Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai

Saptbhargi Tangini

Das,vimal · 2012/08

PDF Proofread

Front matter

४ अनानेमन्तवादे च सर्व वस्तुजातमनेशन्तात्मरमस्तीति स्वरूपादिभिर्घटस्यास्तित्वमेव नत्वनिष्टासत्यादिवमि- तियोधयितुमवधारणार्थवकारप्रयोग स्वादस्त्येव घट इत्यादिरूपेणेतरसण्डनमण्डनप्रकारय मुविस्तरमाचा- र्येण प्रदर्शितम् । निपाताना च द्योतक्याचस्त्वेनोभयात्मक्ता च प्रदर्शिता । घौद्धावान्यव्यावृत्तिरेव सर्वशब्दवाच्यमित्यवधारणार्थकैवशब्दाभावेपि पररूपादिना व्यावृत्ति स्वत एव सिद्धेसाशङ्कित तन विधिमुखेनैव सर्वन शाब्दबोधप्रणाल्या अनुभवगोचरत्वेनानवस्थादोपसद्भायाध न तन्मत सातमिति प्र त्याख्यातम् । तथाविध विचारानेशान्ताद्यनेकार्थसभवेऽपि प्रकृतवतुनोऽनेकान्तखरूपप्रदर्शनार्थम् स्यादस्त्ये व घट इत्यादिभङ्गेषु तिटन्तप्रतिरूपरनिपातात्मकस्याच्छन्दप्रयोग कृत स चानेकान्तवादेऽपीढविने याना सौर्येण प्रतिपत्त्यर्थं प्रौढविनेयाना तु वस्तुनोऽनेकान्तसमावेन स्याच्छब्दप्रयोगमन्तरापि तादृशार्थ- प्रतीतेस्तदनावश्यकता प्रदर्शितेत्यवसेयम् । अनन्तरं च प्रमाणरूपसकलादेशेन कारात्मस्वपरादिभिर्मेदवृत्त्या अभेदोपचारेण वा नयरूपविक्लादेशेन च भेदत्याभेदोपचारेण घटादिरूपाथप्रतिपादन कृतम् तन च कालादिना सर्चपामभेद प्रदर्शित । यथा यत्कालावच्छेदेन च घटादावस्तिल वर्तते तत्कालावच्छेदेनान्याशेयधर्मा अपि तव सन्ति एवरीत्या कालेनाभेदत्तिस्तथैवात्मस्वरूपादिभि प्रतिपादिता । पूर्वाकरीत्या पदार्थनिरूपणानन्तर पात्यार्थनिरूपणम- खरूपाद्यवच्छिन्तास्तिलाश्रय पररूपाद्यवच्छिननास्तिलाश्रयो घट इत्यादिरपेण प्रतिपादितम् । तत्पश्चात् केच घटस्य स्वरूपादय केच पटस्पादय इति शङ्कामपन्यस्य घट इलाकारक्युद्धी प्रकारतया भासमानो घटपदशक्यतावच्छेदकीभूतो य सदृशपरिणामलक्षणो घटत्वरूपधर्म स एव घटस्य स्वरूप तदन्यपटत्वादिक पररूपमिति खरूपेण घटस्मास्तित्व पररूपेण च नास्तित्वमिति । अथ च पटत्वादिपररूपेणापि घटस्सास्तित्वाशी कारे घटस्य पटात्मकत्वापत्ति खरूपेणापि नास्तिरवे सरविषाणवत शून्यतावाद इत्येवमादिना खरूपपररूपस्य बहवो विकल्पा उपन्यस्ता । घटस्य स्वरूपद्रव्यक्षेत्रकालरस्तित्व पररूपद्रव्यक्षेत्रकालैश्च नास्तित्व प्रतिपादितम् । अप्रेच सकलपदार्थाना खकीयपरकीयस्वरूपादिचतुष्टयेन व्यवस्थाया खरूपादीनामप्यन्यत्स्वरूपादिक्मपे क्षितमेवैतेषामप्यन्यदित्यनवस्था तथा च यथावस्तुप्रतीतिव्यवस्था कार्यति किं स्वरूपादिनास्तित्वेन पर रूपादिना च नास्तित्वेन किमित्याशक्य वस्तुस्वरूपमेव खरूपरपाद्यवच्छिन सलासत्वादिक विषयीकरोतीति निर्णेतु ग्रन्थप्रत्तेरन्यथा च नाना निरङ्कुशविप्रतिपत्तीनिवारयितुमशक्तरिति समाहितम् । अप्रेच केवलान्वयिप्रमेयादिपदार्थेषु खपरस्पादीनामप्रसिद्ध क्य व्यवस्थेत्याशङ्कय तनापि प्रमेयत्व प्रमे- यस्य स्वरूप, घटत्वादिक च पररूप, यद्यपि घटत्वादीनामपि प्रमेयत्वमक्षत तथापि तन प्रमेयत्व रूपेण तद्रूपता नास्तीति विचार्य अन्धकारेण तथा लिखितम् । अथवा प्रमेयत्व प्रमेयस्य स्वरूपम् अप्रमेयत्व च प्रमेयस्य पररूपमिति, यद्यपि प्रमेयत्वाभावरूपा प्रमेयत्वस्याप्रसिद्धिस्तथापि गगनकुसुमशशविषाणादौ चाप मेयत्वप्रसिद्धि स्फुटैच तत्र च प्रमाणजन्यप्रमितिविषयताभावेन प्रमेयत्वाभावादिति प्रतिपादितम् । अथाग्रे च महासत्वरूपस्य शुद्धद्रव्यस्य सम्पूर्णद्रव्यक्षेत्रकालभावात्मकतया तद्भिन्नत्वेनान्यद्रव्यभावात् क्थ तन सपररूपादिव्यवस्थेत्याशक्य तनापि सकलद्रव्यक्षेनकालादीना खरूपत्व विकलद्रव्यादीना च पर रूपत्वमिति सकलद्रव्यक्षेत्रकालाद्यपेक्षयाऽस्तित्व विकलद्रव्यक्षेत्रकालाद्यपेक्षया च नास्तित्वमिति समाहितम् । अग्रेचास्तित्वस्य खाश्रयत्वेन वास्तविकवस्तुरूपता, नास्तित्वस्य च पराधीनत्वेन वस्तुरूपतेत्यनेकान्तवादे अस्तित्वमिव नास्तित्वमपि वस्तुरूपमिति डिंडिमघोषणा कैमर्थित्याशय साधर्म्यवैधम्ययोरिवास्तित्वनास्ति- त्वयोरविनाभाव प्रदर्शित सूक्ष्मवुद्धीना च घटादिस्वरूपाऽववोधेस्तित्वमिवान्यपदार्थाभावस्थापि प्रतीते अन्य प्रतिषेधाभावे च वस्त्वन्तरभानापत्ते । यद्यपि शशविषाणादिषु नास्तित्वस्यैवावशेस्नात् नास्तित्वमस्तित्व- मन्तरापि सम्भवतीति नास्तित्वास्तित्वयोरविनामावो नास्ति तत्कथ नास्तित्वमपि वस्तुरूपमित्याशक्य तनापि पत्पेन प्रसिद्धस्य विषाणादे शशादिसमवायित्वेन च तस्य नास्तित्वमिति निश्चय एवमेव , समवायित्वेन प्रसिद्धोम्ण कूमसमवामित्वेन तस्य निषेध इसस्तित्वनास्तित्वयोरविनाभावोक्षत एवेति ध्येयम् ।

अग्रे चास्त्येव जीवः इति यास्येऽस्ति स्वभावात् ( अस्तिपद ) वाच्यार्थभिनस्वभावो जीवशब्दवाच्या- र्थोऽभिनखभावो वार अभिन्नखभावेऽस्ति जीवयोरेकार्थकत्वेन विशेष्यविशेषणमावाभावाटकलश- शब्दार्थयोरिव वाक्यार्थयोधाभाव । भिनखभावत्वे च जीवस्यासद्रूपतापत्तिः सत्त्वाद्भिमस्यासद्रूपतात्पर्याव- मानात् । एतत्समाधान व द्रव्यार्थिकनयापेक्षयाऽस्ति जीववाच्यार्थयोरभिन्नत्व पर्यायार्थिवनयेन च भिन्न- समित्यूनेकान्तवादिना न दोपलेशाऽवकाशत्वमनयादिशाभङ्गद्वयनिरूपण कृतमित्सलमतिविस्तरेण । अथ तृतीयादिभा निरूपणप्रस्तावना । मङ्गद्वय निरुप्याचार्येण तृतीयादिमाना निरूपणमारब्धम् । स व स्यादस्ति नास्ति च घट इत्याकारकः । घटायेकधय॑नुयोगिककमापितविधिप्रतिपेधप्रतियोगियोध- लक्षणकवाक्यल च तहक्षणमभिहितम् । तन च प्रमशोऽर्पितवपररूपाद्यपेक्षयाऽस्तिनास्तिस्वरूपो घटो भव- तीति प्रायशो निरूपितमेवेति पूर्वप्रस्तावनादेव बोध्यम् । सहार्पितखरूपपररूपविवक्षाया च घटरूपानिरूप. पमसम्भवीति स्यादवक्तव्य एव पट इति चतुर्थमङ्गप्रवृत्ति प्रदर्शिता । तत्प्रवृत्ती च निखिलशब्दाना युगपत्प्रधानतया सत्यासत्यप्रतिपादने शक्यभाव एव बीजामिति प्रदर्शितम् । प्राधान्येनोभयार्थप्रतिपादने चा- स्तिनास्तीत्यन्यतरशब्दाप्रयोग एव उचित नानार्थकशब्देषु च प्रत्यर्थे शब्दा मियन्त इति युक्तिरभिहिता । तेन च वाश्यानामपि युगपनानाधबोधकता प्रत्याख्यातप्राया । सेनावननगरादिशब्देषु च हस्त्यश्वरथपदाति- समूहस्यैव सेनाशब्दवाच्यतेत्यहीकरणान्न दोपलेशाऽवकाश इति निरूपितम् । तथा वननगरादिशब्दरपि वृक्षप्रासादसमूहस्यैव वाच्यव्यवस्था प्रदर्शिता । क्षी वृक्षा इत्यादि द्विवचनबहुवचनान्तप्रत्येकशब्द कथ द्विबहुवचानार्थयोधकतेत्याशय पाणिन्यादिमत एकशेपेण जैनेन्द्रमते च खभावत एव द्विवहुवचनान्तरक्षादिशब्दा द्विखबहुत्वविशिष्टवृक्षादिरूपपदार्थान् बोधयन्तीति समाहितम् । नापि प्रधानभावेन प्रथमतो वृक्षवादिलवच्छिमार्थान् बोधयित्वा पधा- लिहसहयाद्यन्वये च गौणतया द्वित्वविशिष्टान् बोधयन्तीति समाहितमत एवेक पद प्रधानमावेना नेकार्थबोधकमिति न नियमभङ्गाप्रसक्ति । प्रमाणवाक्यस्य प्रधानताऽशेपधर्मात्मकवस्तुप्रकाशकता च कालादि भिरभेदत्या अभेदोपचारेण वा द्रव्यपायनयार्पणविधयैव सकलार्थबोधकतेत्येकचाक्यस्यापि प्रधान भावेनानेकार्थप्रतिपादक्तेत्यभिहितप्रायम् । सलासत्चे इत्यादि द्वन्द्वम्थलेऽपि कमेणैव गुणपधानभावेनार्थप्रत्यायनम् अन्यथाऽभ्यहितचेत्सायनुशासनानुप पति स्फुटव । अथ च प्राधान्येनोभयपदार्थवोधनसामर्थ्याडीकारेऽपि द्वन्द्वस्य प्रधानतयाऽस्तित्वनास्ति- त्वोभयाऽवच्छिन्नधर्मिण प्रतिपादकशब्दाभावाद्घटादीनामवक्तव्यताक्षतैवेति निरूपितम् । अथ च सद- सत्वविशिष्ट चास्त्वित्वादिपदेन द्वन्द्वगर्भतत्पुरुपेण मदसत्वविशिष्टपदेनोभयावच्छिनस्य वस्तुनो योध सम्भवेन क्थ प्रधानतया सत्वासत्वयोधक पद नास्तीति नियम । तर सदसत्वविशिष्टपदार्थस्यैव प्राधान्य न तु सदसतो तयोश्चाप्राधान्यमेवात एवोत्तरपदार्थप्रधानस्तत्पुरुप इति वचन संगच्छन इति । अवक्तव्यता च प्रकृते न सर्वथाऽत एव स्याच्छन्दप्रयोगोऽन्यथा अवत्तव्यंघट इत्यभिधानेऽस्तित्वादि- धर्ममुपेनापि प्रथमादिभन्नैर्घटस्य वक्तव्यतैव स्यादिति स्वाच्छ देन कवचिदवाच्यताप्रतीति तथा चाति त्यादिरूपेण वक्तव्यतावान् घट किन्तु प्रधानीभूतसत्वासत्वोभयधर्मरूपेण युगपदवक्तव्य इति चतुर्थभन्न- सिद्धान्तपरिपाटी। अथानन्तिममात्रयमाचार्येण व्यस्तसमस्तद्रव्यपायावाथित्यापादित । तत्र द्रव्यस्य व्यत्तत्वे द्रव्यपर्याययोश्च सहार्पितत्वे स्यादस्ति चावतव्यश्च घट इति पञ्चमभङ्गप्रतिरुपन्यस्ता । वास्यलक्षणकादिक च मूलगन्ध- व्यारयानेऽभिहितम् । एव पर्यायस्य व्यस्तत्वे द्रव्यपर्याययोश्च समसत्वे स्थानास्ति चावक्तव्य एव घट इति पठभङ्गप्रति तन पृथपर्यायविवक्षया नास्तिल प्राधान्येन मिलितद्रव्यपर्याययोजनया चावक्तव्यसमिति । पञ्चमभरे हि पार्थक्येन द्रव्यलयोजनयास्तिल मिलितप्रधानभूतद्रव्यपयायोभययोजनया युगपदवकव्यसमित्यनयोभैद.।

६ - एवमेव व्यस्तो क्मयोजिती समस्तौ च सह योनिती द्रव्यपग्यायो रामाभित्र स्यादस्ति नास्ति चायकव्य एवं घट इति सप्तमभाप्रवृत्तिरूपदशिता । तन पार्थक्येन द्रव्यपर्याययो क्रमशो योजनया चान्तिवनाम्तित्वाश्रयता घटस्य, समस्तसहापितयोजनया चावकव्यताश्रयता । लक्षणनिर्वचनसरामन्ययादिर च ग्रन्थव्यारयाऽवसरे विस्तरेणोक तत एवावगन्तव्यमिति सक्षेप शम् । सप्तभङ्गान् व्यारयायसन्ततो द्रव्यपर्याया वक्तव्यमादिना सारयाद्धादीना सण्डनमुपन्यस्तम् सर्वथा द्रव्यस्य केवलस्य पर्यायस्यावचाव्यत्वस्य वाऽप्रतीते । एतदने थानेकान्ते सप्तमीपत्त्यप्रवृत्तिभ्या दोपमुपन्यस्तम् । प्रमाणमयार्पणभेदाच समाहितम् । एतत्प्रसङ्गत एव सम्यगेगान्तो मिथ्यसान्त सम्यगनेकान्तो मिथ्यानेकान्त इति रीसैकान्तनकान्तयोद्वैविध्य प्रतिपादितम् । तत्रापि स्यादेशान्त स्यादनेकान्त स्यादुभव स्यादवाव्य इत्यादि रूपेण सप्तमझी योजिति ध्येयम् । अनयव दिशा निललानित्यवक्त्यानेस्वादिधर्मपु चैवमेव मिय सप्तभङ्गी योजनीयेत्यभिहितम् । अथाने सत्तासामान्यस्यापि निसिलवस्तुव्यापिनोऽनङ्गीकारे च सर्व वस्तुजात स्यादेक स्यादनेकमिति कथनाऽनुपपत्ति नित्यैकस्थायिरूपेण सरसामान्यस्य जैनसिद्धान्तेऽभावादिति शङ्कितम् । तत्तद्व्यक्त्या मना सत्वस्यानेक्त्वेऽपि खरूपेण तस्यैकत्वस्वीकरणात्समाहितम् । एवमेव अय स्याज्जीव स्यादजीव इति मूलभगद्वयम् । तनोपयोगात्मना अय जीव. प्रमेयत्वाद्यात्मना चाय. मनीव इत्यादिरूपा व्यवस्था प्रदर्शिता । अत्र स्वामिभट्टाकलङ्कदेवाना बचनमपि प्रमाणतयोपन्यस्तम् । यथा, प्रमेयत्वादिमिधर्मरचिदात्मा चिदात्मय । ज्ञानदर्शनतस्तस्माचेतनाऽचेतनात्मक ॥१॥ इति अथाग्रे तदेव नित्य तदेवानित्य तदेवकम् तदेवानेश्म् स एव जीव स एवाजाव इत्यादि रूपनिरूपणाद नेकान्तवाददछल्मानमित्याशङ्कय घृतादिलक्षणाभावाद् वस्तुनश्च तादृशखभाव इति रीत्या समाहितम् । एवमेव सशयादिलक्षणाभावात्सशयादिजनकमपि नानेकान्तपाद इति समाहितम् । अधाने च विरोधवैयधिकरण्यानवस्थासकरव्यतिकरसशयाप्रतिपत्त्यभावरूपा अष्टी दोपा अनेकान्तवादे सन्तीत्याशङ्कय प्रकृते विरोधादयो न सन्ति विरोधो हि वस्त्वनुपरम्भसाध्य क्थचित्प्रतीयमाने वस्तुनि स्वरूपाद्यपेक्षया विवक्षितयो सत्वासत्वयोर्नास्ति विरोध इत्यादि युक्त्या यध्यघातकभाव , सहानवस्थिति , प्रतिबद्धयप्रतिवन्धक भावश्चेति निविधविरोधमध्ये क्स्याप्यनानेकान्तवादेस्तित्वाभाव इति रीत्या च समाहितम्। अनयैव रीत्या सत्वासत्वयो प्रधानगुणभावेन सर्वन प्रतीतेवैयधिकरण्यादिदोषा अपि निरस्ता । अग्रे चानेकान्तवादे साख्यादियादिनामानुकूल्य प्रदर्शितम् । साख्यास्तावत्सत्वतमोरजसा साम्यावस्था- प्रधानमिति वदन्तोऽन्योन्यविरोधिधर्माणामेकन सम्मेलनेनानेकान्तवाद स्वीचक्र । नैयायिका अपि द्रव्यत्वा दिक सामान्यविशेषरूपमङ्गीकुर्वन्तोऽनेकान्तवादे सम्मतिमददन् । सौगता अपि मेचक (मणिविशेष) ज्ञान मेमनेकाकार क्थयन्तोऽनैकान्तवाद स्वीचक्रुरियादि रीया चार्वाक्मीमासादीनामपि खमतानुकूल्य प्रदर्शितम् । अस्य च ग्रन्थस्थार्यभाषाऽनुवादकरणे जैनवशाऽवतसश्रीष्ठिवर्यरेवाशकरजगजीवनमहाशयसम्बधि श्रीरायचन्द्रजैनशानमालाप्रवन्धकर्ता श्रीमनसुखलालरविजीभाईमहाशयेनाज्ञप्तोऽहम् । विशिष्टविदुषा सविधे चेय मुभृश विज्ञप्तियत्सति प्रमादे क्षन्तव्या गा भषेयमिति शम् । विदुपां चरणसरोरुहसेवी, प्रयागमण्डलान्तगतहरिपुरग्रामनिवासी मुरादाबादस्थगवर्णमेण्टनार्मलपाठशालाध्यापक महामहोपाध्याय श्री ६ दामोदरशास्त्रिणामन्तेवासी आचाग्योपाधिधारिठाकुरप्रसादशा द्विवेदी।

श्री परमात्मने नमः उपोहातः। विदित हो, कि अधिक पाडित्य परिपूर्ण जैन ग्रन्थोमसे यह सप्तभङ्गीतरङ्गिणी नामक अपूर्व जनत प्रन्थ है । इस प्रन्थके प्रणेता चीरप्रामनिवासी श्रीमान् अनन्तदेवस्वामीके प्रिय तथा मुख्य शिष्य महात्मा श्री विमलदास नाम दिगम्बर जैन हैं । तंजा नामक अपने ग्राममें ही इस अनुपम प्रन्थको रचा है। परन्तु इसका निर्माणकाल निश्चित नहीं होता । यद्यपि प्रन्थकारने प्रन्यके अन्तमेखय लिया है, कि श्वनाम सवत्सर-पुष्यनक्षत्र-रविवार-वैशास-शुद्धाश्मी को यह मन्य रचा। परन्तु । इससे पौनसे विक्रमीय व नोटाब्दमे यह रचा गया सो निश्चय नहीं होता, कदाचित् ज्योतिर्वत्ता इससे सवत् निकाल ले । यह पण्डितवर कब और किस कुलमै उत्पन हुए, यहभी निर्णय नहीं कर सके । इस ग्रन्थमे जैनमतके प्राण या सर्वसभूत जो सप्तभङ्ग है, उनका प्रधानरूपसे व्यारयान किया गया है । और सप्तभङ्गोंगी प्रवृत्तिम हेतु तत्त्वार्थज्ञानके उपायभूत प्रमाण तथा नयस्वरूप प्रश्नवाक्योंकी सात प्रकारकी प्रवृत्ति दर्शाई गई है। और सात ही प्रकारके प्रश्नवाक्योंके प्रवृत्त होने में सप्तविधसशय दर्शाये गये हैं। और सप्तप्रकारके सशय होने में सम्पूर्ण जगत्के ऐहिक तथा पारलौकिक सशय निश्चय विषयीभूत सप्तविध धर्माकी प्रवृत्ति दिसाई गई है। वे सप्तविध धर्म ये है,... कथाचित् सब १, क्यचित् असत्व २, कमापित उभय ३, कथाचित् अवक्तव्य ४, कथचित् सत्वविशिष्ट अवकव्यत्व ५, क्यचित् असत्वविशिष्ट अवकाव्यत्व ६, और क्रमार्पित उभय विशिष्ट अवतव्यत्व । इन सातों धर्मोके प्रतिपादक जो सप्तवाक्य हैं, उन्हींको सप्तभङ्ग कहते हैं। और सप्तमझोंका समूह वा समाहार जो है, उसीको सप्तभङ्गी कहते हैं । इन भङ्गोंका खरूप ग्रन्थकी टीका तथा सस्कृत उपोद्घात मे हम दर्शा चुके हैं, यहा पुन लिखके पुनरुक्ति वा पाठकोंका समय खोना नहीं चाहते । सातों भहाँका सरूप दर्शाने के पश्चात् ग्रन्थकारके सप्तभङ्गीवाक्यका लक्षण तथा मनोंकी सात ही संख्या हो सकी है, उससे न्यूनाधिक नहीं हो सकी, यह स्थापित किया है, और इन सप्त. भोका परस्पर जो भेद है, उसको पूर्णरुपसे दर्शाया है। इसके पश्चात् प्रथम भङ्ग अर्थात् 'स्थादस्त्येव घटः, 'कथाचित् घट है, से लेकर सप्तमा पर्यन्तकी पूर्ण रूपसे अनेक तर्क वितकोसे व्याल्या की है । और इन भङ्गोसे जिस प्रकार अर्थमोध होता है, वह दर्शाया है। तथा प्रमाणसप्तमनी और नयसप्तभङ्गी इन दो भेदोंसे सप्तभङ्गीके दो भेद दर्शाये है । तथा सकलादेश अर्थात् पूर्णरूपसे पदार्थो का ज्ञापक प्रमाणवाक्य और विकलादेश अर्थात् एकदेश पदार्थ खरूपका बोधक नयवास्य है, इस प्रकार सकलादेश प्रमाणवाक्य विकलादेश नयवाक्य इत्यादि अनेक विकल्पोंको लिगकर सिद्धान्त दर्शाया है । इसके पश्चात् प्रथम भाम (स्थादस्त्येव घट ) द्रव्यवाचक मानकर घटको विशेष्य और गुणवाचक मानकर अस्तिको विशेषणरूपसे वर्णन किया है । और जन-सिद्धान्त अनेकान्तवाद है। अनेरान्तवादका यह अर्थ है, कि प्रत्यक्ष, अनुमान तथा आगमसे अविद्धरूप एक वस्तुम अस्तित्व नास्तिल आदि नानाधोंके निरपणमे जो तत्पर हो,वही जैनमतका अनेकान्तवाद है। तो इस प्रकारके अनेकान्तवादम स्वकीयरूप द्रव्यक्षेत्रादिसे तो घटमा असित्व है न कि अनिष्ट असत्वादिक, इस बातको दोतन करनेकेलिये "स्यादास्त्येव घटः" इस प्रथमभङ्गमे 'एव' इस निश्चयबोधक निपातका प्रयोग किया है । इस प्रकारसे एवारका प्रयोग भगोमे करना उचित है या नहीं इस विषयमे अन्धकारने बहुत सडन मडन किया है, और अन्तम यह सिद्धान्त किया है, ति म्याद्वादन्याय, अकुशल शिष्यो अर्थ एवकार शब्दवा प्रयोग उचित है ।

। जीर स्याद्वादमें जो पुशल है उगयो आवश्यकता नहीं है। ऐसे ही भयान्तगर्थक पोधनार्थ ग्यात् इरा निपातया भी भागों में प्रयोग किया है । और स्याद्वाद न्याय पुशल विद्वानों के अर्थ शो 'अस्सिपरः' दानाही प्रयोग पर्याय है, क्योंकि उनयो तो शन्दी शारित सपा प्रमाणाधिद्वारा अपान्तरण भया घोषो की जायेगा, दग प्रकार सिद्धान्त किया है, और गी प्रगामें निपातोया पायरय भार योतपय दोगों पक्ष शानराम्गत है यह भी दर्शाया है। तथा जो चौमसायलम्बी भनेपाल पक्षयो घोके अन्य प्यासि दी शब्द शातिमानते हैं, उनया गठन भी किया है । अषां अन्य निषधरी अतिरिशरान सदगन्य ज्ञान पारि पदरी यिधिगुरासे होता है, न कि प्याति रूपरो. रा ऐनगे तथा प्रयारान्तररोगी पादमरायी रोगवि पशाई है। इसी प्रकार राप्तगहोंके अर्थ अनेक सर्प पितयोंसे वर्णन किया है गिरायो गर्न त भगि. पामें रपट किया है, यहाँ पुनः लिगनेरी आवश्यकता नहीं है। इस प्रन्ययो जो आगरी अन्ततफ गनोयोगरी पटेंगे, उनयो पूर्ण रीतिरी विदित होगा, पयोकि राय विषय गलाय है। गुशे इरा प्रन्थका गापानुपाद परनी आता रायचन्द्रशारत्रमाला फे प्रयायनीद्वारा प्राश हुई। राशुभचिन्तयः- भाचार्यठाकुरप्रसाद रायचन्द्रजैनशास्त्रमाला. सप्तभङ्गीतरङ्गिणी। वन्दित्वा सुरसन्दोहवन्दिताभिसरोरुहर श्रीवीरं कुतुकारकुर्वे सप्तभङ्गीतरङ्गिणी इह सलु तत्त्वार्थाधिगमोपायं प्रतिपादयितुकामः सूत्रकारः इत्याह । तत्राधिगमो द्विविधः स्वार्थः, परार्थचेति । स्वार्थाधिगमो ज्ञा पराधिगमः शब्दरूपः । स च द्विविधः-प्रमाणात्मको नयात्मकर धिगमः प्रमाणात्मकः । देशतस्तत्त्वार्थाधिगमो नयात्मकः । अयं द्विा सते, विधिप्रतिपेधप्राधान्यात् । इयमेव प्रमाणसप्तमङ्गी नयसप्तमई भङ्गानां वाक्यानां, समाहारः समूह, सप्तभङ्गीति तदर्थः । तानि ६ भाषाकारका मङ्गलाचरण. गणेशं विघ्नहर्तारं वीसरागमकरमपम् । भणम्य परया मत्तया यसमेतं समारभे ॥१ श्रीगुरोश्चरणद्वन्द्वं सारं स्मारमहर्निशं । सप्तभगितरङ्गिण्या अनुवादं करोम्यहम् ॥२ शिष्टाचारप्राप्त विघ्नविनाशार्थ तथा ग्रन्थकी परिसमाप्तिकी व श्रीविमलदासजी स्वाभीष्ट श्रीअर्हन् भगवान् महावीर स्वामीन इत्यादि लोकसे करते हैं। लोकान्वय-~अहं विमलदासः यह अध्याहृत पद है. सिरोरुहं श्रीचीर-श्रिया अष्टप्रातिहार्यादिलक्ष्म्या पञ्चक कम्पनादिलक्ष्म्या च युक्तो वीरः श्रीवीरस्तं वन्दित्वा दूं शिणीम् कुर्वे ॥ भावार्थ-मै विमलदास सम्पूर्ण देवसमूहोंसे जि स्कृत है ऐसे अर्थात् सर्व देवसमूह नमस्कृत रक्तचरणारविन्द १ नमस्काररूप मालाचरण, २ निखिलदेवसमूहनमस्कृतचरणपङ्कजम् ३ न सैनेति भावः. ५ सप्ताना स्यादस्ति नास्तीत्यादि भगाना समाहारः सप्तमी तद्रूप भावः प्रातिहा-दि लक्ष्मी और गर्भ निवासादि पञ्च मंगल समयमें इन्द्रोंके आसनोंकी कम्पन आदि श्रीयुक्त महावीरस्वामीको नमस्कार करके कुतूहल अर्थात् अनायासही (विनाप- रिश्रमके ) इस सप्तभगितरङ्गिणी नाम ग्रन्थको अर्थात् स्यादस्ति स्यान्नास्ति इत्यादि सप्त भेद प्रतिपादक तर्कशास्त्रको रचता हूं ॥ जबतक सम्यग्दर्शन सम्यग्ज्ञान तथा सम्यक्चारित्रकी प्राप्ति नहीं होती तबतक प्राणी अनादिकालसे प्रवृत्त इस संसारमें कौके बन्धनसे मुक्त होकर मुक्तिरूप सुखको कदापि नहीं प्राप्त होता और इनकी प्राप्ति जीव आदि तत्त्वोंके पूर्ण ज्ञानसे होती है. इसी हेतुसे भगवान् सूत्रकारने तत्त्वार्थज्ञानके उपायके प्रतिपादनकी इच्छासे "प्रमाणनयरधिगमः" यह सूत्र कहा है. अर्थात् सम्यग्दर्शनादिक तथा नाम स्थापना द्रव्य आदि विधिसे निक्षिप्त जीव, अजीव, आस्रव, वन्ध, संवर, निर्जरा, तथा मोक्षरूप तत्त्वार्थीका अधिगम, प्रमाण तथा नयसेही होता है. इस सूत्रमें जो अधिगम कहा है वह दो प्रकारका है । एक स्वार्थ अधिगम दूसरा परार्थ अधिगम, इनमें मतिश्रुत आदिरूप ज्ञानात्मक अधिगमको स्वा- र्थाधिगम कहते है और शब्दात्मक अर्थात् वचनरूप अधिगमको परार्थाधिगम कहते हैं । और पुनः वह अधिगम प्रमाणरूप तथा नयरूप इन दो भागोंमें विभक्त है । इनमेंसे सम्पूर्ण रूपसे तत्त्वार्थाधिगम जिसकेद्वारा होता है उसको प्रमाणात्मक कहते है। और एक देशसे जिसकेद्वारा तत्त्वार्थाधिगम होता है उसको नयात्मक कहते हैं। पुनः विधि तथा निषेधकी प्रधानतासे ये दोनो भेर्दै सप्तभनमें विभक्त हैं । इसी सप्त विभाग समूहको प्रमाण- सप्तभट्टी और नयसप्तमङ्गी भी कहते है. क्योंकि 'सप्तानां भङ्गानां वाक्यानां समाहारः समूहः सप्तभङ्गी' अर्थात् सेप्त भङ्गोंका जो समूह है उसका नाम सप्तभङ्गी है. इस प्रकार सप्तभङ्गी शब्दका व्याकरणकी रीतिसे अर्थ होता है. जैसे 'त्रयाणां लोकानां समाहारः त्रिलोकी' अष्टानां सहस्राणां समाहारः अष्टसहस्री । अर्थात् तीन लोकोंका जो समूह उसको त्रिलोकी, और अष्ट सहस्रोंका जो समूह है उसको अष्टसहस्री कहते हैं । ऐसे ही सप्तभङ्गोंके समूहको सप्तभङ्गी कहते हैं । इन सप्तभङ्गोंका विभाग इस प्रकार है । स्यादस्त्येव घटः ॥१॥ स्यान्नास्त्येव घटः ॥२॥ स्यादस्ति नास्ति च घटः ॥३॥ स्यादवक्तव्य एव ॥४॥ स्यादस्ति चावक्तव्यश्च ॥५॥ स्यान्नास्ति चावक्तव्यश्च ॥ ६॥ स्यादस्ति नास्ति चावक्तव्यश्च ॥७॥” इति एतत्सप्तवाक्यसमुदायः सप्तभङ्गीति कथ्यते । स्यादस्ति घटः कथंचित् घट है ॥ १॥ स्थानास्ति घटः कथंचित् घट नहीं है ॥ २ ॥ १ लक्ष्मी वा ऐश्वर्यसहित अन्तिमतीर्थंकरको. २ महातत्त्वार्थ सून. अध्याय १ सूत्र ६. ३ ज्ञान. ४ प्रमाण तथा नयरूप. ५ सात. ६ वाक्योंका. ७ आट ३ स्यादस्ति नास्ति च घटः कथंचित् घट है और कथंचित् नहीं है ॥ ३ ॥ स्थादवक्तव्यो घटः कथंचित् घट अवक्तव्य है ॥ ४ ॥ स्यादस्ति चावक्तव्यश्च घटः कथंचित् घट है और अवक्तव्य है ॥ ५ ॥ स्यान्नास्ति चावक्तव्यश्च घटः कथंचित् नहीं है तथा अवक्तव्य घट है ॥ ६ ॥ स्यादति नास्ति चावक्तव्यश्च घटः कथंचित् है नहीं है इस रूपसे अवक्तव्य घट है॥७॥ इनही सप्तवाक्योंके समुदायका नाम सप्तमझी है । तल्लक्षणन्तु प्राभिकप्रश्नज्ञानप्रयोज्यत्वे सति, एकवस्तुविशेष्यकाविरुद्धविधिप्रतिपेधात्मक- धर्मप्रकारकबोधजनकसप्तवाक्यपर्याप्त समुदायत्वम् । वर्तते चेदं लक्षणं दर्शितवाक्यसप्तके । तथाहि प्राभिकमभज्ञानप्रयोज्यत्वं हि परम्परया प्रानिकप्रभज्ञानजन्यत्वम् । तथा च प्राश्नि- कप्रश्नज्ञानेन प्रतिपादकस्य विवक्षा जायते, विवक्ष्या च वाक्यप्रयोग, इति प्रानिकप्रश्रज्ञा- नप्रयोज्यत्वमुक्तसप्तवाक्यसमुदायस्याक्षतम् । एवं घटादिरूपैकवस्तुविशेष्यकाविरुद्धविध्यादि- प्रकारको यो बोधः घटोऽस्तीत्यादिरूपो बोधः, तन्जनकत्वं च वर्तत इति । इस सप्तमझीका लक्षण यह है कि प्रश्नकर्ताके प्रश्नज्ञानका प्रयोज्य रहते, एक पदार्थ विशेष्यक अविरुद्ध विधिप्रतिपेधरूप नानाधर्मप्रकारक बोधजनक सप्तवाक्यपर्याप्तसमु- दायता । अर्थात् प्रश्नक के प्रश्नज्ञानका जो प्रयोज्य रहते एक किसी पदार्थको विशेष्य करके अर्थात् एक वस्तुमें परस्पर अविरुद्ध नाना धोका निश्चायक ज्ञानजनक सप्तवाक्यों में रहनेवाला सप्तभङ्गी नय है । यह लक्षण पूर्वोक्त सप्तवाक्य समुदायमें है । इसका समन्वय इस प्रकार है । प्रश्नकर्ताके प्रश्नज्ञानकी प्रयोज्यता परंपरासे प्रश्नकर्ताके प्रभज्ञानकी जन्यतारूप होगी । अर्थात् प्रश्नकर प्रश्न तौ जनक और प्रश्नज्ञान उसका जन्य होगा। क्योंकि प्रश्नकर्ताके प्रश्नज्ञानसे ही प्रतिपादन करनेवालेकी विवेक्षा होती है और विवक्षासे वाक्य प्रयोग होता है । इस रीतिसे प्रानिक प्रश्नज्ञान प्रयोज्यता पूर्वोक्त इस वाक्यसमू- हकी पूर्णरूपसे है और इसीप्रकार घट आदि एक पदार्थ विशेप्यक परस्पराविरुद्ध विधि- निषेधरूपं नानाधर्म प्रकारक 'स्यादस्ति घटः स्यान्नास्ति घट: किसी विवक्षासे घट है किसी विवक्षासे नहीं है ऐसा जो ज्ञान है उसका जनक पूर्वोक्त सप्तभङ्गी नय है । तदिदमाहुरभियुक्ता:-"प्रश्नवशादेकन वस्तुन्यविरोधेन विधिप्रतिपेधकल्पना सप्तभङ्गी" इति।। इस विषयमें आचार्योंने ऐसा कहा है । प्रश्नके वशसे एक किसी घटादि वस्तुमें अविरो- धरूपसे विधि तथा प्रतिषेधकी जो कल्पना है उसको सप्तभङ्गी नय कहते हैं । अस्थायमर्थः-'प्रश्नवशात्' इत्यत्र पञ्चम्याः प्रयोज्यत्वमर्थः । विधिप्रतिपेधकल्पनेत्यस्य विधि- प्रतिपेधप्रकारकयोधजनिकेत्यर्थः । अविरोधेनेति तृतीयार्थो वैशिष्टयं विधिप्रतिषेधयोरन्वेति । १किसी अपेक्षासे. २ अस्ति नास्ति आदि रूप. ३ उत्तरदाताकी. ४ कहने की इच्छा. ५ कथनकी इच्छासे. ६ किमी विवक्षासे घट है किसी विवक्षासे नहीं है. प्रश्नाऽनुसार.

एका वस्तुनीयन मप्तम्यर्थो विशेष्यत्वम् । तस्य कल्पनापदार्थयोषजनकत्यैकदेशे वोधेऽन्वय. सप्तभङ्गीत्यस्य सप्तवाक्यपर्याप्तसमुदायत्वाश्रयोऽर्थ । तथाचास्मदुपलक्षणमेव पर्यवसन्नम् । इस वाक्यमें 'प्रश्नवशात्' यह जो पञ्चम्यन्त पद हे इस पदमें पञ्चमी विभक्तिका प्रयोज्यता अर्थ है "विधि प्रतिपेध फल्पना' इस पदका विधिप्रतिषेध प्रकारक योधज- निका अर्थ है 'अविरोधेन' यहा तृतीया विभक्तिका वैशिष्टय अर्थ है और उसफा अ न्वय विधिप्रतिपेधके साथ होता है । 'एकर वस्तुनि' इस पटम सप्तमीका अर्थ विशेषता है और उसका अन्वय बोधजनकतारूप जो कल्पना पदार्थ उसके एक देशभूत बोधके साथ होता है । ओर सप्तमझी इस पदका अर्थ सप्तवाक्यपर्याप्तसमुदायताश्रय है । इस रीतिसे हमने प्रथम जो सप्तभङ्गी लक्षण कहा है वही सिद्ध हुआ अर्थात् प्रानिक प्रश्नज्ञानका प्रयोज्य होकर एक वस्तु विशेप्यक अविरुद्ध विधिप्रतिपेधरूस नानाधर्मप्रकारक बोधजनक सप्तवाक्यपर्याप्तसमुदायतारूप जो है वही सप्तभट्टी नय है ॥ अत्र च प्रत्यक्षादिविरुद्धविधिप्रतिपेधवाक्येप्रतिव्याप्तिवारणायाविरुद्धेति । घटोऽस्ति पटो नास्तीत्यादिसमुदायवारणाय एकवस्तुविशेष्यकेति । स्यादति घट , स्थानाति घट , इति वाक्यद्वयमानेऽतिव्याप्तिवारणाय सप्तेति घटमानयेत्युदासीनवाक्यघटितनिरुत्तवाक्यसप्तकेति अव्याप्तिवारणाय सप्तवाक्यपर्याप्तेति । इस लक्षणके जो विशेष्य दलमें अविरुद्ध विधिप्रतिषेधात्मक धर्मप्रकारक इस पढमें अविरुद्ध पद है वह प्रत्यक्षादि प्रमाणमें विरुद्ध जो विधिप्रतिषेधरूप वाक्य है उनमें अति व्याप्ति दोष वारणफेलिये है । क्योंकि लक्षण ऐसा होना चाहिये जिसमें अतिव्याप्ति अव्याप्ति तथा असभव दोप न हों । ओर 'धटोस्ति पटो नास्ति' इत्यादि समुदायमें लक्षण न जाय इसलिये 'एकवस्तुविशेप्या' यह पद दिया है । 'स्यादस्ति घटः स्थानास्ति घट:' इन दो वाक्यों में अतिव्याप्ति वारण करनेके अर्थ सप्त यह पद दिया है । तथा 'घंटमानय' इस उदासीन वाक्यघटित घटको लेकर पूर्वोक्त वाक्य सप्तकमें अव्याप्ति दोप निराकरण करनेके अर्थ 'सप्तवाक्य पर्याप्त समुदायता' यह विशेषण दिया है अर्थात् इन सप्त पूर्वोक्त वाक्योंमें ही यह लक्षण घटित होता है अन्यत्र नहीं । यद्यपि सत्यन्तनिवेशस्यातिव्याप्त्यव्यास्यादि दोपवारकत्व न सम्भवति, तथापि प्रतिपाद्य- प्रश्नाना सप्तविधानामेव सद्भावात्सप्रैव भगा इति नियमसूचनाय तन्निवेशनम् । ननु-प्रश्नाना सप्तविधत्व कथमितिचेत्, जिज्ञासाना सप्तविधत्वात् । प्राश्निकनिष्ठजिज्ञासाप्रतिपादकवाक्य हि प्रश्न इत्युच्यते । यद्यपि लक्षणमे जो सत्यन्त विशेषण दल है अर्थात् 'नानिक प्रश्नज्ञान प्रयो- ज्यत्वे सति' इतना अश अतिव्याप्ति तथा अव्याप्ति दोपोंके निवारण करनेमें सम्भव १ घट है पर नहीं है २ एक्वस्तु विशेष्य करके ३ कयचित् घट है क्यचित् नहीं है ४ घट लाओ ५ प्रश्नपत्ताके प्रश्न ज्ञानका प्रयोज्य रहते नहीं हो सकता तथापि प्रश्नकर्ता के प्रश्नों के सप्त ही भेद हो सकते हैं. इसी हेतु भा अर्थात् वाक्य भी सात ही हो सकते है. इस नियमके सूचनार्थ सत्यन्तदल लक्षणमें नियत किया है. क्योंकि उत्तरदाता प्रश्नकर्चा के प्रश्नोंको जानकर उसके बोधार्थ वाक्यप्रयोग करता है. अतएव सप्तभङ्ग प्रश्नकर्ताके प्रश्न ज्ञानके प्रयोज्य अवश्य हुये । शङ्का-प्रश्नोंके संप्त भेद क्योंकर हो सकते हैं? यदि ऐसी शङ्का करो तो उत्तर यह है कि-प्रश्नकर्ता जाननेकी इच्छाओंके सात ही भेद हो सकते हैं क्योंकि प्रश्न फर्नामें जो किसी पदार्थकी जाननेकी इच्छा है उस इच्छाके प्रतिपादक जो वाक्य हैं उन- को ही प्रश्न कहते हैं क्योंकि गो पदार्थको न जाननेवाला पुरुष गौके जाननेकी इच्छासे किसी पुरुषसे प्रश्न करता है कि 'गोपैदवाच्यं किम्' तब वह उत्तर देता है कि "सासालाडूलककुतखुरविपाणाधर्थविशिष्टो गौः" साता अर्थात् जो गलेमें स्थित रोम मांस समूहरूप कम्बल फेंकुद्, खुर तथा विषाण इत्यादि पदार्थ विशिष्ट गो होता है. 'कः गौः इस प्रश्नसे गौको न जाननेवाले पुरुषकी उस पदार्थके जाननेकी इच्छाहीसे वक्ता उत्तर देता है. क्योंकि जिस पदार्थके जाननेकी इच्छा नहीं है उसको बोधन कराना अयोग्य है. उस पुरुपके जाननेकी इच्छा वक्ताको अर्थात् उत्तरदाताको उसके प्रश्नसे ज्ञात होती है. इसी कारणसे प्रश्नकर्ताका प्रश्न ही जिज्ञासाका प्रतिपादक वाक्य है और वह उत्तरदाताके ज्ञानका जनक है कि अमुक प्रश्नकर्ता अमुक पदार्थ जानना चाहता है, उसीके अनुसार वह उचर- दानमें प्रवृत्त होता है। ननु सप्तधैव जिज्ञासा फुतः इति चेत्, सप्तधा संशयानामुत्पत्तेः । संशयानां सप्तविधत्वन्तु तद्विपयीभूतधर्माणां समविधत्वात् । तादृशधर्माश्च कथञ्चित्सत्त्वं, कश्चिदसत्त्वं, क्रमा- पितोभयं, अवक्तव्यत्वं, कथञ्चित्सत्त्वविशिष्टावक्तव्यत्वं, कथञ्चिदसत्त्वशिष्टावक्तव्यत्वम , ऋमार्पितोभयविशिष्टावक्तव्यत्वम्, चेति सप्तैव । एवं च दर्शितधर्मविपयकाः सौव संशयाः । अत्र घटः स्यादस्येव वा नवेति कश्चित्सत्त्वतदभावकोटिकः प्रथमसंशयः । अब कदाचित् यह कहो कि सप्त ही प्रकारकी जाननेकी इच्छा क्यों होती है ? तो इसका उत्तर यह है कि, संशोक भेद भी सात ही प्रकार के होते हैं और संशयोंके सात प्रकारके होनेका कारण यह है कि संशयोंके विषयीभूत धर्मोके भेद सप्त ही प्रकारके है । उस । प्रकारके धर्म कथंचित् सत्त्व १ कथंचित् असत्त्व २ कथंचित् क्रमसे समर्पित सत्त्व असत्त्व उभयरूप ३ कथंचित् अवक्तव्य ४ कथंचित् सत्त्वविशिष्ट अवक्तव्य ५ कथंचित् असत्त्व विशिष्ट अवक्तव्यत्व ६ कथंचित् क्रमसे समर्पित सत्त्व और असत्त्व एतदुमय विशिष्ट अवक्तव्यत्व सात हैं. इस प्रकार पूर्वप्रदर्शित सत्त्व आदि विषयक सात ही संशय हो सकते हैं। ये सात. २ कहनेवाले. ३ गौ किसको कहते है. ४ गर्दनके समीप पीठपर उच्च शरीरका अवयव. ५ सफ, ६. ७ गी क्या है. ८ जाननेकी इच्छाका, ५ सात. १० किसी विवक्षा वा अपेक्षासे. ११ पहिले दांये हुये.

