·THE
JOURNAL OF VEDIC STUDIES
(Issued three times a year)
The Journal publishes unknown and rare Vedic
texts in critical editions, and contains
articles dealing with higher criticism,
exegesis and comparative studies
Annual subscription Rupees 12 or Shillings 20
Books for review should be sent to the Chief Editor
Published by
MESSRS. MEHAR CHAND LACHHMAN DAS
Sanskrit Booksellers and Publishers
LAHORE
(India)

·MEHAR CHAND LACHHMAN DAS SANSKRIT AND PRAKRIT SERIES Even in these hard days, when the sales are quite unfavourable, we have undertaken to publish critical editions and translations of Vedic, Classical and Prakrit works. We shall also include in our Series general studies on different branches of these literatures. It is our sincere effort to present only high class work done by experts. Our printing and paper would be the very best. We are confident that scholars out of their love for Sanskrit literature will patronize our efforts. The progress of our Series depends entirely upon the number of customers. If Indian and foreign universities, colleges and other educational institutions would be pleased to subscribe to our publications, we hope we shall be able to pull on through these days of unprecedented economic depression. WORKS ALREADY PUBLISHED 1 Kapisthala-Katha-Samhitā, a text of the Black Yajur- Veda, critically edited for the first time by Dr. Raghu Vira. Rs. 30/ or Sh. 45/- 2 Varaha-Śrautasútra, being the main ritualistic Sūtra of the Maitrāyaņi Śakha, critically edited for the first time with Mantra Index by the late Dr. W. Caland and Dr. Raghu Vira. Rs. 12)- or Sh. 18/- 3 Řktantra, a Pratiśakhya of the Sama-Veda, critically edited with notes, appendices and a commentary. The notes contain a detailed comparison with the other Pratisakhyas and Panini. Burnell's edition has been much improved upon with the help of new mss. Rs. 20/- or Sh. 30/- ·ii IN PRESS Katha Brahmaņa. The Brahmaņa fragments printed by L. von Schroeder and Caland have been much improved upon with the help of new mss., and several new Brahmaņas added with a very useful introduction, notes and appendices. Sankhayana-Śrautasūtra, translated into English by the late Prof. Dr. Caland and Prof. Dr. Raghu Vira. This is the first English translation of a Srautasútra. Maitrāyaṇīya-Samhita-Padapatha, accented. It contains the padapātha of the Brāhmaṇa portion as well, which was not available to L. von Schroeder, the editor of the Samhita. PUBLISHERS Messrs. MEHAR CHAND LACHHMAN DAS Sanskrit Booksellers & Publishers Said Mitha, Lahore

·VEDIC MYSTICISM
Being rhythmic renderings of Vedic verses
BY
RAGHU VIRA, M. A., PH.D., D. LITT. ET PHIL.
समुद्रो अस्मि विधर्मणा
16
THE UNBOUNDED OCEAN AM I
Poets, philosophers and mystics from all parts of the world have been
charmed by the music and freshness of the renderings
The originals and the translations are given on opposite pages
MEHAR CHAND LACHHMAN DAS
Said Mitha, Lahore
Rupees five
1933
Shillings 7/6

·TRE JOURNAL OF VEDIC STUDIES JANUARY, 1934 CONTENTS PAGE Foreword 5 6 Gonāmika, One of the Newly Discovered Pariſistas of the Maitrāyaṇīyas Drahyāyaṇa-Srautasútra, with the Commentary of Dhanvin, Patalas 11-15 13 Bhāradvāja-Śrautasūtra, Darśa-Pūrņamāsa, Praśnas 1-3 81 Diagrams of Vedic Fire Altars, Ubhayataḥ-Praüga and Prauga-Citis 124 JYS. 1 ·FOREWORD The world of to-day is rapidly tearing itself away from the past. It has withdrawn its allegiance therefrom and is allowing it to perish. It is as true in India as in the West. There are only a few who, either out of love or intense inquisitiveness, would not let it pass beyond the horizon. A number of these few of the nineteenth century made passionate efforts to rescue the old wisdom that was still stored in the scattered hamlets of India. Works of astounding value were rescued and re-stored in the safe vaults of modern sanctuaries, the Universities and Research Institutes. Many were closely studied; and the printing press multiplied them for wider circulation. The nineteenth century enthusiasm has now spent much of its force in the West. The printers no more reproduce the ancient things (and particularly not those that pertain to the Veda). They are busy with the sheets of evaluation, the critical studies, which also are losing their charm because they bring to light no new material. In India we are struggling to start new waves. On these we shall carry the words of antiquity to eager ports. There is yet time for the transport, but it would not be long before our treasures begin to perish in their storerooms and be lost for ever. Indologists, come and join us. Let there be concerted effort, and the stately word-structures of the ancients would once more stand high in their grandeur of design and nobility of purpose. WS. 1 ·GONAMIKA One of the Newly Discovered Parisistas of the Maitrāyaṇīyas edited by RAGHU VIRA The Gonāmika is a unique contribution to our knowiedge of the ancient cattle rites. For the Maitrāyaṇīyas we have three sources: (1) The second prapathaka of the suppleinentary book IV of the Maitrāyaṇi-Samhită, which is available in L. v. Schroeder's edition (2) Mänava-Srautasūtra, 9. 5. 1-3, which is available only in manuscripts (3) The present Pariſista, which together with others is attached to the Vārāha-Śrauta ms., Baroda Oriental Institute, No. 11234. No second manuscript has yet been discoverd. The Vārāha and the Mānāva derive their contents entirely from the Samhita. For referring to the Brāhmaṇa portions of the Samhita they use vyākhyātam. The use of iti vijñāyate liad not crystallised by their time. For the Samhita the regular term is nigada. There are only a few linguistic changes, mainly substitutions of older or difficult words and forms by the later and simpler ones. The footnotes record the variations of the three versions. The Mānava can even be reconstructed. 1 I could obtain for my use only the photo manuscript belonging to the library of the late Prof. W. Caland. JVS. 1 6 ·रेवत्यां पशुकर्माणि कुर्वीत॥१॥ भिन्नेन स्रवतान हस्तावनेनिजीत नपिबेत् ॥२॥ श्रयस्पात्रेणेत्येके ॥३॥ तद् द्वेषप्रतिषेधार्थाय ॥४॥ यं द्विष्यात् तस्य गवां मध्ये ऽरण्ये ऽधीते गोनामभिराह्वयेत् ॥५॥ सँशृङ्गी प्रातः प्रतीचीमवस्थाप्याधस्ताद् दर्भानास्तीर्य मूर्धनि गोनामर्भिस्तिस्त्र आहुतीः पशुकामो जुहुयात् ॥६॥ अग्निवे- लायों दीप्यमानं भ्रातृव्यस्य गृहादाहृत्येन्वानो वा (१) जागृयात् ॥७॥ श्वो भूत उपोदये सूर्यस्य हस्ता अवनिज्य दर्भस्तम्ब उदशरावं निर्वपेत् --कामकामं मा 1 Cp. MS 31, 8-9 यत् किंच पशूनां कुर्वीत gests the correction of STT seta to तद् रेवत्सां कुर्वीत, Man. रेवत्यां चित्रायाँ ऽसुराधीतैः, which would then be वा पशुकामः कर्म कुर्वीत. But for the joined on to गोनामभिः. differences noted in our footnotes 7 Mān. पुरस्तात् for प्रातः the Gonāmika of Mān. is identica 8 For मूर्धनि गोनामभिः Man, reads with that of the Vår, काम्यायै स्वाहेति मूर्धनि 2 Cp. MS 21. 16-18 अथासुरा अदुहाय 9 Cp. MS 22.9-11 एतैरेव जुहुयात्। गोनामैः स्पात्रेण स्रवता सुराम् । ते ऽस्रवन् । स्रवत्यस्य सँशृङ्गया गोमूर्धन् पशुकामः । काम्यायै भ्रातृव्यो य एवं वेद । तस्मात् स्रवता न स्वाहा श्रव्यायै स्वाहेलान्दायै स्वाहा इति हस्ता अवनेनिजीत न पिबेत् अपरस्यामग्निवेलायां 3 The ms. तद्वेशप्रतिशेधार्था, Man. तद्देश. 11 Man, गृहादाहृत्येधने रात्री. Cp. MS 23. प्रतिषेधमित्यपरे 2-3 दीप्यमानं भ्रातृव्यस्य गृहादाहरेत् । श्रा द्विष्येतेस्य तु सूर्यस्योदेतोर्जागृयात् 5 The ms. रण्योधीत, Man. रण्ये धीते 12 Min. adds उत्तरो निगदे व्याख्यातः 6 Op. MS 22. 8-9 अथ यथासुरा आह्वय- 13 For श्वो भूते Man. has प्राचानप्रवणे च स्तेभ्यो वा अत्रसत् । यं द्विष्यात् तस्य तथा समूले पशुकाम गोष्ठ आह्वयेत्. The passage rather sug- 14 Min. निनयेत् 10 Man. 4 The ms. JVs.1 ·२ गोनामिकः [१.२२ श्रावर्तय इति ॥८॥ गोभिः समेत्य प्रशस्ताः स्थ कल्याण्यः इति ब्रूयात् ॥६॥ एकाष्टकायां चतुष्पथेऽङ्गशोगां कारयेत्॥१०॥चतुष्पाद इति तिलैरवकिरेत्॥११॥योयागच्छेत् तस्मैतस्मै दद्यात्॥१२॥उत्तरो निगदे व्याख्यातः॥१३॥वसीयस्येहि इति सप्त देवगव्यः ॥१४॥ चिदसि इत्युत्तरतःसप्त॥१५॥ तासामनुप्राणेति प्रथमौ ॥१६॥ एह्यन्ती उत्तरीः ॥१७॥ सप्तस्थवीर्यम् । सप्तानांगवामाज्यम् । पयसि चरुः॥१८॥ सारस्वतं पयसि स्थालीपा श्रपयित्वा सरस्वती (?) इत्युग्भ्याँ स्थालीपाकस्याज्यस्य वा जुहुयात् ॥१६॥ वसीयस्येहि इति पूर्वाभिर्दुत्वोत्तरा निगदेत् ॥२०॥ दिविः (१) इति हुत्वानुनिगदे ॥२१॥ यो वैश्यः शूद्रो वा बहुपुष्टः स्यात् तस्य गवाँ साण्डं वत्सतरमपनयति- 1 Cp. MS 24.7-8 यत्र प्राचीनप्रवाँ समूलं. the last word in विश्वा त्वं भूतानुप्राण भूम्या स्यात् तदुपोदये सूर्यस्य हस्ता अव MS 36.15. निज्य दर्भस्तम्ब उदशरावं निनयेत्-काम- 14 Var. and Man. mss. प्रथमाः काम मा आवर्तय इति 15 एहि refers to the close of the last 2 Man. सहेत्य verse सुहवा ना एहि MS 27. 1. 3 Cp. IS 24. 14-15 यत्र गोभिः संगच्छेत 16 Min. adds सह रायस्पोषेण देवीर्देवीः [MS तद् ब्रूयात्-प्रशस्ताः स्थ कल्याएयः इति 27.2-6] इत्यनुनिगदति । संग्रामं जिगीषन् 4 Cp. MS 25. 4-5 तद्य एवं विद्वानेकाष्ट. श्येनयोः संदृश्यमानयोः पूर्वाभिर्तुत्वोत्तरा नि- कायां गाँ हते.. गदेत् । यत्र समूला ओषधीरुपगच्छेत् पशून् 5 ? Thus temporarily emended. The ms. वा तत् । एता एयन्ता सप्त जपेत्. p. MS चक्षुद्व 28. 1-2, 7-8 जयति सग्रामम् ॥ यत्र 6 This sútra is missing in MS and Free (MS ant to be corrected) Man. ओषधीरुपगच्छेत् पशून् वा तत् । एता एवं 7 The us. has missed the second तस्मै सप्त वदेत् 8 Man. adds श्वो ऽन्यां कारयित्वा ब्राह्मणान् 17 From पयसि upto the end of sātra 21 Man. has सप्तानां पयसि स्थालीपाकः। यस्य 9 The ms, निगद. सप्त स्थविराश्वरमामन्तमा स्युः पूर्वाभिर्खत्वोत्तरा 10 Man. वसीयस्येहि श्रेयस्येहाति, MS 26 निगदेत्. Cp. MS 28.9 -11 सप्त स्थवीर्येण 13-14 वसीयस्येहि... सूनृता एहि याजयेत् । यस्य सप्त स्थविराश्वरमामन्तमा 11 Cp. MS 27. 12 एता सप्त देवगव्यः स्युर्वसीयस्येहि श्रेयस्यहि इत्येतदेतदेवास्मा 12 Man. चिदसि मनासि धीरसीत्युत्तराः, MS अत्याह्वयति 26. 14-27. 1 चिदसि... सुहवा ना एहि 18 Perhaps सह रायस्पोषेण देवीदेवीरिति MS 13 To be emended to तासामनुप्राणान्ता? 27.2-6. Man. "मनुप्राणान्ताः. अनुप्राण refers to 19 The ms. "नुनिगददिति भोजयेत् पशुकामः वै ४ JVS. 1 ·......... AL ३ १.३४] गोनामिकः इलान्दाः स्थ इति ॥२२॥ आयुर्मे दाः इति स्वासु गोष्ठे ऽपिविसृज्य परस्यात्यायेत्- वसीयस्येहि श्रेयस्येहि इति ॥२३॥ एतदेतदेवास्या अत्याह्वयति ॥२४॥ नास्य किंच- नोदशिषत् ॥२५॥ व्याहृत्य ग्रामकामैं याजयेत् ॥२६॥ सारस्वत ऋग्भ्याँ स्थाली- पाकस्य वा जुहुयात् ॥२७॥ इत्यतः प्रभृति समानं पशुकाम्यं चैं ॥२८॥ सर्वासां दुग्धे चतुःशरावमोदनं पक्त्वा ब्राह्मणेभ्य उपहरेत् ॥२६॥ तेभ्यो गा वासो हिरण्य वा दद्यात् ॥३०॥ पुण्यं प्रशस्तम् इति ब्रूयात् ॥३१॥ भद्रं कल्याणम् इति ब्रूयात् ॥३२॥ धेनुर्भव्या इति ब्रूयात् ॥३३॥ अदानीयाय गां दत्त्वा न मे तदुपदम्भिषः इति" जपेत् ॥३४॥ इति गोनामिके प्रथम खण्डम् ॥१॥ ... 1 Man. वत्सतरमिलान्दा स्थ पूष्णो नक्षत्रं 8 For this and the preceding sutra पोषयिष्रिवत्यपमयेत. Cp. MS 28. 11-13 Man. has तथा पशुकामः । सर्वासां दुग्धे यो वैश्यः शूद्रो वा बहुपुष्टः स्यात् तस्य गवाँ चतुःशरावमोदनं पचेद् ब्राह्मणेभ्यः पशु- सारडं वत्सतरमपमयेत-इलान्दाः स्थ इति कामः । न छिन्नं देयमिति व्याख्यातम्. Of "पूष्णो नक्षत्रं पोषयिष्णु इति. Vār. this सर्वासां.. देयम् is from MS 29. अपनयति is a "correction" of the 5-6, 7-8. lectio difficilior अपमयेत 9 Cp. MS 29. 8 वासो हिरण्य वा देयम् 2 1. e. among his own cows, 10 The sūtra is from MIS 29. 11-12. 3 Man. स्वायु गोष्ठाखवसृज्य. For the sub For sātras 30, 31 Man, has ता भद्रं sequent Man. text see note 6. Haitia RITT, which is followed by 4 Cp. MS 28. 14-16 आयुर्मे दा वर्गों मे दा a long passage, very likely an in- रयिं मे दाः पुष्टिं मे दाः इति "तमितो terpolation, ऽभि [v.1. ऽपि] सृज्याथे३तोऽत्याहयेत्- ll Sutras 32, 33 only in Var. and वसीयस्येहि श्रेयस्येहि इति Man. 5 Satras 24, 25 are identical with Ms 12 The ms. धेनुं भव्येति, Man. पुण्यं क्षत्र- 28. 16-29. 1. मिति 6 Cp. MS 29.1-2 ग्रामकामँ याजयेत् सारस्वत 13 The ms. अनिंदनीयाय, Man. अदीक्षि- ऋग्भ्याम्. The Man. text for परस्यात्या णीयाय हृयेत् (sā. 23) up to जुहुयात्। वसीयस्येहि 14 The ms. °दम्भिषदिति श्रेयस्येहीति परस्यात्साह्वयेत् । सरस्वन्तं 15 Cp. MS 29.13-14 यदि मन्येतादानीयाया- पयसि स्थालीपा श्रपयित्वा सारस्वत ऋग्भ्या दामित्येतदेव यजुर्वदेत्-न मे तदुपदम्भिषy- माहुतीर्जुहुयात् । एतेन प्रामकामो यजेत् षिब्रह्मा यद्ददाः इति 7 See MS 29. 3-5. 16 Here ends Man.9.5. 2. JVS.1 ·वरिवतीभूयास्त यो नो वीरवतो ऽकर्त इति पुमाँसं जातमभिमन्त्रयेत ॥१॥ भूयसी- भूयास्त या नो भूयसो ऽकर्त इति स्त्रियं जाताम् ॥२॥ अन्नादा भूयास्त ये नो ऽन्नादानकर्त इति बलिहतो ऽभिमन्त्रयेत ॥३॥ भूयाँसो भूयास्त ये नो भूयसो ऽकर्त इति सभासदः ॥४॥ पादौ प्रत्यवहरेदुपतिष्ठेद्वा ॥५॥ पुण्या पुण्यमसूचित्रा चित्रमसूद् दैडो मे भगवो ऽजनिष्ठा मैत्रावरुण ऊर्जा मे भगवः सह जनिष्ठीः संविदं मे विन्द इति (साम् ॥६॥ पुण्या पुण्यामसू- चित्रा चित्रामसूद् दैडी मे भगवत्यजनिष्ठा मैत्रावरुणी रायस्पोषेण मे भगवती सह जनिष्ठी ज्ञानं मे विन्द इति स्त्रियः ॥७॥ एकाष्टकायाँ वत्सानेकैकमभिमन्त्र्य सर्वान् सहाभिमन्त्रयेते ॥८॥ पुण्याः पुण्यानसुश्चित्राश्चित्रानसुवन् दैडौं मे भगवन्तो ऽजनिढुं मैत्रावरुणा ऊर्जा मे भग- वन्त: सह जनिड्दै संविदं मे विन्दत इति पुँसा ॥६॥ पुण्याः पुण्या असुश्चित्राचित्रा असुत्रन् | The ms. धार°, Min. वार 9 MS 30. 3-5 पुण्याविन्द इति पुमांसं 2 For sutras 1-3 Man. reads °भूयास्त जातमभिमन्त्रयेत येति व्याख्यातमा बलिहृतः 10 For दैडी the ms. has ऐंद्री. Cp. note 7. 3 The ms. वार' 11 MS 30.6-8 पुण्याविन्द इति स्त्रियं 4 The ms. मन्त्रयेते. Up to पादौ प्रत्यवहरेद् जाताम् in the fifth sitra the text is from 12 Man. एकाष्टकायां तूष्णी* सर्वान् सँसृज्य MS 29. 16-30. 2. Cp. MS 30.9-11 ये प्राचीनमेकाष्टकायां 5 Man. gives the pratika भूयाँसो भूयास्त जायन्ते. 'ये प्रतीचीनं 'तानुभयान्त्सहाभि- इति मन्त्रयेत 6 For उपतिष्टेदा Man, reads उपोपतिष्ठेति 13 The ms. is corrupt. For असुवन् दैडा च, and for the following sutras it it has असू अर्धमौौ. Cp. notes 7, 10. gives only the pratikas पुण्या पुण्य For दैडा Mān. reads ऐडो. मसाविति व्याख्यातं पुण्यमसाविति च 14 Var. and Man. mss, 7 The ms. देवो. Cp. note 10. 15 For gat Min, has get arare सहाजनिष्ठा सहा- 8 The Ins. 10 Jys.

