·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः

·No text on this page.

·SRI SHIVABHYAM NAMAHA
JAIMINEYA NYAYAMALA
(WITH VISTARA)
by
SRI MADHAWACHARYA
and
POORVA MEEMAMSA VISHAYA
SANGRAHA DEEPIKA
by
SRIMAD APPAYYA DEEKSHITHA
Edited by
MAYURAM SRI M. RAMANATHA DIKSHITHAR
Dharmajna, Vidya Vachaspathi
Vedanta Siromani, Sama Lakshana
Srautha Smartha Vidwan,
Recipient of President's Award
Published by
SRI V. SWAMINATHA IYER, BOMBAY
for
"VIDYARANYA VIDYAPEETAM
1983

·Copies can be obtained from:
Sri Vidyaranya Vidyapeeta Trust
Nehru Cooperative Colony
Hospet, Bellary District
Karnataka
or from
M Ramanatha Dikshitar
38 Nattu Muthu Kumarappa Street
Mylapore, Madras-4

·श्री शिवाभ्यां नमः
जैमिनीयन्यायमाला
श्रीमाधवाचार्येण विरचिता
तद्विरचितविस्तराख्यव्याख्यया
श्रीमदप्पय्यदीक्षितरचितपूर्वमीमांसा-
विषयसंग्रहदीपिकयाच संवलिता
संपादकः
मायूरम् म. रामनाथदीक्षितः
धर्मज्ञः, विद्यावाचस्पतिः,
भारतराष्ट्रपतिसमानितश्च
प्रकाशयिता
स्वामिशैलाभिजनः वि. स्वामिनाथार्यः
बम्बाई
विद्यारण्यविद्यापीठार्थ मुद्रापिता
विजयते
१९८३

·First Published 1883 (Calcutta)
Facsimile Edition 1983
Copies can be obtained from
Sri Vidyaranya Vidyapeeta Trust
Nehru Cooperative Colony
Hospet, Bellary District
Karnataka
Price: Rs 50
Printed at All India Press,
Pondicherry, India
PRINTED IN INDIA

·SRI VIDYARANYA

·DLLumir MimmmmmmmmMIM
MIMMINIMILLILIITMMD
1
SRI. MCCLA VITIYARAN IA

·श्रीशिवाभ्यां नमः भूमिका मरकतवल्याश्लिष्टं मार्गसहायाख्यकल्पतरूमीडे । योऽस्मद्देशिकमुखततः शास्त्रार्थग्रथनपाटवंदत्ते ॥ पुराणन्यायमीमांसा धर्मशास्त्रांगमिश्रिताः । वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्यच चतुर्दश । इति याज्ञवल्क्यस्मरणात् धर्मस्वरूपस्य, तत्वावबोधस्य च निर्णयः सांगोपांगवेदैरेव निष्पद्यत इति ज्ञायते। अतः अवश्यविज्ञेयाः वेदार्थाः पुरुषार्थमभिलषद्भिः। एतेषां दुरवगाहत्वान्महोदधेरिव काचन नौरपेक्ष्यते तितीर्षताम् । तादृशनौस्थानीयो विद्यारण्यमहामुनिः। यतः चतुर्ध्वपि वेदेषु मन्त्राणां ऐतरेय ताण्ड्यादिब्राह्मणानां च भाष्यमारचयामास, धर्मसारसंग्रहभूतायाः विशिष्यकलियुगधर्मावेदिकायाः पराशरस्मृतेः विशदतया व्याख्यामकरोत्, पुराणतल्लजस्य सूतसंहिताग्रंथस्य तात्पर्यटीकांच, रचयामास, अंगानांच ज्योतिषादीनां कालमाधवादिसंग्रहकर्ता, पूर्वोत्तरमीमांसयोः दुरवगममपि पदार्थजातं अधिकरणन्यायमालाविस्तराभ्यां विस्पष्टमबोधयत्। श्रीविद्यारण्यस्वामिनां कालदेशादिवृत्तान्तमधिकृत्य वर्ण्यते बहुभिः बहुप्रकारम् । तत्र मद्दृष्टिगोचरं यत् तदुपनिधीयते विदुषां पुरतः- काल:- ताम्रपत्रलेखे एवंदृश्यते, १३१३ शके प्रजापतिनाम्निवत्सरे वैशाखामायां सूर्योपरागपुण्यकाले कुच्चरसंज्ञकस्य ग्रामस्य स्वनाम्ना माधवपुरमिति नामविधाय चतुर्विशतिसंख्याकेभ्यः विप्रवर्येभ्यः उदकपूर्वम- दात्इति। अतो ज्ञायते त्रयोदशशतकस्य चतुर्थचरणे आविरभूत् इति।" कर्नाटकदेशे तुंगभद्रातीरे पंपानामक सरः क्षेत्रंच विद्यते, तस्य विजयनगरमिति प्रथा। सैव किष्किन्धेति ज्ञायते। यत्र शंभुः विरू- पाक्षाख्यया विमाति। तद्राज्यधुंरधरः श्री बुक्क भूपतिः। तस्यामात्यवर्यः माधवाचार्यः। माधवस्य पिता मायणः जननी श्रीमती, सायणः सोम- नाथः (भोगनाथः), इति भ्रातरौ। बोधायनसूत्रः, यजुश्शाखीयः भार- द्वाजगोत्रश्च । बुक्क नृपतेः, तत्पुत्रस्य हरिहराख्यस्यचामात्यवरः आसी- - ·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः दितिज्ञायते, एवं अथर्ववेदार्थप्रकाशसमाप्तौ हरिहस्नामोल्लेखात् । तदानीं राज्यनिर्वाह कौशलं अवाङ्मनस गोचरमासीत्। एवं ऐहिकं राज्य- सुखमनुभूय, आमुष्मिकं स्वाराज्यानंदं अनुभवितुकामः पारिवाज्याश्रम- माससाद। यत्र विद्यारण्यतीर्थ इति अभिधा प्रथिता। तदा श्रृंगगिरि शारदापीठाधीशः संजातः। तत्र गुरवः शंकरानन्द स्वामिनः। अत: 'नमः श्रीशंकरानन्दगुरू पादांबुजन्मने' इति पचंदश्यादिषु ग्रन्थेषु गुरू नामोल- लेखः कृतः। एते माधवाचार्य विद्यारण्यस्वामि सायण इति प्रथित नामानः (सायण इति वंश नाम) सर्वेष्वपि दर्शनेषु अकुण्ठितधिषणाः सर्वज्ञकल्पाश्च विरेजुः । तद्रचितग्रंथाः ऋग्यजुस्सामाथर्वभाष्याणि मंत्र ब्राह्मणोभयात्मकानि, पराशरस्मृतिव्याख्या, जैमिनीय, वैयासिक न्याय- माला सविस्तरा, सर्वदर्शनसंग्रहः, अनुभूतिप्रकाशः, दशोपनिषत्दीपिका, सूतसंहिता टीका, पञ्चदशी जीवन्मुक्ति-विवेकः अपरोक्षानुभूतिटीका, माधव वृत्तिः, कालमाधवीयं इत्यादयः अन्येपि स्युः। एवं प्रसंगतः प्रकृतग्रन्थकर्तृविषयः प्रस्तावः परिसमाप्तः ॥ ग्रंथ विषयः प्रस्तूयते। परब्रह्मणो निश्वास भूतोवेदः कर्मब्रह्मोभया- वेदकः चक्षुरिव द्विजानां, वेदश्चक्षुर्द्विजातीनामिति स्मृतेः। तत्र ब्रह्म- विषयो विचारः शारीरक मीमांसासत्रात्मकः वेदव्याचार्येण कृतः कर्म- काण्डार्थनिर्णयाय भगवान्जैमिनिः सूत्राणि रचयामास तदेव मीमांसा शास्त्रमिति प्रथितम् तस्यैव तन्त्रं, शास्त्रं इत्यादयः पर्यायशब्दाः। तत्र २७४५ सूत्राणि, ९०७ अधिकरणानिच विद्यन्ते। तस्य भाष्यकर्ता, शबरस्वामी, वृत्तिकृत्भगवानुपवर्षः वार्तिककारः कुमरिलभट्टः शास्त्र- दीपिका पार्थसारथि मिश्रकृता। एवं विस्तृतं सागरतां नीतं शास्त्रं संपिण्डितार्थतया करतलामलकवत् अनायासेन अवबोद्धं श्लोकसहस्रद्वितयेनैव जैमिनीय न्यायमालाख्यं ग्रन्थ- मारचयामास माधवाचार्यः। अत्र विषयविशयपूर्वोत्तरपक्षांगचतुष्टयस- हितोऽधिकरणार्थः श्लोकद्वयैनैव प्रायशः प्रदर्शितः संगतिस्तु स्वयमेवोह्या। अत्रत्याध्यायानां पादानां अधिकरणानांच संख्या पट्टिकया प्रदर्शिता अस्य ग्रन्थरत्नस्य मुद्रणं यूरोपदेशे, कल्कत्ता नगरे, पूना आनंदाश्रम मुद्रणालयेच संजातमिति ज्ञायते। द्वित्रग्रन्थसाहाय्येन यथा शेमुषीविलासं परिशोध्य विषयानुक्रमणिकामारच्य संयोज्य भूमिकया सनाथं प्राकाश्यं नीयते।

·भूमिका अनेन साकं श्रीमदप्पय्य दीक्षितेन्द्रकृत पूर्वमीमांसा विषयसंग्रह- दीपिकाच संयोजिता। शोधनादिषु पुरुषमतिसाधारणोदोषः यदि स्यात् परिशील्य निवेदनीयमिति प्रार्थ्यते पण्डितपरिषत् । अस्य ग्रन्थ वरस्य समग्र द्रविण दानेन प्रकाशनिदान भूतस्य स्वामि शैलाभिजन स्वामि- नाथार्यस्य सर्वविधमनोरथपूर्तिः आयुराधभिवृद्धिश्च आचार्यवर्यानुग्रहेण भूयादिति आशासे । एतद्ग्रंथग्रथनविषये सानुग्रहं आज्ञां वितीर्य तत्कौशलं च दत्तवतां श्री श्री कामकोटि पीठाधीश्वराणां सर्वज्ञकल्पानां योगी- श्वराणां चरण नलिनयोः सादरं सहस्रशः प्रणामान् समर्प्य ग्रन्थमिमं अर्पये॥ दुन्दुभिमाघ पूर्णिमा २८.१.१९८३ इत्थं विदुषां विधेयः मायूराभिजनः म. रामनाथ दीक्षितः ३८, नाट्ट मुत्तुकुमरप्प वीथी चेन्नपुरी-४ [७]

·"मीमांसाशास्त्रम्"
A
WI
boo
U
पा
सोमकीतिसमाभासं मीमांसाशास्त्रमुत्तमम्।
अक्षसूत्रं दधद्दक्षे सुधापूर्णघटं परे॥

·श्रीः ॥ पूर्वमीमांसाविषयसङ्ग्रहदीपिका ॥ ॥ श्रीमदप्पय्यदीक्षितकृता । १" अथातो धर्मजिज्ञासा" इति सूत्रेण प्रमाणस्वरूपसाधनफलैः धर्मस्य विचारं प्रतिज्ञाय प्रथमेऽध्याये तस्मिन् प्रमाणं निरूपितम् । तत्र प्रथमे पादे साक्षाद्धर्मे प्रमाणभूतायाश्चोदनायाः पौरुषेयत्वाद्यप्रामाण्यहेतुशङ्कानिराकरणपूर्वकं तत्र प्रामाण्यमुपपादितम् । द्वितीयपादे अर्थवादमन्त्रयोर्विध्यपेक्षितद्रव्यदेवतादि- स्तुल्यानुष्ठेयार्थस्मृतिसमर्पकतया ; तृतीयपादे मन्वाद्याप्तप्रणीतवेदाविरुद्धस्मृत्यादीनां मूलवेदानुमापकतया , चतुर्थपादे " अग्निहोत्रं जुहोति " " श्येनेनाभिचरन् यजेत” इत्यादिविधिवाक्यगतानामग्निहोत्रादिपदानां नाम्ना कर्मभेदः, नाम्ना धर्मातिदेशः, नाम्ना दूरस्थस्यानुवाद इत्यादिप्रयोजनवत्तया कर्मनामतया च तत्र प्रामाण्यमुपपादितम् ॥ .. एवं प्रमाणसिद्धस्य धर्मस्य परस्परभिन्नं स्वरूपं द्वितीयाध्याये निरूपितम् । तत्र यजति, ददाति, जुहोति इति चोदनासु यज्यादिधातुभेदरूपेण शब्दान्तरेण यागदानहोमानां भेदः । “समिधो यजति" "तनूनपातं यजति" इत्यादिविधिषु यजतीति पञ्चकृत्वोऽभ्यासेनाविशेषपुनःश्रुतिरूपेणाभ्यासानां [यागानां] भेदः । प्राजापत्यान् पशूनालभेत" इत्यत्र द्रव्यदेवतासम्बन्धमेदिन्या सप्तदशसंख्यया तदनुमेययागानां भेदः । “ अथैष ज्योतिः” इत्यादि- वाक्येषु ज्योतिरादिनामधेयच [धेयैः] तन्नामकयागानां ग्रंकृतज्योतिष्टोमात् भेदः । "तप्ते पयसि दध्यानयति सा वैश्वदेव्यामिक्षा वाजिभ्यो वाजिनम्" इत्यत्र सप्तदश १. T adds कर्ममीमासाया २. G. प्रयोजनवाक्यं ३. G. नामगताया ४. T. ज्योतिरादीना ध्येयैः 4. G Space is left out for writing प्रकृतज्योतिष्टोमात् and adds लिङ्गादिलक्षणं [९] ·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः आमिक्षारूपगुणान्तरावरुद्धे यागेर निवेशमलभमानेन वाजिनगुणेन वाजिन- यागस्यामिक्षायागाद्भेदः प्रकरणान्तरेणापादेयगुणसहितासन्निधिलक्षणं न नित्याग्निहोत्रान्मासाग्निहोत्रस्य भेद इत्येवं द्वितीयाध्याये कर्मभेदः सापवादः प्रपञ्चितः ॥ तृतीयाध्याये भिन्नानां कर्मणां श्रुतिलिङ्गादिभिः प्रमाणैः शेषशेषिभावो निरूपितः । तत्र निरपेक्षः शब्दः श्रुतिः । सा च त्रिधा-विधात्री, अभिधात्री, विनियोक्त्री च । लिङादिश्रुतिर्विधात्री । इन्द्रादिश्रुतिरभिधात्री । विनियोक्त्री तु एकप्रत्ययरूपा, एकपदरूपा, "विभक्तिरूपा चेति त्रिविधा । तत्राद्या "पशुना यजेत" इति 3 सा हि स्वोक्तकरणकारकं प्रति स्वोक्तैकत्वसंख्यायाः शेषत्वमर्पयति । द्वितीया तु यजेतेति पदम् ; तेन प्रत्ययोक्तभावनां प्रति प्रकृत्युक्तयागस्य शेषतोपनीयते । तृतीया च शेषित्ववोधिका शेपत्वबोधिका चेति द्विविधा । "व्रीहीन् प्रोक्षति" इत्यादिषु द्वितीया ब्रीह्यादीनां प्रोक्षणादिक्रियां प्रति ईप्सिततमत्वरूपशेषित्वबोधिका । "क्रीते सोमे मैत्रावरुणाय दण्डं प्रयच्छति" इत्यादिषु चतुर्थीश्रुतिः मैत्रावरुणस्य प्रदानक्रियेप्सिततमत्वेन कर्मणाभिप्रेयमाणत्वरूपशेषित्वबोधिका' अरुणया क्रीणाति" इत्यत्र क्रयभावनां प्रत्यारुण्यस्य, " चात्वालान्मृदमाहरति" इत्याहरणक्रियां प्रति चात्वालस्य", "वेद्यां हवींष्यासादयति" इत्यत्र हविरासादनक्रियां प्रति वेद्याश्च तृतीयापञ्चमीसप्तम्यः शेषत्वबोधिकाः । षष्ठी तु कचित्२ " दध्नेन्द्रियकामस्य जुहुयात् इत्यादौ शेषित्वबोधिका, यजमानस्य याज्या" इत्यादौ शेषत्वबोधिका च, सम्बन्धमात्रानु- शिष्टायाः षष्ठ्या योग्यताद्यनुसारेण उभयथापि पर्यवसानसम्भवात् ॥ १. T. गुणावरुद्ध ८. G adds तृतीया २. T omits यागे ९. T. शेषत्वबोधिका ३. अनु... १०. T. शेषत्वबोधिका ४. T omits भिन्नानां ११. T omits क्वचित् ५. G. त्वाश्रुतिः १२. T. इत्यत्र क्रयभावकारणस्य कियां ६. G omits तु प्रति चोद्याश्वस्य ७. T.विभक्तिप्रत्ययरूपा T omits ..क्षणेन [१०] ·पर्वमीमांसाविषयसङ्ग्रहदीपिका १ वस्तुसामर्थ्य लिङ्गम् । तत् द्विविधम्-शब्दसामर्थ्यम् , अर्थसामर्थ्य च । तत्र ५ बर्हिर्देवसदनं दामि” इति' मन्त्रस्य लवनप्रकाशनसामर्थ्यरूपात् लिङ्गात् लवनशेषता । २" स्वधितिनावद्यति" , " सुवेणावद्यति" , नावद्यति” इत्यवदानसामान्यसाधनत्वेन श्रुतानां स्वधित्यादीनां सामर्थ्यरूप- लिङ्गाद्विशिष्य मांसद्रवद्रव्यपुरोडाशाद्यवदानेषु शेषता ॥ "हस्ते- , यथा . - शेषित्वस्य शेषत्वस्य वा बोधिकया श्रुत्या रहितः पदसम- भिव्याहारो वाक्यम् ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत" “ अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकामः” इत्यादि । यथा वा " मैत्रावरुणः प्रेष्यति चान्वाह च” इति । न हि यागहोमभावनां प्रति स्वर्गस्य भाव्यत्वेन शेषित्वबोधिका द्वितीयादिश्रुतिः प्रैषानुवचनं प्रति मैत्रावरुणस्य कर्तृत्वेन शेषत्ववोधिका “तृतीयादिश्रुतिर्वास्ति । प्रथमा तु प्रातिपदिककार्थ]- मात्रेऽनुशिष्टा अतः पदसमभिव्याहाररूपेण वाक्येनात्र शेषशेषिभावबोधः ॥ विधिवाक्यतः कर्तव्यत्वेनावगतस्य केन प्रकारेण कर्तव्यमिति विशिष्याज्ञायमानस्येतिकर्नव्यताकाङ्क्षा प्रकरणम् तत् द्विविधम्- महाप्रकरणम् , अवान्तरप्रकरणं चेति । तत्राद्येन दर्शपूर्णमासादिकं प्रति प्रयाजादीनाम् , द्वितीयेन प्रयाजादिकं प्रत्यभिक्रमणादीनां च-तत्तत्सम्बन्धि- समाम्नातानां शेषता ॥ [देशसामान्यं] स्थानम् तत् द्विविधम्-यथासंख्यम् , सन्निधिश्च । तत्राद्येन । दब्धिरस्यदब्धो भूयासम्" इति मन्त्रस्याग्नेयाग्नी- षोमीयमन्त्रद्वयमध्याम्नातस्य आग्नेयाग्नीषोमीययागद्वयमध्यानुष्ठेयोपांशुयाजशेषता । १. G adds अत्र २. T. स्वधितिना...शेषता 1s read thus.-" स्रवेणावद्यति" इत्यत्र स्रुवस्य बिलत्वलिङ्गा इवावदान- ५. G. मैत्रावरुणं ६. T. यागभावानां ७. T द्वितीयाश्रुतिः ८. T. तृतीयाश्रुतिः ९. T. भावः बोधकः १०. T omits तत् ११. G omits मध्य शेषता ॥ ३. T omits " ज्योति यजेत" ४. T. omits आदि. [११] ·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः सन्निधिस्तु-आम्नानसन्निधिः, अनुष्ठानसन्निधिरिति द्विविधः । 'आयेन "शुन्धध्वं दैव्याय कर्मणे देवयज्यायै" इति मन्त्रस्य महाप्रकरणावान्तरप्रकरण- रहितस्य सान्नाय्यपात्रप्रोक्षणशेषता । "द्वितीयेन पशुधर्माणामग्नीषोमीयशेषता ॥ १ समाख्या यौगिकी संज्ञा । सा लौकिकी वैदिकी चेति द्विविधा । होतृचमस इति वैदिकसमाख्यया होतुश्चमसभक्षणं प्रति आध्वर्यवामिति याज्ञिकप्रसिद्धलौकिकसमाख्यया अध्वर्योः अन्वाधानादिकं प्रति च कर्तृत्वेन शेषता-इत्येवं शेषशेषिभावः सापवादः तृतीयाध्याये प्रपञ्चितः ॥ .. एवं सिद्धशेषशेषिभावानां कर्मणामनुष्ठापनशक्तिरूपा प्रयुक्तिश्चतुर्थे निरूपिता । शेप्येव शेपं प्रयुक्ते स्वसिद्धयर्थमनुष्ठापयति, न त्वनुनिष्पाद्यपि नापि शेषः शेषिणं प्रयुङ्क्ते । अनेकशेषिसद्भावेऽपि यत्रान्यप्रयुक्तस्यैवान्यत्र विनियोगः, तत्र यत्प्रयुक्तस्यान्यत्र विनियोगः स एव शेषं प्रयुक्ते, न तु शेष्यपि सन्नन्योऽपि । एवं च "तप्ते पयसि दध्यानयति" इत्यादिवाक्ये विधीयमानस्य दध्यानयनस्य द्विकर्मकस्य कर्मान्तराकाङ्क्षायां समभिव्याहृतं पयः कर्मान्तरत्वेनान्वीयमानं सप्तम्याधिकरणत्वेन निर्देशात् प्रधानकर्मतया पर्यवस्य- तीति प्रकृतप्रधानभूतपयःपरामशिना तत्पदेन सामानाधिकरण्येन निर्दिष्टतया पयोरूपत्वेनावगतामिक्षैत्र शेषित्वात् स्वशेषभूतध्यानयनमनुष्ठापयति । न तदनुनिष्पादि वाजिनमपीति आमिक्षा चार एव “पयोऽन्तरे दध्यानयनस्य न वाजिनापचारे । " कृष्णविपाणया कण्डूयते" चात्वाले कृष्णविषाणां प्रास्यति" इति कृष्णविपाणायाः कण्डूयनप्रासनरूपक्रियाद्यान्वये सत्यपि कृष्णविषाणा तृतीयया कण्डूयनं प्रति शेषः , प्रासनं प्रति तु प्रयुक्तिः, १. ६. G. विधेयं Tomits अनुष्ठानसन्निधिः T adds २. ३. G वान्तरप्रकरणाभिहित ४. omits द्वितीयेन . ५. G. अवघातादिकं यत्प्रयुक्त्यान्यत्र ८. . प्रयोगान्तरे दध्यानयनेन तस्य ९. १. कृष्णविषाणयेति १०. T onmits तृतीयया T शेपता ·पूर्वमीमांसाविषयसङ्ग्रहदीपिका द्वितीयया शेषिणीति' निवृत्तकण्डूयनप्रयोजनीयाः तस्याः प्रासनात्प्रागपचारे प्रासनार्थं ने पुनः कृष्णविषाणान्तरोपादानप्रयुक्तिः । पुरोडाशकपालेन तुषानुपवपति " इत्यत्र पुरोडाशप्रयुक्तस्यैव कपालस्य तुषोपवापं प्रत्यपि शेषत्वेन विनियोगात् यत्र पुरोडाशो नास्ति न तत्र तुषोपवापार्थ कपालप्रयुक्ति:----इत्येवं सापवादा प्रयुक्तिश्चतुर्थाध्याये प्रपञ्चिता ॥ " एकप्रयोगान्तर्गतानामङ्गप्रधानानामनुष्ठानक्रमः पञ्चमाध्यायें श्रुत्यर्थादिभि- निरूपितः । तत्र " अध्वर्युगृहपतिं दीक्षयित्वा ब्रह्माणं दीक्षयति इत्यादि- श्रुत्या गृहपत्यादीनामुन्नेत्रन्तानां सप्तदशानां सत्रे यजमानानां दीक्षाक्रमः । " अग्निहोत्रं जुहोति" " यवागू पचति" इत्यत्र होमद्रव्यनिष्पत्त्यर्थयवागू. पाकप्रयोजनरूपेणार्थेन पाकहोमयोः क्रमः । “समिधो यजति” इत्यादि- विधिविहितानां प्रयाजादीनां विधिवाक्यपाठक्रमेण क्रमः । वाजपेये प्राजापत्यानां पशूनां प्रतिपश्वावर्तनीयेषूपाकरणनियोजनादिषु उपाकरणे यतः कुतश्चित् पशो- रारभ्य यत्र कचित् पशौ समापिते तेनैव प्रवृत्तिक्रमेण नियोजनादिक्रमः । साद्यस्वे क्रतौ " सह पशूनालभते " इति श्रुत्या सवनीयस्थान एवाग्नीषोमीयसवनीयानू- बन्ध्यपशुत्रयस्यापि सह कर्तव्यतया प्राप्तौ सवनीयस्थानत्वेन प्रथमं सवनीयपशो- रुपाकरणम् , अनन्तरमग्नीषोमीयानूबन्ध्ययोरिति क्रमः । दशैं पुरोडाशसान्नाय्ययोः मुख्यक्रमेण प्रयाजशेषाभिधारणक्रमः-इत्येवं श्रुत्यादिभिः क्रमः सापवादः प्रपञ्चितः ॥ . एवं द्वितीये उत्पत्तिविधिप्रमेयस्य कर्मभेदस्य, तृतीये विनियोगविधि. प्रमेयस्य शेषशेषिभावस्य, चतुर्थपञ्चमयोः प्रयोगविधिप्रमेययोः प्रयुक्तिक्रमयोश्च निरूपणानन्तरं षष्ठेऽधिकारविधिप्रमेयः फलसम्बन्धो निरूपितः । तत्र स्वर्ग- ६. T omits श्रुत्यादिभिः १. T. शेषीति २. T. निवृत्त ३. ७. प्रयोजनकायाः ४. T. पूर्वमपचारे ७. T स्थानेन ८. अ. क्रमं श्रुत्यादिभिः सापवादः ९. G. कार्यभेदस्य ५. G. तत्पुनः [१३] ·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः सत्र- कामादिपदं विधिप्रयोजनभूतपुरुषप्रवृत्त्यपेक्षितर्फलविशेषान्वयपरम् , ने तु चन्द- नौदिरूपयागादिद्रव्यसमर्पकम् । तच्च फलं स्वर्गकाम इत्याद्युद्देश्यगतलिङ्ग- विशेषस्याविवक्षितत्वात् स्त्रीणामप्यविशिष्ठम् " ऋद्धिकामाः मासीरन् ।' इत्यत्रैकैकस्य कृत्स्नं फलम् , न तु परिषद्गतं फलमित्येकैकस्य फलान्वयः --इत्येवमादिरूपेणाधिकारार्थः षष्ठे सापवादः प्रपञ्चितः ॥ एवं विधिचतुष्टयात्मकोपदेशविचारे पूर्वषट्केन कृते ततः परमध्याय- चतुष्टयेनातिदेशविचारः क्रियते । 'इत्थं कर्तव्यम्' इति प्रतिपादनमुपदेशः । 'तद्वत्कर्तव्यम् । इत्यतिदेशः। तत्र सप्तमाष्टमयोर्वचननामधेयचोदकैरतिदेशो निरू- पितः । इषुनामके क्रतौ कांश्चिद्वैशेषिकान् धर्मान् विधायाम्नातेन "समानमितरच्छये- नेन" इति प्रत्यक्षवचनेन 'इयेनवैशेषिकाङ्गानामिषावतिदेशः "मासमग्निहोत्रं जुहोति" इत्यत्र नित्याग्निहोत्रेऽग्निदेवताकत्वात् तावत्क्लुप्तशक्तिकेन तत्सादृश्य- विधित्सया कौण्डपायिनामयने कर्मणि प्रयुक्तेनाग्निहोत्रनामधेयेन तस्मिन्नित्याग्नि- होत्रधर्माणामतिदेशश्च सापवादः सप्तमे पादत्रयेण निरूपितः ॥ चतुर्थपादेन “ सौर्य चरुं निर्वपेत् ” इत्यादिष्वनुपदिष्टधर्मेषु प्रत्यक्ष- वचनस्य नाम्नश्चातिदेशकस्याभावेऽपि कुतश्चिद्वैदिकात् कर्मणो धर्मग्रोहकं वचन- मस्तीत्यानुमानिकवचनरूपेण चोदकेनातिदेशः सामान्यतो निरूपितः ॥ अष्टमे तु कस्य कुतो धर्मप्राप्तिरित्याकाङ्क्षायां शब्दार्थगतसादृश्यविशेष- लिङ्गादिष्टीनां दर्शपूर्णमासतो धर्मप्राप्तिः, अग्नीषोमीयपशुतः पशूनाम् , सवनीयादैकादशिनानाम् , ज्योतिष्टोमात् सोमानाम् , द्वादशाहादहर्गणानाम् , गवामयनात् संवत्सरसत्राणाम्—इत्येवंरूपेण विशिष्य चोदकातिदेशः सापवादः प्रपञ्चितः ॥ Netainematolasana १. G. प्रयोगभूत ९. r omits क्रियते २. T. पुरुषविशेष १०. Tomits प्रतिपादनं ३. T. चन्दनरूपयागादि ११. T omits श्येन ४. . ततश्च १२. T. देवतासद्भावात् क्लप्त ५. T. इत्यादावेकैकस्य १३. G. धर्मप्राप ६. T. सापवादः षष्ठे ७. G. चतुष्टयप्रमेयात्मचतुष्टयेनातिदेशविचारे १५. G. onmits विशिष्य ८. 1. चतुर्थेन १४. T omits पशु [१४] ·पूर्वमीमांसाविषयसङ्ग्रहदीपिका अतिदिष्टानां मन्त्रसामसंस्काराणां प्राकृतपदार्थका-पन्नवैकृतपदार्थान्तर- सम्बन्धेनान्यथाभावरूप ऊहो नवमे चिन्तितः । प्राकृतपदार्थकार्यापत्तिः प्रत्यक्षेण अनुमानेन[न, प्रत्यक्षवचनेन,] प्रत्यक्षवचनावगतप्राकृतनिवृत्त्यनुमितशब्देन, प्रत्यक्षवचनावगतलिङ्गोनीतनिवृत्त्यनुमितशब्देन वावसीयते । “नैवारश्चरुः" इत्यत्र प्राकृतव्रीहिकार्यहविर्निष्पादकत्वं प्रत्यक्षेणावसीयते, ने तु नैवार इति तद्धितेन, " तस्येदम्" इति सम्बन्धसामान्येऽण्प्रत्ययविधानात् तस्य प्रकृतिविकारभाव- रूपसम्बन्धविशेषपर्यवासायित्वकल्पनायाः प्रत्यक्षाधीनत्वात् । नैर्ऋतं च; प्रकृत्य "कृष्णानां व्रीहीणां नखनिर्भिन्नम्" इत्यत्र श्रुतस्य नखस्य प्राकृतोलूखलमुसलकार्या- पत्तिः न प्रत्यक्षेणावसीयते । उलूखलमुसलाभ्यां व्रीहीणामवहननं निष्पद्यते, नखेन 'निर्भेदनमिति प्रत्यक्षेण कार्यभेदस्यैव दर्शनात् ; किन्तु अवहननेनेव निर्भेदनेनापि तुषविमोकात् तण्डुलनिष्पत्तिदर्शनेन प्राकृतावघातस्योलखलमुसलकार्यतायां यद्रूपं विवक्षितं तण्डुलनिष्पत्तिद्वारेणापूर्वोपयोगिक्रियात्वं तन्निर्भेदनेऽपि समानमिति तेन रूपेणावहनननिर्भेदनयोरैक्यस्योन्नेयत्वात् कार्यापत्तिरनुमानेनावसीयते । " परिधौ पशुं नियुञ्जीत" इत्यत्र प्राकृतपशुकार्ये पशुनियोजने परिधेर्विनियोगः प्रत्यक्षवचनेनाभिधीयते । “न गिरा गिरेति ब्रूयादैरं कृत्वोद्नेयम्" इत्यत्र गिरा- पदोक्तिप्रतिषेधावगतया गिरापदनिवृत्त्या तत्कार्यस्य साधनापेक्षत्वावगमात्तत्कार्य- वाचिपदमनुमाय 'गिरापदकार्यार्थमैरं कृत्वोद्गनेयम् ' इत्येवंरूपेण श्रुतानुमितैकदेश- निष्पादितेन वाक्येन गिरापदकार्यापत्तिरिरापदस्यावसीयते । “यस्योभयं हविरार्ति- माझेदैन्द्रं पञ्चशरावमोदनं निर्वपेत्" इत्यत्र पश्चशरावद्रव्यकस्य यागस्य दर्शकार्या- पत्तौ दर्शनिवृत्तिर्न प्रत्यक्षवचनादवगम्यते ; किन्तु द्रव्यनाशादवर्गम्यते दुन्नीयते)। १. G omits प्रकृत...पत्तिः and adds तत्र २. T omits न तु ३. G. भावसंबन्ध omits प्रकृत्य and reads in its place निर्ऋत्यै चरुं ५. G. निष्पद्यते IX-43 ६. T adds तेषा Tomits तण्डुल... ..विवक्षितम् ८. T प्राग्यूपकार्ये ९. T omits इत्यत्र...कृत्वोद्नेयं १०. G omits येन ११. T adds च १२. G. दनुष्ठीयते [१५] ·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः तन्निवृत्तौ तत्कार्यस्य साधनापेक्षतयाँ तद्वाचिपदमनुमाय 'दर्शकार्यार्थमन्द्रं पञ्चशरावमोदनं निर्वपेत्' इति श्रुतानुमितैकदेशनिष्पाद्येन वाक्येन पञ्चशरावयागस्य दर्शकार्यापत्तिरवसीयते । “स प्रत्यामनेत्स्थानात्" इति षष्ठाध्यायाधिकरणपूर्वपक्ष- रीत्येदमुदाहरणम् । सिद्धान्ते' द्रव्यापचारे द्रव्यान्तरानयनेन दर्शनिष्पत्तेन तन्निवृत्युन्नयनमस्तीत्युदाहरणान्तरमन्वेषणीयम् ।। " अग्नये ७. एवं कार्यापत्त्या ब्रीहिधर्माणामवघातादीनां नीवारेषु, उलूखलमुसलधर्माणां प्रोक्षणादीनां नखेषु, यूपधर्माणां परियाणादीनां परिधौ चोहः संस्कारोहः, देशधर्माणां सिद्धान्ते नास्त्यूहः पञ्चशरावयागे । गिरापदगतगीतिक्रियार्यां इरापदे ऊहः सामोहः । मन्त्रोहस्त्वष्टविधः- कचित् प्रकृतिमात्रमूह्यते, यथा जुष्टम्" इति मन्त्रे सौर्य चरुं प्राप्त 'सूर्याय जुष्टम्" इति ; क्वचिल्लिङ्गमात्रमूह्यते, यथा “वस्यसि रुद्रासि" इत्येकहायनीमन्त्रे विकृतिविशेपविहितं सोमक्रयणं वत्स प्राप्ते “वतुरसि रुद्रोऽसि" इति ; क्वचिद्वचनमात्रमूह्यते, यथा “ छागस्य वपाया मेदसः ” इति मन्त्रे प्राजापत्यान् पशून् प्राप्ते “ छागानाम्" इति ; क्वचित् प्रकृतिर्लिङ्गं चोह्यते, यथा तस्मिन्नेव "अग्नये जुष्टं निर्वपामि" इति मन्त्रे आदित्यं चरुं प्राप्ते "अदित्यै जुष्टम्" इति ; कचित् प्रकृतिः वचनं चोह्यते, यथा तस्मिन्नेव मन्त्रे वैश्वदेवं चरुं प्राप्ते "विश्वेभ्यो देवेभ्यः" इति ; क्वचिल्लिङ्गं वचनं चोखते, प्रास्मा अग्निं भरत” इति मन्त्रे “ मल्हा आलभेत" इति विहितान् पशून् प्राप्ते "प्राभ्योऽग्निम्” इति ; कचित् त्रीण्यप्यूह्यन्ते, यथा “आपो देवीः" इति मन्त्रे "आज्यं प्रोक्षणम्" इति सोमारौद्रचरौ विहितं घृतं प्राप्ते "धृत देव इति ; कचित् सकलस्य पदस्याभ्यासरूप ऊहः यथा एकधास्य त्वचमाच्छय. यथा " .. १ १. 'T. पेक्षया स्थाने सौर्यचरी "सूर्याय" इति २. T. प्रत्यमाने ७. T omits तमिन्नेव ३.T adds तु ८. T omits निर्वपामीति मन्त्रे ४. G. क्रियायामिरापदे ९. T adds मन्त्रे ५. Both G and T read दर्श...यागे १०. 1. विहितं पशु after समोहः G दर्शधर्माणां तु ११. G. मन्त्रेण ६. G. "अनये जुष्टं निर्वपामि" इत्यत्रानि- १२. G. धृतं देवं [१६] ·पूर्वमीमांसाविषयसङ्ग्रहदीपिका तात्" इति मन्त्रे पशुगणं प्राप्ते । एकथैकथा” इति । एवमूहः सापवादो नवमे प्रपञ्चितैः ॥ एवमातिदेशिकपदार्थगतरूपान्तरात्मकोहनिरूपणानन्तरं तन्निवृत्त्यात्मको बाधो दशमे निरूपितः । निवृत्तिश्च कस्यचित् क्वचिदतिदेशवाक्यप्रवृत्ति- काले प्रकृतावविज्ञातत्वेन तद्गाह्यत्वासंभवात् , यथा दर्शपूर्णमासाङ्गभूताया आरम्भणीयायाः[ याः आम्भणीयायाम्] न ह्यारम्भणीयाविधौनसमये दर्शपूर्णमासयोरारम्भणीयाङ्गमिति विज्ञातम् , येन सापि प्रयाजादिवदति- देशवाक्येनं गृह्येत ; कस्यचिदतिदेशवाक्यप्रवृत्तिकाले प्रकृतौ विज्ञातस्याप्य- सम्भवानिवृत्तिः, यथा पवमानेष्टावग्निहोत्रहवण्याः । ययाग्निहोत्रं हुतं साग्निहोत्रहवणी प्रकृती "अग्निहोत्रहवण्या हवीषि निर्वपति" इति निर्वापकरणत्वेन ग्राह्यति स्थितम् । न च पवमानेष्टिसमयेऽग्निहोत्रं हुतम् । क्वचित् द्वारलोपान्निवृत्तिः तत्र द्वारलोपः कचित् द्वारस्याभिमतस्य स्वतः यथा कृष्णलेष्ववघातद्वारस्य वैतुष्यस्य स्वतःसिद्धतयाव- घातस्य निवृत्तिः ; क्वचित् पूर्वसिद्धतया, यथा "खलेवाली यूपो भवति" इत्यत्र खलेवाल्याः प्रागेव च्छित्वा तक्षणेन श्लक्ष्णीकृत्य निखातायाः छेदन- तक्षणोच्यणादीनां निवृत्तिः ; कचित् द्वारसंपादनाशक्त्या । यथा-प्राशित्रेडा- भक्षणार्थेषु कृष्णलेषु अभिघारणजन्योपकारस्य स्वादिम्नः संपादयितुमशक्यत्वात् अभिधारणस्य ; क्वचित् सिद्धशेषिविरोधान्निवृत्तिः, यथा-आग्रयणदक्षिणा. रूपे वत्सेऽन्वाहार्यधर्मस्य पाकस्य । पाके हि कृते वत्सो नश्येत् ; तन्मांसमेव दक्षिणा स्यात् । कचित् साध्यशेषिविरोधात् तन्निवृत्तिः, यथा “बार्हस्पत्यो नैवारः सिद्धतया , १. T. विचिन्तितः २. T विधिसमये ३. T. देशवाक्येन ४. T. प्रवृत्ती ५. T. अत्र निवांपे करणत्वेन ६. G Space is left out for ७. T. प्रागेव खलेवाल्याः ८. T. उच्छण्णातां ९. G. अभिधारणनिवृत्तिः १०. G Space is left out for writing OICTEE ११. T omits तत् writing द्वारस्य [१७] ·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः सप्तदशशरावः चरुर्भवति" इत्यत्र निर्वाप्येषु "चतुरो मुष्टीन्निर्वपति" इत्यति- देशप्राप्तस्य चतुर्मुष्टिपरिमाणस्य सप्तदशपरिमाणचरुरूपसाध्यशेषिविरोधित्वात् संख्यामुष्टयोरन्यतरबाधावश्यंभावे जघन्यत्वान्मुष्टिनिवृत्तिः ; कचिद्विरोधाभावेऽपि प्रयोज॑नाभावानिवृत्तिः, यथा आग्रयणदक्षिणारूपे वाससि पाकस्य । ग्रंकृतौ हि अन्वाहार्यरूपदक्षिणाद्रव्यनिष्पत्त्यर्थम् “दक्षिणाग्नावपरिमितं महान्तमोदनं पंचति" इति पाको विहितः । इह दक्षिणाद्रव्ये वाससि प्रागेव निष्पन्ने स्थिते तन्निष्पत्त्यनुपयोगिना किं पाकेन । द्वारलोपानिवृत्तिरित्यत्र द्वारशब्देन यद्द्वारतया फलतया वा प्रयोजनं तत्सर्वं विवक्षितम् । तेन मृते यजमाने क्रियमाणायामिष्टौ " आयुराशास्ते " इत्यादिमन्त्राणां विवक्षितफलानां मृतयजमानस्यायुरादिफललोपान्निवृत्तिरप्यु- दाहरणमित्यादि द्रष्टव्यम् ॥ कचित् प्रत्याम्नानात् प्राकृतपदार्थानां निवृत्तिः । साप्यनेकविधा । कचि- दुपदिष्टपदार्थविरोधान्निवृत्तिः, यथा--" औदुम्बरो यूपो भवति" इति वैकृतपशौ अतिदेशप्राप्तयूपोद्देशेन उदुम्बररूपप्रकृतिद्रव्यविधानात् उदुम्बरप्रकृतिके यूपे प्राकृतस्य बिल्वपलाशादेः विरोधेन प्रकृतित्वासम्भवान्निवृत्तिः ; कचिदुपदिष्ट- पदार्थगतश्रुतनैरपेक्ष्यविरोधान्निवृत्तिः यथा -" नैवारश्चरुर्भवति" इत्यत्र नीवारप्रकृतिके चरौ ब्रैहतण्डुलानामपि मिश्रणेन प्रकृतित्वसम्भवेऽपि नीवारशब्दपर- .. १. T. निर्वापेषु २. ल. देशप्राप्तसप्तदशशरावपरिमाण- ३. T. मुष्टः ४. G. Space is left out for. writing योजनाभावात् ५. T. प्रवृत्तौ ६. G. Space is left out for writing पच...दक्षिणा ७. G. adds यदा ८. G. तत्सर्वमपि वि...तमनेन ९. G. इति १०. T. द्रव्येष्टौ ११. T. पदार्थनिवृत्तिः १२. G. दैक्षपशौ १३. 1. औदुम्बरयूप १४. T विधौ १५. T omits पदार्थ [१८] ·पूर्वमीमांसाविषयसङ्ग्रहदीपिका वत्सः तद्धितोत्पत्त्यवगतनैरपेक्ष्यविरोधात् ब्रीहीणां निवृत्तिः । नीवाराणां व्रीहिसापेक्षाणां चरुप्रकृतित्वे हि सापेक्षमसमर्थमिति असमर्थात् तद्धितोत्पत्तिः न स्यात् । कचि- दविरोधेऽपि नैरपेक्ष्यानिवृत्तिः, यथा--आग्रयणे " वासो दक्षिणा " " प्रथमजो दक्षिणा" इति श्रुताभ्यां वासोवत्साभ्याम् ऋत्विजामानती तयोरन्वा- हार्यनिरपेक्षकारणत्वात् प्राकृतान्वाहार्यदक्षिणाया निवृत्तिः क्वचिन्नरपेक्ष्या- भावेऽपि नियमवशात् निवृत्तिः, यथा-ऋतपेये "औदुम्बरसोमचमसो दक्षिणा सप्रियाय सगोत्राय ब्रह्मणे देयः” इति श्रुतेन सोमचमसेन केवलं ब्रह्मणे दत्तेन लौकिकोपायान्तरमनपेक्ष्य ऋत्विजामा तेरसम्भवेऽपि श्रुतनियमविधिवशात् प्राकृतद्वादशशतदक्षिणाया निवृत्तिरित्युदाहरणीयम् ॥ . १ कचित् प्रतिषेधात् प्राकृतपदार्थनिवृत्तिः । प्रतिषेधशब्देनात्र यः कश्चित् प्राकृतपदार्थनिवृत्तिपरो विधिः स सर्वोऽपि विवक्षितः । तेन महापितृयज्ञे "नार्षेयं वृणीते" इत्यनेन आर्षेयवरणवर्ज प्रकृतिवत् कुर्यात् इति पर्युदासेन या तस्मिन्नायवरणनिवृत्तिः "न तौ पशौ करोति" इति आज्यभागनिषेधार्थी पशा- वाज्यभागनिवृत्तिः, "आज्यभागौ यजति " इति अपूर्वतापरविधिना आज्यभागयोः या गृहमेधीये निवृत्तिः सा सर्वाप्यत्रोदाहरणम् । एवं च दर्शपूर्णमासयोः "कपालेषु श्रपयति" इति वाक्यस्य तण्डुलहविष्केषु चित्रादिषु व्रीह्युपादाननिवृत्तेरेव फलत्वात् साप्यत्रोदारणम् । यथा च " कपालेषु श्रपयति" इति विधेः तण्डुल- हविष्कासु विकृतिषु प्रकृतिद्रव्योपादाननिवृत्तिरेव फलम् , तथा प्रपञ्चेन प्रसाधि- तमस्माभिः विधिरसायने । १. G. तद्धितानुत्पादात् २. T. प्राकृतान्वाहार्ये ३. G. नते: T प्राकृत्या ५. T. उदाहार्यम् ६. T. निवृत्तिफलको ७. G. Space is left out for writing नार्षे...वृत्तिः ८. T. निषेधात् ९. G. करोति १०. T. भागानां ११. T omits सर्वा १२. G omits एवं च १३. G. Space is left out for writing लेषु...विधेः १४. T omits प्रपञ्चेन [१९] ·जुमिनीयन्यायमालाविस्तरः एवमुपदेशविषये अतिदेशविषये च पृथनिरूपणीयेषु निरूपितेषु तदुभयसाधारणयोः तन्त्रप्रसङ्गयोः निरूपणीययोः एकादशे तन्त्रं निरूपितम् । तत्त्रिविधम्—फलतन्त्रम् , पदार्थतन्त्रम् , अनुष्ठानतन्त्रम् चेति । " दर्शपूर्ण- मासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत" इत्यत्र फलमुदिश्योपादीयमानानां आग्नेयादीनां षण्णां द्वन्द्वावगतम् , “राजसूयेन स्वाराज्यकामो यजेत" इत्यत्र बहूनामिष्टि- पशुसोमानामेकेन नाम्नोपादानात् तन्त्राभिधानावगतं च साहित्यं विवक्षितमिति सहितानां फलान्वयात् आग्नेयादीनां षण्णां फलं राजसूयनामगृहीतानां च फलं साधारणम् । तदेतत् फलतन्त्रम् ॥ " समे दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत" “पौर्णमास्यां पौर्णमास्या यजेत" दर्शपूर्णमासयोः चत्वार ऋत्विजः" इति विहिता देशकाल कर्तार एकफल- साधनानां कर्मणां यथायोगं साधारणा इत्येतत्पदार्थतन्त्रम् ॥ एकफलानामेकदेशकालकर्तृकाणां यदङ्गभूतप्रयाजाद्यनुष्ठानं साधारणं तदनुष्ठानतन्त्रम् । फलैक्येऽपि यत्र देशकालकर्तृणामन्यतमस्यापि भेदः तत्र प्रति- प्रधानमङ्गानुष्ठानावृत्तिलक्षणः आवापः । तत्र द्वादशाहे द्वादशानां सोमयागानां हादशस्वहस्सु कर्तव्यानां कालभेदात् सुत्याकालकर्तव्यसवनीयपशुप्रभृत्यङ्गा- नुष्ठानावृत्तिः , वरुणप्रघासेषु नवहविष्कायामिष्टौ विहारद्वयं विधाय " अष्टाव- ध्वर्युरुत्तरे विहारे हवींष्यासादयति मारुतीमेव प्रतिप्रस्थाता दक्षिणस्मिन् " इति देशभेदविधानात् तत्र तत्र देशेऽष्टानां हविषां मारुत्याश्चाङ्गानुष्ठानं भिद्यत इति देशभेदेन तदावृत्तिः ; तत्रैव " गार्हपत्ये पत्नीसंयाजान् जुहोति" इति विहितानाम् आपराग्निकहोमानां देशकालैक्येऽपि अध्वर्युप्रतिप्रस्थातृरूपafter आमेयादीनां षण्णां १. G विषयेष्वतिदेशविषयेषु च २. G. अनुष्ठानतन्त्रं पदार्थतन्त्रं चेति ५. T. नाना तन्त्रा ६. G. आपराह्निक ३. T adds बहूनाम् एकं ४. T. राज...नावगतं is written [२०] ·पूर्वमीमांसाविषयसङ्ग्रहदीपिका यथा , कर्तृभेदात् भेदः । यत्र कर्तृत्वाधिष्ठानाभेदेऽपि कर्तृकारकभेदः तत्रापि प्रयोगभेदेन अङ्गानुष्ठानावृत्तिरेव , " अग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपति वामनो वही दक्षिणा" "सोमापौष्णं चरुं निर्वपति श्यामो दक्षिणा' इत्यादिवाक्यविहितेषु राजसूयान्तर्गतयागेषु देशकालफलभेदाप्रतीतावपि वामनानतैः आग्नावैष्णवयागः कर्तव्यः श्यामानतैः सोमापौष्णः चरुः कर्तव्य इत्येवं दक्षिणाव्यवस्थया तद्भेदात् कर्तृरूपं भिद्यत इति ततः [इल्यतः] प्रतियागप्रयोग- भेदात् अङ्गानुष्ठानावृत्तिः । यानि तु कालभेदेन कर्तव्यानामपि प्रधानानां कर्मकालाद्यङ्गानि तान्यगृह्यमाणविशेषत्वात् सर्वेषां तन्त्रं भजन्ति, ज्योतिष्टोमे अग्नीषोमीयसवनीयानूबन्ध्यपशूनाम् “दीक्षा यूपं छिनत्ति" इति दीक्षाकालकर्तव्यत्वेन विहितो यूपः ; यथा द्वादशाहे द्वादशानां सोम- यागानामहर्भेदेन कर्तव्यानां दीक्षोपसदादय इत्येवं सापवादं तन्त्रमेकादशे निरूपितम् ॥ यथा द्वादशे प्रसङ्गो निरूपितः । अन्यार्थेनान्यस्य तत्प्रयुक्तिशक्तस्योपकारः प्रसङ्गः-यथा भोजनार्थ प्रथममागतस्याचार्यस्य कृतेन सूपाप्पादिना पश्चादागतस्य स्वयमाचार्यनैरपेक्ष्येणापि सूपापूपादिप्रयुक्तिशक्तस्य जामातुरुपकारः । यत्तु अन्या- र्थेन स्वयं तत्प्रयुक्तिशक्तिरहितमुपक्रियते तन्न प्रसङ्गि; किन्तु आचार्यार्थकृत- सूपाद्युपक्रियमाणपरिचारकादिवत् तदुपजीव्यप्रयोजकम् , यथा दध्यानयनेन उपक्रियमाणं वाजिनम् । पुरोडाशकपालं प्रति तुषोपवापस्य शेषित्वे सत्यपि न तत्प्रयुक्तिशक्तिः पुरोडाशकपालेनेति सविशेषणोपादानेनौन्यप्रयुक्त्युप- जीवित्वाविष्करणात् । स च प्रसङ्गः त्रिविधः-अनुष्ठानप्रसङ्गः पदार्थप्रसङ्गः १. T. प्रयोगभेदादङ्गानामावृत्तिरेव २. G. वाक्येषु ३. G. व्यवस्थितया ४. G. Space is left out for writing na: अङ्गा ५. T. प्रधानकर्मणा कर्म- ६. G. Space is left out for writing सर्वेषां तन्त्रं ७. T. इत्येवं रूपेण ८. T. शक्तिकस्य ९. T. शक्तिकस्य १०. T. प्रयोजनं ११. G. Space is left out for writing area . . प्रसङ्गः [२१]] ·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः . शास्त्रप्रसङ्गश्चेति । तत्र पश्चर्थप्रयाजाद्यनुष्ठानेन पशुपुरोडाशाद्युपकारोऽनुष्ठान- प्रसङ्गः सौमिक्या वेद्या सोमान्तर्गतेष्टिपशूनामुपकारः पदार्थप्रसङ्गः ; " याजनादिभिः ब्राह्मणो धनमार्जयेत्' " इति द्रव्यार्जनशास्त्रेण ज्योति- ष्टोमादिशास्त्रस्य ऋत्विगपेक्षस्याविशेषेण त्रैवर्णिकानामाविज्यमाक्षेप्तुं प्रवृत्तस्योप- कारः शास्त्रप्रसङ्गः-इत्येवमादिरूपेण द्वादशे सापवादः प्रसङ्गो निरूपितः ॥ इति धर्ममीमांसासारसङ्ग्रहव्याख्या परिभाषा पूर्वमीमांसाविषयसङ्ग्रहदीपिका अप्पय्यदीक्षितकृता ॥ समाप्ता॥ :०: [२२] ·जैमिनीयन्यायमालाविषयसूचिका विषया: पार्श्व १ २ ५ ६ १३ उपोद्धातः ग्रन्थरचनप्रकारः शास्त्रादिसंगतिः अध्यायानां पादानां च विषयाः संगतिप्रदर्शनम् प्रथमोऽध्यायः [प्रमाणम्] द्वितियोऽध्यायः [कर्मभेदः] तृतीयोऽध्यायः [शेषशेषित्वविचारः].. चतुर्थोऽध्यायः [प्रयुक्तिविचारः] पंचमोऽध्यायः [अनुष्ठानक्रमः] षष्ठोऽध्यायः [अधिकारः] सप्तमोऽध्यायः [अतिदेशः] अष्टमोऽध्यायः [विशेषातिदेशः] नवमोऽध्यायः [ऊहः] दशमोऽध्यायः [बाधः] एकादाशोऽध्यायः [तन्त्रम्]] द्वादशोऽध्यायः [प्रसंगः] १२८ २४८ २९७ ३३१ ४०५ ४२३ ४४४ ५११ ६४६ ६८५ [२३] २ ३

·No text on this page.

