·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः। ग्रन्थाङ्कः ६ सटीकशांकरपदभाष्यवाक्यभाष्योपेता केनोपनिषत् । रत्नागिरिग्रामनिवासिभिर्वेदशास्त्रज्ञमहामहोपाध्यायः आगाशे इत्युपाढेईलशास्त्रिभिः संशोधिता। तथा . शंकरानन्दकता केनोपनिषदीपिका नारायणविरचिता केनोपनिषदीयका च । इदं पुस्तकद्वितयमानन्दाश्रमस्थपण्डितैः संशोधितम् । एतत्पुस्तक बी. ए. इत्युपपदधारिणा विनायक गणेश आपटे इत्यनेन पुण्याख्यपचने श्रीमन् 'महादेव चिमणाजी आपटे । इत्यभिधेय- महाभागप्रतिष्ठापिते आनन्दाश्रममुद्रणालये आयताक्षरेर्मुद्रयित्वा प्रकाशितम् । षष्ठीयमङ्कन्नावृत्तिः । शालिवाहनशकाब्दाः १८५६ । खिस्ताब्दाः १९३४ । ( अस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण खायतकृताः)।

·केनोपनिषद आदर्शपुस्तकानि शुद्धीकरणार्थ येषां मिलितानि तेषां नामानि पुस्तकानां संज्ञाश्च प्रदर्श्यन्ते । . (क) इतिसंक्षिता-केनोपनिषत्सटीकपदभाष्योपेता बिब्लिश्रोधिका इ. ण्डिका' इति ग्रन्थावल्यां मुद्रिता पुण्यपत्तननिवासिना कैलासवासिनां च० शा० सं० देवोपाहबालशास्त्रिणाम् । (ख. ) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषत्सटीकपदभाष्योपेता काश्यां शिलामुद्रिता रा० रा० महादेव चिमणाजी आपटे इत्येतेषाम् । (ग.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषत्सटीकपदभाष्योपेता, इन्दूरपुरनिवासिना किबे इत्युपाह्वानां श्रीयुतानां रा० रा. भाऊसाहेब बाळासाहेब इत्येतेषाम् । (व.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषत्सटीकपदभाष्योपेता वटोदरनिवासिनां श्री- युतानां पटवर्धनोपाद्वानां रा० रा. कृष्णराव भीमाशं- कर इत्येतेषाम् । (उ.) इतिसंज्ञिता--केनोपनिषत्सटीकपदभाष्योपेता वे० शा० सं० रा. रा० दिनकरशास्त्री जोशी नागावकर इत्येतेषाम् । लेखनकाल: सं० १८६२ (च.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषत्सटीकपदभाष्योपेता बडलीग्रामनिवासिना श्रीयुतानां वे० शा० सं० रा. रा. चिदम्बरदीक्षित- कुलोत्पन्नानां मार्तण्डदीक्षितानाम् । लेखनकाल: शके १७६७ (छ.) इतिमंजिता--केनोपनिषत्पुण्यपत्तननिवासिनां श्रीयुतानां रा० रा. भाऊसाहेब नगरकर इत्येतेषाम् । (न.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषत्पुण्यपचननिवासिनां श्रीमतां पुरंदरे इत्यु- पाह्वानां मल्हारराव इत्येतेषाम् । (स.) इतिसंज्ञितम्-केनोपनिषत्पदभाष्यं सटीकं करवीरपुरनिवासिनां वे. शा० सं० द्रविडोपाह्वानां नानाशास्त्रिणाम् । (प.) इतिसंजिता-केनोपनिषत्सटीकपदभाष्योपेता करवीरपुरनिवासिना श्रीमतां वे० शा० सं० गुरुमहाराजानाम् । लेखन- काल! सं. १८७८ ·[२] (र.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषत्सटीकपदभाष्योपेवा अष्टेग्रामनिवासिनी लि. मये इत्युपाहानो रा० रा. गोविन्दशर्मणाम् । (उ.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषत्सटीकपदभाष्योपेता नागपुरनिवासिनो श्री. युतानां रा. रा. अप्पासाहेब बुटी इत्येतेषाम् । (क.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषत्सटीकाक्यभाष्योपेता वडल्लीग्रामनिवा- सिनां श्रीयुतानां वे० शा० सं० रा० रा. चिदम्बर• दीक्षितकुलोत्पन्नानां मार्कण्डदीक्षितानाम् । लेखनकाल: शके १७६७ (ल.) इविसंज्ञिता-केनोपनिषत्सटीकचाक्यभाष्योपेता, इन्दरपुरनिवासिना किवे इत्युपाह्वानां श्रीयुतानां भाऊसाहेब बाळासाहेब इत्येतेषाम् । (ग.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषत्सटीकवाक्यभाष्योपेता वे० शा० सं० रा. रा० दिनकरशास्त्री जोशी नागावकर इत्येतेषाम् । देखनकाल: सं० १८६६ (घ.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषन्सटीकवाक्यभाष्योपेवा बटोदरनिवासिनां श्रीयुतानां पटवर्धनोपाहाना रा० रा० कृष्णराव भीमा- शंकर इत्येतेषाम् । (रु.) इतिसंज्ञितम् -- केनोपनिषदाक्यभाष्यं विंचूरपुरनिवासिनां श्रीयुताना रा० रा. रावसाहेब अण्णासाहेब इत्येतेषाम् । लेख. नकालः शके १६३२ (च.) इतिसंज्ञिता--केनोपनिषत्सटीकवाक्यभाष्योपेता मुम्बापुरनिवासिना वे० • शा० सं० रा. रा. जयकृष्णमहाराजानाम् । (छ.) इतिसंज्ञितम् -केनोपनिषद्वाक्यभाष्यं सटीकं करवीरपुरनिवासिना वे० • शा० सं० रा० रा. द्रविडोपाहाना नानाशास्त्रि- णाम् । (ज.) इतिसंज्ञितम्-केनोपनिषदाक्यभाष्यं करवीरपुरनिवासिनां श्रीमतों वे० शा० सं० गुरुमहाराजानाम् । लेखनकाला शके १६९५ (श.) इतिसंज्ञिता केनोपनिषत्सटीकवाक्यभाष्योपेवा करवीरपुररनिवा- सिनो श्रीमतां वे शा० सं० गुरुमहाराजानाम् ।

·(अ.) इतिसंहिता-केनोपनिषत्सटीकवाक्षमाग्योपेवाः नागपुरनिवा-
सिनां श्रीयुतानां रारा. अप्पासाहेब बुटी इत्येवे-
तेषाम् ।
( क.) इतिसंज्ञित्ता-केनोपनिषदीपिका मुम्बापुरनिवानिनां वे.शा० सं०
रा० रा. जयकृष्णमहाराजानाम् ।
(ख.) इतिसंज्ञिता--केनोपनिषद्दीपिका वटोदरनिवासिनां श्रीयुवानों
पटवर्धनोपाह्वानां रा. रा. कृष्णराव भीमाशंकर
इत्येतेषाम् ।
(ग.) इतिसंज्ञिता-- केनोपनिषदीपिका मूळयुता x
(क.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषदीपिका नारायणविरचिता, पुण्यपचन.
निवासिनां श्रीयुतानां रा. रा. भाऊसाहेब नगर:
कर इत्येषाम् ।
समाप्तेयमादर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका ।
४ इदं प्रान्तिजसकाशात्प्राप्तम् । एतत्पुस्तकस्य स्वामिनो नाम नाम।

·अथास्याः केनोपनिषदो मन्त्रप्रवीकानां वर्णानुक्रमणिका। मन्त्रप्रतीकानि ख० म० पृ० ३ अथ वायुमब्रुचन्वायो अथाध्यात्मं यदेतत् अथेन्द्रमब्रुवन्मघवन् .. ७२४. ४ ५ २७ ३ ११ २५ -- .... ho इह चेदवेदीदथ .... २५२१ उपनिषदं भो हि क. केनेषितं पतति प्रेषितं मनः ... त. अदभ्यद्रवत्तमभ्यवदव .... ३ ४ २४ ८ .... बद्ध तद्वनं नाम त?षां विजज्ञौ तस्माद्वा इन्द्रोऽतितराम् सस्माद्वा एते देवाः तस्मिस्त्वयि किं वीर्यम् २८ ३ २ २३ ४ ३ ३६ २ २१ १ ३ .... ९ २५ तस्मै तृणं निदधौ ३ ६ २४ .... " १० २५ वस्यै वषो दमः कति तस्यैष आदेशो यदेवत् तेऽनिमब्रुवञ्जातवेदः ४ ८३० ४ ३ ३ २३ न. ... ur.-..- न तत्र चक्षुर्गच्छति माई मन्ये सुवेदेवि ... ३ ·[२] मन्त्रप्रतीकानि ख० म० पृ० प. प्रतिवोपविदितम् २ ४ १७ ब. ब्रह्म ह देवेभ्यः ३ १ २२ यचक्षुषा न पश्यति १ ६ १२ .... १ १ ८ १३ २ २ १३ ... यच्छ्रोत्रेण न शृणोति यमाणेन प्राणिति यदि मन्यसे सुवेदेति यद्वाचाश्नभ्युदितम् यन्मनसा न मनुते यस्थामतं तस्व मवम् यो वा एतामेषम् .... १ ५१२ २ ३ १६ . भोत्रस्य श्रोत्रम् .... १ २ ६ स. 10.. स वस्मिन्नेकाकाशे सा ब्रह्मेति होवाच ३ १२ १५ ४ १ २६ समाप्तिमगमदियं वर्णानुक्रमणिका ।

·i ॐ तत्सब्रह्मणे नमः। आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता केनोपनिषत् । :: अथ श्रीमच्छंकरभगवत्पादविरचितं भाष्यम् । केनेषितमित्यायोपनिषत्परब्रह्मविषया वक्तव्यति नवमस्याध्यायस्याऽऽ. रम्भः । मागेतस्मात्कर्माण्यशेषतः परिसमापितानि समस्तकर्माश्रयभूतस्य च प्राणस्योपासनान्युक्तानि कर्माङ्ग-सामविषयाणि च । अनन्तरं च गायत्रसामविषयं दर्शनं वंशान्तमुक्तं कार्य सर्वमेतद्यथोक्तं कर्म च ज्ञानं च सम्यगनुष्ठित निष्कामस्य मुमुक्षोः सत्त्वशुद्धयर्थं भवति । सकामस्य तु ज्ञानरहितस्य केवलानि श्रौतानि स्मार्तानि च कर्माणि दक्षिणमार्ग. .. अथाऽऽनन्दगिरिकृता टीका। यच्छ्रोत्रादेरधिष्ठानं चक्षुर्वागाद्यगोचरम् । स्वतोऽध्यक्ष परं ब्रह्म नित्यमुक्तं भवामि तत् ॥ केनेषितमित्यादिकां तलवकारशाखोपनिषदं व्याचिख्यासुभगवान्भाष्यकारोऽहंप्रत्यय- गोचरस्याऽऽत्मनः संसारित्वादसंसारिब्रह्मभावस्योपनिषत्यतिपाद्यस्यासंभवानिर्विषयत्वा- दव्याख्येयत्वमित्याशङ्कयाहंकारसाक्षिणः संसारित्वग्राहकप्रमाणाविषयत्वाद्रह्मत्वप्र. तिपादने विरोधासंभवात्सविषयत्वाद्वयाख्येयत्वं प्रतिमानीते-केनेपितमित्यायोति । कस्तर्हि नवमस्याध्यायस्याष्टाध्याय्या सह नियतपूर्वोत्तरमावानुपपचिलम्यः संबन्ध इत्याशङ्कय हेतुहेतुमद्भाबलक्षणसंबन्धं दर्शयितु वृत्तमनुवदति-मागेतस्मादित्यादिना। कर्माङ्गसाम पाञ्चभक्तिकं साधभक्तिकं च तद्विषयाण्युपासनानि पृथिव्यादिदृष्टयो- कानि । प्राणदृष्ट्या गायत्रसामोपासनं च । शिष्याचार्यसतानाविच्छेदो वंशस्तदव. सानेन ग्रन्थेन कार्यरूपमेव वस्तूक्तं चेत्तर्हि प्राणायुपासनसहितस्य कर्मणः संसारफल- स्वाब्रह्मज्ञानानुपयोगात्कथं हेतुहेतुमद्भावः संबन्धोऽनिधिसित इत्याशङ्कय नित्यक- मणां तावज्ज्ञानोपयोगित्वं कथयति-सर्वमेतदिति । काम्यानां प्रतिषिद्धानाच फलं तद्दोषदर्शनेन वैराग्याथ कथयति-सकामस्य स्विति । एतयोः पयोजीन- १ क. व. च. अ, 'न्धेोऽविधिस्सत । २ ग, घ, ङ, झ. ट. 'गां फतावनानोपयोगिक । -- ·.. स्यात् । " . आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[ १ प्रथमः खण्डः ! प्रतिपत्तये पुनरावृत्तये च भवन्ति । स्वाभाविक्या त्वशास्त्रीयया प्रवृत्त्या पश्वादिस्थावरान्ताऽधोगतिः " अर्थतयोः पथोर्न कतरेण चन तानीमानि क्षुद्राण्यसकृदावनि भूतानि भवन्ति । जायस्व म्रियस्वेत्ये- तत्तृवीयं स्थानम् इति श्रुतेः । प्रजा ह तिस्रो अत्यायमीयुः " इति मन्त्रवर्णाद्विशुद्धसत्त्वस्य तु निष्कामस्यैव बाह्यादनित्यात्साध्यसाधन- संबन्धादिह कृतात्पूर्वकत्ताद्वा संस्कारविशेषोद्भवाद्विरक्तस्य प्रत्यगात्मविषया जिज्ञासा प्रवर्तते । तदेतद्वस्तु प्रश्नपतिवचनलक्षणया श्रुत्या प्रयते फेनेषिवमित्याद्यया । काठके चोक्तम्-" पराश्चि खानि व्यसृणत्स्व. यंभूस्वस्मात्पराङ्पश्यति नान्तरात्मन् । कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षदाई. चचक्षुरमृतत्वमिच्छन् " इत्यादि । " परीक्ष्य लोकान्कर्मचितान्ब्राह्मणो निर्वेदमायानास्त्यकृतः कृतेन " " तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिग च्छेत्समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् ” इत्याद्याथर्वणे च। एवं विर- क्तस्य प्रत्यगात्मविषयं विज्ञानं श्रोतुं मन्तुं विज्ञातुं च सामर्थमुपप. चते नान्यथा । एतस्माच्च प्रत्यगात्म ब्रह्मविज्ञानासंसारबीजमज्ञानं कामक-- मप्रवृत्तिकारणमशेषतो निवर्तते । वत्र को मोहः कः शोक एकत्व. मनुपश्यतः इति मन्त्रवर्णात् । “ वरति शोकमात्मवित् " इति, कशोमध्ये केनापि मार्गेण ये न प्रवृत्तास्ते प्रतिषिद्धानुष्ठाथिन इत्यर्थः । जायस्व नियस्वेति । पुनः पुन यन्ते म्रियन्ते चेत्यर्थः । तिस्त्रः ना जरायुजाण्डनो. द्भिज्जलक्षणाः पितृयाणदेवयानलक्षणमार्गद्वयगमनमतीत्य कष्टामेव गतिमीयुः प्राप्त इत्यर्थः । एवं कर्मफलमुक्त्वा ततो विरक्तत्य विशुद्धसत्त्वस्य ब्रह्मज्ञानेऽधिकार इति दर्शयन्हेतहेतुमद्भावमाह-विशुद्धसत्वस्य विति । साध्यसाधनसंबन्धाद्विरक्तस्येति संबन्धः । तत्र निमित्तस्यादृष्टस्यानियतत्वमाह-इह कृतादिति । कर्मफलाद्विरक्तस्य ब्रह्मजिज्ञासा भवतीत्यत्रान्यसंवादमाह-काठके चोति । आइत्तचक्षुरिति । साध्यसाधनमावादुपरतकरणग्रामश्चक्षुर्ग्रहणस्योपलक्षणार्थत्वात् । अन्वयव्यतिरेकसि- ब्रत्वं चाऽऽह-एवं हीति । नान्यथेति । अविरक्तस्य बहिर्विषयाक्षिप्तचेतस आत्म- जिज्ञासवानुपपन्ना कथंचिजाताऽपि न फलावसाना स्याच्द्रयागादिवदित्यर्थः । यद्य- प्येवमुपनिषदः कर्मकाण्डसंबन्धोऽस्ति तथाऽप्युपनिषज्जन्यज्ञानस्य निष्प्रयोजनवान्नो- पनिषदो व्याख्यारम्भः संभवतीत्याशङ्कयाऽऽह---एतस्माच्चेति । समुच्चयवादिनोड- क.ख.प.म. घृत। २ क. ख. च.डा. प्रजाः स्वेदजा। ३ क. ख. घ. म. वृतची ४ ग, अ. द. ति कार्यकारणभा । .

·केनोपनिषत् । । १ प्रथमः खण्डः ] भिद्यते हृदयग्रन्थिाश्छद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्त्रे चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्ट परावर ॥ इत्पादिश्रुतिभ्यश्च । कर्मसहितादपि ज्ञानादेतत्सिध्यतीति चैन्न । वाज- सनेयके तस्यान्यकारणत्ववचनात् । " जाया मे स्यात् " इति प्रस्तुत्य " पुत्रेणायं लोको जय्यो नान्येन कर्मणा । कर्मणा पितृलोको विद्यया देवलोकः" इत्यात्मनोऽन्यस्य लोकत्रयस्य कारणत्वमुक्वं वाजसनेयके । सत्रैव च पारिवाज्यविधाने हेतुरुक्तः-" किं प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयमात्माऽयं लोकः " इति । तत्रार्य हेत्वर्थः-प्रजाकर्मतत्संयुक्तवि- चाभिर्मनुष्यापितृदेवलोकत्रयसाधनैरनात्मलोकप्रतिपचिकारणैः किं करिष्यामो न चास्माकं लोकत्रयमनित्यं साधनसाध्यमिष्टं येषामस्माकं स्वाभाविकोऽ. जोऽनरोऽमृतोऽभयो न वर्धते कर्मणा नो कनीयानित्यश्च लोक इष्टः । स च नित्य स्वान्नाविद्यानिवृत्तिव्यतिरेकेणान्यसाधननिष्पाद्यस्वस्मा. स्मत्यगात्मब्रह्मविज्ञानपूर्वकः सर्वेषणासंन्यास एव कर्तव्य इति । कर्मसहभा- वित्वविरोधाच्च प्रत्यगात्मब्रह्मविज्ञानस्य । न ह्युपातकारकफलभेदविज्ञानेन कर्मणा प्रत्यस्तमितसर्व भेददर्शनस्य प्रत्यगात्मब्रह्मविषयस्य सहभाविस्वमुपप- मिप्रायं शङ्कते--कर्मसहितादपीति । एकाध्ययनविधिपरिगृहीतत्वात्कर्मज्ञानकाण्ड. योरे फलं वाच्यं ततः कर्मसमुच्चिताज्ज्ञानात्सनिदानसंसारनिवृत्तिलक्षणं फलं सिध्य. तीति न कर्मसु विरक्तस्योपनिषदारम्भ इत्यर्थः । अध्ययनविधिपरिग्रहमात्रेण कर्मका- ण्डस्य न मोक्षफलत्वं कल्पयितुं शक्यं फलान्तरावगमविरोधादित्याह-न।वाजसने यक इति । किंच यदि श्रुतेः कर्मसमुचितज्ञान विधित्सितं स्यात्तदा पारिवाज्यं नोप. दिश्यत श्रुत्या हेत्वभिधानेन ततो न समुच्चयः श्रुत्यर्थ इत्याह-तत्रैव चेति । प्रजाश ब्दस्योपलक्षणार्थत्वमादाय हेत्वर्थमाह-तत्रायमिति । किं कारष्यामो न किमप्यात्म. कामत्वादेवेति शेषः। तत्फलं मुक्त्वा क्रमेण मोक्षसंभवास्किमिति प्रजादिष्वनादर इत्या. शङ्कयाऽऽह-न चेति । इष्टोऽप्ययमात्मलोकः कर्मणा विना न लभ्यते फलत्वान्मोक्ष. स्यान्यथास्वमावमुक्तत्वे बन्धमोक्षावस्थयोरविशेषापातादित्याशङ्कयाऽऽह-स चेति। कर्म- मोक्षे कार्यस्योत्पाद्यादेरसमवात्सम्यग्ज्ञानादविद्यानिवृत्त्या फलप्रसिद्ध्युपपत्तेर्न कर्मकार्यों मोक्ष इत्यर्थः । ब्रह्मज्ञानस्यानुभवावसानतासिद्धये परोक्षनिश्चयपूर्वक: सन्यासः कर्तव्यः । सिद्धे चानुभवावासाने ब्रह्मात्मज्ञाने स्वभावप्राप्तः संन्यास इति द्रष्टव्यम् । इतश्च न कर्म- ब्रह्मात्मतानिश्चयसमुच्चयः शास्त्रार्थ इत्याह-कर्मसहभावित्वेति । ननु कर्मवद्ब्रह्मज्ञा- नस्य विधितोऽनुष्ठयत्वाद्विधेश्च विनियोज्यादिभेदापेक्षितत्वात्कथं सर्वभेददर्शनप्रत्यस्तमय "त्मा नायं। १क. ख.

·आनन्दगिरिकवटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता-[ १ प्रथमः खण्डः ! सामवेदीयतलवकारोपनिषत् । सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्य करवा- वहै । तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । आप्यायन्तु ममाङ्गानि बाक्माणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि सर्व ब्रह्मोपनिषदं माऽहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनि- राकरणमस्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । " आचा- ॐ केनेषितं पतति यते । वस्तुप्राधान्ये सत्यपुरुषतन्त्रत्व ड्रामविज्ञानस्य । तस्मादृष्टादृष्टेभ्यो बाबसाधनसाध्येभ्यो विरक्तस्य प्रत्यगात्मविषया ब्रह्मजिज्ञासेयं केनेषित- मित्यादिश्रुत्या प्रदर्श्यते । शिष्याचार्यप्रश्नपतिवचनरूपेण कथनं तु सूक्ष्मव- स्तुविषयत्वात्सुखपतिपत्तिकारणं भवति । केवलवांगम्यत्वं च दर्शित भवति । " नैषा तर्केण मतिरापनेया " इति श्रुतेश्च । र्यवान्पुरुषो वेद " " आचार्यादैव विद्या विदिता साधिष्ठं प्रापन इति । " तद्विद्धि प्रणिपातेन " इत्यादिश्रुतिस्मृतिनियमाच्च । कश्चिद्गुरु ब्रह्मनिष्ठं विधिवदुपेत्य प्रत्यगात्मविषयादन्यत्र शरणमपश्यन्नभयं नित्यं शिव- मचलमिच्छन्पप्रच्छेति कल्प्यते । केनेषितमित्यादि । केनेषितमिति केन कषितमिष्टमभिप्रेतं सन्मनः पतति गच्छति स्वविषयं प्रतीति संबध्यते । उच्यते ब्रह्मज्ञाने सतीत्याशङ्कयाऽऽह-वस्तुमाधान्ये सतीति । विधिजन्यप्रयत्न- भाव्यो हि विधिविषय उच्यते ज्ञान न तथेति तद्विधेरसिद्धिरित्यर्थः । यस्मात्मत्यगात्म- नो ब्रह्मतानिश्चयस्य परोक्षस्यापरोक्षस्य वा कर्मणा समुच्चयो न प्रामाणिकस्तस्मादित्युप- संहरति-तस्मादिति। प्रश्नप्रतिवचनरूपेण प्रतिपादनस्य तात्पर्यमाह-शिष्याचायति। मापनेया प्रापणीया हन्तव्या वा न भवतीत्यर्थः । साधिष्ठं:शोमनतमं फलं प्रापयती. त्यर्थः । इष आमीक्ष्ण्ये गतौ चेति धात्वन्तरसंभवे कथमिच्छार्थस्यैव व्याख्यानमित्या.

·[ १. प्रथमः खण्डः] केनोपनिषत् । . प्रेषितं मनः । इषेराभीक्ष्ण्यार्यस्व गत्यर्थस्य चहासंभवादिच्छार्थस्यैवैतद्पामेति गम्यते । इषितमितीप्रयोगस्तु च्छान्दसस्तस्यैव प्रपूर्वस्य नियोगार्थे प्रेषितमित्येवत् । चत्र प्रेषितमित्येवोक्ते प्रेषयितृप्रेषणविशेषविषयाकाङ्क्षा स्यात् । केन प्रेम यितृविशेषेण । कीदृशं वा प्रेषणमिति । झषेतमिति तु विशेषणे सति वदु. भयं निवर्तते । कस्येच्छामात्रेण प्रेषितमित्यर्थविशेषनिर्धारणाघोषोऽर्थोंs. भिप्रेतः स्यात्केनेषितमित्येतावतैव सिद्धत्वात्मषितमिति न वक्तव्यम् । अपि च शब्दाधिक्यादधिक्यं युक्तमितीच्छया कर्मणा बाचा वा केन प्रेषित. मित्यर्यावशेषोऽवगन्तुं युक्तः । न प्रश्नसामर्थ्याइहादिसंघातादनित्यात्क- कार्याद्विरक्तोऽतोऽन्यत्कूटस्थं नित्यं वस्तु बुभुत्समानः पृच्छतीति साम- ादुपपद्यते । इतरथेच्छावाकर्मभिर्देहादिसंघातस्य प्रेरयितृत्वं प्रसिद्धमिति प्रश्नोऽनर्यक एव स्यात् । एवमपि प्रेषितशब्दस्यार्थो न प्रदर्शित एवं न संशयवतोऽयं प्रश्न इति प्रेषित शब्दस्यार्थविशेष उपपद्यते । किं यथामसि- दमेव कार्यकारणसंघातस्य प्रेषयितृत्वं किंवा संघातव्यतिरिक्तस्य स्वतन्त्र- स्वेच्छामात्रेणैव मनआदिप्रेषयितृत्वमित्यस्याथस्य प्रदर्शनार्थ केनेषित पवति शङ्कयाऽऽह-इरिति । आमीक्ष्ण्यं पौनःपुन्यं तद्विषयताया गतिविषयताया वा मन- सोऽनभिप्रेतत्वान्मनःप्रवर्तकविशेषस्यैव बुभुत्सितत्वादित्यर्थः । इटप्रयोगे सति गुणेन भवितव्यम् । तदैषितमिति स्यात्तदभावाच्छान्दसत्वाभिधानं न तु धातोरनिट त्वादनुबन्धस्य विकल्पविधानादन्वेषितमन्विष्टं वेति वैकल्पिकप्रयोगादर्शनादिति । इपित प्रेषितमिति पदद्वयस्यार्थवत्त्वमाह-तत्र प्रेषितमित्यादिना। इच्छामात्रेणेति । प्रय- नमन्तरण संनिधिमात्रेणेति व्याख्यातं नेदं व्याख्यानमपि शोभते । अपर्यायशब्दभेद. स्यार्थभेदव्यभिचारादित्याह-अपि चति । त्वदुक्कोऽयमर्थविशेषो न घटते संघातस्यैवे- च्छादिभिः प्रवर्तकत्वसिद्धेः प्रश्नानुपपत्तिप्रसङ्गादित्याह-न प्रश्नोत । मनप्तः स्वातन्त्र्या- सेटक्तस्येषिविषये कित्त्वनिषेधाभावाडिति चेति निषेधप्रसक्त्या गुणेन भवितव्यमिति चिन्त्यम् । धातोरनिट्वाभावेऽपि यथाकथंचिदनुबन्धशब्देनेटो ग्रहणेऽपि तीषसहेति विकल्पे सत्यपि यस्य विमाषेति तस्येग्निषेधाद्वैकाल्पिकपयोगादिति पुस्त- कान्तरीयपाठोऽपि चिन्त्यः । प्रयोगादर्शनादिति पाठेऽपि यस्य विभाषेति निषेधपूरण- मपेक्ष्यमेव । ण्यन्तेषिणा गुणसमर्थनं तु गुणस्येनिनित्तत्वामावेनेटि सतीत्यक्षराननु- गुणम् । प्रेषितशब्दे प्रेरणास्वीकारादिषितशब्दे ण्यर्थानुपयोगेन भाष्यानमिपेतं च । अनुबन्धस्येत्याधुत्तरग्रन्थासंबद्धं चेति ज्ञेयम् । १ ग, घ.क.च. झ. ब. ट. 'गादि।

·६ . भानन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता-[१ प्रथमः खण्ड:] केन प्राणः प्रथमः प्रति युक्तः । केनेषितां वाचमिमां बदन्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥१॥ श्री स्य श्रोत्रं पितं मन इति विशेषणद्वयमुपपद्यते । ननु स्वतन्त्रं मनः स्वविषये स्वयं पत्तीवि प्रसिद्धम् । तत्र कथं प्रश्न उपपद्यत इति । उच्यते । यदि स्वतन्त्र मनः प्रकृचिनिचिविषयं स्यात्तर्हि सर्वस्यानिष्टचिन्तनं न स्यादनथै च जानन्संकल्पयति । अत्युग्रदुःख च कार्ये वार्यमाणमपि प्रवर्तत एव मनस्व- माधुक्त एव फेनेषितमित्यादिपश्नः । केन प्राणो युक्तो नियुक्त प्रेरित: सम्प्रति गच्छति स्वव्यापार प्रति । प्रथम इति प्राणविशेषणं स्यात्तत्पूर्वक स्वात्सन्द्रियवृत्तीनाम् । केनेषितां वाचमिमां शब्दलक्षणां वदन्ति लौकिकाः। तथा चक्षुः श्रोत्रं च स्वे रखे विषये क उ देवो द्योतनवान्युनक्ति नियुक्त धेश्यति ॥ १॥ एवं पृष्टयते योग्यायाऽऽह गुरुः शृणु त्वं यत्पृच्छसि । मनआदिकरण. नावस्य को देवः स्वविषयं प्रति प्रेयिता कथं वा प्रेरयतीति । श्रोत्रस्य श्रोत्रं शृणोत्यनेनेति श्रोत्रं शब्दस्य श्रवणं प्रति करणं शब्दाभिव्यञ्जक श्रोत्रमिन्द्रियं तस्य श्रोत्रं स यस्त्वया पृष्टश्चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्तीति । असावेवंविशिष्ट श्रोत्रादीनि नियुक्त इति वक्तव्ये नन्वेतदननुरूपं पति- बचनं श्रोत्रस्य श्रोत्रमिति । नैष दोषः। तस्यान्यथाविशेषानवगमात् । मदि हि श्रोत्रादिव्यापारव्यतिरिक्तेन स्वव्यापारेण विशिष्टः श्रोत्रादिनियो.. काऽवगम्येत दात्रादिपयोक्तवसदेदमननुरूपं प्रतिवचनं स्यात् । न विह श्रोत्रादीनां प्रयोक्ता स्वव्यापारविशिष्टो लवित्रादिवदधिगम्यते । श्रोत्रादी- बामेव तु संहतानां व्यापारेणाऽऽलोचनसंकल्पाध्यबसायलक्षणेन फलाव. सानलिङ्गेनावगम्यते । अस्ति हि श्रोत्रादिभिरसंहतो यत्प्रयोजनप्रयुक्तः स्वयतिरिक्तप्रवर्तकसंभावनामावात्प्रश्नो न घटत इत्याक्षिप्य समाधत्ते-ननु सवन्त्रमित्यादिना । अत्युग्रदुःखे चेति । अग्रतनीनदुःखे द्यूतादिकार्ये ॥ १ ॥ प्रतिवचनस्य प्रश्नाननुरूपत्वमाशङ्कय समाधत्ते--असावेवंविशिष्ट इत्यादिना । श्रोत्रादयः स्वविलक्षणशेषाः संहतत्वाद्गुहादिवदित्यनुमानेन श्रोत्रादिशेषी तावदवम. म्यते यदि सोऽपि सहतः स्यात्तर्हि गृहादिवदचेतनः स्यात् । ततस्तस्याप्यन्यः शेषी कल्ल्यस्तस्याप्यन्य इत्यनवस्थाप्रसङ्गपरिहारायासंहतश्चेतनो गम्यते । अतः सर्वसा. क्षिणं लक्षयितुं युक्तमेव प्रतिवचनमित्यर्थः । फलावतानं फलनिष्पत्तिलिङ्गम् । यस्मि- तपयत्या हि करणस्य व्यापारो लिङ्गयवे नित्यावगतिव्यञ्जकत्वाद्वा - फलावतानलिहं ·तस्य भासा - -[ १ प्रथमः खण्डः ] केनोपनिषत् । मनसो मनो यद्वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राण- भोत्रादिकलापो गृहादिवादिति संहतानां परार्थत्वादवगम्यते श्रोत्रादीनां प्रयो- का। तस्मादनुरूपमेवेदं प्रतिवचनं श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादि का पुनरत्र पदार्य: श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादेः । नात्र श्रोत्रस्य श्रोत्रान्तरेणार्यः । यथा प्रकाशस्थ प्रकाशान्तरेण । नैष दोषोऽयमत्र पदार्थ:-श्रोत्रं तावत्स्वविषयव्यञ्जन- समर्थ दृष्टम् । तच्च स्वविषयव्यञ्ज नसामर्थ श्रोत्रस्य चैतन्ये ह्यात्मज्योतिषि नित्ये संहते सर्वान्तरे सति भवति नासतीत्यवः श्रोत्रस्य श्रोत्रमिस्यायुपप. द्यते । तथा च श्रुत्यन्तराणि-"आत्मनेवायं ज्योविषाऽऽस्ते" " सर्वमिदं विभाति " " येन सूर्यस्तपति तेजसेद्धः" इत्यादीनि । 'यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् । क्षेत्र क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत' ॥ इत्यादि गीतासु । काठके च-" नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानाम् " इति । श्रोत्राचेव सर्वस्याऽऽत्मभूतं चेतनमिति प्रसिद्धं तदिह निवयो । अस्ति किमपि विद्वबुद्धिगम्यं सर्वान्तरतमं कूटस्थमजरममृतमभयमन श्रोत्रादेरपि श्रोत्रादि वत्सामर्थनिमित्तमिति प्रतिववनं शब्दार्थचोपपद्यत एव । तथा मनसोऽन्त:- करणस्य मनः । न ह्यन्त:करणमन्तरेण पैतन्यज्योतिषा दीपितं स्वविषय- संकल्पाध्यवसायादिसमर्थ स्थात् । तस्मान्मनसोऽपि मन इति । इह बुद्धि- मनसी एकीकृत्य निर्देशो मनस इति । यद्वाचो ह वाचं यच्छब्दो यस्मा- दर्थे श्रोत्रादिभिः स संबध्यते । यस्माच्छ्ोत्रस्य श्रोत्रम् । यस्मान्मनसो मन इत्येवम् । वाचो ह वाचमिति द्वितीया प्रथमात्वेन विपरिणम्यते । माणस्य प्राण इति दर्शनात् । वाचो ह वाचमित्येतदनुरोधेन प्राणस्य प्राणमिति कस्माद्वितीयेव न क्रियते । न । बहुनामनुरोधस्य युक्तत्वाद्वाच. मित्यस्य वागित्येतावद्वतन्यं स उ माणस्य प्राण इति शन्दद्वयानुरोधेन । एवं हि बहूनामनुरोधो युक्तः कृतः स्यात् । पृष्टं च वस्तु प्रथमयैव निर्देषु युक्तम् । स यस्त्वया पृष्टः प्राणस्य प्राणाख्यवृत्तिविशेषस्य प्राणस्वत्कृतं हि प्राणस्य प्राणनसामयम् । न यात्मनाऽनधिष्ठितस्य पागनमुपपद्यते । “को झेवान्यात्क: प्राण्याद्यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् व्यापारस्तेन तच्छेनी लक्ष्यत इत्यर्थः । प्रतिवचनस्य संक्षेमतस्तात्पर्यमाह-श्रोत्राई येच सर्वस्येति । यस्मादस्ति श्रोत्रस्य श्रोत्रं तस्माच्छोत्रादावात्मबुद्धिः सत्यक्तव्यति शेषः । प्राणचेष्टा चेतनाधिष्ठानपूर्षिकाऽचेतनप्रवृत्तित्वाद्रयादिप्रवृत्तिवदित्यमित्या न शात्मनाऽनधिष्ठितस्पति । ज्ञात्वेति पदाध्याहारे कारणमाह-मधुर पर ऊर्ध्व प्राणमुन्ना ·८ आनन्दगिरिकतटीकासंबलित शांकरभाष्यसमेता-[१ प्रथमः खण्डः j श्चक्षुषश्चक्षुः। अतिमुच्च धीराः प्रेत्या- स्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ २ ॥ न तत्र यत्यपानं प्रत्यगस्यति " इत्यादिश्रुविभ्यः । इहापि च वक्ष्यते-" येन प्राणः प्रणीयते तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि" इति । श्रोत्रादीन्द्रियप्रस्तावे घ्राण- प्राणस्य ननु युक्तं ग्रहणम् । सत्यमेवं प्राणग्रहणेनैव तु प्राणपाणस्य ग्रहणं कृतम् । एवं मन्यते श्रुतिः सर्वस्यैव करणकलाकस्य यदर्थप्रयुक्ता प्रवृत्तिस्व- होति प्रकरणार्यो विवक्षितः। तथा चक्षुषश्चक्षुरूपप्रकाशकस्य चक्षुषो यद्रूपग्र. हणसामर्थ्य तदात्मचैतन्याधिष्ठितस्यैवातश्चक्षुषश्चक्षुः । प्रष्टुः पृष्टस्यार्थस्य ज्ञातु- मिष्टत्वाच्छ्रोत्रादेः श्रोत्रादिलक्षणं यथोक्तं ब्रह्म ज्ञात्वेत्यध्याहियते । अमृता भवन्तीवि फलश्रुवेश्च । ज्ञानाद्धयमृतत्वं प्राप्यते । ज्ञात्वा विमुच्यत इति सामाच्छेत्रिादिकरणकलापमुज्झित्वा । श्रोत्रादौ ह्यात्मभावं कृत्वा तदु- पाधिः संस्तदात्मना जायते म्रियते संसरति च । अतः श्रोत्रादेः श्रोत्रादि. लक्षणं ब्रह्माऽऽत्मेति विदित्वाऽतिमुच्य श्रोत्राद्यात्मभावं परित्यज्य ये श्री- माघात्मभावं परित्यजन्ति ते धीरा धीमन्तः । नहि विशिष्टधीमत्वमन्तरेण श्रोत्राद्यात्मभावः शक्यः परित्यक्तुम् । प्रेत्य व्यावृत्यास्माल्लोकारपुत्रमित्र- कळत्रबन्धुषु ममाहंभावसंव्यवहारलक्षणात्यकसषणा भूत्वेत्यर्थः । अमृता अमरणधर्माणो भवन्ति । " न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृत- समानशुः" " पराश्चि खानि व्यतृणत्" " आवृत्त चक्षुरमृतत्वमिच्छन् " अत्र ब्रह्म समश्नुते " इत्यादिश्रुतिभ्यः । अथ- वातिमुच्येत्यनेनैवेषणात्यागस्य सिद्धत्वादस्माल्लोकात्यास्माच्छराित्प्रत्य मृत्वेत्यर्थः ।। २॥ यस्माच्छोत्रादेरपि श्रोत्राद्यात्भूतं ब्रह्मावो न तत्र तस्मिन्ब्रह्मणि चक्षु. पदा सर्वे प्रमुच्यन्ते । स्यार्यस्येति । सामर्यादिति । श्रोत्राद्यात्मभावत्यागमन्तरेणामृतत्वासंभवाज्ज्ञान- मलाच्छात्राद्यात्मभावं त्यक्त्वाऽमृता मवन्तीति संबन्धः । एतत्स्फुटयति-श्रोत्रादौ होत्यादिना । मृत्वेति । विदेहमुक्तिर्विवक्षिता प्रारब्धमोगक्षये शरीरान्तरोत्पादे कारणामावादश्यभाविनी विदुषो मुक्तिरित्यर्थः ।। २ ॥ सांद्यध्यासाधिष्ठानरज्जुबच्छ्रोत्राबध्यासाधिष्ठानचेतन्यं श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिमा छसित नहि रज्जवधिष्ठानत्वाद्विषयत्वप्रसङ्ग इति शङ्का निवर्तयति-पस्माच्छोत्रादे रपीत्यादिना । अव्यस्तस्य ह्यधिष्ठानमेव स्वरूपमाद्यन्तमध्येषु तद्व्याभिचारात्स्वस्थप- ·: [१ प्रथमः खण्डः केनोपनिषत् । चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनो न विमो न विनानीमो यथैतदनुशिष्या- दन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि । गच्छति। स्वात्मनि गमनासंभवात् । तथा न वाग्गच्छति । वाधा हि शब्द उच्चार्यमाणोऽभिधेयं प्रकाशयति यदा तदाऽभिधेयं प्रति वाग्गच्छवी- त्युच्यते । तस्य च शब्दस्य तनिकस्य च करणस्याऽऽत्मा ब्रह्मावो न वाग्गच्छति । यथाऽनिहकः प्रकाशकश्चापि सन्न ह्यात्मानं प्रकाशयति दहति च तद्वत् । नो मनो मनश्वान्यस्य संकल्पयित्रध्यवसायितृ च सदात्मानं संकल्पयत्यध्यवस्यति च तस्यापि ब्रह्माऽऽत्मेवीन्द्रियममोभ्यां हि वस्तुनो विज्ञानं तदगोचरत्वान विद्मस्तद्ब्रह्मेशमित्यतो न विजानीमो यथा येन प्रकारेणैद्ब्रह्मानुशिष्यादुपदिशोच्छष्यायेत्यभि- प्रायः । यद्धि करणगोचरं तदन्यस्मा उपदेष्टुं शक्यं जातिगुणक्रि. याविशेषणः । न तज्जात्यादिविशेषणंवद्ब्रह्म । तस्माद्विषमं शिष्यानुपदेशेन प्रत्याययितुमिति । उपदेशे तदर्यग्रहणे च यत्नाविशयकर्तव्यतां दर्शयति- न विद्म इत्यादि । अत्यन्तमेवोपदेशप्रकारप्रत्याख्याने प्राप्ते तदपंवादोऽयमु- च्यते । सत्यमेवं प्रत्यक्षादिभिः प्रमाणन परः प्रत्यायायितुं शक्यः । आग- मेन तु शक्यत एव प्रत्याययितुम् । तदुपदेशार्थमागममाह-अन्यदेव वद्वि- दितादयो अविदितादधीति । अन्यदेव पृथगेव तयत्मकृतं श्रोत्रादीनां श्रोत्रा- दीत्युक्तमविषयं च तेषाम् । तद्विदिताइन्यदेव हि विदितं नाम यद्विदिक्रिया याऽतिशयेनाऽऽतं तद्विदिक्रियाकर्मभू कचिकिपिकस्यचिद्विदितं स्यादिति सर्वमेव व्याकृत तद्विदितमेव तत्चस्मादन्यदित्यर्थः । अविदितमज्ञातं तहीति प्राप्त आह-अथो अधिदिताद्विदितविपरीवादन्याकृतादविद्यालक्षणाद्व्याकः तबीजाद । अपीत्युपर्यय । लक्षणयाऽन्यदित्यर्थः । यदि यस्मादध्युपरि विषयता च न पदाधिरततोऽभयोजकोऽयं हेतुरित्यर्थः । अविषयत्वात्तर्हि शास्त्रा चार्योविश्यत्वमपि न स्यादित्याशय नास्त्येव वास्तवमित्याह-इन्द्रियमनोभ्यां हाति। ब्राह्मणोऽयमित्यादि जातितः कृष्णोऽयमितादि गुणतः पाचकोऽयमित्यादि क्रियातो राजपुरुष इत्यादि संबन्धविशेषणत उदेश्ते । ब्रह्म तु न जात्यादिमत् । "केवलो निर्गुणश्च" इत्यादिश्रुतेः । अज्ञेनाऽऽगमस्य मन प्रतिपन्नत्वात्तट्याऽऽचार्यस्याप्य- विद्यालेशोत्यदृश्या व्यावहारिक उपदेश उपपयत आगमतस्तस्यैवाऽऽत्मानं ब्रह्मरूपेण क्षपित योग्यतातिशयात्वादिभिरपाऽऽहं-अत्यन्तमेवेति। वाक्यस्य पदार्यान्व्या. १ ख. च. ज. "शोच्छेदद।