·२.२२] गोनामिका ५ दैडयो मै' भगवत्यो ऽजनिळू मैत्रावरुण्यो रायस्पोषेण भे भगवत्या सह जनिळे ज्ञात्रं मे विन्दत इति स्त्रीणामें ॥१०॥ धेनुंधेनुम् इति ब्रूयात् ॥११॥ धेनुर्भव्या इति ब्रूयात् ॥१२॥ न हत इति ब्रूयात् कुरुत इति ब्रूयात् ॥१३॥ न अन्तर्वनी इति ब्रूयाद् गर्भिणी विजन्या इति ब्रूयात् ॥१४॥ भुवनमसि सहस्रमिन्द्राय त्वा सुमो ऽददाद् यावतीनामिदं करोमि भूयसीना- मुत्तराँ समां क्रियासम् इति गवां लक्ष्माणि कुर्यात् ॥१५॥ पुंसस्स्त्रियः इति व्यत्यासँ पराणां चतुर्णा वेलुकाण्डमप्सु वासयित्वा ॥१६॥ यस्य दक्षिणतः प्रतिभिन्नम् इति"ब्राह्मणैव्याख्यातम् ॥१७॥ इह प्रजा विश्वरूपा रमन्ताम् इति गाः सायमाय- तीरभिमन्त्रयेत ॥१८॥ सँ वः सृजत्वर्यमा इति गाः ससृजेद् या अस्य पुरों स्युर्याश्चान्यतो विन्देते ॥१६॥ रेवती तन्तिः इति तन्ति वितनुयात् ॥२०॥ दधि घृते संनीय रय्या त्वा पुष्टया ऽनुमामि इत्यनुमार्टि" ॥२२॥ प्रविमुँक्त- वत्साया व्रतानि" न रिक्ता स्यानोपर्युपरि संचरेयुर्नाभिवर्षेन्नाभित. 1 The ms. असूर्द्धमेण्यौ मे, Man, असुवं is naturally omitted here. नैडी मे 11 MS 31.10-32. 5. 2 Mãn. मैत्रावरुणी 12 Man, omits ब्राह्मण- 3 The ms. सहा- 13 Except for the pratika instead of 4 Män, aislai:, and adds arg#412 the entire mantra the sutra is iden. सहाभिमन्त्र्यायतनी tical with MS 33. 14-16. The ms. 5 The ms. धेनुं for धेनुर्. For Man. also येत् for येत. at the end. the Vedic Concordance records धेनुं 14 The ms. पुर as a var. lec. for धनुर्, 15 MS 33, 1-5 supplies the full text of 6 Sutras 13-15 are from MS 31. 1-6. the mantras and the viniyoga-väkya. The variations are noted in their 16 From MS 33. 10-12. Man. adds due place. प्राचीमुदीची वा 7 MS and Man. omit गर्भिणी 17 Min. सँसृज्य 8 Man. इतुकाण्डमप्सु वासयित्वा लोहिते- 18 Var. and Man. mss. °नुमार्टि नायसा (the ms. 'तेनायसेन) वा (MS 19 Cp. MS 33. 12-13 तामनुमृज्यातू-रय्या 32. 11-13) भुवनमसि त्वा पुटयानुमामि इति 9 MS and Man, लक्ष्म 20 The ms, आवमु , Man, प्रमु 10 षण्णां चतुर्णा appears in Man, as पराणां 21 In the ms. नि of व्रतानि and the चतसृणां and is placed before {स:. rest of the sutra has fallen out, इक्षुकारडं° having been already given JVS,1 11 ·६ गोनामिका [२.३७ पेरें ॥२२॥ वृषभमुत्सृक्ष्यन् पिता वत्सौनाम् इति वृषभस्य दक्षिणे कर्णे जपति ॥२३॥ यो वैश्यः शूद्रो वा बहुपुष्टः स्यात् तस्य गवां गोष्ठादेकवि शति शकान्याहृत्यै- कवि शतिमाहुतीः पशुकामो जुहुयात् ॥२४॥ गोनामभिर्देवगवीभिरग्रतः ॥२५॥ नामिनी पुरस्तात् पूतेन प्रतीचीमवस्थाप्याधस्ताद् दर्भानास्तीर्य भसदि गोनाम- भिस्तिन आहुतीः [हुत्वा] पशुकाम प्राकृतिहोमं जुहुयात् ॥२६॥ यासामिन्द्र उदाजत इति चत्वार प्राकृतिहोमाः ॥२७॥ तेषामेकैकेन प्रातरन्तर्गोष्ठासु गोषु जुहुयात् ॥२८॥ एतैरेव जुहुयाद् गोष्वाकृतासु ॥२६॥ एतैः संग्रामे ॥३०॥ मित्र- भृतः इत्यश्वानभिमन्त्रयेत ॥३१॥ रोहिणीर्वो बृजे इति सप्ताहुतीः पशुकामो जुड्डयात् ॥३२॥ उत्तमो निगदे व्याख्यातः ॥३३॥ गोर्वर्चसम्-अनुगुप्तस्य सर्पिषः उभयेषां त्वा देवमनुष्याणां प्रियां करोमि इति श्रोत्रियस्य मुख समार्टि" ॥३४॥ कुमार्याः पति- कामायाश्च ॥३५॥ अमुष्य इत्यवघृत (१) ॥३६॥ उत्तमो निगदे व्याख्यात उत्तमो निगदे व्याख्यातः ॥३७॥ इति गोनामिके द्वितीयं खण्डम् ॥ . 1 Cp. MS 33. 13-14 तस्या व्रतं न रिक्षा 7 MS 34, 6-14. स्यानोपर्युपरि संचरेयुर्नाभिवर्षेन्नाभितपेत् 8 Cp. MS 34. 17 प्रातरेवान्तर्गोष्ठासु गोषु 2 Man, ऋ० होतव्यम् 3 After ECHT Dſão, does not corros- 9 From MS 34.18. pond with our text. The passage 10 Cp. MS 34. 19 एतैरेव जुहुयात् संग्राम runs upto the end of 9. 5.3 and is 11 See MS 34.19-35. 1. The ms. °मन्त्रprobably an interpolation, येत् 4 Cp. MS 33.17-19 पिता वत्सानां 'इत्यृ. 12 MS 35. 1-5. षभस्य कर्ण उत्सृजमानो वदत् 13 Op. MS 37.6 एतद्वै गोवर्चसं न सर्वस्मा 5 From MS 34, 1-2, which, however, • "omits पशुकामः. 14 See MS 37.3-5. 6 Cp. MS 34. 3-4 एतैरेव जुहुयाद् गोनामैर- 15 Cp. MS 37. 5-6 एतेन कुमार्या एतेन पति- 'कामायाः इव कुर्यात् प्रेत्वर्या गोर्भसदि पशुकामः JVS. 1 ·DRAHYAYAŅA-ŚRAUTASUTRA With the Commentary of Dhanvin Patalas 11-15 edited by RAGHU VIRA Thirty years ago Dr. J. N. Reuter of the University of Helsingfors in Denmark had printed the first ten patalas and four sūtras of the eleventh of this ſrauta and its commentary, and a promise was held out for completing the work in two more parts. The promise was never made good. After getting an assurance from the Publishers, Messrs. Luzac and Co., London, that there is no further possibility of their continuing the work I procured the manuscripts that were in my reach and began with the 11th patala. They are all written in the Devanāgari script: (1) Panjab University Library, Lahore, No. 5620a. Text only, paț. 1-22. (2) 'Dr. Sardesai of the Oriental Book Agency, Poona, very kindly presented to me this beautifully written and complete ms. of the text and com. (3) Pb. Univ. Lib., Lahore, No. 5451. Text and com., complete. JYS, 1 13 ·DRĀNYAYASA-SRACTASTTRA 1 In the meanwhile I got Reuter's unpublished text for the five patalas, 11 (excluding the first four sūtras)-15. Herein were collated the following manuscripts : A. Devanagari mss.: (1) India Office, London, Colebrook Collection, No. 363b. Text only, complete. (2) India Office, London, Colebrook Coll., No. 363a. Text and commentary, pat. 1-11. Bodleyan Library, Oxford, Wilson Coll., No. 328. Text and Com., pat. 12-15. 4. 9. The two mss. are really one ms. split into two. They are written in the same hand. (3) Calcutta Sanskrit College, No. 259. Text and com., complete. B. Grantha mss.: (4) India Office, London, Burnell Coll., No. 152. Text only, complete. (5) India Office, London, Burnell Coll., No. 187. Text and com., paț. 1-21. In our critical apparatus they are denoted by Da, Df, De, Ga, Gb respectively. Our own mss. are Db, Dc, Dd. Of these the largest number of individual readings are shown by Gb. Dcde form one uniform group. Dcd mark the end of every sūtra by the addition of iti. It is a very convenient device and one wonders why it did not get wide currency in ancient times. The mss. do not show the colophons either completely or systematically. Clerical errors of every type are rather numerous. It was not possible to register all of them. The editor had to exercise his judgement oftener, than he is usual. ly called to. I have met misinterpretations of ligatures, wrong combinations leading to "ghost-words" and to false accomoda- JVS. 1 ·DRĀHYĀTANA-SRAUTASUTRA iii tion, assimilation of words and of terminations, anagrammatism, metathesis (either of words or of whole passages), substitution of synonyms, haplography, lipography, dittography, and adscripts. Being traceable to single mss. they were of no material use for reaching back to the original, and hence they were rejected. These eight mss. fairly settle the text. The collation of more mss. would not, I am sure, take the editor any nearer to the original, as it was known to the commentator Dhanvin. The Sūtra had already been conflated before the time of Dhanvin, that is before Sāyaṇa who quotes Dhanvin extensively. The Śrauta text given in the following pages is after the commentator. He is a fairly safe guide. He is a master of his tradition' and his choice of the readings is remarkably good. But there are instances where difficulties arise. The only passage where I have taken courage to put in the text, what Dhanvin expressly calls an apapāțha, is 11. 1. 7 ATTT 25: (instead of Dhanvin's T 15:). In the very next sútra, however, I have allowed ara: to remain where Dhanvin puts it. Toat: really belongs to the end of sūtra 7. For the divi. sion of the text into sūtras Dhanvin (or a lost predecessor of his) alone is responsible. Agnisvāmin, who is commenting on the Lat., has a totally different division.? THE DRAHYAYAŅA AND THE LAȚYAYANA SRAUTASUTRAS The two Sūtras belong respectively to the Rāņāyaniya and the Kauthuma Śākhas of the Sama-Veda. Their comparison leads us to great antiquity, when (excepting slight differences in ritual). their text was one. We are forced to this conclui When tradition fails him, he allows a free play to his fancy. 2 Råmakrępa Dikşita (alias Nānābhāi, son of Damodara Tripathi), another commentator of Lát., does pot always follow Agnisvāmin, JVS 1 15 ·iv DRĀTĀTAFA ŚRAUTASÍTRA sion by the verbal identity in the vast majority of the sūtras. Their sequence also is mostly uniform. Even in the matter of division of chapters (adhyāyas in Dr., prapathakas in Lāț.) the agreement is very close. In each case a chapter is divided into 12 sections'. But of greater significance are the variations themselves. The variations consist in additions, paraphrases and change in sequence. The additions are numerous in the Dr., and they exceed the other variations. Now, the additions generally are of the nature of adscripts, marginalia or interlinear glosses. They can be thrown out without affecting the smoothness of the context. When one is a paraphrase of the other, or there is a change in sequence, the process of evolution does not reveal itself so readily. On the whole the Lāț. has preserved a purer text. 1 The Dr, has also a secondary division into patalas, 2 E.g. Dr. 11. 1. 8 या स्वयंवक्रा सेन्द्रणता explains इन्द्रणता of the preceding sutra, 16 JVS. 1 ·। रोहितेनानडुइनोत्तरलोम्ना चर्मणापिहितः स्यात् ॥१॥ पूर्वोक्तो वाणश्चर्मणा छादितः स्यात् । वाण: बस्य बिलं चर्मणा छादये- दित्यर्थः॥ तस्य दशसु पश्चाच्छिद्रे दशदश तन्त्र्यो बद्धाः स्युमौज्यो दार्यो वा ॥२॥ तस्य वाणस्य पश्चाद्भागे मुखादितरस्मिन् प्रान्ते दश छिद्राणि कृत्वा प्रत्येक दशदश तन्तवो बद्धाः स्युः । मौओं वो दर्भमया वेति ॥ त्रिष्विति शाण्डिन्यः।चतुस्त्रिंशन्मध्यमे त्रयस्त्रिंशतावभितः॥३॥ त्रीण्येव छिद्राणि कृत्वा मध्यमे चतुस्त्रिंशत्तन्तूनितरयोस्त्रयस्त्रिं गताविति। एवं शततन्तुर्वाण इति ॥ रस्तादेकैकशस्तास्वैध विभज्य भूर्भुवः स्वः इत्येताभिः पृथगु- त्तरोत्तर्युदूहेत् ॥४॥ एकैकश उदृहदित्यन्वयः । बन्धनात् प्रागेव तास्त्रैधं समं विभज्य मध्यम भागमेकाधिकं कृत्वा प्रतिवर्ग 'यग्न्यातिभिः प्रत्येकं तन्तूनुदूहेत् । छिद्रेषु तन्तू- नासृज्योर्ध्वमुदूह्य बिले बनीयादित्यर्थः । उत्तरोत्तरीति कोऽर्थः । बाह्यच्छिद्रे प्रथमं कुर्यान्मध्यमे द्वितीयं ततो ऽभ्यन्तरे तृतीयमपवर्गमिति । तेन प्रथमां व्याहृतिमुक्त्वा बाह्ये छिद्रे प्रयस्त्रिंशत्तन्तून् बनीयात् । प्रतितन्तुमावर्तये । 4 Gb मौज्यो 1Gलो. 2 Gb om. 5 DOGb सुवर् 3 Gb adds ag 6 Gb तंतुमंत्रमावर्तयेते JVS. 1 17 ·द्राशायणचौतसूत्रम् [११.१ (४.५) एकैकश उदूहेदिति वचनात् । एवं मध्यमे छिद्रे द्वितीयया व्याहत्या तृतीये छिद्रे तृतीयया व्याहत्येति । यदा पुनर्दश छिद्रेषु दशदर्श तन्तवस्तदापि त्रैधं विभज्य व्याहृतिभिरुदूमामिति ॥ तमभिमशेव-वदो वद वदा वदी वदो वदोरुः पृथुः सुगः सुग- न्त्वः कर्मः करणः करः करस्युरभीषाट् चाभीषाही चाभिमाति- हश्वाभिमातिहा च सासहिश्च सहीयांश्च सहस्वांश्च सहमानश्चोद्वयाश्च बृहद्वयार्थ सवयाचं वृद्धवयाश्चैन्द्रीं वाचं बृहती विश्वरूपां शतायुषीं" प्रवद देव वाण इति ॥५॥ तं वाणमेवं कृत्वा मन्त्रेणाभिमृशेदिति ॥ शिथिलांस्तन् नायच्छेद- एभिर्नो वाण तन्तुभिः शतं राद्धीरिहावद। अरात्स्म सर्वे ऽतार्म जीवा ज्योतिरशीमहि ।। इति ॥ ६॥ यदि तन्तवः शिथिलाः स्युश्विनाः स्युस्तदा तान् सर्वान् सम संघाय पुनरायच्छेन्मन्त्रेणति ॥ वाक् सर्व मनो ज्योतिर्मानो भद्रः इति जपित्वा वादयेदिन्द्रणत- येषीकया वेतसशाखया च सपलाशया ॥७॥ आ नो भद्रः इति मन्त्रपाठः । मानः इत्यपपाठः । सपलाशया वेतसशाखया इषीकया च वाणं वादयेदिति ॥ इन्द्रणतयति पदस्य स्वयमेवार्थमाह- मूलतो या स्वयंवक्रा सेन्द्रणता ॥८॥ 1 Dedef om. the second दश 10 DceGb og 2 Gb वदो यः 11 Db राद्धिमिहा॰, Gb रिहावत 3 Reuter T4: (without variants) 13 Db तारिषु, Dee 'रिष्म, Gb तारिषष्ठ 4 DbGb सुगंधः 13 Gb om. सर्वान् समं, Df om. समं 5 Db वरुणः, Gb करुणः 15 Gb सर्वा 16 Dab ज्योतिरा नो 8 Gb om.; DC समवयाश्व इति 9 De बृहद्व.(Lat.) 14Gb समाधाय 6 Dab चामि. 7 Dce om. 17 Gb om. 18 JVS. 1 ·३ ११. २ (४,६)] द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् या मूलप्रदेशे स्वयमेव वक्रा भवति' सेन्द्रणता। इन्द्रेण नता इन्द्रणता दैवान्नतेत्यर्थः॥ प्राणाय त्वा [PB 5.6.14] इत्यूर्ध्वमुनिखेत् अपानाय त्वा [l.c.] इत्यवाञ्चम् ॥६॥ छिद्रप्रदेशादारभ्य यावन्मुखमूर्ध्वमुल्लिख्य वादयेत् । तथा मुखप्रदेशा- दारभ्य अपानाय त्वा इत्यवाश्चमवलिखेदिति ॥ व्यानाय त्वा [l.c.] इति त्रिः संविख्योदश्वं वाणं प्रोहेड्राम- णमुक्त्वा इममुल्लिखन्नास्व इति ॥१०॥ व्यानाय त्वा इति त्रिः संल्लिख्य इममुल्लिखन्नास्व इति कंचिद्राह्मणमुक्त्वा तस्य हस्तयोरुदञ्चं वाणं प्रोहेदिति ॥ प्रथमः खण्डः ॥१॥ ॥१॥ आहत दुन्दुभीन् प्रवदन्तु वीणाः इति ब्रूयात् ॥१॥ पाहत आनत दुन्दुभीनिति भैष इति ॥ अलाबुवीणों वक्राकपि गीष्एयौंचपूर्वस्यांद्वारि बहिःसदसम्॥२॥ अलाबुवीणा प्रसिद्धा । वक्रा नाम वीणाविशेषः । तथा कपिशीी च । तास्तिस्रो धीणाः सदसः पूर्वस्यां द्वारि बहिःसदसं वीणावादिनो वादयेयुरिति । वक्राकपि गीष्ण्यौँ दुन्दुभींश्च प्रतिमन्त्रयेत- यो वक्रायां कपिशीयाँ दुन्दुभौं यच वाद्यम् । घोषो यो महतो महांस्तेन नो राद्धिमावद ॥ इति ॥३॥ प्रावदेत्येकवचनं वाग्देवताभिप्रायमिति ॥ महावीणापिशीलवीणे चापरस्यामन्तरिति गौतमशाण्डिन्यौ बहिरिति धानंजय्यः॥४॥ 1 Dd adds इति 2 Gb देवन 3 DdGb repeat व्यानाय त्वा (= Lat.) 4 Gb त्रिभिः 5 DeGb Ui (= Lāt.) 6 DbceGb opput 7 Gbaddsच 8 Gb घोषयोर JVS. 1 19 ·: द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् [११.२ (४.६) अपरस्यां सदसो र्यन्तर्वविदि वीणाद्वयं वादयेयुः ॥ तयोश्च प्रति मन्त्रण कार्यमित्याह- अलावीणापिशीलवीणे च प्रतिमन्त्रयेत- अलाबुवी पिशीली च यं मन्वमधिजग्मतुः।... तेनेदमुपगायतां ते साम महयिष्यतः ।। इति ॥५॥ स्पष्टमिति॥ पश्चिमेनोपैगातॄन् द्वढे एकैका पत्नी काण्डवीणां पिच्छोरां च व्यत्यासं वादयेत् ॥६॥ सत्रिणां यजमानानामेकैला पत्नी पश्चिमेनोपगातृनासित्वा देव वीणे व्यत्यासं वादयेत् । प्रथम काण्डवीणां ततः पिच्छोरा नरप्येवमेव सर्वा इति ॥ उपमुखं पिच्छोरा वादनेन काण्डमयीः ॥७॥ उपमुखं स्थापयित्वा मुखमारुतेन पिच्छोरा वादयेयुः वादनदण्डेन' काण्डमयीमिति। ता अपघाटिला इत्याचक्षते ॥८॥ ताः पत्नीभिर्वाद्यमाना अपघाटिला इत्याचक्षते । अनेन तं पल्यो ऽपघाटिलाभि- रुपगायन्ति। आविज्यमेव तत् पत्न्यः कुर्वन्ति [PB 5.6.8] इति ब्राह्मणं व्याख्यातमिति ॥ ताः प्रतिमन्त्रयेत- यां पत्न्यपघाटिलां मृदुकं वादयिष्यति । सारातिमपबाधतां द्विषन्तं तैजनित्वक् ।। इति ।। ६॥ ता अपघाटिलाः प्रतिमन्त्रयेतेति ॥ 1 Dod बहिर्वा, Gb om. वैदि 5 Df °लां 2 Gb om. प्रति 6 DdfGb osat 3 Da अलावुवी पिशीलीवीणे, Df अलाबुवाण- 7 Gb वादनेन पिशीलवणे, Gb अलाबुवीणा पिशिलि (ep. 8 Dce "मेतत् for "मेव तत् Lat. and com.) 9 Gb तां 4 DbGb नोद 20 JVS.1 ·११. ३ (४.७)] द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् सर्वमवीक्षमाणो जपेत्- आक्रन्दा उलूलयः प्रक्रोशा यच चेष्टितम् । सर्वा सत्त्रस्य सा राद्धिस्तथेदं साम गीयते ।। इति ॥१०॥ सर्वमपघाटिलास्ततोऽन्यांश्च वीणादुन्दुभीश्चानुवीक्षमाणो जपेदिति ॥ जपेदेव-सुपर्णो ऽसि गरुत्मान् प्रेमां वाचं वदिष्यामि बहु करिष्य- न्ती बहु करिष्यन् स्वर्गमयिष्यन्तीं स्वर्गमयिष्यन् मामिमान् यजमानान् इति ॥ ११॥ पुनरपि सुपर्णो ऽसि गरुत्मान् इति मन्त्र जपेदिति ॥ द्वितीयः खण्डः ॥२॥ ॥६॥ ब्राह्मणोऽभिगरः पूर्वस्यां सदसो द्वारि प्रत्यङ्मुख उपविनोद वृषलो ऽपगरोऽपरस्यां प्राङ्मुखः ॥ १॥ यः सत्रिणो यजमानान् प्रशंसति सो ऽभिगर इत्युच्यते । स ब्राह्मणः पूर्वस्यां द्वारि प्रत्यङ्मुख उपविशेत् । अपरस्यां द्वारि वृषलो ऽपगरः प्राङ्मुख उपविशेन्निन्दार्थम् । यो निन्दति सो ऽपगर इत्युच्यते ॥ स ब्रूयात्-नारात्सुरिमे सत्रिणः [PB 5.9.14] इति ॥२॥ स वृषलो निन्दन ब्रूयात्-नारात्सुरिमै सत्रिणः इति । असिद्धा इत्यर्थः ॥ अरात्सुः [1. c.] इत्यभिगरः॥३॥ अभिगरो ब्राह्मणः अरात्सुः इति ब्रूयात् । संसिद्धा इत्यर्थः ॥ दक्षिणेन मार्जालीयमर्यो ऽन्तर्वेदि दक्षिणामुखस्तिष्ठः ॥४॥ अर्यः स्वामिवैश्ययोः [3.1.103] इति पाणिनिस्मृतेरो वैश्य इति ॥ 1 DbdGb चेष्टति (= Lat.) 4 Dce om. इति 5 Gb adds in margin सत्रिणः प्रशसिषतुं 2 Gb सर्व 3 DodeGaस्मि (= Lat.); Df corrects सि 6 Dce om. to स्मि 21 JVS.1 ·६ द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् [११. ३ (४.७) बहिर्वेदि शूद्र उदङ्मुखः ॥५॥ स्पष्टमिति॥ अर्याभावे यः कश्चार्यों वर्णः॥६॥ अर्याभावे यः कश्चार्यौवर्णकः स्यादिति ॥ तौ श्वेतं परिमण्डलं चर्म व्यायच्छेतां शूद्रः पूर्वः ॥७॥ तावर्यश्च शूद्रश्चान्योऽन्यं श्वेतं चर्म व्यायच्छेताम् । शुद्रः प्रथमं व्याय- च्छेदिति। पूर्वेणामीधीयं ब्रचार्यन्तहखास्तिष्ठेद्वहिर्वेदि पुंश्चली दचिणामुखी ॥८॥ स्पष्टमिति ॥ सा ब्रूयात्- दुश्चरितिन्नवकीर्णन इति ॥६॥ सा पुंश्चली वेश्या ब्रह्मचारिणं प्रति ब्रूयात्-हे दुश्चरितिन् हे अवकीर्णिन इति । दुश्चरितं ब्रह्मचर्यस्खलनमिति ॥ धिक् त्वा जाल्मि पुंश्चली ग्रामस्य मार्जनि पुरुषस्य पुरुषस्य शिश्रप्रणे- जनि इति ब्रह्मचारी ॥ १० ॥ ब्रह्मचारी पुंश्चली प्रति ब्रूयात्-धिक् त्वा जाल्मि इति ॥ एंवमा तृतीयं व्यत्यासम् ॥११॥ एवमेव पुनः पुंश्चली ब्रूयात् नब्रह्मचारी पुनरप्येवं कुर्याता । श्रा तृती- यमिति यावत् तृतीयं पर्यायं त्रिरित्यर्थः । सर्वेषां कर्मणि निष्ठिते तदेवाभिगरस्त्रिद्र्यात् ॥ १२ ॥ सर्वेषामभिगरप्रभृतीनां कर्मणि यथोके कृते पुनरप्यभिगरस्त्रियात्- अरात्सुरिमे सत्रिणः इति ॥ अवसृज्य शूद्रः प्रद्रवेत् ॥ १३॥ अथ शूद्रः परिमण्डलं चर्म विसृज्य धावेदिति ॥ 1 DaGb वर्णिकः 5 Dce om.; others add इति 2 DacGb 6 Db ब्रह्मचार्य 3 De y० 7-7 Dd पुंश्चली ब्रह्मचारी पुनरिति 4 Only DbedGb repeat पुरुषस्य 8 Gb गरस्तदेव त्रि— JVS. 1 ·११. ३ (४. ७)] द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् तं तेनैवविक्षिण्या ॥ १४ ॥ तं शूद्रं तेनैव परिमण्डन चर्मणार्यों वर्णो ऽवक्षिणुयाद विध्येत् ताड- यदिति॥ यथाभिप्रेतमितरां ब्रह्मचार्याक्रोशेत् ॥१५॥ अथ ब्रह्मचारी पुंश्चली यथाभिप्रेतमाकोशेत् । न पूर्वोक्तमात्रेण किं त्वधिकमपि यथाभिप्रेषणं कथयदिति ॥ पश्चिमेनानीधीयं बहिर्वेदि परिश्रिते मिथुनौ संभवेतां यौ वर्णी लमेरन् ॥ १६॥ यो वौँ लमेरनिति सत्रिणस्तो मिथुनौ संभवतः । यदि कश्चिद् ब्राह्मणः ब्राह्मणी च कामवृत्तौ लभ्यते तदा तौ संभवतः । अथ यदि क्षत्रियो यदि वैश्यौ यदि वा शूद्रौ नात्र वर्णनियम इति ॥ गृहपतेर्दास्यो ऽभीष्टा वा नवानुर्दहरणा. पूरयित्वा प्रदविणं मार्जालीयं परीयुः हैमहा इदं मध्विदं मधु इति वदत्यः॥१७॥ गृहपतेर्दास्यस्तस्याभीष्टा वा याः काश्चित् कुमार्यों नवानुदकुम्भानद्भिः पूरयित्वा मार्जालीयं परिगच्छरः । परिनृत्यन्ति इति कल्पान्तरमिति ॥ पश्चावरााः पञ्चशतं परार्ध्याः परविंशतिर्व ॥ १८ ॥ स्पष्टमिति॥ ताम्यो वीणों वादयेयुः ॥ १६ ॥ तासां दासीनामर्थे ऽपि वीणा वादयेयुः। तदीयनृत्याङ्गत्वेनेत्यर्थः। सर्वासु सक्तिषु दुन्दुभीनींबधीयुः ॥२०॥ महावेदेः सर्वासु सक्तिवित्यर्थः । 4 1 Dee °क्षिणीयाद् 2 D पूं. 3-3 Gbom.; Df repeats these words. 4 Dce एककाम 5 DcdGb add ar 6 DIGb नवानुदका 7 Dce om.; Gb adds sla 8 Dce om. अद्भिः 9 Gb परिदुत्य. 10 Gb पवीणा 11 Dce तदीयं नृत्यं नृत्यांग, Dd तदियं, Gb तदियं नृत्तानाङ्ग. 12 Dce °नां . . JVS. 1 23 ·२ - द्रामायणमौतसूत्रः [११. ४ (४.८) उत्तरोत वाचो व्याहारयेयुर्यावतीरधिगच्छेयुः ॥ २१ ॥ असिन् स्तोत्रे पूर्वोक्ताः सर्वा वाच उत्तरोत्तरमात्रायुक्ता ब्युः। यावत्यो- चैर्मात्रया युक्ता वक्तुं क्षमास्तावत्या मात्रया युक्ता ब्रूयुः । यथा हैमहा इदं मचिदं मधु इटतरोत्तरमुर्गानम् । तथा उत्कोदं यजमानाः कुर्वते इति शालान्तरमकोदा. दिकश्रुरिति॥ घोषांश्च ॥ २२॥ दुन्दुमिघोषान् वीणाघोषांश्च सर्वानपि यावतोऽधिगच्छरस्तावतोऽत्यु- स्तरानं कुर्युरिति । एवं शिल्पान्युक्त्वा तदनुष्ठानकालमाह- हिंकारमन्वभिगरप्रभृतयः कृत्वा यथार्थ स्युः ॥२३॥ स्तोत्रोपक्रमे हिंकारवेलायामभिगरप्रभृतयः खंखं कर्म कृत्वा यथार्थ गच्छेयुः । ब्राह्मणो ऽभिगरः पूर्वस्यां [shtra 1] इत्यारभ्य मैथुनान्तं कर्म [sā. 2] यदुक्तं तत् स्वखं कर्म । तथा संनद्धो राजापि हिंकारवेलायामर्पि प्रदक्षिणं देवय- जनं परीयोः [10. 2. 13] इति प्रैषार्थ कृत्वा यथार्थ गच्छेदिति ॥ आ स्तोत्रान्ता कुम्भिन्यः सर्वे च घोषाः ॥ २४ ॥ कुम्भिन्यो दास्यो वीणादुन्दुभिघोषाश्च हिंकारप्रभृति यावत्स्तोत्रसमाप्त्य- नुवर्तते तेषामुपगानरूपत्वात् । केचित् तु हिंकारात् पूर्वमेव घोषाः आहत दुन्दुर्भान् प्रवदन्तु वीणाः [11. 2. 1] इति यथाप्रैषमुपक्रम्य प्रवर्तन्त इत्याहुरिति ॥ ॥तृतीयः खण्डः ॥३॥ ॥७॥ १० अथेदानी सुपर्णो ऽसि गरुत्मान् [11. 2. 11] इति जपानन्तरं राजनेन पञ्च- विशेर्न स्तोतव्यः । अनाम्नातपर्यायश्च पञ्चविंशस्तोमः । तस्य पर्यायक्लुप्तौ' जातिसंहारों" [17. 2. 25] युग्मायुक्संहार [17. 1. 27] आवापश्चेति [17. 7 Ddf याद 1 Gb adds अतिवोच्चस्तरामित्यर्थः 2 Gb om.; Dd adds मधिदं 3 Dce य° 4 Gb न्तरोतमुत्कोदादिरु. 5 Dodf FIRST 6 Dd मनु, Gb मेव 8 Dedef वंश- 9 Ddf स्तोत्रीय 10 Dce क्लुप्तो 11 Gb सूत्रकारा ws, 1 ·३ ११. ४ (४.८)] जाह्मायणश्रौतसूत्रम् 1. 3] श्रीन् पक्षान् वधमानपटने [pat. 17] वक्ष्यति । दशरात्रिकेभ्य एकया ज्यायःसु [17. 3. 4] इत्यादिना तत्रावापपने कुत्रावाप इत्यपेक्षायामाह- पञ्चविंशे चतुर्विशस्योत्तम पर्याये परिचरायामावपेरिति गौतमः॥१॥ उत्तम पर्याये परिचरायां' मध्यमायामृच्यांवपेत् । मध्यमां द्विर्गाये- दित्यर्थः॥ आवापस्थान इति धानंजय्यः ॥२॥ उत्तम पर्याये प्रथमायामावापस्थान एवावपेदिति ।। प्रथमस्यावा इति शाण्डिल्यः॥३॥ प्रथमस्य पर्यायस्यावावधान इत्यर्थः ॥ चतुर्विशेन वा स्तुत्वा मध्यमामहिंकृतां तृचस्य प्रस्तुया ॥४॥ अथवा चतुर्विशेन स्तोमेनाविकतेनैव तृचं समाप्य पुनर्मध्यमान, हिंकार- रहितां प्रस्तुयात् । प्रस्तुत्य सकृद्गायेदित्यर्थः ॥ स आस्कन्दो नाम ॥ ५॥ तस्य बहिःपर्यायगानस्यास्कन्द इति संज्ञा । बहिःपर्यायमास्कन्दनादिति । प्रवनात् संझाकरणं च व्यवहारार्थम् । आस्कन्दं तु गौतमश्चत्वारिंश इति ॥ तं न कुर्यादिति शाण्डिल्यायनः ॥ ६ ॥ न सार्वत्रिको ऽयं निषेधः। श्रास्कन्दस्य श्रुत्युक्लत्वात् । तेन महाव्रते तमास्कन्दं न कुर्यादित्यर्थः ॥ उत्तमायां स्त्रोत्रीयायां प्रस्तुतायां पादाबुपावहरे ॥७॥ राजनस्य सान उत्तमायां प्रस्तुतायामात्मनः पादावुपावहरेदिति ॥ सह निधनेन भूमौ प्रतिष्ठापयेत् ॥ ८॥ निधनोचारणवेलायां पादौ भूमौ प्रतिष्ठापयेत् । ततः पर्वमाकाश एव स्थापयेदिति ॥ आहियमाणे भक्षे प्रतिलोमैरारोहणीयैरवरुह्य जपेत्- मही द्यौः पृथिवी च न इमं यज्ञं मिमिक्षताम् । पिपृतां नो भरीमभिः ॥ 1 Gb परिचाया वापस्थान एवावपेदिति 4 Dod add-स्थान( = Lat.) 5 Gb osta for og af 6 DodGb पयार्य 2Gb 'चाराया 3 Dce चा० JVS. 1 ७ ·१० द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् [११. ४ (४.८) इति ॥ ४॥ अध्वर्युभिराहियमाणे नाराशंसादिभक्षणे प्रतिलोमैरारोहणमन्त्रैरवरी- हेत् । अवरोहन्तु अवरोहामि' इति च मन्त्रसंनामः कार्यः। अवरुह्येति विधानादन्यथा मन्त्रलिङ्गविरोधाच । तद्यथा-विश्वे त्वा देवा आनुष्टुभेन छन्दसावरोहन्तु तानन्ववैरोहामि इत्युपक्रम्य वसवस्त्वा इत्येवमन्तैः । अवरोहणमन्त्रातिग्राह्यभक्षणमप्युगातृभिः कार्य स्तुत्वा पृष्ठेन [9.2.11] विषुवगतयोश्च [9.2.12] इति पूर्वमुक्तत्वादिति ॥ अध आसीनाः शेषेण स्तुवीरन् ॥ १० ॥ अह्नः शेषेण वामदेव्यप्रभृतिना स्तोत्रेणाध एवासीनाः स्तुवीरन् । आसन्दीकूर्चान् वर्जयेयुरिति । एवं महाव्रतकथा समाप्ता ॥ अंथोदयनीयमतिरात्रं प्रत्याहे- उदयनीये ऽतिरात्रे संस्थिते ऽवभृथमभ्यवेयुः ॥ ११ ॥ सिद्धमेवैतदुत्तरविवक्षार्थ वचनमिति ॥ अनुपमजन्तः पाणिभिस्तु संधावेरन् ॥ १२ ॥ अप्सु शिरस उपमजनमकुर्वन्तः पाणिभिः शरीरमन्योऽन्यं शोधयेयुरिति । यस्यात्र पत्नी स्यात् पृष्ठं तया व्युद्धावयेत् ॥ १३ ॥ यस्यात्र यजमानस्य पत्नी विद्यते स तया पत्न्या खदेहे पृष्ठवंशं शोधयेत्। कर्मव्यतिहारे विशब्दः । पत्न्याश्च देहं यजमानः शोधयेदिति ॥ तानुन्नेतोदानयेत् ।। १४ ॥ तान् सत्त्रिण उन्नेतावभृथादुदानयेत् । तीरप्रदेश नयेदिति ॥ उदेत्य गृहपतिः सोमोपनहनं परिदधीत ॥१५॥ अहतानि वसनानीतरें ॥१६॥ स्पष्टे इति ॥ अभ्युक्षणप्रभृति समापयेयुः ॥ १७ ॥ स्तुवीरन् 6 Gb om, . 1Gb हानि 2 Gb विधि 3 Gb वचनात् for पूर्वमुक्त 4 Gb व्रतकार्या 5-5 Gb आसन्दीर्चे अवनय वामदेव्यादि 7 Dd देशं 8 Db वासांसीतरे 30 JVS. 1 ·११. ४ (४.८)] खायणश्रौतसूत्रम् अवस्थेष्टौ संस्थितायाम् अवमृथ निचुम्पुण [6.4.8] इत्यभ्युक्षणप्रभृति' कर्म- शेषं तस्मिन्नहनि समापयेर रिति ॥ येनेतो गच्छेयुरन्येन प्रत्याव्रजेत पाप्मनो व्यतिषङ्गाय॥१८॥ इतो देवयजनाद् येन पथावभृथं गच्छेयुस्ततो ऽन्येन मार्गेणावभृथात् प्रत्याबजेः । त्यक्तेन पापेनासंबन्धार्थम् । पूर्वस्मिन् हि मार्गे पाप्मा तिष्ठतीति मन्यत इति॥ अनूंबन्ध्यवपायां हुतायां दक्षिणे वेद्यन्ते केशश्मश्रुणि वापयेत् ॥ १४ ॥ स्पष्टमिति ॥ तस्मिन् संस्थिते प्राश्च उदश्चो वा गत्वा पृथगुदगवसानीयाभि- रिष्टिभिराहितानयो यजेरन् ॥ २० ॥ तस्मिन्नुदयनीय संस्थिते देवयजनात् प्राश्च उदश्चो वा पृथक्पृथगिष्टि- भिर्यजेरनिति ॥ गृहपतिं यजमानमनाहितामय उपासीर- ॥२१॥ ये पुनरनाहिताग्नयःसत्त्रिणस्तेषामन्यभावाद् गृहपतिमुदयनीयेन यज- मानमुपासीरन् । अत एव वचनादनाहिताग्नेरपि सत्तमस्तीति गम्यते । आश्व- लायनो ऽप्याह- दीक्षणायननीनाम् [4. 1. 10] इति ॥ तद्देवत्यैः स्थालीपाकैर्यजेरनिति धानंजय्यः ॥ २२ ॥ श्रौताग्न्यभावेऽप्यौपासनानौ स्थालीपाकैरुदयनीयेष्टिदेवत्यैरनारितामयो यजेरनिति॥ संवत्सरं संवसेयुः ॥ २३॥ समाते हि सत्त्रे" सत्रिणः संवत्सरं सहकत्र वसेयुरिति । 1 Gbadds यदुवं 8 Gb °न्नुदवसानीये 2 Dbधिग. 9 Gb adds TAT 3 Db adds at 10 Gb °मुदसानिया 4 Dd adds इति 11 Df om. this sātra and its com. 5 Df om. हि ; Dd puts it after मार्गे 12 Reuter समासे 6 Ddf मन्यंत 13 Dee पि, Dd वृत्तः yि for हि 14 Dce सन्त्रिणे 7 Gb अनु० JVS. 1 27 ·१२ दाहायसश्रौतसूत्रम् [११.४ (४.८) द्वाः शरात्रमहोरात्री वा ॥ २४ ॥ स्पष्टमिति॥ यावद्वा सुनुयुर्यावद्वा सुनुयुः ॥२५॥ यावन्तं कालं सत्वे सुनुयुस्तावन्तं कालम् । त्रयोदशरात्रे समाप्ते त्रयो- दशरात्रं संवसेयुः । तथा च देशरावादावपि तावन्तं कालं सह वसेयुरिति ॥ चतुर्थः खण्डः ॥४॥ ॥८॥ एकादशः पटलः ॥११॥ द्राशायणकृते सूत्रे दीपे धन्विविनिर्मि द्वितीये दशके वृत्तः प्रथमः पटलो ऽधुना ॥ 1 DoGb •त्रं 2 Gbom. 3 Gb धन्विना च विनिर्मिते 4 Gb दीपे 28 JVS,1 ·- अथ सर्वयज्ञेषु ब्रह्मत्वं विधातुमुपक्रमते- सर्वत्र ब्रह्मा दक्षिणतः ॥१॥ सर्वेष्वपि श्रौतस्मातेषु कर्मसु ब्रह्मा दक्षिणतो भवेत् । न नरुनाबादि- वत् । श्रौतेष्वेव ब्रह्मणः प्रवृत्तिरित्यर्थः । तथा तेषु कर्मसु क्रियमाणेषु नित्यं दक्षिणतो भवेदिति । इयमप्यत्र विवक्षितमिति ॥ उदङ्मुखः : योद्धोमेभ्यो ऽन्यत् ॥ २ ॥ उपवेशनप्रभृति ब्रह्मणो यत् कृत्यं तत् सर्वे होमव्यतिरिक्रमुदङ्मुख एव कुर्यात् । 'होमांस्तु प्राङ्मुख एव कुर्यात् । प्राङ्मुखकरणं चानादेश इति सामा- न्यविधानादिति ॥ प्रथमं पाकयझेषु ब्रह्मत्वं विधास्यन् पाकयक्षपदं व्याचष्टे- पाकयज्ञा इत्याचक्षत एकाग्नौ यज्ञान् ॥३॥ एकाग्निरौपासनः। तत्र क्रियमाणान् यज्ञान पाकयज्ञा इत्याहुरिति ॥ तेषां होष्यत्सु तूष्णीमुपविशेत् ॥ ४॥ तेषामर्थे ब्रह्मणैतत् कृत्यम् । किं तत् । होण्यत्सु कर्तृषु तूष्णीमुपविशेदिति । श्रौतेषु कर्मसु प्रायेण मन्त्रत उपवेशनात् तन्निवृत्त्यर्थमिह तूष्णीमिति वचनम् । यद्वा तूष्णीमिति वाग्यमनविधिरिति ॥ हुते यथार्थ स्यात् ॥ ५॥ होमे कृते यथार्थ स्यात् । प्रासीत वा गच्छेवेत्यर्थः ॥ शूलगवे च बलीन् दियमाणाननुगच्छेत् ।।६।। शूलगवं नाम गवां पोषणार्थमध्वर्युबवृचैरुक्तं कर्मेति ॥ 4-4 Doe उपवेशनार्थ नि(Do adds य)त्य 2 Dce तेषां 5 Dce श्वां 6 Dedi पोषार्थम 1 Gb om. 3-3 Dodef om. JVS, 1 ·द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् [१२.१ (४.६) निधीयमानानां दचिय:स्थित्वा निहितेष्वप उपस्पृश्यानवेचं प्रत्याप्रजः ॥७॥ निधीयमानानां बलीनों दक्षिणतं इत्यर्थः । अनवेक्षमिति अवेक्षणमा त्वे. त्यर्थः॥ तूष्णीं पाकयज्ञे दचिणाम् श्रओम् इति वा प्रतिगृह्णीयात् ॥ ८॥ स्पष्टमिति॥ पशुरेव पशोर्दक्षिणा ॥६॥ पशुहविषः पाकयमस्याष्टकादेः पशुरेव दक्षिणेति ॥ पूर्णपात्रं स्थालीपाकस्य ॥१०॥ उभयोर्यथोत्साहं वा ॥११॥ स्पष्टे इति ॥ न वितानं पृष्ठतः कुर्वीत ॥ १२ ॥ न वितानं श्रौताग्निविहारदेशं पृष्ठतः कुर्यादिति ॥ येन यज्ञाङ्गेन संयुज्येत तदभ्यावर्तेत ॥१३॥ अध्वर्वादिभिः सह कर्मकरणे सति तदानी येन यशाङ्गेन ब्रह्मा संयुज्यते संयुक्तो भवति तद्यशाङ्गमभ्यावर्तेत । अग्नी, पृष्ठतः कृत्वापि तदभिमुखः स्यादित्यर्थः॥ कर्मादिः सर्वेष्व संप्रेषमागमयेत् ॥१४॥ कर्मणामुपक्रमेष्वध्वर्युणा प्रार्थनं कारयेत् । अत्रभवताब्रह्मत्वं कार्यमित्य- ध्वर्युप्रार्थित एव ब्रह्मत्वं कुर्यात् । नान्यथेत्यर्थः ॥ पूर्वया द्वारानादेशै प्रविशेत् ॥१५॥ स्पष्टमिति॥ अग्न्याधेये दक्षिणया द्वारा प्रपद्य चातुष्प्राश्यं निर्वप्स्यत्सु तूष्णी- पक्शेित् ॥१६॥ 6 Gb om. 1 Gb णस्यां 2 Dbedo पेक्षं (= Lat.) 3 Df om. 7 Dede वर्ततेति; Dce add अासातः 8 Dce अग्निं 9 Dede गमयेतेति 10 Gb देशं 4 Dede देशे 5 Gbन्तेन 30 JVS, 1 ·१२.१ (४.६)] द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् अग्न्याधेय इत्यधिकारः। चातुष्प्राश्यं ब्रह्मौदनः । चत्वारो हि तद् ब्रा- ह्मणाः प्राश्नन्तीति । तनिशायां निर्वपन्ति । तदानीं वाग्यत उपविशेदिति ॥ निरुते यथार्थ स्यात् ॥ १७॥ स्पष्टमिति॥ वदुरिष्यत्स्वेवमेः ॥१८॥ तश्चातुष्प्राश्यं ब्रह्मौदनं पात्रेषुद्धरिष्यत्स्वध्वर्युष्वेवमेव तूष्णीमुपविशेदिति॥ तवेदनृत्विग्भिः प्राशयेयुस्तण्डुलानादायापविध्येयुः-निष्ट प्रा- विद्धं कृन्तानि इति ॥१६॥ यदि चातुष्पाश्यमृत्विग्व्यतिरिक्तैः कैश्चित् प्राशयेयुरध्वर्यवस्तदा तस्मा- दोदनाहत्विजस्तण्डलानादाय बहिनिरस्येयुः 'निष्ट पाविद्धम् इति मन्त्रेण । तस्य चायमर्थः हे यज्ञ तवाविद्धं शल्यं निष्कृन्तानीति । तस्याविद्धं निरकृन्तन् यवेन संमि- तम् [TS 2.6.8.3-4] इति तैत्तिरीयकैः प्राशिवमधिकृत्योतः । तदेतदिति ॥ अथान्यान् निदधीरन् ।॥ २०॥ यतः प्रदेशात् तण्डलादानं तत्र तण्डुलानन्यान् निदधीरनिति ॥ आधास्यमानस्यारण्योः प्रत्तयोर्यथार्थ स्यात् ॥ २१॥ यदि तस्यामेव निशांयामाधास्यते यजमानस्तदा तस्य हस्ते ऽध्वर्युणा- रण्योःप्रर्तयोर्यथाथै स्यात्। अथ यदि तत ऊर्ध्व संवत्सरादिकालेष्वग्न्याधान" तदा प्राशनानन्तरमेव यथार्थमिति ॥ पूर्वाहे दक्षिणेनाग्न्यायतनानि गत्वा यत्राग्निं मन्थिष्यन्तः स्यु- स्तदक्षिणतः निरस्तः परावसुः इति दक्षिणा तृणं निरस्येत् [=4.4. 11] आवसोः सदने सीदामि इत्युपविशेत् [=4. 4. 12] ॥२२॥ यस्मिन् दिवसे ऽग्न्याधानं तस्य दिवसस्य पूर्वाह्न एव गार्हपत्यस्य संभा- 1 Ded om. इति 7 Gb निकृ. 2 Dbe स्तंदु (=Lat.). तन्दुल occurs later also, but sporadically. 9 Gb adds sia 3-3 DbedeGb ने (DeGb नि)टाविद्धं (=Lat.) 10 Do अन्याधेयान्तमाधानं 4 Dd शल्यं कृन्तानि 5 Gb मंत्रेण यदि 12 Gb संहा. 6-6 DedGb नेष्टाविद्ध - Lat.) 8 Gb प्रदत्त 11 DcdGb om. JVS.1 ·शाळायणश्रौतसूत्रः [१२. १ (४.६) राहरणकाले गाईपत्यमन्थनदेशंस्य दक्षिणतो मन्त्रेण निरसनोपवेशने कुर्यात् । संभाराहरणानुसंधानार्थमिति ॥ भूर्भुवः स्वर्वृहस्पतिब्रह्माहं मानुष ओम् इति ॥२३॥ उपविश्य जपेदिति शेषः । जपचोपवेशनाङ्गमिति ॥ एतेनोपविशेषजुषेति यत्र स्यात् ॥२४॥ यत्रयत्र यजुषोपविशेदिति विधिः स्यात् तत्र सर्वत्रतेनोपविशेत् निरस्तः परावसुः इत्यादिना मानुषः इत्यन्तेनेति ॥ अग्नि हियमाणम गच्छेत् ॥ २५॥ गापित्यमानि मथित्वा हिर्यमाणमनुगच्छेदिति ॥ निहिते यजुषोपविशे ॥२६॥ निहिते आहिते गाईपत्ये यजुषोपविशेविति ॥ अत्र प्रथममिति शाण्डिल्यः॥२७॥ अत्रैव यजुषा प्रथममुपवेशनं न पूर्वाहे संभाराहर काले मन्थनदेश इति ॥ द्वितीयमिति धानंजय्यः॥२८॥ पूर्वाह्ने यजुषा प्रथममुपवेशनम् । आहिते गार्हपत्ये द्वितीयं यजुषोपवेशनं कार्यमिति॥ जाते रथंतरं गायेत् ॥ २६ ॥ वामदेव्यं हियमाणे ॥३०॥ बृह- भिहिते ॥ ३१॥ श्रीएयपि सामानि गार्हपत्याधान एवेति ॥ सर्वाणि तुचेषु मनसा ॥३२॥ सर्वाण्यपि सामान्यग्न्याधेयविषयाणि मनसैव गायेत् । अरण्येगेयानां . 1 Dee मंथदेश , Dd °मंथंदेशः, DIGb "मण्डलदेश. 2 Ded नाङ्ग इति 3 Ded मानुष ॐ, Do मानुषोम् 4 Ded ही 5 Dede पत्याप्निं 6 DbGb निधीयमानस्य दक्षिणत स्थित्वा निहिते (= Lat) 7 Df मण्डल', Gb मण्डन 8 Dode प्रथमोप. 9 Gb 'त्यायतन 10 Dedef गेयमानानां JVS. 1 ·- १२. २(४. १०)] द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् तावद् प्रामे वाचिकगानमयुक्तमिति मानसमेवं शास्त्रार्थः । तथैव ग्रामेगेयानामपि गानम् । शास्त्रार्थस्यैकैरूप्यार्थमिति ॥ वाचा वो गायदिति युक्ते किमन्यद्वाचा प्रतीयते ॥३३॥ अथवोभयान्यपि वाचैव गायेत् । कुतः । गायेदिति झुक्ने वाचा विना किमन्यत् प्रतीयते । वाचेति विनार्थे तृतीया । तेन वाचैव गानमिति ॥ अथापि गानमेवाध्वर्यवे विधीयते नं मनसेति ॥३४॥ अध्वर्युब्राह्मणे ऽपि गानमेव विधीयते न मनसेति ॥ पक्षान्तरमाह- अपि वा रहस्यान्येव मनसा गायेत् । न धरण्येगेया-नीमे गानं विद्यते॥३५॥ अथवारण्येगेयान्येव मनसा गायेत् । तेषां ग्रामे वाचिकगानस्यौयुक्त- त्वात् । ग्रामेगेयं तु वाचैव गायेद्दोषाभावादिति ॥ प्रथमोत्तमयोः स्थाने वारवन्तीययज्ञायज्ञीये इति लामकाया: ॥३६॥ प्रथमोत्तमयो रथंतरबृहतोः स्थान इत्यर्थः ॥ पूर्वे कल्पे भूयांसीति शाण्डिल्यः ॥३७॥ पूर्वस्मिन्नेवपक्षे स्थित्वा पुनरप्यधिकानि सामानि शाण्डिल्यो ब्रूत इति ॥ तान्येव दर्शयति- - प्रथमः खण्डः॥१॥ ॥४॥ मन्थिष्यत्स्वरगी आलभ्य अरण्योः [SV 1. 79] इति गायेत् ॥१॥मथ्यमाने अग्निं नरः [SV 1. 72, 2. 723] इत्येतयो- 1 Dod add इति 8 Dede om. हि 2 Dedof गेयमानानाम. 9 Dd प्रतीयते तेन for विधीयते न 3 Ded शास्त्रस्यैक. 10-10 Dbce गानं ग्रामे; Gb adds गातुं 4 Dede रूप्यादिति after गानं 11 Gb वाचिकं धानंजय्यस्या. हि 12 Dcd conclude the section here. 7 Gb प्रमियत Dd adds ll&ll GGY, Dc adds area 5 Gb om. 6 Docef om. JVS.1 33 ·। १८ द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् [१२. २ (४. १०) रन्यवरत् ॥ २॥ धूम उदिते त्वेषस्ते ऋएवति धूम [SV I. 83] इति॥३॥ प्रज्वलिते अदर्शि गातु [SV 1. 47, 2. 865] इति ॥४॥ निधीयमाने गवां व्रतं यत् अग्निमीडे [ArS 3. 4] इति ॥५॥ पञ्चस्वपि सूत्रेषु गायेदित्यनुषङ्ग इति । प्रज्वलित इति जननानन्तरमध्व- युभिः प्रज्वलित इत्यर्थः॥ तान्युद्गातृकमैके ॥६॥ तानि गानान्युद्गातुरेव कर्म न ब्रह्मण इत्येक इति ॥ कुत इत्यतं श्राह- उद्गाता सामवेदेन [SB 11. 5. 8. 4] इति श्रुतेः ॥७॥ वेदशब्दो Trackषचनम् । साममन्त्रैर्यत् कार्य तत् कर्तृविशेषानादेश उद्गातैवेति वचनार्थः । तेनान्यधेिये सामगानविधौ ब्रह्मणः प्रकृतत्वे ऽप्युगातु- रेव गानमिति ॥ अत्र दृष्टान्तमाह- यथा विहव्यसजनीयकयाशुभीयानि होतुः ॥ ८॥ यथा प्रकृते ऽप्यौद्गात्रे कर्मणि विहव्यं शस्यं सजनीयं शस्यमगस्त्यस्य कयाशुभीयं शस्यमिति । विहव्यादीनि सूक्तानि होतुरेव शस्यानि । ऋग्वेदे होतुः [SB 11. 5. 8. 4) इति श्रुतेः । तद्वदनापीति ॥ प्रस्तोतुश्च वैराजशाकर्रप्रस्तावाः ॥६॥ चकारो यथेत्यनुकर्षणार्थः । वैराजे सान्नि ब्राह्मणं प्रस्ताव प्रस्तुत्य विष्टम्भान् विष्टनीति PB 12. 10. 7j इति । तथा महानाम्नीषु क्षिप्रं प्रस्तुत्य क्षिप्रं गेयम् [PB 13. 4. 11] इति । उभयत्रापि प्रस्तुत्येत्युद्गात्रा समानकर्तृकश्रवणे ऽपि तदनादृत्य प्रस्तोतुरेव प्रस्तावाः । सर्वत्र प्रस्तोता प्रस्तुयादिति सामान्यविधेरभङ्गार्थम् । तद्वदत्रापीति ॥ सर्वैश्वाविधानाद् ब्रह्मत्वकारिभिः ॥१०॥ न च ब्रह्मत्वविधायिभिः सूत्रकारैः सर्वैरपि ब्रह्मणो गानं विहितम् । किं तु कतिपयैरेव । तत्र ब्रह्मणो गानपक्षे सर्वैरपि वक्तव्यं स्यादिति ॥ 5 Gb ऋग्वदन होता करोति 2 Df °वाचनं, Gb मंत्रवचनः 6 Dbee on-(= Lat.), Ddf रे, Gb रीः 3 Dede "विशेषादनादेशे 7 Dcdf कर्तृकत्वधः 4 Gb तेन श्रुतिष्वान्या. 1 Dd om. अतः Jvs.1 ·१२. २ (४. १०)] द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् १४ कर्मयोगाचोना चत्वारो महविजः प्राश्नन्तीति चातुष्प्राश्यप्रा- शनम् ॥११॥ महविजः प्राश्नन्तीति वचनादुद्गातुरपि ब्रह्मौदनप्राशनम् । तेन तस्याधा- ने ऽप्यात्विज्येन योगो ऽस्ति न च गानं विना तस्यात्विज्यमस्तीति । तथा च जैमिनिरुद्गातुरेव गानमाहेति ॥ अथ स्वमतमाह- अधिकारात् तु ब्रह्मणः ॥ १२॥ तुशब्दोमतान्तरनिवृत्त्यर्थः। गानविधौब्रह्मणः प्रकृतत्वात् तस्यैव गानमिति । औद्गाने चाविधानात् ॥१३॥ यादातुरेव गानस्यात् तदानीमौगात्रप्रकरणे विधातव्यम् । न च तदस्तीति॥ दृष्ट चानेन सामगानं ब्रह्मा रथचक्रे ऽभिगायति [PB 18.7.12] इति ॥१४॥ वाजपेये ब्रह्मणश्चगानं दृष्टमिति । न ब्रह्मणो गानविरोध इति ॥ उद्गाता [si. 7] इति यथाभूयसों वादः ॥१५॥ यः पुनः उद्गाता सामवेदेन [sh. 7] इति वादः स भूयस्त्वानुसारेण द्रष्टव्यः । तस्य गानभूयस्त्वात् । यथाभूयसमिति भूयस्त्वानुसारेणेत्यर्थः ॥ हौत्रे विधेविहव्यादीनि ॥ १६॥ यत् पुनरुक्तं यथा विहव्यादीनि होतुः [sā. 8] इति तद्युक्तमेव । हौत्रमधिकृत्य बचब्राह्मणे तेषां विधानात् । सामवेदे ऽपि तद्विधेस्तेनैकवाक्यत्वादिति ॥ स्तोत्रवत् प्रस्तावाः विराट्सु स्तुवन्ति [PB 12. 10. 10] पुरीषेण स्तुवते [PB 13. 4. 12] इति च बहुश्रुतेः ॥१७॥ अथ यदुक्तं यां – प्रस्तोतुः प्रस्तावों [sā. 9] इति तत्र ब्रूमः । न हि सामान्यविधेस्तत्र प्रस्तोतुरन्वयः । समानकर्तृकत्वविरोधादेव । किं तु विराट्सु स्तुवन्ति ॥ पुरीषेण स्तुवते इति च बहुवचनात् प्रस्तोतुस्तत्रान्वयः । समानकर्तृकत्वं 1 Dbed add ह (= Lat.), Gb adds हि 5 Dedof यथाभूयमिति 3-2 Gb श्रुतौ ब्रह्मत्वं विधिं प्रकृत्य तन्मध्ये 6 Gb om. ; Dode 79T गानविधानात् ब्रह्मण एव गानश्रुतिश्च सूत्र 7-7 Gb प्रस्तोतुश्च वैराजशक्करीः प्रस्तोता वा कारेण रटेन 8 Dde °कत्वाद् for "कत्व- 9 Df adds इति 4 Da °भूयसा, Gb भूयः स 3 Dcde ब्रह्मण: साम- JVS, 1 36 ·२० द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् [१२. २ (४. १०) विवक्षितम् । स्तोत्रवदिति को ऽर्थः । यथा गौरीविते षोडशिना स्तुवीत [PB 12. 13. 13] शाकलेन तुष्टुवानः [PB 13. 3. 10] मानवेन तुष्टुवानः [PB 13. 3. 15] इत्यादावेकवचनादुगातुरेव स्तोत्रे प्राप्ते ऽपि हिरण्यं संप्रदायं षोडशिना स्तुवते [PB 12. 13. 25] इत्यादि बहुवचनात् तत्र प्रस्तोतुरन्वयः । तद्वदनापीति ॥ अविधानं विधेद्वैधात् ॥१८॥ यत् पुनरुक्तं सर्वैब्रह्मणो गानं विहितं [com. on sā. 10] इति तद्युक्तम् । विधेद्वैविध्यात् विकल्पात् । क्वचिच्छाखायां ब्रह्मणो गानं विहितं क्वचिनिषिद्धम् । तत्र निषेधुंश्रुतिमाश्रित्य गानं न विहितमिति ॥ यावद्वचनं कर्मयोगः॥१६॥ यत एव न्यायतो ब्रह्मण एव गानं तेन यावद्वचनं ब्रह्मौदनमाानमेवोना- तुरात्विज्यं न गानमिति ॥ हुतायां पूर्णाहुतौ यथार्थ स्यात् ॥ २० ॥ गतमिति ॥ अक्षांश्चेदभिजुहुयुस्तत्र गत्वा तूष्णीमुपविशे ॥२१॥ यद्यध्वर्यवो ऽक्षामिहोमं कुर्युस्तदोपविशेदिति ॥ तैर्वृते यथार्थ स्यात् ।। २२ ॥ अक्षयूते कृत इत्यर्थः॥ इष्टयादिषु सर्वेषु यजुषोपविशेत् पूर्वो यजमानादाहवनीयं प्रति ॥२३॥ अग्न्याधेयेष्टीनामादिष्वारम्भेषु सर्वेषु यजमानस्य पुरस्तादाहवनीयाभि- मुखो यजुषोपविशेत् । कः पुनरिष्टीनामारम्भः। यदीदमध्वर्योः कर्मणे वां देवेभ्यः शकेयम् [Ap. 1. 15. 4] इति हस्तप्रक्षालनं कुत एतत् । आपस्तम्बन उदित 1 Dede अपेक्षित 3 Dede *वितेन 7 Dce om. निषेध; Ddf निषिद्ध- 8 Do adds विहितं 3 Dce om. 4 Gb स्तुवीत 5 Ded repeat तत्र 6 Daf द्वैविध्यात् 9 Gb om. 10 Gb °जुहुयात्तत्र 11 Gb सत्सु 36 JVS. 1 ·२ १२. २ (४.१०)] द्राशायणश्रौतसूत्रम् आदित्ये पौर्णमास्यास्तन्त्रं प्रक्रमयति [1. 15. 1] इत्युक्तत्वादनन्तरं प्रक्षालनविधानात् तथा यजमानस्यापि तदानीमारम्भाभिधानात् । तद्यथा इदं शकेयं यदिदं करोम्यामों करोत्वात्मने [Ap. 4. 4. 1] इति । तथा तदानीमेव [l.c.2] ब्रह्मणो वरणं तदासन- कल्पनं मन्त्रत उपवेशनं चापस्तम्बेन विहितमिति ॥ परिघ्योर्वा संधिम् ॥ २४॥ प्रतीत्यनुवर्तते। दक्षिणपश्चिमयोः परिध्यो, संधिमभिमुख उपविशेदिति ॥ सुचां वांग्राणि ॥ २५ ॥ उत्करं वा ॥२६॥ प्रतीत्यनुवर्तत एव ॥ तमन्तरेणाहवनीयं च यजमानस्य संचरो नान्येषाम् ॥ २७॥ तं ब्रह्माणमिति ॥ तं यदाध्वर्युयात् ब्रह्मभिदं करिष्यामि इति सवितृप्रसूतोऽदः कुरु ।। भूर्भुवः स्वर्वृहस्पतिर्ब्रह्माहं मानुष अोम् इत्येतेनानुमन्त्रयेत ॥२८॥ ब्रह्मन्नपः प्रणेष्यामि इति ब्रह्मन् प्रोक्षिष्यामि इत्यादेरुपलक्षणं ब्रह्मन्निदं करिष्यामि इति ।ओं प्रणय ॥ प्रोत्रे इत्यादेरुपलक्षणं अदः कुरु इति ॥ एतत् सर्वानुमन्त्रणः ॥ २६ ॥ सर्वानुमन्त्रणमिति" संशाकरणं व्यवहारार्थमिति ॥ उच्चैः अदः कुर्वोम् इति ॥३०॥ तस्मिन्ननुमन्तामन्हे अदः कुर्वोम् इत्यंशमुच्चैयादितरर्दुपांश्चिति ॥ प्रणीतासु प्रणीयमानासु वाचं यच्छेदातासां विमोचनात् ॥३१॥ स्पष्टमिति ॥ पक्षान्तरमाह- तास्वेव प्रणीयमानास्वा हविष्कृतः स्तम्बयजुषश्चाध्या समिधः - 9 Dd om. 1 Ded इत्युक्तत्वात्तदनन्तरं, Gb इत्युक्त्वा 7 Gb om. अभिमुखः तदनन्तरं 8 Dceचा. 2 Dede add हि ओं 3 Dede रम्भावि. 10 Dce ओं प्राक्ष 4 Dd करोस्यात्मना 5 Thus Ap. and Dd; other mss. करो- 12 Dedf omit इति; Df रार्थे for "रार्थं म्या 13 Gb °मु० 6Reuter य. 11 Gb om. JVS.1 87 ·२२ दाह्यायणश्रौतसूत्रम् [१२.३ (४.११) प्रस्थानीयाया इति वा ॥३२॥ प्रणीताप्रणीयमानप्रभृति हविष्कृदेहि इति संप्रैषात् पूर्व वाग्यमनः । तथा स्तम्बयजुरारभ्य प्राक् समिदाधानात् । प्रस्थानमनुयाजप्रचारः । तदर्था समित् प्रस्थानीयति ॥ पक्षान्तरमाह- यत्र वाध्वर्युववृचौ चेष्टेताम् ॥ ३३ ॥ अध्वर्युबवृचयोश्चेष्टायामवयं वाग्यमनमिति ॥ किमन्यत्र कामचारो नेत्याह- यत्र वा न चेष्टेतां वाग्यतः प्रायस्त्वेव स्यात् ॥३४॥ तयोश्चेष्टाभावे ऽपि प्रायेण वाग्यत एव स्यादिति ॥ द्वितीयः खण्डः ॥२॥ ॥१०॥ प्रायश्चित्तं चेत् कर्तव्यं स्यात् भूः स्वाहा इति गार्हपत्ये जुहुयात् । भुवः स्वाहा इति दक्षिणानौ । आनीधीये सुत्या चेत् । स्वः स्वाहा इत्याहवनीये । भूर्भुवः स्वः स्वाहा इति तत्रैव ॥१॥ मन्त्रस्य कर्मणो वा भ्रषे सति तत्समाधानं प्रायश्चित्तम् । तत्राविशेषण त्रिवग्निषु होमः । सुत्या चेद्वर्तत प्राग्नीधीये भुवः स्वाहा इति होम इति ॥ हुत्वा ब्रूयात्-चेष्टताकार्म प्रायश्चित्तम् इति ॥२॥ चेष्टत प्रवर्तध्वं यूयम् अकार्म वयं व्याहृतिहोमेन प्रायश्चित्तमित्यर्थः ॥ अवेलायां चेद्याहरेदयज्ञीयं वापद्यतैता एव व्याहतीरस्प्रेषेत ॥३॥ अयशीयं द्विविधं दैवकृतमात्मकृतं च । विहारदेशे कृष्णशकुनिश्वापदा- दिसंचारो दैवम । अमेध्यदर्शनं पतितादिसंभाषणादिकं चात्मकता । अनुप्रेक्षणं मनसानुद्रवणः । तथैव षड्विंशश्रुतेरिति [1.6.7] ॥ 1 Dce च 2 Gb om. 3 Dce तत्र विशेषेण, Gb अत्राविशेषण 4 Ded त्रिष्वप्यामिषु 5 Gb adds agt 6 Dede add इति 7 Gb दैवकृतं 8 Dce अमेध्यं 9 Gb पतितसं. 10 Gb °श्रुतिरिति 38. JVS. 1 ·२३ ११. ३ (४.११)] द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् इदं विष्णुः [SV 1.22, 2.1019] इति वर्चम् ॥ ४॥ स्पष्टमिति ॥ अमावास्यायां दोहनपवित्रे मार्जयेरनापोहिष्ठीयामिः ॥५॥ ग्मावास्थयां दर्शयोगे ऽयनीयोपनिपाते ऽभ्युञ्चयविधिरयम् । दोहन पवित्रं दोहनार्थ शाखापवित्रः । अकाले वाग्विसर्जने लीयापत्तौ च दोहनप- वित्र हस्ते गृहीलापोहिलीयाभिस्तिसृभिर्मार्जनमधिकं कुर्युरिति ॥ बहुवचनात् सर्वे ऽपि कर्मान्विताः कुर्युः ॥६॥ एवमुत्तरत्रापि बहुवचनप्रयोगे वेद्यमिति ॥ तदभावे दार्मे ॥७॥ यदा शाखापवित्रं नास्त्यनौ प्रहरणात् तदानीं दर्भमयं पवित्रं कृत्वा तेनैव मार्जन कार्यमिति ॥ सर्वेष्टिष्विति शाण्डिल्यायनः॥८॥ न केवलममावास्यायाम् । सर्वेष्टिष्वपि दर्भमये पवित्रे मार्जनमधिकं कार्यमिति । नन्वग्न्याधेयेष्टयः प्राकृताः । कथममावास्यायामिष्टयन्तरेषु चै विशे- षविधिरुच्यते । एतत् सर्वेष्टीनां ब्रह्मत्वम् [12.4.4] इत्यतिदेशं वक्ष्यति । तद्देदि कृत्वा विशेषविधिरिति ॥ प्राशिवमाहियमाणं प्रतिमन्येत-मित्रस्य त्वा चक्षुषा प्रति- पश्यामि इति ॥६॥ अध्वर्युणा प्राशित्रमाद्वियमाणमिति ॥ अप आचम्य देवस्य त्वा इति प्रतिगृह्णीयात् ॥ १० ॥ स्पष्टमिति ॥ व्यूह्य तृणानि पुरस्ताद्दण्डं सादयेत्-पृथिव्यास्त्वा नाभौ सादयामि 8 Dce add कृत्वा अधिक 9 Gb om. 10 Dce प्रकृतायाः, Ddf प्रकृताः 1 Da "हिष्ठीयादिभिः 2 Dod "ज्ञि. Dce त्रे अधिक 5 Gb कार्यमिति 6 Gb योगेन 7 Gb शाण्डिल्यः 4 DdGb om. 11 Gb om. 12 Bb तं ह. 13 Gb विशेषक्थनमिति JYS. 39 ·२४ द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् [१२. ३ (४.११) इति॥११॥ अन्तर्वेदि दर्भतृणानि व्यूह्येत्यर्थः । अङ्गुष्ठेनानामिकया चोदाय अमेष्ट्वास्येन प्राश्नामि इति प्राश्नी- यात् ॥१२॥ स्पष्टमिति ॥ असंखादं निगिरेत् ॥ १३॥ दन्तैः खादनमकुर्वन्नित्यर्थः॥ अप आचम्योरसि पाणिं निदधीत-इन्द्रस्य त्वा जठरे सादयामि इति ॥१४॥ स्पष्टमिति ॥ प्रक्षान्य प्राशिवहरणं तत्र निदध्यात् ॥१५॥ तत्रेति पूर्वोक्तस्थान इति ॥ यथाहृतं वा प्रतिहारयेत् ॥ १६ ॥ स्पष्टमिति॥ ब्रह्मभागमाहृतमग्रत उपनिदधीत ॥ १७ ॥ तमिष्टौ संस्थितायां प्राश्नीयात् ॥ १८॥ स्पष्टे इति ॥ अन्वाहार्यमन्तरेण ब्रह्माणं यजमानं चाहरेत् ॥ १६ ॥ अन्वाहार्यमिष्टेर्दक्षिणा । प्रभूतमोदनं पक्त्वान्नं ब्रह्मयजमानावन्तरेणा- ध्वर्युहरेत् ॥ स्वयं चेद् ब्रह्मा यजमानः स्यात् पूर्वेणैनम् ॥ २० ॥ हरेदित्यनुषङ्गः । यदि यजमानः स्वयमेवापत्कल्पेन ब्रह्मा स्यात् तदानी- मेनं पूर्वेणान्वाहार्यमाहरोदिति ॥ हृत्वा तमन्तर्वेदि सनं तूष्णीमालभेत ॥२१॥ 5-5 Gb अध्वर्युरिति शेषः । अन्वाहार्यपचन- मिष्टिं दक्षिणाहृतं 3 Dbce तत्रैव 4-4 DOGb ब्रह्मभाग प्राहृतं तत्रोप. 7 Gb adds यजमानं 1 Dce वा० 2 Gb om. 6 Dede om. JYS. 1 ·१२. ४ (४. १२)] द्राशायणश्रौतसूत्रम् २५ तथा हृत्वाध्वर्युणा वेद्यां सादितं ब्रह्मा स्पृशेदिति ॥ प्रजापतेर्भागो ऽसि इति ॥ २२॥ एतावन्मन्त्र इति॥ अथापरं प्रजापतेर्भागो ऽस्यूर्जस्वान् पयस्वान् ॥ अक्षितो ऽस्यक्षित्यै त्वा ॥ प्राणापानौ मे पाहि समानव्यानौ मे पायुदानव्यानौ मे पाहि ।। ऊर्गस्यूर्ज मयि धेहि इति ॥२३॥ अथापरं मतम्-अनेन मन्त्रेणाभिमृशेदिति ॥ तत्रैव यजमानं वाचयेत्-प्रजापतिं त्वया समक्षमृध्यासम् ॥ श्रा मा गम्याः ॥ अन्वाहार्य ददामि ॥ ब्रह्मन् ब्रह्मासि ॥ ब्रह्मणे त्वाहुतार्थ ॥ मा मा हिंसीः॥ अहुतो मह्यं शिवो भव इति ॥२४॥ तत्रैवान्वाहार्य यजमानं मथित्वा वाचयेदिति ॥ तृतीयः खण्डः ॥३॥ समिधं प्रस्थानीयाम मन्त्रयेत-देव सवितरेतत् ते यज्ञं प्राहुबह- स्पतये ब्रह्मणे तेन यज्ञमव तेन यज्ञपतिं तेन मामव ॥ मनो ज्यो- तिर्जुषतामाज्यस्य बृहस्पतिर्यज्ञमिमं तनोत्वरिष्टं यज्ञं समिमं दधातु विश्वे देवास इह मादयन्ताम् इत्युपांशु प्रतिष्ठा इत्युच्चैः । भूर्भुवः स्वहस्पतिर्ब्रह्माहं मानुषः इत्युपांशु ओम् इत्युच्चैः॥१॥ प्रस्थानमनुयाजप्रचारः । तदर्थी समिधमनुमन्त्रयेत मानुष इत्यन्तेन मन्त्रेण । तत्र च ओम् इति च प्रतिष्ठा इति चोच्चैयादितरदुपांश्चिति ॥ सर्वात मन्त्रणेन वा ॥२॥ 6 Reuter समक्षमृद्धया सं सम् 2 Gb-भिमृ 7 Db ददाति, Dce ददति, Dd ददानि (=Lat.) 4 Dede प्रजापतेर्भागोसीत्येता. 5 Dbede °दानरूपे (=Lat.) 1 Gb यथा 3 Dode add a 8 DbceGa ताज्य 9 Dce तदर्थ 43 JYS. 1 ·२६ द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् [१२.४ (४.१२) सर्वानुमन्त्रणमन्त्रः पूर्वमुक्तः [12. 2. 28] । तेन वानुमन्त्रयेते ॥ विमु प्रणीतासु समिध आदध्यायथावभृथादुदेत्य ॥३॥ प्रणीताविमोचने कृते ब्रह्मा समिध आदध्यात् । यथावभृथादुदेत्य एधो ऽस्येधिषीमहि [cp. 6. 4. 11] इत्यादिभिर्मन्त्रैः समिदाधानं तद्वदिति ॥ एतत् सर्वेष्टीनां ब्रह्मत्वम् ॥४॥ एतदुपवेशनप्रभृति सहिदाधानान्तं न केवलमाधानेष्टीनां किं तु सर्वेष्टी- नामित्यर्थः॥ समानाहन्येकासने न पुनर्यजुषोपविशेदिति शाण्डिल्यः ॥५॥ संस्काराणामिष्टिसमाप्तावप्रवृत्तत्वादिष्टिभेदे पुनरपि यजुषोपवेशनमहरा- सनैक्ये ऽपि कार्यमेवेति स्वपक्षः । शाण्डिल्यस्य तन्नाभिमतमिति ॥ अग्न्याधेयेष्टिषु प्रथमायां यजुषोपविशदुत्तमायां समिध आद- ध्यादिति गौतमः ॥६॥ इष्टिभेदे यद्यपि प्रयाजादिवत् पृथगुपवेशनं प्राप्तं तथाप्योधानेष्टीनाम- न्यर्थत्वादेकेष्टितुल्यत्वात् सकृदेवादी मन्त्रत उपवेशनमन्ते समिदाधानं चेति गौतम इति॥ पृथगिष्टिविति धानंजय्यः ॥७॥ स्पष्टमिति ॥ चातुष्प्राश्यं च प्राश्नत्सु ॥८॥ चकारो धानंजय्यानुकर्षणार्थः । ऋत्विक्षु चातुष्पाश्यं प्राश्नत्सु यजुषोप- विशेद् ब्रह्मेति ॥ अग्न्याधेयस्य दक्षिणामाह- धेनुं दद्याद् ब्रह्मणे ॥६॥ स्पष्टमिति ॥ अध्वर्यवे चाग्निपदम् ॥१०॥ अनेराहवनीयस्याधाने यदतितमश्वादिपदं तदग्निपद । तत्सिद्धयर्थों 1 Dede मंत्रयेताम् ब्रह्मेति - Dede को 3 Gb न्यायमेवेति - 5 Dede om. 6Gb अथा० 7 Dede om. 4 Dede तथाघ्रा' JVS 1 ·- १२.४ (४.१२)] द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् यो ऽश्वादिरानीयते स प्राग्निपदो ऽश्वादिरिति । धेनूोत्रे वत्सतरीब्रह्मणेऽनडहोऽध्वर्यवे सर्वे त्रिवर्गाः ॥११॥ त्रिवर्गाः त्रिगुणा इत्यर्थः । तिम्रो धेनूहोंने तिम्रो वत्सतरीब्रह्मणे त्रीन- नडहो ऽध्वर्यव इत्युक्तं भवति ॥ पष्ठौहीमानीध्राय ॥१२॥ तदेवं द्वादश दत्तिणाः॥ अथ साधारणमाह- सर्वेभ्यो ऽश्वरथं कुण्डले चेति ॥१३॥ एकाश्वरथः कुण्डलद्वयं च सर्वसाधारणमिति ॥ एवमेव धेनुमामिपदं चेति शाण्डिल्यः ॥१४॥ पूर्वोक्ताग्निपदं घेर्नु चै साधारणमाहेत्यर्थः ॥अथेष्टीनां दक्षिणामाह- धेनुमनड्वाहं वत्सतरीं वत्सतरमजं पूर्णपात्रमिति तत् प्रथमाया- मिष्टौ दद्यात् ॥१५॥ तदिति तद्धन्वादिषट्कमित्यर्थः ॥ तथोत्तरयोरन्यत्राजपूर्णपात्राभ्याम् ॥ १६ ॥ उत्तरयोरिटयोर्धेन्वादिचतुष्टयमिति ॥ पक्षान्तरमाह- वरः सप्तमो दक्षिणानां त्रयोदशो वा पञ्चविंशो वा-एतद्वाज- सनेयकम् ॥ १७॥ अग्न्याधेयस्य सेष्टिकस्य षड् गावो दक्षिणाः । तासां सप्तमो वरः स्यात् । अथवा द्वादश गावः स्युः। त्रयोदशो वरः स्यात् । अथवा चतुर्विंशतिर्गावः । पञ्चविंशो वरः स्यात् । तदेतद्वाजसनेयकमतम् [cp. Kat. 4. 10. 12] । अत्रा- पस्तम्बः षड् देया द्वादश देयाश्चतुर्विंशतिर्देयाः [5. 20. 13] इति प्राह विकल्पत इति॥ 6 Gb साधारणशब्दमित्यर्थः 7 Gb अथान्याधेयेष्टीनां 1 Dedef अ. 3 After Et one leaf is missing in Df, Sutras 13-20 which are missing here are supplied by a supplement- 8 Gbom. ary leaf. 9 Dat (supp. folio) अ. 10 Dak (supp. fol.)Ga इति for एतद् 11 Gb om. ; Dode at 12 DodGb °ल्पंत, De °ल्प्यंत 3 Dbce म. 4 Dcde म. 5 Dcde om. JVS. 1 43.