·विषयानुक्रमणिका प्रथमोऽध्यायः [अधि०] [पार्श्व] [१] १५ [२] १९ [३] २२ [४] २२ [५] २३ [६-७] २४ [८] २६ : : प्रथमः पादः प्रतिज्ञा-भट्टमतेन गुरुमतेनच धर्मलक्षणम्-भट्ट, गुरु, मतद्वयेन धर्मप्रमाणम्-भट्ट, गुरु, मतद्वयेन धर्मः विधिनैव गम्यः विधेः स्वतप्रामाण्यम् शब्दस्य नित्यत्वम् वेदापौरुषेयत्वम् द्वितीयः पादः अर्थवादप्रामाण्यम्-मतद्वयम् विधिवन्निगदाधि हेतुर्वान्नगदाधि मन्त्रवल्लिंगाधि तृतीयः पादः स्मृतिप्रामाण्यं-मतद्वयम् श्रुतेः प्राबल्यम् दृष्टमूलक स्मृतेरप्रामाण्यं शिष्टाकोपाधि-मतद्वयम् आचारप्रामाण्यम् आर्यम्लेच्छाधिकर -मतद्वयम म्लेच्छप्रसिद्धार्थप्रामाण्य कल्पसूत्रप्रामाण्यं होलाकादिशिष्टाचारप्रामाण्य साधुपदानामेवप्रयोगः आकृत्यधिकरणं (लोकवेदयोश्शब्दैक्यम्)- मतभेदेन [१] २७ [२] २८ [३] ३० [४] ३० [१] ३१ [२] ३२ [३] ३३ [४] ३४ [४] ३५ [५] ३५ . . " [६] ३८ [७] ३९ [८] ४० [९] ४१ [१०] ४३ चतुर्थः पादः उद्भिदादिशब्दानां यागनामत्वम्-मतद्वयम् चित्रादिशब्दानां यागनामत्वम् [२५]] [१-२] ४५ [३] ४८ ·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः [अधि०] [पार्थ] [३] ४९ [४] ५२ [५] ५४ [६] ५५ [७] ५७ [८] ५८ [९] ५९ [१०] ६० [११] ६० [१२] ६२ [१३] ६४ [१४] ६५ [१५] ६५ [१६] ६६ [१७] ६७ [१८] ६९ [१९] ६९ [२०] ७० यूपः-यजमानो बहिष्पवमानादिशब्दविचारः अग्निहोत्रादिशब्दानां कर्मनामत्वम् श्येनादिशब्दानां कर्मनामत्वम् वाजपेयादिशब्दानां यागनामत्वम् आग्नेयादिशब्दानां नामत्वाभावः-मतद्वयम् बहिरादिशब्दानां जातिवाचित्वम् प्रोक्षण्यादिशब्दानां यौगिकत्वम् निर्मन्थ्यशब्दस्य योगरूढित्व वैश्वदेवादिशब्दानां नामधेयत्वम् (मतद्वयं) वैश्वानरेष्टिविचारः (मतद्वयं) यजमानः प्रस्तर:-अस्यविचारः आग्नेयोवै ब्राह्मणः-अस्यविचारः आदित्यो यूप:-अनयोः विचारः.. अपशवो वा अन्ये गोअश्वेभ्यः-अस्यविचारः सृष्टीरुपदधाति-अस्यविचारः प्राणभृत उपदधाति-अस्यविचारः अक्ताश्शर्करा उपदधाति-अस्यविचारः सुवेणावधति इत्यादीनां विचारः द्वितीयोध्यायः [कर्मभेदः] प्रथमः पादः अपूर्वस्य आख्यातप्रतिपाद्यत्वम् (वर्णकद्वयम्) अपूर्वसत्वे आक्षेपपरिहारौ (मतद्वयम्) कर्मणां गुणप्रधानभावः (मतद्वयम्) संमार्जनादीनां गुणकर्मत्वम् स्तोत्रशस्त्रयोः प्रधानकर्मत्वम् मन्त्रस्य अविधायकत्वम् मन्त्रलक्षणम् ब्राह्मणलक्षणम् ऊहप्रवरादीनां अमन्त्रत्वम् ऋग्यजुस्साम्नां लक्षणानि निगदानां यजुष्ट्रम् एकवाक्यत्वलक्षणम् वाक्यभेदविचारः अनुषङ्गविचारः .. . [१] ७१ [२] ७६ [३] ७८ [४] ८१ [५] ८२ [६] ८३ [७] ८४ [८] ८५ [९] ८६ [१०-१२] ८७ [१३] ८८ [१४] ८८ [१५] ९० [१६-१७] ९० [२६] ·विषयानुक्रमणिका कुत्रचित् नानुषंगः [अधि०] [पार्श्व] [१८] ९२ [१]] [२] [३] [४] द्वितीयः पादः अगापूर्वाणां भेदचिन्ता (मतद्वयम्) समिदादियागानां अपूर्वभेदः आघाराद्याग्नेयादीनां अंगांगिभावविचारः उपांशुयाजापूर्वताविचारः आघारादीनां अपूर्वसाधकत्वम् पशुसोमयोः अपूर्वसाधनत्वम तिस्र आहुतीर्जुहोति-अत्रकर्मभेदः संज्ञयाकर्मभेदः देवताभेदेन कर्मभेदः दध्नाजुहोति-अत्र न कर्मभेदः दध्यादिद्रव्यस्य सफलत्वम् वारवन्तीयादीनां कर्मान्तरत्वम् सौभरनिधनयोः एकफलत्वम् [६] १०१ [७] १०२ [८] १०४ [९] १०५ [१०] १०५ [११] १०६ [१२] १०७ [१३] १०८ . . तृतीयः पादः ग्रहाग्रतायाः ज्योतिष्टोमांगत्वम् अवेष्टेः क्रत्वन्तरत्वम् आधानादेः विधेयत्वम् दाक्षायणादीनां गुणत्वम् द्रव्यदेवतयोर्योगे यागान्तरत्वम् वत्सालंभादीनां संस्कारत्वम् नैवारचरोः आधानार्थत्वम् पर्यग्निकृतं पात्नीवतमुत्सृजन्ति-अस्यविचारः . अदाभ्यादीनां ग्रहनामत्वम् अग्निचयनस्य संस्कारत्वम् मासाग्निहोत्रादीनां क्रत्वन्तरत्व आग्नेयादिकाम्येष्टीनां भिन्नकर्मत्वम् अवेष्टे: अन्नाद्यफलत्वम् आग्नेयद्विरुक्तेः स्तुत्यर्थत्वम् [१] १०९ [२] १११ [३] ११३ [४] ११४ [५] ११५ [६] ११६ [७] ११६ [८] ११७ [९] ११९ [१०] ११९ [११] १२१ [१२] १२२ [१३] १२३ [१४] १२४ . चतुर्थः पादः यावज्जीवमग्निहोत्र जुहोति-अस्य विचारः [१] १२५ [२७] ·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः [अधि०] [पार्श्व] [२] १२६ . सर्वशाखाप्रत्ययैककर्मत्वम् तृतीयोऽध्यायः [शेषशेषित्वविचारः] प्रथमः पादः आरभसमर्थनम् शेषलक्षणम् शेषपदार्थनिरूपणम् निर्वापणादीनां व्यवस्थितविषयत्वं स्फ्यादीनां सयोगानुसारेण व्यवस्थितत्वम आरुण्यादिगुणानां असंकीर्णत्वम् ग्रहैकत्वं अविवक्षितं-इति विचारः चमसादौ संमार्जनाद्यभावः सप्तदशारत्नित्व यूपस्य पशुधर्म- अभिक्रमणादीनां प्रयाजमात्रांगत्वम् (मतद्वयम्) उपवीतस्य प्रकरणेन दशपूर्णमासांगत्व .. गुणानां मिथः असबन्धः वाघ्नीवृधन्वत्योः व्यवस्थितत्वम् हस्तावनेजनादीनां कृत्स्नकमांगत्वम् चतुर्धाकरणादेः आग्नेयमात्रांगत्वम् [१] १२८ [२] १२९ [३] १२९ [४] १३० [५] १३१ [६] १३२ [७] १३४ [८] १३५ [९] १३६ [१०] १३७ [११] १३८ [१२] १४० [१३] १४० [१४] १४२ [१५] १४३ . .. द्वितीयः पादः वहिर्देवसदन दामि-अस्यार्थविचारः निवेशनः सगमन:-अस्यविनियोगः हविष्कृदेहि-अस्याह्वानशेषत्वम् अग्निविहरणादि प्रकाशकमन्त्राणां विनियोगः.. सूक्तवाकस्य प्रस्तरप्रहरणांगत्वम् सूक्तवाकस्य विभज्यविनियोगः काम्ययाज्यानुवाक्याना काम्यमात्रांगत्वम् आग्नीध्रोपस्थाने प्राकृतमन्त्राणां विनियोगः भक्षणादिमन्त्राणां यथालिगं विनियोगः मन्द्राभिभूतिः-इत्यादेः एकमन्त्रत्वम् इन्द्रपीतस्यते- इत्यादीनां विनियोगः अभ्युन्नीतसोममक्षणविचारः पात्नीवत भक्षणविचार: तत्रैव त्वष्टुरपि उपलक्षणत्वम् [१] १४३ [२] १४४ [३] १४५ [४] १४७ [५] १४८ [६] १४९ [७] १५० [८] १५१ [९] १५२ [१०] १५३ [११] १५४ [१२] १५५ [१३] १५६ [१४] १५७ [२८] ·विषयानुक्रमणिका तत्रैव शेषभक्षणे त्रिशतां अनुपलक्षणत्वम् भक्षणेऽनुवषट्कारदेवतायाः अनुपलक्षणत्वम् अनन्द्राणां अमन्त्रकभक्षणम् ऐन्द्राग्नभक्षस्य अमन्त्रकत्वम् गायत्रछन्दसः, इत्यादिमन्त्रविनियोगः [अधि०][पार्श्व] [१५] १५८ [१६] १५८ [१७] १५९ [१८] १६० [१९] १६१ १६४ .. तृतीयः पादः उच्चस्त्वादीनां वेदधर्मत्वम् आधाने गानस्य उपांशुत्वम् ज्योतिष्टोमस्य याजुर्वेदिकत्वम् प्रकरणस्य विनियोजकत्वम् क्रमस्य विनियोजकत्वम् समाख्यायाः विनियोजकत्वम् श्रुत्यादीनां पूर्वपूर्वबलीयस्त्वम् बाधयोग्यताविचारः द्वादशोपसत्तायाः अहीनांगत्वम् कुलायादौ प्रतिपदोः उत्कर्षः जाघन्या अनुत्कर्षः सन्तर्दनस्य संस्थानिवेशः न प्रथमयज्ञे प्रवृञ्ज्यात्-अस्य विचारः पौष्णपेषणस्य विकृतौ विनियोगः पौष्णपेषणस्य चरावेव निवेशः पौष्णपेषणस्य एकदैवत्ये निवेशः [१] १६१ [२] १६२ [३] १६३ [४] १६४ [५] [६] १६६ [७-११] १६६ [१२] १७३ [१३] १७३ [१४] १७४ [१५] १७६ [१६] १७६ [१७] १७७ [१८] १७८ [१९] १७९ [२०] १७९ . . . [१] १८० [२] १८२ [३] १८२ [४] १८२ [५] १८३ चतुर्थः पादः निवीतस्य अर्थवादत्वम् अपवीतस्य दर्शाद्यंगत्वम् उपवीतस्य विधित्वम् उपवीतोदगग्रत्वयोः :: अनुवादत्वम् समिद्धारणस्य विधित्वम् दिग्विभागस्य अर्थवादत्वम् परुषि दितादीनां अनुवादत्वम् नानृतं वदेत्-अस्य क्रत्वर्थत्वम् जजभ्यमानधर्माणां क्रतुयुक्तपुधर्मत्वम् . अवगोरणादीनां पुरूषार्थत्वम् [२९] [६] १८४ [७] १८४ [८] १८५ [९] १८७ [१०] १८७ .

·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः . . मलवद्वाससा न संवदेत् - अस्य पुरुषार्थत्वम् . सुवर्णधारणादीनां पुरुषार्थत्वम् जयादीनां वैदिककर्मागत्वम् वैदिकाश्वप्रतिग्रहे इष्टिः कर्तव्या वारुणीष्टिः दातुः सोमवमनप्रायश्चित्तम् तत्रेव विचार: आग्नेयाष्टाकपालचरोः अवदानमात्रस्य होमः. सर्वहविश्शेषैः स्विष्टकृत् प्राथमिकशेषात् स्विष्टकृत् पुरोडशविभागस्य भक्षणार्थत्वम् [अधि०] [पार्श्व] [११] १८८ [१२] १८८ [१३] १९० [१४] १९० [१५] १९१ [१६] १९२ [१७] १९२ [१८] १९३ [१९] १९३ [२०] १९३ [२१]] १९४ . . [१] १९५ [२] १९५ पंचमः पादः ध्रौवाज्यादिभिः शेषाननुष्ठानम् साकं प्रस्थास्ये शेषकर्माननुष्ठानम् सौत्रामण्यां शेषकर्माननुष्ठानम् सर्वपृष्ठेष्टौ स्विष्टकृदिडादीना सकृदनुष्ठानम् ऐन्द्रवायवग्रहे द्विःशेषभक्षणम् सोमे शेषभक्षणम् चमसिनां शेषभक्षणम् उद्गातृणां चमसभक्षणं (मतभेदस्तत्र) ग्रावस्तुतोऽपि भक्षणम् वषट्कर्तुः प्रथमभक्ष:-अस्यविचारः होमाभिषवयोरपि भक्षनिमित्तत्वम् वषट्कादीनां चमसे सोमभक्षः होतुः प्रथमभक्षः भक्षः अनुज्ञापूर्वकः . [४] १९६ [५] १९७ [६] १९७ [७] १९८ [८] १९८ [९] १९९ [१०] २०० [११] २०० [१२] २०१ [१३] २०२ [१४] २०२ [१५] २०३ [१६] २०३ [१७] २०३ [१८] २०३ [१९] २०४ [२०] २०५ . . . वैदिकवाक्येन प्रतिवचनम् एकपात्रिणामेवानुज्ञापनम् यजमानस्य भक्षणाधिकारः फलचमसस्य इज्याविकारत्वम् ब्राह्मणानामेव राजन्यचमसानुप्रसर्पणम् . : : . [३०] ·विषयानुक्रमणिका [अधि०] [पार्श्व] . . षष्ठः पादः यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति-इतिविचार : सामिधेनीनां सप्तदशसंख्यायाः विकृतिगामित्म नैमित्तिकस्य तस्य प्रकृतिगामित्वम् (मतद्वयं) आधानस्य पवमानेष्टयनंगत्वम् आधानस्य-सर्वार्थत्वम् पवमानेष्टीनां असंस्कृतेऽग्नौ कर्तव्यत्वम् उपाकरणादीनां अग्नीषोमीयधर्मत्वम् शाखाहरणादीनां दोहद्वयधर्मत्वम् सादनादीनां सवनत्रयधर्मत्वम् रशनात्रिवृत्वादीनां सर्वपशुधर्मत्वम् अश्वदाभ्ययोरपि सादनादिधर्मत्वम् चित्रिण्यादीष्टकानां अग्न्यङ्गत्वम् अभिषवादीनां सोममात्रधर्मत्वम् प्रतिनिधिष्वपि मुख्यधर्मानुष्ठानम् श्रुतेष्वपि प्रतिनिधिषु मुख्यधर्मानुष्ठानम् दीक्षणीयादिधर्माणां अग्निष्टोमांगत्वम् [१] २०६ [२] २०७ [३] २०७ [४] २०८ [५] २०९ [६] २१० [७] २१० [८] २१२ [९] २१२ [१०] २१३ [११] २१३ [१२] २१४ [१३] २१५ [१४] २१५ [१५] २१६ [१६] २१६ . .. . सप्तमः पादः बहिरादीनां दर्शपौर्णमासतदंगोभयांगत्वम् स्वामिसंस्काराणां प्रधानार्थत्वम् सौमिकवेद्यादीनां अंगप्रधानोभयांगत्वम् अभिमर्शनस्य उभयांगत्वम् दीक्षादक्षिणयोः प्रधानार्थत्वम् अन्तर्वेदेः यूपानंगत्वम् हविर्धानस्य सामिधेन्यनंगत्वम् अंगानां अन्यद्वारा अनुष्ठानम् ऋत्विजां संख्यानियमः चमसाध्वप॒णां पृथक्त्वम् तेषां बहुत्वम् दशत्वंच शमितुः अपृथक्त्वम् उपगातुः अपृथक्त्वम् सोमविक्रेतुः पृथक्त्वम् . [१] २१८ [२] २१९ [३] २२० [४] २२१ [५] २२२ [६] २२३ [७] २२३ [८] २२४ [९] २२५ [१०] २२६ [११-१२] २२६ [१३] २२७ [१४] २२७ [१५] २२७ . . . [३१] ·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः ऋत्विक्-शब्द:-क्रतुमात्रविषयः दीक्षादिवाक्योक्तसप्तदशानामेव ऋत्विक्त्वम् सप्तदशत्व यजमानस्य अध्वर्युप्रभृतीनां स्वकार्यकर्तृत्वम् आहवनीयादेः सर्वार्थत्वम् समाख्याबाधनविचारः चमसहोमे अध्वर्युः कर्ता श्येनबाजपेययोः सर्वेषामधिकारः [अधि०] [पार्श्व] [१६] २२८ [१७] २२८ [१८] २२९ [१९] २३० [२०] २३० [२१] २३१ [२२] २३२ [२३] २३२ • • अष्टमः पादः क्रमस्य स्वामिकर्मत्वम् वरदानस्य अध्वर्युकर्मत्वम् वपनादिसंस्काराः यजमानस्यैव तपसः यजमानकर्मत्वम् लोहितोष्णीषत्वादीनां सर्वऋत्विग्धर्मत्व वृष्टिकामनायाः याजमानत्वम् आयुर्दा इत्मादिमन्त्राणां याजमानत्व वाजस्य मा प्रसवेन इतिमन्त्रः उभयोः अभिज्ञस्यैव-वाचयितव्यत्वम् द्वादश द्वंद्वानि-अस्यविचारः यो होता सोऽध्वर्यु:-अस्यविचारः प्रोक्षणीरासादय-अस्य विचारः प्रैषमन्त्राः आध्वर्यवाः ममाग्नेव!विहवेषु - अस्यविचारः करणमन्त्रेषु कर्मार्थफलस्य ऋत्विग्धर्मत्वम् भद्रमित्यस्य उभयगामित्वम् द्रव्यसस्कारस्य अगप्रधानार्थत्वम् पवित्रस्य परिभोजनीयहिषा कर्तव्यत्वम् प्राकृतपुरोडाशादीनां निधानम् काम्येष्टिषु उपाशुत्वधर्म. प्रधानार्थः श्येनाङ्गानां नवनीताज्यत्वविचारः सवनीयानां मांसमयत्वम् (शाक्यायने) [१] २३३ [२] २३४ [३] २३४ [४] २३५ [५] २३६ [६] २३६ [७] २३७ [८] २३७ [९] २३८ [१०] २३८ [११] २३९ [१२] २४० [१३] २४० [१४] २४१ [१५] २४२ [१६] २४२ [१७] २४३ [१८] २४३ [१९] २४४ [२०] २४५ ..[२१-२२] २४५ [२३] २४६ .. [३२] ·विषयानुक्रमणिका [अधि०] [पार्श्व] . चतुर्थोऽध्यायः [प्रयुक्तिविचारः] प्रथमः पादः क्रत्वर्थपुरुषार्थविचारः (वर्णकचतुष्कम्) प्रजापतिव्रतानां पुरूषार्थत्वम् यज्ञायुधानि न हवींषि पश्वेकत्व विवक्षितम् पुंस्त्व च आश्रयिणां अदृष्टार्थत्वम् प्रयुक्तिविचारः वाजिनन्यायः गवानयनस्य पदकर्माप्रयुक्तत्वम् कपालानां तुषोपवापाप्रयुक्तत्वम् शकृल्लोहितयोः पशौ अप्रयोक्तृत्वम् पुरोडाशस्य स्विष्टकृदप्रयोक्तृत्वम् प्रयाजशेषेण हवीषि अभिघारयति-अस्यविचार. समानयनस्य आज्यधर्मप्रयोजकत्वम् औपभृत जौहवं च आज्यप्रति विचारः . .. [१-२] २४८ [३] २५० [४] २५२ [५-६] २५२ [७] २५४ [८-९] २५५ [१०] २५६ [११] २५७ [१२] २५८ [१३] २५८ [१४] २५९ [१५] २६० .[१६-१७] २६२ द्वितीयः पादः स्वरोः छदेनाप्रयोजकत्वम् शाखाछेदविचारः प्रहरणस्यच निनयनस्य प्रतिपत्तिकर्मत्वम् दण्डदानस्य अर्थकर्मत्वम् प्रासनस्य प्रतिपत्तिकर्मत्वम् अवभृथगमन प्रतिपत्तिकर्म कर्तृदेशकालविधीनां नियमार्थत्वं द्रव्यगुणविधानं नियमार्थम् अवघातादिसंस्कारविधानस्य नियमार्थत्वम् यागहोमादीना स्वरूपम् बहिषः आतिथ्यादिसाधारण्यम् [१] २६३ [२-३-४] २६४ [५] २६७ [६] २६८ [७] २६९ [८] २६९ [९] २७० [१०] २७१ [११] २७१ [१२] २७२ [१३] २७३ तृतीयः पादः द्रव्यसस्कारकर्मणां कत्वर्थत्वम् नैमित्तिकानां अनित्यार्थत्वम् सयोगपृथक्त्वन्यायः (दघ्नः उभयार्थत्वम्) [१] २७४ [२] २७४ • • [३] २७५ [३३] ·. जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः [अधि०] [पार्श्व] पयोव्रतादीनां क्रतुधर्मत्वम् [४] २७६ विश्वजिन्यायः -विचार्यते [५-६-७] २७६ रात्रिसत्रन्यायः [८] २७७ काम्यानां श्रुतमात्रफलत्वम् [९] २७८ दर्शपूर्णमासयोः फलविचारः . . [१०-११] २७८ काम्यानां फलविचारः [१२] २८० सौत्रामण्यादीनां चयनाद्यंगत्वम् [१३] २८१ वैमृथादेः पौर्णमास्याद्यंगत्वम् [१४] २८२ अनूयाजादीनां आग्निमारुतोर्ध्वकालत्वम्. [१५] २८२ सोमस्य दर्शपूर्णमासोत्तरकालत्वम् [१६] २८३ जातेष्टिमधिकृत्यविचाराः [१७-१८-१९] २८४ सौत्रामण्याद्यंगानां स्वकाले कर्तव्यत्वम् [२०] २८६ चतुर्थः पादः राजसूयमधिकृत्यविचाराः [१-२-३] २८७ आमनहोमानां सांग्रहण्यंगता [४] २९० दधिग्रहस्य नित्यत्वम् [५] २९० वैश्वानरस्य नैमित्तिकत्वम् [६] २९१ षष्ठचितेः नैमित्तिकत्वम् [७] २९२ पिण्डपितृयज्ञः पुरूषार्थः [८] २९३ रशनायाः यूपांगत्वम् [९] २९३ स्वरोः पश्चंगत्वम् [१०] २९४ आधारादीना अंगत्वम् [११] २९४ दीक्षणीयादीनां अंगत्वम् [१२] २९५ .. . . पंचमाध्यायः [अनुष्ठानक्रमः] .. [१] २९७ [२] २९९ [३] २९९ प्रथमः पादः अध्यायारंभसमर्थनम् (वर्णकत्रयम्) क्रमस्य कृचित् आर्थिकत्वम् क्रमस्यक्वचित् अनियमः पाठक्रमः प्रवृत्तिकमः स्थानक्रमः अंगेषु मुख्यक्रमः इत्यादि ब्राह्मणपाठात् मन्त्रपाठस्य बलीयस्त्वम् प्रयोगवचनात् चोदकस्य बलवत्वम् विकृतौ कृचित् प्रकृतिधर्मातिदेशाभावः [6-८] ३०० [९] ३०४ [१०] ३०५ [११] ३०६ [३४] ·विषयानुक्रमणिका अनूयाजाद्युत्कर्षः प्रयाजान्तापकर्षश्च प्रवृत्या प्रोक्षणादीनां सौमिकपूर्वभावित्वम् वैकृतयूपकर्ममात्रापकर्षः दक्षिणाग्निकहोमानपकर्षः पुरोडाशाभिवासनान्तस्य दर्शऽनपकर्षः सान्तपनीयाया अग्निहोत्रानुत्कर्षता उक्थ्यानुरोधेन षोडश्युत्कर्षः [अधि०] [पार्श्व] [१२] ३०७ [१३] ३०८ [१४] ३०९ [१५] ३१० [१६] ३१० [१७] ३११ [१८] ३१२ [१] ३१३ [२] ३१४ द्वितीयः पादः वाजपेयपशूनां एकदा उपाकरणादि कर्तव्यम् . (पदार्थानुसमयः) सहस्राश्वप्रतिग्रहे एकैकस्य एकदा सर्वधर्मानुष्ठानम् (काण्डानुसमयः) मुष्टिकपालादीनां समुदायानुसमयः अवदानस्य प्रदानान्तानुसमयः अञ्जनादेः परिव्याणान्तानुसमयः दैवताद्यवदानेषु पदार्थानुसमयः नानाबीजेष्टौ उलूखलादीनां तन्त्रत्वम् अग्नीषोमीयपशौ प्रयाजानुयाजयोः पात्रभेदः नारिष्ठहोमस्य उपहोमपूर्वत्वम् विदेवनादीनां अभिषेकपूर्वत्वम् सावित्रहोमादीनां दीक्षणीयपूर्वत्वम् यजमानसंस्काराणां रुक्मप्रतिमोकात् पूर्वत्वम् . [३] ३१४ [४] ३१५ [५] ३१६ [६] ३१७ [७] ३१७ [८] ३१८ [९] ३१९ [१०] ३२० [११] ३२० [१२] ३२१ . तृतीयः पादः एकादशप्रयाजान् यजति-अस्यविचारः प्रथमोपसत्रयस्य स्वस्थानावृत्तिः सामिधेनीषु आगन्तूनां अन्तेनिवेशः बहिष्पवमाने आगन्तूनां पर्यासोत्तरकालत्वम् तत्रैव आगन्तूनां साम्नां मध्ये निवेशः ग्रहेष्टकादीनां क़त्वग्निशेषत्वम् चित्रिण्यादीनां मध्यमचितौ उपधानम् लोकंपृणातः पूर्व चित्रिण्याद्यनुपधानम् इष्टिसंस्कृतेऽग्नौ अग्निहोत्रानुष्ठानम् अग्निचिद्वर्षणादिवतानां क्रत्वन्तेऽनुष्ठानम् [१] ३२२ [२] ३२२ [३] ३२३ [४] ३२४ [५] ३२५ [६] ३२६ [७] ३२७ [८] ३२७ [९] ३२८ [१०] ३२९ [३५] ·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः दीक्षाया इष्टिसिद्धत्वम् काम्येष्टीना अनियमेनानुष्ठानम् यज्ञानां अग्निष्टोमपूर्वत्वम् ज्योतिष्टोमविकाराणां अग्निष्टोमपूर्वकत्वम् एकानेकस्तोमानां सर्वेषां अग्निष्टोमपूर्वकत्वम्.. [अधि०] [पार्श्व] [११] ३२९ [१२] ३३० [१३] ३३० [१४] ३३१ [१५] ३३२ चतुर्थः पादः पाठक्रमापेक्षया श्रुत्यर्थयोः बलवत्वम् मुख्यक्रमेण आग्नेयस्य पूर्वमवदानाद्यनुष्ठानम् . इष्टिसोमयो. पौर्वापर्यानियमः ब्राह्मणस्यापि तयोः पौर्वापर्यानियमः नर्तु प्रतिक्षेत, इत्यादिना सोमकालबाधः आज्यस्य सोमादनुत्कर्ष. विकृतानामैन्द्राग्नादीनां सद्यस्कालत्वम् सोमात् सान्नाय्यविकारादीनां उत्कर्षः सोमविकाराणां दर्शपूर्णमासात्प्राक् न कर्तव्यत्वम् [१] ३३३ [२] ३३४ [३] ३३५ [४] ३३५ [५] ३३६ [६] ३३७ [७] ३३७ [८] ३३७ [९] ३३८ . . षष्ठाध्यायः [अधिकारः] प्रथमः पादः यागादेः स्वर्गादिसाधनत्वम् तत्कामः अधिकारी. अशक्तानां अनधिकारः स्त्रिया अधिकारः -- दम्पत्यो. सहाधिकारः पुरुषद्वयकर्तृकत्वनिराकरणम् पुंस एव उपस्थानाधधिकारः शूद्रस्य नास्त्यधिकारः निर्धनोऽपि अधिकारी अगहीनस्यापि अधिकारः अचिकित्स्यांगवैकल्यस्य अनधिकारः दर्शपूर्णमासयोः त्र्यायस्यैव अधिकारः रथकारस्य अधिकारः निषादस्थपत्यधिकरणम् द्वितीयः पादः सत्रे प्रत्येकस्य सत्रिणः फलसंबन्धः दर्शादौ कर्बेक्यम् [१] ३३९ [२] ३४० [३-४] ३४१ [५] ३४३ [६] ३४३ [७] ३४३ [८] ३४४ [९] ३४४ [१०] ३४५ [११] ३४५ [१२] ३४६ [१३] ३४७ . . . [१] ३४७ [२] ३४८ ·विषयानुक्रमणिका आरब्धकाम्यकर्मणोऽपि समाप्तिनियमः लौकिककर्मणि समाप्त्यनियमः प्रतिषिद्धकर्मणां अनुष्ठाने अनिष्टापातः गुर्वनुगमनादीनां उपनयनोत्तरकालकर्तव्यत्वम् . अग्निहोत्रादि यावज्जीवकर्मणां स्वकालमात्रकर्तव्यत्वम् अग्निहोत्रादिकर्मण आवृत्तिः दर्शादौ पात्रादिभेदे प्रतिनिमित्त होमः गुर्वनुगमनादीनां प्रतिनिमित्त आवृत्तिः ऋणत्रयापाकरणस्य त्रैवर्णिकनित्यत्वम् [अधि०] [पार्श्व] [३] ३४८ [४] ३४९ [५] ३४९ [६] ३५० [७] ३५१ [८] ३५१ [९] ३५२ [१०] ३५२ [११] ३५२ . तृतीयः पादः नित्ये यथा शक्त्यनुष्ठानम् [१] ३५३ काम्ये अङ्गलोपे निष्फलत्वम् [२] ३५४ द्रव्यभेदेऽपि कर्माभेदः [३] ३५६ द्रव्यापचारे प्रतिनिधिः [४] ३५६ देवतामन्त्रक्रियापचारे प्रतिनिधिर्नास्ति [५] ३५६ प्रतिषिद्धद्रव्यस्य प्रतिनिधित्वनास्ति [६] ३५७ स्वामिनः प्रतिनिधिर्नास्ति [७] ३५७ सत्रे प्रतिनिधिविद्यते कुचित् [८] ३५८ प्रतिनिधेः अस्वामित्वम् [९] ३५८ प्रतिनिहितस्य यजमानधर्मास्सन्ति [१०] ३५९ श्रुतद्रव्यापचारे तत्सदृशस्यैव प्रतिनिधित्वम् [११] ३५९ द्रव्यापचारे वैकल्पिकद्रव्यान्तरानुपादानम् [१२] ३६० पूतिीकस्य सोमप्रतिनिधित्वम् [१३] ३६० प्रतिनिध्यपचारे मुख्यसदृशस्य ग्रहणम् ..[१४-१५] ३६० प्रतिनिधिनाप्रारब्धेकर्मणि मुख्यस्य लाभे तदेवग्राह्यम् [१६-१७] ३६१ प्रतिनिधौ पशुनियोगे मुख्यलाभेऽपि प्रतिनिधिरेव ग्राह्यः [१८] ३६२ संस्कारायोग्यस्यापि मुख्यस्यैव उपादानम् [१९] ३६२ मुख्यस्य कार्यासाधकत्वे प्रतिनिधिरेव ग्राह्यः [२०] ३६३ प्रधाननिर्वाहकत्वे अंगनिर्वाहापर्याप्तोऽपि मुख्य एव ग्राह्यः [२१] ३६३ . चतुर्थः पादः अवत्तनाशे पुनरवदानम् कुतः इत्यादि . ऋत्विजामेव शेषभक्षणम् कपालभेदे प्रायश्चित्तम् [१-२] ३६४ [३] ३६५ [४] ३६५ [३७] ·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः क्षामे सर्वदाहे प्रायश्चित्तम् एकहविरार्तावपि पंचशरावनिर्वापः होमाभिषवकर्तुरेव भक्षणम् पुनराधानप्रति वह्निद्वयानुगमः निमित्तम् पचशराव निर्वापस्य कर्मान्तरत्वम् पंचशराव यागस्य दर्शविशेषे अगत्वम् . सत्रं सकल्प्य अप्रवृत्तस्य विश्वजिद्यागः.. बहिर्वत्सयोः कालोपलक्षकत्वम् वत्सापकरणकाल: उभयसाधारण: सांन्नाय्यरहितस्य शाखाहरण नास्ति [अधि०] [पार्श्व] [५] ३६६ [६] ३६७ [७] ३६७ [८] ३६८ [९] ३६९ [१०] ३७० [११] ३७० [१२] ३७१ [१३] ३७१ [१४] ३७२ पंचमः पादः . दर्श अभ्युदयेऽष्टौ नैमित्तिकदेवतापनयः अभ्युदयेऽष्टिविचारः सत्रायप्रवृत्तमात्रस्य विश्वजित् ज्योतिष्टोमे दीक्षापरिमाणानां वैकल्पिकत्वम् . द्वादशाहे दीक्षापरिमाणनियमः गवामयने माघपौर्णमास्याः पुरस्तात् दीक्षा दीक्षोत्कर्षे तन्नियमानामपि उत्कर्षः दीक्षानुवृत्तौ प्रतिहोमो नास्ति उदवसानीयोत्कर्षेऽपि प्रतिहोमोनास्ति प्रतिहोमे सायमग्निहोत्रप्रभृति आरभः भेदनादिनिमित्तहोमस्य दर्शाद्यंगत्वम् व्यापन्नशब्दार्थनिर्णयः उद्गात्रादि अपच्छेदे प्रायश्चित्तविचारः [१] ३७२ [२-६] ३७४ [७] ३७७ [८] ३७८ [९] ३७८ [१०] ३७९ [११] ३८० [१२] ३८० [१३] ३८१ [१४] ३८१ [१५] ३८२ [१६] ३८२ . . [१७-२१] ३८३ षष्ठः पादः सत्रे समानकल्पानां सहाधिकारः भिन्नकल्पयोरपि राजपुरोहितयोः कुलाय यज्ञेऽधिकारः सत्रे ब्राह्मणमात्रस्य अधिकारः विश्वामित्रतत्समानकल्पानामेवाधिकारः सत्रे आहिताग्नेरेव अधिकार तत्र जुह्वादीनां साधारण्यम् विकृतौ सप्तदशसामिधेनीषु वर्णत्रयाधिकारः . [१] ३८७ [२] ३८८ [३] ३८९ [४] ३८९ [६] ३९० ७ [३८] ·विषयानुक्रमणिका [अधि०] [पार्श्व] सप्तमः पादः विश्वजिति पित्रादेः न दानम्, कस्य दानं कस्य नास्ति - इत्यादि विचार: अपरिमितशब्दार्थः इतिहस्माह-इत्यादिवाक्यस्य अर्थः सहस्रसंवत्सरशब्दः तावद्दिनपरः [१-१०] ३९२ [११] ३९७ [१२] ३९७ [१३] ३९८ . . . . अष्टमः पादः चतुर्होतृहोमे अनाहिताग्नेरेवाधिकारः उपनयनहोमः लौकिकेऽग्नौ स्थपतीष्टिः लौकिकेऽग्नौ अवकीणिपशुः लौकिकेऽग्नौ दैवकर्मणां उदगयनादिकाल: ज्योतिष्टोमांग याच्नाक्रययोः नित्यत्वम् तत्र पयोव्रतादीनामपि नित्यत्वम् अपररात्रे व्रतस्य अनित्यत्वम् छागस्यैव अग्नीषोमीयपशुत्वम् [१] ४०० [२] ४०१ [३] ४०१ [४] ४०२ [५] ४०२ [६] ४०२ [७] ४०३ [८] ४०३ [९] ४०४ सप्तमोऽध्यायः [अतिदेशः] प्रथमः पादः प्रयाजादिधर्माणा अपूर्वप्रयुक्तत्वम् इषौ श्येनादि विशेषधर्मातिदेशः पचहविष्षु सार्थवादविध्यतिदेशः एककपालैन्द्राग्नयोः सार्थवादविध्यतिदेशः साकमेधे वारुणप्रघसिकैककपालातिदेशः [१] ४०५ [२] ४०६ [३] ४०७ [४] ४०८ [५] ४०८ द्वितीयः पादः रथन्तरादि शब्दानां गानविशेषवाचित्वम् [१] ४०९ .. तृतीयः पादः अग्निहोत्रादिनाम्ना धर्मातिदेशः प्रायणीयनाम्ना धर्मानतिदेशः सर्वपृष्ठशब्देन पट्पृष्ठानामतिदेशः अवभृथनाम्ना सौमिकधर्मातिदेशः [१] ४१० [२] ४११ [३] ४११ [४] ४१३ ·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः वारुणप्रघासिकावभृथस्य तुषनिष्कासद्रव्यकत्वम् वैष्णवशब्दात् आतिथ्ये धर्मानतिदेशः निर्मन्थादिशब्दैः धर्मानतिदेशः प्रणयनशब्देन सौमिकधर्माऽनतिदेशः मध्यमयोः द्वयोरेव प्रणयनम् स्वरसामादिशब्देन धर्मातिदेशः वासो ददाति अस्य विचारः गर्गत्रिरात्रे लौकिकेऽग्नौ उपनिधानम् यूपशब्दस्य संस्कारप्रयोजकत्वम् पृष्ठशब्दस्य ऋग्द्रव्यवाचित्वम् चतुर्थः पादः सौर्येचरौ इति कर्तव्यताविचारः गवामयने ऐकाहिकेतिकर्तव्यता [अधि०] [पार्श्व] [५] ४१४ [६] ४१४ [७] ४१४ [८] ४१५ [९] ४१५ [१०] ४१७ [११] ४१८ [१२] ४१८ [१३] ४१९ [१४] ४२० [१-२] ४२१ [३] ४२१ अष्टमोऽध्यायः [विशेषातिदेशः] .. प्रथमः पादः विशेषचिन्ता विशेषकर्मणः -धर्मातिदेशः सोमे ऐष्टिकधर्मानतिदेशः (वर्णकद्वयम्) ऐन्द्राग्नादौ ऐष्टिकधर्मातिदेशः अग्नीषोमीयपशौ दर्शपूर्णमासधर्मः सवनीयपशौ अग्नीषोमीयधर्मः ऐकादशिनपशौ समानधर्मातिदेशः पशुगणेषु ऐकादशिनधर्माः अव्यक्तपशौ सौमिकधर्माः अहर्गणेषु द्वादशाहधर्माः संवत्सरसत्रेषु गवामयनधर्माः निकायिनामुत्तरेषु पूर्वनिकायिधर्माः फलादीनां अनतिदेशः गोदोहनादीनां गुणकामानां अनतिदेश. सौर्येचरौ अभिमर्शनद्वयस्यविकल्पः सौर्येचरौ अग्नेयधर्मातिदेशः हविर्देवतयोः सन्निपाते हविस्सामान्यस्य बलीयस्त्वम् शतकृष्णलस्य औषधधर्मातिदेशः [१] ४२३ [२] ४२३ [३] ४२४ [४] ४२५ [५] ४२५ [६] ४२५ [७] ४२६ [८] ४२७ [९] ४२७ [१०] ४२८ [११] ४२८ [१२] ४२९ [१३] ४२९ [१४] ४३० [१५] ४३० [१६] ४३१ [१७] ४३१ [१८] ४३२ . [४०] ·विषयानुक्रमणिका [अधि०] [पार्श्व] [१९] ४३२ मधूदके उपांशुयाजीयाज्यधर्माः द्वितीयः पादः ऐष्टिकसौत्रामण्योः ऐष्टिकधर्मातिदेशः पशौ, सान्नाय्यधर्मातिदेशः पयोधर्मातिदेश.. आमिक्षायां पयोधर्मातिदेशः द्वादशाहे सत्राहीनयो व्यवस्थया धर्मातिदेशः . . पंचदशरात्रादिषु सत्रधर्मातिदेशः - [१] ४३३ [२-३] ४३३ [४] ४३४ [५] ४३४ [६] ४३६ तृतीयः पादः शुचिदेवके आग्नेयस्य आग्नावैष्णवे अग्नीषोमीयस्य च धर्माः [१] ४३७ जनकसप्तरात्रे त्रिवृत्स्वहःसु द्वादशाहधर्माः [२] ४३७ पत्रिंशद्रात्रे षडहधर्माः [३] ४३८ संस्थाशब्देषु द्वादशाहिकधर्माः [४] ४३९ शतोक्थ्यादौ ज्योतिष्टोमात् स्तोत्रोपचयः [५] ४३९ गायत्रीषु उत्पत्तिगायत्रीणां अतिदेशः [६] ४४१ चतुर्थः पादः दविहोमस्य कर्मनामत्वम् इत्यादिविचारः [१-४] ४४१ नवमोऽध्यायः [ऊहः] प्रथमः पादः अग्निहोत्रादिषु, उक्तानां धर्माणां अपूर्वप्रयुक्तत्वम् (वर्णकत्रयम्) प्रोक्षणस्य अपूर्वप्रयुक्तत्वम् (वर्णकद्वयम्) फलदेवतासबद्धानामपि अपूर्वप्रयुक्तत्वम् धर्माणा देवताप्रयुक्तत्वं नास्ति प्रोक्षणादीनां अपूर्वप्रयुक्तत्वं अग्निष्टोमे उपांशुत्वस्य प्राचीनपदार्थप्रयुक्तत्व इष्टकासु सकृद्विकर्षणाद्यनुष्ठानम् उत्तमव्यतिरिक्तानां अह्रां पत्नीसंयाजान्तत्वम् सामिधेनीनां अभ्यासस्य स्थानधर्मत्वम् आरंमणेष्टिः (मतद्वयम्) निर्वापमन्त्रे सावित्रादिपदानां अनूहः इडोपाह्वानमन्त्रे यज्ञपतिशब्दस्य अनूह. [१] ४४४ [२] ४४५ [३] ४४७ [४] ४४७ [५] ४४९ [६-७] ४४९ [८] ४५१ [९] ४५२ [१०] ४५३ [११] ४५३ ..[१२-१३] ४५४ [१४] ४५७ [४१] ·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः [अधि०][पार्श्व] प्रस्तरप्रहरणमन्त्रे यजमानपदस्योहः [१५] ४५७ सुब्रह्मण्याह्वाननिगदे हरिवच्छब्दस्यानूहः (वर्णकद्वयम्) [१६] ४५८ सारस्वत्यां मेष्या अध्रिगुशब्द स्यानूहः [१७] ४६० यज्ञायज्ञीये इराशब्दप्रक्षेपः तस्यगानम् . . [१८-१९] ४६१ द्वितीयः पादः सामशब्दस्य गानमात्रपरत्वम् (वर्णकद्वयम् ) साम्न: क्रक्सस्कारकर्मत्वम् तृचे प्रत्यूचं कृत्स्नसाम्नः समाप्तिः समास्वेव तिसृष्वृक्षु गानम् उत्तरयोः गायति - अस्यविचारः (वर्णकद्वयम्) बृहद्रथन्तरादीनाम् प्रगाथविचार. (वर्णकचतुष्टयम्).. गीतिसंपादकाक्षरविकारादीनां विकल्प साम्नैवस्तवन, उपस्थानं इत्यादि (वर्णकत्रयम्) यद्योन्यां तदुत्तरयो:-अस्यविचारः उत्तरयोः स्तोभातिदेशः स्तोभलक्षणम् नीवारादिषु प्रोक्षणाद्यनुष्ठानम् परिधौ पशु नियुंजीत - अस्यविचार शतादौ प्रणीताधर्माः बृहद्रथन्तरयोः धर्मव्यवस्था कण्वरथन्तरे बृहद्रथन्तरधर्मसमुच्चयः (मतद्वयम्) द्विसामके बृहद्रथन्तरयोः व्यवस्था सौर्यादिषु पार्वणहोमाद्यननुष्ठानम् दर्शपूर्णमासयोः होमद्वयस्य व्यवस्था समिदादीनां यागनामधेयत्वम् [१] ४६३ [२] ४६४ [३] ४६५ [४] ४६६ [५] ४६६ [६] ४६८ [७] ४७७ [८] ४७७ [९] ४७९ [१०] ४८० [११] ४८१ [१२] ४८१ [१३] ४८२ [१४] ४८३ [१५] ४८३ [१६] ४८४ [१७] ४८४ [१८] ४८५ [१९] ४८५ [२०] ४८६ . तृतीयः पादः विकृतौ वीह्यादिशब्दानां ऊहः पौण्डरीकेषु बहिःषु स्तरणमन्त्रस्योहः यूपस्य लौकिकस्पर्शप्रायश्चित्तम् द्विपशुयागे पाशमन्त्रयोः द्विवचनेनोहः अग्नीषोमीयपशौ मन्त्रविकल्प दर्शपूर्णमासयोः द्विपत्नीके प्रयोगे मन्त्रस्यानूह. विकृतावपि तथैव [१] ४८७ [२] ४८७ [३] ४८८ [४] ४८८ [५] ४८९ [६] ४९० [७] ४९१ [४२] ·विषयानुक्रमणिका [अधि०][पार्श्व] [८] ४९२ [९] ४९३ [१०] ४९३ [११] ४९४ [१२] ४९४ [१३] ४९६ [१४] ४९७ सवनीयपशुनां अग्नीषोमीयसमानविधानम् नीवाराणां व्रीहिप्रतिनिधित्वे व्रीहिशब्दस्यानूहः द्विपशुयागे, “सूर्य चक्षुर्गमयतात्" इत्यादेरनूह. द्विपशुयागे एकधा इति शब्दः अभ्यसनीयः द्विपशुविकृतौ मेधपतिशब्दस्य ...ऊहः बहुदेवत्येपशौ -विकल्पः एकादशिन्यां...ऊहः चतुर्यः पादः “षड्विंशतिरस्य वक्रयः” इत्यादौ समस्योहः अश्वमेधे सवनीयाश्वस्य मन्त्रविकल्पः तत्रैव विचारान्तरम् अग्नीषोमीयपशौ ऊरुकशब्दार्थः अध्रिगौ प्रशंसाशब्दार्थः तत्रैव श्येनादिशब्दानां कृत्स्नवाचित्वम् दर्शार्थोद्धृताग्निलोपे ज्योतिष्मत्या अननुष्ठानं . धार्योद्वानेऽपि तस्या अननुष्ठानम् दार्थस्य उद्धरणस्य अमन्त्रकत्वम् प्रायणीयचरौ प्रदानधर्माणां अननुष्ठानम् अभ्युदयेष्टौ दधिशृतयोः प्रदेयधर्मानुष्ठानम् पशुकामेष्टौ दधिशृतयोः प्रदेयधर्माननुष्ठानम् ज्योतिष्टोमे श्रयणानां प्रदेयधर्माननुष्ठानम् इशानाय परस्वते इत्यत्र, यागान्तरविधिः आज्येन शेष सस्थापयति इत्यत्र भिन्न कर्म [१] ४९८ [२] ४९९ [३] ५०१ [४] ५०२ [५] ५०३ [६] ५०३ [७] ५०४ [८] ५०५ [९] ५०५ [१०] ५०६ [११] ५०७ [१२] ५०८ [१३] ५०८ [१४] ५०९ [१५] ५०९ . . . . .. .. दशमोऽध्यायः [बाधः] प्रथमः पादः प्रकृतौ लुप्तार्थप्राकृतानां बाधः (वर्णकत्रयम्) दीक्षणीयादिषु आरभणीयालोपः अनुयज्ञादिषु च तस्यालोपः आरम्भणीयायां आरंभणीया नास्ति खलेवाल्यां यूपाहुतिलोपः तस्यां स्थावाहुतिबाधः उत्तमप्रयाजस्य संस्कारकर्मत्वम् अग्नियागस्य आरादुपकारकत्वम् [१] ५११ [२] ५१५ [३] ५१६ [४] ५१७ [५] ५१९ [६] ५२० [७] ५२१ [८] ५२२ [४३] ·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः पशुपुरोडाशयागस्य देवतासंस्कारकत्वम् चरूशब्दस्य ओदनवाचित्वम् सौर्यचरोः स्थाल्यामेवपाक: [अधि०] [पार्श्व]] [९] ५२३ [१०] ५२४ [११] ५२६ . . [१] ५२७ [२] ५२७ [३-७] ५२८ [८] ५३१ [९] ५३२ [१०] ५३२ [११] ५३३ [१२] ५३४ [१३] ५३५ [१४] ५३५ [१५] ५३६ [१६] ५३७ . .[१७-२२] ५३७ . द्वितीयः पादः कृष्णले चरौ पाकानुष्ठानम् तत्रैव-उपस्तरणादेः बाधः तत्र भक्षणसद्भावः तदधिकृत्यविचारः ऋत्विग्दानस्य आनत्यर्थत्वम् ज्योतिष्टोमे भक्षस्य प्रतिपत्यर्थत्वम् सत्रे ऋत्विग्वरणाभावः सत्रे परिक्रयाभावः उदवसानीये दानस्य परिक्रयार्थत्वम् तत्रैव ऋत्विजां सत्रिभ्यः भिन्नत्वम् पृष्ठशमनीये प्रत्येक यजमानत्वम् कामेष्टौ दानस्य अदृष्टार्थत्वम् दर्शपूर्णमासयोः द्वेष्याय दानमदृष्टार्थम् जीवतामस्थियज्ञाधिकारः (तत्रैवविचाराः) यजमानस्य मरणेऽपि सर्वस्वारस्य समापनम् तदधिकृत्यविचाराः द्वादशाहे क्रतुयाज्याद्यनुष्ठानम् पवमानेष्टौ निर्वापानुष्ठानम् वाजपेये मुष्टिलोप. धेन्वादिशब्दानां गोवाचित्वम् वायव्य श्वेतमालभेत-अत्र श्वेत अज खलेवालीतण्डुलयो खादिरवैहत्वानियमः खलेवाल्यां विचारान्तरम् महापितृयज्ञमधिकृत्यविचारः (मतद्वयेन) . . . .[२३-२५] ५४० [२६] ५४१ [२७] ५४२ [२८] ५४२ [२९] ५४४ [३०] ५४४ [३१] ५४५ . .[३२-३३] ५४६ [३४] ५४७ तृतीयः पादः पश्चादौ सामिधेन्यादि प्राकृतांगानुष्ठानम् हिरण्यगर्भमन्त्रस्य उत्तराघारगुणत्वम् सौमिकचातुर्मास्येषु आसादननियोजनयो प्राकृतगुणत्वम् चयने प्राकृतवैकृतोभय दीक्षाहुतीनां अनुष्ठानम् पुनराधाने अग्न्याधानदक्षिणानिवृत्तिः [१] ५४९ [२] ५४९ [३] ५५० [४] ५५१ [५] ५५२ [४४] ·विषयानुक्रमणिका [अधि०] [पार्श्व] आग्रयणे बासोवत्साभ्यां अन्वाहार्यस्य निवृत्तिः [६] ५५२ आग्रयणमधिकृत्यविचारान्तराणि [७-१०] ५५३ ज्योतिष्टोमे गवामेवदक्षिणात्वम् [११] ५५४ दक्षिणायाः दानप्रकारः . .[१२-१३] ५५६ भूनामके धेनुदानेन निखिलदक्षिणाबाध: [१४] ५५७ "एकां गां" इत्यत्र गोगतसंख्याबाधः [१५] ५५८ साद्यस्के त्रिवत्सेन सोमायसाधनमात्रबाधः [१६] ५५८ अश्वमेधे प्राकाश्येन अध्वर्युभागबाधः [१७] ५५९ उपहव्ये श्यावाश्वेन अखिलदक्षिणाबाधः [१८] ५५९ ऋतपेये सोमचमसेन कृत्स्नदक्षिणापुरूषान्तरबाधादि विचारः [१९] ५६० वाजपेये “यजुर्युक्तरथमध्वर्यवेददाति" अस्यविचारः . . [२०-२१] ५६१ .. .. चतुर्थः पादः नारिष्ठहोमादिभिः नक्षत्रेष्टयादीनां समुच्चयः [१] ५६३ शरमयंबहिर्भवति, रथघोषेण...स्तोत्रमुपाकरोति अनयोः विचारः (वर्णकद्वयम्) [२] ५६४ बार्हस्पत्यग्रहादिभिः प्राकृत ऐन्द्रवायवादेस्समुच्चयः [३] ५६५ वाजपेये प्राजापत्यपशुभिः क्रतुपशूनां समुच्चयः [४] ५६६ सांग्रहणीष्टौ आमनहोमैः अनूयाजानां समुच्चयः [५] ५६७ महाव्रतेपत्त्युपगानेन ऋत्विगुपगानस्य समुच्चयः [६] ५६८ अञ्जनाभ्यञ्जनयागे नवनीताभ्यञ्जनस्य गौग्गुलवादिभिः समुच्चयः [७] ५६८ महाव्रते अहतवाससः तार्याभिः समुच्चयः [८] ५६९ तत्रैवरथन्तरादिसाम्नां लोकादिसामभिः समुच्चयः [९] ५६९ विकृतिविशेषे प्राकृतसाम्नां कौत्सादिभिः बाधः [१०] ५७० कौत्सादिभिः व्यवस्थया एकादिबाधः [११] ५७० विवृद्धस्तोमकतुषु प्राकृतबाधाबाधौ [१२] ५७१ तत्रैव पवमाने सामावापोद्वापौ [१३] ५७१ विधिशब्देनैव देवताऽभिधानम् [१४] ५७२ अतिदेशस्थलेऽपि तथैव [१५] ५७३ आधाने गुणविशिष्टत्वेनाभिधानम् [१६] ५७३ तत्रैव आज्ययोः केवलाभिधानम् [१७] ५७४ गवानुबन्ध पृषदाज्यहोमयोः उस्रा वनस्पतिशब्दाभ्यामभि- धानम् [१८] ५७४ . . [४५] ·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः [अधि०] [पार्श्व] अवभृथे अग्नीवरुणयोः स्विष्टकच्छब्देऽभिधानम् [१९] ५७५ अग्नीषोमीयपशौ सर्वत्र निर्गुणेन अग्निशब्देनाभिधानम् [२०] ५७५ अनूयाजेषु स्विष्टकृत संस्कारकर्मत्वम् [२१] ५७५ दर्शादौ याज्यापुरोऽनुवाक्ययोः सस्कारकर्मत्वम् [२२] ५७७ मनोतायां ऊहाभाव [२३] ५७८ कण्वरथन्तरस्य स्वयोनौ गानम् .. [२४-२५] ५७८ अग्निष्टुति स्तुतशस्त्रयो अविकार [२६] ५८० चातुर्मास्येषु आज्यशब्दस्याविकारः [२७] ५८० .. पंचमः पादः एकदेशग्रहणे प्राथमिकग्रहणम् [१] ५८१ एकत्रिके आये तृचे गानम् [२] ५८२ एकस्यां ऋचिधूर्गानम् [३] ५८३ द्विरात्रादिषु दशरात्रस्य विध्यन्तानुष्ठानम् [४] ५८३ सप्तभि: आधुनोति इत्यादिविचारः [५] ५८४ विवृद्धस्तोमके अप्राकृतानां आगमः [६] ५८५ बहिष्पवमाने ऋगागमः [७] ५८५ सामधेनीषु अवशिष्टानां आगमेन सख्यापूरणम् [८] ५८६ षोडशिनां प्राकृतत्वम् [९] ५८७ आग्रयणादेव षोडशिग्रहणम् [१०] ५८७ तृतीयसवन एव षोडशिग्रहणम् [११] ५८८ षोडशिग्रहस्य स्तोत्रशस्त्रयुतत्वम् [१२] ५८८ अगिरसा द्विरात्रे षोडशिन परिसंख्या (मतद्वय) [१३] ५८९ नानाहीने षोडशिग्रहणसत्वम् [१४] ५९० यदि रथन्तरसामा सोमः स्यात्-इत्यादिवाक्यविचार [१५] ५९१ उपवत्यग्रवत्योः अभावः [१६] ५९२ ऐन्द्रवायवस्य सर्वादौ अप्रतिकर्ष [१७] ५९३ कामसयोगेऽपि ऐन्द्रवायस्याप्रतिकर्षः [१८] ५९४ आश्विनाग्रादीनां प्रतिकर्षः-तत्रैवविचारान्तरम् -[१९-२०] ५९४ सादनस्यापि प्रतिकर्षः [२१] ५९५ प्रदानस्य अप्रतिकर्षः [२२] ५९५ त्र्यनीकायां ऐन्द्रवायवाग्रतोक्तेः समानविध्यर्थत्वम् [२३] ५९६ व्यूढद्वादशाहस्य समूढविकारत्वम् [२४] ५९७ सवत्सरसत्रे अनीकानां त्रिवृद्धिः [२५] ५९८ व्यूढे मन्त्राणां छन्दोव्यतिक्रम. [२६] ५९९ [४६]] ·विषयानुक्रमणिका [अधि०] [पार्श्व] . . . .. षष्ठः पादः रथन्तरादीनां तृचे गानम्-स्वर्दृशंप्रतिवीक्षेत गवामयने पृष्ठयषडहे बृहद्रथन्तरयोः विभागः प्रायणीयोदयनीययोः एकादशिनाना विभागः सर्वपृष्ठे देशविशेषव्यवस्था वैरूपवैराजयोः पृष्ठकार्ये निवेशः त्रिवृति स्तोमगतसंख्याविकारः ससव उभे कुर्यात्-अस्यविचारः मधु, घृत, अशनयोः षडहान्ते अनुष्ठानम् षडहावृत्तावपि अशनयोः सकृदनुष्ठानम् गवामयने अशनयोः प्रतिमासम् द्वादशाहे सत्रिभिरपि मध्वशनम् मानसस्य द्वादशाहांगत्वम् सत्रस्य बहुकर्तृकत्वम् सत्रे यजमानानामेव ऋत्विक्त्वम् सत्राहीनयोः विवेकः पौण्डरीके सकृदेव दक्षिणादानम् तत्रैव दक्षिणानां विभज्यनयनम् मानवीषु पचदशानामेव सामिधेनीत्वम् . वाससि मानोपावहरणयोः अनुष्ठानम् अहर्गणे वासोऽन्तरोत्पादनम् उपावहरणार्थमेव वासोऽन्तरम् [१-२] ६०१ [३] ६०३ [४] ६०३ [५] ६०४ [६] ६०५ [७] ६०५ [८] ६०६ [९] ६०६ [१०] ६०७ [११] ६०७ [१२] ६०८ [१३] ६०८ [१४] ६०९ [१५] ६०९ [१६] ६०९ [१७] ६१० [१८] ६१० [१९] ६११ [२०] ६११ [२१] ६१२ [२२] ६१२ . . . . सप्तमः पादः ज्येतिष्टोमेप्रत्यङ्ग हविर्भेदः पशोः हृदयाद्यगविशेषैरेव याग ज्योतिष्टोमे अनिज्याशेषैः स्विष्टकृत् अध्यूध्न्या इडाविकारः वनिष्ठो भक्षविकारत्वम् मैत्रावरुणस्यापि शेषभक्ष:-तत्रैव विचारान्तरम् प्रतिप्रस्थातुः भक्षाभावः गृहमेधीयके अपूर्वाज्यभागविधानम् तत्रैव स्विष्टकृदाद्यनुष्ठानम् तत्रैव प्राशित्रादिभक्षणाभावः प्रायणीयातिथ्ययोः शय्विडान्तत्वम् [१] ६१३ [२] ६१३ [३] ६१४ [४] ६१५ [५] ६१६ [६-७] ६१६ [८] ६१७ [९] ६१७ [१०] ६२० [११] ६२० [१२] ६२१ [४७] ·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः . तत्रैवविचारान्तरम् उपसदा अपूर्वार्थत्वम् अवभृथे अपूर्वकर्मत्वम् वाजपेयादौ यूपादीनां खादिरत्वम् काम्येष्टिषु प्राकृतद्रव्यदैवतस्य निवृत्ति सौमापौष्णपशौ खादिरयूपनियम ब्रह्मवर्चसकामैः :: व्रीहिभिरेव याग पचावदानतायाः सर्वागसाधारणत्वम् [अधि०] [पार्श्व] [१३] ६२३ [१४] ६२३ [१५] ६२४ [१६] ६२४ [१७] ६२५ [१८] ६२५ [१९] ६२६ [२०] ६२६ . . . . अष्टमः पादः महापितृयजे “नार्षेयं वृणीत" इत्यस्यविचारः निषेधस्य अर्थवादत्वम् अतिरात्रे षोडशिग्रहविकल्पः जतिलोक्तौ निषेधस्य अर्थवादत्वम् त्रैयबकादौ अभिधारणादेः अर्थवादत्वम् आधाने उपवादस्य विकल्प दीक्षितदाननिषेधस्य पर्युदासत्वम् वर्महोमादिभिः आहवनीयस्य बाध, वैमृधादिषु, साप्तदश्यविचारः अविहितस्वाहाकारेषु स्वाहाकारविधानम् अग्न्यतिग्राह्यस्य विकृतावतिदेशः "चतुरवत्तं 'जुहोति" इत्यस्यविचारः उपांशुयाजेऽपि चतुरवत्त कर्तव्यम् दर्शपूर्णमासयो आग्नेयेन्द्राग्नयोः अनुवादत्वम् उपांशुयाजस्य द्रव्यदेवतादिविचार. "जामि वा एतद्यज्ञस्य क्रियते' इत्यस्यविचारः एकपुरोडाशायामपि उपाशुयाजः [१] ६२७ [२] ६२८ [३] ६३० [४] ६३१ [५] ६३१ [६] ६३२ [७] ६३३ [८] ६३४ [९] ६३५ [१०] ६३७ [११] ६३८ [१२] ६३९ [१३] ६४० [१४] ६४० [१५-१६-१७] ६४३ [१८] ६४४ [१९] ६४५ एकादशोऽध्यायः [तन्त्रम्] प्रथमः पादः आग्नेयादीनां समुदितानां तन्त्रेण स्वर्ग.फलम् अंगानां एककार्यत्वम् दर्शपूर्णमासादौ सर्वागोपसंहारः काम्यकर्मणा भूयोऽभ्यासः अवघातादेः तण्डुलनिष्पत्तिपर्यन्तं अभ्यासः [१] ६४६ [२] ६४७ [३] ६४७ [४] ६४८ [५] ६४९ [४८] ·विषयानुक्रमणिका अदृष्टफलस्यावघातादेः सकृदनुष्ठानम् प्रयाजादीनां अंगानां सकृदनुष्ठानम् बहुवचनस्य त्रित्वपरत्वम् "उत्तरादोहयति" अत्र सर्वासां दोहनम् आग्नेयादिप्रधानभेदेऽपि आघारादीनां तन्त्रम् . . कृष्णग्रीवयोः प्रथमतृतीययोः भेदेन प्रदानम् [अधि०] [पार्श्व] [६] ६४९ [७] ६४९ [८] ६५० [९] ६५० [१०] ६५१ [११] ६५२ द्वितीयः पादः आग्नेयादिषड्यागानां तन्त्रानुष्ठानम् अंगानां प्रधानदेशः दर्शादिषु संघभेदेन अंगानां भेदः अध्वरकल्पायां त्रिषु संघेषु अंगभेदः प्राजापत्यवसाहोमानां तन्त्रेणानुष्ठानम् ऐकादशिनवसाहोमस्य भेदेनानुष्ठानम् यूपैकादशिन्यां यूपाहुतिः तन्त्रेण ... अवभृथस्यसांगस्य जलेऽनुष्ठानम् वरुणप्रघासेषु अग्नेयादीनां मारुत्या भेदेनानुष्ठानम् उत्तरदक्षिणविहारयोः कर्बभेदः तत्रैव पत्नीसंयाजादीनां भेदेनानुष्ठानं वाजपेये प्राजापत्यपशुशेषस्य ब्रह्मसामकाले उत्कर्षः अहीने उक्ष्णां उत्सर्गस्य कर्मशेषप्रतिषेधार्थत्वम् दशपेयाभिषेचनीययोः भेदेन प्रयोगः वारुणीनिष्कासावभृथस्य अर्थकर्मत्वम् प्रायणीयनिष्कासे उदयनीयनिर्वापः संस्कारकर्म. [१] ६५२ [२] ६५३ [३] ६५३ [४] ६५५ [५] ६५५ [६] ६५६ [७] ६५६ [८] ६५७ [९] ६५७ [१०] ६५८ [११] ६५८ [१२] ६५९ [१३] ६६० [१४] ६६१ [१५] ६६१ [१६] ६६२ .. तृतीयः पादः वेद्याद्यंगानां प्रधानकालान्यकालत्वम् आधानस्य तन्त्रेणानुष्ठानम् अग्नीषोमीयादिषु यूपस्य तन्त्रेणानुष्ठानम् यूपसस्काराणां तन्त्रम् [१] ६६३ [२] ६६४ [३] ६६४ [४] ६६५ [५] ६६५ स्वरोः तन्त्रम् अहर्गणे कृष्णविषाणप्रासनस्य अन्त्याहनियमः राजसूये नानाबीजेषु वाग्विसर्गस्य चरमकालनियमः . अग्नीषोमीये पौरोडाशिककाल एव वाग्विसर्ग: अग्निचयने अग्निविमोकस्य मतभेदेन व्यवस्था [७] ६६६ [८] ६६७ [९] ६६७ [४९] ·. जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः [अधि०][पार्श्व] अहर्गणेषु सुब्रह्मण्याह्वानविचारः • [१०-११] ६६८ देशपात्रादीना अन्यप्रयोगे ऐच्छिकत्वम् [१२] ६६९ पात्राणां तन्त्रस्यनियमः [१३] ६७० पात्राणां आधानमारभ्य धारणनियमः [१४] ६७० सर्वसोमानां उपरिष्टात् प्राजापत्यप्रचारः [१५] ६७१ सवनीयपुरोडाशे देवतोत्कर्षः [१६] ६७२ चतुर्थः पादः राजसूये सौमापौष्णादिके अगानां भेदेनानुष्ठानम् [१] ६७३ राजसूये कर्तुः तन्त्रता [२] ६७३ अवेष्टौ अंगाना भेदः [३] ६७४ पवमानेष्टिहविषां भेदः [४] ६७५ द्वादशाहे दीक्षोपसत्सुत्यानां प्रत्येकं द्वादशाहता [५] ६७६ प्रधानरपृथक्कालानां अंगानां भेदेनानुष्ठानम् [६] ६७७ उपसत्काले सुब्रह्मण्याह्वानस्य अविकारेण कर्तव्यत्वं [७] ६७७ वाजपेये प्राजापत्येषु कुम्भ्यादीनां तन्त्रता [८] ६७८ भिन्नदेवताकेष्वपि शूलादीनां तन्त्रत्वम् [९] ६७९ वसाकुम्भ्याऽपितन्त्रत्वम् भिन्नजातिषु कुम्भ्यादीनां भेदः [१०-११] ६७९ अश्वप्रतिग्रहेष्टौ प्रतिपुरोडाशं कालभेदः [१२] ६८० बीयवहननादौ प्रतिप्रहारं मन्त्रस्य अनावृत्तिः . [१३] ६८० नानाबीजेष्टौ प्रतिप्रहारं मन्त्रावृत्तिः बीजेष्टौ . . [१४] ६८० प्रतिनिर्वापादिमन्त्रावृत्तिः [१५] ६८१ वेदिप्रोक्षणे प्रत्यावृत्तिमन्त्रानुवृत्तिः [१६] ६८१ कण्डूयनमन्त्रस्य अनावृत्तिः [१७] ६८२ स्वप्नादिमन्त्रानावृत्तिः [१८] ६८२ दीक्षितस्य प्रयाणे मन्त्रानावृत्तिः [१९] ६८३ उपरवमन्त्रस्य आवृत्तिः [२०] ६८३ हविष्कृदादिमन्त्राणां आवृत्तिः [२१] ६८४ ॥ . . . . . . द्वादशाध्यायः (प्रसंगः) प्रथमः पादः अग्नीषोमीयप्रयाजादिभिः पुरोडाशस्य उपकारः पुरोडाशे आज्यभागः कर्तव्यः सोमे दाशिकवेदिर्नास्ति सौम्यचर्वादिहोमस्य ऐष्टिकपात्रैरनुष्ठानम् .. [१] ६८५ [२] ६८६ [३] ६८७ [४] ६८७ [५०] ·. . विषयानुक्रमणिका [अधि०][पार्श्व] शामित्रे पुरोडाशश्रपणाभावः [५] ६८७ कौण्डपायिनां अयने अग्निहोत्रद्रव्यस्य प्राजहिते श्रपणम् [६] ६८८ ज्योतिष्टोमे हविर्धानान्यशकटेन औषधद्रव्यनिर्वाप. [७] ६८९ दीक्षाजागरणस्य प्रायणादिषु अभावः [८] ६८९ विहारभेदेन मन्त्रभेदः [९] ६८९ दीक्षणीयादिषु अग्न्यन्वाधानं नास्ति [१०] ६९० दीक्षणीयादिषु व्रतोपायनाभावः [११] ६९० ऐष्टिकेषु अग्न्यन्वाधानाननुष्ठानम् [१२] ६९० ऐष्टिकेषु पत्नीसन्नहनाननुष्ठानम् [१३] ६९१ तत्रैव आरण्यभोजनाभाव, शेषभक्षानुष्ठान, अन्वाहार्य दानाभाब, शेषभक्षस्यसस्कारार्थत्व- होतृवरणविषयाः . .[१४-१८] ६९१ आतिथ्याया वहिषः सकृत्प्रोक्षणम् [१९] ६९२ आतिथ्यायां स्वस्तरणमन्त्रावृत्तिः [२०] ६९३ बहिषोदेशान्तरनयने सन्नहनहरणमन्त्रयोर प्रयोगः [२१] ६९३ द्वितीयः पादः विहाराग्नेः वैदिककर्ममात्रार्थत्वम् सवनीयपशौ पशुपुरोडाशस्य कर्तव्यत्वम् सवनीयपुरोडाशे हविष्कृदाह्वानं नास्ति तृतीयसवने हविष्कृदाह्वानस्य अपुनरावृत्तिः निशियज्ञे अमावास्यातन्त्रप्रयोगः विकृतिष्वपि आरम्भणीयानुष्ठानम् प्रधानेषु धर्मविरोधे बहुत्वानुरोधः (मतद्वयम्) तुल्यसख्याकानां धर्मविरोधे प्रथमस्यैवधर्मः अगगुणविरोधे प्रधानगुणस्यैव प्राबल्यम् परिधौ उभयधर्मानुष्ठानम्, विरोधियूपधर्मानुष्ठान सवनीयपुरोडाशयोः पशोरेव तन्त्रित्वम् समानतन्त्रप्रकृतिविकृत्योः विकृतितन्त्रानुष्ठान. आग्रयणे प्रसूनवहिषामेव ग्रहणम् द्यावापृथिवीयादीनां सर्वेषामेव तन्त्रित्वम् [१] ६९४ [२] ६९४ [३] ६९५ [४] ६९५ [५] ६९५ [६] ६९६ [७] ६९७ [८] ६९८ [९] ६९८ [१०] ६९९ [१२] ७०० [१३] ७०१ [१४] ७०१ [१५] ७०२ तृतीयः पादः अष्टरात्रे वत्सत्वगहतवाससोः समुच्चयः अनुनिर्वाप्य पुरोडाशानां पुरोडाशस्यैव तन्त्रित्वम् [१] ७०२ [२] ७०३ [५१] ·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः भिन्नोपकारकाणां गुणानां समुच्चयः प्रयोजनक्ये गुणानांविकल्पः वैगुण्यसमाधानार्थानां प्रायश्चित्तानां विकल्पः नैमित्तिकाना तु समुच्चयः कर्मकाले अनध्यायो नास्ति कर्मणि प्रावचनस्वरः ब्राह्मणमन्त्रस्य भाषिकस्वरः मन्त्राणा पाठानन्तरमेव पदार्थानुष्ठानम् वसोर्धारायां मन्त्रान्ते कर्मसन्निपातः आघारेऽपि अन्तेसन्निपातः एककार्यमन्त्राणां विकल्पः संख्याविहितमन्त्राणां समुच्चयः ब्राह्मणविहितमन्त्राणां विकल्प: हौत्राणां मन्त्राणां समुच्चयः (वर्णकद्वयम्) [अधि०] [पार्श्व] [३] ७०४ [४] ७०४ [५] ७०४ [६] ७०५ [७] ७०५ [८] ७०६ [९] ७०६ [१०] ७०७ [११] ७०७ [१२] ७०८ [१३] ७०८ [१४] ७०९ [१५] ७०९ . .[१६-१७] ७०९ . . चतुर्थः पादः जपस्तुत्याशीरभिधानानां समुच्चयः बार्हस्पत्ये द्विविधयाज्यानुवाक्ययोः विकल्पः सोमक्रयसाधनानां अजादीनां समुच्चयः उपयजनादिप्रतिपत्तिकर्मणां समुच्चयः आधाने दक्षिणाविकल्पः पशुगणेषु जाघनीनां विकल्पः उखायां काम्येन नित्याग्नेः विकारः वैकारिकाग्नेः आहवनीयत्वाभावः तस्य आधानिकसंस्काराभावः नित्यस्योख्यस्याग्नेः अधारणम् शुक्रस्पर्शादीनां एककर्तृकत्वम् अहीने शुक्रस्पर्शादौ यः कोऽपि कर्ता सत्रे शुक्रस्पर्शादौ गृहपतिरेवकर्ता सत्रे अञ्जनादिसंस्काराणां सर्वगामित्वम् याजमानाविज्ययोः आत्विज्यस्यैव बलत्वम् ब्राह्मणस्यैव आत्विज्यम् [१] ७११ [२] ७११ [३] ७११ [४] ७१२ [५] ७१२ [६] ७१२ [७] ७१३ [८] ७१३ [९] ७१४ [१०] ७१४ [११] ७१५ [१२] ७१५ [१३] ७१६ [१४] ७१६ [१५] ७१६ ..[१६-१७] ७१७ . . [५२] ·अध्यायपादाधिकरणप्रदर्शकयन्त्रम् अध्यायः पादेषु अधिकरणानि आहत्याधिकरणानि --- प्र० द्वि० तृ० च०प० ष० स० अ० - 8 4 |10 20 42 18 | 13 14 2 47 प्रथमः द्वितीयः तृतीयः चतुर्थः 1519 20 21 20162323 157 17|13|20 12 62 1812 15 9 54 षष्ठः 13 | 11 21 14 21713 9 109 सप्तमः 5 1 14 3 23 अष्टमः 19 66 | 4 35 नवमः 1820 14 15 67 दशमः 11 34202726/22 20 19 179 11 16 | 1621 64 एकादशः द्वादशः 2115 16 16 68 907 समुदिताधिकरणानि [५३]

