·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·वीरमिनोदये
व्यवहाराध्यायः।
मित्र मित्रेण विरवित. !
वि, ए, उपाधिधारिणा
श्रीगीवान न विद्या नागर भट्टाचायेगा
संतृत.
कलिकातानगरे
सुचारुयन्त्र
मुद्रितः।
हूं १८७५ ।
পিণ্টার-এরমব্রহ্ম মুখােপাধ্যায়।

·No text on this page.

·वीरमित्रोदयस्य सूचीपत्रम् । साक्षी निरूपणम् लेख्यम् भुक्तिः ar N 00 ३ aur प्रकरणम् पृष्ठा पति प्रकरणम् पृष्ठा पति व्यवहारादि प्रकरणे प्राङ्मुख प्रावेशिकम् व्यवहारस्य लक्षणम् व्यवहारभेदाः युनिः ২২২ सामान्य परिभाषा १० दिव्य देशाः व्यवष्टार दर्शनविधि. दिव्य साधारणविधिः २४१ ३ व्यवहारदर्शनकालः २८ घटावधिः प्रविबाक लक्षणम् अग्निविधिः २५५ सभ्या जलविधि. २६७ २० सभ्यभिन्नानां निरूपणम् ४१ विषविधि. ২৩ श्रादेयानादेयाख्य व्यवहार.४३ २३ कोशविधिः सभापते कार्यनिरूपणम् ४७ १७ लविधिः २८१ १४ व्यवहारपादः तप्तमाविधि: उत्तरपादः यायसविधिः २८५ २ उत्तरभेदाः धर्मजविधिः प्राडाय लक्षणम् ८२ शपथविधिः उत्तरभाषा प्रमेयाणि व्यवहार पदानि२८८१७ क्रियापादः ऋणादानम् निर्णयापर पर्याय ११६ २० ग्राधिः ५ पुनाय. २० । प्रतिभः कतनितिः १२५ १३ निक्षेपस्य व्यवहारपदम् ३६० २६ विशेष परिभाषा १२८ १५ सम्भय समुत्थानम् ३८३ ३ निङ्गवादिविधिः ३ दत्ता प्रदानिकम् उत्तरदाने विलम्ब व्यवस्था१३७ २३ अभ्यु प्रत्याशुश्रूषाख्यम् ४०० २३ तण्ड, २१ " ३ ·वीरचित्रोदयस्य सूचीपत्रम् । प्रकरणम् एटा पनि १ वेतनानपा करणाख्यम् ४१३ १९ सम्वियति क्रमाख्यम् ৪২ই ५ क्रीताशयाख्यम् विक्रीया सम्पदानाख्यम् ४३७ ३ खामिपाल विवादाख्यम् ४४१ सोमा विवादाख्यम् ४५१ दण्डपारुषाख्यम् 8७० १४ वाकपारुषाख्यम् ४८२ ८ प्रकरणम् टठा पनि मुख्यासुख्य पुत्राणां विभाग.५८६६ पत्नीधनहारिणी १२२ १० पल्यभावे दुहितुरधिकार.६५६ ११ दुहितरमावे दौहित्रः ६६१ १७ दौहिलाभावे पितरौ ६६३ २ पित्रोरभावे खातरीधनभाज.६६८३ मात्रमावे तत्सुताः ६६८ २२ भ्राटपुत्राभावे गोवना ६७१ ७ ससृष्टि धनविभागः स्त्रीधनम् ६८८ ४ सोधनविभागः ६८४ १५ विभागकाले निङ्ग तस्य पश्चादव. गतस्य विभागः sar स्तेयाख्यम् ४८8 अविभाज्यम् ७०७ विभागानधिकारिणः ७१० ६ विभक्तकतम् साहसाख्यम् ४४८ स्वी संपणाख्यम् ५०४ १६ स्त्री पु योगाख्यम् विभागाख्यं व्यवहारपदं ५५१ दायभागशब्दार्थ कथनाख्य एकदास्यादि विभागः ५३२ १५ पुवाद्यधिकार विचारः ५३३ १ विभागकालक निरूपणं ५५० १५ पिटलत विभागे ५५८ पैतामहधने पुत्राणां समां- शिता माढणां दायविभागः ५८४ असवर्णानां भ्रातृणां विभागः ५८२ ७१५ १८ तत्सन्देह निर्णय द्यूतसमाह्वयम् प्रकीर्णकाख्यम् । समाप्नेदं सूचीपत्नम्। M ·ॐ. ॐगणेशाय नमः। अथ वौरमित्रोदयाख्यधर्मशास्त्र लिख्यते । तत्र प्रथमं व्यवहाराख्य - प्रकरणम् । पुरतः प्रविलोक्य भर्गचापम्परत: कापिकामकार्मुकन्याम्। पुलकाञ्चितपीनबाङदण्डः कुशलन्न: कुरुताद्रवु-प्रकाण्ड:॥१॥ खस्तिश्रीयुतवीरसिंहनृपते राज्ञावयादुत्सुकः श्रीमिंत्राभिधपण्डितः प्रतिदिशकीर्त्यानिशं मण्डितः । नानानिमय-वर्णनं व्यसनिनां सङ्ख्यावताप्रीतिदम् सम्प्राप्तव्यवहारसाधकमिमं कुर्वे प्रकाशम्परम् ॥ २ ॥ उदृत्तप्रभवप्रजापरिभवप्राग्भारभङ्गाङ्ता नन्ताकारमरागमत्मरबुधा-राध्यनिदिध्यामनैः धर्मेकायमात्रयं मुनिगिराम-वासद्वारकम् प्रस्तौमि व्यवहारमच्युतमिव प्राक्प्रस्तुतप्राक्तनैः परिभाषापरिष्कार: प्रमाणानान्निरूपणम् । विवादपदनिर्देशः प्रकीर्णकविवेचनम् ॥ ४ एवम्प्रकरणान्यत्र चत्वारि प्रथमे पुनः । लक्षणं व्यवहारस्य निरुक्तिर्मुनिभाषिता ॥ ५ ॥ [ १ ]

·२
करिमित्रोदये
व्यवहारस्य भेदाश्च स्खलक्षण-विलक्षणाः ।
सामान्यतोविशेषाश्च परिभाषाप्रकाशनम् ॥ ६ ॥
सामान्य परिभाषायां धर्माधिकरणे क्षणम्
दर्शने व्यवहारस्य राज्ञो विधिविवेचनम् ॥ ७॥
प्राविवाकखरू पञ्च सभापतिसभासदाम् ।
निरूपणञ्च सम्यानां सयुक्तिकबलाबलम् ॥ ८॥
केषाञ्चित्मभ्यभिन्नाना-मपिस्थानं सभास्थले।
तत्प्रयोजनमादेयानादेयव्यवहारयोः ॥ ६ ॥
विवेचनमथो कार्य सदृष्टकसभापतेः ।
प्रतिज्ञोत्तरहेबलां पदानां सिद्धिशालिनाम् ॥ १० ॥
निरूपणमसदृष्टावदष्टौ च सभापतेः ।
समुष्टकस्य दोषोक्तिः सम्यक्दृष्टौ फलाभिधा ॥ ११ ॥
विशेषपरिभाषायां प्रत्यभियोगनिर्णयः।
निनवादौ विधिस्तत्र निन्नवादिविवेचनम् ॥ १२ ॥
विलब्बोत्तरदानञ्च क्वचिन्नैव विलम्बनम् ।
आद्ये प्रकरणे त्वविविच्यन्ते क्रमादमी ॥ १३ ॥
उपोहातप्रसङ्गाद्यैरन्येपि तदनुव्रताः।
हैतीयीके तु साच्यादि-लक्षणन्तन साक्षिणः ॥ १४ ॥
असाक्षिणतत्र हेतुः साक्षिप्रश्नविधिस्ततः ।
तधेनिर्णय:कौट साक्ष्ये कचिददोषता ॥ १५ ॥
निर्मयो लिखितस्याथ त दास्तत्परीक्षणम् ।
साक्षिणां लिखितस्यापि शब्दत्वेन प्रमाणता ॥ १६ ॥
भुक्तिर्विशेषणान्यस्या अर्थापत्त्यनुमानता।
लौकिकानामप्रमाणानामभावे दिव्यभावना ॥ १७ ॥

·व्यवहाराध्यायः । । । दिव्यभेदास्तदावस्था देश कालाधिकारिणः । तन्मा टकास्तविशेष विधयो विविधा:क्रमात् ॥ १८ ॥ नेषामपि च शब्दोत्थानुमानत्वेन मानतः । एतेऽर्थावित्रियन्ते ऽथोतार्तीयके तत: क्रमात् ॥ १९ ॥ व्यवहारपदा न्यष्टादशोद्दिष्टानि लक्षणम् । तेषां सामान्यमय तद्धिदानां विविधा विधाः ॥ २० ॥ एतेऽर्था: सम्यगुच्यन्ते तुरीये तु प्रकीर्णकम् । यन्नोतमुपयुक्तन्तद्विविय प्रतिपाद्यते ॥ २१ ॥ अथ कोऽयं व्यवहारः। प्रमाणतर्कोपष्टचा पक्षप्रतिपक्षपरिग्रह इति चेन्न । बा- दादेरपि तत्त्वापत्तेः। लिखितादिः प्रमाणविशेषः परिग्टह्यत इति चेत् । तत्रापि तत्परत्यविरोधात् । अनुमानाव- हिर्भावाच्च तेषामव्यावर्तकत्वात् । अतएवान्यविरोधेन ख- सम्बन्धितया कथनमित्यपि परास्तम् । प्रमाणान्तर्भावेण ख- रूपनिरूपणानौचित्याच कथनादे-र्व्यवहारपदवाच्यत्वे व्यव- हारान्नृपः पश्येदित्याद्यनन्वयाच्च । उच्यते। ऋणादानादि- लौकिकार्थविषया कथैव व्यवहारः। कथाव्यपदेशाभावस्तु शा- स्त्रीयपदार्थाविषयत्वात् । अधिकरणादिव्यपदेशो यथा वैदि- कार्थविषयककथाया-न्तथान व्यवहारव्यपदेशः। अतएव यथा- यथ हेत्वाभासनिग्रहस्थानादियोजनमपि युक्तम् । तच तत्र तत्र प्रदर्थयिष्यते । चतुष्पात्त्वमपि तस्य तदविरोध्येवे-त्यथुप- पादयिष्यते। यत्तु गोपालेन तत्वनिर्णयेघु कथात्वाहादत्व- मेवास्येति मित्रमतत्वेनोपन्यस्य जयभङ्गफलकत्वात् स्थापना- वसानत्वाच्च जल्पमेवामिति तन्निरसन्तद्दयमप्ययुक्तम् । श- ·सति नायुक्तम् । - । वीमित्रोदये सातत्वाभियोगभेदेन उभयरूपत्वस्यैव युक्तत्वात् । वैताण्डकस्य व्यवहारायोग्यत्वादस्य वितण्डत्वम्परमसम्भवि । अन्यवि- रोधेन खसम्बन्धितया कथनमिति विज्ञानयोगिवचोऽप्येवं नच पश्येदित्यन्वयः। निर्णयार्थकथनतया सर्वनिवन्धुभि-स्तद्याख्यानात्। स्मृत्याचारव्यपेतेन मार्गेणाधर्षितः परैः । आवेदयति चेदाज्ञे व्यवहारपदं हि तत् । इति याज्ञ. वल्क्यवचनं यद्यपि व्यवहारपदा-न्यणादानादीनि सामान्येन लक्षयति तथापि व्यवहारसामान्यलक्षणमपि स्मानसम्बन्धि- मम्बेद्यतया तत: प्रतीयते। तस्याह्ययमर्थ: । सात्याचारादि धर्मप्रमाणातिक्रान्तरीत्या-न्यैर भिभूत: पूरुषोराजादिभ्यो व्यव- हारदर्शिभ्यो यद्यावेदयति तर्हि तदा वेद्यमानञ्चतुष्यायवहा- रस्य पदं विषयः । हीति प्रसिद्धलणादानादिलक्ष्यत्वेन मन्वायु तमुपक्षिप्तमिति। एवञ्चाधर्षितस्यार्थित्वमाधर्षकस्य प्रत्यर्थित्व- न्तयोर्विवादश्च व्यवहार इति प्रतीयते। इदमेव च मिताक्षरा- यामन्यविरोधेनेत्यादिना निष्कृष्टमुक्तम् । अन्यविरोधेनेत्यनुक्ते प्रश्नोत्तरादिरूपेण स्वसम्बन्धिकथनमपि व्यवहार स्यात्। स्वस- स्बन्धितयेत्यनुक्त एकसम्बन्धितया साक्षिणा कथनमन्यविरोधि- भवत्येवे-त्यस्याप्यर्थित्वापत्तिरतः स्वसम्बन्धित ति। इदं चो- तरचतुष्टयेऽप्यनुगतम्। नच सम्पति पत्तावव्याप्तिः तत्रापि सा- ध्यतया वादिना निर्दिष्टस्य सिद्धतया निर्देशे तद्विरोधपर्यवसा- नात्। अन्यथोत्तरत्वभङ्गप्रसङ्गात् । यत्रापि हावपि भाषा- वादिनौ तत्रापि परस्परविरोधावश्यम्भावान्नाव्याप्तिः। इदं चाग्रे व्यक्तीभविष्यति । यच्च कात्यायनेनोक्तम् ।

·व्यवहाराध्यायः॥ ५ ܀ प्रयत्नसाध्ये विच्छिन्ने धोख्ये न्यायविस्तरे। साध्यमूलस्तु यो वादो व्यवहारः स उच्यते ॥ इति। एतच्च व्यवहारहेतु व्यवहारस्वरूपोक्ति परतया मा- धबीयपारिजातादिष्वेवं व्याख्यातम् । विहिताचरणनिधि- डवर्जनादिप्रयत्नसाध्ये धर्माख्ये वस्तुनि विच्छिन्ने विल ने मतीति व्यवहारहेतुरुक्तः॥ धर्माधर्मविप्लवस्यैव व्यवहारहेतुत्वात् । तथा च नारदः। महः प्रजापतिर्यस्मिन् काले राज्यमवृभुजत् । धर्मंकतानाः पुरुषास्तढासन् मत्यवादिनः। तदा न व्यवचारोऽभू-न्न द्वेषो नापि मत्सरः । नष्ट धर्मे मनुष्येषु व्यवहारः प्रवर्तत इति । दृहस्पतिरपि। धर्मप्रधानाः पुरुषा: पूर्वमासन्न हिसकाः। लोभहेषाभिभूतानां व्यवहार: प्रवर्तत इति । न्यायेत्यादिना व्यवहारस्वरूपसुक्तम्। तत्व माधवीयव्याख्यानम् । न्याय: शिष्टमम्प्रतिपन्नं लौकिकमाचरणं तस्य विस्तर इदं युक्तमिदमयुक्तमिति। उपपत्तिपुरःसरो निर्णयः। तसिन् विषयमते तत्रवर्तकोऽर्थिप्रत्यर्थिनोः माध्यमूलसाध्यगणादा- नादिपदं तन्मूलस्तहिषयको यो विवादः स व्यवहार इति । मदनरत्नेतु न्यायः प्रमाणन्तस्य विस्तर: प्रर्तिर्यस्य तस्मिन् विषय इति । साध्यमूलेत्यादितुल्यम् । मदनरत्नाकर स्मृति च- न्द्रिकाकल्पतरकारैः सर्वमेवेदं वचनं व्यवहारखरूपपरतयामि

·६
।
यहा।
वीरमिनोदये
व्याख्यानमुक्तम् । प्रयत्नसाध्ये कष्टसाध्ये पराभिभवेन खेच्छया
भोक्तमशक्ये ग्टहक्षेत्रादौ सति न्यायः प्रमाणं विस्तार्यते प्रपञ्चते
यस्मिन् तस्मिन् धर्माधिकरणे सदसि साध्यमूलेत्यादि पूर्ववत्।
तेनापि प्रागुक्तमेव विवक्षितमतस्तत्रत्य पदकृत्ये नातीव पति-
तव्यम् । वयन्तु सर्वसप्तम्यन्तसामानाधिकरण्येन व्याचक्ष्महे ।
विहितानुष्ठानादिगोचरप्रयत्नसाध्ये धर्माख्ये न्यायविस्तरे । नी-.
यतेऽर्थोऽनेनेति न्यायः प्रमाणं श्रुतिस्मृत्यादि विस्तार्यते प्रवर्तते
ऽस्मिन् श्रुत्यादिप्रमेय इत्यर्थः। विच्छिन्ने विविधच्छिन्ने प्रमा-
णापरिज्ञानतात्पर्यानधारणादिना दुयेसति ।
धर्म पाख्यायते ऽनेनेति धर्माख्यो धर्मप्रतिपादक इति यावत्।
न्यायविस्तरे प्रमाणसमूहे श्रुतिस्मत्यादौ प्रमादादिना विच्छि-
ने लुप्तप्राये सति साध्यमूलेत्यादिगतार्थमिति । हारीतः।
स्वधर्मस्य यथा प्राप्तिः परधर्मस्य वर्जनम् ।
न्यायेन क्रियते तत्तु व्यवहार: स उच्यत इति ।
बायेन प्रमाणेन। एतस्यापि पूर्वोक्त एव तात्पर्यम्॥
इति व्यवहार लक्षणम् ॥
निरुक्तिमपि व्यवहारपदस्था ऽमुमेवार्थमुपलक्षयति। सा
च कात्यायनेनोक्ता। विनानार्थेन सन्देहोहरणं हार उच्यते ।
नानासन्देहहरणाद्यवहारइति स्मृत इति ।
अथ व्यववारभेदाः नारदः ।
सोत्तरोनुत्तरश्चेति सविज्ञेयो दिलक्षणः ।
सोत्तरोभ्यधिको यत्र विलेखात्यर्बकः पण इति ।
यदि पराजयेऽहं तदा पराजयदण्डाभ्यधिकमेतावदाने
दास्यामीति यत्नलिखनपूर्बकम्पप्रतिज्ञायते स सोत्तर इत्यर्थः।
॥
।

·व्यवहाराध्ययः। ७ यथाह। । -- तहितोऽनुत्तर इत्यर्था उक्तम्भवति । स एव त्रयोदशप्रकार- निवन्धनानवान्तरभेदानुद्दिश्य विस्तवान् । चतुष्याच्च चतुःस्थान चतुःसाधन एव च । चतुर्हितश्चतुर्व्यापी-चतुकारी च कीर्तितः । वियोनिभियोगश्च विद्यारगितिस्तथा । अष्टाङ्गोऽष्टादशपदः शतशाखास्तथैव च । धर्मश्च व्यवहारश्च चरित्र राजशासनम् । चतुष्पाद्यवहारोऽयमुत्तर: पूर्वबाधकः । तत्र सत्ये स्थितो धर्मो व्यवहारस्तु साक्षिषु । चरित्रं तु स्वीकरणे राजाज्ञायान्त शासनम् । साम्याधुपायसाध्यत्वाच्चतुः साधन उच्यते । चतुर्णामपिवर्णानां रक्षणाच्च चतुर्हितः । कर्ट नयोसाक्षिणश्च सभ्यान् राजानमेव च । व्यानोति यादृशो यस्माच्चतुर्व्यापी ततः स्मृतः । धर्मस्थार्थस्य यशसोलोकपङ्केस्तथैव च । चतुर्णाङ्करणादेव चतुःकारी प्रकीर्तितः। कामाक्रोधाच्च लोभाच्च त्रिभ्यो यस्मात्प्रवर्तते । वियोनिः कीर्त्यते तेन वयमेतद्विवादत् । यभियोगस्तु विज्ञेयः शङ्कातत्त्वाभियोगतः । शङ्कासतान्तु संसर्गात्तत्त्वं होडाभिदर्शनात् । पक्षयाभिसम्बन्धात् बिहार: समुदाहृतः । पूर्ववादस्तयोः पक्ष प्रतिपक्षस्तदुत्तरः । भूतच्छलानुसारित्वात् दिगति: ममुदाहृतः । भूतन्तत्वार्थसंयुक्तं प्रमादाभिहितं छलम् ।

·वामित्रोदये राजा स पुरुषः सभ्यः शास्त्र गणकलेखको। हिरण्यमग्निरुदकमष्टाङ्गः समुदाहृतः । ऋणादानापनिधिः सम्भूयोत्यानमेव च । दत्तस्य पुनरादानमशुश्रूषाभ्युपेत्य च । वेतनस्यानपाकर्म तथैवाखामिविक्रयः । विक्रीयासम्प्रदानं च क्रीत्वा-नुशयमेव च । समयस्यानपाकर्म विवादः क्षेलजस्तथा । स्त्रीपुरुयोश्च सम्बन्धो दायभागोऽथ साहसः । वाक्पारुष्यं तथैवोक्तं दण्डपारुष्यमेव च । द्यूतम्प्रकीर्णकञ्चैवे त्यष्टादशपदः स्मृतः । क्रियाभेदान्मनुष्याणां शतशाखो निगद्यते इति । यद्यपि प्रतिज्ञादीनां वक्ष्यमाणानां साक्षाद्यवहारस्वरूप घटकत्वाद्यवहारपादकत्वं युक्तम्। धर्मादीनान्तु तत्र सत्ये- स्थितो धर्म इति नारदोक्तप्रकारेणैव निर्मयमालहेतुत्वान्न साक्षाद्यवहारः पादत्वमहम् । याज्ञवल्क्यादिभिरतएव तेषामेव व्यवहारपादत्वमुक्तन्तहचनानि त्वग्रे प्रदर्शयिष्यन्ते । तथापि निर्णयाख्यचतुर्थव्यवहारपादहेतुलेन गौणमेव व्यव- हारपादत्वमेषामत्रोक्तम् । व्यवहार पदेन निर्णय एव वा ल- च्यते। तहेतुत्वन्तत्मादत्वमिति तदृष्टव्यम्। तथा च रह- पतिः। धर्मादीनां निर्णयहेतुत्वं स्पष्टमेवाह । धर्मेण व्यवहारेण चरित्रेण नृपाज्ञया। चतुः प्रकारोऽभिहित: सन्दिग्धेऽर्थेविनिर्णय इति ॥ गौणानामेषान्धादिपादानामधिकरणकथनम् । सत्येस्थितोधर्म इत्यादिना । अत्र माधवीये चरित्वन्तु खीकरण ·व्यवहार ध्याय। इति पाठं लिखित्वा देशाचारचरित्र तत्स्वीकारे तदेव निर्णयहेतुरिति व्याख्यातम् । कात्यायनवचनञ्च तत्र । यद्यदाचर्यते यत्र धर्म वाऽधर्म मेव वा । देशस्थाचरणे नित्यं चरिनन्तहिकीर्तितम् ॥ चण्डेश्वरेण तु चरित्वन्तु पुस्तकरणमिति पठित्वा पुस्तम्पञ्जिकेत्यर्थः । तत्करणमधिकरणं यस्येति व्याकृतन्तदू गुढिहीनादचनान्तरासम्बादाच्च हेयम् । तेषां निर्णयहेतुत्वं प्रपञ्चितं कात्यायनेन । दोषाकारी तु कटत्वं धनहारी सकं धनम् । विवादे प्राप्नुयाद्यत्व स धर्मेणैव निर्णयः ॥ वाक्पारूष्यस्ते यादिदोपकारी व्यवहार प्रवर्तनमन्तरेगौ- भानुतापादिना धमभिदुखोऽङ्गिीतश्च रूख दोपकार्ट त्वं स्वयमभ्युपैति । यत्र धनस्वामीधर्माभिमुखादधर्मभीरोश्चाधम- र्णादेर्व्यवहारं विनैव स्वकीयं धनमाप्नोति तत्वोभयत्र सम्प्रति- पत्युत्तर इति यावत् । धर्मेणैव निर्णय इत्यर्थः । अतएवो- तन्तत्र सत्येस्थितोधर्म इति । स्मृतिशास्त्रन्तु यत्किञ्चित् प्रथितं धर्ममाधकः । कार्याणां नियमार्थेषु व्यवहारः स्मृतो हि सः॥ धर्मसाधकैः सभ्यैः स्मृतिशास्त्र साच्या दक्रियाप्रत्यायकम- र्थिप्रत्यर्थिनोः काव्यनिर्णयार्थ प्रथितप्रख्यापितं यत्र चतुघ्या- द्यवहारप्रवर्त्तनेन निर्णयकरणमिति यावत् । तत्र व्यवहारो निर्णयहेतुरित्यर्थः ॥ अतएवोक्तम् । व्यवहारस्तु साक्षि तिष्ठति। साक्षिग्रहणं प्रमाणोपलक्षणम् ।

·१० वीर मित्रोदये चरित्रविषयवचनम्पूर्वमेवोपवर्णितम् । न्यायशास्त्राविरोधेन देशदृष्टस्तथैव च ॥ यन्ध में स्थापयेद्राना न्याय्यन्तद्राजशासनम् । न्यायशास्त्र व्यवहारप्रतिपादकं स्म त्यादिशास्त्रम् । तदविरोधेन देशदृष्टे देशाचारस्याविरोधेनेति । सम्प्रत्य- न्तर्गतस्य निष्कृष्यान्वय: राजायं धर्म स्थापयेदाज्ञापयेत्तच्या- व्यमुक्तं राजशासनं अन्यदन्याय्यमित्यर्थात् । तादृशशासनानु- रोधेन निर्णयः कर्तव्य इत्यर्थः। धर्मादीनामुत्तरोत्तरस्य पूर्वपूर्ववाधकमुत्तरत्न विवक्ष्यते । असतां विषये स्ने यादीनां संसर्गात् पारदाबस्ते यादिशकातयाभियोगः । होडालिङ्ग चौ- ादिचिह्नन्तदर्शनात् साक्षाद्दर्शनं वा होडादर्शनन्तस्मादनेनैव चौर्यादिकृतमिति निश्चयरूपेणाभियोगस्तत्वाभियोग इत्य- र्थः। हिरण्यग्न्य दकानां यथा सम्भवं व्यवहाराङ्गत्वं अधादश- पदानां निरूपयिष्यन्ते क्रियाभेदादेकैकव्यवहारपदसम्बन्धि व्यापारभेदा-दनन्तरप्रकारत्वं शाश्वतम् । इति व्यवहारभेदः । अथ सामान्यपरिभाषा। तत्र धर्माधिकरणाख्या सभानिरू- पणम् । रहस्पतिः। दुर्गमध्ये ग्टहं कुर्याज्जलक्षान्वितं पृथक् । प्रादिशि प्राङ्मुखीन्तस्य लक्षण्याङ्कल्पयेत्मभाम्॥ माल्यभूपासनोपेतां वीजरत्नसमन्विताम् । प्रतिमालेख्यदेवैश्च युक्तामग्न्यम्बना तथेति ॥ लक्षण्यां वास्तुशास्त्रोक्त लक्षणेन तु लक्षिताम् । अग्न्यम्बुनेति समाहारबन्दः। सभायां धर्माधिकरणत्व- कात्यायन पाह।

·व्यवहाराध्यायः। धर्मशास्त्रानुसारेण अर्थशास्त्रविवेचनम् । यताधिक्रियते स्थाने धर्माधिकरणं हि तदिति। तत्व सम्योपवेशनमाइ मनुः । यस्मिन्देशे निषीदन्ति विप्रा वेदविदस्त्रयः । राज्ञश्चाधिकृतोविहान् ब्राह्मणस्तां सभां विदुरिति॥ वय इत्युपलक्षणम् । अधिकानामपि स्मृतत्वात् । तच्च वक्ष्यते। अधिकृतो विहान् प्राड्विवाकः अत्र प्रविशेत्मभाम् । समामेव प्रविश्येदित्यादिवचनात् सभामुख्यं व्यवहारदर्शन- स्थानम्। अन्यान्यथ मुख्यानि व्यवहारवचनादवगन्तव्यानि । देशस्थानानि वादानां पञ्च चैवाब्रवीशगुः । निर्णयं येन गच्छन्ति विवादं प्राप्यवादिनः ॥ आरख्यास्तु स्वकैः कुर्य्यः सार्थिकाः साथिकैस्तथा। सैनिकाः सैनिकैरेव ग्रामेऽप्युभयवासिभिः । उभयानुमतञ्चैव ग्टह्यते स्थानमोभितम् । कुलिका: सार्थमुख्याञ्च पुरग्रामनिवासिनः । ग्रामपौरगणश्रेण्यश्चातुर्विद्यश्च वर्गिणः । कुलानि कुलिकाश्चैव नियुक्ता नृपतिस्तथेति ॥ खकै रारण्यकैः ग्रामे पीत्यपि शब्दाद्ये ग्रामेऽरख्यादौ च निवसन्ति ते उभयवासिभि निर्णयं कुर्यु रुभयव्यवहाराभिज्ञ- त्वात्तेषां कुलिका: कुलश्रेष्ठाः । सार्थो ग्रामदेवयावादौ मि- लितो जनसङ्घः तन्मुख्या: सार्थवाहादयः । पुरं मुख्यनगरम् । तस्मादाचीनो ग्राम इति पुरग्रामनिवासिनोमेदसार्थ: कुलि- कादीनि पञ्चस्थानानि तानि चारण्यकादीनामेव अग्रामादीनि ·१२ वीरभित्रोदये दयस्थानानि साधारणानि । ग्रामो ग्रामाकारेणावस्थितो- जनः। पौर: पुरवासिनां समूहः । श्रेण्यो रजकाद्यष्टादश होनजातयः । चातुर्विद्यः प्राविक्षिक्यादिविद्याचतुष्टयोपेतः। वर्गिणो गणप्रमतयः । इति सभानिरूपणम् । अथ व्यव- हारदर्शनविधिः । तत्र मनुः । व्यवहारान् दिदृक्षुस्तु ब्राह्मणैः सह पार्थिवः । मन्त्र मन्त्रिभिश्चैव विनीतः प्रविशेमभाम् ॥ तलासीनः स्थितो वापि पाणिमुद्यम्य दक्षिणम् । विनीतवेवाभरणः पश्ये कार्याणि कार्थिणाम् ।। प्रत्यहं देशदृष्टैश्च शास्त्रदृष्टैश्च हेतुभिः । अष्टादशसु मार्गेषु निवड्दानि एथक् पृथक् ॥ धर्मासनमधिष्ठाय सम्बीताङ्गः समाहितः। प्रणम्य लोकपालेभ्यः कार्यदर्शनमारभेदिति ॥ व्यवहारान् पूर्वलक्षितान्दिदृक्षुनिर्णिनीघुः । पार्थिवोऽभि- धिक्तक्षत्रियः। तमेवाधिकृत्य प्रजापालनव्यवहारदर्शनादि- विधानात् । यथारत्तो भवेतृप इत्यादिषु । नृपग्रहणात्तु अन्य खापि तत्स्थानापन्नस्य प्रजापालनौपयिक धर्मजातम्भव- तीति गम्यते । आसीन स्थितो वेति सामर्थ्याद्यनुसारेण पूज्या- पूजार्थि प्रत्यश्यपेक्षया वा व्यवस्थितो विकल्पः। दक्षिण- पाण्युद्यामनं कार्यिणामवधानबोधनार्थम् । विनीतवेघाभरणत्व- न्तेषामपि प्रतिभा नित्यर्थमुपात्तम् । प्रत्यहमित्यनेनानिक- वद्यावहारदर्शनस्यावश्यकतोला। देशदृष्टाः श्रुतिस्मृत्यनुक्ता अपि देशाचाररूमास्तदविरुवा हेतवो युक्तिकलापाः । यथो- - ·व्यवहाराध्याकः। दीच्चमध्यमानां कन्यां याचितुमागताय भोजनदानं कन्या- प्रतिश्रवणप्रतिबदमतस्तस्मिन् कृते अवश्यं तस्मै कन्यादात- व्येति निणेतव्यम् । एवमन्यदप्यूह्यम् । यथाह कात्यायनः । यस्य देशस्य यो धर्मः प्रत्तः सार्वकालिकः । श्रुतिस्मत्यनुरोधेन देशदृष्टः स उच्यत इति ॥ मार्गेषु व्यवहारपदेषु । निबद्दानि सम्बवानि धर्मनिर्ण- योपयोगित्वाधर्मासनम् । सम्बीताङ्गो वस्त्राद्या तशरीर इत्यनेन नीतिशास्त्रोक्तं कर्मणादिपरिहारोपयोगि सर्व- मुपलक्षितम् । समाहितो विक्ष पशून्यः । विक्ष पदशायान्तत्व- प्रतिभासायोग्यत्वाचितस्य लोकपालप्रमाणोऽपि तदुपयोगी। याज्ञवल्काः । व्यवहारावृपः पश्येडिइनिर्बाह्मणैः सह । धर्मशास्त्रानुसारेण क्रोधलोभविवर्जित इति । अत्र व्यवहारान् स्वयम्पन्चे त्मभ्यैः परितोऽन्व हमित्यने- नैव याज्ञवल्कोन विहितस्य व्यवहारदर्शनस्यानुवादो ब्राह्मण- साहित्यादि विधानार्थः । ब्राह्मणग्रहण क्षत्रियादिव्यु दासाय। सहयुक्त प्रधान इति व्याकरणाम तेः । सहार्थ टतीयया तेषामप्राधान्यं गम्यते इति ॥ तत्प्रयोजनमदर्शनान्यथादर्शनयो न तेषां दोषः। किन्तु- राज्ञ एवेति बोधनम्। धर्मशास्त्रानुसारेणेत्यनेनैव क्रोध- लोभविवर्जिते सिद्धे तर्जनोपादानं क्रोधलोमाभ्यामदर्श- नान्यथादर्शनयो-दोषातिशयप्रदर्शनार्थम् । न च क्रियानु- वादेनानेकगुणविधाने वाक्यभेदः। दर्शनक तथा वाक्या- न्तरप्राप्ते तावहिशेषणवैशिष्टस्यैकार्थस्य बोधनात्तदनापत्तेः । पोरुषेयवाक्ये तात्मय्यानुरोधेन तस्थादोषत्वाच। नतु सर्वे- २ ·20 वीरमित्रोदये ऽपि व्यवहारदर्शनविधयो न तावत्केवलादृष्टार्थः। प्रजापाल- नौपयिकदुष्टादुष्टपरिज्ञानस्य दृष्टस्यावश्यकत्वात् । अतएव विज्ञानेश्वरः। अभिषेकादिगुणयुक्तस्य राज्ञः प्रजापालन- म्परमो धर्मस्तच दुष्टनिग्रहं विना न सम्भवति । तत्परिज्ञानञ्च व्यवहारदर्शनं विनेति व्यवहारदर्शनमहरहः कर्त्तव्यमित्यु- तम् । व्यवहारान् वयं पश्यदित्यादि। नच तदेव फल- मिति वाच्यम् । स्वर्गादिफलस्थादर्शनान्यथादर्शनयोः प्रत्य- वायस्य वचनान्तरैबोधनात् । तथाच कात्यायनः । सप्राड्विवाक: सामात्यः सब्राह्मणपुरोहितः । ससभ्यः प्रेक्षको राजा स्वगें तिष्ठति धर्मतः ॥ इति अत्र ब्राह्मणपुरोहितशब्देन अनियुक्तानान्तेषां ग्रहणम् । सभ्यशब्देन नियुक्तानाम् । रहस्पतिरपि । विप्रो धर्मद्रुमस्यादिः स्कन्धशाखे महीपतिः । सचिवा: पत्रपुष्पाणि फर्ल न्यायेन पालनम् ॥ यशोवित्तं फलरसो भोगोपग्रहपूजनम् । अजेयत्वं लोकपंक्तिः स्वर्गे स्थानञ्च शाश्वतम् ॥ विदित्वैतान्यायरसान् समो भूत्वा विवादनम् । त्यक्तलोभादिकं राजा धर्मकुर्या-हिनिर्णयमिति ॥ न्यायरगान व्यवहारदर्शनफलानि । प्रत्यवायोऽपि मनुनोक्तः । विद्धो धौह्यधर्मेण सभां यत्रोपतिष्ठते। शल्यं चास्य निकृन्तन्ति विड्वास्तव सभासदः । पादोऽधर्मस्य कर्तारम्यादः साक्षिणमृच्छति । पाद: सभासदः सर्वान् पादो राजानच्छति ।

·व्यवहाराध्यायः॥ क समपापा: सर्वे भवन्तीति तात्पर्यम्। नन्वन्यपाप- स्यान्यन संक्रमसम्भवः । नारदोऽपि । न्यायमार्गादपेतन्तु ज्ञात्वा चित्त महीपतेः ! वक्तव्यं तत्प्रियन्नाव न सभ्यः किलिषी भवेत् ॥ तप्रियं न वक्तव्यं राज्ञः मनोऽनुकूलमेव न वाच्यम् । किन्तु न्याय्य एवं सति मन्यो न किबिषी भवेदिति नजु हयान्वयः। अधर्मतः प्रत्तन्तं नोपेक्षेरन सभासदः । उपेक्ष्यमाणा: सपा नरकं यान्त्यधोमुखाः ॥ अन्यायेनापि तं यान्तं येऽनुयान्ति सभासदः । तेऽपि तद्भागिनस्तस्माद्बोधनीय: स तेर्नु प इति ॥ मनुः । राजा भवत्यनेनास्तु मुच्यन्ते च सभासदः । एनो गच्छति कारनिन्दाही यत्न निन्द्यत इति ॥ किञ्च दुष्टापरिज्ञानोपायेष्वनेकेषु प्राप्तेषु विधावस्मिन्न- भ्युपगम्यमानेऽयं नियमविधिः। स्वर्गादिफलप्रत्यवायपरि- हारयो-भव्यत्वेऽपूर्वविधिरिति वैरूप्यञ्चापद्यते । दर्शनमात्रोपायकत्वं यदि दुष्टादुष्टपरिज्ञानस्य तर्हि तदर्थ- तयाऽनुष्ठानार्थतया ज्ञानस्वति विधिय॑र्थः। अथ यथा भट्ट- सोमेश्वरेणानुष्ठानं विनाभूतस्यापि ज्ञानस्य विध्यधीनाङ्गत्व- निर्वाहाय यदेव विद्ययेत्यादि वाक्येन कर्मार्थतया विधिरभ्युप- गतो यथाच मित्रादिभिर्लिङ्गादे वाङ्गत्वं ज्ञानस्येत्युक्तम् । तथा व्यवहारदर्शनस्य तदविनाभावेऽपि विधिरभ्युपेयताम् । नै कर्मानुष्ठानस्थापूर्वसाधनत्वा-तात्पर्यवसायिज्ञानविधिरविना- भावेऽप्यस्तु। दुष्टादृष्टपरिज्ञानस्य तु तदभावाचाङ्गापेक्षेति व्यवहार- ·वीरमित्रोदये वैषम्यम्। नचास्यापि प्रजापालनमदृष्टार्थमुपकुर्वतः पर- म्परयास्येवापूर्व पर्यवसानमित्यत्त्वङ्गत्वार्थम् एव विधिरिति वाच्यम् । एवमपूर्व पर्यवसायिविधिसम्भवेऽपि श्रुत्याद्यभावेऽना- रभ्यविधेरङ्गत्वाबोधकत्वात् । अन्यथाध्ययनाध्यापनयो-रप्य- अत्वापत्तेः। ज्ञानस्य तु वाक्यादेवाङ्गत्वं यदेव करोतीति श्रवणात् । येन कर्मणेच्छे त्तत्र जयातुजुङयात् । एवं विनायकम्पूज्यग्रहांश्चैव विधानतः । कर्मणां फलमानोति इति च अवगा जपहोमविनायक- स्त पनग्रहयज्ञानामिव शूद्राधिकारनितिश्च तविधिबो- धिताध्ययनोपायकज्ञानाग्निलाभ उपायान्तरस्य ज्ञानाग्नि- हारकक्ष पप्रतिक्षेपात्। प्रजापालनं परं ज्योतिष्टोमाद्यपूर्व- मेव स्वफ नापूर्वञ्जनयतीत्यन्यदेतत् । अत्र ब्रमः। व्यवहार- दर्शनोत्पत्तावेव विधेस्तात्पर्यम् । अन्ये तु विधयस्तस्य निमित्तफलोपाधिभेदेनाधिकारविषयः प्रयोगभेदश्चाग्निहोत्र जुहोतीत्युत्पन्नस्य यावज्जीवस्य अग्निहोत्र जुहुयात् । अग्नि- होत्र जुहुयात् स्वर्गकाम इत्यत्वेव। अतो न वैरूप्यादि- दोषः। दृष्टार्थतया तु न विधिरयं प्रमाणान्तरसिदत्वात्तस्याः यद्यपि व्यवहारशास्त्र न्यायसिद्धानुवादका एव प्रायो विधय इत्येतस्यापि तथात्वेन वाधकन्तथापि विधित्वे सम्भवत्यनु- वादत्वमङ्गीकर्तुमनहम् । यत्र तु तदसम्भवस्तत्र तदेवात्रि- यते व्यवहारशास्त्रत्वादिति सकलनिबन्धस्वरसायात: समाधि: दुष्टादृष्टपरिज्ञाने तु यधुपायान्तरप्राप्ता व्यवहारदर्शनस्य पाक्षिकत्वं तदास्य नियमविधित्वमेवाध्यापनादिविधीनामिवा- जनोपायतया तहदेवोपायान्तरादुर्जने प्रत्यवायकल्पनवदु- ·व्यवहाराचाया। १७ यञ्चिद्दष्टादृष्टपरिज्ञानेन तमादयमन निष्कर्षः। । पायान्तरात् दुष्टादृष्टपरीक्षया प्रजापालनेत्यवसेयम् । स्मृत्या- दीनाञ्च वैवर्णिक चातुर्वाधिकारिकत्वात् । म्लेच्छादीनां यथाकथी प्रजापालनेऽपि न क्षतिः। नक्षेत्र प्रजापालनविधेरयभिषिक्तक्षलियाधिकारिकत्वादन्येबा- न्तन फलाभावेनाप्रतिः। दृष्टादृयादि लाभार्थ कथञ्चित्- अत्तावपि तस्माभिावप्रमोन्यया दर्शनादर्शनन्याय- प्रत्यादिना प्रत्यवायाभावापत्तिश्चेति वक्तव्यम्। दयाहिं- सादि साधारणधन्तिर्भावेण प्रजापालनस्थ तेनामपि धर्म- जनकत्वात्। नृपपदेन तसंग्रहमम्भवाच । उसर्गायवादादिमूलभूतान्वयव्यतिरेकादिन्याय- জন্ধন অন কক্সন নামমাৰ ৰূল ন मूलकता कल्पाते । यदंशे तदमम्भवस्तवादृष्टार्थ कतया वेद एव मूलं कल्पाते। वास्तुसामुद्रिकादिविधिषु ज्यो- ति:शास्त्रायुर्वेदप्रामाण्यव्यवस्थापकप्रमङ्गेनाचाबैं: स्मृत्यधिक- रखे व्यक्तमेत्र एतत्त्रपञ्चितम् । अतएवार्थशास्त्रात्तु बलवद्ध- मशास्त्रमिति सितिरित्युक्तम् । वनविरोधे न्यायस वाध- त्वादर्थ शास्त्रस्य च तन्मूलकत्वात् । यत्तु म्मु त्योर्षिरोधे न्यान्यस्त वलपान व्यवहारत इति वच तस्यायमा ययः । न्यायापष्टच- रखा त्यापेक्षया न्यायोपष्टया स्म तिर्बलवतीति न्यायालुपष्टव्यस्त - तेस्तात्मान्तरकल्पना कार्येति । तस्य चोत्सगर्नपवादविषय व्यवस्थाविकल्पादिरूपस्य न्यायस्य प्रत्यायकं हेतुभाइ। व्यव- हारत इति। व्यवहारा-दन्वयव्यतिरेकादि रूपादनादि व्युत्म त्या पर पायाच्यायो प्रत्येतत्य इत्यर्थः । नारदोऽपि । धर्मशास्त्रविरोधे त युक्तियुक्तकोविधिः स्मृत इति ।

·१८ पीरमिनोदये - धर्मशास्त्र योर्विरोधेयुक्तियायः । न्यायपालोचनाभावे सोपपत्तिकन्दोषमाह । रहस्पतिः । केवलं शास्त्रमाश्रित्य न कर्तव्यो हि निर्णयः । युक्तिहीनविचारे हि धर्महानिः प्रजायते। चोरोऽचोर: साध्वसाधु र्जायते व्यवहारतः। युक्ति विना विचारेण माण्डव्यश्चोरताङ्गतः ॥ अप्तत्यासत्यसदृशाः सत्याचासत्यसन्निभाः॥ दृश्यन्ते धान्तिजनकास्तरमाद्युक्त्या विचारयेत् । साध्वसाधुरिति छान्दस: सुलोपः। साधुरमाधुरित्यर्थः । व्यवहारतो नियुक्तिकात् । अर्थशास्त्रं चात्र धर्मशास्त्रान्तर्गतमेव नीतिव्यवहारशास्त्ररूपं ग्टह्यते । प्रौशनसादर्थशास्त्रस्य धर्म- शास्त्रानुसारिणेत्यनेनैव निरस्तत्वात् । विरोधोदाहरणन्तु । हिरण्यभूमिलाभेस्यो मित्रलब्धिर्वरायत.। अतो यदेतत्प्राप्तावित्यर्थशास्त्र धर्मशास्त्रानुसारेण क्रोध- लोभविवर्जित इति धर्मशास्त्रम् । अनयोश्च क्वचिञ्चतुष्पाव- हारे प्रवर्त्य माने विरोध प्रापतति। कस्यचित्प्रमाणत: परा- नयाईस्य कलादिना जये वधार्यमाणे सोऽत्यन्तमैत्रीयोग्यो मित लभ्यते । अन्यस्य तदवधारणे धर्मलाभो धर्मपरिहार सत्यवादित्वात् । तन मित्रलाभमनपेक्ष्य धर्म एवानुरोहव्यः । दृयो: प्रमाणयोरेककट कत्वेन तुल्यवलत्वेऽपि प्रमेययोरर्थ धर्मयोधर्मस्य प्राबल्यात् । प्रमाणबलाबलवैपरीत्येऽपि प्रमेय- बलाबलानुरोधेन तस्य बाध्यत्वेन शिष्टाकोपनयेव्यवस्थितत्वात् । किमुत समानबलाबलत्वे अतएव धर्मार्थसन्निपातग्राहिण

·व्यवहाराध्धाय:।
१८
एतदेवेति धर्मविरुवार्थग्रहण आपस्तम्बेनैतच्छब्द परासृष्ट
द्वादशवार्षिक प्रायश्चित्तमुपदिष्टम् । केचित्तु ।
गुरु वा बालरवौ वा ब्राह्मणं वा बहुश्रुतम् ।
आततायिनमायान्तं हन्यादेवाविचारयन् ।
नाततायिबधे दोषो हन्तुर्भवति कश्चन ।
प्रच्छन्नं वा प्रकाशं वा मन्युस्तं मन्युएच्छति ॥
मन्युःक्रोधोमन्यु हन्ति न तु पुरुष: पुरुषान्तर मित्यर्थ वादः ।
तथा। आततायिनमायान्त मपि वेदान्तिगं रणे ।
जिघांसन्तजिघांसीयान्न तेन ब्रह्महा भवेत् ॥
जिघांसीयात् सन्नियागच्छेदित्यर्थः इत्यादि।
अग्निदो गरदश्चैव शस्त्रपाणिर्धनापहः ।
क्षेत्रदारहरञ्चैव षडेते आततायन: ।
धनग्रहणेन प्राप्तावपि ध्यक् क्षेत्रग्रहणन्वल्पस्थापि क्षेत्रख
शासनाद्यारूढस्य हर्ता धनस्य च बडतरस्य येन तिच्छेद
एव भवति तावतो हतितायोति दृष्टव्यम् ।
तथा। उद्यतासिविषाग्निश्च शापोद्यतकरस्तथा ।
आथर्वणेन हन्ता च पिशुनश्चापि राजनि ।
यदभिधानेनावश्यं प्राणाययो भवतीति तादृश्यपैशून्यस्य
राजगामिनः कर्ता।
भार्थातिक्रमकारी च रन्धान्वेषणतत्परः।
एवमाद्यान् विजानीयात् सर्वानेवाततायिनः ।
एवमाद्यामित्यनेन बधवल्यखपीड़ाकारिण इत्युक्तम्भवति।
उद्यता दपदसमभिव्यवहारात् प्रत्तक्रिया एवाततायिनो न

·२० वीरमित्रोदये भतभावि क्रिया। एतेवामाततायिनां बधे दोपाभावप्रतिपा- दकं वचनकदम्ब कमर्थशास्त्रम् । आत्मरक्षणार्थत्वात् । इयं विशुद्धिरुदिता प्रमायाकामतो विजम् । कामतो ब्राह्मणबधैर्निष्कृतिन विधीयत ॥ इत्यादि धर्मशास्त्रम्। दृष्टार्थत्वाभावात् । अनयोर्विरोध सम्भवत्यपि अात- ताब्यनाततायिविषयत्वेन सामान्यविशेषभावेन वाध्यबाधकभाव- विपर्यये धर्मशास्त्रत्वात्मामान्य शास्त्रमेव बलवत् । आततायिवधे दोषाभावप्रतिपादनन्तु कञ्चिदन्यथामरक्षणासम्भवे आत- तायिवधमात्मरक्षणार्थ कुर्वतोऽनपराधत्वादाजदण्डाभावमात्र- परमर्थशास्त्रत्वात् । दुवैलमित्युदाहरणमर्थशास्त्रधर्मशास्त्रयो- विरोध: स्यात् । अत्र विज्ञानेश्वरः। दोषाभावमाततायि- बधे प्रतिपादयतां गुरु वेत्यादिवचमा विध्यन्तरशेषत्वा- दपिशब्द वाशब्दादीनां विधिशक्तिप्रतिबन्धकानों अवणाच्च न स्वार्थम्परत्वं किन्तु शस्त्र विजातिभिग्राह्य धर्मो यत्रोपाध्यत इत्युपक्रस्य। आत्मनश्च परिवाणे दक्षिणानाञ्च सङ्गरे। स्त्री विप्राभ्युपपत्तौ च घ्नन् धर्मेण न दुष्यति ॥ इति ॥ अात्मारक्षणे दक्षिणादीनां यन्नापकरणानां रक्षणे युद्धे च स्त्री विमानुग्रहनिमित्तञ्चाततायिनमकूट शस्त्रे न नन्नदोष- भागिति दण्डाभावहत्वा तदर्थवादोऽयमुच्यते। गुरुवे त्यादि गुर्वादीनत्यन्त वध्यानध्याततायिनो मतो नदोषः । किमुत- तदन्यानिति कैमुतिकन्यायेन स्तुतिप्रतीतेन गुर्वादीनां ·व्यवहाराध्यायः। । बध्यत्वप्रतीतिः। स्वार्थपरत्व एषां वचसा नाततायिबधे दोषोऽन्यत्र गोब्राह्मणादिति सुमन्तुवचनविरोधच । यच्च । आचार्यञ्च प्रवक्तारं मातरं पितरं गुरुम् । न हिंस्याब्राह्मणान् गाश्च सर्वांश्चैव तपस्विनः । इति मनुवचनम् । तदपि ब्राह्मणादिहननस्य वचनान्तरैरेव निषिद्धत्वादा- ततायिनामपि तेषां वधो न कार्य इति। अर्थकत्व एवार्थ- वदिति। तद्विरोधोऽपि गुर्वाद्याततायिबधस्य दोषो जन- कत्वे । ननु गुरु वेत्यादि वचसा वन्मते स्तुतिपरत्वेनाततायि वधदोषाभावा प्रतिपादकत्वादप्रमक्तदोषाभावप्रतिप्रसववैयर्थ- मित्यनाततायिनामेव तेषां वधे दोषातिशयप्रतिपादनार्थ त्वेन मानवस्यार्थवत्वमिति न तद्विरोध इति चेत् । मैवम् । यस्य मते तेषां वचनाना-माततायिबधे दोषाभावप्रतिपादकत्वं तं प्रति प्रतिप्रसवार्थत्वापादने विरोधपादने विज्ञाने श्वरतात्- पर्यात् तर्हि तस्य भवन्मते दोषातिशयार्थत्वावश्यम्भावा-त्तन्- तेऽपि तथैवास्तु । कचिहिरोध इति चेत् ।चान्तेसि । उम- यत्र गुर्वाद्युपादाने विरोधप्रसक्त-रपरिहार्यत्वात्। विज्ञानेशुर- मतेत्वर्थवादकल्पायो-रन्य गत्यसम्भवे हिंसानभिसन्धिनात्मरक्षणे प्रमादोपजात-गुर्वाद्याततायिभिन्नाततायिबधे राजदण्डाभाव- लघुप्रायश्चित्तयो गुर्वादिविषये अपवादार्थमनुवचनमित्यदोषः । वस्तु तस्तु शस्त्र हिजातिभिर्दाहमित्यनेनोक्तस्थाततायिबधे दोषाभावस्य प्रायश्चित्तराजदण्डाभावयोश्चाचाादिविषयेऽय- वादार्थ मानवम् । आततायिवधे दोषाभावश्च पलायनादिना केनापि प्रकारान्तरेणात्मरक्षणासम्भवे बोध्य । अन्यथा वचनस्या- ।