·१० आनन्दगिरिकतटीकासंवलिखशांकरभाष्यसमेवा- [ १ प्रथमः खण्डः इति शुथुम पूर्वेषां ये नस्तद्व्याचचक्षिरे ॥ ३ ॥ अयमात्मा ब्रह्म य आत्माऽ. य भवति ततस्मादन्यदिति प्रसिद्धं यद्विदितं तदल्पं मर्त्य दुःखामकं चेति हेयम् । तस्माद्विदिवादन्य ब्रह्मेत्युक्ते त्वहेयत्वमुक्कं स्यात् । तथाऽविदिवाद- पौत्युक्तेऽनुपादेयत्वमुक्तं स्यात् । कार्यार्थ हि कारणमन्यदन्येनोपादीयतेऽतश्च न वेदितुरन्यस्मै प्रयोजनायान्यदुपादेयं भवतीत्येवं विदिताविदिताभ्यामन्य- दिति हेयोपादेयमविषेधेन स्वात्मनोऽन्यब्रह्मविषया जिज्ञासा शिष्यस्य निव. विता स्यात् । न ह्यन्यस्य स्वात्मनो विदिताविदिताभ्यामन्यत्वं वस्तुनः (तः) संभवतीत्यात्मा ब्रह्मेत्येष वाक्यार्थः।' पहचपाप्मा यत्साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म आत्मा सर्वान्तरः" इत्यादिश्रुत्यन्तरेभ्यश्वेत्येवं सर्वात्मनः सर्वविशेषरहितस्य चिन्मात्रज्योतिषो ब्रह्मत्वप्रतिपादकस्य वाक्यार्यस्याऽऽचार्योपदेशपरम्परया प्राप्तत्वमाह-इति सुश्रुमेत्यादि । ब्रह्म चैवमाचार्योपदेशपरम्परयैवाधिगन्तव्यं न तर्कतः प्रव. चनमेधाबहुश्रुततपोयज्ञादिभ्यश्चेत्येवं शुश्रुम श्रुतवन्तो वयं पूर्वषामाचार्याणां वचनम् । य आचार्या नोऽस्मभ्यं तद्ब्रह्म व्यायचक्षिरे व्याख्याववन्तो विस्पष्टं कथितवन्तस्तेषामित्यर्थः॥३॥ अन्यदेव तद्विदिवादयो अविदितादधीत्यनेन वाक्येनाऽऽस्मा ब्रह्मोव प्रतिपादित श्रोतुराशङ्का जाता. तत्कथं त्वात्मा ब्रह्म । आत्मा हि नामा- पिकृतः कर्मण्युपासने च संसारी कर्मोपासनं वा साधनमनुष्ठाय ब्रह्मादि. देवान्स्वर्ग वा प्राप्तुमिच्छति तत्तस्मादन्य उपास्यो विष्णुरीश्वर इन्द्रश्च प्राणो वा ब्रह्म भवितुमर्हति न त्वात्मा । लोकमत्ययविरोधात् । यथाऽन्ये तार्किका ईश्वरादन्य आत्मेत्याचक्षवे तथा कर्मिणः " अमुं यजा{ यज इत्यन्या एव देवता उपासते । तस्माद्युक्तं यद्विदितमुपास्वं तद्ब्रह्म भवेत् । ततोऽन्य उपासक इति । तामेतामाशङ्कां शिष्यलिङ्गनोपलक्ष्य तद्वा. ख्याच तात्पर्य दर्शथितुमुपक्रमते-यद्विदितं तदल्पमित्यादिना । यद्वेदितरन्यत्तद्वि- दितमविदितं चेति द्वयी गतिः । ततो विदितत्वाविदितत्वनिषेधेन पेदितु: स्वरूपं ब्रह्मेत्यत्र तात्पर्यमागमस्येत्याह-न बन्यस्येति ॥ ३ ॥ उत्तवाक्या लौकिकताकिमीमांसकप्रतिपत्तिविरोधमाशङ्कय परिहरति विदिता. दन्यत्वप्रपञ्चनाय-अन्यदेव तद्विदिवादित्यादिना । अष्टसु स्थानेविति । '. १ क. ख. 'न्यत्वाद्ब्रह्म ।

·[ १ प्रथमः खण्डः] केनोपनिषद ११ यद्वाचाऽनयुदितं येन वागायुद्यते । क्याद्वाऽऽह मैवं प्रतिष्ठाः । पञ्चतन्यमात्रसचाकं वाचा वामिति जिहा. मूलादिष्वष्टसु स्थानेषु विषक्तमाग्नेयं वर्णानामभिव्यञ्जकं करणं वर्णा- थार्थसंकेतपरिच्छिन्ना एतावन्त एवं क्रमप्रयुक्ता इत्येवं वदभिव्यङ्गय. शब्दः पदं वागित्युच्यते । “अकारो वै सर्वा वाक्सैषा स्पशान्तास्योष्मा भिय॑ज्यमाना बह्वी नानारूपा भवति" इति श्रुतेः । मिवपमित स्वरः सत्यानृते एव विकारो यस्यास्तया वाचा पदत्वेन परिच्छिनषा करणगुणवत्याऽनभ्युदितमप्रकाशिवमनभ्युक्तं येन ब्रह्मणा विवक्षित सकरणा वागभ्युद्यते चैतन्यज्योतिषा प्रकाश्यवे प्रयुज्यत इत्येतत् । यद्वाचो ह वागित्युक्तं वदन्वाक् । यो वाचमन्तरो यमयतीत्यादि च वाजसनेयके । या वाक्पुरुषेषु सा घोषेषु प्रतिष्ठिता कवितां वेद ब्राह्मणः इवि प्रश्नमुत्पाद्य प्रतिवचनयुक्तम् सा वाग्यमा स्वने भाषते " इति । सा हि वक्तुर्वक्तिमित्या वाक्चैवन्यज्योविःस्वरूपा । न हि वक्तुषक्तेविपरिलोपो विद्यते ॥ इति श्रुतेः । तदेवाऽऽत्मस्वरूप ब्रह्म निरतिशयं भूमाख्यं बृहत्त्वामेति विद्धि विजानीहि त्वं वैर्षामा. अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः शिरस्तथा । जिह्वामूलं च दन्ताश्च नासिकोष्ठौ च तालु च ॥ इत्येतेष्वाकाशप्रदेशेष्वाश्रितमित्यनेनाऽऽकांशोपादानत्वं सूचितम् । भाग्नेयमिति । अग्निदेवताकमित्यर्थः । न केवलं करणं वागुच्यते वर्माश्चोच्यन्त इत्याह-वर्णाधोखे । तदुक्तम्-यावन्तो याशा ये च यदर्थप्रतिपादकाः । वर्णाः प्रज्ञाससामर्थ्यास्ते तथैवावबोधकाः ॥ इति । गौरिति पदं गकारौकारविसर्जनीया एवं क्रमविशेषावच्छिन्ना इति मीमांसकाउनु, सारेणोक्तं स्फोटवादिनोऽनुसारेणाऽऽह-तदभिव्यङ्गय इति । स्फुटयते व्यज्यते वर्णरिति स्फोटः पदादिबुद्धिप्रमाणकः । एकरूपाया बुद्धेरनेकवर्णावलम्बनत्वासंभवा- दिति भावः । उक्त वाक्यार्थे श्रुतिसंमतिमाह-अकार इति । अकारप्रधानों कारो- पलक्षिता स्फोट रूया चिच्छक्तिः सर्वा वाक्सैषा स्पर्शान्तःस्थोष्मभिर्यज्यमाना कादयो मावसानाः स्पर्शा यरलवा अन्तःस्थाः शषसहा ऊष्माणस्तैः क्रमविशेषावच्छिन्नेय- ज्यमाना नानारूपा विवर्तते । मितमृगादि पादावसाननियताक्षरत्वात् । अमितं यन राधनियताक्षरपादावसानत्वात् । स्वरः साम । गीतिप्राधान्यात्। सत्यं यथादृष्टार्थवचनम् । अनृतं तद्विपरीतम् । करगं वागिन्द्रियं गुण उपसर्जनं यस्याः सा करणगुणवती पुरु. म.घ. इ. ८ वाक्यपदार्थे ।

·१२ मानन्दगिरिकवटीकासंचालतशांकरभाष्यसमेता- [ १ प्रथमः खण्डः ] तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥४॥ यन्मनसा न मनुते येनाऽऽहुर्मनो मतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ५॥ यश्चक्षुषा न पश्यति येन चक्षुपि पश्यति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमपासते ॥ ६॥ हुपाधिभिः । वाचो ह वाक्चक्षुषश्चक्षुः श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनः कर्ता भोक्ता विज्ञाता नियन्ता प्रशासिता : विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेत्येवमादयः संव्य- घहारा असंव्यवहार्ये निर्विशेषे परे साम्ये ब्रह्मणि प्रवर्तन्ते तान्दगुदस्याऽऽत्मानमेव निर्विशेषं ब्रह्म विद्धीत्येवशब्दार्थः । नेदं ब्रह्म यदि. दमित्युपाधिभेदविशिष्टमनात्मेश्वराद्युपासते ध्यायन्ति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धी- बुक्तऽपि नेदं ब्रह्मेत्यनात्मनोऽब्रह्मत्वं पुनरुच्यते । नियमार्थमन्यब्रह्मबुद्धि- परिसंख्यानार्थ वा ॥ ४ ॥ गम्मनसा न मनुते । मम इत्यन्तःकरणं बुद्धिमनसोरेकत्वेन गृह्यते । मनु- वेऽनेमेति मनः सर्वकरणसाधारणम् । सर्वविषयव्यापकत्वात् । संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिहीं( रित्येतत्सर्वं मन एव इति श्रुतेः । कामादित्तिमन्मनस्तेन मनसा यच्चैतन्यज्योतिर्मनसोऽवभासक न मनु न संकल्पयति नापि निश्चिनोति । मनसोऽवभासकत्वेन नियन्तृ- त्वात् । सर्वविषयं प्रति प्रत्यगेवेति स्वात्मनि न प्रवर्ततेऽन्तःकरणम् । अन्त:- स्पेन हि चैवन्यज्योतिषाऽवभासितस्य मनसो मनन सामर्थ्य तेन सवृत्तिक मनो येन ब्रह्मणा मतं विषयीकृतं व्याप्तमाहुः कथयन्ति ब्रह्मविदः । तस्माचदेव मनस आत्मानं प्रत्यक्चेतयितारं ब्रह्म विद्धि । मेदमित्यादि पूर्वपत् ॥ ५ ॥ यच्चक्षुषा न पश्यति न विषयी करोत्यन्तःकरणवृत्तिसंयुक्तेन येन च - ध्यन्तःकरणवृत्तिभेदमिन्माश्चक्षुर्वृत्तीः पश्यति लोकश्चैवन्यात्मज्योतिषा विषयी करोति व्याप्नोति ॥६॥ पेषु चेतनेषु या वाक्शक्तिः सा घोषेषु वर्गेषु प्रतिष्ठिता तयङ्गयत्वादित्यर्थः । तदे- बेत्येवकारस्य कृत्यमाह-यैर्वागाधुपाथिभिरिति । नियमार्थमिति । पक्षेऽनात्म- न्यपि ब्रह्मबुद्धौ प्राप्तायामात्मैव ब्रह्मेति बुद्धिं नियन्तुमित्यर्थः । अन्यस्मिन्नुपास्ये यां ब्रह्मनुद्धिस्तनिवृत्त्यर्थे वा पुनरब्रह्मत्वमुच्यत इत्यर्थः ॥ ४ ॥ सर्व स्पष्टमिति न व्याख्यातम् ॥ ५ ॥६॥ कामः " ·१३ २ द्वितीयः खण्डः ] केनोपनिषत् । यच्छ्रोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिदः श्रुतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ७ ॥ यत्प्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्रणीयते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ८ ॥ इति प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ यदि मन्यसे सुवेदेति यच्छ्रोत्रेण न शृणोति दिग्देवताधिष्ठितेनाऽऽकाशकार्येण मनोवृत्तिसंयु- तेन म विषयी करोति लोको येन श्रोत्रमिदं श्रुतं यत्प्रसिद्धं चैतन्यात्म- ज्योतिषा विषयीकृतं तदेवेत्यादि पूर्ववत् ॥ ७ ॥ यमाणेन घ्राणेन पार्थिवेन नासिकापुटान्तरवस्थितेनान्तःकरणप्राण- तिभ्यां सहितेन यन्न प्राणिति गन्धवन्न विषयी करोति येन चैवन्यात्म. ज्योतिषाऽवभास्यत्वेन स्वविषयं प्रति प्राणः प्रणीयते । तदेवेत्यादि सर्व समानम् ॥ ८ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवत्पादकृती केनोपनिषत्पदभाष्ये प्रथमः खण्डः ।।१॥ एवं हेयोपादेयविपरीतस्त्वमात्मा ब्रह्मेति प्रत्यायितः शिष्योऽहमेव ब्रह्मवि मुष्ठ वेदाहं मामिति गृह्णीयादित्याशङ्कयाऽऽचार्य, शिष्यबुद्धिविचालनार्थ यदीत्याह । नन्विष्टैव मुवेदाहमिति निश्चिता प्रतिपत्तिः सत्यमिष्टा निश्चिवा प्रतिपचिन हि मुवेदाहमिति । यद्धि वेधं वस्तु विषयी भवति तत्सुष्टु वैदितुं शक्यं दाह्यमिव दग्धुमनेर्दग्धुन त्वनेः स्वरूपमेव । सर्वस्य हि वेदितुः स्वात्मा ब्रह्मति सर्ववेदान्तानां सुनिश्चितोऽर्थः । इह च तदेव प्रतिपादितं प्रश्नपतिवच. नोक्स्या श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्याद्यया । यद्वाचाऽनभ्युदिक्षमिति विशेषतोऽवधारिस बम् । ब्रह्मवित्संप्रदायनिश्चयश्चोक्तोऽन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधीत्युपन्यं- स्तमुपसंहरिष्यति चाविज्ञातं विजामतां विज्ञातमविजानतामिति । तस्मायुक्त- मेव शिष्यस्य सुवेदेति बुद्धि निराकर्तुम् । न हि वेदिता वेदितुर्वेदितुं शक्योऽग्नि- इति प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ वेदितुः स्वरूपत्वे ब्रह्मणो मा भद्विषयत्वम् । स्वरूपत्वे मानाभावात् । अतिरिकस्य विषयत्वे किमनुपपन्नमित्याशङ्याऽऽह-सर्वस्य हीवि । यदिशब्दप्रयोगे किं कारण ·१५ भानन्दगिरिकतटीकासंवालवशांकरभाष्यसमेता-[२ द्वितीयः खण्डः दहरमेवापि नूनम् । त्वं वेत्थ ब्रह्मणो रूपं रिव दग्धुममेन चान्यो वेदिता ब्रह्मणोऽस्ति यस्य वेधमन्यत्स्याब्रह्म । "नान्य- दतोऽस्ति विज्ञातृ" इत्यन्यो बिज्ञाता प्रतिषिध्यते । तस्मात्सुष्टु वेदाहं ब्रह्मेति प्रविपतिर्मिथ्यैव । तस्माद्युक्तमैवाऽऽहाऽऽचार्यों यदीत्यादि । यदि कदाचिन्म- न्यसे सुवेदेति सुष्ठु वेदाहं ब्रह्मेति । कदाचिद्ययाश्रुतं दुर्विज्ञेयमपि क्षीणदोषः सुमेघाः कश्चित्पतिपद्यते कश्चिन्नेति साशङ्कमाह यदीत्यादि । दृष्टं च "य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्म " इत्युक्त प्राजापत्यः पण्डितोऽप्यमुरराड् विरोचनः स्वभावदोषवशादनुपपद्यमा. नमपि विपरीतमर्थ शरीरमात्मेति प्रतिपन्नः। तथेन्द्रो देवराट् सद्विस्विरुक्तं घाप्रतिपयमानः स्वभावदोषक्षयमपेक्ष्य चतुर्थे पर्याय प्रथमोक्तमेव ब्रह्म पति- पनवान् । लोकेऽप्येकस्माद्गुरोः शृण्वता कश्चिद्यथावत्प्रतिपद्यते कश्चिदयथा. पत्कश्चिद्विपरीतं कश्चिन्न प्रतिपद्यते किमु वक्तव्यमतीन्द्रियमात्मतत्त्वम् । अत्र हि विप्रतिपन्नाः सदसद्वादिनस्तार्किकाः सर्वे । तस्मादविदितं ब्रह्मेति सुनि- विवोक्तमपि विषमप्रतिपत्तित्वाद्यदि मन्यस इत्यादि साशङ्कं वचनं युक्तमे- पाऽऽचार्यस्य । देहरमल्पमेवापि नूनं त्वं वेत्थ जानीषे ब्रह्मणो रूपम् । किमनेलानि ब्रह्मणो रूपाणि महान्त्यर्भकाणि च येनाऽऽह दहरमैवे. बादि । बाढम् । अनेकानि हि नामरूपोपाधिकृतानि ब्रह्मणो रूपाणि न स्वतः । स्वतस्तु “ अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यम- गन्धवच यत इति शब्दादिभिः सह रूपाणि प्रतिषिध्यन्ते । ननु येनैव धर्मेण यदूप्यते तदेव तस्य स्वरूपामिति ब्रह्मणोऽपि येन विशेषेण निरूपणं तदेव तस्य रूपं स्यादत उच्यते । चैतन्यं पृथि- मित्यत आह-कदाचिदिति । अक्षिणि शरीरस्य प्रतिच्छाया दृश्यत इति प्रसिद्धव- दुपदेशाच्छरीरमात्मेति प्रतिपन्नः । छायाया व्यपिचारित्वं बुद्ध्वेत्यर्थः । सकदिति । " य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते " इत्येकवारमुक्तम् , “य एष स्वप्ने महीयमानश्चरति" इति द्वितीयेनोक्तम् , " तद्यत्रैतत्सुप्तः समस्तः संपन्नः " इति निरुक्तमप्यात्मान- मप्रतिपद्यमान इन्द्रो ब्रह्मचर्येणाधर्मादिदोषक्षयमपेक्ष्य चतुर्थे पर्याये “ एष संप्रसा- दोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य " इत्यत्र प्रथमपर्यायोक्तमेव ब्रह्म प्रविपन्नवानित्यर्थः । अर्भकाणि चेति । अल्पानि । न स्वतो रूपमस्ति ब्रह्मण इत्युक्तं तदाक्षिपति-ननु येनैवेति । केन तर्हि विशेषेण ब्रह्मणो निरूपणमि- त्याकाङ्क्षायां चैतन्यरूपेणेत्याह-चैतन्यमिति । भूतानां समस्तानां व्यस्तानां १ क.ख. घ. उ. ट. दभ्रमे । २ ग, घ. ट, दभ्रमे । ३ घ. अ. झ. ट. 'नाई द॥ ४ क. म, प्रम।

·E२ द्वितीयः खण्डः] केनोपनिषत् । १५ यदस्य त्वं यदस्य देवेष्वथ नु मीमाश्स्यमेव ते व्यादीनामन्यतमस्य सर्वेषां विपरिणतानां वा धर्मो न भवति । तथा श्रोत्रादीनामन्त करणस्य च धर्मों न भवतीति ब्रह्मणो रूपमिति । ब्रह्म रूप्यते चैतन्येन । तथा चोक्तम्-"विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" "विज्ञानघन एवं" "सत्यं ज्ञानमनन्तम्" "प्रज्ञानं ब्रह्म" इति च ब्रह्मणो रूपं निर्दिष्टं श्रुतिषु । सत्यमेवं तथाऽपि तदन्तःकरणदेहेन्द्रियोपाधिद्वारेणैव विज्ञानादिशब्दैनिर्दि- श्यते तदनुकारित्वादेहादिद्धिसंकोचच्छेदादिषु नाशेषु च न स्वतः । स्वत. स्त्वविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानतामिति स्थितं भविष्यति। यदस्य ब्रह्मणो रूपमिति पूर्वेण संवन्धः । न केवलमध्यात्मोपाधिपरिच्छिन्नस्यास्य ब्रह्मणो रूपत्वमल्पं वेत्थ यदप्यधिदैवतोपाधिपरिच्छिन्नस्यास्य ब्रह्मणो रूपं देवेषु वेत्थ त्वं तदपि नूनं दहरमेव वेत्थेति मन्येऽहम् । यदध्यात्म यदधिदेवं तदपि च देवेषपाधिपरिच्छिन्नत्वाद्दहरत्वान्न निवर्तते । यत्तु विध्वस्त सोंपाधि. विशेष शान्तमनन्तमेकमद्वैतं भूमाख्यं नित्यं ब्रह्म न तत्सुवेद्यमित्यभिप्रायः । यत एवमथ नु तस्मान्मन्वेऽद्यापि मीमांस्यं विचार्यमेव ते तव ब्रह्म । एवमाचा- योक्तः शिष्य एकान्त उपविष्टः समाहितः सन्यथोक्तमाचार्येणाऽऽगममर्थतो वा देहाकारपरिणतानां चैतन्यं धर्मो न भवतीति बहिरनुपलम्भात्तद्धर्मत्वे रूपादिवत्ता साधकत्वाभावप्रसङ्गाच्च । तथा श्रोत्रादीनामपि मौतिकत्वाविशेषाच्चैतन्यं धर्मो न भवतीति पारिशेष्यात्स्वतन्त्रचैतन्यं ब्रह्मणो रूपम् । तत्र श्रुतिसमतिमाह-तथा चोक्तमिति । सत्यमेवं चैतन्यं पारमार्थिकं ब्रह्मरूपं श्रुतितात्पर्यगम्यं तथाऽपि यदुक्तं ब्रह्मणो रूप कथं नास्तीति तदुपाधिद्वारेणेव ब्रह्मगः शब्देन निरूपणं निर्देशनं न स्वत इत्यभिप्रे- त्यान्तःकरणाद्यमिव्यक्तिमुपलभ्य हि यदुपाध्यमिव्यक्तिनिमित्तं चैतन्यं तद्ब्रह्मेति निाद- इयत इत्यर्थः । ननूपाधिरुपाहितसंबद्धो भवति चैतन्यस्य त्वसङ्गस्य कथं देहादिरुपा- धिरित्याशङ्कयाऽऽह--वदनुकारिवादित्यादिना । यथा जले कम्पमाने सविता कम्पत इव भिद्यमाने भिद्यत इवेति मिथ्यातद्धर्भभागित्वात्सवितुर्जलमुपाधिरित्युच्यते न तु संबन्धादूरस्थयोः संयोगाद्ययोगात् । तद्वदेहादेवृद्धिसंकोचच्छेदादिषु पाहादिषु नाशेषु चतन्यस्य मिथ्यादेहधर्मभागित्वादेहादेरुपाधित्वमभिधीयत इत्यर्थः । ननु न स्वतश्चैतन्यतया निरूप्यते ब्रह्म कथं तर्हि सदनुभव इत्याशङ्कयाऽऽह-स्वत- स्त्विति । अविषयतयैव विषयानुपरक्तचित्स्फुरणं ब्रह्मानुभव इत्यर्थः । वर्कतश्चेति । घेद्यत्वे घटादिवदनात्मत्वादिप्रसङ्गादित्यादितर्कत आत्मनो वेद्यं ब्रह्म न भवत्येवेति १ ङ. भ. 'स्य च दे। २ क. ख. "त्म तदपि चोपाधि ·१६ आनन्दगिरिकन टीकासंचालतशांकरभाष्यसमेता-[२ द्वितीयः खण्डः ] मन्ये विदितम् ॥ ९॥ १ ॥ नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च । यो नस्तद्वेद तद्वेद नो न वेदेति वेद च ॥ १० ॥ २ ॥ यस्यामतं तस्य मतं विचार्य ततश्च निर्धार्थ स्वानुभवं कृत्वाऽऽचार्यप्तकाशमुपगम्योवाच-मन्ड हमानी विदितं ब्रह्मेति ॥ ९ ॥ १ ॥ कथमिति । शृणुत । नाहं मन्ये सुवेदेति नैवाहं मन्ये सुवेद ब्रह्मेति । नव तहि विदितं त्वया ब्रह्मेत्युक्त आह-नो न वेदेति वेद च । वेद चेति चशब्दान वेदं च । ननु विप्रतिषिद्धं नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद चेति । यदि न मन्यसे सुवेदेति । कथं मन्यसे वेद चेति । अथ मन्यसे वेदै- वेति । कथं न मन्यसे सुवेदेति एक वस्तु येन ज्ञायवे वेनैव तदेव वस्तु न सुविज्ञायत इति विपतिषिद्ध संशयविपर्ययो ययित्वा । न च ब्रह्म संश- वितत्वेन ज्ञेयं विपरीतत्वेन वेति नियन्तुं शक्यम् । संशविपर्ययौ हि सर्वत्रानर्थ- करत्वेन नैव प्रसिद्धौ। एवमाचार्येण विचाल्यमानोऽपि शिष्यो न विचवाल। " अन्यदेव तद्विदितादयो अविदितादाचे " इत्याचार्योक्तागमसंपदायबहादु- पपत्त्यनुभवबलाच जगर्न च ब्रह्मविद्यायां दृढनिश्चयतां दर्शयन्नात्मनः । कंयमित्युच्यते । यो यः कश्चिमोऽस्माकं सब्रह्मचारिणां मध्ये तदुक्तं वचनं तत्त्वतो वेद स तद्ब्रह्म वेद । किं पुनस्तचनमित्यत आह-नो न वेदेति वेद चेति । यदेवान्यदेव तद्विदिवादयो अविदितादधीत्युक्तं वस्स्वनुमानानुभ- वाभ्यां संयोज्य निश्चितं वाक्यान्तरेण नो न वेदेति बेद चेत्यवोचदाचार्ष- बुद्धिसंवादार्थ मन्दबुद्धिग्रहणधपोहाथ च। तथा च गर्जितमुपपन्नं भवति यो नस्तद्वेदेति ॥ १० ॥ २ ॥ शिष्याचार्य संवादात्मविनित्य स्वेन रूपेण श्रुतिः समस्त संवादनि चमर्थ- मेव बोधयति--यस्यामतभित्यादिना । यस्य ब्रह्मविदोऽमतमविज्ञातमवि- दितं ब्रह्मेति मतमभिमायो निश्चयस्तस्य मतं ज्ञातं सम्परब्रह्मेत्यभिप्रायः । निर्धार्याज्ञानसंशयाद्यभावेन स्वानुमवं कृत्वेत्यर्थः ॥ ९ ॥ १ ॥ आचार्यवचनादन्यदेव वचनं शिष्य उवाचेति नाऽऽशङ्कनीयमित्याह-यदेवान्यदे- घेति । तथा चेत्याचार्यबुद्धिसंवादे सत्यर्थान्तरानभिवाने सतीत्यर्थः ॥ १० ॥२॥ . १५. छ. नाहम'। १ ख. र. क्त्वं न १३ च.न. णव्यामोहा। ४ क. स. ग. प. अ. 5. 'निवर्त्य स्खे । ५ क. ख. निवृत्त ।

·[२ द्वितीयः खण्डः ] केनोपनिषत् । मतं यस्य न वेद सः। अविज्ञातं विजानतां विज्ञा- तमविजानताम् ॥ ११॥३॥ प्रतिबोधविदितं मत- यस्य पुनर्मतं ज्ञातं विदितं मया ब्रह्मेति निश्वयो न वेदैव स न ब्रह्म विजानाति सः । विद्वदविदुषोर्ययोक्ती पक्षाववधारयति-अविज्ञात- ममतमविदितमेव ब्रह्म विजानतां सम्यग्निदिववतामित्येतत् । विज्ञातं विदि. तं ब्रह्माविजानतामसम्यग्दर्शिनामिन्द्रियमनोबुद्धिध्वेवाऽऽत्मदर्शिनामित्यर्थः । न त्वत्यन्तमेवाव्युत्पन्नबुद्धीनाम् । न हि तेषां विज्ञातमस्मामिब्रह्मेति मतिर्भ वति । इन्द्रियमनोबुद्धयुपाधिष्वात्मदर्शिनां तु ब्रह्मोपाधिविवेकानुपकम्भाबु याधुपाधेश्च विज्ञातत्वाद्विदितं ब्रह्मेत्युपपद्यते भ्रान्तिरित्यतोऽसम्यग्दर्श- नपूर्वपक्षत्वेनोपन्धस्यते विज्ञातमविजानतामिति । अथवा हेत्वर्थ उत्तरा?s. विज्ञावमित्यादिः ॥ ११ ॥ ३ ॥ अविज्ञावं विजानतामित्यवधृतम् । यदि ब्रह्मात्यन्तमेवाविज्ञात लौकिकानां ब्रह्मविदां चाविशेषः प्राप्तः । अविज्ञातं विजानतामिति च परस्परविरुद्धम् । कथं तु तद्ब्रह्म सम्यग्विदितं भवतीत्येवमर्यपाह-प्रतिबोधविदितं बोधं बोधं प्रति विदितम् । बोधशब्देन बौद्धाः प्रत्यया उच्यन्ते । सर्वे प्रत्यया विषयी भवन्ति यस्य स आत्मा सर्वबोधान्मतिबुध्यते सर्वप्रत्ययदर्शी चिच्छक्ति- अथवा हेत्वर्थ इति । लोके शुक्त्यादितत्त्वं विजानतां यतोऽध्यस्तं रूप्याद्यविज्ञात भवति । अजानतामेव त्वध्यस्तं विज्ञातं भवतीति प्रसिद्धम् । तथा ब्रह्मणि ज्ञेयत्व. साध्यस्तत्त्वादेव तत्त्वविदो न ज्ञातं ब्रह्म पश्यन्तीत्यर्थः ।। ११ ।। ३ ॥ ज्ञातब्रह्मत्वादर्शने ब्रह्मास्मीति कथं व्यवहरतीति चेत्किमनयेष्टकावाहकानां रत्नपे. टकचिन्तया ज्ञातस्य व्यवहाराङ्गत्वं वदतोऽपि वस्तुपकाशस्य व्यवहाराङ्गत्वस्येष्टत्वा- द्वास्तवज्ञाततानपेक्षकत्वादित्यव्युत्पन्नव्युत्पादनाय चोद्यमुद्भावयति-अविज्ञातमित्या- दिना। नीलपीताद्याकाराणां बुद्धिविकाराणां जडानां यचैतन्यव्यातत्वेनानडवदवभासस्तं साक्षिणमुपलक्ष्य सोऽहमात्मा ब्रह्मेतिमहावाक्यादविषयतयैव यो वत्ति स ब्रह्मविदु. च्यते । तेन नाविशेषप्रसङ्गादिचोद्यावकाश इत्याह-प्रतिबोधविदतमिति । प्रत्यये. प्वविशिष्टतयाऽनुगतरूपेणेत्यर्थः । येन चित्स्वरूपेणाहमत्र साक्षी तस्य सर्वत्राविशे. १ ग... शेषप्राप्तेरवि । ३ ग. घ. च, ज. द. 'षया भु।

·१८ आनन्दगिरिकृवटीकासंवलितंशांकरभाष्यसमैवा-[२ द्वितीयः खण्डः स्वरूपमात्र, प्रत्ययैरेव प्रत्ययेष्वविशिष्टतया लक्ष्यते नान्यद्वारमात्मनो विज्ञानायातः प्रत्ययप्रत्यगात्मतया विदितं ब्रह्म यदा वदा तन्मतं तदा वत्सम्यग्दर्शनमित्यर्थः । सर्वप्रत्ययदर्शित्वे चोपजननापायवर्जितहक्स्वरूपताः नित्यत्वं विशुद्धस्वरूपत्वमात्मत्वं निर्विशेषतैकत्वं च सर्वभूतेषु सिद्धं भवेत् । लक्षणभेदाभावाद्वयोन इव घटगिरिगुहादिषु । विदिताविदिताभ्यामन्यद्रीं- त्यागमवाक्यार्थः । एवं परिशुद्ध एवोपसंहृवो भवति । "दृष्टेष्टा श्रुतेः श्रोता मतेमन्ता विज्ञावेर्विज्ञाता" इति हि श्रुत्यन्तरम् । यदा पुनर्बोधक्रियाकर्तेति बोधक्रियालक्षणेन तत्कर्तारं विजानातीति बोधलक्षणेन विदित प्रतिबोध. विदितमिति व्याख्यायते । यया यो वृक्षशाखाचालयति स वायुरिति तद्वत् । तदा बोधक्रियाशक्तिमानात्मा द्रव्यं न बोधस्वरूप एव । बोधस्तु जायते विनश्यति च । यदा बोधो जायते तदा बोधक्रियया सह विशेषः । यदा बोपो नश्यति तदा नष्टबोधो द्रव्यमा निर्विशेषः । तत्रैवं सति विक्रिया- त्मक: सावयवोऽनित्योऽशुद्ध इत्यादयो दोषा न परिह िशक्यन्ते । यदपि काणादानात्ममन:संयोगजो बोध आत्मनि समवैति । अत आत्मनि बोढत्वं नतु विक्रियात्मक आत्मा । द्रव्यमात्रस्तु भवति घट इव रागसमवायी। अस्मिन्पक्षेऽप्यचेतनं द्रव्यमानं ब्रह्मेति " विज्ञानमानन्दं ब्रह्म इत्याद्या श्रुतयो वाषिताः स्युः । आत्मनो निरवयवत्वेन प्रदेशाभावानित्यसंयुक्त- पानकस्मिन्नेव देहेऽहं साक्षी भेदोत्पत्त्यादीनां च साक्ष्यगतत्वेन साक्षिण एकत्व. नित्यत्वादिकमपि सिध्यतीत्याह-~सर्वप्रत्ययदर्शित्वे चेवि । विदितत्वाविदित- त्वयोः साक्ष्यगतत्वेन तदन्यत्वमप्यस्मिन्पक्षे संभवतीत्याह-विदिताविदिताभ्या- मन्यदिति । एकदेशिव्याख्यानमुद्भाव्य दूषयति-यदा पुनरित्वादिना । भग्नितयोगाद्धटलोहित्यवन्मनःसंयोगादसमवाधिकारणादात्मन्यचेतने चैतन्यमुत्पद्यत इत्येतन्न केवलं श्रुतिविरुद्धमसंभाषितं चेत्याह--आत्मनो निरवयवत्वेनेति । प्रदेशवता प्रदेशवतो लोके संयोगो दृष्टः । आत्मनो निष्प्रदेशत्वान्मनसा संयोगो न संभवतात्युकं तदयुक्तम् । युगपत्सर्वमूर्तसयोगित्वं सर्वगतत्वमात्मनस्ततो मनसः संयोगोऽपीति चेत्तत्राऽऽह-नित्यति । ग्रहणकालादन्यकाल एव स्मृतीना क्रमेणे. वोत्पत्तिरिति नियमो वैशेषिकस्य नोपपद्यते ग्रहणकालेऽपि स्मृत्युत्पत्तिप्रसङ्गाच संस्कारवदात्ममनःसंयोगस्याविशेषादित्यर्थः। सर्वगतत्वं च सर्वाव्यवधानमात्रं न तु संयोगित्वं कल्पनीयमित्या+ह-संसर्गधर्मित्वं चेति । न्यायाविरुद्धार्मत्युक्तं तत्स्फुट. + च. पुस्तके कल्पनीयमित्याहत्यस्य स्थाने कल्पनीयमिति चेदाहेत्यधो लिखितः पाठः। १ घ. श. क्षणं भे" । २ क. ख. न्दं प्रज्ञा न । ३. क, ख, चम, मुपपद्य !

·[ २ द्वितीयः खण्डः ] केनोपनिपत् । १९ स्वाच्च मनसः स्मृत्युत्पत्तिनियमानुपपत्तिरपरिहार्या स्यात् । संसर्गधर्मित्वं चाऽऽत्मनः श्रुतिस्मृतिन्यायविरुद्ध कल्पितं स्यात् । “असङ्गो न हि सज्जते" " असक्तं सर्वभृत् " इति श्रुतिस्मृती दे । न्यायश्च गुणवद्गुणवता संस- ज्यते नातुल्यजातीयम् । अतो निर्गुणं निर्विशेष सर्वविलक्षणं फेनचिदप्य- तुल्यजातीयेन संमृज्यत इत्येतन्न्यायावरुद्धं भवेत् । तस्मानित्यालुप्तविज्ञान- स्वरूपज्योतिरात्मा ब्रह्मेत्ययमर्यः सर्वबोधबोद्धृत्व आत्मनः सिध्यति नान्यथा । तस्मात्प्रतिबोधविदितं मतमिति यथाव्याख्यात एवार्थोऽस्माभिः। यत्पुनः स्वसंवेद्यता प्रतिबोधविदितमित्यस्य वाक्यस्यार्थो वर्ण्यते । तत्र भवति सोपाधिकत्वं आत्मनो बुद्धयुपाघिस्वरूपत्वेन भेदं परिकल्प्याऽऽत्म. नाऽऽत्मानं वेत्तीति संव्यवहारः । आत्मैवाऽऽत्मानं पश्यति " " स्वयमे वाऽऽत्मनाऽऽत्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम" इति । ननु निरुपाधिकस्याऽऽस्मन एकत्वे स्वसंवेद्यता परसंवेद्यता वा संभवति । संवेदनस्वरूपत्वात्संवेदनान्त- रापेक्षा च न संभवति । यथा प्रकाशस्य प्रकाशान्तरापेक्षाया न संभवस्तद्वत् । बौद्धपक्षे स्वसंवेद्यतायां तु क्षणभङ्गुरत्वं निरात्मकत्वं च विज्ञानस्य स्यात् । न हि विज्ञातुर्विज्ञातेविपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् । “ नित्यं विभुं सर्व- गतम् " स वा एष महानज आत्माऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयः " इत्याद्याः श्रुतयो बाध्येरन् । यत्पुनः प्रतिबोधशब्देन निर्निमित्तो बोधः प्रतिबोधो यथा यति-न्यायश्चेति । एकदेशिव्याख्यानान्तरमनद्य दूषयति- यत्पुनरित्यादिना । यद्वेद्यं तद्वेदितुर्वेदनाच्च भिन्नं यथा घटादीति व्याप्तिविरोधात्स्वसंवेद्यस्वं वास्तवं नोपप- यते ततो बुद्धचादावात्ममावमारोप्याऽऽत्मना तस्य वेद्यत्वं वाच्यमिति निरुपाधिक- स्वरूपस्थिति स्यादित्याह-तत्र भवति सोपाधिक इति । काणादस्य स्वसंवेद्य त्वानङ्गीकारबलात्परवेद्यत्वं प्रसज्जत इत्यपि न वाच्यमित्याह-संवेदनस्वरूपत्वा- दिति । बौद्धेन स्वसंवेद्यं विज्ञानमिष्टं तव किं न स्यादित्यत आह-बौद्धपक्ष इति । प्रत्यक्षस्य वर्तमानावभासकत्वात्क्षणान्तरविशिष्टे स्वात्मनि क्षणान्तरविशिष्टं तदेव विज्ञान प्रत्यक्षं न संभवति । अतः स्वात्मनि स्वयमेव विज्ञानं प्रत्यक्षं चेद्वर्तमान- क्षणमात्रं सत्त्वं स्यात् । स्वसंवेद्यत्वेन साक्षिणोऽनङ्गी कारान्निरात्मत्वं च स्यादेव तच्छृति- विरुद्धमित्यर्थः । प्रतिबोधवाक्यस्यार्थान्तरं शङ्कते-यत्पुनारवि । ब्रह्माहमस्मीति चिन्तयतो यावच्चेतोव्यापृतिस्तावत्संप्रज्ञातसमाधिर्निवृत्ते चेतोव्यापारे यः परमानन्दसा- १ घ. अ. झ. द्धृत्वमात्म । २ क. ऊ. झ. त्वमात्म' । ३ अ. ट. निर्णीतो बा । ४ का स, च.न. 'त्वमिति । ५ क. ख. 'त्यग्ब्रह्माभिव्यक्तस्य न ।

·२० आनन्दगिरिकन्दीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता- [२ द्वितीयः खण्डः] आयमाशयः-न ममृतत्वं हि विन्दते । सुप्तस्येत्यर्थ परिकल्पयति । सद्विज्ञानं प्रतिबोध इत्यपरे । निनिमित्तः सान. मित्तः सकद्वाऽसकृद्वा प्रतिबोध एव हि सः । अमृतत्वममरणभावं स्वात्म- न्यवस्थानं मोक्षं हि यस्माद्विन्दते लभते यथोक्तात्पतिबोधात्मतिबोधविदिता- त्मकातस्मात्पतिबोधविदितमेव मतमित्यभिप्राय:। बोधस्य हि प्रत्यगात्माss त्मविषयं च मतममृतत्वे हेबुः । न ह्यात्मनोऽनात्मत्वममृतत्वं भवत्यात्मत्वा- दात्मनोऽमृतत्वं निनिमित्तमेव । एवं मर्त्यत्वमात्मनो यदविद्ययाऽनात्मत्वम. क्षात्कारः सौषुप्तानन्दसाक्षात्कारवत्सोऽसंप्रज्ञातसमाधिः प्रतिबोध उच्यते । तदुक्तं बार्तिककृता-“ अपरायत्तबोधो हि निदिध्यासनमुच्यते " इति । अथवाऽक्रियब- ह्मात्मत्वानुभवे सति प्रमातृत्वानुपपत्तौ पुनर्ज्ञानासंमवात्सद्योमुक्तिकारणं सकृविज्ञान प्रतिबोध उच्यते । सत्प्रवृत्त्या मृद्गाति क्रियाकारकरूपभृत् । अज्ञानमागमज्ञ नं साङ्गत्यं नास्त्यतोऽनयोः " ॥ इति । पक्षद्वयेऽप्यरुचिमाह-निनिमित्त इति । तावदविद्यानि वर्तकस्याऽऽगन्तुकम्य बोधस्य निर्मित्तत्वं संभवति । कार्यस्य सनिमित्तत्वव्याप्तेः । सौषुप्तस्यापि न निर्निमित्तत्वमविद्यायाः पूर्वपूर्वनिरोधावस्थासंस्कारोद्भूततादृशवृत्त्यमि. व्यक्तचैतन्यस्य तत्र सुखसाक्षात्कारोपगमात् । अत एव वृत्तिविशिष्टस्य विनाशे स्मरणमुपपद्यते । अत्रापि तावृत्तिसंस्कारप्रचयानिवृत्तेऽपि चित्ते ब्रह्माभिव्यक्तं स्यादिति चेन्न । तथा सत्यप्रमात्वेन विनष्टपुत्रापरोक्षादिवाविद्यानिवृत्तिर्न स्यात् । शाब्दज्ञानसंवादात्प्रभात्वे परतन्त्रत्वपसङ्गः सब्दमूलत्वात्ममात्वेन निनिमित्ततेति प्रवृ. त्तफैलकर्मप्रतिबन्धाद्वर्तमानप्रमातृत्वाभासानिवृत्तरसोधोऽपि संभवतीति पक्षद्वयेऽ. पि नाऽऽदरः । सर्वथाऽपि परमात्मा प्रतिबोध एव बोधं प्रति बोधं प्रति साक्षितया मातीति । लक्ष्यपदार्थविवेचनपूर्वकं महावाक्योत्थं परमात्माऽस्मीति ज्ञानमेव सम्यग्ज्ञानं यस्मात्तत्त एवामृतत्वं लमत इत्याह-अमृतत्वमिति । उक्तमर्थं संक्षिप्याऽऽह- बोधस्य होति । बुद्धिपरिणामस्य सर्वस्य मासकं प्रत्यक्चैतन्यं परमात्मा न भवति किंतु ब्रह्माण्डाद्वहिःस्थितस्तत्प्राप्तिश्च मोक्ष इत्याशङ्कयाऽऽह-न होति । अनात्म- प्रातः कर्मफलवदनित्यत्वेनामृतत्वप्रसिद्धिर्न स्यादित्यर्थः । यद्युक्तदोषपरिहारायौपा- धिकभेदेन भिन्नत्वं ब्रह्मणः स्वतस्त्वात्मत्वमेवेति मन्यसे तत्राऽऽह-आत्मत्वादिति । ब्रह्मण आत्मत्वादेवाऽऽत्मनोऽमृतत्वं स्वभावत एव सिद्धम् । तर्हि विद्याया आन- १च म. गात्मविषयत्वं म° । २ क. ख. त्मत्वादात्मनोऽमृ' । ३ ग, घ. ल. द. 'त्तत्वात् । ए'। ४ क. ख. च. ज 'तकर्मफलप्र।

·२१ [२ द्वितीयः खण्डः ] केनोपनिषत् । आत्मना विन्दते वीर्य विद्यया विन्दतेऽमृतम् ॥ १२॥ ४ ॥ इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहावेदीन्महती विनष्टिः। भूतेषु भूतेषु तिपत्तिः । कथं पुनर्ययोक्तयाऽऽत्मविद्ययाऽमृतत्वं विन्दत इत्यत आह- आत्मना स्वेन स्वरूपेण विन्दते लभते वीर्य बलं सामर्थ्य धनसहायमन्त्री- षधितपोयोगकृतं वीर्य मृत्युं न शक्नोत्यभिभवितुमनित्यवस्तुकृतत्वात् । आत्मविद्याकृतं तु वीर्यमात्मनैव विन्दते नान्येनेत्यतोऽनन्यसाधनत्वादात्म- विद्यावीर्यस्य वदेव वीर्य मृत्युं शक्नोत्यभिभवितुम् । यत एवमात्मविद्याकृतं वीर्यमात्मनैव विन्दतेऽतो विद्ययाऽऽत्मविषयया विन्दतेऽमृतम्, “ नायमात्मा बलहीनेन लभ्यः" इत्याथर्वणे । अतः समर्थों हेतुः, अमृतत्वं हि विन्दव इति ॥ १२॥ ४॥ कष्टा खलु सुरनरतिर्यप्रेतादिषु संसारदुःखबहुलेषु प्राणिनिकायेषु जन्म- जरामरणरोगादिसंप्राप्तिरज्ञानादत इहैव चेन्मनुष्योऽधिकृतः समर्थः सन्य- धवेदीदात्मानं यथोक्तलक्षणं विदितवान्यथोक्तेन प्रकारेण । अथ तदस्ति सत्यं मनुष्यजन्मन्यस्मिन्नविनाशोऽर्थवत्ता वा सद्भावो वा परमार्थता वा सत्यं विद्यते । न * चेदिहावेदीदिति । न चेदिह जीवंश्चेदघिकृतोऽवेदीन विदित स्वदा महती दीर्घाऽनन्ता विनष्टिविनाशनं जन्मजरामरणादिपव- धाविच्छेदलक्षणा संसारगतिस्तस्मादेवं गुणदोषौ विजानन्तो ब्राह्मणा भूतेषु भूतेषु सर्वभूतेषु स्थावरेषु चरेषु चैकमात्मतत्त्वं ब्रह्म विचित्य विज्ञाप र्थक्यं प्राप्तमित्याशङ्कयाऽऽह-एवं मर्त्यत्वमिति । अविद्यया देहाद्यात्मत्वप्रति- पत्तिरिति यत्तदात्मनो मर्त्यत्वं तन्निवृत्तिर्विद्याफमित्यर्थः । वीर्य विद्याकृतमुक्त मुक्तत्वे दाढ्यं तच्च स्वाभाविकमेव मुक्तत्वं वास्तवम् । सर्वशरीराद्यसंसर्गित्वान्नमो. वन्निरवयवत्वादेव । ततश्च नित्यमुक्त एवाहमित्यवष्टम्मो विद्याकृतं बलमित्यर्थः ॥ १२ ॥ ४ ॥ उत्तरवाक्यस्यापेक्षितमर्थम ह–कष्टा खस्विति । लौकिकमपि सत्यम् । चिरं जीवनं धनवत्त्वम् । सद्भावः साधुभावः ख्यातिः । एतदपि सर्व ब्रह्मविदो भवतीति * अत्र यद्यपि सर्वेष्वादर्शपुस्तकेषु न चेदवेदीदित्येवोपलभ्यते तथाऽपि मूले न चेदिहा- दीदिति वर्ततेऽतस्तथैव प्रतीकस्यापि प्रहीतु युतत्वान्न चेदिहावदीदित्येव स्थापितम्।

·१२ भानन्दगिरिकृत टीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता । २ द्वितीयः खण्डः विचित्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥१३॥५॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ ब्रह्म ह देवेश्यो विजिग्ये साक्षात्कृत्य धीरा धीमन्त: पेत्य व्यावृत्य ममाभावलक्षणादविद्याख्याद- स्माल्लोकादुपरम्य सर्वात्मैकत्वभावमद्वैतमापन्नाः सन्तोऽमृता भवन्ति ब्रह्मैव मपन्तीत्यर्थः । " स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मेन भवति" इति श्रुतेः ॥ १३ ॥५॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवत्पादकृतौ केनो. पनिषत्पदभाष्ये द्वितीयः खण्डः ॥२॥ ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये " अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम्" इत्यादिश्रवणाघदस्ति तद्विजातं प्रमाणैर्य नास्ति तदविज्ञातं शशविषाणक. स्पमत्यन्तमेवासदृदृष्टम् । तथेदं ब्रह्माविज्ञातत्वादसदेवति मन्दबुद्धीनां म्यामोहो मा भूदिति तदर्थेयमाख्यायिकाऽऽरभ्यते । तदेव हि ब्रह्म सर्वप- कारेण प्रशास्तृ देवानामपि परो देव ईश्वराणामपीश्वरो दुर्विज्ञेयो देवानां नयहेतुरसुराणां पराजयहेतुस्तत्कयं नास्तीत्येतस्यार्थस्यानुकूलानि ह्युत्तराणि वांसि दृश्यन्ते । अथवा ब्रह्मविद्यायाः स्तुतये । कथं ब्रह्मविज्ञानाद्धय ग्न्यादयो देवा देवानां श्रेष्ठत्वं जग्मुस्ततोऽप्यतितरामिन्द्र इति । अथवा दुर्विज्ञेयं ब्रह्मत्येतत्पदयते । येनाग्न्यादयोऽतितेजसोऽपि क्लेशेनैव ब्रह्म विदितवन्तस्तयेन्द्रो देवानामीश्वरोऽपि सन्निति वक्ष्यमाणोपनिषद्विषिपरं वा सर्व ब्रह्मविद्याव्यतिरेकेण प्राणिनां कर्तृत्वाद्यभिमानो मिथ्येत्येतदर्शनार्थ बाऽऽख्यायिका । यथा देवानां जयाद्यभिमानस्तद्वादीत । ब्रह्म यथोक्तल. सणं परं ह किल देवेभ्योऽर्थाय विजिग्ये जयं लब्धवदेवानामसुराणां च स्तुत्यर्थमुच्यते । परमार्थतो ब्रह्मरूपस्थितिस्तु फलमवश्यं भवतीत्यर्थः ॥ १३ ॥५॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥२॥ उत्तरप्रन्थस्य प्रतीकमादाय तात्पर्यमाह-ब्रह्मेत्यादिना। अभिप्रेतं तात्पर्यमाह- वक्ष्यमाणति । उत्तमाधिकारिगोचरमविषयं ब्रह्मात्मताज्ञानं पूर्वत्रोक्तमुत्तरत्र तु मन्दाधिकारिगोचरं सगुणब्रह्मोपासनं वक्ष्यते । तत्परं वक्ष्यमाणं सर्ववाक्यजातं स्पष्ट. १ क. व. ग. घ. उ. ज्यावर्त्य । .