·No text on this page.

·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः

·No text on this page.

·जमिनौयनमायमालाविस्तरसा
प्रथमोऽध्यायः।
वागीशाद्याः सुमनसः सर्वार्थानामुपक्रमे ।
यं नत्वा कृतकृत्याः स्युस्तं नमामि गजाननम् ॥ १ ॥
युक्ति मानवती विदन स्थिरतिभैदे विशेषार्थभाक्
आप्तोहःकमक्तत्प्रयुक्तिनिपुण: श्लाघ्यातिदेशोबतिः ।
नित्य स्फ यं धिकारवान् गतसदाबाधः स्वतन्त्र खरो
जागर्ति श्रुतिमत्प्रसङ्गचरितः श्रीवुक्कणच्मापतिः ॥ २ ॥
यद् ब्रह्म प्रतिपाद्यते प्रगुणयत् तत् पञ्च मूर्तिप्रथा
तनायं स्थितिमूर्तिमाकलयति श्रीवुक्कणमापतिः ।
विद्यातीर्थमुनिस्तदात्मनि लसन् मूर्तिस्त्वनुग्राहिका
तेनास्य स्वगुणैरडितपद सार्वज्यमुद्योतते ।।३।।
इन्द्रस्याङ्गिरसो नलस्य सुमतिः शैव्यस्य मेधातिथिः
धौम्यो धर्ममुतस्य वैण्य नृपते स्वौजा निमीतमिः
प्रत्यम दृष्टिररुन्धतीसहचरो रामस्य पुण्यात्मनो
यद् वत् तस्य विभोरभूत् कुलगुरुमन्त्री तथा माधवः ॥ ४ ॥
स खलु प्राजजीवातुः सर्वशास्त्रविशारदः ।
अकरोत् जैमिनिमते न्यायमालां गरीयसीम् ॥ ५ ॥
तां प्रशस्य सभामध्ये वीरश्रीवुकभूपतिः ।
कुरु विस्तरमस्यास्त्वमिति माधवमादिशत् ॥ ६ ॥

·२ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे स भव्या भारतीतीर्थयतीन्द्र चतुराननात् । कपामव्याहतां लब्धा परायप्रतिमोऽभवत् । ७ ॥ निर्माय माधवाचार्यो विहदानन्ददायिनीम् । जमिनो यन्यायमाला व्याचष्टे बालबुद्धये । ८॥ चायमालाया आदी स्वकीय ग्रन्थत्वातनाय स्वमुद्रा. रूपमनेकार्थगर्भ देवतानमस्कारप्रतिपादक श्लोकं पठति । वागोशाद्या इति । इष्टदेवतां नमस्कृत्य चिकीर्षितार्थ परिपालनाय पालके स्वामिनि विद्यमान महिमानमनुस्मारयति । युक्ति मान- वतौमिति। अत्र चिकीर्षितधर्मशास्त्र वर्तमानानां हादशा- नामध्यावानां ये प्रतिपाद्या अथा ये च नौतिशास्त्रोता राजधास्त सर्वेऽप्यस्मिन् भूपती उपलभ्यन्ते नीतिपचे युतियोगः सन्धिः । सा च युक्ति: मानवती। मानः सत्कार: चतुषु सामभेददानदण्डेष उपायेषु प्रथमः उपायः। वैरिणो जाइमेदो द्वितीयः उपाय: । एताभ्यां दानदण्डावप्युप- लक्ष्य ते । एतैश्चतुभिरुपावैविशेषेणार्थ धनं भजति प्राप्नोति। एतावता शत्रुक्षयः कथितः । अवशिष्टेन स्वराज्य प्रतिपालन- सकारः प्रतिपाद्यते । आमष अमात्य प्रभृतिषु पुरुषेषु अयसोडशस्य व्यापारस्य योग्यो नान्यस्य इत्येवमूहापोह- कुशलः । राजसभायामेते तपखिनः पूज्या विप्रा दक्षिण- मागे उपवेशनीया एते च भृत्या वामभाग इति कर्म करोति । तत् तत् ग्रामषु अधिकृतान् पुरुषान् उचितबुद्धि पटानेन प्रयोक्त निपुणः। समुद्रपयं न्तत्वे नातिबहुलस्य देशस्य उन्नतिः समस्तभोग्यवस्तु मम्मत्तिः । सा च परराष्ट्र ·प्रथमोऽध्यायः। ३ - निवासिभिः सकलप्राणिभिः माध्यते । इदं कर्तव्यमिदं मेत्येवं कार्याकार्यविषया स्फूर्तिस्तस्यामधिकारोऽस्य राजों मित्यः। सर्वत्राप्रतिहतबुद्धित्वात् । गतो विनिवारितः सतां तपखिनाम् पाबाधो विघ्नो येनासौ गतसदाबाधः ! टेशान्तराधिपतीनां राज्ञाम् एतदधीनत्वे नापरप्रे प्यत्वादय खतन्नः। जगदीश्वरस्य विद्यातीर्थमुने गमूर्ति नाय मीश्वरः । यस्व समायां गोष्ठीरूपः प्रसङ्गो वेदार्थ विषयत्वं न श्रुतिमान् । यदीयं चरितमपि निरन्तरं वेदोतरह स्यार्था- नुष्ठानरूपत्वेन श्रुतिमत् भवति । सोऽयं श्रुतिमत्प्रमड़- चरितः। एवंविधो वकणभूपतिः अन्तः परमेश्वरध्याने वहिः प्रजापालने च नित्यं जागति । यथा नीतिशास्त्रोक्तो सामभेदादिषु अयं कुशलः । तथा सर्वज्ञावतारत्वात् धर्मशास्त्रोक्त षु प्रमाणादिप्रसङ्गान्त ष अध्यावार्थेषु कुशलः । ते च अध्यायार्थी उपरिष्टात् प्रदर्शयिष्यन्ते । राज: सर्वज्ञत्व सोपपत्तिकं प्रकटयति यद् ब्रह्म प्रति- पायत इत्यादिना। सर्वामूपनिषत्सु प्रतीयमानं यत पर ब्रह्म तदेव शैवागमष सृष्टिस्थितिमहारनिरोधनानुग्रह- लक्षण पञ्चकत्य सिद्धार्थमीशानतत्पुरुषाघोरवामदेवमद्यो जातलक्षणानां पञ्चानां मूर्तीनां प्रथां प्रसिद्धि विस्तार वा प्रगुणवति प्रकटीकरोतीति प्रतिपाद्यते । मूर्तिष्वयं भूपाल: स्थितिमूर्ति धत्ते। तस्या मर्तेरात्मनि लसन् विद्यातीर्थमुनिः कत्नस्य जगतोऽनुग्राहिका मूर्ति रित्युच्यते । यम्मादयं भूपो वेदान्तोक्त परं ब्रह्म यस्माचाग- मीता महे खरस्य स्थितिमूर्तिर्य स्माच्च श्रीविद्यातीर्थ मुनि- तत्र तास

·४
जैमिनीय न्यायमालाविस्तरे
स्तदात्म नि सनिधाय प्रकाशते। तस्मात् सर्वज्ञत्वमस्य
राज उत्कर्षेणाविहदङ्गनागोपालमविवादेन प्रतिभासते ।
उक्त गुणोपेतस्य राज्ञो मन्त्रिणं नानापुराणप्रसिदृष्टान्त
हितकारितया प्रशंसति । इन्द्रस्याङ्गिरस इति ।
चिकीर्षितग्रन्थे श्रद्धातिशयमुत्पादयितु कर्तृगौरवं
प्रकटयति ।
श्रुतिस्मृतिसदाचारपालको माधवी
बुधः
स्मात व्याख्याय सर्वार्थ द्विजा श्रोत उद्यतः ॥ ॥
सर्ववर्णाश्रमानुग्रहाय पुराणसारपराशरस्मृतिव्या ख्या
नादिना स्मार्तो धर्मः पूर्व व्याख्यातः । इदानों हिजानां
विशेषानुग्रहाय श्रौतधर्मव्याख्यानाय प्रवृत्तः ।
ग्रन्थ मारिप्सुगुरुमय पाधिकं सकलवेदशास्त्र प्रवर्तक
त्वे नात्रोचितेष्टदेवतारूपं परमेश्वरमादी नमस्क त्य श्रोट-
प्रकृतिसिद्धार्थ विषय प्रयोजने दर्शयंस्तं ग्रन्थ प्रतिजानीने ।
प्रणम्य परमात्मानं श्री विद्यातीर्थरूपिणम् ।
जैमिनीयन्यायमाला श्लोकः संग्राह्यते स्फुटम् ॥ १ ॥
जैमिनिप्रोतानि धर्मनिर्णायकान्य धिकरणानि न्यायाः
तेऽस्य ग्रन्थस्य विषय. । पठितु सुशक्यः कतिपयैरेव श्लोकै.
स्तेषां स्फ टीभावः प्रयोजनम् । न्यायमाला संग्राह्यत इति
ग्रन्यनामनिर्देशपूर्विका प्रतिज्ञा। तस्य करिष्यमाण ग्रन्यस्य
प्रकारं दर्शयति।
एको विषयसन्देहपूर्वपक्षावभामकः ।
श्लोकोऽपरन्तु सिद्दान्तवादी प्रायेण कथ्यते ॥ २॥

·प्रथमोऽध्यायः । व्यत. चत्वारोऽवयवा एक श्लोकेनोक्ताः क्वचित् कचित् । यत्र कापि बहुलोकैरुच्यन्तेऽतो न विस्त रः ॥ ३ ॥ एकैकस्याधिकरणस्य विषयः सन्देहः सङ्गतिः पूर्वपक्ष: सिद्धान्तश्चेति पञ्चावयवाः । तत्र सङ्गतिरनन्तरमेव व्य पादयिष्यमाणेन प्रकारेण प्रत्यधिकरणं स्वयमेवोहित शक्यते । अवशिष्टानां चतुर्णामवयवानां संग्राहकाः क्वचित बहवः श्लोकाः कचिदे क इल्यावापोहापाभ्यामन्ततः प्रन्यांव- करणं लोकहित्वं संख्या पर्यावस्यति । अतो बहुत्वाद बिभ्यता ग्रन्थ गौरवशङ्का न कर्तव्या। तमेव ग्रन्थबाहुल्यामाब स्फटीकुर्वन् रूपकव्याजेन सुबोधत्व दर्शयति । सर्वथापि. सहस्त्रे हे नातिकामति संग्रहः । मीमांसासागरस्ते न कोड़ापुष्करिणी भवेत् ॥ ४ ॥ श्लोकेन श्लोकाभ्यां श्लोकैवी यथासम्भवं चायः संन्टा. ताम्। सर्वथापि सहनन्यायसंग्रहरूपा ग्रन्थः लोकसहस हवपूर्तरवार्गव समाप्यते । न तु सहस्रदयमतिकामति । भाष्थटोकादीनां बहुत्वाद् टुरवगाहत्वाच मीमांसा सामन समा पूर्वमासीत् । क्रियमाणेन त्वनेनैव ग्रन्थेन दोय. रहितेन राजपुत्राणां बालानां क्रौड़ार्थ निर्मितया नामि- दघ्न पुष्करिण्या समा भविष्यति । यद्यपि शास्त्र दीपिकादौ कचित् क्वचित् संग्रह श्लोकोऽस्ति तथापि न सर्वत्र विद्यते । यत्नास्ति तत्रापि विषयसंशययोरसंग्रहान लोकपाठमाने. णाधिकरणमुपन्यसितुं शक्यते । अतो न कापि गतार्थत्व शनीयम्। सङ्गतिं व्य त्पादयति । शास्त्र अध्याये तथा पादे न्यायसङ्कतयस्त्रिधा।

·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे लक्षणान्यध्यायाः। शास्त्रादिविषये जाते तत्तत्सङ्गतिरू यताम् ॥ ५ ॥ शास्त्रसङ्गतिरध्यायसङ्गतिः पादसङ्गतिश्चेति त्रिविधा सङ्गतिः। सा च शास्त्रादीनां त्रयाणामसाधारण विषये जाते सति स्वयमेवोहित शक्या। शास्त्रस्याध्यायानां चासा- धारणं विषयं दर्शयति । धर्मो बादशलक्षण्यां व्युत्पाद्यस्तत्र लक्षणैः । प्रमाणभेदशेषत्वप्रयुक्तिक्रमसंज्ञकाः ॥ ६ ॥ अधिकारोऽतिदेशश्च सामान्य न विशेषतः । जहोबाधश्च तन्त्रञ्च प्रसङ्गश्चोदिताः क्रमात् ॥ ७ ॥ बादशानां लक्षणानां समाहारो हादशलक्षणी। तादृशस्य हादशाध्यायोपेतस्य शास्त्रस्य धर्मों विषयः। प्रमाणादयः प्रसङ्गान्ता हादशपदार्थाः क्रमाद् हादशानामध्यायानां विषयाः प्रथमेऽध्याये विध्यर्थवादा- दिरूपं धर्म प्रमाणं निरूपितम्। हितोये यागदानादि- कर्मभेदः। तीये प्रयाजादीनां दर्शपूर्णमासाद्यर्थत्वेन तच्छ षत्वम् । चतुर्थे गोदोहनस्य पुरुषार्थत्व प्रयुक्त्यानुष्ठानम्। नतु क्रत्वर्थत्वप्रयुक्त्ये त्येवमादयः । पञ्चमे क्रमनियतिविधेय. वादयः । षष्ठे कत्तुरधिकारो नान्धादेरित्यादयः। सप्तमे समानमितरच्छयेनेनेत्यादिप्रत्यक्षवचनेनाग्निहोत्रादिनाना- नुमितवचनेन च सामान्यतोऽतिदेशः। अष्टमे सौयं चर्स निर्वपदित्यत्र निर्वापस्त हितेन देवतानिर्देश एकदेवताव मौषधद्रव्यकत्वमित्यादिलिङ्ग नाग्न यपुरोडाशेऽतिकर्तव्यतैव नान्यस्येत्येवमादिविशेषतोऽतिदेशः। नवमे प्रकृतावग्नये जुष्टं निर्वपामि इति पठिते मन्ने विकतौ सौर्यचरा.

·प्रथमोऽध्यायः। घातस्य बग्निपदपरित्यागेन सूर्यपदप्रक्षेपण सूर्याय जुष्ट निर्व. पामि इत्येवमायूहः। दशमे कृष्णलेषु चोदक प्राप्तस्याव- वितुषीकरणासम्भवेन लोप इत्येवमादिर्बाधः । एकादशे बहनामाग्ने यादीनां प्रधानानां सहदनुष्ठितेन प्रयाजाद्यङ्ग नोपकार इत्यादितन्त्रम्। हादशे प्रधान स्य पश्योरुपकारायानुष्ठितेन प्रयाजाद्यङ्गन पश्खङ्गपुरोडाशेऽप्यु पकार इत्यादिप्रसङ्गः । पादानामसाधारण विषय दर्शयति । विध्यर्थ वादस्मृतयो नाम चेति चतुर्विधम् । प्रथमाध्यायगैः पादैश्चतुभिर्मानमीरितम् ॥ ८ ॥ प्रथमे पादे विधिरूपं मानमीरितम्। हितोयेऽर्थः वादरूपम् । अर्थवादी मन्त्रस्याप्युपलक्षकः । तीये अति- रूपम् । स्मृतिराशरमप्युपलक्षयति । चतुर्थ उद्भिचिनादि नामरूपम् । उपोद्घातः कर्मभेदमानं तस्यापवादगीः । प्रयोगभेद इत्येते हितीयाध्यायपादगाः ॥ ८ ॥ हितीयाध्यायस्य प्रथमे पाद आख्यातमेवापूर्वबोधक- मपूर्वसभाव इत्यादिकः कर्मभेदचिन्तीपयुक्त उपोद्घातो हितीये धातुभेदपुनरुत्यादिभिः कर्मभेदः । हतीये रथन्तरादीनां कर्मभेदप्रामाण्यापवादः। चतुर्थे नित्यकाम्ययोः प्रयोगयोर्मेंदः । श्रुतिलिङ्ग च वाक्यादि विरोधप्रतिपत्तयः। अनारभ्योतिबद्वध स्वाम्यर्थी अष्टपादगाः ॥ १० ॥ तीयाध्यायस्य प्रथमे पादे शेषत्वबोधकानां श्रुति । वर्णितः ।

·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे लिङ्गादीनां मध्ये श्रुतिर्विचारिता। हितीये लिङ्गम् । तीये वाक्य प्रकरणादि। चतुर्थे निवीतोपवीतादिष्वव वा- दत्वविधित्वादिनिर्णयहेतुः श्रुत्यादेः परस्परविरोधसद- सद्भावः। पञ्चमे प्रतिपत्तिकर्माणि । षष्ठ ऽनारभ्याधी. तानि। सप्तमे बहुप्रधानोपकारकप्रयाजादीनि । স্বৰ याजमामानि प्रधानस्य प्रयोक्तं त्वमप्रधानप्रयोक्तता । फलचिन्ता जघन्याङ्गचिन्तेत्येते चतुर्थगाः ॥ ११ ॥ चतुर्थाध्यायस्य प्रथमे पादे प्रधान भूतामिक्षादध्यानय- नस्य प्रयोजिके त्यादिप्रधानप्रयोक्तत्व विचारितम्। द्वितीये त्व प्रधानम् । वत्सापाकरणं शाखाच्छ दे प्रयोजक मित्याद्य- प्रधानप्रयोत त्वम् । हतीये जुहपर्णमयीत्वादेरपाप- श्लोक श्रवणादिफलभावाभावचिन्ता । चतुर्थ राजसूय- गतजघन्याङ्गाक्षातादिचिन्ता । श्रुत्यादिभिः क्रमस्तस्य विशेषो वृधवर्धने । श्रुत्यादेबलता चेति पञ्चमाध्यायपादगाः ॥ १२ ॥ पञ्चमाध्यायस्य प्रथमे पादे श्रुत्यर्थ पाठादिभिः क्रमो निरूपितः। द्वितीये वाजपेयगतेषु सप्तदशसु पशुष्व केक- धर्मसमापनमित्यादिक्रमविशेषः। तीये पञ्चप्रयाजादी- नामावत्तनेनै कादश्य मित्यादिवृद्धिः । अदाभ्यग्रहचित्रिण्या- रमावृत्तिरित्यादिवृद्घभावः । चतुर्थे क्रमनियामकानां श्रुत्यर्थ पाठादीनां प्रबलदुर्बलभावः । अधिकारी तस्व धर्माः प्रतिनिध्यर्थलोपने। दीक्षा सत्रं देयबही षष्ठे पादेष्वमी स्थिताः । १३ ।

·प्रथमोऽध्यायः । काम्य- षष्ठाध्यायस्य प्रथमे पादे कर्माधिकारः कर्तुंरत्यन्धादे- नास्ति स्त्रिया अस्ति । योऽस्ति सच पत्या सहेत्येवमादि- नाधिकारी निरूपितः। हित सत्राधिकारिणां प्रत्येक कृतघ्र फलम् । दर्श पूर्णमासयोः क. क्यनियमः । कर्मसमापनीयमित्येवमादयोऽधिकारिधर्मा उताः। तीये द्रव्यस्य प्रतिनिधिरस्ति । देवादीनामग्न्यादीनामधि- कारिणश्च स नास्तोत्यादिनिरूपणम् । चतुर्थे पदार्थलोपनं विचारितम् । अवत्तनाशे सत्याज्य न यजेत् । इडाद्यर्थना प्रति शेषाव ग्राह्यमित्यादिकम् । पञ्चमे कालापराधेन चन्द्रोदये सत्यभ्य दवेष्टिः प्रायश्चित्तम् । ज्योतिष्टोमस्य का- दयो दीक्षाः । हादशाहस्य हादश दीक्षा इत्यादि निरू- पितम् । षष्ठे सवाधिकारिणस्तुख्य कल्पा एव । विप्रस्यैवेत्येवमादिक चिन्तितम् । सप्तमे पिनादिकं न देयम् । महाभूमिन देयेत्येवमादियविचारः । अष्टम लौकिकाम्नी उपनयनहोमः । स्थपतीष्टिस्तथैवेत्येवमाद्यग्नि विचारः कृतः। प्रत्यक्षोत्यतिदेशोऽस्य शेषः साम निरूपणम् । नामलिङ्गातिदेशौ हौ सप्तमाध्यायपादगा: ॥ १४ ॥ सप्तमाध्यायस्य प्रथमे पादे समानमितरच्छय नेनेत्यादि. प्रत्यक्षवचनातिदेशः। हितीये रथन्तरशब्देन गान- मावाभिधायिना गानस्यैवातिदेश्यत्वमित्ये तादृशः पूर्वो- तातिदेशस्य शेषो विचारितः। तीयेऽग्निहोत्रनानाति- देशः। चतुर्थे निर्वापौषधट्रव्यादिलिङ्गातिदेशः । स्पष्टलिङ्गादथा स्पष्टात् प्रबलादपवादतः ।

·जैमिनोयन्यायमान्नाविस्तरे अतिदेशविशेषाः स्युरष्टमाध्यायपादगाः ॥ १५ ॥ अष्टमाध्यायस्य प्रथमे पादे स्पष्टेन लिङ्गनातिदेश- विशेषः । तद यथा। मौर्य चरावति देशकानि निर्वाप. स्तहितेन देवतानिर्देश एकदेवतात्वमौषधद्रव्यकत्वमित्या- दीनि स्पष्टान्याग्ने यलिङ्गानि। द्वितीये त्वस्पष्टेलिङ्गति- देशः। तद् यथा । वाजिने हविः सामान्य न लिङ्गेन पयोवियन्तोऽतिदिश्यते । तत्र लिङ्गमस्पष्टम् । शीघ्र तबुद्दयनुत्पादनात्। तीये प्रबलेन लिङ्ग नातिदेशः । तद् यया। आभिचारिकेष्टावाग्नावैष्णवसारस्वतवाहस्पद त्येषु हवि:घु त्रिवे न लिङ्गन यथाक्रममाग्नेयादिविध्यन्ते प्राप्त हिदेवत्यत्वेन लिङ्गन प्रथम प्राग्नावैष्णवे तृतीय- स्याग्नीसोमीयस्य विध्यन्तोऽतिदिष्टः । प्रबलञ्च हिदेवत्य- त्वम् । शब्दोच्चारण मात्रेण सहसा प्रतिभासात् । क्रमस्तु विलम्बितप्रतीत्या दुर्बलः । चतुर्थं दर्विहोमेष्वतिदेशोऽ- पोदाते। जहारम्भीऽथ सामोही मन्त्रीहम्तत्प्रसङ्गतः । नवमाध्यायपादेषु चतुर्वे ते प्रकीर्तिताः ॥ १६ ॥ नवमाध्यायस्य प्रथमे पाद उपोहातपूर्वकमूहविचार- तत्र प्रयाजादयो धर्माः अपूर्वप्रयुक्ताः । घातमन्वादिष्वविवक्षितं बौद्य स्नयादिस्वरूपं साधन- विशेषत्वमानं विवक्षितमित्यादिरूपोहातः । सविनश्विपूष- शब्दानां विकृतिषु नास्त्यूहः । अग्निशब्दस्यास्त्यूह इत्या. दिक जहविचारारम्भः । हितीये सपरिकरः सामोहः । तीये मन्त्रीहः । चतुर्थ मन्त्रोहप्रसङ्गापतितो विचारः । प्रारम्भः। अव.