·२२ वीरमित्रोदये दृष्टार्थत्वं हिंसादोषप्रतिपादकशास्त्रस्याततायिदोषेऽत्यन्तबाध- श्वेत्युभयमप्यन्यायमापोत। गुर्वादिविषयकदोषाभावश्च प्रति- पादकार्थवादस्य श नाततायिगुर्वादिबधापेक्षयाततायि-तद्वधे दोषाल्य त्वप्रायश्चित्ताल्पत्वे राजदण्डाभावश्चत्यलं वचनानि स्तुत्युपयोगिगुणवाद इति । अत्र भट्टभवदेवः । साध्यायिनं कुले जातं हन्यादेवाततायिनम् । न तेन ब्रह्महा स: स्यान्मन्युस्त मन्युस्च्छतौति ॥ वत्तिष्ठवचनात्तदेकवाक्यतया वा शब्दादिश्रवणेऽपि गुर्वादि- वाक्यानां प्रतिप्रसवविधित्व मेव नत्वर्थवादत्वम् । नच सुमन्तु वचनेनाततायिबधदोषोऽन्यत्र गोब्राह्मणादित्यनेन विरोधः । सूबछेदापरिज्ञानात् । तथाहि । सूननयमिदम् । आत. तायिवधेने त्येकम् १। दोषोऽन्यत्वेत्यपरम् २। गोब्राह्म- णात्स्नात: प्रायश्चित्तं कुर्यादित्यन्यत् ३। तब ब्रह्म बधमाय- श्चित्तमुक्ता यस्तः सम्बन्ध कुर्यात्तस्याप्येतदेव प्रायश्चित्त- मित्यभिधाय सुमन्तुराह। प्राततायिनो ब्राह्मणस्य बधे कृते न प्रायश्चित्तमिति प्रथमस्य सूत्रस्थार्थः। दोषोऽन्यत्र । आत- तायिव्यतिरिक्त दोष इति द्वितीयस्य । गो ब्राह्मणात् स्नात: प्रायश्चितं कुर्थादिति प्रायश्चित्तानम्नानविधायकम् । गो हेतुकं स्नानम् । व्यास आह । श्रूयन्त यानि तीर्थानि त्रिषु लोकेषु नित्यशः । अभिषेक: समस्त पाङ्गवां नोदकस्य चेति ॥ ब्राह्मणशब्देनाब विधायकं वाक्यमुच्यते । तहेतुकं स्नानमघमर्षणादिजपादिपूर्वकम् ॥ इन्दैकवद्भावश्च गो ब्राह्मणादिति। तेन गो हेतुकबा- तत्र ·व्यवहाराध्यायः। २३ ब्राह्मणहेतुक स्नानाभ्यां प्रायश्चित्ताधिकारी भवति न स्नान- मात्रेणेति टतीयस्येति । यदपि भविष्यपुराणवचनम् । हत्वातु प्रहरन्तं वै ब्राह्मणं वेदपारगम्। कामतोऽपि चरेहीर हादशाब्दाख्यमुत्तममिति । तदपि नाततायिवधविषयम्। प्रहारशब्दस्य बधायक- त्वात् तेनायमर्थः। यश्चक्षुराद्यवयवानाम्प्रकर्षेण हरणे प्रत्ते. स्त धेऽपि कामतोऽपि द्वादशवार्षिकमेव प्रायश्चित्तमित्यर्थ इत्याह । तदयुक्तम्। आचार्य चेत्यस्य मानवस्योक्तयुक्तिबला- दाततायि प्राचार्यादिवधेदोष प्रतिप्रसवार्थत्वस्या पापादि- त्वात्तदेकमूलतया सुमन्तवचनस्य मिताक्षरोक्तच्छेदेनैव व्या- ख्यातुमर्हत्वात्। त्वदुक्तच्छेदे दोषो ऽन्यत्र त्यस्य वैयर्थापत्तेश्च । गोब्राह्मणादित्यस्य स्नानहेतुत्वे पञ्चमीति व्याख्याने गोशब्द- स्यावयविवाचकस्याऽवयवङ्गलक्षणायां लक्षितलक्षणापत्तेः। गोत्रानातुत्वात् । ब्राह्मणस्य ज्ञापकहेतुत्वा गोश्च कारकहेतु- त्वस्य क्लिष्टस्य ग्रहणाहरू प्यादिदोषप्रसङ्गाश्च । यदपि भवि- व्यपुराणीयवचनव्याख्यान-न्तत्त्वन्तवहिर्मुद्रम् । ताडनादिबश्व- पर्यन्तन्तहेहपीडने रूढस्य प्रहरतेञ्चक्षुराद्यवयवप्राकर्षणहरणे योगग्रहणस्य रथकारनयविपरीतत्वात् । किञ्च । चक्षुराद्य- वयवोद्धरणप्रत्तब्राह्मणवधे कामकृतेऽपि द्वादशाब्दमेव ब्रह्म- वधप्रायश्चित्तं नतु कामकताऽन्य ब्रह्मवधवत्प्रायश्चित्त गुण्यं मरणान्तिकं वेत्य स्वैतवचनादिसंहितस्य प्रायश्चित्तहामप्रयो- जकदोषाल्य त्वस्थाततायित्वमेव निमित्तमन्यासम्भवाच्छुस्वपा- णित्वे-नाततायित्वन्तस्यैव सत्वाच्च। तथाच नाततायिविषय- ·२४ वीरमिनोदये मिदमित्य सम्बन्ध अाततायिन्यदोषोऽन्यत्र । गोब्राह्मणं यदा हन्यात् तदा प्रायश्चित्तं कुर्यात् । शिखावानपि गोविनं न हन्य इन्याहै कदाचन। इत्यास्यां सवतभविष्यवचनाभ्यां विरोधस्य सर्वथादुष्परि- इरत्वाच्च विध्यन्तर शेषभूतस्य विधिशक्तिप्रतिबन्धकापि शब्दा- दिमनोर्वादिवाक्यप्रतिप्रसवविधित्वस्याभ्युपगन्तुमशक्यत्वाच्च । नच विध्य रेषभूतानां वसिष्ठादिवचसामर्थवादत्वमसम्भवतीति गुरवेत्यादीनामपि नार्थवादत्वं विध्यन्तरशेषत्वा-त्तेषामर्थवाद- त्वेऽपि वास्मदभिप्रेतत्वार्थसिद्धेचनान्तरैः परतन्त्रैरुरीकृतत्वा- वक्षतिरिति वाच्यम् । यतस्तेषामपि गोब्राह्मणाद्याततायिवध- दोषप्रतिपादकबडतरवचनान्तरविरोधाद्दोषाल्पत्वप्रतिपादक- तैव तदेकमूलकता लाभायोचिता ऽन्यथा। दुःपरिहरत्वादि- रोध स्वेत्येतास्तु विस्तरः। शूलपाणिस्तु । नाततायिवधे दोषात् किल्विषं प्राप्नुयात् कचित् । विनाशार्थिनमायान्तं घातयन्नापरानुयादिति ॥ रहस्पतिवचनम् । आततायिवधस्यादोषताप्रमाणत्वेनोपन्यस्य किल्बिषाभाव: प्रायश्चित्तनिषेधार्थः। अपराधावस्तु दण्डनिषेधार्थ इति च व्याख्यापयतसवैत आत्मानं गोपायेदिति श्रुतिमूलकमिदमत: पलायनादिनाप्यात्मरक्षणासम्भवपरमिति तत्तापर्य्यमुपवये गुरवेत्यादि मन्वादिवचनान्यपि तदुपष्टम्भकतया प्रदी आततायिन्यदोष इत्यादिसंवर्त्तवचनं शिखावानित्यादिभवि- व्यव वनं च पूर्वोतन्तहिरोधित्वेनाशङ्यव्यवस्थामेव मुक्तवान् ।

·व्यवहाराध्यायः॥ २५ हन्त्र पेक्षया तपोविद्याजातिकुलैरुत्कृष्टो ब्राह्मणगुह्यदिरात- तायिन वध्यः । समोऽपकृष्टश्च वध्यः । तथा च कात्यायनः । आततायिनि चोत्कृष्टे तप: स्वाध्याय जन्मतः । वधस्तत्र तु नैव स्यात् पापं हि न वधेतु नेति ॥ अतएव गीतायामुक्तम्। पापमेवाश्रयेदस्मान् इत्वैतानाततायिन ॥ इति ॥ एतान् भीमादीनस्मत्तोऽत्यन्तोत्कृष्टा-नाततायिनोऽपि हत्वा ऽस्मान् पापमेवाश्रयेदेवेत्यर्थः । उत्कृष्टाततायिहननान्नित्तौ फलमप्युक्तं दृहस्पतिना। आततायिनमुत्कृष्टं वृत्तखाध्यायसंयुतम् । यो न हन्याइधप्राप्तं सोश्वमेधफलं लभेदिति ॥ तेनोत्कृष्टाततायिवधनियत्तौ तहधप्रसक्तप्रत्यवायपरिहारो ऽश्व मेधफलञ्च संयोगष्टयत्वानपायात् । यद्यपि गुरुं बहुश्रुतं हन्यादिति श्रूयते गुरोश्च शिष्यापेक्षयोत्कृष्टत्वमेवेति तत्र व्यव- स्थेयं दुःखस्था तथापि गुरोरपि सकाशात् कुलविद्या- तपः प्रभृतिभिर्गुणैः शिष्यस्याप्युत्कर्षः सम्भवतीति सुस्यैव तत्रापि व्यवस्थेयम् । गोस्वातताव्यप्यविशेषेणावध्योति विरोधियचना- भावात्। एतेषाञ्चाततायिता प्रयोजकव्यापारगोचरवर्तमान प्रशत्तिकानामेव हन्तव्यानामप्याततायिनां हनने दोषाभावो नतु नित्तव्यापारकाणामपि । उद्यतानां तु पापानां हन्तुर्दोषो न विद्यते । नित्तानान्तथारम्भाद् ग्रहणन वधः स्मृतः ॥ इति कात्यायनवचनादिति। तदपि न क्षोदक्षमम् । तथाहि। न हिंस्खादिति निषेधावधारितस्य दोषस्य शस्त्रं [३] ·२६ वीरमिलोदये द्विजातिभिरित्यादिना आततायिविषये ऽपवादमभिधाय तद- थवादत्वेन गुरुं वेत्याद्युत्का मनु सुमन्त्रसम्बतभविष्यादिवचनै गोब्राह्मणादिविषये तम्मतिप्रसूयचरितार्थेषु सर्ववचनेषु का- त्यायनीयमाततायिनि चोत्कृष्टा इत्यादिवचोपि मन्वादिवच नोपाताचार्थनानात्वामुत्कर्षमे वादाथ तदेकार्थकमेवोचित नतु तेषामुत्कृष्टाचार्यादिविषयकतया सोचकम् । तपः स्वर ध्याय जन्मत इल्नेनापि ब्राह्मणत्वादि कृतोल्कर्षस्यैवोपलक्ष- गात् । किशाततायिवधे दोपाभावस्य सोत्कर्षमात्रेणाप- वादस्तवाभिमतः। गीतास्थस्यैतत्पदस्य तदुपष्टम्भकत्वमधम- वर्णावध्यत्वमुत्तमवणीततायिनो वदतः। तथा च सामान्यतो ब्राह्मणत्वादिपुरस्कारेण तदपवादकवाक्यानामार्थक्यमेव स्यात् अस्थोपसहारविषयत्वात् । यत्न हि मित्र विन्दावत् इयोरर्थ- वत्वं तत्र सामान्य विशेषउपसंहार: स्वीक्रियते । अनुत्कृष्टतद्दधे- त्वया दोषाभावस्यैवाभ्युपेतत्वात् । गुरु वेत्यादिवङ्गवचसा प्रति- मसवविधित्वेन त्वयाभ्युमेतानां कात्यायनीयैकवचोऽनुरोधेनो- कष्टमालेणोपलक्षणत्वमानर्थका पर पर्याय एव। यद्दा गोत्व ब्राह्मणत्वादिनिमित्तप्रतिप्रसवे कृते कात्यायनीयमुत्कर्षनिमि- सदोषातिशयप्रतिपादकं भविष्यतीति समस्तवचनसामञ्जस्य- सम्भवे वपनरूरसभङ्गाङ्गीकरण भञ्ज्याङ्गीकरणमेव । उत्कृष्ट- वदनिमित्तो फलातिशयोऽप्यस्तु। संयोगटथक्त्वात् । तला- व्यखमेधमदभन्यानर्थक्यप्रसङ्गादविवक्षितमथवा तल श्रुतं ब्रह्मा- इत्यातरगन्तजन्यमापक्षयरूपमलवनिहत्तौ तज्जन्यमापा- जुत्पत्तितादात्म्येनोपचर्यते । फलपदन्तु पक्षेखिन् न समञ्जसं निविनिती पापानुत्पत्तेः। फललामावादिति प्राच्यामेव -- ma ।

·व्यवहाराध्याय । व्याव्यानं साधीयः। तारतम्येन वाश्वमेधफलमत्रापि भवतीति नान्यानर्थक्यमिति समाधेयम् । किञ्च। आततायिब्राह्मणा- दिवधयादोषता प्रतिपादकतया तवाभिमतेषु कात्यायन देव- लादिवचनेष्वपि वेदान्तरां भ्रूणमपीत्यादीनामुत्कर्षप्रतिपा- दकत्वात् । कथमुत्कर्षदोपपरं कात्यायनीयमाततायिनि चो- कृट इति वच-स्तहिरोधसमाधानमहं स्यात् । यच्च देवल वचनं भवतोदाहृतम् । उद्यम्य शस्त्रमायान्तं भ्रूणमप्याततायिनम् । निहत्य भ्रुणहा न स्वादहत्वा भ्रूणहा भवेत् ॥ इति । धूणः उत्तमब्राह्मणविशेषः। दोपप्रदर्शन नियमार्थमिति व्याख्यातञ्च। तदत्यसम्बड्वम् । न हातताव्य-हनने दोषः कस्यापि सम्मतः । किन्तु तड्वनने दोषाभावमानम्। तस्मादन्यथामरक्षणा- सम्भवे तदहननेखहत्यैव भ्रूणहत्याप्रसज्यत इत्यात्मरक्षणवि- धिप्राप्तानुवादमानमेतदिति व्याख्येयम् । तस्मादाततायिनि- चोत्कृष्ट इत्यादिकात्यायनवचनमस्मदुक्तरीत्या सुमन्तुसंवादि वचः समानार्थतयोत्कर्षप्रयुक्तदोषातिशयपरतया वा वर्गानी- यम्। नतु विरोधे व्यवस्थापकतयेत्य लमतिदूर ङ्गत्वा मम तु प्रतिभाति सत्यपि गुरुम्वत्यादीनां प्रतिप्रसवविधित्वेन तेषा- मर्थशास्त्रत्वम् । अष्टदोषाभावस्थाप्यदृष्टत्वेन दृष्टार्थत्वाभावात् न चात्मरक्षणमानार्थत्वेन तथा सति प्रायश्चित्तप्रमङ्गात् । न चेष्टापत्तिः । न तेन ब्रह्महा भवेत् । आततायिन्यदोषोऽन्यत्र गोब्राह्मणान् दाहन्यात् तदा प्रायश्चित्तं कुर्यात् मायमेव:- अदस्यानित्यादिषु पापतदभावयोश्च स्पष्टमवगमात् । तस्मात् ·वीरमित्रोदये - सर्वमतेऽप्यर्थधर्मशास्त्रविरोधोदाहरण-मिदमित्यसङ्गतमेवेत्यल प्रसतानुप्रसक्ता विचारप्रपञ्चेन। प्रशतमनुसरामः। व्यवहार- दर्शनकालमाह कात्यायनः । सभास्थानेषु पर्चाले कार्याणां निर्णयं नृपः। कुच्छिास्त्रप्रणीतेन मार्गेणामित्रकर्षणः ॥ दिवसस्याष्टमम्भागं मुत्वामागत्रयन्तु यन् । स कालो व्यवहाराणां शास्त्रदृष्टः परः स्मृत ॥ इति । अत्र सभास्थानेष्वित्यादिसर्वमनुवादः । कात्यायनेनैव वचनान्तरै-विहितत्वात्। पूर्वाह्नमात्र विधेयन्तदपि दृष्टाय तदा बुद्धिप्रसादात् कार्यान्तराव्या तत्वाच्च । तत्र विशेषो दिवस्याष्टमं भागमित्यादिनोक्तः।अष्टमोभाग: प्रथमप्रहराईम् । भागवयन्तदुयरमावर्त्तनात् प्राक्तनम् । अन्यथा पूर्वाङ्गविधि- विरोधात्। प्रथमप्रहराईत्यागोऽपि नित्य होमादिवाधपरि- हारौषयिकतया दृष्टार्थ एव। अत्र वास्तिथीराहां संवतः। चतुर्दशीत्वमावस्थापौर्णमासी तथाष्टमी। तिथिष्वासु नपश्येत्तु व्यवहारविचक्षणः ॥ इति । एतत्प्रतिषेधस्व दृष्टार्थ एव दृष्टासम्भवात् । भोजनात्रित- दिगादिप्रतिषेधवत् । स्पष्टशास्त्रानुपलम्भे तु देशव्यवहारानु- रोध्येव निर्णयः । कार्य इत्य प्याह स एव । तस्माच्छास्त्रानुसारेण राजा कार्याणि साधयेत् । वाक्याभावे तु सर्वेषां देशदृष्टमतं नयेत् । अब पूर्वाईमनुवादः । उत्तराईन्तु न्यायमूलकम् । मनुः । जातिजालपदान्धर्मान् श्रेणिधमी स्तथैव च । समीक्ष्य कुलधमांश्च स्वधर्म प्रतिपालवेत् ॥ । - ·वीरमित्रोदय जातिजानपदान्। जातिप्रयुक्तान् देशप्रयुक्तांश्च धर्मान् । श्रेण्यरेककोपजीविनो वणिक् कृषीवलादयः । स्वधर्म राज- प्रवर्तितं धर्मम् । मदनरत्नेतु वधर्म दुष्टदण्डेन रूपमिति व्याख्यातम् । तदनुवादमात्रत्वापत्तेहेयम् । कुलधर्मलक्षण- मभिहितम्। कात्यायनेन । गोवस्थितिस्तु या तेषां क्रमादायाति धर्मतः । कुलधर्मन्तु तं प्राङः पालयेत्तन्तथैव तु ॥ हस्पतिः। देशजातिकुलानां च ये धर्माः प्राक् प्रवर्तिताः । तथैव ते पालनीयाः प्रजा प्रक्षुभ्यतेऽन्यथा ॥ जनापरतिभवति बल कोशश्च नश्यति । उदाह्यते दाक्षिणात्यैर्मातुलस्य सुता हिजैः ॥ मध्यदेशे कर्मकरा: शिल्पिनञ्च गवाशिनः । मत्स्यादाश्च नरा: सर्व व्यभिचाररता लियः । उत्तरे मद्यपानार्थ: स्पश्या नृणां: रजखलाः । खशजाता: प्रग्टह्यन्ति बाटभार्या मभर्ट काम् ॥ अनेन कर्मणा ते प्रायश्चित्तदमाईका ॥ इति। मर्व इत्यनेन स्मृतिविरोध उक्तः। पूर्व इति कल्पतरौ- पाठः। तत्र पूर्वदेश इत्यर्थः। दमो दण्डः । यत्तु स्मृत्यन्तरे- ब्वेतत्कर्म करणे प्रायश्चित्तदण्डारणन्तदेतद्दचनानु पात्तदेश- विषयमिति। मदनरत्नाकरः। वयन्तु प्रजाप्रक्षोभादिदृष्ट- दोषकथनाद्राज्ञा तत्र दण्डो न कार्य एव । प्रायश्चित्ताभा- वस्तु व्यवहारविषयः। परलोक-शुध्यर्थं प्रायश्चित्तं भवेदित्येवेति न स्मृत्यन्त रविरोध: । तत्तद्देशव्यापकश्रुतिस्मृतिविरुवाचरणे व्यवहारप्रतिबन्धिकाशक्तिस्तजन्यपापस्य नास्ति नरकनिका- ·वीरमित्रोदये स्त्येव। उपक्रमपालोचनादेतावदर्थकतयैव चैतवचनोपपत्तौ सर्वथा दोघाभाववाल्यनस्थानुचितत्वात् । अतएव आपसम्ब- नोक्तम् । देशजातिकुलधर्माचाम्नायैरविरुवाः । प्रमाणमिति। येषां परम्परा प्राप्ता: पूर्वजैरप्यनुष्ठिताः । त एव तैनंदुष्ये युराचारान्नेतरे पुनरिति ॥ नदुष्ये युरव्यवहाऱ्या राजदण्ड्याश्च न भवेयुरित्यर्थ: ॥ अन्यथैतयोरेव वचनयो; परस्परविरोधो दुष्परिहारः स्यादिति ब्रूमः । यानि तु वचनानि व्यासः । वणिक् शिल्पिप्रभृतिषु कषिरगोपजीविषु । अशक्यो निर्णयो ह्यन्यै स्तदीयैरेव कारयेत् ॥ रहस्पतिः । कीनायाः कारुका: शिल्पिकुशीदिश्रेणिनर्तकाः। लिङ्गिनस्तस्क रा: कुर्युः खेन कर्मेण निर्णयम् ॥ कीनाशाः कर्षका.। कारूकावर्धक्यादयः । शिल्पिनचित्र कारादयः। कुशीदिनोवाई षिका:। लिङ्गिनः पाशुपतप्रभृतयः । मनुः । आत्रमेषु विजातीनां कार्ये विवदतां मिथः । न विक्र्याच पो धर्म चिकीर्षुर्हितमात्मनः ॥ यथाई मेतानभ्यर्य ब्राह्मणैः सह पार्थिवः । सान्त्वेन प्रशमध्यादौ स्वधर्म प्रतिपादयेत् ॥ आत्रमेषु काये। आत्रमसम्बन्धिान कार्य विब्रूयात् । विरुद्दवचनस्य सामान्यतएव प्रतिषिड्वत्वात् । प्रशमय कोप- मपनीय। वृहस्पति । तपटखन्तान कार्याणि विद्यैरेव कारयेत् । माया योगविदाचैव न स्वयं कोपकारणात् ॥ - ।

·व्यवहाराध्याय, कोपकारणात्तेषां कोपप्रसङ्गात् । कात्यायनः । मम्यक् विज्ञान सम्पन्ने नोपदेशं प्रकल्पयेत् । उत्कृष्टजाति शीलानां गुर्वाचार्य तपस्विनाम् ।। सम्यग्विज्ञान सम्पन्ने नेति टतीयान्तं पदम्। तथा च तज्ज्ञानोत्कृष्टजातिशीलानां गुर्वाचार्या तपसिनामुपदेशं प्रकल्प येत् । कारयेत् । न स्वयम पदेश प्रकल्पयेत् । कार येत् । न स्वयमुपदेशन्तेषां कुर्खादित्यर्थः । तानि नः सर्वथा राज्ञो व्यवहारदर्शनप्रतिषेधपराणि किन्तु तत्तकाव्ये वाण- कादीनामभियुक्तत्वात्तान्विहाय न व्यवहारनिर्णयः। करणीय इत्येवम्पराणि यथाङः। अभियुक्ताश्च ये यत्र यन्निबन्धनियोजनाः । तत्र त्यगुणदोषाणान्त एव हि विचारका॥ इति। तत्र तत्त्वमभियोगविशेषात् स्यादिति जैमिनिरपि साधु- शब्दाधिकरणे सूत्रयामास। अतएव चिकीर्षु हितमात्मनः । सान्वेन प्रशमय्याकोपकारणादित्यादि हेतुप्रदर्शनम् । यथा तत्त्वावधारण खानिष्टनिवारणञ्च भवत तथा कौशलेन- निर्वाहनीयमित्यत्र तात्पर्यम् । अथ प्राड्विवाकलक्षणम् । विवादे पृच्छति प्रश्नं प्रतिप्रश्नन्तथैवच । प्रियपूर्व प्राग्वदति प्राविवाकस्तत: मृतः ॥ इति वृहस्पतिः। व्यासोऽपि । विवादानुगतं दृष्ट्वा ससभ्यस्तत्प्रयत्नतः । विचारयति येनासौ प्राड्विवाकस्ततः स्मृत इति ॥ गौतमेन तु सहस्पतिवद्योगार्थः प्राड्विवाकशब्दस्य ।

·वरमित्रोदयौ दर्शित:। प्राविवाके वादिप्रतिवादिनी टच्छतीति प्राट्- ताभ्यामुक्त सभ्यैः सह विविच्य वक्तीति विवाक इतिह. सतिना। विचारयत्यभिधानादिविनति इति विवाकशब्दस्य व्युत्पत्तिरता विवतीति विवाक इति। इति गौतमेन । नारदहारीतौ। यथा शल्यं भिषकायादुद्दरेद्यनयुक्तितः । प्राविवाकस्तथा शल्यमुहरेद्यवहारतः ॥ इति । शल्यञ्च धर्मस्थाधर्ममित्रणम् । यथा च मनुः । बिद्धो धीह्य धर्मेण सभां यत्रोपतिष्ठते । शल्पञ्चास्य निकृन्तन्ति विडास्तव सभासद ॥ इति । अयञ्च राज्ञा स्वयं व्यवहारदर्शने क्रियमाणेऽस्य सहाय: स प्राड्विवाक इति स्मरणात् । यदातु राजा कार्यान्तर- व्यग्रतया खात्याभावेन वा स्वयं व्यवहारदर्शनासमर्थस्तदा तत्प्रतिनिधिः। यदाखयं न कुर्यात्तु नृपतिः कार्यदर्शनम् । तदा नियुज्याद्विद्वांसं ब्राह्मणं कार्यदर्शने ॥ सोऽस्य कार्याणि सम्पश्यत्सम्यैरेव त्रिभितः। समामेव प्रवियाग्रामासीनः स्थित एव सः ॥ इति मनुवचनात् । सभ्यग्रहणादमात्यादि निरत्तिः लिग्रहणाल्यान्तरनित्तिः। सभ्यानामिति स्मृति चन्द्रिका- कारः। तत्वदृष्टार्थत्वप्रसङ्गादयुक्तमित्युपलक्षणत्वमेव न्याय्य अपश्यताह्यर्थवशायवहारान्नृपेण तु । सध्यैः स ह नियोक्तव्यो ब्राह्मणः सहै धर्मवित्। इति याज्ञवल्कावचनाच्च ।

·व्यवहाराध्यायः॥ ३३ ॥ यंदा न कुर्थावृपति: स्वयं कार्यविनिर्णयम् । तदा तत्र नियुञ्जीत ब्राह्मण शास्त्रपारगम् ॥ दान्तं कुलीनं मध्यस्थं मनुद्देगकरं स्थिरम् । परत्व भीरं धर्मिष्ठसु द्युक्तं क्रोधवर्जितमिति कात्यायनस्मरणाच्च। शास्त्रपारगं बहुशास्वाभियोग- शालिनम्। यथा च कात्यायन एव । एक शास्त्रमधीयानो न विद्यात्कार्यनिर्णयम् । तस्माहवागम: कार्यो विवादेघुत्तमो नृपः ॥ एवबिधब्राह्मणालाभे क्षत्रिय वैश्यं वा प्रतिनिदंधीत न शुदम् । तथा स एव । यत्र विप्रो न विद्वान् स्यात् क्षत्रियन्तत्र योजयेत् । वैखं वा धर्मशास्त्रज्ञं शूट्र यत्नेन वर्जयेत् ॥ मनु: । जातिमानोपजीवी वा कामं स्थाब्राह्मणब्रुवः । धर्मप्रवक्ता नृपतेनतु शूद्रः कथञ्चन ॥ यस्य राज्ञस्तु कुरुते शूद्रो धमेविवेचनम् । तस्य सीदति तद्राष्ट्र पङ्क गौरिव पश्यतः ॥ व्यासः। द्विजान्विहाय यः पश्ये कार्याणि वृषलैः सह। तस्य प्रक्षुभ्यते राष्ट्रं वलं कोशश्च नश्यति ॥ इदं वचनं स्मृतिचन्द्रिकायाममात्यादि स्थानेऽपि शूद्र वर्जयेत् । किमुत धर्मनिर्णय इत्येव परमुक्तम् । दोषातिशय- कीर्तनात् । कल्पतर्वादिषु तु प्रकरणाद्यवहारदर्शन एवं शूद्रवर्जकत्वेन लिखितम् । अयञ्च प्रतिषेधोहटार्थ एव । राष्ट्रक्षोभादेरदृष्टद्दारकफलस्यैव सङ्कीर्तनात्। चण्डेश्वरेण तुशूद्रस्य धर्मज्ञानेऽपि वेदाविरोधप्रतिसन्धानविरहा-त्तत्म ति- ·बीरभित्रोदये रप्युक्ता। सन्धानस्य च सम्यक् निर्णयोपायत्वात्। त्याग इति युक्ति- सा वरिणगादिष्वष्यतिप्रसतो त्यन्वाचयमात्र एते च मर्ने व्यवहारासम्बद्धाविति प्रतिषेधा अभिषिक्तक्षत्रियाधि- कारिका-स्तत्स्थानापन्नान्याधिकारिकाश्च प्राड्विवाकादयस्व- थितया ऋत्विक स्थानीयाः। स प्राड्विवाक इत्यादिना तेषां गुणभावावगमान्नियोगोक्तश्च । राजाभिषेकसंयुक्तो ब्राह्मणो वा बहुश्रुतः । धर्मासनगत: पश्य द्यवहारा ननुवण इति प्रजापतिवच- नात्। अत्र राजशब्दोऽवेध्यधिकारणन्यायेन क्षत्रियजाति- वचनः। अभिषेकमयुक्त इति वचनात् स्मृत्यन्तरेऽप्याभि- षिक्तक्षत्रियं प्रकस्य तदभिधानाच्चानभिषिक्तक्षत्रियस्य नाधि- कारः। अतश्च तत्प्रयुक्त शुभाशुभफलयोस्तगामितैव । प्राड्- विवाकादीनान्तु प्राक्प्रदर्शितेभ्यो न्यायेनापि तं यान्तमित्यादि वाक्येन्यो राज्ञोऽनिवारणे परं दृष्टादृष्टदोषभागिता। अनि- युक्तानान्तु न तनापीत्यादि मिताक्षरादौ व्यक्तं ब्राह्मणो वेत्य- नुकल्पत्वाभिप्रायको वा शब्दो न तुल्यकक्षाधिकारपरः। अनु- वणोऽनुवतः । सभापतिश्च नृपति रेव दुर्गमध्ये ग्टहं कुर्यादि- त्यादिना वृहत्सत्यादिभि: सभानिर्माणतद्रक्षणादेस्तत्व सभ्यो- पवेशनादेश्च तम्प्रत्येव विधानात् । अदण्ड्यान् दण्ड्ययन् राजा दण्डयांश्चैवाप्यदण्डयन् । अयशो महदाप्नोति नर कञ्चैव गच्छति ॥ अपि धाता सुतोऽर्यो वा श्वसुरो मातुलोऽपि वा। नादण्ड्यो नाम राज्ञोऽस्ति धर्माहिचलितः खकात् ॥

·व्यवहाराध्याब। ३५ इत्यादिभिनित्यकामाधिकारयोस्तस्यैव ग्रहणात् प्रजा- पालनाधिकाराच्च। अथ सभ्याः। तत्र योगीश्वरः। श्रुताध्ययनसम्पन्नाः धर्मज्ञाः सत्यवादिनः । राज्ञा सभासदः कार्यो रिपो मित्रे च ये समा इति । श्रुतेन मीमांसा व्याकरणादिभवणेन वेदाध्ययनेन च सम्यन्नाः धर्मज्ञाः सत्यवादिनः। सत्यवदनशीला: रिपो मित्र च समा: हे घरागशून्याः एवविधा सभासदः सभायां कदसि यथा सीदन्ति यथादानमानसत्कारैः राज्ञा कर्त्तव्याः सभ्यत्वेन वरीतव्या इत्यर्थः । अतस्तेषामुपादेयत्वात् स्वाध्यायोध्येतव्यो यूपं छिनत्ति पुरोहितस्त प्रकुर्वीतेत्यादिवत्मत्यपि कर्मत्वे- ऽनुद्देश्यत्वात् तहतैकत्ववहहुत्व विवक्षितम् । यच्च यद्यपि कपि- अलनये न बित्वमा नेणापि चरितार्थस्तथापि स्मृत्यन्तरोक्त- बहुत्वविकल्पपरम् । तथाच सहस्पतिः । लोकवेदज्ञधर्मज्ञाः सप्त पञ्च त्रयोऽपि वा। यत्रोपविष्टा विप्राः स्युः सा यर सहशी सभेति । मनुना तु वय एवोक्ताः। यस्मिन् देशे निषीदन्ति विप्रावेदविद स्त्रय इति। अत्र त्रिभ्योऽन्यूनाः सप्तभ्योऽधिकाश्च न कार्था इत्यत्र तात्मय सङ्ग्यावैषम्यन्तु भूयोऽल्पविरोधे भूयसां स्यात् । खध- मंत्वमित्ति न्यायेन विप्रतिपत्तावधिकमयावचनमादरणीय गुणसाम्यैः । तपस्ये तु शतमप्यन्धाना नपश्यतीति न्यायेन गुणवत्तरवचनमेवेति प्रदर्शनार्थम् ।

·वीरमित्रोदये यत्त चत्वारो धर्मज्ञाः पर्षौ विद्यमेव वा । साबूते यं सधर्मः स्यादेको वा-ध्यात्मवित्तम इति ॥ योगीश्वरेण विषमसङ्ख्यत्वमपि बहुत्वमपि चानादृतम् । तत्तु पूर्वोक्तानां धर्मकारकज्ञापकहेदूनां सन्देहनिर्णयविषयं प्रक्रमात् । व्यवहारविषये तु स्वराणां विषयसङ्ख्यानामेव सभ्यत्वं विशेषविधानादित्यवसेयम् । एते च ब्राह्मणा एव । मनु वृहस्पतिभ्यां विप्रपदो-पादानात्। सतु सभ्यः स्थिरैर्युक: प्रा.मौलैहिजोत्तमैः ॥ धर्मशास्त्रार्थकुशलैरर्थशास्त्रविशारदैरिति विजोत्तमपदस्य च कात्यायनेनोपादानात्। नारदः । राजा तु धार्मिकान् सम्यान्नियुञ्जगत्मपरीक्षितान् । व्यवाहारधुरां वोढुये शक्ताः पुङ्गवा इव ॥ धर्मशास्त्रेषु कुशलाः कुलीना; सत्यवादिनः । समाः शत्रौ च मित्रे च नृपतेः स्युः सभासद इति ॥ पुङ्गवा इवेति स्मृतिचन्द्रिकायां पाठः। मदनरत्ने तु सनवा इति पठित्वा सङ्गवा उत्तमर घमा इति व्याख्यातम् । कल्पतरावपि सङ्गवा इति एव पाठः। सबाह्मणपुरोहितः स सभ्य इति पूर्वोदाह तकात्यायनवचने ब्राह्मणानां सभ्या- नाञ्च भेददर्शनान्नियुक्तानियुक्तविशेषेण गोवलीवई न्यायेन स- भ्यानां ब्राह्मणानाञ्च राजसहायत्वं व्यवहारदर्शनेऽवगन्तव्यम् । याज्ञवल्कास्यापि । व्यवहारानृपः पश्येदिभिर्बाह्मणैः सह । श्रुताध्ययनसम्पन्ना इत्यादि बदतो भेद एवाभिप्रेत: ॥ न च श्रुताध्ययनसम्पन्ना इत्यादि वदतो भेद एवाभिप्रेत:

·व्यवहाराध्यायः। न च श्रुताध्ययनसम्पन्ना इत्यादि पूर्वबाक्यविहितबाह्मणानु- वादेन विशेषणविधानमावमिति युक्तम् । टतीयाप्रथमा- निर्दिष्टाना विशेषणविशेष्यभावा सम्भवात् । तात्म यंगत्या विशेषणविधिन शब्दरीत्येति चेत् । न विभिरित्यनेन श्रुतेत्यादेः पुनरुतत्वप्रसङ्गात् ॥ कात्यायनसंवादलाभाच्च। भेदकन्तु नियुक्तानां राज्ञो- ऽन्यथाकरणे निवारणमावश्यकम्। अन्यायेनापि तं' यान्त- मिति पूर्बोदाहृत कात्यायनवचनेनानिवारणे दोषप्रतिपाद- नात्। अनियुक्तानान्त्ववचनान्यथा वचनयोरेव दोषो नतु राजा निवारणे। अनियुक्तो नियुक्तो वा धर्मज्ञो वक्तुमईति । दैवीवाचं स वदति यः शास्त्रमुपजीवति ॥ इति वसिष्ठोतः। सभा वा न प्रवेष्टव्या वक्तव्यं वा समञ्जसम् । अब्रुवन्विब्रुवन् वापि नरो भवति किल्विषी ॥ इति मनुक्तेश्च। नियुक्तषु सभा वा न प्रवेशव्ये त्यसङ्गतेः। नियोगः स्वीकारे सभाप्रवेशस्थावश्यकत्वादनियुक्तविषय- मेवैतन्मनुवचनम्। यत्तु नारदेनोक्तम् । नानियुक्त न वक्तव्यं व्यवहारेषु किञ्चन । नियुक्तेन तु वक्तव्यमपक्षपतितं वचः ॥ इति । तत्त्वनङ्गीकृतसभाप्रवेशो यदृच्छयाकायन्ति रभसाहा यश्चा- गतस्तादृशानियुक्तविषयं बोध्यमन्यथा मन्वादिवचनविरोधात् । 5 x 7 ·वीरभित्रोदये शान्तिकपौष्टिकाद्यर्थमिव व्यवहारदर्शनार्थ पुरोहितोऽपि रा- ज्ञाधिकर्त्तव्य इत्याह व्यासः । राजा पुरोहितं कुर्य्यादुदीणं ब्राह्मणं हितम् । श्रुताध्ययन सम्पन्नमलुब्धं सत्यवादिनमिति ॥ उदीर्णमुक्त हितमित्यनेन सभ्यापेक्षयाप्यस्योच्छृङ्खलन- त्तिक राजानिवारणेऽधिको दोषस्तेन प्रसह्यापि तन्निवारण मनेनावश्य कार्यमिति सूचितम् । अतएव वशिष्ठेन । राजा- पेक्षयापि दण्डव्यत्यये तस्य प्रायश्चित्तमधिकमभिहितम् । दण्ड्योत्सर्गे राजैकरानमुपवसेत् विरानम्युरोहितः । मदण्डयदण्डने पुरोहितस्त्रिरात्र राजेति। पुरोहितमिति चैकत्वं विवक्षितं पूगञ्छिनत्ति भार्यामुद्दहेदित्यादिवदुपादेय- गतत्वात् । अथ सस्यानां बलाबलम् । तृपेणाधिकृता: पगा: श्रेणयोऽथ कुलानि च । पूर्वपब्वं गुरुज्ञेयं व्यवहारविधौ नृणामिति ॥ नृपेण राज्ञाधिकता व्यवहारदर्शने नियुक्ताः। पूगा:- समूहाः। भिन्नजातीनां भिन्नत्तीनामेकस्थानवासिनां ग्रा- मनगरादिस्थानाम्। श्रेणयो नानाजातीनामेकजातीय- कर्मोपजी विनां सङ्घाता:। हेडावुकतावलिककुविन्दचर्मका- रादीनाम्। कुलानि ज्ञातिसम्बन्धिवन्धूनां समुदाय: एतेषां यत्यूर्वं पूर्वपाठक्रमेण प्रथमावगतन्तत्तगुरु वलवदुज्ञेयं नृणां व्यवहारिणां व्यवहार विधौ व्यवहारनिर्णये कायें। उत्तरो- निर्णीतो व्यवहार: कुदृष्टबुद्ध्यार्थिप्रत्यर्थिनो रन्यतरस्या- परितोषे नृपाधिकृतपर्यन्तं परावर्तते। नतु पूर्वकृत उत्त- रोत्तरनिकर इत्यर्थः। नारदेन पुन पाधिकृतनिर्णीतो याजबल्करः।

·थेवहाराध्यायः। पसविधे परावर्त्तत इत्युक्तम् । कुलानि श्रेणयश्चैव गण- श्वाधिकृता नृपः। प्रतिष्ठा व्यवहाराणां पूर्वेषामुत्तरोत्तरमिति । अव नृपग्रहणं प्राविवाकोपलक्षणं ट्रंपाधिकृतापेक्षया तस्या- धिकत्वात्। तथा च नृपाधिकृतकृतः प्राविवाकः सविधे तत्कृतश्च नृपसविधे परावर्त्तत इत्यर्थः । तत्र नृपगमने सोत्तर संभ्येन राज्ञा पूर्वैः सह सपणव्यवहारे निर्णीयमाने यदि कुदृष्टवादी पराजितस्तदा हिगुणमसौ दृण्डयः। यदि जयति तदा पूर्व सभ्या दण्ड्या यथा शास्त्र न्तच्च वक्ष्यते। ननु पूगादीनां व्यवहारदृष्टत्वमेवासम्भावि। कुतस्य बलाब नम्। तथा हि रानियोगेन वा व्यवहारदृष्टत्वन्तेषां स्वतन्कयो गा वा । नाद्यः सहायत्वेन प्रतिनिधित्वेन प्राविवाकस्य पुरोहितामात्यमभ्या- नाञ्च सहायत्वेनैव नियोगविधानात् । न द्वितीयः प्रजापाल- नाधिकृतानामेव व्यवहारदर्शनाधिकारबोधादन्येषां खा- तन्व्या-सम्भवात् । अथ पर्बोपन्यस्तैवैरिणशिल्पिप्रति- वित्यादिभिर्व्यास वृहस्पत्यादिवचनैः पूर्वोपपादितरीत्या- सहायत्वेन नियोगावगमात् वरिणगादिव्यवहारष्टत्वं पूगा- दीनां राजनियोगेनैवेति मतन्तन्न । तथा सति राजप्राङ्- विवाकभिन्नानां तन्नैरपेक्ष्येण दृष्टत्वाभावा सर्वव्यवहारदृष्टत्व प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्तीति न्यायेन तयोरेवेति कुला- दिदृष्टो व्यवहारः परावर्तत इत्यनुपपन्नन्तदृष्टत्वाभावात् । शूद्र यत्नेन वर्जयेदिति निषेधात् पुगादीनाञ्च प्राय: शुद्र- तदधमप्रतिलोमरूपत्वेन प्रतिनिधितयापि केवलानान्तद्- द्रष्टुत्वाभावादिति। अत्रोच्यते। मास्तु तेषां व्यवहारदर्शने कैवल्यं तथापि वणिगादिव्यवहारे तेषामभियोगादाजादी- ·बौरमित्रोदये नामपि तत्र तत्प्रत्ययेन निर्णायकत्वात् तत्कृतप्राधान्यमा- दाय तत्कृतत्वव्यपदेशसम्भवात् कुदृष्टबुध्यापरायत्य पुन- व्यवहारप्रवर्तनाय बलाबलं तेषामनेन वचनेनोच्यते ऽन्यथास्य वचनस्य निर्विषयता पद्येत। वस्तुतस्तु । शूद्रं यत्नेन वर्ज- येदित्यनेन प्रतिषियप्रतिनिधिभावानामपि पूगादीनाम्यूगादि व्यवहारे प्रतिप्रसवः । प्रतिनिधिभावस्थ व्यासादिवचन- रभियोगाविशेषात् क्रियत इति। प्राड्विवाकवत् कैवल्य- मपि वक्तुं शक्यत इति न किञ्चिदनुपपन्नम्। दृहस्पतिवमुमे- वार्थ स्फुटयति । तथा चाह। राज्ञो ये विदिता: सम्यक् कुलश्रेणिगणादयः । साहसन्यायवर्जानि कुर्युः कार्याणि ते नृणाम् ॥ कुलश्रेणिगणाध्यक्षाः प्रोक्तनिर्णयकारिणः । येषामग्रे निश्चितस्य प्रतिष्ठात्तूत्तरोत्तरा: ॥ विचार्य श्रेणिभिः कायं कुलैर्यन्न विचारितम् । गणैश्च श्रेण्यविख्यातं गणाज्ञाननियुक्तकैः ॥ कुलादिभ्योऽधिका: सस्थास्तेभ्योऽध्यक्षोऽधिक कृतः । सर्वेषामधिको राजा धर्म यत्नेन निश्चितम् ।। उत्तमाधममध्यानां विवादानां विचारणात् । उपर्यु परि बुड्वीनाञ्चरन्तीखरबुद्दय इति ॥ कुलादिपदार्था व्याख्याता: गणशब्दः पूगपर्य्यायः। अा- दिपदेन सभ्यादिग्रहणम्। नियुक्तकाः सन्याः। साहसाख्य व्यवहारपदम्। युक्तिश्चानेयम् । कुलादीनां ज्ञात्यादिरू- पाणां दाक्षिण्यादिनान्यथा दर्शनमपि सम्भाव्यत इति कुदृष्ट- वोद्भावकवचनेन राजादीनामसम्भवः श्रेणीनामुदासीनतया

·व्यवहारराध्याया।
४१
ततो क्लवत्ता। पूगानान्त्वेकस्थानवासमात्र सम्बन्धेऽपि भिन्न
जातितया भिन्नत्तितया च ततोऽपि मियोऽनपेक्षवादी दा-
स्याबलवत्वम् । नृपाधिकृतानान्तु ततोऽपि नि:सम्बन्धतया
राज्ञापरीच्याधिकतानां राजभयादपि पक्षपातदाक्षिण्याद्य
सम्भव इति पूगेभ्यो बलत्तरत्वम्पा विवाकस्य पुरोहितामात्या-
नौञ्च सुतरां प्रागुक्तहेतुयाधिक्यम् । नृपस्य माक्षादेव नृ-
पाणां प्रजापालनाधिकाराद्विपक्षपातकीभूत दोपाधिक्यात्
“अन्यायं कुरुते यदि पति: कस्त निरोङ्क्षम” इति न्याये
प्रजाप्रक्षोभादिदृष्टस्पष्टदोपभयादवश्य मपक्षपाततामम्भवतीति
सर्वतो बलवत्तरत्वम् । बुद्दितारतम्यमपि वृहस्पतिवचने
स्पष्टमिति। अथ केपाञ्चित् तस्यभिन्नानामपि सभावस्थानन्त्रि-
रूप्यते । कात्यायनः ।
कुल शीलवयोरत्तैर्वित्तवद्भिरमत्मरैः।
वणिग्भिः स्यात्कतिपयैः कुलभूतैरधिष्ठितम् ॥
अधिष्ठितं सद इति प्रक्रमात् । कुलभूतैर्ट रित्यर्थः ।
तेषामुपयोग्यश्चोक्तस्तेनैव।
श्रोतारो वणिजस्तत्र कर्तव्यादर्शित इति।
गणकलेखकसाध्यपालाख्याराजपुरुषाणामपि सभावस्थान
माह । कार्यकथनमुरोन हस्पतिः ।
नृपोऽधिकृतसभ्याच स्मृतिर्गणकलेखकौ।
हेमाग्न्यम्बुस्खपुरुषा: माधनाङ्गानि वै दश ॥
एतद्दशाङ्गकरणं यस्या मध्यस्य पार्थिवः ।
न्यायान् पश्येत्कृतमतिः सा सभा ध्वरसम्मिता ॥
दशानामपि चैतेषां कर्मप्रोक्तं पृथक् पृथक् ।

·वीरमिनोदये
वक्ताध्यक्षो नृपः शास्ता सभ्या: कार्यपरीक्षकाः ।
स्मृतिर्विनिर्णयं ब्रूते जयदानन्दमन्तथा।
शपथार्थे हिरण्याग्नी अम्खुटपितक्षुब्धयोः ॥
गणको गण दर्थ लिखेच्यायञ्च लेखकः ।
प्रत्यर्थिसध्यानयनं साक्षिणाञ्च स्वपूरुषः ॥
कुर्यादलग्नकौ रक्षेदर्थिप्रत्यर्थिनौ सदा ।
एषां मूर्धा वृपोऽङ्गानां मुखं वाधिकृतः स्मृतः ॥
बाहू सभ्या: स्मृतिहस्तौ जड्डे गणकलेखकौ।
हेमाग्न्यम्बुदृशौ हृच्च पादौ स्वपुरुषस्तथेति ॥
अनाधिकृताध्यक्ष शब्दाभ्यां प्राड्विवाको ग्टह्यते। एतत्
करणकं सभारूपं शरीरं दशाङ्कमित्यर्थः। यस्यां समायां
शरीरतुल्यायाम्पार्थिवः क्षेत्वज्ञ इवाध्यस्याधिष्ठानं कृत्वा ।
अनेन त्वज्ञः शरीरमिव साझा सभां राजाधिष्ठाया-न्ता-
भिवत् सर्वचरितानि पश्य स्तदनुरूपस्य फलस्य भीता दाता
च भवतीति सूचितम् । स्वपुरुषलक्षणं रहस्पतिरेवाह ।
अकारणे रक्षणे च साक्ष्यार्थिप्रतिवादिनाम् ।
सम्याधीनः सत्यवादी कर्त्तव्यस्तु स्व पूरुषः ॥
अयं च साध्य पालनामाशुद्र एव । तथा च व्यासः।
साध्यपालकस्तु कर्त्तव्यो राज्ञा साध्यस्य साधकः ।
क्रमायातो दृढः शूद्रः सस्यानाञ्च मते स्थित इति ॥
गणकलेखको चेदृग्गुणयुतौ कर्त्तव्यावित्याइ हस्पतिरेव ।
शब्दाभिधानतत्वज्ञौ गणनाकुशलौ शुची।
नानालिपिज्ञौ कर्तव्यौ राज्ञा गणकलेखकौ ॥
व्यासोऽपि । त्रिस्कन्धज्योतिषाभिज्ञ स्फुटं प्रत्ययकारकम् ।
।

·व्यवहाराध्यायः ४३ - श्रुताध्ययनसम्पन्नङ्गणकङ्कारयेन्वृपः । स्फुटलेखन्नियुञ्जीत शब्दलाक्षणिक शुचिम् । स्फुटाक्षरं जितक्रोधमलुब्धं सत्यवादिनम् ॥ त्रिस्कन्धं होरागणितसंहिताख्यं त्रिभेदयुक्त यज्योति:- शास्त्रं तहेदिनम्। श्रुताध्ययनसम्पन्नमित्युक्त गणको वि- जांति स्तमाहचउल्लेखकोऽपि नृपः शास्तेति यदुक्तन्तद- अंदण्डबधदण्डयो राजकट कवनियमार्यम् । वागदराड- धिगदण्डौ तु प्राड्विाकेनापि कार्यो। दण्डप्राप्तधने वध्य वधे च राज्ञ एवाधिकारात् । वाग्दण्डविगदण्डयोस्तु टम- नमानार्थवादनियमः। तथा च वादनिर्णयकद्राजा ब्राह्मणश्च बहुश्रुत इत्यभिधायोक्तन्तेनैव धिग्दण्डस्व थवाग्दण्डो विप्रायत्तौ तु तौ पतौ। अर्थदण्डवधायुक्तौ राजायत्तावुभावपीति ॥ प्रतिष्ठिता प्रतिष्ठितसभास्यैस्तु सभ्यनिर्णयमात्र कृत्वोपर- मितव्यम्। पूर्ववचनात् क्वचिदपि दण्डे तेषामनधिकारात् । सर्वरञ्जक: सभास्तारोपि व्यासेनोक्तः । अर्थिप्रत्यर्थिनौ सभ्याल्लेखकः प्रेखकाश्रयः । धर्मवाक्ये रञ्जयति सभास्तारयितामियात् ॥ अयञ्च चातुर्वण्र्ये यः कश्चिद्विशेषानभिधानात् । स्मृतिचन्द्रिकाकारमते तु शूद्रं यत्नेन वर्जये दिति ॥ यानग्रहणाद्दोषातिशयकीर्तनाच्च वैवर्णिक एव । अथादेयानादेयाख्य व्यवहारविवेकः । याज्ञवल्काः । मत्तोन्मत्तातै व्यसनि बालभीतादियोजितः। असम्बद्धकृतश्चैव व्यवहारो न सिद्यति ॥