·द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् [१२. ४ (४. १२) अग्न्याधेयान्तान् कुर्वते पूर्णाहुतिमक्षाभिहोममिष्टीरिति ॥१८॥ अग्न्याधेयस्य श्रीनन्तानध्वर्यवो विकल्पेन कुर्वते । तदानीमिष्टयभावे तहक्षिणालोप इति ॥ मिथुनौ दक्षिणान्वारम्भ गीयायामिष्टौ ॥१६॥ दर्शपूर्णमासयोरारम्भार्थेष्टिरन्वारम्भणीया।तस्यामन्वाहार्यस्थाने मिथुनौ गावौ दक्षिणा । तयोः प्रजापतेर्भागौ स्थः इत्यनमन्त्रणमन्वयोहः [cp. 12. 3. 22] कार्य इति॥ वाजिनाश्विनधर्माणामृत्विचूपहवामिष्टा प्राणभक्षं भक्षयेत्॥२०॥ अाश्विनो नाम सौत्रामण्यांकश्चिद् ग्रहः। चातुर्मास्येषु वाजिनं नाम हविः । धर्मः प्रवर्ग्यः । प्राणभक्षो ऽवघ्राणमिति ॥ प्रत्यक्षभचं स्वे यज्ञे ॥२१॥ स्पष्टमिति ॥ वाजिनस्य भक्षणमन्त्रमाह- यन्मे रेतः प्रसिच्यते यद्वा मे अपिगच्छति यद्वा जायते पुनस्तेन मा शिवमाविश तेन मा वाजिनं कुरु तस्य ते वाज॑पीतस्योपहूत उपहूत- स्य भक्षयामि इति वाजिनस्य ॥२२॥ ऋतूनां त्वा वाजिनां वाजिनं भक्षयामि इति वा ॥२३॥ उभाभ्यां वोमाभ्यां वा ॥ २४॥ स्पष्टानीति ॥ आश्विनधर्मयोर मन्त्रो वक्ष्यत [13.4.8, 14.3.7] इति ॥ चतुर्थः खण्डः॥४॥ ॥१२॥ द्वादशः पटलः॥१२॥ 1 Gत्रीनवसानान 7 Ddf om. 2 Gb प्राण 8 Gb स्पध्यमिति 3 DaGb स्व- 4 Dbcd om. अ (= Lat.) 5 Dce add 3 6 DoG वाजि. 9 Dcde add द्राह्यायणकृत सूत्रे दीपे धन्विविनिर्मिते । द्वितीये दशके वृत्तो द्वितीयः पटलो ऽधुना॥ JVS. i

·२६
१२. ४ (४. १२)] द्राह्यायणश्रौतसूत्रम्
ब्रह्मत्वमिदमाधाने सर्वेष्टिषु च दर्शितम् ।
द्वितीये पटले तञ्च व्याख्यातं धन्विना स्फुटम् ॥
इति चतुर्थों ऽध्यायः॥
1 Dede प्रपाठकः (=Lat.)
JVS. 1

