·No text on this page.

·I
IFS
BIL HAMA...
EDITED BY
PANDIT DURGAPRASAD
KÄSINATH PÂNDURANG PARAB
Third Edition
PUBLISHED
BY
PÂNDURANG JAWAJI,
PROPRIETOR OF TITE
NIRNAYA SAGAR' PRESS,
BOMBAY
1932.
Price 8 Arunas.

·Y
vel by the
PlಾಯNIC-Cಖರುತಿಗಳಲ್ಲಿ 3 file Suryagu Inst
hom-Label Martin 2 bilik Lane
, Baling

·AudFILL महाकविश्रीविलाविरचिता कर्णसुन्दनी ---...--- .. , স্থলাভিৰ সবিলাত্তমূল মান্ন दुर्गाप्रसादेन, मुश्वापुरवासिना परवोपाह- पाण्डुरङ्गात्मजकाशीनाथालय संशोषिता तृतीयं संस्करण । सुरुक्षय्या पाण्डर जावजी, इत्येतेः स्वीये निर्णयसागराख्ययन्त्रालये मुद्रयित्वा प्राकाश्यं नीता। १९३२ मूल्यं रूप्यकार्धम् ।

·No text on this page.

·-- ख्वादा अनि नीलकास्थित बरपुर का नाम ले ८ मत. गयानन क्षमतामानिष्ठित विमटर लिलन निकुन्द मण्डनच जयचनाख्यम्पलन्य जनीदे शकुमक्षेत्रमुह तोमयभारः परमरमणीयः बोनशा नाटको अनः, नवसान्त मा तत्र गोपादिल्लमहीनुजा मनदेशासादकमानी जमावासिताः श्रीतलाधनानुननिष्टिनचेतन्यो ब्रह्मचिन्नलेकतानन्नयः कौशिक गोत्रमन्त्री केचन मगुरमतमाः. ते निखिलवेदवेदान, मुक्तिनलाशो नाम कोडनानासीत. तन्य वदान्यो विक्रान्तो विद्रांचजकालमा भित्रम्ननयो भूव. तसान्महाभाम्यव्या. ज्यटकलगारूः मनुरुपयन, यो नागादेवीं नाम तित्रताप्रयाणां जीडवान. नोविद्वन्मूर्धन्यो नानानरपातपरिपत्र व्यापमानः सःकविरिष्टरा- माख्यः, कावनगौराको वेदवेदाङ्गसाहिलादिनिखिलविद्याकुलगृहं जगललामभूतो महाकविविह्नणः, ऋवितानिवासस्थलमानन्दास्यश्चेति पुत्रत्रयमुद्रपेदे. ने बिहूणो वाल्लन तिवार गौबने ननादलोगन को कानन्नवस्नुकलश देवराज्यसमये बाप रेल : ना-बन्दावन-कान्यकुब्ज (बनौज)-काशी-प्रयाग-अयोध्या-डाहल- बार जार-गुर्जर देश-लोमनाथपसन-सेतुबन्धादिस्थलेगु कम्ब्रयमाणम्तत्तद्देशीयविविध- भूपालमभाजिनः अमेण दक्षिणनिशाण्डनायमानां चालयवंश्यनरेन्द्रराजधानी कल्यामाभिधां नगरीमासमाद. लव्धवाथ नत्रैव चालुक्यवंशभूषणेन काटदेशाधीशेन कुन्तलेन्दुना त्रैलोक्यमल्लापरनामधेयेनावमलेन नत्सनुना विक्रमादेवेन का सादरनपितां विद्याधिपतिरितिपदवी पुरस्कृतां भूयमी संपनिम्. प्रणिनाय च नत्रद विक्रमादेवचरिताभियं महाकाव्यमिति विक्रमादेवचरिनादेवावगम्यते. १. राजधानीनगरम् . अधुना यस्य श्रीनगरनाम्ना व्यवहारः. २, अधुना बन्य 'खुनुमोह' इति नाम्ना प्रसिद्धिः, ३. स्निन्ताब्दप्रारम्भात्किंचिदूनचतु शततर्षपूर्व गोपादित्यमहीपतिः कश्मीरेषु राज्यं कुर्वनासीत्. ४. 'कदमारेभ्यो विनिर्यान्तं राज्ये कलशभूपतेः । विद्यापति सं काटश्चक्रे पाडिभूपतिः ॥ ९३६ ।। सर्पतः करिटिनिः कर्णाटकटकान्नरे । राजोऽये ददृशे तुझं यस्येवानपवारणम् ॥९३७॥ लागिनं हपदेवं न श्रुत्वा सुकविबान्धवम् । ब्रिहणो वञ्चनां मेने विभूतिं नावतीमपि ॥ ९३८ ॥ इति कह्नणराजतरङ्गिण्याः सप्तमे तरङ्गे समुपलभ्यते. निलाब्दीयैकादशशत- कन्योत्तरार्ध कलशदेवराज्यसमयः. तदैव विहणः कश्मीरान्परित्यक्तवान. ५. विक्रमाङ्क- देवचरिते प्रतिसर्गसमाप्ती 'त्रिभुवन मल्लदेवविशपति' इति विहावशेपणं वर्तते. एतेन आहवमल्लापरनाना त्रैलोक्यमल्लेनैव बिह्नणाय विद्यापतिरिति पदवी वितीर्णा स्थादित्यनुमीयते.

·२ काव्यमाला विहणचरिताभिधे खण्डकाव्ये दु "गुर्जरदेशे अनहिलपत्तनामिधे नगरे वैरि- सिंहाभियो नरपतिः, सुतराभिधा अवन्तिभूपालदुहिता तन्महिषी चासीत् । दयोरेका शशिकलानानी कन्या समुत्पन्ना । सा च क्रमेण यौवनारूढातिरूपलावण्यवती पित्रोः सुतरामानन्ददायिनी बभूव । तत्पिता तु निलं नदध्यापनचिन्ताकुलस्तस्थौ । अन्निन्नवसरे काश्मीरको विणकवितत्र समायातः । नीनश्च राजपुरोहितेना- तिकौतुकान्महीपतिसमीपम् । वरिसिंहमहीपतिरपि निरुपमं तद्विद्याचमत्कारमतिमधुरां च तदीयकवितामाकण्यं वहुसंपत्तिसमर्पणपूर्वकं साभ्यर्थनं च नियोजितवान्म्बदुहितुः शशिकलायाः पाठने । सापि पिनुराज्ञानुकूलं वाल्योचितां शुकसारिकादिक्रीडानपहाय निजगुरुं बिढणं शुश्रूषमाणा विद्याभ्यासं कुर्वती स्वल्पैरेव दिवसः संस्कृतप्राकृतादि सर्वमधीतवती । एकदा चातिसुरभिगन्धसंचाररुचिरे पुष्पमालादिपरिष्कृते प्रासादे राजमुतां कामशास्त्रं पाठयन्कविरासीत् । तदा च रूपयौवनविद्याविनयादिगुणगणसंपन्ने तस्मिन्कविवरे बद्धभावा शशिलेखा नानाविध वस्तस्य चित्तमात्मायत्तं चकार । दैवनोदितः काममोहितश्च कविरपि प्रारजन्मजायायास्तस्या गूढं गान्धर्वविधिना पाणिं जग्राह । रजयामास च मन्मथतन्त्रप्रतिपादिताभिवहुविभिः केलिभिर्वि- विधाभिश्च बन्धक्रियाभिनरेन्द्रपुत्रीम् । एवं सुखमनुभवतोस्तयोरतिकान्त कियखप्य- नेहमि रक्षापुरुषा राजमुतायास्तप्ततपनीयकान्तीन्यङ्गानि म्लायमानशिरीषकुसुमोपमानि संभोगचिह्नाङ्कितानि चालोक्य, विज्ञाय च कथमपि सर्व गूढं चरितं राज्ञे निवेदनांचक्रुः। राजापि वज्रनिपातोपमं तद्वृत्तमाकण्यं रोषेण प्रज्वलन्नादिदेश ब्रिह्मणस्य शूलारोपणम् । तदेव घातुकपुरुषैः शूलाधिरोपणस्थलं नीतो विह्वणः, उक्तश्च-'भो वध्य, संनिहितस्तवाधुना मृत्युः । स्मर निजामाराध्यदेवताम्' इति । बिहणोऽपि राज- सुतासक्तमना मृत्युभयमप्यगणयन् 'अद्यापि तां कनकचम्पकदामगौरी' इत्यादि शशिलेखास्मरणरूपां पञ्चाशिकां समुदीरितवान् । अत्रान्तरे प्राणप्रियाया निजमुता- यास्तम्मिन्गाढमनुरागं निजमहिपीमुखादाकर्ण्य किंचिच्छिथिलितकोपो बिहगगुणगण- वशीकृतवान्तः पौरैः परिजनैमन्त्रिभिर्वोधितश्च ब्राह्मणवधभीरुनरेन्द्रः परनेश्वरेच्छामेव तादृशीं मन्यमानो निवारयामास कविं शूलारोपणात् । समर्पितवांश्च तदेव तस्मै शशिलेखाम् , बहुग्रामगजतुरगसुवर्णरत्नादिसमृद्धिं च च । एवं मृत्युमुखान्मुक्तो विह्रणकविपतिप्रसादमासाद्य शशिलेखया समं चिरं सुखमनुवभूव।" इति कथा वर्तते. परमियं कथा नातिविश्वासार्हा, यतो विलणः ख्रिस्ताब्दीयैकादशशतकोत्तरार्धे कश्मीरान्परिलज्य समागतस्तदा अनहिलपत्तने चालुक्यवंशोद्भवो भीमदेवसूनुः कर्णराजो महीपतिरासीत् , न तु वैरिसिंहः. चापोत्कट (चावडा ) वंशोद्भवो वैरिसिंहस्तु १. बिहणचरितप्रणेतुर्नाम नोपलभ्यते. २. 'वीरसिंहः' इत्यपि नाम पुस्तके वर्तते. ३. पुस्तकान्तरे 'सुनारी' इति पाठोऽस्ति. ४. कर्णराजस्य राज्यसमयस्तु १०७२ मितारिखस्ताव्दादाराभ्य ९०९४ मितख्रिस्ताब्दपर्यन्तमासीत्.

·विह्वणः । ३ ९२० मिते खिताब्द एवं ममातोऽभूदिति ऑनरेवल. ए. के. फॉदप्रणीत रामाला'- ख्यगुजरातदेशेतिहासग्रन्धे प्रसिद्धमेव. एकादशशतकोत्तरभागे गुर्जरदेशे बिहूण: समागत इति त्वसंदिग्धम्. गुर्जर देशे च बिहणेन कश्चन क्लेशोऽनुभूत इति 'कक्षाबन्ध विदधति न ये सर्वदेवाविशुद्धान्तद्भायन्ते किना सजते यजुगु-सासदन्दम् । नेशं मार्ग परिचयवशादर्जितं गुर्जराणां यः संता शिथिलमकरोत्सोमनाथं विलोक्य " अन्माद्विक्रमाङ्कदेवचरितस्थ ( १८१९ ) पद्यात्प्रतीयते. एवं कल्यागनगरेऽपि कुन्तला- धीशतो भूयांसनैन्दर्यमधिगलापि कांचन विपनि विकणोऽनुभूत्वानिति 'सर्वखं गृहवर्ति कुन्तलपतिर्महानु तन्मे पुनर्भाण्डागारमखण्डमेव हृदये जागर्नि मारम्वतम् । रे अद्रास्त्यजत प्रमोदमचिरादेष्यन्ति मन्मन्दिरं हेलान्दोलितलणेतालकरटिस्कन्धा- धिरूढाः श्रियः ॥', 'अयि किमनिशं राज द्वारे रामुद्दुरकंधरे कुवलयदलम्निग्धे मुग्धे विमुञ्चनि लोचने । अमररमपीलीलावल्गद्विलोचनवागुराविपयपतितो न च्यावृत्ति करिष्यति बिलणः ॥' अन्मात्करनीरदेशीयचौरीमुरतपञ्चाशिका (चौरपञ्चाशिका ) पुन्तकप्रारम्भस्यश्लोकद्वयाज्ज्ञायते. चौरपञ्चाशिका, विक्रमादेवचरितम्, कर्णसुन्दरीनाटिका चेति अन्यत्रयमद्यावधि विहणप्रणीतं समुपलब्धनम्नि. नन बारपश्चाशिका ताजतिव. विक्रमाङ्कदेवचरितं र अमलनेरनगरात् डॉक्टठूलरेणासादितम् , प्रसिद्धिं च नीतम् . कर्णसुन्दरी तु नाद्यापि प्राकाश्वमाप्तवती. पूर्ववर्ष न्याह्नेरनगरनिवातिपण्डितगङ्गाधरजोशीसकाशादेक कर्णसुन्दरीपुस्तकमन्सन्मित्रै राजगुरुपर्वणीकरोपाहनारायणः प्राप्तनम्मभ्यं समर्पित च. एतत्पुस्तकं प्रायः शुद्धं केनचित्संशोधकेन क्वचित्त्वचिदशुद्धतां नीतं शतत्रयवर्पप्राची- नमिवोपलक्ष्यमाणमस्ति. अस्मिन्पुस्तके पञ्चाशन्मितानि पत्राणि, प्रतिपृष्ठं षट्पतयः, प्रतिपति च पड्विंशत्यक्षराणि सन्ति. पत्राणि च पडालमितानि विस्तारे साधत्रयो- दशाङ्गुलमितानि च दचे वर्तन्ते. पश्चाशन्मितपत्रान्तिमपतिसमाप्ती 'समाप्ता चेयं कर्णमुन्दरी' इत्यस्ति. एतेनापरमप्येकं पत्रमासीत्, तस्मिन्पुस्तकलेखनकालोऽपि कदाचित्स्यादिति भाति. अन्यदप्येकं पुस्तकमस्मन्मित्रपण्डितज्येष्ठाराममुकुन्दजीशर्मण- साहाय्येन मुम्बईनगरमण्डनसत्कविपण्डितवरगट्ठलालाजीशर्मणां पुस्तकसंग्रहाद्रुपलब्धम् . किंत्वेतत्पुस्तकमत्यशुद्धं पत्रत्रयहीनं ग्वातेरपुस्तकस्यैव प्रतिरूपकमिव प्रतीयमानमस्तीति नात्र तस्य कश्चिदुपयोगो जातः. केवलमेकस्माद् ग्वाहेरपुस्तकादेवैतन्मुद्रणमस्मामिर्वि- हितम्. कर्णसुन्दर्या चास्यां पूर्वोक्तश्चालुक्यवंशोद्भवो भीमदेवात्मजः कर्णराज एव कथानायकः. अन्यद्वृत्तं तु प्रायः कविकल्पितमस्तीति भद्रम्. १. डॉक्टलरस्य कश्मीर रिपोर्ट'पुस्तकं द्रष्टव्यम्. २. विक्रमाङ्कदेवचरितादि- ष्वनुपलभ्यमानाः केचन श्लोकाः शार्ङ्गधरपद्धति-सूक्तिमुक्तावल्यादिषु विह्वणनाम्ना समु- द्धृताः समुपलभ्यन्त इत्यस्ति कश्चिदन्योऽपि ग्रन्थो विह्वणप्रणीत इति प्रतीयते.

·No text on this page.

·कर्णसुन्दरीयतश्लोकानां चूची। ... ... ... ... ... ... ... ००० ... अथ कथमपि संज्ञां प्राप्त १-३८ | कान्ते नूतनचूतमजरि १-४३ अद्योद्याने मरकतमयीं १-३५ | कावेरीणालिएरीतरल १-४४ अन्योन्यं लज्जयेव प्रतिफलन... १-२३ किं चन्दो तह चन्दणव्द सिसिरे २-३१ अपरशिखरिचूडाचुम्बि १-४ । किं दोवीर्येण मौर्वी विरचय ४-१८ अमरसरिदुपान्तभ्रान्त १-१७, कीराणं पञ्जराणं सुरत... ३-२२ अम्व त्र्यम्बकपक्ष्मलाक्षि १-३६ कुर्वन्ति कोकिलकलोपहर्ति अर्हन्नार्हसि मामुपेक्षितुमपि १-१ | कुर्वाणाः प्राणनाथे प्रणय १-५० अस्याश्चर्यमयस्य मन्त्र १-१५ को जाणादि कदा हुविस्सदि... २-२७ आभात्यमलतरुपत्र २-१७ क्वचिदविपये सा सारङ्गी १-४५ आभोगः कृत एव किं तु २-५ / गायन्तीषु मुराङ्गनामु मधुरं ४-२१ आयासः किमयं वृथैव १-५४ गीयन्तां मङ्गलानि स्फुरतु ४-१२ आवासः किलकिञ्चितस्य १-४६ | गुर्वी धुरं दुरभियोगनिधि २-३५ आश्चर्य फलितं सरोरुह २-२० चन्दालोकनरागजागरणतः आसण्णो मअलञ्छणो ण वअणो २-२८ | चान्द्री वर्तिनयनयुगले १-३३ आस्थानावसरे नरेन्द्रतरणेः १-७ | जं जलरासिसुताए नवरस ... २-३२ इयं यदालोकयति त्रपा २-४० जनिमुपगता विश्वप्रख्यात २-८ उच्चञ्चुपञ्जरचकोरक १-१९ | जयति धनुरधिज्यं भ्रूविलासः उन्मृष्टा शयनेषु चित्रसुरत ४-३ | जानामि विस्मृतिममन्यत ३-२६ उरसि सुरतनिद्रालीन... ३-२३ / जानीते निपुणा कथंचन एतत्तदेव सितदेवतरु... १-५२ जाने सखि स्मरशिखिज्वलिता २-३४ एताः काश्चन निश्चला... १-३० ज्योत्स्नानिर्गममार्गमुद्रण एतां गृहाण सखि रत्नगृह ३-१२ | झटिति कुवलयानि वीडया ३-२८ एवं पुनःपुनरुदीर्य विदीर्य १-३७ | णवमाहवीऍ दावीय १-९ औचित्यावहमेतदत्र १-११ ण वरकवरी गोरजीए... २-१८ कथमपि दिवः पुञ्जीभूय २-४२ | णीसासाहिणवप्पहारवलिदा २-२६ कथमपि हृदि कृत्वा त्वद्वियो... ३-१८ तत्पादद्वितयस्य दास्यमपि कंदर्पदेवतनिकेतनवैजयन्ती... ३-६ तदेकं देवस्य स्पृशतु मदन ... १-३२ कबन्धस्कन्धेषु सवदति ४-२० तद्वक्रेण विलुप्तकान्तिमहिमा... कलयत दलबन्धं संधिषु ३-१४ | तद्वैवाहिकहोमधूमकलना ४-११ कान्तिः कापि कपोलयोः परि... ३-५ | तस्याः कुरङ्गकदृशो युग २-१४ ००० ... ... ... ... ... ... ... ... ...

