·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·THK
CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES,
A
COLLECTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT Works,
NOS 850, 359, 372 & 397
MIMAMSA KAUSTUBHA
1
( 3rd & 4th Padas of 2nd Adhyaya, and 1st
2nd & 3rd Padas of 3rd Adhyaya )
BY
KHANDADEVA.
Registered According to Act XXV.of 1867. (All Rights Reserved.)
Edited by
“Veda Vigarada" "Mimamsa-kesari"
Pandit A. Chinnaswami Sastri,
Chief Professor of Mimamsa. Benares Hindu University
Vol. II. FASCICULUS I to IV-Y.
PUBLISHED & SOLD BY:TIIE SECRETARY,
CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE,
Vidya Vilas Press, North of Gopal Mandir, Benares.
1929

·Printed:Published & sold by
JAI KRISHNADAS-HARIDAS GUPTĄ,
The.Chowkhamba Sanskrit Series Office,
VIDYA VILAS PRESS,
North of Gopal Mandir,
BENARES CITY.

·THE CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES, A COLLECTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS, Nos.350,359, 372, & 397 मीमांसाकौस्तुभः॥ (मीमांसासूत्रोपरि काचन विस्तृता टीका) (द्वितीयाध्यायस्य तृतीयचतुर्थी पादौ, तृतीयाध्यायस्य प्रथमद्वितीयतृतीयपादाश्च) पूर्वोत्तरमीमांसापारावारपारीण- श्रीखण्डदेवविरचितः श्रीकाशीहिन्दूविश्वविद्यालयपूर्वमीमांसाप्रधानाध्यापकेन वेदविशारदविरुदभाजा मीमांसाकेसरिणा पं० अ. चिन्नस्वामिशास्त्रिणा संशोधितः श्रीजयकृष्णदासगुप्तेन मुद्रापितो विजयताम् ॥ प्रकाशक जयकृष्णदास-हरिदासगुप्त:- चौखम्बा संस्कृत सीरिज़-आफिस, विद्याविलास प्रेस, गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक, बनारस सिटी॥ सं० १६८६.

·२ २४७ विषयसूची। पृ० १२ वारणादीनां सर्वयज्ञार्थत्वाधिकरणम् २०५ १३ वायधिकरणम् २१० १४ हस्तावनेजनादीनां कृत्स्नप्राकरणिकाङ्गताधिकरणम् १५ आग्नेयचतुर्धाकरणाधिकरणम् २१६ तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः- १ लिङ्गाधिकरणम् (लिङ्गविनियोगाधिकरणम् ) २ ऐन्द्रयधिकरणम् २२९ ३ हविष्कृदाहानाधिकरणम् ४ वाग्विसर्गाधिकरणम् २३८ ५ सूक्तवाकाधिकरणम् २४१ ६ सूक्तवाकस्य विभज्य विनियोगाधिकरणम् ७ लिङ्गक्रमसमाख्याधिकरणम् ८ आग्नेय्यधिकरणम् २६० ९ भक्षाधिकरणम् १० गुणाभिधीनाधिकरणम् २७४ ११ इन्द्रपीताधिकरणम् २७६ १२ अभ्युनीताधिकरणम् २८२ १३ पात्नीवते द्विदैवत्यदेवतोपलक्षणाधिकरणम् ૨૮૭ १४ पानीवते त्वष्टुरदेवतात्वाधिकरणम् १५ त्रिंशदधिकरणम् २९३' १६ अनुवषट्कारदेवतानुपलक्षणाधिकरणम् २९५ १७ अनन्द्राग्नभक्षण मन्त्राभावाधिकरणम् १८ ऐन्द्राग्नभक्षणे मन्त्राभावाधिकरणम् ३०० १९ भक्षणमन्त्रस्य गायत्रान्यछन्दस्केऽपि विनियोगाधिकरणम् ३०३ तृतीयाध्याग्रस्य तृतीयः पादः १ उच्चस्तादीनां वेदधर्मताधिकरणम् ( उपक्रमाधिकरणम् ) ३०९ २ गुणमुख्यव्यतिक्रमाधिकरणम् ४ प्रकरणाधिकरणम् ३२९ ५ ब्राधिकरणम् ३३६ ६ समाख्याधिकरणम् ३४४ ७ बलाबलाधिकरणम् ३४७ इति विषयसूची समाता। २९० ·श्रियै नमः। मीमांसाक़ौस्तुभः। हिलीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । ( रथन्तरपादः) प्रथम रथन्तराधिकरणम् (१) ।। सू-गुणस्तु ऋतुसंयोगात, कर्मान्तरं प्रयोजयेत संयोगस्याशेषभूतत्वात् ॥ २-३-१. ॥ (पू) ज्योतिष्टोमे-"यदि रथन्तरसामा सोमः स्यादन्द्रवायवामान ग्रहान् गृह्णीयात्" "यदि बृहत्सामा शुक्राग्रान्" "यदि जगत्सामा आग्रपणाप्रान्" इति श्रुतम् । तत्र किमाघयोः वाक्ययोः रयन्त. रसामत्वे बृहत्सामत्वे च निमित्ते ज्योतिष्टोमापूर्वसाधनीभूतग्रहणा. नुवादेनेन्द्रवायवाग्रता शुक्राग्रा च यथायोग विधीयते, अथवा स्थन्तरसामवैन्द्रवापवाग्रत्याशुभयविशिष्टकर्मान्तरं विधीयते इति सन्देहः । अत्र कृतिसाध्यस्वेनानिश्चितविधेषताकगुणप्रयोज्यभेदनिक- पणं पादार्थः । पूर्वपाद हि वाजिनादयों गुणाः पक्षद्वये निश्चि- तविधेयताका एव भेदकत्वेन (१)निर्धारिताः । अत्र तुरथन्तरसा. १. विचारिताः, ·२ मीमांसाकौस्तुभे [रथन्तराधिकरण- मत्वं गुणः पूर्वपक्षे विधेया, सिद्धान्ते त्वविधेय इनिश्चितविधे. यताकः । अतोऽस्ति पादसङ्गतिः। यथाचायं पादार्थः सर्वत्राप्य- विरुदः तथा, तत्तदधिकरणे निरूपयिष्यामः। अध्यायसङ्गतिस्तु स्पष्टा । अनन्तरा तु वएंः १)सौभरसं- म्बन्धित्वेन प्रमाणान्तरप्राप्तत्वात युक्तं हीनियम प्रति निनि- तत्वम् । अत्र तु केवलरथन्तरसामकत्वस्य समासार्थभूतस्य ज्यो- तिष्टोमेऽप्राप्तत्वात न ग्रहाग्रताया निमित्चत्वोपपत्तिरिति पूर्वपक्षो-. स्थानाद्रष्टव्या। तत्र यद्यपि यदिशब्द:(२) "यदि राजन्य वैश्यं वा याजये" दित्यादौ निमित्तवपरो दृष्टः, तथापि अत्र विशेषणस्य विशेष्यस्य विशिष्टस्य वा निमित्तत्वासम्भवादन नैमित्तिको गुणः (३)प्रकृते विधातुं शक्यते । तथा हि- न तावदत्र विशेषणस्य रथन्तरसामत्वादेः निमित्तत्वम, ब. दुव्रीह्यन्तपदे .प्रथमोपनिपतितस्य रथन्तरादिशब्दस्य अन्य- पदार्थोपसर्जनीभूतस्त्रार्थप्रतिपादकत्वेन तस्मिन् यदिशब्दो. पात्तनिमित्तत्वान्वयानुपपत्तेः, अन्यथा ऋद्धस्येति षष्ठयन्त- स्यापि राजपुरुष इति पदोपाचे राज्ञि अन्वयापत्तेः, रथन्तरमां- १. तत्संज्ञकस्सामविशेषः । २. “यदि राजन्यं वैश्यं वा याज, स यदि सोमं विभक्ष. यिषेत्, न्योर्धास्तभिनीराहृत्य तास्संपिष्य दधन्युन्मृज्य तमस्मै भक्षं प्रयच्छेत् न सोमम्" इत्यत्र राजन्यवैश्यान्यतरकर्तकत्वे निमि- ते भक्षोइशेन सोमस्थाने फलचमसविधिपरे वाक्ये यदिशब्दस्य यथा निमित्तवपरता तद्वदित्यर्थः । स्तिभिन्यः फलानि । अस्यैव फालचमस इति संज्ञा। ३. प्रकृतक्रत्वङ्गया। ..

·पूर्णपक्षः] द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । घस्य निमिचले (१)अमावपि विधमानस्य निमिचलापत्तेश्च । नाप्यन्यपदार्थरूपस्य विशेष्यस्य ; स हि सोमपदसमभिव्या- हारात सोमद्रव्यं भवेत, तस्य तु निसत्वादेव यदिशब्दोपाचका- बाचिकत्त्यावनिमित्तत्वानुपपत्तिः । कथञ्चित् निमित्तत्वा. •वीकारेऽपि वा ऍन्द्रवायचाग्रत्वशुक्राग्रत्वयोः विकल्पापत्तिः, बहु. श्रीहन्तपदवैयापत्तिश्चः। एतेन सोमशब्देन स्वसाध्यं प्रकृतं या- गं लक्षयित्वा तस्यैव निमित्तत्वाङ्गीकारः प्रत्युक्तः । नापि विशिष्टस्य, (२)हविरुभयत्ववद्वाक्यभेदापत्तेः। किञ्च वैशिष्टयपक्षेऽपि अन्यपदार्थों विशेषणम् ? विशेष्यं वा, ? (३) माद्यः; व्युत्पत्तिभङ्गापत्तेः । न च विग्रहवेलायां अन्यपदार्थ. स्य षष्ठ्यन्तत्वेन विशेषणत्वात् रथन्तरस्य प्रथमान्तत्वेन विशे. व्यत्वात् ऋतुविशिष्टस्य रथन्तरादेः ' यदिशब्दोपात्तनिमित्तत्वा- वयोपपत्तिरिति वाच्यम् । विग्रहवाक्यस्यादिकत्वेन तदुपा- चविशेषणविशेष्यभावेन निमित्तत्वान्वयानुपपत्तेः । किच ग्रहाग्रतानिमित्त भूते रथन्तरे न तावत ज्योतिष्टोमारूप. कतोः स्वायोगव्यावृत्या विशेषणत्वम, प्रकरणादेव तत्सिद्धः । नापि त्वन्तरयोगव्याहत्या; उपदेशेन तन्याहत्तेः प्रमाणाभाव: नैव सिदत्वात् । अतिदेशेन तव्यावृत्तिस्तु तवापि अनिष्टैन । न द्वितीयः; सामान्तराणामपि गायत्रादीनां स्तोत्रान्तर- १. चयने “पृष्ठेरुपतिष्ठले" इत्यनेन उपस्थानाङ्गत्वेन पृष्ठविधाना- व तदन्तर्गतत्वात रथन्तरस्येति भावः । २. “यस्योभयं हविरातिमाछत् ऐन्द्रं पञ्चशरांवमोदनं निपेत्" इत्यत्र उभयत्वविशिष्टस्य हविषः निमित्तत्वे यथा विशिष्टोदश्यत्व. कपो वाक्यभेदः तदित्यर्थः । ३. बहुव्रीहेरन्यपदार्थविशेष्यकबोधजनकत्वनियमभङ्गापत्र- त्यर्थः।

·४ मीमांसाकौस्तुभे [ रथन्तराधिकरण- सम्बन्धितया ज्योतिष्टोमे विशिष्य विहितत्वेन तद्यासा रथन्तरा- देः विशेषणत्वानुपपत्तेः, यद्यपि च स्वसाध्यपृष्ठस्तोत्रे वैकल्पिक- पृष्ठस्तोत्रान्तरसाधनबृहन्यावर्तकत्वं रथन्तरस्य, रथन्तरव्या- वर्तकत्वं वा बृहतः सम्भवति तथापि समुचितस्त्रान्तरसाधन. सामान्तरव्यावृत्यसम्भवात् सापेक्षस्य' स्थन्तरादेः अन्यपदार्थति- शेषणत्वे सामर्थ्य भङ्गप्रसङ्गेन समासानुपपतः वैशिष्टयानुपपत्तिः । अत एव रथन्तरस्य पाक्षिकत्वादग्रताविशेषनिमित्तभूते क्रनो स्वायोगव्यावृत्या विशेषणत्वमित्यप्यपास्तम् । शङ्खः पान्डु- र एवे" त्यादौ पाण्डुरत्वादेः विशेष्ये आच्छेदकावच्छदैनैत्र स्वायोगव्याच्या विशेषणत्वदर्शनेन प्रकृते तदसम्भवात् । न हि गायत्रादिसामान्तरकार्यावच्छिन्ने क्रतौ शक्पो रथन्तरायोगो व्या- घीयतुम.. न चैकदेशेऽपि तव्यावृत्या विशेषणत्वव्यवहारः; अव्याप्य- चिनीलवति नीलो घटः इति व्यवहारादर्शनात । आश्च रथ. न्तरमेवास्य समिति समासार्थागमात् तस्य च (१)प्रकृते अपा- सत्वेन निमित्तत्वानुपपतेः विधेयत्वावगमात, प्रकृते च ज्योति- लोमे केवलरथन्तरसामकत्वादेः विधाने ऐन्द्रवायवाग्रत्वादेरपि विधेयत्वाद्वावयभेदापत्तेः, वाक्यभेदाङ्गीकारेऽपि च केवलरथन्त- रसाम्नो ज्योतिष्टोमे साक्षादनन्वयेन स्तोत्रसाधनीभूतमन्त्रद्वार निवेशस्य वाच्यत्वात् तेषु च तत्तत्सामा सरस्य विशिष्याम्नान. सिद्धत्वेन विषमशिष्टविकल्पायोगात् अनिविशमानस्य रथन्तर. मात्रसामकत्वादेः गुणस्य भेदकत्वावगतेः गुणद्वयविशिष्टकर्मा- न्तरविधिरेवायम् । नत्राव्यक्तस्त्राव अतिदेशमाप्तमर्वस्तोत्रे रथ. न्तरसाम्नो निवेशः। १, प्रकरण ·पूर्वपक्षः] द्वितीयाध्यायस्य तृतीया पादः । न च "उक्थ्यो वैरूपसामे" सादाविव पृष्ठस्तोत्र एवं निवेश: शयः । एतदधिकरणपूर्वपक्षवादिना एकदेशसंयोगानंगीकारेण (१)वरूपादीनामपि सर्वस्तोत्रे निवेशस्य वाच्यत्वात् । अतएवैतदधि- 'करणसिद्धान्नएकदेशसंगोगे स्थिते बहुब्रीह्यन्तत्वसादृश्यन वैक- मांदीनां पृष्ठस्तोत्र एव निवेशो (२)दशमे वक्ष्यते । (३)न च विधायकस्य स्यादियादेः यदिशन्दोपहतविधिशक्ति- कतात कर्मान्तरविधायकत्वानुपंपत्तिः । यदिशन्दस्यामाप्तियोन- कंमत्रित्वेन प्रमाणान्तरेण प्राप्त्यसम्भवे(४) यदाग्नेय' इत्यादि- बदविवक्षितार्थत्वात् । 'अथ वा पदिशब्दपरित्यागात् वरमध्याहारः । तेन या. गानुकूलपतिजनकीभूताया इच्छायाः विधिना आक्षिप्तायाः यदिशब्दोपात्तनिमित्तत्वान्वयार्थ वाचकीमूतरुचिधानध्याहार: क्रियते । अतश्च कर्मान्तरस्य प्रकरणात ज्योतिष्टोमाङ्गस्य सोम- वाक्यविहितयागसममधानस्य वा पाक्षिकत्वमिध्यर्थं रुचनिीमे चत्वकल्पनमिति न वैयर्थ्यमपि । पा अध्याहारादपि निपातोपसगाणामनेकार्थत्वात पादिशब्दस्य यदि वेदाः प्रमाणम्' इति वदेवकारार्थत्वपरिकल्पनैव भवदेवोक्ता युक्ता सम्मश्रयितुम् । अतश्च प्रयाजादिवत् कर्मान्त. अथ १. वैरूपं तत्संज्ञकस्मामविशेषः । २.पू.मी. १०-६-६. ३. इत आरभ्य पूर्वपक्षसमाप्तिपर्यन्तो प्रन्थः, "यदि शब्दपरि. त्यागोरुच्यध्याहारकल्पना । व्यवधानेन सम्बन्धो हेतुहेतुमतोश्च लि. ड्” (तं. वा. पृ. १८१.) इति वार्तिकस्यैव विवरणरूपो द्रष्टव्यः । ४. 'यदाग्नेयोऽष्टाकपालोऽमावांस्थायाश्च पौर्णमास्याचाच्युतो भवती'त्यत्र सत्यपि यच्छब्दसमभिव्याहारे तदर्थस्याविवक्षामंगी. कृत्याप्राप्तत्वात् यथा विधायकत्वमङ्गीक्रियते तद्वदित्यर्थः ।

·" मीमांसाकौस्तुभे [रथन्तराधिकरण- रस्यापि नियमेनैव प्रयोगविधिना सङ्ग्रहाद यदिशब्दोऽप्याव- श्यकत्वानुवादः। वस्तुतस्तु-पक्षत्रयमाप आख्यातद्वयस्य भिन्नवाक्यतापत्तेः तद- ङ्गीकारेऽपि च केवलरथन्तरसामकत्तस्योत्पत्तिशिष्ठीमान्तरविरो- धाभावेन प्रकृत एव ज्योतिष्टोमे निर्देष्टुं शक्यतया कर्मान्तरा नापादकत्वापत्तेरयुक्तम् । न च सामान्तराणां विशिष्याम्नात खेन बलवत्वम् । एतस्यापि प्रधानाश्रितस्य विशिष्याम्नानावि- शेषेण ततो बलपत्वात् । अत एवं परिहर्तव्यम्-(१)"कामप्रवेदनेऽकञ्चिति" इति स्मृत्या कच्चित्पदाप्रयोग कामशब्दाभिधेयाया इच्छायाः अपि लिङ्लक्ष्यत्वस्य अनुशासनात् गृह्णीयादिति लिङा' इच्छावगमेन यदिशब्दस्य च तत्र व्यवहितान्वव्यं कृत्वा, यदि ऐन्द्रवायचा. ग्रान् ग्रहान ग्रहीतुमिच्छेन् तदा केवलरथन्तरसामानं क्रतुं कुतिति वाक्यार्थप्रतीतरेकवाक्यत्वोपपत्तिः । आस्मन् हि पक्षे स्यादिति लिडै गुणद्वयविशिष्टयागविधानम् । गृह्णीयात् इति लिडा तु यदिशब्दतात्पर्यग्राहकसहकृतेनेच्छामात्रोपादानमिति न वाक्यभेदः। तत्प्रयोजनं च एकवाक्यतापादनद्वारा खवा- क्योपाचकर्मान्तरप्रयुक्तत्वसूचनमुखेन तदङ्गत्वबोधनात् प्राकरण- कज्योतिष्टोमाङ्गत्वव्यात्तिः । भिन्नवाक्यत्वे हि ग्रहायतायाः कर्मान्तराङ्गत्वे प्रमाणाभावेन प्रकरतात ज्योतिष्टोमाङ्गत्वमेव स्याद। न च "याद रथन्तरसामा' सोमस्स्यात् सौभरेण स्तुवीते" ति रथन्तरसामकयागपुरस्कारणाग्रेऽपि गुणविधानात् अवा. १. पा. स. ३-३-१५३.

·७ पूर्वपक्षः ] वितीयाध्यायस्प तृतीयः पादः । स्तरप्रकरणात कर्मान्तराजत्वोपपत्तिरिति न्यायसुधाकदुक्तं पाय- म् । सौभरविधेः बृहत्सामककर्मान्तरादिविधिव्यवहितत्त्वेन अतिरा- संस्थावान्तरप्रकरणस्थत्वेन च सन्देशाभिव्यअकवाभावात । अतो युक्त ए याम्छंशब्दस्य विधायकस्वेऽपि यदिशब्दसंयोगः । नन्विदं "काममवेदनेकञ्चिति" इति सूत्रस्य इच्छापां लि. डित्यर्थकत्वे भवेत् । तस्य तु कामप्रवेदने प्रकारान्तरेण गम्य- माने सर्वलकारापवादन लिडो विधानमित्येवपरतया काशिका. कारण व्याख्यानात् कामो मे मुञ्चीत भवान् इत्युदाहरणस्योक्त- त्या कथं लिड एवेच्छार्थकत्वमिति चेत् ? 'कामप्रवेदने कर्तव्ये लिङ् इसव सूत्रार्थोपपत्तौ प्रकारान्तरे। त्यस्याध्याहारे गौरवात (१)"इच्छार्थेषु लिङ्लोटौ" इति सूत्रे महाभाष्यकारेण कामपवेदने चेत् इच्छार्थेभ्य उपपदेभ्यो गम्यमा. न इत्येव व्याख्यातत्वेन विवक्षितार्थस्य तेनैव सिद्धौ ‘कामप्रवेदन' इति सूत्रस्य वैयापत्तेश्च । अतः काशिकापूर्वकालीनैः शबरा. दिभियाख्यातत्वात इच्छायामेव लिङ् इति स्वार्थः । यदाप पदमञ्जर्यादौ पौनरुत्त्यं परिहृतम्-यत्र अर्थः प्रकरणा- दिनापि कामप्रवदनं गम्यते तत्र 'कामप्रवेदन' इति मूत्रम, यत्र तुं तद्वाचकशब्दप्रयोगः तत्रेच्छार्थेवि'त्यस्प सूत्रस्य सार्थकत्वा- ल्लोडर्थकत्वम् । तत्र लोटा च लिङो बाघो माभूदिति लिङप्युक्त इति, तदप्यपास्तम् ; शबरासिदार्शतव्याख्याने पौनरुक्तस्यैवाप्रसक्ता. (२)वुक्तविधया तत्परिहारस्यानुक्तिसहत्वात । तस्मादिच्छाया. माप लिडिट इति युक्त एवोक्तविधया यदिशब्दः । अथ वा व्यवाहितान्वयस्याप्यन्याय्यताव (३)"हेतुहेतुमतो- .१. पा. सु.३-३-१५७. २. उक्तविधपरिहाराभासस्य ३. पा. सू.३-३-१५६.

·८ मीमांसाकौस्तुभे [ रथन्तराधिकरण- लिङि" ति स्मृत्या प्रयोजकापरपर्यापे हेतो, प्रयोज्यापरपर्या- ये हेतुमति च लिडो विधानात् यदिशब्दस्य च तदर्थता. त्पर्यग्राहकलेन स्यादिति हेतो लिङ्, गृह्णीयादिति विधौ । तेन कर्मान्तरहेतुको ग्रहाग्रताविशेषः कर्तव्य ति वाक्या- थः । अस्मिंश्च पसे आर्थिकः कर्मान्तसवैधिः । हेतुत्वा- भिधानस्य च ज्योतिष्टोमाङ्गताव्यावृत्तिफलककर्मान्तराङ्गत्वास दिरेव पूर्ववत फलम् । अङ्गिविशेष्यकबोधस्य न्याय्यत्वात् गृही- पादिति वा हेतुमति लिङ्, स्पादिति च विधौ तदा च ग्रहायला- (१)हेतुकं रथन्तरसामानं क्रतुं कुर्वीतेति वाक्यार्थः । हेतुमत्ताभि- धानस्य च पूर्वदेव प्रयोजनम् । अस्मिंश्च पक्षे यदिशब्दो यथा- स्थानस्थित एव एकस्याख्यातस्य विधायकतामपरस्प हेतुमदर्थ- कनां सूचयतीति न व्यवहितकल्पनापि । विशेष्यावगमोत्तरविशेष. णावगमरूपाविमृष्टविधेयांशता तु पटोऽस्ति शुक्ल इतिवन्न दोषाय । तस्मात् यदिशब्दस्य (२)"यदि ब्राह्मणो यजेते"ति व विधिश- क्तिविघातकत्वाविघातः। सूत्र तु अन्यपदार्थरूपक्रतुसंयोगे यो गुणः केवलर- यन्तरसामत्वादिरूपः स कर्मान्तरं प्रयोजयेत्, विशेषणसं. योगस्य विशेष्यावच्छेदेन वृत्तिस्त्राभाव्यादिति व्याख्येयम् ।। (इति रथन्तराधिकरणपक्षः) १. प्रयोज्यताम्। २. "यदि ब्रह्मणो यजेत बहिस्पत्यं मध्ये . निधायाहुतिमाहुति हुत्वा तमभिधारयेत" इत्यत्र यदि शब्दस्य यथा न विधिशक्तिप्रति- बन्धकत्वं तद्वदित्यर्थः । एतचाप्रिमाधिकरणे स्पष्टीभविष्यति ।

·सिद्धान्तः ] द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । ( अथ सिद्धान्तः ) सू-एकस्य तु लिङ्गभेदात प्रयोजनार्थमुच्यतैकत्वं गुणक्यत्वात् ॥ २-३-२. ॥ (सि) अत न तावद्यदिशब्दोपात्तनिमित्तत्वं रथन्तरोवशिष्टस्य क्रतोरु- च्यमानमपि सगासं भिनत्ति, बृहद्रथन्तरमाध्यपृष्ठयोः ज्योतिष्टो- में वैकल्पिकत्वेन स्वायोगव्यावृत्यापि विशेषणलसम्भवात एक- र्थीभावलक्षण सामर्थ्य विघातानुपपत्तेः । न च विशेष्यावच्छ देनैव विशेषणेन स्वायोगो व्यावर्तनीयः इत्यपि.नियमोऽस्ति । दण्डी पुरुष इत्यादौ व्यभिचारात । किश्च स्वावान्तरकार्यद्वारा सत्रेणापि विशेषणेन विशे. व्यमवच्छेत्तव्यम् । एवं व्याप्यत्तिताप्यवान्तरकार्य एवं द्रव्या । अस्ति च बृहद्रथन्तरयोः पृष्टरूपावान्त- रकार्ये सा । ततस्तद्वारा क्रमावयवच्छेदकांवच्छेदेन याहव । न हि कर्मान्तरत्ववादिनापि प्रोक्षणावघातादिष्व- व्ययोगो व्यावर्तनीयः । अपि तु स्तोत्रादिरूपावानगरकार्य एव । तत्र चं प्रोक्षणादीनामिव स्तोत्रानराणामाप बृहद्रथन्तरकार्य- स्वाभावात तेष्वयोगव्या तावपि न क्षांनः । अश्च पृष्ठस्तोत्राव. च्छेदेनायोगव्या ते सत्यात व्याप्यत्तितया विशंपणत्याविरोधः । किचानयत दिशा परस्परव्यावर्तकत्वादन्ययोगव्यावृत्यापि विशे- षणत्वोपपत्तिः । किश्चैवं यद्यपि बृहद्रयनतरयोगमुच्चयो भवेत् तथाप सा. म्नां.तत्तद्वाक्ये निरपक्षमाधनलावगमेन समुच्चयऽपि व्यामप-. वृत्तिसाधनस्वाभावात् नाग्ने गन्द्रपीतादिवत् असामयामसकना- २ ·१० • मीमांसाकौस्तुभे [रथन्तराधिकरण- पि विशेषणतोपपत्तिः । इष्यत एन हिडित्थडवित्थयोर्मातरि डिस्थ. मातेति प्रयोगः, अनेकच्छन्दस्केऽपि च प्रातस्सवने गायत्रच्छ- न्दस इति पयोगः । अन एवं रथन्तरमामेति व्यपदेशोपपत्ताव- पि पदिशाब्दोपात्तनिमित्तवान्वयार्थ बृहद्रयन्त को वैकल्पिक वोपन्यास इति द्रष्टव्यम् । तेन सिद्धं स्थन्सरविशिष्टस्य को. निमित्तत्वमिति । वस्तुतस्तु विशिष्टोदेशे वाक्यभेदापत्तेः न ऋतुविशिष्टर- थन्तरवदेव रथन्तरविशिष्टकनोरिह निमित्तत्वम् । न च(१) हावरा. तिन्यायेन उद्देश्यान्तर्गत्यङ्गीकारात् न वाक्यभेदापत्तिारति भव. देवोक्तं शङ्काम् । वक्ष्यमाणरीत्या रथन्तरस्यैव निमित्तवपर्यव- सानोपपतो तोरपि तदतन्भविस्योभयत्ववादपामाणकत्वात् । किश्च तोरप्यन्तर्भावे प्रकृतत्वात् ज्योनिष्टोगे एवान्तर्भा. व्येत, ततश्च ज्योतिष्टोगे निमित्त प्रकृयामाधनीभू ग्रहण ग- वेनाग्रता विधीयते । ततश्च विकृती नद पूर्व स्थानापन्नत्वात् अ. गितावच्छदकसद्भावेऽपि निमित्ताभावात् भेदनरहितायां विकृ. तौ नद्धोमवत् नैवायाविशेषः प्राप्येत । न हि निमित्तपदे अ५- साधनलक्षणा निमित्तस्थानापत्तिर्वा वैकृतकतोरस्ति, येर तत्रैव निमित्तान्तर्भावशाङ्यत । अतो विशिष्टस्य क्रतु. १. “यस्याभयं हविरार्तिमाछेत् , ऐन्द्रं पञ्चशरावमोदनं नि: र्षपेत्" इत्यत्र कंवलाया आर्तेः सार्वदिवेन निमित्त वासम्भवात तद्विशेषणस्यापि हविषः उद्देश्य कुक्षौ प्रवेशमङ्गीकृत्य हविरार्तेरेवो. देश्यत्वप्रङ्गीकृतं तद्वदत्रापि रथन्तरस्यापि उद्देश्यकोटी प्रवेशमङ्गी- कृत्य वाक्यभेदः परिहियतामित्यर्थः । यस्य यजमानस्य दर्शसम्ब- न्धि सायंकालिकं हविः दधिरूपं प्रातःकालिकं हविः पयोरूपं च नश्यति स ऐन्द्रं शरावपञ्चकपक्चौदनद्रव्यकं यागं कुर्यात् इति. वि- षयवाक्यार्थः।

·सिद्धान्तः ] द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । ११ . मात्रस्य वा निमित्तत्वागोगात् रथन्तरसव निमित्तत्वम् । यद्यपि च परोपसर्जनीभूने पदार्थान्वणोऽव्युत्पन्नः तथापि शाब्दबोधे विशिष्ट एवान्वितस्यापि निमित्तत्वस्य विशेष्ये वि. शिष्टे वा कादः चकत्ताभावादिना वाधात् “मनिशेषणे विधिनि- पेनौं विशेषणे सङ्कामतो विशेष्यबाध' इति न्यायेन 'स्वर्गी ध्वस्तो' 'लोहितोष्णीषा' इत्यादिवद्विशेषणीभूनेऽपि रथन्तरमामले सङ्क मणं नानुपनम् । इष्यत एव चोदेश्यस्थलेऽपि स्वर्गकामपदे विशे. पणीभूतऽपि स्वर्गे भाव्यतासङ्क्रमणम् । अस्तु वा एतादृशविषये तद्वदेव समस्तपदे रमन्तरविशेष्यत्व- लक्षणा, तथापि उक्रमस्थयदिशब्दत्यागापेक्षयाऽसौ न दोष एव । अतः रथन्तरमेव निमित्तम् । अन्यपदार्थविशेषणता तु प्रकरणल- भ्यत्वादनुवादः । तत्प्रयोजनं च "वैरूपसामे" त्यादी बहुत्री. ाक्तत्वसादृश्येन पृष्ठस्तोत्रमात्रसाधनत्वलामा, न तु सर्वस्तोत्र- साधनत्वम् । (१)कौत्सादिवता पवमानमात्रसाधनत्वम् । रथन्तर- मात्रनिमित्तलेऽपि च यदिशब्दोपात्तम्ग निमित्तत्वस्य कादाचित्क- लगाप्यत्वात् कादाचिकत्वस्य च बृहद्रयन्तरयोरन्योन्यविरो. भ्रमयुक्तत्वात बृहविरोधिनो रथन्तरस्य, रथन्तरविरोधिनो वा बृहः त: निमित्तता । अन एवान्योन्यविरोधित्वस्य निपित्तस्वभावल- भ्यत्वात् न तद्विवक्षाकृतो वाक्यभेदोऽपि । विरोधिता च "चित् वैकल्पिकत्वात् , कांचन बाध- १. कौत्सं भवति" (ता. वा. १४-११-२५.) काण्वं भवति"वासिष्ठ- स्य जनित्र भवतः, (ता. वा. १४-११-२२:) क्रौञ्चानि भवन्ति ( ता. ब्रा. १९-३-८.) इति विहितानां कौत्सादीनां साम्नां स्वसमसंख्या कप्राकृतसामवाधकत्वम् । तध पवमानस्तांत्र एवेत्युक्तं दशमे तादित्यर्थः।

·१२ मीमांसाकौस्तुभे [ रथन्तराधिकरण- कत्वात् । यथा अतएवोभयत्रैव रथन्तरस्य निमित्तता । प्रकृतौ वैकल्पिकत्वात् विकृतावपि च यत्र नैकतरनियमः । यत्र तु तनियमः तत्र बाधकत्वात् विरोधिता । पत्र तु द्विविधविरोधिताभावः तत्र सत्यपि रथन्तरादौ न तस्य निः मित्तलम् । अत एव(१) संसवादी. बृहद्रथन्तरयोः समुच्चयेन सत्वे ऽपि विरोधित्वाभावात न निमित्तता । यत्र वा विश्वजिदादौ 'पवमाने रथन्तरं, आर्भवे बृहदि' त्यादिवचनात स्तोत्रान्तरेऽपूर्व- विधानेन प्रापकममाणाभावादेवेतरबाधकतानुपपत्तेः न मरो- धिता तत्रापि न निमित्तत्वम् । तस्मात बृहविरोधिरथन्तरसामत्वे रथन्तरविरोधिबृहत्सामत्वे वा निमित्त ऐन्द्रवायवाघ्रत्वशुक्रायत्व- योः प्रकृतापूर्वसाधनीभूतग्रहोद्देशेन विधानमिति सिद्धम् । निमि- तफलयोश्च विजातीयांद्देश्यताकत्वात(२)यावज्जीवादिवाक्यवत उ- देशानेकत्वनिमित्तोऽपि न वाक्यभेदः । अतश्चैतद्वाक्यद्वयस्यापि निमित्तार्थत्वेनापि नैमित्तिकविधायकत्वोपपत्तेः भेदकप्रमा- णाभावात् विशिष्टविधिगौरवापादककर्मान्तरविधायकत्वमन्या- य्यमेव । नच बृहत्सामत्वे निमिते अमाप्तशुक्र ग्राविधानोपपत्तावपि रंथन्तरसामकृत्वे(३) धाराग्रहेभ्यः पूर्व मैन्द्रवायवाग्रतायाः पाठादेव १. संसबगोसवादयः सोमयागविशेषाः । २. "यावजीवमग्निहोत्रं जुहाती" त्यादौ नित्यकर्मस्थले पा- पक्षयस्याप्युद्देश्यत्वाङ्गीकारावश्यम्भावेन तत्र निमित्तपापक्षयः योरुभयोरप्युद्देश्यत्वेऽपि निमित्तस्यानीप्सितत्वेन पापक्षयस्य चेप्सितत्वन ईप्सितानीप्लितरूपानेकांद्देश्यकत्वेऽपि यथा न वाक्य. भेदः तद्वदित्यर्थः। ३. "अण्व्या धारया गृहाती" ति विधिना धारया गृहीतव्यतया विहिता: ग्रहाः धाराग्रहाः।

·सिद्धान्तः ] द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १३ प्राप्तत्वात , अधाराग्रहभ्यः पूर्वमैन्द्रवायवाग्रताविधेश्व(१) दशमे निषत्स्यमानत्वात् तद्वाक्य विधेयाभावन कर्मान्तरविधायकत्वोपप- तिरिति वाच्यम् । पाठन गम्भवत्प्राप्तिकाया आप ऐन्द्रगपंचाग्रताया विमित्तसम्बन्धेन विधानापपत्तेः। तत्प्रयोजनं च पाठस्य क्रमनिया- मकुतापातबन्धः। नागनं.हि स्त्र मत्वे नौगात्तकावश्यकर्तव्यता बो. धति सा च यदि प्रमाणान्तरेण प्राप्ता भवेत तदा स्वाभावे नै- मितिकाभावं वोधयतीति युक्तः क्रमनियामकताप्रतिवन्धः । तफल माप पृष्ठातोत्रात्तवैरूपमामवति क्रतो रथन्तराभावात् क्रमनिय. मः । प्रकृतावपि यथाशक्त्युपबन्धेन रथन्तरादिराहित्ये सः । त- सिद्धं वाक्यपि निमित्तार्थ श्रवणमिति । आग्रयणाग्रतावाक्यमपि प्रकृतौ विकृती वा जगत्संज्ञकसा- माभावांत् यत्र(२) विषुवति जगत्याभूचि उत्पन्न महादिवाकीर्स साम तत्र वाक्येन प्रकरणं बाधित्वा आग्रयणाग्रनाविधानपर. मिति दशमे वक्ष्यमाणसात न कर्मान्तरविधानपरम् । येन तत्सा- हचर्यादनयोरपि कर्मान्तरविधानमाशोत । अत . एव तत्रत्यो पदिशाब्दोऽपि जगत्साम्नः पाक्षिकत्वाभावेन निमित्तपरत्वा. संभवात् पत्रेसर्थस्मन्नुत्कर्षपर एव-पत्र जगत्साम तत्राग्रयणा- ग्रांनिति । बहुव्रीह्यन्तं च विषुवल्लक्षकमिति न विशिष्टोदेशे वा. क्यभेदः । अथ वा अन्यपदार्थस्य अवच्छेदकान्तराभावात् जगत्साम- स्वमेव ग्रहत्त्ववदुद्देश्यतावच्छेदकत्वेन विवक्षितम् । पूर्ववाक्ययोस्तु प्रकृतपरामशिसोमपदेन ज्योतिष्ठामस्यैवान्यपदार्थावच्छेदकत्वप्र- तीते: रथन्तामामत्वस्यापि निमिनविशेषणत्वे युक्तो वाक्यभेदः। १. १०-५-१७. उपांश्चन्नयामा अधागग्रही। २. गवामयने एकषष्ट्यधिकशतत्रयसुत्यात्मक ३६१)यो मध्यमो दिवसः स विषुवान् ।

·१४ मीमांसाकौस्तुभे [अवष्टयधिकरण- वस्तुतस्तु ईदृशस्थले “अशाभिधानी" मितिवत् विशिष्टस्य व्युत्पन्नवादाक्यभेदाभानेऽपि विशेष्यस्य निमित्तान्तर्गत्याशङ्का- प्रयोजनाभावादेव निराकर्तव्या । तस्मात् रथन्तरादिनिमित्तकग्र- हाग्रताविशेष एव ज्योतिष्टोमाङ्गत्वेन विधीयत इति मिद्धम् । प्रयोजनं पूर्वपक्ष कर्मान्तरस्य सापयामाङ्गस्य समाधान वा रथन्तरमात्रसामकस्य पूर्वयागेन सह ग्रहाग्रतायां विशेषाभा- वेन तन्त्रानुष्ठानेऽपि रथन्तरमात्रसामकत्वात् स्तोत्राण्यावर्तनीया. नि । बृहत्सामकस्य तु ग्रहाग्रतायामपि विशेषसत्वेन मुत्यान्तर- स्यैवानुष्ठानम् । सिद्धान्त नेति स्पष्टम् । सूत्रं तु एकस्यैव ज्योतिष्टोमस्य रथन्तरादितत्तदङ्गरूपलि- अभेदेन ग्रहायनाविधिप्रयोजनार्थमुच्चारणं क्रियते । यतः पूर्व. कनितिगुणवाक्यवादतयोः कर्मान्तरविधायित्वानुपपत्तः एक- त्वं ज्योतिष्टामाभेद एवात्र प्रतीयत इात व्याख्ययम् ॥ इति प्रथमं रथन्तराधिकरणम् ॥ अथ द्वितीयमवष्टयाधिकरणम् (२) मू-अवेष्टौ यज्ञसंयोगात क्रनुप्रधानमुच्येत॥२-३-३॥(सि) (विषयसंशया) राजमूये(१)अष्टिनामकान पञ्च कर्माणि समाम्नाता. नि(२)आग्नेयमष्टाकपालं निपाने हिरण दक्षिणा, ऐन्द्रमेका- १. दिक्सम्बन्धिनामुन्मादायतृणामवजननहेतुत्वात् अवष्टि- रिति कर्मनामधेयम्। २. तै. सं. १-८-१९.

·.. पूर्वपक्षः ] द्वितीयाध्यापस्य तृतीयः पादः । १५ दशकपालमृपभो दक्षिणा, वैश्वदेवं चरुं पिशङ्गी पष्ठीही दक्षिणा, मैत्रावरुणीमामिक्षा कशा दक्षिणा,बाईस्पसं चरुं शिनिपृष्ठो दक्षिणा" इसेवाक्पैः । अत्र गुणवाक्ये एकावष्टिसंज्ञासंयोगऽपि साकगंध. वदुत्पत्तिवाक्ये प्रत्येकदक्षिणाम्नानाक्षिणायाश्च कीनत्यर्थ- बात तेन कर्तृत्वछंदपतीवेः सद्भदेन च प्रयोगभेदागोः एकैकं की अन्धाधानादिब्राह्मणतर्पणान्ताङ्गविशिष्टं भेदेनानुष्ठेयमित्ये- कादशे वक्ष्यमाणत्वात् अविवादम । तदवान्तरप्रकरणे च "यदि 'ब्राह्मणो यजेत, बाईस्पत्यं मध्ये निधायाहुतिमाहुति हुत्वा तम- भिधारयेत्, यदि राजन्यः ऐन्द्र, यदि वैश्यो वश्वदेव" मित्येवं समाम्नातम् । तत्रापि कि पूर्ववदेव ब्राह्मणादिग्रहणं निमित्तार्थ- मुत विधानार्थमिति संशयः। (सङ्गतिः) ब्राह्मणत्वादेः गुणस्यानिश्चितविधेयताकत्वात् कृतिसा- ध्यत्वाभावाच्च तत्प्रयोज्यभेदनिरूपणन पादाध्यायमङ्गतिः स्प. हा । गुणादीनां विध्यापादनद्वारा भेदकत्वात् कादीनां च गुणानां भावनोत्पत्तावनन्वायत्तेन तद्विव्यापादनद्वारा तद्भदक- त्वाभावेऽपि प्रयोगान्यायित्वात तद्विध्यापादनद्वारा भावनाप्रयोः गभेदकत्वनिरूपणादध्यायसङ्गतिः । अनन्तरा वापदिकी। (पूर्वपक्षः) तत्र पूर्ववदेव यदिशब्दसंयोगात् विशिष्टविधिगौरवाभावा- च्च ब्राह्मणत्वादि कर्तृनामम्बन्धन निमित्तम् । न च क्षत्रियगान- कर्तृकगजमयान्तर्गतानेष्टौ ब्राह्मणवैश्ययोः तेन संबन्धन मा- प्त्यभाकात, क्षत्रियस्य च नित्यप्राप्ततेन निमित्तत्वानुपपत्तेः क. थं पूर्वाधिकरणन्यायविषयत्वमिति वाच्यम् । राजमूयाधिकारवा- क्पस्थराजपदस्य क्षत्रियमात्रचित्ताभावन अस्स सन्मात्रकर्तृक. ..

·मीमांमाकौस्तुभे [ अवेष्ट्यधिकरण- वासिद्धेः । तथा हि- आर्यावर्तानार्यावर्तमाारण्येन अविगीतमार्वलौकिकसि. ध्या राजशब्दो मनुष्यमात्रवृत्यन्यामेरितप्रजापालनकर्तृत्व शक्तः चोरादिशब्दा इव परवापहरणकर्तृत्त । अत्र रान(१)पुरुष रा जशब्दप्रयोगाभावान अन्याप्रेरितेति विशेषणम् । न चै सखण्डोपाधः शक्यतावच्छेदकत्वकल्पने गौरवाप- तेः द्रविडानामपालयितर्यपि क्षत्रिय राजशब्दप्रयोगात जाति. वाचित्वमेव लाघवायुक्तमिति वाच्यम् । द्रविडानां प्रसस्तदेश- निवासित्वेन म्लेच्छदेशस्थत्वात् तत्प्रसिद्धराविर्तमकलजनप्र. सिद्धिा दौर्बल्येन पीलुब्द इव राजशब्दे शकिग्राहकत्वानुप- पत्तेः । न हि शक्तिग्राहकपमाणगते प्रावल्य एव निर्णायके स. ति लाघास्य शक्तिनिर्णायकत्वं शक्यते वक्तुम, लाघवस्य प्रमा- णानुग्राहकत्वेन मन्देह एव निर्णायकत्तात् । अन्यथा आज्ञवा. लशब्दस्य क्लुप्ताव यवशक्त्यैव विशिष्टार्थबोधकलोपपत्तौ प्रावल्य- स्यापि शक्तिग्राहकत्वानुपपत्तेः । अत एव न बर्हिराज्यादिशब्दतु. ल्यत्वम् । तत्र जाति विहाय कचिदप्यप्रयोगेण लाघवस्य निया. मकवोपपत्तेः । प्रकृत तु जातिव्यभिचारण पवलप्रमाणप्रमितेनो. पाधिव्यभिचारस्य दुर्बलप्रमाणप्रमिनस्य वाधात् न तस्य जा. ति(२)वाचकनिर्णायकलोपपत्तिः । गनु-स्वरूपेण दुर्वलस्यापि व्याकरणादिस्मृत्युपष्टब्धत्वेन प्रा. वल्योपपत्तिः; तथाहि-तप करें यः राजशब्दात् ब्राह्मणादिग- णपठिनात् (३)य झत्ययं पुरोहिनादिगणपठिनाद्वा यप्र. स्वयं (४)"पत्यनपुगंहितादिगो यक्" इति सूत्रेण स्मरनित पा. १. राजमनुष्ये २.वाचित्वे ३. गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च (पा. सू. ५-१-१२४) इति सूत्रविहितमित्यर्थः। ४. पा. सू. ५-१-१२८ ।

·पूर्वपक्षः ] वितीयाध्यायस्प तृतीयः पादः । १७ णिन्यादयः । तमश्च राजः कर्म राज्यमित्येवं प्रजापालने राज- कर्मणि राज्यशब्दव्युत्पत्तेः राजशब्दस्य च ब्राह्मणादिशब्दवत प्रजापालनकारिवाचित्वाव्युत्पत्तेः सिद्धवनिर्देशेन जातिवाचिता- वसीयते । तथा राजन्यशन्दस्य क्षत्रियमात्रवचनत्वेन निस्सन्दि. वस्य. (१)राजसथुरायत्" इति सूत्रेण तस्यापत्यमित्यस्मि- नथे यत्पत्यविधानेन राजशन्दप्रकृतिकवान्याख्यानादीप क्ष- त्रियापत्यं क्षत्रिय इतिवत राजशब्दस्यापि जातिवाचित्वमव. सीयते। तथा मन्त्रादयोऽपि सत्रियस्यैव प्रजापालनं परमो धर्मः, (२)"राजा सर्वस्येष्टे ब्राह्मणवर्ज" मित्याद्युपदिशन्तः राजपुरस्का- रेण प्रजापालनविधानात राजशब्दस्य, पूर्वप्रसिद्धयोक्षायां क्षत्रि. यमात्रपुरस्कारेण तद्विधानाद्राजशब्दस्य क्षत्रियमात्रकचिताप- नुमन्यन्ते । अनः स्मृत्युपष्टब्धस्य दुर्बलस्यापि प्रमाणस्य शक्ति- ग्राहकलोपपत्तिरिति चत्- न; प्रबलस्यापि प्रमाणस्य (३)"न राज्ञः प्रतिरहीयाव(४)न राजन्यप्रसूतितः (५)"न शूद्रराज्ये निवसेदि" सादिस्मृत्युपष्ट- व्यत्वाविशेषेण शाक्तिग्राहकत्वोपपत्तेः। किश्च न व्याकरणादिस्मृतिः शक्तिग्रहे प्रमाणम, साधुत्वा. दिकथनमात्रपरत्वात् । अथापि प्रमाणं स्यात् तथापि न तया पालनकारिवाचितं व्यावर्तितम् । तत्सत्वेऽपि राज्यशन्दस्य - १. पा. स. ४-१-१३७ २. गौ. ध. ११:१. ३. म. स्मृ. ४-८४. ४. अराजन्यप्रसूतितः इतीदानी मुद्रितेषु मनुस्मृतिपुस्तकेषुपल. भ्यते पाठो न्यायसुधायां प्रभावल्यां च । परन्तु कौस्तुभ सर्वत्राप्या. दर्शपुस्तकेषु “म राजन्यप्रसूतितः" इत्यवोपलभ्यत इति स एव निवेशितः। ५. म. स्मृ. ४-६१. ३ ·१८ मीमांसाकौस्तुभे [अवेष्टयधिकरण- तत्कर्मचाचित्तोपपत्तेः । नचैनावता राजशब्दव्युत्पत्तिग्रहसापेक्ष- स्वम् । राजशब्दव्युत्पत्तिग्रहस्य तदभावेऽपि पालनत्वेन बुद्धस्यैव तस्य कर्तृतावच्छेदकत्वोपपत्तेः । राज्यशब्द एव परमवयवार्थप्रय भिज्ञानात् चौर्य शब्दवत् पालनत्वावच्छिन्नपालनकारिकीण यो गिको रूढो वा, नत्वेतावतेतरेतराश्रयत्वम् । राजन्यशब्दान्दा- ख्याने तु कात्यायनेनैव राज्ञोऽपत्ये जातिग्रहणमिति परिसंख्या- नाव राजन्यशब्दस्य सामान्यतः पालनकार्यपत्यवाचित्वेन प्र. सक्तस्य पङ्कजादिशब्दवत् क्षत्रियत्वसमानाधिकरणस्यैव तस्य वाच्यत्वनियमकरणेन शुद्धराजपदस्य पालनकारिवाचित्वाभ्यनु- ज्ञानात् विपरीतसाधनत्वम् । न च जातिपदस्य मनुष्यत्वादिजातिमात्रेणाप्युपपत्तेः क्षत्रि. यत्तग्रहण एव प्रमाणाभावः । विधानसापादेव गनुष्यलमाप्तः मनुष्यत्वग्रहणासम्भवेन राजन्यशब्दस्य क्षत्रियमात्रपणेगेण च क्षत्रियत्वग्रहणोपपत्तेः । मन्वादिस्मृोस्तु क्षत्रियमात्रोदेशेन पालना- पकनाविधायकत्रेऽपि रागादिना ब्राह्मणादावपि पालयितृत्व- सम्भवात नोपष्टम्भता । न हि विहितषालनकारित्वं राजपद- पाक्यतावच्छेदक, गौरवापत्तेः, प्रमाणाभावाच्च । किश्च आर्यावर्तप्रयोग एव परं "यदि ब्राह्मणो यजेते" त्या- दिवायत्रयस्थयादिशब्देन निमित्तलबाचिना पाक्षिकमाप्तिमपेक्ष- माणेन क्षत्रियमात्रवचनत्वे तदनुपपत्तेः राजाब्दस्य पालयितवा. चित्तमाक्षिपता जपष्टब्धः । अतो राजशब्दस्य क्षत्रियमात्रवच. नत्वाभावात् अपालपितृव्यावृत्तिमात्रफलकस्य पालयित्राधिकार. मात्रपरत्वावरत: आहिनाग्दित्वादिरूपाधिकारिविशेषणेन शूद्रा. दिव्यावृत्तावपि ब्राह्मणादिव्यावृत्ती प्रमाणाभावात राजम्यस्य पालायतत्रैवर्णिकाधिकारिकत्वावगतः तदन्तर्गतायामपि अवेष्टौ ·पूर्वपक्षः ] बितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। १९ ब्राह्मणादेः प्राप्तत्वात निमित्तत्वोपपत्तिः । समितिकश्व वाईस्प. त्यादिमध्यनिधानपूर्वकपत्याहुत्यभिधारणविशिष्टः प्रयोगः, न स्व. भिधारणमात्रं, मध्यनिधानविशिष्टाभिधारणस्य पश्चहविष्कष्टि. प्रयोग विना(१)नुपपद्यमानस्य एकैकहविष्केष्टिमयोगेष्वनिवेशात् । • अत एवाभिधारणस्य कर्मोत्पत्यन्वयिनोऽपि न कर्मान्तरक्षे. पकत्वम् । तथावे तस्य कर्मान्तरस्य दर्शपूर्णमासप्रकृतिकवापत्या प्रकृतहविर्मध्यनिधानरूपविशेषणानुपपतः। अतो मध्यनिशान रुपदियोषणसामर्थ्याव अभिधारणस्याप्पष्टिमयोगान्तराक्षेपक- त्वमेव । बचैवं पूर्वपक्षसिद्धान्तयोरुभयोरपि प्रयोगान्तरले भेदाभेद. चिन्ताभावाल्लक्षणासङ्गतिः । ब्राह्मणादिरूपगुणस्य वाक्यभेदापा. दनविधया भेदकत्वविचारेण सत्युपपत्तेः । तत्पयोजनश्च राज- सूयात बहिरपि ब्राह्मणादिकर्तृकावेष्टिमात्रमयोगसिद्धिः। ब्राम- गादिश्रवणस्य निमित्तार्थत्वे हि राजसूयान्तर्गतोऽपि नैमित्तिकः पञ्चहविष्कैकेष्टिपयोगस्स्याव , प्रापकत्वपक्षे तु बहिरेवेत्यस्ति प्र. योजनम् । अत एव पञ्चेष्टिपयोगा अपि (२)वाईगिरादिवदनु- लोमादिविषयत्वेन व्यवस्थापनीयाः । अत एव राजस्यान्तर्गतमयोगाणां राजसूयाधिकारविधिना खाराज्यफलकत्वावगमेऽपि "एतयानाधकामं पाजये" दित्य. .धिकारान्तरविधिना नित्यनैमित्तिकानां अवेष्टिमात्रप्रयोगाणां अ. १ अनुपपत्तेः तस्य । २"बाहदिरं ब्राह्मणस्य ब्रह्मसाम कुर्यात, पाथुरश्मं राजन्यस्य, रायोवाजीय वैश्यस्य" इति दादशाहे श्रुानां बाईदिरादीनां सत्रा स्मके द्वादशाहे ब्राह्मणेतरस्य प्राप्त्यभावात यथा अहीनविषय- तया व्यवस्था क्रियते, तद्वत् प्रत्येकप्रयोगाः पश्चानुलोमविषयतया व्यवस्थापनीया इत्यर्थः । .

·मीमांसाकौस्तुभे [अवेष्ट्यधिकरण- भाधरूपफलसम्बन्धस्याप्यवगमात् युगपत्मयोगे च योगसिध्यधिः करणन्यायेन अनेक फलजननायोगात राजसूयादाहरपि तत्तत्पयो. गाणामन्नाधार्थमनुष्ठानं वेदितव्यम् । न खेतावता अन्नाचवाक्ये. ऽपि प्रयोगान्तरविधिः । तस्य लाघवेन फलसम्बन्धमात्रपरत्वो- पचौ प्रयोगान्तरविधायित्वे प्रमाणाभावात् । अत एव तस्युन प्रयोगस्य बहियक्तिभेदमात्रं, न तु वैजात्यम् । तस्मात् ब्राह्मणत्वा. दिनिमित्ते खाराज्यार्थ अन्नाचार्थ वा मध्येनिधानपूर्वकाभिधार- गविशिष्टावोष्टिप्रयोग एव तत्तद्वाक्य विधीयत इति सिदं ब्राह्म पश्रवणस्य निमित्तार्थत्वात अभेदकत्वमिति प्रासे- (अथ सिद्धान्तः) अभिधीयते-नैतानि निमित्तार्थानि, अपाप्न्वात ब्राह्म गादीनां राजसूये । तथा हि-न राजशब्दः प्रजापालनक्रियाक- वाची द्रविडानामपालयसपि क्षत्रिये राजशब्दप्रयोगेण पा. लनस्य बहिराज्यशब्देषु संस्कारस्येव व्यभिचारात । न 'चार्या- वर्तसकलजनानां पालयितरि ब्राह्मणादावपि प्रयोगेण बलीयसा जातेराप व्यभिचारावंगमात पालनकारिवाचित्वनिश्चयः । बली. पसोऽपि बलवत्यमाणानुगृहीतेन द्रविडमगोगेण बाधात् । तथा हि अस्तु तावत स्पोरनुग्राहकत्वम् , श्रुतिरेव सकलपमाणमू- धन्पानुग्राहिका समस्ति । अभिषेको हि पालनाधिकारसंपत्तये क्षत्रिय पुरस्कारेण समाम्नातः । तद्विधौ च 'राजानमभिषेचयेत' इत्यत्र राजोद्देशेमाभिषेको विधीयते । उद्देश्यस्य च पूर्वप्रसिदि- सापेक्षत्वात् न पालनकर्तृत्ववाचित्वे सा सम्भवति । न भि- षेकात पूर्व पालयितृत्वमस्ति । अभिषेकस्य पालनाधिकारसम्पा- दकत्वेनैव विधेयवाद ।

·सिद्धान्तः ] वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । २१ न चाभिषेका पूर्व पालयितृत्वासम्भवेऽपि तद्योग्यत्वमा- दायैव राजशब्दप्रमिध्युपपत्तिः । तत् कि योग्यत्वमात्रे तत्रस. राजशब्दस्य लक्षणा ? शक्तिर्वा ? नायः ; मनुष्यमात्रस्य प्रजा- पालनयोग्यत्वेन पालनयोग्यत्वस्य पालनाधिकारसम्पादका. भिषेकषिधिसामपलभ्यतेन.च राजपदवैयपित्तेः । अत एव न द्वितीयोऽपि । राजसूयाधिकारवाक्यस्थराजपद- स्थापि व्यावाभावेनास्मिन् पक्ष वैयपित्तेः । न च क्रौर्यशौर्यातिशयवत्वस्य पालनयोग्यतावच्छेदकत्वाङ्गी- काराव तद्रहितव्यात्यापि राजपदसार्थक्योपपत्तिरिति वाच्यम् । क्रौर्यशौर्यायतिशयवति पालनयोग्ये ब्राह्मणादौ राजपदप्रयो. गाभावेन ताशयोग्यतावच्छेदकावच्छिन्ने राजपदशक्त्यङ्गीकारे शक्तिग्राहकममाणाभावात् । अतो पोग्यतामादाय पालनमादाय वा राजपदस्याभिषेकविधिस्थस्य पूर्वप्रसिध्यनुपपत्तेः द्रविडप्र. योगोत्रीत क्षत्रियवाचित्वमेवाभिषेकविधिरनुमन्यते । एतेनं पूर्वप्रसिध्यभावेऽपि "यूपं छिनती" तिवत अभिषे. कुजन्यादृष्टत्वस्यैव राजपदशक्यतावच्छेदकस्य तद्विधिप्रत्युत्त- रकालं तहलेनैव बोधोपपत्तेः न द्रविडप्रयोगोत्रीतक्षत्रियवाचित्व: सम्भव इत्यपास्तम्। "व्रीहीनवहन्ती" त्यादिवत. कथञ्चिदपि पूर्वप्रसिद्धिसम्भवे अभिषेकपरस्य विधेः गुरुभूनशक्यतावच्छेदक. त्वविषयक्तिग्राहककल्पने गौस्त्रापत्तेः । अभिषेकस्य ब्राह्म- णादावविहितत्वेन कृतेऽपि अभिषेके तज्जन्यादृष्टवत्वे प्रमाणाभा. बाद । ब्राह्मणादेः राजसूयाधिकाराभावप्रसङ्गेनं भवादिष्टसिध्या भावाच । अत एव न "राजेत्येतानभिषिक्तानाचक्षते" इत्यादि. लिकान्यपि अभिषेकजन्यादृष्टवत्वे राजपदस्य शक्तिरित्येवंपराणि। वाक्यतावच्छेदके गौरवात् । अपि तु निरुढलक्षणापराणि । तत्म. .

·. २२ मीमांसाकौस्तुभे [अवेष्टपधिकरण- योजनश्च राजसूये प्रजापालनादिविधौ अभिषिक्तक्षत्रियपरत्व- सिदिः। अत एव अभिषिक्तक्षत्रियलक्षकराजपातिपदिकघाटगराजन्य. पदस्थापि तल्लक्षकत्वमसक्ती परिसंख्यानार्थ 'राज्ञोपत्ये जातिग्रह- जमिति वार्तिकम् । तेन राजन्यपदस्य नातिषित निरूढलक्षणे: त्यपि सिध्यति । अतः श्रुत्युपष्टन्धद्रविडप्रयोगेणैव लाघवतकसह- कृतेन क्षत्रियवाचित्वसिद्धिः । आर्यावर्तप्रयोगस्तु राजकार्यपालनकारित्वात् गौणः । एवञ्च ध्याकरणादिरपि न चौर्यादिशब्दवत् पालनकारिकर्मणि राज्य- मान्दः साधुरित्येवंपरत्वेन व्याख्येयः, अपि तु क्षत्रियकर्मणीत्येवं. परत्वेनैवेति द्रष्टव्यम् । यदिशब्दस्तु निपातत्वात् पूर्वाधिकरणो. करीसा लिङः हेतुमद्भावादिपरत्वतात्पर्यग्राहकतयापि व्याख्या- पमानो न दुष्यति इति ब्राह्मणादीनां राजम्ये प्राप्त्यभावात् नि- मित्तार्थत्वानुपपत्तेः युक्त विधेयब्राह्मणादिरूपगुणवशात प्रयोग- भेदसिद्धिः । गथैव हि मध्येनिधानविशिष्टाभिधारणस्य पूर्वप्रयोगेषु पूर्वपक्ष्युक्तरीत्याऽनिविशमानत्वात् प्रयोगभेदकत्वं, तथैव ब्राह्मण- वादेः निर्यातक्षत्रियमात्रकर्तृकावीष्टप्रयोगेष्वनिवेशात वाक्यभेदा- पादकत्वाच्च प्रयोगभेदकत्वं युक्तमेव । अतो ब्राह्मणादिसकलविशेष: विशिष्ट एकप्रयोगो विधीयते । वार्तिककारीयकर्मान्तरविधिपक्षस्तु वाजिनादिवदुत्पत्यन्वयि- गुणाभावात प्रौढिवादमात्रम् । पोऽप्यभिधारलक्षणो गुणा मोऽपि मध्येतिधानरूपविशेषणमामा प्रयोगाक्षेपक एव । कर्मान्तर. विधित्वे हि तस्य दर्शपूर्णमासविकारत्वापत्तेः कश्चिद्वा प्रकृतहवि- विकारत्वेऽपि एकविकारत्वापत्तेः अन्यहविःभाप्त्यभावेन मध्ये निषानानुपपतिः । अतः प्रयोगान्तरमेव विधीयते । तस्य च धर्मि- ·. सिद्धान्तः ] बितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । २३ प्राहकप्रमाणेनैव राजसूपबहिर्भावसिद्धिः । अत एव ब्राह्मणादिश्रवणानवच्छिन्ना अवेष्टिपयोगा एवं राजसूयमहाप्रयोगान्तर्गता इसी वेदितव्यम् । अत एव च बहिरनु- ष्ठीयमानपञ्चहविष्कैकेष्टिप्रयोगस्य फलापेक्षायां अपेक्षितविधान- कायेन "एनया अन्नाद्यकामं पाजये" दित्यनेन फलसम्बन्धः क्रियते इत्येकैकहविःप्रयोगेभ्यो नानाधोत्पत्तिः, अपि तु राज- सूयमहाप्रयोगान्तर्गतेभ्यः तेभ्यः स्वाराज्योत्पत्तिरेव । अत एवं प्रकृतपरामर्यंतच्छन्दनिर्दिष्टावेष्टिमात्रपुरस्कारेणान्नाद्याम्नानात् निरवकाशानाद्यावरुद्धावेष्टिनिराकाङ्क्षत्वात न तव्यतिरिक्तविष- येऽपि सावकाशे स्वाराज्यं गृहातीत्यपास्तम.। अन्नाद्यस्यापि ब्रा- मणादिकर्तृकश्योगे सावकाशत्वात् । अतश्च राजसूयप्रकरण. पाठसार्थक्याथ एकैकहाविष्केष्टिप्रयोगाः स्वाराज्यफलका एव । न च विनिगमनाविरहः, ब्राह्मणादिसम्बन्धस्यैव स्वाराज्यप्रयोगे असम्बध्यमानस्य नियामकत्वात । किञ्च यद्यप्यत्र प्रयोगभेदो न स्यात् तथापि निरवकाशे- नापि फलेनावरुद्धा अवेष्टिः सावकाशेनापि फलेन गृह्यत एव । न च वाजिनो(१)पांशुत्वादिन्यायः । तत्र हि वाजिनोपांशुत्वादेः गुणभूतवादामिक्षायागदीक्षणीयादावुत्पतिशिष्टीनरक्काशगुणाव- रुद्ध आकाङ्क्षोत्थापनासम्भवात् युक्तो बाधः, प्रकृते तु सावका- शस्यापि प्रधानत्वात् फलस्याकाङ्क्षोत्थापकत्वोपपत्तेः न बाधी युक्तः । अत एव उत्पत्तिशिष्टनिरवकाशपशुरूपफलावरुद्धस्यापि १ उपांशुत्वन्याय इति । तस्मात् यत्किञ्चित् प्राचीनमग्नीषोमी. यात् तेनोपांशु चरन्ति" इति वाक्यविहितस्योपांशुस्मस्य यशभा- गसम्बन्धिनः यथा “यावत्या वाचा कामयते तावत्या दीक्षणीयाया- मनुबमात्" इति दीक्षणीयामानोहेशेन विशेषविहितेन कामस्वरेण बाधः तथैवात्रापि बाधो भवत्विर्थः । .

·मीमांसाकौस्तुभे [ भवेष्टयधिकरण- उद्भिदादे:(१)विविदिषाफलेन आकाशोत्थापनम् । नचैत्र. श्रुत्या गाईपत्याङ्गत्वेन प्रमितस्यापि मन्त्रस्य आका. क्षात्थोपनेन लिङ्गादिन्द्राङ्गत्वापत्तिः, लिङ्गोत्रीतश्रुतेः कल्प्पस्वेन तत्र स्वारसिकाकाक्षाया एव कारणत्वात् । अस्तु वा निरव. काशनापि शेषिणा सावकाशस्यापि शेषिणों बाधः, तथापि पूः- क्तविधया अन्नाघस्यापि सावकाशत्वात स्वाराज्यतुल्यत्वम् । अत एव(२)"ईसरो वा एष दिशोनून्मदितोः । यं दिशोऽनुव्या- स्थापयन्ति । दिशामवेष्टयो भवन्ति ।" इति राजस्थान्तर्गततया विहितदिग्व्यवस्थापनीनमित्तोन्मादपरिहारसाधनत्वेन ओष्टीनां स्तुतिरपि राजसूयप्रयोगान्तःपातादुपपद्यते । एतेन एकैकहविष्कष्टिावकस्य राजम्यप्रयोगान्तःपातेऽपि द्विविधस्यापि प्रयोगस्य अन्नाद्यफलकत्वमेव, एतच्छब्देन परामर्श विशेषात इत्यप्यपास्तम् । सनिधानाविशेषेऽपि आकाङ्कित- सम्बन्धस्य न्याय्यत्वेन ब्राह्मणादिकर्तृकायोगस्यैवान्नाधफलक- स्वौचित्यात् । तेन सिद्धं राजसूयात बहिरनुष्ठयानि प्रयोगान्तरा- प्येवानाधफलकानि-विधीयन्ते ब्राह्मणादिवाक्पैरिति । न च ब्राह्मणवैश्यवाक्ययोस्तद्विधानेऽपि राजन्यवाक्ये राज- न्यस्य राजभूये प्राप्तत्वेनाविधेयत्वात नित्यप्राप्तत्वेन च निमित्त स्वायोगेऽपि यदिशब्दस्य ब्राह्मणवैश्यवाक्ययोरिव परित्यागादिना राजन्यस्यानुवादमात्रत्वोपपत्तेः मध्येनिधानस्य पञ्चेष्टिमयोगेन. निवेशेन प्रयोगान्तरविधायकोऽपि तस्य स्वाराज्यफलार्थ राज. सूयप्रयोगान्तःपानव विकल्पेन समुच्चयेन वा करणोपपत्तेः न १ "विविदिषन्ति यक्षेन दानेन तपसानाशकेन" इति वाक्येन सर्वकर्मणां तत्तत्फले विनियुक्तानामपि विविदिषार्थत्वेनापि विनियो. गात् तत्सम्बन्धार्थ आकांक्षोत्थाप्यत इत्यर्थः । २. ब्रा. १-८-३१. ' ·सिद्धान्तः ] वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । २५ प्रयोगबहिर्भावोपपत्तिरिति वाच्यम् । राजन्यपदस्य अनुवाद- मात्रत्वे वैयपित्तेः तस्य चाभिषिक्तानभिषिक्तसाधारणक्षत्रिय- मात्रवाचित्वेनानभिषिक्तक्षत्रियस्य राजसूये अमाप्तस्यानुवादायो. गाव राजन्यपदस्य क्षत्रियविधायित्वावगतः ब्राह्मणादिवाक्य. न्यायेनाभिषिक्तानभिषिक्तक्षत्रियसाधारण्येन राजमूयप्रयोगबहिर्मू- तप्रयोगान्तरविधायित्वस्यैवावसायाव । अतस्सिदं ब्राह्मणादि- गुणस्य भेदकत्वम् । नचैतेषु प्रयोगेषु दक्षिणाभावः, औत्पत्तिकदक्षिणया एकै कहविष्कप्रयोग एवावरुद्धत्वादिति वाच्यम् । तस्याः प्रयोगा- क्षेपकनेऽपि साङ्गप्रधानाङ्गत्वेनेहापि निरूढपश्वादौ महादिवत प्राप्त्युपपत्तेः । अनयैव दिशा पूर्वपक्षेऽपि नैमित्तिकप्रयोगे दक्षि- णामाप्तिरुपपादनीया । प्रयोजनं प्रसङ्गात् पूर्वमेवोक्तम् । सूत्रं तु अवेष्टयान्तरपकणस्थेषु ब्राह्मणादिरूपगुणश्रवणं क्रतुप्रधानमवेष्टिप्रयोगभेदनियामकं राजसूययझे क्षत्रियस्यैव संयोगेन ब्राह्मणादीनामप्राप्तानां विधेयत्वादिति व्याख्येयम् ॥ इति द्वितीयमवेष्टयधिकरणम् । अथ तृतीयमाधानाधिकरणंम् (१) सू-आधानेऽसर्वशेषत्वात् ॥ २-३-४. ॥ (सि) (विषयसंशयौ) अनारभ्य श्रुतं(२) वसन्ते ब्राह्मणोऽग्नीनादधीत" "ग्रीष्मे .१ते. बा. १-१-२-६.

·२६ मीमांसाकौस्तुभे [आधानाधिकरण- राजन्य:" "शरदि वैश्यः" इति । तथा "वसन्ते ब्रामण. मुपनयीत" "ग्रीष्मे राजन्यं" "शरदि वैश्य" मित्यादि । तत्र पूर्ववदेव ब्राह्मणादिश्रणानि कालविधौ, ब्राह्मणा- दिविधौ वा कालश्रवणानि निमित्तार्थानि उत स्वस्ववाक्ये आ- धानविषिबोधनद्वारा तद्भेदबोधकानीति संशयः । (सङ्गतिः) पादाध्यायसङ्गती पूर्ववत् । अनन्तरा तु पूर्वत्र राजसू- यस्य क्षत्रियमात्रकर्तृकत्वात् ब्राह्मणादीनां कथमप्यप्राप्तेर्युक्ता विधेयत्वेन भेदकता। प्रकृते तु आधानस्योपनयनस्य वा आक्षे. पादेव सर्वकालकर्तृकत्वोपपत्तेः प्राप्तानां ब्राह्मणादीनां निमित्त- त्वोपपत्तिरिति पूर्वपक्षोत्थानाव द्रष्टव्या । (पूर्वपक्षः) तत्र नित्यकाम्यसाधारण्येन सर्वेषां ऋतूनां अग्निविद्यासा- पेक्षत्वात् अग्निविद्ययोश्च स्वजनकीभूताधानाध्ययनापेक्षत्वाद अध्ययनस्य चोपनयनसाध्यत्वात ऋतुविधीनां आधानोपनयना. क्षेपकत्वमवगम्यते । न चाधानोपनयनयोः परम्परया क्रतुजन- कत्वेऽपि अङ्गताग्राहकप्रमाणभावेन क्रत्वनङ्गत्वात क्रतुप्रयोगवि. धिविषयत्वाभावेन कथं तत्पयुक्तत्वमिति वाच्यम् । अनङ्गस्यापि अभिक्रमणादिवदन्यथानुपपत्तिमात्रेण प्रधान विधिप्रयुक्तत्वोपपत्तेः। अथ तत्र प्रयाजविधिरेव प्रयोजक इत्युच्यते ततोऽवापि अग्निरध्ययनं चाहत्वाभावेऽपि जनकत्वादाधानोपनयनयोः प्रयो- जकमियपि शक्य वक्तुम् । आधानस्य वक्ष्यमाणरीया(१)विहि- तत्वस्यापि सत्वेन अग्न्यात्वोपपत्तेश्च । अतश्च क्रतुविधिप्रयुक्त- १ विहितत्वेऽपि तत्वेन ·, पूर्वपक्षः ] द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । २७ योराधानोपनयनयोः तत्कर्तृकत्वेन नि तत्वात क्रतूनां च स्वर्गकामत्वाविशेषेण ब्राह्मणादिकर्तृकत्वात् तदाक्षिप्ताधानोपनय- नयोरपि ब्राह्मणादिकर्तृकत्व प्राप्तेः ब्राह्मणश्रवणस्य निमित्तार्थ- त्वोपपत्तिः। नचा यदिशब्दाभावाद निमित्तत्वानुपपत्तिः । यदिशन्द. स्यापि प्राप्तियोतकमात्रत्वेन प्रकृते तदभावेऽपि प्राप्तिमात्रेण नि- मित्तत्वोपपत्तेः, तन्नैमित्तिकश्च वसन्मादिकालाधिकरणतानियमः । अत एव कालस्य सन्ध्यावन्दनादिवनिमित्ताधीनानुष्ठानविषय. त्वरूपनैमित्तिकत्वासम्भवेऽपि निमित्तान्वयव्यतिरेकानुविधाय्य- धिकरणताकत्वमेव तदिति द्रष्टव्यम् । आधानोपनयनपोश्च वक्ष्यमाणरीया वाक्यान्तरादर्थाच्च प्राप्त- योरीप्सितत्वाख्योद्देश्यत्वेऽपि विजातीयानेकोद्देश्यत्वात न वाक्य- भेदः । कालस्य चानुपादेयत्वेनोद्देश्यत्वेऽपि विधेयत्वादपि न सः । अतश्च कतासम्बन्धेन ब्राह्मणत्वादी निमित्ते आधानाधु- देशेन वसन्तादिकालो विधीयते । तेन ब्राह्मणादे कालान्तर विवृत्तिः, ब्राह्मणाद्यतिरिक्तस्य च शूद्रादेरनियतकालकत्वं सिदं भवति । अथ वा क्रतुविधिभिः मर्वसाधारण्येन आधानोपनयनाक्षे. पवन सर्वकालसाधारण्येनापि स क्रियते । न हि क्रतुविधिभिराक्षे. • पपक्षेऽपि प्रयाजादिवद प्रयोगान्तःपाती स इति युज्यते । अनी- 'नामन्ते प्रतिपत्तिविधानेन तत्साधनस्याधानस्य (१)पाववत . १ "आहिताग्निमग्निभिर्दहन्ति प्रशपात्रैश्च" इत्यनेन पात्रोन्योः दाहं प्रति गुणत्वावगमेऽपि "दक्षिणहस्ते जुर्मासादयति, सव्यहस्ते धुवाम्" इत्यादिना द्वितीयानिर्देशात् प्रतिपत्तिसंस्कार्यत्वावगतः तदर्थ दर्शपूर्णमासारम्भकाले सम्पादितानामेव पात्राणां यावज्जी ·२८ मीमांसाकौस्तुभे [ आधानाधिकरण- साधारणत्वापसा प्रयोगात बहिरेवानियतकाल(१)कर्तव्यत्वप्रा. । उपनयनस्य स्वध्ययनार्थत्वेन सामर्थ्यादेव प्रयोगबहिर्भावः । अतश्चाग्निहोत्रादिप्रयोगपूर्वभावितया “अनियतकाले प्रसक्तयो. राधानोपनयनयोः वसन्तादिकालकत्वे निमित्ते ब्राह्मणादि- कर्तृकत्वं विधीयते । एवञ्च "यदत्तयोगः माथम्पमित्याधु: देश्यलक्षणम्" इयादिन्यायात वसन्तादिकालस्य निमित्तता मा. थम्पादुपपना भवति । तत्फलं च वसन्तातिरिक्तहेमन्तादिका. लकस्याधानस्योपनयनस्य वा ब्राह्मणाधनियतकर्तृकत्व सिद्धिः । सर्वथा नोभयविशिष्टाधानोपनयनविधिः, गौरवात्, अन्यतः सम्भवत्प्राप्तिकत्वाच्च । ननु-उपनयनस्य सामर्थ्यादध्ययनजनकत्वेऽपि नियमेनानाक्षे. पाद्विषिविषयत्वोपपत्तिः, आधानस्य तु अदृष्टरूपाहवनीयादिजन- कत्वं न विधि विना पक्षेऽव्यवगतमिति कथं न तद्विषयत्वं किश्चा- धानविध्यभावे आहवनीयादिपदार्थ एवानवगतः, न बसौ लोक. प्रसिद्धः (२)पूपादित । आधानजन्यादृष्टविशेषस्तु विधि विना असिद्ध एव । ततश्चाहवनीयादिपदार्थस्यैवामसिद्धौ आधानजन- स्वस्य सुतरामप्रसिद्धेः कथं कामश्रुतिभिः तदाक्षेप इति चेत- न; पक्षमाप्त एवोपनयने गुणसङ्क्रान्तशक्तिना विधिना नैमित्तिकविधानोपपत्तेः । आधानप्राप्तौ तु यतन्ते- धारणात् यथा सर्वकर्मसाधारण्यं तेषां तद्वत् अग्नीनामपि “दक्षिण- हस्ते आहवनीयम्" इत्यादिना प्रतिपत्तिविधानात् तत्साधनस्या- प्याधानस्य सर्वकर्मसाधारण्यापत्तरित्यर्थः । पात्राणां सर्वकर्म- साधारण्यं च एकादशे 'यज्ञायुधानि धार्यर'( ११-२-१३.) नित्यत्र निरूपितम्। २ यूपो यथा न लोकप्रसिद्धस्तवदित्यर्थः । १ कर्तृत्व ·पूर्वपक्षः] बितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। २९ तत्र पार्थसारथिस्तावत्-(१) "नक्तं गार्हपत्यमादधा. ति । दिवाहवनीयम्" इत्यादिवाक्येषु आधानानुवादेन नक्ता. दिरूपगुणविधायकेषु आहवनीयादिजनकत्वेन आधानांनुवादाद तत्माप्तिः । इष्यते चानुवादतोऽपि पदार्थप्राप्तिः । “न गिरा. रेति ब्रूया" दिति निषेधानुवादबलेन इरापदस्य गिरापदका. र्यकारित्वप्राप्तरङ्गीकारात् । अवश्यं च वसन्तादिवाक्येषु आ- पानविधिवादिनापि तत्राहवनीयादिपदाश्रवणात् तज्जनकत्वमाधा- नस्यामिपदस्य वा तत्पर्यायत्वं नक्तादिवाक्येषु अनुवादत एवागन्तव्यम् । अतश्च ममापि तत एव प्राप्त्युपपत्तेः निमित्ता- र्थ श्रवणमिति तन्त्र अनुवादतो विशेष्यप्राप्त्यङ्गीकारे विशिष्टविधिमा- त्रोच्छेदापत्तेः । इरापदस्थले तु विकारार्थतद्धिनेनानियतानेकप. दविकारत्वापत्या अनियतानेककार्यकारित्वप्रसक्ती अनुवादबलेन नियममात्रम्, नत्वपूर्वावगतिरिति वैषम्यम् । सिद्धान्तेऽपि च पदान्तरसामानाधिकरण्यादिवत अनुवादोऽप्युत्पत्तिवाक्यगता- मिणदस्य आहवनीयादितात्पर्यग्राहकतया न-विरुध्यते । भवदेवस्तु "आहितोऽग्निराहनीय" इसाद्यर्थवादशात आहवनीयादेराधानजन्यस्वावगतिरित्याह । तदपि वक्ष्यमाणरी- त्या प्रत्यक्षविधिसद्भावे अर्थवादोनीतविधिकल्पनस्यान्न्याय्य- स्वादुपेक्षणीयम् । अत एवं परिहर्तव्यम्-यद्यपि विशिष्टविधिगौरवभियानान्यो विधिः आधानपापकतया सम्भवी. तथापि टुप्टीकोक्तरीत्या "स. म्भारेवग्निमादधाती, त्ययं अनन्याक्षिप्तशक्तित्वात आधानविषा- तै० ब्रा० १-१-४-३.

·३० मीमांसाकौस्तुभे [आधानाधिकरण- यकः सम्भवत्येव । नात्र सम्भारविधिः, तेषां (१)वाःपार्थिवानां वाक्यान्तरपमितत्वात् । नापि तेषामाधानाधिकरणताविधिः। तस्या अपि सामर्थ्यात् (२) "तस्मिन्नाधीयतामय" मित्यादिमन्त्रवर्णा- चप्राप्तत्वात् । एतेनाधिकरणताविशिष्टाधानविधिरिति न्यायसुधाकृदुक्तम. कारोऽपि प्रतिबन्धापत्तेः प्रत्युक्तः। तदा हि नक्तादिवाक्यमादा. य प्रतिबन्दी स्फुटैव । अतोऽत्राधानमा विधीयते । तस्य च प्रयोगः प्रयाजदिवद प्रधानविधिमिरेव । प्रयोगस्यापि ह्यन्यत. सम्भवत्माप्तिकस्य विधाने गौरवात्, प्रयोगविधिचिह्नस्य काल. कर्नादेरभावाच्च । अतश्च "व्रीहीन प्रोक्षती" त्यादिवदुत्पत्तिर्वि- नियोगश्चानेन क्रियते । अत्रत्याग्निपदं च गुणवाक्यानुसारात "आहितोऽनिराहवनीय" इत्याद्यर्थवादवाचोन्नीताहिग्निपर्याया- हवनीयादिपरम् । अतोऽनन्याक्षिप्तविधिशक्तिकसम्भारवाक्येनेवा- धानस्योत्पन्नस्य विनियुक्तस्य च क्रतुविधिभिः सर्वसाधारण्येन प्रयोगविधानात ब्राह्मणादिश्रवणं निमित्तार्थमेव । नचैवं सम्भारवाक्ये परस्मैपदनिर्देशात् अनाघातारं प्रति आहवनीयत्वाभावानवगतेः अन्येनाहितानामाप क्रयणेनान्यस्या- (१) "सप्त पार्थिवान् सम्भारानाहरति" ( आप. श्री. ५-१-५.) इति विहिताः सप्त पार्थिवास्सम्भाराः । ते च सिकतो, षा, खुक- रीष, वल्मीकमृत्, सूद, वराहविहत, शर्करः, रूपाः । ऊषाः ऊपर मृत् । अखुकरीषं मूषिकोधृता मृत् । सूदः अशोप्यस्य जलाशयस्य मृत् । शर्कराः क्षुम्रपाषाणाः, ककड् इति भाषायाम् । अन्यत् प्रसि. धम् । एवं अश्वत्थो, दुम्बर, पलाश, शमी, विककता, शनिहतवृक्ष, पनपत्ररूपाः सप्त वार्ताः । वार्ताः वृक्षसम्बन्धिनः । २ यत् पृथिव्या अनामृत सम्बभूव त्वे सचा । तमग्निरमयेऽ. ददात् तस्मिन्नाधीयतामयम्" इति समग्रो मन्त्रः। ।

·सिद्धान्तः ] द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । हवनीयसम्भवेन नद्यावृत्तिफलकस्याघातृमात्रसम्बन्धित्वरूपात्मने. पदार्थस्यापि वसन्तादिवाक्ये विधानाध्याक्यभेदापत्तिः । “उद्गा- तारः स्तुवत" इत्यादौ अकर्तयपि क्रियाफलदर्शनेन कर्तुमात्रवृत्ति फलकत्वस्यात्मनेपदार्थवाभावात् । अत एव (१)"स्वरितजितः भिप्रायें क्रियाफैले" इसादिस्मृतिरपि प्रयोगविरोधादुपलक्ष- णलेन द्रष्टव्या। अथ वा तीस्तु आत्मनेपदयुक्तमेव अनन्याक्षिप्तशक्तिक "य एवं विद्वानग्निमाधत्त" इत्याधानोत्पत्तिविनियोगपरंवाक्यम् । तेन चाधातृसम्बन्धित्वस्य प्राप्तत्वात् वसन्तादिवाक्ये न वाक्य. भेद इति । सर्वथा निमित्तार्थता ब्राह्मणादिश्रवणस्येति प्राप्ते- (सिद्धान्तः) अभिधीयते-ननदपि निमित्तार्थम् , ऋतुविधिभिरुपनय- नस्य तावनियमेनानाक्षेपात् । ते हि ज्ञानस्य यद्यपि नियमेनाक्षे. पकाः तथापि तत्साधनस्याध्ययनस्य न नियमेनाक्षेपकाः उपा. यान्तरेणापि तत्सम्भवात् । अध्ययनमपि चोपनयनस्य न निय. मेनक्षिपकम् । अनुपनीतस्यापि तत्सम्भवात् । अतः पक्षे सम्भव- माप्तिकस्योपनयनस्य वसन्तादिवाक्ये सम्भवत्येव विधिः । न च गुणसङ्क्रान्तशक्तिना विधिना पक्षमाप्तमेवोपनयनं मा. ध्यतयोद्दिश्य नैमित्तिकगुणविधिसम्भवे विशिष्टविधेरन्याय्यत्वमिति वाच्यम् । उपनयनविधेरध्ययनविधेश्च नित्यवच्छवणावगतनित्य- वद्वाक्यैकवाक्यतामङ्गभयेन विशिष्टविधेरप्यङ्गीकाराव । किश्च ब्राह्मणकालयोः कस्यानिमित्तत्वं कस्य विधेयतेत्यत्र 'विनिगमनाविरहात . उभयविशिष्टोपनयनविधिः । न च माथम्यं १पा० सु०१-३-७२.

·३२ मीमांसाकौस्तुमे [आधानाधिकरण- नियामकम् । तस्योद्देश्यताबोधकत्वात् सप्तम्या उपपदविभ. क्तित्वप्रसङ्गेन विधेयताबोधकत्वस्यापि सम्भवेनानियामकत्वात । अनेनैव चाधानवाक्येऽपि विशिष्टविधिद्रष्टव्यः । किञ्च सम्भारवाक्ये आधानोत्पत्यङ्गीकारे आत्मनेपदार्थ. स्यामाप्तत्वात वसन्तादिवाक्येषु वाक्यमेन्द्रप्रसङ्गः । न च "उद्गा- तारः स्तुत्रत" इति प्रयोगात् कर्तृमात्र तिफलकत्वस्यानात्मने- पदार्थत्वम् । स्मृतिविरोधेन • काचित्कायोगस्य अर्थाविवक्षया साधुत्वमात्रार्थत्वेन स्तोत्रक्रियाजन्यदाक्षणालाभरूपफलाभिः प्रायेण वा उपपन्नत्वात् । (१)विद्वद्वाक्यस्य चाधानोत्पादकत्वं, धर्तमानापदेशत्वात् यच्छन्दायुपबन्धात् विध्यन्तसर्थवादत्वाच्चा- युक्तमेव । इदं हि "एवं सपत्नं भ्रातृव्यमवर्ति सहत" इसर्थवादस- हितमपि "अप उपसृजती" सादिविशेषविधिविहितानांमुदका. दिसम्भाराणां “अथ सम्भारान् सम्भरती" ति : स्थापनावि. घिस्तस्य शेषः । यो विद्वानेवमुदकादिस्थापनपूर्व अनिमाधत्ते स स्थापनरूपाङ्गसामर्थात् सहायसम्पन्नमपि वैरिणं 'वर्तनर. हितं कुरुते इसर्थवादेन स्थापनप्रशंसा । अत आधानमापकामा. वात् वसन्तादिवाक्ये आघानसम्बन्धिन्यपि विशिष्टविधित्वमेव । सोऽपि च नोत्पत्तिविनियोगयोरेव, अपितु कर्तृकालादिरूपा- णां गुणानामनन्वयप्रसङ्गेन तत्पयोगस्यापि । अत एव आधानापे- नयनयोः स्वविधिप्रयुक्तयोरेव लाभात तुषिधयोऽपि तयोः तत्कार्ययोर्वा न प्रयोजकाः तदधिकारिणामेव च त्रैवर्णिकानामधिः कारिणां लाभाव न शूद्रस्याप्यधिकारित्वकल्पनया अनिविद्योपा- 'याक्षेपका इत्यादि लाघंवमपि । न च अनिविद्ययोः स्वस्त्रविधिप्रयुक्तत्वेऽपि नित्यतावेदक- 'य एवं विद्वानग्निमाधत्ते" इतीमत्र विद्वद्वाक्यम् ।

·सिद्धान्तः ] द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । प्रमाणाभावेन नियपेन करणानापत्तेः तदा नित्यैः ऋतुविधिभिः स्तदाक्षेपोऽध्यावश्यक एवेति वाच्यम् । नित्यानामपि क्रतुविधीनां लाघवेन परप्रयुक्तानिविद्योपजीवित्वे प्रमिते स्वस्वविधिसिदानि- विद्यावतः तदकरणे प्रत्यवायोत्पत्तावपि तद्रहितस्प तदुत्पत्ती प्रमाणाभावेनानिविद्याक्षेपकत्वानुपपत्तेः । एतेन ऋतुविधीनां नि. त्यत्वात आधानविधीनामपि फलतो नित्यत्तमिति पार्थसारथ्यु- क्तिरपास्ता । वस्तुतस्तु "अनधीयाना व्रात्या भवन्ति" "स्थाणुरयं भारहारः किलाभूदधीत्य वेदं न विजानाति योर्थम"(१)"ब्रह्मक्षत्र- विशां काल औपनायनिकः परः" "अ ऊर्था (२)पतन्त्येते यथा- कालमसंस्कृताः" इत्यादिनाध्ययनज्ञानोपनयनानां "नानाहिता. निम्रियते" त्यादिश्रुत्या च आधानस्य स्वरूपेणैव नित्यत्वमिष्ट- म् । न हीयं श्रुतिरनाहिताग्निमरणस्य तत्पुत्रकर्तव्यप्रायश्चित्ता- धिकारमात्रपरा, पुंश्चल्यादि(३)वंशप्रायश्चित्तवदिति वाच्यम् । तत्पुत्रकर्तव्यप्रायश्चित्तस्य विशिष्णानाम्नातत्वात, त्याचे अनाहि. तापिताया उपपातकेषु पाठानुपपत्तेः । अतश्च तदेकवाक्यतयेयम- पि श्रुतिः आधानावश्यकत्वपरैव । अतश्च आधानोपनयनयो। नित्यत्वात न नित्यक्रतूनां तदाक्षेपकत्वासक्तिरिति. लाघवम् । अतः कर्तृकालविशिष्टोत्पत्तिविनियोगपूर्वकः प्रयोग एवं वसन्ता. दिवार्षिधीयते । च वसन्तादिवाक्येषु आधानप्रयोगांवधिसम्भवेऽपि उत्पत्तिविनियोगयोः (४)सम्भारविधिबलेनापि प्राप्तिसम्भवाद- १ म. स्मृ. २-३९. २त्रयोऽन्यते. ३.दर्शन. ४ "अथ सम्भारान् सम्भरति" इत्ययं विधिस्सम्भारविधिः । अनेन प्राप्तानां पार्थिवानां वानस्पत्यानां च सम्भारा विधीयन्ते । न ·३४ मीमांसाकौस्तुभे [आधानाधिकरण- विधानमिति वाच्यम्, तथात्वे आत्मनेपदार्थस्य आघातृत्तिफ- उत्वरूपस्य उत्पचा विनियोगे वा अन्वययोग्यस्य प्राप्तोत्पत्या. पनुवादेन विषिः ब्राह्मणादिविशिष्टप्रयोगविषिश्चेति वैशिष्टया. सम्भवात् वाक्यभेदापत्तेः, (१)संभारपाक्ये "अग्निमादधीते" त्येतायतैव उत्पत्तिविनियोगपरत्वसिदौ सम्भारेष्वित्पस्य वैय. योपवेश्च। एवं तत्र "तस्मिनापीयतामय"मिति पत्रवर्णाव सम्भवत्प्राप्तिकाया अपि सम्भाराधिकरणतायाः अभ्युदयशिरस्क- वार्य विधिः । अतश्च त्रिष्वपि ब्राह्मणादिवाक्येषु प्रयोगव- दुत्पचिविनियोगयोरपि करणाद प्रयोगभेदवत् आषानस्व. रूपस्यापि भेदः । अस्तु का प्राथम्यात ब्राह्मणवाक्य एवोत्पत्तिविनियोगवि. शिष्टमयोगविधिः । राजन्यादिवाक्ययोस्तु प्रयोगान्वयिकर्तृका. सरूपगुणयोगाव प्रयोगभेदमात्रम् । अत एव तत्र कर्चकालवि- शिष्टः प्रयोग एव विधीयते । आत्मनेपदार्थस्तु उत्पत्तिवाक्य. प्रामोऽनद्यते । सर्वधा ब्राह्मणादिश्रवणानि न निमित्तार्शनि.! नन्ने सम्भारवाक्यादिना उत्पत्तिविनियोगप्रयोगागा प्राप्त्यभावेऽपि “जातपुत्रः कृष्णकेशोऽग्नीनादधीत" ति पाक्येन वयोवस्थाविशेषापनकविशिष्टाधानविधित्रयमस्तु । अ. नेकविशेषणविशिष्टविध्यपेक्षया एकविशिष्टविध्यङ्गीकारस्य न्या- य्यत्वात् शूद्रादिसाधारणकप्रयोगविधिसम्भवे ब्राह्मणादित्रयस्य प्रत्येकप्रयोगविध्यङ्गीकारानौचित्याच । अतश्च तेनैव प्राप्तानां ब्राह्मणादीनां निमित्तार्थ श्रवणमिति चेव-- १"सम्भारेवधिमादधाती" ति सम्भारवाक्यम् ।

·सिद्धान्तः ] द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । ३५ न; एवमपि कर्तृकाळपोः कस्य निमित्तत्वं कस्य विधेयता इत्पत्र विनिगमनाविरहानिवारणात् । अतः सिद्धं ब्राह्मणादेः गुणस्य विषेषत्वात भेदकत्वमिति । प्रयोजनं स्पष्टम् । सूत्रं तु आघाने तुल्यन्यागत्वात उपनयने च ब्राह्मणादि- अपर्णकतुप्रधान, आधानादिप्रयोगभेदनियामकमित्यनुपज्यते । 'आधानादेः सर्वपुरुषशेषत्वेन अप्राप्तवादिति अकारप्रश्लेषण व्याख्षेपम॥ इति तृतीयमाधानाधिकरणम् । अथ चतुर्थ दाक्षायणयज्ञाधिकरणम् (४) ॥ सू-अयनेषु चोदनान्तरं संज्ञोपबन्धात॥२-३-५॥(पू.) (विषयसंशयौ). दर्थपूर्णमासयोः “दाक्षायणयझेन पजेत प्रजाकामः" । "सामस्थायीयेन यजेत.पशुकामः" | "सक्रमयान पजेता. बाधकामः" इति श्रुतम् । तत्र किमेवंसंज्ञककर्मान्तरविधिः ? उत दर्शपूर्णमासाश्रितो गुणो दाक्षायणादिपदाभिधेयः फळाथ विधी- पते ? इति सन्देहः । (सङ्गतिः ) पूर्वपक्षे गुणस्याप्रसिद्धतादिना. अविधेयत्वाव अनिश्चित. विषयताकस्य सिद्धान्ते गुणफलसम्बन्धाङ्गीकारेऽपि भावनाभेद- कत्वोपपादनाव पादसङ्गतिः । अनन्तरा तु ब्रामणत्वादेः गुण.

·मीमांसाकौस्तुभे [ दाक्षायणयज्ञाधिकरण- स्यामाप्तत्वेन विधेयत्वात युक्ता भेदकता। प्रकृते तु गुणस्याम- सिद्धत्वात कश्चित् प्रसिद्धस्य वा वक्ष्यमाणरीया प्राप्तत्वात न भावनाभेदकता युक्ता । यदि परं भेदं एवाग्रहः तदा संज्ञादिभिरेव स युक्त इति पूर्वपक्षोत्थानाव द्रष्टम्या । अध्यायमातिस्तु स्पष्टै- व । (१)इन्द्रियकामाधिकरणसिद्धस्यैव गुणफलमम्बन्यस्यालेष्टा समाधानाच्च न तेन पौनरुक्त्यम् । (पूर्वपक्षः) तत्र दाक्षायणपज्ञादिपदानां समुदायमामध्या अवयवमिध्या वा गुणविशेष लोके वेदे वा प्रसिध्यभावात प्रसिद्धयजिसामाना- धिकरण्येन यागनामधेयत्वं तावत् निरवबाधम् । अत एव "पयसा प्रवर्येण चरन्ति" "पयसा दाक्षायणपज्ञेन" इसादिप्रसिद्धकर्मनामधेयप्रवर्यपदसामानाधिकरण्यमपि सङ्गच्छते । अन्यथा दाक्षायणपदवाच्यायाःप्रयोगात्तेः द्रव्यानपेक्षत्वेन पयो- विधानानुपपत्तेः। अतश्च उद्भिदादिसंज्ञावदेवात्र तया कर्मान्तर- चोदनैव युक्ता । अअ एव दाक्षायणादिपदानां कर्मान्तरेऽवयव- शक्त्यसम्भवेऽपि रूढिकल्पनया विजातीययागत्वस्यैव शाक्यता. बच्छेदकलं कल्प्यते इति न दोषः । सूत्रं स्पष्टम् ॥ सू-अगुणा च कर्मचोदना ॥ २-३-६. ॥ ननु-नेदं नामधेयम्, दाक्षायणादिपदार्थस्य गुणस्य लोके प्रसिद्स्यापि घेदात प्रसिध्युपपत्तेः । तथा हि- दक्षस्य यजमानस्य इमे दाक्षा ऋत्विजः तेषां कर्तृभूतानामयनं प्रयोगात्तः दाक्षायण इत्येवमवयवव्युत्पत्यभुसोरणावगते कियती १ पू.मी. २-२-११.

·- पूर्वपक्षः ] वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । २७ आरतिरिति विशेषापेक्षायां "द्वे पौर्णमास्यौ द्वे अमावास्ये यजेते" ति वाक्यानतराव द्विरात्तिः दाक्षायणपदाभिधेयेत्यवगम्यते । तथा साप्रस्थाय्यपदेनापि साकं सह प्रस्थानं यत्रेति व्यु- स्पसा सहप्रस्थानेऽत्रमते केन सहेत्यपेक्षायां "सह कुम्भीभिरभि. कादिति वाक्यात कुम्भ साहित्यमित्यवगम्यते । एवं सा- 'मपदेनापि सङ्क्रमणे उक्ते, त्यपेक्षायां भवदेवोक्तविधया आ. हवनीयरूपहोमदेशे इत्यवगम्यते । आश्च लोकाप्रसिद्धत्वेऽपि वैदिकमसिद्धिमात्रेण दाक्षायणादिपदानां गुणवाचित्तोपपत्तेः द. ध्यादिवत् फलसम्बन्धो युक्त एवेति चेत् - न; 'दे पौर्णमास्यौ' इत्यादि वाक्यानभं प्रकरणात क्रत्व तया द्वित्वादिरूपगुणविधायिनां दाक्षायणादिपदार्थतात्पर्यग्राहक- स्वानुपपत्तेः । अन्यथा “दध्ना जुहोती" सस्यापि आश्रयमात्रपर- वोपपत्तौ क्रत्वङ्गताबोधकत्वानुपपत्तेः । अथ तु तेन त्वर्थतयैव द्वित्वविधावपि अयनपदवाच्यायाः आवृतेः प्रमाणाभावादेव अधिकायाः प्रसक्त्यभावात् द्वित्व एवं पर्यवसानोपपत्तेः फले विधानमित्युच्यते ततो गुणधात्वर्थयोरुभ- योरपि नित्यवत् प्राप्तौ(१)ऐन्द्रवायवाग्रान् गृह्णीयात् यः काम- येत यथापूर्व प्रजाः कल्परनि" तिवत्(२) भावार्थाधिकरणन्या- येन धात्वर्थस्यैव फलसम्बन्धोपपत्तेः न गुणफलसम्बन्धोपपत्तिः। दध्यादौ तु नित्यवदनुवादायोगात् तथाङ्गीकार इति वैषम्यम् । किश्च "दे पौर्णमास्या" वित्यनेनापि पौर्णमास्यादिपदवा- ध्यप्रधानत्रयमात्रानुवादेनैव द्वित्वविधानादं प्रकरणेन च तस्यैवा. श्रयत्वावगतः न साङ्गप्रयोगावृत्तिा फले विधातुं शक्यते । वि. २.पू. मी. २-१-२० १. तै. स. ७-२-७.

·. ३८ मीमांसाकौस्तुभे [दाक्षायणयज्ञाधिकरण- पक्षितगुणस्य च दाक्षायणादिपदेनैव वक्तुं शक्यत्वाव पापद. वैवात्तिः। साकंपस्थायीये तु प्रस्थानस्य असाक्रमणावधिनैव प्राप्त- वादमाप्तं साहित्यमेव प्रस्थानाश्रित विधेयम् । न च प्रस्थानस्प मणयनादिवदवान्तरप्रकरणमस्ति ।' सामायणस्य तु तत्सत्वेऽति साक्षाद(१)योग्यत्वमिति नाश्रयत्वम् । सङ्क्रमस्य तु आइपनीया. धिकरणकहोपविधिनैवाक्षेपांत उभयप्राप्ती भावार्थाधिकरण- न्यायेन धात्वर्थादेव फलोपपत्तेः न गुणफलसम्बन्धविध्युपपत्तिः। एवञ्च गुणचोदनाऽसम्भोन विधेः गुणसङ्क्रान्तशक्तिकत्वामा. बात धात्वर्थभावनयोरेव चोदनामतीते. अभ्यासादपि भेदसिदि- िित सूत्रार्थः। ननु-फलसम्बन्धपरत्वसम्भवेनाभ्यासखरूपाभावाद कर्य भेद सिदिः ? अत आह- सू-समाप्तच फले वाक्यम् ॥ २-३-७. ॥ "सर्वेभ्यो दर्यापूर्णमासा" वित्यनेन फलसम्बन्धस्यापि पात- त्वात् अनन्यपरत्वमव्याहतमेव । अतोऽभ्यासादपि कर्मभेदसिद्धिः। अथ पा फलस्य अनुपादेयस्य सत्वाव प्रकरणान्तरन्या. पेनापि भेदसिदिः । न च सविधानादुपस्थितिः। संझया वि. दोपपत्तेः । संज्ञा हि कर्मान्तरबुदि जनयन्त्यपि पूर्वबुदिवि- च्छेदमपि तावजनयति । अनः तदंशेऽनुपादेयसहायेन प्रकरणा. तरस्पाप्युपपत्ति। अतो वरं संज्ञाभ्यासप्रकरणान्तरैः कर्मान्तरमेव । न तु गुणफलप्सम्बन्धः । एवम फलप्राप्तेः क्रियैकजन्यत्वस्वभावो- ऽपि अनुगृहीतो भवति । अतो नात्र गुणस्य भावनाभेदकत्वम् । १. क्रियाया पवाश्रयत्वयोग्यत्वादिति भावः।

·पूर्वपक्षः] वितीयाध्यापस्य तृतीयः पादः । सू-विकारो वा प्रकरणात ॥२-३-८. ॥(सि) नेदं कर्मान्तरम, भेदकप्रमाणस्यैवासिद्धः । न तावद- भ्यासः । प्रकृतस्यैव कर्मणः फले विनियोगसम्भवेन उपपदामा. घेऽपि अभ्यासासम्भवात् । न च सार्वकाम्यवाक्येन तत्माप्तिः, तेन सम्भोऽपि 'दर्शपूर्णमामाभ्यां वर्गकामो यो' तिवत अभ्युदयशिरस्कत्वार्थ अनेनैव तद्विधिसम्भवाद । नापि प्रकरणान्तरम, प्रकृतस्यैव कर्मणः विहितत्वेन तदभा- बाद । न च संशया पूर्वबुद्धिविच्छेदः । संज्ञाभ्याप्तादीनां स्वश. क्यतावच्छेदकविधेयतावच्छेदकमात्राक्षेपकत्वेन कर्मान्तरबुदिज- नकत्वेऽपि पूर्वकर्मबुद्धिविच्छेदकत्वाभावाद न हि तेषां भेदानु- पजीरिपूर्वकोपस्थापकपमाणाभावः प्रकरणान्तरवत स्वरूपं स- हकारिकारणं वा । तथात्वे तनूनपादादियामोत्तराम्नाताभिक- मणस्य समिधागात्वानापत्तेः । अपि तु प्रकरणान्तरस्यैव सः। अत एव तत्र नाम्न एवातिदेशार्थ पूर्वकोपस्थापकत्वाव मेशानुपजीवीति विशेषणम् । अतश्व प्रकने - पूर्वबुद्धिविच्छेदका. भावात प्रकरणस्य (१)चोपस्थापकस्य सत्वात न प्रकरणान्तर- न्यायेन भेदः। अत एवो"द्भिदा यजेते" त्यादौ संज्ञयैव भेदो वार्तिके उक्तः, न तु प्रकरणान्तरात् । प्रकृते तु संज्ञाया भेदकत्वं उत्तर- सूत्रे निराकरिष्यामः । अतो वक्ष्यमाणरीत्या द्राक्षायणादिपद. वाच्यस्याऽत्यादेः गुणस्यैव नित्यगुणविकारतया फलार्थत्वेन विषानम् । एवं चाश्रयत्वेन प्रकृतक्रत्वन्वयात कथम्भावाका- . १ पूर्वोप.

·मीमांसाकौस्तुभे [ दाक्षायणयज्ञाधिकरण- जालक्षणप्रकरणानुग्रहाभावेऽपि अधिकारात्मकप्रकरणानुग्रहो भ. वति । इतरथा तद्वाधापत्तिः । सू-लिङ्गदर्शनाच्च ॥ २-३-९.॥ "त्रिंशद्वर्षाणि जीर्णो दर्शपूर्णमासाभ्यां यजे' यदि दाक्षा पणवाजी स्यात् अथापि पञ्चदशैव वर्षाणि यजेत, अत्रैव धेषा सम्पद्यते, द्वे पौर्णमास्यौ द्वे अमावास्ये यजेत" इत्यत्र याव. जीवपक्षानुकल्पतया त्रिंशद्वर्षपक्षमुक्त्वा तदनुकल्पत्वेनापि दा- क्षायणयाजिनः पश्चदशवर्षपक्षमुपदिश्य तदर्थवादे तावतैव त्रिं. पार्षसाध्यप्रयोगावृतिरुच्यमाना आवृत्तेः फलार्थत्व एव युज्येत । तथा हि- गुणवाक्ये पौर्णमास्यादिपदवाच्यप्रधानपात्रसम्बन्धित्वेन श्रुतापि द्विरात्तिः फलवाक्ये दक्षयजमानसम्बन्धिकात्विकमम्ब. धित्वेन श्रवणात् दर्शपूर्णमासप्रयोगाश्रितेति विज्ञायते । अतश्च फलार्थमपि सन्ततफलकामेन काकतालीयन्यायन पश्चदशवर्षप. यन्तद्विरावृत्तदर्शपूर्णमासप्रयोगानुष्ठाने तावतैव त्रिंशद्वर्षसाध्यम- योगसंख्यासम्पत्तेः पञ्चदशवर्षपक्षुस्तुतिरुपपन्ना भवति । मन्तिरत्वे तु तस्याव्यक्तत्वे ज्योतिष्टोमविकारत्वाव, दर्शपूर्णणस- विकारोऽपि वा पञ्चदशवर्षपर्यन्तमावृत्तावेव प्रमाणाभावः। न चातिदेशेन पञ्चदशवर्षकालीनातिप्राप्तः, पञ्चदशादिवाक्येषु यावज्जीववाक्यवत् नैमित्तिकप्रयोगस्यैव पुरुषार्थ(१)त्वेन विधे. यत्वेन तस्याः तद्वदेव विकृतावनतिदेशात । नन्येव पञ्चदशवर्षकालस्यैव पौर्णमास्यमावास्यावच्छिन्नस्य जीवनवनिमित्तत्वापत्तिः। अतश्च पथैव पौर्णमास्याचवच्छिन्नस्य १ पुरुषार्थस्य ·सिद्धान्तः ] द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। ४१ वसन्तस्य निमित्तत्वे तस्यैकत्वादेकस्मिन् वसन्ते सकृदेव ज्यो. तिष्टोमकरणं, निमित्तात्तौ चारत्तिः, तथा पञ्चदशवर्षकाल. स्यापि पौर्णमास्यायवछिन्नस्य एकत्वादेकवारमेव दर्शपूर्णपा. सप्रयोगः तदावृत्तौ च पुनरावृत्तिरिति प्राप्नुयात् । जीवनाना- न्तु प्रतिपर्व भिन्नत्वात् युक्ता प्रयोगावृत्तिरिति वैषम्यम् । अतो यावज्जीवाधिकरणपूर्वपक्षन्यायेन तावन्तं कालं दर्शपूर्णमासार- चिरेव कर्माङ्गत्वेन विधीयते इति कर्मान्तरेऽपि तस्यातिदेशो युक्त एवेति चेत्- न; आधानाव्यवहितोत्तरकालीनपञ्चदशवर्षत्वादेः निमित्त. त्वेऽपि निमित्तपरया अत्यन्तसंयोगवाचिद्वितीयया सातत्यानु. ष्ठापकत्वरूपनिमित्तत्वावगतः वसन्तवैषम्यात् । अत एव निमि- तश्रुत्या सातत्यानुष्ठाने प्रसक्ते आहारविहारादिवशेन तद्वाधान (१)जातेष्टिमासानिहोत्रन्यायेन पौर्णमास्याद्यनुग्रहेऽपि सातसस्य अत्यन्तबाधायोगात् पुनः पुनः अनुष्ठानोपपत्तिः । प्रमाणान्त- रावगताधानाव्यवहितोत्तरत्वबलेन च नाधानोत्तरभाविपञ्च. दरवर्षोचरं पुनः करणापत्तिः । अतश्च(२)यावज्जीवाधि- करणसिद्धान्तन्यायेन निमित्तपरत्वस्यैवोपपत्तेः नात्तः कर्माङ्गत्वेन विधिरिति पुरुषार्थस्य नैमित्तिकपयोगस्य विकृता- १. जातेष्टौ निमित्तानन्तरानुष्ठेयत्वे प्राप्तऽपि नालच्छेदात् पूर्व स्तनप्राशननिषेधात् तत्पूर्वमेव च जातकर्मविधानात् जातेऐर्जनना. नन्तरमेव करणे तदनन्तरं जातकर्म कृत्वा छिन्ने नाले प्राशनस्य कर्तव्यतापत्या तावता शिशोर्मरणापत्या शेषिलोपप्रसङ्गात् तदर्थ जातेष्टेरुत्कर्षेऽवश्याङ्गीकर्तव्ये उत्कृष्टायाः तस्याः अवैगुण्याय आशौ. चापगामनन्तरं पौर्णमास्यादिकाल एवं मलमासादिरहिते सानुष्ठेये. ति चतुर्थे (४-३-१७.) सिद्धान्तितम् , तन्न्यायेनेत्यर्थः । २. पू. मी.२-४-२. . ६ ·४२ मीमांसाकौस्तुभे [ दाक्षायणयज्ञाधिकरण- वनतिदेशात् कर्मान्तरस्य पञ्चाशवर्षपर्यन्तमावत्तिः । न च भवन्मत इव फलार्थस्यापि कर्मान्तरस्य काकताली- यन्यायेन पञ्चदशवर्षपर्यन्तमावृत्युपपतिः । तथात्वेऽपि द्विरा. वृत्तौ प्रमाणाभावेन त्रिंशसम्पत्यनुपपत्तेः । यदि तु पूर्वपक्षे क्रत्वर्थत्वेन द्विरावृत्तिविधेरिष्टत्वात् कर्मान्तरेऽपि द्विराहत्तेः . प्तिरुच्येत तदा त्रिंशद्वर्षपक्षस्यापि द्विरावृत्यैवानुष्ठानापत्तेः सुत. रा स्तुत्यनुपपत्तिः । अस्तु वा कर्मान्तरस्य त्रिंशद्वर्षसाध्यप्रयोगसंख्याकप्रयोग- वत्वम् । कथं तावता दर्शपूर्णमासगतपश्चदशपक्षस्तुतिः । व्यधि. करणत्वात् । अतो लिङ्गदर्शनादपि आत्तिरेव फलार्थ विधीयते । सू-गुणात संज्ञोपबन्धः ॥२-३-१०.॥ यस्त्वया संज्ञोपबन्धो भेदहेतुत्वेनोक्तः, स गुणविधित्वात् दाक्षायणादिपदानामसिद्धः, यद्यपि च गुणो न लोके प्रसि- दः तथा(१)प्युक्थ्यव्यूढादिवत् वाक्यान्तरमासिद्ध एव दाक्षाय- गादिपदवाच्यत्वेन युक्तस्समाश्रयितुम् । वस्तुतम्तु पूर्वोक्तविधया लौकिकावयवसिध्यैव दाक्षाय- णादिपदानामावृत्त्यादिवाचितम, अत एवं दाक्षायणवाक्ये.ऋ. १. उक्थ्यग्रहस्य दध्यादिवत् लोकप्रसिध्यभावेऽपि “य एवं विद्वानुक्थ्यं गृह्णाति" इति वाक्योत्पन्नस्यैव सस्य "पशुकाम उक्थ्यं गृह्णीयात्" इति वाक्येन यथा फलार्थ विधानम् , यथा वा व्यूढा. द्वादशाहगताग्रताविशेषस्य लोकतोऽप्रसिद्धस्यापि "अथ व्यूढं:-ऐन्द्रवायवाग्रौ. प्रायणीयोदयनीयौ, अथेतरेषां दशानामहां ऐन्दवायवायं प्रथममहः, अथ शुक्राणम् , अथ द्वे आग्रयणाग्रे, अथै. न्द्रवायवाग्रम्, अथ द्वे शुक्राने, अथाग्रयणाग्रम् , अथ वे ऐन्द्रवाय- वाग्रे” इति वाक्येनोत्पन्नस्यैव “यः कामयेत बहु स्यां प्रजायेवेति स व्यूढन यजत" इति वाक्येन फलार्थ विधानं तददित्यर्थः । ख्यस्य ·सिद्धान्तः ] द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । विसंबन्धिनी आवृत्तिरेव फलार्थ विधीयते । तस्याश्चाश्रयापे. क्षायां विधेयसामर्थ्यसहकृतप्रकरणेन दर्शपूर्णमासप्रयोग एवा- श्रयत्वेन सम्बध्यते । गुणाश्रययोश्च नात्यन्तं दध्यादिषत् भेदः इति सूचनार्थमेव यज्ञशब्दस्समासे । . वस्तुतस्तु (१) पूर्वपदा मंज्ञायामगः" इत्यनेन गकारवर्जि- तपूर्वपदनिमित्तं णत्वं संज्ञायामेव विदधतां संज्ञात्वाभावे णत्व- स्यैवानापत्तेः यद्यपि संज्ञात्वमेवावश्यकं, तथाप्यवयवार्थप्रतीया योगरूढ्यङ्गीकारात् संज्ञात्वेऽप्यावृत्तिविधौ न किश्चित् बाधकम् । एवश्च मूत्रमप्याञ्जस्येन सङ्गच्छते । आवृत्तिश्च कियतीति विशेषापेक्षायां । 'द्वे पौर्णमास्या' विति वाक्येन द्वित्वविधिः । अत एवापेक्षितविधानात् द्वित्वमपि न क्रतुकथंभावेन गृह्यते । साकंपस्थाय्यवाक्येऽपि अवयवव्युत्पत्या विशेषणीभूतम- प्राप्नं सहत्वमेव फलोद्देशेन विधीयते । न तु प्रस्थानमपि, तस्य निसप्रयोगेऽपि(२) होमार्थ प्राप्तत्वेन क्रतुवदविधेयत्वात् । सहत्वस्य चाश्रयापेक्षायां वाक्यान्तरेण(३) "आज्यभागाभ्यांपचर्यानेयेन च पुगेडाशेनानीधे सुचौ प्रदाय सह कुंभीभिरभिक्रामे"दित्यनेनाभि- क्रमणं सान्नाय्यहोमाजभूतमाश्रयत्वेन समयते । अत्र हि प्रक- रणात् विधेयसामर्थ्याच्च. सान्नाय्यहोमाङ्गभूतासाक्रमणापरपर्या- याभिक्रमणानुवादेन कुम्भीसाहित्यमेवाश्रयितासम्बन्धेन वि. धीयते । प्रकरणानुमितवाक्य इव होमानुवादेन दधिविधिः निपातोपसर्गाणाञ्च परस्परांन्वयस्य व्युत्पन्नत्वात् न कुम्भी त. साहित्यञ्चति अनेकविधानकृतवाक्यभेदोऽपि । 'कुंभीभिरिति बहुवचनश्च प्रकरणात् "मुपां सुंपो भवन्ती"त्येवं द्वित्वलक्षणार्थ सदनुवादः । कुंभीनांश्च सान्नाय्याङ्गत्वात् अभिक्रमणमपि त. १. पा. सू.८-४-३, २. प्राप्तावपि ३, आप. श्री. ३-१६-१७.

·४४ - मीमांसाकौस्तुभे [ दाक्षायणयज्ञाधिकरण- दोमसाधनमित्येवं विधेयसामर्थ्यादवगम्यते। अत एव पुरोडाश- प्रचारोत्तरकालत्वायनुवादः । चामधोधारणस्य चेडावदानाव- घि निषिद्धत्वात् योग्यतयैवान्यस्मै दाने प्राप्ते कर्मकरत्वादनीध दानमनृद्यते । अतश्च प्रस्थानस्य प्रणयनादिवदवान्तरप्रकरणामा. वेऽपि वाक्येनैवाश्रयत्वं नानुपपनम् । सहव्वस्य चाधिकरणापे- क्षायां कुंभी अपि तेनैव लभ्यते इति न किश्चिदनुपपन्नम् । एवं सङ्क्रमवाक्येऽपि लोकप्रसिद्ध एव संक्रमणे फलार्थ विहिते किमर्थ क्वेत्यपेक्षायां भवदेवलिखितोन्नीतवचनवशेन होमार्थ आहवनीयदेश इसवगम्यते । न च तस्य नित्यवत् प्रा. सत्वात् “ऐन्द्रवायवाग्रान गृह्णीयाधः कामयेत यथापूर्व प्रजाः कल्पेर"नितिवदुभयप्राप्ती क्रियाफलसम्बन्ध एव युक्त इति शक्यम् । तत्र हि उभयोः "खरूपेण नित्यवत् प्राप्तिवत् फलस. म्बन्धेनापि द्वयोः अप्राप्तः युक्तो भावार्थाधिकरणन्यायेन क्रिया- फलसम्बन्धः । प्रकृते तु द्वयोः स्वरूपेण प्राप्तिवदन्नाद्यफलेऽपि क्रियायाः सार्वकाम्यवाक्येन प्राप्तत्वादमाप्तगुणविनियोग एव विधिसंक्रमणात् युक्त इन्द्रियकामाधिकरणन्यायेन गुणफलसम्ब- न्ध इति न संज्ञोपबन्धस्य भेदकत्वम् । सू-समाप्तिराविशिष्टा ॥ २-३-११.॥ या च क्रियात एव फलप्राप्तिदृष्टा न गुणात् इत्युक्तं तद्गुणाद- पि दध्यादेः फलप्राप्तिरविशिष्टैव दृष्टेति न किञ्चिदनुपपन्नम् । तस्मात् गुणस्यैव युक्तत्त्वात् युक्तं गुणस्य भावनाभेदक- त्वम् । प्रयोजनं स्पष्टम् । इति चतुर्थं दाक्षायणयज्ञाधिकरणम् । .