, यहापर 'घटः स्यादस्त्येव वा नवा' यह घट विषयक सत्त्व तथा उसके अभावविषयक प्रथम सशय है। ननु च-कश्चित्सत्त्वस्याभाव कश्चिदसत्त्वम, तस्य न सशयविषयत्वसम्भव , कय- श्चित्सत्त्वेन साक विरोधाभावात् । एक धर्मिकविरुद्धनानाधर्मप्रकारकज्ञान हि समय नत्वेकर्मिकनानाधर्मप्रकारकज्ञानमान, तथा सति अय घटोद्रव्यमित्यादीदन्त्वावच्छिन- विशेष्यकघटत्वद्रव्यत्वरूपनानाधर्मप्रकारकज्ञानस्यापि सशयत्वापत्ते । तथा च कथ घटस्स्या- दस्त्येव न वेति संशय इति चेत् ? उन्यते, दर्शितसशये कश्चिदस्तित्वसर्वथास्तित्वयो. रेवकोटिता, तथा च नोक्तानुपपत्ति , तयोश्च परस्परम् विरुद्धत्वात् । शङ्का-कथचित् सत्त्वका अभाव कचित् असत्त्वरूप ही है वह सशयका विषय नहीं हो सकता क्योंकि कथचित् सत्त्वके साथ उसका विरोध नहीं है कथचित् सत्त्व और कथ- चित् असत्त्व इनका विरोध नहीं है किसी विवक्षासे सत्ता और किसी विवक्षासे असत्ता भी रह सकती है। क्योंकि एक धर्मिक एक पदार्थविषयक परस्पर विरुद्ध नानाधर्म प्रकारक ज्ञानको सशय कहते है । जैसे एक वृक्षके ठूठको देखकर 'स्थाणुर्वा पुरुपो वा' ऐसे विरुद्ध नाना ज्ञानको सशय कहते है । स्थाणुत्व और पुरुषत्व ये दोनो विरुद्ध धर्म एक विषयमें हुये इस हेतुसे यह सशैय ज्ञान है । न कि एक पदार्थविषयक नानाधर्म प्रकारक ज्ञानमात्रको सशय कहते है । क्योंकि परस्पर नानाधर्मों के विरोधके अभाव में एक पढार्थमें नानाधर्ममात्रको यदि सशय जान मानोगे तो 'अयं घटो द्रव्यम्' इत्यादि वाक्यमें इदन्ता- वच्छिन्न विशेष्यक घटत्व तथा द्रव्यत्वरूप नानाधर्म प्रकारक ज्ञान भी सरायरूप ज्ञान हो जायगा क्योकि इसमें घटत्व और द्रव्यत्व ये नानाधर्म है. परन्तु घटत्व और द्रव्यत्व इन दोनों धर्मोंका विरोध नहीं ऐसे ही कथचित् सत्त्व असत्त्वका विरोध नही है तो इस रीतिसे 'घटः स्यादस्त्येव न वा' इस ज्ञानको सशयरूपता कैसे होगी? यदि ऐसा कहो तो इसका उत्तर कहते हैं-पूर्वदर्शित विषयमें कथचित् अस्तिता और सर्वथा अस्तित्व ये दो कोटि है । इस कारणसे पूर्वोक्त शङ्का युक्त नहीं है । क्योकि घट विषयक कथञ्चिन् अस्तिता और सर्व प्रकारावच्छिन्न अर्थात् सर्व प्रकारसे अस्तिता इन दोनो धर्मोंका परस्पर विरोध प्रसिद्ध ही है एक कोटिमें कथचित् अस्तिता है और दूसरी कोटि में सर्वथा अस्तिता है. जैसे जीव विषयमें दो कोटि हो सकती हैं कथञ्चित् साकारता और सर्वथा साकारता । यह सशय दो भावकोटिको लेकर प्रवृत्त है इसीसे 'अयं स्थाणुर्वा पुरुषो वा' यह स्थाणु है वा पुरुष है यहा दोनोमें स्थाणु तथा पुरुपमें दीर्घादि गुण समान ज्ञात होनेसे तथा पुरुपके हस्त पाद अवयव और स्थाणुके कोटर आदि आकार ज्ञात न होनेसे संशय या नहीं २ सत्ता ३ असत्ता ४ यह स्थाणु (ठ) है वा पुरुष है सन्देहात्मक ६ अविरुद्ध धर्म ७ यह घट द्रव्य है ८ घर कथञ्चित् है या नहीं ९ घट स्वादस्त्येवनवा १० किमी अपेक्षासे सत्ता ११ सब प्रकारकसे सत्ता १२ वृक्षका टूठ १३ खोखल । १घट ७ , होता है। ऐसे ही एक पदार्थकी सर्वथा अस्तिता है वा कथञ्चित् अस्तिता है इन दोनों भाव कोटिको लेकर संशय हो सकता है ।। अथ-कुबचित्प्रसिद्धयोरेव संशयफोटिता, यथा-स्थाणुत्वपुरुषत्वयोः, इह घ कश्चित्स- स्वस्थ प्रसिद्धस्वेऽपि सर्वथाऽसत्त्वस्य कुन्नाप्यप्रसिद्धतया कथं संशयकोटित्वम' इति चेन्न । वस्तुतोऽप्रसिद्धस्यापि प्रसिद्धत्वेन ज्ञातस्य संशयविपयत्वसम्भवात् । घटत्वावच्छिन्नसत्त्वस्यैक कोटित्व सर्वप्रकारावच्छिन्नत्वप्रकारेण सत्त्वस्य चापरं कोटित्वमिति वस्तुनःसत्त्वे सर्वप्रकाराव- च्छिन्नत्वस्यासत्त्वेऽपि न क्षति । एव द्वितीयादिसशयप्रकारा अप्यूह्या । निरुक्तसंशयेन च घटे वास्तवसत्त्वनिर्णयस्सम्पादनीय इति जिज्ञासोत्पद्यते, जिज्ञासांप्रति सशयस्य कारणत्वात् तादृशजिज्ञासया घट किं स्यादस्त्येवेति प्रश्न, प्रभे च जिज्ञासाया हेतुत्वात् । तादृशप्रश्न- जानाध प्रतिपादकस्य प्रतिपिपादयिपा जायते । प्रतिपिपादयिपयाचोत्तरम् । इत्युक्तपणाल्या धर्मसप्तविधत्वाधीन भङ्गाना सप्तविधत्वमिति बोधयितु सत्यन्तनिवेश इति ध्येयम् । तदुक्तम् ;- शका,-जन दो धर्म कही प्रसिद्ध हो तर ही उनका सशयकोटिमें प्रवेश होता है, जैसे स्थाणुत्व स्थाणुमें और पुरुषत्व पुरुपमें पृथक् पृथक् प्रसिद्ध है. इस हेतुसे उनमें सशय कोटिता है । और 'घटः स्यादस्त्येव न वा' इसमें कथञ्चित् सत्त्वके प्रसिद्ध होनेपर भी सर्वथा असत्त्वके अप्रसिद्ध होनेसे सशय कोटिता कैसे हो सकती है । ऐसी शङ्का न करो. क्योंकि वास्तवमें अप्रसिद्धकी भी प्रसिद्धता ज्ञात होनेसे सशय विपयताका सभव है। यहा प्रकृत विषयमें घटत्वाच्छिन्न कथचित् सत्त्वकी एक कोटि है और सर्व प्रकारावच्छिन्न सत्त्वकी दूसरी कोटि है । इस रीतिसे वस्तुके सत्त्वमें सर्व प्रकारावच्छिन्न असत्त्व होनेमें भी कोई क्षति नहीं है । इसी पूर्व कथित प्रभारसे द्वितीय तृतीय सशयके प्रकारकी स्वय कल्पना कर लेनी चाहिये । अर्थात् जैसे कथञ्चित् घटकी सत्ता तथा सर्वथा घटकी सत्ता इन दोनों कोटिमें सशयकी सभावना है । ऐसे ही कथञ्चित् घटकी नास्तिता तथा मर्वथा घटकी ना- स्तिा इत्यादि द्वितीय तथा तृतीय सशयको भी खय समझ लेना चाहिये । पूर्वोक्त सशयके दर्शानेसे यथार्थ घटका स्वरूप क्या है यह निर्णय अवश्य करना चाहिये, ऐसी जिज्ञासा विवेकी पुरुषको होती है, क्योंकि जिज्ञासाकेप्रति सशयको कारणता है, इस कारण जिज्ञा- सासे घट कथचित् है या सर्वथा है ऐसा प्रश्न होता है, क्योंकि प्रश्नमें जिज्ञासा ही कारण है । इस प्रकारके प्रश्नसे उत्तरदाताको उत्तर देनेकी अभिलाषा उत्पन्न होती है और उसी उत्तर देनेकी अभिलापासे वह उत्तर देता है । इस प्रकार पूर्व कथित रीतिसे धर्मों के सप्त- भेदके आधीन भगोके 'स्यादस्ति' इत्यादि सप्तभेद ज्ञापनकेलिये लक्षणमें सत्यन्त दल अर्थात् 'मानिक प्रश्नज्ञान प्रयोज्यत्वे सति का निवेश किया है. ऐसा जानना चाहिये । ऐसा अन्य आचार्य ने भी कहा है। १ स्थाणुपना २ पुरुषपना ३ घटल धमसहित ४ सर्व प्रकारसहित. ५ सत्ता वा होना ६ हानि. ७ जाननेकी इच्छा ८ १ भगास्सत्त्वादयस्सप्त संशयास्सप्त तद्गताः। जिज्ञासारसप्त सप्त स्युः प्रश्नास्सप्तोत्तराण्यपि ॥ 'स्यादस्ति घट' कथचित् घट हे इत्यादि वाक्यमें सत्त्व आदि सप्तभग इस हेतुसे है कि, उनमें स्थित सशय भी सप्त है और सप्त सशय इसलिये है कि, जिज्ञासाओ के भेद भी सप्त ही है और सप्त जिज्ञासाओंके भेदसे ही सप्त प्रकारके उत्तर भी होते है. नन्विद सर्व तदोपपद्यते, यदि धर्माणा सप्तविधत्वमेवेति सिद्ध स्यात् , तदेव न सम्भ- वति । प्रथम द्वितीयधर्मवत्प्रथमतृतीयादि धर्माणा फ्रमाक्रमार्पिताना धर्मान्तरत्वसिद्धेरसप्तवि. धधर्मनियमाभावात् , इतिचेन्न । शशा-यह सब तब ही युक्त हो सक्ता है कि जब, धर्मोके सात ही भेद सिद्ध हो परन्तु यही सभव नहीं हैं क्योंकि प्रथम द्वितीय धर्मके सदृश क्रम तथा अक्रमसे अर्पित प्रथम तृतीय आदि धर्मोसे सप्त धसे भिन्न अन्य धर्मोकी सिद्धि होनेसे सात ही प्रकारके धर्म है यह नियम नहीं हो सक्ता, तात्पर्य यह है कि जैसे, 'स्यादस्ति' यहा प्रथम धर्म सत्त्व और 'स्यान्नास्ति' यहा द्वितीय धर्म असत्त्व इन दोनोंको क्रमसे लगानेंपर 'स्यादस्ति- नास्ति' कथचित् सत्त्व कथचित् असत्त्व यह तृतीय धर्म हो जाता है ऐसे ही प्रथम तृतीय आदि धर्मोको क्रम वा अक्रमसे लगानेसे जेसे 'स्यादस्ति' तथा 'स्यादस्तिनास्ति' इन प्रथम तृतीयको क्रमसे योजन करनेसे 'स्यादस्तिस्यादस्तिनास्ति' कथचित् सत्त्व कथचित् सत्त्वासत्त्व यह एक सत्त्वधर्मसे भिन्न अन्य धर्म हो गया ऐसे ही तृतीय चतुर्थके योजनसे भी अन्य धर्मकी सभावना है तो धर्मोंके सात ही भेद है, यह नियम असगत है । ऐसी शङ्का यदि करो तो उसका उत्तर यह है । क्रमाक्रमार्पितयो प्रथमतृतीयधर्मयोर्धर्मान्तरत्वेनाप्रतीते । स्यादस्तिघट इत्यादौ घटत्वाव- च्छिन्नसत्त्वद्वयस्यासम्भवात्, मृण्मयत्वाद्यवच्छिन्नसत्त्वान्तरस्य सम्भवेऽपि दारुमयत्वाद्यव- च्छिन्नस्यापरस्यासत्त्वस्यापि सम्भवेनापरधर्मसप्तकसिद्धेस्सप्तभग्यन्तरस्यैव सम्भवात् । एतेन- द्वितीय तृतीय धर्मयो क्रमाक्रमार्पितयोर्धर्मान्तरत्वमिति निरस्तम् , एकरूपावच्छिन्न नास्ति- त्वद्वयस्यासम्भवात् । क्योंकि,-क्रम वा अक्रमसे अर्पित प्रथम तृतीय धर्मोकी योजनासे धर्मान्तरकी प्र- तीति लोकमें नहीं है । क्योकि 'स्यादस्ति घट:' इत्यादि वाक्यमें घटत्वावच्छिन्न घटके सत्त्वद्वय असभव है। मृत्तिकामयत्वादि अवच्छिन्न घटके अन्य सत्ताका सभव होनेपर भी उसी समय दारुमयत्व आदि अन्य घटकी असत्ताका भी सभव होनेसे अन्य उसी प्रकारके सात धर्म सिद्ध हो जायगे इस हेतुसे अन्य सप्तभगी ही सिद्ध होनेका सभव है न कि सप्त १ जाननेकी इच्छाओंके २ सात ३ भङ्ग आदिका सप्त भेद कथन ४ धोंके सप्त भेद ५ क्यश्चित् घर है ६ घटको अन्यसे पृथक् करनेवाले घटत्व धर्मसहित ७ एक घर विषयर्म दो सत्ताका ९ वाष्ठ आदि रचित मिटीके ९ धर्मोसे पृथक धर्म ।। इस प्रकार प्रथम तृतीय धाँकी योजनासे अन्य धर्मकी सिद्धिके ख- ण्डनसे क्रम तथा अक्रमसे अर्पित द्वितीय तृतीय धर्मोकी योजनासे अन्य धर्मसिद्धिका भी खण्डन हो गया । यथा एक पदार्थ विषयक दो सत्यके सदृश एक रूपावच्छिन्न एक पदार्थ विषयक दो नास्तित्वका असंभव है। जैसे एफर्मिक काठमय घटके सत्त्वका अभाव होनेपर उससे भिन्न मृतिकादिमय घटकी सत्ताका भी संभव है ।। नन्वेवं-प्रथमचतुर्थयोतिीयचतुर्थयोस्तृतीयचतुर्थयोश्च सहितयोः कथं धर्मान्तरत्वम् अवक्तव्यत्वं हि सहार्पितास्तित्वनालिस्योभयम्, तथा च यथा क्रमाप्तिास्तित्वोभयस्मिन्नस्ति- स्वस्य योजनं न सम्भवति, अस्तित्वद्वयाभावात् , तथा सहार्पितोभयस्मिन्नपीतिचेन्न । यतोऽ- वक्तव्यत्त्वं सहार्पितोभयमेव न किन्तु, सहार्पितयोरस्तित्वनास्तित्वयोस्सर्वथा वक्तुमगस्यत्व- रूपं धर्मान्तरमेव; तथा च सत्त्वेनसहितमवक्तव्यत्वादिकं धर्मान्तरं प्रतीतिसिद्धमेव । शङ्का,-प्रथम चतुर्थ, द्वितीय चतुर्थ तथा तृतीय चतुर्थ धर्मोकी साथ योजनासे धर्मा- न्तरकी सिद्धि कैसे होती है। क्योंकि प्रथम धोंकी योजनासे स्यादस्ति अवक्तव्यश्च इस पञ्चमभङ्गकी सिद्धि होती है । यहापर अवक्तव्यत्व संह अर्पित 'स्यादस्ति' और 'स्या- नास्ति' एतत् उभयरूप होगा तो इस प्रकारसे जैसे क्रमसे अर्पित अस्तित्वद्वयमें दूसरे अस्तित्वका कुछ प्रयोजन नहीं है । क्योंकि एक पदार्थ विषयक दो संत्वका असंभव है। ऐसे ही साथ अर्पित 'अस्तित्वनास्तित्व' इस उभयरूपमें नास्तित्व भी नहीं रह सकता क्योंकि जहा एक धर्मविषयक नास्तित्व है वहां अन्य अस्तित्वका भी संभव है. ऐसी शङ्का नहीं कर सकते हो । क्योंकि अवक्तव्यत्वके साथ योजित 'अस्ति नास्तित्व' उभय- रूपही नहीं है । किन्तु सह अर्पित अस्तित्व नास्तित्व इन दोनों धर्मोका सर्वथा कथन कर- नेको अशक्यत्वरूप धर्मान्तर है. क्योकि एक ही पदार्थके विषयमें साथ ही अस्तिता और नास्तिताका कथन नहीं हो सकता। इस प्रकार सत्त्वके साथ अवक्तव्यत्व आदि धर्मान्तर अनुभवसिद्ध ही है। प्रथमे भङ्गे सत्त्वस्य प्रधानभावेन प्रतीति , द्वितीये पुनरसत्त्वस्य, तृतीय क्रमार्पितयो- स्सत्त्वासत्त्वयो , चतुर्थे त्ववक्तव्यत्वस्य, पञ्चमे सत्त्वविशिष्टावक्तव्यत्वस्य, पष्ठे चासत्त्ववि- शिष्टावक्तव्यत्वत्य, सप्तमे क्रमाप्तिसत्त्वासत्त्वशिष्टावक्तव्यत्वस्येति विवेकः । प्रथमभङ्गादा- वसत्त्वादीनां गुणभावमान, न तु प्रतिपेध । अब प्रथम भङ्गमें अर्थात् 'स्यौदस्त्येव घट!' सत्त्वकी प्रधानतासे प्रतीति होती है. तथा द्वितीय स्थानास्त्येव घटः' भइमें असत्त्व अर्थात् असत्ताकी प्रतीति प्रधा- १ स्याम्नास्त्येव घट स्यादस्ति नास्ति च घट २ स्यादस्त्येव स्यादवक्तव्य एवं ३ स्थानास्त्येव स्यादव तव्य एवं ४ स्यादस्तिनास्ति च स्यादवफव्य एव ५ कथचित है और अवकाव्य है ६ साथ ७ योजित ८ दो सरव ९ पूर्वोत रीतिके अनुसार. १० चोजित १९ साथ योजित सत्ता तथा असत्ता १३ उभयरूपसे भिन्न धर्म १४ कयचित् घट है १५ सत्ता. १६ अनुभव १७ फयचित् घर नहीं है . , १२ सत्ता २ नतासे है। तृतीय 'स्यादस्ति नास्ति च घट: भामें कमसे योजित सत्त्व असत्त्वकी प्रधानतासे प्रतीति है। क्योंकि किसी अपेक्षा घटका अस्तित्व और किसी अपेक्षासे नास्ति- त्वका भी अनुभव होता है । तथा चतुर्थमें अवक्तव्यत्वकी, पञ्चमें सत्तासहित अवक्तव्यत्वकी, पष्ठमें असत्तासहित अवक्तव्यत्वकी, और सप्तमभङ्गमें क्रमसे योजित सत्ता तथा असत्ता- सहित अवक्तव्यत्वकी प्रधानतासे प्रतीति होती है, इस प्रकार सप्तभङ्गोंका विवेक जानना चाहिये । प्रथम भइसे 'स्यादस्त्येव घट:' आदिसे लेके कई भहोंमें जो असत्त्व आदिका भान होता है उनकी गौणता है न कि निषेध. क्योंकि जर कथचित् घटकी सत्ता है ऐसा फहा गया तब कथंचित् असत्ताका भी भान होता है । परन्तु असचाकी गौणता और स. ताकी प्रधानता है ऐसे ही आगेके गहोंमें भी जिस धर्मको कहें, उसकी प्रधानता और उससे विरुद्धकी गौणता समझनी योग्य है ।। ननु-अवकव्यत्वं यदि धर्मान्तरं तर्हि वक्तव्यत्वमपि धर्मान्तरं प्राप्नोति, कथं सप्तविध एव धर्मः । तथाचाष्टमस्य वक्तव्यत्वधर्मस्य सद्भावेन तेन सहाष्टभङ्गी स्यात्, न सप्तभङ्गी,- इति चेन्न । शकाः-जैसे अवक्तव्यत्वके साथ योजित अस्तित्व नास्तित्व धर्मोको कथन करनेमें सर्वथा अशक्यत्वरूपता है ऐसेही वक्तव्यत्वभी धर्मातर हो सकता है तो इस रीतिसे अ. टम वक्तव्यत्वरूप धर्मके होनेसे अष्टभंगी नय कहना उचित है नकि सप्तभंगी? ऐसी शंका नहीं हो सकती॥ सामान्येन वक्तव्यत्वस्यातिरिक्तस्याभावात् । सत्त्वादिरूपेण वक्तव्यत्वं तु प्रथमभङ्गादावे- वान्तर्भूतम् । अस्तु वा वक्तव्यत्वं नाम कश्चन धर्मोऽतिरिक्तः, तथापि वक्तव्यत्वावक्तव्यत्वाभ्यां विधिप्रतिपेधकल्पनाविपयाभ्यां सत्त्वासत्त्वाभ्यामिव सप्तभङ्गान्तरमेव प्राप्नोतीति न सत्त्वा- सत्त्वप्रमुससप्तविधधर्मव्याघात. । तथा च धर्माणां सप्तविधत्वात्तद्विपयसंशयादीनामपि सप्त. विधत्वमिति सप्तभझ्या अधिकसंख्याव्यवच्छेदस्सिद्धः। क्योंकि सामान्यरूपसे वक्तव्यत्व भिन्न धर्म नहीं है और सत्त्व आदिरूपसे वक्तव्यत्व प्रथम भङ्गादिमें अन्तर्गतही है और वक्तव्यत्वभी कोई पृथक् धर्म मानो तोभी सत्त्वअस- त्त्वके समान विधि प्रतिषेध कल्पनाको विपय करनेवाले वक्तव्यत्व तथा अवक्तव्यत्व धर्मोसे अन्य सप्तभङ्गी ही सिद्ध होगी। इस रीतीसे सत्त्व असत्त्व आदि सप्त प्रकारके धर्मका व्याघात नहीं हुआ। इससे यह सिद्धान्त हुआ की धर्मोंके सात भेद होनेसे उनके विष- यभूत सशय जिज्ञासा तथा प्रश्नादिकभी सप्तभेदसहित है इस कारणसे सप्तभङ्गीकी अधिक सख्याका निराकरण हुआ ॥ नन्वेव रीत्याऽधिकसख्याव्यवच्छेदेऽपि न्यूनसख्याव्यवच्छेद कथं सिद्ध्यति । तथाहि- १ क्थचित नहीं है २ सत्ता. ३ असत्ता ४ अनुभव. ५ कयचित् घट है ६ असत्ता नकि निपेध ८ स्यादरत्येव ९ सात प्रकार के ७ अप्रधानता यदि घटादावस्तित्वप्रमुखास्सप्त धर्माः प्रामाणिकारस्युः, तदा तद्विपयसंशयातिक्रमेण सप्तभङ्गी सिद्धयेत् । तदेव न, सत्त्वासत्त्वयोर्भेदाभावात् । यत्स्वरूपण सत्त्वं तदेव पररूपेणासत्त्वं । तथा च न प्रथमद्वितीयभङ्गो घटेते । तयोरन्यतरेणैव गतार्थत्वात् । एवं च तृतीयादिभङ्गाभा- वात्कृतस्सप्तमगी?-इति चेत् । कदाचित् यह शङ्का करोकि-इस रीतिसे सप्त संख्यासे अधिक संख्याका व्यवच्छेद सिद्ध होनेपरभी न्यून संख्याका निराकरण कैसे हो सकता है ? इस शङ्काका निरूपण ऐसे है कि यदि घट आदि पदार्थोंमें सप्त धर्म प्रामाणिक हों तो उनके विषयभूत संशय आदिके अति- क्रमसे सप्तभनी सिद्ध हो? परन्तु यही नहीं सिद्ध होता. अर्थात् सप्तधर्म प्रमाणिक नहीं होते । क्योंकि सत्त्व तथा असत्त्वका भेद नहीं है। इसका कारण यह है कि जो पदार्थ जैसे घट, अपने रूपसे सत्त्वरूप है वही पैर पट आदि रूपसे असत्त्वमी है । इस प्रकार प्रथम 'स्यादस्त्येव' तथा द्वितीय 'स्यानास्त्येव' दो धर्म नहीं घटित हो सकते। इन दोनोंमेसें अर्थात् सत्त्व अथवा असत्त्व एकमें दूसरा गतार्थ है । सत्त्व मानो तो असत्त्व- की आवश्यकता नहीं है और असत्त्व मानो तो सत्त्वकी आवश्यकता नहीं है इस प्रकारसे . तृतीय ओदि भङ्गोंके अभावसे सप्तभङ्गी कैसे और कहांसे सिद्ध हो सकती है ? क्योंकि जब स्वरूपसे जो सत्ता है वही अन्यरूपसे असत्ता है तब 'स्यादस्ति नास्ति च' कथंचित् सत्त्व कथंचित् असत्त्व कहनेकी क्या आवश्यकता है ? यदि ऐसी शङ्का करो तो- अत्रोच्यते। स्वरूपाद्यवच्छिन्नमसत्त्वमित्यवच्छेदकभेदात्तयोर्मेदसिद्धेः। अन्यथा स्वरू- पेणेव पररूपेणापि सत्वप्रसङ्गात् । पररूपेणेव स्वरूपेणाप्यसत्त्वप्रसङ्गाश्च । इसका उत्तर यह है:-क्योंकि स्वरूप आदि अवच्छिन्न सत्त्व है और पररूप आदि अवच्छिन्न असत्त्व पदार्थ यहां सत्त्व असत्त्वसे विवक्षित हैं। इस प्रकार स्वरूपादित्व और पररूपादित्व इन दोनों अवच्छेदक धर्मोके भेदसे सत्त्व तथा असत्त्व इनका भेद सिद्ध है। यदि ऐसा न हो तो स्वरूपसे सदृश पररूपसे सत्त्वका प्रसङ्ग हो जायगा । और इसी रीतिसे पर रूपके असत्त्वके तुल्य स्वरुपसेभी असत्त्वका प्रसङ्ग हो जायगा. और अवच्छेदक भेद माननेसे दोनोंका भेद स्पष्ट ही है। किं च सत्त्वं हि वृत्तिमत्त्वं, भूतले घटोऽस्तीत्यादी भूतलनिरूपितवृत्तित्ववान्धट इति दो- धात् । असत्वं चाभावप्रतियोगित्वम्, भूतले घटो नास्तीत्यादौ भूतलनिष्ठाभावप्रतियोगी घट इति वोधात् । तथा च सत्त्वासत्त्वयोस्स्वरूपभेदोऽक्षत एव । और यह भी है कि सत्त्व वृत्तिमत्त्वरूप होता है । जैसे भूतले घटोऽस्ति' यहां- पर भूतल निरूपित जो वृत्तिता तादृश वृत्तितावान् घटः ऐसा शाब्दबोध होता है । और असत्त्वके अभावका प्रतियोगित्वरूप होता है. जैसे 'भूतले घटो नास्ति' पृथ्वीपर घट नहीं १ निराकरण वा दूरीकरण. २ सात. ३ प्रमाणसिद्ध, ४ अन्य. ५ स्यादस्तिनास्ति. ६ पृथक् करनेवाले. ७ अपने रूप. ८ वृत्तितासम्बन्धसे पदार्थ में अन्वयवाला. ९ पृथ्वीपर घट है. १० वृत्तितासहित. ११ न्याय- शास्त्रकी रीतिसे जिस पदार्थका अभाव वा असत्त्व कहते हैं वह पदार्थ उस अभावका प्रतियोगी होता है.. - १२ है इत्यादि प्रयोगोमें भूतलनिष्ठ जो अभाव उसका प्रतियोगी घट ऐसा शाब्दबोध होता है । तात्पर्य यह है कि 'भूतले घटोऽस्ति' इत्यादिमें सत्त्व वृत्तिता सम्बन्धसे घटमें अन्वित है। और 'भूतले घटो नास्ति' यहां अभावका प्रतियोगिता सम्बन्धसे घटमें अन्वय है । इस प्रकार सत्त्व तथा असत्त्वका स्वरूपभेद पूर्ण रूपसे है। अपि च-ये त्रिरूपं हेतुमिच्छन्ति सौगतादयः । ये वा पञ्चरूपमिच्छन्ति नैयायिकादय', तेपामुभयेपामपि हेतोस्सपक्षसत्त्वापेक्षया विपक्षासत्त्वं भिन्नमेवाभिमतं; अन्यथा स्वाभिमतस्य त्रिरूपत्वस्य पञ्चरूपत्वस्य वा व्याघातात् इति । और भी जो हेतुकी त्रिरूपता चौद्धमतावलम्बी मानते है और जो नैयायिक पञ्चरूपता मानते है उन दोनोंकोभी हेतुकी सपक्षमें सत्त्वकी अपेक्षासे विपक्षमें असत्त्व भिन्नही अभीष्ट है। यदि ऐसा न माने तो अपने २ मतमें स्वीकृत त्रिरूपता तथा पंचरूपताकी हानि होगी। पक्षधर्मता, सपक्षे सत्त्व, विपक्षे असत्त्व, ये तीन हेतुरूप बौद्धमतानुयायी मानते है। जैसे 'पर्वतो वह्निमान् धूमात्' धूमदर्शनसे ज्ञात होता है कि पर्वतमें अमि है। 'धूमात्' यह पञ्चम्यन्त पद हेतु है उसकी पक्षधर्मता है. सैपक्ष महानसमेंभी धूमका सत्त्व है। और विपक्ष जलहद आदिमें धूमका असत्त्वभी है । और नैयायिक तीन ऊपर कहेहुयेसे अधिक अबाधित विषयता तथा असत् प्रतिपक्षता ये दो रूप हेतुके और मानते है । इनमें से साध्यसे विपरीत निश्चय करानेवाले प्रबल प्रमाणका अभाव जो है उसको अबाधित विषय कहते है । जैसे पर्वतमें साध्यभूत अग्मिके विपरीत निश्चय करानेवाला प्रबल प्रमाण प्रत्यक्ष नहीं है. क्योंकि धूम देखने के पश्चात् यदि पर्वतमें जाओ तो अमि अवश्य मिलेगी। इससे धूमरूप हेतुका विषय |वल प्रमाणसे बाधित नहीं है । इस लिये यह हेतु अबाधित विषय है । और उसी प्रकार साध्यसे विपरीत निश्चय करानेवाले समवल प्रमाणकी शून्यता जिस हेतुको हो उसको असत्प्रतिपक्ष हेतु कहते है । अर्थात् जिसके साध्यसे विरुद्ध साध्य सिद्ध करने- वाला प्रतिद्वन्द्वी हेतु न हो सो यहा पर्वतमें अग्निसे विरुद्ध अग्निके अभावका साधक कोई अनुमानादि प्रमाण नहीं है इस कारण धूमरूप हेतु असत्प्रतिपक्षी है। इन दोनो अर्थात् बौद्ध और नैयायिकको अभीष्ट संपक्ष सत्त्व तथा विपक्षासत्त्वरूप हेतुके दूसरे तथा तीसरे अङ्गमें यदि सपक्षसत्त्वकी अपेक्षा विपक्षमें असत्त्वको भिन्न न मानेंगे अर्थात् सत्त्वअसत्त्वको एकरूपही मानेंगे तो बौद्धका अभीष्ट हेतुकी निरूपता और नैयायिकको अभीष्ट पञ्चरूपता सिद्ध नहीं होगी क्योंकि सत्त्व असत्त्व एक मानेसे एकमें दूसरा गतार्थ होनेसे एक अङ्ग जाता रहैगा. इस लिये उनके सिद्धान्तसेभी सत्त्व और असत्त्वका भेद सिद्ध हो गया। . १ भूतलपर रहनेवाला २ पक्षरूप पर्वतमें वृत्तिरहना ३ रसोईके घर ४ तडाग आदि ५ अमिआदि. ६ अनुमानसे प्रवल ७ प्रत्यक्ष ८ धूम ९ अनुमान वा आगम १० समान पक्ष महानसआदिम हेतुकी सत्ता और विपक्ष मा हृदादिमें हेतुकी असत्ता ११ तीन रूपता अथैवमपि कश्चित्सत्त्वापेक्षया क्रमार्पितोभयस्य को भेदः? न हि प्रत्येकघटपटापेक्षया घटपटोभयं भिन्नम्-इति चेन्नः शङ्का:--अब कदाचित् यह कहो कि कथञ्चित् सत्त्वकी अपेक्षा कमसे योजित सत्त्व अ- सत्त्व कैसे भिन्न हो सकते हैं ! अर्थात् जैसा कथंचित् सत्त्वका रूप है वैसाही क्रमसे योजित सत्त्वासत्त्वमेंभी सत्त्वका रूप है तो क्रमयोजित उभयके सत्त्वका कथश्चित् सत्त्वकी अपेक्षासे क्या भेद है ? क्योंकि प्रत्येक घटपटकी अपेक्षासे क्रमयोजित घट पट उभयमें घट पट भिन्न नहीं हैं। ऐसी शक्कामी युक्त नहीं है । प्रत्येकापेक्षयोभयस्य भिन्नत्वेन प्रतीतिसिद्धत्वात् । अतएव-प्रत्येकधकारटकारापेक्षया क्रमार्पितोभयरूपं घटपदमतिरिक्तमभ्युपगम्यते संधैः प्रवादिभिः । अन्यथा प्रत्येकवकाराद्य- पेक्षया घटपदस्याभिन्नत्वे धकारागुधारणेनैव घटपटज्ञानसम्भवेन घटत्वावच्छिन्नोपस्थिति- सम्भवाच्छेपोधारणवैयर्थ्यमापद्यत । अतएव प्रत्येकपुप्पापेक्षया मालायाः कश्चिद्भेदस्सर्वा- नुभवसिद्धः । इत्थं च कथञ्चित्सत्त्वासत्त्वापेक्षया क्रमाप्तिोभयमतिरिक्तमेव । क्योंकि प्रत्येककी अपेक्षासे उभयरूप समुदायका भेद अनुभवसिद्ध है । इस हेतुसे प्र- त्येक धकार तथा टफारकी अपेक्षासे क्रमसे योजित धकार टकार एतत् उभय समुदायरूप घट इस पदको सब वादियोंने भिन्न माना है । और यदि प्रत्येक धकार तथा टकार आ- दिकी अपेक्षासे घट पदको अभिन्न मानो तो केवल धकारादिके ही उच्चारणसे घटपदके ज्ञानके सम्भव होनेसे घटत्व अवच्छिन्न उपस्थितिका संभव है तो शेषका उच्चारण व्यर्थ होगा। इसी हेतुसे प्रत्येक पुष्पकी अपेक्षासे मालाका कथञ्चित् भिन्नरूपसे अनुभव सर्वजन- प्रसिद्ध है. इस प्रकार माननेसे कथञ्चित् सत्त्वकी अपेक्षा क्रमार्पित उभयरूप भिन्नही है । स्यादेतत् , क्रमार्पितोभयापेक्षया सहार्पितोभयस्य कथं भेदः ? क्रमाक्रमयोश्शब्दनिष्ठत्वे- नार्थनिष्ठत्वाभावात् । न हि घटादौ क्रमार्पितसत्त्वासत्त्वोभयापेक्षयाऽक्रमाप्तिसत्यासत्त्वो- भयमतिरिक्तमस्ति । घटपटोभयाधिकरणे भूतले क्रमार्पितघटपटोभयमेकं सहार्पितघटपटोभयं चापरमिति र केनाप्यनुसूयते । अस्तु कथञ्चित् सत्त्वका क्रमसे योजित उभयरूपका भेद सिद्धभी हो परन्तु क्रमसे योजित सत्त्व असत्त्व उभयरूपकी अपेक्षासे मह योजित सत्त्व असत्त्व इस उभयरूपका भेद कैसे सिद्ध हो सकता है ? क्योंकि सत्त्व असत्त्वके क्रम वा अक्रम शैब्दनिष्ठ है अर्थनिष्ठ नही है । सत्त्व असत्त्व इनकी साथ योजना करो वा क्रमसे, रहेंगे तो सत्त्व असत्त्व येही। इस हेतुसे क्रमसे अर्पित सत्त्व असत्त्व इस उभयरूपकी अपेक्षासे साथ अर्पित इस उभय रूपका भेद नहीं सिद्ध हो सकता । क्योंकि घट आदि पदार्थमें क्रमसे.अर्पित सत्त्व असत्त्व उभयरूपकी अपेक्षासे अक्रमसे अर्पित सत्त्व असत्त्व यह उभयरूप भिन्न नहीं है । घट और पट इन दोनोके आधारभूत भूतलमें कमसे योजित घट पट यह उभयरूप और साथ १ अलग थलग. २ पृथर एक एक ३ घकारादिसे शेषभूत टकारादिका उच्चारण ४ साथ ৬ হালা रहनेवाले ६ अर्थम रहनेवाले ७ साथ १४ । अर्पित घट पट यह उभयरूप अन्य २ है, यह अनुभव किसीकोभी नहीं होता । क्योंकि क्रमसे योजना करो वा साथ, पदार्थ वही घट पट उभयरूप दोनों दशामें है। अथ क्रमाप्तिसत्त्वासत्त्वोभयापेक्षयाऽक्रमाप्तिसत्त्वासत्त्वोभयस्य भेदाभावेऽपि न क्षतिः। अपुनरुक्तवाक्यसप्तकस्यैव सप्तभङ्गीपदार्थत्वेन सप्तधा पचनमार्गप्रवृत्तेर्निरावाधत्वात् । स- वासत्त्वधर्मविषयतया सप्तधैव वचनमार्गाः प्रवर्तन्ते नातिरिक्ताः, पुनरुक्तत्वादित्यत्र सप्त- भगीतात्पर्यात् । स्वजन्ययोधसमानाकारवोधजनकवाक्योत्तरकालीनवाक्यत्वमेव हि पुन- रक्तत्वम् । प्रकृते च तृतीयचतुर्थयोर्नेदृशं पौनरुक्त्यं सम्भवति, तृतीयभङ्गजन्ययोधे अस्ति- त्वविशिष्टनास्तित्वस्य प्रकारतया चतुर्थभङ्गजन्यवोधे चास्तित्वनास्तित्वोभयस्य प्रकारतया तृतीयचतुर्थजन्यवोधयोस्समानाकारत्वविरहात्-इति चेन्न । तथा सत्यधिकभगस्य दुर्निवा- रत्वात् । तथाहि-यथा तृतीयचतुर्थयोरपौनरुक्त्यं विलक्षणयोधजनकत्वात् । तथा व्युत्क- मार्पितस्य स्यान्नास्ति चास्ति चेति भङ्गस्य नास्त्यस्तित्वसहितावक्तव्यत्वप्रतिपादकभङ्गान्तरस्य च न तृतीयसप्तमाभ्यां पौनरुक्त्यम् । अस्तित्वविशिष्टे नास्तित्वप्रकारकनोधस्य तृतीयेन जन- नात्, व्युत्क्रमप्रयुक्तेन नास्तित्वसहितास्तित्वप्रकारकबोधस्य जननाच्च विशेषणविशेष्यभावे वैपरीयेन तादृशवोधयोस्समानाकारत्वाभावात् । एवं सप्तमेनापि व्युत्क्रमार्पितोभयसहिताव- क्तव्यत्वप्रतिपादकभङ्गस्येति नवभड़ीं प्राप्नोति । इति चेत् । कदाचित् यह कहो कि क्रमसे योजित सत्त्व असत्त्व इस उभयरूपकी अपेक्षासे अक्रम योजित सत्त्व असत्त्व इस उभयरूपका भेद न होनेपरभी कोइ हानि नहीं है । क्योंकि पुन- रुक्तिदोषरहित वाक्यसप्तक समुदायरूप ही सप्तभगी पदार्थ है । उसके द्वारा सैप्त प्रकारसे वचनमार्गकी प्रवृत्तिमें कोई बाधा नहीं है । सत्त्व असत्त्व धर्मके विषयतारूपसे सप्तभेदसे वचनके मार्ग प्रवृत्त हो सकते है न कि अधिक । क्योंकि अधिक होनेसे पुनरुक्तिदोप आता है । इसी अर्थक बोधनमें सप्तभङ्गीन्यायका तात्पर्य है । क्योकि एक वाक्यर्जन्य जो बो) है उसी बोधके समान बोधजनक यदि उत्तर कालका वाक्य हो तो यही पुनरुक्त- दोष है । और प्रचलित प्रकरणमें तृतीय 'स्यादस्ति नास्ति च घट:' तथा चतुर्थ 'स्यादवक्तव्य एव घटा' भङ्गोंमें ऐसा पुनरुक्तदोपसंभव नही है. क्योकि तृतीयभङ्ग- जन्य ज्ञानमें अस्तित्वविशिष्ट नास्तित्व प्रकारतासे भासता है और चतुर्थ 'स्यादवक्तव्य एव' भङ्गजन्य ज्ञानमें अस्तिनास्तित्व उभयत्वरूप अवक्तव्यत्वके साथ अन्वित होकर प्रका- रतासे भासता है. इस कारण तृतीय तथा चतुर्थ भङ्गसे उत्पन्न ज्ञानों में समानाकारता नहीं है क्योकि तृतीय भङ्गजन्यबोधमें अस्तित्वनास्तित्वप्रकारता अवच्छेदक धर्म है । और चतुर्थभगजन्यबोधमें उभयत्वप्रकारता अवच्छेदक धर्म है इस हेतुसे अवच्छेदक धर्म भिन्न होनेसे समान आकारवाले बोधका अभाव है। सो यह कथनभी युक्त नहीं है। क्योंकि ऐसा भेद माननेसे सप्तमनसे अधिक भगकी संस्था दुनिवारणीय है । इसका निरूपण १दो वा दोका समुदाय २ विनाक्रम ३ सात ४ एक वाक्यसे उत्सन ५ ज्ञान ६ सप्तमगी नय ७ उत्पन ८ सहित विशेषणता १० उत्पन ११ सादृश्य १२ ज्ञान १३ कटिनतासे दूर करनेयोग्य इस प्रकार है:-जैसे तृतीय चतुर्थ भङ्गोंमें पुनरुक्तिदोपका अभाव उनके विलक्षण बोध- जनक होनेसे माना है. ऐसेही विपरीत क्रमसे नास्तित्व अस्तित्व इस पृथक् भङ्गकी तथा नास्तित्वअस्तित्वसहित अवक्तव्यत्वप्रतिपादक इस पृथक् भड़की सिद्धिमें तृतीय 'स्थाद- स्ति नास्तित्व तथा सप्तम 'स्यादस्ति नास्ति चावक्तव्यश्च' भङ्गोंके साथ पुनरुक्ति दोष नहीं है। क्योंकि अस्तित्वविशिष्ट नास्तित्वप्रकारकयोधजनकता तृतीय भगमें है । और हमने जो नूतन भङ्ग सिद्ध किया है उसमें अस्तित्वनास्तित्वको विपरीत कमसे योजित नास्तित्वसहित अस्तित्वप्रकारकयोधजनकता है इस प्रकार विशेषणविशेप्यभावकी विपरीतता होनेसे दोनो भङ्गोसे उत्पन्न ज्ञानों में समान आकारता नहीं है । ऐसेही सप्तम भग 'स्यादस्ति नास्ति चावक्तव्यश्च' के साथ विपरीत अर्थात् नास्तित्व अस्तित्व इस उभयसहित अवक्तव्यत्वप्रतिपादक विलक्षण बोधजनक भगकी सिद्धि होनेसे नव भङ्गीकी सिद्धि प्राप्त होती है. न कि सप्तभङ्गी यदि ऐसी शङ्का करो? अनाहुः । तृतीयेऽस्तित्वनास्तित्वोभयस्य प्रधानत्वम् । चतुर्थे चावक्तव्यत्वरूपधर्मा- न्तरस्येति न तयोरभेदशंका । अवक्तव्यत्वं चास्तित्वनासित्वविलक्षणम् । नहि सत्त्वमेव वस्तुनस्स्वरूपं, स्वरूपादिभिस्सत्त्वस्येव पररूपादिभिरसत्त्वस्यापि प्रतिपत्तेः । नाप्यसत्त्वमेव । स्वरूपादिभिस्सत्त्वस्यापि प्रतीतिसिद्धत्वात् । नापि तदुभयमेव, तदुभयविलक्षणस्यापि जात्य- न्तरस्य वस्तुनोनुभूयमानत्वात् । यथा-दधिगुड चातुर्जातकादिद्रव्योद्भवं पानकं हि केवलदधिगुडाद्यपेक्षया जात्यन्तरत्वेन पानकमिदं सुस्वादुसुरभीति प्रतीयते । न चोभयविल- क्षणत्वमेव वस्तुनरस्वरूपमिति वाच्यम् ; वस्तुनि कथञ्चित्सत्त्वस्य कथञ्चिदसत्त्वस्य च प्र. तीतेः । दधिगुडचातुर्जातकायुगवे पानके दध्यादिप्रतिपत्तिवत् । एवमुत्तरतापि बोध्यम् । तथा च विविक्तस्वभावानां सप्तधर्माणां सिद्धेस्तद्विपयसंशयजिज्ञासादिक्रमेण सप्तप्रतिवचन- रूपा सप्तमगी सिद्धेति ॥ तो यहांपर उत्तर कहते है -तृतीय भङ्गमें अस्तित्व नास्तित्व इस उभयकी प्रधानता है। और चतुर्थ भङ्गमें अवक्तव्यत्त्वरूप पृथक् धर्मकी प्रधानता है. इस लिये इन दोनोके अभे- टकी शङ्का नहीं हो सकती क्योंकि अवक्तव्यत्वरूप धर्म अस्ति नास्तिसे विलक्षण पदार्थ है। सत्त्वमात्रही वस्तुका स्वरूप नहीं है. क्योकि जैसे स्वरूप आदिसे वस्तुका सत्त्व अनुभव सिद्ध है ऐसेही पररूप आदिसे असत्त्वभी अनुभवसिद्ध है और केवल असत्त्वमी वस्तुका स्वरूप नहीं है क्योकि स्वकीयरूप आदिसे उसके सत्त्वकीभी प्रतीति सिद्ध है । और सत्त्व असत्त्व एतत् उभयभी वस्तुका स्वरूप नहीं है. क्योकि उभयरूपसे चिलक्षण अन्य जातीय भी वस्तुका स्वरूप अनुभवसिद्ध है । जैसे दधि शर्करामें मरिच इलायची नाग- केसर तथा लवंगके सयोगसे द्रव्यसे एक अपूर्व भिन्न जातिका पानक रस उत्पन्न होता है १ज्ञानके उत्सन करनेकी शक्ति २ उल्टापन ३ तृतीय तथा इस भूतन ५ स्यादस्ति नास्ति च ६ स्यादवतव्य एव ७ अपूर्व ८ सत्ता ९ अन्यरूप १० अपने ११ अगुभव १२ अपूर्व ४सादृश्य - जो कि केवल दधि गुड तथा मरिच तथा लवंगादिकी अपेक्षासे विलक्षण सुस्वाद तथा सुगन्धयुक्त होता है । इसका स्वादु श्रीखण्ड तथा आमकेभी रसमें पूर्वोक्त मरिच आदिके संयोगसे अनुभवसिद्ध है । और उभय विलक्षण ही वस्तुका स्वरूप है यह भी नहीं कह सकते । क्योकि वस्तुमें कैथञ्चित् सत्त्व और कथञ्चित् असत्त्वकी प्रतीति होती है । जैसे कि दधि शर्करामें मिलित मरिचादि चातुर्जातक दधि गुड शर्करामें मिलित मरिच पत्रक नागकेसर तथा इलायची इन चार द्रव्योंसे उत्पन्न पानक, दधि आदिके भी स्वादुका अनु- भव होता है । इसी प्रकार उत्तरके तृतीय चतुर्थ आदि भङ्गोंमेंभी विलक्षण अर्थका अनुभव समझलेना । इससे पृथक् २ स्वभाववाले सातों धर्मोके सिद्ध होनेसे उन धर्मोके विषयभूत संशय जिज्ञासा आदि क्रमसे सप्त प्रतिवचनरूप सप्तभङ्गी सिद्ध हुई ॥ इयं च सप्तभङ्गी द्विविधा-प्रमाणसप्तभङ्गी नयसप्तभङ्गी चेति । किं पुनः प्रमाणवाक्यम् , किं वा नयवाक्यमिति चेत् ? यह सप्तभङ्गी दो प्रकारकी है एक प्रमाण वाक्य सप्तभङ्गी १ दूसरी नय वाक्य सप्तमझी २ । कदाचित् यह कहो कि प्रमाण वाक्य क्या है और नय वाक्य क्या है तो:- अन्न केचित् ;-सकलादेशः प्रमाणवाक्यं, विकलादेशो नयवाक्यम् । अनेकधर्मात्मकवस्तु- विपयकबोधजनकवाक्यत्वं सकलादेशत्वं, एकधर्मात्मकवस्तुविषयकबोधजनकवाक्यत्वं विकलादेशत्वम् इत्याहुः। यहांपर कोई ऐसा कहते हैं कि संकलादेश वाक्य प्रमाण वाक्य है तथा विकलादेश नय वाक्य है । इनमेंसे सत्त्व असत्त्व आदि अनेक धर्म स्वरूप जो वस्तु है उस वस्तु विषयक बोधजनक अर्थात् वस्तुके अनेक धर्मोका ज्ञान करानेवाला वाक्य सकलादेश है। और वस्तुके सत्त्व असत्त्व अवक्तव्यत्व आदि धर्मों से किसी एक धर्मका ज्ञान उत्पन्न क- रानेवाला वाक्य विकलादेश है। तेपो प्रमाणवाक्यानां नयवाक्यनां च सप्तविधत्वव्याघातः । प्रथमद्वितीय चतुर्थभङ्गानां सत्त्वासत्त्वावक्तव्यत्वरूपैकैकधर्मात्मकवस्तुविषयकवोधजनकानां सर्वथा विकलादेशत्वेन नयवाक्यत्वापत्तेः तृतीयपञ्चमपष्ठसप्तमानामनेकधर्मात्मकवस्तुविषयक बोधजनकाना सदा सकलादेशत्वेन प्रमाणवाक्यतापत्तेः । न च त्रीण्येव नयवाक्यानि चत्वार्येव प्रमाणवाक्यानी- ति वक्तुं युक्त सिद्धान्तविरोधात् । उनके मतमें प्रमाण वाक्योंके तथा नय वाक्योंके भी सप्त भेदका व्याघात होगा. अर्थात् प्रमाण वाक्योंका और नय वाक्योंकाभी सात प्रकारका भेद नहीं सिद्ध होगा । क्योंकि प्रथम द्वितीय तथा चतुर्थ अर्थात् 'स्यादस्ति स्यान्नास्ति स्यादवक्तव्य एव' भोंकी क्रमसे सत्त्व असत्त्व तथा अवक्तव्यत्त्वरूप वस्तुके एक एक धर्म विषयक बोध शिसिरन. २ सत्त्वासत्त्व. ३ किसी अपेक्षासे ४ पीनेके पदार्थ. ५ सात. ६ उत्तर वचन ४ सम्पूर्णरूपसे पदार्थोका ज्ञान करानेयाला वास्य ८ एक अशगै पदाथोंका ज्ञान करानेवाला वाक्य. ९ धर्मके.

करानेवाले होनेसे सर्वथा विकलादेशताके कारण नयवाक्यताकी आपत्ति होगी तथा तृतीय पञ्चम, पष्ठ और सप्तम 'स्यादस्ति नास्ति च, स्यादस्ति चावक्तव्यश्र, स्यान्नास्ति चा वक्तव्यथ, स्यादस्ति नास्ति चावक्तव्यश्च' भगोकी क्रमसे सत्त्व असत्त्व, सत्त्वसहित अवक्तव्यत्व असत्त्वसहित अवक्तव्यत्व तथा सत्त्व असत्त्व उभयसहित अवक्तव्यत्व वस्तुके अनेक स्वरूपोंका बोध करानेसे सर्वथा सफलादेशके कारण प्रमाण वाक्यताकी आपत्ति होगी । और तीन ही नय वाक्य है और चार ही प्रमाण वाक्य है ऐसा नहीं कह सकते। क्योकि ऐसा कहनेसे अर्थात् प्रथम द्वितीय चतुर्थ भङ्गोंको नययाक्य और तृतीय पञ्चम पष्ठ तथा सप्तम भङ्गाको प्रमाण वाक्य माननेसे स्याद्वादके सिद्धान्तका विरोध होगा । यत्तु धर्माविषयकर्मिविषयकबोधजनकवाक्यत्व सकलादेशत्वं, धर्म्यविपयकधर्मविषयक वोधजनकवाक्यत्वं विकलादेशत्वमिति-तन्न । सत्त्वाद्यन्यतमेनापि धर्मेणाविशेपितस्य धर्मिण- इशाब्दबोधविपयत्यासम्भवात् , धमिवृत्तित्वाविशेपितस्य धर्मस्यापि तथात्वादुक्तलक्षणस्या- सम्भवात् । और जो कोई कहते है कि विशेषणभूतधर्मको छोडके केवलधर्मी वियक बोधजनक वाम्य सकलादेश और इसके विपरीत धर्मीको छोडके केवल विशेषणीभूत धर्ममात्र विषयक वोधजनक वाक्य विकलादेश है सो यह भी युक्त नहीं है क्योकि सत्त्व असत्त्व आदि धर्मो से किसी एक धर्मसे अंविशेषित धर्मीकी शाब्दबोधमें विषयताका ही असभव है अर्थात् किसी न किसी धर्मसहित ही विशेप्य धर्मीका शौन्दवोधमें भान होता है न कि धर्मरहित धर्मी मात्रका । ऐसे ही धर्माम वृत्तितारूपसे विशेपित धर्मका भी शाब्दवोधमें भान नहीं होता इस हेतुसे पूर्वोक्त सकलादेश तथा विकलादेशका लक्षण असभव है अर्थात् लक्षण असभव दोपसे ग्रस्त है । न च स्याजीव एवेत्यनेन धर्मिमानविषयकनोधस्य जननात्स्यादस्त्येवेत्यनेन केवलधर्म- विपयकयोधस्य जननाच नासम्भव इति वान्य, यतो जीवशब्देन जीवत्वरूपधर्मावच्छिन्न- स्यैव जीवस्याभिधानम-नतु केवलधार्मण, अस्तिशब्देन च यत्किञ्चिद्धमिवृत्तित्वविशेपित- स्यैवास्तित्वस्याभिधानम्-न तु केवलधर्मस्येति सर्वानुभवसाक्षिकम् । कदाचित् 'स्याज्जीव एवं' कथञ्चित् जीय, इस वाक्यसे केवल जीव धीमानका ज्ञान उत्पन्न होनेसे तथा 'स्यांदस्त्येव' कथञ्चित् सत्त्व, इस वाक्यसे केवल सत्त्वधर्ममात्रका ज्ञान उत्पन्न होनेसे पूर्वोक्त सकलादेश तथा विकलादेशके रक्षणका संभव है । ऐसा कहो, सो भी नहीं कह सकते । क्योकि जीव शब्दसे जीवत्वरूप धर्मावच्छिन्न ही जीवका कथन १ चिरनय वाक्यता , पेवर ३ प्रसंग ४ पूर्वोक्त ५ विशेष्य ६ धर्ममानका बोध करानेवाला ७ विशेष्यको ८ धर्ममानका बोध करानेवाला ९ ठीक १० विशेषणतासे रहित ११ विशेष्यकी १२ शब्दजन्य ज्ञान १३ स्थितित्व १४ विशेषण न होकर १५ अन्य वस्तुसे जीवको पृथक करनेवाले जी चत्वरूप अवच्छेदक धर्मसहित ३ न १८ होता है न कि पृथक्कारक अवच्छेदक धर्मशून्य केवल धर्मीमात्रका । ऐसे ही. 'अस्ति' शब्दसे जिस किसी धर्मीमें वृत्तित्वरूपसे विशेषित ही विशेषणता वा वृत्तिता सम्बन्धसे अन्वित अस्तित्व धर्मका कथन होता है न कि धर्मी अन्वित हुये विना केवल धर्ममारका भान होता है, इस विषयमें सन विद्वानोका अनुभव ही साक्षी है ॥ चैव -द्रव्यशब्दस्य भावगब्दस्य च विभागानुपपत्तिरितिवाच्यम् ;-यतो मुख्यतया द्रव्य- प्रतिपादकश दो द्रव्यशब्द , यथा जीवशब्द ; जीवशळेन हि जीवत्वरूप धर्मो गौणतया प्रतिपाद्यते-जीवद्रव्य मुख्यतया । एव मुख्यतया धर्मप्रतिपादकशब्दो भावगब्द , यथा- अस्त्यादिशब्द , तेन हि-अस्तित्वरूप धर्मस्य मुख्यतया प्रतिपादनम्, धर्मिणश्च गौणतया इति द्रव्यभावशब्दयोर्विभाग उपपद्यत इति । कदाचित् यह कहो कि यदि धर्मी तथा धर्मका पृथक् भान नहीं होता तर द्रव्यवाचक शब्द तथा भाववाचक शब्दोंके विभागकी अनुपपत्ति होगी. सो यह भी नहीं कह सकते क्योकि प्रधानतासे द्रव्यका गचक जो शब्द है उसको द्रव्य शब्द कहते है. जैसे जीव शब्द 'जीव' यहापर जीव शब्दसे जीनत्वरूपधर्म तो गौणतासे प्रतिपादित होता है। इसी प्रकार मुख्यतासे धर्मप्रतिपादक जो शब्द है उसको भावशब्द कहते है. जैसे अस्ति आदि शब्द । यहापर 'अस्ति' इस शब्दसे मुख्यतासे अस्तित्वरूप धर्मका प्रतिपादन होता है और जीव आदि धर्मीका गौणतासे । इस प्रकारसे द्रव्य तथा भाववाचक शब्दोंका विभाग उत्पन्न होता है ।। यदपि-पाचकोऽयमिति द्रव्यशब्द , पाचकत्वमस्येति भावशब्द , इति द्रव्यभावशब्द- योविभागनिरूपणम् , तदपि न सङ्गच्छते । पाचकशन्देनापि पाचक्त्वधर्मविशिष्टस्यैव पुर- पस्याभिधानात् , पाचकत्वमित्यनेनापि पाचकवृत्तित्वविशेपितस्यैव धर्मस्य वोधनात् ,-इति ॥ और जो ऐसा कहते है 'पाचकोऽयम्' यह रोटी पकानेवाला. यह द्रव्यवाचक शब्द है और 'पाचकत्त्वं अस्य' इसका पाचक्रपना, यह भाववाचक शब्द है. इस प्रकार द्रव्यवाचक तथा भाववाचक शब्दोके विभागका निरूपण होता है । सो यह कथन भी उनका युक्तिसे सर्गत नहीं है । क्योंकि पाचक ऐसा कहने से पाचकत्वधर्मसहित ही पुस्पका कथन होता है और 'पाचकत्व' इस शब्दसे पाचफमें वृत्तित्व सम्बन्धसे विशेपित धर्म- का ही कथन होता है ॥ अपरे तु-स्यादस्तीत्यादिवाक्य सतविधमपि प्रत्येक विकलादेश , समुदित सक्लादेश इति वदन्ति । और अन्य ऐसा कहते हैं कि 'स्यादस्ति स्यान्नास्ति' इत्यादि सप्तप्रकारका जो वाक्यभेद है, वह प्रत्येक तो विफलादेश है और सातों वाक्य मिलकर सफलादेश है || १ सत्त्व २ अशिद्धि ३ अप्रधानतासे ४ कहा जाता है ५ धर्मवाचर ६ सत्त्व गुण १० विशेषणपनाको प्राप्त क्थन “युक अन चिन्यते-कुतस्स्यादतीत्यादिवाक्य प्रत्येक विफलादेश ? अब यहापर विचार करते है कि किस कारणसे 'स्यादस्ति' इत्यादि सप्तप्रकारका वाक्य भेद एक २ भेद विकलादेश हे ॥ ननु-सकलार्थप्रतिपादकस्वाभावाद्विकलादेश इति चेन्न । तादृशवाक्यसप्तकस्यापि विक- लादेशत्यापत्ते , समुदितस्यापि सदादिवाक्यसप्तकस्य सकलार्थप्रतिपादकत्वाभावात्, सकल- श्रुतस्यैव सकलार्थप्रतिपादकत्वात् । कदाचित् ऐसा कहो कि एक २ पृथक् वाक्य सम्पूर्ण अर्थाका प्रतिपादक नहीं है इस लिये विकलादेश है सो ऐसा भी नहीं कह सकते। क्योंकि ऐसा माननेसे उस प्रकारके सातो वाक्य भी विफलादेश हो जायगे । 'स्यादस्ति' सत्त्व आदि सातो वाक्य मिलकर भी सम्पूर्ण अर्थोंके प्रतिपादक सिद्ध नहीं हो सकते । क्योंकि सफलश्रुतज्ञान ही सम्पूर्ण अर्थाका प्रतिपादक है ॥ एतेन-सकलार्थप्रतिपादकत्वात्सप्तभङ्गीवाक्य समुदित सकलादेश , इति निरस्तम्, समु- दितस्यापि तस्य सकलार्थप्रतिपादकत्वासिद्धे, सदादिसप्तवाक्येन एकानेकादि सप्तवाक्य- प्रतिपाद्यधर्माणामप्रतिपादनात् । इसीसे सम्पूर्ण अर्थोंका प्रतिपादक होनेसे मिलित सप्तभङ्गी वाक्य समुदाय सकलादेश है, यह मत परास्त हो गया क्योकि मिलित भी सप्तभङ्गी वाक्यकी सम्पूर्ण अर्थोकी प्रति- पादकता असिद्ध है । सत्त्व असत्त्व आदि सप्तवाक्योसे एक तथा अनेक आदि सप्तवाक्य प्रेतिपाद्य धर्मोंका प्रतिपादन नहीं होता। सिद्धान्तविदस्तु एकधर्मयोधनमुसेन तदात्मकानेकाशेपधर्मात्मकवस्तुविषयक बोध- जनकवाक्यत्वम् सकलाटेशत्वम् । तदुक्तम् । “एकगुणमुखेनाशेपवस्तु रूपसङ्ग्रहात्सक- लादेश' इति । और सिद्धान्तवेत्ता अर्थात् सिद्धान्तके जाननेवाले तो ऐसा कहते है कि एक धर्मके वोधनके मुखसे उसको आदि लेके सम्पूर्ण जो धर्म है उन सब धर्मखरूप जो वस्तु तादृश वस्तुविषयक बोधजनक जो वाक्य है उसको सफलादेश कहते है । इसी वातको अन्य आचार्योंने भी कहा हे. वस्तुके एक धर्मकेद्वारा शेष सब वस्तुके स्वरूपोंका सग्रह करनेसे सकलादेश कहलाता है। तम्यार्थ -यदा-अभिन्न वस्तु एकगुणरूपेणोच्यते । गुणिना गुणरूपमन्तरेण विशेषप्र- तिपत्तेरसम्भवात् , तदा सकलादेश , एको हि जीवोऽस्तित्वादिष्वेकस्स गुणस्य रूपेण अभेद- वृत्त्या, अभेदोपचारेण वा, निरशस्समस्तो वतुमिप्यते, विभागनिमित्तस्य तत्प्रतियोगिनो गुणा- न्तरस्याविवक्षितत्वात् । कथमभेदवृत्ति १ कथ चाऽभेदोपचार ? इति चेत् । द्रव्यार्थत्वे- नाश्रयणे नव्यतिरेकाभेटवृत्ति, पर्यायार्थत्वेनाश्रयणे परस्परव्यतिकरेऽप्येकत्वाध्यारोपाद - १ रहनेवाला २ खण्डित ३ क्थना योग्य ४ क्थन ५ जनाने ६ द्वार ७ ज्ञानकरानेवाल ८ वाकी .

