·No text on this page.

·FRAGMENTS
OF
THE COMMENTARIES
(
SKANDASVAMIN AND MAHESVARA
OV
THE NIRUKTA.
Edited for the first time from the original pa!m leaf and paper
manuscripts, written in Malyalam and Devanā gri cha'acters
with an Introduction and Critical Notes
BY
LAKSHMAN SARUP M. A. (P...), D. Phil.(Oxon.),
GOVERNMENT OF INDIA SANSKRIT SCHOLAR,
PROFESSOR OT SANSKRIT,
ORIENTAL COLLEGE,
LAHORE,
PUBLISHED BY THE UNIVERSITY OF THE PANJAB,

·No text on this page.

·श्रीस्कन्दस्वामिमहेश्वरविरचिता
निरुक्तभाष्यटीका
निघण्टुटीकायां देवगनयज्योद्धृतस्य स्कन्दस्वामित्रणीतभाष्यस्य संदर्भः सहिता
मलयदेवनागरीलिपिलिखितानि प्राचीनतालपत्रादर्शपुस्तकानि
पर्यालोच्य
9.
पञ्चनदीयमाच्यमहाविद्यालयसंस्कृताध्यापकेन
लक्ष्मणस्वरूप एम. ए.
(पञ्जाब), डी. फिल. (ऑक्सफ़ोर्ड ) इत्येतेन सम्पादिता
THA
उपोद्घातेन समालोचनात्मिकया टिप्पण्या सुपरिष्कृता ।
THL:
....::TRI
साच
पञ्चनदीयविश्वविद्यालयाध्यक्षेः प्रकाशिता

·No text on this page.

·INTRODUCTION. As the Mss, material is not adequate, this is merely a tentative edition of the commentary of Skanda Mahesvara on the Nirukta. The following Mss, have been collated. A. A Devanāgari transcript of a fragment of the commentary from the Central Library, Baroda. B. A Devanāgri transcript of the commentary on the first chapter of the Nirukta only, from the Government Library of Sanskrit Mss., Madras. The Madras Ms. is T. 3. 17 and is itself a transcript of a Malyalam Ms. owned by M. R. Ry. K. V. Paramesvara Vadhyar Nambudri of Achipuram, Kottakal P. O., Malabar. The transcript was made in 1922-3. The final colophon is given on F. 706 v, and reads as follows: निरुक्तमन्त्रभाष्यार्थपूर्ववृत्तिसमुच्चयः । महेश्वरेण रचितस्सूनुना पितृशर्मणः ।। इति महेश्वररचिता निरुक्तभाण्यटीका समाप्ता । A palm leaf Ms. written moll Malyalam Script at the Lalchand Library, Lahore. This is a complete Ms. of the commentary. Number of lines per page is 11 and the total number of leaves is 146. Size : --22"X". Its colophons are given below .. F. 6 :-॥ आचायमहेश्वरकृतायां निरुक्तभाष्यटीकायां प्रथमस्याध्यायस्य प्रथमः पादः॥ F. 13' .-- ॥ इति स्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्तटीकायां पष्ठम्य नृतीयः पादः ॥ F. 15 :- ॥ इति स्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्तवृत्तो पष्ठस्य चतुर्थः पादः ॥ F. 17 :- ॥ इति स्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्तवृत्तौ पष्ठस्य पञ्चमः पादः ॥ F. 20' .- ॥ इत्याचार्यस्कन्दस्वामिकृतौ निरुक्तटीकायां पष्ठोऽध्याय. ममाप्तः ॥ F. 26' - ॥ इत्याचार्यस्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्तटीकायां सप्तमस्याध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ प्रथमः पादः॥ F. 30' :-- ॥ इति स्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्तवृत्तौ सप्तमस्य द्वितीयः पादः ॥

·6 F.31 ॥ इति सप्तमस्य तृतीयः पादः ॥ F.34 ॥ सप्तमस्य चतुर्थः पादः॥ F.35 ॥ इति सप्तमस्य पञ्चमः पादः ॥ F. 37" :--- ॥ इत्याचार्यमहेश्वरकृतायां निरुक्तभाष्यटीकायां सप्तमोऽध्यायः॥ F.39 ॥ इति महेश्वरविरचितायां निरुक्तभाप्यटीकायामटमस्याध्यायस्य प्रथमः पादः॥ F. 12 ॥ इत्यष्टमस्य द्वितीय. पादः ॥ F.45 - ॥ इति निरुक्तीकायामष्टमस्थ तृतीयः पाद. ॥ F. 18 निरुतमन्नभायार्थ पूर्ववृत्तिसमुच्चयः । (Sic.) मन्त्रण रचितस्सूनुना पितृशर्मणः इत्यष्टमोऽध्यायः ॥ F. .--- ॥ इति स्कन्दस्वामिकतायां निरुक्कटीकायां नवमस्याध्यायस्य प्रथमः - - पादः॥ F.55' - ॥ इति स्कन्दम्बामिकृतायां निरुकवृत्तौ नवमम्याध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥. F.58 ॥ इति स्कन्दस्वाभिकृतायां निगलवृत्तो नवमस्याध्यायस्य तृतीयः पादः ।। F.67 .- ॥ इति स्कन्दम्वामिकृते विवरणममुच्चये दशमस्याध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ F.71" :-- ॥ इति स्कन्दस्वामिकृते निरुतविवरणसमुच्चये दशमस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः॥ F.74 - ॥ इति निरुक्त विवरणसमुच्चये दशमस्याध्यायस्य नृतीयः पादः ॥ F.17 -॥ इति निरुक्तविवरण दशमोऽध्यायः समाप्तः ॥ P.8] :-- ॥ इति निरुक्तविवरणे एकादशाध्यायस्य प्रथमः पादः ।। 1.83 -- ॥ इति निरुक्तविवरणममुच्चये एकादशस्य द्वितीयः पादः ॥ P. 8.8 :-- ॥ इति निरुक्तविवरणसमुच्चये एकाइशस्य तृतीयः पाद. ॥ ... - ॥ इति निरुकविवरणसमुच्चये एकादशम्याध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ F. 94' :- ॥ इति निरुक्तविवरणसमुच्चये एकादशस्याध्यायस्य पञ्चमः पादः ॥ F..96 ॥ इति निरुकविवरणे एकादशस्याध्यायस्य पाठः पादः समाप्तश्चाध्यायः॥ F. 100' - ॥ इति महेश्वरविरचिते निरु कविवरणममुचये द्वादशस्य प्रथमः पादः ॥ F. 10 :- ॥ इति निरुक्तविवरणसमुच्चये द्वादशस्य द्वितीयः पादः ॥ F. 105 ॥ इति महेश्वरकृते निरुक्तभाष्यविवरणसमुच्चये द्वादशस्य तृतीयः पादः ॥ F. 107 ॥ इति निरुमाप्यविवरणे द्वादशस्य चतुर्थः रादः ॥ F. 108 ॥ इति द्वादशस्थ पष्ठः पाइः ॥ F. 110' .--- ॥ इति महेश्वरविरचिते निरुतविवरणसमुच्चये द्वादशोऽध्यायः ॥ F. 112 :- ॥ इति त्रयोदशस्य प्रथमः पादः ॥ .