·.[२ तृतीयः खण्डः] केनोपनिषते ।
२३
तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त । त
ऐक्षन्तास्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमति
॥ १४ ॥ १ ॥ तद्वैषां विजज्ञौ तेश्यो ह प्रादुर्ब.
भूव तन्न व्यजानत किमिदं यक्षमिति ॥ १५ ॥
॥ २॥ तेऽनिमबुवातवेद एतद्विजानीहि किमे-
तयक्षमिति तथेति ॥ १६ ॥ ३ ॥
संग्रामेऽसुराञ्जित्वा जगदरावीनीश्वरसेतुमेत्तुन्देवेभ्यो जयं तत्फलं च पाय-
च्छज्जगतः स्थम्ने । तस्य ह किल ब्रह्मणो विजये देवा अग्न्यादयोऽमही.
यन्त महिमानं प्राप्नुवन्तस्तदाऽऽत्मसंस्थस्य प्रत्यगात्मन ईश्वरस्य सर्वज्ञस्य
सर्वक्रियाफलसंयोजयितु: प्राणिनां सर्वशक्तेजगतः स्थितिं चिकीपोंरवं
जयो महिमा चेत्यजानन्तस्ते देवा ऐक्षन्तेक्षितवन्तोऽग्न्यादिस्वरूपपरिच्छि-
मात्मकृतोऽस्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमाऽभिवाबिन्द्रत्वादिल-
क्षणो जयफलभूतोऽस्माभिरनुभूयते नास्मत्सत्यगात्मभूतेश्वरकत इत्येवं
मिथ्याभिमानेक्षणवताम् ॥ १४ ॥१॥
तद्ध किलैषां मिथ्येक्षणं विजज्ञो विज्ञातवब्रह्म । सक्षितृ हि तत्सर्व.
भूतकरणपयोक्तृत्वादेवानां च मिथ्यानानमुपकप मैवासुरवदेवा मिथ्यामि-
मानात्पराभवेयुरिति तदनुकम्पया देवान्मिथ्याभिमानापनोदनेनानुगृहीया-
मिति वेभ्यो देवेभ्यो ह किलाय प्रादुर्बभूव स्वयोगमाहात्म्यनिर्मितेना.
स्वद्भुतेन विस्मापनीयेन रूपेण देवानामिन्द्रियगोचरे प्रादुर्बभूव । तत्मा-
भूतं ब्रह्म न व्यजानत नैव विज्ञातवन्तो देवाः । किमिदं यक्षं पूज्यं महद-
तमिति ॥ १५ ॥ २ ॥
ते तदजानन्तो देवाः सान्तर्भयास्ताद्विजिज्ञासवोऽग्निमनगामिणं जाव,
वेदसं सर्वज्ञकल्पमब्रुवन्नुक्तवन्तो हे जातवेद, एतदस्मद्वोचरस्थं यक्ष विजा-
नीहि विशेषतो बुध्यस्व त्वं नस्वेजस्वी किमेतद्यक्षमिति । तथाऽस्त्विति
विधिदर्शनात् । अतोऽत्रैव तात्पर्थमान्तरतात्पर्यप्रदर्शनं तु संभावनामात्रेणेति द्रष्ट.
व्यम् । ईश्वरत्य सेतवो मर्यादा वर्णाश्रमादिधर्मास्तद्भेदकान् । जगतः स्येने स्थैर्याय
स्वयोगमाहात्म्यनिर्मितेन सत्त्वरजस्तमसां: त्रयाणां गुणानां योगो युफिर्घटनं माया
तन्माहात्म्ये( न निर्मितं ते )नेत्यर्थः ।। १४ ॥ १ ॥ १५ ॥ २ ॥

·४ आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता-[५ तृतीयः खण्डः] तदस्मद्रवत्तमभ्यवदत्कोऽसीत्यग्निर्वा अहमस्मीत्यब- वीज्जातवेदा वा अहमस्मीति ॥१७॥४॥ तस्मि- स्त्वयि किं वीर्यमित्यपीदर सर्व दहेयं यदिदं पृथिव्यामिति ॥ १८॥ ५॥ तस्मै तृणं निदधा- वेतद्दहति तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाक दग्धं स तत एव निववृते नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्ष- मिति ॥१९॥६॥ अथ वायुमब्रुवन्वायवेतद्विजा- नीहि किमेत यक्षमिति तथेति ॥२०॥७॥ तदाय- वत्तमायवदत्कोऽसीति वायुर्वा अहमस्मीत्यब्रवी- तयक्षमभ्यद्रवत्चत्पतिगतवानग्निः । तं च गतवन्तं पिपृच्छिषु तत्समीपेड. प्रगल्भत्वातूष्णीभूतं तद्यक्षमभ्यद्रव( वद )दमिं प्रत्यभाषत कोऽसीति । एवं ब्रह्मणा पृष्टोऽग्निरब्रवीदगिर्वा अग्निनामाऽहं प्रसिद्धो जातवेदा इति च नामद- येन प्रसिद्धतयाऽऽत्मानं श्लाघयन् । इत्येवमुक्तवन्तं ब्रह्मावोचत्तस्मिन्नेवं प्रसिद्धगुणनामवति त्वयि कि वीर्य सामर्थमिति । सोऽब्रवीदिदं जगत्सर्व. दहेयं भस्मी कुर्याम् । यदिदं स्थावरादि पृथिव्यामिति । पृथिव्यामित्युप- लक्षणार्थ यतोऽन्तरिक्षस्थमपि दह्यत एवाग्निना । तस्मा एवमभिमानवते ब्रह्म तृणं निदधौ पुरोऽनेः स्थापितवद्ब्रह्मतत्तृगमात्रं ममाग्रतो दह न चेदस्य दग्धं समयों मुश्च दग्धृत्वाभिमानं सर्वत्रेत्युक्तस्तत्तृणमुपयाय तृणसभीपं गतवान्स- जवेन सर्वोत्साहकतेन वेगेन गत्वा न शशाक नाशकद्दग्धुं स जातवेदा- स्तृणं दग्धुमशक्को वीडितो हतपतिज्ञस्तत एव यक्षादेव तूष्णी देवान्प्रति निववृते निवृत्तः प्रतिगतवान् । नेतद्यक्षमशकं शक्तवानहं विज्ञातुं विशेषतो यदेवद्यक्षमिति ॥ १६ ॥ ३॥ १७ ॥ ४ ॥ १८ ।। ५॥ १९ ॥ ६ ॥ अथ वायुमित्ययानन्वरं वायुमबन्हे वायवेतद्विजानीहत्यिादि समा. मार्य पूर्वेण । वानाद्गमनाद्गन्धनाद्वायुः । मातर्यन्तरिक्षे श्वयतीति तृतीयखण्डशेषभाष्यं स्पष्टमतो न विवृतमिति ॥ १६ ॥ ३ ॥ १७ ॥ ४ ॥ १८॥५॥ १९ ॥ ६ ॥ ---- ----- १ क, ख, ग. प.च'गत्वा सर्व।

·[३ तृतीयः खण्डः ] केमोपनिषत् । २५ न्मातरिश्वा वा अहमस्मीति ॥ २१ ॥ ८॥ तस्मिरस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीद५ सर्वमा+ददीय यदिदं पृथिव्यामिति ॥ २२ ॥ ॥९॥ तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वेति तदुपप्रेयाय सर्बजवेन तन्न शशाकाऽऽदातुं स तत एव निववृते नैतदशकं विज्ञातुं यदेत- यक्षमिति ॥ २३ ॥ १० ॥ अथेन्द्रमब्रुवन्मघवन्नेतद्विजानीहि किमेतयक्षमिति । तथेति तदाय इवत्तस्मात्तिरोदधे ॥२४॥ ११ ॥ स तस्मिन्नेवाऽऽकाशे नियमाजगाम बहुशोभमानामुमा५ हैमवती ता५ होवाच किमेतद्यक्षमिति ॥ २५ ॥ १२ ॥ इति तृतीयः खण्डः ॥ ३॥ मातरिश्वा । इदं सर्वमष्याददीय गृह्णीयाम् । यदिदं पृथिव्यामित्यादि समा नमेव ॥ २० ॥७॥ २१ ॥८॥ २२ ॥ ९ ॥ २३ ।। १० ।। अथेन्द्रमिति । अथेन्द्रमब्रुषम्मघवन्नेतद्विजानीहीत्यादि पूर्ववत् । इन्द्रः परमेश्वरो मघवान्पलवस्वात्तथेति तदभ्यद्रवत्तस्मादिन्द्रादात्म समीपं नवात्त- ब्रह्म विरोदधे तिरोभूतमिन्द्रस्येन्द्रत्वाभिमानोऽखिलरां निराकर्तव्य इत्यतः संवादमात्रमपि नादाब्रह्मेन्द्राय वद्यक्षं यस्मिन्नाकाश आकाशप्रदेश आत्मान दर्शयित्वा विरोभूतमिन्द्रश्च ब्रह्मणस्तिरोधानकाले यस्मिन्नाकाश आसीत्स इन्द्रस्तस्मिन्नेवाऽऽकाशे तस्थौ । किं तयक्षमिति ध्यायन निववृतेऽन्यादिवः चस्येन्द्रस्य यक्षे भक्ति बुद्ध्वा वियोमारूपिणी प्रादुरभूत्स्त्रीरूपा । स इन्द्र स्तामुमां बहुशोभमानां सर्वेषां हि शोभमानानां शोभनतमा विद्यां तदा बहुशोभमानेति विशेषणमुपपन्नं भवति । हैमवती हेमकृतामरणवतीमिव बहुशोभमानामित्यर्थः । अथवोमैच हिमवतो दुहिता हैमवती नित्यमेव सर्व शेश्वरेण सह वर्तत इति ज्ञातुं समर्थेति कृत्वा ताभुपजगाम । इन्द्रस्तां होमा किलोवाच पप्रच्छ ब्रूहि किमेतद्दर्शयित्वा तिरोभूवं यक्षमिति ॥ २४ ॥११॥ २५ ॥ १२॥ इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवत्पादकता केनोपनिफ्स्पदभाष्ये तृतीयः खण्डः ।। ३ ।। ॥२०॥ ७ ॥ २१ ॥ ८ ॥ २२ ॥ ९ ॥ २३ ॥ १० ॥२४ ॥११॥ २५ ॥ १२ ॥ इति तृतीयः खण्डः ॥ ३॥ + अनाऽऽददीयमिति सानुस्वारः पाठ उपलभ्यते । स च छान्दसो लेखकप्रमादादा बोभ्यः।

·२६ आनन्दगिरिकृत्टीकासंवलितांकरभाष्यसमेता- [ चतुर्थः खण्डः * सा ब्रह्मेति होवाच ब्रह्मणो वा एतद्विजये मही- यध्वमिति ततो हैव विदांचकार ब्रह्मेति ॥ २६ ॥ ॥ १ ॥ तस्माद्वा एते देवा अतितरामिवान्यान्देवा- न्यदग्निर्वायुरिन्दस्ते ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पृशुस्ते ह्येनत्प्र- थमो विदांचकार ब्रह्मेति ॥ २७ ॥ २ ॥ तस्माद्वा इन्द्रोऽतितरामिवान्यान्देवान्स ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्श स ह्येनत्प्रथमो विदांचकार ब्रह्मेति ॥ २८ ॥ ३ ॥ सा ब्रह्मति होवाच ह किल ब्रह्मण ईश्वरस्यैव विजय ईश्वरेणैव जिता असुरा यूयं तत्र निमित्तमात्रं तस्यैव विजये यूयं महीयध्वं महिमानं प्राप्नुथ । एतदिति क्रियाविशेषणार्थम् । मिथ्याभिमानस्तु युष्माकमयमस्माकमेवार्य विजयोऽस्माकमेवायं महिमति । ततस्तस्मादुमावाक्यादैव विदांचकार ब्रह्मे. तीन्द्रोऽवधारणात्ततो हैवेति न स्वातन्त्र्येण ॥ २६ ॥१॥ यस्मादग्निवाविन्द्रा एते देवा ब्रह्मणः संवाददर्शनादिना सामीप्यमुप- गतास्तस्मादेश्वगुणरतितरामिव शक्तिगुणादिमहाभाग्यैरन्यान्देवानतितरा- मतिशयेन शेरत इवैते देवाः । इवशब्दोऽनर्थकोऽवधारणार्थो धा । यदनि- वायुरिन्द्रस्ते हि देवा यस्मादेन ब्रह्म नेदिष्ठमन्तिकतमं प्रियतमं पस्पृशुः स्पृष्ट- वन्तो यथोक्तब्रह्मणः संवादादिमकारस्ते हि यस्माच्च हेतोरेनद्ब्रह्म प्रथमः मयमा: प्रधानाः सन्त इत्येतद्विदचरित्येतद्ब्रह्मेति ॥ २७ ॥ २ ॥ यस्मादग्निायू अपीन्द्रचाक्पादेव विदांचक्रतुरिन्द्रेण हुमावाक्यात्मथर्म श्रुतं ब्रह्मेत्यतस्तस्माद्वा इन्द्रोऽतितरामतिशयेन शेत इवान्यान्देवान्स होननेदि- ठं पस्पर्श यस्मात्स ह्येनत्मथमो विदांचकार ब्रह्मेत्युक्तार्थ वाक्यम् ॥ २८ ॥ ॥ ३ ॥ ॥ २६ ॥ १ ॥ २७ ॥ ३॥ २८ ॥ ३ ॥ * ग, प... च. छ. ज. भ. ट. पुस्तकेषु सति पदं नास्ति ।

·.[४ चतुर्थः खण्डः ] केनोपनिषत् । तस्यैष आदेशो यदेतद्विद्युतो व्ययुतदा३ इतीन्न्य- मीमिषदा३ इत्यधिदैवतम् ॥ २९ ॥ ४ ॥ अथा- ध्यात्म यदेतद्नच्छतीव च मनोऽनेन चैतदुपस्मरत्य- भीक्ष्णं संकल्पः ॥ ३० ॥५॥ वस्य प्रकृतस्य ब्रह्मण एष आदेश उपमोपदेशो निरुपमस्य ब्रह्मणो येनोपमानेनोपदेशः सोऽयमादेश इत्युच्यते । किं तद्यदेतत्प्रसिद्ध लोके विद्युतो व्यावद्विद्योतनं कृतवदित्येतदनुपपन्न मिति । विद्युतो विद्योतनमिति करण्यते । आ इत्युपमायें । विद्युतो विद्योतनमिवेत्यर्थः । " यथा सकृति- बुवम् " इति श्रुत्यन्तरे च दर्शनाद्विद्युदिव हि सकृदात्मानं दर्शयित्वा तिरो- भूवं ब्रह्म देवेभ्यः। अथवा विद्युतस्तेज इत्यध्याहार्यम् । व्यातद्वियोतिववत् , मा इव । विद्युतस्तेजः सद्विद्योतितव दिवेत्यभिप्रायः । इतिशब्द आदेश- प्रतिनिर्देशार्थ इत्ययमादेश इति । इच्छब्दः समुच्चयार्थः । अयं चापरस्त- स्याऽऽदेशः । कोऽसौ । न्यमीमिपद । यथा चक्षुधमीमिषनिमेषं कृतवत् । स्वार्थे णिच् । उपपार्थ एवाऽऽकारः चक्षुषो विषयं प्रति प्रकाशतिरोभाव इव घेत्यर्थः । इत्यधिदैवतं देवताविषयं ब्रह्मण उपमानदर्शनम्।। २९ ॥ ॥ ४ ॥ अथानन्तरमध्यात्मं प्रत्यगात्मविषय आदेश उच्यते । यदेतद्गच्छतीव च मन एतद्ब्रह्म ढोकत इव विषयी करोतीव यथाऽनेन मनसैतद्ब्रह्मोपस्मरति समीपतः स्मरवि साधकोऽभीक्ष्णं भृशं संकल्पश्च मनसो ब्रह्मविषयो विद्युतः सकाशाविद्योतनं कृतवदित्यनुपपन्नं ब्रह्मणः स्वयंज्योतिष्ट्वात्पराधीनप्रका. शानुपपत्तेर्विद्युत्संबन्धि द्योतनं कृतवदित्यनुपपन्नमन्याश्रयस्य विद्योतनस्यान्यकर्तृक]. त्वानुपपत्तेरतो यथाश्रुतासंभवादन्यत्र तात्पर्य वक्तव्यमित्यर्थः । प्रतिनिर्देशार्थ इति । परामर्थः । चक्षुषो निमेषणं द्रुतं भवतीति प्रसिद्धं तद्ब्रह्मणि क्षिप्रकारित्वं सृष्टयादी प्रतिबन्धाभावेनाऽऽयासामावेन च द्रुतकारित्वं धर्मोऽधिदैवतम् । यद्धयेयं ब्रह्म तद्यथा विद्युतः प्रकाशो युगपद्विश्वव्यापकस्तथा निरतिशयज्योतीरूपं द्रुतं सकलसृष्ट्यादि- कारि पारमैश्वर्यसंपन्नमित्युपमानोपदेशेनोक्तम् ॥ २९ ॥ ४ ॥ अधुना प्रत्यगात्मतया ब्रह्मणो यथाऽभिव्यक्तिः स्यात्तथोपदिश्यत इत्याह-अथा- नन्तरमिति । एतत्प्रकृतं ज्योतीरूपं ब्रह्म प्रति मदीयं मनो गच्छद्वर्तत इति चिन्तये दिति य उपदेशः स आध्यात्मिकोऽमीक्ष्णं पौनःपुन्येन मम मनसः संकल्पो ब्रह्मविषय १ क. ख. "वेनोपासनाभा।

·२८ मानन्दगिरिकवटीकासंचालितांकरभाष्यसमेता-[१. चतुर्थः खण्ड ] तद्ध तहनं नाम तदनमित्युपासितव्यं स य एतदेवं घेदाभि हैनं सर्वाणि भूतानि संवाञ्छन्ति ॥ ३१ ॥ ॥६॥ उपनिषदं भो बृहीत्युक्ता त उपनिष- ब्राहीं वाव त उपनिषदमधूमेति ॥ ३२ ॥ ७ ॥ मन उपाधिकत्वादि मनसः संकल्पस्मृत्यादिप्रत्ययैरभिव्यज्यते ब्रह्मावि- षयीक्रियमाणं इच चातः स एष ब्रह्मणोऽध्यात्ममादेशो विद्युनिमेषण. बदपिदैववं द्रुवं प्रकाशनघHध्यात्मं च ममः प्रत्ययसमकालाभिव्यक्तधर्मी- त्येष आदेशः। एवमादिश्यमानं हि ब्रह्म मन्दबुद्धिगम्यं भवतीति ब्रह्मण आदेशोपदेशः । नहि निरुपाधिकमेव ब्रह्म मन्दबुद्धिमिराकलयितुं शक्यम् किंघ तद्ब्रह्म ह किल तदनं नाम तस्य वनं तदनं तस्य प्राणिमावस्य प्रत्यगात्मभूतत्वादननीयं संभजनीयमतस्तदनं नाम प्रख्यावं ब्रह्म तदन- मिति यतस्तस्मात्तनमित्यनेनैव गुणाभिधानेनोपासितव्यं चिन्वनीयमिति । अनेन नाम्नोपासकस्य फळमाह-स यः कश्चिदेवघयोकं ब्रह्मेष यथोक- गुणं वेदोपास्तेऽभि हैनमुपासकं सर्वाणि भूतान्यभिसंचाञ्छन्ति ह प्रार्थयन्त एव यथा ब्रह्म । एषमनुशिष्टः शिष्य आचार्यमुवाच ॥ ३१ ॥ ६ ॥ उपनिषदं रहस्यं यचिन्त्यं भो भगवन्ब्रूहीत्येवमुकववि शिष्य आहाऽऽ. चार्यः । उक्ताभिहिता से सवोपनिषत् । का पुन: सेत्याह-ब्राझी ब्रह्मणा परमात्मन इयं तां परमात्मविषयत्वादतीवविज्ञानस्य वावैव त उपनिषदम. अमेत्युक्तामेव परमात्मवियामुपनिषदमयूमेत्यवधारयत्युत्तरार्थम् । परमात्म- विषयामुपनिषदं श्रुतवत उपनिषदं भो बृहीति पृच्छतः शिष्यस्य कोभि- प्रायः । यदि तावच्छूतस्यार्थस्य पश्चः कृतस्ततः पिष्टपेषणवत्पुनरुक्तोऽन- एवेति ध्यायतः प्रत्याभूतब्रह्माभिव्यकिः स्यादित्याह--मनउपाधिकत्वादीवि । उच्चमर्थ संक्षिप्याऽऽह-वियुनिमेषणवदिति । सगुणब्रह्मोपासनमैश्वर्यफलकमु- कम् । तत्र विरक्त उत्तमाधिकारी परमरहस्यं पृच्छतीत्याह-एवमनुशिष्ट इति ॥ ३० ॥६॥ ३१ ॥६॥ परमरहस्यं श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिनोक्कमेवोत्तरार्थमित्युत्तरग्रन्थेन विद्याप्राप्त्युपाय. विधानार्थमुक्ता विद्या निरपेक्षवेत्यवधारयति । अवधारणार्थत्वं प्रतिवचनस्य चोयमु- खेन स्फुटयति-परमात्मविषयामित्यादिना । कि पूर्वोक्तोपनिषच्छेषतयाऽन्यदले. १च, म. द. ड. 'गमिव । ३ क.ख. "पेक्ष्यते।

·[.. चतुर्थः खण्डः] केनोपनिषत् । थकः : प्रश्नः स्यादय सावशेषोत्तोपनिषत्स्याचवस्तस्याः फळवचमेनोपसंहारो न युक्तः प्रत्यास्माल्लोकादमृता भवन्तीति । तस्मादुक्कोपनिषच्छेषविषयोऽपि , प्रश्नोऽनुपपन्न एवानवशेषितस्वात् । कस्तभिप्रायः प्रष्टुरित्युच्यते । कि पूर्वोक्तोपनिषच्छेपवया वत्सहकारिसाधनान्तरापेक्षा । अथ निरपेक्षेव। सापेक्षा चेदपेक्षितविषयामुपनिषदं ब्रूहि। अथ निरपेक्षा चेदवधारय पिप्पलादवभाव: परमस्तीत्येवमभिप्रायः । एतदुपपन्नमाचार्यस्यावधारणवचनमुक्ता त उपनि- पदिति । ननु नावधारणमिदं यतोऽन्यद्वक्तव्यमित्याह तस्यै तपो दम इत्या. दि सत्यं वक्तव्यमुच्यत आचार्येण नतूक्तोपनिषच्छषवया वत्सहकारिसाध. नान्तराभिप्रायेण वा । किंतु ब्रह्मविद्याप्राप्त्युपायाभिप्रायेण वेदैस्तदङ्गेच सह पाठेन समीकरणाचपाप्रभृतीनाम् । न हि वेदानां शिक्षाघङ्गानां च साक्षा. ब्रह्मविद्याशेषत्वं तत्सहकारिसाधनत्वं वा सहपठितानामाप यथायोग्य विभ. ज्य विनियोगः स्यादिति चेयथा सूक्तवाकानुपन्त्रणमन्त्राणां यथादेव विभागस्तथा तपोदमकर्मसत्यादीनां ब्रह्मविद्याशेषत्वं सत्सहकारिसाधनत्वं वैति कलप्यते । वेदानां तदङ्गानां चार्थप्रकाशकत्वेन कर्मात्मज्ञानोपायस्वमि- त्येवं ह्ययं विभागो युज्यतेऽर्थसंबन्धोपपत्तिसामर्यादिति चेत् । नायुक्त। न ह्ययं विभागो घटना पाश्चति । न हि सर्व क्रियाकारकफळभेदबुद्धिविर- स्कारिण्या ब्रह्मविद्यायाः शेषापेक्षा सहकारिसाधनसंवन्धो वा युज्यते । क्षते । शेषशब्देन फलोपकार्यङ्गं विवक्षितम् । सहकारिशब्देनानुपसर्ननमपि समु. चया विवक्षितम् । एवं शिष्यामिप्रायमुपवर्ण्य समाधानमाह-एतदुपपन्नामिति । विद्याङ्ग स्वहीनः सह पाठात्तपः प्रभृतीनां विद्याङ्गत्वं नास्तत्युिक्तम् । तत्र योग्यताव- शेन शेषशेषिमावः सहपाठरत्वाकंचित्कर इति शङ्कते-सहपठिवानामपीति । " अग्निरिदं हविरजुमनावीवृधत महो ज्यायोऽकृत । अग्नीषोमाविदं हविरजुषेतामवी- वृवेतां महो ज्यायोऽक्राताम् " इत्यादिनैव सूक्तवाकेन सर्वयागसमाधौ देवतानुमन्त्रणं क्रियते । तत्र यद्यप्यास्मन्सूक्तवाके बढ्यो देवताः पठ्यन्ते तथाऽपि यस्मिन्यागे या देवताऽऽहूता तस्या एव विसर्जने योग्यतावशादस्य सूक्तवाकस्य यथा विनियोग स्तथा तपःप्रभृतीनामेव विद्याशेषत्वेन विनियोगो भविष्यतीत्यर्थः :। भवेत्सूक्तवाकस्प विनियोगो योग्यतासमवात् । न कर्मणां विद्याविरुद्धत्वेन योग्यताया अयोग्यत्वादि- १ क. 'षदस्ततस्त । २ क. ख. °म् । वेदवेदाङ्गैः यि । ३ क. ख. ग. इ. च. स. म, वैश्याग । ४ क ख, कच.अ.म. यस्मिस्त्यागे।

·३०. मानन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेवा- [४ चतुर्थेः खण्डः, तस्यै तपो दमः कर्मेति प्रतिष्ठा सर्वविषयव्यावृत्तपत्यगात्मविषयनिष्ठत्वाच्च ब्रह्मविद्यायास्वत्फलस्य च निम्भेयसस्य, मोक्षमिच्छन्तदा कर्म त्यजेदेव ससाधनम् । त्यजतैव हि तज्ज्ञेयं त्यक्तः प्रत्यक्परं पदम् ॥ [ इति ] | तस्मात्कर्मणां सहकारित्वं कर्मशेषापेक्षा वा न ज्ञानस्पोपपद्यते । ततोs. सदेव सूक्तवाकानमन्त्रणवद्यथायोग विभाग इति । तस्मादवधारणार्यवैव प्रश्नपतिवचनस्योपपद्यते । एतावत्येवेयमुपनिषदुक्ताऽम्यनिरपेक्षाऽमृतत्वाय ॥ ३२ ॥ ७॥ यामिमां ब्राह्मीमुपनिषदं तवाग्रेब्रूमेति तस्यै तस्या उक्ताया उपनि. पदः प्राप्त्युपायभूतानि तपादीनि । तपः कायेन्द्रियमनसां समाधानम् । दम उपशमः । कर्माग्निहोत्रादि । एतैर्हि संस्कृतस्य सत्त्वशुद्धिद्वारा तत्त्व- बानोत्पत्तिष्टा ह्यमृदितकल्मषस्योकेऽपि ब्रह्मण्यप्रतिपत्तिर्विपरीतपतिपत्तिश्च यथेन्द्रविरोचनप्रभृतानाम् । तस्मादिह वाऽतीतेषु वा बहुषु जन्मान्तरेषु तप- श्रादिभिः कृतसत्त्वशुद्धानं समुत्पद्यते यथाश्रुतम् । यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता हा प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ इवि मन्त्रवर्णाव । “ ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः" इति स्मृतेः। इविशन्द उपलक्षणपदर्शनार्थः । इत्येवमाद्यन्यदपि ज्ञानोत्पत्चेरुपकारकममा- नित्वमदम्भित्वमित्याधुपदर्शितं भवति । प्रतिष्ठा पादौ पादाविवास्यास्तेषु हि सत्सु प्रतितिष्ठावि ब्रह्मविद्या प्रवर्तते पद्भयामिव पुरुषः । वेदाश्चत्वार दित्याह-नायुक्तरिति । विद्याया विषयपर्यालोचनया फलपर्यालोचनया च नास्ति तत्त्वतः संवन्धयोग्यता प्रत्युत कर्मणामनुपयोगात्कर्मणां त्याग एव मुमुक्षुणा कर्तव्य स्याह-सर्वविषयति । सर्वेभ्य उत्पाद्यादिभ्यः कर्भगोचरेभ्यो व्यावृत्तो यः प्रत्यगात्मा स एव ब्रह्मरूपेण विद्याया व्यावर्तको विषयस्तन्निष्ठत्वाद्विद्यायास्तत्फलस्य च कर्मवे. लक्षण्यादित्यर्थः ॥ ३२ ॥ ॥ ७ ॥ भन्दापक्षितं यच्छब्दं पूरयति-यामिमामिति । प्राधिः सगुणविषया निर्गु

·[ ४ चतुर्थः खण्डः]
केनोपनिषत् ।
वेदाः सर्वाङ्गानि(णि) सत्यमायतनम् ॥ ३३ ॥
॥ ८॥ यो वा एतामेवं वेदापहत्य पाप्मानम[न-
म्ते स्वर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति
॥ ३४ ॥९॥
इति चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥
सर्वाणि चाङ्गानि शिक्षादीनि षट् कर्मज्ञानप्रकाशकत्वाद्वेदानां तद्रक्षणार्यत्वा-
दङ्गानां प्रतिष्ठात्वम् । अथवा प्रतिष्ठाशब्दस्य पादरूपकल्पनार्थत्वावदास्त्वि-
तराणि सर्वाङ्गानि(णि)शिरआदीनि । अस्मिम्पक्षे शिक्षादीनां वेदग्रह-
नेव ग्रहणं कृतं प्रत्येतव्यम् । अङ्गिनि गृहीतेऽङ्गानि गृहीतान्येव भवन्ति ।
लदायवनत्वादङ्गानाम् । सत्यमायतनं यत्र तिष्ठत्युपनिषत्तदायवनं सत्य.
मिति । अमायिताऽकौटिल्यं वाङ्मनःकायानां तेषु ह्याश्रयति विद्या येऽमा-
पाविनः साधवः । नासुरमकृतिषु मायाविषु । "न येषु जिह्ममनृतं न माया
घ" इति श्रुतेः । तस्मात्सत्यमाय वनमिति कल्प्यते । तपादिध्वेव प्रतिष्ठा-
स्पेन प्राप्तस्य सत्यस्य पुनरायतनत्वेन ग्रहणं साधनाविशयत्वज्ञापनार्थम् ।
अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् ।
अश्वमेधसहस्राच सत्यमेकं विशिष्यते ॥ इति स्मृतेः॥३३॥८॥
यो वा एतां ब्रह्मविद्यां केनेषितमित्यादिना यथोक्तामेवं महाभागां ब्रह्म
ह देवेभ्य इत्यादिस्तुतां सर्वविद्याप्रतिष्ठां वेदामृतत्वं हि विन्दत इत्युक्तमपि
ब्रह्मविद्याफलमन्ते निगमयते-अपहत्व पाप्मानमविद्याकामकर्मलक्षणं संसा.
रवीजं विधूयानन्तेऽपर्यन्ते । स्वर्गे लोके सुखात्मके ब्रह्मगीत्येवत् । अनन्त
इति विशेषणान त्रिविष्टपे । अनन्त शब्द औपचारिकोऽपि स्थादित्यत आह-
ज्येय इति । ज्येये ज्यायसि सर्वमहत्तरे स्वात्मनि मुख्य एवं प्रतितिष्ठति । न
णब्रह्मात्मविषया चेत्यर्थः । पादरूपकल्पनेति । प्रसिद्धपादसामान्यस्य कल्पितत्त्वा-
दितरैरप्यङ्गः कल्पनारूपैर्भवितव्यमित्यर्थः । तस्यै तपो दमः कर्मेत्यत्रत्येतिशब्दस्यो
पलक्षणार्थत्वात्सत्यमपि संग्रहीतव्यं कथं पृथगुच्यत इत्याशङ्कयाऽऽह-तपादि-
बेवेति ॥ ३३ ॥ ८ ॥
सगुणविधायाः क्रममुक्त्यर्थत्वात्क्रमेण प्राप्य याकाल्यं निर्गुगविद्या फलं तत्पूर्वी
कमिहोपसंहियत इत्याह-यो वा एवामित्यादिना ॥ ३४ ॥९॥

·२२ आनन्दगिरिकतटीकासंचालितशांकरभाष्यसमेता-[ चतुर्वः खण्डः सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्य करवावहै । तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि सर्व ब्रह्मोपनिषदं माऽहं ब्रह्म निराकुयाँ मा मा ब्रह्म निराकरो- दनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ इति सामवेदीयतलवकारोपनिषत्समाला ॥ -- पुना संसारमापद्यत इत्यभिप्रायः ॥ ३४ ॥९॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्य श्रीमछंकरभगवत्पादकती केनोपनिषत्पदभाष्ये चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ समाप्तमिदं श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं तलवकारोपनिषदप. रपर्यायकेनोपनिषत्पदभाष्यम् । योऽसौ सर्वेश्वरो विष्णुः सर्वात्मा सर्वदर्शनः । शुद्धो बोधाम्बुधिः साक्षात्सोऽहं नित्योऽभयः प्रभुः ॥ इति श्रीपरमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छुद्धानन्दपूज्यपादशिष्यश्रीमदानन्द- ज्ञानकृतौ श्रीमच्छांकरतलवकारोपनिषदपरपर्यायकेनोपनिष- त्पदभाध्यटिप्पणं संपूर्णम् ॥ :

·ॐ तत्सब्रह्मणे नमः। आनन्दगिरिकृतटीकासंवलित शांकरवाक्यभाष्योपेता। केनोपनिषत् । 0:--- अथ शांकरमाष्यम् । समाप्त कर्मात्मभूतषाणविषयं विज्ञानं कर्म चानेकपकारम् । ययोर्वि- कल्पसमुच्चयानुष्ठानादक्षिणोत्तराभ्यां सृतिभ्यामावत्यनाची भवतः । अव ऊर्ध्व फलनिरपेक्षज्ञानकर्मसमुच्चयानुष्ठानात्कृतात्मसंस्कारस्योच्छिन्नात्मज्ञान- प्रतिबन्धकस्य द्वैतविषयदोषदर्शिनो निर्माताशेषबाह्यविषयत्वात्संसारबीजम- अथाऽनन्दगिरिकृता टीका । प्रयत्नाद्यन्तरेणैव मन आदेः प्रवर्तकम् । विदिताविदितान्यत्वसिद्धं ब्रह्माहमद्वयम् ॥ केनेषितमित्यादिकां सामवेदशाखाभेदब्राह्मणोपनिषदं पदशो व्याख्यायाप न तुतोष भगवान्भाष्यकारः शारीरकायैरनिर्णीतार्थत्वादिति न्यायप्रधानश्रुत्यर्थसंग्राह- कैक्थैियाचिख्यासुः पूर्वकाण्डेन संबन्धमभिधित्सुः पूर्वकाण्डाथै संक्षेपतो दर्शयति- समाप्तमिति । कर्मणामात्मभूत आश्रयभूतः प्राणस्तस्य शुद्धत्वादिगुणविशिष्टस्यो- पासनं पूर्वत्रातिवृत्तं कर्म च नित्यनैमित्तिकायनेकप्रकारमविदुषामतिकान्तमित्यर्थः । ताम्यां ज्ञानकर्मभ्यामेव मोक्षसिद्धेर्न मुमुक्षोः पृथगुपनिषदारभ्येतिशङ्कानिरासाय ज्ञान कर्मणी विशिनष्टि-ययोरिति । ज्ञानमनादृत्य कर्मण एव निरपेक्षसाधनतयाऽनुष्ठान विकल्पस्ततश्चन्द्रमण्डलं प्राप्याऽऽवर्तते केवलस्य ज्ञानस्य कर्मसमुच्चितस्य वाऽनुष्ठाना. ब्रह्मलोकं प्राप्य स्थित एव तस्मानाऽऽवर्तत इत्यापेक्षिक्यनावृत्तिर्भवति न पुनरात्य. न्तिकी । कृतकत्वपारच्छेदाभ्यामनित्यत्वानुमानात् । अतः संसारफलकमेव कर्मकाण्ड. मित्यर्थः । अस्त्वयं कर्मकाण्डार्थस्तथाऽपि नियतपूर्वोत्तरमावानुपपत्तिलभ्यः कथं हेतु. हेतुमद्भावः संबन्धः कर्मकाण्डेन ज्ञानकाण्डस्येत्याकाङ्क्षायामाह-अव ऊर्वमिति । कामिनाऽनुष्ठितं कर्म यद्यपि संसाराय भवति तदेव तु निष्कामेणानुष्ठितं सत्त्वशुद्धये स्यात् । शुद्धसत्त्वस्य चानात्मज्ञानाभिमुख्यं न जायते । अनात्माभिनिवेशस्यानर्थ. साधनतयाऽवधारितत्वादात्मविषयेव जिज्ञासा जायते । जिज्ञासोश्वाऽऽत्मनिरूपणायो- ५ ·२ मानन्दगिरिकृतटोकासंवड़ित शांकरवाक्यभाष्योपेता- [१प्रथमः खण्डः] झानमुञ्चिच्छित्सतः प्रत्यगात्मविषयजिज्ञासोः केनेषितमित्यात्मस्वरूपतत्त्व. विज्ञानायायमध्याय आरभ्यते । तेन च मृत्युपदमज्ञानमुच्छे त्तव्यं तत्तन्त्रो हि संसारो यतः । अनषिगवत्वादात्मनो युक्ता तदधिगमाय तद्विषया जिज्ञासा । कर्मविषये चानुक्तिः । तद्विरोधित्वात् । अस्य विजिज्ञासितव्य- स्याऽऽत्मवत्त्वस्य कर्मविषयेऽवचनं कस्मादिति चेदात्मनो हि यथावद्वि- ज्ञानं कर्मणा विरुध्यते । निरतिशयब्रह्मस्वरूपो ह्यात्मा विजिज्ञापयिषितः । " तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदम् " इत्यादिश्रुतेः । नहि स्वाराज्येऽभि. षिको ब्रह्मत्वं गमितः कंचन x नमितुमिच्छत्यतो ब्रह्मास्मीति संबुद्धो न कर्म कारयितुं शक्यते । नह्यात्मानमवसायं ब्रह्म मन्यमानः प्रवृत्ति प्रयोज. जनवतीं पश्यति । न च मिष्पयोजना प्रवृत्तिरतो विरुध्यत एवं कर्मणा ज्ञानम् । अतः कर्मविषयेऽनुक्तिर्विज्ञानविशेषविषयैव जिज्ञासा । कर्मानारम्भ पनिषदारभ्यत इति हेतुहेतुमद्भाव इत्यर्थः । आत्मस्वरूपब्रह्मतत्त्वविज्ञानायायमध्याय आरम्यते चेत्किं तेन विज्ञानेन फलं स्यादित्यत आह-तेन चेति । यतोऽन्वयव्य. तिरेकाम्यामक्षानतन्त्रा संसारप्रसिद्धिस्तदुच्छेदेनाऽऽत्यन्तिक सारोच्छेदः फलमित्यर्थः । मृत्युकारणमात्माज्ञानमुच्छेत्तुमिच्छत मात्मनिज्ञासा नायत इत्युक्तम् । तदसत् । अहं- प्रत्ययेनेवाऽऽत्मनोऽधिगतत्वादधिगते निज्ञासानुपपत्तेरित्याशङ्कयाऽऽह-अनधिग. तत्वादिति । अहंप्रत्ययस्य मनुष्यत्वादिसमानाधिकृतस्य व्यतिरिकात्मप्रमापकत्वासि- देवादिना विप्रतिपत्तिदर्शनाच्च युक्ता जिज्ञातत्ययः । तथाऽपि कर्मकाण्डे देहव्यतिरिक्त- स्याऽऽत्मनो विध्यपेक्षितत्वेन निरूपितत्वात्पुनर्जिज्ञासानुपातौ कथं जिज्ञासोरुपनिषदा- रम्यत इत्याशङ्कयाऽऽह-कर्मविषय इति । अस्ति देहादिव्यतिरिक्तः परलोकसंबन्ध्यात्म- त्येतावदेव स्वर्गकामादिचोदनाभिरपेक्षित नत ब्रह्मात्मतत्तं तस्य कर्मविरुद्धत्वात्ततस्ताज्जे- ज्ञासा युक्तत्यर्थः । संग्रहवाक्यं विवृणोति-अस्थेत्यादिना । निरतिशयब्रह्मस्वरूप आ- स्मोपनिषदि विजिज्ञापथिषितोऽस्तु । कथमेतावता कर्ममा विरोध इत्याकाङ्क्षायामाह-न- होति।देवताराधनरूपो हि यागो ब्रह्मविच सर्वदेवतात्मभूतः पशुमावाच्च व्यावृसः कथं दे- वतां प्रणमेदित्यर्थः । ब्रह्मात्मतत्त्वज्ञानं कर्मविरुद्धं चेत्तहिं श्रुत्या ब्रह्मात्मत्वोपदेशे नात्कि- में तित्यानयिषितमित्यननुष्ठानमेव प्रतज्येतातो जिज्ञासाहेतुत्वेनामिमतः कर्मकाण्डेन सं. बन्धोऽसंगत इत्याशङ्कामुद्भाव्याभिहित संबन्धं समर्थयति-कर्मानारम्भ इत्यादिसूत्रेण । x इडागमश्चिन्भ्यः । क. ख. समात्यः।

