·No text on this page.

·THE KASHMIR SERIES
OF
TEXTS AND STUDIES.
General Editor
J. D. Zadoo

·(All rights reserved)
Published by Pandit Jagaddhar Zadoo Shastri
M A.,M.O.L. for the Research Department.
Jammu & Kasbmir Government, Srinagar.

·XASHMIR SERIES OF TEXTS AND STUDIES,
No. LXVIII.
THE
PARATRISIKĀ LAGHUVRITTI
BY
ABHINAVAGUPTA
EDITED BY
PANDIT JAGADDHARA ZĀDOO SHASTRI,
NA, MOL, H. H,
SUPERISTESDENT RESEARCH DEPARTLEXT
HIS AIGENESS' GOVERNMENT,
JIUNU KISHIR,
SRINAGAR
Published under the authority of the Government of
His Highness Rajarājesvara Maharajadhiraj
Sri MAHĀRAJĀ HARISINGHJI BAHĀDUR,
GCSI, GC.IE, A.C.VO, LLD
MAHĀRAJĀ OF JAMMU & KASHMIR
SRIYAGAR
Pontes as the Voicoutile Press
1947 1.D.

·(All rights reserved )
Publishod by
Pandit Jagaddhara Zadoo Shastrı,
for the Research Dopritment,
Jammu & Kashmir Govorament
Srinagar

·कश्मीर-संस्कृतग्रन्थावलिः ।
ग्रन्थाङ्कः ६८
श्रीपरात्रीशिका
महामहेश्वराचार्यवर्य-श्रीमदभिनवगुप्तपादकृत
अनुत्तरतत्त्वविमर्शिन्यपराख्यलघुवृत्त्युपेता ।
साच
श्रीराजराजेश्वर-महाराजाधिराज-कश्मीरनरन्द्रे-
श्रीहरिसिंहजी-बहादुराज्ञया
रिसर्चकार्यालयाध्यक्ष-पण्डितजगद्धरज़ाडूशानिणा
उदिष्टकार्यालयस्थेतरपण्डितसहायन
संशोधनादिसंस्करणोत्तर
संपाध
श्रीनगरे 'मर्कण्टाइल' नाम्नि मुद्रणालये मुद्रापयित्वा
प्राकाश्यमुपनीतम् ।
संयत् २००४ कश्मीर-श्रीनगर सैस्तान्दः १९४७
(अस्य ग्रन्थस्य मुद्रापरणाद्यधिकाराः प्रोतमहाराजयः
स्वायत्तीकृताः सन्ति)

·श्रीसोमानन्दनाथप्रभृतिगुरुवरादिष्टसनीतिमार्गों
लध्वा यत्रैव सम्यक्पटिमनि घटनामीश्वराद्वैतवादः ।
कश्मीरेभ्यः प्रसृत्य प्रकटपरिमलो रजयन् सर्वदेश्यान्
देशेऽन्यस्मिन्नदृष्टो घुसणविसरवत्
सर्ववन्धत्वमाप ॥१॥
तरत तरसा संसाराब्धि विधत्त परे पदे
पदमविचलं नित्यालोकप्रमोदसुनिर्भरे ।
विमृशत शिवादिष्टाद्वैतावबोधसुधारसं
प्रसमविलसत्सद्युफ्त्यान्त समुत्लवदायिनम् ॥ २ ॥

·PREFACE. The Paratrisika with two commentaries called 'Laghuvritti' and 'Vivriti' by Abhinavagupta and Rajānaka Lakshmi Rama respectively are printed separately as Nos: LXVIII and LXIX of the present series. The following manuscript-material has been utilised in preparing the same. L.AGHU VRITTI A Devanagari manuscript on modern paper belonging to Rajanaka Lakshman Joo Brahmachar! of Srinagar. It consists of 29 leaves with 20 lines per page. Letters per line 25. size 11" x 9" Almost correct.

·2 VIVRITI, on an $. A modern copy of the of the Research Department Script Sarada of recent origion. Number of leaves 13 with 18 lines average per page, cach line having 16 letters. Size 1" x " This manuscript happens to be abounding in spelling mistakes and omissions A country-paper manuscript belonging to Dr Shiv Nath Sastri, Acharya, DOS, etc, of this Department Script Särada Contains leaves 20 Lines per page 14 with 23 letters in a line, size 8" x 611 Almost correct. Date 1949 Vikrami The Paratrisiha with Abhinavagupta's commentary important work dealing with some of the fundamental doctrines of the Trika School Even so the manuscripts of this work have become su rare in Kashmir that all our enquiry for a birch bark or paper manuscript could give information of any other copy except the manuscript kindly supplied by Rajánaka Lakshmana IS an US no We are indebted to Rájánaka Lakshmana Brahmachari and Dr Shiv Nath Sharma, Shastri, Acharya, DOC, etc, for their courtesy in lending their manuscripts of the Laghuvrıttı and Vivriti respectively for publication to this Department 15. hoped that both these gentlemen will enrich our series in future also by the ranities they possess The Editor ·ور PARATRISIKA INTRODUCTION The Trika manual entitled Paratrisika, with wo commentaries, is being presented in the ollowing pages as Nos: LXVIll and LXIX of he Kashmir Series of Texts and Studies. The ext forms a fraction of the Rudrayamala which s one of the most authoritative and extensive Tántric works This work on account of giving the whole Tantra in summary has enjoyed a great pobularity as is clearly borne out by the fact that it bas attracted the attention of great authors like Somānanda, Abhinavagupta and others. very carly handbook and therefore of high luthority to be quoted in discussions gencral character of the teaching of Trika and has, is such, long been the subject of study. This Āgama has been variously named as 1 Paratrimsika, 2 Parātrisikā, 3 Trikasatra, 4 Trikaguma, 5 Anutrasatra, and together with the vivarana of Abhinavagupta it is called 6 Anuttaraprakriya It is a on the {TETHETIT Tra: 6a , Vivaraņa page 17. २. 'अभियं त्रीशिकति'. Vivarana page 16 ३. 'श्रीषिकसूत्र इति त्रिकप्रमयसूचिकायां श्रीपरात्रीशि FTTTTT:', Tantraloka - viveka 4. TT TT Tatag , Vivarana, page 119 %BST = EA': ६. 'अनुत्तरक्रियावामिति श्रीपरात्रीशिकाविवरणादी'. Tantraloka - sivcka ix 313.

·4 in The investigations that the master-minds of mediaeval Kashmir have carried on in elucidating the Trika system of philosophy have resulted in a large number of commentaries on the Tantras and philosophical treatises Works having a great bearing on this system have often been commented upon in two separate commentaries by one and the same author Utpaladeva has exposed his Pratyabhijña karikas two commentaries Vritti and Vivriti Similarly Abhinavagupta, the main exponent of this system, has penned down two commentaries named Vivarana and Laghuvnitti on the Parātrisika in Vivarana le. the detailed commentary, Abhinavagupta has discussed the abstruse problem of Para, Pasyanti, Madhyama, Vaikhart and other allied topics in the lofty and pregnant language The commentary bears ample testimony to the manysidedness and the encyclopedic nature of this learning In order to meet the needs of average reader, the great Acharya has epitomized his Vivarana in the present commentary and for this very reason it is called 'Laghuvnitti" This commentary is less terse but not more elaborate. Manifold interpretation as offered in the Vivarana, has throughout been avoided and as such renders great help in understanding the text The work attnbuted to Abinavagupta under the name Anuttara-tattva-vimarsini, is no other than the present Laghuyntti ·5 an It is hardly necessary in this context to go into an elaborate investigation to prove that the present commentary is an epitome of the bigger Commentray 1 e. Vivarana, as Abhinavagupta has actually composed such gists of his encyclopædic works for average reader. In his Tantrasára which is aridgment of the Tantraloka, he says: विततस्तन्त्रालोको विगाहितुं नैव शक्यते सर्वैः । ऋजुवचनविरचितमिदं तन्त्रसारं ततः शृणुत ॥ २ ॥ One more reference in support of the above statement may be given here. Ishwara-partyabijña vimarsina is an obridgment of the Isvarapratyabhijna-vivriti-vimarsinı by the present author. The main cause for epitomozing the detailed commentary is given by Bhaskara, who cays. ततः सर्वजनहितार्थ श्रीमताभिनवगुप्ताचार्येण वृहत्त- त्यभिज्ञाख्या बहुविस्तरा टीका कृता । तद्विचारणे व जनमशक्लं ज्ञात्वा तेनैव प्रत्यभिज्ञाकारिकासूत्रेषु सन हमयी विमर्शिनीति प्रसिद्धा टीका कृता' { Bhaskarn, Vol. I. P.3) There is sufficient internal evidence available in the Vivarana to prove that the author has based his exposition on the Vivriti of Somananda, as he explicitly says: (1) तद्ग्रन्थिनिर्दलनार्थ एवायमस्माकं तच्छासनपवि. बितानां यतः ( Page 16 Vivarana ) (2) श्रीसामानन्दमतं विमृश्य मया निबद्धमिदम् । (Vivarana Page 282) On the other hand the present commentary is based on the Tantrasära of Croaladeun 15 is ·distinctly stated in the introductory verses श्रीमदुत्पलदेवीयं तन्त्रसारं तु वर्ण्यते ॥ २ ॥ It would naturally be expected that reference from the Tantrasära of Utpaladeva could be found in the same way as quotations are available in the Vivarana from the Vivritt of Somananda at pages 16, 52, 59, 63, 90 and 207 But no such quotations are forthcoming Lines from the Tantrasära have been _quoted in the Vivarana But this work 18 of Agamic nature, and therefore cannot have been written by Utpala This raises a great doubt about the interpretation of the above mentioned line that the present commentary is an amplification of the tenets as laid down by Utpaladeva in his treatises Whether we would be warranted in actually regarding the Tantrasära as an independent work by Utpaladeva may be left over for future investigation Abinavagupta in this encvclopaedic work Tantraloka makes a specific reference to some authors namely Somananda, Kalyana and Bhavabhuti who also have commented upon the present text te refers with reverence to them in the following stanza श्रीसोमानन्टकल्याणभवभूनिपुरोगमाः । तथाहि त्रीशिक्षाशास्त्रविवृतौ नेऽभ्यधुवुघाः ॥ (Tantraloha - Xill 19 ) Vahesvarananda frequently quotes lines with slight variations from the present work to back up his statements in his Parimala a commentary on the Mahartha-manjar! These quotations are being noted here for comparson and ready reference ·7 PARIMALA LAGHUVRITTI -- Page, 1. Page, I Page, 6 : सदाभिनवगुप्तं यत् पुराणं च प्रसिद्धिमत । हृदयं तत् परोल्लासः स्वयं स्फूर्जत्यनुत्तरम् ॥ 2 Page, 169. श्रीदेव्युवाचेत्यादौ त्वा त्मदेवतैव प्रबुध्यमाना- वस्थायामात्मानं पराम: र्शनानवरतं पृच्छति 3 Page, 54: पुरुषस्य हि संवेद्यरूपस्यैव परिमितस्य वैद्यराशौ गणनम् 4 Page, 174 पतधो लभत ल लाभ. काल एव न पशुः । 5 Page, 174 : अभ्यासन विनापि जीवन्मुक्तता परा कौलिकीसिद्धिः । 6 Page, 118 पुप्पैर्हदयान्तास्वरूपस- मर्पणादेव हृदयस्य पोपर्काद्याभ्यन्तर. सर्वव्यैः Page, 6 Page, 10. Page, 10. Page, 22.

·8 Abhinavagupta's date is too well known to require any discussion here He flourished between the latter part of the 10th and the 1st quarter of the 11th century of the Christian era Following is the list of works composed by Abhinavagupta which have either been printed or known from references in his existing warks. Bodha - panchadasika. 2 Malınlvijaya - vārtika 3 Parátnmsika - Vivriti 4 Tantraloka 5 Tantrasara 6. Tantravatavadhanıla 7 Dhvnyaloka - lochana 8 Abhinava - bhårati 9 Bhagavadgitartha - Sangraha. 10 Paramartha -sära 11 Isvarapratyabhina - vivrıtı - vimaršini. 12 Isvarapratyabhijna - vimarsini 13 Kramastotra 14 Dehastha - devatá - chakra - stotra. 15 Bhairava - stotra. 16 Paramartha - dvadasika 17 Paramartha - charcha 18. Mahopadesa - yimsatikā 19. Anuttarashtika 20 Anubhava - nivedana 21 Ghatakarpara - kavya - Viviti 22 Krana - keli 23 Sivadrshtyalochana. 24 Srlpurva - panchika 25 Padarthapravesa - nirnaya- tika 26 Prakirnala. vivarana. 27 Prakarana - vivarana 28 Kávyakautuka - vivarana. 29 Kathámuhha - tilaka 30 Layhvy - prakriya. 31 Bhedevada - vidarana ·9 32 Devistotra - vivarana. 33. Tattvadhvau - Prakasika 34. Sivasaktyavınabhāva - stotra. 35 Anuttara - tattva - vimarsini (Laghuvritti ) 56. Raurava - vichára. 37 Rahasya-panchadasika. on the Rajánaka Lahshmi Rama alias Lasa Kaka has also composed a breifer and simpler commentary Paratrisika which is printed along with this volume as No: LXIX of the present Series His date Šaka 1732 is known from a verse at the end of his commentary, on the Bhagavadgita, styled Tattva-prakasika: लक्ष्मीराम प्रति द्विजोऽत्र निवसन् कश्मीरभूमण्डले मरोमातुरुपात्तदेहजनना राजानगोपालकात् । श्रीशाके द्विगुणाद्रिभूपरिमिते मासे तथैवाश्विने शुकायां प्रतिपद्यजाघ्रिनिरतो गीतासु टीकां व्यधात्। JD Zadoo.

·Board of Editors
1. J. D. Zadoo, Shastn, MA.M.OL, H.H.
2
Dr. S N Sharma, Shastr, Acharya,
D.O C, etc
3. Pt. Sn Kanth Shastri, BA., HH

·परात्रीशिकालघुवृत्तिः । महामाहेश्वराचार्यवर्य-श्रीमदभिनवगुप्तरचिता । यत्र तेजसि तेजांसि तमांसि व तमस्यलम् । तेजांसि च तमांस्येतद्वन्दे ज्योतिरनुत्तरम् ॥ १ ॥ सदागमप्रवाहेषु बहुधा व्याकृतं त्रिकम् । श्रीमदुत्पलदेवीयं तन्त्रसारं तु वर्ण्यते ॥ २ ॥ सदामिनवगुप्तं यत्पुराणं च प्रसिद्धिमत् । हृदयं तत्परोल्लासैः स्वयं स्फूर्जत्यनुत्तरम् ॥ ३ ॥ तत्र स्वात्मदेवनैव प्रवुद्ध्यमानावस्थायां स्वात्मानं परा. मशीशेनावतरन्तं पृच्छति । तत उच्यते " श्रीदेव्युवाच इति । किं पृच्छति ? तटाह- अनुत्तरं कथं देव स्वतः कौलिकसिद्धिदम् । येन विज्ञातमात्रेण खेचरीसमतां व्रजेत् ॥१॥ स्वात्मरूप दव सर्वत्र झाने करणे च प्रथमम. भिमुखीभून, तव तावदनुत्तरं रूपम् उत्तरम् उत्कृष्टमुप. रिवर्ति, तम जडापेनया ग्राहकरूपम् । तस्य तु विदात्म- नः स्वप्रकाशन्य न ग्राहकान्तरमस्तीति अनुत्तरत्वम् । - sho ·२ परात्रीशिका ३ तेन अनुत्तरं संविद्रूपं सदा सर्वत्रावभासितं पूर्वापरदेश कालविहीनमनपनवनीयम , किं तत्रोच्यताम् । इदं तु तत्रो. च्यते तत्किल कथं केन प्रकारेण कौलिकस्य कुलसमूहस्य देहातभुवनादेः अपूर्वरूपस्य स्वनः स्वतन्त्रतः सिद्धिं उभये- न्द्रियसंवेद्यतया अभिव्यक्ति ददाति ; 'दा दाने' 'दोऽवखण्ड. ने' इति च धातुगत्या सृजति संहरति चेत्यर्थः । अनु- त्तरं चिदेकरूपं सत् कथं नवनवेन अत एव पर्यनुयो ज्येन वेद्यवेटनवेदकादिभेदेन भातीत्यर्थः । ननु किमेतेन । झातेनानेन प्रकारेण ज्ञातमात्रेण खेचरी बोधभूमिसंचारिणी सती इयं संविच्छक्तिः 'समताम् अविकल्पत्वं पूर्णत्वमा- त्मनो बजेत् गच्छेजानीयात् । तत्प्रकारापरिक्षाने तु न खेचरी अवोधरूपे वेद्यांशे संचरणात् । तत एव वेद्यैः नीलादि मिनियन्त्रितेति न पूर्णशक्तिः । किंच धारणादिक्रमेण प्रा. णयोगादिकृता. सिद्धयः सन्ति अनुत्तरं संविन्मात्ररूपमक्रम कथं कौलिकसिद्धिं सक्रमा ददाति येन ज्ञातमात्रेण देवी- रूपत्वं ब्रजेत् ॥ १॥ एतद् गुह्यं महागुह्यं कथय व मम प्रभो । हृदयस्था तु या शक्तिः कौलिनी कुलनायिका ॥२॥ तां मे कथय देवेश येन तृप्ति व्रजाम्यहम् । एतदप्रकटमतिशयेन महत् उत्कृष्टमगुह्यं स्वप्रकाशं यथा भवति तथा कृत्वा प्रभो 'श्राच्छादने स्वरूपस्य प्रकटने च प्रभवनशील हे स्व स्वात्मन् मम पृच्छन्त्याः सविदः १ तत्समतामिति पाठान्तरम् । २ तत्प्रकारेऽपरिज्ञाते तु इति पाठान्तरम् । ३ निजस्वरूपस्याच्छादकप्रकटननाच्छादनकरूप , प्रकटनेन च प्रमातृरू परवानभवनशीनेति पाटान्तरन् ।