२० दोपचारः इति । अभेदवृत्त्यभेदोपचारयोरनाश्रयणे-एकधर्मात्मकवस्तुविषयवोधजनकं वाक्य विकलादेशः इति प्राहुः॥ इसका तात्पर्य यह है कि जब अभिन्न वस्तु एकगुणरूपसे कहा जाता है तब गुण रूपके विना अर्थात् अन्य शेष धर्मोंके विना वस्तुके विशेष ज्ञानका असंभव होनेसे वह एक धर्मद्वारा कथन ही सकलादेश है । क्योंकि एक जीव अस्तित्व आदि सब धर्मोंमें एक धर्म- खरूपसे अभेद वृत्तिसे अथवा अभेदके उपचारसे अंशरहित है, अतः समस्तरूपसे ही वह कथन करनेको अभीष्ट है । क्योंकि विभागके निमित्तभूत उस जीवके प्रतियोगी अन्य धर्म अविवक्षित हैं कदाचित् यह कहो कि, कैसे अभेद सम्बन्धसे वस्तुकी वैचि है ! और किस प्रकार अभेदका उपचार है ! तो इसका उत्तर यह है कि,-द्रव्यार्थतारूपसे आश्रय करनेसे द्रव्यत्वरूपसे अभेद होनेके कारण अभेद सम्बन्धसे द्रव्यत्वकी वृत्ति है। क्योंकि द्रव्यत्व धर्मसे सब द्रव्योंका अभेद है और पर्यायार्थतारूप अर्थात् घटत्व कपालत्यादि- रूपका तथा जीवमें देवत्व मनुप्यत्वादि वा मिथ्यात्व सम्यक्त्वादि धर्मका आश्रयण करनेसे परस्पर भेद होनेपर भी द्रव्यत्वरूप एकत्वके अध्यारोपसे अभेदका भी उपचार है । और अभेदवृत्ति तथा अभेदोपचार इन दोनोंका आश्रय न करके एक धर्मात्मक वस्तुविषयक बोधजनक जो वाक्य है, वह विकलादेश है ।। तन्त्र धर्मान्तराप्रतिपेधकत्वे सति विधिविपयकवोधजनकवाक्यं प्रथमो भगः । स च स्यादस्त्येव घट इति वचनरूपः । धर्मान्तराप्रतिपेधकत्वे सति प्रतिपेधविपयकवोधजनकवा- क्यं द्वितीयो भङ्गः । स च स्यान्नास्त्येव घट इत्याकारः तत्र प्रथमवाक्ये घटशब्दो द्रव्यवा- चकः, विशेष्यत्वात् । अस्तीति गुणवाचकः, विशेपणत्वात् । इन सेप्तभङ्गों से अन्य धर्मोंका निषेध न करके विधि विषयक अर्थात् सत्ता विषयमें घोष उत्पन्न करानेवाला वाक्य प्रथम 'स्यादस्त्येव घट: कथञ्चित् घट है, भङ्ग है। उस भङ्गका खरूप 'स्यादस्त्येव घट:' कथञ्चित् घट है इत्यादि वचनरूप है और इसी प्रकार अन्य धर्मका निषेध न करके निषेध विर्पयक बोधजनक वाक्य द्वितीय भङ्ग है। और 'स्यानास्त्येव घटः' कथञ्चित् घट नहीं है इत्यादि वचनरूप द्वितीय भडका आकार है, उसमें विशेप्य होनेके कारण प्रथम वाक्यमें घट शब्द द्रव्यवाचक है और विशेषण होनेसे 'अस्ति' यह शब्द गुणवाचक है । ननु-घटस्य रूपम् । फलस्य माधुर्यम् । पुष्पस्य गन्धः । जलस्य गैत्यम् । वायोः स्पर्शः । इत्यादौ गुणस्यापि विशेप्यत्वं दृश्यते; द्रव्यस्यापि विशेपणत्वं; इति चेत्सत्यम् । तथापि-स- मानाधिकरणवाक्ये-नीलमुत्पलं, शुक्लः पटः, सुरभिर्वायुः, इत्यादौ द्रव्यवाचकस्यैव विशेष्यत्वं गुणवाचकस्यैव विशेषणत्वमिति नियमात् ॥ विशेषणीभूत. २ कहनेको इट ३ अभिम धर्मसे स्थिति. ४ मानने. ५ सात. विपयक. ७ भा. . ६ असत्त्व २१ .. कदाचित् घटका रूप, फलकी मधुरता, पुप्पका सौगन्ध्य, जलकी शीतलता और वायुका स्पर्श इत्यादि वाक्यों में गुणकी भी विशेपणता देस पड़ती है क्योकि इन पूर्वोक्त वाक्योंमें घट, फलादि द्रव्योका अन्वयरूप तथा मधुरता आदि गुणों में है. इससे द्रव्यकी भी विशेपणता सिद्ध हुई । ऐसी शङ्का करो तो सत्य है । तथापि समानाधिकरण वाक्यमें अर्थात् अवच्छे- दक धर्म तथा वस्तुका गुण दोनों एक अधिकरणमें अन्वयजनक वाक्यमें जैसे नीलकमल शुरूपट और सुगन्ध पवन इत्यादि स्थानोंमें द्रव्यवाचक कमल आदि शब्दको विशेप्यता तथा गुणवाचक नीलादि शब्दको विशेपणताका नियम है, इस हेतुसे द्रव्यवाचक शब्द प्राय विशेष्य और गुणवाचक विशेषण होता है । तत्र स्वरूपादिभिरस्तित्वमिव नास्तित्वमपि स्यादित्यनिष्टार्थस्य निवृत्तये स्यादस्त्येवेत्येवकार.। तेन च स्वरूपादिभिरस्तित्वमेव न नास्तित्वमित्यवधार्यते । तदुक्तम्- प्रथम भगमें जैसे स्वकीयरूप आदिसे अस्तित्वका भान होता है ऐसे ही नास्तित्वका भी कथञ्चित् भान हो इस अनिष्ट अर्थके निराकरण के लिये 'स्यादस्त्येव' यहा अति पदके अनन्तर 'एव' पद दिया गया, इस हेतुसे 'स्यात् अस्ति एव' इस वाक्यसे यह अर्थ बोधित होता कि स्वरूप आदिसे घटका अस्तित्वही है न कि नास्तित्व अर्थात् अपने रूपसे है ही है. उसका असत्त्व निजरूपसे नहीं है । जैसा कि कहा भी है । " वाक्येऽयधारणं तावदनिष्टार्थनिवृत्तये । कर्तव्यमन्यथानुक्कसमत्वात्तस्य कुत्रचित् ॥” इति ।। 'स्यात् अस्ति एव घटः' कथञ्चित् घट है ही है इत्यादि वाक्यमें अवधारण अर्थात् निश्चयवा 'एव' शब्दका प्रयोग अनिष्ट असत्त्वादि अर्थकी निवृत्तिकेलिये अ. वश्य कर्तव्य है. ऐसा न करनेसे अकथितके तुल्य कदाचित् कही उसकी प्रतीति हो जाय । ननु नानार्थस्यले गौरेवेत्यादौ सत्यप्यवधारणेऽनिष्टार्थनिवृत्तेरभावान्, गामानयेत्यादा- वसत्यप्यवधारणे प्रकरणादिनानिष्टार्थनिवृत्तभावाञ्च, नावधारणाधीनाऽन्यनिवृत्ति । किञ्च- अन्यनिवृत्ति कुर्वन्नेवकार एवकारान्तरमपेक्षते था ? न वा ? आद्येऽनरस्यापत्ति । द्वितीये यथैवकारप्रयोग एवकारान्तराभावेऽपि प्रकरणादिनाऽन्यनिवृत्तिलभ्यते तथा सर्वशब्दप्रयो- गेऽपि प्रकरणादिनाऽन्यनिवृत्तेलाभसम्भवादेवकारप्रयोगोऽनर्थक इति ।। कदाचित् यह कहो कि नाना अर्थवाचक शब्दोमें जैसे 'गौः एच' केवल गौ इत्या- दिमें निश्चयवाचक एवं शब्दके रहनेपर भी अनिष्ट अर्थकी निवृत्तिका अभाव है। गो शब्द पशु इन्द्रिय तथा किरण आदि कई अर्थोंका वाचक है तो अवधारणवाचक रहनेपर भी सब ही अोंकी उपस्थिति होगी और 'गाम् आनय गो लाओ, यहापर अवधारणयाचक एच शब्दके न रहनेपर भी प्रकरण आदिसे अनिष्ट अर्थकी निवृत्ति है । क्योंकि दुग्धादिके प्रकरणसे पशुरूपमा आनयनरूप अर्थका ज्ञान इस वाक्यसे होता है न कि अन्यका । गुशबू २ सफद कपडा ३ अनेक ।

इससे यह सिद्ध हुआ कि अवधारण शब्दके प्रयोगसे अन्यकी निवृत्ति वा अभाव नहीं होता क्योंकि निश्चयवाचक एव शब्दके रहनेपर भी अन्यकी निवृत्ति नहीं है. और न होनेपर भी 'गाम् आनय' इसमें अन्यकी निवृत्ति देखी गई है । इस हेतुसे अन्वय व्यतिरेकसे निश्चयवाचक शब्दको अन्यकी निवृत्ति में कारणता नहीं है । और भी अन्यकी निवृत्ति करता हुआ एवकार अन्य एवकार अर्थात् निश्चयबोधक दूसरे एव शब्दकी अपेक्षा रखता है या नहीं ? यदि प्रथम पक्ष है अर्थात् अन्य एव शब्दकी अपेक्षा रखता है तब तो अनवस्था दोप आवेगा । क्योंकि जैसे 'अस्ति' इत्यादि शब्द अपने अर्थको निश्चय वा पुष्ट करानेकेलिये एव शब्दकी अपेक्षा रखते है ऐसे ही एव शब्द भी अपने अर्थको दृढ करानेकेलिये दूसरे एव शब्दकी अपेक्षा करेगा और दूसरा एव शब्द भी अपने अवधारणरूप अर्थको दृढ करानेकेलिये तीसरे एव शब्दकी अपेक्षा करेगा। इस प्रकार अनवस्था होगी और द्वितीय अर्थात् एवकार दूसरे एवकार की अपेक्षा अपने अर्थक बोध करानेमें नहीं रखता तो जैसे एवकारके प्रयोगमें दूसरे एवकारके अमा- वमें भी प्रकरण आदिसे अन्यकी निवृत्तिका लाभ होता है. ऐसे ही सब शब्दोंके प्रयोगमें भी एवकारके विना ही प्रकरण आदिसे अन्यकी निवृत्तिके लाभका समव होनेसे 'स्यादस्ति एवं' इस भङ्गमें भी एवकारका प्रयोग व्यर्थ ही है ॥ मैवम् । यतइशब्दाम्नायपरिपाटी विरुद्धयते । तन हि ये शब्दास्स्वार्थमात्रेऽनवधारिते सङ्के- तितास्ते तदवधारणविवक्षायामेवकारमपेक्षन्ते । तत्समुच्चयादिविवक्षाया चकारम् । यथा- घटमेवानय, पट चानय, इति । यस्त्ववधारणे सङ्केतितस्तस्य च नावधारणबोधन एवका- रान्तरापेक्षा । यथा-चकारस्य समुच्चयबोधने न चकारान्तरापेक्षा ॥ ऐसी शङ्का नहीं कर सकते क्योंकि शब्दशास्त्रकी पद्धति रीति वा सम्प्रदायका इसमें विरोध आता है । शब्दशास्त्रमें अर्थात् शब्दोंकी शक्ति तथा शब्दकी व्युत्पत्तिकारक न्याक- रण आदि शास्त्रमें जो शब्द निश्चयरहित केवल स्वार्थमात्रमें जैसे घट पट अस्ति आदि कम्बुग्रीवादि व्यक्तिमें सकेतित है वे ही अवधारण अर्थके कथनकी वक्ताकी इच्छा होनेपर एक्कार की अपेक्षा करते है और वे ही शब्द पदार्थान्तरके सग्रहकी विवक्षामें चकारकी अपेक्षा रखते है जैसे 'घटमेवानय, पटं चानय घट ही लाओ और पट भी लाओ इन दोनो वाक्योंमें घट पट शब्द अपने अर्थ कम्युग्रीवादिमान् पदार्थ, तथा तन्तुओंकी रचना विशेष मानमें सकेतित है, इस हेतुसे वे निश्चयकेलिये एव शब्द तथा समुच्चयबोधक चकारकी अपेक्षा करते है और जो शब्द अवधारणरूप अर्थमें ही सकेतित हैं अर्थात् जिसका अवधारण रूप ही अर्थ है उसको पुन अवधारणरूप अर्थबोध करानेफेलिये दूसरे एवकार शब्दकी आ- काक्षा नहीं है ऐसे ही समुच्चयरूप अर्थबोधक चकार भी दूसरे चकारकी अपेक्षा नहीं रखता १ अपन अथ २ निश्चयरूप अथ ३ वोधित ४ समूहकेलिये ५ निश्वयकरण ६ वाक्यम कथितसे अनेक सग्रह और न्यायशासकी रीतिसे उसी शब्दके अनन्तर एकार्थबोधक यही शब्द जैसे 'एव एव' चा 'चच ऐसा रखनेसे शाब्दबोध भी नहीं होगा. जैसे 'घटो यट:' घडा घडा, इस वाक्यका अर्थबोध नहीं होता. क्योंकि शाब्दयोधमें एक शब्दके उच्चारण के पश्चात् उसी अर्थयोधक उसी शब्दको कारणता नहीं मानी गई है । इस हेतुसे भी एव शब्द दूसरे एव शब्दकी अपेक्षा अपने अर्थ बोध करानेमें नहीं रखता. न च निपातानां द्योतकत्वादेवकारस्य वाचकत्वं न सम्भवतीति वाच्यम् । निपातानां द्योतकत्वपक्षस्य वाचफत्वपक्षस्य च शास्त्रे प्रदर्शनात् । “द्योतकाश्च भवन्ति निपाताः' इत्यत्र 'च शब्दाद्वाचकाच' इति व्याख्यानात् ॥ कदाचित् यह कहो निपातोंको तो द्योतकता है नकि वाचकताका संभव है । तब एवकारका प्रयोग व्यर्थ ही है. सो ऐसा नहीं कह सकते. क्योंकि निपातोंका द्योतकत्व तथा वाचकत्व दोनो पक्ष शास्त्रों में देखे जाते हैं। 'द्योतकाश्च भवन्ति निपाता' निपात योतक भी होते है इस वाक्यमें च शब्दसे वाचकताका भी व्याख्यान किया गया है । यदि निपात केवल द्योतक ही होते तो 'द्योतकाच' द्योतक भी यहांपर समुच्चयार्थक 'च' शब्दका प्रयोग क्यों किया? केवल 'द्योतकाः' इतना ही कहना पैर्याप्त था. च शब्दसे यह बोधित होता है कि द्योतक तथा वाचक भी निपात है ।। परे तु-"निपातानां द्योतकतया न द्योतकस्य द्योतकान्तरापेक्षेत्यवधारणद्योतने नैवकार- स्यैवकारान्तरापेक्षा; यथा प्रदीपस्य न प्रदीपान्तरापेक्षा, वाचकम्य च घटादिपदस्य युक्ताऽव- धारणवोधनायैवकारापेक्षा, ननु-द्योतकस्यापि द्योतकान्तरापेक्षा दृश्यते, एवमेवेत्यादौ एव. मितिमान्तनिपातस्यैवकारापेक्षणात् ; तथा च सर्वोऽपि द्योतको द्योत्यार्थे द्योतकान्तरापेक्षस्स्या- दित्यनवस्थादुर्निवारेति चेन्न, तत्र एवं शब्दस्य स्वार्थवाचकत्वादन्यनिवृत्तौ द्योतकापेक्षोपपत्तेः, निपातानां वाचकत्वस्यापि शास्त्रसम्मलत्वात् , अतएव उपकुम्भमित्यादावुपशब्देन कुम्भशब्दस्य समासः सङ्गच्छते, अन्यथा--उपशब्दस्य द्योतकत्वेन समासो न स्यात्, द्योतकेन समासास- म्भवात्" इत्याहुः॥ अन्य तो ऐसा कहते है कि, निपातोंको द्योतकत्व होनेसे एक द्योतकको दूसरे द्योतककी अपेक्षा नहीं रहती. इस लिये अवधारणरूप अर्थ द्योतित होनेकेलिये एक एवकार शब्दको दूसरे एवकार शब्दकी अपेक्षा ऐसे नहीं रहती जैसे एक दीपकके प्रकाशित होनेके लिये दूसरे दीपककी अपेक्षा नहीं रहती और वाचक जो घट तथा अस्ति आदि शब्द है उनके अवधारणरूप अर्थ जनानेकेलिये एवकारकी अपेक्षा योग्य ही है । कदाचित् यह कहो कि एक द्योतकको भी दूसरे द्योतककी अपेक्षा होती है जैसे 'एवम् एव' ऐसा ही, यहांपर एवम् यह जो मकारान्त निपात है उसको एवकी अपेक्षा है तो इस रीतिसे सब द्योतक १ शब्दजन्यज्ञान. ३ घट शब्दके आगे घट वा कलश शब्द. ३ दियी पद्धे संयोगमै उसीके अर्थकी प्रकाशकता. ४ काफी ५ प्रकाशक ६ निश्चय. ७ प्रकाशित. ८ म जिसके अन्तमे ९ प्रकाशक. , २४ । . शब्द अपने घोत्य अर्थ प्रकाशित होनेकेलिये अन्य द्योतकका सापेक्ष होगा और वह भी द्योतक दूसरेकी अपेक्षा करेगा तो अनवस्था दोष दुर्निवारणीय है, यह कथन भी अनुचित है. क्योंकि 'एवम् एव' यहांपर जो एवम् शब्द है, वह 'ऐसा' इस अपने स्वार्थ- मात्रका वाचक है इस हेतुसे वहांपर अन्यकी निवृत्तिकेलिये उसको दूसरे द्योतक एव शब्दकी अपेक्षा होनी योग्य है क्योंकि निपातोंका वाचकत्व पक्ष भी शास्त्र सम्मत है । इसी कारण 'उपकुम्भम्' घटके समीप इत्यादि पदोंमें निपातरूप समीप अर्थके वाचक उप शब्दके साथ घट शब्दका समास संगत होता है और यदि उप शब्दको केवल द्योतकता मात्र हो तो घट शब्दके साथ उसका समास न हो क्योंकि द्योतक शब्दके साथ समासका होना असंभव है ॥ अत्र सौगता:-"सर्वशब्दानामन्यन्यावृत्तिवाचकात् घटादिपदैरेव घटेतरव्यावृत्तिबोधनान्न तदर्थमवधारणं युक्तम्” इति वदन्ति । यहांपर सौगत कहते हैं कि, -अन्य व्यावृत्ति अर्थात् जिस शब्दका अर्थ कहना है उससे भिन्न जितने शब्द हैं उन सबकी व्यावृत्ति ही जब सब शब्दकी वाचकता है तब घट आदि पदोंसे ही घटसे भिन्न सबकी व्यावृत्तिरूप अर्थका बोध हो जाता है तो उसके लिये अवधारण वाचक एव शब्दका प्रयोग करना योग्य नहीं है । तन्न;-घटादिशब्दाद्विधिरूपतयाप्यर्थयोधस्यानुभवसिद्धत्वात् । यदि च शब्दाद्विधिल्पतया- र्थबोधो नानुभवसिद्ध इति मन्यते । तदा कथमन्यव्यावृत्तिशब्दो चिधिरूपेणान्यच्यावृति योध- यति । न च-अन्यव्यावृत्तेरपि तदितरव्यावृत्तिरूपेणैवान्यव्यावृत्तिशब्दावोध इति वाच्यम् । तथा सति तदन्यव्यावृत्तेरपि तदितरव्यावृत्तिरूपेण बोधस्य वक्तव्यतयाऽनवस्थापत्तेरिति । तथा च 'वाक्येऽवधारणं तावदनिष्टार्थनिवृत्तये' इति सिद्धम् ॥ सो यह चौद्धोंका कथन युक्तिपूर्वक नहीं है क्योंकि,-घट आदि शब्दोंसे अन्यकी निवृत्तिके सिवाय विधिरूपसे भी अर्थका बोध सवको अनुभवसिद्ध है। 'घट:' ऐसा उच्चारण करनेसे घटकी विधिका भी ज्ञान होता है और यदि ऐसा ही मानते हो कि घट आदि शब्दसे विधिरूप अर्थका बोध अनुभव सिद्ध नहीं है तब अन्य व्यावृत्ति यह शब्द विधिरूपसे अन्यकी निवृत्तिरूप अर्थका बोध कैसे कराता है ? कदाचित् ऐसा कहो कि अन्य व्यावृत्ति यह शब्द भी उससे भिन्नकी व्यावृत्तिरूपसे अन्यकी व्यावृत्तिरूप अर्थका बोध कराता है तो यह भी नहीं कह सकते. क्योंकि यदि उससे भिन्न अन्यव्यावृत्ति शब्द भी उससे भिन्न व्यावृत्तिरूपसे और वह अन्य व्यावृत्ति भी अपनेसे भिन्न व्यावृत्तिरूपसे ही अर्थका बोध करावेगा. इसी प्रकार उत्तर उत्तर सब अन्य न्यावृत्ति शब्द उससे भिन्न व्यावृत्ति ही रूपसे अर्थ बोध करावेंगे तो अनवस्या दोष आयेगा क्योंकि विधि न माननेसे अन्यकी १ प्रकार होने के योग्य. २ अवधारणरूप अर्थका योतक. ३ वौद्धमतानुयायी. ४ प्रात शन्दमें भेद. ५ निराकरणरे. ६ मनिष्टका भी निरतिकेलिये. ७ सत्व. ८ अन्यसरी नित्ति.

२५ व्यावृत्ति कभी समाप्त न होगी। इससे यह सिद्ध होगया कि वाक्यमें अनिष्टकी निवृत्तिके लिये अवधारण वाचक एवं गब्दका प्रयोग करना उचित है ।। अयं चैवकारखिविधः, अयोगव्यवच्छेदबोधकः अन्ययोगव्यवच्छेदयोधकः अत्यन्तायोग- व्यवच्छेदवोधकश्च इति । यह अवधारणवाचक एवकार तीन प्रकारका है. एक अयोगव्यवच्छेदबोधक अर्थात् सम्बन्धके न होनेका व्यावर्तक, दूसरा अन्ययोगव्यवच्छेदयोधक अर्थात् दूसरेके सम्बन्ध- की निवृत्तिका बोधक, और तीसरा अत्यन्त असम्बन्धकी व्यावृत्तिका बोधक ॥ तत्र विशेपणसङ्गतैवकारोऽयोगव्यवच्छेद्योधकः, यथा-शः पाण्डुर एवेति । अयोगव्य- वच्छेदो नाम-उद्देश्यतावच्छेदकसमानाधिकरणाभावाप्रतियोगित्वम् । प्रकृते चोद्देश्यतावच्छे- दकं शसत्वं, शसत्वावच्छिन्नमुद्दिश्य पाण्डुरत्वस्य विधानात, तथा च-शदत्वसमानाधि- करणो योऽत्यन्ताभावः, न तावत्पाण्डुरत्वाभावः, किन्त्वन्याभावः, तदप्रतियोगित्वं पाण्डुरत्वे वर्तत इति शसत्वसमानाधिकरणाभावाप्रतियोगिपाण्डुरत्ववान शङ्ख इत्युक्तस्थले बोधः । इनमेंसे विशेषणके साथ अन्वित एवकार तो अयोगकी निवृत्तिका बोध करानेवाला होता है. जैसे 'शतः पाण्डुः एवं' शंख श्वेत ही होता है । इस वाक्यमें उद्देश्यतावच्छेदकके समान अधिकरणमें रहनेवाला जो अभाव उस अभावका जो अप्रतियोगी उसको अयोग व्यवच्छेद कहते हैं । यह प्रथम दिखा चुके हैं कि जिस वस्तुका अभाव कहा जाता है वह वस्तु उस अभावका प्रतियोगी होता है । अब यहां प्रकृत प्रसंगमें उद्देश्यताका अवच्छे- दक धर्म शंखत्व है क्योंकि शंखव धर्मसे अवच्छिन्न जो शंख है उसको उद्देश्य करके पाण्डल धर्मका विधान करते हैं तो शंखत्व जो उद्देश्यताका अवच्छेदक धर्म है उसका अधि- करण शंख है शंखरूप उद्देश्यमें उद्देश्यतावच्छेदकधर्म समवाय सम्बन्धसे रहता है तो इस रीतिसे शंखत्यके समान अधिकरणरूप शंखमें नीलत्वका अभाव है पीतत्वका अभाव है परन्तु पाण्डुत्वका अभाव नहीं है. इस हेतुसे शंखमें रहनेवाले अभावका अप्रतियोगी पाण्डुत्व हुआ न कि प्रतियोगी क्योंकि इस अभावकी प्रतियोगिता नीलत्व आदि धर्ममें रहती है और प्रतियोगितावाला ही प्रतियोगी होता है । इस रीतिसे शंखत्वके समान अधिकरणमें रहनेवाले अभावका अप्रतियोगी पाण्डुत्वधर्म होगया उस धर्म करके सहित शंख है, ऐसा पूर्वोक्त उदाहरण 'शतः पाण्डुः एवं' में अर्थ बोध होता है. तात्पर्य यह है कि उद्देश्यतावच्छेदक शंखत्व जिर्सेमें रहता है, उसी अधिकरणमें रहनेवाला जो अभाव है उसका जो प्रतियोगी न होगा वही अयोगव्यवच्छेद होगा तो उद्देश्यताव- च्छेदक शंखत्व शंखरूप अधिकरणमें है; उसमें पाण्डुत्वका अभाव तो है नहीं क्योंकि वह तो पाण्डुवर्ण ही है, इसलिये उद्देश्यतावच्छेदक समानाधिकरण अभावका अप्रतियोगी १ असम्बन्ध, २ सहित. ३ रस. ४ शखमें, ४ २६ पाण्डुत्व है उसीके अयोग अर्थात् असम्बन्धकी निवृत्तिका बोधक एवकार यहा 'शङ्खः पाण्डुः एव' पर लगाया गया है। विशेष्यसङ्गतैवकारोऽन्ययोगव्यवच्छेदबोधक । यथा-पार्थ एव धनुर्धर इति । अन्ययो- गव्यवच्छेदो नाम विशेष्यभिन्नतादात्म्यादिव्यवच्छेद । तत्रैवकारेण पार्थान्यतादात्म्या- भावो धनुर्धरे वोध्यते । तथा च पार्थान्यतादात्म्याभाववद्धनुर्धराभिन्न पार्थ इति बोध ॥ और विशेष्यके साथ सङ्गत जो एक्कार है वह अन्ययोगव्यवच्छेदरूप अर्थका बोध कराता है जैसे 'पार्थ एव धनुर्धर धनुर्धर पार्थ ही है इस उदाहरणमें एवकार अन्य योगके व्यवच्छेदका बोधक है विशेष्यसे अन्यमें रहनेवाले जो तादात्म्य आदि उनकी व्यावृत्तिका जो बोधक उसको अन्ययोगव्यवच्छेदबोधक कहते है । इस पूर्वोक्त उदा- हरणमें एवकार शब्दसे पार्थसे अन्य पुरुपमें रहनेवाला जो तादात्म्यका अभाव वह धनु धरमें बोधित होता है । इस रीतिसे पार्थसे अन्य व्यक्तिमें रहनेवाला जो तादात्म्य उसके अभावसहित जो धनुर्धर तदभिन्न पार्थ है अर्थात् पार्थसे अतिरिक्तमें धनुर्धरत्व नहीं है ऐसा 'पार्थ एव धनुर्धरः' इस उदाहरणका अर्थ होता है । यहापर धनुर्धरत्वका पार्थसे अन्यमें सम्बन्धके व्यवच्छेदका बोधक पार्थ इस विशेप्यपदके आगे एव शब्द लगाया गया है । रियासङ्गतैवकारोत्यन्तायोगव्यवच्छेदयोधक , यथा नील सरोज भवत्येवेति । अत्यन्ता- योगव्यवच्छेदो नाम-उद्देश्यतावच्छेदकव्यापकाभावाप्रतियोगित्वम् । प्रकृते चोद्देश्यतावच्छे- दक सरोजत्वम् , तद्धर्मावच्छिन्ने नीलाभेदरूपधात्वर्थस्य विधानात् । सरोजत्वव्यापको योऽ- त्यन्ताभाव , न तावन्नीलाभेदाभाव , कस्मिंश्चित्सरोजे नीलाभेदस्यापि सत्त्वात्, अपि त्वन्याभाव , तदप्रतियोगित्व नीलाभेटे वर्तत इति सरोजत्वव्यापकात्यन्ताभावाप्रतियोगि नीलाभेदवत्सरोजमित्युक्तस्थले बोध । और क्रियाके साथ सति जो एवकार है वह अत्यन्त अयोगके व्यवच्छेदका बोधक है जैसे 'नीलं सरोजं भवत्येव' कमल नील भी होता है उद्देश्यतावच्छेदक धर्मका व्यापक जो अभाव उस अभावका जो अप्रतियोगी उसको अत्यन्तायोगव्यवच्छेद कहते है। प्रकृत प्रसङ्गमें गृहीत 'नीलं सरोजं भवत्येव' इस उदाहरणमें उद्देश्यतावच्छेदक धर्म सरोजत्व है क्योंकि उसीसे अवच्छिन्न कमलको उद्देश्य करके नीलत्वका विधान है सो सरोजत्वरूप धर्मसे अवच्छिन्न सरोजमें नीलसे अभेदरूप धातुके अर्थका विधान यहापर अभीष्ट है अत सरोजत्वका व्यापक जो अभाव है वह नीलके अभेदका अभाव नहीं हो सस्ता क्योंकि किसी न पिसी सरोजमें नीलका अभेद भी है जब किसी सरोजमें नीलका अभेद हे तव नीलके अभेदका अभार सरोजत्वका व्यापक नहीं है १ अन्वयसे प्राप्त २ अन्यके साथ सम्यन्धकी निवृत्ति ३ अभेद ४ अर्जुन ५ अभेद ६ अययोग ७ व्यावृत्ति ८ अन्वित ९ व्यावृत्ति १० सरोजको अन्यसे पृथर करनेवारा " सहित १२ व्याप्त होके कमलमाधम रहोवारा १३ कमल - , यह सिद्ध हुवा किन्तु अन्यघटादि पदार्थका अभाव सरोजत्वका व्यापक है उस अभाव प्रतियोगिता घट आदिमें है और अप्रतियोगिता नीलके अभेदमें है । इस रीतिरे सरोजत्वका व्यापक जो अत्यन्ताभाव उस अभावका अप्रतियोगी जो नीलाभेद उस अभेद सहित सरोज है ऐसा नीलं सरोजं भवत्येव' इस स्थानमें अर्थ होता है,-भावार्थ यह है कि,-जहा अभेद रहैगा वहापर अभेदका अभाव नहीं रह सकता, इसलिये सरोजत्व व्यापक अत्यन्ताभावका अप्रतियोगी नीलका अभेद हुआ और उस नीलके अभेदसे युक्त सरोज है ऐसा अर्थ पूक्ति वाक्यका हुआ । नन्वेव-स्थादस्त्येव घट इत्यादावत्यन्तायोगव्यवच्छेदयोधकेनेवकारेण भवितव्यम् , निया- सङ्गतत्वात् , एव च विवक्षितार्थासिद्धि, कस्मिंश्चिद्धटेऽस्तित्वस्थाभावेऽपि ताशप्रयोग- सम्भवात् । यथा कस्मिंश्चित्सरोजे नीलत्वस्याभावेऽपि नीलसरोज भवत्येवेति प्रयोग । इति चेन्न,-प्रकृतेऽयोगव्यवच्छेदबोधकस्यैवैवकारस्य स्वीकृतत्वात्, कियासङ्गतस्यैवकार- स्थापि कचिदयोगव्यवच्छेदवोधकत्वदर्शनात् । यथा-ज्ञानमर्थ गृहायवेत्यादौ ज्ञानत्वसमाना- धिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वस्यार्थग्राहकत्वे धात्वर्थे बोध । तत्राप्यत्यन्तायोगव्यवच्छे- दबोधस्योपगमे ज्ञानमर्थ गृहात्येवेतिवज्ज्ञान रजत गृहात्यवेति प्रयोगप्रसङ्ग । सकलज्ञानेपु रजतप्राहकत्वस्याभावेऽपि यत्किंचिज्ज्ञाने रजतप्राहकत्वसत्त्वेनैव ज्ञान रजत गृहात्येवेत्यत्यन्ता- योगव्यवच्छेदबोधकैवकारप्रयोगस्य निर्वाधत्वात् । तद्वत्प्रकृते रियासङ्गतोऽप्ययोगव्यव- च्छेदवोधक एवफार । स्यादस्त्येव घट इत्यादौ घटत्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगि- त्वस्यैवकारार्थस्य धात्वर्थेऽस्तित्वेऽन्वयेन घटत्वसमानाधिकरणोऽत्यन्ताभावाप्रतियोग्यस्तित्ववान् घट इति बोध । घटत्वसमानाधिकरणो योऽत्यन्ताभाव , न तावदस्तित्वात्यन्ताभाव , किन्त्व- न्याभाव , तदप्रतियोगित्वस्यास्तित्वे सत्वात् ।। कदाचित् ऐसा कहो कि, ऐसा माननेसे 'स्यादस्ति एव घट:' कथचित् घट है इत्यादि उदाहरणमें भी अत्यन्तायोगव्यवच्छेदक ही एवकार होना चाहिये क्योंकि यहा भी क्रिया सगत एवकार हे और क्रिया अन्वित एवकारको अत्यन्तायोगव्यव- च्छेदक कह आये है तो इस प्रकार कथन करनेको इष्ट अर्थात् स्वरूपादिसे भी अस्तित्वके सदृश नास्तित्वरूप अनिष्टकी व्यावृत्ति अर्थात् अयोगव्यवच्छेदरूप अर्थकी सिद्धि नही होगी और किसी घटमें अस्तित्वके अभावमे भी इस प्रकारके प्रयोगकी सभावना है। जैसे किसी सरोज नीलत्यके अभावमें भी 'नील सरोजं भवत्येव' कमल नील भी होता है ऐसे ही 'स्यादस्ति एव घटा' यहा भी उसी अर्थमें एवकार क्यो नहीं ? ऐसा यहा नहीं कह सकते । क्योकि इस प्रचलित स्थल 'स्यादस्ति एव घट में अयोगव्यवच्छेदबोधक ही एक्कार स्वीकार किया गया है । कही २ क्रियाके साथ सङ्गत एवकार भी अयोगव्यवच्छेदबोधक अर्थमें देखा गया है । जैसे 'ज्ञानं अर्थ १ नील गुणीका अभेद २श्वत कमलम ३ ज्ञान , २८ गृहात्येव' ज्ञान किसी न किसी अर्थको ग्रहण करता ही है इत्यादि उदाहरणमें उद्दे- श्यतावच्छेदक ज्ञानत्व धर्मके समान अधिकरणमें रहनेवाले अत्यन्तामावका अप्र- तियोगी अर्थग्राहकत्वरूप धात्वर्थका बोध होता है। ज्ञानमें जब अर्थग्राहकता है तब उसमें अर्थवाहकत्वका अत्यन्ताभाव नहीं रह सकता इसलिये अर्थग्राहकत्व उस अत्यन्ता- भावका अप्रतियोगी हुआ । यदि वहा भी अत्यन्तायोगव्यवच्छेदरूप अर्थका बोधक ही एवकार मानोगे तर 'ज्ञानमर्थ गृहाति एव' इसीके सदृश 'ज्ञानं रजतं गृह्णाति एवं ज्ञान चादीको ग्रहण करता ही है ऐसा भी प्रयोग हो जायगा. यद्यपि सर ज्ञानोंमें रजतकी ग्राहकताका अभाव है क्योंकि सन जान चादीको नही ग्रहण करते तथापि कोई एक चादीको भी ग्रहण करता है इस हेतुसे 'ज्ञानं रजतं गृह्णाति एव' इस उदाहरणमें अत्यन्तायोगव्यवच्छेदवोधक एवकारके प्रयोगमें कोई बाधा न होगी तो जैसे वहा अयोगव्यवच्छेदरूप अर्थका बोधक क्रियासङ्गत भी एक्कार है वैसा ही यहा भी क्रिया अन्वित होनेपर भी एवकार अयोगव्यवच्छेदबोधक ही है 'स्यादस्ति एव घट:' कथचित् घट है ई है इत्यादि उदाहरणमें उद्देश्यतावच्छेदक घटत्वरूप धर्मके अधिकरणरूप घटमें रहनेवाले अत्यन्ताभावका अप्रतियोगित्वरूप जो एवकारका अर्थ है. उसका अस् धातुके अस्तित्वरूप अर्थमें अन्वय होनेसे घटत्वका जो अधिकरण सी अधिकरणमें रहनेवाले अत्यन्ताभावका अप्रतियोगी जो अस्तित्व तादृश अस्तित्ववान् अर्थात् अस्तित्वसहित घट ऐसा इस वाक्यका अर्थ हुआ. तात्पर्य यह है कि घटमें घटत्व धर्म है और 'अस्ति' इस शब्दसे अस्तिताका विधान भी घटत्व धर्मसे अवच्छिन्न घटको उद्देश्य करके करते है इसलिये उसीमें अस्तित्व भी है तो अस्तित्व रहते तो अस्ति- त्वका अत्यन्ताभाव घटमें नहीं कह सकते किन्तु पटादिका अत्यन्ताभाव घटमें है उसका प्रतियोगी पटादि पदार्थ हुवे, अप्रतियोगी अस्तित्व इसलिये उद्देश्यतावच्छेदक घटत्वके समानाधिकरणमें रहनेवाले अत्यन्ताभावका अप्रतियोगी जो अस्तित्व उस अस्ति- त्वसे युक्त घट ऐसा अर्थ इस 'स्वादस्त्येव घटा' वाक्यका हुआ अथ-घटत्वसमानाधिकरणो योऽत्यन्ताभाव इत्युक्तेऽस्तित्वात्यन्ताभावोऽपि भवितुमर्हति, अ- स्तित्वात्यन्ताभावस्य नास्तित्वस्य घटे सत्त्वात् , तादृशाभावाप्रतियोगित्व चास्तित्वे वाधितम् , इति निरुक्तवाक्येनास्तित्वाभावस्य नास्तित्वस्य घटे निपेध प्राप्नोतीति चेत् ।-उच्यते, प्रति- योगिव्यधिकरणाभावाप्रतियोगित्वमेवकारार्थ , ताशाभावे-उद्देश्यतावच्छेदकसामानाधि- करण्य चोद्देश्यवोधकपदसमभिव्याहारलभ्यम् । शङ्ख पाण्डुर एवेत्यादौ प्रतियोगिन्यधि- करणाभायाप्रतियोगित्वरूपैवकारार्थैकदेशेऽभावे शसत्वसामानाधिकरण्यस्य शङ्खपदसम- भिव्याहारलभ्यत्वात् । एव च प्रकृतेऽप्येवकारार्थ प्रतियोगिव्याधिकरणाभावाप्रतियोगित्वम् , अभावे घटत्वसामानाधिकरण्यन्तु घटपदसमभिव्याहारलभ्यम् । तथा च घटत्वसमानाधि. १ अर्ध ग्रहण कराने की शक्ति २ चादी ३ जानता करणः प्रतियोगिव्यधिकरणो योऽभावः, न तावदस्तित्वाभावरूपं नास्तित्वं, तस्य प्रतियोगि- नाऽस्तित्वेन समानाधिकरणत्वात् । किन्त्वन्याभावः, तदप्रतियोगित्वं चास्तित्वे निर्वाधमिति॥ कदाचित् ऐसी शंका करो कि घटत्व समानाधिकरण जो अत्यन्ताभाव अर्थात् जिस अधिकरणमें घटत्व धर्म रहता है उसीमें रहनेवाला जो अत्यन्ताभाव ऐसा कहनेपर अस्तित्वका अभाव भी हो सकता है क्योंकि अस्तित्वका अत्यन्ताभाव जो नास्तित्व है वह भी परकीय रूपादिसे है ? तो उस अस्तित्वके अत्यन्ताभावकी अप्रतियोगिता अ. स्तित्वमें बाधित है इस रीतिसे पूर्वोक्त 'स्यादस्त्येव घट:' चाक्यसे अस्तित्वका अभाव जो नास्तित्व है उससे घटमें निषेध प्राप्त होता है तो इसका उत्तर देते हैं,- यहांपर अभावका अप्रतियोगी इस पदसे प्रतियोगिव्यधिकरण जो अभाव अर्थात् जिस अधिकरणमें प्रतियोगी है उसीमें उसका अभाव भी हो ऐसा नहीं किन्तु प्रतियोगीके अधिकरणमें न रहनेवाला जो अभाव उस अभावका अप्रतियोगित्वरूप इस स्थलमें एवकारका अर्थ है. इस प्रकार प्रतियोगिव्यधिकरण अभावमें उद्देश्यताव- च्छेदक समानाधिकरणताका लाभ उद्देश्यबोधक घट आदि पदके सन्निधानसे होता है। जैसे 'शङ्खः पाण्डः एव' इत्यादि उदाहरणमें प्रतियोगिव्यधिकरण अभावके अप्रतियोगि- वरूप एवकारके अर्थक एक देशरूप अभावमें शंखत्व समानाधिकरणताका शंख पदके सन्निधानसे लाभ होता है। ऐसा स्वीकार करनेसे प्रकृतस्थल 'स्यादस्त्येव घट में भी एवकारका अर्थ प्रतियोगी व्यधिकरण अभावका अप्रतियोगित्वरूप है. इस प्रतियोगी व्यधिकरण अभावमें घटत्व समानाधिकरणताका लाभ तो घट पदके सन्निधानसे होता है तो इस रीतिसे घटत्व समानाधिकरण तथा प्रतियोगी व्यधिकरण जो अभाव है वह अस्तित्वका अभाव नास्तित्व नहीं हो सकता है क्योंकि उसी अस्तित्वके अभावका प्रतियोगी अस्तित्व भी घटरूप अधिकरणमें है किन्तु अस्तित्वके अभावसे अन्य पटत्त्व आदिका अभाव रह सकता है उसके अभावके प्रतियोगी पटत्व आदि होंगे और 'अप्रतियोगित्व अस्तित्वमें विना किसी बाधाके सिद्ध है उस अस्तित्वसहित घट यह अर्थ सिद्ध होगया. अत्र प्रतियोगिवैयधिकरण्याप्रवेशे पूर्वोत्तरीत्या सर्वप्रकारेणाप्यस्तित्वप्रसक्त्या नास्तित्व- निषेधे प्राप्तेऽस्तित्वैकान्त्यनिवृत्तिपूर्वकमनैकान्त्यद्योतनाय स्यात्कारः । स्यात्कारप्रयोगाधीनमेवै- वकारार्थे प्रतियोगिवैयधिकरण्यं पूर्व प्रवेशितम् । इस पूर्वोक्त उदाहरणमें प्रतियोगिव्यधिकरण ऐसा प्रवेश न करनेपर पूर्व कथित रीतिसे सर्व प्रकारसे अस्तित्वके प्रसंगसे नास्तित्वका निषेध प्राप्त होनेपर अस्तित्वकी १ जिसमें उसका प्रतियोगी है उस अधिकरणमें न रहनेवाले. २ जहां घटत्व रहता है उसी अधि- करणमें स्थिति. ३ समीपता, ४ जिस अधिकरणमे घटल है उसीमें रहनेवाला. ५ अपने प्रतियोगीक अधिकरणमें न रहनेवाला.

सर्वथा निवृत्ति न करके अनेकान्त पक्षके सूचनार्थ 'स्यात् अस्ति एव घटा' यहापर म्यात्कारका प्रयोग किया है। क्योंकि म्यात्कारके ही आधीन एवकारके अर्थके एक देश अभाव में प्रतियोगिवेयधिकरण्य यह पद पूर्वनिविष्ट किया गया है. स्यान्छन्दस्स चानेकान्तविधिविचारादिपु बहुप्तर्थेपु सम्भवत्सु इह विवभावगादनेका- न्तार्थो गृह्यते । अनेकान्तत्व नामानेकधर्मात्मकत्वम् । अन्तराद्धस्य घटादावभेदेनान्वय । तथा चानेकधर्मात्मको घटस्तादृशास्तित्ववानितिनोध । यद्यपि अनेकान्त विधि, विचार आदि अनेक अर्थ स्यात्कारके सभव हैं तथापि यहा वक्ताकी विशेष इच्छासे अनेकान्तार्थका वाचक ही स्यात्कार शब्दका ग्रहण है । अने- कान्त इस शब्दका अर्थ अनेक धर्मस्वरूप है और अनेकान्तमें जो अन्त शब्द है उसका घट आदि शब्दमें अभेद सम्बन्धसे अन्वय होता है तो अनेक धर्मात्मक घट अथवा अनेक धर्मस्वरूप अस्तित्ववान् घट ऐसा अर्थ 'स्याटस्त्येव घट: इस वा- क्यका होता है । न च-स्याच्छन्नैवानेकान्तस्य वोधनेऽस्त्यादिवचनमनर्थकमिति वाच्यम् । स्याच्छन्देन सामान्यतोऽनेकान्तगोधनेऽपि विशेषरूपेण चोधनायास्त्यादिशब्दप्रयोगात् ॥ स्यात् शब्दसे ही जन अनेक धर्मस्वरूप घट ऐसा बोध होगया तर अस्तित्व आदिका कथन व्यर्थ है ऐसा नहीं कह सकते क्योकि स्यात् शब्दसे सामान्यरूपसे अनेकान्त पक्षका बोध होनेपरभी विशेष रूपसे बोध करानेफेलिये अस्तित्व आदि शब्दोका प्रयोग आवश्यक है। तदुक्तम्-ऐसा कहा भी है- "स्याच्छन्दादप्यनेकान्तसामान्यस्याववोधने । शब्दान्तरप्रयोगोऽत्र विशेषप्रतिपत्तये ॥” इति । "सामान्यरूपसे स्यात् शब्दसे अनेकान्तरूप अर्थका वोध होनेपर भी विशेषरूपसे अर्थका बोध करानेकेलिये वाक्यमें अस्तित्व आदि अन्य शब्दोका प्रयोग करना आवश्यक है" ॥ -वृक्षो न्यग्रोध , इति वृक्षवेन रूपेण न्यग्रोधस्य वोधनेऽपि न्यग्रोधत्वेन रूपेण न्यग्रोध- वोधनाय न्यग्रोधपदप्रयोग । स्याच्छ दस्य द्योतकत्वपक्षे तु न्यायप्राप्त एवात्यादिप्रयोग । अ. स्त्यादिशब्डेनोक्तस्यानेकान्तस्य स्थाच्छन द्योतनात् । स्याच्छ दाप्रयोगे सर्वथैकान्तव्यवच्छे- देनानेकान्तप्रतिपत्तेरसम्भवात् , एवकारावचने विवक्षितार्थाप्रतिपत्तिवत् । जैसे 'वृक्षो न्यग्रोध: वृक्ष वट इस उदाहरणमें वृक्षत्व इस सामान्यरूपसे वटका बोध होनेपर भी न्यग्रोधैत्व इस विशेषरूपसे न्यग्रोधैका वोध करानेके लिये न्यग्रोध इस शब्दका प्रयोग किया गया है । और स्यात् शब्दके द्योतकत्वपक्षमें तो अस्ति आदि शब्दोका प्रयोग करना वाक्यमें न्यायसे प्राप्त है क्योकि अस्ति आदि शब्दोंसे यथा- १ सयुक्त २साधारण ३ बटल ४ वट कथित अनेकान्तरूप अर्थ स्यात् शब्दसे द्योर्तित होता है और द्योतकत्व तथा वाचकत्व दोनो पक्ष अव्यय निपातोंका शास्त्र संमत ही है । स्यात् शब्दका प्रयोग न करनेपर सर्वथा एकान्त पक्षकी व्यावृत्तिपूर्वक अनेकान्तरूप अर्थका ज्ञान ऐसे असंभव है जैसे एवकार प्रयोगके विना विवक्षित अर्थका निश्चयपूर्वक ज्ञान ॥ नन्वप्रयुक्तोऽपि स्याच्छब्दो वस्तुनोऽनेकान्तस्वरूपत्वसामर्थ्यात्प्रतीयते, सर्वत्रैवकारवत्, इति चेत्सत्यं प्रतिपाद्यानां स्याद्वादन्यायकौशलाभाचे वस्तुसामर्थ्यात्तदप्रतीत्या तेषां प्रतिप- त्यर्थ तदावश्यकत्वात् । प्रतिपाद्यानां स्याद्वादकौशले च स्यात्कारप्रयोग इष्ट एव । प्रमा- णादिनाऽनेकान्तात्मके समस्तवस्तुनि सिद्धे कुशलानामस्ति घट इति प्रयोगेऽपि स्यादस्त्येव घट इति प्रतिपत्तिसम्भवात् । कदाचित् ऐसी शङ्का करो कि सव स्थानमें एवकार शब्दके प्रयोगके विना भी जैसे अवधारणरूप अर्थका बोधक एव शब्दका वोध शब्दकी शक्तिसे हो जाता है ऐसे ही वाक्यमें अप्रयुक्त अर्थात् प्रयोग न किया हुआ भी 'स्यात्' शब्द वस्तुकी अनेकान्त- रूप अर्थबोध करानेकी शक्ति होनेसे अनेकान्तरूप अर्थवोधक स्वयं भासैगा. यह शङ्का सत्य है परन्तु जिनमतके जीवनरूप स्याद्वादन्यायमें शिप्योंका कौशल न होनेपर फेवल वस्तुके सामर्थ्यमात्रसे अनेकान्तरूप अर्थका भान न होगा. इसलिये उन अप्रौढ शिप्योंको अनेकान्तरूप अर्थका बोध करानेकेलिये वाक्यमें स्यात् शब्दका प्रयोग आवश्यक है । और शिष्योंकी स्याद्वादमें पूर्ण रूपसे कुशलता होनेपर तो स्यात् शब्दका प्रयोग करना इष्ट ही है । क्योंकि जब प्रमाण आदिसे सम्पूर्ण वस्तुमें अनेकान्त स्वरूपता सिद्ध है तब स्याद्वादमें कुशल मनुष्यको 'अस्ति घट घट है ऐसा प्रयोग करनेपर भी 'स्यादस्ति एव घट' कथंचित् घट है इस अर्थका बोध होना सम्भव है ॥ तदुक्तम्-सो अन्यत्र भी कहा है. "सोऽप्रयुक्तोऽपि वा तज्ज्ञेस्सर्वत्रार्थात्प्रतीयते । यथैवकारोऽयोगादिव्यवच्छेदप्रयोजनः ॥” इति ॥ "स्याद्वादके जाननेवाले बुद्धिमान् जन यदि अनेकान्तरूप अर्थके प्रकाशक स्यात्का प्रयोग न भी करें तो वह प्रमाणादि सिद्ध अनेकान्त वस्तुके स्वभावसे ही सर्वत्र स्वयं अर्थात् आप ही ऐसे भासता है जैसे विना प्रयोग भी अयोगादिके व्यवच्छेदेका बोधक एक्कार शब्द"। ननु योऽस्ति घटादिस्स सर्वोऽपि स्वायत्तद्रव्यक्षेत्रकालभावैः, नेतरैः । तेपामप्रस्तुतत्वादेव निराससम्भवात् । तथा च स्यात्कारप्रयोगो व्यर्थ इति चेत्सत्यम् । स तु तादृशोऽर्थशब्दा- प्रतीयमानः किशात्प्रतीयत इति चिन्तायां स्यात्कारः प्रयुज्यते । स च लिडन्तप्रतिरू- पको निपात: 1 माशित. १ कथन करनेको अभीर. ३ निश्चय. ४ प्रवीणता. ५ व्यावृत्ति.