·प्रथमोऽध्यायः। । हारलोपोऽस्य विस्तारः कार्यकत्व समुच्चयः । ग्रहसामप्रकीर्णानि नअर्थश्चाष्टपादगाः ॥ १७ ॥ दशमाध्यायस्य प्रथमे पादे बाधहेतुरिलोपी निरू. पितः । तद् यथा। स्वयंकृता वेदिर्भवतीत्यत्न वेदिनिष्पाद- नरूपस्य हारस्य लोपेन निष्पादकानामुद्दननादीनां बाधः । कणलेषु वितुषीकरण रूपस्य हारस्य लोपनावघातस्य बाधः । हितीये संक्षेपणोक्तस्य हारलोपस्य बहुभिरदाहरणैर्वि- स्तारः। तीये बाधकारणं कायॆकल्वम् । तद् यथा । प्रक्क तो गवाखादिदक्षिणाया ऋत्विकपरिक्रयः कार्य । तथा विकृतिरूपे भूनान काहे धेनुरूपाया दक्षिणाया- स्तदेव कार्यम् । ततो धेन्वा गवावादिदक्षिणा विकतो चोदक प्राप्ता बाध्यते। चतुर्थे नक्षत्रेष्टिविहिता उपहो. माशोदक प्राप्त रिष्टहोमैः सह समुच्चीयन्त इत्यादिःसमु- पञ्चमे घोड़शिग्रहः प्रतिगामी। पात्रादेव ग्रहीतव्य इत्यादिर्बाधप्रसङ्गागतो ग्रहादिवि चारः। षष्ठे साम चे गेयमित्यादिधिप्रसङ्गागतः साम- विचारः। सप्तमे घश्वङ्गेषु हविर्भदः। स हमेधीयमपूर्व कर्मेत्यादिर्बाधप्रसङ्गागत: प्रकीर्ण विचारः। अष्टमे नानु. याजेष्विति पर्यु दासो न सोम इत्यर्थ वादो नातिराव इति प्रतिषेध इत्यादिर्बाधोपयुक्तो नजर्थ विचारः। उपोहातस्तथा तन्नावापो तन्त्रस्य विस्तृतिः । भावापविस्तृतिश्चैका दयाध्यायस्य पादमाः ॥ १८ ॥ एकादशाध्यायस्य प्रथमे पादे तन्त्रस्योपोहातो वर्णितः । हितोये तन्त्रावापो संक्षेपणोडौ। तीये तन्वमुदा- स चाग्रयण- ·जैमिनीय न्यायमालाविस्तरे तथवावापः । हरणबाहुल्यन प्रपञ्चितम् । चतुर्थ प्रपञ्चितः। प्रसङ्गस्तन्विनिर्णीतिः समुच्चय विकल्पने । हादशाध्यायपादार्था इति पादायसंग्रहः ॥१८॥ बादशाध्यायस्य प्रथमे पादे पशुधर्माणां पशुपुरोडाशे प्रसङ्गः। सौमिकवेदेरुत्तरकालीनकर्मसु प्रसङ्ग इत्यादि- विचारः। द्वितीये सवनीय पशोस्तन्त्रित्वम् । नतु सवनीय. पुरोडाशानाम् । विकृतिस्तन्त्रिणी न प्रकृतिः । अन्वारम्भ- णीया विकतिप्वपि स्यात् । नतु प्रकृतावेवेत्यादिविचारः । तीये त्वग्वाससो: समुच्चयः । अाधारगतानासजुत्वसन्तत वादीनां समुच्चय इत्यादिकं प्राधान्ये न। यवत्रीह्योर्विकल्प इत्यादिकं समुच्चयापवादव नेत्य भयं चिन्तितम् । चतुर्थे चैन्द्रावासात्ययाज्यानुवाक्य युगलयोर्विकल्प इत्यादिक माधान्य न। याज्यानुवाक्ययोः समुच्चय इत्यादिकं विकल्या- पवादले नेत्य भयं चिन्तितम् । तदेवं हादशाध्याय गतेषु पष्टिसंख्याकेषु पादेषु प्रतिपाद्या अर्थाः संग्रहीताः । নন্ত यथो त भ्यः पादार्थेभ्योऽन्ये ऽप्यर्थी बहवस्तत्तत्- पादेषु विचार्यन्त । तेषां कथं तत्तत्पादान्तर्भाव इत्याशवाह। उपोद्घातापवादाभ्यां प्रसङ्गानुप्रसङ्गतः । तत्तत्पादगतत्वे न विचारान्तरमुबयेत् ॥ २० ॥ यथोक्त पादप्रतिपाद्यादन्ये वर्थेषु यथोचितं कश्चिदुपो हातः कश्चिदपवादः कश्चित् प्रसङ्ग पतितः कश्चिदनु प्रसङ्ग- प्रतित इत्येवं पादान्तर्भाव उन्नेबः। ननु सन्वे वमध्या- ·प्रथथमोऽध्यायः। १३ यानां पादानां च व्यवस्थिता अर्थाः । तदीयस्तु क्रमः कथ- मवगन्तव्य इत्यत पाह। शास्त्रे पूर्वोत्तरीभावाऽध्यायानामभिधास्यते । पादानान्तु तमनैव लेशाव्य त् पादयामहे ॥ २१ ॥ एकस्मिनध्याये समाले सत्यध्यायान्तरारम्भ तयोरध्या- ययोः पूर्वोत्तरीभावो वक्ष्यते । प्रथमाध्यायगतानां पादानां पूर्वोत्तरोभाव उदाहृते सति तद्व्युत्पत्त्या पादान्तरेष्वपि तस्योत्प्रेक्षितु शक्यतया तमुदाहरति । विधिः साक्षामिति र्धम्म तस्य शेषोऽर्थवादगीः । वेदमूला स्मृति म वाक्यांशोऽमोवतः क्रमः ॥ २२ ॥ जिज्ञास्यत्वेन प्रतिज्ञाते धर्मे विधिवाक्य साक्षात् - प्रमाणमिति तटुविचार: प्रथमे पादे युक्तः । अथवादवाक्यस्य विधिद्वारा प्रामाण्यात् विध्यनन्तरभावित्वम् । स्म तिवाक्यस्य सार्थवादविधिरूपवेदमूलतया प्रामाण्यात् अर्थवादोत्तर- भावित्वम्। नामधेयस्य वाक्य कदेवत्वेन पूर्वोक्तत्रिविध. वाक्य विचारोत्तरकालीनत्वम्। अनेन चायेनोत्तराध्यायगत- पादानां परस्पर क्रम उन्नयः । इस्थ शास्त्रस्वाध्यायानां पादानां च क्रमविशेषविशिष्टानामसाधारण प्रतिपाद्यमर्थ निरूप्य तन्निर्णयफल दर्शयति । अहित्वा सङ्गतौस्तिस्रस्तथा चान्तरसङ्गतिम् । अहेदाक्षेपदृष्टान्तप्रत्य दाहरणादिकम् ॥ २३ ॥ शास्त्रादिप्रतिपाद्याधसम्बन्धितयाधिकरणे योजिते सति तस्याधिकरणस्य शास्त्र सङ्गतिरध्यायसङ्गतिः पादसङ्गतिश्चेति तिस्त्र माहेता भवन्ति । तद्यथा । प्रथराध्यायप्रथम- ·जैमिनीय न्यायमालाविस्तरे प्रमाण- । पादस्य द्वितीयाधिकरणे धर्मस्य लक्षणप्रमाणराहित्य पूर्व- पक्षी कृत्य तत्सद्भाव: प्रतिपादितः । तस्याधिकरणस्य धर्मसम्बन्धितया धर्मविचारशास्त्र सङ्गतिः । विचाररूपत्वात् प्रथमाध्याये सङ्गतिः। विधिवाक्यस्य प्रमा. णवे नोपन्यासात् प्रथमपादे सङ्गतिः । यथैतत् सङ्गतित्रय- मूहितम् । तथा पूर्वोत्तराधिकरणयो: परस्परमवान्तर- सङ्गतिरूहनीया। सा चानकरूपा । आक्षेपसङ्गतिदृष्टान्त- सङ्गतिः प्रत्य दाहरणसङ्गतिः प्रासङ्गिक सङ्गतिरुपोद्घात- सङ्गतिरपवादसङ्गतिश्चेत्य वमादिरूपा । तासामाक्षेपादि. सङ्गतीनामूहं व्य त्पादयति । पूर्वन्यायस्य सिद्धान्तयुक्ति वीक्ष्य परे नये । पूर्व पक्षोकयुक्ति च तत्राक्षेपादि योजयेत् ॥ २४ ॥ तदेतत् सर्वं योजयित्वा प्रदश्यते । प्रथमाध्याये प्रथम- पादस्य प्रथमाधिकरणगती धर्मविचारशास्त्र वैधमिति सिद्धान्तः । अर्थ जानहेतावध्ययने नियम विधः सम्भवादिति तद्युतिः। हितौयाधिकरणे धर्म लक्षणं प्रमाणं च नास्तीति पूर्व पत्नः। लौकिकाकारहीनत्वात् प्रत्यक्षाद्यप्रवृत्तेश्चेति तद्युतिः। तया युक्त्या धर्मस्य लक्षणप्रमाणरहितत्वे सति नरविषाणसमो धर्म इति तदिचारशास्त्रस्य विधेयत्वमनुप- पत्नमित्याक्षेपसङ्गतिः। यथा प्रथमाधिकरणे नियमविधि- सम्भवेन हेतुना विचार शास्त्रस्य विधेयत्वमुक्तम् । নখ हितीग्राधिकरण लौकिकाकारहीनत्व प्रत्यक्षाद्यप्रकृत्ति- কষ না মন লম্বা ল ব্ধ =নি ছাননি। बथा प्रथमाधिकरणसिद्धान्त पूर्वोत युक्तिरवलोक्यते। तथा ·पा.१अधि०१ प्रथमोध्यायः । १५ वाक्य- हितीयाधिकरणसिद्धान्ते काञ्चिदपि युक्ति न पश्याम इति प्रत्युदाहरण सङ्गतिः। एते दृष्टान्त प्रत्य दाहरणसङ्गती मन्ट- बुद्दिभिरपि सर्वत्रोत्प्रेक्षितु शक्ये ते । पञ्चमाधिकरणे विधिवाक्यस्य निरपेक्षत्वात् प्रामाण्य वर्णितम् । तस्य च वाक्यस्य शब्दार्ययोर्मध्ये शब्दकोटिनिविष्टत्वात् प्रसङ्गेन शब्द नित्यत्व षष्ठाधिकरणे वयं त इति प्रासङ्गिक- मङ्गतिः। सप्तमाध्यायस्य चतुर्थे पादे हितोयाधिकरणेन सौर्यादिविकृतिषु वैदिक मङ्गजातमुपटेष्टुं तदुपयोगित्वेन प्रश्रमाधिकरणे धर्मसापेक्षत्व साधितम् । तत्र प्रथमाधि- करणमुपोहात:। सेयमुत्तराधिकरणेन सह पूर्वाधिकरण- स्थोपोद्वातसङ्गतिः। प्रथमाध्यायस्य तीययादस्य प्रथमा- धिकरणऽष्ट कादिस्मृतेः प्रामाण्यमुक्तम् । हितीयाधिकरण सर्ववेष्टनस्म ते: पर्ववत् प्राप्त प्रामाण्यमपोद्यते । सेवम प- वादसङ्गतिः । प्रनया दिशा सर्वत्र सङ्गतिरूहनीयां । इत्य सङ्गतीव्युत्पाद्याथ प्रत्यधिकरणं विषयसंशव- पूर्व पक्षसिद्वान्ताश्चतुरोऽवयवान् संजिष्टाः प्रथमाध्यायस्य प्रथम पादे प्रथमाधिकरणं भट्टमतेनारचयति । स्वाध्यायोऽध्येय इत्यस्य विधानस्य प्रयुक्तिः । विचारशास्त्र नारभ्यमारभ्यं वेति संशयः ॥ १॥ अर्थधोहेतुताधौते लॊकसिद्धावघातवत् । नियामक नचैवातो वैधारभो न सम्भवी ॥ २ ॥ दर्शापूर्ववदस्त्यत्र क्रत्व पूर्व नियामकम् । अर्थनिर्णायक शास्त्र मत प्रारभ्यतां विधेः ॥ ३ ॥ चोदनालक्ष पोऽर्यो धर्मो इत्यारभ्यान्वाहाये च दर्शनादित्वे- ·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे पा. १अधि.१ नाद्यः। इत्य- तदन्तं जैमिनिप्रोतं सूत्रजातं धर्मविचारशास्त्रम् । तदेत- दस्य प्रथमाधिकरणस्य विषयः । स्वाध्यायोऽध्य तव्य इत्यध्य- यनविधिरक्षरग्रहणमात्र पर्यवसायीति केचिन्म न्यन्ते । अप- रे व वमाहुः । अर्थज्ञानरूपदृष्टप्रयोजनायेदमध्ययन विधी. यते । अर्थ ज्ञानच विचारमन्तरेण न सम्भवति । ततो विधि. विचारशास्त्रस्य प्रयोजक इति तत्रैवं संशयः । इदं विचार- शास्त्र कि विधिप्रयुक्त्या नारम्भणी यमुतारमणीय मिति । तत्र अर्थज्ञानायाध्ययनस्य विधिरिति वदन् वादी प्रष्टव्यः । किमत्यन्तमप्राप्तमध्ययनं विधीयते । किंवा पक्षेऽप्राप्त मवधातवनियम्यत इति । विमतं वेदाध्ययन. मर्थ ज्ञानहेतुः । अध्ययनत्वात्। भारताध्ययनवत् । नुमानेनैव विधिनिरपेक्षेण प्राप्तत्वात् । तद्य स्तु द्वितीय पक्षः। अवघातवनियमविधित्व मम्भवात् । नखैर घातेन वा तण्ड लनिष्पत्तिसम्भवात् पक्षेऽप्राप्तोऽवघातो विधि- नावश्यकर्त्तव्य इति नियम्यते । तथा लिखितपाठेन गुरु पूर्वकाध्ययनेन वार्थज्ञानमन्मवात् पक्षेऽप्राप्तमध्ययन विधिना नियम्यत इति चेत् । न । वैषम्यात् । अवघातनिष्पन्न रेव तण्ड लैरवान्तरापूर्व हारेण दर्शपूर्ण मामौ परमापूर्व जन- नान्यथा। ततो दर्शपूर्ण मामा पूर्वमवघातम्य नियमहेतुः । अत्र तु लिखित पाठजन्ये नैवार्थ ज्ञानेन क्रत्वन छानसिङ्घ रध्ययनस्य नियमहेतुर्नास्ति । अतो विविधविध्य- सम्भवादर्थज्ञानहेतुविचारशास्त्रारम्भस्य वैधत्व नास्ति । तहि यूयमाणस्य विधे: का गतिरिति चेत् । स्वर्गायाक्षरग्रह- णमान विधेयमिति वदामः । अश्रुतोऽपि स्वर्गो विश्वजि. ঘন रव- यतः।

·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे पा.१अधि०१ निगमेन निरुतो न वा न सिध्यति । विचारशास्त्र तु तेजो- वै तमिति वाक्यशेषादर्थ निर्णेथति । अतो विचारो वैधः । वेदमधौत्य सायादिति शास्त्र वध्ययनसमावर्त नयोः पूर्वापरीभाव समानकट कसे एवाचष्टे त्वानन्तर्यम् । तस्माविधिवशादेव विचारशास्त्र- मारम्भणीय मिति सिद्धान्तः । अस्मिन्नवाधिकरणे गुरुमतमाह। अथवाध्यापनात् सिद्ध नैवात्यध्ययने विधिः । तेन पूर्वोत्तरौ पक्षौ प्रसाध्या वन्य हे तुभिः ॥ ४ ॥ विधेयाध्यापनं सिध्ये द बालस्यार्थधियं विना । तेन निविषयं यास्त्र निष्फलं चेत्युपेक्ष्यताम् ॥ ५ ॥ स्वतः प्राप्तार्थबोधस्य विवक्षानपनोदनात् । विषयादिसुसंपादं शास्त्रमारभ्यते ततः ॥ ६ ॥ अष्टवर्ष ब्राह्मणमुपनयीत । तमध्यापयी तत्वध्यापन विहितम् । नचात्र नियोज्याभावः । प्राचार्य अकामिनी नियोज्यत्वात् । उपनयीतेत्यनेनाचार्यकरणे विहितेनात्मने- पदेन नियोज्य विशेषणमाचार्यत्वं प्रतीयते । उपनयन यो निवोज्यः स एवाध्यापनेऽपि । तयोरेकप्रयोजन- त्वात्। एवञ्च सत्याचार्य कटकमध्यापनं माणवककर्ट- केणाध्ययनेन विना न सिध्यतीत्यध्यापनविधिप्रयुक्त्यै वा. ध्ययनानुष्ठानसिद्धेने पृथगध्ययने विधिरभ्य पगन्तव्यः । श्रूयमाणं विधिवाक्यं नित्यानुवादले नाप्युपपद्यते । ततो- अध्ययनविधिमुपजीव्य पूर्वमुपन्यस्तौ पूर्वेत्तिरपक्षावन्यथा वर्णनीयौ। विषयसंशययोस्त नास्ति विप्रतिपत्तिः । विचार- ·१८ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे पा.१अधि०१ निगमेन निरुतो न वा न सिध्यति । विचारशास्त्र तु तेजो- वैतमिति वाक्यशेषादर्थ निर्णेष्यति । अतो विचारो वैधः । वेदमधौत्य नाबादिति शास्त्र वध्ययनसमावर्त नयोः पूर्वापरीभाव समानकट कत्व एवाचष्टे त्वानन्तर्यम् । तस्माहिधिवशादेव विचारशास्त्र- मारम्भणीयमिति सिद्धान्तः । अस्मिन्नवाधिकरण गुरुमतमाह। अथवाध्यापनात् सिद्ध नैवास्त्यध्य यने विधिः । तेन पूर्वोत्तरौ पक्षौ प्रसाध्या वन्य हे तुभिः ॥ ४ ॥ विधेयाध्यापनं सिध्ये द बालस्वाधियं विना । तेन निर्विषयं शास्त्र निष्फलं चेत्युपेक्ष्यताम् ॥ ५ ॥ स्वतः प्राप्तार्थबोधस्य विवक्षानपनोदनात् । विषयादिसुसपादं शास्त्रमारभ्यते ततः ।। ६ ।। अष्टवर्ष ब्राह्मणमुपनयीत । तमध्यापयी तत्वध्यापन विहितम् । नचात्र नियोज्याभावः । आचार्य अकामिनी नियोज्यत्वात् । उपनयीते त्यनेनाचार्य करणे विहितेनात्मने- पदेन नियोज्य विशेषणमाचार्यत्वं प्रतीयते । पनवने यो निवोज्यः स एवाध्यापनेऽपि । तयोरेकप्रयोजन- वात् । एवञ्च सत्याचार्यकर्ट कमध्यापनं माणवककर्ट- केणाध्ययनेन विना न सिध्यतीत्यध्यापनविधिप्रयुक्त्येवा. ध्ययनानुष्ठानसिद्धेने पृथगध्ययने विधिरभ्य पगन्तव्यः श्रूयमाणं विधिवाक्य नित्यानुवादत्वे नाप्युपपद्यते। ततो- अध्ययनविधिमुपजीव्य पूर्वमुपन्यस्तौ पूर्वेत्तिरपक्षावन्यथा वर्णनौयौ। विषयसंशययोस्तु नास्ति विप्रतिपत्तिः । विचार- ·पा.१अधि०२ प्रथमोऽध्यायः शास्त्र विषयः । अवैधं वैधं वेति संशयः । तत्र वैधत्ववादी प्रष्टव्यः । विधेयमाचार्यकर्ट कमध्यापनं किं माणवकस्यार्थ. ज्ञानमपि प्रयुञ्जीत किंवा पाठमात्रम्। नाद्यः । अन्तरेणा- प्यर्थज्ञानमध्यापनसिकः। पाठमावे तु विचारस्थ विषयो न सम्भवति । आपाततः प्रतीतः सन्दिग्धोऽथ विषयः । तथा सति यत्वार्थप्रतीतिरेव नास्ति तत्र सन्देहस्य का कथा। निर्णयो विचारस्य फलम् । सोऽपि विषयवद् दूरापतः । अतो विषय प्रयोजनाभावाद विचारशास्त्र नारम्भणीयमिति पूर्वपक्षः । अत्रीच्यते । मानामाध्यापश्येनोऽ- प्रयुज्यताम् । तथापि साङ्गवेदाध्यापिनो निगमनिरत. व्याकरणेर्युत्पन्नस्य पौरुषेय ग्रन्ये विव वेदेऽप्यर्थावबोधः खत एव प्राप्नोति । ननु यथा विषं भुडवेल्यत्र प्रतीयमानो- ऽम्बर्थो न विवक्षितः। तथा वेदार्थ स्याविवक्षायां विषयाद्य- भावस्तदवस्थ इति चेत् । न विवक्षाया अपनोदितुमशक्य- विषमोजनवाक्य न्यातप्रणीतत्वेन बाधो मा भूदिति मुख्याथ तत्र परित्यक्तः । वेदे तु कुतो न विवक्षि- तार्थत्वम् । विवक्षिते च वेदार्थ यत्र पुरुषस्य सन्द हः स सर्वोऽपि विचारशास्त्रस्य विषयः । तविण यः प्रयोजनम् । ततोऽध्यापन विधिप्रयुक्त नाध्ययनेन बुध्यमानस्यार्य स्य विचार्यत्वाद् विचारशास्तस्य वैधत्व सिद्धम् । द्वितीयाधि- करणं भट्टमतेनारचयति । विचारविषयो धमी लक्षणेन विवर्जितः । मानेन वाधवातस्ताभ्यामिति विचिन्त्यते ॥ ७॥ लौकिकाकारहीनस्य तस्य किं नामलक्षणम् । त्वात्।

·जैमिनीवन्यायमालाविस्तरे घा.अधि.२ ॥ मानशा तु दूरेऽत्र प्रत्यक्षाद्यप्रवर्तनात् ॥ ८ चोदनागम्य आकारो यर्थ त्वं सति लक्षणम् अत एव प्रमाणञ्च चोदनैवात्र नो कुतः ॥ ८ ॥ लक्षणप्रमाणाभ्यां हि वस्तुसिद्धिः । एवाह: मानाधीना मैयसिद्धिनिसिद्धिश्च लक्षणादिति । सजातीय- विजातीयव्यावर्तको लक्ष्यगतः कश्चिल्लोकप्रसिद्ध आकारो लक्षणम् । तेन च लक्षणेन लक्ष्ये वस्तुनि सम्भावनाबुद्धौ जातायां प्रमातुमुद्युक्तः प्रमाणेन तदवगच्छति । तद्यथा । सानादिमतो गौरित्युपश्रुत्व चतुष्पा त्सु जौवेषु तल्लक्षण- लक्षितपदार्थमचिथे यं गौरिति चक्षुषावगच्छति । एवञ्च सत्यलौकिकत्वाद् धर्मस्य नास्ति लक्षणम् । तत्र कुतः प्रमातु मुद्योगः । कथञ्चिदुद्योगेऽपि न तत्र प्रमाण सद्भाव: शकि- तुमपि शक्यः । न तावदन प्रत्यक्षं संक्रमते। धर्मस्य रूपादि- रहितत्वात् । अत एव व्याप्तिग्रहणाभावान्नास्त्यनुमानन् । प्रत्यक्षानुमानमूलश्च शब्दस्य सङ्गतिग्रहः । ततो व्य त्पत्त्य भावानागमोऽपि तत्र प्रवर्तते । तस्माद धो लक्षण प्रमाण रहित इति प्राप्ते ब्रूमः । माभूत् । चक्षुरादिगम्यो लौकिक आकारः । तथापि चोदनागम्यः स्वर्गफल- साधनत्वादिलक्षण प्राकारोऽस्ति । तेनार्थले सति चोदनागम्योऽथों धर्म इति लक्षणं भवति। अर्थो धर्म इत्यु त ब्रह्मणि चैत्यवन्द नादौ घटाही चातिव्याप्तिः । तद्व्यवच्छे- दाय चोदनागम्य इत्युक्तम् । तावत्येवोतो विधिगम्ये ऽनर्थ- फलत्वं नानथरूप श्ये नाद्यभिचार कर्मण्यतिव्याप्तिः। तद्य- वच्छे दायार्थ इत्युक्तम् । यद्यपि श्यनस्य शत्रुवधः फलं न तु ·पा.१ अधि०२ प्रथमोऽध्यायः नरकः । तथापि तस्य बधस्य नरकहेतुत्वात् बधहारा श्योनोऽ- नर्थ । नचैवमग्नीषोमीयपशुहिसाया अपि बधत्वेन नरकहेतुत्वं स्यादिति शनीयम् । तस्याः क्रत्वङ्गत्वं न क्रतुफल स्वर्गव्यतिरेकेण फलान्तराभावात्। यत चोदना- गम्यत्वे सत्यर्थत्वं धर्म लक्षणम् । अतएव गये धर्मे विधि- वाक्य प्रमाणम् । यद्यपि प्रत्यक्षानुमानयोरविषयो धर्म: तथापि प्रसिद्ध पदममभित्र्याहारेण व्य त्पत्तिः । सम्भवति । तस्मा लक्षणप्रमाणाभ्यामुपेतो धर्मः । अस्मिन्नवाधिकरगी गुरुमतमाह । यहा जिज्ञास्यवेदार्थः किं मन्त्राद्यवबोधितः । सिद्धाथाऽप्यथ विध्य कगम्यः कार्यघि एव वा ॥ १० ॥ सिद्धेऽपि पुत्रजन्मादौ व्युत्पत्तेम्पपत्तित ।। मन्त्रादिगम्य सिदस्य वेदार्थलेऽपि का क्षतिः ॥ ११ ॥ हर्षहेतु बहुवे न व्य त्पत्तिः पुत्र जन्मनि । टुलभा सुलभा कार्ये वेदार्थोऽत: स एव हि ॥ १२ ॥ अथातो धर्मजिज्ञासेत्यनाथशब्देन कृत्ववेदाध्ययनान- न्तर्य मुच्यते। अतःशब्देन कृत्स्रस्य वेदस्य विवक्षितार्थत्वं हेतुः क्रियते । उक्त शब्दयानुसारेण धर्मशब्दोऽपि कृत्व- वेदार्थमाचष्टे । ततः सूत्रे वेदार्थो जिज्ञास्य इति प्रतिज्ञा अत्र संशयः किं मन्त्रार्थवादप्रतीतः सिद्धार्थोऽपि वेदार्थो भवति । किंवा विधिवाक्य प्रतीतः कार्यार्थ एक वेदाथै इति । तत्र लोकावगतसामर्थ : शब्दो वेदेऽपि बोधक इति न्यायेन व्य त्पत्त्यनुसारी वेदार्थो वर्णनौय: व्युत्पत्तिश्च सिद्धार्थेऽप्यस्ति । पुत्रस्ते जात इति वार्ताहार- कता।

·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे पा.१प्रधि. व्याहारजन्य श्रोतुहषमनुमाय बालो हर्षहेतौ पुत्रजन्मनि सङ्गति प्रतिपद्यते । ततो मन्त्राथवादप्रतीतोऽभ्यर्थो वेदार्थ इति प्राप्ते ब्रूमः। पुत्रजन्मवदमहेतूनां धनलाभादीनां बहुत्वादस्य वाक्यस्य पुत्रजन्म वार्थ इति निर्णयो दुर्लभः । गामानयेति वाक्येतु गवान यमरूपां मध्यम प्रवृत्तिमव. लोक्य सङ्गतिग्रहण सुलभम् । तस्मात् कार्यरूप एव वेदार्थ इति । तीयाधिकरण मट्टमतेनारचयति । धर्मस्य ज्ञापक मानं यदुक्त चोदनात्मकम् । एतत् किं न परीक्ष्य स्यात् किंवा सम्यक् परीक्ष्यताम् ॥१३॥ मानोपदेशान्म यस्य सिद्धत्वात् किं परीक्षया । मैषं विचारशास्त्रे ऽस्मिन् परीक्षोपच्यते कुतः ॥ १४ ॥ स्पष्टोऽर्थः अस्मिन्नवाधिकरणे गुरुमतमाह । प्रादौ परीक्ष्यो वेदार्थचोदनामानताथवा । वेदार्थस्य प्रधानत्वात् प्रथमं तत्परीक्षणम् ॥ १५ ॥ चोदनामानतैवान प्रथम साध्यतां गता। अनपेक्षतया तस्य यती मुख्यत्वमाश्रितम् ॥ १६ ॥ हितीयाध्यायाधः कर्मभेदशेषशेषित्वादिरूपो वेदार्थः सूत्रकारेण परीक्षिष्यते । चोदनाप्रामाण्य स्य तु प्रथमेऽध्याये परीक्षा। तदेतदयुक्तम्। कुतः। वेदार्थस्य प्रधानले नादौ परीक्षणीयत्वात् । प्रधानभूतो हि वेदार्थः । पुरुषार्थ ना. नुष्ठे यत्वात् । प्रमाणन्तु तदबोधनाय प्रवृत्तम् । तत्तच्छे ष- तया न प्रधानमिति प्राप्त ब्रूमः । अस्त्वनुष्ठानोपाधी वेदार्थ- प्रमाणयोः प्रधानोपसर्जनभावः । प्रमाणप्रमेयभावोपाधौ तु प्रमाणस्य मुख्यत्वम्। निरपेक्षत्वात् । नहि खतः प्रामाण्य ·पाअधि०५ प्रथमोऽध्यायः । वादिनां मते सापेक्षता प्रामाण्य स्वास्ति । प्रमेयन्तु सापे- क्षम् । मानाधीना मेयसिद्धिरित्युक्तत्वात् । तदेतन्म ख्यत्व- माश्रित्य सूत्रकारः प्रमाण परीक्षामादौ चकारेति युज्यते । अथान्यत् प्राधान्यमाश्रित्य धर्मविचार एवादी क स्मान्न सतः। अपरीचितेन प्रमाणेन धर्मस्यासिद्धी तविचारस्याश्रया- सिद्धेः। तदेवमधिकरणत्रये व्यु त्पादनाय भट्टप्राभाकर- मतभेद उपन्यस्तः । अथ प्रायेण भामतमेवोपन्यस्यते । चतुर्थाधिकरणमारचयति । प्रत्यक्षादिभिरप्येष गम्यते विधिनैव वा । अक्षादीनां प्रमाण वान्मे यधर्मावभासिता ॥ १७ ॥ वर्तमानकविषयमचं धर्मस्तु भाव्यसौ। अक्षमूलोऽनुमानादिस्त न विधये कमेयता ॥ १८ ॥ अक्षं प्रत्यक्षम्। प्रत्यक्षादीनां प्रमाणत्वात् प्रमेयाव- भासकत्वम् । तावदविवादम्। धर्मश्च प्रमेयः । असन्दिग्धा विपर्यस्तत्वे सति बुध्यमानत्वात् । घटादिवत्। तस्मात् प्रत्यक्षादिभिरप्येष धर्मो गम्यत इति प्राप्त ब्रूमः। धर्मस्य प्रमेयत्वेऽपि प्रत्यक्षयोग्यता नास्ति। प्रत्यक्षस्य वर्तमान- मानविषयत्वात् । यस्तु प्रत्यक्षस्यात्यन्तमविषयस्तत्रानुमाना. दीनां कै कथा । कचित् प्रत्यक्षेण रहौते व्याप्तपादौ पचा. दनुमानादीनां प्रकृत्तिः । तस्माद् विधिनैव धर्मों गम्यते । पञ्चमाधिकरण मारचयति । अबोधको बोधको वा न तावद् बोधकोविधिः । शतरलौकिके धर्मे ग्रहणं दुर्घटं यतः । १८ । अमभिव्याहृते धर्म शक्तिग्रहण सम्भवात् । ।

·२४ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे पा. अधि.६ । - बोधकस्य विधर्मात्व मनपेक्षतया स्थितम् ॥ २० ॥ यथा धर्मे प्रत्यक्षादीनां प्रामाण्यं नास्ति । तथा विधेरपि नास्ति प्रामाण्यम्। शक्तिग्रहण पूर्वकं हि प्रामाण्यमाप्त वाक्य स्य लोके दृष्टम् । शक्तिश्च लोकप्रसिद्दे गवादौ ग्राह्यते । धर्मस्व लौकिकः । अतस्तत्र शक्ति ग्रहणं दूर्घटम् । तस्माद विधे रबोधकत्वान्न धर्म प्रामाण्य मिति प्राप्त ब्रूमः । यथा प्रभिन्न कमलोदरे मधनि मधुकरः पिवतीत्यत्र मधुकरपद- स्यार्थमजाननन्य पदार्थमवमत्य तत्समभिव्याहारात् कमल. मध्यगते मधुपानौं कुर्वति दृश्यमाने ममरे मधुकरशब्दस्य सङ्गतिं राहीत्वा वाक्यार्थ प्रतिद्यते । तथा कारोर्या वृष्टि- कामा यजेतत्यत्र लोक प्रसिद्धार्थ दृष्ट्यादिपदसमभिव्याहारा दलोकिक भावनायां विधेः सङ्गति गृहीत्वा विधि वाक्या पुरूषो बाते । तस्मादबोधवलक्षणमप्रमाण्यं नास्ति। न च संवादाभावादप्रामाण्यम् । समनन्तर भाविप्रति नियतदृष्टफले वृध्यादौ संवादस्यापि सम्भवात् । अनियत. दृष्टफले चिनायागादौ प्रतिनियत जन्मान्तरफले ज्योति- ष्टोमादी च संवादः कथमिति चेत् । एवं तहि स्वत: प्रामाण्याभ्य पगमानास्ति कापि संवादाद्यपेक्षा। तस्माद- बोधकत्वसापेक्षत्वयोरप्रामाण्यकारण्योरभावाविधेः सिद्ध प्रामाण्यं नापहोतु शक्यम् । षष्ठाधिकरण मारचयति। विध्यादिरूपो यः शब्दः सोऽनित्योऽथाविनश्वरः ।। अनित्यो वर्णरूपत्वात् वर्ण जन्मोपलम्भनात् ॥ २१ ॥ अबाधित प्रत्यभिचावलादुवर्णस्य नित्यता। स्वतः

·पा० अधि०७
प्रथमोऽध्यायः ।
२५
लभ्यन्ते ।
उच्चारण प्रयत्न न व्यज्यतेऽसौ न जन्य ते ॥२२॥
शब्दनित्यत्वबादिनो वैयाकरणास्तावदेवं मन्यन्त । वर्ण-
समूह श्रवणानन्तरमिदमकं पदमिति प्रत्ययो मानसप्रत्य
क्षेणोत्पद्यते । तस्य च प्रत्ययस्य वर्णव्यतिरितः कश्चित्
स्फोटनामकः पदार्थो विषयः । स च नित्यः। स एव
शब्दो न तु वर्ण इति । तदेतन्नैयायिकादयो न सहन्ते ।
वर्णेष्व वैकार्थावच्छ दोपाधिना पदैक्यबुई रुपपत्तेवर्णाति-
रित स्फोटकल्पना निरथि का। तस्मादीनामेव पध्दत्वम्।
वर्णाश्च प्रति पुरुषं प्रत्युच्चारणं च जन्मविनाशवन्त उप-
तस्मादनित्यः शब्दः । तस्य च कारणदोष
सम्भवादिधेरप्रामाण्य मिति पूर्वपक्षः। बहुभिः पुरुषैः
प्रत्येक वहुक्कत्व उच्चारिते गोशब्द त एवेमे गकारादयो वर्णा
इत्यबाधितप्रत्यभिज्ञा जायते। तदवलानित्या वर्णाः । न
च वर्णानां जन्माभावे वहुक्कत्व उच्चारणप्रयत्ना व्यर्थी इति
शनीम् । तत्प्रयत्नस्य व्यन्जकत्वाङ्गीकारात् । एवं सति
पुरुष भेदादुच्चारण भेदा यथायोगमुदात्तादिभेदैः पटुम
दुत्वादि भेदै चोपतान् ध्वनि विशेषानुत्पाद्य चरितार्थी
भविष्यन्ति। तस्मानित्ये शब्द कारणदोषाभावानास्त्य-
प्रामाण्यम् ।
सप्तमाधिकरण मारयति ।
वेदवाक्यममानं स्यान्मानं वा नास्य मानता।
पृथक् सङ्केतबोचाया मनपचव वजनात् । २३ ।
वेदेऽपि लोकवन्न व वाक्याथै सङ्गति: पृथक् ।
ग्रहीतव्या ततो वाक्य प्रमाणं नैरपेक्ष्यतः ॥ २४ ॥

·जमिनीय न्यायमालाविस्तरे पा०१अधि०८ हात। . यद्यपि वर्णानां नित्यत्वा देकार्थावच्छेदकस्यापि पदस्य वर्णरूपतया नित्यलार्ण पहारा वेदस्य कारगा- सापेक्षत्व नास्ति। तथाप्यग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्ग काम इत्यादि वाक्यस्य वाक्यार्थे सङ्गतिग्रहणमपेक्षितम् । ततो- नरपेक्ष्याभावात् प्रामाण्य नास्तीति प्राप्त ब्रमः । लोके गामानयत्यादि पदप्रयोगेषु पदपदार्थ योरेव सङ्गति, . वाक्य त्वाकाङ्क्षा योग्यता सन्निधिवशात् स्वाय प्रतिपादयतीत्य विवादम् । तथा वेदवाक्यस्यापि प्रत्यायक त्वादनपेचले न प्रामाण्य मविरुद्धम् । अष्टमाधिकरण मारचयति । पोस्वयं न वा वेदवाक्यं स्यात् पौरुषेयता। काठकादि समाख्यानाहाक्य त्वाच्चान्यवाक्य वत् ॥ २५! समाख्याध्यापकलेन वाक्य त्वं तु पराहतम् । तत्कनुपलम्भेन स्यात्तत्तोऽपौरुषेयता ॥ २६ ॥ काठक कौथुमं तैतिरोयक मित्यादि समाख्यातम् । तवेदविषया लोके दृष्टाः । तद्धित प्रत्ययश्च तन प्रातमित्य मिनर्थ वत्तते। तथा सति व्यासेन प्रोक्त वैयासिक भारत मित्यादाविव पौरुषेयत्व प्रतीयते। किञ्च । विमत वेदवाक्य पौरुषेयम् । वाक्यत्वात् । कालिदासादिवाक्यव. दिति प्राप्ते ब्रूमः । अध्ययन सम्प्रदाय प्रवर्तकत्वेन समाख्योपपद्यते । कालिदासादिग्रन्थ ष तत्सर्गावसाने कार उपलभ्यन्ते । तथा वेदस्यापि पौरुषेयत्वे तत्का- पलभ्ये त न चापलभ्यते । अतो वाक्यत्वहेतुः प्रति कुलतक- पराहतः । तस्मादपौरुषेयो वेदः । तथा सति पुरुषबुद्धि- ।

·पा.अधि.१ प्रथमोऽध्यायः । दोषवतस्या प्रामाण्य स्यानाशकनीय वाहिधिवाक्यस्य धमें प्रामाण्यं सुस्थितम् । इति माधवौये जैमिनीय न्यायमाला- वितरे प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः । द्वितीयपादस्य प्रथमाधिकरण मारचयति । वायुर्वा इत्येवमाटे रर्यवादस्य मानता । न विधयेऽस्ति धर्म किं किंवासौ तत्र विद्यते ॥१॥ विध्य यं वादशब्दानां मियोऽपेक्षा परिक्षयात् । नास्त्य कवाक्यता धर्म प्रामाण्यं सम्भवेत् कुतः ॥२॥ विध्यर्थ वादी साकाइौ प्राशस्त्य पुरुषार्थ योः । तेनैकवाक्यता तस्माहादानां धर्ममानता । ३ : काम्य पशुकाण्ड विध्यर्थवादी शू येते । वायव्यं श्वेत- मालभेत भूति काम इति विधिः । वायु क्षेपिष्ठा देवता वायुमेव स्वेन भागधेयेनोपधावति स एवैनं भूतिं गमयती. त्यर्थवादः। तत्र विधिवाक्य गता वायव्यादिशब्दा अर्थ- वादशब्द नैरपेक्ष्य णैव विशिष्ट मर्थ विदधति। अर्थवाद शब्दाचेतरनरपेक्ष्येणैव भूतार्थ मन्वाचक्षते। क्षिप्रगामी वायुः स्वोचितेन भागेन तोषितो भागप्रदायै श्वयं प्रयच्छ- तीत्युक्ते रामायण भारतादाविव वृत्तान्तः कश्चित् प्रती. न त्वनुष्ठ यं किञ्चित् । नास्त्यर्थ वादस्य धर्म प्रामाण्य मिति प्राप्त ब्रूमः । मामूत्. पटैकवाक्यता। वाक्ये कवाक्यता तु विद्यते। विधि- वाक्य तावत् पुरुष प्रेरयितु विवेयार्थस्य प्राशस्त्य मपेक्षते । अर्थवादवाक्यञ्च फलवदर्थावबोधपर्यवसिताध्ययनविधि- यते। अत एकवाक्यत्वा भावा ॥

·२८
जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे
पा अधि.२
ततः
परिग्रहीतत्व न पुरुषार्थ मपेक्षते । तत: पुरुषार्थ पर्यवमि-
तविध्यपेक्षितप्राशस्त्य लक्षणावृत्त्या समयदर्थवादवाक्य
विधिवाक्य न सकवाक्यतामापद्यते । यतः क्षिप्रगामि.
खभावतया शीघ्रफलप्रदो वायु रस्य पथोर्दैवता।
प्रशस्तमिम वायव्यं पशुमालभेतेति वाक्ययोरन्वयः । तस्मा.
दर्थवादी धर्म प्रमाणम् ।
अस्मिन्नवाधिकरणे मतान्तरमनुसृत्य पूर्वोत्तरपक्षावाद ।
वादोक्त हेलपेक्षवान विधमानतेति चेत् ।
सत्यन्वये स्तुतिहारा नापेक्षेति गुरुजंगौ । ४॥
यतो वायुः क्षिप्रमेव फलप्रदः । अतो वायव्यमालभे.
ते त्ये बमर्थवादीत हेतुमपेक्ष्य विधिः पुरुष नियुङक्त । ततः
सापेक्षवादप्रामाण्यमिति पूर्वपक्ष: विमत कर्मानुष्ठे यम् ।
फलप्रद देवतोपतत्वात् । राजसेवादिवदित्यनुमान यद्यर्थः
वादे विवक्ष्यते। तदानीमागमप्रमाणस्य विधिवाक्यस्य
मानान्तरसापेक्षत्वं स्यात् । न खवं विवक्षितम् । किन्तु
फलप्रददेवतातोषकलोपन्यासमुखेन कर्मप्राशस्त्वमुपलक्ष्यते ।
तथा सति प्रशस्त कर्मानुष्ठे यमित्यस्मिन्नर्थे सार्थवादस्य
विधेः पर्यवसानादेकवाक्यता लभ्यते। तत् कुतः सापेक्ष-
त्वम् । तस्माद विधिः प्रमाण मिति राधान्तः । हितोयाधि.
करणमारचयति।
|ऽवधा इत्येष विधिवनिमदो न किम् ।
यूपौदुम्बरतां स्तौति स्तौति वा तद्विधित्सया ॥५॥
चतुर्थ्या फलतालाभाद् यूपौदुम्बरताफलम्।
जोऽवरोध कथयन् कथ स्तुतिपरो भवेत् ॥ ६ ॥

·पा.२ प्रधि.२ प्रथमोऽध्यायः । प्राप्त ब्रमः । अस्तुतौदुम्बरत्वस्याविधानात्कस्य तत्फलम् ।। अर्थधे वाक्यभेदस्त न स्तावक एव सः । ७ ॥ इदमाम्नायते । औदुम्बरो यूपो भवत्यूर्वा उदुम्बरः अर्क पशव अर्जेवामा अर्ज पशूनाप्नोत्व |ऽवरुड्या इति । अमृतशब्दाभिधेयोऽत्यन्तसारभूतः सूक्ष्मोऽबरस जर्गुच्यते । उडम्बररूपयोर्जा यजमानार्थमध्वर्य : पशुरूपामूर्जमाप्नोति । ततो यूपस्यौडम्बरवमूर्जः सम्पादनाय सम्भवतीत्यर्थः । अनावरुद्या इति तादर्थं चतुर्थी । तया फलव गम्यते । धनलाभाय राजसेवेत्यादी तादर्थ्यदर्शनात् । न च फलपरस्य वचनस्य स्तावकत्वं युज्यते। अन्य या स्वर्गकाम इत्यस्यापि ज्योतिष्टोमस्तावकत्वप्रसङ्गादिति मू|ऽवरोधः कस्य फलम् । किमविहितस्यौडुम्वरत्वस्य उत विहितस्य । नाद्यः । अनुष्ठानमन्तरेण द्रव्यमानात् फलानुत्पत्त: । द्वितीये कि मन्त्रविधिः प्रत्यक्ष उतीन यः । नाद्यः प्रौडम्बरो यूपो भवतीत्यत्र लिङ् प्रत्ययाथवणात्। हितीये स्तुत्या समुन्ने यः । न चात्र स्तुतिमङ्गी करोषि । अथोच्चत। विधिनां यूपौडुम्बरत्वं स्तू यते। तत्कन्न चावबोध्यत इति तहि वाक्य भिद्येत । ततः फलविधि- वनिगद्यमानमप्येतदाक्यं स्तावकमेव । अत्रैव गुरुमर्तन पूर्वोत्तरपक्षावाह। प्राप्नोतीति विधित्वस्य वादत्वस्याप्य निर्णयात् । न प्रमा चोदनेव तन्न वादो टेकवाक्यतः ॥ ८॥ जव पशूनाप्नोतीत्ये तस्यापूर्वार्थत्वाद् विधित्व प्रति- भासते। लिङाद्यभावार्थवादत्वम् । अतः सन्दिग्ध .