·श्रनुत्तरविमर्शिनीसहिता। ३ कथय विमर्शपदवीं वाक्यप्रबन्धपर्यन्ततामानय । ननु ग्रा- इकरूपं सर्वस्य हृदये स्फुरति तत्र किं प्रश्नेन । 'सत्यं, स्फुरितमपि न तत्त्वतो हृदयद्गमीभूतम् । हृदयङ्गमीमावेन विना भातमप्यभातमेव रथ्यागमने तृणपर्णादिवत् । हृद. यङ्गमतावगमनसाध्या हि तृप्तिर्जीवन्मुक्तता. तत्समावेशला- ध्या हि तृप्तिर्विभृतिरूपति द्विविधा वृप्तिः परामर्शन विना न भवतीति युफ्त एव प्रश्नः । तदेव दर्शयति • हदयस्था हृदये संविद्रूपे स्थिता या स्वातन्त्र्यलक्षणा शहिन्याः कुलं ग्राह्य- ग्राहफग्रहणचक्र निर्मयत्वेन प्रयोजनं तत एव कौलिनी । तस्य निर्मितस्य कुलत्य नायिका सा अधिष्ठात्री, तद्भेदनेन तठवभासनकर्वी च तत्स्वरूपसंही च । तां मे कथय पराम- शपदवी नग । यन परामृश्य तानयनेन तृप्ति मुशिमुहिरूपां प्रजाम्यहमिति संवेदनरूपां कथयेति णिचौ । एवं प्रबुद्ध्य- मानरूपा संवित् यदा प्रश्नं निभृतावमासमानपरमार्थस्वरूप करोति, तदा प्रबुद्धावस्थाप्रतिपत्ता लैब पूर्णरूपा भैरवटे- वतात्मिका प्रतिवचनदात्री संपद्यते । नव अत्र एदंप्राथ- मिकत्वं कदाचित् अपितु पुरातनमेव तत्परमावर्तमान काल- भेटकल्पनया भातीति भूतत्वेन व्यवह्रियते ॥ २ ॥ "दिव्यरूपत्वेन प्रत्यनाभावात्परोनेण तदेतदुच्यते श्रीभैरव उवाच । भृणु देवि महाभागे उत्तरस्याप्यनुत्तरम् ॥ ३ ॥ कथयामि न सन्देहः सद्यः कोलिकसिद्धिदम् । १ वाक्यजन्यपर्यन्ततामिति पाटान्तरम् । २ मन्यं स्फुरतीति पाटान्न. रम । 3 न चानेच्या प्राथमिकी कापितित्यपि पाटः । ४ वेद्यन्वेन ने न्यपि पाट ।

·परात्रीशिका कौलिकोऽयं विधिदेवि मम हृयोम्न्यवस्थितः ॥४॥ 'महान् भागः प्रबुद्धत्वावस्थायामुजिगमिषालक्षणा यस्याः सा त्वमेवंभूता शृणु स्फुटमवधारय । 'अहमुत्तरस्यापि ग्राहकस्यापि यदनुत्तरं रूपम् । श्रपिशव्दाद् ग्राह्यग्रहणादेर- पि । कौलिकसिद्धिदं विश्वावभासनादिभोगापवर्गप्तिप्र. योजनं । तत्कथयामि तच हृदयङ्गमता नयामि । यथा सध एव अवधारणमात्रे संपन्ने एव पुनरत्र सन्देहो न भवति । यस्मात् अयमिति भासमानो यः कौलिको विधिः स मम हृदयाकाशे हृदयत्वेन सदा विदितः सन् विदात्मतया ता. वदास्ते । सदेव सौम्येदमन' .. 'एकमेवाद्वितीयं'... 'तदेक्षत" इत्यादिश्रुतेः ॥ ४॥ . ततश्च अथाद्यास्तिथयः सर्वाः स्वरा विन्द्ववसानकाः । तदन्तः कालयोगेन सोमसूर्यों प्रकीर्तितौ ॥ ५॥ पृथिव्यादीनि तत्त्वानि पुरुषान्तानि पञ्चसु । क्रमात्कादिपु वर्गेषु मकारान्तेपु सुव्रते ॥ ६ ॥ वाय्बग्निसलिलेन्द्राणां धारणानां चतुष्टयम् । तदूर्चे शादि विख्यातं पुरस्ताद् ब्रह्मपञ्चकम् ॥७॥ अमूला तत्क्रमा ज्ञेया चान्ता सृष्टिरुदाहृता । सर्वेषां चैव मत्राणां विद्यानां च यशस्विनि ॥८॥ 1 महानुभवकप्रबुद्धेति पाठान्तरम् । • यतोऽहमुनस्येति पाठान्तरम् । ३ विश्वावभासकादिभोगेति पाठान्तरम् ।

·५ . अनुत्तरविमर्शिनीलहिता । इयं योनिः समाख्याता सर्वतन्त्रेषु सर्वदा । इह पदार्थप्रकाशनमेव तावत् संवेदनं प्रसिद्धम् , पदा- र्थश्च शाशेयस्वभावः तत्र शातता नाम उन्मेपनिमेपलक्षणेन संकोचविकासात्मनानक्रियालक्षणेन स्वभावेन स्वपरिस्पन्द- नसारा नतु परिनिष्ठिता । परिच्छिन्नजडरूपघटादितुल्यस्य च संकोचविकासयोगः कथम् । त्रिकोणं हृदयस्पन्दना- दिपु यथायथा स्फुटीभवति तथातथा ज्ञातृत्वमुत्कृष्यते । 'या बहिरिव संविदि यथायथा न्यूनीभवति, तथातथा तनिष्यते । यावजडपापाणाडो स्वयं संकोचविकासल. क्षणो विसर्गः स्वातन्त्र्यात्मा भगवतोऽनुत्तरस्य शक्तिः । तेन भैरवसंघविश्रमणोदयपरमार्थशिवशक्तिस्वरूपं रुद्रयाम- लमुच्यते । संकोचविकासयोगे एव मध्ये अनुत्तरः, आनन्दः, इच्छा, ईशना. उन्मेषः, ऊनता, इच्छेशनयोरस्फुटस्फुटवे- योल्लासः ऋऋल लू भवति, तयोरिच्छेशनयोरनुत्तरान न्दाभ्यां सन्धीयमानत्वात् ए ऐ, उन्मेपोनतयोस्ताभ्यामेव तथाकृतत्वात् ओ औ इति भवति, तदनन्तर वेद्यजातस्य वेदकात्मकबिन्दुस्वरूपसंस्कारशेपत्वमित्यनेन रूपेण परिपूर्ण भवति, इत्यवं पूर्णानन्दचिद्रूप विसर्गशक्तिमयं परभैरवया. मलम् । तत्र विसर्गरूपता सामान्याकारा विशेपेपु पञ्चद शस्विति पृथग गणनार्दा न मवति । एवं कौलिको विधि. मम तावद् दृदि संविद्रूपतादात्म्येनावस्थितः । अथानन्तर 'मिदंपरामर्शमहिम्ना प्रसरन्ति ये प्रकाराद्या बिन्दुपर्यन्ताः ५ मातृतेत्यर्थः । २ पूर्णी भवतीत्यपि पाट' । ३ विमगंगत्रिम यपरभरवेति पाटान्तरम् । १ इदमिति पदं नान्नि क पुन ।

·६ परात्रीशिका तेषां तदन्त. स्वराः, त एव परमानन्दरूपस्य स्थिति पूरयन्तीति ति- थय उक्ताः । एवं सा वोधचन्द्रस्य प्रकाशानन्दमयस्यानु. तरस्य विमशंशक्तिः पञ्चदशभिस्तिथिभिः पूर्यते । ते चैते सर्वे स्वरा. शब्दनस्वरूपाः 'परमार्थात्मानो जगदपेक्षया स्वयं राजन्तः स्वप्रकाशा. तेषामन्तः लोमसूर्यों संकोच- विकासो तदात्मा तेषामन्तः विन्दुद्वयात्मा विसर्ग इति यावत् । तत. सध्वेतेपु कालेन संकलना- त्मना परामर्शनयोगः । ततो हेतो. । परामर्शो हि स्प- न्टनात्मेव, नतु परिनिष्ठिताचलजडरूप. । बहिरपि च सो. मसूर्यो रात्रिदिवससंकोचविकासरूपेण तिथिपञ्चदशकस्य अन्तः 'चरतः इति । इयं सा भगवती परामर्शशक्तिः । यश्च असाविच्छायामीशने च वेद्योल्लासः स एव पृथग्भ- वन् स्थूलतथा भूतपञ्चकात्मा सूक्ष्मत्वेन च तन्मात्रपञ्च- कात्मेति दश तत्त्वानि, पृथिवी जलं तेजोवायुराकाश. गन्धो रसो रूप स्पर्श शब्द इति । स एव वेद्योल्लासः कर णतया सृज्यमानानीन्द्रियाणि तत्तक्रियाशक्तिप्रधानानि उप- स्थपानुपादपाणिवागानि कर्मेन्द्रियाणि 'ज्ञानशक्तिप्रधानानि बुद्धीन्द्रियाणि घ्राणरसनाचनुस्त्वक्श्रोत्रमिति । ततो वेद्य- ताया. क्रमेण संसारे वदनाभसस्योल्लाम मनोऽहंकारः बुद्धिः प्रघ नं पुरुप. । तथा पृथिव्यादीनि पुरुपान्तानि कादिपु मान्तप्विति । पुरुषस्य च संवेद्यरूपस्यैवोपरि मान्तस्य वद्यरा. शौ गणनम् । तेन हि विना पृथिव्यादि वद्यं कथ भवेत् । 'तेन विद्याभासस्येवेयप यद्वेधराशेरेव श्रत्यक्षवद्यभावस्य मिन्न- । परमायांत्मनो इति पाठान्तरम् ।२ तिथिपम्चदशकस्यान्तः चरन्त इति पारान्तरम । ३ जानगनिप्राधान्यानीति पाठान्तरम् । ४ सवेद्यरूप- म्योपरिमणम्येत्यपि पाट | ५ न वेद्याभासस्यवेदं रूपमिति पाठान्तरम्।

·अनुत्तरविमर्शिनीसहिता । वेद्यवेदकैकीकरणम् । तव्यावृत्तानि तत्त्वानि । कला वायुः रूपा किंचित्कर्दत्वेन प्रेरिका । श्रशुद्धविद्या तेजोरूपा किंचि. ज्जत्वेन प्रकाशिका च । माया सलिलरूपा अभिवद्गरू. पनिमजनात्मकस्तम्मनस्वभावा । इन्द्रोपलतिता पृथिवीरू- पा रागशक्तिः । ता एताश्वतनः शक्तयः पुरुपं धारयन्ति मध्ये विशकुवद विश्रमयन्ति, अन्यथा पाषाणादिवत् जडभू. मिमेवापतेत्परमेश्वरबद्वा संविद्गगनमेवापतेत् । उभयथापि मायाप्रमावतामावे वेधमपि न किंचिदिति, संकोचविकासा- वपि न कौचित् , संकोचेन विना विकासस्याप्ययोगात् । तद्विसर्गरूपेण संकोचविकासात्मना इदं सर्वमाक्षिप्तं । यत् विद्यराष्टिः समुचि(दि)तवेटकसृष्टिश्चेति । श्राकाशशल्या तु नात्र मायाप्रमाताधान प्रयोजनमस्ति । सा हि अन्तर्लीना पुरुषस्य वेद्यशून्यतया वेद्यावकाशसहिष्णुतया च प्रमात त्वात् तदीया नित्या विमर्शशक्तिः । यदा तु वेद्यतायाः क्रमेण प्रच्छादनं संविद्रूपस्य च प्रथनं, तत्र तावत् धृतिः, तद्रूपस्येव प्राप्यायनं, तत्प्रकाशयोगः । तत्रैव परमस्वातन्त्र्यलाभा. त्मकं स्पन्दनं सर्वत्र तेनैव रूपेण व्याप्तम् । इत्येतद् हक वरूपस्य पूरक व्यापकं पञ्चकं शादीनां विद्येश्वरलदाशि- वशक्तिशिवलक्षणं सूक्ष्मपृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशरूपं, सद्योजा तवामदेवाघोरतत्पुरुषेशानरूपं ब्रह्मपञ्चकशुटेनाण्यातमिति । एवमसौ 'परापररूपा 'विसंगतिः । तथाभूतञ्च 'पशकरूपं पुनरप्यनुत्तरविधान्तम् । तदेव "विसर्गशक्तिरेव "प्रथाद्या" , विधामयन्तीति पाटान्तरम । २ विकासस्याप्यभावादिति पान्तरम बेचप्टिरचेति इति पाटान्तरम् । ४ श्राकाशगत्यात्मेति पावान्तरम् । वेपरवेति पाठान्तरम ६ प्रमातृरूपत्वादिति पारान्तरम् । ७ धापरापर. रूपति पाठान्तरम् । -विमर्शशक्रिः इति पाठान्तरम । ६ भूतपयकरूप मिति पाठान्तरम । तथैय विनशंगनिमयमित्यपि पाट।