·२ ... ... .. ... ... ... ... ... ... ००० ... ... ताम्बूलद्रवमुद्रणेन विधुर ४-१० परिणयविधिरासीदाक्योः दाम्यूलावरगोज्झिते विकसितं २-२३ पट्यागच्छ कुतूहलादपि गृहा... ३-१७ तुम्हारिसीओं परिहवविध २-३३ पांसूनां सूचिमेधः सकल ४-१७ तुलाकोटिकाणप्रणयिमि १-१८ पुष्पेपोरभिपेकयोग्य २-१९ त्रातारं जगतां विलोलवलय ४-२२ प्रायो दास्यति नो पयोधर त्रिजगति भवती परं का... १-५५ प्रोतति प्रतिविम्वितेति २-३० त्रिवलिवलितलीलालोल १-२८ वध्यन्ते कुसुमगृहाणि धूप ३-२१ त्वां प्रलेव नापि ननं कृत ३-३२ बिन्दुद्वन्दुतरङ्गिताग्रसरणिः प्र० प्र०३ दग्धानन्नलतावली किसलयः... २-२५ भट्टश्रीबिहणोऽस्याः कवि ग्र० प्र०१ दधति गृहचकोराश्चन्द्रिका १-५ भव भव शतग्रामा यामिनि दीपाङ्गतरजितन २-७ भूयोऽपि ताबदिदमेव ३-८ दूरं मानुरुदश्चितारणचरः ३-११ | भूलेखा विनिवृत्तवृत्तरचना २-३७ दृष्टं दव्या किमपि भुवना ४-२३ : मन्नं मृगाइसरसीव सुधा २-३८ देवी निसर्गतरला तरलाय ४-१४ । मज्जन्तीव दृशः कुरङ्गक धातुस्तन्मुखवर्तनाफल १-२६ | मदन कनकपुह्वाः सन्त्वसंख्याः ४-१६ धूपांशुकेन शनकः परि २-२४ माजिष्ठी लिपिरोष्ठयोः ४-१३ धूमश्यामलितेव तापनवशा ... २-२ मुग्धाक्ष्याः कति नेन्दवः २-३ धूर्तोऽयं सखि वध्यतामिति ३-१६ यत्कोकिलाकलरवं कलय १-४८ ध्यानान्ते विधिना प्रणय १-३० यत्तारारमणोऽपि निवृतिपदं... २-१ न प्राप्तः प्रणयापराधसमये ४-५ यन्मूलं करुणानिधिः स ग्र०प्र० २ नयनयुगलवल्गन्नीरसंक्षाल्य . ३-१५ यस्यां रकं किल कलयसि न यस्मिन्दाक्षिण्यं परिणत १-४१ यस्यै कुप्यति नूतनस्तरु ३-२५ न विश्वासस्थानं प्रियनाभि १-१२ युक्त्या यद्यपि मुद्रितो विधि... ४-६ न स्वच्छागतयोऽपि साचिवलना ३-१ रइकलहविरोहे रोहिणी ३-२७ नायं जनः किमु परिच्छद २-४१ रक्ताम्भोरुचारुचञ्च ३-१९ निद्रा लम्भयता चिरं भगवता ४-४ ! रक्ताशोकट्ठमाणां लसति १-४२ नीरन्ध्र रुन्धते स्म त्रुटि ४-१९ रम्भास्तम्भमनोभिरामसहज ४-९ नीरागा मृगलाञ्छने मुख २-२९ रवितुरगखुराग्रक्षुण्णपूर्वी नैवं कथंचन कृतानुनया २-९ रागः कस्यचिदति चेतसि १-३४ नो किंचित्परुपाक्षरं निगदितं... १-४० | रोहिणिवअणालिङ्गण २-१५ पश्चास्त्रस्य त्रिलोकीहठ १-२४ | लाडीताण्डवकेलिखिन्न १-४९ परं मैत्रीपात्रं त्रिभुवन २-१३ लीलोद्याने चलकिसलयाः १-५१ ... ... ... ... ... ... ...

·३ ४-८ .. १-६ मुतनुरनवलोकयन्त्युपान्त लोलोद्याने भवनवलमी १-२२ सम्पानीयमिति श्रुतः भवने वंशे तस्मिन्बजनि भवती ४-१५ संतापं शमयन्तु वत्रिविध ... १-२ वकेन्दोः सदृशी भविष्यति ... १-३ संधत्ते धूपधूमच्छविमबहु ३-२० बद मुबढ़ने के व्यामोहः २-३९ सपदि दिवसमध्ये पुण्यभारः वात्सल्यं न बहलपल १-१४ सहोदराः कुङ्कुमकेसराणां ० ० ४ विच्छोडन्तो णिअमुगदं २-१२ सान्द्रप्रीखण्डपाण्डन्तन ३-२४ विज्ञातेन्नितया तरबित ३-७ सिद्धक्षेत्रमियानाकुल २-10 विडम्वयति दाडिमीकुसुम २-२२ विद्वांस्ततो लिखितुमिन्दु २-११ सुतनु विसृज लज्जां बल्गु ३-२९ विद्याधरेन्द्रतनयां नयना -१३ संवोन्मजकनकलश १-५३ १-२९ स्फुरति यदयं दन्तज्योल्ला २-२१ विरम रमणि प्राणत्यागे धृता १-३९ विलोलत्वं चक्षुः स्पृशति २-४ सुरहीलामालं किमपि २-३६ खप्नोऽसौ किमुतेन्द्रजाल १-३१ विश्रान्तो मुरजध्वनिर्जल १-२५ व्योमभ्रान्तिपरिश्रमेण तृपित ३-१० स्वयं कृतेऽपराधे तु ज्ञाते ३-३१ शेपे प्रयाविशेषः परति ... १-१६ हहो भाग्यमहानिधियि १-१० सखे नायं खेलंम्तिलकयति २-१६ हेलाभ्यत्तसमस्तशास्त्रगहनः विधत्ते निःसेकं सहज 6..

·No text on this page.

·काव्यमाला সহাশমিনিকাহিনি। कर्णसुन्दरी। प्रथमोऽङ्कः। महन्नार्हसि मामुपेक्षितुमपि क्षामां त्वदर्थे तर्नु किं नालोकयसे भविष्यति कुतः स्त्रीघातिनस्ते सुखम् । अङ्गैः काञ्चनकान्तिभिः कुरु परिष्वङ्गं सुपर्वाङ्गना- लोकैरित्थमुदीरितः क्षितिषस्थायी जिनः पातु वः ।। सुपि ना संतापं शमयन्तु वत्रिविधमप्युद्भूलनानन्तरं तिसस्ताः करतालिकाः पुररिपोनिर्विघ्नसंध्यार्चनाः । देव्याः शैलभुवः क्षणं मदयता दृष्टिं यदाकर्णना- कौमारेण शिखण्डिना निबिडितक्रीडारवं नृत्यते ॥ २ ॥ मपि च । क्वेन्दोः सदृशी भविष्यति लिपिः कण्ठे नु कण्ठोचिता लक्ष्मीः किं कुचमण्डले कुचभुवः संवादि मध्यं नु किम् । इत्यादि क्रमशः कुतूहलरसप्रेमालसा दृष्टयः श्रीकान्तस्य जयन्ति दुग्धजलधेरभ्युल्लसत्यां श्रियि ॥ ३ ॥ (नान्द्यन्ते ।) सूत्रधारः कथं प्रभातसमयः । अपरशिखरिचूडाचुम्बि बिम्ब हिमांशो- रिह हि विरहिणीनां याति शापैरिवास्तम् ।

·काव्यमाला। अपि कुपितचकोरीनेत्रसब्रह्मचारी भजति ककुभमैन्द्री कोऽपि सांध्यो दिलासः ॥ ४॥ दधति गृहलकोराश्चनिदकाम्भःशिलोज्छं कचन कनकशालाजालकाभ्यन्तरेषु । अपि रतिभवनानि व्यञ्जयन्ति प्रियाणां निधुवनसुखनिद्रां मूकपारावतानि ॥ ५ ॥ विडम्बयति दाडिमीकुसुममत्र सौत्रामणी दरिद्रति वियद्रुमे मुकुलकान्तयस्तारकाः ! वपुस्तुहिनदीधितेरपि चकास्ति कस्तूरिका- कुरङ्गनयनारुणं वरुणलाञ्छितायां दिशि ॥ ६॥ (नेपथ्याभिमुखम् ।) आर्य, अपि सुसंगतानि रङ्गमङ्गलानि । (विमृश्य ।) परा- मुखीवार्या । किं नु कारणं स्यात् । (स्मृतिमभिनीय ।) आस्थानावसरे नरेन्द्रतरणेः सा दाक्षिणात्या नटी नृत्यन्ती यददर्शि नूतनक्योविद्यानवद्या मया । तद्गोष्ठीरसनिर्भरेण किमपि खने यदद्य स्थितं मन्ये मन्युकषायितेन मनसा तेन स्थिता मे प्रिया ॥ ७ ॥ (सप्रत्ययम् ।) इतस्तावत् । (प्रविश्य ।) नटी-इअमि । (क) सूत्रधारः-अलमसंभाव्यसंभावनया। परिणयविधिरासीदावयोः पांसुलीला- परिचयदृढरूढलेहयोर्बाल्य एव । स्मरसि किमपि तत्राप्यानुकूल्यात्परं य- सपदि पुनरसौ मे पञ्चबाणः प्रमाणम् ।। ८॥ नटी-न मे कावि आसङ्का । आणवीयदु किं अणुचिट्ठीयदु ति । (ख) (क) इयमसि । न मे काप्याशा । आज्ञापयतु किमनुष्टीयतामिति । TE ·१ अङ्गः] कर्णसुन्दरी सूत्रधार:----नन्दस्मिणहिल्लपाटणकमुकुटमणी श्रीशान्युत्सवदेवगृहे भूगावतो नाभेगमा महामात्यसंपत्करप्रवर्तिते यात्रामहोत्सवे सशुल्लका सामन्तजनः प्रत्याप्रयोगदर्शनाय । (नेपथ्ये नीयते ।) णवमाहवीऍ दाविय सरसविलासाइँ परवसाइन्तो। मन्दीकअकुन्दलआचुम्बणतण्हो भमइ भमरो ॥ ९॥ (क) सूत्रधार:-(सहर्षम् ।) कथमुपक्षिप्तैव नटेर्नाटिका कर्णमुन्दरी ! अहो सुकृतानि सामाजिकजनस्य । हंहो भाग्यमहानिधिदयितया देवस्य दग्धुः पुरां पात्रं पुत्र इव खयं विरचितः सारस्वतीनां गिराम । साहित्योपनिषन्निषण्णहृदयः श्रीबिह्नणोऽस्यां कविः किं चैतत्किल भीमदेवतनयः साक्षात्कथानायकः ॥ १० ॥ सच कविरेबमुक्तदान औचित्यावहमेतदत्र तु रसः काष्ठामनेनार्हति व्युत्पत्तेरिदमास्पदं पदमिदं काव्यस्य जीवातवे । एवं यः कवितुः श्रमः सहृदयस्तं पुस्तकेभ्यः पठ- न्सूकीरुत्पुलकः प्रमाष्टिं निबिडैरानन्दवाष्पोद्गमैः ॥ ११ ॥ अपि च । न विश्वासस्थानं प्रियमभिदधानोऽपि पिशुनो विषं प्राणान्हर्तुं धुरि मधुरमेव प्रभवति । परं शक्तः कर्तुं किमु मम वराकः कतिपये यदद्यापि ज्ञप्तौ सुकविवचसां केऽपि सुजनाः ॥ १२ ॥ (कर्ण दत्त्वा ।) किमात्थ । कोऽत्र कथासंबन्ध इति । श्रृयताम् । विद्याधरेन्द्रतनयां नयनाभिरामां लावण्यविभ्रमगुणां परिणीय देवः । (क) नवमाधव्या दृष्ट्वा सरसविलासान्परवशायितः। मन्दीकृतकुन्दलताचुम्बनतृष्णो भ्रमति भ्रमरः ॥

·४ জানা । चालवणपार्थिवकुलार्णवपूर्णचन्द्रः साम्राज्यमत्र भुवनत्रयगीतमेति ॥ १३ ॥ (पुरोऽवलोक्य ।) कथमयमसभाता महामात्यप्रणिधिभूमिकामाश्रित एव सदेहि । अनन्तरकरणीयाय सज्जीभवावः । (इति निष्क्रान्ता।) प्रस्तावना (ततः प्रविशति प्रणिधिः।) प्रणिधिः-अहो किमपि यौगन्धरायणप्रभृतिमहामात्यविजयिनोऽस्या- हिता मतिरमात्यसंपत्करस्य । तथा हि । वात्सल्यं न बहत्यरत्यविषये व्याक्षिप्यते न क्षणं दाक्षिण्येन समीहिते नववधूवर्गेऽपि धीराशयः । निष्णातः कुटिले नयाध्वनि चरन्नाचारपूतः प्रभो- दुःसाध्यानपि साधयत्यभिमतानान्सुसाध्यानिव ॥ १४ ॥ अपि च। अस्याश्चर्यमयस्य मन्त्रगतयः खैरन्तरङ्गैरपि ज्ञायन्ते न विधेरिवातिकुटिला वैदग्ध्यसीमाभुवः । श्रूयन्ते प्रतिभूभृतां वसतयस्त्वङ्गत्तुरंगावली- विश्वोत्खेलखुराप्रखण्डितमणिक्षोणीतलाः केवलम् ॥ १५ ॥ किं च। शेषे प्रज्ञाविशेषः स्फुरति यदि किमु च्छद्मना पद्मनाभः संरम्भात्तेन तेन खयमसुरवधव्यग्रभावं दधार । वाचामीशोऽपि सत्यं यदि विपुलमतिः श्रूयते वज्रिणः किं दैत्यावस्कन्दबन्दिग्रहणपरिभवश्यामला शक्रलक्ष्मीः ॥ १६ ॥ संप्रति प्रेषिताश्च प्रतिदिशं सेनापतय इति । (कर्णं दत्त्वा । आकाशमवलोक्य ।) अमरसरिदुपान्तभ्रान्तचक्राहचक्र- भ्रममुरसिजभारैः काश्चन व्यञ्जयन्त्यः ।

·१ अङ्क: कर्णसुन्दरी किमु विततनितम्बाभोगसंवाहवेग- स्खलनमुखरचञ्चत्काञ्चयः संचरन्ति ॥ १७ ॥ (अग्रतो विलोक्य । सविस्मयम् ।) तुलाकोटिकाणप्रणयिभिरवाप्तैरिव गते- विलासे शिष्यत्वं भवनकलहंसैरनुगता। सुधामुग्धैरङ्गैः शशिन इव गर्भाद्विगलिता कुरङ्गाक्षी केयं तिलकयति लीलावनभुवम् ॥ १८ ॥ (पुनरवलोक्य ।) उच्चञ्चपञ्जरचकोरकचळमाण- पूर्णेन्दुसुन्दरतराननचन्द्रिकेयम् । देव्याः कथं परिजनप्रमदाजनेन नीतैव मन्दिरममन्दकुतूहलायाः ॥ १९ ॥ (विचिन्त्य।) एताः काश्चन निश्चलालकलताश्चिन्तातिरेकश्रम- खिद्यद्भालतटा यदम्बरतले भ्राम्यन्ति वामभ्रवः । श्रीचालुक्यकुलोद्वहे कलयति व्यक्षोपचर्यामिह स्रस्ता काचन लिङ्गलङ्घनवशात्तद्वेद्मि विद्याधरी ॥ २० ॥ (सचमत्कारम् ।) सत्यखमः सांप्रतममात्यः । तेनैवंविधन व्यतिकरण मां प्रति भर्तुश्चक्रवर्तित्वमभिहितमासीत् । तत्परिजनमुखेन जानीते निपुणा कथंचन मनाग्देवी च सीता यथा वारंवारमसौ तथा नरपतेः संदर्शनीया मया । अन्योन्यं हृदये तयोः स्पृहयतो वेऽतिभूमिं गते पर्याप्तः कुसुमायुधः स भगवान्पारावताराय नः ॥ २१ ॥ तद्भवतु । सांप्रतमेव लीलोद्याने भवनवलभौ रत्नवातायनेषु क्रीडासौधे तदनु मदनोद्यानशालासु बालाम् । १. आदर्शपुस्तके 'संवाह-' इत्यस्य 'संबाध-' इति शोधनं कृतमस्ति. .

