्यत्वनिषेधा वैदि- काना परमादरभू ओङ्कारे विरुद्ध । भवद्भायवर्णितवर्णपूर्वपक्षस्यासम्भाविततां निश्चिन्वानाः श्रामद्दीक्षि- ता. वैयाकरणकदेशरीत्या वस्फे टस्य कारणत्व पूर्वपक्षे वर्णयाबभूवुः । मुण्डकवाक्येऽक्षरशब्दो ब्रह्मणि प्रकृतौ च प्रयुक्त. । अतस्तच्छ- ब्दो न पक्षीकृतोऽदृश्यत्वाधिकरणे । अक्षरशब्दस्य प्रधानजीवब्रह्मसु प्रसि- द्धेः सत्त्वात् तत्त्रयविषयशङ्काऽत्र । अत्र विषयवाक्यप्रयुक्त आकाशशब्दः अव्याकृताकाशपर इति भाषितं भगवत्पादैरुपनिषद्भाप्य । 'आकाशे तदोतं च प्रोत च' इति प्रथ- मप्रश्नोत्तरस्य व्याख्या 'हे गार्गि, यत् त्वयोक्तं उर्ध्व दिव इत्यादि तत्सर्व यसूत्रमाचक्षते तत्सूत्रम् । आकाशे तदोत च प्रोतं च यदेतद्ध्याकृतं सू. त्रात्मकं जगत् अव्याकृताकाश अप्स्विव पृथिवीधातुः, त्रिष्वपि कालेषु व. तते उत्पत्तौ स्थितौ लये च' इति भाषिता भवदीयोपनिषद्भाष्ये । श्रुत्युक्ताकाशशब्दस्य भूताकाशपरत्वाभावस्य तत्पारभूताव्याकृताका शपरत्वस्य च सम्प्रतिपन्नत्वात् सूत्राणा च श्रुत्यर्थानुगुण्यस्य स्वारसिकत्वात् श्रुत्युक्ताकाशशब्दस्य न केवलाकाशपरत्व, किं तु तत्पारभूततदन्ताव्याकृता- काशपरत्वमिति श्रुत्यर्थ प्रदर्शयति सूत्रकृदम्बरान्तधृतरितीति वयम् ।

·तृतीयः पद। १४३ अम्बरशब्दः केवलाकाशपर । आकाशपर्यायोम्बरशब्दः । 'आकाशम्या- न्त पारभूत अध्याकृतमम्बरान्तः तस्य धृइति श्रीभाष्यम् । श्रुतौ आकाशस्य धृतिरुक्ता अक्षरविषये । श्रुत्युपात्ताकाशशब्दोऽव्याकृताकाश- वाचोति सम्प्रतिपन्न द्वाभ्यामपि भाष्यकृयाम् । 'श्रुत्युक्ताकाशधृतेः' इति सूत्रविवक्षिता हेतुः । 'अम्बरपारभूताव्याकृताकाशधृतेः' इत्यव तदर्थः सपद्यते । भवद्भाप्योक्तरीत्या सुत्राथवर्णने सम्प्रतिपन्नश्रत्यर्थविरोधेन आकाश- पदस्यापार्थं गृहीत्वा हेतुनिबन्धनं करोति सूत्रकृदिति भवन्मतोपरि दूषण दुर्वारम् । सौत्रण अम्बरान्तशब्देन श्रुतिस्थाकाशशब्दो व्याख्यायत इति सुस्फुटम् । श्रुतिस्थाकाशशब्दोऽम्बरवाचक इति पूर्वपक्षी । अम्बरस्य धरणं भूलप्रकृतेः सम्भवतीत्यक्षर मूलप्रकृतिरिति तदभिमानः । यदि श्रुत्युपा- त्ताकाशशब्द: अव्याकृताकाशसज्ञमूलप्रकृतिवाचको भवत् तस्यापि धारक कारणं न मूलप्रकृतिभवेदिति सिद्धान्ते तन्निरासः । श्रौताकाशशब्दस्य सिद्धान्त्यभिप्रेतार्थबोधननैव पूर्वपक्षनिरास. सुशकः । 'आकाशशब्दनि- र्दिष्टः कि भूताकाश उताव्याकृताकाश' इति तदर्थविचारप्रदर्शनं कृतं श्रुत- प्रकाशिकायाम् । भवन्मतरीत्या सौत्रहेतु संपतिपन्नश्रुत्यर्थविरुद्धः । श्रुत्यीनुसा- रिणा भाव्यं सिद्धान्तहेतुना । श्रुत्युक्ताक्षरशब्दवाच्यं खल्वत्र निर्णीयते । अम्बरपर्यन्तधारणमात्र नोक्तमक्षरविषये । तदधिकतत्पारमूताव्याकृताका- शस्यापि धारयितृ अक्षरं प्रधानादन्यदेव भवेत् । अतः प्रथमसूत्रेण प्रधान व्यावर्त्यत एव । उपनिपद्भाप्ये स्वैरेव भाषितः श्रुतेरों ध्रुवं न स्मृतो भवद्भाष्य- कारैः सूत्रभाष्ये ।

·सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमरी । 'अत्राकाशेति विहायाम्बरग्रहणे किं कारणम् । प्रामाय स्यात् । कथमेवं स्यात् । श्रुत्यानुपूर्वी विहाय प्रासमात्रयैव पदविनिमयो ब्रह्मसूत्र इति' इति भवदीया स्वबुद्धिकल्पितोक्तिः । अस्त्यम्बरशब्दप्रयोगे महत्प्र- योजनम् । श्रुतिप्रयुक्ताकाशशब्दो भूतप्रथमबोधको वा आकाशादिसर्वाचिदव- धिमूताव्याकृताकाशपरो वेति विशये केवलाकाशपर्यायभूताम्बरशब्द प्रयुज्य तस्याप्यन्तभूतस्य धृन्युक्त्यैव पूर्वपक्ष्युक्तकेवलाकाशधृतिनिरस्येत । पर्याय- शब्दप्रयोग एवान न्याय्य । अस्मद्भाष्यात् प्राचीना भामती । तत्र भास्करव्याख्यामात्रस्य दूषण कृतम् । नास्मद्भाष्यार्थस्य । यद्यपि वर्णविषयो भवद्भाष्यपूर्वपक्षो दूषितो भास्करभाष्ये प्रथममूत्रस्यासद्भाष्यप्रदर्शिता व्याख्यारीतिर्न प्रादर्शि तत्र । 'ये तु प्रधान पूर्वपक्षयित्वाऽनेन सूत्रेण परमात्मैवाक्षरमिति सिद्धान्तयन्ति । तैरम्बरान्तधृतरित्यनेन कथं प्रधान निराक्रियत इति वाच्यम् । अथ नाघि- करणमात्र धृति , अपि तु प्रशासनाधिकरणता । अथाप्यम्बरान्तधृतेरि- त्यनर्थकम् । एतावद्वक्तव्यमक्षरं प्रशासनात् इति' इति भामती भास्करभा- षितविषया । 'अम्बरान्तधृते प्रधानं न निराकर्तुं शक्यम् , असाधारण- त्वात्' इति कल्पतरुरपि तद्विषय एव । अस्मद्भाष्यरीत्या अम्बरान्तशब्द- स्याम्बरपारभूतप्रधानार्थकत्वात् अक्षरविषये श्राविता तद्धतिः प्रवानव्यावर्तन- क्षमैव । द्वितीयमूत्र चास्मद्रीत्या जीवविशेषभूतसमष्टिपुरुषव्यावर्तकम् । तृतीय सूत्रं ब्रह्मान्योभयव्यावर्तकम् । अनो भास्करभाष्यविषये भामती- कल्पतरूक्तं दूषण अस्मद्भाष्यार्थ न स्पष्टु क्षमम् । इदमबुद्ध शुकब- त्पठितं भामतीदूषण भवद्गन्थेऽस्मद्भाप्यस्यापि दूषकत्वेन । अस्मदर्थमनूद्यो- च्यते भवद्भिः 'साधु श्रोतुं रमणीयमेतत्प्रणवस्य प्रथम बुद्धावनारोहे प्रधा- नस्यैवारोहे कथमन्यथा तस्य निराकरणमिति, अत एव भास्करादिभिः कलहायमानान् प्रत्याहैतान् भामती, कुतोऽयं क्रमो भवतामक्रमिणाम् , , ·तृतीय पाद । १४५ अक्षरं प्रशासनादित्येतावदेव वक्तव्यम्, 'नन्वत्र प्रथममेव ब्रह्म वा प्रधान चति विशयानानां भास्करलक्ष्मणार्यप्रभृतीनां कथमुपपत्तिः । अनुपपत्तिरे- वादृश्यत्वाधिकरणेनैव चरितार्थत्वात् इति', 'अहह विचित्र हीद वर्तते । एकैकप्रमाणसिद्धमप्येतेषां बुद्धिमविरोहति । प्रणव परं लोकवेदोभयप्र- सिद्धोऽपि नाधिरोहतीति' इति भवतां विचित्रोक्ति । न शब्दस्य कस्मि- श्चिदर्थे प्रसिद्धिमानं प्रकरणदृष्टतद्बाधकतदसंभावितबहुलिङ्गविरोधेन तदर्थ- समर्पणाय प्रभवेत् । 'अथ कथ जीवावरोहः प्रशासनात् । न हि प्रकृष्टं शासनं जीव- स्यास्ति । एव तार्ह सुग्रीवजीवो नाधिरूढः स्यात्' इति भवदुक्तिरतिवि- चित्रा । प्रोपसर्गेण शासनस्य सार्वत्रिकत्वं वर्ण्यतेऽस्माभिः । 'प्रशासन प्रकृष्टं शासनं' इति श्रीभाष्यम् । 'कचिदप्यप्रतिहतत्वन विषयप्रकर्षाच्छासनस्व प्रकर्षः' इति श्रुतप्रकाशिका । सुग्रीवाज्ञा तद्भुत्येष्वप्रतिहता । तभृत्याश्च शाखामृगाः । सर्वेषां परमात्माधीनत्वात्सर्वविषयं तत्प्राशासनं । 