·सिद्धान्तः ] बितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। अथ पञ्चमं ईषालम्भाधिकरणम् (५) ॥ सू-संस्कारश्चाप्रकरणेऽकर्मशब्दत्वात॥२-३-१२.॥(पू) (विषयसंशयौ) अनारभ्य श्रुतम् (१)-"वायव्यं श्वेतमालभेत भूतिकामः" "सौर्य चकै निर्वपेत् ब्रह्मवर्चसकामः" इति । तथा दर्शपूर्णमास- योः 'ईपामालभेत, 'चतुरो मुष्टी निपेत्' इति तत्र दापौर्णमा- सिकेपालम्भचतुर्मुष्टिनिर्वापानुवादेन शेतचर्वादिगुणौ विधीयेते, उत यावदुक्ते आलम्भानिर्वापरूपे कर्मान्तरे गुणफलयुक्ते, उत यागरूपै ? इति सन्देहः । (सङ्गतिः अनिश्चितविधेयताकस्य देवतादेर्गुणस्य भेदकत्वविचारात् पादाध्यायसङ्गतिः । धात्वर्थमन्य गुणमात्रविधानस्य पूर्वाधि- करणोक्तस्यापवादात् अनन्तरसङ्गतिः । (प्रथमपूर्वपक्षः) तत्र गुणमात्रविधिसम्भवे विशिष्टविधिगौरवस्य अश्रु- तयागकल्पनस्य चान्याय्यत्वात् श्वेतचर्वादिगुणस्य चोपा- देयत्वेन दूरस्थालम्भाद्यनुवादेनापि 'पदाहवनीये जुहो- ति' इतिवत् विधातुं शक्यत्वात् पूर्वाधिकरणन्यायेनात्रापि गुणमात्रविधानम् । न च फलस्य अनुपादेयस्य सत्वात् कर्मान्तरत्वोपपतिः । अनुपादेयान्वयस्य विधेयस्यैव. व. क्ष्यमाणरीत्या प्रकरणान्तरन्यायोपयोगित्वेन प्रकृते नद- भावनाभेदकत्वात् । प्राप्त एव दार्शपौर्णमासिकयोः १. सं. २-१-१. . आल- ·मीमांसाकौस्तुभे । पालम्भाधिकरण- म्भनिर्वापयोः सार्वकाम्यवाक्येन प्रयोजकत्वाख्यो भूत्यादि. फलसम्बन्धः । अतो भूतिकामादिपदं अनुवादः । धातु. लक्षणया आलम्भनिर्वापविशेषपरत्वतात्पर्य ग्राहकः । अत एव होमस्प विहितत्वघटितदेवतैकसाध्यत्वेन लोके अभावात् युक्तं तदनुवादेनाहवनीयविधानम् । आलम्भादेस्तु लोकेऽपि सत्वेन हिरण्यधारणवत् दार्शपौर्णमासिकस्यैवेहानुप- स्थितेन तदनुवादेन गुणविधिरित्यपास्तम् । (१)"यावतोऽश्वान् प्रतिगृह्णीयात्" इत्यत्र विधिरूपतात्पर्य ग्राहकानुरोधेन पातीबंधदा- नलक्षकत्ववत् प्रकृतेऽपि फलपदतात्पर्यग्राहकानुरोधेन वैधाल- म्भादिलक्षकत्वोपपत्तेः। न चैवमपि अनेकगुणश्रवणात् गुणात् कर्मान्तरत्वापत्तिः । एकस्यैव गुणस्य विधेयत्वेन विधयगुणानेकवणाभावेन तद- नापत्तेः । आलम्भानुवादेन हि ईषायां श्वेतगुणमात्रं कर्तव्य. तया विधीयते । वायव्यपदं तु सर्ववनस्पतीनां अर्थवादतो वा. युदेवताकत्वसंस्तवात ईषाद्रव्यपरत्वेनानुवादः । निर्वापानुवादे- न च चरुमितिपदेन. लक्षणया स्थाली अधिकरणत्वेन विधीयते । माकरणिकौतशूविरोधाद्वा तत्पानिपदिकेन स्थालीपरिमितं लक्षणया विधीयते । पञ्चशराबमोदनमितिवञ्च स्थालीपरि- मितत्रीहिजातस्यैव चतुर्भिर्मुष्टिभिः निर्वापोपपत्तिः। सौर्यमि- ति चाग्नेयस्यैव द्रव्यस्य तेजोदेवत्यत्वसामान्यादनुवादः । अथ वा आलम्माद्यनुवादेन वाय्वादिदेवताविधिरेव ग्रहण इवेन्वायवादेः । श्वेतचरुशब्दौ तु जघन्यौ प्रायिकत्वात् चरु- साधकत्वाचानुवादौ । अथ वा वाक्यादिदेवतासम्बन्धस्य उत्पत्तिशिष्टान्यायव- १.तै. सं.२-३-१२.

·पूर्वपक्षः ] द्वितीयाध्यापस्य तृतीयः पादः । ४७ । रुद्धानेयादियागोपपाधत्वानुपपत्तेः फलपदस्वारस्यानुरोधेन च फलोद्देशेन श्वेतचरुगुणौ विधीयते । वायव्यादिपदं तु सर्वप- दार्थानां मर्यवायुमंबन्धादनुवादः। फलार्थप्राङ्मुखत्वस्य भोज- नमिव आलम्भादि रागंप्राप्तमपि आश्रयत्वेन सम्बध्यते । सर्वथा द कर्मान्तरम् । मूत्रं तु अप्रकरणे यो गुणः सोऽपि न कर्मभेदकः एक- गुणसंक्रान्तशक्तित्वेन विधेः कर्मशब्दत्वाभावात् , कर्मान्तरत्वे अपिनियुक्तद्रव्यकलेन लोकप्रसिद्धसंस्कारत्वानुपपत्तेश्च इति व्याख्येयम् । सू-यावदुक्तं वा कर्मणः श्रुतिमूलत्वात॥२-३-१३.॥ (पू) ( द्वितीयपूर्वपक्षः) नात्रालंभाद्यनुवादेन गुणविधिः, तथात्वे फलपदस्य स्वार्थ- स्य वाक्यार्थान्वयाभावेन अविवक्षितार्थकतापतेः। अश्वप्रतिग्रहे- टौतु वाक्यभेदापत्तेः तथाङ्गीकरणमदोषः । एवञ्च आल- म्भादेः लौकिकस्यापि सत्वात् दार्शिकस्यैवानुवादे प्रमाणा- भाषः। न चाश्वप्रतिग्रहविधिरपि तत्तात्पर्यग्राहकः इति शङ्काम् । तथाङ्गीकारेऽपि विधायंकाभावेन गुणविधानानुपपत्तेः । अतो दाशिकस्यैवालम्भादेः विशेषत उपस्थित्यभावात् न तदनु- वादेन गुणविधिः। नापि गुणफलसम्बन्धः, आलम्भादेः प्रकरणाभावेनाश्रय- त्वानुपपत्तेः । भोजनस्य तु पूर्वोत्तरभाविनिषेधविषयच्चन उप- स्थितत्वात् आश्रयत्वोपपत्तिरित्युक्तं व्याकरणाधिकरणे । अतो ·४८ , मीमांसाकौस्तुभे [ ईषालम्माधिकरण- गुणफळरूपानेकगुणोपादानात प्रकरणान्तराञ्च कर्मान्तरमेवाल. म्भनिर्वापरूपगुणविशिष्टं फलोदेशेन विधीयते । वायुसर्यावपि च अस्मिन् पक्षे तत्कालोचार्यत्वसम्बन्धेन क्रियान्वयं प्रतिपद्यते । उच्चार्यत्वापरपर्यायमुद्देश्यत्वमेव च देवतात्वं. न त्यज्यमानद्रव्योहे- श्यत्वं, गौरवात् । अतो देवतात्वस्य यागाक्षेनकत्वाभावात यागक ल्पनेऽपि प्रमाणाभावः । अतो यावदुक्तं विधानमेवेदं,न तु गुणमा त्रस्य । एवं हि कर्मणो धात्वर्थस्य पदश्रुतिमूलकं विधानमाहतं भवतीति सूत्रार्थः॥ सू-यजतिस्तु द्रव्यफलभोक्तृसंयोगादेतेषां कर्म- सम्बन्धात् ॥ २-३-१४. ॥ (सि) 4 - (सिद्धान्तः) नेदं श्रौतधात्वर्थविधानम् ; तथात्वे उपक्रमस्थदेवतात्ववा- चितद्धितानुपपत्तेः। न चोद्देश्यस्वमेव देवतात्वम्, सूक्तभाजो ह. विभांजश्च देवता इति स्मृत्या वैदिकव्यवहाराच्च स्तुतिमाक्त्वरूप. देवतात्ववत् यज्यमानहविरुद्देश्यत्वस्यैव देवतात्वात् । अत एव ब्राह्मणोद्देशेन पकेऽप्यन्ने तदुद्देशेनात्यक्ते देवतात्वाप्रसिदिः । अत एष द्रव्यरूपहविस्संयोगादविर्भोक्तृत्वरूपमेव देवतात्वमत्र तदितार्थः । तस्या यागैकघटितत्वाधागापेक्षायां प्रमाणान्तरे. ण तस्यामाप्तत्वादनेनैव वाक्येन विधेयत्वमाप्तौ अध्याहारापेक्ष- या लक्षणाया लघुत्वात् धातुना पागो लक्ष्यते। शक्पार्थस्तु प्रमा- णान्तरमाप्तस्वादनूयते । लाक्षणिकपदोपादानप्रयोजनञ्च निर्व. पत्यादिधातुमद्वाक्यसम्बन्धित्वरूपप्रकृतिसादृश्यसिद्धिः । पाग. विधिमकारश्चास्माभिः अनागतावेक्षणन्यायेन आमेयाधिकरण ·सिद्धान्तः ] द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। ४९ एत्र प्रदर्शितः। तस्मात् फलोद्देशेन द्रव्यदेवताविशिष्टयागभावना- विधिरेवायमिति युक्तमेवात्र गुणस्य भेदकत्वम् ।। सूत्रं तु द्रव्यस्य भोक्तृपदवाच्यदेवतायाश्च संयोगाद्याग एवात्र विधीयते । सोऽपि च फलसंयोगादर्थकर्मत्वेन । एतेषां द्रव्यफलभोक्तॄणां योगगनार्थकंमत्वेन व्याप्तत्वाद् इति व्याख्ये- यम् । यद्यपि चात्र द्वितीयपूर्वपक्षवादिना न संस्कारकर्मत्वमङ्गी- क्रियते, तथापि प्रथमपूर्वपक्षवादिनां तदङ्गीकरणात् भिमतसमूचनार्य सिद्धान्ते अर्थकमहेतुतया फलग्रहणम् ।। सू-लिङ्गदर्शनाच्च ॥ २-३-१५. ॥ (१.) सोमारौद्रं घृते चरुं निर्वपेट्" इति प्रकृत्य "(२)परि- श्रिते याजये"दिति गुणविधिपरे वाक्ये यजिश्रवणं द्रव्यदेवता. सम्बन्धात् यागानुमितिमुपोद्धलयति । प्रयोजनं स्पष्टम् ।। इति पञ्चममीषालम्भाधिकरणम् ।। स्वान. अथ षष्ठं वत्सालम्भाधिकरणम् (६) ॥ सू-विशये प्रायदर्शनात ॥ २-३-१६. ॥ (सि) (.विषयसंशयी) अग्निहोत्र दोहाधिकारे "वत्सपालभेने" ति श्रुतम् । तत्र किं अग्निषोमीययागानुवादेन वन्सविधिः ? उत अग्निहोत्रहोमा- ङ्गत्वेन वत्सद्रव्यकयागविधिः ? उत. वत्ससंस्कारार्थत्वेनालम्भ- मात्रविधिरिति । अत्रांपवादिकी अनन्तरा सङ्गतिः । १. तै. सं. २-२-१०-१. २. तें. सं.-२-२-१०-२.

·... मीमांसाकौस्तुभे [वत्सालम्भाधिकरण- (प्रथमपूर्वपक्षः) तत्र वेदप्रयुक्तालभते "रीषामालभेते" त्यादौ स्पर्शमात्र. वाचित्वेऽपि देवादिवाक्पेषु माणिसंयोगेन यागवाचित्वावगमाव नावार्थप्राप्तालम्भविधियुक्तः । इष्यते च धातनामनेकार्थत्वात् गमनार्थकस्यापि गमेः स्त्रीसंयोगे मैथुनार्थकत्वम् । अतो यागार्थ- कस्यालभतेः प्रकृतहोमानुवादकत्वेऽपि प्रकृतिभूननीषोमीय. यागानुवादकत्वात् तदनुवादेन विनियोगभङ्गकल्पनयापि वत्स. विधिः । वाक्यीयवसजात्या मान्त्रवर्णिकछागजातिबाधेन विक- पेन वा वत्सविधिरिति-प्रथमः पक्षः । (द्वितीयपूर्वपक्षः) द्वितीयस्तु-नालभतिर्यागवाची । स्पर्शचानकस्यैत्र देक्षा. दिवाक्ये देवतापदसमभिव्याहारेण पागलक्षकत्वाङ्गीकारात् । अतश्च 'वत्समालभेते' त्यत्रापि “पूषासीति वत्समुपास्मृजती" ति विनियुक्तमन्त्रवर्णकल्प्यदेवताबलेनाधारवद्यागकल्पनोपपत्तेरपूर्व- यागलक्षकत्वमेव । अत्र हि नोपानसर्जने मन्त्राविधिः। तथात्वे तस्यापि मानव- णिकदेवताकल्पनया यागरूपत्वापत्तेः । अतो विशिष्टविधिगौरव. परिहारार्थ 'वत्समालभेते' त्यत्र विहिवस्यैव यागस्य मात्रवर्णि- कदेवताकल्पनफलकमन्त्रमात्रविध्युपगमात् उपावसृजतिरपि याग- लक्षणार्थ इत्यवगम्यते । अतश्च वत्सद्रव्यकः पूषदेवताकानीपो- मीयप्रकृतिको यागोऽग्रिहोत्राङ्गत्वेन विधीयते इति । (सिद्धान्तः) सिद्धान्तस्तु-पूषासीत्यस्य पुष्टिगुणयोगेन अदन्तकत्वेन वा (१)पुरोवस्थितवत्सपरामर्शकत्वोपपत्तेः शंक्योपावर्जनाङ्गत्वेनैव १. पूर्वोपस्थित।

·सिद्धान्तः ] द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । मन्त्रविध्यवसापात् न यागकल्पकत्वोपपत्तिः । अतश्च द्वितीयया वत्समुद्दिश्य उपावसर्जनविधिवत् आलम्भाख्यसंस्कारविधिरेवा. यम् । एवं च संस्कारविधिप्रायपाठोऽप्युपपनो भवति । न च उपावसर्जनेनैव स्पख्यिस्थालम्भस्यार्थप्राप्तत्त्वात् न विध्युपपत्ति- रिति वाच्यम् । धेनुविनियोगाख्योपावसर्जनन धेनुसमीपधा- रणफलकाध्वर्युकतकस्पर्शस्य नियमेन प्राप्त्यभावात् । नचैवं दोहनानुपपत्तिः, तस्यांन्यकर्तृकत्वेन बाधकाभावात् । अतो वत्ससंस्कारार्थत्वेनालम्भविधिरेवायम् ।। मूत्रं विशये संशपे संस्कारप्रायपाठदर्शनान्निर्णय इति व्याख्येयम् । सू-अर्थवादोपपत्तेश्च ॥२-३-१७.।। "वत्सनिकान्ता हि पशवः" इत्यर्थवादे पशूनां वत्सपिय- त्वात् समीपधारणफलकस्पर्शन प्रस्नवनं जायत इति स्तुतिरा. लम्भविधित्वे सत्युपपद्यते न यागपरत्वे । प्रयोजनं स्पष्टम् । अत्र च सिद्धान्ते दापौर्णमासिके- पालम्भादयमालम्मा संस्कार्यरूपानुपादेयगुणयोगात् प्रकरणा- न्तरन्यायेन कर्मान्तरमिति सिद्ध्यति । ततश्च वत्साख्यगुण- स्थानिश्चितविधेयताकस्य भेदप्रयोजकत्वात् पादसातिरध्याय. सङ्गतिश्च ।। इति षष्ठं वत्सालम्भाधिकरणम् ।।

·५२ मीमांसाकौस्तुभे [ चरूपधानाधिकरण- अथ सप्तमं चरूपधानाधिकरणम् (७)। सू-संयुक्तस्त्वर्थशब्देन तदर्थः श्रुतिसंयोगात् ॥ (सि) ॥ २-३-१८.॥ (विषयसंशयौ) अग्नौ "नेवारश्चर्भवति, बृहस्पतेर्वा एतदनं यन्नीवाराः" इत्युक्त्वा 'चरुमुपदधाति' इति श्रुतम् । तत्र किं चरुद्रव्यं बृहस्पति- देवता च भावनाधात्वर्थयों दिका उत नेति संशयः । ( सङ्गतिः) तत्र पूर्वपक्षे नैवारवाक्ये चरुरूपस्य द्रव्यस्य अर्थवाद्विक्याथ बृहस्पतिदेवताया रात्रिमत्रन्यायेन विधेयत्वात् , सिद्धान्ते चा. विधयत्वात् अनिश्चितविधेयताकस्य द्रव्यदेवताख्यस्य गुणस्य भेदकत्वनिरूपणात् पादाध्यायसङ्गतिः । अनन्तरा तु पूषासित्य. स्य द्रव्यपरत्वेनैव उपपत्तेः न मान्त्रवर्णिकदेवताकल्पनद्वारा यागपरत्वनिश्चायकत्वम् । प्रकृते तु अर्थवादस्थबृहस्पतेरन्यपर- वासम्भवात् आर्थवादिकदेवताकल्पनावश्यम्भावेन यागकल्पनो- पपत्तयुक्ता भेदकतेति पूर्वपक्षोत्थानात् द्रष्टव्या । (पूर्वपक्षः) तत्र नैवारवाक्ये तावत् भवत्याक्षिप्तायां नैवारकार्गकायां माव. नायां अपाप्तिवललभ्यविधिना विहितायां चरोः प्रयोजनाका. सत्वात् भावनायाश्चावल्छेदकधात्वर्थापेक्षत्वात् किंचिद्धात्वर्थक ल्पनमावश्यकम् । न च उपधानमेव स इति शङ्कयम् । उपधानं प्रति चरोद्धितीयया संस्कार्यत्वावगमेन करणत्वासम्भवात् । अतः उपधानभावनातो मित्रेयं चरुद्रव्यकयागकरणिका भावना ।

·सिद्धान्तः] द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। नचैवमपि देवताभावात् यागत्वासायकाभावः । अर्थवादे बृहस्पतेः षष्ट्या नीवारसम्बधावगमात् सम्बन्धान्तरासम्भवेन देवनात्वस्यैवागतेः तस्य यांगं विनानुपपत्तेः यागत्वप्रसयात् । तैत्तिरीयशाखायान्नुः"बाईस्पयो भवती" त्येवं तद्धितान्त एवार्थ- वादः श्रुत इति देवतात्वावगतिः स्पष्टैव । अतो द्रव्यदेवतासम्ब. न्धानुमितो याग एवाग्नेयप्रकृतिको विधीयते । 'चरुमुपद. .धातीति तु स्विष्टकृदादिप्रतिपत्तिबाधेन प्रतिपत्त्यन्तरविधिः रिति प्राप्त- (सिद्धान्तः) अभिधीयते-सर्वत्र विध्यपेक्षित एवार्थोऽर्थवादोनीत- विधिना विधीयते, न वनपेक्षित इति स्पष्टं पर्णतादौ । प्रकृते च नैवारवाक्ये यद्यपि नैवारचरुविशिष्टभावनाविधिस्स्यार तथापि तस्याः प्रयोजनाद्याकाङ्क्षायामुपधानस्यैव श्रुतस्य तत्वेनानयो. पपत्तेः नार्थवादो देवतादिकल्पनायै प्रभवति । नचैवं चरोह्निती. यान्तत्वानापत्तिः। उपदधातेस्सकर्मकत्वेन चरुमिति द्वितीया- या अनीप्सितकर्मत्वेनाप्युपपत्तेः । वस्तुतस्तु एतादृशविषये सक्तुष्विव करणत्वलक्षणाया आ- वश्यकत्वात् वाक्यद्वयेऽपि विधिगौरापत्तेश्च नैवारवाक्येऽपि नीवारमात्रमेव प्रकृतित्वसम्बन्धेन चरुकर्मकभावनानुवादेन 'विधीयते । उपधानवाक्ये तु चरुसंस्कारकत्वेन विहितमप्युप- धानं संस्कारविध्यन्यथानुपपत्त्या “अवयुं वृणीत" इतिवत् चरोस्सामर्थात् कर्मोपयोगिस्थाण्डिलनिष्पत्यर्थत्वेन उपयोग क. ल्पयति। अतश्च सामर्थकल्पितेन विधिना चरुभावमायाः प्राप्त वात्तदनुवादेन नीवारमात्रविधिर्नानुपपन्नः । न च स्थण्डिलनिष्पत्तेः श्रौतेष्टकावरुद्धत्वात् कल्पितचरुसा; .

·५४ . .मीमांसाकौस्तुभे [चरूपधानाधिकरण- ध्यत्वानुपपत्तरर्थकमैंवेदमुपधानं चयनप्रदेशे विधीयते इति केषां. चिदुक्तं युक्तम् । चरोभेवदेवोक्तविधया इष्टकासन्धिपूरणार्थनया विधेयत्वेनेष्टकाविरोधित्वाभावात् । अन्यथा अर्थकर्मत्वपक्षेऽपि आनुषङ्गिक्याः स्थलनिष्पत्तेरावश्यकत्वेनेष्टकाविरोधस्य. दुष्परि- हरत्वात् । अतश्च श्रौतकर्मवत्यागे प्रमाणाभावात् चरुविनि- योगविधिकल्पनात् तदनुवादेन नीबारमात्रविधिरेव युक्तः । अतश्च विधेर्देवतानाकाङ्कत्वात् नार्थवादतस्तत्कल्पनम् । अत एव यत्रापेक्षा तत्रैव तत्कल्पनमिष्टम् , यथा-पूर्णा- हुतिविधिवाक्यशेषे "अन्नादं वा एतमात्मनो जनयते यदनि"मि- ति (१)वाक्यशेष अग्नेः। प्रकृते त्वनपेक्षत्वात् न तत्कल्पनमिति विशेषः । अत एव 'मुन्यन्न ब्राह्मणस्योक्तम्' इत्यादिस्मृतिपर्या- लोचनया. बृहस्पतेब्राह्मणस्य मुन्यन्नभूता नीवारा अन्नमिति अर्थवादो व्याख्येयः । तैत्तिरीयशाखास्थार्थवादगततद्धितोऽपि अनेनैव सम्बन्धेन व्याख्येयः । न तु देवतात्वपरः । देवता. त्वस्य त्यज्यमानद्रव्योद्देश्यत्वे सति विहितत्वपर्यन्तस्य वृद्धव्य. वहारसिद्धतया विधिसमभिव्याहाराभावेऽप्रतीतेः । न च म. दाग्नेयादिवाक्य इव विधिकल्पनम् । विध्यन्तरैकवाक्यतामाभ- येन तदनुपपत्तेः। अतो न नैवारवाक्ये यागो, न वा तत्करणकं भावनान्तरमिति सिद्धम् । प्रयोजनं स्पष्टम् ।। सूत्रं तु स्थलनिष्पत्तिरूपार्थोत्रायकेभ शब्देनोपदधातिना संयुक्तः चरुः स्थलनिष्पत्यर्थ एव, तादृशमयोजनोभायकशब्दसं- योगस्य श्रौतत्वादिति व्याख्येयम् ।। इति सप्तमं चरूपधानाधिकरणम् ॥ १. वाक्यशेषात् ।

·सिद्धान्तः ] द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। अथाष्टमं पानीपताधिकरणम् (८)॥ सू-पानीवते तु पूर्ववादवच्छेदः ॥२-३-१९.॥(सि) • (विषय संशयौ) "स्वाष्ट्र पानीवतमालभेते" सनेन पागं विधायाम्नायते- "पर्यग्निकृतं पात्रीवतमुत्सृजती"ति । तत्र कर्मान्तरविधिः ? उत पूर्वस्मिन् यागे गुणमात्रविधिरिति चिन्त्यते । (पूर्वपक्षः) पनीवदेवतालक्षणस्य गुणस्यानिश्चितविधेयताकस्यैव भेदक- त्वविचारात् पादाध्यायसङ्गतिः । पूर्वत्रार्थवादस्थतद्धितस्य दे. वतापरत्वे निरस्ते विधिस्थस्य (१)तस्य निस्सन्दिग्धस्य देवताप- रत्वोपपत्तेः यागानुमापकत्वोपपत्तिरिति पूर्वपक्षोत्यांना अ. नन्तराच। तत्र यद्यपि पूर्वयागोपस्थापकं प्रकरणमस्ति. तथापि तस्य पनीवदेवत्यत्वाऽसम्भवात् कर्मान्तरत्वम् । तथा हि- न तावत् पनीवदेवसताऽनुद्यते । पूर्वयागस्य त्वष्ट्रपनीवद्दे- वसत्वेन शुद्धपत्रीवदेवत्यत्वाप्राप्तेः । अतश्च यथैवा “मेयं चतुर्धा करोती" त्यत्र तद्धितसामर्थ्य भङ्गभयेन नानीपोमीयादेः ग्रहणं तथा प्रकृतेऽपि । न च (२) "पनीवंतं ग्रहं गृहामी" त्यत्र म. न्त्रवर्णोपात्ताग्निपरत्वस्येव पनीवच्छब्दस्य यौगिकत्वात् विशे. प्यापेक्षायां उत्पत्तिवाक्यावगतत्वष्ट्राख्यविशेष्यपरत्वोपपत्ते, अ. विरोधेनानुवादोपपत्तिरिति वाच्यम् । पंजीवच्छब्दस्याश्वे वा- जिशब्दस्येव देवताविशेषे रूढत्वेन विशेष्पानपेक्षत्वात् “पानीव- १. तस्य निस्सन्दिग्धस्य । २.ते.सं. १-४-२७. - ·. . - ५६ मीमांसाकौस्तुभे [पानीवताधिकरण- तं गृहाती" सादौ तु अनन्यगतिकमन्त्रवर्णानुरोधेन यौगिकत्वा. ङ्गीकरणम् । प्रकृते तु “वाजिभ्यो वाजिन" मितिवत् कर्मान्तर- त्वेनाप्युपपत्तेः तात्पर्यग्राहकाभावेन रुढियागे न किञ्चित्कार. णमस्ति । अतो न तावत् पनीवदेवत्यताऽनुद्यते । नापि पूर्वत्रैव यागे विधीयते । उत्पशिशिष्टत्वष्ट्रारोधात् । अतो वाजिनवदेव गुणाद्देवताविशिष्टयागान्तरविधानम् । किश्च यागान्तरविधानाभावे किं त्वया विधेयम् ? न तावत् स एव यागः, प्राप्तत्वात् । नापि तत्र देवतान्तरम् , उत्प- तिशिष्टत्वष्ट्रवरोधात् । नापि पर्यग्निकरणम् , तस्यातिदेशप्राप्त- वात् , नापि पर्यनिकरणोत्तरकालतोत्सर्गे, तस्या अप्यतिदेशे. नैव लाभात् । नापि पर्यग्निकरणाव्यवहितोत्तरकालता त्यागाखो उत्सर्गे, निष्ठासंज्ञकक्तप्रत्ययस्य व्यवहिताव्यवहितसाधारण्येन भू. तकालमात्रवाचित्वेऽपि उत्तरकालताया एवात्र लक्ष्यत्वोपपत्ते: अतिदेशानुरोधेन कथंचिद्व्यवहितकालक्षणेऽपि अव्यवहितो. तरकालतालक्षणायां प्रमाणाभावात् । नचैतद्वाक्यानर्थक्यम् , कर्मान्तरविधायकत्वेराप्युपपत्तेः । एतेन प्राजापत्येषु "तान् पर्यग्निकृतानुन्सृजन्ति, ब्रह्मसा. मयालभते". इतिवदानन्तर्यलक्षणामप्यङ्गीकृत्य 'पर्यनि- करणोत्तरकालीनानामङ्गानामुत्सृजतिनाऽऽनन्तर्यनिषेधः क्रि- यत इत्यप्यपास्तम् । तत्र हि देवताभावेम कर्मान्तरविधानानु. पपत्तेः ब्रह्मसामादिकालविधानाच्च सर्वाङ्गप्रतिषेधानुपपत्तेः युक्तः पर्यनिकरणानन्तयप्रतिषेधः, प्रकृते तु कर्मान्तरविधायित्वेनो. पपत्तौ न लक्षणाङ्गीकारे प्रमाणमस्तीति वैपम्यम् । न चैवमपि गृहमेधीयाज्यभागन्यायेनापूर्वताज्ञापनद्वारा इत. राङ्गपरिसंख्याफलकः पर्यनिकरणमात्रविधिः तदन्ताङ्गकलाप- " ·. सिद्धान्तः ] द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। विधिर्वास्त्विति वाच्यम् । "आज्यभागौ पजती"त्यनेन हि अनु- ष्ठेयलेन प्रतीतयोस्तयोः प्रमाणान्तरमन्तरेणैव गृहमधीयावा. वगतेयुक्तं नैराकाङ्कयापादनमुखेनेतरामापकपमाण्यपरिलोप- कत्वम् । प्रकृते तु निष्ठायोगेन पर्यनिकरणस्य प्रमाणान्तरेण नि. त्यानंभावप्रतीतेः अतिदेशव्यतिरेकेण चात्र प्रमाणान्तराभावात् तत्परिलोपकत्वानुपपत्तिः । तदन्ताकलापस्य तु वाचकपदा. भावात् षिधिरापास्त एव । तस्मात् द्रव्यदेवतासम्बन्धकरिपत. यागान्तरविधिरेवायम् । पर्यनिकृतशब्दस्तु "आनेयं सवनीयं पशु"मियत्र पशु(१)शब्द इवानुवादः प्रकृतिमासत्वात् । अतो या. गान्तरमेवेदम् । वाष्ट्रप्रकृतितयाऽनीषोमीयपशुप्रकृतितया दर्षपू. र्णमासप्रकृतिलयैव वा विधीयते इति प्राप्ते- अभिधीयते-नात्र कर्मान्तरविधिः, पूर्वस्यैव प्रकरणेन म. त्यभिज्ञानात् । न च पत्नीवंदवत्याऽनुवादानुपपत्तिः, सत्यप्युत्प- त्तिवाक्ये त्वदृपत्नीवतोः अग्नीषोमादिवयासज्यत्तिदेवतात्वे(२) मनोतास्थानिशब्दस्येव पत्नीवच्छन्दस्यापि लक्षणथा देवतापर. लेपपत्तः। “आग्नेयं चतुर्थी करोती'त्यत्रापि यदि प्रकरणे केवलो ऽमि न स्यात् ततोऽग्नीषोमो लक्षयेदेव, केवलानेयसत्वात्तु न लक्षणेति स्पष्टं तदधिकरणे । वस्तुतस्तु पनीवच्छब्दस्य यौगिकत्वाद्विशेष्यविशेषापेक्षायां • पानीवतग्रहे मन्त्रवर्णोपात्तारिवानोत्पत्तिवाक्यावगतत्वष्टुरपि 'ग्रहणोपपत्तेः न लक्षणा न वाविवाजिशब्दानामिव पत्रीवछ. ब्दो न यौगिकः, रूढिकल्पने प्रमाणाभावात् , किमुन यदोत्पत्ति १. शब्दस्येव २. "वखने प्रथमो मनोता" इति अग्नीषो. मीयपशुयागप्रकरणगतमन्त्रस्थानिशब्दस्य केवलस्याप्यनीषोमल क्षकत्वं यथा तद्वत् पत्नीवच्छब्दस्य त्वष्ट्रपत्नीवदुभयलक्षकत्वो. पपत्तिरित्यर्थः। ८ ·मीमांसाकौस्तुभे [पात्नीवताधिकरण वाक्य एव पृथक्तद्धितश्रवणात् 'अग्नये शुचये' इतिवत् सत्यप्यधि. ष्ठानक्ये देवतात्वभेदावगतः पत्रीवतोऽपि पृथगस्त्येव देवतात्वम्, तदा पनीवच्छब्देन तन्मात्रानुवादे न कश्चिद्विरोधः । नचैवं देवतात्वभेदे एकार्थत्वाद्विकल्पापत्तिः, द्वोरप्येकवा. क्योपादानाद'अग्नये शुचय' इतिवदेव पाष्टिकान्वयावगतः पनीव. च्छन्दस्य विशेष्यसापेक्षत्वेन च समुच्चयातीतः । अतश्च सत्य- पि समुच्चये डित्थडविस्थमातर्यपि मातृत्वस्य प्रत्येकष्टत्तित्वात डित्थमातेति प्रयोगवत् समुचितोभयदेव सेऽपि पात्रीवतपदव्यप. देशोपपत्तिः। अतश्च भेदकममाणाभावात् पूर्वयागानुवादेनैवात्र गुणमात्रविधिः, लाघवात् । गुणोऽपि च नात्र पर्यनिकरणमात्रम्, अपि तु क्तमत्ययान्तपदागतं कृतपर्यनिकरणत्वम् । तस्य च पूर्वाङ्गेष्वकृतेषु असम्भवात् तान्याक्षिप्यन्ते इति फलतः पर्यनि- करणान्ताकलापो विधीयते । तस्य च भेदकममाणाभावेन प्रा- कृतस्यैव विधेयत्वात् अतिदेशेन सम्भवत्याप्तिकत्वेऽपि क्लुप्तोप- कारत्वेन ततः पूर्वमेव गृहमेधीयाज्यभागन्यायेन विधानावगो: ताववैव ऋतुमयोगविधनराकांक्ष्यापादनेनातिदेशकल्पनप्रतिबन्धात उत्तराङ्गव्यात्तिफलकत्वोपपत्तिः। नचाज्यभागयोः अनुष्ठेयतया प्रतीतयोः प्रमाणान्तर विनापि गृहमेधीयाङ्गत्वप्रतीते: अतिदेशप्रतिबन्धकत्वोपपत्तावपि पर्यमिकरणान्तस्वस्य क्तमययेन प्रमाणान्तरविहितत्वावगते अति. देशोपजीवित्वेन तत्मतिबन्धकत्वानुपपत्तिः इति वाच्यम् ।(१)पो. मिताभ्यामुलखलमुसलाध्यामित्यादौ प्रमाणान्तरमन्तरेणापि वि. १. 'प्रोक्षिताभ्यामुलखलमुसलाभ्यामवहन्ती'त्यत्र प्रमाणान्तरेणा. प्राप्तस्य प्रेक्षणस्यात्रवालूखलमुसलाङ्गत्वेन विधीयमानत्वेऽपि कपत्य- यप्रयोगदर्शनादित्यर्थः।

·सिद्धान्तः ] द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। धानदर्शनात् । निष्पन्नत्वप्रतीतिस्तु एनद्विधिविधानोत्तरकाली. नावस्थाऽभिप्रायेण । विस्तरेणचैत(१)नवमे "पर्यग्निकृतानारण्या. नुत्सृजती"त्यत्र निकपयिष्यते । नचैवं पौनरुत्यापत्तिः,तंत्र पर्य. निकृतानुवादेन विशिष्टदेवतोद्देशानिरपेक्षोत्सर्गाख्यत्यागविधेरा. शङ्कितस्य देवतासंयोगाभावेन' निरासात् । तस्मात् त्वाष्ट्रपागमे घोसृजतिनानूय पर्यनिकरणान्ताङ्गरीतिर्विधीयते । पानीवतश- दस्तु नित्यानुवादः। प्रयोजनं पूर्वपक्षे चाष्ट्रयागस्य ब्राह्मणतर्पणान्तमनुष्ठानं, पानीवतयागस्य च दर्शपूर्णमासस्थामेयप्रकृतितया । सिद्धान्ते तु वाष्ट्रस्यैव पर्यनिकरणान्तमिति । सूत्रं तु.पानीवते पूर्वस्यैव त्वाष्ट्रस्य प्रत्यभिज्ञानात् तद. साकलापविधानेन फलतोऽवच्छेद एवोतराजानामित व्या. ख्येयम् ॥ इत्यष्टमं पानीवताधिकरणम् ।। अथ नवममैश्वदाभ्याधिकरणम् ॥ (९)॥ सू-अद्रव्यत्वात्तु केवले कर्मशेषस्स्यात् ॥२-३-२०॥ (विषयसंशयौ) अनारम्य श्रूयते(२) "एष ह वै हविषा हविर्यजति यो. ऽदाभ्यं गृहीत्वा मोमाय यजते" इति, तथा(३)"परा वा एतस्या- युः प्राण एति योऽधं गृह्णाती"ति च। तत्र किंज्योतिष्टोमोशेन यागान्तरविधानमिदम् ? उत ग्रहान्तरविधानमिति । ९..१-४-१२. २-३. ते.सं.३-३-४-२. .

·६० मीमांसाकौस्तुभे [अश्वदाभ्याधिकरण- (सङ्गतिः) पूर्व पर्यनिकृतवाक्ये यागानुवादेन गुणविध्यङ्गीकारात् यागा. न्तरविधी निरस्ते तत्पसङ्गादिहापि तभिराकरणादनन्तरसङ्गतिः । (पूर्वपक्ष) तत्र न तावदत्र ग्रहणमात्रविधिश्शक्यते कर्तुम् । स जं. सदाभ्यपदयो मधेयत्वमङ्गीकृत्य वा? गुणपरत्वमङ्गीकृस्य वा ? नायः, ग्रहणस्य संस्कारकर्मणः संस्कार्यावच्छेदेनैव व्यव. च्छेदसिद्धेः नामधेयानपेक्षणात, गृहातेः सकर्मकत्वात् नित्यं कर्मसाकाङ्क्षवेन तदभावे ग्रहणविधानानुपपत्तेश्च । अदाभ्य- शब्दस्य हिंसाख्यदम्मानद्रव्यवाचकवादंशुशब्दस्य निर्यासश. तत्वेन नामधेयत्वानुपपत्तश्च । नान्त्यः, अव्यभिचरितकतुसम्बन्धाभावेन द्रव्यमानो- देशेन संस्कारविधानानुपपत्तेः । अदाभ्यवाक्ये यागवि. शिष्टद्रव्योद्देशे वाक्यभेदापचेश्च । ज्योतिष्टोमे सोमस्य देव. तात्वेन अप्राप्तत्वात् तस्याः ग्रहणस्य च विधाने वाक्यभे- दापत्तेश्च । देवताविशिष्टग्रहणविधाने क्तप्रत्ययान्तपदोत्तराना- तायाः पूर्वान्वये विधौ समाप्तपुनरातत्वरूपदोषापत्तेश्च । न च (१) "यत्ते सोमादाभ्यं नाम जाग्रीव तस्मै" इसादिमन्त्र- वर्णादेव सोमदेवताया ग्रहणे प्राप्तत्वाद्विधिस्थसोमपदस्यानुवाद. त्वेन न समाप्तपुनरातत्वदोष इति वाच्यम् । अंशो "उपयामगृही. तोऽसि प्रजापतये खा जुष्टं गृहामि” इति मन्त्रवर्णेन ग्रहणे देवतायाः प्राप्तत्वेऽपि अदाभ्ये “यत्ते सोमे" ति मन्त्रस्य स्वाहा कारान्तस्य होमलिङ्गकत्वेन ग्रहणलिङ्गकवाभावात् अत्र देवतापा. १. तै. सं.३-३-३-२.

·. पूर्वपक्षः] द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । ६१ प्यनुपपत्तेः । होम एव मान्त्रवर्णिकदेवतायाः प्राप्तिमङ्गीकृत्य सोमायेत्यस्यानुवादाभ्युपगमे ज्योतिष्टोमस्य व्यक्तत्वापत्तेश्च । अस्तु वोभयत्रापि ग्रहण देवताप्राप्तिः । तथापि तदुपपाद- कस्य 'ऐन्द्रवायत्रं गृहांती'त्यत्रेव प्रकृतस्य यागस्याभावात् न ग्रहणे देवताविधिस्सम्भवतीति नात्र(१)ग्रहणविधियुक्तः । अत एक देवतारूपस्य गुणस्य ग्रहणेऽसम्भवनिवेशस्य यागान्तरावेदक- त्वात् पादाध्यायसङ्गतिः । देवतारूपस्य च गुणस्य सिद्धान्ते ग्रहणे विषेयत्वात् , पूर्वपक्षे च यागे विधेयत्वात् सन्दिग्धविधे. यताकत्वम् । अतश्च अश्वदाभ्यद्रव्यको याग एवं गृह्णातिना वि. धीयते; अंश्वदाभ्यनामको वा । तत्तद्र्व्यकत्वपक्षे तावत् अदाभ्य. वाक्येऽदाभ्यपदेन हिंसानद्रव्यपात्रपतीतावपि 'हविषा हविर्यज- ति' इत्यर्थवादादेव देवताभिन्नसोमप्रतीतिः । अतश्च सन्न्यायन विनियोगभङ्गं प्रकल्प्य सोमद्रव्यको यागः मान्त्रवणिकदेवता. सम्बन्धकल्प्यो गृह्णातिना लक्षयित्वा यजत्यभिहितज्योतिष्टोमा. ङ्गत्वेन विधीयते । सोमद्रव्यकत्वसादृश्यन ज्योतिष्टोमधर्मातिदे. शा(२)च्च ग्रहणस्य प्राप्तत्वेनानुवादोपपत्तेः ग्रजतिनैव. यागान्तरं ज्योतिष्टामाङ्गत्वेन विधीयते । ज्योतिष्टोमशेषत्वे च प्रमाणं तैत्तिरीयंशाखास्थं प्राकरणिकं वाक्यम् । एवमंशुवाक्येऽपि "प्रजापतये स्वाहे" ति मन्त्रवर्णमाप्तदेव- ताकोऽशुद्रव्यको यागो ज्योतिष्टोमोद्देशेन विधीयते । नामधेय. त्वपक्षेऽपि च देवतासम्बन्धंबलादेव यागे कल्पितेऽतिदेशात पुरोडाशादिद्दव्यलाभः । अस्तु वा अंशुवाक्ये प्रमाणान्तरेण देव- • ताया अप्राप्तिः, तथापि ग्रहणे नानोऽनन्वयात् अंशुसंज्ञक अ. निर्धारितविशेषावच्छिन्नं कर्म कुर्यादित्युक्ते अव्यक्तत्वेन अतिदे- १.गुण २.घा ·- ६२ मीमांसाकौस्तुभे [अश्वदाभ्याधिकरण- शतो द्रव्यदेवतालाभे सति यागत्वसिद्धिः । अतो यागान्तरवि. धानमेवैतदिति प्राप्त- (सिद्धान्तः) अभिधीयते-नेदं यागान्तरविधानम् , गृहाती लक्षणायां प्रमाणाभावात् , भेदकप्रमाणाभावेन यागान्तरत्वे प्रमाणाभावाच्च । न च देवतासंयोगलक्षणो गुणः सः, देवतासंयोगलक्षणस्य गुण- स्य श्रौतेऽपि ग्रहणे निवेशसम्भवेन यागाभेदकत्वात् । नचैन्द्रनायवादिवत् यागप्रकरणाभावात् अनिवेशः । प्रक- रणामावेऽपि तैत्तिरीयशाखास्थवाक्येन ज्योतिष्टोमस्याङ्गिनावो. धवत् उपपादकताबोधस्याप्युपपत्तौ ग्रहणे देवतासंयोगस्यो- पपत्तेः । अतश्च अंशौ तावत् मान्यवर्णिक्षा देवताया ग्रहणाङ्गत्वं मुकरमेव । मन्त्रस्य लिङ्गन ग्रहणात्वावगमा । यस्तु होमम. न्त्रः स उत्तरभावियागोपकारकतासम्बन्धेनेन्द्रवायवाभ्याससम्ब. धियाज्यादिमन्त्रवत यागीयदेवतापकाशकत्वेऽपि न देवतापा यागाङ्गतापरः। न च तदिह ग्रहणाङ्गताबोधकवाक्याभावात् विनिगमना- विरहः । ग्रहणप्रकरणस्यैव नियामकत्वात्। अदाभ्यवाक्येऽपि यद्यपि मन्त्रवर्णात् ग्रहणागतया न देवताप्राप्तिरन्ति तथापि वि. षिवाक्य एव लक्षणाभिया विनियोगभङ्गातिदेशकल्पनादिदो. पभिया च समाप्तपुनरातत्वमेवैकं व्यवहितकल्पनावदङ्गीकृत्य गुणसक्रान्तशक्तिना विधिना देवताविशिष्टं ग्रहणमेव यागो- देशेन विधियते । न च लक्षणादिदोषभिया ग्रहणविध्यङ्गीकारेऽपि देवताया मन्त्रवर्णेनैव प्राप्तिसम्भवात् न तद्वैशिष्ट्यस्यापि विधेयसमिति वाच्यम् । मन्त्रवर्णस्य हि ज्योतिष्टोमयागातया देवतापापक.

·सिद्धान्तः ] द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । त्वमम्युपगम्यते?ग्रहणाङ्गतया वा? नायः; सामान्यसम्बन्धबोधक प्रमाणाभावेन मन्त्रस्य तदङ्गत्वे प्रमाणाभावात् । नान्त्यः, मन्त्र स्य स्वाहाकारान्तलिङ्गत्वेन सन्निधिमात्रेण ग्रहणाङ्गत्वानुपप- तेः । (१) शुक्र ते शुक्रेण गृहामी"ति मन्त्रेण लिङ्गविनियुक्ते. न सनिधिबाधाच । अत एव तद्विध्यभावेन देवताप्राप्तेरभावाद्विधिनैव देवता विधेया । सापि न पूर्वयागे यागान्तरे वा । वाक्यभेदविनियोग- भङ्गादेः विना कारणं निष्पमाणकत्वात्, देवतामात्रविधानेऽपि 'अदाभ्यं गृहीत्वा' इत्यस्यानर्थक्षप्रसङ्गाच्च । अतः समाप्तपुनरा- त्तत्वरूपंदोषवाङ्गीकृत्य देवताविशिष्टं ग्रहणमेव यागोदेशेन वि. धीयते । अतोन तावत् गुणो भेदकः । नाप्यदाभ्यवाक्ये उत्तरकालतारूपानुपादेयगुणश्रवणात् यागान्तरम् । अनुपादेयगुणस्य स्ववृत्तिविध्युत्तारणपूर्वकं पारि- शेष्यादात्वर्थवृत्तित्वबोधनद्वारा भेदोपयोगित्वं वक्ष्यते । प्रकृते दु विध्युत्तारणेऽपि विधेर्ग्रहणसङ्क्रान्ततया पारिशेष्याभावेन प्रकर- णान्तरन्यायाविषयत्वात् । न च संज्ञया भेदः; संज्ञाया यागसामानाधिकरण्याभावेन तदभेदकत्वात् । अत एव' ग्रहणसामानाधिकरण्यात् 'तद्भेदक- त्वमुपांश्चन्तर्यामाद्यपेक्षया इष्टमेव । ऐन्द्रवायवायपेक्षया तु भेदो दंवतारूपगुणादधिगन्तव्यः । संज्ञात्वं च ग्रहणस्य ग्राह्य संस्कार- त्वप्रसिद्धः ज्योतिष्टोमाङ्गताबलेन तदीयसोमसंस्करार्थवप्रतीतेः शक्यार्थस्य प्राप्तत्वात्तत्परूपन्यायेन । अतश्च स्ववास्योपात्त. पाभावेऽपि अध्याहारेण तदन्योपपत्तेः ग्रहणसंज्ञात्वं अंश- घाभ्यपदयोः नानुपपन्नमिति मुलानुयायिनः । २ तें. सं. ३-३-३-२:

·. मीमांसाकौस्तुभे [चयनाधिकरण- वस्तुतस्तु उक्तविधया सोमाख्यद्रव्यपरत्वेनैवोपपत्तौ कर्मः कारकाध्याहारद्वितीयाभादौ प्रमाणाभावात् “यत्ते सोपादाभ्यं नाम जागृवि" इति मन्त्राददाभ्यशब्दस्य सोमपरत्वमतीतेश्च द्र. व्यसंवेयमिति न्यायमुधोक्तः पन्थाः युक्त इत्युत्पश्यामः । प्रयोजनं पूर्वपक्षे यथाशक्त्युपबन्धविषयत्वम् , अहत्वात् । सिद्धान्ते प्रधानत्वामेति ध्येयम् । सूत्रं तु द्रव्यपदलक्षितदेवताया यागावाभावात् केवले अनारभ्याधीतेऽपि अस्मिन् ग्रहणमेव कर्मशेषस्स्यात् , दूरस्थस्या- पि यागस्य देवतासम्बन्धोपपादकत्वोपपवेरिति व्याख्येयम् । इति नवममंश्वदाभ्याधिकरणम् ॥ अथ दशमं चयनाधिकरणम् ।। (१०)।। सू-अमिस्तु लिङ्गदर्शनात क्रतुशब्दः प्रतीयेत ॥ २-३-२१.॥ (पू)॥ (विषयसंशयौ) अनारभ्यैव श्रुतम्-“य एवं विद्वानग्नि चिनुते" इति । तथा 'अथातोऽमिममिष्टोमेनानुयजन्ति, तमुक्थ्येन, तमतिरावेण, तं घोडशिना तं द्विराणे'त्यादि एकादशरात्रान्तम् । तत्र चिनोतिः लक्षणया यागान्तरविधायकः ? अथ वा चयनविधायकः ? इति विचार्यते । तत्र अग्निपदवाच्यः शुद्धोऽगिः न तावत् चयनेनो- त्पाद्यत इति न तज्जनकत्वेन चयनविधियुक्तः, चयनसंस्कृत- लौकिकामेश्च भूतभाव्युपयोगाभावात् न चयनसंस्कार्यत्वत् ।

·. पूर्वपक्षः] द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। (पूर्वपक्षा) नचाग्निशब्दस्य निरूढलक्षणयाऽऽहवनीयादिपरत्वमङ्गीकृस तदुद्देशेन चयनविधिः । आहवनीयस्याऽऽधानकजन्यत्वेन चयनज. न्यत्वस्य तावदसम्भवात् । अन्यथा चयनवाक्यस्थानिशब्देनाss. हवनीयादौ निरूढलक्षणायामपि प्रमाणाभावात् । आधानपकरण एक हि आमिपदस्य आहवनीयादिपदसममिव्याहारात् निरूढल- क्षणा समाश्रिता। अतश्च धाग्राहकंप्रमाणेनाहवनीयादंराधानकज- न्यत्वात् न चयनजन्यत्वसम्भवः । नापि चयनसम्पादितस्थण्डिला- धारत्वसम्बन्धेन संस्कार्यत्वम् , तथा सम्भवेऽपि चयनस्य'इष्टका. भिरग्नि चिनुते" इति वचनेन पाप्तस्याविधेयत्वात् । यद्यपि च सत्र गुणपात्रविधानमङ्गीकृत्येह चयनोत्पत्तिरिष्येत, तथापि उत्तरवाक्येषु अनुयजनप्रतियोगित्वरूपस्य गुणस्य यप्रामन्तरे. णानुपपद्यमानम्य श्रवणान् तदनुरोधेन चिनोतेरपि लक्षणया यागपरत्वनिश्चयः । तथा हि- 'अथातोऽग्निमित्यत्राग्निमिति द्वितीया न कर्मकारकपरा, अपि तु (१) अनुर्लक्षण' इति सूत्रात् काललक्षणार्थस्यानोः क. मप्रवचनीयसंज्ञत्वात् तद्योगनिमित्ता। अतश्च अमिष्टोमादि- स्यनुयजनप्रतियोगित्वं तत्पूर्वभाविव लक्षणं द्वितीयार्थः । तस्य च 'देवदत्तमनुगच्छति यज्ञदत्त' इसादौ तुल्यक्रियावृत्तित्वावि- नाभावादग्निपदस्य यागपरत्वं गम्यते । अस्ति चाऽऽहवनीयप्रा. त्या तत्प्रख्यन्यायः । एवं चं विशिष्टविधिगौरवपरिहारार्थपग्नि- संज्ञकयागमाप्त्यालोचने क्रियमाणे विद्वाक्यमेवानन्याक्षिप्तश- क्तित्वाधागविधायित्वेन निश्चीयते । अत एव तत्रसचिनातिः इष्टकावाक्यप्राप्तचयनानुवादक- - . . १. पा. सू. १-४-८४.

·मीमांसाकौस्तुभे [चयनाधिकरण- स्सन् यागलक्षकः । तस्य च फलापेक्षायां "पुरस्तादुपसदा प्र. वर्येण प्रवणक्ति" इतिवत् कालविधिपरेणापि 'अथात' इति वाक्येन अर्थात् कृत्स्नाङ्गत्वसिद्धेः 'ऋध्नोत्येवेति फलश्रवणम. र्थवादः । अङ्गापेक्षायां च अव्यक्तत्वात्सोमादतिदेशकल्पनम् । अतश्च सिद्धं वाक्यान्तरोपात्तात् अनुयजनप्रतियोगित्वरूपात गुणात् यागान्तरत्वम् । (सङ्गतिः) अत एव पादाध्यायमङ्गतिरपि । अनुयजनप्रतियोगित्वस्य च वक्ष्यमाणरीत्या सिद्धान्तेऽविधेयत्वात् संदिग्धविधेयताक- त्वम् । अनन्तरा तु वाक्यान्तरोपात्तो देवतारूपो गुणो ग्रहणे ऽपि सम्भवान भेदको यागस्य । अयं तु चयनेऽनिविशमान- स्वाद भेदक एवेति पूर्वपक्षोत्थानात् द्रष्टन्या । यत्तु वार्तिकेऽनिशब्दस्य 'अथात' इत्यादिवाक्ये 'अग्निं यज- ती'ति यागसामानाधिकरण्यात् यागनामधेयत्वावगमात् उत्पत्ति- वाक्येऽपि चिनोलेगिपरत्वं, 'अथात' इत्यादिवाक्येषु तु तद्या- गानुनादेनानिष्टोमादिसंस्था द्विरात्रादिकालाश्च वैकल्पिका विशीय- न्ते, तत्रत्यानुशब्दश्च(१)“एष वाव प्रथमो यज्ञो यज्ञानां" इत्यने- न प्राप्तज्योतिष्टोमोत्तरकालतानुवादः। उक्थ्यादिवाक्येषु च यजतिपदस्यैवानुषङ्गः, नानुशब्दस्य । यागस्य च ऋद्धिः फलं रा. त्रिसत्रवदिति पक्षान्तरमुक्तम् , तत् गुणप्रमाणकभेदाभावेन अ. सतिप्रसङ्गात् अग्निपदस्य रुढस्य सामानाधिकरण्पमात्रेण ना. मधेयत्वायोगात् सामानाधिकरण्यस्य चानिशब्दस्य अनुशब्द- योगनिमित्तद्वितीयान्तत्वेन दुरुपपादत्वात् , अन्यथा अनुशब्द- स्य सापेक्षत्वापत्तेः उपेक्षितम् । १. ता.वा.१६-१-२.

·सिद्धान्तः ] द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। तस्मात् पूर्वोक्तविधयैव यागविधिः । एवं च "अग्नेः स्तोत्र" "मग्नेश्शस्त्रं" "चित्यस्य षडुपसदो भवन्ती"त्यादिलिङ्गदर्शनमप्यु- पपन्नं भवति । अन्यथा चयनस्यापूर्ववेन स्तोत्रावभावात् लि. नदर्शनानुपपत्तिः । सूत्रं स्पष्टम् । (सिडान्तः) सू-द्रव्यं वा स्याच्चोदनायास्तदर्थ- त्वात् ॥ २-३-२२. ॥ (सि) भनिशब्दस्य निरूढलक्षणयाऽऽहवनीयादिपरत्वात् तत्सं. स्कारकत्वेनैव, स्वानेष्पाद्यस्थण्डिलाधारत्वसम्बन्धेन यथाश्रुत- चयन विध्युपपत्तौ उभयोरप्यश्रुतयागपरत्वकल्पने इष्टकावाक्यस्य च विशिष्टविधिपरत्वकल्पने प्रमाणाभावः । न चानुयजनप्रतियोगित्वस्य यागपरत्वं विनानुपपत्तिः, 'पाकमनुभुङ्क्ते' इत्यादौ विजातीयक्रियास्थलेऽपि तदर्शनात्। देवदत्त. मनुगच्छतीत्यादौ तु क्रियान्तरानुपादानादुपस्थितत्वात् गमनस्यैव प्रतीतिः । प्रकृते तु चयनक्रियाया एव प्रकृतत्वात्तामादायैवानुः शब्दोपपत्तिः । अत एव चयनोत्पत्तिवाक्ये आहवनीयादेस्संस्का. यत्वावगमेऽपि आधानवदनुत्पाद्यत्वेन स्वरूपे आनर्थक्यात् 'अग्निं संमार्टी' तिवदुपयोगापेक्षायां प्रकरणाभावेऽपि 'अथा- 'त' इत्यादिवाक्यैः अग्निष्टोमसंस्थाकज्योतिष्टोमायङ्गत्वेन चय- नं विधीयते । अत एव तत्र चयनस्य शाब्दत्वसियर्थ तत्रा- निपदेन चयनसंस्कृतानिलक्षणा चयनमात्रलक्षणा वा अभ्युप- गम्यते । उत्पत्तिवाक्ये चोपयोक्ष्यमाणाहचनीयाधारभूतस्थल- निष्पादकत्वावगमात् तस्य च पूर्वकालं बिना अनुपपः उप- ·६८ मीमांसाकौस्तुभे [ चयनाधिकरण- सदिनान्तरत्वस्य प्रमाणान्तरसिद्धत्वाच्च अनुशब्दोऽनुवादः । अमिष्टोमशब्दस्य च जातिशक्तिन्यायेन संस्थावाचकस्यापि व्यक्तिन्यांयेन स्वसम्बन्धितूपस्थापकत्वात् "प्रकृतौ वा द्विरु. क्तत्वा"दिति न्यायात् ज्योतिष्टोम एव प्रचुरप्रयोगादा. तदुपस्था. पकत्वोपपत्तेः तदुद्देशेन चयनं विधीयते, अग्निष्टोमसंस्थाकत्ववि- शिष्टज्योतिष्टोमत्वस्य च अनिष्टोमपदशक्यतावच्छेदकस्य उद्दे. श्यतावच्छेदकत्वात् नानिष्टोमसंस्थाकत्वरूपविशेषणाविवक्षा । अथवा लाघवेन ज्योतिष्टोमवस्यैव वा उद्देश्यतावच्छेदक- त्वकल्पनाद तदविवक्षायामपि न दोषः । यजतिश्च साधुत्वार्थ. मनुवादः । अथातश्शशब्दावपि प्राप्तार्थत्वात् केवलं ज्योतिष्टोमो. हेशन चयनपात्रमथात इत्यत्र आयेन वाक्येन विधीयते । अत्र च ज्योतिष्टोमप्रयोगसंवलितत्वाञ्चयनप्रयोगस्य अ. नुष्ठानसादेश्यात् ज्योतिष्टोमाङ्गत्वप्रसक्त्तावपि "पशुकामश्चिन्वी- ते"ति वाक्यैः चयनस्य काम्यत्वावगमात् न तदङ्गत्वम् । च. यनस्य हि पश्चर्थत्वे क्रियारूपत्वेन च आश्रयापेक्षाभावेऽपि चि. नोतेः सकर्मकत्वात् उत्पत्तिवाक्यावगताग्निकर्मत्वावगतेः आदन- नीयसस्कारकस्य चयनस्य पश्वर्थत्वानवगमात् तस्य चोपयोगापे. क्षायां येष्वाहवनीय औपदेशिकप्रक्षेपद्वारा प्राप्तस्तत्मयोगान्त:- पातावगमऽपि ज्योतिष्टोमप्रयोगसंवलितत्वाच्चयनप्रयोगस्य त. स्मयोगान्तःपात: मुलभ एव । तत्र च ' अप्राप्ताङ्गत्वसिद्धयम- य विधिरर्थवानेव । अत एव नितिपयाजनत्वात् कालार्थ एवायं . संयोगः इ. त्यपास्तम् । कालस्य प्राप्तत्वेन अविधेयत्वात् । न च ज्योति- होमस्य प्राकरणिकोत्तरवेद्यवरोधात् एतस्य वचनस्य विकृय- मिष्टोमाभिमायत्वं शंक्यम् । अनिष्टोमपदस्य प्रचुरपयोगेण ज्यो- ·सिद्धान्तः] द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । ६९ तिष्टोम एन शक्तनया एतस्यापि निरवकाशत्वात् । “मोत्तरवे. दिषु क्रतुषु चिन्वीत, उत्तरवेद्या ह्यग्निश्चीयते" इति वचनेन अ. ग्न्युत्तरवेद्योः समुच्चयविधानेनाविरोधाच्च । इदं हि वचनं चय. ननिष्पाद्यस्थाण्डिलाधारत्वेन निरवकाशत्वात, सिद्धवनिर्देशा. न्यथांनुपपत्तिकल्पितेन विधिना उत्तरबेदि विदधत् समुच्चय फ- ललि । दाशमिकी अनर्विकल्पोक्तिस्तु नोत्तरवेदिप्रतियोगित्व- विषयिणी, अपि तु स्वाभावप्रतियोगित्वविषयिणी। तत्पमाणं च सत्र समारोपकालविधिपरे वाक्ये 'यदनिचेष्यमाणा भवन्ती' ति सिद्धवत्पाक्षिकानुवाद इति तत्रैव वक्ष्यते । नचैवं चयनमात्रमिव उत्तरवेदिमात्रपपि. ज्योतिष्टोमे कदा. पि न स्यादिलि वाच्यम् । 'उत्तवेद्यामग्निं निदधातीति वचने- न उत्तरवेदेः संयोगपृथक्त्वन्यायेन साक्षादनिधारणार्थत्वेनापि विनियोगात् । इदं हि वचनं न परम्परासम्बन्धेन आधारवि- धानपरम्, चयनाधारत्वविधिवलेनैव तत्सिद्धेः । अपि तु च. यनाभावपक्षे साक्षादाहवनीयाधारविधिपरम् । यद्यपि एनति घिविधेयस्य साक्षादाधारत्वस्य प्राकरणिकत्वात् तदवरोधे चय- ननिष्पाघस्थण्डिलानिवेश इति शक्यते वक्तुम् , तथाप्यग्निष्टो. मपदस्य प्रचुरपयोगण ज्योतिष्टोम एव शक्ततया निरवकाश- स्वात् न कोऽपि विरोधः, अत एव बौधायनकल्पादौ 'अमिष्टो मन यक्ष्यमाणो भवति, 'सन्तिष्ठोऽग्निष्टोप'इत्युपक्रमोपमहारा- भ्यां दीक्षणीयाद्यङ्गाम्नानं सङ्गच्छते। अन्यथा अग्निष्टोमशब्दस्य प्रकृति वकृतिसाधारणानिष्टोमसंस्थक्रतुमात्रपरत्वे दीक्षणीया. 'दीनामपि प्रकृतिविकृतिसाधारण्यापत्तेः अतिदेशविधेः तदीय. स्थानुपपत्तेः । अतो ऽमिष्टोमादिपदानां पार्थपदस्येवार्जुने ज्यो. तिष्टोम एव प्रचुरप्रयांनात् तत्परतया निरवकाशत्वम् ।

·मीमांसाकौस्तुभे [ चयनाधिकरण- नचैवं अग्नेः उत्तरवेद्या समुच्चये भिन्न कार्यत्वापत्तेः उत्तरवे. दिकार्यापत्या तदीयधर्ममाप्तिः संकर्षे वक्ष्यमाणा विरुध्येतेति वाच्यम् । उत्तरवदेः संयोगपृथक्त्वन्यायेन कार्ययावगमात् तद्धर्माणामपि कार्यद्वयप्रयुक्तत्वावगतेः चयननिष्पादितस्थण्डि- लस्य साक्षादग्निधारणरूपकार्थत्वेन तदंशे उत्तरवेदिकार्याप- नत्वात् तद्धर्मप्राप्त्युपपत्तेः । अतएव कार्यान्तरांशे समुच्चीयमा. नोत्तरवेद्यामपि धर्मा भवन्त्येव । तत्राविरुद्धेषु तन्त्रता, विरुद्धषु तु आवृत्तिरित्यन्यदेतत् । सर्वथा ज्योतिष्टोमाद्देशेन चयनविनि- योगविधिरिति सिद्धम् । अत एवानुशब्दोक्तकालयोगेऽपि चयनसंक्रान्तत्वात् विधेः अदाभ्यवाक्यवदेव न ज्योतिष्टोपान्तरत्वशङ्का, ज्योतिष्टोमातिदे. शेनैव सर्वविकृतिषु चयनप्राप्तिवत् द्विरात्रादिष्वपि प्राप्तिसिद्धाव. पि तेषु पुनर्वचनं चयनाश्रितगुणकापानां "इयनचितं चित्रीत स्वर्गकाम" इत्यादीनां प्राप्त्यर्थमिति(१)दशमे वक्ष्यते। गुणकामानां हि आष्टमिकन्यायन प्रणयनवत् लौकिकचयनस्याश्रयत्वव्याव. त्यर्थ चयने अपूर्वीयत्वविवक्षावश्यंभावे ज्योतिष्टोमप्रकरणाभावे ऽपि 'अथात' इति वाक्येन ज्योतिष्टोमस्यैवोपस्थितत्वात् तदपूर्व- साधनीभूतच यनस्यैवाश्रयत्वापत्तेः तस्य विकृतौ प्राप्त्यभावेन ज्यो. तिष्टोमतुल्योपस्थितिसंपादनद्वारातत्तदपूर्वसाधनीभूतचयनस्य त- तद्विकृतिष्वपि कामुचिदा(२)श्रयप्राप्त्यर्थं चयनपुनर्विधानं युज्यते। अत एव अतिरात्रादिपदानां प्रचुरपयोगात् तनत्संस्था. कज्योतिष्टोमवाचिनामपि ज्योतिष्टोमे चयनस्य पूर्ववाक्यादेव सिद्धेः तदाश्रितफलार्थ संस्थास्वपि चयनोपदेशस्य श्येनचित्यादि- गुणकामानां संस्थाश्रयभूतज्योतिष्टोमसंबन्धिचयनोपदेशेनैव प्रा. १. १०-९-११. 1 २. तत्प्राप्त्यर्थ ·सिद्धान्तः ] वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । ७१ प्तिसंभवेन व्यर्थत्वात् अगत्या तत्तत्संस्थाकविकृतिलक्षकत्वं नानुपः पनम् । एवं गुणकामपाप्तिरूपप्रयोजनसत्वे ऽपि प्रकृतावनेरुक्तलिङ्गव शेना"ग्निः सोमा वच्छता"मिति ज्योतिष्टोमप्रकरणस्थकात्याय. नवचनेन च पाक्षिकत्वावगमात् सर्वविकृतिमपि तथैव प्राप्तः 'यवमय श्चरुर्भवति' 'उत्तरेऽहन द्विरात्रस्य गृह्यत' इत्यादिवदुक्थ्या- दिषु कासुचिद्विकृतिषु पुनःश्रवणं नियमफलकमिति प्रयोजना. न्तरमपि ज्ञेयम् । न च चयनप्रकरणस्थगुणकाममाप्तिफलकत्वे संभव- ति दरस्थतत्तद्विकृतिविध्येकतापन्नातिदेशप्रमाणकानिपाक्षिकत्वो- पस्थितिसापेक्षनियमफलकत्वकल्पनानुपंपत्तिरिति वाच्यम् । त. तद्विकृतित्वावच्छेदकावच्छेदेन अग्निविधौ नियमस्यार्थसिद्धत्वे. नाकल्पनीयत्वात् । अतिदेशोपस्थिति विना अग्निविधिगत. यर्यप्रतिसन्धानाभावेन गुणकामप्राप्तेरपि प्रयोजनत्वाकल्पना- च्च । अतिदेशोपस्थितौ च झाटेति तद्बोधितपाक्षिकत्वस्यैव उ. पस्थिती नियमस्यैव फलत्वौचित्याच्च । . नवं क्लुप्तोपकाराग्निपुनःश्रवणात् गृहमेधीयाज्यभागन्या. येनाङ्गान्तरपरिसंख्याफलकत्वस्याप्यापत्तिः। तद्वदिहापि अ- तिदेशाधीनप्राप्तिकाहवनीयप्राप्त्युपजीवकत्वेन अतिदेश(१)बा. धकत्वानुपपत्तेः, द्विरात्रादिष्वतिदेशप्राप्ताङ्गविषयलिङ्गसद्भावा- च्च । अतः परिसंख्याफलकत्वासंभवेऽप्युक्तरूपोभयफलकावे. न काचिदनुपंपत्तिः। तन्त्ररत्नादौ तु नियमफलकलाङ्गीकारे बीजं न पश्यामः । (१) लोपकत्वा ·७२ मीमांसाकौस्तुभे [ चयनाधिकरण- - न चैकस्य फलद्वयसंकरो दोषाय । "उत्तरेऽहन्द्रिरात्रस्य गृह्यते, मध्यमेऽहंत्रिरात्रस्य, चतुर्थे चतुर्थेऽहन्यहीनस्ये"त्यादौ बहुशस्नया दृष्टत्वात् । तथा हि- ज्योतिष्टामपकरणं ' य एवं विद्वान् षोडशिनं गृह्णाति' इ. त्यनेन षोडशिसंज्ञकं ग्रहणमाम्नातं ज्योतिष्टोमाङ्गम् । तस्य मा. न्त्रवार्णिकदेवनाबलात् ऐन्द्रवायत्रादिवदेव यागाभ्यासोऽप्यर्थसि- दः । “एकविंशो भवति प्रतिष्ठित्यै" इत्यनेन च तदङ्गत्वेन स्तोत्रं- विहितम् । तदत्र षोडश्यादिशब्दा यथाग्रहणे प्रयुज्यन्ते तथा स्तोत्रेऽपि, 'एकविंशः षोडशी अनिष्टोमसाम'त्यादिप्रयोगात्; संस्थावाचितञ्चैषां श्रुतिस्मृतिकल्पमूत्रादिषु प्रयोगात स्पष्टमेव । संस्थाश्च संपूर्वकस्य तिष्ठतेः समाप्तिवाचित्वात् तत्तत्स्तोत्रैः क्रतोः समाप्तय उच्यन्ते । यद्यपि च ततः परमप्यङ्गानि प्रधानाभ्या. साश्च केचित् सन्सव, तथापि स्तोत्राणि न कानिचिदिति सं. स्थात्वाविघातः। अत्र चे षोडश्यादिशब्दानां प्रचुरप्रयोगात् संस्थास्वेव श- क्तिः । न तु ग्रहणादौ । यद्यपि तत्तसंस्थाकज्योतिष्टोमेऽपि प्रचुर- प्रयोगोऽस्त्येव, तथापि नागृहीतविशेषणन्यायात् प्रचुरतया प्र. योगाच्च संस्थायामेव शक्तिः, ज्योतिष्टोमे तु निरूढलक्षणा, पचुरम- योगात् । क्रत्वन्तरे तु साम्पतिकी, काचित्कायोगात् । तत्र चेयं स्थितिः-वाचनिकाग्निष्टोमसंस्थायां 'नाग्निष्टोमस्तोत्रोत्तरं उ- क्थ्यादिकं किंचित् । उक्थ्यसंस्थायां तु तदुत्तरं उक्थ्यस्तोत्रा- णि, न तु तस्याप्युत्तरं षोडश्यादि । षोडशिसंस्थायां तु तदुत्तरं षोडशिस्तोत्रं, न तस्याप्युत्तरमतिरात्रादि । अतिरात्रसंस्थायां तु तेनैव समाप्तिरिति । तत्र च षोडशिसंस्थायाः प्रकरणास् 'चतस्त्रः सोमसंस्था' ·सिद्धान्तः ] द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । इति वचनाच्च ज्योतिष्टोमाङ्गत्वप्रसक्तौ "पोडशिना वीर्यकामः स्तुवीत" इति वचनेन ज्योतिष्टोमाश्रितापाः तस्याः फलोद्देशेनं विधिः उक्थ्यातिरात्रयोरिव “पशुकाम उक्थ्यं गृहीयात्" "अ. तिरात्रेण प्रजाकामं याजयत्" इति वचनाभ्याम् । नत्वग्निष्टोम- संस्थावत् क्रत्वङ्गत्वम् । अत्र च सर्वत्र संस्था एन फलादेशेन विधीयन्त । न तु स्तोत्रादि, तत्तसंस्थाकयागादिर्वा ; तत्र षोडश्यादिपदानां अशक्तत्वात् , लक्षणायां प्रमाणाभावाच्च । अतएवात्र स्तुवीतेत्यादिधातुः (१)निर्वपतिवत् अनुवाद एव ; अतश्च षोडशिनः काम्यत्वेऽपि क्रत्वङ्गतासिद्ध्यर्थ "अप्यनिष्टोमे राजन्यस्य गृह्णीपात् , अप्युक्थ्ये"इति एतद्वचनद्वयं न विरुध्यते । अत्र हि नामिष्टोमादिसंस्थाङ्गत्वेन पोडशिसंस्थाविधिः, विरोधेन संस्थायाः संस्थाङ्गत्वासम्भवात् । अपि तु प्रतिपस. वार्थापिशब्दस्वारस्यात् प्रकरणाच ज्योतिष्टोमाङ्गतयैव । अत एव तत्रत्यं अनिष्टोमादिपदं लक्षणया तत्तगृहयज्यभ्यासपरम् , सप्तमी च सतिसप्तमी आनन्तर्यादिरूपकालपरा। अतश्च राज. न्यकर्वकत्वे निमित्ते ज्योतिष्टोमाङ्गतया अमिष्टामाभ्यासोत्तर- कालविशिष्टषोडशिसंस्थाप्रयोगो विधीयते । अर्थाच्च तस्य तत्तसंस्थानिवृत्तिः । ततश्च नित्यानिष्टोमसंस्था काम्या चो- क्थ्यसंस्था ब्राह्मणवैश्ययोरेव । काम्या तु षोडशिसंस्था सर्वे. पामेति विवेकः । एतस्यैव चाग्निष्टोमस्तोत्रोसरकालीनस्य पो. (१) 'सौर्य चरुं निर्वपेत्' 'आग्नेयमष्ठाकपालं निवपत्' इत्यादी श्रुतो निर्वपतिशब्दो यथा तत्र द्रव्यदवतासम्बन्धन्यथानुपप्रत्या यागे कल्पित, तत्साधनीभूते द्रव्येऽर्थाक्षिप्तस्य समुदायात् पृथकरण- रूपस्य निर्वापस्यानुवादकः तद्वत् घोडशिना वीर्यकामः स्तुबीत' । स्यादौ संस्थासु विहितासु तदन्यथानुपपलिसिद्धस्तोत्राथनुवादका स्तुवीत, गृहीयादित्यादिशब्द इत्यर्थः ।

·मीमांसाकौस्तुभे [ चयनाधिकरण- डशिनोऽत्यमिष्टोम इति संज्ञा। "अत्यनिष्टोमे राजन्यस्य गृहीया" दिति शाखान्तरवचनात् । यसु "अतिरात्रे ब्राह्मणस्य गृह्णीया"दिति वचनं तत् ब्राह्मणकर्तृकत्वे निमित्ते ऽतिरात्रसंस्थांकज्योतिष्टोमोद्देशेन षोड. शिग्रहणविधायकं, न त्वतिरात्रसंस्थाद्दशेन, तस्याः प्राकृता. रेव निराकाङ्कत्वात् । नाप्यनिष्टोम इतिवद्विधिः । अपिशन्दा- भावात् । अनुषङ्गाङ्गीकारे उक्थ्यवाक्ये तत्पाठवैयर्थ्यात् । अतो यथाक्त एव वाक्यार्थः । तस्य च नियवत्प्राप्तौ "नातिरात्रं षो- डशिनं गृहाती"त्यनेन पाक्षिकत्वसिद्ध्यर्थ निषेधोऽपि नानुपपन्नः। तेन ब्राह्मणस्य विकल्पः, अन्येषां नैवेति सिद्धम् । यत् अतिरात्रे षोडशिनं गृह्णाती"ति कचिल्लिख्यते वचनं तत् "अतिराने ब्राह्मणस्ये" सेतदेव ब्राह्मणपदत्यागेनेति वेदितव्यम् । गुणत्वेऽपि वा ब्राह्मणवाक्येनोपसंहार इत्यवधेयम् । अतश्च उत्त- रेऽहनित्यादिवाकयेषु द्विरात्रोत्तराहस्यातिरात्रसंस्थाकत्वादतिदे- शतो विकलोन प्राप्तस्य षोडशिग्रहणस्य नियमः ब्राह्मणानिमित्तक- वेन प्राप्तस्यानैमित्तिकस्वसिद्धिद्वारा राजन्यवैश्ययोरपि तस्य प्रामिव पार्थसारथ्युक्त्या फलम् । अहीनादीनामहरन्तरेषु अतिरा. प्रसंस्थाकेषु षोडशिग्रहपरिसंख्या च फलम् । अत एव एकस्याः होनस्य एकमेव चतुर्थ वीसा त्वहीनान्तरमादाय, इति (१)दशमे वक्ष्यते । तेन सर्वत्रैव फलसाङ्कर्यस्येष्टत्वात् 'तमुक्थ्येने त्यादावपि नत्सकारो न दोषायेति सिद्धम् । सूत्रं स्पष्टम् । सू-तत्संयोगात ऋतुस्तदाख्यः स्यात्तेन. धर्मविधानानि २-३-२३॥ (१) १०-५-१३. .

·. सिद्धान्तः ] दितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। ७५ यचु लिङ्गदर्शनं अनिशब्दस्थ यागपरत्वे उपन्यस्तम् 'अप्रैः शास्त्र'पित्यादि, तत्रत्यानिशब्दस्य लक्षणया चयनसंपादितस्थ. ण्डिलस्थापिताग्निसंपादितयागपरत्वेनाप्युपपत्तेरकिञ्चित्करम् । अत एव चयनप्रकरणेऽग्रेशन्द उत्पत्तिवाक्यस्थाहवनीयपरः वि. नियोगवाक्यस्थश्चयनपरः "हिरण्यशकलैरनिं प्रोक्षति" इसादि. वाक्य अग्निस्थापनमाग्भाविपदार्थविधायकेषु स्थलपरा, 'अग्नेः नोत्र'मित्यादिषु यागपर इति धर्मविधानोपपतिः । प्रयोजनम् सूत्रश्च स्पष्टम् । इति दशमं चयनाधिकरणम् । अथैकादशं प्रकरणान्तराधिकरणम् (११)। सू-प्रकरणान्तरे प्रयोजनान्यत्वम् ॥२-३-२४.(सि) तदेवं गुणप्रमाणकं भेदं सापवादं प्रसाध्याधुना क्रमप्राप्तः प्र. करणान्तरानेदो निरूप्यते । (विषयमंशयौ) कुण्डपायिनामयने श्रूयते-"उपसद्भिश्चरित्वा मासमाग्रिहोत्रं जुहोति, मासं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजते, मासं वैश्वदेवेन, मास वरूणप्रघासैः, मासं साकमेधेन, मासं शुनासीरीयेण" इति। तत्र किमेषु प्रसिदाग्रिहोत्रायनुवादेन मासादिगुणविधिः? उत्त मासा- दिविशिष्टकर्मान्तरविधिरिति विचार्यते । (सङ्गतिः) अंत्र च पासादेरनुपादेयस्य गुणस्य पूर्वपक्षे सिदान्ते वि.

·. मीमांसाकौस्तुभे [प्रकरणान्तराधिकरण- धेयत्वे निश्चितेऽपि कृतिमाध्यत्वरूपोपादेयत्वेनानिश्चयात् , ता. ग्गुणप्रयोज्यभेदनिरूपणेन पादाध्यायसङ्गतिः । दूरस्थस्यापि चयनस्याग्निष्टोमपदलक्ष्यज्योतिष्टोमाङ्गत्वेऽभिहिते सुतरामग्निहोत्र. पदवाच्यपूर्वकर्माहत्वं मासादगुणस्य संभवतीति पूर्वपक्षोत्थानात् अनन्तरा। (पूर्वपक्षः) तप्रधातोःपूर्वविहिताविहितसाधारणवाचकस्यापि पूर्वविहि. समात्रवाचकेन नाम्ना समभिव्याहारा पूर्वविहितकर्मोपस्थापकत्वो- पपत्तेः न तावदूरस्थत्वमात्रेण कर्मान्तरविधायित्वशङ्का । न चैव- मभ्यासाझेदोपपत्तिः, मासादिविधानार्थत्वेनान्यपरत्वात् । न च मासादेविधानायोग्यत्वम, कर्नादिवत्कृतिसाध्यत्वेन रूपेण तद- संभवेऽपि कृत्यधिकरणत्वादिना तत्संभवात् , अन्यथा कालादेः विधिसंस्पर्शाभावेनाविवक्षाप्रसङ्गात् । नचैवमपि प्राकरणिकसायमादिकालावरोधेन मासादिगु. णस्य निवेशानुपपत्तेः गुणाद्भदोपपत्तिः । सायंप्रात:कालस्य सावदमावास्पापरावयाप्यव्यापकभावेनोपपत्तेः विरोधाभावात् । चात्यन्तसंयोगवाचिद्वितीयान्तमासपदोपदिष्टसातत्येन विरोधः । आहाराघावश्यककार्यानुरोधेन सातत्यबाधावश्यंभा. बन जातेष्टिन्यायेन पाकराणककालोपसहस्यापि सिद्धान्त इवोपपत्तेः। न च जीवनाख्यनिमित्तेन तस्य विरोधः, सायमादिकाले- ने निमित्तस्य मासेनाप्यवच्छेदोपपत्तेः। अतश्च मासावच्छिन्नसा- यंप्रातःकालीनजीवनस्येव निमित्त्वात् तावद्भिः प्रयोगैरेकः प्रय- बायपरिहार इति सिस्यति । काम्यप्रयोगे वा मासादिविधाना- भकधिदिरोषः।

·पूर्वपक्षः] द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । वस्तुतस्तु सत्यपि, विरोधे मासस्य विशिष्यैव विहितत्वेन निरवकाशत्वात् अग्न्युत्तरवेद्योस्साक्षादग्न्याधारतायामिव विक. पोपपत्तिः । अत एव दर्शपूर्णमासादौ पौर्णमास्यादिकालेन विरोधपरिहारासंभवेऽपि न दोषः । अस्तु वा मासौदेर्जरामरणादिरूपनित्यपयोगविधिवदनुक- 'ल्पतयाविधिः । अथवा काण्डपायिनामयन एव दीक्षितत्वेन पर्यु. दस्तस्य निषिद्धस्य वाग्निहोत्रादेः मासं प्रतिप्रसवः। अथ वा अग्निहो- त्राद्युइंशेन मासकाले विहितेऽपि उद्देश्यत्वेन प्रकरणे उपस्थिता- नामग्रिहोत्रादीनां निराकाहाणामपि सत्रपयोगवचनेन फले वि. धानानियप्रयोगेणापि विरोधः । नचैवं 'द्वादशाहीनस्ये त्यादावपि अहीनस्योद्देश्यत्वेनोपस्थि. तत्वाज्ज्योतिष्टोमप्रयोगविधिना फलेऽङ्गतया वा ग्रहणापत्तिः । संवत्सरपरिमितसत्रप्रयोगस्य षण्मासपरिमितसोमयागैः अपरि. पूरणादाकासावशेन स्वतो निराकाङ्क्षाणामपि अग्निहोत्रादीनां फले विधानेऽपि अहीनादौ तदप्रसङ्गात् । अतो मासादिरूपस्य गुणस्य कालान्तरावरोधेऽपि निवेशोपपत्तेः न गुणाझेदः। न च प्राप्तकर्मानुवादेनोपसदां तदुत्तरकालत्वस्य मासस्य कर्टबहुत्वस्य च विधौ वाक्यभेदापत्तेः तदापादकस्य गुणस्य भेदकत्वोपपत्तिः । कालविधेः प्रयोगविधित्वेन "पौर्णमास्यां पौ. र्णमास्या यजेते"त्यादौ कालत्रिकसाहित्यरूपानेकगुणविधिव. दवाक्य भेदात् । “मासं दर्शपूर्णमासाभ्या"मित्यत्रोपसदुत्तरका- लस्याश्रुतत्वेनाविधेयत्वाच्च । न च "उपसद्भिश्चरित्वा" इत्यस्यानुषङ्गसंभवः । उभयोर- प्यनपेक्षितत्वेन तदसंभवात् । अतो न कर्मान्तरविधिति प्राप्त- ·७८ मीमांसाकौस्तुभे [प्रकरणान्तराधिकरण- -- (सिद्धान्तः), अभीधीयते-सत्यं न प्रमाणान्तरमस्ति भेदकम् । तथापि अनुपादेयगुणयुक्तानुपस्थितिरूपं प्रकरणान्तरं समस्त्येव भेदक- म् । तथा हि-- विधिस्तावदप्रवृत्तपवर्तनस्वभावः, प्रमाणत्वाचाज्ञातज्ञापन. फल इत्यविवादम् । अतो विधेरज्ञातज्ञापनविषयत्वापरप.. र्यायं विधेयत्वं, पुरुषप्रवृत्तिविषयत्वापरपर्यायचोपादेयत्वं यमपि ज्ञाप्यम्, तदपि सामानाधिकरण्यनेत्युत्सर्गः। तच्च पदश्रुत्या धात्वर्थ एवेत्यप्युत्सर्ग एव । योग्योपपदसद्भावे तु तदर्थवृत्ति इस. पवादः । अत एव “यदाहवनीये जुहोती"त्यत्र विशिष्टविधि- गौरवाभिया पदश्रुत्युपात्तधात्वर्थस्य च भाव्यत्वलिप्सयोपादेयत्वं विधेयत्वं च सामानाधिकरण्येनाहवनीय एव बोध्यते । संभवति च तस्य वाजपेयाधिकरणोक्तरीत्या प्रणयनप्रादुष्करणादिरूप. क्रियाविशिष्टत्वेन उपादेयता विधेयता च । अत एव तन्निवाहार्थ कर्मणः प्राप्त्यालोचनायां प्रापक- विध्युपस्थापकपमाणान्तराभावेऽपि जुहोतिनैव कथंचिदुपस्थाप- नादुद्दश्यत्वाविधातः । यत्र तु न योग्यमुपपदं यथा मासमि- त्यादौ कालादेर्वाजपेयाधिकरणोक्तरीत्यैवोपादेयत्वाविषयत्वा- तत्रोपादेयत्वस्य पारिशेष्येण धात्वर्थमात्रवृत्तित्वात् सामानाधिक- रण्याथै विधेयत्वमपि तद्तमेव विधिरवबोधयति । एवं सत्यपि यदि 'सायं जुहोती' त्यादिवत् प्रत्यभिज्ञाप प्रमाणं सन्निध्यायभविष्यत् ततोऽगत्या कालादौ विधेयत्वं क. मणि चोपादेयत्वं इत्येवं वैयषिकरण्यमपि आश्रीयेत । सम्भव. ति हि कालादौ कृतिव्याप्यत्वरूपोपादेयत्वासम्भवेऽपि कृत्यधि- करणत्वादिना अज्ञातज्ञापनविषयत्वाख्यं विधेयत्वम् । अत एक ·सिद्धान्तः ] द्वितीयाध्यापस्य तृतीयः पादः । ७९ च विधिसंस्पर्शाद्विवक्षा अङ्गत्वं च । न तु तदस्ति । अतस्सामाना. धिकरण्यलाभार्थं विधेयत्वस्यापि धात्वार्थवृत्तितयैव बोधनात विहितविधानायोगानेदसिद्धिः। अत्र धात्वर्थे उपादेयत्वसामानाधिकरण्येन विधेयत्वबोधनं प्रकरणान्नरव्यापरः। तत्राप्यनुपादेयगुणान्वयस्य स्वतन्युपादे. यतापनयनद्वारा परिशेषाख्यप्रमाणसहकृतस्य धात्वर्थवृत्त्युपादे. यतापादनं व्यापारः। प्रत्यभिज्ञापकप्रमाणस्य च सन्निध्यादरुपा- देयत्वविधेयत्वसामानाधिकरण्यप्रतिबन्धकत्वस्य वक्ष्ययाणत्वाद प्रत्यभिज्ञापकप्रमाणाभावरूपस्यासंनिधेरुक्तविधोपादेयत्वमामा- नाधिकरण्येन विधेयत्वबोधनं व्यापारः । एते एव च भवदेवा- दिग्रन्थे प्रयोगोत्पत्तिशब्दाभ्यामभिप्रेते। अव चोपादेयगुणाभाव एव प्रयोजकः, नत्वनुपादेयगुणान्व- योऽपि । गुणसामान्याभावेऽपि पारिशेष्येण धात्वर्थच्युपादेयता. पादनोपपत्तेः। अत एव (१)दशमे गृहमंधीये "आज्यभागौ यजति" इत्यत्र कर्मान्तरत्वपूर्वपक्षे प्रकरणान्तरप्रमाणोपन्यासो युज्यते । नचैवं "तनुनपातं यजती" त्यादावपि नदापत्तेः कृतमभ्या- सेनेति वाच्यम् । सत्यप्युपधेयसाकर्षे न्यायस्वरूपस्यासाङ्कर्यात् । अभ्यासे हि उपादेयतामतन्त्रीकृत्य पारिशेष्येण धात्वर्थे वि. धेयत्वापादनमेव व्यापारः । अत एव तत्र सनिधिः प्रतिबध्या, न तु प्रकरणान्तर इव प्रतिबन्धकः । प्रकरणान्तरस्थले तु न पारिशेष्येण विधेयत्वापादनं व्यापारः, विशिष्टविधिविधया की- लादेरपि विधयत्वाङ्गीकरणेन तदसंभवात्, अपि तु सत्यपि विधेयान्तरं स्वापादितोपादेयतासामानाधिकरण्यलाभार्थ धा- । (१)१०-७- ·प्रमाणस्य मीमांसाकौस्तुभे [प्रकरणान्तराधिकरण- त्वर्थेऽपि विधेयतापादनम् । अतो न्यायशरीरस्यासङ्कीर्णत्वाा. क्तः प्रकरणान्तराद्भदः। ननु प्रकरणाद्यपेक्षयापि प्रबलस्य नान एव सन्निधापक- सत्वात्सामानाधिकरण्यप्रतिबन्धकवोपपत्तेः कथं "मासमग्निहोत्रं जुहाती" त्यत्रापि भेदसिद्धिरिति चेत्- न; नाम्नः खण्डवाक्यार्थबोधदशायां लिङ्गसंख्याप्रकारकस्वा. थबोधकत्वेन तदप्रकारकधातुपदवोध्यधात्वर्थतिविधेयत्वस्य स- मानप्रकारत्वाभावेन नाना प्रतिबद्धुमशक्यत्वात् । एवं हिसान्नि- घेर्धात्वर्थवृत्तिविधेयताप्रतिन्धकत्वं यद्धातोः स्वविषयपरत्वप्रमा- पकत्वम् । धातोर्हि सन्निधिविषयीभूतपूर्वकर्मपरत्वे प्रमापित विधेयार्थकत्वं प्रतिबध्यते । अतश्च सनिधिना "आग्निहोत्रं जुहोती" त्येतद्वाक्यगतजुहोतिपदबोध्यस्य लिङ्गसंख्यानन्वयिन पत्र होमाविशेषत्वमात्रप्रकारतयोपस्थापितस्य 'सायं जुहोती'त्येत. द्वाक्यगतजुहोतिबोध्यत्वप्रमापणात युक्ता तस्य तद्वाक्यगत- जुहोतिवृत्तिविधेयार्थकत्वप्रतिबन्धकता । प्रकृते तु लिङ्गसंख्या- न्वयि होमविशेषत्वप्रकारतया नानोपस्थापितस्य होमस्य 'मासम- निहोत्रं जुहोति' इत्येतद्वाक्यगतजुहोतिना बोधयितुमशक्यत्वन न नाम्नस्तद्वृत्तिविधेयतार्थकत्वप्रतिबन्धकत्वोपपत्तिः। वस्तुतस्तु न नाम्नो विजातीयहोमत्वप्रकारकबोधजनकता- पि, तथात्वे जुहोतिपर्यायत्वेन समप्रयोगानापत्तेः। अपित्वग्निदेव- ताकहोमन्वेनैव । अतिप्रसङ्गस्य प्राचीनप्रयोगाभावंनवोद्भिदधि- करणे स्थापितत्वेन. योगरूढरप्यनङ्गीकाराच्च । अन्यथा म. वर्थलक्षणादिभिया अतिम सरभङ्गार्थमपि रूढ्यङ्गीकारे सोमादा. वपि तदापत्तेः । अतस्ममानपकारत्वाभावान नानो धात्वर्थ- तिविधेयत्वप्रतिवन्धकता।

·सिद्धान्तः ] बितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । अस्तु वा विजातीयहोपत्वमकारकपोषजनकना नानः, स. यापि मजन्योपस्थिते मातिदेशविधया भेदानुगुणत्वेऽप्युपप- द्यमानत्वान्न तदधिपतिबन्धकता । अत एव यत्र नाल्यातेन मे. दबांधः तत्र नान्नः पूर्वकोपस्थापकत्वमाख्यातसमानाधिकरण- त्वादिष्टमेव । अत एव यत्र श्रुतायो अनुमितायो वा भावनायां विधेयधा- स्वर्थश्रवणाभावेन नामार्थस्यैव करणत्वेनान्वयः तत्र नाम्नःपूर्वक- मोपस्थापकत्वात्तस्यैव वैयधिकरण्यपाश्रित्य फलादिसंबन्धविधिः यथा-"यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन विविदिषन्ति" । "सर्वे. भ्यो ज्योतिष्टाम" इति च । अत्र हि प्रत्ययोपतानां तत्तयज्ञाधि. करणकभावनानामेव ज्ञानाख्येन विविदिषाख्येन वा फलेन संब. न्धो, न तु यज्ञान्तरस्य भावनान्तरस्य वा। यज्ञादिपदैम्सुबन्तैस्त. तयागादीनामुपस्थितस्यात् । ननु-यज्ञादिपदस्य सुबन्तत्वेऽपि 'मासं जुहोति' इनिवत् पूर्वविहिताविहितसाधारण्येन यज्ञमात्रवाचित्वानियमेन पूर्वकर्मा नुपस्थितः कर्मान्तरत्वोपपत्तिः । न च रूपाभावः । अव्यक्तत्वा दिसादृश्येन ज्योतिष्टोमान्तरविध्यन्तरोपपत्तिरिति चेत्- विविदिषादिफलापेक्षितचित्तशुद्धिरूपद्वारसपर्पके "स हवा आत्मयाजी यो वेदेदमनेना संस्क्रियते 'इदमनेनामुपचीयते" ' इति वचने एतच्छन्देन पूर्वविहितयज्ञादिपरामर्शात्तदनुरोधेन द्वारसमर्पके विविदिषावाक्यंऽपि यज्ञादिपदेन पूर्वविहितयज्ञा. दिपरामशोपपत्तेः। न च "अथैष ज्योति" रितिबदेतच्छन्दस्यापि पूर्वविहिता. विहितसाधारण्यम् । “स यदेव यजते" ति पूर्वचाक्ये यच्छब्दोपत्र- धन “य इष्ठ्या पशुने" तिबद्यजिना पूर्वविहिनकर्ममात्रपराम- ११ ·८२ मीमांसाकौस्तुभ [प्रकरणान्तराधिकरण- व तदनुरोधेनेताब्दस्यापि पूर्वविहितकर्ममात्रपरामर्शकत्वोप पत्तः । अतश्च तात्पर्य ग्राहकसवाद्यज्ञादिपदस्य पूर्वकर्मोपस्थाप- कत्वोपपंतन कर्मान्तरत्वापत्तिः । न च यज्ञायभेदेऽपि भावनीपस्थापकाभावात्तद्भदोपपत्तिः। "सर्वेभ्यो दर्शपूर्णमासा" वित्यादिवद्यादेरेव स्वसम्बन्ध्य- व्यभिचरितभावनोपस्थापकत्वोपपत्तेः। न च फलभेदाद्भावनाभेदः, प्रमाणाभावात् । अत एवं "भिद्यते भावनामात्र" मित्यादिवार्तिकोक्तिः प्रौडिमात्रमेव । नचैवमनेकासां भावनानां विधानाद्वाक्यभेदाशङ्का, .एकम- त्ययोपादानेन "दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेते" तिवत् तदनापत्तेः । तासां च तत्तद्यज्ञादिकरणत्वं प्राप्तमेवेति यज्ञादिप- दमनुवादी भावनान्तरत्वप्रतिबन्धार्थः । विविदिषाफलसम्बन्धेन विनियोगमात्रकरणाच एकपदोपादानेऽपि “य इष्ट्ये" तिवत् नैकप्रयोगता। तदेवमुक्तपकारेणकवाक्यत्वसम्भवेऽपि 'विविदिषन्ती'. स. स्यानुषण वाक्यभेदाङ्गीकरणं 'अर्धपन्न:दि मिनोति' इतिवच्च कर्मसामान्मलक्षणामङ्गीकृत्यैकवाक्यत्वोपपादनं पितामहानाम- भ्युपत्यवादमात्रम् । 'सर्वेभ्यो ज्योतिष्टोप' इत्यत्रापि भवदेवोक- विधया अनारभ्याधीतत्वेऽपि नाम्नः पूर्वकर्मोपस्थापकत्वोपपत्तेर्न तावद्यागभेदः । तेनैव साम्यभिचरितभावनोपस्थितिसम्भवान त दोऽपि । श्रुनवाक्यनिर्वाहार्थन्तु अश्रुतकर्तव्यपदाध्याहार इति विशेषः । वस्तुतस्तु पाकरणिकत्वादेव सूत्रोक्तादकर्मान्तरम् । एवं यत्र गवामयनादौ "चत्वारोऽभिप्लाः षडहा पृष्ठ्यपडह" इत्यादि वचनैर्यागान् विधाय पुनः प्रकरणान्तरे ·सिद्धान्तः ] वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । ताशेरेव वचनैः श्रूयन्ते तत्र मत्यप्यमातोपादेयगुणाभावसहकृ. तासविधौ नाना पूर्वयागानां तैश्च भावनानामुपस्थितवान कर्मान्तरत्वम् । नवमभ्यासाझेदश्शङ्कयः। “यं कामं कामयते त. मतेनामांती"ति सनिधिपठितवाक्यान्तरपमितफलसम्बन्धार्थवे. नान्यपरत्वाभावात् । अतश्च तस्यैव कर्मणो गवामयनप्रकरण- पाठातदीयफलसम्बन्धः । प्रकरणान्तरपाठाच्च फलान्तरसम्ब. न्ध इति वेदितव्यम् । यदि तु नामातिदेशादिव्यवहारसिध्यर्थ भेदावश्यकता ततः कोत्पत्तिपरत्वं कवा फलसम्बन्धार्थ पुनः श्रवणमिति विनिगमनाविरहरूपाभ्यासादेवोभयत्राप्युत्पतिविधित्वपङ्गीकृत्य भेदः प्रसाध्यः ।। एवं द्वादशाहप्रकरणस्थे 'मायणीयोऽतिरात्र' इति वचने विहितस्यातिरात्रसंस्थाकमायणीयस्य गवामयनप्रकरणस्थेन "वै. श्वानरी ज्योतिष्टोपः प्रायणीयमहर्भवति" इति वास्येन विधे. यगुणाभावात् तस्मिन्नपि वाक्य कान्तरपेत्र विधेयम् । वैश्वानर. पदं हि वाक्यान्तरेण वैश्वानरदेवसग्रहस्य प्राप्तवान्नामधेयमेव । ज्योतिष्टोमपदस्य द्वादशाहे ज्योतिष्टोमधर्मकत्वस्य चोदनालिङ्गा. तिदेशे न प्राप्तत्वादविधेयार्थकत्वम् । अतश्च विधेयान्तराभावात् कर्मान्तरविधिरेवायम् । न. चैतद्वाक्पविहितकर्मानुवादेन द्वादशाहिकवाक्य अति. रात्रसंस्थामात्रविधानोपपत्तेः कथं कर्मान्तरत्वमिति वाच्यम् । गवामयनप्रकरणेऽपि प्रथमेडन्यतिरात्रमंस्थाविधेः पार्थक्येन सत्वात् । अतोऽत्रापि विनिगमनाविरहादेव कर्मान्तरत्वम् । भा. ज्यकारीयप्रकरणान्तरन्यायेन भेदाक्तिस्तु अमाप्तोपादेयगुणा. भावविशिष्टासबिधिमात्रेण व्याख्येया।

·". मीमांसाकौस्तुभे[प्रकरणान्तराधिकरण- एवं "वारुण्या निष्कासन तुषैश्वावमूर्थ यन्ती"त्यत्रापि प्रकर गान्तरात् भेदोक्तिः सन्निधिविरहमात्रणेव, न तु वस्तुनः प्रका रणान्तरन्यागेऽस्ति । उपादेयगुणाभावाभावात् , अवभृयपदेना. ख्यातमपानाधिकरणेन सौमिकासमथस्येवोपस्थितताच । भे. दस्तु तत्र प्राप्तकर्मानुवादनानेकगुणावधान वाक्पभेदापत्तगुणा. देव । यद्यपि चात्र निष्कासस्य करणत्वेन श्रुनस्यारी प्रयाजश- षवत् संस्कार्यत्वं कल्प्येत तथापि प्राप्तकर्यानुवादेन तुपाख्यद्र व्यसम्बन्मसंस्कार्यसम्बन्धश्चेनि(१) इन्द्रियकामाधिकरणोत्तरी- त्या वाक्य भेदभमझाद कर्मान्तरम् । अत्र हि निष्कासस्य प्रयाजशेषवत् संम्कार्यत्वेऽपि न तु. पाणां प्रकृतपुरोडाशानुनिष्पन्नानामपि संस्कार्यवं न्यायमुधोक्तं युक्तम् । तथात्वे कर्मान्तरविधानेऽपि उद्देश्याने कवनिमित्तवा. क्यभेदस्यापरिहार्यत्वात् । नचोभयोरपि उपयोगिन्चाविशेषात् विनिगमनाविरहः, तुषपदस्य जाघनीपदवदवश्वविशेषवाचित्वे. ऽपि उत्तराधादिपदवत ससम्बन्धिकवचनत्वाभावेन लौकिकतुषप- रत्वोपपत्तौ विहितप्रतिपत्तिकपुरोडाशीयतुषग्रहणे प्रमाणाभावात् । अत एव बोधयनीयकल्पे लौकिकतुषग्रहणमंत्रोपदिष्टम् । नि. कासपदस्य ससम्बन्धिवचनत्वात् 'वारुण्या' इत्यनन विशेष. गाच अर्थकर्मतवादिमनेऽपि च परमयुक्तद्रव्योपजीवित्वम्या: बस्यकत्वेन लौकिकनिष्कासग्रहणानुपपत्तैरुपयुक्तस्य निष्कास. स्यव तेन ग्रहणात प्रयाजशेषन्यायेन युक्तं मकार्यत्वम् । 'नाचातिदेशकप्रतिपश्यन्तसनिराक ङ्कस्य प्रशाजशेषन्यायवि. पप्रवासम्भवः । अर्थकर्मत्वपक्षेऽपि निष्कामांशे आतिदंशिकंपति- पत्तिवापस्यावकत्वात् । प्रयाजशेषस्थापि मर्वहोमसम्भवना १ पू० मी० २.२.११.

·सिद्धान्तः] द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । ८५ नपेक्षास्त्र प्रतिपत्तिविधानाच । असो निष्काससंस्कारार्थत्वेनाव: भृथविधानात प्राप्तावभृथानुवादेन च द्रव्यविधानाद्वाक्यभंदापत्त: गुणात् कर्मान्तरमेव प्रसिद्धावभृथधर्मकं तुषद्रन्यकश्च संस्कारा- र्थत्वेन विधीयते । निष्कासस्यापि च त्यागांशं प्रति गुणत्वाचा शब्दोंपाचतुषसमुच्चयोपपत्तिः। नचैवं निष्कासस्य संस्कार्यत्वपक्षे(१) 'प्रतिपत्तिरिति चेत्र कर्मसंयोगात्' इति एकादशाधिकरणसूत्रविरोधः, तस्य तुषांशे प्रतिपत्तिनिराकरणार्थत्वेनाप्युपपत्तेः। नवं तम्य कर्मान्तरस्य प्रतिपत्तित्वे अर्थकर्मभूतपमिद्धा. वयसादृश्याभांवादवमृथशब्दप्रयोगानुपपत्तिः । अग्रिहोत्रा. दिवत् संस्कार्यकृतसादृश्याभावेऽपि नएमतिदेशविधया साध्यष. मसायन तदुपपत्तेः। अस्तु वा तत्रस्थभाष्यानुसारानिष्कासांशेऽपर्थकर्मत्वम् । तथापि.प्राप्तकर्मानुवादेन द्रव्यदयविधाने वाक्यभेदापत्तगुणादेव भेदो, न तु प्रकरणान्तरात् इत्यवधेयम् । •(२)केचित्तु उपादेयकगुणाभाव एवासनिधिसहितः प्रकर• गान्तरम् , अनुपायगुणवदुपादेयानेकत्वस्यापि वाक्यभेदापरया धात्वर्थ निष्ठविधेयतापादकत्वात् । अतश्च तुषनिष्कामरूपानकगु. विधाने वाक्यभेदापत्र्यागभावनान्तरस्यैव विधेयत्वावगमात् प्रकरणान्तरादेव भेदसिद्धिः । न चैवं वाक्यभेदापादकगुणानेक- स्वस्य गुणविश्या भेदकत्वानुपपत्तिः, सर्वस्यैव गुणनामधेयादेस्स- विधावेव तत्वेन भेदकत्वाङ्गीकारात् । असनिधौ तु प्रकरणा- १ जै. मु. ११-२-६५. २ पक्षोऽयं मीमांसाबालप्रकाशे सम्यगुपपादितः श्रीशङ्करभट्टै स्वत वावग तव्या, तस्यैव च खण्डनमत्रक्रियत इति वदितव्यम् ॥

·मीमांसाकौस्तुभे [प्रकरणान्तराधिकरण- नरविधया । अत एव "विश्वजिता यजेते त्यत्र न मंज्ञाया भेद- कत्वम् , अपि तूपादेयैकगुणाभावतया प्रकरणान्तरस्यैवेत्याहुः । तन्त्र ; उपादेयतामतन्त्रीकृत्य स्वमात्रवृत्तिविधेयतापनयन धात्ववृत्तिविधेयतासम्पादनव्यापारकत्वेन . स्वामादितोपादे- यतासामानाधिकरण्यन विधेयतासम्पादनाख्याकरणान्तरव्या- पारकत्वाभावात्तदन्तर्भावानुपपत्तेः । तथा हि-- सविधावसान्निधौ वा गुणानकत्वं नोपादेयतानेकत्वाऽद. कम् , सत्यप्युपादेयानेकत्वे "यदग्नये च प्रजापतये चे"त्यादी अमेः प्राप्तत्वेन वाक्यभेदाप्रसक्तः अभेदकत्वात् । अपि तु वि- धेयानेकत्वात् । अतश्च तत्रोपादेयतामतन्त्री कृत्यं सनिध्यसनि- घिसाधारण्येन स्त्रमात्रनिविधेयतापनयनपूर्वधात्ववृत्तिवि- घेयतापानं व्यापारः, प्रकरणान्तरस्थले तु न मामवृतिविधय- तापनीयते । प्राप्तकर्यानुनादेनापि भासविधानसम्भवाद, अपि. तपादेयता । अतश्च स्ववृत्त्युपादेयतापनयनद्वारा पारिशेष्याद्धात्व. थवृन्युपादेयतामापाच तत्सामानाधिकरण्येन विधेयताबांधनमेव प्रमाणान्तरासङ्कीर्णव्यापारः प्रकरणान्तरस्य । अतश्च प्रकरणा. नरव्यापाराभात्रादुपादेयगुणानेकत्वस्य सन्निधाविवासनिधा- वपि गुणविधयैव भेदकस्त्रम् । अत एव नामधेयस्यापि मनिधाविद्यामन्निधावपि उपादे. यतामतन्त्रीकृत्य स्वशक्यतावच्छेदकत्वाक्षेपकत्वेनैव भेदकत्वात् प्रकरणान्तरव्यापारकत्वाभावेन नामधेयत्वेनैव भेदकत्वम् । अतः पूर्वोक्तप्रकारेणैव तुषमिष्कासादो भेदसिद्धिः । तत्सिदं उपाद. यगुणाभावविशिष्टानुपस्थितेः प्रकरणान्तराख्याचा मामाग्रिहोत्रं कर्मान्तरमिति । "मासं दर्शपूर्णमासाभ्या"मित्यादिवाक्येष्वप्येवम् । तत्रत्वयं ·८७ सिद्धान्त: ] बितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। विशेष:(१) साप्तामिकन्यायेन दर्शपदस्य पूर्णमासपदस्य च प्राकृत यागविकद्रव्यदेवतातिदेशकत्वातंषां च एकपदीपादानेन समुच यावगतरुत्पत्तिवाक्यगतसमुचितद्रव्यदेवतानुरोधेन संख्यावर कर्मभेदावसायात प्रकृतिबंधागषदकमेव विधेयमिति । नचैवमनिहात्रेऽपि प्राकृतसायंप्रात:कालादीनां समुच्चयेना- तिदेवादुम्पत्तिवाक्यगतत्वेन भेदकत्वापत्तिः । सायंप्रातःका. लादिवत "विराट्सम्पन्नमाग्निहोत्रं भवती"त्यादि वाक्यविहि. ताशा आवृत्तेरपि अनिंदशात्तदादायैव कालादिसमुच्चयोपपत्तः । प्रकृते तु तदभावात् कमभेद इति वैषम्यम् । न चैवं सौर्येऽपि प्राकृताग्नेयद्वयधर्माणानकेन प्रकृतिवच्छ- देनातिदशात् अमुच्चयावगतरुत्पत्तिवाक्यगतत्वेन भेदकत्वापत्तिः। तत्राकाङ्कावशेन कल्प्यस्य प्रकृतिवच्छब्दस्यैकप्रकृतिधरेव नि- राकातत्वोपपतेः अन्यतराग्नेयवदित्येव कल्पनात् । प्रकृते तु तेन शब्देन लक्षणया धर्मप्राप्तौ समुच्चपस्यावश्कत्वात् युक्ता भेदकतेति वैषम्यम् । • यत्तु कैश्चित् 'मासं दर्शपूर्णमासाभ्या'मित्यनेन द्विवचनेन कर्मयेऽवगते पश्चात्समुचितद्रव्यदेवतानुरोधेनेकजायवच्छिन्नस्या- वान्तरभेद इत्युक्तम् , तत् द्विवचनस्य प्रातिपदिकाभिहितमकृति. यागगतधर्मसमुदायगतत्वनानुवादात् “समियो यजती"तिबद्भेद- कत्वानुषपनेरुपंक्षितम् । नन्ववन्द्रानद्रव्यदेवत्यस्थापि दर्शपदेनातिदेशात्मप्तकर्या- पत्तिः । न च(२) सोमप्राक्कालरूपैन्द्रामधर्माभावादनतिदेवः। १ सममाध्यायचतुर्थपादीयप्रथमाधिकरणन्यायनेन्यर्थः । २ 'नासोमयाजी 'सत्रयेत्' इति असोमयाजिनस्सानारयनिष. धन असन्नयत एवेन्द्रामविधानेन सोमप्राकालिकत्वमन्द्रामधर्म इति भावः। , ·मीमांसाकौस्तुभे [प्रकरणान्तराधिकरण- तस्यौपदेशिकन(१) मत्रवृत्तिमोमोत्तरकालत्वेन बाधेऽपि चातुर्मा- स्थादिवृत्येन्द्रामविकृतिष्विव धर्मान्तरातिदशोपपत्तः । अत एवं प्रकृतिद्भावबाशपत्तेः नैन्द्रामधर्मातिदेश इति केषाश्चिदुक्तमपा स्तम् । विकृत्यन्तरेष्वपि तदापत्तरिति चेत्-- याक्षिकाचारमूलभूनश्रुत्या ऐन्द्रामधर्मपयुदासोपपत्तेः । सर्व- या प्रकरणान्तरन्यायेन कर्मान्तरमित्येतावत् स्थितम् । एवं यत्र देशाख्योऽनुपादेयो गुणो निमित्ताख्यो वा तत्रा. पि कर्मान्तरस्वम्, पथा "सरस्वत्या दक्षिणेन तीरेणानेयो ऽष्टाक- पाल" इति । न चात्रोपादेयगुणाभावविशिष्टानुपस्थितिसत्त्वेऽपि 'सर्वेभ्यो ज्योतिष्टोमः' इति वद्यज्यसमानाधिकरणानंयपदस्यैव पू. कोपस्थापकत्वोपपत्तेदानुपपत्तिरिति वाच्यम् । आप्रेयपदस्य नामधेयत्वाभावेन यजिपदेन पूर्वविहिताविहितकर्मसाधारण्येना. मिदेवत्यद्रव्यमाप्रवचनस्य विशिष्य पूर्वकोपस्थापकत्वाभावात् । निमित्तस्य तु 'सत्रायागूर्य विश्वजिता यजेन' इति । आय. रणं सङ्कल्पः, सत्रमकुर्वतः तद्विश्वजितो निमित्तमिति वक्ष्यते अतश्च विश्वजिता यजेत' इति विहितायागात् कर्मान्तरमिदम् । नचानेन विनियुक्तस्य प्रयुक्तस्य वा 'विश्वजिता यजते' त्यसमुत्पत्तिविधिरेव किं न स्यादिति वाच्यम् । विनियोगमयो. गविषयतासामानाधिकरण्येनावगतस्योत्पत्तिपरत्वस्य सन्निधि विना बाधे प्रमाणाभावात् । तस्मात् सिदं कर्मान्तरत्वम् । प्रयोजनं मूवं च स्पष्टम् ॥ इत्येकादशं प्रकरणान्नराधिकरणम् । . १" आहितामय इष्टप्रथमयज्ञा गृहपतिसप्तदशास्सत्रमासीरन्' इति वाक्येन प्रथमयक्षपदवाच्याग्निष्टामसंस्थाकज्योतिष्योमोत्तरमेव सविधानात् सोमोत्तरकालत्वं सत्रायत्याशयः।

·करणम् ] द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । अथ बादशं फलसंस्कार्याधिकरणम् (१२) । सू-फलञ्चाकर्मसन्निधौ ॥२-३-२५.॥(सि) एवं फलं चकारात्संकार्य चानुपादेयत्वाद्भदकम् । यथा- अनारभ्य श्रुते(१) "रुक्काम आनयमष्टाकपालं निपेदि"त्यादी यज्यश्रवणेऽपि देशवाक्यवदेव कर्मान्तरत्वोपपत्तिः। संस्कार्यस्य तु 'अश्वमेधे(२)"वैधातवीया दीक्षणीया भवती"ति । अत्र हि वैधा- तवीयादीक्षणीययोः भेदात् सामानाधिकरण्यानुपपत्तेः जघन्य- दीक्षणीयापदं स्वशक्यकार्य यजमानसंस्कारं लक्षयति । अतश्व दीक्षणीयापदेन लक्षणया संस्काराश्रयतया यजमानस्य संस्का. यस्योपस्थितत्वात् अनुपादेयसहकतानुपस्थितेः प्रसिद्धपातवी- यापक्षया कर्मान्तरमेवेदम् । वस्तुतस्तु यज्यसमानाधिकरणस्य त्रैधातबीयापदस्य पूर्वक- ोपस्थापकत्वोपपत्तेः नेदं कर्मान्तरम् । यत्तु भवदेवेन त्रैधातव्यापदस्य पूर्वकर्मोपस्थापकत्वे कार्या. न्तरसम्बन्धे च गौरवापत्तेः कर्मान्तरविधिरेवायं इत्युक्तम् । तत् "सर्वेभ्यो दर्शपूर्णमासा" वित्यादावपि तदापत्तेः पूर्वकर्मोप- स्थापकत्वे च व्यापारान्तरानपेक्षणात् प्रत्युत कर्मान्तरविधान एव गौरवापत्तेरुपेक्षितम् । वार्तिके तदुदाहरणन्तु धात्वोभेदेऽ- पि भावानाभेद इति प्रौढिपक्षाभिप्रायेण । " १. रुकामातेजस्कामः। २. आप. श्री. २०-८-४. आग्नावैष्णवहविष्का कानिमित वैधातवीयेष्टिः । धातवीयापदनिर्वचनं तैत्तिरीयसाहतायां दि. तीयकाण्डे चतुर्थप्रपाठक द्वादशानुवाके द्रष्टव्यम् । १२ । तु ·:: मीमांसाकौस्तुभे [ फलसंस्कार्याषि- संस्कार्योदाहरणन्तु 'औदुम्बरी मोक्षती' स्यादि ब्रीहि- प्रोक्षणायपेक्षया प्रोक्षणान्तरविधायकमिति द्रष्टव्यम् । नम्वेवमपि पूर्वमूत्रेणेव सर्वांनुपादेय सङ्ग्रहोपपत्तेस्मत्रान्तर• प्रणय नवैयर्थ्यम् । न हि फलसंस्कार्ययोरनुपादेयत्वं दुर्जेयम् । 'येन तदुपपादनार्थमेतदारम्भो युज्यत । वाजपेयाधिकरणे ५. श्वानामप्यनुपादेयत्वस्य स्थापितत्वादिति चेत्- न ; फलसंस्कार्ययोःप्रकरणान्तरविधया भेदकत्वानुपपत्ति- शङ्कानिराकरणार्थत्वात् । एतयोहि अङ्गित्वाद्विनियांगविधि- विषयत्वापरपर्यायानत्वमात्रस्य धात्वात्तिनया आक्षेपात्तन्सामा- नाधिकारण्येनोत्पत्तिविषयत्वापरपर्यायविधेयत्वाक्षेपकत्वेऽपि उ. पादेयत्वानाक्षेपकत्वान्न प्रकरणान्तरविश्या भंदकत्वम् । का- संदेशनिमित्तानां त्वनुष्ठापकत्वेन प्रयोगविशेषणत्वाद्धात्वर्थे अनु- ठाप्यत्वापरपर्यायोपादयताक्षेपकत्वाद्युक्तं तद्विधया भंदकत्व- मितीमामाशङ्का निराकर्तुमिदं सूत्रम् । सत्यप्यङ्गित्वे अनुष्ठा- पकत्रस्यापि कामनाविषयत्वेन सत्वादुपादेयत्वाक्षेपकत्वोपपत्त. रकर्मसानिधी युक्तं तद्विषया भेदकत्वमिति । अत्र कंचित्-कृतिविषत्वमेवोपादेयत्वमङ्गः कृत्य कर्तृविशेष- गानामेकत्वब्राह्मणत्वादीनामपि अनुपादेयत्वमिच्छन्ति। अत एक 'आनुपादयमेकत्वं यजमानस्य कालवत्' इति कण्डिका सा- च्छते इत्याहुः । तन्न, कृतिहि यथैव विषयनिरूप्या तथा आ- श्रयनिरूप्यापि । अतश्चोपादेयत्वमपि कृतिविषयत्वाश्रयत्वान्य. सरस्वमेव । अत एवाप्रवृत्तप्रर्वतनाख्यविधिव्यापारगम्यस्त्रमु- पादयस्येत्युक्तम् । अत एव.चाख्यातोपात्तः कर्ता उपादेय इस. पि कण्डिकान्तरं सबच्छते । अन्यथा कृतिविषयत्वाभावेन तस्य सदनुपपत्त।

·करणम् ] जितीयाध्यायस्य तृतीया पादः । न च कर्तुराश्रयत्वेऽपि तद्विशेषणानामेकत्वादीनां तदभा- चात् कथमुपादेयतोपपत्तिः । क्रियाया अविषयने ऽपि तद्विशेष णानां द्रव्यादीनां विषयत्वेनोपादेयत्ववदेकत्वस्यापि तदुर पत्तः । अत एवास्माभिः कृतिसमवायाघटितसम्बन्धेने यव विशषितमनुपादेवलक्षणे । 'एकत्वादेरनुपादेयत्वोक्तिस्तु य. थाशक्त्युपबन्धप्रयोजकीभूतकृतिविषयस्वरूपोपादेयत्वनिषेधपरा । तस्मात् पर्थवानुपादयानीति तान्येव भेदप्रयोजकानि । प्रयोजनं-पूर्वपक्षे प्रकृतित्वात् प्रतिपदि करणम् । सिद्धान्त पर्वणीति । सूत्रं स्पष्टंम् ॥ इति द्वादशं फलसंस्कार्याधिकरणम् । अथ त्रयोदशं प्रकरणान्तरप्रत्युदाहरणाधिकरणम् ॥(१३) सू-सन्निधौ त्वविभागात् फलार्थेन पुनः श्रुतिः ॥ २-३-२६. ॥ (सि) (विषयः) पश्चस्वपि अनुपादेयेषु सन्निधौ प्रच्युदाहरणार्थमिदं सूत्र- म् । यथा 'सायं जुहोती' त्यादि अग्निहोत्रं प्रकृत्य, ‘समे दर्श- पूर्णमासाभ्यां यजन' 'यावज्जो दर्शपूर्णमासानां पत' "दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत' इति दर्शपूर्णमासौ प्र. :

·मीमांसाकौस्तुभे [प्रकरणान्तरप्रत्युदाहरणाधि- कृस्य, "स्विष्टकृतं यजती" ति प्रकृत्य च 'शेषात् स्विष्टकृतं पजतीति श्रुतानि पश्चानामप्युदाहरणानि । (संशय:) तत्रापि किमुपादेयगुणाभावमात्रेण भेदः ? उत नेति वि- चार्यते। न (पूर्वपक्षः) तत्र यद्यप्युपादेयत्वस्य कृतिविषयत्वाश्रयत्वान्यतरत्व. पस्य विधेयत्वस्य चापाप्तपापणरूपस्य भेदी वाजपेयाधिक. रण एवं निरूपितः तथापि तयोरुत्सर्गसिद्धस्य सामानाधिकरण्य. स्य त्या प्रमाणाभावात् सन्निधावपि उपादेयगुणान्तराभावेन उपादेयत्वे धात्वर्थसितयाऽऽक्षिप्त उत्पत्तिविषिविषयत्वाख्यं विधेयस्वपि सापानाधिकरण्यसिद्धयर्थमाक्षेप्तव्यम् । पत्र वैयधिकरण्येनापि तदाक्षेप्तुं शक्यम् । कालाद्युत्पत्तेर्लोक- सिद्धत्वेनाविधेयत्वात् । निमित्तफलसंस्कार्याणामनङ्गत्वेन विनि- योगविषिविषयत्वादिरूपस्यापि विधेयत्वस्यायोगाच । अतः कमैंव विधेयमिति विहितविधानापोगाद्भिद्यत इति प्राप्त- (सिद्धान्तः) अभिधीयते-पूर्वकर्मोपस्थापकाधिकाराख्यस्य सन्निधे - धायोगामात्र कर्मभेदः । न च विधिश्रुतिपमितसामानाधिकरण्या. नुरोधेनाभ्यास इव सभिधे धो युक्त इति वाच्यम् । विधेरेव "दध्ना जुहोती" तिवद्विशिष्टोत्पत्तिविधिगौरवपरिहारार्य सनि. ध्युपजीवकत्वेनोत्पत्तिपरत्वानङ्गीकारात्सामानाधिकरण्यासिद्धः । 'मासमनिहोत्रं जुहोति' इत्यत्र तु सन्निध्यभावात्सामानाधिकरण्य- बाधो जुहोतेश्च कश्चित् “यदाहवनीये जुहोती"तिपूर्वकोपस्था- ·करणम् ] द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । ९३ पकत्वकल्पनेति दोषद्वयापेक्षया विशिष्टविध्यङ्गीकार एव युक्त इति वैषम्यम् । अत एव कालदेशवाक्ययोः न कालादिविधिपरत्वम् । अपि तु कर्मा प्रयोगविधिः, कालांशे विनियोगविधिः, संभवति हि कालदेशयोः वाजपेयाधिकरणोक्तरीत्या कृतिव्याप्यत्वरूपप्रयोग विषयत्वासंभवऽपि यागोदेशप्रवृत्त पुरुषकृती अधिकरणतासम्ब. धेन कारकत्वाधागाङ्गत्वेन विनियोगः । यत्र तु 'य इष्ट्या' इत्यादी प्रयोगोऽपि प्राप्तस्तत्र कर्मानुवादेन कालाधंशे विनि- योगविधिरेवेत्युक्तं पौर्णमास्यधिकरणे । निमित्तफलसंस्कार्याणां स्वनङ्गत्वेन विनियोगानहत्त्वात्तदनुवादेन स्वरूपेण प्राप्तस्यापि कर्मणो विनियोगविशिष्टप्रयोगविधानं विनियोगमात्रविधानं वा। तत्र निमित्तस्य कृतिकारकत्वाभावेनानात्ववत् पुरुषार्यस्त्राभावे- नानङ्गित्वस्यापि सत्वादनुष्ठापकत्वेन च प्रयोगाक्षेपकत्वात् तस्य च फलापेक्षायां यावज्जीवाधिकरणवक्ष्यमाणरीत्या पापक्षयाधर्थ विनियोगः कल्प्यते । फळसंस्कार्ययोस्तु पुरुषार्थत्वात् स्वार्थमेक विनियोगः। काम- नाया अनुष्ठापकत्वात्तत्र प्रयोगोऽपि । संस्कार्ये तुप्रधानस्यैवानु- छापकत्वात् प्रयोगस्यान्यतो लाभेन शेषाख्यं संस्कार्योदेशेन वि. नियोगमात्रमिति विवेकः । तदेवमुत्पत्तिप्रत्यभिज्ञाने विधिफलस्य विनियोगादिविषय- त्वेनोपपत्तरुत्पत्तिविषयत्वाभावांन कर्मभेदः । एवमधिकारा- ख्यसमिध्यभावेऽपि यत्र यच्छब्दयोगो. यथा 'य इष्टया' इयादौ “तत्रापि पूर्वविहितकोत्पग्यायनुवादमतीतेः लविनियोगविधिमात्रकरणेन कर्मभेदः। यत इति प्र- त्ययेन च सकलभावनानुबादाम तदनेकत्वको वाक्यभेदः । का- ·. ९४ मीमांसाकौस्तुभे[ प्रकरणान्तरमत्युदाहरणाधि- पदद्वयेन च पर्वलक्षणात् चशब्दस्य च निपातत्वेन भावनान्व. यं विनापि कालान्वयोपपत्तेर्विकल्पविशिष्टकालविधानान्न तदने- कत्वकृतोऽपि वाक्यभेदः । तथा यच्छब्दयोगस्याप्यभावेऽपि "एतया पुनराधेयसम्मि. तयेष्ट्यष्ट्वाऽग्निहोत्रं जुहोती"ति विधौ नाग्निहोत्रभेदः। "दीक्षितो न जुहोती"तिनिषेधापेक्षितोदवसानीयरूपावधिमात्रविधी तात्पर्य- ग्राहकतयाऽनुवादात् । अतस्सिद्धं पूर्वकर्मोपस्थापकममाणं कर्मा- न्तरत्वप्रमाप्रतिबन्धकमिति । ननु-स्वरूपसत्पूर्वकर्मोपस्थापकं प्रमाणं कर्मान्तरत्वप्रमापति- बन्धकम् , तदभावश्च तां प्रति कारणम् । 'मासमनिहोत्रं जु- होति' इत्यत्र पूर्वकर्मोपस्थापकभ्रमदशायां वस्तुतस्तृदभावसत्वन भे. दप्रमोत्पत्तिप्रसङ्गात् । नापि भ्रमप्रमासाधारणं तदभावज्ञानं कार- णम् । तथात्वे 'सायं जुहोती'त्यादावभावभ्रमदशायां भेदपमा- पत्तेः । नापि तदभावप्रमा । गृहमेधीये 'आज्यभागौ यजति' इत्य. त्रपूर्वकोषस्थापकस्यातिदेशस्याभावभ्रमदशायां भेदप्रमापत्तेः। अत एव पूर्वकर्मोपस्थापकममाणज्ञानत्वेन भ्रमप्रमासाधारण्ये- न प्रतिबन्धकता, भेदज्ञानत्वेन प्रतिबध्यता,अतश्च प्रतिबन्धकामा चसत्वे भेदज्ञानोत्पत्तविषयाबाधेन प्रमात्वसिद्धिरित्यपातम् । उ. क्तपमाणज्ञानेऽप्रामाण्यज्ञानदशायां उत्तेजकसत्वेन भेदपमापत्तः । नचात एव कैश्चिन्नोपादयगुणाभायो भेदप्रयोजकः, अपितु अनुपादेयगुणसवेत्युक्तम् । अंतश्चोक्तोदाहरणे तदभावेने भेदाप्रसक्तर्युक्तमेव ताम्नस्सन्निध्यभावेऽपि पूर्वकर्मोपस्थापकत्व- मिति वाच्यम् । अनुपादेयगुणस्य पारिशेष्येण धास्वर्थवृत्यु. पादेयतापादनस्य तदभावेऽपि गुणसामान्याभावमात्रेण सिदेरु. पादेयगुणाभावस्यैव भेदप्रयोजकत्वात् । अत कथं समिधस्तत्पन ·करणम् ] वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । ९५ तिवन्धकत्वमिति चेत्- न; भेदाननुगुणस्तराबाध्यपूर्वकोपस्थापकपमाणज्ञानपा- त्रस्य भेदप्रमापतिबन्धकतांगीकारात । अस्ति च 'सायं जुहोती' त्यादौ तत् , पूर्वकोपस्थापकस्य मनियः केनापि प्रमाणेनाबाधा नाम्नः पूर्वकर्मोपस्थापकम्यापि नामातिदेशविधया भेदानुगुणत्वा- म भेदप्रयांप्रतिबन्धकत्वम्। अस्ति च "आज्यभागौ यजनी" यत्रापि पूर्वकर्मोपस्थापकपमाणस्पतिदेशभेदस्य स्वपदोपात्ताभेदबाध्यत्वे. ऽपि तदितरेणा बाध्यत्वम् । न हि तत्रातिदेशः प्रकारान्तरेण वाध्यते अपि तु क्लुप्तोपकारपूर्वाज्यभागाभेदादेव । अतश्च तत्रासत्यपि प्रमाणे स्वेतगबाध्य पूर्वकर्मोपस्थापकप्रमाण ज्ञानस्य संभावनात्म- कस्य सत्वादप्रमापतिबन्धकत्वोपपत्तिः । 'मासमग्निहोत्रं जुहो- ती'त्यत्रापि उक्तविधज्ञाने प्रमात्मक सति भेदममापतिबन्धस. त्वान्न व्याहतिः । भेदपमाजनकं च भेदाननुगुणपूर्वकर्मोपस्थापकपमाणप्र- तियोगिकस्य स्वेतरप्रयुक्तस्याभावस्य प्रमां । अस्ति चेदं यासा- निहोले सन्निध्यभावस्याभेदातिरिक्तासंबन्धिपदव्यवधानप्रयुक्त- त्वात् । आज्यभागयोश्चातिदेशाभावस्याभेदप्रयुक्तत्वऽपि तदित- रपयुक्तत्वभावेन कर्मान्तरत्वानापत्तिः । नाभेदोपजीव्यतिदे- शाभावस्योपजीव्याविरुद्धभेदप्रयोजकत्वं सम्भवतीति युक्तं अक. मन्तिरत्वम् । अतस्सिद्धं प्रयभिज्ञाने सर्वत्राकर्मान्तरत्वम् । प्र. योजनं स्पष्टम् । सूत्रं फल शब्दम्यानुपादेयमात्रोपलक्षणत्वं 'आउभागौ य. जती' त्यत्र च गृहमेधीयसंबन्धोपलक्षणस्वमङ्गीकृत्य व्याख्येयम् । इति त्रयोदशं प्रकरणान्तरप्रत्युदाहरणाधिकरणम् ।।

·९६ मीमांसाकौस्तुमे [ आमेयस्तुत्यर्थताधि- अथ चतुर्दशमाग्नेयस्तुत्यर्थताधिकरणम् ॥ (१४) सू-आमेस्तूक्तहेतुत्वादम्यासेन प्रती- येत ॥ २-३-२७. ॥ (पू). (विषयसंशयौ) कालद्वये आग्रेयद्वयं विधाय तत्रैव प्रदेशान्तरे(१) आमेयोऽष्टर- कपालोऽमावास्यायां भवति' इति पुनराम्नातम् । तत्र किं अच्यु- तवाक्यवोध्यदर्शस्थानेयापेक्षया कर्मान्तरविधानं ? उत नेति संशयः॥ (सङ्गतिः) पादाध्यायसङ्गती पूर्ववत् । आतिदेशिकी त्वनन्तरा । अ. धिकाशनार्थश्चेदं सूत्रम् । तथा हि-- (पूर्वपक्षः) पूर्वत्र हि. सत्यप्यप्राप्तोपादेयगुणाभावे सनिधिसत्वा- बभेदकता । प्रकृते तु सत्यपि सन्निधाने न तस्य भे. दप्रतिबन्धकत्वम् । स हि कर्मोत्पत्तिं प्रत्यभिज्ञापयन् विधि- फलस्य च फलादिसंबन्धिविषयत्वञ्चोपनयन् उत्पत्तिनिबन्ध- नभेदं प्रतिबनाति । प्रकृते तु विधिफलस्यान्यविषयत्वानुप- पत्तेः उत्पत्तिविषयत्वावसायान विधिविरोधिनस्सन्निधेर्भेदन- तिबन्धकत्वोपपत्तिः । न चैतस्य स्तावकत्वाङ्गीकारेण भेदकत्व. स्यैव सिद्धिः । आमेयस्य तावत् प्रदेशान्तरस्थत्वेनैव. स्तुत्यनुप- पत्तेः । ऐन्द्रामस्य तु आग्नेयगतप्रशस्तत्वकीर्तनात स्तुतिरनाशक १. सं.२-५-३० ·९७ करणम् ] द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । व । अतो वैयर्थ्यपरिहारार्थमेव विधित्वावसायात अमाप्तोपादेय. गुणाभावसत्वेन च प्रकरणान्तरस्याविकलवाद्भदसिद्धिः । अथ वा अस्त्वभ्यासाद्भेदः। अश्चामावास्यायां आंप्रेयद्वयं कार्यमिति पूर्वपक्षे प्रयोजनं सिध्यति । न च सम्पतिपत्रदेवता- कत्वाद, महानुष्ठानशङ्का, पुनर्विधिवैयर्थ्यस्यैव तद्धाधकत्वात् । अतस्सूत्र आग्नेयः उक्तप्रमाणवशात् भिन्नः प्रतीयेत । ततश्चानु- ठानकालेऽपि द्विरभ्यस्येतेति व्याख्येयम् ।। सू-अविभागात्तु कर्मणो द्विरुक्तेन विधी- येत ॥ २-३-२८. ॥. सिद्धान्तवादेशी समाधत्ते-सत्यप्यााप्तोपादेयगुणाभावे स. निधिना तदीयद्रव्यदेवताकस्य तदनुमितयागस्य प्रत्यभिज्ञानाना. त्रकर्मान्तरम् । न च विधिफलाभावः, द्विराम्नानबलात् वाक्यद- यविहितस्यैवाभ्युदयकारित्वकल्पनया पूर्वकर्मण एवं विशिफल- विषयत्वोपपत्तः । न चैकेन विहिते इतरस्य विधायंकतानुपप- त्तिः पिङ्गाक्ष्यैकहायनीशब्दाभ्यां द्रव्यविशेषस्येव वाक्यद्वयेना- प्येकस्य कर्मणो युगपद्विधानोपपत्तेः । सूत्रं स्पष्टम् ॥ (सिद्धान्तः) -सू-अन्यार्था वा पुनः श्रुतिः॥२-३-२९.॥ (सि) सिद्धान्तस्तु-सत्यं न कर्मभेदः । तथापि नापि विधि- स्वम् , एकेन चिहिते अपरेण तदयोगाताएकहायन्यादौ गुणान्त- रविधानादर्थवत्ता । नचाभ्युदयशिरस्कत्वे सा, यत्र यस्ति वि- षयमेदः विषययोश्चैकेनैव संभवल्लाभत्वं तत्रागत्याभ्युदयानरस्क- त्वकल्पनं, यथा-अनारभ्याधीतमित्रमिन्दादिप्रकरणस्थसाप्तदश्य- .