·काव्यमाला इन्दोमुहें चिरमिव धृतैरङ्गकैस्तामनङ्ग- स्याङ्गाबाप्तौ पुनरिव नवां सिद्धिमालेखयामि ॥ २२ ॥ (नेपथ्ये।) जयति विश्रामावसरो देवस्य । संप्रति अन्योन्यं लज्जयेव प्रतिफलनमिषात्कुट्टिमान्तर्विशन्तः पातालं भूमिपालाः किसलयितशिखाः पाणिबन्धैः प्रणम्य । गच्छन्ति च्छत्रखण्डस्तबकितककुभश्चित्रवादित्रजैत्र- ध्वानाकृष्टप्रहृष्टप्रचुरपुरवधूवीक्ष्यमाणा गृहाणि ॥ २३ ॥ अपि च । पञ्चास्त्रस्य त्रिलोकीहठविजयमहारम्भसंभारदीक्षा- माचक्षाणा इवोच्चैर्जघनझणझणन्मेखलाचक्रवालैः । ध्वस्ताम्भोजैः सुभिक्षं दिशि दिशि विशदैर्दर्शभान्त्यम दस- श्चन्द्राणां सान्द्रलीलातिलकितगतयो निर्गता वाररामाः ॥ २४ ॥ किं च। विश्रान्तो मुरजध्वनिर्जलधरध्वानानुकारी गताः संगीताङ्गणतस्तरङ्गितमुखज्योत्स्वारसा लासिकाः । चण्डः केलिशिखण्डिनां न विरमत्यद्यापि नृत्योत्सव- श्वञ्चच्चञ्चव एव किं च विचरन्त्यन्तश्चकोराङ्गनाः ॥ २५ ॥ प्रणिधिः-यत्पुनर्देवो विश्राममण्डपमलंकृतवांस्तन्नूनमेतद्दर्शनजन्मा मन्म- थावेग एव विविक्तस्थानस्थितिमुपदिशति । तद्गत्वा यथोचितं विरचयामि । (इति निष्क्रान्तः।) शुद्धविष्कम्भकः। (ततः प्रविशति राजा विदूषकश्च ।) राजा-(सौत्सुक्यम् ।) धातुस्तन्मुखवर्तनाफलहकः श्यामावधूवल्लभ- स्तल्लेखोद्यततूलिकाप्रगलिकास्ताराः सुधाविनुषः । १. किसलयितशिखापाणि-' इत्यादर्शपाटः. २. 'छत्रपंड-' इत्यादर्शपाठः- ३. 'ज्झ. णज्झण-' इत्यादर्शपुस्तकपाठः.

·कणसुधरी। ७ तल्लावण्यरसस्य शेषममला सा शारदी कौमुदी तद्भनिर्मितिमानसूत्रमपि तच्चापं भनौजन्मनः ।। २६ ।। अपि च। मजन्तीव दृशः कुरङ्गकशो लीलाविलासोर्मिषु भ्रलेखा सृजतीव विभ्रमशतैः कामाय दामावलिम् । लावण्यामृतनिर्झरः रपयतीवङ्गानि किं चाधर- स्तारां सिञ्चति पद्मरागकिरणोत्सेकैरिवैकावलीम् ॥ २७ ॥ अपि च । निवलिवलितलीलालोलवेणीकलापं किमपि रसविभूतेस्तिर्यगाकेकराक्षम् । कलितकुटिलकण्ठं दर्शनोत्कण्ठयास्या लिखितसिव अशजतन्मुख मन्मथेन्ट ।। २८ ॥ विदूषकः--भो, किं वि पुच्छामि । (क) राजा-(तदवधीरणेन।) विधत्ते निःसेकं सहजरमणीयस्तरुणिमा वपुर्वल्ली चित्रैः कवचयति लीलाकिसलयैः । विलासव्यापारः किमपि कमलस्थो नयनयो- रनङ्गं तन्व्यङ्ग्यास्त्रिभुवनजिगीषु रचयति ॥ २९ ॥ विदूषकः-भो, का एसा लीलावणप्पवेसे पिअवअस्सेण दिट्ठा । (ख) राजा- ध्यानान्ते विधिना प्रणम्य चरणौ चन्द्रार्घमौलेरहं कैश्चिज्जप्यपदैः प्रदक्षिणयितुं यावत्समभ्युद्यतः । (क) भोः, किमपि पृच्छामि । (ख) भोः, कैषा लीलावनप्रवेशे प्रियवयसेन दृष्टा । १. 'अपि च' इत्यादर्श नास्ति.

·काव्यमाला तावत्काचिढ़नङ्गजङ्गमपुरीवाग्रे मनोप्राहिणी रन्भास्तम्भमनोहरोरुयुगला बालाभवचक्षुषोः ॥ ३० ॥ स्वमोऽसौ किमुतेन्द्रजालमपरं किं वा किमप्यद्भुतं यत्सा कान्तितरङ्गिताङ्गलतिका दृष्टा कुरङ्गेक्षणा। उल्लेखः स नवीन एव सुमतेः कस्यापि रूपे विधेः संवादोऽपि न यस्य पङ्कजशशिज्योत्स्नामृणालादिभिः ॥ ३१ ॥ 'विदूषकः-भो, एदस्स उज्जागप्पदेसस्स किं करीअदु जत्थ अणत्यो एरिसो समावडिदो । (क) नाजा--मूर्ख, तदेकं देवस्य स्पृशतु मदनस्यास्पदपदं लतास्तास्तत्रत्याः स्तवकयतु चैत्रः प्रतिदिनम् । असौ दृष्टा यत्र क्षणममललावण्यसरसी जगन्नेत्राचम्यं किमपि दधती कान्तिसलिलम् ॥ ३२॥ विदूषकः-भट्टिणो संदावदाअणं ति मणामि । (ख) राजा-सखे, चान्द्री वर्तिनयनयुगले जीवलोकस्य सैका सा साम्राज्ये कुसुमधनुषः कीर्तिहेतुः पताका । तत्प्राप्त्याशाविवशमनसा केनचित्तप्यते चे- निःसंवन्धं कथयतु भवान्कस्तदीयोऽपराधः ॥ ३३ ॥ विदूषकः-(छोटिकां दत्त्वा ।) जइ एव्वं अत्थि विवेओ ता कीस ण विरजीअदि । (ग) राजा-अनभिज्ञोऽसि । कथ्यते । पश्य । रागः कस्यचिदेति चेतसि पदं यः काकतालीयतः कस्यांचिन्न विवेकवारिविसरौतोऽपि निर्यात्यसौ । (क) मोः, एतस्योद्यानप्रदेशस्य किं क्रियते यत्रानर्थ ईदृशः समापतितः । (ख) भर्तुः संतापदायकमिति भणामि । (ग) यद्येवमस्ति विवेकस्तत्कुतो न विरज्यते ।

·कर्णसुन्दरी माजिष्ठादपि सोऽन्य एल किमाधि स्थैर्यास्पद मन्मथे- नावावा निजेन बाणशिखिना चित्तैक्यभापादितः ॥ ३४ ॥ विदूषकः-अध किं ति देवी दुम्मणायन्ति व्व मये लक्खिदा । (क) राजा-शृणु । निवेदयामि। अद्योद्याने मरकतमयीं वापिकामुत्तरेण स्वप्ने दृष्टा प्रकृतिमधुरा माधवीमण्डपान्तः । काप्येणाक्षी रतिरिव मया विप्रयुक्ता मरेण सारं सारं किमपि दधती दुःसहां मोहनिद्राम् ॥ ३५ ॥ जिदूर----तन्दो । (रस) अम्ब व्यम्बकपक्ष्मलाक्षि भगवन्विश्वकवीर स्मार स्मर्तव्या जनान्तरेऽपि युक्योः कारुण्यलेशादहम् । अस्मिञ्जन्मनि तावदुन्मदसुरस्तम्बेरमाकृत्रिम- क्रीडामन्दगतिः स सुन्दरवपुर्नो नेत्रमैत्री गतः ।। ३६ ॥ एवं पुनः पुनरुदीर्य विदीर्यमाणं वज्राग्रभिन्नमिव सा हृदयं दधाना। मोहं गता कुचतटे नयनाम्बुलेशै- रासूत्रितत्रिचतुरापरहारलेखा ॥ ३७ ।। विदूषकः-हद्धी हद्धी पमादो । संकडे पडिदा महाणुभावा । तदो। (ग) राजा अथ कथमपि संज्ञां प्राप्य दीर्घ श्वसन्ती कुचपरिसरनृत्यत्तारहारावलीका । (क) अथ किमिति देवी दुर्मनायमानेव मया लक्षिता । (ख) ततः । (ग) हा धिक् हा धिक् प्रमादः । संकटे पतिता महानुभावा । ततः ।

·१० काव्यमाला। - विचकिलवनगुल्मे नूतनीभूतवल्ली- वलयनिगलिता सा पाशबन्धे प्रवृत्ता ॥ ३८ ॥ विदूषकः-(हस्तमुद्यम्य ।) अब्बह्मण्णम् , अब्वह्मण्णम् । (क) राजा-वैधेय, खमविधिरयम् । विदूषकः-तदो । (ख) राजा- विरम रमणि प्राणत्यागे धृता किमिति स्पृहा ननु भगवतः कंदर्पस्य त्वमुच्छ्रसितान्तरम् । इति शशिमुखीमुक्त्वा यावद्विभर्मि पटाञ्चले चटुलरेशना तूर्णं तावद्दता कचिदेव सा ॥ ३९ ॥ अनन्तरमिदं जातम् ! अस्ति च दृष्टजनस्य संवादः । तेन जाने किं भविष्यति । विदूषकः-कल्लाणपिसुणं एदं सव्वं भवदित्ति किं अण्णम् । अवि ण्णादं देवीए । (ग) राजा-अथ किम् । विदूषकः-रुखक्खरं आलविअ ण किं पि अण्णं आअरिदम् । (घ) राजा- नो किंचित्परुषाक्षरं निगदितं नो दर्शितः संभ्रमः कासावित्युपहासगर्भितरुषा प्रश्नोऽपि नाविप्कृतः । निःश्वासः परिवृत्त्य किं तु शनकैः श्यामीकृतप्रज्वल- नानारत्नमयप्रदीपकिरणश्रेणिविमुक्तस्तया ॥ ४० ॥ (क) अब्रह्मण्यमब्रह्मण्यम् । (ख) ततः। (ग) कल्याणपिशुनमेतत्सर्वे भवतीति किमन्यत् । अपि ज्ञातं देव्या । (घ) परुषाक्षरमालप्य न किमप्यन्यदाचरितम् । १. 'रसना' इत्यादर्शपाठः. २. 'तं न' इत्यादर्शपाठः. ३. 'परुखख्खरं' इत्यादर्शपाठः, ·१] कर्णसुन्दरी विषय--एक जेव्व कराला गरलगण्ठी । अह तुज्झ किं सादर । तुअं लललरेहिं बोलेहिं पाअपडणांहें पुणो वि अप्पक्स करेसि । अहं जेव्व एको णिमच्छिामि । एदस्स दुब्रह्मणस्स एवं खु सन् विलसिदं ति । (क) राजा-कथं न जातम् । न यस्मिन्दाक्षिण्यं परिणतमियत्वस्य विषय विकल्पाधिष्ठानं तदपि विहितं प्रेम सुदृशः इतः शून्यं चेतः स्मरकितवसंचारचाकेत न जानीमो धातुः किमधिकरणः सूत्रणविधिः ॥ ४१ ॥ (नेपथ्ये। सुखाय कुसुमसमयसमारम्भो देवस्य । संप्रति हि रक्ताशोकदुमाणां लसति किसलयानेजिराराधा- प्रेयः शौण्डीर्यपोतद्रविडवरवधूचारुबिम्बाधरश्री. उन्मेषश्चम्पकानामजरठमरठीगण्डपालीविलासः कर्णाटीहास्यलेशान्विचकिलमुकुलस्फूर्तयो वार्तयन्ति ॥ ४२ ॥ कान्ते नूतनचूतमञ्जरिधनुर्दण्डेऽधुना संदध- कंदर्पः कलकण्टपञ्चमरवब्रह्मास्त्रमव्याहतम् । दोर्युग्मं वलयीकरोति युगपत्कर्तुं त्रिलोकोपरि खामाज्ञां रतिवक्रपत्रशबलं मौर्वीकिणाकाङ्कितम् ॥ ४३ ॥ विदूषक:- (अन्यतः।) कावेरीणालिएरीतरलणनिउणा णम्मदाणम्मआरा कञ्चीए चुम्बणद्दा तुमुलिदमुरलालोलकल्लोलमाला । (क) एषैव कराला गरलग्रन्थिः । अथवा तव किं जातम् । त्वं मधुरैर्वचनैः पातपतनैः पुनरप्यात्मवशां करिष्यसि । अहमेवैको निर्भर्से । एतसः दुष्टब्राह्मणखे- तत्खलु सर्व विलसितमिति । १. "विदूषकः' इत्यादर्शपुस्तके नास्ति.'

·१२ काव्यपाला एदे गोदावरीए लहरिपरिचिदा दिग्णालप्पाकडप्पा कंदप्पोद्दीवणेच्छागहिदविहरणा दाहिणा एन्ति वाआ॥४॥(क) वचिदविषये वा सारङ्गीतरङ्गितलोचना हृदि कवचितः पञ्चधुर्मे विकुञ्चितकार्मुकः ! अयमपि बत प्राप्तधूताङ्कुराकुलकोकिला- कलरवजयोद्धोषः कालः किमत्र समीहितम् ॥ ४५ ॥ (सनिवेदोत्कण्ठम् ।) आवासः किलकिञ्चितस्य जयिता पार्श्वे विलासालसा कर्णे कोकिलकामिजीलालजः मेरो लतामण्डपः । गोष्ठी सत्कविभिः समं कतिपयैर्मुग्धाः सुधांशोः कराः केषांचित्सुखयन्ति चात्र हृदयं चैत्रे विचित्रोत्सवे ॥ १६ ॥ संप्रति कुर्वन्ति कोकिलकलोपहतिं लतासु रुन्धन्ति वासभवनेषु समीरमार्गान् । किं तन्न यद्विरहिणीनिवहस्य सख्यः सावज्ञमाकुलतया कलयन्त्यजस्रम् ॥ ४७ ॥ (विचिन्त्य ।) तत्कायमात्मा विनोदयितव्यः । विदूषकः-भो अवस्स, अहिणवमहुरसतरङ्गिदललिदलदालिङ्गिद- कुसुमहसिदतरुणतरुमण्डलं कुण्डलिदकोदण्डचण्डप्पहारपडुमअणसुहडप- (क) कावेरीनालिकेरीतरलननिपुणा नर्मदानर्मकाराः काश्याश्चम्बनाद्रीस्तुमुलितमुरलालोलकल्लोलमालाः । एते गोदावर्या लहरिपरिचिता दत्तसिप्राकटप्राः कंदर्पोद्दीपनेच्छागृहीतविहरणा दक्षिणा यान्ति वाताः ॥

·कर्णसुन्दरी जलिज्जन्तसहआरङ्कुरसिलीमुहं रज्जन्तकण्ठकलअण्ठचारुपञ्चमत्सरमहरिजन्दं मअणुज्जाणं पेक्खन्तो णिब्बुइं उन्बाहेस्सदि भवं । (क) राजा-सहृढ़यो मे वयस्यः । यत्कोकिलाकलरवं कलयत्यनङ्ग- चूताङ्कुरं धनुषि यद्विजयास्त्रहेतोः । यच्च स्मितं सुमनसां स समित्प्रपञ्चो जीवातवे विरहपावकडम्बरस्य ॥ ४८ !! विदूषकः-भो, एत्थ कहिं णि भविस्सदि देव्यवसेण दंसणगोअरे सा तेल्लोक्कसुन्दरीति भणामि । (ख) राजा-एवमस्तु । उपदिश पन्थानम् । विदूषकः-इदो सेवागदणरिन्दसहस्ससंकिण्णं विलाससंचिअतेल्लोक- मुन्दरजणं अत्थाणङ्गणं परिहरि चहियार खिडिकिभादो रअगदु- आरिआए णीसरीअ काहें पि एदु भवं । (ग) (इति परिकामतः ।) विदूषकः-इदं तं कोइलपढिजन्तचारुपञ्चमाभिहाणमअणमन्तसंमो- हनमढं संततट्टाणं वसन्तसुहडस्स । ता पविसदु पिअवअस्सो। (घ) (इति तथा कुरुतः।) (क) भो वयस्य, अभिनवमधुरसतरङ्गितललितलतालिङ्गितकुसुमहसिततरुणतरु- मण्डलं कुण्डलितकोदण्डचण्डप्रहारपटुमदनसुभटतीक्ष्णी क्रियमाणसहकाराङ्कुरशि- लीमुखं रज्यत्कण्ठकलकण्ठचारुपञ्चमस्वरमुखरीक्रियमाणं मदनोद्यानं पश्यन्निवृति- मुद्वीक्ष्यति भवान् । (ख) भोः, अत्र कुत्रापि भविष्यति दैववशेन दर्शनगोचरे सा त्रैलोक्यसु- न्दरीति भणामि । (ग) इतः सेवागतनरेन्द्रसहस्रसंकीर्ण विलाससंचितत्रैलोक्यसुन्दरजनमास्था- नाङ्गणं परिहृत्य चतुष्किकाया गवाक्षाद्रत्नद्वारिकाया निःसृत्य कुत्राप्येतु भवान् । (घ) इदं तत्कोकिलपठ्यमानचारुपञ्चमाभिधानमदनमन्त्रसंमोहनम] (2), संत- तास्थानं वसन्तसुभटस । तत्प्रविशतु प्रियवयस्थः । २ क. सु.