·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरै पा.अधि. ॥ बान प्रामाण्य चोदनाया इति पूर्वपक्षः। एकवाक्यत्वलाभे- नार्थवादत्व निर्णीयते अतः प्रमाण चोदनेति राधान्तः । टतीयाधिकरणमारचयति । तेन घनमिति प्रोतो वादी हेतुरुत स्तुतिः । हिना अता हेतुतात: शूदन्यच्च साधनम् ॥ ८ ॥ शूर्पसाधनता श्रौतौ नाचौतैः सा विकल्पते । अतो निरर्थको हेतुः स्तुतिस्तस्मात् प्रवर्तिका ॥ १ इदमाम्नायते । शूर्पण जुहोति तेन धन्न क्रियत इति । प्रयमर्थवादो विधये शूर्पे हेतुत्वे नान्वेति । हिशब्दस्य हेतु- वाचित्वात् यस्मादनसाधन तस्माच्छ ण होतव्यमित्य तो यद् यदन साधनं दर्वीपिठरादि तेन तेन सर्वेण होतव्य- मिति लभ्यते । ततः पिठरादयः शूर्पण सह विकल्पन्त इति प्राप्त ब्रूमः । शूर्पस्य होमसाधनल श्रौतम् । तीयया तदवगमात् । पिठरादीनां त्वानुमानिकम् । अतोऽसमान- बलवान्न विकल्पो युक्तः । ततो हेतुव्यर्थः । स्तुतिस्तु प्ररो- चनायोपयुक्ता। तस्मात् स्तुतिले नान्वयः । चतुर्थाधिकरण- मारयति । मन्त्रा अरु प्रधस्वति किमदृष्टैक हेतवः । यागेषूत पुरोडाश प्रथनादेश्च भासकाः ॥ ११ ॥ ब्राह्मणेनापि तहानान्मन्त्राः पुण्य कहेतवः । न तद्भानस्य दृष्टत्वादृष्ट वरमदृ मृतः ॥ १२ ॥ जर प्रथख त्वयं कश्चिन्मन्तः। तस्यायमर्थः । भोः पुरोड़ाश ! ख मुरु विपुलता यथा भवति तथा प्रसरेत्येव- मादयो मन्ता यागप्रयोगेषूञ्चार्यमाणा अष्टमेव जन-

·पा.३अधि०१
प्रथमोऽध्यायः।
उरु प्रथ-
यन्ति।
न त्वर्थप्रकाशनाय तदुच्चारणम् । पुरोडाशप्रधन-
लक्षणस्यार्थस्य ब्राह्मणवाक्येनापि प्राप्तत्वात् ।
खेति पुरोडाशं प्रथयतौति हि ब्राह्म गवाक्यम् । नैतद् युक्तम् ।
अर्थप्रत्यायनस्य दृष्टप्रयोजनस्य समावे सति केवलादृष्टस्य
कल्पयितुमशक्यत्वात् । तस्माद दृश्यमानार्थानुम्मरण मेव
यागप्रयोगे मन्त्रोच्चारणस्य प्रयोजनम् । ब्राह्मणवाक्ये ना-
प्यर्थानुस्मरणसम्भवे मन्त्रेणैवानुस्मरणीय मिति यो नियम-
स्तस्य दृष्टासम्भवाददृष्टं प्रयोजनमस्तु । अत्रैव मतान्तरण
पूर्वोत्तरपक्षावाह।
मन्त्र ब्राह्मण योर्थहा कलहो विनियोजने।
न मन्त्रलिङ्गसिद्धार्थ मनुवतीतरद्यतः ॥ १३ ॥
अस्य मन्त्रस्य लिङ्गेन विनियोग ब्राह्मणवाक्यमवि.
वक्षितार्थ स्यात् । वाक्येन विनियोग मन्त्रलिङ्गं न विव-
येतेत्युभयोविरोधादप्रामाण्य चोदनाया इति पूर्व पक्षः ।
नायं विरोधः। प्रवलेन लिङ्गन विनियोगसिद्धौ वाक्य -
स्यानुवादकत्वादिति राधान्तः ।
इति माधवौये जैमिनीय न्याय मालाविस्तर
प्रयमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।
।
तीय पादस्य प्रथमाधिकरण मारयति ।
अष्टकादि स्म तेध में न मात्वं मानताथवा ।
निर्मूलत्वान मानं सा वेदार्थाती निरर्थता ॥ १॥
वैदिकैःस्मर्यमाणत्वात् सम्भाव्या वेदमूलता।
विप्रकौर्णार्थ संक्षेपात् सार्थत्वादस्ति मानता ॥ २ ॥

·जैमिनीय न्यायमालाविस्तरे पा.३अधि०२ वत्। प्रष्टकाः कर्तव्या इत्यादि स्मति वाक्य न धर्म प्रमा. णम्। पौरुषेय वाक्यले सति मूलप्रमाणरहितत्वात् । विप्रलम्भकवाक्यवत् । अथ मूलप्रमाणवत्त्वाय वेदार्थ एव स्म तिभिरुच्यते इति मन्य थाः । तहि वेदेनैव तदर्थस्याधि- गतत्वादियं स्म तिरनर्था स्यात् । तदानीमनुवादकत्वाद- प्रामाण्यमिति प्राप्ते ब्रूमः । विमता स्म तिर्वेदमूला ' वैदिक मन्वादिप्रणीतस्य तित्वात् । उपनयनाध्ययनादिस्म ति- न च वैयर्थं शङ्कनौयम् । अस्म दादीनां प्रत्यक्षेषु परोक्षेषु नानावेदेषु विप्रकीर्ण स्यानुष्ठ यार्थस्यै कत्र संक्षि- प्यमाणत्वात् । तस्मादियं स्म तिर्धर्मे प्रमाणम् । अस्मिन्नेव मतान्तरेण पूर्वोत्तरपक्षावाह । न मा स्मार्ताष्टकाङ्गखाद यां जना इति मन्त्रगीः । तन्त्र स्म तेमू लवेदेऽनुमिते मात्वसन्भवात् ॥ ३ ॥ यां जनाः प्रतिनन्दन्तीत्ययं मन्त्रोऽष्टकारावस्याङ्गम् । तच्च श्राई स्मार्तम्। न हि तस्य प्रतिपादकं वेदवाक्य- मुपलभामहे । तस्मादिदं मन्त्रवाक्यं न धर्म प्रमाणमिति चेत् । न । तन्मूलस्य वेदस्यानुमेयत्वात् । अनुमानञ्च दर्शि- तम्। तस्मादसौ मन्त्रो धर्म प्रमाणम् । द्वितीयाधिकरणमारचयति । औडुम्वरी वेष्टनौया सर्वेत्ये पा स्मृतिमितिः । अमितिति सन्दे हे मितिः स्यादष्टकादिवत् ॥ ४ ॥ पौडुम्बरौं स्पृशन् गायेदिति प्रत्यक्षवेदतः । विरोधान्म लवेदस्याननुमानान मानता ॥ ५ ॥ ज्योतिष्टोमे सदोनामकस्य मण्ड् पस्य मध्ये काचिदौ- ·पा.३अधि.३ प्रथमोऽध्यायः। तस्माद विप्र डम्बरी शाखा निखन्यते । तस्थाच वाससा वेष्टनं स्मर्यते । औडुम्बरौ सर्वा वेष्टयितव्ये ति सा पूर्वन्यायेन प्रमाणमिति माप्ते ब्रूमः। औडुम्बरौं स्पृष्ट्वोहायेदित्यनेन प्रत्यक्षवेदवच- नेन स्पा विधीयते। न च सर्व वेष्टने स्पर्शः सम्भवति । प्रतो मूलवेदानुमानं कालात्ययापदिष्टम् । लम्भकवाक्यवनिम ला स्म तिरप्रमाणम्। अत्रैव मतान्तरमाह । प्रत्यक्षानुमित श्रुत्योर्यद वा व्याघातदर्शनात् । अमावे शविते बाधोऽनुमानस्यात्र वर्ण्यते । ६ । परप्रत्यक्षवेदोऽत्र मूलं चेद वेष्टनस्य तत् । अस्त्येवमप्यनुष्ठानं स्वप्रत्यक्षानुरोधतः ॥ ७॥ सार्शसर्व वेष्टनविषययोः प्रत्यक्षानुमितयोः श्रुत्योः परस्परविरोधादुभयोरप्रामाण्यमिति पूर्वपक्षः । अनुमानस्य कालात्ययापदिष्टलेन विरुद्ध श्रुत्यभावेन स्पर्शश्रुतिः स्वार्थे प्रमाणम् । अथ पुरुषान्तरप्रत्यक्षवेदः सर्ववेष्टनस्म तेमूल- मित्युच्यते । तर्हि माभूत्तस्या अप्रामाण्यम् । तथापि पर- प्रत्यक्षात् स्वप्रत्यक्षस्याभ्यहि तत्वेन स्पर्श एवात्रानुष्ठे यो न सर्ववेष्टनम् । तीयाधिकरणमारचयति । वैसर्जनाख्य होमीयवासो ग्रहणसंस्म तिः । प्रमा नवा श्रुत्यवाधात् प्रमा स्यादष्टकादिवत् ॥ ८॥ दृष्ट लोभैक मूलख सम्भव श्रुत्यकल्पनात् । सर्ववेष्टनवबाधहीनाप्येषा न हि प्रमा।|| ज्योतिष्टोमेऽग्नीषोमीयस्य पशोस्तन्त्र प्रक्रान्ते वैसर्जन होमो विहितः । तत्र यजमानं पनौं पुत्रांच मावा- हतेन वाससा संच्छाद्य वाससोऽन्ते स गदण्डमुपनिबध्य ·३४ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे पा०३ अधि। जुहोति । तस्मिन्वासस्य वं स्मयते । वैसर्जनहोमीयं वासोऽध्वयं म्हातीति सेयं स्म ति: सर्ववेष्टनस्म तिवत् प्रत्यक्ष श्रुत्या न बाध्यते । ततोऽष्टकादिस्म तिवत् प्रमाण- मिति प्राप्त ब्रूमः । कदाचित् कश्चिदध्वर्यु र्लोमाटेतहासो जग्राह। तन्म लेवैषा स्मृतिरित्यपि कल्पना सम्भवतीति । दृष्टानुसारिणी चेयं कल्पना । दक्षिणया परिक्रीतानाम- विजां लोभदर्शनात् । तथा सत्यस्याः स्मृतर न्यथाप्युप- पत्तावष्टकादिवत्र मूल श्रुतिः कल्पयितुं शक्यते । अतो बाधाभावेऽपि मूलवेदाभावान्न प्रमाणम् । चतुर्थाधिकरणं भाष्यमतेनारचयति । आचान्त नेत्यमा मा वा म तिरेषा न मा भवेत् । वेदकत्वे ति यः श्रोतःक्रमस्तेन विरोधतः ॥ १ ॥ प्राचान्त्यादिः पदार्थोऽत्र क्रमो धर्मः पदार्थगः । धर्मस्य धय पक्ष वाहवाधादस्ति मानता ॥ ११ ॥ क्षुत प्राचामेदिति विहितं पुरुषार्थमाचमनम् । यदा तु मध्ये क्षतादिनिमित्तं प्राप्नोति । माचमन कवङ्गत्व न स्मृत्या विधीयते । आचान्तेन कर्तव्य मिति मेयं स्मृति प्रमाणम् । कुतः । विरुइत्वात् । वेदं कवा वैदिं करीतोति श्रुतौ पूर्व कालवाचिना त्याप्रत्ययेन क्रमः प्रतीयते । वेदा नाम दर्भ मयं सम्मार्जनसाधनम् । वेदिराह- वनीय गाई पत्य मध्यवर्ति नो चतुरङ्ग लखाता भूमिः । तयो- मध्ये यदा क्षुतादिनिमित्तमाचमन कुर्यात् । तदा अत्युक्त नैरन्तर्य विरुद्योत। तस्माद वेष्टनस्म तिबदा. चमन स्म तिन प्रमाणमिति प्राप्त ब्रूमः । वेदवेद्यादिः तदा नैमित्तिक- ·पा०३अधि०५ प्रथमोऽध्यायः । ३५ तत 'ककारः चकार। - श्रुत्य त पदार्थवदाचमनादयः स्म त्य तया अनुष्ठेयपदार्थाः । क्रमस्त पदार्थ निष्ठो धर्मः। स च पदार्थानुपजीवति । उपजीव्य विरोधात् क्रम एव बाध्यते । न तु क्रमणाच- मनस्य बाधोऽस्ति तस्मादियं स्मतिः प्रमाणम् । अस्मिन्नेव वार्तिक प्रकारान्तरेण विचारवयं तत्र प्रथमं विचार दर्शयति । शाक्यौताहिंसनधी न वा धर्मः श्रुतत्वतः। न धी नहि पूत स्याट गाक्षीर श्वदृतौ धृतम् ॥ १२॥ ब्रह्मचर्य महिंसां चा परिग्रहं च सत्यं च यत्नेन रक्षे. दिति । श्रुतावहिंसादिधर्मत्वं नोतः स एव धर्मः शोक्ये ना. प्यु तोः । तस्मात् शाक्यस्म तिध में प्रमाणमिति चेत् । न । स्वरूपेण धर्मस्यापि गौक्षीरन्यायेन शाक्य सम्बन्ध सत्यधर्म- व प्रसङ्गात् । तदीय ग्रन्थ नाहिंसादिनीवगन्तव्यः । तस्मान्न सा धर्म प्रमाणम् । विचारान्तर दर्शयति । सदाचारोऽप्रमा मा वा निमू लवादमानता। अष्टकादेरिवैतस्य समूलत्वात् प्रमाणता ॥ १३ ॥ होलाकोत्सवादिसदाचारस्य मूलभूतवेदाभावाद- प्रामाण्य मिति चेत् । न । वैदिकैः शिष्टैः परिग्टहीतत्वे ना. ष्टकादिवत् वेदमूलत्वात्। अतएव मन्वादिभिग्रंन्यगौरव- भयाविशेषाकारणानुपदिष्टोऽपि सदाचारः सामान्याकार- खोपदिष्टः । श्रुतिः स्मृतिः सदाचार इत्येवं धर्म प्रमाणाप- न्यासात् तस्माच्छिष्टाचारः प्रमाणम् । मञ्चमाधिकरण- मारचयति। यवादिशब्दाः किं द्वार्था नो वायने च्छ साम्यतः ।

·३ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे पा.३अधि.५ दीर्घशूकप्रियंग्वाद्या इयेऽप्यर्थी विकल्पिताः ॥ १४ ॥ यनान्या इति शास्वस्थ प्रसिद्धिस्तु वलीयसी। शास्त्रीयधर्मे तेनात्र प्रियंग्वादिन गृह्यते ॥ १५ ॥ यवमयश्चर्भवति । वाराही उपानहा वुपमुञ्चत इति श्रूयते । तत्र यवशब्दमाया दीर्घशूकेषु प्रयुजते वराहशब्द च शूकरे। नेच्छास्त यवशब्दं प्रियङ्गषु बराहशब्द कृष्ण शकुनो। तथा सति लोकव्यवहारेण निश्चेतव्येषु शब्दार्थेष्वायम्ले च्छ प्रसियोः समान बलत्वादुभ- यविधा अप्यर्थी विकल्पेन स्वीकार्या इति प्राप्ते ब्रूमः । शास्त्रीयधर्मावबोधे शास्त्र प्रसिद्धिबलीय सी। प्रत्यासत्र- वादविच्छिन्नपारम्पयागतत्वाच्च। शास्त्रे च यवविध्यर्थ- वाद एवं श्रूयते । यनान्या औषधयो सायन्ते। अथैते मोदमाना इवोत्तिष्ठन्तीति। इतरौषधिविनाशकालेऽभि- वृदिर्दीर्घशूकेषु दृश्यते । न तु प्रियङ्गःषु । तेषामितरौषधि. पाकात् पूर्व पच्यमानत्वात् । उपानदुविध्यर्थवादश्चैवं भवति। वराह गावो ऽनुधावन्तौति गवामनुधावनं शू करे सम्भवति। न तु कृष्णशकुनी। तस्मादीर्घशूकादि- र्यवादिशब्दार्थः । अत्र वार्तिककारः पीलुशब्दमुदाजहार । तं च म्लेच्छा हस्तिनि प्रयुच्यते । प्रायास्त वृशे। तत्रा- विप्न त व्यवहारस्यायेंषु सम्भवाइ च एव पीलुशव्दार्थः । अमिन बाधिकरणे गुरुमतमाह। यवाद्यनिर्णयेन तहाक्यं न प्रमति चेत् । न शास्त्रस्य वलिवेन तत्प्रसिद्यार्थनिर्णयात् ॥ १६ ॥ स्मयोऽर्थः।

·पा.३ प्रश्चि०५ प्रश्वमोऽध्यायः। तथाच ঝিঙ্গ বাধিয় আদিরূদ্ধানন সুজান मारचयति । यो मातुलविवाहादौ शिष्टाचारः स मा न वा । इतराचारवन्मात्व ममात्वं स्मात्तबाधनात् ॥ १७ ॥ म तिमूलो हि सर्वत्र शिष्टाचारस्ततोऽत्र च । अनुमेया स्मृतिः स्म. त्या वाध्या प्रत्यक्षया तु सा ॥१८॥ केषुचिद्दक्षिणदेशेषु मातुलस्य दुहितरं शिष्टाः परि. मायन्ति । सोऽयमाचारः प्रमाणम् । शिष्टाचारत्वात् । होलाकाद्याचारवदिति चेत् । न । स्मतिविरुवत्वेन कालात्ययापदिष्टत्वात् । स्म तिः । मातुलस सुतांमृदा मागोत्रां तथैव च । समानप्रवरां चैत्र त्यका चान्द्रायणं चरेदिति। न च स्म त्याचारयोमू लवेदानु- मापकत्वसाम्यात् समबलत्वमिति वाच्यम्। होलाकादि. सदाचारस्य मन्वादिस्मृतिवह दानुमायकत्वायोगात्। हीदानीन्तनाः शिधा मन्वादिवहे शकालविप्रकष्ट वेद दिव्यज्ञानेन साक्षात्कतुं शक वन्ति येन शिष्टाचारी मूल- वेदमनुमापयेत् । शक्रोति तु यः कोऽपि शिष्टो यत्र काषि देशविशेषे कालविशेषे च यं कश्चिदपि होलाकाद्याचारस्य मूलभूतं स्म,तिग्रन्थमवलीकयितुम् । तस्मात् शिष्टाचारण अतिरेवानुमातुं शक्यते । न तु श्रुतिः। अनुमिता च मतिविरुद्धया प्रत्यक्षया स्म त्या बाध्यते । अत एवाहुः । आचारात् तु म तिं ज्ञात्वा स्म तेच ऋतिकल्पनम् । तेन धान्तरितं तेषां प्रामाण्य विप्रवष्यते। तमादप्रामाण्यमोह अस्थाचार स्याम्य पेयम् । तवैवापरं वर्षकमारयति ।

·जैमिनीयन्वायमालाविस्तरे पा.३अधि०६ लौकिको वामो वार्थस्विवदादेः समत्वतः। उभौ विध्यर्थ वाकवाक्यत्वादस्वि हान्तिमः ॥ १८ ॥ विवाहिध्यवमानमिति श्रुतौ त्रिच्छब्दस्य वैगुण्य लोकसिहोऽर्थः । वाक्य शेषाद ऋक्नयामकेषु विष सूतोवव- स्थितानां वहिष्यवमानात्मक स्तोत्रनिष्पादनक्षमाणामुपास्म गायता नर इत्यादीनामृतां नवकमर्थः । तत्र धर्मनिणे ये वेदस्य प्रबलत्वेऽपि पदपदार्थनिर्णने लोकवेदयोः समान- बलत्वादुभावों विकत्येन ग्रहीतच्याविति चेत् । मैवम् । लौकिकार्थ नौकारपक्षे विधिवाक्य ऽर्थस्त्र गुण्यमर्थवादवाक्य स्तोत्रीयाणाचा नवकमित्येवं विध्यर्थवादयोयधिकरण्या- देकवाक्यत्व न स्यात् । अत एकवाक्यत्वाय स्तोत्रीयाणां नवकमेव विधिवाक्य नियतीऽर्थः । घष्ठाधिकरणमार दयति । कात्याः पिकादिशब्दार्थो ग्राघो वा म्लेच्छरूढ़ितः। कल्पा द्यायवसिद्धवादनायाणामनादरात् ॥ २० ॥ ग्राधा ने छप्रसिद्धिस्तु विरोधादर्शने सति । पिक्रनेमादिशब्दानां कोकिलाद्यर्थता तत: ॥ २१ ॥ प्रायः पिकादिशब्द न काप्यर्थ प्रयुञ्जते । न च्छाच न प्रमाणभूताः तस्मानिगमनिरुक्तव्याकरणै: पिकनेमादिशब्दा. नामर्थः काल्पनीय इति चेत् । मैवम् । आर्यप्रसिद्धिविरोध- स्वादृष्टखने दृशे विषये स्ने च्छप्रसिद्धरम्यादरणीयत्वात् । कल्यामानाव्यवस्थितादर्थाहर म्लेच्छरूढ़िः। यदृश्या अपि कढ़े रमावस्त न निकलादयश्चरितार्थाः । तस्मादनार्य प्रसिया पिकः कोकिलः। नेमशब्दोऽईवाची। तामरस- ·घा ३अधि.७ प्रथमोऽध्यायः । शब्दः पद्मवाचीत्वेवं द्रष्टव्यम्। अस्मिन्नेवाधिकरणे गुरु- मतमाह। अर्थाबोधादप्रमाणे पिकालम्पनचीदना । मैवं म्लेच्छ प्रसिद्यापि तद्बोधादविरुदया । २२ । स्पष्टोऽधः । सप्तमाधिकरगामारयति अपौरुषेया: कल्पाद्याः साविमा वा न कृत्रिमाः । श्रुतिस्मृत्योधर्मबुद्धः स्वतो मात्वं यतः समम् ॥ २३ ॥ मुनामोक: पौरुषेयाः काठकाद्यसमत्वतः । तत्रोपले भिरे केचिदापस्तम्बादिकत्तं ताम् ॥ २४ ॥ बौधायनापस्तम्बाश्वलायनकात्यायनादिनामाश्रिताः कन्य मूत्रादिग्रन्या निगमनिरुक्त षडङ्ग ग्रन्या मन्वादिमृतयश्वा. पौरुषेया:! धर्मबुद्दिजनकत्वात् । वेदवत् । न च मल- प्रमाण मापेक्षवेन वेदवैषम्यमिति शनीयम् । उत्पबाया बुद्धे खत: प्रामाण्याङ्गीकारेण निरपेक्षत्वात् । मैवम् । उक्ता- नुमानस्य कालात्ययापदिष्टत्वात्। बौधायन मूत्रमापस्तम्ब मूत्र- मित्येवं पुरुषनाना ते ग्रन्या उच्यन्त । न च काठकादि. समाख्यावत् प्रवचननिमित्तत्वं युक्तीम् । तद्ग्रन्थनिर्माण- काले तदानीन्तनैः कैश्चिदुपलब्धत्वात्। तच्चाविच्छिन्नपार- म्पर्थ णानुवर्तते । ततः कालिदासादिग्रन्यवत् पौरुषेयाः । सथापि वेदमूलत्वात् प्रमाणम् । अत्रैव गुरुमतमाह । कल्ये सर्वतिथौ दर्शकायतो: श्रुतिने मा। न कल्प साध्यवेदत्वप्रहाणादुदुर्वलत्वतः ॥ २५ ॥ सर्वतिथौ दर्शयागकर्तव्यतां कल्प सूत्रकार पाह। मर्वासु तिथिष्वमावास्या कर्तव्ये ति। श्रुतिस्त्वमावास्याबामेव ·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे पा०३अधि०८ कल्पस्य १ तिथौ तत्कत व्यतां ब्रूते । ततः कल्प मूत्ररूपेण वेदेन विरुद्धवादियं श्रुतिनं मानमिति चेत् | मैवम् । वेदत्व नाद्यापि सिद्धम् । किन्तु प्रयत्नेन साधनीयम् ! न च तत् साधयितु शक्यम् पौरुषेयत्वस्य समाख्यया तत्- कत रुपलम्भे न च साधितत्वात् । अतः कल्पसूत्रस्य दुर्वल- तया न श्रुतेरप्रामाण्यम् । अष्टमाधिकरणमारचयति । होलाकादेव्यं वस्था स्यात् साधारण्य मुताग्रिमः । देशभेदेन दृष्टलात् साम्य मलसमत्वतः ॥ २६ ॥ होलाकादिशिष्टाचाराणां हारीतादिस्मृतिविशेषाणां चानुष्ठाटपुरुषभेदेन व्यवस्थित प्रामाण्यम्। कुतः । देश विशेष तेषां दृष्टत्वात् । होलाकादयः प्राय रेव क्रियन्ते बसन्तोत्सवो होलाका। प्राङ्गीनेवुकादयो दाक्षिणात्य : । खखकुलागतं करजार्कादि स्थावरदेवतापूजादिकमालो. नैव कशब्दे नोच्यते । उवषयज्ञादय उदीयः । मासस्य पौर्णमास्यां बलीवानभ्यच्च धावयन्ति । सोऽब- मुट्ट अभयज्ञः । एवं हारीतादिस्मृतिः काचित् कचिद्देश विषेधे दृश्यते। तस्मादयवस्थित प्रामाण्यमिति चेत् । मैवम् । तन्म लत्वे नानुमितस्य वेदस्य सर्वसाधारणत्वेन तेषामपि सर्वसाधारणत्वात् । अत्रैव गुरुमतमाह । प्राच्यादिपदयुक्तायाः श्रुतेरनुमिती पदे। अर्थाबोधादमावचेन सामान्यानुमानतः । २७ ॥ प्राच्यादिभिव्य वस्थया होलाकादिष्वनुष्ठीयमानेषु तन्मल- अतिरपि प्राच्यादिपदयुक्त वानमातव्या । तत्र प्राच्यादि- पदस्यार्थो न बुध्यते। ये पुरुषाः कञ्चित् काल प्रायां ज्येष्ठ ·पा.अधि. प्रथमोऽध्यायः । निवसन्ति त एव कालान्तरे प्रतीच्या दिशि निवसन्त उप. लभ्यन्ते । तत्र श्रौतमायादिपदस्यार्थाबोधादप्रमाण श्रुति रिति चेत्। मैवम् । अनुष्ठानसामान्यस्य मूलश्रुतिकला : कत्वात्। अतः प्राच्यादिपदराहित्ये सत्यर्थ बोधादनुमिता श्रुतिः प्रमाणम् । नवमाधिकरणमारच यति । गोगाव्यादिषु साधुत्वे प्रयोगे वा न कश्चन । नियमोऽत्रास्ति वा नास्ति व्याक्कतेम लवर्जनात् ॥२८॥ साधनेव प्रयुञ्जीत गवाद्या एव साधवः । इत्यस्ति नियमः पूर्वपूर्वव्याकृतिम लतः ॥ २८ ॥ व्याकरणामिनः सानादिमवस्तुनि गौरिये व शब्द: प्रयुज्यते । तदनभिज्ञ स्तु खत्वदेशीयभाषामनुसृत्य गावी- गोणौगीयोपोतलिकेत्य वमादयः शब्दाः प्रयुज्यन्ते । त दृश एवशब्दः साधुनदृश इत्यस्मिन्नर्थ नियामक नास्ति । तथा प्रयोगऽपि तन्नास्ति । ईदृश एव शब्दः प्रयोक्तव्यो नेहरा इति, न तावह व्याहारो नियामकः। तस्यं सर्वेषु शब्दे फ समानखात् नापि व्याकरण स्मृतिर्नियामिका। निर्मूलले नाप्रमाणत्वात् । न हाभियुक्त प्रयोगस्तन्य लम् अन्योन्याश्रयत्वप्रसङ्गात् । व्याकरणस्मृतेः प्रामाण्य सिद्धौ तद. नुसारेण प्रयोक्त णामभियुक्त त्वसिद्धिः । तसिद्धौ तत- प्रयोगमूलतया व्याकरणस्य प्रामाण्यम्। तस्मानास्ति साधुत्व प्रयोगयो नियम इति प्राप्त ब्रमः । साधूनेव शब्दान् प्रयुजीत न खपशब्दानित्यस्ति नियमः। गुणदोषवादिनो वैदवाक्ययोः श्रवणात् । सम्यग जातः सुप्रयुक्तः स्वर्ग लोके च कामधुग् भवतीति गुण- तस्या उभयत्र क्रमेण एकः शब्दः ·पा.अधि.१० प्रथमोऽध्यायः । ४३ चेत् । । मन्यौ। कुतः । तालव्यत्वे तुरङ्गमवाचित्वम् । ततः संशयादप्रामाण्यमिति व्याकरणानुसारेणाशू व्याप्तावित्यस्माहाती रोणादिके व प्रत्यये कृते तालव्यत्व निर्णयात् । तस्मादवाल- मनशास्त्र प्रमाणम् । दशमाधिकरणे प्रथमवर्षकमा. रचयति लोके पदपदाधौं यो न तौ वेदे ऽथवान तौ । रूपभेदात् पदं भिन्नमुत्तानादिभिदा स्कुटा ॥ ३१ ॥ वणे कत्वात् पदै कत्वं काचित्की रूपमित्रता । प्रायिकेण पदै क्ये न तदर्थेक्य तथाविधम् ॥ ३२ ॥ वैदिको पद पदाथों लौकिकाभ्यां पद पदार्थाभ्या- रूप भेदात्। पदे तावद्रूपभे दो दृश्यते। आत्म शब्द आकारादिले न लोके नियतः । वेदे तु कचिदाकाररहितः पठयते । प्रयतं पुरुषं त्मनेति । ब्राह्मणा इति लोके । वेदे त्वन्यथा पठयते । पितरः सोम्यास इति । अर्थभे दो ऽपि स्फट: | उत्तानावै देवगवा वहन्तीति शू यते। मनुष्यगवास्त्ववाञ्चो वहन्ति । वेदे वनस्पतिहिरण्यपणः । तथाच श्रूयते। देवेभ्यो वनस्पते हवींषि हिरण्यपणं प्रदिवस्त अर्थमिति । तस्मा- लोकवेदयोः पदपदार्थावन्याविति प्राप्त ब्रमः । लौकिकाः पदार्थास्त एव वैदिकाः । तथाहि वर्णानां तावनित्यत्व प्रथमे पादे साधितम् । यथा प्रयोग पुरुषाणां में देऽप्येकैकस्य पुरुषस्य बहुक्कत्व उच्चारणभेदेऽपि त एवामी वर्णा इति प्रत्यमिज्ञानाहर्णै क्यम् । तथा यानि लेकि गवादिपदानि तान्ये व वेदे विधीयमानानीत्य- ब्राहाणासः ·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे पा०३अधि०१. वाधितप्रत्यभिजया पदैकत्वमभ्य पेयम । त्मना देवास इत्या. दिपदभेदस्तु काचित्कः । नैतावता वहुतरप्रत्यभिज्ञावगतं पदै क्यमपोढ़, शक्यम् । अन्यथा सोऽयं देवदत्त इति प्रत्यभिज्ञातं देवदत्तै क्यमपि देशादिभेदमात्रेणापोहोत । पदैक्य चाथै कल मवश्यम्भावि । अन्यथा वेदे पृथगव्य त्- पत्त्यभावादबोधकत्वं प्रसज्येत । एत देवाभिने त्योतम् । लोकावगतसामर्थ : शब्दो वेदेऽपि बोधक इति स्वरुयू पा हवनीयादिशब्दानां तदर्थानां चालौकिकलेऽपि प्रसिद्ध- पदसमभिव्याहाराट् व्य त्पत्तिः समवति । उत्तानवहना - दिकं वर्धवादः । अस्तु वा तथा वहनम् । तथाप्य त्तानादि- शब्दास्तांत्र लोकसिद्धा एव । तस्माद बरव लौकिक : पदपदार्धारत एव वैदिकाः । हितीयवर्शकमारचयति । व्यक्ति ब्रांद्यादिशब्दार्थ प्राकृतिर्वा क्रियान्वयात् । व्यक्तियुत्पत्तिवेलायामालत्या आपलक्ष्यते ॥ ३३ ॥ शतिग्रहादियुक्तिभ्य आकरतीचिता। क्रियापर्यवसानाय व्यक्तिस्तत्रोपलक्ष्यताम् ॥ ३४ ॥ जौहौरवहन्ति । पशुमालभेत । गामा नय। ब्राह्मणो न हन्तव्य इत्यादिप्तयोगेषु व्रोह्यादिशब्दानां व्यक्तिरथः । कुतः। अवहननादिक्रियाभिव्य हो रन्वे तुं शक्यत्वात् । न ह्याकतिरवहन्तुमालब्ध मपनेतु वा योग्या । न्वानन्य व्यभिचाराभ्यां न व्यतो व्य तान्तिः सन्भवति । अनन्ता हि गोव्य कायः। अतीतानादनागतानामनेकदेश- वर्तिनां गवामिवत्वाया अनवधारणात् । किञ्च । शुक्लव्यमों ·पा.३अधि०१० प्रथमोऽध्यायः । व्य,त्पन्नो गोशब्दः कण व्यक्तौ प्रयुज्यमानःस्वार्थ व्यभि- चरेत् । तत्र कथं व्युत्पत्तिरिति चेत् । एवं तर्हि व्य त्- पत्ति काले सा व्यक्तिराकत्योपलक्ष्य तामिति प्राप्ले ब्रूमः । अन्वयव्यतिरेकाम्यामाकृतेः शक्तिग्रहणनिमित्तत्वाच्छब्दायत्व तस्याएवोचितम् । किञ्च । गोशब्द उच्चारिते व्यतिवादिनः संथयो भवेत् । तस्मादाकृते रेवाभिधेयत्वम् । यद्याकताव- बहननादिक्रिया न पयवस्य त् । तहि व्यक्ति स्तनोप- लक्षणीया। किञ्च। श्येनचितं चिन्वीतेत्यादावा कतरेव सादृश्यप्रतियोगितया कार्यात्व यो दृश्यते। तस्मादारूतिः शब्दार्थः । अनव गुत्मतमाह। गवादिचोदना नो मा जातिव्यत्यो रनिर्णयात् । आनन्त्य व्यभिचाराभ्यां न व्यक्तिरिति निर्णयः ॥३॥ स्पष्टोऽर्थः इति माधवाये जैमिनोयन्यायमालाविस्तरे प्रघमा ध्यायस्य वतीयःपादः । --- चतुर्थ पादस्य प्रथमाधिकरणं वार्तिककारोबीतमारयति । उभिदादिपद धर्मे किममानमुत प्रमा। विध्यर्थवादमन्त्रांशेष्वनन्तर्भावतो न मा ॥ १॥ अन्तर्भावो विधाव इदा यजेतेति दृष्यते । नामले नान्वयो वाक्ये वक्ष्यतेऽतः प्रमैव तत् ॥ २॥ उद्भिदा यजेत। विश्वजिता यजेतेत्येवं समाम्बायते । तत्रोभिदादिपदं न धर्म प्रमाणम् । कुतः । नाभिमतेषु विषु वेदविभागेष्वनन्तर्भावात् । तथादि प्रमाणत्वे - ·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे पा.४अधि०३ अग्नये जष्ट अग्न विधिः साक्षात् प्रमाणम् । अर्थवादमन्त्री तु विध्यन्वयेन । तत्र न तावदुझ्दिादि पदं विधावन्तभवति । विध्यर्थ- रूपाया भावनाया अशेषु भाव्यकरण ऽतिकर्तव्यतारूपेष कस्याप्यवाचक त्वात् । नाप्यर्थवादत्वम्। स्तुतिबद्धर- भावात् । नापि मन्त्रत्वत् । उत्तमपुरुषादौना मन्त्र- लिङ्गाना मभावात् । तथा चोक्तम् । उत्तमामन्त्रणा स्यन्त त्वान्तरूपाद्यभावतः । मन्त्र प्रसिद्धाभावाच्च मन्त्रतेषां न युज्यत इति । निर्वपामौत्य त्तम पुरुषः । यशस्विन् यशसे समपंवे त्यामन्त्रणम् । उर्वी चासि वस्खो चासीत्वस्यन्त रूपम् । इषे वो जै त्वे ति त्यान्त. रूपम् । आदि शब्द नाशीदेवताप्रतिपादनादयः । एव. मादिष्व नन्तर्भावादमान मिति चेत् । विध्यंशे करणेऽत्तर्भावात् । यद्यपि लिङ्देन सह ममान पदोपात्ती यजिर्धात्वर्थः करणम् । तथापि तस्य यजेनीमत्वे नोद्भिदा. दिपदमन्वेति । तस्मात् प्रमाणम् । हितीयाधिकरण मारच यति। गुणोऽयं नामधेयं वा खनित्रेऽस्य निरुक्तितः । ज्योतिष्टोम समाश्रित्य पश्वथं गुण चोदना ॥ ३ ॥ फलोद्भेदात् समानैषा निरुक्तिर्यागनाम्न्यपि । नामल मुचितं यागसामानाधिकरण्यतः ॥ ४ म उभिदा यजेत पशुकाम इत्यत्र बतीयान्त नो भित्- पदेन योऽर्थो विवक्षितः सोऽयं याग कश्चिद्गुणः स्यात् । दना जुहोतीत्यनेन गुण विधिना समानत्वात् । अयोच्यत। दधि शब्दार्थो लोकप्रसिद्धः । उडि .

·पा.४अधि०२ प्रथमोऽध्यायः। तन्न । যুগ ब्रूमः। पशु. चब्दार्थस्त्वप्रसिद्ध इति । रूव्यभावेऽप्यवयवाच निरुक्त्या तत्प्रसिद्धः। उद्भिद्य ते भ मिरनेनेतिव्य त्पत्त्या खनित्रवाच्यसौ शब्दः । न चात्र पशुफलकः कश्चिदयागो- विधीयत इति वाच्यम्। पशूनां गुणफल खात् । गोदोहनन पशुकामस्ये त्यत्न पशवो गोदीहनगुणस्य फलम् । तथेह खनित्वगुणस्य फलमस्तु । यदि चमसेनाप: प्रणयेदिति विहित प्रकतमपां प्रणयनमाश्रित्य गोदोहन विधीयते । तह्यत्रापि ज्योतिष्टोमेन यजेतति विहितं प्रकृत ज्योतिष्टो- ममाश्रित्य खनित्रं विधीयताम् तस्माद्गुणविधिरिति प्राप्ते पशुकामो यजेते त्यस्य पदहयस्यायमर्थः । रूपं फलं यागेन करीन कुव्यादिति । तत्र केन याग- नत्य पेक्षायामुद्भिदेति हतीयान्तपद यागनामत्व नान्वेति । सद्भिद्यते पशुफलमनेन यागनेति निरुत्या नामत्वमद्भित्- पदस्योपपद्यते । एवमपि गुग विधिनामधेयत्वयोः शब्दनिर्व- चन साम्यान्न निर्णय इति चेत्। मैवम् सामानाधिकरण्यस्य निर्णायकलात् । उद्भिनामकेन वागेन फलं कुर्यादित्य तो सामानाधिकरण्यं लभ्यते । गुणत्वे तु खनित्रेण माध्यो यो यागस्तेनेत्य व वैयधिकरण्य स्यात्। यदि खनिनवता यागनेति सामानाधिकरण्यं युज्ये त । तदा मत्वर्थ लक्षणा प्रसज्य त । तस्मादुद्भिदादिपद नामधेयम् । दना जुहोति। व्रीहिभिर्यजेतेत्यादिषु द्रव्यविशेष दध्यादिश्यब्दान मत्यन्त- रूढ़तया यागनामवासम्भवादगत्या गुणत्वमाश्रितम् । सोमेन यजेतत्यनाप्यमसिद्धार्थनामधेयत्वकल्पनाती वरं प्रसिद्धार्थ द्वारेण लक्षणाश्रयणमित्यभिप्रेत्य सीमद्रव्यवता यागनेति ·४ जैमिनीयन्यायमालाविस्तर पा.४ अधि०३ तस्मा- त -- मत्वथैलक्षगा खोकता । उनिच्छब्दस्य तु लोकप्रमिहार्था- भावादुकरीत्या नामत्वं युक्तम् । प्रयोजनन्त नाम्नः मर्वत्र व्यवहार एव। न ह्यन्तरेण नामधेय मृत्विग्वरणादिव ने- नाह यक्ष्य इत्याच्यातीपायो लघुः कश्चिदस्ति । दुद्भिदादिपद नामधेयम् । अत्रैव गुरुमतमाह। लौकिके गणयागेऽस्य विधेः सापेचतेति चेत् । निरुत्या भौतयागस्य नामत्वाविरपिचता । ५ ॥ उद्भिदा यतेत्ययं गुणविधिः : न चास्य कश्चि प्राश्रयो लभ्यते। ततो लौकिको मागगयागादिराश्रय त्वे नापेक्षगीयः । तस्मिन् यारी गुणोऽय विधीयते । सति सापेक्षवादप्रामाण्यमस्या चोदनाया इति चेन । मैवम : पूर्वोक्तनिरुत्या श्रौतयागनामत्वे सति निरपेक्ष तृतीयाधिकरणमारचवति। यमित्र या यजतेति तहगुगो नाम वा भवेत् । विनम्बौ बगुणोरूढ़े रग्नीषोमायके पशौ ॥ ६ ॥ द्रयाविधौ वाक्य भेदी वैशिछो गौरवं ततः । स्थान्द्रामपृष्ठाज्यबहिष्पवमानेषु तत् तथा ॥ ७ ॥ चित्रया यजेत पशुकाम इत्यामायते । तत्र चिताब्दी नाच्छिन्दवदयौगिकः । किन्तु रून्या विनव' स्त्रीत्वाभि धत्ते । ततो न पूर्व न्यायेन नामत्वम् । तथा सत्य मनोधा मौर्य बामालम तेति विहित पशुधागनत्र यजेतित्यनेन पटे- नाना तस्मिन् पशौ चित्रत्वस्त्रीत्वगुणी विधीयते इति प्राने सुमः । चिवत्वं स्वीतचेति हावेतो गुणौ। तयो यो विधाने वावच मिद्यत । तथा चोखम् । प्राप्त कर्मपि ।

·या ४ अध.३ प्रथमोऽध्यायः। नानेको विधातुं शक्यते गुणः। अप्राप्त तु विधीयेरन् बहवोऽप्ये कयत्नत इति । अथ वाक्यमे दपरिहाराय गुण- इयविशिष्टं पशुद्रव्यरूप कारक विधीयते। तदा गौरव स्यात् । तस्माच्चित्राशब्दः पूर्ववद्यजिसामानाधिकरण्ये न यांगनामधेयं भवति । चित्रत्वञ्च तस्य विलक्षणद्रव्यहारे- गोपपद्यते। दधि मधु तमापो धानास्तण्ड लास्तत्स- सुष्ट प्राजापत्य मिति दध्यादौनि विचित्राणि प्रदेय- द्रयाणि षड़ामातानि। तदेतचित्रानामकस्य यागस्योत्- पत्तिवाक्यम् । यागस्वरूपभूतयोर्दध्यादिद्रव्यप्रजापतिदे- वतयारत्रोपदिश्यमानत्वात्। उत्पबस्य तस्य यागन्य चित्रया यजेत पशुकाम इत्येतत् पालवाक्यम् । एवं सति प्रकतार्थो लभ्य त। अग्नीषोमीयपश्वनुवादेन गुणविधाने प्रकतहाना प्रकृतप्रक्रिये प्रसज्य याताम् । लिङ्प्रत्यय स्य चानुवादकत्वाङ्गीकाराम ख्यो বিঅর্থ बाध्यता तस्माञ्चितापदं नामधेयम् । यथा चित्राशब्द नामधेयत्वम्। तथा वहिष्यवमान- भब्द प्राज्यशब्दे पृष्ठशब्द च तत्कमनामधेयत्वं योजनी- यम् । एवं हि शू यते । विहिष्पवमानम् । पञ्चदशा. न्याज्यानि। सप्तदशानि पृष्ठानोति । अस्य वाक्यतय. स्थाधा विवियते। सामगानामुत्तर ग्रन्ये हवात्मकानि सूतान्यामातानि। तत्रोपा गायता नर इत्याय पवमानख सूक्तम्। दविद्युतत्वा चेति हितोयम् । ते कव इति तीयम् । ज्योतिष्टोमश्य प्रातः प्रवनामुष्ठाने निष सूक्त षु गायवं साम गातव्यम् । तदिदं सुनवयगान:

·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे पा०४ अधि०३ साध्यं स्तोत्रं वहिष्यवमानमित्य च्यते । तत्रावस्थितानामचा पवमानार्थत्वात्। वहिःसम्बन्धाच्च। न खल्विदं स्तोत्र- मितरस्तोत्रवत् सदोनामकस्य मण्डपस्य मध्य औडुम्बर्या: स्तम्भशाखायाः सविधी प्रयुज्यते। किन्तु सदसी वहिः प्रसपैडिः प्रयुज्यते । तस्य च वहिष्यवमानस्य विनामक स्तोमो भवति । तस्य च स्तोमस्य विधायकं ब्राह्मणवाक्य- मेवमानायते। तिसम्यो हिंकरोति स प्रथमया तिसभ्यो हिकरीति स मध्यमया तिसभ्यो हिं करोति स उत्तमयो- यती विहतो विष्टुतिरिति । अयमर्थः। सूतात्रयपठितानां नवानामृचां गानं त्रिभिः पयायः कत्तव्यम्। तत्र प्रथमे पथ्याये त्रिषु सूतषु आद्यास्तिस्र ऋचः । द्वितीये पयाये मध्यमाः । तीये पटवाये चोत्तमाः । तिसभ्य इति ती. याथै पञ्चमी। हिंकरोति गायतीत्यर्थः । सेयं यथोक्त प्रकारो- पेता गीतिस्त्रिवत्स्तोमस्य विष्टुति स्तुतिप्रकारविशेषः । अस्या विष्टुतेरुद्यती नामेति। एवं परिवर्तिनी कुला- यिनोति हे विष्टुतौ। तयोः परिवर्तिन्य वमानायते । तिसूभ्यो हिंकरोति स पराचौभिस्तिसृभ्यो हिकरोति पराचौमिस्तिसृभ्यो हिंकरोति पराचीभिः परिवर्तिनी त्रिवतो विष्टुति रिति। पराचीभिरनुक्र- मेणामाताभिरित्यर्थः । कुलायिन्येवमाम्नायते। तिसभ्यो हिकरोति स पराचौभिस्तिसभ्यो हिंकरोति या मध्यमा सा प्रथमा योत्तमा सा मध्यमा या प्रथमा सोत्तमा तिसभ्यो हिंकरोति योत्तमा सा प्रथमा या प्रथमा सा मध्यमा या मध्यमा सोत्तमा कुलायिनी विकृतो विष्टति- स ·पा 8 अधिः३ মদীগ্রাহ। रिति । अत्र प्रथमचूत पाठक्रम एव । हितीये मध्यमोत्तम- प्रथमाः । तीये तूत्तमप्रथममध्धमा इत्येवं व्यत्ययेन मन्त्रा मातव्याः । तदिदं विष्टुतिनयं विकल्पितम् । बिच्छब्द- स्य दृश स्तोमस्वरूपमर्थो न तु वैगुण्य मिति पूर्वपादे निर्णीतम् । उत्तराग्रन्थे वहिष्यवमानसूक्त भ्यस्त्रिभ्य अवं चत्वारि सूतान्याम्बातानि । अम्न आ याहि वीतय इत्याद्यं सूक्तम् । श्रा नो मित्रावरुसे ति द्वितीयम् । प्रा याहि सुषुमा हि त इति तीयम् । इन्द्राग्नी आ गत सुतमिति चतुर्थम् । না নানি प्रातःसवने ग्रायत्रसाम्ना गीयमानानि चत्वार्याज्यस्तोत्राणीत्युच्यन्ते। सन्निर्वचनं च श्रूयते। यदाजिमीयुस्तदाज्यानाम् प्राज्यत्वमिति । तेष्वाज्यस्तोबेघु पञ्चदशनामकः स्तोमो भवति। तस्य स्तोमस्य विष्टुतिरेव- मानाय। पञ्चभ्यो हिकरोति स तिसृभिः स एकया स एकया पञ्चभ्यो हिंकरोति स एकया स तिसृभि. स एकया पञ्चभ्यो हिंकरोति स एकया स एकया स तिसभिरित्येक मुक्त त्रिरावर्तनीयम्। तत्र प्रथमावृत्तौ प्रथमाया ऋच- स्विरभ्यासः । हितीयावृत्तौ मध्यमायाः । तीयावृत्ता- वृत्तमायाः। सोऽयं पञ्चदशस्तोमः । उक्त भ्य चतुभ्य: सूक्त भ्य जव मुत्तराग्रन्थे त्रीणि माध्य- न्दिनपवमानसूक्तान्याम्नाय तत जव॑ च चत्वारि सूतान्या. मातानि । तेष्वभि त्वा शूर नोनुम इत्याद्यम् । कया न- चित्र प्रा भुवदिति हितोयम् । तं वो दस्म मतीषहमिति हतोयम् । तरोभिर्वो विदह सुमिति चतुर्थम् । । एतान ·नैमिनीयन्यायमालाविस्तरे पा०४ अधि०४ । मध्यमायाः। क्रमण रथन्तरवामदेव्यनौधसकालयसामभिर्माध्यन्दिन- सवने गीयमानानि पृष्ठस्तोताहीत्युच्यन्ते । स्पर्शनात् पृष्ठा- नोत्येवं निरुक्तिद्रष्टव्या। तेषु स्तोत्रेषु सप्तदशस्तोमो भवति। तस्य स्तोमस्य विद्युतिरेवमानायते। पञ्चभ्यो हिंकरोति स तिसभिः म एकया स एकया पञ्चभ्यो हिंकरोति स एकया स तिसभिः स एकया समभ्यो हिंकरोति स एकया स तिसृभिः स तिमृभिरिति । अत्र प्रथमावृत्ती प्रथमाया ऋचस्त्रिरभ्यासः । हितीयाहत्तौ बतीयावृत्ती मध्यमोत्तमयोः सोऽय सप्तदशस्तीमः। अत्र निष्वपि वाक्येष त्रिवत्पञ्चदशसप्तदशशब्दा गुण- विधायकत्वेन सम्मताः । यदि बहिष्णवमानाज्य पृष्ठ शब्दा अपि गुणविधायकाः स्युः। तदा प्रत्युदाहरणं गुणहय. विधानाहाक्यभेदः स्यात् । तस्मादहिष्णवमानादिशब्दाः स्तोत्रनामधेयानि। तैर्नामभिः कर्माण्यनू द्य निवदादिगुणा विधीयन्ते । चतुर्थाधिकरणमारचयति । अग्निहोत्रं जुहोत्याघारमावारयतीत्यम् । विधेयौ गुणसंस्कारावाहोखित् कर्ममामनी ॥८॥ अग्नये होमवेति बहुव्रीहिगतोऽनल: । गुणो विधयो नामले रूप न स्यात् क्षरहते ॥८॥ संस्क्रियावारमाधारयतीत्युत्ता हितीयया। आधारेत्यग्निहोवेति यौगिके कर्मनामनी ॥ १० ॥ अग्निज्योतिरिति प्रोक्तो मन्त्रा वस्तथा तम् । । ।