·८ ततश्व प्रथ- परात्रीशिका इत्यादिना "ब्रह्मपञ्चकम्" इत्यन्तेनैव वपुषा विकसतीति । तदिदं शक्तिवक्रमविच्छिन्नप्रवन्धं भगवतो भैरवनाथस्य । अनुत्तरेच्छोन्मेषत्रिकोणविसर्गशक्तयः एव हि पञ्चमेदवत्य- श्चिदानन्देच्छाहानक्रियाशक्तयो वाच्यभूतपञ्चकशक्तिमय्यः इति सर्वमेतदविभागपरामर्शरूपं मतः, ततो विभागपरामर्शात्मना पञ्चाशद्विमर्शरूपं परा- मृश्यरूपेण तु 'कर्मतां प्राप्तं वहिस्तत्त्वजालं जायते । तस्य परामर्शात्मतैव जीवितम् । सा च मावकारूपा । अत एव सर्वेषा मन्त्राणां गुप्तार्थभाजां 'वीजपिण्डात्मनां च. तुष्कलनवात्मादीना पुरुषरूपवाच्याध्यवसितानाच विद्यानां संवेद्यमानस्फुटार्थरूपाणा "नमःशिवाय” इत्यादिमालामन्त्रा- णां स्त्रीरूपवाच्याध्यवसितानां च सर्वेषामियं योनि. अवि- भागपरामर्शतारूपं कारणम् । सर्वेषु शिवरुद्रादिरहस्यत- नेपु यत्किचिदुच्यते तत्सर्व इत एवोदेति । 'यत्किल प- रावर सिद्धिद रूप तत्सर्व तत्त्वपटूत्रिंशत्या' लभ्यते । तस्या- श्व परामृश्यं यजडरूपं शरीरस्थानीयं तस्य परामर्शता जीवितं, सा च अस्या भगवत्यामिति इथमेव सर्व ददा- ति । अत एवेह भगवत्याः प्रप्ट्टरूपत्वम् । अनयैव हृद- यगमतया "यशस्विनि' इति 'प्रसिद्धम् । इयता विश्वा- त्मरूपेण प्रसिद्धा जातेति 'यशस्विनी'त्यामन्त्रणम् । एपा व सा विविधा सृष्टिरकारमूला क्षकारपर्यन्ता अनु- तररूपा 'प्रसूति. पुनरपि शिवात्मन्येव विधान्तिद्वारेण १ विमर्शशय इति पाठान्तरम्। • पचभेदवत इति पाठान्तरम् । ३ तूत्त रता प्राप्तमिति पाटान्तरम् । ४ वीजारमगतानामिति पाठान्तरम् । यत्किः चिदिति पाठान्तरम् । ६ परासिद्धिरूपमिति पाठान्तरमा ७ त्रिंशत्येति पाठान्तरम् । ८ प्रमिन्द्वमिति इति पाठान्तरम् । ६ अनुत्तररूपारप्रभृति ·है ? अनुत्तरविमर्शिनीसहिता। तत्रैवानुत्तरवासि विश्रमणं यस्याः सा तथाभूता उदाहृता शेया सती । अनयाभिशातया तदनुत्तरस्पन्दस्वरूपं सुष्ठ शातं भवतीति यत्किल तदनुत्तरमिति यावत् । एवं हद- यस्था पूर्वमविभागपरामर्शरूपा शक्तिः विभागपरामर्शतां को. लिकसिद्धिरूपतामनेनैवानुत्तररूपस्वातंत्र्येण प्रतिपद्यते इति निर्णीतं शिवरुद्ररहस्यादितन्त्रेषु ॥८॥ नन्यविभागपरामर्श पृथग्विमागपरामर्शमूलभूते हृदय- स्वरूपे सति न निवृत्तः सन्देहः ? इत्याशझ्यादिशति चतुर्दशयुतं भद्रे तिथीशान्तसमन्वितम् । तृतीयं ब्रह्म सुश्रोणि हृदयं भैरवात्मनः ॥ ६ ॥ चतुर्दशेन स्वरेण परिपूर्णानुचरानन्दशालिना संपूर्ण क्रियाशक्तिशरीरोन्मेपोनत्वसंपदा क्रियाशक्तिद्वारान्तीने च्छामानयुगलेन युतं सततं मिश्रीभूतं यदिदं तृतीयं ब्रह्म सदाशिवतत्वात्मकं ग्राह्यराशिविलक्षणं सद्रूपं विश्वं तत् ति- थीशानां- पञ्चदशानां स्वराणां योऽन्तः पर्यन्तस्थितिभूतो विसर्गः तस्मिन् लम्यक् अपियोगेन अन्वितं विश्रान्तं सद भैरवात्मनो भगवतः शब्दराशेः विश्वशरीरस्य हृदयं सार- भूतम् । यथा हि सर्वतत्त्वमवशरीरस्य विभक्तत्वगादिसन्ता- नतन्त्रितस्य तदविभागप्रकाशविमर्शविधान्तिधाम हृदयप- दमुच्यते, तथैव भगवतो भैरवनाथस्य तदिदं विभक्ततत्त्व- भुवनादिमयं विश्वरूपं परामर्शसारं पञ्चाशद्वर्णमयं शरीरं .. शक्षित, सा विभागेति पाटान्तरम् । २ परामर्शस्यत्येपि पाठः। ३ सती. ति पदं नाम्नि क पुस्तके 1४ तद्नं ["असिचतुर्दशे धामि स्फुटी- भूतनिधिके। निशूलत्वमतः प्राह शाला श्रीपूर्वशासने ॥ २० लो।"] ५. सदाशिवतत्त्वात्मकमधोरप्रकारास्वरूपसरफुटीभूतेदन्तात्मकमाराशि लशसमिति पानान्तरम् । ६ यतो निश्चय इति पाठान्तरम् । ७ यंत्रितत्यति पाटान्तरम् ।

·कृत्य परात्रीशिका तस्य तदविभागपरामर्शसारमिदं हृदयम् । भो भगवति सु- श्रोणि ! विश्रान्तपरमानन्दमयधामशक्तित्रयगतानवरतसङ्को- चविकासरूपत्रिकोणपरिस्पन्दनरूपमेतद् हृदयं भैरवात्मनो भैरवस्य श्रात्मभूतायास्तदविभागवत्या. श्रीपरादेव्याः 'तत्त्वं भवति । अनुत्तररूपा संवित् तावत्, बीजात्मनो 'प्रथम- स्वरकोट्योः स्वरूपविश्रान्तिसतत्त्वयोः परिस्पन्देन तत्स्प- न्टनप्रभावादेव मध्यकोटौ विभक्तपरामर्शात्मना सृष्टिरूपेण समस्ततत्त्वम धीति । अत एव वक्ष्यते "सृष्टिं तु संपुटी. इति ॥६॥ एतन्नायोगिनीजातो नारुद्रो लभते स्फुटम् । हृदयं देवदेवस्य सद्यो योगविमोक्षदम् ॥ १० ॥ एतत् बीजं यो लमते स लामकाल एव न पशुः, यतोऽस्मिन् लब्धे एतत् हृदयं "जायते । एतद्हृदयतैव भैरवत्वम् । ततो रुद्रयोगिनीयामलेन यावत् न जातं श- क्तिस्वरूपोन्मीलनं तावद् एतद्हृदयं कथमस्योन्मीलति । अ. स्मिन्नुन्मीलिते सत्यऽनेन हृदयेन सहयोगः । एतद्हृदयलाभः श्रीभैरवयामलसमावेशलक्षणो जीवत एव विमोक्षद इति उन्मीलनमाने जीवन्मुक्ततालक्षणा परा कौलिकी सिद्धिरनु त्तरे संविन्मात्ररूपे यथा विधीयते, तथा दर्शितम् ॥ १०॥ अधुना येन प्रकारेण अपरा अपि सिद्धयो विभू. तिलक्षणा. संवित्परिस्पन्दपरामर्शवलात् प्राणनाडिकालवेला. मन्त्रविद्याचर्यादिविडम्यननिरपेक्षात् भवन्ति, तं प्रकारमुपक- १ एतत्तत्वं भवति क पाट 10 स्पन्देन प्रथमेति पाटन्तरम् । ३ मय्यवे. ति पाठान्तरम् । ४ जायते इति पाटान्तरम् । ५ अथेति पाठान्तरम् । ६ योजनत इति पाटान्तरम् । ७ हृदयप्रकाशमुन्मीलन मीलयतीति पाटा न्तरम् ।

·अनुत्तरविमर्शिनीसहिता । ११ मपूर्व दर्शयति- अस्पोचारे कृते सम्बइ मन्त्रमुद्रागणो महान् । सधः सन्मुखतामेति स्वदेहावेशलक्षणम् ।। ११ ॥ मुहूर्त स्मरते यस्तु चुम्बके नाभिमुद्रितः । स वनाति तदा देहं मत्रमुद्रागणं नरः ॥ १२ ॥ अतीतानागतानर्थान् पृष्टोऽसौ कथयत्यपि । प्रहराद्यदभिप्रेतं देवतारूपमुच्चरन् ।। १३ ।। साक्षात् पश्यत्यसन्दिग्धमाकृष्टं रुद्रशक्तिभिः । प्रहरद्वयमात्रेण व्योमस्थो जायते स्मरन् । १४ ।। त्रयेण मातरः सर्वा योगेश्वर्यो महावलाः । वीरा वीरेश्वराः सिद्धा बलवान् शाकिनीगणः ॥१५॥ आगत्य समयं दत्त्वा भैरवेण प्रचोदिताः । यच्छन्ति परमां सिद्धिं फलं यद्वा समीहितम् ॥१६॥ एतत् संवित्तत्त्वं हृदयतां चेत् प्रतिपन्नं तदा जीवन्मुहते. ति उक्तम् । यदा तु तदेव प्राणबुद्धिभूमिपु सिद्धरसवि. ध्यमानधातुन्यायेन समावेशझमेणैतहृदयात्मकपरामर्शपात्र- तापादनया प्राणबुद्ध्यादिजडिमन्यकारिण्या 'प्रसरद्रूपमन्या- सदशां संपाधते, तदास्य स्वविमर्शवेशाभ्यासादेव नाडी. प्राणजयादिशात्रान्तरीययोगनिरपेक्षा एव श्रपरा अपि सि. इयो विभूतिरूपाः कौलिकल्य सिद्धयो जायन्ते इति ता. त्पर्यम् । अस्य वीजस्योधारे प्राणरूपतायां समावेशेन ता. वत्ततमान एव मानक्रियाशक्तिशरीरा मन्त्रमुद्राः सद्य एव पिरशारीरस्येति पाठान्तरम् । २ प्रहरहयमिति पाठान्तरम् ।

·૨૨ परात्रीशिका संमुखतामुञ्चारयितुराभिमुख्यं प्रतिपद्यन्ते । कथम् स्वढे. हावेशलक्षणं कृत्वा । तेन हि प्राणेन स्वदेहोऽप्याविश्यते । ततश्च संपूर्णज्ञानक्रियात्मक हृदयरूपान्तर्लीनीकृतेन प्राणना. ड्यधिष्ठितो देहोऽपि तदुहृदयरूपतासमाविष्टज्ञानक्रियात्मि- कामिमन्त्रमुद्राभिराविश्यते ताबचावदुपक्रमो विभूतीना मन्त्रमुद्रायत्तत्वादिति । श्रथ तथावेशो निरन्तरं यदि घ. टिकाद्वयमभ्यस्यति चुम्बके वक्ने समस्तवाह्यसद्रूपभावरा- शिनिष्ठचुम्बनात्मनि निगिरणप्रवृत्ते काकचञ्चुपुटाकारे सद त्तिरूपसोमस्वभावपरमशीतलरसास्वादकारिणि सति नाभि. मुद्रितं नामिस्थानावधिं कृत्वा 'पूर्णकुम्भकसमावेशाभ्याले न, तदा मनमुद्रासमूहः देहे वाररूपे कालरूपे व परेश- स्यैवामिव्यज्यते बुद्धिरूपे च प्रत्यगात्मनि प्रकाशते, शानक्रियावेशाद्यथा 'प्रश्न कृते झटिति प्रतिभासते, अती. तानागतवर्तमानं तत्सर्वमवितथमेव भवति । 'तथाभूततेज- श्च सामान्याकारमन्त्रमुद्रावेशाभ्यासे दृढीभूते तमेवाभ्यास निरन्तरं मध्ये विच्छेदशून्यमेकरसं सकृतिभातं प्रहरपर्यन्त- तां यदि नयति, यां कांचिन्मन्त्रदेवतां मुद्रादेवतां वा हृदये संघीयते; तदा तामेव रुद्गशक्तिभिनिरन्तरसमावेशावष्ट. म्मनचीयरूपाभिराकृयामानीता' साक्षाद्रूपेण स्वशरीरताटा- त्स्यन प्रतिपन्नामाकृतित.' पश्यति । तथा प्राप्तेऽपि यदि समावेशं न त्यजति तदा प्रहरद्वयं निरन्तरं समाविणो देह दयरूपस्यान्तलानम्य कृते इति पाठान्तरम् ।२ पूरककुम्भकेति पाटा. न्तरम् । ३ परवशस्येवेति पाटान्तरम् । ४ प्रकटने कृते इत्यपि पाटः । ५ तथा भूने चेति पाटान्तरम् । ६ तमेव रूपशनिभि इति पाठान्तरम् ७ प्रामादितामिति पाटान्तरम् । श्राकृतित: कालतश्चेति पाठान्तरम । ६ तथा म्बीकारे प्राप्ते इत्यपि पाट ।

·अनुचराविमर्शिनासहिता। प्राणादिकं स्वकं न किंचित् पश्यति 'निरावरणं चिद्रूपधनमे. व सकलमवलोकयति । तथा एतस्मिन् सर्वदा यावदति- परिक्षीणेन देहेन अन्यशरीरकल्पेन अविच्छेदे पुनरपि यदा स. मावशाभ्यास न परित्यजति, यदा प्रहरत्रयं निरन्तरं स. कृद्विमातविभेदवन्ध्यस्वरूपे समावेशशालिनि तिष्ठति, तदा मातरो ब्राड्म्यादिकाः, योगेश्वर्यश्च तच्चक्राभ्याससिद्धाः वीराध अघोरादयः, वीरेश्वराः नवात्मदेवताप्रभृतयः समु. न्मीलयन्ति । तचक्राभ्यास जातविभूतयश्च सिद्धा जाय. न्ते । एते महता मैरवयलेन युक्ताः । यश्च शाकिनीनां शनीनां खेचर्यादिभेदभिन्नानां संबन्धी गणो वर्गः भैरवव. लेन बलवान् । पते सर्वे परमां सिद्धिं धरण्यादिशिवा- न्ताध्वविषयां अनेनैव टेहेन 'स्वतन्त्रतां ददति । यतः एते सर्वे 'मारप्रभृतयो देवताविशेषाः "समयं दत्त्वेति मर्यादापूर्वकं भैरवेण भगवता स्वरूपाविभेदेन स्वरूपाच. भासनेन भैरवचक्रानुजीवितत्वेन प्रकर्षण 'चोदिताः । सर्वे एते देवताबकेश्वरा लदाविष्टप्राणा "मैरवभूता एव , तस्तदनुगामिन्यो भवन्ति । तदुक्तं "श्रागत्येति" । वि. शिष्टं किञ्चिदेकतम उत्तममध्यमाघमफलराशिमध्यात् खड़. गोरोचनोद्दिष्टपातालादिफलं हृदयेऽमिसंहितं भवति. तदा तदपि प्रयच्छन्ति ॥ १६ ॥ यथा अन्येषां प्राणनाडिजयप्रभृतीनां योगानां विशि. एचर्यासामग्रवादियाह्यापक्षावशात् कालवेलादिसंकोचः -- १ निरापरणेति पाठान्तरम् । २ वीरेश्वरा नवामदेचताप्रभृतयः तच्च पाभासेति अधिकः । ३ स्वातंत्र्यमिति पारान्तरन् । ४ मात्रा इति गादान्तरम् । ५ भारितेति पाठान्तरम् । ६ तदाविष्टप्राणादिश्वति पाठः भैरवभूत प्रवेति पारान्तरम् ।

·परात्रीशिका यथोक्तम् 'कुलवीजकमस्यान्तर्भोगः कौलं कृषादिपु'। इति ।' तथा अत्र न कश्चिदवच्छद इति, समादिशति- अनेन सिद्धाः सेत्स्यन्ति साधयन्ति च मत्रिणः ॥१७॥ अयं विष्वपि कालेपु अविशिष्ट इत्यर्थः ॥१७॥ ननु किं तत् साधयन्ति' अनेनेत्याह यत्किचिदैरवे तत्रे सर्वमस्मात् प्रसिद्ध्यति । मन्त्रवीर्यसमावेशप्रभावान्न नियन्त्रणा* ॥ १८ ॥ यदन्यशास्त्रेपु किवित्साध्यमुक्तं तत्सर्वमनेनैव सिद्ध्यः तीति का अत्रासाध्यगणनेति यावत् । ननु केन विधानेना- यं मन्त्री ग्राह्य इत्याशक्योत्तरमाह- 'अस्मिन्नये न कदाचिः नियन्त्रणा' । एतत्प्राप्तिमात्रमेव साध्यं, नत्वत्र विद्यावतादि किंचित्सहकारिभावेनोपयोगि केवलं परिक्षीणशङ्कातकत्व. मत्र उपयोगि शङ्कायाः सन्देहविप्रतिपत्तिमारतया एकरसत- द्विमर्शात्मकसमावेशविघ्नभूतत्वादिति स्फुटीक्रियते ॥ १८ ॥ अदृष्टमण्डलोऽप्येवं यः कश्चिद्वेत्ति तत्वतः । स सिद्धिभाग्भवेन्नित्यं स योगी स च दीक्षितः ।।१६।। अनेन ज्ञातमात्रेण ज्ञायते सर्वशक्तिभिः । शाकिनीकुलसामान्यो भवेद्योगं विनापि हि ॥२०॥ अविधिज्ञो विधानज्ञो जायते यजनं प्रति । श्रासतां तावदन्ये विधयः', मण्डलदर्शनोपलक्षितमधि वासनादि हातावधिपर्यन्तं मन्त्रार्पणविधिजातमपि न किञ्चि- १ साधयग्यनेनेति पाठान्तरम् । • साध्यानामिति पाटान्तरम् । ३ एतत्या. तिसरेच माध्यति पाठान्तरम् । • 'मन्त्रवीर्यममावेगेन कदाचिनियन्त्रणा' इति पाठान्तरम् । अन्यो विधि इनि पाटान्तरम् ।