·१४ काव्यमाला विदूषकः-पिअदअस, पेक्ख ! लाडीतग्डरकेलिखिनचलणच्छाआलवं पल्लवं कङ्केली अटेदे पाडालेतरू जादो पसूणश्चिदो । एवं कुङ्कुमसिझकीररमणीगण्डप्पहं चम्पर्क कम्पावेइ विओइणीओ बउलो फुल्लेहि सल्लेहि व॥ ४९ ॥ (क) (इति संस्कृतमाश्रित्य ।) कुर्वाणाः प्राणनाथे प्रणयकलिरूपं जर्जरां गुर्जरीणां मिन्दानाः सान्द्रमानग्रहपटिममदं मेदपाटाङ्गनानाम् । उन्मीलन्मालबस्त्रीवदनपरिमलग्राहिणो हूणरामा- कामारम्भश्रमाम्भःकणहरणरसोल्लासिनो वान्ति वाताः ॥ ५० ॥ राजा--(पहासम्) अहो वर्णलाकारः (सति निःश्वस्य लसन्तादव- लोक्य च ।) लीलोद्याने चलकिसलयाः शाखिनः खेललोला- श्लिप्यभृङ्गावलिवलयिता भान्ति यावन्त एते । कोपावेशाद्वलयितधनुर्वद्धगोधाङ्गुलित्र- स्ताक्योऽपि त्रिभुवनजयी धावतीवासमास्त्रः ॥ ५१ ॥ एहि । तस्यास्तरङ्गशालाया अभ्यन्तरे क्षणमुपविशावः । (तथा कुरुतः।) - (क) प्रियवयस, पश्य । लाटीताण्डवकेलिखिन्नचरणच्छायालवं पल्लवं कङ्केलिः प्रकटयति पाटलितरुजीतः प्रसूनाञ्चितः । एतत्कुङ्कुमसिक्तकीररमणीगण्डप्रभं चम्पर्क कम्पयति वियोगिनीबकुलः पुष्पैः शल्यैरिव ॥ १. आदर्शपुस्तकेऽस्मिन्मन्दाक्रान्तावृत्त 'श्लिष्यद्भुङ्गावलीभिर्वलयितलतिका भान्ति यावन्त एते' इति द्वितीयः पादः स्रग्धरानिबद्धः शोधकेन स्थापितः आदर्शपाठस्तु न ज्ञातुं शक्यते.

·१ आ कर्णसुन्दरौ। १५ लिदूषकः-(भित्तिभवलोक्य सचमत्कारम् ।) अए, का एसा पचाएसो उध्वसीपमुहाणं अच्छाराणं सव्वलडहा आलिहिदा । (क) रा--(अवलोक्योत्थाय च।) एतत्चदेव सितदेवतरुप्रसून- सौभाग्यमङ्गकमनङ्गविलासवेश्म । जैत्रः स एव च विलोचनयोर्विलासः सैवेन्दुसुन्दरमुखी लिखितेयमारते ।। ५२ ।। अपि च । सैवोन्मजकनककलशप्रेक्षणीयस्तनुश्री- मूर्तिर्लोकत्रयविजयिनी राजधानी सरस्य । एतच्चक्षुस्तदपि विदलत्केतकीपत्रमित्र छाया सेयं नियतमधरे विद्रुमोत्सेकमुद्रा ॥ ५३ ॥ विदूषकः-भो, एसा चित्ते केण विलिहिदा । (ख राजा-मम तावन्मकरकेतुना । इह तु न जाने । विदूषकः-भो, भणामि किं पि जइ मे वअणं करेसि । (ग) राजा-किं न कथयसि । विदूषकः-ओसरीयदु इमाढो तरङ्गसालादो तुरिदम् । कदापि देवी एत्थ आअच्छेदि । (घ) राजा-कुपिता कथमागच्छति सौभाग्याभिमानखण्डनानुप्रवेशात् । (क) अये, कैषा प्रत्यादेश उर्वशीप्रमुखाणामप्सरसां सर्वाङ्गलटभालिखिता । (ख) भोः, एषा चित्रे केन विलिखिता । (ग) भोः, भणामि किमपि यदि मे वचनं करोषि ।. (घ) अपस्रियतामसास्तरङ्गशालायास्त्वरितम् । कदापि देव्यत्रागच्छति ।

·१६ काव्यमाला (ततः प्रविशति हारलतथा सह देवो ।) देवी-हारलदे, ता कआपराधं पेक्खिअ एण्हि सअं अणुसरन्ती अजउण केरिसी भणिआमि । (क) हारलता-भट्टिणि, महानुभाव ति किं अण्णम् । (ख) देवी-जदि दिठिआ परुसत्तणमुव्वहामि, अजउत्तो आअसीअदि । अणुचिदकारिणी भवामि । (म) हारलता-देवीए विणा अण्णो को एवं मन्तेदि । विणा मअङ्कलेहं कुदो जोण्हाए विसरो । (घ) देवी-अवि जाणासि किं उद्दिसिअ अजउत्तेण सिविणए पलविदम् । (ङ) हारलता--तुझसेक्छजीविदास णस्थि अण्णा वाणी । एवंविधा जेव्व सिविणआ [अ] विप्पलम्भका होन्ति । ण कि पि आसङ्काणजम् । (च) (इति परिकामतः।) देवी-कण्णसुन्दरी अज्जउत्तस्स दसणगोअरं गदा । (छ) हारलता-रविकिरणाणं वि अगम्मे चि कथं एदम् । (पुरोऽवलोक्य ।) एसो तरङ्गसालाए भट्टा वट्टदि । ता उपसप्पीअदि । (ज) (क) हारलते, तत्कृतापराधं प्रेक्ष्याधुना स्वयमनुसरन्त्यार्यपुत्रेण कीदृशी भण्ये । (ख) भट्टिनि, महानुभावेति किमन्यत् । (ग) यदि दिष्ट्या परुपत्वमुद्बहामि, आर्यपुत्र आयासते । अनुचितकारिणी भवामि। (घ) देव्या विनान्यः क एतन्मन्त्रयते । विना मृगाङ्कलेखां कुतो ज्योत्लाया विसरः । (ङ) अपि जानासि किमुद्दिश्यार्यपुत्रेण स्वमे प्रलपितम् । (च) त्वद्वशैकजीवितस्य नास्त्यन्या वाणी । एवंविधा एव स्वमा [च] विप्रल- म्भका भवन्ति । न किमप्याशङ्कनीयम् । (छ) कर्णसुन्दरी आर्यपुत्रस्य दर्शनगोचरं गता। (ज) रविकिरणानामप्यगम्येति कथमेतत् । एष तरङ्गशालां भर्ता वर्तते । तदुपसर्म्यते ।

·कर्णसुन्दरी। १७ देवी-कि पि सुणन्तीओ उपसप्पम्ह । (5) राजा--(बद्धाञ्जलिः।) आयासः किमयं पृथैव धनुपो देव स्मर स्वीकृत- स्त्वत्पत्रिव्ययपात्रमत्र कतमः कात्यायनीकामुकः । एतां लोकविलक्षणेन विधिना केनापि येनासिपी(?) यायां(?) चित्रगतामपि प्रियतमां संजीव्य संप्रापय ।। ५४ ।। देवी-कस्स कदे अज्जउत्तो एवं मन्तेदि । हारलता-कस्स अण्णस्स । भोदि जेव्व कुविदं जाणिअ चित्तप- डिबिम्वेण अप्पाणं विणोदेदि भट्टा । ता उपसप्पीअदु । (ग) (नथा विधत्तः ।) देवी-जेदु अजउत्तो । (घ) हारलता-जेदु जेदु भट्टः । (3) देवी-(सविनयम् ।) मए एव्व तदा किं पि खलिदं ति अजउत्तेण ण अण्णधा भणिदव्वम् । (च) राजा- त्रिजगति भवती परं ममैका दिशति मुदं कुमुदस्य कौमुदीव । प्रभुरसि कुरुषे रुषं कदाचिद्भजसि कदापि यथारुचि प्रसादम् ॥ ५५ ॥ विदूषकः-महाणुभावा देवी जा एवं पतिच्छत्तणं धारेदि । (छ) (क) किमपि शृण्वत्य उपसावः । (ख) कस कृते आर्यपुत्र एवं मन्त्रयते । (ग) कस्यान्यस्य । भवतीमेव कुपितां ज्ञात्वा चित्रप्रतिविम्वेनात्मानं विनोद- यति भर्ता । तदुपसर्पताम् । (घ) जयत्वार्यपुत्रः। (ङ) जयतु जयतु भर्ता । (च) मयैव तदा किमपि स्खलितमित्यार्यपुत्रेण नान्यथा भणितव्यम् । (छ) महानुभावा देवी यैवं पत्यनुकूलत्वं धारयति ।

·१८ काव्यमाला देवी----(चत्रमवलोक्यापवार्य च ।) हारलदे, पैक्ख । कण्णसुन्दारे जेव्व आलिहिअ अप्पाणविणोदेदि । तुमं तु मम ण पत्तिज्जसि । अहं जेव्व अदिमिम्सकारिणिति दि अणीअदि। झारलता-तथैव । देवी-(प्रकाशम् ।) अज्जउत्त, इदं णअणविणोदणं मए आगदुअ विनिवट्टिदं जेव्व । संपर्ट पेक्खिदव्वम् । (इति सावेगमुत्तिष्ठति ।) (ख) राजा-अलमन्यथा संभावितेन । (इति वारयति ।) (देव्याक्षिप्य हारलतया सह निष्कान्ता ।) राजा-एहि तावत् । देवीप्रसादनाय प्रयतावहे । (इति निष्कान्ताः सर्वे ।) इति सोऽ द्वितीयोऽङ्कः। (ततः प्रविशति मुप्तोत्थितो विदूषकः ।) विदूपका—(अङ्गुलीभ्यामक्षिणी मृजन् ।) अज्ज पिअवअस्सेण दिग्ध- रोसं देवि पसादिअ मे किं पि समादिट्ठम् । तदादिद्वत्थदूणो मञ्जिद्वारुणेण अरुणसारहिमण्डलेण सान्दअन्तण रअणि जागविओम्हि । ण सक्क- णोमि सअणिज्जादो णिदाए वलामोडिमीलिजन्तदिट्टी उहिदुम् । पिअ- वअम्सचलणवडणसंतुट्ठदेवीपसादलद्धेहिं मोएदहिं पुट्ठभुइट्ट चिट्ठदि मे उअरम् । णिहुअं अववरअअन्तरे सुवामि । (स्मृतिमभिनीय ।) अहवा कह सुविअदि । जं पिअवअम्सेण तीए विज्जाहरकण्णआए पउत्तिं जाणिदुं किं सा वि वअस्ससाणुराआ ण वेत्ति आणत्तम्हि । ता जाव गदुअ काए वि अन्तेउरविलासिणीए सआसादो अण्णापदेसेण जाणिस्सम् । कहं उवलतरङ्गा तरङ्गवदित्तिणामहेआ इदो जेव्व आअच्छदि । भोदु । एदाए (क) हारलते, पश्य । कर्णसुन्दरीमेवा लिख्यात्मानं विनोदयति । त्वं तु मम न प्रत्ययसे । अहमेवाविमृश्यकारणीति किं भण्यते । (ख) आर्यपुत्र, एतन्नयनविनोदनं मयागत्य विनिवर्तितमेव । सांप्रतं प्रेक्षित- व्यम् ।

·२ अङ्कः कर्णसुन्दरी। १९ जेव्व मुहादो जाणिस्तम् । (पुनरवलोक्य ।) मं पैक्खिा पदाए कि ऐ अप- च्छादिदम् । (निरूप्य सशिरःकम्पम् । ) अस्थि एत्थ वडे जक्खो। भोदु । संभावेअ जाणामि । (इति तथा करोति ।) (क) (ततः प्रविशति तरङ्गवती) तरङ्गवती—(अग्रतोऽवलोक्य !) एस दुट्ठवडू पेक्खिस्सदि एवं सिसिरो- वआरम् । ता अण्णदो गच्छामि । (इति तथा गच्छति ।) (ख) विदूपकः-- (सत्वरमुपसृत्य ।) भोदि, कीस अण्णदो गच्छीअदि । अहं तुह ससिलेहाए विअ मगं पलोएमि । तुमं राहु व मं पलिहलसि । किं ण्णेदम् । (ग) तरङ्गवती-अज्ज, कज्जन्तरपज्जाउलहिअअचेण ण लक्खिदोसि । पसीददु भवं । (घ) (क) अध प्रियवयसेन दीघरोपां देवी प्रसाद्य मे किमपि समादिष्टम् । तदादिष्टार्थदूनो मञ्जिष्ठारुणेनारुणसारथिमण्डलेन सान्द्रायमाणेन रजनि जागरि- तोऽस्मि । न शक्नोमि शयनीयान्निद्रया हठान्मीलदृष्टिरुत्थातुम् ! प्रियवयस्य- चरणपतनसंतुष्टदेवीप्रसादलब्धैर्मोदकैः पुष्टभूयिष्ठं तिष्ठति मे उदरम् । निभृत- मपवरकान्तरे स्वपिमि । अथवा कथं सुप्यते । यत्रियवयस्पेन तस्या विद्या- धरकन्यकायाः प्रवृत्तिं ज्ञातुं किं सापि वयस्यसानुरागा न देत्याज्ञप्तोऽस्मि । तद्यावद्गत्वा कस्सा अप्यन्तःपुरविलासिन्याः सकाशादन्यापदेशेन ज्ञास्यामि । कथमुत्पलतरङ्गा तरङ्गवतीतिनामधेया इत एवागच्छति । भवतु । अस्या एव मुखाज्ञास्यामि । मां प्रेक्ष्यतया किमप्यपच्छादितम् । अस्त्यत्र वटे यक्षः। भवतु । संभाव्य जानामि । (ख) एष दुष्टबटुः प्रेक्षिष्यत एतच्छिशिरोपचारम् । तदन्यतो गच्छामि । (ग) भवति, कुतोऽन्यतो गम्यते । अहं तव शशिलेखाया इव मार्ग प्रलोक- यामि । त्वं राहुमिव मां परिहरसि । किं न्वेतत् । (घ) आर्य, कार्यान्तरपर्याकुलहृदयत्वेन न लक्षितोऽसि । प्रसीदतु भवान् । . १. एतावत्पर्यन्तमस्मिन्विदूपकवाक्येऽप्यत्यस्फुटं प्राकृतमस्ति.