३२ कदाचित् ऐसी शङ्का करो कि जो घट आदि पदार्थ है वे सब अपने आधीन द्रव्य क्षेत्र काल तथा भावसे ही है न कि अन्यके आधीन द्रव्य क्षेत्र काल तथा भावसे है. क्योंकि अन्य द्रव्य क्षेत्रकालादिकी निवृत्ति तो अप्रसङ्ग होनेसे ही सिद्ध है तन इस दगामें स्यात् शब्दका प्रयोग व्यर्थ ही है । यह कथन सत्य है । परन्तु अपने द्रव्य क्षेत्रादिकी अपेक्षासे कथचित् इस प्रकार अनेकान्तरूप अर्थ शब्दसे भान होता है सो वह अर्थ किस प्रकारके शब्दसे भान होता है, ऐसा विचार उपस्थित होनेपर स्यात् गब्दा प्रयोग किया जाता है । और वह तिइन्तप्रतिरूपक अर्थात् सत्ता अर्थमें 'अस्' धातुरा लिङ्लकारमें 'स्यात्' ऐसा रूप होता है उसीके सदृश निपात है ।। ननु स्यान्छब्दस्य द्योतक्त्वपक्षे केन पुनश्शब्देनोक्तानेकान्तस्स्याच्छन्देन द्योत्यते इति चेत्- शका-यदि ऐसा कहो कि जन निपातोका द्योतक्त्व पक्ष है तो किस शब्दसे कथित अनेकान्तरूप अर्थ म्यात् शब्दसे द्योर्तित होता है। क्योंकि द्योतकका तो यह ही अर्थ है कि किसी शब्दसे कथित अर्थको स्पष्ट रीतिसे प्रकाशित कर देना तो किस शब्दसे कथित अर्थको म्यात् प्रकाशित करता है ? तो इसका उत्तर कहते हैं - अस्त्येव घट इत्यादिवाक्येनाभेदवृत्त्याऽभेदोपचारेण वा प्रतिपादितोऽनेकान्तस्स्यान्छन्देन द्योत्यत इति चूम । सकलादेशो हि योगपद्येनाशेपधर्मात्मक घटादिरूपमर्थ कालादिभिरभेद- वृत्त्याऽभेदोपचारेण वा प्रतिपादयति, सकलादेशस्य प्रमाणरूपत्वात् । विकलादेशस्तु कमेण भेदप्राधान्येन भेदोपचारेण वा सुनयैकान्तात्मक घटादिरूपमर्थ प्रतिपादयति । विकलादेशस्य नयस्वरूपत्वात् । 'अस्ति एव घट:' अपने द्रव्य क्षेत्र आदिकी विवक्षासे घट है ई है इत्यादि वाक्यसे द्रव्यत्व अर्थके आश्रयसे अभेदवृत्तिसे और पर्याय अर्थके आश्रयसे अभेदके उपचारसे कथित जो अनेकान्तरूप अर्थ है वही स्यात् शब्दसे द्योतित होता है क्योंकि द्रव्यरूपसे घटकी सब दशामें अभेदवृत्ति है ओर पर्यायोंका परस्पर भेद होनेपर भी द्रव्यत्वरूपसे एकत्व होनेसे अभेदका उपचार है. इससे 'अस्ति एव घटः' इस वाक्यसे ही अनेकान्त अर्थ कथित है उसी अर्थको स्यात् शब्द प्रकाशित करता है । सकलादेश अर्थात् प्रमाणरूप सप्तभङ्गी काल आत्मस्वरूपादिद्वारा द्रव्यत्वरूप अर्थसे अभेदवृत्तिसे और पर्यायत्वरूप अर्थसे एकत्वके अध्यारोपसे अभेदके उपचार एक कालमें ही सत्त्व असत्त्वादि सम्पूर्ण धर्मस्वरूप घट आदि पदार्थों को प्रतिपादन करता है क्योंकि सकलादेश प्रमाणरूप है इस विषयको प्रथम सिद्ध कर चुके है । और विकलादेश अर्थात् नयरूप सप्तभङ्गी तो क्रमसे भेदकी प्रधानतासे अथवा भेदके उपचारसे नयसे एकान्तरूप घट पट आदि पदार्थोंको प्रति पादन करता है और विकलादेश नयरूप है यह वार्ता भी प्रथम सिद्ध हो चुकी है । १किसी शब्दसे कथित अथका प्रकाशल २ प्रकाशित 3 সাহির ४ आपसम घट आदिका ५ ओक धमस्वरूप ६ क्थन है इस प्रकारसे कः पुनः क्रमः ? किं वा यौगपद्यम् ? इति चेदुच्यते । यदा तावदस्तित्वादिधर्माणां काला- दिभिर्भेदविवक्षा, तदाऽस्यादिरूपैकशब्दस्य नास्तित्वाद्यनेकधर्मवोधने शक्त्यभावात्ममः । यदा तु तेपामेव धर्माणां कालादिभिरभेदेन वृत्तमात्मरूपमुच्यते, तदैकेनाप्यस्त्यादिशब्देनास्ति- त्यादिरूपैकधर्मयोधनमुखेन तदात्मकतामापन्नस्य सकलधर्मस्वरूपस्य प्रतिपादनसम्भवा- द्योगपद्यम् ॥ पूर्व प्रसङ्गमें क्रम तथा यौगपद्यकी चर्चा कर आये हैं उनमें क्रम क्या पदार्थ है, और योगपद्य भी क्या वस्तु है ? ऐसा प्रश्न करो तो उसका उत्तर कहते हैं-जय अ. स्तित्व तथा नास्तित्व आदि धर्मोकी देश काल आदिसे भेदसे कथनकी इच्छा है तब अस्तित्व आदिरूप एक ही शब्दकी नास्तित्व आदिरूप अनेक धर्मोके बोधन करनेमें शक्ति न होनेसे नियत पूर्वापर भाव वा अनुक्रमसे जो निरूपण है उसको 'क्रम' कहते है । और जब उन्हीं अस्तित्व आदि धर्मोकी काल आदि द्वारा अभेदसे वृत्ति कही जाती है तब एक अस्तित्व आदि शब्दसे भी अस्तित्वआदिरूप एक धर्मके बोधनके उपलक्षणसे उस वस्तु रूपताको प्राप्त जितने धर्म है उनका प्रतिपादन एक समयमें सम्भव जो वस्तुके स्वरूपका निरूपण है उसको यौगपा कहते है। के पुनः कालादयः ? इति चेदुच्यते । कालः, आत्मरूपम्, अर्थः, सम्बन्धः, उपकारः, गुणिदेशः, संसर्गः, शब्दः, इति । तत्र स्यादस्त्येव घट इत्यत्र यादृशकालावच्छेदेन घटादा- वस्तित्वं वर्तते-तत्कालावच्छेदेन शेपानन्तधर्मा अपि घटे वर्तन्त इति तेषामेककालावच्छि- काधिकरणनिरूपितवृत्तित्वं कालेनाभेदवृत्तिः । यदेवास्तित्वस्य घटगुणत्वं स्वरूप-तदेवा- न्यानन्तगुणानामपि स्वरूपमित्येकवरूपत्वमात्मरूपेणाभेदवृत्तिः । य एव च घटद्रव्यरूपो- ऽर्थोस्तित्वस्याधारस्स एवान्यधर्माणामप्याधार इत्येकाधारवृत्तित्वमर्थेनाभेदवृत्तिः । य एव चाविष्वग्भावः कथंचित्तादात्म्यलक्षणोऽस्तित्वस्य सम्बन्धस्स एवानन्तधर्माणामपीत्येकस- म्बन्धप्रतियोगित्वं सम्बन्धेनाभेदवृत्तिः । य एव चोपकारोऽस्तित्वस्य स्वानुरक्तत्वकरणम् तच स्ववैशिष्टयसम्पादनं, यथा-नीलरक्तादिगुणानां नीलरक्ताद्युपरसनं नीलरफ्तत्वादि- गुणवैशिष्टयसम्पादनमेव, तदपि स्वप्नकारकर्मिविशेष्यकज्ञानजनकत्वपर्यवसन्नम् , अस्ति- स्वस्य स्वानुरक्तत्वकरणं हि अस्तित्वप्रकारकघटविशेष्यकज्ञानजनकत्वम्, तादृशोपकार नास्तित्त्वादिभिरशेषधमैः क्रियत इत्येककार्यजनकत्वमुपकारेणाभेदवृत्तिः । यद्देशावच्छेदेन घटादावस्तित्वं वर्तते-तद्देशावच्छेदेनैव घटे नास्तित्वादिधर्माः, न तु कण्ठावच्छेदेनास्तित्वं- पृष्ठावच्छेदेन नास्तित्वमिति देशभेदः, इत्येकदेशावच्छिन्नवृत्तित्वं गुणिदेशेनाभेदवृत्तिः । य एव चैकवस्त्वात्मनास्तित्वस्य संसर्गस्स एवापरधर्माणामपीत्येकसंसर्गप्रतियोगित्वं संसर्गेणा- भेदवृत्तिः ॥ ननु-सम्बन्धसंसर्गयोः को विशेषः ? इति चेदुच्यते । कथंचित्तादात्म्यलक्षणे सम्बन्धेऽभेदप्रधानं भेदो गौणः, संसर्गे तु भेदः प्रधानमभेदो गौणः, इति विशेषः । कथंचि त्तादात्म्यं हि कथंचिद्भेदाभेदोभयरूपम् । तत्र भेदविशिष्टाभेदस्सबन्ध इत्युच्यते । अभेदविशि- १ एक कालमें. २ वस्तुखरूपकी स्थिति, ३ मिप, ४ एक कालीनत्व वा समान पालिकता. एव टमेश संगर्ग लग्यो । ग एपातीति नारदोऽभिवयमामफम्प परनुनो पापफरम ग- शपानन्धमारमफम्पापि पागुनो पागफोकगणयागानाभपतिः । एवं पाला- दिभिरष्टयिभाभदति: पर्यायाफिनयम गुणभाय दग्याफिनयप्राधान्यानुपपाते। फाल आदि फोन है ! यदि ऐसा प्रश्न किया जाय तोगका उपर कहते है-पार १ आत्मरूप अर्थात् निस स्वरूपसे गस्नुम धर्म गे यद म्यम्प २ अर्थ (पट आदि पदार्थ) ३ सम्बन्ध (अगेदकी प्रधानता जनानवाला सम्बन्ध) ४ उपकार ५ गुनि- देश (पदार्थ जिस देश में धर्म हे यह देश) ६ मंगर्ग (प्रभारताने भेदको जनाने- वाला सम्बन्ध ) ७ पद (पम्नुका पाचफ गद) ८ इन माठ प्रफारसे धोकी अोदरपसे स्थिति रहती है। उनमेंसे 'स्यादस्ति पर घट फिमी अपेक्षासे घट है. यहांपर जिम फालमें घट आदि पार्शमें अनि, उगी कालमें घट रहने वाले नामित्व तथा अवलगत्य आदि सम्पूर्ण धर्म भी रहते हैं. इन गतिसे उन सब अनित्य आदि धर्मोकी एफ पटरप अधिकरणमें स्थिति फालद्वारा अभेदम है। अर्थात् फालिफ सम्बन्धसे सब धर्म लमिल है मयोंकि समान कालमें ही गय धर्म विद्यमान हैं १ तथा जिस प्रकार अग्नित्वका सम्प पटया गुणत्व है ऐसे ही यही गुणत्वरूप अन्य अन्य अनन्त धमाका भी स्वरूप है. इस प्रकार एक पटररूप अधिकरणमें आगम्यरूपले सर धर्म रहते हैं. यह आत्मस्वरूपसे गय धोकी अमेदगे गृचि हुई. २ जो पटग्स द्रव्य पदार्थ अनित्य धर्मका आधार है वही घट गुण अन्य धमाका भी आधार है. इस प्रकार एक आधारमें यूनिता नर्थसे अभेदचि है. ३ जो सर्वथा या एकान्तम्पसे नहीं. किन्तु फथंचित् अभेदरूप अस्तित्वका सम्बन्ध घटके साथ है वही फवंचित् सम्बन्धरूपता अन्य सब धर्मोकी भी पटके साथ है. यह पफ सम्बन्ध प्रतियोगितारूप सम्बन्धसे अ. भेदवृत्ति सन धोकी है। ४ तथा जो स्वानुरक्तत्वकरण अर्थात् अपने स्वरूपसहित होता तन्मयताका सम्पादन करनारूप उपकार अस्तित्वका 'पटफे साथ है. वही अपना वैशिष्टयसम्पादन एक कार्यजनकतारूप उपफार अन्य धर्मोंका भी है और स्वानुरक्तत्व- करण अपने स्वरूपका वस्तुमें साहित्य सम्पादन करना है । जैसे नील रक्त आदि गुणोंका वस्तुमें नीलत्व रक्तत्व आदि धर्मसे अपने स्वरूपका उपराग करते है, यह उनका उपराग जिस वस्तुको नीलत्व तथा रक्तत्व आदि गुणों से युक्त करता है वह भी धर्म प्रकारक तथा वस्तुम्प जो धर्मी तद्विशेप्यक जानजनकतासे तात्पर्य रसता है, अर्थात् अस्तित्व आदि धर्म जिसमें विशेपण हों और जिसमें धर्म रहे वह वस्तु जिसमें विशेष्य हो ऐसा १ घटका गुण होना जैसे अस्तित्व अपने गुणपनेसे है ऐसे ही अन्य धर्म भी है खरूपसे धर्म वस्तुमें रहते है वही उनरा निजका आत्मरूप है. ३ स्थिति या रहना. सब धमारी स्थिति ५ एक सम्बन्ध प्रतियोगी अर्थात् विशेषण होके रहना. ६ अपने खरूपसहित अथया अपने स्वरूपमय वस्तुको करना । २ निजखरूप जिस ४ एक ही पदार्यमें जो ज्ञान उस ज्ञानको उत्पन्न करनेरूप उपकार अस्तित्व आदि धर्म घट आदि यस्तुका करते हैं । 'घटः स्यादस्ति एवं' यहांपर अस्तित्वका स्वानुरक्तत्वकरणरूप उपकार क्या है कि अस्तित्व धर्म जिसमें विशेपण है और घट जिसमें विशेष्य है इस प्रकारके ज्ञानका जनक होना अर्थात् ऐसा ज्ञान उत्पन्न कर देना है ऐसा जिसमें ज्ञान धर्म विशेषण हो और धर्मी (वस्तु) विशेप्य हो उस ज्ञानको उत्पन्न करनेरूप वस्तुका उपकार नास्तित्व आदि सम्पूर्ण अन्य धर्म भी करते है तो इस रीतिसे एक कार्यजनकतारूप उपकारसे भी सब धर्मोकी अभेदसे वस्तुमें स्थिति हुई. ५ तथा घट आदि पदार्थके जिस देशमें अपनी अपेक्षासे अस्तित्वधर्म है घटके उसी देशमें अन्यकी अपेक्षासे नास्तित्व आदि सम्पूर्ण धर्म भी हैं क्योंकि पटके कण्ठदेशमें अस्तिता धर्म है और उसके पृष्ठदेश (भाग) में नास्तिता है ऐसा व्यवहार अथवा अनुभव नहीं है इस लिये देश भेद नहीं है । इस प्रकारसे गुणीके एक देशवृत्तितारूप गुणीके देशरूप अभेद सब धर्मोकी स्थिति है. ६ तथा जिस प्रकार एक वस्तुत्वस्वरूपसे अस्तित्वका घटमें संसर्ग है ऐसे ही एक वस्तुत्वरूपसे अन्य सब धर्मोका भी संसर्ग है इस रीतिसे एक संसर्ग प्रतियोगितारूप संसर्गसे अभेदवृत्ति सब धर्मोकी घट आदि वस्तुमें है. ७ कदाचित् यह शक्षा करो कि सम्बन्ध तथा संसर्गमें क्या भेद है ? तो इसका उत्तर कहते हैं-किसी अपेक्षासे तादात्म्यरूप सम्बन्धमें तो अभेद प्रधानतासे रहता है और भेद गौणतासे और संसर्गमें तो भेद प्रधानतासे रहता है और अभेद गौणतासे रहता है यही विशेष सम्बन्ध तथा संसर्गमें है । और सम्बन्ध विषयमें जो कथंचित् तादात्म्यरूपता कहा है वह तादात्म्य कथंचित् भेद अभेद उभयरूप है । उनमेंसे भेदसहित अभेदको सम्बन्ध कहते है । यहांपर भेदसहित अभेद कहनेसे ही सम्बन्ध भेद विशेषण होनेसे गौण है और अभेद मुख्य है यह तात्पर्य सिद्ध होगया है । तथा अभेदसहित भेदको संसर्ग कहते १ यहांपर वपदसे अस्तित्व आदि धर्मका ग्रहण है घटके अनन्तर अस्ति आदि पद लगानेसे वह ऐसा ज्ञान कराते हैं कि हम (धर्म) विशेषण हैं और जिस वस्तुमें धर्म है यह विशेष्य है जैसे रक्त कमल ऐसा कहनेसे रकत्व धर्म अपने सहित कमलको सिद्ध करता है ऐसे ही अस्तित्व आदि धर्मभी अपने सहित घट आदि पदार्थको सिद्ध करते हैं और उसमें वे धर्म विशेषण तथा जिसमें धर्म है वह विशेष्य ऐसा ज्ञान उत्पन्न करादेना यही धमोंका वस्तुके साथ उपकार है और इसी अपने सहित विशेषणविशेष्यभावका ज्ञान करादेना एक कार्यजनकतारुम उपकारमे सबकी अभेदसे वस्तुमें स्थिति है. २ विशेष्यविशेषणभावसे स्थितिमा ज्ञान उत्पन करादेना ३ जिसमें अस्तित्व आदि धर्म वा गुण रहें वह वस्तु. ४ रहना वा स्थिति. ५ जिस भागमें अस्तिता आदि धर्म रहते हैं वह गुणी अथवा धर्मीमा भाग वा देश ६ भेदकी प्रधानताका सूचक सम्बन्ध ७ संसर्गका विशेषण होके वस्तुमें रहना. ८ जिसके साथ वक्तव्य है उस वस्तु के साथ ९ सम्बन्धमे भेदको अप्रधानता. आन्मरूपता अर्थात् भेदा अभाव जो कथाचित् अभेदखरूप है १० परस्पर एक दूसरेसे विलक्षणता अथवा भेद. ११ किसी अपेक्षासे भेद और किसी अपेक्षासे अभेद यह दोनोरूप.

-वर . है । यहापर भी अभेदसहित भेद इस कथनसे ही ससर्गमें अभेद गौण और भेद मुस्त्य है यह तात्पर्य सिद्ध होगया । तथा जो अस्ति शब्द अस्तित्वधर्मस्वरूप घट आदि वस्तुका भी वाचक है। इस प्रकार एक शब्द वाच्यत्वरूपसे शब्दसे सन धर्मोकी घट आदि पदार्थमें अभेदवृत्ति है. ८ इस पूर्वकथित रीतिसे पर्यायाथिक नयके गोण होनेपर ३व्यार्थिक नयकी प्रधानतासे काल आत्मस्वरूप तथा अर्थ आदि आठ प्रकारसे घट आदि पदार्थमें सन धोकी अभेदसे स्थिति रहती है। द्रव्यार्थिकगुणाभावे पर्यायाधिकप्राधान्ये तु नेय गुणानामभेदवृत्तिस्सम्भवति । तथा हि- कालेन तावदभेदवृत्तिर्न सम्भवति, समकालमेकन नानागुणानां परस्परविरुद्धानामसम्भवा- त्, प्रतिक्षण वस्तुनो भेदात् । सम्भवे वा तावदाश्रयस्य तावत्प्रकारेण भेदप्रसङ्गात् ।। नाप्या स्मरूपेणाभेदवृत्तिस्सम्भवति नानागुणाना स्वरूपस्य भिन्नत्वात्, स्वरूपाभेदे तेषां परस्पर- भेदस्य विरोधात् ॥ नाप्यर्थेनाभेदवृत्ति , स्वाश्रयार्थस्यापि नानात्वात् , अन्यथा नानागुणा- श्रयस्यैकत्वविरोधात् ॥ नापि सम्बन्धेनाभेदवृत्ति, सम्बन्धस्यापि सम्बन्धिभेदेन भेददर्श नात्, यथा दण्डदेवदत्तसम्बन्धादन्यश्छत्रदेवदत्तसम्बन्ध ॥ नाप्युपकारेणाभेद , अने कगुणै क्रियमाणस्य चोपकारस्य प्रतिनियतरूपस्यानेक्त्वात् , अनैकैरपकारिभि प्रियमाण- स्योपकारस्यैकत्वविरोधान् ॥ नापि गुणिदेशाभेद , गुणिदेशस्यापि प्रतिगुण भेदात् , सदभेदे भिन्नार्थगुणानामपि गुणिदेशाभेदप्रसङ्गात् ॥ नापि ससर्गेणाभेद , ससर्गस्यापि ससर्गि भेदेन भेदात्, तदभेटे ससर्गिभेदविरोधात् ॥ नापि शद्देनाभेट , शब्दस्यार्थभेदेन भिन्न- त्वात् , सर्वगुणानामेकशब्दवाच्यताया सर्वार्थानामेकशब्दवाच्यातापत्त्या शब्दान्तरवैफल्या पत्ते ॥एव तत्वतोऽस्तित्वादीनामेकरवस्तुन्यभेदवृत्तेरसम्भवे कालादिभिभिन्नानामपि गुणाना मभेदोपचार क्रियते। और द्रव्यार्थिक नयकी गौणता तथा पर्यायार्थिक नयकी प्रधानतामें तो पदार्थमें धर्मोकी काल आदिद्वारा अभेदरूपसे स्थितिका सम्भव नहीं है ॥ इसी असम्भवताको दर्शाते है जैसे-पर्यायार्थिकनयकी विवक्षासे उन आठों प्रकारों से प्रथमकाल अभेदसे धर्मोकी स्थिति वस्तुमें सम्भव नहीं होती, क्योंकि परस्परविरुद्ध नानागुण पर्यायोंका एक ही कालमें होना असम्भव है और प्रतिक्षणमें वस्तुके परिणाम वा दशाके परिवर्तनसे वस्तुके भेद होनेसे भी अभेदवृत्तिका असम्भव दृढ हे । और एक कालमें गुणोंका सम्भव माननेसे भी उन गुणोके आश्रय होनेसे जितने गुणोका वह द्रव्य आश्रय होगा उतने ही प्रकारके भेद उस द्रव्य या पदार्थके हो जाएगे क्योंकि गुण वा धर्मके भेदसे गुंणी १ कहनेवाला वा प्रतिपादक शब्द तथा अधमें वाच्यवाचक्भाव सम्बन्ध रहता है उसमें अर्थ वाच्य और शब्द वाचक होता है जो कहा जाय ३ मृतिका आदि द्रव्यमें पिंड कपाल घट आदि पर्याय (दशा) मानसे प्रयोजन रखनेवाला ४ पर्यायकी अपेक्षा न करके केवल मृत्तिका वा जीवआदि द्रव्यसे प्रयोजन रखनेवाला ५ वस्तुके खरपका बदलना, प्रतिक्षणमें सूक्ष्मरूपसे पदार्थ वदलता है इससे वह किसी प्रकारसे भिन माना जाता है ६ आधार जिसमें गुण वा धर्म रहते हैं ७ गुणका आधार पदार्थ वा धम्मीके भी भेद माने जाते है इसी रीतिसे आत्मरूप अर्थात् धर्मके म्वरूपसे भी धर्मोकी पदार्थमें अभेदवृत्ति नहीं है क्योंकि पर्यायार्थिक नयकी प्रधानता नाना प्रकारके गुणोके स्वरूप भिन्न २ है । और गुणत्व अथया धैर्मत्य स्वरूपका अभेद माननेपर भी अस्तित्व नास्तित्व आदि धोका परस्परभेद होनेसे विरोध स्पष्ट ही है। ऐसे ही अर्थरूपसे भी धर्मोकी वा गुणोकी अभेदवृत्ति नहीं है. क्योकि परस्परभिन्न नाना प्रकारके गुणोके आश्रय पदार्थ भी नाना प्रकारके भेदसहित हो जाते है, गुणोंके भेदसे गुणीका भी भेट युक्तिसिद्ध ही है, यदि ऐसा न माना जाय तो नाना प्रकारके गुणोके आश्रयमें द्रव्यार्थिक नयकी अपेक्षासे जो एकत्व माना जाता है उसका विरोध होगा क्योंकि गुणोके भेदसे भी यदि पदार्थमें अभेद है तो अन्य प्रकारसे एकत्व मान- नेकी क्या आवश्यकता है ? इस प्रकार सम्बन्धसे भी अभेदवृत्ति नहीं है, क्योंकि सम्बन्धी के भेदसे सम्बन्धका भी भेद देखा जाता है, जैसे दण्ड तथा देवदत्तके सयोग सम्बन्धसे छाता तथा देवदत्तका सयोग सम्बन्ध भिन्न है । ऐसे ही उपकाररूपसे भी अभेदवृत्ति वस्तुमें गुणोकी नहीं है, क्योंकि अनेक गुणासे कियेहुये या क्रियमाण अपने २ नियतरूप- सहित उपफार भी अनेक है । और यदि उपकारोकी अनेकता न मानी जाय तो अनेक उपकारियोसे जो उपकार किया जाता है उसमें जो एकत्व माना गया है. उसका विरोध आवेगा। तथा गुणीके देशसे भी गुणोकी वस्तुमें अभेदवृत्ति नहीं है, क्योंकि प्रत्येक गुणकी अपेक्षासे गुणीके देशका भी भेद माना गया है, और यदि प्रत्येक गुणके भेदसे गुणीके देशका अभेद मानो तो भिन्न पदार्थके जो गुण है उनके गुणीके देशका भी अभेदप्रसङ्ग हो जायगा । इसी प्रकारसे पर्यायार्थिक नयकी अपेक्षासे ससर्गसे भी गुणोंकी अभेदवृत्ति नहीं है, क्योंकि प्रतिपर्याय ससर्गीके भेदसे ससर्गका भी भेद है, और यदि ससर्गका भेद न माना जाय तो प्रत्येक पर्यायमें जो ससकिा भेद अनुभव- सिद्ध ज्ञात होता है उसका विरोध आवेगा । इसी रीतिसे शब्दसे भी अभेदवृत्ति नहीं है। क्योंकि अर्थक भेट होनेसे शब्दका भी भेद अनुभवसिद्ध है, और यदि अस्तित्व नास्तित्व आदि सब गुणोकी एकशब्दवाच्यता मानोगे तो सव अर्थोकी भी एक शब्दवाच्यता ही जाननेसे अन्य भिन्न २ शब्दाके प्रयोग किये जाते है वे सब व्यर्थ हो जाएगे क्योंकि जब एक ही शब्द सब अर्थोको कह सकता है तब अन्य १ धर्मका भाधारभूत पदार्थ . धाँका निजखरूप ३ सब गुणों में अनुगतरूपसे रहनेवाला गुणपना ४ सव धोंमें अनुगत धर्मपना ५ सव धोका आश्रय पदार्थ वा द्रव्य जैसे पद अथवा जीव ६ जिसमें सम्बन्ध रहता है वह पदाथ ७ जिनमें अस्तित्व आदि उपकार हे वे घट आदि वस्तु ८ जिस पदाथका निरूपण विवक्षित है उससे भिन जैसे घटकी अपेक्षा भिन जीव ९ गुणीके देशत्वरूपसे भेदाभाव १० अस्तित्व अथसहित घटशब्दसे नास्तित्व अर्थसहित घटशब्द भिन्न है ११ अर्थ भेदसे शब्द पर्यायकी अपेक्षासे है ३८ . शब्दोंकी क्या आवश्यकता हे ॥ इस रीतिसे पर्यायाथिक नयकी प्रधानतामें यथार्थमें- ही अस्तित्व नास्तित्व आदि अनेक गुणोकी एक वस्तुमें अभेदसे स्थितिका असम्भव होनेपर काल तथा आत्मरूप आदिसे परस्पर मिन भी गुणोका कथचित् अभेदका उप. चार किया जाता है। एव निरूपिताभ्यामभेदवृत्त्यभेदोपचाराभ्यामेकेनास्तिनास्त्यादिशदेनोपात्तस्याशेपधर्मात्म कस्य घटादिवस्तुन स्यात्कारोद्योतकस्समवतिष्ठते । इत्येव पदार्थो निरूपित ॥ इस प्रकारसे पूर्व कथित द्रव्यार्थिक नयकी अपेक्षासे अभेदवृत्ति तथा पर्यायाथिक नयकी अपेक्षासे अभेदोपचार इन दोनोंके द्वारा, एफ अम्तिसे तथा एक अस्ति आदि शब्दसे कथित जो सम्पूर्ण अस्तित्व नास्तित्व आदि धर्ममय घट आदि वस्तु है उनकी अनेकान्तस्वरूपताद्योतक हो कर 'स्यादस्ति घटः' इत्यादि यास्यमें स्यात् शब्द स्थित रहता है । इस प्रकार सप्तभङ्गोंके स्यात् तथा अस्तिआदि पक्षका अर्थ निरूपण किया गया । वाक्यार्थो निरूप्यते । स्यादस्त्येव घट , स्यान्नास्त्येव घट , इत्यस्य स्वरूपाद्यवच्छिन्नास्तित्वा- श्रयो घट' , पररूपाद्यवच्छिन्ननास्तित्वाश्रयो घट , इतिच बोध । घटादिरूपे वस्तुनि स्वरूपा दिना सत्त्वम् पररूपादिनाऽसत्त्वञ्चाङ्गीकरणीयम् । अन्यथा वस्तुत्वस्यैव विलयापत्ते स्वप ररूपोपादानापोहनव्यवस्थाप्य हि वस्तुनो वस्तुत्वम् । अव इसके अनन्तर वाक्यार्थका निरूपण करते है। उनमें स्यादस्त्येव घटः तथा, स्थानास्त्येव घटः, अपने कम्युग्रीवादिरूप घटत्यसे अवच्छिन्न जो अस्तित्व धर्म है उसका आश्रय वा आधार घट, यह प्रथम वाक्यका, और परकीय पटत्व आदिरूपसे अवच्छिन्न नास्तित्वका आश्रय घट, यह द्वितीय वाक्यका अर्थ है । भावार्थ यह है कि, घट है ऐसे वा क्यसे जिस प्रकार घटसे कम्बुग्रीव आदि स्वरूपका भान होता है वैसे ही यह पट आदि अन्य- वस्तु नही है किन्तु घट है इस रीतिसे अन्यका निषेध भी भासता है, अत एव अन्यपदा- र्थके रूपादिसे नास्तित्वका आश्रय घट है यह विषय अर्थात् अपने रूपादिसे सत्त्व और अन्यके रूपादिसे असत्त्व सूक्ष्मरूपसे अन्त करणमे भासता है, उसका अनुसन्धान कुशल बुद्धिवालोको होता है । क्योंकि घट आदि समस्त वस्तुरूपमें अपने रूप आदिसे सत्त्व तथा अन्यके रूप आदिसे असत्त्व भी अवश्य अङ्गीकार करना चाहिये । इसके विरुद्ध अर्थात् सत्त्व अथवा असत्त्व इनमेसे एक ही वस्तुका स्वरूप माननेसे वस्तुका जो वस्तुत्व है उसका विलय हो जायगा । क्योकि अपने स्वरूपके ग्रहण तथा अन्यके स्वरूपके त्यागसे ही वस्तुके वस्तुत्वका व्यवस्थापन किया जाता है । यथार्थम पर्यायोंका परस्पर भेद रहते भी एक द्रव्य मानके अभेदका उपचार ( उपलक्षण) २ प्रकाशक निपातोंक द्योतक्वपक्षम कृत अथका प्रकाश मान स्यात् शब्दसे है अथ । पदोंके समूहको वाक्य कहते हैं प्रथम पदाका अर्थ कहा अब वाक्यका अर्थ कहते हैं ४ अपने धर्मद्वारा अन्य पदार्थोसे पृथक् किया हुआ है ५ शतके आकारके सदृश गलासहित ६ नाश वा सबकी वस्तुम रहनेवाला उसका यथार्थ खस्प ३ पदसमुदायका अभावरूपता ७ तत्र घदस्य किं स्वरूपम् ? किंवा पररूपम् ? इति चेत; -घट इत्यादिबुद्धौ प्रकारतया भासमानो घटपदशक्यतावच्छेदकीभूतसदृशपरिणामलक्षणो यो घटत्वनामको धर्मस्स घटस्य स्वरूपं, पदत्यादिकं पररूपम् । तत्र घटत्वादिरूपेणेव पटत्वादिरूपेणापि घटस्य सत्त्वे घटस्य पटात्मकत्वप्रसङ्गः, पटत्वादिनेव घटस्वादिनाप्यसत्त्वे सर्वथा शून्यत्वापत्तिः, शशविपाणवत् । अब यहांपर घटका अपना निजस्वरूप क्या है, और परस्वरूप क्या है। यदि ऐसी शंका करो तो उत्तर यह है-घट, इत्यादि बुद्धिमें विशेषरूपसे भासता हुआ जो घटपदका शक्यतावच्छेदक अर्थात् जो सब घटमें अनुगतरूपसे घटपदकी शक्तिसे कहा जाता है वही घटस्वरूप धर्म घटका स्वरूप है और पटत्व आदिरूप घटके पररूप है यहाँपर अपने घटत्वस्वरूपसे जैसे घटका सत्त्व है ऐसे ही परकीय पटत्वरूपसे भी यदि सत्त्व ही मानोगे और अन्यरूपसे भी अस्तित्व मानोगे तो घट भी पटसरूप हो जायगा । क्योंकि घटका जैसे अपने घटत्वस्वरूपसे सत्त्व है ऐसे परकीय पटत्वस्वरूपसे सत्त्व है तो दोनों के सत्त्व स्वरूपमें भेद न होनेपर घट पट हो जायगा । और घटका घटसे अन्य पटत्व आदि स्वरूपसे जैसे असत्त्व मानते है ऐसे ही यदि अपने घटत्वस्वरूपसे भी असत्त्व ही मानों तो शशशृङ्गके तुल्य सर्वथा शून्यवादका प्रसङ्ग हो जायगा । अथवा-नामस्थापनाद्रव्यभावानां मध्ये यो विवक्षितस्तत्स्वरूपं, इतरत्पररूपम् । तत्र विवक्षितेन रूपेणास्ति अविवक्षितेन नास्ति । यदि विवक्षितेनापि रूपेण नास्ति, तर्हि शगवि- पाणवदसत्त्वमेव घटस्य प्राप्नोति । यदि चाविवक्षितेनापि रूपेणास्ति, तदा नामादीनां पर- स्परभेदो न स्यात् । , अथवा नौम स्थापना द्रव्य तथा भाव इन चार निक्षेपोंमेंसे जो विवक्षित है वही घटका स्वरूप है, और उससे भिन्न पररूप है। उसमें विवक्षित रूपसे तो घटका अस्तिस्वरूप है और अविवक्षित रूपसे नास्तिस्वरूप है। क्योंकि यदि विवक्षित स्वरूपसे घटका नास्ति स्वरूप ही माना जाय तो शशशृङ्गके तुल्य घटका असत्त्व ही प्राप्त होता है। और यदि अविवक्षित रूपसे भी अस्ति ही घटका स्वरूप मानों तो नाम स्थापना आदिका परस्पर भेद नहीं होगा, क्योंकि यदि विवक्षित तथा अविवक्षित दोनोरूपसे सत्त्व ही स्वरूप है तब सत्त्वरूप जैसे नाममें है वैसे ही स्थापना आदिमें भी है तो परस्पर भेद न रहा । १ जो पदकी शक्तिसे कहा जाय उसको शक्य व्हते हे और शक्यमे रहनेवाला और अन्यसेस वस्तुको पृयकारक जो धर्म है उसको शक्यतावच्छेदक कहते हैं जैसे घटका घटत्व. निज तथा अन्यके खरूपसे पदार्थका सत्व माननेसे अभाव पदार्थका खरूप होगा तो वह खरगोशके सींग तुल्य असत् ही होजायगा ३ पदार्थके गुणद्रव्यादि न रखके लोकव्यवहारके लिये नियुक्त जो संज्ञा है उसको नामनिक्षेप कहते हैं जैसे नाम जीव वा नाममान घट. ४ काष्ठ पापाण धातु वा चित्रकर्ममें वही यह पुरुष आदि है ऐसा जो स्थापित किया जाता उसको स्थापनानिक्षेप कहते है, जैसे प्रतिमा वा चित्रपट आदि स्थापनाजीव या स्थापनापट, ५ वस्तुके गुणोंछे जो युक्त है वा गुणों के परिणामको प्राप्त है या होगा. जैसे राजाके पुत्रमें राजा व्यवहार वा पिण्डदशामें घट. ७ कथन करनेको इष्ट ९ साचे. २ सत्ताका अभाव ६ ८ असत्य, अथवा-घटत्वावच्छिन्नेषु मध्ये यादृशघटः परिगृह्यते, तन्निष्ठस्थौल्यादिधर्मः स्वरूपं, इतरघटादिव्यक्तिवृत्तिधर्म एव पररूपम् । तत्र तादृशस्वरूपेणास्ति, पररूपेण नास्ति । स्वरूपे- णाप्यस्तित्वानगीकारेऽसत्त्वप्रसङ्गः पूर्ववत् । एवमग्रेऽपि । तादृशो घटो यदि निरुतपररूपेणा- प्यस्ति, तदा सर्वघटानामैक्यप्रसङ्गात्सामान्याश्रयव्यवहारविलोपापत्तिः । अथवा घटत्वसे अवच्छिन्न, अर्थात् घटत्वधर्मसे अन्य पदाथोंसे पृथक् किये सब घटोंमेंसे विवक्षित प्रसझमें गृहीत जिस प्रकारका घट अनुभूत होता है उस घटमें रहने- वाले जो स्थूलता आदि धर्म हैं वही उस घटका स्वकीयरूप है और उस घटसे अन्य जो घट आदि पदार्थमें रहनेवाला धर्म है वह उसका पररूप है वहांका भी अपने स्वरूप- निष्ठ जो स्थूलतादि धर्मरूप है उस स्वरूपसे अस्तित्व और अन्य घट आदिके रूपसे नास्तित्वका आश्रय घट है, क्योंकि अपने रूपसे भी यदि अस्तित्वका आश्रय नहीं अगी- कार करोगे तो पूर्वके सदृश घटके असत्वका प्रसङ्ग हो जायगा । इसी प्रकार आगे भी समझलेना अर्थात् जो घट अनुभूत होता है उस घटका अन्य घटके रूपसे भी यदि अस्तित्व हि मानो तो सब घटोंकी एकता हो जायगी, क्योंकि सबके स्वरूपसे सवमें अस्तिता है तो कोई भेद न रहा, और इस रीतिसे सामान्यके आश्रय जो व्यवहार है. उसका लोप ही हो जायगा, जब सब एक ही है तो अनेकमें अनुगत धर्म भी न रहा । अथवा-तस्मिन्नेव घटविशेषे कालान्तरावस्थायिनि पूर्वोत्तरकुसूलान्तकपालाद्यवस्थाकलापः पररूपं, तदन्तरालवृत्तिघटपर्यायस्वरूपं, तेन रूपेणास्ति । इतररूपेण नास्ति । यदि कुसूला- न्तकपालाद्यात्मनापि घटोऽस्ति, तदा घटावस्थायां घटपर्यायस्येव कुसूलादिपर्यायस्याप्युपलब्धि- प्रसङ्गः । कुसूलाद्यवस्थायामपि घटसत्त्वे घटपर्यायोत्पत्तिविनाशार्थ गुरुप्रयत्नवैफल्यं च । एवं-अन्तरालवृत्तिघटपर्यायात्मनापि यदि घटो नास्ति, तदा तत्काले जलाहरणादिरूपं तत्कार्य नोपलभ्यते। अथवा कालान्तरमें भी रहनेवाले उसी घेटमें पूर्व तथा उत्तर कालमें जो पिण्ड कुशूल तथा कपाल आदि अवस्था समुदाय है वह सब घटका पररूप है, और पूर्व तथा उत्तर कालमें रहनेवाला जो पिण्ड कपाल आदि समुदाय है उस समुदायमें रहनेवाला जो केवल घट पर्याय है वह घटका स्वरूप है । उस अपने रूपसे अस्ति तथा अन्य पूर्वोत्तर कालवी पिण्डादि पर्यायोंसे नास्ति घटका स्वरूप है । और यदि कॅपालसे आदि लेके कु- शूलान्तसमुदायरूपसे भी अस्ति ही घटकी मानोगे तो जैसे घट दशामें घटकी प्राप्ति है ऐसे ही पिण्ड कपाल आदि पर्याओंकी प्राप्तिका प्रसङ्ग होगा अर्थात् जैसे घट दशामें घट १ भासता है. २ जो घट जाननेको इष्ट है वही घट, हर एक वस्तुमें विजातीय सजातीय तथा खगत भेद रहता है, उनमेंसे प्रथम विजातीय पर आदिको पररूप मानके भेद सिद्ध किया, अनन्तर समान जाति- वाले अन्य घटोंसे, अब अपने ही में जो अन्य पर्याय हैं उनको पररूपके भेद सिद्ध करते हैं. ३ घट- दशा प्रथम गीली मृत्तिका पिण्ड पर्याय पुन: लम्बासा कुशल पर्याय पुनः घट पर्याय. ४ घटके दो भाग जो घटमें जुड़े रहते हैं.

१२ पर्यायका भान होता है ऐसे ही घटके पूर्व तथा उत्तरमें जो पर्याय है उनका भी भान होगा, और उन पर्याओका भान तो घट दशामें लोकमें प्रसिद्ध नहीं है । और इसी प्रकार पिण्ड आदि दशामें घटकी सत्ता भी भासेगी तो जब पिण्ड कपाल आदि सब पर्यायामें घटका सत्त्व है तब पिण्ड पर्यायकी उत्पत्ति तथा अन्य पर्यायोंके नाशार्थ जो महा प्रयल किया जाता है वह सब व्यर्थ होगा। और इसी प्रकार यदि पिण्ड आदिसे लेके कपालान्त समुदायके मध्यमें जो घट पर्याय है उस पर्यायरूपसे भी यदि घटका नास्तित्व- रूप मानोगे अर्थात् निजरूपसे नास्तित्वरूप मानो तो घटपर्यायरूपसे भी घट नहीं है यह सिद्ध हुआ, तो उस कालमें घटसे जलका आनयन तथा धारण कार्य होते है ये न होने चाहिये और जल आनयन आदि कार्य होते तो है, इससे यह निश्चय होता है कि घटपर्याय अपने रूपसे अस्तित्वका आश्रय है और अन्य पूर्वोत्तर पर्यायोंके रूपसे नास्तित्वका आश्रय है। अथवा-घटादौ प्रतिक्षणं सजातीयपरिणामो जायत इति तावत्सिद्धान्तसिद्धम् । तत्र जु- सूननयापेक्षया वर्तमानक्षणवृत्तिघटपर्याय. स्वरूपम, अतीतानागतघटपर्याय एव पररूपम् । तरक्षणवृत्तिस्वभावेन सता घटोलि, क्षणान्तरवृत्तिस्वभावेन नास्ति, तथा प्रतीते. । तत्क्षण- त्तिस्वभावेनेव क्षणान्तरवृत्तिस्वभावेनाप्यस्तित्वे एकक्षणवृत्त्येव सर्व स्यात् । क्षणान्तरवृत्ति- म्यभावेन तत्क्षणवृत्तिस्वभावेनाप्यस्तित्वाभावे घटाश्रयव्यवहारस्यैव विलोपापत्तिः । विनष्टानु- त्पन्नघटव्यवहाराभावात् । अथवा पट आदि सब पदार्थोंमें प्रत्येक क्षणमें सजातीय परिणाम होता रहता है, यह विषय सिद्धान्तसे सिद्ध है उसमें ऋजुसूत्रनयकी अपेक्षासे वर्तमान क्षणमें रहने- वाला जो घटका पर्याय है वह घटका निजरूप है तथा भूत और भविष्य अर्थात् जो होगये और होगे वे सर पर्याय घटके पररूप है । इसलिये उसी घटपर्यायदशाके वर्तमान क्षणमें रहनेवाला जो घटका स्वभाव है उस स्वभावसे घट है ।। और वर्तमान क्षणसे भिन्न भूत वा भविष्य क्षणवृत्ति जो स्वभाव है उस रूपसे घट नहीं है क्योंकि अपने स्वभावसे सत्त्व और अन्य के स्वभावसे असत्त्व ही वस्तुका स्वरूप अनुभवमें आता है । और वर्तमान क्षणमें रहनेवाले स्वभावसे जैसे घटका अस्तित्व माना जाता है ऐसे ही यदि अन्य क्षणम रहनेवाले स्वभावसे भी अस्तित्व मानो तो सर स्वभाव एक क्षणवृत्ति हो जायगा। क्योंकि सव क्षणमें रहनेवाले स्वभावसे जो अस्तित्व है वही अस्तित्व एक क्षणमें है तो कुछ भेद नहीं है, इसलिये सब स्वभाव एक क्षणमें रहनेवाले हो जाएगे । तथा वर्तमान क्षणसे भिन्न अन्य क्षणमें रहनेवाले स्वभावरूपसे जैसे वर्तमान अस्तित्वका अभाव माना जाता है ऐसे ही १ पदार्थके स्वरूप बदलना प्रत्ये पदार्थका निवप प्रतिक्षण क्छ न कुछ रूपान्तर होता रहता है बही दूसरे रूपकी प्राप्तिका परिणाम है २ केवल वत्तमान क्षणमे रहनेवाले पर्यायका माही नय घटी आगामी दशाम रहनेवारे ६ ४२ यदि घटरूप पर्यायके वर्तमान क्षणमें रहनेवाले स्वभावसे भी अस्तित्वका अभाव मानो तो घटके आश्रयसे जो जलानयन तथा जलधारण आदि व्यवहार है उसका सर्वथा लोप हो जायगा, क्योंकि जो घट उत्पन्न होके नष्ट हो गये अथवा अभी जो उत्पन्न ही नहीं हुये उनके साथ घटका जलानयन तथा धारण आदि व्यवहारका अभाव है। अथवा-तस्मिन्नेव तत्क्षणवर्तिनि रूपादिसमुदायात्मके घटे पृथुयुधोदराद्याकारः स्वरूपम्, इतराकारः पररूपम् । तेन पृथुबुनोदराद्याकारेण घदोस्ति, इतराकारेण नास्ति; पृथुचुभोदराद्या. कारसत्वे घटव्यवहारसत्त्वं तदभावे तदभाव इति तादृशाकारनियतत्वात्तद्वयवहारस्य पृथुबु- भोदराकारेणाप्यस्तित्वाभावे घटस्यासत्त्वापत्तिः, इतराकारेणाप्यस्तित्वे तादृशाकारशून्ये पटा• दावपि घटव्यवहारप्रसंगः ।। अथवा उसी घटपर्यायमें उसी क्षणमें रहनेवाले रूप आदिके समूह स्वरूप घटमें जो विशालवृक्षके मूलके समान उदर आदि आकार है वह घटका स्वरूप है, और उस विशाल गोल उदराकारसे भिन्न परका रूप है । इसलिये उस विशाल तथा गोल उदर आदि अपने आकारसे घट है, और अन्य आकारसे नहीं है विशाल तथा गोल उदर आकारकी सत्ताहीमें घटके व्यवहारकी भी सत्ता है, और उस आकारके न होनेमें घटका व्यवहार भी नहीं होता, क्योंकि उसी प्रकारके विशाल गोल आकारके साथ ही घटका व्यवहार नियत है, न कि उसके अभावमें । और उस पृथुवुन उदर आकारसे भी यदि अस्तित्वका अभाव मानो तो घटका ही असत्त्व हो जायगा, और उस घटके विशाल गोल उदर आदि आकारसे भिन्न आकारसे भी यदि घटका सत्त्व मानोगे तो घटके पूर्वोक्त आकारसे शून्य पट आदिमें भी घटके व्यवहारका प्रसङ्ग होगा, क्योंकि घटके वास्तविक आकार न होनेपर भी जब घटकी सत्ता मानी गई तब घटका व्यवहार भी होना उचित ही है। अथवा-रूपादिविशिष्ठो घटश्चक्षुपा गृह्यते इत्यस्मिन्व्यवहारे रूपमुखेन घटो गृह्यत इति रूपं स्वरूपं रसादिपररूपम् । तत्र रूपात्मनास्ति, चक्षुरिन्द्रियमात्रप्राह्यत्वात् । यदि चक्षुर्जन्य- ज्ञानविपयत्वं रसस्याप्यंगीक्रियते, तदा रसनादीन्द्रियकल्पना व्यर्था। यदि च रसादेरिव रूप- स्यापि चक्षुरिन्द्रियजन्यज्ञानविषयता न स्यात्तदा घटस्यैवाग्रहणप्रसंगः, रूपादिज्ञाननियतत्वात् घटादिज्ञानस्य । अथवा रूप आदि गुणसहित घट नेत्र इन्द्रियसे जानाजाता है इस घटके ग्रहण देखने वा जाननेरूप व्यवहारमें रूपके द्वारा नेत्र इन्दियसे घट देखा जाता है तो वह घट- का श्याम अथवा रक्त जो रूप है वही घटका निजस्वरूप है और उस रूपसे भिन्न जो रस आदि गुण है वह पररूप है इनमेंसे अपने रूपमय स्वरूपसे तो घट है, क्योंकि रूप- सहित घटका ग्रहण केवल नेत्र इन्द्रियसे होता है । और नेत्र इन्द्रियसे उत्पन्न ज्ञानका १ नाशको प्राप्त जैसे नष्ट घटमे अस्तिताका अभाव है ऐसे ही घटके वर्तमान स्वभावसे भी माननेमे दोष आवेगा. २ घटका तथा गोलाई लिये उदररूप आकार, यही यथार्थ घटका स्वरूप है ३ विशाल तथा रक्षके मूलके तुल्य आकार " विषय रेसको भी स्वीकार करो, अर्थात् नेत्र इन्द्रियके ज्ञानसे रसका भी ज्ञान हो जाय तो रसना इन्द्रियकी कल्पना ही निष्फल होगी । और जैसे नेत्र इन्द्रियके ज्ञानसे रसका ज्ञान नहीं होता ऐसे ही नेत्र इन्द्रियके ज्ञानसे रूप भी न जाना जाय तो रूपसहित घटका ज्ञान- ही न होगा, क्योंकि घट आदि पदार्थका नेन इन्द्रियसे जो ज्ञान होता है वह रूप आदि ज्ञानके साथ नियत है, अर्थात् नेत्र इन्द्रियद्वारा घटका ज्ञान उसके रूपके ज्ञानके साथ ही होता है न कि रूपके विना। अथवा-शब्दभेदे ध्रुवोऽर्धभेद इति घटपुटादिशब्दानामप्यर्थभेदस्समभिरूदनयार्पणात् । घटनात् घट -कौटिल्यात्कुट इति तलियापरिणतिक्षण एवशब्दस्य वृत्तिर्युक्ता ! तर घटन- क्रियाविपयकर्तृत्वं स्वरूपम् , इतरत्पररूपम् । तनायेनासि, इतरेण नाति । इत्यादिरीत्या स्वरूपपररूपभेदा उहा ॥ अथवा शब्दके भेद होनेपर अवश्य ही अर्थका भेद होता है, नाना अर्थग्राही सैम- रूढनयकी अपेक्षासे घट कुट आदि पर्यायवाचक शब्दोका भी अर्थ भेद माना गया है, जैसे इन्द, शक्र आदि शब्द एक व्यक्तिके वाचक होनेपर भी "इन्दनात् इन्द्र शकनात् शक " ऐश्वर्यसहित होनेसे इन्द्र और शत्रुओंके पराजय आदिमें समर्थ होनेसे शक कहे जाते है ऐसे ही यहापर भी “घटनात् घट" और "कौटिल्यात् कुट जलधारण आदि त्रियामें समर्थ होनेसे घट तथा कौटिल्य वक्रता आदि गुणके सम्बन्धसे कुट कहा जाता है, इस प्रकार जिस क्रियाका परिणाम जिस क्षणमें होरहा है उसी क्षणमें उस क्रियाके अनुकूल अर्थवाचक ही शब्दकी प्रवृत्ति भी योग्य है न कि अन्य शब्दकी । इसमें घटत्व अर्थात् जलादि धारणरूप जो क्रिया है उस किया विषयमें जो कर्त्तापन “कर्तृता" है वह घटका निजस्वरूप है । और उससे भिन्न परका रूप है । इनमें से प्रथम अर्थात् घटन क्रियाके कर्तृतारूपसे घट है । और अन्यरूपसे नहीं । इस प्रकार पूर्वकथित रीतिके अनुसार और भी स्वरूप तथा पररूपके भेदोकी कल्पना स्वय करलेना । एव घटस्य स्वद्रव्य मृद्रव्य, परद्रव्य सुवर्णादि । घटो मृदात्मनास्ति, सुवर्णाद्यात्मना नाति । घटस्य खद्रव्यात्मनेव परद्रव्यात्मनापि सत्त्वे घटो मृदात्मको न सुवर्णात्मक इति नियमो न स्यात् । तथा च द्रव्यप्रतिनियमविरोध । इसी प्रकार मृत्तिकारूप द्रव्य घटका स्वद्रव्य अर्थात् निज अपना द्रव्य है, और सुवर्ण १ जो रसना (जिला) इन्द्रियसे जानाजाय जैसे मीठा तीखा कटु आदि २ जिससे मिष्ट तिक्त आम्ल तथा कद आदि रसका खाद जानाजाता है ३ नाना अोंको कहके किसी विशेष अथका रूढिसे ग्रहण करानेवाला नय जैसे गो शब्द इन्द्रिय पृथिवी किरण आदि अनेक अर्थोके कहनेपर भी पशुमें रूढ है, अथवा, शब्दके भेदम अवश्य अर्थभेद ग्राहक जैसे ऐश्वर्य इद्र शकनसे शक पुरके विदारणसे पुरन्दर ऐसे ही यहा भी घटन किया घट, कुटन (कौटिल्य)से कुट ४ जो क्रिया जिस समयम होरही वहा उसका परिणाम है ५ जो पदाथ जिस द्रव्यसे बना है वह उसका खरूपपन्त द्रव्य है, जब मीका घट है तब उसका द्रव्य मही है और सुवर्ण आदि परद्रव्य है, और जब वह सुवर्ण वा पित्तल आदिसे बना है तव सुवर्ण ही वा पतल आदि ही उसके खन्य है । . आदि पर द्रव्य हैं, उनमें मृत्तिकारूप द्रव्यस्वरूपसे तो घट है, और सुवर्णरूपं द्रव्यसे नहीं है । और अपने मृत्तिकारूप द्रव्यसे जैसे घटका सत्त्व है ऐसे ही पर सुवर्ण आदि द्रव्यरूपसे भी यदि उसका सत्त्व ही मानो तो घट मृत्तिकोमय है, सुवर्णमय नहीं है। ऐसे जो नियम होता है वह नहीं होगा । और ऐसे नहीं माननेसे, अर्थात् पर द्रव्यसे उससे भिन्न द्रव्यका सत्त्व माननेसे प्रत्येक द्रन्यका जो नियम लोकमें है कि यह अमुक द्रव्य है, यह अमुक है इसका विरोध होगा क्योंकि जब सभी द्रव्य स्वद्रव्यसे तथा पर द्रव्यसे भी हैं तव भेद क्या है और भेद अमावसे प्रत्येक द्रव्यका नियम नहीं हो सकता ननु संयोगविभागादेरनेकद्रव्याश्रयत्वेपि न द्रव्यप्रतिनियमो विरुद्धयत इति चेन्न । तस्या, नेकद्रव्यगुणत्वेनानेकद्रव्यस्यैव खद्रव्यत्वात्, स्वानाश्रयद्रव्यान्तरस्यैव परद्रव्यत्वात् । स्वाना श्रयद्रव्यात्मनापि संयोगादेस्सत्त्वे स्वाश्रयद्रव्यप्रतिनियमव्याघातस्य तदवस्थत्वात् । तथा पर- द्रव्यात्मनेव स्नद्रव्यात्मनापि घटस्यासत्त्वे सकलद्रव्यानाश्रयत्वप्रसंगेन निराश्रयत्वापत्तिः । कदाचित् यह कहो कि संयोग विभाग आदि अनेक द्रव्यके आश्रय रहनेपर भी द्रव्योंके नियमका विरोध नहीं है. यह शंका अयुक्त है । क्योंकि संयोग विभाग आदि अनेक द्रव्यके गुण हैं इसलिये अनेक द्रव्य ही उनका खद्रव्य है, इसलिये अनेक द्रव्य उनका आधार होनेसे अनेक खद्रव्यरूपसे उनकी सत्ता युक्त है. और आधार वा आश्रय जो अन्य द्रव्य नहीं है वही पर द्रव्य है, यदि जो द्रव्य संयोग आदिका आश्रय नहीं है उस अपने अनाश्रय वा अनाधार द्रव्यरूपसे संयोग आदिकी सचा मानो तो अमुक द्रव्य संयोग आदिका आश्रय है अमुक द्रव्य नहीं है इस नियमका मङ्ग अवश्य होगा, क्योंकि जब अपने आश्रय द्रव्य वरूपसे तथा अनाश्रय द्रव्य स्वरूपसे भी संयोग आदिका अस्तित्व है तब घट संयुक्त है पट संयुक्त नहीं है, यह नियम कैसे हो सकता है । और जैसे पर द्रव्य रूपसे घटकी असत्ता मानी जाती है ऐसे ही खद्रव्यसे असता ही मानी जाय तो सम्पूर्ण वस्तु सद्गव्य और परद्रव्यके आश्रय न होनेसे घट निराधार हो जायगा, क्योंकि जब कोई उसका आधार न रहा तब वह कहां रहेगा । एवं घटस्य स्वक्षेत्रं भूतलादि, परक्षेत्रं कुड्यादि । घटः स्वक्षेत्रेस्ति, परक्षेत्रे नास्ति । घटस्य स्वक्षेत्र इव परक्षेत्रपि सत्त्वे प्रतिनियतक्षेत्रत्वानुपपत्तिः । परक्षेत्र इव स्वक्षेत्रेप्यसत्त्वे च निरा. धारत्वापत्तिः । इसी प्रकार जिस स्थानमें घट हो वह भूतल वा काष्ठ आदि घटका स्वक्षेत्र है, और अन्य भित्ति आदि जहां घट नहीं है वह उसका परक्षेत्र है। उनमेंसे अपने क्षेत्रमें घट है और परक्षेत्रमें नहीं है घटकी जैसे स्वक्षेत्रमें सत्ता है ऐसे ही यदि परक्षेत्रमें भी मानीजाय १ मृत्तिकासे बना हुआ. ३ अपने रहनेका नियत स्थान सव पदार्थकी सत्ता अपने द्रव्य क्षेत्र काल तथा भावसे मानी गई है और अन्य द्रव्य क्षेत्रादिसे असत्ता. ४ अपने रहने के स्थानसे भिन्न स्थान. २ सोनेसे बना हुआ.