·7 -- - F. 114 - ॥ इति त्रयोदशस्य द्वितीयः पादः ॥ F. 115 - ॥ (Sic.) इति निरुतविवरणममुच्चये त्रयोदशस्याध्यायः समाप्तम् ॥ F. 11 ॥ इति चतुर्दशस्य प्रथमः पादः ।। F. 118 - ॥ इति चतुर्दशस्य द्वितीयः पाद ॥ F. 119 - ॥ इति चतुर्दशस्य तृतीयः पादः ॥ F. 120 ॥ इति चतुर्दशोऽध्याय समाप्तः । F. 1). || इति पञ्चदशस्याध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ F. 1:24 - ॥ इति निरुतविवरणममुच्चये पञ्चदशस्य द्वितीयः पादः ॥ F. 126 - ॥ इति निरुक्तविवरणसमुच्चये पश्चदशस्य तृतीयः पादः ॥ F. 128 - ॥ इति निरुक्तविवरणभाष्ये पञ्चदशोऽध्यायः ॥ F. 131 -॥ इति पोडशस्य द्वितीयः पादः ॥ F. 182 ॥ इति षोडशस्य तृतीय पाद. ॥ F. 135 ॥ इति निम्तविवरणसमुच्चये पोडशोऽध्यायः ॥ F. 1:38. ॥ इति सप्तदशस्य प्रथमः पादः ॥ F. 1:30 - ॥ इति सप्तदशस्थ द्वितीय पादाः ।। 1. 111 ॥ इति सप्तदशस्य नृतीयः पादः ॥ F. 11: ॥ इति निरुक्तटीकायां सप्तदशाध्यायस्ममानः ॥ 11 gots On ---( Sic.) यथा प्रतिज्ञातं ममाम्नायो व्याख्यातः । इदानी पूर्वाचार्याणां मतानुवृत्ति- तत्परतया अर्थमा अतिस्तुतयेत्याचक्षत इति इह यस्यां देवतायामित्यत्र स्तुतिलक्षणावत्यनि देवतालक्ष मुम् ॥ F116' .-॥ निरुकमन्त्रभाष्यार्थपूर्ववृत्तिममुच्चयः । महेबरेण रचितः सूनुना पितृशर्मणः ॥ इति महेश्वरविरचिता निभायीका ममाता ॥ भूयसा य-प्रकाशन सत्यव्यालोकसम्भव । मन्तस्सर्व विचिन्वन्ति बन्ने तद्वाङ्मयं महः ॥ श्रीरामा । श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ श्रीव्यासाय नम ॥ D. A paper Ms. written in Devanagari characters obtained through the courtesy of P Vidhuses hara Bhasincarya, Principal of the Sanskrit College at the Trah rati Triversity Shantinikotana, Bengal. This is a fragment, giving the commentary on a part of the second, and a section of the third chapter of the Vi'rukta. As ·it does not contain the commentary on the first chapter of the Virukta, it could not be collated for the present edition. But I give below its colophons, which are interesting : F. 39' - ॥ इत्याचार्यस्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्तटीकायां सप्तमस्य प्रथमः पादः ॥ F. 14 :- ॥ इति स्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्तटीकायां सप्तमस्य द्वितीयः पादः॥ F. 17 :- ॥ इति स्कन्दस्वामिकृतौ सप्तमस्य तृतीयः पादः ॥ F. 4.9 :- ॥ इति स्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्तटीकायां सप्तमस्य चतुर्थः पादः ॥ F.50' :- ॥ इति स्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्तटीकायां सप्तमस्य पञ्चमः पादः ॥ F. 52 :- ॥ इति स्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्तटीकायां सप्तमस्य षष्ठः पादः ॥ F.54' :-॥ इति निरुक्तटीकायां सप्तमोऽध्यायः॥ F.59 : ॥ इत्यष्टमस्य प्रथमः पादः ।। : RELATIONSHIP OF Mss. The Mss. fall into Iwo groups. One is represented by A and the other hy B and ('. A contains two introductory stanzas', which are omitted by B and C. It amplifies the derivation of the word Vighuntı, for which there is nothing corresponding in B and C. It illustrates the meaning of v hun with ā with two examples which are not found in B and C. It also contains longer passages as compared with those of B and C. Reference is to footnotes 8 on p. 6, .) and 20 on p. 7. 4 and 16 on p. 8, 24 on p.b2. d often quotes long passages from the commentary of Durgācārya, see footnote 20 on p. 112, 3 on p. 116. I on p. 121. These quotations from the commentary of Durga are not found in B and C. Further A ofien reads additional single words which are omitted by B and C, see footnotes 4, 5 on p. 12 ; 2, 3, 8, 1] on p. 13 ; 8 on P. 11; 16 on p. I6; on p. 38 etc. A few example may as well be given. ; . P. 1. । 3 :---A reads छन्दोविचितिः । अध्ययनकाले। B and Cread छन्दः । काले। - " " 1. See footnote १ on p. 3. 2. See footnote 2 on p. 5. B. See footnote ११ on p. b.