·४४ वीरमित्रोदये प्रहत्तश्च मत्तो मदनीय द्रव्येण उन्मादेन वा पित्त लेभसन्निपातग्रह- सम्भवेनोपहष्ट उन्मत्तः। प्रातः व्याधिविकलः। व्यसनमि- ष्टवियोगानिष्टसम्बन्ध जनितं दुःखन्तहान् व्यसनी। बालोऽप्रा- सव्यवहारः। भीतो भयाकुलः । आदिग्रहण ञ्चित्तविक्षेपका- रणानामन्येषामथुपसंग्रहार्थम् । एतैोजित: कृतो निर्णीत इति यावत् । एतैः सह योजित इति वा । एते यत्नार्थिप्रत्य- र्थिभावमापन्ना इत्यर्थः । तथा सम्बन्धकृतोऽपि। अर्थिप्रत्यर्थि सम्बन्धरहित स्तदीयचेष्टितानभिः कृतो निर्णीतस्तैः सह कृतो वा व्यवहारो न मियति कृतोऽपि निवर्तते । : सह निर्णयत्वेन नोपादेय इत्यर्थः। नचा सम्बहत्व- मुदासीनत्व सभ्यानां गुण एव। अनुदासीनेषूपाधिसम्भवात् । अतएव रिपौ मिले च ये समा इत्युक्तमिति वाच्यम् । असम्बद्ध पंदस्य देशादिमवन्धराहित्य परत्वात्। व्यवहारनिर्णयस्य च देशाचाराद्य नुरोधि वात् । तथा च तदानभिज्ञनिर्णीत- स्तदनभिज्ञार्थप्रत्यर्थिको वेत्यर्थः । पर्यवस्थति द्वितीयव्याख्या- नेतु सम्वन्धाभावनिश्चये सशयाभावेन ताहशव्यवहारस्थानुपा- देयत्वौ चित्यात् । पुरराष्ट्रविरुद्धश्च यश्च राज्ञा विवर्जितः। अनादेयो भवेद्वादो धर्मविनिरुदाहृतः ॥ इत्यस्याध्ययमर्थः। पुरराष्ट्रविरुद्यो यत्र नगरे राष्ट्रे च या व्यवस्था पुरातनी तहिरोधापादको व्यवहारो नादेयः । पौर- जानपदक्षोभा पादकत्वात् । केनचिन्निमित्तेन प्राचीनोऽपि राज्ञा खराष्ट्रे प्रतिषिवः सोऽपि राज्ञा स्वराष्ट्रे प्रतिषिद्धः सोपि राजाज्ञाभङ्गप्रसङ्गानाङ्गीकर्तव्य इति। यत्तु स्मरन्ति । ।

·'व्यवहाराध्यायः ४५ । गुरोः शिष्ये पितुः पुत्त्रे दम्पत्योः स्वामित्वयोः । विरोधे तु मिथस्तेषां व्यवहारो न सियतीति ॥ तत्तु गुरुशिष्यादीनामन्योन्यमात्यन्तिकव्यवहारानु पा- दानपरत्र भवति। तेषामपि धनिकाधमात्वादिना व्यवहा- रनिहत्तरप्रत्यू हत्वात् । नच गुरुशिष्यत्व पिटपुत्चत्वादिप्रयुक्त व्यवहारानादेयतापरमिदमिति वाच्यम् । तादृशस्याप्यनादे- यत्वे निर्णयाभाव प्रसङ्गेन युक्तिविरोधात् । नचा प्रसत्यानु- वादमात्रमनादेयत्वाभिधानमिति युक्तम् । प्रमते सत्वात् । तथा हि। भार्थ्यापुत्रश्च शिष्यश्च शिष्ये नाता सहोदरः । प्राप्तापराधास्ते ऽनास्थरज्ज्वा वेणुदलेन वा ॥ पृष्टतस्तु शरीरस्य नोत्तमाङ्गे कथञ्चन । अतोऽन्यथानु प्रहन प्राप्त: स्याञ्चौरकिलिषम् ॥ शिष्यशिष्टिरवधेनाशक्ती वेणुविदलाभ्यां तदनुभ्यामन्येन नन् राज्ञा यास्य इत्यादिभि मनुगौतमादिवचनैः शिष्यस्य शासन- प्रकारविशे पनियतमादानादिक्रमेण गुरुयदि महता दण्ड- नोत्तमाङ्गे शिष्यं कोपावेशवशात्ताडयति तदा स्म त्याचारव्यपे- तमार्गेण गुरुणाधर्षितः। शिष्यो वैयात्याइर्मादिकरण प्रवि- शति चेत्तद्दण्डपारुष्यरूपं व्यवहारपदन्नभवतीति वनुमन- हम् । तथा दायभागप्रकरणे वक्ष्यमाणभू• पितामहोपाते- त्यादिवचनानि पितामहोपार्जित म्यादौ पितापुत्त्रयोः साम्य साम्ये यदि पितामहोविषमविभागादि चिकीर्षति । तदा घि- तापुत्त्रयोर्दायभागाख्य विवादपदमादाय व्याहार: प्रसज्य- मानो नापकोतु शक्यः । तथा।

·४६ वीरमित्रोदये । तिन्म दुर्भिक्ष धर्मकाये च व्याधौ सम्प्रतिरोधके । ग्टहीतं स्त्रीधनं भर्ती नाकामोदातु मर्हति ॥ इति वचनात् । दुर्भिक्षादिनिमित्तं विनैव यदि स्त्रीधन भर्ना ग्टहीत्वा व्ययीकरोति । तथा च याच्यमानो विद्यमान- धनोऽपि शापान्न प्रत्यर्पयति। तदर्णादानपदमादाय जा- थापत्योरपि व्यवहारप्रवृत्ति केन निरोधु शक्या एवं स्त्री धख्यिविवादपदोपादानेन तु तयोरेव व्यवहार अावश्यकः। तस्थानन्यविषयत्वात् दृष्टादृष्टव्यवहार पदान्तर्गणना मन्वादि न्मत्तप्रल पितमेव स्यात् । स्वामीभृत्ययोस्तु व्यवहारो वेतनादाननिरूपणे वक्ष्यते । गर्भदामादीनधिकृत्य च । यश्चैषां स्वामिनं कश्चिन्मोचयेत् प्राणसंशयात् । दासत्वात् स विमुच्येत पुत्रभागं लभेतचेति ॥ नारदोतस्तादृशानान्तेषान्दास्थादमोचने पुत्रभागादाने च स्वामिना सह विवादो दुर्वारः। तस्मादिदं वचनं गुर्वादिभिः मह शिष्यादीनां व्यवहारकरणे लोकदये न श्रेय इह निन्दा- वहत्वादमुवनरकजनकत्वादित्येतत्परमेव । राजादिभिस्तु नायमुचितो व्यवहारो लोकहय हानिकरत्वादिति निर्य- माणा अपि शिष्यादयो न परितुष्यन्ति चेत्तदा तेषां यथा शास्त्र निर्णयकरणमदोष एव । गुर्वादिभिः सह व्यवहार: शिष्यादीनामनादेयो राज्ञेत्यभिधानात् पुत्राद्यनिवारणे परं दृष्टादृष्टदोष इति ध्येयम् । गुरुशिष्यौ पितापुत्रौ दम्पती स्वामिभृत्यकौ । एतेषां समवेतानां व्यवहारो न विद्यते ॥ इति मदनरत्नश्तर हस्पतिवचनमप्येतदभिप्रायक्रमेव ·वीरमित्रोदयें है मदनरत्नकल्पतरुरत्नाकरेषु तु राजा यथा कथञ्चिदर्थमा- कलयं विवादोपशमं कुर्यात्। तत्तु प्रतितरलेखकपूर्वक विचार कुर्यादिति व्याख्यातन्तदतत् । कञ्चिदर्थानाकलने चतु- घ्यायवहाराप्रवर्तनस्यावश्यकत्वात्। पूर्वप्रदर्शिततात्पर्यवर्णन- मन्तरा गत्यभावात् । एकस्य बहुभिः साधं स्त्रीणां प्रेष्य जनस्य च । अनादेयो भवेदादो धर्म विनिरुदाहृतः । इति नारदवचनम्। तस्यापि भिन्नार्थैरनेकैरेकस्य युग- पद्यवहारो नादेय इत्यर्थः। गणद्रव्यं हरेद्यस्तु सविदं लङ्घयेच्च यः। एकन्नतां बहनाञ्चेत्यादि स्मरणागणद्रव्यहारिण एकस्य बभिस्ताडितस्य वा गणेन ताडयिटभिश्च सहकार्थे युगप- दपि व्यवहारस्य युक्तत्वात् । भिन्नार्थैरपि क्रमेणापि व्यव- हारादर्शनेन तत्तदर्थानिर्णयप्रसङ्गात् । प्रतिज्ञादोषा अपि वक्ष्यमाणा स्तादृग्व्यवहारानादेयत्व एव पर्यावस्यन्ति । अथ सदृष्टकसभापते: कायं निरूप्यते। तनावेदयितुः प्रश्नप्रकारमाह । काले कार्यार्थिनं पृच्छेत् प्रणतम्पुरत: स्थितम् । किं कार्य का च ते पीडा माभैषी— हि मानव ! ॥ केन कस्मिन् कदा कस्मात् एच्छे देवं सभागतम् । एवं दृष्टः कार्य यथा वेदयेत्तं प्रकारमाह । यानवल्करः । स्मृ त्याचारव्यपेतेन मार्गेणाधर्षित: परैः आवेदयति चेद्राचे व्यवहारपदं हि तदिति ॥ कात्यायन:।

·४८
वीरमिनोदये
।
चेदित्यनेन यदि केनचिन्निमित्त न स नावेदेयेतहि न
बलाहादये-दित्युक्तम् । तथा च मनुः ।
नोत्पादयेत् स्वयङ्कायं राजानाप्यस्य पूरुष इति ।
पितामहोऽपि।
नतु पश्खेत् समुत्प्रेक्षा स्वयं वा पुरुषेण वेति।
नारदोऽपि । नतु राजा वशित्वेन धनलोभेन वा पुनः।
उत्पादयेत्तु कार्याणि नराणामविवादिनाम् ॥
तथोत्पन्नमपि कायं कार्यिणा तत्सम्बन्धिना वाऽनिवे-
दितं कञ्चिदवगम्यापि नराजादिभिर्बलावादनीयमित्यप्याह ।
मनुः । नच प्रापितमन्येन ग्रसेदर्थ कथञ्चनेति ।
अन्येनासम्बवन कथञ्चन रागलोभादिना। अर्थ कार्य
असेत् स्ववशं कुर्यात् अतएव पितामहः।
न रागेन न लोभेन न क्रोधेन न ग्रसेवृपः ।
परैरप्रापिताना-नचापि स्वमनीषयेति ॥
परैः कार्यितत्परः कार्यिसम्बन्धाः पुत्वभानादयः ।
यो नभाता नच पिता न पुत्वो न नियोगकृत् ।
परार्थवादी दण्ड्यः स्वाद्यवहारेषु विब्रुवन् ॥
इति नारदवचनात् ।
अर्थिना संनियुक्तो का प्रत्यर्थि प्रहितोऽपि वा।
यो यस्यार्थे विवदते तयो जयपराजयौ।
इति कान्यायन वचनाच्च। पितामहोऽमुमथं स्पष्टमाह ।
पिता माता सुहृदापि बन्युः सम्बन्धिनोऽपि वा ।
यदि कर्युरुपस्थानं वादन्तत्र प्रवर्तयेदिति ॥
यः कश्चित्कारयेत्किञ्चिन्नियोगात् येन केनचित् ।

·व्यवहाराध्यायः।
तत्तेनैव कृतं जेयमनिवर्त्य हि तत् सातमिति॥
अनिवेदितानां दानापवादमाह स एव ।
कलानि चापराधांश्च पदानि नृपते स्तथा।
खयमेतानि टहीयान्नु पस्वा-वेदकै विनेति ॥
छलान्याहस एव।
पथिभङ्गोपराक्षेपी प्राकारोपरिलङ्ककः ।
निपानस्य विनाशी च तथा चायतनस्य च ।
परिखापूरकश्चैव राजछिद्र-प्रकाशकः ॥
अन्तःपुरं वासरह भाण्डागारं महानसम् ।
प्रविशत्यनियुक्त यो भोजनञ्च निरीक्षते ।
विणमूत्वले भवातानां क्षेता कामावृपाग्रतः ।
पीडासन वन्धी चायग्रस्थाननिरोधकः ॥
रानोतिरिक्वेषश्च विकृतः प्रविशत्तु यः।
यञ्चापहारेण विशेद वेलाया न्तथैव च ॥
शव्यासने पादुके च शयनाशनरोहणे ।
राजच्यासन्न-शयने यस्तिष्ठति समीपत्तः ॥
राज्ञोविद्दिष्टि-सेवीचाप्यदत्त-विहितासनः ।
वस्त्राभरणयोश्चैव सुवर्णपरिधायकः ॥
स्वयंग्राहेण ताम्बूलं ग्टहीत्वा भक्षयेत्तु यः ।
अनियुक्तः प्रभाषी च नृपाक्रोशक एव च ॥
एकवासा स्तथास्यतो मुक्तकेशोऽवगुण्ठितः।
विचित्विताः खग्बी च परीधान विधू नकः ।
शिरःप्रच्छादकञ्चैव च्छिद्रान्वेषण तत्परः।
आसङ्गी मुक्तकेशश्च प्राणकर्णाक्षि दर्शकः ।
५

·५०
वीरमित्रोदये
दत्तोल्लेखनकश्चैव कर्णनासाविशोधकः ।
छलान्येतानि पञ्चाशद्भवन्ति नृप सन्निधाविति ।
राज्ञः शय्यायां शयनन्तदीयासनोपवेशनन्तत्यादुकारो-
हणमिति बौणि छलानि। वस्त्राभरणयो चैत्यत्रापि
स्वयं ग्राहेण परिधायक इति योज्यम् । परिधायपदं समा-
सान्तर्गतमपि बुद्ध्या निष्कर्षणीयम् । स्मृ तिचन्द्रिकाकारस्तु
वस्त्राभरणयोश्चत्यनादत्तग्राहक इति शेषमाह। तद्देयम् ।
पूर्व -व्याख्यानेनोत्मत्तौ शेषाध्याहारस्यायुक्तत्वात् । मुक्तकेश
इति हिःपाठो संयतकेशमुण्डितकेशयोः समावेशार्थ: । अपरा-
धानाह नारदः।
आज्ञा-लङ्घन-कर्तारः स्त्रीवधो वर्णशङ्करः ।
परस्त्री-गमनञ्चौर्य गर्भश्चैव पतिं विना।
वाक्पारुष्यमवाच्याय दण्ड-पारुष्यमेव च ।
गर्भस्य पातनञ्चैवेत्य पराधा दशैवविति ।
पदात्याह
पितामहः।
उत्कृत्ती शस्यघातीचाप्यग्निदश्च तथैव तु ।
विवसकः कुमाझंच निधानस्योपभोजकः ।
सेतुकण्टक-भेत्ता च क्षेत्रसञ्चरकस्तथा ।
पारामच्छेदकश्चैव गरदश्च तथैव च ।
राज्ञो द्रोहप्रकर्ता च तन्मुद्रा भेदक स्तथा।
तन्मन्त्रस्य प्रभेत्ता च वचस्य च विमोचकः ।
भोगदण्डौ च ग्टह्णाति दानं विक्रयमेव च ।
पटहा-घोषणाच्छादी द्रव्यमखामिकञ्च यत् ॥

·व्यवहाराध्यायः। ५१ राजा वलीढव्यञ्च यच्चैवाङ्गविनाशनम् । द्वाविंशतिपदान्याड पञ्चैयानि पण्डिता इति । एतानि छलान्यपराध पदानि च राजा नावेदितान्यपि । स्वयकथञ्चित् ज्ञात्वा विचारयेत् । यदा तु स्वयं ज्ञातुमयक्त- सदास्तोभंकसूचकद्वारा ज्ञात्वा विचारयेत् । स्तोभकसूचकखरूपमुक्कं कात्यायनेन । शास्त्रेण निन्दितन्वर्थ-मुख्यो राजा प्रचोदितः ।। आवेदयति यत्यूर्व स्तोभकः स उदाहृतः । नृपेण विनियुक्तो यः परदोषा-नवेक्षण । नृपस्य सूचयेज्ज्ञात्वा सूचकः स उदाहृत इति । शास्त्रेण निन्दितछलादिकम् । अर्थो मुख्यः प्रयोजनम् यस्य धनलाभप्रयोजनक इति यावत् । राजनियोगान पेन एव य: परापराधं राजो निवेदयति । सः स्तोभको। यस्तु तन्नियोगेन निवेदयति स सूचको इत्यनयोर्भेदः। आवेदकेन चैव बिधेन नावेदनं कर्तव्यमित्याहोशना:। सशस्त्रोऽनुत्तरीयश्च मुक्तकेश: सहासनः ॥ वाहनस्थोऽथ वा सम्वी वदन्दण्डमवाप्नुयात् । इति मुक्तकच्छ इति माधवीयपाठः । विनीतवेषो वदेदिति तात्पर्यम् । तदाऽवेदकवचनं लेखकः फलकादिषु राजाद्या- ज्ञया लिखेदित्याइ नारदः । रागादिना यदैकेन कोपित: करणे वदेत् । तदोमिति लिखेत्सवं लेखक: फलकादिष्विति ॥ करणे धर्माधिकरणे। श्रोमित्यनेन यथावेदितन्तथैव लिखेदित्युक्तम् । लिखनानन्तर कृत्यमाइ । कात्यायनः ।

·५२
वारमिनोदये
एवम्युष्टः म यत् ब्रूयात् मसभ्य ब्राह्मणैः सह ।
विचार्य कार्य न्याय्यञ्चेदातानार्थमतः परम् ॥
मुद्रां वा निक्षिपेत् तत्र पुरुषं वा समादिशेदिति ।
न्याव्यं न्यायादनपेतं मया जन्मान्तरेस्मै दत्तमृणं यन्त्र
प्रत्यर्पयतीति इत्यादिवविचारायोग्यं यत्र भवतीत्यर्थः ।
तस्मिन्नावेदके पुरुषं साध्यपालनामानम् । अाह्वानार्थमभियु-
तस्वेत्यर्यात् । तथा च दृहस्पतिः।
यस्वाभियोगं कुरते तत्त्वेनाशङ्या थवा ।
तमेवाहानयेट्राजा मुद्रया पुरुषेण वा ॥
उत्तरदाने तस्वैवाधिकारादितिभावः ।
कात्यायनः । अधिकारोऽभियुक्तस्य नेतरस्यास्यसङ्गतेरिति ।
इतरस्याभियुक्ततदेकार्थभिन्नस्य । असङ्गते-रसम्बन्धात् । अभि-
युक्तानामपि केषाञ्चिदनाह्वानमाह। स एव ।
अकल्पवालस्थविरविषमस्थक्रियाकुलान् ।
कार्यातिपाती व्यसनी नृपकार्योत्मवाकुलान् ॥
मत्तोन्मत्तप्रमत्ताश्त्यानाह्वानयेन्नृपः ॥
अकल्पो व्याधितः। विषमस्थः सङ्कटापन्नः। क्रियाकुलो
नित्यनैमित्तिककर्मकरणयग्रः । कार्यातिपाती। यस्य तदा-
नौमागच्छतो गुरुतरकार्याहानिः। व्यसनी। इष्टवियोगादि-
जन्यशोकवान् ! मत्तो मदनीयसेवनेन च्युतमतिः। उन्मत्तो
ग्रहाद्याविष्टः। प्रमत्त स्तदानों सर्ववानवधानवान् । प्राों.
विषादवान् । मृत्यग्रहणमस्वतन्त्रोपलक्षणम् । अतएव ।
नहीनपक्षां युवतिकुलेजातां प्रसूतिकाम् ।
सर्ववर्णोत्तमान्यान्तां ज्ञातिप्रभुका स्मृता ।
।
।

·व्यवहाराध्यायः।
इत्यत्रास्वतन्त्रस्त्रीणामाह्वानप्रतिषिध्य स्वतन्त्राणान्तासा-
माहानमाह । स एव ।
तदधीनकुटुम्विन्यः वैरिण्यो गणिकाच याः ।
निष्कुला याञ्च पतितास्तामा माहानमिष्यत इति ।
नारदः । निर्वेष्टुकामो रोगार्हो यियक्षु य॑सनेस्थितः ।
अभियुक्तस्तथान्येन राजकार्योद्यतस्तथा ॥
गवां प्रचार गोपाला: शस्यावापे रुपीवन्ताः ।
शिल्पिनश्चापि तत्कालं आयुधीयाश्च विग्रहे।
अप्राप्तव्यवहारश्च दूतो दानोन्मुखो व्रती।
विषमस्थाश्च नासाध्या नचैतानाह्वयेन्द्र प इति ॥
निर्वेष्टु कामो विवाहे उन्मुखः । एते च कालान्तर आहा-
तव्याः। यदा तु तत्कालाहानमावश्यकं तदा पुत्वादि यत्
प्रतिनिधयः । इदमाह एहस्पतिः ।
अप्रगल्भ्यजडोन्मत्तरवस्त्रीबालरोगिणाम्।
पर्वोत्तरं वदेत् बन्धु नियुक्तो योऽथवा नरः ॥
बन्धः पुत्वादिस्तस्य परार्थवादित्वाभावात् ।
नियुक्तस्य तत्वादेव । प्रतिनिध्याहानेन यदि न निर्वाह
कालातिपातासहत्वञ्च यत्र च प्रतिनिधिकरणाप्रतिधरून
यथा कथञ्चिदकल्पाद्याह्वानमाह स एव ।
कालन्देशश्च विज्ञाय कार्याणाञ्च बलावलम् ।
अकल्पादीनपि शनैर्या नैराह्वापयेन्नपः ॥
ज्ञात्वा-ऽभियोगं येऽपि
बनेप्रजितादयः।
तानप्याबापयेद्राजा गुरुकायेप्वकोपयन् ॥
गुरुकार्येषु आहापयेदिति सम्बन्धः ।

·वीरमित्रोदये निमित्तसप्तमीचेयम् । गुरु कार्यनिमित्तमाहापयेदित्यर्थः । अकोपन सान्त्वयन् । प्रतिनिधिप्रतिषेध कचिदाह कात्यायनः । ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमे ॥ अन्येषु चातिपापेषु प्रतिवादी न दीयते॥ मनुष्यमारणे स्तेये परदाराभिमर्शने । अभक्ष्यभक्षणे चैव कन्याहरणदूषणे ॥ पारुष्य कूटकरणे नृपद्रोहे तथैव च । प्रतिवादी न दातव्यः कापि विवदेत् स्वयमिति ॥ पुनस्तेयग्रहणं सर्वथा तत्र प्रतिनिधिप्रतिषेधार्थमिति मदनरत्नाकर: पूर्व स्ते यग्रहणं ब्रह्महत्यादिसन्दिशात् सुव- र्णस्त यपरमिति तु क्यम् । प्रतिवादी वादिप्रतिवादिनोः प्रति- निधि रीहशेषु गुरुकार्येषु न ग्राह्यमित्यर्थः । राजाह्वानमतिक्रामतो दण्डो दृहस्पतिनोक्तः । आहुतो यत्र नागच्छेद् दर्पाबन्धुवलान्वितः॥ अभियोगानुरूपेण तस्य दण्डम्प्रकल्पयेत् । अभियोगभेदेन दण्डभेदस्तु कात्यायनेनोक्तः । आहुतस्त्ववमन्येत यः शक्तो राजशासनात् । तस्य कुर्यावृपोदण्डं विधिदृष्ट न कर्मणा ॥ हीने कर्मणि पञ्चायत् मध्यमे तु शतावरः। गुरुकार्येषु दण्डः स्थान्नित्यं पञ्च शतावरः ॥ गुरुकार्येषु नित्यञ्चाशक्त इति विशेषणादापन्नानागमने दण्डो नास्तीति कथितम् । व्यासेन तु स्पष्ट मुक्तम् ।

·व्यवहाराध्याय। ५५ परानीकहते देशे दुर्भिक्षव्याधिपीडिते। कुर्वीत पुनराह्वानं दण्डेन परिकल्पयेत् ॥ आपन्मानमत्रागमनासम्भवहेतुभूतं विवक्षितम् । आवेदनाय जिगमिषता कृतावेदनेन वा कार्यान्तरवैय- ग्रादिना राजाह्वानविलखेराजशपथादिना प्रतिवादिनःप्रति- रोधश्च प्राधापरपायः कार्य इत्याइ कात्यायनः । उत्पादयति या हिंसान्देयस्वा न प्रयच्छति । याचमानाय दौःशील्यादाकृष्यो ऽसौपाज्ञया॥ आवेद्य तु नृपे काय मसन्दिग्धे प्रतिश्रुते । तदासेधं प्रयुञ्जीत यावदाह्वानदर्शनमिति ॥ प्रतिश्रुते विचार्यत्वेन निश्चिते प्रतिद्वाते च । नारदोऽपि । वक्तव्येऽर्थे न तिष्टन्तमुत्कामन्तञ्च तहचः । श्रासेधयेहिवादार्थी यावदाह्वानदर्शन मिति । वक्तव्ये निर्णीतव्ये । आसेधस्य चातुर्विध्यमाइ स एव । स्थानासेधः कालरुतः प्रवासात्कर्मणस्तया । चतुर्विधः स्यादासे धो नासिद्धस्तविलवययेत् ॥ स्थानासेधो यावनिर्णयमस्मात् स्थानात्मदमपि न चलित- व्यमित्यादिरूपः। कालासेधः एतावन्तं कालं कार्यान्तरं न करणीयम निर्णायाऽमुं व्यवहारमितीदृशः। निर्णयावधि विदेशगमन नकार्यन्वयेत्येवं विध: प्रवासासेधः । देशकालाव- धिरहितो निर्णयमात्रावधिकः स्नानादिकर्मनिरोधः कर्मा- सेध कचिदासेधनिषेधस्त नैवोक्तः । नदीसन्तारकान्तारदुर्देशोपलवादिषु । आसिद्धस्तम्परासेध मुत्कामबापराभूयात् ॥ ।

·वीरमित्रोदये । आसिहस्यापराधाभावमुखेन निषेध उक्तः । दुर्दशेतिमा- धवीयपाठो दुर्दशा दुरवस्थेति तत्वार्थः । अतएवासे धानहसिध एव प्रत्युत दण्ड उक्तः। कात्यायनेन। आसेधयं स्त्वनासेध्यं राज्ञा शास्य इति स्थितिरिति नारदोऽपि । यस्त्विन्द्रियनिरोधेन व्याहारोच्छादनादिभिः । आमेधयदनासधैः स दण्डया नत्वतिक्रमम् ॥ स एव । आसेधकाल आसिद्ध अासेधं योऽतिबनते। स विनेयोऽन्यथाकुर्वन् नासेद्दा दण्डभाग्भवेत् ॥ कात्यायन: । आसेधयोग्य आसिव उत्क्रामन्दण्डम ईति ! अनाध्या रक्तातेनैव । वृक्षपर्वतमारूढा हत्य स्वरथनौस्थिता। विषमस्थाच ते सर्वे नासेध्या: कार्यसाधकैः। व्याध्याा व्यसनस्थाश्च यजमानास्तथैव चेति ।। लिवेष्टुकाम इत्याद्याहाननिषेधप्रसङ्गेन आसे धकमपि ना- रदवचनं प्रागलेखि। रहस्पतिरपि । शास्त्रोदाहोद्यतो रोगी शोकार्नोन्मत्तबालकाः । मत्तो वोऽभियुक्तश्च कृपकार्योद्यतो व्रती ॥ अासन्ने सैनिक: सङ्ख्ये कर्षको वापसंग्रहे। विषमस्थाश्च नासे ध्याः स्त्रीसनाथास्तथैवचेति ॥ मङ्ख्ये युद्धे । वापसह इत्येकवद्भावो हुन्छ । तथा च वीज- वापे तत्संग्रहे चेत्यर्थः । स्त्रियः सनाथाश्चेत्ययमपि बन्छः। स्त्रियः कुलस्लियः। अन्यासामाह्वानवदासेधेऽप्यविरोधात् । सनाथाः परतन्त्राः इत्यादयः । स्वास्याद्यनुमतिमन्तरेण न संध्या: लिया सह रहसि स्थिताः। ।

·व्यवहाराध्यायः। स्त्रीमनायास्तत्काले नासध्या इति तु पौलस्त्याः बासेधस्य कालान्तरेऽपि सम्भवादनुचितदेशकालावस्था- स्वासेध कृताध्य पीडातिशयप्रसतो वा नासेधः कार्यवाह- शासेधे चासेध्या दण्डको नासध्यस्तदतिक्रमकरणाद्यथोचिता मेधे तदतिक्रमे स दण्ड्य इति सकलवचनतात्पर्यम् । अतएवा- सिद्धानामपि केषाञ्चिदासेधानां सेधनिमित्तानाम्प्रपञ्चनम् । राजपुरुषाय च साध्य पालनामकायाहुताहायकद्दारा भति पनीया देशकालाद्यनुसारेणेत्याह । कात्यायनः । एकाह यहाद्यपेक्षन्देशकालाद्यपेक्षया । दृताय साधिते कार्य तेन भक्तपदापयेत् ॥ देशकालावयः शत्याद्यपेक्षम्भोजनं स्मृतम् । आकारकस्य सर्वत्र इति तत्त्वविदो विदुरित ॥ आकारकस्याह्वानकर्तुः। अभियोलादीनामुक्ति क्रमः कात्यायनेनोक्तः । तत्राभियोक्ता प्रारब्रूयादभियुक्त स्वनन्तरम् ॥ तयो रन्ते सदस्यास्तु प्राडिवाकस्ततः परम् । सभ्यप्राडियाकथोरिदम्पश्चादभिधानमनुयोगादिव्यतिरिक्त प्रत्याकलितादिविषयक वचन परमनुयोगादीनाम्यागेव तत्- कर्तव्यबादित्यवधेयम् । प्रारब्रूयात् प्रतिज्ञां वदेदित्यर्थः । अभियुक्तस्वनन्तरमुत्तरं व्यादिति । वादिप्रतिवादिनोध- माधिकरणम्प्राप्तयोः प्रतिभूः मसभ्येन सभापतिना ग्राह्य- इत्याह । याज्ञवल्काः। उभयोः प्रतिभूह्यिः समर्थः कार्यनिर्णये । उभयोरधिप्रत्यर्थिनोः प्रतिभूस्तत् स्थाने प्रतिभवति तह- ·चौरमित्रोदय भगवतः इवतीति प्रतिभूलग्न कः कार्यनिर्णये निर्णयकाय साधि- तफलदाने पराजयनिमित्तदण्डदाने जितादाजंग्राह्य- भागदाने च समर्थः। शक्तो ग्राह्यो व्यवहारष्टाससभ्येने- त्यर्थ: । श्राहिताग्न्यादिषु पाठात्कार्यशब्दस्य परनिपीताईस्थापि पूर्वनिपात इति विज्ञानेश्वरः । नासिकास्तनयोमाधेटोरिति पाणिनेरित्यादिसूत्रप्रयोगात्पूर्वनिपातशास्त्रानि- त्यत्वज्ञापनोत् । तुल्यास्य प्रयन्नं सवर्णमित्यादिसूत्रे प्रारम्भो यत्नस्य प्रयन्न इति वदता श्रीमता भगवता महाभा- व्यकारेण षधीसमासे पद्यन्तस्यापि कचित्यरनिपात- ज्ञापनाहा। कार्यशब्दस्य परनिपीत इति मदनरत्नकारः। तत्त्वनुशासनाभावे ज्ञापकानुखरणमन्यथा प्रसङ्गादित्ययुक्तम् । केचित्प्रतिभुवो न ग्राह्या इत्याह । कात्यायनः । न स्वामी नच वै शत् स्वामिनाधिकृतस्तथा। निरुद्यो दण्डिनश्चैव संशयस्थो न कुत्रचित् ॥ नैव रिक्थी न रिक्तश्च न चैवात्यन्तवासिनः । राजकार्य नियुक्ताश्च येच वै प्रजिता नराः ॥ नाशक्तो धनिने दातुन्दण्डं राज्ञे च तत्समम् । नाविज्ञातो ग्रहीतव्यः प्रतिभूः स्खक्रियां प्रति ॥ रिक्थी वात्रादिः। रितो निर्धनः । अत्यन्त वासिनो नैष्ठिक ब्रह्मचारिण इति मिताक्षरादिषु। अन्यत्र वासिन इति पठित्वा देशान्तरवासिन इति मदनरत्ने व्याख्यातम् । अविज्ञातो विशेषतोऽपरिचितः । याज्ञवल्काः । वाटणा मथ दम्पत्योः पितुः पुत्रस्य चैव हि। प्रातिभाव्यसणं साक्ष्यमविभक्तन तु स्मृतम् ॥

·व्यवहाराध्यायः। नारदः । साक्षित्वम्प्रातिभाव्यञ्च दानं ग्रहणमेव च । विभक्ताः वातरः कुर्यु विभक्ताः परस्परम् ॥ इदमपि दृष्टार्थम् । तथा प्रतिभूभेदात् तत्कार्यश्च ऋर्णा- दानप्रस्तावे वक्ष्यते प्रतिभुवो यद्यलाभोऽर्थिप्रत्यर्थिनो रन्य- तरस्य तदा किं कार्यमित्यपेक्षित अाह कात्यायनः । अथचेत्न तिभूर्नास्ति कार्ययो स्तु, विवादिनः । स रक्षितो दिनस्यान्ते दद्याद्धृत्याय वेतनम् ॥ मत्याय राजपुरुषाय रत्तकाय साध्या पालाख्याय। अवैकत्वमविवक्षितम्। वादिन इत्युपलक्षणं प्रतिवादिनोऽपि । अथव्यहारपादाः प्रतिज्ञादयः प्रस्त यन्ते ।। ते चत्वारः। परस्परं मनुष्याणां खार्थविप्रतिपत्तिषु । बाक्यान्यायाद्यवस्थानं व्यवहार उदाहृतः ॥ भाषोत्तरक्रियासाध्य सिविभिः क्रम त्तिभिः । आक्षिप्तचतुरंथस्तु चतुष्पादभिधीयत॥ इति वचनात् । एहतिः । भाषापादोत्तरपादौ क्रियायादस्तथैव च । प्रत्याकलितपादश्च व्यवहारश्चतुष्पद इति ॥ कात्यायनोऽपि पूर्व पक्षश्चोत्तरपक्षश्च प्रत्याकलितमेव च । क्रियापादश्च तेनायं चतुध्यात्ममुदाहृतः ॥ सहस्पति: । मिथ्यायां चतुरः पादाः प्रत्यवस्कन्दने तथा । प्रात्याये च सतु ज्ञेयो हिपात्मन्प्रतिपत्तिषु ॥ टतोयतुरीयपादयोः सम्प्रतिप्रत्तावसम्भवात् हिपात्त्वमिति । ॥

·वीरमिबोदये अत्र विज्ञानयोगिना। साध्यसिविस्त मिवौ सिद्धिमाप्नोति। विपरीतमतोऽन्यथेति योगीखरोत जयपराजयावधारणं तल्लक्षणं चतुर्थ पादः इत्य भिधायोत्तराभिधानानन्तरमर्थिप्रत्य- र्थिनोः कस्य क्रिया स्यादित्यादि परामर्श लक्षणस्य प्रत्या- कल्पितस्य योगीश्वरेण व्यवहार पादत्वे नानुक्त र्व्यवहर्तृसम्ब- न्धाभावाच न व्यवहारपादत्वमित्युक्तम्। अपरार्कस्त, साध्य सिविपदेन प्रत्याकलितमेव व्याचख्यौ। यदाह । अत्र सिवि- शब्देन सभ्यानामर्थि प्रत्यर्थि जयपराजयोपायभूतप्रमाण स्खेदं शास्त्रतः प्राप्नोतीति विचारकाणां परामर्शप्रत्याकलितादिशब्द- वाच्य उच्यते सिद्धिफलत्वादिति । प्रागुदाहृतं कात्यायनवचनञ्च तत्र सबादितवान् । पूर्व पक्षः स्मृत: पादा द्वितीयश्चोत्तरस्तथा। क्रियापादस्तृतीयस्त चतुथी निर्णयस्तथेति ॥ वृहस्पतिवचनस्थं निर्णयफलकपरामर्शरूप प्रत्याकलित- परमेव निर्णयपदमुपचारादित्याह । इतरथा पूर्बोदाइत तहचनविरोध: स्यात् । तत्व प्रतिज्ञावादिकः स्यादित्यपेक्षिते। नारदः ॥ राजे कुर्थात् पूर्वमावेदनं य स्तस्य जेयः पूर्ववादो विधिरित पूर्ववाद: प्रतिज्ञा। पूर्ववादिकस्यैव प्रतिज्ञावादिनेत्य स्थाप- वादमाह । स एव । यस्य वास्यधिका पीडा कार्य वास्यधिकम्भवेत् । तस्यार्थिवादा दातव्यो नयः पूर्व निवेदयेत् ॥ अर्थिवाद प्रतिज्ञा। दृहस्पतिः । अहं पूर्विकया यातावार्थ प्रत्यर्थिनौ तथा । वादा वर्तनुपूर्वेण ग्राह्यः पीडामवेक्ष्यचेति ॥

·व्यवहाराध्यायः। मनुरपि । अर्थानर्थावुभौ बुद्ध्वा धर्माधम्मौ च केवलौ। वर्णक्रमेण सर्वाणि पश्येत्कार्याणि कार्यिणाम् ॥ ब्राह्मणादीनां युगपदाधिकरणं प्राप्तानां वर्णानुक्रमेण ब्राह्मणस्यादौ ततः क्षत्रियस्येत्येवमादिक्रमेण चतुष्पाद्यवहार: प्रबर्तनीयो राज्ञा पीडाधिक्य कार्यगौरवे चेदर्थिप्रत्यर्थिनो- रन्यतरस्य तदा न पूर्वावेदनक्रमो नापि वर्णक्रमः । यदा तु सर्वे सवर्णास्तदा भावेदनक्रमः। युगपदावेदने समानवर्णत्वे समानपीडत्वे च ससस्य: सभापतीच्छयेति निर्गलितोऽर्थः । प्रतिज्ञालक्षणमाह याज्ञवल्काः । प्रत्यर्थिनोऽग्रतो लेख्यं यथा वेदितमार्थना। समा-मासतदर्वाह मिजात्यादिचिङ्गितम् ॥ अर्यत इत्यर्थः साध्यः । सोऽस्थास्तीत्यर्थी । तद्विपरीत: प्रत्यर्थी बस्याग्रतः पुरतो लेख्यं लिखनीयं ससम्येन सभापतिना। यथा वेदितं पूर्बावेदनमनतिक्रस्य येन प्रकारे णावेदनसमये स्ववचनं लेखितं तथैव प्रत्यर्थिसमक्षमपि न पुनरन्यथा । तथा- सत्यन्यवादित्वेन भङ्गप्रसङ्गात् । अन्यवादीत्यादि होनलक्षणे अक्ष्यते । प्रागेवार्थिना स्वप्रतिज्ञातार्थस्य लिखितत्वादधुना लेखनमर्थकमित्याशङ्गानिरासायाह । समामासेति । संवत्सर- मासपक्षतिथिवारार्थिप्रत्यर्थिनामतदीयजातिभिरादिशब्दोपा- तैश्च व्यसङ्ख्या तज्जाति ऋणग्रहणादिस्थान वेलाक्षमालिङ्गा- दिभिर्यथोपयोग चितिमिति कार्यमावमावेदनकाले लि- खितमधुनोपयुक्तविशेषण सहितं लिख्यत इति नानर्थकमिति भावः। [६] ·वीरभित्रोदये आदिशब्दग्राह्याणि च कात्यायन आह । निवेश्य काल वर्ष च मासम्पक्षन्तिथिन्तथा ॥ बेलाम्प्रदेशं विषयं स्थानं जात्याकृती वयः । साध्याप्रमाणं द्रव्यञ्च सङ्ख्यानामतथात्मनः ॥ राज्ञां च क्रमशो नाम निवासं साध्यनाम च । क्रमात्यितृणां नामानि पीडामाहर्ट-दायकौ ॥ क्षमालिङ्गानि चान्यानि पक्षं सङ्कल्पा कीर्तयेत् । कालो धनप्रयोगादिकालः। वर्षे पत्लिखनकालीनं मा- सपक्षतिथयोऽपि सन्ध्यावन्दनादिक्रियोपलक्षितः कालो- वेला । प्रदेश: क्षेत्रादिस्थलविशेषः। विषयोऽन्तर्वेद्यादिदेशः। स्थानं विवादास्पदीभूत ग्टहादि ग्रामादि प्राकृतिरवयवसंस्था- नविशेषः। वयस्तारुण्यादि । प्रमाणं निवर्तनप्रस्थादि। आत्मनोराज्ञां च क्षेत्रादि-भोगकालीनं बहुवचनन्तदीय- पित्वादि प्राप्तपर्थम् निवासो निकटग्टहादिः। पितरोऽर्थि- प्रत्यर्विनोः । पीड़ाप्रतिभूप्रमतीनान्धनिकादिकृता । अा- हर्ताप्रतिग्रहादिविषयवस्तूनि आनेता दायको दाट- विक्रेत्वादिः । क्षमालिङ्गान्यात्मीयधनादेः। परोपभोगाद्यपरा- धसहनचिनानि । अन्यत् सुबोधं संग्रहकारोऽपि अचवद्धर्मसंयुक्तं परिपूर्णमनाकुलम् । साध्यवहाचकपदम्पततार्थानुबन्धि च ॥ प्रसिद्धमविरुधञ्च निश्चितं साधनक्षमम् । संक्षिप्तन्निखिलाधं च देशकालाविरोधि च॥ वर्षर्तुमासपक्षाहो बेलादेशप्रदेशवत् ।

·व्यवहारराध्याय । स्थानावसथसाध्याख्या जात्याकारक्योयुतम् ॥ माध्यप्रमाणं सङ्ख्यावदात्मप्रत्यर्थि नाम च। परात्मपूर्वजानेकराजनामभिरङ्कितम् ॥ क्षमालिङ्गात्मपीड़ावत् कथिताहर्ट-दायकम् । यदा-वेदयते रातभाषेत्यभिधीयते ॥ इति अर्थवत् । प्रयोजनवत् । धर्म संयुक्तम् । अल्पा- क्षरप्रभूतार्थत्वादि गुणयुक्तम् । परिपूर्णमध्याहाराद्यनपेक्षम् । अनाकुलमसन्दिग्धाक्षरम् । साध्यवत्। साधनीयार्थयुतम् । वाचक पदम् । गौणलाक्षणिकपदरहितम् । प्रकृतार्थाविरो- धि प्रागावेदितार्थेन सह सम्बादि प्रसिद्ध लोकप्रमियनति- क्रान्तम् अविरुदम्पुरराष्ट्रप्राड्विवाकराजाद्यविरुद्धम् । पूर्वा- पराविरुई व्यवहारिकधर्माविरुद्धञ्च । निश्चित संशयरहितम् । साधनक्षमम् । साधनाहम् । सङ्क्षिप्तं शब्दाड़स्बरशून्यम् । निखिला) निरवशेषवक्तव्यार्थप्रतिपादकम् । देशलोकावि- रोधि। मध्यदेशीयममुकत्वम् । शरत्कालीननामकमहर च मदीयमपहृतमित्यादिदेशकालविरोधविधुरम् । परात्मनोः प्रतिवादिवादिनो र्येपूर्वजाः पित्रादय स्त्रयः अनेके राजानः क्षत्रादिभुक्तिकालीनास्तेषान्नामभिरपितं युक्तम्। अवार्थवत्वा- दीनि देशकालविरोधित्वमर्थिप्रत्यर्थिनाम वेति सर्वत्र भाषाया- मवश्यम्भावानि । तैर्विना साध्यनिर्देशासिद्धेः वर्षादीनि तु यत्र यावन्त्य पयुज्यन्ते तत्र तावन्त्येव निवेशनीयानि सर्वाणि सर्वत्र अदृष्टार्थत्वप्रसङ्घात् । तत्र वर्षादीनां कालानां बविधनबैगुण्या- दिविवादेन प्रतिग्रहक्रयादिपौर्वापर्यवादे वोपयोग । देशप्र- देशस्थाननामाह। हर्ट दायकयो रात्मादिपर्वजराजादिनान्नां

·६
वीरमिनोदये
च स्थावरक्षेत्रादिविवादेषु । साध्याख्या जात्याकारक्यतां चौ-
र्यादिस्खास्यविक्रियादिविवादेषु । प्रमाण संख्ययोर्मेयतुलिता-
दिद्रव्यविवादे चौर्यादिविवादे च क्षमालिङ्गानामुपेक्षित
परोक्षभुज्यमानभूम्यादिविवादे। आत्मपीड़ाया ऋणिकप्रति-
स्वादिविवादे एव मन्यदप्युन्ने यम् । अतएवाशयादाह ।
कात्यायनः । देशञ्चैव तथा स्थानं सन्निवेशस्तथैव च ।
जाति: सज्ञाधिवासश्च प्रमाणं क्षेवनाम च ।
पिटपैतामहञ्चैव पूर्वराजानुकीर्तनम् ।
स्थावरेषु विवादेषु दशैतानि निवेशयेदिति ॥
एतेषां तत्रोपयोगित्वात् । हारितोऽपि।
आसनं शयनं यानन्तानं कांस्यं मनोमयम् ।।
धान्यमश्ममयं यच्च द्विपदञ्च चतुष्पदम् ।
मणिमुक्ता प्रबालानि हीरका-रूप्य-काञ्चनम् ।।
यदि द्रव्यसमूहः स्यात् संख्या कार्या तदैव तु ।
यस्मिन्देशे च यद् द्रव्यं येन मानेन मीयते ।।
तेन तस्मिंस्तदा सङ्ख्या कर्त्तव्या व्यवहारिभिरिति ।
मानसंहाशब्दावनान्योऽन्योपलक्षणम् ॥
अवैतावविक्षितं यत्र यावदुपयुज्यते तत्र तावन्निवेश्य
भाषापत्रे । अन्यथा साध्यनिर्देशस्यापूर्वत्वात् पक्षाभासतापत्ते
रधिकनिवेशादृष्टार्थतापत्तेरिति । कात्यायनोऽर्थत एवाह ।
देशकालविहीनश्च द्रव्यसलाविवर्जितः ।
क्रियमानविहीनश्च पक्षो नादेय इष्यते ॥
क्रिया प्रमाणम् । मानं साध्यपरिमाणम् । यद्यपि पूर्वो-

·व्यवहाराध्याय:। ३५ कपक्षलक्षणरहितानाम्पक्षाभासत्वमर्थसिद्ध तथापि नारदा- दिभिः स्पष्टार्थ प्रपञ्चितम् । तत्र नारदः । अन्यार्थमर्थहीनञ्च प्रमाणागमवर्जितम् । लेख्यहीनाधिक भ्रष्ट भाषादोषा उदहृताः॥ एतान् स एव विटतवान् । अर्थे साधारणेऽप्येको सम्बन्धोऽथानियुक्तीकः । लेखयेद्यत्तु भाषार्थमन्यार्थन्तं विदुव॒धाः ॥ गणकार्यमेको वा यासम्बन्धी तदनियुक्तो वा लेख- येद्यस्यां भाषायामित्यर्थः। ब्रह्महायमिति हे पात् क्रोधाद्दापि वदेत्तु यः । साध्य च मोचयेत्पश्चादर्थहीनान्तु ता विदुः ॥ उक्त साध्यवादिना यस्यान्त्यज्यते सा भाषार्थहीनेत्यर्थः । गणिते तु लिखिते मेये तथा क्षेत्रग्टहादिषु ॥ यत्र सङ्ख्या न निर्दिष्टा सा प्रमाणविवर्जिता ॥ सङ्ख्यानं सङ्ख्येति व्युत्पत्त्या सङ्ख्याशब्देन गणनन्तोलनं मानानां परिग्रहः। विद्यया प्राप्तमर्थाथं लञ्च क्रीतं क्रमागतम् । 'नत्वे लिख्यते यत्र सा भाषा स्यादनागमा ॥ समामास तथा पक्ष स्तिथिरिस्तथैव च। यौतानि न लिख्यन्ते .ले त्यहीनान्तु तां विदुः॥ अवश्यं यद्यत्र पूर्वोक्तरीत्यालेयन्तद्रहिता लेख्यहीनेत्यर्थः । लेखयित्वा तु तां भाषामनिर्दिष्ट त्योत्तरे। निर्दिशेत् साक्षिणः पूर्वमधिकान्तां विनिर्दिशेत् ॥ साक्षिण इति प्रमाणोपलक्षणम् ।

·६६ वीरमित्रोदये व्युत्क्रमादवाधिक्यन्तेनाप्राप्तकालता फलिता। यत्र स्यात्तु यथा पूर्व निर्दिष्टम्प वादिना ॥ सन्दिग्धमेव लेख्येन धष्टाम्भाषान्तु तां विदुः । उभयम्पूर्वमितिपाठे पक्षयसपि प्रतिज्ञावादिनैव निर्दिष्ट स्थादित्यर्थः । कात्यायनः। अप्रसिद्ध निरावाधनिरर्थनिष्प्रयोजनम् । असाध्यं वा विरुद्ध बा पक्षाभासं विवर्जयेत् ॥ अप्रसिद्धमाह । रहस्पतिः। न केनचित् कृतो यस्तु सोऽप्रसिद्ध उदाहृतः । यथा । फलसहखकष्टक्षेत्रमपहृतमिति ॥ मदीयं शशविषाण ग्टहीत्वा न प्रयच्छतीत्यादि प्रसिद्धमि- त्याह विज्ञानेश्वरः । दृहस्पतिना विदमसाध्योदाहरण- मुक्त न्तञ्च वक्ष्यते । निरावाधन्निरूपद्रवमस्मिन्मन्दिरेदीप्य- मानदीपकप्रकाशनायं स्वमन्दिरे व्यवहरतीति प्रभृति निर- र्थमभिधेयहीनं मदीयङ्कचटतपञ्जवगडदशं ग्टहीत्वा न ददा- तीत्यादि विज्ञानयोगी। दृहस्पतिवचनात्वन्यथा निरर्थकप- दार्थः प्रतीयते । यथाह । खल्पापराध: स्वल्पार्थो निरर्थक इति स्म त इति । एतस्योदाहरणं स्मृति चन्द्रिकायाम्। अहमनेन सस्मि- तमीक्षितः । मासकी शिक्षा तेनापतेत्यादीनि । निष्प्रयोजन ययायं देवदत्तो महसन्निधौ सुखरमधीत इत्यादि मिता- क्षरा स्म तिचन्द्रिकयोदाहृतम् । वृहस्पतिना तथैव लक्षितम् । कायैयाधा विहीनस्तु विज्ञेयो निष्प्रयोजन इति । स एव प्रकारान्तरेणापि निरर्थनिष्प्रयोजनौ लक्षितवान् ।

·व्यवहाराध्यायः। अल्पकाल- कुसीदाद्यैः पदोंनो व्यवहारनिरर्थकः । वापारुष्यादिभिश्चैव विज्ञेयो निप्रयोजनः ॥ कुमोदण दानन्तत्प्रतिभि चतुर्दशभिरर्थविषय व्यव- हाहींनो निरर्थकः। वाक्पारुष्यादिभिहिमात्मकैश्चतुभि- होनो निष्प्रयोजन इत्यर्थः। अष्टादश पदाविषयः पक्षो दुष्ट इत्याशय: । असाध्यविसहावाह स एव । ममानेन प्रदातव्यं शशङ्गशतन्धनुः । असम्भाव्यमसाध्यन्तं पक्ष माज मनीषिणः । यस्मिन्नावेदिते पक्षे प्राविवाकेथ राजनि । सुरराष्ट्र विरोध: स्याविरुद्धः सोऽभिधीयत इति ॥ मिताक्षरायामसाध्यविरुड्वावन्यथोक्तौ । देवदत्तेनाह सन्न- भङ्गमुपहसित इत्याद्यत्ताध्यसाधनासम्भवात् । त्वान्न माध्यादिसम्भवोत्पन्नत्वान्न दिव्यमिति। मू केनाहं शत इत्यादिविरुदमिति । पुरराष्ट्रादिविरुद्धमपि विरुवपदेन व्याख्याय राज्ञाविवर्जित इत्यादिस्मृत्यन्तरञ्च तदर्थतयोदाह- तन्तच्च पूर्वमन्माभि रनादेवमव्यवहारनिरूपणे लिखितम् । अन्येऽपि पक्षाभासा: स्मृतिचन्द्रिकोदाहृतवचनोता ज्ञेयाः । यथा भिन्न क्रमोव्युत्क्रमार्थः प्रकीर्णार्थो निरर्थकः। अतीतकालो विदिष्ट पक्षो नादेय इष्यते ॥ ঘালালিয়ল নাখলা। शस्यते तेन पक्षः स भिन्नक्रम उदाहृतः ॥ व्यत्यस्ताक्षरसन्निवेशो भिन्नत्र.म इति यावत् । व्युत्का मार्थो व्यवहितान्वयेनार्थाबोधकः । प्रकीर्थोिऽसङ्कलितार्थ;।