·९८ मीमांसाकौस्तुभे [आमेयस्तुत्यर्थताधि- विध्योः। तत्र हि एकस्य वाक्यस्य सामिधेनीसंबन्धी विषयः अपरस्य च क्रतुसबन्धः इति विषपदयश्चैकेनापि सम्भवल्लाभम् । तकनैकस्यैवावगमे अभ्युदयशिरस्कत्वकल्पनं युक्तम् । न च विनिगमनाविरहः । झटित्युपस्थापकत्वस्यैव तत्वात् । प्रकृते तु विषयभेदाभावानाभ्युदयशिरस्कत्वकल्पनावसरः । अत एवं स- मित्तनूनपाद्वाक्ययोस्तबाङ्गीकृतम् । किंचेदं सति विधित्वे युज्यते । तत्तु ऐन्द्रामविध्येकवाक्य- तया तत्मसार्थत्वेनोपपत्तेरसिद्धम् । संभवति चातिप्रशस्तानेय- साहित्येन्द्रामस्थातिप्रशस्ततरत्वमिति स्तुतिः । (१)तस्मान्नेदं क. मन्तिरम् । मीयांसाम्बुनिधि प्रमथ्य सुदृढायोच्चयैर्निरैः कृत्वा जैमिनिसूत्रमन्दरममुं वेदं तथा वासुकिम् । यद्धालाहलसंज्ञमेव कलितं ग्रन्थान्तरं सज्जनः श्रीकृष्णस्य तु भूषणाय स परं यः कौस्तुभाख्यो पाणिः ।। श्रीरुद्रदेवमूनोः कृतिरेषा खण्डदेवस्य । मीमांसाकौस्तुभ.ख्या भेदाध्याये तृतीया ः। इति पूर्वोत्तरमीमांसापारावारपारीणश्रीरुद्रदेवसूना: खण्डदेवस्य कृतौ मीमांसाकौस्तुभे द्वितीयस्याध्यायस्थ तृतीयः पादः ॥ ॥ शुभमस्तु ॥ (१) तस्मादकर्मान्तरम्।

·॥ श्रीः॥ मीमांसाकौस्तुभः। द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः (यावज्जीवपादः ) यावजीवाधिकरणम् ॥ १ ॥ सू-यावज्जीविकोऽभ्यासः कर्मधर्मः प्रकरणात् (२-४-१.) (विषयसंशयो) "यावजीवं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत," "यावजीवमग्नि- होत्रं जुहोती"ति श्रुतम् । तत्र किं काम्य एव स्वर्गाद्यर्थे दर्श. पूर्णमासादिप्रयोगे जीवनपर्याप्तकालविधिरयम् ? किं चा क्लुप्तफ- लात, फलान्तरार्य जीवनाख्यनिमित्तरूपगुणवशेन दर्शादेवि. नियोगान्तरविधिरिवि विचारः। (सङ्गतिः) विनियोगभेदनिरूपणस्य च पादार्थत्वात् पादाध्यायसङ्ग- तिः । पूर्वत्र कर्मस्वरूपभेदः कचिच्च(१)अवेष्टयधिकरणादौ प्रयो- गभेद एव निरूपितः, न कचिदपि विशिष्य विनियोगभेद इति इह निरूप्यमाणत्वात् पादार्थः । अनन्तरा तु निमित्तस्य इह गु. णविषया भेदकत्वेऽपि अनुपादेयत्वमात्रेण प्रकरणान्तरतुल्प- त्वात् प्रसङ्गरूपा। १. पू. मी. २-३-२. . .

·१०० मीमांसाकौस्तुभे [ यावज्जीवाधिकरण- (पूर्वपक्षः) तत्र यावज्जीवशब्दस्य "यावद्दोहं तिष्ठती" त्यादौ का. लेऽपि निरूढलक्षणया प्रयोगदर्शनेन कालपरत्वोपपत्तः, णमुल. न्तस्यापि च (१)"अभिक्रामं जुहोती" त्यादौ निमित्तपरत्वा- दर्शनात् , अनुशासनाभावाच्च तत्परत्वानुपपत्तेः, स्वर्गाद्यर्थेषु दर्शादिषु जीवनपर्याप्तकालविधिरेवायम् । एवञ्च कालस्य वा- क्थेनैवाङ्गताबोधनेऽपि इतिकर्तव्यताकाङ्क्षालक्षणप्रकरणापेक्षि- तार्थसमर्पणात् प्रकरणानुग्रहोऽपि । इतरथा हि प्रकृतयोर्दर्श- णमासयोरेव निमित्तसम्बन्धात् अधिकारात्मकपकरणाऽनुग्र- हेऽपि निमित्तस्याऽनङ्गतगा कथम्भावात्मकप्रकरणापेक्षितार्थ. समर्पणाऽभावान्न तदनुग्रहः । अत एव कालरूपानुपादेयगुण- सत्वेऽपि अनुपस्थित्यभावात् न कर्मान्तरविधिः । न च उत्पत्तिशिष्टपौर्णमास्यादिकालावरोधात् न जीवन- पर्याप्तकालविधिसम्भवः । “अमावास्यायामपराह" इत्यादिव- व्याप्यव्यापकभावेनाऽविरोधात् । अत्र च यथैव "सायं जुहोति" "पौर्णमास्यां पौर्णमास्या यजेते" स्यादौ कालविशिष्टपयोगविधिः एकादशे वक्ष्यते तथै- बेहापि जीवनपर्याप्तकालविशिष्टप्रयोगविधिषिनिगमनाविरहाद- भ्युपगन्तव्यः। अत एवं व्याप्यकालिफप्रयोगविधौ प्रतिप्रयो. गपर्याप्तः धर्मः विधेयतावच्छेदकत्वेनाङ्गीकर्तव्यः । ककालिकपयोगविधौ तु जीवनपर्याप्लेषु तावत्सु व्याप्यकालिक- प्रयोगेषु व्यासक्तः । द्वयोः प्रयोगविध्योः व्याप्यव्यापकभावेना- ऽविरोधात् । व्याप- १. तै. सं. २-५-७.

·- पूर्वपक्षः] बितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । १०१ अत एव आर्थिक एवं तावन्तं कालं कर्माभ्यासः, न तु यावज्जीववाक्ये विधिना लक्ष्यो वा । यद्यपि च यावज्जीववाक्येऽपि विनिगमनाविरहेण व्याप- ककालिकायोगान्तरविधिः पूर्वपक्षिणो नानिष्टः । तथापि व्याप्यव्यापकरूपप्रयोगविशिष्टस्य कर्मणः फलापेक्षायां स्वर्ग: काम्यादिवाक्येन स्वर्गाद्यर्थतयैव विनियोगात् न यावज्जीववाक्ये पापक्षयाद्यर्थ विनियोगभेद इष्टः । 'अत एव जीवनपर्याप्तः ता. वद्भिः प्रयोगैः एकमेव फलमित्यप्यर्थः पूर्वपक्षे लभ्यते । यत्तु मूले काम्यप्रयोगानुवादेन यावज्जीववाक्ये कालमात्र- विधिरिति पूर्वपक्षितम् , तत् काम्यप्रयोगस्य. फलवाक्ये सि. द्धान्तिनोऽपि विध्यनङ्गीकारात् पौर्णमास्यादिकालवाक्ये त. द्विधौ च विनिगमनाविरहेण प्रकृतेऽपि तदापत्तेः उपेक्षितम् । तस्मात् पूर्वोक्तरीत्यैव तावद्याप्यप्रयोगव्यासक्तव्यापकप्रयो. गैक्यात एकफलकत्वं इत्येवं पूर्वपक्षः कार्यः । एवञ्च "जरा- मयं वा एतत्सत्रं यदग्निहोत्रं" इति दीर्घकालिकैकप्रयोगत्वेन स- सारश्यवचनमुपपन्नं भवति । इतरथा सायंप्रातःकालमा. ध्यैकमयोगत्वादनिहोत्रस्य तदनुपपत्तिः । तस्मान्नात्र विनि- योगभेदा॥ सूत्रं यावज्जीवपदेन निरूढलक्षणया प्रतिपाद्योऽभ्यासा. ऽऽपादकः काल एव कर्मधर्मतया विधीयते, अत एव इति. कर्तव्यताकालापकरणमपि आनुकूल्पनानुगृहीतं भवतीति व्या- ख्येयम् । अस्तु वा सूत्रानुगुण्यात् कालपिशिष्टाभ्यास एवं कर्मधर्म- तया विधीयते इति वार्तिकोक्तः पक्षः, सर्वथा न विनियोगभेद इति सिद्धम् ॥

·मीमांसाकौस्तुभे [याकजीवाधिकरण- - सू-कर्तुर्वा श्रुतिसंयोगात् (२-४-२.) (सि) (सिद्धान्तः) नायं कालविधिः, काललक्षणाऽऽपत्तेः, यावच्छब्दो हि जीवनगतसामस्त्यवाची धातुश्च जीवनवाची, गमुल् च सा. धुत्वार्थे भाव वा। यद्यपि 'चात्र अव्ययीभावसमासस्स्यात् य. थापि तावानेवार्थः, सर्वथा कालस्याशक्यत्वात् लक्षणैव । वस्तुतस्तु अवधारणाभावात् नाव्ययीभावः इति णमुलन्त एवं लक्षणाप्रसङ्गः। यत्तु निमित्तत्वेऽप्येतत्तुल्यमिति, तत्रोच्यते(१) "धातुसम्ब- न्धे प्रत्ययाः," इसनुशासनात् णमुल् यस्मादातोरुच्चार्यते, त- दात्वर्थस्य धात्वर्थान्तरेण सम्बन्धः संसर्गविधया पाठिकान्व- यबलेन वाऽवश्यमवगम्यते । अतश्च जीवनस्य दर्शादेश्च सम्ब- न्धस्तावत् लक्षणां विना(२) प्युपपद्यते । तस्य च 'विशेषा- पेक्षायां सम्बन्धान्तरासम्भवात् यावच्छब्दस्य च तात्पर्यग्राह- कस्य सत्वात् निमित्तपरत्वमेव व्यक्तिन्यायेनाश्रीयते । याव- च्छन्दो हि सामस्त्यं वदन् निमित्चत्वपक्षे पतिता निमित्तनैमि- त्तिकावृत्तिन्यायेन जीवनगतसामस्त्यस्य नैमित्तिकसम्बन्धित्वेन प्राप्तत्वात स्वार्थानुवादको भवतीति जीवनस्य स्वपरिमितका. लकत्वरूपेऽन्यस्मिन् सम्बन्धे आश्रीयमाणे तु कालाधनुरोभे. न.प्रधानावृत्तः न्यायतः पाप्यभावादमाप्तस्य जीवनगतसा. पस्त्यस्यापि विधानापत्तेः एकपदत्वात् विशिष्टप्रयोगविधाना: १.पा.स.। ३-४-१. २. ज्यवगम्यते।

·सिद्धान्तः ] बितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । च वाक्यभेदाभावे ऽपि गौरवं सपस्त्येव । अतश्च लाघवलि. प्सया यावच्छब्दस्य निमित्तत्वरूपसंसर्गविशेषतात्पर्य ग्राहक त्वमविरुद्धम् । एतेन जीवनस्य स्वपरिमितकालकत्वसम्बन्धेन दर्शान्वया- भ काललक्षणेत्यपास्तम् , तादृशंसम्बन्धस्य तात्पर्यग्राहकामा. वेमाऽयोग्यत्वात् । न च विनियोगान्तरविधिगौरवस्य निमित्तत्वपक्षेऽपि तु- त्यत्वाचतो वरं सामस्त्यविधिगौरवाऽऽश्रयणमेवेति वाच्यम् । त. स्य श्रुतनिमित्तनैमित्तिकभावप्रतीत्युत्तरप्रतीतिकत्वेन फलमुख. त्वात् प्रयोगान्तरविधिगौरवस्य तवापि तुल्यत्वाच्च । मम तु त- मेव प्रयोगमुपजीव्य विविदिषावाक्यवद्विनियोगान्तरकरणमिति लाघवम् । नच निमित्तस्याऽनुष्ठापकत्वात प्रयोगाक्षेपकत्वमिति वा- ध्यम् । सायंकालादिवाक्यविहितस्य पूर्वप्रयोगस्यैव विनियोगा- तरफलकनिमित्तसम्बन्धमात्रोपपत्नी प्रयोगान्तरकल्पने प्रमाणा- भावात्। नचैनं प्रयोगैक्ये. नित्यकाम्यप्रयोगयोस्तन्त्रप्रसङ्गविचा. राऽनुपपत्तिः । प्रयोगगतवैजात्याभावेऽपि (१)योगसिद्ध्यधि- करणप्रसक्तप्रयोगव्यक्तिभेदाभिप्रायेण तदुपपत्तेः । अतः विनियो- मान्तरत्वेऽपि न प्रयोगभेद इलि लाघवम् । अतः कालस्य संस- गैविधया भाने गौरवापत्तेः पदार्थविधया लक्षणावश्यंभावाद न कालविधिः। किश्चैवं यजावेवाभ्यासलक्षणाऽऽपत्तिः । तथा हि- १ १.पू.मी. ४-३-९. .

·. . , १०४ मीमांसाकौस्तुभे [ यावजीवाधिकरण- न तावत् वसन्तादिकाल इव जीवनव्याप्ते काले सकृदेव सायंप्रातःकालादौ अनुष्ठानसम्भवः , तथात्वे कर्मशास्त्रेणैव तादृशानुष्ठानसिद्धौ कालविधिवैया । वसन्तादिविधेहि ग्रीष्मादिव्यावृत्याऽपि फललाभात् न सातत्येनानुष्ठापक- त्वम् । प्रकृते त्वजीवत्कालस्याऽप्रसक्तत्वेनाऽव्यावर्तनीयवाद, अयोगव्यावृत्तेश्च कर्मशास्त्रेण सिद्धाया अफलत्वाद्याप्त्येव कालो विधेयः । यावच्छन्दोऽपि अमुमेवार्थ गमयति । अतो न तावत् मरणान्तकालीनं सायंप्रातःकालादौ सकृदेवानुष्ठानम् । नापि मरणावधि सायंप्रातः कालादौ अवयवशः प्रयोगः । तथात्वे सायंकालादिवाक्यस्य प्रतीयमानैकप्रयोगवि- धायित्वबाधापत्तेः, मरपास्याऽनियतकालत्वेन प्रयोगसमाप्तेः क- दाप्यसम्भवाच्च । अतः सायंकालादिसमाप्यप्रयोगस्यैव मरणाव- धिकाभ्यासोऽवश्यमास्थेयः । तस्य च फलसाधनकोटौ प्रविष्ट- त्वात् तत्साधनत्वस्य च विधि विनाऽयोगात् तस्य च शाब्दत्वं विनाऽनुपपत्तेः अध्याहृतविधिकल्पनातो यजावेवाभ्यासलक्षणा- ऽवश्यमास्थया । अन्यथा अभ्यासस्यानङ्गत्वात्तदकरणेऽपिमला; पत्तेः । मम तु एकनिमित्तस्य सन्निपाते सकृन्नैमित्तिकानुष्ठानात् फलसिद्धथुपपरे। विधिपर्यवसानात् पुनरावृत्तेश्च पुननिमित्त- पातेन काम्यप्रयोगाऽऽवृत्तिवदार्थिकत्वेन विधिव्यापाराविषय. स्वान्न लक्षणा। वस्तुतस्तु पूर्वपक्षेऽपि अभ्यासस्यानङ्गत्वेऽपि तदकरणे वै. गुण्यस्य कर्मणि जीवनपरिमितकालव्याप्त्यसंपादनप्रयुक्तत्वेना. भ्यासाऽकरणप्रयुक्तत्वाभावान्न क्षतिः । अत: अभ्यासस्याङ्गत्व. सिद्ध्यर्थ लक्षणाद्यभवेऽपि काललक्षणादिनव पूर्वपक्षो निराकर्त- व्यः । अभ्यासलक्षणामपि तु प्रकारान्तरेणाने निरूपयिष्यामः । .

·सिद्धान्तः ] वितीयाध्यापस्य चतुर्थः पादः। १०५ तस्मानिमित्तपर एव यावज्जीवशन्दः। जीवनानां च पाण- क्रियाऽपरपर्यायाणां प्रतिक्षणं भेदानिमित्तावृत्युपपचे यावच्छ- द्वोऽनुवादः । नचैवं तिथ्यन्तरस्थजीवनस्यापि निमित्तत्त्वापत्ति।। षा. छन्यायेन कालशास्त्रस्य निमित्तशास्त्रकवाक्यताङ्गीकारेण त- यावत्युपपत्तेः। नन्वेवमपि पौर्णमास्यामेव जीवनानो प्रतिक्षणं भिन्नत्वाभि- मित्तात्तिस्स्यात् । न हि कालोऽपि निमित्तकोटावन्तर्भवति, येन तस्यैकत्वादनावृत्तिः प्रसज्येत | अपि तु कालान्तरीयस्य जीवनस्य निमित्तताव्यावर्तनेनावच्छेदकत्वमात्रम् । अत एवं ज्योतिष्टोमे एकस्मिन् वसन्ते पौर्णमास्यादिभेदेऽपि नावृत्तिा, निमित्तावत्यभावात् । अत एव एकस्यामपि पौर्णमास्या जीवनानां भेदादात्तिस्यादेवेति चेत्- पौर्णमास्यादिकालवत् पौर्वाह्नादिकालस्यापि निमित्ताव- छेदकन्वेन तदप्रसक्तः । अतो युक्तमेव जीवनस्य निमित्तत्वम् । निमित्तत्वं चात्र(१) नियतानुष्ठापकत्वं, न तु अनुष्ठापकत्वमात्रं कामनादिवत् । तथात्वे कामशास्त्रेणैव तादृशानुष्ठानसिद्धावेतद्वच- नानर्थक्यापत्तेः, यावच्छब्दानुवादानुपपत्तेश्च । नियतत्वस्य बुद्धिपूर्वकारिणा पुरुषण स्वतोऽसम्पाद्यमानत्वानिमित्तसमभिः व्याहृतो विधिः योग्यताबलेन विधेयाकरणस्य तत्समानका लीनान्यकरणस्य वा प्रत्यवायसाधनता षोधयति । तद्भिया पुरु- षो नैमित्तिके प्रवर्तते । करणस्य तु न किञ्चित् फलमिति प्रा. भाकराः। १ प्रतिनियतानुष्ठापकत्वम्. १४ ·१०६ मीमांसाकौस्तुभे [यावज्जीवाधिकरण- . वस्तुतस्तु प्रत्ययवाच्यभावनाया भाव्यसाकाङ्गत्वनियमात कल्प्यमेवा(१)वश्यं फलम्। तच्चाकरणनिमित्तप्रत्यवायमागभावप- रिपालनंमिति न्यायसुधाकार।। वस्तुतस्तु मागभावस्याजन्यत्वान्न फलत्वम् । न च परि- पालनस्य प्रतियोग्यनुत्पत्तिरूपस्य फलत्वम् , अनुत्पत्तेः उत्पत्ति- प्रागभावरूपाया अजन्यत्वेन तदयोगात् । किञ्चाकरणजन्यस्य प्रतियोगिनः करणे कदाप्यनुत्पते। नैव तदभावस्य प्रागभावत्वम् , अपि तु अत्यन्ताभावत्वमेवेति न तस्य फलस्वोपपत्तिः । नापि स्वर्गो विश्वजिन्न्यायलभ्यः स्वर्गकामवाक्यप्रमितो षा। तत्र हि कामशब्दयोगात् कामना अनुष्ठापकत्वेन प्रतीयते । न च जीवनस्य तदा अनुष्ठापकत्वं सम्भवति । द्वयोरनुष्ठापकत्वाङ्गीकारेऽ पि तादृशार्थस्य निमित्तश्रुति विनापि सिद्धेः तद्वैयर्थ्यात् । अत पत्र कामार्थे कर्मणि निमित्तरूपगुणान्वयानुपपत्तेः फलान्तरार्थ त- द्विनियोग इह आवश्यकः। नन्यस्तु निमित्तस्यैवाऽकरणे प्रत्यवायभियानुष्ठापकत्वम् । करणातु स्वर्गः अंकाम्यमानोऽपि पुत्रगतपूतत्वादिवत् पापक्ष- यवञ्चानुषधिको (२)विश्वजिन्यायेन फलं भविष्यति, न तु तत्कामनायाः अनुष्ठापकत्वकल्पनम् , अनुष्ठापकानपेक्षत्वात् । न च स्वर्गफलकत्वे तस्य मुमुक्षुपरिपन्थित्वाद्यावउजीवविधेः अमुमुक्षुविषयत्वापतेः संकोचापत्तिः, विश्वजिद्विधिवत् संकोचे- इप्यदोषादिसि चे- सयं कार्यतावच्छेदकलाघवाद्विधिसङ्कोचो न दोपाय, तथा. पि "मह वा आन्मयाजी यो वेदेदमनेनाङ्गं संस्क्रियते, , १ अन्यत. २ पू. मी. ४-३-५.

·सिद्धान्तः ] द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः। १०७ इदमनेनामुपधीयते" इति, (१) धर्मेण पापमपनुदति" इत्यादि श्रुतिस्मृतिपर्यालोचनया सामान्यत:(२)"पूर्ण संध्यां जपन विनो नैशमेनो व्यपोहति"(३)"याच्या पापमकार्षम् । मनसा पाचा हस्ताभ्या" इत्यादिपर्यालीचनया विशेषतश्च निषिद्धाचरणजन्य. प्रत्यवायक्षयफलत्वावगमात् रात्रिसत्रवत् स्वर्गकल्पने गौरवा- पत्तेः नं तत्फलत्वेनाध्यवप्तानम् । न हि "धर्मेण पापमपनुद- ती" त्यादिवचनं पापापनोदकद्वादशाब्दादिविषयत्वेन युक्तमुपसं. हर्तुम् , वैयर्यापत्तेः । इदमनेनेत्येतच्छन्दस्य स यदेव यजेतेति प्रकृतयज्ञादिपरामर्शित्वाच्च । अतो नित्यनैमित्तिकभावनापक्षि- तफलप्रतिपादकत्वमेवैषाम् । पदि त्वेर नाङ्गीक्रियते ततो भावनाया भाव्यापेक्षा याव- श्रीवमग्निहोत्रं जुहोती" स्यादौ समानपदोपात्तस्य धात्वर्थस्य तजन्याऽपूर्वस्यैव वा अपुरुषार्थस्याऽपि फलत्वोपपत्तेः प्रवृत्तेश्चा- करणे प्रत्यवायभियाप्युपपत्तेः पुरुषार्थभाव्यकत्वानाक्षेपात् पाप- क्षयादेः फलत्वं दुरुपपादमेव । तस्मात् पूर्वोक्तविधयैव पापक्षयस्य भारत्वम् । तस्य च भाव्यत्वेऽपि न तत्कामना अनुष्ठापिका, निमि तश्रुतिविरोधापत्तेः । अतो निमित्तानुष्ठापितस्यैव पापक्षय आ- नुषङ्गिक इति दिक् । तस्मात् निमिचरूपगुणवशेन कलान्तरार्थ विनियोगभेद इति सिद्धम् । सूत्रं तु कर्तुरेव निमित्तवतोऽयं दर्शादिर्धों वेदितव्या पुरुषार्थ इति यावत् । एवं सति श्रुतिसंयोगो भवति । इतरथा लक्षणापत्तेः' इति व्याख्येयम् । १ ते. भाः १०-६९. २ मनु. अ. २. श्लो. १०२. ३.ते. आ. ३२-१., .

·१०८ मीमांसाकौस्तुभे [ यावज्जीवाधिकरण- सू-लिङ्गदर्शनाच्च कर्मधर्नो(१) हि प्रक्रमेण नियम्येत तत्रानर्थकमन्यत् स्यात् ॥ २-४-३. ॥ (२) "अप वा एष सुवर्गाल्लोकाच्छिद्यते यो दर्शपूर्णमासयाजी स. अमावास्या वा पौर्णमासीं वातिपादयेत्” इति लिङ्गमस्मत्पक्षस्य साधकम् । कर्मधर्मत्वेन कालविधिपक्षे यावजीवव्यापकस्यैक- प्रयोगस्यैव फलसाधनलाई 'दर्शपूर्णमासयाजी सनि' बनेन कृतदर्शपूर्णमासकरणकभावनाकत्वनिर्देशो विरुध्यते । अतो "द- शंपूर्णमासयाजी"ति प्रक्रान्तदर्शपूर्णमास इति व्याख्येयम् । तत्र अन्यदतिपातदित्यनुपक्रमदर्शनं विरुध्येत । अथ 'अतिपातयेदिति असमापयेदिति व्याख्यायेत ततोऽप्य- न्यस्पायश्चित्सविधानं(३) "सोऽग्नये पथिकृतेऽष्टाकपालं निर्व"दि. ति विरुध्येत । समापनकाले जीवनान्त्यक्षणरूपे अतीते हि मृते त- व मतेऽतिपत्तिस्स्यात् । तत्र च नैमितिकानुष्ठानविरोधः । मम तु माससाध्यप्रयोगस्यैकफळसाधकत्वात् एकस्मिन्मासे तु कृतदर्शपू. मासकरणकभावनाकत्वं मासान्तरे च तदकरणरूपातिपादन मिति द्वयसंभवः। ममापि सत्तत्कालिकव्याप्यप्रयोगाभ्यासाना भेदादुभयो। पपत्तिरिति चेत्, अभ्यासाना मुख्यस्वर्गादिफलकत्वाभावेन दर्शपूर्णमासपदवाच्यत्वाभावेन च “दर्शपूर्णमासयाजीत्यादिव्यप देशस्य औपचारिकत्वापत्तेः । तस्मादपि विनियोगभेदः । १ कर्मधर्मे हि २. सं.२-२-२. ३. सं. २-२-२.

·१०९ सिद्धान्तः] दितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । सू-(१)व्यपवर्गच दर्शयति कालश्चेत् कर्मभे- दस्स्यात् ॥ २-४-४.॥ किश्च "दर्शपूर्णमाप्ताभ्यामिष्ट्वा सोमेन यजेते" त्यत्र फलो- द्देश्यक़दर्शपूर्णमासकरणकभावनासमाप्तिरूपो व्यपवर्गः उत्त- रकालत्वप्रतियोगितया निर्दिश्यते । नचासौ जीवनान्यक्षणस. माप्यत्वे सम्भवति, तथात्वे सोमस्य तदुत्तरकालविध्यनुपपत्तेः । •अत: उत्तरकालाऽनुग्रहार्थमपि दर्शादिकर्मणां विनियोगभेद आश्रयितव्यः । अत्राप्यभ्यासमादाय समाप्त्युपपत्ति शङ्कातत्प. रिहारौ पूर्ववदेन द्रष्टव्यो। अथ वा कालश्चेत् पूर्वपक्षे जीवनपर्याप्तो विधीयते ततो वि. तते दर्शादिप्रयोगे सति मध्ये सोमादिप्रयोगापत्तेः “वि वा एत. यज्ञश्छिद्यते यदन्यस्य तन्त्रे विततेऽन्यस्य तन्त्रं प्राप्यते" इ. त्यादिनिन्दोत्रीतनिषेधविरोधरूपो भेदस्स्यात् । नचानन्यगति- कत्वं दर्शप्रयोगचिपिण्डपितृयज्ञपयोगवत् , सिद्धान्तरीत्याप्यु- पपत्ते। अतोऽयं निषेधः दर्शपूर्णमासप्रयोगसमाप्तिरूपं व्य- पवर्ग दर्शयत्येवेति व्याख्येयम् ।। सू-अनित्यत्वात्तु नैवं स्यात ॥२-४-५. ॥ किञ्च "आहिताग्निर्वा एष सत्राग्निहोत्रं जुहोति, न दर्शपूर्ण मासौ यजेत, तदाहुतिमानोऽनुध्यायिनीः करोती"ति अनुध्यायि- नीवचनार्थवादोऽपि काम्यत्वपक्षे नोपपद्यते । यस्य यत् नियमेन देयं तस्मिन्नदीयमाने तस्यानुध्यानं भवति । नंच काम्यतपक्षे नियमेन देयत्वम् । अपि तु नित्यत्वपक्ष एवेयतोऽपि विनि- योगभेदः । १. अपवर्गमिति कचित् वर्तते ·११० मीमांसाकौस्तुमे [याकजीवाधिकरण- अपि च "जरामर्य वा तत्सत्रं यदग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासौ, जरया वा एताभ्यां मुच्यते मृत्युना वे"ति जरामरणाभ्यां नि. मोचनावथारणवचनं नित्यत्वपक्षे उपपद्यते न काम्यत्वपक्षे, तदा हि अप्रयोगादपि मुच्येतैव ! यत्तु संत्रसादृश्यं प्रयोगभेदे नो. पपद्यत इत्युक्तं तदीर्घकालिकैकर्मधादुपपन्नम् ॥ सू-विरोधश्चापि पूर्ववत् ॥ २-४-६. ॥ अङ्गत्वेन कालविधिपक्षे च तस्य विकृतिष्वप्यतिदेशात तासामभ्यासापत्तेः कामनावशनानेकासां विकृतीनामारब्धानां या- वज्जीविकाभ्यासेऽशक्यार्थतारूपो विरोधः स्यात् । निमित्तपक्षे तु तस्यानङ्गत्वेनातिदेशाभावात् न विरोधः ॥ सू-(१)कर्तुस्तु धर्मनियमात् कालशास्त्रं निमित्तं(२) स्यात् ॥ २-४-७. ॥ नन्वस्तु काललक्षणाभिया जीवनस्य निमित्तत्वम् । “वसन्ते बसन्ते ज्योतिषा यजेते"त्यादिषु तु तदभावात् प्रत्युत निमित्तत्व. पक्ष एव अधिकरणवाचिन्या सप्तम्या निमित्तत्वलक्षणापत्तेः काम्यप्रयोग एव कालविधिरस्तु । यदि तु वीप्सया सर्ववसन्तव्याप्यवगृतेः तस्याश्चाङ्गभूनका.. लानुरोधेन कामनानुरोधप्रवृत्तिकाधानाहत्तेरन्याय्यत्वेनाऽप्रा. तत्वात् विधेयत्वापत्तेः कालविधौ वाक्पभेदो गौरवं वा शं. क्येत, ततोस्तु काम्यप्रयोगे वीप्सार्थविधिरेव । कालस्य तु 'वस- न्ते ज्योतिषा यजेते'त्यनेन वाक्येनैव प्राप्तस्वानुवादात् । १ कर्तुस्तु नियमादिति कचित् २ निमित्तार्थ ·१११ सिद्धान्तः ] द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । आवश्यकश्चायं विधिस्सिद्धन्तिनोऽपि । अन्यथा वीप्सा- युक्तवाक्यस्य निमित्तपरत्वेऽपि काम्यप्रयोगे विध्यभावेन वस. न्तनियमाभावप्रसङ्गात् । अतो वाक्यान्तरप्राप्तकालानुवादेन त. गतव्याप्तिमा ज्योतिष्टोमोद्देशन विधीयते । अतश्च काम्यस्यैव ज्योतिष्टोमस्य प्रतिवसन्तमभ्यस्तस्य फळसाधनत्वम् । एवं यावज्जीववाक्येऽपि जीवनस्य स्वावच्छिन्नकालकत्व. सम्बन्धेनार्थप्राप्तत्वात् तद्तव्याप्तिरेव यावच्छब्दवाच्या कर्मोद्दशेन विधीयत इति शक्यं वक्तुम् । नचैवं व्याप्तः साक्षात्कर्मणि नि. वेशायोगात् यजावभ्यासलक्षणापत्तिः। साक्षादन्वयायोगेऽपि अभ्यासद्वारा संदापचेः । न चैवं लक्षणा । अपूर्वेऽपि तदापत्तेः, इति चेत्- सत्यं न लक्षणा तथापि श्रुतसम्बन्धनिर्वाहार्थं द्वारेऽपि अ. भ्यासशब्दाध्याहारस्त्वावश्यकएव । अत एवापूर्वेऽप्यपूर्वकृत्वेति. शब्दाध्याहारोऽस्त्येवेत्युक्तं वार्तिकताऽस्माभिश्वाऽपूर्वाधिकरणे मास्तु वा द्वारे शब्दाध्याहारः । अर्थाध्याहारस्तु विधिगौ- रवापादक आवश्यक एवं । तद्वरं निमित्ते 'सप्तमी वाच्ये त्यानुशा- सनिकनिरुढलक्षणाङ्गीरेणापि वसन्तादेनिमित्तत्वाङ्गीकारः । न चैतस्मिन्नपि पक्षे अभ्यासाध्याहार आवश्यकः निमित्ते नैमित्ति- कविधिमात्रेण पर्यवसन्ने विधौ अवर्जनीयाभ्यासस्य विधिगौ- रवापादकाध्याहारविषयत्वाभावात् । अतो नैमित्तिकविनियोगा- न्तरविधिरेवायम् । अत एव(१)"जायमानो वै ब्राह्मणः त्रिभि. ऋणवा जायते । 'यज्ञेन देवेभ्यः" इत्यर्थवादोऽपि आवश्यकत्व- प्रतिपादनार्थस्सङ्गच्छते । . . १ तै.सं. ६-३-१०, ·११२ मीमांसाकौस्तुभे [शाखान्तराधिकरण- यत्तु न्यायसुधाकृता ऋणस्तवकल्प्येन विधिना चौलो पनयनादिवदावश्यकस्स्वतन्त्रएव सकृत्मयोगो विर्धायत इत्यु. तं, तत् ऋणसंस्तवस्य विध्यन्सरशेषत्वाद्वीप्सावाक्यप्राप्ता. वश्यकसकृत्प्रयोगानुवादोपपत्तेः, (१)पाष्ठाधिकरणभाष्यविरोधा- छोपेक्षणीयम् । अत्रत्यवार्तिकं तु (२)"अपुनर्भक्ष्योऽस्य सोम- पीथो भवती" तिलिङ्गानुमेयावश्यकसकृत्ययोगविध्यभिप्रायम् । तस्मात्सिद्धः सर्वत्रैवंजातीयके विनियोगभेदः । प्रयोजनं-सौर्यादौ यावजीविकोऽभ्यासः, सिद्धान्ते नेति । सुत्रं तु कर्तृधर्मो नियम इत्यङ्गीकारे लाघवस्य सत्वात् का. लशास्त्रत्वेन भासमानमपि वसन्तवाक्यं निमित्त परमेव स्यादि. ति व्याख्येयम् ॥ इति प्रथमं यावज्जीवाधिकरणम् ।। ॥ अथ द्वितीयं शाखान्तराधिकरणम् ॥ सू-नामरूपधर्मविशेषपुनरुक्तिनिन्दाशक्तिसमाप्ति- वचनप्रायश्चित्तान्यार्थदर्शनाच्छाखान्तरे कर्मभेदरस्यात् । (विषयसंशयौ) एकवेदगतनानाशाखामु श्रुतानां अग्निहोत्रादीनां किं भे- दः ? उत नेति विचार्यते । (सङ्गतिः) उत्पत्तिमयोगविनियोगभेदानां त्रयाणामपि पूर्वनिरूपिता- १. पू. मी. ६-२-११. २ तै. ब्रा. ३-२-३ ·पूर्वपक्षः] बितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ना हापवादेऽपि विनियोगभेदापवादस्यापि तावत् सस्वात् पा. दाण्यायसङ्गतिरनन्तरा च । (पूर्वपक्षः) तत्र संभागुणाभ्यासप्रकरणान्तरैः कर्मान्तरस्वम् । संज्ञा तापत् नारकर्मणि काठकं कालापकमियादिरूपेण वैदिकैः प्रयु. का कर्मभेदं गमयति । न च काउकादिशब्दस्य शाखाया. पपि प्रयोगात् तत्रैव शक्तिः, कर्मणि लक्षणेति वाच्यम् । विनिग. मनाचिरहेण उभयत्रापि शक्तिकल्पनात् । न.च(१)"कलापिवैशम्पायनान्तवासिभ्यश्च"इति सूत्रेण(२) "सेन प्रोक्तमि"त्यस्मिन्नर्थे णिनिप्रत्ययविधायकेन कठशब्दात वैश. म्पायनान्तेवासिपुरुषविशेषवचनात् णिनिप्रत्यये कृते तस्य च(३) 'कठचरकाल्लुक' इसनेन लुकि कृते(४)"छन्दोब्राह्मणानि च तद्वि- षयाणि" (५) तदधीते तद्वेदे' त्यनेन कठेन पोक्तं छन्दोब्राह्मणं यो. ऽधीते वेद वेस्यस्मिन्नर्थेऽपत्यये को"(६)"प्रोक्ताल्लुक्" इत्यनेन च तस्यापि लुकि कुते कठेन प्रोक्तं योऽधीते स.कठ इति स्थिते(७) "तस्येद"मिस्यस्मिन्नर्थे(८) गोत्रचरणात् वुझ्' इत्यनेन वुनि कृते तस्य. च भकादेशे कृते काठकमिति रूपावगतेः उपस्थितत्वाच प्रन्यस्यैव सम्बन्धितया प्रहणादनुशासनस्यैव शाखावाचितायो नियामकत्वमिति वाच्यम् । “चरणाद्धर्माम्नाययोरिष्यते" इति सत्या कठसम्बन्धिशाखाविषयत्ववत् तत्सम्बन्धिधर्मविषय. स्वस्याप्युपपत्तेः कर्मण्यपि शक्तिकल्पनोपपत्तः । १पासू. ४-३-१०४. २ पा. सू. ४-३-१०१. ३ पा. सू. ४-३-१०७. ४पा. स. ४-२-६६. ५पा. सू.४-२-५९. ६ पा. सू.४-२-६४. ७पा. सू.४-३-१२३. ८पा.सू.४-३-१२६.

·C ११४ मीमांसाकौस्तुभे [शाखान्तराधिकरण- वस्तुतस्तु कठचरणादिशब्दानां चरणव्यूहादौ शाखास्वपि प्रयोगाव पूर्वोक्तविधया वुप्रयये कृते तत्सम्बन्धिकर्मण्येव शक्ति- कल्पनोपपत्तिः। अस्तु वा कर्मणि लक्षणा, तथापि श्येनादिपदवत् ला. मणिक्यपि संज्ञा भदिका भवेदेव । तथा कचिद् द्रव्यदेववाख्यरूप- लक्षणगुणादपि एकादशकपालद्वादशकपालत्वरूपात् शाखाम- देनाम्नातान(१)वाजिनन्यायेन भेदसिद्धिः । तथा धर्मविशेषलक्ष- गादपि गुणाद्भदः । पथा कारीरीवाक्यान्यधीयानास्तैति- रीया भूमौ भोजनमाचरन्ति, अपरे नेति । यद्यपि चैते धर्माः अध्ययनाङ्गत्वात् न कर्मात्र, तया- प्युपकारकत्वस्य सत्वात्तद्भेदस्य कर्मभेदकत्वोपपत्तिः । तथा प्रतिशाख समानगुणफलककर्मोपदेशात् अनन्यपरपुनाश्रव- णस्यापि भेदकत्वम् । नच पुनःश्रवणादेः उत्पत्तिपरत्वा. क्षेपकत्वेऽपि तत्तच्छाखास्थवाक्यस्य तत्तच्छाखाध्येतृपुरुषान् प्रति एककविषय एवाज्ञातज्ञापकत्वोपपत्तेः न कर्मभेदाक्षेपकत्वमि- ति वाच्यम् । प्रतिशाखमध्यभेदनियमे प्रमाणाभावात् । न च 'स्वाध्यायोऽध्येतव्य' इयत्र स्वरधीयत इति व्युत्पत्या मित्रादिपरं- परागतकशाखाध्ययननियमावगतः यनका शाखाऽधीयतेतद्भि. भा शाखा अन्यनैव पठनीयेति प्रतिशाखमध्येतभेदोपपत्तिः इति वाच्यम् । अध्ययनविधौ शाखामा उद्देश्यत्वेन तद्तयो। स्वीय- खैकत्वयोर्विशेषणयोः अविवक्षितत्वात् । अथ तु शाखाया अध्ययनं प्रत्युद्देश्यत्वेऽपि अर्थानं प्रत्यु- १ "सा वश्वदेव्यामिक्षा, पाजिभ्यो वाजिनमि"त्यत्रयथा वाजिन- स्पो गुणः पूवस्मिन् कर्मण्यामिक्षाद्रव्यकेऽसम्भवन्निवेशः कर्म भिन. ति तद्वदित्वर्थः । एतच पूर्वमीमांसायां---२-९ मे विचारितम् ।

·पूर्वपक्षः ] हितीयाध्यायस्य चतुर्षः पादः । पादेयत्वात् , “अध्वर्यु वृणीत" इतिवत् विशेषणविवक्षोच्यते, सतः शाखान्तराध्ययनवत् घेदान्तराध्ययनस्याप्रसक्त-"वेदा. नधीत्य वेदौ धा वेदं वापि यथाक्रम" इत्यादि शास्त्रविरोधः। अतश्च पचनान्तरानुरोधात अविवक्षितविशेषणाया एवं शाखाया अर्य- ज्ञानं प्रति विधिरिति प्रतिशाखमध्येतृभेदाभाषात् तमादाय स- वाक्यानां अज्ञातज्ञापकत्वानुपपत्तेः युक्तमेव कर्मभेदाक्षेपक- स्वम् । तथा उदितहोमविधिसबिधौं अनुदितहोपनिन्दा "प्रातः मातरनृतं ते पदन्ति पुरोदयाज्जुहति येऽग्निहोत्रं । दिवाकीय॑मदिवा कीर्तयन्तः यो ज्योति नै तदा ज्योतिरेषां" इत्येवंरूपा, अनुदित. होमविपिननिधौ च तदितरनिन्दा(१) "यथातिथय प्रद्रुताय ब. नं हरेयुः ताहगे तबदुदिते जुहति" इत्येवंरूपा सापि गुणविधया कर्मभेदमाक्षिपति । नात्रैकादशकपालत्वादिवत् निन्दयो. र्विकल्पोऽप्युद्भावयितुं शक्यः । उदितानुदितकालरूपागयो- रुभयोरप्यनिषिदत्वेन निन्दाविषयत्वस्यवानुपपत्तेः । पि नेयं निन्दा निन्दात्वपर्यवसायिनी, निषेधैकवाक्यतामा- वाद, अपि तु विधेयस्तुत्यर्थेत्युच्येत तथापि स्तुत्यालम्बनमूना- या निन्दाया अप्यनिषिद्धविषयत्वानुपपत्तेः युक्तं भेदकत्वम् । तदा हि पस्मिन्कर्मण्युदितकालनियमः तत्र सदितरकालस्यार्था- निषिद्धत्वानिन्दोपपतिः । एकत्वे च कर्मणः सर्वशाखास्था. कोपसंहाराशक्तः एकशाखाविहिसे कर्मण्यसंभवन्निवेशात् शा- खान्तरीयाङ्गरूपादपि गुणाझेदः । तथा "अस्माकं योऽग्निस्सोन्यारोहेषु समाप्यते, अन्येषाम- न्यत्रे"ति समाप्तिभेदवचनस्यापि गुणविधया भेदकत्वम् । एव. मुदितहोमिनामनुदितहोमे, अनुदिनहोमिनां च उदितहोमे प्रायश्चि. १ ते. वा. २-१-२-१२. पध.

·११६ मीमांसाकौस्तुभे [शाखान्तराधिकरण- चमपनिषिद्धे प्रायश्चित्तासंभवानिन्दावद्गुणविधयैव भेदकम् । निन्दा हि अनिषिद्धेऽपि कथंचित्संभवति स्तुत्यर्थं न तु माय- वित्तमिति पृथगुपन्यासः । तथा कालाधनुपादयगुणयुक्तानुपस्थितिरूपात्मकरणान्तरा. दपि भेदः । इदमेव सूत्रे शाखान्तरपदेन हेतुगर्भपक्षप्रतिपादकेन सूचितम् । तस्मात्सिद्धो भेदः । अत एव कचिच्छाखायो द्वादशाहान्तर्गतमायणीयं प्रकृत्य श्रुतं "यदि पुरा दिदीक्षाणास्स्युस्तत्र तमेव बृहत्सामानमतिरात्र. मुपेयुरुपेतमेषां रथन्तरमय यद्यदिदीक्षाणास्ततारथन्तरसामानमेव" इति लिङ्गमुपपद्यते । एककर्मत्वे हि (१)"एषवाच प्रथमो यज्ञो यज्ञानां यज्ज्योतिष्टोमा य एतेनानिष्ट्वाऽथान्येन यजते गर्तपत्यमेव तद्भवति" इतिताण्डकशाखास्थवचनेन विकृत्यन्तराणामिव सर्वशाखास्थस्या- पिद्वादशहस्य ज्योतिष्टोमपश्चाद्भावनियमात् तत्रादीक्षितदर्शनानु. पपत्तिः । भेदपक्षे तु ताण्डकशाखास्थयज्ञानामेवोपस्थितत्वात् अ. न्यपदेनोपादानात्तच्छाखास्थद्वादशाहस्यैव ज्योतिष्टोमपश्चाद्भाव- नियमात् एतच्छाखास्थद्वादशाहस्य तनियामकप्रमाणाभावेन पक्षे अदीक्षितदर्शनोपपत्तिः। तथा यूपैकादशिपा(२) यत्पक्षसम्मितां मिनुयात् कनीयाँसं- यज्ञक्रतुमुपेयात् पापीयस्यस्यात्मनः प्रजा स्यात, वेदिसंमितां मि- नोति" इति लिई अनियमेनाऽर्थप्राप्तयोः श्येनाख्यपक्ष्या. कारस्थलावयवभूतपक्षद्वयसंमितत्त्ववेदिसंमितत्वपक्षयो मध्ये ए. कं निन्दित्वा इतरकिषिरूपं भेदपक्ष एवापपद्यते। ककत्वपक्षे तु पाखान्तरीयस्य "रयाक्षमात्राणि यूपान्तरा- अनि भवन्ती" ति विधिविहितस्य स्थाशमात्रान्तराळस्यापि उ. १ ता.वा. १६-१-२. २. सं.५-५-९-१. .

·पूर्वपक्षः] वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः। ११७ पसङ्ग्रहात् न वेदिसम्मानं विधातुं शक्यम् । वेदरल्पपरिमाण- त्वात् मुतराश्च पक्षसम्मानं निन्दितुमप्रसक्तत्वात् । न च प्रकृती वेदिः सम्मानस्याङ्गम् । येन कार्यवशेन परिमाणं बाधित्वा वर्येत । न तु तदस्ति । अन्तर्वेदिबहिर्वेदिपदल. क्षितदेशविशेषस्यैव तदङ्गत्वात् । अतोऽपि कर्मभेदः। तथा शाखाभेदेन ज्योतिष्टोमातिराने "तिस्रः संस्तुतानां -विराजमतिरिच्यन्ते द्वे संस्तुतानां विराजमतिरिच्यते" इति संस्तु. तपदवाच्यानां स्तोत्रीयाणां मध्ये विराट्ादवाच्येन दशकेन भागं दत्वा द्वयोस्तिमृणां च अतिरेकवचनं कमैकत्वे नोपपद्यते । तथा सारस्वतसत्रे "ये पुरोडाशिनस्त उपवसन्ति, ये सा. नारियनः ते षत्सान धारयन्ती"ति असोमयाज्यधिकारिकेन्द्रा- ग्नाभिप्रायेण पुरोडाशिन इति वचनमनिष्टमयमयत्वज्ञापक दीक्षितदर्शनवत् कर्मभेद उपपद्यते । परिहारभेदात्तु पृथगुपन्यासः। इदमेव चानेकलिङ्गोपन्यासे बीजम् । तथा उपहव्ये क्रती शाखाभेदेन "उपहन्योऽनिरुक्तः, अनि टोमोरयन्तरसामाऽश्व: श्यावो दक्षिणा। उपहव्योऽनिरुक्तउक्थो बृहत्सामाऽश्व: श्वेतो दक्षिणे" त्याभ्याम् वाक्याभ्यां बृहद्रथन्तर- सामनी विहिते । तत्ककत्वपक्षे विकल्पापत्तेः तस्य चातिदेशेनैव प्राप्तत्वादनर्थकम् । भेदपक्षे तु विकल्पेन प्राप्तयोनियमार्थमिति भेद 'एव न्याय्यः । सूत्रं निगदंव्याख्यातम् ॥ सू-एकं वा संयोगरूपचोदनाख्याऽविशेषात् ॥ २-४-९. ॥ (सि) (सिद्धान्तः) प्रतिशाखमेकमेव कर्म, पत्याभिमानात् । न पत्र प्रत्यभिज्ञावि.

·११८ मीमांसाकौस्तुमे [शाखान्तराधिकरण , छेदकमीषदप्यस्ति । फलसंयोगस्य द्रव्यदेवतादिलक्षणस्य रूपस्य धात्वर्थावच्छिन्नभावनाविषयकविधिरूपायाश्चोदनायाः ज्योति- टोमादिनामधेयस्य च प्रतिशाखमविशेषात् । ननु प्रत्यभिज्ञाया अपि ज्योतिरादिसंज्ञया बाधदर्शनात् भे. दोपपत्तिः । अत आह- सू-ननाम्ना स्यादचोदनाभिधानात ॥२-४-१०॥ न काठकादिनाम्ना भेदस्स्यात् । तस्य विधीयमानकर्मवाचि- स्वाभावात् । ग्रन्थ एव ह्यस्य शक्तिः, न कर्मण्यपि अनेकशक्तिकल्प- नापत्तेः । ग्रन्थप्रतिपाद्यत्वसम्बन्धेन कर्मणि लक्षणोपपत्तेन । न च विपर्ययः । अनेकेषु कर्मसु शक्तिकल्पनापेक्षया एक- स्मिन्ग्रन्थ एव शाखारूपे शक्तिकल्पनस्य न्याय्यत्वात् । न च ला. क्षणिकसंज्ञाभेदादेव भेदः। संज्ञा हि वैदिकवाक्यगता कर्मभेदहेतु- भवेत् । इयं तु व्यवहारसौकर्यार्थ स्वाध्येयग्रन्थसम्बन्धेन तत्तद्वै- दिके कर्मणि प्रयुज्यमाना न भेदहेतुः ॥ सू-सर्वेषां वैककर्म्य स्यात् ॥२-४-११.. इदं भाष्यकारेण यदि काठकादिसंज्ञाभेदात् कर्मभेदस्स्यात् सतस्मंझक्यात् एकशाखान्तर्वतिसर्वकर्मणामभेदस्स्यात् इत्येवं व्याख्यातम् । तत्र वार्तिके चातुर्मास्यादिसं.क्यऽपि आगेयादिमेदद शनेन सं.क्यस्य अभेदव्याप्त्यभावात् असाधकत्वमाशय अ. सदुत्तरमेव पूर्वपक्षस्थातितुच्छत्वज्ञापनायोक्तमिति समाहितम् । एवं तु सूत्रकारस्य शून्यहृदयतापत्तेः. एवं व्याख्येयम् । यदि हि सम्बन्धान्तरेणेयं संज्ञा तया च कर्मभेदस्स्यात् ततः कठशाखास्थे विजातीये कर्मणि कलापिशाखिनामपि काठक.

·सिद्धान्तः ] बितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । ११९ मित्येवर्षयोगस्यात् । कठशासिनामेव तु प्रयोगात् स्वाध्येय. अन्यसम्बन्धन प्रयोग इति निश्चयात् न कर्मभेदकत्वमिति ॥ सू-कृतकं चाभिधानम् ॥२-४-१२. ॥ पूर्वपक्ष्युक्तरीत्या काठकादिपदस्य वैशम्पायनान्तेवासिपुरु- विशेषवाचिकठशब्दघटितत्वात्तस्य च सादित्वेन समाख्याया -अपि तत्वापचे तादृश्या च तया न अनादिवाक्यविहितकर्मभेदो. पपत्तिः। वस्तुतस्तु अवध्यस्मरणात् वैशम्पायनान्तेवासिपुरुषविशे- पस्य प्रवाहानादित्वमभ्युपगम्य संज्ञाया अनादित्वम् । यदि वा ब्राह्मणत्वावान्तरजातिचरणत्वावान्तरजातिरूपं का उत्वपङ्गीकृत्य तदाचिनः कठशब्दावुज्यत्ययोत्पादनेन काठकमिति रूपं व्युत्पाय तदुपपादयितुं शक्यम् । अथ वा कठत्वजातिवच- नात्कठशब्दाचेन प्रोक्तमित्यस्मिन्नर्थेऽणं व्युत्पाद्य स्वार्थिकका. स्ययान्तरूपाऽभ्युपगमेन तदुपपादनीयम् । अतश्च कृतकत्वेनाभेद- कत्वीभिधानमन्वाचय एवेति चशब्देन सूचितम् । सू-एकत्वेऽपि परम् ॥ २-४-१३: ॥ यदेकादशकपालवद्वादशकपालवरूपभेदाख्यं परं भेदका- रणमुकं तदेकत्वेऽपि धीहियवन्यायेन विकल्पोपपत्तेरविरुद्धम् । न चोत्पत्युत्पन्नशिष्टत्वात्तदसम्भवः । द्वाभ्यामपि गुणाभ्यां स्वस्त्रवाक्ये कर्मोत्पत्याक्षेपेण द्वयोरप्युत्पत्तिशिष्टत्वात् । न चैवं उत्पन्नस्य उत्पत्ययोगाव भेदः। अनेकेषामपि नाना- शाखास्थवाक्यानामेककर्मविषयेऽपि अध्येतृपुरुषभेदेनाज्ञातज्ञापनरू. पकमापतिपरत्वस्य "अद्विवचनं वा" इत्यत्र सूत्रे वक्ष्यमाणत्वात् । .

·१२० मीमांसाकौस्तुमे [शाखान्तराधिकरण- सू-विद्यायां धर्मशासाम् ॥२-४-१४. ॥ यत् पुनभूमिभोजनादि धर्मशास्त्रं कर्मभेदकत्वेनोक्तं संघर्माणा फोक्तापोषकप्रमाणाभावात् द्वादशे च विघ्ननिवृत्तिद्वारा विद्यार त्वस्य च वक्ष्यमाणत्वादकिंचित्करम् ॥ सू-आग्नेयवत्पुनर्वचनम् ॥२-४-१५॥ यत् पुनर्यथा अमेयस्य आवास्यायामेव पुनर्वचनं तदधिक- रणपूर्वपक्षे भेदकत्वेनोक्तं, तथा प्रतिशाख अग्निहोत्रादिपुनर्व- चनमपि । न च तवत्यसिद्धान्तन्यायेन अत्र पुनःश्रवणस्य किं. चित् प्रयोजनं शक्यं कल्पयितुमित्युक्तम् । तदनुभाषणार्थमिदं सूत्रम् । अप पा यत्पुनर्वचनं भेदकत्वेनोक्तं तदानयाधिकरण. सिदान्तन्यायेन किंचित्प्रयोजनं कल्पयित्वा परिहतध्यापित्येव प. रिहारार्थ सूत्रम् । सू-अद्विवचनं वा श्रुतिसंयोगाऽविशेषात॥२-४-१६॥ अथ वा नैवास्य पुनःश्रुतित्व, येनामेयवत् प्रयोजनं क. लप्येत । अपूर्वश्रुतिसंयोगाख्यानातमापकत्वाऽविशेषात् सर्व एवैते विधयः । तथा हि यच्छाखास्थं वाक्यं यं प्रतिज्ञापकं, न तं प्र. ति तद्भिशाखास्थवाक्यस्य प्रापकता । स्वाध्यायपदे स्त्रीय. स्वैकत्वयोः विवक्षितत्वेन एकस्य शाखाद्वयाध्ययनाभावात् का. ठकादिसमाख्यथा तत्तच्छाखाध्ययने कठादीनामेव नियतत्वा. निचैवं वेदान्तराध्ययनानापत्तिः “अनया त्रय्या विद्यया लो. कंजयति" "वेदानधीत्य वेदौ"वेत्यादिश्रुतिस्मृतिवचनैः तत्सिः। अत एव वचनान्तरकवाक्यतया अध्यायपदं ऋग्वेदत्वादि.

·सिद्धान्तः ] द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः १२१ व्याप्यशाखापरं सत् तत्रैव स्वीयविकत्वयोः विशेषणतामङ्गीक- रोति, तेन च विशेषणेन ऋग्वेदव्याप्या एकैव पित्र्यादिपर म्परागता शाखा पठनीया, नान्येति फलितं भवति । न तु वे- दान्तरगताऽपि पठनीयेति । अतश्व वचनद्वयाऽनुरोधात् वेदत्र. यगतैकैकशाखाध्यनमावश्यकम् । न तु शाखान्तराध्ययनम् । अत एव त्रयीसाध्यज्योतिष्टोमादिकममिद्धिरपि उपपन्ना भवति। अत एव च तत्र अध्येतृभेदाभावात् यजुर्वेद एव यागपरिचा. यकेतिकर्तव्यताबाहुल्यात् ज्योतिष्टोमस्योत्पत्तिः, वेदान्तरे तु तदनुवादेन गुणविधानमात्रम् । एवं यत्र सामवेदे एकस्यामेव शाखायां पञ्चविंशति- शाख्यब्राह्मणभेदः तत्रापि अध्येतभेदाभावात् एकत्र विधिः अपरत्र अनुवादो वाहुल्पसत्वे, तदभावे तु कर्मान्तरमेव । अत एव नात्र तदुदाहरणम् । शाखान्तरस्थले तु अध्यतृभेदेन प्रमा तभेदात् सर्वशाखास्थवाक्यानां एककर्मविषयेऽपि अज्ञातज्ञापक- त्वोपपत्तेः नेदं पुनःश्रवणम् । येन प्रयोजनं, तदसंभवे भेदं वाऽ. क्षिपेक्ष । नचैकस्य पुरुषस्य शाखान्तरे स्वाध्यायविधिबोधितवैधाध्य यनांभावेऽपि अध्ययनाद्यर्थं अनिषिद्धरागमाप्तशाखान्तरावगम. स्य संभवेन एकस्मिन् प्रमातरि वाक्यद्वयस्य नाज्ञातज्ञापकत्वोपप- त्तिरिति वाच्यम् । सर्वस्यापि शाखान्तरावगमे नियमन प्रवृत्त्य- भावात् कचित्तदनुपपत्तावपि पुरुषान्तरं प्रत्यज्ञातज्ञापकत्वोपपत्तेः। इसमेवार्य विष्णोति- सू-वाक्यासमवायात ॥२-४-१७॥ नशाखान्तरवाक्यमेकस्मिन्ममातरि नियमेन समवैतीत्यर्थः।

·.. १२२ मीमांसाकौस्तुभे [शाखान्तराधिकरण- सू-अर्थासन्निधेश्च ॥ २-४-१८॥ यत्पुनरर्थस्य पूर्वकर्मणोऽनुपस्थितिरूपं प्रकरणान्तरं भेदकार- णमुक्तं, तदप्यनेनैव अभ्यासस्य भेदकत्वनिराकरणप्रकारेण प्र. स्युक्तम् । अस्यापि प्रमातृभेदेनोत्पत्याक्षेपकत्वेऽपि भेदाक्षेपक- स्वाभावात् । सु-न चैकं प्रात शिष्यते ॥२-४-१९ ॥ यदि वा अध्येतृभेदमनङ्गीकृत्य कर्मभेद उच्यते । ततो न तावत् प्रतिशावास्थाग्निहोत्रकर्मणां पुरुषविशेषपुरस्कारेण श. क्या व्यवस्था कल्पयितुम् । अर्थमात्रोद्देशेन विहितत्वात् । न च काठकादिसमाख्यानां शाखास्विव कर्मण्यपि प्रयोगात् ताभिराध्वर्यवादिसमाख्यावत् पुरुषविशेषनियमोपपत्तिः । कर्म णि प्रयोगस्य कठमोक्तग्रन्थविहितत्वसम्बन्धनिमित्तकस्य कर्ट- तासम्बन्धेन कठनियामकत्वायोगात् । सम्बन्धसामान्ये वुञ् प्रत्ययं व्युत्पाद्य "धर्मसमाम्नाययोरिष्यते"इति वचनात् कर्मण्य- पि कर्तृतासम्बन्धेन अधिकारितासम्बन्धेन वा कठनियमाङ्गीका- रस्तु अधिवाक्यस्य कठाऽकठसाधारण्यात् कठानां वैकल्पिक प्राप्त्यभावेन समाख्यायाः तनियामकवायोगात् अकठव्याव- त्यर्थकत्वे च परिसङ्ख्याफलकत्वाप कठमोक्तग्रन्थविहितत्व- सम्बन्धेनैव कर्मणि प्रयोगोपपत्तेः समाख्याया राजत्ववदप्य- धिकारसंकोचकत्वायोगादयुक्तः। अतश्च भेदपले सर्वशाखास्थकर्मणां सर्वपुरुषान प्रकफलोद्दे- शेन विधानात् अव्यवस्थितविकल्पापत्तिः । मम त्वेकस्मिन् कर्मणि सर्वशाखास्थवाक्यानां विकल्पेऽपि ·सिद्धान्तः ] हितीयाध्यापस्य चतुर्थः पादः। १२३ स्वाध्यायविधौ स्वीयत्वैकत्वयोः विवक्षितत्वेन व्यवस्थितत्वाद नाव्यवस्थितविकल्पापत्तिः । यत्तु मूले अस्य सूत्रस्य कर्मभेदपक्षे प्राकरणिकानामङ्गाना वचकर्मविषयत्वेन व्यवस्थितविकल्पापत्तावपि वाक्यसंयुक्तानां "उदिते जुहोती"त्येवमादीनां सङ्कोचकपमाणाभावेन सर्वशाखा- विहिताग्निहोत्रकाङ्गत्वापत्तेः अव्यवस्थाप्रसऊन शाखान्तरीया- जोपसंहाराभावः पूर्वपक्षयोजनं न सिध्येदित्येवं प्रयोजन. दूषणार्थत्वेन व्याख्यातम् । तद्वाक्यसंयुक्तानामपि प्रीहिभिर्यजेतेतिवत् प्रकृतकर्मविषय- त्वोपपत्तेः स्वपरशाखादिविहितज्योतिष्टोमाचनात्ववत् परशाखा- स्थाग्निहोत्राङ्गत्वेऽपि प्रमाणामावादुपेक्षितम् । वस्तुतस्तु कर्मैकत्वपक्षेऽपि न सर्वशावास्थानोपसंहारः प्र- योजनं सिध्यति । काठकादिसमाख्यया तत्तच्छाखास्थानामङ्गा- नां प्रधानानां च कठादीन प्रत्येव व्यवस्थितत्वादित्याशङ्कानिरा. करणार्यमिदं सूत्रम् । समाख्यापाः पूर्वोक्तरीयाप्युपपत्तेः अङ्गा- ना कठायत्वे प्रमाणाभावात् प्रकरणाच्छुदकत्वर्यत्वावगतः तस्य च पूर्वोक्तरीत्या सर्वपुरुषसाधारणत्वादिष्टप्रयोजनसिद्धिः । नचैवमपि शाखान्तरीयाङ्गानां प्रधानानां वा अध्ययनवि- पिसिशानामावाद कपमनुष्ठानोपपत्तिः! ऋतुविधीनां स्वकर्तृ- घाखास्थविषये अध्ययनविधिसिद्धार्थज्ञानलाभेन तदुपायानाक्षेप- कतेऽपि शाखान्तरवृचिस्वानुष्ठेयार्थविषये , अध्ययनविध्यविषय. वेनार्यज्ञानोपापाक्षेपकत्वोपपत्तेः । नचैवमपि शूद्रस्याप्यर्यज्ञानोपायाक्षेपेण अधिकारापतिः । तस्थापभावात्, घेदातरभवणनिषेपात, कर्माधिकारनिषेधादा ·१२४ मीमांसाकौस्तुभे [शाखान्तराधिकरण- तदनापत्तेः । (१)पाष्ठमपशूद्राधिकरणं तु कर्माधिकारनिषेधकव. चनाभावेऽपि अग्निसाध्येषु कमसु अग्न्यभावेन अनधिकारपति- पादनार्थम् । अतः सर्वाङ्गोपसंहारोपपत्तेः युक्तं प्रयोजनम् ॥ सू-समाप्तिवच्च संप्रेक्षा ॥२-४-२०.॥ "अत्रास्माकमग्निःपरिसमाप्यते, नान्यत्रेति"समाप्तिव्यपदे- शो यथा अस्माकं योऽग्निः इत्यर्थाङ्गीकारेण भेदसाधकः तथा योऽग्निः सोऽस्माकमत्र समाप्यते, अन्येषामन्यवेत्यर्थाङ्गीकारणा. स्मच्छाखाधीताङ्गापेक्षया समाप्तिरन्यशाखाकापेक्षया च असमा. प्तिः अभेदस्यापि साधिकैव । सूत्रं समाप्तिमती, अकारपश्लेषेण असमाप्तिमती वा या अ. पेक्षाबुद्धिरूपा संप्रेक्षा सा अभेदसाधिकैवेति व्याख्ययम् ।। मू-एकत्वेऽपि पराणि निन्दाशक्तिसमाप्तिवचनानि ॥ २-४-२१ ॥ यानि पुनः पुनर्वचनात् पराणि निन्दादीनि तानि एकत्वे. ऽप्युपपन्नानि । उदितानुदितकालयोस्तावद्वैकल्पिकत्वेन इतरेत- रनिन्दा इतरेतरस्तुत्यर्था । स्तुतिघटकीभूताया निन्दायाश्च आ. रोपेणाप्युपपत्तेः अनिषिद्धविषयत्वेऽपि न क्षतिः । सर्वाङ्गोपसं. हारेऽपि तत्तच्छाखागताङ्गानां बाहुल्येन समानत्वात् केषांचिदेव- वाधिक्येन नाशक्यार्थता १.पू. मी. ६-१-७, ·सिद्धान्तः ] बितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । १२५ यत्तु केचिद्वाक्यसंयुक्तानामेत्रोपसंहारा प्रकरणसयुक्तानां तु व्यवस्यैवेति तन्न,तत्तच्छाखास्थप्रकरणानां तत्तच्छाखास्थिताग्राहकत्वेऽपि पुरुषविशेषविषयत्वे प्राकरणिकानां प्रमाणाभावात् यथैव हि वि- धिवाक्यानि नानाशाखास्थानि एकपदार्थविषये पुरुषभेदेन बो. धकमायां व्यवस्थितान्यपि नाधिकारे व्यवस्थापकानि तथैव नानाशाखास्थप्रकरणान्यपि । न च सर्वशाखास्थाङ्गोपसंहारे तत्तद्देशनिवासिपुरुषाध्येयशा खाज्ञानासंभवादशक्थार्थता, शाखान्तरीयाङ्गोपसंहारस्य कल्पसूत्र. कारैः कृतत्वेन 'सर्वशाखास्थाङ्गज्ञानोपपत्तेः । अतश्च एकस्मिन् कल्पसूत्रे कतिपयशाखास्थानोपसंहारान् सर्वकल्पसूत्राध्ययने सर्वशाखास्थाङ्गज्ञानोपपत्तिः । यत्तु "बहल्पं वा स्वगृह्योक्तमि" त्यादिवचनं तत् सर्वाङ्गोपसंहारासंभवे अनुकल्पविधानार्य, समा- प्तिभेदश्च स्वाधीताङ्गापेक्षया कमैकत्वेऽप्युपपन्न एवेत्युक्तमेव । सू०-प्रायश्चित्तं निमित्तेन ॥२-४-२२ ॥ उदितानुदितकालातिक्रमे यत्मायश्चित्ताम्नानं तस्य का परिहारः' इत्यनुभाषणसूत्रम् ॥ सू-प्रक्रमादा नियोगेन ॥ २-४-२३ ॥ अङ्गानामपि वैकल्पिकानी प्रयोगाऽविक्षेपार्थ प्रयोगोपक्रमे संकल्पात्तदतिक्रमे प्रायश्चित्तोपपत्तिः । वस्तुतस्तु छन्दोगपरि- शिष्टादौ-- "रूपं कालोऽनुनिवर्वापः श्रपणं देवता तथा । आदौ ये विधृताः पक्षाः त इमे सर्वदा स्मृताः ।।"

·१२६ मीमांसाकौस्तुभे [शाखान्तराधिकरण- इति वचनेन वैकल्पिकस्य कालस्य आघप्रयोगे परिगृहीतस्यैष प्रतिपयोगं परिगृहविधानात् तदतिक्रमे सुतरां प्रायश्चित्तोपपतिः। अत एव शाखान्तरीयस्यापि पक्षस्य स्वशाखीयेन तुल्यवदेव आघप्रयोगे विकल्पः । यत्तु (१)बलाबलाधिकरणे शाखान्तरीयस्य दुर्बलत्वाभिधानं तत् मूलानवगमेऽपि पत्र परोक्तिमात्रेण पदार्थावगमः वत्र मूलावगमपर्यन्तं बाध्यते इत्येवं परम् ॥ सू-समाप्तिः पूर्ववत्त्वाद्यथाज्ञाते प्रतीयते॥२-४-२४॥ ननु समाप्रुभयपक्षसाधकत्वस्य पाक्यार्यद्वयाभिमायण उक्तत्वात् कस्मादभेदपक्षसाधकतैवाऽवगम्यत इत्याशक्य अ- भेदस्य प्रत्यभिज्ञादिभिः साधितत्वात् तत्पूर्विका समाप्तिरपि तथैव प्रतीयत इत्युक्तम् ॥ सू-लिङ्गमविशिष्टं सर्वशेषत्वात न हि कर्मचोदना तस्मादादशाहस्याहारव्यपदेशस्स्यात् ॥२-४-२५॥ यददीक्षितदीनानुपपत्तिरूप लिगमुक्तं तत्तवाप्यविशिष्टम् । ताण्डकवचनेन सर्वद्वादशाहानांज्योतिष्टोमपश्चाद्भावविधानात् । न हि तद्वादशाहरूपकर्मप्रकरणे चोधते । 'पेन व्रीहिभिर्यजेतेविवत् प्रकृतस्यैवोदेशात पाखान्तरीयद्वादपाहे पचामावनियमो न प्राप्येत । अनारभ्याषीतत्वात्तु पक्षान्तराणामिव वाखान्तरीवदा- दशाहेऽप्यविशिष्टः। न च प्रकरणवत् स्वशाखागतत्वस्यापि उद्देश्यतावच्छेदक- १. पू.मी. ६-१-१.

·सिद्धान्तः ] द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । १२७ त्वोपपत्तेः प्रकरणाभावेऽपि प्रकृते.स्वसमानशाखीययज्ञमात्रोद्देशान शाखान्तरीयद्वादशाहे पश्चाद्भावनियमप्राप्तिरिति वाच्यम् । अ. नुवादस्य पुरोवादापेक्षायापसम्बन्ध्यर्थाविच्छेदरूपस्य अधिका- राख्यप्रकरणस्यानुवाचावच्छेदकत्वेऽपि तदभावे पज्ञपदेन स्वा- पूर्वसाधनीभूतयापात्रोद्देशात स्वशाखागतत्वस्योद्देश्यतावक्छेद- कत्वानुपपत्तेः । अत एव यो ज्योतिष्टोपविकारा शाखान्तर एषा- म्नातः तत्र तत्पश्चाद्भावनियम इष्ट एव । अतश्चादीक्षितदर्शनानु. पपत्तिः तवापि समानेत्युभाभ्यामपि द्वादशाहस्यैव काम्यप्रथमप- योगभावाऽभावभ्यां दीक्षिताऽदीक्षितदर्शनोपपत्तिः कर्तव्येति न किंचिदनुपपत्रम् ॥ सू-द्रव्ये चाचौदितत्वाविधीनामव्यवस्था स्यात निर्देशा- द्यवतिष्ठेत तस्मन्नित्यानुवादस्स्यात् ॥३-४-२६॥ यदपि पक्षसंमाननिन्दापूर्वकवेदिसम्मानविधिरूपं लिङ्गं त. दपि तव मतेऽपि अग्न्याख्ये द्रव्ये यूपैकादशिन्या अविहितत्वान्न पक्षसंपाननिन्दा, अप्रसक्तत्वान्न वेदिसम्मानविधिः, नवा रथाक्ष- मात्रान्तरालविधिरुपपद्यते । सति बग्नौ यूअकादशिनीनिर्देशे विरुदानां मानविधीनां व्यवस्थाऽपेक्ष्येत । तदभावात्तु पक्षसम्मा- ननिन्दा नित्यानुवादो वेदिसम्मानस्तुत्यर्थः । स्तुतिपूर्वकस्तद्वि- पिरपि च न विधानार्थः । अपि तु “जतिलयवाग्वा वा जुहु. यात्" इतिवत् पश्वैकादशिनीवृत्तियूपैयविधिस्तुत्यर्थ एव, एक- वाक्यतालाभात् । पक्षसम्मानापेक्षया अतिप्रशस्तमपि वेदि- सम्मानं 'यूपैक्यापेक्षया अप्रशस्तमेवेत्येवं स्तुतिः । एवं च रयाक्षमात्रान्तराळता पत्र वाचस्तोमादौ यूपैकादशिनी विहिता तद्विषयेति भाष्यकाराभिमाया ।

·१२८ मीमांसाकौस्तुभे [शाखान्तराधिकरण- वार्तिककारस्तु-नैवेदं वेदिसम्मानवाक्यं यूपैक्यविधिस्तु- सर्थ अनिन्दितत्वात् जतिलवाक्यं हि पयोहोमस्तुत्यर्थ “अनाहु. ति जतिलाश्च गवीधुकाचे"त्यनेन जतिलादीनां निन्दितत्वात समाश्रितम् । अतश्च वेदिसम्मानविधिः विधानार्थ एव । तदपि न वाचस्तोमादावुत्कृष्यते, अपि तु शाखान्तरे यूपैकादशिन्या अपि चयनप्रकरणे समाम्नात् तत्रैव निविशते । अतश्च अनार- भ्याधीतः रथाक्षमात्रान्तरालविधिः यास्वग्निरहितासु विकृतिषु यूपैकादशिनी विहिनास्ति तामु गमिष्यति । वेदिसम्मानस्य ज्योतिष्टामापूर्वसाधनीभूतान्यायूपकादशिन्युद्देशेनैव विधानाङ्गी- कारात् पश्चपूर्वसाधनीभूतयूपैकादशत्वोद्देशेन तंविधाने रथाक्ष- मात्रान्तरालतया विकल्पापत्तेः । अत एवं सूत्रं-अग्निप्रकरणे अन्तरालस्याचोदितत्वात् तद्विधर्न प्रकरणे व्यवस्थितिः स्यात् । दिसम्मानस्यैव तु पठितत्वात् सा भवेत् । पक्षसम्मितिनिन्दातु नित्यानुवादस्स्यात्-इति व्याख्येयमित्याह ।। सु-विहितप्रतिषेधात् पक्षेतिरेकः स्यात्।।२-४:२७॥ यदपि तिलस्संस्तुतानां विराजमि" त्यादिलिङ्ग तदपि ज्यो. तिष्टोमातिरात्रे षोडशिनो वैकल्पिकत्वात् करणपक्षे बहिष्पवमाने. नवा आज्येषु चतुर्यु माध्यन्दिनपवमाने च पञ्चदशस्तोमकत्वात् मि- लित्वा पञ्चसप्ततिः। पृष्ठेषु चतुर्पु आर्भवेच सप्तदशस्तोमकत्वाचथैव पञ्चाशीतिः। अग्निष्टोमस्तोत्रे निषूक्थपर्यायेषु षोडशिनि च एक- विशस्तोमकत्वात्तथैक पश्चोत्तरशतम् । द्वादशस्वतिरावस्तोत्रेषु पञ्चदशस्तोमकत्वात् अशीयुत्तरशतम् । रयन्तरे नव । तत्र सर्वे षां मेलन त्रिषष्टयुत्तरशतचतुष्टयोपजननावं दशकेन भागे दचे तिस्रोऽवशिष्यन्ते । अकरणपक्षे च एकस्या एकविंशतरगणने ·१२९ सिद्धान्तः ] द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः द्विचत्वारिंशंदुत्तरचतुश्शत्युपजनजात् भागदाने दे अवशिष्यते इत्युपपनम् ॥ सू-सारस्वते विप्रतिषेधात यदेति स्यात् ॥२-४-२८॥ ये पुरोडाशिन इत्यादि लिङ्गानुपपत्तेस्तु तवापि अदीक्षित. दर्शनवत तुल्यत्वादेव गतिः। मित्रावरुणयोरयनाख्ये सारस्वतसत्रे "यथा अमावास्यायामतिरात्रस्स्यात् तथा दीक्षेरन् तेनाऽमावा. स्यायामतिरात्रं संस्थाप्य तदहरेव वत्सानपाकुर्युः, तं पक्षमा. मावास्येन वजित्वा पौर्णमास्यां गामुपेयुः, पौर्णमासेनोत्तरं ब्रजि- त्वा अमावास्यायामायुषमुपेयुः, एवमावर्तयन्तो व्रजेयु"रि त्यनेन प्रतिपक्षममावास्याख्यपौर्णमासाख्यकर्मविधानात्तदभिरेत्य पुरो- डाशिसानाय्ययाजिशब्द इति । यदा पुरोडाशसाध्यं कर्मेति च कालभेदविवक्षायामपि ये पुरोडाशिन इति कर्वभेदपरशब्दप्रयोग औपचारिक इति भावः ।। सू(१)-हव्ये प्रतिप्रसवः ॥२-४-२९ ॥ यस्तूपहव्ये बृहद्रथन्तरयोनियमरूपः प्रतिप्रसवः भेदमाधक- स्वेनोक्तः तस्य कः परिहारः इत्यनुभाषणसूत्रमेतत् ॥ सू-गुणार्था वा पुनःश्रुतिः ॥ २-४-३०॥ प्राप्तयोरपि बृहद्यन्तरयोः संस्थाव्यवस्थायें दक्षिणाव्यव- स्थार्थं च पुनःश्रवणंमुपपत्तिमत् । विशिष्टकर्मविधित्वेऽपि च १. 'उपहव्य इति बहुत्र पाठः । १७ ·१३० मीमांसाकौस्तुभे [शाखान्तराधिकरण- विशेषणानां पाठिकसंबन्धावगमात् साम्नश्च प्राप्तत्वेन सहकारि- तामात्रेण पार्टिकसम्बन्धायोगात् निमित्ततया तदाश्रयणम् । अथ वा साम्नि निमित्ते तदितरगुणविशिष्टकर्मविधानम् । तत्र च विशेष्यविध्यभावे साम्नः प्राप्त्यभावेन तत्मति निमित्तत्वायो. गेऽपि विशेषणविध्यभावेऽतिदेशेन तत्मातिसंभवात् ता प्रति नि. मित्तत्वोपपत्तिः ॥ . सू-प्रत्ययं चापि दर्शयति ॥२-४-३१॥ "ऋतवो चै प्रयाजाः समानत्र प्रतिष्ठता होतव्या" इति शाखा. न्तरविहितप्रयाजानुवादेन सहहोमाख्यं गुणं विदधत्सर्वशाखा- प्रत्ययमेकं कर्म दर्शयति । अन्यथा अत्रापि प्रयाजान्तरविधाने विशिष्टविधिनिमित्तगौरवापत्तेः। तथा "कुक्कुटोऽसि" इत्यश्मान: मादत्ते, "कुटरुरसि वे"ति शाखान्तरीयेण कुक्कुटोऽसीत्यनेन स्व. शाखाविहितस्य मन्त्रस्य विकल्पमनुवदन् कमैकत्वं दर्शयति । तदा हि यथाम्नातमन्त्रस्य विनियोगमात्रकरणाल्लाघवम्.। इत. रथा मन्त्रोत्पत्तेरपि करणात गौरवापत्तिः ॥ सू-अपि वा क्रमसंयोगात विधिपृथक्त्वमेकस्यां ॥ व्यवतिष्ठेत २-४.-३२ ॥ न प्रतिशाखमेकमेव कर्म, अपि तु एकैकस्पां शाखाया कर्मभेदापादक विधिपृथक्त्वं व्यवतिष्ठत । इतरथा सर्वाङ्गोपसं- हारे क्रियमाणे क्रमकालपरिमाणभेदापत्तिः। भेदे तु स्वशाखा- विहितानामङ्गानां पाठादिबोधितः क्रमः पूर्वाह्नादिकालः. अग- परिमाणं चानुगृहीतं भवति ॥

·सिद्धान्तः ] द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । मू-विरोधिनां त्वसंयोगादैककन संयोगात विधीनां सर्वप्रत्ययस्यात् ।। २-४-३३ ॥ ऐककर्ये सति सर्वशाखा स्थानां विधिपदोक्तानां विधेया. नामङ्गानां तेनैकेन कर्मणा संयोगावगतेः विरोधिना क्रमकाल. परिमाणानां(?शिष्टाकोपाधिकरणोक्तरीत्या संयोगाभावात् सर्व. -शाखास्थानामङ्गानामेककर्माङ्गत्वप्रत्यय इयर्थः । नचैवं "अपि वा कारणाग्रहणे प्रयुक्तानि प्रतीयेरन, तेवदर्शनाद्विरोधस्य" इत्यन्त- मूत्रछेदपक्षे शिष्टाकोपाधिकरणे तस्य पौनरुक्त्यमिति वाच्यम् । इह सांधितस्याविरोधस्य तत्र हेतुत्वेनोपादानात् । तस्मात्सिद्धः शाखान्तरे उत्पत्तिप्रयोगभेदवत् विनियोगभेदोऽपि ॥ इति द्वितीय वाखान्तराधिकरणम् ।। शान्दान्तरमभ्यासस्संख्या संज्ञा गुणव्यवच्छेदा । भेदे मानमिहोक्तं ततः परं शेषवाग्जालम् ॥ मीमांसाम्बुनिधि प्रमथ्य' सुदृढैः न्यायोच्चयनिरैः कृत्वा जैमिनिमूत्रमन्दरममुं वेदं तथा वासुकिम् । यदालाहलसंज्ञमेव कलितं ग्रन्थान्तरं सज्जनः श्रीकृष्णस्य तु भूषणाय स परं यः कौस्तुभाख्यो मणिः ।। १.१-३-३.

·१३२
मीमांसाकौस्तुभे
इति श्रीरुद्रदेवमूनोः तिरेषा खण्डदेवस्य ।
मीमांसाकौस्तुभाख्या भेदाध्याये चतुर्याघ्रः॥
इति पूर्वोत्तरमीमांसापारावारपारीण श्रीरुद्रदेवमूनोः
खण्डदेवस्य कृतौ मीमांसाकौस्तुभे द्वितीया-
ध्यायस्य चतुर्थः पादः॥
द्वितीयाध्यायः समाप्तः ॥
॥ शुभमस्तु॥

·* श्री: * - मीमांसाकौस्तुभः तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। (श्रुतिपादः) प्रतिज्ञाधिकरणम् ॥ सू-अथातश्शेषलक्षणम् ॥३-१-१॥ एवं सिद्ध कर्मभेदे शेषत्वमिदानीं निरूप्यते । भेदे हि शेषि. निरूपितशेषत्वं संभवति, नाभेद इति भेदनिरूपणस्य तन्निरूपणं प्रति हेतुता । यद्यपि च कर्मनिरूपितकर्मवृत्तिशेषनिरूपणं प्रत्येव पूर्वोक्ताभ्यासादिप्रमाणस्य हेतुता । न तु द्रव्यकर्मणां अन्यों. न्यनिरूपितान्योन्यवृत्तिशेषत्वनिरूपणं प्रति । तद्भेदस्य लोकसि. द्धत्वेन द्वितीये अप्रतिपाद्यमानत्वात् । तथापि उक्तनिरूपणस्यैव हेतुतासभवेन सङ्गतौ सिद्धायां निरूपणान्तरस्य शेषत्वप्रसङ्गात् सङ्गत्युपपत्तिः। सत्यपि प्रयोजकत्वादिनिरूपितप्रयोज्यत्वादि प्रत्यपि भेद स्य हेतुत्वे शेषत्वस्यापि कचित् तत्सत्वात् तन्निरूपणस्य पूर्वता । शत्र च श्रुत्यादिषट्नमाणकं शेषत्वमेवाध्यायार्थः । न तु शेषित्वमपि । तस्य निरूपतया शेषसम्बन्धित्वरूपस्यार्थादेव सिद्धे, वक्ष्यमाणारीत्या द्वितीयादेरपि श्रुत्यादिषट्कस्य शेषत्व . एव प्रमाणत्वाच । अतस्तनिरूपणप्रतिज्ञार्थमिदं सूत्रम् । तत्र "अथ" शब्दः अधिकारार्थः । प्रथमसूत्रे हि प्रारब्ध. व्यानुपादानात् जिज्ञासापदाभिधेययोश्च ज्ञानेच्छयोः प्रमाणवस्तु. :

·- १३४ मीमांसाकौस्तुभे [ शेषलक्षणाधि- परतन्त्रत्वेन अकृतिसाध्ययोः अतारब्धव्यत्वात् , विचारलक्षणायां च प्रमाणाभावात् अधिकारार्थत्वं अथशब्दस्य नाश्रितम् ; किन्तु अध्ययनानन्तर्यार्थत्वमेवोक्तम् । प्रते.तु लक्षणापदाभिधेयस्य अध्यायस्य तदर्थस्य वा न्यायसन्दर्भरूपस्य प्रारब्धव्यस्योपात्त. त्वात् अधिकारार्थत्वमेव युक्तम् । "अतः" शब्दः उक्तविधहेत्वादिसङ्गत्यभिधानार्थः । शेषत्वं चानेकप्रकारपत्र निरूप्यते-लक्षणं, शेषपदशक्यतावच्छेदकं, श्रुत्यादीनि षट् अङ्गत्वबोधे प्रमाणानि, तयोः विरोधे बलाबलं, विरोधश्च क्वास्ति वनास्ति-इत्यादि । एवं च अतिदेशस्यापि अङ्गत्वप्रमाणत्वे इहानिरूपणेऽपि न क्षतिः ।। इति प्रथमं प्रतिज्ञाधिकरणम् । . . अथ द्वितीयं शेषलक्षणाधिकरणम् । सू-शेषः परार्थत्वात ॥ ३-१-२॥ इह शक्यतावच्छेदक, लक्षणं, च श्रुत्यर्याभ्यामुच्यते । प्रयाजादौ शेषपदवाच्यतानुमाने हि परार्थत्वं पञ्चम्या हेतुरु. च्यते । अतस्तच्छेषपदशक्यतावच्छेदकम् । अर्थाच्च लक्षणमपि । अनेन च उपकारकत्वं शेषत्वमिति बादरिमतं परास्तम् । पश्वङ्गभूतानामपि प्रयाजगोदोहनादीनां पुरोडाशप्रणयनाद्युपका- रकत्वेन तत्वापत्तेः, आमिक्षादिप्रयुक्तदध्यानयनादेः वाजिनाथ- ङ्गत्वापत्तेश्च, अग्न्यादिस्वरूपमात्रपर्यवसायिना आघांनादीनां क्रत्वङ्गत्वापत्तेश्च । अथ अनन्यार्थस्य अन्योपकारकत्वं वदिति भवदेवोक्तं ·करणम् ] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १३५ , युक्तम् । अनन्यार्थत्वं हि अनन्योपकारकत्वं अभिप्रेतं वा ? उत पारायं वा ? नायः, पुरोडाशाद्युपकारकाणां पूर्वोक्तानां पश्वङ्ग- त्वायनापत्तेः । नान्त्यः, पारायस्य त्वया अनङ्गीकारेणं तद्धटि. तलक्षणस्यायोगात् । पक्षद्वषेऽपि पुरोडाशार्थकपालस्य तुषोप- वापाङ्गत्वायोगाच्च । न च कपालस्य रूपान्तरेण तुषोपचापोप- कास्कत्वेऽपि पुरोडाश इव आधारतया अनुपकारकत्वात् न क्षतिरिति वाच्यम् । प्रकृत्यर्थानामङ्गानां तेनैव रूपेण उपकार- कत्वस्य विकृताविष्टत्वात् एकरूपप्रवेशानुपपत्तेः । अतो लक्ष. णान्तरासंभवात् पागर्थ्यमेव शेषत्वं जैमिनिराह । ननु-किमिदं पारार्थम् परोद्देशमवृत्तकृतिसमवायित्वमिति चेत्-अचेतनयागादावव्याप्तेः । उक्तकृतिसाध्यत्वमिति चेत्- कर्नादावव्याप्तेः । सम्बन्धित्वमिति चेत्-निमित्ते अतिव्याप्तः । अतः पारार्थमपि अशक्यनिर्वचनपिति चेत्-- परोदेशप्रवृत्त कृतिकारकत्वेन विध्यन्वयित्वस्यैव तत्त्वात् । अस्ति हि स्वोदेशेन प्रवृत्तस्य पुरुषस्य या कृतिः यागानुकूला तस्यां कारकत्वेन विध्यन्वयो यागे । अतस्स्वर्गाक्षं यागः । प्रयाजादीनां च प्रकरणात अपूर्वसाधनप्रधानयागीद्देशेन प्र. तपुरुषकृतौ प्रधानानुकूला स्वानुकूलायामेव वा कारकीभूतानां विधानात् युक्ता प्रधानाङ्गता, न तु स्वर्गाङ्गता। तदुद्देशेन विधानस्य भावार्थाधिकरणसप्तमाद्ययोः निराकरणात् । कृतिसाध्यत्वाभावे. ऽपि द्रव्यगुणकर्तृकालादौ उक्तविकृतिकारकत्वेन विध्यन्वयस्य सत्वात् 'नाव्याप्तिः । अस्ति च द्रव्यस्य क्रियानिर्वाहकत्वेनगु णस्य द्रव्यपरिच्छेदकत्वेन कर्तृकालादेश्च तत्कर्तृत्वाधिकरणत्वादि- ना यागानुकूल कृतिकारकत्वं,विध्यन्वयश्च । यत्रापि षष्ट्यनास्थले .

·मीमांसाकौस्तुभे [ शेषलक्षणाधि- सम्बन्धसामान्येन विध्यन्वयः तत्रापि कारकविशेषण एव पर्य- वसानान क्षतिः। अत एव क्रमस्यापि पदार्थपरिच्छेदकत्वेन गुणवत् कारकत्वादङ्गत्वम् । निमित्तस्य च क्रियोपलक्षणत्वेन क्रि. यान्वयिनोऽपि अकारकत्वात नाङ्गत्वापत्तिः। निमित्तोद्देशपत्तक- तिकारकत्वेऽपि यागस्य न निमित्ताङ्गत्वम् , लक्षणे ईप्सितत्वाख्या. या एव उद्देश्यतायाः विवक्षितत्वात् । निमित्ते च अनुष्ठापकत्वरू: पोद्देश्यतासत्वेऽपि ईप्सितत्वाख्यायाः अभावात् । अस्ति चेदं पशौ प्रयाजादीनाम् । न तु पशुपुरोडाशादीन प्रति । तत्र पद. शे अतिदेशाकल्पनेन पुरोडाशप्रवृत्तकृतिकारत्वेन विधाना- भावात् । एतेन दध्यानयनादेः वाजिनादि प्रति अङ्गत्वं व्या. ख्यातम् । पुरोडाशकपालस्य तुषांपवापोद्देशप्रवृत्त कृतौ तुषोप. वापानुकूलायां कारकत्वेन विधानात् अङ्गत्वोपपत्तिः । नचैता. वता तुपोपवापप्रयोज्यत्वापत्तिः । जनकतासम्बन्धेन तुषोपवा- पोद्देशप्रवृत्तकृतिकारत्वरूपाङ्गत्वसत्वेऽपि उक्तकृतिव्याप्यजन्य. स्वरूपप्रयोज्यत्वाभावात् । पुरोडाशं प्रति तु उपादानादिरूपक्रि. याव्याप्यत्वात् प्रयोज्यत्वमिति विशेषः । अत्र च कृतिकारकत्वमि. त्येवेत्युक्ते फलस्यापि कर्मतासम्बन्धेन तत्वात् फलाङ्गत्वापत्तिः । अतः परेसायुक्तम् । अतश्च भोक्तृदेशमवृत्तपुरुषकृतौ कर्मतया फलस्य विध्यन्वयात् परं भोक्तङ्गत्वम्, न तु फलाङ्गत्वम् । स्वस्यैव स्वं प्रति परत्वाभावात् । अपूर्वस्यापि फलोद्देशप्रवृत्तकृती कारकनान्वयात फैलाङ्गत्वोपपत्तिः । कुष्यादेरपि च यागोद्देश- पवृचकृतिकारकत्वात् अङ्गत्वापत्तिरिति विध्यन्वयित्वविशेषणम् । तस्याक्षेपलभ्यत्वेन विध्यन्वयाभावात् । एवं च यागादेः भाव- नां पति, तस्याश्च फलं प्रति, शब्दभावनायाश्च अर्थभावनां प्रति, ·करणम् ] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पाद: । पवादश्च कारकं प्रति, कारकत्वस्य च क्रिया प्रति, अङ्गत्वन्य. घहारश्शाने भाक्तः विशेषणत्वमात्र विवक्षया द्रष्टव्यः । कृतेः कृत्यन्तराभावात् , कारकस्य च कारकान्तराभावात् ।। केचित्तु-इष्टोद्देश्यकप्रवर्तनामयोज्यत्वं इष्टं प्रत्यङ्गत्वम् । प्रयो. ज्यत्वं कार्यतत्कार्यसाधारणम् । प्रवर्तनाकार्य हि प्रवृत्तिः । तत्कार्य च यागादिस्वस्वेष्टं प्रत्यङ्गम् । अतश्च भावनायाः फलाङ्गत्वव्यष. हार सर्वोऽप्युपपन्ना द्रव्यदेशकालकादिरपि करणवाधिकरण. स्वकर्तृत्वादिप्रत्तिद्वारा प्रवर्तनयैव जन्यत इति तस्यापि स्वेष्ट मत्यङ्गखोपपत्तिरित्याहुः। तन्त्र एवमपि शब्दभावनाया अर्थभावनाङ्गत्वस्य दुरुपपाद. त्वात् । राहूपरागादिवृत्तिनिमित्तत्वस्यापि प्रवृत्तिद्वारा प्रवर्तनाज- न्यत्वेन तस्या अप्यङ्गत्वापत्तेश्च । यत्तु न्यायरत्नमालायां वैधेष्टसाधनत्वं इयेवं लक्षणं त. स्यापि अस्मदुक्तमकार एव तात्पर्यम् । यथाश्रुतत्वे गुणस्यापि आश्रयात्वापत्तेः । अत्र च अङ्गत्वलक्षणे सकलप्रयाजादिवृत्ति लक्ष्यतावच्छेदकाननुगमेऽपि न दोषः । अनङ्गभेदसाध्य कानुमाने अङ्गपदाभिधेयसाध्यकानुमाने वा उक्तविधाङ्गत्वहेतोरेव पक्षता- वच्छेदकत्वोपपत्तेः । वस्तुतस्तु व्यापारभेदेन कारकाणां भेदात् तद्धटिताङ्गत्व. स्यापि प्रतिपदार्थ भेदावामेन तत्तदङ्गत्वं प्रति प्रयाजत्वादेरेव लक्ष्यतावच्छेदकलापपत्तिः । यद्यपि च नेदृशमङ्गत्वं श्रुखादिप्रमाणगम्यम् । कारकमात्रा भिधायित्वात् द्वितीयादेः । तथापि . परं तावत् स्वर्गादि. पदात् , तदुद्देश्यकत्वं संसर्गादिना, कृतिराख्याता , कारकत्वं द्वितीयादेः, विध्यन्वयित्वं विधिपदसमभिव्याहारात् । वि. - ·१३८ मीमांसाकौस्तुभे [ शेषलक्षणाधि- धिर्हि विशिष्टभावनां विदधत् अर्थात् विशेषणान्यपि विधचे इति सर्वेषामुद्देश्यत्वेन विधेयकेन वा विध्यन्वयित्वोपपत्तेः । यत्रापि "विश्वजिता यजेते" त्यादौ स्वर्गादिपदश्रवणाभावः, तत्रापि इष्टसाधनत्वाक्षेपकविधिपदोन्नीतस्वर्गादिपदेनैव परो- देश्यत्वादिप्रतीतिर्द्रष्टव्या । श्रुत्यादीनां अङ्गत्वघटकीभूतपरो- देश्यताकृतिकारकत्वबोधकत्वात् अङ्गत्वप्रामाण्यव्यवहार । अ. जित्वं तु अङ्गत्वघटकीभूतोद्देश्यताशालित्वरूपमर्थसिद्धमिति सू. कृता नोक्तम् । प्रमाणं विना च पारायंस्य वक्तुमशक्यत्वात् श्रुत्यादीन्यपि प्रमाणान्यत्रैवोपक्षिप्तानीति ध्येयम् ॥ २ ॥ इति द्वितीयं शेषलक्षणाधिकरणम् ।। अथ तृतीयं शेषलक्ष्याधिकरणम्॥ (३)(यादर्यधिकरणम्) सू-द्रव्यगुणसंस्कारेषु बादरिः ॥३-१-३ ॥(पू) अत्र पूर्वमुक्तस्य शेषत्वस्य लक्ष्याण्युच्यन्ते । तत्र पादरि- स्तावत् द्रव्यगुणसंस्कारा एव लक्ष्या इत्याह । तथाहि-उप- कारकत्वरूपं पारायरूपं वा शेषत्वं तेष्वेव सुवचम्। वीरदेहि. द्रव्य- स्य, आरुण्यादेर्वा गुणस्य, अवघातादेर्वा संस्कारस्य यागाद्युप- कारकत्वं प्रत्यक्षसिद्धम् । परोदेशप्रवृत्त कृतिकारकत्वेन वा तृती- यादिभिरुक्तानां विध्यन्वयात् पार्थ्यमपि सुप्रसिद्धम् । अत एव एव "वीहीन भोक्षती" त्यत्र न प्रत्यक्ष उपकारः तत्र द्वितीयया अदृष्टरूपातिशयलक्षणफलस्य उक्तत्वादुपकारकत्वसिद्धिः । पारा- र्यघटकीभूनपरोद्देश्यतायाः उक्तत्वाद्वा तसिद्धिरपि। त्रितयाति- रिक्तेषु तु यागप्रयाजादिषु द्विविधमपि शेषत्वं दुर्वचम्। उपकारकत्वं ·करणम् ] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १३९ तावत् न प्रत्यक्षसिद्धम् । न वा कल्प्यं, द्वितीयाभावात् । नापि पाराय,तद्वोधकाभावात् । तथा हि-योग्यतया प्रवृत्त्यनुकूलत्वमेव लिङर्थः । न फलोपहितप्रवृत्त्यनुकूलत्वं, येन प्रवृत्तिविषयस्य यागादेः इष्टोद्देश्यककृतिकारकत्वमाक्षिपेत् । काम्ये कर्मणि का- मनायां सत्यामपि विधिशतश्रवणेऽपि कदाचित् प्रवृत्यजननात् । अतश्च प्रवृत्तिजनने योग्यत्वमात्रस्य विधेः स्वविषये इष्टोद्देश्यककृ- तिकारकत्वानाक्षेपकत्वात् न यागादेः पारार्थसिद्धिः । न च कामपदेन स्वर्णोद्देश्यकत्वाधवगमः । “परस्त्रीकाम: प्रायश्चित्तं कुर्यादि" सादौ कामशब्दस्य फलपतिपादकत्वा. भावेन व्यभिचारात् । अत एव समानपदश्रुत्या यागम्य भाव्य. खेनैवान्वयो भावनायां, स्वर्गकामस्य कर्तृत्वेन । अत एव फल. भावनाभावात् न तस्य पुरुषङ्गित्वम् । पुरुषस्य तु कर्तृत्वेन द्रव्यत्वात् यागाङ्गत्वमिष्टमेव । विस्तरेण चायमर्थः यागस्य फलसाधकत्वाभावः षष्ठाद्याधिकरणपूर्वपक्ष उपपादयिष्यते । न- चैवं तदधिकरणेनास्य पौनरुत्यम् । तदधिकरणसिद्धेष्टसाधन- त्वमङ्गीकृत्य इह यागादेः लक्ष्यत्वमात्रनिरूपणात् । अत एवं (१)भावार्थाधिकरणेनास्य न पौनरुत्यम् । तदधिकरणस्य पौन- रुत्तयं तु तेन इष्टसाधनत्वे भावनायां प्रतिपादिते तत्साधनं याग एल न सोमादिरिति भावार्थाधिकरणे तत्प्रतिपादनात् प. रिहर्तव्यम् । सू-कर्माण्यापि जमिनिः फलार्थत्वात ॥ ३-१-४॥ न द्रव्यगुणसंस्कारा एव लक्ष्याः । अपि तु कर्माण्यपि यागमयाजादीनि । तेषामपि स्वर्गक्रतूपकारादि प्रति पारा- ·१४० मीमांसाकौस्तुभे [बादर्यषि- यस्य विधिसहकृतेन वाक्यप्रकरणादिना बुद्धत्वात् । विधिर्हि यद्यपि स्वरूपयोग्यतयैव प्रवृत्यनुकूलः । तथापि निसस्य स्वर- पयोग्यस्य फलावश्यम्भावनियमात्' कदाचिदवश्यं प्रत्याख्य. फलेन भवितव्यम् । तथा च स्वविषयस्य इष्टसाधनतावगमं विना तस्मिन् चेतनप्रत्ययोगात् तस्यं स्वतः प्रमाणत्वेन बाधका- भावे प्रमारूपत्वावगतः, प्रमायाश्च स्वविषयसत्ताक्षेपक्रत्वात प्रवृत्तिविषये यागादावश्यामिष्टसाधनत्वमाक्षेप्तव्यम् । इष्टविशेषश्च योग्यपदान्तरसमभिव्याहारात् , अध्याहारात , प्रकरणाद्वा अव. गम्यते । स्वर्गकामपदं छाकांक्षितत्वात् लक्षणया विशेषणप्रधानं सत् स्वर्गस्य साध्यत्वं गमयति । न तु तत्कामस्य कर्तृत्वम् । अतस्सिदं कर्मणामपि तु पारायंम् ।। सू-फलं च पुरुषार्थत्वात् ॥३-१-५॥ एवं फलस्यापि भोक्तुपुरुषाङ्गत्वेन पारार्थ्यात् लक्ष्यत्वम् । भोक्ता चोत्सर्गतः विधिवशात् कामनावशात् आत्मनेपदवशाच कतैव । कचिदेव तु प्रमाणान्तरे ससन्यः ।। सू-पुरुषश्च कर्मार्थत्वात् ॥३-१-६ ।। पुरुषः पुनः कतत्वेन कर्मार्थत्वात् लक्ष्य इति त्वयैवोक्तम् । स्वर्गकामपदस्य कर्तपरत्वाभावात् । आख्याताक्षिप्तस्याशान्दत्वेम घान्दविध्यनन्,यात्.न पारार्थ सम्भवतीति शङ्कानिरासार्थमिदं सूत्रम् । आक्षिप्तस्यापि लक्षणया शाब्दत्वोपपत्तेः अङ्गत्वोपप: त्तिः । कचित् पुनः व्यापारान्तरेणापि पुरुषः अङ्गम्। यथा औ. दुम्बरीसम्मानादिषु यजमानस्साधनत्वेन । इदं चाधिकाशङ्का- ·करणम् ] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १४१ भावात् द्रव्यपदेनैव सङ्ग्रहोपपत्तेः सूत्रकारानभिप्रेतमेव भा. व्यकारेणोक्तम् ॥ ३॥ इति तृतीय बादयधिकरणम् ॥ अथ चतुर्थ तेषामर्थाधिकरणम् । (४) सू-तेषामर्थेन सम्बन्धः ॥३-१-७॥ (सि) द्वितीयसूत्रे प्रमाणं विना पारार्थ्यस्य लक्षणत्वेन वक्तुपश. क्यत्वात् श्रुयादीन्यपि षट् पपाणानि अङ्गत्वे उपक्षिप्तानीत्युक्तम् । तत्र श्रुत्यादित्रिकस्य अङ्गत्वबोधकतायाः स्पष्टत्वात् (१)तद्भू- ताधिकरणे श्रुतिवाक्ययोः (२)सापर्खाधिकरणे लिङ्गस्य क्रिया. न्वयबोधकत्त्वव्युत्पादनाच्च इहाक्षेपसमाधानायकृत्वा तत्मामा- ज्योपयोगिविशेषविचार एव करिष्यते । प्रकरणादित्रिकस्य तु आक्षेपसमाधानादिना प्रामाण्यमुपपाद्य विशेषविचार इति विवेकः। अंत्र श्रुतिप्रमाणकविनियोगोपयोगिनिरूपणं प्रथमपादार्थः । श्रुतिश्च अङ्गत्वघटकीभूतपरोद्देश्यताकृतिकारकत्वयोः अन्यतरस्य प्राधान्येने वाचकश्शब्दः । स च द्वितीयातृतीयादिविभक्तिरू- पः । न तु कुदन्तो निष्ठातृजादिः । तस्य स्वपद एवान्योपसर्ज- नीभूतकारकत्ववाचित्वेन प्राधान्येन तदवाचकत्वात् । अत एव तादृशस्थले षष्ठ्यादौ च भाक्त एव श्रुतित्वव्यवहारः । एवं स- मानपदश्रुत्पादिष्वपि द्रष्टव्यम् । तव द्वितीया ब्रीह्यादीनां उद्देश्य . सापरा सती प्रोक्षणादेरङ्गत्वे हेतुः ।। यद्यपि च नोद्देश्यत्वं द्वितीयार्थः । तस्याः साध्यत्वमात्रा- १ पू. मी. १-१-७: . २ पू. मी. १-४-२०.