·अनुत्तरविमर्शिनीसहिता । दघोपयोगि । एवमिति उकं वक्ष्यमाणं च यस्तत्त्वता निःश- तया वेति, स भुक्तिमुक्तिरूपसिद्धिभागी । स एव पर- मार्थतो योगेन समावेशलक्षणेन युक्तः । स एव सत्यतः शिवतादानभेदपाशतपणलक्षणां दीक्षां प्राप्तः । एतस्मानमा- त्रादेव सर्वशक्त्युपलक्षितोऽसौ संपूर्णस्वरूपो 'ज्ञायते सिद्धो भवतीत्यर्थः । एतत्समावेशाभ्यासाद्योग विनापि शाकि. नीकुलेन देवताचक्रेण सामान्यस्तुल्यो भवति अनेन ज्ञात. मात्रेण सर्वस्य वस्तुनः पूरणात् । यजने यत् विधानमि- तिकर्तव्यता, तामविद्वानपि विद्वानेव भवति पूर्णतत्फलला- भात् । 'यस्तु लौकिकवैदिकशैववामदक्षिणकुलादिप्रसिद्धान् " "विधीन्विधित्वेन न जानाति, स एप 'श्रत्र यजने विधिशो जायते अनुत्तरविधिं यतो जानाति । अनुत्तरसंविन्मात्ररू. पे सर्वमन्यत् बहिरङ्गं भवति ॥२०॥ ननु 'चतुर्दशयुतं' इत्यनेन यत् जमुक्तं, तत् कथं विश्वा- विभागिसंपूर्णशक्तिकखात्मरूपपरदेवतापरामर्श"मयं भवतीति निरूपयति- कालाग्निमादितः कृत्वा मायान्तं ब्रह्मदेहगम् ॥२१॥ जायते इत्यपि पाठः । २ प्रसिद्धि इति पाठान्तरम् । ३ यत. समावेगा. भ्यामलपणं योगं इति पाठान्तरम् । ४ यश्चेति पाठान्तरम् । ५ विधिरवेन नियंत्रणास्येनेति पाठान्तरम् । ६ स एवात्र यजन इति पाठान्तरम् । ७रूप. मित्यपि पाटः। विनापि इत्यनन्तरमयं पाटोऽधिको दृश्यते.- "शाक्निीकुलं शकिचके. भरमेकं यास्यन्ति निश्चिन्वति । भगवत्यो देवनास्तासां माननीयः तह. केश्वरतायोग्यत्वलाभात् [योगवलाद्भवति] इति । प्रमिद्धानित्यनन्तमयमधिकः पाठः शरकामटकोरकार्यकारनामा यवृतिविधीन्- इति ।

·परात्रीशिका - यथोकम् 'कुलवीजकमस्यान्तर्भागः कौलं कृषादिपु'। इति ।' तथा अन न कश्चिदवच्छद इति, समादिशति- अनेन सिद्धाः सेत्स्यन्ति साधयन्ति च मत्रिणः ॥१७॥ श्रयं विष्वपि फालेपु अविशिष्ट इत्यर्थः ॥१७॥ ननु किं तत् साधयन्ति' अनेनेत्याह. यत्किंचिद्भरवे तळे सर्वमस्मात् प्रसिद्ध्यति । मनवीर्यसमावेशप्रभावान्न नियन्त्रणा* ॥ १८ ॥ यदन्यशास्त्रेपु किचित्साध्यमुक्तं तत्सर्वमनेनैव सिद्ध तीति का अत्रासाध्यगणनेति यावत् । ननु केन विधानेना- यं मन्त्री ग्राह्य इत्याशझ्योत्तरमाह-'अस्मिन्नये न कदाचि. नियन्त्रणा'। एतत्प्राप्तिमात्रमेव साध्यं, नत्वत्र विद्याव्रतादि किंचित्सहकारिभावेनोपयोगि केवलं परिक्षीणशङ्कातङ्कत्व. मत्र उपयोगि शङ्काया. लन्देहविप्रतिपत्तिसारतया एकरसत- द्विमर्शात्मकसमावेशविघ्नभूतत्वादिति स्फुटीक्रियते ॥१८॥ अदृष्टमण्डलोऽप्येवं यः कश्चिद्वेत्ति तत्त्वतः । स सिद्धिभाग्भवेन्नित्यं स योगी स च दीक्षितः ॥१६॥ अनेन ज्ञातमात्रेण ज्ञायते सर्वशक्तिभिः । शाकिनीकुलसामान्यो भवेद्योग विनापि हि ॥२०॥ अविधिज्ञो विधानज्ञो जायते यजनं प्रति । श्रासतां तावदन्ये विधयः', मण्डलदर्शनोपलक्षितमधि- चासनादि हादावधिपर्यन्तं मन्त्रार्पणविधिजातमपि न किञ्चि- माधयम्यनेनेति पाटान्तरम् । • साध्यानामिति पाठान्तरम् । ३ एतस्या- तिरेव मायेति पाठान्तरम् । मन्त्रवीर्यसमावेशे न कदाचिनियन्त्रणा' इति पाठान्तरम् । अन्यो विधि इति पाठान्तरम् । - - ·श्रनुत्तरविमर्शिनीसहिता । दनोपयोगि । एवमिति उक्त वक्ष्यमाणं च यस्तत्त्वता निःश- दूतया वेति, स भुक्तिमुक्तिरूपसिद्धिभागी । स एव पर- मार्थतो योगेन समावेशलक्षणेन युक्तः । स एव सत्यतः शिवताटानभेदपाशतपणलक्षणां दीक्षां प्राप्तः । एतज्ज्ञानमा- त्रादेव सर्वशक्त्युपलतितोऽसौ संपूर्णस्वरूपो ज्ञायते सिद्धो भवतीत्यर्थः : । एतत्समावेशाभ्यासाद्योगं विनापिः शाकि. नीकुलेन देवताचक्रेण सामान्यस्तुल्यो भवति अनेन ज्ञात- मात्रेण सर्वस्य वस्तुनः पूरणात् । यजने यत् विधानमि- तिकर्तव्यता, तामविद्वानपि विद्वानेव भवति पूर्णतत्फलला- भात् । 'यस्तु लौकिकवैदिकशैववामदक्षिणकुलादिप्रसिद्धान्। "विधीन्निधित्वेन न जानाति, स एष 'अत्र यजने विधिशो जायते अनुत्तरविधिं यतो जानाति । अनुत्तरसंविन्मात्ररू. पे सर्वमन्यत् बहिरङ्गं भवति ॥२०॥ ननु 'चतुर्दशयुतं' इत्यनेन यत् जमुक्तं, तत् कथं विश्वा- विभागिसंपूर्णशक्तिकखात्मरूपपरदेवतापरामर्श मयं भवतीति निरूपयति- कालाग्निमादितः कृत्वा मायान्तं ब्रह्मदेहगम् ॥ २१ ॥ । जायते इत्यपि पाठः। २ प्रसिद्धि इति पाठान्तरम् । ३ यतः समावेशा- भ्यासलपणं योगं इति पाठान्तरम् । ४ यति पाठान्तरम् । ५ विधिस्वेन नियंत्रणास्वेनेति पाठान्तरम् । ६ स एवात्र यजने इति पाठान्तरम् ।७रूप- मित्यपि पाठ विनापि इत्यनन्तरमय पाटोऽधिो दृश्यते.-"शाक्निीकुलं गनिचके वरमेकं यास्यन्ति निधिन्वति । भगवत्यो देवतास्तासां माननीयः तच. केश्वरतायोग्यत्वलाभात् [योगवलाद्भवति] इति । प्रसिदानित्यनन्तमयमधिक पार शङ्कासदकोचकार्यकारणाभा यवृत्तिविधीन्- मति ।

·परात्रीशिका शिवो विश्वायनन्तान्तः परं शक्तित्रयं मतम् । तदन्तर्वति यत्किचिच्छुद्धमार्गे व्यवस्थितम् ॥ २२॥ अणुर्विशुद्धमचिरादैश्वरं ज्ञानमश्नुते । तचोदकः शिवो ज्ञेयः सर्वज्ञः परमेश्वरः ॥ २३ ॥ सर्वगो निर्मलः स्वच्छस्तृप्तः स्वायतनः शुचिः । यथा न्यग्रोधवीजस्थः शक्तिरूपो महाद्रुमः ॥ २४ ॥ तथा हृदयबीजस्थं जगदेतचराचरम् । "यथा घटशरावप्रभृतिप्रपञ्चवर्जने मृण्मात्रमेव सत्यं, मृद्रूपतात्मकप्रपञ्चवर्जनेनापि गन्ध इत्येव सत्यं गन्धरूप- ताविशेषापरामर्श अहमित्येव सत्यं, तथाभूतभेदभङ्गेऽपि सुखदुःखमोहरूपता सारम् , सुखादिवैचित्र्यकर्तने वेद्यवे. दकमात्ररूपता , 'पर्यन्ते वेद्यवेदकरूपभेदविगलने सदित्येव श्रवशिष्यते , तत्रापि वर्णवयपरामर्शविशीर्णताकरणे श्रा- द्यवर्ण मात्रविश्रान्तिः, तथा जलतत्त्वादेरपि मायातत्वपर्य- न्तस्य वेद्यरूपस्याशुद्धाध्वमध्यपातिनः सर्वस्यैवान्त्यविश्रान्ति- काले सर्वमेकघनममृतमात्मभूतम् , 'सैव ब्रह्मतापत्तिः ब्र. ह्मवादिनां विधान्तिः तनिर्मथनप्रवृत्त्या "तु भैरवोऽपि विश्वसृष्टिकारी । गीतं च 'मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भ दधाम्यहम् । संभवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत ॥' (भ०गी०१४॥३) इति । तस्यापि यदा 'सन्मात्रविथान्तिधाम्नः वरूपभेटवि. पार्यन्तिकीति पाठान्तरम् । २ वर्णमनुत्तरमानेत्यपि पाठ.। ३ संपेति पदं नानिक पारअग्रेति पाठान्तरम् ।५ ययेति पाठान्तरम् । ६ मवि. न्मात्यपि पाट। गन्धरूपताविशेप परामर्शत घट इत्येव मत्यं तथाभूतं जगदेतचराचर मित्यधिको पाठो दृश्यते ।

·१७ अनुचरविमर्शिनीसहिता । गलनेन रूपं परामृश्यते, तदा प्रकाशविमर्शनशक्तिरूपेऽनु- प्रविष्टस्य तस्यावभासनमिति तच्छप्तिस्वरूपात्तदामिन्नं परमा. थत इति शक्तिस्वरूपमेवावशिष्यते इति । तच इच्छा वा क्रिया वा शानं वा यतः सर्व वस्तु इच्छामि करोमि जानामि वा इत्येवंभूतविमर्शशक्तिविश्रान्त्या विना न जातुचिदवभाति । इच्छामीत्यत्र च शक्तित्रयानुवेधनमेवं जानामि करोमीत्या प्रावियुतत्वादास्ताम् । तेन शक्तित्रयात्मकस्वरूपविश्रान्तं त. दवमासमानं भवति । तस्यापि शक्तित्रयस्य एकमेव खत- चं स्वरूपं स्वातंत्र्यादेवः । अथ अधऊर्ध्वग्रन्थिरूपं विन्दु- द्वयमय-संविदात्मकं परभैरवदेवतात्मकं तात्त्विकं वपुः । तदेतद्वेद्यवेदनवेदकविश्रान्तित्रयमयं वर्णत्रयखरूपं तत्त्रयम् । तत्र यां विश्रान्ति प्रधानीकरोति तदन्तमेवोच्चारणं विधा संपद्यते । "तत्वोपभोगे भुक्तिमुक्तिरिति क्रमेण सिद्धयः “यत्र तर्फघन' एव एकः परामर्शो 'विश्रान्तिस्थानमक्रम सर्व संदूपमिच्छादिद्वारेण परभैरवे विरज्यते क्षिप्यते, पर- भैरवे' चाभेदेन"तदिच्छादिद्वारेण वेद्यतया वहिर्विसृज्यते इति नैसर्गिकसदूपं वेद्यं भैरवात्मकवेदकस्वरूपमित्युभयस्प- शनाच्छतिरूपतेति चातुर्दशी वेदकवेदनरूपावरोहण वेद्या- भिन्नसामान्यरुपता ब्राह्मी विश्रांतिः,- इत्येवंभूतविश्रांतित्र- यमय शान्तादिततदुभयलक्षणत्रयकरसताकारि परं विसर्गत- त्वं लंविट्टैरवनाथ एवेति तात्पार्थः। योजना तु- कालानिं - ५ स्वतन्त्रं रूपमिति पाटान्तरन् । २ घरणायेति पाठान्तरम् । ३ इति त्रि. धेति पाठान्तरम् । १ तत्र भोग उभयभुधिरिति पाठान्तरम् । ५ यस्य नु । त्तिदेकघर इति पाठान्तरम् । ७ विश्रांतिस्थानक्रममित्यपि पाठ 12 प. रमरपेयामेदेनेत्यपि पाठः। तदिति पान्तरम् । १० चिमनादित्ति पाठशान्तादि-इति पावन्तरम् ।

·. ८ परात्रीशिका पृथ्वीतत्त्वं सप्रथममुवनमादितः कृत्वा मायासत्वपर्यन्तं 'त- तीयव्रह्मणि विश्रान्तम् । विश्वेत्यादिक्रमेण यत् भैरवदेव. ताचक्र परभैरवीयं शक्लिषयरूप शक्तिचक्र, तदनन्तस्य विस' र्गस्यान्तर्विद्यते । "तस्य च यश्चोदकः- प्राणेन विना सर्गचो- दनानुपपत्तेश्चतुर्दशः प्राणरूपः, स एव शुद्धाध्वनि विद्यातत्त्वा- दिके 'शिवतत्त्वान्ते व्यापकः । यतोऽध स परमेश्वरो वेद्य. भूतदेहादिसङ्कोचविगमात् सन्माचप्रमाखमावत्वात् भिन्नस्य भिन्नामिन्नस्य व सर्वस्य शाता कर्ता च । परमेश्वरो विधे. श्वरवात्प्रभृति मायासङ्कटान्तः पाविताभावात्सर्वगः, पाशै. रागन्तुकैवियोगाग्निर्मलः, सहजाणवमल वैफल्यासभवात् स्व- च्छः, क्रमेण वेधराशेरिदमित्येवंभूतस्याहमित्येवाच्छादनेन व्यतिरिक्तवेद्याकाडावियोगात् तृप्तः, स्वायतनः खात्मन्येव य- वमान. प्रबुद्धानन्दः, तत एव भेदलक्षणाशुद्धितिरोधानात् शुचिः । एवं वोधक स्वरूपमयत्वात् योऽणु स्तच्चोदकविश्राति- समावेशाभ्यासनिष्ठः, सोऽचिराटेव तदन्तर्वर्तिशुद्धविद्यादि. शिवान्ततत्वान्तर्गत शुद्धावावस्थितमीश्वरस्य संबन्धि शानं तदाक्षिप्तं च कर्तृत्वं विशुद्ध परापररूपमश्नुते प्राप्नोति । "एतच विश्रान्तित्रयाभ्यास वित्तत्फललामोपलक्षिततुरीयप. रविश्रान्ती सर्वमभेटेकरसेनास्ते । यथाहि न्यग्रोधघानायां महावृक्षस्तदात्मकस्वरूपशक्त्यभिन्न एव भवति, तथा हद. यात्मनि वीजे चर शुद्धं, अचरमशुद्ध, चरञ्च प्रमात. अचरं द्वित्वत्यपि पाटः। तृतीय प्रमाणारूपे इति पाठान्तरम । ३ विनानं परं प्राणमित्यपि पाटः । १ तस्याग्रेऽयमधिको पाट - श्रत [अन्तः] परो यदपेसयेति । ५ शिवान् इति पाटान्तरम । ६ पतिवाभावादिति पाठान्तरम् । ७ वैकल्पसभावनादन्य इति च। चोदकस्येवंभूतरूपमय. स्यादित्यपि पाटः । एतधोदकविश्रााते. समावेशोऽभ्यासेति पाठा- न्तरम । १० शुदाशुद्धति चकपाठ । " एतद्विश्रांतिभासे इति पाठान्तरम् । १२ तत्तफललामोपलक्षणं चतुर्यन्तपरमिति च पाट । •३ न्यग्रोधनामा इति पाठान्तरम् ।