·वीरमित्रोदये मूलमर्थं परित्यज्य तद्गुणो यत्र लिख्यते । निरर्थकः सबै पक्षो भूतसाधन वर्जितः । भनकालमतिक्रान्तं द्रव्यं यत्र हि लिख्यते । अतीतकाल: पक्षोऽसौ प्रमाणे सत्यविस्मृतः ॥ यस्मिन् पक्षे द्विधा साध्यं भिन्नकालविमर्शनम् । विध्यते क्रिया भेदा: सपक्षोद्दिष्ट उच्यते ॥ भूतसाधनं मूलभूतं साधनन्तेन वर्जितः। भूतकाल: साध्यकालः । अन्यानपि पक्षामासानाह स एव । अन्याक्षरनिवेशेन अन्यार्थगमनेन च । आकुलन्तु भवेल्लेख्यं क्रिया चैवाकुला भवेत् ॥ साधन सह सायेन निर्दिष्ट यत्र लेखयेत् । उक्तक्रमविहीनत्वात् सोऽपि पक्षो न सिध्यतीति । विरुद्धचा विरुइश्च हावयौं निवेशितौ। एकस्मिन् यत्र दृश्ये ते तं पक्ष दूरत स्त्यजेत् ॥ परस्परविरुद्धानि यः पदानि निवेशयेत् । विरुद्ध पदसङ्कीर्णा भाषा तस्य न सिध्यतीति ॥ यत्तु। पुरराष्ट्र विरुवश्च वश्च राज्ञा विवर्जितः। अनेक पादसङ्कीर्णः पूर्वपक्षो न सियतीति ॥ राज्ञा विवर्जितो राजत्यक्ता- कादिविषयकर्णादानादि पदमिश्रितस्तु क्रियाभेदेन युगपन्न सियतीति। मदीयारूपका इयन्तोऽनया घड्यानेन ग्टहीताः सुवर्णञ्च यदस्सरुस्ते मया निक्षेपीकृत मयमिदं मदीयक्षेत्र- मपहरतीत्यनेकपदविषयस्यापि पक्षस्य क्रमेणाप्यनुपादेयत्वे तत्त्वनिर्णयाभावप्रसङ्गेन युक्तिविरोधात् । . स्मरणात् तस्यायमर्थः।

·यवहाराध्यायः। ६८ बहुप्रतिज्ञं यत्कायं व्यवहारेषु निश्चितम् । कामन्तदपि ग्टहीयाद्राजा तत्त्ववुभूत्मयेति ॥ कात्यायनवचन विरोधाच्च । तस्माद्युगपत् पक्षाभासतेत्येव रमणीयम् । अनेकवस्तुसङ्कीर्णस्यापक्षत्वन्त्वत्य दसम्बदम्॥ हिरण्यरूपकवासांसि वानेन मत्तो घड्या ग्टहीतान्यस्य हस्तेमया निक्षिप्तान्यनेनापद्धृतानि वेत्येकस्मिन्नपि पदे युग- पदपीडशपक्षोपन्यासस्यादुष्टत्वात् । साध्यञ्च विधिमुखेन प्रति- षेधमुखेन वा पक्षनिक्षेपणीयमित्याह कात्यायनः । न्यायं संयच्छते कर्तुमन्यायं वा करोत्ययम् ! न लेखांत यस्त्व व तस्य पक्षो न सिद्ध्यति ॥ न्यायं स्वमित्यनेन ममैतावद्धनमादाय न ददातीत्यादि प्रतिबन्धमुखतोऽपि लक्षिता। अन्याय वेत्यनेन ममेदमपहर- तीत्यादि विधिमुखता प्रदर्भिता । रहस्पतिरपि। प्रतिज्ञादोषनिर्मुक्तं साध्यं सत्कारणान्वितम् । निश्चितं लोकसिद्धञ्च पक्षम्पक्षविदोविदुरिति ॥ प्रतिज्ञादोषैः प्रतिज्ञासन्न्यासादिभिर्मुक्त रहितम् । तेच दर्शिता: प्राक् । माध्यं साध्याईम् । प्रत्यर्थि धर्मविशिष्टधर्मि- वचनमिति यावत् । सत्कारणान्वितं स्टदोषरहितहेतु- सहितम् । निश्चितं सन्देहाजनकं वाक्यरचनायुक्तानतु स्वयमेव निश्चितं विप्रतिपत्तावर्थनिश्चयाभावात् । लोकसिई व्यवहा- हारिकधर्माविरुवम् । अतएव मनुः। सत्या न भाषा भवति यद्यपि स्यात् प्रतिष्ठिता। बहिश्चद्भाष्यते धर्मान्नियताद्यावहारिकात् ॥

·वीरमित्रोदये प्रतिष्ठिता प्रसिद्धत्वादिदोषनिकादिभाषा प्रतिज्ञाव्या- वहारिक धर्माविरुवा च सत्याग्राह्या न भवति राजादीना- मित्यर्थः। भवदेवस्तु। यत्र श्रुतमानमेव सति लोकानां स: प्रत्यय स्तल्लोकसिद्ध न्तेन निर्धनकतो लक्षादिसङ्ख्यधनाक्षेपो न पक्ष इति व्याख्यौ तहाधरूपप्रतिज्ञादोषवत्वेनैव तादृश- पक्षस्य निराकरणात् । प्रतिज्ञादोषनिर्मुक्तमित्यनेनैव गता- र्थम् । अवञ्च पक्षः प्रामाण्डुलेख्य भूमिफलकादौ कारयित्वा शोधितः पश्चात्मने लेखनीयः । तथा च वृहस्पतिः। अधिकाछातयेदर्थान् न्यनांश्च परिपरयेत् । भूमौ निवेशयेत्तावद्यावदर्थो विनिश्चित: ॥ शातये दुइपेत् । अमाविति पाण्डुलेख्य योग्याधारोपलक्ष. णम् । अतएवाह। स एव । पूर्वपक्ष स्वभावोक्त प्राड्विवाकोऽभिलेखयेत् । पाण्डुले खेन फलके तत: पले विशोधितमिति । स्वभावोतन्नभयाद्युपाधिनोक्तम् । व्यामोऽपि । पाण्डुले खेन फलके भूमौ वा प्रथमं लिखेत् । जनाधिकन्तु संशोध्य पश्चात्यने निवेशयेत् ॥ शोधनञ्चोत्तरयोग्यतावधि विधेयम् । न ततः पर-मनव- स्थापत्तेरदृष्टार्थतापाताच्च । तथा च नारदः। शोधयेत्यूर्ववादन्तु यावन्नोत्तरदर्शने । अवष्टब्यस्योत्तरेण नित्तं शोधनम्भवेत् ॥ अवष्टबस्योत्तरयोग्यस्य यस्वयंप्रगल्भत्वात् यक्षदोषगुण- हानादानाभ्यां शोधयितुमशक्तस्तस्य वक्तव्याथें निर्धार्य सभ्यैरेव संशोधनीयः। यथाइ रहस्पतिः।

·व्यवहाराभ्याया। ७१ अभियोक्ता प्रगल्भत्वाहतुनोत्महते यदा। सभ्यैस्तु शोधनन्तस्य कार्यमर्थानुरूपत इति ॥ यदि भाषामशोधयित्वैवोत्तरन्दापयन्ति सभ्यास्तदा रागा- ल्लोभानयादापीत्याद्युक्तदण्डन सभ्यान् दण्डयित्वा पुन: प्रति- ज्ञालेखनपूर्वक व्यवहारः। प्रवर्तनीयो राजेति तात्पर्यम् । यदा त्वर्थिप्रत्यर्थिनोल्लेखनापाठवट्राजकीयलेखकद्वारा तौ घोत्तरे लेखयतः। सचान्यतरपक्षपातेनान्यथा लिखत्यन्यत् स राज्ञा चौरवद्दण्डय इत्याह कात्यायन:। अन्यदुक्तं लिखेदन्यद्योऽर्थिप्रत्यर्थिनां वचः । चौरवत्वासयेत्तन्तु धार्मिकः पृथिवीपतिरिति ॥ अत्र बासयेदित्युक्त तत्प्रयोजनं पुनस्तादृशकायें हन्ति- निरोधे । स्मृतितत्त्वे तु चौरवच्छासयेदित्येवं पठितम् ॥ एव- मुक्तलक्षण: पक्षश्चतुर्विधः । तथाच दृहस्पतिः। शङ्काभियोगस्तत्त्वञ्च लभ्य ऽर्थेभ्यर्थिनन्तथा। वृत्ते वादे पुन ायः पक्षो ज्ञेय चतुर्विधः । चतुर्विधः पूर्वपक्षः प्रतिपक्षस्तथैव च । चतुर्धा निर्णयः प्रोक्त: कैश्चिदष्टविधः स्मृतः ॥ भ्रान्तिः शङ्कासमुद्दिष्टा तत्वन्तत्त्वार्थदर्शनम् । लण्यार्थेभ्यर्थनं मोह तथाटते पुनः क्रियेति ॥ नारदः । सारस्तु व्यवहाराणां प्रतिज्ञा समुदाहृता । तहानौ हीयते वादी तरंस्तामुत्तरो भवेत् ॥ उत्तर उत्कृष्टो विजयेति यावत्। यद्यपि न्यायाख्य पञ्चा- वयववाक्यान्तर्गतं प्रतिज्ञाखरूपं साध्यधर्मविशिष्ट धर्मिव मात्र तथाप्यत्र सत्कारणान्वितमित्युक्तत्वात् सहेतुक-साध्य- ·वीरमित्रोदये विशिष्टधर्मिवचनं प्रतिज्ञेति गम्यते। हेतोश्च पक्षभूताऽध- मर्णादिनिष्ठत्वं तदनङ्गीकृतं क्रियापदेन सियतीति ध्येयम् । तथा सति स्थापमानुमानप्रयोग एव प्रतिज्ञा। प्रतिस्थाप- नानुमानप्रयोग एव चोत्तरमनपर्यवस्यति । अतएव स्मृत्युक्त्या उभयभासा यथायथमर्थान्तरमप्यनुयोज्यानुयोगासिड्यादिनि- ग्रहस्थानहेत्वाभासादिष्वेव पर्यवस्यन्ति । ततश्च त्वं शतं मह्यं धारयसि। ऋणत्वेन मत्तो ग्टहीततावड्वनत्वादिति भाषा- शरीरम्। न धारयाम्य ग्टहीतत्वात् प्रतिदत्तत्वाहेत्याधुत्त- रशरीरम् । अत्र च न साधुशब्दनियमस्तदनभिज्ञानामनार्थि प्रत्यर्थित्वदर्शनात्। बोधकास्तु येषां ये शब्दा: प्रसिद्धास्त रेव भाषा लेखनीया। प्रतिवादिसम्यादीनां तदभिज्ञत्वे भाषा- अयाद्यभिस्तै रेव बोधनीया इत्याद्यूह्यम् । अतएव विष्णुधर्मे- ऽध्यापनेऽपि साधुशब्दनियमान्नारद आह । संस्कृतैः प्राकृतवाक्यैर्यः शिष्यमबुरूपतः। देशभाषाद्युपायैश्च बोधयेत् स गुरुः स्मृतइति ॥ इति प्रतिज्ञापादो निरूपितः। अथोत्तरपादोनिरूप्यते । तत्र निर्दोषायाम्भाषायां निश्चिततदर्थेन प्रत्यर्थिनोत्तरन्टेयम् । तथा च सहस्पतिः। विनिश्चिते पूर्व पक्ष ग्राह्याग्राह्य विशोधिते। प्रतिज्ञार्थे स्थिरीभूते लेखयेदुत्तरन्ततः ॥ विनिश्चिते संशयरहितज्ञानगोचरीकृतार्थे विशोधितेऽत एव स्थिरीभूते लैखयेदिति वाचयेदित्यस्याप्युपलक्षणं वाच- नपूर्वकत्वाल्लेखनस्य । इदञ्चार्थिसन्निधावेव लेखनीयमित्याह । श्रुतार्थस्योत्तरं लेख्य पूर्वावेदकसन्निधौ । याज्ञवल्काः।

·व्यवहाराध्यायः । श्रुतो भाषार्थो येन प्रत्यर्थिना सः श्रुतार्थस्तस्येति कर्तरि पष्टी। तेन लेख्यमित्यर्थः। पूर्वावेदकोऽर्थी पूर्वपक्षादुत्तरो- पन्यस्य इत्युत्तरम्पूर्व पक्षोपमर्दकमुच्यते यथाहतु रिद- प्रजापती। पक्षस्य व्यापकं सार मसन्दिग्धमनाकुलम् । अव्याख्यागस्यमित्येतदुत्तरन्तहिदो विदुरिति ।। पक्षस्थ व्यापकं निराकरणसमर्थम् । सारं न्याय्यम् । असन्दिग्धं सन्देहजनक-नानार्थादिशब्दरहितम्। अनाकुल पूर्वापराविरुद्धम् । अव्याख्यागम्यमप्रसिद्धदेशभाषाभिधानेन प्रसिद्धार्थ पद-दुल्लिष्टविभक्ति समामव्यवहितयोजना व्यवधा- रण-कल्पना विपरिणामसाध्याहाराभिधानेन वा यत् क्लिष्ट- व्याख्यानेन दुर्गमार्थ न भवति। हारीतोऽपि पूर्व पक्षार्थ सम्बन्धमनेकार्थमनाकुलम् । उपयुक्तमव्यस्तपदं व्यापकं नातिभरि च ॥ सारभूतमसन्दिग्धं स्वपक्षकान्तसम्भवम् । अर्थिवाव्यमगूढार्थन्देयमुत्तर मीडमिति ॥ अनेकार्थमनेके ऽर्था उपयुक्ता विशेषणादयो यत्र तत्तथा । नत्वनेकार्थपदयुक्तन्तस्य सन्दिग्धत्वेन दुष्टत्वात् । अनाकुल- मुक्तार्थम्। उपयुक्तशब्दैरन्यूनमनल्पम् । अव्यस्तानि व्यत्या सयोजनानपेक्षाणि पदानि यत तदव्यस्त पदम् । रिपूर्णार्थम् । नातिभूरि अनुपयोगि व्यस्तरहितम्। सारभूतत्वासन्दिग्धत्वे व्याख्याते। कान्तसन्धवम् । खपरिग्टहीतपक्ष एवैकान्तेन नियमेन सम्भवति न कथ- [ ७ ] । व्यापकम्य- खपरेका ·वीरमिनोदये ब । चिदपि पक्षान्तरकक्षामगाहते तत् । अन्यथतार्थम् । शाय- ददिभियंदोत्तरं न ददाति प्रतिवादी तदा कथञ्चित् ससभ्यप्राडिवाकेन राज्ञे उत्तरं दापनीयमित्याह । वृहस्पतिः। पूर्व पक्षे यथार्थन्तु न दद्यादुत्तरन्तु यः । प्रत्यर्थी दापनीयः स्यात् सामादिभिरुपक्रमैः ॥ प्रियपूर्वं वचः साम भेदस्तूभयदर्शनम्। अर्थापकर्षणन्दण्ड स्ताडनं वन्धन तथा ।। उभयैश्चोद्यमानस्तु न दद्यादुत्तरन्तु यः। अतिकान्त सप्तरात्र जितोऽसौ दण्डमहति ॥ उभयैर्सदुभिस्तीबै चोपायरित्यर्थः कात्यायनः । यथार्थमुत्तरं दद्यादयच्छत् तञ्च दापयेत् ॥ मोहाहा यदि वा शायाद्यन्त्रोक्तं पूर्ववादिना । उत्तरान्तर्गतं वापि तद्ग्राहा मुभयोरपि । मोहादिवशात् पूर्ववादिना पागलुकमप्युत्तरान्तर्गत मुत्त- राभिधानसमय एव प्रोच्यमान मुभयोरुत्तरवादिव्यवहार दर्शिनो ग्राह्य ग्रहणाहम्भवतीत्यर्थः । उत्तरलेखनोत्तरन्तु न ग्राह्यमित्यर्थसिहमपि स्पष्टार्थमाह । स एव । उअयोनिखिते वाच्चे प्रारब्धे कार्यनिर्णये। अयुक्त तत्व यो ब्रूयात् तस्मादर्थात् स हीयते इति ॥ अथोत्तरभेदाः । तलकात्यायनः । सत्यं निथ्योत्तरञ्चव व प्रत्यत्रस्कन्दनं तथा। पूर्वन्यायविधिौव मुत्तरं स्यातुर्विधमिति ॥ सत्यं सम्प्रतिपत्तः । प्रत्यवस्कन्दनकारणोत्तरम् । व्यासः । साध्यस्य सत्यवचनं प्रतिपत्तिरुदाहृता ।

·व्यवहाराध्याय.। ७५ यथा रूपक शतं मह्य धारयसीत्युक्ते सत्यधारयामि दास्यामीति च। यद्यपि भाषार्थस्थानिराकरणादनुत्तर- त्वमस्वाभाति । तथाप्यभिवोक्ता साध्यतयोपन्यस्तस्य सिद्ध- वोपन्यासात् साध्यत्वनिराकरणादुत्तरत्वमस्याबसेयम् । च स्मरणम् । अनुका कारणं यत्र पक्षवादी प्रपद्यते । प्रतिपत्तिस्तु सा ज्ञेया कारणे दूषणं पृथक् ॥ कारण परोक्तहेतुदूषण म् । वादी प्रत्यर्थी । कारणे कारणो- तरे पृथक् दृषणं भवेदित्यर्थः । नचास्याः सिद्धमाधन त्वेन सदुत्तरत्वे पूर्वबादिनो निग्रहस्थानं स्वादिति शङ्य इष्टा- पत्तेः । पराजयेऽपि पूर्ववादिनोदण्डः परं न भवति अपरा- धाभावात् । वाचस्पतिस्तु तत्वनिर्णिनीषुकथायाः मिस- साधनस्थादोषत्वान्न निग्रहोऽपीत्याह। न चैवं धर्माधिक- रणप्रवेशपलिखने पूर्ववादिनो थेति वाच्यम् । प्राग्वि- प्रतिपन्नस्यानुतापवत: प्रत्यर्थिनः पश्चादपि सम्पति सम्भवात् सन्धिकरणोत्तरमिव । सन्धिकरणञ्च निरूपयिष्यते। मिथ्यो- तरन्तु न धारयामीत्यादि । यथाह कात्यायनः । अभियुक्तोऽभियोगस्य यदि कुर्यादपङ्गवम्। मिथ्या तत्तु विजानीया दुत्तरं व्यवहारत इति ॥ व्यासोऽपि । मिया स्यात् साध्यनितिरिति । साध्यस्य सहेतुकप्ताध्यस्य शब्दतोऽर्थतो वा निङ्गवो मिथ्योत्तरमित्यर्थः । केवलसाध्यनिङ्गवस्य संप्रतिपत्तिभिन्नोत्तरान्तरेष्वपि प्रन- ङ्गादिति वाचस्पतिः । तच्चिन्त्यम् ।

·७६ वीरमिनोदये शुन्या भाषार्थ सहेतुक साध्यनिवस्य तत्रापि सम्भवात् । तस्माद पनवमात्र कारणाद्यसम्वलितं मिथ्योत्तरम् । कारणप्राङ्ला पसम्बलितं बत्तरान्तरे इति क्यम् ॥ एतच्च मिथ्योत्तरञ्चतुर्विधम् । मिथ्र्थतन्नाभिजानामि तदा तत्र न सन्निधिः । अजातश्चास्मि तत्काल इति मिथ्या- चतुर्विधमिति व्यासस्मरणात् । अत्र च मिश्चैतदिति कण्ठतो. उपशवो न जानामीत्यादिरर्थतः। अतएवाह कात्यायनः। मन्यस्तु यदि तम्प्रतिषेधति। अर्थतः शब्दतो वापि मिथ्या तज्ज्ञेय मुत्तर मिति ॥ अत्र वाचस्पतिः। भाषार्थस्य सहेतुसाध्यस्य मिथ्योत्त- रेण निवेऽपि हेत्वपङ्गवांश एव स्वरूपासिविरुयस्थापना- दोषः। साध्यापनवांशस्त कारणोत्तरादिव्यवच्छेदकतया - बान्तर्भाव्यते । तथा हि ग्टहीतत्वाद्धारणे भाषावादिना साध्य उपन्य स्त कालदेशविशेषगर्भायान्तस्यां मया न ग्टहीत इति हेत्वभावशब्देनैवोच्यते। कालविशेषगर्भायान्तु तदा नाह जात इत्यर्थात् देशविशेषगर्भायामपि तदा तत्वाई नास: मित्यर्थात् । अतएवार्थिक भाषाप्रतिषेधस्त्रिविधः सोपादेशमि- थ्योत्तरम्। अाद्यस्तु केवलमिथ्योत्तर मिति । न चैवं ग्रह- णास्क दनयो रसन्निधाना जन्मनोरेव प्रतिपाद्यतास्तु किमार्थका ग्रहरणापर्यन्ततात्पर्येणेति वाच्यम्। यद्यपि तदा जातस्तत्व संश्च तथापि न ग्टह्णाति तादृशां सर्वेषां ग्रहणा- आवादतः सन्निधानजन्ममात्रस्य ग्रहणाव्याप्तत्वाधापका- भावात् । व्याप्यग्रहणाभावासिझे तत्कालीनजन्माभावसन्द्रि- धानाभावयोरेव ग्रहणाभावसाधकता । न ह्यनुत्पन्नो ·व्यवहाराध्यायः। ७७ ग्टह्णात्यसन्निहितो वेति सम्भवतीति तावत्पर्य्यततात्पर्या- वश्यम्भावात् अतएव सर्वसिन्नपि मिथ्योत्तरे स्थापकस्य ग्रहण स्थापनायक्रियोपन्यास इत्याह । तत्तच्छम् । साध्यानालिङ्गित- हेत्वभावभावोपन्यासे ऽर्थान्तरत्वापातात् । हेतुत्वस्य साध्य - निरूपितत्वेन तदभावमुखेन साध्यभावव्यवस्थापन एव स्थापनादूपाणासम्भवात् । उत्तरान्तरव्यवच्छेदमानवा- दृष्टनार्थापत्तेश्च । यत्न तु पूर्ववादिनः पित्रादिग्रहण- हेतुकधारणादिप्रतिज्ञा तनाज्ञानदार कसाक्षादा तदपङ्गबो- मिथ्योत्तरम् । तत्कालाजन्म तद्देशाऽसन्निधानयो रेतदीययो स्तदीययो स्तदीयग्रहणाभावासाधकत्वात् । अतएव प्रकाशा- खामिक्रयेनाष्टिकेनादत्तत्वादिकमपि प्रमापणीय मित्यभियुक्त- स्मरणमपि सङ्गच्छते अन्यथा दूषणदत्तत्वाद्यनु पन्यासा- ददत्तत्वादि प्रमापणमधिकं स्यात् । तेन तत्प्रतिपादने दत्तावादेर्नाष्टिकोक्ततत् खत्वाकन्दकत्वादस्य न्दनरूपत्वात्तौत्र तसाधनापत्तौ मिथ्याक्रियापर्ववाद इति विरुक्षेत। इष्टापत्तावुच्यमानायां मिथ्योन्तरभेदत्योक्तिवि- रोधात् । प्रत्यवस्कन्दनं नाम सत्य ग्टहीत परन्तु प्रतिदत्तं प्रतिग्रहलधवेत्यादि । यथाह नारदः। अर्थिना लेखितो योऽर्थः प्रत्यर्थी यदि तन्तथा। प्रपद्य कारणं ब्रूयात् प्रत्यवस्कन्दनं स्मृत जिति ॥ प्रपद्य खीरुत्य । यद्यपि भाषार्थस्य न सारखीकारोऽत्र सम्प्रतिपत्तित्वापत्तेः। कारणोक्त्यानर्थक्यापाताच्च। च ग्रहणेन धारणेन तेन च प्रत्यर्पणीयत्वे साध्यत्वेन प्रतिज्ञा- तेन ग्रहणांसमभ्युपेत्य प्रतिदानेन प्रतिग्रहादिना वा धारणं प्रत्यवस्क- तथा ·वीरमित्रोदये । शतस्य धारयः। प्रत्यर्पणीयत्वाभावं प्रत्यर्थी साधयति। मिथ्योत्तरादतएवा- स्य भेदः। तत्र भाषार्थस्य सर्वस्यापद्भवादन त्वेकदेशानंपन- वात् प्रान्याये तु यथायथ मुभयसम्भव इति ततोऽपि भेदः । तन्त्र विवक्ष्यामः । यत्तु प्राङ्च्यायोधार्यमाणत्वादिसामा- न्याभाव ज्ञापकः। कारणोत्तरन्तु तइंसज्ञापकमिति तयोर्भेद, इति वाचस्पतिनोक्तम् । तत्तुच्छम् । प्राङन्यायेनापि कारण- मुखेनोभयोरपि ज्ञायनसम्भवात् । तस्मादस्मादुक्तमेव भेदक ज्यायः । विविधञ्चतत् । स्थापनाधिकबलन्तत् समबलवत् तदू- नबजञ्चेति। उदाहृतमेवाधिकवलम् । तव हि मह्यमयं- प्रतिदेयतया मत्तो ग्टहीततावड्वनत्वादि- त्यादि भाषायानितिनादिस्थले व्यभिचारवारणायेदानी- न्तनधारणाद्यर्थापत्तिगम्यमपरिशोधितत्वादिविशेषणमर्थिनो ऽवश्य दृदिस्थमास्थेयन्तथाच प्रतिदानाद्युपन्यासेन तद- सिद्धिः प्रत्यर्थिनोक्ता भवतीति ध्येयम् । कात्यायनोऽपि स्पष्ट- माचष्ट । अर्थिनाभिहितो ह्यर्थः प्रत्यर्थी यदि तं तथा । प्रपद्य कारणं ब्रूयादाधयं भृगुरववीत् । इति । अाधरी मधरत्व दुर्बलत्वमिति यावत् । पूर्व पक्षस्येति शेषः। पूर्वपक्षदोबल्यमुत्तरस्य प्राबल्यमर्थत उक्तम् । अतएव नारदः । प्राधयं पूर्व पक्षस्य यस्मिन्नर्थवशाभवेत् । विवादे साक्षिग्रहणं प्रमाणमानोपलक्षणम्- प्रदीपकृतस्तु । धार्यमाणत्वे कारणं स्टडीलत्वं प्रपद्य ब्रूयात् । परियोधनादिकमिति शेषः । अपरिशोधितत्वादि- कञ्च स्थापनाहेतु विशेषण कण्ठ रवेण ज्ञेयमित्याहुः । तन्न - ·व्यवहाराध्यायः। ७६ व्यवहितयोजनाध्याहारयोविना कारणमनुचितत्वात् । कारणं प्रपोत्यन्वये तमित्यस्य साकाङ्गत्वेनान्वयप्रसङ्गाच्च। अन्ये तु प्रपद्य स्थापना हेतुमभ्युपेत्य यत्तविपरीतवचनं तत्कारणो- तरमिति वितयपरमेवेदं वचनमिति वदन्ति । अत्राविक- समबलकारणोत्तरयोः स्थापनाया आध[सम्भवेनैतहाक्यस्य त्रितयविषयत्वायोग इति वाचस्पत्युक्तम् । दूषणं कारणो- तरस्य वैविध्य तदुक्त खण्डयभिरनु पदमेवोहरिष्यते। सम- बत मियम्भूर्मदीया क्रमागतत्वादित्ये केन भाषतेऽपरोऽपि तदे- बोत्तरयति मत्प्रतिपक्षरीत्येति । दुर्बलं कारणोत्तरन्त, मये य विशतिवर्षावधि भूमिरमुकखामिकाधीने तिभाषायां खामि- नैव पञ्चवर्षावधिमप्याहितत्वान्मदीयेति सत्प्रतिपक्षरीत्यो- त्तरितं आधौ प्रतिग्रहे क्रीते पूर्वानुबलवत्तरति वचनादिद दुर्बलम् । अत्र चाधिकबले प्रतिवादिनः प्रमाणोपन्यासाधि- कार: प्रबलत्वसाधनाय । अन्य योस्त पर्ववादिन एव। गुरा- वभिहिते हे तो प्रतिवादि क्रिया भवेत् । दुर्बले वादिनः प्रोक्ता- तुल्यैः पूर्वक्रियैव चेति स्मरणात् । कारणात् पूर्वपक्षोऽपि उत्तरत्वम्प्रपद्यते। अतः क्रिया सदा प्रोक्ता पूर्वपक्षप्रसाधिनी ॥ इति कारणाइलवत्त्वात् । उत्तरत्वमुत्तमत्वम्। पूर्वपक्ष- बलवत्वहेतुकां पूर्ववादिन: क्रियां प्रतिपादयिता कात्यायने- नोत्तरस्यापि बलवत्त्व उत्तरवादिनः क्रियेत्युक्तम्भवति । इदं वाचस्पतिमित्रोक्तम् । व्यवहारतत्वकाराभ्युपेतञ्च कारणो- त्तर विध्यमयुक्तम् । वचनानारूढत्वाद्युक्त्यभावाच्च । तथा हि अर्थिनालेखित इत्यादि नारदवाक्यस्याधिकबलकारणविधव- ·वीरमिवोदये वे न किञ्चिद्धीजमस्ति । प्रत्युत तस्य तन्मानविपयत्वे वितय- साधारणकारणोत्तरखरू पाभिधायकवचनात्तत्मामान्य स्वरूपा ज्ञानप्रसङ्गः। भवताप्येतस्य वितयसाधारण्यान्यभ्युपगमाच्च । समानबलो न बलविषयवचनान्तरा भावाच्च ।। यत्रोच्यते कात्यायनीये । अर्थिनाभिहितो ह्यर्थः प्रत्यर्थी यदि तन्त था प्रपद्य कारणम् इत्यादि वाक्ये नारदीये वाय पूर्वपक्षस्येत्यादि वाक्ये तावदाधर्यशब्दापादानात्ममो न बल- कारणोत्तरेविषयी भवितु मनहेतदेकवाक्यतयार्थिना लिखितो योऽर्थः प्रत्यर्थी इत्यपि नारदवाक्यमधिकबलकारणोत्तरविष- यमेवेति । तदबुद्दिपूर्वकम् । तथा सति नारदीयमेव वचन- इयमनर्थकं प्रप्तज्यत इति सामान्यविशेषविषयत्वमेव तस्या- भ्युपगन्तव्यम् । अव वन्तथा सति सामान्यलक्षणानभिधान- दोषोऽपि प्रतिक्षिप्तः । अाधर्ये ऽपि तव वचनयोस्त तयुक्त्योर्बल- मानविपयत्वम् । समबन्लातिबलयोस्वाधUभावात्तदाक्षिप्त लक्षणान्तरमूह्यमिति सर्वे सुस्थमिति चेन्न अाधर्यमुपमर्द- कत्वं वाद्युपन्यस्तग्रहणाङ्गीकारेणाधारणादिकारणप्रतिदाना- छुपन्यासे तस्यैव साध्यत्याविर्भावे तदुक्त ग्रहणयोः प्रमाणोप- न्यासानपेक्षत्वमेव । इदमेवाभिप्रेत्य कल्पतरौ लक्ष्मीधरोऽध्याह । आधय्यं प्रमाणानहत्व पूर्व पक्षस्येत्यर्थ इति ॥ अतएव कारणे प्रतिवादिनीति सामान्यत एव कारणो- तरे प्रतिवादिन एव क्रिया वक्ष्यते । तेन यत्वितयसाधार- णत्व मस्य वचसोन्यमतमु पन्य साधयोक्तिविरोधाढूषितम्। तद- ·यवहाराध्यायः। प्युक्तम् । वस्तुतस्तु प्रमाणोपन्यासे तत्मामीचीन्यासामीचीन्यकृतं वैविध्वमुत्तरान्तरेऽपि पारमार्थिक सम्भवत्येवेति कारणोत्तर- मात्र तदंभिधानमहन्तत: पूर्व तत्रापि दुयम् ।स्वखाभिमानेन तु पक्षोत्तरयोः सार्वत्रिकमधिकबलवत्वमेव । अन्यथा विवादा- प्रवृत्तिप्रसक्तः प्रमाणोक्तिमत्याकल्लितयोस्तविवेचनार्थयोरत- एवोपयोगोऽन्य थाधिकबलकारणोत्तरे तयोरनुपयोगाहिपात्त्व- प्रसङ्गः। संप्रतिपत्तिवत् । गुरावभिहिते हेतावित्यादेस्त स्मरणस्य न कारणोत्तरवैविध्येन क्रिया व्यवस्थापकत्वम् । कारणे प्रतिवादिनीति सामान्यवचनमकोरस्य नियुक्तकस्य प्रमक्तः। किन्तु मिथ्याद्युत्तरवैविध्ये न । तथाहि गुरौ पूर्व- पक्षोक्त हेत्वभ्यु पगमेन कारणोत्तरे कारणोपन्यामात् प्राड्- न्याये च तदुपन्यासात्तयोः साध्यत्वाविर्भावे वाक्तसाध्ये साध्यत्वतिरोधानात् प्रतिवादिन: क्रिया । दुर्वले बत्तरे मि- याख्य भावरूपत्वेन भावप्रमाणाभावमात्रेण मिहेः। माध्यत्वा- नहें वादिमाध्यत्वात्तिरोधानात्तस्य क्रिया। तुल्ये इयोरपि भावसाधकयोरर्थिप्रत्यर्थिनो: पूर्वक्रि या पूर्व ममेदमिति वद- तोऽन्य तरखेत्यर्थः । इदञ्च साक्षिषूभयतः सत्सित्यादिवचनं व्याचक्षणा निपुणतरमुपपादयिष्यामः। कारणात् पूर्वपक्षोऽ- पीति कात्यायनीयन्त, प्रामाणिकत्वनिबन्धनपूर्व पक्षस्योत्तमत्व प्रतिपादयत: यद्यत्र पूर्ववादिन: क्रि या वाक्यान्तरेणोक्ता तहि- घयत्वेनाप्युपपद्यत इति न किञ्चिदेतत् । अतएव मिताक्षरा- कल्पतरुरत्नाकरमदनरत्नस्म तिचन्ट्रि काकारादिभिरिदमुपे-. क्षितम् । मान्यायलक्षणमाह । हारीतः।

·वीरमित्रोदये अस्मिन्नर्थे समानेन वाद: पूर्वमभूत्तदा । जितोऽयमिति चेद् ब्रूयात् प्राड्न्यायः स्यात्तदुत्तरम् ॥ कात्यायनरहस्यती। आचारणावसन्नोऽपि पुनलेखयते यदि। सोऽभिधेयो जित: पूर्व प्राङ्न्यायश्च स उच्यत इति ॥ अत: प्राङ्यायपदमन्वर्थम् । प्रात्यायस्य च प्रागवस्थायां मिथ्याकारणान्य तरोत्तरोपादानेनैव व्यवहारप्रट तिरिति प्रान्यायसाधने तदेव सितम्भवति इतिसम्भवति धार्यमाणत्वा- दिसामान्यामावतईमोभयज्ञापकता प्रान्यायस्येति मिथ्याका- रणोत्तराभ्यामस्य भेदः । विप्रकारश्च प्रान्यायः । तथा च कात्यायन: । विभावयामि कुलिकैः साक्षिभिलिखितेन वा। जितश्चैब मयायं प्राक् प्राङ न्याय स्त्रिप्रकारकः ॥ कुलिकैरिति प्राकृतव्य बहारदर्शिनामुपलक्षणम् । इत्यु- तरभेदाः । अथोत्तरभासा ! यद्यप्य त्तरलक्षणअहित्यादेवोत्तराभासत्वमर्थसितम्भव- तीति नोत्तराभासा स्थग्वाच्या। योगीश्वरादिभिरत एव नोक्ताः। तथापि स्पष्टीकरणाय कैश्चिदुक्ताः। तथा च मिता- क्षरातवचनम्। सन्दिग्धमन्यत्म कृतादत्यल्पमतिभूरि च । पक्षकदेशव्याप्यन्यत्तथा नैवोत्तरम्भवेत् इति ॥ एतच्च तत्रैवोदाहरणनिष्ठतया व्याख्यातम् । सुवर्णशतमनेन ग्टहीतमिति उक्त सत्यं ग्टहीतं सुवर्णशतं माषक शतञ्चेत्येवं सन्दिग्धमुत्तरम्भवेदिति। प्रकृतादन्यत्सुवर्ण- शताभियोगे पण शतन्धारयामीति। अत्यल्यं सुवर्ण शताभि ।

·व्यवहाराध्यायः॥ । योगे पञ्च धारयामीति । सुवर्णशताभियोग पञ्चशतानि धार- यामीयतिभूरि। पक्षकदेशव्यापि हिरण्यवस्त्राभियोग हि- रण्यं ग्टहीतमित्येतावन्मानाभिधानम् । व्यस्तपदं पदान्तरे- णाभियोगे पदान्तरमादायोत्तरम् । यथा मदीयमेतावणं धारयतीत्यभियोगेऽनेनाहन्ताड़ित इत्यादि। अद्यापि देश- स्थानादिभाषाविशेषेणाव्यापि। यथा मध्यदेशे वाराणस्यां पूर्वदिगवस्थितं मदीयमनेन क्षेत्रमपहृतमिति । निगूढार्थ मह्यं सुवर्णशतं धारयतीत्यभियोगे किमहमेवास्मै धारया- मीति। अत्र ध्वनिना प्राड्विवाकः सम्यावर्थावन्यस्मै कस्म- चिद्धारयतीत्यादि सूचनसम्भवान्निगूढार्थमिदम् । पूर्वा- परविरुवमाकुलं यथा सुवर्णशतं मह्य धारयतीत्यभियोगे धारयामि परन्तु ग्टहीतमेव नेरिक ग्टहीतं परन्तु न धारया- मीति वा कारणाद्य्पन्यासमधारणादावकृत्वैवोत्तरम् । व्याख्यागम्यम् । दुलिष्ट माथाहारादिसापेक्षत्वेन मेयार्थम् । यथा सुवर्णशतविधये पिटकताभियोगे ग्टहीतवचनात् सुवर्णानां पितुर्नजानामीति। अत्र ग्टहीतश्तसुवर्णस्य पितु- वचनात्सुवर्णानां शतं ग्टहीतमिति न जानामीत्यर्थविवक्षाया- मीहक्षमसमर्थसमासाध्याहारादिसापेक्षत्वादुक्तलतखाभिमतार्थ- परव्याख्यावगम्यार्थम् । असारम् । न्यायविरुवम् । सुवर्णशतमनेन मत्तो दृड्या ग्टहीतन्तस्य विरेव दत्ता न मूलमित्यभियोगे सत्यं द्धिर्मयादत्ता मूलन्तु नग्टहीतमिति। अत्र क्वचित्यूर्व पक्षानिराकरणात् क्वचिदसम्वड्वार्थत्वात् कापि विलम्बितार्थप्रत्यायकत्वाद्यथायथमनुत्तरत्वमवसेयम् । यद्य- प्यु दाहृतमसारं पूर्वा परविरोध एव पर्यवस्थति। तथापि यघा

·वौरमित्रोदय
कचित्माक्षात् कचिच्यायविरोधात्तथात्व मिति भेदकन्द्रष्टव्यम्।
म तिचन्द्रिकाकारस्तु काकदन्तसद्भावोत्तरमिष्यत इति ।
कात्यायनवचनञ्च तत्र सम्बादितवान् ।
काकस्य दन्ता नो सन्ति सन्तीत्यादि यदुत्तरम् ।
अमारमिति तत्तेन समं नोत्तरमिष्यत इति ॥
कात्यायने नान्येऽप्युत्तराभासा उताः।
अप्रसिद्धबिरुद्धं यदत्यल्पमतिभूरि च ।
सन्दिग्धासम्भवाव्यक्तमन्यार्थञ्चातिदोषवत् ॥
यद्यस्तपदमव्यापि निगूढार्थ तथाकुलम् ।
व्याख्यागम्यमसारञ्च नोत्तरं स्वार्थसिवय इति ॥
एतान् खयमेव स व्याचष्ट।
चिङ्गाकारसहखन्त, समयञ्चाविजानता।
भाषान्तरेण वा प्रोतमप्रसिद्धन्तदुत्तरम् ॥
प्रतिदत्तं मया बाल्य प्रतिदत्त मया नहीति।
यदेवमाह विजेय विरुधन्तदिहोत्तरम् ।
जित: पुरा मया वायमस्मिन्नर्थे विवक्षिते।
पुरा मयाऽयमिति यत्तदूनञ्चोत्तरं स्म तम् ॥
ग्टहीतमिति वाच्येत कार्यन्त न कृतं मया ।
पुरा ग्टहीतं यद्यमित्येतदिति भूरि तु ॥
देयं मयेति वक्तव्य मया देयमितीदृशम् ।
सन्दिग्धमुत्तरं ज्ञेयं व्यवहारे वुधैः सदा ॥
मयादेयमित्यनाकारप्रक्षेषस्थापि सम्भवात्मन्दिग्धमिदम् ।
असम्भवमस्माभिर्देयन्धनमस्मत्प्रपौत्रपुत्रेण दत्त मित्येवमादि ।

·व्यवहारराध्यायः। । अयतं सुखेन यदक्षराण्येव नितुमशक्यानि । एताबुत्तरा- भासाबुद्दिष्टावपि स्पष्टाविति तेन न लक्षिता । बलावलेन चैतेन साहसं स्थापितं पुरा। अनुक्त मेतन्मन्यन्ते तदन्यार्थमितीरितम् ॥ एतेन च बलेन प्राबल्येन अबलेन दौर्बल्येन च पुरा सा- हसं मनुष्यमारणादिस्थापित कृत्वा गोपितमिति यावत् । इत्यादि प्रकृतानुपयोगित्वादन्यार्थमित्यर्थः । व्यस्त पदं पदा- न्तरेणाभियोगे कृते पदान्तरसंक्रमेणोत्तरमिति सोदाहरणं मिताक्षरायां व्याख्यातं तत्मागेवोक्तम् । स्मृतिचन्द्रिकायान्तु पूर्व पक्षनिश्चयात् प्रागुच्यमानं सर्वमेवोत्तर व्यस्तपदमिति व्याख्यातम् । व्यस्तम्पदं स्थानमु पन्यासावसरो यस्यति व्युत्- पत्तेः। भवदेवेन तु अव्यस्त पदव्यापीति पाठं लिखित्वाऽन- न्वितार्थपदव्याप्तमिति व्याख्यातं व्यवहारतिलके । तत्तु दोषा- न्तरसङ्करादयुक्तमिति प्राच्यमेव व्याख्याहयमनुसन्धेयम् । उत्तर- मित्येकवचनाद्याज्ञवल्कीयाद्युत्तरसकरादप्युत्तराभासत्वं सू- चितन् । कात्यायनादिभिः स्पष्टमुक्ताम् । पक्षकदेशे यत्मत्यमेकदेशे च कारणम् । मिथ्या वैकदेशे च सकरात्तदनुत्तरमिति ॥ सङ्करादनुत्तरत्वे वीज कात्यायनेनैवोक्तम् । नचैकस्मिन् विवादे तु क्रिया स्याहादिनोई योः । नचार्थसिद्धिरुभयो चैकत्र क्रियाइयमिति ॥ मियाकारणोत्तरयोः सङ्करेऽथिप्रत्यर्थिनोईयोरेकसिन् व्यवहारे क्रियोपन्यासः प्रसज्यते । मिथ्याक्रियापूर्ववादे कारणे प्रतिवादिनीति स्मरणात् । मिथ्या मिथ्योत्तरे। पूर्ववादे । । ।

·वीरमित्रोदधे समाप्ता । क्रियार्थिनः क्रियोपन्यास इत्यर्थः । यथा सुवर्णशतं रूपक- शतञ्चानेन ग्टहीतमित्यभियोगे सुवर्ण शतं न ग्टहीतं रूपैकशतं तु ग्टहीतं किन्तु प्रतिदत्तं प्रतिग्रहलब्धमित्यादि । योरेक- क्रियो पन्यामाभावे च व्यवहारघटकभेदे व्यवहारइयप्रसक्तावेक व्यवहारान्तरप्रवर्तनौचित्या युगपद्दयवहाराऽसम्भव- रूपा युक्तिीजम् । अतएव तस्य तस्यांशस्य तत्प्रमाणमात्र- साध्यत्वे क्रमेणोत्तरत्वमेवेति क्रमिक व्यवहारवयं तयोरेव प्रवसनीयमित्युक्त मिताक्षरातिन्द्रिबादिपञ्चेषु । कारणे प्रान्यायसङ्करे तु प्रत्यर्थिनएव क्रियाद्वयं प्रसन्यते । कारणे प्रतिवादिनि प्राङ्ग्यायकारणोक्तौ तु प्रत्यर्थी निर्दिशेत् क्रिया- मिति स्मरणात्। यथा पूर्वोदाहरणमेव । यद्येवं ब्रूयात् सुवर्णशतं ग्टहीतं प्रतिदत्तं रूमकशते तु प्रागयं व्यवहार- मार्गेण मया पराजित इति। अत्र यद्यप्ये कस्यैव प्रमाणइयो- पन्यासस्तथापि प्रागुक्तया युक्त्या युगपद्यवहारासम्भव एवोनु- तरत्व वीजमतोऽनापि क्रमिकव्यवहारप्रति रिष्टैव ! कार. गोत्तरे साक्षिले ख्यादिभिस्त डिभावनीयम् । प्राङ्ग्यायस्तु तद्दर्शिभिर्जयपणेवेति क्रम अावश्यकः । एवमुत्तरत्व सह- रोपि। स्थानेन सुवर्ण रूपकगतं वस्त्राणि च ग्टहीतानी- त्यभियोगे लत्य सुवर्ण ग्टहीतं प्रतिदत्तञ्च रूपकगतं न ग्टहीतं वस्त्रविषये प्राक् पराजित इति। अत्र हयो: क्रि ययो: पूर्वन्यायेन एकस्य क्रियाइयमिति हयमप्यनुत्तरत्वे वीजम् । सम्प्रतिपत्ता क्रियाभावाञ्चतुःसरो नोदाहार्यः। सङ्करसम्भवमालेण तु मिताक्षराकारेणैवं चतुःसङ्करे ऽपीत्युक्तम् । अतएवाने यन्त्र सम्मतिपत्तेरुत्तरान्तरेण सङ्करस्तत्वोत्तरान्तरोपादानेन व्यव- ।

·व्यवहाराध्यायः। । हार: प्रवर्तनीयः । सम्प्रतिपत्तौ क्रियाभावादिति तेनैवोक्तम् । मकरस्थले क्रमिकव्यवहार आवश्यके क्रमोऽर्थिप्रत्यर्थिसभ्याना- मन्यन्तरेच्छया बोध्यः । यत्र तु प्रभूतार्थविषयत्वमन्यतरोत्तरस्य फलवत्तरत्वं वा व्यवहाराकरणेन्यतरस्य पीड़ातिरेकादिकंवा प्राप्ते विनिगमकमस्ति तत्र तदुत्तरोपादानेनैव प्रथमो व्यव- हारः प्रवर्तनीय इत्याह । हारीत:। यत्प्रभूतार्थविषयं यत्र वा स्वात् क्रियाफलम् । उत्तरन्तत्र तज्ञेवमसङ्कीर्णमतोऽन्यथा ॥ अमङ्कीर्ण सङ्करप्रयुक्त व्यवहार-योगपद्यासम्भव-दोषाभावात् । अतो.न्यथा सङ्कीर्णमिति शेषः । तेन तानाने हा व्यव- हारक्रम इति भावः। सङ्करादनुत्तरत्व प्रागुक्त युक्तिरनेन सूचिता। अतएव मिथ्योत्तर कारणञ्च स्यातामे कल चेदुभे । सत्यं वापि सहान्य न तत्र ग्राह्यं किमुत्तमित्युत्वा तदुक्त हारीतेन। उदाहरणन्तु यथानेन सुवर्ण रूपकशतं वस्त्राणि च ग्टहीत्वा यन्न प्रयच्छतीत्यभियोगे मुवणं रूपकशतञ्च न ग्टहोत वस्त्राणि ग्टडीतानि प्रतिदत्तानीत्युत्तरेऽत्र मिथ्यो- त्तरस्य प्रभूतार्थविषयत्वात् तदुपादाय क्रियार्थिन: प्रथमं व्यव- हारो दृष्टव्यः। पचास्त्रविपये करणोत्तरमादाय प्रत्य पर- क्रियाऽवलम्बनो व्यवहारः। एवं मिथयापाड्यायसङ्करेऽपि बो- ध्यम् । सम्प्रतिपत्तिर्यदि सुवर्णादौ तत्र क्रियाफलाभावादल्प- विषयमप्युत्तरोत्तरमादायैव व्यवहारों भवति। एवं तुल्यार्थ- विषयत्वेऽप्युत्तरयोर्यत्र प्रथमदृष्टे फलन्तदुत्तरावलम्बनेन व्यव- हारो द्रष्टव्यः। तथाचोक्तम् । यत्र वा स्याकियाफल मिति । अहं पूर्विकथा याता वर्थिप्रत्यर्थिनौ यदा ।

·वीरमित्रोट्ये । - वादो वर्णानुपूण ग्राह्यः पीडामवेक्ष्य चेति हस्पतिः । अत्र वाचस्पतिमित्राः । भिन्न भिन्नावच्छेदेन कारणादि- सस्पर्शि सङ्करादनु त्तरमिति ! पढेकदेशे यत्मत्यमित्यादि वा- क्यार्थ एव न सम्भवति। अवच्छेदभेदेन साङ्क र्यस्थैवाभा- वात् । किन्तु पक्षस्यैकदेशे विपये यदुत्तरं मशीर्यते न तदनु- तरम् । शेषमे कदेशपदद्दयमनुवादः यथा शतं न स्टहीतमपि परिशोधितं वा न धारयास्येवेत्यादि । यत्तु । शताभियोगे पञ्चशतं परिशोधिताः पञ्चविंशतिस्तु नैव ग्टहीताः। पञ्चविं- शतिस्तु धार्य्यन्ते देया इत्युत्तरम् । यच्च वस्तुभेदेन प्रागुदा- हृतं तत्र यत्प्रभूतार्थविषयमिति वचनात् । कारणोत्तरमादाय प्रथमं विचार: कार्यः । पञ्चात् पञ्चविंशतिरपन्नता अर्थि- प्रमाणेन वा साध्या: प्रत्यर्थिप्रमाणेन वा साध्या: । नवं नचैकस्मिन्नित्येतद्दचनविरोध: । न्यायमूलकत्वे नैतद्दचनस्य ल- ब्धार्थप्रमाणपरिग्रहाबाधकत्वात् । सति च निर्णयप्रमाणे तदं- शसंशयस्यावश्यनिरस्थत्वात् । न च यत्प्रभूतार्थविषयमित्ये- तहचनवजादेव लब्धार्थप्रमाणग्राह्यता। तथा सत्ये तत्स्मृतीनां अतिमूलकतापत्तेः न चेष्टापत्तः। अमम्भवं मूलान्तरत्वस्यैव श्रुतिमूलकत्वप्रयोजकत्वात्। यूपहस्यादिस्म तौ तथा सिद्धान्त- वचनात् । अत्र च न्यायमूलकत्वस्यैव सम्भवात् । न च ताइविष- थासम्भव एव न चैकस्मिन्निति वचनस्य मूलमिति युक्तम् । बहु- शोपविषयदर्शनात् । न चेहशमुत्तरं न देयमित्युपदेशार्थमिदम्। यथावस्थितार्थकथनस्य निधेड्डुमशक्तः। विज्ञा एव विषदन्ते न त्वज्ञा इत्यापि वक्त मशक्यम् । न चातएव ते पर्यनुयोज्य : । छलं निरस्य भूतेभ्यः व्यवहारान्वयेवम इति वचनात्तादृशार ·व्यवहाराध्यायः। मपि तत्त्वतो बोध्यत्वात् । नच वचनादेवास्योत्तरस्य हेयता। वचन त्यादृष्टार्थतापत्तेः । अपि च शतन्न ग्टहीतमित्यस्य नाम- हणमात्रमर्थः । शतपदानर्थक्य प्रसङ्गात् । नापि शताग्रहणम् । विशेषनिषेधे शेषाभ्यनुज्ञापत्तेः। नापि शतपदम्पक्षप्राप्तानु- वादः। एवं सत्येक देशस्य ग्टहीतत्व विभावनादेव स्थापको नि- इते लिखितेनै कमिति वचनादेतावद्धनन्दिर पवादमेव लभेते- त्यनिष्टापादकमेवेदमुत्तरं स्यात् । मिथ्या कारणयोर्वा पोत्यादि वचनमध्ये बन्ने यम् । तस्माद्यावत्प्रकृतविषयः संशयोऽनुवर्तते- निर्णायकञ्चप्रमाणं लभ्यते तावद्विचारणीयनिति परमार्थः । भवदेवप्रदीपादयोऽप्य वम् । तम्मादस्पदुक्तमेव पक्षकदेशे यत्सत्यमित्यादेरर्थमिति । तदेतहागाडम्बरमानार्थक्षोदक्षमम् । तयाहि । मिताक्षराद्युक्तरीत्या दृष्टार्थतयैव सकलवचनवरसा- भङ्गसम्भवात् । नचैकस्मिन्नित्यादि वचनपर्यालोचनया युग- पदनुत्तरत्वस्यैवास्य वर्णितत्वात् । क्रमिकान्तरत्वस्य सर पीट- त्वात् । नचायोगपद्यमेव निर्वोजन् । युगपद्यवहारासम्भ- वस्यैताशि विषये उपपपादितत्वात् । व्यवहारस्य चनुष्या- स्वात्। क्रियारूपपादभेदे साध्यभेदेन भाषारूपपादभे दे चातहटित व्यवहारभेदप्रसङ्गस्य सचेतसा. दुरपशवयात् । किञ्च भवदुक्तरीत्या न्यायाभासमूलकतया नचैकस्मिन्दि- त्यादेरप्रामाण्यप्रसङ्गः । यच्चैकदेशपदस्खैकाविषयपदपरत्ववर्ण- नमेकदेशपदहयस्य चानुवादत्वप्रतिपादनं तदतिमन्दम् । एकदेशपदे रूढित्यागप्रसङ्गात् । सम्भवत्यादर्थनार्थवत्वे- निरर्थकानुवादस्यानर्यक्यापर पर पर्वावस्याभ्युपगमानौचित्याच्च । यच्चेक विषयप्तकर उदाहृतन्तदपि सन्दिग्धादिदोषस- ·वीरमित्रोदवे समस्तवचनाम- कत्वाभावप्रसङ्गः। ययाड कीर्णमसाधारण्येतद्दचनविषयतानई मिति वैक्यम् । यदप्युक्तम् । असम्भवं मूलान्तरत्वस्य श्रुतिमूलकत्वं प्रयोजकत्वमिति । तदपि मीमांसानध्ययननिबन्धनम् । नह्यतम्भवमूल लकत्वमष्टकादिवृतीनां श्रुतिमूलकत्वे प्रयोज- कम् । तथा मन्ति तुलापुरुषादि यतीनाम् लोभादिमूलकत्वस्य सुतरा सम्भवाछुतिमूलकाल वार्ति- ककाराः। रागहेबमदोहाद प्रमादालस्य लुब्धता। क वा नोमेक्षितुं शक्या: स्म त्यप्रामाखहेतव इति ॥ पहस्यादिस्म तीषु मुक्तकत्वेनाप्तप्रणीतत्यानवधारणा- मूलभूत थुत्यकल्पनं कर्तृशामान्याभावादिति । आध्याभिम- ता प्रामाण्ये मूलयुक्तिः। हेतुर्द निन्तदुपष्टम्भकमन्बाचयमा- समिति तदैव व्याचक्षाणमासरे। वार्तिककाराणान्तु दृढतरवैदिकं परिग्रहीतुं प्रामास्यमेव तासामभिमतमित्यपि तदभियोगमाजां न दुर्लभस् । यद्यपि वेत्याद्यसम्भवदु- क्तिकस्व कपोलकल्पितक्किल्पजालमुद्भाव्य खरिडतन्तदपि प्रस्तुतप्रतीपम्। तादृशोत्तरस्य सर्वैरभ्युपगन्तव्यत्वात् । शतग्रह- साभावस्य तदर्थस्यादुष्टवान। अयमन सकलबचनसन्दर्भसमा- धानानिष्कृष्टोऽर्थः । क्रिया लिखितादिप्रमाणरूपा प्रत्यवस्कन्दने प्रान्य ये च प्रत्यर्थिन एव भवति । मिथोत्तरे चार्थिन एव ! सम्मतिपत्ती न कस्यापीति व्युत्पादयिष्यते । एवञ्च सत्येन यले- तरेषान्वयाणामुत्तराणां सरस्वत्व प्रथथिन: कारण- पान्यायसाधनाय प्रमाणहयमर्थिनश्च स्वसाध्यसाधनाथैकं प्र- माण प्रामोति यत्र कारणमाङ्ग्याययोतन प्रत्यर्थिनः प्रम- ।

·व्यवहाराध्यायः। ६१ गइयम् । यत्र पुनर्मियाकारणमियामानाययोर्वा तत्रार्थि- प्रत्यर्थिनोरेकैकम्प्रमाणम्। न च यथा प्राप्तमेव मेवाःस्वि- ति वाच्यम् । प्रमाणं हि माध्यसिध्यर्थ एकस्मिन् व्यवहारे चैकमेव साध्य मेकस्यैवोचितम् । तेन तत्र नोभयोः प्रमा- रग्मे कस्य वा प्रमाण इयभवितुमर्हम् । उभयोः साध्या- भावादेकपाध्यस्य चैकेनैव प्रमाणेग तिहावितरवेययात् । तस्माद्युक्तमुक्त करातदउत्तरमिति। तथा च सर्वन पक्षव्यापकमेवोत्तरं देयन्दापनीयञ्च । यत्र पुनः सर्वथा तथाविधमुत्तरन्न लभ्यते जिन्व कैकां शव्यापकमेवोत्तरम् । तत्र नानोत्तरवशेन नानाप्रतिक्षाः कृत्वा क्रमेणैकैकाप्रतिज्ञा- यमेकैकोत्तरोपादानेन व्यवहारः प्रवर्तनीयोऽन्यथा दल निर्णयाभावप्रसङ्गः स चाचितः। छलं निरस्येत्यादि- वचनात् । सकरादनुत्तरमिति हेवपादानादुक्त विधया मकरे निराकृते स्थादेवोत्तरत्वमित्यभिप्रायः। एतदेव व्यतिरेक- मुखेनोक्तम्। यत्प्रभूतार्थविषयं यत्न वा स्याक्रियाफलम् । उत्तरन्तत्र तज्ज्ञेयमसङ्कीमतोऽन्यथेति ॥ अतोऽन्यथा यौगपद्ये मझीर्ण: स्वादिति प्रागेव व्याख्या- पक्षव्यापकानेकोत्तर विकल्प तुन जातुवित्मराक- सरः। तस्मान्न कापि सङ्करे सदुत्तरत्वमिति । अथ क्रियापादः। तत्र तदुपयोगिप्रत्याकलितं प्रथम निरूप्यते । विज्ञानयोगिना तस्य व्यवहारपादत्वानस्युपगमेऽपि क्रियादानोपयोगिल्लाभ्युपगमात् । अन्यैस्तु व्यवहारपादत्वस्यैव स्वीकारात्। क्रिया पादमागभावस्तुभयसम्मतः। प्रत्याकलि- ।

·१२ वीरमित्रोदये तन्नाम भाषोत्तरयोरर्थिप्रत्यर्थिभ्यां लेखितयोः क्रियोपन्यासन- मन्धयोर्मध्य कस्य स्यात्काचास्मिन्पदे क्रिया स्वाधीनवादी वा- नयोमध्ये क इत्यादिः ससभ्यपाड्विवाकस्य सभापतेः । सभ्यस्य प्राडविवाकस्य वा परामर्श उच्यते । तथाच हस्पतिः। ये तु तिष्ठन्ति करणे तेषां सभ्यैर्विभावना । कलयित्वोत्तरं सम्यैतिव्यैकस्य वादिनः ॥ बारणे धर्माधिकरणे । ये तिष्ठन्ति वादिनः प्रतिवादिनश्च तेषामुत्तरं मिथादिचतुर्भद कलयित्वा विचार्य एतदुत्तर कस्य क्रियोपन्यास उचित इति। निर्धार्थ विभाव्यते साध्य. मनयेति विभावना क्रियाप्रमाणमिति यावत् । एकस्य वादि- नोऽर्थिप्रत्यायन्यतरस्य सभ्य तव्या। उपन्यसनीयत्वेनाज्ञाप- यितव्येत्यर्थः । कात्यायनोऽपि । लिखिते शोधिते मम्यक् सति निर्दोष उत्तरे। अर्थिप्रत्यर्थिलोपि क्रियाकरणमिष्यते ॥ क्रियाकरण क्रियोपन्यासः। पुन हसतिः । श्रुत्वा पर्गत्तरं सभ्यौ निर्दिष्टा यस्य भावना। विभावयेत्प्रतिज्ञातं सोऽखिलं लिखितादिना ॥ विभाव्यते साध्यते माध्यमनयेति विभावना क्रियैव । पूर्वी- त्तर पूर्वपक्षनुत्तरञ्चेत्यर्थः । इन्दकवद्भावः । निर्दिष्टा बही- त्युपदिष्टा। कस्मिनुत्तरे कस्य क्रिया क्रिया रहितञ्च किम तरमित्यपेनयामाह। व्यासः । प्राङ्यायकारणोक्तौ तु प्रत्यर्थी निर्दिशेत् क्रियाम् । मिथ्योक्तौ पूर्ववादीत प्रतिपत्तौ न सा भवेत् ॥ प्राममायकारणोत्तरयोः प्राड्याये कारणो च साधिते.