·२०
काव्यमाला
विदूषक:-अह केण वावारेण तत्तभोदी कण्णासुन्दरी पट्टदि। (क
तरङ्गवती-णिअदावारे व्व सा पिअसही । (स्था)
विदूषकः-को उण गिअवावारी । (ग)
तरङ्गक्ती-देवोए सआसे सिक्खदि लक्खणाणामणुसीलिणानि,
अमअगाओ बहुविहाओ लीलाओ बि । (घ)
विपक:-(विहस्य ।) अवरो को वि वावारो ति सुणीअदि । (ङ)
तरङ्गवती-(साशङ्कम् ।) क इत्ति णिवेदेदु भवं । (च)
विदूषकः -जत्य एदाणं विणिओओ। (इत्यस्या अंशुकान्तरात्कदलीपत्राणि
मृणालिकाश्च लीलया गृह्णाति ।) (छ)
तरजानती-अज, ण किं पि सकिदव्यम् । देहिं मम किं पि कर्ज
अस्थि । (ज)
विदूषकः-अविस्सासिणि, अलं अवलावेण । णणु पिअवअस्सेण
पउत्ति जाणितुं पेसिदोम्हि । ता उजु कहेसु । (झ)
तरङ्गवती---अज, रक्खिढ़व्वं रहस्सम् । (ग)
(क) अथ केन व्यापारेण तत्रभवती कर्णसुन्दरी वर्तते ।
(ख) निजव्यापारैव सा प्रियसखी ।
(ग) कः पुनर्निजव्यापारः।
(घ) देव्याः सकाशे शिक्षते लक्षणानामनुशीलनानि, अमदना बहुविधा
लीला अपि ।
(ङ) अपरः कोऽपि व्यापार इति श्रूयते ।
(च) क इति निवेदयतु भवान् ।
(छ) यत्रैतेषां विनियोगः ।
(ज) आर्य, न किमपि शङ्कितव्यम् । एतैर्मम किमपि कार्यमस्ति ।
(झ) अविश्वासिनि, अलमपलापेन । ननु प्रियवयस्पेन प्रवृत्तिं ज्ञातुं प्रेषि-
तोऽस्मि । तदृजुकं कथय ।
(अ) आर्य, रक्षितव्यं रहस्यम् ।

·२ अक्षः] कर्णसुन्दरी २१ (इति संस्कृतमाश्रित्य ।) यत्तारारमणोऽपि निर्वृतिपदं वास्याश्चलचक्षुपो- यद्वानं शतपत्रपत्रिशयनेऽप्युत्फालमुद्वेल्लति । शीतं यच्च कुचस्थलीमलयजं धूलीकदन्वायते किं वान्यत्तदनङ्गमङ्गलमयी अङ्गी कुरङ्गीदृशः॥१॥ (इत्युक्त्वापसरति ।) विदूषकः- (सपरितोपम् ।) भोदि, सणिओअं असुण्णं करेसु । अहं पि पिअवअस्सं वड्ढावेमि । (क) (इति निष्क्रान्तौ ।) प्रवेशकः। (ततः प्रविशति सोत्कण्ठो राजा विदूषकश्च ।) राजा- धूमश्यामलितेव तापनवशाच्चामीकरस्य च्छवि- श्चन्द्रो मुक्त इव श्रिया किसलया निर्धीतरागा इव । निःसारेव धनुर्लता रतिपतेः सुप्तेव विश्वप्रभा तस्याः किं च पुरो विभान्ति कदलीस्तम्भाः सदम्मा इव ॥ २ ॥ अपि च । मुग्धाक्ष्याः कति नेन्दवः समुदिता कके स्फुरत्कान्तयो विश्रान्तिः कियतां न लोचनयुगे नीलाम्वुजानां श्रियः । निप्पन्नः कियता न विद्रुमरुचां सारेण बिम्बाधरः पीताश्चारुभिरङ्गकैश्च कति न स्निग्धा मधूकत्विपः ॥ ३ ॥ (अनुसंधाय ।) स्फुरल्लीलामालं किमपि रसयोगान्मृगदृशः क्षणं दीर्घापाङ्गप्रणयि यदभूनेत्रयुगलम् । अहो हृजन्मान्तः स्फुरति बत मे शल्यमिव त- धदावेगे मोहः परमयमविश्रामविषयः ॥ ४ ॥ (क) भवति, खनियोगशून्यं कुरु । अहमपि प्रियवयस्सं वर्धयामि ।

·२२ काव्यमाला। अहो, किमपि कमनीये क्यासि वर्तते सुमध्यमा ! तथा हि । आभोगः कृत एव किं तु न गतिस्त्यक्ता कुचाभ्यां द्वयी भ्रूलास्यैरवकीर्णमेव मिलितं नो किं तु सम्यग्दृशोः । लीलाभिः परिरब्धमेव गमनं तन्व्या नितम्बोद्म- प्रारभारेण न किं तु मन्थरपदन्यासस्तदा सूत्रितः ॥ ५ ॥ सखे, अपि सत्यं तरङ्गवत्या वचः । विदूषकः-एदे क्खु मअणमअतिहाविप्पलद्धा कामिणो उम्मत्ता मह पडिहान्ति । जं पञ्चक्खे वि विप्पदिवत्तिं कुणन्ति । जदि सव्वधा ण पत्तिज्जसि ता अकरणिज्जं पि करेम्मि । बम्हणीए चलणेहिं सवामि । (क) राजा-हृदय, दिष्टया वर्धसे । यस्यां गतं किल कलयसि कान्तिमत्यर्थमेवं नूनं वृन्तादिव सरसिजं मजदन्तहिमाम्भः । कृत्वा सद्यः श्रवणयुगलं लोलताटङ्करिक्तं सापि खैरं विशिखखुरली कल्पिता मन्मथेन ॥ ६॥ ('स्फुरलीला-(२।४) इत्यादि पठति ।) विदूषक:—(विहस्य ।) भो, किं पि पुच्छामि । (ख) राजा-किं न पृच्छसि । विपकः-सिणिद्धमुद्धपहाउडणमणुल्लसणमणोहरं हरसुप्फुल्लकबोल- मण्डलं संमुहपलोइदं अवगणिअ कण्णन्तिकगामिणि वकं जेव्व दिहि कुविदाणं विअ कामिणीणं कामिणो कीस पसंसन्ति । (ग) (क) एते खलु मदनमृगतृष्णावित्रलब्धाः कामिन उन्मत्ता मम प्रति. भान्ति । यत्प्रत्यक्षेऽपि विप्रतिपत्तिं कुर्वन्ति । यदि सर्वथा न प्रत्ययसे तद- करणीयमपि करोमि । ब्राह्मण्याश्चरणाभ्यां शपामि । (ख) भोः, किमपि पृच्छामि । (ग) स्निग्धमुग्ध 'मनोहरं हर्षोत्फुल्लकपोलमण्डलं संमुखप्रलो- कितमवगणय्य कर्णान्तिकगामिनी वक्रामेव दृष्टिं कुपितानामिव कामिनीनां कामिनः कुतः प्रशंसन्ति । ...

·२ अङ्कः] कर्णसुन्दरी २३ राजा-अविदग्धोऽसि । पश्य । दीपाङ्गतरङ्गितेन विगलन्नीरं विलोलेक्षणा यत्पश्यन्त्यवतंसनालनलिनच्छायामुषा चक्षुषा । तुल्यं वाधिकमन्यदेव मदनस्यास्त्रं त्रिलोकीजयि- व्यापारोऽस्य न यत्र तत्र किमपि प्रेम्णो हि तल्लक्षणम् ॥ ७ ॥ विदूषकः--भो, अण्णं भणामि । जाए कारणादो महन्तेय दुःखेण सअलं जैव्व जामिणिं देवी अन्भत्थिदा सा किं त्ति पुणो दि अगुसंधी- अदि । जदि तीए कजं ना कि त्ति देवी पीडन्ती अगुणीअदि। अह देवीए कजं ता कि ति सा अणुसंघीअदि त्ति । (क) नाजा-अयि सखे, शृणु। जनिमुपगता विश्वप्रख्यातनाम्नि कुले पुनः प्रणयविशदा देवी भोक्तुं जया न हि पार्यते । कथमवितथलाध्यैरङ्गैरसावपि मुच्यतां रचितकवचः पक्षे यस्याः स्थितः कुसुमायुधः ॥ ८ ॥ तत्कथमयं विरहदाहो मया गमयितव्यः । विदूषकः-सव्वधा पिअवअस्सो असुहिदो त्ति करुणं उप्पाइअ सत्थिवाअणपुव्वअं अणुणीअ सा समप्पीअदु ति देविं पुच्छेमि । (ख) राजा-मूर्ख नैवं कथंचन कृतानुनयापि देवी मन्येत मन्युकलुषा मयि केवलं स्यात् । (क) भोः, अन्यगणामि । यस्याः कारणान्महता दुःखेन सकलामेव या- मिनी देव्यभ्यर्थिता सा किमिति पुनरप्यनुसंघीयते । यदि तया कार्य तत्किमिति देवी पीड्यमानानुनीयते । अथ देव्या कार्य तत्किमिति सानु- संघीयत इति । (ख) सर्वथा प्रियवयस्खोऽसुखीत इति करुणामुत्पाद्य खस्तिवायनपूर्वक- मनुनीय सा समर्प्यतामिति देवीं पृच्छामि ।

·२६ काव्यमाला एतानि शाश्चतिकरप्यपहाय बैरं खैरं तदत्र रचयन्ति विधेयचिन्ताम् ॥ १४ ॥ वि:- रोहिणिवअणालिङ्गणणिन्भरसंकन्तपरिमलुगारम् । जअन्ति कुमुअबन्धवबिम्बं परिलम्बिआ भमरा ॥ १५॥ (5) राजा--(निपुणं निरूप्य । सहर्षम् । सखे नायं खेलंस्तिलकयति चन्द्रः कुमुदिनी- मदः कंदर्पाज्ञास्फुरणगुरुवकं मृगदृशः । कुलं रोलम्बानामिदमपि न लग्नं परिमला- दयं वेणीदण्डः शिखिन इव बर्हस्तरलितः ॥ १६॥ आभात्यमर्त्यतरुपत्रसगोत्रपाणिः सेयं मृगाङ्कवदना मदनास्त्रमत्र । हेतोः कुतोऽपि कमला कमलान्तराला- निर्गत्य संयमवती पयसि स्थितेव ।। १७ विरकर-(सानुकम् ।) ण वरकबरी गोरङ्गीए तरङ्गिदविन्भमा भमरणिवहो आमोद्दाणं ससिम्मि ण संगदो ! अवि कमलिणीसंकन्तेणं विलासहरेण सा कणअकमलुकिण्णा जादा मुहेण जलन्तरे ॥ १८ ॥ (ख) (क) रोहिणीवदनालिङ्गननिर्भरसंक्रान्तपरिमलोद्वारम् । न मुश्चन्ति कुमुदबान्धवबिम्बं परिलम्बिता भ्रमराः ।। (ख) न वरकबरी गौराझ्यास्तरङ्गितविभ्रमा भ्रमरनिवह आमोदेन शशिनि न संगतः । अपि कमलिनीसंक्रान्तेन विलासघरेण सा कनककमलोत्कीर्णा जाता मुखेन जलान्तरे ॥

·२ अहः] कर्णसुन्दरी। A যায় पुष्पेषोरभिजेकयोग्यमथ वा भगामिमभालनः प्रत्युजीवनमेतदम्बुजसरः कम्बुप्रसन्नच्छवि । यल्यानेडितशीतरश्मिकिरणस्यन्दोपमेनामुना लावण्यामृतनिर्झरेण सुतनोर्यत्पात्रतां नीयते ।। १९ ॥ अपि च। आश्चर्य फलितं सरोरुहवने स्थित्वा. चिरेण श्रियः कान्तिः कान्तिसुधाद्रवेण सुतलोर्याता यदत्राधुना । सान्द्रप्रेमवशीकृतस्य नियतं कौमोदकीलक्ष्मणः साप्यों गिरिजेव मन्मथरिपोः कामास्त्रमुत्स्रक्ष्यति ॥ २० ॥ विदूषकः-वणाणिलवेल्लिदविहुमकिसलअसरिच्छपप्फुरिदाहरोट्टी अङ्गुलिविवत्तणमणोहरकरपल्लवा नासम्लग्गअविसकन्दोसलोणलोअणा जादा । (क) स्फुरति यदयं दन्तज्योत्स्नाविलासवरोऽधरः करकिसलियौ मुद्रायोगाद्यदुच्चलिताङ्गुली। मुकुलनविधिर्यन्नीलाद्विषोरपि चक्षुषो- स्तदियमबला ध्यायत्यन्तः किमप्यधिदेवतम् ॥ २१ ॥ विदूषकः—(सकौतुकम् ।) भो, कीस एसा सुण्णं पुणो पुणो पाणिं. णीरमज्झादो आअदि । (ख) . राजा-(दृष्ट्वा ।) सुतनुरनवलोकयन्त्युपान्ते स्थितमपि काश्चनकुम्भमम्बुपूर्णम् । कचिदपि गतमानसा करेण स्पृशति कुचप्रतिबिम्बमम्बुमध्ये ॥ २२ ॥ (क) वनानिलवेल्लितविद्रुमकिसलयसदृक्षप्रस्फुरिताधरोष्ठी अङ्गुलिविवर्तनमनो- हरकरपल्लवा नासाग्रलग्नाविस्पष्टनीलोत्पलसलावण्यलोचना जाता। (ख) भोः, करमादेषा शून्यं पुनःपुनः पाणिं नीरमध्यादाकर्षति ।

·कएलाला! (लस्यहम् । ताम्बूलावरणोज्झिते विकसितं रागेण बिम्बाधरे मज्जकज्जलकालेकन कालता कापि च्छविश्चक्षुगा ! श्रोरन्यैव निरङ्गरागसुभगेऽप्यङ्गे कुरङ्गीहशो विश्राम्यत्वधुना धनुर्विजयते कं नाम नैव स्मरः ॥ २३ ॥ विभकः-(विलोक्य ।) कहं एसा णिव्वत्तिदपव्वदीचरणसुम्सूसा इमादो कमलसरादो णिग्गदा रहसि सहीए सह लदागुम्मन्तरे पविट्ठा । ... धूपांशुकेन शनकैः परिमृज्यमान- वेणीगुणा प्रणयपूर्वमुपेत्य सख्या । माटो मधुन बमदेवदेव तन्वी विवक्षुरिव किंचिदिहोपविष्टा ॥ २४ ॥ (सहर्षम् ।) सखे, सुव्यक्तानि विरहचिह्नानि । तथा हि । दग्धासन्नलतावलीकिसलयः श्वासानिलानां चयो बाप्पाम्भःसुतिरालवालकलनायोग्या तरूणामधः । तापो निर्मुदिताजिनीदलचयः कोऽप्यङ्गकानां गुरु- र्दूर्वाकाण्डविडम्बिपाण्डिमघनं किं चाननं सुभ्रवः ॥ २५ ॥ विदूषकः-सुलक्खिदं पिअवअस्सेण । णीसासाहिणवप्पहारवलिदा कामस्स णूणं सरा (क) कथमेषा निर्वर्तितपार्वतीचरणशुश्रूषास्मात्कमलसरसो निर्गता रहसि सख्या सह लतागुल्मान्तरे प्रविष्टा । (ख) सुलक्षितं प्रियवयस्पेन । निःश्वासाभिनवप्रहारवलिता कामस्य नूनं सरा आदर्शपुस्तकेऽस्य श्लोकस्य पादमात्रमेवास्ति.

·फर्गसुन्दरी। २२ ............... .......... ........ ................ .........॥ २६॥ राजा-सूखे, अस्यैव लतागहनस्य पश्चास्थित्वा शृणुवस्वावदस्या विश्रमतभाषितानि । (इति तथा कुरुतः। (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टा नायिका सखी च ।) सखी-किं एव्वं रोदिअदि । एसा भअवदी भवाणी पदजणन- च्छला णिच्चिअं तुह इच्छं पूरइस्सदि ! (क) नायिका- को जाणादि कदा हुवित्सदि फलं चन्दद्धचूडामणि- प्पाणेसाचलणप्पसादतरुणो भत्तीअ सित्तस्स वि। मुज्झन्ती मअणाणलेन बहलं साहं हदासा पुणो दाणिं जेव्व तहिं चसनि घर जज उवत्यान्तरम् ।। २७ । अवि अ. आसण्णो मअलञ्छणो ण वअणो दुद्धेण धोएव्व सा दिट्ठी सामलगोरमुद्धलडहं तं तस्स रूवं पडु । झाणे झत्ति जधा परिप्फुरदि मे कच्चाइणीणो तधा णो जाणे जदि जीवइस्सदिउ मा कण्णा विपण्णेत्ति माम् ॥२८॥ (ख) (क) किमेवं रुद्यते । एषा भगवती भवानी प्रणतजनवत्सला निश्चित तवेच्छां पूरयिष्यति । (ख) को जानाति कदा भविष्यति फल चन्द्रार्धचूडामणि- प्राणेशाचरणप्रसादतरोभक्त्या सिक्तस्यापि । मुह्यन्ती मदनानलेन बहुलं साहं हताशा पुन- रिदानीमेव तत्र चरामि परमं यद्यवस्थान्तरम् ॥ अपि च। आसन्नो मृगलाञ्छनो न वदनं दुग्धेन धौतेव सा दृष्टिः श्यामलगौरमुग्धलटभं तत्तस्स रूपं पटु । १. 'वा' इत्यादर्शपुस्तकपाठः.