·निं वरम् .. १ प्रश्चमः खण्डः] केनोपनिषत् । इति चेन । निष्कामस्य संस्कारार्थत्वात् । याद छात्मविज्ञानेनाऽऽत्माधि. धाविषयत्वात्परितित्याजयिषितं कर्म तत: "प्रक्षलनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्प-- इत्यनारम्भ एव कर्मणः श्रेयानरुपफलत्वादायासबहु कत्वात्तत्त्वज्ञानादेव च श्रेयापारिति चेत्सत्यम् । एतदविद्याविषयं कर्मा- पफलत्वादिदोषवद्वन्धरूपं च सकामस्य । कामान्यः कामयते ॥ " इति नु कामयमानः " इत्यादिश्रुतिभ्यः । न निष्कामस्य । तस्य तु संस्कारार्थान्येव कर्माणि भवन्ति तनिर्वतकाश्रयमाणविज्ञानसहितानि । " देवयाजी श्रेयानात्मयाजी वा इत्युपक्रम्याऽऽत्मयाजी तु करोति " इदं मेऽनेनाङ्ग संस्क्रियते " इति संस्कारार्थमेव कर्माणीति वाजस- नेयके । महायज्ञैश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीयं क्रियवे तनुः । यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् इत्यादिस्मृतेश्च । प्राणादिविज्ञानं च केवलं कर्मसमुचितं पा सकामस्य प्राणात्मप्राप्त्यर्थमेव भवति । निष्कामस्य त्वात्मज्ञानप्रतिवन्धनिर्माष्टथै भवति । आदर्शनिर्मार्जनवत् । उत्पन्नात्मविद्यस्य त्वनारम्भो निरर्थकत्वात् । . उत्पत्तिविधिविहितानां कर्मणां संस्कारार्थत्वे प्रमाणमाह --देवयाजी श्रेयानित्या- दिना । फलकामनया देवान्यो यजते स किं श्रेयानुताऽऽत्मशुद्धयर्थमेव स्वर्गाद्यासङ्गं हित्वा यो यजते स आत्मयाजी श्रेयानिति प्रश्नं कृत्वाऽऽत्मयाजी श्रेयानिति निरूर- पितं शतपथे कामानुपघातसहितं मे ममाङ्गमनेन कर्मणा संस्क्रियत इति संस्कारार्थ. त्वेनैव करोति न कामवशग इत्यर्थः । ब्राह्मी ब्रह्मज्ञानार्हा । क्रियते तनुरिति । तनुस्थ आत्मा लक्ष्यते । ननु प्राणाधुपासनं प्राणादिमावप्राप्त्यर्थमेव, “ सेनो एतस्यै देवतायै सायुज्यं सलोकतां नयति " इति श्रुतेः । कथमुक्तं कर्मनिर्वर्तका- अयप्राणोपासनसहितानि कर्माणि संस्कारार्थानीति तत्राऽऽह-प्राणादिविज्ञानं घेति । विविदिषावाक्येन( ण) यज्ञायुपलक्षितस्य सर्वस्य कर्मण आत्मज्ञानार्थ. बेन विनियुक्तत्वादुपासनस्य च मानसकर्मत्वादात्मज्ञान प्रतिबन्धकस्य कल्मषस्य निबर्हणद्वारेण स्यादात्मज्ञानार्थत्वमित्यर्थः । अज्ञाभिप्रायेण सप्रयोजनत्वात्तं प्रत्य- नारम्भप्रसङ्ग आश्रयहीन इत्युक्तम् । ज्ञान्यभिप्रायेण त्वनिष्टापादनस्येष्टापादनरूपत्वा- स्प्रसङ्गस्याऽऽभासत्वमाह-उत्पनात्मविद्यस्येति । न केवलं श्रुतिप्रामाण्यादेव विवे. किनः कर्मानारम्भः साध्यसिद्धी साधनं नाऽऽद्रियाप्त इति लौकिकन्यायाश्च कर्माना. रम्भः सिद्ध इत्यर्थः । ज्ञानफले कैवल्पेऽनुपयोगात्र झानिनः कर्मानारम्भ इष्ट इत्याह- - ·४ आनन्दगिरिकवटीकासंवलिन शांकरपाक्यभाष्योपेवा-[१ प्रथमः खण्डः] हरिः ॐ केनेषितं पतति प्रेषितं मनः । कर्मणा बध्यते जन्तुविद्यया च विमुच्यते । तस्मात्कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः ॥ इति । "क्रियापयश्चैव पुरस्तात्संन्यासश्च तयोः संन्यास एवात्यरेच यत् " इति " त्यागेनैके " नान्यः पन्था विद्यते” इत्यादिश्रुतिभिश्च न्यायाच । उपायभूतानि हि कर्माणि संस्कारद्वारेण ज्ञानस्य ज्ञानेन त्वमृतत्त्वप्राप्तिः, अमृतत्त्वं हि विन्दते " " विद्यया विन्दतेऽमृतम् "" विद्यया विन्दतेऽमृतम् " इत्यादिश्रुतिस्मृति- भ्यश्च । नहि नद्याः पारगो नावं न मुञ्चति यथेष्टदेशगमनं प्रति स्वातन्त्र्ये सति । नहि स्वभावसिद्धं वस्तु सिषाधयिषति साधनैः स्वभावसिद्ध- श्वाऽऽत्मा तथा नाऽऽपिपायषितः, आत्मत्वे सति नित्याप्तत्वात् । नापि विचिकारयिषितः, आत्मत्वे सति नित्यत्वादविकारित्वादविषयत्वादमूर्व त्वाच । श्रुतेश्च " न वर्धते कर्मणा" इत्यादि । स्मृतेश्च " अविकार्योs. यमुच्यते" इति । न च संचिकीर्षितः । "शुद्धमपापविद्धम्" इत्यादि- श्रुतिभ्यः । अनन्यत्वाच्च । अन्येनान्यत्संस्क्रियते, न चाऽऽत्मनोऽन्यभूता क्रियाऽस्ति, न च स्वेनैवाऽऽत्मना स्वमात्मानं संचिकीत् । न च वस्त्वन्तराधानं नित्यप्राप्तिा वस्त्वन्तरस्य नित्या । नित्यत्वं चेष्ट मोक्षस्य । अत उत्पन्नाविद्यस्य कर्मारम्भोऽनुपपन्नः । अतो व्यावृत्तबाह्य- बुद्धरात्मविज्ञानाय केनेषितमित्याद्यारम्भः। प्रवृत्तिलिङ्गाद्विशेषार्थः प्रश्न उपपन्नः। रथादीनां हि चेतनावदधिष्ठितानां प्रतिष्टा नानधिष्ठि- वानाम् । मनादीनां चाचेतनानां प्रवृत्तिदृश्यते । तद्धि लिङ्ग चेतनाव- नहि स्वभावसिद्धमित्यादिना । उत्पत्तिराप्तिर्विकृतिः संस्कृतिश्चेति चतुर्विध क्रिया- फलं स्वरूपावस्थाने कैवल्ये न संभवतीत्युक्तम् । यदि च परमानन्दगुणस्याऽऽस्म- न्याधानं ब्रह्माण्डाद्वहिःस्थितब्रह्मप्राप्तिर्वा जीवस्य कैवल्यं करप्यते तीनित्यत्वं दुर्वा- रमित्याह-न च वस्त्वन्तराधानमिति । एवमुपनिषदारम्भं संभाव्य वाक्य- स्यायें संगृह्णाति-प्रवृत्तिलिङ्गादिति । शिष्याचार्ययोः प्रश्नप्रीतवचनरूपा श्रुतिः सुखप्रतिपत्त्यर्थी प्रवृत्ता तत्र प्रश्नः किं ज्ञातेऽज्ञाते वेति चोद्यानिरासाय सामान्यतो ज्ञातेऽपि विशेषतश्चाज्ञाते संभवति विकल्पकरणवदिति मंत्रितमेतद्विवृणोति-रथा दीनभं हीति । मनआदीनामेव चेतनत्वादचेतनप्रवृत्तित्वादित्यसिद्धो हेतुरिति नाss. .. - १ क. ख. घ. छ. स. सूचित ।

·। १ प्रथमः खण्डः] केनोपनिषत् । केन प्राणः प्रथमः प्रति युक्तः । केनेषितां वाचमिमा वदन्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥१॥ श्रोत्रस्य श्रोत्रं तोऽधिष्ठातुरस्तित्वे । करणानि हि पनआदीनि नि यमेन प्रवर्तन्वे । तनासवि चेतनावत्यधिष्ठातर्युपपद्यते । तद्विशेषस्य चानधिगमाचेवनावसामान्ये चाघि- गते विशेषार्थः प्रश्न उपपद्यते । केनेषित केनेष्ट कस्येच्छामात्रेण मनः पतति गच्छवि स्वविषये नियमेन व्याप्रियत इत्यर्थः । मनुतेऽनेनेवि विज्ञाननिमि- तमन्तःकरणं मनः प्रेषितमिवेत्युपमार्थः । नत्विषितप्रेषितशब्दयोराविह संभवता । न हि शिष्यानिव मनआदीनि विषयेभ्यः प्रेषयत्यात्मा विविक्त-- नित्यचित्स्वरूपतया तु निमित्तमात्रं प्रवृत्तौ नित्यचिकित्साधिष्ठातृवत् । प्राण इति नासिकाभवः । प्रकरणात् । प्रथमत्वं चलनक्रियायाः प्राणनिमित्तत्वा. स्वतो विषयावभासमात्रं करणानां प्रवृत्तिः। चलिक्रिया तु प्राणस्वैव मम- आदिषु । तस्मात्प्राथम्यं प्राणस्य प्रति गच्छति युक्तः प्रयुक्त इत्येतत् । वाचो वदनं किंनिमित्तं प्राणिनां चक्षुःश्रोत्रयोश्च को देवः प्रयोक्ता । करणानाम- धिष्ठाता चेतनावान्यः स किंविशेषण इत्यर्थः ॥ १॥ श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिप्रतिवचनं निर्विशेषस्य निमित्तत्वार्यम् । विकि- यादिविशेषरहित स्याऽऽत्मनो मनादिप्रवृत्तौ निमिसत्वमित्येतच्छ्रोत्रस्य श्रोत्र. शङ्कनीयमित्याह-करणानि हीति । अन्यत्रमना अभूवं नादर्शमित्यादिलोकानुभवा- न्मनआदीनां करणत्वं सिद्धं ततः प्रदीपवदचेतनत्वं सिद्धमित्यर्थः । इच्छामात्रेणेति प्रयत्नाद्यमावो लक्ष्यते नविच्छास्तित्वं निर्विकारतायां विवक्षितत्वात् । प्रेषितमिवेतीव- शब्दाध्याहारेण किमिति व्याख्यातम् । यथा राज्ञ इच्छामात्रेण काचिद्धृत्यप्रवृत्तिः काचिच्च वागादिव्यापारेण तद्वदिह किं न स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-नविति । सक्रि. यस्य सर्वस्यानित्यतयाऽवधारितत्वान्निष्क्रिय वस्तु पिपृच्छिषितं ततो नार्थमेदः मंभवती- त्यर्थः । विषयेभ्य इति । विषयग्रहणार्थं नित्यचिकित्सायामधिष्ठातुश्चकोरस्य संनि- घिमात्रेण यथा राजभोजनादिप्रभृत्तिनिमित्तत्वं तद्वदित्यर्थः । प्रकरणादिति । करण- संनिधानादित्यर्थः ॥ १॥ प्रधिवचनवाक्यार्थसंग्रहं विवृणोति-विक्रियादीत्यादिना । मनादीनां यः प्रव. तकः स किंविशेष इति प्रश्नस्य निर्विशेषतैव विशेष इत्युत्तरम् । क्रियाया गुगस्य संव. न्यस्य वा विशेषस्य व्यावर्तकधर्मस्य दर्शयितुमशक्यत्वात्क्रियादिमत्त्वे घटादिवदना- स्मप्रसङ्गादतो निर्विशेषचैतन्यात्मकोऽहमित्येवं ज्ञानं सम्यग्ज्ञानम् । न चामावेन सद्व- यत्वप्रसनः । अस्थ पृथक्लत्वामावात्स्वरुषेण बहारकत्वादिस्युक्तम् । मन्वन यदि --- ·६ मानन्दगिरिकतटीकासंचालित शांकरवाक्यभाष्योपैता। [१ प्रथमः खण्डः] मित्यादिप्रतिवचनस्यार्थः । अनुगमाचदनुगतानि यत्रास्मिन्नर्थेऽक्षराणि। कयं शृणोत्यनेनेति श्रोत्रं तस्य शब्दावभासकत्वं श्रोत्रत्वम् । शब्दोपलब्धृरू- पतयाऽवभासकत्वं न स्वतः श्रोत्रस्याचिद्रूपत्वात् । आत्मनश्च चिद्रूपत्वात् ।। पच्छ्रोत्रस्योपलब्धृत्वेनावभासकत्वं तदात्मनिमित्तत्वाच्छ्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यु. प्यते । यथा क्षत्रस्य क्षत्रं यथा वोदकस्योष्ण्यमग्निनिमित्चमिति दग्धुरप्यु- कस्य दग्धाऽग्निरुच्यते । उदकमापि ह्यगिसंगोगादग्निरुच्यते । तद्वदनित्यं यत्सं. योगादुपलब्धृत्वं तत्करणं श्रोत्रादि । उदकस्येव दग्धृत्वमनित्यं हि वा तत् । पत्र तु नित्यमुपलब्धृत्वममाविवौष्ण्यं स नित्योपलब्धिस्वरूपत्वादग्धेचोपळ. शौक्ल्यादिवत्कोऽपि विशेषोऽभविष्यत्तदा तमवक्ष्यत् । श्रुतिस्तूपलक्षमवृत्त्यैव प्रतिव. चनं ब्रुवाणा निर्विशेषत्वं मन्यत इति श्रुत्यक्षरानुसाराद्गम्यत इत्याह-अनुगमादिति । निर्विशेषत्ववाचकपदामावात्कथं निर्विशेषेऽक्षरानुगम इत्याह-कथमिति । निर्विशे. पस्य वाचकशक्त्या वाक्यार्थत्वामावेऽप्युपलक्षणवृत्त्या मविष्यत्यिभिप्रेत्य श्रोत्रशब्द. स्य तावन्मुख्यार्थमाह-शृणोतीति । शब्दावमासकत्वं स्वशक्त्यैव भविष्यति श्रोत्रस्य कथं तस्य शब्दावमासकत्वेनाऽऽत्मोपलक्षयितव्य इत्याकाक्षायामाह-शब्दोपलब्धृरू. पवयेति । शक्तिः सतः प्रकाशमानस्यैव वाच्या नासतोऽप्रकाशमानस्य नरविषाणा. यमानत्वेन शक्तिमत्त्वानुपपत्तेः । सत्ता प्रकाशश्चाऽऽत्मरूपं तद्भेदे मानाभावादत उपल- धृतादात्म्यनैव श्रोत्रस्यावमासकत्वमुपलब्धृतादात्म्येनेति यापलब्धोपलक्ष्यते तद्रुपल. धुरप्यवमासकत्वमन्याधीनमित्यनवस्था प्राप्नोतीत्याशङ्कयाऽऽह-आत्मनश्चेति। स्वप्र. काशत्वादुपलब्धुः सत्ताप्रतीत्योरनन्यायत्तत्वान्नानवस्थेत्यर्थः । भवत्वेवमनवस्थामावः । तथाऽपि कथं श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यात्मोच्यत इत्याशङ्कयाऽऽह-यच्छ्रोत्रस्यति । वदात्मनिमित्तत्वादिति । तस्याऽऽत्मनिमित्तत्वाच्छ्ोत्रस्य श्रोत्रमित्युपलक्ष्यते निर्वि. शेष चैतन्यमात्रमित्यर्थः । यथा क्षत्रस्यति । क्षत्रनातिनियामकं कर्म क्षत्रमित्यु. ध्यते यथेत्यर्थः । यदि श्रोत्रादिसाक्ष्यात्माऽस्ति कथं लोकायतिकादेः श्रोत्रादिष्वेवो- पलब्धृत्वव्यवहार इत्याशङ्कयाऽऽह-उदकपपीति । तद्वदुपलब्धृसंबन्धाच्छोत्रादि- धूपलब्धृत्वव्यवहार इत्यर्थः । भवन्मते तर्हि नित्योपलब्धित्वभाव आत्मेति श्रोत्रादेः करणत्वं न स्यात् । क्रियायां हि करणापेक्षत्याकाङ्क्षायामाह-अनित्यं यदिति । प्रमातुर्थसंबन्धादनित्यमुपलब्धृत्वं भवति बुद्धिपरिणामस्तच्छ्रोत्रादिकरणं बुद्धिवृत्त्यपेक्ष- या भवतीत्यर्थः । श्रोत्रादिसंगते प्रमातर्यनित्योपलब्धृत्वसंभवेऽपि तवासङ्गस्य साक्षिणः कथमुपलब्धृत्वव्यपदेश इत्याशङ्कयाऽऽह-यत्र विति। उक्तमर्थ संक्षिप्याऽऽह-श्रोत्रा- १ क. 'ते लथे।

·[१ प्रथमः खण्डः ] केनोपनिषत् । मनसो मनो यद्वाचो ह वाचं स उ प्राण. स्प पाणश्चक्षुषश्चक्षुः। अतिमुच्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ २ ॥ धोच्यते । श्रोत्रादिषु श्रोतृत्वाधुपलब्धिरनित्या नित्या चाऽऽत्मन्यतः श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्याद्यक्षराणामनुगमादुपपद्यते निर्विशेषस्योपलब्धिस्वरूप. स्याऽऽत्मनो मनआदिप्रवृत्तिनिमित्तत्वमिति । मन आदिष्वेवं यथोक्तम् । वाचो ह वाचं प्राणस्य प्राण इति विभक्तिद्वयं सर्वत्रैव द्रव्यम् । कयं पृष्ट- स्वात्स्वरूपनिर्देशः प्रथमथैव च निर्देशः । तस्य च ज्ञेयत्वात्कर्मत्वमिति द्वितीया । अतो वाचो ह वाचं प्राणस्य प्राण इत्यस्मात्सर्वत्रैव विभ- विदयम् । यदेवच्छोत्राद्युपलब्धिनिमित्तं श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिल. क्षणं नित्योपलब्धि स्वरूपं निर्विशेषमात्मवत्वं बु[ तवु द्ध्वाति. मुच्यानवबोधनिमित्वाध्यारोपिसाबुद्धयादिलक्षणासंसारान्माक्षणं कृत्वा धीरा धीपन्तः प्रत्यास्माल्लोकाच्छरीरात्मेत्य वियुज्यान्यस्मिनविसंघीयमाने निनिमित्तत्वादमृता भवन्ति । सति ह्यज्ञाने कर्माणि शरीरान्तरं प्रविसंधव आत्मावबौधे तु सर्वकर्मारम्भनिमित्ताज्ञानविपरीतविद्यानिविप्लुएत्वात्क- भणामित्यनारम्भेऽमृता एव भवन्ति । शरीरादिसंतानाविच्छेदमति संघानाधपे- क्षयाऽध्यारोपितमृत्युवियोगात्पूर्वम मप्यमृताः सन्तो नित्यात्मस्वरूपत्वादमृता दिष्विति । श्रोत्रादिषु निमित्तेषु सत्सु श्रोत्रादिसंहते प्रमातार श्रोतृत्वादिरूपोपलब्धि. रित्युपलब्धृत्वमित्यर्थः । मनसो मन इत्यादिष्वेवमतिदिशति-भनआदिश्वमिति । न्यायसामान्याद्ययोक्तं व्याख्यानं द्रष्टव्यम् । नहि मनतो मनस्त्वं वाचो वाक्त्वं वा स्वात. कोण संभवति, अव्यस्तत्वादतोऽधिष्ठानस ताप्राशाम्यामेव सत्ताप्रकाशत्वं मनआदेः। तच्चाधिष्ठानं निर्पिशेषमेवोपलक्षयितव्यम् । विशेषत्वेऽध्यस्तत्वातङ्गादिति भावः। विभ- फिद्वयनि शतात्पर्यपाह-वाचो हेत्यादिना । मनआदेः प्रवर्तकः किंस्वभाव इति पृष्टत्वात्स्वरूपनिदेशः कर्तव्यः । स च प्रथमया । "निर्देशे प्रथमा प्रोता" इति स्मर. णादित्यर्थः । अतिमुच्य धीरा इत्युतरं वाक्यं साध्याहारं योनयति-यदेवदित्यादिना। एतद्द्वाऽमृता भवन्तीति संबन्धः। तादात्म्येनाव्यारोपितो यो बुद्ध्यादिरनवबोधनि. मित्तः संसारस्ततो मोक्ष तादात्म्याध्यासनिवृत्तिष्टं फलम् । अमृता भवन्तीति विदे, हमुकिरदृष्टं फलमित्यर्थः । कर्मणां संवन्धानुपपत्तिरिति शेषः । निमित्ताभावाच्छ. रान्तराद्यनारम्भेऽमृता भवन्तीति प्रयोगादागन्तुकत्वममृतत्वस्येतिशङ्कानिवृत्त्यर्थः माह-शरीरादीनि । अनादिभवपरम्परया शरीर्यात परस्ताच्च भविष्यामीति शरी- क. ज. झ. श्रौत्रत्वा । २ क. ख. 2. झ. अ. बौधितः स । ३ प. श्रोत्रला !

·.. ४ आनन्दनिरिकृतटीकासंबलितशांकरवाक्यभाष्योपेबा- [१ प्रथमः खण्डः न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनो न विमो न विजानीमो यथैतदनु- शिष्यादन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि । भवन्तीत्युपर्यते ॥ २॥ न वत्र चक्षुर्गच्छतीत्युक्तेऽपि पर्यनुयोगे हेतुरमतिपत्तेः । श्रोत्रस्य श्रोत्र- मित्येवमादिनोक्तऽप्यात्मतत्त्वेऽपतिपन्नत्वात्सूक्ष्मत्वहेतोर्वस्तुनः पुनः पुनः पर्यनुयुयुक्षाकारणमाह-न तत्र चक्षुर्गच्छवीति । तत्र श्रोत्राद्यात्मभूते चक्षुरा- रादीनि वाक्चक्षुषोः सन्द्रियोपलक्षणार्थत्वान विज्ञानमुत्पादयन्ति । सुखा- दिवाह गृह्येतान्तःकरणेनात आह ---नो मनः । न सुखादिवन्मन सो विष- यस्तव । इन्द्रियाविषयत्वात् । न विनो न विजानीपोऽन्तःकरणेन यथैव- ड्रम मनआदिकरणजातमनुशिष्यादनुशासनं कुर्यात्मवृत्तिानाम भचथाइ. विषयत्वान्न विमो न विजानीयः। अथवा श्रोत्रादीनां श्रोत्रादिलक्षणं ब्रह्म विशेषेण दर्शयेत्युक्त आचार्य आह-न शक्यते दर्शयितुं कस्मान तत्र चक्षु. मच्छवीत्यादि पूर्ववत्सर्वपत्र तु विशेषो यथैवदनुशिष्यादिति । यये. तदनुशिष्यात्मविपादयेत् अन्योऽपि शिष्यानितोऽन्येन विधिने. त्यभिप्रायः । सर्वथाऽपि ब्रह्म बोधयेत्युक्त आचार्थ आह-अन्यदेव तद्विदितादयो अविदितादधीत्यागमम् । विदिताविदिताभ्यामन्यत्वम् । रादिसंतानाविच्छेदस्य प्रतिसंधानं धर्माधिकारित्वाध्यासः कामादिदोषकसन चैत- स्मादध्यारोपितो यो मृत्युस्तद्वियोगापेक्षयाऽमृतत्वस्य भवनमौपचारिकमित्यर्थः ॥२॥ न तत्र चक्षुर्गच्छतीति वाक्यार्य संगृह्णाति-आचार्य गोतेऽपि तत्वे शिष्यस्याप्रति पत्तेर्हेतोः पर्यनुयोगे हेतुर्न तत्र चक्षुर्गच्छतीति । एतद्विवृणोति-श्रोत्रस्य श्रोत्रमि- त्यादिना । अ.त्मा नेन्द्रियविषयोऽभौतिकवानरविषाणतत् । मनश्चेन्द्रियं प्रसिद्ध ततस्तस्याप्यविषय इत्याह--इन्द्रियायिववस्वादिति । न विमो न विजानीम इत्याद्यभ्यासः सर्वथाऽन्तःकरणाविषयत्वख्यापनार्थः। आक्षेपपरतया व्याख्याय शङ्को. तरत्वेन ब्याचष्टे-अथवेत्यादिना। इत उपलक्षणपकारादन्येन प्रकारेण न शक्यते दर्श- यितुं क्रियागुणादिविशेषशून्यत्वादित्यर्थः । आगममित्युपदेशपारम्पर्यमाहेति संवन्धः। भागमस्यार्थमाह-विदिताविदिवाभ्यामन्यत्वमिति । अन्यदात्मनो विदितमविदित वा स्यादतो विदितत्वाविदितत्त्वनिषेधेनाऽऽत्मनोऽन्यत्र ब्रह्मत्वं विदुषां विनिवाऽऽत्मा- ग. म'तं यथा भवेत्तदा । च. तं यथा भ' । २ ख. प. च. छ, 'त्तदवि !

·[ प्रथमः खण्डः] केनोपनिषद । यो हि ज्ञाता स एव सः। सर्वात्मकलात् । अतः सर्वात्मनो ज्ञातुर्मानन्त- राभावाद्विदिवादन्यत्वम् । " स वेति वेधं न च तस्यास्ति वेत्ता" इति च मन्त्रवर्णाद । " विज्ञासारमरे केन विभानीयात्" इति च वाजसनेयके। अपि च व्यकमेव विदितं वस्मादन्यदित्यभिप्रायः । यद्विदितं व्यक्तं तदम्य- विषयत्वादल्पं सविरोधं ततोऽनित्यमत एवानेकत्वादशुद्धमत एव तद्विलक्षणं ब्रह्मवि सिद्धम् । अस्तु तयविदितम् । न विज्ञानानपेक्षत्वाव । यद्धयविदित तद्विज्ञानापेक्षमविदितविज्ञानाय हि लोकपत्तिः । इदं तु विज्ञानानपेक्षं कस्मा- द्विज्ञानस्वरूपत्वात् । न हि यस्य यत्स्वरूपं तत्तेनान्यतोऽपेक्ष्यते। न च स्वत एवापेक्षा । अनपेक्षमेव सिदस्वात् । प्रदीपः स्वरूपाभिव्यक्तौ न प्रकाशान्त. रमन्यतोऽपेक्षते स्वतो वा यदयनपेक्षं तत्स्वत एव सिद्धं प्रकाशात्मकत्वा- मदीपस्यापेक्षितोऽप्यनर्यकः स्यात् । प्रकाशे विशेोभावषात् । नहि प्रदीपस्व स्वरूपाभिव्यक्तौ प्रदीपप्रकाशोऽर्थवान् । न चैवमात्मनोऽन्यत्र विज्ञानमस्ति येन स्वरूपवित्रानेऽप्यपेक्ष्यते । विरोध इति चेनान्यत्वात् । स्वरूपविज्ञाने विज्ञान- ब्रह्मेत्युपदिष्टं भवतीत्यर्थः । विदितान्यत्वे युक्तिमाह-यो हीत्यादिना । विदि. तान्यत्ववचनस्थाऽऽर्थिकमर्थमाह-अपि चेति । कार्याद्वयावृत्तिः सिध्यतीत्यर्थः । आत्मा यद्यप्यन्यतो विज्ञानं नापेक्षते तथाऽपि स्वग्राहकत्वात्स्वस्मादेव विज्ञानमपे. क्षते तेन विज्ञानानपेक्षत्वमसिद्धमित्याशङ्कयाऽऽहन च स्वत एवेति । स्वमा वतयाऽनपेक्षमेव सिद्धत्वादपेक्षाशब्दार्थों न घटते स्वग्राहकत्वं चासिद्धं स्ववृत्तिवि. रोधोदित्यर्थः । विज्ञानं सनातीयानपेक्ष प्रकाशत्वात्प्रदीपवदित्यनुमानमभिप्रेत्य दृष्टा. न्तमाह-नहीति । तमोध्वस्तये ह्यालोकापेक्षा तदभावश्चाऽऽलोके स्वत एव सिद्ध इत्यर्थः । प्रदीपस्य तैजसस्य तेजप्तान्तरानपेक्षत्वेऽपि विजातीयप्रकाशस्य ज्ञानस्या- पेक्षा स्वव्यवहारेऽपि दृष्टा तथा ब्रह्मणोऽपि विजातीयज्ञानापेक्षा, भविष्यतीति न च वाच्यमित्याह-न चैवमात्मन इति । ब्रह्मणोऽन्यस्य सर्वस्याज्ञानात्मकत्वाद्भा. नसमावनैव नास्त्यन्यत्र ततो न विजातीयज्ञानापेक्षमपि ब्रह्मेत्यर्थः । ज्ञानानपेक्षत्वे लौकिकानुभवाविरोधं शास्त्रविरोधं चोद्भाव्य परिहरति--विरोध इति चेना- न्यत्वादिति । सूत्रस्य पूर्वपक्षमागं विभमते--स्वरूपविज्ञान इत्यादिना । विज्ञानानपेक्षत्वं ब्रह्मणोऽमाणि । सापेक्षत्वं जीवशब्दवाच्यस्योपाधिविशिष्ट- ... १ ख. ग. प. अ. काशं प्रदी।

·आत्मान- १० भानन्दगिरिकृत टीकासंघलितशांकरवाक्यभाष्योपेता-पिमा खण्ड:) स्वरूपत्वाद्विज्ञानान्तरं नापेक्षत इत्येतदसत् । दृश्यते हि विपरीतज्ञानमात्मनि सम्यग्जामं च न जानाम्यात्मानमिति श्रुतेश्च " सस्वमसि "" मेवावेत् "" एतं वै वमात्मानं विदित्वा " इति च । सर्वत्र श्रुतिम्वास्मावि. जाने विज्ञानान्तरापेक्षत्वं दृश्यते तस्मात्प्रत्यक्षश्रुविविरोध इति चेन । कस्मात् । अन्यो हि स आत्मा बुद्धयादिकार्यकरणसंघाताभिमानसंतानाविच्छेदलक्ष- णोऽविवेकात्मको बुद्धयवभासप्रधानश्चक्षुरादिकरणो नित्यचित्स्वरूपात्मान्त:- सारो यत्रानित्यं विज्ञानमवभासते । बौद्धमत्ययानामाविर्भावतिरोभावधर्मक- स्वाचद्धमतयैव विलक्षणमपि चावभासवे । अन्तःकरणस्य मनसोऽपि मनोऽन्त- नवत्वात्सर्वान्तरश्रुतेः । अन्तर्गतेन नित्यविज्ञानस्वरूपेणाऽऽकाशचदप्रचालिता- स्मनाऽन्तर्गर्भभूवेन बाह्यो बुद्धयात्मा तद्विलक्षणोऽचिभिरिवामिः प्रत्यरावि. वितिरोभावधर्मकैर्विज्ञानाभासरूपैरनित्यैरनित्यविज्ञान आत्मा सुखी दुःखी. स्यभ्युपमतो लौकिकैरतोऽन्यो नित्यविज्ञानस्वरूपादात्मनः । तत्र हि विज्ञाना. स्यानुभूयतेऽतो भिन्नविषयत्वान्न विरोध इत्याह-न कस्मादित्यादिना । बुद्धयादी कार्यकरणसंघाते य आत्माभिमानसंतानोऽनादिभवपरम्पराप्रापितस्तस्याविच्छेदरूपम- निर्वाच्यमज्ञानलक्षणं विहं यस्य चित्प्रतिबिम्बस्य स तथोक्तः । चित्तन्त्र निर्वाच्य- मज्ञानं चैतन्यमवच्छिद्य स्वावच्छिन्ने यथास्वरूपावभासं प्रतिबध्य मौढ्याद्यध्यासहेत- भवति । तस्मादविवेकात्मको जीव इत्युच्यते बुद्धेरन्तःकरणस्य यथा यथा नीलपीता. धाकारावमासा जायन्ते तथा तथा चित्प्रतिबिम्बः प्रमातृत्वादिरूपेण मातीति तत्म- धानोऽध्यस्तस्य विशिष्टस्य तत्सत्तयैव सत्त्वाद्विशिष्टान्तर्निविष्टो य आत्मा नित्यचि. स्वरूपः स एव सारो यस्मिन्स तथोक्तः । बुद्धिपरिणामरूपाणां नीलपीतादिप्रस्यया- नामुत्पन्न विनाशवत्वात्तदुपरक्तरूपेणानित्यं चैतन्यं यत्रावभासते सोऽन्यो नीवः । सर्वाग्येतानि नीवविशेषणान्यन्यत्वस्फुटीकरणार्यानि न केवलमनित्यत्वम् । विशिष्ठो- पाधिरूढतया विज्ञानस्य तद्धर्मतयैवावभासते मनुष्योऽहं जानामीति प्रतिशरीरं विल. क्षणमपि वैतन्यमवभासते विशिष्टभेदादित्यर्थः। परमार्थतः कीदशं चैतन्यं यस्य विशिष्टधर्मताऽवमासते तत्राऽह-अन्तःकरणस्येति । ननु विशेषणसंबन्धात्स्वससे समारोपितो विशिष्टो भाति तस्य मिथ्यात्वात्कथमात्नत्वन्यवहारास्पदत्वं तत्राऽऽह- भन्तर्गतेनेति । विशिष्टान्तर्गतेन चित्स्वरूपेण तादात्म्याबाह्य इत्यनास्माऽपि बुद्धिविशिष्ट भास्मेत्युपगतो लौकिकैरिति संवन्धः । अत इत्युक्तधर्मववादस्त नित्यविज्ञानाद्विलक्षणो जीवः । कथमेतावता विरोधः परिहत इत्याकाक्षायामाह- क. ख. छ. श. यत्र नि। ११. छ. युद्धात्मा। ३ क. घ... पेण नि । ख... सदा ·[१ अपनः खण्डः] केनोपनिषत् । पेता विपरीतज्ञानस्वं चोपपद्यते न पुनर्नित्यविज्ञाने । तत्त्वमसीति बोधीप- देशो नोपपयत इति चेत् । आत्मानमेवावेदित्येवमादीनि च निस्यवोधास्व- कत्वात् । न धादित्योऽन्येन प्रकाश्यतेऽतस्तदर्यबोधोपदेशोऽनर्थक इति चेम। होकायारोपापोहार्थत्वात् । सर्वात्माने हि नित्यधिज्ञाने बुद्धयाधनित्यधर्मा होकरध्यारोपिता आत्माविवेकतस्तदपोहार्थो बोधोपदेशो बोधात्मनः । तत्रच वीति । एवं लोकानुमवविरोधे परिहृतेऽपि शास्त्रविरोधो न परिहृत इत्याह- वस्वमसीति। विशिष्टस्य मिथ्यात्वाद्ब्रह्मास्मीत्यनुभवायोगान्मोक्षार्हत्वायोगाच्च तस्व. मसात्युपदेशो न घटते चेत्तर्हि ब्रह्मण एवोपदेशोऽस्त्वित्याशङ्कयाऽऽह -आत्मान- मेवावेदिति । एवमादीनि वाक्यानि ब्रह्मोपदेशपक्षे न संगच्छन्ते तज्जनितफलाभा- मादित्यर्थः । विशिष्टस्य निरुपाधिकस्य च ब्रह्मण उपदेशासमवेऽप्युपाधिविशिष्टचि- स्वरूपजीवपदलक्ष्यस्य वैशिष्ट्यद्वारेणोपदेशो भविष्यति फलं तस्याऽऽरोपितबन्ध निवृत्तिरित्याह-न । लोकेति । ननु लोकशब्देनाऽऽत्मोच्यतेऽनास्मा वा । माऽऽयः। आत्मनोऽधिष्ठानतयाऽध्यासकर्तृत्वासंमवाञ्चैत्रो हि शुक्तिकायां रजत. मध्यस्यति न शुक्तिकैव । अध्यासकर्तृत्वे चाऽऽत्मनः प्रागेवाध्यासात्कर्तृत्वं वाच्यम् । कर्तत्वस्य प्राग्भावनियमात्तदा चानिमोक्षप्रसङ्गः । कर्तृत्वस्याध्यासत्वे च न कर्तृत्व- मात्मनस्तद्विषयकर्तृत्वान्तराभावात् । भावे चानवस्थानात् । न द्वितीयः । नडत्वा- दनास्मनोऽध्यासकर्तृत्वानुपपत्तः । चेतनो हि देवदत्तोऽध्यस्यतीति प्रसिद्धम् । अथ भडस्याध्यासकर्तृत्वं नाम भ्रान्त्याश्रयत्वं यद्यपि न संमवति तथाऽपि भ्रान्तिनिमि- तत्वं दृष्टं जपाकुसुमादेः । न तस्य सत्यस्योपाधित्वसंभवाद्भाष्यकारमते घ जडस्य सर्वस्याध्यात्मकत्वादध्यासहेतुत्वं न संभवति तस्मादसंबद्धमिदं माष्यं लोकाध्यारोपा. पोहार्थत्वादिति । लोकशब्देनाहंकारादय उच्यन्ते । तेषां व्यावहारिकसत्यत्व- स्यार्थक्रियासमर्थत्वेनाभ्युपगमात् । स्वधर्मारोपनिमित्तत्वेनोपाधित्वसमवात्परमार्थसत्य- स्यैवोपाधित्वमित्यस्मान्प्रति दृष्टान्तामावादहकारादयश्च चित्तन्त्रानाद्यानाच्याविद्यामय. मृतसूक्ष्मविकारा अविद्यावच्छिन्न एव चैतन्ये निपतन्ति । उपाधिविकाराणामुपहिते पक्षपा- तिताया दर्शनात् । यथा जलचलनादीनाम् । तस्मान्नासंगतं भाष्यम् । ननु बोधा. मनो नाबोधः समञ्जसः । प्रकाशाप्रकाशयोर्विरोधप्रसिद्धः। बोधोऽपि च बोधात्ममो न समासः । निर्विकारस्वात् । कथं बोधात्मनो बोधोपदेशः सार्थकस्तत्राऽऽह- वत्र तिबोधादन्यस्यानोधात्मकत्वेनाबोधाश्रयत्वं न समञ्जसम् । आत्माश्रयत्व- प्रसादनिवृत्तिप्रसाच्च तस्य बोधासंभवात् । तस्माद्बोधात्मन एवाबोधः समञ्जसः । परिशेषाद्विरोधश्चासिद्धः साक्षिवेद्यस्वात् । बोधोऽपि तत्रैव समञ्जसो घटादेवोदृत्वा- १. स.म. म. तत्वं वाच्यं कर्तवस्य प्राग्मांचा ।

·१२ मानन्दगिरिकबद्धीकासंबलिवशांकरवाक्यभाष्योपेवा- [१ प्रश्नमः खण्डः पोषाबोधी समञ्जसौ । भन्यनिमित्तत्वादुदक इवौष्ण्यमामिचिमित्तम् । राज्यहनी इवाऽऽदित्यनिमिचे लोके नित्यावीण्यपकाशाधान्यादित्यूयोर- न्यत्र भाषाभाषयोनिमित्तत्वादनित्पाविवोपचर्यते । पश्यत्यमिः प्रकाशयि. ; न्यति सषिवेवि तद्वत् । एवं च सुखदुःखबन्धमोक्षाघध्यारोपो लोकस्य बदपेक्ष्य तत्त्वमस्यात्मानमेवावेदित्यात्मावबोधोपदेशेन ध्रुवया केवळमध्या- रोपापोहाः । यथा सविताऽसौ प्रकाशयत्यात्मानमिति तद्वत् । बोधाबोध- कर्तृत्वं च नित्यबोधात्मनि । तस्मादन्पदविदितात् । अधिशब्दश्चान्यार्थे । पहा यदि यस्याधि वचतोऽन्यत्सामर्थ्याधयाऽघि भृत्यादीनां राजा: । भव्यक्तमेवाविदितं सतोऽन्यदित्यर्थः । विदितमविदिवं च व्यक्ताव्यक्त प्रसिद्धैः । चियाप्त एवं बुद्धिपरिणामे बोधशब्दव्युत्पत्तेः परिणाम्यन्तःकरणोपहितस्य बोधात्मनो बोधवत्त्वं समञ्जसमित्यर्थः । सामञ्जस्ये हेत्वन्तरमाह-अन्यनिमित्तत्वा- दिति । अन्यत्राहंकारादिसंघाते वादिना लौकिकानां च वौघाबोधौ प्रसिद्धी तो चाऽऽस्मबोधाबोधसंबन्धादित्यात्मनो मुख्यौ बोधाबोधौ । यत्संबन्धादन्यत्र यदुपर्यते तत्तत्र मुख्यं यथाऽग्निसंबन्धादुदकस्योष्ण्यमुपचारेणाग्नौ तन्मुख्यमित्यर्थः । आत्म. निमित्तौ चदन्यत्र बोधाबोधौ तर्हि निमित्तत्वादात्मनो व्यापारवत्त्वप्रसङ्गस्तत्राऽऽह- राध्यहनी इवति । यथाऽऽदित्यसंनिध्यसनिधिमात्रनिमित्ते लोके राज्यहनी भवतः । नह्यादित्यः कंचन स्वापयत्युत्थापयति वा । अतो निमित्तत्वं न व्यापारवत्त्वाविनाभूत. मित्ययः । नन्वात्मनि बोधस्य नित्यत्वे कथं कालावच्छेदव्यवहारःप्रारज्ञासिषं शास्त्रार्थ. मिदानी च जानामि पुनर्ज्ञास्यामीति तत्राऽऽह दृष्टान्तम्-नित्याचोष्यप्रकाशा. विति । तद्वद्विषयस्य कालावच्छिन्नस्वेन कालावच्छेदव्यवहारः स्वरूपेण नित्येऽपि बौधे न विरुध्यत इत्यर्थः । आत्मनि बोधाबोधयोः सामञ्जस्ये किं सिद्धमित्यत आह- एवं चति । आगन्तुकविषयसंबन्धात्तदुपरक्तरूपेण बोधस्याऽऽगन्तुकत्वेऽपीदानी मया स्वात्मा बुध्यत इति नित्यबोधात्मनि कथं बोधकर्तृत्वव्यपदेश इत्याशङ्कयाऽऽ. वरकापनयस्याऽऽगन्तुकत्वेन भविष्यतीत्याह-यथा सविताऽसाविति । यस्मा. दन्योपाधिकमात्मनि बोधकर्तृत्वम् । स्वतः पुनर्विज्ञानानपेक्षस्वमेव । तस्माद्विज्ञानानपे- क्षत्वादविदितादन्यत्वं सिद्धम् । कथमन्यत्वविवक्षायामधिशब्दः संगच्छत्ते तत्राऽऽह- अधिशब्दश्योति ।.निपातानामनेकार्थत्वाल्लक्षणया चेत्यर्थः । अविदितादन्यत्वस्याऽऽ. र्थिकमर्थमाह-अव्यक्तमेवेति । विदितं न भवत्यविदितं च न भवतीत्येकैकनिषे. घस्य तात्पर्यमुक्त्वा समुदायार्थमाह-विदिवमविदितं चेति । व्याचचाक्षिर १क, 'विगतं त' छ.. "प्रिगत ततो।

·१३
[१ प्रथमः खण्डः]
केनोपनिषत् ।
इति शुश्रुम पूर्वेषां ये नस्तव्याचचक्षिरे ॥ ३ ॥
यहाचाऽनायुदितं येन वागायुद्यते । तदेव ब्रह्म त्वं
विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ४ ॥
कार्यकारणत्वेन विकल्पिते ताभ्यामन्यद्ब्रह्म विज्ञानस्वरूपं सर्वविशेषप्रत्यस्व-
मितमित्ययं समुदायार्यः । अत एवाऽऽत्मत्वान हेय उपादेयो वा । अन्य-
यन्येन हेयमुपादेयं वा । न तेनैव तद्यस्य कस्यचिद्धेयमुपादेयं वा भवति ।
आस्मा च ब्रह्म सर्वान्तरात्मत्वादविषयमतोऽन्यस्यापि न हेयमुपादेयं वा ।
अन्याभावाच्च । इति शुश्रुम पूर्वेषामित्यागमोपदेशः । व्याचचक्षिर इत्यस्वा.
तन्त्र्यं तर्कप्रतिषेधार्थम् । ये नस्तब्रह्मोक्तवन्तस्ते नित्यमेवाऽऽगमं ब्रह्मपति-
पादकं व्याख्यातवन्तो न पुनः स्वबुद्धिप्रभवेन वर्केणोकवन्त इत्यागमपार•
म्पर्याविच्छेदं दर्शयति विद्यास्तुतये । तर्कस्त्वनवस्थितो भ्रान्तोऽपि भव;
तीति ॥३॥
यद्वाचेतिमन्त्रानुबादो दृढपतीतेः । अन्धदेव तद्विदितादिति । योऽयमाग-
मार्थो ब्राह्मणोक्तोऽस्यैव ढिम्ने मन्त्रा यदाचेत्यादयः पठ्यन्ते । यद्ब्रह्म
याचा शब्देनानभ्युदितमनभ्युक्तमप्रकाशितमित्येतत् । येन वागभ्युद्यत इति
वाक्प्रकाशहेतुत्वोक्तिः । येन प्रकाश्यत इति वाचोऽभिधानस्याभिषेयप्रकाश-
कत्वस्य हेतुत्वमुच्यते ब्रह्मणः। उक्तं च केनेषितां वाचमिमा वदन्ति यदाचो
इ वाचमिति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धीत्यविषयत्वेन ब्रह्मण आत्मन्यवस्थाप.
नार्य आम्नायः। यद्वाचाऽनभ्युदितं वाक्प्रकाशनिमित्तं चेति ब्रह्मणोऽविषय-
नवस्त्वन्तरजिघृक्षां निवर्त्य स्वात्मन्ये वावस्थापयत्याम्नायस्वदेव ब्रह्मत्वं
विद्धीवि यत्नव उपरमयति । नेदमित्युपास्यप्रतिषेधाच्च ।। ४ ॥
.
इत्यस्वातन्त्र्यं तर्कपतिषेधार्थमित्येतत्सूत्रं विवृणोति-ये नस्तदिति ॥ ३ ॥
यद्वाचेतिमन्त्रानुवादो दृढप्रतीतेरिति सूत्रमेतद्विभजते-अन्यदेवेत्यादिना । येन
वागम्युद्यत इत्यनेन वाक्प्रकारचे हेतुत्वोक्तिर्ब्रह्मणः क्रियत इति योजना । एतत्सूत्रं
विवृणोति-येनेत्यादिना । बदेव ब्रह्म त्वं विद्धीत्याद्याम्नाय आत्मन्येव बुद्धेरव-
स्थापनार्थ. उपसंहारार्थः । अविषयत्वेन ब्रह्मगोऽतिरिकस्वरूपेण वेद्यत्वासंभवादिति
योजना । एतत्सुत्रं विभजते-पदाचेत्यादिना ॥१॥

·१४ आनन्दगिरिकृतटीकासंघकितशांकरवाक्पभाष्योपेता-[ १ प्रथमः खण्डः] यन्मनसा न मनुते येनाऽऽहुर्मनो मतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ५॥ यच्चक्षुषा न पश्यति येन चलषि पश्यति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ६ ॥ यच्छ्रोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिद श्रुतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ७ ॥ यत्प्राणेन न प्राणिति ऐन प्राणः प्रणीयते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ८ ॥ इति प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ यदि मन्यसे सुवेदेति देहरमेवापि नूनम् । त्वं यन्मनसेत्यादि समानम् । मनो मतमिति । येन ब्रह्मणा मनोऽपि विषयीकृतं नित्यविज्ञानस्वरूपेणेत्येतत् । सर्वकरणानामविषयं तानि च सव्यापाराणि सविषयाणि नित्यविज्ञानस्वरूपावभासतया येनावभास्यन्त इति श्लोकार्थः । “ क्षेत्र क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति" इति स्मृतः । तस्य भासा" इति चाऽऽथर्वणे । येन प्राण इति । क्रियाशक्तिरप्यात्म- विज्ञाननिमित्तेत्येतत् ॥ ५॥ ६॥७॥ ८ ॥ इति प्रथमः खण्ड ॥१॥ यदि मन्यसे सुवेदेति शिष्यबुद्धिविचालना गृहीतस्थिरतायै । विदि- ताविदिताभ्यां निवयं बुद्धिं शिष्यस्य स्वात्मन्यवस्थाप्य तदेव ब्रह्म स्वं विद्धीति स्वाराज्येऽभिषिच्योपास्यप्रतिषेधेनायास्य बुद्धि विचाल- मन्त्रसमुदायस्यार्थमाह-सर्वकरणानामित्यादिना । यत्सर्वकरणानामविषयं येन निर्विशेषेण सर्वाणि करणानि भास्यन्ते तद्ब्रह्मैव त्वं ततोऽतिरिकज्ञानाय यत्नो न कर्तव्य इति यत्नोपरम एव लक्ष्यते । विद्धीत्यनेनातिरिक्तं मा विद्धीत्यभिप्रायः ॥५॥ ६॥७॥८॥ इति प्रथमः खण्डः ॥ १॥ यदि मन्यसे सुवेदेत्यनेन वाक्येन शिष्यबुद्धिविचालना क्रियते स्थूणानिखनन- न्यायेन गृहीतस्य दाढार्थम् । एतत्संग्रहवाक्यं विवृणोति-विदिताबिदिताभ्या. मित्यादिना । अल्पमेव ब्रह्मणो रूपं नूनं त्वं वेत्थेति को मन्यत इत्याकाक्षाया- १ ख. ग. घ. दभ्रमे। .