'मस्तु किमुत्तरमुच्यतां प्रकृतस्य प्रश्वस्येति चेत् । इदमुत्तरमुच्यते । श्रुतावाकाश- पदेनाव्याकृताकाशकथनेऽपि न वयं तेन तद्गृहीमः । यतः खशब्दबलेन खार्थसमथने प्रवृत्ताः स्मः । तेनैव कृतकारिणोऽपि संवृत्ताः सः । तत्र कथं खव्यवस्थामेव स्वयमुल्लघयामः । नोल्लंघयामः । अतो वायुमदंबरमेव गृह्णीमः' इति भवतामुद्दण्डा हठात्कारोक्तिः । श्रौताकाशशब्दस्याव्याकृता- काश एव वास्तवार्थ इति भवताऽभ्युपगम्यते । अस्मद्भाष्यरीत्या अम्बरा- न्तशब्दस्यार्थवर्णने श्रुत्यनुसारी भवेत्सौलहेतुः { इतरथा श्रुतिसूत्रयोर्विरोधो दुष्पीरहरः । श्रुतेरपार्थ एवं वर्णितो भवेत्सूत्रेण । कामं भवन्तु भवन्तो यथाकामं प्रमाणातीताः मा भवन्तः सूत्रकारमुन्मत्तं कुर्वन्तु । भाष्यस्य सूत्रानुगुण्यमन्विष्यद्भिर्भवद्भिः सूत्रस्व श्रुत्यानुगुण्य परि- त्यत्तमिति भवतां महती शोच्यता । सूत्रस्य श्रुत्यानुगुण्यमपरित्यज्य भव- 19S ·१४६ सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्श । ब्राप्यमेव प्रामादिकत्येन परित्याज्यम् । इतरथा सूत्र भाष्यं च उभे प्रमत्ते भवेताम् । स्वकीयमुपनिषद्भाप्य च व्याहन्येत । ‘गुणे त्वन्याय्यकल्पना' इति भवदीयोक्त न प्रस्मतव्यम् । 'अन्यभावग वृत्तेश्च' इति तृतीयसूत्रस्य नान्यवस्तुसामान्यनिषेध- कत्वम् । तत्याथस्य श्रुतिप्रकरणे वा अविकरणशरीरे वा नोपयोग. । न केवलमनुश्योग , किन्तु स्पष्टविरोधोऽपि । जन्मादिलक्षणायोगान्ययोगव्यवच्छेदावध्यायकृत्यमित्यविगीतम् । अ- स्मिन्पादऽयोगव्यच्छेद. क्रियत इति भवन्मतम् । अन्ययोगव्यवच्छेद इत्य- स्मन्मतम् । 'अन्यभावव्यावृत्तेश्च' इत्यन्ययोगव्यवच्छदोऽपि सुसूचयिर्षित इव । लक्ष्यमाणवस्तुसशान्यव्यावृत्तिरभिप्रेयते । भवद्भाष्ये यद्यदन्यद्ब्रह्मणः पूर्वपक्ष्यते, प्रणवो वा प्रधान वा जीवो वा, अक्षरस्य तद्भावो व्यावयत इति मूत्रार्थो वर्णितः । यद्यदन्यद्रह्मणोऽ शरक्षब्दवाच्यमिहाशङ्कयते तद्भाचादिदमम्बरान्तविधारणमक्षर व्यावतयति श्रुतिः । 'तद्वा एतदक्षर गार्यदृष्ट द्रष्ट इति' इति भाषितम् । अर्थान्तर- मपि प्रदर्शित तत्र जीवमात्रनिरासपरतया । 'अन्यभावो भेदस्तन्निषेधादिति सुत्राथः । 'तथा नान्यदतोऽस्ति द्रष्ट' इत्यात्मभेदप्रतिषेधात् न शारीरस्यो. पाधिमतोऽक्षरशब्दवाच्यत्वम्' इति च भाषितम् । 'तस्माद्वर्णप्रधानाध्याकृत- जीवानामसंभवात्, संभवात्तु परमात्मनः परमात्मैवाक्षरीमति सिद्धम्' इति भामतीनिगमन इतरमाढ्यावर्तनमव व्यावृत्तिशब्दार्थत्वेन ग्राहयति नेतरवस्तुमात्रसद्भावप्रतिषेधम् । 'समाने पूर्ववत्वात्' इति साप्तमिकाधिकरणे अन्येतरादिसर्वनाम- शब्दानां पूर्वनिर्दिष्टसदृशवाचित्वस्य व्यवस्थापिततया 'नान्यदतोऽस्ति' इत्या- दिवाक्यष्विव 'यत्र नान्यत्पश्यति' इत्यादिवाक्यऽपि समानान्यनिषेध- परत्वावधारणान्नानुपपत्ति.” इति श्रीरङ्गरामानुजमुनिभिरुक्तमप्यतावधेयम् ।