·9 1 , P. 1 1 9:- A reads oprattaatfe frau i B and C read opeftat i 10 प्रयोगरूपप्रतिपादनेन। प्रतिपादनेन 11:-- स्तोत्रशस्त्रादेः । स्तोत्रादेः । Further A often uses case-inflections, dispensed with by B and C. A few examples are the following :- P. 1. l. 11:-A reads ago A ETHI Band Cread छन्दोरूपम् 12 :- स्वरूपस्य प्रतिपादनेन । ,, स्वरूपप्रतिपादनेन । and so on. On the contrary A often gives shorter forms, e.g., p. 2. 1. 10. A roads अहे कृत्यः whereas B and C read अर्हे कृत्यप्रत्ययः । P. 1. 1. 10. A reads प्रतिपन्नस्य, B and Cread निजशाखाप्रतिपन्नस्य and 7 So on. 7 Further B and C occasionally read passages, omitted by A, fou cxample see footnotes 4 and 16 on p. 3, 18 21 on P. 1, 10 on p. 8; 18 on p. I, 1, 7, 13, 14 on p. 12. 19 01 ]). 13. 14 on p. 17, 2 on p. 18 and so on. But it is clear that on the whole I represents a longer version as compared with that of B and C Both groups are corrupt and do not correctly transinii the archetype. The mutual relationship of Mss. can be shown by the following diagram, assuming N to represent the archetype N N r B c A AUTHOK OF THE (HOMINENTARI. The authorship of the coinmentary is attributed both to Skanda and Mahesvara, This will be clear from the following colophons of the three Mss. i.e. A, B and (). The colophons are placed side by side for ready reference, P. 53. A. इत्याचार्यमहेश्वरकृतायां निरुक्तभाष्यटीकायां पष्ठस्याध्यायस्य प्रथमः पादः।

·10 P. 32. B. आचार्यमहेश्वरकृतायां निरुक्तभाप्यटीकायां प्रथमस्याध्यायस्य प्रथमः पादः। F. 6. C. आचार्यमहेश्वरकृतायां निरुक्तभाष्यटीकायां प्रथमस्याध्यायस्य प्रथमः पादः । P. 83. 1. इति स्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्तटीकायां पष्ठस्य द्वितीयः पादः । B. Missing. Missing. P. [03. ... इति स्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्त टीकायां पठस्य तृतीयः पादः । P. 12. B. Identical with a F. 13. C. Identical with A. P. 118. A. इति स्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्त टीकायां पष्ठस्य चतुर्थः पादः । P. 70. B. इति स्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्तवृत्तौ पष्ठस्य चतुर्थः पादः । F. 16. Identical with B. P. 13. A. इति स्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्तीका पाटस्य पञ्चमः पादः । P. 78. B. इति स्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्तवृत्तौ पष्ठस्य पञ्चमः पाद. । F. 17. C. Identical with B. P. 157. A. इति स्कन्दस्वामिता निरुटी कायां पष्ठोऽध्यायः । P. 91. B. इत्याचार्यस्कन्दस्वामिकृतौ निरुक्तभाष्यीकायां पष्ठोऽध्यायः समाप्तः । F. 20. C. इत्याचार्यस्कन्दस्वामिकृतो निरुक्तीकायां पष्ठोऽध्यायः समाप्तः । This is further supported by colojihons of Ms. D. The colophons of Uss. C and D are placed side by side below. It may be added that the commentary on the second chapter of the Nirukta is available in Mss. and D only. It may possibly be available in B also but I have not yet been able to get a transcript of this portion of Is. B F. 39. D. इत्याचार्यस्कन्दस्वाभिकृतायां निरुक्तटीकायां सप्तमस्य प्रथमः पादः ॥ F. 26. C. इत्याचार्यस्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्त टीकायां सप्तमस्थाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ प्रथमः पादः ॥ F. 44. D. इति स्कन्दस्वामिनायां निरुत्तटीकामां सप्तमस्य द्वितीयः पादः ॥ F. 30. C. इति स्कन्दस्वाभिकृतायां निरुक्तवृत्तौ सप्तमस्य द्वितीयः पादः॥ F. 47. D, इति स्कन्दस्वामिकृतौ सप्तमस्य तृतीयः पादः ॥ F. 31. C. इति सप्तमस्य तृतीयः पादः ॥