·पा.४ अधि०४ প্রথমাগ্রাফ। ५३ चतुग्रहीतवाक्योक्तं द्वितीयायास्त्वियं गतिः ॥ ११ ॥ नासाधिते हि धात्वर्थ करणव ततोऽस्य सा। माध्यतां वक्ति संस्कारो नैवाशयः क्रिया त्वत: ॥१२॥ अग्निहोत्रं जहोति । স্নাম্বাৰাঘাষনীন্তনালি- होत्रशब्दस्य कर्मनामत्वे द्रव्यदेवतयोरभावाद यागस्य म्वरूपमेव न सिध्येत् । ततोऽग्नि देवतारूपो गुणोऽनेन दविहोमे विधीयते । आधारशब्दश्च दृ क्षरणदीप्योरित्यस्मा- हातोरुत्पन्नः क्षरघृतमाचष्टे । तस्मिश्च वृते द्वितीयाविभक्त्या संस्कार्यत्व' प्रतीयते। तच्च संस्कृतं तमुपांशुयाजे द्रव्य भवति । तस्मादग्निहोत्राधारशब्दो गुणसंस्कारयो विधाय. काविति प्राप्ने ब्रूमः । अग्निोतिर्यो तिरग्निः स्वाहेति साय जुहोति । सूर्यो ज्योतिर्योतिः सूर्य: स्वाहेति प्रातरिति विहितेन मन्त्रेण प्राप्तत्वाद् देवता न विधेया। ततोऽग्निसूर्यदेवताकस्य सायंप्रात:कालयोनि यमेनानुष्ठे यस्य कर्मणोऽग्निहोत्रमिति यौगिकं नामधेयम् । योगश्च बहु. व्रीहिणा दर्शितः । चतुर्थ होतं वा एतदभूत् तस्याघार- माघाये त्यनेनैवा ज्यव्यस्य प्राप्तत या क्षरतसंस्कारस्यावि. धेय त्वादाधारशब्दोऽपि यौगिकं कर्मनामधेयम् । यस्मिन कर्मणि नेती दिशमारभ्य शानों दिशमवधिं कृत्वा सन्त त्या वृतं धार्यते तस्य कर्मण एतनाम । ननु नाम- धेय त्वे सत्युद्भिदा यजेत ज्योतिष्टोमेन यजेतेत्यादाविव धात्व- थेन करणेन सामानाधिकरण्यायाग्निहोत्रेण जुहोत्याधा- रेणाधारयतौति ढतीय या भवितव्यम् । नैष दोषः । अनु- डानादूर्ध्व धात्वर्थस्य सिद्धत्वाकारेण करएत्वेऽपि ततः पूर्व ·५४ जैमिनीय न्यायमालाविस्तरै पा.४ अधि०५ साध्यत्वाकार वल मग्निहोत्नमाधारमिति द्वितीयाया युक्त खात्। न चाल हितोयानुसारेण व्रीहीन् प्रोक्षतीत्यादाविव संस्कारः शङ्कनीयः । ब्रीहिशब्दवदग्निहोत्राधारशब्दयोः प्रसिद्रव्यवाचकत्वाभावेन क्रियावाचित्वाभ्य पगमात् । तस्मादग्निहोत्राधारशब्दो दर्वि होमोपांशुयाजयोग- संस्कारविधायिनी न भवतः। किन्तु कर्मान्तरयो मनौ । पञ्चमाधिकरणमारचयति । श्येनेनामिचरन् मर्यो बजेतनि श्रुतौ गुणः । विधीयते पक्षिरूपो नाम वा तस्य कर्मणः ॥ १३ ॥ श्य नेनेति गुणः काम्यः सौमितः सोमबाधया । न चित्रावद वाक्यमे दो रूढ़े चैवमनुग्रहः ॥ १४ ॥ यथा वै श्येन इत्य ता य पमानोपमेयता । नै कस्मिंस्तेन गौण्यास्य वृत्त्या स्यात् कमनामता ॥१५॥ श्ये नेनाभिचरन् बजेते त्यत्र नामत्वे द्रव्यदेवतयारभा- बाद यागखरूपमपि न सिध्येत् । तत: सोमयागे नित्य सोमव्य' बाधित्वा सोमस्य स्थाने पक्षिय्यक पो गुण: काम्यो विधीयते । तथा सति से नशब्दस्य पक्षिणि लोक. सिहा रूढिरभ्य पगता भवति। न च गुण विधिल्वे चित्राया. मिव वाक्यभेद आपादयितुं शक्यः । चित्रत्वस्त्रीत्ववद्गुण- इयाभावादिति प्राप्त ब्रमः । यथा वै श्ये नो निपत्यादत्त । एवमयं हिषन्त माळव्यमादत्ते यमभिचरति श्य ननति वाक्ये नोक उपमानोपमेयभावः पविण्य कस्मिन युज्यते । तस्मात् पक्षिण उपमानस्य गुण उपमये कर्मण्यस्तीति प्रय नशन्दस्याभिचारकर्मनामत्वम् । सन्दशेनाभिचरन् यजत ·पा.४ प्रधि.६ प्रथमोऽध्यायः । गवाभियं नागो यतेत्यन सन्दशगोगब्दयोनीमत्व श्य नशब्दबद् द्रष्टव्यम् । यथा सदशेन दूरादानमादत्ते । यथा गावो गोपायन्तोति वाक्य येषाभ्यामुपमानोपमेय. भावाभिधामात् । प्राधिकरणमारचयति । यजेत वाजपेयेन स्वाराज्यार्थी त्यसौ गुणः । नाम वा गुणता तन्त्रयोगाद् गुणफल इये । १६ ॥ साधारणयजे: कर्मकरणले न तन्त्रता। त्रिकदय विरुद्द स्यात् तन्त्रतायां फल प्रति ॥ १७॥ उपादेयविधेयत्वगुणत्वाख्य त्रिक बजेः । टोश्यानूक्तिमुख्यत्वत्रिक तस्य गुणं प्रति || १८ । त्य वा तन्त्र तदात्तौ वाक्य भिद्येत तेन सः । वाजपेयेतिशब्दोऽपि कर्मनामाग्निहोत्रवत् ॥ १८ ॥ वाजपेयेन स्वाराज्यकामो यजेतेत्यत्र वाजपेय शब्दन गुणी विधीयते । अनवाची वाजशब्दः। तच्चान्न पेय सुराद्रव्यम् । तच्चान गुणः । सुराग्रहाणामनु छे यत्वात् । ननु गुणत्वे वाजपेयगुणवता यागेन स्वाराज्य भावयेदित्य व मत्वर्थलक्षणा प्रसज्ये त। मैवम् । सक्कदुच्चारितस्य यजेतेत्या. ख्यातस्य वाजपेय गुणे स्वाराज्यफले च तन्त्रण सम्बन्धाङ्गी. काराद् वाजपेयेन ट्रव्येण स्वाराज्याय यजेतेत्येवमुभय- सम्बन्धः । ननु गुणसम्बन्धे सति वाजपेयगुणन याग कुयादिति यजे कर्मकारकत्वं भवति। फलसम्बन्धे तु यागेन वाराज्य सम्मादयेदिति करण कारकत्वम्। ततः कथमुभयसम्बन्ध इति चेत् । नाय दोषः । यजेः साधारण ·जैमिनीयन्यायमालाविन्तरे पा०४ अधि०६ अतः साधारणस्य त्वेन हिरूपत्वसम्भवात् । यजेतेत्यत्र प्रकल्या याग उक्तः । प्रत्ययेन भावनोता। जयोस्तु समभिव्याहारात् सम्बन्ध मात्र गम्यते । तच्च कर्मत्वकरण त्वयोः साधारणम् । न खलु तत्र कर्म त्वस्यैव करण त्वस्य वा साक्षभिधायिका काचिदसाधारणौ विभक्तिः श्रूयते । बजेरुभाभ्यां युगपत् सम्बन्ध सति यथोचितसम्बन्धविशेषः पर्यवस्यति। एवं तन्त्रण सम्बन्धाङ्गीकारे वाजपेयद्रव्य ण यागं कुयादित्यर्थ स्य लभ्यमानत्वाहुणविधित्वेऽपि नास्ति मत्वर्थ लक्षणा। यदुद्भिदादिष्वप्येवं गुणविधिः स्यात् । तहि तान्यपि वाक्यान्यनोदाहृत्य तदीयः सिद्धान्तः पुन- राक्षिप्यतामिति प्राप्ते ब्रूमः । यजतेस्तन्त्र णोभयसम्बन्धे सति विरुद्वत्रिकदयापत्तिः स्यात् । उपादेयत्व' विधेयत्व गुणत्वं चेत्ये कं त्रिकम् । उद्देश्यत्वमनुवाद्य व मुख्यत्वं चेत्य- परं त्रिकम् । तत्रोह श्यत्वादयस्त्रयः स्वाराज्यफलनिष्ठा धर्माः । उपादेयत्वादयस्त्रयः साधनभूतयजिनिष्ठा धर्माः । फलमुद्दिश्य यजिरुपादीयते । फलमनू द्य यजिविधीयते । फल प्रधानम् ! यनिरुपसर्जनम्। फलस्योद्दे श्यत्वं नाम मान सापेक्षाविषयत्वाकारः । यजेरुपादेयत्वं नामानुष्ठीय. मानत्वाकारः । तावुभौ मन.शरीरोपाधिकौ धौ । वाद्यत्व विधेयत्वधी तु शब्दोपाधिको । ज्ञातस्य कथन- मनुवादः। अज्ञातस्यानुष्ठ यत्वकथन विधिः । यागयो: साध्यसाधनत्वरूपतया प्रधानत्वोपसर्जनले । एवं सति फलतत्साधनयो: स्वाराज्ययागयोः स्वभावपालोच- नायां यथा फलस्योद्देश्यत्वादित्रिक यागस्योपादेयत्वादि- ·पा०४ प्रधि.. प्रथमोऽध्यायः । - - त्रिक व्यवतिष्ठते । तथा यागस्य वाजपियस्य च साध्य साधनभावपालोचनायां यागफलस्योद्देश्यत्वादित्रिक वाजपेयट्रव्यस्योपादेयत्वादिति कञ्च पर्यवस्यति । ततो यागस्य फलट्रव्याभ्यां युगपत् सम्बन्धे सति विरुद्ध त्रिक हयमाप. द्यते । ननु तर्हि मा भूत् तन्त्रणीभयसम्बन्धः । पृथक्सम्ब- न्धाय यजिरावय तामिति चेत् न। काक्यमे दप्रसङ्गात् । द्रव्येण धाग कुयादित्ये कं वाक्यम् । यागेन फल कुया. दित्यपरम् । तस्माद् वाजपेयशब्दा न गुण विधायकः ! किन्तु यथोक्त द्रव्यं निमित्तौक्वत्याग्निहोत्रशब्दवत् कर्म- नामधेयम् । सप्तमाधिकरणमारचयति । यदाग्ने योऽष्टाकपाल इति नाम गुणोऽथवा । नामाग्निहोत्रवन्म व नामत्व देवता न हि ॥ २० ॥ मन्त्रोऽपि नेह प्रत्यक्षस्तहिताद्दे वताविधिः । देवद्रव्यविशिष्टस्य विधानादेकवाक्यता । २१ ॥ दर्श पूर्णमासयोः श्रूयते। यदाम्ने योऽष्टाकपालोऽमा- वास्यायां पौर्णमास्यां चाच्य ती भवतीति । तत्र यथाम्नि- होनशब्दोऽग्नये होवमवेत्यभुमर्थ निमित्तीकत्य कर्मनाम- धेयम् । तथाग्न यशब्दोऽप्यग्नि सम्बन्ध निमित्तौकत्य कर्म नाम स्यादिति चेत् । मैवम् । नामत्वे देवताराहित्य प्रसङ्गात्। अग्निहोत्रे त्वग्निोतिज्योतिरग्निः स्वाहेति सायं जुहोतीत्यनेन विहितो मन्त्रः प्रत्यक्षविहित इति मान्त्रवणिकी देवता लभ्यते । इह तु न तादृशो मन्त्रोऽस्ति। प्राग्न यशब्दस्तु देवतां विधातु शक्नोति । अग्निदेवताs स्येत्यस्मिन्नर्थे तद्वितस्योत्पनत्वात्। न च द्रव्यदेवतयोरुभयो 4 ·५८ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरै पा.४ अधिक गुणयोर्विधानाद् वाक्यभेद इति शङ्खनीयम्। कर्मणोऽ- प्रासलेन गुण दयविशिष्ट स्थ कर्मण एकेन वाक्ये न विधानात् । तस्मादाम्ने यशब्देन देवतागुणो विधीयते । अन्न गुरुमतमाह। यदान य इति प्रोक्त न मानं विध्यसम्भवात् । इति चेन विशिष्टार्थ विधौ सत्य प्रमा कुतः ॥ २२ ॥ उदाहृतवाक्ये देवताराहित्यप्रसङ्कन नामत्वाभावा- गणयोर्षिधौ वाक्यभेदाच विध्य सम्भवादप्रामाण्यमिति पूर्वपक्ष:। गुणदयविशिष्टकर्मविधिसम्भवात् प्रामाण्य- मिति सिद्धान्तः। अष्टमाधिकरणमारचयति । बहिराज्यपुरोडाशयब्दाः संस्कारवाचिनः । जात्यर्या वा शास्त्र रूढ़े स्ते स्थ: संस्कारवाचिनः ॥२३॥ जाति त्यत्वा न संस्कार प्रयुक्ता लोकवेदयोः । विनापि संस्कृति लोके दृष्टत्वाजातिवाचिनः ॥ २४ ॥ दर्श पूर्णमासयोः श्रूयते । बहिर्जुनाति । प्राज्य विला- पयति । पुरोडाशं पर्यग्नि करोतीति । तत्र बहिरादि- शब्दानां शास्त्र सर्वत्र संस्कृतेष्व व णादिषु प्रयोगात् पोल्वादिशब्द षु शास्त्रीयरूढ़िप्राबल्य स्योकत्वाद् यू पावनी. यादिशब्दवत् संस्कारवाचिनो बहिरादिशब्दा इति चेत् । मैवम् अन्वयव्य तिरेकाभ्यां नातिवाधित्वात् । यत्र बहिरादिशब्दप्रयोगस्तत्र तत्र जातिरित्यस्या व्याप्त- लोके वेदे च नास्ति व्यभिचारः । संस्कारव्याप्त स्तु लौकिक प्रयोग व्यभिचारो दृश्यते। कचिद् देशविशेषे যন ·पा०४ अधि. प्रथमोऽध्यायः । क्रव्य. : लौकिकव्यवहारे जातिमानमुपजीव्य विना संस्कारं ते शब्दाः प्रयुज्यन्ते। बहिरादाय गावो गता इति । माज्य मिति। पुरोडाशेन मे माता प्रहलकं ददातीति च । तस्माज्जातिवाधिनः । प्रयोजन न्तु बहिषा यूपावटमवस्तृ- जातीत्यत्र विना संस्कारणास्तरयसिद्धिः । अत्र गुरुमतमाह। बर्हिरादौ निमित्तस्य दुर्घचत्वान मैति चेत् । जातस्तत्र निमित्तत्वात् तदयुक्ता चोदना प्रमा २५॥ स्पष्टोऽर्थः। नवमाधिकरणमारचयति । प्रोक्षणोः संस्कृतिर्जातियोगो वा मभूमिष । तथोक्तः संस्कृतिर्जातिः स्वाटूढ़े : प्रबलत्वतः ॥ २६ । अन्योन्याश्यती नाद्यो न जाति: कन्न प्यशक्तित: । योग: स्यात् क्लप्तशक्तित्वात् क्ल प्तिाकरणाझवेत् ॥२७॥ दर्शपूर्णमासयोः ऋयते । प्रोक्षणीरासादयेति । तत्र प्रोक्षणोः शब्दस्याभिमन्त्रणासादनादिसंस्कृतिः प्रवृत्ति- निमित्तम्। कुतः। सर्वेषु वैदिकप्रयोगप्रदेशेषु संस्कृता- मामेवापां प्रोक्षणीशब्देनोथमानत्वादित्येकः पक्षः । लोके खसकौड़ायां प्रोक्षणी भिकई जिताः स्म इत्यसंस्कृतास्वपन प्रयोगाद बहिरादिशब्दवजातौ रूढत्वादुदकत्वजाति: प्रहत्तिनिमित्तम् । न च प्रकर्षणोक्ष्यत प्राभिरिति योगोऽत्र शानीयः। रूढ़े: प्रवलत्वादिति पक्षान्तरम् । तत्र न तावत् संस्कारो युक्तः । अन्योन्याश्रयत्वात् । विहितेष्वभि- मन्त्रणादिषु संस्कारेष्वनुष्ठितेषु पश्चात् संस्कृतावसु স্নাঘীমনি। ননী জন্য সীদ্বঘীনাঘs- ·जैमिनीय न्यायमालाविस्तरे पा. ४अधि०११ । नूद्याभिमन्त्र णादिविधिरिति । नापि जातिपक्षी युक्ताः । उदकजाती प्रोक्षणीशब्दस्य इधव्यवहारे पूर्व मा तत्व नेतः परं शत: कल्पनीयत्वात् । ततो गोशब्दवदखकर्ण शब्दवच रूढ़ी न भवति। योगस्त व्याकरणे न लप्तः। सोपसगी- हातोः करणे ल्य ट्प्रत्ययेन व्य त्पादनात्। तस्मात् प्रोक्षणी- शब्दो यौगिकः । तादे. प्रोक्षणत्व प्रयोजनम् । दशमाधिकरणमारचयति । रूढ़ियोंगो योगरूढ़िवा निमन्यास्य वर्तनम् । आद्यौ पूर्ववदन्त्योऽचिरजाने वनौतवत् ॥ २८ ॥ अग्निचयने शूयते । निमन्यो नेष्टकाः पन्तोति । तत्र निर्म न्याशब्दस्य स्वार्थे कीदृशी वृत्तिरिति संग्पये बहिरादिशब्दवनौकिकवैदिकसाधारण्याङ्गिजातौ रूढ़ि- रित्येकः पक्षः । प्रोक्षणीशव्दवद्र ढेरल तत्वादरणिनिर्मन्थन- जन्यत्वाच योग इति पक्षान्तरम् । लौकिकनिमन्थनेन चिरनिर्मन्यनेन च जन्य वारयितु योगरूढ़िः पङ्कजादि- शब्दवदाश्रयणीया। आधानकाले निमन्यागाहपत्ये नित्य धृतोऽम्मिचिरनिर्मथितः। स एवालौकिकमन्य. नेन जातोऽग्निरचिरनिर्मथितः । तेनेष्टकाः पच्यन्त । यथा पुराणनूतनयो तयोनवनीतजन्यले समानेऽपि योगरूया नूतनमेव नावनीत मिति व्यवड़ियते। तहत् । एकादशाधिकरणमारचयति । বাৱাৰীলাল আন্তর্জাবি। वैखदेवेति शब्दोलो गुणः संघस्य नाम वा ॥ २८ ] नामले रूपराहित्वादविधिसुचता तसः । .

·पा.४ अधि०११ प्रथमोऽध्यायः । ६१ । । अग्नयादिभिर्विकल्पान्त विखदेवास्तु सप्तम् ॥ ३० ॥ अनूद्याष्टो यजेतेति तत्संघे नाम वर्णितम् अविधित्वेऽप्यर्थवत् स्यात्राम प्राक्प्रवणादिषु । ३१ ॥ इज्यन्तेऽत्र यजन्ते वा विश्व देवा इतौशी । निरुक्तिन विकल्पः स्यादुत्पत्त्युत्पन्न शिष्टतः । ३२ ॥ चातुर्मास्ययागस्य चत्वारि पर्वाणि। वैश्वदेवो वरुण- प्रघासः साकमेध: शनासीरीयश्चेति । तेषु प्रथमे पर्वण्यष्टौ यागा विहिताः । आग्न यमष्टाकपाल निर्वपति सौम्य चरम् । सावित्न हादशकपालम् । स्वारस्वत चरुम् । पौष्ण चरुम् । मारुत सप्तकपालम् । वैखदेवीमामिक्षाम् । द्यावा- पृथिव्य मेककपालमिति। तेषामष्टानां यागानां सन्निधा- विदमानायते। वैश्वदेवेन यजेतेति । तत्राग्ने यादीन् यागान् यजेतेत्यनूद्य वैश्वदेवशब्देन देवतारूपो गुणस्तेषु विधीयते । यद्यपि वैश्वदेव्यामामिचायां वि वदेवाः प्राप्ता- स्तथाप्याग्ने यादिषु सप्तसु यार्गष्वप्राप्तत्वात् विधोयन्ते । तेष्वप्यम्नवादिदेवताः सन्तीति चेत् । तहिं गत्यभावात् तेष देवता विकल्पान्ताम् । नामधेयत्वे तु नाममात्रस्यावि धेयवाद ट्रव्यदेवतयोरभावेन यागस्थान स्वरूपासम्भवाच्छ्र य. मायो विधिरनर्थकः स्यात्। तस्माद गुणविधिरिति प्राप्त उत्पत्तिवाक्ये विहितानाम्न यादौनष्टौ यागान् यजेत इत्यनद्याष्टानां संधे वैश्वदेवशब्दो नामत्वेनोपवय॑ते । च विधित्वाभावेऽपि नामोपदेशवैयर्थम् । प्राचीन- प्रवये वैश्वदेवेन यजेतेत्यादिषु वैखदेवशब्देनकैनैवाष्टानां संघस्य व्यवहतं व्यत्वात् । नाममहत्तिनिमित्तभूता निरुक्ति ब्रूमः।

·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे पा.४अधि.१२ यहादशकपाले टेव हिंधा। आमिक्षायागे विश्वषां देवानामिज्धमानतया तत्सहचरितार्थानां सर्वेषां छचिन्यायेन वैश्वदेवत्वम ! अथवा विखे देवा अष्टानां कर्त्तार इति वैखदेवलम् । तथाच ब्राह्मणम् । यहिखे देवाः समयजन्त तह व देवस्थ वैखदेवत्वमिति। देवताविकल्पस्तु समानबलत्वामावबन्न युज्यते। अन्धादय उत्पत्तिशिष्टत्वात् प्रवला:। देवा उत्पअशिष्टत्वाद् दुर्बलाः। तस्मादेखदेवशब्दः कम- नामधेयम् । अव गुरुमतमाह। गुणनामल्क्सन्देहादनमा चोदनेति चेत् । नोक्तन्यायेन संघस्य नामधेयत्वनिणयन्त् ॥ ३३ ॥ स्पष्टोऽध: : हादशाधिकरणमारचयति । टेर्वैश्वान या अनन्तरम् । श्रुतमाकपालादि तहणो नाम वा स्तुतिः ॥ ३४ ॥ अन्तर्भावादष्टतादेन म प्यादग्निहोत्रवत् । ट्रव्यं द्रव्यान्तरे नो चेद गुणस्तहि फले त्वसौ (३५॥ वाक्यै क्यमुपसंहाराद् विष्यष्टं तत् तु बाध्यते । नानागुणविधौ तस्मादंशदारांशिसंस्तुतिः । ३६ । काम्य ष्टिकाण्डे श्रूयते । নৱানৰ দ্বায়কাঘাত निर्व पत्त् पुत्त्रे जाते। यदष्टाकपालो भवति गायत्रो वैनं ब्रह्मवर्चसेन पुनाति । यववकपालस्विकृतवास्त्रि- स्ते जो दधाति। यद्दशकपालो विराजेवास्मिनबायं दधाति । यदेकादशकपालस्विष्टभैवामिबिन्द्रियं दधाति । यहादशकपालो जगत्यैवास्मिन् पशून दधाति । यनि- जात एतामिष्टिं निर्वपति । पूत एव स तेजस्वयबाद ·पा०४ अधि०१२ प्रथमोऽध्यायः । . इन्द्रियावो पशुमान् भवतीति। अनाष्टवादिसंख्या- सामान्यात् पुरोडागादीनां गायनयादिरूपत्वकल्पना कता। इष्टिविधायके वाक्ये येयं बादशसंख्या तस्यामष्टत्वा दिसंख्यानामन्तर्भावात्ताः संख्यानिमित्तोक्कत्याग्निहोत्र शब्द- बदष्टाकपालादिशब्दाः कर्मनामधेयानोत्ये का पक्षः। नाव द्वादशकपालशब्दः संख्यापरः । किन्तु पुरोडाश- ट्रव्यपरः । द्वादशसु कपालेषु संस्कृत इति व्यत्पत्तेः एवमेवाष्टाकपालादिशब्दा अपि । तथा सति ट्रव्यख द्रव्यान्तरेऽनन्तर्भावान्नामधेयस्य निमित्तं नास्तीति चेत् । एवं तह पुरोडाशट्रव्यरूपो गुणो विधीयताम् । न चोत्- पत्तिशिष्ट हादशकपालपुरोडाशावरुद्धत्वादष्टाकपालादेरनव- काश इति वाच्यम् । ब्रह्मवचेसादिफलाय तहिध्य प. पत्तरित्य परः पक्षः। अयमप्यनुपपन्नः। बहनां गुणानां विधौ वाक्यभेदापत्तेः । न च मिन्नान्य वैतानि वाक्यानोति वाच्यम् । वैश्वानरं हादशकपालं निर्वपेदिति विहितस्य यस्मिञ्जात एतामित्युपसंहारेण वाक्य कलाव गमात् । तस्मादंशरष्टाकपालादिभिरंशी हादशकपालः स्त-यते । अन गुरुमतमाह। अगुणत्वादनामत्वादमन्त्रवादनन्वये। अष्टवाद्यप्रमाणं चेन्नार्थवादतयान्वयात् ॥ ३७ ॥ उत्तरीत्या गुणत्वं नामत्वञ्च न सम्भवति । उत्तमपुरुषा मन्त्रणाद्यभावान मन्त्रत्वम् । अतोऽष्टा कपालादीनामन- न्वयादप्रामाण्यं वाक्यस्येति चेत् । मैवम् । स्तावकत्वेनान्वय स्योक्तत्वात् ।

·जमिनीयन्यायमालाविस्तरे पा.४ प्रधि.१३ . ঔষীয়াৰিঘৰায়নি। यजमानः प्रस्तरोऽत्र गुणो वा नाम वा स्तुतिः । सामानाधिकरण्यन स्यादेकस्यान्यनामता ॥ ३८ ॥ गुणो वा यजमानोऽस्त कार्य प्रस्तरलक्षिते । अंगांशिलाद्यभावेन पुर्ववनात संस्तुतिः ॥ ३८ । अर्थभेदादनामत्वगुणश्चेत् प्रहियेत सः । यागसाधकताहारा विधेयप्रस्तरस्तुतिः ॥ ४० ॥ इदमानायते । यजमानः प्रस्तर इति। तत्र यजमा- नस्य प्रस्तरशब्दो नामधेयम् । प्रस्तरस्य वा यजमान शब्दो नामधेयम् । कुतः । उद्भिदा यागनेत्यादाविव सामानाधि- करण्यादित्य कः पक्षः । गुणविधिरित्य परः पक्ष: । तदापि यजमान कार्य जपादौ प्रस्तरस्याचेतनस्य सामर्थ्याभावाद गुणत्वं नास्ति । प्रस्तरकायें मुग्धारणादौ यजमानस्य श्यकत्वाद यजमानरूपा गुणो विधीयते । एवं सति पश्चा- छ तस्य प्रस्तर शब्दस्य कार्य लक्षकत्वेऽपि प्रथम श्रुतो यज- मानशब्दो मुख्यत्तिर्मविष्यति । न चात्र पूर्वन्यायेन स्तुतिः सम्भवति । अष्टाकपालहादशकपालयोरिव प्रस्तरयज- मानयोरंशांशित्वाभावात् । वायु क्षेपिष्ठा देवता । जों- ऽवरुधा इत्यादिवत् स्तुतिरिति चेत् न। क्षिप्रवादिधर्म- वत् कस्यचिदुत्कर्ष स्याप्रतीतः । तस्माबामगुणयोरन्च. तरत्वमिति प्राप्त ब्रूमः। गोमहिषयोरिवार्थभेदस्यात्यन्त- प्रसिद्धत्वान्नामत्वं न युतम् । गुणपने त्वग्नौ प्रहरणस्य अस्तरकार्यत्वाद् यजमाने प्रहते सति कर्म लोप: स्यात् । तस्माद् विधेयः प्रस्तरो यजमानशब्देन स्तूयते यथा सिंहो ·पा०४ अधि.१५ प्रथमोऽध्यायः । अत्रा- देवदत्त इत्यत्र सिंहगुणेन शौयादिनोपतो देवदत्तः सिंह- शब्देन स्तूयते । तथा यजमानगुणेन यागसाधनत्वेन युक्तः प्रस्तरो यजमानशब्द न स्तूयते । एवं यजमान एक कपाल इत्यादिष द्रष्टव्यम् । चतुर्दशाधिकरणमारचयति । आग्ने यो ब्राह्मणोंऽत्रापि पूर्ववत् सर्व निर्णयः । हारन्तु मुखजन्यत्व माग्न यत्वेन संस्तवे । ४१ ॥ इदमानायते । प्राग्ने यो वै ब्राह्मण इति । त्यन्त प्रसिद्धार्थ भेदादाग्ने यशब्दो न ब्राह्मण स्य नामधे यम् । नाम्यग्निदेवतारूपो गणो विधीयते । आग्नेयं सूक्त. माग्ने यं हविरित्येवं देवतातद्धितस्य सूताहविविषयत्वान्न ब्राह्मणः सूतीम् । नापि हविः । अतः सम्बन्धवाचितट्वि. तान्त नारन यशब्देन ब्राह्मणः स्तूयते । यद्यपि ब्राह्मण नाग्निसम्बन्धः, तथाप्यग्निसम्बन्धो मुखजन्यत्वगुणो ब्राह्मणे तथा चाग्निब्राह्मणयोमुख जन्यत्व कस्मि विदर्थ- वाद समाम्नायते। प्रजापतिर कामयत प्रजाः सृजेयेति । स मुख तस्त्रिवत निरमिमीत । तमग्निर्देवतान्वसृज्यत गायत्री छन्दी रथन्तर साम ब्राह्मणो मनुष्याणामजः पशू- नाम् । तस्मात्ते मुख्या: । मुखतो ह्यसूज्यन्त ति। दाग्ने यशब्द: स्तावकः । एवमैन्द्रो राजन्यो वैश्यो वैखदेव इत्यादिषु द्रष्टव्यम् । पञ्चदशाधिकरणमारच यति । आदित्यो यूप इत्यत्र स्तुतिरादित्य शब्दतः । हारं चाक्षुषसारूप्यं घतात तेजसेऽस्ति तत् ॥ ४२ ॥ आदित्ये यच्चक्षुर्गम्य तेजस्वित्वं तद् यूपेऽप्यस्ति । घृता- तास्य यूपस्य तेजस्वित्वाध्यवसायात तत आदित्य शन्देन विद्यते । तमा- ·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे पा.४ अधि०१६ यूपः स्तूयते । एवं यजमानो यूप इत्यन चक्षुर्गम्यस्योर्ध्व वस्य समानखाद यजमान शब्देन यूप: स्त यते । बोडमाधिकरणमारचयति । पशवोऽन्ये गवाखेभ्योऽपशवो वा इति श्रुतम् प्रजादिष्वपशव यद्गुणो वादोऽथवास्तु तत् ॥ ४३ ॥ स्तुत्यभावाद् गुणस्त षु पशुकानिषेधनम् । अशक्यत्वाविषेधस्य घटाद्यर्थाभिधायिना ॥ ४४ । पशवोऽपशुशब्देन प्राशस्त्याभावसाम्यतः । लच्यास्तत्र निमित्तन्तु प्रशंसैव गवाखयोः । ४५ ॥ इदमानायते । अपशवो वा अन्य गोप्रश्खेभ्यः पशवो गोरखा इति । तत्राजादिषु च यमाणं यहप्रशव तस्याय- बादत्वं न सम्भवति। पशुत्वनिषेधमात्रेण स्तुतेरभावात्। ततः पशुकार्य निषेधरूपो गुणो विधीयत इति चेत्। मैवम् । अनादिपशुविधिवैयथ्य प्रसङ्गोन निषेछ मशक्यत्वात् । अपशु- शब्दः पशुव्यतिरित घटादिपदार्थमभिदधाति । तस्मिन् घटादौ गवाववत् प्राशस्त्य नास्ति ! सोऽयं प्राशस्त्याभावी- ऽजादिषु पशुषु अस्तीत्यनेनाभिप्रायेण पशव एव · सन्तोऽप्य- मादयो घटादिसाम्यादपश शब्देन लक्ष्यन्ते । पूर्वत्र यजमान- कार्य सिहिराग्न थे मुखजत्वम् आदित्यवत्तेजस्वित्वं च यजमानादिशब्दानां प्रस्तराद्यर्थेषु प्रवृत्तिनिमित्तम् । तत्प्रहेत्तिफल प्रस्तरादिप्रशंसा। इह खपशुशब्दस्या- जादिषु प्रवृत्तौ गवाञ्खयोः प्रशंसैव निमित्तं फलञ्च । विप्रकारा हि प्रशंसा। वस्तुनि विद्यमानगुणोत्कर्ष एकः प्रकारः। स्तावकेन शब्देन सम्मादितो गुणोत्कर्षो ऽपरः - ·पा०४अधि०१७ प्रथमोऽध्यायः । प्रकारः। गवाखयोरजादिभ्य उत्कर्षों लोकसिद्धो यः सोऽत्र निमित्तम्। प्रजादयः स्वभावत: पशवोऽपि सन्तो गवाखौ प्रत्यपशवः सम्पन्नाः। ईदृशो गवांश्वयोर्महिमति स्तुतिः फलम् । तस्मादपशवो वा इत्ययमर्थवादः । अयमेव न्याय उदाहरणान्तरेऽपि योजनीयः । अयनो वा एष योऽसामत्येक मुदाहरणम् । असत्रं वा एतत्यदच्छन्दो- ममित्य परमुदाहरणम् । अग्निहोत्रदर्थपूर्ण मासादिर्यज्ञोऽपि सामहीन त्वादयज्ञो भवति । ईदृशः सानो महिमा। छन्दोमशब्द न चतुर्विशश्चतुश्चत्वारिंशोऽष्टाचत्वारिंश इत्येते नयः स्त्रीमा उच्यन्ते । अक्षरसंख्यासाम्योन गायत्री- त्रिष्टुबजगतीच्छन्दोभिर्गायमानत्वात्तेषां विष्टुतिः साम- ब्राह्मणे द्रष्टव्या अतः सत्त्रमपि चतुर्दशरात्रादिक छन्दोम- रहितत्वादसत्रं भवति । ईदृशश्छन्दोमानां महिमेत्येव स्तावकलादर्थवाद त्वम् । सप्तदशाधिकरणमारचयति । सृष्टीरुपदधातीति ये मन्त्राः सृष्टिलिङ्गकाः । विधेयास्ते गुणत्वेन वादो वात्र गुणे विधिः ॥ ४६ ॥ आख्यातेनाभिसम्बन्धादविव्यन्तरयोगतः । लिङ्गप्रकरणप्राप्तोमन्त्राणां विध्यसम्भवात् ॥ ४ ॥ ताननूद्येष्ट काधान विदध्यात् स्तोष्यते यतः । यथा सृष्टेत्यनेनात: सृष्टीरित्यर्थवादगीः ॥ ४८ ॥ एकयास्तवतेत्यादी मन्त्रसंघ कचिन्न हि । सृष्टिशब्दस्तथाप्युक्तिः सृष्टिशब्द न भूमतः ॥ ४८ ॥ अग्नि चयने यूयते । सृष्टीरुपदधातोति । सृष्टि- शब्दोपेता मन्वा यासामिष्टकानामुपधाने विद्यन्ते ता ·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे पा०४ अधि०१८ । विशेष सम्बन्धः इष्ट काः सृष्टय इत्य यन्त । सृष्टिमानासामुपधाने मन्त्र इति विग्टह्य तहानासामुपधान इत्यादिव्याकरण सूत्र- सिद्धप्रक्रियया अनिष्यादनात् । सृष्टि शब्दापेताश्वोपधान मन्त्रा एकथास्तुवते त्यस्मिन्ननुवाके समानाताः । ब्रह्मासुज्यत भूतान्यसृज्यन्तेत्यादिना सृजतिधातोस्तेषु प्रयुक्तत्वात् ते मन्त्रा अत्र सृष्टि शब्द नोपधाने गुणवे न विघीयन्ते । कुतः। उपदधातौत्यनेनाख्यातनाभिसम्बन्धात् । न चार्थवादत्वमस्य सन्भवति । विध्यन्तरेण सह कवाक्य वाभावादिति प्राप्त ब्रमः । अग्निचयन प्रकरणे पठितत्वात्तेषां मन्त्राणां सामान्यत: श्वयनसम्बन्धोऽवगम्यते । सृजतिलिङ्गा. दवगन्तव्यः । तथा सति प्राप्तवान्न ते मन्त्रा अन विधीयन्ते । किन्तु तान् मन्त्राननूद्येष्टकोपधान विधीयते। सृष्टि शब्दे- नानुवादस्तु वक्ष्यमाणार्थवाहोपपत्त्यर्थः । यथा सृष्ट मेवावरुन्ध इति वक्ष्यमाणोऽर्थवादः । यदि विधिवाक्य मन्त्राणामनु- बादकः सृष्टिशब्दो न स्यात् । तदानीमर्थवादे सृष्टि शब्द प्रयोगाद् विध्यर्थवादयायधिकरण्यम्भमः स्यात् । मन्त्रानुवादी सृष्टि शब्दो न गुणविधायकः किन्त्वर्थवादः । प्रथममन्त्रे सृजतिधातुनं प्रयुक्तः । एकयास्तु वत । प्रजा अधोयन्ते ति तत्पाठात् । वाढम् । तथापि द्वितीया. दिषु बहुष मन्त्र ष सृजतिधातुप्रयोगाद् भूमरूप सादृश्य मस्ति। यत्र सर्वाणि वाक्यानि सृष्टिशब्दोपतानि तत्र यथा सृष्टिभूमता तथानापौति भूमगुणयोगेन सृथ्यसृष्टि संके सृष्टिशब्दप्रयोगः । अष्टादशाधिकरणमारयति । तस्मा. ननु - ·पा०४अधि१८ प्रथमोऽध्यायः। सृष्टिवत्प्राणभृत्तत्र सादृश्य लिङ्गभूमतः । प्रत्रैकमन्तगो लिङ्गसमवायो विशिषयते । ५० ॥ प्राणभृत उपदधातीत्यत्रापि सृष्टिन्यायेन मन्त्रविधि- रिति पूर्वपक्षः । लिङ्गप्रकरणप्राप्तमन्त्रानुवादैनष्टकोपधान- विधिः । एतस्य व प्राणान् दधातीत्यस्य वक्ष्यमाणार्थवादस्यो पपत्तये प्राणभृच्छब्देन मन्त्रानुवादः । पूर्वत्र द्वितीयादि- मन्द्र षु सृष्टिलिङ्गानां बाहुल्यम् । इह तु प्रथममन्त्र एव प्राणभृलिङ्गमानायते । अयं पुरोभुवस्तस्य प्राणो भौवा. यन इत्ये कस्य व मन्त्रस्य प्राणभृत्त्वेऽपि छविणो गच्छन्तीति- वत्तत्सहचरिताः सर्वे मन्त्राः प्राणभृच्छब्द न लक्ष्यन्ते । तदेवं यजमान कार्यसिद्मादयी गुणवृत्तिहेतवो निर्णीताः । तथा चीताम् । तसिद्धिजातिसारूप्यप्रशंसालिङ्गभूमभिः । षड्भिः सर्वत्र शब्दानां गौणो वृत्तिः प्रकल्पितेति । एकोनविंशाधिकरणमारचयति । शर्करा उपधत्तेऽक्तास्ते जो वै कृतमत्र किम् । तैलादिनान्निता अक्ता घृतेनैवाथवाननम् ॥ ५१ ॥ तैलादिनापि मुख्यत्वादसंजातविरोधनात् । अप्राप्तार्थत्वतश्चास्य विधेर्वादाद बलिवतः ।। ५२ ॥ सामान्यमननुष्ठेयं विशेषस्तु विधौ न हि। कृतेनैवानं वाक्यशेषात् संदिग्धनिर्णयात् ॥ ५३ ॥ अर्थवादगता चेयं स्तुतिट तमुपेयुषी । बोधयन्ती विधेयत्वं तस्य गमयेद् विधिम् ॥ ५४॥ अक्ताः शर्करा उपदधाति तेजो वै वृतमिति अयते । मृत्तिकामियाः क्षुद्रपाषाणाः शर्कराः । নাম্ব নন- ·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरै पा.४ अधि २० प्राप्तार्थः । ब्रूमः। वसादीनामन्यतमेन द्रव्ये णाचनीयाः । कुतः। प्रजन. साधनसामान्य बोधकस्य विधिवाक्यस्य वृतविशेषकोधका. दर्थवादात प्रबलत्वात्। तत्प्राबल्ये च मुख्यत्वादय स्त्रयो हेतवः । स्वार्थत या विधमुख्यत्वम् । प्रथम श्रुतत्वाचासं- जातविरोधित्वम् अनधिगतार्थ बोधकत्वादप्रातार्थत्वम् । अर्थवादस्त विधिस्तावकत्वान्न मुख्यः । चरमश्रुतत्वात् सजातविरोधी। जाताधीनुवादित्वात् तस्माद येन केनाप्यञ्जनमिति प्राप्तो विधिवाक्ये न किमञ्जन सामान्य विधीयते तविशेषो वा। नाद्यः सामान्य स्याननुष्ठे बत्वात्। न द्वितीयः वृततैलादिवियेषवाचक- शब्दाभावात्। ततः उक्तरीत्या प्रबलमपि विधिवाक्य- मनुष्ठानयोग्यो विशेष सन्देहजनकत्वानिर्णय हेतुमर्थवाद. मपक्षते । न तु तेन सह विरुध्यते । अर्थवादेऽपि कृतस्य विधिर्नास्तीति चेत् न विधेने यत्वात् । तेजो वै त- मित्येवं तेजस्व न घृतस्य स्तूयमानत्वाद् विधेयत्वं गम्यते । स्तूयते स विधोयत इति न्यायात् । तेन विवेयत्वोन विधायकः शब्दः कल्पयते तेनाता इति । तस्माद घृतेनैवाचनम् । विंशाधिकरणमारचयति । श्रुवेणाथ खधितिना हस्तेनावद्यतीत्यमी। आज्ये मांसे पुरोडाश सकोर्णा वा व्यवस्थिताः ॥५५॥ व्यवस्थापकराहित्यात् सुवाद्या अव्यवस्थिताः । व्यवस्थापकताशक्त स्तहशेन व्यवस्थितिः । ५६ ॥ सुवेणावद्यति। खधितिनावद्यति। हस्त नावा- तीति श्रूयते। अनावदेयेष्वाज्यमांसपुरोडायषु हविष्वमी ·पा.४अधि०२० प्रथमोऽध्यायः। नुवाद्या प्रवदानहेतवः संकीर्णाः। कुतः । व्यवस्थापकस्य शब्दस्याभावादिति चेत् । मैवम् । शत व्यवस्थापकत्वात् । पाख्यातानामर्थ ब्रुवतां शक्तिः सहकारिणीति न्यायात् । कटे भुडको कांस्य पाना मुंङक्त इत्यत्र लौकिकास्तत्तहस्त- अत्यनुसारेण व्यवस्थां कल्पयन्ति । कट प्रासीनः कांस्य. पानवामोदन निधायेति । वेदेऽप्यञ्चलिना सक्त न् प्रदाय जुहुयादित्यन यद्यपि विहस्तसंयोगोऽञ्जलिस्तथापि गुरुदेवतादिप्रसादनार्थाञ्जलिवनिश्ट्रिसंयोगो भवति । तादृशेऽजली सक्त नामवकाशाभावात् । सामर्थ्यात् संयुक्तप्रसतिबयामको मध्यगतावकाशोपेतो. जलिहीतः। एवमत्रापि ट्रयट्रव्यस्याज्यस्य सुवो योग्यः । छेदनीयमांसस्य शस्त्र विशेषः स्वधितिः। संह. तस्य पुरोडाशस्य हस्त इत्यनेन प्रकारेण सुवाद्या व्यवस्थिताः। इति माधवीये जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे प्रथमस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः । समाप्तच प्रथमोऽध्यायः ।

·हितीयोऽध्यायः। प्रमाणमुपजीव्यत्वात् प्रथमे ऽध्याय ईरितम् । मानाधीनस्य धर्मस्य हितीये भेद उच्यते ॥ १ ॥ अनेन प्रथमाहितीययोरध्याययोः पूर्वोत्तरभाव उप- पादितः। हितीयाध्यायस्य प्रथमपादे प्रथमाधिकरणे प्रथमवर्ण क- मारचयति। विधिवाक्ये पदैः सर्वैरपूर्व प्रतिपाद्यते । प्रत्ये कमथवैकेन सर्वैस्तत्प्रतिपादनम् ॥ १ ॥ फलान्वयित्वात् सर्वेषां प्रधानान्वयलाभत: । लाघवादेकबोध्यत्वं तच्छे घस्तु पदान्तरम् ॥ २ ॥ विधिवाक्यमदृष्टार्थमखिलमत्रोदाहरणम् । विधिवाक्ये यावन्ति पदानि सन्ति तानि सर्वाणि क्रियाकारक सम्बन्ध मनादृत्य प्रत्येकमपूर्वस्य प्रतिपादकानि । कुत: । अपूर्वस्य फलवे न सर्वेषां पदानां फलान्वयित्वात् । अपूर्वप्रति- पादनाभावेऽपि क्रियाकारकयोः परस्परान्वयोऽस्त्ये वेति चेत्। सत्यम्। तथापि प्रधानान्वयो लभ्यते । फलं हि प्रधानम् । पुरुषार्थता साध्यमानत्वादिति प्राप्त ब्रूमः । अपूर्वस्यात्यन्तमदृष्टत्वादेककल्पनयैव वाक्यस्योपपत्तावन क- कल्पने गौरवं स्यात्। तस्मादेकमपूर्वमेकेन शब्द न प्रति- ·पा.१अधि१ हितीयोऽध्यायः । ७३ ननु वस्य पाद्यते । पदान्तरन्तु तच्छ प्रतयान्वेति। पदस्यार्थीऽपूर्वस्य कल्पकस्तत्पदार्थस्य फलसाधनतया फलं प्रत्त्यु पादेयत्वविधेयत्वगुणत्वान्यभ्य पमन्तव्यानि। तथा तस्यैव श्रेषभूतपदान्तार्थ प्रत्व द्देश्यत्वानुवाद्यत्वप्रधानत्वानामपि प्राप्तत्वाविरुद्धनिकदयापत्तिरिति चेत्। मैवम् । उद्भिदा यजेत पशुकामः । श्ये नेनाभिचरन् यजेतेत्यादावुद्भिदादि- शब्दानां नामले नान्वये सति यागसाधनवाचित्वाभावेन यजतावुद्दे श्यत्वादिनिकापादकल्लाभावात्। तस्मादेकमेव पदमपूर्वप्रतिपादकम् । न च धर्मभेदचिन्तां प्रस्तुतां परित्यज्य किमित्यपूर्व चिन्यत इति वाच्यम् । अपूर्वस्यैव धर्मत्वात् । द्वितीयवर्णकमारचयति । द्रव्यादिशब्दतोऽपूर्वधी वार्थपदादुत। ट्रव्यादीनां फलार्थत्वात्तच्छब्द न बपूर्वधीः ॥ ३ ॥ क्रियाहारस्ते द्रव्य फलेन न हि युज्यते । भावनावाचिनोऽपूर्वमाख्यातादवगम्यते ॥ ४ ॥ धात्वर्थव्यतिरेकेश भावना नेति चेन्न तत् । सर्वधालयसम्बन्धः करोत्या हि भावना ॥ ५ ॥ वात्वर्थः करणं तस्यां समानपदवर्णितः । द्रवायूपक्कतिष्टा धावत्पादनामिका ॥ ६ ॥ इदमानायते। सोमेन यजेता हिरण्यमावेयाय ददाति। तस्मात् सुवर्ण हिरण्यं भार्यम् । श्वे नेनाभि- चित्रया यजेत पशुकाम इत्यादि। तत्र सोमहिर शब्दो द्रव्यवाचिनौ। सवर्ण शब्दो गुरुवाची। चरन यजेत।

·जैमिनीय न्यायमालाविस्तरे पा.१अधि०१ . श्ये नचिवाशब्दौ कर्मवाचिनौ। तैरते,व्यादिशब्दरपूर्व प्रत्येति । कुतः। द्रव्यादीनां सिहरूपाणां साध्य फलं प्रति साधनत्वसम्भवात् । यागदानादिरूपस्त भावार्थ: खयमपि फलवत्साध्यरूपत्वान्न साधनं भवितुमर्हति। ततो ट्रयादीनां फलं. प्रति करण वाद ट्रव्यादिशब्दा अपूर्व प्रत्याय का इति प्राते ब्रूमः। क्रियां विना द्रव्याणि फलं साधयितुन क्षमन्त । पचिनियामन्तरेण काछस्थाल्यादी. नामांदनसाधकत्वादर्शनात् । अतो भावनावाचिना यजतिददातीत्याख्यातनापूर्व प्रतीयते । ननु धाबध एव भावना तदन्या वा। न तावहालधः । तस्य तां प्रति करणत्वो:। न द्वितीयः। धात्वर्थव्यतिरितायाः क्रियाया दुर्लक्ष्य त्वादिति चेत् । मैवम् । सर्वधात्वर्थसम्बद्ध रूपेण लक्षयितु शक्यत्वात् । तदुक्समाचार्यैः । धात्वर्थ- व्यतिरेकेख यद्यप्येषा न लच्यते । तथापि सर्वसामान्य- रूपणे वावगम्यत इति। अन्य रम्युक्तम् । सिहसाध्य- स्वभावाभ्यां धात्वर्थो हिविधस्तयोः । अन्धोत्पादानुकूलामा भावना साध्वरूपिणीति। पचतीव्य पाकं करोती. त्य तमर्थ सर्व जनाः प्रतियन्ति। तव पाकः पति यचनमित्य तैः शब्द व्यं वहिपमाणो लिङ्गकारकसंख्यायोग्यो धात्वर्थः सिखभावः । करोतीत्यनेन व्यवझियमाणो लिङ्गापेतः साध्यखभावः । तत्र सिहस्वभावद्योबनाय यथा धन प्रत्ययादयो विहिताः। तथा साध्यखभावद्योत- नायाख्यातप्रत्ययविधिः। स चाख्यातप्रत्ययार्थ प्रोदनोत्- यत्तेरनुकूला। ततो भबितरोदनस्य प्रयोजकान्यापार- ·पा. अधि.१ हितीयोऽध्यायः । শালিন মানাম নীন দুলু भावनापक्षा अयुक्ताः । प्रयत्नो भावनति चेत् । न। रथो मच्छती त्यत्र तदभावप्रसङ्गः । स्यन्द इति चेत् । न। मानसत्यागरूपे यजतावच्याप्तः। उभयसाधारणमुदासीनत्वविच्छेदसा. मान्य भावनति चेत् । शब्दमावनायामव्याप्तिः । न हि शब्दस्व विभोरचेतनस्य स्यन्दः प्रयत्रो वास्ति । लिङलेड्- लोट्तव्यप्रत्य यमानगता शब्दभावना। सर्वाख्यातगतार्थ- भावना। तदुतम् । अभिधाभावनामाहुरन्यामेव लिडा- ट्यः । अर्थात्मभावना त्वन्या सर्वाख्यातेषु गम्यत इति ! किञ्च। स्यन्दादिवादिनोऽपि न स्वरूपेण स्यन्दादीनां भावनात्वमाहुः । किन्त्व चोत्पादानुकूलं स्वरूपम् । तस्मा- दस्मदुक्त व भावना यथा पचतीत्यत्रोदनफलोत्पत्त्य नु कूला। तथा यजतौत्यत्र स्वर्गादि फलोत्पत्त्यनुकूला। तस्यां च फलभावनायां प्रत्ययवाच्यायामकपदोपात्तखेन प्रत्यासन त्वात् प्रत्यर्थः करणम् । न तु ट्रयादि। तस्य पदान्त रोपात्तत्वेन विप्रकष्टत्वात् । साध्यरूपोऽपि प्रत्यर्थ: खसाधन निष्पादित: सन्छनोति फलं साधयितुम् । द्रया. दीनां तु प्रवत्वर्योत् गदनेन दृष्ट एवोपकारः । निष्पादि तेन साधुवायेन यागादिकरणे न खर्गादिकलौत्- पत्ती सत्यां येय मनुकूलच्यापारामाकृतिशब्दाभिधेया फलोत्- पादन सेयं यज्यादिधातूनामन्यतमेन केनापि नाभि- धीयते । सर्वधात्वर्थानुयायित्वात् । अतो न भावनायाः प्रक्लत्यर्थत्वमाश जितु शक्यम् । अस्त तहि धावर्थ सामान्य- मेव भावनेति चेत् । न । प्रति धात्वयं विल व एरूप- द्रया दि.

·5 जैमिनीयन्यायमालाविस्तरै पा.अधि.१ अन्यच सम्पाद्य त्वात्। अन्य हि पाकस्यौदन प्रत्यानुकूल्यम् चलनस्य मंयोगविभागी प्रति। अन्यथा फलविभागानुप- पत्तेः । भिन्नासु भावनाव्यक्तिषु भावनात्वमामान्यमनु- वर्ततां नाम। नैतावता प्रत्यर्थ मामान्य तद्भवति । तस्माद विशेषरूपात् सामान्यरूपाच यज्यादिधातुवाच्या दन्च वाख्यात प्रत्ययवाच्या भावना। तथा सति यजेतेत्य- बाख्यातस्य भावयेदित्यर्थो भवति । तत्र किं भावयेत् केन भावयेत् कशं भावयेदित्याकाङ्गायां स्वर्ग भावयेद यागन भाववेदग्नप्रवाधान प्रयाजावधातादिभिरुपकार भावयेदित्येवं भाव्यकरणे तिकतंत्र्यतासमर्पणे नाकामापूरणात् प्रकरगाम्नान: सकलः शब्दसन्दर्भो भावनाबाचिन आख्या- तस्यैव प्रपञ्चः । भान्यायंशत्रयवती से यमर्थ भावनेत्य च्यते । सा सर्वापि शब्दभावना या भाया। विधायको लिङ्गादिः करणम् । अथवादसम्पादिता स्तुतिरितिकर्तव्यता। सेय शब्दभावना लिङ्गादिभिरेव गम्यते । अर्थभावना सवै- राख्यात प्रत्ययैर्गम्यत इत्व तम्। तस्याञ्चार्थभावनायां स्वर्गस्य भाव्यत्व कमियोगाद वगम्यते । करावं तीवाश्रुत्या। तथा च श्रूयते। दर्श पूर्ण मासाभ्यां म्वग कामो यजेत । चित्रया बजत पशुकाम इति । तच करण- त्वमपूर्व कल्पनामन्तरेण न सम्भवतीत्य मिधास्यते । दाख्यात प्रत्ययान्ताद भावार्थपदादपूर्व गम्यते । चिन्ताप्रयो जनन्तु । पूर्वपक्षे द्रव्याद्यपचारे प्रतिनिध्यभावः । सिद्धान्ते तु तत्सद्भाव इति । हितीयाधिकरणमारचयति । अपूर्व सदसद्भावसंशये सति नास्ति तत् । प्रक्लत्वर्थस्य तस्मा.

·पा०१अधि.३ हितीयोऽध्यायः । मानाभावात् फल यागात् सिध्ये च्छास्त्र प्रमाणातः ॥ क्षणिकस्य विनष्टस्य स्वर्ग हेतुत्वकल्पनम् विरुद्ध मान्तरेणातः श्रेयोऽपूर्वस्य कल्यनम् ॥ ८ ॥ अवान्तरव्यापृतिवा शक्तिर्वा यागजीच्यते । अपूर्वमिति तद्भेदः प्रक्रियातोऽवगम्यताम् ॥ ८ ॥ पूर्वाधिकरणे वर्णकाभ्यां वर्णकाभ्यां यदिदमुक्तमपूर्वस्यै कमेक पद प्रत्यायक तच यजेतेयाख्यातान्तर्भावार्थपदमिति तद नुपपन्नम्। अपूर्व सद्भावे मानाभावात् । यजेते त्याभ्यां प्रकृतिप्रत्ययाभ्यां कर णभावनयोरभिधानात् । अपूर्वीभावे कालान्तरभाविखगसाधनत्व विनम्वरस्य यागस्यानुपपन्न- मिति चेत् । न । शास्त्र प्रामाण्येन तदुपपत्ते रिति प्राप्त ब्रूमः । दर्शपूर्ण मासाभ्यामिति ढतीया श्रुत्या तावद्यागस्य स्वर्ग साधनत्वं प्रमितम् । तद्यथोपपद्ये त तथावश्यं भव- तापि कल्पनीयम् । तत्र किं यावत्फल यागल्यावस्थान कल्पाते। किंवा विनष्टस्यापि वर्गोत्पादनम् । नाद्यः । याग क्षणिक त्वस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात् । न द्वितीयः । मृतयोर्द- म्पत्योः पुत्त्रोत्पत्त्य दर्शनात् । अतो मानान्तरविरुद्धाभव. दीयक चनादस्मदीयमविरुद्धमपूर्वक ल्यन ज्यायः । कल्पिते- ऽप्यपूर्वे तस्यैव स्वर्गसाधनवाद यागस्य वर्गसाधनत्वश्रुति- विरुध्येतेति चेत् । न। यागावान्तरव्यापारोऽपूर्वमित्यङ्गी- कारात् । न ह्य धमननिपतनयोरवान्तरव्यापारयोः सत्त्वे कुठारस्य साधनत्वमपैति । यदि व्यापारवतो यागस्य नारी व्यापारो न तिष्ठेत्। तहियागजन्या काचिच्छतिरपूर्वमन्तु। प्रतिव्यवधानेऽपि यागस्य साधनत्वमविरुदम् । औषणपन्यव 8 ·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे पा० अधि०२ - हितेऽप्यग्नौ दाहकवाङ्गीकाराद् यथाङ्गारजन्यमीणा शान्त ष्वप्यङ्गारेषु जलेऽनुवर्तते । तथा यागजन्यमपूर्व नष्टे- ऽपि याग कर्तव्यात्मन्यनुवर्तताम् । तस्मादस्त्यपूर्वम् । तहियेषस्तु सम्प्रदायसिहयागप्रक्रिययावगन्तव्यः । तथा हि प्रक्रिया पूर्वाचायरित्य दर्शिता। प्रथमं तावत् फलवाक्ये न कर्मणः फलसाधनता बोध्यते । यागेन स्वर्ग कुयादिति । कथं विनश्वरेण फलं कर्त्तव्यमित्यपेक्षायामपूर्व कत्ले त्य- यते। कथम पूर्व क्रियत इत्वपेक्षायां यागानुष्ठानप्रका- रेणेति। तचापूर्व दर्श पूर्ण मासयोरनेकविधम् । फलापूर्व समुदायापूर्वमुत्पत्त्यपूर्वमङ्गापूर्वञ्चेति। येन स्वग प्रारभ्यते तत् फलापुर्वम् । अमावास्यायां त्रयाणां यागानामेक: समुदायः। पौर्णमास्यामपरः। तवाभिन्न कालवति नोः संहत्य फलापुर्वारम्भायोगात्तदारम्भाय समुदाय हयजन्य- मपूर्वयं कल्पनीयम् । तयोरे कैकस्यारम्भाये के कसमुदाय- वर्तिनां बयाणां बागानां भिन्न क्षणवर्तित्वेन संघातापत्त्यभावाद्यागत्रयजन्यानि वीण्य त्पत्त्यपूर्वाणि कल्पनीयानि। तेषाञ्चाङ्गोपकारमन्तरेणानिष्पत्तरङ्गानां चाने कक्षणवर्त्तिनां संघातासम्भवादनापूर्वाणि कल्पनी- यानि। तत्र त्वयं विभागः । सन्निपत्योपकारकाण्यवघा. मादीनि ट्रव्य देवतासंस्कारहारेण यागस्वरूपस्यैवातिश- याधानेन सदुत्पत्त्यपूर्वनिष्पत्ती व्याप्रियन्ते । तद्वारेण फलापूर्व पारादुपकारकाणि तु प्रयाजादीन्य त् पत्त्यपूर्वेभ्यः फलापूर्वनिष्पत्ती साक्षादेव व्याप्रियन्ते । एवं प्रकार दे सत्यपि सर्वाण्यङ्गान्यपूर्वनिष्पत्तावनु ग्राहकाणौत्ये करूपेणेतो .