·१४२ मीमांसाकौस्तुभे [तेषामाधि- भिधायित्वात् । तथापि घटमानयेत्यादौ चैत्रघटे लक्षणां विनवा- नयनान्वयवत् साध्यत्वमात्राभिधानेऽपि तद्विशेषस्य ईप्सितत्वस्य लक्षणां विनैव बोधोपपत्तिः। वस्तुतस्तु एतादृशविषये तत्वेन बोधार्थ लक्षणाया आवश्य- कत्वात् अन्यथा षष्ठीस्थळे तदनापत्तेः द्वितीयास्थलेऽपि भा- क्त एव श्रुवित्वव्यवहारः। ईप्सिततमत्वं हि (१)"कर्तुरीप्सिनतम कर्मे" त्यानुशासनिकनिरूढलक्षणागम्यत्वात् शक्यतावच्छेदका. वच्छिन्नान्तःपाताच शक्यतुल्यमिति भाक्तत्वोपपत्तिः । लक्षणे उद्देश्यपददानं तु ईप्सिततमत्वमेव द्वितीयार्थः इत्येतन्मताभिप्राये. ण । एवं च पादार्थोऽपि गौणमुख्यसाधारणश्रुतिप्रमाणविनि- योगोपयोगिचिन्तनरूपो द्रष्टव्यः । (संशयः) तदिह दर्शपूर्णमासप्रकरणे ब्रीहिसम्बन्धित्वेन श्रुताना अवघातमोक्षणादीनां आज्यसम्बन्धित्वेन च उत्पवनादीनां, सानाय्यसम्बन्धित्वेन च दोहादीनां किं सर्वाङ्गत्वम् ? किं वा वी. हित्वादिसमानाधिकरणसाधनतावच्छिन्नाङ्गत्वमिति विचारां। (सङ्गतिः) अङ्गितावच्छेदकनिरूपणाच नाप्रतिज्ञातार्थकत्वम्। पादा- ध्यायसङ्गतिस्तु स्पष्टा । लक्ष्यलक्षणाभ्यामङ्गत्वे निरूपिते तस्या. ङ्गिनिरूपणाधीननिरूपणीयत्वात् अङ्गित्वस्यचावच्छेदकनिरूपणं विना निरूपणाशक्त तनिरूपणस्यानन्तरसङ्गतिरपि । (सिद्धान्तः) सत्रावहन्तीत्येतावन्मात्रश्रवणेऽपि कैमोपेक्षायां 'दृष्टार्थ- त्वलाभाय चतुष्यादिरूपार्थसंपादकत्वावमायात् नाज्यादिष्व. १पा. सु. १-४-४९.

·करणम् ] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १४३ वघातप्रसङ्गः । किमुत यदा व्रीहिरूपार्थसम्बन्धेनैव श्रवणं, का प्रसङ्ग अन्याङ्गत्व इति सिद्धान्तेनोपक्रमः ॥ सू-विहितस्तु सर्वधर्मस्स्यात संयोगतोऽविशेषात प्रकरणाविशेषाच्च ॥३-१-८॥ (पू) (पूर्वपक्षा) न दृष्टार्थत्वानुरोधेन धर्मव्यवस्था, प्रोक्षणावेक्षणादिषु अव्या. पकत्वात्, प्रकृतौ प्रयोजनकल्पितस्य विध्यनुसारवृत्तित्वेन विधे- रविशेषतः प्रवृत्तौ सङ्कोचकत्वानुपपत्तेश्च । न हि विधिश्रुतिः व्रीया. दिविषयस्तवेष्टः; 'यवादिष्वनापत्तेः, व्रीह्यादिविषयच्चे आनर्थक्या- पत्तेश्च । न हि व्रीहिस्त्ररूपं तत्कार्यं वा पुरोडाशनिष्पत्तिः,यागः अब- घातं तन्नियम तज्जन्यादृष्टं विस न जायते । न च फलजनकतासिद्धवैजात्यावच्छिन्नयागोद्देशेन विधा. नात् संस्काराणामपि तदवच्छिन्नसाधनोद्देशेनैव विधानावगते: विजातीययागत्वावच्छिन्नस्य च द्रव्यतत्संस्कारसदिमन्तरेण उपपत्ती प्रमाणाभावात् न तत्स्वरूपे आनर्थक्यमिति वा- घ्यम् । विजातीययागव्यक्तीनामपि व्यापकीभूतयागत्वावच्छि- भव्यत्स्यन्तर्गत्वात् , तदवच्छिन्न प्रति च द्रव्यत्वायरच्छिन्नस्य लोकत एव कारणत्वावगतेः सामग्रीवशेन ब्रीह्यादिद्रव्यं विनापि द्रव्यान्तरेण विजातीययागोत्पत्तौ बाधकाभावनानर्थक्यस्य तद. वस्थत्वात् । अनयैव रीत्या पक्षप्राप्तिमुपपाद्य फलतो.नियमविधित्वं द्रव्या- दिविधीनां उपपादनीयम् । अतो द्रव्यतत्संस्कारादिविषयास्सर्वे अपूर्वसाधनीभूतविषया एव । तथा च विशेषणीभूताऽपूर्व प्रत्य- पि अर्थात् जनकत्वावगमात् तस्य च श्रुतद्रव्यतत्संस्कारा.

·१४४ मीमांसाकौस्तुभे [ तेषामाधि- धभावे उत्पत्ती प्रमाणाभावाद नानर्थक्यापत्तिः । अतश्च नवमा. धन्यायेन आनर्थक्यापत्तेः अपूर्वसाधनत्वलक्षणाया आवश्य- कत्वात् तस्य च प्रदेयघटितलेन अपूर्वसाधनत्वरूपस्य उद्देश्य तावच्छेदकस्य प्रकृतेषु यवेष्विव आज्यादिष्वप्यविशेषात् ह. ष्टविधया अष्टविधया वा सर्वशेषत्वम् । न चापूर्वसाधनत्वलक्षणायामपि श्रुतबीहित्वादेः “सांगे प्र- माणाभावात् तस्य च शक्त्युपस्थापितस्य युगपत्तिद्वयविरो- धापत्तेः उद्देश्यतावच्छेदकघटकत्वायोगेऽपि विशिष्टलक्षणया तत्वोपपत्तरपूर्वसाधनीभूतव्रीहित्वादिरूपस्य तस्य आज्यादिष्ष- भावात् कथं सर्वशेषत्वमिति वाच्यम् । एवमपि यवेष्वासङ्गस्य तदवस्थत्वात् । गङ्गात्वस्येव स्वव्यापारकापूर्वसाधनत्वलक्षणोपाय. त्वेन उपक्षीणस्य वीहित्वादेः लक्ष्यतावच्छेदकमवेशे गौरवपातेश्च । नचैवमपि वीहिपदेन प्रयासत्तेरामेयापूर्वसाधनत्वस्यैव उ- क्तसम्बन्धेन लक्षणात् आज्यादिष्वप्राप्तिरिति वाच्यम् । प्रत्या. सत्तेग्नीषोमीयेन्द्रामयोरविशिष्टत्वेन तदपूर्वसाधनत्वस्यापि ल- क्षणीयत्वात् त्रितयवृष्येकानुगतधर्माभानेनावान्तरापूर्वविशेष- साधनस्वलक्षणानुपपत्तेः। अतो. बरं फलजनकीभूतापूर्वसाधनत्वमेवैकं सर्वामुग- तं लक्षयित्वा युक्तं सर्वधर्मत्वमाश्रयितुम् । प्रधानत्वाचारा. दुपकारकेषु क्लुप्तमयोजकताशक्तेः परमापूर्वस्यैव उद्देश्यताव.. च्छेदकघटकत्वं युक्तम, नावान्तरापूर्वाणाम् । न चात्र दीक्षणीयावानियमन्यायः। दीक्षणीया हि समि- पत्योपकारकत्वेऽपि न ज्योतिष्टोमोत्पत्यपूर्वजनिका । तथात्वे ज्यो- तिष्टोमतुल्यत्वेन प्राधान्यापत्तेः। किन्तु स्वापूर्वद्वारेण उत्पत्यपूर्व- सम्पादनानुकूलज्योतिष्टोमवृत्तियोग्यतासम्पादनार्थेत्युक्तम्। अतश्च ·करणम् ] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः १४५ दीक्षणीयापदे स्वापूर्वादिद्वारा ज्योतिष्टोमोत्पत्यपूर्वप्रयोजक- त्वस्य कारणकारणत्वापरपर्यायस्य लक्षणायां लक्षितल. क्षणाद्यापत्तेः सा नाश्रिता.। प्रकृते तु यागस्य स्वर्गसाधन- त्वान्यथानुपपत्या द्वारत्वेन कल्पितमुत्पत्यपूर्व प्रतीव परमापूर्व प्रत्यपि साधनत्वाविशेषात् उत्पत्यपूर्वमतन्त्रीकृत्य प्रधानत्वेन फ. लापूर्वसाधनत्वलक्षणायां बाधकाभावात् । न चैवमपि एतदधिकरणसिद्धांन्तरीत्या अवान्तरापूर्वप्रयु- क्तत्वे सिद्धे तदधिकरणपूर्वपक्षानुत्थानमिति वाच्यम् । आग्नेयो. स्पत्यपूर्वस्य प्रधानजन्यत्वेन प्रयोजकत्वशक्तियुक्तत्वेऽपि दीक्षणीयो त्पत्यपूर्वस्याङ्गजन्यत्वेन तदभावशङ्कोपपत्तेः। अतः प्रकृते प्रदेय- घटकत्वसम्बन्धेन परमापूर्वसाधनत्वस्यैव इह लक्ष्यतावच्छेदक- स्य उद्देश्यतावच्छेदकत्वात् सर्वशेषत्वोपपत्तिः । न च एकापूर्वसाधनत्वेऽपि प्रतिनियतनिर्देशात् (१)सम्मी- लनादिधर्मविधौ बृहद्रथन्तरादिविवक्षावत् व्रीह्यादिविवक्षोप. पत्तिः त्रिीह्यादिविवक्षायां विकृतौ नीवारेष्ववघातप्राप्त्यनापत्तेः । सम्मीलनादिविधिष्वपि न बृहद्रथन्तरत्वादिविवंक्षा। तथात्वे क. परथन्तरे तत्माप्यनापत्तेः। किन्तु तत्तत्पृष्ठस्तोत्रारम्भकीभूत. गुणाभिधानजन्यावान्तरापूसाधनत्वाविवावेत्युक्तं (२)मन्त्रा- धिकरणे । अतस्सर्वशेषत्वमेव युक्तम् । १ बृहद्रथन्तरयोः सानोरकपृष्ठस्तोत्रापूर्वसाधनस्वेन घिहितयोः रपि 'रथन्तरे प्रस्तूयमाने सम्मीलयेत्' 'वृहति प्रस्तूयमाने समुद्रं. मनसा ध्यायेत'.इत्यादिवाक्येषु बुदद्रथन्तरयोः प्रतिनियतनिर्देशात् धमणां साङ्कर्यनिवृत्यर्थ रथन्तरत्वादेर्विवक्षामङ्गीकृत्यं सम्मोलनादेः रथन्तर एव प्राप्तिः, समुद्रध्यानादेः बृहत्येव प्राप्तिः, इत्यङ्गीकर्तव्यम् तद्वदापि भवस्वित्याशङ्कार्थः । २पू.मी. १-२-४.

·- १४६ मीमांसाकौस्तुभे [ तेषामाधि- सू-अर्थलोपादकर्म स्यात ॥ ३-१-९॥ दृष्टार्थलोपात् अवघातादीनां आज्यादिषु अकर्म स्यात् । अन्यथा एकस्यैव अवघातविधेः ब्रीह्याद्यशे नियमविधित्वं अ. न्यत्रापूर्वविधित्वमिति वैरूप्यापत्तेः । अथाविशेषप्रवृत्तविध्यनुरोधेन वैरूप्याङ्गीकरणं, सर्वत्रैव वा- दृष्टार्थत्वाङ्गीकरणं, तबाह स-फलं तु सह चेष्टया शब्दार्थोऽभा- वात् विप्रयोगे स्यात् ॥ ३-१-१० ॥ यद्यपि च विधिरविशेषप्रवृत्तस्यात् । तथापि यत्रैव एकत्र :- ष्टफललाभः तत्रैव क्षीणापत्तिकसन नान्यत्रादृष्टं कल्पयेत् । परं तदनुरोधेन संकोचमपि सहेत । अयं पुनर्विशेषप्रवृत्त एव । बीयादिपदेन प्रत्यासत्या आग्नेयायपूर्वसाधनत्वस्यैव लक्षितत्वात् । यद्यपि परमापूर्व प्रसपि अस्त्येवाग्नेयस्य कारणता । तथापि न निरपेक्षस्य कारणता साक्षात् , अपि तूत्पत्यपूर्वद्वारा अग्नीषो. मीयादिसापेक्षस्य । अतश्चोत्पत्यपूर्वस्य साक्षादन्यनरपेक्ष्येण चामेयजन्यत्वादतिक्रमकारणाभावेन तत्साधनत्वमेव लक्ष्यते । न च साक्षात्फलसाधनत्वाभावादतिक्रमः । परम्परया तत्साध- नरवेऽपि अनितिप्रकारत्वेन धर्मप्रयोजकत्वोपपत्तेः । न हि ब्रीहितण्डुलपिष्टपुरोडाशयागेष्विव तस्मिभानर्थक्यम् । तस्य तद्विना जनने प्रमाणाभावात् । अत एव पत्र सप्तदशार- वित्वादिव्यतिरेकेणापि प्रकृती यूपसिद्धिः, पञ्षपूर्वसिद्धिचर्चाव धारिता तत्र तदतिक्रमेणापि परम्परया वाजपेयापूर्वप्रयोजक- स्वलक्षणेष्टैच । प्रकृते तु तदभावात् प्रत्यासत्या शक्यसम्बन्धान .

·करणम् ] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १४७ रोधेन ब्रीहित्वसमानाधिकरणानेयायुत्पत्यपूर्वसाधनसम्बन्धिमा देयघटकतण्डुलनिष्पत्तिरूपव्यापारकसाधनताश्रयत्वमेव लाधवात लक्ष्यते । न तु परमापूर्वस्य प्रयोजकत्वम् । अत्र च सर्वत्र तत्तया- पारकसाधनतामात्रमेव लायवाद विवक्ष्यते । न तु तदवच्छेद. कमपि यागत्वपुरोडाशत्वत्रीहित्वादि । तावतापि वीहित्वसमाना. धिकरुणधर्मलाभेनानर्थक्यपरिहारोपपत्तेः । एवं च सुवादिष्वपि उक्तव्यापारकसाधनत्वाभावात् तद्यावृत्तिः। चरूनीवारादिषु चरे- कृतेषु पुरोडाशत्वत्रीहित्वाधभावेऽपि तत्संपत्तिरविकला भवति । यस्तु प्रकृतौ यवेषूक्तविधसाधनताश्रयत्वादतिप्रसङ्गस इष्टएव । ननु न यवेषु धर्मप्राप्तिस्सम्भवति । व्रीहिनिष्ठसाधनतायाते. असम्भवात् । न हि तयोरेका साधमता । साधनतावच्छेदकभेदे. न तद्भेदस्यावश्यकत्वात् । "श्रौहिभिर्यजेत," "यर्यजेते" त्या. दौ एकप्रकृत्यावरुद्धकारणतायां प्रकृत्यर्थान्तरस्य निवेशा. योगेन शब्दान्तराद्गुणाद्वा भेदोपपत्तेश्च । यत्र हि प्राकृतद्रव्यबाधे न विकृतौ द्रव्यान्तरविधिः तवास्तु नाम प्रकृतकारणत्वानुवादेन प्रकृयथैमात्रविधानात् करणतैक्यम् । न च तत्राप्येकप्रसरताभङ्गापत्तेः करणताभेदावश्यम्भावः । करणत्वस्य अनुवादत्वेऽपि प्रकृयर्थविधेयताघटकत्वेन भावना. वदुद्देश्यत्वात् । अतश्च यथैव 'दध्ना जुहोती' त्यादौ प्राप्तापि भा. बना दधिनिष्ठविधेयताघटकत्वात् दधिविशिष्टा विधीयमाना नो. इंश्यता प्रतिपद्यते । न वा भिद्यते। तथैव करणत्वमपि।" 'वषदकर्तुः प्रथमभक्ष" इत्यादौ भक्षस्तु भावनाकार कारकभिन्नत्वेन पदार्थान्तर- गतविधेयताघटकत्वाभावात् स्वयमेवोद्देश्यतां प्रतिपद्यत इति ए. कप्रसरताभङ्गभिया भिद्यते । आस्तां वा तत्रापि भिन्ना करणता। वीहियवादौ सा निर्विवादैव ।

·१४८ मीमांसाकौस्तुभे [तेषामथाधि- नचैवं समुच्चयापत्तिः । द्वयोः करणतयोरेकव्यापारकत्वेन विकल्पोपपत्तेः। सा च ब्रीह्यादिनिष्ठकरणता अपूर्वसाधनीभूतामे- यादीनि तत्वेन यजिपदेन उद्दिश्य विधीयते । यद्यपि च नेदमुद्देश्यतावच्छेदकम् । अतिप्रसक्तत्वात् त्री हिनिष्ठकरणतानिरूपितकार्यतावच्छेदकं भवितुमीष्टे ।..तथापि अपूर्वसाधनीभूतानेयत्वादिसामानाधिकरण्येन बीमादिकरणवे. ऽभिहिते . पश्चाब्यभिचारपरिहारार्थ कार्यकारणभावकल्पनाया. "यजेत स्वर्गकाम" इतिवत् आग्नेयत्वादिव्याप्यस्य वैजात्यस्य कार्यतावच्छेदकत्वं कल्प्यते इति न विरोधः । नन्वेवं तत्तव्याप्यधर्मावच्छिन्नस्यैवापूर्व प्रति कारणत्वे व्य- भिचारपरिहारार्थ अपूर्वेऽपि बैजात्यापत्तिः । इष्टापत्तौ तदरेच स्वर्गे- ऽपि वैजात्यापत्तिः । तत्रापि इष्टापत्तों अग्न्यङ्गान्तरानुरोधेन आग्नेयत्वादिरूपव्यापकधर्माणामपि अपूर्वस्वर्गादिनिरूपितकार्य- कारणभावकल्पनावश्यम्भावेन व्याप्यव्यापकधर्मभेदेनानन्तका- र्यकारणभावकल्पनापत्तिरिति चेत्- वीहिनिष्ठकारणतानिरूपितकार्यतायामेव व्याप्यधर्मस्य अव- च्छेदकत्वकल्पनात् । न तु तस्याप्यपूर्वस्वर्गादीन् प्रति कारण- तावच्छेदकत्वमपि । आग्नेयत्वादिरूपव्यापकधावच्छिन्नस्यैव स्व. गत्वापूर्वत्वादिरूपव्यापकधर्मावच्छिन्नं प्रत्येव कारणत्वोपपत्तेः । नचैवं व्रीहियवव्यतिरेकेण गोधूमादिप्रकृतिकपुरोडाशादि. घटितसामग्रीवशेनाग्नेयत्वादिरूपव्यापकधर्मावच्छिन्नोत्पत्तौ बा. धाभावेन वैगुण्यानापत्तिरिति वाच्यम् । बीह्यादिनियमविध्यनु रोधेन व्रीहियवेतरगोधूमादिप्रकृतिकत्वस्य पापकधर्मावछिन्ना- मेयोत्पत्तौ तादृशापूर्वोत्पत्तौ वा प्रतिबन्धकत्वकल्पनात् । व्रीहिय ·करणम् ]] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १४९ वयोस्तु अपूर्वसाधनतावच्छेदकीभूतानेयत्वादिव्याप्यधर्मावच्छि अकार्यतानिरूपितकारणताश्रयत्वादेवापूर्वोपयोग इति न किं. चिदनुपपनम् । तस्मात् सिद्धो ब्रीहियवादौ कारणताभेदः । संस्कारवाक्येषु तु तण्डुलनिष्पत्तिव्यापारकसाधनताविशे. षस्यैत्र. व्रीहिगतस्य लक्ष्यत्वात् विकृतौ नीवारकारणतायाः प्राकृतकार्यापच्या धर्मलाभेऽपि प्रकृतौ न यवेषु धर्ममाप्तिस्सम्भ- वतीति चेत्- न । तत्तव्यापारकसाधनतामात्रविवक्षणेन साधनतावच्छे. दकाविवक्षावत् साधनविशेषस्यापि लाघवेनाविवक्षणात् । त. दविवक्षायामणि ब्रीहित्वसमानाधिकरणधर्मलाभेनानर्थक्यपरि. हारोपपत्तेस्तुल्यत्वात् । अत एव तस्य शक्यसम्बन्धविधया प्र. वशेऽपि लक्ष्यतावच्छेदके उद्देश्यतावच्छेद के वा अप्रवेशः, गौर. वात् । अतश्च युक्ता यवधनुत्तिः सुवादिभ्यश्च व्यावृत्तिधर्माणाम्। नवमपि बीहीणामस्त्यपूर्व प्रति अनेककारणसंघटिता प. रम्परांसम्बन्धः । अस्ति च कारणतत्कारणाद्यनुगतः कुलालपि. त्रादिष्विव अन्यथासिद्धिचतुष्टयराहियविशिष्टनियतपूर्ववृत्तिता. ऽपरपर्यायः प्रयोजकत्वाख्यः । स च साक्षात् कारणत्वादपि अन्यथासिद्धिपञ्चकराहित्यघटितायत्र लघुः तत्र परम्परासम्ब धात् लघुरित्यविवादमेष । अतश्च यदि व्रीहित्वसमानाधिकरणधर्ममात्र विवक्षा ततः प्रयोज्यत्वशक्यसम्बन्धेन उपस्थितापूर्वप्रयोजकत्वमात्र एच विच- क्षापत्तेः सुवपुरोडाशाज्यादिव्यावृत्यासिद्धिः । अथ तु अतिप्रसङ्गाभिया परम्परासम्बन्धोऽपि विवक्ष्येत। ततः व्रीहिमांत्रनिष्ठसाधनत्वविशेषविवक्षापत्तेः 'यवानुवृत्त्यसिद्धिः इति ·. . १५० मीमांसाकौस्तुभे [ तेषामाधि- चेत् , न, प्रयोजकत्वसम्बन्धस्य लघुभूतत्वेऽपि अपूर्ववृत्तिसत्तास. मवायाश्रयत्ववच्छाब्दबोधे नियमेनोपस्थित्यभावात् विवक्षा- नुपपत्तेः। अतश्च गुरुभूतोऽपि परम्परासम्बन्ध एव तत्तद्वाक्यैनियमे. नोपस्थितत्वात् विवक्षित इति न किञ्चिदनुपपन्नम् । अतं एवा. पूर्वनिष्ठकार्यतानिरूपितयागादिनिष्ठकारणतासमानाधिकरणका- यतानिरूपितकारणतासामान्यमेव तत्तव्यापारकं ब्रीद्यदिपदैः लक्ष्यते । अत्र च यागनिष्ठत्वं परिचायकमावम् । न तु तेन रू. पेण लक्षणा । गौरवापत्तेः । व्यापारश्च स्वप्रदेयप्रकृतिभूतास्त- ण्डुलाः । स्वपदं यागपरं, न तु पिष्टमपि । तस्य प्रदेयपुरोडाश- प्रकृतित्वाभावात् । यथैवह्यामिक्षा न पयसो द्रव्याप्तरं, किन्तु घ. नीभावानं पय एव । यथा वा सक्तव एव सक्तुपिण्डः, स्वर्थान्तरम् । जलसंयोगादिकं च पिण्डभाचे निमित्तकारणमा त्रम् । तथैव जलाग्न्यादिसंयोगस्य पिण्डभावं प्रति निमित्तका- रणत्वेऽपि न पिष्टादर्थान्तरं पुरोडाशः । किन्तु तस्यैव पिण्डाव- स्थामात्रम् । अतस्तण्डुलप्रकृतिक एवेति न पिष्टस्य पृथग्व्यापा. रमध्ये प्रवेशः । अत एव चरौ पुरोडाशस्थानापन्ने पिष्टप्रकृतिक स्वाभावेऽपि तण्डुलप्रकृतिकत्वादेव धर्मप्राप्स्यविघातः । नचैवं पिष्टस्यैव यत्र प्रदेयता, तत्रापि धर्मप्राप्यापत्तिरिति वाच्यम् । तत्र तण्डुलप्रकृतिकत्वे प्रमाणाभावेन ब्रीहितद्धर्माणां (१)प्राप्त्यभावात् । तथा हि-सर्वत्र, "अनो ददाति, वासो ददाति" इति वत्. सिद्धस्यैव च पुरोडाशादेः ग्रहणे प्रसक्त प्रयोगान्तःपातिश्रप. णविध्यन्यथानुपपत्या प्रयोगमध्ये यत्र सम्पादनावश्यकता तत्रै न . १ अप्रसङ्गात्।

·करणम् ] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १५१ व प्रकृतिद्रव्यस्यैव उपादाने तनियमविधिः, तद्धर्मप्राप्तिश्च । यत्र तु पिष्टतण्डुलादौ प्रदेयत्वेन श्रपणाप्तिः । पुरोडाशादिपदवाच्यपक पिण्डादिघटकपाकप्रयोजनकस्य तदभावे पेषणवत् लोपौचित्यात् तत्र अनोवासआदि न्यायेन सिद्धस्यैव पिष्टस्य उपादानात् । तण्डुलेष्विव पिष्टेऽपि प्रयोगमध्ये न तण्डुलोपादानम् । नवाबीहि- प्रकृतिकवनियमः, न वा तदर्मप्राप्तिरिति नवमे वक्ष्यते । तत्सिद्धं स्वप्रदेयप्रकृतिभूततण्डुलव्यापारककारणतासामा. न्यमेव संस्कारवाक्यगतवीद्यादिपदैर्लक्ष्यते । "बीहिभिर्यजेते"ति वाक्ये च स्वप्रदेयप्रकृतिभूततण्डुलानामेव व्यापारत्वेन विवक्षित. त्वात् तादृशव्यापारद्वारा अपूर्वसाधनीभूतयागोद्देशेन ब्रीह्यादि. करणता विधीयत इति । वस्तुतस्तु .तण्डुलेषु प्रदेयप्रकृतित्ववत् अस्ति प्रदेयघटकपाकपयोलनकपणविध्याक्षिप्तोपादानकत्व- मपि । तस्य धर्मस्य प्रदेयाकृतित्वादिरूपधर्मापेक्षया प्रथमोप. स्थितत्वम् । श्रपणविध्यभावे सिद्धस्यैव पुरोडाशस्य उपादानेन तण्डुलप्रकृतिकस्वस्य नियमेनानुपस्थितेः । अतश्च त्रीहिभिर्यजेते. त्यादौ स्वप्रदेयघटकपाकप्रयोजनकपणविध्याक्षिप्तोपादानक. तण्डुलव्यापारकैव ब्रीह्यादिकरणता विधीयते । संस्कारवाक्येषु च उक्तविधव्यापारककारणतासामान्यमेव लक्ष्यते ।। अत एव धानानामुक्तविधया तण्डुलभिन्नत्वेऽपि उक्तविध. रूपसत्वात् तत्पकृतिभूतंयवादिष्ववघातमोक्षणादिप्राप्त्यविधातः । यद्यपि च तडुलानामि पिष्टस्यापि प्रकृती अपणविध्या. क्षिप्तोपादानकत्वाविशेषात् व्यापारकोटिप्रवेशापत्तेः धानासु च सदभावात् नावघातमाप्ति भवेत् । तथापि ब्रीह्यादिनियमविषौ. अव्यवधानेन तण्डुलानामेव द्वारत्वात् तेष्वपिच निरु. तोपादानकत्वस्य सत्वात् सत्यपि पिष्टस्याऽऽन्तरालिकत्वे ·१५२ मीमांसाकौस्तुभे [ तेषामर्थाधि- तस्य द्वारत्वपवेशे गौरवापत्तेः । न च स्वरूपेण तण्डुला. नामेव तद्वारत्वावगतः धानासु अवघातादिप्राप्तिनांसुलभा । एवं करम्भपदवाच्यसक्तुष्वपि । परिवापपदवाच्यलाजेपु तु ब्रीह्यवस्थायां श्रपणद्वाराभावेनैव न व्रीहिणामातिदेशिकत्वम् । न वा तत्र धर्मप्राप्तिः। लाजत्वा- न्यथानुपपसैव तु व्रीहिग्रहणम् । मौद्ग च चरौ मुद्गानां तण्डुलस्थान- पन्नत्वेन ब्रीहिस्थानापन्नत्वाभावात् नावघातपोक्षणादि । कृष्णले चैवम्ावितुषीभावरूपप्रयोजनाभावात् नावघात इत्यभिधानन्तु बी. हिस्थानापन्नत्वंकृत्वाचिन्तया युक्त्यन्तरत्वसूचनार्थमिति द्रष्टव्यम् । नचैवं तण्डुलव्यापारककारणत्वस्य कारणतावच्छेदकीभू तत्रीहित्वसमव्याप्तस्य प्रतिव्रीहि भिन्नत्वात् (१)हिरण्यशक. लाधिकरणपूर्वपक्षन्यायेन प्रतिव्रीहि प्रोक्षणापत्तिरिति वाच्यम् । न्यायतस्तथा प्राप्तावपि अग्नये वो जुष्टं प्रोक्षामीति तन्मन्त्रे बहु- वचनश्रवणेन सकृत् प्रोक्षणप्रतीतेः । अत एव तवाक्यस्थ- व्रीहिपदे कारणताकूटलक्षणेति सर्वमनवद्यम् । यत्तु बीहिपदेन आग्नेयाधुत्पत्यपूर्वत्रयसम्बन्धित्व लक्षणायां उद्देश्यतावच्छेदकाननुगमः इत्युक्तम् । तदननुगमेऽपि सर्वे- भ्यो दर्शपूर्णमासावि" त्यादिवत् व्रीहित्त्वरूपकोपलक्षणसत्वेन उद्देश्यानेकत्वनिमित्तकवाक्यभेदाभावात् अकिञ्चित्करम् । तस्मात् न सर्वधर्मत्वम् । प्रयोजनं स्पष्टम् । सूत्रन्तु यत्र दृष्टं फलं वेष्टमात्रेण दृश्यते तत्रैवावघातादि. विधिः प्रवर्तते । दृष्टफलविप्रयोगे हि सर्वोषधावघातादौ तदभा- वप्रमाणकाष्टकल्पना स्यात् । न हि तदा तां विना शब्दार्थो ऽनुष्ठातुं योग्य इति व्याख्येयम् । इति चतुर्थ तेषामर्थाधिकरणम् ।

·करणम् ] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १५३ अथ पञ्चमं स्फ्याधिकरणम् । (५) सू-द्रव्यं चोत्पत्तिसंयोगात्तदर्थमेव चोद्येत॥३-१:११॥ (विषयः) दर्शपूर्णमासयोः(१)"स्फ्यश्च कपालानि च"इति दश द्रव्याण्य. नुक्रम्य(२) "एतानि वै दश यज्ञायुधानि" इति श्रुतम् । “स्फ्येनो. द्धन्तीति दशानामपि विशिष्य विनियोगा अपि श्रुताः । (संशयः) तत्र किं स्फ्पादीनां अपूर्वसाधनीभूतसाकासशक्यक्रि- यामात्रे विनियोगः ? अथ वा उद्धननादितत्तद्वाक्यप्रमितक्रिया- विशेषजन्यव्यापारकापूर्वसाधनीभूताश्रय इति विचारः । ( सङ्गतिः) तृतीयायाः करणत्वरूपकारकवाचित्लेन मुख्यश्रुतित्वात् तदुपयोगिनिरूपणस्य पादाध्यायसङ्गती पूर्ववत् । अनन्नरा सङ्ग- ति:-पूर्वत्र अतिप्रसक्तलक्षणायां प्रमाणाभावेन व्रीहिमात्र जन्य. व्यापारकसाधनत्वलक्षणा युक्ता। प्रकृते तु यज्ञायुधवाक्यस्य ता. पर्यग्राहकस्य सत्तादतिप्रसक्तलक्षणैव युक्ता इति पूर्वपक्षोत्था. नात्-द्रष्टव्या। (पूर्वपक्षः ) तत्र यद्यपि "स्फ्येनोद्धन्ती" त्यादयः विधय एव, तथा. पि तृतीयया विनियुक्तम्य स्फ्यादेरुद्धननादिस्वरूपे आनर्थक्यात् उद्धननत्वसमानाधिकरणप्रकृतापूर्वसाधनीभूतद्रव्यसाकाङ्क्षश- क्यक्रियात्वमेव लक्ष्यते । न तूद्धननादिमात्रजन्यव्यापारकसाधन- ताश्रयत्वम् । यज्ञायुधवाक्येन यज्ञसाधनंतया स्फ्यादीनि विनियु- जानेन उत्पत्तिशिष्टपुरोडाशाधवरुद्धत्वात् साक्षात्पधानाङ्गत्वेना. १. २. तै. सं.१-६-८. २० ·१५४ मीमांसाकौस्तुभे [ स्फ्याधि- विनियोगात् (१)आनर्थक्यतदङ्गन्यायेन प्रकृतापूर्वसाधनीभूतद्र- व्यसाकाङ्क्षक्रियामाने विनियोजकेन तात्पर्यग्रहणात् । अंत एव अस्यास्यामाप्तत्वाद वैशब्दोपबद्धमपि यज्ञायु- धवाक्यं कर्तव्यतावाचिपदाध्याहारेण विधिरेव । आवश्यकनानेनैव वा विवक्षितार्थसिद्धः, "स्फ्येनोद्धन्ती"त्यादीन्यवयुत्यानुवादा उपलक्षणार्थानि वा इत्यपि वक्तुं शक्यम् । वस्तुतस्तु उद्धननादिविधीनां बहूनां अनन्यशेषाणामानर्थ- क्यापचेः विधित्वमेव युक्तम् । यज्ञायुधवाक्यस्य तु(२)"यज्ञायुधानि सम्भरती"ति सम्भरणविध्य कवाक्यतापनत्वेन अर्थवादस्यापि उद्धननादिवाक्ये विवक्षितलक्षणायां तात्पर्यग्राहकत्वोपपत्तेः । अ- तश्च तस्यातिप्रसक्तत्वात् · यवानामित्र क्रियान्तरणामप्युद्देश्य- वोपपत्तेः सर्वशेषत्वमिति प्राप्त (सिद्धान्तः ) अभिधीयते--न तावद्यज्ञायुधवाक्यमेव विधिः। वैशब्दोपब- न्धात्, यज्ञोद्देशेन साधनविधाने एकप्रसरताभङ्गापत्तेश्च । आयु. धशब्दस्य युद्धसाधनाचिनः यज्ञसाधनलक्षणायां विधौ लक्ष. णापत्तेश्च । उद्धननादिवाक्यानां अनन्यशेषाणां प्रत्यक्षविधिका- नां चानुवादत्वे वैय्योपत्तेश्च । नापि सर्वेषामेव विधित्वं, अस्य सम्भरणविध्येकवाक्यतापनत्वेन पृथग्विधित्वे प्रमाणाभावात् । अभ्युपेसापि विधित्वं 'उद्धननादिविधिना उपसंहारापत्ते- श्व । वाक्यप्रमाणकल्प्यविनियोगविध्यनुरोधेन श्रुतिप्रमाणक- क्लप्तविनियोगविधैरुपलक्षणत्वानुपपत्तेश्च । अतएव न यज्ञा. युधवाक्यस्यार्थवादस्य संत एव लक्षणातात्पर्यग्राहकत्वम् । उ. दननमात्रसम्बन्धन प्राप्तयज्ञसाधनत्वानुवादोपपत्तेः । अतश्च २. तै. सं.१-६-८ १. पू. मी. ३-१-५.

·करणम् ] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १५५ अतिप्रसक्तलक्षणायां प्रमाणाभावात् उद्धननमात्रजन्यव्यापारक- साधनताश्रयत्वलक्षणया उद्धननशोषत्वमेव युक्तम् । प्रयोजनं. सिद्धान्तसूत्रं च स्पष्टम् । इति पञ्चमं स्पयाधिकरणम् । अथ षष्ठमरुणाधिकरणम् । (६) सू-अर्थैकत्वे द्रव्यगुणयोरैकका नियमस्स्यात ॥३-१-१२ ॥ (विषयः) ज्योतिष्टोमे (१)"अरुणयकहायन्या पिङ्गाक्ष्या सोमं क्रीणाति" इति श्रुतम् । तत्र अरुणाशब्दस्तावत् (२) आकृत्यधिकरणन्या- येन अरुणव्यक्तिनानात्वपक्षे अरुणत्वजातिवचनः । जगतीतल. वत्यकारणव्यक्तिपक्षे तु गुणवचनः । स्वशक्यार्थस्यैव च तृतीयो- पाते करणत्वे अन्वयः। न तु तदर्थं गुणद्रव्ययोः द्रव्यमात्र स्यैव वा लक्षणा। द्वितीयादावेव हि परम्परासम्बन्धस्य वृत्तिनि- यामकत्वाभावात् तद्धटितकर्मत्वादौ जातिगुणयोः साक्षादन्वया. योगेन व्यक्तिलक्षणा समाश्रीयत इत्युक्तमाकृत्यधिकरणे ॥ ननु-नारुणादिशब्दाः जातिगुणवचनाः । अपि तु त- विशिष्टद्रव्यवचनाः । विनापि मतुप्प्रत्ययं शुक्लो देवदत्त इति द्रव्यसामानाधिकरण्यदर्शनात् , व्यतिरेकेण रूपादिशब्दवत् । न च "(३)गुणवचनेभ्यो मतुपो लुगिष्ट" इति स्मरणात १. तै. सं. ६-१-६. २. पू. मी. १-३-१०.. ३. का. वा. १-४-१९. .

·. १५६ मीमांसाकौस्तुभे [ अरुणाधिकरण- लुप्तपतुप एव द्रव्यपरत्वमिति वाच्यम् । लोपमजानता बोधाना. पत्तेः । अतः प्रातिपदिकस्यैव द्रव्यशक्तिदृढीकरणाथ लोपानुशा. सनम् । गुणवचनशब्दस्तु विशेषणत्वेन गुणाभिधायकः । न. तु द्रव्यवाचित्वविरोधी। किञ्च भावप्रत्ययस्य प्रातिपदिकार्थवृत्तिधर्मवाचित्वात् य- थैव रूपत्वमित्यत्र न रूपवद्वृत्तिधर्मप्रतीतिः, तथैव गाँरारुण्यम- रुणत्वमित्यादौ द्रव्यवृत्तिधर्मप्रतीत्यनापत्तिः । अस्मन्मते तु घटस्यारुण इति प्रतीत्यनुसारात् शुद्धगुणवाचित्वस्यापि अङ्गी- कारेण अरुणत्वमिति पदाद कचिद्रूपत्तिधर्मप्रतीतावपि न क्षतिः। अत एव गुणवाचित पुल्लिङ्गता द्रव्यवचनत्वे तु आ. श्रयलिङ्गवचनतेति चेत्- अन मुलानुयायिनः-आकृरयधिकरणन्यायेन गुणमाव. वाचित्वासिद्धौ कचिद्रव्यप्रतीतिनिरूढलक्षणया। तामादायैव च मतुब्लोपाद्यनुशासनानि । न चैतावता रूपादिपदेष्वपि तदाप- त्तिः । तत्र प्रयोगाभावेन साम्पत्तिकलक्षणाया अप्यनुपपत्ती निरूढलक्षणायाः सुतरामनुपपत्तेः । नत्वेतद्युक्तम् । तथात्वे अरुणापदेऽपि विशेष्यतया द्रव्यलक्ष- णापत्तेः । गुणस्य च शक्त्या विशिष्टलक्षणयैव वा उपस्थितस्य द्रव्य एवान्वयात् विशिष्टस्य च द्रव्यस्य मूर्ततया एकहायन्यादिवत् पाठिकान्वयलभ्याभेदसम्बन्धन क्रय एव निवेशोपपत्तेः । यदत्र पूर्वपक्षे गुणस्य अमूर्तत्वेन क्रयसाधनत्वानुपपत्तेः प्राकराणिकद्रव्यपरिच्छेदं प्रति वाक्यं भित्वा करणत्वं, सिद्धान्ते च पाठिकान्वयलभ्यद्रव्यपरिच्छेदद्वारा क्रय एव करणत्वभित्युक्तम् । तदनुपपन्न, दशमे(१) "चतुरो मुष्टीनिर्वपती"त्यत्र चतुस्संख्याया १. पू. मी. १०-२२२७.

·पूर्वपक्षः] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १५७ लक्षितमुष्टिविशेषणत्वापत्तेः सप्तदशशरावे चरी प्रधानभूतमु. ष्टयनुग्रहापत्तौ सख्यानुग्रहो वक्ष्यमाणो विरुद्ध्येत । किञ्च नैतादृशस्थले द्रव्यलक्षणायां प्रमाणमस्ति । तद्धि न तावत् करणत्वं, तस्य द्रव्यपरिछेदरूपव्यापारावष्टम्भेन गुणेऽपि जातियत् उपपन्नत्वात् । अत एवं यत्र वृत्तिघटितम्य कर्मत्वादेः परम्परासम्बन्धेन गुणादावनन्वयः तत्रेष्यत एव व्यक्तिलक्ष. णेत्युक्तमाकृत्यधिकरणे । नापि लिङ्गसंख्याद्रयानुपपत्तिः । त. स्याः (१)पाशाधिकरणन्यायेन लक्षणया साधुत्वमात्रेणाश्रयनि. तया वोपपत्तौ प्रातिपदिक लक्षणानापादकत्वात् । वस्तुतस्तु 'चित्राधिकरणोक्तरीत्या आरुण्यस्त्रीत्वोभय. त्तिकरणत्वद्वयं,तृतीययोच्यते । पार्टिकान्वये च तदाश्रययो- सामानाधिकरण्येनान्वयः । तत्र स्त्रीत्वगतकरणत्वस्य प्रा- सत्वात् काम तन्न विधीयताम् । गुणपात्रतात्तिकरणत्वं च विधीयताम् । नत्तावता प्रातिपदिक द्रव्यलक्षणायां कि. श्चित्कारणम् । नापि द्रव्यप्रतीतिः । तस्यास्सम्बन्धविधया पाठिकमानेनैवोपपत्तेः । अतश्चाकृत्यधिकरणन्यायेनारुणस्यैव गुणस्य अरुणादि- पदवाच्यस्य द्रव्यपरिच्छेदमुखेन कचिदन्वयः, यथा तृतीयान्ते । कचिच्च गुणलक्षितव्यक्तेः, यथा द्वितीयादौ । कचित् गुणे द्रव्यस्य विशेषणतया, यथा-घटस्यारुण इति । अत एवं लक्षणास्थलमादायैव मतुब्लोषान्वाख्यानं भावप्रत्ययस्य च गु. णवाचित्वम् । अन्यत्र गुणनिष्ठधर्मवाचित्वम् । गुणवचनाना- माश्रयतो लिङ्गवचनानिभवन्तीत्यादौ आश्रायनिष्ठलिङ्गस- ङ्ख्यावाचिपदप्रयोजकीभूतगुणत्रचनशब्दार्थस्तु स्वशक्यार्थवि. १. पू. मी. ९-३-४..

·१५८ मीमांसाकौस्तुभे [ अरुणाधिकरण- शिष्टव्यक्तिविषयकलक्षणावृत्तियोग्यं यत्मकारतया व्यत्यनन्द. व्यर्थकं पदं तद्रूपः। अत्र योग्यान्तमात्रविवक्षायां अजायाः शुक्लः इत्यादावपि टाबाधापत्तिः । तस्य तदा लक्षकत्वा- भावेऽपि अरण्यस्थदण्डवत् योग्यत्वस्य सत्वात् । अतस्तव्यास- र्थमन्त्यविशेषणम् । अत एव तत्रांश्रयगतलिङ्गाभावे(१)"गुणे शु. क्लादयः पुंसी"त्यनुशासनेन पुल्लिगमेव साधुत्वार्थ नियम्यते । रूपमस्तीत्यादावपि च प्रकारतया द्रव्यानन्वयादाघम् । अतश्च व्यक्तिलक्षणाभावेऽपि टाबायुपपत्तेः गुणस्यैव करणत्वान्वय. परोऽरुणाशब्द इति सिद्धम् । पिङ्गाक्ष्येकहायनीशब्दौ तु यौगिकत्वात् द्रव्यपरौ । ननु नात्रापि द्रव्ये शक्तिः, अवयवशक्त्युपस्थापितपदार्थानामेव द्रव्यपरिच्छेदद्वारा अरुणादिवत् करणत्वेनान्वयोपपत्तेः । अथा- नयोः बहुव्रीहित्वात् तस्य च मतुवर्थे विधानात् तस्यापि च "सोस्यास्ती" ति स्मृत्या सम्बन्ध्यर्थकत्वप्रतीतेः अनयोरप्य- वयवार्थसम्बन्धिद्रव्यवाचित्वमभ्युपगम्यते ? तर्हि आकृत्याधिकर- गन्यायेन सहैव मतुपा बहुत्रीहावपि सम्बन्ध एव शक्तिरस्तु, द्रव्यस्य तु व्यक्तिन्यायेन लक्षणया भानोपपत्तेः न शक्यता । किञ्च व्यक्तिशक्तिवादिनो मते किं शक्यतावच्छेदकं । गोत्वादीति चेत् ।, तस्य बहुव्रीहिपदमात्रादनुपस्थितेः । उपस्थि- तौ वा तस्यैवाकृतिन्यायेन शक्यत्वापत्तेः व्यक्तिशक्तिभङ्गापत्तिः । अतश्च सकलजनानुभवसिद्धसम्बन्धस्यैव शक्यतावच्छेदकत्वात् शक्यत्वमिति । एवं पाचक इत्यादौ कृतोऽपि कृतावेव 'शक्तिः । न तु. द्रव्ये । औपगवमियादितद्धिते च अपत्यतायामेव शक्तिः । १. अमरकोश. १.५.१७.

·पूर्वपक्षः ] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १५९ नत्वपत्य इति चेत्-- नायमाकृत्यधिकरणस्य । विषयः । तथाहि-सर्वत्र तावत् अनेकार्थबोधके पदे एकत्र शक्तिः अन्यत्र • आक्षेप इति अनेकशक्तिकल्पनापरिहाराय अवश्यं अभ्युपेतव्यम् । तत्रापि च गुरुभूतेऽपि प्रधाने शक्तिः । तेन च अप्रधानानामाक्षेप इत्युत्सर्गः। यत्रोभयोरपि प्राधान्यं तत्र नागृहीतविशेषणान्या. यः । दुर्बलस्यापि प्रधानस्याभ्यर्हितत्वात् । तच्च प्राधान्यं "भाव. प्रधानमाख्यातं" "सत्वप्रधानानि नामानि" इति स्मृत्या निय. म्यते । इयं हि नाभिधानान्तरार्थापेक्षया प्राधान्यनियामिका । तस्य प्रकृतिप्रत्ययाचित्यनेनैव सिद्धत्वात् । अपि तु स्वाभिधे. यार्थान्तरापेक्षयेत्युक्त(१) भावनानिरूपणावप्सरे । अतश्च यथैवाख्यातस्य भावशब्दवाच्यायां भावनाग्रामेव श- क्तिः, कर्तुस्त्वाक्षेपः तथैव, कृत्तद्धितमतुबन्तादीनां नामसंज्ञत्वात विभक्तिवाच्यसंख्यान्वययोग्यस्य सत्वपदाभिषेधस्य द्रव्यस्यैव प्राधान्यात् तद्वाच्यत्वावगतेः न कृयादौ विशेषणे · शक्तिः । अत एव न तत्र नागृहीतविशेषणान्यायः । किन्तु यत्र जाति- व्यक्त्योः गुणद्रव्ययोर्वा तृतीयाद्वितीयादौ सत्वतावधारणात् उभयोः प्राधान्यं तत्रैव सः। अत एव ससपि कृत्यादिरूपे श. क्यतावच्छेदके तस्य संसर्गविधया निरूढलक्षणया वा बोधोप- पत्तेः न कुदादौ शक्यत्वम् । तेन यौगिकस्थलेऽपि यत्र कदादि. वाचकान्तरसत्वं तत्र सिद्ध पथासम्भवं द्रव्याद्यभिधानम् । यत्र तु न बहुव्रीह्यादौ वाचकान्तरसत्वं तत्र पदवयस्यैव स्वार्थविशि- शान्यपदार्थे अन्यपदार्थमात्रे वा निरूढलक्षणा । न त्वतिरिक्ता शक्तिः । अनन्यलभ्यस्यैव शब्दार्थत्वात् । अत एव कुदावपि १. पू. मी. २-१-२..

·१६० मीमांसाकौस्तुभे [ अरुणाधिकरण- यत्र लोपः प्रकृतिप्रत्ययादेः तत्रावशिष्टभागस्यैव तल्लक्षकत्वम् । यथा-उद्भित् । अधुना, दधि, व्यतिसे, इत्यादौ । नत्वतिरि- क्ता शक्तिः । न च बहुप्रीहेरन्यपदार्थशक्तत्वाभावे अरुणापदात् अवि- शेषापच्या सूत्रे द्रव्यगुणयोरिति निर्देशानुपपत्तिः। निरूढलक्षणा- तदभावाभ्यामेव विशेषसिद्धेः । न चैवमेकहायन्यादिपदस्यापि तृतीयान्तत्वात् आरुण्यव. देव अवयवशक्यार्थबोधस्यैवान्यपदार्थरूपद्रव्यपरिच्छेदद्वारा क. रणत्वोपवत्तेः न नियमेन निरूढलक्षणोपपत्तिः । हायनादेराधि- करणतादिसम्बन्धान्तरेणापि करणत्वोपपत्तेः आरुण्यवत् निय. मेन द्रव्यपरिच्छेदद्वारकविवक्षितसम्बन्धासिद्धः तसिध्यर्थ निरु. ढलक्षणाय्यत्योपपत्तेः । अथ वास्तु तत्रापि अरुणान्यायः । सौत्रं तु द्रव्यपदं प्रमा- णान्तरपमितद्रव्ये पाठिकसम्बन्धप्रतिपादनार्थ न विरुध्यते । अतस्सूत्राअस्यार्थ बहुव्रीही द्रव्यशक्तिकल्पनमिति केपांचिदु. क्तिरपास्ता । पदद्वये लक्षणाङ्गीकारादेव च बहुव्रीहेस्तत्पुरुषापेक्ष- यापि च दौर्बल्यं द्वीतीयादावुपपादितं भवति । इतरथा बीजान्त- रोपादाने क्लेशापत्तेः । एवं च वार्तिककारीयं बहुव्रीहरन्यप दार्थशक्तत्वाभिधानं अतिशयार्थमेव । यत्तु कैश्चिद्भहुव्रीहौ अन्यपदार्थ निरूढलक्षणायां पङ्कजपदेऽपि पद्यांशे निरूढलक्षणापत्तेः योगरूढिवादोच्छेदापातान् बहुव्रीहा वपि तद्वदेवान्यपदार्थ शक्तिरित्युपपादितं, तत्पङ्कजपदपतिब. न्या शत्यङ्गीकारे समाहारद्वंद्वेऽपि समाहारे शक्त्यङ्गीकारापत्ती (१)रयघोषाधिकरणसिद्धान्तानुपपत्तिप्रसादुपेक्षितम् । मी. १०-४-२, . १. पू.

·. पूर्वपक्षः ] : तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । किश्च लक्षणामतिबन्धा पङ्कजपदे परं लक्षणा भवेत् , न तु तत्पतिबन्धा प्रकृते शक्तिः, गौरवात् । वस्तुतस्तु नास्मन्मते पङ्कजपदे पनांशे शक्तिनिरूढलक्ष. णा वा । पङ्कजनिकर्तृत्वाश्रयबोधस्यैवानुभाविकत्वात् । नत्र पद्मत्वमपि प्रकारीभूय भासते। किन्तु पङ्कजनिकर्तृत्वप्रकारक एव पाजपदात् बोधः । स त्ववयवशत्याप्युपपन्न एव । कथं तर्हि शक्तेः तुल्यत्वात् पनान्यविशेष्यकोऽपि तत्पका. रा न बोधः ? अवयवशक्तिग्रहजन्यताहशशाब्दबोधं प्रति तादृशपूर्वतरप्रयोगाभावप्रकारकग्रहस्य पद्मविशेष्यकपूर्वतर- प्रयोगवत्वप्रकारकंग्रहस्य वा प्रतिबन्धकत्वाङ्गीकाराद । अवश्यं हि पझे शक्तिवादिनापि उक्तग्रहस्य शक्तिकल्पक- त्वमङ्गीकृस तहस्य निरुक्तशाब्दबोधं प्रति प्रतिबन्धकत्वं वा. क्यम् । तद्वरं उक्तपूर्वपयोगग्रहस्यैव प्रतिवन्धकत्वमिति । एवञ्च उक्तप्रतिबन्धकसत्वेऽपि यदि पद्मान्यविशेष्यकः कदाचित् बोधस्तदा स लाक्षणिकः । एवं यदि पनत्वमपि प्रकारीभूय कदाचित् भासिष्यते तदा तदपि साम्मतिकलक्षणयैव । एवमेव चास्मन्मतमुपपादितं न्याय. ग्रन्थे अस्माभिश्च(१) उद्भिदधिकरणे ॥ यद्वा पङ्कन जनिकर्तृत्वनिष्ठपकारतानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धे. नावयवशक्तिग्रहजन्यशाब्दबोध प्रति समवायसम्बन्धेन पनत्व. स्य हेतुत्वाङ्गीकारान्नातिप्रसङ्गः । यदि तु भाविविनष्टपद्मस्थले समवायसम्बन्धेन पनत्वाभा. वात् न बोधोपपत्तिरित्याशयेत तत उक्तशाब्दबोधं प्रति प. अमात्रवृत्तिविषयतायाः पद्ममात्रवृत्तिविषयतासम्बन्धेन ज्ञा- १.पू. मी. १-४-२.

·. १६२ मीमांसाकौस्तुभे [अरुणाधिकरण- नस्यैव वा हेतुत्वकल्पनानातिप्रसङ्गः । सम्भवति हि भाविविनष्टप- अस्थळेऽपि पद्मविषयकं पङ्कजभिकर्तृत्वप्रकारकं ज्ञानम् । अतस्त. स्यैव हेतुत्वोपपत्तेः न किञ्चिद्वाधकमिति न पङ्कजपदे पाशे शक्तिः निरूढलक्षणा वा। अतश्च तत्पतिबन्धा बहुवीही शक्तिकल्पनायोगात् निरूढः लक्षणयैव पिङ्गाक्ष्येकहायनीशब्दाभ्यां प्रतीतद्रव्यविधिः । नचैकेन विहिते अपरेण विध्यनुपपत्तिः । एकविशिष्टोपपाद: कतया युगपत्मवृत्तयोः युगपद्विधायकत्वात् । गुणद्वयविध्युपपादक- त्वाम वैयर्थ्यमपि । तद्विशेषलाभस्तु(१) "गवा ते क्रीणानी" ति क्रयपातमन्त्रलिङ्गात् द्रष्टव्यः । लक्षणाभावपक्षे तु नैक काचिदनुपपत्तिः। (संशयः) तदिह अरुणगुणः किं वाक्यं भित्ता प्राकरणिकद्रव्यमात्रपरि. छेदकरणत्वेन निविशते? अथ वा क्रय एव एकहायनीद्वारा नि. विशत इति विचारः। (पूर्वपक्षः ) तत्र शाब्दबोधत्वावच्छिन्नं प्रति योग्यताज्ञानस्य कारणत्वात् , आरुण्यस्य चामूर्तस्य साक्षात्सम्बन्धेन क्रियान्वयायोग्यत्वात्, प. रम्परासम्बन्धाङ्गीकारे च पारिशेष्यात् क्रयभावनासम्बन्धिद्रव्यस- म्बन्धस्यैवापत्ते, तस्य च कारकत्वेन व्युत्पसभावात वाक्यं भि. स्वा अधिकाराख्यप्रकरणकल्पितश्रुतानुमितैकदेशनिष्पनेन-अ. रुणयाज्योतिष्टोमापूर्वसाधनीभूतद्रव्यपरिच्छेदं भावयेदि-साकार- कवाक्येन प्राकरणिकसर्वव्याङ्गत्वम् । टापचावयुत्यानुवादस्सन् साधुत्वार्थः । नक्षत्र क्रय इव द्रव्यपरिच्छेदरूपायो क्रियायाम. योग्यता। १. तै. सं. ६-१-१० ·पूर्वपक्षः] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १६३ (सङ्गतिः) अत एव यत्र(१) "अग्निहोत्रहवण्या हवींषि निर्वपती" त्यादी ल्युडुक्तस्य द्रव्यस्य स्ववाक्योपात्तनिर्वाप एव योग्यता तत्र युक्तं तन्मात्राङ्गत्वम् । अत एव पूर्वोदाहरणप्रत्युदाहरणरूपेण पूर्वपक्षो. स्थानात अनन्तरा सङ्गतिः । पादाध्यायसङ्गतिस्तु अविचार्यैव । "स्क्ये नोदन्ती" यादीनां जातिगुणवाचिपदयुक्तत्वाविशेषात् इह उदाहार्यत्वेऽपि एतदधिकरणसिद्धान्तरीत्याङ्गीकृत्य वाक्यीयक्रि. यासम्बन्धं यज्ञायुधवाक्यप्राप्त्या पूर्वत्राप्युदाहरणता न विरुध्यते । तस्माद्युक्तः पाकरणिकसर्वयोग्यकारकद्रव्येष्वारुण्यस्य निवेशः । यत्तु मूले अरुणयेति तृतीयया प्रातिपदिकेनैव वा प्राकर- णिककरणीभूलसर्वद्रव्याण्यन्ध उपसर्जनार्थों गुणो विधीयत इत्युः क्तं, तव्यलक्षणायामेकहायन्या एव लक्षणापत्तेः परम्परासम्ब- न्धेन खवाक्योपात्तक्रयसम्बन्धसम्भवात् एकप्रसरतामापते. श्वोपेक्षितम् । यदप्येकहायन्यादिपदानां द्रव्ये मूलकारैः शक्त्यङ्गीकारादेक- हायन्यादिपदोपात्तश्रौतद्रव्यावरोधानारुणादिपदलक्ष्यद्रव्यविध्यः संभव इत्युक्तं तदपि सत्यपि बलापले द्रव्यस्य वस्तुत एक- त्वेन विरोधाभावादयुक्तम् । न च विहिताविधानासम्भवः । पदार्थोपस्थितेः क्रमिक- स्वेऽपि क्रियायां खलेकपोतन्यायेन युगपदन्वयात् सर्वेषामेव विधेयद्रव्यसमर्पकत्वोपपत्तेः । यद्यपि च एकहायनीपदयात्रेण पूर्व द्रव्यविधिस्स्यात् तथापि प्राप्तमपि द्रव्यं विशिष्टविधिसन्दष्ट- 'स्वात् कथंचिद्वि(येत् । किमुत यदां प्रबलप्रमाणेनापि मास्य. मानम् । १. माप.श्री. सू. १-१७-१०.

·- . मीमांसाकौस्तुभे [ अरुणाधिकरण- अतएव प्राप्तकहायन्यनुवादेन गुणविधाने विरुद्धत्रिक- दयापत्तिरित्यप्यपास्तम् । विशिष्टविध्यङ्गीकारात् । किञ्चैवं सि. दान्तेऽपि मूलकारैः अरुणापदे टाबन्वयार्थ द्रव्यलक्षणाङ्गीका- रात् कथं भवन्मते बलाबलपरिहारः । यदप्यत्राजितभवदेवादिभिः परिहत लिङ्गसंख्यादेः ल. क्षितद्रव्य एवान्वयः । करणत्वस्य गुण एव । प्राप्तापातविवेके न गुण एव तत्तात्पर्यनिष्कर्षात् । इष्यते च राजसूयेनेत्यादौ समुदाये लक्ष्ये संख्यान्वयः । समुदायिषु च शक्येषु करणत्वा- न्वयः । अतश्च गुणस्यैव क्रये करणतासम्बन्धेनारुणादिपदेनो. पनयात् एकहायन्यादिपदैरेव च द्रव्यस्योपनयान · सिद्धा. न्ते बलाबलमिति । तदयपेशलम् । विधिफलस्य अज्ञातज्ञापनरूपस्य तात्प- यनिष्कर्षेऽपि प्रत्ययार्थस्य करणवादेः प्रकृत्यर्थविशेष्यान्वयित्व. नियमेन विशेषणे निष्कर्षायोगात् । तथाहि गुणो विशेषणं द्रव्यं प्रति ? उत विशेष्यम् ? अथवा द्वयोरपि विशेष्यता ? नाद्यः । अन्योपसर्जनस्य करणत्वान्वयानुपपत्तेः । न द्वितीयः । अन्यो. पसर्जने द्रव्ये लिङ्गसंख्यान्वयानुपपत्तेः । गुणस्योपसर्जनस्वाभावे मूलकारांनेरुक्तगुणवचनशब्दार्थानुपपत्तेत्र । अत एव न तृतीयोऽपि । दृष्टान्तेऽपि च एकवचनस्यैव स्वाश्रयसमुदायघटकसमुदाधिवृत्तित्वसम्बन्धेन बहुत्वे लक्षणा । न तु प्रधानम्य प्रातिपदिकस्य समुदाये । अरुणापदं तुं तृतीयान्ते "आश्रयतो लिङ्गवचनानि भवन्ती? त्यनुशासः नात् प्राप्तौ सत्यामाश्रयगंतलिङ्गसंख्यानुवादः । अमाप्तौ तु त- द्विधिः । प्रकृत्यर्थान्वयस्तु सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन । न तु तदनुरोधेन प्रकृनेराश्रयलक्षकत्वं प्रमाणाभावादित्युक्तम् । .

·सिद्धान्तः] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १६५ अतएव प्रकृत्यर्थतदाश्रयत्तित्वान्यतरसम्बन्धेनैव सर्वत्र लिङ्गसं. ख्यादेः पार्टिकः प्रकृत्यर्थान्वय इयपि ध्येयम् । अतश्च सिद्धान्त इव पूर्वपक्षेऽपि श्रुतारुणापदे लक्षणाकार- णाभावात् औत्तरकालिकं वाक्यभेदं द्रव्यादिवाचिपदाध्या. हारं चाङ्गीकृत्य पाकरणिकद्रव्यमाने निवेश इति प्राप्ते- (सिद्धान्तः) अभिधीयते-न शाब्दबोधत्वावच्छिन्नं प्रति योग्यताज्ञान- स्य कारणत्वम् । तदभावेऽपि अयोग्यतानिश्चयाभावदशायां गृ. हीतपदपदार्यसङ्गतिकस्य शब्दात् शाब्दबोधोदयात् । अन्यथा यागस्यापि स्वर्गान्वयशाब्दानुदयेनापूर्वकल्पनाया एवानुपप- तेः। किन्तु अयोग्यतानिश्चयः प्रतिवन्धकः । अतश्च प्रतिबन्ध काभावे सत्यारुण्यस्यापि क्रयभावनान्वयावगतौ पश्चायोग्यताग- वेषणायां अमूर्तत्वेन साक्षादयोग्यत्वेऽपि द्रव्यपरिच्छेदरूपव्यापा- रद्वारा करणत्वयोग्यतावधारणं नानुपपन्नम् । तथाहि-आरुण्यं क्रियान्वयात्पूर्व द्रव्यान्वये कारक. त्वव्याघातापत्तेः प्रथमतो द्रव्यपरिच्छेदाख्यव्यापारानागमे. ऽपि उक्तसामग्रीवशादेकहायनीक्रयसोमादिकारकान्तरवदेव भावनायां संबध्यते । विशिष्टविधानाच न विधेयानेक- त्वम् । पश्वाच्च क्रयस्य सोमनिरूपितकरणत्वबोधदशायां भाव- नापत्यासन्नत्वात् एकहायन्यादिवदेव मत्वर्थलक्षणया क्रये सम्ब. ध्यते । न तु द्रव्ये । अत एव विशेषणविधिकाले तदङ्गत्वमेवारुण्यस्य । न तु द्रव्याङ्गत्वम् । गुणस्य च द्रव्यपरिच्छेदरूपव्यापारमन्तरेण क्रियाक रणत्वानिर्वाहात योग्यतया तस्मिन्नवगते द्रव्यविशेषापेक्षायां सा- मानाधिकरण्यात एकहायनीरूपद्रव्यविशेषप्रतीतिसिद्धिः। अपेक्षि.

·मीमांसाकौस्तुभे [ अरुणाधिकरण- तश्च द्रव्येणाप्यपरिच्छिन्नेन क्रियाजननायोगात् स्वपरिच्छेदार्थ गुणः यत्रापि हि विशेष्यं पदद्वयमपि च निराकाक्षं तत्राप्यन्यत. राकाङ्क्षया इतराकाङक्षामुत्थाप्य गुणानुरोधेन प्रधानावृत्तेरन्या- स्यत्वात् अनावृत्तकक्रियान्वयानुरोधेन वा द्वयोरप्याकाङ्क्षां परिकल्प्य परस्परसाहित्यात्मकः सम्बन्धः कल्प्यते । यथा- (१) सोमाय पितृमते पुरोडाशं षट्कपालं" इत्यादौ,(२) "अमये शुचये" इसादौ च । तत्र किमुंवक्तव्यं द्वयोरपि द्रव्यगुणयोः स्वत. एव परस्परमाकासावत्वेनान्योन्यनियम इति । अत एव द्रव्यपदसामानाधिकरण्यमपि विशेषणतयैव । नत्वङ्गतया । तत्तु क्रयं प्रत्येवेति । एवमेकवाक्यत्वसम्भवे न वाक्यमदमङ्गीकृत्य अध्याहारादिना सर्वपाकरणिकद्रव्याङ्गत्व. कल्पनमुफ्पत्तिमत् । अतस्सिद्धं क्रयसाधनीभूतैकहायन्यामेवा- रुण्यस्य निवेश इति । ननु नारुण्यस्य एकहायन्यामेव निवेशः । वासम्ममृतिषु क्रयद्रव्यान्तरेष्वपि निवेशोपपत्तेः । यन्मते हि तावत् क्रयैकत्वं तन्मते अपूर्वसाधनीभूनद्रव्यप्राप्त्यनुकूलव्यापारमाधनत्वाविशे. मात् युक्त एवं वासःप्रभृतिषु आरुण्यस्य निवेशः । उत्पत्तिशिष्ट- द्रव्यावरोधरूपात् गुणात् क्रयभेदाङ्गीकारेऽपि च द्रव्याणां धर्मिग्राहकप्रमाणेन स्वस्वभेदे क्रये व्यवस्थया निवेशेऽपि आरु- ज्यस्यापि विरुद्धधर्मान्तरवदेव निरुक्तपंयोजकवादासम्मभृतिषु निवेशो नानुपपन्नः। यद्यपि च विशिष्टविधित्वाबात्रोद्देश्यस्य क्रयम्य वाक्या. न्तरेणापूर्वसाधनत्वमवधारितं तथापि . विशिष्टविधिला. यामवधारितस्य तस्य विशेषणविधिवेलायां लक्षणोपपत्तिः । ते.सं.१-८-५. २. तै. सं.२-२-४. १.

·अतश्व सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। १६७ एवं सत्यपि यदि क्रयाणां भिन्नकार्यत्वं स्यात् ततो न साङ्कर्य भवेत् । एकतोममाप्त्यर्थत्वात्तु न तत् । समुच्चयस्तु "दशभिः कीणाती"ति वचनादविरुद्ध इति चेत्- न, आरुण्यविशिष्टविजातीयक्रयविध्यन्यथानुपपत्तिब- लेन कल्पितस्य विशेषणविधेः पाठिकान्वयस्य वाऽन्यूनान. तिरिकवृत्तित्वेनैव कल्पनीयत्वात् । अत एव विजातीयक्रय- जन्यानतिविशेषस्य विजातीयक्रयत्वस्यैव वा विवक्षितत्वाना- तिप्रसङ्गः । अविरुद्धधर्मान्तराणां तु वाक्यान्तरीयत्वात् अवान्त- रप्रकरणेन सर्वक्रयाङ्गत्वमिति विशेषः युक्तः 'आरुण्यस्य स्वाक्योपात्तक्रयसाधनीभूतकहायन्यां त, स्थानापोवा त्रिवत्से निवेशः । न तु वासःप्रभृतिषु क्रयान्तर द्रव्येषु । यद्यपि च त्रिवत्सः सर्वसोमक्रयानुवादेन विधीयमाः नस्तदीयसर्वद्रव्यस्थानापन्न इति(१) दशमे वक्ष्यते । तथापि एक- हायनीस्थानापतेरपि तावत्सत्वात् "तस्यै शृतमि तिवत् आरु- ज्यप्राप्तिरप्यस्मिन्नविरुदा। नेनु-नारुण्यस्य निवेशस्तस्मिन्युक्तः । प्रकृतावेकहायनीद्वा. रकत्वस्य विवक्षितत्वात् । न हि तत्रैकहायनी उद्देश्या।येन तत्स्व- रूपे आनर्थक्यभिया अविवक्ष्येत । द्वारमात्रं तु सा । तृतीयया क्रयं प्रत्येवारुण्यस्य अङ्गत्वावसायात् । न च द्वारस्वरूपे आनर्थत्यं, प्रमाणाभावात् । अतश्च त्रिवत्से एकहायन्यभावात् नारुण्यमाप्तिः । न च द्वाराभावेप्युद्देश्यसद्भाः वमात्रेण प्राप्तिः। अवघातस्यापि कृष्णलेषु तदापत्तेः । यद्यपि च नैकहायनी प्रकृती.द्वारं, अपि तु गौः इत्युच्येत, तथापि अजादीनामपि त्रिवत्सराणां समुच्चयेन विकल्पेन वा प्राप्त १. पू. मी-१०-३-१६.

·१६८ मीमांसाकौस्तुभ [अरुणाधिकरण- न त्रिवत्समात्रे आरुण्यविधिः सम्भवतीति चेत्- न; द्वारस्यापि प्रकृतक्रियासाधनद्रव्यत्वेनैव तत्वात् । नत्वेकहायनीत्वेन अदृष्टार्थत्वापत्तेः । अत एव पुरोडाशाभावेऽपि यागाभूतबीहीणां चरुपकृतिकत्वमविरुद्धम् । किश्च यत्र द्वारस्याप्यारुण्यस्य न तत्वेनावच्छेदकता, अपि प्रकृतक्रियासाधनगुणत्वेनैव । अत एव श्वतादिगुणान्तरसा. ध्यक्रयस्थलेऽपि एकहायनीपरिच्छेदकत्वाविरोधः । तत्र किमु . वक्तव्यं द्वारस्य तत्वेन द्वारतेति । यदपि चाजादीनामपि त्रिवत्सराणां क्रयान्तरसाधनीभूनानां सत्वात् न त्रिवत्समात्र तत्पाप्तिरिति, तदपि न | त्रिवत्सवाक्ये हि क्रियानुवादेन त्रिवत्सरत्वाधनेकगुणविधौ वाक्यभेदापत्तेः द्रव्या- न्तरमेव त्रिवर्षत्वपुंस्त्वैकत्वविशिष्टं विधीयते । न च प्रतिक्रयं द्रव्यैकत्वस्य प्राप्तत्वात् न तद्वैशिष्टयविधिः । तथात्वे द्रव्यबहुत्वापत्तेः बहुषु बहुवचनमित्यनेन बहुवचनापत्तेः। नच किश्चित् बाधकमस्ति । येन ग्रहं सम्मा तिवत् बहुत्वलक्षणार्थ एकवचनमित्याश्रीयेत । प्रत्येकं प्राप्तस्यापि द्रव्यैकत्वत्य यसमु. दाये विधानोपपत्तेः। अतश्च यथैव (१) एकादश प्रयाजान यजति"(२) चतुर्जुहां गृह्णाति, प्रयाजेभ्यस्तत्" इत्यादी प्रत्येक नोद्देश्यता किन्तु विधेयसामर्थ्यानुरोधेन समुदितस्यैत्र । तथात्रापि क्रयसमुदाये दव्यैकत्वसिद्धि।। तत्र च यथा वर्षगतत्रित्वेन तद्तैकत्वस्य बाधा, यथा वा पुंस्त्वेन स्त्रीत्वहिण्यत्वादीनां, तथा एकत्वेन तद्तानेकत्व स्थापि । परिशेषात्तु गोत्वानात्वजात्योः निकल्पेन प्राप्तौ जाताया गांत्वस्य "गोमिथुनेन क्रीणाति, (३)एकहायन्या क्रीणाती"ति वा- १. तै. सं. ६-३-७ २. तै. बा.३-३-५. ३. तै. सं.६-१-६.

·१६९ पूर्वपक्षः ] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । क्यद्वयविहितक्रयद्वयसाधनत्वात(१) "भूयसां स्यात् सधर्मत्व" मिति न्यायेनैकक्रयसाघनीभूताजात्वबाधकता।क्रयान्तराणां तु अनयैव जात्या प्रमङ्गसिदिः । नचात्र क्रयाणां प्रयाजानूयाजवत् समुच्चयः । येन प्रस. जाभावः शाकयेत | अपि तु प्राजापत्ययागवत् तन्त्रतारूप:3 एकसोममाप्तिफलकव्यापाररूपाणां तेषां सकृदनुष्ठानोपपत्तेः । न च(२)"शुक्र ते शुक्रेण क्रीणामी"तिकरणमन्त्रभेदादावृत्तिः। तेषां मूल्यपतिश्रावणमात्रे करणत्वेन सोमप्राप्तिफलकव्यापाररूपे क्रये करणत्वाभावात् । अत एव बौधायनकल्पे(३) "अथैनं गवा पणते"इत्यादिना तेषां विनियोगः । तस्मात् त्रिवत्सेऽपि गोद्रव्य- स्यैव सस्वायुक्तैव तन्मात्रे आरुण्यप्राप्तिः । वस्तुनस्तु तदभावेऽपि तत्प्राप्तिरुपपादितैव । अतस्सिद्धमा. रुण्यस्य क्रय एव निवेश इति ॥ सूत्रप्रयोजने स्पष्टे ॥ ॥ इति षष्ठमरुणाधिकरणम् ॥ । .. 'अथ सप्तमं ग्रहैकत्वाधिकरणम् । (७) सू-एकत्वयुक्तमेकस्य श्रुतिसंयोगात ॥३-१-१३॥(पू) ( विषयां) ज्योतिष्टोमादिषु "दशापवित्रेण ग्रहं सम्मार्टि", "(४)यस्य १. पू. मी. १२..२-७. २. तै. सं. १-२-५. ३. बोधा. श्री. ६-१४. ४.आप.श्री-९-१५-७. मैत्रा.सं..१-४-३. २२ ·१७० मीमांसाकौस्तुभे [ग्रहैकस्वाधिकरण- "पुरोडाशौ क्षायना,(१) “यस्य सर्वाणि हर्षीपि नश्येयुः(२) "भनेस्तृणान्यपचिनोति" इत्यादि श्रुतम् । (संशयः तत्र किं सम्मार्गादौ द्वितीयाश्रुत्या विनियुज्यमाने प्रातिपदि. कार्थस्य ग्रहत्वादेः, वचनाद्यर्थस्य चैकत्वादेः उद्देश्यतावच्छेद- कता ? उत प्रातिपदिकार्थस्यैव सा ? एकत्वादेस्तु कथमपि वि. ध्यन्वयासम्भवात् तदनन्वयित्वरूपाविवक्षाविषयत्वात् एक- वचनादि प्रातिपदिकार्थगतसंख्यादिपरं सत् साधुत्वार्थमनुवाद इति विचार्यते । यद्यपि च विवक्षितगत्या अपूर्वसाधनतावि- शेषत्वस्यैव उद्देश्यतावच्छेदकत्वान्न ग्रहत्वादेस्तत् , · तथापि तलक्षणोपयोगिशक्यसम्बन्धघटकत्वात् तत्वेन व्यवहारोऽस्मिन्न- धिकरणे। (सङ्गतिः) पादाध्यायसङ्गतिः पूर्ववत् । अनन्तरातु पूर्वाधिकरणोक्तस्य पार्टिकान्वयस्य गुणस्य स्ववाक्यगतक्रियासम्बन्धे वाक्यकत्व- स्य चापवादात् व्या । (पूर्वपक्षः) तत्र ग्रहप्रातिपदिकस्य तावत् ग्रहत्वमर्थः, वचनस्य चैकत्वं द्वितीयायाः कर्मत्वम् । तत्र च कर्मत्वे जातेस्सालादनन्वयात् त. लक्षितव्यक्तः अन्वयः इत्यप्यविवादम् । व्यक्तेरपि च न शुद्धायाः कर्मत्वान्वयः । अपि तु पदश्रुत्युपनीतैकत्वविशिष्टाया एव । अयोग्यत्वेन एकत्वस्य समानाभिधानश्रुत्या कर्मत्वं प्रति सा- सादनन्वयात् "सत्वप्रधानानि नामानी" ति सत्वसमाख्याबलेन प्रातिपदिकार्य प्रत्येवावयाच्च । १. आप-श्री ९-१५-१४. २.'भाप. श्री. ६-२३-१.

·पूर्वपक्षः ] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १७१ एवं यत्रापि(१) "यस्योभयं हगिरि" सादौ संख्यावाचि भिन्न पदं तत्रापि सामानाधिकरण्यात गुणवचनपदवाच्योमयत्वं क्रियान्वयात् पूर्वमेव हविषा अन्वीयते । लिख्यते च समाना. धिकरणानां पदानां षष्ठीवत् क्रियान्वयात् पूर्वपपि परस्परा- बयः तन्त्ररत्नादौ । अतश्चैकत्वादिविशिष्टमहत्वाधवाचनस्यैव कर्मत्वाद्यन्वयात् सम्मार्गो यथैव ग्रहत्वानवछिये चमसादौ नेष्टः तथा एकत्वानवच्छिने ग्रहेऽपि । न च कारकविशेषणस्य विध्यनन्वयः। "लोहितोष्णीषा" इत्यादौ समासस्थले षष्ठीस्थले वा शतशस्तदशीकारात् । न च विधेयत्वे विशेषणविधिमालाकल्पनया तदुपपत्तावपि उदेश्यस्थले तदयोग इति वाच्यम् । तत्राप्युद्देश्यं.मतीव तद्विशेषणं प्रत्यपि स- मार्गविनियोगमालाकल्पना तदुपपत्तेः । इष्यते च प्रोक्षणादेः अपूर्वसाधने विनियोगवन अपूर्वेऽपि सः । अत एव विशिष्टोद्देशे वाक्यभेदपवादोऽपि बीजाभावाद मुधैव । इष्यते च "अश्वाभिधानीमादत्ते" "यत्किंचित्सोमालिस तेनास्थं यन्ति" इत्यादी अश्वसोमादिविशिष्टोद्देशः। तस्माद एकत्वादिकमपि उद्देश्यसापच्छेदककोटिप्रविष्टम् । अथवा अस्तु समानाभिधानश्रुत्या एकत्वादेः कारक एवान्ध. यः। तथापि ग्रहत्वलक्षितव्यक्तरिव एकस्वलक्षितव्यक्तेरपि कर्मत्वेन भावनान्वयात् संमार्गस्यापि पार्टिको विनियोगविधिद्वयकल्प- नयोद्देश्यद्वयसम्बन्धो नानुपपन्नः । न चैतावता वाक्यभेदः । विधेयोनेकवे हि विधिफलस्या- ज्ञातज्ञापनरूपस्य एकविषयत्वस्वाभाव्यभापत्तेः युक्तो विधि- वाक्य भेदः । उद्देश्यानेकत्वे तु तेषां श्रुतभावनायां अ. १; तै. बा.३-७-१-७.

·१७२ मीमांसाकौस्तुभे [प्रहैकत्वाधिकरण- न्वयात विधेश्चैकविशिष्टभावनाविधायित्वेनानेकविधायित्वाभा. वादार्थिकैश्च विधिभिः एकत्रयोद्देशेनानेकविशेषणविधिवत अनेकोद्देशेनैकमम्माविषयाने कविनियोगविधिकल्पनसंभवात् न युक्तो वाक्यभेदः । न च भावनाया एकस्मिन् वाक्ये एकोइश्यतावच्छेदकवत्वनियमात् तदनेकत्वे वाक्यभेद इति वाच्यम् । (१) "सर्वेभ्यो दर्शपूर्णमासा" वित्यादौ ..पुर वपशुन्वायनेकोद्देश्यतावच्छेदफदर्शनेन तदभावात् । न हि तत्र सर्वत्वमेकमुद्देश्यतावच्छेदकम् । सर्वत्वमेकमुपलक्षणीकृत्य तदादिवत् सर्वशब्दस्य पुत्रत्वपशुत्वादिनैव शक्तिग्रहात् तत्यकारेणैव उद्देश्यतावगतः। अन्यथा सर्वन रूपेण एक- फछकत्वे (२)योगसिद्ध्यतिकरणविरोधापत्तेः । नचैवमपि एकत्वावच्छिन्नस्य विनियोगाभावात् कर्म- त्वानुपपत्तिः । ग्रहकार्ये तदवच्छिन्नस्य विनियोगाभावेऽपि "पशुना यजेते"त्यादौ तत्सत्वेन कर्मत्वोपपत्तः ॥ वस्तुतस्तु नोद्देश्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वरूपेणैव विनियोगः संस्कार्यताप्रयोजकः । अपि तु तत्समानाधिकरणधर्मावच्छेदा- दिनापि । पशुत्वेन विनियुक्तस्यापि लोहितादेः लोहितत्वादिना निरसनसंस्कार्यत्वदर्शनात् । अतश्च बहुत्वावच्छेदेन विनियु- केष्वपि ग्रहेषु एकत्वावच्छेदेन संस्कार्यता न विरुध्यते । नचैवमपि ग्रहत्वावच्छिन्नैकत्तावच्छिन्नयोरुद्देश्ययोः स्वतो निराकानयोः । एकविधिविधेयप्रधानभूतकक्रियावशीकारा- भावात् कथं परस्परनियम.इति वाच्यम् । वैकृताङ्गवत् गुण भूतक्रियानुरोधेन पदश्रुत्यवगतसम्बन्धानुरोधेन वा प्रधानयोर. .. १ ता. बा.६-३-२.. २.पू. मी. ४-३-२.

·पूर्वपक्षः] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १७३ प्याकाङ्क्षा परिकल्प्य तदुपपत्तेः । इष्यते च "आग्नेयं चतुर्थी करो. ती"त्यादौ । यत्र भिन्नविधिविधेयगुणीभूतक्रियानुराधेनापि उद्देश्ययोरभेदान्वयः, तत्र एकविधिविधेयया शाब्दबांधे मुख्य विशेष्यत्वेन प्रधानभूतया च क्रियया अन्त्रितयोः नाभे. दान्वय, इति साहसमात्रम् । प्रकृते तु. अविवक्षाभयभीतेन धर्मिणा. ऑनर्थक्यप्रतिहतन्यायेनाप्याकाङ्क्षोत्थापनं नासुलभम् । तस्मादुद्देश्यानेकत्वेऽपि न काचिन क्षतिः। अस्तुवा एकग्रहत्त्वाचवच्छिन्नसेकत्वमेव व्यासक्तमख. ण्डोपाधिरूपं कर्मवं द्वितीययोच्यते । तेन च प्रधानभूतेन स्वाश्रययोः वशीकारोपपत्तिः । अथवा प्रातिपदिकैकवचनाभ्यां (१)"अर्धमन्तादि मि. नोती"तिवत एकत्वविशिष्टग्रह लक्षयित्वा तस्य कर्मत्वान्वयान वाक्यभेदः । वरं ह्यविवक्षातो लक्षणाश्रयणम् । अस्तु वा वाक्यभेदोऽपि । तथापि तस्य वाक्यदोषत्वाद, वाक्यस्य च पदार्थोपस्थितिसापेक्षत्वेन तदुपजीवित्वात् उप- जीव्यपदार्थाविवक्षानुपपत्तेः तदङ्गीकारो युक्त एवं । किश्च मास्तु उद्देश्यतावच्छेदकत्वमेकत्वस्य, तथापि अवि. वक्षायां प्रमाणाभावः । गुणत्वेन सम्मार्ग प्रति अन्वयोपपत्तेः एकत्वविशिष्टसम्माविधानाचावाक्यभेदः स्पष्ट एव । नचैवमेकत्वांशे द्वितीयया करणत्वलक्षणात् ग्रहांश च प्रा. धान्याभिधानात् युगपद्वृत्तिद्वयविरोधः, वैकृप्यं च द्वितीयायामिति वाच्यम् । द्वितीयाया इप्सितानीप्सितषाधारणकर्मत्वमात्रवाचित त्वेन योग्यतया एकत्रेप्सितत्वमपरत्रानीप्सितत्वमिति विशेषा: १. आप. श्रा. ७-९-६.

·" १७४ मीमांसाकौस्तुभे [ग्रहैकत्वधिकरण- वगमेऽपि शान्दबोधे शक्त्युपातकर्मत्वेनैव उभयोरन्वये बाप- काभावात् । इष्यते च स्विष्टकृदादौ उद्देश्यांशस्य . अनूयाजदेवतांश उपयोपमाणसंस्कारार्थत्वमन्यत्रोपयुक्तसंस्कारार्थत्वमिति वि. शेषसत्वेऽपि प्रकृतापूर्वसाधनीभूतदेवतासंस्कारार्थत्वेनानुगमात् अवरूप्यं तद्विनियोगविधौ । न ह्ययं संमृजिरकर्मकः; येन सक्तुवत् करणत्वलक्षणा आपायेत । अतश्च कर्मत्वेनान्वितस्य एकत्वस्य. प्रयोजनाकाङ्क्षायां सम्मार्गाङ्गत्वमपि आर्थिकेन विधिना नैव विरुध्यते । यत्र तु संख्यावाचि पृथक् पदश्रवणं तत्र न वैरूप्यगन्धो. उपाति गुणत्वपक्षो निराबाधः । नचैवमपि सम्मानभूतस्य एकत्वस्य तदनङ्गभूतग्रहद्वा. रकत्वासंभवः । श्रपणानगभूतयोपि इज्यार्थयोः दधिपयसोः अपणोपकारकतामात्रंण श्रपणसाधनप्रणीताधर्मद्वारत्ववत् स. मार्गानस्यापि ग्रहस्य विषयतया सम्मार्गोपकारकत्वात् तदीय- द्वारत्वोपपत्तेः। वस्तुतस्तु जोपकारकताप्यङ्गत्वप्रयोज्यत्वादिवत् 'द्वारत्व. प्रयोजिका । तदभावेऽपि दर्शपूर्णमाससम्बन्धितामात्रेण स्वर्गस्य दर्शपूर्णमासाभूते अगन्मेति मन्त्रे द्वारत्वदर्शनात् । अतः क्रियासम्बन्धितायाः अहेऽपि सत्वात युक्तमेव द्वारस्वमिति नाविवक्षितमेकत्वम् । यदि चै नेष्यते तदा “अष्टवर्षे ब्राह्मण- मुपनयीत" (१)"अग्नीनन्वादधाति" इसादिष्वपि विशेषणा- 'विवक्षा प्रसज्यते। अस्तु वा उद्देस्यविशेषणस्थले कथंचिदविवक्षा '। अनूय. मानोपादेयगतविशेषणस्थले तु न किञ्चिदविवक्षायां कारणं १. आप. श्री. १-१-१.

·सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। १७५ पश्यामः । तथा हि- (१)"सत्रादुदवसाय पृष्ठशमनीयेन यजेरानि त्यत्र क्वा. प्रायवलादेव उदवसानममानकर्तबहुत्वलाभात् क्रियावि- शेषणमात्रविधायिन्याख्याते कर्तृगतबहुत्व साहित्याद्यविवक्षा (२)दशमे वक्ष्यते । तत्र बहुत्वं तावत् अनूद्यमानत्वात् इन्द्रियकामहोमवद्भवत्वविवक्षितम् । कर्तृसाहित्यस्य तु निमित्तभू- ते उदवसाने अविवक्षितस्य क्रियायामप्राप्तत्वेन स्वतोऽनूद्यमान- स्वाभावात् अन्धमानकर्तृगतत्वेनैव अविवक्षा वाच्या । न च तत्र बीजं पश्यामः उद्देश्यत्वाभावेन तदनेकत्वनिमि. तकवाक्य भेदाभावात् । उभयोरुपादेयत्वेन न गुणत्वपक्षोक्तं वैरू- प्यपपि ! अनूयमानस्य कर्तुः नैराकासयमात्रं तु आकाङ्गो- स्थापनेनैव निरस्तम् । विध्यनुवादत्वकृतरूप्यं तु प्राप्तापाप्तविवेक- न्यायेनापाद्यमानं पृष्ठशमनीय इव नाविवक्षामयोजकम् । तस्मात् श्रुतस्यैवजातीयकस्य पश्वेकत्ववत् विधिश्रुत्यासंयो- गादविवक्षानुपपत्तेः एकत्वयुक्तमेव ग्रहादि संमार्गादिसंस्कार- युक्तं कर्तव्यमिति सूत्रार्थः ॥ (इति पूर्वः पक्षः) ( अथ सिद्धान्तः) सू-सर्वेषां वा लक्षणत्वादविशिष्टं हि लक्षणम् ॥३-१-१४ । (सिं) नैतदेकत्वादि विक्षितम् । विध्यन्वयासम्भवात् । तथाहि- १.तां ब्रा १५-१-६ २. पू. मी. १०-२-११.

·मीमांसाकौस्तुभे [ग्रहैकत्वाधिकरण- स हि किमुद्देश्यलेन, (१)विधेयत्वेन वा?। आयेऽपि किंविशिष्टोद्दे- शेन, स्वतन्त्रोद्देशेन.वा ? न तावदायः कल्पः । क्रियान्वयात्पूर्व परस्परशिष्ट्यस्याव्युत्पन्नत्वात्। तथा हि-यत्र तावत् भिन्नपदो. पात्ततातन प्रातिपदिकार्थस्य हविष्टोभयत्वरूपस्य स्वस्वास यार्थे अन्वयात् तस्य च लिङ्गसंख्याव्यतिरिक्तसुवर्थप्रकारकशाब्दबोध- स्वावच्छिन्नं प्रति भावानाविशेष्यतासम्बन्धेन . प्रसयजन्यो- पस्थितिः कारणमिति कारकसाधारणव्युत्पत्या प्रधानभूता. तिगमनादिरूपप्रत्ययार्थ प्रत्येवान्वयावगतः परस्परान्वयोऽव्यु. त्पन्न एव । तन्त्ररत्राद्युक्तिस्तु अनादरादेव द्रष्टव्या । . अन्यथा "पश्चदशान्याज्यानी" त्यत्रान्वयासम्भवोक्तिर्विरुध्येत । एकपदे बचनायुक्तसंख्यात्रयस्तु समानाभिधानश्रुत्या कारक एवेति (२)पश्वकृत्वाधिकरणे वक्ष्यत इति तस्यापि प्रातिपदिकार्यान्व- योऽव्युत्पन्न एव । अत एव यत्र कृदन्तस्यले कारकातिरिक्तसम्बन्धेन, समास. स्थले, प्राचीनमते षष्ठीस्थले वा क्रियान्वयात् पूर्वमपि परस्परान्व- यो व्युत्पन्नः तत्र मवत्येव विशिष्टोद्देशः । यथा - 'सोमालिस' 'अ. श्वाभिधानी' 'उत्तरेऽहन् द्विरात्रस्य' इत्यादौ । यदि तु पूर्वोक्त. व्युत्पत्यनुसारेण षष्ठीस्थलेऽपि क्रियान्वय एवाङ्गीक्रियते तदा तत्रापि नैव विशिष्टोद्दशः । उत्तरेऽहन इत्यादौ तु द्विरात्रोद्देशे. नैव षोडशिग्रहणनियमविधिः । उत्तरेऽहनिति तु तस्यैवा. तिरात्रसंस्थाकलेन विधेयनियमविषयतया प्राप्ततात् अनुवाद इत्यादिपरिहारास्तत्र तत्र उपपादयिष्यामः। अतश्च क्रियान्वयात्माक् परस्परवैशिष्ट्याभ्युपगमेऽव्युत्प. १. गुणत्वेन २. पू. मी. ४-१-६.

·सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । त्तिनिवन्धनवाक्यभेदापत्तेः न तावत् ग्रहत्वविशिष्टैकत्वस्य एक त्वविशिष्टग्रहस्य वा उद्देश्यत्वम् । न द्वितीयः । एकत्वग्रहत्वयोः एकत्वावच्छिन्नग्रहत्वावच्छि. भव्यत्योर्वा प्रत्येकं कर्मत्वे भावनायाः एककर्मककरोतिपर्या- यत्वेनं, प्रतीतिबलाच्च एककर्मकत्वावगतेः तद्भङ्गापत्तिलक्षणवा- क्यभेदपसंङ्गात् । उपपादितं चैतदस्मामि (१)स्सम्माधिक रणे, (२)रंवसधिकरणे च । एककर्मकत्वं च एकबोधजनकीभूतयावद्वृत्तिविषयकर्मकत्वम् । अतश्च सत्यामपि सर्वशब्दम्य पुत्रत्वपशुत्वादिना प्रत्येकशक्ती, सत्यपि च "सर्वेभ्यो दर्शपूर्णमामा" वित्यादौ तत्तदुद्देश्यतावच्छे. दकनानात्वे सर्वशब्दन तत्तच्छक्तिभिः सर्वेषां फलानां युगपत् बोधात एककर्मकत्वोपपत्तिः। नचैवमेककर्मलभङ्गभयेन अनेकोद्देश्यतानङ्गीकारे फल. संस्कार्यस्थले तदापत्तावपि निमित्तस्थले तदभावात् किमिति नानेकोद्देश्यताङ्गीकारः । तत्रापि निमित्तयोः भेदेनानुष्ठापकत्वाद भेदेनैव भाव्याक्षेपकत्वापत्तेः निमित्तानेकत्वे तदाक्षिप्तभा. व्यरूपकानेकत्वप्रसङ्गस्य तुल्यत्वात् । न च तत्र सहितयो- रेव निमित्तत्त्वाङ्गीकारात् नोक्तदोषापत्तिरिति वाच्यम् । सा. हित्यस्यापि पक्षकोटिप्रविष्टत्वेन पूर्ववदेव निमित्तविशेषणत्वानुप. पत्तावर्थात् स्वातन्त्र्येण निमित्तत्वाङ्गीकारापत्तेः तयोस्तस्य च भेदेनैव कर्माक्षेपकत्वप्रसङ्गात् । न च त्रयाणामपि तेषां चतुर्धाकरणवत् पाठिकपर- स्परनियमोपपत्तेः एकभाव्पाक्षेपकत्वोपपत्तिः । पाटिकान्वयस्य क्रियान्वयोत्तरकालीनत्वात् तस्याश्च भाव्यान्वयं विना अविधेय. १. पू. मी. २-१-५. २. पू. मी. २-२-१२. २३ ·१७८ मीमांसाकौस्तुभे [प्रहैकत्वाधिकरण- त्वात् तत्तनिमित्तेन तत्तद्भाव्याक्षेपावश्यम्भावात् सत्यपि भाव्या. ना पाठिकान्वयेन परस्परैक्ये एकबोधजनकयावद्वृत्तिविषयकर्मक- स्वरूपैककर्मकत्वमङ्गस्य तदवस्थत्वात । नच यत्र पुरोडाशावित्यादौ द्विवचनादिना साहित्यप्रतीतिः तत्र तस्य भवतु नाग संख्यादिसमानयोगक्षेमता । यत्र तु 'स- वस्मै वा' इत्यादौ प्रातिपदिकादेव साहित्यप्रतीतिः तत्रं तस्य प्रा- तिपदिकार्थवदेव युगपत बोधोपपत्तेः तदभावेऽपि वा समा- सवत् साहित्यस्य प्रातिपदिकार्थ एवान्वयाङ्गीकारेण विशिष्टो- देशोपपत्तेः कथं संख्यातुल्यत्वमिति वाच्यम् । सर्वत्र प्रातिपदिके- न स्ववाच्यबोधजननोत्तरं साहित्यस्य लक्षणया बोधजननाद युगपत् बोधानुपपत्तेः पश्चात्प्रतीयमानस्यापि अमप्रस्तप्रातिपदि. कार्थत्वात् , प्रधानान्वयस्याभ्यर्हितत्वाच्च शक्यार्थवत् कार कान्वयस्यैव व्युत्पत्तेः समासवत् विशिष्टोद्देशायोगाच्च । अत एव "सर्वेभ्यो दर्शपूर्णमासा"वित्यादौ फलानेकत्वकृता. नेकोद्देश्यताभावेऽपि साहित्यकृतानेकोद्देश्यतासत्वात् तदविवक्षा नानुपपन्ना । अतश्च. भेदेनैव निमित्तयोः भाव्याक्षेपकत्वात् तदने- कत्वेऽपि फलसंस्कार्ययोरिव एककर्मकत्वभङ्गापत्तिरूपोवाक्य भेद- स्तदवस्थ एष । एतदाशय एव च मूले उद्देश्यानेकत्वे प्रत्युद्देश्य वाक्यपरिसमाप्तिरूपो वाक्यभेद इति व्यवहारः । अत एव(१) "अमावास्यायामपराह्ने" इत्यादी कालदेशाध- नेकोद्देश्यकत्वेऽपि कर्मनानात्वानाक्षेपकत्वात् न वाक्यभेदः । तयोः अनुवादस्थले परं निमित्तत्वाद्यापत्तेः अनेकोद्देश्यतेति विशेषः । अत एव च फलनिमित्तस्थले संस्कार्यानिमित्तस्थले वा सत्यप्यनेकोद्देशे कारकान्तरानाक्षेपकत्वात् न वाक्यभेदः । १. आप. श्री. १-७-१.

·च सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १७९ तस्मात् नैकत्वस्य स्वातन्त्र्येणाप्युद्देश्यतेति सिद्धम् । यदपि च एकत्वग्रहत्वाद्यवच्छिन्नवृत्तिव्यासक्तमेव कर्म- त्वं द्वितीयार्थ इति एककर्मत्वोपपत्तिरित्युक्तम् तत् क्रियाज- न्यफलाश्रयत्वरूपस्य कर्मत्वस्याश्रयभेदे ऐक्यानुपपत्तेः देव- तात्वकर्तृत्ववदखण्डोपाधिरूपस्प तस्य साहित्यानव- छिन्नेषु धर्मिष्वनुपपत्तेः उपेक्षितम् । तथा हि-- तत्र व्यासज्यवृत्तिधर्मकल्पना; यत्र धर्मिणोः साहियविशिष्ट योः तन्त्रान्वयो व्युत्पत्तिसिद्धः। यथा-'अग्नीषोमीय मित्यत्र(१)दूं- द्वावगतपरस्परसाहित्ययोरग्नीषोमयोर्देवताले । प्रकृते तु एक- स्वग्रहत्वयोः तदवच्छिन्नव्यक्त्यो सत्यपि पदश्रुत्या पाठिके सा. हित्यावगमे प्रथमतः प्रत्येकमेव कर्मत्वावगमाव न तद्यासज्यवृत्ति- त्वकल्पनावसरः । अत एव यत्र "हिरण्यशकलैः प्रोक्षति" "(२)अग्नये कृत्तिकाभ्यः पुरोडाशमष्टाकपालं" इसादौ बहूनां प्रातिपदिकार्थानां पश्चानिरूढलक्षणया साहित्यावगमेऽपि प्रथमतः प्रत्येकमेव विभक्त्यान्वयान व्यासज्यत्तिकरणत्वदेव. तात्वकल्पनेति ध्येयम् । न च दम्पत्योस्साहित्यानधगमेऽपि कर्तृत्वस्य व्यासक्तत्वा- ङ्गीकारान्नायं नियम इति वाच्यम् । तयोरपि "धर्मे चार्थे च कामे च नातिचरितव्ये" ति वचनेन कर्तव्यमात्रे साहि. त्यावगमात् "स्वर्गकामो प्रजेते" ति कर्तृत्वकृत्येकत्ववलेन तस्य व्यासक्तत्वाङ्गीकाराच्च । न हि तद्वदिह कर्मत्ववृत्येकत्वम् । अपि तु कर्मत्वान्वितमपि तदाश्रयत्ति, पदश्रुत्या एकत्वाश्रयस्य पाटिकमातिपदिकाभेदमातिपादनात् । यतेत्यादिषु तु संख्या याः कर्तृत्वामाश्रितत्वमेव, न तु शान्दतदाश्रयत्तित्वमित्यु: १. इन्द्वगतपरस्परसहितयोः । ३. ते. बा.३-१-४.

·१८० मीमांसाकौस्तुभे [ग्रहैकत्वाधिकरण- पपादित (१)भावनानिरूपणे । अतश्चानेकग्रवृत्तिकर्मत्रमेकत्व. बलेन कर्तृत्ववत् व्यासक्तमित्यनाशङ्कनीयम् । यद्यपि चास्मिन् पक्षे सिद्धान्यभिमतः अनेक ग्रहसम्मार्गः सिध्यत्येव, तथापि एकत्वस्य यजेते सेकत्ववत् विवक्षाप्रस. ङ्गात् अयं पक्षो निरस्तः। ननु-मास्स्वनेकेषु ग्रहेषु व्यासक्तमेकं कर्मत्वम् , एकरवाय. च्छिन्नग्रहत्वावच्छिन्नव्यक्त्योर्वा तत् , तथापि यथैव "पशुना यजेते" त्यादौ तृतीयोपात्ते करणत्वे एकस्मिन्नेव साक्षात् स म्बन्धेन पश्वन्वयः, परम्परासम्बन्धेन तु पशुनिष्ठे करणे एक- त्वान्वय इति न वस्तुतः करणभेदः, तथा प्रकृतेऽपि द्विती. योपात्त कर्मवे आश्रयतया ग्रहान्वयः परम्परासम्बन्धेन च तस्मिन्नेव चैकत्वान्चय इति वस्तुसः कर्मकारकभेदाभावात् न एककर्मकत्वभङ्ग इति वाक्यभेदाभावेन एकत्वविवक्षा दुर्वारैव । न ह्यत्र ग्रहस्य परिच्छेदकानाकाङ्कत्वात् न तत्कर्मत्वे परम्परास. म्बन्धेन एकत्वान्वय इत्यादि कुशकाशावलम्बनं शङ्कितुं शक्यम् । (२)आकाङ्गाभावे पैकृताङ्गवत् अकाशोत्पादनसंभवेन तस्याकिश्चि- करत्वादिति चे- न; एकत्वावच्छिन्नस्य साक्षात्सम्बन्धेनान्वयो ग्रहत्वस्य परम्परया इसपि संभवेन ग्रहत्वावच्छिन्नस्य साक्षात्सम्बन्धेनैवा. न्धयः एकत्वस्य परम्परयैवेन्यत्र नियामकाभावात् । अतश्च विनिगमनाविरहात् सर्वत्र द्वितीयादिस्थले ग्रहत्वैका त्वाचवच्छिन्नव्यत्योरेव कर्मत्वान्वयः। तृतीयादिस्थले च पशुत्वैक. त्वयोरेव परम्परया करणत्वान्वय इति न दृष्टान्तेऽपि भवदुक्तप्रका. रसिद्धिः । उपपादितं चैत(३)दाकृत्यधिकरणे । एवं च यत्रापि १. पू. मी. २-१-२. २: वाक्यभेदाभावे । '३. पू. मी. १-३-९.

·सिद्धान्तः] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १८१ द्रव्यवाच्येव प्रातिपदिकं, तत्रापि क्लुप्तव्युत्पत्तिभङ्गापत्तेः ने. संख्यायां भवदुक्तमकाराङ्गीकरणमिति ध्येयम् । तेनैकत्वाव. च्छिन्नग्रहत्वावच्छिन्नव्यक्त्योः 'सत्यपि पाठिके परस्परैक्ये प्रथ. मतः प्रत्येकमेव कर्मत्वान्वयात मिद्धा तदनेकता । नवमपि वस्तुतः कर्मत्वस्यैकत्वात् सत्यपि वा तत्तदव. च्छेदकावच्छिन्नवृत्तित्ववैशिष्टयरूपेण भेदे एकया द्वितीयया यु. .गपत् बोधात् नैककर्मकत्वभङ्ग इति वाच्यम् । सत्यपि कर्मत्वैक्ये तद्बोधैक्ये वा कर्मत्वपर्याप्त्यधिकरणानामनेकबोधविषयत्वेन त- द्रङ्गावश्यम्भावात् । अत एवैकबोधजनकयाववृत्तिविषयकर्म- त्वपर्याप्स्यधिकरणंतावच्छेदकधर्मत्वं एककर्मकत्वं विवक्षितम् । अत एव · च पत्रा "ध्वयुयजमानौ वाचं यच्छत" इसादौ द्वन्द्वोपात्तोद्देश्यस्थले द्वन्द्वावगतमाहित्यविशिष्टानां अवैयग्न्यसं. पादकवाग्यमकर्मत्वान्वयात् देवतात्ववत् व्यासज्यतिकर्मत्वाव- गतेः सत्यपि तदधिकरणानां भेदेन बोधे तेषां पर्याप्तिसम्ब. न्धेन कर्मत्वाधिकरणत्वाभावात् न एककर्मकत्व भङ्ग इति न तत्रानेकोद्देश्यता। नचैवं सति तत्र समासोपात्तसाहित्यस्य विवक्षापत्तेः अ. न्यतरपदार्थवाधे अन्यतरवाग्यमानुपपत्तिः । साहित्यविशिष्टः योः अध्वर्युयजमानयोरुद्देश्यत्वेऽपि स्वरूपे आनर्थक्यात अपू. साधनत्वलक्षणायां प्रयकश्यपूर्वसांधनत्वस्यैव लक्षणीयत्वेन तदनापत्तेः । यदि हि अध्वर्युयजमानयोस्साहितयोरेककार्यजन कत्वं भवेत् ततस्तथैव लक्षणात् स्यात् भवदुक्तानुपपत्तिः । नत्वेतदस्ति । अतस्समस्तेन प्रातिपदिकेन प्रत्येकवृत्यपूर्वसा- धनत्वस्यैव लक्षणात् अविवक्षाफललाभेऽपि विवक्षाङ्गीकरणं वाक्यभेदपरिहारार्थ न विरुध्यते । प्रकृते तु ब्यासज्यत्तित्वा:

·१८२ मीमांसाकौस्तुभे [ग्रहैकत्वाधिकरण- (१)भावान युक्तो वाक्यभेद इत्युक्तमेव । यदपि प्रातिपदिकैकवचनाभ्यां विशिष्टलक्षणादवाक्यभेद इत्युक्तम् , तदप्येकवचनानुरोधेन 'प्रातिपदिकेऽपि लक्षणायां प्रमाणाभावात् एकवचनस्यैव प्रत्येक ग्रहसम्मार्गे प्रत्येकवृत्तिया शक्यार्थप्राप्तिमङ्गीकृत्य प्रातिपदिकार्थगतसंख्यामात्रलंक्षकस्य साधुत्वाद्ययं प्रयोगोपपत्तेरुपेक्षितम् । नह्यत्रा (२)"र्धमन्तदिमिनोती" तिवत् एकार्थस्य विवक्षायां- इतरार्थस्य अप्राप्तिरस्ति । अतएवैकं पदं तात्पर्यग्राहक इतरद्विशिष्टार्थलक्षकमित्यप्यपास्तम् । विनिगमनाविरहाच्च तात्प- यग्राहकस्यापि पृथक् स्वार्थबोधपरित्यागेनाविवंक्षातुल्यत्वाच्च । अतश्च एकवचनेन विशिष्टार्थलक्षणाङ्गीकारेऽपि मुख्येन प्रातिपदिकेन तात्पर्यग्राहकत्वाङ्गीकारात् न विवक्षितार्थसिद्धिः । यदपि च वाक्य भेदस्य वाक्यदोषत्वात् न तदनुरोधेन वाक्योपजीव्यपदार्थाविवक्षा युक्तेत्युक्तं, तदपि वाक्यस्य साधु- वाद्यर्थककवचनोपजीवित्वेऽपि अविवक्षाविषयीभूतैकत्वानुपजी. वित्वात् वाक्यार्थस्यापि विवक्षितैकत्वाघटितत्वेन तदनुपजी- वित्वादुपेक्षितम् । तस्मात् न तावदुद्देश्यत्वेन एकत्वविवक्षा । नापि गुणत्वेन दशापवित्रवत् । तथा सति गुणभूतपाति- पदिकानुरोधेन 'उभयं 'ग्रह'मित्यादौ द्वितीयादिप्रत्ययेन करणत्व. लक्षणापत्तेः, तमनुवादके तस्मिन्नेव सा ! "सक्तून जुहोती" त्यत्र तु सक्तुनामपाप्तत्वात अगत्या प्रत्यये लक्षणाश्रयणम् । ग्रहमित्याधेकपदे ग्रहाशे कर्मत्वाभिधाने तुं युगपत्तिद्वयवि. रोधा, वैरूप्यं च । १. संभवात् २. आप.श्री. ७-९-६. , ·सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १८३ नचेप्सितानीप्सिनसाधारणकर्मत्वमात्राभिधानात् नोक्त- दोषप्रसङ्गः। तथात्वे निरुक्तककर्मकत्वमङ्गप्रसङ्गेन वाक्यभेदापत्तेः । अत एव हि सक्तुषु लक्षणा आश्रिता । न तु जुहोतेरकर्मक- त्वात् तन्त्ररत्नाधुक्तात् । (१)"तृतीया च होश्छन्दसी"त्यादिना तस्य संकर्मकत्वावगतेः। अतश्च गुणत्वसिध्यर्थ लक्षणाभ्युपगमे पूर्वोक्तदोषस्तदवस्थ एवेति सिद्धम् । यत्तु 'अष्टवर्षमित्यादावपि विशेषणाविवक्षा प्रसज्यतेत्युक्तं तन्न । यत्र हि संस्कारविधिव्यतिरेकेण विनियोगानवगमः अपि तुत- दन्यथानुपपत्त्यैव विनियोगकल्पनं, श्रूयमाणो वा विधिः तदपेक्षः; यथा तत्रैव 'सोधीयीत' इत्यादिः, तत्र कार्य प्रति तावत् उपादेयत्वो. पपत्तेः न विशेषणाविवक्षा। न.च प्रथमतस्संस्कारान्वये तदविव- क्षायां पश्चात्तत्कल्प्ये कार्यान्वये सुतरामविवक्षापतिः। प्राथमिक संस्कारान्वयेऽपि अमाप्तत्वेनानुयादायोगात् "अर्धमन्तर्वेदि मिनो- ती"तिवत् वाक्ये विशिष्टलक्षणामङ्गीकृत्य तस्यैकस्यैव कर्मत्वेना. न्वयाङ्गीकारात् विवक्षोपपत्तेः । यत्र हि ग्रहमित्यादौ द्वयोरपि माप्तिसंभवः एकवचनस्यैव च प्रातिपदिकार्थगतसंख्यालक्षकत्वे (२)पाशन्यापादिरूपनियामकास्तिता तत्र नोभयत्र लक्षणा । प्रकृते तु द्वयोरप्राप्तत्वात् तदङ्गीकारे न काचित् क्षतिः । नन्वेवमपि(३) "अग्नीनन्वादधाती"त्यत्र नाग्निसाहित्यविव. क्षापत्तिः । तत्र (४)"यदाहवनी से जुहोती" त्यादिवचनैः प्रत्येक विनियोगस्य पूर्वमवगमात् । यद्यपि च तत्र आवचनीयादिपदवा. च्यविशेषो न निर्धारितः तथापि ताहास्यैव विनियोगे ऽवगते तद्विशेषजिज्ञासाया(५) "नक्तं गार्हपत्यमादधाती" यादिवाक्यैः १. पा.सू०२.३.३. २. पू.मी. ९.३.४. ३. आप. श्री.१.१ ४. तै-ब्रा-१.१.१० ५. तै-ब्रा-१.१-४, ·१८४ मीमांसाकौस्तुभ [ग्रहैकत्वाधिकरण- प्रत्येकमेवाधानजन्यादृष्टविशिष्टाग्निवाचित्वे आहवनीयादिपदाना. मवगते उत्पत्तिवाक्यस्थाग्निशब्दस्यापि प्रत्येकमेव तल्लक्षकत्वावसा. यात् आधानस्यापि (१)योगसिध्यधिकरणन्यायेन प्रत्येकमेवो. त्पादकतोपपत्तिः। अतश्चाग्निपदेन युगपदाभिधानावगतमपि सा. हित्यं नान्तरीयकत्वेन सर्वेभ्य इतिवत् अनुवादादविवक्षितं स्यादिति चेत्- न, उद्देश्यमर्यादया साहित्याविवक्षायामपि उत्पादकाधान. मर्यादया तद्विवक्षोपपत्तेः । आधानाङ्गतया आयतनेषु संभारान निरूप्य तेष्वनीनादधातीत्यनेन विधीयमाने संभारनिवपने उ. पादीयमानायतनसाहित्यतद्वहुत्वयोः विवक्षितत्वातदनुरोधेन आधानस्यापि समुच्चित्य सर्वान्युत्पादकत्वावगतेः । अतश्च तदनुरोधनामीनित्युत्पत्तिवाक्येऽपि विशिष्टलक्षणया एककर्म त्वनिर्वाहात् साहित्यविवक्षोपपत्तिः। तस्मात् सिद्धं यत्र पदद्वयेऽपि लक्षणातात्पर्य ग्राहकप्रमाणाभाव: तत्र प्राप्तोद्देश्यविशेषणस्य संभवत्माप्तिकस्य चाविवक्षेति । अत एव यंत्रोपादेयमपि प्राप्तं तत्र तद्विशेषणस्यापि संभव- मासिकस्याविवक्षा | यथा "सत्रादुदवसाये"त्यादौ, कर्तृत्वसा- हित्यादेः । अन्यथा प्राप्तकर्तृत्वानुवादेन साहित्यविधिः निमित्ते पृष्ठशमनीयविधिश्चेति वाक्य भेदापत्तेः । एवं सत्यपि यदि साहित्यमसंभवत्मासिकं स्यात् ततो भवेत् .विशिष्टविधिसम्दष्टन्यायेन कथंचित् विशिष्टविधिगौरवापादक स्वमपि कर्तृत्वविधिमङ्गीकृत्य तत्साहिसविवक्षा । तत्तु एकपदोपादा- नेन नान्तरीयकतया प्राप्तमनुवदिष्यत इति न विवक्षितम् । अ. तस्सिद्धं प्राप्तविशेषणं संभवत्प्राप्तिकं चाविवक्षितमिति । प्रा. १. पू.मी.४.३-११.