·चातुर्मास्येषु वरुणप्रयासानां स्तम्बयहिरिन्यत्सु यजुषोपवि- शेत् ॥१॥ चारर्मास्यन्वित्यधिकारः । चतुर्युचतुषु मासेषु क्रियन्त इति चातुर्मा- स्यानि । वैश्वदेववरुणप्रधाससांकमेधरनासीरीयाणि चत्वारि' पर्वाण्येकेत- न्त्राणि । श्रापो दारा इतिवद् वरुणप्रघासा इति नित्यं बहुवचनान्तम् । तेषां स्तम्बयजुईरणकाल ऐष्टिकात् प्रथमोपवेशनादधिकमेतदुपवेशनमपूर्व कार्यम् । तथाध्वयोंहस्तमनालनकाले ऽप्यैष्टिकमुपवेशनं द्वितीयं कार्यमिति ॥ विलिखिते चात्वाले ऽध्वर्युणा सह प्रत्याव्रज्या वनीय उपवि- शेत् ॥२॥ उत्तरवेदिनिर्माणार्थ यस्मादवटान्मृदमाहरन्ति तश्चात्वालम् । तस्मा- मृदाहरणकाले ऽध्वर्युणा सह गत्वा चात्वाले ऽभ्रिया परिलिखिते सति तेनैव सह प्रत्यामज्या वनीयं प्रत्युपविशेत् । ननु । इदानीमाहवनीयो नास्ति उत्तर- वेदिकरणोत्तरकालमध्वर्युभिः प्रणयनंविधानात् । सत्यम् । अत्र पक्षद्वयमध्वर्यु- भिरुक्तम् । गाईपत्यस्य पुरस्ताद वेदिद्वयं कृत्वा गार्हपत्याद् द्वयोरग्न्योः प्रणयन- मित्याप तम्बः [8. 5. 4, 22] । श्राहवनीयस्य पुरस्ताद् वेदिद्वयकरणं ततश्च प्रणयनमिति बोधायनकात्यायनौ [Kat. 5. 3. 9] । तत्र द्वितीयपक्षाश्रयणे नेदं सूत्रम् । तदानीं पूर्वमेवाहवनायस्य सद्भावादिति ॥ अग्नी प्रणीयमानौ यथैतमगच्छेत् ॥३॥ 1 Dede चत्वायेंव 2 Gb पर्वाण्यैष्टिक 3 Gb om.प्रथम 7 Dce वेदिकद्वयकरणे 4 DbedeG 'नीयम् 5 Dcde UT 6 Gb om. 8 Dede om. JYS. 1 ·.- १३.१ (५.१)] द्राखायणश्रौतसूत्रः ३१ आहवनीयस्य पुरस्ताद् वेदिद्वयं कृत्वा तत एवाहवनीया द्वावनी प्रणे- याविति बोधायनकात्यायनौ । तावनी यथैतमनुगच्छेत् । येन पथाध्वर्युः प्रणयति तेन तमनुगच्छेत् । येन प्रतिप्रस्थाता तेन तमनुगच्छेदित्यर्थः ॥ अध्वर्युश्चेद् ब्रूयात् ब्रह्मन्नेकस्फथयोपसमिन्द्धि इति स्फथेनाहवनी- यातू पसिनुपहत्योत्तरस्या वेदैर्दक्षिणादन्ताः कर्षभियात् ॥४॥ एकयत्नेन यकृताः कर्षणक्रिया एकस्पया । तया संभेदनमेकीकरणं सकृदेव पांसूनाहवनीयान्तात् संततमाकृष्य तस्याहवनीयस्य पूर्ववेदिद्वयेन मेलनं कुर्विति प्रैषार्थः । उत्तरस्या देर्दक्षिणमन्तं यावत् पांसून कर्षन् गच्छेदि- त्यर्थः। एवं मेलने कृते ऽग्निद्वयमप्येकायतनस्थं कृतं भवेदिति भावः ॥ आ वेदिमध्यादेका चेत् ॥ ५॥ यत्र साकमेधपशुबन्धादिषु पूर्वा वेदिरेकैव भवति तदा तन्मध्यं यावत् पांसूनाकर्ष. गच्छेदिति ॥ प्रोद्य स्फ्यं पश्चिमेन वेदी गत्वा निधीयमानयोरग्न्योस्तूष्णी- मुपविशेत् ॥ ६॥ प्रोहणमुदसनम् । तत् कृत्वा तयोरग्न्योदक्षिणत उपविशेदिति ॥ एतत् कर्माग्निप्रणयने सर्वेषु ॥ ७॥ अग्नी प्रणीयमानौ यथैतमनुगच्छेत् [sā. 3] इत्यारभ्य यदुक्तं तत् सर्वेष्वग्निप्रण- यनेषु स्यादिति ॥ अवभृथन्यङ्गं गच्छत्सु पूर्वेणानी चात्वालं च गच्छेत् ॥८॥ मुख्यावभृथः सौमिकः । तस्य क्रियास्पर्शो न्यङ्गः । स यत्रास्ति तदव- भृथन्यङ्गं तुषनिष्काषप्रतिपादनम् । तत् कर्तुमध्वर्युषु गच्छत्सु पूर्वेण गच्छेदिति ॥ पश्चिमेन वेदी चात्वालं च स्वे यज्ञे ॥ ६ ॥ स्वे यज्ञे सत्त्रे कुराउँपायिनामयनगतेषु चातुर्मास्येष्टिष्वित्यर्थः॥ : हवियोवे संचर उत्तरेण विहारं कर्मभ्यः ॥ १० ॥ उत्तरेण विहारं यानि कर्माणि क्रियन्ते तदर्थमेष एव संचरः । न तु अपरेणाहवनीयं दक्षिणातिक्रम्य [6.5.3] इत्यापस्तम्बोक्तः संचरो ऽभिप्रेत इति ॥ । 1 Dedef प्रणेष्यामिति 2 Dabdf वेदि 3 DIG नं 4 Dede कौंड . JVS. 1 41 ·३२ द्राह्यायपश्रौतसूत्रम् [१३. १ (५.१) यथा चात्वाले तथा यूपे शामित्रे च पशौ ॥ ११ ॥ निरुपी यूपशामित्रयोः पुरस्तादेष संचरश्चात्वालवदिति ॥ अवभृथन्यङ्गं प्राप्याभ्युचणप्रभृति सौत्यं कर्म समापयेतः॥१२॥ अवभृथदेशं गत्वाभ्युक्षणप्रभृति [6. 4.8] समिदाधानान्तं [6. 4. 11] मुंत्यायां यदुक्तं तत् सर्वे कुर्युः । एतदन्तं वरुणप्रयासेट ब्रह्मत्वम् । बहुवचनं सर्वार्थमिति ॥ साकमेधेषु चीरो नस्य यथार्थ प्राश्नीयात् ॥१३॥ बहेन साकमेधानुष्ठानम् । पूर्वस्मिन् दिवसे रात्रौ क्षीरोदनो गृहमेघीयः। साकमेघे गृहमेघीयस्य शेषं यथेच्छं प्राश्नीयाद् वा न वेति ॥ यजमानं ब्रूयात्-प्रभूतमन्नं कारय ॥ सुहिता अलंकृता भवतेत्यमा- त्यान् ब्रूहि ॥ वत्सांश्च मातृभिः सह वासय ॥१४॥ कारय ॥ ब्रूहि ॥ वासय इति त्रयः प्रैषा इति ॥ पूर्वाहे ऽध्वर्युः चीरोदनमृषभस्य रवथे जुहोति ब्रह्माणमुप- वेश्य ॥१५॥ उत्तरेयुः पूर्वाह्न ऋषभमानीय तस्य रवथे शब्दे सत्यध्वजुहोतीत्यनु- वादो ऽयमुत्तरार्थम् ॥ ऋषभे ऽरुवति ब्रह्मैव ब्रूयात्-जुहुधि इति ॥ १६ ॥ यवृषभो न शब्दं कुर्यात् तदा ब्रह्मैव जुहुधि इति ब्रूयात् । अरुवतीति नसमासात् सप्तमीति ॥ तूष्णीं पैयज्ञिकायां सर्व कुर्यात् ॥ १७ ॥ अथ पितृयक्षिकायामिष्टौं सर्वमुपवेशनादिकं तूष्णीमेव कुर्यादिति ॥ ओम् इत्येवानुमन्त्रयेत ॥ १८ ॥ सर्वानुमन्त्रणमन्त्रे ओम् इत्येतावन्मात्रं ब्रूयादिति ॥ यहोपवीतप्राचीनावीतयोरध्वर्युमनु विदधीत ॥१६॥ 1 DIGb निरूढे 2-2 Dode om. 3 Dede वासयेत (=Lat, Ga संवासयेत्, Gb वासयेत् 4 DOGb यः 5 Daf add a 6 G पैतृक 7 Gb पित्र्यायामिष्टो 48 JVS. 1 ·३३ १३.२ (५.२)] द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् यदाध्वर्युर्यज्ञोपवीती प्राचीनावीती वो स्यात् तदानीं तदेव ब्रह्मापि स्यादिति ॥ तस्या हवींषि निर्वस्या दक्षिणया द्वारा प्रपद्य पश्चात् प्राङ् मुख उपपिशे ॥२०॥ निर्वापदेशस्य पश्चादिति ॥ एवमेव वेदि गत्वा स्तम्बयजुर्हरिभ्यः ॥ २१ ॥ स्तम्बयजुर्हरणदेशस्य पश्चात् प्राङ्मुख इति ॥ आज्यभागयो तयोर्दक्षिणेनाग्निं परिक्रम्य पुरस्तात् प्रत्ययख उपविद् यजमानश्च ।। २२ ॥ स्पष्टमिति ॥ प्रथमः खण्डः ॥१॥ ॥१॥ हुते स्विष्टकृति यथेत प्रत्याव्रज्योपविशेताः ॥१॥ स्पष्टमिति॥ प्राशित्रमाहृतमुपधायापविध्येत् ॥ २॥ आघ्रायोदस्यदिति ॥ आज्यं चेत् प्राशिवभागादवद्येयुस्तदुपैघायाप उपस्पृशेत् ॥३॥ स्पष्टमिति ॥ इडां च प्रतिगृह्य प्रतिप्रयच्छेत् ॥ ४ ॥ डाप्रतिग्रहः प्रकृतौ नास्ति । तस्यापूर्वस्य विधिः सर्चा दृष्टार्थे भक्षणाभा- वादिति ॥ अध्वर्युणा परिपिच्यमाने व्युत्क्रम्य परिषिक्त आहवनीयमुपति- ठेरन् ॥ ५॥ अध्वर्युणा वेदिरिषेचने प्रक्रान्ते परिचिताया वेदेर्निष्क्रम्य परिषिक्त उपस्थानमिति॥ 1 Ddef om. 4 Daf °दव for °दुप 2 DbceG qui 5 Dce सचाः सचा 3 Dcdef om. JVs. 1 ·३४ द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् [१३.२ (५.२) दक्षिणेन दक्षिणाग्निमुत्तरेण दक्षिणाग्निं खे यज्ञे ॥६॥ दक्षिणेन दक्षिणाग्निं स्थित्वाहवन यमुपतिष्ठेरन् सत्त्रेषत्तरेण स्थित्वेति ॥ अक्षन्नमीमदन्त हि [SV 1. 415] इति प्रथमा । सुसंदृशं त्वा वयं मघवन् मन्दिषीमहि । प्र नूनं पूर्णवन्धुरः स्तुतो यासि वशां अनु योजा विन्द्र ते हरी ॥ इति द्वितीया । उपो षु शृणुही गिरः [SV 1. 416] इति तृतीया ॥७॥ एताभिस्तिसृभिरुपस्थानमिति ॥ तत ग्वेक्षमाणा गार्हपत्यं मनो न्वा हुवामहे नाराशंसेन स्तोमेन । पितॄणां च मन्मभिः॥ पुनर्नः पितरो मनो ददातु दैव्यो जनः । जीवं वातं सचेमहि ॥ आ न एतु मनः पुनः क्रत्वे दक्षाय जीवसे । ज्योक् च सूर्य दृशेयम् ॥ इति ॥८॥ तस्मिन्नेव स्थाने स्थित्वों मनो न्वा हुवामहे इति तिसृभिर्गार्हपत्यमुपतिष्ठेर- त्रिति॥ कया नश्चित्र ा भुवत् [SV 1. 169] इत्येकया दक्षिणाग्रिम् ॥ ६ ॥ स्पष्टमिति ॥ पित्र्या समाप्त ॥ त्रयम्बका नामापूपा भवन्त्येककपालाः । तेषां यमध्वर्युरास्वत्कर उपवपेत् तस्मिन्नप उपस्पृशेर:- 1 Daf स्व. 6Gb om. 9 DIG of 3 Dbede सोमेन (=LAt.) 7 Dodof have here the figure 112 11 denoting thereby the conclusion of this khanda. 4 Dede om. 5 Daf त. JVS. 1 ·३५ १३.३ (५.३)] द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् शिवा नः शंतमा भव सुमृडीका सरस्वति । मा ते व्योम संशि' ॥ इति ॥१०॥ त्र्यम्बकदेवत्यत्वार त्रैयम्बका नाम केचनापूपाः पुरोडाशाः । तेषामेक- मध्वर्युराखूत्करे निवपति । तस्योपरिष्टादप उपस्पृशेयुरिति । आसीतेतरेषां हूयमान इति धानंजय्यः॥११॥ इतरेषां पुरोडाशानां होमे क्रियमाणे आसीतेत्येकमतमिति ॥ तिष्ठेदिति गाण्डिल्यः ॥ १२ ॥ गतमिति॥ हुते तिष्ठन्तो जपेयुः-अवाम्ब रुद्रमयक्ष्माव देवं त्र्यम्बकम् । यथा नः श्रेयसः करद् यथा नो वस्यसः करद् यथा नः पशुमतः करद् यथा नो व्यवसाययात् । भेषजमसि भेषजं गवे ऽश्वाय पुरुषाय भेषजं सुगं मेषाय मेध्यै सुभेषजं यथासत् इति ॥ १३ ॥ सर्वेषु हुतेषु तिष्ठन्तो जपेयुरिति । द्वितीयः खण्डः ॥२॥ ॥२॥ यजमानस्यामात्या एकैकमपूपमादायें प्रदक्षिणमग्निं परीयुः । तत्र ब्रह्मा परियञ्जपेदिति धानंजय्यः ॥१॥ अमात्याश्चतुष्पथ्यमग्निं परियन्ति । तदानी ब्रह्मापि तमग्निं परिगच्छख- पेद् वक्ष्यमाणं मन्त्रमिति ॥ तिष्ठन्निति शाण्डिल्यः॥२॥ 1 Dbd °श (-Lit.) 4 Dbcde qatte: ( = Lāt. ) 2 Gb om. stat; Dee read oggftar 77 5 Dbede (and Lat.) add त्रिः इति मंत्रणेति 6 Dede add इति 7 Dede उपग 3 Gb om. JVS.1 51 ·३ द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् [१३.३ (५.३) मन्त्रमाह- त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतात् ॥ इति । जामी कुमारी वा या स्यात् प्रतिकाम सा' विपरीयात्- त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पतिवेदनम् । उर्वारुकमिव बन्धनादितो मुक्षीय ।। इति ज्ञातीनभिकल्पयेत ॥ ३॥ सा कुमारी त्र्यम्बकम् इति मन्त्रं ब्रुवाणा मृत्योर्मुक्षीय इत्यस्य स्थाने इतो मुक्षीय इत्युक्त्वा इतः इत्यनेन पादेन ज्ञातीनभिसंदध्यात् । इतः पितृकुलादित्यर्थः ॥ मामुतः इतीष्टमभिनिर्दिशेदमुष्य रहादिति ॥ ४ ॥ मामृतात् इत्यस्य स्थाने मामुतः इतीष्टं परिग्रहं निर्दिशेत् । तद्यथा-इतो मुक्षीय माँ पत्युमहादेवस्य गृहात् इति ॥ एवं त्रिः परीत्योदस्येयुः ॥ ५ ॥ एवमग्निं त्रिः परीत्य पुरोडाशानाकाशे हस्ताभ्यामुदस्येयुरमात्या इति ॥ तेषां ब्रह्मैकं लिप्सित्वा यस्य स स्यात् तस्मै प्रयच्छेत् ॥ ६ ॥ तेषामुत्क्षिप्तानां पुरोडाशानामेकमाकाश एव ब्रह्मा स्वहस्तेन प्रतिलभ्य तस्मा एव चं पुनः प्रयच्छेद् येनोत्क्षिप्त इति ॥ तस्य वैव सन्तं पाणावालभेत ॥ ७॥ अथवा तस्यैव पाणौ सन्तं ब्रह्मा रपृशेत् । न स्वयमाकाशे गृहीयादिति ॥ तथैव त्रिः प्रतिपरीयुः ॥८॥ तथैव त्रिः प्रसव्यं परीयुरिति । यत्रैनानध्वर्युरासजेत् तत्रोपतिष्ठेर-एष ते रुद्र भागस्तेनावसेन 6 Dof पदेन Gb or 7-7 Dce नय मा पुनरिष्टप्रहान् , Ddf मा 3 Gb पुरुवारु. पत्युर्नारायणस्य गृहं (Dd प्रहा) 4 Dbce परीयात् , Gb विपर्यादिति 8 Dedef operai 5 Df Hधं 1 Gb om. 9-9 Gb om. JVS. 1 ·१३.३ (५.३)] द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् परो मूजवतो ऽतीहि कृत्तिवासाः पिनाकहस्तो ऽवततधन्वोम् इति ॥8॥ यत्र वृक्षेषु तानध्वर्युरपूपानासजेत् तत्र देव पतिष्ठरनिति ॥ आ तमितोरुपेरः॥१०॥ यावत् प्राणस्य समस्तावदनुच्छ्वसन्तः एष ते रुद्र भागः इति मन्त्रं पुनः पुनरावर्तयन्तो जपेयुरिति ।। शं नो देवीः [SV 1.33] इत्यप उपस्पृश्यानवे प्रत्यावर ॥११॥ स्पष्टमिति ॥ एवं चातुर्मास्येषु ब्रह्मत्वमुक्तम् । शुनासीरीये पर्वणि वैशेषिकाभावान किंचिदुक्तम् । अथ यदुक्तं वरुणप्रधासिकं ब्रह्मत्वं तञ्चात्वालादिकमत्सु हविर्य- शेष्वतिदिश्यत इति । वरुणप्रघासैाख्यातं ब्रह्मत्वं हविर्यज्ञेषु ॥ १२ ॥ सप्त हविर्यज्ञान् वक्ष्यति । तेषामादित्यश्चतुष्टये तावश्चात्वालाग्निप्रणयना- वभृथानामभावाद् ब्रह्मत्वं नातिदेष्टव्यम् । पारिशेष्याश्चात्वालादिमत्सु हविर्यक्षे. वतिदिश्यत इति ॥ अथ पशुबन्धेषु वैशेषिकमाह- पशूनां यूपाहुतिं होण्यत्सु तूष्णीमुपविशेत् ॥ १३॥ हुतायां स्यात् ॥ १४ ॥ स्पष्टे इति ॥ वपायां हुतायां इदमापः इति चात्वाले मार्जयित्वा सर्वपशूनां यथार्थ स्यात् ॥ १५॥ सर्वेषु पशुषु यागेषु इदमापः इति तुचेन मार्जनं कार्यम् । सर्वपशुग्रहणं पशुविशेषं प्रत्याचार्याणां मार्जने विप्रतिपत्तिर्नास्तीति दर्शयितुमिति ॥ पुरोडाशेन चरिष्यत् तूष्णीमुपविशेत् ।। १६ ।। स्पष्टमिति। यथार्थ 1 Gb तेन for देवं 4 Gb विशेषप्र० 5-5 Ga पुरोडाशे चरित्वा सु 2 Gb om. 3-3 Gb भावात्तथोक्तं 6 DdGb om. JYS. 1 ·३८ द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् [१३.४ (५.४) प्राहृतं रोडाशमालभ्य ब्रूयात्-प्राभन्तु ये प्राशिष्यन्ते इति ॥१७॥ पुरोडाशमिडामाहृतामालभ्य ब्रूयात्-ये मद्यतिरिकाः प्राशिष्यन्ते त एव प्राश्नन्तु नाहमिति । प्रकृतौ ब्रह्मण इडाप्राशनाभावादिति'। अनुबजे सर्वपशूनां पतसंयाजानिति गौतमः॥१८॥ सर्वेष्वपि पशुयाजेषु पत्नीसंयाजान् क्रियमाणाननुबजे- ब्रह्मेति गौतम इति ॥ सवनीयस्यैवेति धानंजय्यः ॥ १६ ॥ गतमिति ॥ नं सवनीयस्य चनेति नाण्डिल्यः ॥ २०॥ चनेति निपाते व्यर्थे सवनीयस्यापि पत्नीसयाजाने ना बजेदित्यर्थः ॥ दयशूलो बावभृथन्यङ्गस्थाने भवति ॥ २१ ॥ वरुणप्रधासेषुयदवभृथन्यङ्गमुक्तं तत्स्थाने हृदयशूलोद्वासनमत्र भवतीति। तस्मिन्नप उपस्पृशेयुः-धानोधाम्नो राजंस्ततो वरुण नो मुश्च । यदापो अध्न्या वरुणेति शपामहे ततो वरुण नो मुञ्च ॥ सुमित्र्या न आप ओषधयः सन्तु दुर्मियोस्तस्मै सन्तु यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः इति ॥२२॥ हृदयशूलस्योपरिष्टादुपस्पर्शनमिति ॥ तृतीयः खण्डः ॥३॥ ॥३॥ अभ्युक्षणप्रभृत्यत ऊर्ध्वम् ॥१॥ 1-1 Dcdef om. 6 Gb चैवेति y Ded यागेषु 3 Da सवनीयानामेवेति 7 Gb adds FJALUTET 8 Dbede सुमित्रिया (=Lat) 9 Dbede दुर्मित्रिया(= Lat.) 4 Gbow. 5 Ga om. JVS. 1 ·३६ १३.४ (५.४)] द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् अभ्युक्षणादुपस्पर्शनादूर्ध्वमभ्युक्षणप्रभृति सर्व सौत्यकर्म कुर्युरिति । तत्रा- दित्योपस्थानमप्युक्तम् [6. 4. 9] । तदिह न कार्यमित्याह- आदित्यं नोपतिष्ठेरन् ॥ २॥ गतमिति॥ पूर्णाहुतौ हूयागनायामासित्वा हुतायो यथार्थ स्यात् ॥ ३ ॥ बोधायनमते पूर्णाहुत्यन्तः पशुरिति ॥ सक्तुहोमांश्चेन्जुहुयुरासीतो तेषां होमात् ॥ ४ ॥ सक्नुहोमाश्च पशौ बोधायनेनोक्ताः । तेषामा होमादासित्वा पश्चाद् गमनमिति ॥ सौत्रामण्यां सुराकर्मस्वावाजमासीत ।। ५ ।। आवाजमिति णमुल्प्रत्ययान्तः । अध्वर्युणा सुरासंधानादिषु क्रियमाणे- प्वावज्याव्रज्येत्यर्थः॥ तत्र द्वावनी अतिप्रणयन्ति । तयोर्दक्षिणत आसीत ॥६॥ ननु च वरुणप्रघासधर्मातिदेशात् सिद्धमेव द्वयोर्दक्षिणत श्रासनम् । सत्यम् । पशुबन्धेषु चात्वाले मार्जनानन्तरं यथार्थ स्यात् [13. 3. 15] इत्युक्तम् । तन्मा भूदित्येवमर्थ सूत्रम् । मार्जनानन्तरं कुम्भ्यामासक्तायां पुनरप्यासीत न पुनर्यथार्थ गच्छेदिति ॥ दक्षिणमध्यधि कुम्भ्यामासक्तायां सुराशेषेष्वासिच्यमाने पति- ष्ठेरन्- यत् ते पवित्रमर्चिष्यग्ने विततमन्तरी । ब्रह्म तेन पुनीहि मा॥ इति ॥७॥ दक्षिणमग्निं मथितस्योपरिष्टाच्छतच्छिद्रायों कुम्भ्यां सुरारेषेवासिच्य- मानेष्वग्नेरुपस्थानं कार्यम् । बहुवचनमध्वर्वादेरप्यावश्यक: पस्थानमिति ॥ अस्तिोरस्य भक्षयेत्- 1 Thus emended. Dede अभ्युतउप०, 3 Dee देशेन for देशात Df अभ्यु उप,Gb अभ्युत उप 4 Dbe add शतातृणायां 2 Thus Dbede (and Lat.); other mss. 5 Dbdef opi ( =Lat.) रासित्वा 6 Dede छिद्रपा, DIGb छिद्रया JVS.1 55 ·द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् [१३.४ (५.४) यमश्विना नमुचेरासुरादधि सरस्वत्यसुनोदिन्द्रियेण । इमं तं शुक्रं मधुमन्तमिन्दुं सोमं राजानमिह भक्षयामि ॥ इति ॥८॥ स्पतमिति॥ यजमानं चेद् वसातिशेषेणाभिषिञ्चरुपोत्यायान्तरेणामी गत्वा- ध्वर्युणोक्तः संशानानि गायेत् ॥६॥ यदि पशुरसेन यजमानमभिषिञ्युस्तदा संशानसाम्नां गानमध्वर्युणोक्त इति वचनात् प्रैषाभावे न गायेदिति ॥ पदायपदाय स्तोभेत् ॥ १०॥ परिसामत्वात् स्वाध्यायवद् गाने प्राप्त इदं वचनमिति ॥ निधनान्युपयन्तो यजमानस्य मूर्धानमालभेरन् ॥ ११ ॥ बहुवचनं सर्वेषामृत्विजां ग्रहणार्थमिति ॥ के पुनः स्तोमाः कानि वा निधनानीत्यत पाह- सं त्वा हिन्वन्ति इत्येतेषां पूर्व पूर्वः स्तोम उत्तर निधनम् ॥१२॥ बृहदिन्द्राय गायत [SV 1. 258] इत्यस्या ऋचः पुरस्तात् सं त्वा हिन्वन्ति धीतिभिः ॥ सं त्वा रिणन्ति धीतिभिः ॥ सं त्वा ततनुर्धातिभिः ॥ सं त्वा शिशन्ति धीतिभिः इति चत्वारि वाक्यानि गीतानि । चतुर्थ वाक्यमुपरिष्टादपि गीतम् । तदितरे- षामपि प्रदर्शनार्थम् । तेन तस्यैव गीतिप्रकारेणेतराण्यपि रस्तादुपरिष्टाच विभज्य गेयानि । ततः औहो वा इत्युपायात् पूर्वःपूर्वो ऽशः स्तोम उत्तरमुत्तरं संश्रवसे इत्यादि निधनम् । स्तोभनिधनभेदात् सामभेदः । एकरूपमेवार्चिकं गानामिति ॥ अंवसे इति स्थाने जित्य इति -नियर पुष्टय इति वैश्यस्ये- त्येके" ॥ १३॥ 1 Timede add भक्षयेत् ( =Lit.) 7 Dedof add इति 8-8 Dod तत्रहो 9 Ded पूर्वाश for पूर्वो ऽशः 4-4 Ga स्तोभमुत्तरं ; Gb repeats उत्तरं 10-10 Dbcde श्रवस स्थाने ( = Lat.) 11 Dbd वैश्यस्यैके, Gb वैश्यस्य कर्यादित्येके li Gb eft for vie ४ 2 DIH Ofनं 3 Ded om. 5 Dedef om. JVS. 1 ·- १३.४ (५.४)] द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् ४१ संश्रवसे ॥ विश्रवसे ॥ सत्यश्रवसे ॥ श्रवसे इति चत्वारि निधनानि । तत्र श्रवसे इति स्थाने जित्य इति क्षत्रियस्य यजमनास्य कुर्यात् । पुष्टय इति वैश्यस्य कुर्यात् । तद्यथा-संजित्यै विजिसै सत्यजित्यै जित्यै इति । संपुष्टयै विपुष्टयै सत्यपुष्टयै पुष्टय इति । द्वे सौत्रामण्यौ कौकिली चरकसौत्रामणी च ॥ १४ ॥ गतमिति॥ कौकिल्यां सामगानेतरस्याम् । संशानानि गायेदिति ह स्माह कौत्सः ॥१५॥ कौकिल्यामेव सामगानं नेतरस्यामिति कौत्सो मन्यत इति ॥ अथ केषु पुनर्हविर्यशेष ब्रह्मत्वमुक्तं तानाह ॥ सप्त हविर्यज्ञसंस्थाः-अग्न्याधेयमग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासावाग्रयणं चातुर्मास्यानि निरूढपशुबन्धः सौत्रामणी चें ॥ १६ ॥ स्पष्टमिति ॥ अग्निहोत्रे ऽपि ब्रह्मा भवतीति सूत्रकारस्य पक्ष इति ॥ इदानीं सुत्यायां' ब्रह्मत्वं विधास्यंस्तस्याः संस्थाया भेदाद् ब्रह्मत्वविषयानाई ॥ सप्त सोमसंस्था:-अग्निष्टोमो ऽत्यग्निष्टोम उक्थ्यः षोडशी वाजपेयो ऽतिरात्रो ऽप्तोर्याम इत्यप्तोर्याम इति ॥१७॥ ब्राह्मणेष्वग्निष्टोमादरः शब्दाः संस्थाविशेषवाचिनो न पुनर्विश्वजिदादि- शब्दवदेकाहविशेषवाचिन इत्यर्थः । तेनै वाजपेयादिसंशब्दनेने ब्रह्मत्वं विधीय- मानं तत्संस्थाप्रयुक्तं ने पुनः क्रतुविशेषप्रयुक्तमिति" दर्शितं भवति । केचित् तु संस्थानुक्रमणं तासां नित्यताप्रतिपादनार्थमित्याहुः । तदयुक्तम् । न ह्यनुक्रमण- मात्रान्नित्यतासिद्धिरिति ॥ चतुर्थः खण्डः ॥४॥ ॥४॥ 1 Ded स्थानानि 2-2 Dede श्रवस स्थाने 3 Gb om. 7 Dbode add इति; Ga inserts इति before 8 Gb भवेदिति 9-9 Ddf संस्थाभेदमाह 10 DodeGb °संशब्देन 11-11 Gb om. 4-4 Gb om.; Dof om. only सत्यपुष्टयै 5 Dede भिमन्यत 6-6 Gb के पुनर्हविर्यज्ञा येषु JYS. 1 57 ·४२ [१३.४ (५.४) द्राहायणश्रौतसूत्रम् त्रयोदशः पटलः ॥१३॥ इति छन्दोगसूत्रस्य दीपे धन्विविनिर्मिते । तृतीयः पटलो वृत्तो हविर्यज्ञा निरूपिताः॥ 58 JVS. 1 ·अथ सोमयागेषु ब्रह्मत्वं विधातुमारभते- सुत्यायां ब्रह्मणःप्राक् सुब्रह्मण्याया औद्गात्रेण समानं कर्म॥१॥ सुत्यायामित्यधिकारः। क्रीते राजनि [cp.1.2.23] सुब्रह्मण्याप्रवृत्तेर्यत् पूर्वमुद्गातुः कर्म तद् ब्रह्मणो' ऽपि समानम् । किं पुनस्तत् । महन्मे ऽवोचः इति प्रतिमन्त्रणं [1.1.10] सोमप्रवाकस्य परिवेषणमिति [1.1.12] ॥ ईक्षणाक्रमणे वेदेः ॥२॥ समानमित्यनुवर्तते । पूर्वमुद्गातुः उत्तरं वेद्यन्तमाक्रम्य दक्षिणमीक्षमाणः पितरो भूः इति [1.1.25] तदपि ब्रह्मणः समानमित्यर्थः । सुब्रह्मण्याप्रवृत्तेरुद्गातुर्वेदेराक्र- मणमिति सूत्रारम्भः । देवो देवमेतु इति मन्त्रेण गमनम् 1.1.23] अप्याक्रमणाङ्ग- त्वाद् ब्रह्मणैः समानमेवेति ॥ संचरधिष्ण्योपस्थानदक्षिणाप्रतिग्रहमक्षाः ॥ ३ ॥ समानमित्येवम् । अन्तरेण चात्वालोत्करौ संचरः [2.1.6] इति यदुक्तं यच्च धिष्ण्योपस्थानं [4.2.1] यच्च दक्षिणाप्रतिग्रहो [5.3.15] यच्च सोमभक्षः [5.1.3] तत् सर्व समानमिति॥ स्तोमविमोचनाचोर्ध्वमन्यत् सामगानात् ॥ ४ ॥ तृतीयसवने स्तोमविमोचनादूर्ध्वम् [6.3.4] । तदपि समानम् । अवभृर्थ- वजमिति [6.4.1] ॥ तत्रौद्गात्रवदोपवसथ्ये ऽहनि गमने प्राप्त [1.1.22] आह- अनुष्यात् तु दीक्षणीयायाम् ॥ ५ ॥ दीक्षणीयायामिष्टिमनु ब्रह्मा स्यात् । तत्काल एव मन्त्रेण देवयजनं गत्वा 1 Dedef "UT 2 Dce मंत्रेण, Ddf मंत्रणं 14 D गमनं तत् ब्रह्मणः, 5 Gb adds यदुक्तं 6 Gb adds साम after अवमृथ 3Gb om. JVS. 1 50 ·द्राशायणश्रौतसूत्रम् [१४.१ (५.५) वेदेराक्रमणमाक्षणं च कार्य दीक्षणीयायां ब्रह्मत्वकरणार्थमिति' भावः । तदानीं ब्रह्मणोऽपि मधुपर्काहरणं तु कार्यम् [cp.1.2.1] । मधुपर्कभक्षणं तु शास्त्रान्तरो- कप्रकारेण ब्रह्मणः कार्यम् । ननु पुनरुद्भातुः प्रकारेणातिदेशाभावादिति ॥ तस्यां संस्थितायामासीता दीक्षणाद् यजमानस्य ॥ ६ ॥ इष्टयनन्तरमा दीक्षासमाप्तेरुभावपि न कुत्रचिद् गच्छेताम् । अदीक्षिष्टायं ब्राह्मणः इत्यावेदनात् पूर्वमिति यावदिति ॥ तं यदाध्वर्युाचं यमयेदथ यथार्थ स्यात् ॥ ७ ॥ तं यजमानमित्यर्थः । दीक्षित वाचं यच्छ इत्यध्वर्युप्रैषानन्तरं यथार्थ स्या- दिति ॥ महावीरान् संभरिष्यत्सु तूष्णीमुपविशेत् ॥८॥ दीक्षितासु महावीरान संभरिष्यति [cp. Kat. 26.1.1] इति कात्यायन- सूत्रम् । महावीराः प्रवर्दीपात्राणि । तेषां संभरणकाले वाग्यत उपविशेदिति ॥ संभृतेषु यथार्थ स्यात् ॥ ६॥ स्पष्टमिति ॥ प्रायणीयायां संस्थितायां पूर्वेण पत्नीशाला तिष्ठेदाभिहोमात् पदस्य राजक्रयण्याः॥१०॥ सोमक्रयाः पदाभिहोमं यावत् तिष्ठेदिति ॥ अभिहुत उत्तरेण सोमवहनं गत्वा प्राग् वा पदामिहोमाद् दक्षिणेन यत्र राजानं केष्यन्तः स्युस्तत्र गत्वा तूष्णीमुपविशेत् ॥ ११ ॥ पदाभिहोमे कृते सोमवहनं शकटमुत्तरेण गत्वा यत्र सोमं केष्यन्तः स्यु- स्तत्र गत्वोपविशत् । अथवा पदाभिहोमात् पूर्वमेव सोमवहनं दक्षिणेन गत्वा क्रयदेश उपविशेदिति ॥ क्रीते" प्राडुत्क्रामेत् पश्चिमेनैनं हत्वा राजानमादध्युराहितं पूर्वेण परीत्योह्यमानमनुगच्छेद् दक्षिणेन चेद् गतः स्यात् ।। १२ ॥ 1 Gb ब्रह्मत्वप्रकरणमिति 6 Dede •ष्यंति, Gb भरेद् 7 Gb संभार 8 Dbode add यथेतं निष्क्रम्य (= Lat.) 9 Gb ऋयिण्याः 10 Gb adds सोमे 2 Gbom. 3 Dedef om. 4 Gb प्रकरणा. 5 Ded om. JVS. 1 ·१४.१ (५.५)] द्राायणश्रौतसूत्रम् यदि पूर्व सोमवहनं दक्षिणेन ब्रह्मां गतः स्यात् तदा ऋयानन्तरं प्राक् प्रसत् । तं पश्चिमेन राजानं हृत्वा शकट श्रादध्युरध्वर्यवः । अथ ब्रह्मा तमा- हितं सोमं पूर्वेण प्रसव्यं' परीत्य शकटेनोह्यमानमनुगच्छदिति ॥ उत्तरेण चेत् क्रीते प्रत्यङ्डुत्क्रामेत् पूर्वेणैनं हृत्वा राजानमाद- ध्युराहितं पश्चिमेन परीत्योह्यमानमनुगच्छेत् ॥ १३ ॥ यदि सोमवहनमुत्तरेण ब्रह्मा गतः स्यात् तदा क्रयानन्तरं प्रत्यक् प्रसपेत् । गतमन्यदिति ॥ तामेवाषामन्वावर्तेत ॥ १४ ॥ प्राङ्मुखे शकटे वर्तमाने यस्याः पार्श्वेन गतस्तत्पाचैनै प्रत्यङ्खे शकटे ऽपि गच्छेदित्यर्थः ॥ का पुनरसौ तामाह- सा हि प्राचीवर्तमानस्य दक्षिणेषा भवति ॥१५॥ प्राग्वर्तमानस्य शकटय॑ दक्षिणेषा सैवासाविति । दक्षिणेषा पार्श्वेनैवे प्राग्गमनं प्रत्यग्गमनमपीत्यर्थः ॥ विमुक्ने चान्तरेण सोमवहनं पत्नीशालां च दक्षिणोत्क्रम्य तिष्ठेद् दीक्षितश्चेदा राज्ञो ऽपहरणात् ।। १६ ॥ अनडुहि विमुक्त इत्यर्थः ॥ प्रवेश्यमानं राजानमनुप्रविशेदव्यवयवग्मिनों ॥१७॥ अग्निनाहवनीयेन सह सोमस्य व्यवायमकुर्वन् प्राग्वंशं प्रवेश्यमानं राजानमनुप्रविशेदिति ॥ 10 DbcdGb ona 2 Gb सप॑त् 11 Dbedf दक्षिणेनो० 3 Gb adds पूर्व 12 Gb adds अदीक्षित इति पर्युदासः सत्रे 4 Gb गतस्तस्याः पार्श्वे दीक्षितस्यातिन्थ्यायां निर्वापानुसंधानार्थमन्तः- 5-5 Dode पिशकटे प्रवेशस्यावश्यंभावात् सत्रादन्यत्र राजरक्ष- 6 Dbede यस्य णार्थं तिष्ठेदेवेति 7 Dbede प्राचिव (= Lat.) 13 Ga °दव्यवयं नाना, Gb °दव्ययं न निनीते 8 Gb प्राचीव. 14 DodeGb अग्निरा. 15 Gb om, FT 1 Gb om. - 9 Dcd Gbadd या JVS. 1 81 ·द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् [१४.२ (५.६) संबाधं चेत् स्याद् दक्षिणयापि' द्वारा प्रविशेत् ॥ १८॥ स्पष्टमिति ॥ उत्तरेणाहवनीयं पश्चिमेन वेदि संचरेद् दीक्षितश्चेत् ॥ १६ ॥ स्पष्टमिति॥ प्रथमः खण्डः॥१॥ ॥५॥ आतिथ्यामिष्टिं निर्वपन्ते ॥१॥ अध्वर्यव इति शेषः ॥ तां चेदनपहते राजनि निर्वपेरन् ब्राह्मणं राजनि समादिश्य तत्र गत्वासीत ॥ २॥ यदि राशो ऽपैहरणात् पूर्वमेव निर्वपेरन् तदा राजरक्षार्थ कंचिद् ब्राह्म- रणमादिश्यान्तः प्रविशेदिति ॥ तस्यां संस्थितायां तानूनप्त्रमाज्यमवमृशन्तो जपेयुः-हविरसि वैश्वानरम् । अनाधृष्टमस्यनाधृष्यं देवानामोजो ऽनभिशस्त्यभिशस्तिपा अनभिशस्तेन्यम् । अञ्जसा सत्यमुपगेषं सुविते मा धाः इति ॥३॥ ऋत्विजामन्योन्यद्रोहपरिहाराय यद् घृतं स्पृश्यते तत् तानूनप्त्रम् । तत् सर्वे ऽप्युद्गातारो ब्रह्मा चावमृश्य जपेयुरिति ॥ अप उपस्पृश्याध्वर्युणोक्लो राजानं विस्रंसयेत् ॥ ४ ॥ तं हिरण्यमन्तर्धायाभिमृशेयु:-अंशुरंशुष्टे देव सोमाप्यायतामि- न्द्रायैकधनविदे । श्रा तुभ्यमिन्द्रः प्यायतामा त्वमिन्द्राय प्यायस्व । आप्याययास्मान् सखीन् सन्या मेधया । स्वस्ति ते देव सोम 2 Gb om. I Dbede मंबधः अपि 3 DbedG "वहृते ( = Lat. ) 4 Dbcd go 5 Gh रक्षणार्थ 6 Dabed विसंभयेत् (= Lat.), Df विश्रंभ- येत् . Cp. Reuter's note on X. 2. 13. Gb has the following commentary on this sūtra: सोमोष्णीषं विसंसयेत् आप्यायनायनि. 7-7 Gbom. 62 JVS. 1 ·। १४.२ (५.६)]] द्राशायणश्रौतसूत्रः सुत्यामुदृचमशीय इति ॥ ५ ॥ स्पष्टे इति ॥ काशमये प्रस्तरे निहुवीरन दक्षिणान् पाणीनुत्तानान् कृत्वा सव्यान् नीच:-एष्टा राय एष्टा वामानि प्रेषे भगायर्तमृतवादिभ्यो नमो दिवे नमः पृथिव्यै इति ॥ ६॥ निह्नवो नमस्कारः । कृते हि नमस्कारे पुरुषस्य दोषश्छादितो भवतीति । तदुपायत्वानिह्नव इत्युच्यते । तथा च ब्राह्मणम्-न वै देवा नमस्कारमति । यज्ञो वे नमस्कारः इति । प्रातिथ्यासंबन्धिनि काशमये प्रस्तरे दक्षिणान् पाणीनुत्तानान् निधाय तत उपरि सव्यान् नीचः कुर्युः । सो ऽयं नमस्काराञ्जलिरिति ॥ सुब्रह्मण्यास्वाहूयमानासु दक्षिणोत्क्रम्य तिष्ठेद् दीक्षितश्चेत् ॥७॥ आहूतासु यथार्थ स्यात् स्पष्टे इति ॥ उपसदिष्टिरत ऊर्ध्व तस्यां तथैवाभिमनिनिहवने ॥६॥ तस्यामुपसदि संस्थितायां तथैव हिरण्यमन्तर्धाय सोमाभिमर्शननिह्नवने कुर्युरिति॥ सव्या अपराह्न उत्तानाः स्युर्दक्षिणा न्यञ्चः ॥ १० ॥ आपराढिक्यामुपसदि सव्याः पाणय उत्तानाः स्युदक्षिणाः पाणयो न्यश्चः स्युरिति ॥ कः पुनरुपसदन्तो यत्र निह्नवः । तमाह- सुवेणोपसद्धोमे हुते विद्यात् संस्थितेति ॥११॥ त्वेषं वचो अपावधीम् इत्यध्वर्युणा हुते संस्थितेति विद्यादिति ॥ तस्या धर्मः प्रवर्दीवति पूर्वस्तमभीन्धिष्यत्सु ॥ १२ ॥ द्वितीयः खण्डः॥२॥ ॥६॥ स्यात् ॥८॥ 8 1-1 Gb om. 2 Df निनु यात् 3 Gaसव्यान्यच T DcefGb ou.अ 8 Dede °सदोन्तो 9 Gb निहवनः 10 Dd धीद् 11 Ga मभिसंधीष्यत् 4 Ga repeats नमो दिवे 5 Gb तदुपायं नि. 6Gb नंच JVS. 1 ·४८ - दाहायणश्रौतसूत्रम् [१४.३ (५.७) गार्हपत्यं गत्वा यजुषोपविशेद् दक्षिणेन ॥१॥ प्रवर्दीवति ऋतौ तस्या उपसदिष्टेः पूर्वः' प्रवर्यो भवति । तमभीन्धिष्य. स्वध्वर्युषु गार्हपत्यं गत्वा तस्य दक्षिणत उपविशेदिति ॥ दक्षिणाशिमुत्तरेग बहिश्चेत् ॥२॥ यदि गार्हपत्यायतनाद् बहिः प्रवर्यः स्यात् तदानीं दक्षिणाग्नित्तरेणो- पविशेदिति ॥ रुचितो धर्मः [cp. 2. 2. 28] इत्युक्ते ऽनुवाकेन तिष्ठन्तो ऽवेक्षरन् यमध्वर्युर्च्यात् ॥३॥ रुचितो धर्म: इत्यध्वर्युणोक्ने अपश्यं गोपाम् इति यमनुवाकमध्वर्युयात् तेना. नुवाकेन महावीरमवेक्षेरैन्नुगातारो ब्रह्मा वेति ॥ तं हियमाणं यथेतमनुव्रजञ्जपेत्- विश्वा आशा दक्षिणसत् सर्वान् देवानयाडिह । स्वाहाकृतस्य धर्मस्य मधोः पिबतमश्विना ।। इति ॥४॥ तं धर्म ह्रियमाणं यथेतमनुवजअपेदिति ॥ आश्रावित उपविश्य जपेत्- अश्विना धर्म पातं हार्दिवानमहर्दिवाभिरूतिभिः । तन्त्रायणेन नमो द्यावापृथिवीभ्याम् ॥ इति ॥ ५॥ हुते यजमानं वाचयेत्- अपातामश्विना धर्ममनु द्यावापृथिवी अमंसाताम् । इहैव रातयः सन्तु ॥ इति ॥६॥ 1 Ded पूर्व 2 Gb यजुषोप. 4 Ga तनानु 5 Gb °मनुवाक्षर 3 Gb GT 6 DIG यथैत. JYS 1 ·१४.३ (५.७)] द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् धर्मशेषस्य भक्षयेत्-मधु हुतमिन्द्रतमे ऽनावश्याम ते देव धर्म नमस्ते ऽस्तु मा मा हिंसीः इति ॥७॥ स्पष्टानीति ॥ सत्वं चेत् स्यात् यजमाना उपह्वयध्वम् इत्येवोपह्वानम् ॥८॥ सत्रव्यतिरिक्तेषु होतरुपह्वयस्वाध्वर्य उपह्वयस्व इति कर्मनामधेयेनोपह्वानं कार्य वाजिनाश्विनधर्माणामृत्विचूपहवमिष्ट्वा [12.4.20] इति वचनादिति ॥ एवं सदा प्रवर्योपसदः कुर्यात् ॥ ६॥ महावेदेः स्तम्बयजुर्हरि- व्यत्सु यजुषोपविशेत् ॥ १०॥ विलिखिते चात्वाले यथार्थ स्यात् ॥ ११ ॥ उत्तरवेदिं निर्वप्स्यत्सु तूष्णीमुपविशेत् । न्युप्तायां यथार्थ स्यात् ॥ १२॥ स्पष्टानीति ॥ अनिचित्यायों प्राग्दीक्षणीयाः सावित्रान् होमान् होष्यत्सु यजुषोपविशत् ॥१३॥ अग्निचित्यायामित्यधिकारः । यदि तावग्निचित्या स्यात् तदेत्यर्थः अनु- ध्यात्तु दीक्षणीयायाम् [14.1.5] इति वचनात् । साग्निचित्ये ऽपि सोमयागे दीक्षणी- याप्रभृत्येव ब्रह्मत्वमिति शङ्का स्यात् तन्निवृत्त्यर्थ प्रागपि दीक्षणीयायाः सावित्रे- धूपविशत् । सावित्रहोमस्त्वेक एवेत्यापस्तम्बः [cp. 15.9.3]। होमानिति बहु- वचनं कस्यांचिच्छाखायां होमवहुत्वादिति ॥ तेषु हुतेषूख्यां मृत्तिकामाहियमाणामनुगच्छेत् ॥ १४ ॥ तस्यां हियमाणायामासित्वा संभृतायां यथार्थ स्यात् ॥ १५ ॥ स्पष्टे इति ॥ तृतीयः खण्डः ॥३॥ ॥७॥ [ 1 Dce .पा. 2 Gb स्मृति• for सत्र 3 Gb.om. कर्म Daf सदोः 5 Daf (sec. m.) निव. 6 Gb निरुता. 8 Df यां 9 १ Dce तेषूपविशेत्, Ddf सत्रेषूपविशेत्, Gb सावित्रेषूपविशेदित्युक्तमिति 10 Da (first hand) संहाय , Dbede संभ्रिय. (=Lit.) 11 Da संह . 7 Gb .याः JVS. 1 ·• .. द्राह्मायणश्रौतस्त्रम् [१४.४ (५,८) आहवनीयं चेष्यत्सु यजुषोपविशेत् ॥१॥ आहवनीयः शालामुखीयः। तस्यायतनमिष्टकाभिश्चेष्यस्वित्यर्थ इति ॥ तस्मिन् संचित उख्यामासन्दी नैर्ऋतीश्चेष्टका अरण्यं हियमाणा अनुगच्छ ॥२॥ तस्मिन् शालामुखीये ऽध्वर्युणा चिते सत्युख्याग्निर्यत्रासन्धाः पूर्व निहि. तस्तामुख्यां निधानभूतामासन्दी नैर्ऋताश्चेष्टका ऽरण्य प्रति ह्रियमाणा अनु- गच्छेदिति ॥ निधीयमानानां दक्षिणतः स्थित्वा निहितास्वप उपस्पृश्यान- पेई प्रत्याव्रजेत् ॥३॥ स्पष्टमिति॥ अग्निं विक्रयत्सुं सर्वोषधं च वप्स्यत्सु तत्र गत्वा तूष्णीमुपवि- शेत् ॥ ४॥ महावेद्यामाग्निक्षेत्रस्य कर्षणं तत्र बीजावपनं च करिष्यस्वित्यर्थः॥ तैः साधं प्रत्याव्रज्य चितीः प्रणीयमाना अनुगच्छो ॥५॥ चितीश्चयनार्था" इष्टकाःप्रणीयमाना इत्यर्थः॥ निधीयमानानां दक्षिणतः स्थित्वा निहितार दक्षिणस्य पक्ष- स्यासन्नो यजुषोपविशेः ॥६॥ उपधीयमानानामिष्टकानां तस्यास्तस्या दक्षिणतः स्थित्वा सर्वासु समा- तासु दक्षिणस्य पक्षस्य दक्षिणतः संनिकृष्ट उपविशेदिति ॥ लोकं पासपंधीयमानासु ब्राह्मणं तत्र समादिश्य यथार्थ स्या- 8 Gbom. 1 Df "श्चेष्यन्नित्यर्थः, Gb •श्चेष्यत्सु सस्वित्यर्थः 6 Dedef वापनं, Gb वापं 2 Gb निध. 7 Dd नार्थ 3 Gb नैऋतीरिष्टकाश्च + G वेलं 9 Daनि for उप. 5 Df विक्रम्यत्सु , Ga विकर्वन् सु, Gb 10 Da ब्रह्माणं विकृष्यत्सु 66 JVS.1 ·१४.४ (५.८)] द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् दिति शाण्डिल्यः ॥७॥ आसीतैवेति धानंजय्यः ॥ ८॥ स्पष्टे इति ॥ एवं सदा चितिषु कुर्यात् ॥६॥ एवं पञ्चस्वपि चितिषु कुर्यादिति ॥ संचितकर्मागि करिष्यत्स्वानाजमासीत ॥१०॥ वसवस्त्वा रुद्रैः पुरस्तात् पान्तु इत्याज्यप्रोक्षणप्रभृति मण्डूकविकर्षणान्तानि संचितकर्माणि । तेष्वावज्यासीतेति ॥ एतदन्तमग्निचित्यानिमित्तं ब्रह्मत्वमिति ॥ सम्राडासन्दी हियमाणाम: गच्छेत् ॥ ११॥ प्रवोद्वासनकाले इति शेषः ॥ निधीयमानायां दक्षिणतः स्थित्वा परिषिच्यभाऽप उपस्पृश्य तैः साधं प्रत्याव्रज्यामिं प्रणीयमानमः गच्छेदप्रतिरथं जपन् ॥ १२॥ धर्म परिषिच्यमाने ऽप उपस्पृश्य तैः सार्धं प्रत्यावज्य सौमिकमगि प्रणी. यमानम् आशुः शिशानः [SV 2. 1199] इति सूक्तमप्रतिरथसंक्षकमध्वर्युप्रसिद्ध जपन्ननुगच्छेदिति ॥ तूपीमनासिचित्या चेत् ॥ १३ ॥ अग्निचित्याभावे तूष्णीमनुगमनं न सूक्तजप इति ॥ निधीयमानस्य दक्षिणतः स्थित्वा निहिते दक्षिणा बहिर्वेदि यजुषोपविशेद ॥१४॥ अग्निनिधानानन्तरमग्निवत्युत्तरं परिग्राहं परिगृह्णातीत्यध्वर्युभिरुत्तरप- रिग्राहो विहितः । तत्काले न केनचिदप्यन्तर्वेदि स्थातव्यमित्यभिप्रायेण बहि- 1 Ga संनिहित. 7 Gb प्रणीयमानभनुमंत्रयते । प्र. 2 DfG ७० 8 Gb adds वृषभ 3 Gb प्रोक्षणं प्रति 9 Gb °धानान्तममीत्यु 4 Gb adds आध्वर्यवाणि 10 DedeGb °गृहामीत्य 5 Gb प्रवोद्वास 11 Gb adds -वेदि. 6 Dbede नानां JVS. f 67 ·५२ द्राहायणश्रौतसूत्र [१४.४ (५.८) वेधुपविशेदियुक्तमिति ॥ हविर्धाने प्रवर्त्यमा ऽनुगच्छेत् ॥ १५॥ स्पष्टमिति ॥ परिवार्यमाणयोस्तत्रैव गत्वासीत ॥ १६ ॥ उच्छ्रितायामौदु- म्बयां यथार्थ स्यात् ॥ १७ ॥ वेदिकर्मप्रभृति वागीषोमप्राय- नात् प्रणयना ॥ १८॥ अथवाग्निप्रणयनानन्तरं यद् वोदिकर्मोत्तरं परिग्राहस्तत्प्रभृत्यग्नीषोमप्रण- यनात् पूर्व यथार्थे ब्रह्मा स्यात् । तथोक्तं ब्रह्मत्वं कुर्याद् वा न वेत्यर्थः ॥ चतुर्थः खण्डः॥४॥ ॥८॥ चतुर्दशः पटलः ।। १४॥ धन्विना रोपिते दीपे ब्रह्मत्वस्य विधि प्रति । चतुर्थे पटले त्वधं सोमयागस्य कीर्तितम् ॥ 1 Dce द्युपवेशनमित्युः, Dd वैदिरित्युप and 17 are one sūtra in De, while वेशनमित्यु Ddf om. them. : Gb adds हविर्धाने इति द्विवचनमध्वर्युणा 5 Da चाग्नीषोमीय प्रवर्त्यमाने शकटे इति 6 DaGb repeat प्रणयनात् 3Gb adds the comment परिवारणं कटा-. 7 Gb अथा. दिभिः परिश्रयणमिति 8-8 Gb हविर्धानप्रवर्तनकर्मानुसंधानं 4 Gb adds the comment स्पष्टमिति. 16 68 JVS. 1 ·- अग्नीषोमौ प्रणेष्यत्सु वेदिमाक्रामन्मन्त्रेण ॥१॥ कः पुनमन्त्रः कथं WWE आह- पश्चिमेनोत्तरवेदिमुदङतिक्रम्याक्रमणयजुर्जपे ॥२॥ मृदा शिथिरा देवानां तीर्थम् [cp.3.1.2] इत्युद्भातॄणां यदाक्रमणयजुरुक्तं तज- पेदिति ॥ चात्वालसमीपे दीक्षितश्चेत् ॥ ३॥ स्पष्टमिति॥ तूष्णीमत ऊर्ध्व वेदेराक्रमणः ॥ ४ ॥ सवनमुखेषु च यजुषाहरहरिति गौतमः [3.1.4-5] यावद्धाकामेयुरित्येके [3.1.7] इति सूत्रद्वयेन सर्वेषु वेद्याक्रमणेषुद्रातृणां पुनःपुनमन्त्रो विहितः । ब्रह्मणस्तु तनिवृ- त्तय तूष्णीमिति वचनमिति ॥ क्रीत्वा राजा येनातिहतः स्यात् तेन गत्वा तूष्णीमुपविशेद येन मार्गेण सोमं क्रीतमतिहरन्ति तेन गत्वान्तः प्रविश्याध्वर्युप्रभृतीनां दक्षिणेनोत्तरेण वा गत्वापरणाहवनीयं दक्षिणतिक्रम्योपविशेदिति ॥ राजानं हर इत्युक्तः पूर्वेणाग्निमेकस्मा अतिप्रदाय तान् प्रसव्यं परीत्यादायानुगच्छेद् दक्षिणेन चेद् गतः स्यात् ॥ ६ ॥ यदि राजानं हर इत्यध्वर्युरेनं ब्रूयात् तदा प्रणीयमानमग्निं पूर्वेण सोमं 1 Da °मुदनिष्क. 4 Gb तत्तनिवर्तयेत् 2. Gb यदाक्रमणे उक्त 5 Dede तूष्णी- 3 Gb वेद्यनुक- 6Gb om. JYS. 1 ·हिगयौतसूत्रम् [१५.१ (५.६) कस्यचिद्धस्ते प्रदाय तानध्वर्युप्रभृतीन् प्रसव्यं परीत्य सोममाद र तान् गच्छतो अगच्छेद यदि दक्षिणेन तान् प्रविष्टः स्यादिति ॥ उत्तरेण चेद् यथेतं परीत्यादायानुगच्छ ॥७॥ यद्यध्वर्युप्रभृतीनुत्तरेण गतः स्यात् तदा यथागतं प्रदक्षिणं परीत्यानुग- च्छेदिति ॥ अन्येन चेद् ब्रह्मा बजितः स्यादन्येन राजा तेनैनं प्रतिगृह्णीयात् ॥८॥ उत्तरेण विहारं पश्चिमेन वेदि संचरेद् दीक्षितश्चेत् ॥६॥ पूर्वमुक्तं यदि तेन पथा ब्रह्मा गतः स्यात् ततो ऽन्येन मार्गेण सोमस्तदा- पि राजानं हर इति चोदितः प्रत्याव्रज्य राज्ञो मार्गेणैव राजानमाददीतापरणाह- वनीयं दक्षिणातिक्रम्येत्यर्थः ॥ स एव हिं राज्ञः पन्था अध्वर्युभिरुक्तः ॥ १० ॥ एतौ त्वेव ब्रह्मणो गतिकल्पावहरतो ऽपि ॥११॥ राझो हरणमकुर्वतोऽपि ब्रह्मण एतावेव गतिकल्पौ भवतः । तान् प्रसव्यं परीत्य [su. 6] इत्येकः कल्पः । यथेतं परीत्य [su. 7] इत्यपर इति ॥ आसीतानीधीय आहुत्योहूंयमानयोरिति धानंजय्यस्तिष्ठेदिति शाण्डिल्यः ॥१२॥ प्राग्नीधीयाहवनीययोद्धे वैसर्जनाहुती स्तः । तयोर्हृयमानयोराग्नीध्रीय एवासीत तिष्ठेद् वेति ॥ उत्तरेणाग्नीधीयं राजानमाज्या िच हियमाणान्यनुगच्छ ॥१३॥ तयोर्तुतयोः पुनरपि" राजानमग्नीषोमीयाश्वर्थानि चौज्यान्यनुगच्छे- दिति ॥ सोमं 2 Ga यथैतं; Dbede (and Lat.) add अग्निं 3Ga प्रत्र 4-4 Gb उत्तरेणाहवनीयं 10 Dbcd ही. 5 DoGa (and Lat.) om. sātras 9,10. 11 Gb adds ह्रियमाणानि 6 Gb क्रमेणेत्यर्थः 1 Gb om. 7 Dede om. 8 Dede वहरण .' 9Gb गमनक० 12 Gb om. 70 JVs.1 ·१५.२ (५.१०)] द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् प्रवोशतेषु हविर्धानं पश्चिमेन गत्वासीतेति गौतमः ॥ १४ ॥ पूर्वेणेति धानंजय्योदक्षिणस्य द्वारबाहोः पुरस्ताद् यजुषोपविशे' ॥१५॥ स्पष्टे इति॥ अग्नीषोमीयवपाय हुतायां यतेमुदतिक्रम्य चात्वाले मार्ज- येत ॥१६॥ मार्जनं सिद्धमे [13. 3. 15] । यथेतमित्येतग्वद्विधेयमिति ॥ एवमेवापररात्र आज्येषु प्रविष्टेपवेशनः ॥ १७ ॥ अपररात्रे सवनीयपशोराज्ये प्रविष्टेष्वेषमेवोपवेशनं कार्यम् । हविर्धानं पश्चिमेन पूर्वेण वा गत्वेत्यर्थः॥ मार्जनं च ॥१८॥ प्रथमः खण्डः ॥ १॥ ॥६॥ सवनीयवपायां हुतायाम् ॥ १॥ एवमेवेत्यनुपूर्तत इति ॥ पुरोडाशेन चरिष्यत्सु तूष्णीमुपविशेत् ॥ २ ॥ अग्नीषोमीयस्य पशुपुरोडाशेनेत्यर्थः ॥ दीक्षितश्चेत् सर्वा इडा अन्वारभेत ॥३॥ स्पष्टमिति॥ वसतीवरीषु परिहियमाणासु दक्षिणोत्क्रम्य तिष्ठेददीक्षितश्चेदा तासां परिहरणात् ॥ ४॥ अदीक्षितो बहिर्वेदि दक्षिणोत्क्रम्य तिष्ठेदिति ॥ 16 यजुषेति (=Lat) 4 Gb सर्वपशूनां पूर्वमुक्तमेव for सिद्धमेव 5 Gb om. 6 Daf om, oft 2G यथैत. 3 Daf 'तू JYS 1 ·द्राहायणश्रौतसूत्रम् [१५.२ (५.१०) प्राग्नीध्रीयं राजानं हियमाणमनुगच्छे ॥५॥ वसतीवरीहरणोत्तरमाग्नीधीयं प्रति सोमं ह्रियमाणमनुगच्छेदिति । ननु चापस्तम्बादिभिः सोमस्य हरणं नोक्तम् । सत्यम् । अत एव विधानादन्यैः कैश्चि- दुक्तमिति । कल्पसामर्थ्यसिद्धं चैतत् । कथम् । ऋत्विजो यजमानश्चाग्नीधीये हि वसन्ति यजमानो राजानं गोपयतीति विहितम् । ततश्च सामर्थ्यसिद्धं हरणमिति॥ दीक्षितश्चेत् तत्रैव संविशेत् ॥ ६॥ स्पष्टमिति ॥ अपररात्र आज्यानि ग्रहीष्यतः पूर्वेण गत्वाग्निं च पश्चिमेन वा यजुषोपविशेत् ॥७॥ सवनीयपश्वर्थान्याज्यानि ग्रहीष्यतो ऽध्वर्योराग्नीध्रीयमग्निं च पूर्वेण पश्चिमेन वा गत्वोपविशेदिति ॥ आत्तेषु प्राङ्गुत्क्रम्य प्रसव्यं परीत्यानुगच्छ पूर्वेण चेद् गतः स्यात् ॥८॥ आत्तेष्वाज्येषु प्राकुत्क्रम्य तानव!न प्रसव्यं परीत्यानुगच्छेदिति ॥ पश्चिमेन चेद् यथेत परीत्यानुगच्छ॥६॥ योज्यग्रहणकाले पश्चिमेनोपविष्टस्तदा प्रदक्षिणं परिगमनमिति ॥ प्रवेशितेषूपविशेत् ॥ १०॥ हविर्धानमाज्येषु प्रवेशितेष्वित्यर्थः ॥ आज्येष्वेव ग्रहीष्यमाणेष्वत्रोपवि दिति शाण्डिल्यः ॥ ११ ॥ आज्यग्रहणवेलायोमेवाग्नीध्रीयान्निष्कम्य हविर्धानस्य पश्चिमेन पूर्वेण वोपविशेदिति॥ अध्वर्युणोक्तो वाचं यच्छेदा तृतीयं प्रातरनुवाकस्य ॥१२॥ 1 Dbc हीय. 2 Ded 'हरणानन्तरमा', Gb वसतीवरीपरि 7 Ga संवसेत् हरणाग्रहणानन्तरमा ४ G यथैतं; Dbede (and Lat.) add अग्निं 9 Gb om. यदि 10 Daf गृह्यमा 11 Gb काले for श्वेलायां 6 Dadf om. 3 Dcde om. 4 Gb om. 5 Gb adds a vs.1 ·१५.२(५.१०)] द्राह्मायणश्रौतसूत्रः प्रातरनुवाकस्य प्रथमायास्तृतीयं यद् वचनम् आ तस्माद् वाम्यतः स्या- दिति । अथवा प्रा तृतीयमित्या तृतीयाया ऋच इत्यर्थः ॥ आ वा परिधानीयायाः॥१३॥ अथवा प्रातरनुवाकस्य परिधानीयान्तं वाग्यतः स्यादिति ॥ आ वोपश्विन्तर्यामयोोमात् ॥ १४ ॥ स्पष्टमिति'॥ आ वा बहिष्पवमानात् ॥ १५ ॥ प्रातरनुवाकप्रभृति बहिष्पवमानपर्यन्त इति ॥ हविर्धानं चेत् पूर्वेण गतः स्यादुपांश्वन्तर्यामी होण्यत्सदङ्गतिक- म्य तिष्ठेत् ॥ १६ ॥ यदि हविर्धानं पश्चिमेनोपविष्टस्तदोपांश्चन्तर्यामयो)मकाले स्थानं ने कार्यमिति॥ दीक्षितश्चेदा तयोर्होमात् ।। १७ ।। दीक्षितस्य॑ ब्रह्मणो होमसमाप्तिं यावत् स्थानं न कार्यमिति ॥ निःसर्पत्स्वन्वारभेत ॥ १८॥ बहिष्पवमानार्थ हविर्धानानिःसर्पत्स्वध्वर्वादिषु प्रतिहारमन्धारभेत ब्रह्मा । तत् पूर्वमेव [3. 3. 12] सूत्रकृतोक्तमिति ॥ तस्य प्रस्तोत्रा समानं कर्म प्रागुपवेशनात् ॥ १६ ॥ प्रवृतहोमादिकर्म [cp. 3. 3.17] तस्य प्रस्तोत्रासमानमुपवेशनवर्जमिति । प्रास्तावं प्राप्यानासमो यजुषोपविशे प्रस्तोतारं प्रति ॥२०॥ बहिष्पवमानस्तुतिदेशं प्राप्योगातृभ्यः किंचिद् विप्रकृष्टः प्रस्तोतारमभि- मुखो यजुषोपविशेदिति [cp. 2. 4. 20] ॥ द्वितीयः खण्डः॥२॥ ॥१०॥ 1 Gbom. 2 DdGb न्तम् 5-5Gb न्याय्यमिति 6 Gb सत्रेषु दीक्षितस्य तु 7 Dode 515177 8 Dodef(first hand) om. वर्ज 3 Dce यदा 4 Dee पूर्वेण प्रविष्ट JVs. 1 73 ·द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् [१५.३ (५.११) रश्मिरसि [PB 1. 9, 10] इत्येतावनुवाकौ स्तोमभागाः॥१॥ तस्मा एतान् स्तोमभागानब्रवीत् [PB 15. 5. 24] इति ब्राह्मणे स्तोमभाग- पदेन रश्मिरसि इत्यादयः समाख्यायन्त इत्यर्थः ॥ समाख्याप्रयोजनं च वक्ष्याम इति ॥ तैः पृथगनुपूर्व स्तोत्राण्यामन्त्रयेत ब्रह्मन् स्तोष्यामः प्रशास्तः इत्युक्तः॥२॥ बहिष्पवमानादीनि स्तोत्राण्यतिरिक्तस्तोत्रपर्यन्तानि प्रयस्त्रिंशत् तानि। तैः स्तोमभागैस्तावत्संख्यैः क्रमेण पृथगनुमन्त्रयेत ॥ तत्र विशेषं वक्ष्याम इति ॥ ऊर्ध्व प्रथमाद् रात्रिपर्यायाद् यत्र स्यात् अमुष्मै त्वा इति तं जिन्व इति तत्र ब्रूयात् ॥ ३॥ प्रथमाद् राषिपर्यायादूर्व स्तोमभागेषु यत्रया अमुष्मै त्वा इति पदद्वय मस्ति । अमुष्मा इतिचतुर्दान्तानां पदानामुपलक्षणम् ।तत्र पदद्वरानन्तरमध्यय- नाभावे ऽपि तं जिन्व इति ब्रूयात् । तमिति द्वितीयान्ततया प्रयोज्यानां भिवृदादि- पदाना पलक्षणम् । तेनैवं प्रयोगः-त्रिवृदसि त्रिवृते त्वा त्रिवृतं जिन्व । वृदसि प्रवृते त्वा प्रवृतं जिन्वें इति ॥ सवितृप्रसूता बृहस्पतये स्तुत इत्येकैकस्यान्तः॥४॥ तेषु सवितृप्रसूता बृहस्पतये स्तुते इति प्रत्येकमनुषञ्जनीयमिति ॥ पूर्वेषां च ॥५॥ पूर्वेषां रश्मिरसि इत्यादीनां विंशतिमन्त्राणामपि [PB 1.9. 1-12, 10. 1-8] सवितृप्रसूर्तीः इत्येवान्तः । नन्वध्ययनसिद्धमेवैतन्न वक्तव्यम् । सत्यम् । वक्ष्यमाण- विकल्पदर्शनार्थमनुवादो मन्त्रपरिमाणज्ञानार्थं चेति ॥ भूर्भुवः स्वर्वृहस्पतिर्ब्रह्माहं मानुष ओम [cp. 12. 2. 28] इत्ये- तद् वाधिकं कुर्यादोंकारं वा ॥ ६ ॥ सवितृप्रसूता बृहस्पतये स्तुत इत्यस्यानन्तरमधिकं निवेशयेद् विकल्पेनेति ॥ 1 Gb तत् 6 Gb adds बृहस्पतये स्तुत 2 Dce यत्र only once; Gb यथा 7 Gb इत्येव मन्त्रान्तः 3 Gb adds पूर्वेषु तथाध्ययनात् 8 Gb मन्त्रमोक्षार्थ 9-9 De मानुषोम् 10 Gb इति मन्त्रस्या. 4-4 Gb om. 5-5 Ded om. 74 JVS' 1 ·५६ २ १५.३ (५.११)] द्राह्मायणश्रौतसूत्रः यथाम्नायं संधेरनुमन्त्रयेत ॥ ७ ॥ वसुको ऽसि [PB 1. 10. 11] इत्यादिसंधिस्तोत्रानुमन्त्रणमविकृतमेवेति। मतान्तरमाह- त्रैधं विभजेदिति धानंजय्यः -वसुको ऽसि वस्यष्टिरसि वेषश्री- रसि । वसुकाय त्वा वस्यष्टये त्वा वेषश्रिये त्वा । वसुकं जिन्व वस्यष्टिं जिन्व वेषश्रियं जिन्व । सवितृप्रसूता बृहस्पतये स्तुत इति॥८॥ वसुको ऽसि वसुकाय त्वा वसुकं जिन्व इत्येवमर्थः संबन्धः । सो ऽयमेको विभाग एवमुत्तरावपीति॥ स्तुत देवेन सवित्रा प्रसूताः इत्यनुमन्त्रयेत मानसं वाजपेये च बृहत् ॥६॥ अविवाक्ये दशमे ऽहनि मानसं स्तोत्रं वाजपेये च बृहदुत्तमं स्तोत्रं स्तुत देवेन इत्येवानुमन्त्रयेतेति ॥ आनन्तर्येणेतराणि ॥१०॥ इतराणि मानसवाजपेयान्त्यव्यतिरिक्तानि सर्वसंस्थासु संहत्य त्रयस्त्रि- शदेव स्तोत्राणि तानि त्रयस्त्रिशता स्तोमभागैः क्रमेणानुमन्त्रयेत । ननु च । अत्यग्निष्टोममेकमधिकमस्ति । तत् कथं त्रयस्त्रिंशत् स्तोत्राणि । उच्यते। उक्थ्या- नन्तरमुत्पन्नस्य षोडशिनः स्तोत्रस्य तत्रापकृष्य प्रयोगमात्रं न पुनरपूर्व स्तोत्रा- न्तरमस्तीति ॥ अथ नैमित्तिकेषु स्तोत्रेषु कथमनुमन्त्रणमत ग्राह- ईध्रात् स्तोत्राणि पूर्वेण तद्वृद्धेः” ॥ ११ ॥ ई-शब्दो निमित्तवचनः । निमित्तं च सोमातिरेकः । यदि प्रातःसवनात् सामा ऽतिरिच्येत [PB 9. 7. 1] इति ब्राह्मणेने निमित्तान्यन्यानि विहितानि । पूर्वेण 1 Dbcde भजेतेति 7 Dce पेयोन्यानि व्य', Gb पेयव्य. . Gb adds इति, thus making this a 8 Dede स्तोत्रभागैः, Gb स्तोमविभागैः separate sātra. 9 Gb अत्यग्निष्टोमे स्तोत्रमेकमस्ति 3 Ga वसुञ्, Gb वसुर् 10-10 Gb °मुक्तस्य वपनस्य षोडशि- 4 Ded मर्थतः 11 DbedeGa तद्विवृद्धेः (=Lat.) 5 Gb °मुत्तरत्रापति 12 Gb ब्राह्मणे 6 Gb इत्यनु 13 Gb निमित्ताद्यानि . JVs.1 75 ·द्राशायणश्रौतसूत्रम् [१५.३ (५.११) पूर्वस्तोत्रस्य स्तोमभागेनानुमन्त्रयेत नित्यस्तोत्रस्य वृद्धिमानत्वात् तस्येति । परेण वा तनिकामनात् ॥ १२ ॥ पश्चाद्भाविना वा स्तोमभागेनानुमन्त्रणम् । कुतः । माध्यन्दिनं वा एष सवनं निकामयमानो ऽभ्यतिरिच्यते [PB 9. 7. 2] इतीतरस्य माध्यन्दिनादेर्निकामनश्रव- णात् । निकामनमिच्छति ॥ मानसवद् वातिरिक्तसामान्यात् ॥ १३ ॥ अथवा मानसस्तोत्रवदनुमन्त्रणमतिरिक्तत्वसामान्यात् । अग्निष्टोमादति- रिक्तं हि मानसम् । नैमित्तिकमपि नित्यादतिरिक्तमिति ॥ सर्वानुमन्त्रणेन वानुक्लत्वात् ॥ १४ ॥ अथवा यः पूर्वमिष्टिप्रकरणे सर्वानुमन्त्रणसंक्षको मन्त्र उक्तस्तेन वानु- मन्त्रण:न्यस्यानुक्तावादिति ॥ यद्यत् स्तोत्रं लुप्येत सहैव स्तोमभागेन ॥ १५ ॥ यदि पर्यायानभिव्युच्छेत् सर्वेभ्य एक संभैरेयुः [6. 6. 1] इत्याश्वलायनोक्ने संभार- पक्षे यानि स्तोत्राणिं लुप्तानि यश्च षोडशी वैकल्पिकत्वाल्लुप्यते तानि स्वकीयैः स्तोमभागैः सहैव लुप्यन्ते । न तैः शिष्टानुमन्त्रणं कार्य क्रमसंख्याभ्यां नियतत्वात् स्तोमभागाना । स्तोत्रस्यासाधारणो भागः स्तोमभाग इति हि" समाख्या । एतदेव हि समाख्याप्रयोजनम् । ननु च । प्रधानलोपे गुणलोपो न्याय्य एवेति । न वक्तव्यमित्येतर । सत्यम् । आपस्तम्बस्तु सप्तदश वाजपेये [11. 10. 13] इति वदन तं नियमं मन्यते तदनिष्टमिति दर्शयितुमेतदुक्तमिति ॥ स्तुते बहिष्पवमाने वपायां हुतायां मार्जयित्वा धिष्ण्यानुप- स्थायोक्तं सदस्युपवेशनम् ॥१६॥ दक्षिणार्धे तु सदसः पूर्वमुपवेशनम् [4.4.9] इत्यादि षट्पटल्यामुक्तमनुसंधे 1 Gb स्तोत्र 2-2 Gb स्तोत्रवृद्धिमात्रत्वात् नैमित्तिकस्येति 8 Df संह 9 Ded संभरण , Dof संहरण. 3 Dede वि. 10 Gb adds हि 4 Gb इति परस्य 12 Dd opraat (=Lāt. ); Dbede (and Lāt) 6 Gb रिकस्य add तत्रैव गत्वासति 7 Gb यत् भावः 11 DceGb om. 5 Doe अथ 78 JYS, 1 ·१५.४ (५.१२)] द्राशायणश्रौतसूत्रम् यमिति ॥ स्तुतस्त्रियोर्वाचं यच्छेत् ॥ १७ ॥ स्पष्टमिति । अनूच्यमाने च सर्वत्र ॥१८॥ सर्वेधू पुरोनुवाक्यामनोतानुवचने वाग्यमनमिति ॥ वपद्कृते विसृजेत् ॥ १६ ॥ स्पष्टमिति॥ अवभृथादुदेत्यानुष्याद् यज्ञशेषम् ॥ २० ॥ यज्ञशेषमन्वासीतेत्यर्थः॥ अहर्गणेष्वेनं सदातिप्रेषेण प्रशास्ता वाचं यमयति राजानं रक्ष इति चाह तदुभयं कुर्यादा वसतीवरी गां परिहरणात् ॥ २१ ॥ प्रशास्ता मैत्रावरुणः स एनमर्नुप्रैषेणाश्वलायनोक्तेन हारियोजनप्रचा- रानन्तरं वाचं यमयति ब्रह्मन् वाचं यच्छ [Asv. 6.11.16] इति ॥ तत् सत्रे पर्यायेण कुर्युरहीने तु ब्रह्मैवं ॥ २२ ॥ सत्त्रेषु यजमानाः पर्यायेण तदुभयं कुर्युः । प्रथमे दिवसे कश्चिद् द्वितीये ऽपर इत्येवम् । अहीने तु ब्रह्मैव प्रतिदिवसमुभयं कुर्यादिति ॥ । तृतीयः : खण्डः ॥३॥ ॥११॥ वाजपेये पृष्ठयस्य स्तोत्रमनुमन्य सदस्यं ब्रह्मासन उपवेश्य निष्कामेर ॥१॥ पूर्वेणानीध्रीयं स्थूणा निखाता स्यात् ॥ २ ॥ अध्वर्युणेति शेषः॥ 1 Dd adds 119911 thus ending the section here (= Lat.). 2-2 Gb शस्त्रवपायां वाचं यच्छेयुरिति 3Gb om. 4 Dede सर्वत्रति सर्वेषु 5 Dbed जेत (= Lat.) 6 Ga °हरणान्तम् 7 Dod एनमति. 8-8 b यनोक्तहार्योज. 9 Gb om. अहीने तु ब्रह्मैव 10 Gb om.; Dede सत्रे तु 11 Gb सनम् JYS.1 ·६२ द्राहायणश्रौतसूत्रम् [१५.४ (५.१२) दक्षिणेन मार्जालीयमन्तर्वेदीति शाएिडल्यः॥३॥ तस्यामौ- दुम्बरं सप्तदशारं रथचक्रं प्रतिमुक्तं स्यात् ॥ ४॥ स्पष्टे इति॥ तदभावे यत् किंचिद् रथचक्रम् ॥ ५॥ उदुम्बराभावे यदेव किंचिद् रथचक्रं सप्तदशारं स्थूणायां प्रतिमुक्कं स्या- दिति॥ तस्मिन् बाहू आदध्यात्-देवस्याहं सवितुः प्रसवे सत्यसैवसो बृहस्पतेर्वाजिनो वाजजितो वर्षिष्ठमधि नाकं रुहेयम् इति ॥६॥ तस्मिन् रथचक्रे बाहू श्रादध्यान्मन्त्रेणेति ॥ रथेष्वाजिं धावत्सु आविमर्याः इति गायेदाकारमुद्गीथादौ लुप्त्वा तस्य स्थाने प्रत्याहृत्य ब्यक्षरम् अग्मन् इति ॥ ७ ॥ लक्षणमुंद्दिश्य रथेषु धावत्सु साम गायेत् । आ वाजं वाजिनो अग्मन् इत्यु- द्गीथादावाकारमुपसर्ग लोपयित्वा तस्य स्थाने अग्मन्निति यक्षरं प्रत्याहृत्य गायेत् अग्मन्वाजं वाजिनः इति । किमर्थः पुनरालोपः। गमनकाले मन्त्रेण गमन- मेव प्रतिपादनीयं न पुनरागमनमिति लोप उक्त इति ॥ गतेषु वा ॥८॥ अथवा रथेषु लक्ष्यं प्रतिगतेष्वेव गायेन धावत्सु अग्मन् इति भूतनिर्देश- विरोधादिति ॥ यथाधीतमाधावत्हँ ॥६॥ प्रत्यागच्छत्सु रथेषु यथाधीतमाकारमलुप्त्वैव गायेत् तस्यागमनाभि- रूपत्वादिति ॥ आस्तेषु वा ॥१०॥ 1-1 Gb om. 2 DbdGb किंच (= Lat.) 3 Da (sec. m.) श°, DI(1)Ga श्र० 4 Ga वरिषिष्ठमधि, Gb वर्षिष्ठे अधि 5 Gb addsब्रह्मा 7 Df अक्षमु०, Gb लक्ष्यमु 8 Gb adds आविर्या इति 9 In Dd the rest of the patala is missing. 10 Df ends here. 11 Dbc , Gb °T° 5 Ded नि. 18: JVS 1 ·१५.४ (५.१२)] द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् ६३ आगतेष्वेव गायेद् भूतनिर्देशादेवेति ॥ सर्वत्र वा यथाधीतम् ॥११॥ गमने चागमने चेत्यर्थः । सर्वथापि द्विरेव गानमिति परिवर्तयन् गाये- दिति ॥ गानकाले रथचक्रं, बाहुभ्यां प्रदक्षिणं परिवर्तयन् गायेत् ॥१२॥ परिवयं गायेद् गीत्वा वा परिवर्तयेत् ॥ १३ ॥ अथवा परिवर्तनार पूर्वकालमुत्तरकालं वा गानं न सकालमिति ॥ गायतो वान्यस्तं परिवर्तयेत् ॥ १४ ॥ ब्रह्मणि गायति सति रथचक्रमन्यः परिवर्तयेदिति ॥ उदवरोहं मन्येत-विष्णोः क्रमो ऽसि विष्णोः क्रान्तमसि विष्णोर्विक्रान्तमसि' इति ॥ १५ ॥ उदङ्मुखो भूत्वा रथचक्रादवरूढमात्मानं मन्येत । अत एव गम्यते न प्रत्यक्षेणारोहणमवरोहणं वेति ॥ अभिदक्षिणमावृतः सदः प्रविशेत् ॥ १६ ॥ स्पष्टमिति ॥ तत्रासीनो हिरण्यस्थालं मधु च नाना प्रतिगृह्णीयात् ॥ १७॥ हिरय॑स्थालं मधुना पूर्ण ब्रह्मणे [24. 3. 27] दद्यादिति वाजपेये वक्ष्यति । तत्र स्थालस्य प्राधान्यात् तस्यैव मन्त्रेण प्रतिग्रहो न मधुन इति शङ्कानिवृत्त्यर्थ नानति वचनमिति ॥ ऋतपेये च दक्षिणां चमसम् ॥ १८ ॥ ऋतपेये तो सोमचमसो दक्षिणा [PB 18. 2. 10] इति ब्राह्मणम् । तत्रापि सोमरसं तत्पात्रं च दक्षिणाभूतं पृथगेव प्रतिगृह्णीयादिति ॥ ब्राह्मणाय मधु दद्यानिदधीत हिरण्यम् ॥ १६ ॥ आत्मार्थमेव हिरण्यस्थालं निदधीतेति ॥ 6 Da वान्यस्तत् , DoGa वान्यं, Gb वान्यः (BLāt.) 7 Gb om. 4-4 DoGa (and Lat.) om., Da om.प्रद. 8 DbG हिरण्यं (=Lat.) क्षिणं परिवर्तयन् गायेत् 9 Gb हिरण्यं हिरण्य 5 Gb adds at 10 Dce ब्राह्मणे 1 Dce आह° 2 Ga om. 3 Gb सर्वत्रा JYS. 1 79 ·६४ द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् [१५.४ (५.१२) त्रिष्टुप्छन्दसा सर्वभक्षं चमसं भक्षयेत् ॥ २० ॥ सोमचमसच दक्षिणार्थत्वादप्राप्तमेव मन्त्रेण भक्षणं विधीयत इति ॥ तं प्रतिरक्षीयादिति स्थविरो गौतमः ॥२१॥ तं सोमरसमेव प्रतिगृह्णीयान्न पुनः पात्रस्य पृथग् ग्रहणभक्षः। कुतः। हुतो देयः [24.1.22] इति वचनात् सोमरस थैव दक्षिणावप्रतीतेरिति गौतम इति ॥ गौतममतेनैः चमसभक्षण मन्त्रान्तरमाह ॥ कस्त्वा ददाति स त्वा ददाति कस्मै त्वा ददाति तस्मै त्वा ददाति कस्त्वा कं भक्षयामि इति भक्षयेत् ॥ २२ ॥ वाग् देवी सोमस्य तृप्यतु इति वा॥ २३॥ उमाभ्यां वोभाभ्यां वा ॥ २४ ॥ गौतमस्य मतेन मन्त्रद्धयमिति । चतुर्थः खण्डः ॥ ४॥ ॥१२॥ पञ्चदशः पटलः॥१५॥ द्राशायणकृते सूत्रे दीपे धन्विविनिते। द्वितीये दशके वृत्तः पञ्चमः पटलो ऽधुना ॥ इति पञ्चमो ऽध्यायः॥ 1-1 Gb पात्रस्यापि पृथक् प्रतिग्रहः 2-2 Gb om. 3 Dd resumes the text here. 80 JVS.