४५ , तो घर अमुक स्थानमें है अमुक स्थानम नहीं है यह विभाग नहीं बनेगा, क्योंकि अपने तथा अन्यके क्षेत्रमें भी घटका सत्त्व है तब घटादि पदार्थ कहा है और कहा नहीं है यह विभाग कैसे हो सकता है और परक्षेनमें जैसे घटादिका असत्त्व माना हे ऐसे ही अपने क्षेत्रमें भी असत्त्व मानो तो घट आदि निराधार ही हो जाएगे, क्योंकि अपने तथा अन्यके क्षेत्रमें जब असत्ता ही है तब उनकी सत्ताका आधार कोन हो सकता हे ।। तथा घटम्य स्वकालो वर्तमानकाल , परकालोऽनीतादि । तत्र स्वकालेस्ति, परकाले नास्ति। घटस्य स्वकाल इव परकालेपि सत्वे प्रतिनियतकालत्वाभावेन नित्यत्वमेव स्यात् । परकाल इव स्वकालेप्यसत्त्वे सकलकालासम्बन्धित्वप्रसगेनावस्तुत्वापत्ति । कालसम्बन्धित्वमेव हि वस्तुत्वम् । एवञ्च घटो घटत्वेनास्ति, पटत्वेन नास्ति, मृद्रव्येणास्ति, सुवर्णद्रव्येण नास्ति, स्वक्षेवादस्ति, परक्षेत्रान्नास्ति, स्वकालादस्ति, परकालान्नास्तीति पर्यवसन्नम् । तथा घटका स्वकाल क्या है कि वर्तमान काल, अर्थात् जिस कार में घटपर्याय वर्चता है वही उसका निज काल है, और भूत भविष्यत् उसके पर काल है क्योंकि वर्तमान काल- सहित भूत भविष्य कालमें यह घट नहीं है। इनमें से अपने कालमें तो घट हे और पर कालमें नहीं है । और जैसे निज कालमें घटकी सत्ता है ऐसे ही यदि पर कालमें भी मानी जाय तो अमुक कालमें घट है और अमुक कालमें नहीं है इस प्रकार नियत कालके अभा- वसे घट नित्य हो जायगा, क्योंकि निज तथा पर कालमें भी जब उसकी सत्ता मानी गई तो कहा नहीं है । और पर कालमें जेसे असत्ता है ऐसे ही स्वकालमें भी यदि असत्ता ही मानो तो किसी कालमें घटकी सत्ताका सम्बन्ध न होनेसे शशशृङ्गवत् घट अवस्तु हो जायगा । क्योंकि किसी न किसी कालके साथ वस्तुकी सत्ताका सबन्ध होने ही से उसका वस्तुत्व सिद्ध होता है। अब इस प्रकार पूर्व कथित रीतिसे घटत्व धर्मसे घट है पटत्व धर्मसे नहीं है, घट मृत्तिका रूप स्वद्रव्य स्वरूपसे है, पर सुवर्ण द्रव्यसे नहीं है, घट अपने क्षेत्रसे है पर क्षेत्रसे नहीं है, ओर घट अपने कालसे है, पर कालसे नहीं है, यह तात्पर्य सिद्ध हुआ । अनायं बोधप्रकार -घटत्वेनेति तृतीयार्थोऽवच्छिन्नत्व, धात्वर्थेन्वेति । असधात्वर्थोऽस्ति- त्व सत्त्वपर्यवसन्नम् । आख्यातार्थ आश्रयत्वम् । तथा च घटत्वावच्छिन्नास्तित्वाश्रयो घट इति प्रथमवाक्याद्वोध । अभावानामधिकरणात्मकतया पटत्वावच्छिन्नाभावस्य घटवरूपत्वात् , तत्र नभ्समभिव्याहृतासधातोरभावोर्थ , आश्रयत्वमाख्यातार्थ , इति रीत्या तादृशाभावाश्रयो घद इति बोधेपि ताशाभावात्मकत्वमेव घटस्य सिद्धयति, अभावानामधिकरणात्मकत्वात । तृतीयवाक्ये मृदव्यपटोत्तरतृतीयाया अवच्छिन्नत्वमर्थ । एवमपि वोधा उह्या ।। अम यहा वाक्यार्थक बोधकी रीति यह है “घट घटत्वेन अस्ति" घट घटत्व स्वरूपसे है इस वाक्यमें जो घटत्वेन' यहा तृतीया विभक्तिका अर्थ अवच्छिन्नत्व अर्थात् घटत्व विस यालम खकीय तथा परकीय कालम भी घटकी सत्ता माननेसे सर्व कालम पट सिद्ध होगया २ अन्य पदाथसे पृथक करनेवाले अवच्छेदकरूप घटत्व धर्मसे सहितत्व , इस अवच्छेदक धर्मका वैशिष्टय है और उस अवच्छिन्नत्वका अन्वय धातुके अर्थ सत्तामें होता है, अस, धातुका अर्थ जो अस्तित्व है उसका भी सत्तारूप अर्थसे तात्पर्य है, 'अस्ति' में जो आख्यात 'ति' है उसका आश्रय अर्थ है । तो अब इस प्रकारसे-घटत्व धर्मसे अवच्छिन्न जो अस्तित्व अर्थात् सत्ता उस सत्ताका आश्रय घट, यह प्रथम वाक्यका वाक्यार्थ “घटः घटत्वेन अस्ति" इन तीनों पदोंको मिलाके हुआ और सब अभाव जैन मतमें अधिकरणरूप भानेगये है इस प्रकारसे घट अभावका अधिकरण होनेसे पटत्व धर्मसे अवच्छिन्न जो अभाव अर्थात् पटका अभाव घटरूप है, क्योंकि यहां पटाऽभावका आधार घट माना है । उसी अपने अधिकरण भूत घटरूप वह होगा, और 'न अस्ति' यहांपर नञ् अर्थात् निषेध- रूप अर्थवाचक 'न' इस अव्यय पदकी समीपतासे अस् धातुका अभाव अर्थ है, अर्थात् 'न अस्' इन दोनोंको मिलाके अभावरूप अर्थ हुआ, और आख्यात 'ति' विभक्तिका आश्रय अर्थ है यह पूर्वमें कह आये हैं, तो इसी रीतिसे पटत्व धर्मसे अवच्छिन्न जो पट उस पटत्वावच्छिन्न अभावका आश्रय घट इस प्रकारका, “घटः पटत्वेन नास्ति' इस द्वितीय वाक्यका अर्थ करनेपर पटत्वावच्छिन्न अभावरूपता ही घटकी सिद्ध होती है क्योंकि अभाव जब अपने आधार स्वरूप है । तब पटत्वरूप धर्मसे अवच्छिन्न पटके अभावका आधार घट है 'इसलिये पटत्व धर्मसे अवच्छिन्न अभाव स्वरूप घट है यह स्पष्ट रीतिसे अर्थ होगया और' "घटः मृद्रव्येण अस्ति" (घट अपने मृत्तिकारूप द्रव्यसे है ) इस तृतीय वाक्यमें भी मृद्रव्य इस पदके आगे जो तृतीया विभक्ति है उसका भी अवच्छिन्नत्व अर्थ है और अम् तथा तिका अर्थ पूर्ववत् सत्ता तथा आश्रय है अवच्छिन्नत्वका अन्वय आश्रय- रूप तिके अर्थमें पूर्ववत् है मिलाके मृद्रव्यत्वसे अवच्छिन्न जो अस्तिता उसका आश्रय घट यह वाक्यार्थ हुआ इसी प्रकारसे आगेके चतुर्थ आदि वाक्योंका अर्थ भी समझलेना । ननु-सर्वपदार्थानामपि स्वरूपादिचतुष्टयपररूपादिचतुष्टयाभ्यां व्यवस्थायामंगीझियमा- णायां स्वरूपादीनां स्वरूपाद्यन्तरस्याभावात्कथं व्यवस्था स्यात् तेषामपि स्वरूपाद्यन्तरस- द्भावेऽनवस्था प्रसंगात्, सुदूरमपि गत्वा स्वरूपाद्यन्तराभावेपि कस्यचिद्वयवस्थायां किं स्वर- रूपाद्यपेक्ष्या सत्त्वासत्त्वसमर्थनरूपया स्वगृहमान्यया प्रक्रियया? यथाप्रतीति वस्तुव्यव- स्थोपपत्तेः॥इतिचेत्-अनभिज्ञो भवान् वस्तुखरूपपरीक्षायाः । वस्तुस्वरूप प्रतीतिरेव स्वपररू- २ धातुओंके आगे लगनेवाली विभक्ति ति तस् अन्ति आदि भी विभक्ति धातुओंके आगे जोडी जाती हैं उनको आख्यात कहते हैं. ३ अपने आधारस्पता, अभावको आधाररूपता जैन मत तथा अन्य कई मतमे भी माना है उसकी उपपत्ति इस प्रकार है जैसे 'भूतले घटाभावः' भूतलमें पटका अभाव है यहांपर घटके अभावका अधिकरण भूतल है तो उस अभावका खरूप भूतल ही है क्योंकि भूतलके स्वरूपके सिवाय और कुछ वस्तु उपलब्ध नहीं होती, जिस वस्तुमें जिसका अभाव कहोगे वही वस्तु उस अभावका अधिकरण होगी, और उस अभावशा स्वरूप वही अधिकरण होगा जैसे घटके खरूपके प्रदर्शनमें पट आदिका अभाव कहा जाता है तो अधिकरण होनेसे घट ही पट आदिके अभावरूप होगा. ४ नका अर्थ नहीं मसका अर्थ होना दो मिलार नहीं होना । और नहीं होना अभावरूप ही है. सम्बन्ध.

पाधवच्छिन्नसत्त्वासत्वादिकं विषयीकरोतीति निरूपयितुमुपक्रान्तत्वात्। अन्यथा नानानिरं- कुशविप्रतिपत्तीनां निवारयितुमशक्तः । वस्तुनो हि यथैवावाधितप्रतीतिस्तथैव स्वरूपव्यवस्था, 'मानाधीना मेयसिद्धिः' इति वचनात् । एवञ्च-स्वरूपादीनां स्वरूपाद्यन्तरं प्रतीयते वा नवा ? अन्येस्वरूपान्तरं नांगीक्रियत एव । एवमपि तेपामस्तित्वनास्तित्वव्यवस्थाऽने प्रपञ्चयि- प्यते । आये स्वरूपादीनामपि स्वरूपाद्यन्तरमंगीक्रियते, प्रतीत्यनुरोधात् । न चैवमनवस्था, यत्र स्वरूपान्तरस्य प्रतीतिस्तत्र व्यवस्थोपपत्तेः । तत्र जीवस्य तावदुपयोगसामान्य स्वरूपं, तस्य तलक्षणत्वात् । उपयोगो लक्षणमिति वचनात् । ततोऽन्योऽनुपयोगः पररूपम् । ताभ्यां सदसत्त्वे प्रतीयते । उपयोगसामान्यस्य च ज्ञानदर्शनान्यतरत्वं स्वरूपम्, इतरत्पररूपम् । उपयोगविशेपस्य ज्ञानस्य स्वार्धाकारनिश्चयात्मकत्वं स्वरूपम् , दर्शनस्य किंस्विदियादिरूपे गाकारमहणम् स्वरूपम् । ज्ञानस्यापि परोक्षस्यावैशा स्वरूपम् । प्रत्यक्षस्य वैशचं स्वरूपम् । दर्शनस्यापि चक्षुरचक्षुनिमित्तस्य चक्षुरादिजन्यार्थमहणं स्वरूपम् । अवधिदर्शनस्यावधिविषयी- भूतार्थप्रहणं स्वरूपम् । परोक्षस्यापि मतिज्ञानस्येन्द्रियानिन्द्रियजन्यत्वे सति स्वार्थाकारव्यवसा- यात्मकत्वं स्वरूपम् । अनिन्द्रियमात्रजन्यत्वं श्रुतस्य स्वरूपम् । प्रत्यक्षस्थापि विकलस्याव- धिमनःपर्यायलक्षणस्येन्द्रियानिन्द्रियानपेक्षत्वे सति स्पष्टतया स्वार्थव्यवसायात्मकत्वं स्वरूपम् । सकलपयक्षस्य केवलज्ञानलक्षणस्य सकलद्रव्यपर्यायसाक्षात्करणं स्वरूपम् । ततोन्यत्सत्त्वं तु पररूपम् । ताभ्यां सदसत्त्वे प्रतिपत्तव्ये । एवमुत्तरोत्तरविशेपाणामपि खरूपपररूपे बुद्धिमद्भि रू। । तद्विशेषप्रतिविशेषाणामनन्तत्वात् । शङ्का-सम्पूर्ण पदार्थोकी व्यवस्था स्वरूप अर्थात् निजरूप द्रव्य क्षेत्र काल, तथा परके रूप, द्रव्य, क्षेत्र तथा काल इन चारोंके समुदायसे स्वीकार करनेपर रूप द्रव्य क्षेत्र तथा काल ये • भी पदार्थ हैं इनका भी स्वरूप द्रव्यादि होना चाहिये, सो तो मानना नहीं, तब स्वरूप चतुष्टयके अन्य स्वरूप आदि चतुष्टयके अभावसे कैसे इनकी व्यवस्था होसकती है और यदि स्वरूप, द्रव्य क्षेत्र तथा काल इन चारोंके भी अन्य स्वरूप द्रव्य क्षेत्र कालकी सत्ता मानोगे तो उनके भी अन्य स्वरूप द्रव्य आदि तथा पररूप द्रव्यादि चारों मानने पड़ेंगे, तथा उनके भी अन्य स्वरूप द्रव्य आदि चारों होंगे, इस प्रकार अनवस्था दोष होगा, कहीं विश्राम न मिलेगा क्योंकि जो २ स्वरूप द्रव्य आदि मानोंगे उन सभोंको अपने स्वरूपका बोध करानेके लिये दूसरे स्वरूप पररूप द्रव्य आदिकी आवश्यकता पड़ती बराबर लगातार चली जायगी कहीं भी व्यवस्था नहीं हो सकती, इसलिये अतिदूरजाके भी किसी पदार्थकी व्यवस्था करनेमें उसके जब स्वरूप द्रव्य आदिचतुष्टयके दूसरे स्वरूप आदि चतुष्टयके न होनेपर भी वस्तुकी व्यवस्था तो अवश्य करनी है, तो पदार्थोके सत्व असत्वको प्रमाणित करनेवाली तथा अपने ही घर अर्थात् जैन मतमें माननीय, इस स्वरूप तथा पररूप आदि चतुष्टयकी अपेक्षा रखनेवाली प्रक्रियासे क्या प्रयोजन है ? क्योंकि वस्तुका स्वरूप जैसे भासता है वैसी ही व्यवस्था करनी योग्य है । यदि ऐसा कहो तो-आप वस्तुके स्वरूपकी परीक्षासे अज्ञात हो । क्योंकि वस्तुके १ ४८ स्वरूपका भान होना ही स्वकीय रूप द्रव्य आदि चतुष्टय, तथा परकीय रूप द्रव्य आदि चतुष्टय सहित सत्व तथा असत्व आदिको विरैय करता है। इस बातके ही निरूपण कर- नेको हमारे प्रयत्नका आरम्भ है । और यदि प्रमाणोंसे वस्तुके स्वरूपका भासना सिद्ध न कियाजाय तो प्रमाणरूप अंकुशके बिना वादियोंकी अनेक प्रकारकी जो विप्रतिपचि अर्थात् विरुद्ध युक्ति हैं उनका निवारण करनेमें सर्वथा असमर्थ हैं क्योंकी वस्तुके स्वरूपकी व्यवस्था उसी प्रकारसे करनी चाहिये कि जिसमें उसका भान बिना किसी प्रमाणके बाधसे निर्विवाद हो प्रमाणके आधीन प्रमेय पदार्थोकी सिद्धि होती है ऐसा अन्य ग्रन्थमें आचार्यका वचन है । सो इस रीतिसे अव विचारना है कि स्व तथा पररूप द्रव्य आदि चतुष्टयके अन्य स्वरूप द्रव्यादि चतुष्टयकी प्रतीति होती है या नहीं १ यदि अन्त्यपक्ष है अर्थात् नहीं हो, तो स्वरूप आदिके अन्य स्वरूप आदिका तो स्वीकार ही नहीं है प्रतीति कैसे होती है । ऐसा माननेपर भी उनके अस्तित्व तथा नास्तित्व आदिकी व्यवस्थाका वर्णन आगे चलके करेंगे । और यदि प्रथम पक्ष है। अर्थात् स्वरूप आदि चतुष्टयके भी अन्य स्वरूप आदिका भान होता है तो बोधके अनुसार स्वरूप आदि चतुष्टयके भी अन्य स्वरूप आदि चतुष्टयका अङ्गीकार करते हैं । अब कदाचित् कहो कि स्वरूप आदि चतुष्टयके अन्य स्वरूप आदि चतुष्टय जैसे स्वीकार किया है ऐसे ही इस अन्य स्वरूप आदिके भी और अन्य स्वरूप आदि चतुष्टय होंगे। तथा उनके भी अन्य स्वरूप आदि चतुष्टय होंगे, तो इस प्रकार अनवस्था दोप आवेगा १ जहांपर अन्य स्वरूप आदि चतुष्टयका भान होता है वहां ही पर व्यवस्थाकी उप- पति भी हो जायगी। अव जीवके स्वरूपके विषयमें स्वरूप द्रव्यादिका विचार करते हैं-उसमें प्रथम "उपयोगसामान्य" यह जीवका स्वरूप है, क्योंकि उपयोगसामान्यरूप ही जीवका लक्षण है "उपयोगो लक्षणम्" उपयोग ही जीवका लक्षण है। ऐसा महाशास्त्रका वचन है । और उस उपयोगसे अन्य जो अनुपयोग है वही जीवका पररूप है । इन दोनोंमेसे उपयो- गसे तो जीवका सत्व, और अनुपयोगसे असत्वका भान होता है, और उपयोग सामान्यका स्वरूप, ज्ञान दर्शन इन दोनोमेंसे अन्यतर अर्थात् ज्ञान दर्शनमेंसे कोई भी एक है, और ज्ञान दर्शनसे भिन्न उपयोगका पररूप है । और इनमेंसे भी उपयोग विशेप जो ज्ञान है उस ज्ञानका स्वरूप अपनेसे प्रकाशनीय जो पदार्थ, उस पदार्थका निश्चय है । और इन्द्रिय तथा १ अपना रूप, द्रव्य, क्षेत्र, काल २ अन्यके रूप दव्य क्षेत्र काल. ३ ज्ञानमें प्रकट करना, वस्नुके खस्परा भास नहीं हमको यह बोध कराता है कि वस्तु अपने रूप द्रव्यादि चारोंकी अपेक्षासे है, अन्यके रूप द्रव्यादि चारोंकी अपेक्षासे नहीं है. ४ सल वा असल आदि एकान्तरूपसे वादियोंके अनेक प्रकारके विरुद्ध क्थन. ५ वस्तुके खरूपका. ६ प्रमाणका विरोध वस्तुके खरूपका निर्णय ऐसे करना चाहिये जो किसी प्रमाणसे कट न सके, जैसे किसीने कहा कि पदार्थ होनेसे अग्नि शीतल है, परन्तु जव हाथ रसके देखोगे तो वह उण भासेगा इसलिये प्रत्यक्ष प्रमाणके होनेसे यह निर्णय ठीक नहीं है. ७ वस्तुके स्वरूपा ज्ञान अर्थात् जहांपर घनके स्वरूप आदिके अन्य खरूप आदि चतुष्टयका ज्ञान होता है वहांपर वह माना गया है. ८ खरूप आदि चतुष्टयके ज्ञानकी तरह. ९ जो पस्नु हानके द्वारा प्रकाश होती है.

. ४९ पदार्थके सन्निधान होते ही विशेप्यविशेपणभावसे शून्य कुछ है इत्यादिरूपसे आकारका अहण करना दर्शनका स्वरूप है, तथा पदार्थोका अवैध रूपसे, अर्थात् स्वच्छता तथा निर्म- लतापूर्वक स्पष्टरीति न भासना परोक्षज्ञानका स्वरूप है, तथा वैशद्य अर्थात् निमरता था स्वच्छता पूर्वक स्पष्टरीतिसे भासना प्रत्यक्ष ज्ञानका स्वरूप है और चार प्रकारके दर्शनों से चभु तथा अक्षुको निमित्त मानके जो दर्शन होता है, उसका नेत्र आदियोंसे उत्पन्न पदार्थकी सत्तामानका ग्रहण ही स्वरूप है, इसी प्रकार अवधिदर्शनका अवधिदर्शनके विषय भूत पदार्थकी सत्ता ग्रहण करना स्वरूप है और परोक्षं ज्ञानमें भी मर्तिज्ञानरूप परोक्षजा नका इन्द्रिय तथा मनसे जन्य, अर्थात् उत्पन्न होकर अपनेसे प्रकाशनीय पदार्थका निश्चय होजाना ही स्वरूप है। तथा अनिन्द्रिय जो मन है, उस मनमात्रसे उत्पन्न होना परोक्ष ज्ञा- नका स्वरूप है । और इन्द्रिय तथा अनिन्द्रिय मनकी कुछ भी अपेक्षा न रखकर, केवल आत्मामात्रकी अपेक्षासे निर्मलता पूर्व स्पष्टरीति अपने विषयभूत पदार्थोंका निश्चय करना यह विकलं प्रत्यक्षरूप अवधि तथा मन पर्ययज्ञानका स्वरूप है, और सम्पूर्ण द्रव्य, तथा सम्पूर्ण पायोंको साक्षात्कार करना, यह सकल प्रत्यक्षरूप केवल ज्ञानका स्वरूप है। इस अपने २ स्वरूपसे भिन्न २ सत्त्व समका पररूप है। इन्ही अपने स्वरूप तथा पररूपसे सत्त्व तथा असत्त्व जानेजाते है । इस प्रकार यहातक तो म्वरूप पररूप आदिके अन्यस्वरूप पररूपादि हमने कहे, इस प्रकार उत्तरोत्तर ज्ञानोंके जो विशेष है उनके भी स्वरूप पररूपादिकी कल्पना बुद्धिमानोंको म्वय करलेनी चाहिये । क्योंकि ज्ञानोके भेद अवान्तर भेद पुन उनके प्रभेद अनन्त है सनका निरूपण असभव है. ननु-प्रमेयस्य कि स्वरूप किंवा पररूपम् ? याभ्या प्रमेय स्यादस्तिस्यान्नास्तीति व्यपदिश्ये- तेति चेत् १ उच्यते । प्रमेयस्य प्रमेयत्व स्वरूप, घटत्वादिक पररूपम् । प्रमेय प्रमेयत्वेनास्ति, घटत्वादिना नास्ति। शङ्का-प्रमेयका क्या तो स्वरूप है और क्या पररूप है ? जिन खरूप तथा पररूपसे 'पमेयः स्यादस्ति तथा स्यान्नास्ति' कथचित् प्रमेय है और कथचित् नहीं है, ऐसा १ असष्ट जो स्वच्छ वा साफ र न भासे अवैशद्य अर्थान् साफ न भासना यह परोक्ष प्रमाणका जैन मतम रक्षण है २ विशद अर्थात स्पष्ट साफ प्रतिभास होना यह प्रत्यक्षका लक्षण है ३ चक्षुदशन, अचक्षुदर्शन, अवधिदर्शन भौर केवलदर्शन ये चार प्रकार के दर्शन हैं ४ नेवसे मिन कर्णआदि इन्द्रियाको मानकर ५ मति तथा श्रुत इन दोनों ज्ञानोंको परोक्ष प्रमाण माना है ६ नेन आदि इन्द्रिय नथा मन जिसको जिन मतम अनिन्द्रिय भी कहते हैं इन दोनोंके निमित्तसे मतिज्ञान होता है ७ अवधिज्ञान तथा मन पर्यज्ञानको विकल प्रत्यक्ष और केवलज्ञानको सकलप्रत्यक्ष कहते हैं क्याकि यह सम्पूर्ण द्रव्य तथा पर्याओंको साक्षात् करता है ८ अनेक भेद मतिश्रुत अवधि मन पर्यय तथा केवल ये पाच ज्ञान जो प्रमाणरूप हे इनमें प्रथम मतिज्ञानके ही अवग्रह ईहा अवाय धारणा ये चार भेद हे पुन इन अवग्रहादिक एक्के बहु बहुविधि अप एकविध तथा क्षिप्रादि बारह २ भद है ऐसे ही श्रुतज्ञानक २४८ भेद होते हैं इनम भी उत्तर पु पादिसी अपेक्षा लीजाय तो पार नहीं मिलेगा इस हेतुसे अन त विशेष भेद ई ५० उसके विषयमें कहा जाय ! इस प्रश्नका उत्तर कहते हैं.-प्रमेयका प्रमेयत्व जो अवच्छेदक धर्म है वही उसका स्वरूप है और घटत्व आदि पररूप हैं । इस हेतुसे प्रमेय प्रमेयत्व स्वरूपसे है और घटत्व रूपसे नहीं है। अन्ये तु-"प्रमेयस्य स्वरूपं प्रमेयत्वम् , अप्रमेयत्वं पररूपम् । न च-अप्रमेयत्वं प्रमेयत्वाभा- वस्स चाप्रसिद्ध इति वाच्यम् , प्रमेयत्वाभावस्य शशविपाणादौ प्रसिद्धत्वात् । न च-शशवि- पाणादीनां प्रमेयत्वाभावस्य च व्यवहारविषयत्वेन प्रमेयत्वापत्तिरिति वाच्यम् ; तत्साधका- माणाभावेन प्रमेयत्वासिद्धेः । प्रमेयत्वं हि प्रमाणजन्यप्रमितिविषयत्वम् , तच्च प्रमाणाभावे नो. पपद्यते । एवञ्च निरुक्तस्वरूपपररूपाभ्यां प्रमेयस्यास्तित्वनास्तित्वोपपत्तिः।” इत्याहुः॥ और अन्यवादी तो-प्रमेयत्वको प्रमेयका स्वरूप और अप्रमेयत्वको पररूप कहते हैं। अव कदाचित् ऐसी शङ्का करो कि अप्रमेयत्व तो प्रमेयत्वका अभावस्वरूप है और प्रमेयत्वका अभाव तो अप्रसिद्ध है, क्योंकि प्रमेयका अर्थ है कि प्रत्यक्ष प्रमाणआदिसे जाना जाय सो ऐसा कौन पदार्थ है जो प्रत्यक्षादि प्रमाणोंसे नहीं जानाजाता । इस कारणसे प्रमेयत्वका अभाव अप्रसिद्ध है, सो ऐसी शंका नहीं कर सकते क्योंकि प्रमेयत्वका अभाव भी शश वा अश्व शृंग आदिमें प्रसिद्ध है । कदाचित् यह कहो कि शशशृंगआदिकमें भी प्रमेयत्वके अभाव रूपसे लोकमें व्यवहार है इसलिये शशभंग आदिमें जो प्रमेयत्वका अभाव है उसको भी प्रमेयत्व होजायगा क्योंकि शशग आदिमें प्रमेयत्वके अभावरूपसे प्रमेयत्वका अभाव जानाजाता है । यह कथन नहीं कर सकते क्योंकि प्रमेयत्वाभावके जाननेमें सा- धक कोई प्रमाण नहीं है इस कारण प्रमेयत्वके अभावमें प्रमेयत्वकी सिद्धि नहीं हो सकती इसका हेतु यह है कि प्रमाणसे उत्पन्न जो प्रमितिरूप फल उस प्रमितिका जो विषय है उसको प्रमेयत्व कहते हैं अतः प्रमेयत्वके अभावको प्रमाणजेन्य प्रमितिका विषय होना बिना किसी प्रमाणके युक्तिसे नहीं सिद्ध हो सकता. इस प्रकार पूर्वकथित रीतिसे स्वरूप प्रमेयत्वसे और अप्रमेयत्व पररूपसे प्रमेयका अस्तित्व तथा नास्तित्व युक्तिपूर्वक सिद्ध है ।। ऐसा अन्यवादी कहते हैं। ननु-जीवादिद्रव्याणां पण्णां किं स्वद्रव्यं किं वा परद्रव्यम् ? याभ्यामस्तित्वनास्तित्वे च्यवतिष्ठते, द्रव्यान्तरस्यासम्भवात्, इति चेदुच्यते । तेपामपि शुद्धं सद्रव्यमपेक्ष्यास्तित्वम् तत्प्रतिपक्षं सदभावमशुद्धद्रव्यमपेक्ष्य नास्तित्वञ्चोपपद्यते ॥ शङ्का-जीव अजीव पैट् द्रव्योंका क्या तो स्वद्रव्य है और क्या पर द्रव्य है जिससे १ जो प्रमाणसे जाना जाय उसरा अवच्छेदक पृथक् करनेवाला प्रमेयत्व धर्म ही खरूप है. ३ प्रमाण (ज्ञान) रूप करणसे उत्पन्न प्रमितिरूप फलका विषय अथात् घट आदिके सदृश जो ज्ञानके फलका विषय है वही प्रमेय है. ३ जीव अजीव आफ्ध वद्य संवर तथा निर्जरा ये पद् (छ.) ही द्रव्य जिन मतमें हैं इनसे मिन द्रव्य न होने से इनके सदव्य तथा पररव्याची व्यवस्था नहीं यन सकती इस भाशयसे प्रश्न है.

प्रतिपक्षका' इति वचनात् । ५१ कि षद् द्रव्योंके स्वव्यसे अस्तित्व और परद्रव्यसे नास्तित्व उनमें व्यवर्तित हो क्योंकि छ दव्योंसे भिन्न तो कोई द्रव्य ही नहीं है तब इनके स्वद्रव्य तथा परद्रव्यसे अस्तित्वआदि धर्म पट् द्रव्योंमें कैसे रह सकते है ! ।। यदि ऐसा प्रश्न करो तो इसका उत्तर कहते है- इन पद् द्रव्योंका भी शुद्ध सत् द्रव्यकी अपेक्षासे तो अस्तित्व, और उससे विरुद्ध अशुद्ध असत् द्रव्यकी अपेक्षासे नास्तित्व भी सिद्ध होता है, अर्थात् पट् (छ) द्रव्योंका शुद्ध सत् द्रव्य तो स्वरूप है उसकी अपेक्षासे और अशुद्ध असत् द्रव्य इनका परद्रव्य है, उसकी अपेक्षासे छ द्रव्योंफा नास्तित्व भी युक्तिपूर्वक सिद्ध है। ननु- महासत्वरूपस्य शुद्धद्रव्यस्य स्वपरदन्यादिव्यवस्था कथं तस्य सकलद्रव्यक्षेत्र- कालभावात्मकत्वात् , तद्वयतिरेकेणान्यदव्याधभावात्, इति चेन्न:-शुद्धद्रव्यस्यापि सकल- द्रव्यक्षेत्रकालाद्यपेक्षया सत्त्वस्य, विकलद्रव्याद्यपेक्षयाऽसत्त्वस्य च, व्यवस्थितेः । 'सत्ता स- प्रश्नः- महासत्त्वरूप जो शुद्ध द्रव्य है उसकी स्वकीय तथा परकीय द्रव्यकी व्यवस्था कैसे होसकती है? क्योंकि महासत्त्वरूप शुद्ध द्रव्य तो संपूर्ण द्रव्य क्षेत्र काल तथा भाव स्वरूप ही है, उससे भिन्न जब दूसरा द्रव्य नहीं है तब महासत्त्वरूप शुद्ध द्रव्यका क्या स्वद्रव्य होसकता है और क्या परद्रव्य होसकता है और स्व पर द्रव्यके विना महासत्त्वरूप शुद्ध द्रव्यकी सत्त्व असत्त्वकी व्यवस्था कैसे होसकती है ? । ऐसी शंका कभी नहीं कर सकते । क्योकि महासत्त्वरूप शुद्धद्रव्यके भी संकल दव्य क्षेत्र तथा कालादिकी अपेक्षासे सत्त्वकी और विकल द्रव्य क्षेत्र कालादिकी अपेक्षासे असत्त्वकी व्यवस्था पूर्ण रीतिसे है अर्थात् महासत्त्व शुद्ध द्रव्यका सकल द्रव्य क्षेत्र काल तथा भाव तो स्वकीय द्रव्य है उनकी अपेक्षासे सत्त्व और विकल दव्य क्षेत्र काल भाव पररूप हैं उनकी अपेक्षासे असत्त्व भी युक्तिसे सिद्ध है ॥ संपूर्ण द्रव्य क्षेत्र कालादिरूप जो एक महासत्ता है वही विकल द्रव्य क्षेत्र आदिसे प्रतिपक्ष सहित है ।। ऐसा अन्यत्र आचार्यका वचन एतेन सकलक्षेत्रकालच्यापिनो गगनस्य सकलकालक्षेत्रापेक्षया सत्त्वं यत्किञ्चित्क्षेत्रका- लापेक्षयाऽसत्त्वं च निरूपितं प्रतिपत्तव्यम् । इस महासत्त्वरूप शुद्ध द्रव्यके स्वकीय तथा परकीय द्रव्य क्षेत्र आदिके निरूपणसे ही संपूर्ण क्षेत्र काल व्यापी आकाशका भी सम्पूर्ण काल क्षेत्रकी अपेक्षासे तो सत्त्व और यत्- किंचित् क्षेत्र कालकी अपेक्षासे असत्त्व भी पूर्ण रीतिसे प्रतिपादित होगया यह समझलेना। १ स्थित, अपना और द्रव्य नहीं है तब इनमे सत्व असत्त्व कसे. १ सम्पूर्ण द्रव्य क्षेत्रादिवी सत्ता महासत्त्व है. ३ सम्पूर्ण, ४ न्यून वा अपूर्ण ५ किचित् अल्प, तात्पर्य यह है कि आशश सम्पूर्ण द्रव्य देश कालव्यापी है ऐसा कोई देश काल नहीं है जहा आकाश न हो इस लिये सम्पूर्ण द्रव्य क्षेत्र (देश) काली अपेक्षासे तो आशा सत्त्व और अप द्रव्य क्षेत्र काल आदिकी अपेक्षासे असत्त्व है क्योंकि वह अन् दव्य क्षेत्र कालादिमें नहीं है किन्तु सबमें है. है ५२ ननु-अस्तित्वमेव वस्तुनस्स्वरूपं, न पुनर्नास्तित्वं, तस्य पररूपाश्रयत्वात् । यदि च पर- रूपाश्रितमपि नास्तित्वं वस्तुनः स्वरूपं, तदा पटगतरूपादिकमपि घटस्य स्वरूपं स्यात् । इति चेन्न; उभयस्यापि स्वरूपत्वे प्रमाणसद्भावात् । तथाहि-घटस्य स्वरूपाचवच्छिन्नास्तित्वं पररू- पाद्यवच्छिन्ननास्तित्वं च प्रत्यक्षेणैव गृह्यते । घटो घटत्वेनास्तीत्यवाधितप्रतीतेः । अनुमान- प्रयोगश्च-अस्तित्वं स्वभावेनाविनाभूतं-विशेषणत्वात् , साधर्म्यवत् । यथा साधय वैध- \णाविनाभूतं तथास्तित्व स्वभावेन नास्तित्वेनाविनाभूतम् । अविनाभूतत्वं च नियमेनै- काधिकरणवृत्तित्वम् ॥ प्रश्न:-अस्तित्व ही अर्थात् सत्ता ही वस्तुका स्वरूप है न कि नास्तित्व वा असत्ता, क्योंकि अस्तित्व वा सत्त्व तो घट आदि वस्तुके आश्रय है और नास्तित्व वा असत्ता पररूप आ- दिके आश्रयसे रहती है। और यदि पररूपके आश्रित होके भी नास्तित्व घट वस्तुका स्वरूप हो, तो पटमें जो रूप आदि हैं वे भी घटके स्वरूप हो जायगे ? ऐसी शंका नहीं कर सकते, क्योंकि प्रमाण होनेसे अस्तित्व तथा नास्तित्व दोनों वस्तुके स्वरूप हैं, जैसे घटके स्वरूप द्रव्यत्व आदिसे अवच्छिन्न तो अस्तित्व और पररूप द्रव्यत्व आदिसे अव- च्छिन्न नास्तित्व दोनों स्वरूप प्रत्यक्षसे अनुभूत होते हैं । घट अपने घटत्वरूप धर्मसे है और पररूप पटत्व धर्मसे नहीं है, यह प्रतीति अर्थात् अनुभव विना फिसी प्रमाणकी वाधाके होता है। इस अनुभवको दृढ करनेके लिये अनुमानका भी प्रयोग है, जैसे अस्तित्व घटके स्वभावसे अविनाभूत है क्योंकि वह विशेषणीभूत धर्म है जैसे साधर्म्य । तात्पर्य यह है कि जैसे धूम अमिके विना नहीं रहसकता अतः जहां धूम है वहां अग्नि अवश्य है इसलिये धूम अमिका अविनाभूत है, ऐसे ही अस्तित्व भी अपने स्वभाव घटा- दिका अविनाभूत अर्थात् अपने स्वभावसे साधर्म्य वैधhके तुल्य व्याप्त है । जैसे जब किसी अपेक्षासे किसी पदार्थके साथ किसी पदार्थका साधर्म्य है तो वह धर्म भी किसीकी अपेक्षासे उसीमें विद्यमान है जैसे घटमें मृत्तिका द्रव्यसे साधर्म्य है तो उसी घटमें सुवर्ण इव्यसे वैधर्म्य भी है, ऐसे ही अस्तित्व भी अपने स्वभाव नास्तित्वसे व्याप्त अर्थात् अविनाभूत है, तात्पर्य यह है कि जब घटमें स्वरूप द्रव्यादिकी अपेक्षासे अस्तित्व है तब उसी घटमें अन्य पर द्रव्यादिककी अपेक्षासे नास्तित्व भी है, क्योकि अस्तित्व नास्तित्व इन दोनोमें अविनाभूत व्याप्ति है और अविनाभूत जो हैं वे धूम और अनिके समान एक अधिकरणमें नियमसे रहते है इस हेतुसे साधर्म्य वैधhके समान जहां अस्तित्व स्वरूप द्रव्यादिकी अपेक्षासे है यहां पररूप द्रव्यादिकी अपेक्षासे नास्तित्व भी है, इस प्रकार अस्तित्व तथा नास्तित्व दोनों वस्तुका स्वरूप सिद्ध होगया ॥ १ व्यापककी सत्ताके बिना जो न रहसके उसको न्यायशास्त्रम अविनाभूत कहते है जैसे अभिके विना धूम नहीं रह सकता इस हेतुसे धूम अमिका अविनाभूत है अर्थात् धूम अमिका आपसमें व्याप्य व्यापक भार है इससे यह सिद्ध हुआ कि धूमके रहते अग्नि अवश्य है एमे ही अस्तित्व तथा नास्तित्वना भी है. .

ननु-पटोऽभिधेयः प्रमेयत्वादित्यादिहेती वैधय॑विरहेपि साधर्म्य दृश्यत इति साधर्म्यस्य वैधाविनाभूतत्वाभावान्न दृष्टान्तसंगतिः, इत्ति घेदुच्यते । साधर्म्यन्नाम साध्याधिकरणय- तित्त्वेन निश्चितत्वम् । वैधय॑ च साध्याभावाधिकरणावृत्तित्वेन निश्चितत्वम् । एवं चाभिधे- यत्वाभावाधिकरणे शशशृंगादायवृत्तित्वेन निश्चितत्वं प्रमेयत्वस्य वर्तत इति तादशहेतोवै- धर्म्यमक्षतमिति। प्रश्नः-“घटः अभिधेयः प्रमेयत्वात्" घट अभिधेय अर्थात् कथनके योग्य है। क्योंकि उसमें प्रमेयत्व धर्म है, इत्यादि अनुमानमें जहां प्रमेयत्व आदि हेतु है, वहां वैधर्म्यके अभावमें साधर्म्य है तो साधर्म्य वैधयंका साहचर्य्य न रहा तब साधर्म्य वैध→के सदृश अस्तित्व नास्तित्वसे व्याप्त है यह दृष्टांत अयोग्य है। कारण यह है कि प्रमेय सब पदार्थ है तो जहां प्रमेयत्व है वहां प्रमेयत्वका अभाव न होनेसे वैधhके बिना भी साधर्म्य है ! । यदि ऐसी शंका करो तो इसका उत्तर देते है,-साध्यके अधिकरण आधारोंमें जिसकी वृत्तिता निश्चित हो उसको साधर्म्य कहते है, और साध्यके अभावके अधिकरणमें जिसका अवृत्तित्व अर्थात् न रहना निश्चित हो उसको वैधर्म्य कहते है इसलिये पूर्व कथित अनु- मानमें साध्य अभिधेयत्व है उसके अभावके अधिकरण शशशृङ्ग आदिमें अवृत्तिता प्रमे यत्वकी निश्चित है क्योंकि शशशृङ्ग आदि कुछ न होनेसे न उसमें अभिधेयत्व साध्य है और न प्रमेयत्व हेतु ही है इसलिये साध्याभावके अधिकरणमें अवृत्तित्वरूपसे निश्चितत्व धर्म प्रमेयत्वमें है इसलिये पूर्णरूपसे इस हेतुमें वैधर्म्य भी है । एवं-नास्तित्वं स्वाभावेनास्तित्वेनाविनाभूतम् , विशेषणत्वात् । वैधतूंवत् , इत्यनुमानेनापि तयोरविनाभावसिद्धिः । और जैसे अस्तित्व नास्तित्वम्वभावसे व्याप्त है यह अनुमान पूर्व सिद्ध करचुके है ऐसे यह भी अनुमान है कि नास्तित्व अस्तित्वस्वभावसे अविनाभूत अर्थात् व्याप्त है क्योंकि वह विशेषण है जैसे धर्म्य इस अनुमानसे नास्तित्व अस्तित्वका अविनाभाव सिद्ध है। ननु-पृथिवीतरेभ्यो भिद्यते, गन्धवत्यादित्यादिकेवलव्यतिरेकिहेतौ वैधयं साधम्र्येण विनापि वी इति निरुक्तानुमाने दृष्टान्तासंगतिरितिचेन्न । केवलव्यतिरेकिहेतावपि साध- घस्य घटादावेव सम्भवात् । इतरभेदाधिकरणे घटे गन्धवत्त्वरूपहेतोनिश्चितत्वेन साध- म्यस्याक्षतत्वात् । पक्षभिन्न एव साधर्म्य न पक्ष इति नियमाभावात् । १ जो प्रमाणसे जानाजाय तो प्रमाणसे सब कुछ जाना जाता है इस लिये प्रमेयत्व हेतु विना वैधय॑के साधय रूपसे ही है • साथ रहने का नियम (व्याप्ति) अर्थात् व्याप्यके रहने से व्यापक अवश्य रहे जैसे धूमके रहनेपर अग्नि आम्रत्वके रहनेपर क्षत्व ३ अपिनाभूत से व्याप्ति वा अविनाभावक नियमसे जहा धूम है वहा अग्नि अवश्य है ऐसे ही जहा अस्तित्व है वहां किसी न किसी अपेक्षासे नास्तिस्व भी है ५ न रहना अथवा असत्ता साध्य अभिधेयके अभावके अधिकरण शशी आदिमें अमेयत्वकी अतिता (न होना वा रहना) निश्चित है ६ व्याप्तिरूप सवध व्यापक्की सत्ता बिना व्याप्यकी सत्तामा न होना इमीका नाम अविनाभाव हे तो इस अनुमानसे नास्तित्व अस्तित्व विना नहीं रहता और अस्तित्व भी नास्तित्व विना नहीं रहता है । इसलिये दोनोंका परस्पर अविनाभाव अर्थात् व्याप्ति है ४ रहना या सत्ता प्रश्नः-'पृथिवी इतरेभ्यः भिद्यते गन्धवत्त्वात्' पृथिवी जल आदिसे भिन्न है क्योंकि उसमें गन्धवत्त्व है इत्यादि केवलव्यतिरेकी हेतुवाले अनुमानमें गन्धवत्त्वरूप केवलव्यति- रेकी हेतु अर्थात् जब अपनेसे साध्य पदार्थमें ही रहनेवाले हेतुमें वैधर्म्य साधर्म्यके विना- ही है । इस हेतुसे नास्तित्व अस्तित्वस्वभावसे विशेषता होनेसे व्याप्त है वैध→के तुल्य यह जो दृष्टान्त दिया है सो असंगत है? । ऐसी शंका नहीं कर सकते । क्योंकि पृथिवी- मात्रमें रहनेवाले गन्धवत्त्वरूप केवलव्यतिरेकी हेतुमें भी साधर्म्यका संभव घटआदिरूप पृथिवीमें ही है । साध्यके अधिकरणमें वृत्तित्वरूपसे निश्चितत्व यह हम साधर्म्यका स्वरूप पूर्व कह आये है सो यहां पृथिवीसे इतर जलादिका भेद साध्य है इसलिये पृथिवीसे अन्यप्रतियोगिक भेदके अधिकरणरूप घटमें गन्धवत्त्वरूप हेतुका होना निश्चित है । इस कारण गन्धवत्त्वरूप हेतुमें साध्यके अधिकरणमें वृत्तित्वसे निश्चितत्वरूप साधर्म्य पूर्ण रूपसे है। और पक्षसे भिन्नमें ही साधर्म्य चाहिये न कि पक्षमें ऐसा नियम तो नहीं है। इसलिये पृथिवीसे अभिन्न घेटरूप पक्षमें भी साधर्म्य जानेसे कोई हानि नहीं है। अथ-शशविषाणादौ नास्तित्वमस्तित्वेन विनापि दृश्यते, इति चेत् ? अत्र वदामः । गो- मस्तकसमवायित्वेन यदस्तीति प्रसिद्धं विपाणं, तच्छशादिमस्तकसमवायित्वेन नास्तीति निश्ची. यते । मेपादिसमवायित्वेन यानि रोमाणि सन्तीति प्रसिद्धानि तान्येव कूर्मादिसमवायित्वेन न सन्तीति निश्चीयन्ते । वनस्पतिसम्वन्धित्वेन यदस्तीति प्रसिद्धं कुसुम-तदेव गगनसम्बन्धि- त्वेन नास्तीति निश्चीयते । तथा चास्तित्वं नास्तित्वं च परस्परमविनाभूतमेव वर्तते । अब कदाचित् ऐसी शंका करो कि शेशशृंग आदिमें नास्तित्व अस्तित्व के बिना ही देख पड़ता है क्योंकि शशके शृंग तथा आकाशके पुप्प आदिका सर्वथा अभाव ही है इसका कारण उनकी असत्ता मात्र भान होनेसे अस्तित्वके विना ही उनमें केवल नास्तित्व है तो नास्तित्व अस्तित्वसे व्याप्त है यह जो पूर्व प्रसंगमें अनुमान किया है वह असंगत हुआ ? । यदि ऐसी शंका करी तो उत्तरमें यह कहते हैं,-गौ और हरिण आदिके मस्तक- पर जो समवाय संबन्धसे सींग प्रसिद्ध है वह सींग शश तथा अश्व आदिके मस्तकपर नहीं है ऐसा निश्चय किया जाता है । ऐसे ही मेप चकरी आदिके शरीरमें जो रोम प्रसिद्ध है वहीं कछुवेके शरीरमें नहीं है । इसी प्रकार वनस्पति या गुलाब आदिमें १ केवल साध्यके अधिकरणमें रहनेवाला अन्यन जिसका व्यतिरेक हो अर्थात् अभाव है । केवलान्वयी, केवलव्यतिरेकी, तथा अन्वयव्यतिरेकी, ये तीन प्रकारके हेतु न्यायशास्त्रमें माने हैं इनमसे केवलान्वयी वह हेतु है जिसकी सब जगह अन्वयसत्ता है, जैसे प्रमेयत्व अभिधेयत्व इत्यादि । केवल व्यतिरेकी यह है जिसकी सत्ता केवल साधर्म्यके अधिकरणमें हो अन्य सब जगह जिसरा व्यतिरेक (अमाव) हो । अन्वय. ध्यतिरेकी वह है जिसकी पक्ष तथा सपक्षमें सत्ता हो अन्यन अभाव हो जैसे धूमपत्त्व. २ साधयंके बिना जो रहे. ३ सत्ता. ४ जैसे पृथिवीको पक्ष होनेसे जल आदिके भेदका अधिकरण है ऐसे ही घट भी पृथिवी होनेसे जलादिके भेदका अधिकरण है इसलिये यह भी पक्ष है. ५ शाश (सरगोश )रा सींग आराराका पुष इलादिका अभाव ही है इसलिये केवल नास्तित्व है अस्तित्व नहीं है.