·अनुत्तरविमर्शिनीसहिता। प्रमेयमिति सर्व इद्गतशक्ति'कलाया अविभागेनैव माती. ति ॥ २४॥ तदत्र 'सद्यो योगविमोक्षदम्' इति यत् पूर्व सूचितं- परभैरवसमावेशफलं, तदुपसंहारद्वारेण प्रकटयति एवं यो वेत्ति तत्त्वेन तस्य निर्वाणगामिनी ॥२५॥ दीक्षा भवत्यसन्दिग्धा तिलाज्याहुतिवर्जिता । एवमिति- उक्तप्रकारेण हृदयं तत्त्वेन निश्चयेन निःशङ्क तया यो वेत्ति तस्य दीक्षा तत्त्वेन परमार्थेन "निर्वाणं फल. त्वेन गम्यते यया सा असंदिग्धा खप्रत्ययेनैव पतद् हद- यस्वरूपलाम युक्ता भवति । भैरवदेवताभिर्हदयान्तर्गताभिः खरूपीनमीलनात्मकप्रपञ्चस्पन्दपरिवर्जनेन स्वरूपोन्मीलनात्म- कपरिस्पन्दप्रवणाभिर्दत्तमेतद् दृदयलक्षणं परं शानं 'क्षपि- तश्च संकोचात्मकमूलपाश इति जानात्येव । तेन दान- क्षपणलक्षणा "दीक्षां खप्रकाशं नयेत् । न अत्र तिलादी. नामुपयोगः । एतावता जीवन्मुक्त्यात्मकपरमसिद्धिपरिनि. ठितधियं प्रति "अन्यलाभादिकं न किंचिदुपयुज्यते इत्यु- तम् ॥ २५ ॥ अधुना तु समावेशाभ्यासोपयोगी पूजाविधिर्वतव्यो यतो वक्ष्यते "कृतपूजाविधिः सम्यक्" (३३ ग्लो०) १ 'कलायाः इति च' पाठः । २ भवती' पाठान्तरम् । ३ वेदेति' पाठान्तरम् । ४ तायो- इति पाठान्तरम् । ५ सेति पदमन्यत्र ना स्ति । ६ परमार्थेन भवतीति पाठान्तरम् 1 ७ निवाणफलत्वेन गच्छ, ति यस्य सा अमंदिग्धेति पाठान्तरम् । ८ लामो भवतीत्यपि पाट. । ६ पितसंकोचात्ममूलपाग इत्यपि पाठ. 1 १० दानक्षपणलक्षणा इति घ पाठः । ११ दीति च पाठ. ! १२ स्वप्रकाशं [ स्वमतीति ] इति पाटान्तराणि । १३ हृदयमित्यपि पाट । ११ हृदयलामेति पाठान्त -- रम् ।

·२० परात्रीशिका इति । तत्र देवप्राणभुवि वुद्धिपदे च समावेशाभ्यास इति । तत्र हृदयमात्मसात्कर्तुं न्यासं दर्शयति मूर्ध्नि वक्त्रे च हृदये गुह्ये मूर्ती तथैव च ॥२६ ।। न्यासं कृत्वा शिखां बद्ध्वा सप्तविंशतिमन्त्रिताम् ।' एकैकेन दिशां वन्ध दशानामपि कारयेत् ॥ २७ ।। वालत्रयं पुरा दत्वा सशब्दं विघ्नशान्तये । शिखासंख्याभिजतेन तोयेनाभ्युक्षयेत्ततः ॥ २८ ॥ पुष्पादिकं कमात्सर्व लिङ्गं वा स्थण्डिलञ्च वा । पुरा पूर्व तालवयं हृद्वीजकलात्रयविश्रान्तित्रयरूपं वै. खरीशब्दपर्यन्त स्वात्मनो दद्यात् । तत्स्वीकारकं स्वात्मानं विप्नाना चतुरण्डगतभेदाभिमानसङ्कल्पानां शान्तये 'वहिर न्तश्च पादपाणिहस्तमुखशब्दक्रमेण पातालभूम्यन्तरिक्षगत भेदविघ्नशमनाय कुर्यात् । एवं कृत्वा मूर्धादिस्थानतादा- त्म्यापत्तिमाजि हृदयस्थाने एवं दण्डभगिभाजि हृदयवीजेन पञ्चकृत्व उच्चारितेन जन्मचारप्रवाहलयविच्छित्तिलक्षणचि दानन्देच्छाशानक्रियालक्षणस्पन्दपञ्चकभाड् न्यास शरीरे कु- र्यात् । शिखायाश्च तूइंहगतमूर्धादिपञ्चशक्लिकब्रह्मपश्चकाथि- भागभूमिभाज. प्राणबुद्धिरूपाया. पञ्चकस्य प्रत्येक पञ्चक भेदात्प्रथमचरमकोटिद्वयंभेटस्पर्शाच सप्तविंशतिकृत्व उच्चा- रितेन हदयवीजन हृदयरूपताविश्रमणरूपं नियन्त्रणात्मकं वन्धं कुर्यात् । ततश्च स्थानवीजरूपहृदयमयीकर्तुं दश दिशः सकत्सक दुचार्यमाणेन हृदयचीजेन वनीयात् हृदयरूपानु वरपरामर्शशेपा एव कुर्यात् । इत्येवं कृत्वा पुष्पाटिके १ रदयवीजेति पाठान्तरम । २ वहि स्वपाणिहम्नेति पाठान्तरम । ३ स्थानरूपीति पाटान्तरम् । ४ उच्चारितेनेसि पान्तरम् । ॥ - .

·अनुत्तरविमर्शिनीसंहिता । २९ पूजोपकरणे ऽपि अर्यपात्र विश्रान्तपरमानन्दरसस्य सप्तर्वि शतिकृतोचारितेन हदयवीजेन हृदयतादात्म्यं कृत्वा तद्र- साभ्युक्षपद्वारेण. हृदयतादात्म्यं कुर्यात् । अनन्तरं पूजा धारस्य लिङ्गस्थण्डिलादेः । एवं सामान्येन भेदं विलाप्य देहप्राणाधिष्ठितमपास्य तदुपास्ययागगृहेऽप्यपोह्य पूजोपक रणेपु पराकृत्य पूजाधोरेऽपि निराकुर्यादिति तात्पर्यम् ॥ २८॥ एवं कृते सति पश्चात्तत्र पूजाधारे वाह्याभ्यन्तरादि. बहुभेदशतान्यतम रूपे यधारुचि यथासंभवपरिगृहीते' लि. ङ्गम्याण्डिलमण्डलाटिके पूज्यपरिकल्पनापूर्वक पूजास्वरूप " माद "" 1 'चतुर्दशाभिजप्तेन पुष्पेंणासनकल्पना ।। २६ ।। तत्र सृष्टिं यजेद्वीरः पुनरेवासनं ततः । सृष्टिं तु संपुटीकृत्य पश्चाद्यजनमारभेत् ॥ ३० ॥ , सर्वतत्वसुसंपूर्णा सर्वावयवशोभिताम् । यजेदेवी महाभागां सप्तविंशतिमत्रिताम् ।।,३१ ।। ततः सुगन्धिपुष्पैश्च यथाशक्त्या समर्चयेत् । पूजयेत्परया भक्त्या स्वात्मानं च निवेदयेत् ॥३२॥ चतुर्दशति- जाग्रदोदितुर्यावस्थान्तदशाचतुष्टयव्याप्तिशा- लि यदेतदाकारान्तं बीजस्य वपुः, तावत्यां व्याप्तावासनं फल्पनीयम् । तथाभूतोंकारविथान्ता' 'श्रादिक्षान्ता दृष्टिवि- सर्गशक्तिस्वीकता उपरिवर्तिनी भावनीया । सर्वाभेदधनतु. • देवप्राणादिविति पाठान्तरम् । २ पूजाधारेप्वपीति क. पाट । ३ रूपे. ऐति पाठान्तरम् । ४ परिगृहीतेति पाठान्तरम् । ५ पूजास्वरूपावगमादिति पाठान्तरम् । ६ विधान्ता इत्यनन्तरं सा- इप्ति पदमनि । , ·२२ परात्रीशिका र्यातीतवृत्तिविश्रान्त्यां तस्यां यत् विश्रमणं विसर्गः, स एव यागः । तस्यामपि च तुर्यातीतवृत्तौ विसर्गकलायां स्वीकृतसकलसृष्टिकार्यायां तदेव जानदादिदशाचतुष्ककोडी. कारकमौकारान्तं रूपं प्रक्षिप्य यजेत् 'यन्मध्यवर्तिविसर्ग उभयकोटि गतसवृत्तिस्पर्शी, विसर्गात्मरूपामत एव सर्व- तत्त्वमयीं सर्वेश्च अवयवायमानैर्भावराशिभिर्युकां महेशान- स्य परमैरवस्य अभेदेन वर्तमाना श्रीपरादेवतामनुत्तरस्व- रूपां स्वीकरोति । एतदुलं भवति । हृदयस्य मूलभागे "सद्दत्तिरूपे वेद्याशे जाग्रत्स्वप्नसुपुप्तात्मकातिस्फुटस्फुटास्फु. टास्फुटभेदत्रयशालिनि सर्वदा सन्मानप्रथमकलावपुषि वि श्रम्यावृत्तौ अनुत्तररूपाया शक्तिशिवतत्त्वान्तं क्रमेण तुरी- यपदपर्यन्तं विश्रान्तेन क्रमामिन्नसमस्ततत्त्वस्वीकरणादाल- नव्याप्तिः प्रदर्शिता भवति । ततो विसर्गात्मिका पोडशी भैरवात्मिका कला यावत् सर्वोत्तीर्णा स्पृश्यते, तावत् तस्यां सर्वममेदेन श्रास्ते इति समस्ताभेटरूपा सप्तदशी यासो कला, सैव अनुचररूपा याज्या । तस्यां तथा प्रवर्तिता विधान्तिः । स एव परमार्थतो यागः । तद्रूपतासिद्ध्यर्थ. मेव तु सुगन्धिभिरयत्नत एव हृदयानुप्रवेशशालिभिः पुष्पै. 'हृदयान्तःस्वरूपसमर्पणादेव हृदयस्य पोषकैर्वाह्याभ्यन्तरैः सर्वव्यैर्यथाशक्तितया, अस्वीकृतशतिस्वरूपस्य सचित. वृत्र्यागं प्रत्ययोग्यत्वात् शक्त्या स्वरूपविकासरूपया तदु. पयोगिन्यापि वाद्यया श्रानन्दिन्या मानविलेपनधूपताम्बू- १ येनेति पाठान्तरम् । २ गतस्वरसवृत्ति- इति पाठान्तरम् । ३ सर्वाती तरूपाामेत्यपि पाठः । ४ सन्याप्तिरूपवेघाशे इति पाठान्तरम । ५ तथा इत्यनन्तरमयं पाटोऽधिको दृश्यते - तथा पूरणा [पूर्णा] श्रत एव सप्त. विगति [कृत्य प्रवर्तितेति । ६ हृदयान्तेति पाठान्तरम् । - ·अनुत्तमर्शिनीसहिता । २३ लासवादिसंभारसुभगया वाहाद्रव्यशफ्त्या सम्यगर्चयेत् । कथम. परया भक्त्या परिमितस्य देहप्राणपुर्यटकादेरप्र- धानताकरणन तद्रूपतानिमज्जनात्मकमहीमावसंपादनपुरःस- रेण तटुक्तरूपयाज्यदेवतात्मकपरसंविद्रूपप्रधानत्वापादनलक्ष णेन भजनेन श्रद्धातिशयेन समावेशदायिनेत्यर्थः । परा चासो भक्तिः । पुष्पादेर्यागोपकरणस्य स्वात्महृदयहठानुप्रवेशसु- न्दरो यो भागो रमणीयः परिमलः तेन पूर्यमाणमात्मानं • सर्वाभेद'रूपवृत्तिनिश्चयात्मना नियमेन घेदयेत् । सप्तवि. शतिकृत्वः' उच्चारणावसरे तत्तत्पुष्पादिवाह्याभ्यन्तरमावरा. शि संपूर्यमाणाभिन्न स्वरूपं श्रीपरादेवतामयमात्मानं यथा वेत्ति, तथा पुनःपुनरात्मस्वरूपं एरामशेदिति यावत् । एषा तावत्स्फुरणरूपा पूजा । ततश्च जठरीकृतसमस्तभो- ग्यस्वभावतत्त्वप्रसरस्य भोकर्भगवतो भैरवस्य उद्दीपनात्म. ना होमेन नदन्तःकृतसंस्कारशेपभोग्यस्वभावविलापनदहन सामर्थ्यात् परामशः कर्तव्यो येन जीर्णन्यायेन संस्कारस्य चीजरूपतया 'सुपुप्त्यवस्थावत् पुनरुत्थानलक्षणसंस्कारात्मक मूलभेदप्रसवमहान्याधिशङ्का शाम्यतीति ॥ ३२ ॥ अनेनाभिप्रायेण यजनमुपसंहरन् होम सूचयति एवं यजनमाख्यातमग्निकार्येऽप्ययं विधिः । तत्रापि तिलादीनां शिखाण्याभिजप्तेन तोयेन श्रभ्युक्षणं मुफ्त्रवादीनां वो "चतुर्दशामिजप्तेन पुष्पणासनकल्पना', इत्यादिसंपुटीकरणपर्यन्तं याज्य देवतालमपणम् । ततस्ति. . सप अतिशयेनेति पाटान्तरम् । २ रूपां वृत्तिमिति पाठान्तरम । ३ नि. यमयेत् इति पाठान्तरम् । ५ कृत्वोधारणावसरे इति पाठान्तरम् । ५ संपूर्यमाणं निजस्वरूपमिति पाठान्तरम् । ६ तावत्पूरणरूपेति पाटा न्वरम् । ॐ मुपुप्त्यवस्थारष्टान्तेन [मुपुप्तावृत्तान्तनैति? पाटान्तरम् ।

·२४ A परात्रीशिका लज्यिादिहवनं संपूर्णरूपतया 'श्रात्मानं च निवेदयेत्' इति व्याख्यातेन क्रमेण पूर्णाहुत्यार्पणमिति अग्निकार्यविधिः । एवं यागहोमोमय मेलनात्मकं पूर्ण हि पूजायाः स्वरूपम् ॥ इयता च स्वात्मरूपा श्रीमगवती परा देवी सम्य- क् पूजिता भवति । यतोऽन्तर्मलस्य 'विगलनं यावन्न जातं तावत् स्फुटसंविदात्मकत्वं पूरितं न भवति, ततो पूजवेय- मित्याभ्यन्तरसंकल्पनिवृत्त्या बाह्यद्रव्यसंहरणेनैतदाद कृतपूजाविधिः सम्यक् सरन् बीजं प्रसिद्ध्यति ॥३३॥ आद्यन्तरहितं बीजं विकसत्तिथिमध्यगम् । हृत्पद्मान्तर्गते ध्यायेत् सोमांशुं नित्यमभ्यसेत् ॥३४॥ सम्यगिति उक्कप्रकारेण कृतपूजाविधिः, सम्यगिति च उक्तवक्ष्यमाणोपदेशदिशा बीजं स्मरन् परामृशन् सम्यक प्रसिधति परभैरवदेवतावदनेनैव देहेन समस्तविभूतिभाज- नं भवति । अस्य हृदयपरामर्शस्यामिनवाभिनवरूपतया भासमानस्य पूर्वपूर्वतरादेः सम्यगनवभासमानत्वात् काल- भेदयोगापहस्तनादवभासनीयस्य वस्तुनः सर्वथा श्राभ्यन्त. रस्यैव सतः प्रकाशनात स्मरणरूपसादृश्यात् स्मरणत्वेन व्यपदेशात् शत्प्रत्ययेन च भूताभिन्नं वर्तमानं दर्शयिता इदं सूचितं भवति । तथा श्रयं परामर्शः स्वीकर्तव्यः, यथा 'विच्छेदशून्यः सकृद्विमातस्वभावोऽकालकलितः संपद्यते । 'सम्यक्सरनिति (यत् ।' 'उक्तं तत् सम्यक्त्वं यद्यपि पूर्व दर्शितं . १ मेजनारमकादिपूर्ण हि इति पाठान्तरम । २ अन्तलीनस्थति क. पाठ । विगलितमिति क. पाठान्तरम्। १ यावरस्वारमरूपं नोति पाठान्तरम् । ५ सर्वदाभ्यन्तरे रहस्य इवति पाठान्तरम् । ६ विमेदशून्य इति पाठान्त ·२५ - अनुसरविमर्शिनीसहिता। "कालानिमादितःकत्वा' (२१ श्लो०) इत्यनेन विस्तृतग्रन्थेन तथापि स्फुटेन रूपेण निर्णीतं नि- रूपयति 'अाधन्तरहित'मिति । वीजं वाचफरूपं हदयं, तस्य वाच्यं सोमांशं सशक्तिकस्य भगवतो भैरवनाथस्य यामलं संघट्टप्रभापुजस्तं वाच्यवाचकाभेदक्रमेण अभ्यसेदिति उपदेशः । सोमांशमिति पाठे तु परिपूर्णशानचन्द्रात्मकं प्र. काशानन्दपरमार्थ । 'तत एव ज्वलनगलनवृत्तिसारसंको. चविकासशक्तिप्रदर्शितविश्वोन्मेषनिमेपशतसंपादनाप्रतिहत. सामर्थ्यमूलेन उत्तरोत्तरेण सकारौकार अझारलक्षणेन भागत्रयेण श्राविष्टमनुत्तरं त्रिकोणात्मकं महाहदयम् । तस्य च यो भागा अंशाः । सोमश्च अंशश्चेति समाहारे द्वन्द्वः । तदेतत् चतुष्कमाभिमुख्येन स्वसंविद्रूपहृदय विश्रान्तं सत् बुद्धिप्राणदेवभूमिपर्यन्तस्वीकारात्मना समावेशपर्यन्तं क्षिपत् तद्रूपपरामर्शप्रघानं विगलितजडभावं तदवष्टम्भकसारं बुद्धि- प्राणदेदेन्द्रियादिकं समस्तं कुलं तत्रैव तद्रूपप्रकाशनविका- सवशात् प्रकाशकुलतामायान्तं कुर्यादिति विसर्गचतुष्कल. मावेशोऽनेन दर्शितः । तत्र मुख्यमेव तावत् पूर्णहृदयस्व. रूपमाह श्राधन्ताभ्यामुत्पत्तिविनाशाभ्या रहितं यत् विश्वस्य बीजं, तत एव बीजत्वात् विश्वात्मना विकसत् अनवरत विकासं गच्छत् विश्वस्य कालरूपाणा तिथीनां मध्यगं सा. मान्यरूपतया अविभागपरामर्शरूपं स्वस्मिन्हृदये संविलक्षणे संकोचविकासलीलायोगात्कमलरूपेऽन्तर्गतं तां संविदं प्रवि. श्य सङ्कोचहठापसरणकारितया विकासयत् ध्यायेत् नि. त्यम् । अतश्च पूर्णमैरवतासिद्धिः । उत्थानापेक्षया पाठापे- क्षया च । आद्यन्तौ स्वरव्यानरूपी । तद्गदितं यत् वीज लदेवेति पाठान्तरम । २ विगृत्येति पानान्तरम।