·11 F. 49' D. इति स्कन्दस्वामिकताया निरुकत्रीकायां सप्तमस्य चतुर्थः पादः ॥ F. 34. C. इति सप्तमस्य चतुर्थः पादः ॥ F.50. D. इति स्कन्दस्वामिनायां निरुक्तटीकायां सप्तमस्य पञ्चमः पादः ॥ F.35." C. इति सप्तमस्य पञ्चमः पादः ॥ F.52. D. इति स्कन्वामिनायां निकटीकायां सप्तमस्य पष्ठः पादः ॥ This colophon is missing in Ms. C. F. 54' D. ATT FIETSETTT: || F. 37.: C. इत्याचार्यमहेशरकतायां निरुक्तभाष्यटीकाया सप्तमोऽध्यायः ॥ F. 59. D. FTIPFT TTH: TIT:11 F. 39. C. TESTTITTITATTİ 1975 FIGUTETETTIACAFTTETTTET TIA: F: 11 All the Mss. have preserved a unanimous tradition in attributing the commentary on some sections of particular chapters to Skanda and on other sections to Mahesvara This fact naturally leads one to conclude that the portion attributed to Skanda was composed by Skanila and that attributed to Mahesvara hy Mahesvara. Tt however implies the ageumption that hoth Skanda and Mahesvara commented on mutually exclusive portions of the Nirukta, that they workeil on a deliberate plan, that they must bave beon contemporaries to Cury out that plan and must have written their commentare in collaboration with each other. There are several cases of joint-anthorship in Sanskrit Literature, but there are chonological difficulties in making Mahesvara a contemporary of Skan la.* Devaraja Yajvan, the commentator of the Nighantı, who seems to be calier than Durga often quotes Skanda while Mahesvara is pertainly later than Durga, whom he mentions by name, and whose commentary on the Virukta, he has utilised and frequently quoted. Thus Mahesvara is separated from Skanda by two intervening comentators namely Devaraja Yajvan and Durga. The former must have been considerably posterior to the latter. At any rate they could not possibly have been contemporaries. Further the commentary is not the work of two different *See my Preface to the Ssaskuit Test of the Virilta pp. 32 and 33. Panjab University Oriental Publication, 1928, ·12 authors. It bears the stamp of workmanship of a single individual. Its style, its method of treatment, the general exegesis and above all, its intellectual quality are throughout identical. It is quite plausible to hold thai two dillerent authors could produce a commentary written in an identical style, having an identical method of treatment and identical in general exegesis but no two authors could show an identical intellectual quality. The hypothesis therefore that one part of the commentary is composed by Skanda and another portion by Mabesvara is not tenable. Two hypotheses are now possible :- 1. Skanda alone is the author of the commentary. 2. Mahesvara is the author of the commentary in toto. Let us consider the first hypothesis. The evidence of the final colophons of Mss. B and C is against the hypothesis of Skanda's authorship. The internal evidence is also against Skanda, As already stated, the name of Durga is mentioned in the commentary. Quotations from Durga's commentary are frequent. Skanda is quoted by Devarāja Yajvan who is anterior to Durga. Skanda is therefore still earlier than Durga. The former could not have mentioned or quoted the latter. This is further supported by the fact that Devarāja Yajvan has preserved, in bis commentary on the Nighantu, several passages of Skanda's commentary on the Nirukta. Some of these passages are not found in the present commentary. Skanda's explanation of the words उर्वी, अदितिः, इळा, अध्वरम्, स्वः, साध्याः, वासरम्, अश्मा, Sifa: preserved* by Devarāja Yajvan in the form of quotations is not found in the text of the present commentary. This commentary is therefore not the work of Skanda. The only other hypothesis possible is that Mahesvara is the author. In my opinion, this commentary is the composition of Mahesvara. But there is a serious difficulty. All the extant Mss. attribute some portions of the commentary to Skanda. How to *See pr 125-126 of the present edition ·18 - explain the colophons of these Mss. ? In my opinion, the difficulty is solved if we presume that Mahesvara's commentary is a tīkā on the bhisya of Skanda. 'This is supported by the title of the commentary, namely - The Virukta-bha.saykt-trki, which may be explained as the tikā on the Nirukta-bhasya. Fragments of the thasya of Skanda must have undoubtedly formed the basis of the work of Mahesvara and can still be traced as is shown by the following example. Skanda's explanation of the word gau is preserved as a long quota tion by Devarāja Yajvan in his commentary on the Vighantu. This quotation is printed on p. 125 of the present edition and is given below for facılity of reference. The explanation of the word gau in the commentary in Ms. C. is the following :- Passage of Ms. C. Passage preserved by Devaraja Sic. गौरिति पृथिव्या नामधेयम् Yajvan. उदाहरणम् गोषदसि इति गार्हपत्योपस्थाने गौः (Ngh. I. 1.)-अस्य स्कन्दस्वामी । विनियोगात् गार्हपत्यस्य च गवि पृथिव्यां दृरं गता भवति नैरन्तर्येणात्माकाशादि- मद(साद०)नात् गोशळस्य च पृथिव्य- वत् । दृरेऽप्युपलब्धेर्गतिक्रियाव्यवहारः । भिधानता निश्चिता सर्वशब्दानामाख्यात- अन्यत्रान्यत्र चोपलब्धेर्दूरोपदेशः । प्रत्ययो- जत्वप्रतिज्ञानात् प्रवृत्तिनिमित्तमाह । यद्- पात्तरूढ्यर्थसम्बन्धाच्च गमिरत्र नरन्तर्यो- दूरंगता भवति नैरन्तयणात्माकाशादिवत् । पलब्धिदूरविशिष्टं गमनमुपादत्ते । तक्षा दृरेऽप्युपलब्धेर्गमिक्रियाव्यवहारः । अन्यत्र पग्विाजक इति यथा । यच्चास्यां भूतानि प्राणिनो गच्छन्ति । चो वार्थ । गाते चान्यत्र चोपलब्धेदृरोपदेशः । प्रत्ययो- पात्तरूढ्यर्थमंवन्धाच्च गमिरत्र नैरन्तयोप- स्तुत्ययस्य । गीयते स्तूयतेऽसाविति । गायन्ति वास्यां स्थिता इति गौः । लब्धिर्दूरविशिष्टगमनमुपादत्त तथा परि- व्राजक इति यथा । यद्यपि चायं गोशब्दः उदाहरणम् । ‘गोपदसि' इति । गार्हपत्यो- पश्चादावनेकत्र रूढस्तथाप्यस्य तत्र तत्र पस्थाने विनियोगात् गार्हपत्यस्य च गवि मन्त्रवाक्यार्थसमवायसंभवादभिधेयन्नि- पृथिव्यां सदनात् गोशब्दस्य पृथिव्यभि- श्चित्य धानत्वनिश्चितमिति"॥ गमेस्तद्विशेपयंतव तदवयवभूतस्य व्यतिरेकव्यावृत्त्यर्थं पूर्ववत् प्रदर्शनीयेति । यच्चास्यां भूतानि प्राणिनो गच्छन्ति चोवार्थे कारकविकल्पश्चायं कर्तरि कारकेधिकरणे वेत्यर्थः । गातेर्वा स्तुयथस्य औकारप्रत्ययः धातुविकल्पश्चायं स्तूयतेसाविति गौर्गाय- न्ति वास्यां स्थिता इति गौः.......