·१८५ सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । सं हि ग्रहे प्रत्येकं संमृज्यमाने एकत्वम् , पुरोडाशयोश्च द्वयोरेव प्रकरणे सत्वात् द्वित्वम् । एवं दविषामपि बहुत्वसर्वत्वादि । अतस्तद्वाचकपदैः लक्षणया 'प्रातिपदिकार्थगतसंख्यादि साधु. त्वाद्यर्थमनूयते । अतएव यत्र पृथक्पदश्रषणं तत्र साधुत्वादि. प्रयोजगमभवात विशिष्टलक्षणया विवक्षामाशंक्य निराकरिष्यते (१)हविरुभयत्वाधिकरणे । “अग्नेस्तृणान्यपचिनोती"त्यत्र अप- चयस्य द्वितीयया उपयुक्तपरिस्तरण(२)तृणप्रतिपत्तित्वावगमात् तद्गतं तावत् बहुत्वं न विवक्षितमिति न (३)कपिञ्जलाधिकर- णन्यायादरः । अग्नेस्तु अपादानत्वेन गुणत्वेऽपि प्रतिपाद्यतृणा. नुरोधेन प्रत्येकैकत्वानुवादावगतः न विवक्षितविशेषणत्वम् । यत्तु वार्तिक अपचयस्य अग्निमात्रसंस्कारार्थत्वमभ्युप- गम्य उभयत्र विशेषणाविवक्षेत्युक्तं, तद्विनियोगभङ्गे प्रमाणाभावा- दविवक्षोपपादनस्य दुर्घटत्वाच्चोपेक्षितम् । सूत्रे लक्षणत्वात् उद्दे- श्यत्वादिसर्थः ॥ सू-च्छेदिते तु परार्थत्वाद्यथाश्रुति प्रतीयेत ॥३-१-१५॥ "पशुंना यजेते"त्यादौ तु उपादेयत्वात् पश्वेकवाधिकरण- न्यायेन(४) विवक्षितेति विशेषः । इति सप्तमं ग्रहैकत्वाधिकरणम् ॥ १. पू. मी. ६-४-६. ३. पू.मी. ११-१-६: २४ २. तृणेति कचिनास्ति । ४. विवक्षेति पाठान्तरम् ।

·१८६ मीमांसाकौस्तुभे - [चमसाधि- . अथाष्टमं चमसाधिकरणम् । (८) सू-संस्कारादा गुणानामव्यवस्था त्यात ॥३-१-१६॥(पू) एकत्ववत् ग्रहत्वस्यापि किमुद्देश्यतावच्छेदकतास्ति ? उत नेति विचार्यते । तत्र सम्माष्त्येतावन्मात्रेणैव योग्यतावलेन सोमावसेकनिहरणप्रयोजकत्वावगतेः सम्मार्गस्य प्रयोजनाना काङ्कत्वात् सत्यपि पदमात्रस्याप्रमाणत्वेनोद्देश्यबोधकपदसा-- काङ्गत्वे ग्रहपदेनैव लक्षणया सोमपात्रमात्रोद्देशात् ग्रहत्त्वमविवक्षि- तम् । यद्यपि च ग्रहत्वं विवक्षितम् तथापि तल्लक्षितापूर्वसाधन त्वस्याविशेषात् चममेष्वपि सम्मार्गस्स्यादेव । अभ्यासानामा. र्थिकत्वे तदपूर्वाणामविधेयप्रयोज़नत्वाल्लक्षणीयत्वानुपपत्तेः । अतो विधेयस्य यागस्यैकत्वात् तदपूर्वस्यापि एकस्यैव क. ल्पनीयत्वात् तत्साधनत्वस्य चमसेष्वप्युपपत्तिः । “पयसा मै- त्रावरुणं श्रीणाति," "सक्तुभि मन्थिन" इसादौ तु प्रतिनिय- तनिर्देशात्तत्तदेवताकद्रव्यलक्षणया व्यवस्था मन्यते ।। ( इति पूर्वः पक्षः) सू-व्यवस्था वार्थस्य श्रुतिसंयोगात तस्य शब्द- प्रमाणत्वात॥३-१-१७॥ (सि) (सिद्धान्तः) न निराकाङ्गत्वं पूर्वाधिकरणे मूलयुक्तिः, वाक्यभेदा. द्यभावे आकाशोत्थापनसम्भवेन तस्य अप्रयोजकत्वात् । अपि तु वाक्यभेदादिरेव । नचात्र तदस्तीत्यविवक्षा न ग्रहत्वस्य । अभ्यासानां च प्रत्यक्षविध्यभावेऽपि 'श्रुतविध्यन्यथानुपपत्ति- ·करणम् ] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। गम्यत्वेन तदपूर्वाणामपि प्रयोजकत्वोपपत्तेः व्यवस्थासिद्धिः । न हि ज्योतिष्टोमस्यैकत्वेऽपि , तज्जन्यं पृथगुत्पत्यपूर्वमस्ति आवश्यकैरभ्यासापूर्वरेत्रोत्तराकोपेतैः परमापूर्वसिध्युपपत्तेः । सूत्रं तु श्रुतग्रहत्त्वरूपाथलक्षितापूर्वसाधनत्वस्यैव शब्दप्रमाण. गम्यत्वात् व्यवस्थेति व्याख्येयम् । इत्यष्टमं चमसाधिकरणम् ॥ " अथ नवममानर्थक्यतदङ्गाधिकरणम् । (९) सू-आनर्थक्यात्तदङ्गेषु ॥३-१-१८॥ (विषयः) वाजपेये "सप्तदशारनिर्वाजपेयस्य यूपो भवती"ति श्रुतम् । (संशयः) तत्र किं सप्तदशारत्नित्वं प्रति वाजपेयस्योद्देश्यता ? यू. पपदं चाविवक्षितम् ; उत यूपस्योद्देश्यता बाजपेयपदमविवक्षितं ? इति विचार्यते । ( सङ्गतिः) पूर्वपक्षे षष्ठीश्रुत्या विनियोगात् तदुपयोगित्वेन वाजपेय- प्रातिपदिकार्थस्योद्देश्यतादिविचारात् पादाध्यायसङ्गतिः । यद्यपि षष्ठी न मुख्या श्रुतिः, कारकत्वाद्यधाचकत्वात् । प्रचुरप्रयोगादि सम्बन्धसामान्यमेव षष्ठयर्थः । न तु कर्तृत्वकर्मत्वाद्यपि । • अत एव ताशस्थले मुख्यो वाक्यीय एव विनियोगः, तथापि स. म्बन्धसामान्यस्य तद्विशेषस्य वा संसर्गमर्यादया भासमानस्य प. दार्थविधयैव भानात् भाक्तश्रुतितया सङ्गत्युपपत्तिः । अनन्तरा तु प्रातिपदिकार्थस्य 'विवक्षा वचनादेरविवक्षेत्युक्ते यत्र तर्हि ·१८८ मीमांसाकौस्तुभे [आनर्थक्यतदनाधि- पातिपदिकार्थद्वयं तत्र कस्य सेत्येवं जिज्ञासाधिकारात् अ. वसररूपा। (पूर्वपक्षः) तत्र सप्तदशारनित्वं तावत् न यूपोद्देशेन विधातुं शक्यम् । तदा किं बहुव्रीहिरुद्देशसमर्पकः ? यूपपदं वा ? नाद्यः । एक- प्रसरताभङ्गापत्तेः । नान्त्यः । अन्यपदार्थान्वये समासानुपपत्तेः, अरबीनां प्राप्तत्वेन तद्विध्यनुपपत्तेश्च । तदनुवादेन संख्यामात्र. विधौ अतिप्रसङ्गोऽपि । यूपेन विशेषणे वाक्यभेदश्च । अतश्च स. सदशारनिद्रव्यं वाजपेयोदेशेन विधीयते । षष्ठी च स्वामित्वा. र्थिका सती प्राधान्यपरैव । एवं चाव्यवहितप्रधानान्वयः श्रुति. विनियोगः प्रधानकथंभावानुग्रहश्च संगच्छते । अन्यथा हि दीक्षणीयानानियमन्यायेन पश्चपूर्वार्थत्वं यूपमात्रार्थत्वं वा आप- घतेति वाजपेयानङ्गत्वात् तद्वाधापत्तिः । किश्च द्वयोः पदार्थयोः मध्ये कस्य कस्य विवक्षेति जिज्ञा. सायां मुख्यत्वात् प्रधानत्वाच्च वाजपेयस्यैव सा युक्ता, न यूप- स्य । नहि द्वयोरपि विवक्षा सम्भवति । यूपस्य वाजपेयेन वि. शेषणे वाक्यभेदात् प्रकरणादेव वाजपेयगतत्वलाभेन तस्य व्यर्थत्वाच्च। अत एव वाजपेयोद्देशेन सप्तदशारत्नित्वविशिष्ट यूपस्यैव प्राकृतकार्यापनत्वेन विधिरित्यपास्तम् । यूपस्य प्रा. सत्वेन विध्ययोगात् सुबन्तयोः वैशिष्टयासम्भवेन प्राप्त कर्म. ण्यनेकविध्ययोगाच्च । अतो बाजपेयोद्देशेनैव सप्तदशारनिद्रव्यविधौ तस्य यूपस- हशत्वात यूपपदं गोण्या तदनुवादः अविवक्षितस्वार्थकः । विशेषण तस्य वाजपेयासाधारणषोडशिपात्ररूपतया निवेशात् तदीय. खादिरत्वादिलाभेन सांदृश्योपपत्तेः । तस्मात वाजपेयोद्देशेनैव ·करणम् ] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। १८९ सप्तदशारवित्त्वविधिः इति प्राप्ते- (सिद्धान्तः) सत्यं द्वयोर्मध्ये जघन्यस्याविवक्षा युक्ता। न तुं प्रकृते सा सम्भवति । यूपपदस्य गौणत्वप्रसङ्गात् । यूपस्य तूद्देश्यत्वा- ङ्गीकारे बाजपेयपदस्थ न तत् । षष्ठया देवदत्तस्य नप्तेत्या. दौ परम्परासम्बन्धे दर्शनेन साक्षात् परम्परासाधारणस- म्बन्धवाचिन्या अविरोधात् । वरं हि स्वार्थत्यागापेक्षया अनु- वादमात्रत्वम् । अत एवाव्यवहितप्रधानान्वयश्रुतिविनियोगश्च शब्दार्थपरि- त्यागापत्तिभियां परिसज्यमानोऽपि न दोषमावहति । प्रकर- णानुग्रहस्तु यूपोद्देशेन विधावपि उपपन्न एव । तथा हि-यत्तावत् प्रकरणस्य विनियोजकत्वं तत्तवापि षष्ट्या विनियोगाभावा. दनुपपन्नमेव । यत्तु प्रकरणनिवेशो वाजपेयापूर्वप्रयुक्तत्वं वा त. न्ममाप्युपपन्नमेव । न हि पोद्देशेन विधानेऽपि सर्वयूपार्थत्वं प्रसज्यते । अनुवादस्य पुरोवादमापेक्षत्वेन वाजपेयप्रकृतिव- च्छब्देन तत्प्रयोगान्तःपातियूपस्यैवोपस्थितत्त्वात् । अत एव न बृहस्पतिसवे प्रकृतिवच्छब्दोपस्थापितस्योद्देश्य ता । तस्य वाजपेयप्रकरणस्थत्वेऽपि प्रदेशान्तरस्थत्वेन पुरो. वादत्वानुपपत्तेः । नात्र ससदशारत्नित्वं प्रयोगविशेषणम् , येन प्रयोगबहिर्भूने बृहस्पतिसवे 'सयपि सन्निधाने निवत्यै- त । तदभावात्तु "वेद्यां हवींष्यासादयती"तिवत् अतिप्रसक्तेः प्रदेशान्तरस्थत्वेनैव तनिवारणम् । तत्र च यूपस्य तत्साध्यप- वपूर्वस्य वा सप्तदंशारत्रित्वं विनापि प्रकृतौ तसिद्धिदर्शनात् तत्स्वरूपेऽप्यानर्थक्यापत्तेः दीक्षणीयावानियमं बाधित्वा लक्षि. तलक्षणया अधिकाराख्यप्रकरणसहकृतेन यूपशब्देन वाजपेयापूर्व- ·१९० मीमांसाकौस्तुभे [आनर्थक्यतदङ्गाधि- सम्बन्धित्वस्यैव यूपनिष्ठस्य लक्षणात् वाजपेयापूर्वप्रयुक्त त्वसिद्धिः। यत्तु एतत्सित्यर्थ भवदेवेन' पाजपेयशब्दन यूपस्य वि. शेषणमङ्गीकृतं तत्पकारान्तरेण. सिद्धौ विशेषणवैय्यादु- पेक्षितम् । यदपि कैश्चित् भवदेवमतं विशिष्टोद्देशे वाक्यभेदापच्या नि- रस्तं तत् षष्ठ्यन्तस्थले 'परस्परवैशिष्टयस्य प्राचीनरीत्या व्युत्पत्तिसिद्धत्वेन विशिष्टोदेशस्य स्वयमेवाङ्गीकृतत्वात् अप्र- योजकम् । अस्मद्रीया तदापादने विष्टापत्तिः । तस्मात् वाजपेयपदं तत्सम्बन्धानुबाद एंव । न तु विशे. पणम् । सम्बन्धोऽपि च सूपस्य वाजपेयेन साक्षादसम्भवात् त. दङ्गपशुयागद्वारा सम्पद्यत इति सूत्रार्थः । विधेयं चात्र सप्तद- शारनिद्रव्यं समासार्थः । तच्च विशेष्यमरत्रिपरिमाणं वा यद्यपि अतिदेशतस्सम्भवत्प्राप्तिकं तथापि ततः पूर्वप्रवृत्या विधीयते साप्तदश्यविधानार्थम् । तस्य च अभदेसम्बन्धेन यूपो. देशेनैव विधानाद जनकतासम्बन्धेन पा यूपपदलक्षिततत्का योद्देशेन विधानाकप्रसरताभङ्गापत्तिः । वरं च गौणकल्पनातः स्वकार्यलक्षणा । ईदृश एव प्रकारो "लोहितोष्णीषा ऋत्विज" इसादावेकमसरताभङ्गपरिहारार्थमाश्रीयते । तस्मात् युपपदमेवो. देश्यसमर्पकं, न वाजपेयपदमिति सिद्धम् ॥ इति नवममानर्थक्यतदङ्गाधिकरणम् ।। * ·करणम् ] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १९१ अथ दशममभिक्रमणाधिकरणम् । (१०) सू-कर्तृगुणे तु कर्मासमवायात् वाक्यभेदः स्यात् ॥३-१-१९॥ (विषयः) दर्शपुर्णमासयोः प्रयाजसमीपे श्रुतम्-(१)"अभिकामं जु होति" इति । (संशयः) तत्राभिक्रमणं किं प्राकरणिकसर्वहोमाङ्गम् ? उत प्रयाजहो. ममात्राङ्गमिति विचारः। (पूर्वपक्षः) तत्र भाष्यकारेण तावत् अभिक्रमणस्य क्रियारूपत्वेना. मूर्तत्वान्न जुहोत्युपात्ते होमे कारकत्वेनान्वयः । नचारुण्यवदिह द्रव्यमुपातं, येन तत्परिच्छेदकद्वारा का. रकत्वमभ्युपगम्येत । "अव्ययकृतो भावे भवन्ती" इति स्म- त्या णमुला तावत् कर्तुरनुपात्तत्वात् (२)कर्वधिकरणन्यायेना- ख्यातेनापि तस्यानुपादानाच्च । न च कारकत्वातिरेकेण वा. क्यीयपदार्यान्वयः कचिदपि सम्भवति । अतो जुहोत्यन्वयं बा. धित्वा प्रकरणात प्रयाजादिवदेव प्रधानाङ्गत्वे ऽवगते सामर्थ्यात् कर्तुराहवनीयादिपस्थासत्तिरूपहष्कार्यद्वारा तनिर्वाहकल्पनात् कर्तुश्चाङ्गप्रधानप्रयोगाङ्गत्वेनाभिक्रमणस्यापि माकरणिकस- वहोमाङ्गत्वोपपत्तिः । जुहोतिश्च प्रयाजहोममावानुवादः, प्राकरणिकसर्वहोमानुवादो वा । रूपाभावेन कर्मान्तरविधानानुप पत्तेरित्याशङ्का कारकत्वेनान्वयासम्भवेऽपि पूर्वकालिकत्वा. दिना णमुलन्तस्य जुहोतावेवान्वयोपपतेः कारकत्वस्यापि १. तै. सं. २-६-१. २. पू.मी. ३-४-८.

·- १९२ मीमांसाकौस्तुभ [अभिक्रमणाधि- च द्रव्यपरिच्छेदद्वारोपपत्तेः न विच्छेदः । उपादानाभावेऽपि च णमुला, तिपा वा अर्थादाक्षेपेण द्वारत्वोपपत्तिः । अतश्च स्ववाक्योपात्तहोम एवाभिक्रमणस्य निवेशात् त. स्य च सम्मिहितप्रयाजहोममानविषयत्वात् तन्मात्राङ्गत्वमिति सिद्धान्तितम्-(इति भाष्यकारमतम् )। तत् धातुसम्बन्धाधिकारे विहितणमुल्मययान्तपदाभि- धेयस्याभिक्रमणस्य पूर्वकालतादिसम्बन्धेन स्ववाक्योपातहो. मान्वयं विना नैराकांक्ष्याभावात तद्विच्छेदशङ्कानुपपत्तेः, जु- होतेः प्रयाजहोममात्रविषयत्वे च बलवत्तरप्रमाणानुपन्यासेन सिद्धान्तस्याप्यनुपपत्तेररुणाधिकरणन्यायेन गतप्रायत्वाञ्च वा. तिककारणोपेक्ष्यान्यथा व्याख्यातम्- ससयि पक्षद्वये स्ववाक्यीयहोमसम्बन्धे किं प्रकृत. मात्रहोमसम्बन्धस्योद्देश्यतावच्छेदकत्वं? उत प्रयाजमात्रहोमत्वस्य? इति विचारः। (सङ्गतिः) अत्र यद्यपि अभिक्रमणं वाक्यादेव होमाङ्गं, णमुल पूर्व कालतादिमात्रशक्तत्वेन कारकत्वाचाचिनः मुख्यश्रुतित्वानुपप. तेः, धातुसम्बन्धस्याप्यङ्गत्वस्य संसर्गविधया गम्यमानत्वेन प. छीवन गौणश्रुतित्वस्याप्यनुपपत्तेश्व, द्वारीभूतकर्बकत्वं तु लि. ङ्गादेवेति न श्रुतिविनियोगः, तथापि णमुल्पदाभावे वाक्येना. प्यङ्गत्वायोगात् णमुल्श्रुत्युनीतत्वे श्रौतत्वोपचारात् पादसा- तिः । अनन्तरा तु साक्षात प्रधानाङ्गत्वे होमाङ्गत्वश्रवणेन पूर्व- वत् बाधिते तद्विशिष्टविचारादवसररूपा । (पूर्वपक्षः) तत्र वाक्यात् होमाङ्गत्वे प्रमिते तत्स्वरूपे आनर्थक्यप्रसक्ती , ·पूर्वपक्षः ] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । प्रधानाधिकागख्यप्रकरणेन कर्तृसंस्कारद्वारा प्रधानापूर्वसम्ब- न्धिहोमत्वस्य उद्देश्यतावच्छेदकलावगतः कर्तुश्चाङ्गप्रधानपाधा. रणस्य द्वारत्वेन प्रधानसम्बन्धित्वस्यापि होमे साक्षात्परम्प- 'रासाधारण्येनैव विवक्षितत्वात् मकृतसर्वहामाङ्गत्वमभिक्रमणस्य । अथ वा"वेद्यां हीष्यासादयती" तिवत् वाक्यसङ्कोचे प्रमाणाभावात प्रधानाधिकारवत् अङ्गाधिकारस्याप्यपूर्वसाध- नत्वलक्षणातात्पर्यग्राहकत्वावसायात प्रकृतसर्वहोमार्थत्वसिद्धिः । अत एव सत्यपि प्रयाजादीनां वाचनिकाङ्गसन्दंशे नावान्तराधि. कारण तन्मात्रस्य तात्पर्य ग्राहकत्वम् , वाक्यसकोचापत्तेः। यदि ह्य. व वाचनिकाङ्गसन्देशमध्ये अभिक्रामतीसेवाश्रोष्यत ततो वाक्य- व्यापाराभावात्. भवेदप्यवान्तरप्रकरणेन प्रयाजाङ्गतामात्रम् । नत्वेतदस्ति । वस्तुतस्तु तदापि नैव प्रयाजाङ्गतामात्रम् । प्रयाजानामि. ष्टफलकत्वाभावे इतिकर्तव्यताकाङ्क्षाभावात् कथंभावात्मक प्रकरणस्य विनियोजकत्वासद्धेः प्रधानस्पतिकर्तव्यताकाङ्क्षायां प्रयाजानां तेन ग्रहणात् ऋतूपकारभाव्यत्वावगतः । तेषामितिक- तव्यताकासाकल्पने तु प्रधानाकाङ्कया प्रयाजादीनामिवाभिक्रम- णस्यापि प्रथमप्रवृत्तया ग्रहणात् प्रधानमावाङ्गरवापत्तिः । एवं सत्यपि यद्यङ्गाकातयापि गृह्येत ततः पयाजानूयाजानां परस्पराङ्गतापत्तेः गृहमंधीये यथाशक्तिप्रयोगे आज्यभागमात्रेणो. पपत्तावपि काम्यप्रयोगे आज्यभागाङ्गतथा प्रयाजादिकरणापत्तिः।। न च भावनास्वाभाव्यनोत्पद्यमानापि प्रयाजादीनामङ्गा- काला उपजीव्येन प्रथमप्रवृत्तेन च प्रधानकथम्भावेन प्रतिबद्धति न तया परस्परागत्वं, आवश्यकश्रुत्यादित्रयविनियुक्ताङ्गसम्बन्धेन च प्रतिबन्धकनिरोधे सति उज्जीवितयां अभिक्रमणस्यापि २५ ·१९४ मीमांसाकौस्तुभे [ अभिक्रमणाधिकरण- तत्सन्दंशपतितस्य ग्रहणोपपत्तिरिति वाच्यम् । वाचनिकाङ्गस. म्बन्धसिद्ध्यर्थ कल्प्यस्य प्रतिबन्धकनिरोधस्य धर्मिग्राहकम- माणेन प्रत्येकमेव कल्पयितुमुक्तिस्वात् अभिक्रमणविषये तनि. रोधकल्पने प्रमाणाभावादनुज्जीवितमयाजाकाङ्क्षया तद्हणा. नुपपत्तेः । तस्मान्न तावत् अवान्तरप्रकरणेन प्रयाजाङ्गत्वम् । शुद्धसन्निधिवाचनिकाङ्गसन्दंशरूपाधिकाराख्यसनिधिभ्यां " तु प्रधानाकाङ्क्षारूपमहाप्रकरणविराधात् अनाशङ्ख्यामेव तदङ्गत्वम् । प्रकृते तु वाक्येनैव तद्विनियोगात् कस्यापि प्रकरणस्य विनियो- जकत्वाभावेन वाक्यसकोचपरिहारार्थं सर्वहोमार्थत्वमेव तत्क- दृसंस्कारद्वारा युक्तम् । सूत्रं तु कर्तृगुणे · अभिक्रमणे प्रयाजकर्मण्यसमवाया- व तद्वाक्यैकवाक्यता न स्यादिति व्याख्येयम् । (इति पूर्वपक्षः) सू-साकाझं त्वेकवाक्यं स्यादसमाप्तं हि पूर्वेण •॥३-१-२०॥ (सि) ( अथ सिद्धान्तः) नाभिक्रमणं प्राकरणिकसर्वहोमागम् । अपि तु प्रयाजहो. माङ्गमेव । तदधिकारस्यैवापूर्वसाधनलक्षणातात्पर्यग्राहकत्वात् । तथा हि- सर्वत्रैव तावत् फलवतः प्रधानस्यैवाधिकारः व्यापक- खेन प्राथमिकत्वात् प्रधानवृत्तित्वाच्च • लक्षणातात्पर्यग्राहकः, नत्वङ्गाधिकारः । अत एव वेद्यादिवाक्येष्वपि प्रधानाधिकार- स्यैव तात्पर्यग्राहकत्वम् । तत्तु न तादर्थ्यसम्बन्धेन ; अपि तु ·सिद्धान्तः] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १९५ उपकारकत्वमात्रेण इयतः अङ्गहविषामपि सङ्ग्रहः । ये तु श्रुसादि त्रयविनियुक्ताङ्गविशेषसम्बद्धा धर्माः तेष्वङ्गाधिकारस्यैव ता. त्पर्यग्राहकत्वम् । यथा "मयानयते जुहामौपभृतं "प्रयाजशेषेण हवींष्यभिघारयती" त्यादौ । अत्र हि दीक्षणीयावानियमन्यायेन प्रधानसम्बन्धायोगान अङ्गाधिकारस्यैव तात्पर्यग्राहकत्वमाव- इराकम् । अतश्च तन्मध्यपतिताभिक्रमणेऽपि स एवाङ्गीकर्तव्यः। उत्तेजनयुक्तोऽह्यङ्गाधिकारः धर्मविधौ लक्षणातात्पर्यग्राहकः, नानुत्तेजितः, प्रधानाधिकारप्रतिबद्धत्वात् । उत्तेजकं चान्या- निवेश्यङ्गसम्बन्धानुपपत्तिः । न च सा प्रत्येकमुत्तेजिका, लाघवादायेनैव कारणतो. द्वोधनरूपस्योचेजनस्य जननाङ्गीकारात् तदुत्तेजनस्य चान्ति. मवाचनिकाङ्गसम्बन्धनाश्यत्वाङ्गीकारात् तन्मध्यपतितेऽव्यभिक्रमणे उत्तेजनयुक्ताङ्गाधिकारसत्वेन तस्य तात्पर्यग्राहकत्वोपपत्तिः । नचैवं तस्यापतिबद्धस्य तात्पर्य ग्राहकत्वोपपत्तावपि प्रधा- नाधिकारस्यापि तथात्वेन तथापचिरिति वाच्यम् । अप्रतिबद्ध- परोत्पत्तो तेन पूर्ववाघस्य (१)पाष्ठन्यायनियतत्वात् । अतश्चा- वान्तराधिकारापेक्षया प्रधानाधिकारस्य दुर्बलत्वात् न तस्य तात्पर्यग्राहकत्वम् । न च वाक्य सङ्कोचपरिहारार्थ तदङ्गीकारः । तस्य स्वोद्देश्ये आनर्थक्यपरिहारार्थतया उपजीव्यवलवत्ताप- यग्राहकप्रमाणानुरोधवृत्तित्वनैयुत्यात् । अन्यथा वेद्यादेरपि अ. व्यभिचरितक्रतुसम्बन्धमात्रेण प्रकृतिविकृतिसम्बारणहविर्मात्रा- यत्वापत्तेः । अतश्च यथैव तत्र ततः प्रवलेन महाधिकारेणैव तात्पर्यग्रहः तथात्र ततोऽपि प्रबलेनाङ्गाधिकारेणैवेति सिद्धं प्र- (१) षष्ठपञ्चमसप्तदशधिकरणस्थापच्छेदन्यायविषयवादित्यर्थः।

·- .. मीमांसाकौस्तुभे [ अभिक्रमणाधिकरण- याजमात्रहोमाङ्गत्वमभिक्रमणस्य । ननु प्रधान इव प्रयाजाद्यङ्गेषु होमविधायकाभावात् कथं तदङ्गत्वमभिक्रमणस्य ? 'चतुर्गहीतं जुहोती' त्यनारभ्यवादेन होमाद्यनुवादेन चतुहीतमात्रविधानात् । प्रधाने तु 'चतुर- वत्तं जुहोती' त्यनेनावत्तसंस्कारकतया होमविधानात्तगादत्रमेवा- भिक्रमणस्येति चेत्- यजिपदस्याचारात् देक्तोदेशद्रव्यत्यागोभयत्तियागत्वजा- त्यवच्छिन्ने प्रक्षेपाङ्गक एव यागे शत्यवधारणेन यजतिचोदनयैव सर्वत्र प्रक्षेपाक्षेपात् । अत एवं यत्र 'चतुरवत्तं जुहोती' ति म. त्यक्षवचनं तत्र नाक्षेपः । तत्प्रयोजनं तु तद्विकृतावाक्षेपपतिब- न्धद्वारा प्रक्षेपाङ्गाहवनीयप्रणयनादीनामतिदेशसंपादनद्वारा त- दाश्रितगुणकामानाममाप्तिः। यत्र तु पर्यनिकरणान्ताङ्गविधान तत्रातिदेशेन प्रक्षेपमाप्त्यभावात् उद्देशेन च प्रत्यक्षयजिश्रवणा- भावात् देवतासम्बन्धेन प्रेक्षपरहितत्यागादेरेवानुमानात् न तत्र प्रक्षेपानुष्ठानम् । गृहमेघीये तु पुनर्विधानात् स इति ध्येयम् । तत्सिद्धं प्रयाजहामाङ्गत्वमभिक्रमणस्येति । एवंच यद्यपि वाचनिकाङ्गसन्दशमध्ये अभिक्रामतीत्येवं णमुलहितः प्रयुज्येत तथापि तस्य प्रयाजमात्राङ्गत्वमवान्तरप्र. करणात् स्यादेव । सर्वत्र हि प्रधानभावनानामिवाङ्गभावनानामपि अस्त्येवेतिकर्तव्यताकाक्षा । सा परं फलवत्मधानेतिकर्तव्यता. काङ्क्षालक्षणेन महापकरणेन प्रतिवध्यते सन्निध्याम्नानविषये । अत एव तदा तनित्तिरतिदेशेनाक्षेपलभ्यस्वसंपादनेन वा साधारणैर्वा आचमनादिभिरिष्टा । यत्र तु वाचनिकाङ्गसन्देशः तत्राद्याङ्गेन प्रयाजाका. क्षोज्जीवनात् अन्तिमेन च तदुत्तेजननाशात् उत्तेजिताकाङ्काल- ·सिद्धान्तः] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १९७ क्षणावान्तरप्रकरणेन पूर्ववदेवाभिक्रमणस्य प्रयाजाङ्गत्वसिद्धिः । यद्यपि च लोके उत्तेजकाभावेऽप्यनिमात्रेण दाहदर्शनात् प्रथ. मतृतीयक्षणयोः उत्तेजकसने द्वितीयक्षणे मणिमात्रेण प्रतिबन्ध दर्शनाच नोत्तेजकस्योत्तेजनं कार्यम् , अपि तु तत्तदुत्तेजकविर. हविशिष्टमणेः प्रतिबन्धकत्वं, तदभावश्चाग्नेः सहकारीत्येव क. लायते, तथापि प्रकृते तादृशाव्यभिचाराभावात् न तत्तदुत्तेजका- भावकूटस्य प्रतिबन्धकतावच्छेदके प्रवेशः, गौरवात् ; अपि तु आद्योत्तेजकस्यैव भावरूपोत्तेजनजनकत्वमन्तिमेन च तन्नाशः, तारहविशिष्टस्यैव च महाप्रकरणस्य प्रतिबन्धकत्वं तदभावश्च सहकारीत्येव कल्प्यते इति न कश्चिद्विरोधः । प्रयोजनं पक्षद्वयेऽपि योग्यतारूपलिङ्गात् आहवनीयस. मीपपापणरूपकर्तृसंस्कारार्थवावगतेः प्रतिहोममावृत्या अभिकम- जानुष्ठानात् स्पष्टम् । अत एव णमुलुक्ताभीक्ष्ण्यानुवादो- ऽप्येवं सङ्गच्छते। सूत्रं तु सन्दशनाभिव्यक्ताकाशमभिक्रमणवाक्यं प्रयाजवा- क्यैकवाक्यं स्यात् , न ह्याद्योत्तेजकमात्रेणाभिव्यक्तेः समाप्तिर. स्ति , तस्या अन्तिमनाश्यत्वादिति व्याख्येयम् ॥ इति दशममाभिक्रमणाधिकरणम् ॥ अथैकादशमुंपवीताधिकरणम् ॥ (११) मू-सन्दिग्धेतु व्यवायात् वाक्यभेदस्स्यात॥३-१-२१॥ (विषयसंशयौ) दर्शपूर्णमासयोः 'पञ्चदश सामिधेनीरनुब्रूयात्' इसनेन सा- मिधेनीविधाय तासां वाचनिका गुणाः विहिताः । ततो निविः ·१९८ मीमांसाकौस्तुभे [उपवीताधिकरण- दो नाम मन्त्रा(१) देवेद्धो मन्विद्ध" इत्यादयः। ततः काम्यास्सा. मिधेनीकल्पा:(२)"एकविंशतिमनुयात्मतिष्ठाकामस्ये"स्यादयः। तत उपवीत(३) "मुपव्ययते देवलासंमेक तत्कुरुते" इति । ततः पुन- रपि सामिधेनीगुणाः(४)"अन्तराभूच्यं सदेवत्वाय" इसेवमादयः। तत्र किमुपवीतस्यावान्तरप्रकरणात् सामिधेन्यङ्गत्वं ? उत महा. प्रकरणात् दर्शपूर्णमासाङ्गत्वमिति विचार्यते । यद्यपि च त्रिसूत्रन. वतन्तुयज्ञोपवीतस्य (५) "तस्माद्यज्ञोपवीत्येवाधीपीत याजयेत् यजेत वा" इत्यनारभ्याधीतकाठकवचनेन सर्वकर्मार्थत्वेनैव वि. धानात् न तद्विषयोऽयं विधिस्संभवति, तथापि वासोविन्यास. विशेषरूपस्योपवीतस्यानेन विधानात विचारोपपत्तिः। पूर्वाधिकर- णप्रत्युदाहरणमात्रतया च साक्षात् पादसङ्गत्यभावेऽपि न दोषः । ( पूर्व पक्षा) तत्राभितस्सामिधेनीवाचनिकाङ्गसङ्कीर्तनात् तदङ्गत्वम् । न च तासामग्निसमिन्धनरूपदृष्टकार्थत्वात् दृष्टरूपेतिकर्तव्यतयैव तदाकाङ्क्षानिवृत्युपपत्तेः सत्यपि वाचनिकानां वचनादेवाङ्गत्वे. नोपवीतग्राहित्वमिति वाच्यम् । अग्निसमिन्धनस्यापि 'अपूर्व साधनत्वोपहितत्वेन भाव्यत्वात् सामिधेनीनां नियमादृष्टजनक- स्वाच्च वैधेतिकर्तव्यताकाङ्क्षोपपत्तेः । नचैवमपि काम्यगुणैस्सन्दंशविच्छेदात् ग्रहणोपपत्तिः । ते- बप्याश्रयत्वेनान्वयसत्वात् , सामिधेनीसनिधिविच्छेदकत्वस्य तावदनुपपत्तेः। आकाङ्क्षाविच्छेदोऽपि किं नाशाख्योऽभिप्रेतः ? प्रतिबन्धाख्यो वा ? गुणस्य वाक्यात फलार्थत्वेन व्यापकसा- १. तै. सं.२-५.९. ३.ते.सं.२.५.११. ५.ते. आ. २.१. २.तै. सं.२.५.१० ४. २. तै. सं. २-५-११.

·पूर्वपक्षः ] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । १९९ मिधेनीतिकर्तव्यताकाङ्क्षया अग्रहणेऽपि तदुत्तरभाविवाचनिका. ङ्गदर्शनेन तदाकाङ्क्षानाशकल्पनानुपपत्तेः, गुणस्यैवान्तिमत्त्वेन प्रतिबन्धकल्पनानुपपत्तेश्च । अत एव गोदोहनायुत्तरकालीनवा. चनिकाङ्गमाविपदार्थानाममंयुकानामपि दर्शपूर्णमासाङ्गत्वास द्धिः । अतश्च सामिधेनीनामुत्तेजनयुक्तसाकाङ्क्षसन्निधिरूपावा. न्तरप्रकरणसत्वादुपवीतस्य तदङ्गत्वम् । नचैवमपि निविन्मन्त्रस्य महाप्रकरणसहकृतेन लिङ्गेन सामिधेनीवदेव समिद्धाग्निप्रकाशकत्वावगतेरवान्तरप्रकरणेन सामिधेन्यङ्गत्वायोगात् अनुपजीव्यान्याङ्गनिविनमन्त्रेण सामि- धेनीप्रकरणविच्छेदोपपत्तरिति वाच्यम् । उपरितनवाचनिकाङ्ग- दर्शनेनैव तादृशेनापि तन्नाशकल्पनानुपपत्तेः । अतश्च यथैव पूषा- नुमन्त्रणमन्त्रेण पूपदेवत्यकर्माङ्गभूतेनाऽपि तदुत्तरं वाचनिक- दर्शाङ्गाम्नानात् न दर्शपूर्णमासप्रकरणविच्छेदः, अपितु वाचनिकाङ्गानां तत्पूर्वभाव्यसंयुक्तानां च दर्शाकाङ्क्षयैव ग्रहणम् , पृषानुमन्त्रणमन्त्रस्तु परप्रकरणपठित इति कल्प्यते; तथैव प्रकृते सामिधेन नामन्ते वाचनिकाङ्गदर्शनेन निविदा परप्रकरणस्थत्वावसायात् सामिधेनीप्रकरणविच्छेदकत्वानुपपत्तेः उत्तरभाविवाचनिकाङ्गानां तत्पूर्वभाव्युपवीतस्य च मध्ये अन्या काङ्क्षया ग्रहणोपवत्तिः । अत एव निवित्कार्यस्याग्निसामिन्धनस्य निविद्भिज्जीविताकाङ्क्षस्यापि निविदामन्तिमत्वेन तदन्वयो. त्तरमुत्तेजननाशात् पूषदेवत्ययागस्य पूषानुमन्त्रणमन्त्रोत्तरा- म्नातानूयाजायग्राहित्ववत् उपवीताग्राहकत्वम् । वस्तुतस्तु निविदा लिङ्गादग्निसमिन्धनरूपसामिधेनीफल प्रकाशकानामपि बलवदवान्तरप्रकरणात् सामिधेन्यङ्गत्वोपपत्तिः। इष्यते हि स्वर्गप्रकाशनार्थस्याप्यगन्मेवस्य मन्त्रस्य प्रकरणात ·मीमांसाकौस्तुभ [उपवीताधिकरण- दर्शपूर्णमासाङ्गत्वम् । अतस्स्वाङ्गेन तेन स्वव्यवधानायोगात् उप- वीतं सामिधेन्यङ्गमेवेति शङ्कां मन्दविषन्यायेन परिहर्तुमिदं प्र- त्युदाहरणसूत्रम् ॥ ( सिद्धान्तः) परिहारप्रकारच-भवेत् सामिधेन्यङ्गमुपवीतं यदि · तास निविद्भिः प्रकरणं न विच्छेत्स्येत । तासां तु लिङ्गेन साभिधेनी- वदेवाग्निसमिन्धनप्रकाशकत्वावगतेः अवान्तरप्रकरणमात्रण सामिधेन्यङ्गत्वायोगात् तत्प्रकरणविच्छेदकत्वोपपत्तिः । यत्तु स्वर्गमन्त्रवत् फलप्रकाशकत्वेनाविरोध इति, तत् स्व- गर्गादिफलस्यादृष्टद्वारा साध्यत्वेन सन्दिग्धस्यावश्यंभावनि- श्चयरूपकर्मापेक्षश्रद्धाजननार्यत्वेन मन्त्रस्य कर्माङ्गत्वोपपत्तावपि अग्निसमिन्धनरूपसामिधेनीफलस्य दृष्टद्वारा साध्यत्वेनासन्दि- ग्धत्वात् न तत्प्रकाशकत्वेन मन्त्रस्य सामिधेन्यङ्गत्वोपपत्तिरि. त्युपेक्षितम् । किश्च सामिधेनीनामपि निवित्फलप्रकाशकत्वस्योद्भावयितुं शक्यत्वानियामकाभावः। न च सामिधेनीसन्दंशस्यैव निगमकता। अन्तरानूच्यमित्येवमादीनां अनुवचनमात्रोद्देशेन गुणविधायिना विशिष्य सानिधन्यनुपस्थापकत्वेन सन्दंशासिद्धेरेव वक्ष्यमाण. वात् । अत एव न पूषानुमन्त्रणमन्त्रवत् निविदां परपकरणपठि- तत्वकल्पनाऽभ्युपेया। अपितुं सन्दुशेन परप्रकरणस्थत्वकल्पना- वसरः। यत्र हि बहूनां वाचनिकाङ्गानां उत्तरकालमाम्नानं त त्राल्पेन तन्मध्यपतितेनान्याङ्गेन प्रकरणविच्छेदायोगात् एक- स्य तस्यैव परप्रकरणस्थत्वकल्यना युज्यते । यव तु वहून्यङ्गा- नि पठित्वा दूरे कचित् वाचनिकाङ्गाम्नान, तत्राल्पानुरोधेन बहू- नि विच्छेदकान्यपनीय प्रकरणानुवृत्तिकल्पनायोगात् अल्पस्यैवा.

·सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। नारभ्याधीतन्यायेनान्वयः परिकल्प्यते । अत एव तत्पूर्वभाव्य- संयुक्तस्य विश्वजिदादेः स्वर्गफलकल्प्यनम् । अन्यथा प्रकरणाव दङ्गित्वापत्तेः । नचैवमपि विश्वजित्पूर्वभाजेनः अन्यानस्यैव श्येनादेः वि. श्वजिदङ्गं स्यादिति फलकल्पनाविषयाभावः। यत्र पूर्वोत्तरं विवि- धर्मपुरस्कारेण वाचनिकसंख्यादिरूपगुणाम्नानं तत्र तन्मध्यप. तितस्य विश्वजितः पूर्वोत्तरभाविकर्मङ्गत्वस्य तद्गुणाङ्गत्वस्य वा आकाङ्क्षानुवर्तकाभावेन वक्तुमशक्यत्वात् फलकल्पनोपपत्तेः । अतश्च प्रकृतेऽपि बहुभिर्निविन्मन्त्रैः व्यवधानान् प्रकरणाविच्छे- दोपपत्तेरुत्तराङ्गस्थानारभ्याधीतन्यायेन सामिधेन्यङ्गत्वोपपत्तेः नोपवीतविधौ प्रकरणानुवृत्तिः । वस्तुतस्तु अन्तरानुच्यमियादी सामिधेनीमात्रकाचिपदा. भावात अनुवाक्याद्यनुवचनसाधारण्येन सर्वप्रकृताङ्गानुषचन: मात्रोद्देशेन गुणविधानात् न तैस्सामिधनीपकरणानुवृत्तिशङ्कापि । यदपि चान्ते(१)देवा वै सामिधेनीरनूच्येत्याधर्थवादे सामेिधे. नीकीर्तनं तदप्याघारस्तुत्यर्थत्वात् न सामिधेनगिकरणानुवृत्तिमू- चकम् । नचैवं प्रकरणाभावे तासामाश्रयत्वानुपपत्तेः कथं काम्यवाक्ये तदाश्रितस्य गुणस्य फलार्थत्वेन विधानोपपत्ति रिति वाच्यम् । आश्रणलाभेन तत्रानुवचनान्तरस्यैव संख्यादि- विशिष्टस्य (२)रेवत्यधिकरणन्यायेन गुणात् भिन्नस्य फल वि. ध्यङ्गीकारात् तस्य च संख्यायुक्तानुवचनत्वसादृश्यात् १ञ्चदश. संख्यायुक्तानुवचनप्रकृतिकत्वावगतेः तदीयों विरभ्यासादि. धर्मान्तराणां च प्राप्त्युपपत्तिः। ननु प्रकृतावनुवचनस्य द्वितीयया ऋक्संस्कारार्थत्वावगः २. पू. मी.२-२-१२, १. ते. स. २-५-१०.

·२०२ मीमांसाकौस्तुभे [ उपवीताधिकरण- मात् अग्निसमिन्धनप्रकाशकानामचा प्राधान्येनातिदेशायोगः । न चानुवचनस्य ऋक्संस्कारार्थतेन विधाने उद्देश्यविशेषणीभू. तायासंख्यायाः अविवक्षापरितः । ' एकादशानामृचा प्रकृती समाम्नाताना प्रथमोत्तमतिर मासेन पाश्चदश्यस्य प्राप्तत्वेने. शपः। न च पाश्चदश्यविध्यभावे अनारभ्याधीतसाप्तदश्यस्य ऋगभ्यासेन ऋगन्तरागमेन वा प्रकृतावेव निवेशोपपत्तेः.. तव्या- वृत्यर्थ पाश्चदश्यविध्यावश्यकत्वमिति वाच्यम् । तर्हि उच्चारण रूपस्यार्थाभिधानरूपस्य वानुवचनस्य मन्त्रान्तरेष्विव न्याया- देव प्राप्तेः तदनूध सामिधेन्युद्देशेन पाश्चदश्यविधानोपपत्तेः । सर्वथा प्रकृतावा प्राधान्यादतिदेशायोगः । यद्यपि च तासामनुवचनं प्रति गुणत्वं स्यात् तथाप्यनु- पचनफकानिसमिन्धनप्रकाशकत्वेनैव तत् सामर्थ्यात् स्यात् । अ. तश्च द्वारलोपात विकृतौ तद्वाधः, प्रतिष्ठापरतया ऊहो वा प्रस- ज्येत, ततश्च नित्यानुवचनस्य प्रसङ्गसिद्धिक्ष्यमाणा विरुद्ध्ये. तेति चेत्, न; यत एवात्र सर्व सम्भवत्प्राप्तिकं तत एव वाक्य- व्यर्थ्यपरिहाराय सक्तुन्यायेन विनियोगभङ्गं प्रकल्प्य सा- मिधेनीगुणकानुवचनस्यैव मामर्थ्यपरिकल्पितानिसमिन्धनार्थ- स्वेन विध्यहीकारात् । न च साप्तदश्यव्यावृत्तिफळकपाश्चदश्पविधानेनार्थवत्ता । अनारभ्याधीतस्य साप्तदश्यस्य विकृतिपरत्वेनाप्युपपत्तौ प्राक रणिकमन्त्राणां अभ्यासस्य ऋगन्तरागमस्य वा कल्पयितुमश. क्यत्वेन तस्य प्रकृतौ प्रसक्त्यभावात् , प्रमक्तावपि वा (३) सप्त. दश वैश्यस्येति वैश्यनिमित्तकसाप्तदश्यविधियापत्तेः तहः नैव व्यावृत्तिसिदश्च । एवञ्च पाकरणिकेन पाश्चदश्येनानार- ३. तै. सं. २-१-२.. , ·सिद्धान्तः] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । २०३ भ्याधीतसाप्तदश्यवाध इत्याधिकरणानि पाश्चदश्यविधि कृत्या चिन्तया प्रचपशिष्टपाकरणिकमन्त्रपाश्चदश्यपरतया द्रष्टव्यानि । अत एवानारभ्याधीतस्य साप्तदश्यविधेः मित्रविन्दादि- प्रकरणस्थविधिना उपसंहारवत् वैश्यनिमित्तकविधिना उपसं. हारशङ्कापि. इष्टापत्यैव परिहता । अतश्च पाश्चदश्यस्य प्रकृती विध्यभावात् अनुवचनस्यैव सामिधेनीगुणकस्यार्थकर्मतया वि. .ध्यवगतेः युक्तो विकृत्यर्थानुवचने ऋचामतिदेशः । गुणत्वम- पिच तासां नानुवचनफळप्रकाशकतया, अपित्वनुवचनजनकत- यैव लाघवात् । अतश्च न तद्द्वारलोपाद्वापः अहो वा । नत्वेवं फलार्थस्यानुवचनान्तरस्य बहिःक्रत्वप्यनुष्ठानोपपत्तेः ऋतुप्रकरणाम्नानवैयापत्तिः। न च प्रकृती अनुशब्दवाच्यस्य (१)'नमः प्रवक्त्रे' इत्यादि परप्रयुक्तनिगदानन्तर्यस्याप्यङ्गत्वेन विकृतौ तस्यातिदेशेन प्राप्तः परप्रयुक्तनिगदाक्षेपायोगात् आन. न्तर्यासम्भवेन बहिःक्रतु प्रयोगानुपपत्तिरिति वाच्यम् । तस्य(२) "पश्चजना मम होत्रं जुषध्वं । तदद्य वाचः प्रथमं मशीय" इत्या- दिवाक्यालोचनया करिष्यमाणसर्वकर्मार्थत्वेन सामिधेनीमा- त्रार्थत्वेन ना प्रवक्त्रादिपायनापरत्वावसायात सामिधन्यनत्व स्थापि सत्वेन बहिःक्रतु प्रयोज्यत्वोपपत्तेः । नचैवमपि अनुवाक्यादिवत् 'अग्नये समिक्ष्यमानायानु बहीति भैषानन्तर्यस्यैवानु शब्दार्थत्वावसायात् तस्य चानिसमि- न्धनमाकाशकस्य बहिःक्रतु प्रयोगायोगात् तदान-तर्यलाभार्थमनु.. वचनान्तरस्यापि ऋतुमध्ये प्रयोगोपपचिरिति वाच्यम् । तस्यापि स्वफलार्थमनुवचनानुशापनरूपस्यास्य विकृताचूहेन प्रयोगो. १. आश्व. श्री. १-२-१. २. आ. श्री. १-२-१. .

·मीमांसाकौस्तुभे [ उपवीताधिकरण- पपत्तेः बहिःप्रयोगऽप्याक्षेपमम्भवादिति वाच्यम् । अनुशब्देन उत्तरकालवाचिना माङ्गमामिषेनीभावनायां तदअभूतपूर्वपदार्थो- तरकालत्वस्य रिहितत्वात् पूर्वपदार्थस्य च परप्रयुक्तस्याक्षेप्तु- मशक्यत्वेन तदुत्तरकालत्वासम्भवात् बहिःऋतु प्रयोगानुपपत्तेः । न च पाठप्राप्तपूर्वपदार्थानन्तर्यरूपस्य क्रमस्यानुशब्देना- नुवादात् तदभावेऽपि च विकृती लुप्तपूर्वपदार्थान्तरभाव्युत्तर- पदार्थानुष्ठानवत् बहिःक्रतु प्रयोगे प्रधानभूतानुवचनमात्रस्या- नुष्ठानोपपत्तिरिति वाच्यम् । विकृतौ पदार्थप्राप्यनन्तरं प्राप्स्य. मानस्य क्रमस्य कथमप्यसम्भवेन तं विना पदार्थानुष्ठानेऽपि इह प्रकरणमध्याम्नातम्य वैकृतानुवचनस्य ऋतुमध्यप्रयोगेनापि क्रमानुग्रहसम्भवे काग्यपधानमात्रानुष्ठानानुपपत्तेः क्रतुप्रकरणम ध्यानुष्ठीममानवैकृतानुवचनेनैव प्रसङ्गात् प्रकृतानुवचनकार्यसिद्धः न तस्य प्रधानानुष्ठानापत्तिः । अतश्च काम्यकल्पेष्वपि सामिधे नीप्रकरणानुवृत्यनपेक्षणात् न तदनुरोधेनाप्युपवीतविधौ तदनु वृत्तिरिति न सामिधेनीमात्राइमुपवीतम् । न च तर्हि 'काम्यानमेवास्तूपवीतम् । तेषां फहवत्वेनानु. पहताकाक्षाणामुजीवनाथ दर्शपूर्णमासादिष्विव सन्दंशानपे; क्षणात् । पूर्वोत्तरावधित्वेन हि तत्र कचित्सन्दशोऽपेक्ष्यते । न तु तदुज्जीवनार्थम् । अप्रतिबद्धत्वात् । पूर्वोत्तरावधेस्त्विह वाचनिका. रेव सिः न सन्दंशापेक्षणमिति वाच्यम् । तेषां विकृतित्वेन क्लप्तोपकारमाकूताङ्गनिराकाङ्क्षत्वात् प्राकृताङ्गानुवादेन प्राक- ताङ्गसम्बन्धिगुणविधिमध्यपातेन वा विधि विना . प्रकरणेन प्र हणायोगात् फलवतोऽपि व्यापकमहाप्रकरणमध्यपातेनाकाङ्क्षा. वश्यंभावाच्च । अतश्च सिद्धं उपवीतस्यान्यारत्वासम्भवात् म. हाप्रकरणात दर्शपूर्णपांसाङ्गत्वम् ।

·सिद्धान्तः] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । २०५ प्रयोजनं अस्यापि कर्तुरवैय्यग्यापादकत्वेन तत्संस्कार त्वात् पूर्वपक्षे सामिधेन्यारम्भे, तत्का, सिद्धान्ते दर्शपूर्णपामप- योगारम्भे तत्कभिरुपतिपनुष्ठेयमिति द्रष्टव्यम् । सूत्रं स्पष्टम् ।। इत्येकादशमुपवीताधिकरणम् ॥ अथ बादशं वारणादीनां सर्वयज्ञार्थत्वाधिकरणम्॥(१२) सू-गुणानां च परार्थत्वादसम्बन्धस्सम- त्वात् स्यात् ॥३-१-२२ ॥ (विषयसंशंयो) आधानप्रकरणे पवमानेष्टिसन्निधौ(१) “वारणो यज्ञावचरः स्यात् न त्वेतेन जुहुयात , वैकतो यज्ञावचरस्स्यात् जुहुयादेवै- सेने"ति श्रुतम् । तत्र अवचर्यते अनुष्ठीयते अनेनेति व्युत्पत्त्या अवचर शब्दः साधनवाची। अतश्च वारणकङ्कतजात्योः वा. क्येन यज्ञोद्देशेन विधान पूर्ववाक्ययोः । साक्षाच्च जात्या तदा- धारकाष्ठेन वा द्रव्यान्तरावरुद्धंयज्ञासम्भवात् तदङ्गभूतप्रक्षेपत- दतिरिक्तक्रियाणां वैकडूते वारणे च द्वारत्वेन विधानमुत्तरवा- क्ययोः । न्यायसुधायां तु वैकडूतस्य सर्वक्रियार्थत्वमित्युक्तम् । तत्र च यज्ञशब्देनाधानागपषमानीष्टमात्र मुद्दश्यत्वेनोच्यते ? किं वा यज्ञमात्रमिति सन्देहः । साधनत्वयात्रावचरशब्देन पादानात् कृदन्तत्वेन मुख्यश्रुतित्वाभावेन गौणश्रुतित्वात् पादा- ध्यायसङ्गतिः। अनन्तरा तु उपवीतस्य दूरस्थसामिषेन्यसम्ब- १.मै. स. १.७-७.

·२०६ मीमांसाकौस्तुभे [वारणाधिकरण- न्धेऽभिहिते पात्राणामपि तद्वदेव दूरस्थपषपानेष्टिसम्बन्धपा- अनिराकरणात् प्रासङ्गिकी। (पूर्वपक्षा) तत्र वाक्येन वारणवैकङ्कतयोः यसोद्देशेन विधानेऽपि यज्ञ- स्वरूपे आनर्थक्यपसक्ती अपूर्वसाधनलक्षणार्थ प्रकरणानुप्रवेशे प्रसक्ते प्रकृतापूर्वसाधानस्याधनस्य यज्ञत्वाभावात् तस्मिन्मेवान. थक्यप्रसक्तौ प्रकरणात्तदङ्ग ताना पवमानेष्टीना यात्वात् तत एव प्रकृतापूर्वोपकारकत्वसम्बन्धेन यापदेनोद्दिश्य वारणादि विधीयते । यद्यपि हि पवमानेष्टीनां प्रदेशान्तरपठितत्वात न विशिष्याधिकारोऽस्त्युपस्थापकः, तथापि प्रधानाधिकारेणैव प्रधानांशे बाधितेन तत्सम्बन्धिपवमानेष्ट्युपस्थापनादानक्य. तदङ्गन्यायेन वारणादेस्तदर्थताविरोधः । इष्यते च पश्ववयवा. पदानसम्बन्धिनो मनोतामन्त्रस्य महाप्रकरणात् ज्योतिष्टोमे मा. सावानर्थक्यतदान्यायेन तदभूते स्वरूपेणासनिहितेऽपि सव- नीये प्राप्तिः । अत एव तयासर्थ 'यधप्यन्यदेवत्य' इति वच- नमिष्टम् । तस्मात् स्वतोऽनुपस्थापितस्यापि प्रधानाधिकारेणो. पस्थितत्वात् पवमानष्टिमात्रार्थत्वं वारणादेरिति प्राप्ते- (भाष्यकारीयस्सिद्धान्तः) भाष्यकारेण तावदेवं सिद्धान्तितम्-सत्यं पवमानेष्टीनामा- धानार्थत्वे पात्राणां तब निवेशो युक्तः। तासां तु (१) यदाहवनी. ये जुहोती' तिवचनेनान्युत्पत्यर्थत्वावगमात् आधानेन समाधा- न्यागतेः आनर्थक्यतदङ्गन्यायाभावेन आधानप्रकरणपठितानां पात्राणां पवमानेष्टिषु निवेशो युक्त इति । तस्यायमाशया- १.तै. प्रा. १-१-२०० ·सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । २०७ ययष्यनारभ्यापीतेन 'यदाहवनीये जुहोती' त्यनेन न पवमा. नेष्टीनामग्न्यात्वं प्रतिपत्तुं शक्यम् । सप्तम्याः द्वितीयार्थलक्षणायां प्रमाणाभावात् , पवमानेष्टिवत क्रत्वन्तराणामप्यत्वापत्तौ तेषां निष्फलत्वापत्तेश्च । नचानारभ्याधीतस्य वाक्यस्य प्रकृत्यर्थवादि. हातिदेशनाग्निप्राप्तावसिदतनाङ्गत्वासम्भवेऽपि प्राधान्यकल्पनो. पपत्तिः । अंपाकृतकार्यकारितापत्तेः, औपदेशिकेन प्रकरणावगता. धानाङ्गत्वेन तद्वाधाच्च । अन्यथा विश्वजिदादिवत् पवमानेष्टी. नामपि फलकल्पनया अग्न्यङ्गत्वस्यैवानापत्तेः, तथाप्यनारभ्या- धीततुल्येनाधानपकरणाधीतवाक्येन सर्वेषामाधानाङ्गतया संभा- व्यमानानां पूर्णाहुत्यादिहोमानां साक्षादाहवनीयाङ्गत्वावगमात् पवमानेष्टीनामपि तदात्वावगतिः । अत एव तत्र द्वितीयार्ये सप्तमी । आहवनीयस्यासिद्धवेन होमागत्वासंभवात् । अतश्यो. भयोरप्याधानपवमानेष्ट्योरग्न्यात्वात् परस्पराङ्गाङ्गिभावाभा- वेनानर्थक्यतदङ्गन्यायासंभवात् वारणादेः स्वतोऽसन्निहितामु पवमानेष्टिष्वेव निवेशानुपपत्तेः वाक्येन सर्वयज्ञार्थत्वमिति ॥ पातिककारस्तु-अश्रुतवाक्यकल्पने प्रमाणाभावात् क. ल्पनेऽपि वा तेन यज्ञरूपाणां पवमानेष्टीना आहवनीयाङ्गत्वानु- पपत्तेः तासामाधानाङ्गत्वमेव । अत एवं कल्पितेम वाक्ये. नाधानाङ्गभूतानामेव पूर्णाहुत्यादिहोमानामाहवनीयाधिकरणत्व. सिद्धिः, न तु तेषां साक्षादाहवनीयाङ्गत्वम् , सप्तम्या द्विती. यार्थलक्षणायां प्रमाणाभावात् । अत एव तदाधानविशेषज. न्यपरमापूर्वविशिष्टाग्निवाचिनोऽप्याहवनीयमातिपदिकस्यासिद्धा- यकत्वात् आधानजन्योत्पसपूर्वविशिष्टाग्नावेष लक्षणेत्यप्यवग- न्तव्यम् । न ह्यन्ययां तेषतविधाहवनीयमापकमन्यत् प्रमा णमस्ति ।

·मीमांसाकौस्तुभे [ वारणाधिकरण- यद्यपि च पवमानेष्ट्याभूतानां प्राकृतानां होमानामातदेष- प्राप्तमुख्याहवनीयाधिकरणकत्वबाधेऽपि सति संभो प्रकृतिदृष्टस्य आधानविशेषप्रयोज्यापूर्वविशिष्टान्यधिकरणकत्वस्य सायस्के अग्नीषोमीयानुबन्ध्ययोः पौर्वापर्यस्येव बाधे प्रमाणाभावाद उ. सविधाहवनीयाधिकरणकत्वमापकमन्यदस्ति प्रमाणम् । इदमेव च पवमानेष्ट्यङ्गभूनानां हविःश्रपणपिष्टलेपफलीकरणहामानां उक्तविधगाईपत्यान्वाहार्यपचनाधिकरणकत्वप्राप्तो प्रमाणमिष्या ते तथापि अपाकृतानामाधानसम्बन्धिहोमानां उक्तविधाहवनी. याधिकरणत्वसिद्धाविदमेव वाक्यं शरणम् | यत्तु भवदेवेन प्रधानदेशत्वादङ्गानां तल्लाभ इत्युक्तम् , तदाधानस्य कुण्डत्रयसाधारणत्वात् व्यवस्थालाभे प्रमाणाभा- वादुपेक्षितम् । तस्मात् सत्यपि रचने पवमानेष्टीनामाहवनी- याङ्गत्वासंभवात् आधानाङ्गभूतासु सतीप्रेतासु प्रकृतयज्ञाभावा- दनिवेश इत्याह । तत्र चायमभिप्रायः न्यायसुधाकृता विवृत:- यज्ञशब्दः प्रधानयज्ञानामेवाभिधायकः। (१)"स एष यज्ञः प. विधः-अग्निहोत्रं, दर्शपूर्णमासी, चातुर्मास्यानि, पशुः, सामा, इत्यादिवाक्यपालोचनया तथैव शक्तिग्रहात् । न च पशोरङ्गभूत- स्यात्रोपादानादसिद्धिः । पशुपदस्य निरूढपशुबंधस्यैवात्र ग्रह- णात् । अत एवैकादशे 'पञ्चभियुनक्ति पांक्तो यज्ञ' इति यज्ञप. दश्रवणात् (२)“अनि युनजिप शवसा धृतेनेति युनक्ती"त्येत: द्वाक्यविहितस्याग्नियोगस्य प्रधानमात्रार्थत्वं भाष्यकारेण सिद्धान्तितम् । वार्तिककारेण च यज्ञसंयोगस्य • गुणवाक्यस्थत्वेन तदूषितम् .. .. ..अवश्च . पवमानेष्टीनामाधानाङ्गत्वेन यज्ञा- १.ऐ. ब्रा. २. तै. सं. ५-४-१०.

·सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । २०९ अन्यथा : गत्वाभावात् वारणादेः सार्वत्रिकत्वमिति, तन्न, यज्ञपदस्य यज- तिपर्यायस्यातिरिक्तशक्तिकल्पने प्रमाणाभावात् । "(१) सर्वस्मै वा एतद्यज्ञाय गृह्यते" (२)"एष वै सप्तदशः प्र. जापतिर्यज्ञमन्वायत्तः" इत्यादावपि प्रधानयज्ञग्रहणापत्ती आज्यंभागादिषु धौवाज्यवषट्कारादिप्राप्यनापत्तेः । अतएवै. कादशे यज्ञशब्दो यागमात्रवचन श्वेदङ्गयागानपि ब्रवीतीति वा. तिककताभिहितम् । तस्मादेवमभिप्रायो वाच्यः-सर्वत्रैव प्रकृतनिवेशः स्वोद्देश्य. स्य लक्षणीयांपूर्वेण व्यभिचरितसम्बन्धे प्रकरणादङ्गीक्रियते । यथा "त्रीहीन प्रोक्षति" इसादौ । अत एव तादृशस्थले प्रधा- नसम्बन्धानुपपत्तौ आनर्थक्य तदङ्गन्यायेन स्वतोऽसन्निहिते. नाप्यङ्गन प्रधानोपस्थापितेन धर्मसम्बन्ध इष्ट एव, यथा मनो. तामन्त्रस्य सबनीयेन । तत्र ह्यग्नरव्यभिचरितक्रतुसम्बन्धाभावेन प्रकरणं विना अपूर्वसाधनलक्षणानुपपत्तेः तेन प्रधानसम्बन्धा- वश्यंभावात् तत्रानुपपत्तौ तदङ्गभूतसवनीयमम्बन्धः कथश्चिदु- पस्थित्याऽङ्गीक्रियते । प्रकृते तु यज्ञशब्दनकाऽव्यभिचरितापूर्व साधनत्वोपस्थितौ तदर्थं प्रकरणानुप्रवेशायोगात् प्रधानसम्ब. न्धस्यैवाप्रसक्तो क्वसस्तदुपस्थापिताङ्गसम्बन्धः । एवं सत्यपि यदि परमानेष्टिसनिधाविदमाम्नायेत ततो भ. वेत्तन्मात्रा वारणादि । तदा हि अनुवादस्य पुरोवादसापेक्षतायां सति संभवे सन्निहितपुरोवादविषयत्वौचित्यात तन्मात्रविषयता भवत्येव । अत एव "ब्रीहिभिर्यजेत," : "सप्तदशारनिर्वाजपेयस्प यूपः" (३)"प्रयाजे प्रयाजे कृष्णलं जुहोति" इति प्रकरणा. १. तै. ब्रा. ३. ३.५.. २. त, सं. १-६-११. ३. तै. सं-२-३-२ २७ ·२१० मीमांसाकौस्तुभ [ वाघ्न्यधिकरण- तिदेशादिना सन्निहितपुरोवादविषयत्वलामः । अत्र हि अव्य. भिचरितक्रतुसम्बन्धेनैवापूर्वसाधनत्योपस्थितेः तदर्थं प्रकरणा- नुप्रवेशाभावेऽपि अनुवादस्य पुरोबादसापेक्षत्वात् तल्लाभः । प्रकृते तु पवमानेष्टीनां स्वतस्सन्निधानाभावात् सन्निहितस्य चाधानविधेः पुरोवादत्वाभावात् वाक्यमात्रेण सर्वयज्ञार्थत्वं वा- रणादेः । तत्रापि च यज्ञोद्देशेन विधानात् “एष समदशः प्रजापति" रितिवत् न प्रकृतिमात्रार्थत्वम् । प्रयोजनं पूर्वपक्षे पात्राणामान्तं धारणात तैरेवोपादानला- घवेन दर्शाधनुष्ठानोपपत्तावपि दैवात् तेषां नाशे दर्शायर्थम- नियतानामुत्पत्तिः । सिद्धान्ते वारणानामेवेति द्रष्टव्यम् । सूत्रं तु गुणानां वारणादीनां आधानभिन्नयज्ञार्थत्वात् तैरे. वासम्बन्धानां तदङ्गभूते अवतारसम्भवात् पवमानेष्टीनां च स्वतस्स- निधानाभावे यज्ञान्तरैस्समत्वादसम्बन्ध इति व्याख्येयम् । अथ वा सर्वयज्ञार्थत्वस्य "पूषा प्रपिष्ट" इतिवदर्थात् पूर्वा- धिकरणे निविदां सामिधेन्यङ्गत्वमाशङ्कय तन्निराकरणार्थत्वेन व्याख्येयम् ॥ इति द्वादशं वारणाधिकरणम् । . अध त्रयोदशं पान्याधिकरणम्(१३) । मू-मिथश्वानर्थसम्बन्धः ॥३-१-२३ ॥ (सि) (विषयसंशयो) आज्यभागक्रमे समाम्नातानां वानीधन्वत मन्त्राणां किंलिङ्गक्रमौ बाधित्वा (१)'वानी पौर्णमास्यामनुच्येते, वृध १. तै. सं. २.५-२.

·पूर्वपक्षः] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । २११ वती अमावास्यायो" इति वाक्याभ्यां प्रधानयागाङ्गत्वम् ? उत. लिङ्गक्रमाभ्यामाज्यभागाङ्गत्वमेव । वाक्यद्वयं तु व्यवस्थार्थमिति विचार्यते । ( सङ्गतिः) पूर्वपक्षे च सप्तम्या द्वितीयार्थत्वलक्षणात् गौणश्रुतिविनि. योगोपयोगिचिन्तनेन पादाध्यायसङ्गतिः । पूर्व च वाक्येन दुर्बलप्रमाणोपजीवने समर्थिते तदपवादकरणादनन्तरा । (पूर्वपक्षः) विद्वद्वाक्ये च कर्मान्तरत्वावेदकप्रमाणाभावात् तत्र मन्त्र. विनियोजकस्वासुपपत्तावपि आग्नेयादिषु तदुपपत्तेः नानयोः व्यवस्थार्थत्वमित्यधिकाशङ्कोत्थानात पौर्णमास्यधिकरणेनापौन. रुक्त्यम् । तत्र कालकृतव्यवस्थापक्षस्य पौर्णमास्यधिकरण एव निराकृतत्वात् कर्मकृतव्यवस्थापक्षस्य तत्तत्कालीनप्रधानाङ्गभू- ताज्यभागकर्मत्वलक्षणापवादकत्वेन गुरुभूतत्वात् लाघवेन पौ. मस्यमावास्यापदाभ्यां निरूढलक्षणया प्रधानानि, सप्तम्या च कर्मत्वमुक्त्वा तदुद्देशेन मन्त्रो विनियुज्यते । न च लिङ्गक्रमबाधः । क्रमस्य तावत् दुर्बलत्वेन बाधस्य गुणत्वात् । एवं च सामान्यसम्बन्धबोधकप्रमाणाभावेन लिङ्ग- स्याप्रयोजकत्वाच्च । वस्तुतस्तु ब्राह्मणगेतवाक्यापेक्षया लिङ्गस्यापि मन्त्रगतस्य दौर्बल्यमेव । अत एव "यद्ययन्यदेवत्यः पशु" रिति वाक्येन मनोतामन्त्रस्य लौङ्गिकी सवनीयाङ्गता बाध्यत इति वक्ष्यते । बीजं चात्र (२)बलाबलाधिकरणे वक्ष्यते। प्रशास्तयजेति म. त्रलिङ्गे "मैत्रावरुणः प्रेप्यति चानुचाहे" ति ब्राह्मणवाक्यस्य २. पू. मी. ३.३.७.

·मीमांसाकौस्तुभे [ वाध्यधिकरण- बाधस्तु सामान्यविशेषादिरूपप्रमेयन्त्रलावलेन द्रष्टव्यः । न तु वाक्यदौर्बल्वेनेति ध्येयम् । तस्मात् मधानमात्राङ्गत्वमेवेति प्राप्ते- (सिद्धान्त') म:-दुर्बलस्यापि प्रमाणस्याबाधनोपपत्नौ तद्भाधे प्रमाणा. भावात् नात्र प्रधानाङ्गत्वसम्भवः । न हात्र सोमप्रकाशकम्य म. त्रस्य कथमपि लिङ्गाविरोधस्संभवति । अमावास्यायां सोय. स्याधिष्ठानत्वनाप्यभावात् । । न च पौर्णमास्यां सोमस्य देवतास्वाभावेऽपि अग्निप्रका- शकस्य सोमप्रकाशकस्य च मन्त्रस्य समुच्चयाङ्गीकारेणाग्नी. षोमदेवताप्रकाशकत्वोपपत्तेः लिङ्गाविरोध इति वाच्यम् । पुरो. नुवाक्यामन्वाहेत्युपादेयगतैकत्वस्य विवक्षितत्वात्-पुत्रेष्टिवञ्च "दे द्वे पुरोनुवाक्ये भवत" इति विध्यभावात् एकस्मिन् कणि अ- नुवाक्याद्वयानुपपत्तेः । क्रमवाधश्चोभयत्र स्पष्ट एव । वस्तुतस्तु न केवलमबाधपक्षपातितयैव वाक्येन तयोरवा. धः । अपि तु नियमविधिलाघवानुरोधेनापीत्युक्तं पौर्णमास्यधि. करणे । अत एव सदनुरोधेन लक्षणाङ्गीकरणमप्यदोषः । एवं च प्रधानक्रमाम्नातानां अनुवाक्यान्तराणां बाधः । आज्यभागयोश्चाश्रुतानुवाक्याकल्पनं नाश्रितं भवति । तस्मात व्यवस्थार्थमेवेदं वाक्यद्वयम् । सा च कर्मकृतेत्युक्तमेव पौर्ण- मास्यधिकरणे॥ प्रयोजनं स्पष्टम् ॥ सूत्रं तु प्रधानस्यानुवाक्यानां च मिथो न प्रयोजनप्रयोज- निसम्बन्धः, लिङ्गादिवाधांपत्तेरिति व्याख्यम् ॥ इति त्रयोदशं वायधिकरणम् ॥

·सिद्धान्तः] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । . अथ चतुर्दशं हस्तावनेजनादीनां कृत्स्न- प्राकरणिकाङ्गताधिकरणम् ॥ (१४) मू-आनन्तर्यमचोंदना ॥ ३-१-२४ ॥ (सि) (विषयः) दर्शपूर्णमासयोः "हस्ताववनेनिक्ते" इति विधाय श्रुतं "उलपराजीस्तृणाती" ति। तत्रावनेजन द्वितीयाश्रुत्या अदृष्टविध. या दृष्टविधयैव वा हस्तसंस्कारार्थम् । तदपि कर्तृत्वांशेन । न तु भोक्तृत्वांशेन, मलापकर्षणार्थत्वात् । यद्यपि पूर्वमेव शुभयन्त- रमप्यनुष्ठितमस्ति तथापि मन्त्रानको स्मृतिदायवत् शुख्य न्तरस्यापि बाघकाभावः । अत एवास्य सिद्धान्ते सर्वार्थत्वेऽपि न पूर्वपदार्थाङ्गत्वमि- त्यर्थक्रमेण पाठक्रमं बाधित्वा न सर्वादावनुष्ठानम् । ततश्चावने. जनसंस्कृतस्य कर्वहस्तस्य उपयोगापेक्षायामुत्तरकालभाविपदा. थसाधनस्वामित्मप्यविवादमेव । (संशयः) उत्तरपदार्थस्तु किमव्यवहितानन्तर एव, अथवा सर्व ए- वेति सन्दियते । अत एव श्रुतिविनियोगोपयोगिहस्तनिष्ठापूर्व- साधनत्वविचारात् पादाध्यायसङ्गतिः । तत्मसनाच ज्योतिष्टो. मप्रकरणस्थं "मुष्टीकरोति," "वाचं यच्छती"त्याधप्युदाहरणम् । इदं हि द्वयमपि लिङ्गान्मन मणिधानद्वारा दीक्षितकर्तृसंस्का रक सत् करिष्यमाणकर्मार्थमेव, दीक्षितत्वपुरस्कारेण विहितस्य सर्वार्थत्वेऽपि पूर्वपदाङ्गित्वानुपपत्तेः । अतस्तत्राप्यव्यवहितो. राम्नातदीक्षितावेदनमात्रार्थत्वम् ? उत वाग्विसर्गाङ्गुलिविस- पूर्वभावियावत्पदार्थत्वमिति विचारः ।

·२१४ मीमांसाकौस्तुभे [ हस्तावनेजनाधिकरण- (सङ्गतिः) पादसङ्गत्यभावेऽपि प्रासङ्गिको द्रष्टव्यः । श्रुत्यैव वा मुष्टि वाग्यमयोः संस्कारार्थत्वामित्यपि सुवचम् । मुष्टीकरणस्य वाग्यम- मात्राङ्गत्वशङ्का तु उभयारेपि कर्तृसंस्कारकत्वेन परस्प- रागत्वानुपपत्तेनांतीवादर्तव्यः । अनन्तरा त्वानन्तर्यरूपक्रमाप. वादात् स्पष्श। (पूर्वपक्षः) अत्र आनन्तर्यादव्यवहितपदार्थाङ्गत्वमेव । नचानन्तर्यस्य बहुषु पठितेषु कस्यचिदवर्जनीयवाद नाङ्गतानियामकस्वमिति वाच्यम् । सन्निधिविशेषाम्नानवैश्यर्थ्यपरिहारार्थ तस्यापि प्रकर- णादिकल्पनेनाङ्गताग्राहकत्वात् । अन्यथा उपहोमानां विकृत्यङ्ग- स्वानुपपत्तेः । न च सन्निधानस्य नियामकलेऽपि प्रकृते सर्वार्थ- ताग्राहकाकरणविरोधात् तदसम्भवः । साधारणस्य प्रकरणस्य विशेषनिष्ठानन्तर्येणोपसङ्ग्रहोपपत्तेः । अन्यथा “शुन्धन"मिति प्रो. क्षणमन्त्रस्यापि प्रकरणात् सर्वप्रधानाङ्गभूतपात्रमोक्षणाङ्गत्वा. पत्तेः सन्निधाना सानाय्यानभूतपात्रोक्षणार्थता वक्ष्यमाणा विरुध्येत । अतो विरुद्धविषये प्रकरणस्य प्राबल्येऽपि अविरुद्धविषये उपसंहार एवेति पूर्वपक्षवादी मन्यते । अतश्चावनेजनमुलपरा- जिस्तरणाम । मुष्टीकरणवाग्यमौ चाध्वर्युकर्तृकदीक्षितावेदनफ- लीभूतज्ञानजननद्वारा आवेदनाङ्गम्। न तु सर्वाङ्गम् (सिद्धान्तः) सिद्धान्तवादी तु न वाक्यादिमात्रकल्पनया शीघ्रप्रवृत्तेन प्र- करणेन प्रमितस्य सर्वार्थत्वस्य प्रकरणादिकल्पनसापेक्षेण पश्चा. त्मवृत्तेन सन्निधिना युक्त उपसंहारः, तथात्वे विकल्पापत्तेः ।

·सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्थ प्रथमः पादः । २१५ .५ अत एव न यत्र सामान्यशास्त्रस्य प्रथमप्रवृत्तिकत्वं तत्रैवोपसं. हार इति वक्ष्यते । शुन्धनमन्त्रस्य तु न प्रकरणात् झटित्येव सर्वप्रधानाङ्गत्वावगमः। द्वारकल्पनासापेक्षत्वात् । सान्नाय्याङ्गता तु सनिधिना तद्वारस्य तदायपात्रशुन्धनरूपस्य क्लप्तत्वात झटि- त्यवगम्यत इति युक्तः तत्र सन्निधानेन प्रकरणस्योपसंहारः । प्रहाते तु द्वारक्लोः सर्वत्राविशेषात् वैपरीत्यमिति वैषम्यम् । वस्तुतस्तु अवर्जनीयत्वात् बहुषु किंचिदानन्तर्यस्य नाग. ताग्राहकत्वमपि । न च सनिधिविशेषाम्नानवैय्यर्थ्यम् । क्रस- नियमार्थत्वेन तस्योपपत्तेः । अत एव यत्रोपहोमादौ न प्रकर- णान्तरेणार्थवत्ता तत्राङ्गताग्राहकत्वमपि । तत्राङ्गत्वे भिन्नपयोग विधिपरिग्रहात् . क्रमनियामकत्वानुपपत्तिः । अतः आनन्तर्यस्य अनियामकत्वात् प्रकरणेन हस्तावनेजनस्य करिष्यमाणसर्वपदा. Cङ्गत्वमेव । कतृसंस्कारकत्वेन प्रधानमात्रार्थत्वशङ्कानुपपत्तेः । न च मलापकर्षणार्थत्वादस्य पिष्टलेपप्राग्भाविपदार्थाङ्गत्व- मेव युक्तमिति न्यायसुधाकृदुक्तं युक्तम् । हस्तावनेजनप्राग्भा- विमलापर्कषणार्थस्यास्य पिष्टलेपसम्बन्धिमलनिवर्तकत्वाभावे. ऽपि सर्वपदार्थाङ्गभूते तन्मलाभावसम्पादकत्वेन सर्वार्थत्वोपपत्तेः । मुष्टीकरणवाग्यमयोस्तु अङ्गुलिवाग्विसर्गमाकालीनत्वेनं यजमान- कर्तव्यसर्वपदार्थाङ्गत्वमेव, तदुत्तरकर्तव्यपदार्थसम्बन्धिनः प्रधा. नस्य पृथक्मयत्नापेक्षत्वेन एतजन्यवाभावात् । नचैवं तदुत्तरभाविप्रधानाङ्गत्वस्यैवाभावेन कथं प्रधानमक- रणेनाङ्गमात्रार्थत्वमिति वाच्यम् । आनर्थक्यतदङ्गन्यायेन तदुपपत्तेः। तस्मात् सवार्थत्वम् ॥ सूत्रं स्पष्टम् ॥ ननु प्रकरणस्यापि वाक्येन बाधोपपत्तेः कथं सर्वार्थत्वं ?

·- २१६ मीमांसाकौस्तुभ [चतुर्धाकरणाधिकरण- नह्याख्यातद्वययच्छन्दतुमुन् प्रत्ययाभावे एकवाक्यत्वमेव ना- स्तीति निपमस्समस्ति । पश्य मृगो धावतीत्यादौ व्यभिचारात , अत आह- सू-वाक्यानां च समाप्तत्वात् ॥३-१-२५॥ दर्शनभावनायाः कर्मसाका काङ्क्षत्वात् धावन भनिनायां तस्यां कर्मत्वेनान्वयोपपत्तेः युक्ता तत्रैकवाक्यता । प्रकृते त्ववने- जनभावनानां सत्यप्यपूर्वसांधनवलक्षणातात्पर्यग्रहणार्थ भाव- नान्तरापेक्षणे शाब्दबोधे हस्तादीनामेव कर्मत्वेनान्वयात् विभ. ज्यमानसाकङ्गत्वाभावेनैकवाक्यत्वानुपपत्तेः । प्रयोजनमुलपराजिस्तरणस्यारादुपकारकत्वेन प्रधानमा. वार्थत्वात् गृहमेधीये लोपेनं हस्तावनेजनस्यापि लोपः पूर्वपक्षे । सिद्धान्ते तु आज्यभागाङ्गत्वेन करणमिति विस्मृतस्यापि हस्ता. बनेजनादेः उलपराजिस्तरणानन्तरं करणमित्यपि प्रयोजन द्रष्टव्यम् ॥ इति हस्तावनेजनाधिकरणम् ॥ अथ पश्चदशमानेयचतुर्धाकरणाधिकरणम् ॥ (१५) सू-शेषस्तु गुणसंयुक्तस्साधारणः प्रतीयेत मिथस्तेषामसम्बन्धात ॥३-१-२६ ॥ (विषयः) दर्शपूर्णमासयोः “आग्नेयं चतुर्धा करोति" इति श्रुतम् । तत्र किं हविष्वमेव तदुद्देश्यतावच्छेदक.? अमिसम्बन्धिहविष्ट वा ? उत पुरोडाशत्वमेव का ? उताग्निदेवताकहविष्टम् ? इति विचार्यते ।

·पूर्वपक्षः ]: तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । २.१७ (सङ्गतिः) पादाध्यायततिःस्पष्टा । सर्वार्थत्वापवादाचानन्तरा। (पूर्वपक्षः) तत्र द्वितीयया घर्धाकरणं प्रति प्राधान्याद तद्धितार्थ- स्योदेश्यता प्रतीयते । तस्य च सर्वनामार्थकत्वात् स्वपाक्योषाता. भारे प्राकरणिकपरामार्शत्वावगतेः प्रकृतप्रधानसाक्षात्सम्बन्धि. विर्मात्रोद्देश्यतापगतेः अग्निसम्बन्धित्वरूपविशेषणस्याप्यविव- क्षितत्वात् हविर्यात्रस्य च चतुर्धाकरणम् । नपत्र परस्परान्वयो व्युत्पत्तिसिद्धः येन विशिष्टोद्देशः शङ्कयेत। (१)पौर्णमास्यधिकरणे. द्रव्यदेवतम्रोः परस्परानन्वयस्य स्थापितत्वात् । अस्तु वा कथंचिद्विशेषणविवक्षा, तथापि मपानभूतद्रव्य- सङ्कोचपरिहारार्थ सम्बन्धसामान्ये तद्धितस्यानुशासनिकी लक्ष- णामहीकृत्य अग्निसम्बन्धित्वमानं तद्विशेषणम् , (२) गुणे त्व- न्याय्यकल्पनेति न्यायात् । सम्बन्धस्य च विशेषापेक्षायां हविनिरूपितदेवतात्वाधिष्ठानत्वकत्वसम्बन्धस्याश्रयणात् सर्वेषां पुगेडाशमाना अग्नीषोमीयाज्यस्य "वेद्यां हीषी"तिबदा अग्नि- सम्बन्ध्यङ्गहविषोऽपि चतुर्धाकरणम् । अस्तु वा(३) "तच्चतुर्धा कृत्वा पुरोडाशं बर्हिपदं करोती"ति शतपयश्रुतिगतेन वाक्येन सिद्धान्तवदुपसंहारात् अमिसम्बन्धि- पुरोटाशमात्रस्यैव चतुर्धाकरणम् । आग्नेयपदस्य च पुरोटाशमात्र- परत्वेऽपि शाखान्तरीयत्वादस्य वाक्यस्य नानर्थक्यम् । अस्तु वा लक्षणाभयादेव आनेयमिति देवतातद्धितः । तथाप्यनीषोमीयादानप्यस्येवाग्ने देवतात्वमिति तस्यापि चतुर्धा- करणोपपत्तिः । घटपटांवानयंत्यादौ कर्मत्वस्यैव द्वन्द्वान्ते श्रुतम्य १. पू.मी २-२-३. २. पू. मी. ९-३-१५.३. श. बा. १-८-४ ૨૮ ·मीमांसाकौस्तुभे [ चतुर्धाकरणाधिकरण- तद्धितार्थस्य प्रत्येकममिसम्बन्धात्, त्यग्यमानद्रव्योदेशकर्मत्वरूपे देवतास्वे पासक्तत्वस्य बाधाप अतम्घ दित्य दवित्थमातु:डि. स्थमातृव्यपदेपावत उभयदेवत्पस्याप्याग्नेयपदव्यपदेश्यत्वोपपत्तेः युक्तं पुरोडापामात्रस्य चतुर्षाकरणम् । अस्तु वा व्यासक्तं देवतात्पम् । तथापि प्रधानभूतद्रव्य सहोचपरिहारायामिपदं स्वशाक्यघटितमधिष्ठानं सक्षयित्वा त- भिष्ठदेवतात्वमेव हविर्विशेषणत्वेनावगमयतीति न कश्चित् पुरो.. डापामात्रचतुर्धाकरणे विरोषः । पदि हि प्रमाणान्तरमपितसो- मादिसापेक्षस्यामिप्रातिपदिकार्थमात्रस्पानेन देवतात्वमुच्यते त- तस्सापेक्षत्वेन सदितत्तिमा आपघेत । अमिपदेनैव तु मनो- तास्थापिपदेनेव सोमादेरपि लक्षणायां न कश्चिद्विरोधः । अतष यथैव(१)"भामेयस्य गातर्फ विरुरूप माथित्रमवयी" स्पस्य सर्वविषयत्वं तथा प्रकृतेऽपीति सिद्धम् । सूत्रं तु उद्देश्यविशेषणसंयुक्तश्शेषः साधारणः प्रतीयेत । चतुर्षाकरणाख्यस्य शेषस्यामेश्योरेश्यविशेषणस्थ मियस्सम्बन्धा- भावादिति व्याख्येयम् ॥ इति पूर्वपक्षः। सू-व्यवस्थावाऽर्थ(२)स्य श्रुतिसंयोगात लिङ्गस्यार्थेन सम्बन्धाल्लक्षणार्था गुणश्रुतिः ॥३-१-२७॥ (सिद्धान्तः) आमेयस्यैव पा चतुर्षाकरणम्, प्रचुरपयोगेण देवतामाषा- कस्य तदितस्य सम्बन्धसामान्यलक्षकत्वानुपपचे। बत एप सदनुशासनमपि लाक्षणिकमेव । १. पाप.श्री. ३-१-२. २. अर्थसंयोगादिति भाज्याभिप्रेतः पाठः।

·२१९ सिद्धान्तः] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । न च प्रधानभूतसर्वनामार्थकतद्धितार्थद्रव्यसोचपरिहाराय लक्षणाङ्गीकरणम् । शुक्सा पट इत्यादौ सङ्कोचार्थ एव विशेषणे पक्षणानगीकरणात् । अन्यथा विशेषणमात्रोच्छेदापत्तेः । एते. नामिपदेनैव मनोतास्थाग्निपदवत् सोमादिलक्षणेत्यायपास्तम् । तत्र केवळानिदेवताकत्वाभावेन तदङ्गीकारेऽपि प्रकृते सदगीकारे प्रमाणाभावात् । न च देवतावाचित्वाङ्गीकारेऽपि अमीषोमीयादौ उभयोरपि देवतात्वसत्वाच्चतुर्षाकरणविषयत्वोपपत्तिः । इतरेतरयोगरूप. चार्यविहितद्वन्द्वन साहित्यस्य विवक्षितत्वात् सहितयोरेव देव. तात्वं प्रत्यन्वयोपपत्तेः । अतएव देवतात्वमप्यखण्डोपाधिरूपम् , न तु त्यज्यमानहविरुदेश्यत्वमेवेति .न व्यासक्तत्वाविघातः । घटपटावानयेत्यत्र उद्देश्यत्वेन तद्विशेषणस्य साहित्यस्याविवक्षि- तत्वात् प्रत्येक कर्मतेति विशेषः । अत एव सदभिप्रायेणैव द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणं पदं प्रत्येकमभिसम्बध्यत इति प्रवादः । अत- श्वानीषोमीयादावमर्देवतात्वाभावात् केवलाग्निदेवत्यस्यैव चतुर्षा- करणम् । यत्तु अग्निदेवताकत्वं प्रकृतद्रव्यविशेषणमविवक्षितमिति, तत्र धूमः-यन्मते सम्बन्धसामान्ये तद्धितः सन्मते सावत्कारक- तातिरिक्तसम्बन्धेन परस्परान्वयस्थ व्युत्पत्तिसिद्धत्वेन विशिष्टो. देशे नैव किंचित् बाधकमस्ति । यस्यापि देवतातदितस्तस्यापि किमपूर्वसाधनत्वस्य लक्षकं ? प्रकृतद्रव्यमानं वा ? प्रकृतहविष्टं वा ? नाय "सूक्तहविषोरि"ति नियमेन देवतातद्धितस्य द्रव्य. मात्रवाचित्वाभावात् । नान्त्यः; हविःपरत्वस्य देवतावाचित्व- प्रतीति विना अनुपपत्तेः । न हि सूक्ते हविषि वा वाच्ये देव. सातदितस्तेन नियम्यते । येन हवि:परत्वं प्रथमत एवा.

·मीमांसाकौस्तुभे [चतुर्धाकरणाधिकरण- अतश्व " . वबुध्येत । मुक्ते हविषि वा वाच्येऽपि अधीतादितद्धितस्य सम्बन्धसामान्यतद्धितस्य वा दृश्यमानत्वात् । अपि तु देवतात. द्वितस्य सतस्मृक्तहविर्वाचिस्वनियमः तेन क्रियते । उपजीव्यस्य प्रथमावगतस्य देवतात्वस्यैवापूर्वसाधनलक्षकत्वो- पपत्तेः तदेव प्रातीतिकमुद्देश्यतावच्छेदकम् । देवतात्वस्य च नियमेनानुयोगिपतियोगिसापेक्षत्वात(१) इविरातिन्यायेना ई- विषश्च विवक्षाङ्गीकारात् देवतायाश्च द्रव्यान्वयस्याव्युत्पन्नत्वेऽ पि “अर्थमन्तर्वेदि मिनोती"निषत् तद्धितान्तपदेनाग्निदेवताकह- विष्टस्य लक्षणयोदेश्यतावच्छेदकस्खोपपत्तिः । एवं चाग्निदेवताकस्य आज्यभागहविषोऽपि वैद्यांवीण्यासाद- यती"तिवत् चतुर्धाकरणप्रसक्तौ शाखान्तरीयेण "तच्चतुर्धा कृत्वे" ति वचनेन तच्छब्दपरामृष्टपुरोडाशपरणास्य स्वविषये उपसंहारादः ग्निदेवताकपुरोडाशमात्रस्य चतुर्धाकरणोपपत्तिः । आज्यभागाग स्यापि वा धौवाज्यस्य सर्वार्थत्वेन प्रतिपत्यनहत्वात् अनेनैव त श्योपसंहारः। एताशोपसंहारे च वीज विकल्पानापत्तिः, शक्य- तावच्छेदकानवच्छिन्नपदार्थलक्षणानुपपत्तिश्च । अन्यथा उपसं- हारानङ्गीकारे शाखान्तरीयत्वेऽपि विकल्पापत्तिः। आग्रेयपद- स्यैव पुरोडाशमानपरत्वलक्षणयोपसंहाराङ्गीकारे तु आने- यपदेन शक्यतावच्छेदकानवच्छिन्नाग्नीषोमीयादिलक्षणापत्तिः । अतः पुरोडाशपदस्यैव शक्यतावच्छेदकावच्छिन्नाग्नेयमावपरत्व. लक्षणया उक्तविधमुपसंहाराणीकरणं युक्तम् । तदा हि सामा- त्यशास्त्रस्य क्लप्तत्वेऽपि प्रथमप्रवृत्तिकत्वाभावात् फलतः परि- संख्यावान्तरभेदः तन्मात्रसंङ्कोचरूपोपसंहारोऽङ्गीक्रियत इति न विकल्पापत्तिः। १. पू.मी. ६-४-९.

·भावनाया: उत्तरकाल. सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । २२१ नचैवमपि परस्परोपसंहारे योस्सार्थक्योपपत्तावपि अन्य- तरेणान्यतरोपसंहारे सामान्य शास्त्रस्यानर्थक्यम् । 'तं चतुर्धा कृत्वे' त्यत्र तु प्राप्तचतुर्धाकरणोक्तरकालस्वविशिष्टवर्हिषत्त्वकरणकभा. बनायाः भक्षणाङ्गत्वेन विधानाचतुर्धाकरणविध्य भावेन सामा. न्यविधित्वाभावात् कथमुपसंहार इति वाच्यम् । क्रमविधानार्थ- मध्यनद्यमानस्य तेनोपसंहारोपपत्तः । वस्तुतस्तु तस्य शाखान्तरीयस्वात् तच्छाखीय पुरुषान् प्रति चतुर्धाकरणस्यापि विध्युपपत्तिः । नचैव वाक्यभेदापत्तिः । स्वोद्देश्यसम्बन्धिन्या एव चतुर्धाकरणभावन तासम्बन्धेनैवात्तरभाबनायां वैशिष्ट्योपपत्तेः। यद्यपि स्वशा. खीयवाक्याभावे शाखान्तरीयपुरुषान, प्रति चतुर्धाकरणं प्रानो. त्येव, तथापि स्वशाखीयवाक्यसत्वे तस्यैवाभ्युदयनिस्कत्वक ल्पनया विधायकत्वकल्पनात् सामान्यशास्त्रत्वोपपत्तिः । एवमेक- शाखीयवाक्यद्वयस्थलेऽपि यदि सामान्यवाक्यस्याभ्युदयशिरस्क- त्वकल्पनयापि संभवत्प्राप्तिकार्थप्रापणफलकत्वेन सामान्यशास्त्रत्व- संभषा, यथा अनारभ्याधीतसाप्तदश्यवाक्यस्य सामिधेनीसम्बन्ध. मात्रप्रापकतया तत्रापियुक्तोपसंहारो मित्रविन्दादिप्रकरणस्थसाप्त. दश्यवाक्यंन । यत्र तु न कथमपि सामान्यवाक्यसार्थक्यं तत्र विकल्प एवागयाङ्गीक्रियते । तत्रापि वाक्यद्वयममितमभ्युदयकारि भवतीत्येवं कल्पनया उपसंहार एवेसन्यदेतत् । यत्तु माशिवावदानवत् संत्यप्यानेयपदश्रवणे सर्वार्थत्वमि- त्युक्तम् । तत्माशिवमवधतीति सामान्यवाक्येन सर्वहविषां प्रा. शिवावदानप्राप्तौ प्रदेशविशेषापेक्षायां आग्नेयस्येतिवाक्येन आ- योद्देशेन मस्तकप्रदेशनियममात्रकरणात् अन्यपरत्वेन सामा- न्यवाक्योपसंहाराशक्तेः हविरन्तरे प्रदेशनियमाप्राप्तावपि प्राशि- ·२२२ मीमांसाकौस्तुभे [चतुर्षाकरणाधिकरणम् । त्रावदानमाप्तौ बाधकाभावात् । प्रकृते तु तद्विशेषवाक्यस्यान्यपरत्वा- भावेन उपसंहारस्यावश्यकत्वात् सर्वार्थत्वानुपपत्तः परिहर्तव्यम् । अत एवात्र प्राशिवायदानस्यावान्तरप्रकरणादेव प्राप्तः तद. भ्यथानुपपत्या च विभागापरपर्यायस्य विरुजनस्यापि प्राप्त तदनूध मस्तकमात्रमानेयोदशेनापादानत्वेन विधीयते । अत एवं द्वितीयया विभागसंस्कार्यतया प्रतीयमानस्यापि मस्तकस्य दृष्ठा- यत्वायनुरोधेनापादानत्वलक्षणायामपि न दोषः । अस्तुवा आग्नेयमस्तकापादानकस्य विभागस्यैव माशिवावदा- नोद्देशेन विधिः । स्फोटनापरपर्यायो विभागो नार्थप्राप्तः । अ. स्मिश्च पले विधेयसामर्थ्यादेव पाशित्रावदानस्यानेयमात्रविषय. स्योद्देश्यत्वारगमेऽपि न तस्योत्पत्तिवाक्येऽपि तन्मात्रविषयत्व- मित्यन्यत्र विस्तरः॥ मूत्र तु आमेय एव चतुर्धाकरणव्य व्यवस्था। देवतात्वरूप स्यार्थस्य तद्धितश्रुतिसंयोगात् । न चास्यापूर्वसाधनत्वपरिचायकत्वमात्रतया स्वरूपस्याविव- क्षितत्वादनादरः । लिङ्गत्वेऽप्यर्थेनापूर्वसाधनत्वेनान्यूनानतिरि- तत्तितया सम्बन्धात् । प्राशिवावदानवाक्ये तु आएपदम्य मस्तकोपरक्षणार्थत्वात् न तस्य. व्यवस्थेति व्याख्येयम् । प्रयो- जनं स्पष्टम् ॥ इति पनामानेयचतुर्धाकरणाधिकरणम् ॥ १५ ॥ श्रीरुद्रदेवसूनोः कृतिरेषा खण्डदेवस्य । मीमांसाकौस्तुभाख्या शेषाध्याये पाद आद्योयम् ।। इति पूर्वोत्तरमीमांसापारावारपारीणश्रीरुद्रदेवमूनो खण्डदेवस्य कुतो मीमांसाकौस्तुभे तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः॥ श्रीरस्तु ·श्रीः मीमांसाकौस्तुभे। तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः॥ ३-२-१ सू-अर्थाभिधानसंयोगान्मन्त्रेषुशेषभावस्स्यात त- स्मादुत्पत्तिसम्बन्धोऽर्थेन नित्यसंयोगात ॥ १ ॥ (सि) (विषय संशयो) एवं श्रुतिविनियोगोपयोगिविचारे समाप्ते इदानीं श्रुत्युप- नीविलिङ्गविनियोगोपयोगिविचार प्रारभ्यते । लिंज. नामाङ्गत्वघटकीभूतपरोद्देश्यताकृतिकारकत्वान्यतर- वाचकपदकल्पनानुकूला क्लुप्तपदार्थनिष्ठा योग्यता । यथा 'त्रु. वेणावद्यती' सत्र क्लुप्तपदार्थनिष्ठा द्रवमित्युद्देश्यवाचिपदकरप- नानुकूला पोग्यता लिङ्गम् , यथा वा संस्कारविध्यन्यथानुपप. श्या संस्कार्यस्य विनियोगकल्पनास्थळे द्रव्यनियामकपदकल्प. नांदे कतिकारकत्ववाचिपदकल्पनानुकूला क्लुप्तसंस्कारनिष्ठा यो- ग्यता लिङ्गम् । पद्यपि च तत्रोदेश्यवाचकमपि पंदं कल्प्यते तथापि कृति- कारकत्ववाचिपदस्य तावत् कल्पनान्न क्षतिः । एवं मन्त्रेध्वषि क्लुप्तेषु खपतिपाचार्य प्रत्युद्देश्यतामतिपा- ·२२४ मीमांसाकौस्तुभे [लिङ्गाधिकरण- दकपदकल्पनानुकूलास्ति योग्यता । अतस्सापि लिङ्गम् । सा चान्यथानुपपत्तिरूपत्वाद्व्यतिरेकठ्याप्तिरूपा । तच्च तत्पदरूप- श्रुतिकल्पनाद्वारा तत्तत्पदार्थ प्रति बलप्तपदार्थस्य तत्पदार्थस्य वा पदार्थान्तरं प्रति विनियोगे कारणम् । तत्र च वस्तुसामर्थ्य- रूपस्य लिङ्गविशेषस्य विचारामम्भवेनैतावतैव प्रायशः पर्यवसा- नम् । मन्त्रसामर्थ्यरूपे तु विचार्यते-किं तेन शक्यचे प्रतिपा- घमानेऽर्थे विनियोगः १ किंवा लक्षणया विनियोगो ? गोण्या वा प्रतिपाद्यमानेऽपीति । (सङ्गतिः) लिङ्गप्रयोज्यविनियोगोपयोगिचिन्तनस्य पादायत्वात् पा- दाध्यायसङ्गतिरस्पष्टा । अनन्तरा तु युक्तं प्रसक्षश्रुतेर्विशेष- निष्ठत्वादसविषयत्वं चतुर्धाकरणस्थ, रिगस्य तु न तथात्व- मिति पूर्वपक्षोत्थापनात् द्रष्टव्या। ( पूर्वपक्षः) तत्र दर्शपूर्णमासादिप्रकरणे समाम्नातानां श्रुखविनियुक्ता ना मन्त्राणामधिकाराख्यप्रकरणात् क्रतुसम्बन्धेऽवगते द्वार- विशेषे मन्त्रलिङ्गेन विनियोगः क्रियते । तत्रापि योग्यतारूपस्य लिङ्गस्य सत्यपि देवदत्तस्य पाकयोग्यत्वे आकाङ्क्षाभावे पाके विनियोगादर्शनात् आकाङ्क्षापि सहकारिणी । सा च य- थैव मन्त्रप्रकरणिनोः, तथा द्वारस्यापि, तदभावेऽपि सम्ब- न्धानुपपत्तेः। एवं च यथैव मुख्यस्य कुशच्छेदनस्य स्मारकापेक्षायां तद. अत्वन मन्त्रो "बहिर्देवसदनं दामी" ययं विनियुज्यते, यथा गौण- स्याप्युपाख्यसुगन्धितृणविशेषच्छेदनस्य स्मारकापेक्षायां विनि- युज्यत एव । न हि प्रतिप्रधान गुणावृत्तिविरुध्यते ।

·पूर्वपक्षः ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । २२५ न च जघन्यवृत्तिजन्यशाब्दबोध मुख्यार्थवाघस्यापि कार- णत्वात् कथं तदभावे गौणेऽर्थे विनियोग इति वाच्यम् । “य. टीः प्रवेशय" 'छत्रिणो गच्छन्ती' त्यादौ तदभावे तात्पर्यमा. त्रेण जघन्यवृत्तिदर्शनेन तात्पर्यानुपपत्तेरेव तत्कारणत्वावसा. या प्रकृते च गौणार्थविषयकस्मारकाकाङ्क्षाया एव तात्पर्य ग्राहकलात् तस्मिन् विनियोगोपपत्तेः । अत एव मन्त्रस्य मु. ख्यार्यविनियोगेन निराकाङ्क्षस्यापि न क्षतिः । न च गौणार्थस्मारकाकाङ्काया ध्यानायुपायान्तरेण निट- त्तिः|आकाङ्क्षायास्तापर्यग्राहकत्वमात्रेणाप्युपपत्तावनुपस्थितध्या- नामाक्षेपकत्वे प्रमाणाभावात् , वृत्तिपमापितप्रतिमन्त्रनियम- स्याङ्कन्वमित्येकस्यैव विनियोगस्य कल्पनोपपत्तौ ध्यानादीनां तत्कल्पने गौरवाच्च । अत एष गौणमुख्यार्थभेदेन विनियो. गकल्पनात् पूर्वपक्षेऽपि गौरवमियपास्तम् । तस्मात् सर्वत्र वि. नियोगः। एवं र. दर्शपूर्णमासपकरणपठितानां पूषानुमन्त्रणमन्त्रा- दीनां प्रकरण एवं गोण्या वृत्या. निवेशोपपत्रुत्कर्षोऽपि ना- श्रितो भवति । न च मन्त्राणां गौणार्याकालायां वृत्तिममाप्यप्रसङ्गत्वक ल्पनेऽपि प्रकृतेऽन्यादिरूपस्य गौणार्थस्य संनिहितमुख्य- मन्त्रान्तरेण निराकाङ्कत्वात् कथं तत्र पूषानुमन्त्रणमन्त्रस्य गौ- णस्य निवेश इति वाच्यम् । पाकरणिकेऽन्यदेवताकेऽनाम्नात. मन्त्रक वा कर्मणि निवेशोपपत्तेस्तत्रानुपस्थितध्यानाग्रुपाया. क्षेपापेक्षयोपस्थितषानुमन्त्रणमन्वनिवेशकरपनस्यैवोचितत्वादि- ·. २२६ मीमांसाकौस्तुभे [ लिङ्गाधिकरण- ति माते- (सिद्धातः) अभिधीयते-मुख्य एवार्थे मन्त्राणां विनियोगः, तत्रैव म- न्त्रप्रकरणिद्वाराकासामात्रसहकृतेन लिङ्गेन शीघ्रं श्रुतिकल्पनाद । जघन्यार्थविषये तु तात्पर्यग्रहाख्यकारणापेक्षत्वेन श्रुतिकल्पने विलम्बितत्वम् । न च गौणार्यनिष्ठाकातयैव तात्पर्यग्रहः । तस्याः ध्याना- दिमुख्यांपाषान्तरेणैव नित्तिसिद्धः । न चाक्षेपकत्वकल्पनागौरवभिषा क्लप्तमन्त्रग्राहकत्वम् । ध्यानादीनामपि स्मृतिकारणतया क्लप्सानां कारणत्वस्यानाक्षे. पात् । अनुष्ठानाक्षेपस्य तु मन्त्रेऽपि तुल्यत्वाच । न च गौणमुख्यार्थनिष्ठाकायोर्मन्त्रनियामकत्वे विनिग- मनाविरहा, गौणार्थशाब्दबोध पति शक्यसम्बन्धग्रहस्य हेतुत्वेन शक्योपस्थितेः प्राथमिकत्वात् कर्तनिष्ठाकांक्षाया एव मन्त्रनिया. कत्वोपपत्तेः । अतश्च मुख्यसम्बन्धेन निराकाङ्क्षस्य : मन्त्रस्य न पश्चादुपस्थितेन गौणेन सम्बन्धः, अन्यतराकासाहेडकस्तस- म्बन्धस्योभयाकासाहेतुकस्वसम्बन्धापेक्षया दौर्बल्पात् । न च विकृयाकाङ्क्षावदन्यतराकांक्षाया अप्यनन्यथासिद- स्वाद्विनियोजकत्वम् , ध्यानाधुपायान्तरेणापि गौणाविषय. कम्मृतिसिद्धरुक्तत्वात् । अत एष ध्यानादिमुख्योपायान्तरास. म्भवे गौणोपायान्तरसाधारण्येनतन्मन्त्रस्यापि कदाचित्माप्तिसं. म्भवेऽपि नैतन्मन्त्रनियामकत्वम् , मन्त्राम्नानान्यथानुपपत्तेः त- नियमकारणस्य प्रथमावगतमुख्यविनियोगेनैवोपशान्तत्वात् । एवं च यत् पूर्वपक्षे गौणमुख्यसाधारण्येनैकैव श्रुतिः क- ·सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। २२७ रयत इत्युक्तम्, तत् करपनयोशीघ्रमन्थरमवृत्तत्वेनकका- कमवृत्तिकत्वाभावादपास्तम् वस्तुतस्तु उद्देश्ययोस्समकालोपस्थितावप्यानेयादिषु प्र- पाजादीनां प्रयेकमेव श्रुतिकल्पनेति वक्ष्यते । तस्मान्मुख्यमा- प्रार्थत्वम् । सूत्रं तु शक्यसम्बन्धग्रहसापेक्षत्वेन मुख्यार्थाभिधानसं. योगात् खलु गौणार्थशेषताभावे तत्। ततश्च प्रथमावगतेन मुख्ये. नैव सम्बन्धो युक्तः। स्वेनैवार्थेन नित्यं प्रमाणान्तरमनपेक्ष्य मन्त्राणां संयोगादिति व्याख्येयम् ॥ सू-संस्कारत्वादचोदिते न स्यात् ॥ ३-२-२ ॥ परवेवं सति पूषानुमन्त्रणमन्त्रादीनामुत्कर्षः प्रसज्येतेत्यु. तम् , तदुत्कर्षस्य गुणत्वादप्रयोजकम् । न हि लिन प्रकरणवा- घ उत्कर्षों दोषः । नच सामान्यसम्बन्धबोधकपमाणाभावः । यागानुमन्त्र- समाख्याया एव तत्वात् । न च प्रकरणादिनापि तात्पर्यग्रहे लोके मुख्यार्थत्वादर्श- नात्कथमुत्कर्षकल्पनेति वाच्यम् । दूरस्थस्यापि साकांक्षस्य कश्चिदुपस्थितिसत्वे भुख्योपायान्तरनिराकाससंनिधिरूपस्य प्रकरणस्य तात्यर्पग्राहकत्वादर्शनात् । अत एव व्यवहितपदा- न्वयवत् व्यवहितवाक्यान्वयोऽपि ग्रन्थव्यवहारादौ लोके दृष्टः । यदि तु कथचिल्लोके ईशविषयेऽपि गौणप्राकरणिकार्यग्रहणं ह. श्येत तदा वक्तृविवक्षायाः प्रकारान्तरेण ज्ञाने सतीति ध्येयम् ।

·२२८ मीमांसाकौस्तुभे [लिकाधिकरणम् । न च प्रकरणे पाठशात्मकरणिनो ज्ञाप्यमानेनानेन क- यमुपकर्तव्यमित्याकांक्षव गौणार्थतात्पर्यग्राहिकास्थिति वाच्यम् । तस्या अप्पनिर्धारितद्वारिका क्लुप्तदारकेण दरस्थेनाप्यन्व. योपपत्तौ तद्वाहकत्वे प्रमाणाभावात् । अत एव प्रकरणपाठो. ऽपि पारायणायपयोगी तादृशक्रमसिद्ध्यर्थ न नान्तरीयका- कांसोजकम् । इदं चोत्कर्षाभिधानं प्रकरणे मुख्याविरो- धिगुणान्तरसत्व एव शेयम् । तदभावे तु क्लुप्समुख्यार्थवि- ध्यभावेऽपि मान्त्रवर्णिकमुख्याविधिकल्पनोपपत्तेः । अत एवोपांशुयाजादेर्याज्यानुवाक्यामन्त्राणां मोत्कर्षः । तत- थायमत्र क्रमः-मुख्यार्थविधिसत्वे तत्रैव विनियोगः । तदभावे मात्रषणिक मुख्याविधिकल्पनम् , विरोधिगुणसचे तत्कर्षः । तस्यापि सामान्यसम्बन्धबोधकप्रमाणाभावेनासंम्भवे प्रकरण एव गौणार्थविषयकत्वकल्पनम् । तस्याप्यनुपयुक्तलक्षणाघस- म्भवादिनाऽसम्भवे सदाभिधानस्यवादृष्टार्थत्वकल्पनया जप- रूपत्वाङ्गीकरणमिति ॥ सूचं तु विरोधिनि गुणे चोदिते सति यत्र गुणश्चोदितः तत्रोत्कर्षाभिधानं न दोषस्स्यात् । लिङ्गन सामान्यसम्बन्ध- प्राहकप्रमाणसहकतेन मुख्यार्थसंस्कारकत्वस्यैवावगमादितिव्या- रूपेयम् । प्रयोजनं स्पष्टम् ॥ इति प्रथमं लिङ्गाधिकरणम् ॥

·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । २२९ अथ द्वितीयमैन्द्रयधिकरणम् (२) । सू-वचनावयथार्थमैन्द्री स्यात् ॥ ३-२-३ ॥ ( विषयः) अनौ श्रुनं-"कदाचन स्तरीरसायन्या गाईपत्यमुपति- छत" इति । (संशयः) तत्र किमयं पन्त्रः मुख्यसामोपष्टब्धतद्धितश्रुत्या - न्द्राङ्गम् ? उत गौणसापर्योपष्टब्धकारकश्रुत्या गाईपत्यामि- ति विचारः। (सङ्गतिः) तत्र गौणसामर्थ्यस्य . विनियोजकत्वाभाववद्विनियोजक- श्रुतिसहापत्वरूपविनियोगप्रयोजकत्वाभावस्यापि पूर्ववत्मस- क्तस्यापवादकरणात् पादाध्यायानन्तरसङ्गतयः । यतु भाष्यकारेण "निवेशनस्सामनो घमूनामित्यैन्या गाईपरामुपतिष्ठत" इत्युदाहृतम् । तत् "विश्वा रूपाऽभिचष्टे शची- मितादेव इव सविता सत्यधर्मेन्द्रो न तस्थौ समरे वसूना"मिति मन्त्रशेष 'उपमार्थेन नकारणेन्द्रस्योपस्थानतया गुणत्वेन स- ङ्कीर्तनादग्रे च "वसूनां पावश्चास्मी"ति वसुश्रेष्ठत्वकथनेन प्राधा- न्यावगते. मुख्यसामर्षस्यैव कारकश्रुत्युपष्टम्भकतया स्वस्यैव स्वीपमानेन कथविद्गीणसामर्श्वस्य च तद्धितश्रुत्युपष्ठम्भकतया च वैपरीत्यादुपेक्षितम् । न च तद्धितश्रुतिदौर्बल्य एव तस्तदाहरणता । तस्य बला- बलाधिकरणसिद्धत्व नैतदधिकरणविषयत्वाभाषा गौणसामर्यस्य विनियोजकश्रुत्यसाहयतामात्रत्वेनैतदाधिकरणाविषयः । अत एव ·मीमांसाकौस्तुभे [ऐन्धधिकरण- न तेन पौनरुक्त्यमपि । अतः पूर्वोक्तमेवोदाहरणम् । (पूर्वपक्षः) तंत्र पूर्ववदिहापि तात्पर्यज्ञानस्य लक्षणादिजन्यशान्दवोधे कारणत्वेन तदग्राहकाभावान गौणसामर्थ्यस्य द्वितीयाश्रुति. सहायत्वम् । न च द्वितीयाप्रमितविनियोगस्यैव तात्पर्यग्राहकत्वम् , शाब्द- बोधे योग्यताज्ञानस्य कारणत्वेन गौणसामर्थ्यानाभावे विनि- योगप्रमाण एवानुपपत्तेः, प्रथमोपस्थितेन्द्रतदितश्रुत्या इन्द्राङ्ग त्वस्यैवावगमेनायोग्यतानिश्चयस्य प्रतिवन्धकत्वाच्च । न च प्राथमिकत्वेऽपि तद्धितश्रुतेः कारकश्रुतितो दोर्बल्यम् , तदितस्यापि प्राधान्येन भन्त्रप्रतिपाद्यत्वरूपे देवतात्वे शक्त- त्वेन दौर्बल्ये प्रमाणाभावात । अत एव भ्रतिलिङ्गाधिकरणन्या. येन केवलस्य लिङ्गस्य दौर्बल्येऽपि तद्धितश्रुयानुकूल्यादिन्द्रा त्वोपपत्तिरिति विशेषाशङ्कासवान सेन पौनरुत्यम् । अतश्च मन्ने गौणत्वस्य तात्पर्य ग्राहकाभावात् प्रत्युत द्वि- तीयान्तपद एव जघन्यहरयाश्रयणे सद्धितश्रुतस्तात्पर्यग्राहिया यास्सवाद तत्रैव तदाश्रयणं तेन द्वितीय प्रतियोगित्वलक्षिका गार्हपत्यसमीपे स्थित्वेन्द्र प्रकाशयेदिति 'गुणे त्वन्याय्यकल्पने' ति न्यायागाईपसमातिपदिकमेवेन्द्र गौणम्, पक्षमापनत्वसादृश्यात् । अथ पा गाईपयपातिपदिक गृहपतेरयमिति व्युत्पत्त्या इ- न्द्र यौगिकमस्तु रूढिबलीयस्त्वात् अग्नेरेव कर्मत्वं तत्तु न मन्त्र- साध्याभिधानं प्रति । तस्याशाब्दत्वेनान्वयानुपपत्तेः। अपि त धातुवाच्यसमीपावस्थानं प्रति । न च प्रकाशनक्रियातिरिक्तक्रियायां मन्त्रस्य करणत्वा.

·सिद्धान्तः] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। २३१ संभगतस्मिन्नन्वयानुपपत्तिः, (१) उपान्मन्त्रकरण' इसनेनो- पपूर्वात्तिष्ठतेर्धातोर्मन्त्रकरणके प्रकाशनाख्ये व्यापारे व. तमानादात्मनेपदविधानेन प्रकाशनपरत्वाभावे आत्मनेपदा- नुपपत्तिश्चेति वाच्यम् । (२)"प्रकाशनस्थयाख्ययोश्चे"ति पूर्व- सूत्रेणैव प्रकाशनातिष्ठनेरात्मनेपदविधाननैतत्सूत्रे प्रकाशनव्य. तिरिक्तस्यापि व्यापारस्य मन्त्रकरणकत्वे भात्मनेपदविध्यर्थ. त्वात् । अतश्च समीपस्थितावेव मन्त्रः करणम् न च वाधः । एतत्स्मृतिबलेनैव समीपस्थितेरभिधानप्रयो. जनकत्वावसायादैन्द्रमन्त्रस्यापि समीपस्थितिसाध्येन्द्राभिधान- करणत्वेन समीपस्थिताचौपचारिककरणकत्वोपपत्तेः । अत एव स्वसाध्येन्द्राभिधानसाधकत्वस्य सम्बन्धविधयेव भानोपपत्तन धातोरभिधानलक्षणापि । अंतश्च वाच्य एव व्यापार मन्त्रस्य करणत्वमग्नेश्च कर्मत्वम् । न च वाच्यस्य तिष्ठतिपार्थस्याकर्मकत्वात् कथं तत्राग्नेः कर्मत्वेनान्वयः। (३) अकर्मकाच' त्युत्तरसूत्रेणाकर्मकात्तिष्ठेतरा- स्वविधानेनास्मिन् सूत्र तिष्ठतिवाच्यस्याप्यर्थस्य सामीप्य- रूपफलारच्छेदेन सकर्मकत्वविवक्षणात् । एवं सामीप्यस्य प्रतियोगितासम्बन्धेनाग्न्याश्रयत्वादग्नस्थितिकमत्वोपपत्तिः । तस्मात् द्वितीयाश्रुतेरन्यथाप्युपपन्नत्वाल्लिङ्गेन तत्सहकृततदित- श्रुत्या वा इन्द्रप्रकाशकत्वमेव मन्त्रस्येति प्राप्त- (सिद्धान्तः) अभिधीयते-द्वितीयाश्रुया गाईपत्यार्थत्वावगमेन नात्र मु- १ पा.सू.१-३-२५. २पा. सू. १-३-२३. ३ पा.सू.१-३-२६.

·मीमांसाकौस्तुभे [ ऐन्धधिकरण- रूपार्यकत्वम् । न च योग्यताज्ञानाभावारचौतविनियोगानुपपत्तिः । अयो. यतानिश्चयाभावमात्रेण शाब्दबोधोपपत्तौ योग्यताज्ञानस्य कारणत्वकल्पन प्रमाणाभावात् । अतस्सामग्रीसत्वेन श्रौतविनि. योगोपपत्तेः तस्यैव बलवतस्तात्पर्यग्राहकस्य सच्वेन मन्त्रांतेन्द्र- पदस्य यज्ञमाधनत्वसादृश्यादिन्दतिधात्वर्थानुसाराद्वाग्नी - जथ. न्यतस्याश्रयणम् । न च तद्धितश्रुत्या द्वितीयाश्रुतेबांधः । तद्धितात्तस्यापि प्राधान्यन प्रतिपाद्यत्वरूपस्य देवतात्वस्य मन्त्रं प्रति गुणत्वेनो. पस्थितत्वाद्विपरीतविशेषणभावकल्पना विना तद्धितेन शहिति द्वि- तीयावन्मन्त्रस्येन्द्राङ्गत्वप्रमाणानुपपत्तेः, इन्द्रोदेशेन मन्त्रविधावे. कप्रसरतासङ्गापत्तेश्च, मन्त्रस्येन्द्रसम्धन्धे समीपस्थितिं प्रत्यवि- शेषणत्वेन तां प्रति मन्त्रवैशिष्टयामम्भवाद्विशिष्टविध्यसम्भ. वेन प्रत्येकं गाईपत्योद्देशेन समीपस्थितिविधों वाक्य भेदादा- स्मनेपदविरोधापत्तेश्च, चपने इन्द्रस्यानुपयोगेनोद्देश्यत्वानु- पपत्तेश्च । एतेन तद्धितस्य स्वतो विनियोजकत्वाभावेऽपि गाहपसपदे लक्षणातात्पर्य ग्राहकत्वपात्राङ्गीकरणान वाक्य भेदादिदोष इत्यपा- स्तम् । अनुपयोगीन्द्रप्रकाशानार्थत्वानुपपत्तेः, विना कारणं विधौ लक्षणाङ्गीकार प्रमाणाभावाच्च तद्धितस्य शक्यार्थबोधकालीने न्द्रमकापाकत्वानुवादमात्रत्वेन लक्षणां विनाप्युपपत्तेः । गाईप- स्यपदस्यावयवयोगेनेन्द्रपरत्वपक्षे रूढित्यागापत्तेश्च । समी- पस्थिति प्रत्येव गाईपत्यस्य कर्मतेति पक्षस्तु मन्त्रस्यौपचारि. ककरणत्वापत्तः समीपस्थितेश्व गार्डपत्यसंस्कारार्थत्वे इन्द्राभिधा. नार्थत्वापोगान्मन्त्रस्य ." तद्वारौपचारिककरणत्वस्याप्यनुपपत्ता- ·सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। २३३ वात्मनेपदानुपपत्तेः आत्मनेपदानुरोधेन वेन्द्राभिधानार्थवा- जीकारे गाईपत्यस्य सक्तुबदनीप्सितकर्मलायोगाद , ईप्सितक- मत्वाङ्गीकारे चोदेश्यानेकत्व निमित्तवाक्यभेदापत्तेरयुक्तः । तस्मात् द्वितीयान्ततृतीयान्ते च पदे यथाश्रुते एवाङ्गीकृत्य धातुनव समीपवस्थानविशिष्टमभिधानमात्मनेपदरूपतात्पर्य ग्राहकानुरोधेन लक्षयित्वा तत्रैव मन्त्रस्य करणत्वेन गाईपत्यस्य च कर्मत्वेना- वयोऽङ्गीक्रियते । गाईपत्यस्य च साधनत्वेन चयने उपयोगा: भावेऽपि संस्कार्यत्वेन तत्सत्त्वादभिधानकर्मत्वोपपत्तिः। तस्मा- गौणे गाईपत्य एव मन्त्रस्य श्रुत्या विनियोगायुक्तमेव गौण. सामर्थ्यस्य तदुपष्टम्भकत्वम् ॥ सूत्रं स्पष्टम् ॥ सू-गुणादप्यभिधानं स्यात् सम्बन्धस्यांशास्त्रहे- तुत्वात् ॥ ३-२-४॥ नवस्तु श्रुत्या गार्हपत्ये विनियोगः, तथापि न गौण- माश्रयणम् । श्रुतिशास्त्रस्य शक्तिरूपसम्बन्धतात्पर्य ग्रहहेतुत्वे. नाप्युपपत्तेः । अतश्च मुख्यवृत्यैव श्रौतविनियोगनिर्वाहे न गौण. स्वाश्रयणमित्याशयाह-लोकपसिद्धगौणवृत्त्याऽप्यभिधानोपप- तावन्यपरस्यालौकिक शक्तितात्पर्यग्राहकत्वकल्पनाप्रमाणाभावे. न गौणाभिधानमेव न्याय्यमिति । प्रयोजनं स्पष्टम् ॥ इति द्वितीयमैन्यधिकरणम् ॥ ३० ·अथ तृतीयं हविष्कृदाहानाधिकरणम् ॥ (३) मू-तथाहानमपीति चेत् ॥ ३-२-५ ॥ (पू) (विषयसंशयौ) दर्शपूर्णमासयोः "हविष्कदेहीति विरवनन्नाहयती"ति श्रुतम् । तत्र किं हविष्कदेहीति मन्त्रो वाक्येन गौणेऽवधाते विनियुज्यते ? लिङ्कन वा मुख्य एवाहाने ?, इति विचारः। सङ्गतिः) गौणसामर्थ्यस्य श्रुतिसहायत्ववत् प्रबलवाक्यसहायत्व स्यापि प्रसक्तस्य वाक्यविनियोगसिद्धापवादकरणात् पादाध्या- यानन्तरसङ्गतः। (पूर्वपक्षः) तत्र नाहानाङ्गं मन्त्रः । “पल्यैव हविष्कृदुपोत्तिष्ठति देवा- नृषीन् पितृन् साऽभिदुखावहन्ती"तिवचनेनावघातस्य पत्नीकर्तृक वेऽपि पत्री स्वयमेवोपोत्तिष्ठति न वाहूतेसेवकारेण पक्षपाप्ता- हानाभावनियमप्रतीतेराहानविध्यन्तरस्य चानन्यथासिद्धस्या- भावात् मन्त्रस्य तदङ्गत्वानुपपत्तेः । अत एव तत्र निरभ्यासविधिः, सहायार्थत्वात् , तस्य च प्राप्ता वघातकालानुवाद इत्यपास्तम् । विना कारणं काललक्षणायां प्रमाणाभावाच । अतो(१) "लक्षणहेत्वोः क्रियाया" इतिशतम- त्ययस्य प्रयोजकत्वापरपर्याये तो स्मृते "रभिचरन् यजे. ते"तिवन्मन्त्रपाठस्यावघातभावनाङ्गत्वमेव । व्युत्पन्न श्चोदनं भुआनोगच्छती'सादौ शतप्रत्ययोपात्तक्रियायामपि सुबन्तान्वयः। न चैवं प्राप्तावघातोद्देशेन मन्त्रविरभ्यासयोर्विधी वाक्य. भेदापत्तिः । अवघातक्रियाया वितुषीभावफलकत्वावश्यंभावेन १पा. स.३-२-१२६ . .