·२६ परात्रीशिका विसर्गात्मकं यतश्च अन्या पञ्चदश तिथयो विकसन्ति, तच सर्वतिथीनां' मध्यगतम् । तत् हृदयपो पूर्ववत् ध्यायेत् । एतद्वीजापेक्षया श्राद्यन्ताभ्यां व्यानविसर्गाभ्या रहितं त्रिशूलवृत्तिमात्ररूपं, विकसत् तिथिषु प्राणापानक. लातु मध्यगतं तत्प्राणरूपसमावेशकारि तद्द्वारेण देहं समा- विशत् धीजरूपेण हृदि ध्यायेत् । अवर्ग स्थिता वर्णाः । श्रादयः स्वराः, अन्त इति यः 'तदन्तः कालयोगेन' इत्यत्र विसर्ग उक्तः, तेन स्वरविसर्गाभ्या रहितमनच्कसवृत्तिरूपं वीजं तथैव 'विकासिनीपु प्राणापानकलासु मध्यगतं दहे हृदि ध्यायेत् ॥ ३४॥ 'अत्र फलमाह- यान्यान् कामयते कामांस्तान्ताञ्छीघ्रमवाप्नुयात् । अज्ञः प्रत्यक्षतामेति सर्वज्ञलं न संशयः ॥ ३५ ॥ एवं मत्रफलावाप्तिरित्येतद्रुद्रयामलम् । एतदभ्यस्थतः सिद्धिः सर्वज्ञखमवाप्नुयात् ॥ ३६ ॥ एताश्च सिद्धय उक्ता एब, एपु 'कालाग्निमादितः० इति अत्र शीघ्रमिति' "मुहूर्त स्मरते यस्तु' इति श्र. स्मात् प्रत्यक्षतामेति सर्वज्ञत्वं' इति च प्रहरत्रयमात्रेण सिद्धिरुता । प्रहरचतुष्कविभेदेन समावेशे तु सर्वस्मिन्नेव प्रकाशमये दिनरूपता गत शर्वरि सङ्कोचे क्षीणे अनेनैव देहेन भैरववत् सर्वोभवति । एतदुपसंहरति- 'एवमिति एवं सर्वेषां ६ वीजानामित्ति पाठान्तरम । - विकसत्सु इति पाठान्तरम् । ३ तत्र क पाट- । ४ यातीति पाठान्तरम् । ५ मुहूत्तादीनामिति पाटान्तरम् । ६ यग्ने प्रत्यक्षतामिति पाठान्तरम् । 'अयं पाटोऽधिको दृश्यते - इद विशेषभोग्यस्वभावविलापनदहन- परामर्श कर्तव्य सिगांगसमावेशः ।

·अनुत्तरविमर्शिनीसहिता । 'मत्रफलानां परापरसिद्धिरूपाणां यस्मादित एवं अनुत्त. रखीजादवाप्तिः, अतो देतोरेतदेव सपादकोटिरुद्रयामलफ- लसंपादकत्वात् रुद्रयामलं शिवशक्त्योरत्र नित्यसंघद्यात् । अत एव एतदभ्यस्यतः संक्षेपतः फलं सर्वशत्वसर्वकर्वत्व. लक्षणभैरवरूपतालाम इत्याह 'पतदभ्यस्यतः इति । अभ्यासेन विनापि तु जीवन्मुक्तता परमा कौलिकी- सिद्धिरिति शिवम् ॥ ३६ ॥ . , :०*०:- . यदालूनविशीर्ण सद्गोपितं तत्रभाषया । भत्राभिनवगुप्तेन भासितं तदनुत्तरम् ॥ १॥ एतद्विवेकनिष्ठास्तु मा भूत भ्रममार्जनम् । सच्छिष्याः प्राप्तायैव भैरवीभावसंपदम् ॥ २॥ संपूर्णानुत्तरानन्दयोगचेमादि जानताम् । त्रिलोकीकवलीकारसमावेशविशारदाः ।। ३ ।। यस्यां सदात्मना पूर्णमिच्छाज्ञानक्रियात्मना । निसृज्यते यतथैमां वन्देऽनुत्तरसंविदम् ॥ ४ ॥ - १ मन्त्रकलानामिति पाठान्तरम् २ परापराणां कौलिकीसिदि इत्यपि पाट' । ३ भापितमित्यपि पाठः । १ भाजनाः इति पाठान्तरम् । ५ प्राप्नुयादेव इत्यपि पाठः । ५ भिजायसामिति पाठान्तरम् ।

·२८ परात्रीशिका - अभिनवरूपाशक्ति- स्तद्गुप्तो यो महेश्वरो देवः तदुभययामलरूप- ममिनवगुप्तं शिवं वन्दे ॥ । - समाप्ता इयमनुत्तरतत्त्वविमर्शिनी परात्रीशिकालघुवृत्तिः- त्रिनयनचरणसरोरुहचिन्तनलब्धप्रसिद्धीनाम- भिनवगुप्तपादानां कृतिरिति शिवम् ।। Ch)

·KASHMIR SERIES OF TEXTS AND STUDIES.
No LXIX.
TEE
PARĀTRISIKĀ VIVRITI
OF
RĀJĀNAKA LAKSHMIRĀMA
EDITED BY
PANDIT JAGADDHARA ZĀDU SHASTRI,
A, 0, L, I H,
SUPCRISTINDEXT RESEARCH DEPARTMENT
HIS HIGHNESS' GOVERNMENT,
JAMMU & KASHMIR,
SRINAGAR
Published under the authority of the Government of
His Highness Rajarajesvara Maharajadhiraj
Sri MAHĀRĀJĀ HARISINGHJI BAHADUR,
GCSI, GCIE, KCVO, LLD
MAHĀRĀJĀ OF JAMMU & KASHMIR
SRINAGAR
Printed at the Vercautilu Press
1947 AD

·( All rights reserved )
Published by
Pandit Jagaddhara Zada Shastri,
for the Research Department,
Jammu & Kashmir Government,
Srinagar

·करमीर-संस्कृतग्रन्थावलिः । ग्रन्थाङ्कः ६६ श्रीपरात्रीशिका राजानक-पण्डितलक्ष्मीरामकृतविवृत्युपेता । श्रीराजराजेश्वर-महाराजाधिराज-कश्मीरनरेन्द्र- श्रीहरिसिंहजी-बहादुराज्ञया रिसर्चकार्यालयाध्यक्ष-पण्डितजगद्धरज़ाडूशास्त्रिणा उहिष्टकार्यालयस्थेतरपण्डितसहायेन संशोधनादिसंस्करणोत्तरं संपाद्य श्रीनगरे ‘मर्कण्टाइल मुद्रणालये मुद्रापयित्वा प्राकाश्यमुपनीतम् । संवत् २००४ कश्मीर-श्रीनगर मेस्तान्दः १९४७ (अस्य ग्रन्यस्य मुद्रापणाधधिकाराः प्रोक्तमहाराजः स्वायत्तीकुताः सन्ति )

·श्रीसोमानन्दनाथप्रभृतिगुरुवरादिष्टसमीतिमार्गो
लब्ध्वा यत्रैव सम्यक्पटिमनि घटनामीश्वराद्वैतवादः ।
कश्मीरेभ्य. प्रसृत्य प्रकटपरिमला रजयन् सर्पदेश्यान्
देशेऽन्यस्मिन्नदृष्टो घुसविसरवत् सर्वधन्धत्वमाप ॥१॥
तरत तरसा संसाराब्धि विधत्त परे पदे
पदमषिचलं नित्यालोकप्रमोदसुनिर्भरे ।
विमृशत शिवादिष्टाद्वैतावोधसुधारसं
प्रसमविलसत्सद्युक्त्यान्तःसमुत्लवदायिनम् ॥ २ ॥

·परात्रीशिका । राजानक-पण्डितलक्ष्मीरामकृतविवृत्युपेता | यतः प्रवृत्ताः सरित इच्छासंविक्रियात्मिकाः । ता यमावेदयन्त्येव तं वन्दे चित्स्वधार्णवम् । श्रीपरमशिवभट्टारकचित्स्वधासमुद्रस्य पूर्णस्वरूपस्य शानक्रियाशक्त्योरनुन्मीलनावस्थायां किञ्चित् स्पन्दनरूपं तत् संघट्टात्मकं वर्णानां मूलकारणं अकारादिहकारान्तवर्णप्रत्या- हारलक्षणं पराहन्तास्वरूपमहमिति चिन्मयं स्रोतः प्रथम विकासमापन्नं, ततः सिसृक्षया अन्योन्यमद्धा अवियुक्तशा. नक्रियात्मकं परमशिवेच्छयैव परस्परं गुणप्रधानभावेन वि. मिन्नं सरियुग्मं प्रसृतम् । शानसरितश्चित्तवुद्धिलक्षणान्तः करणं' स्रोतः प्रसृतं, तस्मात् ज्ञानेन्द्रियप्रणाल्यो निर्गताः। क्रियासरितो दशविधप्राणनोतः प्रस्तं, तस्मात् कर्मेन्द्रिय प्रणाल्यो निर्गताः । यत उक्तम्- 'न क्रियारहितं ज्ञानं न ज्ञानरहिता क्रिया' । इति । तत्र शानशलिस्रोताद्वारा शिवार्णवप्रवेशोपायं नि- तुमुद्यताः शैववेदान्तिसांख्य तार्किकादयः । क्रियाशक्तिस्रो. , 'करणस्रोत पाठः । २ 'सांस्यादयः' क. पाठः ।

·२ परात्रीशिका तोद्वारा निणेतुमुयुक्ताः पातअलहठयोगि'पूर्वमीमांसकादयः। भैरवभट्टारकस्तु भक्तजनमनुग्रहीतुं स्पन्दात्मकेन परापश्य- न्त्यादिवाक्चतुष्टयलक्षणेन स्रोतसा राजयोगशब्दवाच्येन ज्ञानक्रियाशक्तिसघट्टात्मफेन अकारादिहकारान्तवर्णविका- सत्मकमधिजिगमिषता अनुचराख्यं ज्ञानक्रियात्मकमध्वान- मुपदिदिक्षति भैरवीप्रश्नप्रस्तावनया । तथाच श्रुति.- चत्वारि वापरिमिता पदानि तानि विदुर्ब्राह्मणा ये मनीषिणः । गुदा त्रीणि निहिता नेङ्गायन्ति तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्ति ॥ .- इति । श्रीभैरवी अनुत्तरं कथं देव सद्यः कौलिकसिद्धिदम् । येन विज्ञातमात्रेण खेचरीसमतां व्रजेत् ॥ १ ॥ भो टेव अनुत्तरं न विद्यते प्रकृष्टमुत्तरं यतस्तदनु त्तरं चिद्धनं वस्तु कौलिकसिद्धिद कुले देहे भवा कौलिकी सिद्धिश्चिदेकात्म्यं ता ददातीति तादृशम् कौलिकीसिद्धिर्ज- डत्यापि देहाटेश्चिदैकात्म्यप्रतिपत्तिदाढ्य जीवन्मुक्तिः । उतं च- 'देहादिपुचेत्यमानेष्वपि चिदैकात्म्यप्रतिपत्तिबाढ्य जीवन्मुक्तिः' (शक्लिसू० १६) कथं केन प्रकारेण भवेत् सद्य इति परिमानक्षण एव । तमुपायं वट इत्यर्थ । येन उपायन अनुभूतमात्रेण अयं नर. खचरीसमता खेचरीणा तव चिदेकरूपस्य शकीना माम्यं स्वातन्त्र्य रूपमानोति मुक्तो भवतीत्यर्थः ॥ १ ॥ एतद्गुह्यं महागुह्यं कथयस्व मम प्रभो । , 'योगवादि' व पाट । २ 'कधर्मशास्त्राध स पाट ।

·. लक्ष्मीरामकृतविवृत्युपेता । हृदयस्था तु या शक्तिः कौलिकी कुलनायिका ॥२॥ तां में कथय देवेश येन तृप्तिं लभाम्यहम् । यद्यप्येतत् गुह्यं गोप्यं ततोऽपि महागुह्यं गुह्यतरं हे प्रभो प्रभवनशील ! तदपि मम त्वभिन्नायाः कथयस्व वैख. रांवाचा वोध्य भक्तानुग्रहार्थम् । वैखरीलक्षणं तु वाक्यपदीये. स्थानेषु विवृते वायौ कृतवर्णपरिग्रहा । वैखरीवाक्प्रयोक्तृणां प्राणवृत्तिनिवन्धना ॥ इति । तथा या चिच्छतिहदयस्था हृदये स्थिता कौलिकी देहादिव्याप्त्री कुलनायिका कुलस्य देहस्य नायिका विदै- कात्म्योपपादिका तां शक्ति च स्वरूपता में कथय, ह देव येन श्रुतेन तृप्ति निराकाङ्क्षतां लभेऽहम् ॥ २ ॥ श्रीभैरवः शृणु देवि महाभागे उत्तरस्याप्यनुत्तरम् ॥ ३ ॥ कौलिकोऽयं विधिदेवि मम हृद्व्योम्न्यवस्थितः । कथयामि सुरेशानि सद्यः कौलिकसिद्धिदम् ॥ ४ ॥ हे देवि ! उत्तरस्य चित्प्रकाशस्य अपि यदनुचरमु. कृष्टं विमर्शात्मकं स्वरूपं तत् शृणु । अयं विधिरुपायः कौलिको जडस्य देहादेश्चिदेकरूपतासंपादकः, अग्निरिब पायसपिण्डस्य अग्नितोपपादकः । किन्तु अद्यावधि केनापि न पृष्टोऽयं विधिः, प्रतो मम हृयाम्नि एवं अवस्थितो न बहिः प्रकाशितः, सद्यः कौलिकसिद्धिदं देहादश्चिका म्योपपादकमुपायं कथयामि ब्रवीमि ॥ ४ ॥ तदेव वक्तमुपक्रमते. अथाद्यास्तिथयः सर्वे स्वरा विन्द्ववसानगाः । तदन्तः कालयोगेन सोमसूर्यों प्रकीर्तिता ।।५।। अथ इत्युपक्रमे श्राद्या श्रकाराद्या विन्द्ववसानगा अंका.