·14 A comparison of this passage with Skanda's quotation preserved by Devarīja Yajvan clearly shows that the commentary of Mahesvara is a tika on the bhāsya of Skandasvamin. Examples can be multiplied but I think it is not necessary to do so. It may therefore he stated that the present commentry is the work of Mahesvara and is a futher elucidation of the bhāsya of Skandasvamin. The tradition of the Mss. gives indication that the scribe vaguely remembered this fact, confused the author of the tikā with that of the bhāsya and arbitrarily attributed one portion to Skanda and another to Mahesvara. But it is possible now to solve the mystery with the help of Devarāja Yajvan, ACKNOWLEDGMENT OF HELP. I owe a deep debt of gratitude to my former teacher Prof. A. C. Woolner, M. A.; C. I. E. ; Principal Oriental College, Lahore, University Professer of Sanskrit, and the Dean of University Instruction, for including the present volume in the Panjab University Oriental l'ublication Series. This is my fourth book on the Nirukta to be included in the Series and I hope all lovers of Yaska will appreciate the interest, Mr. Woölner has taken in the studies on the Nirukta. I have to thank my friend, Dr. Banarsi Das Jain, M. A., Ph. D. (Lond.) and P. Ram Chandra Shastri of the Oriental College, for helping me in correcting the proofs. ORIENTAL COLLEGE, LAHORE. 6th April, 1928. LAKSHMAN SARUP.

·15 विषयानुक्रमणिका ॥ TABLE OF CONTENTS. Vara 1 ... ... on ... 33 ... ... ... खण्डम्... 18 ... ... 76 ... 1. INTRODUCTION 1-14. I. I. उपोधातः १-१४ II. The Commentary of Mahes-II. महेश्वरविरचिता निरुक्तभाष्यटीका on the Nirukta. CHAPTER I. प्रथमोऽध्याय: IST. SECTION ... प्रथम खण्डम्... ... 2N1), SECTION 13 द्वितीयं खण्डम्... ... १३ 3RD. SECTION ... तृतीयं खण्डम्... ३३ trh, SECTION 16 चतुर्थं खण्डम्... ४६ STH. SECTION 57 पञ्चमं खण्डम्... 6711. SECTION ... ... 66 पष्ट ६६ 7 ul. SECTION ... 68 सप्तमं खण्डम्... STU. SECUON ... अष्टमं खण्डम्... ७२ १) | I. SECTION ... 71 नवमं खण्डम्... 1011. SEX TION ... दशमं खण्डमू... ७६ 11TH. SECTION 81 एकादशं खण्डम्... 1:2TII. SECTION 8) द्वादशं खण्डम्... ८३ 13TH. SE("TION ... 85 त्रयोदशं खण्डम्... 14TH, SECTION चतुर्दशं खण्डम्... ... 15TH. SECTION 98 पञ्चदशं खण्डम्... ९३ 16TII. SECTION पोडशं खण्डम्... 17TIL. SECTION 104 सप्तदशं खण्डम्... १०४ 18TII. SECTION 106 अष्टादशं खण्डम्... ... १०६ 19TH. SECTION ऊनविंशं खण्डम्... ... 20TH. SECTION विशं III. Fragments of the Commen [II. देवराजयज्वकृतायां निघण्टुटीकाया- tary of Skandasvamin, pre मुद्धृताः श्रीस्कन्दस्वामिप्रणीतनिरुक्तभा served as quotations by Deva- : व्यसन्दर्भाः । raja Yajvan in his commentary on the Nighantu, 125 .. ... ... ... ... ८७ ... ... ... 110 ... 111 खण्डम्... ...

·महेश्वरविरचिता
निरुक्तभाष्यटीका
:*:

·महेश्वरविरचिता
निरुक्तभाष्यटीका
A
COMMENTARY
ON TIIE
NIRUKTA
BY
MAHESHVARA.
1927.

·PRINTED AT THE BOMBAI MACHINE PRESS, MOHANLAL ROAD, LIHORE, BY SHARAT CHANDRA LAKHANPAL.

·निरुक्तभाष्यटीका १२ [वेदाङ्गानि अ० १. प० १. ख० १.} पुरुषस्य प्रवृत्त्यर्थ निवृत्त्यर्थश्च प्रत्यक्षादिभिः प्रतिपत्तुमशक्यस्य हितफलस्याग्नि- होत्रादेरहितफलस्य च ब्राह्मणवधादेः प्रतिपादनार्थो वेदः । तस्याङ्गानि षट्-व्याकरणम्, शिक्षा, कल्पसूत्राणि, छन्दोविचिंतिः, ज्योतिषम्, निरुक्तञ्च। तत्र व्याकरणम्-अर्थविशेषाश्रयेण प्रकृत्यादिविभागेन साधुशब्दानन्वाचक्षाणं शब्दार्थप्रतिपादनेनोपयुज्यते । क्वचित्तु शब्दरूपप्रतिपादनेनेव व्याकरणमुपयुज्यते । शिक्षा तु-अध्ययनकाले कर्मणि च मन्त्राणां प्रयोगकाले द्रुतादिवर्णदोषैर्दुष्टस्य शब्दस्योच्चारणप्रतिपादनेनोपयुज्यते । कल्पसूत्राण्यपि-प्रतिशाख शाखान्तराधीतेन न्यायप्राप्तरूपेण चाङ्गेनोपेतस्य प्रतिपन्नस्य कर्मणः प्रतिपादनेन । छन्दोविचितिरपि-स्तोत्रादेरङ्गत्वेन श्रुतस्य गायत्र्यादेश्छन्दसो रूपप्रतिपादनेन । ज्योतिषमपि-दर्शपौर्णमासाद्यङ्गभूतस्य पौर्णमास्यमावास्यादेः कालस्य स्वरूप- प्रतिपादनेन । निरुतं तु-मन्त्रार्थप्रतिपादनेनेति । एतद 'अथापीदमन्तरेण मन्त्रेष्वर्थप्रत्ययो न १-विश्वेशं माधवं दुण्डि दण्डपाणिश्च भैग्वम् । ५-शीक्षा. B. C. वन्दे काशी गुहां गहां भवानी मणिकर्णिकाम् ॥ ६-कालेऽपि, B. C. माधवीयास्त्रीधर्मशास्त्रोपनिषदात्मकाः । ७-भृतादिवर्णदोषा (द् ). B. c. ग्रन्था मद्रातरो ये च तच्छु (सु) खार्थ यतामहे । ८-०धीतेनापि मन्त्रेण. इति पयद्वय ग्रन्थादावधिकं दृश्यते. ९-प्राप्तिक. B. C. २-व्याकरणशीझा. B. C. १०-निजशाखाप्रति• B. C. ३-'विचित्ति' नास्ति. B. C. ११-प्रयोगरूपप्रति. A. ४-'यथोमे प्रकृतौ हि द्विदेवत्येऽनीपोमीयपशौ ।२-कर्मण: स्तोत्रादे. B. C. अघस्तामित्येतदाम्नातम् । तस्य यदा विकृतावेक स्तोत्रशस्त्रादे० A. देवत्ये बहुदेवत्ये च पशावहस्तदायत्तदृह्यते शब्द- १३-छन्दोरूप. B. C. रूपं तदघसदनित्येतद्वयाकरणमतरे (मन्तग्ण) | १४-० पूर्ण• B. C. प्रकरण (?) न शक्य प्रतिपत्तुम् । एवमन्यत्रापि १५-स्वरूपस्य. A. सर्वत्रोहे प्रवरनामधेयादौ च शब्दरूपप्रति- १६-'उपयुज्यते' इन्यधिकः पाट: B. C. पादनेनैव' इत्यधिकः पाठः B. C. A. A.