·३० काव्यानाला सखी-णं तस्सि पि संणद्धो मअरद्धओ त्ति कित्ति उत्तमीअदिः (5) नासिंदा--सहि, अलं आसासणसीलदाए । (ख) सखी-जो सो तस्स · महामाअस्स कदे पच्छावइदुमान्तो सिलोओ कि विरइअदि । (ग) नायिका-तुमं जेव्व सका सिलोअजुअलं करेसु । मह मन्महरस- संकप्पविकप्पेहिं अन्तरिजदि पणिवाणदिट्ठी । (घ) सखी-(नातिचिरात्स्थित्वा ।) सहि, अवधारेसु । (संस्कृतमाश्रित्य ।)(ङ) नीरागा मृगलाञ्छने मुखमपि खं नेक्षते दर्पणे खिन्ना कोकिलकूजितादपि गिरं नोन्मुद्रयत्यात्मनः । चित्रं दुःसहलाहदामिनि धुरानेपापि शुष्पायुधे मुग्धाक्षी सुभग त्वयि प्रतिपदं प्रेमाधिकं पुष्यति ॥ २९ ॥ अपि च। प्रोतेति प्रतिबिम्बितेति घटितेत्यास्थानशालामणि- स्तम्भन्यस्तभरामपि प्रियसखीवर्गों न जानाति ताम् । अङ्गेनोत्पुलकेन किं तु सुचिरं गीतं कुरङ्गीव सा तन्वङ्गी तव शृण्वती नयनजैरम्भोभिरुन्नीयते ॥ ३० ॥ ध्याने झटिति यथा परिस्फुरति मे कात्यायन्यास्तथा नो जाने यदि जीवयिष्यत्युमा कन्या विपन्नति माम् ॥ (क) ननु तमिन्नपि संनद्धो मकरध्वज इति किमित्युत्ताम्यते । (ख) सखि, अलमाश्वासनशीलतया । (ग) ननु यः तस्य महाभागस्य कृते प्रस्तावयितुमारब्धः श्लोको न किं 'विरच्यते । (घ) त्वमेव शक्ता श्लोकयुगलं कुरुष्व । मम मन्मथरससंकल्पविकल्यैरन्तर्यते प्रणिधानदृष्टिः । (ङ) सखि, अवधारय । -

·२ शृङ्गः]
कर्णसुन्दरी
नायिका-सहि, साहु विरइदम् ! सरसकइत्तम परभूमिभाविदो
विप्पलम्भो । (क
राजा-प्रिय, अन्तरङ्गासि काव्योपनिषदाम् ।
-सहि, मए वि विरइदो संदेसो । (ख)
सखी-कीरिसो । गण्डूसहि सवणाइं रसदाणेण । (ग)
नायिका-
किं चन्दो तह चन्दणब्व सिसिरो किं वल्लईपञ्चमो
कण्णे वल्लहसंगमो मणसिजो किं वा सपक्खट्ठिदो ।
दिट्टी कि कमलेसु रज्जदि मणं किं णाम मे दक्खिणो
सो वा दक्षिणमारुदो जइ तुए मज्झत्थमालम्बिदम् ॥ ३१॥ (घ)
विदूषकः-भो, एण्हि पत्तिज्जसि ।)
(राजा मोदते।)
सखी-सहि, णिअदसाणिवेदणगब्मणिब्मरं दढं उपलद्धो अट्टा । (च)
नायिका- एवं सुणीअ किं पडिपज्जदि । (छ)
(क) सखि, साधु विरचितम् । सरसकवित्वेन परभूमिमारोपितो विप्रलम्भः ।
(ख) सखि, मयापि विरचितः संदेशः ।
(ग) कीदृशः। गण्डूषय श्रवणे रसदानेन ।
(घ) किं चन्द्रस्तथा चन्दन इव शिशिरः किं वल्लकीपञ्चमः
कर्णे वल्लभसंगमो मनसिजः किं वा सपक्षस्थितः ।
दृष्टिः किं कमलेषु रज्यति मनाकिं नाम मे दक्षिणः
स वा दक्षिणमारुतो यदि त्वया माध्यस्थ्यमालम्बितम् ॥
(ङ) भोः, अधुना प्रत्याय्यसे ।
(च) सखि, निजदशानिवेदनगर्भनिर्मरं दृढमुपालब्धो भर्ता ।
(छ) एवं श्रुत्वा किं प्रतिपद्यते ।

·૨૨ काव्यमाला साली-कि अण्णन् । जं जलरासिसुताए नवरसतण्हाउलेण कण्हेण ! ससिहण्डमण्डण दि पडिणं जं च भोरीए ॥ ३२ ।। नायिका-अविण कहिं पि अवहीरइस्सदि सखी । (ख) सखी -(विहस्य.)) तुम्हारिसीओ परिहवविसअम्मि कहं व वजन्ति । किजउ कहं विअ फुडं णिअडाहि सुहाइदं दूरे ॥ ३३ ॥ (ग) नायिका-(सोत्कलिकं संस्कृतमाश्रित्य ।) जाने सखि स्मरशिखिज्वलिता जनस्य तस्य ब्रजामि निकटं परिभूय लज्जाम् । पश्चासाथ निरुपितं विदयालु देवी किं दुःसहं विरहपावकतोऽपि वा स्यात् ॥ ३४ ॥ विदूषकः-भो, ण जुत्तं दाणिं पडिवालणम् उपसरीअदु । (घ) राजा-मूर्ख, किं तरलोऽसि । सखी-सहि, किं उत्तावलासि । तारिसाइं जेब तुह लक्खणाई जेहिं किं ण संभावी अदि । (ङ) नायिका-ईरिसाइं मह भाअधेआई जेहि मिचुसंभावणा । (इति संस्कृतमाश्रित्य ।) (च) (क) किमन्यत् । यजलराशिसुताया नवरसतृष्णाकुलेन कृष्णेन । शशिखण्डमण्डनेनापि प्रतिपन्नं यच्च गौर्या ॥ (ख) अपि न कुत्राप्यवधीरयिष्यति सखी । (ग) युष्मादृश्यः परिभवविषये कथमिव व्रजन्ति । क्रियतां कथमिव स्फुटं निगडैः सुखायितं दूरे ॥ (घ) भोः, न युक्तमिदानी प्रतिपालनम् । उपस्रियताम् । (ङ) सखि किमाकुलासि । तादृशान्येव तव लक्षणानि यैः किं न संभाव्यते। (च) ईदृशानि मम भागधेयानि यैर्मृत्युसंभावना ।

·२ अः] कर्णसुन्दरी। ३३ गुर्वी धुरं दुरभियोगनिधिर्मनोभू- राखढवानविषये मनसोऽनुबन्धः । बन्धुर्न कश्चिदपि निम्नतया स्थितिश्च हा निश्चितं मरणमेव ममेह जातम् ॥ ३५ ॥ (इति मोहमुपगच्छति।) विदूषकः-भो पमादो पमादो । मए पढमं जेब्व आअक्खिदं उपस- प्पीअदु त्ति । (क) (राजा ससंभ्रममुपसर्पति ।) सखी-विजयताम् । विदूषकः-अब्बम्हण्णं अव्बम्हण्णम् । (ख) सखी-महाराअ, हत्थेण फंसीअदु जेण चेअणं पावेदि । (ग) राजा-(तथा कुर्वन् ।) विलोलत्वं चक्षुः स्पृशान्ति लुकुलावस्थमपि य- दुरखिद्यन्मध्यं कुचकलशयोरुच्छृसिति यत् । प्रसीदत्युद्दामा यदपि वदनश्रीः सपुलकं तदेतस्याः संज्ञा ध्रुवमभिमुखी पक्ष्मलदृशः ।। ३६ ॥ (पुनरवलोक्य ।) अहो सर्वावस्थाभिरव्यवघीयमानं रामणीयकमस्याः । तथा हि। भूलेखा विनिवृत्तनृत्तरचना मुक्ताश्चनोदश्चन- व्यापारा कुसुमास्त्रकामुकलतामुष्याः सगोत्रीकृता । मीलल्लीलमुपैति लोचनयुगं निद्रालुनीलोत्पल- स्पर्धा श्वासकदर्थितोऽपि भजते बिम्बाधरः खां धुरम् ॥ ३७॥ विदूषकः-भोदी मम पिअवअस्सहत्थेण फंसिज्जन्ती कहं ण चेअणं पडिवजदि । (घ) (क) भोः, प्रमादः प्रमादः । मया प्रथममेवाख्यातमुपसृप्यतामिति । (ख) अब्रह्मण्यमब्रह्मण्यम् । (ग) महाराज, हस्तेन स्पृश्यतां येन चेतनां प्राप्नोति । (घ) भवती मम प्रियवयस्सहस्तेन स्पृश्यमाना कथं न चेतनां प्रतिपद्यते ।

·काव्यमाला राजा-(सानन्दमात्मगतम् ।) मनं मृगाङ्कसरसीव सुधानिधाने गर्भ निषण्णमिव पङ्कजकैरवाणाम् । अप्यत्र यत्रविनिपीडितपारिजात- निःस्यन्दधौतमिव निर्वृतिमेति चेतः ॥ ३८ ॥ सखी-सहि, एदेण हत्थफंसेण ण उच्छससि त्ति अहो दे कठिण- तणम् । (क) नायिका-(किंचित्समाश्वस्य ।) अम्मो, किंत्ति रसाअणसित्तेव्व णि- ब्बुदि उव्वहामि । एसो जिआअणो कलिदो जणो। (इति किंचिदृष्ट्वा सल- जमास्ते ।) (ल) राजा बद सुवदने किं व्यामोहः समाश्वसिहि द्रुतं प्रणयिनि जने किं प्रत्याशाविरोधि विचेष्टितम् । नय नयनयोरातिथ्यं मा मनोभववागुरा परिचरतु मां नीलाम्भोजलजः कलयान्विता ॥ ३९ ॥ विदूषकः-भोदि, किं ण अलीअणिद्दा विद्दावीअदि । पिअवअस्सो एव्वं दीणत्तणं दंसेदि । (ग) सखी-(सहासम् ।) किंत्ति पडिपत्तिमूढदा अङ्गीकिदेत्ति । (एनां बला- दानीय राजान्तिकमुपवेशयति ।) (घ) (क) सखि, एतेन हस्तस्पर्शेन नोच्छ्ससीत्यहो ते कठिनत्वम् । (ख) अहो, किमिति रसायनसिक्तेव निर्वृतिमुद्हामि । एष जीवनः कासितो जनः। (ग) भवति, किं नालीकनिद्रा विद्राव्यते । प्रियवयम्य एवं दीनत्वं दर्शयति । (घ) किमिति प्रतिपत्तिमूढता अङ्गीकृतेति ।

·२ अङ्कः कर्णसुन्दरी। ३५ नाभिका-(सकृतककोपम् ।) अवेहि पडिहासशीले । (इति सासूयम- पृलोकयति ।) (क) साजा- इयं यदालोकयति पानता दृशा नवेन्दीवरदामदीर्घया । तदन्यदेवाभ्यधिकं रसायनादवैमि पुष्पायुधदेहदोहदम् ॥ ४०॥ (इति पटाञ्चले मृशन् ।) नायं जनः किमु परिच्छदमध्यमास्ते यल्लज्जया ननु तनूदरि मुदितासि । आलिङ्ग मां परिचितानि चिराद्भवन्तु देहे हरिन्ति हरिचन्दनपल्लवानि ।। ४१ ॥ इित्यालिजितुमिच्छति ।) नायिका-(खगतम् ।) हिअअ, मणोरहाणं वि उपरि बट्टसि । (ख) सखी-दिजउ एदाणं वीसम्भगोट्टी । (इति शनकैः किंचिदपसरति ।) (ग) विदूषक:–भोदि, एसा देवी आगदा । (घ) (सखी ससंभ्रम निवर्तते । नायिका सभयमुत्तिष्ठति ।) राजा-(सशकं दिशोऽवलोक्य ।) मूर्ख, कासौ । विदूषकः-भो, तत्तभोदिं कण्णसुन्दार उद्दिसिअ देवी उजाणमलं- करेदित्ति भणिदम् । (ङ) राजा--(अग्रतोऽवलोक्य ।) कथं सत्यमेवागता देवी । अहो ब्रह्मब- न्धोरमुष्य फलितं मङ्गलेन । (क) अपेहि परिहासशीले। (ख) हृदय, मनोरथानामप्युपरि वर्तसे । (ग) दीयतामेतयोर्विसम्भगोष्ठी । (घ) भवति, एषा देव्यागता । (ङ) भोः, तत्रमवती कर्णसुन्दरीमुद्दिश्य देव्युद्यानमलंकरोतीति भणितम् । १. 'सासमवलोकयति' इत्यादर्शपुस्तकपाठः.

·काव्यमाला। नायिका-(विलोक्य । आत्मगतम् ।) अणभर इदं बापडण विख- दन् । (क) सखी-महाराज, सुमरिडव्यो अझं जणो। संपदं अण्णदो गच्छम्ह । (ख) विदूषकः-अम्हे वि एव्वं जेव्व करेम्ह । (ग) (नायिका सख्या सह निष्क्रान्ता ।) राजा-(निःश्वस्य ।) कथमपि दिवः पुञ्जीभूय च्युतामिव कौमुदी कुमुदसुहृदः प्राप्य प्राणाधिकां विधिकारणात् । अहरहरहो प्राप्त लीलारसोर्मिषु मजता क्षणमणि अया न खातन्यं किमत्र विघीयताम् ॥ ४२ ॥ (ततः प्रविशति देवी हारलता च ।) हारलता-कहं भट्टावि इह जेव्व । (घ) देवी-राअकजविरहे इमम्सि काले इह जेव्व दिणं णिविण्णो विणोदइ अजउत्तो अत्ताणअं त्ति । (ङ) राजा-अपि विज्ञातोऽहं देव्या । विदूषकः :-तधा कुविआ वअस्सेण अणुणीदा कधं विप्पदीवं पस- जिअ अनुसरिस्सदि । (च) (क) अनः इदं वज्रपतनं प्रेक्षितम् । (ख) महाराज, सर्तव्योऽयं जनः । सांप्रतमन्यतो गच्छावः । (ग) आवामप्येवमेव कुर्वः। (घ) कथं भर्तापीहैव । (ङ) राजकार्यविरहेऽस्मिन्काले इहैव दिनं निर्विण्णो विनोदयत्यार्यपुत्र आत्मानमिति । (च) तथा कुपिता वयसेनानुनीता कथं विप्रतीपं प्रसज्यानुसरिष्यति । १. भादर्शपुस्तकसंशोधकेन हारलतास्थाने देवी, देवीस्थाने च हारलता इति पदं शोधितमस्त्रि.

·३ अङ्कः] कर्णसुन्दरी। ३ राजा-तदितोऽभ्यन्तरमेव व्रजावः । (इति निष्कान्ताः सर्वे ।) इति द्वितीयोऽङ्कः। तृतीयोऽङ्कः। (ततः प्रविशतश्चेट्यौ ।) एका-सहि बउलावलि, सो ण हु बन्धवो भणीअदि जस्सि हिअ- अम्मि विअ णीसङ्कदाए ण रहस्सं संचारीअदि । ता कहेसु कीसु तुअं देवीए वासे मन्तअन्ती आसि । (क) बकुलावली—सहि मन्दोअरि, ण अस्थि मम वीसासो । तुझं चाव- लभावेण विसुमरिअ कस्स पि पुरदो कहिस्ससि त्ति ण आवेदेमि । जदि कुप्पसि ता एवं णिवेदीअदि । परं मन्तभेदो रक्खिदव्यो । (ख) मन्दोदरी-अविस्सासिणि, कहेसु । (ग) बकुलावली-सहि, भट्टा विजाहरकण्णाए अणुरत्तचित्तो, परं देवीकारणेण किं पि कादं ण सक्कुणोदित्ति सव्वगदो पवादो । किं तु भट्टदारिआए कलहाअन्तो अवलावं करेदि । अज्ज क्खु पिअन्तअकेण अजवादराअणेण अन्तेउरसालाए पच्छादो णिहुअं हुविअ अज्ज पओसे परिकलिअमअणुज्जाणए संकेदो गहिदो अवअं मन्तिदं ण वेत्ति विरहलेहो अणिअकरे कदो । देवीए सव्वं पि सुणिअ अहं भणिदा । अज मए कण्णसुन्दरीरूएण तुए तीअ सहीरूएण गदुअ अजउत्तो वञ्चिदव्यो । ता एदाए वत्ताए रक्खणं कदुअ उअअरणं सज्जीकरेसु त्ति । (घ) (क) सखि बकुलावलि, स न खलु बान्धवो भण्यते यस्मिन्हृदय इव निःश- तया न रहस्यं संचार्यते । तत्कथय कस्मात्त्वं देव्या वासे मन्त्रयन्ती आसीः । (ख) सखि मन्दोदरि, नास्ति मम विश्वासः । त्वं चापलभावेन विस्मृत्य कसापि पुरतः कथयिष्यसीति नावेदयामि । यदि कुप्यसि तदेवं निवेद्यते । -परं मन्त्रभेदो रक्षितव्यः । (ग) अविश्वासिनि, कथय । (घ) सखि, मर्ता विद्याधरकन्यायामनुरक्तचित्तः, परं देवीकारणेन किमपि ·३८ काव्यमाला। मन्दोदरी-अहो, संकडे पडिदो महाराओ। (इत्यग्रतोऽवलोक्य ।) एसो भट्टा लच्छोसणाहो फूणं एत्थ रमणपगीवएतंव जेव पडिपालअन्तो चिट्ठदि । ता एहि गच्छामो । जाव अम्हे पेक्खिअ ण किंपि उप्पिस्सदि । (क) (इति निष्क्रान्ते ।) प्रदेशकः। (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टो राजा ।) न खेच्छागतयोऽपि साचिवलनावैचित्र्यशून्या दृशो नाधौताधरकान्ति संस्तुतजनालापेऽपि लीलास्मितम् । वाचां विसरणेऽपि न व्यवहिता विच्छित्तिसंक्रान्तय- स्तात्पर्य मदनेन दर्शितमहो वैदग्व्यदीक्षाविधौ ॥१॥ अपि च । तद्वक्रेण विलुप्तकान्तिमहिमा वर्णोज्झितः शर्वरी- मब्रह्मण्यमिव प्रसारितकरः कृत्स्नां विधत्ते विधुः । अप्याविष्कृतपत्रमुत्पलवनं तल्लोचनेन्दीवर- च्छायारिक्थमिव द्विरेफपटलीवाचालमाकाङ्क्षते ॥ २ ॥ कर्तुं न शक्नोतीति सर्वगतः प्रवादः । किं तु भर्तृदारिकया कलहायमानोऽपलापं करोति । अद्य खलु प्रिय..........."आर्यबादरायणेनान्तःपुरशालायाः पश्चान्निभृतं भूत्वाद्य प्रदोषे परिकलितमदनोद्यान के संकेतो गृहीतः......"मत्रितं न वेति विरहलेखश्च निजकरे कृतः । देव्या सर्वमपि श्रुत्वाहं भणिता । अद्य मया कर्णसुन्दरीरूपेण त्वया तस्याः सखीरूपेण गत्वार्यपुत्रो वञ्चयितव्यः । तदसा वातीया रक्षणं कृत्वोपकरण सज्जीकुरुष्वेति । (क) अहो, संकटे पतितो महाराजः। एष भर्ता ! लक्ष्मीसनाथो नूनमत्र रमण..........."एव प्रतिपालयस्तिष्ठति । तदेहि गच्छावः । यावदावां प्रेक्ष्य न किमपि ..........।

·३ अङ्कः] कर्णसुन्दरी । ३९. (इति साङ्गभङ्गम् ।) तत्पादद्वितयस्य दास्यमपि न प्राप्नोति पङ्केरुहं तद्भूभङ्गविनिर्जितं स्मरधनुर्ननं सदा तिष्ठति । इन्दुः किं दुरतिक्रमस्य कुरुतां धातुः सुधासूतिर- प्यकं तन्मुखकिंकरत्वपिशुनं धत्ते सहोत्थं यतः ॥३॥ (स्मरणमभिनीय ।) प्रायो दास्यति नो पयोधरतटी गन्तुं पुरस्तादिति ध्यानेनेव चकास्ति साचिगमने शिक्षारसश्चक्षुषोः । अन्तः स्थानमिव स्मरैकसुहृदः कस्यापि दातुं बहि- निर्गन्तुं हृदयादपि स्तनयुगं विस्तारि संनयति ॥ ४ ॥ अपि च। कान्तिः कापि कपोलयोः परिणमत्तालीदलस्पर्धिनी वर्धन्ते मधुपावलीवलयिनः श्वासानिलाः संततम् । कार्यस्यावरणं तरङ्गितगतेबवण्यमेवाङ्गके सारङ्गायतचक्षुषः किमथवा सर्व नवीनायते ॥ ५॥ अपि च । कंदर्पदैवतनिकेतनवैजयन्ती यान्ती विलासरसमन्थरमुत्पलाक्षी । दृष्टिं निवेदितवती मयि कालकूट- लेशान्धकारितसुधालहरीविचित्राम् ॥६॥ (सनिःश्वासम् ।) तत्किमद्यापि चिरयति वयस्यः । विज्ञातेजितया तरङ्गितघनक्रोधानुषङ्गं धृतः किं देव्या प्रतिपालयन्परिजनं तस्याः क्वचित्सुभ्रवः । खेदं सैव सखेलवारणगतिर्न प्रापिता चेति मे चेतः सान्द्रसमुल्लसन्नवनवोल्लेखं मुहुस्ताम्यति ॥ ७ ॥ (प्रविश्य ।) विदूषकः-दिट्ठिआ वड्डसि कजसिद्धिए । (क) (क) दिष्ट्या वर्धसे कार्यसिद्ध्या । १. 'वनस्पर्धिनी' इत्यादर्शपुस्तकपाठः. २ 'गतैर' इत्यादर्श पाठः.