·परात्रीशिका 20 रपर्यन्तास्तिथयः पञ्चदश वर्णाः स्वरास्तत्संज्ञकाः तदन्तः तेषां वर्णाना उच्चारमध्ये कालयोगेन काल. कलना सूक्ष्म- क्रियाशक्तिस्तस्य योगेन सम्बन्धेन 'प्राक् संवित् प्राणे परिणता' इत्युक्तः, सोमसूर्यो प्राणापानौ प्रकीर्तितो प्रवृत्तिहेतू मोक्तौ । अथच तिथयः प्रतिपदाद्या. सूर्याचन्द्रमसोः सन्नि कर्पविकर्पाभ्या कालयोगेन च प्रवर्तन्ते इति वाह्योऽर्थः लिष्टः सुगमः ॥ ५ ॥ अथ वर्णाना वाच्यवाचकतया सर्वात्मकत्वं वक्तुं प्रक्रमते-. पृथिव्यादीनि तत्त्वानि पुरुषान्तानि पञ्चसु । क्रमात् कादिषु वर्णेषु' मकारान्तेषु सुव्रते ॥६॥ अकारादिविसर्गान्तं शिवतत्त्वं कादिङान्त धरादिन- भोन्तं भूतपञ्चकं चादिनान्तं गन्धादिशब्दान्तं तन्मात्रप. कम् , टादिणान्तं पादादिवागन्तं कर्माक्षपञ्चकम् , ता. दिनान्तं घ्राणाटि श्रोत्रान्तं घीन्द्रियपञ्चकम् , पादिमान्तं मनोऽहकारबुद्धिप्रकृतिपुरुषा'ख्य पञ्चकम् ॥ ६ ॥ वाय्वग्निसलिलेन्द्राणां धारणाना चतुष्टयम् । तदूर्ध्व शादि विख्यातं पुरस्ताद्ब्रह्मपञ्चकम् ॥ ७ ॥ वायवी-अाग्नेयी-वारुणी-ऐन्द्री-(पार्थिवी धारणा स्तामा स्थानवाचक यादि चतुष्टयं, तदृर्व शाटीना प ज्वानां ब्रह्मपञ्चकं ईशानतत्पुरुपाघोरवामदेवसद्योजाताख्य विख्यातं वाच्यम् । पश्यन्त्यात्मकसत्त्वानुवृत्त्या व स्पर्शः, . 'प्राह' क पाट ।. वर्गपु' क पाट । ३ 'रपपञ्च' क पाट । ४ 'म्यान' क पाठ ·५ लक्ष्मीरामकृतविवृत्युपेता । र रूपं, ल रसः, व गन्ध., देहव्यापकसूर्यरूपप्रणवचि न्तनं पार्थिवीधारणा, दक्षिणपादाङ्गुष्ठोस्थितकालाग्निज्वा. लाभिर्वाधान्तरदेहस्य भस्मीभूतत्वभावना आग्नेयी, चण्डवा- युना शारीरभस्मनो दशदिग्गतत्वभावनं वायवी, द्वादशा न्तपतितेन शाकामृतेन तत्स्थानस्य तालितत्त्वमावनं, ततो जीवस्य कुण्डलिन्या सह व्योमस्थितस्य प्राणप्रतिष्ठया श्र- मृतेन हृद्यवतारणं वारुणीधारणा ॥ ७ ॥ अमूला तत्क्रमाज्ञया क्षान्ता सृष्टिरुदाहृता । अकारादिक्षकारान्ता वर्णसृतिवर्णक्रमेण अमूला अका रमूला अकारसमवायिकारणका कथिता शेया । अकारस्य सर्ववर्णात्मकत्वं श्रुतिराह- श्रकारो वै सर्वा वाक् सैपा स्पर्शाप्ममिय॑ज्यमाना बद्दी. नानारूपा' भवति । इति । गीतास्वपि- 'अक्षराणामकारोऽस्मि ।' (१०:३३) इति । तथाहि- परमेश्वरस्य स्वात्मविमर्शः श्र इति, तत्रैव प्रानन्दशतिः. श्रा इति, पूर्णेच्छा इति, इच्छा. ज्ञानोन्मुखेशन ई इति. भावोन्मेपोन्मुखं शान'उ इति, श्र. नुत्तरसंवित्संकोचादूनीभृता ऊ इति, सँव स्वरूपविस्मरण न शून्यी भूतेव बहिर्मुखा ऋऋ इति. निश्चलशन्यताप्त्या लल् इति. एतच्चतुष्कं शून्यत्वाप्त्या टग्धर्वाजमिव पण्ठ रूपं भाष्यते, नतु लवंथा चीजत्वव्यपगमः । अनुत्तगन न्टयोरिच्छेशनयोश्च मिथः संयोगे ए इति, उहंध- 'श्रवणेइवर्ण ए' इति (का० वृत्ति १ । २।२। . , - ६ 'शून्यभूते' क पान ·६ परात्रीशिका - - तदेवं रूपमनुवसत् ऐ इति, अ आ उ ऊ भो इति, श्रश्रा श्रो इति, श्री इति, उन्मेषेऽपि वाच्यम् । एवमिच्छामा- ने अनुत्तरपदलीने विन्दुमात्रशेषतया अं इति, स एव पर- मेश्वरः शास्तविसर्गप्रधानतया अः इति । धरादिशक्त्य- न्तं कादिक्षान्तविमर्शशक्तिः षोडशी कला इति गीयते । उक्तंच तन्त्रालोके 'पुरुपे पोडशकले तामाहुः परमा कलाम् । इति । अकारस्य घनत्वं कवर्ग. कण्ठ्यत्वात् , एवं इका- रस्य चवर्गस्तालव्यत्वात् , उकारस्य पवर्ग औष्ठ्यत्वात् , कारस्य टवर्गो मूर्घन्यत्वात् , लकारस्य तवर्गो दन्त्य- त्वात् , यशौ चवर्गस्यान्त. रषौ टवर्गस्य लसौ तवर्गस्य, वकारोऽपि तपवर्गयाघनता । एवममूर्तस्यापि 'चिद्धनस्य क्रियाशक्तिरूपतैव, स्वराः शिववीजात्मका. शाक्तरूप कुसु मतया तिष्ठन्तः कादयः क्षान्ता योनिरित्यभिधीयते, एवं वर्णानां धनीभावोऽपरावाक्वपुपि तिष्ठन् वैखरीरूपे स्फुटी भवति ॥ ८ ॥ सर्वेषामेव मन्त्राणां विद्यानां च यशस्विनि ॥८॥ इयं योनि समाख्याता सर्वतत्रेषु सर्वथा । इयं वर्णसीएरादि क्षान्ता, योनिरुत्पत्तिकारणम् । उलंच महा- र्थमञ्जर्याम् मननमय निजविभव निजलकोचभये प्राणमयी । कवलितविश्वविकल्पा अनुभूतिः कापि मन्त्रशब्दार्थ. ।' 'चिन्मात्रस्य' र वारवपु' क पाठ । .

·७ i, - - . लक्ष्मीरामकृतविवृत्युपेता । इति ॥ ८ ॥ । श्रथ महामन्त्रस्योद्धारमाह- चतुर्दशयुतं भद्रे तिथीशान्तसमन्वितम् ॥६॥ तृतीयं ब्रह्म सुश्रोणि हृदयं भैरवात्मनः । अघोर इति ध्यतरं स्वरेषु वर्तमानं, तृतीयं ब्रह्म अघो. राख्यं यत् चतुर्दशस्वरेपु युतं संवद्धं स अकारः तिथि: पञ्चदशः स्वरः अंकारः तेन युतश्चासौ शान्तः शवर्गान्तो हः तेन अहमिति यो विमर्शः पश्यन्तीवाररूपः वाक्यपदीये- अविभागा .तु पश्यन्ती सर्वतः संहृतक्रमः । स्वरूपज्योतिरेवान्तः सूक्ष्मा वागनपायिनी ॥ इत्येवं लक्षितः तत् परा ब्रीवः केवला ।' इत्युक्तेः परावाररूपस्य भैरवात्मनः सर्वव्यापकस्य चित्म- काशस्य हृदयं सारभूतो महामन्त्रः । तिथी 'कृदिकारा. दक्तिनः' (ग० पा० ५० सू० )- इति वा डीप । यथा रज- नी इति 1, उक्तं च- 'प्रकाशस्थात्मविश्रान्तिरइंभावो हि कीर्तितः ।' (श्र० प्र०सि० २२) इति । तथा- सा स्फुरत्ता महासत्ता रति । ."हृदयं परमेष्टिनः । ' ( ई०प्र०१।५।१४) इति च । तथा- स्वभावमवमासस्य विमर्श विदुरन्यथा । ......

·परात्रीशिका प्रकाशोऽर्थोपरकोऽपि स्फुटिकादिजडोपमः ॥' (ई०प्र० १।५।११) इति । अथच तृतीयं ब्रह्म अघोरमन्त्रः चित्परामर्शयुतो भैरवात्मनः स्वच्छन्दभैरवस्य हृदयं सारभूतो महामन्त्रः ॥६॥ एतन्नायोगिनीजातो नारुद्रो लभते स्फुटम् ॥१०॥ हृदयं देवदेवस्य सद्यो योगविमोक्षदम् । एतदहन्तापरामर्शात्मकं सर्ववेद्यं किमपि परमं हृदयं रहस्यभूतं देवदेवस्य चिदात्मनो नारुद्रो योगिनीव्यतिरिक्त जातो न स्फुटं लभते नोपलभते । यश्च रुद्रांशो भावि- भैरवीमावो न स्यात् सच नोपलभते । स्फुटमिति देहाईमाव: न्यक्कारेण चित्प्राधान्येन यच्चोपलभते स योगिनीजातो रुद्रांशश्च प्रत्यासन्नभैरवीभावः सद्यो लाभक्षण एव योग. विमोक्षदं योगश्चिदात्मसमापत्तिर्विमोक्षश्चिदेकमयता तद्द दातीति ॥१०॥ पश्यन्तीचाचोच्चारे कृतेऽस्य महिमानमाह- अस्योचारे कृते सम्यमत्रमुद्रागणो महान् ॥११॥ सद्यस्तन्मुखतामेति स्वदेहावेशलक्षणम् । अस्य महामन्त्रस्य अहमित्येवंलक्षणस्य अघोरमन्त्रस्य च उशारे अविरतं तत्तद्देवतानुसंधानेन परामर्श सम्यगिति टेदाइभावविस्मरणपूर्व चित्प्राधान्येन कृते सति मन्त्रमुद्रा. गणो महान् मन्त्र'मुद्रादेवतासमूहः सद्या विमर्शक्षण एव तन्मुखता तस्य योगिन. संमुखत्वमेति, कथं स्वदेहावेश. लक्षणं स्वदेहे योगिदेहे आवेशो देवाना लक्षणं लदम यत्र संमुस्नत्वप्राप्तौ ॥ ११॥ 'मन्यदेवता' क पाठ ।

·लक्ष्मीरामतविवृत्युपेता । श्रथ समाधेः समयोगेन प्रभावमाह- मुहूर्त स्मरते यस्तु चुम्भकेनाभिमुद्रितः ।। १२॥ संवनाति तदा सर्व मन्त्रमुद्रागणं नरः । अतीतानागतानर्थान् पृष्टोऽसौ कथयत्यपि ॥१३ ।। यो योगी चुम्बकेन शाकस्पर्शन अभिमुद्रितः संबद्धो मुहर्त घटिकायुग्मं चिदात्मानं स्मरते निरन्तरं अहमित्ये- वं परामृशति, स एव नरो मन्त्रमुद्रागणं मन्त्राणां मुद्रा. णां.च देवगणं तदा स्वस्वामिभावेन संबध्नाति प्रत्यक्षीकुरुते, स एव व्युत्थाने केनचित् शुभाशुभं स्वस्य जगतो वा पृष्टः सन् अतीतानागतान् भूतभविष्यत्कालेन व्यवहितान् अर्थान् प्रयोजनानि कथयति तस्य वाणी न व्यभिचरतीत्यर्थः ॥ १३ ॥ प्रहराद्यदभिप्रेतं देवतारूपमुच्चरन् । साक्षात्पश्यत्यसंदिग्धमाकृष्टं रुद्रशक्तिभिः ॥ १४ ।। प्रहरादिति ल्यब्लोपे पञ्चमी, प्रहरमात्र देवतारूपं चिदात्मानमधिष्ठाय समुच्चरन् परावृशन् समाधिस्थो योगी यघदभिप्रेतमभिमतमिन्द्रादिदेवतारूपं स्यात् तत्तदेवतारूप मसंदिग्धं साक्षात् पश्यति रुद्रशस्तिभिः परमेशशक्तिभिर्ना म्यादिभिराकृष्टं नोदितम् ॥ १४ ॥ प्रहरद्वयमात्रेण व्योमस्थो जायते स्मरन् । त्रयेण मातरः सर्वा योगेश्वर्यो महाबलाः ॥ १५ ॥ चीरा वीरेश्वराः सिद्धा वलवाञ्छाकिनीगणः । आगत्य समयं लब्ध्वा भैरवेण प्रचादिताः ॥ १६ ॥ यच्छन्ति परमां सिद्धिं फलं यद्वा समीहितम् । प्रहरद्वयं चेत स्मरन् समाधौ विश्रान्तो योगी व्यो.

·परान मस्थो जायते खगतिं प्राप्नोति समाधिविश्रान्तत्वात्, प्रह- रत्रयं चेत् समाधिविश्रान्तस्तदा भैरवनाथादाशामादाय तेन प्रेरिता मातरो ब्राहम्याद्याः पञ्चविधकृतकारिण्य. वीरा योगिनो वीरेश्वरा योन्द्रिाः सिद्धाः कपिलादयः शाकि. नीगणो योगिनीसमूहः तस्मै प्रहरत्रयं समाधिस्थाय योगिने समीपमागत्य परमां पूर्णा सिद्धि स्वस्याः प्रकृतेर्यथेष्टवि- नियोक्तृत्वलक्षणं स्वातन्त्र्यं, तथा यदन्यत् काक्षितं फलं तद् दास्यन्ति ॥ १६ ॥ अनेन सिद्धाः सेत्स्यन्ति साधयन्ति च मत्रिणः ॥१७॥ यत् किञ्चिद्भरवेतत्रे सर्वमसात् प्रसिध्यति । अने'वाहमिति- चिदानन्दविश्रान्तिलक्षणेन' समाधि. ना अघोरमन्त्रेण च सिद्धा योगिनो जन्ममोक्षान्यतरपरि. ग्रहे स्वतन्त्राः संपद्यन्ते साधयन्ति अन्यानपि सिद्धान् सं. पादयिष्यन्ति । तथा अस्यैव महामन्त्रोपासफस्य यत् कि- ञ्चिद् भैरवेतन्बे फलमुक्तं तत् सर्वमस्मात् महामन्त्रोपास- नरूपात् समाधेरघोरमन्त्रतश्च सिध्यति ॥ १७ ॥ अदृष्टमण्डलोऽप्येवं यः कश्चिद्वेत्ति तत्त्वतः ॥ १८ ॥ स सिद्धिभाग् भवेन्नित्यं म योगी सच दीक्षितः । यः कश्चिदिति वर्णाश्रमविभागाधिकारव्यतिरिक्तस्तत्त्वतो दहाहंभावन्यक्कारेण एव उक्तप्रकारेण महामन्त्रं वेत्ति, सोऽ. दृष्टमण्डलोऽपि दीक्षाविधान यत् प्रयुक्तं मण्डलं कलशया. पादिदेवताचक्र तन् तेनादृष्टमपि, एवमीश सन्नपि सि. द्धिमाक् नित्ययोगी दीक्षितश्च भवति । उक्कं च- 'स्वस्वरूपपरिणानं मन्त्रोऽयं पारमार्थिकः । . धनेनाह' फ । २ 'पणसमा०' क. पाठ ·लक्ष्मीरामकृतविवृत्युपेता । ११ दीनेयमेप योगश्च क्रियाया अप्यनुत्तरः ॥' इति । योगो नवनामसंज्ञः, कलशमण्डलाशिलाधन-चर' साधन-शिष्यसंस्कार-न्यासविधान- पाशसूत्रसंस्कार-स्व- मपरीक्षा- यागविधान- रुद्रांशापादन- कलापञ्चकशोधन-यो. जनिकोपदेशामिपेक-पवित्रारोपण-विसर्जनान्तायाः किया. याः कर्मानुष्टानादपि अनुचरोऽत्युत्कृष्टः ॥१८॥ अनेन ज्ञातमात्रेण ज्ञायते सर्वशक्तिभिः ॥ १६ ॥ शाकिनीकुलसामान्यो भवेद्योगं विनापि हि । अविधिज्ञो विधानज्ञो जायते यजनं प्रति ॥ २० ॥ अनेन महामन्त्रेण भैरवेश्वरस्य सर्वाभिः शक्तिभिर्मा यते स्वकीयत्वे सः, तथा योगं विनापि व्युत्थाने वर्तमा. नः शाकिनीकुलसामान्यः शाकिनीकुलस्य योगिनीगणस्य सामान्यः साधारणः क्रीडनको भवेत् । पूर्वमविधिज्ञोऽपि अनेनैव महामन्त्रेण ज्ञातन दीक्षाया' यजनं प्रति विधा. नहो जायते ॥ २० ॥ कालाग्निमादितः कृत्वा मायान्तं ब्रह्मदहगम् । शिवो विश्वाद्यनन्तान्तः परं शक्तित्रयं मतम् ॥२१॥ निवृत्तिकलायाः पादानाद्गुल्फान्तं व्याप्तिः, तत्रैव भू. तत्वस्थितिः ब्रह्मणोऽघिकृतिः । प्रतिष्ठाया गुल्फान्नाभ्यन्तं व्याप्तिः, तत्र जलतत्त्वमारभ्य प्रतितत्त्वान्तं चतुर्विशति तत्त्वस्थितिः तत्र विष्णोरधिकृतिः । विद्याया नामेत्ताल्व. न्तं व्याप्तिः, तत्र पुरुपतत्त्वमारभ्य मायातत्त्वान्त सप्तत. स्वस्थितिः, तत्र रुद्रस्थाधिकृतिः । शान्ताकलायात्रतालुनो यिन्द्वन्तं व्याप्तिः तत्र शुद्धविद्यादितत्त्वत्र यस्थितिः, तत्र ईश्व- - १ 'प्रनेन महा' क. पाट । २ दीनापन' क ।