·, . . . " अ०१, ख०१. ( ४ ) [समानायो व्याख्यातव्यः अ०१, पा० १, ख० १, विद्यते' (नि. १. १५.) इत्यत्र साक्षेपसमाधान वक्ष्यामः । तस्य निरुक्तस्य पञ्चाध्याया 'गोर्मा -इत्यादयो निधण्टवस्तेषां व्याख्यानार्थ षष्ठप्रभृति 'समानायः समानातः' (नि. १. १.) इति भगवतो यास्कस्य भाष्यम् । तस्य पूर्वटीकाकारैर्बर्बरस्वामिभगवर्गप्रभृतिभिर्विस्तरेण व्याख्यातस्य तद्वच- नैकदेशानुच्चित्योच्चित्याल्पक्लेशेनाभ्याससिद्धयर्थमल्पग्रन्था वृत्तिः क्रियते समाम्नायः-समित्येकीभावे, आङ्-आभिमुख्ये, ‘ना अासे', एकत्र सम्भूयो- ध्येतृभिर्वेदवादिभिराभिमुख्येनाभ्यस्यमानत्वात् । समाम्नायशब्देनात्र गवादिदेवपत्न्यन्तः शब्दसमूह उच्यते, न वेदैः । समानातः-सम्भूयाभिमुख्येनाम्नतिः अभ्यस्तः । ग्रन्थी- कृत्य पूर्वाचार्यः पठित इत्यर्थः । स व्याख्यातव्यः-अर्हे कृत्यः । व्याख्यानार्ह इत्यर्थः, मन्त्रार्थप्रतिपत्तेस्तदर्थज्ञान- प्रतिबद्धत्वात् । यावद्धि मन्त्रेषु गवादीनां शब्दानां पृथिव्यादिरों नावगम्यते न तावन्म- न्वार्थप्रतिपत्तिर्भवति । ज्ञाते तु भवत्येव । शिष्टानां शब्दानां प्रसिद्धत्वादेवं । अतो मन्त्रार्थप्रतिपत्तेस्तदर्थज्ञानप्रतिबद्धत्वात् स व्याख्यानाहः । तमिमं समाम्नायं निघण्टव इत्याचक्षते-पूर्वाचार्याः । निघण्टाः कस्मात्-एते गवादयः शब्दाः पूर्वाचार्यरुच्यन्ते ? उच्यते- निगमा इमे भवन्ति-नियमेन मन्त्रार्थस्य गमयितार इत्यर्थः । येस्मा- न्मन्त्रार्थप्रतिपत्तस्तदर्थज्ञानप्रतिबद्धत्वात्तदर्थज्ञानार्थमेवते छन्दोभ्यः समादृत्य समाहृत्य १-प्रतिसमा० B. C. १४-'आम्नात:' नास्ति B. C. २-'पञ्चाध्या.' नास्ति. B. C. १५-'पूर्वाचार्यः पठितः' इति त्रुटितः B. C. ३-इत्येवमादयो B. C. ४-बदतो (2)A. १७-'इत्यर्थः' इति त्रुटित: A. ५-व्याख्यास्यामि (?) B. C. १८-'ज्ञान' नास्ति A. ...मन्यचयग्रन्था (?) B. C. १९-न ज्ञा वलिन ग ताव० (?) B. C. ७-लिख्यते 3. C. २०-०देवार्थस्य B. C. ८-धापाटः, भ्वादिः, परस्मै २१-'पुन: अधिक: पाट: B. C. १-सम्झ्यवा• B. C. २२-'निघण्टव: अविकः पाठ: A. १०-वेदवदाभि० B. C. ११-- दिनवपत्स्यभृ B. २३-'कस्मात्तदुच्यते' अधिकः पाठः, A. १२-वेद B. C. २४-मेते B. C. १३-०म्नातं B. C. २५-'समाहृत्य' नास्ति B. C. २१ ૨૨ ૨૪ १६-कृत्यप्रत्यय: B. C. -- ·. } ૧ ૨ ? २० अ०१, ख०१. ( ५ ) [निघण्टुपदनिर्वचनम् अ० १, पा० १, ख० १. समान्नाता: ते निगमनान्निगन्तवो भवन्ति । ततश्चैवं निगमनान्निगन्तव एव सन्तो निघण्टव उच्यन्ते, वर्णव्यापत्या पृषोदरादित्वाद्धि गकारस्थाने घकारः, तकारस्य टकारः । एवमौपमन्यव आचार्यो मन्यते । स्तुत्यर्थश्चाँचार्यग्रहणम् । अपि वाऽऽहननादेवस्युः- अथवा यदेवैतदाहननं वचनं पाठ इत्यर्थः । आयूर्वो हन्तिः पाठार्थः, एतस्मादेव निघण्टव एते स्युः, न निगमनात् । यस्मात् समाहता भवन्ति । एकत्र सम्भूय वा पठिता इत्यर्थः । तथाहि-ये ते मदा आवननवन्तो वचनवन्त इति निर्वचनमपि दृश्यते । कथम् ? निशब्दोऽत्र व्यत्ययेन आ इत्यस्य स्थाने ।दर्शयिष्यति भाष्यकार उपसर्गव्यत्ययम्-'निरियेष समियेतस्य स्थाने 'इति । घण्टुशब्दोऽपिघ्नन्ति जघान जिघांसतीत्यादौ हन्तेर्हस्य घत्वापत्तिदर्शनाद् हन्तेः रूपम्, न गमेः । यद्रा समाहृता भवन्ति । यस्मादर्थज्ञानार्थ छन्दोभ्यः समाहृता एते, येतो वा समाहरणान्निघण्टवः, नाहननादित्यर्थः । अस्मिन्पक्षे नि इत्येष सम, आ इत्येतयोर्द्वयोः स्थाने । घण्टुशब्दस्तु हरतेहकाररेफयोधणत्वापत्त्या तुशब्देन चौणादिकप्रत्ययेन । एव- मेतानि निघण्टुशब्दस्य त्रीणि निर्वचनानि । अत्रेदं वक्तव्यम्-सर्वत्रकस्य शब्दस्य कथमनेकस्य निर्वचनस्य सम्भवः? किमर्थ १-'निगन्तुशब्देन वक्त शक्यन्त इत्यर्थः । इ-यादिप्रयोगदर्शनात पाठार्थों वचनार्थ." गमिहि केवलोऽपि ण्यन्तार्थे शक्नोति वर्तितुम, इन्यत्राधिकः पाठः. A. पञ्चभिहलै: कृषतीति यथा । तु-शब्दस्त्वौ- : १२-यद्वा ते. B. C. णादिको गमेः स्मयत एव 'सिननिमिसि' १३-'एते' अधिकः पाठ: A. [उणा० १, ७० • इत्यादिना।' इत्यधिक: १४-'उक्ता' इत्यधिक: पाठ: A. पाठोऽत्र दृश्यते A. १५-एते. B C. N. 4. 