·BHARADVĀJA-SRAUTASUTRA edited by RAGHU VIRA The Bharś, which belongs to the Kha(v.l.Ka)ņdikeya group of the Taittiriyas?, is known to us only partially. Its manuscripts are far from being numerous. The few that we have been able to obtain may be conveniently divided into two groups, D(evanāgarī) and G(rantha), according to the scripts in which they are written. All of them are incomplete. Da (Baroda, Oriental Institute, No. 8941, Db (Bombay, University Library, No. 26) give the longest text-complete upto the end of Jyotiştoma, and four sections of the next 1 In some of the accounts the Bhārad vājas are replaced by the Audh- (v.l. A ugl)eyas. See Wilhelm Siegling's "Die Rezensionen des Carapavyuha", pr. 24, 34. 2 There are six Śrautasütras attached to the Taittiriyas. Of these four have already been published: (1) A pastamba, ed. by R. Garbe, 1882-1902 (2) Baudhayana, ed, by W. Caland, 1904-23 (3) Satyåşadha-Hirapyakesin, od. by Kašinātha Bāla Ayase, 1907-'30 (4) Vaikhanasa, ed. by W. Caland, 1933. I possess only the loose printed sheets, which were very kindly supplied to me by Prof. Gonda of the University of Utrecht. The fifth Sūtra, that of the Vädhülas, was made known by Professor Caland through long extracts printed in the Acta Orientalia, I-IV, JVS. 1 81 ·ii BHĀRADVĀJA-ŚRAUTASUTRA chapter.1 The text is uniform in these mss., and is derived from a common source. Ga (Lahore, Panjab University Library, No. 1427) concludes with the Jyotistoma. Gbc were supplied through the good offices of Pt. G. Harihara Šāstrī of Trivandrum. Of these Gb stops with 12. 18 of our text, while Gc has only nine complete chapters. At the end of the Sūtra Gb appends a big fragment of the Bharadvāja-Darsa- Pürņamāsa-Prayoga. Still another Grantha manuscript (Lahore, D. A.-V. College, No. 5980) was examined and even collated. It has, however, not been included in our critical 1 In the year 1926 I had compared the Berlin (Weber's Catulogue, No. 1448) and Munich (Aufrecht's Cat, No. 118) manuscripts with our Da, and was greatly disappointed to discover that they were recent transcripts made from the same source as our Da. The Munich ms., however, has a Supplement, the Bharadvaja Parisesasútra, which is of exceptional interest. After the customary salutations to Gaposa, Sarasvati and the Gurus the Supplement begins : अथात: सूत्रपरिशेषान् व्याख्यास्यामः ॥ बाहुमात्राः परिधयः स्फ्यं शम्या च । प्रादेश- मात्राण्यरनिमात्राणि वेध्मकाष्ठानि शुष्काण्यााणि वा । सवल्कलानि ॥ It is a small work, not exceeding 300 granthas; but its contents are most varied. We give a few short extracts below : अथ नक्षत्रेष्टीनां याज्यानुवाक्या यथा समानाता उपहोमाश्च भवन्ति प्राकृतावाज्यभागी पानातै संयाज्ये यथाश्रद्धं दक्षिणा भवन्ति ॥ अत ऊर्ध्व याजमानं यथासमानातं वाजपेयं सानिमेके समामनन्ति ॥ यो ब्रह्मचारी स्त्रियमुपेयात् स गर्दभं पशुमालभेत प्राहितामिरित्येकमनाहितामिरित्यपरम् ॥ हविर्दोषान् व्याख्यास्यामः॥ अथातोमीनामुद्वातानां खंडद्वयं बौधायनवत्...यद्याहिताग्निः पुनरान् कुर्वीत अमीन नोत्सृजेयुलौकिकाः संपद्येरन् । तस्य पुनरग्न्याधयं विद्यत इत्याश्मरथ्यः॥ पुनराधेयमित्यालेखनः पुनरग्न्याधेयमित्यौडलोमिः ॥ ॥ अथातोनुग्रहान् व्याख्यास्यामः समस्तहोमो बौधायनवत् ॥ Vijayate-passages are scattered all over the text. It ends : श्राज्यालाभे आजमाविकमाहिषं वा घृतंमाज्यार्थे इत्यादि । ॥ इति भारद्वाजीयपरिशेष- सूत्रं संपूर्ण. श्री रामार्पणमस्तु ॥ श्री सांबसदाशिवप्रसन्न ॥ श्री वासुदेवप्रसन्न ॥ श्री गोविन्दाय ॥ I also possess a Bhärad vāja-Pravarasūtra in Grantha characters, ॥ .82 . JVS. 1 ·BHĀRAD VĀJA-SRAUTASUTRA iii apparatus, for it is full of lacunae and is not of much value for the constitution of the text. Its inclusion would have made the critical apparatus unnecessarily heavy. The Devanagari mss. differ from the Grantha mss. in their division and numbering of the chapters. The differences are clearly shown by the colophons of D and Gb, which are given below. Gac have generally no colophons. Ga shows the numbers of chapters sporadically. In its divisions of chapters Gc agrees entirely with Gb. Ga, however, differs from Gb in marking the end of the eleventh praśna. The constituted text follows the divisions of Ga. The colophons of D and Gb are : D Gb इति प्रथमः॥ इति दर्शपूर्णमासे प्रथमः प्रश्नः ।। इति द्वितीयः॥ इति दर्शपूर्णमासे द्वितीयः प्रश्नः ॥ तृतीयः॥प्रथमः प्रश्नः समाप्तः ॥ Praśna continued द्वितीयः प्रश्नः॥ इति दर्शपूर्णमासे तृतीयः प्रश्नः ॥ प्रथमः॥ इति याजमानश्चतुर्थः प्रश्नः । द्वितीयः॥ इति अग्न्याधानः पञ्चमः प्रश्नः ॥ इति तृतीयः प्रश्नः॥ इत्यग्न्युपस्थानं समाप्तम् ॥ चतुर्थः प्रश्नः॥ अग्निहोत्रं समाप्तम् ॥ पञ्चमः प्रश्नः॥ इत्यग्न्युपस्थानाग्निहोत्राग्रयन्तः ॥ षष्ठः प्रश्नः समाप्तः ॥ Here D shows a double division : once treating its three praśnas as separate chapters, and hence numbering the sections separately for each praśna, and once taking them as one whole and marking the numbers of the sections continuously (thus agreeing with Gb). षष्ठः प्रश्नः॥ इति पशुबन्धः सप्तमः प्रश्नः ॥ सप्तमः प्रश्नः॥ इति समाप्तश्चातुर्मास्यप्रयोगः ॥ इति -- ४३ JYS. 1 ·iv BE ÄRADVAJA-ŠRAUTASUTRA भारद्वाजश्रौते अष्टमः प्रश्नः ॥' अष्टमः प्रश्नः॥ इति पूर्वप्रायश्चित्तं नाम नवमः प्रश्नः ॥ प्रथमः॥ इति भारद्वाजसूत्रे दशमः सोमप्रश्नः ॥ प्रवर्ग्यप्रश्नः॥ Praśna continued Ga agrees with D in closing the praśna here. Gb ends with the 40th sec. of its 11th chapter. The remaining three colophons of D, viz., द्वितीयः॥ तृतीयः॥ नवमः प्रश्नः ॥ correspond to the close of the 12th, 13th and 14th praśnas of Ga. This is the end of Jyotiştoma. Besides these manuscripts, none of which can claim to be older than three hundred years, the text of the Bharś can be partly controlled and partly verified by the large number of citations in ancient commentaries and digests.? These would be found collected in Appendix I, which will appear at the end of the complete work. I have to thank most cordially Pt. G. Harihara Sastri and the Directors of Lahore and Baroda Libraries for their courtesy in allowing me the use of their valuable manuscripts. 1 Gb further adds : वर्षे प्रमाथिनानि च श्रावण्यां मासि संयुते । ऋक्षे बृहस्पतेस्तस्य वारे द्वादशिसंयुते ॥ शुभयोगे शुभे लमे शुभकरणसंयुते । चातुर्मास्यक्रतुरिदं सूत्रे व्यासदनुग्रहात् ॥ लिखित्वा पुस्तकेच्छैव रामकृष्णाख्यशर्मणा । तस्यैव पुस्तकमिदमुदक्तटनिवासिनः । काधिकरिकुले जातो शिवभक्तो भविष्यति ॥ अष्टमः प्रश्नश्चातुर्मास्यक्रतोः सूत्रं समाप्तम् ॥ 2 These citations do not always give the exact words of the Sūtra. Sometimes they give merely the paraphrase of the original. Cp. Rudradatta (on Aps 1. 4. 5, 2. 4. 9, 2. 19. 9) and Mahadeva (on Sathirs 1. 5 : page 126, last line) with Bhars 1. 3. 21, 2. 4. 10, 2. 18. 1, 1.21. 6. 84 JVS 1 ·दर्शपूर्णमासौ व्याख्यास्यामः ॥१॥ आमावास्येन हविषा यक्ष्यमाण एकस्या द्वयोर्वा पूर्वेधुर्हविरातञ्चनं दोहयति ॥२॥ अपि वा रस्तादेव द्वयहे ज्यहे वानुगुप्तं दुग्धं दोहयित्वानुगुप्तेन दनातनक्ति ॥३॥ संततमविच्छिन्न- मभिदुहन्त्योपवसथात् ॥ ४॥ यदहः पूर्णश्चन्द्रमाः स्यात् तां पौर्णमासीमुपव- सेत् ॥ ५॥ श्वः पूरितेति वा ॥६॥ यदहर्न दृश्येत तामैमावास्याम् ॥ ७॥ श्वो नोदेतेति वा ॥८॥ तत्रैषो ऽत्यन्तै प्रदेशो ये केचर्न पौर्णमासीममावास्यां वा धर्मा अनारभ्याम्नायन्त उभयत्रैव ते क्रियन्ते ॥ ६ ॥ यज्ञोपवीत्येव देवेषु कर्मसु भवति ॥ १०॥ प्राचीनावीती पित्र्येषु ॥ ११ ॥ प्राङ्न्यायान्युदङ्न्यायानि वा प्रद- क्षिणं देवानि कर्माणि कुर्यात् ॥ १२ ॥ विपरीतं पित्र्याणि ॥ १३ ॥ न विहाराद- पपर्यावर्तेत ॥ १४॥ न यज्ञाङ्गेनात्मानमभिपरिहरेदन्यं वा ॥ १५ ॥ उत्तरतउप- चारो विहारः ॥ १६ ॥ यत्र कच जुहोतीति चोदयेदध्वर्युरेव जुद्वाज्येनाहव- नीये जुहुयात् ॥ १७ ॥ अध्वर्युमेवानादिष्टे कर्तरि प्रतीयादाती, द्वितीयम् ॥ १८॥ यत्र कचोपतिष्ठते ऽनुमन्त्रयत इति चोदयेद् यजमान एव तत् कुर्यात् ॥ १६ ॥ एकमन्त्राणि कर्माणि ॥२०॥ आदिप्रदिष्टा मन्त्रा भवन्ति ॥२१॥ ॥१॥ उत्तरस्यादिना पूर्वस्यावसानम् ॥१॥ मन्त्रान्तैः कर्मादीन् संनिपातयेत् ॥ २॥ अथ यत्र इस्वो मन्त्रः स्याद् दीर्घ कर्म कर्मादौ मन्त्रं जपेत् ॥ ३ ॥ अथ 8 DGc add ह 1-1 D दोहयित्वा 2 Ga पूर्ण 3 DGa om. ताम् 4 D affa, Ge aligara; Gb corrupt. 5 DGc °न्तः Dदु 10 D दिष्टेषु कर्तारं 11 Dom. 12 G० पूर्वस्यान्तम् ; Gbc add विद्यात् 13 D संपा. 6 D केच 7 Gb तद्विप. JYS, 1 85 ·२ भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१.३.६ यत्र द्वाभ्यां जुहोति पञ्चभिर्जुहोतीति चोदयेत् प्रतिमन्त्रं तबाहुतीर्जुहुयात् ॥ ४॥ अथ यत्र यज्ञाले कर्माभ्यावर्तयन्न मन्त्रो ऽभ्यावर्तेत ॥५॥ ज्वलत्येव सर्वा पाहुतीर्जुहुयात् ॥ ६॥ व्रतमुपैष्यति शाखामच्छति ॥ ७॥ पलाशशाखाँ शमीशाखां वा ॥ ८ ॥ सा या प्राच्युदीची प्राची वोदीची वा बहुपर्णा बहुशाखाप्रतिशुष्कॉग्रासुषिरा तामाछिनत्ति-इषे त्वा [1. 1. 1a] इति ॥६॥ ऊर्जे त्वा [l. c.] इति संनमय- त्यनुमार्टि वा ॥ १०॥ अथैनामाहरति- इमां प्राचीमुदीचीमिषमूर्जमभिसँस्कृताम् । बहुपर्णामशुष्कामाँ हरामि पशुपामहम् ॥ [TB 3.7. 4.8] इति ॥ ११॥ तया षडवराान् वत्सानपाकरोति-वायव स्थोपायव स्थ [1.1.1 8] इति ॥ १२ ॥ यावतीनामेका कुम्भी दुग्धैं संभरेत् तावती परार्ध्या मात्रा स्यात् ॥ १३॥ एक शाखयोपस्पृशति ॥ १४॥ तयैव गाः प्रस्थापयति-देवो वः सविता प्रार्पयतु श्रेष्ठतमाय कर्मण आप्यायध्वमनियाँ इन्द्राय देवभागम् इति ॥ १५॥ महेन्द्रोय इति वा यदि महेन्द्रयाजी भवति ॥ १६ ॥ एकाँ शाखयोपस्पृशति ॥ १७ ॥ प्रस्थिता अनु. मन्त्रयते- शुद्धा अपः सुप्रपाणे पिबन्तीः शतमिन्द्राय शरदो दुहानाः । रुद्रस्य हेतिः परि वो वृणक्नु । इति ॥ १८॥ महेन्द्राय इति वा यदि महेन्द्रयाजी भवति ॥ १६ ॥ ॥२॥ ध्रुवा अस्मिन् गोपतो स्यात बहाः [l. c.g] इति यजमानस्य गृहानभिपर्याव- तते ॥ १ ॥ अग्निष्ठे ऽनस्यग्न्यगारे वा पुरस्तात् प्रतीची शाखामुपगृहति-यज- मानस्य पशून् पाहि [l. c. 1] इति ॥ २॥ पश्चात् प्राचीमित्येकेषाम् ॥ ३ ॥ यो वा अध्वर्योहान् वेद गृहवान् भवति । आ चतुर्थात् कर्मणो ऽभिसमीक्षतेदं करिष्यामीदं करिष्यामीति । एते वा अध्वर्योहाः । य एवं वेद गृहवान् भव- तीति विज्ञायते ॥ ४॥ सावित्रणाश्वपशुमनडुत्पशुमसिदं वादाय गार्हपत्य. मभिमन्त्रयते- यज्ञस्य घोषदसि [1. 1. 2a] इति ॥ ५॥ प्रत्युष्ट रक्षः प्रत्युष्टा अरातयः 1 Gbe "हुतिं जुहु' 6Gb षट्प. 2 Gb "मुपेष्यतीति 7 D त्री 3 Gac 'छति 8 Gac ERR 4 Ga otuff 9 Thus Gbe (= Ap., Hir.); DGa प्रती. 5 D •प्रतिकृष्णा - . 86 JYS. 1 ·३ १.४. १५.] भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [1. 1. 26] इत्याहवनीये दात्रं प्रतितपति॥६॥ प्रेयमगाद्धिषणा बर्हिरच्छ [l. c. c] इति प्राङ्वोदङ्वाभिप्रबेज्य यतः कुतश्च दर्भमयं बर्हिराहरति ॥७॥ विष्णो स्तूपो ऽसि [1. 1. 11g] इति प्रथम स्तम्बमुत्सृजति ॥८॥ द्वितीय परिषौति' देवानां परिषूतमसि वर्षवृद्धमसि [1. 1. 2de] इति ॥ ६॥ तस्य द्वे तिस्रो वा नाडी- रुत्सृजति-अवशिष्टो गवां भागः इति ॥ १०॥ स्तम्बमारभते-देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनो हुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां बर्हिर्देवसदनमारमे इति ॥११॥ पर्वणि दाति-देवबर्हिर्मा त्वान्वङ् मा तिर्यक् पर्व ते राध्यासमाछेत्ता ते मा रिषम् [l. c. fgh] इति ॥१२॥ संनखं मुष्टिं लुनोति ॥ १३ ॥ स प्रस्तरो भवति ॥ १४ ॥ कुल्मिमात्र इत्येकेषाम् ॥ १५॥ ऊर्वस्थिमात्र इत्येकेषाम् ॥ १६ ॥ त्रुग्दण्डमात्र इत्येकेषाम् ॥ १७ ॥ अप- रिमित इत्येकेषाम् ॥ १८ ॥ एवमेवायुजो मुष्टील्लुनोति ॥ १६ ॥ यदन्यत् परिष- वणादुत्सर्जनादिति सर्व तत् करोति ॥ २० ॥ प्रस्तरो युक्तमित्येकेषामयुक्तमित्ये- केषाम् ॥ २१ ॥ अयुजि निधनानि लुनोतीत्येकेषाम् ॥ २२॥ ॥३॥ देवबर्हिः शतवल्शं विरोह [l. c.i] इत्यालवान् प्रत्यभिमृशति ॥१॥ सहस्र- वल्शा वि वयँ रुहेम [l. c.] इत्यात्मानम् ॥ २॥ अथैनत् संभरति-पृथिव्याः संपृचः पाहि सुसंमृता त्वा संभरामि [l. c. h1] इति ॥ ३ ॥ अत एव बर्हिषः शुल्वं करोति त्रिधातु पञ्चधातु वा ॥ ४ ॥ अयुपिता योनिः इति शुल्बमावेष्टयति ॥५॥ अदित्यै रानासि [l. c. m] इति प्रतिदधाति ॥ ६ ॥ तत्रैषो ऽत्यन्तप्रदेशो यानि कानिच शुल्बानि न समस्यन्ते प्रदक्षिणं तान्यावेष्टयेत् ॥ ७॥ अथ यानि सम- स्यन्ते प्रसव्यं तेषां गुणमावेष्टय प्रदक्षिणमभिसमस्येत् ॥ ८ ॥ उदगग शुल्वं निघाय तस्मिन् प्रागग्रं बर्हिनिदधाति ॥ ६॥ अलुभिती योनिः इत्युत्तमे निधने प्रतरसत्यादयति ॥ १० ॥ अथैनत् संनाति–इन्द्राण्यै संनहनम् [l. c.] इति ॥ ११ ॥ पूषा ते प्रन्थि प्रथ्नातु [1. c. n] इति अन्थि करोति ॥१२॥ स ते मास्थात् [1. c.] इति पश्चात् प्राञ्चमुपगृहति ॥ १३ ॥ पुरस्तात् प्रत्यञ्चमित्ये- केषाम् ॥ १४ ॥ अथैनदारमते- 1 Thus Da, others °वृ० 8 DGb om. एवम् 2 D सृज्यति, Gbc °सृज्य 9 Ga लुना 3 Gc adds स्तम्ब 10 Go om. Sta 4 D परिषनेति 11 DGc न्तः 5 Gac gala 12 D निधायति 6-6 D om. 13 Ga हिता, Gbe °दा 7 D विनिमित, Gaविनिर्मित 14 Gb करोतु JVS, 1 ..87 ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१.५, १५ प्रापस्त्वामश्विनौ त्वामृषयः सप्त मामृजुः । बर्हिः सूर्यस्य रश्मिभिरुषसां केतुमारभे ॥ इति ॥ १५॥ उद्यच्छते-इन्द्रस्य त्वा बाहुभ्यामुद्यच्छे [1. 1. 20] इति ॥१६॥ शीर्षनधिनिधत्ते-बृहस्पतेर्मूर्ना हरामि [1. c. ] इति ॥ १७ ॥ प्राहरति-उर्वन्त- रिक्षमन्विहि [1. c. p] इति ॥ १८ ॥ अपरेणाहवनीयं परिधीनां काले ऽन्तवेद्यनधः सादयति-अदित्यास्त्वोपस्थे सादयामि [1. 1. 48] इति ॥ १६॥ देवंगममसि [1. 1. 24] इत्यासन्नमभिमन्त्रयते ॥ २० ॥ उपरीव प्रज्ञातं निदधाति ॥२१॥ ॥४॥ या जाता ओषधयो देवेभ्यस्त्रियुगं पुरा । तासां पर्व राध्यासं परिस्तरमाहरन् ।। अपां मेध्यं यज्ञिय सदेव शिवमस्तु मे। आछेत्ता वो मा रिषं जीवानि शरदः शतम् ॥ अपरिमितानां परिमिताः संनो सुकृताय कम् । एनो मा निगां कतमचनाहं पुनरुत्थाय बहुला भवन्तु ॥ [TB3.7.4.9,10] इति परिस्तरणानां दर्भाणामधि निधान्याछेदनी संनहनीत्येता पानाता भवन्ति ॥ १॥ कति शतिदारुमिमं करोति पालाशं खादिरं वा ॥२॥ अष्टा- दशदारुमिध्म संनह्यतीत्येकेषाम् ॥ ३ ॥ पञ्चदशसामिधेनीदारूणि भवन्ति ॥४॥ त्रयः परिधयः॥५॥ पालाशाः कार्मर्यमया वा शुष्का वार्दा वा सवल्कलाः ॥६॥ अथो खादिरा बैल्वा औदुम्बरा वैकङ्कता रौहितका वेति विज्ञायते ॥७॥ स्थविष्ठो मध्यमो ऽणीयान् द्राधीयान् दक्षिणायॊ ऽणिष्ठो हसिष्ठ उत्तरार्थ्यः Enद्वे प्राधारसमिधौ॥ ६॥ अनूयाजसमिदेकवि शी ॥१०॥ समूलानाममूलानां वा दर्भाणामयुग्धातु तथैव शुल्बं करोति ॥ ११॥ तस्मिन्निध्मं संभरति ॥ १२ ॥ यत् कृष्णो रूपं कृत्वा प्राविशस्त्वं वनस्पतीन् । ततस्त्वामेकविशतिधा संभरामि सुसंभृता ।। त्रीन् परिधी स्तिस्रः समिधो यज्ञायुरनुसंचरान् । उपवेषं मेक्षणं धृष्टि संभरामि सुसंभृता ॥ [1. c.] इति सनाति ॥ १३ ॥ कृष्णो ऽस्याखरेष्ठः [1. 1. 11a] ॥ देव पुरश्चर सध्यासं त्वा इति पुरस्तात् प्रत्यञ्चं प्रन्थिमुपगृहति ॥ १४॥ अथैनमनधः सादयित्वा प्रज्ञातानीम- प्रवचनानि निदधाति ॥ १५॥ ॥५॥ दर्भाणाम् 3 Gc adds stat 2 D रोहीत, Gac रोहत 4 DGa om. sūtras 11, 12, 1 Dom. JSY.1 88 ·१.७.६] भारद्वाजश्रौतसूत्रम् श्वो भूत इध्माबहिषी व्रतोपेते पौर्णमास्यां कुर्यात् ॥१॥ पूर्वेधुरेवामा वास्यायाः ॥२॥ योथाकामी पौर्णमास्यामित्यपरम् ॥ ३॥ दर्भमयं वेदं करो- ति-वेदो ऽसि येन त्वं देव वेद देवेभ्यो वेदो ऽभवस्तेन मह्यं वेदो भूयाः इति ॥४॥ वत्सडं पशुकामस्य भूतकार्यमन्नाद्यकामस्य त्रिवृतं ब्रह्मवर्चसकामस्य त्रिवृच्छि- रसं ब्रुवते ॥ ५॥ नित्यवत् पूर्वी कल्पावेके समामनन्ति ॥ ६॥ अथैनं प्रादे शमात्रे परिवासयति ॥ ७ ॥ शुल्बात् प्रादेशमात्र इत्येकेषाम् ॥ ८॥ प्रज्ञातानि वेदाग्राणि निधायें यया शाखया वत्सानपाकरोति तस्या अन्तर्वेदि पलाशाना- मेकदेशं प्रशातयति ॥ ६॥ मूलतः शाखां परिवास्य तमुपवेषं करोति- उपवेषो ऽसि यज्ञाय त्वां परिवषमधारयन् । इन्द्राय हविः कृण्वन्तः शिवः शग्मो भवासि नः ॥ [TB 3.7. 4. 13] इति ॥ १० ॥ अथास्या दर्भमयं प्रादेशमा पवित्रं करोति त्रिवृदवदलम्-वसूनां पवित्रमसि शतधारं वसूनां पवित्रमसि सहस्रधारम् इति ॥११॥ मूले : लमवर्सजत्यने ऽग्रं न अन्थि करोति ॥ १२॥ क्रियमाणं यजमानो मन्त्रयर- त्रिवृत् पलाशे दर्भ इयान् प्रादेशसंमितः । यज्ञे पवित्र पोतृतमं पयो हव्यं करोतु मे ॥ [1. c. 11] इति ॥ १३॥ परिसमूहन्त्यग्न्यगाराएर पलिम्पन्त्यायतनानि ॥ १४ ॥ यावच्छकर सांनाय्यम्भ्यो गोमयेनानुलिप्ते भवतः ॥ १५॥ अलंकुर्वाते यजमानः पत्नी च ॥१६॥ ॥६॥ श्रमावास्यायामधिवृक्षसूर्ये पिण्डपितृयज्ञेन चरन्ति ॥१॥ दक्षिणाप्राग- ग्रैर्दभैरवाहार्य परिस्तीयकैकशः पिण्डपितृयज्ञपात्रागि प्रक्षाल्य प्रयुनक्ति- स्फय वमाज्यस्थाली" मेक्षणं कृष्णाजिनमुलूखलं मुसल शूर्पे येन चार्थी भवति ॥ २॥ अध्वर्युर्यज्ञोपवीती दक्षिणतः शकटादेकपवित्रे ऽघि स्थाल्यां निर्वपति ॥ ३॥ पूरयित्वा निमार्टि ॥ ४॥ कृष्णाजिन उलूखलं प्रतिष्ठाप्य दक्षि- णाप्राची पत्नी तिष्ठन्ती परापावमविवेकमवहन्ति ॥५॥ सकृत् फलीकरोति 1 Gab या 2 Gbe पूर्व- 9 Ga 'नोप. 3Gb स्तोत्राणि 10 Gbe रन्वाहार्यपचनं 4 Go निदधाति 11 Gc adds चरुस्थाली (=Ap.) 5 DGa त्रिवृदवलयम् 12 DGc om. ऽधि 6 Gb मूलमुपसृ०,Ga मूलमवस' 13 Gbe नम् 7 D om. अनु 8Gc ददातु JYS. 1 89 ·६ भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१.६.२ ॥६॥ दक्षिणानौ जीवतण्डुलमिव श्रपयित्वोत्पूतेन नवनीतेनाभिधारयत्यनुत्पू- तेन वा. सर्पिषा ॥ ७ ॥ दक्षिणपूर्वेणान्वाहार्यपचनमुत्तरापरेण वा दक्षिणाप्राची- मेकस्फ्यां वेदिमुद्धत्यावोक्ष्य सकदाछिन्नेन बहिषा स्तृणाति- सकृदाछिन्नं बर्हिरूमृदु स्योनं पितृभ्यस्त्वा भराम्यहम् । अस्मिन् सीदन्तु मे पितरः सोम्याः पितामहाः प्रपितामहाश्चानुगैः सह ॥ [TB 3. 7. 4. 10] इति ॥८॥ तस्यामेत स्थालीपाकं प्रतिष्ठाप्य दक्षिणतः कशिपूपब- हणमाञ्जनमभ्यञ्जनमित्येकैका आसाद्य ॥ ६ ॥ अध्वर्युर्यज्ञोपवीती दक्षिणं जान्वाच्य मेक्षणेन स्थालीपाकस्योपहत्या- भिघार्य जुहोति-सोमाय पितृपीताय खधा नमः [TB 1. 3. 10. 2] इति प्रथमाम् ॥ १॥ यमायाङ्गिरस्वते पितृमते स्वधा नमः इति द्वितीयाम् ॥ २॥ ये मेक्षणे तण्डुला- स्तान् अग्नये कन्यवाहनाय स्विष्टकृते स्वधा नमः इति तृतीयाम् ॥ ३॥ तूष्णीं मेक्षणमाद- धाति ॥४॥ दक्षिणाग्नेरेकोल्मुकं निरूहति- ये रूपाणि प्रतिमुच्चमाना असुराः सन्तः स्वधया चरन्ति । परापुरो निपुरो ये हैरन्त्यमिष्टांल्लोकात् प्रणुदात्वस्मात् ॥ इति ॥ ५॥ यजमानः सव्यं जान्वाच्य प्राचीनावीती त्रीनुदकाञ्जलीनेकस्फया. यामुपनिनयति असाववनेनिव इति पितरम् असाववनेनिव इति पितामहम् असाववनेनिङ्क्व इति प्रपितामहम् ॥ ६॥ अत्रैव नामोदेशमवाचीनपाणिर्दक्षिणा- पवर्गास्नीन् पिण्डान् निदधाति-एतत्ते तत ये च त्वामनु [1. 8. 56] इत्येतैर्मन्त्रैः ॥ ७ ॥ अथ यदि द्विपिता स्यात् प्रतिपूरुषं पिण्डान् दद्यात् ॥ ८॥ अपि वैकैक- स्मिन् पिण्डे द्वौद्वावुपलक्षये ॥ ६ ॥ अथ यदि जीवपिता स्यात् पितामहाय प्रपितामहार्यं दद्यात् ॥ १०॥ न जीवन्तमतिददातीत्येकेषाम् ॥ ११ ॥ होमान्त- मेव कुर्वीत ॥ १२॥ अथ यदि बन्धुनामानि न विन्देत स्वधा पितृभ्यः पृथिवीषद्भ्यः इति प्रथम पिण्डं दद्यात् । स्वधा पितृभ्यो ऽन्तरिक्षसद्भयः इति द्वितीय स्वधा पितृभ्यो दिविषद्भयः इति तृतीयम् ॥१॥ तूष्णी चतुर्थे पिण्डं निघाय अत्र पितरो यथाभागं मन्दध्वम् [1. c.] 1 Ga °पस्थित्या , Gb पस्थाप्या. 6 Ga जीवत्० for यदि जीव. ॥८॥ 2 Gb भ. 7 Gabaddच 3DGa नाम 8 Dom. 4 DbGa °पु० 5G वैक 9 Gb नाम for °नामानि 10 Gbe विदितः . . 90 JVs.1 ·Cui.............. - १.१०.७] भारद्वाजश्रौतसूत्रम् इत्युक्त्वा परावर्तते ॥२॥ ओष्मणो व्यावृत उपास्ते ॥ ३ ॥ व्यावृत्त ऊष्म- ण्यभिपर्यावर्तते ॥४॥ अव्यावृत्ते वा अमीमदन्त पितरः सोम्याः [TB 1. 6. 9. 9] इत्यभिपर्यावृत्य यः स्थाल्याँ शेषस्तमवजिघ्रति-वीरं धत्त पितरः इति ॥ ५ ॥ आमयाविना प्राश्योऽन्नाद्यकामेन प्राश्यो यो ऽलमन्नाधाय सौद्यात् तेन प्राश्य इति विज्ञायते ॥६॥ तथैवोदकाञ्जली पनिनीयाञ्जनाभ्यञ्जने ददाति-आङ्- क्ष्वासौ॥ अभ्यवासौ इति निरनुपिण्डम् ॥ ७ ॥ एतानि वः पितरो वासाँस्यतो नो ऽन्यत् पितरो मा योष्ट इति लोम छित्त्वोपन्यस्यति वाससो वा दशाम् ॥ ८॥ उत्तर आयुषि लोम छिन्दीत ॥६॥ छित्त्वा नमस्कारैरुपतिःते-नमो वः पितरो रसाय [3. 2. 5s] इति प्रतिपद्य अहं तेषां वसिष्ठो भूयासम् [l. c. u] इत्यन्तेन ॥ १०॥ अथ पितॄनुत्थापयति- उत्तिष्ठत पितरः प्रेत शूरा यमस्य पन्थामनुवता पुराणम् । धत्तादस्मासु द्रविणं यच्च भद्रं प्र णो ब्रूताद् भागधान देवतासु ॥ इति ॥ ११ ॥ पितॄन् प्रवाहयति-परेत पितरः सोम्याः [1. 8. 5f] इत्येतया ॥१२॥ मनस्वतीभिरुपतिष्ठते-मनो न्वा हुवामहे [1. c. g] इति तिसृभिः ॥१३॥ उल्मुकमपिसृजति- अभूनो दूतो हविषो जातवेदा अवाड्ढव्यानि सुरभीणि कृत्वा । प्रादाः पितृभ्यः स्वधया ते अक्षन् प्रजानन्नमे पुनरप्यहि देवान् ॥ इति ॥१॥ प्राजापत्ययर्चा पुनरेति-प्रजापते [1. 8. 14m] इत्येतया पङ् क्त्या ॥२॥ गार्हपत्यमुपतिष्ठते-यदन्तरिक्षं पृथिवीमुत द्याम् [1. 8. 5k] इति ॥३॥ अग्नौ सकृदाछिन्नं प्रहृत्यादिः प्रोक्ष्य द्वंद्वं पिण्डपितृयशपात्राणि प्रत्युदाहरति ॥४॥ अपः पिण्डानभ्यवहरेद् ब्राह्मणं वा भोजयेदग्नौ वा प्रहरेत् ॥ ५॥ ये समानाः समनसः पितरो यमराज्ये । तेषां लोकः स्वधा नमो यज्ञो देवेषु कल्पताम् ॥ इति प्रथमं पिण्डं प्रहरति ॥६॥ ये सजाताः समनसो जीवा जीवेषु मामकाः । 7 Gb न्यस्य for न्यस्यति 2 DGa om. व्यावृत उपास्ते 8 Gb °नुत्थाप्य 3 DGc वर्त्य 9 DGac °धां, Gb °धेयां 4 Ga सन्नन्यंन्या 10 Ga परेतन 5 D लिमु. 11 DGa om. 6 D त्रिस्त्रिर. 12 DGa °दात् 1 Ga. पराचा Jvs. 1 91 ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१:१२.३ तेषाँ श्रीमयि कल्पतामस्मिल्लोके शत समाः॥ [TB 2.6. 3.5] इतीतरौं' ॥७॥ पत्नी वा मध्यम पिण्ड प्राश्नाति ॥ ८॥ पुमाँस ह जानुका भव- तीति विज्ञायते ॥६॥ आधत्त पितरो गर्भ कुमारं पुष्करस्रजम् । यह पितरो लोके दीर्घमायुः प्रजीवितात् ॥ इति प्राशन प्रानातो भवति ॥ १० ॥ संतिष्ठते पिण्डपितृयज्ञः ॥ ११ ॥ एवं विहित एवानाहिताग्नेर्भवत्यन्यत्र गार्हपत्योपस्थानात् ॥ १२ ॥ अन्यं गार्हपत्य- स्थानीयमागमयेदित्येकः ॥ १३ ॥ यस्मिन् प्रहरेत् तमुपतिष्ठत इत्यपरम् ॥ १४ ॥ तत्र गार्हपत्यशब्दो लुप्येत सँस्कारप्रतिषेधात् ॥ १५ ॥ ॥१०॥ ततः संप्रेष्यति- परिस्तृणीत परिधत्ताग्निं परिहितो ऽग्निर्यजमानं भुनक्नु । अपाँ रस ओषधीना सुवर्णो निष्का इमे यजमानस्य सन्तु कामदुघा अमुत्रामुष्मिलोके ॥ [TB3.7.6. 1] इति ॥ १॥ ततोऽग्नीने परिस्तृणाति पूर्वाश्चापरौ च प्रागौ- र्दभैः॥२॥अपि वोदगग्राः पश्चात् पुरस्ताञ्च भवन्ति ॥३॥दक्षिणः पक्ष उपरिष्टाद् भवत्यधस्तादुत्तरः॥४॥ दक्षिणेनाहवनीयं ब्रह्मयजमानयोरायतने कल्पयति॥५॥ पूर्व ब्रह्मणोऽपरं यजमानस्य ॥ ६॥ स्वयं यजमानः पर्वण्यग्निहोत्रं जुहोति ॥७॥ नास्यामावायाँ रात्रि कुमारा अपि पिबन्ति ॥ ८॥ यवाग्वास्यैताँ रात्रिम- ग्निहोत्रै हुत्वाग्निहोत्रोच्छेषण हविरातञ्चनं निदधाति ॥ ६॥ सांनाय्यपात्राणि प्रक्षाल्य द्वंद्वं प्रयुनक्ति ॥ १० ॥ उत्तरेण गार्हपत्यं कुम्भीदोहनँ शाखापवित्रमुप- वेषमभिधानी निदाने येन चार्थी भवति ॥ ११॥ अग्निहोत्रहवण्यां तिरः पवित्र- मप प्रानीयोदगग्राभ्यां पवित्राभ्यां त्रिरुत्पुनाति-देवो वः सवितोत्पुनातु 1.5a इति पच्छो गायत्र्या ॥ १२॥ अथैना अभिमन्त्रयते-आपो देवीरप्रेपुवः [1. c. ] इति प्रतिपद्य प्रोक्षिता स्थ [l. c. d] इत्यन्तेन ॥ १३ ॥ सांनाय्यपात्राणि प्रोक्षत्यु. तानानि पर्यावृत्य ॥ १४॥ शुन्धध्वं दैव्याय कर्मणे देवयज्यायै [1. 1. 3a] इति त्रिः ॥ १ ॥ अथैतानि निष्टपति-निष्टल रक्षो निष्टप्तो ऽघसँसः इति ॥२॥ अथ गा पायतीः प्रतीक्षते- 5 DGac for 2 DGO के 6 Ga दक्षिण- 3 DbGc T 7 Ga om. उत्तानानि पर्यावृत्य 4 D लुप्यते पयः . - 1 Dadds at 92 Jys.1 ·१.१३.१४]] भारद्वाजश्रौतसूत्रम् एता आचरन्ति मधुमद् दुहानाः प्रजावतीर्यशसो विश्वरूपाः । बर्भिवन्तीरुपजायमाना इह व इन्द्रो रमयतु गावः ॥ [TB 3. 7.4. 14,15] इति ॥ ३ ॥ अदित्यै रानासि [1. 1. 22] इत्यभिधानीमादाय पूषासि इति वत्स- मभिदधाति ॥४॥ पूषा स्थ [TB 3. 7. 4. 15] इति वा सर्वान् तत शाह ॥५॥ उपसृष्टामनुमन्त्रयते-अयक्ष्मा वः प्रजया सँसृजामि रायस्योषेण बहुला भवन्तीः [1. c.] इति ॥ ६॥ उपसीदन्तमनुमन्त्रयते-ऊर्ज पयः पिन्वमाना घृतं च जीवो जीवन्तीरुप वः सदेयम् [1. c.] इति ॥ ७॥ ततः संप्रेष्यति-विहारं गां चोपसृष्टामन्तरेण मा संचारिष्ट इति ॥ ८॥ न दुह्यमानामन्तरेण संचरन्ति विहारं च ॥ ६ ॥ यदि व्यवेयात् सानाय्यं मा विलोपि इति ब्रूयात् ॥ १०॥ धृष्टिरसि ब्रह्म यच्छ [1. 1. 7a] इत्युपवेषमादाय गाईपत्यादुदीचो ऽङ्गारान् निरूहति-निरूढं जन्यं भयम् इति ॥ ११ ॥ तेषु कुम्भीमधिश्रयति-मातरिश्वनो धर्मो ऽसि [1. 1. 36] इति ॥ १२ ॥ अथैनां प्रदक्षिणमङ्गारः पयूहति-भृगूणामङ्गिरसां तपसा तप्यस्व इति ॥ १३ ॥ अथा- स्याँ शाखापवित्रं प्रागग्रं निदधाति-वसूनां पवित्रमसि शतधारं वसूनां पवित्रमसि सहस्र- धारम् इति ॥ १४॥ ॥१२॥ सपवित्रां कुम्भीमन्वारभ्य वाचं यच्छति ॥ १॥ धारयन्नास्ते ॥ २ ॥ धाराघोषमाभिमन्त्रयते- उत्सं दुहन्ति कलशं चतुर्बिलमिडां देवीं मधुमती सुवर्विदम् । तदिन्द्रानी जिन्वत सून्तावत् तद्यजमानममृतत्वे दधातु ॥ [TB 3.7.4.16] इति ॥ ३॥ दुह्यमाने विमुषो ऽनुमन्त्रयते-हुत स्तोको हुतो द्रप्सः [1. 1. 3g] इति ॥ ४॥ दुग्ध्वा हरति ॥५॥ तं पृच्छति-कामधुक्षः प्र णो ब्रूहीन्द्राय हवि- रिन्द्रियम् [TB 3. 7. 4. 16] इति ॥६॥ महेन्द्राय इति वा यदि महेन्द्रयाजी भवति ॥ ७ ॥ अमूं यस्यां देवानां मनुष्याणां पयो हितम् [l. c.] इति नाम गृह्णाति ॥ ८ ॥ सा विश्वायुः [1. 1. 36] इत्यनुमन्त्रयते ॥ ६ ॥ कुम्भ्यां तिरः पवि- त्रमानयति-देवस्त्वा सविता पुनातु वसोः पवित्रेण शतधारेण सुपुवा इति ॥ १०॥ पानी- यमानविषुषो ऽनुमन्त्रयते-हुत स्तोको हुतो द्रप्सः [l. c. g] इति ॥ ११ ॥ एवमे- वोत्तरे दोहयति ॥ १२ ॥ सा विश्वव्यचाः [1. c. k] इति विलीयामनुसन्धरते सा विश्वकर्मा [1. c.] इति तृतीयाम् ॥ १३ ॥ तिसृषु दुग्धासु वाचं विसृजते- बहु दुग्धीन्द्राय देवेभ्यो हव्यमाप्यायतां पुनः । 1 Gbe उपसृष्टां मे प्रब्रूतादित्युष. 3 Gb om. 2 Gbc add a 4 Gab ने JVS. 1 93 ·१० भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१.१५.१२ वत्सेभ्यो मनुष्येभ्यः पुनर्दोहाय कल्पताम् ॥ [TB 3. 7. 4. 16,17] इति विरुद्धदति ॥ १४॥ महेन्द्राय इति वा यदि महेन्द्रयाजी भवति ॥ १५॥ ॥ १३ ॥ विष्टवागनन्वारभ्य तूष्णीमुत्तरा दोहयित्वा कुम्भ्याँ संक्षालनमानयति -संपृच्यध्वमृतावरीः [1. 1. 31] इति ॥ १॥ कैर्षन्निवोदगुद्वासयति-ह्ह गा हुँह गोपतिं मा वो यज्ञपती रिषत् इति ॥ २॥ प्रागत्येकेषां प्रागुदगित्येकेषाम् ॥३॥ शीतं बुघ्नं कृत्वा दनातनक्ति-सोमेन त्वातनच्मीन्द्राय दधि [l. c. m] इति ॥४॥ महेन्द्राय इति वा यदि' महेन्द्रयाजी भवति ॥ ५॥ अग्निहोत्रोच्छेषणमानयति- संततिरसि यज्ञस्य त्वा संततिमनु संतनोमि [TB 3. 7. 4. 17] इति ॥६॥ अग्निहोत्रो. च्छेषणमानीय ध्यानयेदित्याश्मरथ्यः दयनीयाग्रिहोचोच्छेषणमित्यालेना ॥ ७॥ यद्यग्निहोत्रोच्छेषणं न विन्देत् तण्डुलैरातच्यात् । यदि तण्डुलान् न विन्देदोषधीभिरातच्यात् ॥ ८ ॥ आपो हविष्षुः जागृत यथा देवेषु जाप्रथ। एवमस्मिन् यज्ञे यजमानाय जागृत ॥ इत्यपिधाने ऽप मानीयोदन्वतायस्पात्रेण दारुपात्रेण वापिदधाति- अदस्तमसि विष्णवे त्वा यज्ञायापिदधाम्यहम् । अद्भिररिक्वेन पात्रेण याः पूताः परिशेरते ॥ इति ॥ ६॥ ॥१४॥ न मृन्मयेनापिध्यात् । यदि मृन्मयेनापिदध्यात् तृणं काष्ठं वान्तर्धाया- पिदध्यात् ॥ १॥ अपिधायानधः सादयति-विष्णो हव्य रक्षस्व [1. 1. 3n] इति ॥२॥ तथैव रात्रौ प्रातःहाय वत्सानपाकरोति ॥ ३॥ अपि वापराह्न एवोभ. योर्दोहयोर्वत्सानपाकुर्यात् ॥४॥ उपधाय कपालानि सायंदोहवत् प्रातर्दोहं दोहयति ॥५॥ तावन्नानोदगग्रं पवित्रं निदधाति ॥६॥ नातनक्ति ॥ ७ ॥ नासोमयाजी संनयेदिति विज्ञायते ॥ ८॥ संनयेदित्येकेषाम् ॥ ६ ॥ ऐन्द्रमेके सांनाय्य समामनन्ति माहेन्द्रमेके ॥ १० ॥ त एते महेन्द्रयाजिनः-शुध्रुवान् ग्रामणी राजन्य और्वो गौतमो भारद्वाजः ॥ ११ ॥ त अादित एवाग्नीनाधाय 1 Gb om. 5 D पि for अपि 2Gbe श्रपयित्वा क. 3 Gb रिषम् 6 Gab मृण्म. 7 DGa. om. त एते 8 D तत्र 4Gab om. 94 JVs. 1 ·१.१७.१२]] भारद्वाजश्रौतसूत्रम् महेन्द्रं यजेरन् ॥ १२ ॥ अथेतर ईन्द्रयाजिनः ॥ १३ ॥ स य इन्द्रयाजी महेन्द्र यियक्षेत संवत्सरमिन्द्रमिष्ट्वाग्नये व्रतपतये पुरोडाशमष्टादशकपालं निर्वपेत् ॥ १४ ॥ ततो अधिकामं महेन्द्रं यजेतेति विज्ञायते ॥ १५॥ तस्माद् यः कश्चन सोमेनेष्ट्वा महेन्द्रं यजेतेति विज्ञायते ॥ १६ ॥ ॥१५॥ श्वो भूते ऽनीन् परिस्तीर्य यथा रस्तात् कर्मणे वां देवेभ्यः शकेयम् [1. 1. 4a] इति हस्ताववनिज्य पात्राणि प्रक्षाल्य द्वंद्वं प्रयुनक्लि दशापराणि दश पूर्वाणि ॥ १ ॥ स्फ्यं च कपालानि चाग्निहोत्रहवीं च शूर्पे च कृष्णाजिनं च शयों चोलूखलं च मुसलं च दृषदं चोपलां चेत्युत्तरेण गाईपत्यम् ॥२॥ सुवं च जुहू चापभृतं च ध्रुवां च प्राशित्रहरणं चाज्यस्थाली च वेदं पात्री च प्रणी- ताप्रणयनं चेडापात्रं चेत्युत्तरेणाहवनीयम् ॥ ३ ॥ यथोपपातमवशिष्टान्यन्ततः प्रातःहपात्राणि ॥४॥ खादिरः सुवः स्फ्यः शम्या प्राशित्रहरणं च । पर्णमयी जुहूः । अाश्वत्थ्युपभृत् । वैकङ्कती ध्रुवाग्निहोत्रहवणी च ॥५॥ प्रादेशमाञ्यो ऽरनिमाच्यो वा घुचो भवन्ति त्वग्विला मूलदण्डा हस्त्योष्ठयो वायसपुच्छा हँसमुखप्रसेचना वा ॥ ६ ॥ यान्यनादिष्टवृक्षाणि यः कश्च यज्ञियो वृक्षस्तस्य स्युरित्याश्मरथ्यः ॥ ७॥ वैकङ्कतानीत्यालेखनः ॥१॥ वारणान्यहोमार्थानि स्युः ॥२॥ विज्ञायते- तस्माद् वारणो यज्ञापचारः । न त्वेतानि जुहुयादिति ॥ ३॥ गार्हपत्यात प्रक्रम्य संततां प्राचीमुलपराजी स्तृणात्याहवनीयात्-यज्ञस्य संततिरसि यज्ञस्य त्वा संतत्यै स्तृणामि संतत्यै त्वा यज्ञस्य [TB 3. 2. 4. 1] इति ॥४॥ अत्र ब्रह्मा प्रपद्यते ॥५॥ बर्हिषः समावप्रछिन्नाग्रौ दौं प्रादेशमात्रौ पवित्रे कुरुते-पवित्रे स्थो वैष्णवी वायुर्वं मनसा पुनातु [TB 3. 7. 4. 11] इति ॥ ६॥ तृणं काष्ठं वान्तर्धाय छिनत्ति न नखेन ॥ ७॥ अथैने अनिरनुमा टि-विष्णोर्मनसा पूते स्थो वैष्णवी स्थो वायुपूते स्थः इति ॥८॥ अथैने अभिमन्त्रयते इमौ प्राणापानौ यज्ञस्याङ्गानि सर्वशः। आप्याययन्तौ संचरतां पवित्रे हव्यशोधने ॥ [1. c.] इति ॥ ॥ वेषाय त्वा [1. 1. 48] इति प्रणीताप्रणयनम् ॥ १०॥ चमसमादाय प्रक्षालयति-वानस्पत्यो ऽसि देवेभ्यः शुन्धस्व इति ॥ ११ ॥ कॅसेन ब्रह्मवर्चसकामस्य 1-1 D इन्द्र 2 D स्पयश्च 3 DGa णी 4 All mss. TITT 5 Da पात्तम , Ga °हतम, Gb °पादम° 6 Ga adds बाहुमायो 7 Ga कश्चन, Gb कश्चिद् 8-8 Dom. JVS. 1 ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१.१६.११ प्रणयेद् गोदोहनेन पशुकामस्य मृन्मयेन प्रतिष्ठाकामस्येति विज्ञायते ॥१२॥ ॥१७॥ तस्मिन्दत्तरेण गाईपत्यमुपविश्य पवित्रान्तर्हिते पात्रे ऽप प्रानयति- को धो गृहाति स वो गृह्णातु इति ॥१॥ अपो गृहनिमां मनसा ध्यायति ॥२॥ उप- बिलं चमसं रयित्वोदगग्राभ्यां पवित्राभ्यां त्रिरुत्पूयाभिमन्त्रयते ॥ ३॥ यथा पुरस्ताद् ब्रह्माणमौमन्त्रयते-ब्रह्मनपः प्रणेष्यामि यजमान वाचं यच्छ इति ॥४॥ प्रणीताः प्रणयन् वाचं यच्छत्या हविष्कृतः॥५॥ प्रसूतो ब्रह्मणा समं प्राणैर्धा- रयमाणो ऽविषिश्चन स्फ्येनोपलंगा हरत्यनुपसंगृह्य वा-को वः प्रणयति स वः प्रणयतु ॥ अपो देवीः प्रणयामि यज सँसादयन्तु नः । इरं मदन्तीर्घतपृष्ठा उदाहुँः सहस्रपोषं यजमाने न्यञ्चतीः ॥ इति ॥६॥ मनसा मन्त्रं जपति ॥ ७॥ उत्तरेणाहवनीयं प्रणीताः सादयति-को वो युनक्ति से वो युनर्तु इति ॥८॥ दभैरपिधाय पवित्रे श्रादाय पात्राणि संमृशति- सँसीदन्तां दैवीर्विशः पात्राणि देवयज्याय इति ॥ ॥ देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामाददे वानस्पत्यासि इत्यग्निहोत्रहवणीमादत्ते॥१०॥ वेषाय त्वा [1.1.46] इति शूर्पम् ॥ ११ ॥ उर्वन्तरिक्षमन्विहि [1. 1. 2p] इत्यभिप्रवज्याहवनीये निष्ट- पति-प्रत्युष्ट रक्षः प्रत्युष्टा अरातयः [1. 1. 40] इति ॥ १२॥ ॥१८॥ यजमानमामन्त्रयते-यजमान हविर्निर्वप्स्यामि इति ॥१॥ओं निर्वप इति यज- मानः प्रत्याह ॥२॥ यदि यजमानः प्रवसेत् अग्ने हविनिर्वस्यामि इति ब्रूयात् ॥३॥ अपरेण गार्हपत्यं प्रागीषू शकटमवस्थाप्य पुरोडाशीयानाधाय दक्षिणां युग- धुरमभिमृशति-धूरसि धूर्व धूर्वन्तम् इति ॥ ४॥ एवमुत्तराम् ॥ ५॥ त्वं देवानामसि सनितमम् इत्युत्तरामीषामालभ्य जपति ॥ ६॥ विष्णुस्त्वास्त इत्युत्तरे चक्रे दक्षिणं पादमत्यादधाति ॥७॥ अहुतमसि हविर्धानम् [1. c. g] इत्यारोहति ॥८॥ मित्रस्य त्वा चक्षुषा प्रेक्षे [l.c.] इति परिणाहं प्रेक्षते ॥ ६ ॥ उरु वाताय [l. c.1] इत्य- पच्छाद्यान्तः शकट उपविश्य दशहोतारं व्याख्याय यच्छन्तु त्वा पञ्च इति वीहीन् यवान् वाग्निहोत्ररवण्यां मुष्टीनोप्य तिरः पवित्र शूर्पे निर्वपति-देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामग्नये जुष्टं निर्वपामि [l. c. m] इति ॥ १०॥ त्रीन् 1 Ga मृण्म० 2 D °न्नुत्तर 3 Gb ब्रह्माणमभि. 4 Gb °गुः 5 D इमा अनु 6-6 DGa om. 7 Gb adds तस्मिन् 8 DGa om. 96 JVS. 1 ·१.२१.६] भारद्वाजश्रौतसूत्रम् मुष्टीन् यजुषा तूष्णी चतुर्थम् ॥ ११ ॥ निरुतेष्वन्वावपति भक्षणांप्ररेकाय ॥ १२ ॥ एवमेवोत्तरं पुरोडाशं निर्वपति-अमीषोमाभ्याम् [1. 1. 4m] इति पौर्णमास्याम् इन्द्रामिभ्याम् इत्यमावास्यायामसंनयतः ॥ १३ ॥ अर्थ यदि पायां निर्वपेद् दति- णतः स्फयमवधाय तस्याँ सर्वान् शकटमन्त्रा- जपेत् ॥ १४ ॥ ॥ १६ ॥ इदं देवानाम् [1. c. n] इति निरुतानभिमृशति । इदमु नः सह [1. c.] इति यतो ऽधि निर्वपति ॥ १॥ स्फात्यै त्वा नारात्यै [l. c. o] इति हविरादा- योपनिष्कामति-इदमहं निवरुणस्य पाशात् इति ॥२॥ विहारममिवीक्षते-सुव- रभिविख्येषं वैश्वानरं ज्योतिः [1. c. p] इति ॥ ३॥ हन्तां दुर्या यावापृथिव्योः [l. c. 4] इति प्रत्यवरोहति ॥ ४॥ श्राहरति-उर्वन्तरिक्षमन्विहि [1. c.r] इति ॥५॥ अपरेणाहवनीयः सादयति-अदित्यास्त्वोपस्थे सादयामि [1. c. s] इति ॥ ६॥ परिददाति-अग्ने हव्य रक्षस्व [1. c. t] ॥ अमीषोमौ हव्य रक्षेथाम् ॥ इन्द्रामी हव्य रक्षेथाम् इति यथादेवतम् ॥ ७ ॥ अग्मे हव्य रक्षस्व [l. c.] इति वा ॥८॥ सशूकायामनिहोत्रहवण्यां तिरः पवित्रमप श्रानीयोदगग्राभ्यां पवित्रा- भ्यां त्रिरुत्पूयाभिमन्त्रयते ॥ ६॥ यथा पुरस्ताद् ब्रह्माणमामन्त्रयते-ब्रह्मन् प्रोक्षि- ध्यामि इति ॥ १०॥ प्रसूतो ब्रह्मणा हविः प्रोक्षति-देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनी- बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याममये जुष्टं प्रोक्षामि ॥ अग्नीषोमाभ्याम् [1.1.5e] इति यथादेवत- मेकैकं त्रिस्त्रिः प्रोतति ॥ ११ ॥ हविः प्रोक्षन्नाग्निमभिप्रोक्षति ॥ १२॥ हविः प्रोक्ष्य पात्राणि प्रोक्षति ॥ १३ ॥ उत्तानानि पर्यावृत्] शुन्धध्वं दैव्याय कर्मणे देवय- ज्यायै [l. c.1] इति त्रिः कुर्यात् ॥ १४॥ प्रोक्षणीनां शेषमित्याश्मरथ्यः सर्वाभिः प्रोक्षदित्यालेखनः ॥ १५॥ ॥२०॥ सावित्रेण कृष्णाजिनमादायोत्करे विरवधूनोत्यूर्ध्वग्रीवं बहिर्विशसनम्, अवधूत रक्षो ऽवधूता अरातयः [l. c. g] इति ॥१॥ उत्तरेण विहारं प्रतीचीनग्रीव- मुत्तरलोमास्तृणाति-अदित्यास्त्वगसि [l. c. h] इति ॥ २॥ प्रति त्वा पृथिवी वेत्तु [l. c.] इति प्रतीची भसदं प्रतिसमस्यति ॥३॥ अनुत्सृजन् कृष्णाजिनमु- लूखलमधिर्तयति-अधिषवणमसि वानस्पत्यम् [1. c. i] इति ॥ ४॥ अनुत्सृज- न्नुलूखलँ हविरावपति-अमेस्तनूरसि वाचो विसर्जनं देववीतये त्वा गृहामि !l. c. kt] इति त्रिर्यजुषा तूष्णी चतुर्थम् ॥५॥ अद्रिरसि वानस्पत्यः [l. c. m] इति मुसलमा- 1 Ga भक्षानि, Gb भक्षाणां 4 Thus all mass, 5 D मभिव. 2 DGa om. 3D om. JYS. 1 ·१४ भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१.२३.७ दाय हविष्कृतं त्रिरावयति-हविष्कृदेहि इति ब्राह्मणस्य आद्रव इति राजन्यस्य आगहि इति वैश्यस्य ॥६॥ अवहन्ति-अव रक्षो दिव: सपनं वध्यासम् इति ॥ ७॥ प्रादुर्भूतेषु तण्डुलेषु उच्चैः समाहन्तवै इत्यानीभ्रं प्रेष्यति ॥८॥ कुटरुरसि मधुजिह्वः इत्याग्नीधो ऽश्मानमादाय शम्यां वा सावित्रेणोच्चैदृषदुपले समाहन्ति-इषमाव- दोर्जमावद [1. 1. 50] इति ॥ ॥ द्विदृषदि सकृदुपलायां त्रिः संचारयन् नव- कृत्वः संपादयति ॥१०॥ ॥२१॥ उत्तरतः शूर्पमुपोहति वैणवमैषीकं' नलमयं वा-वर्षवृद्धमंसि [1. c. r] इति ॥ १॥ हविरुद्धपति-प्रति त्वा वर्षवृद्धं वेत्तु [1. c. s] इति ॥२॥ उत्करे परा. पुनाति-परापूर्तं रक्षः परापूता अरातयः [l.c. ] इति ॥ ३॥ अपहतँ रक्षः इति तुषान् प्रतिहन्ति ॥ ४॥ मध्यमे रोडाशकपाले तुषानोप्याधस्तात् कृष्णाजिनस्योपव- पति-रक्षसां भागोऽसि [1. c. ४] इति ॥५॥ श्रप उपस्पृश्य विविनक्लि-वायु? वि विनक्नु [1. c. v] इति ॥६॥पाच्यां तण्डुलान् प्रस्कन्दयति-देवो वः सविता हिरण्यपाणिः प्रति गृह्णातु [l. c. 20] इति ॥७॥ प्रस्कन्नानमिमृशति-देवेभ्यः शुन्ध- ध्वम् इति ॥ ८॥ हविष्कृतं प्रेष्यति-त्रिष्फलीकर्तवै इति ॥ ६ ॥ या यजमानस्य पत्नी सादेत्यावहन्त्यन्यो वा ॥ १०॥ त्रिः सुफलीकृतान् करोति ॥ ११ ॥ प्रज्ञाताने फलीकरणान् निधायोत्करे तण्डुलप्रक्षालनं निनयति- त्रिष्फलीक्रियमाणानां यो न्यो अवशिष्यते । रक्षसां भागधेयमापस्तत् प्रवहतादितः ॥ [TB:3. 7.6. 20] इति ॥ १२॥ तथैव कृष्णाजिनमादायावधूनोति ॥ १३ ॥ ॥ २२ ॥ व्याख्यातमास्तरणम् ॥ १॥ कृष्णाजिने हीवग्रीवाः (?) पश्चादु. दीचीनकुम्बाँ शम्यां निदधाति-दिव स्कम्भनिरसि [1. 1. 6c] इति ॥ २॥ शम्या- यां दृषदं धिषणासि पर्वत्या [l. c. d] इति । दृषधुपलां धिषणासि पार्वतेयी [1. c.e] इति ॥ ३॥ दृषदि तण्डुलानाधिवपति-देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामग्नये जुष्टमधिवपामि ॥ अग्नीषोमाभ्याम् इति यथादेवतं त्रिर्यजुषा तूष्णीं चतुर्थम् ॥ ४॥ संततं पिनष्टि ॥ ५॥ प्राणाय त्वा [1. c. h] इति प्राचीमुपला प्रोहति अपानाय त्वा [l. c.] इति प्रतीची व्यानाय त्वा [l. c.] इति मध्यदेशे व्यवधारयति ॥ ६॥ दीर्घामनु प्रसितिमायुषे धाम् [l. c.] इति प्राचीमन्ततो ऽनु- 1 Gb मिषीक 4 Thus DGa; Gb भवप्रीवाः, Gc अभिग्रीवा 5 DG प्रताचीनं 6 DaGa प्रतीचीनमः, DbGc प्राचीनम. . Gc न्या 3 Dom. 98 JVS. 1 ·१.२५.१०] भारद्वाजश्रौतसूत्रम् प्रोहति ॥ ७ ॥, कृष्णाजिने पिष्टानि प्रस्कन्दयति-देवो वः सविता हिरण्यपाणिः प्रति गृहातु [1. 1. 6k] इति ॥ ८॥ प्रस्कन्नान्यवेक्षते-अदब्धेन वश्वक्षुषावपश्यामि इति ॥ ६॥ हविष्कृतं प्रेष्यति-असंवपन्ती पिषाणूनि कुरुतात् इति ॥ १०॥ ॥२३॥ पत्नी पिनष्टि दासी वा ॥१॥ धृष्टिरसि ब्रह्म यच्छ [1. 1. 7a] इत्युपवेषमा- दाय गार्हपत्यात् प्रत्यञ्चावतारौ निरूह्यान्यतरः तरापरमवान्तरदेशं प्रतिनिरस्य- ति-अपामे ऽनिमामादं जहि निष्कव्या, सेध [1. C.8] इति ॥२॥ श्रा देवयजं वह [1. .c.] इत्यन्यतरमवस्थाप्य तस्मिन् कपालमुपदधाति-ध्रवमसि पृथिवीं ईंह [l.c.d] इति ॥ ३॥ तत् सव्यस्याङ्गुल्याधिनिधाय कपाले ऽङ्गारमधिवर्तयति- निर्दग्धं रक्षो निर्दग्धा अरातयः [l. c. c] इति ॥४॥ धमसि ॥ धरुणमसि [l. c. ef] इति पूर्वपूर्वं कपालमुपदधाति । धर्मासि [1. c. g] इति दक्षिणम् चित स्थ [l. c. b] इत्तरम् । महताँ शो ऽसि इति षष्ठम् । चिदसि ॥ परिचिदसि इत्यवशिष्टे उप- दधाति । तूष्णीं वाष्टौ संपादयति ॥ ५॥ एवमेवोत्तरं कपालयोगमुपद्धाति ॥६॥ एकादश संपादयति द्वादश वैन्द्रामस्य ॥७॥ एवमनुपूर्वाण्येवैष्वत ऊर्वे कर्माणि क्रियन्ते ॥ ८॥ अथैनान्यङ्गारैरभ्यूहति-भृगूणामशिरसां तपसा तप्य- ध्वम् [l. c.] इति ॥ ६॥ अत्र मदन्तीरधिश्रयति ॥ १०॥ निष्टतोपवातायां पायां वाचंयमस्तिरः पवित्रं पिष्टानि संवपति–देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहु- भ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामग्नये जुष्टं संवपामि ॥ अग्नीषोमाभ्याम् इति यथादेवतं त्रिर्यजुषा तूष्णी चतुर्थम् ॥ ११॥ ॥२४॥ अथैनानि पवित्राभ्यामुत्पुनाति-देवो वः सवितोत्पुनातु [1. 1. 5a] इति पच्छो गायत्र्या ॥१॥ प्रणीताभिर्हवी षि संयोति ॥ २ ॥ अन्या वा यजुषोत्य ॥३॥ सुवेण प्रणीताभ्य आदाय वेदेनोपयत्यौहरति ॥ ४॥ समापो अद्भिरग्मत [1. 1. 86] इति पिष्टेष्वानयति ॥ ५ ॥ अद्भूयः परि प्रजाता स्य समद्भिः पृच्यध्वम् [l. c.d] इति तप्ताभिः प्रदक्षिणं पर्याप्लावयति ॥ ६ ॥ जनयत्यै त्वा सं यौमि [l. c. e] इति संयुत्य विभजते-यथाभागं व्यावर्तेथाम् इति ॥ ७ ॥ यतः पुनर्न सहरिष्यन् भवति ॥८॥ अथाभिमृशति-अग्नये त्वा [l. c.f] इति दक्षिणं पिण्डं अग्नीषोमाभ्यां त्वा इत्युत्तरं पौर्णमास्यां इन्द्राग्निभ्याम् इत्यमावास्यायामसंनयतः ॥६॥ इदमहँ सेनाया अभीत्वयै मुखमपोहामि [TB 3. 7. 5. 1,2] इति वेदेन कपालेभ्यो Sङ्गारानपोह्य मखस्य शिरो ऽसि [1. 1. 89] इति दक्षिणं पिण्डमादाय दक्षिणे 3 Gbc FAT 1D लम् 2 DGb शर्ध स्थ JVS. 1 99 ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१.२६.१० कपालयोगे ऽधिधयति-धर्मो ऽसि विश्वायुः [1. 1.84] इति ॥ १०॥ विमेवोत्तरं पिडमादायोकपालयोगे ऽधिधयति ॥ ११ ॥ एवमनुपियवैष्वत ऊर्ध्व कर्माणि क्रियन्ते ॥ १२॥ अत्राज्यं निर्वपति । उपरितरं वा ॥१३॥ ॥२५॥ सर्वाणि कपालान्यभिप्रथयति-उरु प्रथस्वोरु ते यज्ञपतिः प्रथताम् [l. c.i] इति ॥१॥ अमिन पाकृति कूर्मस्येव प्रतिकृतिमश्वशफमात्रं करोति ॥२॥ पाञ्यामप श्रानीय प्रदक्षिणं लेपेनानुपरिमार्टि-त्वचं गृह्णीष्व [1. c. k] इत्येकै- कम् । नातिक्षारयति ॥ ३॥ त्रिः पर्यग्नि करोति-अन्तरित रक्षो ऽन्तरिता अरातयः [l. c. 1] इति ॥ ४॥ परि वाजपतिः कविः [4. 1. 2t] इति वा ॥५॥ देवस्त्वा सविता श्रपयतु [1. 1. 8m] इत्युल्मुकैः प्रतितपति ॥ ६॥ अमिस्ते तनुवं माति धाक [l. c. n] इति दभैरभिज्वलयति ॥ ७ ॥ अविदहन्तः श्रपयत [TB 3. 2. 8.7] इति वाचं विसृजते ॥८॥ सं ब्रह्मणा पृच्यस्व [1. 1. 8p] इति वेदेन पुरोडाशे साङ्गारं भस्माध्यूहति ॥ ६॥ अगालिएमालनं पात्रीनिजनमित्युल्मुफेनाभि- तप्य फ्येनान्तदि तिनः प्राचीरुदीची लेखा लिखित्वासस्सन्दयन प्रत्यगप- वर्ग त्रिनिनयति एकताय स्वाहा [l. c. q] इत्येतैः प्रतिमन्त्रम् ॥१०॥ ॥२६॥ इति देशपूर्णमासे प्रथमः प्रश्नः ॥ 1b 2 Gab रां 3Dनयन् 4 D प्रथमः,G.प्रथमः सराड: Gc gives no colophon. 100 JVs.1 ·देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे इति स्फ्यमादाय तृणेन संमृति-शतमृष्टिरसि वान- स्पत्यो द्विषतो वधः सहस्रमृष्टिः शततेजा वायुरसि तिग्मतेजाः इति ॥१॥ अपरेणाहवनीयं वेदिर्भवति यजमानमाध्यपरिमिता वा प्राची ॥२॥ यथा हवीण्यासन्नानि संभवेदेवं तिरश्ची ॥३॥ वेदेन वेदि विविदुः पृथिवी सा पप्रथे पृथिवी पार्थिवानि । गर्भ बिभर्ति भुवनेष्वन्तस्ततो यज्ञो जायते विश्वदानिः ॥ [TB 3. 3. 9. 10] इति पुरस्तात् स्तम्बयजुषो वेदेन वेदि त्रिः संमाष्टंपुपरिष्टाद्वा॥४॥ पूर्वार्धाद् वित्तीयदेशा- वेदेः स्तम्पयर हरति ॥५॥ पृथिव्यै वर्मासि इत्यन्तवैदि प्रागन- मुदगग्रं वा दर्भ निधाय तस्मिन् स्फ्येन प्रहरति-पृथिवि देवयजन्योषध्यास्ते मूलं मा हि सिषम् [1. 1. 9d] इति ॥६॥ अपहतो ऽररुः पृथिव्यै [l. c.] इति स्पत्येन सतृणान् पाँसूनपादाय हरति-व्रजं गच्छ गोस्थानम् [l. c. k] इति ॥७॥ वर्षतु ते द्यौः [l. c. ॥ इति वेदि प्रत्यवेक्षते ॥८॥ उत्तरतो निवपति-बधान देव सवितः परमस्यां परावति शतेन पाशैर्यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मस्तमतो मा मौक् । अररुस्ते दिवं मा स्कान् [l.c. gr] इति ॥ ६ ॥ स उत्करो भवति ॥१०॥ तमाग्नीधो गृह्णाति-अररो दिवं मा पप्तः इति ॥ ११ ॥ एवमेव द्वितीय हरत्येवं तृतीयम् ॥ १२ ॥ अपहतो ररुः पृथिव्यै देवयजन्य [1. c.] इति द्वितीयमपादत्ते ॥१३॥ अपहतो ररुः पृथिव्या अदेवयजनः [l.c.n] इति तृतीयम् ॥१४॥ ॥१॥ तूष्णी चतुर्थे हत्वा स्फ्येन वेदिं परिगृहाति ॥ १॥ वसवस्त्वा परि गृहन्तु गायत्रेण छन्दसा [1. c. s] इति दक्षिणतः॥२॥ रुद्रास्त्वा [1. c.] इति पश्चात् ॥३॥ आदित्यास्त्वा [l. c.] इत्युत्तरतः॥४॥ स्फ्येन वै सर्व वेदिकर्म क्रियते ॥ ५॥ ततः संप्रेष्यति- इमां नराः कृणुत वेदिमेत्य वसुमती रुद्रवतीमादित्यवतीम् । 2 DGa वी- - 1Ga °ज. JYS.1 101 ·१८ भारद्वाजश्रौतस्त्रम् [२.३.१८ वर्मन् दिवो नाभा पृथिव्या यथायं यजमानो न रिष्येत् ॥ [TB 3.7.7.13,14] एत देवेभ्यो जुष्टामदित्या उपस्थे । इमां देवा अजुषन्त सर्वे। रायस्पोषा यजमानं विशन्तु । इति ॥६॥ अथास्या उत्तमां त्वच साद्धत्योत्करं गमयति ॥७॥अथैनां खनति द्वयगुलं व्यगुलं चतुरङ्गुलं वा सीतामात्री रथवर्त्ममात्रीं यावत् पार्णयाः श्वेतं तावती वा-देवस्य सवितुः सवे कर्म कृण्वन्ति वेधसः [1. 1. 9t] इति ॥८॥ मूलं छिनत्ति ॥ ६ ॥ श्रा प्रतिष्ठायै खनति ॥ १० ॥ प्राचौ वेधंसावुनयत्यभित आहवनीयं प्रतीचीश्रोणी अभितो गार्हपत्यम् ॥११॥ मध्ये संनतां प्राचीमुदीची प्रवणां पुरस्तादहीयसी पश्चात् प्रथीयसी दक्षिणतो वर्षीयसी पुरीषवतीं करोति ॥ १२॥ यत् पुरीषमतिशत उत्करं तद् गमयति ॥ १३ ॥ यत् तृणं मूलं वाति- शेते स्फ्येन तच्छिनत्ति न नखेन ॥ १४॥ ॥२॥ आहार्यपुरीषां पशुकामस्य वेदिं कुर्यात् खननपुरीषां प्रजाकामस्येति विज्ञायते ॥ १॥ उदुप्य नित्यमन्यदावपेदित्येकमखातायामेवान्यदावपेदित्यपरम् ॥२॥ यत्र खनेत् तत्र खननमन्त्रं जपेत् ॥ ३॥ अधिश्रितेषु हविष्णु पौर्णमास्यां वेदिं कुर्यात् ॥ ४॥ पूर्वेद्युः प्राग् बहिष अाहरणादमावास्यायाम् ॥ ५॥ यत् प्रागु- तरस्मात् परिौहात् तत् कृत्वोपवसति ॥ ६॥ समानामतरत् ॥ ७ ॥ ब्रह्माण- मामन्त्रयते-ब्रह्मन्नुत्तरं परिग्राहं परिग्रहीष्यामि इति ॥ ८॥ प्रसूतो ब्रह्मणा स्फ्येन वेदि परिगृह्णाति-ऋतमसि [l. c. u] इति दक्षिणतः ऋतसदनमसि [1. c.] इति पश्चात् ऋतश्रीरसि [1. c. v] इत्युत्तरतः ॥ ६॥ अथैनाँ स्फ्येन प्रतीची योयुप्यते-धा असि स्वधा असि [l. c.] इति ॥ १०॥ अवाकशेषेण पश्चार्धे वितृतीयदेशे वेदेः स्फ्यं तिर्यञ्च स्तब्ध्वा संप्रेष्यति-प्रोक्षणीरासादयेध्मावहिरुप- सादय ॥ सुवच सुचश्च संमृड्डि ॥ पनी संनह्याज्येनोदेहि इति ॥ ११ ॥ श्राग्नीध्र एतानि कर्माणि कुर्यादित्येकमध्वर्युरित्यपरम् ॥१२॥ उपनिनीय प्रोक्षणीः स्फ्यस्य वर्मन् दक्षिणेन स्फ्यमसँस्पृष्टा बर्हिरासादयति ॥ १३ ॥ यं द्विष्यात् तं ध्यायेत् ॥ १४ ॥ उत्करे पुरस्तात् प्रत्यञ्च स्फ्यमुदस्यति-शतभृष्टिरसि वानस्पत्यो द्विषतो वधः [2. 6. 4. 1] इति ॥ १५॥ यं द्वेष्टि तस्य नाम गृह्णाति ॥ १६॥ हस्ताववनिज्य स्पयं प्रक्षालयति । नाग्रं प्रतिमुञ्चति ॥ १७॥ वेदिं कृत्वा नानवनिज्य हस्तौ पात्राणि 1 D 3 DbGcgo 2 Gb om. 102 JVS. 1 ·२.५.६] भारद्वाजश्रौतसूत्रम् पराहण्यात् ॥ १८ ॥ उत्तरेण प्रणीताः पश्चात् प्रागप्रमिध्माषिी उपसादयति ॥१६॥ ॥३॥ दक्षिणमिध्ममुत्तरं बर्हिः ॥१॥ त्रुवं च बुचश्च प्राशित्रहरणं चादाय गार्हपत्ये वाहवनीये वा निष्टपति -प्रत्युष्ट रक्षः प्रत्युष्टा अरातयः [1.1.10a] इति ॥ २॥ वेदाः प्रतिविभज्य संमार्टि। अप्रतिविभज्य वा ॥३॥ त्रुवमन उत्तानं धारयमाणोऽप्रैरन्तरतो ऽभ्याकार सर्वतो बिलमभिसमाहारं तन: लैण्डम्- गोष्ठं मा निर्मक्षम् [1. c.c] इति ॥४॥ जुहूँ संमाध्युत्तानों धारयमाणो ऽत्रैरन्त- रतो ऽभ्याकारं प्राची मध्यैर्बाह्यतः प्रतीची मूलैर्दण्डम् -वाचं प्राणं मा निर्मक्षम् [l. c.d] इति ॥ ५॥ उपभृत समाष्टिं तिरश्चीं धारयमाणो ऽग्रैरन्तरतो ऽभ्या- कारं प्रतीची मध्यै यतः प्राची मूलैर्दण्डम्-चक्षुः श्रोत्रं मा निर्मक्षम् [l. c.] इति ॥ ६॥ यथा घुवं तथा ध्रुवाम्-प्रजां योनि मा निर्मक्षम् [l. c.] इति ॥७॥ रूपं वर्ण मा निर्मक्षम् ॥ वाजिनं त्वा सपत्नसाहँ संमामि [l. c. c] इति प्राशि- त्रहरणम् ॥८॥ न संमृष्टानि चासंमृष्टानि च संस्पर्शयेत् ॥ ६॥ यदि सँ- स्पर्शयेत् पुनरेव निष्टप्य संमृज्यात् ॥ १०॥ संमृष्टानि निष्टपति-अमेर्वस्तेजि- छेन तेजसा निष्टपामि [1. c. 6] इति ॥ ११ ॥ ॥४॥ अथैतानि संमार्जनान्यद्भिः संस्पृश्याग्नौ प्रहरति ॥१॥ यतरस्मिन् निष्टपति दिवः शिल्पमवततं पृथिव्याः ककुभि श्रितम् । तेन वयँ सहस्रवल्शेन सपत्नं नाशयामसि स्वाहा ॥ [TB 3. 3. 2.1] इति ॥२॥ उत्करे वोदस्यति ॥ ३॥ पत्नीमूर्खनुमासीनाँ संनह्यति तिष्ठन्ती वा । स्वयं वा पत्न्यात्मानं मौजेन योक्त्रेणान्यतरतः पाशेनाभ्यन्तरं वाससो बाह्यतो वा-आशासाना सौमनसम् [1. 1. 10e] इति ॥४॥ उत्तरेण नाभिं निष्ट- ये प्रन्थि कृत्वा दक्षिणतो नाभेः पयूहते ॥५॥ अग्ने गृहपते उप मा वयस्व इति गार्हपत्यमभिमन्त्रयते ॥६॥ देवानां पनीरुप मा यध्वम् इति देवपत्नीरपरेण गाई- पत्यम् ॥ ७॥ देवपत्न्या लोकर्मुपतिष्ठते-पनि पल्ल्येष ते लोको नमस्ते अस्तु मा मा हिंसीः इति ॥ ८॥ देशाद् दक्षिणत उदीच्युपविशति- इन्द्राणीवाविधवा भूयासमदितिरिव सुपुत्रा । 1 G प्राग् for प्रागग्रम् 4 DGb वाजि 2 DaGac add स, Db add -मस- 5 Gb संमार्टि 3-3 D जुहमुत्तानां संमार्टि प्राची 6 G लोक उ. - JYS.1 .103 ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [२.७३ अस्थूरि त्वा गार्हपत्योपनिषदे सुप्रजास्त्वाय ॥ [TB 3. 7. 5. 10,11] इति ॥६॥ गार्हपत्यमभिमन्त्रयते. -सुप्रजसस्त्वा वयम् [1. 1. 10/] इत्येतया ॥१०॥ मम पुत्राः शत्रुहणो अथो मे दुहिता विराट् । उताहमस्मि संजया पत्युर्मे श्लोक उत्तमः ॥ इति च ॥ ११॥ पूषा ते बिलं विष्यतु इति सर्पिर्धानस्य बिलं विष्यति ॥ १२ ॥ अदितिरस्यच्छिद्रपत्रों त्याज्यरथालीमादाय ॥ १३॥ ॥५॥ तस्यां पवित्रान्तर्हितायांप्रभूतमाज्यं निर्वपति–महीनां पयो ऽस्योषधीनाँ रस- स्तस्य ते ऽक्षीयमाणस्य निर्वपामि देवयज्यायै [TB. 3. 3. 3.5] इति ॥१॥ दक्षिणाना- वधिश्रयति-इदं विष्णुर्वि चक्रमे [1. 2. 13e] इति ॥२॥ विलाप्य वा निर्वपति ॥ ३ ॥ इषे त्वा [1. 1. 1a] इति दक्षिणार्धे गार्हपत्यस्याधिश्रयति ॥४॥ ऊर्जे त्वा [1. c.] इत्यपादाय वेदेनोपयम्य पत्न्या उपयच्छति ॥ ५॥ तत् सा निमील्या- नुच्छ्रसन्त्यवेक्षते--महीनां पयो ऽस्योषधीना रसो ऽदब्धेन त्वा चक्षुषापेक्षे सुप्रजास्त्वाय [1.1. 10k] इति ॥ ६॥ तेजो ऽसि इत्युत्तरार्धे गार्हपत्यस्याधिश्रयति ॥ ७ ॥ तेजसे त्वा इत्यपादाय वेदेनोपदाहरति-तेजो ऽसि तेजो ऽनुप्रेहि [1. c.1] इति ॥ ८ ॥ माहवनीये ऽधिश्रयति-अग्निस्ते तेजो मा वि नैत् [l. c.] इति ॥६॥ उत्तरेण प्रोक्षणीः स्फ्यस्य वर्त्मन् सादयति-अमेर्जिह्वासि सुभूदेवानां धाम्नेधाम्ने देवेभ्यो यजुषे- यजुषे भव [1. c. mn] इति ॥ १० ॥ अथैनध्वर्युश्च यजमानश्च निमील्य वी- क्ष्यानुच्छ्सनायवेक्षते-आज्यमसि [1. 6. 18] इति प्रतिपद्य तस्य ते भक्षीय [1. c.] इत्यन्तेन ॥ ११ ॥ अथैनहुँदगग्राभ्यां पवित्राभ्यां पुनराहारं निरुत्पुनाति- शुक्रमसि ॥ ज्योतिरसि ॥ तेजो ऽसि [1. 1. 100] इत्येतैर्मन्त्रैः ॥ १२॥ प्राज्यवतीभ्यां पवित्राभ्यां प्रोक्षणीरुत्पुनाति-देवो वः सवितोत्पुनातु [l. c. p] इति पच्छो गायत्र्या अनिकादिना खुवेणान्तवेद्याज्यानि गृह्णाति ॥१॥ वेदे खुचो ऽत्याधाय चतुर्ग्रहीतं जुह्वाम्-शुकं त्वा शुक्रायां धानेधान्ने देवेभ्यो यजुषेयजुषे गृह्णामि [1. c. q] इत्येतनिभिर्मन्त्रैः । पञ्चानां त्वा वातानाम् [1. 6. 10] इति चतुर्थम् ॥ २॥ एवमे- 6 Gc ०म० 1Gc मनुम° 3 Ga °पात्रा, Ge पवित्रा 3Ga त्य * Ga वेदेनोपत्या', Gb वेदेनोपयाम्या 5Gb जुहू' 7Gc °मु० 8 DGa om. 9 Gab ६० 104 JYS. 1 ·२.८.८] भारद्वाजश्रौतसूत्रम् वोत्तरैर्मन्त्रैरुपभृति ध्रुवायामिति गृहाति ॥ ३॥ अष्टगृहीतः पंभृति चतुर्गृहीतं ध्रुवायां पञ्चगृहीतं पशुकामस्य ॥ ४॥ तैरेव मन्त्रैर्यजमानो ऽनुमन्त्रयते' ॥ ५॥ अपि वाध्वर्यवैरेवाध्वर्युगृहीयात् ॥ ६ ॥ याजमानैर्यजमानो ऽनुमन्त्रयते ॥ ७ ॥ भूयो जुह्वां गृह्णात्यल्पीय उपभृति भूयिष्ठं ध्रुवायाम् ॥ ८ ॥ समंबिलं धारयमाणो जुह्वां गृह्णाति मध्यदेश उपभृति भूमौ प्रतिष्ठितायां ध्रुवायाम् ॥ ६ ॥ नान्तर्वेदि गृहीत. पश्चात् प्रतिहरन्ति ॥ १० ॥ नोत्कर आज्यं किंचन सादयति ॥ ११ ॥ आपो देवीरग्रेपुवः [1. 1. 56] इति प्रोक्षणीरभिमन्त्र्य ब्रह्माणमामन्त्रयते-ब्रह्मन् प्रोक्षिष्यामि इति ॥ १२ ॥ प्रसूतो ब्रह्मण विषायेध्मं प्रोक्षति-कृष्णो ऽस्याखरेष्ठो ऽनये त्वा स्वाहा [1. 1. 11a] इति ॥ १३॥ वेदिरसि [l. c. ] इति वेदि बर्हिरसि [1. c. c] इति बर्हिः । एकैकं त्रित्रिः प्रोक्षति ॥ १४ ॥ अन्तर्वेदि पुरोग्रन्थेिं बर्हिरासाद्य प्रोक्षति-दिवे त्वा [1. c. d] इत्यग्रं अन्तरिक्षाय त्वा [l. c.] इति मध्यं पृथिव्यै त्वा [l. c.] इति मूलम् ॥ १५ ॥ युच्यग्राण्युपपाय्य मूलान्युप- पाययति ॥ १६॥ सहस्रुचा पुरस्तात् प्रत्यञ्च ग्रन्थि प्रत्युक्षति-पोषाय त्या इति ॥ १॥ यत् प्रोक्षणीनामुच्छिष्यति तदन्तर्वेदि निनयति-स्वधा पितृभ्यः [l. c. e] इति ॥२॥ दक्षिणायै श्रोणेरुपक्रम्योत्तरस्याः संततां धाराँ स्रावयति ॥ ३ ॥ पूषा ते अन्थि विष्यतु इति बर्हिर्विसँसयति ॥ ४॥ ऊर्ध्व प्राञ्चमुद्गूढं प्रत्यञ्चमायच्छति ॥ ५॥ पुरस्तात् प्रस्तरं गृह्णाति । नानुमार्टि न प्रतिमार्टि नावधूनोति । कर्षनि- वापाद-विष्णो स्तूपो ऽसि [l. c. g] इति ॥६॥ तस्मिन् पवित्रे अपि- सृजति- अयं प्राणश्वापानश्च यजमानमपिगच्छताम् । यज्ञे ह्यभूतां पोतारौ पवित्रे हव्यशोधने ॥ [TB 3. 7. 4. 12] इति ॥ ७॥ ततः संप्रेष्यति- स्तृणीत बर्हिः परिधत्त वेदिं जामि मा हि सीरमुया शयाना। दर्भ स्तृणीत हरितः सुवर्णैर्निष्का इमे यजमानस्य बने । 1. Gac येत 7 D सावित्र्या वपति 2 Gb भूमि- 8 D छेत् 3 Ga °ति, Gb प्रहरन्ति, Go परिहरन्ति 9 Da °धत्ते, Db धाते, Gb •पाङ्के for 4 Ga विस्त्रस्येम पादत्ते 10 D अभिस्तृ 6 Gbc sa 5 Gb om. JYS. 1 105 ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [२.१०.३ इति ॥ ८॥ ब्रह्मणे प्रस्तरं प्रयच्छति-प्राणापानाभ्यां त्वा सतनुं करोमि इति ॥ ६ ॥ ब्रह्मा यजमानाय यजमाने प्राणापानौ दधामि इति ॥ १०॥ मयि प्राणापानौ इति यजमानः प्रत्याह ॥ ११ ॥ शुल्ब स्तृणाति-ऊर्णाम्रदसं त्वा स्तृणामि [1. 1. 110] इति ॥ १२॥श्रा दक्षिणायै श्रोणेः प्रपाद्योत्तरस्मादसात् संततै सर्वस्यां वेद्यां बर्हिः स्तृणाति बलमनतिहश्नम्-ऊर्णाम्रदसं त्वा स्तृणामि [l. c.) इति त्रिधातु पञ्चधातु वा प्रागपवर्ग प्रत्यगपवर्ग वा ॥ १३॥ अलान्याछादयति ॥ १४॥ ॥८॥ धातौधातौ मन्त्र जपति ॥ १॥ अत्रैके ऽनूयाजाथै उल्मुके निरूहन्ति ॥२॥ प्रस्तरं धारयमाणो ऽपरेणाहवनीय सँस्पृष्टान् परिधीन् परिदद्यात्युद. गग्रं मध्यमम्-गन्धर्वो ऽसि विश्वावसुः [1. c.i] इति इन्द्रस्य बाहुरसि [1. c. k] इति दक्षिणं मित्रावरुणौ त्वा [1. c. 1] इत्युत्तरम् ॥ ३॥ अभ्यग्रमाहवनीयं दक्षिणमवागमुत्तरम् ॥ ४॥ एवमनुर्वाण्यवैष्वत ऊर्ध्वं कर्माणि क्रियन्ते ॥५॥ सूर्यस्त्वा पुरस्तात् पातु [1. c. m] इत्याहवनीयमभिमन्य मध्ये ऽग्नेला प्राधा- रसमिधावादधाति ॥६॥ वीतिहोत्रं त्वा कवे [l. c.n] इति दक्षिणाम् ॥ ७॥ तूष्णीमुत्तराम् ॥ ८॥ बर्हिषः समावनन्तर्गौं विधृती कृत्वा मध्ये वेदेरुदीची- नाग्रे निदधाति-विशो यन्त्रे स्थः [1. c. ०] इति ॥ ३॥ विधृत्योः प्रस्तर सादयति-वसूनों रुद्राणामादित्याना सदसि सीद [1. c. p] इति ॥ १०॥ प्रस्तरे जुहम्-जुहूरसि धृताची [l. c. q] इति ॥ ११ ॥ समं मूलैर्दण्डं करोति ॥१२॥ उत्तरेण जुहूमुपभृतं प्रतिकृष्टतरामधस्ताद् विधृत्योः उपमृदसि [l. c.] इति ॥ १३॥ उत्तरेणोपभृतं ध्रुवां प्रतिकृष्टतरामुपरिष्टाद् विधृत्योः ध्रुवासि [1. c.] इति ॥ १४॥ असंस्पृष्टाः सादयति ॥ १५॥ दक्षिणेन जुहूँ युवँ सादयति । उत्तरेण वा ध्रुवाम्-ऋषभो ऽसि शाक्करो घृताचीनी सूनुः प्रियेण नाम्ना प्रिये सदसि सीद [TB 3. 7.6. 10] इति ॥ १६ ॥ ॥६॥ अथैना अभिमन्त्रयते-एता असदन [1. 1. 11r] इत्यनुवाकशेषेण ॥१॥ विष्णूनि स्थ वैष्णवानि धामानि स्थ प्राजापत्यानि इत्याज्यान्यभिमन्त्रयते ॥२॥ सत्रु- पामाज्यस्थाली वेदं पात्री चादायापरेण गार्हपत्यापविश्य इदमहँ सेनाया अभीत्व 5 Ga adds uit 1 Gb om. 2D ण्या 6 DGac अप्र. 7 D नम, Gb नाम् 3G उपक्रम्योत्त 4G भवान 108 JYS. 1 ·- २.११.१३]. भारद्वाजश्रौतसूत्रम् २३ मुखमपोहामि [TB 3.7. 5. 1,2] इति वेदेन रोडाशात् साकारं भस्मापोह्याभि- मन्त्रयते-सूर्य ज्योतिर्विभाहि महत इन्द्रियाय बलाय इति ॥ ३ ॥ पायामुपस्तुणाति- स्योनं ते सदनं करोमि घृतस्य धारया सुशेवं कल्पयामि । तस्मिन् सीदामृते' प्रतितिष्ठ ब्रीहीणां मेध सुमनस्यमानः ॥ [ 1. C. 2, 3] इति ॥ ४॥ श्राज्येनाभिधारयति- आप्यायतां घृतयोनिरनिहव्यानुमन्यताम् । खमत्व त्वचमत्व सुरूपं त्वा वसुविदं पशूनां तेजसामये जुष्टमभिधारयामि ॥ [l. c. 2] इति दक्षिणम् । तूष्णीमुत्तरम् ॥ ५॥ सांनाय्यमभिधारयति- यस्त आत्मा पशुषु प्रविष्टो देवानां विधमनु यो वितस्थे। आत्मन्वान् सोम घृतवान् हि भूत्वा देवान् गच्छ सुवर्विन्दै यजमानाय मह्यम् ।। [l. c. 3] इति ॥ ६॥ पाघ्यामुरासयति- आर्द्रः प्रथस्तुर्भुवनस्य गोपाः । शृत उत्स्नाति जनिता मतीनाम् ॥ [1. C.] इति ॥ ७॥ न पर्यावर्तयति न भिनति ॥८॥ ॥१०॥ इरा भूतिः पृषिव्य रसो मोत्क्रमीत् [1. c.] इति कपालानि प्रत्यनक्लि ॥१॥ अथैनावपरिवर्गमणिकोषमनक्ति देवस्त्वा सविता मध्वाननु [1. 3. 5d] इति ॥२॥ उपरिष्टादभ्यज्याधस्तादुपानति ॥३॥ स्वक्कमकूर्मपृषन्तं कृत्वा सांनाय्ये चाल- कृत्यान्तर्वेदि चतुर्होत्रा पौर्णमास्याँ हवी यासादयेत् । पञ्चहोत्रामावास्या- याम् ॥ ४ ॥ भूर्भुवः सुवः इति प्रथमायां पौर्णमास्याम् ॥ ५ ॥ संवत्सरे पर्यागत एताभिरेवासादयेत् ॥ ६॥प्रथम एव संवत्सर इत्याश्मरथ्यः । संवत्सरेसंवत्सर इत्यालेखनः ॥ ७ ॥ अपरेण खुचः पुरोडाशावासादयति ॥ ८॥ मध्ये वेदेः सां- नाय्यकुम्भ्यो संघाय दक्षिणस्यां वेदिश्रोण्याँ ऋतमासादयत्युत्तरस्यां दधि ॥६॥ अपि वा पूर्व शृतमपरं दधीत्येकेषाम् ॥ १० ॥ अग्रेण ध्रुवां वे सादयति- अयं वेदः पृथिवीमन्वविन्दद् गुहा सती गहने गहरेषु । स विन्दतु यजमानाय लोकमच्छिद्रं यज्ञं भूरिकर्मा करोतु ॥ [TB 3. 7. 6. 13] इति ॥ ११ ॥ वेद्यन्तान् परिस्तीर्य होतृर्षदनं कल्पयति ॥ १२ ॥ जघनेन 4 DGb स्वक्वकर्मपृष्टन्तं, Ge स्वक्तं कूर्म- 2 TaitBr. सुवर्विद पृषदन्तं; Ga missing. 3 DGac नका. 1 D 5 D स. 101 JVS, 1 ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [२.१३.१५ वेदिमुदगौर्दभैः सँस्तीर्ण भवति ॥ १३॥ ॥ ११ ॥ ततः संप्रेष्यति-अग्नये समिध्यमानायानुब्रूहि इति ॥१॥ आसीन इध्मं प्रणवेप्रणवे दामिघमादधाति ॥२॥ यत्रारिजातादि समिद्धो अम आहुत [TB 3. 5. 2. 3] इति तदेकामयाजसमिधमवशिष्य सर्वमिध्मशेषमभ्याधाय वेदेना- हवनीयं त्रिरुपवाजयति ॥ ३॥ वेण ध्रुवाया आज्यमादाय वेदेनोग्यम्योत्त परिधिसंधिमन्ववहृत्य दक्षिणाप्राश्चमासीनः संततमृजुमाघारमाघारयति ॥४॥ प्रजापति मनसा ध्यायन खुवेणाज्यस्थाल्या आज्यमादाय ध्रुवामाप्याययति आ प्यायतां ध्रुवा घृतेन [1.6.5a] इत्येतया ॥५॥ तत्रैषो ऽत्यन्तप्रदेशो यत्र कच ध्रुवाया आज्यमादत्त एवमेवैनमाप्याययति। ध्रुवाया एवानादिष्टाज्यार्थाः क्रियन्ते ॥६॥ ततः संप्रेष्यति अग्नीत् परिधी श्वामिं च त्रिस्त्रिः संमृड्ढि इति ॥७॥ सस्फ्यै- रिध्मसंनहनैराग्नीध्रः परिधीरश्चाग्निं च त्रिस्त्रिः समाटि ॥८॥ तूष्णीं परि- धीन् ॥ ६ ॥ अग्ने वाजजिद् वाजं त्वा सरिष्यन्तं वाजं जेध्यन्तं वाजिनं वाजजितं वाजजित्यायै संमार्म्यग्निमन्नादमन्नाधाय इत्यग्नि समाटि ॥ १०॥ अनेण जुहूं ध्रुवां चोत्तानो पाणी प्रतिष्ठाप्य ॥ १५॥ ॥ १२ ॥ आहवनीयायाञ्जलिं करोति-भुवनमसि विप्रथस्व ॥ अग्ने यष्टरिदं नमः [1. 1 12ab] इति ॥ १ ॥ जुहूमादत्ते-जुहेहि [l. c. c] इति । उपभृतम् उपमृदेहि [l. c.d] इति ॥२॥ उपभृति जुहूमत्यादधाति-सुयमे मे अद्य घृताची भूयास्त स्वावृतौ सूपावृतौ इति ॥३॥ तत्रैषो ऽत्यन्तंप्रदेशो यत्र कचोपभृति जुहूमत्यादधाति मुखत एवाध्यूहति मुखत उपावहरति ॥ ४॥ न च सँशिञ्जयति नाभिदेशे च खुचौ धारयते ॥ ५॥ समं प्राणैरित्येकेषाम् ॥ ६॥ अग्रेण ध्रुवामनवक्लिनन् प्रस्तरमत्याक्रामति-अमाविष्णू मा वामव क्रमिषम् [l.c.e] इति ॥७॥ दक्षिणतो ऽवतिष्ठते-विष्णो स्थानमसि [l. c. h] इति ॥ ८ ॥ अन्तर्वेदि दक्षिणः पादो भवति। अवघ्र इवे सव्यः ॥ ६ ॥ दक्षिणं परिधिसंधिमन्यवहृत्योर्ध्वस्तिष्ठन्नन्वा- रब्धे यजमाने प्राश्चमुदच संततमृजुमाधारमाघारयति-समारभ्यो? ऽध्वरः [1. c. k] इति ॥ १०॥ न्यञ्चमाघारयेद् वृष्टिकामस्यो स्वर्गकामय ॥ ११ ॥ एतं भूयिष्ठमाहुतीनां जुहोति ॥ १२॥ हुँत्वा है प्राणिति ॥ १३ ॥ हिं बृहद्भाः [l. c. n] इति चुचमुद्गृह्णाति ॥ १४ ॥ असँस्पर्शयन् खुचौ प्रत्याक्रामति- 1 DGc त्यंतः 2D संसि. 4-4 Gbe हुत्वानु-; others as above. 5 Thus all the mss. हिं not in Taits. 3 D अवघ्नः (omitting इव), Ga अवित्रुवस् 108 IVS. 1 ·-मखस्य २.१५.८] भारद्वाजश्रौतसूत्रः पाहि माने दुश्चरितादा मा सुचरिते भज [1. 1. 120] इति ॥१॥ एते एवा- क्रमणप्रत्याक्रमणे मन्त्रवती भवतः॥२॥ तत्रैषोऽत्यन्तप्रदेग. या उत्तरतःसन्ना- हुतीर्जुहोत्युत्तरं परिधिसंधिमन्ववहत्य ता जुहोति । या दक्षिणतो दक्षिण परिधि- संधिमन्वय त्य ताः ॥३॥ दक्षिणेनैव दक्षिणाक्रीमति सव्येनोदङ् । अपि वा सव्येन दक्षिणा दक्षिणेनोदङ् ॥४॥ प्रत्याक्रम्य जुहा धुवाँ समनक्ति- शिरो ऽसि सं ज्योतिषा ज्योतिराम् [l. c. p] इति ॥ ५ ॥ उन्नीत रायः इति सुवेण ध्रुवाया आज्यमादाय सुवीराय स्वाहा इति जुहूं प्रत्यभिधारयति ॥६॥ यज्ञेन यज्ञः संततः इति जुहा ध्रुवाम् ॥ ७ ॥ निघाय घुचौ वेदेरव्यन्तं तृणमादा- योत्तरत उत्करे प्राची प्रवराया तिष्ठते- क इदमध्वर्युभविष्यति स इदमध्वर्युभविष्यति । यज्ञो यज्ञस्य विष्णो स्थाने तिष्ठामि । वागार्विज्यं करोतु मन आत्विज्यं करोतु । वाचं प्रपद्ये । भूर्भुवः सुवः ॥ इति पूर्वो ऽध्वर्युः। क इदमनीद् भविष्यति स इदमनीद् भविष्यति । यज्ञो यज्ञस्य विष्णो स्थाने तिष्ठामि । वागार्विज्यं करोतु मन आत्विज्यं करोतु । वाचं प्रपद्ये। भूर्भुवः सुवः ॥ इति ॥८॥ ॥१४॥ अपर प्राग्नीध्रः॥१॥स्पत्यं चेमसंनहनानि चान्वारमेते ॥२॥ ब्रह्मा- णमामन्त्रयते-ब्रह्मन् प्रवरायाश्रावयिष्यामि इति ॥ ३॥ ततो ब्रह्मणा प्रसूतोऽभ्व- युरीश्रावयति-आ श्रावय [1. 6. 11. 1] इति ओ श्रावय इति वा ॥ ४॥ अस्तु श्रौषट् [1. c.] इत्यानीघ्रः प्रत्याश्रावयति ॥५॥ तत्रैषो ऽत्यन्तप्रदेशो यत्र कचाध्वर्युराश्रावयेन्नित्यमेवानीघ्रोऽपरेणोत्करं दक्षिणामुखस्तिष्ठन् स्फ्यै सेम- सनहनमूर्ध्वं धारयमाणः प्रत्याभावयति ॥ ६॥ श्राग्नीध्रागारे तु सोमे ॥७॥ आश्राव्य प्रवरं प्रवृणीते-अभिर्देवो होता देवान् यक्षद् विद्वाँश्चिकित्वान् मनुष्वद्भरतवद- 1 D दक्षिणं का, abe दक्षिणात्याका. 2 Gbe add at: 3 D रभ्यंत, Gac रभ्यन्तरं, Gb प्यन्तः 4-4 Ga प्रस्तो ब्रह्मणा, Gb प्रसूतो 5 Ga om. अध्वर्युः; Cb ब्रह्म JVS. 1 109 ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [२.१७.६ दोवददोवत् इति यथायो यजमानः ॥ ८॥ त्रीनौर्षेयान् मन्त्रकृत इत ऊर्ध्वान् वृणीते ॥ ६॥ अपि वा मनुवद् इत्येव प्रवृणीते ॥ १०॥ पुरोहितस्यार्षेयान् राक्षः प्रवृणीते ॥ ११ ॥ ब्रह्मण्वदा च वक्षद् ब्राह्मणा अस्य यज्ञस्य प्रावितारः इत्युक्त्वा असौ इति होतुरुपाँशु नाम गृह्णाति ॥ १२॥ मानुषः इत्युचैः ॥ १३ ॥ वेद्यां तृणमपि- सृज्य ॥ १४॥ ॥१५॥ अनपव्या रन्तः प्रचरन्तीति विज्ञायते ॥१॥ यत्राभिजानाति घृतवैतीम- ध्वयों सुचमास्यस्व [2. 5.9.6] इति तज्जुहूपभृतावादायात्याक्रम्याश्राव्याह- समिधो यज इति ॥२॥ वषट्कृते जुहोति ॥ ३ ॥ श्राश्राव्याश्राव्य यजयज इत्येवो. तरेभ्यः संप्रेष्यति ॥४॥ अपरेणाघारसंभेदं प्राचः प्रयाजानभिक्रॉमन् जुहोति ॥ ५॥ समानत्र वा ॥ ६॥ अपि वा समिधः पुरस्ताद् यजति तनूनपातं दक्षि- गत इडः पश्चाद् बर्हिरुत्तरतः स्वाहाकारं मध्ये ॥७॥ यत्र समिधस्तत्रं सर्वा आहुतीर्जुहुयात् ॥ ८॥ चतुर्थ होण्यन्नौपभृतादर्घ जुह्वानियते ॥ ६ ॥ पञ्च प्रयाजानिष्ट्वा प्रत्याक्रम्य यज्जुह्वामाज्यं परिशिष्टं तेन हवी व्यभिधारयति- ध्रुवामग्रे ऽथाग्नेयं पुरोडाशमथोत्तरमथ शृतमथ दध्युपभृतमन्ततः ॥ १० ॥ अथायतने खुचौ सादयित्वा पुनरादत्ते ॥ ११ ॥ एवमादत्ते भवत श्रा स्विष्टकृतः ॥ १२॥ आँज्यभागाभ्यां प्रचरति ॥ १३ ॥ अग्नये ऽनुब्रूहि इति संप्रेष्यति ॥१४॥ जुह्वां चतुर्ग्रहीतमाज्यं गृहीत्वा पञ्चगृहीतं वात्याक्रम्य श्राव्याह-अमिं यज इति ॥ १५ ॥ वषट्कृत उत्तरार्धपूर्वार्धे जुहोति ॥ १६ ॥ नैतामुत्तरेणान्यामाहुति जुहोति प्रत्याक्रम्य ॥ १७ ॥ ॥१६॥ सोमायानुब्रूहि इति संप्रेष्यति ॥१॥ यथागृहीतमाज्यं गृहीत्वात्याक्रम्या- श्राव्याह-सोमं यज इति ॥२॥ वषट्कृते दक्षिणार्धपूर्वार्धे प्रबाहुक् पूर्वया जुहोति ॥३॥ नैतां दक्षिणेनान्यामाहुतिं जुहोति प्रत्याक्रम्य ॥४॥ तत्रैषो ऽत्यन्तप्रदेशः वेणैवाज्यदोहयोरित्यवद्यति हस्तेन पुरोडाशस्य ॥ ५॥ जमद- ग्रीनामेव पञ्चावत्तं चतुरवत्तमितरेषाम् ॥ ६ ॥ अप्यजामदग्न्यो जामदग्न्यमाम- न्त्र्य पञ्चावत्तं कुर्वीत ॥ ७ ॥ ततः संप्रेष्यति-अग्नये ऽनुब्रूहि इति ॥८॥ जुह्वामु- 1 D भरतवददाक्त्, Ga भरतवद्देवाद्देवत्, 6 Gb जुह्वां समा० Gb भरतवदोवदतोवत् 2 DGa om. त्रीन् 3Gb मधुम.. 4G प्रयाजाननभि चका. 10 Gb om. इति 7Gbc तत प्रा. 8-8 D उत्तरार्धे 9 DGa om. 5 Gb सामद्धतमस्तत्र 110. Jvs.4 ·૨૭ २.१८.१६] মন্ত্রী पस्तीर्याग्नेयर पुरोडाशस्याङ्गुष्ठेन माँससहिताभ्यामङ्गुलीभ्यां मध्यादवदाय पूर्वार्धादवद्यति पश्चार्धात् तृतीयं यदि पञ्चावदान:--मा भेर्मा संविक्था मा त्वा हि सिर्फ मा ते तेजो ऽपक्रमीत् । भरतमुद्धरेमनुषिञ्च । अवदानानि ते प्रत्यवदास्यामि । नमस्ते अस्तु मा मा हिंसीः [TB 3. 7. 5.5] इति ॥ ६॥ अङ्गुष्ठपर्वमात्राण्यवदानान्यसमि- न्दन्नवद्यति ॥ १०॥ अवदानान्यभिघार्य हविः प्रत्यभिधारयति- यदवदानानि ते ऽवद्यन् विलोमाकार्षमात्मनः । आज्येन प्रत्यनज्म्येनत् तत् त पाप्यायतां पुनः ॥ [l. c. 5,6] इति ॥ ११ ॥ श्राक्रम्याश्राव्याह-अग्निं यज इति ॥ १२ ॥ वषट्कृते मध्ये जुहोति ॥१३॥ अपिदधदिवाप्रतिणनाज्य हुत्वा पुरोडाशं जुहोति तत श्राज्यम् ॥ १४॥ पूर्वापूर्वी सहितामाहुतिं जुहोत्या स्विष्टकृतः ॥ १॥ अपि वा खुच्य माघारमभिजुहुयात् ॥२॥ तत उपाँशुयाजाय संप्रेष्यति-विष्णवे इत्युपाँशु अनुब्रूहि इत्युचैः ॥३॥ यथागृहीतमाज्यं गृहीत्वात्याक्रम्याश्रान्याह-विष्णुम् इत्युपाँशु यज इत्युच्चैः ॥ ४॥ वषट्कृते जुहोति ॥ ५॥ अग्नीषोमीयमेक उपाँ- शुयाज समामनन्ति प्राजापत्यमेके ॥ ६॥ स एष पौर्णमास्यामेव भवति ॥७॥ यथाग्नेयेनैवमुत्तमेन पुरोडाशेन प्रचरति-अमीषोमाभ्याम् इति पौर्णमास्यां इन्द्रामि- भ्याम् इत्यमावास्यायाम् ॥ ८॥ इत्यसंनयतः ॥ ६॥ अथ यदि संनयेत् इन्द्राया- नुब्रूहि इति संप्रेष्यति ॥ १०॥ महेन्द्राय इति वा यदि महेन्द्रयाजी भवति ॥ ११ ॥ जुह्वामुपस्तीर्य द्विः तस्यावधति द्विदनश्चतुरवदानस्य त्रिः पञ्चावदानस्य ॥ १२॥ अभिघार्यात्याक्रम्याश्राब्याह-इन्द्रं यज इति ॥ १३॥ महेन्द्रम् इति वा ॥ १४ ॥ वषट्कृते जुहोति ॥ १५ ॥ प्रत्याक्रम्य वेण पार्वणी होमौ जुहोति- ऋषभं वाजिनं वयं पूर्णमासं यजामहे । स नो दोहताँ सुवीर्य रायस्पो सहस्रिणम् । प्राणाय सुराधसे पूर्णमासाय स्वाहा ॥ [l. c. 13] इति पौर्णमास्याम् । अमावास्या सुभगा सुशेवा धेनुरिव भूय आप्यायमाना । सा नो दोहता सुवीर्य रायस्पोष सहस्रिणम् । अपानाय सुराधसे अमावास्यायै स्वाहा ॥ [1. c.] 1 Da ऊर्ववलोमा , Gab कारिषमा. 2 Ga गृहीत्वाक. 4 Gb त्रिस्त्रिः 3Gbom. Joys.1 111 ·२८ भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [२.१६.६ इत्यमावास्थायाः ॥१६॥ ॥१८॥ . - अत्र नारिष्ठा- होमान् जुहोति- दश ते तनुवो यज्ञ यज्ञियास्ताः प्रीणातु यजमानो घृतेन । नारिष्ठयोः प्रशिषमीडमानो देवानां दैव्ये ऽपि यजमानो ऽमृतोऽभूत् ॥ स्वाहा ॥ यं वां देवा अकल्पयन्नों भागँ शतक्रतू । एतद्वां तेन प्रीणानि तेन तृप्यतमहहो । स्वाहा ॥ अहं देवानाँ सुकृतामस्मि लोके ममेदमिष्टं न मिथुर्भवाति । अहं नारिष्ठावनुयजामि विद्वान् यदाभ्यामिन्द्रो अदधाद् भागधेयम् ॥ स्वाहा ॥ अदारसद् भवत देव सोमास्मिन् यज्ञे मरुतो मृडता नः । मा नो विददभिभा मो अशस्तिर्मा नो विदद् वृजना द्वेष्या या ॥ स्वाहा ॥ [TB 3.7.5. 11-13] इति ॥१॥ ततःसंप्रेष्यति-अमये स्विष्टकृते ऽनुब्रूहि इति ॥२॥ जुहामुपस्तीर्य सर्वेषाँ हविषामुत्तरार्धात् सकृत्सकञ्च रवदानस्य द्विः पञ्चाव- दानस्य ॥३॥ स्थवीयाँस्येतानि दैवतेभ्यो भवन्ति ॥ ४॥ द्विरभिधार्य न हविः प्रत्यभिधारयति ॥५॥ अत्याक्रम्याश्राव्याह-अमि स्विष्टकृतं यज इति ॥ ६ ॥ वष- कृत उत्तरार्धपूर्वार्धे ऽतिहाय पूर्वा आहुतीर्जुहोति ॥ ७॥ प्रत्याक्रम्यायतने घुचौ सादयति ॥८॥ अत्रैके प्राशि समामनन्ति । उपरिष्टादेके ॥ ६॥ ॥१६॥ इति दर्शपूर्णमासे द्वितीयः प्रश्नः । 1 Gb adds अवधति 2 Gc repeats उपरिष्यदेके 3-3 D इति द्वितीयः, Ga ॥२॥, Go द्वितीयः प्रश्नः समाप्तः 112 JVS 1 ·इडापात्रमुपस्तीर्याग्नेियर रोडाशस्य दक्षिणार्धात् पूर्वमिडावदानमव- द्यति- मनुना दृष्टां घृतपदी मित्रावरुणसारिताम् । दक्षिणार्धादसंभिन्दनवद्याम्येकतोमुखाम् ॥ [TB 3. 7. 5. 6] इति ॥ १ ॥ पृष्ठ संभिद्य पूर्वार्धाद् यजमानभागमवद्यत्यणुमिव दीर्घम् ॥ २॥ संभेदाद् द्वितीयमिडावदानमवद्यति ॥३॥ एवं सर्वेषाँ हविषामिडाँ समवद्यति ॥४॥ स्थवीयाँस्येतानि सौविष्टकृतेभ्यो भवन्ति ॥ ५॥ अभिघार्यान्तरा हवी षि खुनश्च हृत्वा होत्र इडामादधाति ॥ ६॥ स्वयं वा होतेडामादत्ते ॥ ७॥ अग्रेण होतारमध्वर्युदक्षिणातिकौमति ॥ ८॥ अनुत्सृजन्निव होतेडयाध्वर्यु परिगृहाति ॥६॥ पश्चात् प्राङपविश्य खुवेण होतुरङ्गुलिपर्वणी अनक्ति ॥ १०॥ एर्वमक्त्वा- परमनक्ति ॥ ११ ॥ यथेतं प्रतिपरेत्य पुरस्तात् प्रत्यासीन इडाया इडामादधा- ति ॥ १२॥ हस्त्याँ होने सदुपस्तृणाति द्विरादधाति सकृदभिधारयति ॥१३॥ स्वयं वा होतोत्तरमिडावदानमादत्ते ॥ १४ ॥ लेपार्दुपस्तुणाति ॥ १५ ॥ लेपाद- भिघारयति ॥ १६ ॥ उपहूयमानामिडामन्वारभेते अध्वर्युर्यजमानश्च ॥ १७ ॥ यत्राभिजानाति देव्या अध्वर्य उपहूता उपहूता मनुष्याः [2.6.7.4] इति ॥ १८॥ ॥१॥ तदध्वर्युरतं मन्त्रं जपति–उपहूतः पशुमानसानि [TB 3. 3. 8. +] इति ॥१॥ यत्राभिजानाति उपहूतो ऽयं यजमानः [2. 6. 7.5] इति तद् यजमान एतमेव मन्त्रं जपति ॥ २॥ उपहूतायामिडायामवान्तरेडाँ होता प्राश्नाति- वाचस्पतये त्वा हुतं प्राश्नामि सदसस्पतये त्वा हुतं प्राश्नामि [ 2. 6. 8. 1] इति ॥ ३ ॥ उप- हूतामिडां यजमानपश्चमा ऋत्विजः प्राश्नन्ति- 4 D परिमगृ, Ga परिप्रगृ, Gb परिप्रतिगृ. 2 D दक्षिणा 5 D मु. 3 Da 'डाया अ, Db°डायां अ, Ga 'डाया 6 D युवः 1 Gbc °पात्र उ० . JVS.1 118 ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [३.४.५ इडे भागं जुषस्व नो जिन्व गा जिन्वार्वतः । तस्यास्ते भक्षिवाणः स्याम सर्वात्मानः सर्वगणाः ॥ [TB 3. 7. 5.7] इति ॥ ४॥ प्राश्य तूष्णीमासीता मार्जनात् ॥५॥ अन्तर्वेदि पवित्रवति मार्ज- यन्ते-मनो ज्योतिर्जुषताम् [1. 5. 3g] इति ॥६॥ आग्नेयं पुरोडाशं प्राञ्चं विरुज्य प्राशिवहरण्मादाय प्राशित्रमवद्यति- अज्यायो यवमात्रादाव्याधात् कृत्यतामिदम् । मा रूरुपाम यज्ञस्य शुद्ध स्विष्टमिदै हविः ॥[TB 3.7.5.6] इति ॥७॥ विमुत्तरेषाम् ॥ ८॥ अविरुज्याङ्गुष्ठेनोपमध्यमया चाङ्गुल्या यव- मात्रं पिप्पलमात्र वादाय ॥ ४॥ ॥२॥ आग्नेयं पुरोडाशं बर्हिषदं कृत्वा यजमानो ऽभिमृशति । तद् याजमाने व्याख्यास्यामः ॥ १ ॥ अथैनं चतुर्घा कृत्वा व्यादिशेत्-इदं ब्रह्मण इद होतुरिदम- ध्वयोरिदममीधः [TB 3. 3. 8. 8] इति ॥ २॥ इदं यजमानस्य इत्यध्वर्युर्यजमान- भागम् ॥ ३ ॥ स्थवीयाँस्येतानीडावदानेभ्यो भवन्ति ॥ ४ ॥ व्यादिश्यानीधे ऽग्रे षडवत्तमादधाति ॥ ५॥ उपस्तीर्यावदीयाभिधार्य पुनरेवोपस्तीर्यावोया- भिधारयति । षडवत्त संपादयति ॥ ६॥ प्राश्नात्याग्नीध्रः- उपहूतो द्यौः पितोप मां द्यौः पिता हयताम् । अमिरामीध्रादायुषे वर्चसे जीवात्वै पुण्याय ॥ [TB 3. 7. 6. 15] इति ॥७॥ वेदेन ब्रह्मयजमानभागौ परिहरति ॥८॥ अन्येन होने ऽन्येनाध्व- र्यवे ॥ ६ ॥ पृथिव्यै भागो ऽसि इति होता प्राश्नाति अन्तरिक्षस्य भागो ऽसि इत्यध्वर्युः दिवो भागो ऽसि इति सँस्थिते ब्रह्मा ॥१०॥ अन्वाहार्यपचने महान्तमोदनं पक्त्वा- भिघार्यानभिधार्य वोद्वास्यान्तवेद्यन्वाहार्यमासन्नं यजमानो ऽभिमृशति । तद् याजमाने व्याख्यास्यामः ॥ ११ ॥ ॥३॥ दक्षिणसङ्ग्य उपहर्तवै इति संप्रेष्यति ॥१॥ य ऋत्विजामुत्तरतः स्युस्तान् ब्रूयात्-दक्षिणत एत इति ॥२॥तेभ्यो दक्षिणत आसीनेभ्यो ऽन्वाहार्यं ददाति- ब्राह्मणा अयं व ओदनः इति ॥ ३॥ उत्तरतः परीत इति पुनराह ॥ ४॥ हविःशेषानु- द्वास्योल्मुके अपिसृज्य संप्रेष्यति--ब्रह्मन् प्रस्थास्यामः॥ समिधमाधायामीत् परिधी श्चाग्निं om. अवदायाभि 1 Gbe "दिशति 2 D om. Se 3Gआधा• for अवदा. 4 Gb °स्तीर्याभिधा', Go °स्तीर्याधा; Ga 5 D न ब्रह्मयजमानभागौ परिप्रा. 6 Gb adds दक्षिण . 114 vs.1 ·- ३.५.१६.] भारद्धाजश्रौतसूत्रम् च सकृत्सकृत् संमृड्डि इति ॥ ५॥ प्रसूतो ब्रह्मणाग्नीध्रो ऽनूयाजसमिधमादधाति- एषा ते ऽमे समित् तया वर्धस्व चाप्यायस्व । वर्धतां च ते यज्ञपतिरा च प्यायता स्वाहा ॥ इति ॥ ६॥ अस्फ्यैरिध्मसंनहनैराग्नीध्रः परिधी श्चाग्निं च सकृत्सकृत् संमार्टि । तूष्णीं परिधीन् ॥७॥ अग्ने वाजजिद् वाजं त्वा ससृवाँसं वाजं जिगिवाँस वाजिनं वाजजितं वाजजित्यायै समायनिमन्नादमन्नाधाय [TB 3. 7. 6. 17,18] इत्यग्नि समाधि ॥८॥ अथैतानि संमार्जनान्यद्भिः सँस्पृश्याहवनीये प्रहरति- यो भूतानामधिपती रुद्रस्तन्तिचरो वृषो । पशूनस्माकं मा हि सीरेतदस्तु हुतं तव ।। स्वाहा ॥ [TB 3. 3. 2. 5] इति ॥ ६ ॥ उत्कर उदस्यतीत्येकेषाम् ॥ १०॥ ॥४॥ जुहूपभृतावादायौपभृतं जुह्वाँ समानीयात्याक्रम्याश्राब्याह-देवान् यज इति ॥१॥ वषद्कृते जुहोति ॥२॥ श्राश्राव्याश्राव्य अजयज इत्येवोत्तराभ्याँ संप्रेष्यति ॥ ३॥ अग्रेणाघारसंभेदं प्रतीचो ऽनूयाजान् यजति ॥ ४॥ प्राञ्च- मुत्तममनुसँस्थापयति ॥५॥ उत्तमेनेतरावनुसंभिनत्ति ॥ ६ ॥ प्रत्यकन्याय- तने खुचौ सादयित्वा वाजवतीभ्यां व्यूहति ॥ ७॥ वाजस्य मा प्रसवेन [1. 1. 13aj इति दक्षिणेनोत्तानेन सप्रस्तरां जुहूमुद्गृह्णाति । अथा सपना इन्द्रो मे निग्राभे- णाधरौं अकः इति सव्येन नीचोपभृतं नियच्छति ॥ ८ ॥ उग्राभं च [1. C.U] इति जुहूमुद्गृह्णाति । निग्राभं च [l. c.] इत्युपभृतं नियच्छति ॥ ६ ॥ ब्रह्म देवा अवीवृधन् [l. c.] इति प्राची जुहूं प्रोहति ॥ १० ॥ अथा सपत्नानिन्द्रानी मे विषूचीनान् व्यस्यताम् [1. c.] इति प्रतीचीमुपभृतं बहिर्वेदि निरस्यति ॥ ११ ॥ अद्भिरभ्युक्ष्योपभृतमभ्यु: दाहृत्य जुह्वा सँस्रावेण परिधीननक्ति-वसुभ्यस्त्वा [1. c. c] इति मध्यमं रुद्रे- भ्यस्त्वा [1. c.] इति दक्षिण आदित्येभ्यस्त्वा [1. c.] इत्युत्तरम् ॥ १२॥ न प्रस्तरे जुहूँ सादयति ॥ १३ ॥ विधृतीभ्यां प्रस्तर समुल्लिप्य बर्हिषि विधृती अपिसृज्य घुनु प्रस्तरमनक्ति अक्त रिहाणाः [1 c. d इति जुबामग्रं वियन्तु वयः [1. c.] इत्युपभृति मध्य प्रजां योनि मा निर्मुक्षम [1. c. e] इति ध्रुवायां मूलम् ॥ १४ ॥ एवमेव द्वितीयमनक्ति। एवं तृतीयम् ॥ १५ ॥ आयुषे न्वा इत्यतस्य तृणमपय] 1.Gb adds वधिषीमहिष च वयमा मा च * Gb मध्ययं प्यासिषीमहि 5 Gb adds आप्यायन्तामोषधयः D सकृत् only once. 6 Gb •JET 3D नृपा JVS, 1 ·३२ भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [३.७.६ जुहां प्रस्तरं प्रतिष्ठाप्याश्राव्यासीनः संप्रेष्यति-इपिता दैव्या होतारो भद्रवाच्याय प्रेषितो मानुषः सूकवाकाय सूता ब्रूहि [TB 3. 3. 8. 11] इति ॥ १६ ॥ अनूच्यमाने सूक्तवाके ॥ १७॥ ॥५॥ सह शाखया प्रस्तरमुपरीव प्राञ्चमाहवनीये प्रहरतिरोहितेन त्वामिदैवतां गमयतु [1. 6. 4p] इत्येतैर्मन्त्रैः । मरुतां पृषतय स्थ दिवं गच्छ ततो नो वृष्टिमरय [1. 1. 13gh] इति च ॥१॥ न प्रतिशृणाति नात्यग्रं प्रहरेत् ॥ २॥ न पुरस्तात् प्रत्य- स्येत् ॥ ३॥ जिह्ममिव हस्तं कृत्वा न्यञ्चमन्ततो नियच्छति ॥ ४॥ यत्राभिजा- नाति आशास्ते ऽयं यजमानो ऽसौ [2. 6. 9. 7] इति तत् प्रस्तरमपिसृज्याह अग्नीद् गमय इति ॥ ५॥ त्रिरञ्जलिनाग्नीध्रः प्रस्तरमूर्ध्वमुद्यौति ॥ ६॥ न विश्वञ्चं वियु- यात् ॥७॥ ततोऽध्वर्युमाह-अनुप्रहर संवदस्व इति ॥८॥ पुरस्तादपात्तं तृणमध्व- युरनुप्रहरति-स्वगा तनुभ्यः इति ॥ ६ ॥ एतदेतत् इति त्रिरङ्गुल्यान्ववदिशति ॥१०॥ अहीनः प्राणः इति प्राणायतनानि संमृशति ॥ ११॥ आयुष्पा अमे ऽस्यायुर्मे पाहि [1. 1. 135] इति मुखं विमृष्टे ॥ १२॥ ध्रवासि [l. c. 1] इतीमामभि- मृश्य अगाननीत् [2. 6. 5. 6] इति [अध्वर्युर्] आँह । अगन् [1. c.] इत्याग्नीध्रः। श्रावय इत्यध्वर्युः। श्रौषट् इत्याग्नीधः ॥ १३ ॥ मध्यमं परिधिमन्वारभ्य संप्रेष्यति- स्वगा दैव्या होतृभ्यः स्वस्तिर्मानुषेभ्यः शंयो—हि [TB 3. 3. 8. 11] इति ॥ १४ ॥ अनूच्यमाने शंयुवाके परिधीन प्रहरवि-यं परिधि पर्यधत्थाः [1. 1. 13m] इति मध्यमं यज्ञस्य पाथ उप समितम् [1. c. n] इतीतरौ ॥ १५॥ अवाश्चमुत्तरार्ध्य- मनारेषूपोहति ॥ १६ ॥ जुह्वामुपभृतो मुखमवधाय सँस्रावेण परिधीनभिजुहोति -सँस्रावभागा स्थेषा बृहन्तः [1. c. o] इति ॥ १७॥ अत्रविजो हविःशेषान् भक्षयन्ति ॥ १८॥ ॥६॥ सखुवे जुहूपभृतावध्वर्युरादत्ते वेद होता स्फ्यं चाज्यस्थालीमुदकम- एडलुं चाग्नीध्रः ॥ १॥ पत्नीः सं या]जयिष्यन्तः प्रत्यञ्चः प्रतिपरियन्ति ॥२॥ दक्षिणेन गार्हपत्यमध्वर्युः प्रतिपद्यत उत्तरेणेतरौ ॥३॥ कस्तम्भ्याँ घुचौ सादयति-अमेर्वामपन्नगृहस्य सदसि सादयामि [l. c. p] इति ॥ ४ ॥ धुरोः प्रोहति-धुरि धुर्यो पातम् [l. c. T] इति ॥ ५॥ यदि पाच्या निर्वपेत् स्फ्ये विमु- ञ्चेत् ॥ ६॥ अपरेण गार्हपत्यमूर्ध्वशव आसीना ध्वानेनोपाँशु वा पत्नी संयाजयन्ति ॥ ७॥ वेदमुपभृतं कृत्वा सोमायानुब्रूहि इति संप्रेष्यति ॥८॥ यथा- 1 Ga वृष्टिमावह 2 Gab विधु. - 3 Ga मृश्याथा Go °भृश्याणा 4 DGb om. 110 Jws,1.