·काव्यमाला राजा-(सहर्पमालिङ्गय 1) कथमिव । (क) विदूषकः—(कर्णे ।) एव्वमेव्वं । राजा-(सानन्दम् ।) भूयोऽपि तावदिदमेव निवेदय त्वं चन्द्रांशुभिः कवलिता इव सूक्तयस्ते । अन्तर्वहिश्च हृदयेन किमप्यमन्द- निःस्यन्दमिन्दुमणिनेव विलीयते मे ॥ ८ ॥ (इति सोत्साहम् । आकाशे ।) भव भव शतयामा यामिनि खामिनी त्वं छुरय रजनिनाथ ज्योत्स्नया दिङ्मुखानि । अयि विरमय काम केङ्कितं क्रूरवाण- व्ययपरिचयचञ्चत्कर्मणः कार्मुकस्य ॥९॥ (गगनमवलोक्य ।) सखे, समासन्नप्रायस्तत्र गमनसमयः । तथा हि । व्योमभ्रान्तिपरिश्रमेण तृषितैराकृप्यमाणो हयैः प्रखेदश्लथमानसारथिकरप्रभ्रष्टवल्गैरिव । अम्भोरधिकूलकच्छगहनं क्षीणच्छवि क्ष्माभृतः स्थित्वा मूर्धनि पश्चिमस्य विशति खरं ग्रहप्रामणीः ॥ १० ॥ अपि च । दूरं भानुरुदञ्चितारुणचरः पाथोनिधौ पद्मिनी- स्पर्शासक्तरजोङ्गरागविगमत्रासादिवामज्जति । अन्तः कान्तिमिव प्रियस्य विरहोत्कण्ठाविनोदार्थिनी रोद्धं मुद्रयति स्वपङ्कजवनीकोषं च पाथोजिनी ॥ ११ ॥ विदूषकः-भो पिअवअस्स, अ अ तीए अवत्थाणिवेदओ वेरहलेहो वाचीअदु । (ख) (क) एवमेवम् । (ख) भोः प्रियवयस्य, अयं च तस्या अवस्थानिवेदको विरहलेखो वाच्यताम् ।

·३ अङ्कः] कर्णसुन्दरी। ४१ (राजा वाचयति ।) 'एतां गृहाण सखि रत्नगृहप्रविष्टां ज्योत्सां पिधाय सहसैव गवाक्षमार्गान् । नीलीरसेन सह वर्तय पट्टके च चन्द्रः समेतु कियतापि परिक्षयेण ॥ १२ ॥ ज्योल्लानिर्गममार्गमुद्रणविधिं धत्तोरुकुम्भ मुहु- स्ताराः कारयतान्यतो वत मुहुः संमार्जनीनां चयैः। पञ्चेषोर्भजताभिचारचरुतां विस्मार्यतां पञ्चमः किं चायं पिकमण्डलस्य मयि चेत्सल्यः सुखं वाञ्छथ ॥१३॥ अपि च । कलयत दलबन्धं संधिषु न्यस्य सान्द्र ननु जतुरसपy पङ्कजेन्दीवराणाम् । इह विरहवतीनां जीवितं येन नायं हरति परिमलश्रीवान्धवो गन्धवाहः ॥ १४ ॥ नयनयुगलवल्गन्नीरसंक्षाल्यमान- स्तनमलयजलेपा सावलेपा कथासु । इति सुभग समग्रामेव रात्रिं विधत्ते निरुजसुलभवस्तुप्रार्थनाभिः सखीनाम् ॥ १५॥ अपि च । धूर्तोऽयं सखि बध्यतामिति विधुं रश्मिजैः कर्षति ज्योत्साम्भः परतः प्रयात्विति रिपुं राहुं मुहुर्याचते । अप्याकाङ्क्षति सेवितुं सुवदना देवं पुरद्वेषिणं भूयो निग्रहवाञ्छया भगवतः शृङ्गारचूडामणेः ॥ १६ ॥ विदूषकः-एण्हि किं मण्णंसि । (क) (क) अधुना किं मन्यसे। १. 'वरमुहुः' इत्यादर्शपाठः. २ 'चतुरा' इत्यादर्शपाठः. ३. 'विधू' इत्यादर्शपाठः.

·४२ काव्यमाला। , सजा-(लेखं बहुलं प्रसार्य ।) कथमत्राप्यक्षराणि । (वाचयति ।) पश्यागच्छ कुतूहलादपि गृहानस्माकमाकर्णय त्वं देवि च्छलिता न केनचिदिति प्रोक्तं शुकानामपि । सा नः कापि सखीषु नास्ति सुभग प्राप्तस्तदीयाङ्गक- स्पर्शीष्मग्लपितो न कामपि रुजं यस्याः किणाङ्कः करः ।। १७ ॥ कथमपि हृदि कृत्वा त्वद्वियोगातिमारं सुभग निविडलज्जामजदारम्भमास्ते । पिशुनयति कृशाङ्गयाः केवलं मन्मथाग्निं श्वसितपवनधूमश्यामला चित्रशाला ॥ १८ ॥ विदूषकः—(पुरतोऽवलोक्य ।) मो, तुम्हाणं दुहुँ पि नारिसो सिणेहो गरिसो इमस्स चक्कवाअजुअलस्स । (क) राजा-(सस्पृहमैवलोकयन् ।) रक्ताम्भोरुहचारुचञ्चपुटकेनोद्धर्तुमिच्छन्निव अश्यत्पश्यति बिम्बमम्बरमणेश्चक्राहयो विह्वलः । साश्रुर्मुञ्चति चक्षुषी प्रतिदिशं कान्तास्य दीनानना मा भैषीस्त्वमिति खकालविरहत्राणार्थिनीवानिशम् ॥ १९ ॥ विदूषकः--भो, निरन्तरगोधनसहस्ससमुद्भूतधूलीसमुच्छाहिदतरुणतर- तिमिररिञ्छोलीलञ्छणे समए अणुसरीअदु संकेदट्ठाणम् । (ख) राजा-(ऊर्ध्वमवलोक्य ।) संधत्ते धूपधूमच्छविबहुलतमः प्राप्यते तारकाभिः पुष्पस्रग्दामशोभा नभसि नवनिशाकामिनीतल्पकल्पे । (क) भोः, युवयोद्वयोरपि तादृशः स्नेहो यादृशोऽस्य चक्रवाकयुगलस्य । (ख) भोः, निरन्तरगोधनसहस्रसमुद्भूतधूलीसमुत्साहिततरुणतरतिमिरपतिला- छने समयेऽनुस्रियतां संकेतस्थानम् । १. 'लेखनं' इत्यादर्शपाठः. २. 'श्वसिति' इत्यादर्शपाठः. ३. 'अवलोकयति' इत्यादर्शपाठः.

·३ अङ्कः] कर्णसुन्दरी। ५० मध्ये कस्तूरिकाकं दधदिव हरिण किं च संध्यानुबन्धा- दिन्दुः सिन्दूरभिन्नस्फटिकमणिशिलावुनलीलां तनोति ॥२०॥ तदादेशय तमुद्देशं यावन्नालम्बते जरठतां रजनीपरिवृढः । विदूपक:-इदो पिअवअस्सो । (क) (इति परिकामतः।) बिपक:-(अप्रतो दृष्ट्वा ।) एदं तम् । पविसदु भवम् । उपविसदु पिअवअस्सो । (ख) (तथा कुरुतः।) राजा-अहो रम्यः समयः । बध्यन्ते कुसुमगृहाणि धूपधूम- स्तान्येव सरदयितानि संस्क्रियन्ते । धन्यानामपि च सुलोचनासमीपे रोचन्ते सपदि मनोलसद्विलासाः ॥ २१ ।। विदूषकः-भो वअस्स, कीराणं पञ्जराणं सुरतकलरुओग्घुट्टवादानुवाद- त्तासेणं किज्जमाणा मणिमयवलहीवाहिराई वडन्ति । सेज्जाठाणे कआणं फुरइ कलरवो केलिपारावआणं धण्णाणं हुन्ति कीलाजलकणहरणा संपदं चन्दपाआ॥२२॥ (ग) राजा-(निःश्वस्य ।) उरसि सुरतनिद्रालीनकान्तेन ममं धवलगृहगवाक्षस्पन्दिभिश्चन्द्रपादैः। (क) इतः प्रियवयस्यः। (ख) एतत्तत् । प्रविशतु भवान् । उपविशतु प्रियवयस्खः । (ग) भो वयस्य, कीराणां पञ्जराणां सुरतकलरुतोद्धृष्टवादानुवाद- त्रासेन क्रीयमाणा मणिमयवलभीबहिर्भागेण पतन्ति । शय्यास्थाने......"स्फुरति कलरवः केलिपारावतानां धन्यानां भवन्ति क्रीडाजलकणहरणाः सांप्रतं चन्द्रपादाः॥

·काव्यमाला। श्रुतमपि भुजशाखापञ्जरे चारुलीला- मधुरमधरपीडाकूजितं नायताक्ष्याः ॥ २३ ॥ (इति सौत्सुक्यम् ।) सान्द्र श्रीखण्डपाण्डस्तनकलशभरात्तारहारप्रकाण्ड- ज्योत्स्नापुञ्जाभिषेकद्विगुणपरिणमत्कौमुदीमग्नवत्रा । उत्कण्ठाकृप्यमाणा प्रगुणमनसिजादिश्यमानेन काचि- न्मार्गेण प्राणनाथप्रणयरभसतः सान्द्रलीलां तनोति ॥ २४ ॥ यस्यै कुप्यति नूतनस्तरुणिमा लावण्यलक्ष्मीरियं यत्रापत्रपते न संवदति या प्रेमानुवन्धस्य न । श्रुत्वैतां च ततां गिरं चिरमसावेतत्किमित्याकुलो वैक्लव्यं च कुतूहलं च वदनं मेरं च धत्ते स्मरः ॥ २५ ॥ (ततः प्रविशति कर्णसुन्दरीवेषा देवी, वकुलावलिवेषा हारलता च ।) देवी-सहि हारलदे, अम्हे किं पि सुणन्तिओ चिट्ठम्ह । (क) राजा-अये, कथं प्राप्तव प्राणेश्वरी । (मुखमवलोक्य ।) अहह । जानामि विस्मृतिममन्यत पद्मयोनि- लावण्यसारमभिलिख्य मृगाङ्कबिम्बम् । तेनात्र काकपदकं हरिणच्छलेन दत्त्वा लिलेख मुखमायतलोचनं ते ॥ २६ ॥ विदूषकः-अहं पि दाव वण्णेमि । रइकलह विरोहे रोहिणीकज्जलंसु- प्पसरपरिगदो व्व ज्झामलो लन्छणेण । निजवअणसवण्णं जामिणीडिम्भमेणं वहइ रअणिणाहो लालयन्तो व्व अङ्के ॥ २७ ॥ (ख) (क) सखि हारलते, आवां किमपि शृण्वत्यौ तिष्ठावः । (ख) अहमपि तावद्वर्णयामि । रतिकलह विरोधे रोहिणीकजलाश्रु- प्रसरपरिगत इव श्यामलो लाञ्छनेन । , ·३ अङ्कः] कणेसुन्दरी। ४५ देवी-(आत्मगतम् ।) हदास, तुज्झ एसो सव्वो एव्व परिप्फन्दो। (क) राजा-सखि वकुलावलि, किमियं वामता भवत्सख्याः, यदेव- मालोकनेनापि न कृतार्थयति । हारलता-णेहो एत्थ अवरज्झदि, णो उण वामदा । (ख) राजा झटिति कुवलयानि वीडया पीडितत्वा- द्दधतु कृतकनिद्रां चन्द्रिकासंगमेऽपि । अपि तरलय लीलामजदुन्मज्जदन्तः- स्फुरितकुसुमचापं चक्षुराकेकराक्षि ॥ २८॥ अपि च । सुतनु विसृज लज्जा वल्गु वल्गन्तु वाचः कवचयतु विपञ्चीपञ्चमः श्रोत्रयुग्मम् । अपि कुरु परिरम्भं चारु रम्भोरु गात्रे परिणमति कठोरः कैरवेशप्रकाशः ॥ २९ ॥ (इति समन्तादवलोक्य । आत्मगतम् ।) अहो निःसीमं रामणीयकम् । जयति धनुरधिज्यं भूविलासः स्मरस्य स्पृशति किमपि जैनं तैक्ष्ण्यमक्ष्णोः प्रचारः । अपि च चिबुकचुम्बी इमामलाझ्यास्तनोति स्तनकलशनिवेशः पेशंलश्रीः पृथुत्वम् ॥ ३० ॥ (इत्यालिङ्गाति ।) देवी-(प्रकटीभूय ।) साअदं अजउत्तस्स । (इति क्षिपति ।) (ग) निजवदनसवर्ण यामिनी डिम्भमेनं वहति रजनिनाथो लालयन्निवाङ्के॥ (क) हताश, तवैष सर्व एव परिस्पन्दः । (ख) स्नेहोऽत्रापराध्यति, न पुनर्वामता । (ग) स्वागतमार्यपुत्राय १. 'पेशलश्रीपृथुत्वम्' इत्यादर्शपाठः.