·व्यवहाराध्यायः । थों साध्यस्य ग्रहणस्य धारणासाधकत्वाद्यथं साधनं प्रत्यर्थिना- ऽभ्य पगमाञ्चेति तवैव साध्यत्वाविर्भावात्तदुपन्यासकारिण एव प्रत्यर्थिनः प्रमाणोपन्यामस्त साधनायोचितः। अर्थ मन्बन्ध- विरप्रत्याथिसम्बन्धयोई योरपि तेनैव निर्णयात् । मिथ्योत्तरे तु वादिनः प्रमाणदुर्भिक्ष यदि प्रतिज्ञातेऽर्थे प्रमाणाभावादेव प्रत्ययभिमतोऽधिप्रतिज्ञातसाध्यहेत्वभाव: सिध्यतीति तत्परि- हाराय भावाभावयोर्भावस्यैत्र माध्यत्वाचित्याचार्थिन एव क्रिया। सम्मतिपत्तौ तु नैकस्यापि साध्यमस्तीति निरर्थकचात् क्रियैव नास्तीत्यर्थः । रहस्पति:। प्रतिज्ञाम्भावयेदादी प्रत्यर्थी कारणन्तथा । प्राग्त्तवादिविजय जयपत्रेण भावयेदिति ॥ प्रागत प्राङ्गायः प्रतिज्ञाम्प्रतिज्ञातार्थम् इदञ्च परि- शेवान्मियोत्तरविषयम् । जयपत्रेणेति प्राङ्गायदर्शिप्रभृत्युप- लक्षणम् । मनुः । अपनवेऽधमणस्य देह त्युक्तस्य संसदि । अभियोक्ता दिशेद्देशं कारणं वान्यदुद्दिशेत् ॥ दिशति कथयति ययादृष्टमर्थमिति देश: साक्षी। मेधा- तिथिस्तु । ऋणादिप्रयोगदेशवर्तिनः। सान्क्षिणो देशशब्दन लक्ष्यन्त इत्याह । अन्यत्कारणं प्रमाण साक्षिभिन्नं लेख्यादि। मेधातिथिना तु करण वा समुद्दिशे दिति पठित्वा करणशब्दः। प्रमाण सामान्यवाचकोऽपि गोवलीवर्दन्यायेन साक्षिभिन्नकरण- माचष्टे । पृथगुपादानात् । कारण वा समुद्दिशदिति पाठेs- प्ययमेवार्थ इत्युक्तम् । यत्र मिथ्याप्रत्यवस्कन्दनयोः कृतमपक्ष- व्यापिताः। यथा कश्चिच्छृङ्गाहिकया कञ्चिदभियुड्ने मदीये- ।

·वीरमित्रोदये यौरमुकस्मिन् काले नष्टास्य ग्टहे दृष्टा यतः। तत्राभियुक्त उत्तरयति मियतत् । एतत्प्रदर्शितनाशकालात्यागेवास्य मद्- रहेऽवस्थितत्वादिति इदन्तावत्यक्षप्रतिक्षेपक्षमतममित्यनुत्त- रत्वानहम् । कारणोपच्यामानशुद्धमिथ्योत्तरम्। एकदेशाभ्युप- गमाभावाचाधिजा लेखितोऽर्थ इत्यादि प्रागुक्तमत्यवस्कन्दन- लक्षणं नालदति। साध्यभेदायप्रतिज्ञाभेदापादकत्वाभावाच्च न पक्षकदेशे यत्सत्यमित्युक्तसङ्करबद्युगपद्यवहारासम्भवकृतं युगपदनुत्तरम् । तस्मात्कारणं मिधोत्तरमेवेदम्। अन्यतर- साधनेनापि विवादपर्यवमानात् । अत्र मिथ्याक्रियापूर्ववाद इति वचनात्करणे प्रतिवादिनीति वचनाच्चान्यतरस्य यथा- रुचिक्रियोपन्यास इति भाति यद्यपि तथापि मिथ्याक्रिये- त्यादेःशुइसियाविषयत्वे नैतहिषयत्वाभावात्कारणे प्रतिवादि- नीति वचनात् । प्रतिवादिन एवात्र क्रिया। नचास्थापि शुद्धप्रत्यवस्कन्दन विषयत्वादेतद्दिषयत्वाऽभावप्रसङ्गन कस्यापि क्रिया प्राप्नोतीति निर्णयप्रतिबन्ध एवेति वाच्यम् । यतः प्रसिद्ध- प्रत्य वस्कन्द नेऽपि ग्रहणाद्यभ्युपगमेन प्रतिदानादिकारणोत्तर- तैवास्यासम्भाविनीति वाच्यम्। एकदेशाभ्युपगमस्य प्रायि- कत्वात् । कारणोपन्यासस्यैवोत्तरान्तरामङ्कीर्णतया तल्लक्षण- त्व.वश्यम्भावात् । एव कृत्स्नपक्षव्यापि समानयाय मिथ्योत्तर- मपि द्रष्टव्यम् । यथा प्राक्तनाभियोग एव । यद्येवं प्रतिवदति मियतत् । यतः प्रागय मस्मिन्नभियोगे मया व्यवहारमार्गेण पराजित इति। अत्रापि प्राङ्गनायकारणोक्तावित्यादि प्राक- प्रदर्शितवचनात्प्रत्यर्थिन एव क्रियोपन्यासः। प्र.नायसिद्धौ प्रतिज्ञायाः प्रकटमेव मिथात्व पर्यवसानादस्य शुद्धप्राड्याय- ·व्यवहाराध्यायः। ८५ विषयत्वासम्भवादेतादृशमानयाविषयताया अथ वर्जनीय- त्वात् पक्षप्रतिक्षेपक्षमस्यास्य प्राग्वदेवानुसरत्वान ईत्वात् । यत्र तु कारणमानाययो: कृतम्पक्षयापितसैकोत्तरवन्तत्र प्रत्यर्थिना प्राङ्गाय एव माधनीयः । कारगामाधनस्य तदन्त- भूतत्वात्। यथारूपकशतमनेन मामकं ग्टहीतमित्यभियुक्तः प्रतिवदति सत्यं ग्टहीतं प्रतिदत्तलादिदानीमस्मै न धारयामि । अस्मिन्नेवार्थे प्रागमु नाहमभियुक्तश्चतुष्यायवहाररीत्यामुम्परा- जितवानिति । इदानों हीनपरिज्ञानोपायः । तत्र मनुः । वायैर्विभावयेल्लिङ्गैर्भावमन्तर्गतं वृणाम् । खरवणेशिताकारैश्चक्षुषा चेष्टितेन च ॥ स्वरो विकृतो गादत्वादि.। वर्णोऽप्यस्वाभाविकः कृष्ण- त्वादिः। इङ्गितं खेदवेपथुरोमाञ्चादि। आकारो विकतो ध्रुवः क्रियादिः । चक्षुः कातरम् । चेष्टितं वृथास्थानात् स्था- नान्तरगमनादि। याज्ञवल्काः । देशाद्देशान्तरं याति सूक्कणी परिलेढि च । लन्नाट विद्यते चास्य मुखं वैवर्ण्य मेति च ॥ परिशुष्यत्स्वलद्दाक्यो विरुवम्बङ भाषते । वाक्चक्षुः पूजयति नो तथोष्ठौ नि नत्यपि ॥ खभावादितिं गच्छन्मनोवाकायकर्मभिः अभियोगेऽथ साक्ष्ये वा दुष्टः स परिकीर्तितः॥ मनोवाकायकर्मभि व्यः स्वभावादिकृतिङ्गच्छेत न भयादिनि- मित्तमसावभियोगे साक्ष्य वा दुष्टः परिकीर्तितः। मन: प्रकृति- विकृतिरेव विविच्य दर्शयति । देशान्तरं याति नचैकनाव- तिष्ठते। सकणी अोष्टप्रान्तो परिलेढि जिह्वया पुनः परि- - ·८६ वीरमिनोदये घटयतीति कर्मणो विकृतिः। अस्य ललाटं खिद्यते खेद- विन्दुटन्दाशितन्भवति । मुखं वैवर्ण्य वर्णान्यत्वं पाण्डुवकृश- वादि। एति प्रामोतीति। कायश्च परिशु ष्यत्स्व लहाक्यः । परिशुष्यत्मगदं स्वलद्यत्यस्तपदवर्ण वाक्य यस्य सः। बहु अनुपयुक्त विरुद्ध पूर्वा परविरोधवद्भाषत इति वाच: । प- रोता वाचम्पतिवचनदानेन। चक्षुश्च परस्य प्रतिवीक्षणेन न पूजयति नाभिनन्दतीति मनोविकृतेल्लिङ्गम्परकीयमनोविक- तेरप्रत्यक्षत्वात् । तथा श्रोडौ निर्भुजति वक्र यत्युपर्य धो भावेन चालयतीति कायस्यैव विकृतिः ॥ मनुरेव । श्राकारैरिङ्गितैात्या चेष्टया भाषितेन च । नेत्रवक्तविकारैश्च ज्ञायतेऽन्तर्गतं मनः ॥ कात्यायन:। आकारङ्गितचेष्टाभिस्तस्य भावं विभावयेत् । प्रतिवादी भवेद्दीनः सोऽनुमानेन लक्ष्यते ॥ कम्पः खेदोऽथ वैवर्ण्य मोष्ठशोषाभिमणम् । भूलेखन स्थानहानि स्तिय गु निरीक्षणम् । स्वरभेदश्च दुष्टस्य चिसाड मनीषिणः ॥ प्रतिवादीशब्देन परस्परप्रतिपक्षत्रादित्वादुअयोग्रहणम् । अ- सिमर्षण झिडयोष्ठप्रान्तावले हज बन्दैकवद्भावः। श्रीरामायणे। अामारं छाद्यमानोऽपि न शक्यो विनिगुहितुम् । बलाडि विणोल्वेष भावान्तर्गतं नृणाम् ॥ अनेन च पराजयसम्भावनामातम्प्रतिपाद्यते तस्य च फलं क्रियादिपरामर्श सम्यादीनामत्यवधानेन व्यवहारशेषविचारः । नवेतावता पराजयनिश्चयो साक्ष्यनिर्णयो वा नैसर्मिकनैमि- ·व्यवहारराध्याय । त्तिकविकारयोर्वैलक्षण्यस्य विवेक्त मशक्कत्वात् । यद्यपि कोऽपि निपुणतमतिर्विवतु शक्नुयात् तथापि न पराजयनिमित्त- मसाक्षित्वनिबन्धनं वा दण्डादिकार्य सम्भवति। न हि निपु- पभिषगभियोगमलकमरणनिश्चयेऽपि मृतकार्यमार्याः समा- 'चरन्ति । योगीश्वरः । सन्दिग्धार्थ स्वतन्त्रो य: साधयेद्यश्च निष्यतेत् । नचाइतो वदेत्किञ्चिद्धीनो दण्ड्यश्च स स्म,तः।। सन्दिग्धमधमर्णादिभि रनभ्युपगतमेवार्थं यः स्वतन्तः । प्रमाणनिरपेक्ष एव साधयेदासेधादिना राजादिन्यो ऽनि- वेद्यैव व तस्माज्जिघृक्षति तदुपरि दण्डाद्यादयति वा स हीनो. दण्डयोभवति । न परं प्रशतार्थहानिमाप्नोति प्रत्युत खातन्त्र्य - निबन्धनं राजदण्डमपि दातुमर्हति । यश्च स्वयमभ्युपेतं साध- नेन वा साधितयाच्यमानो निष्यतेत् । पलायेत सोऽपि तथा दण्ड्यः। साधित धनञ्च दाप्यः। यश्चाइतोऽभियुक्तोराज्ञा चाइत: सदसि न किञ्चिदति स प्रकृतार्थहानिंदण्डञ्च प्राप्नोति । प्रकरणात् दुष्टपरिञानमेव नाभूदिति दण्ड्यग्रहणं दो पि शास्खोऽप्यन्त्रि हीयत इतिखार्थान्ननीयत इत्यर्थादहीनत्व- दर्शनादत्र तन्माभूदिति होनग्रहणं नारदोऽपि । अन्यवादी क्रियाद्देषी नोपस्थाता निरुत्तरः। आहत प्रपत्याची च हीनः पञ्चविधः सा तः अन्ववादी तथा हीनः स एव विहताननः ।। पूर्ववाद परित्यज्य योऽन्यमालम्ब ते पुनः। वादसंक्रमणाज्ज्ञेयो हीनवादी स वै नरः॥ कात्यायनेनापि । [2] ·वीरमिनोदये श्रावयित्वा यदा कार्यन्त्यजेदन्यहदेदसौ। अन्य पक्षात्रयस्तेन कृतो वादी स हीयते ॥ यश्च कञ्चिदभियुज्य नाहमेनमभियुञ्ज इत्येव विरुद्धम- भिदधीत सोऽप्यन्यवादीतथा हीन इत्याह स एव । न मयाऽभिहितं कार्यमभियुज्य परं वदेत् । विब्रुवंश्च भवेदेव हीनन्तमपि निर्दिशेत् ॥ तथा पत्र लिखित पूर्वपक्षमप्यन्यथा कुर्वन्नन्यवादी तथा हीन इत्यथाह स एव । लेखयित्वा तु यो वाक्यमूनं वाऽभ्यधिकं पुनः । वदेवादी स हीयेत नाभियोगन्तु सोऽहति । अभियोग पूर्वपक्षं नाईति वादित्वयोग्यो न भवतीत्यर्थः । क्रियाइषिणो ऽनुपस्थातुश्च हीनताया स्तेनैव विवरणं कृतम्। सध्याश्च साक्षिणश्चैव क्रिया जेया मनीषिभिः । तां क्रियां हेष्टि यो मोहात् क्रिया िषी स उच्यते ॥ आह्वानादपस्थानात् सद्य एव स हीयते । निरुत्तरतया हीन मयाह स एव ॥ व होत्युक्तोऽपि न ब यात् सद्यस्तवनमर्हति । द्वितीयेऽहनि दुवुइविद्यात्तस्य पराजयम् ॥ मराजय पराजयचिङ्गहीनताम् । अतएव हारीतः। सोपदेशं इरेल्कालमब्रुवं श्वापसंसदि। उत्का वचो विव बंश्च हीयमानस्य लक्षणम् ।। सोपदेशं सव्याजम् । यथाह कात्यायनः । व्याजेनैव त यत्नासौ दीर्घकालमतिकमेत् । मोपदेशन्तु तदिद्याहादहानिकर स्मृतमिति ।

·व्यवहाराध्यायः। आहत-प्रपलायो। अभियोगपरिहारार्थ माह्वानबुड्या- प्रच्छन्नचारी। एतेषा मुत्तरोत्तरस्य हीनता गुर्वीति ज्ञाप- यितु हीन पञ्चविध इत्युक्तं न परिसंख्यार्थमन्येषामपि हीनत्व स्मरणात् । हीनता गुरुत्वज्ञापनं दण्डभूयस्वार्थम् । यञ्चोक्त कात्यायनेन । अन्यवादी पणान् 'पञ्च क्रियाइ ची पणान्दश । नोपस्थाता दश हेच घोडशैव निरुत्तरः॥ आहूतप्रपलायी च पणान्दाप्यस्तु विंशतिम् । अवापि विशेष उक्तस्तेनैव । विराहत मनायात माहत प्रपलायिनम् । पञ्चरात्र मतिक्रान्त विनयेत्तं महीपतिः ।। कात्यायनेनैव प्रकारान्तरेणापि हीन उक्त:--- अवितव्यवहाराणामेकं यत्र प्रभेदयेत् । वादिनं लोभयेच्चैव हीनन्तमपि निर्दिशेत् ॥ श्रावितव्यवहाराणां सध्यादीनां मध्य एकमपि यः प्रभे- दयेत् । अन्यद्वारानुरोधाद्युत्पादनेनेत्यर्थः । वृहस्पतिरपि। भयं कुर्वति भेदं वा भीषणं वा निरोधनम् । एतानि वादिनो यस्य व्यवहारेस हीयते ॥ भयादीनि व्यस्तसमस्तानि येन कृतानि सहीयत इत्यर्थः। भयं करोति भीषण मन्यमुखेन भयोत्पादन मिति शेषः । मनुरपि । अदेश्य यश्च दिशति निर्दिश्यापते च यः । यश्चाधरोत्तरानर्थान् विगीतान्नाववुध्यते ॥ अपदिश्यापदेश्यञ्च पुनर्वस्वपधावति । सम्यक् प्रणिहितञ्चा) दृष्टः सन्नाभिनन्दति ॥

·१०० वीरमित्रोदये असम्भाष्ये साक्षिभिश्च देशे सम्भाषते मियः । निरुच्यमानं प्रश्नञ्च नेच्छेद्यचापि निष्यतेत् ॥ ब होत्युक्तश्च न ब्रूयादुक्तञ्च न विभावयेत् । न च पूर्वा पर विद्यात्तस्यादर्थात् स हीयते ।। ज्ञातार: सन्ति मेत्युत्का दिशेत्युक्तो दिशेन्न यः । धर्मस्थः कारखैरेतेहीनन्तमपिनिर्दिशेत् ॥ अदेश्य मनुपयोगासभ्यत्वादिना निर्देशानहैं दिशति कथ- यति यः । यच्च कथितमपि नमयेदमुक्तमित्य पलपति । यश्चा धरोत्तरानान् पूर्वा पराभिहितान्विगीतान्त्रि रुद्वांस्तत्त्वेन नावबुध्यते। यश्चापदेश व्याज पीडादिकम पदिश्योगाव्याप- धावति अपसरति सभातः। यञ्च सम्यक् प्रणिहितं सस्य क् प्रणिधानेनाकलितमपि परोक्तमयं दृष्टः सन्नाभिनन्दति अनु- वादप्रत्युत्तरदानादिना नाट्रियन्ते । मेधातिथिस्वदेशमिति पठित्वा भाषावादिलिखितदेशभिन्नमसम्भावितं वा देशम् । यहाभियोक्तादिशेशमित्यत्व देश शब्द न साक्षिणो व्याख्याय साक्षिनिर्देशः । अकाले असम्भावितः साक्षिणो निर्दिशति- व्याचख्यौ। यश्च ज्ञातार: साक्षिणो मदुक्तऽर्थे सन्तीति सभा- यामुक्का के ते वदेत्यु तो न वदेत्तान् । अत्र मा मां ज्ञातारः । यथार्थवाद्यहमिति जानानाः साक्षिण इति यावत् । हिती- वैकवचनान्तस्यामच्छब्दस्य द्वितीयाया इत्यनेन मां इत्यस्य मा इत्यादेशः। नतु मे इति षड्यन्तमेतत् । खलर्थत्तुनमिति तनिषेधात्। तेनमेति सन्धिरपि समाहित इति मेधातिथि:। आचार्यास्तु । व्याकरणाधिकरणे सन्धिकरणमत्रापशब्द इति पूर्वपक्षप्रमङ्गन वदन्त; षश्चन्ततामेवास्य मन्यन्ते मे सन्तीति ·यवहाराध्यायः। ध्ये यम् । - । सम्बन्धान्न टतीयसम्बन्धप्रयुक्तषष्ठीप्रतिषेधावकाश इति तेषा- मभिसन्धिः। सन्ति ज्ञातार इत्युक्त ति कल्पतरुलिखितपाठ- स्वनाकर ए वाचार्यमेधातिथिभ्यामधृतत्वादिति सिद्धान्त त्वाचार्याणां छान्दसत्व मत्र समाधिरभिमतः । एतैः कारणैव्यस्तैः समस्तैर्वा वादिप्रतिवादिनोरन्यतरं होन- निर्दिशे दित्यर्थः । हीनवादितया दगडाईतामात्रन्न प्रकृतार्थ- हानिरिति प्रमादपरिहारार्थमेवायं प्रपञ्चः । छलन्निरस्य - त्यादि वचनात् । अतएव नारदोऽपि । सर्वेष्वर्थविवादेषु वाक्छलेनावसीदति । परस्त्रीभूम्यणादाने शास्त्रोऽप्यर्थान्न होयत इति । अस्थार्थ:। अर्थविवादेषु सर्वेषु वाक्छले प्रमादाभिधाने पूर्वप्र पञ्चितेऽपि नावसौदति प्रकृतादर्थान्न हीयते । अत्रोदा- हरण मात्र परस्त्रीत्यादि । एतेषु प्रमादाभिधानेऽपि शास्यो- दण्डयोऽपि यथा न प्रकृतार्थावीयते इति। एवं सर्वेष्वर्थ- विवादे वित्यर्थः । अन्यथा परस्त्रीत्यादेरानर्थक्यमेव भवेत् । अर्थविवादोपादानान्मन्युश्तेषु प्रकृतार्थादपि हीयत इत्यादुक्तं भवति । यथाह मनेन शिरमि ताड़ित इत्यावेद्य- भाषादिसमये हस्तेन पादे ताड़ित इति वदन् दण्ड्यः परा- जितश्च भवति। मन्युकृतायेषाद शदेवताड़नादिकमयमस्मि- बारोप्यावेदितवान् धर्माधिकरण इति प्रतीतेः। अतए व दोषानुरूपं संग्राह्य पुनर्वादो न विद्यत इति वाईस्पत्यः पुनर्वादनिषेधोऽपि मन्युकृतव्यवहारविषय एव । ग्राह्यो दण्डमित्यर्थात् । असभ्माप्य सम्भाषणानहे विजन इति या- वत् । नेच्छेत् श्रुतमप्यश्रुतवत्कुर्यात् । राजकार्यादिव्याज- ।

·१०२ वीरमित्रोदये T । मुत्याद्य ग्रामान्त रङ्गच्छत् । ब्रूहीत्यादिगतार्थम् । अन्ना- देशमित्यादौ बहोत्यादौ च बहुकृत्वोऽपि पथ्य बदितव्य- मिति शावरभाष्योतरीत्यास्मिन् प्रकरणे पुनरुक्ति नंदोष इति भगवान्मेधातिथिराह । कचिदर्थविवादेऽप्यर्थहानि: । सन्दि. ग्वार्थमित्य नेन दर्शिता। नारदोऽध्याह । अनिवेद्य तु यो राज्ञ सन्दिग्धोऽर्थे प्रवर्तते । प्रसह्य स विनेयः स्यात्माचाप्यर्थे च सिध्यति ॥ प्रवर्तते साधयति बलादिने व्यर्थः । वृहस्पतिरपि । अाइतम पलायी च मौनी माक्षी पराजितः । स्ववाक्य प्रतिपत्नश्च होनवादी चतुर्विधः ॥ साक्षी पराजितः साक्षी वचनाद्य पराजितः, खवाक्य प्रतिपन्न: स: प्रतिपत्युत्तरदाता, अनयोदृष्टान्तत्वेनोपादानम् । यथाऽनयो रविप्रतिपन्नार्थ- हानि स्तथान्ययोरपीत्यर्थः । अत्राप्य त्तरोत्तरहीनताधिक्य प्रति- पादनार्थ चतुर्विधग्रहणन्त्रपरिसङ्ख्यार्थमन्यथान्य षान्त कथन विरुध्येत । कस्मिन् कदाहीनकार्थमित्यत्र कालावधिरक्तस्ते- नेव। प्रपलायी त्रिपक्षण मौनकत्सप्तभि दिनै साक्षिभिन्न स्तत्क्षणेन पुतिपन्नश्च हीनत इति ॥ साक्षिभिन्नतत्पराजितः यश्च सामान्यः साक्षिणो निर्दिश्य पश्चादिशिष्यानिर्दिशन्मनुनाज्ञातार इत्यनेन हीनतयोक्तिस्त- वापि कालावधि वृहस्पतिरेवाह । साक्षिणस्त, समुद्दिश्य यस्तु तान्न विवादयेत् । विपदावि पक्षावा तस्स हानिः प्रजायत इति।

·व्यवहाराध्यायः। १ दैविकराजिकान्त राये त्ववध्यतिक्रमेऽपि न दोष इत्ययाह स एव। . आचारकरण दिव्ये कृत्वोपस्थाननिर्णयम् । नोपस्थितो यदा कश्चिच्छलन्तत्र न कारयेत् ॥ देवराजकृतो दोषस्तस्मिन् काले यदा भवेत् । अवधि त्यागमात्रेण न भवेत् स पराजितः ॥ इति प्राचारकरणे व्यवहारकरणे। छलन्तत्र कारये- दिति वदता यत्र वचने नार्थहानिः प्रतिपादिता तत्रैव पुन- विवादाभावोऽन्यत्न तु हीनतानिमित्तं दण्डं कृत्वा पुनर्वादः प्रवर्तनीय एवेति सूचितं यत अाह । कात्यायनः । पलायनानुत्तरत्वादन्यपक्षात्रयेण वा । हीनस्य ग्टह्यते वादो न स्ववाक्यजितस्यच । खवाक्यजितस्येति प्रकृतार्थहानिनिमित्लोपलक्षणन्लेनैव विकृतमिदम्। यो हीन चिङ्गन जित स्तस्योद्धारंविदुर्बुधाः । खवाक्यहीनो यस्तु स्यात् तस्योद्धारो न विद्यत इति ॥ उद्दार: पुनर्व्यवहारः। अत्रापि स्ववाक्यहीन इति प्रक- तार्थहानिनिमित्तोपलक्षणम् । विवादमु पक्रस्य राजानं वञ्चयित्वाऽन्योन्य यौ वादिप्रतिवादिनौ स्वयमेव विवादान्नि- वत्तेते तयोरुभयोरपि दण्ड्यत्वमाइ वहस्पतिः । पूर्वोत्तर सन्निविष्ट विचार सम्प्रवर्तिते । प्रशमं बे मिथो यान्ति दाप्यते हिगुमन्दमम् ॥ मिथ इत्यनेन राज्ञो निवेदनमकत्वैवाऽन्योन्य मित्युक्त राजव चनमवगम्यते । कात्यायनस्तु स्पष्टमाइ । an ·१८४ वीरमित्रोदये आवेद्य प्रग्टहीतार्थ प्रशमं यान्ति ये मिथः । सर्वे द्विगुणदण्डाः स्युर्विप्रलम्भान्नु पस्य त इति ॥ द्विगुणो दण्डस्तु पराजयनिमित्तदण्डापेक्षया । नतु विवादास्पदीभूतद्रव्यापेक्षया अद्रव्य विवादेष्वव्याप्तेः । राज निवेद्याऽन्योन्यरुच्या राजानुरोधेनैव वा सन्धिकरणे तु म दण्ड इत्यर्थः । सिहं स्फटीकृतं दृहस्पतिना। पूर्वोत्तरेऽभिलिखिते प्रक्रान्ते कार्यनिर्णये इयोरुत्तरयोः सन्धिः स्यादयः खण्ड योरिव ॥ साक्षिसस्य विकल्पस्तु भवेत्तत्रोभयोरपि । दोलायमानौ यो सन्धि कुर्यातान्तौ विचक्षणौ ॥ प्रमाणसमता यत्र भेदः शास्त्रचरित्वयोः । तव राजाज्ञया सन्धिरुभयोरपि शस्यते ॥ धर्माथीपग्रहः कीर्तिर्भवेत्माग्येन भूभृतः । न लिप्यन्ते साक्षिसभ्या वैरञ्च विनिवर्तते । निग्रहानुग्रहं दण्डं धर्म प्राप्य यशोऽयशः। विग्रहाज्जायते नृणां पुनदीषस्तथैव च ॥ तस्मात्कुलगणाध्यक्षधर्मज्ञाः समदृष्टयः । अपलोभाद्यद्र युस्तकर्त्तव्यं विजानतेति ॥ साक्षिसभ्य विकल्प इति। उभयोरप्यर्थिप्रत्यर्थिनोः किमे ते वक्ष्यन्तीति साक्षिसभ्यविषयको विकल्पो भवेत् तत्र कार्य- निर्णये दोलायमानौ सन्देहदोलारूढौ यावर्थिप्रत्यर्थिनौ सन्धि कुर्यातान्तौ विचक्षणी चतुरौ पराजयजनिताऽप्रति- छादितिरोधानादित्यर्थ इति कल्पतरः। रत्नाकरस्तु सा- दियां रुझ्यानाञ्च विकल्पः परस्परविरोध इत्याह। प्रमाण- ·व्यवहाराध्यायः। १०५ भाति । समतेति । यत्र सभ्यानां वादिहयपक्षे प्रमाणं सास्य प्रति- यत्र च शास्त्रचरित्योर्मेदः शास्त्र शास्त्रान्तरेण चरित्रे व्यवहार चरित्रान्तरेण भेदो विप्रतिपत्ति नतु शास्त्र- व्यवहारयोः परस्परम्भ द इति व्याख्यानं धर्मशास्त्राविरोधे व्यवहारस्यार्थशास्त्रत्वेन दुर्बलत्वात् । तत्र राजाज्ञया सन्धिः कार्यत्वेन प्रशस्यते । धर्माथी पग्रहादिहेतुत्वात् । निग्रहानुग्रहाद्य व्यवस्थानि- वर्तकत्वाच्च । तत्मादित्यादिना राजाव केवलं न मन्धि- हेतुः कुलगणाध्यक्षादिवचोऽपि राजवचच नयेति प्रतिपाद्यते । एतच्च प्रत्याकलितं सध्यैरवश्यमादर्तव्यमित्याह नारदः । प्रमाणानि प्रमाणः परिपाल्यानि यत्नतः । सीदन्ति हि प्रमाणानि प्रमाणैरव्यवस्थितः ॥ अस्वार्थः स्मृतिचन्द्रिकाकारेणैवमुक्तः । अव्यवस्थितैः प्र- माणैः प्रमाणानि प्रमाणकर्तारः प्रमाणशब्देन लक्ष्यते। ते सीदन्ति विनश्यन्ति निर्णसं नान वन्ति । अतः प्रत्याकलन- कौशलेन प्रमाण सध्यैर्यत्नतस्तानि प्रमाणानि परिपाल्यानि यथा व्यवस्थादुःस्थि तानि न भवन्ति तथा विवेचनीयानीत्यर्थ इति। वयन्तु अव्यवस्थितै लशैथिल्यादिना दु:स्थितैः प्र- आणै: प्रमाणानुग्राहकै स्त: प्रमाणानि साक्ष्यादीनि सौदन्ति निर्णयाक्षमाणि भवन्ति । हि यतोऽतः प्रमाणः प्रमाणानि यत्नतः परिपाल्यानि सत्तर्क परिशुधनुग्रहेण तत्वनिर्णय- फलानि कार्याणीति व्याचक्ष्महे। अनयोश्च व्याख्यानयो- स्तारतम्यन्तत्त्वविद्भिर्विवेचनीयम् । इदञ्च प्रत्याकलितव्यवह- सम्बन्धाभावाऽव्यवहारदर्शिमात्रककवान्न व्यवहारपाद- । तु ·वौरमिनोदये यथाह । उक्त- चतुष्टयान्तभूतमिति मिताक्षराकारस्य सम्मतम्। नत्वनुपादेव मे तदन्तरेण टतीयक्रियापादानवतारात् । राभिधानानन्तरमर्थिप्रत्यर्थिनोः कस्य क्रिया का घा क्रियेति परामर्शलक्षणस्य प्रत्याकलितस्य योगीश्वरेण व्यवहारपाद- त्वेनानभिधानाद्यवहतूं सम्बन्धाभावाच्च न व्यवहारपादत्व- मिति। अपराकस्तु : साध्यसिविपदेन जयपराजयावधारणं लक्षणं प्रत्याकलितं योगीश्वरवचने लक्षणया ग्टह्यत इति वदन् क्रियोपन्यासोत्तरकालीनविचारस्य सभ्यः क्रियमाणस्य प्रत्याकलितरूपतामभिप्रैति। सम्पतिपत्युत्तरेण क्रियापादे- नापि जयपराजयावधारणलक्षणप्रत्याकलितपाद इति हिपा- त्वमेवेति ब्रुवाणो वाचस्पतिरपि तदेवानुबध्नाति । कल्पतरु- स्म तिचन्द्रिकाकारौ मिताक्षराकारवदेवोत्तरलेखनानन्तर-- भावितानां हीनपरिज्ञानसन्धिकरणक्रियादानानां क्रियापाद- प्राग्भाविनां प्रत्याकलितत्वमभिहितवन्तौ । व्यवहारोपयोगि- वाद् रहस्य त्या दिवचनानां प्रागस्म ल्लिखितानामनुरोधाच्च व्यवहारपादत्व परन्तदनभ्युपगतमभ्युपगतवन्तौ क्रियापाद- प्रागभावित्वमेव तु तस्य युक्तम् । ये तु तिष्ठन्ति करण इ- त्यादि वचनात् व्यवहारपादत्वमस्तु नवेत्यन्यदेतत् । यत्तु । साध्यसिद्धे व्यवहारफलत्वान्न व्यवहारपादत्वं युक्तमिति । तन्न। व्यवहारभावनया फलापवर्गिण्या: फलनिरूप्यत्वेन फलस्य तदंश- खेन तत्यादत्वे बाधकाभावात् । अतएव ल्य शाभावनेति मी- मांसकानामुद्दोषः। तात्पर्य परिशुद्धावृदयनाचार्यस्तु प्रमा- णोपन्यासमेव प्रत्याकलितमभिमन्यन्ते । तदाङः। यद्यपि परीक्षायां न वादिप्रतिवादिनौ स्त: । पृच्छोपक्रममात्रण ·व्यवहाराध्यायः । १०७ द्वितीयोपयोगात् । सम्भवेऽपि तयोर्विषयोपस्थापनमात्र पर्य- वसानात् स्येयस्यैव परीक्षकत्वम् । तथापि पूर्वपक्षोत्तरपक्षप्रत्या- कलितनिष्कर्षभेदेन चतुपाद्यवहारपूर्वप्रवर्त्तनात् फलतो न कश्चिदिशेषः। एककन्तु कत्वेऽपि तावत एव व्यापारकलापस्य विचारे विद्यमानत्वात् । तस्मादप्यनिपुणो देशकस्तथापि देश्य सावगममेवेति । वस्तुतस्तु ल प्रमाणोपन्यासस्तेषां प्रत्या- कलितत्वेनाभिप्रेतः। किन्तु सभिककृतः प्रमाणोपष्टम्भककृत्त- कादिपरामर्श एव । यतो न शास्त्रीयकथायां व्यवहारवत्पूर्व- पक्षोत्तरपक्षौ खाभिमत सहेतुकसाध्यनिर्देशमात्र परौ। किन्तु पूर्वपक्षिणा कण्टकोदारोत्तर पक्षघणपुरःसरं स्वपक्ष स्थिरी- सते सिद्धान्त वादिना तदुभयप्रतिक्षेपेण स्वपक्षमाधकप्रमाणक- प्रमाणप्रथमप्रख्या पनं क्रियते। ततः स्थेयैस्तदुभयविवेकाख्य प्रत्याकलितेन निष्कर्ष एकतरपक्षनिर्धारणरूपः क्रियते । तावता कथासमाप्तिर्वादे जल्पवितण्डयोस्त यभिकादीनामुत्त- रोऽपि व्यापारो विद्यत इत्यादि लक्षणमाकरे। अन तु साक्ष्यादिविलक्षणं मानमुत्तरभेदेन नियतं प्रागुपन्यासानई- मिति न पूर्वोत्तरपादान्तर्गतिस्तस्य। अतएवात्र प्रत्याकलि- तस्यानोत्तरे कस्य क्रियेत्यादि विमर्शस्य स्थेयतस्य प्रत्या- कलितस्य प्राच्यत्वं प्रमाणोपन्यासात्तत्र तु प्रतीच्यत्वमेव स्थेय- कृतप्रमाणसाध्वसाधुताविवेकरूपताचे त्यस्तु विस्तरः । एवं प्रत्याकलितमाकलितम्। अधुना क्रियापादो विविच्यते। तत्र कात्यायनः। बादिना यदभिप्रेतं स्वयं साधयितु स्फुटम् । तत्साध्य साधन येन तत्साध्य साध्यतेऽखिलम् ।

·१०८ वीरमित्रोदये सारभूतं पदम्भुका नि:साराणि बहन्यपि । संसाधयेत् क्रियायान्तु ताञ्जह्यासारवर्जिताम् ॥ पक्षयं साधयेद्या ताजह्याहू रत: क्रियाम् । क्रियां बलवतीमुत्वा दुर्बल योऽवलम्बते । स जयेऽवधृते सध्यैः पुन: तान्नाप्नुयात् क्रियामिति ॥ ताम्बलवतीम्। तेन प्रागेवप्रबलं प्रमाणमुद्भाव्यं दुर्बल- प्रमाणालम्बनेन पराजितस्य पश्चात्य बलोपप्रमाणोपन्यासा- वसरो नास्तीत्यर्थः । अतएवाह नारदः । निर्णित व्यवहारे तु प्रमाणमफलं भवेत् । लिखितं साक्षिणो वापि पूर्वमावेदितं नवेति ॥ निर्णित शोधिते। अन्यतरजयपराजयान्यतरावधारणं प्रापित इति यावत् । पूर्वमेव दुर्बलप्रबलसकलप्रमाणोपन्यास- कृते तु सर्व प्रमाणानुसारेण छलं निरस्येत्यभिधानात् । पश्चादुद्भावितन्तु, कलिमत्वादिशङ्काकलवितमित्यनुपादेयमे- वेत्यर्थः। अतए व पूर्ववाक्येऽपि भुत्कोति पुनरिति चोक्तम् । । । सएव यथा। पक्क षु धान्येषु यथा निकला प्रावृषो गुणाः । निर्णितव्यवहाराणां प्रमाण मफलं तथेति ॥ उन्तरे यत्न निवेशिते साध्वसिद्ध सावनाय तत्साधननि- देशशः कुर्यादित्यपेक्षिते याज्ञवल्का आह । ततोऽर्थी लेखयेलद्यः प्रतिज्ञातार्थसाधनम् । तत उत्तरलिखनान्तरमर्थी अर्यत इत्यर्थः ॥ साध्य सोऽस्थाऽतीत्यर्थी साध्यवान् । सद्य एवाविलम्बेन प्रतिज्ञातस्य प्रतिज्ञाविषयस्यार्थस्य साध्यास्य साधनम् । सा- ·व्यवहाराध्यायः। १०८ ध्यनेऽनेनेति साधनं प्रमाणम्। साध्यादि लौकिकमलौकिक वा लेखयेत् । लेखकद्वारा स्वयंवा लिखेदियपि द्रष्टव्यम् । दृष्टार्थत्वात् । अत्र सद्य इति वद जुत्तराभिधाने वालविलम्बन- मप्यतुमन्यते। तच्च विशेषपरिभापायां विवक्षाते । अर्थी लेखयेदित्यनेन सम्प्रतिपत्तौ न कस्याप्यर्थित्वमिति न कोऽपि साधनं लेखयेदिति पादश्येनैव व्यवहारभिर्वातः। तथाचोक्तम् । द्विपात्मम्प्रतिपत्तिति उति मिथ्योत्तरे पूर्ववादिन एवार्थित्वात् सए व साधनं लेख येत्। कारणोत्तरप्राङ्ग्यायोत्तरयोस्तु प्रत्य- व साध्यवान् कारण मानवाययोस्तस्यैव साध्य त्वादिति सए व लेखयेदित्युक्तं भवति। तेन । प्रानयाय कारणोतौ तु प्रत्यर्थी निर्दिशेत् क्रियाम् । मिथ्योक्तौ पूर्ववादी तु प्रतिपत्तौ न सा भवेत् । मिथ्या क्रिया पूर्ववादे कारणे प्रतिवादिनि । प्रानपायेऽपि तथैव स्यात्प्रतिपत्तौ न सा भवेदिति ॥ व्यासादि स्म त्युक्तोऽर्थोऽर्थिपदेन सङ्घ पतः। सर्व एवोतो भवति । अत्र चण्डेश्वरः। माइमरतेयपारव्यगोभिशापात्यमेलियाम् । भिवादयेरूद एव कालोऽन्यत्रेच्छया रात ॥ शरमन राघो विवादयेदुत्तरन्दापयदित्यनेन प्रत्यर्थपक्षस्य लिखने विजयप्राप्ती साहसादिषु तत्व क्षपि सद्य एव लेखयेदिति योऽपवादः सं यदि प्रागभाषावादियक्षलिखने पिजम्बोस्यार्थ प्राप्तः। प्रत्यर्थिपक्षलखनविलम्बः स्यात् तदैन घटते नान्ययेत्येतहाश्यव्याख्याने यार्थपदेन प्रत्यनस्कन्दन- प्रानयाययोः प्रत्यर्थनार्थीजात इति स एव साधनं लेखये- १० ·वीरमित्रोदये दिति । प्रत्यर्थिनोऽपि ग्रहणमिति मिताक्षराकारव्याख्यातं तत्य परविरोधान्मन्दमित्याह । तदति साहसम् । भाषो- त्तरवादिपक्षमात्र लेखनपरत्व यद्यनयोर्वाक्ययोस्तहि साधन- पदानन्वये समासानु पपत्तेः । सन्दर्भविरोधाच्च। साधनलेख- नस्यैवोत्तरं लिखनोत्तरमाकाशितत्वात् । साहसादिष्वप्युत्त- रभेदव्यवस्थया इयोरपि पूर्ववाक्योपात्तसाधनलेखनं सद्य- स्वक्षिप्तोत्तरलेखनविलम्बापवादोपपत्तेः। नचोत्तरलेखनं सर्वत्र प्रत्यर्थिन एवेति तविलम्बानुमतिविमत्योस्तं प्रत्येक प्रतिपादनमह मिति वाच्यम् । एतावतापि क्रियोपन्यासप्रति- पाद कवचनस्यार्थिपदेन भाषावादिमावग्रहणाग्रहे नियामका- भावात्। प्रत्युत मिथ्याक्रियेत्यादिवचनार्थसंग्रहाय इयोरपि ग्रहणमर्थिपदेनेत्यस्यैव यु तत्वात् । एवं सति मिताक्षरायां पूर्वापरविरोधापादनमज्ञानबिलसितमेवेत्यास्तां तावत् ! सह- सतिः। हिप्रकारा क्रिया प्रोक्ता मानुषी दैविकी तथा । एकैकानेकधा भिन्ना मुनिभिस्तत्ववादिभिः ॥ साक्षिलेख्यानुमानञ्च विविधा मानुषी क्रिया । साक्षिलेख्यानुमानमिति हन्कवद्भावः ॥ साक्षी द्वादशभेदस्तु लिखितं दशधा स्मृतम् । अनुमानन्तुद्दिविधन्नवधा दैविकी क्रिया ॥ इदं संख्याभिधानन्न नियमाय भेदान्तराणामपि प्रमा- याप्रकरणे वक्ष्यमाणत्वात् । कात्यायनः । लिखितं साक्षिणोभुक्ति: प्रमान्विविधं विदुः । लेशोद्दे शस्तु युक्तिः स्वाहिव्यानीह विषादयः ।

·व्यवहाराध्यायः। ॥ लेशोऽन्यथानुपपन्नो धर्मस्तस्योद्देशोविमर्शो युक्तिरित्यर्थः । पूर्ववादेऽपि लिखिते यथाऽक्षरमशेषतः । अर्थी टतीयपादे तु क्रियया प्रतिपादयेत् ॥ पूर्ववादो भाषालिखितं पूर्वपक्षतया लिखितं उत्तरमिप्ति यावत् । टतीयपादः प्रत्याकलिताख्यः तस्मिन् सति क्रिय- या प्रमाणेन प्रतिपादयेत् साध्यमितिशेषः। भाषोत्तरप्रत्या- कलिताख्यपादत्रये सति क्रियया स्वकार्यमर्थी साधयेदिति तात्पर्य्यार्थः । कार्य क्रियाशब्दो व्याचष्टे व्यासः ॥ कायं हि साध्य मत्युक्तं साधनन्तु क्रियोच्यते । विभेदा सा पुनर्जेया मानुषी दैविकी तथेति ॥ साधनं प्रमाणं प्रत्याकलितस्य टतीयव्यवहारपादत्वम- भ्युपगच्छता स्मृतिन्द्रिकाकारेणैवमिदं वचो व्याख्यातम् । मिताक्षराकारमते तु टतीयपाद क्रिययेति संमुख एवार्थः । साक्षीहादशभेद इत्यादिप्रमाणप्रकरणे प्रपञ्चयिष्यामः । याज वल्काः। प्रमाणं लिखितं भुक्तिः साक्षिणश्चेति कीर्तितम् । एषामन्यतमाभावे दिव्यान्यतममुच्यत इति ॥ दिव्येष्वन्यतममित्यर्थः कात्यायनः । यद्ये को मानुषों बूयादन्यो व यात्तु दैविकीम् । मानुषों तत्र ग्रहीया नतु दैवौं क्रियां नृपः ॥ योकदेशप्राप्तापि क्रिया विद्यत मानुषी। सा ग्राह्या नतु पूर्णापि दैविकों वदतां नृणाम् ॥ एकदेशप्राप्ता साध्यैकदेशविषया । अत्र यद्ये को वादी मा- नुषौं साच्याद्यन्यतमा क्रियां खपक्षसाधकतयोपन्यसत्यन्यस्तु तत्प्रतिपक्षतया दैविकीन्तदर्थादितरवादि-पक्षसिध्यसिध्योः ·११२ वीरमिनोदये सुलभत्वेन न दिव्यापेक्षेति प्रथमवचनार्थः। एवमेकोऽपि वादी साध्यानेकत्वे साध्यैकदेशमपि यदि प्रमाणेनं साधयति तदैकदेशविभावितव्यायनैकदेशान्तरस्यापि सि वक्ष्यमाण- त्वाब दिव्यावसर इति हितीयवाक्यार्थः। दिव्य वरूपम्र माणयो रागमैकगस्यत्वान्मानुष प्रमाणासम्भव एव दिव्यस्य प्रामाण्यमिति सुनिव चननिचयपालोचनयावगम्यते । अन्या- न्यपि कचित् कचित्केषाञ्चित् प्रमाणानां प्राधान्याभिप्राण व्यवस्थापकानि वचनान्यषीणां यथा । क्रिया न दैविकी प्रोक्ता विद्यमानेषु साक्षिषु । लेख्ये च सति वादेषु न स्यादिव्यं न साक्षिण इति कात्या- यनः । पितामहः। स्थावरेषु विवादेषु दिव्यानि परिवर्जयेत् । साक्षिभिलिखितेनाथ भुक्त्या चैतान् प्रसाधयेत्॥ इदमपि साक्ष्यादिसमक्ष स्थावरविषयविवादेषु सुलभ- मतस्तत् सम्भवान्वेषणमेव कार्यमित्येवम्परन्न सर्वथा दिव्यप- रिहारपरम् । सर्वथा साक्ष्यायसम्मऽपि दिव्याग्रहणेति निर्णयाभाव प्रसङ्गात् । कात्यायनः । दत्तादत्तेपु मृत्यानां स्वामिनां निर्णये सति । विक्रीयादानसम्बन्ध क्रीत्वा धनमनिच्छति ॥ घेते समाह्वये चैव विवादे समुपस्थिते । साक्षिणः साधनं प्रोक्तन्नदिव्यं नच लेख्यकम् । पूगश्रेणीगणादीनां या स्थिति: परिकीर्तिता। तस्थास्तु साधनं लेख्यन्नदिव्यन्न च साक्षिणः । हारमार्ग क्रियाभोग जलवाहादिषु क्रिया।