·मा.१अधि०३ हितीयोऽध्यायः। भावेन स्वीक्रियन्ते। अनयैव दिशा सर्वनापूर्व प्रक्रिया वगन्तव्या। . प्रत्र गुरुमतमाह । यागक्रिया सूक्ष्मरूपा परमाखात्मसंश्रिता। यावत् फलं नियोगाय नापूर्वमिति चेन्न तत् ॥ १ ॥ मानहीनं क्रियासौक्ष्म नियोगस्त लिङादिना । अभिधेयः पृथग्यागादपूर्व कार्य मस्त्यतः ॥ ११ ॥ गुरुणा यनियोगाख्यमपूर्वमभिप्रेयते तन्नास्ति । कुतः । अन्तरेणैव तदपूर्व फलनिष्पत्तेः । न च यागनाशात् कथं फलसिद्धिरिति वाच्यम् । न हि यागक्रिया सर्वात्मना नश्यति। किन्तु सूक्ष्मरूपत्वे नादृश्या सती स्वर्गदेहारम्भके घु यागसम्बन्धिद्रव्यगतपरमाणुषु यागकत्तात्मनि वावस्थाय फलमारभत इति पूर्वपक्षः । नैतद्युक्तम् । उत्तोऽथ प्रमाणा- भावात् । न च नियोगेऽपि मानाभावः शनीयः । वैदिकलिङादीनां तदभिधायकत्वात् । ततो धात्वर्थाति. रित कालान्तरमाविकाम्यफ नसाधनमपूर्व मस्ति । हतीयाधिकरणमारयति । अवघातादिनापूर्वमुत्पाद्यं विद्यते न वा । यजत्यादिवदत्येव वाक्य वेयर्थ्य मन्यथा ॥ १२ ॥ दृष्टे तुषविमोके तु नापूर्व द्रव्यतन्त्रतः । स्याद्यजत्यादिवैषम्य' नियमापूर्वक्वदचः ॥ १३ ॥ दर्श पूर्णमासयोः श्रूयते । ब्रीहीनवहन्ति । लान् पिनष्टोति | तनावघातपेषणे अपूर्वजनके। विहित- धात्वर्थत्वाद् यजत्यादिधात्वर्थवत् । विपक्षे विधिवाक्य वैव- तण्ड ·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरै पा.अधि०४ क्रियाया युतीम् । ध्यरूपी बाधकस्तोऽवगन्तव्यः । तुषविमोकचूर्णत्वयो- हष्टप्रयोजनयोलॊकसिद्धवे न तादर्थे ऽवघातपेषणयोर्विधि- यंर्थ: स्यात् । तस्मादस्त्यपूर्वमिति प्राप्त ब्रूमः। दृष्टफले सम्भवत्यपूर्व न कल्पनीयम् । यजत्यादिदृष्टान्तस्तु विषमः । तन हि क्रियाप्राधान्ये न द्रव्यपारतन्वयाभावादपूर्वसाधनत्व इह तु व्रीहोनिति कर्मकारकविभक्त्या वीहीणामोप्सिततमले न प्राधान्यावगमाद ट्रव्यपरतन्त्रोऽव घाती ट्रय एवातिशयं कुर्यात् । न त्वपूर्व जनयति न च विधिय र्यम्। नखनिमें दादिना तुषविमोकम भावेऽप्य वघातेनैवासी कर्तव्य इति यो नियमस्तस्य नियमस्यापूर्व: हेतुत्वेन विधेयत्वात् । तस्मानास्त्य धातादिजन्य म पूर्वम् । अत्र गुरुमतसाह । धितौथा सक्त वदला नियागेऽन्वीयतां क्रिया। साक्षादिति न मन्तव्य दृष्ट स्यानोपपत्तितः ॥ १४ ॥ सत होतीत्यत्र द्यप्राधान्य परित्यज्य हितीयाया भङ्ग कृत्वा क्रियाप्राधान्याय सक्त, भिर्जुहोतीति तौयात्वेन विपरिणामी वक्ष्यते । तथा व्रीहिभिरवहन्तीति विपरि- णामेन प्रधान भूता क्रिया द्रव्यव्यवधानमन्तरेण साक्षादेव नियोगेऽन्वेविति चेत् । मैवम् । वैषम्यात्। तत्र होमेन सक्त षु संस्कारो न सम्भवति । भस्मीभूतानामन्यत्र विनि- योगासम्भवात् । इत्यभिप्रेत्य संस्कारकर्मत्व परित्यक्तम् । इह दृष्टस्तुषविमोकसंस्कार उपपद्यते वितुषाणां तेषां पुरोडाशे विनियोगसम्भवात् । चतुर्थाधिकरणमारच यति । .

·पा.१अधि.४ द्वितीयोऽध्यायः। ६१ : संमार्टि सुच इत्यत्र किं प्रधानाख्य कर्मता। गुण कमलमथवा दृष्टाभावेऽवधातवत् ॥ १५ ॥ गुगा त्वं न हि सम्भाव्य प्राधान्य तु प्रयाजवत् । अदृष्ट कल्पनेनापि गुणत्वं स्याद् द्वितीयया ॥ १६ ॥ दर्शपूर्ण मासयोजु बादौनां दर्भे : सम्मार्जनमाम्नायते । स चसंमार्टीति । तत्र संमार्जन प्रधानकर्म। कुतः । गुणकर्मलक्षणरहितत्वात् प्रधान कर्मलक्षणयुक्तत्वाच्च। सूत्र- कारो हि कर्मणां राशिदयं प्रतिज्ञाय तयोर्लक्षणं पृथक् सूत्रयामास । तानि इधं गुणप्रधानम तानि । यैस्तु द्रव्य चिकीर्थ ते गुणस्तत्र प्रतीवेत । तस्य द्रव्य प्रधानत्वात् । यैस्तु ट्रव्यं न चिकीर्थ ते तानि प्रधान तानि । ट्रयस्य गुणभ.त- त्वादिति। यैः कर्मभिद्य मुत्पादयितु संस्कत्तु वेष्यते नेषु कर्मसु गुणत्वम् | कुतः। तस्य कर्मणो द्रव्यप्रधानत्वात् । द्रव्यं प्रधानमस्येति बहुव्रीहिः । यूपं तक्षत्याहवनौयमादधा. तीत्यादौ वू पाहवनौयादिद्रव्यमुत्पादयितुमिष्यते । ब्रीहो. नवहन्ति तण्ड लान् पिनष्टोत्यादी बीह्यादिद्रव्यं संस्कर्त- मिष्टम् । प्रयाजादिषूक्तवैपरीत्यात् प्रधानकर्मत्वम् । एवं सत्यवधातेन यथा वीहीणां तुषविमोको दृष्टः संस्कारः। तथा संमार्जनेन जुह्वादिषु कञ्चिदतिशयं अतोऽवधातवह णकर्मत्वाभावात् प्रयाजादिवत् क मंत्वमिति प्राप्त ब्रमः । सुच इति हितोया कर्मकार के विहिता । कर्मत्वं चेप्सिततमत्वे सति भवति । कत्तुं रीमि ततमं कर्मति कर्मसंज्ञाविधानात् । क्रतुसाधनत्वेन च सु वां युक्ता मौप्सिततमत्वम् । अतः प्रधानभूताः सुचः। न पश्यामः॥ प्रधान- ·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे ण.वि.५ तु तया सति संमार्जनक्रिवाया गुणकर्मत्वमघातवद्भविष्यति । यदि खुनु दृष्टोऽतिशयो न स्यात् । ता पूर्व कल प. नीयम् । पञ्चमाधिकरणमारचयति । प्रउगं शंसतीत्यादी गुण तोत प्रधानता । दृष्टा देवस्मृतिस्तेन गुणता स्तोत्र शस्त्रयोः ॥ १० ॥ मृत्यथत्वे स्तौति गं स्योर्धात्वोः श्रौतार्थबाधनम् । तेनाष्टमुपेत्यापि प्राधान्य श्रुतये मतम् ॥ १८ ॥ ज्योतिष्टोमे शूयते । प्रउग शंसति । निकेवल्य शंसति । प्राज्य: : स्तुवते । पृष्ठ: स्तुवत इति । प्रउगनिष्क वल्य शब्दो शस्त्रविशेषनामनो। आज्य पृष्ठशब्दो व्याख्याती। अप्रगौतमन्त्र माध्या स्तुतिः शस्त्र म् । प्रगौतमन्त्र माध्या स्तुतिः स्तोत्रम्। तयोः स्तुत शस्त्रयोगुणकर्मत्वं युक्तम् । कुतः । तुषविमोकवदृष्टाथे लाभात् । पममानेषु मन्त्र ष्वनुस्मर- गेन देवता संस्कृियत इति प्राप्ते ब्रूमः। स्तोतव्याया देवतायाः स्ताव कैर्गुणैः सम्बन्धकीर्तनं स्तौतिशंसतिधावी. वांच्योऽर्थः । यदि मन्तवाक्यानि गुण सम्बन्धाभिधान- पराणि । तदा धात्वोर्मु ख्यार्थलाभाच्छ तिरनुग्रहीता भविथति। यदा तु गुणहारेगानुस्मरणीय देवतास्वरूप. प्रकाशन पराणि मन्त्रवाक्यानि स्य:। तदा धात्वोमुख्या लोके हि देवदत्तश्चतुर्वेदाभिन्न इत्य तो स्तुतिः प्रतीयते । तस्य वाक्यस्य गुणसम्बन्धपरत्वात् । यदा तु देवदत्त स्वरूपपरता यश्चतुर्वेदी तमानयेत्यादौ तत्र न स्तुतिप्रतीतिः । तस्य चतुर्वेदसम्बन्धबारेण देवदत्त ों न स्यात् ।

·पा०१अधि०६ हितीयोऽध्यायः। ८३ ततसा. 1 स्वरूपोपलक्षणपरत्वेन गुणसम्बन्धपरत्वाभावात् । ज्य देवं प्रकाशयेत् । पृष्ठे दैवं प्रकाशयेदिखेवं विध्यर्थ. पर्यवसानाहावामुख्यार्थो बाध्ये त । तती धातुश्रुतिमबाधित स्तोत्नशस्त्रयोः प्रधानकर्मत्वमभ्य पतव्यम् । तत्र दृष्टं प्रयोजन नास्तीति चेत् 1 ततोऽपूर्वमस्तु । षष्ठाधिकरणमारचर्यात । वेदांश्च याभिर्यजत इत्याख्यातं तु मन्त्रगम् । विधायकं न वान्य न समत्वात् तद्विधायकम् । १८ । यच्छब्दादेः चीणशक्तिन विधिस्त्रिविधं ततः । आख्यातमभिधानञ्च प्रधान गुण कर्मणी २० । , अयं मन्त्र पाम्नायते । देवांश्च याभियं नत ददाति च ज्योगित्ताभिः सचते गोपतिः सहति। अयमर्थः । गोपतिर्यजमानो याभिर्गोभिर्देवान् यजते याच गा ब्राह्मा- पोभ्यो ददाति चिरमिव ताभिः सह परलोकऽवतिष्ठत इति । तत्र यथा ब्राह्मणगतमाख्यातपदं प्रधानगुणकर्म- णोरन्यतरस्य विधायकम् । तथा मन्त्रगतमपीति चैत् । मैवम् । यच्छब्दादिना विधिश्य : वीणत्वात्। सति हि यच्छब्द तस्य वाक्यस्यानुवादकत्व प्रतीयते । न त विधायकत्वम् । यच्छब्दादेरित्यादिशब्द नोत्तमपुरुषामन्त्र- गादयः । बहिर्देवसदनं दामीत्युत्तमः पुरुषः । अग्नीदनौन् विहरेत्यामन्त्रणम् । एवं ब्राह्मणेऽपि यस्योभयं हविराति- माछेदित्युदाहरणीयम् : तस्मादाखवातस्य प्रधानकर्मविधा यकत्व गुणकर्मविधायकत्वं चेत्येवं हावेव प्रकारौ न भवतः । किंवभिधायकत्वमित्यम्यस्ति वतीयः प्रकारः । ततो न मन्वः गताखातस्य विधायकत्वम् ।

·८४ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे पा०१अधि०७ येति । सप्तमाधिकरणमारचयति । अहे बुनिय मन्वं म इति मन्वम्य लक्षणम | नास्त्यस्ति वास्य नास्त्येतदव्याप्तादेरवारणात् ॥ २१ ॥ यानिकानां समाखयानं लक्षणं दोषवर्जितम् । तेऽनुष्ठानस्मारकादी मन्त्रशब्दं प्रयुञ्जते ॥ २२ ॥ आधान इदमानायते । अहे बुध्धिय मन्त्र मे गोपा- तत्र मन्त्रस्य लक्षणं नास्ति । अव्याप्तातिव्यास्यो- वारयितुमशक्यत्वात् । विहितार्थाभिधायको मन्त्र इत्यतो वसन्ताय कपिजलानालभत इत्यस्य मन्त्रस्य विधिरूपत्वा- दव्याप्तिः । मननहे तुमन्त्र इत्युक्त ब्राह्मणेऽति व्याप्तिः । एवमसि पदान्तो मन्त्र उत्तमपुरुषान्तो मन्त्र इत्यादिलक्ष- णानां परस्परमव्याप्तिरिति चेत् । मैवम्। याजिकसमा- ख्यानस्य निर्दोषलक्षणत्वात् । तच्च समाखबानमनुष्ठानस्मार- कादीनां मन्त्रत्वं गमयति । एक प्रथखेत्यादयोऽनुष्ठान- अग्निमीले पुरोहितमित्यादयः स्तुतिरूपाः । इषे व त्यादयस्वान्ताः । अग्न आ याहि वीतय इत्यादय आमन्त्रणोपताः। अग्नीदग्नीन् विहरेत्यादयः प्रेषरूपाः । अध:खिदासीदुपरिखिदासीदित्यादयो विचाररूपाः । अम्बे अम्बिकेऽम्बालिके न मा नयति करनेत्यादयः परिदेवन- रूपाः । पृच्छामि वा परमन्तं पृथिव्या इत्यादयः प्ररूपाः। बेदिमाहुः परमन्तं पृथिव्या इत्यादय उत्तररूपाः । एव- मन्यदप्युदाहार्यम्। ईदृशेष्वत्यन्तविजातीयेष समाखबान- मन्तरेण नान्यः कश्चिदनुगतो धर्मोऽस्ति यस्य लक्षणत्वसुचेता लक्षणस्योपयोगच पूर्वाचार्यों दर्शितः। षयोऽपि पदार्थाना स्मारकाः।

·मा०१प्रधि०८ द्वितीयोऽध्यायः। नान्वं यान्ति पृथक्तयः। लक्षणेन तु सिद्धानामन्न बान्ति विपश्चित इति । तस्मादभियुक्तानां मन्त्रोऽयमिति समा ख्यानं लक्षणम् । अष्टमाधिकरणमारचयति । नास्त्येतद्ब्राह्मणेत्यत्र लक्षणं विद्यतेऽथवा । नास्तीयन्तो वेदभागा इति लप्रभावतः ॥ २३ ॥ मन्त्रश्च ब्राह्मणं चेति हौ भागौ तेन मन्ततः । अन्यब्राह्मणमित्येतद् भवेद ब्राह्मणलक्षणम् ॥ २४ ॥ चातुर्मास्य विदमानायते । एतद्ब्राह्मणान्ये व हवौंपीति । तत्र ब्राह्मणस्य लक्षणं नास्ति । कुतः । वेद. भागानामियत्तानवधारणेन ब्राह्मणभारी वन्यभागेषु च लक्षणस्याव्याप्तप्रतिवास्योः शोधयितुमशक्यत्वात् । पूर्वो तो मन्त्रभाग एकः भागान्तराणि च कानिचित् पूर्वेरुदाहतु संग्रहीतानि । हेतु निर्वचन निन्दा प्रशंसा संशयो विधिः । परक्रिया पुराकल्यो व्यवधारणकल्प नेति । तेन ह्यन्त्र क्रियत इति हेतुः। तद्दनो दधित्वमिति निर्वचनम् । अमेध्या वै माषा इति निन्दा । वायु क्षेपिठे ति प्रशंसा । तद् व्यचिकित्सज्ज हवानि मा होमिति सशयः । यजमानेन संमितौडम्बरी भवतीति विधिः । माषानेव महा पचतेति परबतिः । पुरा ब्राहाणा अभैषुरिति पुराकल्पः । यावतोऽखान् प्रतिगृह्नीयात् तावतो वारुणांश्चतुष्क पालान् निपेदिति विशेषावधारणकल्पना। एवमन्यदप्युदान हार्यम् । न च हेलादौनामन्यतमब्राह्मणमिति लक्षणम् । मन्ने वपि हेवादिसद्भावात् । तथा हि। इन्दवो वा- ·३ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे पा.१अधि०८ बञ्जन यजा चेत् । तस्मा. मुशन्ति हीति हेतुः । उदानिषुर्महीरिति तस्मादुदक मुचत इति निर्वचनम्। मोघमन्नं विन्दते अप्रचेता इति निन्दा। अग्निमूर्धा दिवः ककुदिति प्रशंसा । अधःखिदा. मोटुपरिविदासीदिति संशयः । कपिजलानालभत इति विधिः। सहस्रमयुता दददिति परवतिः । मयजन्त देवा इति पुराकलपः। इतिकरणबहुलं ब्राह्मण- मिति चेत्। न। इत्यदा इत्य यजया इत्यपच इति ब्राह्मणो गायेदित्यस्मिन् ब्राह्मणेन गातव्य मन्त्र तिव्याप्त: । हत्यनेन वाक्य नोपनिबद्ध ब्राह्मण मिति चेत् । न । राजा चिद्यं भगं भक्षीत्याह। यो वा रक्षाः शुचिरस्मोत्याहेत्य- नयोमन्त्रयोरतिव्याप्त:। आख्यायिकारूपं ब्राह्मणमिति न। यमय मौसंवादसूतादावतिव्याप्त: । बास्ति ब्राह्मणलक्षण मिति प्राप्ते ब्रूमः । मन्त्रबाझगात पौ हावेव वेदभागावित्वङ्गीकारान्मन्त्र लक्षणस्य पूर्वमभिहित- बादवशिष्टो वेदभागो ब्राह्मणमित्येताक्षणं भवतीति । नवमाधिकरणमारचयति। जहप्रवरनाम्नां किं मन्चतास्त्यथवा न हि। मन्त्रास्तदेकवाक्यत्वान्न तलक्षणवर्जनात् ॥ २५ ॥ अग्नये जुष्टं निर्वपामीत्यस्य मौर्ये चरौ मूयाय जुष्टं निर्वषामीत्येवं पदान्तरप्रक्षेप जहः । अदीक्षिष्टायं ब्राह्मण इत्यस्य मन्त्रस्य शेषत्वेन प्रयोगकाले ब्रामणनामधेयविशेष तदीयं प्रवरं चैवं पठन्ति । असौ देवदत्तोऽमुष्य पुत्रोऽमुष्थ पौत्रोऽमुष्य नप्तामुष्याः पुत्रोऽमुष्था: पौत्री- ऽमुष्था नोति । प्राङ्गिरसवार्हस्पत्यभारहाजगोत्र इति च ।

·पा.१ अधि०१०,११,१२ हितीयोऽध्यायः । एतेषामूहप्रवरनामधेयानां मन्त्र त्वमस्ति । कुतः । मन्ले ग सहकवाक्यत्वावगमादिति चेत् । मैवम् । याज्ञिकप्रसि- हिरूपस्य मन्त्रलक्षणस्योहादिष्वभावात् । न ह्यध्य तार महादीन्मन्त्र काण्डे ऽधीयते । तस्मान्नास्ति मन्त्रत्वम् । दशमै कादशहादशाधिकरणमारचयति । न सामयजुषां लक्ष्म साकयादिति शक्तेि । पादश्च गीति: प्रश्लिष्ट पाठ इत्यस्त्यसंकरः ॥ २६ ॥ इमाम्नायते। अहे बुनिय मन्त्रं मे गोपाय यमृषय- नविदा विदुः । ऋचः सामानि यजंघीति त्रीन् वेदान् विदन्तीति त्रिविदः । त्रिविदां सम्बन्धिनोऽध्ये तारस्वैविदाः । ते च यं मन्त्र भाग मृगादिरूपेण विविधमाहुस्तं गोपा- येति योजना। तत्र त्रिविधानामुक्सामयजुषां व्यवस्थित लक्षणं नास्ति। कुतः । सार्यस्य दुष्परिहरत्वात् । अध्यापकप्रसिद्ध छ ग्वेदादिषु पठितो मन्त्र इति हि लक्षणं वक्तव्यम् । तच्च संकीर्ण म् । देवो वः सवितोत् पुनावच्छि ट्रेण पवित्रेण वसोः सूर्यस्य रश्मिभिरित्ययं मन्त्रो यजु- वैदे संप्रतिपन्न यजषां मध्ये पठितः । न च तस्य यजुष्ट- मस्ति । तब्राह्मणे सावित्राचैत्य सेन सावित्राचैत्य त्वेन व्यवहतत्वात् । एतत् साम गायनास्त इति प्रतिज्ञाय किञ्चित् साम यजु वैदे गीतम्। अक्षितमस्य च्य तमसि प्राणसंगितमसीति बौणि यजूषि सामवेदे समानातानि। तथा गौयमानस्य साम्न प्राश्रयभूता ऋच: सामवेदे समानायन्ते । नास्ति लक्षणमिति चेत् । न । पादादौनामसंकीण लक्षण- त्वात्। पादबन्धेनार्थ बन्धेन चोपेता वृत्तबहा मन्त्रा ऋचः ।

·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे पा.१अधि.१४
गीतिरूपा मन्त्राः सामानि । वृत्तगीतिवर्जितत्वेन प्रमिष्ट-
पठिता मन्त्रा यजूषोत्य को न कापि सङ्करः ।
त्रयोदशाधिकरणमारचयति ।
प्रोक्षणीरासादयेति निगदस्त्रिविधाबहिः ।
यजुर्वोच्च स्त्वधर्मस्य भेदादस्य चतुर्थता ॥ २७ ॥
परप्रत्यायनार्थ त्वादुच्च स्त्वं यजुरेव सः ।
तलक्षणेन युक्तत्वात् वैविध्यमिति सुस्थितम् ॥ २८ ॥
प्रोक्षणीरासादयेम बहिरुपसादय । अग्नीदग्नीन्
विहर। बहिः स्तृणोहि। इन्द्र आगच्छ । हरिव
आगच्छत्यादयो निगदा पानाताः। परसम्बोधनार्था
मन्त्रा निगदाः । एते च पूर्वोक्त भ्य ऋग्यजुःसामम्यो
वहिभूताश्चतुर्थप्रकाराः।
कुतः ।
पादगील्योऋ कसाम-
लक्षणयोरभावात् । प्रश्लिष्टपाठस्य यजुर्लक्षणस्य सत्त्वेऽपि
धर्मभेदेन यजुष्यन्तर्भावानुपपत्तेः। उपांशु यजषोच्च नि गदे-
नेति हि धर्मभेद इति प्राप्त ब्रूमः। वहिर्ब्राह्मणा भोज्यन्तां
परिवाजकास्वन्तरित्यत्र सत्य व परिव्राजकानां ब्राह्मण्ये
पूजानिमित्तो विशेषो यथा। तथा निगदानां यजल क्षणो-
पेतत्वेन यजुषामेव सतां परप्रत्यायननिमित्त उच्च स्त्वधर्मः।
ततो मन्त्राणां वैविध्य सुस्थितम् ।
चतुर्दशाधिकरणमारच यति ।
देवस्य त्वे ति वाक्यस्य भिन्नत्वमथवै कता।
ऐक्यप्रयोजकस्यान दुर्बोधले न भिवता ॥ २४ ॥
विभागे सति साकाङ्गस्यैकार्थत्व प्रयोजकम् ।
तस्माद वाक्य क्यमेतेन यजुरन्तोऽवधार्यते ॥ ३० ॥

·पा.१अधि १४ हितीथोऽध्यायः। वाक्यले दर्श पूर्णमासयोराम्बायते । देवस्य बा सवितुः प्रसदे विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामग्नये जुष्टं मिर्वपामीति । तब वाक्यानि भिन्नानि भवितुमर्हन्ति । कुतः । एकल नियामकस्य दुर्बोधत्वात् । अर्थैक्य वाक्य को प्रयोजक स्यादिति चेत् । न । एकस्मिन् पदेऽतिव्याप्ते: । पदसमूहस्य समूहानामन बहना सम्भवाद वाक्यभेदः स्यादिति चेत् । मैवम् । यहिभागे साकाश्मविभागे चैकाध सदेकं वाक्य मिति प्रयोज कस्य बोह. शक्यत्वाहिभागे साकावमित्य तिव्याप्ति: स्यात् । योनं ते सदन कणोमि तस्य धारया सुसेव कल्पयामि । तस्मिन् सीदामृते प्रतितिष्ठ बीहोणां सुमन स्यगान इति। अत्र तस्मिन यादिपदसलूहस्य विभागे सति प्रकतवाचितच्छब्दार्थनिर्णयाय पूर्वपदसमूहसाकाशव- मस्ति । अतस्तद्यवच्छे तुम का मित्य यते । न हि तो कार्थत्वमस्ति । पूर्वसमूहस्य सदनकरणमर्थः । उत्तर समूह स्थ पुरोडायप्रतिष्ठापनम् । स्योन समीचीनम् । सुसेव सुष्ठ सेषितुं योग्यम् । मेध सारभूत पुरोडाशेत्यर्थः । अत्र इयाः पदसमूहयोर्वाक्य इयत्वमुभयवादि सिद्धम् । तदेकार्थमिद - नेन व्यावत्यते । एकार्थमित्य तो ऽतिव्याप्तिः स्यात् । भगो बां विभजतु । पूषा वां विभजविल्यमयोविभिन्न मन्त्र सेन संमतयोः पदसमूहयोस्तात्पर्य विषयस्य द्रव्यविभागरूप स्थार्थ स्यैकत्वात् तद्व्यवच्छे तु विभाग साकाइमित्युक्तम् । प्रकृते बग्नये जुष्टमित्यादिसमूहे पृथकलते पूर्वो देवस्य ले ति समूहः साकाको भवति। एकीकृते तु व सस्य क एक

·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरै पा. १अधि०१६
।
निर्वापोऽर्थः। एतेनैकवाक्य त्वनिर्णयेनानियतपरिमाणस्य
यजुषोऽवसान निश्चेतुं शक्यम् ।
पञ्चदशाधिकरणमारचवति ।
इषे त्वादिमन्त्र एको भिन्नो वैकः क्रियापदे ।
असत्यर्थास्मारकत्वादेकादृष्टस्य कल्पनात् ॥ ३१ ॥
छेदने सार्जने चैतौ विनियुक्तौ क्रियापदे ।
अध्याहृते स्मारकत्वान्मन्त्रभेदोऽर्थभेदतः ॥ ३२ ॥
इषे खोजें खेति श्रवते । सोऽयौं पदसमुदाय एको मन्त्रः ।
कुतः। अस्थादृष्टार्थत्व नैकस्यैवादृष्टस्य कल्पने लाघवात् ।
न चोर प्रथख त्यादिमन्त्रवदनुष्ठे याथस्मारकत्व सम्भवति ।
क्रियापदाभावेन तदर्थ प्रतीत्यभावादिति प्राप्त ब्रूमः ।
इषे वेति छिनत्ति। अर्ज व त्यनुमानॊति पलाशशाखाया-
स्छेदनमार्जनयोरेतौ विनियुक्तौ । ततस्तदनुसारेण
छिनझि। अनुमाज मोत्येवं क्रियापदेऽध्यादृते सत्यनुष्ठे या-
स्मारकत्वादर्थभेदेन वाक्यभे दाद यजुर्मन्त्रभेदः ।
माणायाबाय भोः पलाशयाखे! त्वां छिनझि ।
रसाय बलाय वा वामनुमाज मीत्यर्थभेदः। एवमायु-
यन्नेन कल्पताम् । प्राणो यन्जेन कल्पतामित्यादी क्ल छि
सामान्यरूपस्याधस्यैकत्वेऽप्यायुरादिभिभिन्नत्वादर्थभेदवा-
क्यभेदयोः स्पष्टत्वात् कृतोर्वाचयतीति ला, प्तिबहुत्वस्य
चोदितत्वाच्च यजुर्भे दो ट्रष्टव्यः ।
षोड़शाधिकरणमारचयति ।
या ते अग्ने रजेत्यध्याहारो यहानुषञ्जनम् ।
तनूरित्वन्यशेषलादध्याहारोऽत्र लौकिक; ॥३३॥

·पा०१ अधि०१७ द्वितीयोऽध्यायः। ८१ वेदाकाङ्क्षा पूरणीया वेदेनेत्यनुषचनम् अन्य गेषोऽपि वुद्धिस्थो लौकि कस्तु न तादृशः ॥ ३४ ॥ ज्योतिष्टोम उपसहोमेष्व वमाम्बायते या ते अग्न- আমঘা ননু মিয়া না। उग्र वचो अपाबधीत् त्वेषं वचो अपाबधीत् स्वाहा। या ते अग्ने रजाशया। या ते अग्ने हराशयेति। अयमर्थः । अयसा रजतेन हिरण्ये न च निर्मिता अग्न स्तिस्त्र नवः । ताखाद्या येयमुक्ता तनूः सातिशयेन ब्रह्मा । गहरे तीक्ष्ण द्रव्ये लोहेऽवस्थिता। तया तन्वा क्षत्पिपासे उपपातकं वोर- हत्यादिमहापातकं च हतवान सीति । तथा च ब्राह्मणम् । उग्रं वचो अपावधीत्त्वेषं वचो अपावधीत् स्वाहेति । प्रशनायापिपासे ह वा उग्र वचः । एनश्च वैरहत्यं च वघं वच इति । तत्र स्वाहान्तः प्रथमो मन्त्रः संपूर्ण वाक्य- वानिराकानः। द्वितीय रतीययोराकाहां पूरयितुमुचिती लौकिको वाक्य शेषोऽध्याहत्तव्यः । न हि तनूर्षिले त्यादि. भागस्तयोरन्वेतु योग्यः । तस्य प्रथममन्त्र शेषत्वादिति प्राप्त ब्रूमः। वैदिकयोमन्त्रयोराकाहा वैदिकेनैव वाक्यथेषेण पूरणीया। ततस्तनू बर्षिष्ठे त्यादिभाग उत्तरयोमन्त्रयोरनु षज्यते । यद्यप्य सावत्यमन्त्रस्य शेषस्तथापि बुद्धिस्थः संकलप. नीयादध्याहारात् संनिवष्यते । तस्मादनुषङ्गः कत्तं व्यः । सप्तदशाधिकरणमारच यति । नानुषङ्गोऽनुषको वाच्छिदेणे त्यस्य थेषिणी। चित्पतिस्त्वे त्यनाकाद्धावतो नानानुषज्यते ॥ ३५ ॥ करणत्व क्रियापिक्ष क्रिया चैका पुनाविति ।

·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे पा०१अधि०१८ मन्त्र नयेऽतस्सद्वारा सर्वशेषोऽनुषज्यते ॥ ३६ ॥ ज्यातिष्टोमे दीक्षाप्रकरणे पठाते । चित्पतिस्त्वा पुनातु । वाकपतिस्त्वा पुनातु। देवस्त्वा सविता पुनाव च्छिद्रण पवित्रेण वसोः सूर्यस्य रश्मिभिरिति । तत्र हतीयमन्त शेषोऽच्छिद्रणेत्यादिभागः प्रथमहितीयमन्त्रयो- नर्नामुषज्यते । कुतः। निराकासात् । न हि चित्पतिस्त्वा पुनातु । वाक्पतिस्त्वा पुनावित्यनयोः शेषिणोः सम्पूर्ण वाक्य योः काचिच्छषाकाझास्तीति प्राप्त ब्रूमः । भूच्छ षिणोराकाङ्क्षा । तथापि शेषस्याका शास्तीति पवित्रेण रश्मिभिरित्युक्त करणत्वं हि क्रियामपेक्षते । क्रिया च पुनावित्वेषा त्रिष्वपि मन्त्र के का। तया क्रियया संबड शेषः क्रियाहारा हतीयमन्ले निरपेक्षेपि ययान्वति । तथा पूर्वयोरप्य न्वे तुमर्हति। तस्माद स्त्य नुषतः । अष्टादशाधिकरणमारचयति । गच्छतामिति शब्दस्यानुषङ्गोऽस्ति न वोपरि । सं यज्ञपतिरित्यत्र योग्य त्वात् सोऽस्ति पूर्ववत् ॥ ३७॥ तदेकवचनं मध्यमन्त्र जानौत्यनेन हि । नान्वेति तावायेन नोपर्यन्यनुपज्यते ॥ ३८ अग्नीषोमीय पशौ श्रूयते । सं ते प्राणो वातेन गच्छ. ताम् । समझानि यजतः । सं यच्चपतिराभिषेति । मर्थः । भोः पशो! तव प्राणी वातन वाो न वायुना संगच्छताम् । तव हृदयाद्यङ्गानि याविशेषः संयुज्यन्ताम् । यज्ञपतिराशिषा संयुज्यतामिति । तत्व यज्ञपतिरित्य सिय- स्ततौयमन्त्र समित्य पसर्गस्य क्रियापदाकाशत्वात् प्रथम- भय- ·पा.२अधि०१ हितीयोऽध्यायः। জন নামিধি দলনায় অল্পনি- शब्देनान्वेतु योग्यत्वात् पूर्ववद बहिस्थत्वेन संनिहित- वादाकाहासविधियोग्यतासद्भावेन क्रियापदमनुषज्यत इति प्राप्त ब्रमः। मध्यममन्त्र बहुवचनान्तेनाङ्गानीत्य. नेनान्वेतुमयोग्यत्वात्तव्यवायेन बुद्धिसंनिध्यभावानास्त्यनु- षङ्गः। ततो दितीयवतीयमन्त्रयोर्यथोचितं वाक्य शेषोऽ- ध्याहर्तव्यः । इति माधवीये जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे द्वितीयस्या- ध्यायस्य प्रथमः पादः । हितीयपादस्य प्रथमाधिकरणमारयति । ददातियजतोत्यादौ भावनैक्य मुतान्यथा । पाखवातैक्यातदकत्व धातुभेदोऽप्रयोजकः ॥ १ ॥ धातुमेदेन भिन्नत्वमाख्याते शू यते ततः । उत्पत्त्येकानुरतीत्वाद्भिद्यन्ते भावना मिथः ॥ २ ॥ इहकप्रकरणगतान्यपयायधातुनिष्यवान्याख्यातानि यजतिददातिजुहोतीत्यादीन्य दाहरणम्। तानि चैव श्रू यन्ते । सोमेन यजेत । हिरण्यमानेयाय ददाति । दाक्षि. पानि जुहोतीति । तेषु भावनावाचिन आख्यातस्यैकत्वा- द्भावनाया एकल युक्तम् । न च धातुभेदाद्भावनाभेदः । तहाचित्वाभावेन धातोस्तस्यामप्रयोजकत्वादिति प्राप्त ब्रूमः। अस्त्वाख्यातमेव प्रयोजकम् । तच्चाख्यात प्रतिधातु भित्रम्। न हि बहूनां धातूनामुपयें क आखातप्रत्ययः श्रूयते । नापि व्याकरणे धातुसमूहादेक भावनायाः ·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे पा.अधि.२ माख्यातं विहितम् । तत पाख्यातानां बहनामेकैकधातु विशेषानुरक्तावनोत्पन्नानां भावनावाचित्वेन यागदान होमभावना: परस्परं भिद्यन्ते । अन गुरुमतमाह। नियोगैकत्वतः शास्त्रमभित्रमिति चेत्र तत् । धातुभेदाच्छास्त्रभेदे नियोगो भिद्यते बलात् ॥ ३ ॥ कर्मभेदचिन्ता नाध्यायार्थः । किन्तु शास्त्र में द. चिन्तेति गुरोर्मतम् । तत्र यजेत दद्याज्ज हुयादित्येतेषु लिङ्प्रत्ययवाचस्य नियोगस्यैकत्वादातूनां नियोगवाचक- वाभावेनाप्रयोजकत्वादे कनियोगार्थ कृत्स्नं शास्त्रमक- मिति पूर्वपक्षः। प्रतिधातु लिङ्प्रत्ययस्य भिन्नत्वादावा- नुबन्धभेदेन तहिशिष्टे नियोगेऽभेदस्य वारयितुमशक्यतया नियोगानुसारिशास्त्र भित्रमिति राधान्तः । हितीयाधिकरणमारचयति । समिधो यजतोत्यादावेकत्वमुत भिवता । धातुप्रत्यययोरक्यादेकले भिन्नता कुतः ॥ ४ ॥ अभ्यासात् कर्मभेदोऽत्र नामखान विधिणे । विधित्व श्रुतितो भाति संनिधेरनुवादता ॥ ५ ॥ दर्श पूर्णमासयोः श्रूयते । समिधो यजति । तनूनपातं यजति । इड़ो यजति । बहिर्यजति। स्वाहाकार यज- तीति । तत्र पञ्चतत्व: यमाणे यजतिपदे पूर्वोक्तेषु यजतिददातीत्यादिपदेविव धातुभेदो नास्ति येन भावनाभेद प्राशङ्क्येत । तस्मादायातक्यप्रयुक्तं भावनै क्य. मनिवार्यमिति चेत् । मैवम् । यजतिपदाभ्यामेन कर्मभेदाव.

·पा.अधि.२ हितीयोऽध्यायः । तन्न । गमात् । कर्मेकत्वे ऽभ्यासो निरर्थकः स्यात् । अयोध्येत । समिधो यजतीत्यनेन प्रथम श्रुतेन वाक्येन विहित समिका मक बागमुपरितनैश्चतुभिर्यजतिपदैरनद्य तनूनपादादयो देवतारूपा द्रव्यरूपा वा गुणाश्च त्वारी विका पता विधी यन्ते । ततोऽनुवादार्थ त्वानाभ्यासवैयर्यमिति । तनूनपादादिशब्दानां याग नामवेन गुणविधित्वाभावात् । न तावदन देवताविधिः । चतुर्थीतद्धितयोरश्रवणात् । नापि द्रव्यविधिः । हतीयान्तवाभावात् । ततोऽग्नि- होनं जुहोतीत्यादाविव हितौयान्तानां युक्त नामत्वम् । यत् तु चतुर्णामुपरितनानां यजतिपदानामनुवादत्वं तद सत् । तेषां विधायकत्वात् । यथा समिधी यजतीत्यत्र यजति- पदे विधित्व श्रुत्या प्रतीयते । तथान्ये वपि चतुषु पदेषु विधित्व श्रौतम् । अनुवादत्वं तु पुरोवादरूपस्य समिधो यजती त्यस्य सन्निधिनावगम्यते । सन्निधिश्च श्रुतेदुर्बलः । विधिव च पूर्ववाक्य विहितस्य समिनामकस्य यागस्य पुनर्विधानायोगात्तनुनपादादिनामकानि यागान्तराखि विधीयन्ते । नन्वेवं सति संज्ञाभेदात् कर्मभेदः संपद्यते न त्वभ्यासात् । तथा सति वक्ष्यमाणेनाधिकरणेन संकोयत। मैवम् । वैषम्यात् । अथेष ज्योति रित्यस्मिन् वक्ष्यमाणोदा: हरणे यागावगमात् प्रागेव संज्ञात्वावगमात् संज्ञाया: कर्मभेदहेतुत्वम् । इह तु विधायकैर्यजतिपदैगष्वर- गतेष भेदे चाभ्यासादवगते भिखानां यागानां: समित् संज्ञाया अन्याः संज्ञा अपेक्षिता इति तनूनपादादीनां संत्राव पवादवगम्यते। तस्मादभ्यास एवात्र भेदहेतुः ।

·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे पा.अधि.२ सम्पाद्य त्वात् । अन्यहि पाकस्यौदन प्रत्यानुकूल्यम् चलनस्य संयोगविभागौ प्रति। अन्यथा फलविभागानुप. पत्तेः । भिन्नासु भावनाव्यतिषु भावनात्वसामान्यमनु- वर्ततां नाम । नैतावता प्रत्यर्थसामान्य तद्भवति । तस्माद् विशेषरूपात् सामान्य रूपाज्ञ यज्यादिधातुवाच्या. दन्यवाख्यातप्रत्ययवाच्या भावना। तथा सति यजेतेत्य- बाख्यातस्य भावयेदित्यों भवति । तत्र किं भावयेत् केन भावयेत् कथं भावयेदित्याकादायां स्वर्ग भावयेद् यागेन भाक्येदग्नान्वाधानप्रयाजावधातादिभिरुपकार भाववेदित्येवं भाव्य करणेतिकर्तव्यतासमर्पणेनाकानापूरणात् प्रकरणानात: सकल: शब्दसन्दर्भो भावनावाचिन आख्या- तस्यै र प्रपञ्चः । भाव्याद्यंशत्रयवती सेवमर्थभावनेत्य च्यते । सा सर्वापि शब्दभावना या भाया। विधायको लिङ्गादिः करणम् । अर्थवादसम्पादिता स्तुतिरितिकर्तव्यता। सेय शब्दभावना लिङ्गादिभिरेव गम्यते । अर्थभावना सवै- राख्यात प्रत्ययैर्गम्यत इत्य तम्। तस्याञ्चार्थभावनायां स्वर्गस्य भाव्यत्व कमियोगादवगम्यते । प्रतत्यर्थस्य करणव तीवाश्रुत्या। तथा च श्रूयते । दर्शपूर्ण मासाभ्यां स्वर्ग कामो यजेत । चित्रया यजेत पशुकाम इति । तच्च करण- त्वमपूर्वकल्पनामन्तरेण न सम्भवतीत्यमिधास्यते । दाख्यातप्रत्ययान्ताद् भावार्थपदादपूर्व गम्यते । चिन्ताप्रयो- जनन्तु । पूर्वपक्षे द्रव्याद्यपचारे प्रतिनिध्यभावः । सिद्दान्ते तु तत्सद्भाव इति । द्वितीयाधिकरणमारचयति । अपूर्व सदसद्भावसंशये सति नास्ति तत् । तस्मा.