जो पुष्प प्रसिद्ध है वही आकाशमें नहीं है तो इसी रीतिसे यह वार्ता सिद्ध हुई कि जिन अंग रोम तथा पुष्प आदि वस्तुओंकी गौ मेप तथा चंपा आदिमें अस्तित्व अर्थात् सत्ता है । उन्ही पदार्थोकी नास्तित्व अर्थात् असत्ता न होना शश कूर्म तथा आकाश आदिमें कहते हैं । तो नास्तित्व और अस्तित्व परस्पर अविनाभूत अर्थात् व्याप्त सिद्ध होगये। अपरेतु-“यथा देवदत्तादिशब्दानां देवदत्तशरीरावच्छिन्नात्मन्येव शक्तिः, (१) देवदत्तो जानाति सुसमनुभवतीत्यादिप्रयोगानुरोधात्, तथा मण्डूकादिशब्दानामपि मण्डूकादि- शरीरावच्छिन्नात्मन्येव शक्तिरंगीकरणीया । एवं च कर्मादेशवशान्नानाजातिसम्वन्धमाए- नप जीवस्य (१) मण्डूकभावावाप्तौ तत्पदवाच्यतामास्कन्दतः पुनर्युवतिजन्मन्यवाप्ते यश्शि- सण्डफस्स एवायमिति प्रत्यभिज्ञानविषयकजीवसम्बन्धित्वात्स एव मण्डूकशिखण्ड इति वस्य प्रसिद्धत्वान्मण्डूकशिखण्डस्यास्तित्वम् ; मण्डूकशरीरावच्छिन्नात्मसम्वन्धिनो मण्डूक- शरीरसमानकालीनशिसण्डस्याभावाच नास्तित्वम् । यदि च देवदत्तादिशब्दो मण्डूका- दिशब्दश्च तत्तच्छरीरवाचक एव, देवदत्त उत्पन्नो विनष्ट इत्यादि व्यवहारात्, स च वन्ध- म्प्रत्येकत्वेन वर्तमानस्य जीवस्यापि वोधको भवतीति मतम् । तदा मण्डूकशरीराकारेण परि- पतपुद्गल (२) द्रव्यस्याप्यनाद्यन्तपरिणामस्य क्रमेण युवतिमुक्ताहारादिकेशभावान्त- परिणामाच्छिसण्डकनिष्पत्तर्मण्डूकशिसण्डस्यास्तित्वम्, मण्डूकशरीररूपेण परिणतमुद्गलद्र- व्यस्य तत्काले केशपरिणामाभावाच नास्तित्वं सिद्ध्यति । एवं वन्ध्यापुत्रशशनरसर- विपाणकूर्मरोमादिप्वपि योज्यम् । आकाशकुसुमे तु-अस्तित्वनास्तित्वोपपत्तिरित्यम् । यथा- वनस्पतिनाम कर्मोदयापादितविशेफ्स्य वृक्षस्य पुष्पमिति व्यपदिश्यते, पुष्पभावेन परिण- तपुद्गलद्रव्यस्य ताहमवृक्षापेक्षया भिन्नत्वेपि तेन व्याप्तत्वात; तथाऽऽकेशेनापि पुप्पस्य व्याप्तत्वं समानमित्याकाशकुसुममिति व्यपदेशो युक्तः ॥ अथ मल्लिकाकृतोपकारापेक्षया मल्लिकाफुसुममिति व्यपदिश्यते, नत्वाकाशकुसुममिति; कुसुमस्याकाशेनोपकाराभायात्, इति चेन्न;-आकाशकृतावगाहनरूपोपकारमादायाकाशकुसुममिति व्यपदेशस्य दुरित्वात् ।। कि च-वृक्षात्प्रच्युतमपि कुसुममाकाशानच्यवत इति नित्यमेवाकाशसम्बन्धो वर्तते ।। और अन्य वादीगणका विचार इसी विषयमें ऐसा है ।। जैसे देवदत्त आदि शब्दोंकी शक्ति देवदत्त शरीरसहित आत्मामें अर्थात् यह देवदत्त शब्द देवदत्तके शरीरमें जो आत्मा उस अर्थको कहता है। देवदत्त जानता है देवदत्त सुखका अनुभव करता है । इत्यादि प्रयो- गके अनुरोधसे देवदत्तके शरीरसंबन्धी आत्माहीका बोध होता है, क्योंकि जानना तथा सुख आदिका अनुभव करना यह आत्माहीका धर्म है न कि शरीरका । इसी प्रकार मण्डक कछुवा मा कच्छव. र शब्दमें अर्थ प्रगट करनेका सामर्थ्य । जैसे घटशब्द कम्युग्रीवरूप व्यकिको कहता है. ३ यद्यपि मुरा दुःस आदिवा अनुभव शरीर तथा मनके सम्बन्धसे आत्माको होता है तथापि जिस आत्माको सत्तासे मुख आदिका अनुभव तथा अन्य ज्ञान शरीरमें होते हैं उसीका धर्म मानके ऐसा कथन है और ज्ञान तथा सुरा दुःस आदिका अवच्छेदक शरीर है इस हेतुसे देवदत्त आदि शब्दोंकी शक्ति शरीरमानमे ही है इस भ्रम दूर करनेको शरीरसम्बन्धी आन्मामें शक्ति है यह कथन है. में जो वया में अधिक होते हैं. - आदि शब्दोंकी भी शक्ति मण्डूक शरीरसंवन्धी आत्माहीमें अंगीकार करनी चाहिये इस प्रकारके सिद्धान्तसे कर्मके वशसे नाना प्रकारकी जातिसे संबन्ध रखनेवाले जी- वका जब कर्मके ही वशसे मण्डूकका जन्म प्राप्त होता है अर्थात् जब आत्मा अपने कोंके आधीनसे मोर आदि अनेक योनियोंमें भ्रमते २ मण्डूकका शरीर धारण करते हुए मण्डूक शब्दसे कहा जाता है और युवतिमें पुनः जन्म मिलनेपर प्रत्यभिज्ञान होनेसे जो यह शिखण्डक था मोर शिखाधारी जीव था वही यह मण्डूक शरीरधारी जीव है । क्योंकि एक ही जीव नाना शरीर धारण करता है तो इस प्रकार मयूरदशामें शिखण्डके प्रसिद्ध होनेसे मेंडक दशामें मण्डूक शिखण्डके अस्तित्वका बोध होता है, और मण्डूक शरीरके साथ संबन्ध रखनेवाला जो आत्मा है, उसको मण्डूकका शरीर धारण करनेके समयमें केशका अभाव होनेसे मण्डूक शिखण्डका नास्तित्व भी प्रसिद्ध हो गया । और यदि देवदत्त उत्पन्न हुआ देवदत्त नष्ट होगया इत्यादि व्यवहारको देखकर देवदत्त आदि शब्द तथा मण्डूक आदि शब्द भी केवल देवदत्त आदि तथा मण्डूक आदि शरीरमात्रके ही वाचक हैं ऐसा मत है, तब भी अनादि कालसे वन्धके प्रतिशरीरके साथ एकता अर्थात् अभेदरूपताको प्राप्त जो जीव है उसीके बोधक देवदत्त आदि शब्द हैं, यही तात्पर्य शरीरवाचक दशामें भी है तब उस दशामें भी मण्डूकशरीरके आकारमें परिणत जो पुद्गल द्रव्य है, उस पुद्गल द्रव्यके अनादि अनन्त कालसे अनेक आकारमें परिणाम होते रहते हैं । तो इस परिणामके चक्रमें कदाचित् मण्डूकका शरीर नष्ट होके खेतमें मृत्तिका वा खात होके पुनः वही खात धान्य वा किसी शाकरूपमें परिणत होके वा स्त्री पुरुषका भोजन होके क्रमसे पुरुपके वीर्य तथा स्त्रीके शोणित रूपताको प्राप्त होता हुआ केश दशातक परिणत होके शिखण्डकी सिद्धि होनेसे मण्डूक शिखण्डकी अस्तिता, तथा जब मण्डूक शरीररूपमें परिणत जो पुद्गल द्रव्य है उस दशामें केशका अभाव होनेसे मण्डूक शिखण्डकी नास्तिता भी सिद्ध होगई । इसी रीतिके अनुसार वन्ध्यापुन, शश मनुप्य वा गर्दभ अश्व आदिके शृङ्ग तथा कर्मके आदिमें अस्तित्व नास्ति- त्यकी योजना करनी चाहिये तात्पर्य यह कि वन्ध्याशरीरधारी जीवके यद्यपि इस जन्ममें पुत्र नहीं है तथापि उसके शरीरके पुद्गल अवश्य ऐसे अनेक शरीररूपमें परिणत हुए थे जब उसके पुत्र हुये थे उस दशाको लेके बन्ध्यापुत्रमें अस्तित्व और वन्ध्या दशामें पुत्र न होनेसे नास्तित्व दोनों सिद्ध हैं, ऐसे ही शश मनुप्य तथा कूर्म आदि देहके साथ संबन्ध रखनेवाले जो जीव हैं उनका उन्ही शश आदि शरीरोंके पुद्गलोंसे रचित जो हरिण १ यह वह देवदत्त है जिसको हमने कहीं अन्य स्थानमें देखा था इस प्रकारका अनुभव तथा म्मरणसे उत्पन्न वा सादृश्यको जतलानेवाला शान अथया प्रमाण. २मोरजन्मके सरीरमें. ३ चोटी अथवा पूटा. ४ परिवर्तित अथवा यदलता हुआ अर्थात् एक आकारसे दूसरे भागारमें यदलता हुआ. ५ वग्नुका रूपान्तर होना जैसे मुफ पदार्थका रस रुधिर तथा मेदा आदि परिणाम अथवा दुग्धका दधिरूप परिणाम. ६ लोहु.

५७ तथा मेप आदि शरीरके साथ जन संवन्ध था तब शृंग तथा रोमकी अस्तिता और शश मनुप्य तथा कूर्म आदि शरीरके साथ संवन्ध होनेसे शृंग तथा रोमका अभाव होनेसे नास्तिता भी सिद्ध है । इस प्रकार नास्तित्व अस्तित्व व्याप्त है । यह अनुमान योग्य ही है । और आकाशके युप्पमें तो अस्तित्व नास्तित्व इस प्रकारसे है, जैसे वनस्पति नाम कर्मके उदयसे प्राप्त जो विशेष वृक्षरूपता है, उस वृक्षका पुप्प ऐसा कथन होता है, क्योंकि पुष्परूपमें परिणत जो पुद्गल द्रव्य है वह कथंचित् उस वृक्षसे भिन्न है, इसलिये वृक्ष तथा पुष्पकी भेदविवक्षा मानकर तथा पुप्पसे वृक्ष व्याप्त होनेसे वृक्षका पुप्प यह व्यय हार होता है, ऐसे ही आकाशके साथ भी वृक्षवत् पुष्प व्याप्त है क्योंकि जब वृक्ष आदि सब कुछ आकाशमें हैं तो क्यों पुष्पकी व्यौप्ति आकाशमें नहीं है, किन्तु पुप्पका संबन्ध आकाशके साथ अवश्य है इसलिये आकाशका पुष्प यह कथन युक्तिसे युक्त ही है, अब कदाचित् ऐसा कहो कि मलिका वृक्षका तो उपकार पुष्पमें निज शासा आदिमें धारण आदिसे है इसलिये मल्लिका वा मालतीका पुप्प ऐसा कथन होता है और आकाशका उपकार पुप्पके ऊपर कुछ नहीं है इसलिये आकाशका पुष्प ऐसा कथन योग्य नहीं है । । ऐसी शंका नहीं करसकते, क्योंकि आकाशमें भी पुप्प तथा वृक्ष है इसलिये आकाशका पुष्प ऐसा व्यवहार होता है क्योंकि जैसे वृक्ष अपने शाखा आदि देशमें रहनेको स्थान देता है ऐसे ही आकाश भी देता है । वही आफाशका उपकार है उस उपकारसे आकाशका पुष्प यह कथन किसी प्रकारसे नहीं रुक सकता । किन्तु इसके विषयमें यह विशेषता है कि वृक्षसे तो पुष्प गिरके उससे पृथक भी हो सकता है, परन्तु आकाशसे गिरकर कहां जायगा जहां वह पुप्प गिरेगा वहां ही आकाश विद्यमान है इस कारण आकाशके साथ पुप्पका नित्य संबन्ध है इसलिये आकाशका पुष्प यह कथन योग्य ही है । यदि च-मल्लिकालताजन्यत्वात्मल्लिकाकुसुममित्युच्यते, तदाऽऽकाशस्यापि सर्वकार्ये- प्ववकाशप्रदत्वेन कारणत्वादाकाशकुसुममिति व्यवहारो दुर्वारः ।। अथाकाशापेक्षया पुष्पस्य भिन्नत्वान्नाकाशकुसुममिति व्यवहार इति चेत्-भिन्नत्वं कि कथंचित् ? सर्वथा वा ? आये मल्लिकाफुसुममित्यपि व्यवहारो माभूत, मल्लिकापेक्षया कथञ्चिद्भिन्नत्वात्पुष्पस्य । अन्त्ये- स्वाकाशापेक्षया पुष्पस्य सर्वथाभिन्नत्वमसिद्धम् । द्रव्यत्वादिना कथंचिदभेदस्यापि सद्भावात् । तस्मान्मलिफाकुसुममाकाशकुसुममित्यनयोर्न कोपि विशेष इति सिद्धान्तस्यास्तिनास्त्यात्म- कत्वम् ।। इत्याहुः॥ और यदि ऐसा कहो कि मलिकाकी लतासे उत्पन्न होनेसे मल्लिकापुप्प ऐसा कहा जाता है, क्योंकि मल्लिका लता मूल भागसे जल आदि आहारका आकर्षण करके वृद्धिको प्राप्त होके अपनी शाखादिसे पुप्पको मी आहार आदि संप्रदानरूप उपकार करके उसको भेड़ जिसके शरीरके रोमके कम्बल दशाले आदि बनते हैं २ एक प्रकारका संवन्ध रहना अथवा स्थिति. , ३ एक प्रकारका वृक्ष 4 उत्पन्न करती है, यह कथन भी युक्त नहीं है, क्योंकि मल्लिका जब आहार आदि दानरूप उपकारसे पुष्पको उत्पन्न करती है तब आकाश भी सब कार्योंमें अवकाश संप्रदानरूप उपकारसे सब कार्योंका कारण है, इसलिये पुप्पको भी अपनेमें उत्पन्न तथा वृद्धिके लिये स्थान देनेसे आकाशका पुष्प यह व्यवहार भी अनिवारणीय है, कदाचित् यह कहो कि आकाशकी अपेक्षासे पुप्प भिन्न पदार्थ है इसलिये आकाशका पुष्प यह व्यवहार नहीं हो सकता, तो इसका उत्तर यह है:-आकाशकी अपेक्षा पुप्पको कथंचित् भिन्न कहते हो। अथवा सर्वथा भिन्न? यदि प्रथम पक्ष है अर्थात् आकाशसे पुप्प कथंचित् भिन्न है, तो कथंचित् भिन्न होनेसे जैसे आकाशका पुष्प यह व्यवहार नहीं मानते हो, ऐसे ही मल्लिका- का पुष्प यह व्यवहार भी नहीं होगा क्योंकि मल्लिकाकी अपेक्षासे भी पुप्प कथंचित भिन्न है और अन्तका पक्ष मानो, अर्थात् सर्वथा पुप्पको आकाशसे भिन्न मानो तो सर्वथा आकाशसे भिन्न नहीं हो सकता, क्योंकि द्रव्यत्वआदिरूपसे कथंचित् आकाश और पुप्पका अभेद भी है, इस कारणसे मल्लिकाका पुष्प और आकाशका पुष्प इन दोनों व्यव- हारोंमें कोई विशेष नहीं है अर्थात् अपेक्षामें दोनोंका कथन हो सकता है । इसलिये इस स्याद्वादसिद्धान्तमें सव पदार्थ अस्ति तथा नास्ति स्वरूप हैं ऐसा अन्यवादी कहते हैं । अथ-अस्त्येव जीव इत्यत्रास्तिशब्दवाच्यादर्थादिनस्वभावो जीवशब्दवाच्योऽर्थस्स्यात् ? अ. भिन्नस्वभावो वा ? यद्यभिन्नस्वभावस्तदा जीवशब्दार्थोऽस्तिशब्दार्थश्चैक एवेति सामानाधि- करण्यविशेषणविशेष्यभावादिकं न स्यात् । घट: कलश इत्यादि सामानाधिकरण्याद्यभाववत् । तदन्यतरपदाप्रयोगप्रसंगश्च । किं च-सत्त्वस्य सर्वद्रव्यपर्यायविपयत्वात्तदभिन्नस्वभावस्थापि जीवस्य तथात्वं प्राप्तमिति सर्वस्य तत्त्वस्य जीवत्वप्रसंगः । यदि पुनरस्तिशब्दवाच्यादागिन्न- एव जीवशब्दवाच्योऽर्थः कल्प्यते, तदा जीवस्यासद्रूपत्वप्रसंगः । अस्तिशब्दवाच्यादर्था- द्भिन्नत्वात् । प्रयोगश्च नास्ति जीवः, अस्तिशब्दवाच्यापेक्षया भिन्नत्वात्, शशविपाणवत् । अस्तित्वस्य जीवाद्भिन्नत्ववत्सकलार्थेभ्योपि भिन्नत्वानिराश्रयत्वादभावप्रसंगः । न च-जीवा. दिभ्यो भिन्नमप्यस्तित्वं समवायेन जीवादिपु वर्तत इति वाच्यं, तस्यान्यत्र निराकरणात् । इति चेत्, अनोच्यते । अस्तिशब्दवाच्यजीवशब्दवाच्यार्थयोव्यार्थादेशादभिन्नत्वम्, तयोः पर्या- यार्थादेशाद्भिन्नत्वमित्यनेकान्तवादिनां न झोपि दोपः, तथा प्रतीतेः । इत्यमे व्यक्ती भविष्यति ॥ अब 'अस्ति एव जीवः कथंचित् जीव है इस वाक्यमें अस्ति शब्दके वाच्यं सत्त्वरूप अर्थसे जीव शब्दका वाच्य अर्थ भिन्न स्वभाव है, अथवा अभिन्न स्वभाव है। यदि द्वितीय पक्ष मानते हो अर्थात् अस्ति शब्दका वाच्यार्थ और जीव शब्दका वाच्य अर्थ अभिन्न कठिनतासे निवारण करनेके योग्य. २ मल्लिकाके पुदल अन्य हैं और पुष्पके अन्य इसलिये दोनों भिम २ परमाणुओसे बननेसे भिन्न है. ३ जैसे आकार द्रव्य है ऐसे ही पुष्प भी पुदल द्रव्य है इस प्रकार दव्यत्वरूप धर्मसे आकाश और पुष्प अभिन्न है. ४ जो शब्दसे कहा जाय । शन्द याचक होता है और भई उस शब्दसे कहा जाता है इससे वह वाच्य है जैसे अति शब्दसे रास्व. ५ अभ्य समाष सत्यसे अन्य सभाप असत्य (न होना) है. ६ एक सभाव.

५९ स्वभाव है । ऐसा स्वीकार करते हो । तब तो जीव शब्दका अर्थ और अस्ति शब्दका अर्थ एक ही हुआ यह वार्ता सिद्ध हुई तो इस रीतिसे जीव ओर अस्तिका सामानाधिकरण्य और विशेष्यविशेपणभाव आदि सबन्ध नहीं होगा। जैसे घट कलश इत्यादि एक अर्थके पाचक शब्दोंको सामानाधिकरण्य अथवा विशेष्यविशेषणभाव नहीं होता ऐसे ही जीव और अस्ति शब्दका भी नहीं होगा । और अस्ति तथा जीवका जय एक ही अर्थ है तर दोनोंमेंसे एक शब्दका प्रयोग न करना चाहिये । क्योकि एकमें ही दूसरेका अर्थ गतार्थ है । और दूसरी बात यह भी है कि संपूर्ण द्रव्य तथा पर्याय सत्यके विश्य है अर्थात् सब सत्त्वरूप है । तर सत्त्वसे अभिन्न स्वभाव जो जीव है वह भी सब द्रव्य तथा सन पर्यायरूप प्राप्त हुआ तो इस रीतिसे सब पदार्थोंको जीव रूपता प्राप्त हुई। और यदि इस दोपके निराकरण के लिये अति शब्दके वाच्यार्थ सत्त्वसे भिन्न जीव शब्दका वाच्यार्थ मानते हो, तो सत्त्वसे भिन्न असत्त्वरूपता जीवकी प्राप्त हुई। क्योकि अ- तिके वाच्यार्थ सत्त्वरूपसे भिन्न तो असत्त्व ही है और इस विषयमें ऐसा अनुमानका भी प्रयोग हो सकता है, कि जीव नहीं है । क्योकि वह अस्ति शब्दके वाच्यार्थ सत्त्वसे भिन्न म्वरूप है जैसे शशका शृग, तथा अस्तिता जैसे जीवसे भिन्न है ऐसे ही सपूर्ण पदार्थोसे भी भिन्न होनेसे अस्तिताका कोई आश्रय न होने के कारण अभाव चादकी प्राप्ति होगी कदा- चित् यह कहो कि यद्यपि अस्तित्व जीव आदिसे भिन्न स्वभाव है तथापि वह समवाय सबन्धसे जीव आदिमें रहता है । तो यह भी नहीं कह सकते, क्योंकि समवाय सबन्धका इसी प्रथमें अन्य स्थानमें खडन किया गया है। यदि ऐसी शका जीव तथा अस्ति शब्दके वाच्यार्थ विषयों की जाय, तो इसी विषयमें उत्तर कहते है कि अस्ति शब्द तथा जीवशब्दके वाच्य अर्थ दोनो द्रव्यत्वरूप अर्थादेशसे अर्थात् द्रव्यार्थिक नयकी अपेक्षासे तो अभिन्नरूप है, और पर्यायरूप अर्थादेश अर्थात् पर्यायार्थिक नयकी अपे- क्षासे दोनोफे वाच्यार्थ भिन्नरूप है, इसलिये अनेकान्त वादी जैनोंके मतमें कोई दोप नहीं है । क्योकि द्रव्यत्वरूपसे सब पदार्थ अभिन्न और पर्यायरूपसे भिन्न है । यही अनुभव सिद्ध है। यह विषय आगे चलके स्पष्टरूपसे निरूपण किया जायगा । इति प्रथमद्वितीयभंगद्वयं निरूपितम् । इति द्विवेद्युपनामकाचार्योपाधिधारिठाकुरप्रसादशमविरचिता सप्तमङ्गतरगिण्या भगव्य- । व्याख्या समाप्ता. १ एक आधारमें रहनेवाला धर्म जैसे अस्तित्व और जीवत्व ये दोनों एक आधार जीवमं रहते हैं । एक प्रकारका सबन्ध जैसे सत्त्व विशेषण जीवरूप विशेष्यमे रहता है सो नहीं बन सकता क्योंकि ये दोनों एक ३ अर्थको कहनेवाला सत्ता, जैसे अस्ति स्वभावसे जीच भिन है ऐसे अन्य पदार्थ भी हो सकते है तो सत्ताके आश्रय कैसे होजाएगे ५ अस्तित्व वा सत्ता ही हो गये ६ जीवक अथ तृतीयभंगस्तु निरूप्यते । घटस्स्यादस्ति च नास्ति चेति तृतीय । घटादिरूपैकधर्मिविशेष्यकरमार्पितविधिप्रतिपेध- प्रकारकबोधजनकवाक्यत्व तल्लक्षणम् । क्रमाप्तिस्वरूपपररूपाद्यपेक्षयाऽस्तिनास्त्यात्मको घट इति निरूपितप्रायम् । अथ तृतीयभगव्याख्या निरूप्यते. "घटः स्यादस्ति च स्यान्नास्ति च" किसी अपेक्षासे घट है किसी अपेक्षासे नहीं है, यह तीसरा भङ्ग है, घटआदिरूप एक धर्मी विशेष्यवाला तथा क्रमसे योजित विधि प्रतिषेध विशेषणवाला जो बोध तादृश बोधका जनक वाक्यत्व यह तृतीय भङ्गका लक्षण है अर्थात् जिस ज्ञानमें घटआदिरूप एक पदार्थ विशेप्य हो और कमसे योजना किये हुए सत्त्व असत्त्व स्वरूप विशेषण हो ऐसा जो ज्ञान उस ज्ञानवाला जो वाक्य यह ही तृतीय भगका लक्षण है । अब क्रमसे अर्पित अर्थात् योजितस्वरूप द्रव्य आदिकी अपेक्षासे अस्तित्वका आश्रय, और पररूप द्रव्य आदिकी अपेक्षासे नास्तित्वका आश्रय घट, यह तृतीय वाक्यार्थ होनेसे लक्षणसमन्वय होगया प्रथम द्वितीय भङ्गकी व्याख्या में भी प्राय यह विषय निरूपित है। सहार्पितस्वरूपपररूपादिविवक्षाया स्यादवाच्यो घट इति चतुर्थ । घटादिविशेष्यका वक्तव्यत्वप्रकारकबोधजनकवाक्यत्व तल्लक्षणम् । इसी प्रकार सह अर्पित अर्थात् साथ ही योजितस्वरूप द्रव्य आदि चतुष्टय तथा पररूप द्रव्य आदि चतुष्टयकी विवक्षा करनेपर 'स्यादवक्तव्य एव घट: किसी अपेक्षासे घट अवा- च्य है यह चतुर्थ भङ्ग प्रवृत्त होता है । घट आदि पदार्थरूप विशेष्यवाला, और अवक्तव्यत्व विशेषणवाला जो वोध तादृश बोधका जनक वाक्यत्व, इस चतुर्थ भगका लक्षण है, अर्थात् जिस ज्ञानमें घट आदिमेंसे कोई एक पदार्थ तो विशेष्य हो और अवक्तव्यत्व विशेषण हो उस ज्ञानको उत्पन्न करानेवाला जो वाक्य तादृश वाक्यता ही इस भङ्गका लक्षण है इस रीतिसे कथचित् अवक्तव्यत्वका आश्रयीभूत घट, ऐसा इस वाक्यसे अर्थज्ञान होता है। ननु-कथमवक्तव्यो घट, इति चेदन म । सवापि शब्द प्रधानतया न सत्त्वासत्त्वे युग- पत्प्रतिपादयति, तथा प्रतिपादने शब्दस्य शक्त्यभावात्, सर्वस्य पदस्यैकपदार्थविषयत्वसिद्धे । अस्तीतिपट हि सत्तावाचक नासत्त्व प्रतिपादयति, तथा नास्तीतिपदमसत्त्ववाचक न सत्ता बोधयति । अस्त्यादिपदस्यास्तित्वनास्तित्वोभयधर्मवाचकत्वे च तदन्यतरपदाप्रयोगप्रसग । प्रश्न --अवक्तव्य अर्थात् कहनेको अशक्य कैसे घट होसकता है, किसी न किसी रीतिसे सभी पदार्थ कहे जाते हैं। यदि ऐसी शका की जाय तो यहापर कहते है; सब शब्द एक कालमें ही प्रधानतासे सत्त्व तथा असत्त्वको नहीं प्रतिपादन कर सकते क्योंकि एक कालमें ही प्रधानतासे सत्त्व तथा असत्त्व दोनोंको प्रतिपादन करनेकी शब्दमें शक्ति ही २ कहनेकी इच्छा ३जो कहा नहीं जाय ४ प्रगट करने में १मिरा हुआ ५ सामर्थ्य नहीं है संपूर्ण शब्द एक कालमें प्रधानतासे एक ही पदार्थको अपना विषय करके कहते हैं इसलिये एक पदार्थकी शक्ति एक ही पदार्थ विषय करनेवाली सिद्ध होती है । जैसे अस्ति यह पद सत्तारूप अर्थको ही कहता है, न कि असत्त्वरूप अर्थको ऐसे ही नास्ति यह पद भी असत्त्वरूप अर्थको ही बोधित करता है न कि सत्तारूप अर्थको । यदि अस्ति आदिसे एक ही पद सता तथा असत्ता दोनों अर्थोंका वाचक हो तो इन अस्ति और नास्ति दोनों पदोंमेंसे एकका प्रयोग न करना चाहिये क्योंकि जब एक ही पदसे सत्त्व और असत्त्व दोनों अर्थ कहेजाते हैं तब दोनों पदकी क्या आवश्यकता है । इससे यह वाता सिद्ध होगई कि एक शब्द वा पद एक कालमें प्रधानतासे एक ही अर्थको कह सकता है, न कि दो या उससे अधिक । ननु-सर्वेषां पदानामेकार्थत्वनियमे नानार्थकपदोच्छेदापत्तिः, इति चेन्न,-गवादिपदस्यापि स्वर्गाद्यनेकार्थविषयतया प्रसिद्धस्य तत्त्वतोऽनेकत्वात्, सादृश्योपचारादेव तस्यैकत्वेन व्यव- हरणात् । अन्यथा-सकलार्थस्याप्येकशब्दवाच्यत्वापत्तेरर्थभेदेनानेकशब्दप्रयोगवैफल्यात् । यथैव हि समभिरूदनयापेक्षया शब्दभेदावोऽर्थभेदस्तथाऽर्थभेदादपि शब्दभेदस्सिद्ध एव । अन्यथा वाच्यवाचकनियमव्यवहारविलोपात् । प्रश्नः-संपूर्ण पद एक ही अर्थके वाचक होते है । न कि अनेक अर्थके यदि ऐसा नियम मानोगे तो नाना अर्थके वाचक जो शब्द है उनका उच्छेद ही होजायगा । ऐसी शङ्का नहीं कर सकते है । क्योंकि गो आदि शब्द जो पशु पृथिवी किरण तथा म्वर्ग आदि अर्थके वाचकरूपसे प्रसिद्ध है, वे भी यथार्थमें अनेक ही हैं किन्तु एक प्रकारके उच्चारण आदि धर्मोकी समानतासे उनमें ऐकत्वका व्यवहार लोकमें है, यदि ऐसा न मानो तो संपूर्ण एक ही शब्दके वाच्य होनेसे अर्थ भेद मानकर जो अनेक शब्दका प्रयोग किया जाता है यह व्यर्थ होजायगा । क्योंकि समभिरूढ नयकी अपेक्षा जैसे शक इन्द्र पुरन्दर आदि शब्दभेदसे अर्थका भी भेद अवश्य माना गया है। ऐसे ही अर्थके भेदसे शब्दभेद भी सिद्ध ही है। ऐसा न माननेसे अर्थात् अर्थके भेद होनेपर भी शब्दका भेद न माननेसे वाच्य वाचक जो नियम है उसका लोप हो जायगा ।। १ भावार्थ यह है कि (सैन्धवमानय ) नमक वा पोडा ला, यहा सैन्धव शब्द एक ही लवण चा घोडेरूप अर्थका वाचक है । भोजन समयमें लवण और गमन ममयमें अश्वका वाचक है। न कि लवण और घोडे दोनोंका । यदि वकाको दोनोकी जरूरत होती तो (सैन्धवलवणे आनय) लवण तथा अश्व दोनों ला ऐसा कहता । इसलिये ( सकृदुचरितः शब्द एकमेवार्थ गमयति) इस न्यायसे (सैन्धवमानय ) इत्यादिमें सैन्ध- बादि शब्द एक ही अर्थक वाचक होते है २ यद्यपि गो शब्द एक ही है तथापि "प्रत्युचारण शब्दा भि- शन्ते" । प्रतिवारके उच्चारणमें शब्दका भेद होता है इस पक्षको लेकर शन्दका भेद माना है और वही गकार तथा ओकार पुनः उच्चारण किया है इस उच्चारण सादृश्यको लेकर एकता अथवा अभेद है. ३ म. भिधेय अर्थात् प्रतिपाद्य पदार्थ । शब्द तथा अर्थमें. ४ याच्यवाचकभाव सवन्ध है उसमें शब्द तो वाचक (रहनेवाला) और वाच्य (जो कहा जाय) अर्थ होता है जैसे गोगरओ-गो यह ग् तथा ओ वाचक है एतेन-एकस्य वाक्यस्य युगपदनेकार्थविषयत्वं प्रत्याख्यातम् , स्यादस्तिनास्त्येव घट'-स्वरू- पपररूपादिचतुष्टयाभ्यामिति वाक्यस्यापि कमार्पितोभयविषयधर्मतयोररीकृतस्य उपचारादे- वैकत्वांगीकारात् ॥ अथवा-तन्त्र क्रमशो विवक्षित यदुभयप्राधान्यमेकं, तदेवास्तिनास्तिशब्दा- भ्यामभिहितमिति तादृशवाक्यस्यैकार्थाभिधायित्वादेवैकवाक्यत्वमिति न दोपः सर्वस्य वा. क्यस्यैकक्रियाप्रधानतयैकार्थविपयत्वप्रसिद्धेरेकार्थबोधनशक्तिश्शब्दस्य सिद्धा । न हि शब्दानां वचनसामर्थ्य सूचनसामर्थ्य वाऽतिक्रम्यार्थबोधने प्रवृत्तिरसम्भवति । अस्तिशब्दस्य हि स- त्वमात्रवचने सामर्थ्यविशेपो नासत्त्वाद्यनेकधर्मवचने । निपातानां वाचकत्वपक्षे स्यादिति शब्दस्यानेकान्तसामान्यवचने सामर्थ्यविशेपो न पुनरेकान्तवचने, नाप्यनेकान्तविशेषवचने, तेपां द्योतकत्वपक्षे चानेकान्तसूचने सामर्थ्यविशेषो नान्यत्रेति वचनसूचनसामर्थ्यमतिकम्य शब्दप्रयोगो वृद्धव्यवहारेपुं कापि न दृष्टचर इति ।। इस पूर्वोक्त कथनसे एक ही वाक्य समान कालमें अनेक पदार्थोंको कहता है यह कथन भी खण्डित हो गया । और "स्यादस्ति नास्ति एव घटः" किसी अपेक्षासे घट है और किसी अपेक्षासे नहीं है, इत्यादि वाक्यमें भी क्रमसे योजित स्वरूप आदि चतुष्टय तथा पररूपादि चतुष्टय उपचारसे ही एक वाक्य और दूसरे अर्थके लिये दूसरा वाचक चाहिये इसलिये एक ही शब्द दूसरा अर्थ कहनेको दूसरा होजाता है । अथवा "स्यादस्ति नास्ति एव" इस वाक्यमें क्रमसे कथन करनेको अभीष्ट जो सत्त्व असत्त्व एतदुभयरूप एक प्राधान्य है, वही अस्ति तथा नास्ति शब्दसे कहागया है इस रीतिसे उस वाक्यको एक अर्थ वाचकता होनेसे एक वाक्यरूपता ही है, इसलिये कोई दोष नहीं है, क्योंकि सब वाक्योंकी एक क्रियाकी प्रधानतासे एक अर्थ विषयता सिद्ध होनेसे ही एक अर्थको घोध करानेकी शक्ति शब्दकी सिद्ध होती है। शब्दोंकी कथैनरूप शक्ति तथा ज्ञापनरूप शक्तिको उल्लघन करके अर्थ बोध करानेमें प्रवृत्तिका सभव नहीं होसकता, अर्थात् वा- चकरूप शक्ति तथा द्योतनरूप शक्तिके द्वारा ही सपूर्ण शब्द अर्थ बोध करानेमें प्रवृत्त होते है । अस्ति इस शब्दकी सत्त्वमात्ररूप अर्थके कथनमें विशेष शक्ति है न कि असत्त्व आदिरूप अनेक अर्थोके कथनमें । और इसी रीतिसे जब निपातोका वाचकत्व पक्ष है तब 'स्यात्' इस शब्दकी अनेकान्त सामान्यरूप अर्थके कथनमें शक्ति विशेष है, न कि एकान्त- रूप अर्थक अथवा अनेकान्त विशेषरूप अर्थके कहनेमें शक्ति है । और निपातोके द्योत- कत्व पक्षमें स्यात् शब्दकी अनेकान्तरूप अर्थके ज्ञापन करनेमें शक्ति विशेष है, न कि अन्य किसी अर्थके द्योतित करनेमें, इस रीतिसे कथन और सूचनरूप सामर्थ्यके सिवाय और गौ पशुका मास पिंडरूप अर्थ वाच्य है दूसरे पृथिवी आदि अर्थरूप वाच्यका वाचक दूसरा ही गो शब्द समझा जाता है अत एव वाच्य वाचक नियमका निर्वाह होता है १ सत्त्व असत्त्व एतदुभयरूप अर्थ कहनेकी शक्ति २ अभिधा अथवा वाचक्ता शक्ति योतक्तारूपसे पदार्थक सूचनकी शक्ति ४ निपातोंकी वाचकता तथा द्योतकता दोनों पक्ष सिद्धकर चुके हैं ५ एक प्रकारका सामर्थ्य ३ लक्षण वा शब्दोंका उपयोग कहीं भी शब्दोंके व्यवहारमें दृष्टिगोचर नहीं होता, अर्थात् वाचकतारूप शक्ति अथवा द्योतकतारूप शक्तिको ही खीकार करके विद्वान् गन्दोका प्रयोग करते है, अन्यथा नहीं। मनु-यथासङ्केतं शब्दप्युत्तिदर्शनायुगपत्सदसत्त्वयोरसङ्केतितश्शब्दस्तद्वाचकोऽस्तु, शत- शानचोर्द्वयोस्संकेतितसनितिसंज्ञाशब्दवत्; युगपचन्द्रसूर्ययोस्संकेतितपुष्पवन्तादिपदवद्वा । इति चेन्न,-संकेतस्यापि वाच्यवाचकशत्त्यनुरोधेनैव प्रवृत्ते.। न हि वाच्यवाचकशत्यतिलं धनेन संकेतप्रवृत्तिदृष्टचरी । यथा-कर्तुरयसो दारूलेमने शक्तिन तथा वनलेसनेस्ति, यथा वा वनलेसने तस्याशक्तिर्न तथा दारलेसने, यथा च दारुणः कर्मणोऽयसा लेख्यत्वे शक्तिन तथा वनस्सास्ति, यथा वा वनस्य तत्राशक्तिर्न तथा दारुणोपीति, निश्चयः । एवं शब्दस्यापि सकृदेकस्मिन्नेवार्थे प्रतिपादनशक्तिरनेकस्मिन्नर्थे पुनः प्रतिपादनाशक्तिः, तथा-एकस्यैवार्थस्यै- कपदवाच्यता शक्तिर्न पुनरनेकस्यापीति निश्चयः । पुष्पवन्तादिशब्दानामपि क्रमेणार्थद्वयम- तिपादन एव सामर्थ्यमिति न दोपः ॥ प्रश्न-संकेतके अनुसार ही शब्दोकी प्रवृत्ति देखनेसे एक कालमें ही सत्त्व तथा असत्त्व इन दोनों अर्थों में अस्ति आदि शब्दका संकेत करनेसे दोनो ही अर्थोका वाचक क्यों न अस्ति आदि शब्द हो । जैसे व्याकरण शास्त्रमें 'सन्' यह संज्ञा शतृ तथा शानच् इन दोनों मत्ययरूप अर्थमें संकेतित है, इसलिये धातुसे सन् सज्ञक प्रत्यय हो ऐसा कहनेसे शतृ और शानच् दोनों प्रत्ययोंके होनेसे "भवन्" तथा एधमान , इत्यादि प्रयोग सिद्ध होते हैं और एक कालमें ही पुष्पवत् शब्दसे सूर्य तथा चन्द्रमाका बोध होता है, यदि ऐसा न हो तो पुष्पवन्तौ ऐसा कहनेसे एक कालमें ही सूर्य चन्द्रमाका ज्ञान कैसे हो । ऐसी शका नही कर सकते, क्योंकि सकेत कियेहुये शब्दोंको भी वाच्य चौचक शक्तिके अनुसार ही प्रवृत्ति होती है, कही भी वाच्य वाचक शक्तिका उल्लघन करके सकेतकी प्रवृत्ति दृष्टि गोचर नहीं होती । जैसे लोहरूप कर्ताकी काष्ठके छेदन भेदन आदि कार्यमें शक्ति है. ऐसी वज्रके छेदन भेदन आदिमें नहीं है, और जैसे वनके छेदन भेदन तथा लेखनमें शक्तिका अभाव है ऐसे ही काष्ठके छेदन भेदनादिमें शक्तिका अभाव नहीं है, और जैसे काटरूप कर्ममें यह शक्ति है कि लोहेसे खुद जाना वा छेदित होना ऐसी वजरूप कर्ममें नहीं है कि लोहेसे छिन्न भिन्न वा लिखित हो यह निश्चय है । इसी प्रकार शब्दमें भी एक कालमें एक ही अर्थकी कथनकी शक्ति है सकेत (इसारा) १ इस शब्दझे यह अर्थ पोधित करना चाहिये इस प्रकारका अनादि कालका ईश्वरीय अथवा मानवीय २ जो शब्द जिस अर्थम जिन २ शास्रकी परिभाषाके अनुसार सकेतित है. उस सकेत कियेहुये भथम ही ( उस सकेत किये अर्थको ही कहने) उस शब्दकी वाचकता शक्ति है न कि अन्य अर्थमे ३ लिखाजाय, ससारके पदामि भी जहा जैसी शक्ति प्रकृति के नियमसे स्थिर है उसीके अनुसार व्यवहार होता है . न कि एक कालमें अनेक अर्थोकी कथनकी शक्ति । और जैसे शब्दमें यह शक्ति है कि वह एक कालमें एक ही अर्थको कहे । ऐसे ही अर्थमें भी यह शक्ति है कि वह एक ही शब्दका वाच्य हो अर्थात् एक ही शब्दसे कहाजाय, शब्द तथा अर्थकी शक्तिसे यही निश्चय होता है । और 'पुप्पवन्तौ' इत्यादि शब्दोंमें जो सूर्य चन्द्र आदि दो अर्थके बोधन करनेकी शक्ति है वह भी क्रमसे अथवा शब्दकी आवृत्तिसे है, इसलिये कोई दोष नहीं है। ननु-सेनावनयुद्धपंक्तिमालापानकग्रामनगरादिशब्दानामनेकार्थप्रतिपादकत्वं दृष्टमिति चेन्न -करितुरगरथपदातिसमूहस्यैवैकस्य सेनाशब्देनाभिधानात्, वृक्षसमूहस्य वनशब्देन, पुष्पस- मूहस्य मालाशब्देन, गुडादिद्रव्यसमूहस्य पानकाब्देन, प्रासादादिसमूहस्य नगरशब्देन, चा- भिधानान्नैकशब्देनानेकार्थप्रतिपादनं दृश्यते । प्रश्नः-सेना, वन, युद्ध, पंक्ति, माला, तथा पानक, इत्यादि शब्दोंकी अनेक अर्थ कहनेकी शक्ति दृष्ट है क्योंकि सेनासे अश्व हस्ति आदि, वनसे अनेक प्रकारके वृक्ष आदि, युद्धसे अनेक प्रकार शस्त्र अस्त्रका चलना, प्राणका वियोग जय पराजय आदि अनेक व्यापाररूप, पंक्तिसे अनेक पदार्थोंकी श्रेणि, मालासे अनेक प्रकारके मणि आदि, और पानकसे अनेक प्रकारके विलक्षण रसके खाद तथा नाम, नगर आदिसे अनेक प्रकारके मनुष्य आदि अर्थों- का बोध होता है, इसलिये यह शब्द एक कालमें ही अनेक अर्थोंको कहते हैं तो एक शब्द एक ही अर्थको कहता है यह सिद्धान्त नहीं बन सकता है । सो ऐसी शंका भी नहीं कर सकते; क्योंकि हस्ती, अश्व, रथ, तथा पैदल मनुष्य आदिका समूहरूप, एक ही अर्थ सेना शब्दसे कहा जाता है, ऐसे ही वन शब्दसे अनेक प्रकारके वृक्षोंका समूह, माला शब्दसे पुष्प अथवा मणि आदिका समूह, युद्ध शब्दसे शस्त्र अस्त्रादिकका व्यापार, पंक्ति शब्दसे श्रेणीबद्ध पदार्थ, पानक शब्दसे जड़ आदि द्रव्योंसे विलक्षण रसका समूह, तथा नगर ग्राम आदि शब्दसे गृह अट्टालिका आदिका समूहरूप, एक ही अर्थ कहा जाता है, इसलिये सेना आदि शब्दोंको भी अनेक अर्थोकी प्रतिपादनशक्ति नहीं देख पड़ती। नन्वेवं-वृक्षावितिपदं वृक्षद्वयबोधकं वृक्षा इति च बहुवृक्षवोधकं कथमुपपद्यत इति चेत् ? पाणिन्यादीनामेकशेपारम्भाज्जैनेन्द्राणामभिधानस्य स्वाभाविकत्वादिति महे । तत्रैकशेषपक्षे- द्वाभ्यामेव वृक्षशब्दाभ्यां वृक्षद्वयस्य बहुभिरेव वृक्षशब्दैर्वहूनां वृक्षाणामभिधानान्नैकशब्दस्य सकृदनेकार्थवोधकत्वम् । लुप्तावशिष्टशब्दयोः साम्यावृक्षरूपार्थस्य समानत्वाच्चैकत्वोपचारा- त्तत्रैकशब्दप्रयोगोपपत्तिः । अभिधानस्य स्वाभाविकत्वपक्षे च वृक्षशब्दो द्विवहुवचनान्तः स्व- भावत एव द्वित्ववहुत्वविशिष्टं वृक्षरूपार्थमभिदधाति । वृक्षावित्यन हि वृक्षत्वावच्छिन्नो वृक्ष- शब्दार्थः, द्वित्वं च द्विवचनार्थः, प्रत्ययार्थस्य प्रकृत्यर्थेऽन्वयात् द्वित्वविशिष्टौ वृक्षाविति बोधः । वृक्षा इत्यत्र च बहुवचनार्थो बहुत्वमिति बहुत्वविशिष्टा वृक्षा इति बोधः । १ अर्थ, जैसे शब्द किसी विशेष अर्थके कहनेमें नियत है ऐसे ही अर्थ भी खास अपने वाचक शब्दसे ही कहाजाता है, २ शब्दों में अर्थ कहनेकी सामर्थ्य " प्रश्न-पूर्वोक्त रीति स्वीकार करने पर भी । क्षी इस पदके कहने से दो वृक्षका तथा वृक्षा , ऐसा पद कहनेसे बहुत वृक्षोका ज्ञान कैसे होता है यह शका १ भी निष्फल है । क्योकि व्याकरण शाखके आचार्य श्री पाणिनि आदि सपियोके मतसे तो यहा एकोप आरम्भ किया है, अर्थात् जब वृक्ष आदि शब्दके आगे द्विवचन 'औ' आदि विभक्ति लगाई जाती है तब 'वृक्ष वृक्ष' ऐसे दो वृक्ष शब्द आते है ओर बहुवचन 'जस्' आदि विभक्ति जव लगाई जाती है तब 'वृक्ष वृक्ष वृक्ष वृक्ष' ऐसे बहुत शब्द आते है उनमेंसे द्विवचनमें तो एक वृक्ष शब्दका लोप हो जाता है और एक वृक्ष रह जाता है तथा बहु बचनमें भी जो बहुत शब्द लिये जाते है उन सब शब्दोका लोप होजाता है, इस प्रकारसे उन सर शब्दोंका लोप एक शेप रहता है इससे दो वृक्ष वा अनेक वृक्षका बोध होता है और जैनेन्द्र व्याकरणके भतमें तो जाम् आदि विभक्तिके सन्निधानमें दो अथवा अनेक वृक्ष आदिरूप अर्थके कहनेकी शब्दमें ही शक्ति मानी है ऐसा कहते है। इन दोनोंमेंसे एक शेष पक्षमें दो वृक्ष शब्दोसे ही दो वृक्षरूप अर्थका तथा बहुत वृक्ष शब्दोसे अनेक वृक्ष- रूप अर्थका कथन होनेसे एक शब्दको एक कालमें अनेक अर्थ योधकता नहीं है, क्योंकि जिस शब्दका लोप होगया है उस शब्द तथा जो शेष है उनकी समानता है । वृक्षरूप अर्थके समान होनेसे चहापर एकत्वका उपचार मानके एक ही वृक्ष शब्दका प्रयोग किया जाता है, तात्पर्य यह है कि एकशेप पक्षमें जो शब्द शेष रहजाता है वही लुप्त हुये शब्दोंके अर्थको कहता है, अर्थात् एक ही शेष वृक्ष शब्द अनेक दो वृक्षोंके स्थानमें समझा जाता है, और जैन मतके अनुसार साभाविक द्वित्व वा बहुत्वरूप अर्थके कथन पक्षमें भी द्विवच नान्त वृक्ष शब्द द्विव सल्या सहित वृक्ष तथा बहुवचनान्त वृक्ष शब्द बहुत्व सख्या सहित वृक्षरूप अर्थको स्वभावसे ही कहता है, "वृक्षौ" यहापर वृक्षत्व धर्मसे अवच्छिन्न अर्थात् सहित वृक्ष यह तो वृक्ष शब्दका अर्थ है और द्वित्वरूप अर्थ “औ" द्विवचनकी विभक्तिका अर्थ है, प्रत्ययके अर्थ द्वित्वका प्रकृतिके अर्थ वृक्षमें अन्यय होता है, इसलिये द्वित्व सहित वृक्ष अर्थात् दो वृक्ष यह 'वृक्षौ' इस शब्दका अर्थ होता है, और इस रीतिसे " वृक्षा" यहापर बहुत्वरूप अर्थ बहुवचन प्रत्ययका है उसका भी प्रकृत्यर्थ वृक्षमें अन्वय होता है इसलिये बहुत्व सहित वृक्ष, अर्थात् बहुत वृक्ष यह अर्थ वृक्षा इस पदका होता है। १ शब्दोंमें अनेक अर्थ कहनेकी शक्ति नहीं है तो एक वृक्ष शब्द दो वृक्षरूप अर्थ को कसे कह सकता है इसी अभिप्रायसे शका है वृक्ष शब्द भागे द्विखरूप अथको प्रकट करनेवाली औ विभक्फि आती है वृक्ष. औ वृद्धि होनेसे क्षौ २ वृक्ष शब्दके आगे जस् विभक्ति लगानेसे वृक्ष+अस-पुन दीर्घ तथा सकारको विसर्ग होनेसे वृक्षा होता है ३ एक विभक्ति में समान आकारवाले जितने शब्द आते हैं उनमसे एक पाद शेष रहता है और सबका लोप होता है उसीसे अन्य अर्थका बोध होता है इसीको एकशेष कहते है ४ एक्शेष तथा साभाविक द्विस बहुत्वरूप अथका कथन इन दोनों पक्षोम ५ एकको शेष रखकर बाकी सब तोप दशाको प्राप्त शब्द, (य. शिष्यते स लुप्यमानार्थाभिधायी) जो शब्द शेष रहता है वह , - यद्यपि द्वितीयपक्ष एकस्यैव वृक्षपदस्यानेकवृक्षयोधकत्वं प्राप्तम् । तथाप्यनेकधर्मावच्छि- नार्थबोधकत्वमेकपदस्य नास्तीति नियम । एव च वृक्षा इति वहुवचनान्तेनापि वृक्षपदेन वृक्षरूपैकधर्मावच्छिन्नस्यैव बोधो नान्यधर्मावच्छिन्नस्य । तथा चास्त्यादिपदेनाप्यस्तित्वादि रूपैकधर्मावच्छिन्नस्य बोध सम्भवति, न तु नास्तित्वादिधर्मान्तरावच्छिन्नस्येति ।। यद्यपि द्वितीय पक्षमें अर्थात् जैनेन्द्रके अनुसार द्विवचनान्त बहुवचनान्त वृक्षादि शब्द ही खभावसे द्वित्व और बहुत्व सख्या सहित वृक्ष आदिके वोधक है यह वार्ता प्राप्त है तथापि अनेक धर्मसे अवच्छिन्न अर्थ बोधकता एक पदको नहीं है, इस रीतिसे 'वृक्षो' तथा 'रक्षा' इत्यादि द्विवचनान्त तथा बहुवचनान्त वृक्षपदसे वृक्षत्वरूप जो एक धर्म उस धर्मसे अवच्छिन्न एक वृक्षरूपका ही भान होता है न कि किसी अन्य धर्मसे अवच्छिन्न पदार्थका 'इसी प्रकारसे अस्ति आदि पदसे भी अस्तित्वरूप एक धर्मसे अवच्छिन्न पदार्थ- का ही एक कालमें ज्ञान सभव है न कि नास्तित्व आदि अन्य धर्मसे अवच्छिन्न पदार्थका । ननु-वृक्षा इति प्रत्ययवती प्रकृति पदम् , "सुप्तिडन्त पदम्" इति वचनात् । तथा च- वृक्षा इति बहुवचनान्तेन वहुत्ववृक्षत्वरूपानेकधर्मावच्छिन्नस्य वोधादेकपदस्यानेकधर्मा- वच्छिन्नमोधकत्वं नास्तीति नियमस्य भंगप्रसंग । तदुक्तम्-" अनेकमेक च पदस्य वाच्यं वृक्षा इति प्रत्ययवत्प्रकृत्या।" इति । प्रश्न -'वृक्षा' यहापर 'जस्' प्रत्यय सहित जो प्रकृति वृक्ष है उसको पद कहते है, सुन्त तथा तिडन्तकी पर्दै संज्ञा होती है, ऐसा जैनेन्द्र तथा पाणिनि ऋषिका भी वचन है, तन “वृक्षा" इस बहुवचनान्त पदसे वहुत्व तथा वृक्षत्वरूप जो अनेक धर्म, उस धर्मसे अवच्छिन्न वृक्ष अर्थका ज्ञान होनेसे एक पटको अनेक धर्म सहित अर्थ बोधकता नहीं है इस नियमका भग प्राप्त हुआ ऐसा अन्यन कहा भी है, एक तथा अनेक अर्थ भी पदका वाच्य होता है जैसे "वृक्षा." यहा प्रत्यय सहित वृक्ष. रूप प्रकृतिसे बहुत संख्या युक्त वृक्षरूप अर्थ" इति चेत्सत्यम् ,-एकपदस्य प्रधानतयाऽनेकधर्मावन्टिनवोधकत्वं नास्तीति नियमस्यो- तत्वात् । प्रकृते च प्रथमतो वृक्षशटो वृक्षत्वरूपजासाच्छिन्नं द्रव्यं योधयति । ततो लिंग सरया चति शाब्दयोध. क्रमेणैव जायते । लोप हुये शब्दोंके अर्थको कहता है। ऐसा एकशेष माननेवाले चैयाकरणों का सिद्धान्त है इजो नाम अयया धातुरे आगे लगाया जाता है जैसे मु औ जम् ति त आदि ७ जिसके आगे प्रत्यय आते है जैसे यक्ष भूभादि मूर माग. पक्षको अन्य पदार्थसे पृथक करनेवारे पक्षल धम्ममहित यही अर्थ जद्दा २ अपरिछम शन्द आवे वा धाया हो सांत्र समत लेना २ नामन्त्री प्रत्यय मु ओ जग आदिसे गुर तक । जिनके अन्तमे मुरबह गुम त कदाता ३ति, तर अन्ति आदिले यहि घहिर तक धातुका प्रत्यय जिसके अन्त में हो वह ४ गातिहमा पदम् imaपामिनीयक सूत्रमे पदरामा होती है ८सम्बन्ध निरन्त रहातार यदि ऐसी शंका करो तो यथार्थ है, परन्तु एक पद प्रधानतासे एक ही कालमें अनेक धर्मसे अवच्छिन्न पदार्थका बोधक नहीं होता, ऐसा नियम हमने कहा है, तो इस प्रकृत प्रसंगमें देखिये कि प्रथम वृक्ष शब्द एक वृक्षवरूप जातिसे वा वृक्षत्वरूप एक धर्मसे अवच्छिन्न वृक्षरूप द्रव्यका ज्ञान कराता है, पश्चात् लिंग और संख्याका इस प्रकार मान्द बोध अर्थात् शब्द जन्य ज्ञान क्रमसे ही होता है, वृक्षस्व धर्म युक्त वृक्ष पुंलिंग तथा बहुत संख्या युक्त है ऐसा अर्थ "वृक्षा" इस पदसे होता है। तदुक्तम्- यह विषय अन्यत्र भी कहा है- "खार्थमभिधाय गब्दो निरपेक्षो द्रव्यमाह समवेतम् । समवेतस्य तु वचने लिंग संख्या विभक्तियुक्तस्सन् ।" इति । शब्द प्रथम जाति वा धर्मरूप अर्थको अर्थात् वृक्ष शब्द वृक्षत्व जीव शब्द जीवत्व घट शब्द घटत्वरूप अर्थको कहके, लिंग संख्या आदिसे निरपेक्ष होके उस जीवत्व वृक्षत्व तथा घटत्व धर्मसे युक्त द्रव्यरूप अर्थको कहता है, और पुनः उन २ वृक्षत्व आदि धमासे समवेत अर्थात् सहित पदार्थका कहना होता है तब विभक्तिसे युक्त होके पुंलिंग आदि लिंग तथा एकत्व द्वित्व तथा बहुत्वरूप सख्यारूप अर्थको कहता है। एवं च प्रधानभावेन वृक्षत्वावच्छिन्नस्य प्रतीतिर्गुणभावेन बहुत्वसंरयाया इति न कश्चिद्दोपः। इस प्रकारका सिद्धान्त होनेसे 'वृक्षा' इत्यादि पदसे वृक्षत्व धर्मसे अवच्छिन्न पदार्थका बोध तो प्रधानतासे होता है और लिंग तथा बहुत्य संख्याका गौणतासे, इसलिये एक पद एक कालमें प्रधानतासे एक ही धर्माऽवच्छिन्न पदार्थका ज्ञान सर्वत्र कराता है, इसलिये सिद्धान्त वा नियममें कोई दोष नहीं है। अथैकस्य पदस्य वाक्यस्य वा प्रधानभावेनानेकधर्मावच्छिन्नवस्तुबोधकत्वानंगीकारे प्रधानभावेनाशेषधर्मात्मकस्य वस्तुन प्रकाशकं प्रमाणवाक्यं कथमुपपद्यते ? इति चेत्-का- लादिभिरभेदवृत्त्याऽभेदोपचारेण वा द्रव्यपर्यायनयार्पितेन सकलस्य वस्तुन कथनात् । इति निरूपितं प्राक। यदि एक पद अथवा एक वाक्यसे प्रधानतासे अनेक धर्मसे अवच्छिन्न वस्तुकी बोध- कता इस पक्षको नहीं स्वीकार करते हो, अर्थात् एक पद वाक्य एक ही धर्मसे अव- च्छिन्न वस्तुका बोध कराता है, यही नियम है तब प्रमाण वाक्य अशेष सम्पूर्ण अथवा अनेक धर्मस्वरूप वस्तुका प्रकाशक कैसे हो सकता है। यदि ऐसा कहो तो- काल, आत्मम्वरूप तथा अर्थ आदिके द्वारा द्रव्यार्थ नयकी अपेक्षासे अमेद वृत्तिसे, और पर्यायार्थक नयकी अपेक्षासे प्रमाण वाक्यसे सम्पूर्ण वस्तुका कथन होता है यह विषय पूर्व प्रसगमें पूर्ण रीतिसे निरूपित कर चुके है - ६८ , ननु 'सत्त्वासत्त्वे ' इति द्वन्द्वसमासपट सत्त्वासत्त्वयो प्राधान्येन बोधकम् । “उभयपदा- र्थप्रधानो द्वन्द्व " इति वचनात् , एव च कथमवाच्यत्व सदसत्त्वात्मकवस्तुन ' इतिचेन्न-द्वन्द्व- स्यापि क्रमेणैवार्थद्वयप्रत्यायनसमर्थत्वेन गुणप्रधानभावस्य तनापि सत्त्वात् । अत एव-"अभ्य. हित पूर्वम्” इति प्रधानभूतार्थस्य पूर्वनिपातानुशासन सगच्छते । अस्तु वा द्वन्द्व उभयस्यापि प्राधान्येन बोध । अथापि प्रधानभावेनास्तित्वनास्तित्वोभयावच्छिन्नस्य धर्मिण प्रतिपादक- शब्दाभावादवाच्यत्वमक्षतम् । प्रश्न-"सत्त्वासत्त्वे" यह द्वन्द्व समाससे सिद्ध पद प्रधानतासे सत्त्व तथा असत्त्वरूप अर्थका बोधक है। क्योकि द्वन्द्व समासमें दोनो पदै अथवा अधिक पद प्रधान होते है ऐसा वचन है इस प्रकारसे सत्त्व तथा असत्त्व धर्म सहित वस्तुकी अवाच्यता कैसे होसकती है अर्थात् जब व्याकरण शास्त्रसे द्वन्द्व समास सिद्ध पद दो अर्थोंको प्रधानसे कह सकता है तब ‘स्यात् अवक्तव्य एव' यह चतुर्थ भग नहीं बन सकता ऐसी शका नहीं कर सकते क्योकि द्वन्द्व समासको भी क्रमसे ही दो अथवा दोसे अधिक अर्थोके बोध करानेमे सामर्थ्य है, मुख्यता तथा गौणताका भाव द्वन्द्व समासमें भी विवक्षित है। "इसी हेतुसे "अभ्यर्हितम् पूर्वम्" पूजित अथवा श्रेष्ठ वा प्रधान जो होता है वह द्वन्द्व समासमें सबसे पूर्व रक्खा जाता है इस रीतिसे ही प्रधानभूत जो अर्थ है उसके पूर्व नियत करनेकी आज्ञा शास्त्रकारकी सगत होती है, यदि किसीकी एककी इस समासमें प्रधानता नहीं होती तो प्रेधानके पूर्व नियम रखनेका नियम व्याकरणमें कैसे किया जाता, अथवा द्वन्द समासमें उभय पदार्थकी प्रधानताहीसे बोध होता है, ऐसा माननेसे भी हमारी कोई हानि नहीं है । क्योकि प्रधानतासे अस्तित्व तथा नास्तित्व इन उभर्य धर्म सहित पदार्थ का प्रतिपादक धर्मां कोई शब्द नहीं है इसलिये अवाच्यस्वरूप पूर्ण रीतिसे है अर्थात् 'म्यात् अवक्तव्य' इस हमारे चतुर्थ भङ्गकी सिद्धिमें कोई क्षति नहीं है, न च- 'सदसत्त्वविशिष्ट वस्तु' इत्यनेन द्वन्द्वगर्भिततत्पुरुपेण सदसत्त्वविशिष्टपदेन तदुभयधर्मावच्छिन्नस्य वस्तुनो बोधसम्भवादिति वान्य, तन सदसत्त्ववैशिष्टयस्यैव प्रधानतया तयोरप्रधानत्वात् । “उत्तरपदार्थप्रधानस्तत्पुरुष" इति वचनात् । तस्मात्सकलनाचकरहि. तत्वात्स्यादवक्तव्यो घट इति सिद्धम् ।। सत्त्व असत्त्व विशिष्ट वस्तु, द्वन्द्व समासको गर्भमें रखनेवाले तत्पुरुष समाससे सदसत्त १ सत्त्व और असत्व, 'सत्त्व च असत्त्व च' इस प्रकार द्वद्व समास करनेसे 'सत्त्यासत्त्वे यह पद २ उभयपदाथप्रधानो द्वद , इस वाक्यम उभय पद अनेकका भी उपलक्षण है क्योंकि दद समास अनेक पदोंका भी होता है ३ नहा दो ही पदका द्वद्ध हो या दोको प्रधानता अनेकम सबको प्रधानता रहती है ४ यह यवन (अल्पा तरम्) रा३४। पाणिनीयाटके अल्पाचवाने शब्दका पूर्व निपात होता है इसका वातिर है अभ्याहतके पूर्व निपातका उदाहरण तापसपरती है ५ अभ्यहित अर्थ प्रधान वा मुख्य मानके यह क्थन दिया है ६ अस्तिल नास्तित्व दोनों कहनेवाग वाम ८ सल असल दोनों धर्म सहित पदाथ , बनता है . विशिष्ट इस पदसे सत्त्व तथा असत्त्व, इन दोनों धन्मोसे सहित वस्तुके बोध संभव है, इस रीतिसे अक्तव्यत्व भंग नहीं बन सकता। ऐसा नहीं कह सकते, क्योंकि सदसत्व विशिष्ट इस पदमें सत्त्व और असत्त्वके वैशिक्षकी ही प्रधानता है, अर्थात् सत्त्व ओर असत्त्वसे सहित जो वस्तु है, उसीका प्रधानतासे बोध होता है, न कि सत्त्व और असत्य इन दोनों धर्मोका, क्योंकि वे अप्रधान है, तत्पुरुष समासमें उत्तर पदार्थ प्रधान रहता है। ऐसा व्याकरण शास्त्रका वचन है । इस कारण सदसत्त्वका सर्वथा वाचक पद न होनेसे "स्यात् अक्तव्यश्च घट" कथचित् घट अवाच्य है, यह भङ्ग निर्विवाद सिद्ध है, तच न सर्वथैवावक्तव्यम्, अवक्तव्यशब्देनास्य वक्तव्यत्वात् । अतस्स्यादवक्तव्यो घट इति चतुर्थभग । इति केचिद्याचक्षते । तदं चिन्त्यम, अवक्तव्यशब्दस्वाभिधेय किमिति । वह अवक्तव्यरूप अर्थ भी सर्वथा ही अवाच्य नहीं है क्योंकि अवक्तव्य शब्दसे वह कहा जाता है, इसी कारणसे "म्याद अवक्तव्य घट" यह चतुर्थ भङ्ग बनता है । ऐसा कोई कहते है, अब इस कथनके विषयमें यह विचारना चाहिये कि अवक्तव्य शब्दका वाच्यार्थ क्या है, अर्थात् इस अवक्तव्य शब्दसे क्या पदार्थ कहा जाता है । न च-प्रधानभूतसदसत्त्वरूपधर्मावन्छिन्न वस्तु अवक्तव्यशब्देनाभिधीयत इति वान्यम् , तथा सति तस्य सक्लवाचकरहितत्वक्षते , अवक्तव्यशब्दस्य तद्वाचकस्य सत्त्वात् , एकपदस्य प्रधानभूतानेकधर्मावच्छिन्नवस्तुयोधकत्व नास्तीति नियमस्य भगप्रसगाच । कदाचित् यह कहो कि प्रधानता दशाको प्राप्त सत्त्व असत्त्व जो धर्म है। उन धम्मों करके सहित पदार्थ अवक्तव्य शब्दसे कहा जाता है, सो यह नहीं कह सकते, यदि ऐसा स्वीकार करोगे तो प्रधानभूत सदसत्त्वका एक कालमें कोई वाचक नहीं है किन्तु वह सकल वाचक शब्दसे रहित हे, इसी नियमका भा होगा क्योकि अवक्तव्य शब्द उसका वाचक विद्यमान है, ओर एक पद एक ही कालमें प्रधानभूत अनेक धर्म सहित वस्तुका बोधक नहीं है, इस नियमका भी भग होगा, किच-यथाऽवक्तव्यमिति पद साकेतिक तादृशोभयधर्मावन्छिन्नस्य वाचक, तथा साके. तिकमन्यदपि तद्वाचक कुतो न भवति ? और दूसरी एक बात यह भी है कि जैसे सकेंत सिद्ध होनेसे अवक्तव्य यह शब्द सत्त्व असत्त्व उभय धर्मोसे अवच्छिन्न वस्तुका वाचक है ऐसे ही सकेतसे सिद्ध अन्य शब्द भी इस अर्थका वाचक क्यो नही होता ? ननु-अन्यस्य साफेतिकपदस्य क्रमेणैतादृशधर्मावच्छिन्नवस्तुबोधकत्वमिति चेत्, अवक्त- व्यपदस्थापि युगपत्चद्वाचकत्व माभूत् । यथा-साकेतिकपदान्तरेण सत्वासत्त्वादिधर्माव- च्छिन्न वस्तु क्रमेण प्रतीयते, तथाऽवक्तव्यपदेनापि, उभयोर्विशेषाभावात् । अवक्तव्यपदेन डि १ सत्त्व असत्त्व इस उभय धर्म सहित पदार्थका कहनेवाला शब्द २ इस शब्दसे अमुक अर्थश नान हो ऐसे सवेतसे सिद्ध शन्द ७० । वक्तव्यत्वाभावरूपधर्मावच्छिन्नं वस्तु प्रतीयते, न तु सत्त्वासत्त्वादिरूपानेकधर्मावच्छिन्नं व- स्त्विति सर्वानुभवसाक्षिकमेतत् । यदि ऐसा कहो कि अन्य जो सकेत सिद्ध पद है उसको क्रमसे ही सत्त्व असत्त्व धर्मसे अवच्छिन्न वस्तुकी बोधकता है, तो अन्य पदके समान अवक्तव्य इस पदको- भी एक कालमें ही सत्त्व तथा असत्त्व धर्मसे अवच्छिन्न वस्तुकी बोधकता नहीं हो सकती, जैसे अन्य सांकेतिक पदसे सत्त्व तथा असत्त्व धर्म सहित पदार्थका ज्ञान क्रमसे ही होता है, ऐसे ही अवक्तव्य इस पदसे भी क्रमसे उसका ज्ञान होता है । क्योंकि जब दोनों संकेत सिद्ध हैं तब एकमें कोई विशेषता नहीं है, किन्तु अवक्तव्य इस पदसे वक्तव्यत्वका अभावरूप जो धर्म है उस वक्तव्यत्वाऽभावरूप धर्म सहित पदार्थ भासता है, न कि सत्त्व असत्त्व इन उभय धर्म सहित पदार्थ । इस विषयमें सब विद्वानोंका अनुभव ही साक्षी है । अथैवम्- अव इस विषयमें यदि यह कहो- " उक्तिश्चावाच्यतैकान्तेनावाच्यमिति युज्यते।" "अवाच्यताका जो कथन है वह एकान्तरूपसे अकथनीय है ऐसा माननेसे अवाच्यता युक्त न होगी। इति स्वामिसमन्तभद्राचार्यवचनं कथं संघटते ? सत्त्वासत्त्वविशिष्टस्य वस्तुनस्सर्वथाs- वाच्यत्वे तस्या वाच्यशब्देनापि वाच्यत्वं न स्यादिति तन प्रतिपादनात्, इति चेन्न; तदर्था- परिज्ञानात् । अयं सलु तदर्थः, सत्त्वाद्येकैकधर्ममुसेन वान्यमेव वस्तु युगपत्प्रधानभूतसत्त्वा- सत्त्वोमयधर्मावच्छिन्नत्वेनावाच्यम्, तादृशवस्तुन' सत्त्वाचेकधर्ममुसेनाप्यवान्यत्वे वा. ज्यत्वाभावधर्ममुसेनावाच्यशब्देनापि वान्यत्वं न स्यादिति । एतादृशव्याख्यामपहाय सत्त्वासत्त्वोभयरूपेणावाच्यं वस्तु तायारूपेणैवावाच्यशब्देन वाच्यं भवतीति व्याख्याने येन रूपेणावाच्य वस्तु तेनैव रूपेण वाच्यं प्राप्तमिति येन रूपेण सत्त्वं तेनैव रूपेणा- सत्त्वमप्यगीक्रियताम् । तथा च- यह श्रीस्वामी समन्तभद्राचार्यका, कथन कैसे संगत होगा, क्योंकि आचार्यके इस वचन कहनेका तात्पर्य यही है, कि यदि सत्त्व असत्त्व धर्म सहित वस्तुको सर्वथा आवाच्य मानोगे तो वह 'अवक्तव्य इस पदसे भी नहीं कही जा सकती, क्योंकि जय सर्वथा अकथनीय है तब किसी पदसे भी नहीं कही जासकती ? ऐसी शंका भी नहीं कर सकते, क्योंकि तुमने सामी समन्तभद्राचार्यजीके वचनका अर्थ नहीं समझा, उस वचनका निश्चयरूपसे अर्थ यह है कि सत्त्व आदि धोंमेंसे किसी एक धर्मके द्वारा जो पदार्थ वाच्य है अर्थात् कहनेके योग्य है, वही पदार्थ प्रधानभूत सत्त्व असत्त्व १ पदार्थ खरूपको जनाने अथवा कहनेके लिये शन्दमें शकि अथवा वाचकता २ सकेनसे सिद्ध. ३ जो रहा नहीं जाय . N , इस उभय धर्म सहित रूपसे अवाच्य है, यदि सत्त्व असत्त्व वर्मा सहित पदार्थको सत्त्व आदि एक धर्मके द्वारा भी अवाच्य मानो, तो वाच्यत्वका अभावरूप धर्म है। उस अभावरूप धर्मके द्वारा वस्तुको कहनेवाले 'अवाच्य' इस शब्दसे वह वस्तु वाच्य न होगा, बस यही अभिप्राय आचार्यके वचनका है, इस सत्यार्थ व्यारयानको त्याग कर सत्त्व असत्त्व इस उभय धर्मसे अवाच्य जो पदार्थ है वही सत्त्व असत्त्व इस उभय धर्म- सहित वस्तुको फहनेवाले अवाच्य शब्दसे भी वाच्य होता है, यदि ऐसा व्याख्यान करोगे तो जिस रूपसे पदार्थ अवाच्य है उसी रूपसे वह वाच्य भी होगया, यह वार्ता सिद्ध होगई, तब तो तुम जिस रूपसे वस्तुका सत्त्व है उसी रूपसे उसी वस्तुका असत्त्व भी म्वीकार करो। यह बात प्राप्त हुई । और इस प्रकार माननेसे- "विरोधान्नोभयैकान्य स्याद्वादन्यायवेदिनाम् ।" विरोध होनेसे सत्त्व असत्त्व इन उभय धर्ममें से किसी एक धर्मरूपसे अवाच्यत्व स्सावाद न्यायके मर्मवेत्ता जन नहीं स्वीकार करते । इति तदीयवचनमेव विरुध्यते । इस स्वामी समन्तभद्राचार्यजीके वचनका ही विरोध तुमको प्राप्त होगा। सिद्धान्तविदस्तु-अवक्तव्य एव घट इत्युक्ते सर्वथा घटम्यावक्तव्यत्व स्यात्, तथा चास्ति- स्वादिधर्ममुसेनापि घटस्य प्रथमादिभगैरभिधान न स्यात्, अत स्यादिति निपातप्रयोग । तथा च सत्त्वादिरूपेण वक्तव्य एव घटो युगपत्प्रधानभूतसत्त्वासत्त्वोमयरूपेणावक्तव्य इति चतुर्थभगार्थनिष्कर्प इति प्राहु ।। सिद्धान्तवेत्ता जन तो-"अवक्तव्य एवं घर" घट अवक्तव्य है। ऐसा कहनेसे घटको अवक्तव्यता सर्वथा प्राप्त होगी, तो इस रीतिसे अस्तित्व आदि धर्मके द्वारा प्रथम आदि भगसे भी घटका कथन नहीं होसकेगा, इसलिये अवतव्य शब्दके पूर्व स्यात् इस निपातका प्रयोग किया है । इस प्रकार इस निपातके लगानेसे सत्त्व आदिलपसे तो घट यक्तव्य है किन्तु एक कालमें ही प्रधानभूत सत्त्व असत्त्व इन उभय रूपसे अवक्तव्य हे यह इस "स्यादवक्तव्य एव घट" चतुर्थ भगके अर्थका साराश है ऐसा कहते है। व्यस्तसमस्तद्रव्यपर्यायावाश्रित्य चरमभगमयमुपपादनीयम् । तथा हि व्यस्त द्रव्य समसौ सहार्पितो द्रव्यपर्यायावानिय स्यादस्ति चावक्तव्य एव घट इति पचमभग । धदा- दिरूपैकघर्मिविशेष्यकसत्त्वविशिष्टावक्तव्यत्वप्रकारकनोधजनकवाक्यत्व तलक्षणम् । तन द्रव्यार्पणादस्तित्वस्य युगपद्रव्यपर्यायार्पणादवक्तव्यत्वस्य च विवक्षितत्वात् । १ 'स्यादस्ति घट' इस पहिले भगसे भी घर नहीं कहा जायगा, क्योंकि यदि सर्वथा अपाच्य है तो उसका कथन किसी धम्मसे नहीं हो सकता २ स्यात् यह निपार अनेरात अर्थका वाचक या द्योतक है अथात् किमी अपक्षासे घर अवसव्य है न कि सवथा ७२ , पृथक् तथा मिलित द्रव्य और पर्यायका अवलम्बन करके अन्तिम तीन भगोकी व्याख्या करनी चाहिये, तथा हि जैसे पृथक्मत द्रव्य और मिलित द्रव्य पर्याय इनका आश्रय करके "स्यादस्ति च अवक्तन्यश्च घट" इस पचम भङ्गकी प्रवृत्ति होती है । घट आदिरूप धर्मी विशेष्यक और सत्त्व सहित अवक्तव्यत्व विशेषणवाले ज्ञानका जनक वास्यत्व, यह इस भगका लक्षण है, अर्थात् जिस ज्ञानमें घट आदि धर्मी पदार्थ विशेष्य हो, और सत्त्व सहित अवक्तव्यत्व विशेषणीभूत हो ऐसे ज्ञानको उत्पन्न करानेवाला वाक्यत्व, यही इस पचम भगका लक्षण है, क्योकि इस भगमें द्रव्यत्वकी योजनासे तो अस्तित्व और एक कालमें ही द्रव्य पर्याय दोनोंको मिलाके योजना करनेसे अवक्तव्यत्व- रूप अविवक्षित है । तात्पर्य यह है कि द्रव्यरूपसे तो घटका सत्त्व अर्थात् द्रव्यरूपसे घट है और एक कालमें ही प्रधानभूत द्रव्य पर्यायरूपसे नहीं है । तथा व्यस्त पर्याय समस्तौ द्रव्यपर्यायौ चाश्रित्य स्यान्नास्ति चावतव्य एव घट' इति पष्ठ । तल्लक्षण च घटादिरूपैकर्मिविशेष्यकनास्तित्वविशिष्टावक्तव्यत्वप्रकारकयोधजनकवाक्यत्वम् । और ऐसे ही पृथक्भूत पर्याय और मिलित द्रव्यपव्यका आश्रय करके "स्यान्ना स्ति च अवक्तव्यश्व घट" किसी अपेक्षासे घट नहीं है तथा अवक्तव्य है, इस पष्ठ भङ्गकी प्रवृत्ति होती है, घट आदिरूप एक पदार्थ विशेप्यक और असत्त्व सहित अवक्तव्यत्व विशेषणवाले ज्ञानका जनक वाक्यत्व, यह इसका लक्षण है अर्थात् जिस ज्ञानमें घट आदि पदार्थ विशेष्य हो और असत्त्व अथवा नास्तित्व सहित अवक्तव्यत्व विशेषणी- भूत हो ऐसे ज्ञानको उत्पन्न करनेवाला वाक्य, यही इस पष्ठ भगका लक्षण है, पृथक्- भूत पर्यायकी योजनासे नास्तित्व और मिलित द्रव्य पर्याय दोनोंकी योजनासे अवक्तव्यत्व इस पष्ठ भगमें विवक्षित है । पर्यायकी अपेक्षासे नास्तित्व तथा प्रधानभूत द्रव्य पर्याय उभयकी अपेक्षासे अवक्तव्यत्वका आश्रय घट यह इस भगका अर्थ है । एव व्यस्तौ कमार्पितौ समस्तौ सहार्पितौ च द्रव्यपर्यायावाश्रित्य स्यादस्ति नास्ति चा- वक्तव्य एव घट इति सप्तमभग । घटादिरूपैकवस्तुविशेष्यकसत्त्वासत्त्वविशिष्टाववकन्यत्व. प्रकारकनोधजनकवाक्यत्व तहक्षणम् । इति सक्षेप ॥ इसी प्रकार अलग २ क्रमसे योजित, तथा मिलेहुये (साथ योजित) द्रव्य तथा पर्यायका आश्रय करके "स्यात् अस्ति नास्ति च अवक्तव्यश्च घट" किसी अपेक्षासे सत्त्व असत्त्व सहित अवक्तव्यत्वका आश्रय घट, इस सप्तम भगकी प्रवृत्ति होती है, घट आदिरूप एक पदार्थ विशेष्यफ और सत्त्व असत्त्व सहित अवक्तव्यत्व विशेषणवाले ज्ञानका जनक १ स्यादस्ति च अवक्तव्यश्च घट , स्थानास्ति च अवतव्यश्च घट , स्यादस्ति च नास्ति च अवतव्यश्च घट , द्रव्यो पृथक् मानके द्रव्यपर्यायको मिराके पचम भगकी, पायो पृथ, द्रव्यपायको मिलाके पष्ठकी, योनित द्रव्यपायको मानके सप्तम भन्नकी प्रवृत्ति होती है और यकभूत क्रमसे योजित द्रव्यपायको मिराके पष्ठकी। यही सप्तम तथा पर्म भेद ह वाक्य, यह इसका लक्षण है अर्थात् जिस ज्ञानमे घट आदि कोई एक पदार्थ तो विगे- प्य हो, और सत्त्व असत्त्व सहित अवक्तव्यत्व विशेषण हो ऐसा जो ज्ञान उस ज्ञानका उत्पन्न करानेवाला वाश्य यह इस सप्तम भगका लक्षण है इस कारणसे अलग २ क्रमसे योजित द्रव्य पर्य्यायकी अपेक्षासे सत्त्व असत्त्व सहित मिलित तथा साय योजित द्रव्य- पर्यायकी अपेक्षासे अवक्तव्यत्वका आश्रय घट यह इस भगका अर्थ है । इस प्रकार सक्षेपसे सप्त भगोका निरूपण समाप्त हुआ। अत्र-द्रव्यमेव तत्त्व, अतस्स्यादस्तीति भंग एक एति सारयमतमयुक्तम्, पर्यायस्थापि प्रतीतिसिद्धत्वात् । तथा-पर्याय एव तत्त्वम् , अतस्स्यान्नास्तीति भग एवेति सौगतमतमपि युक्तिदुर्गतम् ; द्रव्यस्यापि प्रतीतिसिद्धत्वात् । एवमवक्तव्यमेव वस्तुतत्वमित्यवक्तव्यत्वैका- न्तोपि स्ववचनपराहत , सदा मौनव्रतिकोहमित्तिवत् । एवमेवान्येपामेकान्ताना प्रतीतिपरा- तत्वादनेकान्तवाद एवावतिष्ठते । अब इस विषयमें द्रव्य ही तत्व है और पर्याय नहीं है इसलिये "स्यादस्ति" पदार्थ है यह एक ही भग सत्य है, ऐसा सान्य मत है वह अयुक्त है क्योंकि घट कुशूल आदि पर्याय भी अनुभव सिद्ध है, तथा पर्याय ही तत्त्व है अर्थात् हरएक पदार्थ क्षण २ में बदलता रहता है, इसलिये क्षणिक पर्याय ही तत्त्व है कोई मुख्य द्रव्य नित्य नहीं हे अत एव "स्यान्नास्ति" नित्य कोई द्रव्य नहीं है, यह एक ही भग युक्तिस युक्त है, यह चौद्धका मत भी युक्ति शून्य है क्योकि घट आदि पायोमें मृत्तिकाका रूप द्रय कटक कुण्डल आदिमें सुवर्णरूप अनुगतरूप द्रव्य भी अनुभव सिद्ध है। इसी प्रकार जो यह कहते है कि सर्वथा अवक्तव्यरूप वस्तु स्वरूप है. उनको निज बचनता ही विरोध है क्योंकि अवक्तव्य इस शब्दसे चे वस्तुको कहते है तो सर्वथा अवक्तव्यता कहा रही। जैसे कोई कहे कि म सदा मौनात धारण करता है, यदि सदा मौन हे तो सदा मे मौन है. यह शब्द भी कैसे बोल सकता है । इसी रीतिसे अन्य भी सर्वथा एकान्त- वादियोंका कथन अनुभवविरुद्ध होनेसे अनेकान्त याद ही युक्ति तथा अनुभवरूप कसौटी पर ठहरता है, अत वही निर्विवादरूपसे स्थित है। ननु च-अनेकान्तेपि विधिप्रतिपंधरूपा सप्तभगी प्रवर्तते वा न वा ? यदि प्रवर्तते-तदाऽने- कान्तस्य निषेधकल्पनायामेकान्त एव प्राप्त इनि तत्पक्षोकदोपानुपग । अनवस्था च । तादी- कान्तस्याप्यपरानेकान्तकल्पनया विधिप्रतिषेधयोर्वक्तव्यत्वात् । यदि सा न प्रवर्तते-तटा सर्व वस्तुजात सप्तभगी सवलितमिति सिद्धान्तव्याघात । इति चेन्न,-प्रमाणनयार्पणाभेदात्तत्रापि तदुपपत्ते । तथा हि-एकान्तो द्विविध -सम्यगेकान्तो मिथ्र्यकान्त इति । अनेकान्तोपि द्वि- विध , सम्यगनेकान्तो मिथ्यानेकान्त इति । तत्र सम्यगेकान्तसावत्ममाणविषयीभूतानेक- १ बौद्धवा यह मत है कि वह कोई पदार्थ नित्य नहीं मानता किन्तु सब क्षणिक बुद्धिगत घट आदि पर्याय भासते है । चार पदाथ है वह क्षणिक अनिस ह जैसे घट क्याकि सर्व सत्त्व है जैसे घट नाशके प्रति किसीकी अपेक्षा नहीं रखता अत क्षणिक है N - - धर्मात्मकवस्तुनिष्टकधर्मगोचरो धर्मान्तराप्रतिषेधकः । मिथ्यैकान्तस्त्वेकधर्ममात्रावधारणेना- न्याशेषधर्मनिराकरणप्रवणः । एवमेकत्रवस्तुन्यस्तित्वनास्तित्वादिनानाधर्मनिरूपणप्रवणः प्रत्य- क्षानुमानागमाविरुद्धस्सम्यगनेकान्तः । प्रत्यक्षादिविरुद्धानेकधर्मपरिकल्पनं मिथ्यानेकान्तः । इति । तत्र सम्यगेकान्तो नयः, मिथ्यैकान्तो नयाभासः । सम्यगनेकान्तः प्रमाणं; मिथ्याने- कान्तः प्रमाणाभास. । इति व्यपदिश्यते । प्रश्न:-अनेकान्त इस शब्द तथा इसके अर्थमें भी विधि तथा निषेधरूप "स्यादस्ति स्यान्नास्ति' इत्यादि सप्तभंगी प्रवृत्त होती है कि नहीं? यदि यह कहो कि प्रवृत्त होती है तब तो अनेकान्तके निषेधकी कल्पनासे एकान्त ही प्राप्त हुआ! क्योंकि जैसे एकान्त- का निषेध होनेसे अनेकान्त होता है ऐसे ही अनेकान्त जो नहीं अर्थात् एकान्तरूपता प्राप्त हुई, तब एकान्त पक्षमें दोष आपने दिया है वह आपको भी प्राप्त हुआ ! और अनवस्थारूप दोष भी आवेगा, क्योंकि इस प्रकार एकान्तकी अन्य अनेकान्तकी कल्पना करनेसे विधि तथा निषेध बराबर कहते हुये चले जाओ, जितने अनेकान्त कहोगे वहां सब जगह विधि प्रतिपैधकी कल्पनासे कही विश्राम न मिलेगा, यह अनवस्था दोप तथा एकान्त पक्षके दोष भी तुमारे पक्षमें प्राप्त हुये ! और यदि यह कहो कि अनेकान्तमें विधिनिषेध आदिरूप सप्तभंगी नहीं प्रवृत्त होती तो सम्पूर्ण वस्तुमात्र सप्तभंगी न्यायसे व्याप्त है, इस सिद्धान्तका व्याघात हुआ ? ऐसी शङ्का नहीं कर सकते क्योंकि प्रमाण तथा नयके भेदकी योजनासे अनेकान्तमें भी विधि निषेध कल्पनासे सप्तभङ्गी न्यायकी उपपत्ति है । जैसे यह सिद्ध होता है वह दर्शाते है; एकान्त दो प्रकारका है, एक सम्यक् एकान्त और दूसरा मिथ्या एकान्त । ऐसे ही अनेकान्त भी दो प्रकारका है एक सम्यक् अनेकान्त और दूसरा मिथ्या अनेकान्त । उनमेंसे सम्यक् एकान्त वह है जो प्रमाण सिद्ध अनेक धर्मस्वरूप जो यस्तु है उस वस्तुमें जो रहनेवाला धर्म है, उस धर्मको अन्य धर्मोंका निषेध न करके विषय करनेवाला, अर्थात् अनेक धर्ममय पदार्थके एक किसी धर्मको कहे परन्तु अन्य धर्मोका निपेय भी जो नहीं करता है वही सम्यक् एकान्त है! और पदार्थके एक ही धर्मका निश्चय करके अन्य संपूर्ण धर्मोंके निषेध करनेमें जो तत्पर है वह मिथ्या एकान्त है। इसी प्रकारके प्रत्यक्ष अनुमान तथा आगम प्रमाणसे अविरुद्ध एक वस्तुमें अनेक धर्मोके निरूपण करनेमें तत्पर है वह सम्यक् अनेकान्त है। तथा प्रत्यक्ष आदि प्रमाणसे विरुद्ध जो एक वस्तुमें अनेक धर्मोकी कल्पना करता है वह मिथ्या अनेकान्त है । उनमें सम्यक् एकान्त तो नय है और मिथ्या एकान्त नयाभास है । और ऐसे ही सम्यक् अनेकान्त प्रमाण और मिय्या अनेकान्त प्रमाणाभास है ऐसा भी कहते है। १ युक्तिपूर्वक सिद्धि, प्रमाण तथा नय इन दोनोंके भेदसे अनेकन्तमे विधिनिषेधकी पनारूप सप्तम- मो न्यायसी योजना युक्तिमे सिद्ध है. २ सप्तमनी न्यायको मनेशन्तम भी सिद्धि.