·व्यवहाराध्यायः। ११३ - भुक्तिरेव तु गुर्बी स्यान्न दिव्यं नच साक्षिणः । दत्तादत्ते प्रतिश्रुत्या प्रदाने दत्वा पुन: प्रत्यासत्य ग्रहणे वागदत्ताप्रदानि के विवाद पद इति यावत्। भृत्या मित्या- दिना वेतनादाने। विक्रीयादानेत्यादिना क्रयविक्रयानुशये इतर व्यक्तम् । दत्तादत्तादिघु वृद्धानां लिखितभरणा प्रसिद्ध भुतेश्चामम्भवात् साक्षिणश्चैताशि विळ्ये सुलभत्वान्मानुष- प्रमाणमन्भवे च दिव्यासम्मवान्न दिव्यं नच लेख्टकमित्युक्तम् । पूगादीनां सम्बिदितु बहुकटकायां लिखितं विना न निर्वाह सर्वेषां व्यवहर्तृत्वान्नोदामीन माक्षिसम्भवो मानुपसत्वे च दि- व्यानवकाश इत्यभिसन्धायाभिहितन्त्र दिव्य च साक्षिा इति। हारमाादिष्वपि गमनागमनादिरूपभोगस्यैव परं भावाल्ले- ख्यस्य चाप्रसिद्ध आनुषाभाव एव च दिव्यावकाशान्न दिव्य- मित्यादिभुक्तिरेव तु गुर्वीति चोक्तम् । एवं सर्ववचनानि विवेचनीयानि । अतएष अरण्ये निर्जने राबावन्तर्वेश्मनि साहसे । न्यासापङ्गवने चैव दिव्या सम्भवति क्रियेति॥ नारदेन । सम्भवतीत्युक्तं स एव । यदा साक्षी न विद्यत विवादे वदतां नृणाम् । तंदा दिव्यः परीक्षेत शपथैश्च टयग्विधैः॥ स्त्रीयां शीलानियोगे च त यसाहसयोरपि ॥ एष एव विधिदृष्टः सर्वार्थापावेषु चेति ॥ कात्यायनः । गूढ साहसिकानान्तु प्राप्तं दिव्य परीक्षणम् । युक्तिले शेङ्गिताकार वाक्चक्षुश्चष्टिताणाम् ॥ अलेज साक्षिके देवौं व्यवहारे विनिर्दिशेत् । ।

·वीरमिनोदये
:
दैवसाध्ये पौरुषेयौं न लेख्यं वा प्रयोजयेत् ॥
वृहस्पतिः । मणिमुक्ताप्रवालानां कूटकच्यासहारकः ।
हिंसकोऽन्याङ्गनासेवी परीक्ष्यः शपथैः सदा ।
महापापाभिशापेषु निक्षेपहरणे तथा ॥
दिव्यैः कायं परीक्षेत राजा सत्स्वपि साक्षिषु ।
चिरन्तनो पांशुकृतचिरनष्टेघु साक्षिषु ।
प्रदुष्टेषु समानेघु दिव्य कायं विशोधयेत् ॥
अत्र सत्खपि साक्षिष्वित्यनेनैताहशि विषये साक्षिण
एव तावन्न सम्भवन्ति । सम्भवन्तोऽपि वा कथञ्चिल्क टतया
प्रायः प्रदुष्टा इति विवक्षितं नतु यथाश्रुतम् । चिरन्तनकते
उपांशुरुते रहसि कृत इत्यनेन लेख्याद्यसम्भवमेवोपलक्षयति ।
अतएवाग्रे चिरनष्टषु प्रदुष्ट घु समानेष्वित्यनेनासाक्षियन्त्रि-
मित्तान्युपलक्षितवान् । व्यासः ।
प्रथमे यंत्र भिद्यन्ते साक्षिणाञ्च तथाऽपरे ।
परेभ्यश्च तथाचान्ये तं वादं शपथैने येत् ॥
भिद्यन्त प्रतिपद्य न्त । कात्यायन: ।
समत्व साक्षिणां यत्न दिव्यस्तत्वापि शोधयेत् ।
प्राणान्ति कविवादेषु विद्यमानेषु साक्षिषु ॥
दिव्यमालम्बते वादी न पृच्छेताल साक्षिणः ॥
साक्षिषु विद्यमानेष्वपि तत्र दोषावष्टम्भन दिव्यमालम्व त
इत्यर्थः । ममत्वं साक्षिणां यले ति। यत्रोभाग्यां भाषावादि-
ध्यासुपन्यस्तानां साक्षिणां गुणत: राङ्ख्यातच तुल्यत्वमित्यर्थः ।
।
व्यासः।
न मयै तत्कृतं लेख्यं कूटनेतेन कारितम् ।

·व्यवहाराध्यायः। ११५ अधरीकृत्य तत्मनमर्थ दिव्ये न निर्मयः ॥ ले ज्यदोषोद्भावनेन लेख्य निर्णयाक्षमे तदारूढसाक्षिषु सुतरां दण्डापूपकन्यायेन दोषोद्भावनान्मानुषासम्भवे दिव्येन निर्णयः कार्य इत्यर्थः । प्रजापतिः । यन्नामगोचल्लेख्य तुल्य लेख्यं कचिद्भवेत् । अग्टहीतधने तत्व काी दिव्य'द्र निर्णयः ॥ मूललेख्येन नामगोत्वैस्तुल्यं लेख्यान्तरविपरीतार्थं यदा तदा- तदप्रमाणीकृत्य दिव्य न निर्णयः कार्य इत्यर्थः । कात्यायनः । यत्र स्यात्मोपचं लेख्यं तद्राजे आवितं यदि । शोधयेत्तत्तु दिव्य न राजा धर्मासनस्थितः ॥ सोपधं यत्र छलकृतं यच्च मिथ्योत्तरे पूर्ववादिनः क्रिया- दानं नोत्तरवादिन इति प्रागुक्त तत्र भाषावादिनो मानुष- प्रमाणसम्म वादुत्तरवादिनच तदसम्भवान्मानुषसम्भवे च दिव्या- नवसरादिति न्यायो मूलमिति । यदि तलापि भाषावादि- नो दिव्यभिन्नप्रमाणाभावस्तदा। न कश्चिदभियोक्तारं दिव्यबु विनियोजयेत् । अभियुक्ताय दातव्य दिव्य दिव्यविशारदैरिति । कात्यायनीयादुत्तरवादिन एव दिव्य देयम् । पूर्वार्दै नार्थिना दिव्यनिषेधात् प्रत्यर्थिनोऽर्था मिडौ पुनः पराउँन तविधानस्य सिद्ध सत्यारम्भो नियमायेति न्यायेन निशेध- दार्थित्वात् । प्राङ्गायकारणोत्तरयोः क्रियापदमुभक्रिया- परमपि मिथ्योत्तरे मानुपमालपरं कात्यायनीयानु रो- धात् । नचैवमनुषङ्गानुपपत्तिः। तदर्थकातयोभयान्दयस्या पङ्ग- हेतुत्वन्न यावदर्थकत्वस्य विरुद्धार्थकत्वे व्यवायवत्वन्निधिवाधे ·वीरमित्रोदये । नानुबङ्गस्य तुल्ययोगितानिवन्धनस्य भङ्गः। किञ्चिदर्था- नन्वोऽपि तुल्य योग्यतायाः सत्वात्तदभङ्गात् । यदा तु प्रत्यर्थी सन्दिहान स्तदा तस्याधिकारनिश्चयाभावान्मानुषप्रमाणाभावे. ऽपि न दिव्यं किन्त्वर्थिनोऽधिकारनिश्चयादिति ध्येयम् । नच न कश्चिदिति कात्यायनवचनविरोधः। अधिकारानिश्चये तत्- पर त्यसम्भवात् । धन धनी साधयतीति लोकमवादोऽपीहा- विषयाभिप्रायक एव । यत्र विवादविषये प्रत्यर्थी सन्दिहान- स्तत्र तस्योत्तरानईतयेति व्यवहारतत्त्वलिखनन्वतत्त्वमेव । अज्ञानरूपमिथ्योत्तराईत्वात् । अज्ञानस्य निश्चयाभावरूपस्य सन्देहेऽपि सम्भवात् । प्रत्यर्थिन एव सर्वत्रोत्तर कर्तृत्वाच्च । यदातु योरपि मानुषप्रमाणाभावो दिव्यानध्यवसायश्च तदा निर्णोपायमाह । पितामहः । लेख्य यत्न न विद्यत नभुक्तिन च साक्षिणः । न च दिव्यावतारोऽस्ति प्रमाणं तत्र पार्थिवः । निश्चेत् येन शक्या: सुर्वादाः सन्दिग्धरूपिणः । तेषां नृपः प्रमाणं स्यात्मवस्य प्रभुरिष्यत इति ॥ ताहग्वावहारे नृपेणैवोभया पीड़या खेच्छया काञ्चन व्यवस्था कन्वा देया सोभास्यानातिक्रमणीयेत्यर्थः। दिव्यावा- न्तरभेदादिसर्वदिव्यप्रकरणे वच्यामः । अथ निर्णयापर पर्यायः सिविपादः। येषां प्रत्याकलितं व्यवहारपाद इत्यभिमतन्तेषां सिद्धेः फलवाद्यवहारष्टयग्भा- वोऽन्येषां प्रत्याकलितस्य चतुष्यात्वमेव तु सर्वमते व्यवहारस्य । याज्ञवल्काः। तमिडौ सिविमानोति विपरीतमयोऽन्यथेति । तस्य प्रमाणस्य सिद्धी निःशङ्गप्रामाण्य व्यवस्थितौ सत्यां प्रमा- ·व्यवहाराध्यायः । ११७ णोपन्यासकर्ता सिद्धि जयलक्षणामाप्नोति। अन्यथा प्रामाण्य- सिद्धौ विपरीतमसिद्ध पराजयलक्षणमाप्नोति । नारदः । सारस्त व्यवहाराणां प्रतिज्ञा ममुदाहृता। तहानी हीयते वादी तरंस्तामुत्तरो भवेत् ॥ तरनिर्वाहयन् । उत्तरः उत्कृष्टो विजयी त यावत् । निर्णयप्रकारानाह। व्यासः। प्रमाणेहेतुचरितैः शपथेन नृपाज्ञया । वादी सम्प्रतिपत्त्या वा निर्णयोऽष्टविधः स्म त: ॥ विकृतवानेतत्सएव । लिखितं साक्षिणो भुक्तिः प्रमाणं त्रिविध स्मृतम् । अनुमानं विदुतु स्तर्कश्चेति मनीषिणः ॥ देशस्थिति: पूर्वकृताञ्चरितं समुदाहृतम् । अर्थानुरूपाशपथाः स्मृता: सत्यघटादयः ॥ तेषामभावे राजाचा निर्णयन्तुविदुर्बुधाः । इति प्रमाणत्यं स तर्कोपष्टब्धमनुमानं चरितादिचतुष्टय मि यष्टविधहे तुकत्व निर्णयस्याप्यष्टविधत्वं यद्यपि भुक्तिरप्यनु- मानमेव । तथापि प्रथाकलितकालीन सभ्याना मनुमानमि- हानुमानपदेन विवक्षितम् । धर्मेण व्यवहारेण चरित्रण नृपात्र या । चटाप्रसारोऽभिहितः मन्दिग्धेर्थेविनिर्णयः ॥ इति इत्यत्युक्तानांधर्मादीनां निर्णयहेत् त्वं प्रागेव तत्र सत्ये स्थितो धर्म इत्यादिना तेनैव वितं प्र.गेव नि- रूपितं स एव।

·वीरमित्रोदये एकैको विविधः प्रोक्तः क्रियाभेदान्मनीषिभिः । क्रियाभेदात्मानुषदैविक क्रिया भेदात् धर्मनिर्णयस्थ धमाह स एव । सम्यग्विचार्य कार्यन्तु युक्त्या सम्परिकल्पितम् । परीक्षितन्तु शपथैः स ज्ञेयो धर्मनिर्णयः ॥ प्रतिवादी प्रपद्येत यत्र धर्मः सनिर्णयः । दिव्यै विशोधितः सम्यक् द्वितीयः स उदाहृतः ॥ प्रतिवादी प्रपद्ये तेत्यस्य काकाक्षिवदुभयत्र सम्बन्धः। यत्र प्रतिवादी युक्त्या सम्यग्विचार्य सम्परिकल्पितन्निर्धारित पुन: शेपथैः पुत्रशिरः स्मर्यादिभिः परीक्षितं कायं प्रपद्यताङ्गी- कुर्यात् स ाद्यो धर्मनिर्णयः दिव्य घटादिभिर्विशोध्यतः प्रतिवादी यत्र कायं प्रपद्य त स द्वितीयो धर्माख्यो निर्णयः इत्यर्थः । व्यवहारनिर्णयस्थापि विध्यमाह स एव । प्रमाणैनिश्चयो यस्तु व्यवहार: स उच्यते । वाक्छलानुत्तरत्वेन द्वितीयः परिकीर्तितः ॥ प्रमाण पदेनान साक्षिणो लिखितञ्च । व्यत्यभिप्रायेण च बहुवचनम् । भुक्त रनुमानत्वाद्दिव्यस्य धर्मनिर्णयान्तर्भावात् । वाक्च्छलानुत्तरत्वेन । वाक् छलेनानुत्तरत्वेन च यो निश्चयो द्वितीयो व्यवहार: स इत्यर्थः। चरित्र निर्णयस्यापि भेद- इयन्त नैवाभिहितम् । अनुमानेन निर्णीत चरित्वमिति कीर्तितम् । देशस्थित्या द्वितीयन्तु शास्त्र विनिरुदाहृतम् ॥ अनुमानेन भुक्तिमुक्तिखरूपेण यो निर्णयस्त देकं चरि- ·व्यवहाराध्यायः। । T त्या- त्रम् । देशस्थित्या यो निर्णयस्तहितीयं चरित्रमित्यर्थः। राजा- ज्ञानिर्णयस्यापि विभेदता-भिहिता तेनैव प्रमाणहिताद्यस्तु राजाज्ञानिर्णयः स्म तः । शास्त्रसभ्य विरोधे च तथान्यः परिकीर्तितः । प्रमाणसहिता राजाज्ञा आद्यो निर्णय इत्यन्वयः । स्त्राणां सभ्यानाञ्च विरोधे परस्पर विविपत्तौ या राजाज्ञा स द्वितीयो राजाज्ञारूपो निर्णय इत्यर्थः। ननु शास्त्राणां सध्यानाञ्च विरोधएवा सम्भवो स्म त्यताधिकारिणां सभ्यानां दण्डयत्वात् । न च शास्त्राणां परस्परविरोधे सध्यानाञ्चेत्यर्थ इति वाच्यम् । सभ्यविरोधोपन्यासानर्थयात् । शास्त्रविरोध न्यायोपलब्धशास्त्रानुसारेण निर्णय: कार्य इत्यस्वार्थस्य स्प त विरोधे न्यायस्तु बलवान् व्यवहारतः । धर्मशास्त्रविरोधे तु युक्तियुक्तो विधिःस्म तः । केबलं शास्त्रमाश्रित्य न कर्तव्यो हि निर्णयः । युक्तिहीन विचारे हि धर्महानि: प्रजायते ॥ न्यायाधिगमे तोऽभ्युपायस्तनाभूह्य यथास्थानं गमय- दित्यादि योगीश्वरनारदहस्यति गौतमादिवचोभिनिर्धा- रितत्वात् । ताशि विषये राजाज्ञानवसरात् । अनीशराजाज्ञाया निविद्वत्वाञ्चेति चेत् । उच्यते। यत्र शास्त्र विरोधे बलवान्यायो न्यतरार्थविनि- गमक: ससस्य प्राविवाकस्य सभापते न हृदयमारोहति चिर- तरं मीमांसितोऽपि तादृशशास्त्र विरोध तन्म लके वा समा- धे ये सस्य विरोध राजकतव्यवस्थावादिप्रतिवादिभ्यां मन्तव्य - त्येतदर्थ कमिदं वचनम् । अतएव पितामहः । वचनं प्रालिखि- ·१२० वीरमित्रोदये तन्निश्चेतु येन शक्या: स्युरित्यादि। धर्मादीनां चतुर्णा पूर्व- स्योत्तरोत्तरापेक्षया दुर्बलत्वमाह नारदः । धर्मश्च व्यवहारश्च चरितं राजशासनम् । चतुष्पाद्यवहारोऽयमुत्तरः पूर्ववाधक इति ॥ व्यवहारस्ख धर्मवाधकतामाह । रहस्पतिः । शास्त्र केवल माश्रित्य क्रियते यत्र निर्णयः । व्यवहारः स विज्ञेयो धर्मस्त नावहीयते । शास्त्रशब्द न शास्त्रोक्त साच्यादिप्रमाणं तेन यो निर्णयः क्रियते स व्यवहारः। तेन धर्मः शपथादिकृतो निर्णयोऽवही- यते । बाध्यते । मानुषप्रमाणे सति दिव्यानवसरात् । अत- एवाह कात्यायनः । युक्तियुक्तन्त कायं स्थाय्यि यत्र विवर्जितम् । धर्मस्तु व्यवहारेण बाध्यते तत्र नान्यथा ॥ चरित्स्य व्यवहारबाधकमाइ । रहस्पतिः । देशस्थित्वानुमानेन नैगमानुमतेन वा । क्रियते निर्णयस्तल व्यवहारस्तु बाध्यते ॥ नैगमाः पौरवणिजः । नैगमानुमते नानुमानेने ति सम्बन्धः सामानाधिकारण्येन। वा शब्दाहेशस्थि यपेक्षः। अनमेव,थं फुटयति कात्यायनः। प्रतिजोमप्रखतेषु तथा दुर्गनिवाशिघु । विराधनियतं प्राउस्त धर्म न विचाजयेत् ॥ निर्णयन्तु यदा कुर्यात्तेन धर्मेण पार्थिवः । व्यवहारचरित्रण तदा तेनैव इति॥ बाध्यते ·व्यवहाराध्यायः। मृतिविरुवमपि नियतत्वान्न विचालयेद्राजा। राजशास- नस्य चरित्र बाधकमाह वृहस्पतिः । विहाय चरिताचारं यत्र कुर्थात् पुनर्वृपः । निर्णयं सा तु राजाज्ञा चरित्र बाध्यते तयेति । चरिताचारं पूर्व पूर्वाचरितमाचारम् । यद्यपि तं धर्म न विचालयेदित्युक्तमनतु विहाय चरिताचार मित्युच्यते। तेन- विरोध: प्रतिभाति । तथापि यदि तहिचालने पुरराष्ट्रा- दिक्षोभो न भवति । तदा स्मृत्यादि विरुदत्वात्तं दूरीकृत्य- स्म त्याद्यविराधो राजाज्ञया निर्णयः कार्य इति तात्पर्य्यम् । अतएव पुरराष्ट्रस्य विरुवस्य विवादस्यानादेयत्वमुक्तम् । पुरराष्ट्रक्षोभापादकतया तदनापादकतया तु स्मृत्याद्यनुरोध एव कार्यो राति । अतएवाह कात्यायनः । विरुद्ध न्यायतो यत्तु चरित्र कल्पाते बुधैः । एवन्तत्र निरस्त चरित्वन्तु नृपाज्ञयेति ॥ नृपैर्यन्यायविरुव चरित्रन ग्राह्यमिति कल्पाते। तत्र नृपाज्ञया तच्चरित्न निरस्यते बाध्यत इत्यर्थः। यथोत- प्रकारातिरिक्त प्रकारेणैषां बाध्ययाधकता कल्पने दोषमाह । कात्यायनः। अनेन विधिना युक्त बाधकं यद्यदुत्तरम् । अन्यथाबाधनं यत्र तत्र धर्मो विहन्यत इति ॥ इति निर्णयपादः। पुनायः यद्यपि निर्णयानन्तर जयपत्रे दत्ते पराजितस्य दण्डाहत्व तथापि यदि स परा- जितमपि खयमपराजितमेव मनुते पूर्वव्यवहारे कुदृष्टयुद्ध्या तहि दिगुणदण्डमभ्युपगमव्य राज्ञा सभ्यान्तरोपादानेन पुन- व्यवहारं तदीयो द्रष्टव्य इत्याह नारदः।

·वीरमित्रोदये तीरितञ्चानुशिष्टञ्च यो मन्येत विधर्मतः । द्विगुणन्दण्डमादाय पुनस्तत्कार्यमुहरेत् ।। तीरितं समापितं निर्णयपर्यन्तं प्रापितमिति यावत् । पारतीरकर्मसमाप्ता वित्यस्य निष्ठान्तं रूपम् । अनुशिष्टमर्थि- प्रत्यर्थिनौ प्रति कथितं जयपराजपने वा रोपितम्। विध- मंतो धर्मविपरीतं कुदृष्टमिति यावत् । अर्थि प्रत्यर्थिनोर- न्यतरोमन्येत स पराजयनिमित्तं दण्डं हिगुणमादायाङ्गीकृत्य तत्कार्य पुनरुवरेत् । चतुष्माद्यवहारप्रवर्त्तनेन निर्णायोत् । याज्ञवल्काः । दुर्दृष्ट्वास्तु पुनदृष्ट्वा व्यवहारान्नृपेण तु । सभ्या: सजयिनोदण्डाहिवादाहिगुणन्दमम् ॥ यो मन्येताजितोऽस्मीति न्यायेनापि पराजितः। सभायां तं पुनर्जित्वा दागयेद्दिगुणन्दमम् ॥ अस्यापवादमाइ मनुः । तीरितञ्चानुशिष्टञ्च यत्र वचन यद्भवेत् । कृतं तद्धमतो विद्यान्न तद्भूयो निवर्तयेत् ॥ धर्मतः कृतञ्चेत्कृतमेव विद्यादित्यर्थः । नारदः । साक्षिसन्यावसन्नानां दृषणे दर्शनं पुनः ॥ स्वावसितानान्त प्रोक्त: पौनर्भवो विधिः । साक्षि सध्यावसन्नानां साक्षिदारेण सध्यहारेण वाऽवस- न्वानां पराजितानां दूषणे साक्षिष सभ्येषु वा दोषोभावने ऽन्यतरेण कृते पुनर्दर्शन व्यवहारदर्शनम्। राज्ञा कार्यमिति- शेषः । स्वाद सितानां स्वचट या खव्यापारेन पूर्वापरवि- रुड्वभाषणादिना ऽवसितानां पराजितानान्तु पौनर्भवः पुन- रुद्भवः पुनर्भवः पुनर्व्यवहारप्रत्तिरिति यावत् । तत्सम्बन्धि विधिनोक्तः कर्तव्यत्वेनाभिहितो मुनिभिरित्यर्थः । वृहस्पतिः। - ·व्यवहाराध्यायः। : पलायनानुत्तरत्वा दन्यपक्षाश्रयेण च । हीनस्य ग्टह्यते वादो न स्ववाक्यजितस्य तु ॥ वादो ग्टह्यते पुनायो भवतीत्यर्थः। स्ववाक्येन पर्वापर- विरुद्धेनोत्तरापरिस्फुर्त्या-स्कन्दितेन वा योजितस्तस्य तु न भवतीत्यर्थः । वृहस्पतिकात्यायनौ। कुलादिभिर्निश्चितेऽपि सन्तोषं में गतस्तु यः । विचार्य तत्कतं राजा कुकृतम्पुनरुद्धरेत् ॥ वृहस्पतिः । निश्चित्य वडभिः साई बाह्मणैः शास्त्रपारगैः । दण्डयेज्जयिना साई पूर्वसन्यांस्तु दोषिणः ॥ र्जायना पूर्वव्यवहारजयिना । नारदः । दुईष्टे व्यवहारे तु सभ्यास्तन्दण्ड माग्न युः । नहि जातु विना दण्डं कश्चिन्मार्गेऽवतिष्ठते ॥ मनुः । अमात्यःप्राडिवाकोवा ये कुर्युःकार्यमन्यथा। तं सर्ववृपतिः कुर्यात् तान् सहस्वन्त, दण्डयेत् ॥ सहसपणान् दण्डव्यवहारे ऽनुक्तासङ्ख्यया सङ्ख्यायाः पण- गतत्वेन परिभाषितत्वात् । एतच्च दण्डनिरूपण प्रस्तावे विवे- चयिष्यामः । यत्र हिगुणदण्ड: महखाधिकस्तत्रामात्यप्रावि वाकयोरपि स एव । अन्यत्र सहसमेव । अमात्यप्राड्विवा- कयोर्मुख्यत्वेन दण्डाधिक्य स्योचितत्वात् । इति पुनायः । निर्णयानन्तरं कृत्यन्तजयिने जयपवटानम्। पराजिता- द्दण्डादानम्। सपणविवादे पणादानम्। धनिने धनदापनञ्च । तथा च व्यासः । व्यवहारान् खयं दृष्ट्वा श्रुत्वा वा प्राड्विवाकतः। जयपत्र ततो दद्यात्मरिज्ञानाय पार्थिवः ॥ पुनर्व्यायादिप्रसक्ती प्राङ्मयपरिज्ञानाय । वृहस्पतिः ।

·१२४
वीरमित्रोदये
प्रतिज्ञाभावनाहादी प्राड्विवाकादिपूजनात् ।
जयपत्रस्य चादानाजयी लोकै निगद्यते ॥
योगीश्वरः । सपणश्चेहिवादः स्यात्तत्र हीनन्त दापयेत् ।
दण्डञ्च सपणञ्चैव धनिने धनमेव च ॥
हाइस्पतिः। अपराधानुरूपश्च दण्डोऽत्र परिकल्पित इति ।
तत्र जयपत्र प्रकार लेख्यप्रस्तावे। दण्ड पणादाने दण्डनि
रूपणे धनिने धनदानमृणादानप्रकरमे वक्ष्यामः। अथ सभ्यः
प्राड्विवाकसहितस्य सभापतेरन्यथा व्यवहारदर्शने सर्वथा-
दर्शनाभावे च दोषकथनम्। तत्वान्यथा दर्शने दोषमाह ।
मनुः । यस्वधर्मेण कार्याणि मोहात्कुन्निराधिपः ।
अचिरात्त दुरात्मानं वशे कुर्वन्ति शत्रवः ॥
कात्यायनः । अस्वा लोकनाशाया परानीकभयावहा ।
आयुर्वीजहरी राज्ञामस्ति वाक्येष्वियं कृतिः ॥
तस्माच्छास्त्रानुसारेण राजा कार्याणि साधयेत् ।
वाक्याभावे तु सर्वेषां देशदृष्ट न संनयेत् ॥
प्रदर्शने दोषमाह । महाभारते कृष्ण पायनः ।
अर्थिनामुपसन्नानां यस्तु नोपैति दर्शनम् ।
सुखेषु सतो नृपति: स तप्येत नृगो यथेति ।
नृगो नाम राजा। रामायणे बाल्मीकिः।
पौरकायं हि यो राजा न करोति समास्थितः ।
व्यक्त स नरके घोरे पच्यते नात्र संशय इति ॥
समास्थित: सुस्थितः। अनेन दुःस्थितस्यादर्शनेन दोष
इति सूचितम् । अतएवानु कल्पतया दुःस्थितस्य स्वप्रतिनिधि-
प्राविवाकनियोगः प्रायुक्तः। प्राविवाकस्य सम्यान चान्यथा

·व्यवहाराध्यायः। १२५ दर्शनादर्शनयोीष इति प्रागेव प्रपञ्चितं व्यवहारदर्शनविधि- विचारप्रस्तावे। सम्यग्वावहारदर्शने फलमप्याह मनुः । कामक्रोधौ तु संपन्य योऽर्थान् धम्मेण पश्यति । प्रजास्तमनुवर्तन्ते समुद्रमिव सिन्धवः ॥ इदं दृष्टफलम् । अदृष्ट मपि फलमाह नारद: । एवं पश्येत् सदा राजा व्यवहारान् समाहितः । वितत्येह यशो लोके कृष्ण: प्राप्तस्त्रिपिष्टपम् ॥ वृहस्पतिः । एवं शास्त्रोदितं राजा कुर्वनिर्णयपालनम् । वितत्य ह यशो लोके महेन्द्रसचिवो भवेत् । फलान्तराण्यपि व्यवहारदर्शनविधिप्रस्तावेऽभिहितानि । अथकृतनिटत्तिः । तत्र मनुविष्णू । यस्मिन् यस्मिन् विवादे तु कौटसाक्ष्य कृतम्भवेत् । तत्तत्कायं निवत्तेत कृतं चाप्य कृतम्भवेत् ॥ नारदः । स्त्रीषु रावौ बहिर्गामादन्तर्वेश्मन्यरातिषु । व्यवहार: कृतोऽप्यषु पुन: कर्त्तव्यतामियात् ॥ मनु नारदौ । सत्या न भाषा भवति यद्यपि स्वात्प्रतिष्ठिता। बहिश्चद्भाष्यते धम्मान्नियताद्यावहारिकात् ॥ नियताद्यावहारिकात्। नियतव्यावहारिकधर्मवादिष- या या भाषा सा यद्यपि प्रतिष्ठिता साक्षिलेख्यादिप्रमाणवती भवति तथापि सत्याग्राह्या न भवति । यथा पुत्वाद्यन्वयोपेतं कश्चिदभियुक्त सर्वस महमनेन प्रतिऋतमिदानौं न ददातीति मनुः। योगाधमनविक्रीतं योगदानप्रतिग्रहम् । यत्र वायुपधि पश्येत् तत्सर्वं विनिवर्तयेत् ॥ बलाहत्तं बलाद्भुत बलाद्यचापि लेखितम् ।

·१२६ वीरमित्रोदये सर्वान् बनवतानर्थान कृतान्मनुरब्रवीत् ॥ योगश्छद्म । प्राधमनमाधीकरणम् । उपवि: छलम् । पूर्वोत्त- रामियां छलकृतसर्वव्यवहाराणा निवर्त्तन मार्वत्रिकमित्युक्त भवति। एवमुत्तरलोकेऽपि बल कृतसर्व व्यवहाराणामपि । योगीश्वरः । मत्तोन्मत्ता ध्यधीन लेन स्थविरेण वा। असम्बद्धकृतश्चैक व्यवहारो न सिध्यति ॥ अध्यधीनो दामः । अधिकमधीन इति व्युत्मत्तेः । असम्ब- इन वादिप्रतिवाद्यसम्बद्दन कृतस्त प्रतिनिधिभूय सम्पादितः । समासान्तर्गतमपि कृतपदं प्राक्तनटतीरान्तैरपि बुद्धा निष्कृष्य सम्न्धनीयम्। नारदः । यहालः कुरुते कार्य मखतन्तस्तथैव च । अकृतन्तदपि प्राङः शास्त्र शास्त्रविदो जनाः। खतन्त्रोऽपि हि यत्कायं कुर्यादप्रक तिङ्गतः। तद प्य कृतमेवाहुरख तन्तः स हेतुतः ॥ कामक्रोधाभि भूता भयव्यसनपीड़िताः । रागहषपरीताञ्च जेथाव प्रकतिङ्गताः । तथा दासकृतं कार्य मकृतं परिचक्षते । अन्यत्र स्वामिसन्देशान्तदासः प्रभुरात्मनः ॥ पुत्र ण च कृतं कार्यं यत्यादछन्दत: पितुः । तदप्यकृतमेवाहुर्दास: पुनश्च तौ समौ ॥ कात्यायन; ।नक्षेत्र ग्टहदासानां दानाधमनविक्रिया । अखतन्त्र शता: सिड्वि प्रामु यु नुवर्णिताः । नानुवर्णिताः स्वतन्वेण पित्रादिना नानुमता। अनुमताः सियेयुरेवेत्यर्थादुक्त भवति ॥ अतएवाह । स एव ।

·व्यवहाराध्यायः १२७ प्रमाणं सर्व एवैते पण्यानां क्रयविक्रये । यदि सव्यवहारान्त कुर्वन्तोऽनुमोदिताः ॥ क्षेत्रादीनान्तथैवस्यु नीता बाट सुतः सुतः । विसृष्टार्थस्तु यो यस्मि स्तस्मिन्नर्थे प्रभुस्त, सः । तगर्ता तत्कृतं कार्य नान्यथा कर्तुमर्हति ॥ वृहस्पतिरपि । यः खामिना नियुक्तस्तु बनाय व्ययपालने। कुसी कृषी च वाणिज्ये निसृष्टार्थस्तु, सः स्मृतः ॥ प्रमाणं तत्कृतं सर्व लाभालाभव्ययोदयम् । ख देशे वा विदेशे वा स्वामी तन्न विसंवदेत् ॥ अनुमत्यभावेऽपि कुटुम्बभरणार्थमस्वतन्त्रक तमष्टगुणादियव- हारं खतन्त्रो न निवर्तयेदित्याह । मनुः । कुटुम्बार्थे ध्यधीनोऽपि व्यवहार यमाचरेत् । ख देशे वा विदेशे वा तं स्वामी न विचालयेत् ॥ अध्यधीनः पुत्रबाट पुत्वदासादिः । अथ स्वतन्त्राऽख तन्त्र- लक्षणम् । तत्र नारदः । स्वातन्त्र्यं तु स्मृतं ज्येष्ठे ज्यै च गुणवयः कृतम् । तथा। अखतन्त्रः प्रजाः सर्वाः स्वतन्त्रः पृथिवीपतिः। अस्वतन्त्रः स्मृतः शिष्य आचार्य तु स्वतन्त्रता । अस्वतन्त्राः स्त्रियः पुत्वादामाद्याश्च परिग्रहः । गर्भस्थैः सदृशो जेय आष्टमात्मराच्छिशुः ॥ बाल आषोड़शाहर्षात् पौगण्डश्चेति शब्दयते । परतो व्यवहारज्ञः स्वतन्वः पितरावृते ॥ जीवतोरस्वतन्त्र : स्याज्जरयापि समन्वितः । तयोरपि पिता अयान् वीजप्राधान्य दर्शनात् ।

·वीरमिनोदये अभावे वीजिनो माता तदभावे तु पूर्वजः ॥ कात्यायन: । पिता स्वतन्त्र: पिटमान् नाता चाटव्य एव च। कनिष्ठो वाऽविभक्तस्थो दासः कर्मकरस्तथा ॥ पिटमान् पिताथस्वतन्त्र इत्यर्थः । अविभक्तस्थः अविभक्तधनः । हारीतः । दानार्थे वा धनार्थे वा धर्मार्थे वा विशेषतः । आदाने वा जिसमें वा न स्त्री स्वातन्त्र्यमहति ॥ नारदः । खतन्त्राः सर्व एवै ते परतन्त्रेषु नित्यशः । अनुशिष्टौ विसर्गे च विक्रये चेवरा मताः ॥ एते पूर्वोक्ता राजादयः । स्वतन्त्रस्य पित्वादेरपि विषय- विशेषेन स्वातन्त्र्यमित्याह । कात्यायनः । सुतस्य सुतदाराणां वशित्वमनुशासने । विक्रये चैव दाने च वशित्वन्न सुते पितुः ॥ एतदप्यनापदीति वच्यते । 'इति सामान्य परिभाषा । अथ विशेषपरिभाषा। तत्र याज्ञवल्काः। अभियोगमनिस्तीर्य नैनं प्रत्यभियोजयेत् । अभियुक्त नान्येन नोक्तं विप्रतातिन्वयेत् ॥ अभियुज्यत इत्यभियोगोऽपराध: ऋणं मदीयं ग्टहीत्वा न प्रत्यर्पयत्ययमित्यादिरर्थिनोपन्यस्तस्तम निस्ती•परिहत्वैन म- भियोक्तारन्नप्रत्यभियोजयेत् । युगपद्यवहारस्य प्रतिज्ञाभेदेना सम्भवात् । प्रत्यभियोगादन र्थक्यात् । इत्ययं प्रत्यभियोगानर्थ- क्यादित्ययं प्रत्यर्थिनं प्रत्युपदेशोऽन्चवादिलेन हीनता परिहा- •र्थः । यद्यपि प्रत्यवस्कन्दनं प्रत्याभियोगरूपमेव । तथापि वापराधपरिहारार्थत्वादनेन प्रतिविध्यते । अन्येनाभियुक्तचा निस्तीर्णतदीयाभियोगमर्थी नाभियुञ्जीत । अन्याभियोगापेक्ष- ·व्यवहाराध्यायः । १२६ यात्र प्रत्य भियोगशब्दोऽनुवाद त्वेन यथा कथञ्चिन्ने यः । अयमपि युगपद्यवहारासम्भवनिबन्धनोऽर्थिनं प्रत्यु पदेगः। किञ्च रक्त- मावेदनसमये यदुक्तं तहिप्रकृतिं विरुदखभावतां न नयेत् । न प्रापयेत्। यदस्तु यत्प्रकारेणावेदनसमये निवेदितं तत् तथैव तद्भाषायां लेखनीयं नान्यथेत्ययमप्यर्थिन एवान्यवादित्व- निबञ्चनहीनता परिहारार्थ ए वोपदेशः। यद्यपि ययावेदित- मर्थिनेत्यवै वेदमुक्तमिति पुनरुतमाभाति तथापि तहस्त्व- न्तरावेदनप्रतिषेध कमिदन्त, पदान्तरसंक्रमनिवारकमित्यपुन- रुक्तता। तद्यथा रूपकशतं मदीयं वयानुग्टहीत्वा न प्रयच्छ- तोत्यावेद्य भाषायां वस्त्रशतं ह्या ग्टहीत्वा न प्रयच्छ तीति ऋणादानपद एव वस्त्वन्तरगमनम् । रूपकशतं वृड्या ग्टहीत्वा मदीये न प्रयच्छ तीत्यावेद्य भापायां रूपकशतं मदीयम्बलादप- हृतवानिति तस्मिन्नेव वस्तु साहसाख्यं विवाद पदं लेख य- तोति । तत्र यथा शब्दोपादानादत्र च विप्रकृतिपदोपादा- नात्। वस्व न्तरगमने ह्ये कत्रैव विवादपदे प्रकारभेदमात्र प्रकारवाचिथाल्प्रत्ययेन प्रत्ययस्यते। पदान्तरसंक्रमे तु विरुव- खभावता व्यक्तति भावः। अनियोगमनिस्तीयेत्यस्यापवादमाह स एव । कुर्थ्यात्प्रत्यभियोगन्त कलहं साहसेषु च । कलहे वाग्दण्ड पारुष्यरूपे । साहसेषु च । विषशस्त्रादिकृत-- प्राणिव्यापादनादिषु यदि सम्भवति प्रत्यभियोगस्तदा खाभि- योगमनिस्तीर्याप्यभियोक्तारं प्रत्यभियोजयेत् । ननु प्रतिज्ञान्त- रत्वापत्तौ युगपद्यवहारासम्भवस्य प्रत्यमियोगप्रतिषेधवीजस्या- वापि तौल्यात्कधं तत्प्रतिप्रसवः । प्राङ्गयायप्रत्यवस्कन्दनयोस्त पूर्वपक्षोपमर्दकत्वेनोत्तरलक्षणलक्षितयोः प्रत्यभियोगत्वेऽपि न ·१३० वीरमिनोदये प्रतिज्ञा त्तरापत्या युगपद्यवहारासम्भवदोष इति वैषम्यम् । अन्यथा तयोरुत्तरत्वमेव न स्यात् सर्वत्रैतत्प्रतिषेधग्रस्तत्वा- दिति चेत् न यद्यप्यत्रापि युगपद्यवहारासम्भवस्त ल्यस्त- थापि न्यूनदण्ड प्राप्तयेऽधिक दण्डनिवत्तथे च कलह साहसयो: प्रत्यभियोगः ॥ सार्थकोऽन्यत्र निरर्थक इति प्रतिप्रेमवोप- देश: ॥ तथाहि । अनेनाहन्ताड़ित: शप्तो वा पूर्वमयं मत्मा- णव्ययाय व्यापार कृतवानित्यभियुक्तो यद्याइ । मत्यमेतत्त- थापि मत्त: पूर्वतर मयन्ताड़नादिममकतवानिति प्रत्यभि- योगे तस्मिंश्च साधिते देण्डाल्पत्व प्रत्यभियोक्तः फलम् । तथा च नारदः । पूर्वमाक्षारयेद्यस्तु नियतं स्यात्म दोषभाक् । पश्चाद्यः सोऽप्यमत्कारी पूर्वे तु विनयो गुरुरिति ॥ विनयोदण्डः । यदा तु युगपद्दयोस्ताड़नादिषु प्रत्तिस्त वाधिक दण्डनित्तिः प्रत्यभियोग फलम् । तदप्याह स एव । पारुष्ये साहसे चैव युगपत् सम्परत्तयोः। विशेषञ्चेन्नलभ्येत विनय: स्यात्ममस्तयोरिति ॥ तेनाय मत्र तात्पर्यार्थः॥ पूर्वपक्षोपमर्दनरूपप्रत्य- भियोगस्य प्रतिज्ञोत्तरत्वे न युगपद्यवहारा ऽसम्भवरूप प्रत्य- भियोगस्य प्रतिज्ञोत्तरत्वेन युगपद्यवहारासम्भव रूपदो- षाभावादेवा ऽप्रतिषिड्वत्वम्। कल हादिष युगपद्यवहारा- सम्भवे सत्यप्यर्थवान् प्रत्यभियोगः क्रियमाणो न दुष्यति । पूर्वपक्षानुपमर्दनरूपो ऽनर्थकश्च प्रत्यभियोगो न कार्य ऋणा- दानादिषु विवादेष्विति। यथायं मदीयणमियदि यत्या वृड्या ग्टहीत्वा न प्रयच्छतीत्यभियोगे मह्यमप्ययं धारय- तीति प्रत्यभियोगो न कार्यों निष्प्रयोजकत्वात्प्रतिज्ञान्तरत्वा ·व्यवहाराध्यायः। १३१ चेति । इति प्रत्यभियोग निर्णयः ॥ अथ निवादिविधिनित वादिविवेचनञ्च । तत्र याज्ञवल्काः । निहृते लिखितं नैकमेकदेशविभावितः । दाप्य सर्व नृपेणार्थो न ग्राह्यस्वनिवेदित: । नैकमने निषेधार्थ नकारस्याममासत्वान्नलोपोनञ् इति नकारलोपाभावे नैकधे तिबदू पम् । प्रार्थना भियुक्तं सुवर्णर- जतवस्त्रादि वस्तुभाषालिखितमुत्तरलेखन वेलायाप्रत्यर्थी यः सर्वमेव निहते मिथ्यैतदित्यपलपति । सोऽथिनैकदेशे प्रतिज्ञाविषय वस्तुनि भाविते लिखितं साक्ष्यादि प्रमाणबलाद- डीकारित: मर्वमप्यर्थिप्रतिज्ञातं नृपेण दाप्योऽर्थिने दापनीयः । यस्वर्थोर्थिनैव व्यामोह प्रमादादिना भाषा पत्नशोधनावधि न निवेदित: पञ्चान्त्रिवेद्यते प्राक्प्रमादादिना विस्पतं मयेदमिति सनृपेण न ग्राह्यो नादर्तव्य: प्रमाणादिप्रत्याकलनेनेत्यर्थः । ननु छलं निरस्य भूसे न व्यवहारान्वयेन्द्रप इत्यनेन विरुद्धमिदम् । तथा हि। मूलन्तत्व मलन्तत्वार्थयुक्त यत्प्रमादाभिहितं छलमित्युक्तो- भूतेन वस्तु तत्त्वानुसरणेन छलप्रमादामर्धाद्यभिहितं निरस्य व्यवहारात पोनयेन्निर्णयपर्यन्तम्प्रापयेत् । तस्माद्यथाथि प्रत्य- र्थिनौ सत्यमेव निवेदयतः। साक्ष्यादिनरपेक्ष्येण स्वयमेव साल्यादयोऽपि शपथादिभिर्भाषितास्तत्व मेव प्रतिपादयन्ति- तथा स सभ्य न सभापतिना यतितव्यमिति भावः। एवञ्चक- देशस्य प्रमाणसिद्धावप्येकदेशान्तरस्य सिद्धिः कुतख्या अन्य- विषयप्रमाणेनान्यसिरसम्भवात् । कुलप्रसक्त दुरित्वाम् । एवं प्रमादादिविस्म तस्य प्रामाणिकस्वार्थस्थानादरे छलं व्य तमेव । कात्यायनवचनविरोध व सति। यदाह ।

·१३२ वीरमिनोदये अनेकार्थाभियोगेऽपि यावत्मसाधयेद्दनी । साक्षिभिस्तावदेवासौ लभते साधितं धनमिति ॥ साक्षिग्रहणंले व्यापलक्षणम् । अवापरार्कः । अपनववादिनः सावष्टम्भयन् मिथ्योत्तरं तद्दिषयं निद्भुत इत्यादि। यथाद्यर्थि- नाभियुक्तः प्रत्यर्थेवमुत्तरयति भवदभियुक्तानामर्थानां मध्ये यद्यकमपि भवान् सीधयति तदा सर्वमहं दास्यामीति छलो- दाहरणत्वादस्य कात्यायनवचनन्वसावष्टम्भमिथ्योत्तरविषयन्त - नासाधितांर्थिना प्रमाणान्तरमुपादेयं तदभावेऽपि साधित- मात्रलाभेन सन्तोष्टव्यम् । अनेकार्थाभियोगे तु सर्वार्थव्यपलायिना। विभावितैकदेशेन देयं यदभियुज्यत इति ॥ नारदवचोऽपि सावष्टम्भमिथ्योत्तरविषयमेवेत्याइ । तद- नुपपन्नम्। सपणञ्चेहि बादः स्यादित्यनेनास्य गतार्थता- पत्तेः । ईदृशावष्टम्भस्य पणादनतिरेकात् । नच पणस्य राज्ञा ग्रहणमस्य त्वर्थिनेति भेद इति वाच्यम् । एतादृशभेदस्या प्रयोजकत्वात् । स्वयणन्दापयेदित्ये तावन्मात्रस्यैव तदर्थत्वात् । प्रतिज्ञानुरोधित्वात् पणत्वस्य निङ्गवमानस्थान प्रतीते: साव- ष्टम्भ निविषयत्वाकल्पनाया अप्रमाणकत्वाच्च । एवं नारद- वाक्येऽपि न च तत्र व्यपलायनेति विशब्दोपादानादवष्टम्भ सहित निगवप्रतीतिरिति वाच्यम् । अन्यथा सिढतात्पर्य- ग्राहकाभावे सावष्टम्भत्वरूपविशेष घरत्वस्य नियतत्वात् । वाचस्पति चण्डेश्वरौत्वाहतुः। यत्रै कदेश सिद्धिरेक देशान्त- रसिय विनाभुता तविषयं योगीश्वरनारदयोर्वचनं तदति- रिक्त विषयन्तु कात्यायनीयमिति । तदप्यसत् । निङ्गवोपा- ·व्यवहारराध्यायः। दानवैयर्थ्यात् । अनिङ्गवेऽपि तस्य युक्तियुक्तत्वात् । प्रत्यवस्क- न्दन प्राङ्यायोत्तरयो रयेकदेशे कारणादिसाधने तहिना भूतैकदेशान्तरे कारणादि सिद्धेर्दुरित्वात् । यत्तु वाचस्प- तिना पसतापेत्यादिना सपणश्चेदित्यादि तत्र योगीश्वर वचन एव संवादितन्तेन स्पाष्टमेव गतार्थत्वं प्रदर्शितमिति महान् प्रमादः विज्ञानयोगिनस्वाङः। यथा भूतानुसरणेन छलनिरासेन च व्यवहारनिर्णयो भवति तथा विधेयमिति मुख्यः कल्पः । तत्व हेतुः। भूतमप्यनुपन्यस्त हीयते व्यव- हारत इति तस्यायमर्थः। यतोभूतं वस्तु तत्वमप्यनुपन्य स्त- मकथितं वादि प्रतिवाद्यन्यतरेण साक्ष्यादिना वा तद्यवहा- रत्वो व्यवहाररीत्या हीयते । यद्यपि पश्चात् प्रमाणेन साध्यते प्रमाणं विनैव चै देशविभावनेन तथापि वादिप्रतिवादि- सम्बन्धत्वेन हीनभवति । पश्चाहादिना प्रमाणान्तरेण साधि- तमपि प्राक्प्रतिज्ञाकालेन निवेदितञ्चेन्च लस्यने । तथा मर्वा- पनवकारिणा कलिययानि वस्त नि साक्ष्यादिभिकीका ते नान्यान्यपि माक्ष्य त् प्रमाणना साधितान्य प्य भियोको दातच- तया प्रतिवादिजः सकाशादीयन्त इति। तसाहितिवा दिनोः साच्यारिनु वादिगूढाशयताकूटकारित्वादिना यदा भूतानुसरण मशक्यं तदा चतुष्पाद्यवहारमार्गेण प्रवर्तिते व्यव हारे भूतानुसरणाभावेऽपि ससभ्यसभापते र्दोषले यो नास्ति । रागलोभादिभिरन्यथा शास्त्रकारित्वा भावादित्यर्थः । अत्रोदा- हरणम्। निङ्गते लिखितं नैमिति। एकदेशे प्रत्यार्थिनो- मिथ्यावादित्वे निश्चितेऽन्यविषयेऽपि मिथ्यावादित्व रुम्भ मात् । अर्थिनश्चैकदेशे सत्यवादित्वनिश्चयेऽन्यविषयेऽपि सत्यवादित्यस- [ १२ ] ·१३४ वीरमित्रोदये म्भादितीहशसम्भावना नामकतर्कानुग्टहीता दस्मादेव वचनातू सर्वमर्थिने प्रत्यर्थी राज्ञा दापनीयः। प्रतिज्ञाकाले वा नि- वेदितमिदानीमुपन्य सन्ने कदेशे विभावनानिमित्तान्यलामे नेदानीमुपन्यस्थतीति सम्भावनारूप तर्कानुग्टहीतमेतदेव बवनमनिवेदितस्यादापने प्रमाणमित्येतत्तर्कवाक्यानुसारेण स- सम्येन सभापतिना निर्णये क्रियमाणे यदि सहखशतं मेयंश वस्तुनोऽन्यथात्वम्भवति । तर्हि तस्य न दोष इति तात्पर्य एत- दभिप्रायकमेव गौतमवचनम् । न्यायाधिगमस्तर्कोभ्युपायस्त- नाभ्यूह्य यथा स्थानं गमयेदिति। अग्रे च तेनैवोपसंहृतं तस्मा- द्राजाचार्यावनिन्द्याविति, नचैकदेशविभावित प्रागनिवेदित निवेदकयोर्वादिप्रतिवादिनो हीनतामात्र प्रतिपादकमिदं याज्ञवल्कयादिवचनमिति वाच्यम् । सर्व दाप्यो न ग्राह्यः देयं यदभियुज्यत इति वचनात् । हीनतामात्र प्रतिपादनपरत्वे तदभिधानानर्थक्यात् । कात्यायन वचनन्तु । यत्र पित्यादिग्ट- हीत बहुर्थविषयाभियोगः पुवादेस्तद्रिक्थहरस्य क्रियते । सचाभियुक्तो ऽहन्तावदन किमपि न जानामि यावत् प्रमाणे- नायं साधयति तावद्दास्थामीत्युत्तरयति । तत्रासौ निङ्गववा- दी न भवति। तेनैकदेशविभावितोऽपि न कचिदप्यसत्यवा- दौति पूर्वोक्ततर्कानवतारात् तदनुग्रहीतमेतद्वचनमत्र न प्रवर्तत इति सामान्यविषयत्वात् निङ्गवोत्तरमपहायाज्ञानो- तर ईदृशे प्रवर्तत इति न तेन सहास्य विरोधः भिन्नविषय- त्वात्। ननु । ऋणादिघु विवादेषु स्थिरप्रायेषु निश्चितम् । ऊने वाभ्यधिके वार्थे प्रोत साध्यन्नसिध्यति ।