·तृतीय पाद । १४७ 'प्रख्याताकाशपूर्वस्वविकृतिवहनादक्षराख्यं प्रधान तस्याप्याकाशतोक्तया धृतनिखिलजगत्क्षेत्रितत्त्वं तु तत्स्यात् । मैत्रं द्रष्टत्वपूर्वैरनितरनियतैः शासनायत्तधृत्या किं च द्रष्टन्तरस्य व्युदसनमिह तत्तुल्यतइष्ट्रपोह ॥ इति अधिकरणसारावलो। प्रख्याताकाशति श्रतिस्थाकाशशब्दस्य प्रसिद्धाकाश- परत्वं प्रधानशङ्काबीजमिति प्रदयते । सौत्रहेतौ प्रख्याताकाशमंबरशब्देन व्यपदिश्य तस्याप्यन्तभूतं अवधिभूत अव्याकृतं श्रौताकाशशब्दविवक्षितं अंबरान्तशब्देन निर्दिश्य तद्धरणम्य अक्षरे श्रयमाणत्वं परामृश्यते । इत्यं च प्रधानन्यावृत्ति सुलभा । प्रवीयते अस्मिन् सर्वमचेतनजातमिति प्रधान- शब्दस्य व्युत्पत्ति सांख्योक्ता । तस्मिन् सर्वस्य ओतप्रोतत्ववर्णनमुचितमिति पूर्वभक्ष्यभिमानः सुच्यते प्रधानमिति स्वविकृतिवहनादिति च । अत्र समष्टिपुरुस्य धारकत्वन शङ्केति योन्यते 'धृतनिखिलजगत्क्षत्रितत्त्व तु' इति । अत्र 'न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यंत' इति श्रुताविव नि समत्वं चोध्यते 'नान्यदतोऽस्ति द्रष्ट' इति श्रुतिवाक्येनेति चतुर्थपादेन प्रदश्यते । पूर्वाधिकरण सत्याच्या उक्ता ब्रह्मणः । सत्यशब्दस्य दहरवाक्यो- तनिर्वचनरीत्या चेतनाचेतननियमनमर्थः । सत्यशब्दस्य यौगिकार्थपौ- कल्यमत्रोच्यते । 'ब्राह्मणाभिवदनलिङ्गाच्च इति भवदुपन्यस्तलिङ्ग साधारणं नासा- धारणम् । 'ब्रह्मवादिनो वदन्ति', 'यत्कवयो वेदयन्ते' इत्यादिवदत्र पयोग. । नात्र जपादिशब्दप्रयोगो यथा ' तज्जपः' इति योगसूत्रे प्रणवजपपरे । "ब्रह्मविदो वदन्ति इति च वकृविशेषोपादानं परमात्मपरिग्रहे घटते', इति गुहाधिकरणे भगवत्पादाः । ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनो ब्रह्मनिष्ठाः । विषयवाक्यगताकाशपदस्याव्याकृताकाशपरत्वं सूत्रकारेण व्याख्या- यते द्वितीयसूत्र 'चशब्देन' इति रत्नप्रभाकृतः । 'चकार आकाशशब्स्य ·१४८ सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्श । भूतत्वनिरासार्थ । मूताकाशस्य कार्यान्तःपातिनः श्रुतसर्वकार्याश्रयत्वाया- गात् अव्याकृतमज्ञानमेवाकाशः प्रधानशब्दित इति तदाश्रयत्वाचाक्षर न प्रधानमित्यर्थ' इति रत्नप्रभा । अतोऽलाकाशशब्दस्याव्याकृतपरत्वेन नि- र्णय. क्रियते सुत्रकृति संप्रतिपन्नम् । अवश्यापेक्षितस्यार्थस्य सौत्रस्पष्ट- प्रतिपादन वयं वर्णयामोऽम्बरान्तपदन । श्रौताकाशशब्दस्य भूतपरता- मत्र वर्णयति सुत्रकृदिति भवद्वर्णनं रत्नप्रभया प्रतिषिद्धम् । अक्षरश- ब्दस्य शब्दतन्मानपरत्वमभिमन्यते पूर्वपक्षीति भवतोच्यते । तस्य च आ- काशादिधारकत्वसम्भव इति भवदाशय. । अक्षरशब्दस्य न शव्दतन्मात्रायां प्रसिद्धि । 'श्रुतावाकाशपदेनाव्याकृताकाशकथेनेऽपि न क्य तेन तद्ग- होम । अतो वायुमंदबरमव गृहीम' इति भवत सिद्धान्ताक्ति प्रति- षिद्धा रसप्रभया । अक्षरशब्दस्यास्ति प्रयोगो ब्रह्मजीवप्रधानषु । 'यमक्षरं वेदविदो वदन्ति आत्मानमात्मन्यवलोकयन्तम्' इति कुमारसम्भव तस्य ब्रह्मविषय- त्वेन वेदवित्प्रसिद्धिरुक्ता । 'शास्त्रस्था वा तन्निमित्तत्वात्' इति शास्त्रप्रसि- द्विः सन्निकृष्टतरा वेदार्थप्रतिपत्ता द्वाभ्यामधिकरणाभ्यां विचारिताया मुण्डकविद्यायामक्षरशब्दस्य ब्र- मणि प्रसिद्धि. सम्पादिता । 'अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते' 'येनाक्षर पुरुषं वेद सत्यम्' इति तत्राक्षरस्य प्रकरणित्वं दुरपहवम् । तत्र पक्ष- द्वयेऽपि प्रधानवाचकोऽपि भवत्यक्षरशब्दः । 