·पूर्वपक्षः] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । २३५ तत्र त्रिरभ्यासविध्यनुपपत्तः । शाखान्तरे त्रिरभ्यस्तस्यैव मन्त्र. स्प पठितत्वेन त्रिरित्यस्यानुवादात् तदनापत्तेः । वस्तुतस्तु अवघाते' समाख्यामाप्तस्यायोचिनिन पत्रीकर्तृकत्वेन बाधादवघ्नन्निति पुंस्त्वस्यापि विधेयत्वापत्तेः मन्त्रपुंस्त्वोभयविशिष्टावघातविधिरेवापम् । एवं च पनीवाक्येऽपि गुणादवघातान्तरविधिरेव । योस्त यो 'हीनवहन्ती' त्यनेन संस्कार्यसम्बन्धेऽपि दृष्टार्थत्वाद्वि. कल्पः । अत एव पत्रीकर्तृकावधाते "अवरक्षो दिव" इति मन्त्रोऽपि निस्संपन्नः । प्रकृतवाक्यविधेयस्य विशिष्टावघातस्य विधायकस्त्वाहयंतिपरः प्रत्यय एव । धातुराख्यातांशश्च साधु. स्वार्थमनुवादौ आख्यातांशस्य "तत्करोति तदाचष्टे' इत्येवं- प्रकाशनार्थत्वमङ्गीकृत्य मन्त्रेणाध्वर्युराहानमाचष्टे इत्येवं शक्या- थबोधकालीनाहानप्रकाशनस्य प्राप्तस्यानुवादात् । अतो मन्त्र पुंस्त्वविशिष्टावघातभावनैव शत्प्रत्ययोपात्ता विधीयत इति मन्त्रस्य गौणावघातात्वमेव । गौणीवृत्तिप्रकारचावघातेऽपि कथाचित स्थाली पचतीतिवत् कर्तृत्वमुपचर्य, अचेतनेऽपि चेतन त्वमारोप्य, हेऽवघात ! त्वमेहि. सम्पन्नो भव इत्यर्थाङ्गीकारण द्रष्टव्यः । सूत्रं आहानशक्तोऽपि हविष्कृदेहीति मन्त्रः ऐन्द्रीवदयथार्थे विनियुज्यते इति व्याख्येयम् ॥ (इति पूर्वपक्षः) सू-न कालविधिश्वोदितत्वात ॥३-२-६॥(सि) (सिद्धान्तः) नात्र गौणेऽवधाते मन्त्रस्य विनियोगः । वचनस्य मुख्या. हामसम्बन्धानुवादकत्वेनाप्युपपत्तेः । मुख्यविशेष्यभूताहानभाव.

·- मीमांसाकौस्तुभे [हविष्कृदाहानाधिकरण- नासम्बन्धस्याभ्यर्हितत्वाच त्रिरित्यस्यावघातेऽन्वयानुपपत्तेर श्रुतमन्त्रपाठक्रियांविषयत्वापचेश्च । विना कारणमाख्याते आनुशासनिक्या अपि प्रकाशनलक्षणांया धातोस्साधुत्वपारायं विशिष्टार्थविध्यादेश्चान्याय्यत्वाच्च । नचैवकारेणाहानस्य पर्युदासात् तब मन्त्रादिसम्बन्धानुप- पत्तेस्सर्वदोषाङ्गीकरणम् । तत्रेतरस्य सर्वस्य प्राप्तत्वेनावपाता. नुवादेन पत्रीमात्रविधानादेवकारार्थविशिष्टपत्रीकर्तृकावघाता- न्तरविधौ गौरवविकल्पाद्यापत्तेः । अत एव 'पन्त्येव हविष्कृदु: पोचिष्ठती' त्यत्र परन्येव हषिष्कृत् न त्वम्येत्येवकारार्थो, न तु पत्री स्वयमेवोपोत्तिष्ठति न वाहूतेत्येवकारार्थः । न चैवमनाहूताया अपि स्वपदार्थकरणोपपत्तेराहानस्य नित्यप्राप्त्यभावात् कथं तत्र मन्त्रसम्बन्धानुवाद इति वाच्यम् । मन्त्रस्यावघातावान्तरमकरणे पठितस्य तत्सम्बन्धनिर्वाहार्थ "बाहुभ्यां सध्यास" मित्यादिमन्त्रवन्मान्त्रवर्णिकक्रियानियम. विधिकल्पकत्वोपपत्तेः अत एव नित्यप्राप्तत्वेऽपि चयनादिवदध्वर्युकर्तृकल्लसियर्थ विधिरिति न्यायसुधोक्तमपास्तम् । विधेयान्तरसचेन, संभव. स्माप्तिकायाः क्रियायाः विधौ गौरवात् , मन्त्रपाठस्यावयुकत. कत्वसिद्धौ पृथप्रयत्नानापाये आहाने अध्वर्युकर्तृकत्वस्यार्थः सिद्धत्वाच्च । प्रथनस्य तु विधेयान्तराभावात् पृथक् प्रयनापाय. त्वेनाध्वर्युकर्तृकत्वासिद्धेश्च विधिरिति विशेषः । तेनावघातायंत. काले आहानस्य तत्र च मन्त्रस्य नित्यप्राप्तस्यानुवादाद केवल. माहाने त्रिरभ्यासमात्रमस्यां शाखायां विधीयते । आहानस्य मन्त्रपाठातिरिक्तमयमानापाद्यत्वेन च नात्र वेदिप्रोक्षणमन्त्रव. दाहानमन्त्रस्य सकृत् पाठपसनः। अवघ्नमिति तु शतृपत्य यस्य ·सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । लक्षणार्थत्वात् 'शयाना भुञ्जते यवना 'इतिवदवघातकर्तृत्वावस्थ- स्याहानकर्तृत्वमतीतरवघाते च पत्रीकर्तृकत्वेनाध्वर्युकर्तृकत्वा. भावेऽप्यन्वारम्भविधानेनाध्वर्योः कर्तृत्वोपचारेण तत्कर्तृकस्य वर्तमानस्यावघातस्याहानं प्रति कालिकसम्बन्धेन विधित्वाव. सायादवघातकाले आहयतीर्थप्रतीतेस्तस्य चार्थप्राप्तत्वादनुवाद एक । अत एव काललक्षगापि शतप्रत्ययोपात्तलक्षणत्वघटकतया आपाधमाना नातीव दोषमावहति · । कालीनत्वस्य सम्बन्ध. विधया भानोपपत्तेन सापि । वस्तुतस्तु पनीकर्तृकेऽवघातेऽन्वारम्भकर्तृत्तमात्रेणाध्वर्योः कर्तृत्वायोगादवहन्तिधातौ तदर्थसाधनीभूतान्वारम्भलक्षणापत्तेः नायं लक्षणे शत्मसयः। अपितु मयोजकत्तापरपर्याये हेतौ। अत: श्वाभिचरन्यजेतेतिवदवघातफलमाहानमित्यर्थोऽनूयते । अस्मि. ३च पक्षे शतृप्रत्ययस्य कर्तृत्वार्थकस्य न स्वतन्त्रकर्तृत्वमर्थः । फलीभूतावघातकर्तृभूतायाः पत्न्या आहानकर्तृत्वासंभवादवान निति पुंस्त्वानुपपत्तेः । अपि तु प्रयोजककर्तृत्वमवघातं कारय. भाहयतीति । सर्वथा अवघ्ननियस्यानुवादकत्वादाहानानुवादेन त्रिरभ्यासमात्रविधानान गौणावघाताङ्गत्वं मन्त्रस्येति सिद्धम् । सूत्रं नावघाताङ्गं मन्त्रः, अपि तु कालाधनुवांदपूर्वत्रि- रभ्यासविधिरेव कालादेरर्थप्राप्तत्वादिति व्याख्येयम् ॥ सू-गुणामांवात् ॥३-२-७॥ गुणोऽपि मुख्यार्थसादृश्यं नात्र झटिति प्रतीयमानं कि- श्चिदृश्यते । अथ वा वाक्यादवघाताङ्गत्वासंभवेऽपि लिङ्गादेव तत्सं. भवं मन्वानं प्रत्युत्तरं सामर्थ्यरूपगुणाभावादिति ॥ सू-लिङ्गाच्च ॥३-२-८ ॥

·मीमांसकास्तुिभे [वाग्विसर्गाधिकरण- "वाग्या हविष्कृताचमेव तदाहयती"सैकान्तिकस्त्रीलिङ्गायो पत्न्यामेव स्त्रीलिङ्गवाक्माहश्यमुपपद्यते । न त्ववघाते ॥ सू-विधिकापश्चापदेशे स्यात ॥३-२-९॥ अध्वर्युकतुकावघाताङ्गतया मन्त्रोपदेशे पत्रीकनुकस्य "अब रक्षो दिवसपनं वध्यास"मिति मन्त्रसाध्यस्यावघातस्य तवमते भिन्नत्वात्पक्षे तद्विधिकोपो वैकल्पिकत्वात् स्यात् ।। प्रयोजनं स्पष्टंम् ।। इति तृतीयं हविष्कृदाहानाधिकरणम् ॥ अथ चतुर्थ वाग्विसर्गाधिकरणम् ॥( ४ ) सू-तथोत्थानविसर्जने ॥ ३-२-१० ॥(सि) (विषयसंशंयौ) ज्योतिष्टोमे-"उत्तिष्ठन्नन्वाहानीदनीन् विहरे"ति । तथात्रैव "वतं कृणुतेति वाचं विसृजती"ति । दर्शपूर्णमासयोश्च "प्रणीताः प्रणेष्यन् वाचं यच्छति, तां सहविष्कृता विमृजती"तिश्रुतम् । तत्रा. पि पूर्ववदेव वाक्येन गौणयोरुत्थानवाग्विसर्गयोमन्त्रा विनियज्य. न्ते ? उत मुख्येष्वेवार्थेषु लिङ्गादिति संशयः । ( सङ्गतिः) पादाध्यायसङ्गतिश्च । आतिदेशिकी त्वनन्तरा। (पूर्वपक्षः) तत्र सर्वत्र मुख्यक्रियान्तरसन्चात्तस्याश्च साधुत्वमात्रार्थत्वे प्रमाणाभावादवघ्नभित्यस्य लक्षणांविनापि हेतुत्वमात्रतयोपपत्ते निरभ्यासस्य च विधेयान्तरस्य सत्वेन प्रकलस्थापि ब्राह्मणवाक्य. स्यान्पयोपपत्तिसंभवाद्युक्तो लैङ्गिको विनियोगः । प्रकृते तु वि धेयान्तराभावेनोत्तिष्ठभित्यस्य लक्षणार्थत्वमङ्गीकृत्य कालस्यैव ·पूर्वपक्षः ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । २३९ तव मते विधेयत्वा विधौ लक्षणापत्तेरुत्थानस्य च सामर्थ्यात करिष्यमाणदेशान्तरविहितकार्यार्थत्वेन कृतार्थस्य मन्त्रपाठार्थ- स्वायोगेन शतपत्यस्य · कारणत्वरूपहेतुत्वार्थत्वायोगादव. श्यं फलत्वरूपहेतुत्वार्थमङ्गीकृत्य मन्त्रपाठस्यैव गौणसामर्थेनो. त्थानाङ्गत्वं युक्तम् । व्रतवाक्ये तु शतप्रत्ययस्याभावादितिकर- णश्रुत्या वा विसर्गाङ्गत्वमेवावगम्यते । यद्यपि चेतिकरणस्थले वाक्यीयो विनियोगोऽभ्युपगम्येत तथापि ब्राह्मणवाक्यत्वेनास्य प्राबल्यायुक्तं विनियोजकत्वम् , मन्त्रलिङ्कानुरोधमात्रेण विधौ काललक्षणायां प्रमाणाभावात् । न हीयं शतप्रत्ययस्थल इबावश्यक्यपि, येन नात्यन्तदोषाय भवेत् । तस्मादत्रापि युक्तो गौणे विनियोगः ।। हविष्कद्वाक्ये तु तृतीय- वैन्यतिवद्विनियोगकर्तीति न काचिदनुपपत्तिः। काललक्षणायां हविष्कृत्पातिपदिकेन मन्त्रपाठलक्षणा तु तवापि तुल्यैवेति मम मन्त्रमात्रलक्षणायामपि न कश्चिद्विरोधः । तस्मात्तत्रापि गौणे विनियोगः। गौणीवृत्तिप्रकारश्चानीमन्त्रे ता. बदनीचंछन्देनोत्थानमेव यज्ञसाधनत्वाविशेषेण कथञ्चिदुक्त्वा तत्र च चैतन्यपध्यारोप्य त्वमग्निविहरणादि साधयेत्येवम् । लोटो वा. प्राप्तकालतार्थत्वमङ्गीकृत्य विहरणस्य प्राप्तः काल इसेवम् । चाध्वर्युकतकोत्थानस्यानीकर्तृकाग्निविहरणसाधन- स्वानुपपत्तिः । अत्रसपूर्वपक्षदिमतेऽस्य मन्त्रस्य प्रेषत्वाभावेना. मिविहरणादेः षेषुःपराधिकारा" दिति न्यायविषयत्वाभावादा. मीधकर्तृकत्वानुपपत्तेः समाख्याया आध्वर्यवत्वात् । सिद्धान्ते बस्य प्रेषत्वेन परांधिकारत्वे प्राप्त मन्त्रवर्णादानीध्रविधियुक्तः । एवं व्रतमन्त्रेऽपि व्रतनियम कृणुत. नाशयतेति हिंसार्थक- त्वं कृणोतेरङ्गीकस व्याख्येम् । वागधिष्ठानताल्वादिभेदाच न ·२४० - मीमांसाकौस्तुभे [वाग्विसर्गाधिकरणम् । बहुवचनम् । चरतेति पाठेऽपि 'चर गतिमक्षणयो रिसनुशा- सनानाशनापरपर्यायभक्षणार्थत्वमङ्गीकृत्य स एवार्थः । हवि. कृन्मन्त्रेऽपि भक्षणेन हविनाशकत्वं दन्तादिनिष्ठं वाच्युपचर्य त्वमेहि प्रकटीभवेति व्याख्येयम् । अतोऽत्र गौणे विनि. योग इति प्राप्त- (सिद्धान्तः) अभिधीयते-नात्रापि गौणे विनियोगः । प्रबकस्यापि ब्रा. मणवाक्यस्य कालविधायित्वेनाप्युपपत्तेः। न च लक्षणा; शतृप्रत्ययस्य लक्षणार्थत्वमङ्गीकृत्य श्रुत्यै- वान्वयोपपत्तेः । अत एव कालस्यापि सम्बन्धविधया ' भानो. पपत्तेन लक्षणा। अन्यथोत्थत्नाङ्गत्वमपि प्रकाशकत्वसम्बन्धे. नेति तस्यापि लक्षणापत्तिः। एवमितिकरणस्यापि मन्त्रस्वरूप- मात्रपरामर्शकत्वादव्ययत्वाच लुप्तविभक्तिकत्वेन करणत्वादेर्ल- क्षणयैव भानान श्रुतिन्वं न्यायसुधोक्तं युक्तम्। ब्रामणवाक्यत्वेन प्राबल्येऽपि च सतिसप्तम्यर्थलक्षणया कालिकसम्बन्धेनोपलक्ष. णार्थत्वोपपत्तौ नावश्यं करणत्वलक्षणयानपेक्षिताङ्गङ्गिभावपर- त्वं युक्तमाश्रयितुम् । हविष्कद्वाक्ये तु सत्यामप्यन्द्रीवत् तृती. यया करणत्वोक्तौ वाग्यमापेक्षितावधिसमर्पकत्वेन तद्विधिपदै- कवाक्यत्वोपपत्तौ वाक्यभेदे प्रमाणाभावात् तृतीयाया अपीत्थं. भूतलक्षणार्थतामङ्गीकृत्य कालविधिरेन । क्लुप्तश्चोत्तरपदार्थविधि- पाठक्रमेणोत्थानस्य कालः मन्त्रपाठक्रमेण च व्रतहविष्कुनमन्त्रयोः। सच तत्र तत्र विधीयते । अतोऽत्रापि ब्राह्मणवाक्यानामन्यपर. स्वाल्लिोन मुख्य एव विनियोगः । सूत्रप्रयोजने स्पष्टे ॥ इति चतुर्थमुत्थानवाग्विसर्गाधिकरणम् ॥

·. अथ पञ्चमं सूक्तवाकाधिकरणम् ॥ (५) ॥ सू-सूक्तवाके च कालविधिः परार्थत्वात॥३-२-११॥ (पू) (विषयः ) दर्शपूर्णमासयोः मूक्ताकस्मपाम्नातः स किं लिङ्गादि. टदेवताप्रकाशनार्थ एव ? अथ वा "मुक्तवाकेन प्रस्तरं प्रहर- ती" ति तृतीयाश्रुत्या प्रहरणाङ्गमपाति विचारः । ( मङ्गतिः) मुख्पसापास्य विनियोजकावं गौणसापर्यस्य च श्रुति. सहायत्वमित्यभिहिते सतिसम्भवे .मुख्यमामर्थ्यस्यापि तत्स- हायत्वमित्युपपादनात् पादाध्यायसङ्गतिः । कालविध्यपवादा- श्वानन्तरा। ( पूर्वपक्षः) तत्र प्रहरणस्य द्वितीयया प्रस्तरसंस्कारकत्वेनेव सक्तवा- कस्यापि लिङ्गनेष्टदेवताप्रकाशनार्थतेन कृतार्थत्वात् 'दर्शपूर्ण पासाभ्यामिष्ट्" तिवत् वचनस्य. कालविधित्वेनाप्युपपत्ते ने प्र. हरणाङ्गत्वं सूक्तवाकस्य । न च तत्र वापत्ययेनेवेह कालस्य केनाप्यनुपात्तत्वात् “ह- विष्कृता वाचं विमृनंती". तिवञ्च वाक्यभेदादेलक्षणाकारण. स्याप्यभावाव न तृतीयया प्रहरणात्वस्याकाङ्क्षोत्थापनेनाप्युपप- त्तिरिति वाच्यम् । (१)"इन्थम्भूतलक्षणे तीये" स्यनुशासनेन करणत्वस्येव गमकत्वरूपस्य लक्षणत्वस्यापि तृतीयाशक्यत्वाव- धारणात कालिकसम्बन्धेनेह मुक्तवाकस्य लक्षणत्वन पहरणा. १ पा. स. २-३-२२ ·२४२ मीमांसाकौस्तुभे [ सूक्तवाकाधिकरण- बयोपपत्तेः लक्षणां विनापि वाकास्य कालविधिफलकत्वेना. न्यपरत्वसम्भवात् कृतार्थयोरङ्गाङ्गिभानपरत्वानुपपत्तेः । न च ज्ञाननिरूपितजनकत्वरूपस्य लक्षणत्वस्य वाच्यत्वे. ऽपि ज्ञानस्पहानुपात्तत्वात् तदुपात्तभावनानिरूपितकरणत्वापे. क्षया निलम्बोपस्थितिकत्वेन तस्य दौर्बल्यमिति पार्थसारथ्युः तं युक्तम् । ज्ञाननिरूपितस्यापि शक्यतावच्छेदककोटिप्रविष्टत्वे. नोपादानापपत्तेः । अन्यथा करणत्वानुशासनेनैव करणत्यस्य श्रु. तक्रियानिरूपितस्यापि शक्यतावच्छेदकत्वासम्भवे योग्यतयैवा. ध्याहनज्ञानक्रियानिरूपितत्वोपपल्या लक्षणत्वसिद्धेः पृथगनु. शासनवैयापत्तिः। न चैवमपि गमकत्वस्याकारकत्वेन शाववियप्रतीतेः प्र. धानभूतभाषनानिरूपिनकारकत्यापेक्षया दौर्बल्यामिति वाच्यम् । अकारकस्यापि निमित्तादेर्भाबनान्वयाकारण गमकत्वस्यापि भावनाविषयलेन तुल्यत्वात् । अत एव विशेष्यभून वन्तार्थ- प्रकारकशाब्दत्वावच्छिन्नं प्रति प्रत्यपजन्योपस्थितिर्भावना- विशेष्यनासम्बन्धेन कारणं लाघवाद । अत उपपक्षविभ- क्तिनः कारकविभक्तः प्राबल्ये प्रमाणाभावात कृतार्थत्वव. लेन तृतीयाया इत्थंम्भूतलक्षणार्थतामङ्गीकृय विनैव लक्षणां कालविधिफलकत्वमेव युक्तम् । अस्तु वा लक्षणा, तथापि सिद्धान्ते प्रहरसौ मान्नवर्णिकतचदग्न्यादिप्रयकदेवताविधिक ल्पनापूर्वकै कहोगलक्षणाङ्गीकारात् तदपेक्षयानुशासनिकी तृती. याया इत्यम्भूनलक्षणत्वलक्षणा अपेक्षिताधिानापादिका युक्तैन । किञ्च तब मन्त्रेऽपि 'लक्षणा, 'अजुपते . ति भूननिर्देशस्य वर्तमानपहरणविषयत्वानुपपत्तेः । अत इदं पाकरणिकं पुरोडाशा. दि अग्न्यादिरजुषोत्येवामिष्टभकाशनार्थ एव लिङ्गात् सूक्त- । NE.

·सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । वाको, न तु प्रहरणाङ्गम् । वचनस्य कालविशिष्टपहरणविधिपर. त्वात् । क्लुपश्चानूयाजोत्तरं भूक्ताकपाठानत्काल इति न कि- श्चिदनुपपन्नम् । सूत्रं स्पष्टम् ॥ ( इति पूर्वपक्षः) • सू-उपदेशो वा याज्याशब्दोहि नाकस्मात ॥ ३-२-१२ । (सि) ( अथ सिद्धान्तः) तृतीयाश्रुत्या कृतार्थस्थापि प्रहरणाङ्गत्वेनोपदेशः विना का. रणं गमकत्वलक्षणाङ्गीकारे प्रमाणाभावात् । न च तत्राप्यनुशासनबलाच्छक्तिः, तस्य लाक्षणिकत्येना- प्युपपत्तः लाघवान प्रचुरप्रयोगाच करणत्व एव शत्यङ्गीकारा. दुत्तरसूत्रवक्ष्यमाणन्यायेन प्रहरतो जघन्ये होमलक्षणायाः फ- लमुखत्वेनादोपत्वाच । यंत्तु मन्वेऽपि लक्षणेत्युक्तं, तत् 'अजुगते' यस्य पुरोडा. शविषयत्वेऽपि अग्न्यादिः पुरोडाशादि सोक्तवान यत्तु यज. मान 'आंशास्ति' आपुरादि तदनन प्रत्यक्ष निर्दिष्टेन गस्तराख्येन हविषेत्यग्रिमेण सहकवाक्यत्वाल्लक्षणांविनापि महरणकाशकत्वो. पपत्तेरकिश्चित्करम् । यद्यपि चा "निरिद" मित्यायेव श्रूयेत तथापि न लक्षणा, इदंशब्देन प्रत्यक्षनिर्दिष्टप्रम्तरग्रहणात् । एवञ्च पुरोडाशादेहुतत्वेनेदंशब्दव्यपदेश्यत्वानुपपत्तेः अ. जुषतेति भूतनिर्देश "आशंसायां भूतनचे" त्यनुशासनात् स्तु- त्यर्थत्वेन नानुपपन्नः। अतः प्रहरणाङ्गमपि यूक्तवाकः ।

·२४४ मीमांसाकौस्तुभे [सूक्तवाकाधिकरण- "सूक्तवाक एव याज्या(१) स्तर आहुति" रिति सूक्तवाकस्य व. स्तुतोऽयाज्यारूपस्यापि त्यागसाधनीभूतमन्त्रत्वसादृश्याधाज्या. शब्दव्यपदेशस्तुत्यर्थमुपपद्यते ।'कालविधौ तु तदभावादनुपपनः । कथं पुनरस्य न मुख्यमेव याज्यात्वम् ? तदुच्यते-याज्या- त्वं हि याज्ञिकप्रसिद्धरवयवयोगाच होतृप्रवचनविहितत्यज्य. मानद्रव्यसम्बन्ध्युद्दशाङ्गभूतदेवतामकाशकमन्त्रत्वरूपमवगम्यते । न च तत्सूक्तवाके होमरूपहरणसाधनीभूते संभवति, यागहो. मयोर्भेदात्। अत्र च मन्त्रत्वग्रहपां याज्यादौ पठ्यमानदेवतापदस्यो. इंशाख्यस्य याज्यात्वव्यावृत्त्यर्थम् । होतृवेदे विहितस्य "चतु) त्रा ग्रामकामं याजयेदि" त्यादौ यागसाधनीभुतस्य चतु:- तृमन्त्रस्य याज्यात्वव्यावृत्त्यर्थ देवताप्रकाशकेत्युक्तम् । सूक्त- भाक्त्वरूपदेवताप्रकाशनार्थत्वं स्तोत्रमन्त्राणामपीति तद्वथावृत्य ये द्रव्येत्यादि । ऋमेदविहितदर्विहोममन्त्राणां सूक्तवाकस्य च व्यावृत्त्यर्थं त्यागविशेषणम् । आवाहनादिमन्त्राणां मुक्तवाकस्य चामेगादियागाङ्गभूनदेवतामकाशकत्वात् याज्यात्वप्रसक्तौ वर्तमा- नवाचिशानपत्रयग्रहणम् । आध्वर्यवाणा "मग्ना३. पत्नीयाः स- जूदेवेन त्वष्ट्रा सोमं पिव स्वाहे"ति पानीवतादियागमन्त्राणों व्या. वृत्यर्थ होतृपवचनविहितेति विशेषणम् । मैत्रावरुणादियाज्या- मु तसिध्य प्रवचनेत्युक्तम् । न चैवमपि मृगारेष्ट्यादिविकृतिष्यध्वर्युवेदे विहितास्वप्योप. देशिकयाज्यानां यजुर्वेद एव विधानेन याज्यात्वानापत्तिप्रसङ्गा- द्वषट्कारादितद्धर्मानापत्तिरिति वाच्यम् । तासां स्वरूपेण या. ज्यावाभावेऽपि याज्याकार्यविधानेन तद्धर्ममाफ्युपपत्तः । यत्तु काचित्कं दर्शपूर्णमासादिमात्रे याज्यादिविधानं तदक. १ प्रस्तराहुतेः।

·सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । २४५ स्नत्वादात्रस्य ऋग्वेदस्थशाखान्तरविहितयाज्यायनुवादकमवेति न तेवपाप्तिः । अस्तुवा तदनुरोधेन मन्त्रत्यादिवत्प्रसिद्धविषय- त्वसमानाधिकरणो याज्यात्वमखण्डोपाधिरूपो धर्मविशेषः । न चैवं 'मूक्तवाऽपि मूक्तवाक एव याज्य'ति प्रसिद्धःम. चाचाज्यात्वापत्तिः, अस्या एवकारोपबद्धत्वेन विरुद्धत्वातान ह्ययं पाज्यान्तरनिवृत्यर्थः। तस्यापि प्राप्तत्वात् । अतोऽयाज्यात्वेऽप्य- यमेव याज्येति स्तुत्यर्थः । अत एत्र प्रस्तरे आहुतित्त्वस्य मुख्य. स्वान्न तत्रैवकारः प्रयुक्तः । मूक्तवाकस्य च निगदत्वेन प्रसिद्धः निगदानां च याज्यात्वाभावस्य "अयाज्या वै निगदा" इसनेन स्थलान्तरेऽनुवादादयाज्यात्वं स्पष्टम् । अत एव न तत्र तद्धर्माः। न च याज्यात्वाभावेऽपि सूक्तत्राक एव याज्येति नामा- तिदेशेन तद्धर्ममाप्तिः । अस्यार्थवादत्वेन प्रसिद्धसादृस्यमात्रेणोप- पत्तौ तदन्तर्गतस्य याज्यानाम्न "उपशयो यूपो भवती"तिवद. नतिदेशकत्वात् । कार्यापच्या तद्धर्मप्राप्तिस्तु प्रहरणे याज्यान्तर• स्याविहितत्वादनाशमयैव । तसिद्धं मुख्ययाज्यात्वाभावेऽपि या. गसापनीभूतमन्नत्वसाम्याघाज्यात्वव्यपदेशः प्रहरणाङ्गं तु सूक्त. वार्क इति ॥ सूत्रं स्पष्टम् ॥ सू-स देवतार्थस्तत्संयोगात् ॥ ३-२-१३ ॥ नन्वग्न्यादिप्रकाशकेन.मुक्ताफेन तद्रहितप्रहरणप्रकाशना. सम्भवात् कथं तस्य तदङ्गत्वम् ? अत आह-स'सूक्तवाको देव. ताकल्पनार्थोऽङ्गत्वेन रूपेण महरणं प्रति संयोगात् आधारोपांशु. याजादिमन्त्रवत् । अत्र चामेयादियागेष्वग्न्यादीनां प्रयेकं देवता. खेऽप्येतद्यागान्तर्गतोद्देशनिरूपितदेवतात्वस्य पुत्रनिष्ठपुतत्यादि- वृत्तिफलत्वस्येव लाघवेन व्यासज्यवृत्त्येकस्यैव कलानम् । अतश्च ·२४६ मीमांसकाास्तुभे [ सूक्तवाकाधिकरण- परपयुक्ताम्न्यादिवृत्तिना एकन देवतास्वेनैकस्यैवैतत्पस्तरद्रव्यकस्य त्यागस्प कल्पनम् । शाब्दत्वार्थ चाजहत्स्वार्थलक्षणया आघा. रयतिवत् प्रहरातिना लक्षणाद्धाभत्वसिद्धिः । एकहोमकल्पनाच्च ससपि मन्त्रे प्रत्येकाधिष्ठानप्रकाशने यजमानेन समस्तान्यधिष्ठा. नान्युद्दिश्य युगपत् त्यागः कार्यः। याज्ञिकानां वेकद्रव्यकत्वेऽपि प्रयकत्यागकरणे मूळं न पश्यामः । सूत्रं स्पष्टम् ।। सू-प्रतिपत्तिरिति चेत ॥ ३-२.१४ ॥ ननु-पहरतिना होमलक्षणायां तस्योद्देश्यत्यागपक्षेषरूप- क्रियासमुदायरूपत्वात् तत्र च प्रक्षेपमात्रस्य प्रकृतिप्रतिपत्तित्वे ऽपि त्यागस्य खिष्टकदादाविचारादुपकारकत्वापत्तेः प्रस्तरमिति द्वितीयोक्तप्रस्तरकर्मत्वस्य 'प्रक्षेप एवान्वयात् 'पदार्थैकदेशेऽ. न्चयापत्ति। न चोत्तरार्धादितुल्यत्वम् । तत्र पञ्चम्या प्रक्षेपांशं प्रत्यपि गुणत्वेनैवोचरा विहिते पश्चात्प्रयोजनाकाङ्क्षायां कल्पितविधौ प्रक्षेपमात्रं प्रत्युत्तरार्धस्य संस्कार्यत्वोपपत्तेः । अतश्च द्वितीयया प्रस्तरस्य प्रहरणमात्रप्रतिपाद्यत्वावगतः महरातिना होमलक्षणा- योगादनाकासितविनियोगस्य सूक्तवाकस्य गोण्या वृच्या बहर- णमात्रे विनियोगानुपपत्तेः तस्मिन् मूक्तवाकस्य कालार्थ एव संयोग इति चेत्- सू-स्विष्टकृद्धदुभयसंस्कारस्स्यात् ॥३-२-१५ ।। अत्रापि स्विष्टकृत्तुल्यतैव । न च पदार्थैकदेशेऽन्वयापत्तिः । शाब्दस्य कर्मत्वस्य प्रथमत: पदार्थंभूतायां भावनायामेवान्वयेन पश्चात् पाठिकान्वयवेलायां प्रक्षेपमात्रामयोपपत्तेः । न च भावनाख्यस्य यत्नस्यापि जन्यक्रियाभेदेन शब्दान्त.

·सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। २४७ रविधषा भिन्नत्वात् प्रक्षेपमात्रजन की भूते यत्ने ननन्वयाङ्गीका. रापत्तौ तदोषतादवस्थपपिणि बाच्यम् । क्रियाभेदेऽपि जन्यताव च्छेदकस्य होपत्वस्य व्यासक्तस्यकतेन जनकीभूतयत्नवजात्ये प्रमाणाभावेन शब्दान्तरन्यायाविषयत्वात् । समूहालम्बनवदनेक. क्रियाजनकीभूनकगनाङ्गीकारेण तदन्वयांपपत्तः। अतश्च स्विष्ट. कृतदेव प्रक्षेपांश उपयुक्तप्रस्तरप्रतिपयर्थः, त्यःगांशश्चारादुप- कारकः, उद्देशांशेन देवतासंस्कारार्थः । तत्र स्वयं विशेष:- स्विष्टकृति त्यागान्तर्गतस्योद्देशस्यानुपयुक्नाग्निस्विष्टकद्विषयत्वे- नारादुपकारकत्वमेव । मन्त्रगतस्य विष्टेज्यमानदेवतासंस्कारक- त्वम् । प्रकृते तु त्यागान्तर्गतस्यापीति । प्रयोजनं स्पष्टम् । पूर्वपक्षे सूकवाकपाठकाले प्रहरणं सि. दान्ते त्वन्त इत्यायूह्यं च ॥ इति पञ्चमं सूक्तवाकाधिकरणम् ।। अथ षष्ठं सूक्तवाकस्य विभज्य विनियोगाधिकरणम् (६ (६) सू-कृत्स्नोपदेशादुभयत्र संर्ववचनम् ॥ ३-२-१६ ॥ ( विषयसंशयसङ्गतयः) तदेवं श्रुतिप्रमाणके पहाणागाचे मुख्यसामर्थस्य सहाय- स्खे निरूपितऽधुना प्रसङ्गाच्छुतिविनियुक्तस्य मूक्तवाकस्य मु. ख्यसामादिष्टदेवतापकाशनार्थत्वमप्यस्ति ? नवा ? इति चिन्त. नात् पादाध्यायानन्तरसङ्गतयः । (पूर्वपूक्षः) तत्र प्रबलप्रमाणेन प्रमिते महरणाङ्गत्वे तेनैव निराकाङ्क्षस्य .

·२४८ मीमांसाकौस्तुभे [ सूक्तवाकाधिकरणशेषा- मुक्ताकस्पष्टदेवताप्रकाशनविषणे लिङ्गन श्रुतिकल्पनानुपप- तेायविरोधऽपीष्टदेवताप्रकाशनाङ्गम् । न चात्राविरोधोऽपि । सूक्तंबाकपदस्याध्यतृपसिध्या समस्ता- नुवाके रूढत्वात् । भवन्मते चेष्टदेवताप्रकाशकपदसमुदायस्यैव पाठेन मूक्तवाकावयवपाठापत्या मुक्तवाकपदेऽवयवलक्षणाप्रस. केन प्रातिपदिकश्रुतेर्वाधापत्तेः। न च सुष्टूक्तं वक्ति असौ मुक्तत्राक इति व्युत्पत्या मुक्त. वाकशब्दस्य क्लुप्तावयवयोगेनोपपत्तेस्वतन्त्ररूढिकल्पनानवका- शः । तथात्वे पारायणाध्य यनजपादापि कतिपयदेवताचाचिप. दानामेवाभितस्तन्त्रपदोपेताना पाठेन मूक्तवाकपदार्थसम्प- च्यापत्तेः। अथ तत्राध्येत् पसिद्ध्या यावदाम्नातदेवतापद समूहस्यैव तन्त्रपदोपेतस्थ मूक्तवाकपदवाच्यत्वम् , ततो त्मिकायास्समूहरूढंरवयवययोगस्य दुर्वलत्वान्न तहलेनैकदेशमा योगसिद्धिः। अतश्च श्रुतिविगेधे लिङ्गस्य विनियोजकत्वा योगानेष्टदेवताप्रकाशनार्थत्वं मूक्तवाकस्य। अस्तु वातत् , . पि नेष्टदेवतापकाशनस्य मूक्तवाकप्रयोजकत्वम् , अपि तु प्रहर- स्मैव विनियोजकप्रमाणद्वय सत्वे प्रबलप्रमाणपमितस्यैव विशे- षिणः प्रयोजकत्वकल्पनौचित्यात् । अतश्वायुरादिवदानुषङ्गिकम स्त्विष्टदेवताप्रकाशनम् । प्रहरणं.. पुनरिष्टानिष्टदेवतापदसाधार- ज्येन मुक्तवाकप्रयोजनं न विरुध्यते । अतश्च सम्पूर्णरसूक्तवाकः पौर्णमास्याममावास्यायां . च प्रयोक्तव्य इति फलितम् । सूत्रं सष्टम् ॥ :( इति पूर्वपक्षः) ·धिकरणसिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। २४९ स-यथार्थ वा शेषभूतसंस्कारात् ॥३-२-१७(सि) (सिद्धान्तः) सयं प्रबळपमाणपमिते 'दुर्वलपमाणस्यानवतारो यदि दुर्ष- लप्रमाणानुपजीवि प्रबलं भवेत् , यथा ऐन्यादौ प्रकृते उपजीवि. वाहयोरपि विनियोजकत्वम् । तथा हि-श्रुतिर्हि लिङ्गं पदि बाधेत ततो मन्त्रवर्णकल्पित- देवताकहोमान्तर्गतस्य देवतोदेशस्यानुपयुक्तसंस्कारकत्वानुपपत्ते- रारादुपकारकत्वं प्रसज्येत। अतस्तस्य दृष्टविधया सामवायिकत्व- लाभार्थ प्रहरणविधिरेव लिङ्गोनीतमिष्टदेवतासंस्कारार्थत्वं मन्त्र- स्याप्यनुमन्यते । एतेनानुषङ्गिकदेवतासंस्कारार्थत्वपक्षोऽपि निर. स्तः । तस्मिन्नपि पक्षेऽनुपयुक्तदेवतांपदाशे आरादुपकारकत्वमस. जस्य तुल्यत्वात् । अत एव सूक्तवाकस्येष्टदेवताप्रकाशनमेव प्रयोजकं, न तु होमः । ततश्च विभज्य विनियोगसिद्धिः । इष्टदेवताप्रकाशनस्या- पियोजकत्वं मन्त्रलिङ्गाधीनत्वात् संनिपयोपकारकत्वकल्पना. मूलकत्वाच विभज्य विनियोगविषय एव, न तु होमाभावेऽपि मूक्तवाकपाठविषये । यदनेन हंविषेति हि मन्त्रे प्रत्यक्षनिर्दिष्टस्य प्रस्तरहविष आयुरादिफलस्य च निर्देशेन तदंशेन होमस्यैव प्र- योजकत्वावगतः एकदेवापाठस्य साकाङ्गत्वेनायुक्तत्त्वाच । अत एवावस्थादौ आज्यभागानेटदेवताप्रकाशनार्थतया न सूक्तवाक- पाठः । अपूर्वत्वेन प्रस्तराभावेन च होमाभावात् । प्रस्तरनाशादौ स्वाज्येन होमस्य सत्वात् तत्पाठ इष्ठ एव । अयं चाविकलो न्या. य उत्तमप्रयाजस्विष्टंकन्मन्त्रादिष्वपि शेयः। 'तत्रापि सत्यपि महापकरणसहकृतेन स्पष्टलिजनावाहनम- ·। २५० मीमांसाकौस्तुभे [ सूक्तवाकाधिकरणशेषा- न्वयक्ष्यमाणदेवतासंस्कारार्यत्वे क्रमसहितावान्वरप्रकरणसहक- तेन लिन मान्त्रवर्णिकदेवताकल्पनद्वारोत्तममयाजागत्वमपि त. मन्त्रस्यविधार्यते । अस्तु वा वचनादेव स्विष्टकृन्मन्त्रस्य स्विष्टकृयागाङ्गत्वादस्या- प्युत्तमायाजागत्वम् । न हि स्विष्टकृति मान्त्रवर्णिकदेवताकल्पन. द्वारा लिङ्गस्य विनियोजकत्वं संभवति । चतुर्युपात्ताग्निस्विष्टकुद वतावरोधात् । तेनावश्यं स्विष्टकृति वाचनिक एव मन्त्रविनियोगो वाच्यः । तद्वच्चोत्तममयाजेऽप्यस्नु । अतश्चोत्तमायाजान्तर्गत- देवतोद्देशस्य संनिपत्योपकारकत्वलाभार्थ वचनेनापि यक्ष्यमा. णदेवताप्रकाशकलिङ्गोपजीपनाद्विभज्यविनियोगादिसिद्धिः । न चैवमपि स्विष्टकृदेवतोद्देशांशस्यानुपयुक्तदेवताकत्वेना- रादुपकारकत्वस्य निश्चितत्वात्तम्मन्यस्य लैङ्गिकेष्टयक्ष्यमाणदे. वतासंस्कारार्थत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम् । स्विष्टकृच्छब्दस्य यौ. गिकत्वबलेन तत्सिद्धेः। तथा हि-यथैव सूक्तवाफशब्दस्य सुष्ठूतं वक्तीति व्युत्पत्या यौगिकत्वाद्विभज्य विनियोग इत्युत्तरसूत्रे वक्ष्यते तथैव स्विष्ट- कृच्छन्दोऽपीष्टमग्न्यादिदेवतारूपं सुष्टु करोतीति व्युत्पत्या प्रौ. गिकस्सन् प्रकृतयागाभूताग्निविशेषणमिति तावनिर्विवादम् । योगोऽपि च नेष्टदेवतासम्बन्ध्युत्तरार्धादिप्रतिपादकत्वेन । प्रक्षेपस्यैव तश्वेनाग्नौ देवताभूते तदभावात् । अतश्चा (योगोपपाद- कापेक्षायां मन्त्र "अयाळनिरः प्रिया धामानी"त्यादिना "हो. तः पावके"त्यादिवाक्यशेषात् स्विष्टकदेवतारूपो)मिः होतृरूपेणा. ज्यभागादिसम्बन्ध्यग्न्यादेः प्रियाणि धामान्यधिष्ठानानीष्टवानि- त्येवमवगतस्य योगस्याश्रयणीयत्वावगतेः स्विष्टकृदेवताभूता. ( ) एतत्कुण्डलान्तर्गतो भागः 'ख' पुस्तके नास्ति ।

·धिकरणसिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। २५१ ग्न्यादिविशेषणीभूतेष्टयक्ष्यमाणदेवतावृत्तिमुष्टुभावकारित्वरूपध- मवशेनापि विभज्य विनियोगादिप्रतीत्युपपत्तिः । तस्मात् सिद्ध मुक्तवाक उद्देशांशस्योपयुक्तदेवतासंस्कारवालाभार्थ लिङ्गादपि विनियोग इति । सूत्रं स्पष्टम् ।। सू-वचनादिति चेत् ॥ ३-२-१८॥ यत्तु सूक्तवाकपदस्य कृत्स्नमूक्तवाके रूढत्वात् प्रातिपदिक- श्रुतिबाधापत्तेः तदनुरोधेनोद्देशाशे आरादुपकारकत्वकल्पनस्या- पि न्याय्यत्वात् न तल्लिङ्गस्य विनियोजकत्वमित्युक्तम् । तत्राह- मू-प्रकरणाविभागादुभे प्रति कृत्स्न- शब्दः ॥३-२-१९॥ अत्र भाष्यकारेणैवं सूत्र व्यारूपातम्-अभ्युपगम्यैव मू. क्तवाकपदस्य रूढिप्रयोगद्वयवर्तिप्रहरणद्वयोदेशेन कृत्स्नस्प मुक्त. वाकस्य विधानेऽप्येकैकाहरणेऽवयवशः प्रयोगो न विरुध्यते । यथा"चातुर्विधेभ्यश्शतं देयम्"" ऐकादशिनान् मायणीयोद- यनीययोरालभेर"नित्यादौ समुदायोद्देशेन कृत्स्नविधिरेकैकवे. दविदश्च शतचतुर्थाशः, मायणीये पञ्च पशवः उदयनीये पति- सवयवशः प्रयोगः तथा प्रकृतेऽपीति । तत्वेवं दृषितम्-न समुदायस्य फलसाधनता, यज्या. दिपदे लक्षणापत्तेः । अपि तु समुदायिनामेव । तत्र तु फलं प्रत्युपादेयत्वात्तद्विवक्षायामपि नेतिकर्तव्यतान्वये साहि सविवक्षा उद्देश्यत्वात् । अतश्च प्रत्येकमेव षण्णां यागानामि. तिकर्तव्यतान्वयात् पयाजादीनामिव प्रयेकमेव प्रहरणान्य. यः । सूक्तवाकोऽपि च तदङ्गत्वात् प्रत्येकमेव कर्तव्यत. या कृत्स्नः प्राप्नोतीति कालैक्याप्रयाणामर्थे प्रहरणतन्त्रतया ·२५२ मीमांसाकौस्तुभे [ सूक्तवाकाधिकरणशेषा - तन्त्रेण प्राप्तावपि तस्य नावयवशः प्रयोगसिदिः । शतदानवि. धौ तु सम्प्रदानस्यासंस्कार्यत्वेनोपादेयत्वात् साहित्यविवक्षा । एवं प्रायणीयवाक्येऽपि द्वादशाहाभूतैकादशिनोद्देशेन प्राय- णीयोदयनीयरुपदेशस्य विधेयत्वात् तत्साहित्यविवक्षा । अतश्च तत्र युक्तोऽवयवशा प्रयोगा। एवं यत्रोत्पत्तिवेलायामेव व्यक्त्यैकत्वमवधारितम् ,यथा "च तुर्जुहां गृहाती" खादौ चतुहतिकत्वस्य तवापि प्रयाजत्रयोरे शेन विधानेऽप्यावत्यनुपपत्तेरवर्यवशः प्रयोगः । प्रकृते तूत्पत्यव. गतस्य सूक्तवाकवरूपस्यावृत्तावप्यबाधानावयवशा प्रयोग इति । स्वयं च प्रातिपदिकश्रुतिविरोध एवं परिहतः-नायमेक स्सूक्तवाकः । देवतापदानां परस्परान्वयाभावेनैकार्यप्रतिपादक- स्वाभावादेकवाक्यत्वानुपपत्तेः । अपि त्वभितस्तन्त्रपदोपेता एकै- कदेवतापदमध्या बहवस्सूक्तवाकाः । अतश्च विभक्तस्यैव सू. क्सवाकस्वेन तृतीयया प्रहरणं प्रति करणत्वेन विधानात्मातिपदि. कतृतीयायविरोधः । एकवचनं परं पाशाधिकरणन्यायेन बहु त्वलक्षणार्थम् । एवं चेष्टदेवताप्रकाशनरूपलैङ्गिककार्यानुरोः कमहरणप्रयोगे सूक्तवाकत्रयपागेपपत्तिः । अभितस्तन्यपदानां तुलाघवात सकृत्पाठ इति । तदपि पुनर्तिककारेण दृषितम्-न बहवस्सूक्तवाकाः, वैश्वानरादिवाक्यवदुपक्रमोपसंहारकनैकवाक्यत्वोपपत्तेः । न च तत्तदेवतापदानां • संभूयैकार्थप्रतिपादकत्वाभावात्तदसम्भ- वः । प्रत्येकपदानामेकार्थमतिपादकत्वाभावेऽपि यदनेन ह. विषेत्पनेनैकवाक्यतयैकमयोजनत्वोपपत्तेः। उपपादितश्च तदेक. वाक्यतया पूर्वाधिकरण एव सक्तवाकार्थः । पपपि चेष्टदेवताप्रकाशनस्यैव सूक्तवाकप्रयोजकत्वादर्थ- ·. धिकरणसिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। २५३ तः प्राधान्यं तथापि पहरणस्यापि शाब्दबोधेऽणिवेनार्थतोऽपि वा प्राधान्यसत्त्वादेकायोजभवोपपत्तिः। यदि च तत्तदेवता- प्रकाशनानामेव शब्दतोऽपि प्राधान्यमङ्गीकृत्य नानावाक्यत्वमि. प्येत ततो "या ते अग्ने" इत्यादिवदभितस्तन्त्रपदानामप्यनुष- ड्रेण पृथक्, पाठापत्तिः। सूक्तवाकेनेत्येकवचनबलाच्चानियमे. नैकस्यैवं सूक्तवाकस्य श्रुत्या विनियोगापत्तेः तदंश एव च स- निपयोपकारकत्वलाभार्थमिष्टदेवतांप्रकाशनार्थत्वकल्पनोपत्तेने सू- क्तवाकत्रयपाठसिद्धिः। अतोऽन्यथा परिहृतम्-न सूक्तवाकपद- स्य प्रत्येकं समुदाय वा शक्तिः, गौरवात् । अपि तु मुष्ठूक्तं व. तीति व्युत्पत्यैकमयोगवत्तियावदिष्टदेवताप्रकाशकमन्त्रविशेषे योगरूढः । अतश्चेष्टदेवतामकाशनकार्यानुरोधेनानिष्टदेवताप्रका. शकपदानुच्चारणेऽपि न सूक्तवाकमातिपदिकश्रुतिविरोधः । यस्मिन् प्रयोगे यावयः प्राकृयो वैकृत्यो वा देवता इष्टा- स्तावत्पदसमुदायस्यैवाभितस्तन्त्रपदोपेतस्यावयवासिध्या सूक्त- वाकपदनाच्यत्वावधारणात्तावत एव शाब्दबोधकालीनमहर• पप्राधान्यमादायकवाक्यत्वोपपत्तेश्च । न चैतमध्ययनादिकाल इष्टत्वाभावेन फलोपहितेषुदेवताम. काशकमन्त्रत्वाभावात् सूक्तवाकपदप्रयोगानुपपत्तेस्तदर्थ स्वरूप. योग्यतामात्रेण शक्त्यङ्गीकारे चानिष्टदेवतापकाशकपदानामपि योग्यतामात्रेण प्रयोगोपपत्तेरध्ययनादिकाले च द्वित्रिदेवतापद. सहितमन्त्रपाठमात्रेणापि सूक्तवाकत्वसिद्ध्यापत्तौ वैदिकानां या. वछुतदेवतापदसहितमन्त्रपाठ एव तत्मसिदिविरोधापत्तेरव. श्यं तत्र कढेरेव कल्पनीयत्वात् तया च योगबाधेन क्रतुकाळे. ऽपि समस्तस्यैव पाठवगतः कथं न श्रुतिविरोध इति वाच्यम् । सक्तवाकशब्दस्याध्ययनादिकाळीनवैदिकमसिनुरोधेन दर्या- ·२५४ मीमांसाकौस्तुभे [ लिङ्गक्रमसमाख्याधिकरण - पूर्णमासीययावदेवतापदसमुदायसहितमन्त्रे निरूढकक्षणाङ्गी- कारात् । अश्वकर्णादौ तु शक्यसम्बन्धमतात्यभावात् क्लुप्ताव यवशक्तिबाधेनाप्यतिरिक्तशक्तिकल्पनमिति वैषम्यम् । तस्मात् श्रुतिविरोधाभावादुपजीव्यत्वेन मुख्यसामर्थ्यस्यापि युक्तमेव विनियोजकत्वम् । प्रयोजनं विभज्य विनियोगादि स्पष्टम् । सूत्रं च प्रकर णस्य प्रकृष्टकरणस्यावयवशक्तिरूपस्याविभागात् प्रत्यभिज्ञा. नादूढिकल्पनानुपपत्तेरुभे प्रत्यवयवयोगेऽपि कृत्स्नस्सूक्तवाकश. ब्दार्थो नानुपपन्न इति व्याख्येयम् ॥ इति षष्ठं सूक्तवाकस्य विभज्यविनियोगाधिकरणम् ॥ अथ सप्तमं लिङ्गक्रमसमाख्याधिकरणम् ॥ (७) सू-लिङ्गक्रमसमाख्यानात्काम्ययुक्तं समा- म्नानम् ॥३-२-२० ॥ (विषयसंशयौ) काम्यष्टिकाण्डे(१)"ऐन्द्राममेकादशकपालं निर्वपेद्यस्य .स. जाता वीयु"रित्यायाः काम्येष्टयस्समाम्नाताः । तेनैव क्रमेण म. त्रकाण्डे तत्तल्लिङ्गा एव काम्ययाज्यानुवाक्याकाण्डमित्येवं समा. ख्याता “इन्द्राग्नी रोचना,दिवः" इत्याद्या मन्त्रास्समाम्नाताः । ते किंलिङ्गमात्रादिन्द्राग्न्यादिदैवत्यकर्ममात्रा ? किं वा क्रमसं. माख्यानुरोधेन काम्येष्टिष्येवेति सन्देहः । १.मै. सं.२-१-१.

·पूर्वपक्षः ] . तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। २५५ (सङ्गतिः) किलविनियोगोपयोग्युवेश्यतदवच्छेदकविचारारिलोपजी. विप्रमाणान्तरविचाराच्च पादाध्यायसङ्गती। पूर्व श्रुतेर्जघन्यप्रमाणा- पेक्षत्वे निरूपिते लिङ्गस्यापीह तनिरूपणापासङ्गिकीत्वनन्तरा। (पूर्वपक्षः) नत्र स्वाध्यायविध्यध्यापितस्य मन्त्रजातस्य प्रयोजनाकाङ्ग स्वादाकासासहकृतेन योग्यतारूपेण लिङ्गेन मन्त्रस्येन्द्रामिप्रकाश नार्थत्वकल्पनोपपत्तेने लिङ्गस्य सामान्यसम्बन्धप्रमाणापेक्षा । न च लिङ्गं सामान्यतः क्रतुसम्बन्धेऽवगवते एव द्वारविशषवि. नियोजकमिसत्रापि किश्चिनियामकमस्ति। श्रुतिवदेव पूर्व क्रतुसम्ब न्धानवगमेऽप्याकाङ्क्षासहकृतलिङ्गेन क्हनयोग्यस्य पुरुषस्याका. टायां सयां वहने विनियोगवदिन्द्रानी प्रकाशनेऽपि विनियोगो. पपत्तेः । न चेन्द्राग्निप्रकाशनस्वरूपे वैयदिस्त्येवापूर्वसाधनत्व कल्पनातात्पर्यग्रहार्थ प्रमाणान्तरापेक्षेति वाच्यम् ।श्रुत्यादरपि त. दपेक्षत्वेन लिङ्गस्यैव विशिष्य तदपेक्षत्वोद्घोष प्रमाणाभावात् । अस्ति चात्रापूर्वसाधनत्वकल्पनातात्पर्यग्राहकं प्रमाणम् । इन्द्रा- न्यादिदेवनानां क्रत्वव्यभिचारित्वेन जुहूवत्क्रतूपस्थापकत्वोप. पनेः । देवतात्वं हि यागैकनिरूपितं विहितत्वघटितं चेति न लौकिकम् । न च तस्यालौकिकत्वेऽपि तत्वेन रूपेण मन्त्रेणा- प्रकाशनादधिष्ठानमात्रस्य चन्द्रागन्यादेमन्त्रार्थवादादौ यागं विना- पि स्वर्गमेर्वादिस्थत्वेन प्रतिपादनाल्लौकिकत्वावगतः कथमव्य. भिचरितक्रतुसम्बन्ध इति वाच्यम् । मन्त्रार्थवादादेरन्यपरत्वेन स्वर्गादिस्थत्वे प्रमाणात्रावात् । स्वार्थपरेण च तद्धितादिना क्रत्व व्यभिचारित्वेनैव तदुपस्थितेश्च । किश्च क्रत्वव्यभिचाराभावेऽप्यस्ति · तावत्तेषां ऋतुसम्ब. .

·२५६ मीमांसाकौस्तुभे [ लिगकमसमाख्याधिकरण- न्धः । अतश्च स्मारकविषयैव ऋतूपस्थित्युपपत्तेरानर्थक्यभिया च लौकिकनिराकरणोपपत्तेः परिशेषादेवापूर्वसाधनत्वलक्षणोपपत्ते र्न तदर्य प्रमाणान्तरापेक्षा । अतो निरपेक्षेण लिओन क्रमसमाख्या यो धात् सचिस्वमित्येवं प्राप्ते- (सिद्धान्तः) अभिधीयते-नाकालाभावे योग्यतामात्ररूपस्य किरस्य विनियोजकशब्दकल्पकत्वं युक्तम् । वहनयोग्यस्यापि पुंसो नैर- पेक्ष्ये सति वहने विनियोगादर्शनात् । न च मन्त्रगतायाः प्रयोजनाकाडायास्सत्वान्न क्षतिरिति वाच्यम् । वाचस्तोमादावर्थवत्तिगुणप्रकाशनद्वारैव विनियोगस. क्वेन मन्त्राणां स्वतो निराकाङ्गत्वात् । अतश्च प्रकरणक्रमादिना पुनराकाझामुत्थाप्य सामान्यतः क्रत्वन्तरसम्बन्धेऽवगते द्वारवि- घोषजिज्ञासायां लिङ्गान्मुख्यगौणार्थसम्बन्धोपपत्तिः । इदमेव च लिङ्गस्य सामान्यसम्बन्धबोधकममाणसापेक्षत्वं न श्रुयादरित्यत्र बीजम् ,आकांक्षा विनापि तत्राङ्गताबोधात् । न च वाक्येनैव ब्राह्मणगतेन सर्वेषां :मन्त्राणां वाचंस्तोमा: अत्त्वेन निराकाङ्क्षत्वावगते प्रकरणादिना दुर्बळेनाकाजोत्थाप नसम्भवः । तत्तन्मन्त्रविशेषविषयाणां तत्तत्मकरणादीनामबाधे. नोपपत्तौ सर्वसाधारण्येन तत्तन्मन्त्रपाठकानोत्पन्नप्रयोजनाकाला. बेलायामनुपस्थितेन वाचस्तोमवाक्येन बाधायोगात , अन्य. प्रवचनविनियुक्तमन्त्रविषये नैराकाक्ष्योत्पादनायोगेन तत्साह- चर्यात्मकरणादिविनियुक्तविषयेऽपि तदयोगाच्च । अतश्च वाच. स्तोमवाक्येन सर्वेषां मन्त्राणां विनियोगेऽपि प्रमाणान्तरेण तत्र तत्राकांक्षोत्थापनादयुक्तस्तत्र लिङ्गन विनियोगः । तच प्रमाणा- न्तरं काचिद्वाक्यं-पथा वषट्कारादिमन्त्राणां "एष वै सप्तदशः ·२५७ सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। प्रजापतिर्यज्ञेऽन्वायत्त" इति। "बहिर्देवसदनं दामी"त्यादीनां प्रकर- णम् । प्रकृते च क्रमस्समाख्या च ! पूषानुमन्त्रणमन्त्रादावपि सः माख्येत्युक्तमेव । नच प्रबलप्रमाणेन विनियुक्तस्यापि दुर्बलेनान्य. त्राकाङ्क्षोत्थापनेन विनियोगे समाख्यासहकृतमुख्यलिङ्गेनान्यत्र वि. नियुक्तस्यापि पूषानुमन्त्रणमन्त्रस्य प्रकरणसहकृतगौणलिङ्गेन दर्श- पूर्षमासयोरावाहनादिमन्त्रमन्त्रान्तरसमुच्चयेनापि विनियोगोप. पत्तिः । तन्मात्रविषयप्रमाणद्वयस्थले मन्त्रपाठकालोत्पन्नप्रयोज- नाकाङ्क्षावेलायामुपस्थितेन प्रबलममाणेन दुर्बलस्य बाधोपपत्तेः । अत एवं गार्हपत्याङ्गतावोधकश्रुत्यैवेन्द्राङ्गत्वस्य बाधो, न तु वाचस्तोमवाक्येन । अतस्सिद्धं सामान्यसम्बन्धबोधकममाणेनैवा काशोत्थापने सति लिङ्गस्य विनियोजकत्वमिति । अतश्च क्रम समाख्यानुरोधेन काम्यष्टिविषयत्वमेव । न चान्यत्राप्यव्याभिचरितक्रतुसम्बन्धरूपच्याप्तिबलेनाकाङ्को- स्थापनसम्भवः। प्रकरणपाठादौ ह्येतत्प्रकरणपठितेन मया कथम- स्योपकर्तव्यमिति जायतेऽपेक्षा, न स्वव्यभिचरितक्रतुसम्बन्धे. ऽपि । व्यासर्वोधकत्वनै यत्येऽप्याकाङ्कोत्थापकत्वासंभवात् । न हि वादविषये निराकाङ्कस्य वह्नयनुमितौ जातायां तद्विषये पुनराका. झोपजायते । अत एव जुहादिप्रतिपादकस्याप्यनारभ्याधीतस्य मन्त्रस्य सामान्यसम्बन्धबोधकप्रमाणान्तराभावसच्चे नैव दर्शाद्य- ङ्गत्त्वम् , किन्तु वाचस्तोमाङ्गतैवेति ध्येयम् । अतश्च यद्यपीन्द्राग्न्यादीनामपूर्वाव्यभिचारस्स्यात् तथापि न तन्मन्त्राणां सर्वार्थत्वम् । किमुत यदा नैव सः । ननु-कोऽयमन्यभिचरितसम्बन्धो नाम ? या या जुहूस्सा सा क्रतुसाधनमित्येवं व्याप्तिरूप इति चेत्-हन्त हिरण्यादेरप्य. पूर्वसाधनत्वयोग्यत्वात्तदव्यभिचारापत्तिः । सर्वव्यक्तीनां फलो- ३३ ·२५८ मीमांसाकौस्तुभे [ लिङ्गक्रमसमाख्याधिकरण- पधाननैयत्याभावाद्यभिचार इति चेत्-जुहादावपि तुल्यमेतत् । किश्चैवमिन्द्रादेः कथं व्यभिचारित्वम् ? तस्य स्वर्गमेवादिस्थ- वेऽपि क्रतुसम्बन्धाव्यभिचारांत । न ह्येतादृशी काचिदिन्द्रव्य. क्तिरस्ति, या नापूर्वीयमूक्तहविर्भाक्, प्रमाणाभावादिति चेत्- अपूर्वमात्रनिरूपितसाधनतावच्छेदकीभूतो यो धर्मस्तदवच्छिन्न- स्यापूर्वाव्यभिचार इति नियमाङ्गीकारात् । भवति चाकारवि. शेषत्वरूपजुहूत्वादि तथा कार्यान्तरं प्रति काष्ठत्वादिना साधनत्वेनाकारविशेषत्वादिना तच्चे प्रमाणाभाषात् । हिरण्या- देस्तु तत्वेनैव कार्यान्तरसाधनतेति वैषम्यम् । इन्द्रादिस्थलेऽपि पदस्यैवास्मन्मते देवतात्वादानुपूर्वीयवि- शपविशिष्टवर्णत्वस्यापूर्वीपसाधनतावच्छेदकत्वेऽपि कार्यान्तरं प्र- त्यपि साधनत्वाद्यभिचारः। अस्त्येव हि तादृशानुपूर्वीविशेषविशिष्टवर्णत्वेन स्वार्थबोध प्रत्यपि करणता। अन्यथा तदवच्छिन्नस्य मातिपदिकसंज्ञानुप- पत्तेः । स्वार्थस्य चापूर्वसाधनत्वकल्पने प्रमाणाभावान. तवा. रापि पदस्यापूर्वांव्यभिचारः । अग्न्यादिपदस्य तु व्यभिचारस्पडू एव । अतोऽव्यभिचरितक्रतुसम्बन्धस्यैवाभावात् सत्वेऽपि वा तेनाकाङ्क्षानुत्थापनान्न सर्वार्थत्वम् । स्मारकविधया बोधनाका जोत्थापनं तु दूरभ्रष्टमेव । अत एव यत्राध्ययनविधिसिद्धार्थज्ञा- नस्योपनिषज्जन्यजीवात्मज्ञानस्य वा स्वत एव साकाङ्क्षस्य ना- काङ्क्षोत्थापकप्रमाणापेक्षा तत्र भवत्येव सामर्थ्यमात्रात्प्रमाणान्त- राभावेऽपि क्रत्वङ्गता। वस्तुतस्तु कृष्यादिवन्नित्यप्राप्तस्य विधिकल्पने प्रमाणाभा. वेन विधेयत्वाभावान्न तत्राङ्गताबोधः, अपि तु जन्यत्वमात्र. बोधः । अङ्गत्वं परं “यदेव विद्यया करोती" सनेन कथञ्चिदवधेयम् ।

·सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । २५९ प्रकृते तु सामान्यसम्बन्धबोधकप्रमाणं विना लिङ्गमात्रेण विनियोगायोगात् क्रमसमाख्यानुरोधेन मन्त्राणां काम्येष्टिविष यत्वमेव । न च प्रवलेन क्रमेणैव सामान्यसम्बन्धोधोपपत्तेः कथं दुर्बलगमाख्यायास्तद्धोधकत्वमिति वाच्यम् । यत्र पाथिकृतीया- दिकेक्लानिदेवत्येष्टावातिदेशिकमन्त्रप्राप्त्या न प्रधाने याज्या- धपेक्षा, काचनिकसाप्तदश्याम्नानाच सामिधेनीष्वाग्नेय ऋक्दया. पेक्षा, तत्र तदिष्टिक्रमानाताग्नेयमन्वद्वयस्यापेक्षाक्रमेण प्रथमातिक्रमे कारणाभावेन च सामिधेनीषु निवेशप्रसक्तौ समाख्यया तन्नि- वर्तनात् । न हि तया क्रमस्य बाधः, सङ्कोचो वा । तस्य याज्यादि. कार्ये निवेशेऽप्यविरोधात् । अपि त्वपेक्षितविधानादिरूपस्य न्याय- स्यैत्र । स तु समाख्यातो दुर्बल एवेति न किञ्चिद्वापकम् । न च तर्हि काम्यपाज्यानुवाक्याकाण्ड मित्येवं समाख्ययैः वेष्टसिद्ध्युपपत्ते ने कचित् क्रमस्यासाधारण्येन सामान्यसम्ब. न्धबोधकत्वमिति वाच्यम् । यत्रानिवारुणीष्टिक्रमे तत्तदेवत्य या. ज्यानुवाक्थे पठित्वा सोमारौद्रीष्टिक्रमाम्नाततदेवेत्य याज्यानुवा. क्यापाठापूर्वमाग्नेय्यो मनो चा पृथुपाजवत्यश्च समाम्नाताः तत्र तासां लिङ्गविनियुक्तमन्त्रान्तरेण बाधादुत्तरेष्टियाज्यादिकार्य स- माख्यामात्रेण विनियोगानुपपत्तेः लिङ्गसहकृतसमाख्य यान्य- व विनियोगप्रसक्तो क्रमेणं तां बाधित्वोत्तरेष्टिसामिधेनीकार्ये निवेशाङ्गीकारात् । न च क्रमः पूर्वस्यामपीष्टौ साधारणः । पूर्वेष्टिसामिधेनीस्था. नस्य तदीययाज्यादिपाठेन व्यवधानात् । अन उत्तरेष्टिसामिधे. नीकार्य एवं क्रमान्निवेशः । एवं च तासां धारयासमाख्याप्युपप. त्रा भवति ।

·२६० मीमांसाकौस्तुभे [आग्नेय्यधिकरण- अपि च यत्रैन्द्रानयागढ्यक्रमे याज्यानुवाक्यायुगलद्वयमा म्नातम् तत्र क्रमानङ्गीकारे पूर्वस्योत्तरं युगलमुत्तरस्य पूर्वमित्ये. वमपि प्रसज्येतेति तद्यावृत्यर्थं क्रमग्रहणम् । प्रयोजनं सूत्रं च स्पष्टम् ॥ इति सप्तमं लिङ्गक्रमसमाख्याधिकरणम् ॥ अथाष्टममाग्नेय्यधिकरणम् ।। (८) सू-अधिकारे च मन्त्रविधिरतदाख्येषु शिष्टत्वात॥३-२-२१॥ (विषयसंशयौ) ज्योतिष्टोमे-आग्नेय्याऽऽग्नीध्रमुपतिष्ठते, ऐन्या सदो, वैष्ण. व्या हविर्धानमित्यादि श्रूयते । तत्र किं प्रकरणे पठितमपठितं वाग्न्यादिप्रकाशकं ऋङ्मात्रं तृतीयया तत्तदुपस्थानाङ्गत्वेन वि. नियुज्यते ? उत यत् प्रकरणे पठितं कार्यान्तरे च विशिष्य विनियुक्तं यथा-'अग्न आयाहि वीतय' इत्यादि स्तोत्रादौ तदेवात्र विनियुज्यत इति चिन्त्यते । (सङ्गतिः) श्रुतिप्रमाणकेऽपत्र विनियोगेऽङ्गतावच्छेदकस्याग्न्यादिन- काशकऋक्त्वस्य लिङ्गप्रमेयत्वात्तदुपयोगिचिन्तनस्य पादसङ्ग- सविरोधः । अध्यायसङ्गतिस्तु स्पष्टैच । शुद्धस्य लिङ्गस्यापि विनि. योजकत्वात् सामान्यसम्बन्धबोधकममाणापेक्षत्वेऽपि श्रुतेस्त- दभावे विनियोजकत्वोपपत्तेन तदपेक्षेत्येवं पूर्वपक्षोत्थानादनन्तरा। (पूर्वपक्षः तत्र सर्वमेव प्रबलं प्रमाणं न दुर्बलेनाविरोधिनापि सङ्कोच- यितुमलम्, सङ्कोचस्यापि बाधापरपर्यायत्वात् । अन्यथा प्रयाजा- ·२६१ पूर्वपक्षः] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । देरप्यानन्तर्यात् पौरोडाशिकसमारूपया चानेयमात्राङ्गत्वापत्तिः । अतश्चात्र तृतीयया श्रुखाग्निदेवत्यकङ्मात्रस्यैव प्रकृतापकृत- साधारण्येनानेयीमातिपदिकश्रुत्यभिहितस्यानीधोपस्थानाङ्गत्वेन विशिष्टविध्युत्तरकल्प्यविशेषणविधिना विनियोगान प्रकरः णादिना सङ्कोचोपपत्तिः । न ह्यत्र "ब्रीहीन प्रोक्षती" त्यादाविव यथाश्रुताथै आनर्थक्यम् , येन तत्परिहारार्थमपूर्वसाधनत्वलक्षणा. तात्पर्यग्रहाय दुर्बलस्याप्यधिकाराख्यप्रकरणस्योपजीवनात्तेन स्वविषये सङ्कोच्येत । उपादेयत्वातु न तदाशङ्काप्यानेयोपदेऽस्ति । अत एव यत्रानीधोपस्थानस्वरूपे तदाशङ्का, तत्रास्त्येवापूर्वसाध. नत्वलक्षणार्थ तदनुप्रवेशः । न चैतावता प्रकृताग्नेयीमात्रग्रहणापत्तिः । अप्रकृताभिरपि प्रकृतापूर्वसाधनीभूतानीघोपस्थानसम्भवात् । न चानशिब्दस्य यौगिकत्वात् सन्निहितव्यक्तिबाचित्वप्रतीतेः प्रकृतमात्रग्रहणोपप. त्तिः । यौगिकानामप्यवयवार्थविशिष्टव्यक्तिमात्रचाचित्वेन स. निहितवाचित्वे प्रमाणाभावात् । पाचकादौ काचिकी संनिहि- तव्यक्तिमतीतिस्तु प्रमाणान्तरादेव । न नैवमप्यानेयीशब्दस्य तडितान्तत्वात् तस्य च सर्वनामा- थवृत्तित्वेन सन्निहितव्यक्तिवाचित्वस्य स्थापितत्वात कथमप्रक. तग्रहणापेक्षेति वाच्यम् । 'अग्न आयाहि वीतय' इसादीनामेक- प्रकरणपठितत्वेऽपि प्रदेशान्तरस्थत्वेनासन्निहितत्वात् । पाठम: निहितपरत्वमात्रं हि सर्वनाम्नां व्युत्पत्तिसिद्धम् , न प्रकरणसनि हितत्वमपि । असम्बन्धिपदाव्यवधाने ताशविषये कापि प्रयोगा- दर्शनात् । अतस्सन्निहितवाचित्वासम्भवात् सर्वग्रहणोपपत्तिः । न्यायसुधाकृता अन्यैश्चानिदैवत्यत्वऋक्त्वसनि. हितत्वादीनां मन्त्रविशेषोपळक्षणवादेकेन चोपलक्षणेन प्र. .

·२६२ मीमांसाकौस्तुभे [आग्नेय्यधिकरण - कृतऋकार्यसिद्धौ उपलक्षणान्तरानपेक्षणादामदेवसत्वऋक्वयो- इश्रुतत्वाविशेषेणोभयोरप्युपलक्षणत्वेऽपि सन्निहितत्वस्य विग्रह- वाक्यस्थसर्वनामगम्यत्वेन विलम्बित्तप्रतीतिकवादविवक्षावगते. सर्वग्रहणमित्येवं समाहितम् । तन्न; विशेषणत्वेनैवान्वयसम्भ वे उपलक्षणत्वे प्रमाणाभावात् । अस्तु वोपलक्षणत्वं, तथाप्यु. पादेयस्थले विशेषणत्ववत् सर्वेषामेवोपलक्षणत्वे किं बाधकम् ? किश्च ऋक्त्वमपि नैव श्रुतं, स्त्रीत्वमात्रस्यैव स्त्रीप्रत्ययेनोक्तत्वात् । अतोऽग्निदेवत्यत्वापेक्षया तस्यापि विलम्बोपस्थितिकत्वादवित्र- क्षापत्तिः । किश्च सन्निहितोपलक्षितव्यक्तिविशेषत्वमपि न विलम्बितम् , तस्य तद्धितवाच्यत्वेन गुणाधिकरणे व्यवस्थापनात् । यदपि भवदेवेन विशेष्यभूते सर्वनामार्थे यत्र विशेषणी- भूतदेवताया विधानं तत्रैव सर्वनाम्नस्सन्निहितावलम्बित्वम् , य. था-आग्नेयोऽष्टाकपाल इयादौ । न तु यत्र सर्वनामार्थ एव वि. धीयते विशेषणं तु नैव श्रुतं प्राप्तं वा न तत्र संनिहितावल, म्बित्वामिति । तदपि यदि पूर्वमताभिप्रायकं तदा त?षणेनैव नि-. रासः । यदि तु न, तत ईदृशनियमे प्रमाणाभावः 'सेनाक्षमुंपा. ज्या'दित्यादौ व्यभिचारश्चेत्युपेक्षितम् । तस्मादुक्त प्रकारेणैव सर्वग्रहणम् । अस्तु वा कथश्चिदानेयोपदेन प्रकृतग्रहणं, तथापि ब्रह्मोदनप्राशनादौ यत्र 'चतुरो ब्राह्मणान् भोजये दित्येव श्रुतम् तत्र सर्वनामश्रवणाभावादाधानाङ्गभूतऋत्विङ्मात्रग्रहणे नैव किञ्चिद्वीजम् । नहींदं ब्रामणसंस्कारार्थ भोजनम् , अपि तु बामौदनिकाग्निसंस्कारकोदनपतिपत्यर्थम् । नन्नाशे पुनर्भोज- नानुष्ठानादर्शनात् ।

·पूर्वपक्षः ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। २६३ एवं सत्यपि यदि प्रकृतमात्रग्रहणे किश्चित्पमाणं भवेत् ततो "यजमानपञ्चमा" इतिवत्कृर्तृनियमांशे स्यादपि संस्कार्यत्वम् , न तु तदस्तीति सर्वग्रहणमेव । न चैवं प्रकृतमात्रे नियामकान्तरागावेऽप्यप्रकृतग्रहणे तस्या आग्नीध्रोपस्थानस्वरूपार्थत्वे आनक्यापत्तरपूर्वार्थत्वकल्पनस्या- प्यावश्यकत्वात् क्लुप्तापूर्वार्थतायाः प्रकृताया एवाग्नीध्रोपस्थानरू- पद्वारान्तरसम्बन्धमात्रकरणेन लघवात्तदुपजीविविधिश्रुत्या च प्रातिपदिकश्रुतेरपि सङ्कोचोपपत्तेः प्रकृतमात्रग्रहणोपपत्तिरिति वाच्यम् । प्रकृताया अपि ग्रहणेऽस्मिन्वाक्य उपस्थानपदेऽपूर्व- साधनत्वलक्षणांया आवश्यकत्वात् । न हि तत् स्वरूपेण द्वारम् , तत्कार्यापन्ने ऊहायनापत्तेः । ताव तैव चापकृताया अप्यपूर्वार्थ त्वोपपत्ते ननिर्थक्यम् । अपि च प्रकृताया अपि न साक्षादपूर्वार्थत्वम् । क्लुप्ततद्वो- धकपमाणाभावात् । न हि प्रकरणं स्वातन्त्र्येण वाक्यान्तरकल्प. नद्वारा वा तत्र प्रमाणम् , गौरवात् । तथात्वे च प्रोक्षगादेरपि ते वापूर्वार्थत्वोपपत्ते वह्यादीनां यथाश्रुतानामेव द्वारत्वेन प्र. हणायवादीनां द्वारत्वानुपपत्तेः । अपि वपूर्वसाधनीभूतस्तोत्रा र्थत्वमेव । न च तावतोपस्थानविधौ कश्चिदुपयोगः अपूर्वसाधनी. भूतोपस्थानार्यवालाभात् । अस्तु वा प्रकृतायास्स्तोत्रादिवाक्येषु स्वातन्त्र्येणापूर्वार्थत्व. क्लुप्तिः, तथापि तस्या दीक्षणीयावानियमन्यायेन स्तोत्रज न्यापूर्वार्थत्वस्यैव क्लुप्लेज्योतिष्टोमापूर्वार्थत्वस्योपस्थानजन्यापू- धार्थत्वस्य वा क्लुप्तत्त्राभावेन तत्कल्पनस्यावश्यकत्वान्नात्र प्रकृ. ताभिर्विशेषः । यत्किञ्चिदपूर्थित्वक्लूप्तिमात्रेण प्रकृतग्रहणे त्वम. कृतानामपि तत्र तत्र क्रत्वन्तरे विनियुक्तत्वादविशेषः । तस्मात् ·२६४ मीमांसाकौस्तुभे [आग्नेय्यधिकरण- सर्वग्रहणम् । यदि पर प्रकृतानां विशिष्य स्तोत्रादौ विनियोगेन निराकासात्वादन्ग तराकासा युक्तसामान्यवाक्येन कथं विनियोग इत्याशाक्यत ततोऽस्त्वप्रकृतानामेव मयोजनसाकाङ्क्षाणां विनि- योगः । सर्वथा न प्रकृतमात्रग्रहणम् । सूत्रं तु, अयं मन्त्रविधिरधिकारेऽधिकृतमन्त्रविषयेऽतदा. ख्येषु तद्भिन्नेषु चावगन्तव्यः । यदि परं विशिष्यं शिष्टत्वा- दधिकृतानां निराकाङ्कत्वमाशक्त ततोऽस्तु तद्भिन्ने एवेति व्याख्येयम् ॥ ( इति पूर्वपक्षः) सू-तदाख्यो वा प्रकरणोपपत्तिभ्याम् ॥३-२-२२॥ (अथ सिद्धान्तः) नेवनातीय कस्थले सर्वग्रहणम् । प्रातिपदिकश्रुते विनियोजक- तृतीयादिश्रुतेश्चाविशेषप्रवृत्तावपि सर्वोपजीव्यप्रधानभूतविधि- श्रुतेलायत्रोपजीवनेन प्रकृतमात्रविषयत्वात् । तथा हि-यद्यपि ताब- दत्र मन्त्रविशिष्टोपस्थानमेवापूर्वसाधनीभूताग्रीधमण्डपसंस्कारार्य- स्वेन विधीयते तथापि आर्थिकेन विशेषणविधिनोपस्थानोद्देशन म: न्त्रविधानोपपत्तिः। तत्रापि चोपस्थानस्वरूपे आनर्थक्यादपूर्वसाध नलक्षणा समस्त्येव, तथापि सर्चवापूर्वसाधनीभूतोद्देशेनाङ्गविधा. वर्थादपूर्वोदेशेनापि तद्विधानस्यावश्यकत्वात्तस्य च विधिकल्पनां विनानुपपत्तेः तदप्यावश्यकम् । तदेतदवघातादिविधावगत्याङ्गी. कृतम् । प्रकृते त्वप्रकृतग्रहणेऽपूर्वसम्बन्धस्य तत्साधनीभूतसम्ब. न्धस्य च उभयस्यापि श्रूयमाणेन विधिनाश्रूयाभ्यां करणे गौर- वापत्तेः प्रकृतग्रहणे च तत्राप्यपूर्वसम्बन्धस्य क्लुप्तत्वात् केवलमपू. साधनीभूतसम्बन्धमात्रस्य करणेन लाघवोपपत्तेस्तद्रहणमेव लाघवोपजीविनी विधिध्रुतिरनुमन्यते ।

·सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। २६५ अत एव यद्यप्यपूर्वसम्बन्धस्वकल्पकन विशेष्योपस्थितेन व कार्यान्तरसम्बन्धेनैव निराकाङ्क्षः, तथापि चैतदाकाङ्क्षयैव तदुपजीवनं नानुपपन्नम् । यद्यपि च प्रकृतामेयीमन्त्रस्यापि स्तोत्रापूर्वसम्बन्धक्लृप्ताव- प्युपस्थानजन्यापूर्वसम्बन्धकल्पनावश्यंभावेन गौरवस्याविशिष्टः स्वान्नानया युक्त्या प्रकृतनियमस्सिद्धान्तयितुं शक्यते तथापि यत्र ब्रह्मौदनप्राशनाङ्गभूतब्राह्मणविस प्राशनस्य प्रतिपत्तित्वेन दृष्टार्थवादाधानावपूर्वसाधनलक्षणा तत्र तदपूर्वसम्बन्धस्य ऋत्विजा प्रयोगाङ्गत्वेन नित्यप्राप्तत्वात्प्रकृतग्रहणोपपत्तिः। अत एव यत्रा 'त्रेयाय हिरण्यं ददाती'त्यादाविवावे. यस्य न नियता प्राप्तिः तत्र विधिश्रुतेरपूर्वसम्बन्धाक्षेपकत्वस्या- वश्यकत्वान्न कदाचित्यकृतसस्वेऽपि तत्रियमः । तस्मादाक्षेपणी- यापूर्वसम्बन्धस्य कार्यान्तरार्थत्वमप्यन्यत्र नियमेन क्लृप्तौ तन्मा- त्रोपजीवनेनान्यत्र कार्यान्तरसम्बन्धमात्रकरणमित्येतस्यैतद- धिकरणन्यायस्याग्नेयीरूपोदाहरणामम्भवेऽपि न विघाता। अत एनानिमुपनिधाय स्तुबीते"यादावाक्षेपणीयस्तोत्रा- पूर्वसम्बन्धस्याहवनीयादावमाप्तत्वान्न तन्नियमः । प्रत्युताहवनी- यादेवचनं. विना बहिनयने दोषश्रवणाल्लौकिकाग्निनियम एवेति सप्तमे वक्ष्यते । आग्नेयीवाक्ये प्रकृतनियमसाधनप्रकारस्तु यद्य. विष्यमाणोऽप्याक्षेपणीयापूर्वसाधनीभूतकार्यान्तरार्थत्वेन विनि- योगो नैव लभ्यते तदैवम् । आग्नेयीतितद्धितस्य सन्निहितप. रामर्शित्वाताकृतग्रहणमिति । न चैकस्मिन्नपि , प्रकरणे प्रदेशान्तरस्थत्वेनासम्बन्धिवा- क्यान्तरव्यवधानात्सन्निहितपरामर्शित्वबाधः । स्वपदसन्निहिता. भावे स्वाक्पसन्निहितपरामर्शिस्ववत्स्ववाक्यसन्निहिताभावे व्य.

·. २६६ मीमांसाकौस्तुभे [ आग्नेय्यधिकरण- वहितवाक्यसंनिहितपरामर्शित्ववञ्च तस्याप्यभाचे तद्धितेनैकाक- रणव्यवहितवाक्यसंनिहितमात्रपरामर्शस्योपपत्तौ तद्वाधे प्रमा. णाभावात् । न च संनिहितस्यापि निराकास्प न परामर्शः । सर्वना- मादिस्थले “एष वाव प्रथपो यज्ञो यज्ञाना"मित्यादौ निराका. तस्याप्यन्यतराकासया संनिहितत्वमा परामर्शव्युत्पत्तेः। किश्वायीनां कासाधिद्विशिष्य स्तोत्रादौ विनियोगे. ऽपि ज्योतिष्टोमप्रकरणे पार्थकोन पाठस्यापि सश्वात्तलेन च तासां ज्योतिष्टोमापूर्वसम्बन्धस्यापि क्लप्तरूपस्थानवाक्येन लाघ. वोपजीविना तासामेव ग्रहणमित्यपि मुवचम् । सूत्रमपि तदाख्योऽधिकृत एव मन्त्रादि नियम्येत । आग्ने. यीस्थल तावत्मकरणस्थत्वमात्रेण तद्धिनेन तत्परामर्शात्प्रकर. णपाठेन ज्योतिष्टोमापूर्वसम्बन्धस्य क्लुप्तेश्चान्यत्र च ब्रह्मौदन- प्राशनादिविधौ लाघवाख्योपपत्तेरपि सत्वाचेति व्याख्येयम् ॥ सू-अनर्थकश्चोपदेशस्स्यादसम्बन्धात्फलवत्ता नयुपस्थानं फलवत ॥३-२-२३॥ ननु-नानापूर्वसाधनीभूतोपस्थानत्वेनोद्देश्यता येनापूर्वसम्ब. न्धलाभार्थ प्रकृतिनियमस्स्यावाआमीधोपस्थानस्य क्रत्वनैकान्ति. कत्वाभावनाधानवत्तस्वरूपार्थत्वेऽपि मन्त्रस्य बाधकाभावात् । अ. सश्योपस्थानजन्यापूर्वार्थत्वस्वैवाभाचे सुतरां ज्योतिष्टोमापूर्वार्थत्वा- भावात किमर्थं पाठोपजीवनमिति चेत् न ; उपस्थानस्वरूपार्थत्वे यागादिस्वरूपार्थत्ववन्मन्त्रोपदेशस्यानर्थक्यापत्तेः । आहवनीया. दीनां त्वदृष्टघाट तत्वान्न तदिति विशेषः। अतश्चापूर्वसाधनल. क्षणा तावदावश्यक्येव । तत्राऽपि यशुपस्थानस्यादृष्टार्थवं स्या. ग ·सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। सदा तदा तन्मन्त्रस्यापि मोक्षणपन्त्रबदुपस्थानजन्यादृष्टार्थत्वमेव दी. क्षणीयावानियमन्यायेन भवेत् तस्य त्वभिधानफलकस्य करि- व्यमाणमण्डपवृत्तिपदार्थानुष्ठानोपयोगितया दृष्टार्थत्वादवघातम- बनदेव तन्मन्त्रस्य क्रत्वपूर्वार्थत्वमावश्यकम् । अतश्च तल्ला- भार्थ युक्तं प्रकरणपाठोपजीवनमिति । यंदा त्वानीध्राद्देशेनैव मन्त्रविधिः, उपस्थानं तु मन्त्रस्यामिषा. नमात्रव्यापारकत्वस्वाभाव्यादग्नाग्राहीसाधामन्त्रणविभत्त्यादे. श्च समीपस्थित्याक्षेपकत्वात्माप्तमिति पक्षस्समाश्रीयते, आग्नीध्रम्वरूपस्य जुहूवत्क्रत्वव्यभिचारेऽपि लौकिकत्वेन सस्मिन्ना- नर्थक्यादपूर्वसाधनलक्षणार्थ पकरणपाठाधुपजीवनमावश्यकमेव । असो युक्तमेव प्रकृतग्रहणम् । सूत्रं स्पष्टम् ।। यतु प्रकृताना स्तोत्रादिप्रयोजनान्तरनिराकाङ्कत्वात्पयो- जनसाकाङ्क्षाणामप्रकृतानामेव ग्रहणमित्युक्तम् । तत्राह- सू-सर्वेषां चोपदिष्टत्वात ॥ ३-२-२३ ॥ वाचस्त्रोमादौ सर्वेषामेव मन्त्राणामुपदिष्टत्वेन निराकाङ्क्ष. त्वाविशेषादित्याशयः । प्रयोजनं स्पष्टम् ॥ इति अष्टममाग्नेय्यधिकरणम् ॥ - ·" अथ नवमं भक्षाधिकरणम् ॥ ९ ॥ (भक्षपेटिका) सू-लिङ्गसमाख्यानाभ्यां भक्षार्थताऽनुवाकस्य ॥ ३-२-२४ ॥ (4) (विषयः) ज्योतिष्टोमे-"(१)भक्षेहि मा विश दीर्घायुत्वाय शंतनुत्वाय रायस्पोषाय वर्चसे सुपजास्त्वायेहि वसो पुरावसो प्रियो मे हृदोऽस्यविनोस्त्वा वाहुभ्यां सम्यासं नृचक्षसं त्वा देव सोम सुचक्षा अवख्येष" "हिन्व में गात्रा हरिवो गणान्मे मा विती. तृषः । शिवो मे सप्तऋषीनुपतिष्ठस्व पा मे वाङ्नाभिपतिगा" "मन्द्राभिभूतिः केतुर्यज्ञार्ना वाक् जुषाणा सोपस्य तृप्यतु", वसु मद्गणस्य, रुद्रवद्गणस्यादित्यवद्गणस्य, सोम देव ते मतिविदः प्रात- स्सवनस्य, माध्यंदिनस्य सबनस्य, तृतीयस्य सवनस्य गायत्रच्छ. न्दसत्रिष्टुम्च्छन्दसो जगतीच्छन्दसोऽनिहुत इन्मपीतस्य नराश- सपीतस्य पितृपीतस्य मधुमत उपहूतस्योपहतो भक्षयामी" अयं मन्त्रो भक्षानुवाक इत्येवं समाख्यातस्समानातः । (संशयः) तत्र मन्द्राभिभूतिरित्यादिर्भक्ष यामीत्यन्तस्तावद्भक्षण एवं विनियुज्यत इत्यविवादः । साधयिष्यते चोत्तराधिकरणे । पूर्वा- वयवानां तु किं भक्षमन्त्रैकवाक्यतया भक्षण एव विनियोगाः ? अथ वा सध्यासमित्यन्तो ग्रहणे नृचक्षसमित्यादिरवख्येषमि- सन्तोऽवेक्षणे, 'हिन्वे'त्यादि रतिगा' इत्यन्तश्च सम्यक्जरण इत्येवं सन्देहः । १. तै. सं. ३. २. ५..

·पूर्वपक्षः] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। २६९ (सङ्गतिः) सिद्धान्ते लिङ्गविनियोगतत्त्वाचदुपयोग्युद्देश्यतावच्छेदक- निरूपणाच्च पादाध्यायसङ्गतिः। अनन्तरा तु ऋतुसम्बन्धरहितद्वारसम्बन्धानुपपत्तेः प्रकृत. ग्रहणेऽभिहिते प्रकृतेतरग्रहणादेर पूर्वसम्बन्धाभावान द्वारतेत्येवं पूर्वपक्षोत्थानावष्टव्या। (पूर्वपक्षः) तत्र यद्यपि ग्रहणाधर्थत्वे लिङ्गमस्ति प्रमाणं तथापि ग्रह- णादिस्वरूपार्थत्वे मन्त्रनियमस्यानर्थक्यापत्तेप्रेणादेरविहितत्वे- न चापूर्व प्रत्यङ्गत्ववत्साधनत्वस्याप्ययोगादपूर्वसाधनत्वलक्षणा- या अप्यनुपपत्तेः उद्देश्यत्वासंम्भवांन ग्रहणाघनत्वेन मन्त्र- विधियुक्तः। न च साधनत्वासम्भवेऽप्यपूर्वप्रयोजकत्वस्य तावत्सवा- तेन रूपेणोद्देश्यत्वोपपत्तिः । अवेक्षणस्य भक्षणाजनकत्वेन तद. भावाद्रहणस्यापि नैयत्येन भक्षणजनकत्वाभावाच कश्चिद्वा ग्रहणमात्रस्य पाक्षिकमाप्तौ बाहुद्वपकरणकत्वस्य कथमप्यमाप्त- श्च । सम्यग्जरणस्य तदनुकूलव्यापारस्य वा भक्षणजनकत्वं वृत्तरकालीनत्वाचाहतमेव । अतोऽपूर्वप्रयोजकत्वस्याभावान त- वेनाप्युद्देश्यता। न च सम्यग्जरणस्य भक्षणजनकत्वाभावेऽपि तजन्यत्व. सच्चात् स्वर्गमन्त्रे स्वर्गस्येवापूर्वजनकजन्यत्वेन द्वारत्वोपपत्तिः । सम्यग्जरणस्य भिक्षणजन्यत्वेऽपि गलकबळसंयोगरूपस्य भक्ष- णस्यात्र हविःप्रतिपत्त्यर्थत्वेन सम्यग्जरणफलकत्वाभावात्तत्म- काशनस्योपयोगाभावेनानुपपत्तेः । अतो न लिङ्गाहणार्थत्वम् । . .

·- . . मीमांसाकौस्तुभे [भक्षाधिकरण- अत एव च बलाबलाधिकरणवक्ष्यमाणलिङ्गबलीयस्त्वेना. पि न पौनरुत्यम् । वस्तुतस्तु नात्र लिङ्गमपि मुख्ययस्ति । सहिसार्थस्वस्म- रणेन ग्रहणवाचित्वाभावात् । चक्षिडो भाषणार्थत्वस्मरणे. नावेक्षणार्थतानुपपत्तेश्च हिनोतर्गसर्थत्वान्न सम्यग्जरणार्थत्व. मपि । अतश्च ग्रहणाद्यर्थत्वेऽपि लक्षणापत्तेवर विहितभक्षण- लक्षकत्वमेव । वस्तुतस्तु न तदपि, देवस्य त्वेत्यादिपदवत्स्वशक्यार्थस्यैव भक्षणविशेषणत्वोपपत्तेः तद्वदेव च ताशभक्षणप्रतिपादनस्या. भ्युदयकारित्वकल्पनानानर्थक्यमपि । यद्यपि चाख्यातभेदान्न तद्वदिह विशिष्टशाब्दबोधप्रयोज. कीभूताकासारूपलिङ्गसचं तथा प्यकं वृणीत' इत्यादिवदेकवा. क्यतालाभार्थमासक्तिमात्रेण तत्कल्पनमपि नानुपपन्नम् । वस्तुतस्तु सत्यप्याख्यातभेदे उपक्रमोपसंहारक्ये सये. कवाक्यताप्रयोजकीभूताकासासत्त्वस्य वैश्वानरवाक्यादौ व्युत्पा. दनाद तत्रापि · च मोहीत्यादिना भक्षस्यैवोपक्रमात 'भक्षयो. मी'त्यनेन तस्यैवोपसंहारादुपक्रमोपसंहारक्यावगतैरकवाक्यता. प्रयोजकी ताकाङ्क्षारूपलिकोपपत्तिः । इदमेव च मूळे वाक्यतो- पगमनसामध्यपदेन व्यवहृतम् । न च 'भक्षेही'त्यम्य अहणार्थत्वेऽप्युपपत्तरेकान्तत उभयो. भक्षमात्रविषयत्वानुपपत्तिः । भक्षणस्यैव दीर्घायुष्वादिफलकत्वा- तदन्वयानुरोधेनवोपक्रमस्य भक्षणार्थत्वावधारणोपपत्तेः । अतश्च युक्तैवोक्तविधलिङ्गादेकवाक्यतादि कल्पयित्वा. सर्वस्यापि भ.. क्षणार्थता। एवं च भक्षानुवाकसमारूयापि मुख्यवृत्यैवोपपन्ना भवि- ·सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । २७१ व्यति । इतरथा भक्षसमुदायाश्रयिषु लिगसमवायाद्भक्षशब्दो गौ- णस्स्यात् । अतश्च सर्वस्याप्यनुवाकस्य भक्षार्थत्वमेव । सू. स्पष्टम् ॥ न ( इति पूर्वपक्षः) (अथ सिद्धान्तः) सू-तस्य रूपोपदेशाम्यामपकर्षोऽर्थस्य चादितत्वात ॥३-२-२५।। (सि) मर्वस्य.भक्षणे विनियोगः । किन्तु तनदवयवानाम् । तस्मादपकर्ष एव । तत्तदाख्यातेन तत्तदर्थस्य मुख्यविशेष्यतया प्रतीतराभिधानरूपण लिङ्गन ग्रहणाद्यर्थत्वानिश्चयात् । यद्यपि चात्रोपक्रमोपसंहाराभ्यामेकवाक्यतोपगमनसामर्थ्य- रूपं लिङ्ग क्लुप्तमित्येकवाक्यतावगभस्स्यात्तथापि ग्रहणादिप्रका. शकस्य मन्त्रभागस्य वाक्येनैव भक्षणातति ततोऽपि प्रबला. दभिधानलिङ्गाहणाघङ्गत्वनिश्चयस्सुलभ एव । वैश्वानरा. दिवाक्येषु नैवंविधं किश्चिदस्ति प्रवलं वाक्यभेद साधकमिति न तंदङ्गीकारः। वस्तुतस्तू क्रमस्य साधारणत्वात् प्रत्युत मुख्यमामा- नुरोधन ग्रहणविषय एकोपपत्तेन त्रैकवाक्यतोपगमनमामर्थ्यमपि। यत्तु दीर्घायुत्वेत्यादरनग्य एव भक्षणार्थत्वताप्तर्यग्राहक इत्युक्तम् । तस्य ग्रहणफलीभूतभक्षणफलत्वनापि स्तावकतयान्व- .योपपत्तेरमाधकम् । यत्तु सध्यादहिसाधर्थकत्वान्न ग्रहणादौ मुख्यसामर्थ्यमा स्तीत्युक्तम् , तन्न; भूसत्तायामितिब तहणादावपि वृद्धप्रयोगण ·२७२ मीमांसाकौस्तुमे [ भक्षाधिकरण- स्मृतरुपलक्षणत्वान्मुख्यसामोपपत्तो, प्रकृते च दृष्टार्थताला. भाय ग्रहणाद्यर्थत्वनिर्णयोपपत्तेश्च । हिनोतेस्तु गत्यर्थतास्मरणेनैव सम्यग्जरणफलकतावगतिः । मेगाचाणि हिन्व गच्छ गणानी. न्द्रियाण मा वितृष्णान कुरु सप्तऋषीन् सप्त प्राणानुपतिष्ठस्व वाङ्नाभिमतिक्रम्य च मा गा इत्येवमर्थावगमादिगात्रगमनफली- भूतसम्यग्जरणावगतिस्सुलभैव । अतो मुख्यसामर्थ्य युक्तमेव । यत्तु ग्रहणादेरपूर्वसम्बन्धस्य नियतपाप्यभावानांद्देश्यतेत्युक्तम् । तन्न ग्रहणादेर्भक्षविध्वाक्षेपेण नियमाप्त्यभावेऽपि तत्तन्मन्त्राणां समाख्यामहकृतावान्तरपकरणेन भक्षाङ्गत्वेऽवगते तदङ्गत्वेन मा. न्त्रवर्णिकक्रियाविधिकल्पनोपत्ते र्बाहुभ्यां गृहीत्वावक्षे सम्य. ग्जरणायेत्येतान्येव वा पदानि भक्षविध्येकवाक्यतया कल्प्यन्ते । तत्र च बहुत्रांशेऽपूर्वविधिः, ग्रहणांशे नियमविधिः, अवेक्षणांशे त्वपूर्वविधिरदृष्टार्थत्वं च । अस्तु वा वमनविरेकसाधनीभूतद्रव्यसं. सर्गपरिहारार्थत्वेनावेक्षणविधिदृष्टार्थ एव । अवेक्षणस्य दृष्टार्थत्व. लाभायैव च भक्षणस्यापि सम्यग्जरणपर्यन्तस्यैव भक्षणविधिना विधानम् । वमनविरेकनिमित्तकमायश्चित्ताम्नानादेव सम्पंजरे- गपर्यन्तस्य भक्षणस्य प्रतिपत्तित्वावगतिः सम्यग्जरणमन्त्रस्यत्र च मान्त्रवार्णिकसम्यग्जरणपर्यन्तत्वकल्पकत्वम् । भक्षणे च कदा- चित्सन्यग्जरणपर्यन्तत्वस्य स्वतास्सिद्धत्वेऽपि नैयत्येन तत्सि- द्धिफलकना मन्त्रस्य न विरुध्यते । नैयत्येन तत्सिद्धिश्च न भक्षणमात्रेणेति सम्यग्जरणविरोधिविनाडीगतिपतिबन्धकफला. जवावस्थानरूपन्यापारोऽपि तेनैवाक्षिप्यते । यद्यपि चासौ कदाधिदेवापेक्षितः तथापि विनाडीतिरूप. प्रतिबन्धकसम्भावनायां नित्यमनुष्ठेयत्वायुक्तस्तत्स्मारकतया नै यत्येन मन्त्रविनियोगः ।

·सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । २७३ यद्यपि च भक्षमन्त्रेण भक्षणस्मरणसत्वे तेषामपि ग्रहणा. दीनां स्मरणं संभाव्यते तथापि तत्तन्मन्त्रानानात्तनियमोपपत्तिः। यद्यपि चानये जुष्टमिति , मन्त्रस्याग्निदेवताकनिर्वापप्रकाश- कत्ववदस्यापि ग्रहणादिविशिष्टभक्षणप्रकाशकत्वाङ्गीकारेण मन्त्रै कत्वमभ्युपगम्यापि ग्रहणाघनत्वं शक्येत वक्तुम् , तथाप्युप- क्रमोपसंहारक्यादिरूपैकवाक्यतोपगमनसामर्थ्याभावे स्वरसतः प्रतीयमानतत्तदाख्यातगतमुख्यविशेष्यार्थकत्वबाधे प्रमाणाभावात् नात्र भेदाङ्गीकारः । 'एकं वृणीते' इत्यादौ तु सत्यप्याख्यातभेदे विकल्पपरिहारार्थ सर्वेषां विधित्वकल्पनागौरवपरिहारार्थश्चैकवा. क्यत्वांभ्युपगमः । तस्माद्युक्तं भेदेनैव ग्रहणाद्यङ्गत्वम् । समाख्या तु भक्षसम्बन्ध्यनुवाक इति साक्षात्परंपरासाधारण्येनाप्युपप- ना। समाख्यावलादेव हि मान्त्रवर्णिकग्रहणादेर्भक्षाङ्गत्वसिद्धिः । अन्यथा हि महाप्रकरणात् ज्योतिष्टोमसम्बन्धिग्रहणमात्राङ्गतापत्तिः अस्तु वा अवान्तरपकरणादेव तदङ्गत्वम् । तथापि अनु- बादरूपा सती नानुपपनैव ।। प्रयोजनं पूर्वपक्षे ग्रहणमन्त्रादेयत्याभावः । पाठक्रमेण च मन्त्रपाठान्ते भक्षणम् । सिद्धान्तं तु ग्रहणादे ययेन तत्तन्मन्त्रा. न्तेऽनुष्ठानम् । हिन्वेत्यस्य च भक्षणान्तेऽर्थक्रमानुरोधेन पाठः इति स्पष्टम् । सूवे रूपपदेन लिङ्ग उद्देशपदेन सामान्यसम्बन्धबो- धकं प्रमाणं विवक्षितम् । अन्यत्स्पष्टम् ।। इति नवमं लिङ्गसमाख्याधिकरणम् ॥ (भक्षाधिकरणम् ) ·अथ दशमं गुणाभिधानाधिकरणम् ॥ (१०) सू-गुणाभिधानान्मन्द्रादिरेकमन्त्रस्स्यात तयोरेकार्थसंयोगात् ।। ३-२-२६ ॥ (विषयसंशयसङ्गतयः) तस्मिन्नेवानुवाके किं 'मन्द्राभिभूति'रित्यादिः तृप्यस्वित्य. न्तः तृप्तौ विनियोक्तव्यः ? उत भक्षमन्त्रैकवाक्यतया भक्षण इति सन्देहः । पादाध्यायसङ्गती पूर्ववत् । आपवादिकी त्वनन्तरा । (पूर्वपक्षः) तत्र पूर्ववदेव लिङ्गात् वप्त्यङ्गत्वम् । न च तस्या भक्षणानु. निष्पन्नत्वेनाननुष्ठेयाया अङ्गित्वानुपपत्तिः । ग्रहणादिवदननुष्ठे- यत्वेऽपि सम्यग्जरणवत् तदनुकूलव्यापारस्य भक्षणगतबाहु- ल्यस्य कृतिसाध्यत्वेनानुष्ठेयत्वोपपत्तेः । अत एव तदिह मन्त्राम्नानसामर्थ्याव भक्षणस्य तृप्तिपर्यन्तत्वसिद्धिः । तस्य च भक्षणगतबाहुल्यं विनाऽसिद्धेः तन्नियमाक्षेपकत्वमपि । अस्तु वा कथमपि तृप्तेस्ननुष्ठेयत्वम् । तथापि तस्या भक्षणजन्यायाः स्वर्गवन्मन्त्रप्रकाश्यत्वोपपत्तिः । यद्यपि सोम- प्रतिपत्यर्थत्वात् भक्षणस्य तृप्तिन मुख्यं फलम् , तथापि पुरोडा: शादिभक्षणवत् कर्तृनियमांशेन क्रियात एव वा कर्तव्यानुष्ठान- सामर्थ्यजनकतृप्तिरूपमक्षयितृसंस्कारार्थत्वस्याप्यानुषतिकस्य व. क्ष्यमाणत्वात् फलत्वाविघातेन मन्त्रप्रकाश्यत्वोपपत्तिः । यदि कर्तव्यानुष्ठानसामर्थ्याधानाय एव भक्षयितुः संस्कार उच्यते ततोऽस्तु तर्पयतिना तल्लक्षणा । सर्वथा स्वतन्त्राख्यातस्यैकवाक्य. त्वकल्यना निष्पमाणिकैवेत्येवं प्राप्ते- ·सिद्धान्तः] तृतीयाध्यायस्य हितीयः पादः। (सिद्धान्तः) ब्रूमः -'अल्पं भक्षयती' त्यनेनैव भक्षणगतबाहुल्पस्य तृप्ति. जनकस्य पर्युदस्तत्वात् न तावत् भक्षणे सम्यग्जरणपर्यन्त- स्वस्येव तृप्तिपर्यन्तस्वस्य कल्पनावसरः । अत एव तृप्तेर्भक्षणेना. जननान तस्याः स्वर्गवजन्यत्वमात्रेण प्रकाश्यत्वोपपत्तिः । फल- त्वं स्वस्या सोमप्रतिपयर्थत्वात् भक्षणस्य दूरभ्रष्टमेव । न हि तृप्तिकर्तव्यानुष्ठानसामर्यजनकतग्राप्यानुषङ्गिक फलम् । तृप्त्य भावेऽपि भक्षणेनौषधविधयाप्यनुष्ठाने सामर्थ्यजननात् । अत एव तावन्मात्रमेवानुषङ्गिक फलम्, न तु वृप्तिपर्यन्तम् । ताव. मात्रस्यापि च'न स्वर्गवत्प्रकाशनाहत्त्वं, येन तर्पयतिना लक्षणयापि प्रकाश्येत । अनुष्ठानसामर्थ्यजननस्य दृष्टफलत्वेनासम्भवितत्वा. शङ्काभावात् तनिश्चयरूपश्रद्धाजननार्थ स्मारकमन्त्रानपे. क्षणात् । स्वर्गस्य त्वदृष्टफलत्वात् तदिति वैषम्यम् । अतश्च लिङ्गविनियोगासम्भवात् असत्यप्येकवाक्येनोपगमनरूपे लिङ्गे स्पष्टे" एकं वृणीत" इतिवत् कयश्चित् तदनुमायकवाक्यता. कल्पनादिद्वारा स्वार्थस्य भक्षविशेषणत्वप्रतिपादनार्थ एवायं मन्त्रैकदेशः। स्वतन्त्राख्यातश्रवणेऽपि च तृप्तेरितिकरणाघ- ध्याहारेण भक्षणविशेषणत्वोपपत्तिः-तृप्यस्वित्यतदर्थ भक्षया. मीति । सर्वस्य मन्त्रस्य स्वार्थविशिष्टभक्षणप्रकाशकत्वात् विशे- ध्यांशे दृष्टार्थत्वेऽपि विशेषणांशेऽष्टार्थत्वाङ्गीकारान्न वैयर्थ्यम् । अथ वा तृप्यस्वित्यादिना लक्षणया भक्षणम्तुतिरहष्टार्था । अतश्च सर्वोऽपि मन्त्रः प्राशस्त्यविशिष्टभक्षणं प्रतिपादयति । अस्मिंश्च पक्षे लोद प्राप्तकालत्वे मार्थनायां वा द्रष्टव्यः । तस्मात् वृतिपरस्यापि भक्षमन्त्रैकवाक्यतया भक्षणाङ्गत्वमेवेति सिद्धम् ॥ प्रयोजनं पूर्वपक्षे समन्वं भक्षणं कृत्वा तृप्तिमन्त्रपाठः ·२७६ मीमांसाकौस्तुभे [ इन्द्रपीताधिकरण सिद्धान्ते तु यथाम्नानमिति ॥ सूत्रं तु लिङ्गविनियोगासम्भवात् मन्द्रादिर्भक्षयाम्यन्त एवं मन्त्र: स्यात् । गुणस्य तृप्तिरूपस्य विशेषणस्य प्राशस्त्यस्य वाऽभिधानेन तयोर्मन्त्रभागयोः विशिष्टैकार्थवत्तित्वोपपत्तेरिति व्याख्येयम् ॥ इति दशम गुणाभिधानाधिकरणम् ॥ । अथैकादशमिन्द्रपीताधिकरणम् ॥ (११) मू-लिङ्गविशेषनिर्देशात समानविधानेष्वनन्द्रा- णाममन्त्रत्वम् ॥३-२-२७॥ (पू) (विषयसंशयों) भक्षमन्त्र एव किं लिङ्गादिन्द्रदेवसयागाभ्यासमात्राङ्गम् । तद्भिनाभ्यासानां तु अमन्त्रकं भक्षणम् ? । उत तेषूहेन मन्त्रः ? उतानूहेनैवेति विचार्यते । (सङ्गतिः) अत्र चानेन्द्रप्रदानेषु लिङ्गप्रमाणकभक्षमन्त्रविनियोगस्य सिद्धान्याभिप्रेतस्य पूर्वपक्षद्वयेऽप्यनङ्गीकारात् पादाध्यायसङ्ग- तिः । तेनोहपक्षस्य पादलक्षणासङ्गसत्वान स्वतन्त्रकोटित्वम् । अपित्वाद्यकोटिफलीभृतस्यानन्द्राणांममन्त्रकत्वस्याक्षेपमात्रमिति न्यायसुधाकारोक्तमपास्तम् । अनेन्द्रमदानेषु लिङ्गममाणक- मन्त्रविनियोगस्य सिद्धान्यभिप्रेतस्य प्रतिपक्षतयोहोपन्या- सेन सात्युपपत्तेः । अस्यापि पूर्वपक्षे फलाक्षेपस्य निष्प्रयोजन. त्वाच । अनन्तरसङ्गतिस्तु भक्षमन्त्रैकवाक्यतया तृप्तिमन्त्रस्य भक्ष.

·पूर्वपक्षः] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ২৬৩ णाङ्गत्वेऽभिहिते भक्षमात्रस्यैव किंदेवत्यसोमभक्षणागतेति विचारात्मासङ्गिकी। (पूर्वपक्षः) तत्र न तावत्प्रकरणेन सर्वप्रदानाङ्गभूतभक्षणाङ्गत्वम् । इन्द्र- पातस्येति पदेनेन्द्रदेवत्यसोममात्रप्रकाशनेन लिङ्गाचदाधावगतः। नच इन्द्रेण यस्मिन् सबने पीत इति बहुव्रीहिमङ्गीकृत्येन्द्रपीतपद. स्य सक्नविशेषणत्वाङ्गीकारादन्यदैवत्यस्यापि च सोमस्योक्तविध- सवनसम्बन्धित्वेन प्रकाशनोपपत्तेलिङ्गविरोधात्सर्वार्थत्वोपपत्ति. रिति वाच्यम् । इन्द्रपीतपदस्येन्द्रेण पीतस्वीकृत इति वा इन्द्रा- य त्यक्त इति वा तत्पुरुषोपपत्तौ बहुव्रीहेरङ्गीकाराभावात् । तत्पुरुषे हि पूर्वपद एव सम्बन्धिनि लक्षणा, बहुव्रीहौ तु पदद्वये- ऽप्यन्यपदार्थे लक्षणेति गौरवम् । बहुवाहावेकस्मिन्पद एव विशिष्टार्थलक्षणा इतरत्तात्पर्य- ग्राहकमित्यङ्गीकारेऽपि च लक्ष्यतावच्छेदके गौरवात् । तार्पयग्रा- कम्य च वाक्यार्थान्वय्यर्थप्रतिपादकत्वागौरवं समस्त्येव । न ह्य न्यपदार्थे बहुव्रीहेश्शक्तिः, येन तत्पुरुषादपि लाघवं शंक्येत । एकहायन्यादिपदेऽन्यपदार्थलक्षणाया एवास्माभिः प्रतिपादनात् । अस्तु वा तदाप्यवयवार्थोपस्थितिसापेक्षत्वादन्यपदार्थोपस्थितेर्बहु- वीही गौरवम् । सर्वथा. तत्पुरुषो लघुभूत एव । किश्च नात्र बहुव्रीहेर्लक्षणानुगमः। “समानाधिकरणानां बहु. बाहिरिष्यत," इति कात्यायनस्मरणात व्यधिकरणपदानां तदनु. पपत्तेः । (१) "सप्तमी विशेषणे बहुव्रीहा"विति ज्ञापकालेन हिक ण्ठेकाल इत्यादौ सप्तम्यन्त एव स आश्रितः, नान्यत्र । तत्पुरुषे तु १पा.स.२-२-३५ ·। २७८ मीमांसोकास्तुभे [इन्द्रपीताधिकरण - (१)"कर्तृकरणे कृता बहुल"मिति स्मरणाल्लक्षणानुगमो नानुपप- भः। बहुलग्रहणेन करीकरणातिरिक्तस्य कृता समासाभ्युपगमाच. तुर्थी तत्पुरुषस्याप्युपपत्तेः। न चैवमपीन्द्रपीतपदे(२)"बहुव्रीही प्रकृत्या पूर्वपद"मिति स्मर- णानुसारात्पूर्वपदे प्रकृतिस्वरस्येकारोदात्तत्वस्य बहुव्रीहिलापक- स्य वैदिकैः पठ्यमानत्वादहुव्रीहित्वावगतेस्तत्पुरुषाङ्गीकारे चान्तो. दात्तत्वापत्तेः कथं तत्पुरुषाङ्गीकरणमिति वाच्यम् । सयपि बहु- वीहिज्ञापके स्वरे प्रधानभूतस्वार्थानुग्रहाय तत्पुरुषावधारणाच्छ. न्दधर्मस्य स्वरस्यैवाङ्गगुणविरोधन्यायेन "मुप्तिपग्रहलिङ्गनरा- णा" मित्येवं व्यत्ययेन व्याख्यानात् । यदि तु 'स्थूलपृषतीमालभेते'त्यादौ महाभाष्यकारेण स्व. रान्निर्णयाभिधानात्समासगतलाघवापेक्षयाङ्गधर्मस्यापि स्वरस्यैव प्राबल्यमित्याश्रीयेत तथापीन्द्रपीतपदे बहुत्रीहेरपि सामानाधिकर. ण्यासम्भवेन स्थूलपृषतीपदवल्लक्षणानुगतत्वाभावादवश्यं समा. सस्वरयोरन्यतरस्यागतिकत्वे व्याख्येये अङ्गधर्मत्वात्म्वर स्यैव तयुक्तम् । वस्तुतस्तु तत्पुरुषेऽपि पठ्यमानस्वरो नैवानुपपन्नः। (३)'. तीया कर्मणी"त्यनेन कर्माण क्तान्त उपपदे परे तृतीयान्तपूर्वपद- प्रकृतिस्वरमित्यभिधानात् तृतीयासमासे ऽपि विवक्षितस्वरोपपत्तेः। यद्यपि चात्र पीतपदे तत्कंलक्षणया चतुर्थीसमासोs- श्रीक्रियेत तथापि(४) चतुर्थी तदर्थे' इत्यनेन तदुपपत्तिः। यदि तु देवतार्थत्वस्य नवमे निराकरणातत्मवृत्तिरित्याशझोत तदा १पा.सू. २-२-३२ ३ पा. सू. ६-२-४८ : २पा.सू.६-२-१ ४ पा.सू. ६-२-४३ ·पूर्वपक्षः] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। २७९ 'क्त चेति सूत्रात्पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वसिद्धिर्द्रष्टव्या। अतस्स्वर- स्यानिायकत्वाल्लाघवादङ्गभूतसवनपरत्वापत्तेश्च बहुव्रीहित्वा- नुपपत्तेः प्रधानभूतसोमपरत्वलाभाय तत्पुरुषाङ्गीकरणमेव युक्तम् । ततश्चानिन्द्रदेवत्यसोमभक्षणे लिङ्गविनियोगासम्भवान्न तावदु. पदेशप्रमाणेनैव मन्त्रमाप्तिः। 'नाव्यतिदेशप्रमाणेनोहितस्य। यागाख्यकर्मण एकत्वेन प्रकर- णाविशेषाच अन्येषां धर्माणां सर्वार्थत्वावगतेरभ्यासानां प्रकृ. तिविकारभावानुपपत्तेः। अतश्च सत्यपि सामान्यविधौ "व्रीहीणां मेध सुमनस्यमान" इति मन्त्रवदिन्द्रलिङ्गकानां मन्त्राणामि- न्द्रदेवत्यसोममात्रंभक्षाद्यङ्गत्वावगतेरन्येषाममन्त्रकमेव भक्षणम् । सूत्रं स्पष्टम् ।। अत्र च सूत्रे भाष्यादौ यंधपीन्द्रमात्रभिन्नस्यामन्त्रकता प्रती- यते तथापि लिङ्गाविशेषात् पितृदेवत्यपदानेषु पितृपीतपदयुक्तस्य नराशंसदेवत्यप्रदानेषु च नराशंसपीतपदयुक्तस्य विभज्य सूक्त. वाकवाद्विनियोगावधारणादिन्द्रादिभिन्नपदानानाममन्त्रकं भक्षण- मित्येवमवगन्तव्यम् । न.च.नाराशंसदेवत्यप्रदानस्य बौधायनीयादिकल्पेवदर्श- नादभावः। वार्तिककृता सिद्धान्ते प्रातस्सवनादिशब्दानां तत्स मानाधिकरणानां च वसुमद्गणादिशब्दानां गायत्रच्छन्दःमभू तीनामिन्द्रपीतादीनां च प्रतिसवनं क्रमेण विभज्य विनियोगा. भिधानेन माध्यन्दिने सबने नाराशंसदेवत्यप्रदानस्यावश्यकत्वेन कल्पान्तरे तत्सद्भावकल्पनोपपत्तेः । अतश्च सवनत्रयस्थेऽप्यै. न्द्रपदाने प्रातस्सर्वनादिशब्दानां सामानाधिकरण्यपदान्तरयु. तानां विनियोगे यथासवनं विमज्य प्रयोगेऽपीन्द्रपीतपदस्य सवनत्रयेऽपि प्रयोगः।

·२८० मीमांसाकौस्तुभे [ इन्द्रपीताधिकरण - एवं नाराशंसदेवत्ये पितृदेवत्येऽपि द्रष्टव्यम् । तद्भिन्नानां तु यवेष्विवामन्त्रकत्वम् ॥ ( इति प्रथमः पूर्वपक्षः) सू-यथादेवतं वा तत्प्रकृतित्वं हि दर्शयति ।। ३-२-२८ ॥ ( अथ वितीयः पूर्वपक्षः) सत्यमैन्द्रादिष्वेवोपदेशेन मन्त्रः। तद्भिन्नेष्वपि त्वतिदेवोन संभवत् केन वार्येत । सत्यपि यागैकत्वेऽभ्यासानां भेदाच्छयणा- दिव्यवस्थावत्प्रकृतिविकृतिभावस्याप्युपपत्तेः । न च प्रकरणाविशेषात्पारिप्लचत्वम्, मानग्रहणमन्त्रानुरोधेन धर्माणामैन्द्रमानप्रदानविषयत्वापपत्तेः । तथाहि-"इन्द्राय त्वा वसुमते सोमं मिनोमि। इन्द्राय त्वा वसुमते सोमं गृह्णामी" ति सो. ममानग्रहणमन्त्रयोस्तावाल्लङ्गादैन्द्रप्रदानीयसोममानाघनत्वं वा. दित्रयसिद्धम् । अतस्तत्पकाश्ययोर्मानग्रहणयोरपि तन्मात्रात्वम् ! इष्यते च सर्वविषयतया संभाव्यमानस्यापि प्रधानस्याङ्गानुरोधेना. ल्पविषयत्वम्। अर्थिमात्रविषयत्वेन प्रतीयमानानामपि ऋतुविधी. नामङ्गभूताग्निविधाजनकाधानाध्ययनानुरोधेन त्रैवर्णिकमात्र. विषयत्वाङ्गीकारात् । अत एव मानग्रहणसंस्कार्यस्य सोम. स्यापि तन्मात्राङ्गत्वम् । एवं चोत्पत्तिवाक्ये सोमो विजाती- ययागत्वसामानाधिकरण्येनैव विधीयते न त्ववच्छेदकाबच्छेदेन । अथ वा नैव तत्र सोमविधिः । संस्कारविध्यनुपपत्त्यैवे. न्द्रपदानातायाः प्राप्तिसम्भवात् । अतश्चोत्पत्तिवाक्यस्थं सोमप- दमप्युपदेशातिदेशप्रापिरासोमानुवादमात्रमियपि ध्येयम् ।

·पूर्वपक्षः] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । २८१ सोमधर्माणां त्वभिषवादीनां तन्मात्रार्थत्वं निरङ्कुशमेव ! त- संवलितत्वाच्च दीक्षणीयादयोऽपि तन्मात्राङ्गमेवेत्यनेन्द्रमदाना- नां द्रव्यादिधर्मसाकाङ्क्षाणामव्यक्तत्वसामान्यादैन्द्रमदानविक. तित्वोपपत्तरतिदेशप्राप्तस्य भक्षमन्त्रस्य समवेतार्थत्वादूहन्या. येनोहितस्य प्रयोगस्तत्र नानुपपन्नः । एवं च नाराशंसदेवत्यपितृदेवत्यप्रदानेष्वप्यूहेनैव भक्ष. मन्त्रमाप्त्युपपत्तौ पुनस्तदाम्नानमूहितस्य मन्त्रत्वसिद्ध्यर्थं न विरुध्यते । एवं च षोडशिन्यतिरात्रे च पितृदेवत्येऽनुष्टुप्छन्दस इति भक्षमन्त्रं नयतीति सामान्यतोऽस्मिन् मन्त्रे पदान्तरनिष्ठतयोह- स्य प्राप्नत्वात्तद्विशेषस्य जगतीच्छन्दःपदेऽनुष्टुपच्छन्दःपदोहरूप- स्य विधानमवकल्पते । इतरथा षोडशिन्यतिरात्रे च भक्षमन्त्र- स्यानूहितस्यैव पितृदेवत्यप्रदानत्वेन प्राप्तर्विशेषविधानं नोपपद्यत। यद्यपि चाग्निष्टोमान्तप्रदानानामेव समानविधानत्वमिति तत्रत्यपितृदेवत्यप्रदान एव पितृपीतपदयुक्तो मन्त्रः उपदेशन प्राप्यते. तथापि षोडश्यतिरात्रयोस्तायसवनिकपितृदेवत्य- प्रदानविकृतित्वस्यैव सादृश्यविशेषेणावगतेरनहितस्यैव भक्षम- त्रस्यातिदेशेन प्राप्त्यापत्तेः विशिष्टविधाने गौरवापत्तिः । एवं सबनविशेषणत्वसिद्धान्तेऽपि द्रष्टव्यम् । अस्मन्मते त्वै. न्द्रप्रदानस्यैव प्रकृतित्वाद्विकृतौ सत्यपि मन्त्रत्वसिद्ध्यर्थे तदुप. देशे वस्तुतः प्रकृतिप्राप्ते इन्द्रपदस्थांनापन्नत्वेन पितृपदस्योहत्वो. पपत्तेः युक्तं तदघटितमन्त्र ऊहविशेषविधानम् । यद्यपि च जगतीच्छन्दःपदे उहण्याप्रसक्तत्वान्न तदनुवा. देनानुष्टुप्च्छन्दःपदमात्रविधिर्ममाफि शक्यते वक्तुं प्यस्मिन्मन्त्रे पदान्तरेऽपि तावदूहस्य मन्मते प्राप्तत्वायुक्तस्तवा- नुष्टुप्पदविशिष्टोहविषिः। छन्दःपदेवत्वसाधाच्च जगती- तथा. ३६ ·२८२ मीमांसाकौस्तुभे [अभ्युन्नीताधिकरण- पदस्थानत्व लाभः। वार्तिकमप्येवमेव व्याख्येयम् । तस्माद्ययादेव. तमूहेन प्रयोगः ॥ सूत्रं स्पष्टम् ॥ (इति द्वितीयः पूर्वपक्षः) ( अत्रान्तरागर्भिणीत्वेन पञ्चाधिकरणानि । तत्र प्रथममभ्युन्नीताधिकरणम् । ) १२ ॥ मू-पुनरभ्युन्नीतेषु सर्वेषामुपलक्षणं विशेषत्वात् ॥ ३-२-२९ ॥ (विषयसंशयौ) एवं पूर्वपक्ष एवावस्थिते प्रसङ्गादहितमन्त्रमयोगगतविशे- षविचारः क्रियते । प्रातस्सयने तृतीयसवने च सवनमुखीयेषु सर्वेषु चमसेष्विन्द्रार्थ सकृद्धतेषु ये तावद्धातृब्रह्मोद्गातृयजमा- नानां वैकल्पिकसदस्ययुक्तानां मध्यतःकारिणां चमसास्तेष्व. नुवषट्कारेऽपि हुतेषु पश्चाद्धोत्रकाणां मैत्रावरुणब्राह्मणासि- पोतनेष्ट्रच्छावाकाग्नीध्राणां ये चमसास्तेषु द्रोणकलशात्सोमा- न्तरं सशेषेष्वेवाभ्युन्नीय तैर्मित्रावरुणादिदेवतान्तरेभ्यो हुत्वा भक्ष्यते । तंत्र कि पूर्वहोमदेवताभूतेन्द्रपदमपि भक्षमन्त्रे कीर्तयि. तव्यं उन नेति विचार्यते । अत्र चाच्छावाकचमसेन प्रातस्स. बने तदानीमहोमादनुदाहरणत्वं तृतीयसबने तूदाहरणमेव । (सङ्गतिः) अत्र च भक्षमन्त्रस्य लिङ्गादिन्द्रदेवयपूर्वपदानात्वस्यैव पूर्वाधिकरणपूर्वपक्षोक्तस्याक्षिप्य समाधानास्पादाध्यायानन्तरसङ्ग तयाआधपूर्वपक्षमात्रोपजीवित्वेऽपि वा अस्याधिकरणस्यैतदधिक रणापवादभूतानिमाधिकरणस्योहपक्षोपजीवित्वाचदुत्तरमारम्भः।

·पूर्वपक्षः] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । २८३ (सिद्धान्तः) तत्र पूर्वदेवताशेषस्य सखयभ्युनीयमानेन संसर्गे ऽभ्युनीत- स्यैवोत्तरदेवतासम्बन्धेन शेषम्य पूर्वदेवतासम्बन्धानपायादुभ- योरपि भक्षणाख्यसंस्कारावश्यंभावे तन्मन्त्रे उत्तरप्रदानाङ्गभूता. या देवताया ऊहेनोपलक्षणवत्पूर्व प्रदानागभूतस्यापीन्द्रस्योपल. क्षण लिङ्गेन न विरुध्यते । यद्यपि चोभयोरपि संसृष्टत्वान्नात्र भक्षणस्य तन्मन्त्रोच्चा. रणस्य वा पृथगनुष्ठानं तथापि तन्त्रेणैव भक्ष्यमाणे सोमे सूक्त. वाकवदितरपदतन्त्रत्वेऽपि इन्द्रमित्रावरुणपीतस्येत्येवमुभयोरप्यु- पलक्षणतं न विरुध्यते । अत एव ब्राह्मणाच्छंसिचमसे पूर्वो. तरमदानयोरिन्द्रमात्रदेवस्यत्वेऽपि सकदुचरितेन्द्रपदेनेवोभयापू. वीयत्वेन तदनुसन्धानं द्रष्टव्यम् । एवं माध्यन्दिनसवनस्य सवनमुखीयेष्वपि । तत्रापि सर्वच. मसानां पूर्वोत्तरप्रदानयोरिन्द्रमात्रदेवयत्त्वात् । सूत्रं स्पष्टम् ॥ ( इति सिद्धान्तः ) सू-अपनयादा पूर्वस्यानुपलक्षणम्॥३-२-३०॥(पू) ( अथ पूर्वपक्षः) होमकाले तावत्संसृष्टत्वादुभयोरप्याश्रावणप्रत्याश्रावणादि. भिरुक्तदेवतासम्बन्धो ऽवसीयते । न च संसर्गेऽपि वायव्येन्द्रवायवसोमबद्रहणकालीनविवेक- मात्रेण बुद्ध्या निष्कर्षापपत्तिः। तत्र ग्रहणकाले देवतासंयोगसश्वेन बुद्ध्या निष्कोपपत्तावप्युन्नयने देवताविधे/धायनीयादिकल्पे. वदर्शनेनाभ्युनीतमात्रस्योत्तरदेवतासम्बन्धकल्पने प्रमाणाभा- वास्यागकालीनस्य च याज्यामन्त्रवर्णकल्यदेवतासम्बन्धस्य ·२८४ मीमांसाकौस्तुभे [अभ्युन्नीताधिकरण- समृष्टविषयत्वानिष्कर्षानुपपत्तेः । न चोनयने देवताविध्यभावे याज्यामन्त्रवर्णे यागविशेष तयैव देवताप्राप्तेरव्यक्तत्वभङ्गः । उक्तविधावव्यक्तत्वभङ्गेऽप्युत्पत्ति- वाक्ये बिहितदेवताकेष्टिभिन्नयागत्वरूपस्यैव तस्याङ्गीकारात् । अत्रोपांशुयाजव्यात्यै इष्टिभिन्नेतिविशेषणम् । न च शेषस्योत्तरदेवतोद्देशेन सागेऽपि पूर्वदेवतासम्बन्ध- स्यापि सन्चात्तदुपलक्षणत्वोपपत्तिः। प्रतिगृहीतृत्वाख्यस्य हि देव. तासम्बन्धस्य नवमे निषेत्स्यमानत्वेनानिष्टत्वात्तदुद्देशेन च त्य- क्तत्वरूपस्य च त्यागनाशेन नाशादन्यथा त्यक्तस्य कालान्तरे पर म्परयापि विनिमयप्रतिग्रहादिना लब्धस्य देवतासम्बन्धानपगमेन 'देवखं न गृहीया'दिति निषेधातिक्रमापत्तेरेतनिषेधबलेन देव. तायास्स्वीकाराख्यससम्बन्धी वाच्यः । न च तत्र प्रमाणाभावः । अस्य यथेष्टविनियोगानहतासम्पाद- कत्वापरपर्यायस्य स्वीकारस्य 'देवस्वं न गृहीया दिति निषेधवि- षयीभूतदेवस्वपदालम्बनतयाऽवश्यकल्प्यत्वात् । न च यथेष्टविनियोगानईत्वस्य त्यागेनैवोपपत्तेस्तसंपादक देवतानिष्ठपदार्थान्तरकल्पने गौरयापत्तिः । अस्वं न गृह्णीपादिति निषेधविषाभूतास्वपदालम्बनस्य यथेष्टविनियोगानईत्त्वस्य त्यागेनैव जननात्तव्यतिरिक्तस्य देवस्वपदालम्बनस्य वाक्यद्वय- वैयर्थ्यभयेनावश्यं वाच्यत्वात् । अतश्वानुद्देश्यत्यागस्थले स्वत्वा- भावमात्र, देवतोद्देश्यकत्यागस्थले देवतास्वीकारोऽपि, मनुष्योद्दे. श्यकसागस्थले तद्भोगाईत्वमप्यधिकमिति विवेकः । पास्तु वा देवस्त्रपदावलम्बनतया देवतास्वीकारसिद्धिः । तथाप्यकृतेऽपि त्यागे याज्ञिकानां निर्वापप्रभृति प्रतिपत्ति- पर्यन्तं देवतासम्बन्धिहविर्व्यवहारदर्शनादवश्यं देवतास.