·व्यवहाराध्यायः। १३५ अर्थिना यावानों भाषायां लिखितस्ततोन्यू ने ऽधिके बार्थे साक्षिभिः प्रोके सर्वमेव साध्यं न सिध्य नीति प्रतिज्ञाप्रमाणयो विसंवादादित्यर्थकेनानेन कात्यायनवचनेन प्रत्युत साच्यादि- विभावितैकदेशस्थाप्यसिविरायाति । तत्मिड्या तदविभावितैक- देशसिर्दूिरापास्ता । उच्यते । यत्र वादी सकलप्रतिज्ञातार्थ साधनत्वेन साक्षिलेख्यादिकमु पन्य खति। ततश्च न्यूनोऽधिको- वार्थोविभाव्यते। तत्र कूटसम्भावनया कृत्स्नसाध्यासिद्धिः । तत्रापि निश्चितंन सिध्यतीति वचनात् संशयतादवस्थे प्रमाणा- न्तरेण सम्भावनानिर्णयः कार्य: । छलं निरखेति नियमात् । इतिकात्यायनीयस्यास्य वचनस्यार्थः। यत्र तु बाविरुदति । एतावत्यंशे ममैते साक्षिणोले ख्यं वास्ति। अन्यमंशमलौकि- कप्रमाणेन विभावयिष्यामीति तत्रोततर्कानुग्रहीतान्त्रित्यागत इत्यादियोगीश्वर नारदवचनादेकदेविभावनेपि कृत्वसाध्य- मिवि लौकिकप्रमाणं प्रतीक्षेत। योगीश्वरवचनस्य अज्ञा- नोत्तरे तु यावानं शो लौकिकेन प्रमाणेन प्रमितस्तावानेव ततो निर्धार्योऽन्यस्त दिव्यान्ततदसम्भवेन सिध्यत्येव । अनेकार्थाभि- योगेपीति वचनात् । अतएवाभिप्रायात्। प्रागुपन्य स्त' वचनम् । यो कदेशव्याप्तापि क्रिया विद्येत मानुषी। मा ग्राह्या तु न पूर्णापि दैविकी वदतां वृणा मिति ॥ कात्यायनीयन्तेन न क्वापि विरोधलेश इति । वयन्त च्छलं निरस्थेत्यस्य विधेर्हेतुरय मत मप्युनुपन्य स्त- मित्युपोइलकः । यतोभूतन्तत्त्वमप्यनुपन्यस्त व्यवहारतो हीयते वादिप्रतिवादिभ्यामनुपन्यस्त प्रमाणतोऽमाधित हीयते हानिमानोति व्यवहारतो व्यवहाररीत्येति तयार्थः। तदु- ।

·वीरमित्रोदये पपादनं निते लिखितं नैकमित्यादि तस्थायमर्थः । वादिनः कतिपयांशे सत्यवादिनोऽन्यांशेऽपि सत्यवादित्वसम्भवात् प्रति- वादिनच सर्वापङ्गववादिनः कतिपयांशे मिथ्यावादित्वनिश्च- यादन्यांशेऽपि तत्सम्भवात् सर्वमयं नृपेणार्थिने दाप्योदापयितुं योग्योभवति। निरुत्तरत्वात् । एवं प्रागनिवेदितोऽर्थिनार्थी- भूतोऽपि प्रामाणिकोप न ग्राह्यः। ग्रहणादीनि यदि तवाय- मर्थः सत्यः स्थानापायामेव निवेदितः स्यादित्याक्षेपेऽर्थिनोऽपि निरुत्तरत्वात् । तस्मादुत्तरदानसमये प्रत्यर्थराजादिभिरेवं बोधनीयो यावत्येवांशे तव मिथ्यात्वनिश्चयस्तावदेवापसोतव्य मन्यत्मप्रतिपत्तव्यम् । कचिदप्यंशेन न भवदुपरिसाधिते तव निरुत्तरत्वा पत्तेः। एवं वाद्यपि भाषा समये सावधानेन त्वया- खीयं यावदस्ति साध्यमेतदुपरि तत्सवें स्मारं स्मारं लेखनीय मन्यथा तदंशे निरुत्तरता तवापद्ये तेति बोधनीयः। एवं साक्षिणोऽपि प्रमादादिभ्यः प्रच्याबनीयाः । तथा सत्य नायान तत्वानुसरणम्भवति। तच्चावश्यक मन्यथा दिव्यादिना तत्वानु- सरणं कर्तव्यं स्यादिति सर्वथा तत्वानुसरणेनैव व्यवहार पर्यवसान विधेयमिति छलं निरस्येत्यस्यैव विधे: सर्वोऽयं शेषो न स्वतन्त्रोविधिर्येन दापनं सर्वस्य विधीयते अनिवेदित ग्रहणं वा प्रतिषिध्य त। नारदवाक्ये ऽपि देयन्दानयोग्य मित्येवार्थः । नचैवं दाप्यइत्यादीनामानर्थक्यमेव स्यादिति वाच्यम् । यतो लौकिक व्यवहारापष्टम्भेणैवमेवं प्रतिभाति तस्मात्तत्त्वानुसर- णायान्य तरस्मादीहशि विषये दिव्यमेव ग्राह्यमित्यत्र तात्य- यात् । कात्यायनादि वचनाना मप्यत्वैव तात्पर्य्यम् । ऋणा- दिषु विवादेष्वित्यतोऽप्यय मेवार्थो दृढता मुपैति। यतः प्रमाण ·व्यवहाराध्यायः। प्रतिज्ञाविसवादिमते निश्चयाभावस्तत स्तत्वानुसरणाय प्रमा- णान्तरादर आवश्यक इति । अतएवाह साहसादौ प्रतिज्ञार्थक देशविभावनेऽपि नैकदेशे प्रमाणान्तरानुसरणे साहसिनो हि राजदण्डमात्वं न प्रत्यर्पणं कस्म चिद्यद्यपि चौयाय प्रत्यर्पण- मस्ति । तथापि कतिपयचौर: सर्व दाप्यत इति लोके प्रसिद्धतर- त्वाद्यदि महात्तावदिय चौर्येण गतमस्थच सविधे प्रमाणमित मियदस्तीति चौराभियोक्ता साधयति तदा ततएव सर्व लभ्यते यदि त्वनष्टमपि कियन्नष्ट साधनावष्टम्भेन लघुमु पन्यस्यति ताई मिथ्यावादित्वान्नाष्टिक एकदण्ड्यो भवति इत्यपि लोके प्रमिव- तरम् । अनेनैवाभिप्रायेणाह कात्यायन: ॥ साध्याथों ऽशेऽपि गदिते साक्षिभिः सकलम्भवेत् । स्त्रीमङ्गे साहसे चौर्ये यत्माध्यम्परिकीर्तित मिति । तत्त्वानुमरणं स्मृत्योर्विरोधे कथं स्थादित्यपेक्षायामाह । स्मृत्योर्विरोधे न्यायस्तु बलवान् व्यवहारत इति । व्याख्यातञ्च तत्मागेव । अर्थशास्त्र धर्मशास्त्रयोर्विरोधे धर्मशास्त्रानुसरणे- नैव व तत्वानुसरणमित्याह । अर्थशास्त्रात्तु बलवद्धर्मशास्त्रमिति स्थितिरिति । इदमपिप्रपञ्चितम्प्राक् । तस्मादरमन्मते च्छ ल नि- रस्त्याचे तदन्तप्रघट्टकेन छलनिरासतत्वानुसरणावश्यम्भाव प्रतिपादनमेवैकवाक्यतया लभ्यत इति ब्रमः। इति निङ्गवादि- विचारः। अथोत्तरदाने पिलवाबिलम्बव्यवस्था। ततोयोगीश्वरेण । ततोऽर्थी लेखयेत्सद्यः प्रतिज्ञातार्थसाधन मितिक्रियोपन्यासे सद्यत्वं विदधतोत्तरदाने विलबोयमनुमत इति प्रतीयते ।

·११८
वौरमित्रोदये
तदाह सहस्पतिः। शालीनत्वावयार्त्तत्वात्प्रत्यर्थी स्मृतिविचमात् ।
कालप्रार्थयते यत्र तत्र में लब्धुमर्हति ॥
एकाहवाहपञ्चाह सप्ताह म्पक्षमेव वा ।
मासं ऋतुत्वयं वर्षे लभते शक्त्यपेक्षयेति ॥
कात्यायन: । समंकृतेषु कार्येषु मद्यएव विवादयेत् ।
कालातीतेषु वा कालं दद्यत् प्रत्यर्थिने प्रभुः ।
प्रभुर्विचार कः । श्रुत्वा लेखयतो ह्ययं प्रत्यर्थी कारणादि !
कालं विवादं याचेत तस्स देयो न संशयः ॥
सद्यो वैकाह पञ्चाहौ त्यहं वा गुरुलाघवात् ।
लभेतासौ त्रिपक्ष वा सप्ताहं वा ऋणादिषु ॥
अत्र व्यवस्था तेनैवोक्ता।
मद्य स्तते सद्यो वादः समातीते दिनं क्षिपेत् ।
षड़ब्दि के विरावन्तु सप्ताहं हादशाब्दिके ॥
विंशत्यब्दे दशाहे तु मासाई वा लभेत सः।
मासं निगममातीते विपक्षं परतो लभेत् ॥
काल शक्ति विदित्वा तु कार्यानाञ्च बलाबलम् ।
अल्प वा बडकालं वा दद्यात्प्रत्यर्थिने प्रभुः ॥
यो वा यस्मिन् समाचार: पारम्पयंक्रमागतः ।
तम्पतीच्य यथान्यायं दापये दुत्तरं नृपः॥
मूलं वा साक्षिणो वाथ परदेशस्थिता यदा।
तत्कालो हि भवेत्युसां खदेशे वक्त मागमात् ॥
दिनमासाईमासं वा तुः संवत्सरोऽपि वा।
क्रियास्थित्यनुरूपस्तु देयः कालः परेण तु ॥
लेखयतः अर्थिन इति शेषः । अयं श्रुत्वेत्यन्वयः । कालो.

·व्यवहाराध्यायः । १३६ - देयो राजेति शेषः । समातीते संवत्सरातीते। यस्मिन् देश- कुलादौ मूलशब्देन विवादास्पदीभूतधनममुष्मात्पुरुषाल्लब्धव्य- मिति वादी यं कथयति स उच्यते। तत्र विषये पुंसां मूलभूता- नो माक्षिणां वा स्वदेशे आगमादागमनावधि वक्तुमुत्तरन्टात कालो भवेत् । दातव्य इत्यर्थः । अत्रापवादमाह याज्ञवल्कः । साहसस्त य पारुष्य गोभिशापात्यय स्त्रियाम् । विवादयेत्सद्य एव कालोऽन्यत्र च्छया स्मृतः ॥ साहस विषशस्त्रादिभिः प्रारिशव्यापादनमित्यादि । महमा बलावष्टम्भस्तनापक तम् । गौर्दोग्धी । अभिशाप: पातकाभि- शमनम् । अत्ययः प्राणधनातिपात:। इन्द कवद्भावादेकवच- नम्। स्त्रियां कुलस्त्रियां चारित्व विषये विवादे ' दास्यां स्त्रियां खत्वविवादे कर्मकरणकालातिपातविषये विवादे । सद्य एव प्रागुक्तकालप्रतीक्षामकृत्वैव विवादये दुत्तरन्दापयेत् । अन्यत्रैतभिन्न ऋणादि विवादे काल उत्तरदानकाल इच्छ- यार्थिसभ्यसभापतीनामनुमत्या स्म त उत्तो मन्वादिभिः । अत्य- यो विवादविषयीभूतवस्तु विनाश इति । कल्पतरौ साहसादि- यूत्तरकालदानविलम्वेऽन्यतरस्य क्षतिरवश्यम्भाविनीति सद्य एवोत्तरलेखनमनादिषु विलस्वेऽपि न क्षतिस्तथेति सोऽप्यनु- मतः। सचैकाहादिरूपेण प्रागुक्तवचनैर्विवक्षितो यत्र तु न वाचनिकी व्यवस्था तन्त्र्याादीक्षयेति तात्पर्यम् । अतएवाह नारदः । गहनत्वाहिवादानामसामर्थ्यात् स्म तेरपि । ऋणादिषु हरेत्कालं कामं तत्व बुभुक्षयेति ॥ नारदः । गोभू हिरण्यस्त्रीत यपारुष्यात्ययिकेषु च । साहलेष्वभिशापे च सद्य एव विवादयेत् ॥

·वीरमित्रोदये अभिशापः पापाभिसंशनम् । तस्य पारुष्यशब्देन ग्रहयो- प्यादराथं पुनर्वचनम् । प्रात्ययिकं कात्यायनेनोक्तम् । व्यपैति गौरवं यत्र विनाशस्त्याग एव च । कालं तत्र न कुर्वीत कार्य्यमात्यन्तिकं हि तदिति ॥ अन्यत्रापि स एवोत्तरदानमाह । कात्यायनः । धेनावनडुह क्षेत्रे स्त्रीषु प्रजनने तथा। विनाशे याचितके दत्ते तथैव क्रयविक्रये ॥ कन्याया दूषणे चैव कलहे साहसे निधौ। उपधौ कोटसाक्ष्ये च सद्य एव विवादयेत् ॥ प्रजननमत्र विवाहः। अन्यत्र विवादासम्म वात् । उपधिः कूटगणिकादिकृतव्यवहारः । विनाशे त्याग इति न सामानाधिकरण्यम् । किन्त, विनाशे सति यत्र त्याग एव सम्पद्यत इत्यर्थेनैक एव विषय इति कल्पतरुरत्नाकरौ। तन्न। सति मप्त- स्यनुषङ्गयोः प्रतीति विपरीतयोः कल्पनानुपपत्तेर्वा शब्द- खरसाच्च स्थग्विषयताया एवौचित्यात् । वस्तु तस्तु, विनाश- स्त्याग एव वेति प्रथमान्त एव पाठस्तथाचायमर्थः । यत्रोत्तर- दानविलम्ब सति गौरवं वस्तु नो मूल्यादिकृतं व्यपैति वस्तु न एव वा विनाशो ध्वसः त्यागः प्रच्छवो वा भवति तनोत्तरदान- काल मेकाहादिरूपं म कुर्वीत सद्य एवोत्तरं दापयेदित्यभि- प्रायः । वृहस्पति कात्यायनी। साहसरत थपासव्यगोऽभिशापे तथात्य ये। भूमौ विवादयेत् क्षिप्रमकालेऽपि वृहस्पतिः ॥

·यवहाराध्यायः।
अभिशापान्तो इन्दैकवद्भावः । अकाले राज्यादावपि ।
वृहस्पतिरिदमाहेत्यर्थः । इत्युत्तरदाने विलम्बाविलम्ब व्यवस्था
समाप्ता च विशेषपरिभाषा ।
इति श्रीमत्मकलसामन्तचक्रचूड़ामणिमञ्जरीनीराजि-
तचरणकमल श्रीमन्महाराजाधिराजप्रताप रुद्र तन्ज श्रीम-
न्महाराजमधुकरवादसूनु श्रीमन्महाराजाधिराजचतुरुदधि-
जलबलयवसुन्धराहृदय पुण्डरीकबिकाशदिनकरबीवीरसिंह-
देवोद्योगित श्रीहंसपण्डितात्मज श्रीपरशुरामसुनु सकलवि-
द्यापारावारपारीणधुरीणजगद्दारिद्रयमहागजपारीन्द्रविइज्ज-
नजीवातु श्रीमन्मित्रमिते बीवीरमित्रोदयाभिधनिबन्धे
व्यवहारप्रकाश परिभाषा परिष्कारा व्यवहारमाटका पर-
पयिं प्रथमप्रकरणम् ॥ १ ॥

·अथ प्रमाणनिरूपणाख्यं द्वितीयं प्रकरण मारभ्यते। अतएव तत्त्र प्रमाणभेदप्रमाणविषयव्यवस्थे क्रिया पादप्रस्तावे वि- वित ' अधुना म.च्यादिप्रमाणानामवान्तरभेदः प्रस्त यते। तत्र साक्षिस्वरूपमाह मनुः । समक्ष दर्शनात् साक्ष्य श्रवणाच्चैव सिद्ध्यति। समक्षदर्श नस्य साच्यहेतुत्वं पाणिनिरपि स्मरति । साज्ञा दृष्टरिसंज्ञायामिति । तत्तु व्युत्पत्तिमानमव्यापकत्वात् । असमाच्यादीनामपि साक्षित्व व्यवहारविषयत्वात् । श्रवणादित्युपलक्षणं प्रमाणमात्रस्य विवादविषयप्रमाता सा- क्षीति विवक्षितम् । माक्षिप्रयोजनमाह । नारदः। सन्दिग्धेषु त कार्येषु योवि वदमानयोः । दृष्टश्रुतानुभतत्वासाक्षिस्यो व्यक्तिदर्शन मिति ॥ दृष्टश्रुताभ्यामनुभतत्वादित्यर्थः । यहा। दृष्टत्वात् श्रुतत्वा. दनुभूतत्वाच्च त्यर्थः। अनुभूतत्वा दित्यनेन च गोषन्यायेन प्रमाणान्तरजन्योऽनु भवो ग्टहते । व्यक्तिदर्शनं विवेकज्ञानम् । कात्यायन:। अर्थि प्रत्यर्थि सान्निध्यादनुभूतन्तु यद्भवेत् । तबाह्य साक्षिणो वाक्यमन्यथा न हहस्पतिः ॥ अथि प्रत्यर्थि सानिध्यादनुभूतमिति मुख्यः कल्पः। तद- सान्निध्येऽपि श्रवणादिना साक्ष्यस्य वचनान्तरैरनु मतत्वात् । तच्च साक्षिभूतनिरूपणे व्य तो भविष्यति। गौतमः । विप्रति- पत्तौ साक्षिनिमित्ता व्यवस्थेति । स च साक्षी प्रथमं विविधः । तो ऽकृतश्च । साक्षित्वे नार्थि प्रत्यर्थिभ्यान्निरूपितः कृतः ।

·व्यवहाराध्यायः । अनिरूपितोऽकृत:। पुनश्च कृतस्य पञ्चविधत्वादशतस्य षड्- विधत्वादेकादशविधः । यथाह नारदः । एकादशविध: साक्षी शस्त्र दृष्टो मनीषिभिः । ऋत: पञ्चविधस्त षां षड्विधोऽकृत उच्यते ॥ लिखितः स्मारितचैव यदृच्छाभिज्ञ एव च । गूढच्चोत्तरसाक्षी च साक्षी पञ्चविधः कृत इति ॥ पञ्चानामपि कात्यायनेन खरूपमभिहितम् । अर्थिना.खयमानीतो यो लेख्य सन्निवेश्यते ॥ स साक्षी लिखतो नाम स्मारित: पत्वकाहत इति । स्पारितः पत्रकाहते इत्यपि विवृतन्तेनैव ।। यस्त कार्यप्रसिद्ध्यर्थं दृष्ट्वा कायं पुनः पुनः । स्मार्यते हर्थिना साक्षी स स्मारित होच्यते ॥ दृष्ट्वति दर्थयित्वेत्यन्त वितस्यर्थम् । कार्य व्यवहार- पदं दर्शयित्वा प्रमापय्य कार्यप्रसिद्दार्थ कालान्तरे व्यवहार- निर्णयसियथं पुन: पुन: स्मार्थते कार्य ते च विस्मरणनिरा- साय यः स स्मारितो नाम साक्षीत्यर्थः। यस्त, यदृच्छया प्रसङ्गा- दागतस्वमत्र साक्षी भवेति साक्षित्वेन निरूपिते स यदृच्छा- भिज्ञः स्मारितस्यास्य च पत्तानारुढत्वेन साम्येऽपि सरूप- भेदः। स्पष्टोऽपि तेनैव विदतः। प्रयोजनार्थमानीतः प्रसङ्गादागतश्च यः । दौ साक्षिणौ त्वलिखितौ पूर्वपक्षस्य साधकाविति ॥ गूढमाह। अर्थिना स्वार्थसिध्यर्थं प्रत्यार्थ वचनं स्फुटम् । य: श्राव्यते स्थितो गूढोगूढसाक्षी स उच्यत इति। उत्तरसाक्षिखरूपमाइ । । ।

·१४४ वीरमिलोदये साक्षिणामपि यः साच्यमुपर्युपरि भाषते । अवणाक्रावणादापि स साक्ष्युत्तरसंचित इति ॥ वधिस्थाप्यकृतस्य भेदो नारदेनैव दर्शितः। ग्रामञ्च प्राड्विवाकश्च राजा च व्यवहारिणाम् ॥ का ध्वधिकृतो यः स्यादर्थिना प्रहितश्च यः । कुल्या: कुलविवादेषु विज्ञेयास्त ऽपि साक्षिणः ॥ प्राविकाकग्रहणं लेखकसभ्योपलक्षणम् । लेखकः प्राविवाकञ्च सभ्याच्चै वानुपूर्वशः ॥ नृपे पश्यति तत्कायं साक्षिण, समुदाहृता इति वचनात् । हस्पतिस्तु लेखितमधिकमादायैतानेव हादश साक्षिणाह। लिखितो लेखितो गूढः स्मारित: कुल्यदूतको । यादृच्छश्चोत्तरश्चैव कार्य मध्यगतोऽपरः ॥ नृपोऽध्वक्षस्तथा ग्राम: साक्षी द्वादशधा स्मृत इति । तल्लक्षणान्यपि कानिचिदिलक्षणानि कानिचित्पूर्वसंवा- दीन्याह स एव । प्रभेदमेपो वच्यामि ययावदनु पूर्वशः । जाति नामाभिलिखितं येन खं मित्यमेव च ॥ निवासश्च स विशेषः साक्षिलिखितसंज्ञकः अर्थिना च क्रियाभदैनस्स करवा चरणादिकम् ॥ प्रत्यक्ष लिख्यते लेखितः स उदाहृतः। यस्तु आव्यते ऋणिभाषितम् ॥ विनिमुते यथाभूतं गूढसाक्षीस कीर्तितः । आय यः कृतः साक्षी रणन्यामक्रियादिके ॥ रमार्यते यो मुडव पारितः सोभिधीयते । । । यस्त कुद्य व्य वहितो ·व्यवहाराध्यायः। १४५ विभागदाने विपणे जाति यलोपदिश्यते ॥ इयो: समानो धर्मज्ञः स कुल्यः परिकीर्तितः । अर्थि प्रत्यर्थि वचनं शृणुयात्प्रेषितस्तु य: । उभयोः सम्म त: साधु तकः स उदाहृतः । क्रियमाखे च कर्तव्ये यः कश्चित्खयमागतः ॥ अत्र साक्षित्वमसाकमुक्लो याहच्छि कस्तु स. । यस्तु साक्षी दिशङ्गच्छन् मुमूर्षुर्वा यथाश्रुतम् ॥ अन्यं सत्रावयेत्तन्तु विद्यादुत्तरसाक्षिणम्। साक्षिणामपि यः साक्ष्यमुपर्ध परि भाषताम् ॥ श्रवणाच्छावणादापि स साक्षात्तरसंज्ञितः। उभाभ्यां यस्य विश्वस्त कार्य वापि निवेदितम् ॥ गढचारी स विडेयः कार्यमध्यगतस्तथा । अर्थि प्रत्यर्थिनो र्वाक्यं यच्छ्रुतम्भूभृता खयम् ॥ स एव तत्र साक्षी स्यादिसम्बादे इयोरपि । निर्णीते व्यवहारे तु घुनायो यदा भवेत् ॥ अध्यक्षः सभ्यसहितः साक्षो स्यात् तत्र नान्यथा । दूषितङ्घातितं यच्च मीमायास्तु समन्तत: ॥ अकृतोऽपि भवेत्माक्षी ग्रामस्तन न संशय इति ॥ लिखितलेखितयोः स्वपरलिखनमात्रभेदादेकादशहादश- संख्ययोरविरोधः । सर्वे च यथासम्भवं दृष्टश्रुतरूपदिविध- साक्षिभेदा जेया: । क्रियाभेदै व्यवहारप्रकारभेदैस्तु प्रत्यर्थिनः । ऋणादिकमित्यादि शब्दात् यथासम्भवं सर्वविवादपदनिदर्श- नम् । कुधग्रहणं व्यवधायकोपलक्षणम् । बिनिते कि भावे क्त: निङ्गवे सम्भावित इति शेषः । इत्युक्त इतोति शर - ·१४६ वीरमिनोदये ध्याहारः। दिशन्देशान्तरमन्यमित्यर्थः । उभाभ्यामर्थि प्रत्य- र्थिभ्यां यस्य विश्वस्त यदीयो विश्वासः कृत इति सम्बन्ध- सामान्यविवक्षया षष्ठी भावे तश्चाभ्युपेत्य व्याख्येयम्। गूढचारी कार्यमध्यगतश्चेत्येक स्यैव सज्ञाहयमिति द्वादशत्वाविरोधः । दृतग्रहणं लेखकस्यापि प्रदर्शनार्थ दूतक: खटिकाग्राहादिति हस्पति वचनाद्रामग्रहणमथ कृतसाच्युपलक्षणम् । येन योऽर्थ: प्रमितस्तत्र साक्षित्वेन प्रागनिरूपितोऽपि पश्चात्साक्षित्वेन विज्ञायोपन्यस्तः । पृष्टश्च सभायां साक्ष्यन्दातु महतीति फलि- लोऽर्थः। इतरथा वेतनादानादिषु लिखिताद्यसम्भवे साक्ष्य- भावप्रसङ्गः । इदमेवाभिसन्धायाह मनुः । यत्नानिबद्दोऽपीक्षेत शृणुयाद्दापि किञ्चन । दृष्टस्तत्वापि तद्भूयात् यथादृष्टं यथाश्रुतम् ॥ अनिबद्धोऽकृतः। कल्पतरुमदनरत्नयोरर्थिक्रियां क्रिया- भेदैरिति पठितं तत्वार्थि क्रियापर्थिव्यवहारक्रियाभेदैः प्र- माणविशेषैराप्तवाक्यादिभिस्तस्य कृत्वा तत्सम्बन्धितयावधार्थ ऋणादिके विवादविषये यः प्रत्यक्ष प्रत्यर्थि समक्ष लेख्यते- ऽर्थिनेत्यर्थात् । स तत्र लेखितः साक्षीति व्याख्यम् । काला- दावधिरपि साचार्य्यते । सुदीर्घेणापि कालेन लिखितः सिद्दिमान यात् । सजानन्नामनो लेख्यमजानन्नतु लेखयेत् ॥ सम्यगजानन्नात्मनो लेख्यं कुर्यादिति शेषः । अजानन्तं लिप्यनभिज्ञनात्मानमन्वहारा साच्यह मवेति लेखयेत् । स हि- विधोऽपि लिखितः साक्षी चिरकालेनापि सिविनिर्णाय- कतामामु वादित्यर्थः ।

·व्यवहाराध्यायः। ॥ कात्यायनः। अथ वहस्तेनारूढ स्तष्टंकः स एव तु । नचेत्प्रत्यभिजानीयात् तत्वहस्तैः प्रसाधयेत् ॥ नारदः । आष्टमाहत्मरामिद्धिः स्मारितस्य ह साक्षिणः । आपञ्चमात् तथा मिड्डि यदृच्छोपगतस्य तु । अाटनीयात् तथा वर्षात् सिद्धिगुठस्य साक्षिण: ॥ आसंवत्सरात्मिदिन्तु वदत्युत्तरमाक्षिण इति ॥ इदञ्च प्रायोवादेन यत: स एवाह । अथवा.कालनियमो न दृष्टः साक्षिणः प्रति । स्म त्यपेक्षं हि साक्षित्वमाहुः शास्त्रविदो जना: ॥ यस्य नोपहता बुद्धिः स्म ति ओवञ्च नित्यशः । सुदीर्घेणापि कालेन स वै साक्षित्वमहति ॥ ते च साक्षिणः कीदृशाः काव् इत्यपेक्षयामाह मनुः । यादृशा अर्थिभिः कार्खा व्यवहारेषु साक्षिणः । तादृशान् संप्रवक्ष्यामि यथा वाच्यतञ्च तेः ग्टहिणः पुत्रिणो मौलाः क्षत्रविट शूद्रयोनयः । अर्युताः साक्ष्यमहन्ति न ये केचिदनापदि ॥ प्राप्ताः सर्वेषु वर्णेषु कार्याः कार्येषु साक्षिणः । विपरीतांऽस्तु वर्जयेत् ॥ मौलाः प्रख्यातकुलोद्भवा इति कल्पतरुः। मूलं पूर्व- वृत्तान्तस्तद्विदन्तीति मौलाः । तदधीते तद्दे देत्यणिति मदन- रत्ने । वक्ष्यमाणयाज्ञवल्कावचनसंवादात्माक्षित्वेनैव पूर्वत्र- तान्तवेदित्वाञयात्तदर्थकमौलपदानर्थक्यप्रमङ्काच्च कल्पतरु- व्याख्यानमेव सम्यक् । रत्नाकरोऽपि मौला: कुलीना इत्यवं व्याख्यातम् । मूलं प्रतिष्ठा सा येषामस्ति ते मौला: अर्थकथन- सर्वधर्मविदो लुब्धा ·वीरमित्रोदये मेतत्। तद्वितस्तु भवार्थम् एव कर्तव्यः, यो हि यत्र भव: सोऽपि तस्यास्तीत्यविरुध्वमिति वदन्मेधातिथिरपीममर्थ मनु- मन्य ने। प्रतिष्ठान्तरस्य साक्षिलक्षणानुपयोगात् । पुत्वृदि- प्रतिष्ठायाः पदान्तरैरेवोपादानात् । अत्र क्षत्रियादिग्रहणं नात्यन्तिकब्राह्मणव्युदासपरं, किन्तु सति सम्भवेऽनेकाध्यापना- ग्निहोत्रादिकार्यव्यग्रस्य तस्य न साक्षित्व साक्ष्यन्तरासम्भवे तु तस्यापि साक्षित्वम्भवत्येव । अतएव बहीति ब्राह्मणं पृच्छ- दिति तस्यापि साक्षिलेन प्रश्नप्रकारविधिरुपपद्यत इति ध्ये- यम् । अर्थता अर्थिना ममैते साक्षिणः सन्तीति निर्दिष्टा नतु रूयमेवागत्य वयमत्र साक्षिणः स्म इति वदन्तः । याज्ञवल्काः। तपस्विनो दानशीला कुलीनाः सत्यवादिनः । धर्मप्रधाना जवः पुत्ववन्तो धनान्विता: । त्यवरा: साक्षिणो जेयाः श्रौतस्मा क्रियापराः । यथाजाति यथावणं सर्वे सर्वेषु वा स्म ताः ॥ त्यवरास्त्रिभ्यो न्यू ना न भवन्ति परतस्तु यथेच्छ भवन्ती- त्यर्थः । जातयो मूविसिक्तादयः । वर्णा ब्राह्मणादयः । यथाच मूवसितादीनां मूर्ध्वावसितादयो ब्राह्मणादयो ब्राह्मणा- दीनां साक्षित्वेनोपादेया: । असम्भवे सर्वे सर्वजातीयाः सर्वेषु जातीयेषु वादिप्रतिवादिषु साक्षिणो ग्राह्या इत्यर्थः । व्यास: । धर्मज्ञाः पुलिणो मौला: कुलीनाः सत्यवादिनः । श्रौतस्मार्तक्रियायुक्ता विगतद्दे धमत्सराः ॥ श्रोत्रियानपराधीना: सूरयश्चाप्रवासिनः । युवानः साक्षिणः कार्या ऋणादिषु विजानतेति ॥

·व्यवहाराध्यायः १४८ कात्यायनः। प्रख्यातकुल शीलाच लोभमोह विवर्जिताः। प्राप्ताः शिष्टा विबुद्दा ये तेषां वाक्यमसंशयम् ॥ विभाव्यो वादिना यादृक् सदृशैरेव भावयेत् । नोत्कृष्टश्चावकृष्टस्तु साक्षिभिर्भावयेत्मदेति ॥ प्राप्ताः यथार्थवादिनः । विबुड्ढा विवादविषयीभूतार्थ- ज्ञानवन्तः शास्त्रार्थज्ञानवन्तश्च। मतिबुद्धिः पूजार्थेभ्यश्चेति कर्त- रितः। श्रादिकर्मणीति मदनरत्ने तेषां वाक्यमसंशयं यथा भवति तथा वादिनो विभाव्योऽङ्गीकारयितव्योऽर्थात्प्रति-- वादी। तत्र विशेषमाह । याह क् प्रतिवादितत्महस्तज्जाती- यैरेव भावयेत् । वादयेत्युपलक्षणम् । वाद्यपि प्रतिवादिना तज्जातीयैरेव विभाव्यः । तथा च नारदः । श्रेणीषु श्रेणिपुरुषाः स्खेषु वर्गेषु वर्गिणः । बहिर्वासिषु वाह्याः स्युः स्त्रियः स्त्रीषु च साक्षिण इति ॥ मनुरपि। स्त्रीणां माल्य स्त्रियः कुर्यदिजानां सदृशाः द्विजाः। शुद्राश्च सन्तः शुद्राणामन्त्यानामन्त्ययोनयः ।। अणिपुरुषाणां सत्यपि वर्णित्वे पृथनिर्देशो गोषन्यायेन । प्रयोजन चानाप्यस्यस्तित्वबोधनम् । वर्गिणश्च दर्शिताः । कात्यायनेन । लिङ्गिनः श्रेणि पगाश्च वणिग्वातास्तथापरे। समूहस्थाश्च ये चान्ये वर्गास्तानववीभृगुः । दासचारणमल्लानां हत्यश्वायुध जीविनाम् ।। प्रत्येकैकसमूहानां नायका वर्गिणः स्मृताः । तेषां वादः खबर्गेधु वर्गिणस्तेषु साक्षिणः॥ अत्र सर्वत्र न्यूनाधिकाविशेषणोपादानन्त्र दोषाय अन्त- भाषणभीरुत्वसत्यवदन शीलत्वस्य च साक्षित्वप्रयोजकस्यो- ·१५० वीरमिनोदये पलक्षणार्थत्वात्तेषाम् । तेच साक्षिण: कियत्सङ्ख्यकाः कुत्र- ग्राह्या इत्यपेक्षायामाह। हहस्पतिः । नव सप्तपञ्च वा स्यु श्चत्वारस्त्रय एवं वा । उभौ वा श्रोत्रियौ ख्यातो नैकं पृच्छ कदाचन ॥ लिखितादिषु स एवाह लिखितौ हौ तथा गूढौ त्रिचतुष्पञ्च लेखिताः । यहछा: स्मारिता: कुल्यास्तथा चोत्तरसाक्षिणः ॥ दूतक; खटिकाग्राही कार्यामध्यगतस्तथा । एक एव प्रमाणं स्थान्नृपोऽध्यक्ष स्तथैव च ॥ खठिकाग्राही गणकः एक एवेत्येवकारो वाद्यपेक्षया नै- कम्पच्छेत्कदाचनेनोक्ताया अनावश्यकत्वार्थो न नियमार्थो ऽह- थार्थत्वप्रसङ्गात् । त्यवर: साक्षिणोक्षे या इति योगीश्वरीय- मप्येतदभिप्रायकमेव लिखितादीना मुभयानुमतत्वग्राह्यत्वमेक- स्थापीत्याह योगीश्वरः। उभयानुमतः साक्षी भवत्येकोऽपि धर्मवित् । यद्यपि त्रौतस्मार्तक्रियापरा धर्म प्रधाना इत्यादिविशेष- णोपादानात् त्यवराणामपि धर्म वित्त्वं समानन्तथापि तेषा- मुभयाननुमतानापि भवत्येवसाक्षित्व इयोरेकस्य चोभया- नुमत्यैवेति भेदति मिताक्षरा। नारदोऽपि । उभयानुमतो यः स्याहयोर्विवदमानयोः। स साक्ष्य कोऽपि सक्षित्वे प्रष्टव्यः स्यात्तु संसदि । प्राप्तत्वेन राजादिभिरवधारितोऽप्येकः साक्षीत्याह व्यासः । शुचिक्रियश्च धर्मज्ञः साक्षी यस्त्वनुभूतवाक् । प्रमाणमेकोऽपि भवेत्साहहेषु विशेषतः। इति।

·व्यवहाराध्यायः अनुभूता यथार्थत्वेन प्रमितवरा वाग्यस्य त्यनुभूतवाक् । कात्यायनः । अभ्यन्तरस्त नि:क्षेपे साक्ष्यमेकोऽपि वाच्यते । अर्थिना प्रहितः साक्षी भवेदेकोऽपि याचिते ॥ याचित इति निःक्षेपविशेषणम् । न्यायतौल्यादन्यवा- पीति वाचस्पतिः । मदनरत्नस्तु याचितं विवाहाद्यथं याचितम् म्टहीतमाभरणादिकं याचितमिति यावदित्याह । नि.क्षेप- विशे पणवैयादयाचिते तस्मिन्नभ्यन्तरस्यैकस्थासाक्षित्वप्रस- गाद्यवहितान्वयनमक्तश्चोत्तरैव व्याख्याप्रख्याकुण्डलादिपण्य- विवादे तन्निर्मातैकोऽपि साक्षीत्याह । स एव । संस्कृतं येन यत्मण्यं तत्तेनैव विभावयेत् । एक एव प्रमाणं स विवादे तत्व कीर्तितः । इदञ्च बहनामसम्भवे सत्यवादिनोई योरेकस्य वानुमति प्रदर्शनाधं न मियमार्थम् । अदृष्टार्थत्वप्रसङ्गादिति ध्येयम् । उक्तलक्षणमाक्ष्यसम्भवे प्रतिषेधरहितानां साच्यनुकल्पना सूच- यितुमसाक्षिणोऽपि स्मृतिषताः। उक्तानक्षणविप्रालाभेऽप्रति- षिड्वानुमत्यै श्राद्धे कतिपयप्रतिषेधवत् । नारदः । असाक्ष्यपि हि शास्त्र घु दृष्टः पञ्चविधो बुधैः । वचनाद्दोषतो भेशत् खयमुक्तिमतान्तर इति । बोलियाद्यास्तु वचनात्स्त नाद्यादोषदर्शनात् । भेदादिप्रतिपत्तिः स्यादिशदे या साक्षिणाम् ॥ खबमुक्तिरनिर्दिष्टः खयमेवैत्य यो वदेत् । सूचीत्यु क्तः स शास्त्रेषु न स साक्षित्वमईति ॥ सताम्तरोऽर्थिनि प्रेते सुमूर्षुः आविताहते । वचनादसाक्षिण: ओलियाद्यानाह। स एव ।

·१५ वीरमित्रोदये लियास्तापसा वृद्धा ये च प्रवजितादयः । अमाक्षिण स्त वचनान्नान हेतुरुदाहृत इति ॥ तापसा बाण प्रस्थाः प्रवजितादय इत्यादि शब्देन शङ्ग- वेनै कयोग्योपात्ताः पित्रा विवदमानादयो ग्टह्यन्त । तथाच शङ्खः । पित्रा विवदमानगुरुकुलवासिपरिव्राजकबाणप्रस्थान- ग्रस्थाश्चासाक्षिण इति। पित्रा विवदमाननिम्रन्ययोर्दोषादप्य- साक्षित्वसम्भवे वचनादप्यसाक्षित्वेन विरोधः । दोषादसाक्षि. णेऽपि तेनैव दर्शिताः । स्तनाः साहसिकाश्चण्डाः कितवा वञ्चकास्तथा । अमाक्षिणस्त दुष्टत्वात् तेषु सत्यं न विद्यते ॥ चण्डा: कोपनाः । कितवा द्यूतकृतः । बोगीश्वरस्व- साक्षित्व मात्र विवक्षया सर्वानेतानेकीकृत्याह । स्त्रीबालकितवमत्तोन्मत्ताभिशस्तकाः । रङ्गावतारिपावण्डिकूटकहिकलेन्द्रियाः ॥ पतिताप्तार्थसम्बन्धिसहायरिपुतस्कराः । साहसी दृष्टदोषश्च निर्धू ताद्यावसाक्षिण इति ॥ अत्र वृद्धग्रहणंत्रोनियादीनां वचनादसाक्षिणां नारदाद्युक्ताना- मुपलक्षणं स्त्रीवालादिग्रहणमन्येषामपदोषादसाक्षिणां स्मृत्यन्त- राभिहितानाम् । श्राद्यग्रहणाझेदादसाक्षिणां स्वर मुक्त हता- न्तरस्य च ग्रहणम् । तत्र स्त्रिया असाक्षित्वं स्त्रीशतव्यवहारा- तिरिक्त स्त्रीणां साक्ष्य स्त्रियः कुर्युरिति वचनात् । बालोऽप्रा- तयवहार: वृद्धोऽशीतिकावधिः सत्तो सदनीयद्रव्येण । उन्मत्तो ग्रहाद्याविष्टः। अभिशशाको महापातकाभिशस्तः खार्थे कः रङ्गावतारी चारणः । पापण्डिनो नियमकतयः । कूटकृत्क- । ।

·व्यवहाराध्यायः । -- पटलेख्यादिकारी । विकलः त्रोत्रेन्ट्रियादि दोषवान् । पतितो निश्चितब्रह्महत्यादिः। प्राप्तः सुहृत् । अयसम्बन्धिविप्रतिप- द्यमानार्थसम्बन्धी सहाय एककार्यकारी रिपुः शत्र रन्यत- रस्य। माहमी बनावष्टम्भेन कार्यकारः। दृष्टदोषो दृष्टा- सत्यवचनः । निई तो वन्धुभिव्यक्तः । भेदाइसाक्षित्व च संख्या- गुणमास्ये। अन्यथा (धे बहूनां वचनं समेघु गुणि नाम्वचः ॥ गुणि इंधे तु यत्र स्यात् ग्राह्या ये गुणवत्तमाः । बद्धत्व परिग्टहीयात् साक्षिधे नराधिपः । समेषु च गुणोत्कृष्टान् गुणिवेधे द्विजोत्तमानिति ॥ याज्ञवल्क मन्वादिवचनविरोधापत्तिः । ननु साक्षिणां लिखितानाञ्च निर्दिष्टानाञ्च वादिनाम् । तेषामे कोऽन्यथा ब्रते भेदात्सर्वेथ साक्षिण इति । कात्यायनेनैकस्यान्यथावादित्वे सर्वेषामेव भेदादसाक्षि- त्वमुक्तं तहिरोध इति चेन्न । बयाणां साक्षिणामे कस्यान्यथा वादे द्वितीयस्य तत्तुल्यस्य मत्प्रतिपक्षितत्वात्तृतीयस्य कतया तत्व साक्षितो न निर्णय इत्यत्र कात्यायनतात्पर्यात् । सत्य- तिपक्षितावशिष्टानान्त्वनेक वे तत्एव निर्णय इलत्र च याज- वल्कातात्यर्थ्यात् । मूलभूतन्यायविरीधेऽनयो वचनयोरेवमवश्यं सकोच्यत्वादिति वाचस्पतिः । पञ्चषष्ठोऽपि साक्षिष्वधिक गुणस्य चैकस्याप्यन्यथावादित्व तबिरुद्धार्थाभिधायिना सर्वेषामन्य - षामसाक्षित्वम्। अधिकगुणस्थाप्ये कस्य बङवाक्यविरुवाभि- धानादसाक्षित्वमिति सर्वेऽपि तेन साक्षिण इति न मन्वा दिविरोध इति मदनरत्नकारः। वयन्तु गुणवत्तस्यैव शत- ·१५४ वीरमित्रोदये मप्यन्धानां न पश्यति एकेनापि बहूनां प्रतिबन्धाच्चैत्यादि न्यायेन प्राधान्यात् गुणवत: सास्य वादिनिर्दिष्टानामकस्या- प्यन्यथा वादित्व संख्याधिक्येऽपिगुणवत्तरत्वाभावे सर्वेष्वसा- क्षित्व धे बहनामित्यवापि विनिगमकान्तराभावे बहुत्वमेव विनिगमकमत एव संख्यानपेक्षमेवगुणवत्तमत्वमात्र ग्राह्य- वचनत्व हेतुमाहेर्ति ब्रमः । स्वयमुक्तरसाक्षित्वमपि विकृतं कात्यायनेन। यः साक्षिनव निर्दिष्टो नाहतो नैव देशितः । यान्सिथ्ये ति तयं वा दण्ड्यः सोऽपि नराधम इति ॥ अयमन साक्षीति ज्ञानवानान्तरोऽर्थिप्रत्यर्थिनोरन्यतरः सस्तो यस्येति तान्तर स्तस्यासाक्षित्वमपि सहेतुकं विटतं नारदैनैव । योऽर्थस्त त्र वितव्यः स्यात्तरिमन्नस त चार्थिनि । क तहदतु साक्षित्वमित्यसाक्षी मृतान्तर इति ।। येनार्थिना प्रत्यर्थिना वा योऽर्थः स्वीयः श्रावयितव्यः स्यात् आवीयत्वेनाभिमतो भवेत्तस्मिन्नर्थ प्रत्यर्थिनोरन्यतरस्मिन्न- सति स्टते प्रोषिते वाऽभिमतार्थे वा निरूपिते स साक्षित्वं क्क कस्मिन्नर्थे वदतु कस्य वा कृते वदत्वित्यर्थः । सामान्यतो य आवयोः कश्चिद्यवहारसम्बन्धोऽस्ति तत्व त्व माक्षिणा माव्य- मित्येतावन्मानमुक्त विशिष्य च व्यवहारविषयो न तस्मै था- वितः आवयिता च नास्ति स पृष्टोऽपि विशिष्य विषयाज्ञा- नादसाक्षीति यावत् । इदमेवाभिप्रेत्योक्त मुमूर्षुः त्राविता- हत इति। मुमूर्षुग्रहणमत्रावरण प्रयोजकाभावपरम् । तथा - दस एव।

·व्यवहारराध्यायः। १५५ स्वात्। त्रावितो नातुरेणापि यस्वर्थो धर्मसंहितः । हतेऽपि तत्व साक्षी स्याहमु चान्वाहितादिष्वित्याह । अत्र स्त्रियादयो न साक्षिणः कार्यास्त पां रागादि- शून्यानां सत्यवादित्वातिशयपि तप:स्वाध्यायाग्निहोत्रादि- व्यामङ्गेन आवितार्थविस्मरणसम्भवादतिपूज्यानां धर्माधि- करण प्रवेशाहानाद्यनौचित्याचेत्यर्थः । अंकतास्त तत्वं जा. नन्तो भवन्त्येव साक्षिण: । अतएवोक्त मुभौ तु ओलियौ ग्राह्यावित्यादि ॥ अन्यथा सर्वथा साक्षित्वनिषेधे तद्विरोधः तथा च नाव हेतुरसत्यवादित्व प्रयोजको हेतुः स्त नत्वादिनोदाहृत इत्यर्थः । वचनादित्यस्यापि साक्षित्वक- रणनिषेधकवचनादित्यर्थः । एका लुब्धत्व साक्षीस्याइयः शुच्योऽपि न स्त्रियः । स्त्रीबुद्देरस्थिरत्वाच्च दोषैश्चान्येऽपि ये ता इति मनुः । अलुब्ध एकोऽपि पुमान् साक्षी भवति बह्मः शुच्यो लो- भादिदोषरहिता अपि स्त्रियः माक्षिण्यो न भवन्ति तत्व हेतुः स्त्रीबुद्दे रिति । ए को लुब्धस्वसाक्षीति मेधातिथिनान्याभिमत- त्वेनेसम्पाउमभिप्रेत्यान्येत्वकारप्रश्लेषेणालुब्बोऽप्ये को न साक्षी किं पुनलब्ध इत्येवं व्याचक्षते। तथा इयोरभ्युज्ञानम्भवति स्त्रियस्त्व- लुब्धो बह्योऽपि न साक्ष्याः किमुताशुचय इति भणितम् । तत्रान्येत्वित्य खरसबीजमेकस्य प्रागेव निरस्तत्वात् स्त्रीनाक्षा पर्युदासायानुवादे तु यथोक्तपातेऽप्युपपत्ते तत्र चैकस्यालु- ब्वस्थ पुंस्वेन प्रतिप्रसवपूर्वकं स्त्रीणां सर्वथा निषेधपरत्वे सन्द- भैसामञ्जस्य मिति। अलुब्ध इत्यकारप्रश्लेषं विनैव पूर्वपाउ एव लब्धच्चे देको न साक्षी अलुचस्व कोऽपि पुमान् साक्षीति ·१५६ वीरमिनोदये । जीमूतवाहनेनैव व्याख्यातम् । तत्र लुब्धानां बहनामप्यसा- क्षित्वे एक पदवैयर्थ मिति व्यवहारतत्वे दूषणमुतां तदप्युत्तर- वाक्यशेवत्वादस्य न सस्य गिति द्रष्टव्यम् । शुच्य इति डीप छान्दसो गुणवचनादुकारान्तादेव वोतो गुणवचनादिति तद्वि- धानात् कदिकारादतिन इति वा समर्थनीयम्। अन्येऽपि स्त्रीव्यतिरिक्ता अपि रागद्दपादिदोषो ये वृता आक्रान्त- चित्तास्तऽपि न साक्षिणः। यद्यपि केच नष्टा असाक्षितया प्रथगप्युक्ता स्तथापि सर्वेषां दृष्टाकोटेन वक्त मशक्यतया ऽनुक्त- तत् सङ्ग्रहार्थमिद मुक्तम् । अतएव मेधातिथिः । सामान्य- विशेषाभिधान हि सर्वे ग्रन्थकारा अमन्यन्त इत्याह । मनुरेव । नार्थसम्बन्धिनो नाता न सहाया न वैरिणः । न दृष्टदोषा: कर्तव्या न व्याध्याग न दूषिताः ॥ न साक्षी नृपतिः कार्यों न कारक कुशीलवौ। न श्रोत्रियो न लिङ्गयो न सङ्कयो विनिर्गतः । अध्यधीनो न वक्तव्यो न दस्यु नै विकर्मकृत् । न हो न शिशु नैको नातो न विकलेन्द्रियः ॥ नातॊ न मत्तो नोन्मत्तो न क्षुत्तृष्णोपपीडित: । न अमातॊ न कामाततॊ न कहो नाति तस्कर इति ॥ अल सविशेषणै रसत्य सम्भावना विस्मरणादिकमसाक्षा निमित्तमुपलक्षाते। अतएव इविकलेन्द्रिय विकर्म कात् तस्करादीनां गोर षन्यायेन पुनरुपादानं अत्र बहवः शब्दा: स्पष्टार्थाः । अन्ये मेधातिथ्यनुसारेण विवियन्ते। अर्थ सम्ब- न्धिन उत्तमधिमाद्या: उत्तमणी धमर्णवचनेन पराजीय- मान स्तदानीमेव रोषाविष्टोऽधमणहणं प्रत्यादातु प्रयतत ·व्यवहाराध्यायः । ॥ इति तच्चित्तानुत्तिरधर्मस्य तदनुगुणकौटसाक्ष्य हेतुत्वेन संभाव्यते। उत्तमों निर्धनो ऽधमणे खसाक्षितया धनं प्राप्य स्वस्मै तदयिष्यतीति बुद्ध्या तदनुगुणवादी सम्भाव्यते । तथार्थः प्रयोजनन्तत् सम्बन्धिनो वादिप्रतिवादिनोरन्यतरस्या- द्येषां खप्रयोजनं सिसाधयिषितन्तेऽप्यप कारगन्धान्न साच्या- हा इत्यादि सर्वत्र कौटसाक्ष्यसम्भावनोन्नैया दृष्टदोषा अन्यत्र कलकोटसाच्याः। व्याध्या" वचन विसंबादापादक व्याधि- पीडावन्तः । दूषिता अभिशस्ताः। नृपतेरसाहित्वं कृताभिप्रा- येणातो न प्राक्तन नारदोक्ति विरोध: लिङ्गस्थोऽपत्य दिः । सङ्गेभ्यो विनिर्गतः परित्यक्तः पित्रादिगुरुजनसंसर्गात् इहा- मुपसेव्य नादस्याऽसत्यसम्भावना । अध्यधीनो बन्धकीसतः तस्य तदानावशवर्तित्वात्। वक्तव्यो निन्दास्पदम् विकर्मवत् अध- म्भीरः। वृदविकलेन्द्रिययो वाईकस्वभावहेतुकेन्द्रियवैक- ल्येन भेदः । प्रातः शोकेन। नारदोऽपि । दास नैः कृतिकाश्राद्ध दृष्ट्वस्लीबालचाक्रिकाः । मत्तोन्मत्तप्रमत्ता कितवग्रामयाजका: ॥ महापथिक सामुद्रवणिक् प्रबजितातुराः । व्यङ्गक श्रोत्रियाचार हीन्लीवकुशीलकाः ॥ नास्तिक व्रात्यदाराग्नित्यागिनो याज्ययानका। एकस्याली सहायारिचर ज्ञातिसनाभयः ।। प्राग्टष्टदोपशैलूघविषजीव्यहि तुण्डिकाः । गरदाग्निदकीनाश शूद्रापुत्लोपपातिः ॥ लान्द साहसिकात्रान्त निई ताज्यावर . भिन्नतासमात्तिजडतैलिकामूलिकाः । [ १४ ] । indean ·१५८ वीरमिनोदये भूताविष्ट नृपद्दिष्ट वर्षनक्षत्र सूचका: । अघशस्थात्मविक्रेटहीनाङ्ग भगरत्तयः । कुनखिश्यावदन् वित्रिमित्वध्रुक् शठशौण्डिकाः । ऐन्द्र जालिक लुब्धोग्र श्रेणीगण विरोधिनः । बधकच्चित्रक त्शतः पतितः कूटकारकः । कुहका प्रत्यवसित स्तस्करो राजपूरुषः ।। मनुष्यपशुमांसास्थि मधुक्षीराम्बुमर्पिषाम् । विक्रेता ब्राह्मणश्चैव हिजो वाई षिकश्च यः । च्युत: खधत्कुिलिक: सूचको हीनसेवकः । पित्रा विवदमानश्च भेदकृञ्चत्यसाक्षिणः । श्रेण्यादिषु तु वर्गेषु कश्चिच्चेद्देष्यतामियात् । तस्य तेभ्यो न साक्षा स्याङ्केष्टारः सर्व एव ते ॥ नै:कृतिकः परापकारशीलः। चाक्रिकस्तैलिकः। प्रमत्तः मदानवहितः महापथिका महापथगामी। सामुद्रवणिग्व- हिव वाही एकः श्रीत्रियो दयोरनुमतः। एकः श्रोत्रिय इति पृथग्वा प्रायश्चोक्तं च प्रागेव तत् । अपरार्केण तु युग्म- केति पठित्वा युग्मौ दाविति व्याख्यातम्। एकस्थाली सहाय एकपाकभोजीति। सहाय्यन्यतरसाहाय्यकारी मित्रचण्डे- श्वरौ। मदनरत्नाकरस्तु । एकस्खाली सहाय इति विशेषण- इयं पृथकृत्य एकस्थाली स्थाल्यधिकरणक: पाकोलक्षाते। म एको यस्येत्येक स्थानीति व्याख्यौ। समासान्तविधेरनि- त्यत्वादेकस्थालीत्यत्न नवृतश्चेति न कम् । अर्द्धपिप्पलीत्या- दिवन्न हख इति च समादधे । अरिचर: भूतपूर्वः शत्रुः। भूतपूर्व चरट्। कल्पतरौ त्वरिधर इति पठित्वा ·व्यवहाराध्यायः। १५६ ग्रामराज- शास्त्रधर इति व्याख्यातम् । ज्ञातयः सगोत्राः सनाभयो मातुलतत् सुतमाटष्वस्त्रीयादयः। शैलू षः स्त्रीणां नर्तयिता। कुशीलवस्तु, रोपजीवी नट इति भेदः। विषजीवी विषक्रयजीवीति मदनरत्ने। विषवैद्य इति जीवी रत्ना- करे। अहितुण्डिकः। मर्पक्रीड़ोपजीवी व्यालग्राही। की- नाशः कर्कशः क्षुद्रो वा। कपण इति तु मदनरत्ने । उप- पातित उपपातकीति कल्पतरः। मदनरत्न बयपातक इति पठितम् । उप समीपम्पातकं यस्येति विग्टह्यपातकयुक्त इति व्याख्यातञ्च । क्लान्तोऽतिखिन्न; अत्रान्तोनवरतर्मकारीति मदनरत्ने । अशान्त इति पठित्वाऽयोग्यकर्मकारोति रत्ना- करे। निई तो बान्धवैत्यक्त इति मदनरत्ने । कुल ख्यादिभिनि:सारित इति रत्नाकर। लोकभयशून्य इति भवदेवः । मूलं विप्रलम्भस्तत्कारीति कल्पतरः । मूल- कर्म त कार्मणमित्यमरकोशात्तत्कारीति तु युक्तम् । अपरा- केण तु पौपिक इति पठित्वा पौपिकपूपादिविक्रयोति व्या- कृतम् । वर्षसूचको वृष्टीशकुनवेदी। नक्षत्रसूचको ज्यौति- षिकः। अघशसी परकीयपापप्रकाशकः। हीनाङ्ग उचित- परिमाणाति न्यूनाङ्गः । व्यङ्गस्त छिन्ताङ्गुल्यादिरिति भेदः । भगवत्तिर्भार्थादास्यादिसम्भोगशुल्कोपजीवी शङ्कः एषभ- नर्तनजीबीति मदनरत्नरत्नाकरयोः। कुहको दाम्भिकः । प्रत्यवसितः प्रवज्यादिच्युतः। कुलिको राजा व्यवहार- परिच्छेदकतया नियुक्तः । अस्य च साक्षित्वकरणे नि- घेधो विधिस्वकृतसाच्य इति कल्पतरुः। मदनरत्ने तु कुलं ब्राह्मणादिगणास्तदधिकारी कुलिक इति व्याख्यातन् ।