·१५ २ द्वितीयः खण्डः] केनोपनिषत् । वेत्थ ब्रह्मणो रूपं यदस्य त्वं यदस्य देवेष्वथं नु मीमास्यमेव ते मन्ये विदितम् ॥ ९॥ १ ॥ यसि यदि मन्यसे सुवेदाहं ब्रह्मेति त्वं ततोऽरपमेव ब्रह्मणो रूपं वेत्थ त्व- मिति नूनं निश्चितं मन्यत इत्याचार्यः । सा पुनर्विचालना किमर्येत्युच्यते- पूर्वगृहीते वस्तुनि बुद्धेः स्थिरतायै । देवेष्वपि सुवेदाहमिति मन्यते यः सोऽ- प्यस्य ब्रह्मणो रूपं दहरमेव वेति नूनम् । कस्मात् । अविषयत्वात्कस्यचि. ब्रह्मणः । अथवाऽल्पमेवास्याऽऽध्यात्मिकं मनुष्येषु देवेषु च । आधिदैवि. कमस्य ब्रह्मणो यद्रूपं तदिति संबन्धः । अथ न्विति हेतुर्मीमांसाया। यस्मा. इहरमेव सुविदितं ब्रह्मणो रूपमन्यदेव तद्विदितादित्युक्तत्वात्सुवेदेति च मन्य. सेऽतोऽल्पमेव वेत्थ त्वं ब्रह्मणो रूपं यस्मादथ नु तस्मान्मीमास्यमेवाद्यापि ते तव ब्रह्म विचार्यमेव यावद्विदिताविदितपतिषेधागमार्थानुभव इत्यर्थः । मन्ये विदिवमिति शिष्यस्य मीमांसानन्तरोक्तिः प्रत्ययत्रयसंगतः। सम्यग्व- स्तुनिश्चयाय विचालितः शिष्य आचार्येण मीमांस्यमेव त इति चोक्त एका. न्ते समाहितो भूत्वा विचार्य यथोक्तं सुपरिनिश्चितः सन्नाहाऽऽगमाचार्या त्मानुभवात्ययत्रयस्यैकविषयत्वेन संगत्यर्थम् । एवं हि सुपरिनिष्ठिता विद्या सफला स्यानानिश्चितेति न्यायः प्रदर्शितो भवति । मन्ये विदितमिति परि- माह-मन्यत इत्याचार्य इति । यदिति । यादृशमस्य ब्रह्मणो रूपं त्वममस्था- स्तादृशं देवेष्वपि यो मन्यते सोऽपि दहरमेव नूनं मन्यत इति योजना । अथ न्विति हेतुर्मीमांसाया इति संग्रहवाक्यं विवृणोति-यस्मादित्यादिना । प्रतिवचनस्यार्थ संगृहीतं विवृणोति-सम्पगित्यादिना । विचायति । मथा विदितं ब्रह्मेति किं प्रतिवचनं ददाम्यताविदितमिति वा । नाऽऽद्यः । आचार्यागमप्रत्ययविरोधाद्वेदनविषयः तया च घटवदब्रह्मत्वप्रसङ्गाद्वेदितृत्वेन मम विकारित्वापाताच्च : न द्वितीयः । गोपालादि. भ्योऽविशेषप्रसङ्गात्तूष्णीमवस्थाने वाऽप्रतिभाप्रसङ्गादिति विचार्यकै कपक्षदोषपरिनिहीर्षया विदितमविदितं चेति समुच्चितं वच्मि । अज्ञानसंशयाद्यमावाद्विदितं वेदनविषयत्वाभावा. चाविदितमिति सुपरिनिश्चितः सम्पतिवचनमाहेत्यर्थः । प्रत्ययत्रयस्य संगतिः संबट- नमेकस्मिन्विषये किमर्थमुच्यते । संवादाधीन प्रामाण्यमिति तार्किकस्थितेनिश्चयार्थम् । स्वतःप्रामाण्यपले स्वागमार्ये प्रत्ययान्तरसंवादस्तात्पर्यद्योतकः । प्रतिवन्धनिरासेनोपचा- २ क. ख. घ. च. स. 'स्य च दे" , २ छ. झ. "तं चेदं वि । ३ क. झ. 'पक्षवापग'। ब. "तकप' ·१६ आमन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरवाक्यभाष्योपेवा- [२ द्वितीयः खण्डः] + नाह मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च । निष्ठितनिधितविज्ञानप्रतिज्ञाहेतूक्तेः ॥ ९॥१॥ परिनिष्ठिवं सफळं विज्ञान प्रतिजानीत आचार्यात्मनिश्चययोस्तुल्यतायै । यस्मादेतुमाह-नाह मन्ये सुवेदेति । अहेत्यवधारणार्यो निपातो नैव मन्य इत्येतत् । यावदपरिनिष्ठितं विज्ञानं तावत्सुदेव सुष्टु वेदाहं ब्रह्मेति विप. रीवो मम निश्चय आसीत् । सोऽपजगाम भवद्भिर्विचालिवस्य यथोक्का. थमीमांसाफलभूतात्स्वात्मब्रह्मत्वनिश्चयरूपात्सम्यक्प्रत्ययाविरुद्धत्वात् । अतो नाह मन्ये सुवेदेति । यस्माच्च तत्रैव न वेदेति मन्य इत्यनुवर्तते। अविदित- ब्रह्मपविषेधात् । कयं तर्हि मन्यस इत्युक्त आह-वेद च । चशब्दावेद च न वेद चेत्यभिप्रायः । विदिताविदिताभ्यामन्यत्वाद्ब्रह्मणस्तस्मान्मया विदितं ब्रह्मेति मन्य इति वाक्यार्थः। अथवा वेद चेति नित्यविज्ञानब्रह्मस्वरूपतया नो न वेद वेदेव चाहं स्वरूपविक्रियाभावात् । विशेषविज्ञानं च पराध्यस्तं न स्वत रेण निश्चयहेतुरिति सर्वस्य प्रतिवचनवाक्यस्य तात्पर्यमुक्त्वा मन्ये विदितमित्यादिना मन्ये विदितमित्येकदेशस्याथै संगृह्णाति ॥ ९ ॥ १ ॥ संगृहीतं स्फुटयति--परिनिष्ठितमित्यादिना । विरुद्धत्वादिति । विपरीतप्र. त्ययस्य सम्यग्ज्ञानविरुद्धत्वात्तदुदयमात्राद्विपरीतप्रत्ययोऽपगत इत्यर्थः । न केवलं विपरीतप्रत्ययस्य संशयस्य वाऽभावान्मम निश्चित्तं विज्ञानमज्ञानामावाच्चेत्याह-यस्मा. चेति । अथवा वेद चेत्यस्यान्योऽर्थः कथ्यते । यद्यनित्यमात्मविज्ञानं स्यात्तर्हि तस्य प्रागमालकाले प्रध्वंसाभावकाले वाऽज्ञानं संभाव्येत नतु तदस्ति । नित्यं हि विज्ञानं ब्रह्म मम स्वरूपं ततो नो न वेद । यदि च वेदनं मम विक्रिया मवेत्तदा विक्रियायाः कादाचित्कत्वात्काचिदहं वेदेति शङ्कयेत नतु तदस्ति । स्वरूपविज्ञानस्यान्यथात्वासंभ- वात्सदा वैदेवाहम् । यथा स्वाभाविका चलतया पर्वतास्तिष्ठन्तीति व्यपदेशस्तद्वदित्यर्थः । स्वसत्तायां स्वयं प्रेमेति स्वप्रकाशत्वमादाय व्याख्यातं चशब्दार्थमाह-विशेषविज्ञानं चेति । आगमाद्विचारसहकृताज्जातं ब्रह्मात्मकताव्याकमन्तःकरणपरिणामरूपं ब्रह्मा. स्मीति विशेषविज्ञानं तत्परेणान्त:करणेनोपाधिनाऽऽत्मन्यध्यस्तं न परमार्थतो ज्ञानवत्व- + केनोपनिषत्पदमाष्यतो नाहं मन्य इति पाठः। पं. स. नाई म । ३क. ख.ध.च.छ. श. म. मित्ये।।च. प्रभेति ·२ द्वितीयः खण्डः] केनोपनिषत् । १७ यो नस्तद्वेद तद्वेद नो न वेदेति वेद च ॥ १० ॥ ॥ २ ॥ यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः। इति । परमार्थतो न च वेदेति यो नस्तद्वेद तद्वेदेतिपक्षान्तरनिरासार्थमाम्नाय उक्तार्थानुवादात् । यो नोऽस्माकं मध्ये स एव तद्ब्रह्म वेद नान्यः । उपास्य. ब्रह्मवित्वात् । अतोऽन्यस्य यथाऽहं वेदेति वेद चेति पक्षान्तरे ब्रह्मवित्त्वं निरस्पते । कुतोऽयमोंऽवसीयत इत्युच्यते । उक्तानुवादादुक्तं ह्यनुवदति नो न वेदेति वेद चेति ॥ १० ॥२॥ यस्यामतमिति श्रौतमाख्याधिकार्थोपसंहारार्थम् । शिष्याचार्योंक्तिमत्यु- क्तिलक्षणयाऽनुभवयुक्तिप्रधानयाऽऽख्यायिकया योऽर्थः सिद्धः स श्रौतेन वचनेनाऽऽगमप्रधानेन निगमनस्थानीयेन संक्षेपन उच्यते । यदुक्तं विदिवा. दन्यद्वागादीनामगोचरत्वात् । मीमांसित चानुभवोपपत्तिभ्यां ब्रह्म तत्वयैव ज्ञातव्यं कस्मात् । यस्यामतं यस्य विविदिषाप्रयुक्तप्रवृत्तस्य साधकस्यामतम- विज्ञातमविदितं ब्रह्मेत्यात्मतत्त्वनिश्चय फलावसानावबोधतया विविदिषा नि. चेत्यभिप्रायः । तस्य मतं ज्ञातं तेन विदितं ब्रह्म येनाविषयत्वेनाऽऽत्मत्वेन प्रतिबुद्धमित्यर्थः । स सम्यग्दी यस्य विज्ञानानन्तरमेव ब्रह्मात्मभावस्पाव- सितत्वात्सर्वतः कार्याभावो विपर्ययेण मिथ्याज्ञांनो भवति । कथं मतं विदित ज्ञातं मया ब्रह्मेति यस्य विज्ञानं स मिथ्यादी विपरीतविज्ञानो विदिताद. न्यत्वाब्रह्मणो न वेद स न विजानाति । ततश्च सिद्धमवैदिकस्य विज्ञानस्थ मिथ्यात्वम् । अब्रह्मविषयत वा निन्दिवत्वात्तथा कपिल कणभुगादिसमयस्यापि मात्मन इति न बेद चेति घटत इत्यर्थः । प्रकारान्तरेणापि ब्रह्मविज्ञानं संभवतीति. शङ्कानिरासार्थ वाक्यैकदेश इत्याह-यो नस्तद्वेद तद्वेदेति । इदं सूत्रवाक्यं वि. णोति-यो नोऽस्माकमिति । यो नोऽस्माकं मध्ये तद्विदिताविदितान्यत्वं वेदेति शेषः । यथाऽहं वेदातोऽन्येन प्रकारेण विदुप उपास्यब्रह्मवित्वादिति योजना । उक्ता- नुवादादिति । अभ्यासाख्यतात्पर्यलिङ्गदर्शनादविषयतयैव ब्रह्मविज्ञानं विवक्षित- मित्यर्थः ।। १०॥२॥ यस्यामतमिति वाक्याथै संगृहीतं व्याख्याति-शिष्याचार्यत्यादिना । श्रीतमिति शिष्यस्याऽऽचार्यस्य चोतिर्न भवतीति ख्यापनार्थम् । तेन श्रौतेन वचनेन कथमुच्यत इत्याकाङ्क्षायामाह-यदुक्तमिति । यद्ब्रह्म विदितादन्यदुक्तमिति संबन्धः । गोपा. १ क. ज्ञातो भ°। २ घ. च. छ झ. ' तिप्र । ३ घ. छ. झ. दान्ये । ५ - ·१८ आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरवाक्यभाष्योपेता- [२द्वितीयः खण्डः] अविज्ञातं विज्ञानतां विज्ञातमविजान- ताम् ॥११॥३॥ प्रतिबोधविदितं मत- - विदितब्रह्मविषयत्वादनवस्थिततर्कजन्यत्वाद्विविदिषानिवृत्तेश्च मिथ्यात्वमिति। स्मृतेश्व- या वेदबाह्याः स्मृत यो याश्च काश्च सुदृष्टयः। सर्वास्ता निष्फलाः प्रोक्तास्तमोनिष्ठा हि ताः स्मृताः ॥ इति विपरीतमिथ्याज्ञानयोनष्टत्वादिति । अविज्ञातं विजानतां विज्ञातम- विजानतामिति पूर्व हेतूक्तिरनुवादस्याऽऽनर्थयात् । अनुवादमात्रेऽनर्थकं वचन- मिति पूर्वोक्तयोर्यस्यामतमित्यादिना ज्ञानाज्ञानयोर्हेत्वर्थत्वे नेदमुच्यते । अवि. ज्ञातमावदितमात्मत्वेनाविषयतया ब्रह्म विजानतां यस्मात्तस्मात्तदेव ज्ञानं यतेषां विज्ञातं विदितं व्यक्तमेव बुद्धयादिविषयं ब्रह्माविजानतां विदिताविदितव्या- वृत्तमात्मभूतं नित्यविज्ञानस्वरूपमात्मस्थमविक्रियममृतमजरमभयमनन्धत्वा- दविषयमित्येवमविजानताम् । बुद्धयादिविषयात्मतयैव नित्यं विज्ञातं ब्रह्म । तस्माद्विदिताविदितव्यक्ताव्यक्तधर्माध्यारोपण कार्यकारणभावेन सविकल्पम. यथार्यविषयत्वात् । शुक्ति कादो रजतायध्यारोपणज्ञानवन्मियाज्ञानं तेषाम् ।। ११ ॥३॥ प्रतिबोधविदितं तममिति । वीप्साप्रत्ययानामात्मावयोषद्वारत्वादीषं लादीनामिवाऽऽत्मतत्त्वं न विवक्षितं किंतु ब्रह्मण आत्मत्वफलावसानो योऽवबोधो यस्य स तथोक्तस्तस्य भावस्तत्ता तथा बुभुत्सा निवृत्ता । विचार्यमाणे ब्रह्मण आत्मत्वेन पर्यवसानादातरिक्तमन्तव्याभावादमतमित्यर्थः । अविज्ञातं विनानतामित्युत्तरार्धस्यार्थ संगृहीतं विवृणोति-अनुवादमात्र इत्यादिना । हेत्वर्थत्वेनेति । अयमर्थः-पूर्वेषां ब्रह्म विजान तामविज्ञातत्वेनैव ब्रह्मणः प्रसिद्धत्वादिदानीमप्यविषयतया ज्ञानं सम्य. ग्ज्ञान तथा पूर्वेषामविदुषां विज्ञातत्वमेव ब्रह्मणः प्रसिद्धत्वादिदानीमपि विषयतया ज्ञानमसम्याज्ञानमिति । बुद्धयादिविषयं सद्रूपतया बुद्धिरात्मा मन आत्मेन्द्रियमा. स्मेति विज्ञानं वेदवाह्यानां ब्रह्म बौद्धादीनां प्रसिद्धं तत इदानीमपि तन्मतानुसारिणां भ्रान्तानामेव बुद्धयादिविषयमनात्मरूपमात्मनयाऽमिमतमित्यर्थः ॥ ११ ॥ ३ ॥ केन द्वारेण तीविषयतयाऽऽत्माऽवगम्यतामित्याकाङ्क्षायामाह-प्रतिवोधेति । १ घ. च, अ. °षयस्त । ३ घ. च. छ. ज. विज्ञातं ।

·[२ द्वितीयः खण्डः ] केनोपनिषत् । १९ ममृतत्वं हि विन्दते । आत्मना विन्दते प्रति बोधं प्रतीति चीप्सा सर्वप्रत्ययव्याप्त्यर्था । बौद्धा हि सर्वे प्रत्य. यास्तप्तलोहवन्नित्यविज्ञानस्वरूपात्मव्याप्तत्वाद्विज्ञानस्वरूपावभासास्तदन्याव- भासवाऽऽत्मा तद्विलक्षणोऽग्निवदुपलभ्यत इति तेन ते द्वारी भवन्त्या- स्मोपलब्धौ । तस्मात्प्रतिबोधावभासप्रत्यगात्मतया यद्विदितं तद्ब्रह्म तदेव मतं ज्ञातं तदेव सम्यग्ज्ञानवत्मत्यगात्मविज्ञानं न विषयविज्ञानम् । आत्म. त्वेन प्रत्यगात्मानमैक्षदिति च काठके । अमृतत्वं हि विन्दत इति हेतुवचनं विपर्यये मृत्युप्राप्तेः । विषयात्मविज्ञाने हि मृत्युः प्रारभत इत्यात्मविज्ञानमम तत्वनिमित्तमिति युक्तं हेतु वचनममृतत्वं हि विन्दत इति । आत्मज्ञानेन किममू- तत्वमुत्पाद्यते । न । कथं तर्हि । आत्मना विन्दते स्वेनैव नित्यात्मस्वभावेना. संग्रहवाक्यं विवृणोति-बोघं प्रतीत्यादिना । यथाऽस्मिन्शरीरे बुद्धिपरिणामा जडा अपि चिच्याप्ततया संवेदनवदवभासन्त इति संभाव्यते । जडानां स्वाभाविकप्र. का शानुपपत्तेः । तथा सर्वशरीरेषु बौद्धाः प्रत्यया यद्व्याप्ततया संवेदनवद्भासन्ते सोऽस्तीति संभाव्यते । एतदुक्तं भवति । श्रोतृशरीरावच्छिन्नबौद्धप्रत्ययसाक्ष्येकस्त्व. मर्थः । तदितरसर्वशरीरावच्छिन्नबौद्धप्रत्ययसाक्ष्येकस्तदर्थः । चिन्मात्रे ध्यावर्तकध- नुिपलम्भाद्विभक्तत्वे चानात्मत्वादिदोषप्रसङ्गात्संभावितमेकत्वं तदेव ब्रह्म त्वमिति. वाक्यजबुद्धि वृत्तावविषयतया प्रकाशते ब्रह्मास्मीति यस्मात्तानन्याञ्जडानवमासयतीति तदन्यावभास आत्मा सर्वजडविलक्षणोऽवगन्तुं शक्यते तस्मादित्युपसंहारः । प्रतिबो- धमव मासाश्चित्प्रतिबिम्बास्तेषां प्रत्यगात्मतयाऽव्यमिचरितस्वरूपेण बिम्बस्थानीयेनकेन रूपेण यद्ब्रह्मवेदनं तत्सम्यग्दर्शनमित्यर्थः । विषयविज्ञानं सम्यग्ज्ञानं न भवतीत्यत्र हेतुमाह- आत्मत्वेनेति । ब्रह्मण आत्मत्वेन विषयत्वासंभवादित्यर्थः । अद्वयान. न्दरूपस्य सर्वज्ञत्वादिधर्मकस्य ब्रह्मणः शास्त्रैकसमधिगम्यत्वात्तटस्थस्यापरोक्षत्वं न संभवति किंतु प्रत्यग्रूपेणैवेत्यभिप्रेत्य काठकेऽपि विशेषणमित्यर्थः । प्रत्यक्तयाऽपरो. क्षब्रह्मज्ञानं तदेव सम्यग्ज्ञानमित्यत्र को हेतुरित्याशङ्कचापरोक्षबन्धाध्यासस्य परोक्ष- ज्ञानानिवृत्त्यसंमवादपरोक्षज्ञानस्य च तन्निवर्तनेनामृतत्वसाधनायादित्युत्तरवाक्या संगृह्णाति-अमृतत्वं हीति । सूत्रं विभजते-विषयात्मति । विषयेषु बुद्धचादिष्वा. त्मविज्ञाने विषयतया वा व्यतिरिक्तस्योपास्यतया ज्ञाने मृत्युः प्रारभते भयमिति प्रसिद्धं बुद्धयादिसंघातमात्मानं मन्यमानस्योपासकस्य च कर्तृत्वभ्रमा- निवृत्तेः। अथ येऽन्यथाऽतो विदुरन्यराजानस्ते क्षय्यलोका भवन्ति " इत्यादि- श्रुतिभ्यश्च । " तरति शोकमात्मवित्" इत्यादिश्रुतिषु चाऽऽत्मज्ञानममृतत्वनिमित्तं ·२. आनन्दगिरिकृत टीकासंवलित शांकरवाक्यभाष्योपेवा- [१ द्वितीयः खण्डः] 41 नायमात्मा वीर्य विद्यया विन्दतेऽमृतम् ॥ १२॥ ४ ॥ मृतत्वं विन्दते । नाऽऽलम्बनपूर्वकम् । विन्दत इत्यात्मविज्ञानापेक्षम् । यदि हि विद्योत्पाद्यममृतत्वं स्यादनित्यं भवेत्कर्मकार्यवत् । अतो न विद्योत्पाद्यम् । यदि चाऽऽत्मनेवामृतत्त्वं विन्दते किं पुनर्विद्यया क्रियत इत्युच्यते । अनात्मविज्ञानं निवर्तयन्ती सा तन्निवृत्त्या स्वाभाषिकस्यामृतत्वस्य निमि. तमिति कल्प्यते । यत आह-वीर्य विद्यया विन्दते । वीर्य सामर्थ्यमना- स्माध्यारोपमायास्वान्तध्वान्तानाभिभाव्यलक्षणं बलं विद्यया विन्दते । बच्च किंविशिष्टम् । अमृतमविनाशि । अविद्यानं हि वीर्य विनाशि । विद्यषाऽविद्याया बाध्यत्वात् । न तु विद्याया बाधकोऽस्तीति विद्यांज. ममृतं वीर्यम् । अतो विद्याऽमृतत्वे निमित्तमात्रं भवति । बलहीनेन लभ्यः" इति चाऽऽथर्वणे ।: लोकेऽपि विद्याजमेव बलमभिभ. पति न शरीरादिसामर्थ्य यथा हस्त्यादेः । अथवा प्रतिबोधविदितं मतमिति सकृदेवाशेषविपरीतनिरस्त संस्कारेण स्वमपतिबोधवद्यद्विदितं प्रसिद्धमित्यर्थः । नाऽऽलम्बनपूर्वकमिति । किंचिदुपास्यमालम्बनी कृत्य तदुपासनसार ध्यतया न विन्दत इत्यर्थः । कथं तर्हि विन्दत इति प्रयोग इत्याकाङ्क्षायामाह-आत्मवि. ज्ञानापेक्षमिति । आत्मविज्ञानेन मय॑त्वभ्रमनिवृत्तिमपेक्ष्यामृतत्वमुपचर्यत इत्यर्थः । मुख्यार्थे बाधमाह-यदि हीत्यादिना । अनात्मा विज्ञायते येन तदनात्मविज्ञानम- नाद्यनिर्वाच्यमात्माज्ञानमित्यर्थः । पुनरज्ञानान्तरोदयेन बन्धशङ्कायां कथं सकृदज्ञान- निवृत्तिमात्रेणामृतत्वनिमित्तत्वं ज्ञानस्येत्याशङ्कयाऽऽह-यत आहेति । स्वस्या- न्तोऽवच्छेदो भवति येन ध्वान्तेन तत्स्वान्तध्वान्तमनात्माध्यारोपो मनुष्य वाद्याभि- मानः पारमेश्वरी शक्तिर्माया जीवत्वानिमित्तमज्ञानं स्वान्तध्वान्तम् । एतैः सर्वैरामि. भवनीयो न भवत्यात्मा थेन विद्याकृतेनातिशयेन तद्वीय विद्वालँभते । पूर्वसिद्धस्या- ज्ञानादे शामायायाश्च स्वतो जीवबन्धकस्वाभावादमिनवस्याज्ञानस्योत्पत्ती कारणा- भावात् । प्रवृत्तफलकर्माक्षितस्य च ज्ञानलेशस्य द्वैतावभासस्य च विद्वदनमिभावकत्वा- दुर्बलत्वान्निश्चीरते सम्यग्ज्ञानस्थामृतत्वहेतुत्वमित्यर्थः । ननु विद्यानं चेत्कथम- विनाशि कृतकस्य विनाशित्वनियमादित्याशङ्कयाऽऽह-न तु विद्याया इति । यावदेहपातं जायमानो द्वैतावभासो विद्यया बाध्यत एव न मामाभिमवितुं शक्नोतीत्यवष्टम्भो वीर्य तस्याविनाशोऽमृतत्वं तत्कारणविद्याया अबाध्यत्वाभिप्रायेणो- च्यते न स्वरूपनाशाभावाभिप्रायेणेत्यर्थः । प्रतिबोधपदस्य योगिकमर्थ व्याख्याय रूढयभिप्रायेण व्याचष्टे-अथ वेति । अशेषतया विपरीतो निरस्तः संस्कारो येन १ ख. ग. 'नाश्यमू।

·Bir [.२ द्वितीयः खण्डः] केनोपनिषत् । इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहावेदीन्महती विनष्टिः। भूतेषु भूतेषु विचित्य धीराः प्रेत्यास्माल्लो- कादमृता भवन्ति ॥ १३ ॥ ५॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ तदेव मतं ज्ञातं भवतीति । अथवा गुरूपदेशः प्रतिबोधस्तेन वा विदितं मतमित्युभयत्र प्रतिबोधशब्दप्रयोगोऽस्ति । सुप्तप्रतिबुद्धो गुरुणा प्रतियोधित इति । पूर्व तु यथार्यम् ॥ १२ ॥ ४ ॥ इह चेदवेदीदित्यवश्यकर्तव्यतोक्तिविपर्यये विनाशश्रुतेः । इह मनुष्य- जन्मनि सत्यवश्यमात्मा वेदितव्य इत्येतद्विधीयते । कथमिह चेदवेदीद्विदि- तवान् । अथ सत्यं परमार्थतत्त्वमस्त्यवाप्तं तस्य जन्म सफलमित्यभिपायः । न चेदिहावेदीन विदितवान्तथैव जन्म । अपि च महती विनष्टिमहाविनाशो जन्ममरणप्रबन्धाविच्छेदप्राप्तिलक्षणः स्याद्यवस्तस्मादवश्यं तद्विच्छेदाय ज्ञेय आत्मा ज्ञानेन तु किं स्यादित्युच्यते-भूतेषु भूतेषु । चराचरेषु सर्वेष्वित्यर्थः । विचित्य पृथनिष्कृष्यैकमात्मतत्त्वं संसारघभैरस्पृष्टमात्मभावेनोपलभ्येत्यर्थः। अनेकार्यत्वाद्धातूनाम् । न पुनश्चित्वेति संभवति विरोधात् । धीराः धीमन्तो विवेकिनो विनिवृत्तबाह्यविषयाभिलाषाः । प्रेत्य मृत्वाऽस्माल्लोकाच्छरीरा- धनात्मलक्षणायावृत्तममत्वाहंकाराः सन्त इत्यर्थः । अमृता अमरणधर्माणो नित्यविज्ञानामृतत्वस्वभावा एव भवन्ति ।। १३ ॥५॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ २॥ बोधेन स प्रतिबोधो युगपत्कृत्स्नाविद्यातत्कार्थनिवर्तकः सद्योमुक्तिहेतुरित्यर्थः । प्रतिबोधशब्दस्त्रेधा व्याख्यातस्तत्राऽऽद्य व्याख्यानं युक्तमित्याह-पूर्व विति । गुरूपदेशे सत्यपि प्रतिबोधव्यापकात्मानुसंधानं विनाऽपरोक्षावगमासंभवात्सद्योमुक्ते. श्वाशास्त्रीयत्वादित्यर्थः ॥ १२ ॥ ४ ॥ इह चेदवेदीदित्यादिवाक्याथै संगृहीतं विवृणोति-इह मनुष्यजन्मनीत्यादिना । विरोधादिति । एकस्मिन्निरंशे चिन्मात्रे चयनस्यो धोदेशनिवेशनस्थेष्टकाना- मिवासंभवादित्यर्थः ॥ १३ ॥ ५ ॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ १ घ. च. छ. झ. "रभू ।

·१२ आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरवाक्यभाष्योपेता । [३ तृतीयः खण्डः] ब्रह्म ह देवेभ्य इति ब्रह्मणो दुर्विज्ञेयतोक्तिर्यत्नाधिक्यार्था । समाता ब्रह्मविद्या यदधीनः पुरुषार्थः। अत अर्ध्वमर्थवादेन ब्रह्मणो दुर्विज्ञेयोच्यते। तद्विजाने कथं नु नाम यत्नमधिकं कुर्यादिति। शमाद्यों वाऽऽम्नायोऽभिमा- नशातनात् । शमादि बा ब्रह्मविद्यासाधनं विधित्सितं तदर्थोऽयमर्थवादा- नायः । न हि शमादिसाधनरहितस्याभिमानरागद्वेषादियुक्तस्य ब्रह्मविज्ञाने सामर्थ्यमस्ति। व्यावृत्तबाह्यमिथ्याप्रत्ययग्राह्यत्वाब्रह्मणः । यस्माचाग्न्यादीनां जवाभिमानं शातयति । ततश्च ब्रह्मविज्ञानं दर्शयत्यभिमानोपशमे। तस्माच्छ. मादिसाधनविधानाथोंऽयमर्थवाद इत्यवसीयते । सगुणोपासनायों वाऽपोदित. त्वात् । नेदं यदिदमुपासत इत्युपास्यत्वं ब्रह्मणोऽपोदितमपोदितत्वादनुपा. स्यत्वे प्राप्त तस्यैव ब्रह्मणः सगुणत्वेनाधिदैवमध्यात्म चोपासनं विधातव्य- मित्येवमों वेत्यधिदैवतं तद्वनमित्युपासितव्यमिति हि वक्ष्याति । ब्रह्मति परो लिङ्गात् । न ह्यन्यत्र परादीश्वरान्नित्यसर्वज्ञात्परिभूयाग्न्यादीस्तृणं वज्री. कर्तुं सामर्थ्यमस्ति तन्न शशाक दग्धुमित्यादिलिङ्गाह्मशब्दवाच्य ईश्वर इत्यवसीयते । नह्यन्यथाऽग्निस्तृणं दग्धुं नोत्सहते वायुर्वाऽऽदातुम् । ईश्वरे- च्छया तृणमपि वजी भवतीत्युपपद्यते । तत्सिद्धिर्जगतो नियतप्र. वृत्तेः । श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धिभिनित्यसर्वविज्ञान ईश्वरे सर्वात्मनि सर्वशक्ती यः सुराणां जये हेतुरसुराणां पराजये । सत्त्वप्रधानया शक्त्या संपन्नः सोऽहमीश्वरः ॥ इति ब्रह्म हेत्याद्याख्यायिकायास्तात्पर्य संगृहीतं विवृणोति-समाप्तेत्यादिना । तात्पर्यान्तरमाह-- शमाद्यों वेति । संग्रहवाक्यं विवृणोति--शमादि वेति । अभिप्रायान्तरमाख्यायिकायाः संगृह्णाति--सगुणति । संगृहीतं विवृणोति-नेदमि. त्यादिना । कृत्स्नाख्यायिकायास्तात्पर्यमुक्त्वा ब्रह्मशब्दार्थमाह-ब्रह्मेति । परो- लिङ्गलादति । एतद्व्याख्याति-नान्यत्रेत्यादिना । कथं तहीश्वरसिद्धिरित्याकाङ्- क्षायामाह--तत्सिद्धिरिति । ननु श्रुत्यादिभिरेवेश्वरे सिद्धे किमिति जगतो नियतप्र. बृत्तिलिङ्गकानुमानं सूत्रितं तत्राऽऽह-श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धिभिरिति । यावत्तण संभ. वो नानुगृह्यते तावच्छास्त्रप्रतिपन्नोऽपीश्वरो न निश्चीयतेऽर्थवादत्वशङ्काप्रतिबन्धादतः शास्त्रार्थस्येश्वरस्य निश्चयाय नियमाय सामान्यतो दृष्टमनुमानं शास्त्रानुग्राहकरूपं सूत्रे १. दिर्वेति ।

·. [ ३ तृतीयः खण्डः केनोपनिषत् । २३ सिद्धेऽपि शास्त्रार्थनिश्चयार्थमुच्यते । तस्येश्वरस्य सद्भावसिद्धिः कुतो भवती- त्युच्यते । यदिदं जगद्देवगन्धर्वयक्षरक्षःपितृपिशाचादिलक्षणं धुचियत्पृ. थिव्यादित्यचन्द्रग्रहनक्षत्रविचित्रं विविधप्राण्युपभोगयोग्यस्थानसाधनसंबन्धि वदत्यन्तकुशलशिल्पिभिरपि दुर्निर्माणं देशकालनिमित्तानुरूपनियतप- त्तिनिवृत्तिक्रममेतद्भाक्तृकर्मविभागज्ञप्रयत्नपूर्वकं भवितुमर्हति । कार्य- स्वे सति यथोक्तलक्षणत्वात् । गृहपासादरथशयनासनादिवद्विपक्ष आत्मा- दिवत् । कर्मण एवेति चेत् । न परतन्त्रस्य निमित्तमात्रत्वात् । यदिद- णोच्यते । एतद्वयाख्याति-तस्येश्वरस्येत्यादिना । अनादिप्रसिद्धकर्तव्यतिरिक्त जगद्धर्मीकृत्य यद्यपीश्वरः सिषाधयिषितस्तथाऽपि जगतो बहूनि विशेषणानि संसारि- विलक्षणकर्तृसंभावनाय, नैयायिकास्तु व्याप्यस्य पक्षधर्मताबलाद्वयापकविशेषः पक्षधर्मः सिध्यति ततः स्वतन्त्रमनुमानमीश्वरनिश्चायंकमाहुः । तद्रूषणं प्रकटार्थे द्रष्टव्यम् । सामान्यतो दृष्टं रचयति । एतज्जगद्भोक्तॄणां कर्मणां च विमागं यो जानाति तत्पू- वकं मवितुमर्हतीति प्रतिज्ञा । अत्र जगन्निमित्तादृष्टनिष्पत्त्यर्थो यो जीवानां प्रयत्न स्तत्पूर्वकत्वं जगतः सिद्धमिति सिद्ध साधनत्वं वदतां निरीश्वरवादिनां निरासाय विशे. षणं भोक्तृकर्मविभागक्षेति । न हि जीवानामेते भोक्तारोऽस्मिन्देशे काले वाऽस्य कर्मः फलस्येति विभागज्ञानं संभवति । विशेषानभिज्ञत्वादित्यर्थः। यथोक्तलक्षणत्वादिवि । विचित्रत्वादित्युक्त व्यभिचारः स्यात् । आत्मादिस्वभाववैचित्र्यस्य प्रयत्नपूर्वक- स्वाभावात्तदर्थ कार्यत्वे सतीति विशेषणम् । कार्यवादित्युक्तेऽबुद्धिपूर्वकारिकार्ये विभागज्ञपयत्नपूर्वकत्वं नास्तीत्यनैकान्तिकत्वं स्यात्तदर्थं यथोक्त लक्षणत्वादिति । यद्वि. चित्रं तद्विमागज्ञप्रयत्नपूर्वकं यथा गृहादि । जानात्येव हि तक्षादिरयं गृहादिरस्य स्वा- मिनो द्रव्यदानादिपूर्वकं वाऽस्य निर्माणमित्थं चेति ततो न साध्यवैकल्यं यथाशब्द हि साधनदूषणे । नाभिपायवशात् । विपक्षे व्यतिरेक आत्मादिवदित्युदाहरणम् । यद्विभागज्ञप्रयत्नपूर्वकं न भवति तद्विशिष्टकार्यमपि न भवति । यथाऽऽत्माकाशादी. त्यन्वयव्यतिकरेकप्रयोग इत्यर्थः । विचित्र कार्यत्वमस्तु विभागज्ञप्रयत्नपूर्वकत्वं न भवि. यति किं बाधकं जगद्वैचित्र्यस्य कर्मवैचिच्यादेव संमवादतः पक्ष एव साध्याभाव. शङ्कया शङ्कितविपक्षे वर्तमानो हेतुः शङ्कितव्यभिचार इत्यभिप्रेत्याऽऽह-कर्षण एवेति चेदिति । परिहरति-न परेति । कर्तृपरतन्त्रस्य कर्मणो निमित्तमात्रत्वा. स्वातन्त्र्येण निमित्तत्वासंमवात्कार्यवैचित्र्यस्य भङ्गप्रसङ्गो बाधकः कर्तारमन्तरेण । अतः पक्षे साध्यामावशङ्कानुपपत्तेर्न शङ्कितव्यभिचारित्वमिति भावः । संग्र. हवाक्यस्थ पूर्वपक्षमागं विवृणोति-यदिदमित्यादिना । यदिदमीश्वरवादिभिरपि च. भ. 'मविशेषवि । १ . गविशेषज्ञ । ३ छ. झ. ज. "ति । न क'।