·पाप्रधिः 4 हितीयोऽध्यायः । रूपवन्तौ नती यागो विधोयेते पृयलयेति । सर्वस्मै वा एतद यजाय यद्यते यद्धमायामालय मिति प्रौवस्य साधारणत्व श्रुतम टेबताया मान्त्रवर्णिकीलमित्य मुन्ने तव्यम। तस्मा- हायत्री पौगामास्थामनये ते वृधन्वती अमावास्यायानिति ! बावन्नी वृधन्वत्वी ची क्रमेण कालयोपेते कमणि विधी. येते ! तनाम्नि हाणि जङ्घन दिल्ये को वाबो मन्तः । त्वं सोमासि सतपतिस्त्वं राजोत हनहत्यपरः । तयोरता- वग्नीषोमो पौर्णमास देवते । एवमनन्तरानातयोधिधातु- श्रुनयामन्चयातादग्नीषोमादमावास्या देवते। प्राभ्यां द्रव्य देवताभ्यां रूपत्वाद्यामान्तरमव विधीयते । षडयागानुवा- दखे तदनुवादेन विधेयान्तरस्य कस्यचिदु दर्शनाहिहहाच्या मनर्थकं स्यात् । न केवलं तदानर्थ क्यम् । किन्तु पौर्णमास्या पौर्णमास्या यजत। अमावास्यायाममावास्यया यजेनेत्येत- टपि यथं स्यात् । न तत् कालविधायकम् । यदाम्नेय इलायत्पत्तिकाक्य रेव तदिधानात् । कर्मान्तरत्वे तु काल विधास्थति। तस्मात् कालरविधिरिति प्राप्त ब्रमः । प्रास्तां तावद् द्रव्यम्। देवता तु विधिसितस्य कर्मान्तरस्य सर्वथा न लभ्यते । वार्वनो धचत्योश्चाज्य. भागदेवताप्रतिपादकत्वात्। होवे मन्त्रकाण्डे सामिल धेनौरावाहननिगदं प्रधानमन्त्रांचाम्नाय प्रयानानन्तर भाविनोराज्यभागयोः क्रमेण वार्वनौ वृधन्व त्यो चानात लिङ्ग चाग्निविषयं सोमविषयच तत्रोपलभ्यते । ततो लिङ्गक्रमायामान्यभागविषयत्वमवगम्यते। यत्तु वात्रो पौर्थमायामित्यादिवाक्यं तलिङ्गक्रमक प्रयोराज्य भागा ·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे पा०२अधि०३ गयोर्मन्त्रयुगलयोः कालहये व्यवस्थामाचष्टे । न तु नूतन- काङ्गतां तयोविदधाति । अतो रूपराहित्याद विद- वाक्यं कर्मान्तरविधायकं न भवति । किं तहिं पूर्वप्रकृत- वाग्ने यादिषु षटषु त्रिकरूपो हौ समुदायावनुवदति । न च कालवाचिभ्यां पौर्णमास्यमावास्यांशब्दाभ्यां यागानु- वादानुपपत्तिः। तत्तत्कालविहितयोगित्रिकयोरुप लक्षितत्वात्। न चानुवादो व्यर्थः । समुदायद्वित्वसिद्दे स्तत्प्रयोजनत्वात् । तत्सिद्दौ च दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वगं. कामी यजेतेत्यस्मिन् फलवाक्ये षड़ यागविवक्षया हिवचननिर्देश उपपद्यते। यदप्य क्त मनुवादपक्षे पौर्णमास्या मित्यादिवाक्यवैयर्थ मिति तदयुक्तम् । कालविधानासम्भवेऽ. प्य कैकस्य विकस्य सहप्रयोगविधानात्। प्राग्ने योपांशु- যালীৰামীয়া না যীশ্বৰীহ্মাৰাৰানান। सहप्रयोगः पौर्णमास्येत्यनेन तीयैकवचनान्तेन विधी- एवमितरत्रापि । ननु विहहाक्यस्य कर्मान्तर- विधायकत्वाभावेऽपि नानुवादकत्वम् । तस्य यागविधा- यकत्वाभ्य पगमात् । प्राग्ने योऽष्टाकपाल इत्यादिवाक्यानि तु विहितयागानुवादेन ट्रव्यदेवतालक्षणविधायकानी चेत् । न । तथा सत्य केन वाक्ये नानेकगुण विध्यसम्भवात् । प्रतिगुणं पृथगविधौ विध्यात्तिः प्रसज्ये त। अाग्ने यादि वाक्यानां विधायकत्वे तु विशिष्टविधित्वाबास्ति विध्या- वृत्तिदोषः । तस्मादाग्ने यादिवाक्यविहितानां विदाक्य- मनुवादकम्। किश्चानुवादत्वमनभ्य पगम्य कर्मान्तर- विधि वदतः प्रयाजादौनामाग्ने यादीनां च गुणप्रधानभावो यते ।

·पा.२अधि०४ द्वितीयोऽध्यायः । t न सिध्येत् । तथा हि समिधो यजति । आधारमाघारयती. त्यादयः कालबोगरहिताः केचिद्विवय पानाताः । यदा. ने योऽष्टाकपालोऽमावास्यायां च पौर्णमास्यां चेत्यादयः कालयुक्ता अपरे। तेषामुभवेषां प्रकृतत्वाद् दर्शपूर्णमासाभ्यां खगकामो यजेतेति वाक्य न सर्वेषां फलसम्बन्धो बोध- नौयः । दर्शपूर्णमासाभ्यामिति विवचनमत्र बहुवचनत्वेन परिणतव्यम् । विहद्वाक्यविहिते हे कर्मान्तरे प्रयाजादय श्राग्न यादयश्चेत्ये तेष हिवासम्भवात् सर्वेषां च फलसम्बन्ध राजसूयगतेष्टिपशुसोमवत्समप्राधान्यात् प्रयाजादीनां गुणभावो न स्यात् । तदभावे चानङ्गत्वात् सौयादिविकृति वाग्ने यादौनामिवातिदेशो न स्यात् । अनुवादप क्षे तु विकयोः कालयोगेन दर्श पूर्णमासशब्दाहत्वात् समुदाय हिवेन हिवचनाहवाचाग्नेयादीनामेव फलसम्बन्ध न प्राधान्यम् । प्रयाजादीनां तु गुमभाव इति न कोऽपि दोषः । तस्माद् विहट्वाक्य मनुवादकम् । चतुर्थाधिकरणमारचयति । उपांशु वाजमित्वे योऽनुवादोऽत्राथवा विधिः । विष्णादिवाक्ये विस्पष्टविधेरस्यानुवादता ॥ ११ ॥ जामित्वोनरन्तराल उपांशुगुणके विधौ । सत्यर्थवादी विषण्वादिस्त पं प्रौवमन्ततः ॥ १२ ॥ इदमानायते । जामि वा एतद्वन्जस्य क्रियते । उदन्वच्चौ पुरोडाशावपांशुयाजमन्तरा यजति । विष्णु रुपांशु यष्टयोऽजामित्वाय । प्रजापतिरूपांशु यष्टव्योऽजामित्वाय । अग्नीषोमाव पांश यष्टयावजामित्वायेति । तब विष्वाद

·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे पा.२ अधि.५
.
वाक्ये षु विहितस्य यागत्यसमुदायस्यानुवाद इति चेत् ।
मैवम् । पाने याग्नीषोमौयपुरोडाशयनैरन्तयुक्तस्य
जामित्वदोषस्य वाक्योपक्रम उपन्यासात् पुरोडाशयो.
रन्तराले किञ्चिद् विधिसितम् । न घन्तरालगुण विशिष्टं
विधेय विष्खादिवाक्येष प्रतीयते । पूर्ववाक्ये तु तत्
प्रतीयत इति विधायक तहाक्यम् । न चान यजतीति
वर्तमानापदेशः शङ्कनीयः । पञ्चमलकारस्थाश्रयणात् ।
अन्तरालकालवदुपांशत्वगुणस्थापि विशेषणत्वात्तद्विशिष्ट-
कर्मण उपांशयाजनामकत्वम्। सत्येवं गुणयविशिष्ट
कर्मण्याद्येन वाक्येन विहिते विष्खादिवाक्यमर्थवादः
स्यात् । न चात्र विहितयागानुवादेन देवताविधिः शङ्क-
नीयः । समाधातव्ये न जामित्वदोषेणोपक्रमादजामित्वेन
समाधानेनोपसंहाराच। जामि वा इत्यादेरजामिलाये-
त्यन्तस्य सर्वस्य महावाक्यस्यैकत्वातीतेः। न खल्खे कस्मिन्
वाक्ये विधेयबाहुल्य सम्भवति । न चार विधित्सित-
स्थोपांशयाजस्य द्रव्याभावः । ध्रौवस्य तद्र्व्यत्वात् । नापि
देवताया प्रभावः । नानाशाखामूपांशुयाजक्रमे पठित-
वैष्णवप्राजापत्याग्नीषोमीवमन्वैविकल्ये न देवतात्रयस्य
प्रतीयमानत्वात्। तस्माद यजतीत्य तबिधायकम् ।
पञ्चमाधिकरणमारचयति ।
अग्निहोत्राघारवाक्यमनुवादोऽथवा विधिः।
अरूपत्वात् तु दध्य वं वाक्ये नोतमनूद्यते ॥ १३ ॥
गुण्यसिद्धौ न दध्यादिगुणो दुष्टा विशिष्टता।
रूप' दध्यादिमन्त्राभ्यामतोऽसौ गुणिनी विधिः ॥१४॥

·पा०२ अधि०६ द्वितीयोऽध्यायः । इमान्बायते । अग्निहोत्रं जुहोति । दना जुहोति । पयसा जुहोतीति च । इदमपरमानायते आधारमाधार- यति । अध्वमाधारयति । ऋजुमाघारयति च । तत्राग्नि- होत्रवाक्य दध्यादिवा क्य विहितस्य कर्मसमुदाय स्यानुवादः । आधारवाक्य चोवोदिवाक्यविहितस्य । न तहाक्य हेयं कर्मविधायकम् । कुतः । द्रव्य देवतालक्षणस्य यागरूप- स्थाभावादिति चेत् । तत्र वक्तव्यम् । किं दध्यादिवाक्ये न गुणमान विधीयते किंवा गुणविशिष्ट कर्म । नाद्यः। अग्नि- होत्रादिवाक्यस्य वन्मते कर्मविधायकवाभावेन गुणिनः कस्यचिदसिद्धी गुण्यनुवादपुरःसरस्व गुणमानविधानस्यासन्ध- वात् । हितीये विधिगौरवं स्यात् । तच्च सत्यां गतावयुताम् । अतोऽग्निहोत्रादिवाक्य कर्मविधायकम् । तत्र द्रव्य दध्यादिवाक्य लभ्यते । देवता तु मान्त्रवर्णिकी। प्राधारे- ऽप्येव ट्रव्यटेवते उन्नतव्य । षेष्ठाधिकरणमारचयति । यजत्यालभती एतावनुवादी विधी उत । ग्रहात्यवद्यतीत्याभ्यां विहितेऽर्थेऽनुवादिनौ ॥ १५ ॥ नानुवादोऽपुरोवादे यज्यालयोस्तो विधिः । ग्रहणे सोमसंस्कारोऽवदाने पशुसंस्क्रिया ॥ १६ ॥ सोमेनं यजेतेति श्रूयते । ततेन्द्रवायव ग्रहाति ! मैत्रावरुणं ग्रहातीत्यादीन्यपि श्रुतानि । एवमग्नीषोमीय पशुमालभेतेति श्रूयते । तत्र हृदयस्याग्रेऽवद्यति । जिह्वाया अथ वक्षस इत्यादीन्यपि श्रुतानि । तन्द्रवायवा- दिवाक्य र्यागा विधीयन्ते । इन्द्रवायादिप्रातिपदिकै. प्रथ

·जमिनीय न्यायमालाविस्तरै वा अधि
८
देवतानां सहितेन सोमरसव्यस्य च प्रतीवमानसात ।
एतेषां ग्रहणवाक्यविहितानां यागानां समुदायः सोमेन
यजेतेत्यनेनानूद्यते ।
तथावदानवाक्येषु हृदयादिद्रव्य
श्रुतम् । अतो द्रव्यविशिष्टा यागास्तव विधौवन्त । तदनु-
बादेन पखालम्भवाक्ये ऽग्नीषोमरूपा देवता विधीयते।
तस्मादवदानवाक्यविहितानां यागानां समुदाय: पशमा-
लभेतेत्यनेनानूद्यत इति प्राप्त ब्रूमः । सति हि पुरोवादे -
नुवादो भवति । न चात्र पुरोवादोऽस्ति । सोमेन यजेते-
त्यनेन प्रतीयस्यार्थस्य ग्रहणवाक्य वप्रतीतः । न हि ग्रहणं
यजनं भवति । नापि तद्वितप्रत्ययोलो रसः सोमलता।
न च तदितप्रत्ययः सर्वनामार्थे विहितः प्रकृत बूते न तु
रसमिति शङ्खनीयम्। धाग्या गृह्णातीति रसस्यैव प्रकृत-
खात्। तथा पशुमालभेतेत्यनेन प्रतीतोऽर्थो नावदानवाक्ये ष
प्रतीयते। ततः पुरोवादाभावेऽनुवादासम्भवाद् यजत्या-
लभतिभ्यां कमणी विधीयते। ग्रहणवाक्ये स्तु देवता.
विशिष्टः सोमसंस्कारो विधीयते । अवदानवाक्य च
पशुसंस्कारः।
सप्तमाधिकरणमारयति ।
आहुतौस्तिस इत्यत्र कमैक्यमुत भिन्नता।
एकत्वं सजदाख्यातात् संख्या वृत्त्या प्रयाजवत् ॥ १७ ॥
पाख्यातमात्र नो मान संख्याया बहुकमता।
आहत्त्व कादशवंतु प्रयाज गत्यभाक्तः ॥ १८ ॥
पशून् सप्तदश प्राजापत्यानित्यत्व भाष्यजत् ।
विचारमाह पूर्वन क्रियावित्व स्फु टत्वतः ॥ १८ ॥

·पा.अधि.७ हितीयोऽध्यावः । १०३ त्रित्वसंख्या तु बहुत्वोपेतपशुभिर्देवयोगादभिन्नता । रूपस्य तेन कमक्य संख्या नात्र क्रियागता॥ २० ॥ देवतासङ्गतस्यैव तहितार्थस्य पश्चिमः । बहुत्वसङ्गमी रूपसंख्यया तक्रियाभिदा ॥ २१ ॥ तिन आहुती होतीति श्रूयते । तत्र जुहोतीत्वे- तदाख्यातं समिधो यजतीत्यादिवन्नाभ्यस्तम् । किन्तु सक्कदेवानातम् । तत एकमिदं कर्म । तस्य व कर्मण आवृत्त्या नेतव्या। यथा प्रयाजेब्द कादशत्व. संख्या पञ्चानामेव प्रयाजानामावृत्त्या नीता। तदिति प्राप्त ब्रूमः । किमिदमाख्यात पदान्तरनिरपेक्षमेव कम क्ये प्रमाणमुत पदान्तरान्वितम् । नाद्यः । वाक्यांशस्य पद- मात्रस्य प्रमितिजनकत्वाभावात् । द्वितीये त्रित्वसंख्यया विशेषितेनाख्यातेन कर्मबहुल गम्यते। प्रवाजानां तु पूर्वमेव पञ्चसंख्यावरुद्धत्वादावृत्तिमन्तरेणै कादशत्वं दुःसम्पादम्। इह व तहिधित: पूर्व कर्मण एकत्वसंख्यावरोधो नास्तीति वैषम्यम् । तदेतद् वृत्तिकारोदाहरणं भाष्यकारो नानुमन्यते । कर्मवाचिन आहुतिशब्दस्य विशेषणेन त्रिशब्देन कर्म- बहुत्वस्य स्फ टतया पूर्व पक्षानुस्थानात्। इदं त्वतोदाहरणम् । सप्तदश प्राजापत्यान् पशूनालभत इति । अत्र प्रजापति- देवता येषां पशूनां ते प्राजापत्या इति तद्धितव्य त्पत्ती बहुत्वोपेताः पशव एक द्रव्यम् । ततो द्रव्य क्याद देवतैक्याच यागस्य रूपमभित्रमित्ये कमिदं कर्म। या तु सप्तदशेति संख्या सा पशव्यगता। न तु पूर्वोदाहृतत्रित्वसंख्य व क्रियागता।

·१०४ जैमिनोयन्यायमालाविन्तरे पा०३अधि ८ तस्मात्रक कर्मभेदमापादयतीति प्राप्त ब्रूमः । अत्र प्रजापति- देवता यस्य पशोः स प्राजापत्य इति तहितान्तं प्रातिपदिक व्युत्पाद्य पश्चात् तहितान्तप्रातिपदिकार्थस्य प्रजापतिदेवता- विशिष्टस्य पशोः कर्मबहुत्वविवक्षायामुत्पन्ने इमे हितोया विभक्तिबहुवचने। तत्र प्रथमभाविन्या हितीयाविभक्त रेव तावत् तद्वितोत्पत्तिवेलायामन्वयो नास्ति । कुतः । पश्चाद्- भाविनो बहुवचनस्यान्वयः । एवं सति प्राजापत्वे त्यनेन तद्धितान्तप्रातिपदिकेनैक पशुव्यमे कदेवतोपेतं यागस्य रूप समर्थते। तादृशानां रूपाणां बहलाय बहुवचनम् । बहु त्वविशेषः सप्तदशेति निर्दिश्यते । तस्मादत्र संख्यया कर्मभेदः। एवं सत्यष्टमे वक्ष्यमाणं सप्तदशपशूनामकाद- शिनपशुगण विकृतित्वमुपपद्यते । अष्टमाधिकरणमारचयति । अश्वैष ज्योतिरित्यत्र गुणो वा कर्म वा पृथक् । गुणः सहस्रदानात्मा ज्योतिष्टोमे धनूदिते ॥ २२ ॥ अथेति प्रकते छिन्न एतच्छब्दोऽग्रगं वदेत् । संख्ययेवान्चकर्मवमिह नूतनसंज्ञया ॥ २३ ॥ अधेष ज्योतिरथैष विश्वज्योतिरथैष सर्वज्योतिरेतेन सहस्रदक्षिणेन यजेतेति शूयते । अत्र प्रकृतं ज्योतिष्टोम- मेष ज्योतिरित्यनूद्य तस्मिन् सहस्रदानलक्षणो गुणो विधी- यत इति चेत् । न । प्रातस्य ज्योतिष्टोमस्यायेत्यनेन छिन्न. वात् । न चैवं सत्यधैष ज्योतिरित्य त एतच्छब्दोऽनुपपत्र इति वोच्यम्। सब्रिहितवाचिनैतच्छब्दे नातीतसनिहित- स्य वागामिसब्रिहितस्थापि परामर्शसम्भवात् । आगामि- ·पा.अधि.१० द्वितीयोऽध्यायः १०५ सब्रिहितच ज्योतिःशब्दार्थः। स च ज्योतिःशब्दोऽतीत- मपरामुशवपूर्वसंज्ञारूपत्वाननूतनं किञ्चित् कर्माभिधत्ते । ततो यथा पूर्वत्र संख्यया कर्मवेदः। तथानापि संजया कर्म भिद्यते। विश्वज्योतिःसर्वज्योति:शब्दयोरप्ययं न्यायो द्रष्टव्यः। नवमाधिकरणमारचयति । गुण, कर्मान्तरं वा स्थान वाजिभ्यो वाजिन विति। गुणो देवाननूद्योक्तः समुच्चयविकल्पतः ॥ २४ ॥ प्रामिक्षोत्पत्तिशिष्टत्वात् प्रवला तत्र वाजिनम् । गुणोऽप्रविश्य कर्मान्चत् कल्पयेद वाजिदेवकम् ॥ २५ ॥ तप्ते पयसि दध्यानयति । सा वैश्वदेव्यामिक्षा पानिभ्यो वाजिनमिति श्रूयते । घनीभूतः पयःपिगड़ श्रामिक्षा। जलं वाजिनम् । तत्रामिक्षाट्रव्यभाजो विश्व- देवा उत्ताः। ते वाजिभ्य इत्यनेनानूद्यन्ते । वाजोऽत्रमा मिक्षारूपमषामस्तीति तनिष्यत्तेः । নালয় অভিনয় रूपो गुणी विधीयते । तज्ञ द्रव्यमामिक्षाद्रव्येण सह समु- ञ्चीयतां विकल्पातां वेति प्राप्त ब्रमः । उत्पत्तिशिष्टे नामिक्षाद्रव्रणावरुद्द वैश्वदेवयागे वाजिनद्रव्यस्थोत्पन्न शिष्टम्य प्रवेशाभावाद वाजिनं वाजिशब्दार्थस्स देवतान्तर- तामापादयति । ततो द्रव्यदेवतालक्षणस्य रूपस्य भिवत्वात् कर्मान्तरम् । दशमाधिकरणमारचयति । दधिहोमेऽन्यकर्मवं गुणो वान्यत् तु पूर्ववत् । निर्गुणत्वादग्निहोवे युक्तो दध्यादिको गुणः ॥ २६ ॥ ।

·जैमिनोवन्यायमालाविस्तरे पा.अधि.११ दना जुहोतीति श्रूयते । तत्राग्निहोत्रं जुहोतोत्येतस्मात् प्रकृतात् कर्मणोऽन्यद्दधिहोमरूपं कर्मेति पूर्वन्यायेनाव- गम्यते । यथा पूर्वत्र वाजिनद्रव्येण कर्म भिद्यते । तथा दष्ट्रिय णेति चेत् । न। वैषम्यात् । यथा वैखदेवो याग प्रामिक्षागुणावरुद्धः । तथाग्निहोवन गुणान्तरावरुदम् । प्रत्य त निर्गुणत्वाद् गुणमाकाइति । तस्मादयं गुणविधिः । एवं पयसा जुहोतीत्यादिषु द्रष्टव्यम्। पयोदध्यादीनां सर्वेषामुत्पन्न शिष्टतया समबलत्वादेकैकेन द्रव्ये णाग्निहोत्र- निष्यत्तेश्च ब्रोहियववदिकल्पः । एकादशाधिकरणमारचयति । यद्दन न्द्रियकामस्य जुहुयादिति तत् पृथक् | गुणो वा मिद्यने कर्म धात्वर्थस्य फलित्वतः ॥ २७ ॥ मत्वर्थगौरवादिभ्यो नान्यत् कर्म फलाय तु । गुणो विधेयो धात्वर्थो विहितत्वादनूद्यते ॥ २८ ॥ दध्नेन्द्रियकामस्य जुहुयादिति श्रूयते । तदिदं प्रकता दग्निहोत्रादन्यत् कर्म । न त्वत्र गुणविधिः । इन्द्रियकामस्येत्युक्तस्य फलस्य धात्वर्थमन्तरेण द्रव्यमानानि ध्यत्तेरिति चेत् ! मैवम् । कर्मान्तरविधौ दधिमता होमेने- न्द्रियं भावयेदिति मत्वर्थलक्षणाप्रसङ्गात्। गणविशिष्ट क्रिया- विधौ गौरवात्। प्रकृतहानाप्रकतप्रक्रियाप्रसाच्च । गुण- मानं तु फलाय विधीयते। यद्यपि दना जुहोतौति दधि प्राप्त तथापि फलसम्बन्धो न प्राप्तः। धात्वर्थाभावे फला- सम्भव इति चेत् । न। अग्निहोत्रं जुहोतीति विहितस्य धात्वर्थ स्यानूद्यमानत्वात् । कुतः ।

·पा०२अधि०१२ द्वितीयोऽध्यायः । हादशाधिकरणमारयति । उक्ताग्निष्टुतमेतस्य वारवन्तीयसाम हि। रेवतीवृद्ध तत्वे ति श्रुतं पशफलातये ॥ २८ ॥ रेवत्यादिगुणः कर्म पृथवा पूर्ववगुणः । रेवतीवारवन्तीयसम्बन्धाख्यः पशुप्रदः ॥ ३० ॥ साम्रोऽत्र फलकर्मभ्यां सम्बन्ध वाक्य भिन्नता। तैनोत्तगुण संयुक्तमन्चत् कर्मोच्यते फले ॥ ३१ । त्रिबदग्निटुम्निष्टोमस्तस्य वायव्यास्त्र व कविंशमग्नि- ष्टोमसाम कृत्वा ब्रह्मवर्चसकामो यजेतत्यस्य सन्निधौ श्रूयते। एतस्यैव रेवतीषु वारवन्तीयमग्निष्टोमसाम कृत्वा पशुकामो येतेन यजेति। अस्याबमर्थः। अम्निष्टोमस्य विकृति रूप: कश्चिदेकाहोऽग्निष्टुन्नामकः । स च पृष्ठस्तोत्रे निवृत्- स्तोमयुक्ततया विदित्य यते । अग्निष्टोमोक्यादीनां सप्तानां सोमसंस्थानां मध्ये ऽग्निष्टोमसस्थारूपत्वादग्निष्टोम प्रकृती तौयसवन श्राभवपवमानस्योपरि यज्ञायज्ञीयं साम गीयते । तेन च सानाम्निष्टोमयागस्य समाप्यमानत्वादग्निष्टोमसामेत्य च्यते। तच प्रकती वजा- यक्षा वो अग्नय इत्याद्याग्ने योव क्ष गीयते। अस्मि स्वग्नि- ष्टुति ब्रह्मवर्चसकामेन वायव्यास्वृक्षु तत् साम गातव्यम् । तच प्रकताक्वैिकविंशस्तोमयुक्तम् । पशुकामस्य तु रेक्तीन: सधमाद इत्यादियु रेवतीय क्षु वारवन्तीय साम गाये. दिति । तत्र रेवतीनामृचां वारवन्तौवनामकेन साना यः सम्बन्धः सोऽयं पशफलायाम्बिष्टुति विधीयते । एतस्यैवेति प्रकृतपरामर्श कनैत च्छब्देनान्ययावत वर्तनक्कारेण चाम्लि इत्युचते। ट ·जेमिनौयन्यायमालाविस्तरै पा.२अधि०१३ समय॑माणस्वात् গজল ফা एतच्छब्द एवकारश्च एतः । यथा पूर्वाधिकरण इन्द्रियफलाय प्रकृतेऽग्निहोत्वे दधिगुणो विहितः । तदिति प्राप्त ब्रमः । विषमो दृष्टान्तः । दनो होमजनकत्वं न शास्त्रेण बोध- नोयम् । तस्य लोकतोऽवगन्तु शक्यत्वात् । फलसम्बन्ध एक एव शाम्बोध्य इति न तत्र वाक्यभेदः । इह तु रेवत्य गा धारकवारवन्तीयसानोऽग्निष्टुत्कर्म साधनत्व फलसाधनत्वं चेत्य भयस्य शास्त्र कबोध्यत्वाद् दुर्वारो वाक्यमेदः । तेन यथोक्त गुण विशिएं कर्मान्तरमन विधीयते । विधीयमानकर्मान्तरविषयतया बोजनीयौ। वयोदशाधिकरणमारचयति । वृश्चन्न स्वर्गकामानां सौभर स्तोत्रमीरितम् । निधनान्यपि हीपूY इति वृध्यादिकामिनाम् ॥ ३२ ॥ मलान्तर किंवृध्यादि होषादीनामुतोदिते । मोभरे कलसंभिन्न निधनं विनियम्यते ॥ ३३ ॥ 'फलान्तर चतुर्यो हष्टिकामाय हीषिति । सोमरस्य फलं वष्टिं हीषियुक्त्या विवर्धते ॥ ३४ ॥ नोतहध्यत्रकामानामन्यत्व' प्रत्यभिज्ञया। नियमेऽपि चतुर्थेषा तादादुपपद्यते ॥ ३५ ॥ या दृष्टिकामो योऽन्नाद्यकामो यः स्वर्गकामः स सौभ- रेश स्तुवौत । सर्वे वै कामाः सौभर इति समानाय पुनः समानातम्। हीषिति इष्टिकामाय निधनं कुर्यादूर्गित्व- नाद्यकामाय ज इति वर्गकामायेति । सौभरं नाम साम- विशेषः । निधन नाम पञ्चभिः सप्तभिर्वा भागेकपेतस्थ ·पर.३ प्रधि०१ हितीयोऽध्यायः । १०८ सानोऽस्तिमो भागः। तस्मिन् निधने होषादयो विशेष: सौभरसामसाध्यस्तोत्रफलेभ्यो वृध्यादिभ्योऽन्यानि च्यादि. फलानि जनयितु विधीयन्ते । कुतः । होषादिविधिवाक्य कृष्टिकामायेत्यादिना चतुर्थी श्रवणात्। तादर्थ ब्रुवती हीषादीनां वृध्यादिकामपुरुषशेषत्वं ममयति । तच्छषल' च पुरुषाभिलषितफलसाधनले सत्य पपद्यते। तत: सौभरस्य हीषिति निधनविशेषस्य च फलभूते हे दृष्टी भवतः । तदुभयमेलनाम्महती दृष्टिरिति प्राप्त ब्रूमः । सौभरविधी यो वृद्ध्याटिकामः स एव हीषादिविधौ प्रत्यभिज्ञायते । ततः सौभरस्य फलभूता ये दृष्ट्यादयस्त एव हीषादिवाक्ये - बनू द्यन्त इति न फलान्तरम् । अथोच्थे त । नूतनफलान्तरा- भावाहीषादीनां च नानाशाखाध्ययनादेव सौभरे प्राप्त- वादनथंकोऽयं विधिरिति । फलनयकामानां त्रयाणामनियमेनैव होषादिषु मध्ये यस्य कस्यचिनिधनस्य प्राप्तौ विधेनियमार्थत्वात् । तादयं तु फलान्तराभावेऽपि सौभरवाक्योक्तध्यादिफलसाधने सौभरे हीषादीनां निव- ग्यमानत्वादुपपद्यते। तस्मादयं निधनविशेषनियमः । न विधिः। इति माधवीये जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे हितीयस्याध्यायस्य हितीयः पादः । तीयपादस्य प्रथमाधिकरणमारचयति । रथस्तर साम सोमे भवेत्तद्दद् हजगत् । ऐन्द्रवायवशुक्राग्रयणाग्राव ग्रहाः श्रुताः ॥१॥ 10 ·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे पा०३अधि०१ रघन्तरसामा सामा रथन्तरादिसंयुक्तामन्यत् कर्माथवा गुणः । गायनादियुसात् पूर्वादन्यद् व्यावृत्तितो गुणैः ॥ २ ॥ सोमशब्दप्रकरणे ज्योतिष्टोमसमर्पक । ग्रहाग्रत्व गुणस्तन व्यावृत्तिस्तु परस्परम् ॥ ३ ॥ ज्योतिष्टोमप्रकरणे शू यते। यदि सोमः स्यादैन्द्रवायवाग्रान् ग्रहान् ग्रहीयात्। यदि वृहत्- शुक्राग्रान् । यदि जगत्सामाग्रयणायानिति नत्र सोम शब्देन सोमलतासाधनको यागी विधीयते । टस्मिश्च याग माध्यन्दिने सवने पृष्ठस्तोत्रे रथन्तरवृहज्जगन्- नामकानि सामानि विकल्प न विहितानि । अभि त्वा शुरेत्येतस्यां योनावुत्पन्न रथन्तरम् । त्वामिद्धि हवामह इयं तस्यामुत्पन्न वृहत् । जगतीच्छन्दस्कायामृच्य त्पन्न जगत् । ऐन्द्र वायवा मैत्रावरुण आश्विन: शुको मन्थया- ग्रयण उक्थ्यो ध्रुव इत्यादिनामका ग्रहा: प्रातःसवने गृह्यन्ते । दारुपात्रे षु सोमरसस्य ग्रहणाद् ग्रहा भवन्ति । मोमवागस्य रथन्तरसामोपतत्वपक्ष एतेषु ग्रहेष्वन्द्रवायवः प्रथम ग्रहीतव्यः । वृहत्सामोपेतत्वपक्षे शुक्रः। जगत्सामो- पेतत्वपक्ष आग्रयणः प्राथमिक इति विषयवाक्यस्यार्थः। तत्र प्रकतो ज्योतिष्टोमो गायनादिसामोपेतः। तद्व्या- वृत्तार्थमिह रथन्तरादयो गुणा: कीत्यन्त । वायवाग्रत्वादिगुणोपेतानि कर्मान्तराण्यत्र विधीयन्त इति प्राप्त ब्रमः। यदि रथन्तरसामा सोमः स्यादित्युत्तो यः सोमशब्दस्तेन प्रकरणेन चान ज्योतिष्टोमः समर्म्यते । समर्पिते तस्मिन् यथोत महाग्रत्व गुणो विधीयते। न च ·था.३अधि०२ हितीयोऽध्यायः । तत्र रथन्तरादिगुणानुवाटेन ज्योतिष्टोमस्य व्यावृत्तिः सम्भवति । तस्य प्रात:सवनादौ गायनादिसामोपेतत्वेऽपि पृष्ठस्तोत्रे रथन्तरादियोगस्यापि सद्भावात् । किं तहि व्यावयत इति चेत् । रथन्तरवृहज्जगतां परस्पर व्यावृत्तिरिति बदामः । रक्षन्तरादयः पृष्ठस्तोत्रे विकल्पिताः । रथन्तरानवाटेनेतरौ पक्षी व्यावय॑ते । एवमितरत्नापि । तस्माद् गुणविधिः। ननु यः प्रकृतो ज्योतिष्टोम: सोऽ- न्येषां सोमयागानां प्रकृतिः । न हि प्रकृती जगल्या. मुत्पन्न साम विहितमस्ति । अत एव दशमाध्याये पञ्चम पादस्य पञ्चदशाधिकरणे प्रथमवर्ण के यदि जगत्मामति वाक्योक्तमाश्रयणाग्रत्वं विकृती विषुवन्नामके मुख्य ऽहनि व्यवस्थापितम्। बाढ़म् । तथापि नाव कश्चिहिरोधः । अाग्रयणाग्रत्ववाक्यं न कर्मान्तरविधायकम्। किन्वन्चे न विहिते सोमयागे वन जगत्साम सम्भवति तत्र गुणविधा- अकमित्येतावन्मानस्यात्र प्रतिपाद्यत्वात् । द्वितीयाधिकरणमारचयति । राजसूयं प्रकत्येष्टिरवेट्याख्या श्रुतात्र तु । विप्रक्षत्रियविड्भेदाइविषां व्यत्ययः क्रमे ॥ ४ ॥ विप्रादेरनुवादः स्यात् प्रापणं वानुवादगीः । व्यत्ययाय त्रयाणाञ्च राजत्वात् प्राप्तिरस्ति हि || ५ ॥ न राज्य योगाद्राजवं क्षचियत्वं तु तत्त्वतः । अप्राप्तप्रापणं तस्मान रथन्तरतुल्यता ॥६॥ राजसूयप्रकरणे काचिदिष्टिरवेष्टिनामका शू यते । आग्न यमष्टाकपालं निर्व पति हिरण्य दक्षिणा । ऐन्द्र ·१११ जैमिनोयन्यायमालाविस्तरे पा.३अधिः२ मैकादशकपालमृषभो दक्षिणा। वैखदेवं घर पिशङ्गी प्रष्टीही दक्षिणा। मैवावरुणीमामिक्षां वशा दक्षिणा। वाहंसात्वं चर शितिपृष्ठो दक्षिणति। तस्यामवेष्टौ हविर्षा क्रमव्यत्य यः श्रूयते । यदि ब्राह्मणो यजेत वाई- स्थत्व' मध्ये निधायाहुति हुत्वा तमभिधारयेत् । यदि राजन्य ऐन्द्रम् । यदि वैश्यो वैखदेवमिति। तत्र यथा पूर्वाधिकरण ऐन्द्रवायवाग्रत्वं व्यवस्थापयितुं यदिशब्ट युक्त न वाक्य न रथन्तरं निमित्तत्वे नानूदितम् । एव- मवापि पञ्चमस्थाने त्रयमाणं वार्हस्पत्यं चरु मध्ये तीये स्थाने स्थापयितुं यदि ब्राह्मण इत्ये तबिमित्तत्वे नानूद्यते । द्वितीय स्थाने श्रुतस्यैन्द्रस्य वतीय स्थानेऽवस्थापयितु यदि राजन्य इत्यनुवादः। वैखदेवस्य तु स्वत एव वतीय स्थाने श्रवणात्तत्र मध्ये निधानविधिनित्यानुवादः । कत्तू के राजसूये ब्राह्मण वैश्ययोः प्राप्तभावान्नानुवादो युक्त इति चेत् । न। तयोरपि राज्ययोगहेतुकतराजशब्दार्थ- वादिति प्राप्ले ब्रूमः । राजशब्दः क्षत्रियजाती रूढः । न तु राज्ययोगस्तस्य प्रतिनिमित्तम् । प्रत्य त राज्य- शब्दस्य राजयोगः प्रवृत्तिनिमित्तम्। राजः कर्मेति विग्या राजप्रातिपदिकस्योपरि प्रत्ययविशेषविधानाबाह्मणवैश्ययोः प्रजापालनेन राजशब्द उपचरितः। तस्मादवेष्टौ ब्राह्मण- वैश्यौ पूर्वमप्राप्तावनेन वचनेन प्राप्यते । ननु राजसूयस्य राजकत्त, कत्वात्तदन्तर्गताया अवेटेरपि तथात्वात्तस्यां ब्राह्मणवैश्ययोः प्रापणमयुक्तमिति चेत् । मैवम् । अन्तरवेष्टो तदसम्भवेऽपि राजसूयाबहिः प्रयुज्यमानायामवेष्टी तत्- ननु राज- ·पा.अधि.४ हितीथोऽध्यायः । राज. सम्भवात् । तस्मादत्र ब्राह्मणादिक कं यथोकगुणविशिष्ट कर्मान्तर विधीयत इति न रथन्तरादितुल्यत्वम् । यदि शब्दस्तु निपातत्वादनर्थ कोऽर्थान्तरवाचौ वेस्य नेयम् । तृतीयाधिकरणमारचयति । वसन्ते प्रिय आध्यात्तत्रैवोपनयीत तम् । अनुवादः प्रापणं वानवादः कालसिद्धये ॥ ७ ॥ अन्तरेणाग्निविद्याभ्यां कर्मानुष्ठित्यसम्भवात् । प्त आधानोपनीती प्राप्ता विप्रादयस्ततः ॥ ८ ॥ लौकिकाग्न : पुस्तकाच तसिद्धे नौस्ति कल्पनम् । कालविवादिसंयुक्तमतोऽप्राप्त विधीयते ।। वसन्ते ब्राह्मणोऽग्नीनादधीत। ग्रीष्म राजन्यः ! शरदि वैश्य इति श्रूयते । वसन्ते ब्राह्मणमुपनयौत। ग्रीभे राज न्यम् । शरदि वैश्यमिति च। तत् वसन्तादिकालविशेष विधातु ब्राह्मणादवोऽनद्यन्ते । न च तेषां प्राप्ताभावः । क्रत्खनुष्ठानान्यथानुपपत्त्या लसत्वात् । न ह्याहुत्याधार- भूतमग्निमनुष्ठानप्रकारज्ञापिकां विद्यां च विना कर्मानुष्ठान मम्भवति। अग्निश्च नाधानमन्तरेणास्तौति ब्राह्मणादि- कर्ट कमाधानं कल्पयति। विद्या चोपनयनपूर्वकाध्ययन मन्तरेणासम्भवन्ती ब्राह्मणाद्युपनयनं कल्ययतीति तत्र प्राप्तिरिति चेत् । मैवम् । लौकिकाग्नौ होतुं पुस्तकपाठेना धिगन्तुच शक्यत्वेनाधानोपनयनवोरकलपने ब्राह्मणादीना- मप्राप्त: । :। तस्माइसन्तादिकालविशिष्ट ब्राह्मणादिकट के आधानोपन यने अत्र विधीयते । चतुर्थाधिकरणमारच यति ।

·११४ জমিৰীয়ায়াবাৰিব पा०३अधि०५ यदाक्षायणयज्ञेन स्वर्गकामो यजेत तत् । कर्मान्तरं गुणो बोतदर्शादौ फलसिद्धये । १.॥ गुणस्यास्याप्रसिद्धत्वात् कर्मभेदोऽत्र संनया। गुणो व्युत्पत्तिषाभ्यामावृत्त्याख्यो न नाम तत् ॥११॥ दर्शपूर्णमासप्रकरणे अयते। दाक्षावणयज्ञेन स्वर्मकामो यजेतेति। तन्न दाक्षायण शब्दवाच्यख कस्यचिद गुणस्य लोके प्रसिद्मभावादुद्भिदादिवद् बजिसामानाधिकरण्ये न कर्मनामवादथैष ज्योतिरित्यादिवदपूर्वसंज्ञायां कर्मान्तर- विधिरिति चेत् । न। दाक्षायण शब्दस्यावृत्तिवाचकत्वात् । तच शब्दनिर्वचनाद वाक्यशेषाहावगम्यते । तथा हि। अयन- मित्वात्तिरुच्यते। दक्षस्येमे दाक्षाः । तेषामबन मिति तति वैचबम् । दक्ष उत्साही पुनःपुनरावृत्तावनलस इत्यर्थः । लदीयानां प्रयोगाणामावत्तिर्दाक्षायणशब्दार्थः । चाहत्त्या युक्तः प्रकृतो दर्श पूर्णमासात्मको यज्ञो दाक्षायण- यज्ञः । प्राकृत्तिप्रकारस्तु के पौर्णमास्यौ यजत ह अमा- बास्त्रे इत्यादिवाक्यशेषादवगम्यते । ततो ध्यादिवत् प्रसिद्धार्थत्वाट् दर्शपूर्णमासयोः प्रकृतयोरवं स्वर्गफल सिद्धार्थमावलाख्यगुणविधिः । न तूद्भिदादिवत् कर्मनाम धेकम् । एव साकंप्रखायीवेन यजेत पशुकाम इत्यत्रापि द्रष्टव्यम् । अमावास्याबागे हौ हौ दोहौ सम्पाद्य चतसृग्य दधिपयसोः कुम्भीनां सहप्रस्थापनं साकंप्रस्थायः ! तदयुक्तो दर्शवाग: साकं प्रस्थायीयः। नया सति प्रकते दीयारी सशफलाव साकंप्रस्थायाख्यो गुणो विधीयते । पञ्चमाधिकरणमारचयति । तघा .

·पा०३अधि०५ द्वितीयोऽध्यायः । १२५ । वायव्यः खेत आलभ्यो भूत्यै सौर्य चळं तथा । निवपद ब्रह्मतेजोऽर्थमोषामुष्टिनिरुतयोः । १२ ॥ गुणी खेतं चर किंवा यावत् कथितकर्मणी। फलार्थ अथवा यागौ विशिष्टौ विहिताविह ॥ १३ ॥ खत्य वायुस्प गीषायामाग्ने ये च रविप्रभे । चरुर्गुणशरुः स्थाली निर्वापस्त तदाश्रितः । १४ । फलहाननं तत् किन्तु यावच्चोदितकर्म तत् । द्रव्यादिरूपसंपत्तेरवाया वागतार्षिकी ॥ १५ ॥ अनारभ्य दमाम्नायते । वायव्य खेतमालभेत भूति- काम इति । सौर्य चरु निर्व पेट् ब्रह्मवर्चसकाम इति च । तथा दर्शपूर्णमासयोरिदमानातम्। ईषामालभेतेति । चतुरो मुष्टीन् नि यतीति च । ईषा शकटगतो लाङ्गल- दण्ड वदीर्थः काष्ठविशेषः । तस्या पालम्भः स्पर्शः। तमेतं पूर्णमासगतमीषालम्भमनूद्य तस्यामालभ्यायामीषायां श्वेत. त्वं गुणो विधीयते । तस्य च खेतकाष्ठस्य वायुना स्प.श्व- मानत्वाहायव्यता सम्भवति । तथा चतुष्टिनिवपण- मनूद्य चरुगुणा त्वेन विधीयते । चरुः स्थाली। निर्वापस्याश्रयः । निरुतस्य हविष प्राग्ने यतया सूर्य्यवत प्रभासम्बन्धात् सौयत्वम्। भूतिब्रह्मवर्चसे फले च सर्व- कामिकयोदशपूर्णमासयोः पूर्वसिडे एवानूद्यते । गुणविधी इत्ये कः पूर्वपक्षः । न हि फलपदयोर्नित्यवच्छ्र- तयोः सम्भवत्प्रयोजनयोश्च पक्षिकानुवादवमानर्थक्य वा युक्तम् । तस्माद्गुण फलविशिष्टे कमान्तरे विधीयते। तदापि यागस्या श्रवणादालम्भनिर्वापारव श्रवणाद्यावदुक्त कर्मविधि- तम्माद

·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे
क
पा ३अधि७
रिति द्वितीयः पूर्वपक्षः । खेतपशुचरुद्रव्ययोर्वायुसूर्यदेवत-
योश्च स्पष्टं प्रतीयमानतया रूपवतोर्यागवोरार्षिकयोर्वार-
चितुमशक्यत्वाद् द्र्यदेवता विशिष्ट योयांगयोविधिरभ्य
गन्तव्यः। भूतिकामो वायव्य न खेतेन पशुना बजैत ।
ब्रह्मवर्चसकामः सौर्येण चरुणा यजेतेत्येवंविधोऽसिद्धो
विधिः । द्रव्यदेवतासम्बन्धकल्पितस्य यागस्य लिङ्पत्ययेन
कर्तव्यताविधावालम्भनिर्वापयोर्धात्वर्थयोः का गतिरिति
चेत् । अनुवाद इति ब्रूमः । तत्प्राप्तिस्त्वार्थि की। निर्वा-
पालम्भावन्तरेण तत्तयागासिद्धेः । तस्माद यागविधि रिति
राडान्तः ।
तवैषम्यात् ।
किञ्च।
षष्ठाधिकरणमारचयति ।
वत्नालम्भो यजिः स्पर्थो वा वायव्यादिवट् यजिः ।
स्पर्शः स्याद् देवराहित्यात् संस्कार: प्रायपाठतः ॥१६॥
अग्निहोत्रदोहाधिकारे श्रूयते । वत्समालभेतति ।
तत्र विमतो वत्सालभो यजिः स्यात् । प्राणिद्रव्यकालम्भ-
वात् । वायव्यालम्भवदिति चेत् । न। देवतारहितत्वेन
अयं वत्सालम्भोऽग्निहोत्राङ्ग-सं-
स्कारः। तत्प्राये पठितत्वात् । इतरसंस्कारवत् । तस्मा-
दयं स्पर्शमात्र विधिः।
सप्तमाधिकरणमारचयति ।
चरुर्भवति नैवार उपधत्ते चरु विति ।
यागः स्यादुपधानं वा याग: शेषोक्तदैवतः ॥ १७ ॥
यागत्वानिश्चये शेषो नापेक्ष्योऽतो यजिः कुतः ।
कि तूपधानमात्रत्वं बावदुक्तं चरौ स्थितम् ॥ १८ ॥

·पा०३अधि.. हितीयोऽध्यायः। न चान अग्नौ श्रूयते । नेवारशरुर्भवतीति। चरुमुपदधातीति तव नौवारचरुद्रव्यको वागो विधीयते । देवताया अभावः । वृहस्पतेवा एतदन्नयनीवारा इति वाक्य शेषेख देवतासिहः। उपधानं तु यागोपयुक्तास्य प्रति- पत्तिः । विष्टकतादिवदिति प्राप्त ब्रूमः । यागविधौ निश्चिते सति पश्चाद् देवतायामपेक्षितायां वाक्य शेषबलाद- देवताल,प्तिः । इह तु देवताकल्पनेन यागविधिवनिश्चय इत्यन्योन्याश्रयः । तस्मादिहोपधानमात्र विधीयते । अष्टमाधिकरणमारचयति । पर्य निकत: पानीवत उत्सृज्यत इत्यसौ । बागो गुणो वा याग: स्यादन्वयाव्यवधानतः ॥ १८॥ प्रत्यभिज्ञातमालभ्यमनूद्योत्सर्गशब्दतः । गुणु पय॑ग्निकल्याख्य वक्त्य त्तरनिवृत्तये ॥ २० ॥ न दुष्टा परिसंख्यात्र चोदकात् प्राग्विधी सति । पर्य ग्नि करणान्तागरीतिः कप्तोपकारतः ॥ २१ ॥ वाष्ट्र पानोवतमालभेतति प्रकत्वेदमानातम् । पर्य- ग्नितं पानीवतमुत्सृजन्तीति । तत्र पग्नितशब्द न संस्कृतपशुव्यस्य पानीवतशब्द न पत्नीवनामकदेवतास. म्बन्धस्य च प्रतीयमानत्वादयं यागविधिः । एवं सति पय निकृतपानीवतशब्दयोरव्यवहितान्वयो लभ्यते । सिद्धान्ती तु पर्यनिकतमुत्सृजन्तीत्यन्वधं वाञ्छति। तदा व्यवहितान्वयो दुर्वारः । तस्मादायव्यपशुवयागविधिरिति ঋলাকগ্রাঘীনাৱাৰি ৰাৰ মন- प्रत्यभिज्ञा । इह त्वालभ्यत्वेन प्रकत: पशः पानीवतशब्देन प्राप्त ब्रूमः।

·जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे पा.अधि. प्रत्यभिज्ञायते। तमनूद्य पर्यग्निकतशब्दान्वितेनोत्सृजती- त्याख्यातेन पर्यग्निकरणाख्यो गुणो विधीयते। न च प्रकतिगतस्य पर्यग्नि करणस्य विकृती चोदकेन प्राप्तत्वा. दनर्थकोऽयं विधिरिति वाच्यम् । उपरितनाङ्गाननवत्तेर्विधि- प्रयोजनवात्। नन्वेवं सति परिसंख्या स्यात् । सा च दोषत्र यदुष्टा। स्वार्थत्यागोऽन्यार्थस्वीकारः प्राप्तबाधश्चेति त्रयो दोषाः। यग्निकरण वाक्ये स्वार्थो विधिस्त्यज्य त । अन्यार्थो निषेधः स्वोक्रियेत । चोदक प्राप्तान्य, परितनाङ्गानि बाध्येरन् । मैवम् । पर्यग्निकरणोत्तरभावीन्य शानि नानु- ठे यानौ त्ये तस्याः परिसख्याया अनङ्गीकारात् । कथं तर्हि तन्नित्तिः । आर्थिकौति ब्रूमः । चोदकप्रवृत्तेः प्रागेवाय विधिः प्रवर्तते। प्रत्यक्षोपदेशस्य शौघबुद्धिजनकतया कल्पवातिदेशात् प्रबलत्वात् । तथा सत्यु पदिष्टरेवाङ्ग निरा- कानायां विकतौ चोदक स्याप्रवृत्त्यैवोपरितनान्यनानि न प्राप्यन्त । न चानेन चायेन पर्यग्निकरणात् प्राचीनाना- मध्यप्रातिरिति वाच्यम्। विधीयमानस्य पर्य ग्निकरणस्य नूतनले सत्युपकारकल्पनापत्त्या प्रकृतौ यत् ल तोपकार पर्यग्नि करणं तटवस्थापनस्यैवान विधेयत्वात्। प्रकृती च प्राचीनाङ्गानन्तरभाविन एवोपकार: इत्यत्रापि तादृशस्यैव विधानात् पय॑ग्नि करणान्ताङ्गरोतिः सिध्यति । एवं च सत्य त्सृजतोत्याख्यातेन यथोक्त पर्यग्निकरण- विधावर्थसिद्ध उपरितनाङ्गोत्सर्गो धातुनानूद्यते । तदेव मत्र गुणविधिः । नवमाधिकरणमारचवति । लप्त ·पा.३अधि०१० हितीयोऽध्यायः २१८ बददाय राहीले ति रहात्थं शमिति दयम् । यद्यागो वा मुणो यागः स्याददाभ्यांशनामतः ॥ २२ ॥ अहयोरेव नाम स्यादानन्ताद् विधिस्तयोः । गुणोऽतस्तस्य वाक्य न ज्योतिष्टोमाभिगामिता ॥२३॥ अनारम्य श्रूयते। एष वै हविषा हविर्यजति योऽदाभ्यं राहीला सोमाय यजत इति । परा वा एत- स्वायु:प्राण एति योऽरहातीति च। तवादाभ्यशब्दस्य ज्योतिरादिवदपूर्वनामत्वात् तत्रामको यागो यजत इत्या- ख्यातन विधीयते । अंशुमित्यत्र यजतेरवणेऽपि नाम- विशेषवलादेवापूर्वयागविधिः । न चान द्रव्यदेवतयोरभावः । ग्रहणलिङ्गेन ज्योतिष्टोमविकृतित्वावगतौ तदीयविध्यन्ता- तिदेशेन तत्सिद्दे रिति प्राप्ते ब्रूमः । भवत्वदान्यांशुशब्दयो नौमत्वम्। ते च नामनो ग्रहयोरेव स्याताम् । न तु यागयोः । ग्टहीत्वे ति शब्दस्यानन्तरमेव पाठात् । यजतिस्तु व्यवहितः । तादृशोऽपि यजिरंशुवाक्ये नास्ति । तस्माद ग्रहयोरेवान विधिः। ग्रहणं च ज्योतिष्टोमगतस्य सोम- रसस्य संस्काररूपी गुणः। । ऐन्द्रवायवादिग्रहणसमानत्वात् । यद्ययन न प्रक्कतो ज्योतिष्टोमस्तथापि तत्सम्बन्धिग्रहण- हारा वाक्याज्ज्योतिष्टोमगामित्वम् । अत एव सोमायादाभ्य महौवे ति निर्दिध्यते। अथवा तैत्तिरीयाणां षष्ठकाण्ड षष्ठप्रपाठके प्राकरणिक विनियोजकवाक्य द्रष्टव्यम् । तस्माजयोतिष्टोमे गुणविधिः । दशमाधिकरणमारचयति । अग्नि चिनुत इत्यत्र यागो वा संस्कृतिय जिः ।

·१२२ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे पा.अधि.१० लिङ्गन यागनामत्वाद् यजिना बानुवादतः । २४ [] रूढ़या द्रव्यस्य नामैतह राधानवञ्चितिः । संस्कृतिः संस्कृते वावग्निष्टोमो विधीयते ॥ २५ ॥ य एवं विहाननि चिनुत इत्येवं यते । अथातोऽग्निः मम्निष्टोमनानुयजति तमुक्थ्य न तं षोड़शिना तमतिरावे- पेत्यादि। अवाग्निशब्दो यागवाची। स्तोत्रशस्वादेः क्रतुलिङ्गस्य च यमाणत्वात् । तच लिङ्गमेव श्रूयते। अग्नः स्तोत्रमने : शस्त्रमिति । बड़ पसदोऽग्न चित्यस्य भवन्तीति च। यदि लिङ्ग प्रापकापेक्षम् । तर्हि यजिना तदनुवादः प्रापकोऽस्तु । अग्निमम्निष्टोमनानुयजतोले- तस्मिन् वाक्ये ऽग्नि यजतीति यजिसामानाधिकरण्याटु- पांशु यजतोतिवद यागनामत्वम् । अथोथेत। अनुशब्द- स्थानिशब्द न्वयाद् यन्यन्वयोऽग्नि टोमस्येति। तथाप्यग्ने : पुरोयजने सत्यग्निष्टोमस्थानुयजनं सम्भवति। टेवदत्त- मनुगच्छति यज्ञदत्त इत्यत्र देवदत्त पुरोगमनदर्शनात् । तस्मादग्नि चिनुत इत्यनाम्निनामको याग आख्यानेन विधीयते। चिनोतिस्त्विष्टकाभिरग्नि चिनुत इति वाक्य- प्राप्तस्य चय नस्य सोमयागविकृतित्व प्राप्तस्व ग्रहसमु. दायस्येवानुवाद इति प्राप्ते ब्रूमः। अनिशब्दो रूढ़या वह्निद्रव्यमाचष्टे । रूढिश्व कप्ततया लिङ्गादिकल्पवाद याग- वाचिवाद बलीयसौति न बागनामत्वम् । न चात्र याग- रूपमस्ति । द्रव्यदेवतयोरसिद्ध:। अतोऽग्निमादधोते. त्यसाधानवदम्नि चिनुत इत्युक्ल चयनमन्निद्रव्यसंस्कारः । न च सस्कृतस्य नियोगाभावः । अनिमम्निष्टोमन यजत ..

·पा.३अधि.११ वितीयोऽध्यायः। १२१ इत्यादिवाक्य रम्निष्टोमादौ विनियोगात्। तस्मात् सस्का- रविधिः। एकादशाधिकरणमारयति । मासं जुहोत्बग्निहोत्रं गुणोऽन्यत्कर्म वा गुणः । अद्य प्राप्तकर्मास्न मासोऽप्राप्तो विधीयते ॥ २६ ॥ उपसहिचरित्वे ति नित्ये तासामसभवात् । अनेकस्याविधेश्चान्धत् कम प्रकरणान्तरात् ॥ २७ ॥ कुण्डपाधिमामयने शू यते। मासमनिहोत्रं जुहोति । मासं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेतेति । अव प्राप्त नित्याग्नि- होत्रमबू द्य मासलक्षणो गुणोऽप्राप्तत्वाविधीवत इति चेत् । मैवम् । किं मास एव विधीवत उतोपसद्धिश्चरित्वे त्युक्ता उपसदोऽपि। मायः। उपसदामपि मित्याग्निहोत्रप्राप्ति- হৰিনানা অন মিখানা । न हितीयः। प्राप्त कर्मसनेकगुणविधौ वाकानेदापत्तेः। मनु मा भूत् तर्हि गुणविधिः। कर्मान्तरत्वे किं प्रमाण मिति चेत् । प्रकर- हान्सरमिति ब्रूमः। न छतनित्याग्निहोत्रस्व प्रकरणम् । असंनिहितत्वात् । अयनं वेतत् प्रकरणम् । भ्याधीतत्वात्। का तहि नित्याग्निहोले गुणविधिशति चेत् । प्रकरणस्थासमर्पकत्वेऽप्यग्निहोत्रशब्द नैतत्समर्पणा- देवा शङ्का भवति । सा च वाक्यभेदापत्त्या निराक्षता। तथा सति खतः सिद्धप्रकरणमेदं निराकत्व प्रकरलैक्या- पादनेन मुरण विधापयितुं प्रवृत्तस्याग्निहोवशब्दस्य पतौ निरुद्धायां तदवस्थः प्रकरणभे दो नित्याग्निहोनादिदं कर्म भिनत्ति। अग्निहोत्न शब्दो धर्मातिदेशाध इति ससमे अयनमार