15. । १६-तत्कथम् ? B. C. एतत्स्थाने 'नास्तनिति' एप पाठो दृश्यते. B. C. १७-नि:शब्दो. B. C. २-निगमन्त. B. C. १८-स्थाने। दयिष्यति' इति त्रुटित: B. C. ३-'इति' अधिकः पाठ: A. १८३-N. 12. 7. ४-०व्यावृत्त्या. B. C. १९-'नि' इत्यत्राविकः पाट: A. ५-०त्वात् गकारस्य स्थाने डकारनकाग्योश्च २०-घनन्ति B. C. नकारभ (द) कारौ (?) B. C. २१-०हकारस्य कारत्वा B. C. ६-एवमेवोप० B. C. २२-तस्मान. BC. २३-अतो B. C. ८-०' हणम् इयन्तः २४-०ते एकारस्य रफयो B. C. पाठस्त्रुटितः 3 C. ९-'वचन' नास्ति B. C २५-घकारणकागपत्त्या B. C. २६-०दिकेन B. C. १०–'हन्ति.' त्रुटित: B. C. 11-"'मृत्र इदमाइतम्'।' ब्राह्मण इदमाहतम् २७-सर्वस्य A. ७-०श्चाप्याचा. A. . इन्यारा दत ·अ०.१, ख० १. ( ६ ) [एकपदनिर्वचनानेकत्वम् अ० १, पा० १, ख० १. वा तत्प्रदर्शनं निघण्टुशब्दस्य ? 'तमिमं समाम्नायम्' इति संज्ञात्वकथनम्, तन्निर्वचन- प्रदर्शनश्च किमर्थमिति ? उच्यते-इदं केषुचिच्छब्देषु धातुरूपमविनष्ट, तदभिधेया च क्रिया तदर्थेऽस्ति, या पाचकादिषु । तेषु नैवानेकस्य निर्वचनस्य सम्भवः। तथा च वक्ष्यति-तयेषु पदेषु स्वरसंस्कारौ समर्थौ प्रादेशिकेन गुणेनान्वितौ स्यातां तथा तानि निब्रूयात्' (२. १. ) इति । येषु तु धातोरक्षरमात्र वर्णमात्रं वा; यथा लक्ष्मीशब्दो लभतेलङ्घतेर्लब्धतेर्लषते- लसतेलज्ज्यतेश्च । तेष्वक्षरवर्णसामान्या निर्वचनस्य कर्त्तव्यत्वात्तस्य चाक्षरस्य वर्णस्य वा सर्वेषु धातुषु सम्भवात्, सर्वेषां च तेषामभिधेयानां क्रियाणामर्थे सम्भवातू, अन्य- तमावधारणे च कारणाभावादेकस्य शब्दस्यानेकनिर्वचनस्य सम्भवः । तत्प्रदर्शनञ्च- एतावतां धातूनामभिधेयाः क्रिया अयं शब्दः प्रतिपादयितुंसमर्थ इत्येतस्य प्रतिपादनार्थम् । किमर्थमेतत् प्रतिपाद्यते ? उच्यते-यत्रं शब्दोऽर्थान्तरे प्रयुज्यते। यथा-(नि.४।२५) अहेडमानो ररिवाँ अजाश्वे - ति (ऋ० १।१३८।४) अश्वशब्दोऽजेषु पठ्यते । 'उदु त्यं जातवेदसमिति जातवेदश्शब्दः सूर्ये । तत्रं यथा-'तैलं पानीयं घृतं पानीयमिति पानीयशब्दो रूट्यसम्भवात् पातव्य- मिति पानक्रियां प्रतिपादयन्नकवाक्यतां प्रतिपद्यते । एवमश्वादिशब्दोऽपि सर्वत्रान्नाशन- क्रियामेव महाशनक्रियामेव वा प्रतिपादयति । किं तर्हि ? यो यत्र वाक्ये योग्या क्रिया ११-'च' इत्यारभ्य 'तत्प्रदर्शनञ्च' इत्यन्त: पाठस्त्रु- १-इह B. C. २-०मपि नष्ट B. C. ३-तेऽस्तिरत्य (?) B. C. टित: B. C. १२-यत्र स A. ४-तथा च वाचका. B. १३-वरुण B. C. १४-जातवेदः A. Rv. I.50.1. ५-तेषां B. C. ६-विकारणान्विता B. C. ७-'वर्णमात्र' नास्ति B. C. ८-वास्ति B. C., 'वा' इन्यस्याने 'अविनष्ट शिष्टं नटम्' इत्यधिकः पाट उपलभ्यते A. १५-तत्र तत्र A. १६-रूट्यथस्यासम्भ० '. B. C. १७-'पान०' नास्ति B. C. १८-०नेवाशक्यतां c. १९-'न सर्वत्रावाशन.' इति पाटोऽत्र भाति । २०-एतद्वाक्यस्थाने 'एव चाश्वादिशब्दः, तासाश्च न सर्वत्रकमेवाध्वाशनमेव वा महाशनमेव वा' इत्येतावानेव पाठः । B. C. २१-'या' 'वाक्ये' इति पदद्वयं नास्ति B.C, ९-शब्दे B.C. १०-'सामान्यादि'न्यारभ्य धातुषु सम्भवादि'त्यन्तस्य पाठस्य स्थाने 'सामान्येन सम्भवात्' इत्येता- वानेव पाठः । मध्यगत; पाठस्त्रुटितः B. C.