·२४ आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशीकरवाक्यभाष्योपेता-[३ तृतीयः खण्डः) मुपभोगवैचित्र्यं प्राणिनां तत्साधनवैचित्र्यं च देशकालनिमित्तानु. रूपनियतपवृत्तिनिवृत्तिक्रमं च सन्म नित्यसर्वज्ञकर्तृकम् । किं तर्हि कर्मण एव तस्याचिन्त्यप्रभावत्वात्सर्वैश्च फलहेतुत्वाभ्युपगमात् । सति कर्मणः फलहेतुत्वे किमीश्वराधिककल्पनयति न नित्यस्थेश्वरस्य नित्यसर्वज्ञवक्ते। फलहेतुत्वं चोति चेत् । न कर्षण एवोपभोगवैचित्र्याझुपपद्येत । कस्मात् । कर्तृतन्त्रत्वात्कर्मणः । चितिमत्प्रयत्ननिर्वृत्तं हि कर्म तत्मयत्नोपरमादुपर सद्देशान्तरे कालान्तरे वा नियतनिमित्तविशेषापेक्ष कर्तुः फलं जनयिष्यतीति न युक्तमनपेक्ष्यान्यदात्मनः प्रयोक्तृ कतैव फलकाले प्रयोक्तेवि चन्मया निर्वतितोऽसि त्वां प्रयोक्ष्ये फलाय यदात्मानुरूपं फलमिति न देशकाल- निमित्तविशेषानभिन्नत्वात् । यदि हि कर्ता देशविशेषाभिनः सन्स्वातन्त्र्येण कर्म नियुञ्ज्याचतोऽनिष्टफलस्याप्रयोक्ता स्यात् । न च निनिमित्तं तदनि- छयाऽऽत्मसमवेतं तच्चर्मवद्विकरोति कर्म । नचाऽऽत्मकृतमकर्तृसमवेतमय- स्काम्तमणिवदाक्रष्टु भवति प्रधानकर्तृसमवेतत्वाकर्षणः । भूताश्रयामिति वैषम्यनैपुण्यदोषपरिहाराय कर्मणो जगद्वैचित्र्यहेतुत्वमिष्टं तत्संपतिपन्नं विहायापूर्व ईश्वरः कल्प्यते धी तस्य फलहेतुत्वं च धर्मः कल्पनीय इति गौरवं स्यादित्याह-न नित्य- स्येश्वरस्यति । सति लाघवे गौरवं दूषणं स्यान्नेह तदस्तीत्यभिप्रेत्य सिद्धान्तं विवृ- णोति-न कर्मण एवेत्यादिना । आत्मनोऽन्यं प्रवर्तकमनपेक्ष्य कर्म चेन्न फलं जनयति तर्हि कर्ता जीव एव प्रयोजकोऽस्त्विति शङ्कित्वा परिहरति-कतवेत्यादिना। अनिष्टफलभोगनिभ्यन्यथानुपपत्त्या कर्तुः कर्मनियोक्तृत्वं न संभवति चेत्तर्हि निनि. मित्तमेव कर्म फलाकारेण परिणमत इति जरत्कर्ममामांतकानां मतमाशङ्कयाऽऽह- न च निनिमित्तमिति । कर्तुरनिच्छया कर्म विकरोतीत्यत्र दृष्टान्ताभावाचर्मणोऽपि विकारस्य सनिमितत्वादित्यर्थः । यच्च सौगतेनोच्यते फलकालपर्यन्तं कर्तुरवस्थाना- भावान्न कर्तृसमवेतं कर्म किंतु क्षणिकबिज्ञानेनाऽऽत्मना कृतं कदाचित्कलस्याss- ऋष्ट्र भवति । यथाऽयस्कान्तो माणिः कदाचिच्चेतनेन प्रयुक्तोऽन्यदाऽपि लोहस्य प्रेरको भवति तद्वदिति तत्राऽऽह-न चाऽऽत्मकृतमिति । करणादीनि कारकाणि यः प्रेर थन्करोति स प्रधानकर्ता । तत्समवेतं कर्म प्रसिद्धं तस्य च फलकालपर्यन्त स्थायि- त्वमेष्टव्यम् । अन्यथाऽकृताम्यागमकृतविप्रगाशप्रसङ्गात्प्रत्यभिज्ञाप्रामाण्याचेत्यर्थः । कोकायतिकाभिप्रायमुद्राव्य दूषयति-भूताश्रयमित्यादिना । आधुनिककर्मीमांसकानां १५. च. छ. झ. भ. 'निमि' ·केनोपनिषत् । . - [ ३ तृतीयः खण्डः] २५ चेन्न साधनत्वात् । कर्तृक्रियायाः साधनभूतानि भूतानि क्रियाकालेऽनुभूत- व्यापाराणि समाप्तौ च हलादिवत्कर्म परित्यक्तानि न फलं कालान्तरे कर्तुमुत्सहन्ते म हि हलं क्षेत्राद्मीहीन्गृहं प्रवेशयति भूतकर्मणोश्चाचेतनत्वा- स्वतःप्रवृत्त्यनुपपत्तिः । वायुवदिति चेन्नासिद्धत्वात् । न हि वायोरचिति. मतः स्वतःप्रवृत्तिः सिद्धा स्थादिष्वदर्शनात् । शास्त्रात्कर्मण एवेति चेच्छास्त्रं हि क्रियातः फलसिद्धिमाह नेश्वरादेः स्वर्गकामो यजेतेत्यादि । न च प्रमा- णाधिनतत्वादानर्थक्यं युक्तम् । न चेश्वरास्तित्वे प्रमाणान्तरमस्तीति चेत् । न दृष्टन्याय हानानुपपत्तेः । क्रिया हि द्विविधा दृष्टफलाऽदृष्टफला च । दृष्टफ काऽपि द्विविधाऽनन्तरफलाऽऽगामिफळा च । अनन्तरफला गतिभुजिल. क्षणा । कालान्तरफला च कृषिसेवादिलक्षणा । तत्रानन्तरफला फलापवर्गि- पयेव कालान्तरफला तत्पन्नपध्वंसिनी । आत्मसेव्यायधीनं हि कृषिसेवादेः फलं यतो न चोभयन्यायव्यतिरेकेण स्वतन्त्रं कर्म ततो वा फर्क दृष्टम् । तथा च कर्मफलप्राप्ती न दृष्टन्यायहानमुपपद्यते । तस्माच्छान्ते यागादिकर्मणि नित्यः कर्तृकर्मफलविभागज ईश्वरः सेव्यादिवद्यागाद्यनुरूपफलदातोपपयते स मतमुद्भावयति-शास्त्रादित्यादिना । यतेत्याख्यातपदात्सामान्येन समीहितसाधनं यागः प्रतीयते । कस्य समीहितस्य साधनमिति विशेषाकाङ्क्षायां स्वर्गकामपदसंनि. धानात्काम्यमानस्वर्गसाधनत्वं यद्यप्यवगम्यते तथाऽपि क्षाण कस्य यागस्य कालान्त. रीयस्वर्गलाधनस्वासंभवानिष्फलत्वशङ्केत्याशङ्कयाऽऽह--न चेति । औषधपानादेः कर्मणः स्थायिसंस्कारद्वारेण कालान्तरीयारोग्यादिफलहेतुत्व प्रसिद्धेर्यागस्य श्रुतसाध. वनिर्वाहाय स्थाय्यवान्तरापूर्व परिकरुप्यते तेन न त्वानर्थक्यं निर्दोषवाक्याधिगतत्वा. दित्यर्थः । श्रुतसाधनस्वसिद्धयन्यथानुपपत्त्या किमितीश्वर एव नेष्यते तत्राऽऽह-- न चेश्वरेति । नेयमापत्तिरीश्वरास्तित्वे प्रमाणमन्यथाऽप्युपपन्नत्वात् । न च मानान्त. रमस्ति । तद्विषयश्रुत्यादेरर्थवादत्वादित्यर्थः । नापूर्वद्वारेण श्रुतनिर्वाहः कल्पनीयः । यद्वयवहितफलं कर्म तच्चैतन्यप्रयुक्तफलमिति दृष्टाया व्यार्हानिप्रसङ्गादतः श्रुतसाधन- त्वसिद्धेयन्यथानुपपत्त्येश्वरः फलदाता कल्पनीय इत्याह--न दृष्टति । संग्रहवाक्यं विवृणोति--क्रिया होत्यादिना । फलोदयेनापवर्गो नाशो यस्याः सा फलापव- गिणी न फलदातारं पृथगपेक्षत इत्यर्थः । उत्पन्नप्रध्वंसिनीति । उत्पन्ना सती फलमदत्वैव प्रध्वंसते ततस्तत्र फलदातारं कालान्तरेऽपेक्षत इत्यर्थः । यागादिफलं कर्माद्यभिज्ञेनः दीयमानं व्यवहितफलत्वात्सेवाफलवदित्याह-तस्माच्छान्ते यागा- दीति । ननु जीवस्तावत्स्वोपभोगसाधननियन्ता, तस्यापीश्वरः फलदानेन नियन्ता १ घ. च. छ. ग. लवश । २ घ. च. छ. ञ, 'धनु । ३ घ. च. छ. न. "ता का ·२६ आनन्दगिरिकतटीकासंवलित शांकरवाक्यभाष्योपेता-[३ तृतीयः खण्डः चाऽऽत्मभूतः सर्वस्य सर्वक्रियाफलपत्यघसाक्षी नित्यविज्ञानस्वभावः संसार- धमैरसंस्पृष्टः श्रुतेश्च । “न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः" "जरामृत्युमत्यति" 'विजरो विमृत्युः सत्यकामः सत्यसंकल्प एष सर्वेश्वरः पुण्यं की कारयनि " अनश्ननन्यो अभिचाकशीति" । एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने " इत्याद्या असंसारिण एकस्याऽऽत्मनो नित्यमुक्तस्थ सिद्धौ श्रुतयः । स्मृतयश्च सहस्रशो विद्यन्ते । न चार्थवादाः शक्यन्वे कल्पयितुम् । अनन्ययोगित्वे सति विज्ञानोत्पादकत्वात् । न चोत्पन्न विज्ञानं बाध्यते । अपतिषेधाच्च । न चेश्वरो नास्तीति निषेधोऽस्ति । - । साक्षि- चेदिप्यते तर्हि नियन्तुः स्वव्यतिरिक्तनियम्यत्वाङ्गीकारादीश्वरस्याप्यन्यो नियन्ता प्रसज्येत नियन्तृत्वाविशेषात् । अतोऽनवस्थाप्रसङ्गबाधितमनुमानमित्याशङ्कयाऽऽह- स चाऽऽत्मभूनः सर्वस्येति । कल्पितभेदमात्रेण नियम्पनियामकभावोपपत्तेन तात्तिकभेदावकाशः । तात्त्विकभेदेवत्वे च घटादिवत्कार्यत्वादिप्रसङ्गस्ततोऽतिरिक्तनिय- म्यत्वव्याप्त्यमावान्नानवस्थाप्रसङ्ग इत्यर्थः । राजवदीश्वरः फलदाता चेत्तर्हि निन- हानुग्रहकर्तृत्वाद्रागादिमानस्यात्तत्राऽऽह--सर्वक्रियाफलेति । यथा लौकिकसाक्षी कस्यचिज्जयहेतुरन्यस्य पराजयहेतुरपि न रागादिमान्कथ्यते । यथोपलब्धभाषि- त्वात् । तथेश्वरः क्रियादिसाक्षी रागादिमान्न भविष्यति । अननुरूपादातृत्वात् । राजाऽप्यसाधून्दण्डयन्साधू-परिरक्षन्न रागादिमानकथ्यत इति भावः त्वे तह (सती)श्वरस्येक्षणक्रिया स्यात्तत्राऽऽह-नित्यति । नित्यविज्ञानस्वभावस्या- निर्वाच्यविषयावच्छेदेन साक्षित्वं कल्पितमित्यर्थः । सर्वस्य जीवस्याऽऽत्मभूतश्चेदीश्वर- स्तहि संसारधर्मेलिप्येत संसार्यभेदादित्याशङ्कयाऽऽह-संसारोति । न केवलमुपपत्ते- रीश्वरसिद्धिः श्रुतेरपीत्युक्तं ताः श्रुतीरुदाहरति--न लिप्यत इत्यादिना । स्मृत- यश्च-" यथा सर्वगतं सौम्यादाकाशं नोपलिप्यते " । " समं सर्वेषु भूतेषु "। " ईश्वरः सर्वभूतानां इत्याद्याः । यदुक्तमर्थवादत्वादप्रमाण्यं तत्राऽऽह-- न चेति । ईश्वरविषयाणि वाक्यानि न कर्मविधिसनिधिसमाम्नातानि । अतोऽनन्य. शेषत्वे सति बोधकत्वात्स्वार्थे प्रमाणानि कर्मविधिवाक्यवदित्यर्थः । किंचार्थवाद- त्वेऽपि नाप्रामाण्यं पदसमन्वयवलेन जायमानस्य ज्ञानस्य बाधादर्शनात्स्वतःप्रामाण्या- दस्य बाधयिता नोपपद्यत इत्याह-नचोत्पन्नमिति । इतश्च नाप्रामाण्यमित्याह-अप्रति- षेधाच्चेति । यथा द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्तं चैवामूर्तं चैति प्रस्तुत्य नेति नेतीति परस्तात्प्रति । १ ग. प. पं. छ. ग. वाऽक्ष । १ घ. च. छ. 'दत्वे। ३ घ. च, छ.ग. 'पत्तिभिरी। ४. 'तो नाल्प।

·[३ तृतीयः खण्डः ] केनोपनिषत् । प्राप्त्यभावादिति चेनोक्तत्वात् । न हिंस्यादितिवत्याप्त्यभावात्सतिषेधो नाऽऽरभ्यत इति चेन्न । ईश्वरसद्भावे न्यायस्योक्तत्वात् । अथवाऽप्रविषे- धादिति कर्मणः फलदान ईश्वरकालादीनां न प्रतिषेधोऽस्ति । न च निमिः तान्तरनिरपेक्ष केवलन कत्र प्रयुक्तं फलदं दृष्टम् । न च विनष्टोऽपि यागः कालान्तरे फलदो भवति । सेव्यबुद्धिवत्सेवकेन सर्वज्ञेश्वरबुद्धौ तु संस्कृतायां यागादिकर्मणा विनष्टेऽपि कर्मणि सेव्यादिवेश्वरात्फलं कर्तु. भवतीति युक्तम् । न तु पुनः पदार्था वाक्यशतेनापि देशान्तरे कालान्तरे वा स्वं स्वं स्वभावं जहति नहि देशकालान्तरेषु चाग्निरनुष्णो भवति । एवं कर्मणोऽपि कालान्तरे फलं द्विपकारमेवोपलभ्यते । बीजक्षेत्रसंस्कार. परिरक्षाविज्ञानव–पेक्षफलं कुष्यादि विज्ञानवत्सेव्यबुद्धिसंस्कारापेक्ष- षेषति नैवमीश्वरं प्रस्तुत्य प्रतिषेध उपलभ्यत इत्यर्थः । प्रतिषेधाभावः सत्वान्न भवति किंत्वप्राप्तत्वात् । यथा रागतः प्राप्ता भूतहिंसा निषिध्यते नैवमीश्वरस्य प्राप्तिरस्ती- त्यन्यथासिद्धिमाशङ्कय परिहरति-प्राप्तीत्यादिना । अप्रतिषेधादिति संग्रहवाक्य प्रकारान्तरेण व्याचष्टे-अथवेति । स्वर्गकामो यजतेत्यादिशास्त्रं यागस्य फलदायिनी शक्ति द्योतयति न सहकार्यन्तरं निषेधयति । वाक्यभेदप्रसङ्गादित्यर्थः । इतश्च शास्त्रमयोगव्यवच्छेदकं वाच्यं नान्ययोगव्यवच्छेदकम् । स्त्रक्चन्दनवनितादिनिमित्त- निरपेक्षस्य कर्मणः फलहेतुत्वानुपलम्भात् । अतो यथा मानान्तरसिद्धं स्त्रचन्दमव. नितादेनिमित्तत्वमिष्टं तथेश्वरस्याप्येष्टव्यमित्याह-न च निमित्तान्तरानरपेक्षामति । इतश्चेश्वरः फलदाता वक्तव्यः प्रध्वस्तस्य यागस्य कारणत्वासंभवात् । नियतपूर्व- क्षणसत्त्वं हि कारणत्वम् । न चापूर्वद्वारेणोपपद्यते । असति द्वारवति द्वारत्वानुपपत्तेः। न चौषधपान दिदृष्टान्तः। औषधाद्यवयवानां संस्कृतानां फलकालपर्यन्तमनुवर्तमानामा. मेव कालान्तर्रायफलहेतुत्वादित्यभिप्रेत्याऽऽह-न च विनष्ट इबि । कथं तहीश्वरी वाऽपि नष्टस्य फलदातोपपद्यते तत्राऽऽह-सेव्यबुद्धिवदिति । एतत्कर्मानेमामुष्ठित- मिति कर्मणेश्वरस्य बुद्धावारोह एव कर्मणां संस्कारस्तद्वशाद्विनष्टेऽपि कर्मणीश्वरात्फलं युक्तम् । यथाऽनेनाहं सेवित इति सेव्यबुद्धौ संस्कृतायां कालान्तरे विनष्टायामपि सेवायां सेव्याद्राजादेः फलं भवति तद्वदित्यर्थः । यद्यपि लौकिकानां कर्मणां फलसाधनत्वं चेतना धीनं दृष्टं तथाऽपि वैदिकस्य यागादेः फलं दातारं विनाऽपि वाक्यप्रामाण्याद्भविष्यतीति नाऽऽशङ्कनीयमित्याह-न तु पुनरिति । अन्वययोग्यानां पदार्थानां संसर्गबोधकमेव वाक्यं न तु तहलादृदृष्टः पदार्थ स्वभावस्त्यक्तुं शक्यत इत्यर्थः । बीजक्षेत्रयोः संस्कारस्तपरिरक्षा १ क. ख. घ. छ. झ. न. कारणवादिनां । २ झ. फलंद । ३५. लक्ष्यते । ४ झ, 'कर्बुपेतफ' । ५ घ. छ. स. अ. रवत्त्वानु । .

·२८ आनन्दगिरिकटीकासंचालितशीकरवाक्यभाष्योपेता- [ ३तृतीयः खण्डः फलं च सेवादि । यागादेः कर्मणस्तथाऽविज्ञानवकपेक्षफलत्वानुपपत्ती कालान्तरफलत्वात्कर्मदेशकालनिमित्तविपाकविभागज्ञबुद्धिसंस्कारापेक्षं फलं भवितुमर्हति । सेवादिकर्मानुरूपफलज्ञसेव्यबुद्धिसंस्कारापेक्षफलस्येव । तस्मात्सिद्धः सर्वज्ञ ईश्वरः सर्वजन्तुबुद्धिकर्मफलविभागसाक्षी सर्व. भूतान्तरात्मा । यत्साक्षादपरोक्षाद्य आत्मा सर्वान्तर इवि श्रुतेः । स एव चात्राऽऽत्मा जन्तूनां नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा श्रोता मन्ना विज्ञाता नान्यदतोऽस्ति विज्ञात्रित्याद्यात्मान्तरपतिषेधश्रुतेस्तत्त्वमसीति चाऽऽत्मत्वोपदेशात् । नहि मृत्पिण्डः काञ्चनात्मत्वेनोपदिश्यते । ज्ञानशक्तिकर्मोपास्योपासकशुद्धाशुद्ध- मुक्तामुक्तभेदादात्मभेद एवेति चेन्न । भेददृष्टयपवादात् । यदुक्तं संसारिण ईश्वरादनन्य इति। तन्नकि तर्हि भेद एव संसार्यात्मनाम् । कस्मालक्षणभेदा- दश्वमहिषवत् । कयं लक्षणभेद इत्युच्यते । ईश्वरस्य तापन्नित्यं सर्वविषयं ज्ञानं सवितृप्रकाश वत् । तद्विपरीतं संसारिणां खद्योतस्येव । तथैव शक्तिभे. दोऽपि । नित्या सर्व विषया चेश्वरशक्तिविपरीतेतरस्य । कम च चित्स्वरूपा- त्मसत्तामात्रनिमित्तमीश्वरस्य । औष्ण्यस्वरूपद्रव्यसत्तामात्रनिमित्तदहनकर्मवत् । राजायस्कान्तप्रकाशकर्मवच्च स्वात्माविक्रियारूपम् । विपरीतमिवरस्य । उपा- सीतेतिवचनादुपास्य ईश्वरो गुरुराजवन् । उपासकश्चेतरः शिष्यभृत्यवत् । अपहत पाप्मादिश्रवणानित्यशुद्ध ईश्वरः । पुण्यो वै पुण्येनेतिवचनाद्विपरीत इतरः । अत एव नित्यमुक्त एवेश्वरो नित्याशुद्धियोगात्संसारीतरः । अपि च .. च तद्विज्ञानवान्यः कर्ता तदपेक्षफलं कृष्यादि दृष्टम् । सेवादिकं च विज्ञानवान्यः सेव्य- स्तबुद्धिसंस्कारापेक्षं दृष्टम् । यथा यागादेः कर्मणः कालान्तरफलत्वादविज्ञानवरक- पेक्षफलत्वानुपपत्तौ कर्मादिविभागज्ञकपेक्षफनत्वं भवितुमर्हतीत्यर्थः । लौकिककर्मस्व. नेकविधेष्वपि मध्ये सेवा यागादरेनुरूपो दृष्टान्त इत्यभिप्रेत्य पुनराह-सेवादीति । सेवादिकर्मानुरूपं फलं जानाति यः सेव्यस्तबुद्धौ यः संस्कारस्तदपेक्षफलस्य सेवादे- र्यथा न स्वातन्त्र्यं तद्वदित्यर्थः । एवं तावन्निरीश्वरवादिनं प्रतीश्वरं प्रसाध्य सेश्वरवा. दिनाममिमतवास्तवभेदनिरासाय प्रक्रमते-~स एवेति । जीव ईश्वराद्भिन्नस्तद्विरुद्ध. धर्माक्रान्तत्वात् । यो यद्विरुद्धधर्याक्रान्तः स ततो भिन्नः । यथाऽश्वान्महिष इत्यनुमान. मुद्भाव्य तस्य भेदनिन्दानुपपत्त्यनुगृहीताभेदश्रुतिविरोधात्कालात्ययापदिष्टत्वमाह- ज्ञानशक्तीत्यादिना । संग्रहवाक्यं विवृणोति--यदुक्तमित्यादिना । स्वात्मनोऽ. विक्रियारूपं जगदुपादानादिलक्षणं कर्मेश्वरस्येत्यर्थः । दूषणान्तराभिधित्सयाऽमुवदति- 1 १७. झ. शुद्धबुद्ध । २ घ. च. छ. झ. अ, 'पेक्षय फै।

·केनोपानषत् । [ ३ तृतीयः खण्डः] यंत्र ज्ञानादिलक्षणभेदोऽस्ति तत्र भेदो दृष्टः । यथाऽश्वमहिषयौतथा ज्ञाना- दिलक्षण भेदादीश्वरादात्मना भेदोऽस्तीति चेन्न । कस्मात् । अन्योऽसावन्योऽ. हमस्मीति न स वेद ते क्षय्यलोका भवन्ति । मृत्योः स मृत्युमामोतीति भेद- दृष्टिोपोह्यते । एकत्वमतिपादिन्यश्च श्रुतयः सहस्रशो विद्यन्ते । यदुक्तं ज्ञाना- दिलक्षणभेदादित्यत्रोच्यते नानभ्युपगमात् । बुद्धयादिभ्यो व्यतिरिका विळ- क्षणाश्वेश्वराद्भिन्नलक्षणा आत्मानो न सन्ति । एक एवेश्वरचाऽऽत्मा सर्वभू. तानां नित्यमुक्तोऽभ्युपगम्यते । बाह्यश्चक्षुर्बुद्धयादिसमाहारसंतानाहंकार ममत्वादिविपरीतप्रत्ययमबन्धाविच्छेदलक्षणो नित्यशुद्धबुद्धमुक्तविज्ञानात्मे- श्वरगर्भो नित्यविज्ञानावभासश्चित्तचैत्यबीजबीजिस्वभावः कल्पितोऽनित्यवि. ज्ञान ईश्वरलक्षणविपरीतोऽभ्युपगम्यते । यस्याविच्छेदे संसारव्यवहारः । विच्छेदे च मोक्षव्यवहारः । अन्यश्च मृत्पलेपवत्सत्यक्षमध्वंसो देव- पितृमनुष्यादिलक्षणो भूतविशेष समाहारो न पुनधतुर्थोऽन्यो भिन्न लक्षण ईश्वरादभ्युपगम्यते । बुद्धयादिकापतात्मव्यतिरेकाभिमायण तु लक्षणभेदादित्याश्रयासिद्धो हेतुः । ईश्वरादन्यस्याऽऽस्मनोऽ- यदुक्तमिति । जीवाः किं बुद्धयादिविशिष्टाश्चित्पतिबिम्बा धर्मित्वेन गृह्यन्ते किंवा देवमनुष्यादिशब्दवाच्याः सचितिका देहाः किंवा तृतीयो विलक्षणनिरुपाधिकभेद- भिन्नश्चेतनः । आये सिद्धसाधनत्वमाह-नानभ्युपगमादित्यादिना । चित्तं ज्ञानं चैत्याः सुखादयो बीजमविद्यादि बीजिशरीरं तत्स्वभावविशिष्टस्य विशेषणता: दात्म्यादित्यर्थः । यस्य विशिष्टरूपस्याविच्छेदे तत्प्रविष्टचित्स्वरूपस्य संसारव्यव- हारो, यस्य च विच्छेदे प्रतिबिम्बरूपस्य बिम्बसंपत्त्या मोक्षव्यवहारो भवति स कल्पितरूपः पृथगभ्युपगम्यतेऽतः सिद्धसाधनमित्यर्थः । द्वितीयविकल्पेऽपि सिद्ध- साधनत्वमाह--अन्यश्चेति । तृतीयविकल्पे बुद्धयादिकल्पितेभ्यो विशिष्टात्मम्यो व्यतिरेकेण निरुपाधिकस्वरूपाभिप्रायण पक्षीकरणे हेतुराश्रयासिद्धस्ताह- शस्याऽऽश्रयस्य मानविकलत्वादित्यर्थः । ईश्वरादन्य आत्मा नास्तीति वदता सर्वोपा- धिस्थ ईश्वर एवाऽऽत्मेत्युक्तं मवति । तदा च बद्धत्वमुक्तत्वादिविरुद्धधर्मत्वं सुखदुः- खादियोगश्चासङ्गस्य विरुद्धः प्रसज्येतेत्यतो वास्तवमसंसारित्वं कल्पितेन संसारित्वेन न विरुध्यत इति दर्शयितुं यस्य यस्यान्तःकरणादिविकारस्योदयादेः संनिधिमात्रेणाऽऽस्मा. निमित्तं तस्य तस्य लोकैरहंकारादिभिर्विपरीतरूपस्याध्यारोपणादात्मनः संसारित्वमि- १ क ख. घ. च. छ. झ.अ. 'त्र विज्ञा' । २ क. छ. झ. प्रलमव । ३ ग. च. अ.- "नकलावि । छ. स. न. "स्योस्वादे ।

·३० आनन्दगिरिकृतीकासंचालितशांकरवाक्यभाष्पोपेवा- [श्तृतीयः खण्डः] सत्त्वात् । ईश्वरस्यैव विरुद्धलक्षणत्वमयुक्तमिति चेत्सुखदुःखादियो. गश्च । न । निमित्तत्वे सति लोकविपर्ययाध्यारोपणात्सवितृवत् । यथा हि सविता नित्यप्रकाशरूपत्वाल्लोकाभिव्यक्त्यनाभिव्यक्तिनिमित्तत्वे सवि लोकदृष्टिविपर्ययेणोदयास्तमयाहोरात्रादिकर्तृत्वाध्यारोपभाग्भवत्येवमीश्वरे नि- त्यविज्ञानशक्तिरूपे लोकज्ञानापोहसुखदुःखस्मृत्यादिनिमित्तत्वे सति लोक- विपरीतबुद्धयाऽऽध्यारोपितं विपरीवलक्षणत्वं सुखदुःखादयश्च न स्वतः । आत्मदृष्टयनुरूपाध्यारोपाच्च । यथा घनादिविप्रकीर्णेऽम्बरे येनैव सवितृप. काशो न दृश्यते स आत्मदृष्टयनुरूपमेवाध्यस्यति सवितेदानीमिह न प्रका- शयतीति सत्येव प्रकाशेऽन्यत्र भ्रान्त्या । एवपिह बौद्धादिवृत्त्युद्भवाभिभ- चाकुलभ्रान्त्याऽध्यारोपितः सुखदुःखादियोग उपपद्यते। तत्स्मरगाच वस्दै- वेश्वरस्यैव हि स्मरणम् । “मत्तः स्मृतिानमपोहनं च" "नाऽऽदत्ते कस्य- चित्पापम्" इत्यादि । अतो नित्यमुक्त एकस्मिन्सवितरीब लोकाविद्याध्या. रोपितमीश्वरे संसारित्वम् । शास्त्रादिपामाण्यादभ्युपगतमसंसारित्वपित्यवि. रोध इति । एतेन प्रत्येकं ज्ञानादिभेदः प्रत्युक्तः । सौक्षम्मचैतन्य सर्वगे. त्याह-न । निमित्तत्वे सतीत्यादिना । ईश्वरे सुखाद्यारोप इत्यु के मायोपाधिके ब्रह्मणीश्वरशब्दवाच्ये सुखाद्यध्यासशङ्का स्यात्तन्निवृत्त्यर्थमाह-नित्यविज्ञानश. तिरूप इति । यथाऽग्न्यादिशक्तिः शक्त्यन्तरमन्तरेण स्वस्वभावादेव कार्योत्पादना- नुकूला तथा नित्यविज्ञानं स्वभावसंनिधिमात्रेणान्तःकरणादिप्रवृत्तिनिमित्तमिति शक्ति. मयमुच्यते । तस्मिन्स्वातन्त्र्यादश्विरपदलक्ष्ये विरुद्धावेकवर्माध्यासो न विरुध्यत इत्य- र्थः । लोकस्य ज्ञानापोहो विस्मरणम् । न स्वत इति । न परमार्थतो विरुद्धानेक. धर्मवत्त्वमित्यर्थः । भ्रान्तस्य स्वदृष्टयनुरूपाध्यासारोपदर्शनाच्च नाध्यासो वस्तुक्षति- कर इत्याह-आत्मदृष्टीति । बौद्धादिवृत्तीनामुद्भवाभिभवाम्यामाकुलस्य वैचित्र्यमा पन्नस्य वृत्तीनामेवोद्भवामिभवो न तद्व्यापकचैतन्यस्येतिविवेकशून्यलोकस्य भ्रान्त्येति योजना । चैतन्यस्य ज्ञानसुखाद्युत्पादे निमित्तत्वं न केवलमन्वयव्यतिरेकसिद्धम् । तत्स्मरणाञ्च भगवद्वाक्याच्च सिद्धमित्यर्थः । ईश्वरे संसारित्वमीश्वरः संसारीतिमा सिद्धयभावाद्विशिष्टानुगतचित्स्वरूप इति व्याख्येयम् । एतेनेति । सिद्धसाधनत्वा- दिदूषणेन प्रतिशरीरज्ञानसुखादीनामाश्रयभेदस्तात्त्विकः प्रत्युक्तो मन्तव्यः । किंच व्यावर्तकधर्मवशाद्व्यावृत्तिः सिध्यति । सांख्यमते च पुरुषाणां चैतन्यमात्ररूपाणां न व्यावर्तको धर्मोऽस्ति । वैशेषिकमते स्वत्यन्तविशेषकल्पनाऽन्योन्याश्रयपराहता । अतो निर्विशेषत्वात्पुंसां न भेदस्तात्त्विक इत्याह-सौक्षम्येवि । काश्चि १. गला । २ म. च. अ. तिरूपम् । ३ गं, च. छ, ज, वन्यषि' . ।

·केनोपनिषत् । [ई तृतीयः खण्डः] ब्रह्म ह देवेश्यो विजिग्ये तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त । त ऐक्षन्तास्माकमेवायं विज- योऽस्माकमेवायं महिमेति ॥ १४ ॥ १ ॥ स्वाधविशेषे च भेदहेत्वभावात् । विक्रियावत्त्वे चानित्यत्वात् । मोक्षे च विशेषानभ्युपगमादभ्युपगमे चानित्यत्वपसगाव । अविद्यावदुपलभ्यत्वाच भेदस्य तत्क्षयेऽनुपपचिरिति सिद्धमेकत्वं तस्माच्छरीरेन्द्रियमनोबुद्धिविषय. वेदनासंतानस्याहंकारसंबन्धादज्ञानबीजस्थ नित्यविज्ञानान्यनिमित्तस्याऽऽ. त्मवत्वयाथात्म्यविज्ञानाद्विनिवृत्तावज्ञानबीजस्य विच्छेद आत्मनो मोक्षसंज्ञा विपर्यये च बन्धसंज्ञा । स्वरूपापेक्षत्वादुभयोः । ब्रह्म ह, इत्यैतिहार्यः । पुरा किल देवासुरसंग्रामे जगस्थितिपरिपिपालयिषयाऽऽत्मानुशासनानुव- विभ्यो देवेभ्योऽर्थिभ्योऽर्थाय विजिग्येऽजैषीदसुरान्ब्रह्मण इच्छानिमिचो विजयो देवानां बभूवेत्यर्थः । तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अपहीयन्त । यज्ञादिलोकस्थित्यपहारिष्वसुरेषु पराजितेषु देवा वृद्धिं पूजां वा प्राप्तवन्तः।। ॥ १४ ॥ १ ॥ दुःखी कश्चित्सुखी दुःखादिविक्रियाव्यवस्थान्यथानुपपत्त्याऽऽश्रयमेदस्तात्विकः करप्यते तत्राहि-विक्रियावत्वे चेति । सुखादिविक्रियाणामुपाधिधर्मत्वान्नाऽऽत्मभेदसा- धकत्वं व्यधिकरणासिद्धत्वादित्यर्थः । किं न सरेव मोक्षे विक्रियादिविशेष इष्यते । स्वरूपावस्थानं च मोक्षस्ततः सविशेषत्वं न स्वाभाविकमित्याह-मोक्षे चेति । किंच मामत्स्वप्नयोरविद्यावद्भिन्तरुपलम्भात्सुषुप्तिसमाध्योर्भ्रान्त्यभावेऽनुपलम्भान्मिथ्यात्वं भेदस्य सिद्धमित्याह-अविद्यावदिति । जीवानां क्रमेणानेकशरीरानुयायित्वात्प्रा. तिमासिकस्य शरीरादिसंतानस्य मिथ्यामिमानविषयत्वाच्छुक्तिरूप्यवदज्ञानबीनस्य विच्छेद आत्मनो मोक्षसंज्ञेति संबन्धः । आत्मन इति कस्मादुच्यते विशिष्टस्य बन्धमोक्षौ किं नेष्येते तत्राऽऽह-स्वरूपापेक्षत्वादिति । विशिष्टस्य मोक्षेऽन्वया. संभवादन्वये वा संसारानिवृत्तिप्रसङ्गादत्यस्य च बन्धेऽन्यस्य च मोक्षे साधनवैया- दुपाधिवैशिष्ट्यद्वारेण स्वरूपस्यैवोपधिप्रतिबिम्बकल्पस्य बन्धमोक्षो । प्रतिबिम्बो हि पाच्यरूपेण मिथ्या लक्ष्यरूपेण तु बिम्बमेव स्वरूपावस्थानं मुक्तिरुपपद्यते । तदुक्तम्-- " उपाधिना साधैमुपाधिजन्यमोपाधिकं सर्वमवेहि मिथ्या । भागं मृषा चित्प्रतिबिम्बकेऽपि विम्ब पुन: सत्यमशेषमेव" इति॥१४॥१॥ १५. च. छ. 'रणसि । १ च, छ. झ, म. “च स । ३ क. 'च्यत्वरू'

·३२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलिबशांकरवाक्यभाष्योपेता- [३ तृतीयः खण्डः
त?षां विजज्ञौ तेश्यो ह प्रादुर्बभूव तन्न व्यजा-
नत किमिदं यक्षमिति ॥ १५॥ ३ ॥
तेऽनिमबुवञ्जातवेद एतद्विजानीहि किमिदं
यक्षमिति तथेति ॥ १६ ॥ ३ ॥
तदत्यवत्तमायवदत्कोऽसीत्यानिर्वा अहमस्मीत्यब-
वीज्जातवेदा वा अहमस्मीति ॥ १७ ॥ ४ ॥
तस्मिश्स्त्वयि किं वीर्यमित्यपीद सर्व दहेयं यदिदं
पृथिव्यामिति ॥ १८ ॥ ५ ॥
तस्मै तृणं निदधावेतद्दहति । तदुपप्रेयाय सर्वजवेन
तन्न शशाक दग्धुं स तत एव निववृते नैतदशक
विज्ञातुं यदेत द्यक्षमिति ॥ १९ ॥ ६॥
त ऐक्षन्वेति मिथ्याप्रत्ययत्वादेयत्वख्यापनार्थमाम्नायः । ईश्वरनिमित्ते
विजये स्वसामर्थ्यनिमित्तोऽस्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमेत्यात्मनो
जयादि श्रेयोनिमित्तं सर्वात्मानमात्मस्थं सर्वकल्याणास्पदमीश्वरमेवाऽऽत्म.
वेनाबुद्ध्वा पिण्डमात्राभिमानाः सन्तो यं मिथ्यापत्ययं चक्रुस्वस्य पिण्ड-
मात्रविषयत्वेन मिथ्याप्रत्ययत्वात्सस्मेिश्वरयाथात्म्यावबोधेन हातव्यताख्या-
पनार्थस्तद्वैषामित्याद्याख्यायिकाम्नायः । तद्ब्रह्म ह फिलेषां देवानाममि.
प्रायं मिथ्याहंकाररूपं विजज्ञो विज्ञातवत् । ज्ञात्वा च मिथ्याभिमानशावनेन
तदनुजिघृक्ष या देवेभ्योऽर्थाय पापेवेन्द्रियगोचरे नातिदूरे प्रादुर्बभूव ।
महेश्वरशक्तिमायोपात्तेनात्यन्ताद्भुतेन प्रादुर्भुवं किल केनचिद्रूपविशेषेण ।
तकिलोपलभमाना अपि देवा न व्यजानत न विज्ञातवन्तः । किमिदं यदे-
सद्यक्षं पूज्यामिति ॥ १५ ॥ २ ॥
तद्विज्ञानायानिमब्रुवन् । तृणनिधानेऽयमभिमायोऽत्यन्तसंभावित योर.
-
त ऐक्षन्तेति देवानामांक्षणस्य मिथ्याप्रत्ययत्वान्मिथ्याभिमानस्य हेयत्वख्यापनार्थों
ब्रह्मणः प्रादुर्भाव इति योजना । सूत्रमिदं व्याख्याति-ईश्वरनिमित्त इत्यादिना ।
जयादि श्रेष्ठत्वे निमित्तं मन्यमाना इति शेषः ॥ १५ ॥ २ ॥

·केनोपनिषत् । [ ३ तृतीयः खण्डः ] अथ वायुमब्रुवन्यायवेतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति ॥ २० ॥ ७ ॥ तदत्यवतमायवदत्कोऽसीति वायुर्वा अहमस्मीत्य- ब्रवीन्मातरिश्वा वा अहमस्मीति ॥ २३ ॥ ८ ॥ तस्मिरस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीद सर्व*माददीय यदिदं पृथिव्यामिति ॥ २२ ॥ ९ ॥ तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वति तदुपयाय सर्व- जवेन तन्न शशाकाऽऽदातुं स तत एव निववृते नैतदशकं विज्ञातुं यदेतदक्षमिति ॥ २३ ॥ ॥ १० ॥ अथेन्द्रमब्रुवन्मघवन्नेतद्विजानीहि किमतयक्षमिति तथेति तदित्यवचस्मातिरोदधे ॥ २४ ॥ ११ ॥ स तस्मिन्नेवाऽऽकाशे स्त्रिय- विमारुतयोस्तृणदहनादानाशक्त्याऽऽत्मसंभावना शातिता भवेदिति । इन्द्र आदित्यो वज्रभृद्वा । अविरोधात् । इन्द्रोपसर्पणे ब्रह्म विरोदध इत्यत्रायम- भिमाया-इन्द्रोऽहमित्यधिकतमोऽभिमानोऽस्य सोऽहमन्यादिभिः प्राप्तं वाक्संभाषणमात्रमप्यनेन न माप्तोऽस्मीत्यभिमानं कथं न नाम जमादिति । वदनुग्रहायैवान्तहितं तद्ब्रह्म बभूव ॥ १६ ॥ ३ ॥ १७ ॥ ४ ॥ १८ ॥ ५ ।। १९ ।। ६ ॥ २० ॥ ७॥ २१ ॥ ८ ॥ २२ ॥ ९ ॥ २३ ॥ १० ॥ ॥ २४ ॥ ११ ॥ स शान्ताभिमान इन्द्रोऽत्यर्थं ब्रह्म विजिज्ञासुर्यस्मिन्नाकाशे ब्रह्मणः पादु- भर्भाव आसीतिरोधानं च तस्मिन्नेव स्त्रियमतिरूपिणी विद्यामाजगाम । ॥ १६ ॥ ३ ॥ १७ ॥ ४ ॥ १८ ॥५॥ १९ ॥ ६॥ २० ॥ ७ ॥ २१ ॥८॥ २२ ॥ ९॥ २३ ॥ १० ॥ २४ ॥ ११ ॥ * यद्यपि बहुषु पुस्तकेम्वाददीयमिति पाठस्तथाऽपि स लेखकप्रमादात् । अथवा " इटोऽत् "' इति प्राप्ते छोन्दसस्वादमादेशः + अत्र तदभ्यद्रवत्तत्तस्मादिति पाठो भाष्यतःप्रतीयते IM ·३४ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशीकरवाक्यभाष्योपेता- [३ तृतीयः खण्डः] माजगाम बहुशोभमानामुमा हैवमती तार होबाच किमत यक्षमिति ॥ २५ ॥ १२ ॥ इति तृतीयः खण्डः ॥ ३॥ सा ४ ब्रह्मेति होवाच ब्रह्मणो वा एतद्विजये मही- यध्वमिति ततो हैव विदांचकार ब्रह्मेति ॥ २६ ॥ ॥१॥ तस्माद्वा एते देवा अतितरामिवान्यान्देवा- न्यदग्निर्वायुरिन्दस्ते ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पृशुस्ते ह्येनत्य- थमो विदांचकार ब्रह्मेति ॥ २७ ॥ २ ॥ तस्माद्दा इन्द्रोऽतितरामिवान्यान्देवान्त ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्श स ह्येनत्पथमो विदांचकार ब्रह्मेति ॥२८॥ ॥३॥ तस्यैप आदेशो यदेतद्विद्युतो व्यधुतदा३ अभिप्रायोद्घोषहेतुत्वाद्रुद्रपम्युला हैमवतीब सा शोभमाना विद्येव विरूपोऽपि विद्यावान्वहु शोभते ॥ २५ ॥ १२ ॥ इषि तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ तां च पृष्ट्वा तस्या एवं वचनाद्विदांचकार विदितवान् । अव इन्द्रस्य बोधहेतुत्वाद्विधैयोमा । विद्या सहायवानीश्वर इति स्मृतिः । यस्मादिन्द्रवि. ज्ञानपूर्वकमग्निवाबिन्द्रास्ते झेनन्नेदिष्ठमविसमीपं ब्रह्मविद्यया ब्रह्म प्राप्ताः सन्तः पस्पृशुः स्पृथ्वन्तः । ते हि प्रथमः प्रथम.षिदांचकार विदांचक्रुरित्वे. तत् । तस्मादतितरामतीत्यान्यानतिशयेन दीप्यन्तेऽन्यान्देवांस्ततोऽपीन्दोऽति- तरां दीप्यते ! आदौ ब्रह्मविज्ञानाद ॥ १६॥ १ ॥१७॥६॥२८॥३॥ तस्यैष आदेशस्तस्य ब्रह्मण एष वक्ष्यमा आदेश उपासनोपदेश इत्यर्थः । यस्मादेवेभ्यो विधुदिव सहसैव प्रादुर्भूतं ब्रह्म धुलिमत्तस्माद्विधुतो विद्योतनं यथा यदेब्रह्म व्या तद्वियोतिलवन् । आ इवेत्युपमार्थ आशब्दः घनान्धकार विदार्य विद्युत्सर्वतः ॥ २५ ॥ १२ ॥ इति तृतीयः खण्डः ।। ३ ॥ विद्येति सत्त्वप्रधाना शक्ति- श्चित्तादात्म्यापत्त्या बोधहेतुः ॥ २६ ॥ १ ॥ २७ ॥ २॥ १८ ॥ ३ ।। तस्मादित्यस्यापेक्षितं पाठव्यत्यासेन व्याचष्टे-यस्मादित्यादिना । अर्थ. ४ बहुषु पुस्तकेषु सेतिपदं नास्ति । १ घ. झ. पाठं व्य। यथा प्रका.