·१२ परात्रीशिका रस्याधिकातः । पुरुपनियतिकालरागविद्याकलामायातत्त्वानि सप्त, शुद्ध- विद्यातत्त्वेश्वरतत्त्वसदाशिवाख्यानि त्रीणि तत्त्वानि, भूतानि पञ्च, घीन्द्रियानि पञ्च, कर्मेन्द्रियानि पञ्च, विषया. पञ्च, अन्तःकरणानि त्रीणि, प्रकृतिरेका, निवृत्तावष्टोत्तरशतं भु. वनानि, प्रतिष्ठायां पट्पञ्चाशत् , विद्यायां सप्तविंशतिः, शा. न्ताया सप्तदश, शान्त्यतीतायां षोडश, एवं सर्वाणि भुव नानि चतुर्विशत्यधिकं द्विशतम् । शान्त्यतीताया विन्दोः करन्ध्रान्तं व्याप्तिः, तत्र अनन्तव्याप्तशिवतत्त्वस्थितिः तत्र अनाधितशिवस्याधिकृतिः । अत्र तु सङ्केपेणैव एतत्क्रमः । कालाग्निं कालाग्निस्थानं पादानं श्रादित. कृत्वा तदारभ्य मायान्तं मायातत्त्वान्तं ब्रह्मेत्युपलक्षणं तेन ब्रह्मविष्णुदेहग मिति ताल्वन्तं स्थितौ, ब्रह्म इति नपुंसको निर्देश ऐशः पाठः । शिवो मायोर्चे विश्वाद्यनन्तान्तो विश्वभुवनाच्छु द्धविद्यादेरारभ्य अनन्तान्तो अनन्तमुवनावधि अधिष्ठाता स्थित., अतः पर शक्तित्रयं विद्या- शान्ता- शान्त्यतीतादि- प्रयं सूक्ष्ममुत्कृष्टं च मतम् ॥ २ ॥ कुत इत्याह- तदन्तर्वति यत्किञ्चित् शुद्धमार्गे व्यवस्थितम् । अणुर्विशुद्धमचिरादैश्वरं ज्ञानमश्नुते ॥ २२॥ तस्य शक्तित्रयस्य अन्तर्वर्ति यदध्वरूपं तत्त्वभुवना'. स्थादिमध्यस्थितं तत् शुद्धमार्गे व्यवस्थित मायाकालुप्य- तानवतारतम्यादणुर्जीवा योगमभ्यस्यन् शुद्धाध्वनि प्रतिष्ठि. तोऽचिराद् ऐश्वरं ज्ञान विशुद्धं भेदप्रथारहित प्राप्नोति । . 'नादिक पाठ ।

·लक्ष्मीरामकृतविवृत्युपेता । १३ पडध्वानः वर्णपदमन्त्रभुवनतत्वकलात्मानः, अयो वाचका. स्त्रयो वाच्याः ॥ २०॥ तबोदकः शिवो ज्ञेयः सर्वज्ञः परमेश्वरः । सर्वगो निर्मलः स्वच्छस्तृप्तः स्वायतनः शुचिः ॥ २३ ॥ तच्चोदकः तस्य ईश्वरज्ञानस्य चोदकोऽनुग्रहभाजनं कञ्चिदेव योगिवर्य प्रति प्रयोजकः शिवकलाधिष्ठात- शेयः, यतः स एव सर्वशः । यदुक्तम्- 'एको भावस्तत्त्वतो येन दृष्टः सर्वे भावास्तत्त्वतस्तेन दृष्टाः।' इति । परमेश्वरोऽदेयमपि दातुं समर्थः । सर्वगो व्याप. कः । सर्वगो मायीयमलरहितः । स्वच्छः श्रासावमलरहि. तः । तृप्तः कार्ममलरहितत्वात् निराकाहः । स्वायतनश्चि. दात्मनि प्रतिष्ठितः । शुचिर्निवासनः । ईताहगन्यो देवः कोऽपि नास्ति । मलत्रवलक्षणं श्रीप्रत्यभिज्ञायाम्- 'स्वातन्त्र्यहानिर्वाघस्य स्वातन्त्र्यस्याप्यवोधता । द्विघाणवं मलमिदं स्वस्वरूपापहानितः ॥ भिन्नवेद्यप्रथात्रैव मायाख्यं जन्मभोगदम् । कर्तर्यवोघे काम तु मायाशक्त्यैव तत्प्रयम् ॥ ( ई०प्र० ३२.४) इति ॥ २३ ॥ ननु अणोर्जीवस्य सचितस्य पूर्ण'ध्यापकेश्वरमानं दुर्घटमनुमीयते जलविन्दोरिवार्णवस्वप्राप्तिरित्यतो दृष्टान्तनि. दर्शनन लम्यग्वोघयति- यथा न्यग्रोधवीजस्थः शक्तिरूपो महाद्रुमः । तथा हृदयचीजस्थं जगदेतचराचरम् ।। २४ ।। - 'पूर्णेश्वर' क पाठः ।

·१४ परात्रीशिका न्यग्रोधवीजे बटवृक्षवीजे शक्तिरूपो हृदयवीजं शुद्ध. चित्परामर्शात्मपरारूपं तत्र स्थितं चराचरात्मकं जगद्वि- स्तीर्ण हयदवीजस्थं सूक्ष्मरूपेण स्थितमतो न किञ्चिदसम- असम् ॥ २४ ॥ एवं यो वेत्ति तत्त्वेन तस्य निर्वाणगामिनी । दीक्षा भवत्यसंदिग्धा तिलाज्याहुतिवर्जिता ॥ २५ ॥ तत्त्वेन देहाहंभावनिरस्कारण चिदात्मप्रतिष्ठया यो वेत्ति संवेदयते । टीक्षेति- 'ददाति ज्ञानसद्भावं क्षपयत्यखिलं मलम् । वोधानुवेधाद् दीक्षोक्ला दानक्षपणमिणी ॥ इत्यादिना लक्षिता मोक्षावहा, तिलाज्या' इति वाह्योपक- रणमनपेक्षमाणा, नात्र संशयः ॥ २५ ॥ एचमान्तरी सूक्ष्मा पूजामभिधाय वाह्यपूजोपलक्षणमा. प्रमप्याह- मूर्ध्नि यक्रे च हृदये गुह्ये मूर्ती तथैव च । न्यासं कृता शिखां बद्ध्वा सप्तविंशतिमत्रिताम् ॥२६॥ ईशानमूदँ नम , तत्पुरुपवक्त्राय नम., अघोरहृदया य नमः, वामदेवगुह्याय नमः, सद्याजातमूर्तये नमः, इति मन्त्रेण न्यासं कृत्वा, अघोरमन्त्रेण च लप्तविंशतिवारमष्टो- तरशतानमालापादेन मन्त्रिता शिखा बद्ध्वा ॥२६॥ एकैकं तु दिशां वन्धं दशानामपि योजयेत् । तालत्रयं पुरा दत्त्वा सशब्दं विघ्नशान्तये ॥ २७ ॥ छोटिकाभिर्दशभिः, 'भूता. प्रेता पिशाचाश्च राक्षसाश्च सरीसृपाः । . 'याया इति' क पाठ' । - .

·५
लक्ष्मीरामकृतविवृत्युपेता ।
अपसर्पन्तु ते सर्वे दिव्या अस्त्रेण ताडिताः ॥'
इति मन्प्रेण दिग्बन्धं प्रयोजयेत् ,
'अपसर्पन्तु ने भूता ये भूता भुवि संस्थिताः ।
ये भूता विघ्नकर्तारस्ते नश्यन्तु शिवाप्रया ॥'
इति मन्त्रेण पूर्व पार्याघात त्रयं कृत्वा.
'पापाण्डकारिणो भूता भूता भूम्यन्तरिक्षगाः ।
दिवि लोके स्थिता ये च ते नश्यन्तु शिवाझया ॥'
इति । सशब्दं तालत्रयं दत्त्वा प्रत्यूद्दोपशमनाय ॥ २७ ॥
शिखासंख्यातिजप्तेन तोयेनाम्युक्षयेत्ततः ।
पुष्पादिकं क्रमात् सर्व लिङ्गे वा स्थण्डिलेऽथवा ॥२८॥
चतुर्दशाभिजप्तेन पुष्पणासनकल्पना ।
नैर्ऋतेऽस्त्रार्धपात्रे सप्तविंशतिवारमघोरमन्त्रेण मन्त्रित
तोयं विधाय शानखड़ेन पुष्पगन्धाक्षतादिकं पूजोपकरण.
मभ्युक्षयेत् शोधनार्थ सिञ्चेत् । ततो मृन्मयादिलिङ्गे स्थ.
रिडले वा यागभूमौ विहिताष्टटलकमलादिके वा दर्पणप्र.
तिविम्बिते चतुर्दशवारमघोरामिजप्तेन पुप्पेण इति पुष्पा-
सनादिकां पूजां कुर्यात् ॥ २८ ।
ततः सृष्टिं यजेद्वीरः पुनरेवासनं ततः ॥ २६ ॥
सृष्टिं तु संपुटीकृत्य पुनर्यजनमारभेत् ।
ततो याह्यपूजानन्तरमकारादिहकारान्तां वर्णसृष्टिं य.
जेत् लिङ्गादौ च पूजयेत् 'अं नमः ' इत्येवम, पुनरेवं
वीरो योगीन्द्रो ध्यानयोगासनं विधाय प्रकारादिहका.
रान्तां सर्हि संपुटीकृत्य प्रत्याहत्य श्रइमिति चिचत्त्वे प्र.
तिष्ठितो भूत्वा पुनर्यजनमान्तरी पूजामारभेत् । श्रात्माम.
निमेवाभ्यन्तरी पूजा ॥ २६॥

·परात्रीशिका ततो भावनया पूजा- सर्वतत्त्वसुसंपूर्णा सर्वाभरणभूषिताम् ॥ ३० ॥ यजेदेवीं महेशानी सप्तविंशतिमत्रिताम् । ततः सुगन्धिपुष्पैस्तु यथाशक्त्या समर्चयेत् ॥३१॥ पूजयेत् परया भत्त्या आत्मानं च निवेदयेत् । सर्वतत्त्वैः षट्त्रिंशत् तत्त्वैः सुसंपूर्णा निर्भरां सर्वाम- रणभूषितां महेश्वरी परां देवीमघोरमन्त्रेण परया भक्या अत्यादरेण पूजयेत् गन्धपुष्पादिमिरात्मानं च निवेदयेत् समर्पयेत् ॥३॥ एवं यजनमाख्यातमग्निकार्येऽप्ययं विधिः ॥ ३२ ।। कृतपूजाविधिः सम्यक् स्मरन् बीजं प्रसिध्यति । एवं द्विप्रकारं यजनं पूजनमुनं अग्निकार्ये होमादा- वपि अय विधिः, एष एव प्रकारो द्विविध. एवमुक्तविध या कृतपूजाविधिोगी सम्यग् देहाहन्तां विस्मार्यः जगतो वर्णाना च वीजं मूलकारणं चित्तत्त्वं नित्यमनवरतं व्यु. स्थानेऽपि स्मरन् प्रत्यवमृशन् प्रसिध्यति अनुत्तरा ज्ञान- धारामधिरोहति ॥ ३२ ॥ अथ ध्यानयोगनिष्टस्य योगिनः सप्रकारं स्मरण रह. स्योपदेशमाह- आद्यन्तरहितं बीजं विकसत्तिथिमध्यगम् ॥ ३३ ॥ हृत्पद्मान्तर्गतं घ्यायेत् सोमांशं नित्यमभ्यसेत् । जगतो वर्णाना 'वा चीजं परारूप चिढात्मकं तत्त्वं, 'वीजं मां सर्वभूताना' ...... , -- , 'घ' क पाट' ।

·No text on this page.

·१८ परात्रीशिका स्मरणोपयोगिनी युक्तिमाह- सोमांशंमिति, सोमांशं प्राण- स्य श्रवसाने अपानस्य प्रविविक्षायां नित्यं अनवरतं अभ्य- स्येत् चित्तत्त्वं विमृशेत् । 'न सा जीवकला काचित् सन्तानद्वयवर्तिनी । व्यात्री शिवकला यस्यामधिष्ठात्री न विद्यते ॥ इत्युक्तेः । तदुक्तं वासिष्ठे- 'अस्तगतवति प्राणे त्वपानेऽभ्युदयोन्मुस्ने । बहिः कुम्भकमालंव्य चिरं भूयो न शोच्यते ॥' (वा०६०) . तथा- प्राणक्षय पदान्तस्थमपानक्षयकोटिगम् । अपानप्राणयोर्मध्यं चिदात्मानमुपास्महे ॥' इति । तत्रालोकेऽपि- 'तपः प्रभृतयो येच नियमस्तत्तदासनम् । प्राणायामाश्च तत्सर्वमेतद् वाह्यवि'जृम्भितम् ॥ श्रीमद्वीरावली प्रोकं वोधमाने शिवात्मके । चित्तप्रलयवन्धेन प्रलीने शशिभास्करे ॥ प्राप्त च द्वादशे भागे जीवादित्य सुबोधके । मोक्षः स एव कथितः प्राणायामो निरर्थकः ॥ प्राणायामो न कर्तव्यः शरीरं येन पीडयते ।' (तं०४ श्रा०) इति । प्रभृतिग्रहणेन तपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रिया: योग. । 'यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमा- घयोऽधावङ्गानि योगस्य' इत्यादयो योगशास्त्रोक्ताः इति ॥३३॥ यान्यान् कामयते कामांस्तांस्तान् शीघ्रमवाप्नुयात् ॥३४॥ अस्मात् प्रत्यक्षतामेति सर्वज्ञवं न संशयः । 'प्रये पदा' क ।२'मंध्ये' । ३ 'विलम्यि' क पाठः । . t ·लक्ष्मीरामकृतविवृत्युपेता । कामानभिलाषान् 'स्मादेव परतत्त्वाभ्यासात् प्रत्य- क्षतामेति प्रादुर्भवति ॥ ३४ ॥ एवं मन्त्रफलावाप्तिरित्येतद्रुद्रयामलम् ।।३।। एतदभ्यासतः सिद्धिः सर्वज्ञबमवाप्यते । एवं द्विप्रकारपूजनन, रुद्रश्च रुद्राणी च रुद्रो तयोः शिवशक्त्योर्यामलमुभयसंघात्मक रूपम् । सिद्धिर्बाह्याभ्य- न्तरी च । तटुक्तम्- 'धर्माधर्मान्तरे चित्तं रुद्धं येन तदा तु सः । यद्वति स भवेन्मन्त्रः किं पुनर्मात्रिकोत्थितः ॥' इति । तथाच श्रुतिः- 'या वागुदिता या चानुदिता शिवा न शन्तमा भव । सुमृळीका सरस्वति मा ते व्योम सन्दृशे ॥ हे सरस्वति परब्रह्मणोऽविनामाविनि परामर्शात्मिक शक्ते या त्वं वागरूपा चित्परामर्शामिका उदिता वैखर्या- त्मना आविर्भूता. या च त्वमनुदिता मध्यमारूपेण सती परैरसंवेद्या, या च त्वं शिवा चिदात्मपरामर्शपरतया दुःख- संपर्कशून्या पश्यन्ती रूपा, या व त्वं शन्तमा चिदान, न्दघनत्वेन परारूपा, सा त्वं नोऽस्माकं सुमृळीका विभा- वितालौकिकचिदानन्दा भव इत्याशंसा । तथा ते तव स्वरूपस्य व्योम चिदात्मपरामर्शविस्मरणलक्षणं छिद्रं च. तुसृप्वपि वानु मा संदृशे माद्राक्षम् । त्वत्स्वरूपसाक्षा. स्कारान् नित्यमप्रच्युतो भूयाममित्याशास्महे ॥ ३५॥ एकं यः स्वमुखं पिघाय जगतां सृष्टिं विधत्ते स्वयं यश्वाच्छाद्य निजान्चतुर्दशभुजानक्षाविघाने पटुः । 'थपरस्मात्' क पारः ।

·No text on this page.

·No text on this page.