'प्रधानमेव त्वक्षरशब्दनिर्दिष्ट भूतयोनि' इति तत्र भगवत्पादभाषितं पूर्वपक्षिवाक्यम् । त्वत्पक्षे अक्षरा- द्तयोने. परस्य परमात्मन प्रतिपाद्यमानत्वात्' अथ परा यया तदक्षरम- धिगम्यते' इत्यत्र परस्या विद्याया विषयत्वेनाक्षर श्रुतम् । 'यदि पुन. परमे- श्वरादन्यददृश्यत्वादिगुणकमक्षरं परिकल्प्येत नेयं पराविद्या स्यात् । इति च तत्र भाषित सिद्धान्ते । पक्षद्वयेऽपि तत्राक्षरशब्दस्य प्रधाने प्रसिद्धिः ·तृतीयः पादः । सम्मता । जीवेऽपि प्रसिद्धिरभ्युपगता पूर्वपक्षिणा । ब्रह्मण्यपि प्रसिद्धिरुक्ता सिद्धान्तिना । तत्र दृष्टा त्रिष्वपि प्रसिद्धिमवलन्व्यात्र संशयोत्थानम् । अक्षरशब्दस्य वर्णे प्रसिद्धिमवलम्ब्य वर्णपूर्वपक्षकरणस्यामिमतत्वे अदृश्य- स्वाविकरण एव तद्विषयः पूर्वपक्षः प्रदर्शनीय' । 'अथ परा यया तदक्षरम- धिगम्यते' इत्यत्रापि वर्ण एव स्यादिति चेत् । स्यान्नाम का नो हानिः । तत्रादृश्यत्वादिगुणक इत्युक्तमिति हि तूष्णीमासं' इति भवदुक्त समाविरुदा- हृताक्षरशब्दघाटतभगवत्पादपूर्वपक्षसिद्धान्तवाक्यै प्रतिपिद्धयते । तत्रात्र च प्रधानशारीरपूर्वपक्ष क्रियते परावर्त्यत चति समानभावयोः । अदृश्यत्वा- धिकरणेऽक्षरशब्दविषय बाधियं वा आन्ध्य वा ऊह पूर्वपक्षिणा, सिद्धान्तिना च मूकत्वमूढमिति भवद्वर्णनं न साधु । भवद्भाष्यविरुद्ध च तद्वर्णनम् । अनाच्छाध पूर्वपक्षसम्भवे आच्छादनं कृत्वा पूर्वपक्षवर्णनं न युक्तम् । 'समुदायप्रसिद्धया वर्ण एवाक्षरम्', 'अक्षरशब्द. समुदायप्रसिद्ध्या वर्णेषु रूढ ।' इति भामतीरीत्या वर्णसामान्ये रूढावपि, वर्णविशेषप्रणव- परत्ववर्णने, लक्षगैवाश्रिता भवति । सामान्ये शतस्य विशेषरूपेण विशेषवा- चित्व लक्षगयेति तालिकाः । 'अथ चाकाशादेव समुपद्यन्त इत्यादावपि भूतमेव स्यात । न स्यात् । स्पष्टेन लिङ्गेनापोदितत्वात्' इति भवता अकाशाधिकरणपौनरुक्त्यं वारथि- तुमिप्यते । वर्णात्यन्तासम्भावितस्पष्टधर्माणामत्र सत्त्वात् वर्णप्रणवपूर्वपक्ष- कथने तदधिकरणेन गतार्थता दुर्वारा । योग्यताया अत्यन्ताभावेऽपि अत्र वर्णप्रतीति को वा शाब्दिको भाषेत । 'अक्षर न क्षरं विद्यात् नक्षीयते न क्षरतीति वाऽक्षरम्'इत्यका व्युत्पत्तिः । 'अश्नुते इत्यक्षरे' इत्यपरा । प्रथमव्युत्पत्तौ ब्रह्म गम्यते । द्वितीयव्युत्पत्तौ च पदवाक्यादिवाक् । 'अर्थमश्नुते व्यामोतीत्यक्षरं पदं वाक्य वा', 'क्षियः क्षरेती विनाशार्थस्य नअपूर्वस्य रूपम् । तच्च ब्रह्मतत्त्वं परमार्थनो नित्यम्' . इत्युभयत्र कैयटः ।

·१५० सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्शः । ईक्षतिकर्मव्यपदेशाधिकरणम् । ब्रह्मण ईशतिकर्तृत्वमुक शास्त्रारम्भे ईक्षत्यधिकरणे । अत्र तम्य इक्षतिकर्मत्वमुच्यते । उभयमपि भवन्मतभञ्जकम् । ईक्षणस्य मुख्यत्वमुक्त- मोक्ष यधिकरण । अत्र ईक्षणम्य तत्त्वविषयत्वनियम उच्यते । 'अन्य भावव्यावृत्तेश्च' इति, 'अदृष्ट द्रष्ट' इत्यदृष्टत्वमुक्तम् । अयो- गिभिरेवादृष्टत्वं तत्र विवक्षित, योगिभिरीक्षणयित्वमिष्यत एव इत्यत्रोच्यते । 