·काव्यमाला । राजा---(सबैलक्ष्यम् ।) स्वयं कृतेऽपराधे तु ज्ञाते धीर्यस्य जायते । अपत्रपायां महती तद्वैलक्ष्यं वयं स्तुमः ॥ ३१ ॥ (विदूषको राज्ञः पक्षश्चाधोमुखस्तिष्ठति ।) त्वां प्रत्येव मयापि नर्म कृतमित्युक्ते कुतो मन्यसे निदोषोऽहमिति ब्रवीमि सहसा दृष्टव्यलीकः कथम् । क्षन्तव्यं मयि सर्वमित्यपि भवेदङ्गीकृतोऽयं विधिः किं वक्तुं मम युक्तमित्यनुगुणं देवि त्वमेवादिश ॥ ३२ ॥ (इति पादयोः पतितुमिच्छति ।) (देवी साक्षेपं हारलतया सह निष्क्रान्ता।) विदूषकः-भो, किं अरण्णरोदणेण ! देवी एव्व अणुसरीअदु । (क) राजा-एवमिति। (इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।) इति तृतीयोऽङ्कः चतुर्थोऽङ्कः। (नेपथ्ये।) अवन्ध्या भवतु प्रभातसंध्या देवस्य । संप्रति रवितुरगखुराअक्षुण्णपूर्वादिधातु- क्षितिरज इव धत्ते धाम पौरंदरी दिक् । अपरजलधिवेलोद्भूतडिण्डीरपिण्ड- भ्रमममृतमरीचिः किं च दत्ते प्रतीच्याम् ॥ १॥ अपि च । चन्द्रालोकनरागजागरणतः श्रान्तेव कृत्लां निशां प्रालेयानिलसौहृदात्कुमुदिनी निद्रावृता पूर्णते । अप्येते विदितप्रबोधसमयप्रत्यूषभोगावली- गायन्तीव कलखरा मधुलिहः पद्माकराणामितः ॥२॥ (क) भोः, किमरण्यरोदनेन । देव्येवानुनियताम् ।

·४ अङ्कः] कर्णसुन्दरी। २७ अपि च। उन्सृष्टा शयनेषु चित्रसुरतक्रीडाविधेः साक्षिणी लाक्षारागमयी लिपिः श्रमवशाः पारावताः दोरते। सर्व साधकमत्र तु प्रतिविधिं कुर्युः कुरङ्गीदृश- स्तादृश्यः प्रसरन्ति यद्गुरुजनस्याग्रे शुकानां गिरः ॥ ३ ॥ (ततः प्रविशति विदूषकः।) विदूषकः-(सपरितोषम् ।) साहु अमञ्च, साहु । देवीए भाइणेयं कुमारं कण्णमुन्दरीए समाणवअस्सं अप्पणो सआसे सआसे से वेसधारिणं आणअन्तेण तम्स व्व णिवासे कण्णसुन्दरी मुअन्तेण सव्वं साहिदम् । ता पिअवअस्सस्स चक्कवट्टिभावः सव्वधा अहिमुहो संवुत्तो । अवरं देवीए परिहासादो रक्खिदो अज क्खु महाभावो अ। मए मन्दभाअधेआए वामत्तणेण अजउत्तो किलिम्मिदो ति झण्णनुन्दरीपदिकिदिगभरूअं भाइणेअं परिणाइडं पिअवअस्सो पउत्तो । संपदं देवी एव्व विलक्खा हुविस्सदि । ता दुस्सअसंगदनिवाहस्स तस्स परिवासवट्टी होमि । (इति निष्क्रान्तः ।) (क) (ततः प्रविशति राजा विदूषकश्च ।) राजा- निद्रा लम्भयता चिरं भगवता भालस्थलीलोचन- ज्वालापल्लवसंस्तरे पुरजिता पुप्पायुधं मन्मथम् । - (क) साधु अमात्य, साधु । देव्या भागिनेय कुमारं कर्णमुन्दाः समान- वयस्कमात्मनः सकाशे तस्या वेषधारिणमानयता तस्यैव निवासे कर्णसुन्दरी मुञ्चता सर्व साधितम् । तत्प्रियवयसस चक्रवर्तिभावः सर्वथामिमुखः संवृत्तः । अपरं देव्याः परिहासाद्रक्षितोऽद्य खलु महाभावश्च । मया मन्दभागधेयया वामत्वेनार्यपुत्रः क्लांमित इति कर्णसुन्दरीप्रतिकृतिगर्भरूपं भागिनेयं परिणाययितुं प्रियवयस्यः प्रवृत्तः । सांप्रतं देव्येव विलक्षा भविष्यति । तदुःसहसंगतनिवासस्स (१) तस्य परिपार्श्ववर्ती भवामि ।

·काव्दामाला राजा-(आत्मीयानलंकारान्विदूषकाय दत्त्वा नाव्येनात्मानभलंकरोति। निःश्वस्य।) तद्वैवाहिकहोमधूमकलनामीलत्कपोलं मुखं किं लज्जारसमज्जनादवनमज्जायेत दृग्गोचरन् । यत्पारिप्लवलोचनाञ्चलमिलहूर्वाङ्कमके रतेः सुप्तस्यापि मनोभुवस्त्रिजगतां साम्राज्यदानक्षमम् ॥ ११ ॥ विदूषकः-किं तुहं विवाहविहीए अग्गिपज्जालणेण वा करेसि । जधा तं समप्पइ देवी तथा सव्वधा गिलसु । (क) (नेपथ्ये ।) गीयन्तां मङ्गलानि स्फुरतु चतुरता ताण्डवे लासिकानां सिच्यन्तां बाह्यकक्षाःक्षितिपतिभिरपि क्षिप्यतां पुष्पवृष्टिः । संधैः स्वःकन्यकानां परिणयविश्व मण्डपोशामेति प्रेयश्चित्तानुवृत्तिव्रतनिहितमतिः सस्मिता येन देवी ॥ १२ ॥ विदूषकः-ओ, णीसंदेहं जाणसु वञ्चिदा देवी । ता एहि । तुरिद गच्छम्ह । इदो इदो । (ख) (इति परिक्रामतः।) (ततः प्रविशति देवी चेटी च, विभवतश्च परिवारः ।) देवी-सहि हारलदे, पजतं विप्पलम्भेण अजउत्तस्स । (इति पुरो- ऽवलोक्य ।) एसो संपत्तो भट्टा समं बम्भणविडेण । (ग) (इति सावरणं तिष्ठतः।) विदूषकः-एसा देवी । उपसप्पदु' भवम् । (घ) (इति तथा कुरुतः ।) (क) किं त्वं विवाहविधयेऽमिप्रज्वालनेन वा करोषि । यथा तां समर्पयति देवी तथा सर्वथा गृहाण । (ख) भोः, निःसंदेहं जानीहि वञ्चिता देवी । तदेहि । त्वरितं गच्छावः । इत इतः। (ग) सखि हारलते, पर्याप्तं विप्रलम्भेनार्यपुत्रस्य । एष संप्राप्तो भर्ता समं ब्राह्मणविटेन । (घ) एषा देवी । उपसर्पतु भवान् ।

·कर्णसुन्दरी।
*
देवी--(उत्थाय ।) जेदु जेदु अज्जउत्तो । (क)
(सर्वं यथोचितमुपविशन्ति ।)
देवी-(अञ्जलिं बद्धा ।) जं मए किं पि विरुद्धं आअरिदं तत्स दण्डं
कष्णसुन्दरीं समप्पेमि । (ख)
राजा-महानुभावप्रकृतिरसि । यदभिरुचितं तदाचर ।
(प्रविश्य ।)
प्रतीहारी-अमच्चो दुआरे चिट्ठदि । (ग)
राजा-तूर्ण प्रवेशय।
(इति प्रतीहारी निष्क्रान्ता।)
(ततः प्रविशत्यमात्यः प्रतीहारी च ।)
प्रतीहारी-इदो इदो अमच्चो । (घ)
(इति परिकामतः।)
प्रतीहारी-एसो भट्टा । उपसप्पदु अमच्चो । (ङ)
(अमात्यो यथोचितमुपसर्पति ।)
राजा-आसनमासनम् ।
(प्रतिहारी आसनं दत्त्वा निष्कान्ता।)
देवी-सहि, अणेसु कण्णसुन्दरिं जेण अमच्चस्स पुरदो समप्पिअ
निरवराहा होमि । (च)
चेटी-णववहुत्ति जेव्व जवणिअन्तरे धरिदा सा । (इति निष्क्रम्य तां
गृहीत्वा प्रविश्य च ।) देवि, पडिच्छसु एणम् । (छ)
(क) जयतु जयत्वार्यपुत्रः।
(ख) यन्मया किमपि विरुद्धमाचरितं तस्य दण्डं कर्णसुन्दरीं समर्पयामि ।
(ग) अमात्यो द्वारे तिष्ठति ।
(घ) इत इतोऽमात्यः।
ङ) एष भर्ता । उपसर्पत्वमात्यः ।
(च) सखि, आनय कर्णसुन्दरीं येनामात्यस्य पुरतः समर्प्य निरपराधा भवामि ।
(छ) नववधूरित्येव जवनिकान्तरे धृता सा । देवि, प्रतीच्छैनाम् ।

·काव्यमाला देवी-(सैलजां नायिकामन्तिके दिवेश्य खगतम् ।) अञ्चरिअम् । पञ्चक्वं सेव एसा । अहो माहप्पं कवडनाडअन्स । (क) राजा-- माजिष्ठी लिपिरोष्ठयोः कवचितं चन्द्रस्य कान्त्या मुखं भ्रूयुग्मं मकरध्वजस्य धनुषा सर्वाङ्गमालिङ्गितम् । लावण्यं कुचयोः सुवर्णकलशीमानेन नूनं कृतं नो जाने कियती पपै कुवलयच्छायां कटाक्षच्छविः ॥ १३ ॥ (विहस्य) देवी निसर्गतरला तरलयताक्षी संवादमिच्छति मदीक्षणवञ्चनाय प्रत्यन्तरेक्षणमपि क्षणमेतदीय- सादृश्यनिर्मितिविघौ विधिरप्यशक्तः ॥ १४ ॥ देवी -एसा मए तुझ समप्पिदा ! भजसु णं चउसमुद्दपुहवीए रत्तम्। (इति हस्ते नायिकां समर्पयति ।) (ख) राजा-(गृहीत्वा ।) प्रसन्नं देव्या । देवी-अमच्च, जुत्तं कदम् । (ग) अमात्य:-किमुच्यते। वंशे यस्मिन्नजनि भवती मौक्तिकोसिक्तकान्तिः कीर्तिर्यस्य च्छुरयति सुरक्ष्माधरेन्द्रस्य वक्षः । चालुक्यानां वसुमति गृहे किं च तेषां वधूस्त्वं यनिश्चिन्तः कलयति हरिः सागरे नाम शय्याम् ॥ १५ ॥ (क) आश्चर्यम् । प्रत्यक्षं सैवैषा । अहो माहात्म्यं कपटनाटकस्य । (ख) एषा मया तुभ्यं समर्पिता । भजैतच्चतुःसमुद्रपृथिव्या रत्नम् । (ग) अमात्य, युक्तं कृतम् । १. 'नायिका सलज्जामन्तिके निवेशयति । खगतम्' इत्यादर्शपाठः, ·कर्णसुन्दरी विदूषकः---संवुत्तो विवाहो । ता सोस्थिवाअणस्स अवसरो। (क) देवी--(खगतम् ।) हदास, पेक्खिल्ससि विआहम् । (ख) राजा-(खगतम् ।) मदन कनकपुङ्खाः सन्त्यसंख्याः पृषत्काः स्फुरतु विजयलक्ष्मीकर्मठं कार्मुकं ते । अपि च सहचराणां कापि संपञ्चकास्तु प्रियजनविरहाधेरेष जातो यदन्तः ॥ १६ ! अमात्यः आत्मगतम् ।) अवसरः प्रकाशनस्य । (प्रकाशम् ।) कः कोऽन। प्रविश्य प्रतीहारी-आणवेदु अमच्चो । (ग) अमात्य:-देवीभागिनेयः कुमारः कौतुकेनानीत आसीन्मया खम- न्दिरे बन्धुसंगतो न वेति जानीहि । प्रतीहारी-संपदं जेव्व मए हिण्डन्तो दिट्टो । (इति निष्क्रान्ता ।) (घ) देवी-(आत्मगतम् ।) हा, हदम्हि मन्दभाइणी । मए कधिदं जेन्व कैदवं ति पच्चक्खं सेव्व एसा ति । ता वञ्चिदम्हि । किं कीरदि (इति धैर्यमवलम्बते। (ङ) (प्रविश्य ।) प्रतीहारी- गज्जणणअरं जेतुं गअम्स रुचिकस्ससआसादो पहाणो वीरसिङ्घो आअच्छदि । (च) (क) संवृत्तो विवाहः । तत्स्वस्तिवायनस्यावसरः । ख) हताश, प्रेक्षिष्यसे विवाहम् । (ग) आज्ञापयत्वमात्यः। (घ) सांप्रतमेव मया हिण्डन्दृष्टः । (ङ) हा, हतास्मि मन्दभागिनी। मया कथितमेव कैतवमिति प्रत्यक्षं सैव एषेति । तद्वञ्चितास्मि । किं क्रियते । (च) गर्जननगरं जेतुं गतस्य रुचिकस्य सकाशात्प्रधानो वीरसिंह आगच्छति ।

·काव्यपाला अमाल्यर-अविलम्बितं प्रवेशय । (प्रतिहारी निष्क्रम्य वीरसिंहेन सह प्रविशति ।) वीसिंह:-----जयति देवः साम्राज्येन । अमात्य:-आसनम् । (प्रतिहारी आसनं दत्त्वा निष्क्रान्ता राजा-वीरसिंह, निवेदय वृत्तान्तम् । वीरसिंह:-यथा तावदितो निर्गत्य गर्जनाधिपतिबलस्यामहलं सिन्धो रोधसि मिलितम्, तथा देवाय निवेदितमेव । अनन्तरं महति समरसंमर्दै पांसूनां सूचिभेद्यः सकलमपि कुलक्ष्माभृतां छादनेच्छा- बद्धोत्साहै: प्रवाहैरसुषिरमभवद्वयोमसीमान्तरालम् । द्वारश्रेणीनिवेशश्रियमथ धरणीमण्डलं वीर्ययाता जातोर्वी तेऽनुवीर (2) विरचितविवरास्तत्र चाहो मुहूर्तम् ॥ १७ ॥ ततश्च। किं दो-यण मौर्वी विरचय धनुषि त्वामहं न प्रहती निःशकस्त्वं रथस्थः प्रहर ननु यतः प्राक्पहारप्रियोऽहम् । वीराणामित्युदाराः सुचिरमुदचरन्नाककान्तानिकायैः नियत्कर्णा विमानप्रणिहितवदनै वितास्तत्र वाचः ॥ १८ ॥ राजा -ततः . वीरसेन:-क्रमेण नीरन्ध्र रुन्धते स त्रुटितमिव तडिज्योतिषा व्योमरन्ध्र शस्त्राणि त्रासताम्यदिनकरतुरगश्रेणिदूरेक्षितानि । तीक्ष्णासिच्छिन्नमुह्यद्भटवरवरणारम्भसंभारभाजां येन खःखैरिणीनामवतरणविधावप्यभून्नावकाशः ॥ १९ ॥ (देवी स्मयते।) विदूषकः-उक्कम्पिदोन्हि । (क) (क) उत्कम्पितोऽमि ।

·कर्णसुन्दरी पाजा-ततः चीरतेन:- कबन्धस्कन्धेषु सवदतिघनस्त्यानरुधिर- स्थिरारम्भं गुह्यावनिधरशिरःश्रेणिमभितः । पुरो दृष्ट्वा दृष्ट्वा सुरयुवतयः किंनरकुल- क्षयाशङ्कातक्षात्क्षुभितमनसः क्षिप्रमभवन् ।। २० ॥ अपि च । गायन्तीषु सुराङ्गनासु मधुरं सौगन्ध्यवतन्मुख- श्वासोल्लासिनि षट्पदावलिरवे वेणुध्वनिस्पर्धिनि । भीर बैरिकवन्धताण्डवविधा सङ्ग्रामरले लस- सेनानां गजगर्जितेन मुरजध्वानानुकारो धृतः ॥ २१ ॥ राजा-ततश्च । वीरसेनः-तत्कृतं कर्म रुच्चिकेन येन विस्मिताः सुराः । राजा-ततश्च । वीरसेनः- त्रातारं जगतां विलोलवलयश्रेणीकृतकारवं सोन्मादामरसुन्दरीभुजलतासंसक्तकण्ठग्रहम् । कृत्वा गर्जनकाधिराजमधुना त्वं भूरिरत्नाङ्कुर- च्छायाविच्छुरिताम्बुराशिरशनादाम्नः पृथिव्याः पतिः ॥ २२ ॥ (सर्वे मोदन्ते । विदूषको नृत्यति ।) अमात्य:-किं ते भूयः प्रियमुपकरोमि । राजा- दृष्टं देव्या किमपि भुवनाश्चर्यतत्त्वं महत्त्वं लब्धा लक्ष्मीरिव मनसिजक्ष्माभुवः पक्ष्मलाक्षी । एकच्छचं समजनि महीमण्डलं तत्प्रियं मे किं स्यादस्मात्परमपि वरं यत्तु याचे भवत्तः ॥ २३ ॥ १. 'वरश्रेणि' इत्यादर्शपाठः, ·" यकीनातु--- इंला स्तममा शमन साहित्यपायोनिधि अंडालोडपडितः प्रियतम मारिणो मेरा एककेट दिनेल निर्मितमहाकाव्यादेव्याहत-- मागरम्यास्यतिविश्रुतः स्थिरपतिः पार्था वित्तमः कति इति निकान्ताः सर्वे अन्यकर्तुः प्रशस्तिः । निलमोऽस्या: कावेरकलुबा सिद्धयः साहसाना नाशिोषलारस्वातपरमगुरोः संमुन्य यस्य तास्ताः । सन्दालविशालतियता कि शब्दब्रह्माभ्यनुज्ञां सममुपनिपदा बाल्य एवादिदे ।। सन्मूलं करुणानिधिः साक्षादीकनमा अनि- येस्स के कवयः पराशरसुत्रायाः अतिसं दधुः । संघो यः पथि कालिदासरचसा श्रीविह्वणः सोऽधुन। सियाज कालेतः सहैव कुसुमोन्टंसेच कल्पद्रुमः ॥ २ ॥ विन्दुइन्द्रतरङ्गिताग्रसरणिः कर्ता शिरोविन्दुक कर्मेलि मशिक्षितान्वयकथा ये केऽपि तेभ्यो नमः । अन्यसहलशाणकपणचट्यकलरि.. मुलतः कवयन्ति बिलणकविस्तप्वेव संनयति ॥ ३ ॥ सहोदराः कुङ्कुमकेसराणां भवन्ति नूनं कविताविलासा । न शारदादेशमपास्य दृष्टस्तपां यदन्यत्र मया परोहः ॥ ४ ॥ समायं कर्णसुन्दरी नाम नाटिका! SILICONTATRAPAL १. 'सान्द्रदध्वनिभिरनमिव्यक्तमजीरनादा मोजावधाप्रभृति वदने यम्य वाग्देव- तासीत्' इति विक्रमाङ्कदेवचरितेऽपि (१८८१) बिलणकविरात्मानं वर्णयति स्म' २. विक्रमाङ्कदेवचरितस्य प्रथमसर्गेऽप्ययं श्लोकः समुपलभ्यते. ३. आदर्शपुस्तके- समाप्ता चेयं कर्णसुंद' इत्येतावदेवास्ति.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.