·४ चतुर्थः खण्डः ]. केनोपनिषत् । इतन्न्यमीमिषदा३ इत्यधिदैवतम् ।। २९ ॥४॥ अथाध्यात्मं यदेतद्वच्छतीव च मनोऽनेन चैत. दुपस्मरत्यक्षीक्ष्ण संकल्पः ॥ ३० ॥ ५॥ तद्ध तदनं नाम तद्वनमित्युपासितव्यं स य एतदेवं शत एवं तद्ब्रह्म देवानां पुरतः सर्वतः प्रकाशवव्यक्तीभूतमतो व्यातदिवे. त्युपास्यम् । यथा सकृविद्युतमिति च वाजसनेयके । यस्माचेन्द्रोपसर्पण. काले न्यपीमिषत् । यथा कश्चिचक्षुनिमेषणं कृतवानिति । इतीदित्यनर्थको निपाती। निमिषितवदिव तिरोभूतमित्येवमधिदैवतं देवताया अघि बद्दर्श- नमधिदैवतं तत् ॥ २९ ॥ ४ ॥ अथानन्तरमध्यात्ममात्मनोऽध्यात्ममुच्यत इति वाक्यशेषः । यदेतद्यथो- क्तलक्षणं ब्रह्म गच्छतीव मानोतीच विषयी करोतीवेत्यर्थः । न पुनर्विषयी करोति मनसोऽविषयत्वाद्ब्रह्मणोऽतो मनो न गच्छति । येनाऽऽहुर्मनो मतामिति हि चोक्तम् । गच्छत्तीवेति तु मनसोऽपि मनस्त्वात् । आत्मभूत. स्वाच ब्रह्मणस्तत्समीपे मनो वर्तत इत्युपस्मरत्यनेन मनसैव तहमा विद्वान्यस्मा- तस्माद्ब्रह्म गच्छतीवेत्युच्यते । अभीक्ष्णं पुनः पुनश्च । संकल्पो ब्रह्मप्रेषितस्य मनसः । अत उपस्मरणसंकल्पादिभिर्लिङ्गैर्ब्रह्म मनोध्यात्मभूतमुपास्यमि. व्यभिप्रायः ॥ ३० ॥ ५॥ वस्य चाध्यात्ममुपासने गुणो विधीयते तद्ध तदनं तदेतद्ब्रह्म तरच तदनं च तत्परोक्षं वनं संभजनीयम् । बनतेस्तकर्मणस्तस्मात्तद्वनं नाम । ब्रह्मणो गौणं हीदं नाम । तस्मादनेन गुणेन सद्वनमित्युपासितव्यम् । स यः कश्चिदेतद्यथोक्तमेवं यथोक्तेन गुणेन वनमित्यनेन नाम्नाऽभिधेयं ब्रह्म वादोपसंहारोऽयं विध्युपक्रमार्थम् । विद्युद्दृष्टान्तेनात्यन्तदीप्तिमत्वं निमेषणदृष्टान्तेन देवैरपि दुर्जेयत्वमिति गुणद्वयं देवानधिकृत्य विवक्षितम् । अत एव तद्गुणद्वयविशि- स्टोपासनमाधिदैविकमुच्यते ॥ ३९ ॥ ४ ॥ अहंग्रहेणैवैतत्कर्तव्यमित्यभिप्रेत्याऽऽध्यात्मिकब्रह्मरूपमाह--आत्मेत्यादिना ॥३०॥ ५॥ वनतेस्तकर्मण इति । वन संभजन इत्यस्य धातोः संभजनार्यस्य रूपं वन. मिति । तत्मसिद्धं वनं न गृह्यत इत्यर्थः । गौणमिति । अवयवशक्ति. १ ग. घ. च. छ म. त्मविषयमध्यात्ममु ।

·३६ आनन्दगिरिकतटीकासंवलितांकरवाक्यभाष्ययोपैता- [१ चतुर्थः खण्डः) वेदाभिहैन५ सर्वाणि भूतानि संवाञ्छन्ति ॥ ३१॥ ॥ ६॥ उपनिषदं भो बृहीत्युक्ता त उपनिषद्बाही वाव त उपनिषदमब्रूमेति ॥ ३२ ॥ ७ तस्यै तपो दमः कति प्रतिष्ठा वेदाः सर्वाङ्गानि (णि 1) सत्यमायतनम् ॥ ३३॥८॥ यो वा एतामेवं वेदा- पहत्य पाप्मानमनन्ते स्वर्गे लोके ज्येये प्रति- वेदोपास्ते । तस्यैतत्फलमुच्यते । सर्वाणि भूतान्येनमुपासकमभिसंवाञ्छ. न्तीहाभिसंभजन्ते सेवन्ते स्मेत्यर्थः । यथागुणोपासनं हि फलम् ॥३१॥६॥ उपनिषदं भो ब्रूहीत्युक्तायामप्युपनिषदि शिष्येणोक्त आचार्थ आह- उक्ता कथिता ते तुभ्यमुपनिषदात्मोपासनं च । अधुना ब्राह्मीं वाव ते तुभ्यं ब्रह्मणो ब्राह्मणजातरुपनिषदमब्रूप वक्ष्याम इत्यर्थः । वक्ष्यति हि । ब्राह्मी नोक्ता। उक्ता त्वात्मोपनिषत् । तस्मान्न भूताभिमायोऽब्रूमेत्ययं शब्दः ॥ ३२॥७॥ तस्या वक्ष्यमाणाया उपनिषदस्तपो ब्रह्मचर्यादि दम उपशमः कर्मा- निहोत्रादीत्येतानि प्रतिष्ठाऽऽश्रयः । एतेषु हि सत्सु ब्राह्मोपनिषत्प्रतिष्ठिता भवति । वेदाश्चत्वारोऽङ्गानि च सर्वाणि । प्रतिष्ठेत्यनुवर्तते । ब्रह्माश्रया हि विद्या । सत्यं यथाभूतवचनमपीडाकरमायतनं निवासः सत्यवत्सु हि सर्व यथोक्तमायतन इवावस्थितम् ।। ३३ ॥ ८ ॥ तामेतां तपआद्यङ्गा तत्प्रतिष्ठां ब्राह्मीमुपनिषदं : सायतनामात्मज्ञान हे- तुभूतामेवं यथावद्यो वेदानुवर्ततेऽनुतिष्ठति । तस्यैतत्फलमाह--अपहत्य पाप्मानम् । अपक्षय्य (क्षीय ) धर्माधर्मावित्यर्थः । अनन्तेऽपारेऽविद्यमा- नान्ते । स्वर्गे लोके सुखप्रायै निर्दुःखात्मान परे ब्रह्मणि। ज्येये महति लभ्यं न रूढया समुदायशक्त्येत्यर्थः ॥ ३१ ॥ ६ ॥ ब्राह्मणजाते रुपनिषदमिति । ब्राह्मणनात्यनुष्ठेयां विद्यामात्मज्ञानसाधनभूता- मित्यर्थः ॥ ३२ ॥ ७ ॥ ब्रह्मेति वेदस्तन्मूलत्वात्तदाश्रया ॥ ३३ ॥ ८ ॥ तपआदीनि वेदाङ्गान्यन्याङ्गानि यस्याः ॥ ३४ ॥ ९ ॥ सत्यकामः स्वयं सिद्धः सर्वेशो यः स्वशक्तितः। स वान्तःप्रविष्टोऽहमुपास्यः सर्वदेहिनाम् ॥ १ ॥ १ च ज. ब्राहम्युप' : २ म. "दं सत्याय' । ३ क. स. 'स्थैव त।

·३७ [१ चतुर्थः खण्डः] केनोपनिषत् । तिष्ठति प्रतितिष्ठति ॥ ३४ ॥ ९ ॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥४॥ इति सामवेदीया तलवकारशाखोक्ता केनोप- निषत्समाता॥ सर्वमहत्तरे प्रतितिष्ठति सर्ववेदान्तवेयं ब्रह्माऽऽत्मत्वेनावगम्य तदेव प्रम प्रतिपद्यत इत्यर्थः ॥ ३४ ॥९॥ चतुर्थः खण्डः ॥४॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पादपूज्यशिष्य. श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवतः कवी तलवकारोपनिषदपरपर्यायकेनोपनिषद्भाष्ये क्षुद् गणवाक्यविवरणं समाप्तम् । इति चतुर्थः खण्डः ॥ १ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमदोविन्दमगत्पूज्यपादशिष्यत्री. मत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरमगवतः कृतो सामवेदयितल. वकारशाखोपनिषत्क्षुद्रगणे वाक्यविवरणे माज्ये श्रीमत्परमहं. सपरिव्राजकाचार्यश्रीमदानन्दज्ञानविरचिता व्याख्या समाप्ता॥

·ॐ तत्सब्रह्मणे नमः । शंकरानन्दकता केनोपनिषद्दीपिका । केनेषितोपनिषदं व्याकरिष्ये पदाध्वना । रम्यां वलवकाराणां शाखीयामात्मबोधिनीम् ॥ १ ।। ब्रह्मणः प्रत्यक्षादिममाणैरनवगम्यत्वाचदस्तित्वस्य च प्रमाणसिद्धवा- चित्रेणापि कर्मणा प्राणायुपासनेन ब्रह्मज्ञानोत्पादमन्तरेण ब्रह्मावाने संपा- दयितुमशक्यत्वादशुद्धान्तःकरणस्य च ब्रह्मज्ञानोत्पादस्यासंभावितत्वादका कर्माणि प्राणाद्युपासनानि चोक्त्वा ब्रह्मविद्यायुपक्रमते । तत्रापि प्रविपत्ति- सौकर्याय गुरुशिष्यसंवादमिवाऽऽह । शिष्यः पृच्छति-केनासता सता केनाचेतनेन चेतनेन वा भिन्नाभिन्न वेषिवामिष्ट कस्येच्छानिमित्तमित्यर्थः। पतति सर्वासु दिक्षु गच्छति मन इति वक्ष्यमाणेन संबन्धः । सामान्यतः प्रेरयितारं पृष्ट्वा विशेषतस्तं पृच्छति-प्रेषितं प्रेरितं धनुष्मतेव ज्याघावादा• णजात को ह्येनदेशाद्देशान्तरं नयतीत्यर्थः । मनःसंकल्पविकल्पोपलक्षितम- त:करणं ज्ञानशक्तिरित्यर्थः । केन व्याख्यातम् । माणः पञ्चवृत्तिरध्यात्मा- दिभेदभिन्नः क्रियाशक्तिरित्यर्थः । प्रथमोऽव्याकृताभिमानिन ईश्वरस्य चेतः नाचेतनात्मकं विक्षेपं जनयतः सर्वप्रवृत्तिनिमित्तं प्रथमः पुत्रः प्रति प्रकर्षणो. दिदिक्षु गच्छति युक्तः संबद्धः केन प्रेषित इत्यर्थः । केन व्याख्यानम् । इषि प्रेरितां वाचं वागिन्द्रियरूपामनेकशब्दजननीमिमां वारवायष्टस्था- नस्थां वदन्ति । अस्य वागिन्द्रियस्य वक्तुमशक्यत्वेऽपि केनचिनुन्नवागि- न्द्रियास्तदुच्चार्यमाणां वर्णपदवाक्यात्मिकां वाचं व्यक्तमुच्चारयन्ति । चक्षु:- श्रोत्रं चक्षुश्च श्रोत्रं च क उ को नाम देवा सर्वव्यवहारकारणभूतो युनक्ति संनदं करोति प्रेरयतीत्यर्थः ॥ १॥ गुरुराह-श्रोत्रस्य शब्दोपलब्धेरसाधारणकारणस्य श्रोत्रं यथाऽस्माकम- साधारणव्यवहारस्य कारणं श्रोत्रं तथा श्रोत्रस्यापि शन्दग्रहणसामर्यस्यासा. धारणं कारणम् । मनसः सर्वोपलब्धौ साधारणकारणस्य मनः साधारणका- रणत्वसामर्थकारणम् । यद्धत्वर्यमुक्तः श्रोत्रादिभिर्वक्ष्यमाणेश्चक्षुरन्तैः संत्र- ध्यते । अथवा यद्यो धचो वागिन्द्रियस्य वर्णोच्चारणशक्तेई प्रसिद्धस्य वाचं १ ग. वित्वा । ३ ग. 'विद्यां वक्तमु । ३ ग. यस्य सा' । ४ ख. "कार्यस्य ।

·1- शंकरानन्दकवी [ १ प्रथमः खण्डः] वाग्वागिन्द्रियसामर्थ्यकारणम् । यदुश्य उ स उ एव प्राणस्य पञ्चवृत्ती- धनकारणस्व प्राणो जीवनकारणत्वसामर्थ्य कारणम् । चक्षुषो रूपोपलब्धे. रसाधारणकारणस्य चक्षुश्चक्षुःसामर्थ्य कारणम् । एवंभूतो यः स एवेत्य. न्धयः । मनआदेः सामान्यतो विशेषतश्व प्रेरयितेवि शेषः । अयमर्थः अस्ति मनआदीनां प्रेरयिता मन आदिविलक्षणश्चेतनश्चेतनानां मेदगन्धशून्य इति । अतो ज्ञात्वाऽविद्या सकार्यामतिमुच्य सर्वात्मना परित्यज्य धीरा बुद्धिमन्तो ब्रह्मचर्यादिसाधनसंपमाः । अथवोपसर्गयोगे धातोरन्यार्यत्वं प्रायेणेति न्यायेन धीरा अतिमुच्याहं ब्रह्मास्मीति वमवगत्य प्रत्यास्माल्लोका- ल्लोकशब्दाभिधेयकार्यकारणसंघाताभिमानादस्मात्मतिमाणिप्रत्यक्षात्मेत्य प्र- कर्षण गत्वा वदभिमानं परित्यज्येत्यर्थः । अमृता मरणकारणाविद्यातत्कार्य: शून्याः । भवन्ति स्पष्टम् ।। २ ।। ननु येन प्रेरितं मन आदिकं गच्छति तदिदमिति शृङ्गग्राहिकया कस्मान मदर्यत इत्यत आह-न तत्र चक्षुर्गच्छति रूपादिहीनत्वात्तस्य तस्मिन्वि. षये चक्षुर्न न गच्छति । ननु चक्षुरग्राह्याणामपि स्वर्गापूर्वादीनां वाग्विष. पत्वं दृष्टमित्यत आह-न वाग्गच्छति । स्पष्टम् । तत्रेत्यनुवर्तते । ननु पागग्राहाणामपि चम्पककेतक्यादिगन्धभेदानां मनसा ग्रहो दृष्ट इत्यत आह- नो मन उक्तम् । गच्छति तत्रेत्यनुवर्तते । यव एवं ततः श्रोत्रस्य थोत्र. मित्याद्युक्तोपदेशमन्तरेणाऽऽस्याऽऽत्मनो दर्शन उपायान्तरं.न विद्या स्वबु. घा न जानीमः । नापि विविधशास्त्रगुर्वाधुपदेशेभ्य इत्याह-न विजा- नीमो विशिष्टेभ्यः शास्त्रेभ्यः शास्त्रगुर्वादिभ्य इदानीमपि नाविगच्छामः । यथा येन प्रकारेणेतच्छ्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिनो मन आदेः प्रेरकमनु. शिष्याम्माको गुरुभवा शिप्पं श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिनोपदिश्यानु पश्चा- च्छेतो वर्तुलशृङ्गो गौरिविवद्विशेषणं कुर्याचमुपायं न दियो न विजानीम इत्यन्वयः । ननु लोके द्वथी मविनिमज्ञातं च तव आभ्यामन्यवरविशेषणेन विशेषणीयमित्यत आह-अन्यदेव तद्विदिवात्तच्छ्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिनोक्तं विदिताज्ज्ञानविषयात्सर्वस्मादन्यदेव पृथगेव न तु ज्ञानविषयः। ननु तार्षि- दिवमज्ञातस्वरूपमित्यत आह-अथो अप्यविदिताज्ञानाविषयादज्ञाता- * इदं पदद्वयं मूले नोपलभ्यते । SALMANMarat.. १ ग, र देव ए।

·DM न प्रथमः खण्डः ] ]. केनोपनिषदीपिका ।। दन्यदेव । नन्विदं भवबुद्धिकल्पितमित्यत आह-इत्यनेन प्रकारेण शुश्रुम श्रुतवन्तो वयम् । पूर्वेषां पित्रादीनाम् । ते च न मूर्खा इत्येवमाह--ये प्रसिद्धाः शमदमादिसाधनसंपन्नाः शास्त्रहृदयज्ञा नोऽस्माकं सहाध्यायिना शिष्याणां तच्छोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिनोक्तं व्याचचक्षिरे विस्पष्टमा समन्ता- स्कथितवन्तः । अनेन गुरुमुखादेवाऽऽत्मावगतिर्भवति न तु प्रकारान्तरे- णेत्यर्थादुक्तम् ॥ ३॥ अतो वागाधगम्यत्वेनैवावगन्तव्यं न त्वन्यथेत्येतन्मन्त्रपकेनाऽऽह- यत्प्रसिद्धमात्मस्वरूपं त्राचा वर्णपदादिरूपया वेदलोकवाक्यात्मिकयाऽनभ्यु. दितमप्रकाशितं शृङ्गग्राहिकया । येन प्रसिद्धेन वाग्वागिन्द्रियं वर्णादिवाक्स हितमभ्युद्यते सर्वत उच्यते स्वव्यवहारक्षमा भवतीत्यर्थः । केनेषितां वाच. मित्यस्येदमुत्तरम् । तदेव वाचा प्रकाशितं वाचः प्रेरकं न त्वन्यत् । ब्रह्म बृहदेशकाल वस्तुपरिच्छेद शून्यं त्वमस्मच्छिष्यो ब्रह्मणो भेदरहितो विद्धि जानीहि । ननु किमर्थं तदेव ज्ञातव्यं यतो वहुविधभेदमहमनई वा तदित्यु- पासते जनाः। तद्वदहमपि भवदुक्तादन्यज्ज्ञास्यामीत्यत आह-नेदमिदं बहु- विधभेदमहमनहं वा गृहीतं वागादिविषयभूतं न ब्रह्मेति शेषः । इदंशब्दार्य- माह-यत्प्रसिद्धमुपासकानामिदं प्रसिद्ध ज्ञातृज्ञानज्ञेयमेदवदुपासत उपासनं कुर्वते यथावत्स्वरूपावबोधशुन्याः ॥ ४ ॥ वागगम्यस्यापि चम्पककेतक्यादिगन्धभेदस्य मनसा ग्रहो दृष्ट इत्यत आह-यत्मसिद्धं मनसो मनो मनसाऽन्तःकरणेन न मनुते कोऽपि नाघि. गच्छति । न च तदकिंचित्करमित्याह-- येन मनसाऽविज्ञातेनाऽऽहुः कया यन्त्यस्माकं व्याख्यातारो मन उक्तं मतं ज्ञातं सर्वकार्यक्षममित्यर्थः । अनेन केनेषितमित्यादिप्रथमप्रश्नस्योत्तरं सिद्धम् । यद्यपि वामनसयोरगोचरत्वे. नैव चक्षुःश्रोत्रमाणानामगोचरत्वं सिद्धं तथाऽपि पञ्चप्रश्नानां प्रत्येकमुत्तरं दातुं वक्ष्यमाणं पर्यायत्रयमवगन्तव्यम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिद- मुपासते व्याख्यातम् ॥ ५॥ यत्मसिद्धं चक्षुषश्चक्षुश्चक्षुषा रूपग्राहकेन्द्रियेण न पश्यति नावलो- कयात येन चक्षुषश्चक्षुषा च यक्षिणी पश्यत्यवगच्छति चक्षुषः सर्व . १ ग, 'ति अन्न त ! २ ग, नासोऽनि ।

·शंकरानन्दकता [२ द्वितीयः खण्डः] कार्यकारणमित्यर्थः । चक्षुःश्रोत्रं क उ देवो युनक्तीतियोगस्य विभागेनाऽऽ- घस्योचरं दत्तम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते व्याख्यातम्॥६॥ यत्मसिद्धं श्रोत्रस्य श्रोत्रं श्रोत्रेण शब्दोपलब्धिसाधनेन न शृणोति नाधिगच्छति । येन श्रोत्रस्य श्रोत्रेण श्रोत्रं शब्दोपलब्धिकारणमिदमाका- शल्य प्रदेशविशेषात्मकं श्रुवमधिगतम् । स्वकार्यक्षम कृतमित्यर्थः । चक्षुः- श्रोत्रं क इत्यस्याविशिष्टस्यानेनोत्तरं दत्तम् । वदेव ब्रह्म त्वं विदि नेदं पदिदमुपासते व्याख्यानम् ॥ ७ ॥ यत्मसिदं प्राणस्य प्राणरूपं प्राणेन पञ्चवृत्तिना न पाणिति प्राणचेष्टां न करोति येन प्राणस्य प्राणेन प्राणः प्रसिद्धपञ्चवृत्तिः प्रणीयते प्रकर्षण नीयते स्वचेष्टा कार्यत इत्यर्थः । अनेन केन माण इत्यादेरुत्तरं दत्तम् । श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिना तु सामान्यतः । अत्र तु विशेषत इति न पुनरु- तम् । अथवा तदुत्तरं तत्रैव कण्ठतः । अत्र तु वागाद्यविषयत्वप्रतिपाद- नेनार्यमिति न पुनरुक्तम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि मेदं यदिदमुपासते व्या. ख्यातम् ॥ ८॥ इति श्रीशंकरानन्दभगवतः कृतौ केनोपनिषद्दीपिकायां प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ पूर्व यथावस्थितमात्मस्वरूपं गुर्वायुपदिष्टमुपदिश्येदानी शिष्यबुद्धिमनुसर. बाह-यदि पक्षान्तरे मन्यसे वस्तुतो विद्यमानमपि x जानामि सुवेद मुष्ठु भवदादिभिरुक्तं ममाऽऽत्मस्वरूपं जानामि । इत्यनेन प्रकारेण यदि मन्यस इत्यन्वयः ! तथा ब्रह्मतत्त्वं जानीष इत्याह-दहरमेवापि नूनम् । अपि संभाव. मायाम् । नास्त्येव भवतो ब्रह्मज्ञानम् । अथ च चेतनत्वाज्ज्ञानवानहमस्मीति संभावयसि तयाऽपि नूनं निश्चितं तद्विषयस्थाल्पवादल्पमेव न तु बृहत् । स्वं ज्ञानित्वाभिमानी वेत्याल्पमेव जानीषे । किम् । ब्रह्मणो रूपं देशकाल. वस्तुपरिच्छेदशून्यस्य स्वरूपं दहरज्ञानत्वे हेतुर्यधस्मादस्य विविधपरिच्छे. दशून्यस्य त्वं कार्यकारणसंघाताभिमानी परिच्छिन्नो जानकः । एवंभूतात्त्व- सोऽन्यद्यत्मसिद्धं त्वया ज्ञेयं कार्यब्रह्मस्वरूपमस्य ब्रह्मणः सर्वपरिच्छेदशून्यस्य देवेष्विन्द्राग्न्यादिषु । अथ नु यस्मादस्य देवेषु यत्मसिद्धमस्यत्वं चेवि x इदं पदमधिकमिव भाति । १ ग. विधारणेन । २ ख. शस्य वि।

·[२ द्वितीयः खण्डः ] केनोपनिषदीपिका भेदस्तस्मादेव मीमांस्यमेव विचारणीयमेव ते तव स्वयेत्यर्थः । एवमुक्तों मीमांसां कृत्वा शिष्य आह-मन्येऽवगच्छामि विदित्वमवगत मयति शेषः ॥१॥ स्वयंविदि[ तत्वे हेतुमाह-नाई मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वैद च । अहं सुवेदेति नैव मन्ये । यदि सम्यङ्न ज्ञावं तर्हि किं न ज्ञातमेवेस्थत आह-नो न वेदेति । तर्हि किं संदिग्धमित्यत आह-वेद च । जानाम्याप चकाराज्जानमपि भेदबुद्धरभावान जानामि । न सुवेदत्यनेन ब्रह्मणोऽति- दुर्बोधत्वं दर्शितम् । नो न वेदेत्यनेन शास्त्रैकगम्यत्वमुकम् । वेदेत्पनेन संशयादिराहित्यमुक्तम् । चकारेण सर्वभेदभक्षकः साक्षात्कार उक्तः। अतिदुर्बोधशास्त्रैकगम्यासंदिग्धसर्वभेदशून्यब्रह्माहमस्मीत्यर्थः । यो मतोऽ- न्योऽपि नोऽस्माकं शिष्याणां मध्ये तन्मयोक्तं सुवेदेति न न देत्यपि न वेद चति वेद जानाति स तद्ब्रह्म श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिनोक्तं वेद जानाति यस्मादयमवगन्ता मदुक्तं वेद भवानेतमवगच्छति । नो न वेदेति वेद च न जानामीति न जानामीत्यपि न । चकार इतिनोकारयोरनुवृत्त्यर्थः । दर्शिता च तयोर्योजना । तस्माद्ब्रह्म वेदेत्यभिप्रायः ॥२॥ ननु न जानामीति ज्ञानवता ज्ञेयं जानामीति ज्ञानवता चाँनेयं भवदाची भङ्गया ब्रह्म सिध्यति न चैवं प्रामाणिकमित्यत आह-पस्य ब्रह्म विदु- पोऽमतमनधिगतं कर्तृकर्मादिभावेन तस्य कर्तृकर्मादिभावानधिगंतवतो मत- मधिगतम् । इदानीं वैपरीत्यमाह-मतं कर्तृकर्मादिभावेनाधिगतं यस्य ब्रह्म विदुषो न वेद न जानाति स कर्तृकर्मादिभेदज्ञानवान् । तत्रैव हेतुमाह- यतोऽविज्ञातमनधिगतं विजानतां विविधज्ञातृज्ञानज्ञेयादिबुद्धिमतां देशका: लवस्तुपरिच्छेदशून्यरूपत्वाब्रह्मणस्ततः । विज्ञातं विशेषेण यथाविद्यमान- स्वरूपेणाधिगतमविजानतां विविधज्ञात्रादिभेदबुद्धिरहिवानाम् ॥ ३ ॥ अविजानतां विज्ञातं चेत्तर्हि सुषुप्तिमूर्छादौ सर्वोऽपि कृतकृत्यः स्यादि. -प्रतिबोधविदितं सर्वपत्ययसाक्षित्वेनावगत मतं विज्ञावं न तु सर्वप्रत्ययोपरमे सुषुप्त्यादौ । ननु किमनेन ज्ञानेनेत्यत आह-अमृतत्वं हि विन्दन्त आत्मना हि यस्मादात्मनाऽऽत्मज्ञानेनामृतत्वमविद्यातत्कादिमरण- १ ग. स्वस्य विदितरवे । २ ग. ति । चेत्तर्हि । ३ ग. 'ये सहा । ४ ग. गमयदो।

·शंकरानन्दकृता [३ तृतीयः खण्डः] रम्पत्य स्वयंप्रकाशमानन्दात्मस्वरूपमित्यर्थः । विन्दवे. लभते । हेहेत्वयं- स्पाऽऽत्मनोवि व्याख्यानम् । विन्दते वीर्य सामर्शमविद्यामिवृत्तिकारणं चरमसाक्षात्काररूपं लभते । उक्तवीर्यलाभादुक्तामृतत्वमाप्तिः प्रसिद्धैवेत्याहन विद्ययाऽधिष्ठानयाथात्म्यसाक्षात्कारेण कर्मगन्धानपेक्षेण विन्दतेऽमृतमाघेष्ठा- नविपरीतग्रहणतज्जदुःखरूपमरणकारणशून्यमविक्रियमाधिष्ठानं लभने ॥४॥ ननु विद्या चच्छरीरान्तर एव न त्वत्रैव सवि शरीर इत्यत आह-इहा- स्मिन्नेवाधिकारिशरीरे चेयद्यवेदीज्जातवान् । अथ तदा सत्यं सचिदानन्द- रसं ब्रह्मास्ति विद्यते न चेदिहावेदीदिहाधिकारिशरीरे यद्यहं ब्रह्मास्मीति शरीरे साक्षात्कारं न कृतवांस्तदा महत्यतिपौढा त्रिविधदुःखसंवानजननी विनष्टिविमाशरूपा । श्रुत्या सानुक्रोश मेसदुक्तम् । एवच्छरीरमन्तरेण सम्. लघोरसंसारविनाशकात्मज्ञानस्य दुर्लभत्वात्ततोऽस्मिन्सत्येव तदर्थ यत्न भास्येयोन्यथा सततं संसारसागरे निमज्जनमेव स्यादिवि । इदानी- मात्मनः सर्वत्राहमस्मीत्यवलोकनं करणीयमित्येतदात्मज्ञानस्य संसारव्या- ध्यौषधस्य स्वरूपमाह सा । भूतेषु भूतेषु प्राणिषु । वीप्सा निखिलचतु- विधप्राणिसंग्रहार्या । विचित्य वयं स्म इत्यधिगत्य धीरा बुद्धिमन्तो विद्वां- सः। प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति व्याख्यातम् ।। ५ ।। इति श्रीशंकरानन्दभगवतः कृतौ केनोपनिषद्दीपिकायां द्वितीयः खण्डः ॥२॥ विशुद्धान्तःकरणैरेव ब्रह्मविद्ययैव सर्वातिशयवत्सर्वात्मभूतं ब्रह्म विज्ञेयं न स्वन्यथेत्येतदर्यमियमाख्यायिकाऽऽरभ्यते-ब्रह्म सत्यज्ञानानन्दादिलक्षणं इ किल देवेभ्यो देवानामनुग्रहार्थाय विजिग्ये विविधं देवानां लोकद्वयमतिकूल. मसुरकुलं जितवत् । तस्य देवानुग्रहमवृत्तस्य ह किळ ब्रह्मणः सत्यज्ञानानन्दा- दिलक्षणस्य विजये विविधजयनिमित्तं देवा इन्द्राग्निवायुप्रभृतयोऽमहीयन्त पूमिता अभूवन् । तेऽविज्ञातब्रह्मपभावा ऐक्षन्त प्रत्यक्षं वक्ष्यमाणप्रकारेणेक्षण मकुर्वन्। तदीक्षणप्रकारमाह-अस्माकमेष कार्यकरणसंघाताभिमानिनामिन्द्रा- ग्न्यादीनामेव न स्वन्यस्य कस्यचित् । अयमस्मत्सत्यक्षविषयो विजयो विवि- . १. 'र्थस्य व्या'। २ ग. र्यकार।

·७ [ ३ तृतीयः खण्डः ] केनोपनिषदीपिको। घोऽसुरपराभवलक्षण उत्कर्षः । अस्माकमेवायं व्याख्यातम् । महिमा महत्व रूपः सर्वजन्तुभ्यः स्तुतिपूनादिलाभलक्षणः । इत्यनेन प्रकारेण ॥१॥ तद्ब्रह्म देवानां विजयकृद्ध किलैषां देवानामज्ञानिनां गर्वारूडममिमायं विजनौ विशेषेण ज्ञातवत्तेभ्यस्तेषां गर्वारूढानां देवानामज्ञानिनामनुग्रहार्थ ह किल प्रादुर्बभूव किमपि रूपं धृत्वा नयनपथमागतं तंद्रह्म न व्यजामत देवा इदं तदिति विशेषेण न ज्ञातवन्तः । तदज्ञातमाह-किं विचारे । इदं प्रत्यक्ष यक्षं पूज्यमविदिव्यरूपत्वात् । इत्यनेन प्रकारेण ॥२॥ एवं संशयाविष्टहृदयास्ते गर्वाविष्टा देवा अग्निं देवानामग्रेसरं वह्निमब्रुव- तवन्तः । तदुक्तिमाह-जातवेदो जातानि वेदांसि विविधानि ज्ञानानि सर्व. वेदात्मकानि यस्मादग्नेः स जातवेदास्तस्य संबोधनं हे जातवेद एतदस्वामिल रुच्यमानं पुरास्थितं विजानीहि विशेषेणावगच्छ । किमेवयक्षमेतत्पुरतः स्थितं यज्ञ किं देवादिषु कतमदित्यर्थः । इत्यनेन प्रकारेण । एवं तैरुक्तः स तथा देवोक्ताङ्गीकारे । यद्भवद्भिरुच्यते तत्करिष्यामीत्यर्थः । इत्यनेन प्रका. रेणोक्त्वेति शेषः ॥ ३॥ वत्पुरस्थितं यक्षमवगन्तुमभ्यद्रवत्संमुखत्वेन समीपं गतवान् । तद्यावं समीपं प्राप्तं जिज्ञासु सावज्ञमभ्यवददाभिमुख्येनोक्तवत् । तदुक्तिमाह- प्रश्ने। मत्समीपमागतस्त्वमसि भवास । इत्यनेन प्रकारेण । एवं पृष्टः स आह अग्निरग्निनामा वै प्रसिद्धः सर्वेषामहं त्वत्समीपमागतोऽस्मि भवामि । इत्यनेन प्रकारेणाब्रवीदुक्तवान् । विशेषनाम्ना पुनरात्मानमाह-जावेदा षा अहमस्मीति स्पष्टम् ॥ ४ ।। एवमुक्त पुनः सावज्ञं तयक्षमाइ----तस्मिन्नु क्तनान्नि त्वयि मत्पुरतो वर्त. माने वराके । किमाक्षेपे । न किमपीत्यर्थः । वीर्य सामर्थमित्यनेन प्रकारेण । एवमाक्षिप्तोऽपि स स्वगर्ववशात्तदीयं प्रश्नं मन्धान आह-अपि संभावना. याम् । इदं शुष्कमाई च जगत्सर्वं निखिलं दहेयं दहनं कुर्याम् । अत्युक्ति- धारणार्थ सर्वशब्दार्थमाह-सत्यसिद्धामेदं स्थावरजङ्गमात्मकं मूर्त पृथिव्यां ब्रह्माण्डकटाहमुधि । इत्यनेम प्रकारेण ॥५॥ तस्मै वस्यामेरनुग्रहार्थं तृणमत्वल्पं शुष्कं स्थावररूपं निदधौ नितरां पुरवा स्थापितवत् । तत्स्थापयित्वेदं जगौ । एतच्छुष्कं तृणं मया पुरतः स्थापित दुह भस्मी कुरु । इत्यनेन प्रकारेण यक्षेणोक्तोऽग्निः पुरतः स्थितं तृणमुप ·शंकरानन्दकता [ ३ तृतीयः खण्डः] याय समापं प्रकर्षण गतवान्सर्वजवेन स्वकीयेन सर्वजवेन तद्यक्षस्थापित शुष्कं तृणं न शशाक दग्धुं भस्मीकर्तुं शको न बभूव । सोऽग्निर्जातवेदा अपयतगर्वस्वत एव शुष्कतृणादहनादेव निमित्तात्माप्तवज्जो निववृते झटि. त्येव देवानगन्तुं तस्मानिवृत्ति चकार । आगत्य च देवानुवाच । तदुक्ति माइ-नैवदशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमेतत्पुरतः स्थित यत्मसिद्धं सामान्यतस्त. देवादति विशेषको विज्ञातुं शक्तो नाभवम् । इत्यनेन प्रकारेण ॥ ६ ॥ अथामेनिवृत्तस्य वाक्यश्रवणानन्तरं वायुं सर्वजगतः प्राणं प्रभञ्जनमब्रुव- युक्तचन्तः । वायो हे वायो । एतद्विजानीहि किमेतयक्षमिति तथेति वदभ्य- द्रवत्तमभ्यवदेकोऽसीति । वायुर्वा अहमस्मीत्यब्रवीन्मातरिश्वा वा अहमस्मीति । बस्मिस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीदं सर्वमाददीय यदिदं पृथिव्यामिति तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वेति तदुपयाय सर्वजवेन तन्न शशाकाऽऽदातुं स तत एव निववे नवदशक चिन्नातुं यदेवयक्षमिति । वायुर्वायुनामा । इदं सामान्यम् । विशेषरूपं त्वाइ-मातरिश्वा मातांकाशे श्वसि(या)मि गच्छामीति मातरि- पनामा । आददीयाऽऽझायान्तरिक्षे गमनं कुर्याम् । आदत्स्वाऽऽदायैवस्या भूमेरस्य तृणस्य च कस्याचिदत्यल्पमप्यन्तरं कुरु । आदातुं सर्वतः स्वीकर्तु व्याख्यात्मन्यत् ॥ ७ ॥ ८ ॥९॥ १० ॥ अथ निवृत्तस्य विगतगर्वस्य वायोर्वचनश्रवणानन्तरमिन्द्रं परमैश्वर्यसंपन्न त्रिलोकनाथमब्रुवन्नुतवन्तः । मघवन्भो इन्द्र । एतद्विजानीहि किमेतद्यक्ष- मिति तथेति वदभ्यद्रवत् । व्याख्यातम् । तस्मात्स्व समीपप्राप्तादिन्द्रा- तिरोदधेऽन्तर्धानं चकार । शुद्धान्तःकरणैरपि स्वस्वकर्मभिरनवगम्य दर्शयितुमिन्द्रो हि ब्रह्मसमीपं प्राप्त करग्रहणावसरे बन्न दृष्टवानित्यर्थः॥११॥ स.विस्मयमना इन्द्रस्वास्मिन्नेव यत्र यक्षं स्थित बत्रैव न त्वन्यत्राss- काशेऽवकाशे बदेव यक्षं ध्यायंस्तस्थाविति शेषः । एवं स्थिते मघोनि पिशुद्धान्तःकरणे यक्षदर्शनोत्सुके तदन्तर्धानादपगवान्तर्धानाद्यैश्वर्याभिमाने संपमाषिकारिगुणे स्त्री प्रादुर्बभूव । स. तां स्त्रियं ब्रह्मविद्यां मूर्वि- मी ददर्कोति शेषः । ततो निरीक्ष्य वामाजगाम यक्षस्य वार्ता प्रा. मायान् । आगत्य च बहुशोभमानां सकलाविद्यापिशाची वैलक्षण्ये ..

·[ चतुर्थः खण्डः] केनोपनिषद्दीपिका । नाधिककान्तिमतीमुमां सकलसंसारक्षोच्छेदकत्वेनोत्कृष्ट प्रभां ब्रह्मवि- चामित्यर्थः । हैमवीं हिमरूपः सर्वदा शीतलः स्वयंप्रकाशमान आनन्दा- स्माऽन्तर्हित यक्षस्वरूपः स यस्य नित्यमस्त्युपनिषद्विभागस्य स हिमवांस्त- स्येयं दुहिता हैमवती ताम् । अयवोमा भगवतः पिनाकपाणेः प्राणप्रिया सा हि कान्दिशीकान्भृशं विषण्णाञ्जस्तून्मातेव नानारूपैराश्वासयति । तदु- चितमिन्द्रस्थापि तादृशस्य तस्या दर्शनम् । सा च हिमवतो गिरिराजस्य दुहिता प्रसिद्धा ताम् । अथवा हेम कनकं तस्याऽऽभरणानि हैमानि कटकमुकुटा- दीनि तानि यस्याः सन्ति सा हैमवती तां प्रसिद्धां विदुषासुमा ह किलो. वाचोक्तवान् । तदुक्तिमाह-किमेषयक्षमिति व्याख्यानम् ॥ १२ ॥ इति श्रीशंकरानन्दभगवतः कृतो केनोपनिषद्दीपिकायां तृतीयः खण्डः॥३॥ सा ब्रह्म बृहदेशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यं भवतां विजयकारणमित्यनेन प्रकारेण हकिलोवाचोक्तवती । ब्रह्मेति नामधेयमुक्त्वा तस्य महिमानम• प्याह--ब्रह्मण उक्तस्य वै प्रसिद्धस्यैवद्विजये महीयध्वं विजयनिमित्वमेव- न्महीयध्वमिदं भवतां महत्त्वं येन लोके स्तुतिपूजादिमन्त एतादृशाः स्युरि- त्यनेन प्रकारेण । शिक्षा चेयं ब्रह्मणो विजये सति यूयं महीयध्वं मा स्वाव- च्याभिमानं कुरुतेत्यर्थः । एवमुमयोक्त इन्द्रस्वतस्तस्या उमाया वचनाद किलैव तव एव न त्वन्यस्माद्विदांचकार ज्ञातवान् । तज्ज्ञानप्रकारमाह- ब्रह्म यद्यक्षमन्वहितं तब्रह्मेत्यनेन प्रकारेण ॥१॥ तस्माद्यतो वास्वनी संवादं कृतवन्तौ ब्रह्मणेन्द्रश्वोमावचनेन निश्चिकाय बतो वै प्रसिद्धा एवे [ देवा अमीन्द्रवायवोऽवितरामिवाधिकमविक्रम्येव वर्तन्तेऽन्याननीन्द्रवायुव्यतिरिक्तान्देवांश्चन्द्रवरुणादीन् । एत इत्युक्तानामत आह-यद्यः प्रसिद्धोऽनिर्वायुरिन्द्रः प्रसिद्धानि त्रीण्यपि नामानि त्रयाणां तेऽनीन्द्रवायवः सर्वेभ्योऽत्यधिका हि यस्मादेनद्यक्षरूपमात्मानं नेदिष्ठप- तिशयेन समीपं पस्पृशुः स्पर्श नं चक्रुर्ब्रह्मणः समीपं गवा इत्यर्थः । तेऽनी- न्द्रवायवः सर्वदेवाधिका हि यस्मादेनदेवानां पुरतः स्थितं यक्षं ब्रह्म प्रथमः १ ग. 'दुषीम।

·१० . १ शंकरानन्दकृता [४ चतुर्थः खण्डः] प्रथमा देवेभ्यो मुख्या इत्यर्थः । विदांचकार विदांचक्रुः । छत्रिन्यायं दर्श यितुमेकवचनेन निर्देशः । तज्ज्ञानानुकरणं ब्रह्मेति स्पष्टम् ॥ २ ॥ इदानी छत्रिन्यायं विवृणोति-स्पाद्यतोऽनीन्द्रवायुषु ब्रह्मसमीपगामि. विन्द्र एवोमोपदेशाब्रह्म ज्ञातवान् , ततो वे प्रसिद्ध इन्द्रः परमैश्वर्यसंप- नोऽतितरामिवातिशयेनातिक्रामत्यन्यानस्वव्यतिरिक्तान्देवानग्निवायुप्रमुखान् । स इन्द्रः । ह्येननेदिष्ठं पस्पर्श स ह्येनत्प्रथमो विदांचकार ब्रह्मेति स्पष्टम् ॥३॥ तस्येन्द्रेणावगतस्य ब्रह्मण एष वक्ष्यमाण आदेश उपदेशः । यत्पासिद्धं ब्रह्मरूपं शास्त्रेषु स्वयंप्रकाशमेतद् द्वेष्ट वक्ष्यमाणस्वरूपं विद्युतः प्रसिद्धा- यास्तडितः । व्यातद्विशेषेण द्योतनमकरोत् । आ३ । आकारप्लुतिराश्च. यार्था । आश्चर्य तेजोधातुविलक्षणमपि ब्रह्म विद्युतः सकाशाद्विस्पष्ट प्रकाश कृतवदिव स्वयंप्रकाशमित्यर्थः । इत्यनेन प्रकारेणाऽऽदेश इत्यन्वयः । यथा स्वयं विद्युतोऽपि विशेषप्रकाशवदिव । इदित्थं चक्षुरादीनि सान्ताकरणानि न्यमीमिषनिमेषोपलक्षितं स्वस्वव्यापारं कारितवन् । आ। आकारप्लुतिः पूर्ववदाश्चर्य सर्वक्रियाहीनोऽपि सर्वदेवनिष्पाद्या क्रियां कारितवानिवेत्यनेन प्रकारेणाऽऽदेश इत्यन्वयः। अधिदैवतं हिरण्यामधिकृत्यद्वियाभ्यां वाक्या. भ्यामुपदिष्ट आदेशोऽधिदैवतम् ॥ ४ ॥ अथाधिदेवतादेशकथनानन्तरमध्यात्मनात्मानाधिकारिशरीर नुररीत्यो. च्यमान उपदेशोऽध्यात्म यत्लासिद्धमषिदेवं विधुवोऽपि विशेषाकाशवदिवे. तबुद्धेर्दष्ट सर्वगवं प्रति गच्छतीव च यातीव चकारात्स्पृशती च मनोऽन्तः. फरणमनेन चान्तःकरणेनैवैतद्विद्युतोऽपि विशेष प्रकाश बदिव ब्रह्मोपस्मरत्य ब्रह्मास्मीति सामीप्येन शास्त्रोक्तं स्मरत्यमीक्ष्म निरन्तरं संकल्स इदं ब्रह्माई साक्षात्करोमीत्येवंरूपोऽभिलाभः सोऽपनेनेत्यभिप्रायः॥ ५ ॥ तदुक्तं ब्रह्म ह किल तदनं नाम तस्य तस्य प्राणिजातस्थ बननीय संभजनीयमेतदेव नामधेयम् । तस्वेदानी नामा गुगुणोपासनमाह--तद्वनं नामधेयमित्यनेन प्रकारेण तदुपासितव्यं विजातीचमत्ययशून्येन सजातीय. प्रत्ययप्रवाहेण साक्षात्कर्तव्य । इदानीं गुणोपासनस्य फलनाह-स उपा- सकलक्षणसंपन्नो य: कश्चनैवत्स्वयंप्रकाशं सर्वव्यापारनिमितं मनःसंकल्ल. १ ग. 'डितस्तत्स्वयंप्रकाशं सर्वव्यापारनिमित्तं मनः संकल्पस्मरणगमनेषु कारणं ब्रह्म आ ३ आश्व ! २ ग. भिव व । ३ ग. शाद्विशिष्टं ।

·[: चतुर्थः खण्डः] केनोपनिषद्दीपिका। ११ स्मरणगमनेषु कारणं ब्रह्म । एवमुक्तेन प्रकारेण तद्वनं नामधेयमिति वेद जानात्युपास्त इत्यर्थः। अभिहैनं सर्वाणि भूतानि गच्छन्ति ह किलैनं तद्वन(न)नामोपासकं निखिलानि स्थावरजंगमान भूतानि दर्शनस्पर्शनादि- नाऽभिगच्छन्ति संगच्छन्ति संवाञ्छन्ति सर्वत इच्छां कुर्वन्ति ॥ ६ ॥ इदानीमाख्यायिका परित्यज्य पुनः शिष्यप्रश्नमवतारयति--उपनिषदं ब्रह्मविद्या विद्यया विन्दतेऽमृतमिति भवतैवोक्तं भो हे गुरो ब्रूहि कथय किमु ब्रह्मविद्याऽऽहोस्चिदन्याऽपीति प्रश्नार्थः । इत्यनेन प्रकारेण । ब्रह्म- विद्या चेदुक्तैव तस्याः साधनानि चेत्तपआदीनि वक्ष्यामीत्यनेनाभिमायण गुरुराह-उक्ता श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यारभ्याभीक्ष्णं संकल्प इत्यन्तेन गुणोपा- सनासहितेन वाक्यसंदर्भेण कथिता । ते तुभ्यम् । उपनिषत् , तादात्म्यलक्ष- णेन सामीप्येन नितरां ब्रह्म गमयित्वाऽहंममादिग्रन्थीशिथिलीकृत्यावियां ससंस्कारां सादयति विनाशयतीत्युपनिषद्ब्रह्मविद्या । ब्राह्मीं वाव ब्रह्मणा सत्यज्ञानलक्षणेन संबद्धा ब्राह्मी तामेव न तु तत्संबद्धां तपादिकाम् । अत उपनिषदं व्याख्यातम् । अब्रूमोक्तवन्तः । अतोऽन्यां कथयिष्याम इत्य- भिप्रायः ॥ ७॥ तस्यै, उक्ताया ब्राह्म्या उपनिषद उत्पत्त्ययम् । तपस्तपःशब्दाभिधेयं स्वधर्मानुगुणशरीरसंतापकरं मन इन्द्रिय काठ्यादिषु । दम इन्द्रियनिग्रहः । कर्म स्ववर्णाश्रमोचितं श्रौतं स्मात चेत्यादिकमन्यदपि शमब्रह्मचर्यादि । इदानीमस्या उपनिषदः स ब्राह्म्युपनिषदः (१) उपासनमाह-प्रतिष्ठाः प्रतितिष्ठन्त्येतरिति प्रतिष्ठा इयं तपआयुपनिषत्कामधेनुर्ब्रह्मविद्योपनिषद्वत्सा चतुष्पादित्यर्थः । ततः प्रतिष्ठाः पादाः । इदानीं तान्विशेषत आह-वेदा ऋगायाश्चत्वारः । वेदानां षड(सर्वा)ङ्गानि(णि) विद्याकामधेनोः परि- शिष्टानि निखिलाङ्गानि । सत्यं कालत्रयेऽपि बाघशून्यं ब्रह्म भूरिवेवरस्या गोरायतनं प्रचारोपवेशनादिस्थलम् ।। ८ ।। यो मुमुक्षुब्रह्मविद्यार्थी तपादिसंपादनोधतो वै प्रसिद्धोऽनुत्पन्नब्रह्मसा. क्षात्कारः श्रद्धालुरेतां तपादिकामधेनुं ब्रह्मविद्यावत्सामेवं बेदपादादिरूपेण * इद पदमविकमिव भाति । १ क, बोक्का भो।