'तद्विप्णो परम पदं सदा पश्यन्ति मूरयः' इति श्रावितं परमालखरूपस्य सुरिमि सदा दृश्यत्वमीक्षतिकर्मत्वाभाव व्याह- न्येत । अत्र के 'यत्तत्कयो वेदयन्ते' इति तच्छ्रुतिः स्मार्यते । भवद्भाप्यादिग्रन्थेषु ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् इत्यैकपद्यमाश्रितम् । सूत्र- कारशैलीविरुद्धा भवव्याख्या । 'ईक्षतिकर्म' इति पृथक्पदस्य पक्षसमर्पकत्व- वर्णनं न्याय्यम् । 'परात्परं पुरिशय पुरुषमीक्षते' इतीक्षणीयत्वेनोक्तः किं जोवसमष्टिरूपाण्डाधिपतिश्चतुर्मुवः उत सर्वेश्वर पुरुषोत्तम इति विशयः । समष्टिक्षेत्रज्ञ इति पूर्वपक्ष । अन्तरिक्षात्सरो ब्रह्मलोकश्चतुर्मुखलोकः स्यात् । तल्लोके ईक्ष्यमाणात दधिपतिश्चतुर्मुव. स्यात् । जोवघनो जीवव्याष्टिः । ततः परः समष्टिपुरुषः । एवं चतुर्मुखत्वे निश्चिते अजरत्वादयो यथाकथचि- नतव्याः । इत्थं पूर्वपक्षिते उच्यते, इक्षतिकर्म सः । परमात्मा । कुत. । ईक्षतिकर्मविषयतयोदाहले श्लोके 'यत्तच्छान्तमजरममृतमभयं परश्च' इति शान्तवाजरत्वामृतत्वाभय चव्यपदेशात् । 'श्रुत्यन्तरेषु शान्तत्वादियुक्ततया ब्रह्मप्रसिद्धिोत्यते 'स' इति सौत्रपदेन । 'अधिकारादेव साध्यप्रतिज्ञासिद्धे- स्तस्य प्रयोजनं हि वक्तव्यम् । शान्तमजरममरमभयमिति व्यपदेशस्य कथं परमात्मत्वसाधकत्वमित्यपेक्षायां श्रुत्यन्तरेषु परमात्मनः तादृशत्वेन प्रसिद्धि- रिति वक्तव्यम् । अतस्तथात्वेन श्रत्यन्तरप्रसिद्धिद्योतनं स इति पदस्य प्रयो- जनम् इनि श्रुतप्रकाशिका ।

·तृतीय पदः। १५१ 'एतस्माज्जीवधनात्परात्परं पुरिशय पुरुषं' इति च परमात्मना व्यप- देश. । न चतुर्मुखस्य । तस्यापि जीवघनशब्दगृहीतत्वात् इति श्रीभा- प्यम् । स्ववाक्ये व्यपदेश एव भवद्भाष्ये व्यपदेशशब्दार्थत्वेन भाषित । अन सर्वपाप्मनिर्मोकानन्तरं प्राप्यतया निर्दिष्टो लोक शाश्वतं पर- मपद भवेत् । 'परं पुरुषमभिध्यायोत स तेजसि सुर्य सम्पन्न.' इत्यभि- ध्यातारमुपासकं परामृश्य 'यथा पादोदरस्त्वचा विनिर्मुच्यते एवं ह वै स पाप्मना विनिमुक्तः ससमाभिरुन्नोयते ब्रह्मलोकम्' इति तस्य सर्वपाप्मवि- निर्मोकमुक्त्वा तदनन्तरं तस्य ब्रह्मलोकोन्नयनं श्राव्यते । विनिर्मुक्त इति सर्वकर्मक्षय उच्यते । तेन च तदनन्तरं कार्यब्रह्मलोकप्राप्तिवर्णन वार्यते । अत्र स इत्युक्त्या एतत्पादीयाधिकरणेषु स इति साध्यपूरणं ज्ञा- प्यते । 'लक्षीमूतोऽयमेकः खलु पुरुष इह ध्यायतेरीक्षतश्च क्षेत्रज्ञः सोऽयमण्डाधिप इतरपरात्स्वान्यजीवात्परोऽसौ । नो चौमादियोगप्रकरणविहतिर्वोभवोतीतित्ययुक्तं तमिछान्तामृतत्वप्रभृतिपरगुणख्यात्यनूक्योरयोगात् ।' 'नन्वत्रोङ्कारमानानयफलगणनारूढभूम्यन्तरिक्ष- प्रत्यासत्त्या निवासः सरसिजवसतेब्रह्मलोकोऽस्तु मैवम् । पापोन्मुक्तेन लभ्यो ह्ययमिह कथितः सर्यसम्पत्तिपूर्व सोढव्यो मर्त्यलोकैय॑वधिरिति समस्तत्समाधानमार्गः ।। इति सारावलीश्लोकावेतदधिकरणार्थसंग्राहको। 'प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते' इति निर्णीतार्था मुण्डकश्रुतिः सूच्यते लक्षीभूत इति । अत्र प्रणवस्यायतनत्वं श्रूयते । आयतन प्राप्तिसाधनम् । आयततेऽनेनेति । 'शरलक्षीभूतमन्यत्, तद्विद्धमन्यत्' इति वर्णनमिवात्यन्तासङ्गता भवेत् ध्या- यतीक्षितिकर्मणोः भिन्नत्वशकेति व्यज्यते लक्षीभूतेति । सत्रोक्तकर्मत्वं वेध्य.