७५ , तथा च-सम्यगेकान्तसम्यगनेकान्तावाश्रित्य प्रमाणनयार्पणाभेदात्, स्यादेकान्तः, स्यादने- कान्तः, स्वादुमयः, स्यादवक्तव्यः, स्यादेकान्तवावक्तव्यश्च, स्यादनकान्तवावक्तव्यश्च, स्यादेकान्तोनेकान्तश्चावक्तव्यश्चेति सप्तभंगी योज्या । तत्र नयार्पणादेकान्तो भवति, एक- धर्मगोचरत्वान्नयस्य । प्रमाणादनेकान्तो भवति, अशेपधर्मनिश्चयात्मकत्वात्प्रमाणस्य । यद्य- नेकान्तोऽनेकान्त एव नत्वकान्त इति मतम् । तदा-एकान्ताभावे तत्समूहात्मकस्यानेकान्त- स्याप्यभावप्रसंगः, शाखायभावे वृक्षाद्यभाववन् । इत्येवं मूलभंगद्वये सिद्धे उत्तरं च भंगा एव- मेव योजयितव्याः॥ इसलिये सम्यक् एकान्त और सम्यक् अनेकान्तका आश्रय लेकर प्रमाण तथा नयके भेदकी योजनासे किसी अपेक्षासे एकान्त, किसी अपेक्षासे अनेकांत, किसी अपेक्षासे उभय, किसी अपेक्षासे अवक्तव्य है, कथंचित् एकांत अवक्तव्य, कथंचित् अनेकांत अवक्तव्य, और कथंचित् एकांत अनेकांत अवक्तव्य है इस रीतिसे सप्तभङ्गीकी योजना करनी चाहिये । उसमें नयकी योजनासे एकांत पक्ष सिद्ध होता है, क्योंकि नय एक ही धर्मको विषय करता है । और प्रमाणको योजनासे अनेकांत सिद्ध होता है, क्योंकि प्रमाण संपूर्ण धर्मोको विषय करता है, अर्थात् प्रमाणसे वस्तुके संपूर्ण धर्मोका निश्चय होता है। और यदि अनेकांत अनेकांत ही रहै किसी अपेक्षासे भी एकांत नहीं है ऐसा मत है तब तो एकांतके अभावसे उसके समूहभूत अनेकांतका भी अभाव ही हो जायगा जैसे शाखादिकके अभावसे शाखा समूहरूस वृक्ष आदिका भी अभाव होता है ऐसे ही एकांतके अभावसे एकात समूहरूप अनेकांतका भी अभाव हो जायगा । इस रीतिसे मूलभूत दो भंगकी सिद्धि होनेसे उत्तर भङ्गोंकी योजना करनी चाहिये । इयं च सप्तभंगी नित्यत्वानियत्वैकत्वानेकत्वादिधर्मेष्वपि निरूपयितव्या । यथा-स्यानित्यो घटः, स्यादनित्यो घट इति मूलभंगद्वयं, घटस्य द्रव्यरूपेण नित्यत्वात्पर्यायरूपेणानित्यत्वात् । इस सप्तभङ्गीका निरूपण नित्यत्व अनित्यत्व एकत्व तथा अनेकत्व आदि धर्मोसे करना चाहिये । जैसे कथंचित् घट नित्य है । और कथंचित् घट अनित्य है, यह दो मूल भङ्ग है क्योंकि घट द्रव्यरूपसे नित्य है और पर्यायरूपसे अनित्य है। तदुक्तम् । यह विषय अन्यत्र भी कहा गया है;- "समुदेति विलयमृच्छति भावो नियमेन पर्ययनयेन । नोदेति नो विनश्यति द्रव्यनयालिङ्गितो नित्यम् ।।" इति । "पर्यायार्थिकनयकी अपेक्षासे नियमसे पदार्थ उत्पन्न होता है और नष्ट भी होता है. परन्तु द्रव्यार्थिक नयको अपेक्षासे पदार्थ न उत्पन्न ही होता है. और न नष्ट ही होता है। १ एकान्तके समूहरूप, जैसे शाखा समूहरूप वृक्ष है, ऐसे ही एकान्त समूह हो अनेकान्त है. २ अस्ति, नास्ति, वा एकान्त, अनेकान्त. अस्ति नास्ति इस तृतीयभगसे लेके 'स्थादति नाति चावतन्यश्च' इस सप्तम भापर्यन्त पांच उत्तर भा है। मूल मा अस्ति नास्ति ये दो दी है ३ ननु-स्यानित्यो घट इत्यत्र स्थाच्छब्दः कथञ्चिदर्थकः, अवच्छिन्नत्वं संसर्गः, द्रव्यरूपाव- च्छिन्ननित्यत्ववान् घट इति बोधश्च प्रथमवाक्यस्य युक्तः । द्वितीयवाक्ये चानित्यपदस्य नि- त्यभेदोऽर्थः, एवं च पर्यायरूपावच्छिन्ननित्यभेदवान् घट इति बोधः प्राप्नोति । स चायुक्तः । द्रव्यरूपेण निये घटे नित्यभेदस्य वाधितत्वात्; भेदस्य व्याष्यवृत्तित्वात् । इति चेदुच्यते;- मूले वृक्षसंयोगी नेत्यवाधितप्रतीत्याभेदस्याप्यव्याप्यवृत्तित्वमंगीक्रियत एव । अव्याप्यवृत्तित्वं च प्रकृते प्रतियोगिवृत्तित्वम् । संयोगिभेदस्य प्रतियोगी संयोगवान वृक्षः, तद्वृत्तित्वं संयोगि- भेदस्याक्षतम् ; वृक्षे मूलावच्छेदेन संयोगिभेदस्य सत्त्वात् । तथा च घटेपि पर्यायावच्छेदेन नित्यभेदो वर्तत इति पर्यायरूपावच्छिन्ननित्यभेदवान् घटः इति घोधे न कापि क्षति- रिति बोध्यम् । प्रश्नः-'स्यान्नित्यो घटः' कथंचित् घट नित्य है. इस वाक्यमें स्यात् शब्दका अर्थ कथंचित् है, अवच्छिन्नत्व संसर्गतारूपसे भासता है. इसलिये द्रव्यरूपसे अवच्छिन्न जो नित्यत्व उस नित्यत्व युक्त घट, यह बोध प्रथम वाक्यका होना युक्त है, और द्वितीय वाक्यमें तो अनित्य पदका नित्य भेद अर्थ है. इस प्रकारसे पर्यायरूपसे अव- च्छिन्न नित्य भेदवान् घट, ऐसा बोध होना द्वितीय वाक्यका प्राप्त होता है । और वह वाक्यार्थ होना अयोग्य है. क्योंकि जब द्रव्यरूपसे घट नित्य है तब उसमें नित्यका भेद बाधित है । और भेद व्याप्य वृत्ति है इस हेतुसे भी नित्यमें नित्यका भेद नहीं रह सकता ? यदि ऐसी शङ्का करो तो इसका उत्तर कहते हैं 'मूले वृक्षः संयोगी न' मूल देशमें वृक्ष मर्कट आदिके संयोगसे युक्त नहीं है बिना किसी बाधाके यह प्रतीति होनेसे भेदकी अव्याप्यवृत्तिता अङ्गीकार करते हैं । और अव्याप्यवृत्तित्व इस प्रकृत प्रसंगमें प्रतियोगि वृत्तित्वरूप मानते हैं । और संयोगिभेदका प्रतियोगी संयोगवान् वृक्ष है, उसके किसी देशमें सयोगीका भेद भी पूर्णरूपसे है. क्योंकि शाखादि देशमें यद्यपि वृक्ष कपि संयोगी है तथापि मूल देशमें संयोग भेद भी उसमें विद्यमान है। इसी रीतिसे घटमें पर्याय अवच्छिन्नमें नित्यका भेद भी है इस प्रकारसे पर्यायरूपसे अवच्छिन्न नित्यके भेदसे युक्त घट है, ऐसे ही द्वितीय वाक्यार्थ होनेमें कोई हानि नहीं है ऐसा समझना चाहिये । एकत्वानेकत्वसप्तभंगी यथा-स्यादेको घटः, स्यादनेको घट इति मूलभंगद्वयम् । द्रव्यरू- पेणैको घटः, स्थासकोशकुसूलादिपु मृद्रव्यस्यैकस्यानुगतत्वात् , तस्योर्ध्वतासामान्यरूपत्वात् । पर्यायरूपेणानेको घटः, रूपरसाधनेकपर्यायात्मकत्वात् घटस्य । एकत्व तथा अनेकत्व सप्तभङ्गी की योजना इस रीतिसे करनी चाहिये-"स्यादेको घटः स्यात् अनेकः घटः" कथंचित् घट एक है और कथंचित् अनेक है, ये दो मूल, भंग हैं । यहां पर द्रव्यरूपसे तो एक ही घट है, क्योंकि एक मृत्तिकारूप द्रव्य पिण्ड १नित्यके भेदसे युचा. २ जिसकी सत्ता पदार्धके सर्व देशमें रहे, जसे तिलमें वेल. ३ भान अथवा बोध. ४ पदार्यके एक देशमें रहनेवाला. ५ जिसका अभाव कहा जाता है वह प्रतियोगी कहा जाता है से नित्य भेदका प्रतियोगी नित्य है, सयोगिभेदा प्रतियोगी संयोगवान् वृक्ष है.

" कोश तथा कुसूल आदि पर्यायोंमें अनुगत है, और वह मृत्तिकारूप ऊर्ध्वता सामान्यरूप है । और पर्यायरूपसे अनेक घट है, क्योंकि घट रूप रस तथा गन्ध आदि अनेक पर्यायरूप है। नन्वेवमपि सर्व वस्तु स्यादेकं स्यादनेकमिति कथं संगच्छते ? सर्वस्व वस्तुनः केनापि रूपेणैक्याभावात् । न च-सत्त्वादिरूपेण सर्वस्यैक्यं सम्भवतीति वाच्यम्; सत्त्वस्यापि स. कलवस्तुव्यापिन एफस्य सिद्धान्तविरुद्धत्वात् । सदापरिणामस्यैकैकव्यक्तिगतस्य तत्तद्वय- क्त्यात्मकस्य प्रतिव्यक्तिभिन्नस्यैव सिद्धान्तसिद्धत्वात् । तदुक्तम्-"उपयोगो लक्षणम" इति सूत्रे तत्त्वार्थश्लोकवार्तिक- प्रश्नः-द्रव्यार्थिक तथा पर्यायार्थिकनयका आश्रय करके एक तथा अनेकत्ल आदि सप्त- भङ्गी स्वीकार करने पर भी "सर्व वस्तु स्यादेक सर्व वस्तु स्यादनेकम्" सब वस्तु कथंचित् एक हैं और कथंचित् अनेक है यह कैसे संगत हो सकता है क्योंकि किसी प्रकारसे सब वस्तुकी एकता नहीं हो सकती। सत्त्व आदिरूपसे भी सब वस्तुकी एकता नहीं कह सकते, क्योंकि संपूर्ण वस्तु ब्यापी एक सत्त्वका अङ्गीकार जैन सिद्धान्तके विरूद्ध है । जैन सिद्धान्तके अनुसार सदृश परिणामरूप एक एक व्यक्तिगत तथा उस २ व्यक्तिरूप सत्त्व, प्रतिव्यक्ति भिन्न ही सिद्ध है । यह विषय अन्यत्र कहा भी है। "उपयोगो लक्षणम्" ज्ञान तथा दर्शनरूप उपयोग ही जीवका लक्षण है इस सूत्रके तत्वार्थ श्लोक वार्तिकम;- "न हि वयं सदृशपरिणाममनेकव्यक्तिव्यापिनं युगपदुपगच्छामोऽन्यत्रोपचारात्" इति । "अन्य व्यक्तिमें उपचारसे एक कालमें ही सदृश परिणामरूप अनेक व्यक्ति व्यापी एक सत्त्व हम नहीं मानते ऐसा कहा है। सूत्रितं च माणिक्यनन्दिस्वामिभिः-- तथा माणिक्यनन्दिस्वामीने ऐसा सूत्रका भी उपन्यास किया है। "सदशपरिणामस्तिर्यक्खण्डमुण्डादिपु गोत्ववत्" इति । "खण्ड मुण्ड आदिमें गोत्वके सदृश परिणामरूप प्रत्येक व्यक्तिमें भिन्न २ जो सदृश परिणाम है उसीको तिर्यक् सामान्य कहते. है।" विवृतं चैतन्मार्ताण्डे-- इसका विवरण प्रमेय कमलमार्तण्डमें कहा भी है "सदृशपरिणामात्मकमनेकं तिर्यक्सामान्यम्" इति । "सदृश परिणामरूप प्रत्येकमें भिन्न २ अनेक सत्त्व तिर्यक् सामान्य है" तस्मात्सत्त्वस्यापि तिर्यक्सामान्यरूपस्य प्रतिव्यक्तिभिन्नत्वात् कथं सर्वस्य वस्तुनस्सत्त्वेन रूपेणैक्यम् ? इति चेत् अत्र चूमः । सत्तासामान्यमेकानेकात्मकमेव सिद्धान्ते स्वीकृतम् । सत्त्वं हि व्यक्त्यात्मनाऽनेकमपि स्वात्मनैकं भवति । पूर्वोदाहतपूर्वाचार्यवचनानां च सर्व- १जैनमतावलम्बी.

७८ थैक्यनिराकरणपरत्वात् । अन्यथा सत्तासामान्यस्य सर्वथानेकत्वे पृथक्त्वैकान्तपक्ष एवारत- स्स्यात् । तथा च "पृथक्त्वैकान्तपक्षेपि" इत्यादि स्वामिसमन्तभद्राचार्यवचन तव्याख्यान- भूतमकलकादिवचन च विरुद्धयते । अनेकव्यक्त्यनुगवस्यैकधर्मस्यानगीकारे सादृश्यमेव दुर्वचनम् , यतस्तद्भिन्नत्वे सति तद्गतभूयोधर्मवत्त्वम् सादृश्यम् । यथा-चन्द्रभिन्नत्वे सति चन्द्रगताह्रादकरत्वादिमुखे चन्द्रसादृश्यम्, एव घटयोरपि परस्परसाधर्म्य घटत्वरूपैकधर्म- मादायैवोपपद्यते । अन्यथा साधारणधर्मासाधारणधर्मव्यवस्थैव न घटते । अनेकन्यक्ति- वृत्तित्वमेव हि साधारणत्वम् । तस्मात्सत्त्वादिना सर्वस्यैक्यम् जीवादिद्रव्यभेदेनानेकत्वम् चोपपत्रम् । इसलिये तिर्यक् सामान्यरूप सत्त्वके प्रत्येक व्यक्तिमें भिन्न २ होनेसे सत्त्वरूपसे भी सर वस्तुकी एकता नहीं हो सकती ऐसी आशङ्का यदि की जाय तो उसके विषयों कहते है एक तथा अनेकरूप सत्ता सामान्य जिन सिद्धान्तमें स्वीकृत है प्रतिव्यक्तिरूपसे सत्त्व अनेक होने पर भी खकीयरूपसे एक ही है । और पूर्व उदाहरणोंमें पूर्व आचार्योंके वचनोंसे जो सर्वथा एकत्व ही माना है उसीके निराकरणमें तात्पर्य है, न कि कथचित् एकत्वके निराकरणमें । और ऐसा न माननेसे सर्वथा सत्ता सामान्यके अनेकत्व माननेसे पृथक्त्व एकान्त पक्षका ही आदर होगा । तर 'पृथक्त्व सामान्य पक्षमें भी' इत्यादि स्वामी समन्तभद्राचार्यका वचन तथा उसके व्याख्यानरूप अकलङ्क स्वामीके वचनका- भी विरोध आता है । तथा अनेक व्यक्तिमें अनुगत एक धर्मके अनङ्गीकार करनेसे सादृश्य ही दुर्वच है । क्योंकि उससे भिन्न हो तथा उसमें रहनेवाले धर्म पदार्थमें हों यही सादृश्य है । जैसे चन्द्रमासे भिन्न रहते चन्द्रगत आल्हाद करत्व वर्तुल आकार- युक्तत्व यह चन्द्र सादृश्य मुखमें है । इसी प्रकार घटत्वरूप एक धर्मको लेकर दो घटोंमें परस्पर साधर्म्य भी युक्त होता है। यदि ऐसा न माना जाय तो यह इसका साधारण धर्म है, तथा यह इनमें असाधारण धर्म है, यह कथन नहीं बन सकता । क्योकि अनेक व्यक्तिमें अनुगतरूपसे जो वृत्तित्व है वही साधारणत्व है। इस कारणसे सत्त्व आदि रूपसे सरकी एकता है और जीव आदि अनेक द्रव्योंके भेदसे अनेकता भी उपपन्न है। तदिदमाहु खामिसमन्तभद्राचार्या - यही विषय स्वामी समन्तभद्राचार्यने कहा भी हे,- सत्सामान्यात्तु सर्वेक्य पृथग्द्रव्यादिभेदत । भेदाभेदविवक्षायामसाधारणहेतुवत् ॥” इति । "भेदाभेदकी विवक्षामें असाधारण हेतुके तुल्य तत्सामान्यसे सवकी एक्ता हे, और द्रव्य आदिके भेदसे पृथक्ता भी है।" यथा-हेतु पक्षधर्मत्वादिभेदविवक्षायामनेक , हेतुत्वेनैकश्च । तथा सर्व सत्वादिभिरेक जीवद्रव्यादिभेदेनानेकमिति तदर्थ । प्रपचितश्चायमर्थो देवागमालकार इति नेहोच्यते । १ गोलाकार जैसे हेतु पक्षधर्मता आदिकी विवक्षासे अनेक है, और हेतुत्वरूपसे एक भी है, इस रीतिसे सत्त्व आदिकी विवक्षासे सब एक है, और जीव द्रव्य आदि भेदसे अनेक हैं ऐसा पूर्वोक्त कारिकाका अर्थ है । इस अर्थका विस्तार देवागम अलङ्कारमें है इसलिये यहां अधिक नहीं कहते हैं। अत्राप्यनेकपदस्यैफभिन्नार्थकतया एकस्मिन् पटादावेकमेदः कथं वर्तत इति चोये, पर्या- वच्छेदेन वर्तते-यथा वृक्षे मूलावच्छेदेन संयोगिभेद इति, पूर्ववत्परिहारो बोध्यः । यहां भी अनेक पदफी एकसे भिन्नार्थकता होनेसे एक घट आदि पदार्थमें एकका भेद कैसे रह सकता है, ऐसा कुतर्क करने पर पर्याय अवच्छिन्नरूपसे भेद है ऐसा समाधान देना चाहिये । जैसे वृक्षमें मूलदेशमें संयोगिभेद है और शाखा आदि देशमें संयोगी भी । इस प्रकार पूर्वोक्त रीतिसे परिहार करना चाहिये । एवमयं स्याजीवः स्यादजीव इति मूलभंगद्वयम् । तत्रोपयोगात्मना जीवः, प्रमेयत्वाद्या- मनाजीव इति तदर्थः। इस प्रकार यह कथंचित् जीव है, और कथंचित् अजीव भी है ये मूल दो मङ्ग हैं। वहां पर उपयोगरूपसे तो जीव है और प्रमेयत्व आदिरूपसे अजीव भी है यह मूल दो भंगोंका अर्थ है। तदुक्तं भट्टाकलंकदेवैः- यही विषय अकलकदेवने ऐसा कहा है- प्रमेयत्वादिभिर्धमैरचिदात्मा चिदात्मकः । ज्ञानदर्शनतस्तस्माचेतनाऽचेतनात्मकः ॥” इति । "अमेयत्व आदि धर्मोसे जीव अचिद्रूप है, तथा ज्ञान दर्शन उपयोगसे चिद्रूप भी इस कारणसे जीव चेतन तथा अचेतनरूप भी है" अजीवत्वं च प्रकृतेऽजीवत्तिप्रमेयत्वादिधर्मवत्त्वम् , जीवत्वं च ज्ञानदर्शनादिमत्त्वमिति दृष्टव्यम् । इस प्रसङ्गमें अजीव वृत्ति प्रमेयत्त्व आदि धर्मवत्ता तो अजीवत्व है, और ज्ञान दर्शन आदिमत्त्व जीवत्व है, ऐसा समझना चाहिये । नन्वयमनेकान्तवादश्छलमात्रमेव, तदेवास्ति तदेव नास्ति, तदेव नियं तदेवानित्यमिति प्ररूपणारूपत्वादनेकान्तवादस्य । इति चेन्न; छललक्षणाभावात् । अभिप्रायान्तरेण प्रयुक्तस्य शब्दस्यार्थान्तरं परिकल्प्य दूपणाभिधानं छलमिति छलसामान्यलक्षणम । यथा नवकम्व- लोयं देवदत्त इति वाक्यस्य नूतनाभिप्रायेण प्रयुक्तस्यार्थान्तरमाशंक्य कश्चिदूषयति, नास्य नवकम्बलास्सन्ति दरिद्रत्वात् ; नह्यस्य द्विकम्बलवत्त्वमपि सम्भाव्यते; कुतो नवेति । प्रकृते १ जहां एकत्व प्रतियोगितावच्छेदक है वहाँ एकका भेद नहीं रह सक्ता। भेदकी व्याप्यवृत्तिता मानकर प्रश्न है. “ .