·तस्य सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । २८५ म्बन्धो द्रव्ये कश्चिदभ्युपेयः । न घसौ देवतोद्देशेनोपक- ल्पितत्वमात्र, प्रतिपयुत्तरं लौकिकव्यवहारेण तस्यासंभवात् । अतोऽवश्यं प्रतिपत्तिनाश्यः कश्चिद्देवतासम्बन्धोऽभ्युपेयः च धर्मिग्राहकप्रमाणेन देवतान्तरसम्बन्धिविरोधित्वा- वगतेस्तदत्यन्ताभावसमानाधिकरणस्यास्य तत्सामानाधिकरण्या. नुपपत्तेरवश्यं शेषस्योत्तरदेवतासम्बन्धे पूर्वदेवतासम्बन्धोऽप- गच्छतीत्यभ्युपगन्तव्यम् । न चैवं पूर्वदेवतासम्बन्धापगमेऽपि तस्य भूतत्वमात्रेणापल- क्षणत्वोपपत्तिः। मध्यत:कारिचमससाध्येन्द्रप्रदाने विद्यमानस्यैव सन्बन्धस्योपलक्षणत्वेन होत्रकचमससाध्येन्द्रप्रदाने भूतपूर्वगत्या तदुपलक्षणत्वाङ्गीकारे वैरूप्यापत्तेः । अतो मित्रावरुणपीतस्ये. त्यायेत्रोपलक्षणम् । सूत्रं स्पष्टम् ॥ ( इति पूर्वपक्षः) सू-(१)अग्रहणादाऽनपायस्स्यात् ॥ ३-२-३१॥ ( पुनस्सिद्धान्तः) न शेषस्योत्तरदेवतासम्बन्धः , पूर्वदेवतासम्बन्ध्यपनयो वा, उन्नीतमात्रस्यैवोत्तरदेवतासम्बन्धात् । यद्यपि च त्यागवेलायां संसृष्टत्वान्न विवेकप्रतीतिः, तथाप्यु. बयनवेलायां विवेकोपपत्तेः वायव्येन्द्रवायचसोमवत्यागवेलाया- मपि तस्यैव त्यागोपपत्तिः । यद्यपि च नोन्नयनवेलायां प्रकृतौ विकृतौ वा देवतास- (१) यद्यपीदं सूत्रं 'ग्रहणाद्वाऽपन यः स्या'दित्येव भावशास्त्रदी. पिकामुद्रितपुस्तकेपलभ्यते पठितं, 'तथापि सर्वेषु कौस्तुभा. दर्शषु मदीये प्राचीनतमहस्तलिखितभाष्यपुस्तके कूतहलवृत्तौ च 'अप्रहणाद्वाऽनपायः स्यादित्येवसूत्रानुपूर्वीदर्शनात् मुद्रितपुस्तकपी. उस्वीकारे प्रकृतसिद्धान्तविरोधात् । मयापि स एव पाठस्स्वक्रितः ·२८६ मीमांसाकौस्तुभे [अभ्युन्नीताधिकरण- म्बन्धस्तथापि प्रकृती तावदुनयनस्य दृष्टार्थत्वाद्यागीयद्रव्य. संस्कारकत्वावगतः विकृतावपि प्राकृतोन्नयनानुवादेन द्रोण. कलशापादानकत्वमात्रविधानेन . प्राकृतकार्यापन्नतयोनयनान. न्तरविधानेन वा पुनरभ्युनीतस्यैव फळचमसहृदयादिवद्यागी- यत्वप्रतीतेः पूर्वशेषस्य च यागीयद्रव्याधारभूतपात्रोपलक्षण- तया 'पयसा मैत्रावरुणं श्रीणाती'तिवदभ्युन्नीतसंस्कारमात्र स्वावगतेः उत्तरयागार्थत्वे प्रमाणाभावः । एवं परमसिद्धान्ते प्रकृतिविकाराभावेऽप्युन्नयनस्य दृष्टार्थ- स्वादेव यागीयद्रव्यसंस्कारार्थत्वावगतेः पूर्वशेषस्योत्तरयागा- र्थत्वे प्रमाणाभावो द्रष्टव्यः । वस्तुतस्तून्नयनेऽपि चाश्रावणकाले देवतासम्बन्ध इत्यादि भाष्यवार्तिकंग्रन्थाद्देवतासम्बन्धविधि:कल्पान्तरेऽस्तीत्यभ्युपग- न्तव्यम् । अन्यथा अव्यक्तत्वनिर्वचनानुपपत्तेः । न चोत्पत्तिवाक्येऽविहितदेवताकेष्टिभिन्नयागत्वं तत्।उत्पत्ति- वाक्येऽविहितदेवताकज्योतिष्टोमभिन्नयागत्वेन विनिगमनाविर- हात् । अतः स्वागतयाऽविहितदेवताकत्वमेव तत् । न चास्यापि पूर्वोक्तेन विनिगमनाविरहः । ऐन्द्रवायवं गृहाती' सादौ ग्रहणसम्बन्धितयाने देवताविधिवैयर्थ्यस्यैव नियामकत्वात् । अतश्चोन्नयनेऽपि देवतासम्बन्धसत्वादभ्युनी- तस्यैवोत्तरयागार्थत्वं न पूर्वशेषस्येति तस्य पूर्वदेवतासम्बन्धान- पायात्तत्पतिपत्तिरूपे भक्षणे कर्तव्ये उपलक्षणीय एवेन्द्रः । यदि छुन्नयनस्योनीतसंसर्गस्य वा पूर्वशेषमतिपत्यर्थता प्रयाजशेषा- भिधारणवद्भवेत् ततो विशेषप्रतिपच्या सामान्यप्रतिपत्तिरूपस्य भक्षणस्य बाधान्नोपलक्ष्येतापि। न तु तदस्ति। शेषस्य पात्रोफ्ल. क्षणत्वेन श्रुतस्य प्राधान्यलक्षणायां प्रमाणाभावादभ्युनीतस्यो.

·सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। त्तरयागाङ्गत्वेन विधाने वाक्यभेदाच्च । अतो भक्षणरूपप्रतिपत्ते. रावश्यकस्वादुपलक्षणीय एवेन्द्र इति सिद्धम् । प्रयोजनस्य पक्षोक्तत्वेऽप्यूहस्यन्द्रमदानमात्रसम्बन्धित्वस्य वा स्थायित्वाभावादेतद्विचारहेतुभूतस्य पूर्वशेषत्युत्तरयागा- गत्व सदसद्भावरूपस्य विचारस्य स्थायिनः स्थायिभूतं प्रयो. जन-मुत्तरयागकालेऽभ्युनीतस्यैव देवतासम्बन्धानुसन्धानमित्ये- वंविधं द्रष्टव्यम् ॥ सूत्रं स्पष्टम् ॥ इत्यन्तरागर्भिण्यां प्रथमं पुनरभ्युनीताधिकरणम् ॥ (पुनरभ्युनीतपूर्वदेवतोपलक्षणाधिकरणम् ) (१२) अथ द्वितीयं पानीवते. द्विदैवत्यदेवतो- पलक्षणाधिकरणम् ॥ (१३) सू-पालीवते तु पूर्ववत ॥ ३-३-३२ ॥ (विषयसंशयौ) द्विदेवत्यशेषार्धमादित्यस्थालीस्थसोमे प्रातस्सवने सम. बनीय तृतीयसवने संसृष्टादित्यस्थालीस्थसोमेन सह पूर्वगृहीता- ग्रयणस्थालीस्थस्सोमः पात्रान्तरे कृत्वा पुनराग्रयणस्थाल्यो गृह्यते । पश्वाचो पांशुपात्रेण पानीवतमाग्रयणाद्गृह्णातीति श्रुतम् । तस्मिन्पानीवते तच्छेषे भक्ष्यमाणे किं मन्त्रे तदेवतामिः पत्नीवानूहेनोपलक्षणीयः ? उत द्विदेवयशेषार्धस्यापि संसृष्टत्वात्त. देवता अपि वाबिन्द्रवायुमित्रावरुणाश्विनोऽपीति विचार्यते । (सङ्गतिः) पूर्वाधिकरणव्युत्पादितस्प पूर्वदेवतासम्बन्धापनयस्यापवा- दादनन्तरसङ्गतिः । अपादानभूताग्रयणापेतरूपादस्तुसामा- दनाप्रयणरूपस्यापि पूर्वशेषस्य पानीवतयागाङ्गत्वाभिधानाच ·२८८ , मीमांसाकौस्तुभे [पालीवताधिकरण- पादाध्यायसङ्गतिः। अत्र च यद्यपीदं सङ्गतित्रयमूहविषयविचारहेतुभूतपूर्वशेषा. पनयनविचार एव सम्भवतीति नोहविशेषविचारस्यह कश्चि. दुपयोगः, तथापि इन्द्रपीताधिकरणमध्ये चिन्तनात्तेनापि सङ्गतिलाभार्थं तदीयहितीयपूर्वपक्षोपजीवनेन तत्करणं नाती- वासङ्गतम् । ( पूर्षपक्ष) तत्र गृह्णातीयस्य कर्माकाङ्क्षाया आवश्यकत्वात् स्ववा- क्ये कर्मकारकान्तराश्रुतराग्रपणाख्यसोमस्यैव कर्मत्वेनान्व यात्तस्यैव पत्रीवदेवतासम्बन्धेन पानीवतयांगाङ्गत्वप्रतीते. स्तत्संसृष्टस्यापि पूर्वशेषस्योत्तरदेवतासम्बन्धाभावात्पूर्ववत्पूर्व देवतासम्बन्धापन गानुपपत्तस्तस्यापि प्रतिपत्त्यर्थं भक्षणावश्य: भावे चमसवगृहाभ्यासानामप्यन्द्रयागाभ्यासप्रकृतितयाऽतिदेश- प्राप्त मन्त्रे ऊहेन सर्वदेवतोपलक्षणम् । न चाग्रयणादित्यपादानविभक्तिश्रवणाद्वितीयाषष्ठयोरभा: वेन तस्य कर्मत्वानुपपत्तेरपादनापेतस्य चाग्रयणानाग्रयणसाधा. रणस्य संसृष्टस्य सोमरसस्य ग्रहणकर्मत्वेनान्वयोपपत्तेः पूर्वशे. पस्याप्युत्तरदेवतासम्बन्धोपपत्तिरिति वाच्यम् । अपेतद्रव्यस्या. शान्दत्वेन ग्रहणकर्मत्वेनान्वयानुपपत्तेः । अतश्च तद्वाचकपदा- ध्याहारापेक्षया पञ्चम्या एव 'कर्मत्वलक्षणाया न्याय्यत्वाद्युक्त- माग्रयणस्यैव कर्मत्वम् । अस्तु वाऽऽग्रपणापेतस्यैव कर्मत्वं, तथा प्याग्रयणशेषस्यैव तदपेतत्वं न त्वनाग्रयणशेषस्य । तस्य पूर्वशेषा. दपेतत्वात् । अतस्तस्योत्तरदेवंतासम्बन्धाभावेन पूर्वदेवतासम्बन्धा. नपायात्पूर्ववत्सर्वोपलक्षणमिति सूत्रार्थः ।। ('इति पूर्वपक्षः) ·सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । २८९ . सू-ग्रहणादाऽपनीतं स्यात् ॥ ३-२-३३॥ (सि) ( अथ सिद्धान्तः) नाग्रयणस्यैव पनीवद्देवतासम्बन्धः, तस्यापादानमात्रतया श्रवणेन ग्रहणकर्मत्वाभावात् । न च प्रयाजशेषवल्लक्षणा। अपादानोऽप्यदृष्टार्थत्वाभावात । न च कर्माकाङ्क्षावशात्सा। अपादानसामर्थनोपस्थितस्यापे. तस्यैव कर्मत्वेनात्ययोपपत्तेः । न च तस्याशाब्दत्वम्, उक्तविधयोपस्थितस्य पानीवतमिति तद्धितेन परामर्शसंभवात् । यत्त्वाग्रयणावयवस्यैव तदपेतत्वं न त्वनाग्रयणावयवस्येत्युक्तम् । तत् 'वृक्षात् पर्ण पतती'त्यादौ कङ्क- कुररादिपत्रस्यापि वृक्षपत्र वृक्षापादानकत्वमतीतेः प्रकृतेऽप्यान. यणावयववदनाग्रयणावयवस्याग्रयणापतत्त्वोपपत्तरयुक्तम् । न चैवं संसृष्टस्य सोमरसस्याग्रयणापादानकत्ववदनाग्रय. णापादानकत्वस्यापि सम्वादाग्रयणापादानकत्वरूपस्य विशेषण स्यान्ययोगव्यावर्तकत्वाभावेन विशेषणत्वानुपपत्तिः। स्वसंसृष्टा- नाग्रयणयोगव्यावर्त कत्लाभावेऽययोगव्यावर्तकत्वेनासंसृष्टान्पयो- गव्यावलकत्वेन वा विशेषणत्वोपपत्तेः । अतश्च नारयणस्यापि पूर्वशेषस्य पनीवद्देवतासम्बन्धा. तस्य च पूर्वदेवतासम्बन्धापनयं विना पूर्वाधिकरणपूर्वपक्षन्या- येनानुपपत्तेः अपनीतदेवतासम्बन्धरूपसोमभक्षणेनापनीतस- म्बन्धदेवतोपलक्षयितव्या। ननु सम्बन्धाफ्नपेऽपि भूतमूर्वगत्योपलक्षणं पूर्वदेवताया युक्तमेव । न च प्रकृतौ तथाऽनुपलक्षणादप्राकृतकार्यापत्तिः । इन्द्र- पीतस्येति क्तप्रत्ययेन भूतकालवाचिना भूतस्यैवोपलक्षणीयत्वा- ३७ ·२९० मीमांसाकौस्तुभे [त्वष्ट्रधिकरण- बगतेः । प्रकृतौ च भूतसम्बन्धाभावेनादिकर्मणि क्तप्रत्ययम- ङ्गीकृत्य. यस्येन्द्रसम्बन्धोत्पत्तिक्षणो वृत्तः तस्येत्यर्थावगमात् प्रकृतौ सम्बन्धसत्वकाल इवं . विकृतो तन्नाशकालेऽप्युत्पत्ति क्षणवृत्तित्वस्याविशेषादुपलक्षणोपपत्तिरिति चेत्- न; पातशब्दस्यात्र स्वीकाराख्यसम्बन्धवाचित्वात्तस्य च लोके नाशदशायां स्वीकृत इत्येवं प्रयोगाभावेन विद्यमानस्यैव प्रत्ययेन कथञ्चिद्वाच्यत्वेनावधारणात्प्रतीतिवशेन विद्यमानफ- लसमानकालीनव्यापारातीतत्त्वस्यैव क्तप्रत्ययेन सर्वत्राभिधानाच विद्यमानस्यैव सम्बन्धाख्यफलस्य प्रकृतावुपलक्षणेन विकृती तदभावादमाकृतकार्यकारितापातेन विकृतावुपलक्षणानुपपत्तेः । तस्मात्पत्रिीच देवतैवोपलक्षणीया । स्थायिविचारप्रयोजनं त्याग काले आग्रंयणस्यैवानुसन्धानाभावः । सूत्रं स्पष्टम् ॥ इत्यन्तरागर्मिण्यां द्वितीयं पानीवताधिकरणम् (१३) . अथ तृतीयं पानीवते त्वष्टुरदेवतात्वाधिकरणम् (१४) सू-स्वष्टारं तूपलक्षयेत्पानात ॥ ३-२-३४ ॥ (विषयसंशयसङ्गतयः) तस्मिन्नेव पानीवतयागाङ्गभूते भलमन्त्रे किं त्वष्टुरप्यूहेनोप. लक्षणम् ? उत नेति विचार्यते । (१)"अग्ना३इ पत्नीवास्सदेवेन स्वष्ट्रा सोमं पिवे"त्याध्वर्यवमन्त्रलिङ्गाष्टुरपि पात्रीवतयागा. ङ्गत्वमस्ति न वेति स्थायिविचारस्य पादाध्यायसङ्गतिरस्पष्टा । पात्रीवतयागे पूर्व द्रव्यनिचारे कृतेऽधुना देवताविचारात्मा- सङ्गिकी । ऊहविचारसङ्गतिस्तु पूर्ववदेव । १. तै.सं. १-४-२७, ·पूर्वपक्षः] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । २९१ (पूर्वपक्षः) तत्र यद्यपि तावद्विधौ पनीवन्मात्रस्य तद्धितेन देवतात्वमु. क्तम्, तथापि पत्नीवच्छब्दस्य यौगिकस्य नित्यं विशेष्यसाकाङ्क्ष स्वादश्यं प्रमाणान्तरेण विशेष्यं पूरणीयम् । न च शब्दस्य देवतात्वात्पूरणवैयर्थ्यम् , तथात्वेऽपि प्रातिपदिकत्वसिद्ध्यर्थ त. दपेक्षणात ननु त्यागकालीनोच्चारणविषयत्वरूपदेवतात्वस्य तद्धि- तार्थत्वाचंदनुरोधेनार्थपरस्यापि . प्रातिपदिकस्य लक्षणया श. ब्दपरत्वमङ्गीकृत्य शब्दस्य देवतात्वमिष्टम् । अतश्च त्यागकाले. ऽर्थानुसन्धान विनापि पत्नीवच्छन्दमात्रायोगेण शास्त्रार्थोपपत्तेः यत्र चतुर्थ्यपि न प्रयोक्तव्या तत्र विशेष्यवाचकपदप्रयोगस्य कोपयोगः ? परं प्रथमैव साधुत्वार्थमुच्चारणीयेति चेत्- न ; अर्थप्रत्ययानुकूलचतुर्थन्तपदोच्चारणरूपस्यैवोद्देशस्य वृद्धव्यवहाराबागघटकत्वावगमेन चतुर्थ्यन्तपदोच्चारणवच्छन्द- स्यार्थपत्ययस्याप्यावश्यकत्वेन तत्र विशेष्यापेक्षायां तद्वा. चकचतुर्यन्तशब्दोच्चारणस्यावश्यकत्वात् । अत एव त्यागस्य मानसतेऽप्युक्तविधोद्देशस्य निराकाङ्कत्वसिद्ध्यर्थं तद्वाचकप- दप्रयोगोऽपि याज्ञिकानां सङ्गच्छते । तस्पासिद्धं विशेष्यसा. कायौगिकपदस्थले तत्समर्पणं प्रमाणान्तरेणेति । तदिह यथैवाग्निरूपस्य विशेष्यस्थ मन्त्रवर्णेन समर्पणं तथैव त्वष्टुरपि। तस्यापि मन्त्रवर्णेन देवतात्वाभिधानात् । तथाहि- यद्यपि तावदग्नरिव शब्दतः पानपदलक्ष्यस्वीकारः प्रतीयते पनीवच्छन्दसामानाधिकरण्यं च तथापि त्वष्टुस्महत्ववाचिस जूशब्देन साहित्यावगमात्तस्य चैकक्रियान्वयानिमित्तकत्वाव. ष्टुरप्यर्थाद्विशिष्टविधौ विशेषणविधिवत्स्वीकाराख्यपानसम्ब.

·२९२ मामांसाकौस्तुभे [त्वष्ट्रधिकरण- न्धावगतस्तस्य च तदुद्देशेन यागं विनानुपपतेर्देवतात्वासिद्धिः । अत एव तद्धन पनीवत्तायामपि तस्य साहित्यम् । एवं च देवशब्दोऽपि देवतात्परस्सङ्गच्छते । अतश्च मन्त्रे त्वष्टुरपि स्वीकारान्वयित्वेनाग्निवद्विधौ पत्रीवच्छन्दविशेष्यत्व- प्रतीतेस्तस्यापि देवतात्वम् । तत्राप्यग्नित्वष्ट्रोर्न व्यासक्ता विशे- ध्यता । मन्त्रे भिन्नपदोपादानेन प्रत्येकमेव तत्मतीते । अपि तु प्रसेकमेव समुच्चयेन । अतश्च पत्नीवते ऽग्नये त्वष्ट्र इदं न ममे'. ति त्यागसिद्धिः । अथ वा मन्त्रे त्वष्टसाहित्यविशिष्टस्यामेरुपा. दानाद्विधावपि तादृशस्यैव विशेष्यता। तेन पत्नीवते त्वष्टः सहितायामय इति त्यागः । तेन त्वष्टुरप्युपलक्षणम् ।' सूत्रं स्पष्टम् ।। ( इति पूर्वपक्ष) सू-अतुल्यत्वात्तु नैवं स्यात् ॥ ३-२-३५(सि) ( अथ सिद्धान्तः) नामिना तुल्यस्त्वष्टा । शाब्देनपाया तु लक्षितस्वीकारान्वयेन. शीघ्रप्रतीतिविशेष्यत्वेनाग्निनासहभावश्रुत्यन्यथानुपपत्तिकल्पित. स्वीकारसम्बन्धबललभ्यविशेष्यत्वस्य त्वष्टुस्साम्यानुपपत्तेः । न चान्यथानुपपत्तिरपि, 'सहैव दशभिः पुत्र रं वहति गर्दभी ।' इत्यादौ क्रियान्वनाभावेऽपि विछमानवमात्रेण सहभाव- दर्शनात् । अतश्च त्वष्टुस्स्वीकारसम्बन्धाभावेऽप्यग्निस्तुसर्य विद्यमानत्योपचारेण सहभांवसङ्कीर्तनोपपत्ते 'न मन्त्रादपि सहभावप्रतीतिरेकान्तिकी । देवशब्दोऽपि न देवताशब्दादिव देवतात्वमाह । मनुष्यत्वादिवदिन्द्रादित्तिजातिवाचित्वात् ।

·सिद्धान्तः] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । २९३ देवतात्ववाविवेऽपि वा यागान्तरगतस्यैव देवतात्वस्याग्निस्तु. त्यर्थ सङ्कीर्तनोपपत्तेश्च । तस्मान्न त्वष्टोपलक्षणीयः । स्थायिवि- चारप्रयोजनं सूत्रं च सष्टम् ॥ इत्यन्तरागर्भिण्या तृतीयं त्वष्ट्रधिकरणम् ॥ (१४) अथ चतुर्थ त्रिंशदधिकरणम् ॥ (१५) सु-त्रिशच्च परार्थत्वात ॥३-२-३६ ॥ (विषयसंशयसङ्गतयः) तैयागाङ्गभूतभक्षमन्त्र एव किं त्रयस्त्रिंशदेवतोपलक्षयित- व्या? नेति विचारः। अत्रापि "एभिरग्ने सरथं याह्याङ्नाना रथं वो विभवो ह्यश्वाः। पत्नीवतस्त्रिंशतंत्रांश्च देवाननुष्वधभावह मादय स्वे"ति याज्यामन्त्रवणांतेषां पानीवतयागे देवतात्वमस्ति न वेति स्थायिविचारस्य पादाध्यायसङ्गतिः पूर्ववत् । आतिदेशिकी त्वनन्तरा। ( पूर्वपक्षः) अधिकाशङ्का तु पूर्व त्वष्टुः पत्नीवच्छन्दसामानाधिकरण्या- भावात् प्रत्युत(१) "सहयुक्ते ऽप्रधाने" इत्यनुशासनेन गुण- स्वस्यैवावगतेः नामितुल्यत्वमित्युक्तम् । प्रकृते तु यथैवाध्वर्यवमन्त्रे अमेः पत्नीवच्छन्दसामानाधिकरण्यं तथाऽनीत्प्रयोज्ये याज्यामन्त्रे त्रयस्त्रिंशदेवानामपीसविशेषादुभयोरपि विशेष्यत्वम् । न चैवं पात्रीवतमिति विधावग्न्यशे एकवचनान्तेन विग्रहः त्रयस्त्रिंशदंशे च बहुवचनान्तेनेनं वैरूप्यापत्तिः । उभयांश ऽविशेषेण बहुवचनान्तेनैव विग्रहोपपत्तेः । अत एव तत्तन्मन्त्रे १.पा.सू.२-३-१९.

·२९४ मीमांसाकौस्तुभे [त्रिंशदधिकरण- उभयोरपि नरपेक्ष्येण पत्रीवत्पदमामानाधिकरण्यावगमारपे- क्ष्येणैव विशेष्यत्वावगमेऽपि विधावुभयोस्तात्पर्य ग्राहकमहकृतेन पत्रीवच्छब्देन युगपदभिधानादुपादेयसाहित्यस्य विवक्षितत्वा- दुभयोस्समुच्चयोपपत्तिः । वस्तुतस्तु याज्यामन्त्रेऽग्नेः पत्रीवत्पदसामानाधिकरण्या- भावेऽपि विशेष्यमात्रस्याग्नेश्श्रवणादेकवाक्योपादानेन त्रयस्त्रिं. शवैस्समुच्चयोपपतिः। अस्तु वा याज्यामन्त्रे उत्तरार्धे हे अग्ने पत्रीयतो देवान्स्वधां सोमाख्यमन्नमनु लक्षीकृयाऽऽवह मादयस्व चेत्येवमर्थके त्रयः त्रिंशद्देवानामेव सोमसम्बन्धावगमादग्नेश्च तदावाहन करणार्थ- मेव पूर्वार्धे हे अग्ने त्वमेमिस्त्रयस्त्रिंशद्देवैस्सह सरथं समानं रथमधिरुह्य नानारथैर्वा आयाहि, यतस्तेऽश्वा विभवन्तीत्यर्थके आवाह. नात् अग्नेहविस्सम्बन्धाभावावगमेनाध्वर्यवमन्त्रे हविस्सम्बन्धावगमेनाग्नेः पाक्षिकं विशेष्यत्वम् । नत्वेतावता त्रय. स्त्रिंशद्देवानां विशेष्यत्वे किञ्चिद्धाधकमस्ति । तेषां याज्यामन्त्रे नित्यमेव हविस्सम्बन्धावगमादिति । (सिद्वान्तः) सा त्वेवं परिहर्तव्या-न त्रयस्त्रिंशदेवा उपलक्षणीयाः । तेषां याज्यामन्त्रेऽपि त्यागोद्देश्यत्वानवगमेन पत्नीवत्पदविशे- ध्यत्वायोगात् । यद्यपि हि तेषामग्निदत्तेन सोमेन' मदश्श्रूयते तथापि यज. मानेन तावदनय एव दत्त इति गम्यते । अन्यथा अभिकर्तृकमा. दनश्रवणानुपपत्तेः । अतश्च यद्यपि तेषां मादर्न मुख्यं स्यात्त- थापि न यजमानकर्तृकत्यागोद्देश्यत्वावगमः । अमेरेव त्वाध्व. र्यवमन्त्रवर्णापाज्यामन्त्रेऽपि साक्षादग्नीधा आवहनात्तत् । च तस्य ·सिद्धान्तः] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। २९५ वस्तुतस्तु मादनस्याप्यग्निकतकस्याग्निगतस्वामित्वख्यापना. थमेवोपादानमित्याध्वर्यवमन्त्रवर्णानुसारेण कल्प्यमानत्वादमेरेव देवतात्वमविरुद्धम् । तेम नत्रयस्त्रिंशदेवा उपलक्षणीयाः । स्थायिविचारप्रयोजनं सूत्रं च स्पष्टम् ।। इत्यन्तरागर्भिण्यां चतुर्थ त्रिंशदधिकरणम् ॥(१५) अथ पश्चममनुवषट्कारदेवतांनुपलक्षणाधिकरणम् (१६) मू-वषट्कारश्च कर्तृवत् ॥ ३-२-३८ ॥(पू) (विषयसंशयसङ्गतयः) अनुवषट्कारदेवताभूतोऽग्निर्भक्षमन्त्रे उपलक्षणीयो नवेति विचार्यते । अत्रातिदेशिकी अनन्तरसङ्गतिः । (पूर्वपक्षः) तत्रानुवषद्कारयागस्तावन्न ज्योतिष्टोमयागाभ्यासः। अपि तु कर्मान्तरमियविवादम् । 'अग्नये ऽनु यजतीति तन्त्रसार- धृते विधौ प्राप्तयागानुवादेनाग्निदेवताया 'वषट्कारयागोत्तर- स्वस्य चानुशब्दोक्तस्य विधाने वाक्य भेदापत्तेः विशिष्टकर्म- विध्यवश्यंभावात् तस्य च "सोमस्याने विहीयनुयजती"त्य- नेन मन्त्रविधिना मान्त्रवर्णिके सोमाख्यद्रव्ये समर्पिते धर्मान्त- राकाङ्क्षायां प्रकरणात् ज्योतिष्टोमाङ्गभूतेऽप्यस्मिन्यागे वैमृधव- सोमद्रव्यकत्व सादृश्यात्तदीयविध्यन्तमाप्रतिदेशेन यागीयसो. मभक्षणे तन्मन्त्रे च प्राप्ते युक्तमेवानन्द्रमदानोत्तरवत्तदीयदेवता. भूतान्युपलक्षणम् । तत्रापि “दिरेन्द्रवायवस्य भक्षयति । दिउँ. तस्य वषट्करोती"त्यादौ यागभेदेन भक्षणावृत्तिदर्शनादनुवष- ट्कारानभक्षणस्य पृथगेवानुष्ठानम् । तत्र च तद्देवतोपलक्षणम् ।

·२९६ मीमांसाकौस्तुभे [अनुवषट्काराधिकरण- अथ वैन्द्रवायवादी भक्षणावृत्तेर्वाचनिकत्वस्य वक्ष्यमाण- स्वादन्यत्र वषद्कारानुवषटकारयागाङ्गभूतयोस्सोमभक्षयोस्तन्त्रे. णानुष्ठानात्तत्रैव देवताद्वयोपलक्षणम् । नन्वेतस्यानुवषट्कारयागस्य कर्मान्तरत्वेऽपि पृथक्सोम- ग्रहणविध्यभावात्कथञ्चिदतिदेशेन तत्माप्तिसम्भवेऽपि वा "यद्ध. विर्वहति तेन शेषेण संयोजयति देवता"मित्यर्थवादेन वषट्कार देवतायै यद्धविर्वहति तच्छेषेणानुवषट्कारदेवता संयोजयतीत्यः थकेन वषट्कारयागीयसोमशेषद्रव्यकत्वातीतेस्तदा चोत्तरार्धा- दिवत्प्रतिपत्तिलक्षणसत्त्वेनानुवषट्कारयागस्य प्रतिपत्तिकर्मत्वा- वसायात् । यद्वा सोमस्याग्ने वीहीत्यनुवषद्करोति । तेनैव संस्थितान्सो. मान्भक्षयन्ति । स एव सोमस्य स्विष्टक"दिति द्रव्यप्रतिपयर्थ. स्विष्टकृयागरूपत्वसंस्तवादपि च तनिश्चयावगतेस्सर्षे च स्वि. टकद्वत्तन्त्रानुष्ठानमनुवषट्कारयागस्य पूर्वपक्षायित्वा वषट्कारया. गानन्तर्यरूपक्रमपृथक्त्वाविदेवत्येष्वनुवषट्कारनिषेधरूपलिङ्गान वक्ष्यमाणाया आवृत्तेरर्थकर्मत्वे तन्त्रानुष्ठानप्रसङ्गेनानुपपत्तेः प्र- तिपत्तिकर्मत्वद्योतकत्वात् प्रतिपत्तिकर्मत्वं तावदविवादम् । न च 'तेनैव संस्थितान् सोमान भक्षयन्ती'त्यत्र सोमस्य भक्षणार्थमवशेषितस्य स्वरूपेण समाप्तिरूपसंस्थानुपपत्तेर्भक्ष- णस्यापि सोमजन्यत्वेन जन्याभिप्रायेण संस्थावादानुपपत्तेः कार्याभिप्रायेण तद्याख्यानस्यावश्यकत्वादनुवषट्कारस्यार्थक मत्वाभावे च तेन कार्यसमाप्यभिधानानुपपत्तेसंस्थालिङ्गात्त. स्यार्थकर्मत्वमिति केषांचिदुक्तं युक्तम् । अनुवर्षद्कारस्यायि. कर्मत्वेन त्यागांशरूपकार्याभिषायेण तदुपपत्तेः । अतोऽस्य प्रतिपत्तिकर्मत्वात्तस्पार्थकर्मभूतसोमयागविकृति. .

·सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । २९७ - त्वानुपपत्तेः कथमपात एव भक्षे तन्मन्त्रे च देवतोपलक्षण. मिति चेत्- तत्र प्रतिपत्तिकर्मत्वेऽपि निष्कासावमृथवाजिनयागन्यायेने. तिकर्तव्यताकाङ्क्षायां सोमजन्यथागत्वसादृश्येनातिदेशोपपत्तेः । यथा च पाजिनादियागस्य प्रतिपत्तिकर्मत्वं तथा तत्र तत्र नि. रूपयिष्यामः । अतो युक्तमुपलक्षणमिति प्राप्त- (सिद्धान्तः) अभिधीयते-सत्यमनुवषदकारयागः कर्मान्तरम्, षषद् कारयांगाचं प्रतिपत्तिकर्म च, तथापि तस्यानन्द्रपदानेषु ताव- दतिदेशेनैव प्राप्तत्वात्पकृतावेवानुपलक्षणेन नोपलक्षणाशङ्का । न प प्रकृतावेवानुवषट्कारयागस्यातिदेषाप्राप्त भक्षपन्ने देवतोपलक्षणसम्भवः । प्रकृतावेवेन्द्रयागे होत्रकचमसेष्वनुवषट्- कारस्यैवाभावात् । मध्यतः कारिचमसेषु तत्सत्वेऽपि वा तस्य प्रया- जादिवत्कृत्स्नविधानत्वेनेतिकर्तव्यतानपेक्षणादतिदेशानुपपत्त- क्षस्य तन्मन्त्रस्य वाऽपाप्तावूहेन देवतापक्षलणस्यामसक्तः । यदि तु कवञ्चिन् “सोमं भक्ष यती"त्यनेन वेदिवहिन्यायेनाङ्गपधा- नसाधारणसामोद्देशेन भक्षणविधिपङ्गीकृत्यानुवषट्कारयागा. भूतस्यापि सोमस्य भक्षणमुपदेशत एव प्राप्तमित्युच्यते तथा. पि तन्मत्रस्य "वीहीणां मेघ" इति पदसामन तत्राविनि. योगादूहप्रसक्तिरतरैव । अत एवेन्द्रपीताधिकरणसिद्धान्तरी. त्या तद्विनियोगस्तु नैवानिए । अत एवेन्द्रपीताधिकरणप्रयो- जनस्यानुवषट्कारयागोऽपि विषय इत्येवं कथनार्थत्वादस्या- 'धिकरणस्य पादाध्यायसङ्गतिः । स्थायिविचारमयोजनं साधा- रणाव्यतिरिक्तपघानमात्राङ्गानामनुवषट्कारयागाङ्गत्वासिद्धिः । सूत्रं त्वनुवषट्कारदेवतापि नोपलंक्षणीया । तस्यावया. ३७ ·२९८ मीमांसाकौस्तुभे [ अनैन्द्राणाममन्त्रकभक्षणा- गाङ्गभूतद्रव्यमानत्वसत्त्वे ऽप्यतिदेशामावेन प्रकृतकापश्यमा. चाकवत् । पथाध्वर्युणा पाने क्रियमाणे पूर्व होत्रा पीतोऽपि न होतपीतस्येत्येवमुपलक्ष्यते तद्वद्विति व्याख्येयम् ॥ इत्यन्तरागर्भिण्या पश्चममनुवषट्कारदेवतानुपळा. णाधिकरणम् ॥ (१६) अथानन्द्राणाममन्त्रकभक्षणाधिकरणम् (१७) सू-छन्दःप्रतिषेधस्तु सर्वगामित्वात ॥३-२-३८॥ इन्द्रपीताधिकरणाऽऽधपूर्वपक्षवादी जहप दषयति-नान- न्द्रघूहः । पागेकत्वेन प्रकृतिविकारभावासम्भवात् । न चाभ्यासानामेव सोमफलचपसाभ्यासानामिव कयनि- स्फळववेनाङ्गग्राहित्वोपपत्ते प्रकृतिविकारभावोपपत्तिः । तद- दिह नित्यानित्यसंयोगविरोधादेस्समानविध्यभावहतोरभावन प्रकरणात्सर्वाभ्यासाना समानविधानत्वोपपत्तेः । न चेहापि मानग्रहणमन्त्रयोरिन्द्रमदानमात्रविषयत्वात. दनुरोधेन च मानग्रहणयोस्तत्संस्कार्यस्य सोमस्य तत्संस्कारा- णां चाभिषवादीनां तत्संवलितानां च दीक्षणीयादीनामप्यन्द्र प्रदानमात्रविषत्वावगतेस्समानविध्यमावोपपत्तिरिति वाच्यम् । अङ्गानुरोधेन प्रधानानां स्वस्वोद्देश्यसकोंचकत्वानुपपत्तेः । न चामिविध्यनुरोधेन क्रतुविध्यधिकारसङ्कोचवत्तदुपपत्तिः। यथाविनियोगमधिकारस्य षष्ठे वक्ष्यमाणत्वादनानुरोपेनापिका. रिसोचेऽपि तदितरश्रुतस्वीद्देश्यसङ्कोचानुपपत्तेः । किश्वामिविघयोराधानाध्पयनविध्यनुनिष्पभयो। ऋतुवि. ध्यप्रयुक्तत्वेन स्वतस्सियोरेवोपजीवनात् परपयुक्तोपजीविना ·२९९ धिकरणम् ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । च सदभावे स्वानुष्ठानामावस्य प्रयुक्तिशक्तिकल्पनामावेन वि. पिलाघवापादकस्य परमयुक्तपूर्वपदार्यानन्तर्याभावे काम्य. सामिधेन्यनुष्ठानाभावस्येक सुप्रसिद्धत्वाद्युक्तमग्निविषयोः क्र. तुविध्यधिकारिसङ्कोचकत्वम् । प्रकृते तु मानग्रहणमन्त्रयोस्तदुद्दे- श्यानां च परप्रयुक्तत्वाभावेन क्रतुविधिप्रयुक्तत्वकल्पनावश्यम्भा- पात्सर्वाभ्यासानां च प्रकरणाविशेषेणाङ्गविनियोगप्रयोगविधि. कल्पकत्वोपपत्तेर्न सङ्कोचे किञ्चिनियामकमस्ति । अत एव मान. प्रहणमन्त्रयोलिजाबीहीणां मेघ इतिवदैन्द्रमदानमात्रविषयत्वेऽपि मानादीनां पुरोडाशप्रतिष्ठापनस्येव सर्व विषयत्वात्तदीयमान. प्रहणयौन समन्त्रकत्वम् । पद्यपि च पानादीनां सर्वाभ्यासीयसोपे सकृदेवानुष्ठानान सावता कश्चिदनुष्ठानोपयोगः, तथाप्यन्द्रपदानोत्तरं सर्वसोमनाशे प्रदानान्तरार्थे सोमान्तरे पीयमाने गृह्यमाणे वाऽमन्त्रकत्वा. सिद्धिः। वस्तुतस्तु विधिवाक्ये वसुमत्वगुणस्याश्रवणा 'दिन्द्राय पसुपते' इति मन्त्रे तत्पतिपादनस्प व्यर्थत्वापत्तेः वसुमत्पद. मिन्द्रातिरिक्तप्रकृतदेवतापात्रपरम् । अतश्च मन्त्रावपि सर्वप्रदा. नविषयावेव। यत्तु मूले सुब्रह्मण्यानिगदस्थेन्द्रपदस्येव प्रकृतदेवतो. पापलक्षणार्थत्वमिन्द्रपदंस्येत्येवं 'पक्षान्तरमुपन्यस्तम् , तत् सदृष्टान्तं कक्षणायां प्रमापाभावादुपेक्षितम् । सुब्रह्मण्यानिगदो- ऽपि हिलिङ्गादिन्द्रमदानाङ्गमेव । अग्निष्टुत्या मेयी मुब्रह्मण्ये'ति तु माकृतस्पेन्द्राभ्यासस्य "आमेया ग्रहा भयन्ती"ति वचनेना- निदेवत्यत्वान्यायेनैवोहप्राप्तेरनुवादः प्रकारान्तरं च नवमे वक्ष्यते । तत्सिद नेन्द्रपदानमात्रविषयत्वं धर्माणामिति :

·मीमांसाकौस्तुभ [ ऐन्द्राग्नमक्षणेमन्त्राभावा- एवं च 'सोमेन यजेते'त्यादौ न सामानाधिकरण्येन वैशि. व्यम् । अपि त्ववच्छेदकावच्छेदेनैवेत्यपि सुलभम् । सोमपदानु- बादशाङ्कां तु सक्तुविनियोगविधिकल्पनाव्यावृत्तिफलकतयापि विध्युपपत्तावनुवादत्वे वैयपित्तेः पशुसोमाधिकरण एवं नि. रस्ता । अतः प्रकृतिविकृतिभावाभावानोहासिद्धिः । यत्तु "अनुष्टुप्च्छन्दस इति भक्षमन्त्रं नमती"त्यनुवादलिङ्गं तदमाप्तस्यैवानुष्टुपछन्दःपदविशिष्टस्योहस्य विधानोपपत्तरसा. धकम् । तवापि हि जगतीच्छन्दःपदे ऊहस्यामाप्तवाद्विशिष्टविधि- रावश्यक एव । सामान्यतो यत्र कुत्रचिहमाप्तिस्तु न विधिलाघ- बापादिकेत्यतन्त्रा सा । सूत्रं तु नोहः, धर्माणां सर्वाभ्यासगामित्वेन प्रकृतिवि- कारभावासम्भवात् । यस्तु पूर्वछन्दापतिषेधेन छन्दोऽन्तरविधि- समोऽप्युपपन्न इति व्याख्येयम् ॥ इति अनन्द्राणाममन्त्रकभक्षणाधिकरणम् ॥ (१७) अथ द्वितीयान्तरागर्भिण्यामन्द्राग्नभक्षणे मन्त्राभावाधिकरणम् । (१८) सू-ऐन्द्राग्ने तु लिङ्गमवात् स्यात ॥३-२-२॥ (विषयसंशयंसङ्गनयः) इहाद्यपूर्वपक्षवायुक्तस्पैवानेन्द्रेष्वमन्त्रकत्वस्य कोष्ठशोधनि कार्य विचार्यते । किं यत्रान्धसहित इन्द्रो देवता; यथेन्द्राग्न्यादौ तत्र इन्द्रपीतस्येति मन्त्रो भवत्युत नेति । पादाध्यायानन्त. रसतयस्स्पष्टाः।

·धिकरणम् ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । ३०१ ( पूर्वपक्षः) सत्र यद्यपि चतुर्धाकरणाधिकरणन्यानन्द्राग्न्योन्यास- ज्यीत्तदेवतात्वान्नेन्द्रपीतपदेनेन्द्राय त्यक्त इति व्युत्पत्ये. न्द्रो देवतात्वेन शक्यो व्यपदेष्टुं तथापि पीतशब्दस्य त्यक्त- वलक्षणायां प्रमाणाभावाचतुर्थीसमासस्याननुशिष्टत्वेनान्याय्य- त्यात्कथञ्चिदनुशासनेऽपि वा हुताहुतसमुदायस्यैव पूर्व त्यक्त- स्य होमेन नाशादहुतस्य च भक्ष्यमाणस्यात्यक्तत्वेनेन्द्रपीतपद- व्यपदेशानुपपत्तेः पीतत्वमेव पीतपदेनोच्यते । पानस्य च रसा- स्वादनरूपस्य देवतानिष्ठस्य व्यासज्य त्यक्तेऽपि सोमेऽवयवशः प्रत्येकमुपपत्तेः वित्थमातृवदेवेन्द्रपीतपदेन भक्ष्यमाणाधस्य बुद्ध्या निष्कृष्टस्य व्यपदेशोपपत्तिः । वस्तुतस्तु रसास्वादनरूपस्य पानस्य नवमे निषेत्स्यमान- त्वात्कथञ्चिदङ्गीकारेऽपि वा त्यक्तत्ववत्समुदायस्यैव तत्सम्भवेना- हुतमात्रे तव्यपेदशस्यौपचारिकत्वतौल्यापत्तः न पीतत्वं पीतपदा- थः । नाप्याहवनीयमुखप्रक्षेपरूपमोपचारिकं पानं लक्षणया पतिपदार्थः। सथात्वेऽपि हुतस्यैव पीतपदेन व्यपदेशापत्तेः तत्सम्ब- न्धिनो भक्ष्यमाणस्याहुतस्येन्द्रपीतपदेनोपलक्षणार्थम् । इन्द्रपीत- पदे धातूपपदप्रत्ययसमुदाये लक्षणापत्तेः । अतोऽत्र पीतपदेन देवस्त्रपदालम्बनतया पात्नीवताद्यधिकरणोपपादितो देवतास्वी- कार एवं लक्षणया प्रतिपाद्यते । . एवं चन्द्रेण स्वीकृत इत्येवं तृतीयासमासेऽपि "कर्वकरणे कृताबहुल"मित्येव लक्षणानुगतो भविष्यति । स्वीकारस्य च ध. मिग्राहकप्रमाणेमावयवावयविसाधारण्येनैव कल्पनाम हुतेशषप्र. काशने कश्चिदुपचारः। लोके च व्यासज्य त्यागेऽपि प्रत्येकमेव सम्प्रदानेन स्त्री. .

·मीमांसाकौस्तुभे [ ऐन्द्राग्नभक्षणेमन्त्राभावा- कारदर्शनात् स्वीकारस्य प्रतिदेवताधिष्ठानं भेदेन करपनोप- पत्तेः डिस्थमातृवयासज्य त्यागेऽर्धस्येन्द्रपीतशब्देन व्यप- देशोपपत्तिः । चतुर्धाकरणे तु तद्धितेन देवतात्वस्यैवोक्तवान व्यासज्यवृत्तिदेवताकस्य ग्रहणमिति वैषम्यादपौनरुक्त्यं च । सूत्रं स्पष्टम् ॥ (इति पूर्वः पक्षा) सू-एकस्मिन्वा देवतान्तरादिमागवत् ॥३-२-४०॥ ( अथ सिद्धान्तः) नान्यसहितेन्द्रदेवताके पन्त्रः । त्वदुक्तरीत्यैव रसास्वादन. पस्याग्निमुखमक्षेपरूपस्य पा पानस्येन्द्रपीतपदेनानभिधानात् । स्वीकृतत्वं तु पीतपदेन लक्ष्यत इति यद्यपि वाक्यते वक्तुं तथापि स्वीकारस्य व्यासज्यवृत्तिदेवतास्थळे व्यासक्तदेवतानिरूपि. तस्यैकस्यैव लाघवेन कल्पनोपपत्तौ तन्नानात्वकल्पने प्रमाणामा. पाचतुर्धाकरणरूपविभागवदेव नैकेन व्यपदेशोपपत्तिः । अत एव सूत्रे देवतान्तरादेवतान्तरनिरूपितस्वीकारादित्येवं व्याख्येयम् । यत्तु वार्तिकादौ यथाश्रुतसूत्रस्वारस्याश्याग एव पअमानव्या पारस पीतपदेन लक्ष्यत इत्यङ्गीकृत्य सिद्धान्त उपपादिता, स स्वीकारमनजीकृत्यापि सिदान्तवाक्यते पक्तमिति मौढिप्रद. र्शनार्थम् । घस्तुतस्तु स्वीकारागीकरणावश्यकत्वस्यापि पानीवताधि. करणादावुपपादनाश्यागस्य च हुताहुतसमुदायविषयत्वेना हुतमात्रविषयत्वाभावादहुतस्य धातूपपदमत्ययसमुदायात्मकेने- न्द्रपीतपदेन पुनरपि लक्षणांपत्तेः स्वीकारस्य तु धर्मिग्राहकप्रमा- नावयवावयविवृत्तित्वेनैव कल्पनालाघवेन पाधातुना स्वीका- रपात्रं लक्षयित्वा सिद्धान्त उपपादनीयः ।

·धिकरणम् ] तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। ३०३ अमन्त्रकत्वपूर्वपक्षस्य चास्थायित्वेन स्थायिविचारप्रयो. जनम्-ऐन्द्राग्नेऽपि सवनविशेषणतया भलमन्त्रे प्रयोज्ये तदर्था- नुसन्धानवेळायां पीतपदेन व्यासज्यवृत्तिदेवतानिरूपित एक- स्वीकारत्वान्न सस्यानुसन्धान सिदान्ते । पूर्वपक्षे भिन्नत्वात्त- द्भवमेवेति द्रष्टव्यम् । सूत्रं व्याख्यातम् ।। इति द्वितीयान्तरागर्भिण्यां प्रथममैन्द्रामभक्षे मन्त्रा- भावाधिकरणम् । (१८) अथ भक्षमन्त्रस्य गायनान्यच्छन्दस्केऽपि विनियोगाधिकरणम् ॥ (१९) सू-छन्दश्च देवतावत् ॥३-२-४१॥ (विषयसंशयसङ्गतयः) भक्षमन्त्र एव 'गायत्रछन्दस' इत्यादि श्रुतम् । तच गायत्रं छन्दो यस्येति व्युत्पत्यानन्तरपदोपात्ततत्तत्सोमाविशेषणं, न तु पूर्वपदोपातसवनविशेषणम् । सिद्धान्तवदविमृष्टविधेयांशता. पत्तेरित्यविवादम् । इदं तु विचार्यते-किमेतत्पदसामर्थ्यानुरो- धेन केवलगायत्रछन्दस्केन्द्रप्रदान एव भक्षमन्त्रः। किं पान्य- च्छन्दोयुक्तगायत्रछन्दस्केऽपीति । पादाध्यायसङ्गती स्पष्टे। इन्द्र- पीतपदेनेव केवलगायत्रच्छन्दस्क एव प्रसक्तस्यापवादादनन्तरा। पद्यपि चायं विचारः इन्द्रपीताधिकरणसिद्धान्ते सवनवि- शेषणत्वे स्थितेऽपि केवळगायत्रच्छन्दस्कपदानवत्मातस्सवनप्त- 'म्बन्धिसोमभक्षण एवायं मन्त्र उतान्यसहितेऽपीत्येव शक्यते फर्तु तथापि पूर्वाधिकरणापवादत्तयेहापि सङ्गतिसस्थानान्तरा कृत्वा चिन्तारूपेणापि विचारे कश्चिद्विरोधः ।

·- ३०४ मीमांसाकौस्तुभे [ भक्षमन्त्रस्यगायत्रान्य- वस्तुतस्तु सबनविशेषणत्वे गायत्रादिपदानां "गायत्रं पात- सिवनं, त्रैष्टुभं माध्यन्दिनं सवनं, जागतं तृतीयसवनमियाद्यर्थ. वादान्तरे तचत्सवनसामानाधिकरण्यदर्शनेन गौण्यावृया तत्तत्स- वनप्रतिपादकत्वाद्वायत्रच्छन्दःपदे कर्मधारयेणैव तत्सबनविशेषण- त्वोपपत्तेनोंक्तविचारपयोजनमस्तीतीदेव सङ्गतिः । (पूर्वपक्षा) तत्र पूर्वाधिकरणवदेव मायत्रच्छन्दःपदस्थान्यसापेक्षगाय. प्रच्छन्दस्कपदानविषयत्वे बहुव्रीहिसमासभाभयेन केवलगायत्र- च्छन्दस्कपदानसम्बन्धिसोमपरत्वम् । न च ज्योतिष्टोमे तादृशदानाभावः । तत्र तदभावेऽपि यत्र बृहस्पतिसवादी गायत्रमेतदहर्भवती'सादिवतेः केवलगा- यत्रादिच्छन्दस्कता तत्रास्योत्कर्षोपपत्तः । न व सामान्यसम्बन्धबोधकप्रमाणाभावः । लौकिकसोमे केवलगायत्रच्छन्दस्कत्वस्य प्रातस्सवनसम्बन्धित्वस्येन्द्रपीतत्वा. देश्चासम्भवेन तद्याया पारिशेष्यादेव विशेषणसामर्थ्याबृह- पतिसवीयसोमर्मतीत्युपपत्तेस्तत्प्रयोजनाभावात् । यत्त्वत्र फैश्विद्भक्षानुवाकसमाख्यया सामान्यसम्बन्ध इत्यु. तल्लोकेऽपि भक्षसद्भावादुपेक्षितम् । तस्मात् बृहस्पतिस- वीपेन्द्रप्रदान एवायं मन्त्रः। न प्राकृते । सूत्रं स्पष्टम् ॥ (इति पूर्वपक्षा) सू-सर्वेषु वाऽभावीदेकच्छन्दसः ॥३-२-४२॥ (सि) ( अर्थ सिद्धान्तः). उपदेशातिदेशाभ्यां सर्वेर्वेवायं मन्त्रः । प्रकृतावेवायोग- व्यावृत्तिमात्रप्रकाशनेन निवेशोपपत्तेः । क्तम्, ·। छन्दस्केऽपिविनियोगः तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।३०५ न. चैवं छन्दोऽतराणामपि सत्त्वेन तत्साप! सिमासानुः पपत्तिः । प्रकृतौ कंवलगायत्रच्छन्दस्कपदानाभावेन नियसापेक्ष- त्वात्समासोपपत्तेः । न च प्रकृतौ तदभावऽपि बृहस्पतिसवे तत्सत्वान्न निस- सापेक्षता । (१)मस्तस्तम्भे "त्यादिछन्दोऽन्तराणां सूक्तमुखीये विनियोंगन तदभावात् । न च सोममाध्यप्रदाने गायत्रच्छन्दस्कत्वस्य साक्षात्सम्ब. धेन सम्भवे स्तोत्रादिद्वारकपरम्परासम्बन्धेनान्याय्यत्वात बृहस्पतिसवे च सत्यपि परम्परासम्बन्धेन छन्दोऽन्तरे साक्षात्प्र. दाने तदभावात्केवलगायत्रच्छन्दस्कत्वमवनोत्कर्पोपपत्तिः । गायत्रं छन्दो यस्येति बहुव्रीहिणा साक्षात्परम्परासम्बन्धसाधा- रण्येन गायत्रच्छन्दस्कत्वाभिधानात्' प्रकृतौ च प्रकरणाख्य. तात्पर्यग्राहकसत्वेन परम्परासम्बन्धेनापि निवेशोपपत्तावुत्कर्ष कल्पनानुपपत्तेः । न चावश्यं परम्परासम्बन्धेन ग्रहणेऽपि सापेक्षता । सत्य. पि स्तोत्रादौ छन्दोऽन्तरे सर्वच्छन्दसां व्यासज्यसाधनस्वाभावेन स्वस्वावान्तरकार्य निरपेक्षत्वात् । अनो युक्तः प्राकृत एवैन्द्र- प्रदाने लिङ्गाद्विनियोगः । इदं च तदीययाज्यायां गायत्रच्छन्द- स्कता नास्तीति कृत्वा चिन्तयोक्तम् । यदा तु प्रातस्सवनस्येन्द्रप्रदान एव ज्योतिष्टोमे गायत्र- च्छन्दस्कयाज्याम्नानं प्रसिद्धं तदोत्कर्षपूर्वपक्षासम्भवान्दम- धिकरणम् । अथवा गायत्रच्छन्दःपदं सबनविशंपणमेवाङ्गीकृत्यापवा. दलिप्सया चान्तरेव किं केवलमेव यस्मिन्मयने । गायत्रं १. यस्तस्तम्भ सहसा विज्मो अन्तान् वृहस्पतिस्त्रियस्थो रवण : तं प्रत्नास ऋषयो दीध्यानाः पुरो विमा दधिरे मन्द्रजिहम् ॥ (क्र.सं.४-५-६-१.) इति त्रिष्टुप्च्छन्दस्कानां ऋत्रामाम्नानादित्यर्थः । ३९ ·~~ ३०६ मीमांसाकौस्तुभे [इन्द्रपाताभिकरण- छन्दः तत्रायं मन्त्रः ? उतान्यसहितच्छन्दस्केऽपीति सन्दिा समासबलान्मान्त्रवर्णिकताहशकर्मान्तरविधिकल्पनयापि केवल. गायत्रच्छन्दस्कप्रातस्सवन एवायं मन्त्र इति पूर्वपक्षिते समा. सस्य पूर्वोक्तरीत्यैवोपपत्तौ विध्यन्तरकल्पने प्रमाणामाबादन्य. सहितगायत्रच्छन्दस्केऽपीति सिदान्तः कार्यः । तदा चन्द्रपी. तपदमपि वस्तुतस्सवनविशेषणत्वादुदाहरणम् । सूत्रं स्पष्टम् ।। वृत्तमधिकरणम् ॥ ( अथेन्द्रपीताधिकरणसिद्दान्तः) सू-सर्वेषां त्वैकमन्त्र्यमैतिशायनस्य भक्तिपानवा- त्सवनाधिकारो हि ॥ ३-२-४३ ॥ इदानीमिन्द्रपीताधिकरणसिद्धान्तोऽभिधीयते--ऐन्द्रानन्द्र- प्रदानसाधारण्येन सर्वेषामुपदेशेनैव मन्त्रः । इन्द्रपीतपदस्य बहुव्रीह्यङ्गीकारेण सवनविशेषणत्वात् । तथाहि-यद्यपि तत्पुरुषो लक्षणाद्वयापादकबहुव्रीह्यपेक्षया लघुभूतः तथापीह तत्पुरुषोऽपि लक्षणाद्वयापादकत्वादविशिष्ः- तत्पुरुषे हि पूर्वपदे तावदेका लक्षणेत्यविवादम् । अपरा च पीतपदे मुख्यपानासम्भवात् सक्तत्वलक्षणा । यद्यपि चेयं बहुव्रीहावपि तुल्या, तथापि तन्मते त्यागविषय- स्य हुताहुतसमुदायस्यैव पीतपदेनोक्तत्वादिन्द्राय त्यक्तस्समुदायो यस्मिन् सवने तस्य प्रातस्तवनस्य सम्बन्धी यः पात्रस्थो यत्कि- श्चिदेवत्यस्सोमस्तस्यावयवं भक्षयामीत्येवमर्थो नानुपपन्नः । तत्पु- रुषे तु ते इत्यादि पुरोवर्तिनिर्देशस्य पात्रस्थसोमविषयत्वाचद्वि. शेषणीभूतेनेन्द्रपीतपदेन सक्तंसमुदायावयवस्म हुतावशिष्टस्य पुनः रपि लक्षणापत्तिः । यद्यपि(१) "चैन्द्राग्ने तु लिङ्गभावादि"त्यधिक. १. पू. मी.३-३-३९.।

·. सिद्धान्तः] तृतीयाध्यायस्थ द्वितीयः पादः । ३०७ रणोक्तरीत्या स्वीकार एव पायातुना लक्ष्यते, तस्य चावय वावयविसाधारणत्वात् भक्ष्यमाणावयनिष्ठस्यैव स्वीकारस्य पा. धातुना लक्षणात्तत्पुरुषेऽपि. नोक्तदोषापत्तिः, तथाप्यवयंवगतस्य स्वीकारस्यावयविस्वीकारोपस्थितिसापेक्षत्वेन विलम्बोपस्थिति. कत्वांच बहुव्रीहितुल्यत्वमस्येव । न चैवमपि बहुव्रीहिनियामकाभावः । प्रकरणविशेषस्यैव तत्वात् गायत्रछन्दआदिपदेन गायत्रं प्रातरसवनमित्यादितात्प. यग्राहकानुगृहीतसवनैकविशेषणवेन प्रायपाठाच्च । एतेन भातस्सवनादिपदसामानाधिकरण्येऽपि प्रातस्सूयत इति व्युत्पत्या. मातस्सवनादिपदस्यैव सोमविशेषणत्वमित्यपा. स्तम् । उभयोपपत्तौ प्रकरणविशेषस्यैव नियामकत्वात्, प्रातस्सव- नादिपदानां तु रूढ्या यज्ञभागवचनत्वेनावयवव्युत्पत्तिकल्पनायो. गाच्च । न चैवमपि बहुव्रीहेस्समानाधिकरणत्वाभावादननुशिष्टत्वम् "सप्तमी विशेषणे बहुव्रीहा"विति ज्ञापकस्य विभक्तिमात्रे बहुत्री. हिद्योतकत्वेनेन्द्रेण यस्मिन्सवने स्वीकृत इत्येवं व्यधिकरणबहुव्री. हेरप्यनुशिष्टत्वात् । वस्तुतस्तु विभक्तिमात्रे . घोतकत्वे 'समानाधिकरणानां बहुव्रीहिरिष्यत' इति कात्यायनवचनस्य निर्विषयत्वांपत्तेः सप्तमी. विषय एव तस्य द्योतकता। प्रकृते त्वर्शआद्यप्रययं मत्वर्थीयं भा- घव्युत्पन्न पीतशब्दोपरि कृत्वा "पीतपतिबद्धवत्सा"मित्यादिवत् पी. तमस्यास्तीति पीतः इन्द्रः प्रीतो यस्मिन्सवन इति व्युत्पत्या समा. नाधिकरण. एव बहुव्रीहिरिति न कश्चिदोषः। ततश्च वसुमद्णस्य गायत्रच्छन्दस इन्द्रपीतस्येत्यादित्रिकत्रयं क्रमेण प्रातस्सवनादिवि. शेषणम् , तच्च सोमस्य, स चावयवद्वारा भक्षणस्य, उक्तविशेषण- युक्तस्य सबनस्य सम्बन्धी यस्सोमस्तस्यावयवं भक्षयामीति । ततश्च ·३०. मीमांसाकौस्तुभे [इन्द्रपीताधिकरणम् । युक्तस्सवेवानन्द्रेष्वैन्द्रेषु चाविकारेणैव भक्षमन्त्रः । अस्मिश्च पक्षे वसुमद्गणादित्रिकत्रयस्य प्रातस्सवनादित्रये क्रमेणान्वयात्सूक्तवाकवद्विभज्य , विनियोगोऽपि सिद्धो भवति ॥ प्रयोजनं तत्तत्पक्षोपपादनेनैव स्फुटम् ॥ सूत्रं सर्वेषां वैकमन्यं, यतोऽयं सवनाधिकारः हेतुः पानस्य भाक्तत्वादिति व्याख्येयम् ॥ यदि तु पीतशब्दस्य पूर्वनिपातापत्तिरस्मिन्पक्षे विभाव्यते सदास्त्विन्द्रेण पीतमस्मिन्निति बहुव्रीहिः । तत्रापि तु निष्ठान्तत्वेन पूर्वनिपातशङ्कायां तु तत्पुरुष एवायं लक्षणया सवपरः । सोम- परत्वे तैत्तिरीयशाखायामिन्द्रपीतपदस्य प्रातस्सवनादिभेदेन पृथ: क् पाठवैयपित्तेः । लिङ्गादेवेन्द्रपदाने प्रातस्सवनादिपदानां विभागोपपत्तेः । अतस्तस्य लक्षणया सवनपरत्वाद्युक्तमेव सर्वत्र कमन्व्यम् । विभागोऽपि च तैत्तिरीयशाखाक्रमेणैव बोध्यः । याज्ञिकास्तुहमेवामनन्ति ॥ ( इतीन्द्रपीताधिकरणम् ) मीमांसाम्बुनिधि प्रपथ्य सुदृद्वैन्यायाच्चयनिर्जरैः कृत्वा नैमिनिमूत्रमन्दरममुं वैई तथा वासुकिम् । यद्धालाहलसंज्ञमेव कलितं ग्रन्थान्तरं सजनैः श्रीकृष्णस्य तु भूषणाय स परं यः कौस्तुभाख्यो माणः ।। श्रीरुद्रदेवमूनोः कृतिरेषा खण्डदेवस्य । मीमांसाकौस्तुभाख्या शेषाध्याय द्वितीयाङ्ग्रेः । इति श्रीरुद्रदेवसूनुखण्डदेवकृती मीमांसा. कौस्तुभे तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥

·श्रीः।
मीमांसाकौस्तुभे
तृतीयाध्यायस्म तृतीयः पादः ।।
प्रथमं उच्चैत्स्वादीनां वेद्धमताधिकरणम् । (१)
( उपक्रमाधिकरणम्)
सू-श्रुतेर्जाताधिकारस्स्यात ॥३-३-१॥(पू)
( विषयसंशयो)
ज्योतिष्टोमे-(१)प्रजापतिरकामयत प्रजास्सृज्येति स तपो.
ऽतप्यत, तस्मात्तेपानात्त्रयो देवा अजायन्ताग्निर्वायुरादित्यः, ते
तपोऽतप्यन्त, तेभ्यस्तेपानेभ्यस्त्रयो वेदा असृज्यन्ताग्नेग्वेदः,
वायोर्यजुर्वेदः, आदित्यात्सामवेद" इत्युपक्रम्य"उच्च ऋचा क्रियते,
उपांशु यजुषा, उच्चैस्साम्ना, उच्चनिगदेनेति श्रुतम् । तत्र किमृचा
ऋङ्मन्त्रेण यत् क्रियते तदुचरित्यागीकारादुचेवादिकमर्थप्रका.
शनादिरूपऋगादिमन्त्रकाङ्गित्वेन विनियुज्यते ? किं वा
ऋचा ऋग्वदेनेत्यर्थाङ्गीकारात्तत्तद्वेदविहितकाङ्गत्वेनेति वि.
चार्यते ।
(सङ्गतिः)
'अत्र च लिङ्गकल्पकममाणगम्य विनियोगोपयोगिचिन्तनं
पादार्थः । तानि • च वाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यारूपाणि । न तु
श्रुतिलिङ्गे अपि । यथा चैत तथा बलाबलाधि करणे चक्ष्यते ।
१.ऐ.बा.५-५-६. ।

·मीमांसाकौस्तुभे ।उपक्रमाधिकरण- (वाक्यलक्षणम् ) तत्र वाक्यं नामाङ्गत्वघटकीभूतपरोद्देश्यत्वकृतिकारकत्वा. न्यतरपदार्थकल्पनानुकूलः श्रुतपदसत्रिधिः । यथा 'धेनुर्दक्षिणा' 'उच्चैर्ऋचा क्रियते 'प्रयाजशेषेण हवींष्यभिधारयती'त्यादौ । अस्ति यत्राङ्गत्वघटकीभूतकर्मत्वकरणत्वादिरूपपदार्थकल्पनानु. कूलत्वं श्रुतपदसनिधेः । कल्पनाशब्देन च संसर्गविधालक्षणा. साधारण्येन शक्तिजन्यपदार्थोपस्थितिभिन्नबोधमात्र विवक्षितम् । तेन न श्रुतावतिव्याप्तिः । नापि संसर्गविधया भासमानकरणता- के 'धेनुर्दक्षिणे'सादावव्याप्तिः। 'प्रयाजशेषेणे'त्यादौ तु तृतीययैव कर्मत्वस्य धातुना च करणत्वस्य लक्षणात् कल्पना स्फुटैव । श्रुतपदसंनिधेश्च योग्यताज्ञानं विना कर्मत्वादिकल्पकत्वानुप- पत्तेः योग्यतारूपलिङ्गानुमापकत्वम् ।' श्रुतस्यैत्र पदस्य कर्म स्वादिलक्षकत्वाङ्गीकारेण कर्मत्वादिवाचकपदरूपश्रुतिकल्पक. स्वाभावेऽपि च श्रुतस्य पदस्य तत्तात्पर्यकत्वरूपधर्मवैशिष्ट्यरू. पेण कल्पनाछुतिकल्पकत्वोपपत्तिः । वस्तुतस्तु एतादृशश्रुतिकल्पनस्य संसर्गविधया भासमानकर- णत्वस्थले वक्तुमशक्यत्वाच्च्तुतितो दौर्बल्यानापत्तेः धेनदक्षिणा- पदयोश्च सुबन्तयोः परस्परान्वयस्थाव्युत्पन्नत्वादावश्यकभाव नान्वयस्य च प्रथमान्तयोर्धेनुदक्षिणापदयोरसंभवादवश्यं धेनु. प्रातिपदिकोत्तरपथमया करणत्वं, दक्षिणापदेन च तत्कार्यवृत्ति कर्मत्वं लक्षयित्वान्वयस्य वाच्यत्वाल्लक्षणे कल्पनाशब्देन लक्ष- णाजन्योपस्थितिरेवाभिप्रेतां । 'उच्चै रित्यादौ निपातादिस्थलेऽपि लुप्तविभक्त्यर्थस्य प्रातिपदिकेनैव लक्षणामाल्यासिः । प्रकरणादिस्वरूपं तु तत्र तत्र निरूपयिष्यते । तदिह लिई कल्पकं वाक्यमुच्चेष्टवादीनां विनियोजकम् ।

·पूर्वपक्षः] तृतीयाध्यायस्य तृतीया पादः। यद्यपि च तत्पूर्वपक्षे सिद्धान्ते च तुल्यं तथापि तदम्यनि- नियोगोपयोग्युद्देश्यतावच्छेदकविचारणात्पादाध्यायसङ्गतिः । अत एव पक्षद्वयेऽपि 'ऋचा क्रियत' इत्यस्यैवोद्देश्यसमर्पकता। न तु सिद्धान्तेऽपि बंदशन्दस्य । सा तु किं ऋगादिपदबाच्यागादि. मन्त्राणामेवोद्देश्यघटकत्वेन ? उत ऋाक्पदलक्ष्यवेदस्योद्देश्यवाचक. नेत्येतावत्संदिग्धम् । अनन्तरा तु श्रुतिमात्रकल्पकममाणमम्य. विनियोगे विचारिते ऽधुनोभयकल्पकपमाणमम्यनिनियोगविचा. रावसरात् स्पष्टी। (पूर्वपक्षः) तत्र विधेयाया उच्चैष्ट्वादिभावनायास्तनिहितानन्यपरे उद. इग(१)समर्पके संभवति न तावदर्थवादस्थमेव वेदपदमुद्देश्य. समर्पकमिति वक्तुं शक्यम्। अथ तस्य तत्मतिपादकत्वासंभवेऽपि लक्षणातात्पर्यग्राह. कत्वाङ्गीकारागादिपदमेव वेदलक्षणयोद्देश्यघटकसमर्पकमित्यु- च्यते, ततः श्रौतार्थस्यैव ऋगादेरुद्देश्यघटकत्वोपपत्तेर्न तावत्तद- नुपचिर्लक्षणाबीजम् । नाप्यार्थवादिकवेदपदसंमभिव्याहारानुप. पचिः..अन्यपि वेदत्वस्य पर्याप्तत्वेन व्याप्यधर्मावच्छिन्नसम्ब. धिनोऽपि विधेयस्य व्यापकधर्मवत्सम्बन्धित्वेन स्तुत्युपपत्तेः। नहि वेदत्वं मन्त्रब्राह्मणात्मके ग्रन्थे पर्याप्त, द्वित्रिवाक्याध्यायिनि शुद्धे वेदाध्ययनप्रयुक्तदोषानापत्तिप्रसङ्गात् । अस्तु वा तत्तथा, तथाप्यवयवसम्बन्धिनोऽपि विधेयस्य परम्परयाऽवयविसम्बन्ध स्यापि सवादपा स्तुत्या वेतसावकास्तुतिवद्वेदपदेन स्तुत्युप. 'पत्तिः । अस्तु वा वेदपदऋगादिपदयोः परस्परविरुद्धार्थकस्से तथापि न वेदपदानुरोधेन ऋगादिपदे लक्षणा । अपि तु तदतु. १ प्रतिपादक।

·मीमांसाकौस्तुभे [ उपक्रमाधिकरणे- शेधेन वेदपद एव दैकदेशस्य, अर्थवादस्य स्वभावत एव लक्ष- णाभाजनतया तत्रैव लक्षणौचित्यात । .....न चार्थवादगतस्याप्युपक्रमस्थत्वेनासनातविशेधित्त्वात्मा. बल्यमिति वाच्यम् । असनातविसोधित्वं युद्दश्यप्रतिपादकत्वे नियामकमुच्यते ? ऋक्पदलक्षणातात्पर्य ग्राहकत्वे वा ? नाया, वेदपदमात्रश्रवणेन विधेयांच्चैष्ट्वादिभावनापदश्रवणं "विना तत्प्रतियोगिकोद्देश्यत्वनिर्णयायोगात्तदुपस्थितिवेलायां.. विरो. धिनोऽपि ऋगादिपदस्योपस्थितत्वेन निर्णयलायामसञ्जात. विरोधिस्वाभावात् । अत एव विधेयोपस्थितिवेलायामेवोपस्थि. तस्य ऋगादिपदवाच्यस्यैवार्थस्योद्देश्यघटकत्वोपपत्तौ तस्य ल. क्षणातात्पर्यग्राहकत्वमिति द्वितीयस्त्वनाशय एव । अत एवं यत्र प्रथमोपस्थितिजन्यनिर्णयोत्तरमेवोत्तरोपस्थिति तत्रैव प्रथमस्यासनातविरोधित्वात्मावल्यमिति (१)"मुख्यं वापू- वैचोदना"दित्यत्रैव वक्ष्यते, नत्वत्र । अस्तु वा तत् , तथापि नेहो. पक्रमस्य प्रावल्यम् , परत्वेनापच्छेदन्यायेनोपसंहारस्यैव पार ल्योपपत्तेः। न च तद्वदिहार्थवादसापेक्षत्वेन पूर्वनिरपेक्षत्वाभावात्तन्या- 'याप्रतिः। विधेः स्तुत्यंशे तदपेक्षायामपि वाच्यार्थपरत्वांशे तद. पेक्षाभावात् । अतश्च यथैव 'नेदं रजतन कलशं भक्षय'दित्यादौ निषेध्यप्राप्त्यर्थ भ्रमरागाद्यपेक्षवेऽपि तद्गतप्रामाण्याद्यनपेक्षवा. सरस्यैव प्राबल्यं तदिहापीति न कश्चिद्विरोधः । मास्तु वेहाप्पपच्छेदग्यायपत्तिा, तथाप्युपसंहारस्य वि. ध्यन्तर्गतत्वाविधेश्चार्षवादापेक्षया प्राधान्यात्वावल्योपपत्तिः । नदि प्रधानमप्युपसंहारम्थं दुर्बलम् , अङ्गगुणविरोधन्यायस्य १. पू. मी.१२-२-२३. .

·सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । ३.३ 'मुख्यं वा पूर्वचादेना'दिति न्यायापवादकत्वात् । अन्यथा “य इष्टया पशुना सोमेने" सत्रोपसंहारस्थस्यापि सोमयागस्य प्रथा- गत्वात्पर्वानुग्रहो वक्ष्यमाणो विरुध्येत । अतश्च सत्यपि विरोधे नोपक्रमस्य प्राबल्यम् । वस्तुतस्तु नेह विरोधोऽपि । वेदत्वस्य प्रत्येकवृत्तितया ऋ. ध्ययविरोधात् । अत एव यत्रावपतिग्रहेष्टयादौ विरोधः तत्रोपक्रपानुसारेण दातृविषयत्वमिष्टमेव । तस्माहगादिकार्योद्दे. शेनैव ऋगादिवृत्तितयोचेष्ट्वादिविधिः । मूत्रं तु ऋगादिशब्दस्य श्रुतित्तत्वलाभाय ऋगादिजात- स्यैवोदश्यत्वेनाधिकारस्स्यादिति व्याख्येयम् ।। ( इति पूर्वः पक्षः) मू-वेदो वा प्रायदर्शनात ३-३-२ ॥ (सि) ( अथ सिद्धान्तः) नात्र ऋगादिकार्यस्योद्देश्यत्वम् , अपि त्वग्वेदादिविहितस्यै- उपक्रमस्थवेदपदविरोधापत्तेः । तथाहि-न तावद्वेदत्वं प्रत्येकवृत्ति, वाक्यमात्राध्ययने वेदा. ध्ययनप्रसिद्ध्यभावात् । न हि द्वित्रिवाक्याध्ययनेन वेदपाराय. णादिविध्यर्थमनुष्ठितं मन्यन्ते । यत्तु द्वित्रिवाक्य(१)श्रवणे शूद्रस्य दोषानापत्तिरिति । तत्रो. च्यते-सर्वत्र विधिवाक्ये , 'कूश्माण्डं दयादित्यादौ जाते. स्तदवच्छिन्नावयविव्यक्तेश्च साधनत्वं तदाक्षिप्तं च जात्य नव- च्छिन्नानामप्यवयवानाम्। अवयवावयविसाधनत्वयोश्चैकपदोपादा- नादुपादेयस्थले साहित्यस्य विवक्षितत्वान्नावयवोपदिानमात्रेण १ वाक्याध्ययने । -..--.. ४० ·मीमांसाकौस्तुभे [ उपक्रमाधिकरण- शास्त्रार्थनिष्पत्तिः । अत एव साहित्यरूपाङ्गासम्भवे नित्यादौ तन्मात्रीपादानमिष्टमेव । 'कूश्माण्डं न भक्षय'दित्यदिनिषेधस्थले स्वनुवांधगतत्वेन साहित्यस्य .विवक्षितत्वादवयवमक्षणेऽपि प्रत्यवायः॥ अतश्चह शूद्रस्य द्वित्रिवाक्याध्ययनेऽपि दोषः, पाराय- णादौ तु समस्तग्रहणमिति सिद्धं भवति । 'अहरहस्स्वाध्यायम धीयीते'त्यादौ तु प्रत्यहं सर्वस्वाध्यायपाठासम्भवादेकदेशग्रहण- मिति विशेषः । तेन मन्त्रब्रामणममुदायात्मके ग्रन्थे पर्याप्तत्वा- द्वेदत्वस्य ऋक्वादिनोपसंहारानुपपत्तेः विरोधे सत्युपक्रमस्थत्वा- वेदस्वस्यैवोद्देश्यघटकत्वम् । तथाहि-वेदशब्दस्तावदर्थवादस्थितोऽपि प्रथमोपस्थितस्या- स्वार्थस्य" स्तुतिविषयत्वं बोधयन्नविधेयस्य स्तुत्ययांगाद्विधेय तामेवाक्षिपति । विधियोग्यविधेयान्तरलाभे तु तदपेक्षितोद्देश्यता तद्धटकतां या। अतश्च तादृशोच्चैष्ट्वादिरूपविधेयलाभावेदपदार्थ उद्दे श्यघटकता प्रतिपद्यते । ततश्च तस्यासञ्जातविरोधित्वात् पश्चादुप निपतगादिपदं न स्वार्थस्योद्देश्यघटकतां बोधयितुमलम् । अतश्च यथैव “यो होता सोऽध्वर्यु"रित्यत्रोपसंहारस्थम ध्वर्युपदमेव कार्यलक्षणां भजते तहाप्युपसंहारस्थमृगादिपदमेव तदनुरोधेन वेदलक्षकम् । अत एव विधेरुद्देश्यघटकापेक्षायां प्रथमो- पस्थितार्थवादोनीतवेदरूपोद्देश्यघटकलाभेऽपि तस्य स्तुतिविषय त्वेनान्वितस्योद्देश्यबटकत्वेनान्वयायोगादुपस्थापकपदान्तरापेक्षा- यां समभिव्याहृतस्य , ऋगादिपदस्यैव. लक्षणया तदु. पस्थापकत्वं न विरुध्यते । अतश्चापेक्षाक्रमेण ऋगा. द्विपदाना प्रमाणान्तरोपस्थितोद्देश्यघटकशाब्दबोधजनकत्वस्यै. वावधारणात् तैः स्वशक्यार्थस्योद्देश्यघटकत्वाप्रमापणातद्विषय- ·सिद्धान्तः ]] तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । ३१५ उत्पत्तिपतिबन्धलक्षणो वाध उपक्रमस्थवेदपदानुरोधेनावग- म्यते । अत एवायमप्राप्तबाध इति भण्यने । अत एव यत्र परस्थापि सामग्रीसचे स्वविषयमाजनक- स्वमप्रतिबद्धं, तत्र तस्यार्थान्तरे पूर्वसाकाङ्क्षवेऽपि स्वविषयम- मोत्पत्तेरपनिबन्धात्तेनैत्र पूर्वस्य स्वाविरोधिविषयपरत्वमुपक- ल्प्य स्वविरोधिविषये मिथ्यात्ववोधनाद्वाधः, यथाऽपच्छेदादि. स्थले । अत एव स प्राप्तबाध इति भण्यते । नत्वयं प्रकृते ऽस्ति । उत्तरस्य पूर्वविरुद्धविषयकममाजनने विध्यपेक्षाभावेन साम. ग्न्यभावात् । अतोऽत्रोपक्रमस्यैव प्रावल्यम् । ननु सत्यमुपक्रमापेक्षया तत्प्रतिबद्धात्मलाभस्योपसंहारस्य दौर्बल्यम् । प्रतिबन्ध एवं लिहोपक्रमस्थेनाप्यर्थवादत्वादङ्गभूनेन प्रधानभूतस्य विधेरशक्य सम्पादः । अत एव यत्र नाङ्गप्रधा. भावस्तत्रैवैकवाक्यत्वादाविति परस्य प्रथमोपस्थितापेक्षया दौर्ब ल्यम् , यथा 'यो होता सोऽआयुरित्यादौ । प्रकृते तु यथैव 'य इष्ट्ये'त्यादावुपसंहारस्थस्यापि प्रधानभूतस्य सोमस्य धर्मा- नुग्रहस्तथैव विधेरपीति चेत् । सत्यं, प्रधानभूतस्योपसंहारस्थस्यापि प्राबल्यं, न विह तथा, प्रधानभूतस्यो चैः क्रियत' इत्यस्य विधेविरोधाभावात् । विरुद्धस्य च ऋगादिपदस्य न विध्यन्तर्भावः । उद्देश्यघ. टकत्वाप्रमापणात् । अतो नायमङ्गगुंणविरोधन्यायस्य विषयः। अत एव यत्रोत्तरस्यापि पूर्वाविरोधेन कार्यान्तरपरत्वासं. भवः तत्र परस्यापि शक्यार्थपरत्वात्तस्य च प्राधान्यादङ्ग- गुणविरोधन्यायांपवादक उपक्रमन्यायस्य, यथा 'य इष्ट्ये त्यादौ । वस्तुतस्तु न तत्रोपकमन्यायोऽपि । यजेतेति प्रत्ययाभिहि. तसर्वभावनोद्देशेन विविदिषावाक्यवदाशब्दार्थविशिष्टकालविधे। " ·मीमांसाकांस्तुभ [ उपक्रमाधिकरण- (१)पकरणान्तराधिकरणे व्युत्पादितत्वनेष्ट्यादिपदानामनुवाद. मात्रतया तदभावात् । एतेन यत्कश्चिदेतस्याङ्गगुगविरोधन्यायोदाहरणत्वसिद्ध्य थमिष्ठ्यादिवाक्ये वाक्यत्रयमेवाङ्गीकृत्योपक्रमन्यायाभाव इत्युक्तं तदपास्तम्। अस्मदुक्तरीसकवाक्यत्वोपपत्तौ तदङ्गीकारे प्रमाणामा. वात् । यदपि च तद्न्यादेकवाक्यत्वे सत्युपक्रमन्यायस्यैव प्राबल्यं तदभाव एवं त्वङ्गगुणविरोधन्यायस्येति प्रतीयते तत् "चतुरो मुष्टीनिर्वपती"त्यादावेकवाक्यत्वेऽपि मुष्टीनां प्राधान्यात्सप्तदश- शरावे चरावनुग्रह इत्येवं पूर्वपक्षकरणं सिद्धान्ते चोभयोः क्रि. यान्वयित्वात्प्राधान्याभावोपपादनं दुर्घटं स्यादित्येवमुपेक्षितम् । तस्मात्सत्यप्यङ्गगुणविरोधन्यायस्योपक्रमन्यायापवादकत्वे प्राधा- न्यापह्नवेनैव प्रकृतसिद्धान्तोपपादनं द्रष्टव्यम् । तसिद्धमुग्वेदादि. विहितकर्मोद्देशेन तदीयमन्त्रवृत्तित्वसम्बन्धेनोवैष्ट्वादिविधिरिति । सूत्रं तु वेदो वोद्देश्यताघटकः प्राये वाक्योपक्रमे वेदश. ददर्शनादिति व्याख्येयम् ।। सू-लिङ्गाच्च ॥९-३-३ ॥ "ऋग्भिः प्रातदिवि देवे ईयते । यजुर्वेदे तिष्ठति मध्ये अहः। सामवेदेनास्तमये महीयते । वेदैरशुन्यस्त्रिभिरेति सूर्यः" इत्यत्र द्वितीयतृतीयपादस्थयोदशब्दयोरुपसंहारंस्थत्वेऽप्यनेकत्वात्तद नुरोधेनोपक्रमस्थस्याप्येकस्य ऋक्पदंसौव लक्षणया वेदपरत्वं, चतुर्थपादे वेदैरिति बहुवचनादप्ययमों निश्चीयते । अतश्च प्रकृतोदाहरणे सत्यपि लक्षणाविशेष प्रयुक्तबारगादिशन्दा एवं वेदपूरा न तु वैपरीसम् ।। १३. मी. को. २-३-११. पृ. ८८ .

·सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । ३१७ सू-(१)त्रयीविद्या च तदिदि ॥ ३-३-४ ॥ लोकेऽपि च वेदत्रयीविदि विद्यशब्दः प्रयुज्यते । त्रयीश- ब्दश्च ऋग्यजुस्सामसु प्रसिद्धः । अतश्च त्रयीशब्दस्य वेदत्रये ल. क्षणाव तत्पर्यायाणामृगादिशब्दानामपि तल्लक्षकत्वमवसीयते । अतोऽपि नत्रैव लक्षणा ॥ सू-व्यतिक्रमे यथाश्रुतीति चेत् ॥ ३-३-५ ॥ नन्वं यत्रैकमेव कर्म वेदत्रयेऽपि समाम्नातं तत्र तदङ्गभूते मन्त्रे तव मते उच्चैष्ट्रवादीनां विकल्पापत्तिः । मम तु ऋचां यजुः वेदपाठनिबन्धने व्यतिक्रमेऽपि ऋक्त्वानपायाद्यथाश्रुत्येव व रानुष्ठानान्न पक्षे बाध इति चेत् । सू-(२)न सर्वस्मिन्निवेशात् ॥ ३-२-६ ।। न समाम्नानमात्रेण स्वरप्राप्तिः । ऋचा क्रियत इत्यत्र कृमा विधानस्यैवोद्देश्यताघटकत्वेनोपादानमित्येवं वक्ष्यमाण- ताव । विधानं च भूयस्त्वादिना एकस्मिन्नेव वेद इति नानेक स्वरमाप्तिः । यत्रापि नान्यनिर्णायकं तत्रापि कर्मान्तरवापत्तेन सदनेकता। अस्तु वा तत्रागत्यां विकल्पोऽपि । सर्वस्मिन्निवेशेऽपि न साङ्कर्यमिति मूत्रव्याख्या ॥ सू-वेदसंयोगान प्रकरणेन(३)बाध्यते॥३-२-७॥ नन्वस्य ज्योतिष्टोमप्रकरणे पाठादिधर्मत्वपक्षे प्रकरण- १ एतत्सूत्रात् पूर्व "धर्मोपदेशाच नहि द्रव्येण सम्बन्धी इति सूत्रमुपलभ्यते भाष्यशास्त्रदीपिकादिषु । परं तु कौस्तुभा. दर्शषु सूत्रमिदं अधिकरणाग्ते दृश्यते । २ सूत्रस्थास्य 'न सर्वस्मिन्नविशेषात', इति गाठोऽन्यत्र यते । ३ बाध्यता .

·३१८ मीमांसाकौस्तुभे [उपक्रमाधिकरण- बाधः प्रसज्येत । ऋगादिधर्मत्वपक्षे हि ऋक्तादिधर्माणां प्रत्येक वृत्तित्वात् ज्योतिष्टोमप्रकरणेऽपि च ऋक्त्वावच्छिन्नजन्य कार्यस्प सत्त्वायुक्तः प्रकरणानुपवेशः । तत्र, तु वेदत्वस्य व्यासज्यवृत्ति वेन प्रकरणस्थवाक्येष्यपर्याप्तत्वात्प्रकरणेनोद्देश्यस्य स्वविषय उपसंहारानुपपचेर्वाक्यप्रमिनोद्देश्यबाधेनैव प्रकरणानुग्रहो वाच्यः। न चासो युक्तः । तेन वेदत्वावच्छिन्नविहितकर्ममावोद्देशेन स्वरविधानात् प्रकरणबाध इति चेत्- न वाक्येन प्रकरणबाघस्येष्ठत्वात् । न. चैवं कस्या- पि कर्मणो बेदत्वावच्छिन्नविहितत्वाभावात्स्वविध्यनुपप- त्तिः । द्वौ घटौ रूपवन्तो कर्तव्यावित्यादौ रूपकर्तव्यता. याः प्रत्येकान्वयेऽपि द्वित्वस्य तदितरसंख्यावाच्छिन्नव्या. वर्तन नवोद्देश्यतावच्छेदकत्ववदित्वस्याप्युपपत्तेः । न छात्र वेदत्त- मुद्देश्यविशेषणम् । क्रियते इत्युद्देश्यसमर्पकस्य पदस्य साकाङ्क्ष त्वेन हविरार्तिवदुद्देश्यतावच्छेदकत्वमतीतेः । अत एव ऋचा ऋग्वेदेन यत्क्रियते विधीयते तत्रोच्चैष्ट्वं कर्तव्यमिति विपध्या हारोऽपि ध्येयः । धूयमाणस्यैव प्रत्ययस्य विपरिणामेन विधि. वकल्पनेत्यन्ये । सर्वथा प्रकरणबाधो न दोषाय । सूत्रं वेदसंयोगात्सर्वस्मिन्क्रती निवेशः प्राप्तः प्रकरणन न बाधितुं शक्य इति तदेव बाध्यत इति यन च दोषायेति व्या. रूपेयम् । वातेति पाठे निवेशभुच्चैष्ट्वादिधर्मः प्रकरणानुरोधेन बाधेतेति यत्तति व्याख्येयम् ।। सू-धर्मोपदेशाच्चन हि द्रव्येण सम्बन्धः ॥३-३-८॥ ऋधर्मत्वपक्षे साम्नोऽपि 'ऋच्यध्यूढं साम गायतीति वच. नेन अयेर गेयत्वात्पुनस्तद्धर्मत्वेनोच्चैष्ट्रविधिरनर्थकः । यद्यपि च प्रजापतिहृदयाद्यनुक्सामविषयकत्वेन सार्थक्यं ।

·सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । ३१९ शक्येत तथाप्यल्पविषयत्वं तावत्तदवस्थमेव । वेदधर्मत्वे तु न क. श्चिद्दोषः ।। प्रयोजनं स्पष्टम् ॥ इत्युपक्रमाधिकरणं प्रथमम् ॥ १॥ अथ द्वितीयं गुणमुख्यव्यतिक्रमाधिकरणम् ॥(२) सू-गुणमुख्यव्यतिक्रमे तदर्थत्वान्मुख्येन वेदसंयोगः ॥ ३-३-९ ॥ (पू) (विषयसंशयौ) आधानं तावधाजुर्वेदिकमित्यविवादम् । तदङ्गत्वेन च वारवन्तीयादीनि सामान्याम्नानानि । तेषां च पाठस्सामवेदे नि. विवादः । अयमेवोत्पत्तिविधि शब्देनाभिप्रेतः । न त्वन्य आने- यादिवदुत्पत्तिविधिरस्ति । विनियोगविधिरपि च भाष्यकारमते तत्रैव । 'य एवं विद्वानग्निमाधत्त' इत्यनूद्याधान "वारवन्तीयं गायः ती"ति विधानात् । प्रयोगविधिस्तु सर्वेषामङ्गानां प्रधानविधिविधे यत्वाद्यानुदिक एव । 'उच्चैचा क्रियते' इयत्र च करोतिना तृतीयान्तपदसमभिन्याहाराहग्वेदकरणकव्यापारो विधानाख्यो ऽभिधीयते । तत्र किमुत्पत्तिविधानरूपस्य विनियोगविधानरूपस्य वा व्यापारस्याभिधानात् साममूचैस्स्वरः ? उत प्रयोगविधानरूप. व्यापाराभिधानादुपांशुत्वमिति विचार्यते । (सङ्गतिः ) उद्देश्यतावच्छेदकघटकविशेषचिन्तनाच पादाध्यायसङ्गतिः । ऋगादिपदार्थे. निरूपिते तदनन्तरभाविकरोतिघावनि- रूपणाचानन्तरा । उत्पत्तिविनियोगविधिवेदानिबन्धनस्वरमा .

·३२० मीमांसाकास्लुभे [गुणमुख्यन्यतिक्रमाधिकरण- . नस्य माथमिकस्य वलवस्थापवादादा सा । (पूर्वपक्षः ।) सत्र प्रयोगविधैर्विनियोगोत्पत्तिसापेक्षस्वात्तयोः पूर्वभावि- स्वेन तनिवन्धनस्वरस्य शीघ्रोपस्थितिकत्वेनासबातविरोधित्वा- दलवत्वं पूर्वाधिकरणन्यायेनैव । अत एव प्रयोगविधेस्तत्सापे. क्षत्वान्नापच्छेदन्यायोऽपि । त्रयाणामप्यतेषां सामरूपाङ्गविषयत्वा- भाजगुणविरोधन्यायोऽपि । न हि प्रधानभूत आधानेऽस्माभिरु. पांशुत्वं बाध्यते, येन स आपाचेत । किश्चोत्पत्तिविनियोगयोः प्रतिपदार्थ भिन्नत्वात्तनिवन्धन- स्वरस्य विशेषविहितत्वमसावकाशत्वं च । अतस्तेनाने काङ्गप्रधा. नसाधारणप्रयोगविधिनिबन्धनस्वरस्य सामान्यविहितस्यान्यत्र सावकाशस्य च बाध इति प्राप्ते- (भाष्यकारीयः सिद्धान्तः ) भाष्यकारेण तावत्प्रयोगविध्याश्रयस्य स्वरस्य बलवन- मित्येवं सिद्धान्तितम् । तस्यायमाशय:-स्यादयमुपक्रमप्राब ल्यादिन्यायो यंासत्तिविनियोगकालयोस्स्वरापेक्षा' भवेत् । तस्य तु कालादिवत्पयोगविधिविशेषणत्वेनापेक्षितत्वात्तनिबन्ध नस्यैव स्वरस्य प्राबल्यम् । यद्यपि चातद्विशेषणत्वाभावे ऽपि तदनन्तरमपेक्ष्यत इत्यु- च्यते तथापि तदपेक्षादशायां प्रयोगस्यैव वा व्यवधानेन पूर्व- मुपस्थितत्वात्तनिवन्धरस्वरस्यैव ग्रहणम् । अतश्च यथैव प्रमाण. बलाबलस्य पूर्वमुपस्थितत्वेऽपि प्रमेयविरोधसापेक्षत्वात्तदालोच- नदशायां प्रमेयबलाबलस्यैवं . पुरस्स्फूर्तिकत्वेन निर्णायकत्वं एवमिहापि द्रष्टव्यम् । इष्यते चायं न्यायः उत्पतिविनियोगयोः परस्परविरोध।

·सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । ३२१ किचोपांशुत्वमङ्गधर्मोऽपि समानप्रमाणकप्रधानवृत्तिना- कत्वात्प्रधानपत्यास नमिति बलवत् । अतस्तेनानीदृशमुच्चेष्वं बा ध्यते । अयं च न्यायोऽङ्गगुणन्यायाद्भिन्न एवेति न तेनापि पौनरुक्त्यम् । सूत्रं तु मुख्य गुणशब्दाभ्यां समानप्रमाणकप्रधानवृत्तिताकं तद्भिनं च विवक्षितत्वाध्याख्येयम् । बार्तिककाराशयस्तु-न पयोगविधिवेदनिबन्धनत्वं स्वर- स्य । प्रयोगविधिहि न कचिदपि वेदे पार्थक्येन श्रुतः । अङ्गवाक्या- न्येव हि प्रधामवाक्यैकवाक्यतामापन्नानि प्रयोगविधिशब्दार्थः । अतश्च परिशांतत्तद्वाक्यानां वेदेनैव तस्य वेदविशेषावधारणम् । ततश्च यत्राधानवाक्ययोरेकवेदस्थत्वं तत्र प्रयोगवेदनिवन्धन- स्वराङ्गीकारऽप्यविरोधाने कश्चिद्विचारः । यत्रापि नानावेदस्थ- वं तत्रापि प्रयोगविधेः प्रधानांश ऽन्यवेदीयत्वेनान्यस्वरापादक- स्वादनांशे च वेदान्तरीयत्वेनोत्पत्निविनियोगविध्यनुकूलस्वर- स्थैवापादनाव कश्चिद्विरोध इति न विचारावसरः । न चाङ्गस्य प्रयोगविधिवेदनिवन्धनस्वराविषयत्वेऽपि का. लादिवत्प्रयोगान्वयित्वात्स्वरस्य. तस्य चाङ्गपधानसाधारणत्वा- प्रधानान्वयिस्वरस्यैव वेदत्रयाविहितानुमितविधिविहिताङ्गान्व- यवद्वेदान्तरीयाङ्गेऽपि निवेशोपपत्तेः वदान्तरीयविनियोगविधि निबन्धनस्वरबाधोपपनिरिति वाच्यम् । प्रधानविधिवेदनिबन्ध नस्य स्वरस्य प्रधानपात्रोद्देशेनैव विहितस्याङ्गेषु कल्पनीयत्वात्तेषु च क्लुप्तस्य वेदान्तरीयानोत्पत्तिविनियोगप्रयोगविधिवेदनिबन्ध- नस्वरस्य बाधानुपपत्तेः । अत एव ऋग्वेदादित्रयस्य हौत्राधर्षौदात्रसमाख्याभि- होत्रादिकर्तृप्राप्तस्तद्वेदविहिते कर्मणि वक्ष्यमाणत्वाज्ज्योति- ४१ ·३२२ अन्यथा मीमांसाकौस्तुभ [ गुणमुख्यव्यतिकमाधिकरण - टोमाद्यङ्गभूनस्तोत्रादेराधानाङ्गभूतसाम्नां चोद्गातृकर्तृकत्वसिद्धिः। भवदुक्तयुक्तिनिचयेन तत्राप्यध्वर्युकत करवापत्तेः क्लप्तकल्प्यत्वेनैव च प्रयोगवचनाश्रितस्य चोदकाश्रितापेक्षया दौर्बल्यमिति श्येने उद्दातमात्रकर्तृकत्वबाधेन नानाकर्तृकत्वसिद्धिः। अत एव यत्र प्रधानसम्बन्धिन एव धर्मस्याङ्गोद्देशेनापि वि. धानात्तेष्वपि क्लुप्तनैव । यथा 'अपस्ववभृथेन चरन्ती'त्यादौ तृती. यानिर्देशेन साङ्गस्यैव करणवावगमेनाङ्गे प्रधानसम्बन्धिन एवं धर्मस्याङ्गोद्देशेनाप्यपां विधानात् नत्र चोदकाश्रितस्याग्दी बल्यमेव । . प्रकृते तूपांशुत्वस्य प्रधानमात्रोद्देशेन विहितस्याने कल्प नीयत्वात्प्रधानमयोगविधश्च. वेदान्तरीययागांशे याजुदिकत्वा- भावन स्वत उपांशुत्वाप्रापकत्वान्नाधानसाममूपांशुत्वसिद्धिः । अपि तु सामोत्पत्तिविनियोगप्रयोगाणां सामवैदिकत्वादुच्चैष्ट्वादि- सिद्धिरेव स्यादिति । अतो ऽन्यथाधिकरणं वर्णितम्- नाधानसाम्नां सामवेदे विनियोगो वस्तुतस्समस्ति । कृत्वाचिन्तया विचारस्य तु नैव किश्चित्फलं पश्याः । अपि तु यजुर्वेद एव । पाठापरपर्यायर्योत्पत्तिरेव तु सामवेदे । प्रधानप्रयोगविधिरेव सामाशे उत्पत्तिविध्यनुसारेण सामवैदिकस्मन्नु चैवं विधत्ते उत विनियोगविध्यनुसारेण याजुर्वेदिकस्सन्नुपांशुत्वमिति' सन्देहः । अस्मिश्च पक्षे करोतेः प्रयोगविधिव्यापाराभिधायित्वस्य निर्णीतत्वात्तदर्थविचाराभावेऽपि चापवादिक्येवानन्तरसङ्गतिः । पादाध्यायसङ्गतिस्तु पूर्ववदेव । तत्रोत्पत्तिविनियोगयोरुभयोरप्येकसाममात्रविषयत्वात्सा. वकाशनिरवकाशसामान्यविशेषभावन्याययोरिहासम्भवेऽपि भा. अतश्व ·सिद्धान्तः] तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । ३२३ व्यकारांतरी देवोत्पत्तः प्राथमिकत्वेनासातविरोधित्ववदुतर- भाविविनियोगोपजीव्यत्वाच्च तद्विध्यनुसारणैव प्रयोगविधेदवि. शेषीयत्वनिश्चयात्तद्वदनिबन्धन एव स्वरो बलवानिति प्राप्त-- ( वार्तिककारीयः सिद्धान्तः) सिद्धान्तितम्-यद्यप्युत्पत्तिः प्राथमिकी तथापि न तदानीं स्वरापेक्षा। यदा च प्रयोगविधिकाले सा तदा विनियुक्तस्य प्रयोगेन विनियोगविधिरेव पुरस्फूर्तिकः नोत्पत्तिविधिः। वि. नियोगविधिना व्यवाहितत्वाद्विनियोगविधेः फलनिरूवितत्वेनो. त्पत्तिविध्यपेक्षया प्राधान्याञ्च। अनश्च तदनुसारणैत्र प्रयोगविधे. वेदविशेषीयत्वानिश्चयात्तदेदनिबन्धनस्योपांशुत्वस्वरस्यैव वल. वत्वम् । सोऽयमप्राप्तवाधः । न चैवं तेनैव न्यायनाध्वर्युक कत्यापत्तिः न्यायेन तदा पत्तावपि वचननैव वैकल्पिकब्रह्मोद्गातकर्तुकत्वाङ्गीकारात् । न चैवं तुल्यन्यायत्वाद्दर्शपूर्णमासाद्यङ्गेष्वपि वेदान्तरोत्त. त्तिकेषु विनियोगविधिनिबन्धनस्तरापत्तिः । न्यायेन प्राप्तावपि वचनेन बाधात् । तथा हि-दर्शपूर्णमासयोरेन तावदङ्गप्रधानयोस्तत्तद्विनियोगः विध्यनुसारेण प्रयोगविधित उपांशुत्वादौ प्राप्त 'मन्द्रमाज्यभा. गान्तं, परं मध्यमया, उत्तभयानूयाजादीति वचनेन प्राप्तबाधविध. या भागधर्मस्य स्वरस्य विधानात् मन्द्रादिस्वरः तत्रापि विशेषक- चनादिना कचिदुच्चैष्वादीत्येव ध्येयम् । . एवं तद्विकृतीनामप्यकाम्यानां प्रधानांशे प्राकृतागांशे त. कार्यापनाङ्गांशे च. तावत्प्रकृतस्वरस्यैव ग्रहणम् । न च तत्रौपदेशिकनानावेदस्वरस्यैव प्रावल्यम् । "उच्चेचा क्रियत" इत्यस्यान्यपरत्वेनाप्युपपत्तौ कप्तोपकारमानस्वरस्य ·३२४ मीमांसाकौस्तुभ [ गुणमुख्यव्यतिक्रमाधिकरण- श्येने कीदिवद्धाधानुपपत्तेः । प्राकृताङ्गांशे औपदेशिकलस्याप्य. भावाच्च । अप्राकृताङ्गांशेऽपि च प्राकृतस्यैव स्वरस्य ग्रहणम् । प्रकृतौ स्वरस्य भागधर्मत्वेन तद्भागारम्भकापाकृतवृत्तित्वेऽप्यमा. कृतकार्यकारितानापत्तः। काम्यासु तु "यज्ञाथर्वणं वै काम्या इष्टयस्ता उपांशु कर्तव्या" इति वचने प्रधानपात्रे उपांशुत्वम् । "अस्ववभृथेन चरन्ती"तिवत् तृतीयानिर्देशाभावेन साङ्गऽस्या- प्रवृत्तेः । एवमस्यापवादकानि विशेषवचनानि द्रष्टव्यानि । एवं ज्योतिष्टोमेऽपि तत्तद्विनियोगविध्यनुसारेण नानावेदस्व. रे प्राप्त दर्शपूर्णमासमाकृताङ्गविषये श्येनन्यायेन प्राकृनेन स्वरेण तस्य बाधः। तत्रापि 'यत्किञ्चित्माचीनमनीषोमौयात्तेनोपांशु चरन्ती'त्पनेनानीपोमीयपशुपाम्भाविपदार्थाङ्गत्वेन विहित मुपा- शुत्वं सामान्यविहितं नानावेदस्वरमिव प्राकृतमपि स्वरं बाधते । तमपि च "यावत्या वाचा काम येत तावत्या दीक्षणीयायामनुवू. यात, मन्द्रं प्रायणीयायां, मन्द्रतरमातिथ्यायामुपांशूपसत्स्वि"त्या. दिनिरवकाशविशेषवचनविहिताः स्वरा दीक्षणीयादिपधानमात्रांशे. बाधन्ते, न तु तदङ्गांशेऽपि । 'यज्ञाथर्वणं वै काम्या इष्टयस्ता उपांशु कर्तव्या' इतिवत्वधानमात्रोद्देशेन विहितत्वात् ।, अत एव "उच्चैः प्रवर्येणे"त्यनेना "स्ववभृथेन चरन्ती"तिव. साङ्ग एवोच्चेष्ट्वविधानात्साङ्ग एवं प्रवर्ये उपांशुत्ववाधकता । न चैवमप्यनीषोमीयप्राग्भावित्वादेवोपसत्सूपांशुवासद्ध 'रु- पांशूपसत्स्विति पृथग्विधिययम् .। उपसत्पदस्य निरव- काशविषयातिरिक्तपदार्थमावोपलक्षणत्वमङ्गीकृत्यौचित्येन दी. क्षयादिस्वरप्रशंसार्थत्वेनाप्युपपत्तौ भिगवाक्यत्वापादकवि. ध्यन्तरकल्पने प्रमाणाभावात् । अत एव नानेन तस्योपसंहार इत्यपि ध्येयम् । :

·सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । ३२५ अग्नीषोमीयादौ तु दर्शपूर्णमासप्रकृति के प्राकृतं स्वर्यमे व । अतत्यकृतिके तु नानावेदस्वर एव । तद्विनियोगविध्यनुसा. रात् । सुत्यायां त्वङ्गमधान साधारण्येन 'मन्द्रं प्रातस्सबने चरन्ती'. यादिवचनविहितैसवनक्रमेण मन्द्रमध्यमोत्तमस्वरैः प्राकृतानां सबनीयादौ स्तोत्रादौ च नानावेदस्वरस्य बाधः । न च प्रातस्सवनादिशब्दानामवयवव्युत्पत्या सोमयागा. भ्यासविशेषवाचित्वान्मन्द्रं प्रायणीयायामितिवत् प्रधानमात्र एवं निवेशश्शयः ।। चरन्तीति प्रयोगवाचिधातुसमभिन्गाहारात्मा- तस्सवनादिशब्दस्यापि स्वशक्यघटितपयोगैकदेशलक्षकत्वाव गतेः प्रायणीयांदिवलक्षण्यात् । यत्तु वार्तिके सप्तमीनिर्देशाद्यावस्तित्तदाधारो मन्त्रस्तत्र सर्वत्रायं स्वर इति प्रतीतरङ्गमधान साधारण्यं सर्वनस्वरस्येत्यु. तम् , तत् प्रायणीयादिष्वपि तथाप्रसक्तेमन्त्रस्य चाकाशाधा. रस्य सवनाधारत्वानुपपनेरङ्गतासम्बन्धेनैव सप्तम्या व्याख्ये. यत्वादुपेक्षितम् । सुत्योत्तरकालीनेषु तु दर्शपूर्णमास प्रकृतिकेषु प्रांकृतोऽपूर्वेषु नानावेदस्वर इति स्पष्टमेव । एतेन ज्योतिष्टोम. विकारा.व्याख्याताः । यत्वस्यां स्वरचर्चायां तिके प्रकारान्तरेण स्वरानयनं तदस्थायिभाष्यकारमते स्थित्वा तदुपवर्णनान्न दोषाय । अतश्चा- न्यत्र स्वरान्तरमाप्तावप्याघानन्याप्युपांशुत्वमपाहतमेव । प्रयो- जनं स्पष्टम् । सूत्रं गुणमुख्यशब्दाभ्यामुत्पत्तिविनियोगयोर्विवक्षितत्वा- स्पष्टम् ॥ इति द्वितीयं गुणमुख्यव्यतिक्रमाधिकरणम् ॥ २ ॥ . .