·३.६.६] भारद्वाजश्रौतसूत्रम् गृहीतमाज्यं गृहीत्वाचाव्याह-सोमं यज इति ॥ ६ ॥ वषद्कृते दक्षिणार्धे जुहोति ॥ १०॥ यथागृहीतेनैव पत्नीः संयाजयन्ति ॥ ११ ॥ त्वष्ट्रे ऽनुब्रूहि इति संप्रेष्यति ॥ १२॥ श्राश्राव्याह-त्वष्टारं यज इति ॥ १३॥ वषद्कृत उत्तरार्धे जुहोति ॥१४॥ उत्तरतः सोमं यजति दक्षिणतस्त्वष्टारमित्येकेषाम् ॥ १५॥ अत्र राकां पुत्रकामो यजेत सिनीवाली पशुकामः कुहूं पुष्टिकामः ॥ १६ ॥ राकाया अनुब्रूहि इति संप्रे- ष्यति ॥ १७ ॥ श्राश्राव्याह-राकां यज इति ॥ १८॥ वषट्कृते जुहोति ॥ १६ ॥ सिनीवाल्या अनुब्रूहि इति संप्रेष्यति ॥२०॥ श्राधान्याह-सिनीवाली यज इति ॥२१॥ वषद्कृते जुहोति ॥ २२॥ ॥७॥ कुहा अनुब्रूहि इति संप्रेष्यति ॥ १॥ आश्राव्याह-कुहूं यज इति ॥ २॥ वषट्कृते जुहोति ॥ ३॥ परिश्रिते देवानां पत्नीर्यजति । अपरिश्रिते वा ॥४॥ देवानां पत्नीभ्यो ऽनुब्रूहि इति संप्रेष्यति ॥५॥ आश्राव्याह-देवानां पत्नीर्यज इति ॥६॥ वषद्कृते जुहोति ॥ ७॥ अग्नये गृहपतये ऽनुब्रूहि इति संप्रेष्यति ॥ ८ ॥ श्राश्राव्याह- अग्निं गृहपतिं यज इति ॥ ६ ॥ वषद्कृते जुहोति ॥१०॥ पत्नीमन्वारम्भयित्वा सुवेण गाईपत्ये जुहोति- सं पत्नी पत्या सुकृतेन गच्छतां यज्ञस्य युक्तौ धुर्यावभूताम् । संजानानौ विजहतामरातीदिविज्योतिरजरमारभेताम् ॥ स्वाहा ॥[TB3.7.5.11] इति ॥ ११ ॥ वेण होतुरङ्गुलिपर्वणी अनक्ति ॥ १२ ॥ अपरमत्वा पूर्वमनक्ति ॥ १३॥ चतुर श्राज्यावन्दूनहोत्र इडामवद्यति' षडग्नीधे ॥ १४ ॥ उपहूयमाना- मिडामन्वारभेते अध्वर्युः पत्नी च ॥ १५॥ उपहूतामिडां प्राश्नाति होता प्राश्ना- त्याग्नीध्रः- उपहूता पृथिवी मातोप मां माता पृथिवी हृयताम् ॥ अमिरामीध्रादायुषे वर्चसे जीवात्वै पुण्याय ॥ [TB 3. 7. 6. 15] इति ॥१६॥ प्राश्य मार्जयेते ॥ १७ ॥ इडान्तं भवति ॥ १८ ॥ शंयुवन्तं वा ॥ १ ॥ यदि शंयुवन्तं कुर्याद् वेदात् तृणमपादाय जुह्वाम- अमञ्ज्यात् खुवे मध्यमाज्यस्थाल्यां मूलम् ॥२॥ तस्य स एव कल्पो यः प्रस्त- रस्य ॥ ३ ॥ इध्मप्रवचनान्यन्वाहार्यपचने अभ्याधाय पिष्टलेपफलीकरणहोमो जुहोति ॥४॥ चतुर्ग्रहीत प्राज्ये फलीकरणानोप्य जुहोति-अग्ने ऽदब्धायो ऽशी- ततनो [1. 1. 13 s] इति प्रतिपद्य स्वाहाकारान्तेन ॥५॥ श्राज्येनैव पिष्टलेपं जुहोति- 1 Ga इडामादायाति, Gbc इडामादधाति - JYS.1 117.