" चानेकान्तवादे तादृशछललक्षणस्य प्रसक्तिरेव नास्ति, अभिप्रायान्तरेण प्रयुक्तस्य शब्दस्या- र्थान्तरपरिकल्पनाभावात् ।। प्रश्न - अनेकान्तवाद छलमात्र है । क्योकि अनेकान्तवादमें वही पदार्थ है, वहीं नहीं है, वही नित्य है तथा वही अनित्य भी है, इत्यादि विषयका निरूपण है ? यह शङ्का नहीं कर सकते । अनेकान्त वादमें छलका लक्षण नहीं घट सकता । अन्य अभिप्रायसे कहेहुये शब्दका अन्य अर्थ कल्पना करके दूषण देना छल है, यही छल सामान्यका ल- क्षण है । जैसे "नव कम्बलोऽयम् देवदत्त" नव अर्थात् नूतन कबल युक्त देवदत्त है, इस वाक्यमे नूतन कबल युक्त इस अभिप्रायसे कथित 'नव' शब्दकी अन्य अर्थमें कल्पना करके कोई दूषण देता है कि इस पुरुपके नौ (९) कवल कहा है, क्योकि यह दरिद्री है, इसके तो दो २ कम्बलकी भी सभावना नहीं है और नौ (९) कम्बल कहासे हो सक्ते है। और इस अनेकान्त बादमें उस प्रकारके छलके लक्षणकी प्राप्ति भी नहीं है । क्योंकि अन्य अभिप्रायसे प्रयुक्त शब्दकी अन्य अर्थमें कल्पनाका अभाव है। अथ सशयहेतुरनेकान्तवाद , एकस्मिन्वस्तुनि विरुद्धानामस्तित्वनास्तित्वादिधर्माणाम- सम्भवात् , एकवस्तुविशेष्यकविरुद्धनानाधर्मप्रकारकज्ञान हि सशय । यथा-स्थाणुर्वा न वे. याकारकज्ञान एकर्मिविशेष्यकस्थाणुत्वतदभावप्रकारकज्ञानत्वात्सशय । तथा चास्तित्व- नास्तित्वादिरूपविरुद्धनानाधर्मप्रकारकघटादिरूपैकवस्तुविशेष्यकज्ञानजनकत्वात्सशयहेतुरने कान्तवाद । इति चेन्न,-विशेषलक्षणोपलव्धे । सशयो हि सामान्यप्रत्यक्षाद्विशेषाप्रत्यक्षाद्विशे- पस्मृतेश्च जायते यथा स्थाणुपुरुषोचिते देशे नातिप्रकाशान्धकारकलुपाया घेलायामूर्ध्वमान-- सामान्य पश्यत , वककोटरपक्षिनीडादीन् स्थाणुगतान्विशेपान्वस्त्रसयमनशिर कण्डूयनशि- सावन्धनादीन्पुरुषगताश्चानुपलभमानस्य तेपा च स्मरत पुरपस्याय स्थाणुर्वा पुरुषो वेति सशय उपपद्यते । अनेकान्तवादे च विशेपोपलब्धिरप्रतिहतैव, स्वरूपपररूपाटिविशेषाणा प्रत्यर्थमुपलम्भात् । तस्माद्विशेपोपलव्धेरनेकान्तवादो न सशयहेतु । अब कदाचित् यह कहो कि, अनेकान्तवाद सशयका हेतु है। क्योंकि एक ही वस्तुमें विरुद्ध अस्तित्व तथा नास्तित्व आदि धर्म सभव नहीं है । जैसे यह सम्मुख स्थित पदार्थ स्थाणु है या नहीं यह ज्ञान एक पदार्थ विशेष्यक तथा स्थाणुत्व तथा उसके अभाव विशेपणक होनेसे सशय है इसी रीतिसे अस्तित्व नास्तित्व आदिरूप विरुद्ध नाना धर्म विशेषणयुक्त घट आदि पदार्थ विशेष्यक ज्ञानका जनक होनेसे अनेकान्त वाद सशयका हेतु है? यह शका भी नही कर सकते । क्योकि सशयके विशेष लक्षणकी उपलब्धि है। सामान्य अशके प्रत्यक्ष, विशेप अशके अप्रत्यक्ष और विशेषकी स्मृति होनेसे सशय होता है। जैसे स्थाणु तथा पुरुषकी स्थितिके योग्य देशमें और न अति मकाश न अति अन्धकारसहित वेला ऊर्ध्वता सामान्यके देखनेवाले और स्थाणुमें रहने नव इस शब्दका भेद भय नूतन तथा ९ सस्या भी है , ८१ - " . वाले कक्रकोटर तथा पक्षियोंके थे आदि विशेषोंको तथा पुरुषनिष्ठ वस्त्रधारण शिखा- बन्धन तथा हस्त पाद आदि विशेषांको न देखनेवाले मनुष्यको स्थाणु पुरुषके विशेषों के स्मरणसे यह स्थाणु है वा पुरुष है ऐसा संशयात्मक ज्ञान उत्पन्न होता है । और अनेकान्तवादमें तो विशेष धर्मोकी उपलब्धि निधि ही है, क्योंकि स्वरूप पररूप विशे- पोंकी उपलब्धि प्रत्येक पदार्थमें है। इसलिये विशेषकी उपलब्धिसे अनेकान्तवाद संश- यका हेतु नहीं है। अथैवमपि संगयो दुर्वारः, तथा हि-घटादावस्तित्त्वादिधर्माणां साधकाः प्रतिनियता हेतय. म्सन्ति वा न वा ? न चेद्विप्रतिपन्न प्रति प्रतिपादनासम्भवः । सन्ति चेदेकन वस्तुनि पर- स्परविरुद्धास्तित्वनास्तित्वादिसाधकहेतुसद्भावात्संगयो दुर्वारः? इति चेन्न; अस्तित्वनास्ति- लयोरखच्छेदकभेदेनार्यमाणयोर्विरोधाभावात् । यथा-एकस्यैव देवदत्तस्यैकापेक्षया पितृत्व- मन्यापेक्षया पुत्रत्वं च परस्परमविरुद्धम् , यथा चान्वयव्यतिरेकिधूमादिहेतौ सपक्षे महान- सादौ सत्त्वं विपक्षे महाहदादावसत्त्वं च परस्परमविरुद्धम् । तथास्तित्वनास्तित्वयोरपि । तयोविरोधश्चानुपदमेव स्पष्टं परिहरिप्यते ।। शङ्का-ऐसा मानने पर भी संशयका निवारण दुःसाध्य है । जैसे घट आदि पदार्थोंमें आस्तित्व आदि धर्मोंके साधक हेतु प्रतिनियत हैं वा नहीं। यदि अस्तित्व आदिके साधक हेतु प्रतिनियत नहीं है तो यह विरुद्ध है, क्योंकि अस्तित्व आदि धर्मों के प्रति- पादक हेतु नहीं हैं तो पदार्थाका प्रतिपादन ही असंभव है । और यदि प्रतिपादक हेतु हैं तो एक वस्तु परस्पर विरुद्ध अस्तित्व तथा नास्तित्वके साधक हेतुके सद्धावसे संशय दुर्निवारणीय है ? यह शङ्का अयुक्त है, क्योंकि अस्तित्व नास्तित्वके अवच्छेदक भेदसे योजना करनेसे विरोधका अभाव है। जैसे एक ही देवदत्तमें एक (पुत्र) की अपेक्षासे पितृत्व और अन्य निज पिताकी अपेक्षासे पुत्रत्व भी परस्पर अविरुद्ध है, और जैसे अन्वयव्यतिरेकी धूमादि हेतुका सपक्ष महानस आदिमें सत्त्व और विपक्ष महाहदादिमें असत्व भी परस्पर अविरुद्ध है यही दशा अर्थात् अपेक्षासे सत्त्व तथा असत्त्व अस्तित्व तथा नास्तित्वका भी एक ही वस्तुमें अविरुद्ध है । और उनके विरोधका परिहार आगे चलके शीघ्र ही करेंगे ननु-अनेकान्तवादे विरोधादयोऽटदोपारसम्भवन्ति । तथा हि-एकत्रार्थे विधिप्रतिधरूपा- वस्तित्वनास्तित्वधर्मों न सम्भवतः, शीतोष्णयोरिव भावाभावयोः परस्परं विरोधात् । अस्तित्वं हि भावरूपं, विधिमुखप्रत्ययविषयत्वात् । नास्तित्वं च प्रतिपेधरूपं, नभुल्लिखितप्रतीतिविषय- त्वात् । यत्रास्तित्वं तत्र नास्तित्वस्य विरोधः, यत्र व नालित्वं तत्रालित्वस्य विरोधः, इति १ अन्यसे पृथक् करनेवाले स्वरूप पररूपादि धर्म. २ जिस हेतुका सपक्ष विपक्षमें सत्त्व असत्व दोनो पाया जाय उसको अन्वयव्यतिरेकी यहते हैं पक्षके समानधर्मवाला धर्मा सपक्ष कहा जाता है इसके विरुद्ध विपक्ष कहलाता है ८२ विरोधः ॥ अस्तित्वस्याधिकरणमन्यन्नास्तित्वस्याधिकरणमन्यदित्यस्तित्वनास्तित्वयोवैयधिकर- ण्यम् । तच विभिन्नाधिकरणवृत्तित्वम् ।। येन रूपेणास्तितं येन च रूपेण नास्तित्वं ताशरू- पयोरपि प्रत्येकमस्तित्वनास्तित्वात्मकत्वं वक्तव्यम् , तच्च स्वरूपपररूपाभ्यां, तयोरपि प्रत्येक- मस्तित्वनास्तित्वात्मकत्वं स्वरूपपररूपाभ्यामित्यनवस्था । अप्रामाणिकपदार्थपरम्परापरिक- ल्पनाविश्रान्त्यभावश्चानवस्थेत्युच्यते ॥ येन रूपेण सत्त्वं तेन रूपेणासत्त्वस्यापि प्रसंगः, येन रूपेण चासत्त्वं तेन रूपेण सत्त्वस्यापि प्रसंगः, इति संकरः । “ सर्वेषां युगपत्प्राप्तिस्संकरः ।" इत्यभिधानात् ।। येन रूपेण सत्त्वं तेन रूपेणासत्त्वमेव स्यान्न तु सत्त्वं, येन रूपेण चासत्त्वं तेन सत्त्वमेव स्थानत्वसत्त्वम्, इति व्यतिकर' । “ परस्परविषयगमनं व्यतिकरः" इति वच- नात् ।। सत्त्वासत्त्वात्मकत्वे च वस्तुन इदमित्थमेवेति निश्चेतुमशक्तेस्संशयः । ततश्वानिश्चय. रूपाऽप्रतिपत्तिः ।। ततस्सत्त्वासत्त्वात्मनो वस्तुनोऽभावः ।। इति ॥ कदाचित् यह कहो कि अनेकान्तवादमें विरोध आठ दोपोंका संभव है, जैसे एक पदार्थमें विधि तथा निषेधरूप अस्तित्व तथा नास्तित्वरूप धर्म सभव नहीं होसकते, क्योंकि शीत और उप्णके समान भाव और अभावका परस्पर विरोध है, विधिमुखसे प्रतीति (वोध ) का विषय होनेसे अस्तित्व तो भावरूप है और नजनित निषेधमुखसे बोधका विषय होनेसे नास्तित्व अभावरूप है । जहा पर किसी पदार्थका अस्तित्व है वहां पर उसके नास्तित्वका विरोध है और जहां पर जिस पदार्थका नास्तित्व है वहां पर उसके अस्तित्वका विरोध है, इस रीतिसे जैन मतमें विरोध दोष है । अस्तित्वका अधिकरण अन्य होता है और नास्तित्वका अन्य होता है इस रीतिसे अस्तित्व नास्तित्वका वैयधिकरण्य है, और वैयधिकरण्य भिन्न २ अधिकरणमें वृत्तित्वरूप है, और इस मतमें अस्तित्व तथा नास्तित्व दोनो एक ही अधिकरणमें हैं इसलिये वैयधिकरण्य दोप है । तथा जिस रूपसे अस्तित्व तथा नास्तित्व रहते है उन दोनो रूपोंका प्रत्येकको अस्तित्व तथा नास्तित्वरूप कहना चाहिये, और वह अस्तित्व तथा नास्तित्व स्वरूप तथा पररूपसे होता है, और उन स्वरूप तथा पररूपमेंसे प्रत्येकको अस्तित्व तथा नास्तित्वस्वरूप अन्य स्वरूप तथा पररूपसे हो सकता है उनका भी दूसरे स्वरूप तथा पररूपसे इस प्रकार अनवस्था दोप भी है, क्योंकि अप्रामाणिक पदार्थोकी परंपरासे जो कल्पना है उस कल्पनाके विश्रामके अभावको ही अनवम्था कहते है । और जिस रूपसे सत्ता है उसी रूपसे असत्ताको भी प्राप्ति है ऐसे ही जिस रूपसे असत्त्व है उसीरूपसे सत्त्वकी प्राप्ति है क्योंकि सत्त्व असत्त्व स्थितिमें एक ही पदार्थका म्वरूप तथा पररूपसे म्वरूपका कुछ भी परिवर्तन नहीं होता । और एक कालमें- ही एक वस्तुमें सर धोकी प्राप्ति ही सफर दोप है" । ऐसा अन्यत्र कहा गया है । तथा जिस रूपसे सत्त्व है उस रूपसे असत्त्व भी रहेगा न कि सत्त्व, और जिस रूपसे असत्त १ पृथक् २ अधिकरणमें वृत्तिता अर्थात् रहनेको वैयधिकरभ्य कहते है जैसे घटम पटत्वका अस्तित्व है और नास्तित्व घटम है उसी रूपसे सत्त्व रहेगा नकि असत्त्व इस प्रकार व्यतिकर दोष है । परस्पर विषय गमनको व्यतिकर कहते हैं। ऐसा अन्यत्र वाक्य है । तथा एक ही वस्तु सत्त्व असत्त्व उभयरूप होनेसे यह ऐसा ही अर्थात् सत्त्वका असत्त्वरूप है, यह निश्चय करनेको अशक्य है इसलिये संशय दोष भी है। और संशय होनेसे अनिश्चयरूप अप्रतिपत्ति अर्थात् योधका अभाव है, अप्रतिपत्ति होनेसे सत्त्व असत्त्वस्वरूप वस्तुका ही अभाव भान होता है । ये आठ दोप अनेकान्त मतमें हैं। अत्र वदन्यभिज्ञाः । कथंचित्प्रतीयमान स्वरूपाद्यपेक्षया विवक्षितयोस्सत्त्वासत्त्वयोःप्रतीय- मानयोन विरोधः । अनुपलम्भसाध्यो हि विरोधः । न हि स्वरूपादिना वस्तुनस्सत्त्वे तदैव पररूपादिमिरसत्त्वस्यानुपलम्भोस्ति । स्वरूपादिभिस्सत्त्वस्येव पररूपादिभिरसत्वस्यापि प्रती- निसिद्धत्वात। इस विषयमें शास्त्रोंमें प्रवीण जन कहते हैं;- किसी अपेक्षासे प्रतीयमान एक वस्तुमें स्वरूप आदिकी अपेक्षासे विवक्षित तथा भासमान सत्त्व और असत्त्वका विरोध नहीं है। क्योंकि विरोधका साधक अभाव होता है, और स्वरूप आदिकी अपेक्षासे वस्तुका सत्व होने पर उसी समय पररूप आदिसे असत्त्वका अनुपलम्म अर्थात् अप्राप्ति नहीं है। जैसे एक घट वस्तुमें घटत्त्वका उपलम्भ होनेसे और पटत्त्वका अनुपलम्भ इसवास्ते घटत्त्व पटत्वका विरोध है । परन्तु यहां तो जैसे खरूप आदिसे घटका सत्व है ऐसे ही पररूपादिसे असत्त्व भी अनुभव सिद्ध है। न खलु वस्तुनस्सर्वथा भाव एव स्वरूपं,स्वरूपेणेव पररूपेणापि भावप्रसंगात् । नाप्यभाष- एव, पररूपेणेव स्वरूपेणाप्यभावप्रसंगात् । किसी वस्तुका निश्चितरूपसे केवल भाव ही स्वरूप नहीं है क्योंकि ऐसा माननेसे जैसे स्वरूपं सभावरूपताका भान होता है ऐसे ही पररूपसे भी भावरूपका प्रसङ्ग हो जायगा । और केवल अभाव भी स्वरूप नहीं है. क्योंकि पररूपसे जैसे अमाव भासता है ऐसे ही स्वरूपसे भी अभावका प्रसङ्ग हो जायगा । मनु-पररूपेणासत्त्वं नाम पररूपासत्वमेव । न हि घटे पटस्वरूपाभावे घटोनास्तीति वक्तुं शक्यम् । भूतले पटाभावे भूतले घटो नास्तीति वाक्यप्रवृत्तिवत् घटे पटस्वरूपाभावे पटो- नास्तीत्येव वक्तमुचितत्वात् । इति चेन्नः-विचारासहत्वात् । घटादिपु पररूपासत्त्वं पटादि- धर्मों घटधर्मो वा ? नाद्यः, व्याघातात् । न हि पटरूपासत्त्वं पटेस्ति । पटस्य शून्यत्वापत्तेः । न च स्वधर्मः स्वस्मिन्नास्तीति वाच्यम् , तस्य स्वधर्मत्वविरोधात् । पटधर्मस्य घटाद्याधारक- वायोगाच । अन्यथा वितानविवितानाकारस्यापि तदाधारकत्वप्रसंगात् । अन्त्यपक्षवीकारे तु विवादो विश्रान्तः, भावधर्मयोगाद्भायात्मकत्ववदभावधर्मयोगादभावात्मकत्वस्यापि स्वीकरणी 1 जय एक स्थानगत वस्तु में दो धर्मका अभाव प्राप्त होता है तब उस अभावसे उनका विरोध है जसे एक स्थान प्राश और अन्धरका वा एक वस्तुमै घटत्व पटत्वका।

देवदत्तका शरीर पकाता है ऐसा प्रयोग होना चाहिये, यदि द्वितीय पक्ष है तो देवदत्तका आत्मा पकाता है ऐसा शब्दप्रयोग होना उचित है, और शरीरसहित देवदत्तका आत्मा पकाता है ऐसे प्रयोगके अभावसे तृतीय पक्ष भी युक्त नहीं है । इस रीतिसे पूर्वकथित तीनों प्रकारके प्रयोग न होनेमें पूर्वपूर्व प्रयोगका अभाव ही शरण है । इस प्रकार पूर्व २ प्रयोगके अनुकूल ही शब्द वा वाक्य प्रयोगोंकी प्रवृत्ति लोकमें दृष्ट है इस हेतुसे पदार्थसत्ताका आश्रय लेकर शब्दप्रयोगमें आक्षेप करना अयोग्य है। किञ्च-घटादौ वर्तमानः पररूपाभावो घटाद्भिन्नोऽभिन्नो वा ? यदि भिन्नस्तस्यापि परत्वा- त्तदभावस्तत्र कल्पनीयः । अन्यथा तस्य परत्वानुपपत्त्या घटादेः कथंचिदसद्रूपत्वासिद्धः। तद्- भावकल्पनायां चानवस्था, तस्यापि परत्वात् । घटादिपु पररूपस्यातानवितानाकारस्याभावा- भावपरिकल्पनायां तेषां घटत्वापत्तिश्च, निषेधद्वयेन प्रकृतरूपसिद्धेः । यद्यभिन्नतर्हि सिद्धं स्वस्मादभिन्नेन भावधर्मेण घटादौ सत्त्ववदभावधर्मेण तादृशेनासत्त्वमपि स्वीकरणीयमिति। और भी घट आदिमें पररूपका जो अभाव है वह घटसे भिन्न है; अथवा अभिन्न है ? यदि घटसे भिन्न है तब तो उसके भी पर होनेसे वहां उसके अभावहीकी कल्पना करनी चाहिये. और यदि ऐसा न मानो तो पररूपाभावके घटसे परत्व अयुक्त होनेसे घट आदिकी जो कथंचित् असत् रूपता अनेकान्त पक्षमें मानी जाती है उस असत् रूपताकी असिद्धि होगी । और पररूपाभाव की भी यदि अभाव कल्पना करो तो अनवस्था दोष आजायगा. क्योंकि वह अभाव भी पररूप ही है । और घट आदिमें आतानवितानाकार (पटादिकी रचना) स्वरूप पररूपके अभावाभावकी कल्पना करने पर वे सब घटरूप हो जायेंगे. क्योंकि दो निषेधसे प्रकृतरूपकी सिद्धि होती है. जैसे घटाभावाभाव घटस्वरूप होता है ऐसे ही घटमें पररूपाभावा- भाव भी घटस्वरूप ही होजायगा और यदि पररूपाभाव घटसे अभिन्न है तो हमारा अभीष्ट सिद्ध होगया. क्योंकि अपनेसे अभिन्न भाव धर्मसे घट आदिमें जैसे सत्त्व- रूपता है ऐसे ही अपनेसे अभिन्न अभाव धर्मसे असत्त्वरूपता भी घट आदिमें स्वीकार करनी चाहिये। ननु-स्वरूपेण भाव एव पररूपेणाभावः पररूपेणाभाव एव च स्वरूपेण भाव इति भावाभा- वयोरेकत्र वस्तुनि भेदाभावाद्वस्तुनः कुतसदुभयात्मकता, इति चेत् ; भावाभावापेक्षणीयस्य निमित्तस्य भेदादिति ब्रूमः । स्वद्रव्यादिकं हि निमित्तमपेक्ष्य भावप्रत्ययं जनयत्यर्थः, परद्र- छयादिकं चाभावप्रत्ययम्, इत्येकत्वद्वित्वादिसंग्यावदेकयस्तुनि भावाभावयोमेंदः । नोकत्र द्रव्ये द्रव्यान्तरमपेक्ष्य द्वित्यादिसंख्या प्रकाशमाना स्वात्ममानोपश्यैकत्वसंरयातोन्या न प्रती- यते । नाप्येकत्वद्वित्वरूपोभयसंख्यातद्वतोभिन्नैव, द्रव्यस्यासंख्येयत्वप्रसंगात् । संख्यासम- वायाव्यस्य संख्येयत्वमिति तु न, कथंचित्तादात्म्यव्यतिरेकेण समवायासम्भवान् । तस्मा. सिद्धोऽपेक्षणीयभेदात्संख्यावत्सत्त्वासत्त्वयोर्भेदः । भिन्नयोश्चानयोरेकवस्तुनि प्रतीयमानत्या- . रको विरोधः।

शङ्का-स्वरूपसे भावहीका ग्रहण होता है और पररूपसे अभावहीका ऐसे ही पररूपसे अभाव मात्र और स्वरूपसे भाव मात्र गृहीत होता है इस प्रकार एक वस्तुमें भाव अभावका कोई भी भेद नहीं तव वस्तु भाव अभाव उभयस्वरूप कैसे होसकता है ? यदि ऐसा कहो तो भाव तथा आभवकी अपेक्षाके निमित्तभूत जो पदार्थ हैं उनके भेदसे भावाभावस्वरूप वस्तु है ऐसा कहते है क्योंकि स्पद्रव्य आदि निमित्तकी अपेक्षा करके वस्तु भावरूप बोधको उत्पन्न करता है और परद्रव्य आदि निमित्त मानकर अभावरूप बोयको उत्पन्न करता है. इस प्रकार एक वस्तुमें एकत्व द्वित्व संख्याके सदृश भाव अभावका भेद है। क्योंकि एक द्रव्यमें द्रव्यान्तरकी अपेक्षा करके प्रकाशमान जो द्वित्व आदि संख्या है वह स्वकीय निजस्वरूपकी अपेक्षा करनेवाली एकत्व संख्यासे भिन्न नहीं प्रतीत होती है और एकत्व द्वित्व एतत् उभय संख्या भी संख्यावान् पदार्थसे भिन्न नहीं है क्योंकि संख्यासे संख्यावान् द्रव्य सर्वथा भिन्न होनेसे द्रव्य असंख्येय हो जायगा । और संख्याका द्रव्यमें समवाय सम्बन्ध होनेसे द्रव्य संख्येय रहेगा ऐसा नहीं कह सकते क्योंकि कथंचित् तादात्म्यसे भिन्न होनेसे समवायका सिद्ध होना असंभव है। इसलिये संख्याके समान अपेक्षाके निमित्तभूत वस्तुके भेदसे सत्त्व और असत्त्वका भेदसे भी सिद्ध होगया । और एक पदार्थमें भिन्नरूपसे भासमान भाव अभाव अथवा सत्त्वका क्या विरोध है। ननु-सत्त्वासत्त्वयोरेकवस्तुनि प्रतीतिर्मिभ्येति चेन्न; वाधकाभावात् । विरोधो बाधक इति चेन्न; परस्पराश्रयापत्तेः, सति हि विरोधे प्रतीतेस्तेन वाध्यमानत्वान्मिथ्यात्वसिद्धिः, ततश्च सत्त्वासत्त्वयोर्विरोधसिद्धिः । इति । शङ्का । एक वस्तुमें सत्त्व तथा असत्त्वकी प्रतीति ही मिथ्या है । ऐसी शङ्का नहीं कर सकते क्योंकि विना किसी बाधाके सत्त्व असत्त्व दोनों भासते हैं । सत्त्व असत्त्वका विरोध ही बाधक है यह कथन भी युक्त नहीं है क्योंकि इन दोनों की सिद्धिमें अन्यो- न्याश्रय दोष है। प्रथम प्रतीतिका विरोध हो तो उससे प्रतीति बाधित होके उसका मिथ्यात्व सिद्ध हो । और प्रतीतिका मिथ्यात्व सिद्ध होनेसे सत्त्व असत्त्वका विरोध सिद्ध हो। यह अन्योन्याश्रय है। इसलिये सत्त्व असत्त्वका एक वस्तुमें भान होना मिथ्या नहीं है ।। किञ्च-विरोधस्तावविधा व्यवतिष्ठते, वध्यधातकभावेन, सहानवस्थानात्मना वा, प्रतिबद्ध्य- प्रतिबन्धकरूपेण वा । तत्राद्ये त्वहिनकुलाग्न्युदकादि विषयः । स चैकस्मिन् काले वर्तमानयो- संयोगे सति भवति, संयोगस्यानेकाश्रयत्वान् द्वित्ववत् ।नासंयुक्तमुदकममि नाशयति, सर्व- नाम्यभावप्रसंगात् । ततस्सति संयोगे बलीयसोत्तरकालमितरदाध्यते । न हि तथाऽस्तित्वना- १ बोध, शुद्धिपत्रम् । अशुद पृष्ट शा - শাহি গার্যালারি अनायागगे ही सप्तमजीतरक्षिणी " न्वय णीम् स्पादस्ति नासीलारि अनायास ही सप्तमतिररिणी हकी विशेषता सप्तति अव्याप्ति अव्याप्ति दोपोंके गो २ विशेष यता ३ ४ " " - दानम युत इति " " " " | क्यचित् , अवत्तव्य सत्त्वविशिष्ट अवफव्य पुग्मन् वास्यम नही दोनोमे स्थाणु तथा पुरुपमें सप्तप्रकारचे उत्तर " ६ गप्तर ऽयाप्ति अध्याप्तिआदि दोषार गी को गं देनेम युत इति कथचिन् भव्यफव्यर मत्व विशिष्ट अपराध्यत परस्पर वास्योंमें नहीं स्थाणु तथा पुरुष दोनोम सप्त प्रसरके प्रश्न और सप्त प्रभारसे प्रश्न होनेसे ही सप्त प्रकार उत्तर ७ होसक्ता सकता नहीं क्योंकि जायेंगे पञ्चममें शङ्का, पररूपेणासत्त्वम् " होमका ८ " नही क्योकि जायगे पञ्चमें शका पररूपेणासत्व अधिक जो पदार्थ दोनोंमेसें " . 6 ११ दोनोर्मेसे " " है " स्वरूपसे सदृश खरूपके सह " घट पट " " 1 , तित्वयो क्षणमानमप्येकस्मिन्वृत्तिरस्तीति भवताभ्युपगम्यते, यतो वध्यघातकभावरूपो विरो- धस्तयो कल्प्येत । यदि चैकस्मिस्तयोवृत्तिरभ्युपगम्यते, तदा तयोस्तुल्यबलत्वान्न वध्यघावर भाव ॥ नापि सहानवस्थानलक्षणो विरोध , स चेकन कालभेदेन वर्तमानयोभवति, यथा आ- म्रफले श्यामतापीततयो । उत्पद्यमाना हि पीतता पूर्वकालभाविनी श्यामता नाशयति । नहि तथाऽस्तित्वनास्तित्वे पूर्वोत्तरकालभाविनी। यदि स्याताम्-अस्तित्वकाले नास्तित्वाभावाजीवस तामान सर्वप्राप्नुवीत । नास्तिलकाले चास्तित्वाभावात्तदात्रयो वन्धमोक्षादिव्यवहारो विरोध मुपगच्छेत । सर्वथैवासत पुनरात्मलाभाभावात् , सर्वथा च सत पुनरभावप्राप्त्यनुपपत्तेनत- योस्सहानवस्थान युज्यते ॥ तथास्तित्वनास्तित्वयो प्रतिवध्यप्रतिबन्धकभावरूपविरोधोपि न सम्भवति । यथा-सति मणिरूपप्रतिवन्धके वह्निना दाहो न जायत इति मणिदायो प्रतिव- ध्यप्रतिनन्धकभावो युक्त , न हि तथाऽस्तित्वकाले नास्तित्वस्य प्रतिबन्ध , स्वरूपेणास्तित्वका लेपि परस्पादिना नास्तित्वस्य प्रतीतिसिद्धत्वात् , इति ॥ ओर विरोध तीन प्रकारसे होता है । प्रथम वध्यघातकमावसे, अर्थात् एकके वध्य और दूसरेके घातक होनेसे विरोध होता हे दूसरा एकसाथ स्थिति न होनेसे, ओर तृतीय प्रतिवध्य प्रतिवन्धक भावसे । उनमेंसे प्रथम पक्षका विरोध सर्प नकुल तथा अग्नि ओर जल आदिके विषयमें है । वह वध्य घातकका विरोध एक कालमें वर्तमान वध्य तथा घातकके सयोग होने पर होता हे क्योंकि द्वित्व आदि सख्याके तुल्य सयोग भी अनेक आश्रयमें रहता है। और असयुक्त नकुल सर्पका तथा असयुक्त जल भी अमिका नाश नहीं कर सकता । यदि सयोगके विना ही घातक अपने वध्यका नाश करे तन तो सर्वत्र सर्प तथा अग्नि आदिका अभाव ही होजायगा इस हेतुसे सयोग होने पर उत्तर कालमें वलवान् निर्वलको वाधा करता है और आप तो एक वस्तुमें अस्तित्वकी क्षण मात्र भी स्थिति नहा स्वीकार करते जिससे उनका वध्यधातकरूप विरोधकी कल्पना हो । ओर यदि एक पदार्थमें उनकी वृत्ति स्वीकार करो तो अस्तित्व नास्तित्वका समान वल होनेसे वध्यघातकभावसे विरोध भी नहीं होसक्ता । और एकसाथ स्थितिका अभावरूप विरोध भी नहीं है क्योकि वह एक वस्तुमें कालभेदसे दोनो विद्यमान होने पर होता है जेसे आमके फल में श्यामता और पीतताका । क्योकि पीतता उत्पन्न होती हुई श्यामता को नष्ट करती है । ओर अस्तित्व तथा नास्तित्व श्यामता पीतताके तुल्य पूर्वोत्तर कालमें होनेवाले नहीं है । और यदि-अस्तित्व नास्तित्व पूर्व तथा उत्तर कालभावी होते तो अस्तित्व कालमें नास्तित्वके अभावसे जीव सत्ता मात्रको सर पदार्थ प्राप्त होजायेंगे। ऐसे ही नास्तित्व कालमें अस्तित्वके अभावसे उसके आश्रयीभूत बन्ध मोक्ष जादि सम्पूर्ण व्यवहार विरोधको प्राप्त होजायगा । और सर्वधा असत्के अभाव अर्थात् नागके अयुक्त न होनेसे अस्तित्व और नास्तित्वके एक साथ म्धिविरा अभाव होना युक्त नहीं है । इस रीतिसे अस्तित्व और नास्तित्वरा प्रतिव प्रतिबन्धकभावरूप विरोधका भी सम्भव नहीं है। जैसे दाहके प्रतिवन्धक चन्द्रकान्त मणिके विद्यमान रहते अमिसे दाह- क्रिया नहीं उत्पन्न होती इसलिये मणि तथा दाहका प्रतिवध्यप्रतिवन्धकमाव युक्त है किन्तु मणि और दाहके तुल्य अस्तित्वकालमें नास्तित्वका कोई प्रतिबन्ध नहीं है क्योंकि वरूपसे वस्तुके अस्तित्वकालमें भी पररूपादिसे नास्तित्वप्रतीति (अनुभव) सिद्ध है। इस रीतिसे विरोध नहीं है। यत्तु शीतोष्णस्पर्शयोरिवेति दृष्टान्तकथनम् , तदसत्, एकत्रधूपघटादाववच्छेदकभेदेन शीतोष्णस्पर्शयोरुपलम्भात्तयोरपि विरोधासिद्धेः । और जो शीत उप्ण स्पर्शके तुल्य एक वस्तुमें भाव अभाव नहीं रह सकते इस दृष्टा-. न्तका कथन हुआ था वह भी असत् है क्योंकि एक धूपके दाह सहित घट आदिमें अव- च्छेदकके भेदसे शीत तथा उप्ण स्पर्शकी उपलब्धि होनेसे उनके विरोधकी असिद्धि है। यथैकत्र चलाचलात्मनोवृक्षादौ रक्तारक्तात्मनोघटादावावृतानावृतात्मनोश्शरीरादौ चोपल- म्भादविरोधस्तथा सत्त्वासत्त्वयोरपि ॥ और जैसे एक वृक्षमें अवच्छेदकभेदसे चल तथा अचलखरूपकी, एक घट आदिमें रक्त तथा श्याम खरूपकी और एक शरीरमें आच्छदित और अनाच्छादित स्वरूपकी उप- लब्धिसे अविरोध है, ऐसे ही एक पदार्थमें सत्त्व असत्त्वकी स्थितिमें भी विरोध नहीं है। एतेन वैयधिकरण्यमपास्तम् , सत्त्वासत्त्वयोरेकाधिकरणतया प्रतीतिसिद्धत्वात् ।। इस पूर्वोक्त कथनसे वैयधिकरण्य दोष भी खण्डित होगया क्योंकि एक अधिकरणकी अपेक्षा भेदसे सत्त्व तथा असत्त्वकी स्थिति अनुभव सिद्ध है । यच्चानवस्थानदूपणमुक्तम् , तदपि नानेकान्तवादिनां दोपः । अनन्तधर्मात्मकस्य वस्तुनः स्वयं प्रमाणप्रतिपन्नत्वेनाभ्युपगमात् , अप्रामाणिकपदार्थपरम्परापरिकल्पनाविरहात् । और जो सत्त्व असत्त्वकी एक वस्तुमें साथ स्थितिका अभावरूप दोष कहा है वह दोप भी अनेकान्तवादियोंको नहीं है, क्योंकि अनेक धर्मस्वरूप वस्तु प्रमाणसे सिद्ध होनेसे स्वयं स्वीकार कर चुके है और अप्रामाणिक पदार्थोंकी परंपराकी कल्पनाका यहां सर्वथा अभाव ही है ॥ एतेन संकरव्यतिकरावपि निरस्तौ, प्रतीतिसिद्धेऽर्थे कस्यापि दोपस्याभावात् , दोषाणां प्रतीत्यसिद्धपदार्थगोचरस्यात् । संशयादयश्च पूर्वमेव निरस्तप्रायाः । इत्यन्यत्र विस्तरः । इसी पूर्व कथनसे संकर तथा व्यतिकर ये दोनो दूपण भी परास्त हुये क्योकि अनुभव सिद्ध पदार्थ सिद्ध होने पर किसी भी दोषका अवकाश नहीं है । जब पदार्थकी सिद्धि अनुभवसे विरुद्ध होती है तभी वह दोपोंका विषय होता है स्वरूपसे सत्त्व और पररूपा- दिसे असत्त्व अनुभव सिद्ध होनेसे संकर तथा व्यतिकर दोष नहीं है । और संशय तथा अप्रतिपत्ति आदिका निरास तो प्रथम ही करचुके है इसका विस्तार अन्यत्र पूर्ण रीतिसे है ।।

अथैवमुपपत्त्या विरोधादिदोपाभावे प्रतिपादितऽपि मिथ्यादर्शनाभिनिवेशातत्त्वमप्रतिपय- मानं पुरुष प्रति सार्वलौकिकहेतुवादमाश्रित्योच्यते । स्वेष्टार्थसिद्धिमिच्छता प्रवादिना हेतुः । प्रयोक्तव्यः, प्रतिज्ञामालेणार्थसिद्धेरभावात् । स च हेतुः स्वपक्षस्य साधकः परपक्षस्य दूषकध येन रूपेण हेतोस्साधकत्वं येन च रूपेण दूपकत्वं न तादृशे रूपे हेतोरत्यन्तभिन्ने, तयोहतु धर्मत्वेन हेत्वपेक्षया कथञ्चिभिन्नत्वात् । न हि तयोर्हेत्वपेक्षयाऽनन्यत्वाद्येन रूपेण साधर त्वं तेन रूपेण दूपकत्वं च सम्भवतीति संकरः, येन रूपेण साधकत्वं तेन रूपेण दूपकत्वमे- वेति व्यतिकरो वा, साधकत्वदूषकत्वयोर्विरोधो वा सम्भवति; तथाऽनेकान्तप्रक्रियायामपि- विरोधादिदोपानवतारः। अव यद्यपि शास्त्र तथा युक्तिपूर्वक विरोध आदि दोपोंका अमाव जैन मतसे प्रतिपादित होने पर भी मिथ्या दर्शनके आग्रहसे तत्त्व न ग्रहण करनेवाले पुरुषके प्रति सर्व लोक सिद्ध हेतुवादका आश्रय लेकर कहते हैं । अपने अभीष्ट साध्यकी सिद्धि चाहनेवाले प्रौढवादीको हेतुका प्रयोग अवश्य करना चाहिये, क्योंकि केवल प्रतिज्ञामात्रसे अभिलपित अर्थकी सिद्धि नहीं होती. और वह हेतु भी स्वपक्षका तो साधक तथा पर पक्षका वाधक होना चाहिये । जिस हेतुरूपसे स्वपक्षकी साधकता और जिस रूपसे पर- पक्षकी दूषणता होती है वे दोनो रूप हेतुसे अत्यन्त भिन्न नहीं होते. साधकत्व तथा दूपकत्व हेतुके धर्म होनेसे हेतुकी अपेक्षा कथंचित् अभिन्नरूप है । हेतुकी अपेक्षासे वे अभिन्न स्वरूप होनेसे जिस रूपसे सोधकत्व है उसी रूपसे दूपकत्व भी सम्भव है इस कारण वहां पर संकर दोष नहीं मानाजाता. अथवा जिस रूपसे साधकत्व है उसी रूपसे दूपकत्व भी है इस हेतुसे व्यतिकर दोप भी नहीं स्वीकृत है. अथवा सापकत्व दूपकत्वका विरोध ही सम्भव है । जैसे हेतुके साधकत्व दूपकत्वरूपमें संकर व्यतिकर तथा विरोध नहीं है ऐसे ही अनेकान्त वाद प्रक्रियामें भी विरोध आदि दोपोका अवकाश नहीं है । वस्तुतस्तु-अनेकान्तप्रक्रियायां सर्वेषां प्रवादिनामपि प्रतिपत्तिरेव। एकानेकात्मकल वस्तुन सर्वसम्मतत्वात् । और यथार्थमें अनेकान्त प्रक्रियामें सव वादियोंकी सम्मति है, क्योकि एक तथा अनेकस्वरूप वस्तु सबको सम्मत है ।। सांख्यास्तावत्-सत्त्वरजस्तमसा साम्यावस्था प्रधानमित्याहुः । तेपो मते प्रसादलाघवशोप- तापवारणादिभिन्नस्वभावानामनेकात्मनामेकप्रधानात्मकत्वस्वीकारेणैकानेकात्मकवस्तुनःस्वीक- तत्वात् । ननु प्रधानं नामैकं वस्तु नास्ति, साम्यावस्थामापन्नास्सत्त्वरजस्तमोगुणा एव १ यथैकस्यैव हेतोरेकरूपेण सपक्षसाधकल तदन्यरूपेण परपक्षदूपत्तमिलगीकारेऽपि तादशहेती वर्त. मानयोः कथचिद्भिन्नाभिन्नयोस्वादृशरूपयोस्सकरो व्यतिकरो विरोधश्च न सम्भवति, तथैव सत्त्वासत्त्वयो. रप्येकन वर्तमानयोस्तदभावो निर्वाह्य इति भावः । (इविटिप्पणी ॥) २ जैसे निर्दोषरूप हेतुसे अहनकी सर्वज्ञता सिद्ध होती है और उसीसे सदोषी असर्वज्ञता भी परित होती है। ।

प्रधानम्, सत्त्वरजस्तमसा समूहे प्रधानपदशक्तस्वीकारादिति चेन्न, तथाप्येकानेकात्मकव- स्तुवीकारस्याक्षतत्वात् । समुदायसमुदायिनोरभेदात्समुदायित्नां गुणानामनेकपा समुदा- यस्स चैकस्याभेदाभ्युपगमात् । प्रथम साल्यवादी सत्त्व रजस् तमो गुणकी साम्याऽवस्थाको प्रधान अथवा प्रकृति ऐसा कहते है उनके मतमें प्रसाद, लाघव, शोप, ताप तथा वारण आदि भिन्न भिन्न स्वभाववाले अनेक स्वरूप पदार्थोंका एक प्रधान स्वरूप स्वीकार करनेहीसे एक अनेक स्वरूप पदार्थ स्वीकृत होचुका । कदाचित् ऐसा कहो कि प्रधान कोई एक वस्तु नहीं है, किन्तु साम्या- वस्थाको प्राप्त सत्त्व रजस् तथा तमो गुण ही प्रधान है. क्योंकि सत्त्व रजस् तथा तमो गुणके समूहमे ही प्रधान पदकी शक्तिका स्वीकार है। सो ऐसा नहीं कह सकते । यद्यपि तीनो गुणोका समूह ही प्रधान है, तथापि एक वस्तु अनेकात्मक स्वीकार करना अखण्डित क्योकि समुदाय तथा समुदायीका भेदभाव नहीं है । अनेक समुदायी (समुदायके अनेक अवयव ) गुणोका तथा समुदायका अभेद स्वीकृत है। नेयायिकास्तु-द्रव्यत्वादिक सामान्यविशेपमभ्युपगच्छन्ति । अनुवृत्तिव्यावृत्तिप्रत्ययवि- पयत्वाद्रव्यत्वादिक सामान्यविशेष । द्रव्य द्रव्यमित्यनुगतबुद्धिविपयत्वात्सामान्यम् । गुणो न द्रव्य कर्म न द्रव्यमित्ति व्यावृत्तिबुद्धिविपयत्वाद्विशेप इति । एव च सामान्यविशेषा- त्मकत्वमेकस्याभ्युपगतम् । एच गुणत्व कर्मत्व च सामान्यविशेप इति बोध्यम् । और नैयायिक तो द्रव्यं आदि पदार्थोंको सामान्य विशेषरूप स्वीकार करते ही है। अनुवृत्त तथा व्यावृत्त स्वभाववाला होनेसे द्रव्यत्व आदि सामान्य तथा विशेपमय है पृथिवी जल तथा वायु आदिमें "द्रव्य द्रव्यम्" पृथिवी द्रव्य है जल द्रव्य है वायु द्रव्य है इस प्रकार द्रव्यत्व सर्वत्र अनुगत बुद्धिका विषय होनेसे सामान्यरूप है तथा गुण द्रव्य नहीं है कर्म द्रव्य नहीं है इस प्रकार व्यावृत्त वुद्धिका विषय होनेसे विशेषरूप भी है। दस रीतिसे एक वस्तुको सामान्य विशेषरूप नेयायिकोने माना है । ऐसे ही गुणत्व कर्मत्व भी सामान्य विशेषरूप हैं। ऐसा समझना चाहिये ।। सौगतास्तु-मेचकज्ञानमेकमनेकाकारमभ्युपगच्छन्ति । पञ्चवर्णात्मक रन मेचकम् । तज्ञान नैकप्रतिभासात्मकमेव, चिनज्ञानत्वविरोधात् । नीलपीतादिनानाकारज्ञान हि चित्र- ज्ञान, नत्वेकाकारमेव । नापि मेचकज्ञानमनेकमेव, मेवकज्ञानमिदमित्यनुभवविरोवात् , इमानि मेचकज्ञानानीत्यनुभवप्रसगाच । ततश्च तदेकानेकात्मक चित्रज्ञान सौगतादीनाम- भिमतम् । तथा बौद्ध मतानुयायी भी मेचक मणिके ज्ञानको एक और अनेकाकार मानते हैं। पञ्चवर्णस्वरूप रलको मेचक कहते है, उस मेचक मणिका ज्ञान एक प्रतिभासरूप नहीं १व्य कम तथा गुण इन तीन पदायोंको नैयायिक सामान्य विशेषात्मक मानते हैं २ अनेकम एक प्रका रकी बुद्धि चली जाय उसको अनुगत बुद्धि कहते ह जैसे पृथिवी जलादिम दन्यविपक बुद्धि. ३ जो अन्य पदाथासे एकको पृथक् करे उसको व्यायत्त बुद्धि कहते ह जैसे गुण द्रव्य नहीं है कम दव्य नहीं है।।

है। चित्र ज्ञानत्वका विरोध है क्योंकि नील पीतादि नाना प्रकारका ज्ञान ही चित्र ज्ञान है न कि एकाकार ज्ञान । और मेचकका अनेक पदार्थ विषयक भी नहीं है क्योंकि यह एक मेचकका ज्ञान इस अनुभवके विरुद्ध अनेक ज्ञान हैं और अनेक ज्ञान होने मेचको अनेक ज्ञान ऐसा अनुभव होजायगा । इस हेतुसे यह एक ही अनेकस्वरूप चित्र ज्ञान बौद्धोंको अभिमत है ॥ चार्वाकास्तु-"पृथिव्यापस्तेजोवायुरिति चत्वारि तत्त्वानि, तेभ्यश्चैतन्यं, किण्वादिभ्यो मदशक्तिवत्" इति वार्हस्पत्यसूत्रानुरोधात्पृथिव्यादिभूतचतुष्टयपरिणामचैतन्यमिति वदन्ति तन न पृथिव्याद्यपेक्षयाऽतिरिक्तमेकं तैरभ्युपगम्यते, तत्त्वान्तरप्रसंगात् , भूतचतुष्टयवाद व्याघातात् । नापि पृथिव्यादिकमेकैकमेव तत् , घटादेरपि चेतनत्वापत्तेः । किन्तु पृथिन्या द्यनेकात्मकमेकं चैतन्यमिति । और चार्वाकादि तो-पृथिवी जल तेज तथा वायु ये चार तत्त्व हैं उनसे ही चैतर ऐसे उत्पन्न होता है जैसे कोद्रव आदिसे मादक शक्ति इस बृहस्पतिके सूत्रके अनुसा पृथिवी आदि चारों भूतोंका परिणाम ही. चैतन्य है ऐसा कहते हैं । इस कारण पृथिर्व आदि भूतचतुष्टयसे भिन्न चैतन्य चार्वाकादि नहीं मानते. क्योंकि पृथक् मानने चेतन अन्य तत्त्व सिद्ध होगा। और चार भूतोंसे भिन्न कुछ नहीं है इस कथनका व्यापार होगा। और चार्वाकके मतमें पृथिवी आदि एक २ पदार्थ भी चेतन नहीं है क्योवि ऐसा माननेसे घट आदि भी चेतन होजाएंगे. किन्तु उनका सिद्धान्त यह है कि पृथिवी आदि अनेक स्वरूप एक ही चैतन्य है ।। मीमांसकास्तु-प्रमातृप्रमितिप्रमेयाकारमेकं ज्ञानम् , घटमहं जानामीत्यनुभवात् ; ज्ञानान खतः प्रकाशत्वात् , इति वदन्ति । तत्रानेकपदार्थनिरूपितविपयताशाल्येकं ज्ञानं स्वीक तम् । विपयतानां च ज्ञानखरूपत्वात्तादृशविपयतात्रयात्मकमेकं ज्ञानं स्वीकृतमिति । एवं. रीत्या मतान्तरेष्वनेकान्तप्रक्रिया बुद्धिमद्भिरुह्येति सर्वमवदातम् । और मीमांसक कहते है कि प्रमाता प्रमिति तथा प्रमेयाकार एक ही ज्ञान होता है । इसमें घटको मैं जानता हूं यह अनुभव तथा ज्ञानोंको स्वतः प्रकाशकत्व हेतु है । इसमें प्रमाता प्रमिति तथा प्रमेयरूप अनेक पदार्थ विषयता सहित एक ही ज्ञान स्वीकार किया है । प्रमाता आदि विषयनिष्ठ विषयताओंको भी ज्ञानवरूप माननेसे तादृशत्रितयः विषयतास्वरूप एक ही ज्ञान स्वीकार किया है. इस प्रकार अन्य मतोंमें भी अनेकान्त प्रक्रिया बुद्धिमानोंको कल्पना करलेनी चाहिये अतः अनेकान्त वाद सर्वथा दोषरहित । अनेकभंगेराक्रान्ता सिद्धान्ताम्युधिसंगता । करोतु विद्वानन्दं सप्तभङ्गीतरङ्गिणी। स्यादस्ति आदि अनेक भङ्गोसे समाविष्ट तथा सिद्धान्तरूपी समुद्रसे संय सप्तभङ्गीतरङ्गिणी (सरित् ) विद्वानोंको आनन्द सम्प्रदान करे ।। --- ९३ श्रीमपंचगुरुदेवेभ्यो नमः । पञ्चपरमेष्ठी गुरुदेवोंको नमस्कार. एवंगसंवत्सरे वैशाखशुद्धेऽन्यां विथौ वृहस्पतिवासरे पुष्यनक्षत्रे सुकर्मनामयोगे राजि वकरणे एवंविघशुभमुहूर्ते 'तंजा' नगरे श्रीमदादितीर्थधरस्वामिसन्निधौ कटकलने वीरनाम. ग्रामवासिना श्रीमदनन्दसेनदेवस्वामिनां प्रियाप्रशिध्येण विमलदासेन सप्तमझी नाम तक प्रत्यो लिखितः । एवङ्ग नामक सम्वत्सर वैशाख शुद्ध अष्टमी तिथि बृहस्पति बार पुष्य नक्षत्र सुकर्म नाम योग राजीव नाम करण संयुक्त शुद्ध मुहूर्तमें तजानाम नगरमें श्रीमान् आदि तीर्थेश्वर स्वामी के समीप वीरग्रामनिवासी श्रीमान् अनन्तदेव स्वामीके प्रिय तथा श्रेष्ठ शिष्य विमलदासने इस सप्तभङ्गी तरङ्गिणी नाम तर्कग्रन्थका निर्माण किया। समाप्तोयं सप्तभङ्गी. तरङ्गिण्या अनुवादः (अर्थ । यह सप्तभङ्गी तरङ्गिणी नामक ग्रन्थका भाषानुवाद समाप्त हुदा ॥) करकृतमपराधं क्षन्तुमर्हन्ति सन्तः । हस्तकृत अपराध महात्माओंको क्षन्तव्य है । जिनागमेभ्यो जिनमुनिभ्यो नमो नमः ।। १९६० फरकृतमपराध क्षन्तुमर्हन्ति सन्तः । जिनागमेभ्यो जिनमुनिभ्यो नमो नमः ।। शून्य नवचन्द्रेऽब्दे स्वापाद्वैकादशीतियौ । ठाकुरप्रसादविदुषा ग्रन्थोऽयं समनूदितः ॥ १ ॥ श्रीगुरुचरणकमलेन्यो भूयो भूयो नमो नमः ॥ चन्द्ररसग्रहैकेऽदे श्रावणे मास्यमातिथौ । एप ग्रन्थो मयाशोधि रामजीलालशाणा 124 " अशुद्ध श न्वय णीम् स्थादस्ति नास्तीत्यादि अनायास ही सप्तभनितरङ्गिणी हकी विशेषता सप्तकेति अव्याप्ति अव्याप्ति दोपोंके गो ३ " " दानम कुत. इति शुद्ध यूए शम् १ न्वयः मी म्यादस्ति स्यानास्तीत्यादि अनायाससे ही २ सप्तभङ्गीतरहिणी हको विशेप्यता सप्तके ऽव्याप्ति अव्याप्तिआदि दोषोंके गी को गो देनेमे बुत इति कथचित् अव्यक्तव्यत्व सत्त्वविशिष्ट अवतव्यत्व परस्पर ६ वास्योंमें नहीं स्थाणु तथा पुरुष दोनोम सप्त प्रकारके प्रश्न और सप्त प्रकारके प्रश्न होनेसे ही सप्त प्रकारके उत्तर ५ होसक्ता सकता नहीं क्योंकि जायेंगे पश्चममें शङ्का, पररूपेणासत्त्वम् " कथचित् , अवक्तव्य सत्त्वविशिष्ट अवकव्य परस्परन् वास्यमे नहीं दोनोमें स्थाणु तथा पुरुषों सप्तप्रकारके उत्तर " " " 'होसक्ता ८ " " सक्ता नहीं क्योकि जायो पञ्चमें दाका पररूपेणासत्त्व अधिक जो पदार्थ दोनोमेसें । " . " 0 दोनामेंसे " and " स्वरूपसे सदृश खरूपके सदृश " घट घट

Saptbhargi Tangini

Author
Das,vimal
Title
Saptbhargi Tangini
File name
Saptbhargi Tangini
Text
OCR done
Citation
1907
Published
2012/08
Publisher
Xxxx
Language
Sanskrit
Pages
98
Library
Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
DLI number
311297
Barcode
99999990320198.00
Scanning centre
Banasthali University
Digital publisher
Digital Library Of India
VMLT id
keWwVubAGTg
Download PDF

Saptbhargi Tangini