·३२६ मीमांसाकौस्तुभ सू-भूयस्त्वेनोभयश्रुति ॥ ३-३-१० ॥ ( विषय संशयमङ्गतयः) एवं तावद्यत्र वेदान्तर उत्पत्तिर्वेदान्तरे च विनियोगः तत्र विनियोगविधिनिबन्धनः स्वर इत्युक्तम् । यत्र तु वेदा- न्तरे फलसम्बन्धश्रवणात् विनियोगः वेदान्तरे च कर्नादिश्रव. णात्प्रयोगः तत्रापि प्रयोगकाल एव स्वरापेक्षणाद्युतितोल्पन विनियोगविधरपि प्रयोगविधितो दौर्बल्यात्मयोगविधिनिबन्धन एवं प्रधानांशे स्वर इत्यप्यर्थसिद्धम् । न च सरस्य प्रयोगविधावनन्धयः । तथात्वे तदाश्रयस्य म. न्त्रस्य साङ्गपधानसम्बन्शपत्तेरिति केषां चिदुक्तं युक्तम् । प्रयो- गविधावापेक्षाक्रमेणान्वयेऽपि मन्त्रस्य लिङ्गेन प्रधानमात्र एवा. वयोपपत्तेः। एवं यत्र वेदान्तर एवं विनियोगो वेदान्तरे चाख्यातसा. मानाधिकरण्यं विना वसन्ते ज्योतिष्टोम इत्येवं रूपेण कालदे. शाधन्वयः तत्रापि प्रयोगविधित्वात्तनिवन्धन एव स्वर इति बो.. ध्यम् । आख्यातसामानाधिकरण्ये सति प्रकरणान्तरन्यायेन कर्मान्तरत्वापत्तेः। एवं च यत्र प्रयोगविधिपरिचायकं विनियोगविधिपरिचा यकं वा कालफलादिकं भेदेन वेदद्वगेऽप्यस्ति तत्र विनिगमना. विरहादिनोभयत्रापि तद्विधित्वनिश्चयात्स्वरविकल्प प्राप्ते यत्रो त्पत्तिस्तद्वेदनिबन्धन 'स्वर इसविवादम् । अतस्तादृश विषये कोत्पत्तिरिति विचारणीयम् । एवं यत्र कालफलाउनुपादाय उत्पश्यन्वयी गुणः कर्ममात्रं वोभयत्र श्रुतं तत्राप्येवं विचारः । पादाध्यायसङ्गती पू. वत् । प्रासाङ्गिकी त्वनन्तरा। -10 ·सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । ३२७ . (पूर्वपक्षः) तत्र यत्र तावदुत्पत्त्यन्वयी द्रव्यदेवतास्तोत्रशस्त्रादिरुभ- यत्रापि गुणस्स्ववाक्ये श्रुतः,, तत्र विनिगमनाविरहेणोभयत्रा प्युत्पत्तिविधिः । न चैवमुत्पन्नस्योत्पत्ययोगात्कर्मान्तरत्वापत्तिः । पिङ्गाक्ष्ये काहायनीशब्दवत्सहप्रवृत्तेर्युगपाद्विधायकत्वात् । तद्वदेव विशेषणां शविधिफलकत्वान्न वैयर्थमपि । न चवं वाजिनादिस्थलेऽपि तथापत्तिः । पाठक्रमस्य नि- यामकत्वेन सह प्रवृत्यभावात् । एवं यत्रापि कर्ममात्रं वेदद्वये श्रुतं तत्रापि नाभ्यासात् क. मन्तिरत्वम् , वाक्यान्तरोपात्तगुणान्वयार्थत्वेनानन्यपरत्वाभावात्। नापि तदर्थमेकत्रानुवादः। विनिगमनाविरहादुभयन लिङ्गादिस. चेनैकत्र तदर्थत्यागापत्तेश्च । अतस्तत्राप्युभयत्रोत्पत्तिविधिः । यत्र तूभयत्रापि कालादिश्रवणं तत्र विध्यन्तराक्षिप्ताया उत्पत्तेर्वेदविशेषे नियन्तुमेवाशक्यत्वम् । अतश्च सर्वत्रेवंजातीयके स्वरविकल्प इति प्राप्ते-- ( सिद्धान्तः) अभिधीयते--अङ्गबाहुल्येन प्रधानोत्पत्तिविधिनिर्णयः, सेवकबाहुल्येन राजावस्थाननिर्णयवत् । वस्तुतस्त्वस्य व्यंभिवरितस्वात्कर्मस्वरूपपरिचायकद्रव्यदे- वतादिसाकल्यसत्त्वस्यैव तंनिर्णायकत्वम् । तत्रापि वैविध्ये बहिरङ्गत्वेऽप्यन्यभिचारादेवताया एत्र, न तु द्रव्यस्य । अतश्च ता. दृशगुणसन्चे तेनैव विधिनिश्चयादन्यत्र स्ववाक्योपात्तोत्पत्यन्व- यिगुणसत्वेऽपि तदनुवादेनेवाविरोधिगुणविधानम् । विरोधिगुण सत्वे तु तेन भेद एव ।

·३२८ मीमांसाकौस्तुभे न च पिङ्गाक्ष्येकहायनीन्यायः । तद्वदिहकवाक्यत्वाभावेन स- हप्रत्यभावात् । अतस्तत्र भेद एव । कालफलादिरूपविध्यन्तरा- न्वयिगुणसत्त्वे तु तस्य प्रयोगादिविधायितामात्रम् । उत्पत्त्यशे त्वनुवाद एव। यत्र तूभयत्रापि स्ववाक्ये कर्ममात्रश्रवणं वाक्या- न्तरे चैकत्र देवतादिविधिरपरत्र तु तदविधायैवाविरोधिगुणान्त. रश्रवणं तत्र सत्यप्युभयत्रापि लिडादिश्रवणापिङ्गाक्ष्येकहाय. नीन्यायेन विधि एकत्रैव देवताविधिसमभिव्याहारवत्युत्पत्ति- विधितात्पर्यकत्वम् । अपरत्र • तु मत्यप्युत्पन्तिविधित्वे न त. तात्पर्यकता । वाक्यान्तरोपात्तगुणविनियोगोपयोगिकरणोजी- वनार्थत्वात् । अत एव न तत्रानारभ्याधीतता i'. यत्र तु वेदान्तरे लडन्तेन कर्ममात्रमुक्त्वा वाक्यान्तर गुणोपादानं तत्र पूर्ववाक्यस्य नैव विधित्वम् । अपि तु अनुवादत्व मेव गुणविधानार्थम् । तत्र तु तस्यानारभ्याधीतनेये- तावान् विशेषः। -- वस्तुतस्तु लिङन्तस्थलेऽपि नोभयोर्विधित्वं विहितविधा.. नायोगात् पिङ्गाक्षीन्यायस्यैकवाक्यत्वप्रयुक्तत्वाच्च । अपि तु प- रिचायकतानुरोधेनैकस्य विधित्वमपरस्यानुवादतेति बोध्यम् । अतश्चोत्पत्तिविधिवेदनिबन्धन एव स्वरो बलीयानिति सि. द्धम् । वाक्यान्तरे विरोधिस्वसमानगुणश्षणे तु भेदः । एवमु. भयत्र कर्ममात्रश्रवणेऽपि बोध्यम् । प्रयोजनं सूत्रं च स्पष्टम् ॥ (वृत्तमधिकरणम् ) .

·सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । ३२९ ) अथ प्रकरणाधिकरणं चतुर्थम् ।। (७) सू-असंयुक्तं प्रकरणादितिकर्तव्यतार्थि: त्वात ॥ ३-३-११ ॥ (विषयसंशयसङ्गतयः ) शेषः परार्थत्वा'दित्यत्र प्रमाणं विना पारार्थ्यस्य वक्तुमश- क्यत्वाच्छुयादिकमपि प्रमाणमुपक्षिप्तम् । तत्र च श्रुतिवाक्ययोलि. ङ्गस्य च(१) गभूताधिकरणे(२) सामाधिकरणे च स्वरूपेण विनियोजकत्वस्योक्तवादगाङ्गितयोरवच्छेदकमात्रं निरूपितम् । इदानीं तु प्रकरणादीनां स्वरूपणैव विनियोजकत्वमाक्षिप्य समा. धीयते । स्वस्यापि कथश्चित्स्त्रोपयोगित्वात्पादाध्यायसङ्गतिः । अनन्तरा तु पूर्वाधिकरणे वेदान्तरीयशुद्धोत्पत्तिविधेः प्र- करणोजीवनार्थत्वेऽभिहिते प्रकरणस्यैवाक्षेपादृष्टव्या । ( पूर्वपक्षः) तत्र न प्रकरणं नाम किश्चिदस्ति विनियोजकम् । तद्धि य. दि सन्निधिमात्रं भवेत् ततो गोदोहनादेरपि दर्शायङ्गत्वप्रसङ्गः। अथ साकाङ्कत्वमात्रं, ततो विकृतेरपि प्राकृताङ्गविषये मा. काङ्गत्वात् तदङ्गत्वस्य च प्रकरणगम्यत्वापत्तिः । अथ साकासत्वे सति सनिधिपठितत्वम् , ततो विकृतावुप- होमादौ तदापत्तिः । अथोभयाकाङ्क्षाविशिष्टं तत्प्रकरणमित्युच्येत, ततो म. त्राणामपि सन्निधौ पाठात्प्रकरणाद्दर्शाद्यङ्गत्वप्रसङ्गः । न चेष्टापत्तिः । अत एव तत्र तत्र मूले तथा व्यवहार इति वाच्यम् । मन्त्राणां सिद्धरूपत्वेन प्रकरणाविषयत्वात् । २.१-४-१५ ४२ ·. मीमांसाकौस्तुभे [प्रकरणाधिकरण- अत एव लिङ्गादेव तत्रागत्वम् । प्रकरणं त्वधिकाराख्यं सामा. न्यसम्बन्धबोधकमेव । अस्तु वा कचिल्लिङ्गाभावे तस्यैव स्था- नविधयाङ्गताबोधकत्वं न तु प्रकरणविधया । सिद्धान्ते सिद्धरू- पस्य प्रकरणविषयत्वानङ्गीकारात् । अर्थप्रकाशनादिरूपक्रिया: विशिष्टत्वेन क्रियारूपत्वं तु लिङ्गाद्यभावादनाशक्यमेव । अथेतिकर्तव्यतात्वेन साकाङ्क्षत्वविशिष्टसन्निधौ पाठा प्रक- रणमित्युच्यते, तत इतिकर्तव्यतात्वस्यवाशक्यानर्वचनत्वम् । तद्धि न तावत्पकरणेन फले जन्यमाने सहकारिकारणत्वम् , अग्नीषो. मीयादेरप्याग्नेयाङ्गत्वापत्ते, प्रयाजादीनां प्राधान्यापत्तेश्च । न चाग्नेयादीनां फलं प्रति करणत्वेन प्राधान्येऽपि न प्रयाजादीनां तत्मति करणता येन प्राधान्यमाशोत । अपि त्वपूर्व एव तेन जन्यमाने सहकारिकारणत्वमिति वाच्यम् । तथात्वेऽपि विकृतौ फलकारणत्वेन सौर्ये ल. ब्धेऽप्यपूर्वकारणत्वेन प्रयाजादिवदाग्नेयस्यापि जनकन्वाविशे- पादतिदेशापत्तरपूर्वस्य धर्मिग्राहकप्रमाणेन स्वकार्यजनकजन्य- त्वेन क्लुप्तस्य कारणान्तरानपेक्षत्वाच्च । एतेन नापूर्वं प्रत्याग्नेयादीनामिव प्रयाजादीनां. कारण- स्वमात्रम् । अपि तु करणत्वमेव स्वस्त्रावान्तरादृष्टद्वारा । (१)त- तश्चानेयादौ तदभावान विकृतावतिदेश इसपास्तम् । (२)का- रणानपेक्षत्ववत्करणानपेक्षत्वस्यापि तुल्यत्वात् । नापि कर. णजनकत्वमितिकर्तध्यतास्त्रम् , प्रयाजादिषु तस्य बाधितत्वात् , द्रव्यादावपि तत्मत्वेन प्रकरणग्राह्यत्वापत्तेश्च । एतेन करणानुप्राहकत्वमितिकर्तव्यतात्वमिसपि निरस्तम् । करणतयापारतत्कार्यजनकत्वातिरिक्तस्यानुग्राहकत्वस्य दुर्व- २. कारणान्तरान। १. अतएवः।

·. पूर्वपक्षः] तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । ३३.. चत्वात्। एवमन्योत्पादकस्वभावव्यापारत्वमेवाख्यातार्थो न तु या. गानुकूलपनत्वम् । तस्य च विशेषापेक्षायां प्रयाजादीनां त. वेनान्वयः । अतश्च व्यापारसामान्यरूपभावनापेक्षितविशे- पत्वमेवेतिकर्तव्यतात्वमिति पार्थसारथिमतमपास्तम् । निरुक्ते. तिकर्तव्यताकाङ्क्षालक्षणपकरणस्य निरुक्त सम्बन्धबोधकत्वेऽपि तपघटिताङ्गत्वबोधकत्वानुपपत्तेः । प्रयाजानां करणतयापार- तत्कार्यजनकत्वायोगेन करणादीनामन्यपदवाच्यत्वायोगात् । प्रयाजादीनामुक्तविधभावनाविशेषत्वानुपपत्तेश्च । किश्च प्रधानवाक्ये ऽपूर्वकल्पनातः पूर्वमाख्यातार्थोपस्थि. तिदीयामन्यपदार्थो न तावदपूर्व सम्भवति। यागस्तु प्रयाजा- धजन्यत्वाद्बाधित एव । न च फलम् ,समप्राधान्यापत्तेः । न च फलं मति यागस्यैः व समानपदश्रुत्या करणत्वं प्रयाजादीनां तु कारणत्वमेवेति न साम्यमिति वाच्यम् । प्रयाजादीनामपि स्वस्वादृष्टरूपव्यापार सत्त्वेन करणत्वस्य दुर्निवारत्वात् । यागस्य साक्षात्फलेन समान. पदोपात्तत्वाभावेन भावनाद्वारव तस्य वाच्यत्वात्तदपेक्षया भावनारूपाणां प्रयाजादीनामेव. कारणत्वस्य वक्तुमुचितत्वाच । अस्मन्मते तु यागानुकूलस्य यत्नस्यैव भावनापदार्थत्वात्तस्य च यागजननेनैव क्लुप्तप्रयोजनस्य फलकरणत्वकल्पनानुपपत्ति. रिति वैषम्यम् । किश्चैवं प्रधानस्य स्वतो निराकाङ्क्षवादन्यतराकाङ्कयैव म. कृती प्रयाजाधङ्गत्वापत्तिः । विकृतौ च भावनाया विशेषापे. क्षायामक्लुप्तोपकारैरपि सन्निहितैरुपहोमैरेव निराकाङ्कत्वोपप. त्तेर्नातिदेशकल्पनापत्तिः। अतश्चेतिकर्तव्यतात्वस्य दुर्निरूपत्वात्तद्वटितस्य प्रकर.

·मीमांसाकौस्तुभं [प्रकरणाधिकरण- णस्यापि दुनिरूपत्वमिति न तेन प्रयाजादीनां दीद्यङ्गत्वम् । अपि तु फलाकालायां विश्वजिन्न्यायन दर्शपूर्णमासफलानुषङ्गेण वा "वर्म भ्रातृव्याभिभूत्या" इत्यर्थवादेन वा फलं पौरोडाशिक- समाख्यया वा तत्साध्याग्नेयाद्यङ्गत्वं सन्निधानमात्रेण वोपहो- मवत् षड्यागाङ्गत्वमिति प्राप्ते-- ( सिद्धान्तः) अभिधीयते-अस्ति प्रकरणं नाम चतुर्थ प्रमाणम् । न च तन्निर्वचनासम्भवः । अवगतफलसम्बन्धसन्निहितवा- क्यममितपदार्थवृत्ति यत्पूर्वप्रमाणानवगताङ्गताकविषये इतिकर्त- व्यतात्वप्रकारकापेक्षणं तस्यैव तत्त्वात् । अस्ति हि. दर्शपूर्णमा सादौ प्रयाजादिविषये तत्., दर्शपूर्णमासयोस्स्वर्गादिवाक्यैः फलसम्बन्धस्यावगतत्वात् । अत एव फलसम्बन्धानवगतौ न समिद्यागस्य सत्यपी. तिकर्तव्यताकासत्वे तनूनपाद्यागाङ्गता । अङ्गिनस्सन्निहितवाक्यम मितेति विशेषणाच्च नासन्निहितज्योतिष्टोमाघङ्गत्वं प्रयाजादी. नाम्।अङ्गस्य पूर्वप्रमाणानवगताङ्गताकेति विशेषणाचन प्रोक्षणा दीनां श्रुतिलिङ्गवाक्यैरवगतबीह्याद्यङ्गभावानां प्रकरणादीद्य- ङ्गतापत्तिः । न चेष्टापचया तत्पदवैयर्थ्यम् । प्रोक्षणादीनां श्रुयादिनैवा: गत्वावगतौ वीह्यादिपदे अङ्गितावच्छेदकलक्षणातात्पर्यग्राह. कतामात्रस्य प्रकरणकृत्यत्वात् । तदपि चेदं नेतिकर्तव्यताकाङ्क्षा- लक्षणस्य विनियोजकप्रमाणस्य कृत्यम् । अपि तु सनिध्यप- रपर्यायस्याधिकाराख्यस्यैव । लोके तस्यैव तथा क्लुप्तत्वात् । न चापूर्वसाधनीभूतात्वस्य श्रुत्यादिगम्यत्वेऽप्यपूर्वाङ्गत्वस्य यागाङ्गत्वस्य वा कथंभावात्मकमकरणगम्यत्वोपपत्तिः । अपूर्वा- " ·सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । दिकं प्रति प्रयोज्यत्वमात्रेणैव सम्बन्धोपपत्तावङ्गत्वकल्पने प्रमा. णाभावात्,अपूर्वसाधीभूताङ्गत्वस्यापूर्वाङ्गत्वं विनानुपपत्तेस्तस्या थसिद्धत्वेन प्रकरणव्यापारानपेक्षणाच्च । अत्र च प्रकरणोत्तरम. माणानां (१)बलाबलाधिकरणवक्ष्यमाणन्यायेन मन्थरप्रवृत्तित्वा. दङ्गताबोधकत्वानुपपत्तेावाभावात्पूर्वपदं सिद्धानुवादमात्रम् । एवं वाक्यपदमप्येकवाक्योपात्तपदसन्निहिते वृहस्पतिसवा. दाववश्यं वाक्यादिप्रमाणेनाङ्गत्वावगमात् तेनैव व्यावृत्तिसि. देस्स्पष्टार्थमेव । “वामदेव्यं गायती"त्यादौ च प्रमाणान्तरेणान- वगताङ्गताकसामविषयेऽवगतफलस्य स्तोत्रस्य सन्निहितस्य स्व- साधनीभूतऋगक्षराभिव्यक्त्यर्थमपेक्षासवात्पकरणेनाङ्गत्वमाप्ती तयात्सर्थमितिकर्तव्यतात्वेति विशेषणम् । तस्य ऋगक्षराभि व्यक्त्यर्थं सामापेक्षायामपीतिकर्तव्यतात्वेन सिद्धरूमसामविषयेऽ नपेक्षणात् । न चेतिकर्तव्यतात्वमेव दुर्निरूपम् , सर्वत्र ह्यशक्तस्य कर गत्वायोगात् शक्तिः करणनिष्ठा समस्तीति निर्विवादम् । सो चास्मन्मते पदार्थान्तरमेव दण्डादिधर्मः । धर्मस्य च जन्यधर्मित्तित्वात् जन्यत्वमेज रूपादिवदित्युत्सर्गः । कचि. देव तु · बाधकसत्वेन कारणानिर्वचनेऽनादित्वमपि । अत एवं दण्डादित्तिशक्तिरनवस्थादोषभीत्याऽनादिरेव । यागादिवृत्ति. शक्तिस्त्वपूर्वजननानुकूला उत्सर्गतस्स्वकारणमपेक्षमाणा याग. स्यैव कारणत्वकल्पनेऽनवस्थापत्तेस्सन्निहितं प्रयोजनापेक्ष प्रयाजादि स्वकारणत्वेन गृहातीति इयमेवाकाङ्क्षतिकर्तव्य. 'ताकाङ्क्षा । अत एव यावत्कारणलाभमेव तस्याजन्यत्वकल्प. नानानवस्थादोषः । द्रव्यदेवतबामदेवादिसिद्धपदार्थस्य तु न कर. १. पू.मी. ३-३-७.

·३३४ मीमांसाकौस्तुभे [प्रकरणाधिकरण- णवृत्तिशक्तिजनकत्वम् । दृष्टविधयैव करणजनकत्वेन प्रयोजनाना. काङ्क्षत्वात् । खखनियमादृष्टोपहितस्प तु करणं प्रसजनकत्वा. तनिष्ठशक्तिजनकत्वमिष्टमेव । नियमादृष्टोपहितत्वं च नोदा. सीनस्येति अवान्तरक्रियायुक्तस्य ट्रव्यादेरितिकर्तव्यतात्व. व्यवहारोऽपि शास्त्रे एतन्मूलक एव । तत्सिद्धं स्वकरणनिष्टश- क्तिजनकाकाङ्क्षत्वं भावनाया इतिकर्तव्यताकाङ्क्षत्वम् । शक्ति रेव मूले सापर्योदोधपदेन व्यवहियत इति द्रष्टव्यम् । न चैवमपि वामदेव्यादेस्सामादेव स्तोत्राङ्गतावगमादन वगताङ्गताकेति विशेषणादेव व्यावृत्तिसिद्धरितिकर्तव्यतात्व. प्रकारकेति विशेषणानर्थवामिति वाच्यम् । सामर्थ्यमात्रस्याति- प्रसक्तत्वासामान्यसम्बन्धबोधकप्रमाणाभावाचाङ्गताबोधकत्वा. नुपपत्तेः। अस्तु वा सूत्रस्वारस्यादितिकर्तव्यताकाङक्षत्वमेव प्रक- रणम् । तस्य तु योग्यविषयजिज्ञासायां प्रमाणान्तरानवगतेत्या. दिविशेषणम् । न तु तस्य लक्षणे प्रवेशः श्रुखादिसर्वप्रमाणसाका रणस्य व्यावर्तकत्वादाकाङ्क्षाया आसत्तिसहकारेणैव कार णत्वात् ज्योतिष्टोमायनङ्गत्वस्य तदभाबादेवोपपत्तेः संनिहिते. त्यादि विशेषणस्य प्रकरणलक्षणे प्रवेशः । अस्तु वा विकृतावातिदेशिकस्य पाकरणिकत्वव्यावृत्तये सः । सत्यपि प्रकरणे विनिगमनाविरहेणैव नाङ्गताबोधो भवे- दिति प्रतिबन्धकीभूतविनिगमनाविरहनिवृत्यर्थ फलवत्वविशे- षणं, न तु तस्यापि प्रकरणशरीरत्वम् । तस्मादितिकर्तव्यताका. त्वमेव सन्निहितप्रतियोगिकं प्रकरणम् । न चैवमपि विकृतावुपहोमाकाङ्क्षया कल्पितायामितिकर्त- ·३३५ सिद्धान्तः] तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । व्यताकालायामपि प्रकरणत्वापत्तलक्षणे(१) उत्थितत्वमप्याका. काविशेषणं देयमिति वाच्यम् । तस्य स्थानकल्पितस्य सत्यपि प्रकरणत्वे कल्प्यत्वेन शास्त्रे तत्वेन व्यवहाराभावेऽपि अलक्ष्यत्वा भावात् । न. चैवमप्युक्तविधेतिकर्तव्यतात्वस्याङ्गत्वाघटकत्वात्कथम- त्वे प्रामाण्यं तदघटितप्रकरणस्येति वाच्यम् । भावनाकरण- निष्ठशक्तिजनकत्वस्य भावनाकारकत्वरूपतयाङ्गताघटकत्वात् । तदयमत्र बोधक्रमः-प्रधानगतेतिकर्तव्यताकाङ्क्षया प्रयाजा. दिगतप्रयोजनाकाङ्क्षासहकृतया प्रयाजवाक्यस्य प्रधानवाक्यस्य च स्वस्थावान्तरवाक्यार्थे समाप्तस्यापि महावाक्यैकदेशत्वरूप. पदसन्निध्याख्यवाक्यकल्पनया सन्निहितपारिभाषिकपदानां च पदार्थोपस्थितिद्वारा तन्निष्ठाश्रुतपदान्तरकल्पनानुकूलयोग्यतानु मापकत्वायोग्यतारूपलिङ्गकल्पनया श्रुतेतिकर्तव्यतात्ववाचिपद रूपांश्रुति कल्पयित्वा गत्वघटकीभूतेतिकर्तव्यतात्वरूपं कृतिकार- कत्वं बोध्यत इति साङ्गत्वबोधे प्रमाणम् । वाक्यैकवाक्यत्वकल्प. नाप्रकारश्च-समिधो यजति इत्थं दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेतेति। तस्मात्सिद्धं प्रकरणस्याप्यङ्गत्वे प्रमाणत्वम् । प्रयोजनं पूर्वपक्षे तुल्यन्यायतया विकृतेरपीतिकर्तव्यताका. साभावादतिदेशासिद्धिः । सिद्धान्ते तु तसिद्धिरिति द्रष्ट व्यम् । विध्यन्ताधिकरणे तु आकाङ्क्षणीयालाभनिमित्तका. कांक्षाशान्तिरिति पूर्वपक्षोत्थामादृष्टव्यम् । सूत्रे ऽसंयुक्तपदं प्रमाणान्तरसंयुस्तस्य प्रयोजनानाकाङमा त्वात्मयाजगतप्रयोजनाकाङ्क्षारूपसहकारिकारणद्योतनाथ स. द्विषयपरम् । तच्चेतिकर्तव्यतात्मरूपांत्यकरणादङ्गमिति शेषः । इति चतुर्थ प्रकरणांधिकरणम् ॥ ४॥ १. उद्भूत।

·अन्त्यम. अथ पश्चम क्रमाधिकरणम् । (५) मू-क्रमश्च देशसामान्यात ॥३-३-१२॥ (सि) (विषयसंशयसङ्गातयः) अत्र क्रमाख्यस्य प्रमाणस्याक्षेपसमाधानम् । पूर्ववदेव पा. दाध्यायसङ्गतिः । अनन्तरा तस्य प्रकरणकल्पनया विनियोज. कत्वात्तदुत्तरमारम्भ इति द्रष्टव्या। ( पूर्वपक्षः) तत्र क्रमो नाम सादश्यस्थानापरपर्यायो द्विविधस्तवा भिप्रेत:--अनुष्ठानमादेश्यं पाठसादेश्यं च पि द्वेधा--यथाक्रमपाठस्सनिधिपाठश्च । यमपीदमुभयाका. झाङ्गमात्राकाङ्क्षा चेति। प्रधानाकाङ्क्षा चात्रेतिकर्तव्यताकाङ्क्षाभि- नाकाला द्रष्टव्या । तस्याः प्रकरणत्वेन स्थानत्वाभावात् । न चास्य पविधस्यापि विनियोजकत्वं सम्भवति । तथा हि-न तावदनुष्ठानसादेश्यस्य तत् , पशुधर्माणां ह्यग्नीषोमीयाक स्वावगमात्पूर्वमौपवसथ्येऽहन्येवानुष्ठानमित्यत्र प्रमाणमस्ति । स. त्यपि तत्र पाठे प्रकरणेनानर्थक्य तदङ्गन्यायसहकृतेन पशुत्र ये- sप्यङ्गत्वावगमात्तेषां कालभेदन तत्र तत्रानुष्ठानप्रतीतेः । न हि प्रयोजनावगमात्पूर्वमनुष्ठानावगतिः । अत एवान्यत्रापि विश्वजिन्यायेन स्वर्गकल्पनस्यैवापत्तेः नानुष्ठानसादेश्य स्मरणमस्ति । प्रधानाकाङ्कयाऽनुष्ठानसादेश्य वन्यत्र सम्भाव्यमानमपि साक्षाद्वाक्यकल्पकत्वेनैव तस्योपप- तौ प्रकरणकल्पकत्वे प्रमाणाभावान्न पञ्चमप्रमाणेऽन्तर्भवति । एतेनोभयाकाङ्कया पाठक्रमोऽपि व्याख्यातः । किश्च यत्र ब्राह्मणे एकमेव प्रधान संहितायां चैकमेव त.

·पूर्वपक्षः ] तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। दपक्षितं याज्यानुवाक्यायुगलं तत्र वाचनिकाङ्गसन्दंश- रूपाधिकारेणैव सन्निधिरूपेण तत्सिद्धेः सङ्कीर्णत्वम् । यत्राप्यने. कानि प्रधानानि तत्रापि सनिधानरूपाधिकारस्य साधारणत्वन सर्वेषां मन्त्राणां सर्वार्थत्वात् पाठक्रमस्यानिर्णायकत्वम् । न ह्य. धिकार पाठक्रमादुर्बल इत्यत्र प्रमाणमस्ति, कल्पनाया(१)स्स- मत्वात, प्रत्युत तस्यैवेतरनिष्ठाकाङ्क्षासनिधिकार्यप्रतिबन्धकत्वस्य निष्प्रमाणकस्य कल्पनेन दुर्बलत्वाच केषामधिकार इत्येवं विशे. पजिज्ञासाभावेन स्पष्टस्योपसंहाराविषयत्वाच । यत्र दर्शपूर्णमा. सादौ स्पष्टलिङ्गकयाज्याधानानेनैवानेयादीनां नैराकाङ्क्ष्य तत्र परियोपादेवोपायुयाजे साकाङ्क(२)सनिधिना याज्या. नुवाक्यायुगलस्याङ्गत्वसिद्धः कृतं पाठक्रमेण । एवं निराकाङ्कमधानसंनिधिस्थलेऽपि परिशेषादेवोपांशु. याजे 'दधिर्नामासी'त्यनुमन्त्रणमन्त्रस्यान्यतराकाङ्क्षासहकृताधिः कारेण प्रधानाकाङ्क्षा परिकल्प्य विनियोगोपपत्तेः कृतं पाठक्रमेण । एवं संनिधिपाठोऽपि निराकर्तव्यः । साकाङ्कमधानस्थले तांवत्सानाय्यसन्निधिपठितपात्रशुन्धनमन्त्रे साकासबुद्धिविपरि- वृत्तिरूपाधिकारस्यानेयादिसाधारणत्वात् तस्य च पूर्वोक्तयु. क्त्या "आनन्तर्यमचोदने"तिन्यायेन च प्रयाजादाविवाव्यवहित. सन्निध्यपेक्षया प्राबल्यान केवलसान्नाय्याङ्गत्वम् । किचात्र लिङ्गनैव विनियोगान्न सनिधेर्विनियोजकत्वम् । तस्य सामान्यसम्बन्धबोधकत्वेनाविनियोजकत्वात् । निराकार सविधिस्तु विकृतावुपहोमादेविनियोजकत्वेनोच्यमानो नैव युक्तः, विकृतेरितिकर्तव्यताकाङ्क्षाया जागरूकत्वात् । न च क्लुप्तप्रयोजनत्वेन प्राकृतैरेव तच्छान्तिःप्रकृतौ याव. २ सनिधानात् । १. स्समानत्वात्। ४३ ·१६८ - मीमांसाकौस्तुभे [ क्रमाधिकरण- स्त्रमाणपमितत्वेनैतिकर्तव्यताकाङ्कानिवर्तकत्वदर्शनादिहाप्युपहो. मादिसहकृतानामेव तन्निवर्तकत्वात् । पार्थसारथिमते क्लुप्तप्रयोजनत्वस्याकिञ्चित्करत्वेन व्यापार- सामान्यस्य विशेषापेक्षायां सनिहितोपहोमानामेव तत्वेनान्वयो. पपत्तावुभयाकाङ्काया अव्याहतत्वाञ्च । तस्मान्न षड्विधस्यापि स्थानस्य विनियोजकत्वमिति प्राप्ते- (सिद्धान्तः) अभिधीयते-क्रमश्च षड्विधोऽपि स्थानापरपर्यायो विनियो. जका। तथाहि- अनुष्ठानसादेश्यस्थले तावत्प्रकरणेन क्लसप्रयोजनस्य देक्ष. पशुपागस्याक्लप्तप्रयोजनानां च पशुधर्मादीनां समानदेशेऽनुष्ठा. नादेव तेषां फलवदङ्गत्वम् । न च प्रमाणासिद्धिः। तदनुष्ठानक्रमनियामकस्यानीषोमपण. यनविध्यनन्तरपाठस्य सत्वेन तदनन्तरमनुष्ठानावगमोपपतेः। यद्यपि च पाठस्य स्वविरोधफलवत्तापतिसन्धाने ससंनुछ। ननियामकत्वं व्यभिचरितं तथापि तदप्रतिसंधानदशायामुत्प- तिवाक्ये इष्टसामान्यस्य भाव्यत्वावगममात्रेणानुष्ठानावगते. पा. ठस्य तन्नियामकत्वात्तदनुष्ठानसदिश्योपपत्तिः। वस्तुतस्त्वरुपयोगस्य प्रधानवाक्य एव विधेयवाफलवि. शेषानवगमेऽनुष्ठानस्य दुरवगमत्वादेवं वाच्यम्-नाग्नीषोमपणयन स्य पशुधः क्रमः, भिन्नपयोगपरिग्रहस्य भावित्वात् । अपि त्व"नीषोमाभ्यां प्रणीयाथ पशुतन्त्र"मित्यादिकल्पसूत्रानुसारेण श्रुतिवाक्यमपि क्त्वाप्रत्ययान्तमेवास्तीत्यवगम्यते । सोऽपि च कालविधिरेव । न बङ्गाङ्गिभावविधिः । पशुधर्माणां श्रुत्यादिभिः ·सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। ३३९ ३ पशुसंस्कारार्थत्वेन क्लुप्तप्रयोजनस्वात् । अस्तु चौपवमध्येऽहनि पशुतन्त्रमियाकारिका श्रुतिः ।। सर्वथा कालस्य फलावामनिरपेक्षस्यैव प्रयोगविधायित्वादनु. ष्ठानसादेश्योपपत्तिः। नन्वेवमपि पशुधर्माणां श्रुत्यादिभिरेवाङ्गत्वावगमानानुष्ठा- मसादेश्यस्य विनियोजकत्वम् । ये त्वारादुपकारकाः पशुपाक ताङ्गसन्दष्टास्तेषामवान्तरप्रकरणेनैवानीषोमीयाङ्गत्वसिद्धेः नैव तस्य तत् । ये त्माकृतपशुधर्मसन्दष्टा असंदष्टा एव वा, तेषां बल. वता महाप्रकरणेन ज्योतिष्टोमाङ्गत्वस्यैवापातात्कृतमनुष्ठानसा- देश्येनेति चेत् - सखमेवम्-तथापि पशुधर्माणां तद्विधावपूर्व साधनलक्षणा. तात्पर्य ग्राहकतामात्रेण विनियोजकत्वव्यवहारो भाको मूले । वास्तवं तूदाहरणमेवम्-यत्र फलादेकं सपानातं स्थलान्तरे चानारभ्यविषयाऽफलमारादुपकारकं तयोश्चोभयोरपि वचनद्वयात्स्वतन्त्रैककालकर्तव्यता तत्र तस्याफलस्य फलबदङ्ग मनुष्ठामसादेयादिति । न च तत्राप्यफले विश्वजिन्न्यायादिसर्वप्रमाणाभाव एव तस्योदयात् । अत एव सिद्धमनुष्ठानसादेश्यस्य विनियोजकत्वं तच्च फलवतो दर्वीहोमत्वेनापूर्ववे उभयाकाङ्क्षया विकृतित्वे त्व. म्यतराकायेति ध्येयम् ।। एवं पाठक्रमोऽपि । लोके देवदत्तविष्णुमित्रयज्ञदत्तेभ्यो नीलपीतरक्तवस्त्राणि देयानीत्यादौ तेनान्वयदर्शनात् । न चाधिकारेण सङ्कीर्णत्वादसङ्कीर्णोदाहरणाभावः । स. त्यपि चोपांशुयाजादौ याज्यानुवाक्यादेरनुमन्त्रणादेश्च परिशे. षसिदाधिकारेणेवाङ्गत्वावगतिसिद्धाबुदाहरणान्तरत्वोपपत्तेः ।

·. ३४० मामांसाकौस्तुभ [ क्रमाधिकरण- परिशेषसिद्धिश्चाग्नेयादौ स्पष्टलिङ्गकयाज्यानुवाक्यानुमन्त्र गैरवरोधात्मुलभैवेति नात्रैवासङ्कीर्णत्वोपपादनाय यतितव्यम् । काम्ययाज्यानुवाक्यास्थले. तु लिङ्गस्यैव विनियोजकत्वा. स्क्रमस्य चापूर्वविशेषसम्बन्धित्वलक्षणातात्पर्यग्राहकत्वमावत्वेन विनियोजकत्वं स्पष्टमेव । तस्मादीगुदाहरणं वाच्यम्-- यत्र विभिन्नफलकानेकपधानाम्नानं ब्राह्मणे, मन्त्रे च तेनैव क्रमेण जपादिमन्त्रोच्चारणविधानं तत्र तत्तद्विर्धानां पाठक्रमेणैव तत्तत्प्रधानविध्युपस्थापकत्वात्तत्तत्प्रधानाङ्गता तत्तन्मन्त्रोच्चारण. स्य पाठक्रमेणैव । न चात्राप्यधिकाराशङ्का । मन्त्रकाण्डे वाचनिकासन्दंशाथ. शब्दाचभावेन तस्यानुद्भवात् । न चैवं एन्त्रपाठक्रमस्यापि नियमेन विवक्षितग्रन्थान्तरस्था- धानविध्युपस्थापकत्वे प्रमाणाभावादङ्गत्वानुपपत्तेः उच्चारणा. नां विश्वजिन्यायेन वगफलकत्वापत्तिः। आद्यमन्त्रोचारण: विषितः पूर्वमाधप्रधानसम्बन्धितया वाचनिकान्तिमाङ्गाम्नानेन सदुचराम्नातायोचारणविधेदितीयप्रधानविध्युपस्थापकत्वोपपच्या तदुत्तरेषामपि तदुत्तरोपस्थापकत्वोपपत्तेः । अत एवावस्यैव वाचनिकेनाधिकारातदङ्गत्वमेव सर्वेषामि. त्यनाशक्यम् । वाचनिकस्यान्तिमत्वेन तदधिकारविच्छेदात् । अत्र जपादिमन्त्रोच्चारणस्यारादुपकारकत्वाल्लिङ्गादिविषयत्वा. भावख्यापनायोदाहरणत्वम् । अत्रापि.पूर्ववर्वीहोमादिरूपत्वे । उभयाकासाविकृतिरूपत्वे वन्यतराकाङ्क्षति द्रष्टव्यम् । एवं संनिधेरप्यधिकारापंरपर्यायस्य विनियोजकत्वम् । सहि कचिद्वाचनिकोलसन्दंशाथशब्दादिना विभाव्यते । कचित्तं वि. नैव फलवत्प्रधानविध्युत्तरं अफलस्यानानात् । तस्य च विनियोज.

·- सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य तृतीया पादः । ३४१ कत्वोदाहरणं यद्यपि न शुन्धनमन्त्रः मंभवति, तस्य लिा- विनियुक्तत्वेन संनिधानप्रमाणकविनियोगाविषयत्वात् । अत एव तत्र पाठाव्यवाहित संनिधिरपूर्वविशेषलक्षणातात्पर्य ग्राहक एव । न च ब्रीह्यादाविव बुद्धिविपरिवृत्तिरूपाधिकारेण गौणप्रक- रणेन 'सर्वार्थत्वावगमात्रात्यन्तसंनिधेस्सानाय्यापूर्वमात्रसम्म धित्वलक्षणा तात्पर्यग्राहकत्वम् । गौणप्रकरणात् सर्वार्थत्वकल्पने आगेयादौ पात्रप्रोक्षणविध्यभावेन मान्त्रवणिकतक्रियाविधिक ल्पनया तदापत्तेलाघवलिप्सया क्लुप्तो यत्र सान्नाय्ये तदीयपात्रे प्रोक्षणविधिः तत्रैव द्वारस्य क्लुप्तत्वेन निवेशौचित्यात् । वस्तुतस्तु द्वारगतक्लप्तत्वेन सान्नाप्यमात्रविषयत्वाङ्गीकारे पाठसंनिधानस्याकिञ्चित्करत्वापत्तेः आग्नेयादिपात्रमोक्षणस्यापि समाम्नानाच वाचनिकाङ्गसन्देशगम्यावान्तराधिकारेण सांना. प्यमात्रविषयत्वं तस्य चाभिक्रमणन्यायेन महाधिकारापक्षया शीघ्रोपस्थितिकत्वावलवत्वं युक्तमेव । वस्तुतस्तु तैत्तिरीयशाखायां पुरोडाशपात्रोक्षणे पृथगत. 'स्यैव मन्त्रस्य पाठादुभयत्रापि मन्त्रस्सनिधिविनियोज्यस्त. थाप्युपहीमानां विकृसङ्गत्वे संनिषिपाठस्योदाहरणत्वं तेषामुक्त- प्रमाणातिरेकेणाविनियोगात् । न च प्रकरणाद्विनियोगः, प्रथमावगतेन क्लुप्तोपकारमाकृता. सम्बन्धनैवेतिकर्तव्यताकासाशान्तः । यद्यपि च प्रकृती वस्तुतो यावत्पमाणप्रमितानामिति कर्तव्यताकासाशामकत्वं दृष्टं तथापि न तत्वेन रूपेण तत् , अपितु संहितप्रयाजादिवेनैव, तेनैव रूपेण जनकतया ऋतूपका. रोदेशेन विहितत्वात् , अतश्च तादृशम्पस्य विकृतावपि सत्त्वाम ·मीमांसाकौस्तुभ [ क्रमाधिकरण- प्रकरणोपपत्तिः। वस्तुतस्तु सहितत्वमपि न तन्त्रम्, अपितु प्रयाजादिजन्याह. ष्टत्वमेव । तच साङ्गजन्यमेवेति प्रकृती साहित्यस्याप्यत्वान तद्विनैकैकेनाङ्गेन तसिद्धिः । गृहमेधीयादौ च आज्यभागयोः परप्रयुक्ताकान्तरसाहित्यानाक्षेपकत्वेन स्वतस्तदनपेक्षत्वातविनय साङ्गत्वोपपत्तराकाहाशामकत्वोपपतिः । विकृत्यन्तरे च माह ताङ्गमात्रणोपहोमानन्वयेऽपि प्रकृतौ तेषामाकानाशामकत्वस्य क्लप्तत्वाद्विकृत्याकाङ्क्षाशामकत्वं नानुपपन्नम् । अत एव तत्रोपहोमविधिं दृष्ट्वा तदन्यथानुपपत्यैव विकृते. राकानामुपजीव्य तेषां तदङ्गत्वेऽवगते तत्साहित्यस्याप्यङ्गस्वा. वगमान प्राकृताङ्गमात्रेण तूपकारसिद्धिः । तस्माद्युक्तमिदमु. दाहरणम् ।। उभयाकाङ्क्षया संनिधेर्विनियोजकत्वे तु यद्यपि नैवोदाहरणं संभवि। तादृशस्थले सर्वत्र योग्यतारूपलिङ्गस्यैव विनियोजकत्वात् तथापि तस्यापूर्ववियोपोपस्थापनादिना तदुपयोगित्वाद्विनियोज- कत्वव्यवहार इति सिद्धं क्रमस्य विनियोजकत्वम् । क्रमसामान्य लक्षणं तु-इतिकर्तव्यतावेनायोग्यसम्बन्धयो. क्यार्थयोस्सनिधिः । इतिकर्तव्य तात्वेनायोग्यत्वं देवा-कचित्तदा. काङ्गाविरहाद , यथा विकृतौ । कचिदव्यापारात्मकत्वाव, यथाऽनुमन्त्रणजपादिमन्त्रादौ । अत्र चैकंवाक्योपान्त्रीहियागा. दिसंनिधेरपि तथात्वप्रसङ्गाद्वाक्यात्युक्तम् । प्रयाजाघङ्गवाक्यप्रधानवाक्यार्थयोस्संनिधौ स्थानत्वापत्ति निरासार्थमाद्यविशेषणम् । अनुष्ठानसादेश्यसङ्ग्रहार्थमर्थपदग्रह णम् । अत्रारादुपकारकस्थले तावद्विकृयाकाङ्काया एव कल्प- नीयत्वात्मकरणकल्पनसांपेक्षतम् । अनुमन्त्रणादिसिद्धपदार्थ ·सिद्धान्तः]] तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। ३४३ स्थले तु प्रधानाकाला तनियमादृष्टद्वारा चेतिकर्तव्यतात्वमिति द्वितय कल्पनसापेक्षत्वम् । अत एव सर्वेषु क्रमभेदेवयं विभागः निराकाङ्कानुष्ठान सादेश्यस्थले तावत्प्रधानाकाङ्काया एव कल्पनीयत्वात्मकरणा- हौवल्यं स्पष्टमेव । साकालानुष्ठानसभिधेस्वारादुपकारकस्थले यद्यपि न किश्चित्कल्प्यं तथापि पाठसनिधिमात्रघटितात्मकर. णाहौर्बल्यं सुसम्पादमेव । विधिसंनिधानस्य पुरस्स्फूर्तिकतया तद्धटितप्रकरणस्य प्राबल्यात् । . · अत एव तादृशस्थलेऽन्यसमीपेऽनुष्ठीयमानस्यापि पाठसं. निहितफलक्दंगत्वमेव । अनुष्ठानसंनिहितफलवतस्तु परं सा. काङ्गत्वे प्रसङ्गेनोपकारः । अनयोस्तु द्विविधयोः परस्परविरोधे निराकाङ्कानुष्ठानसादेश्यस्य दौर्बल्यं स्पष्टमेव । एवं पाठसादेश्याहिविधादप्यनुष्ठानसादेश्यस्य दौर्बल्यं पूर्वोक्तविधयानुसन्धेयम् । पाठसादेश्ययोस्तु परस्परं विरोधे यथाक्रमपाठस्य संनि. धिपाठापेक्षया दौर्बल्यमेकग्रन्थस्थताघटितत्वेनेतरस्य प्राबल्यात् । भिन्नग्रप्रस्थसंनिधेस्तु वैपरीत्यम् । तस्मारिसदं षड्विधस्यापि क्रमस्यं विनियोगोपयोगित्वम् । सूत्रं प्रयोजनं च स्पष्टम् ॥ इति पञ्चमं क्रमाधिकरणम् ।

·अथ षष्ठं समाख्याधिकरणम् ॥६॥ सू-आख्या चैवं तदर्थत्वात ॥.३-३-१३॥ (सि) (विषयसंशयौ) दर्शपूर्णमासादिषु याजुई दिकपदार्थेष्वाध्वर्यवमिति समाख्या, आग्वैदिकेषु हौत्रमिति समाख्या, सामवैदिकेष्वोद्गाऋमिति समाख्या वेद एव प्रयुक्ता । तथा होतृचमसः पौरोडाशिकमित्या. यपि पात्रविशेषे दापौर्णमासिकपदार्थेषु च वेद एवं प्रयुक्ता । कचिच्च सोमचमस इत्याद्या याज्ञिकप्रयुक्ता लौकिकी । द्विविधापि सा न विनियोगे स्वतन्त्रं प्रमाणमित्याक्षिप्यते । (मङ्गतिः) पादाध्यायसङ्गती पूर्ववत् । अनन्तरा तु क्रमकल्पकत्वेन तत्सापेक्षत्वात् । (पूर्वपक्षः) तत्र समाख्या तावन्न यौगिकी अध्वर्युकर्तृकलौकिक- पदार्थेषु प्रयोगाभावेनावयवार्थव्यभिचारात् । अतश्चश्विकर्णप- कजादिशब्दवढा योगरूढा वेत्थङ्गीकर्तव्यम् । न च रूढत्वेऽप्यपेक्षाबलादावर्यवसमाख्यासाश्येनाध्व. र्युसमाख्योपस्थितेयुक्तस्तया कर्तनियम इति भमित्रादिमत शश्यम् । रूढशब्दसादृश्यमात्रेणोपदेशविषये नियमायोगात् । इतरथा सुतरां कण्वस्थन्तरे रथन्तरधर्मातिदेशापत्तेः । स्तु वारुणाधिकरणायुपपादितरीत्या कुत्रापि योगकन्यनङ्गी- कारात्समाख्याया पौगिकत्वं तथापि नास्या स्वातन्त्र्पेण मान- स्वम्, विध्यभावेन पदार्थमात्रवाचिन्यास्तमारूपाया विनियोज- करवायोगा। अ- ·सिद्धान्तः ] तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। ३४५ - यद्यपि चापाप्तार्थत्वेन तत्कल्पनया प्रयोगविध्येकवाक्य. स्वेन वा तदुपपत्तिः तथाप्याध्वर्यवमित्यादौ प्रकृत्याध्वर्युस्तादि- तेन पदार्था अन्वाधानादयः । (१)कतादिरूपस्तु सम्बन्धों न कस्यचिद्वाच्य इति कथं तया तनियमसिद्धिः । यदि तु वैयाकरणवत्सम्बन्धसामान्येऽपि शक्तिरिसभ्युपग- म्यते तदापि विशेषलाभाभावस्तदवस्थ एव । किश्चैवं पदश्रुत्यैव विनियोगोपपत्तेः कृतं समाख्यया । न हि 'सोमेन यजेते त्यादौ समाख्यया यागस्य (२)करणत्वमिष्टम् । एतेन यद्यपि मीमांसकमते सम्बन्धस्य संसर्गविधया ल. क्षणयां वा भानं तथापि न समाख्यायास्स्वातन्त्र्यम् , पदश्रुतिव- देव वाक्यविधया विनियोजकत्वोपपत्तेः । न ह्या प्रेयोऽष्टाक. पाल'इत्यादावनेरष्टत्वादेर्वा विनियोगस्सामाख्यानिक इष्टः । अस्तु बासा (३)स्वतन्त्रमानं, तथापि कयं सा स्थानादिकल्पिका । प्रकृ. तिप्रत्याभ्यां स्वशक्यार्थस्य सम्बन्धसामान्यस्य चोपस्थिताचा. काङ्गादिवशेन कर्तृतादिरूपसम्बन्धविशेषपरत्वप्रमापणोपपत्तेः । यापि हि लौकिकी समाख्या तस्यां श्रुतिन्यायेम मूलश्रुतिकल्प कत्वेऽपि न स्थानादिकल्पकत्वम् । वैदिक्यास्तु न तदपीति दुर्ल- भतरं षष्ठप्रमाणमिति प्राप्ते- (सिद्धान्तः) अभिधीयते-समाख्यापि षष्ठं प्रमाणम् । तथा हि- सर्वत्र क्लुप्तावयवशक्तिकं पदं द्विविध-प्रकृतविधौ वा. क्यार्थान्वय्यवयवार्थकं तद्भिग्नं चेति । तत्राय "निर्मन्येनेष्टका पच- न्ति" "प्रोक्षिततभ्यामुलुखलमुसलाम्यामवहन्ती"त्यादौ मन्थन- मोक्षणादेः पाकावघातायन्वयात्तत्र बाक्येनैव विनियोगः। द्वि. १. कर्तृताख्यस्तु । २. फलकरणत्वं । ३. स्वातन्त्र्येण । ४४ मी० कौ० . .

·मीमांसाकौस्तुभे [ समाख्याधिकरणम् । तीयं 'स्वाध्वर्यवमधीते 'प्रेतु होतुश्चमस'इत्याद्यन्यपरविधिमन्त्रार्थवा. दादौ । तत्राध्वर्वादेः कर्तुभेक्षणस्य चाध्ययनादावनन्वयात्तत्र च विशेष्यमात्रस्य काण्डपात्रादेः प्रकृतक्रियान्वये जाते विशेष्ये विशेषणरूपावयवार्थाऽन्वयस्य सिद्धवनिर्देशात्तदन्यथानुपपत्या अवयवार्थसम्बन्धबोधकं वाक्यमाकाङ्कायोग्यतादिवशेन कल्पयि- त्वा कर्वृतादिरूपस्सम्बन्धः प्रतीयते । तस्य च न वाक्यादि- ना प्रमाणान्तरेण सिद्धिरिति सिद्धस्सामाख्यानिको वि. नियोगः। यद्यपि चैतादृशे विषये विध्यन्तरानुपपत्तिसिद्धी मान्नवर्णि- क आर्थवादिको वा कर्तृताविधिरित्यपि शक्यते व्यवहाँ तथापि तत्र योगिकोपमान्यथानुपपत्तेरेव कारणत्वात्तयैव व्यवहारः । यत्र तु याशिकप्रसिद्धिपात्रं तत्र विधेस्तदन्यथानुपपत्तिमात्रक. ल्पकत्वाद्युक्त एव तया व्यवहारः । अत्र च समाख्ययावयवार्थ- योस्संसर्गविधादिना सम्बन्धे बुद्धे तनिर्देशान्यथानुपपत्या न स्वतन्त्रविधिः कल्प्यते -अध्वर्युरन्वाधानादि कुर्यादिति, गौरवा. पत्तेः । अपि त्वन्वाधानादिवाक्यस्याध्वर्यु वृणीते "इत्यध्वर्यु: वाक्यस्य चैकवाक्यतासम्पादकपदमात्रं-यमध्वर्यु वृणीने.सोऽनी- नन्वादधातीति । तच्च द्वयोर्विध्योः कथञ्चिदेकबुद्धिस्थतेत्येवं. विधां स्थानकल्पनां विना न सम्भवतीति तत् कल्पयित्वा पूर्ववदेवा- ध्वर्योस्तनियमादृष्टद्वारेतिकर्तव्यतात्वं प्रकल्प्यान्वाधानस्य तदा. काङ्क्षारूपप्रकरणकल्पनया द्वयोर्विध्योमहाविध्येकदेशत्वाख्यप. दसंनिधिरूपं वाक्यं कल्प्यते । तश्चाध्वर्युमात्रनिष्ठं योग्यतारूपं लिङ्ग प्रकल्प्यैकवाक्यतासम्पादकपदरूपश्रुतिकल्पनायुक्तमस्या पक्षप्रमाणत्वंम् । प्रयोजनं रूढत्वसम्बन्धानवगमादिपूर्वपक्षेऽन्वाधानादावध्व- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । योर्नियमाभावः । श्रुत्यायन्तर्भावपूर्वपक्षे स्थानांद्यपेक्षया प्राब ल्यम् , सिद्धान्ते नेति द्रष्टव्यम् ॥ सूत्रं स्पष्टम् ॥ इति षष्ठं समाख्याधिकरणम् ।। , अथ सप्तमं श्रुतिलिङ्गादीनां प्राबल्यदौर्बल्याधिकरणम् ॥ .( बलाबलाधिकरणम् )(७) मू-श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षात ॥३-३-१४॥ तदेवं श्रुत्यादीनां पाणां विनियोगहेतुत्वमुक्तम् । इहेदानी तेषां समवाये कस्य दौर्बल्यमिति चिन्त्यते । समत्रायश्च विरोधे सत्येकविषयत्वम् , तद्यथा-प्रमाणानां विषयश्शेषः यत्रैको द्वयोः प्रमाणयोर्विरुद्धानेक(१)शेष्यन्वयित्वाच्च विरुध्यते, था-एकैवैन्द्री श्रुतिलिङ्गयोर्गार्हपत्येन्द्ररूप(२)शेष्यन्वयित्वात् । वा प्रमाणविषयशेषानेकत्वेऽपि शेषविषयीभूतशेष्ये. कत्वम्, यथा-एकस्मिन् गाईपत्ये श्रुत्गैन्द्रीशेषः, लिङ्गाच तेनैव द्वारेण प्रकरणस्थाऽऽग्नेयी, तत्राऽपि शेषिण एव परम्परया कथश्चित्प्रमाणाविषयत्वाविरुद्धानेकशेषान्वयितया च विरुद्धत्वा. त्समवायः । अयं च शेषसमवायत्वेनैव वार्तिके व्यवहृतः । अस्माभिस्तु सूत्रस्वारस्यात्प्रमाणसमवाय एवं कथंचियवहि- यते । अत्र च न विरोधमात्रं समवायस्य ससपि विरोधेऽश्वमहि- पादिवदेकविषयत्वाभावे बलाबलस्याभावात् । १ विशेष्यान्वयाच्च । २. विशेष्यान्वयित्वात् । थत्र ·३४८ मीमांसाकौस्तुभ [ बलाबलाधि- नाप्येकविषयत्वमात्रम् । सत्यप्यरुणया क्रीणातीत्यादावारु- ण्यसाधनीभूतक्रयार्थत्वरूपैकार्थविषयत्वे श्रुतिवाक्यप्रकरणानां विरोधाभावेन तदभावात् । वस्तुतस्तु श्रुतेरेव तत्र विनियोजकत्वं, वाक्यप्रकरणयो. स्तुद्देश्यविशेषणसमर्पणमात्र एव व्यापार इति नैकविषयत्वम् । अतश्च द्वयोः प्रमाणयोरेकविषयत्वमेव समवायशब्दायः । तत्र कचिदेकस्मिच्च्छेषे द्वयोः प्रमाणयोर्विभिन्नशेषिविषयत्वेन ज्ञापक. त्वात् । कचिच्च द्वयोश्शेषयोरैकरूप्येणैकशेषविषयत्वेन ज्ञापक त्वात् । अत्र चैकरूप्यग्रहणं मृधमयाजादीनामेकदर्शपूर्णमासाख्य शेषिविषयत्वेन वाक्यप्रकरणज्ञाप्यत्वेऽपि न समवायः, द्वारक्या. भावात् । अस्मिंश्च स्थलद्वये प्रमाणयोः प्रबलदुर्बलभावे बाध एव । साम्ये वाघे समुच्चयः, द्वितीये विकल्प इति द्रष्टव्यम् ॥ यत्र त्वेकस्यैव शेषस्यैकशेषिविषयत्व एव प्रमाणद्वयं तत्र वैषम्ये प्रबलस्यैव विनियोजकत्वं न दुर्बलस्येति । तत्रापि नैक विषयत्वाख्यस्समवायः । अस्तु वा तत्रापि सः। प्रयोजनाभावातुन विचारविषयः । साम्ये त्वेकस्यैव विनियोजकत्वमितरस्य तु पुन: श्रुतित्वेन प्रयोजनान्तरकल्पनम् । विनिगमकाभावे तु द्वयोर. प्यभ्युदयशिरंस्कत्वकल्पनया विनियोजकत्वं कर्मान्तरत्वकल्पनया विषयभेद एव वेति द्रष्टव्यम् ॥ सदिह यथैव विनियोजकमाणानां समवाये बलाबलं विन्यते, तथा सामान्यसम्बन्धबोधकममाणानामुद्देश्यविशेष- लक्षणातात्पर्यग्राहकाणां च परस्परं समवायेऽपि बलावलं चिन्तनीयम् । इदं च तत्र तत्र प्रकटीकरिष्यते । तदिह वाक्या. दिप्रमाणदौर्षस्यस्प तावत्तद्गम्यविनियोगापवादोपयोगित्वात्पा- दाध्यायसङ्गतिरस्पष्टैव । दौर्बल्यं च प्रतियोगिप्रमाणगतप्राबल्य- ·करणम् ] तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । २४९ सापेक्षमिति तनिरूपणमर्थसिद्धम् । एवं च श्रुतिलिङ्गयोः श्रुत्योर्लिङ्गयोश्च परस्परविरोधे बला. बलविचार: प्रासङ्गिक इति नातीव तत्र पादसङ्गतौ यतितव्यम् । तत्र शेष्यनेकत्वे तावच्छुत्योः श्रुतिलिङ्गयोश्चेदमुदाहरणम्- (श्रुतिलिङ्गविरोधोदाहरणम् ) अग्नौ "कदाचन स्तरीरसीत्यैद्या गार्हपत्यमुपतिष्ठते” इति श्रुतम् । तत्रायं मन्त्रः किं तद्धितश्रुत्या लिङ्गेन चेन्द्राङ्गमपि ? किंवा तृतीयया गाईपत्यस्यैवाझमिति सन्देहः । •न चास्य विचारस्य प्रासङ्गिकत्वे कथं प्रथमतः कर्तव्यता ? पादसङ्गतस्य विचारस्यैव प्रथमतः कर्तव्यत्वौचित्यादिति वाच्यम् । वाक्यापेक्षया श्रुतिप्राबल्यस्य पूर्वनिराकरणीयत्वेऽपि श्रुतेः श्रुत्यपेक्षया लिङ्गापेक्षया चं प्राबल्ये सिद्ध वाक्यापेक्षया तस्य मुखोपपादत्वेनास्य विचारस्य प्राथम्योपपत्तेः । अनन्तरा तु पूर्वपमाणस्वरूपेऽवगते तद्गतबलाबलविचारो- दयात् स्पष्टा । तत्र तृतीयाश्रुत्या तावदयं मन्त्रो गार्हपत्याङ्गमित्यविवादमेव । न चात्र मन्त्रविशिष्टोपस्थानस्य गाईपत्याङ्गत्वेन विधा. नादासण्यादिवन्मन्त्रस्य धात्वर्थाङ्गत्वमेव तया भवेन्न गाईप- स्याङ्गत्वमिति वाच्यम् । अभिधानस्य मन्त्रसामर्थ्यबळेन समी- पस्थितेश्चामन्त्रणविभक्तिबलेन मासत्वादिह लाघवेन गार्हपत्यो. देशेन मन्त्रमात्रस्यैवेन्द्रियकामवाक्यवत् विधेयत्वात् । अतश्च युक्तमंत्र तृतीयया तदङ्गत्वेन विनियोगः । द्वितीपायाः श्रुतित्वपक्षे च तथापि सः । इन्द्राङ्गत्वमपि च तद्धितश्रुत्या । स हि प्राधान्येन प्रकाश्यत्वरूपं देवतात्वं वदन्मन्त्रं प्रतीन्द्रस्य. प्राधान्यमभिधत्त इति अगत्वघटकीभूतपरोद्देश्यतावाचिस्वायुक्त एव तद्धिावस्या ·मीमांसाकौस्तुभे [ बलावलाधि- पदश्रुखा वेन्द्राङ्गत्वेन विनियोगः । न हि(१) कारकविभक्तरेव कचिदधिको विशेषः। न चेन्द्रस्य चयने विनियोगाभायादनुइंश्यत्वं, तत्र विनि योगाभावेऽपि तदभूतेन्द्रदेव से ऽविहितमन्त्रके होमे इन्द्रस्योप- योगसम्भवेनोद्देश्यत्वोपपत्तेः । अतश्च समुच्चयेनैवोभयाङ्गत्वम् , प्रतिप्रधान गुणावृत्तेर्युक्तत्वेन विकल्पस्यामसक्तत्वात् । वस्तुत- स्तूपक्रमस्थत्वात्तद्धितश्रुतेरेव प्राबल्यमिति प्राप्ले-- प्राधान्येन प्रकाश्यत्वस्य तद्धितार्थत्वेऽपि प्राधान्यस्य विशेष्य. तया तद्धितादनुपस्थितेन तस्य वस्तुतो मुख्यश्रुतित्वलक्षणाक्रान्त त्वम् । प्राधान्यमपि च नाङ्गत्वघटकीभूतप्सितत्वाख्यं तदर्थः, अपि तु भावनावच्छाब्दबोधे विशेष्यत्वमात्रम् । अतश्चोक्तमाधान्येने. प्सितत्वाख्यं तल्लक्षयित्वा विनियोगस्तदितश्रुसा बोध्येतेति कारकश्रुतितो दौर्बल्यम् । अन्यानि च दौर्बल्यकारणान्यैन्यधि- करण एवं निरूपितानि । न चैवं तेन पौनरुक्यम् । तत्र गौणसामर्थ्यस्य श्रुतिसहा- यत्वमात्रनिरूपणात् । तत्सिद्धं श्रुत्योर्विरोधे कारकश्रुतेर्बलीयं. स्त्वमिति ॥ तथा कारकश्रुत्योरपि विरोधे 'आग्नेयं चतुर्षा करोति' 'पुरोडाशं चतुर्धा करोती'त्यादौ बलाबलं सामान्यविशेषमावा. दिना द्रष्टव्यम् । तथा शेषानेकत्वे विजातीयश्रुत्योर्विरोधे 'सोमेन पजेते'. यादौ पदश्रुयपेक्षया कारकश्रुतेरुपजीवकत्वेन दौर्बल्यं भावार्था- धिकरणे व्याख्यातम् । समानजातीयश्नुत्योपिरोधे एक. स्मिमेव पदहोमे सप्तमीश्रुत्या पदेनाहननीयस्य वाधः । १. विभकाषेव कश्चिदधिकः ।

·करणम् ]] तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । ३५१ तदेवं श्रुत्योर्विरोधे बलाबलं वर्णितम् । श्रुतिलिङ्गविरोधे तूभयोरपि समबलत्वमेवेत्याशङ्कते-- तथाहि-मन्त्रे इन्द्रपदस्य मुख्यसामर्थ्यादिन्द्राङ्गत्वयोग्यतारूपं लिङ्गं तावत्प्रत्यक्षमेव । न क्तस्थानत्ववाचिपदरूपश्रुतिकल्पनसापेक्षत्वेन दुर्वलत्वम् । तस्कल्पने विनापि तस्यास्तदङ्गत्वबोधकत्वोपपत्तेः। अतश्चोभ. योरपि तुल्यबलत्वात्मतिप्रधानामुत्तेाय्यत्वेनोभयोरपि समुच्च. येनाङ्गता। अस्ति चात्र सामान्यसम्बन्धबोधकं प्रकरणम् । इन्द्रस्य च विनियोगः पूर्ववदेव द्रष्टव्यः । किश्च पद्यपि लिङ्गस्य श्रुतिकल्पकत्वं भवेत् तथाप्यवगते- ऽपि मन्त्रस्य गाईपयाङ्गत्वे इन्द्रस्य. स्मारकाकाङ्क्षयैव सहकृतं लिङ्ग मन्त्रस्येन्द्राङ्गताबोधकम् । इष्यत एव हि प्रबलप्रमाणावगत. प्रकृतिसम्बन्धस्यापि प्रयाजादेरन्यतराकांक्षयैव विकृतिसम्ब. धित्वम् । न चोपायान्तराक्षेपेण स्मारकाकाङ्क्षाशान्तिः । विकृताव पि दृष्टाङ्गिविषये तुल्यत्वात् । किश्च श्रुतेरप्यसमर्थविनियोगायोगेनास्त्येव स्वावगताङ्ग- तापर्यवसानार्थ गौणसामापेक्षा। तस्य च मुख्यसामोपजी. वित्वेन श्रुतेरपि सपर्यवसानार्थं मुख्यसामोपजीवित्वात्तस्य प्राबल्यमेवावगम्यते । अतश्चैन्यधिकरणपूर्वपक्षन्यायेन कथ. श्चिछुतिरेव व्याख्येया। सर्वथा न गार्हपसमात्राङ्गमयं मन्त्र इति प्राप्त- अभिधीयते-न तावल्लिई(१) स्वत एवं प्रमाणं 'वेदो. ऽखिलो धर्ममूल मिति स्मृत्या वेदस्यैव क्लुप्तस्यानुमानिकस्य वा १. स्वतः प्रमाणं.

·३५२ मीमांमाकौस्तुभे [ बलाबलाधि- धर्मबोधक नियमादर्थाध्याहारनिराकरणाच्च । किञ्च विहितत्वघटितमङ्गत्वं न विधिकल्पना विना निर्व. हति । स च लिडादिशब्दैकगम्य इत्यवश्यं लिङादिशब्दस्तावत् कल्पनीय एव । अतश्च शब्दोपस्थितस्यैव शब्देनान्वयात्कृतिका. रकत्वादिवाचकस्यापि पदस्य कल्पनेति न लिङ्गं स्वतः प्रमाणम् । अत एवाङ्गत्ववाचिपदकल्पनानुकूला योग्यता श्रुतपदार्थनिष्ठा लिङ्गमिष्टमित्युक्तम् । किश्च यद्यप्यङ्गत्वकल्पनानुकूलैव सा लिङ्गमित्याश्रित्य लिङ्गं श्रुतिं च कल्पयेत्तथापि श्रुतिस्थले श्रारणप्रत्यक्षेण विधि- वाक्येऽवगते झटित्येवाङ्गस्वरूपार्थावगतिः । लिङ्गस्यले तु प्रत्य- क्षेण मन्त्रपदेऽवगते तेन शक्यार्थावगमोत्तरं तदङ्गत्वयोग्यता- ज्ञानात्तदङ्गत्वप्रतीतिरिति दौर्बल्यम् । यस्ववगतेऽपि श्रुत्या विनियोगे इन्द्रस्य स्मारकापेक्षयैवास्य विनियोग इति, तन्न स्मारकाकांक्षाया अविशेषोपस्थित. ध्यानाधुपायान्तराक्षेपणापि निवृत्तिसिद्धेः एतन्मन्त्रनियमे प्रमा. णाभावात् । विकृतिस्थले तु देवतारूपाङ्गापेक्षाया आक्षेपेणानिवृत्त सादृश्यविशेषोपस्थितमाकृताङ्गनियमो नायुक्तः। यदपि श्रुतेरप्यसमर्थविनियोगायोगेन सामर्थ्यापेक्षणमित्यु. क्तं तद्योग्यतानिश्चयस्य श्रुतशब्दजन्यशाब्दबोधे कारणत्वाभा: वादयोग्यतानिश्चयाभावपात्रेण श्रौतषिनियोगोपपत्तेः उत्तरकालं तंदपेक्षायामपि विनियोगप्रमारूपे कार्येऽविप्रकर्षाभावाल्लिङ्गो. पजीवित्वाभावेन परास्तम् । तस्मात् श्रुत्यैव गार्हपत्याङ्गत्वेन मन्त्रविनियोगः । नन्वङ्गत्वं नाम. परोद्देशप्रवृत्त कृतिकारकत्वेन विहितत्वम्। तत्र परोद्देश्यताकृतिकारकत्वयोश्रोतत्वेऽपि परस्परसमभिव्याह.

·करणम् ]] तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। तगार्हपत्यप्रातिपदिकगम्यत्वेन वाक्यीयत्वाल्लिङ्गविरोधस्थ तस्कृ. तत्वेन श्रुतिकृतत्वाभावात्कथमत्र लिङ्गं बाध्यमिति चेत्-न; एवमपि विधिवाक्यत्वेन तस्य मन्त्रगतलिङ्गापेक्षया प्राबल्यात् । वक्ष्यते हि 'यद्यप्यन्यदेवत्यः पशु'रिसादौ तत् । वस्तुतस्तु यथैव नायं केवलश्रुतिविरोधः, एवं न केव. लवाक्यविरोधोऽपि । गाईपत्यपदसमभिव्याहारस्यन्यधिक रणपूर्वपक्षन्यायेन समीपस्थितिविशेषणत्वादिनाप्युपपत्तेः । अतश्चायंमुभयविरोधाऽपि सन कृतिकारकत्वादेर्भावनान्वयि. तया- प्राधान्यात्तद्वोधकतृतीयादेरपि प्राधान्यावगतः 'प्रधा. नेन व्यपदेशा भवन्तीति न्यायात् श्रुतिविरोध एवेति भण्यते, न वाक्यविरोधः । अत एव यत्र वाक्यमेव परस्य कृतिकारक- स्वादेश्च गमकं तत्रैव तद्विनियोगस्तेन प्रमाणान्तरनिरोधश्च । प्रकते तु केवलं श्रुतिलिङ्गविरोध एवेति युक्तस्तया तस्य बाधः । बा. ध्यलिङ्गविषयोऽपि चात्र केवलमिन्द्रपदमेव । अवशिष्टपदानां तु तदेकवाक्यतयेन्द्राङ्गत्वान्न तद्विषयत्वम् । अतश्च तदंशे श्रुति. वाक्यविशेष एव । वस्तुतस्तु श्रुत्येन्द्रपदस्य ,गाईपसाङ्गत्वे प्रमापिते अवशिष्ट- पदानां तदेकवाक्यतया गाईपत्याङ्गत्वस्यैवापत्तेनं तदंशे श्रुतेापार इति सा वस्तुतस्तात्पर्यगत्येन्द्रपदमात्रविषयिण्येवेति ध्येयम् ॥ एवमेकस्मिञ्च्छषिणि शेषानेकत्वस्य, श्रुतिलिङ्गविरोधोदा. हरणं-एकस्मिञ्च्छेषिणि गार्हपत्ये चयनायतासम्पत्यर्थ स्मर- जापेक्षे प्रकरणपवितासंयुक्ताग्नेय्या लिङ्गेन प्राप्नुवन्त्याः श्रुति- प्राप्तैन्या बाध इति. द्रष्टव्यम् । तदा चाग्नेयीमन्त्रस्य सामान्यस- म्बन्धसत्त्वेऽन्यत्राप्युत्कर्षः, नो चेजपादौ विनियोग इति ध्येयम्।। . ४५ मी० कौ० ·- ३५४ मीमांसाकौस्तुभे [ बलाबलाधि- ( श्रुतिवाक्यविरोधोदाहरणम् ) श्रुतिबाक्ययोर्विरोधे- 'आग्नेय' इत्यादौ सम्बन्धसामान्ये तद्धितमभ्युपगम्य वाक्यादग्नेरष्टाकपालाङ्गत्वं श्रुत्या देवतातद्धि- तत्वादवगतेन यागाङ्गत्वेन बाध्यते । सर्वत्र चोत्तरोत्तरप्रमाण- स्य पूर्वपूर्वप्रमाणकल्पकत्वावश्यकत्वस्य तत्तत्स्वरूपनिरुपणाव. सर एवोक्तत्वाद्दौर्बल्यम् । वार्तिके वारुण्यस्य वाक्यीयंकहाय. न्यङ्गत्वं श्रौतेन क्रयाङ्गत्वेन बाध्यत इत्युक्तम् । तदेकहायनीसम्ब. न्धस्याव्युत्पन्नत्वादव्युत्पन्नपदसभिधेर्वाक्यत्वानुपपत्तेरुपेक्षितम् । शेषानेकत्वे तु क्रमप्रकरणादिनाग्निष्टोमस्तोत्राङ्गतामापन गिरापदव्यतिरिक्तपगाधैकवाक्यतापनगिरापदस्थापि तदेक. वाक्यत्वेनाङ्गत्वप्रसक्तौ 'ऐ कृत्वोद्गेय'मिति विकारार्थत. द्वितश्रुत्या इरापदविधानम् । यद्यपि नेयं मुख्या श्रुतिस्तथापि गौणश्रुतेरेवोदाहरणम् । मुख्यश्रुतेस्त्वन्यन्मृग्यम् । वस्तुतस्तु गिरापदव्यतिरिक्तप्रगावस्येव गिरापदस्यापि तेनैव प्रमाणन स्तोत्राङ्गत्वोपपत्ते यमेकान्तेन श्रुतिवाक्यविरों: धः । किन्तु यत्र तद्व्यतिरिक्तपदानां लिङ्गेन स्वार्थाङ्गत्वं तस्य च देवस्य त्वादिपदवद्वाक्येनैवेतरपदार्थाङ्गत्वं तत्र तत्स्थाने पहा. न्तरस्य श्रुत्या विधाने दष्टव्यम् । (श्रुतिप्रकरणविरोधोदाहरणम्) श्रुतिप्रकरणविरोधे-एकविंशत्यांधनुवचनानां प्रकरणादर्शा- घनत्वप्रसक्ती प्रतिष्ठाकामस्येति गौणषष्ठीश्रुत्या पुरुषार्थत्वम् । द्वादशाहीनस्येति न श्रुतिपकरणविरोधोदाहरणम् । अपि तु श्रु- तिक्रमविरोधोदाहरणमेव, द्वादशात्वस्य सिरूपत्वेन प्रकरणा. विषयत्वात् ।

·करणम् ] तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । ३५५ . यत्वत्र राणककारेण प्राकृताङ्गानुवादेन विधानादस्यापि प्र. करणविषयत्वमित्युक्तम् । तदहीने उपसदामातिदेशिकत्वेऽपि ज्यो। तिष्टोमे औपदेशिकत्वात्तदनुवादेन विहितस्य द्वादशत्वस्य ज्यो. तिष्टोमप्रकरणविषयत्वानुपपत्तैरुपेक्षितम् । शेषानेकत्वे तु प्रतिष्ठाकामदर्शपूर्णमासप्रयोगे प्रकरणात्पा. चश्यानुवचनेऽङ्गत्वेन प्रसक्ते षष्ठीश्रुत्यैकविंशत्यनुवचनविधा नम् । यद्यपि चात्र नित्यानुवचनस्याग्निसमिन्धनाङ्गत्वमेव वा. स्तवम् , न तु दर्शाद्यपूर्वीयप्रयोगाङ्गत्वमपि; तस्योद्देश्यतावच्छेद- करकेनान्यथासिद्धः। प्रतिष्ठाकामीयत्वं तु नोद्देश्यतावच्छेदकमपि । 'एवं काम्यानुवचनस्यापि श्रुखा प्रतिष्ठाङ्गत्वमेव, न तु तत्का. मायदर्शादिप्रयोगाङ्गत्वं प्रमाणाभावात् , तथापि सम्बन्धमात्रेऽङ्गत्व- मुपचर्य वार्तिककारेणोदाहृतमित्युदाहृतम् । वस्तुतस्तु युक्तमुदाह- रणमूह्यम् । एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् ॥ (श्रुतिक्रमविरोधोदाहरणम् ।) श्रुतिक्रमविरोधे-परिव्याणादियूपधर्माणामनुष्ठानसादेश्या दग्नीषोमीयाङ्गत्वे तदीययूपाङ्गत्वे वा प्रसक्ते द्वितीयाश्रुसा यूप- संस्कारार्थत्वावगमात् यूपस्वरूपे चानर्थक्याभावेनापूर्वसाधनत्वल. क्षणातापर्यग्राहकदुर्बलप्रमाणापेक्षाया अभावादनुवादस्य मंनि. हितगामित्वसिद्धर्थं तदपेक्षणेऽपि च यूपस्पोपदेशातिदेशाभ्या. मवगताङ्गभावस्याप्यग्नीषोपीयप्रयोगान्त:पातोत्पत्तित्वाभावेन भि. अकालानुष्ठितस्य ज्योतिष्ट्रोमसम्बन्धिसर्वपशुयागार्थ व्यक्तिसा. धारणत्वावगतेस्तदुद्देशेन विहितानां परिल्याणादीनां सर्वपशु. यागसम्बन्धियूमाङ्गत्वमिति तान्युदाहरणम् । एवं 'रशनया यूपं परिव्ययती' सनेनोक्तयूपकर्मकपरिव्यागोदेशेन विहितमया रशना. या अपि सर्वसम्बन्धिपरिव्याणाङ्गत्वम् । तद्धर्माणां च दर्भमयत्वा.

·मीमांसाकौस्तुभे [ बलाबलाधि- दीनां ताशरशनाङ्गत्वम् । न च परिव्याणादीनामनीषोमीयपशुमात्रसम्बन्धियूपाङ्गत्वे. ऽपि पश्वन्तरेऽतिदेशेन प्राप्त्युपपत्ते पस्यैकत्वेन च सकृदनुष्ठि. तानामेव प्रसङ्गेन सिध्युपपत्तेः सर्वसम्बन्धे फलाभावः। परिव्या- णे फलाभावेऽपि रशनाविधौ द्वितीयान्तयूपपदसमभिन्याहारम- हिम्नत यूपसम्बन्धिपरिव्याणत्वावच्छेदेन रशनातद्धविधानात सवनीयपश्वर्थापूर्वपरिव्याणान्तरेऽपि रवाना तद्धर्मपाप्तिरूपफलस. स्यात् । सवनीये हि "आश्विनं ग्रहं गृहीत्वोपनिष्क्रम्य यूपं परिव्य. यती"ति परिव्याणं कालविशेषे विहितम् । तच्च न सर्वार्थम् एत- द्वाक्ये यूपस्वरूपे आनर्थक्येना'नि समाष्टी तिवदपूर्वसाधनलक्षणा- थमनुष्ठानसादेश्यापेक्षणेन सवनीयार्थत्वस्यैवावगतः प्रकृतकार्यस्य सिद्धत्वाच्च न तदर्थमपि । अतश्चापूर्वे तस्मिन्नपि रशनात. धर्मपाप्तिः फलम् । प्रकारान्तरं चाग्रे निरूपयिष्यते । एवं यथाक्रम- पाठस्य सन्निधौ पाठस्य च श्रुतिविरोधे उदाहरणमूह्यम् । शेषानेकत्वे तु संनिधानात् पशुकामसाध्यप्रणयनप्रयोगे च सिद्धरूपस्य चमसंस्य प्रसक्तौ श्रौतेन गोदोहनेन वाधः । इदमपि च श्रुतिप्रकरणविरोधवत् सम्बन्धमा विरोधादुदाहृतम् । (श्रुतिसमाख्ययोर्विरोधोदाहरणम् ।) श्रुतिसमाख्ययोर्विरोधे पौरोडाशिकमिति समाख्याते काण्डे समाम्नात 'इषे त्वत्ययं मन्त्रः समाख्यया पुरोडाशाङ्गत्वेन प्रेस- तः "इषे स्वेति शाखां छिनती तीतिकरणाख्यगौणश्रुत्या शाखाच्छेदनाङ्गत्वेन विनियुज्यते । न चात्राधिकारख्यमकरणेन साक्षाद्यागाङ्गत्वावगतेरयं श्रुतिक्रमविरोधः । यागस्य स्पष्टीलगकमन्त्रान्तरावरुद्धस्वेना- स्य साक्षात्तत्रानन्वये आनर्थक्यतदङ्गन्यायेनाङ्गेषु प्रसक्तौ समा.

·करणम् ] तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । ३५७ ख्यानुरोधेन पुरोडाशाङ्गतोपपत्तेः । अत एवोपजीव्यसमाख्यानु. रोधेन क्रमसङ्कोचः। अथवा यत्रानारभ्वाधीते. मन्त्रे क्रतुविशेषाङ्गत्वबोधका समाख्या तत्रान्यक्रत्वङ्गत्वे श्रुत्यन्तरमह्यम् । शेषानेकत्वे तु हौत्रसमाख्यातायां ऋतुयाजयाज्यायां समाख्यया होतरि प्रसक्ते यजमानस्य याज्येति गौणषष्ठीश्रुया यजमानः कर्तेत्युदाहार्यम् तस्मात्सिद्धं श्रुतेः स्वोत्तरेभ्यः माबल्यम् ॥ ( इयोलिङ्गयोर्विरोधे उदाहरणम् ) एवं लिङ्गस्यापि लिङ्गन विरोधे-मन्त्राणां गौणसामर्थेन गौणार्थाङ्गत्वे प्रसक्ते मुख्यसामर्थ्येन मुख्याङ्गित्वम् । शेषानेकत्वे वेकस्मिञ्छषिणि गौणमुख्यसामयन मन्त्रद्वयमुदाहाय॑म् ।। (लिङ्गवाक्यविरोधोदाहरणम्.) लिङ्गस्य वाक्येन विरोधे तु "स्योनं ते सदनं कृणोमि घृ. तस्य धारया सुशेवं कल्पयामि । तस्मिन्सीदामृते प्रतितिष्ठ बीही- गां मेध सुमनस्यमान" इति मन्त्रः पूर्वोत्तरार्धयोरेकत्र संनिधा. नात्मकेन वाक्येन सदनमात्राङ्गत्वेन प्रसक्तो लिङ्गेन पूर्वार्ध म. दने उत्तरार्ध च सादन इसेवं.विभज्य विनियुज्यते । न चात्र भिन्नप्रतीतिविषयानेकमुख्यविशेष्यराहित्यरूपैका- यस्याख्यातभेदेनाभावादेकवाक्यत्वाप्रसक्तः कथं लिङ्गेन तस्य बांध इति वाच्यम् । प्रतीतितः ऐकाभावेऽपि तच्छब्दस्य पूर्व- सापेक्षत्वेन 'ये यज्ञपति /नित्यादौ प्रच्छब्दस्येव विभज्यमा- नसाकाङ्कत्वात्तन्मात्रेणैव तद्वदेवार्थैकत्वमपि प्रकल्प एकवाक्यत्वो. पपत्तेः । शक्यते शाख्यातोपाचार्या अपि भावनाया भावनान्तरे प्रकारतया साकाङ्कत्वे समन्वयः 'पश्य मृगो धाक्ती'त्यादिव. स्कल्पयितुम् । अत एवाख्यातस्योत्सर्गतो मुख्यविशेष्यतयैव .

·? ३५८ मीमांसाकौस्तुभ [बलावलाधि- स्वार्थप्रतिपादकत्वेऽपि साकाङ्कस्थले प्रकारतया तत्कल्पनमपि 'नातीव दोषाय । अत एव प्रकारत्वेन स्वार्थबोधकल्पनाप्यसातविरोधि- त्वादाकासाथापकतच्छन्दश्रवणाभावाच न पूर्वाख्याते । अपि त्वीदृशं सदनकरणं यस्य कचित्मतिष्ठापनं साध्यमित्येवमुत्तर- भावनाया एव प्रकारत्वकल्पनादुत्तराख्यात एव । एवं च सदनकरणे पूर्वार्धम्य लिङ्गेनैव विनियोगेऽप्युत्तरा- धस्य देवस्य स्वादिपदस्य निर्वापादिपदैकवाक्यतया निर्वाप इव पूर्वाकवाक्यतया सदनकरणे विनियोगो नानुपपन्नः । नन्वेवं वाक्यस्य प्रसक्तावपि कथं लिङ्गेन तद्वाधः ? योवता देवस्य त्वादिपदवदस्यापि पृथक्मयोगे साकाङ्गत्वेनानक्या- सङ्ग इति चेत् तच्छन्दोहि पूर्वप्रसिद्धिमात्रपपेक्षते, न तु वाक्यीयां पूर्वप्रसिद्धिम् , प्रकरणप्रसिद्ध्यापि लोके तदर्शनात् । वेदेऽपि तप्ते पयसि दध्यानयतीति वाक्यान्तरप्रापितस्य पयस 'स्सा वैश्वदे- वीति तच्छन्देन परामर्शाच्च । यच्छन्द एव हि तच्छब्दार्थ स्ववा. क्योपस्थितं नियमनापेक्षते 'येन कर्मणेर्सेत्तत्र जयाजुहुया'दि. सादौ तथैव व्युत्पत्तिदर्शनात् , न तु तच्छब्दोऽपि । अतश्च तच्छ- ब्दस्य स्वाक्योपस्थितमात्रपरामार्शवनियमाभावाद्विभज्यमान- साकाङ्क्षस्वाभावेनार्थकत्वकल्पनानुपपत्तेः युक्तो लिङ्गमावण पुरो- डाशसादन एवोत्तरार्धस्य विनियोगः। • एवं सत्यपि देवस्य वेत्यादिपदस्थानर्थक्यं पृथक् प्रयोग भवेत ततो भवेदप्युत्तरार्धस्य सदने विनियोगः । लिङ्गावगतापूर्वसाध. नीभूतपुरोडाशप्तादनार्थत्वेन सुतरां सार्थक्यात.। तस्मासिद्धमुत्त- राधस्य लिलारसादनाङ्गत्वमेव, न तु वाक्यात्सदनाङ्गत्वमिति । अत्र च सर्वत्रोत्तरोत्तरप्रमाणस्य पूर्वपूर्वपमाणकल्पनापकारस्स. .

·करणम् ] तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । ३५९ वोऽपि तत्तत्प्रमाणस्वरूपनिरूपणावसरे एव अपश्चित इति नेह पृथक्प्रपञ्च्यते । शेषानेकवे त्वेकस्मिरेत्र सदनकरणे शेषिणि वाक्यादुत्तरार्धस्यापि शेषस्त्रे प्रसक्ते लिङ्गादपूर्वार्थस्यैव तदिती. दमेव भान्तरेण द्रष्टव्यम् । यवत्र वार्तिककुनोदाहरणान्तरमुक्तं-'होता यक्षन्मित्रावरू- गौ प्रशास्तारौ प्रशास्ताहतुना सोमं पिषतां प्रशास्तयजेति प्रैषपा. ठस्य 'मैत्रावरुणः प्रेष्यति चानुचाहेति वाक्येन मैत्रावरुण- कर्तृकत्वे प्रसक्ते स्वात्मनि प्रशास्तृशब्दवाच्ये मैत्रावरुणे स्व. स्यैव भैषासम्भवाल्लिङ्गेनान्यकर्तृकत्वम्, तत्रा 'पीतरमन्यस्तेषां यतो विशेषस्स्यादिति न्यायेनाच्छावाके प्राप्ने सामान्यसमाख्यया होतुरेव लिङ्गेन प्रतिप्रसव इतितद्राह्मणवाक्यस्य मन्त्रलिङ्गेन बाधायोगादुपेक्षितम्। न हि मन्त्रलिङ्गं तदपेक्षया प्रक्लम् , मन्त्रस्य ब्राह्मणविहितार्थप्रकाशकत्वेन तत्परतन्त्रत्वात् । अन्यथा मनोताम- न्त्रस्यापि सामान्यसम्बन्धग्राहिप्रमाणसत्वेन लिङ्गात्सवनीयाङ्गत्वा- पत्तौ “यद्यप्यन्यदेवत्यः पशुराग्नेय्येव मनोता कार्य"ति वाक्यावग- तांनीषोमीयाङ्गत्वबाधापत्तेः । न हीयं श्रुतिः, येन लिङ्गं वाधेत । अन्यदेवेत्यपशुशेषत्वस्य समभिव्याहारगम्यत्वात् तेनार श्रौत त्वोक्तिरपि वातिककारीया नातीवादर्तव्या । यथा च नास्य वाक्यस्य वागव्यादिपशावृहनिवर्तकत्वं तस्य प्रकृतावन्यायनि- गदत्वेनाप्रसक्तत्वात् , कि तूत्कर्षनिवर्तकत्वमेव, तथा मन्त्रा- धिकरण एव प्रपञ्चितम् , दशमे चोपपादयिष्यते। अतश्च ब्राह्म- वाक्यस्य मन्त्रलिङ्गेन बाधायोगानंदमुदाहरणं लिङ्गवाक्यवि. रोघे सङ्गच्छते। कथं तहस्य औषस्य होतृकर्तृकत्व सिद्धिः ? 'उच्यते-दुर्व- लस्यापि प्रमाणस्य विशेषविषयत्वे तेन प्रबलस्यापि सामान्य- .

·मीमांसाकौस्तुभे [ बलाबलाधि- विषयस्य सङ्कोच इष्टः । 'यस्मिन्देशे मृगः कृष्ण' इयादि स्मृत्या क्रतुस्मृतिश्रुतिसङ्कोचस्य प्रमेयबलाबलवत्चन्यायेन सा. धितत्वात् । तदिहापि ब्राह्मणवाक्यस्य सामान्यविषयवान्मन्त्र. लिङ्गस्य विशेषविषयत्वेन बाधकता, न तु लिङ्गत्वेनेति नेदं लि. अवाक्योदाहरणं, न वा औषस्य होतकर्तृकत्वसिद्धिः । . न च होतुः प्रैषपाठकर्तृत्वे प्रैषार्थस्य याज्यामन्त्रपाठस्य मैत्रावरुणकर्तृकत्वापत्तेोता यहदिति मन्त्रोपक्रमे होतुर्याज्याम. त्रपाठकर्तृत्वलिङ्गानुपपत्तिः । तत्रत्यहोतशब्दस्या'य कस्माद- होतृभ्यस्सयो होत्रंशसस्तुभ्यो होता यक्षदिति प्रेती- ति पृष्ट्वा "प्राणो वै होता प्राणस्सर्वत्विज, इति प्रतिवचनकरणा- गौण्या वृत्या मैत्रावरुणपरत्वतात्पर्यावगतः । (लिङ्गप्रकरणविरोधोदाहरणम् ) लिङ्गप्रकरणविरोधेतु-पूषानुमन्त्रणमन्त्रस्य प्रकरणेन दर्शपूर्ण: मासयोविनियोगेमाप्त समाख्यासहकृतलिङ्गात्पूणदेवयकाङ्गत्वम्। इदं च सिद्धरूपत्वान्मन्त्रस्याधिकाराख्यप्रकरणविरोधे ज्ञेयम् । मुख्यप्रकरणविरोधे त्वन्यदूह्यम् । एवमग्रेऽपि । शेषानेकत्वे तुं पूषानुमन्त्रण एव प्रकरणादाये प्राप्ते मुख्यलिङ्गकेनानुमन्त्र- णेन बाधः। ( लिङ्गक्रमविरोधोदाहणम् ) लिङ्गक्रमविरोधे-'उपहूत उपहयानयोर्यथाक्रमं पाठा- प्रश्नप्रतिवचनशेषत्वे क्रमेणावगते लिङ्गाद्वैपरीत्यम् । एवं क्रमा. न्तरविरोधेऽपि द्रष्टव्यम् । शेषानेकत्वे त्वन्यदेवत्यविकृतिसन्नि- धावन्यदेवयानुमन्त्रणस्याम्नातस्य तद्देवत्यानुमन्त्रणेन बाधः । (लिङसमाख्याविरोधोदाहरण म्) लिङ्गसमाख्याविरोधे मनो ऋचः पृथुवाजवत्योश्च क्रमस.

·करणम् ] तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। ३६१ हकृतयाज्यासमाख्यया (१)सोमारौद्रयागे याज्यात्वे प्रसक्ते ऽग्नि- प्रकाशनलिङ्गात्क्रमसहकृतात्तदीये सामिधेनीकार्ये निवेश इति । शेषानेकत्वे तु(२) मनोचामेव सोपारौद्रयागे याज्यात्वप्रसक्ती तद्देवत्ययाज्यानुवाक्याभ्यां लिङ्गप्राप्ताभ्यां बाधः । ( वाक्ययोर्विरोधोदाहरणम्) वाक्ययोर्विरोधे-उपांशुत्वस्य "सरा वा एषा यज्ञस्ये"ति व्यवेतयज्ञपदैकवाक्यत्वाद्यज्ञभागधर्मत्वं "तस्माद्यत्किञ्चिदग्नी- षोमीयात्तेनोपांशु चरन्ती"त्यनेन मन्निहितयत्किश्चित्पदैक- वारणतयावतपदार्थधर्मत्वेन बाध्यते । शेषानेकत्वे तु 'पञ्चदश सामिधेनीरनुब्रूयात् , सप्तदश वैश्यस्येति । ( वाक्यप्रकरणयोर्विरोधोदाहरणम् ) वाक्यप्रकरणयोर्विरोध-पूषानुमन्त्रणमन्त्रगतम्या हं देवयज्य. या पुष्टिमान् भृयास'मिति पदसमुदायस्य प्रकरणादर्शायङ्गत्वे प्रस. के पूषपदैकवाक्यत्वात्पूषदेचत्यकाङ्गत्वम् । तथा श्रुतिविनियुक्त- स्यापि मुक्तवाकस्योपजीव्येन लिङ्गेनेष्टदेवताप्रकाशनार्थत्वस्था. नात्तदनुरोधेन पौर्णमास्यामग्नीषोमादिपदानि, अमावास्याया- न्द्राग्न्यादिपदानि विभज्य प्रयोज्यानीत्यस्यापि स्थापितत्वा. दग्नीषोमपदैकवाक्यतापनाना मिदं हविरजुषेता' मित्यादीनाम. मावास्यायां प्रयोगः, इन्द्राग्न्यादिपदैकवाक्यतापनानां चेदं हवि'. रित्यादीनां पौर्णमास्या प्रयोग इत्येवं प्रकरणादिदं हविरजुष. १. तैत्तिरीयसंहितायां द्वितीयकाण्डे द्वितीयप्रपाठके दशमानु: वाके “यो ब्रह्मवर्चसकामः स्यात् तस्मा एत सोमारौद्रं चरुं निर्व. पेत्' इति वाक्यविहितो यागः सामाग्रौद्रयागः । २. तै.सं.का.१-प्र.८. द्वाविंशेऽनुवाके "प्र बाहवा सिसृतं” इत्यू. चोऽनन्तरं "अग्निं व पूर्य गिरा देव" इत्याद्या बाषचं आनाताः ता: मनोच मी० कौ०४६ इत्युच्यन्ते।

·यथा चात्र ३६२ मीमांसाकौस्तुभे [ बलाबलाधि- तेत्यस्य द्विरावृत्तिप्रसक्तौ तत्तदेवतापदैकवाक्यतया विभज्य विनियोग इति । तत्र च मन्त्रपदानां सिद्धरूपत्वात् श्रुतिविनियुक्त त्वाच मुख्यप्रकरणविषयत्वाभावेऽप्यधिकाराख्यप्रकरणस्याङ्ग. ताबोधकतयाऽपूर्वसाधनलक्षणातात्पर्यग्राहकतयैतद्विषयेऽपि प्रस- तत्वाधुक्तो वाक्येन बाधः। मुख्यप्रकरणोदाहरणं तु वैमृधस्य प्रयाजादिवाङ्ग त्वप्रसक्तौ वाक्येन पौर्णमासमात्राङ्गत्वमिति । प्रकरणं वाक्यस्यापि कल्पकं तथा तत्स्वरूपनिरूपणप्रसङ्ग एव निरूपितम् । पौर्णमासांशे तु प्रकरणं सदपि दुर्वल. त्वादनुवादः । शेषानेकत्वे तु वेदिकरणवृत्तिहविरभिवासनो. तरत्वस्याधिकाराख्यप्रकरणामुख्यप्रकरणादेव वा दर्शाङ्गत्वे सिद्धे 'पूर्वेचुरमावास्याया'मित्यनेन पूर्वद्युः कालः। न हि सप्तम्याः प्राधान्यमर्थः, येनात्र श्रुतित्वं शक्येत अधिकरणत्वमात्रस्य तद- र्थत्वात् । अत एव सप्तम्यन्तस्थले शेषत्वमेव श्रौतं न तु शेषित्वम् ।। ( वाक्यक्रमविरोधोदाहरणम् ) वाक्यक्रमयोर्विरोधे-परिव्याणकरणक्रियमाणानुवादिमन्त्र: गतपरिकीरसिपरिवीतपदयोः लिङ्गादेवाग्नीषोमीयक्रमबाधेन यावत्परिव्याणशेषत्वेऽवगते तदेकवाक्यतापनपदान्तराणां तथैव क्रमबाधेन वाक्यात् सवनीयपरिव्याणार्थत्वम् । शेषानेकत्वे तु "वृषा पवस्त्र धारये"ति राजन्यस्य प्रतिपदं कुर्या"दिति इतिकर- णरूपगाणश्रुयाऽऽद्यपादमात्रस्यैव विनियोगाद्वितीयमारभ्य यथा. क्रमपाठेन नित्यप्रतिपद्वितीयादिपादपसक्तो नैमित्तिकप्रतिपदाद्य- पादकवाक्यतापनद्वितीयादिपदानां वाक्येन प्राप्तिः ।। (वाक्पसमाख्याविरोधोदाहरणम् ) वाक्यसमाख्ययोविरोध--भक्षानुवाकगतसध्यासमित्यादे. ' ·करणम् ] तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। ३६३. लिङ्गाद्रहणादौ विनियोगेऽवगते तदेकवाक्यतापनशेषपदानां स. माख्यया भक्षाङ्गत्वपसक्तो वाक्याद्रहणाद्यतत्वमिति । शेषाने. कत्वे तु भैषानुवचने समाख्या होत्प्राप्तवाक्येन मैत्रावरुणवि. धानमिति ॥ ( प्रकरणयोर्विरोधोदाहरणम् ) प्रकरणयोर्विरोधे-अभिक्रमणादेर्महाप्रकरणा(१)दर्शपूर्णमा- साङ्गत्वपसक्तौ प्रयाजागत्वमवान्तरप्रकरणात् । शेषानेकवे तु यत्रानेकसमुदाये महाप्रकरणादेकधर्मप्राप्तिरवान्तरप्रकरणाच्च तद्विरुद्धधर्माणां, तादृशस्थलमूह्यम् । ( प्रकरणक्रमयोर्विरोधोदाहरणम् ) प्रकरणक्रमयोर्विरोधे-अनेकेष्टिपशुपोमयागात्मके राजसूये- ऽभिषेचनीरो नाम सोपयागः । तत्संनिधा वदयिती" यादिना विदेवनाद्ययागरूपमाम्नातम् । तस्य चायागत्वादेव राजसूयफलस- म्बन्धे बाधितेऽङ्गत्वावश्यम्भावेन संनिधिलक्षणक्रमादभिषेचनी- मात्राङ्गत्वप्रसक्तौ प्रकरणाद्राजसूययागाङ्गत्वम् । न चाभिषेचनीयस्यापि फलववेनापतिबन्धाकाङ्कवादवा. न्तरप्रकरणोपपत्तेर्वैपरीसशङ्का । तस्य विकृतित्वेन प्राकृताङ्गैरेव परिपूर्णत्वात्तदनुपपत्तेः । ननु विकृतावपि कचिदस्येव प्रकरणं यत्र प्राकृताङ्गानुवादे. न प्राकृतकार्यापनमपूर्व वा विधीयते, यथा-शराः, पृषत्ता चान् याजेषु । तत्र हि निरङ्गाङ्गस्यैव प्राकृताङ्गस्प विकृया हाणे माका. सत्वानिवृत्तेरङ्गस्यापि प्राकृताङ्गग्रहणसमय एव ग्रहणम् । अस्तु वापाकृताङ्गानुवादेन विहितापूर्वाङ्गस्थले उपहोमादिवत्सन्निधाना- १. दर्शपूर्णमासाङ्गत्वमवान्तरप्रकरणाद्वाध्यते ।।

·३६४ मीमांसाकौस्तुभे [ बलाबलाधि- देव ग्रहणं तथापि प्राकृतकायापनास्थले तावद्युक्तमेव प्राकृताङ्ग- ग्रहणसमये ग्रहणम् । यद्यपि चात्र वाक्यीय एव विनियोगह,तथाप्यनिवृत्ताकाङ्क्षा- यामेव विकृत्या ग्रहणान्मूले प्रकरणविनियोज्यत्वव्यवहारः । यत्तु तादृशाङ्गसन्दंशपतितमसंयुक्त क्रियारूपं च सद्विक- तौ प्रकरणेनैव ग्राह्यम्, अनयोश्च सन्निहितप्रतियोगिततिकर्तव्यता. काङ्खाया आनिहत्तत्वात् । यदपि चासंयुक्तं नोक्तविधमाकृताङ्गसम्बन्ध्यङ्गसन्दष्टम् अपि तु प्रधानोत्तरमुक्तविधाङ्गात्पूर्व समाम्नातं तदपि प्रकरणेच गृह्यते । उक्तहेतोस्तवाप्यविशिष्टत्वात् । अतश्च प्रकृतेजी प्राकृतमा. हेन्द्रस्तोत्रानुवादेन 'माहेन्द्रस्य स्तोत्रं प्रसभिषिच्यत' इति वाक्य- विहितादभिषेकात्पूर्वमभिषेचनीयोत्तरं विदेवनादानां पाठातेषां प्रकरणग्राह्यत्वोपपत्तिरिति चेत्-- सत्यप्याभिषेकस्य माहेन्द्रस्तात्राङ्गत्वे तस्याप्राकृतकार्यापन्न- वेन भवदुक्तरीत्यैव प्रकरणग्राह्यत्वाभावात्तत्पूर्वभाविनामापे प्र. करणग्राह्यत्वानुपपत्तेः। वस्तुतस्त्वभिषेचनीयान्तिममाकृताङ्गसम्बन्धिवैकृतगुणविध्यु- त्तरकालं विदेवनादीनामभिषेकस्य चाम्नानात्ताशोत्पतिविधी च माहेन्द्रस्याश्रवणेन तस्य माहेन्द्राङ्गत्वानुपपत्तिः । न चोत्पत्तिवाक्ये तदङ्गत्वाश्रवणेऽपि संनिधिप्रकरणं च बाधित्वा वाक्यान्तरेण बदङ्गत्वोपपत्तिः । तद्वाक्यस्य प्रतिशब्द- योगेनाभिषेके माहेन्द्रस्तोत्रकालतामात्रविधायकत्वेन स्तोत्राङ्ग- ताविधायकत्वाभावात् । एवं, सयपि यद्यममेवाभिषेकविधि- स्यात् ततो बृहस्पतिसवादिवदार्थादेतदु तेन वाक्येन भवे. दपि तदङ्गत्वं, न स्वेतदस्तीत्युक्तम् । अतश्चोत्पत्तिवाक्य ·करणम् ] तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । . एन प्रयोजनजिज्ञासायां सन्निधानात्प्रकरणाद्वा प्रयोजनस्या. वगमान्माहेन्द्रस्य स्तोत्रं प्रत्यभिषिच्यत इति कालार्थ एव. संयोग इति वक्ष्यते । तेनाभिषेकस्यापूर्वस्वविधयापि मा. हेन्द्रस्तोत्राङ्गत्वाभावाचत्पूर्वभाविनां विदेवनादानामाभिषेचनी यमकरणविनियोज्यत्वशङ्कानुपपतेस्संनिधानादनुष्ठानसादेश्यावा. भिषेचनीयाङ्गत्वं वाच्यम् । तच दुर्बलं प्रकरणात् । तेन हि विदेवनायभिषेकान्तानां राजसूयाङ्गत्वमवगम्यते । ननु राजसूयो नाम न कश्चिदर्थान्तरम् । अपि विष्टिपशुसामे- यम एव । ते च सर्वे प्रत्येकं विकृतित्वानिराकाङ्क्षा एवेति न प्रकरणं तस्थेति चेत्-न प्रत्येकजन्यपरमापूर्वाणां प्राकृतैरङ्गैनै. राकाङ्केऽपि सर्वयागजन्यकपरमापूर्वस्य साकाङ्कत्वात्तजननानुकू- लप्रत्येकापूर्वनिष्ठयोग्यतासम्पादकत्वेन प्रकरणग्राहलोपपत्तेः । वस्तुतस्तु तादृशपरमापूर्वानङ्गीकारेऽपि पवित्रादारभ्य क्षत्रस्य धृति यावद्विधिषु 'राजसूयाय ह्येना उत्पुनाती'त्यनेनोपक्रमात "राजसूयेनेजानस्सर्वमायुरेती"त्युपसंहाराद्वाचनिकाङ्गसन्दयोन राजसूयत्वेन रूपेण सर्वेषामेवाकाटोनीतेति सर्वप्रकरणोपपत्तिः अत एव विदेवनादीनामारादुपकारकत्वात्तत्काले तन्त्रेणानुष्ठाना. वगते प्रकृती क्रमबाधफलालाभेऽपि नामातिदेशेन पवित्रादि. विकारे विदेवनादिधर्मप्राप्तिरूपफलेोपपत्तिः । एवं प्रकरणस्य यथाक्रमपाठेनापि विरोधे उदाहरणं मृग्यम् । शेषानेकत्वे तु यथाक्रम पाठानिरापदस्याग्नीषोमस्तोत्रान- त्वप्रसक्तावधिकाराख्याकरणादिरा पदस्य तदङ्गत्वमिति । उदा. हरणान्तरं वा यथापेक्षितमूह्यम् । प्रकरणसमाख्ययोर्विरोधोदाहरणम्) प्रकरणसमाख्ययोर्विरोधे-पौरोडाशिंकसमाख्यया प्रयाजा.

·३६६
मीमांसाकौस्तुभे [बलावलाधि-
दीनां पुरोडाशाङ्गत्वे तत्साध्याग्नेयादियागमात्राङ्गत्वे वा प्रसक्ने
'प्रकरणस्थयागाङ्गत्वमिति । शेषानेकत्वे तु यथोचितमूह्यम् ॥
(क्रमयोर्विरोधोदाहरणम्)
क्रपयोविरोधे-काम्ययाज्यानुवाक्याकाण्ड संनिधिलक्षण.
क्रमाद्वयोरेन्द्रामयोज्यिादयेऽप्यनियमेन प्राप्ते यथाक्रम.पाठेना.
त्यन्तप्रधानप्रत्यासन्नत्वात्क्रमेण विनियोग इति ।
यद्यपि च क्रपाधिकरणे एकग्रन्थस्थसंनिध्यपेक्षया यथाक्रम
पाठस्य दौर्बल्यमुक्तं तथापि प्रकृते तस्य भिन्नग्रन्थस्थत्वात्तदपे.
क्षया पाठस्य प्राबल्याविरोधः । क्रमान्तरस्य तु परस्परबलाबलं
तत्रैवोक्तम् । उदाहरणं तूह्यम् ।
एवं शेषानेकत्वेऽपीदमेबोदाहरणं 'स्योनं त' इति मन्त्रबद्यो.
ज्यम् । क्रमान्तरे तूह्यम् ।
(मसमाख्याविरोधोदाहरणम् ।
क्रमसमाख्ययोर्बिरोधे पौरोडाशिकसमाख्याते काण्डे समा.
म्नातस्य मन्त्रस्य "शुन्ध, दैव्याय कर्मणे देवयज्यापा" इयादे-
स्समाख्यया पुरोडाशाङ्गत्वे तत्साध्याग्नेयादियागीयपात्रमोक्षणा
ङ्गत्वे प्रसक्तेऽवान्तरसंनिधानात्सान्नाययापूर्वसाधनीभूतत्वपमा..
पणेन तदीयपात्रोक्षणाङ्गत्वम् । तथा चात्र महाधिकाराख्यगौणा-
करणेन समाख्यां संनिषिं च वाधित्वा न सर्वसम्बन्धिपा.
बाङ्गत्वं तथा क्रमाधिकरण एवं व्युत्पादितम् । यथा च समा-
ख्यास्थानादिकल्पिका तथा समाख्याधिकरणे ।
एवं क्रमान्तरैस्समाख्याविरोधेऽप्युदाहरण मृह्यम् । शेषाने.
कत्वे तु यथोचितमसङ्कीर्णमूह्यम् ।
( समाख्ययोर्विरोधोदाहरणम् )
एवं समाख्ययोरपि सामान्यविशेषभावादिना विरोधः
शेष्यनेकत्वे शेषानेकत्वे च चोदाहर्तव्यः ।
-
.

·करणम् ] तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । ३६७ ( श्रुत्यादीनां प्राबल्यदौर्बल्ये क्वचित्बपरीत्यमपि ) एवं ताबक्च्छुत्यादीनां पूर्वपूर्वस्य प्रावल्यमुक्तम् । कचिच' विपरीतमपि तत् । तथा पूर्वपूर्वस्वानुमानिकत्वे उत्तरोत्तरस्य च प्रत्यक्षत्वे । अत एव वैदिकमन्यार्थदर्शनरूपमनन्यथासिद्धं लिङ्गं स्मृत्यनुमितश्रुत्यपेक्षया प्रबलम् स्मृतेर्मुलान्तरस्यापि सम्भावित. स्वादन्यायदर्शनस्याप्यन्यथानुपपत्तिविधया लिङ्गत्वाच । अत्र च मातुलकन्यापरिणयनस्यानुदाहरणत्वेऽप्यन्यदुदाहरणमूह्यम् । यत्रं च दुर्बलस्यापि प्रमाणस्यात्यन्तमानर्थक्यं विषयाभा. बापत्र प्रबलस्यापि सङ्कोचरूपं बाधमङ्गीकृस दुर्बलस्य पावल्पम् , यथा वषट्कारानिमित्तभक्षादेः प्रबलेन श्रुत्यादिना प्रतिपाद्या- बच्छेदेन प्राप्तस्य यजमानचमस इति समाख्यया विषयान्तरं प्रतिपद्यमानाया यजमानकर्तृकभक्षान्तरस्य सोपसंस्कारार्थत्वेन विधानात्प्रतिपाद्यसोमैकदेशसंस्कारकत्वं वक्ष्यते । अत एव पूर्वोक्तवाधविषयाणां दुर्बलप्रमाणानामस्ति कश्चि. द्विषय इति युक्तस्तया बाधः । ताहि-पौरोडाशिकं हौत्रमित्यादिसमाख्यायास्तावत्सामा न्यविषयत्वाच्छुन्धनमन्त्रादिव्यतिरिक्तविषयत्वेनाप्युपपत्तिः क्रम प्रकरणवाक्यानां च पारायणाशुपंयोगितयापि कंचिदाग्नेयो. ऽष्टाकपाल इत्यादौ पार्टिकान्वयविषयत्वेनापि वाक्यस्योपपत्तिः। लिङ्गं तु गौणीवृत्युपयोगशक्यार्थप्रतिपादनेनोपयुज्यत एव । एवं यत्र प्रबलप्रमाणस्याविशेषप्रवृत्तावानर्थक्यं गौरवं वा यथा-व्रीहीन्मोक्षती'त्यादौ 'सुवेणावधती'त्यादौ तत्र व्रीहिस्वरू- पार्थत्वे आनर्थक्यमवदानमात्रार्थस्त्रे चायसावष्टम्भादियोग्यता कल्पना गौरवमिति तत्र प्रकरणेन स्वाभाविकयोग्यतया च दुर्बलयापि सङ्कोचः प्रवलस्येति ।

·३६८ मीमांसाकौस्तुभे [बलाबलाधि- (प्राप्ताप्राप्तवाधभेदनिरूपणम् ) ननु लिङ्गादेर्मन्थरप्रतिकत्वेन श्रुतिसत्वेऽताबोधकत्वानु. पपत्तेः अप्रसक्तस्य च विनियोगस्य कायं बाध इति चेत्-ससम् । अत एवास्यामाप्तबाधत्वमिति वदन्ति । तवं चाङ्गताबोधकलिङ्गा. दिकल्प्यश्रुतिकल्पनप्रतिबन्धकत्वं श्रुत्याहिगार्हपत्याङ्गवे मन्त्र- स्य प्रमिते निराकात्वालिजन श्रुतिकल्पनानुपपत्तेरिन्द्राङ्गत्व. मप्राप्तमेव । एवं दाशमिकोऽपि कचिदप्राप्तबाधः । यथा-गृहमंधीये "आ. ज्यभागौ यजती"सनेन प्रयाजादीनां तत्पापकप्रमाणकल्पनाति- बन्धकत्वात् । यत्र तु प्रापकप्रमाणं क्लुप्तं तत्र प्राप्तबाधः, यथा. सामान्यशास्त्रस्य विशेषशास्त्रेण । ननु यदि सामान्यशास्त्रेण पदेऽप्याहवनीय इत्यवगतं तदा कथं तस्य बाधः?न पत्र नेदं रजतमित्यादिवन्मिथ्यात्वबोधरूपो बाधस्सम्भवति सामान्यशास्त्रस्यापि निर्दुष्टत्वेन तजन्यबोधस्य दोषाजन्यतया तस्य मिथ्यात्वायोगात् । न च करणनिष्ठदोषाभावेऽपि वस्तुतः करणे विशेषविष. यातिरिक्तविषयक एव शेषादर्शचकृतप्रमादरूपप्रमातृदोषेण प्र. मातुः भ्रमरूपतद्विषयकत्वबांधोपपत्तेर्विशेषदर्शनेन तन्मिथ्यात्वो. पपत्तिरिति वाच्यम् । एतादृशमाप्तबाघस्य श्रुतिलिङ्गादिष्वपि सं. भवात् । तत्रापि हि.गार्हपत्याङ्गतारूपविशेषादर्शने प्रमातुर्लिङ्गमा. प्रदर्शनन श्रुतिकल्पनद्वारेन्द्राङ्गताविषयकत्वभ्रमस्य सम्भवात् । अतस्सर्वत्रैव प्राप्तबाधत्वमिति चेत्-न ; प्राप्तबाधत्वं नाम क्ल तस्य बोधकस्य विशेषविषयताप्रतिबन्धकत्वम् । न चै- तच्छुतिलिङ्गादिषु सम्भवति । तत्र बोधिकाया लिङ्गकल्प्यश्रुते. नियमेनाकल्पितत्वात्कदाचित्कल्पिताया अपि प्रत्यक्षश्रुत्या ·करणम् ] तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । तस्या एव मिथ्यात्वकल्पनाच्च । सामान्यशास्त्रस्य तु क्लमत्वे. माकल्पनीयत्वाद्धोगान्तरे आहवनीयाभावापचया च. तन्मि: ध्यात्वकल्पनस्याप्ययोगात्वलुप्तस्य तस्य विशेषशास्त्रंण स्व. विषयविपयता प्रतिबन्धमात्रं क्रियत इति सोऽयमप्राप्तबाधः । एवं च सामान्यशास्त्रं विशेषविषयातिरिक्तविषयं परिशेषात्सम्प. द्यते । एवमुपदेशातिदेशनित्यनैमित्तिकपौर्वापर्यादिबाधेष्वपि द्र. व्यम् । अत एव तार्तीयोऽप्राप्तबाध इत्युत्सर्गपात्रम् । नन्वर्थलोपप्रयाम्नानादिवाधेषु भवेदप्येवं निषेधरूपवाच. निकबाधस्यले तु न प्रापकशास्त्रस्य स्वविषयता पतिबद्ध्यते । निषेधस्य निषेध्यप्राप्तिसापेक्षतेन प्रापकशास्त्रस्य तद्विषयत्वाव- श्यंभावात् । न च तत्र भ्रान्तिप्राप्त निषिध्यत इति शक्यं वक्तुम् । प्रापक. शास्त्रस्य वस्तुतस्तदतिरिक्तविषयकत्वे भ्रमाममवात् । तथा हि-पदशास्त्रं पदं विधाय चरितार्थ नाहवनीयशास्त्रमपक्षते । अ. तश्च येन पदशास्त्रं प्रथमतो दृष्टं तस्य पश्चादवगम्यमानेन मामा. न्यशास्त्रेण न भ्रमः, न वा विशेष दर्शनात्तनिटत्तिः विशेषादर्श- नाभावे भ्रमकारणाभावात् । धृत एव तदा सामान्यशास्त्रं तद्यतिरिक्तविषयती झटि. त्येव प्रतिपद्यते । येन तु सामान्यशास्त्रं पूर्वपाकलितं तस्य माम. ग्रीसत्त्वाद्मपो जायत इति तन्नित्तिविशेषदर्शनजन्या। अत एव तत्र तयतिरिक्तविषयत्वं सामान्यशास्त्रस्य पश्चादवावगम्यते, न तु प्रथमावगमकाले । बाघश्चतत्र विशेषशास्त्रफलं, न तु वाक्यार्थः । प्रकृते तु बाधो “न तौ पशो करोती"ति सामान्यशास्त्रस्यैवार्थों न तु फलं, विधेशान्तराभावात् । अंतश्च येन तावदतिदेशशास्त्रमेव प्रथमत आलोचितं तस्यास्तु नाम विशेषादर्शनसहकृतापकशास्त्रा- मी० कौ०४७ .

·'मीमांसाकौस्तुभे [ बलाबलाषि- . दाज्यभागयोरपि भ्रान्ता प्राप्तिमालाच्य निषेधशास्त्रार्थावगमो. पपत्तेः पश्चाद्विशेषदर्शने सति प्रापकशास्त्रस्य तव्यतिरिक्तविषय स्वकल्पनरूपबाधः । यदा तु निषेधशास्त्रमेव प्रथमत आलोच्यते तदा तदर्था- लोचनोत्तरं निषेध्यप्राप्त्यपेक्षायां प्रापकशास्त्रालोचनात्तेन च विशेषदर्शनमत्त्वेनाज्यभागभ्रान्तिजननायोगाविषधपर्यवमानानु. पपत्तेरवश्यं प्रापकशास्त्रस्याज्यभागप्रमाजनकत्वमेव निषेधेनाभ्युः पगन्तव्यम् । प्रापकशास्त्रस्य विशेषनिष्ठत्वे तु तदावश्यकमेव । तस्माच्छास्त्रमाप्तम्य निषेधे सर्वत्र प्रमारूपैव प्राप्तिः । अत एव तत्र सर्वत्र विकल्प एवेति मीमांसकमर्यादा । न चैवं यत्र रागप्राप्तस्य निषेधस्तत्रापि निषेध्यप्रापकरागस्य बलवदनिष्टाननुवन्धीष्टसाधनमाजनकत्वापत्तेः विकल्पापत्तिः । बलवदनिष्टानुबन्धित्वज्ञानस्य प्रवृत्ति प्रति प्रतिबन्धकतयातदभाव- स्यैव कारणत्वेन बलवदनिष्टाननुबन्धित्वज्ञानस्याकारणतया रा. गेण तत्प्रमाया अजननादिष्टसाधत्वप्रमाजननेऽपि तस्य निषेधावग- तानिष्टसाधनत्वेन विरोधाभावान्न तदंशे रागबाधकत्वम् । या तु तत्र सामग्रीसचे प्रवृत्तिमा मामग्न्यभावे न जायत इति देववंशसम्पन्न बाधकत्वम् । सामग्री हि बलवदनिष्टानुबन्धित्वज्ञानाभावघटिता । अनिष्टसाधनत्वज्ञाने विद्यमानेऽपि हि यदानिष्टगतद्वेषापेक्षयेष्टगत. रागस्योत्कटत्वरूपं वलवच्चं तदा सामग्रीसम्पत्तिः। यदा विष्टगत. रागापेक्षयाऽनिष्टगतस्योत्कटवरूपं बलवत्वं तदा तदभावात्मवृत्य- भावः । अतश्च रागप्रमितेविरोधाभावान्न विकल्पापत्तिः । अत: कथं प्राप्तबाधत्वावच्छेदेन प्रापकशास्त्रस्य बाधकशास्त्रेण स्वविषय- कताप्रतिबन्ध इति चेत्-न; प्रयोगे पापकशास्त्रीयविषयताप्रतिव. न्धेन बाधकामावान् । रागमाप्तनिषेधे त्वर्थक्शसम्पन्नप्रवृत्तिपति- ·• करणम् ] तृतीयाध्यायस्य तृतीया पोदः । बन्धकत्वेऽपि प्रमाणस्य विषयताप्रतिबन्धाभावाद्वाधव्यवहारो माक्त इत्यनुमन्धेयम् । तस्मात्सिद्धं श्रुतिलिङ्गादावमाप्तबाध एवेति ॥ सूत्रं प्रयोजनं च स्पष्टम् ॥ इति श्रीपूर्वोत्तरमीमांसापारावारधुरीणश्रीरुद्रदेवमूनुश्रीखण्डदेव- कृती मीमांसाकौस्तुभे तृतीयाध्याये तृतीयपादे सप्तमं बलाबलाधिकरणम् ॥ 'समाप्तोऽयं मीमांसाकौस्तुभः ॥ श्रीविश्वेशार्पणमस्तु ॥ ASIATICSOCIETYOF BENGALI

·हमारे यहां हर तरहकी छपाई वर्जिल्दसाजीका कार्य भी होता है।
हर तरह के संस्कृत प्रन्थ तथा भाषा पुस्तकों के मिलने का पता-
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः,
चौखम्बा संस्कृत सीरिंज आफिस,
विद्याविलास प्रेस, गोपालमन्दिर लेन,
बनारस सिटी।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.