·१३ शंकरानन्दकता केनोपनिषदीपिका । [४ चतुर्थःखण्डः ] वेद जानात्युपास्त इत्यर्थः । सोऽपहत्य स्वस्मादपच्छेदपुरःसरं विनाश्य पाप्मानं ब्रह्मविद्योत्पतिप्रतिबन्धहेतुमनन्वे विनाशरहिवे स्वर्गे स्वर्गवासिभि. गेंय आनन्दात्मनि लोके स्वयंप्रकाशे ज्येये ज्यायसि सर्वस्मादभ्यधिक ब्रह्मणीत्यर्थः । प्रवितिष्ठति संजातचरमसाक्षात्कारः प्रकर्षेण पुनरुत्थानशू- न्यत्वेनावस्थानं करोति । प्रतितिष्ठति व्याख्यातम् । पदाभ्यास उपनिषत्स- माप्त्यर्थः ॥९॥ इति श्रीशंकरानन्दभगवतः कृतो केनोपनिषद्दीपिकायां चतुर्थः खण्डः ॥४॥ समाप्तेषं शंकरानन्दकृता तलवकारोपनिषदपरपर्याय- केनोपनिषद्दीपिका ॥ PLZAREENAICHDAICH ·ॐ वत्सब्रह्मणे नमः। नारायणविरचिता केनोपनिषद्दीपिका । केनेषितोपनिषदि खण्डाश्चत्वार इप्सिताः । क्षुद्रग्रन्यसमाहारे सा द्वात्रिंशतमी मता ॥ तलवकारशाखा सामवेदे नवाध्याय्याम् । तत्र प्राक्कर्षाण्युक्तानि ततः सम. स्तकर्माश्रयस्य प्राणस्योपासमानि ततः कर्माङ्गन्सामोपासनानि तवो गायत्र सामविषयं दर्शनं वंशान्तमुक्तमष्टभिः । ततस्तैः शुद्धसत्त्वं प्रति केनेषितः मित्याद्या ब्रह्मविषयोपनिषनवमाध्याय आरभ्यते। शादृष्टार्थेभ्यो बाद्यसाध. नेभ्यो विरक्तस्य प्रत्यगात्मविषया जिज्ञासेयम् । केनेषितमित्यादि । शिष्या. चार्य प्रश्न प्रतिवचनरूपेण कथनं सुखपतिपत्त्यर्थ केवलचर्कागम्यत्वदर्शनायें च। केन कत्रेषितमिष्टमभिप्रेतं सत्कस्येच्छामात्रेण मनः पति स्वविषयं प्रति गच्छति । इषेराभीक्ष्ण्यार्थस्य गत्यर्थस्य चेहासंभवादिच्छार्थस्यैतद्रूपम् । इडा. गमछान्दसः । तस्यैव प्रपूर्वस्य नियोगार्थे प्रेषितमिति । न यथापसिद्धमेव कार्यकारणसंघातस्य प्रेरयितृत्वं किंतु संघातव्यतिरिक्तस्य स्वतन्त्रस्येच्छा- मात्रेण मनआदिप्रेरयितृत्वमित्यस्यार्थस्य प्रदर्शनार्य केनेषितं प्रेषितमिति विशेषणद्वयम् ! ईश्वरविषयोऽयं प्रश्नः । यदुक्तम्-ईश्वरः सर्वभूतानां हृदेशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ इति । प्रवृत्तिलिङ्गाच्च विशेषार्थः प्रश्न उपपन्नः । रथादीनां हि चेतनावदधिष्ठि- तानां प्रवृत्तिष्टा तद्धि लिङ्गः चेतनावतोऽधिष्ठातुरस्तित्वे । मनआदीनि चेतमावदधिष्ठितानि करणत्वाद्वासीवदिति प्रयोगः। मनुतेऽनेनेति मनोऽ. न्तःकरणम् । इषितं प्रेषितमित्युपमार्थे न त्वनयोराविह संभवः । नहि शिष्यानिव मनादीनि विषयेभ्यः प्रेरयत्यात्मा । विविक्तनित्यचि. स्वरूपमात्रतया तु निमित्तमात्रं प्रवृत्तौ । प्राण इति नासिक्यः । प्रक रणात् । केन युक्तो नियुक्तः प्रेरितः सन्मति गच्छति स्वव्यापार । वत्मवृत्तिपूर्वकन्चात्सन्द्रियप्रवृत्तीनाम् । चल्लिक्रिया हि सर्वेषां प्राणनिमित्चैव । तेन प्रकल्प . प्राथम्यम् । प्रति । प्रथम आद्यः ·r नारायणविरचिता [१ प्रथमः खण्डः] स्वतरित्पन्द्रियाणां विषयावभासकत्वमात्रं न चलिक्रियारूपा प्रवृत्तिः । सां तु प्राणनिमित्तैव सेषाम् । केन देवेनेषितामिष्टां कस्येच्छामात्रेण वाचं शब्द. लक्षणां वदन्ति लौकिकवाचा वदनं किंनिमित्तं प्राणिनाम् । चक्षुः श्रोत्रमि. न्द्रियम् । क उ प्रश्ने । देवो युनक्ति प्रेरयति । करणानामधिष्ठाता चेवना. चान्यास किंलक्षण इत्यर्थः ॥ १॥ प्रतिवचनं भोत्रस्य श्रोत्रमित्यादि । अयमत्र पदार्थः । श्रोत्रे तावत्स्ववि. षयव्यञ्जनसमर्थ( सामर्थ्य ) दृष्टम् । तच्च सामर्थ्य श्रोत्रस्य चैतन्ये ह्यात्मज्यो. विषि नित्येऽसंहते सर्वान्तरे सति भवति नासतीति । " आत्मनवायं ज्योतिषाऽऽस्ते शेते " तस्य भासा " " येन सूर्यस्तपति " इत्यादिश्रुतेः श्रोत्रायेव सर्वस्याऽऽत्मभूतं चेतनमिति प्रसिद्धम् । तदिह निवर्त्यते । अस्ति किमपि विद्वबुद्धिगम्यं सर्वान्तरतमं कूटस्थमजरममृतमभयं श्रोत्रादेरपि श्रोत्रादि तत्सामर्थ्यनिमित्तमिति प्रतिवचनम् । शब्दार्यश्चोपपन्नः। कथं शृणो. स्यनेनोति श्रोत्रं तस्य शब्दावभासकत्वं श्रोत्रतत्त्वम् । ततश्च शब्दोपल- धृरूपतयाऽवभासक्रत्वं न स्वतः श्रोत्रस्याचिद्रूपत्वात् । आत्मनश्च चिद्रूपत्वा- घच्ट्रोत्रस्योपलब्धृत्वेनावभासकत्वं तदात्मनिमित्तमिति श्रोत्रात्मेत्युच्यते । यशोदकस्यौष्ण्यमग्निनिमित्तमिति दग्धुरप्युदकस्य दग्धाऽग्निरुच्यते । उदकपः प्यनिसंयोगादमिरुच्यते । तद्वत् । अनित्यं यस्यान्यसंयोगादुपलब्धृत्वं तत्क- रणं श्रोत्रादि । उदकस्येव दग्धृत्वम् । तत्र हि तनित्यं यत्र नित्यमुपलब्धृ. त्वममाविवाष्ण्यं स नित्योपलब्धिस्वरूपत्वा दग्धेवोपलब्धोच्यते । श्रोत्रादिषु श्रोत्रत्वाधुपलब्धिरनित्या। नित्या चाऽऽत्मनि । अतः श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्याद्यक्ष- रार्यानुगमादुपपन्नं निर्विशेषस्योपलब्धिरूपस्याऽऽत्मनो मन आदिप्रवृत्ति निमित्सत्वम् । मनसोऽन्त:करणस्य मनो न हन्ताकरणमन्तरेण चैतन्यज्यो. विषा दीपिवं स्वविषयसंकल्पाध्यवसानादिसमर्थ स्यात् । तस्मान्मनसोऽपि मनः । बुद्धयादित्रयमप्यन्तर्भाव्य मनस इति निर्देशः । यद्वाचो ह वाचम् । यच्छन्दो यस्मादर्थः श्रोत्रादिभिः सर्वैः संबध्यते । यस्माच्छ्रोत्रस्य श्रोत्रं यस्मान्मनसो मनो यस्मादाचो वाक्तस्मात्तज्ज्ञात्वा मनाधतिमुच्योज्झित्वाऽ- मृता भवतीत्यन्वयः । वाचमिति द्वितीया प्रथमार्थे । स उ प्राण इत्यनु. रोधात् । पृष्टस्याऽऽत्मनः प्रधानविभक्त्या प्रथमया निर्देष्टुमुचितत्वाच्च । स यस्त्वया पृष्टः स प्राणाख्यस्य वृत्तिविशेषस्य प्राणः । तत्कृतं हि प्राणस्य गाणसापर्यम् । न ह्यात्मनानाधिष्ठितस्य प्राणनमुपपत्तिमत् । "को होवान्या- * ·[१ प्रथमः खण्डः] केनोपनिषद दीपिका। स्का प्राण्याद्यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्" "ऊर्य प्राणमुअवस्वानं प्रत्यगस्थति" इत्यादिश्रुतिभ्यः । ननु श्रोत्रादीन्द्रियपस्वावाद्माणपाणस्य ग्रहणं युक्तं न त्वविशेषेण । सत्यम् । सामान्यग्रहणे तस्याप्यन्तर्भावाददोषः । सर्वस्यैव हि करणकलापस्य यदर्थपयुक्ता प्रवृत्तिस्बद्ब्रह्मवि प्रकरणायों विवक्षितः । तथा चक्षुषो रूपमकाशकस्य यद्ग्रहणसामय तदात्मचैतन्याधि. ष्ठितस्यैव । अतश्चक्षुषश्चक्षुः । प्रष्टुः पृष्टस्यार्थस्य ज्ञातुमिष्टत्वादत्र तजाति शेषः । अतिमुच्योज्झित्वा सामाच्छोत्रादिकरणकलापम् । यत्कृतः संसा. रसं श्रोत्रादाबात्मभावं त्यक्त्वा श्रोत्रादेः श्रोत्रादिलक्षणं ब्रह्माऽऽत्मवि ज्ञात्वाऽत एव ते धीरा धीमन्तो न हि विशिष्टधीमत्त्वमन्तरेण श्रीवाद्यात्म. भावः शक्यः परित्युक्तम् । प्रेत्य व्यावृत्त्यास्माल्लोकान्ममाहंभावलक्षणात्य. कसषणा भूत्वेत्यर्थः । अमृता अमरणधर्माणो भवन्ति । अथवाऽविमुच्ये- त्यनेनैवैषणात्यागस्य सिद्धत्वादस्माल्लोकात्मेत्यास्माच्छरीरादपेत्य मुत्वे. त्यर्थः ॥२॥ यस्माच्छ्रोत्रोद्यात्मभूतं ब्रह्मावो न तत्र तस्मिन्ब्रह्मणि चक्षुर्गच्छति। स्वात्मनि गमनासंभवात् । अत एव न वाग्गच्छति । यथाऽग्निर्दाहकः प्रकाशक वापि सन्न ह्यात्मानं दहति प्रकाशयति वा तद्वत् । श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिनाक्तेऽ. प्यात्मतत्त्वे सूक्ष्मत्वेनाप्रविपन्नत्वात्पुनः पर्यनुयुयुक्षा वाक्चक्षुषोः सन्द्रिया. थत्वाच्चक्षुरादीनि चत्र स्वात्मभूवे न ज्ञानमुत्पादधन्वीत्यर्थः । वर्हि सुखादि. बदन्तःकरणेन गृह्य वामत आह-नो मनो गच्छति । अतो न विनो बास करणैन विजानीमोऽतःकरणेन सुखादिवद्यर्थतन्मनआदिकरणजावमनुचि- ज्यादुपदिशेब्रह्म । यद्धि करणगोचरं वदन्यस्मा उपदेष्टुं शक्यं जाविगुणक्रि- यादिविशेषणैः। न तु जात्यादिविशेषणवद्ब्रह्म तस्माद्विषमं शिष्यानुपदेशेनं प्रत्याययितुं तस्मादुपदेशे तदर्थ ग्रहगे च यत्नातिशयः कर्तव्य इति भावः । अथवा श्रोत्रादीनां श्रोत्रादिलक्षणं ब्रह्म विशेषेण दर्शयेत्युक्त आह-न वत्र चरित्यादि । पवित्सर्वमत्र तु विशेषः । यथैतदनुशिष्यात्मविपादयेदन्योऽपि शिष्यमितोऽन्यविधिनेति भावः । सर्वथा ब्रह्म बोधयेत्युक्ते यद्यपि प्रत्यक्षा. दिभिर्न शक्यते प्रत्याययितुमागमेन तु शक्यत इत्याशयेनाऽऽह-अन्यदेव तद्विदितादयो अविदितादधीति । विदितं व्यक्तं व्याकुवं ततोऽन्यदविदित- मषाकृतमविद्या ततोऽवध्युपरि लक्षणयाऽन्यदित्यर्थः । यदि यस्मादुपरि ·:: नारायणविरचिता [१ प्रथमः खण्डः] भवति तत्ततोऽन्यदिति प्रसिद्धम् । यद्विदितं तदल्पं मयै दुःखात्मकं चेति हेयम् । अविदितमुपादेयं कार्यार्थ हि कारणमुपादीयते । तेन हेयोपादेवा- भ्यामन्यद्रह्म । एतेन स्वात्मव्यतिरिक्तब्रह्मविषया या जिज्ञासा सा निवः । विवा भवति । न हि स्वात्मा हेयो नाप्युपादेयोऽन्यद्धयन्येनोपादीयते न स्वयमेव स्वयं हीयते वोपादीयते वा । तेन स्वात्मैव ब्रह्मेत्युपदिष्टम् । इति शुश्रुमेति । ब्रह्मेवमाचार्योपदेशपरम्परयेवाधिगन्तव्यं न तर्कतः प्रवचनमे. धावहुश्रुत वपोयज्ञादिभ्यश्वेत्येवं शुश्रुम श्रुत वन्तो वयं पूर्वेषामाचार्याणां बचनम् । य श्राचार्या नोऽस्मभ्यं तद्ब्रह्म व्याच चक्षिरे विस्पष्टं कथितव- त: ॥३॥ अन्यदेवेत्यनेनाऽऽस्मा ब्रह्मेति प्रतिपादिवे शङ्का स्यात् । कथमात्मा शरीरी ब्रह्म ततोऽन्य उपास्यो विष्णुरीश्वर इन्द्रः प्राणो पा ब्रह्म भतितुम ईति न त्वात्मा लोकप्रत्यय विरोधादिवि तामपनेतुमाह--यद्वाचेति । यच्चै- वन्यमानं स्वसत्ताक वाचा वागिति जिह्वमूलादिस्वष्टसु स्थानेषु विषकमा- नेयं वर्णानामाभिव्यञ्जकं करणं वर्णाश्चार्यसंकेतपरिच्छिन्ना एतावन्त एवं क्रमप्रयुक्ता इत्येवं तदभिव्यङ्गन्यः शब्दः पदं वाक्यं वागित्युच्यते । अकारो वै सर्वा वाक्सैषा स्वरस्पर्शान्तःस्थोष्मभिव्यज्यमाना वाङ्नाना- रूपा भवति" इति श्रुतेः। मितममित स्वरः सत्यानो एव विकारो यस्यास्तस्या वाचा पदत्वेन परिच्छि नया करणवत्याऽनभ्युदितममकाशि- वम् । येन ब्रह्मणा विवक्षितेऽये सकरणा वागभ्युद्यते चैतन्यज्योतिषा प्रकाश्यते सा हि वक्त रुक्तिरूपा नित्या पैतन्यरूपा "न हि वक्तर्वाचो विप- रिलोपो विद्यवे" इति श्रुतः तदेवाऽऽत्मस्वरूप ब्रह्म निरविशयं भूमारवं बृहत्त्वाति विद्धि जानीहि त्वम् । चक्षुश्चश्चक्षुरित्यादिश्रोतव्यबहारान्व्यु. दस्याऽऽत्मानमेव निर्विशेष ब्रह्म विद्धीत्येवशब्दा: । नेदं ब्रह्म यदिदमुपा विभेदविशिष्टममात्मेश्वरायुपासतेध्यापन्ति । उहावरेण वसिष्ठं पति- शृणु ब्रह्मविदां श्रेष्ठ देवार्चनमनुत्तमम् । न देवः पुण्डरीकाक्षो न च देवत्रिलोचनः ।। न देवो देवरूपो हि न देवश्चित्तरूपकः । अकृत्रिममनाद्यन्वं देवनं देव उच्यते ॥ आकारादिपरिच्छिन्ने मिते वस्तुनि तत्कुतः । अकृत्रिममनायन्तं देवनं चिच्छिवं विदुः ।। इति । .

·५ २ द्वितीयः खण्डः ] केनोपनिषदीपिका । अज्ञातशिवतत्वानापाकाराद्यर्चनं कृतम् । योजनाध्वन्यशक्तस्य क्रोशाध्या परिकल्पते ॥ इति च । तत्र पूजाविधिरप्युक्ता- बोधः साम्यं शम इति पुष्पाण्यत्र्याणि तत्र च । शिवं चिन्मात्रममलं पूज्यं पूजाविदो विदुः ।। इति । वदेव विद्धीत्युक्तेऽपि नेदं ब्रह्मेत्यनात्मनोऽब्रह्मत्वं पुनरुच्यते नियमार्य- मन्यब्रह्मबुद्धिपरिसंख्यानार्य च ॥४॥ अन्यदेव तदिति ब्राह्मणोक्ताओं यदाचेत्यादिमन्त्रे दृढी क्रियते-यन्मनसेति । कामादिवृत्तिमन्मनस्वेन यच्चैतन्यज्योतिर्मनसोऽवभासकैन मनुते न संकल्पयति नापि निश्चिनोति मनसोऽवभासकत्वेन नियन्तृत्वात्सर्वविषयं प्रति प्रत्यगे. घेवि स्वात्मनि न प्रवर्ततेऽन्तःकरणम् । अन्त:स्थेन हि चैतन्यज्योतिषाऽ- बभासितस्य मनसो मननसामयं तेन सर्ववृत्तिकं मनो येन ब्रह्मणा मतं विषयीकृतं व्याप्तमाहुः कथयन्ति ब्रह्मविदः । तस्मातदेव मनस आत्मानं प्रत्यक्चेतयितारं त्वं ब्रह्म विद्धि ।। ५ ।। न पश्यवि न विषयी करोति येनान्त:करणवृत्तिसंयुक्तेन चक्षूषि तवृत्तीः पश्यति चैतन्यात्मज्योतिषा विषयी करोति व्याप्नोति लोकः ॥ ६॥ यच्छोत्रेण दिग्देवताधिष्ठितेनाऽऽकाशकार्येण मनोचिसंयुक्तेन न विषयी करोति लोकः । यच्चैवन्यात्मज्योतिषा च श्रोत्रं श्रुतं विषयीकृतं तदेव ॥ ७॥ यमाणेन पार्थिवेन नासापुटस्येनान्तःकरणपाणवृत्तिभ्यां सहितेन न प्राणिति गन्धवान विषयी करोति लोकः । येन चैतन्यात्मज्योतिषाऽवभास्य. स्वेन स्वविषयं प्रति प्राणः प्रणीयते तदेव ।। ८ ।। इति नारायणविरचितायां केनोपनिषद्दीपिका यां प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ एवं हेयोपादेयविपरीतस्त्वमात्मा ब्रह्मेति प्रत्यायित: शिष्योऽहमेव ब्रह्मति सुष्टु वेदाहं मामिति गृह्णीयादित्याशङ्कयाऽऽचार्यः शिष्यबुद्धिविचालनार्थमाह- यदिति । अहं सुष्ठु वेदोत चेन्मन्यसे नेतद्युक्तं सर्वस्य हि वेदितुरात्मा ब्रम नहि वेदिवा वेदितुर्वेदितुं शक्योगिरिव दग्धुमग्नः । न चान्यो वेदिता ब्रह्मणोऽस्ति यस्य वेधमन्यत्स्याद्ब्रह्म " नान्यदवोऽस्ति विज्ञातृ" इत्यन्यस्य विज्ञातुनिषेधात् । तस्मात्सुष्ट वेदाहं ब्रह्मेति प्रतिपत्तिमिध्येव । तस्मायुक्त मे- घाऽऽहाऽऽचायों यदीत्यादि । कदाचियथाश्रुवदुर्विज्ञेयमपि क्षीणदोषः सु. मेघाः कश्चित्मविपद्यते कश्चिनेति साशङ्कामुक्तं यदीत्यादि । महतीह सूक्ष्मे क्षिका धर्तते । ब्रह्मणा बोधितोऽपि विरोचनो यथावन प्रविपेदे । इन्द्रश्चतुः ३ ·६ . नारायणविरचिता [ २ द्वितीयः खण्डः] थपर्याये प्रथमोक्तमेव ब्रह्म प्रतिपेदे लोकेऽप्येकस्माद्गुरोः शृण्वनां कश्चिद्य- यावत्पतिपद्यते कश्चिदयथावत्कश्चिद्विपरीतं कश्चिन्न प्रतिपद्यते । किं पुनर्वक्त- व्यमतीन्द्रिय आत्मतत्त्वे । सर्चे चात्र तार्किका विप्रतिपन्नाः । तस्मादाविदितं ब्रह्मेति सुनिश्चितोक्तेऽपि विषमपतिपत्तित्वाद्यदि मन्यस इति साशङ्कं वचनं युक्तमेवाऽऽचार्यस्य । दहरं दभ्रमल्पमेवापि नूनं त्वं वेत्थ जानीषे ब्रह्मणो रूपम् । किमनेकानि रूपाणि महान्ति दभ्रमाणि च येनाऽऽह-इभ्रमेवेत्या- दि । बाढम् । अनेकानि हि नामरूपोपाधिकृतानि ब्रह्मणो रूपाणि न स्वतः । स्ववस्तु " अशन्दमस्पर्शमरूमपव्ययं तयारसं नित्यमगन्धवच्च यत्" इति शब्दादिभिः सह रूपाणि प्रतिषिध्यन्ते । न केवलं श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यायध्यात्मोपाधिपरिच्छिन्नमुपदिष्टमेव ब्रह्मणो रूपमसं वेत्थ । किंतु यदस्य ब्रह्मणो देवेषु रूपमधिदैवमिसि यांवत् । अदिधैवोपारिपरिच्छिन्न स्य ब्रह्मणो यद्रूपं वेत्थ तदपि दभ्रमेव वेत्येत्यहं मन्ये । यदध्यात्वं यदपि व देवेष्वधिदैवतोपाधिपरिच्छिन्नं तदपि तत्त्वतो न सहसा वेदितुं शक्यम् । यत्तु विश्वस्वसर्वोपाधिविशेष शान्तमनन्तमेकमद्वैवं भूमाख्यं नित्यं ब्रह्म तत्कथं सुवेद्यमित्यभिप्रायः । यत एव मथ नु हीनं तस्मान्मन्येऽ. घापि मीमांस्यं विचार्यमेव तद ब्रह्म । एवमाचार्योक्तः शिष्य एकान्त उप. विष्टः सन्यथोक्तमाचार्येणाऽऽगममर्थतो विचार्य ततश्च निर्धार्य स्वानुभवं कृत्वाऽऽचार्यसकाशमुपगम्योवाच-मन्ये विदितमिति । अथ त्वं मन्यसे मया विदितं ब्रह्मेति । अथवा देवेष्वग्न्यादिषु सूक्ष्मबुद्धिष्वपि यो मन्यते सुवेदा- हमिति सोऽप्यस्य ब्रह्मणो रूपं दभ्रमेव वेत्ति नूनं किं पुनर्वक्तव्यमल्पबुद्धिषु मानवेषु । तस्मान्मीमांस्यमवेत्युक्तः शिष्य आह मन्ये विदिवमित्येवं योज्यम् । अथवाऽध्यात्ममधिदैवं च यदस्य ब्रह्मणो रूपं सोपाधिकं त्वया विदिवं तहहरमल्पमेव न तु परं भूमाख्यं तत्तु ते मीमांस्पमेधास्तीत्युक्तः शिष्य उपाधि परित्यज्यानुभवेन निश्चित्याऽऽह मन्ये विदितमित्येवं योज्यम् । अथ विति हेतुर्मीमांसायाः । सुविदिवरूपं कस्मादभ्रमन्यदेव तद्विदितादित्युक्त. स्वात् । मन्ये विदितमिति शिष्यमीमांसानन्तरोक्तिरागमाचार्यानुभवलक्षणप- त्ययत्रयस्कविषयत्वेन संगत्यर्थम् ॥ १ ॥ आचार्यात्मानुभषयोस्तुल्यत्वे हेतुमाद्द-मन्ये सुवेदेति । अहेत्यवधारणे । नैव मन्ये सुवेद ब्रह्मेति । नैव तर्हि त्वया विदितं ब्रह्मेत्युक्त आह-नो न xमले नाहमित्यत्र नाहेति पाठगनुरोधेवेदम् ।

·[१ द्वितीयः खण्डः ] कनोपनिषदीपिका। वदति वेद चेति । नाह मन्ये सुवेदेति विदितादन्यत्वमुक्तं नो न वेदेति चाविदितादन्यत्वयुक्तं वेद चंति वेदैव । ननु विप्रतिषिद्धमिदं न सुवेद वेद चेति । एकस्मिन्विषये वेदनावेदनयोर्विरोधात् । नैष दोषः । विदिताविदि- तान्यत्वेन स्वप्रकाशावेदनपरत्वाद । फलव्याप्यत्वासंभवेऽपि चरमान्त:कर- णवृत्तिव्याप्तत्वाङ्गीकाराव । आत्मप्रकाशे प्रकाशान्तरानपेक्षणात् । विषयाका- रान्तःकरणवृत्तिप्रतिबिम्बितं चैतन्यं फलं घट इवाऽऽत्मप्रकाशे स्वप्रकाशत्वेन प्रतिबिम्बानपेक्षणात् । इदानीमात्मने( नो) ब्रह्मविद्याया दृढनिश्चयतां दर्शयनजति यो न इति । नोऽस्माकं सब्रह्मचारिणां मध्ये य उक्त तद्वचनं तत्त्वतो वेद स एष तद्ब्रह्म वेद नान्यः । किं पुनस्तद्वचनमत आह- नो न वेदवि वेद चेति : अन्यदेवेत्यादिनोक्तं वस्त्वनुमानानुभवाभ्यां सं. योज्य निश्चित्तं नो न वेदेति वेद चेत्यनेन वाक्येनाऽऽचार्यबुद्धिसंवादार्थ मन्दबुद्धिग्रहणव्यपोहार्थं च मयोक्तं ब्रह्म । एतद्वाक्यमर्यतो यो वेद स एव ब्रह्म वेद नान्य इत्यर्थः ॥ २ ॥ आख्यायिकोपसंहारार्थ श्रुतिः स्वेन रूपेण समस्तसंवादनिर्वृत्तमर्थमवधार. यति- यस्यामतामिति । यस्यामनमात्मतत्त्वनिश्चयफलावसानावबोधतया विवि. दिषा निवृत्ता तस्य मतं तेन ज्ञातम् । "मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च " इति क्तः। क्तस्य च वर्तमाने " इति कर्तरि षष्ठी । विद्वदविदुषोर्यथोक्ती पक्षावव. धारयति--- अविज्ञातमिति । अविज्ञातं विज्ञाताद्विदितादन्यदेव ब्रह्म विजा. नवां सम्यग्दर्शिनाम् । विज्ञातं विदितं ब्रह्माविजानतामसम्यग्दर्शिनाम् । इन्द्रियमनोबुदयुपाधिष्वात्मदर्शिनां ब्रह्मोपाधिविवेकानुपलम्भाबुद्धयुपाघेश्व विज्ञातत्वाद्विज्ञातं ब्रह्मेत्युपपद्यते भ्रान्तिः । न त्वत्यन्तमूडानामियं भ्रान्ति- रतोऽसम्यग्दर्शनपूर्वपक्षत्वेनोपन्यस्यते । हेत्वर्थे वोत्तराधः ॥ ३ ॥ यदि ब्रह्मात्यन्तमेवाविज्ञातं तर्हि लौकिकानां ब्रह्मविदां चाविशेष: प्राप्तोऽविज्ञातं विजानतामिति च परस्परविरुद्धम् । कथं च ब्रह्म सम्यग्वि- दितं भवतीत्येवमर्थमाह-प्रतिबोधति । बोध बोधं प्रति विदितं बोधशब्देन बौद्धाः प्रत्यया उच्यन्ते । यस्य सर्वे प्रत्यया विषयी भवन्ति स आत्मा सर्वबोधान्प्रतिबुध्यते सर्वप्रत्यषदर्शी चिच्छक्ति स्वरूपमात्रः प्रत्ययैरेव प्रत्य- येष्वविशिष्टतया लक्ष्यते नान्यद्वारान्तरमात्मविज्ञानाय । अतः प्रत्ययम. त्यगात्मतया यदा विदितं ब्रह्म तदा तन्मतं तत्सम्यग्दर्शनमित्यर्थः । यदा गुरूपदेशः प्रविबोधस्तेन विदितं मतम् । अमृतत्त्वं हि विन्दत इति हेतुवच- * अन्यदित्यधिकमिव भाति ।

·- नारायणविरपिता [ ३ तृतीयः खण्डः] मम् । विषयात्मविज्ञाने(न) हि मृत्युमारभत इत्यात्मविज्ञानममृतत्वनिमिच मिति युक्तं हेतुवचनम् । कथमात्मषिज्ञानेनामृतत्वं विन्दतेऽन आह-आत्म. नति । स्वेन रूपेण विन्दते लमदे वीर्य बलं सामर्थ्यम् । धनमहायमन्त्रीष. घितपोयोगकृतं वीर्य मृत्युं नाभिभवितुं शक्नोति । अनित्यवस्तुकृतत्वात् । आत्मविद्याकृतं तु वीर्यमात्मनैव विन्दवे नान्येनेत्यतस्तदेव वीर्य मृत्युं शक्नो त्यभिभवितुम् । यत एवमात्मविद्याकृतं वीर्यमात्मनैव विन्दतेऽजो विद्ययाऽs- त्माविषण्या विन्दतेऽमृतम् । “नायमात्मा बलहीनेन लभ्यते( भ्यः )" इति श्रुतेः सामर्थ्य हेतुग्मृतत्वे ॥ ४ ॥ कष्टा खलु संसारगतिरत इहैव चेद्यदि मनुष्योऽधिकृतः समर्थः समवेदी- दात्मानं यथोक्तलक्षणं विदितवान् । अथ सत्यं परमार्थतत्वमस्त्यवाप्तं तस्य जन्म सफलमिति भाषः । चेन्नावेदीन्महती विनाष्टिमहान्विनाशो जन्ममरण प्रबन्धाविच्छेदलक्षणः स्यात् । ज्ञाते किं स्यादत आह-भूतेषु भूतेषु चरा घरेषु विचित्य पृथक्कृत्यैकमात्मतत्त्वमात्मभावेनोपलभ्य धीरा धीमन्तो विवेकिनः मेत्य व्यावृत्त्यास्माल्लोकाच्छरीराद्वयावृत्तममत्वाहंकाराः सन्तोऽ. मृता नित्यविज्ञानामृतत्वस्वभावा भवन्ति ॥ ५॥ इति नारायणविरचितायां केनोपनिषद्दीपिकायां द्वितीयः खण्डः ॥२॥ . . समाप्ता ब्रह्मविद्याऽत ऊर्ध्वमर्थवादेन ब्रह्मणो दुर्विज्ञेयसोच्यतेऽधिकय- स्नाय । शमाधों वाऽऽन्नायोऽभिमामशावनात् । व्यावृत्तबाथमिथ्याप्रत्यय ग्राह्यत्वाद्ब्रह्मणः । " नेदं यदिदमुपासते ". इत्यपोदितत्वात्सगुणब्रह्मोपास. नार्यों वा । तस्यैव ब्रह्मणः सगुणत्वेनाध्यात्ममधिदैवं चोपासनं विधातव्य- मित्यर्थः । ब्रह्म, ईश्वरः । को ह्यन्यस्तृणं वज्रीकर्तुं क्षमः । ह, ऐतिथे । देवासुरसंग्रामे देवेभ्योऽर्थाय विजिग्येऽजैषीदसुरान् । ब्रह्मण इच्छानिमित्तो देवानां विजयो बभूवेत्यर्थः । तस्येति ब्रह्मणो विजये ब्रह्मकर्तृके स्वोत्कर्षे सति यज्ञादिलोकस्थित्यपहारिष्यसुरेषु पराजितेषु देवा वृद्धिं पूजा वा प्राप्त. वन्तः । त ऐक्षन्ताऽऽलोचितवन्तो मिथ्याप्रत्ययत्वादेयख्यापनार्थोऽयमाना. यः । किमालोचितवन्त ईश्वरनिमित्ते विजये सति स्वसामर्थ्य निमिचोऽस्मा- कमेवायं विजयोऽस्माकमेषायं महिमति सर्वकल्याणास्पदमीश्वरमात्मानमः बुद्ध्वा पिण्डमात्राभिमानाः सन्तः॥१॥ सद्ब्रह्म ह किलैषां देवानामभिप्रायं मिथ्याहंकाररूपं विजज्ञो ज्ञाववत् । ज्ञात्वा च मिथ्याभिमानशातनेन तदनुजिघृक्षया तेभ्यो देवेभ्योऽर्याय तेषा;

·चतुर्पः खण्डः ] केनोपनिषदीपिका। मेवेन्द्रियगोचरे नातिदूरे प्रादुर्बभूव महेन्चरपक्तिमायोपानास्वन्ताद्धवेन केनचिद्रूपेण प्रादुर्भूतं तकिलोपलभमाना आपि देवा न ग्यमामत न विज्ञा. सवन्तः । किमिदं यदेतदक्षं पूज्यामिति । यजेरोणादिका सः॥२॥ ते तद्विज्ञानामानिमब्रुवन् । अभ्यद्रवच्छीनं गतः । तमभ्यवदड्रम । किम् । कोऽसीति । पृष्टेऽग्निर्वै जातवेदा वा इति नामद्वयेनाऽऽत्मानं श्लाघयनमिरवीत । एवमुक्तवन्तं ब्रह्मोवाच । वस्मिभेवं प्रसिद्धगुणनाम- पति स्वयि किं वीर्य सामर्थ्यमिति । सोऽब्रवीदपीदमित्यादि । पृथिव्यामि त्युपलणमन्तरिक्षस्थस्यापि । एवमभिमानववे ब्रह्म तृणं निदधौ पुरः स्थापितवत् । एतत्तृणमात्रं ममाग्रतो दह न चेदग्धुं समर्थो मुञ्च सर्वत्र दग्धृत्वाभिमानमित्युक्तस्तत्तृणमुपमेयाय तृणसपीपं गतवान्सर्वजन सों. त्साहकृतेन वेगेन । गत्वा न शशाक नाशकदग्धुं सोऽमिस्तव एव तृणदाहाश. केरेव ब्रीडित्वा निववृते निवृत्तः सन्देवानवोचनैतदिति ॥३॥४॥५॥६॥ अथानन्तरं वायुमब्रुवन्नित्यादि पूर्ववत् । बानाद्गमनाद्वायुः । मातर्मन्तरिक्ष श्वयति वर्धत इति मातरिश्वा । आददीय गृह्णीयाम् । तृणनिधानेऽयमधि- प्रायः । अत्यन्तसंभावितयोरग्निमारुतयोस्तृणदहनादानाशक्त्याऽऽत्मसंमा. चना शातिता भवेदिति । तस्मादिन्द्रातिरोदधे । तिरोधानेऽध्ययपाभिपाय इन्द्रोऽहमित्यधिकतमोऽभिमानो यस्य सोऽहमग्न्यादिभिः प्राप्तं वाचा संभा- षणमात्रमप्यनेन न प्राप्तोऽस्मीत्यभिमानं कयं न नाम अह्मादिति । वदनु- ग्रहायवान्तर्हितं बभूव । स शान्ताभिमान इन्द्रोऽत्यर्थं ब्रह्म जिज्ञासुस्मि- भाकाशे ब्रह्मणः प्रादुर्भाव आसीतिरोधानं च तस्मिन्नेवाऽऽकाशे तस्थौ कि सद्यक्षमिबि ध्यायन्न निववृतेऽग्न्यादिवत् । तव इन्द्रस्य यक्षे भक्ति दृष्टा विद्या प्रादुरासीत् । स स्त्रिय मतिरूपिणी विद्यामाजगाम । रुद्रस्योमा हेमवती बहुशोभमानाऽभिप्रायबोधहेतुत्वाद्विद्यैव सा तो ह प्रसिद्धामुवाच किमिदं यक्षम् । इति वाक्यसमाप्तौ ॥ ७ ॥ ८ ॥९॥ १० ॥ ११ ।। १२ ॥ इति नारायणविर चितायां केनोपनिषद्दीपिकायां तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ सा तं ब्रह्मेति होवाच । सा हि नित्यमेवेश्वरेण सर्वज्ञेन सह पर्वत इति जातुं समर्था । ब्रह्मण ईश्वरस्य वै विजये महीयध्वमीश्वरेण हि जिवा असुरा यूयं तत्र निमित्चमा तस्यैव विजये महिमानं प्राप्नुव । एतदिति क्रिया- विशेषणम् । युष्माकं तु मिथ्याभिमानोऽस्माकमेवायं विजय इति । ततस्व- स्मादेवोमावाक्यादेष विदांचकार ब्रह्मेन्द्रिः । ततो हेवेत्यवपारणं ब्रह्मा- घबोधे स्वावधनिरासाय ।। १ ।।

·नारायणविरचिता [: चतुर्थः खण्डः] अस्माता इति । यस्मादग्विाविन्द्रा ब्रह्मणा संवाददर्शनादिना सामी. समुपगतास्तस्मात्स्वैर्गुणैरतितरामिव शक्तिगुणादिमहाभाग्यैरन्यान्देवानति- शेरत इव । इव शब्दोऽवधारणे । अतिशेरत एते हि देवा यस्मादेन ब्रह्म नेदि- ठमन्तिकतम पस्पृशुः स्पृष्टवन्तः । यथोक्तैब्रह्मणः संवादादिपकारस्ते यस्माच्च हेनोरेतहह्म प्रथमः प्रथमाः प्रधानभूताः सन्तो विदांचकार विदांच- कुरेत ब्रह्मति ॥ २ ॥ यस्मादग्निवायू अपीन्द्रवाक्यादेव विदांचक्रतुः । इन्द्रेण ह्युमावाक्यात्प्रथम श्रुतं ब्रह्म । तस्माद्वा इन्द्रोऽतितरामिवाविशयेन शेत इवान्यान्देवान्स ह्येनन्ने दिष्ठं पस्पर्श । यस्मात्स ह्येनत्प्रथमो विदांचकार ब्रत्युक्तार्थम् ॥ ३ ॥ तस्य प्रकृस्य ब्रह्मण एष आदेश उपदेशो निरुपमस्य ब्रह्मणो येनोपमा स एष पदार्थ इत्यर्थः । किं दत् । यदेतत्प्रसिद्धं लोके विद्युतो व्यग्रुतत्सत्य- यार्थोऽविवक्षितो देवेभ्यो ब्रह्म तिरोभूतम् । अथवा विद्युत्तस्तेज इत्यध्याहार्यम् । यो तद्वियोतित्वदा इच विद्युतस्तेजा सकृतियोचित वदिवेत्यर्थः । इतिशब्द आदेशप्रतिनिर्देशार्थः । इत्ययमादेश इति । इच्छब्दः समुच्चयार्थः । अयं चापरस्तस्याऽऽदेशः । कः । न्यसीमिषत् । स्वार्थे णिच् । उपमार्थ एवाऽऽ. कारः। चक्षुषो विषयं प्रति प्रकाशतिरोभाव इवेत्यर्थः । अथवोपमानयेन ब्रह्मणो ज्ञानशक्तिक्रियाशक्ती क्रमेण दर्शिते । इत्वधिदैवतं देवताविषयं ब्रह्मण उपमानदर्शनम् ॥ ४॥ अथाध्यात्म प्रत्यगात्मविषय आदेश उच्यते । यदेत ब्रह्म गच्छतीव च मन उपढौकत इव विषयी करोतीव चैष आदेशः । सप्तायःपिण्डवन्मनोवृत्ति- मात्रस्य स्फुरणाविष्टत्वात् । अन्यथाऽऽकारमात्रस्य जडत्वेनैव मानानुपपत्तेः। साधकस्य विषयासक्तावपि ब्रह्माविस्मरणेऽयं हेतुरित्याह-अनेन च मनसो ब्रह्मममननैतहमोप स्वसमीप एव स्मरति चिन्तयति न विस्मरत्यभीक्षणं निरन्तरम् । संकल्पः संकल्पयतीति संकल्पः। संकल्पविकल्पो मनोवृती कुर्व- मपि साधक एपोऽध्यात्ममुपदेशः । यद्वैषोऽभीक्ष्णं संकल्पो मनसो ब्रह्म- विषय इत्युपदेशः । अधिदैवं विद्युदुन्मेषणपद्रुतं प्रकाशधर्मि ब्रह्माध्यात्मं च मनःप्रत्ययसमकालाभिव्यक्तिधीत्येष आदेशः । एवमादिश्यमानं हि ब्रह्म मन्दबुद्धिगम्यं भवति । न हि निरुपाधिकमेव ब्रह्म मन्दबुद्धिभिराकलयितुं शक्यम् ॥ ५॥ तस्य नामाऽऽह-तद्ध तद्वनं नाम ब्रह्म । ततः किमत आह-तद्वनमित्यु. पासितम्यापीत। नाम्नोपासनायायमुपदेशः । तस्य प्राणिजावस्य वनं संभज- ·ॐ चतुर्थः खण्डः] केनोपनिषदीपिका। ११ नीयम् । “वन संभक्तौ " संभक्तिः सम्यक्सेवा । तद्गुणोपासनेन तदेव फलं भवतीत्याह-स य एतदेवमिति । वेदोपास्ते । अभिसंवाञ्छन्ति ह प्रार्थ- यन्त एव यथा ब्रह्म ॥६॥ एवमनुशिष्टः शिष्य आह-उपनिषदं भो इति । आचार्य आह-उक्तति । का पुनः सेत्यव आह-ब्राह्मीमिति । ब्रह्मणः परमात्मन इयं ताम् । एताव- त्येवेयमुपनिषदन्यनिरपेक्षाऽमृतत्वायोक्ता । इतिशब्दो विद्यासमाप्तौ ॥ ७ ॥ उपनिषदं भो ब्रूहीति प्रश्नसार्थकत्यायोक्ताया उपनिषदः प्राप्त्युपायभूता- नि तपआदीनि विद्याङ्गरूपकेणाऽऽह-तस्या इति । कायेन्द्रियमनसां समा- धानं तपः। उपशमो दमः । अग्निहोत्रादि कर्म । इतिशब्द आद्यर्थे । अमानि- त्वमदम्भित्वमित्यादीन्यपि । प्रतिष्ठा पादौ पादाविवास्या विद्यायास्तेषु हि सत्सु प्रतितिष्ठति ब्रह्मविद्या पद्भयामिव पुरुषः । तपादीनां विद्यासाध नत्वं श्वेताश्वतरमन्त्र उक्तम्- यस्य देवे परा भक्तिपथा देवे तया गुरौ । तस्यैते कथिता दर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ इति । स्मृतौ च-ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः ॥ इति । बेदाः साङ्गाश्चत्वारः सर्वाणि शिरःपाण्यादीन्यङ्गानि । सत्यममायिवार. कौटिल्यं च वाङ्मनाका यानां तदायतनमाश्रयो विद्यायास्तषआदिष्वेव प्रति- ष्ठात्वेन प्राप्तस्य सत्यस्य पुनरायननत्वेन ग्रहणं सायनातिशयत्वप्रदर्शनार्थम् । अश्वमेध सहस्रं तु सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेघसहस्त्रात्तु सत्यमेकं विशिष्यते ॥ इति स्मृतः ॥८॥ अमृतत्वं हि विन्दत इत्युक्तमपि ब्रह्मविद्याफल मन्ते निगमयान-यो वा इति । एतां केनेषितमित्यायां ब्रह्म देवेभ्य इत्यादिना स्तुताम् । पापान. मविद्याकामकर्मलक्षणं संसारवीजम् । अनन्तेऽपर्यो स्वर्गे लोके सुखालनि ब्रह्मणि ज्येये ज्यायप्ति सर्वमहत्तरे । स आत्मनि प्रतितिष्ठति न पुनः पुनः संसारमापद्यते । द्विरुक्तिः समाप्त्यर्था ॥ ९ ॥ इति नारायणविरचितायां केनोपनिषद्दीपिकायां चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ नारायणेन रचिता शंकरोक्त्युपजीविना । अस्पष्टपदवाक्यानां केनेषितपदीपिका ॥ समाप्तेयं नारायणकृता तलवकारोपनिषदपरपर्याय नो. पनिषद्दीपिका ॥ ......