·- १५२ सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्श । स्वमिति व्यज्यते । 'प्रणवो धनुरित्यत्रोक्तप्रणवोपासनविवरणार्थ पञ्चम प्रश्न ।' इत्यानन्दगिरिः । उपानेषद्द्यमप्याथर्वणिकम् । एकः पुरुषो लक्षीभूतः इति ध्यायतिवाक्ये श्रुतः पुरुष- ईक्षतिवाक्येऽपि श्रूयत इत्युभयारैक्य सूच्य- ते अयमेक पुरुष.' इति । तत्क्रतुन्यायः श्रुतिप्रसिद्धो द्वितीयपादारंभविचारि- तशाण्डिल्यविद्यायामेव व्युत्पादितः । तन्नयायविरुद्धस्पष्टवचनेन खलु ध्येय- प्राप्ययोर्भेदः शङ्कितुमर्हः । न केवलमत्र भेदवचनाभाव. 'पर पुरुष 'परं पुरुष' इत्युभयत्रापि प्रत्यभिज्ञयैक्यं स्पष्टं श्राव्यते । जोवधनादिति श्रतिपदस्य अधिपक्षेत्रज्ञव्यतिरिक्तसर्वजीवपरत्वमु- च्यते पूर्वपक्षे । भवन्मतेऽपि हिरण्यगर्भ एवं पूर्वपक्ष्यते । 'तत्रापरमिद ब्रह्मति प्राप्त' इति भवद्भाप्यम् । 'परशब्दस्यापेक्षिकपरत्वविशिष्टे हिरण्य- गर्भे वृत्तिरिति पूर्वपक्षयति' इत्यानन्दगिरिः । प्रकृतेः परो जीवसमुदायः । क्षेत्रज्ञश्चतुर्मुखोऽपि तदन्तर्गत इति सिद्धान्तार्थः । 'यदत्र ध्यानेक्षणयोः समानविषयत्व स्थिते, जीव एव धनो व्याष्टजीवः, ततः पिण्डात्परात्पर पुरुष हिरण्यगर्भमीक्षत इति पूर्वपक्ष, जीवानां धनाजीवसभष्टिभूताद्धिरण्य- गर्भात्परं पुरुषामित्येव श्रुत्यर्थः । तथा च ईक्षतिकर्म स परः कुतः, तस्य यत्तच्छान्तमजरममृतभयं पर चेति परत्वेन व्यपदशादिति श्रीरामानुजीय तदिदं विमृशन्तु विमर्शकाः। एवं सति भूमा संप्रसादादध्युपदेशात् 'अक्षर- मंबरान्तधृतेः, दहरउत्तरेभ्यः' इत्यादाविव ईक्षतिकमव्यपदेशादित्येतावतैव कुतो न पर्याप्तं स इति किमधिकेन' इति भवदुक्तिः पूर्वोदाहृतश्रुतप्रका- शिकादशनाभावमूला । प्रथमपादे 'भेदव्यपदेशाच्चान्यः' इति सूत्रात्प्रत्यधि- करणं प्रतिज्ञायामन्यशब्दानुवृत्ति, द्वितीयपादे 'अत एव च स ब्रह्म' इति सूत्रात् , स इत्यनुवृत्ति, अस्मिन्पादे एतत्सूत्रात् स इत्यनुवृत्ति, चतुर्थपाद 'प्राज्ञः' इत्यनुवृत्रिंच सूचयति सूत्रकृत् । स एव चेह परपुरुषशब्दाभ्या- मभिध्यातव्यः प्रत्यभिज्ञायते इति भवद्भाष्ये उत्तरवाक्योक्तः परमात्मा ·तृतीय पादः । १५३ परामृश्यते । एतद्भाप्यवाक्येन 'स' इति सौत्रशब्दो व्याख्यात इत्यान- न्दगिरिः । 'स' इति पदस्य श्रत्यन्तरप्रत्यभिज्ञापकत्वमस्मन्मते ; भवन्मते एतच्छूनावेवोत्तरवाक्यस्येत्येव भेदः । श्रुतिप्रत्यभिज्ञापरत्वमुभयत्र समा- नम् । परमात्मत्येव साध्यविवक्षाऽस्ति प्रत्यधिकरणम् । अत्र 'सइति पठनस्य साध्यसमर्पणाय तदनुवृत्तिसुचनमपि प्रयोजनम् । उदाहृतश्रत- प्रकाशिकानुसारण सारावळीश्लोक परगुणख्यात्यनूक्योरिति सौत्रसशब्दार्थः सुच्यते । तस्मात् परो य. परमात्मेक्षणकर्ममूतः स एवाभिध्यानेऽपि कर्म- भूत इति गम्यते' इति भवद्भाप्यम् । स ध्यातव्यः परमात्मैव कुतः । वाक्यशषे ध्यातव्यस्य ईक्षतिकर्मव्यपदेशादित्यर्थ.' इति ब्रह्मामृतवर्षिणी । तथैवोक्तं ब्रह्मतत्त्वप्रकाशिकायाम् । स इति शब्दस्य ध्यातव्य इत्य- र्थमुक्त्वा तस्य पक्षसमर्पकत्वमिष्यत इव ताभ्याम् । किमपरं ब्रह्म ध्या- तव्यमुपदिश्यते उत परं ब्रह्म इति विशयशरीरप्रदर्शनं भाष्यादिषु भवद् ग्रन्थेषु । 