·वीरमित्रोदये सूचको राजा परदोषाग्वेषणपूर्वकं स्वस्मै तन्निवेदने नियुक्तः। भेदन्मित्वादि प्रीतिभङ्गकर्ता। श्रेण्यादिष्वित्यस्थायमर्थः । येषु श्रेण्यादिषु यस्सैकापि हेव्यतां शव तामाप्तस्तदीयविवादे तच्छेण्यादिनिविष्टाः सर्व एव न साक्षिणस्तत्व हेतुःष्टारः सर्व एव त इति । तछण्यान्तर्गतैकहे ष्यनुरोधकृतवैरनिव्याननार्थ- मन्यथा वादित्व सम्भवात् । अतएव नारदः । बालोऽज्ञानादसत्यात् स्त्रीपापाभ्यां स्याच्च कूटकृत् । विबयाडान्धवस्नेहारिनिर्यातनादरिरिति । कात्यायनः । तद्दत्ति जीविनो ये च तत्मेवाहितकारिणः । तबन्धु सुहृदो भृत्या प्राप्तास्ते तु न साक्षिणः । मादृष्वसुः सुताश्चैव पित्तष्वसृसुतास्तथा । मातुलस्य सुताश्चैव सोदर्यसुतमातुलाः ॥ एते सनाभय: प्रोक्ता: साक्ष्यन्तेषु न योजयेत् । कुल्याः सम्बन्धिनश्चैव विवाह्यो भगिनीपतिः । पिता बन्धु पिटव्यश्च श्वशुरो गुरवस्तथा ॥ तथा एहस्पतिः। मातु:पिता पिटव्यश्च भार्यायाचाटमातुली। खाता सखा चं जामाता सर्ववादेष्व साक्षिणः ॥ परस्त्रीपानसतश्च कितवा: सर्वदूषकाः । उन्मत्तार्ताः साहसिका नास्तिकाश्च न माक्षिण इति ॥ अत्र माटष्ववादिशब्दानां सम्बन्धिशब्द त्वादर्थिनोरन्य- तरस्य एतादृशसम्बन्धिनो न साक्षिण: सम्बन्धिान स्नेहाद न्यत्र वैरसम्भवादिति ध्येयम् । शङ्खलिखितौ। शुल्कगुल्माधिकृतौ टूतो वेष्टितशिरा: स्त्रियोगुरुकुलवासिन: परिव्राजकमाणप्रस्थ- লিঙ্গত্যা: মক্কা আলঙ্গুি মুনি অনাবি নি মন ·व्यवहाराध्यायः। । शुल्काधिकृतः शुल्कग्रहणस्थानाधिकारी गुल्लाः स्वस्थान- निवेशितः पदाति समूहस्तदधिकृतः वेष्टितथिराः उहतवेषो- भूई व्याध्यभिभूलो वा इतरे प्रसिद्धा व्याख्याततराच । अनेन प्रपञ्चेन लोभादिकमसाक्षित्वनिमित्तमेव व्यक्तीशतम् । यथाह मनुः । लोभामोहाड्यात्कोधान्मत्यात्कामात्तथैव च । अज्ञानाडालभावाच्च साक्षी वितर्थ उच्चत इति। असाक्षित्वेनोकानां चित्प्रतिप्रसवमाइ नारदः । प्रसाक्षिणो ये निर्दष्टा दासनष्कृतिकादयः । कार्यगौरवमासाद्य भवेयुस्तेऽपि साक्षिणः । स्त्रियाप्यसम्भवे कार्य बालेन स्थविरेण वा । शिष्येण बन्धुना वापि दासेन शतकेन वा । मनुरप्येवमेव द्वितीयं वचनं पठितवान् । इद चाऽसत्य- वादित्वनिश्चयाभावे साक्ष्य न्तरस्य तद्गुणविशिष्टस्यासम्भवे दो- ध्यम् । स्त्रीसंग्रहणादिषु योगीखरः। सर्वः साक्षी संग्रहणे चौर्य पारुष्य साइसे। अत्र च मनुष्यमारणञ्चौथ्यं परदाराभिमर्शनम् । पारुष्यम- भयञ्चेति साहसं स्थाच्चतुर्विमिति वचनात् स्त्रीसंग्रहदीनां सत्यपि साहसत्वे बलानवष्टम्भेन क्रियमाणानान्तेषामसाइस- त्वात् तत्मङ्ग्रहार्थन्तत: पृथगुपादानम् । उशनाः । दासोऽन्धोबधिरः कुष्ठी स्त्री बाल: स्थविरादयः । एतेऽप्यभिसम्बन्धाः साहसे साक्षिणो मताः । अनभिसबन्धा विवादगोचरीभूतार्था सम्बन्धिनः । अपक्ष- पातिन इति मदनरत्ने।

·१ वीरमिनोदये मनुनारदौ । साहसेषु च सर्वेषु स्त यसङ्ग्रहणेषु च । वाग्दण्डयोश्च पारुष्ये न परीक्ष्य त साक्षिणः । मनुः । अनुभावीति यः कश्चित्कुर्यात्माच्य विवादिनाम् । अन्तर्वेश्मन्यरण्ये वा शरीरस्यापि वात्यये । अनुभावी तदर्थानुभवशीलः । यत्तु । ऋणादिषु परीक्ष्य त साक्षिणः स्थिरकर्मसु । साहसात्ययिके चापि परीक्षा कुत्रचित्स्म तेति । परीक्षाभिधानन्तस्य स्पष्टाऽसत्यवादिदोषविषयमत एव कुवचिदित्युक्तम् । अस्मिश्च प्रघट्टके प्रकटदोषानभिषङ्ग क- चित्कविसम्बादादिदोषपुरस्कारेण सहसादिसाक्षिता न कथा करणीयेत्यत्र तात्पर्य्यम्। अतएव विज्ञान योगिनोक्तम् । दोषादमाक्षिणो भेदादसाक्षिणः खयमुक्तिश्चात्वापि न सा- जियो भवति सत्याभावादिति हेतोरन पगमादिति। अपरा- कोऽपि सी न तु गुणवानेवेत्यर्थः। दोषवां स्तनापि परि- हरणीय एव । वक्त दोषाणां वचनप्रामाण्यहेतुत्वादित्याह । तस्यापि सर्व दोषाभावेन तात्पर्य प्रतिप्रसवानुपपत्तेः। यत्तु केनचिदुक्त साक्षिगुणदोषप्रतिप्रसवा यथाश्रुता एव ग्राह्या अन्यथा तत्र तत्र तत्तहिशेषणोपादानमनर्थकमुपलक्षणं वा प्रमज्य तेति। तहालिस्यम् । न्यायमूल लकत्वान्तेषान्तदविरोधे- नैव नेयत्वात् । अतएव न्यूनाधिकविशेषणोपादानविरु- धम् । अदृष्टार्थत्वे तद्विरोधो दुष्परि हरः स्यात् । एवमन्य- तरेण साविषूपन्यस्तेषु सत्सु तदोषेष्वपरस्तासुपन्यस्त ऽसदुद्- भावने दण्ड इत्याह।

·व्यवहाराध्यायः। वृहस्पति: । साक्षिणोऽर्थी समुद्दिष्टान् सत्सु दोषेष दूषयेत् । अदृष्टान् दूषयन्वादी तत्ममं दण्डमईति ॥ तत्ममं विवादविषयसममिति बहवस्त दर्था विपर्याववादेष्व- व्यापकमिति तत्ममं कूटसाक्षिदण्डमममिति व्याख्येयम् । साक्षिदूषणेऽन्यतरेणोद्भाविते प्रत्यक्षेषु बाल्यादिदूषणेषु तेनैव निर्णयः । अयोग्यषु लोकप्रसिध्यादिना न साक्ष्यन्तरेण अन- वस्थापत्तेः। तथा च व्यासः । सभामदां प्रसिद्ध यल्लोकमिहमथापि वा । साक्षिणां दूषणं ग्राह्यमसाध्य दोघवर्जनात् । अन्यैस्तु साक्षिभिः साध्य दृणे पूर्वममाक्षिणाम् । अनवस्था भवेहोषस्त घामप्यन्य मम्भवादिति । अमाध्य लोकादि मिहत्व माधनाएं यत इति हेतु- गर्भमिति। दोषवर्जनादनवस्थादोषाभावादित्यर्थः। यद्यपि लोकसभ्यप्रसिद्धिरपि साक्षिप्रसिधिरेव पर्यवस्थति। तथापि तत्र साक्षित्वोद्भावनानपेक्षत्वान्नानवस्था। अतए वाति गढ- वादिमान विदितटू घणं साधनमन्यतरेणालौकिकप्रमाणेन क्रियमाणं न दुष्यतीत्यभिप्राय:। न च साक्षिदूषणविभावनं व्यवहारात्तरत्वादयुक्तमिति वाच्यम् । प्रकृतोपयोगित्वेनार्था- न्तरत्वानापत्तेः । कात्यायनः स्फुटमेतदेवाह । प्रत्यर्थिनार्थिनावापि साक्षिदूषणसाधने । प्रस्तुतार्थोपयोगित्वाद्यवहारान्तरं नचेति ॥ अविद्यमानदोषोद्भावनेऽर्थिप्रत्यर्थिनो वैकल्पिको हानि दण्डौ अन्यतराज्ञाता राज्ञा सध्यैरेव वा जाता: साक्षिदोषा- स्तदा तैरेव साक्षित्वेनोपादेया इति। स एवाह ।

·वीरमित्रोदये नातव्य न प्रमाणन्तु दोषेणैव तु दूषयेत् । मिथ्याभियोगे दण्ड्यः स्यात्माध्यार्थादापि हीयते ॥ प्रमाण स्य हि ये दोषा वक्तव्यास्त विवादिना। गूढास्तु प्रकटा: सभ्यः काले शास्त्रप्रदर्शनादिति ॥ ये गढाः प्रत्यर्थिना नज्ञातास्त काले साक्षिवादात्य वकाले कार्य इति शेषः । शास्त्रप्रदर्शनात् । दुष्टानां शास्त्र साक्षि- वेनानुपादेयत्वदर्शनात् । छलं निरस्येति च छल निरासस्था- वश्यकत्वादिति तात् पार्थः । साक्षिभिरुने शास्त्र दोषोद- भावनन्तेषां न कार्यमित्याह । वृहस्पतिः । लेख्यदोषास्तु ये केचित्माक्षिणाञ्चैव ये स्मृताः । वादकाले तु वक्तव्याः पश्चादुक्तान्नदूषयेत् ॥ न दूषयेद्दोषत्वेन नोपादद्यात्मसभ्यो राजेत्यर्थात् । पञ्चा- दुनो दण्डमथाह । कात्यायन: । उक्तऽर्थे साक्षिणो यस्तु, दूषयेत्यागदूषितान् । न च तत्कारणं ब्रूयात् प्राप्नुयात्पूर्वसाहसम् ॥ तच्च दण्डनिरूपणप्रस्तावे विवेचयिष्यामः । अन्यतरोना- विता दोषाः खीयास्तै रेव यः साक्षाद्भावयिता तत्वाह विष्णुः । लेख्य वा साक्षिणो वापि विवादे यस्य दूषिताः । तस्य कायं न सिध्येत यावत्तन्न विशोधयेत् ॥ पोऽभिलिखितान् सर्वान् दोषान् प्रतीते साक्षिणम् उ- त्तरं परिहारं वाच्या: । वाच्यनीया इति पूर्ववचनार्थः । यस्य साक्षिणो लेख्यं वा यदुद्भावितं परेण दूषितं स यावत्तन्त्रवि- शोधयेत्तदोषरहितन्नकुर्यात्तावत्तत्र प्रमाणाभामत्वसाक्षी वनपा- तेन प्रमाणेन तस्य तत्कायं न सिद्ध यदिति द्वितीयवचनार्थः ।

·यवहाराध्या:। इदश्च सभाक्षोभादिना साक्षिणां स्वदोषपरिहाराक्षमतायां द्रष्टव्यम् । तदिति लेख्यञ्च साक्षिणति इन्हे नपुंसकमन- पुंसकेकवच्च तस्यान्यतरस्यामिति नपुंमकैकवद्भावौ। अन्यतरः साक्षिदोषमुद्भाव्य यदि तं भावयितु न शक्नोति तदास दण्डयः। साधिते तु दोषे त्याज्याः । अपि प्रमाणान्तरमनुपन्यस्य न् पराजीयत इत्येतदाह व्यासः । अमाधयन्दमन्दाप्यो दूषणं माक्षिण स्फुटम् । भाविते साक्षिणा वाः सादिधर्मनिराकृताः ॥ जित: सविनयन्दाप्यः शास्त्रदृष्टेन कर्मणा। यदि वादी निराकानः साक्षिकत्वे व्यवस्थित इति ॥ विनयं दण्डं स वादी। मदनरत्ने तु सविनयं विनयः शिक्षा तत्महितं यथा तया दाप्यो विवादविषयीभूतधनमिति शेष इति व्याख्यातं तज्जित इत्यनेनैव साधितधनदानस्यार्थ- सिद्धत्वेन निराकाध्यानगरदोषापत्तेः क्लिष्टत्वाच्चोपेक्ष्यम् । यस्त, विवादविषयीभूतार्थानभिज्ञान् विपरीताभिज्ञान्वा भयलोभादिप्रदर्शनेन स्वानुकूलं वादयति । तस्य दण्डमाह । कात्यायन:। येन कार्य स्य लोभेन निर्दिष्टाः कूटमाक्षिणः । ग्टहीत्वा तस्य सर्वखं कुर्यानिर्विघयन्तत इति ॥ मर्वस्वमिति गुरुलधु पराधानुसारेण दण्डतारतम्योप- लक्षणम् । निर्विषयं विवादविषयीभूतार्थशून्यम् । ततः कूट- साक्षरकरणात् । साक्षि दोषानुभावनेऽपि ससभ्येन सभा. पतिनेवैते परीक्ष्योपादेयाः । तथाच कात्यायनः । उपस्थितान् परीक्षोत साक्षिणो नृपति: स्वयम् । इसतिरपि। उपस्थिताः परीक्ष्या. स्युः सरवनि- ·वीरमित्रोदये तादिभिरिति। स्वरवणे नितानि मनुयोगीश्वरोक्तानि होन- निरूपणविरतानि। नारदोऽप्याह । यस्त्वामदोषदुष्टत्वादस्वस्थ इव तक्षते । स्थानात् स्थानान्तरं गच्छे कैकञ्चानुधावति ॥ काशत्यकामाच्च भृशमभीक्षान्निवसत्यपि। विलिखत्यवनों पयाम्बाइ वासश्च धूनयेत् ॥ भिद्यते मुखवर्णोऽस्य ललाटं खिद्यते तथा । शोषमागच्छतञ्चोष्ठा_ ति_निरीक्ष्यते ॥ त्वरमाण इवाबद्दमष्टष्टो बङ भाषते । कूटसाक्षी स विज्ञेयस्त पापं विनयेद्भशम् ॥ अब इमसम्बदम्। विनयेच्छिक्षयेद्यथा कौटमाझ्याविभे- तीत्यर्थः। न तु दण्डयेदित्यर्थः । प्राकृति वैदिकविकार- विवेकस्य दुःख शक्यत्वात् । सम्भावनामात्र ण च दण्डनस्या- न्याय्यत्वादिति उक्तम् । मदनरत्ने त्वाविवमिति पठित्वा कुल- मिति व्याख्यातम् । शङ्खलिखतावपि मन्त्रिभिः शास्त्रसामर्थ्या- दुष्टलक्षणं ग्राह्यन्तिर्यक्प्रेक्षते समन्तादेवावलोकयति । अक- स्मान्मूत्र पुरीषं विसृजति देशाद्देशङ्गच्छति पाणिना पाणिं पीडयति नखान्निसन्तति मुखमस्य विवर्णतामेति प्रस्ति- द्यति चास्य ललाटन्न चक्षुर्वच वाचं प्रतिपूजयत्य कस्माद्द- दाति प्रशंसति पुनः पुनरन्यमपवदति बहिनिरीक्षते शस्त्र परामशति शिरः प्रक्रम्पत्योष्ठौ निर्भुजति सक्कणी परिलेटि अति विस्मित: कर्मखमहत्खपि भुवौ संहरति तुष्णों ध्यायति पूर्वोत्तरविरुई व्याहरति एव मादिदुष्ट लक्षणं क्रुवस्य च खामिनोऽन्यत्र प्रकृतिशीलादिति। अकस्मादिति बूष्णीमिति ·व्यवहाराध्यायः। च यथा योगमनेकत्र सम्बन्धनीयम् । अन्यत्र प्रकृतिशीला- दिति । प्रकृत्या स्वभावावशीलन्तिर्यक् प्रेक्षणादिधर्मो यस्य स तथोक्तस्ततोऽन्यौतानि दुष्टवलक्षणानि एते अवान्तरबैल- क्षण्यस्य दुन्यत्वादित्यवधानेन परीच्य वस्तु तत्त्वानुसरणङ्कर- णीयमिति सूचितम् । एवं गुणवत्तया दोषाभाववत्तया च परीक्षितान् साक्षिणो विवादास्पदीभूतमर्थ टच्छेदित्याह । कात्यायनः । देवबाह्मणसान्निध्ये साक्ष्य पृच्छहते हिजान् । उदङ्मुखान् प्राङ्मुखान् वा पूर्वाह्ने वा शुचि: शुचीन् । सभान्तः साक्षिण: प्राप्तानार्थ प्रत्यर्थिसन्निधौ। प्राड्विवाके नियुञ्जीत विधिनानेन सान्वयन् ॥ यइयोरनयोर्वेत्यं कार्यस्मिंश्चेष्टितं मिथः । तहत सर्व सत्येन युष्माकं ह्यत्र साक्षिता । अर्थि प्रत्यर्थि सन्निधिवगवावादिगोवरविवादेषु केषु चित्तत् सान्निध्यमपेक्षितव्यमित्यप्याह । सएव । अर्थिप्रन्यर्थिसान्निध्य साध्यार्थस्य च सन्निधौ। प्रत्यक्षं वादयेत्माक्ष्यं न परोक्षे कथञ्चन ॥ अर्थस्योपरि कर्त्तव्यन्तयोरपि विना कचित् । चतुष्पादेघु धर्मोऽयं दिपादस्थावरेषु च ॥ तौल्यङ्गणिम मानाईमभावेऽपि हि वादयेत् । क्रियाकारकेषु सर्वेषु साक्षित्वं न त्वतोऽन्यथा ॥ तयोर्वादिनोविनापीति सम्बन्धमात्र विवक्षया षष्ठी अपि शब्दात् कैमुतिकन्यायेन तदुभयसन्निधानेन तात्माम् । किन्तु साध्यार्थसान्निध्यावश्यकतायाम् । यहोभयासन्निधिप्रत्यर्थसा- न्निध्यानुमात्यर्थः । तेन कञ्चित्प्रत्यर्थ सन्निधानेऽपि साक्षि ।

·वीरमिनोदये
प्रश्ने न दोष । कचिदित्यस्यैव विवरणं चतुष्पादेष्वित्यादि ।
तौल्यन्तोलना सुवर्णादि। गणिमङ्गणनाहं वराटकादि-
मेयं मानाहं गोधूमादि अभावेऽपि साध्यायें सानिध्यभावेपि
क्रियाकारक व्यवहारास्तेषु बधरूप विवादपदे साक्षिणः
शिवलिङ्गप्रतिमादिसन्निधाने प्रष्टया इत्यथाइ । रु एव ।
बधे च प्राणिनां साक्षा वादयेच्छव सन्निधौ।
तदभावे तु चिङ्गस्य नान्यथैव प्रबादयेत् ॥
चिस्य बधचिङ्गस्याभियोज्य सस्वं धिनोऽभावे तत्माक्षेत्र
वादयेत्। अन्यथा तत्मगावे नैव वादयेत्साय बधचिङ्गेनैव
निर्णय सम्भवादित्युत्तरार्थानुशादः ॥ विधे यस्तु पूर्थिः ।
स तुष्ट एव उपस्थापिताः साक्षिणोऽविलम्बेन प्रष्टव्या
।
इत्ययुलन्तेनैव।
न काजहरणं कायं राज्ञा साक्षिाभाषणे।
महान्दोषो भवेत्कालाधनव्याति लक्ष्णः ॥
ते च साक्षिण: शपथैः पूर्वकं प्रष्ट्या इत्याह नारदः ।
आक्ष्य साक्षिणः पृच्छन्नियच्य शपषैशम् ।
समस्तान् विदिताचारान् विज्ञातार्थान् पृथक् गति॥
तच्च साह्य क्वचिद्विषये मिलितवक्तव्यं कचित्प्रत्येकम्
इत्याह । वशिष्ठः।
समवेतैस्तु यदृष्टं वक्तव्यन्तु
तथैव
तत् ।
विभिन्नै रेव यत्काऱ्या वक्तव्य तत्ष्टथत टथक ॥
भित्रकाले तु यत्कार्य विज्ञातं यत्न साक्षिभिः ।
एकैकं वादयेत् तत्र विधिरेषः प्रकीर्तितः ॥
यत्कार्य दृष्टमनुषङ्गः। यत्त गौतमेनोक्तम् । नासमवेताः

·व्यवहाराध्यायः । पृष्टाः प्रब्युरिति तदपि वशिष्ठोक्ति समवेतकाविषयम्। हर- दवस्तु, नासमवेता: पृष्टाः प्रयुरिति पाउन्धत्वा समवेता अष्टष्टाश्च न ब्रूगुरिति व्याचख्या पूर्वपाठस्तु मिताक्षगपाउटते सम्यगिति । धर्मोपद्धितरधो गर्दा वचनैस्तेऽनृतभाषणाद- भीषणीया इत्याह । नारदः । पौराणैर्धर्मवचनैः सत्यमाहात्माकीर्तनैः अनृतस्यापवादैश्च भृशमुत्त्वासयेदपि ॥ शपथे च विशेषो दर्शितो मनुना । सत्येन शापयेद्विप्रं क्षत्रियं वाहनायुधैः । गोवीजकाञ्चनैर्वैश्य शुद्र सस्तु पातकैरिति ॥ अन्यथा ब्रुवतस्तेन सत्यं नक्ष्यतीति ब्राह्मणे शपथो देयः । क्षत्रिये वाहनायुधानि ते विफलतामेष्यन्तीति । वैश्ये गोवीज- काञ्चनानि बवापचयमुपयास्यन्तीति । शूद्रेऽन्यथा वादिनस्तव सर्वाणि पातकानि भविष्यन्तीत्यर्थः। ब्राह्मणविशेषस्थाप- वादं स एवाह । गोरक्षकान्वाणिज्य का स्तथा कारकुशीलवान् । प्रैष्यावाई षिकांचव विप्रान् शूद्रपदाचरेत ॥ इति विप्रग्रहणं क्षत्रियवैश्ययोरपि तदृत्तिजीविनामुपा- धेस्तुल्यत्वात् । विशेषान्तरानुक्त श्च साक्षिणां त्रावणं विधाय श्रावणीयमाह याज्ञवल्काः । साक्षिणः आवयेहादी प्रतिवादी ममीपगाम् । ये पातकताल्लोका महापातकिनां तथा ॥ अग्निदानाञ्च ये लोका येच स्त्री बालघातिनाम्। स तान् सर्वानवाप्नोति यः साक्षामनृतं वदेत् ॥ १५ ·१७० वीरमिलोदये सुकृतं यत्वयाकिञ्चिज्जन्मान्त [[নমন: कृतम्। तत्मवन्तस्य जानीहि यम्यगजयसेहषा॥ शूद्रं सर्वैस्तु पातकैरिति मानवसंवादात् पातकत्रावणं शुद्- विषयकमिति मिताक्षराकारपराक्कौं। शपथदान अवण विधि- भेदान्मानवे च शपथदान एव तन्नियमादस्य सर्वविषयतान्तु युक्तामुन्नयामः । मनुरपि । तत्र प्रसिविवाकोऽनुयुञ्जीतेत्यादि. साई लोक: कात्यानीयः पूर्वलिखित एव। सत्यं साक्ष्य ब्रुक्न् साक्षी लोकानाप्नोति पुष्कलान्। इह चानुत्तमां कीर्तिवागेषा ब्रह्मपूजिता । साक्षो ऽनृतं वदन् साक्षी पाशैर्वध्येत वारुणैः । विवश: शतमाजातीस्तम्मात् साक्षेत्र वदेदृतम् ॥ सत्येन पूयते साक्षी धर्म: सत्येन वई ते । तस्मात् सत्यं हि वक्तव्यं सर्ववर्णेषु साक्षिभिः । आत्मैव ह्यात्मनः साक्षी गतिरात्मा तथात्मनः । मावसंस्थाः स्वमात्मानं नृणां साक्षित्वमुत्तमम् ।। मन्यन्ते वै पापकृतो न कश्चित्पश्यतीति नः । तांस्तु देवाः प्रपश्यन्ति खच्चैवान्तरपूरुषः ॥ धौभूमिरापोहृदयं चन्द्राग्नियमानिलाः । रात्रिः सन्ध्ये च धर्मश्च वृत्तज्ञाः सर्वदेहिनाम् ॥ अजातीरजननानि जन्मानीतियावत् । वृतिस्पतिपि। आजन्मनश्चामरणात् सुकृतं यदुपार्जितम् । तत् सर्व नाशमायाति अतस्य तु शंसनात् । वशिष्ठोऽपि । अथचेदवृतं ब्रूयात् सर्वतो मिथ्यलक्षणम् ॥ स्तो नरकमायाति तिर्यग्गच्छत्य संशयम् । ॥

·व्यवहाराध्यायः।
१७१
शूकरो दंशवर्षाणि दशवर्षाणि गर्दभः ।
श्वा चैव दशवर्षाणि भासोवानिजविशतिम्।
कृमिकीटपतङ्गेषु चत्वारिंशत्तथैव च ॥
सृगस्तु दशवर्षाणि जायते मानव स्ततः ।
मानुष्यन्तु यदाप्नोति मूकोऽन्वस्तु भवेवि सः ॥
पामरो जायते पश्चात् सपरित्यक्तबान्धवः ।
पवन्धबधिरो मूक: कुष्ठी नग्नः पिपामितः ॥
बुभुक्षितःशव टहेभिक्षते भार्यया सह ।
जात्वैताननृते दोषान् क्षान्वासत्ये च सगुणान् ॥
श्रेयस्करमिहान्यत्र सत्वं साक्षो वदेदतः।
वौधायनः । बौनेवच पिटन् हन्ति त्रीनेव प्रपितामहान् ॥
सप्तजातानजानांश्च साक्षीसाक्ष्य सृषा ब्रुवन् ।
मनुनारदौ । यात्रतो बान्धवानस्मिन् हन्ति साक्षेत्रावृतं वदन्।
तावतः संख्यया तस्मिन् शृणु सौम्यानुपूर्वशः।
पञ्च पश्वन्ते हन्ति दश हन्ति गवाहते।
शतमखाते इन्ति सहस्र पुरुषान्ते ।
हन्ति जातान जातांश्च हिरण्याथै नृतं वदन् ।
सर्वम्भूम्यवृतेहन्ति मास्मभ म्यऋतवदेः ।
अप्सु भूमिवदित्याडः स्त्रीणां भोगेऽथ मैथुने ।
अजघु चैव रत्नेषु सर्वेष्वश्ममयेषु च ।
पशुवत्क्षौद्रघृतयोर्यानेषु च तथा नयात् ॥
गोवद्रजतवस्त्रेषु धान्ये ब्रह्मणि चैव हि ॥
एतान्दोषा नवेच्य त्वं सर्वाननृतभाषणे।
यथा श्रुतं यथा दृष्टं सत्यमेवाञ्जसा वदेत् ॥

·वीरमिनोदये अजेषु रत्नेषु मुक्ताफलादिषु । ब्रह्मणि वेदे। अत्र हर- दत्तेन क्षुद्र पवते दश हन्तिगोऽस्वपुरुष भूमिषु दशगुणो- त्तरामिति गौतमवचनव्याख्याने मनुवचः । पञ्च पश्खनृते हन्ति इत्याद्युपन्यस्य पञ्चसंख्या हननदोषोत्पन्न शूद पशुविषय इति गौतमवचोविरोधम्परिहृत्य यद्दिषयमन्त साक्ष्यं दत्त तत्तत्- प्राणिनां दशादिसंख्यकानां हनने यो दोषस्तमाप्नोति। भूम्य- नृते तु यदीया भमिस्तज्जातीय लक्षहनन दोषः । सर्वप्राणि- हनन दोषो वेति व्याख्यातं तत्तु यावतो बान्धवानिति मानवो- पक्रमानां लोचननिबन्धनमित्यपेक्ष्यम् । तस्मात् साक्षिमम्बन्धि पिनादिगतसंख्यापरतयैव व्याख्यानं सूचितम् । गौतमीयमपि मा नवसम्बादेनैव व्याख्येयमे कमल कल्पनालाघवाय । त्रीनेव च - पिढन् हन्तीत्यादि बौधायनादिवचनसंवादोऽप्येवम् । भूयस्तु जाननपि दौरात्म्यात् साक्षित्वमेव नाङ्गीकुरुते तम्प्रत्याह । योगीखरः । न ददातीह यः साक्ष्य जानन्नपि नराधमः । सकूटसाक्षिणाम्पापै स्तुल्यो दण्डेन चैव हि ॥ पृष्टाः साक्षिणो येन विधिना व युस्तमाह, वृहस्पतिः। विहायोपानदुष्णीषं दक्षिणम्याणिमुहरन् । हिरण्यगोमकद्दर्भान् समादाय नृतम्बदेत् । साच्यभिहितस्य वचनस्य परीक्षाविधानमप्याह ॥ सहस्पतिः । देशकालवयोजाति संज्ञाद्रव्यप्रमाणतः । अन्य नञ्चेन्निगदितं सिध्यं साध्यं विनिर्दिशेत् ॥ तत्व नारदः । निर्दिष्टेष्वर्थ जातेषु माक्षी चेत् साक्ष्यमागतः । न ब्रूयादक्षरसमं न तन्निगदितम्भवेत् ॥ देशकाल वयोव्य प्रमाणतिजातिबु ।

·व्यवहाराध्यायः । यत्न विप्रतिपत्तिः स्थात् साक्ष्य तदपि कुत्सितम् ॥ अनधिकं वापि प्रब्युर्यत्र साक्षिणः । तदप्यनुक्त विद्येयमेष साक्ष्यविधिः स्मृत इति । नचाधिकाभिधानमसम्भविवादिनः प्रतिवादिनो वा अतेऽदृष्टे वानुभवमूलकसंस्काराभावेनास्मृत तत्प्रतिपादनास- म्भवादिति वाच्यम् । करणापाटवादिना अतिदृश्योरुभयो- रपि सम्भवात् । अतएव चान्तिमूलत्वेन प्रामाण्यात् । तदु- तमप्यनुक्तमित्यूक्तम् । नच तथाप्यूनाभिधाने कुत उक्तिः साक्षि वचनात्तावतः सिद्दावेकदेशविभावितन्यायनान्यांशस्यापि सिद्धेर्जयफलकतया न्यूनतोक्तरदुष्टत्वादिति वाच्यम् । प्रति ज्ञात सकलसाध्यसाधकतयोद्दिष्टषु न्यूनमभिहित वन्य नत- न्यग्यावसर इति प्रागावेदितत्वात् । साक्ष्यमनित्यत्रावणवि- धिना बावितश्चेन्नाभिधत्ते । तदा कि कर्तव्यमित्यत आह । प्रोक्षिते याज्ञवल्का बाह। अब्रुवन् हि नरः साक्ष्यसणं सदशबन्धकम् । राज्ञा सर्वप्रदाप्यः स्यात् षट्चत्वारिंशोऽहनि । सर्व सविक सदशवन्धकं राजदेयदशमांशसहितम् । राजे दशमांशदानणादान प्रस्तावे वक्षाते ॥ षट्चत्वारिंशोऽहनि इत्यभिधानात्ततोऽग्निदाप्यः । तदपि व्याध्याद्युपद्रवराहित्य। यदाह मतुः । त्रिपक्षादब्रुवन् साक्ष्य सणादिषु न रोगदः । तहणम्प्राप्नुयात् सर्व दशबन्धश्च राजदैवोपबविरहस्याप्युपलक्षणम्। सादिवचनाज्जय- पराजय व्यवस्था स्पष्टमाह। योगीखरः। सर्वत इति॥

·१७४ धीरमित्रोदये नहमनवस्थाप्रसङ्गात् । यस्योचुः साक्षिणः सत्याप्रतिज्ञां स जयी भवेत् । अन्यथा वादिनो यस्य ध्रुवन्तस्य पराजय इति ॥ उत्तरार्धापवादमुखेन कूटसाक्षिण आह स एव । उक्तऽपि साक्षिभिः साक्ष्य यदन्ये गुणवत्तमाः । दिगुणावान्यथा ब्युः कूटाः स्युः पूर्वसाक्षिण इति । अन्यथा अन्य तरपतिज्ञातार्थविपरीतम्। यद्यप्यर्थिप्र- त्यर्थिसभ्यसभापतिभिः परीक्षितः साक्षिगुणलक्षितसाक्षिव- चनानन्तरप्रमाणान्तरान्वेषण मेवा निर्णित व्यवहारेत्यादि प्रागुक्तनारदवचनविरोधाच्च । त- यापि वादिप्रतिवाद्यन्यतरस्य खोतान्तरात्मसाक्षितया तहि- सम्बादिवचनसाक्षिषु यदि दोषाध्यवसायस्त दाप्रमाणान्तरान्व- घणं वारयितु मशक्य अतएव तदा दिव्ये नान्य तरेण स्वसाध्ये साधिते साक्षिण: कूटत्वेन दण्डय इति वक्ष्यते । अर्थविसम्बा- दिनि चक्षुरादौ स्पष्टदोषादर्शनेऽपि यथा तज्जनितज्ञाना- प्रामाण्यमेव दोषकल्पकं तथाऽनापि । यथाङः । यस्य च दुष्टं करणं यत्र च मिथ्य ति प्रत्ययः स एवासमीचीन: प्रत्यय इति । अतएव, साक्षिपरीक्षातिरेकेण तहाक्य परीक्षोदेशोऽपि घटते । साक्षिभिर्भाषितम्बाक्यं सह सस्यैः परीक्षयेदिति । कात्यायनोऽप्याह। यदा शुद्धा क्रिया न्यायात्तदा तहाक्य गोधनम् । शुद्धाच्च वाक्यााः शुद्धः शुद्धोऽर्थ इति सस्थितिरिति ॥ क्रियासाक्षिरूपान् यत्नार्थिसम्बन्धिनो नाप्ता इत्याद्युक्तसाक्षिदोष- राहित्यलक्षणाद् ग्राहिणः पुत्रिण इत्याद्युक्तसाक्षिगुणसाहित्य- लक्षण च्च न्याया द्यदा शुद्धा परीक्षिता भवति तदा तहा- ·व्यवहाराध्यायः॥ ७५ - क्यस्य साक्षिवाक्यस्य शोधनकार्यमिति शेषः । वाक्यशुविचार्या विसम्बाद एव । सत्येन शुद्यते वाक्यमिति स्मरणात्। एवं क्रियावाक्याभ्यामुभाभ्यां शुद्धाभ्यां सकाशाद्यः शुद्धः साधुरवगतो ऽर्थः स शुद्धस्तात्विक इति स्थिति मर्यादा इति कात्यायनवच- नार्थ: । कारणदोषबाधकप्रत्ययप्रत्ययार्थे तथाभूत एवार्थ इति तात्पर्यम्। नारदवचनन्तु जयावधारणोत्तरन्नप्रमाणान्तर- परिग्रह इत्येतस्परं निर्णितपदोपादानात् । ततः प्रारक्त- प्रमाणान्तराऽन्वेषणेन तिरिति तत्तहिरोधः। एवञ्च सति दत्तनिगदेभ्यः साक्षिभ्योऽन्ये गुणवत्तमा द्विगुणा वा पूर्वनिर्दि- था तदभावे पूर्वा निर्दिष्टा अपि साक्षिण एव वादिना वाद- नीया तद्दिव्यमप्यवलम्बनीयम् । सम्भवे साक्षिणां प्राज्ञो दैवकों वर्जयेत् क्रियामिति वचनात् यदा तु तदसम्भवस्तदादिव्यमप्य- वलम्बनीयं सम्भव इति वचनात् । यदि दिव्येऽपि वादिनो ऽपरितोष स्तदाप्रमाणान्तरस्या वाचनिकत्वात्मभ्यः समापनीयो व्यवहारः। यदि तु वाद्युद्भावितसाक्षिभि स्तदनुगुणोऽभिहिते प्रत्यर्थिन एव व प्रत्ययविसम्बादेन तेषु दोपाध्यवसायस्त दा प्रत्यर्थिनः क्रियावसराभावाविकराजिकयो महाव्यसनयोः सप्तहाभ्यन्तरोपनिपातेन ते परीक्षणीयाः । यथाह मनुः । यस्य दृश्येत सप्ताहादुक्रवाक्यस्य साक्षिणः । रोगाग्मि तिमरणशणन्दाप्योदमञ्च स इति । दम कौटसाक्ष्ययुक्तन्दण्डम् । असति सप्ताहाभ्यन्तरव्यस- नोपनिपाते प्रत्यर्थिना तावता सन्तोष्टव्यन्दिव्यं वा सत्यध्यव- सायमवलम्बनीयमित्यर्थसिद्धम् । यत्तु । केचिमुक्त भीत्यादि वचनमर्थि निर्दिष्टसाक्षिभिस्तदनुगुणाभिहितेऽपि प्रत्यर्थि- ·वीरमिनोदये नचैक रिमन्विवादे तु निर्दिष्टयद्यन्ये ततो गुणोत्तमाद्विगुणान्वान्यथा वाद्यन्त तदा पूर्ववादिनः साक्षिण: कूटा इति व्याख्यातन्तदयुक्तम् । किमिदं मिथ्योत्तरविषयं कारणाद्युत्तरविषयं वा नाद्यः । तत्र प्रत्मचिन: क्रियोपन्यासानवसरात् ॥ अभाववादित्वात् । अभावस्य च भावज्ञान सापेक्षत्वाद्- भावाभावयो र्भावस्यैव साध्यतौचित्यात् । अतएव मिथ्योती पूर्ववादिक्रियां निर्दिशेदित्युक्तम् । क्रिया स्याहादिनो ईयोरिति वचनादेकस्मिन् व्यवहारेऽथि प्र- त्यर्थिनो ई यो: क्रियोपन्यासानुपपत्तिश्च । न द्वितीय: ततोऽर्थी लेखयेदित्यनेन पौनरुक्त्यात् । अर्थात इत्यर्थः साध्यं सोऽस्था- सीत्यर्थी साध्यवान् प्रतिज्ञातार्थसाधनं साध्यतयोपन्यस्तस्यार्थस्य साध्य प्रमाणं लेखयेदिति प्राननायकारणोत्तरयोश्च तयोरेव साध्यत्वात् । प्रत्यर्थयोर्वार्थी सम्पन्न इति स एव क्रियान्नि- दिशेदिति । स्पष्टीकृतश्चायमर्थ: स्मृत्यम्तरे। प्राङ्यायकारणोक्तौ तु प्रत्यर्थी निर्दिशक्रियाम् । मिथ्योक्तौ पूर्ववादी तु प्रतिपत्तौ न सा भवेत्॥ इति उक्तऽपीत्यादि सङ्गतेश्च । प्राङ्यायादौ हितस्यैव सा- क्षिण इत्यन्य इत्यसङ्गतमेव भवेत् । अन्ये तु यत्न हावपि भाव- प्रतिवादिनौ ताबपि विविधौ केचित्पूर्वोत्तरकालभेदेन प्रति- जानाते एको वदति। इदं क्षेत्र मया पूर्व प्रतिग्रहादिना लब्ध्वा कियकालम्भुका देशान्तरं सकुटुम्बेन गतम् । अन्यस्तु वदति सत्यमनेन पूर्व प्रतिग्रहादिना लब्धम्परन्तु पश्चादित एव राज्ञा क्रौत्वामहन्दत्तमन्येन वास्मत्मबिग्टह्य क्रीत्वा वा महन्द- तमित्यादि। केचित्तु पूर्वोत्तरकालभेदं विनैव वदन्तः । तत्र ·व्यवहाराध्यायः। प्रथमौ साक्षिभयत: सम, साक्षिय: । पूर्वपक्षे ऽधरीभूते भवत्युत्तरवादिन इत्यस्य याज्ञवल्का-वचनस्य विषयौ । पूर्वक.लं ममेदमिति यो वदति स पूर्ववादी तस्व साक्षिण: प्रमाणतयाङ्गीकायैः। तदीयरूत्वानपगमेऽन्य स्य प्रतिग्रहा- दिस्वत्वोपायासम्भवादिति तवोपपत्तिः। तस्य क्रयादिना खचापगमेऽन्येनोपन्यस्ते तत्यक्षो ऽधरीभूत इत्युत्तरकालं ममेदमिति यो वदति म उत्तरवादी। तस्य माक्षिणोऽङ्गी- कार्याः पूर्ववादी खत्वस्य सापवाद त्वादिति मिताक्षरा कारोक्ततदर्थात् । नतु पूर्व यो निवेड्यति स पूर्वत्र दी प्राड्यायकारणोत्तराभ्यां तत्यक्षे ऽधरीमते उत्तरवादिनः प्रतिवादिन इति व्याख्येयम् । तनोर्थी लेख येदित्यनेनैवास्यार्थ- स्योक्त्यापोनरुत्यापत्तेः । नचैकस्मिन्नित्यादि निषेधाज्ञादिहरस्य क्रियोपन्यासानुपपत्तेश्च । यत्त्वत्र पराणोक्त सम्भवत्येव कचित्य त्यवस्कन्दनप्रानयायोत्तरवत्यपि न्यारे वादिदयस्य क्रि योपन्यासावमरो यत्र प्रतिवादी सत्यान्त्वदीयमृणन्ध रितवानह किन्तु प्रत्यर्पितवान् किन्त त्तरयति । तत्र वादी चेत्प्रत्युत्तर- यति सत्य त्वयार्पितन्तत्तु प्रयोगान्तरेणाखिन् प्रयोग इति तदा तत्साधनाय योरपि मासुप्रन्यामसम्भवः । परस्परोप- मर्द ऋत्वेन युगपद्यवहारासम्भवस्यैकविवादे यो: क्रियानिषेध- वीजस्था-भावात् । एवं प्रतिवादिना प्राङ्गायोत्तरे दत्ते यदि वादी तटैव वदत न्यायान्तरे त्वया अहम्पराजितो नास्मिन्याय इति । तदापि पूर्वोक्तरीत्या हो: माक्षी सम्भवः । तत्राग्र साक्षिसत्वे पूर्ववादिनः साक्षिण: प्रथमं खीकार्याः । प्राग्वादिनो निरुत्तरीभावेन पूर्वपक्षे ऽधरीभूते उत्तरवादिनः ·वीरमिनोदये प्रत्यवस्कन्दनप्राङ्गनायसाधकसाक्षिण इति न विरोध इति तत्वापि वक्तव्यम् । तादृशविषयेऽपि प्रत्यवस्कन्दनप्राशयाययो- रसाध्यतया प्राग्वादिन एवार्थिनं इति निजाते तस्य निरु- तरतायान्तु प्रत्यर्थिन एवाऽपि वैधापि ततोऽर्थी लेखये दित्य- नेन गतार्थतास्य नापैति । मिताक्षराव्याख्याने तु इयोरपि भाववादितयार्थित्वं साम्ये ततोऽर्थी लेखयेदित्येतवचनाविषय- त्वात्कस्यात क्रियेत्यपेक्षायामेतवचनारम्भी घटते। तथाच मिताक्षराया मुक्तमेतस्य सर्वव्यवहारविलक्षणत्वाङ्गदेनोपन्याम इति। नारदेन तु स्पेष्टमेवायमर्थ उक्तः । मिथ्याक्रिया पूर्ववादे कारणे प्रतिवादिनि । प्राङ्यायविधिसिवौ तु जयपत्र क्रियाभवेदिति ॥ इत्युक्त्वा । इयोर्विवदतोर्यु हे वयोः सत्सु च साक्षिषु । पूर्वपक्षो भवेद्यस्य भवेयुस्तस्य साक्षिण इत्यभिधानात् ॥ हितीयौ त्व पीत्यस्य वचनस्य विषयो। पूर्वत्तरवादिनोः समगुणेषु समसङ्ख्ये घु च साक्षिषु सत्म, पूर्ववादिनः साक्षिणोऽभ्युपेयाः। यदात्तरवादिनो गुणवत्तमा द्विगुणा वा तहिपरीतमभिद- धति तदा त एव पूर्ववादिनस्तु साक्षिणः कूटा विज्ञेया इति च तदर्थः । एवं वा नाभावस्य साध्यतापत्तिईयोरपि भाव वादि- त्वात् । चतुर्विधोत्तरविलक्षणत्वाच्च नात्र मिथ्याक्रिया पूर्व- वाद इत्याद्युक्ता क्रियाव्यवस्था यथा वा तएव तथा बैकस्य क्रियाहयप्रतिषेधो न प्रवर्तते तथा ममापि हयोः क्रिया प्रतिषेध इति वदन्ति तदप्यापातमनोहरम् । उक्त पीत्यादि वचनादेतावतोऽर्थस्य च शब्दतः प्रकरणादर्थाहा ऽनवगमात् । साक्षिभयतः सखित्यस्य योगीश्वरवचनस्य योर्विवदतो- ·व्यवहाराध्यायः। यत्र रित्यादि नारदवचनस्य च पूर्वोपपादितरीत्या पूर्वापरकाला- लिङ्गितभाषावादिविषयत्वे तदनालिङ्गितविषयस्यास्य तदप- वादत्वासम्मवाच्च । नचान्यमते परार्कादिमतवत्तयोरपि वादि- विषयत्वमेवास्विति वाच्यम् । तस्योक्तदुषणत्वात् । ईदृश्यपि विषये वादिप्रतिवाद्यन्यतरस्योक्ता मिथ्यात्वकारणान्यतरपथै- वसानावश्यम्भावे चतुर्विधोत्तरविलक्षणत्वासम्भवाच्च । इयो- रपि भाववादितयार्थित्वसाम्यमेव केवलं व्यवहारान्तरवैलक्षण्य - मस्य विधा चतुष्कभिन्नविधोत्तरासन्मवाच्च । ननु कात्यायने- नाप्युयन्यस्तसाक्षिभिस्तदनुगुणेऽभिहिते प्रत्यर्थी यदि ततो गुण- वत्तमान् बडधान्यथा वादयति तदा वादिनः साक्षिणः कूटा इति स्फुटमुक्तम् । यथाह । वैभावितं कार्य साक्षिभिर्वादिनाम्भवेत्। प्रतिवादी यदा तत्र वादयेत्कार्थ मन्यथा। बहुभिस्तत्कुलीनैर्वा कूटाः स्युः पूर्वसाक्षिण इति ॥ तत्कार्यमिति सम्बन्धः। बहुभिरिति पूर्वसाच्यपेक्षया बढ़त्वं कुलीनैरित्यनेन तदपेक्षया गुणवत्तरत्वं विवक्षितम् । अपराकमदनरलकराभ्यामेतत्सम्बादादेव योगीश्वरवचोऽप्युक्त- मीत्यादिकमेतदर्थकतयैव व्याख्यातम् । न च कथमेकविवादे हयोः क्रियेति वाच्यम् । यतस्तुल्यवदुभयोर्मास्त क्रियाप्राप्ति युगपद्यवहारासम्भवात् । यदा शास्त्रत: प्राप्तक्रिये नैव क्रियोप- न्यासे कृते परेण तद्द षणायैव क्रियान्तरमुपन्यख ते तदा को दोषः । अनवस्था प्रसङ्गेधु सङ्ख्यागुणसास्ये न तु वैषम्ये तेन जयावधारणात्माग्यथैकस्य क्रियाइयमेवं योरपि क्रियाइयेन विरोध इत्यपरार्केण समाहितमिति उच्यते। अस्तु वचनात्