·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [३.१०.२ उलूखले मुसले यच्च शूर्प आशिश्लेष दृषदि यत् कपाले । अवमूषो विघुषः संयजामि विश्वे देवा हविरिदं जुषन्ताम् । यज्ञे यां विघुषः सन्ति बह्वीरग्नौ ताः सर्वाः स्विष्टाः सुहुता जुहोमि ॥ स्वाहा ।। [TB 3.7.6.21] इति ॥ ६॥ वेद होता पत्न्या उपस्थे त्रिरस्यति- वेदो ऽसि ॥ वित्तिरसि ॥ विदेय [1.6.4 0] इत्येतैर्मन्त्रैः॥७॥ अस्तमस्तं पत्नी प्रतिनि- रस्यति-निर्द्विषन्तं निररातिं नुद इति ॥ ८॥ स्वयं वा पत्न्यास्यते ॥ ६ ॥ पुमाँस ह जानुका भवतीति विज्ञायते ॥१०॥ अत्रैके पत्न्या विमोचन समामनन्ति ॥११॥ वे होताहवनीयात् स्तृणन्नेति-धृतवन्तं कुलायिनम् [l. c. y] इत्यनुवाकशेषेण ॥ १२ ॥ अत्रैके पार्वणौ होमो समामनन्ति ॥ १३ ॥ सुवेण सर्वप्रायश्चित्तानि जुहोतीति विज्ञायते ॥ १४॥ ॥६॥ -- प्रत्याहुती' गृहीत्वा वो ॥१॥ ब्रह्म प्रतिष्ठा मनसो ब्रह्म वाचो ब्रह्म यज्ञानाँ हविषामाज्यस्य । अतिरिक्तं कर्मणो यच्च हीनं यज्ञः पर्वाणि प्रतिरन्नेति कल्पयन् । स्वाहाकृताहुतिरेतु देवान् ॥ स्वाहा ॥ आश्रावितमत्याश्रावितं वषट्कृतमत्यनूक्तं च यज्ञे । अतिरिक्तं कर्मणो यच्च हीनं यज्ञः पर्वाणि प्रतिरनेति कल्पयन् । स्वाहाकृताहुतिरेतु देवान् ॥ स्वाहा ॥ यद् वो देवा अतिपादयानि वाचाचित् प्रयतं देवहेङनम् । अरायो अस्माँ अभिदुच्छुनायते ऽन्यत्रास्मन्मरुतस्तन्निधेतन ॥ स्वाहा ॥ ततं म आऽपस्तदु तायते पुनः स्वादिष्ठा धीतिरुचथाय शस्यते । अय समुद्र उत विश्वभेषजः स्वाहाकृतस्य समु तृप्णुतर्भुवः ॥ स्वाहा ॥ उद् वयं तमसस्परि ॥ उदु त्यम् ॥ चित्रम् ॥ इमं मे वरुण ॥ तत् त्वा यामि ॥ त्वं नो अग्ने । स त्वं नो अग्ने ॥ त्वमग्ने अयासि ॥ प्रजापते ॥ इमं जीवेभ्यः परिधिं दधामि मैषां नु गादपरो अर्धमेतम् । शतं जीवन्तु शरदः पुरुचीस्तिरो मृत्यु दधतां पर्वतेन ॥ स्वाहा ॥ दष्टेभ्यः स्वाहा वषडनिष्टेभ्यः स्वाहा । भेषजं दुरिष्टयै स्वाहा निष्कृत्यै स्वाहा । दौराध्यै स्वाहा देवीभ्यस्तनूभ्यः स्वाहा ॥ ऋद्धयै स्वाहा समृद्धयै स्वाहा [TB3. 7. 11. 1-4]॥२॥ 1 Ga ति, Gb तिर् Gac om. वा 118. Jvs. 10 ·३.१२.४] भारद्वाजश्रौतसूत्रः ३५ या सरस्वती विशोभगीना तस्यै ते स्वाहा ॥ या सरस्वती वेशभगीना तस्य ते स्वाहा ॥ इन्द्रोपानस्य वेशान् सुमनसः सुजातान् कुरु स्वाहा ॥ यदकर्म यन्नाकर्म यदत्यगाम यन्नात्यगाम यदत्यरीरिचाम यन्नात्यरीरिचाम तत् त्वं विष्णो यज्ञे यज्ञ प्रतिष्ठापय स्वाहा ॥ यत इन्द्र भयामहे ततो नो अभयं कृधि । मघवश्छग्धि तव तन्न ऊतये । विद्विषो विमृधो जहि ॥ स्वाहा ॥ स्वस्तिदा विशस्पतित्रहा विमृधो वशी। वृषेन्द्रः पुर एतु नः स्वस्तिदा अभयंकरः ॥ स्वाहा ॥ आभिर्गीर्भिर्यदतो न ऊनमाप्यायय हरिवो वर्धमानः । यदा स्तोतृभ्यो महि गोत्रा रुजासि भूयिष्ठभाजो अधै ते स्याम ॥ स्वाहा । अनाज्ञातं यदाज्ञातं यज्ञस्य क्रियते मिथु । अग्ने तदस्य कल्पय त्वं हि वेत्थ यथातथम् ॥ स्वाहा ॥ पुरुषसंमितो यज्ञो यज्ञः पुरुषसंमितः । अग्ने तदस्य कल्पय त्वं हि वेत्थ यथातथम् ॥ स्वाहा ॥ यत् पाकत्रा मनसा दीनदक्षा न यज्ञस्य मन्वते मर्तासः अग्निष्टद्धोता ऋतुविद् विजानन् यजिष्ठो देवाँ ऋतुशो यजाति ॥ स्वाहा ॥ [TB 3. 7. 11. 4,5] यदस्य कर्मणो ऽत्यरिचं यद् वा न्यूनमिहाकरम् । अग्निष्टत् स्विष्टकृद् विद्वान् सर्व स्विष्टं सुहुतं करोतु मे ॥ अग्नये स्विष्टकृत सुहुतहुत आहुतीनां कामानौँ समर्धयित्रे स्वाहा इति प्राजापयामिर समाँ हुत्वा ॥१॥ ॥११॥ अन्तर्वार्ध्वस्तिष्ठन् ध्रुवया समिष्टयजुर्जुहोति-देवा गातुविदः [1. 1. 13u] इति प्रथमामाहुति हुत्वा बर्हिरनुप्रहरति ॥१॥ वाचि स्वाहा [1. c. ४] इति द्वितीयां वाते धाः [1. c.] स्वाहा इति तृतीयाम् ॥२॥ होतृषदनाद् वेदिमाभिस्तृणाति अभिस्तृणीहि परिधेहि वेदि जामि मा हिंसीरमुया शयाना । होतृषदना हरिताः सुवर्णा निष्का इमे यजमानस्य ब्रने ॥ [TB 3.7. 5. 13) इति ॥३॥ अन्तर्वेदि प्रणीता श्रासादयति-को वो ऽयोक्षीत् स वो विमुञ्चतु .. 1 Gc om. 2Gc स० 4 DGac यज्ञं 5Gab अथ 6Gb प्रजापते for प्राजापत्याम् 3 DGac om. JVS. 1 119 ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [३.१३.१२ इति ॥ ४॥ ततः पत्नी विमुञ्चति-इमं वि ष्यामि वरुणस्य पाशम् [1. 1. 10g] इत्यादाय योक्त्रं पत्नी सहाप उपगृहीते ॥ ५॥ अञ्जलावस्यै पूर्णपातयति. ॥६॥ पानीयमाने जपति-समायुषा सं प्रजया [l. c. h] इत्येताम् ॥ ७॥ मुखं विमृज्योत्तिष्ठति-पुष्टिमती पशुमती प्रजावती गृहमेधिनी भूयासम् इति ॥ ८॥ तत उप- वेषमुत्करे पुरस्तात् प्रत्यञ्च स्थविमत उपगृहति- यं देवा मनुष्येषूपवेषमधारयन् । ये अस्मदपचेतसस्तानस्मभ्यमिहा कुरु ॥ उपवेषोपविड्ढि नः प्रजा पुष्टिमथो धनम् । द्विपदो नश्चतुष्पदो ध्रुवाननपगान कुरु ॥ [TB 3. 3. 11. 1, 2] इति ॥ ६॥ योपवेषे शुक् सामुमृच्छतु यं द्विष्मः [l. c. 2] इति यं द्वेष्टि तस्य नाम गृहाति ॥१०॥ ॥१२॥ अथास्मै नामगृह्य प्रहरति- निरमुं नुद अोकसः सपनो यः पृतन्यति । निर्बाध्यन हविषेन्द्र एणं पराशरीत् ॥ इहि तिस्रः परावत इहि पञ्चजना अति । इहि तिस्रो ऽति रोचना यावत् सूर्यो असद् दिवि ॥ परमां त्वा परावतमिन्द्रो नयतु वृत्रहा । यतो न पुनरायसि शश्वतीभ्यः समाभ्यः ॥ [1. C. 3, 4] इति ॥ १ ॥ हतो ऽसाववधिष्मामुम् [1. c. 4] इति ब्रूयाद् यं द्विष्यात् ॥ २ ॥ सँस्थिते कपालानि विमुञ्चति-यानि धर्मे कपालानि [1. 1.7 k] इति ॥ ३ ॥ एतयैव यजमानो ऽभिमन्त्रयेत ॥ ४॥ सँस्थाप्य पौर्णमासीमिन्द्राय वैमृधाय पुरोडाशमेकादशकपालमनुनिर्वपति ॥५॥ तत्र योथाकामी प्रक्रमे । प्रक्रमात् तु नियम्यते ॥६॥ सप्तदश सामिधेनीको यथाश्रद्धदक्षिणः ॥७॥शर्धवत्यौ संयाज्ये ॥ ८ ॥ अपि वैन समानतन्त्रं पौर्णमास्यां निर्वपेत् ॥ ६ ॥ तमेतन्नित्यवदेके समा. मनन्ति काम्यवदके ॥ १० ॥ तं यदा निर्वपेन्न तत ऊर्व विरमेत् ॥ ११ ॥ एवं विहिताभ्यां दर्शपूर्णमासाभ्यां यावज्जीवं यजते । त्रिशतं वा वर्षाणि त्रिशतं वा वर्षाणि ॥१२॥ ॥१३॥ ४ 1 DGc HTETT for FT971° 4 Dadds the colophon : तृतीयः॥प्रथमः प्रश्नः समाप्त:॥ 2 D नुम 3Gac य. 120 JVS.1 ·3 ॥१४॥ ३.१६.२] भारद्वाजश्रौतसूत्रम् श्वो भूते यजमानो ब्रह्माणं वृणीते-भूपते भुवनपते महतो भूतस्य पते ब्रह्माणं त्वा वृणीमहे [TB 3.7.6. 1] इति ॥१॥ वृतो जपति-अहं भूपतिरहं भुवनपति- रहं महतो भूतस्य पतिर्देवेन सवित्रा प्रसूत प्रार्विज्यं करिष्यामि ॥ देव सवितरेतं त्वा वृणते बृह- स्पतिं दैव्यं ब्रह्माणम् ॥ तदहं मनसे प्रब्रवीमि मनो गायत्रिय गायत्री त्रिष्टुभे त्रिष्टुब् जगत्यै जगत्यनुष्टुमे ऽनुष्टुप् पङ्क्त्यै पङ्क्तिः प्रजापतये प्रजापतिर्विश्वेभ्यो देवेभ्यो विश्वे देवा बृहस्पतये बृहस्पतिर्ब्रह्मणे ॥ ब्रह्म भूर्भुवः सुवः ॥ बृहस्पतिर्देवानां ब्रह्माहं मनुष्याणां बृहस्पते यज्ञं गोपाय [1. c. 1-3] इत्युक्त्वापरणाहवनीयमतिक्रम्य दक्षिणतो ब्रह्मसदनात् तृणं निर- स्यति-निरस्तः परावसुः इति ॥२॥ अप उपस्पृश्य ब्रह्मसदन आहवनीयमभिमुख उपविशति-इदमहमग्विसोः सदने सौदामि ॥ प्रसूतो देवेन सवित्रा बृहस्पतेः सदने सीदामि ।। तदमये प्रब्रवीमि तद् वायवे तत् सूर्याय तत् पृथिव्य इति ॥३॥ तत्रैषो ऽत्यन्तप्रदेशो वाग्यत एव मन्त्रवत्सु कर्मसु भवति याथाकामी तूष्णीकेषु ॥१॥ प्रणीतासु प्रणीयमानासु वाचं यच्छति ॥२॥श्रा हविष्कृतः परुषिपरुषि वाचं यच्छतीति विज्ञायते ॥३॥ श्रथैकेषां प्रातरनुवाक उपाकृते सामिधेनीषु प्रयाजानूयाजेषु स्तुतशख्नेष्विति वाचमेव यच्छदिति ॥४॥ अथै- केषां यचा यदि यजुषा यदि साना क्रियते वाचमेव यच्छेदिति ॥५॥ अथैः केषामन्यो ऽन्यस्मै वा ऋत्विजो यज्ञसंप्रदायं चरन्ति । यावद् वा चात्विज्यं क्रियते होतृष्वेव तावद्यक्षो भवति । यावद्यजुषाध्वर्युष्वेव तावद् यावत् सानो- गातृष्वेव तावत् । श्रथ यत्र कच यज्ञस्य विहितं ब्रह्मण्येव तावद् यज्ञो भवति । तस्मादेतस्मिन्नन्तों ब्रह्मा वाचंयमः स्यात् ॥ ६॥ स यदि प्रमत्तो व्यावहरेदेता एव व्याहृतीरभिव्याहरेत्-भूर्भुवः सुवः इति वैष्णवीं वार्चम् ॥ ७॥ यज्ञो वै विष्णुर्यक्षेनैव या संतनोतीति विज्ञायते ॥ ८॥ ॥ १५ ॥ यौनमामन्त्रयते ब्रह्मनपः प्रणेष्यामि इति तत् प्रसौति-हिं प्रणय यज्ञम् ॥ देवता वर्धय त्वं नाकस्य पृष्ठे यजमानो अस्तु । सप्तर्षीणां सुकृतां यत्र लोकस्तत्रेमं यज्ञं यजमानं च धेहि ॥ ओं प्रणय इति ॥१॥ यत्रैनमामन्त्रयते ब्रह्मन् प्रोक्षिष्यामि इति तत् प्रसौति-हिं प्राक्ष यज्ञम् ॥ देवता वर्धय त्वं [नाकस्य पृष्ठे यजमानो अस्तु । सप्तर्षीणां सुकृतां यत्र लोकस्तत्रेमं यज्ञं] यजमानं च धेहि ॥ २ 1 D॥१॥ 2 D || २॥ 181 WS. 1 ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [३.१८.१ ओं प्रोक्ष इति ॥२॥ निमामन्त्रयते ब्रह्मन्नुत्तरं परिपाइं परिग्रहीष्यामि इति तत् प्रसौति- हिं बृहस्पते परिगृहाण वेदि* स्वगा वो देवाः सदनानि सन्तु । तस्यां बर्हिः प्रथताँ साध्वन्तरहिना नः पृथिवी देव्यस्तु ॥ देवता वर्धय त्वं नाकस्य पृष्ठे यजमानो अस्तु । सप्तर्षीणां सुकृतां यत्र लोकस्तत्रेमं यज्ञं यजमानं च धेहि ॥ ओं परिगृहाण इति ॥ ३॥ यौनमामन्त्रयते ब्रह्मन् प्रोक्षिष्यामि' इति तत् प्रसौति- हिं प्रोक्ष यज्ञम् इत्येतया ॥४॥ ॥१६॥ यत्रैनमामन्त्रयते ब्रह्मन् सामिधेनीरनुवक्ष्यामि इति तत् प्रसौति-हिं प्रजापते ऽनुब्रूहि यज्ञम् ॥ देवता वर्धय त्वं नाकस्य पृष्ठे यजमानो अस्तु । सप्तर्षीणां सुकृतां यत्र लोकस्तोमं यज्ञं यजमानं च धेहि ॥ भोमनुब्रूहि इति ॥ १ ॥ यत्रैनमामन्त्रयते ब्रह्मन् प्रवरायाश्रावयिष्यामि इति तत् प्रसौति-हिं वाचस्पते वाचमाश्रावयतामाश्रावय यज्ञं देवेधू मां मनुष्येषु ॥ देवता वर्धय त्वं नाकस्य पृष्ठे यजमानो अस्तु । सप्तर्षीणां सुकृतां यत्र लोकस्तत्रेमं यज्ञं यजमानं च धेहि ॥ ओमाश्रावय इति ॥२॥ यत्रास्मै प्राशि परिहरति तत् प्रतीक्षते-सूर्यस्य वा चक्षुषा प्रति पश्यामि [2. 6. 8.5] इति ॥ ३ ॥ ऋतस्य पथा पर्येहि इत्याहियमाण- मभिमन्त्रयते ॥४॥अप उपस्पृश्य प्रतिगृह्वाति-देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनो - हुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यो प्रति गृहामि [1. c. 6] इति ॥५॥ व्यूह्य तृणानि पुरस्ताद दण्डं भूमौ प्रतिष्ठापयति-पृथिव्यास्त्वा नाभौ सादयामि इति ॥ ६ ॥ अवेक्षते- सुपर्णस्य त्वा गरुत्मतश्चक्षुषावपश्यामि इति ॥७॥ अथैनदङ्गुष्ठेनोपमध्यमया चागु. ल्यादायासंम्लेत्यावगिरति-अमेस्त्वास्येन प्राश्नामि ब्राह्मणस्योदरेण बृहस्पतेर्ब्रह्मणा [2. 6. 8. 6,7] ॥ इन्द्रस्य स्वा जठरे सादयामि इति ॥ ८॥ अप आचम्य पुनरेवाप प्राचा. मति-या अपस्वन्तर्देवतास्ता इदै शमयन्तु ॥ स्वाहाकृतं जठरमिन्द्रस्य गच्छ स्वाहा इति नाभिदेशमभिमृशति-घसीना मे मा संपृक्थाः॥ ऊर्ध्व मे नामः सीद ॥ इन्द्रस्य त्वा 1 D प्रोक्ष्यामि 4 Gac add egy 2 Thus all the mss. 5 D॥४॥ 3D॥३॥ JVs.1 ·३.१८.१२] भारद्वाजश्रौतसूत्रम् ३६ जठरे सादयामि इति ॥१॥ प्राणायतनानि संमृशति-वाङ् म आसन् नसोः प्राणः [5. 5.9] इत्येतै थारूपम् ॥२॥ अद्भिः पात्रं प्रक्षाल्य रयित्वा प्रार निनयति ॥ ३॥ दिशो जिन्व इत्यपरं रयित्वाभ्यात्म निनयति-मां जिन्व इति ॥४॥ यत्रास्मै ब्रह्मभागं परिहरति तन्न पुरा सँस्थायाः प्राश्नीयात् ॥५॥ यत् किंच यशे मृन्मयं भिधेत तदभिमृशेत्- भूमिभूमिमगान्माता मातरमप्यगात् । भूयास्म पुत्रैः पशुभिर्यो नो द्वेष्टि स भिद्यताम् ॥ इति ॥ ६ ॥ अन्तर्वेचन्वाहार्यमासन्नमभिमृशति-ब्रह्मन् ब्रह्मासि ब्रह्मणे त्वाहुताध मा मा हिाँसीरहुतो माँ शिवो भव इति ॥७॥ यत्रैनमामन्त्रयते ब्रह्मन् प्रस्थास्यामः इति तत् प्रसौति-हिं देव सवितरेतत्ते प्राह तत् प्र च सुव प्र च यज बृहस्पतिर्ब्रह्मा [3. 2.7 ab] ॥ स यज्ञं पाहि स यज्ञपतिं पाहि स मां पाहि [2. 6.9.3] ॥ओं प्रतिष्ठ इति ॥८॥सो ऽत्रै- वास्त श्रा यक्षस्य संस्थानात् ॥ ६ ॥ सँस्थिते यक्षे यथान्ववेतरपनिकम्याव- नीये समिघमादधाति-नमः कृताय कर्मणे ऽकृतस्य कर्मणे नमः स्वाहा इति ॥१०॥ आघायोपतिष्ठते- अयाई यज्ञं जातवेदा अदब्धो अन्तरः पूर्वो अस्मिन् निषध । सन्वन् सनि सुविमुचा विमुञ्च घेद्यस्मासु द्रविणं जातवेदो यच्च भद्रम् ।। प्रणो... भिवस्यो अस्मान् सं नः सुज सुमत्या वाजवत्या इति ॥ ११॥ एवं विहितमे- वास्येष्टिपशुबन्धेषु ब्रह्मत्वं भवति ब्रह्मत्वं भवति ॥ १२ ॥ ॥१८॥ - ५ 'इति दर्शपूर्णमासे तृतीयः प्रश्नः ॥ 1Gab भृराम स्य:, Gc cास्य. 2 The mss. यास्य 3 D यास्य, Ga यच्चाक्ष्य , Gb यक्ष्म- 4 D॥ ५ ॥ 5-5 D द्वितीयः प्रश्नः ।, Ga॥ ३॥ 123 JVS.1

·DIAGRAMS OF VEDIC FIRE ALTARS
Ubhayataḥ-Praüga and Praüga-Citis
by
RAGHU VIRA
The diagrams are based on three manuscripts, viz.,
Panjab University Library, Lahore, Nos. 2051, 4453, 5846.
Explanations of the diagrams will follow in the next number
of the Journal.
(a) Ubhayatah-Praüga-Citis
121
DIAG. 1
JYS, 1

·VEDIC FIRE ALTARS
2
DLAG. 2
JVS. 1
128

·3
VEDIC FIRE ALTARS
DIAG. 3
JVS. 1

·VEDIO FIRK ALTARS
DIAG..
(6) Praüga-Citis
V
DIAG. 5
JVS. 3

·VEDIO FIRE ALTARS
DIAG. 6
DIAG. 7
JYS: 1