'ध्यायतिकर्म' इत्येव प्रथमं पठनीयं यदि भवद्भाष्योक्तार्थ. सूत्र- कृदभिमतः । 'इक्षतिकर्म' इति सूत्रमुपक्रममाणस्तद्विषय एव ब्रह्मतदि- तरसशय इति स्पष्टीकरोति । अस्मद्भाप्यप्रदर्शितं ईक्षतिकर्मशब्दस्य पृथक्पदत्वं न्याय्यमित्यङ्गीकृ- तं न्यायरक्षामणौ । तस्य पक्षसमर्पकत्वमप्यङ्गीकृतम् । 'ईक्षतिकर्म परं ब्रह्म । 'पुरुष ईक्षत' इतीक्षतिकर्मत्वव्यपदेशादित्यर्थ.' इति तत्रोक्तम् । ध्यायतीक्षतिकर्मणोरेक विषयत्वौत्सौर्गिकत्वनियमादरणं सूचयति सूत्र- कृत् पक्षद्वयेऽपि । 'एव ईक्षातकर्मणः परब्रह्मत्वे सिद्धे तदेवेक्षतिकर्म ध्यायतिकर्मेत्यत्र साध्य ध्यायतिकर्मणोऽर्थात्परब्रह्मभावसिद्धिफलके पक्षी हेतुश्चेत्युभंय 'स' इत्यनेन प्रदश्यते । ईक्षणध्यानविषययोरेकत्वरूपहेतुप्रदर्शनार्थ तु 'अन्य- भावव्यावृत्तेश्च' इति कृस्त्रं सूत्रमनुषञ्जनीयम् । ध्यायत्रीक्षतिकर्मणार्मि- 208 ·१५४ सूत्रानुगुण्यसिद्धिविमर्श । नवे ध्यानस्यादृष्टद्वाराऽऽश्रयणप्रसङ्गेन तयोभिन्नत्वव्यावृत्तरित्यर्थः' इति च न्यायरक्षामणौ महान् क्लशोऽनुभूयते भवद्भाष्योक्तार्थ सूत्रेषु योजयितुम् । का वा सूत्रानुगुण्यप्रत्याशा भवसिद्धान्तार्थस्य । 'देवाना पूरयोध्या तत्र शेषे शेते परम. पुरुषः, इति तन्मते सति शयानत्वलिङ्गे कथं पूर्वपक्षस्य अवकाशः । तदप्यन्यथा नीतवतः कथ तदुक्तेन व्यपदेशेन समाधानमित्याठिकमिति” इति विचित्रा भवदुक्ति । देवानां पूरिति श्रुतौ न शयनप्रस्तावगन्धः । अतो न तच्छुतिप्रत्यभि- ज्ञानम् । 'पुरिशयं इत्युक्तं विषयवाक्ये ; पुरस्य श्रीवैकुण्ठत्वं नोक्तं तत्र । हृदयस्य ब्रह्मपुरत्वं अनन्तराधिकरणविषयवाक्ये वक्ष्यते । 'पू प्राणिनः सर्वगुहाशयस्य' इत्यन्यत्र श्रूयते । अत्र पुरस्यायोध्यात्वं वा शयनस्य शेषत्वं वा न पक्षद्वयेऽपि भाप्यते श्रीभाज्ये । 'परात्परं पुरिशय पुरुषमीझते' इति श्रुतेः सिद्धान्तार्थो भाष्यद्वयेऽपि समान, । 'स विद्वान् त्रिमानोकाराभिज्ञ. एतस्माज्जीवघनात् हिरण्यगर्भात्परात्परं परमात्मा- ख्यं पुरुषमोक्षते पुरिशयं सर्वशरीरानुप्रविष्ट पश्यति ध्यायमान.' इति भव- दीयोपनिषद्भाप्यम् । 'अथात्र कथं साध्यसाधनयोानेक्षणयोः समानविषयत्वनियममुल्लव्य ध्यायतिकर्मणि संशयो वा विपर्ययो वेति चेत्, अस्त्युत्सर्गतोऽय नियम. । अथापि वचनबलाइपरमुपासानापि तल्लाक प्राप्य परं पश्यतीत्यभि- मन्यतेऽयं पूर्वपक्षी । सिद्धान्ती तु नायं नियमः कदाऽपि भज्येत । अतः परमुपासीन एव वचनबलादपरब्रह्मलोकं प्राप्य ध्यातमेवात्र पश्यति इति भवदुक्तिन सङ्गता । ध्यायतोक्षयोः समानविषयत्वमौत्सर्गिकमिति भवताऽभ्युपगम्यते । श्रौततत्क्रतुन्यायोपोडलितस्य तन्नियमस्य नालाप- वादकं वचनं दृश्यते । अतो न तद्भेदपूर्वपक्षस्य सम्भवः । सौत्रहेतु- न तन्नियमप्रदर्शकः । किं तु प्रत्यभिज्ञाप्रदर्शक. । अत्र को व सिद्धा.