·। , ૨૧ ૨૨ अ० १, ख० १. ( ७ ) [निर्वचनप्रयोजनम् अ० १, पा० १, ख० क्वचिदन्नाशनम् क्वचिन्महाशनम, तां तत्र प्रतिपादयन् तदर्थमेव प्रतिपद्यते । एतावतां धातूनामभिधेयाः क्रिया अयं शब्दः प्रतिपादयतीति प्रतिपत्तव्यमिति निघण्टुशब्दस्य संज्ञात्वकथनम् । निर्वचनप्रदर्शनश्च-अशङ्कितपर्यनुयोगपरिहारार्थम् । 'समाम्नायः समानातःस व्याख्यातव्यः' इत्युक्तम् । तत्र पर्यनुयोग आपद्यते-'नायं व्याख्यातव्यः । यदि व्याख्या- तव्योऽभविष्यत् पूर्वाचार्यरेवायं व्याख्यास्यत' इति। अयं संज्ञात्वकथनेन तन्निर्वचनप्रदर्शनेन च परिहीयते व्याख्यात एवायं पूर्वाचार्यः। तैहस्य निघण्टुरिति संज्ञा कृता । सा च निगन्तृत्वाहतत्वसमाहृतत्वानामन्यतमं प्रत्याय- यति । तस्मिन् प्रतीते निघण्टुशब्दार्थमकथितमपि प्राज्ञः श्रोता स्वयमेव प्रतिपद्यते । यथा पथिद्वैते पथिज्ञेनाग्रतो गच्छताऽन्यतरस्मिन् पथि पुरुषः करप्रक्षिप्तेऽपथिज्ञः पश्चा- दागच्छन् तदृष्ट्वाऽनेन पथा स गतो मयाऽप्यनेन गन्तव्यमिति प्रतिपद्यते, तद्वत् । कथं पुनरकथितं गवादीनामर्थ प्रतिपद्यते ? उच्यते-सर्वस्य हि श्रोतुर्न गवादयः सर्व एवाप्रसिद्धाः, अवश्यमेषां कस्यचित् कश्चित् प्रसिद्धः पृथिव्यादिरर्थः । स तेन सहेतैरान् समाहृत्य समानातान् पश्यन्निदं प्रतिपद्यते-'यादृशोऽयम, नूनमितरेऽपि तादृशा एव । यत एतेन समाहृत्य समानाता' १-०दवाशनं B. C. १४-८थः कथितमपि स्वय पृथक् कथितमपि B.C. २-'वा' इत्यत्राधिकः पाठः A. अनोभयत्रापि 'अकथितमपि' इति नअघटित: ३-तान् B. C. पाट: 'शब्दार्थम्' इति द्वितीयान्तपाठश्च भाति । ४-प्रतिपादयेत्, तदर्थमेतत् प्रतिपाद्यते B. C. १५-पुरुषः' नास्ति A. ५-अत्र 'प्रतिपादयितुं समर्थः । सामर्थे सति या १६-प्रकरे B. C. यत्र वाक्ये योग्या क्रिया तां तत्र' इत्येतावान- ' १७-तं दृष्ट्वा B. C. धिकः पाठः A. ई-अशंक......पर्यनियोग: B. C. ७-पनियोग B. C. २०-अत्र 'निश्चिन्याकथितमपि स्वयम्' इत्यधिक: ८-आशङ्कयते B. C. पाठ उपलभ्यते A. ९-एतद्वाक्यस्थाने-'तासाश्च या यत्र वाक्ये योग्यता एकत्र प्रतिपाद्यरेव व्याख्यास्यतेति' २१-पुनः कथितं (?) B. C. २२-०नाम प्रति. B. एतावान् पाठ: B. C. १०-अत्र 'समाम्नातः' इत्यधिक: पाठ: A. २३-सर्वस्यापि B. C. २४-प्रसिद्धार्थमव. B. C. ११-'तैर्हि' इति नास्ति A. १२-निगमनसमाहतत्व B. C. २५-'कश्चित् त्रुटित: B. C. १३-आवादीनां निघण्टुशब्दानामर्थ० A. २६-साहतारान् B.C. । १८-सह B. C. । १९-तथा गन्त० B. C.

·} ९ ૨ ૨ अ० १, ख०१, [गवाद्यथर्प्रतिपत्तिः अ० १, पा० १, ख० १. इति । इदश्च पृथिवीनामधेयं तस्मादितरोण्यपि पृथिवीनामधेयानीति । एवं सर्वत्र नैघण्टुके तावत्प्रकरणे तदर्थ प्रतिपद्यते । ये तावदनवगतसंस्कारा निगमा जहादयरतेषां समाम्नाय- प्रयोजनं पर्येषमाणोऽक्षरवर्णसामान्येन तदर्थ तस्य च मन्त्रवाक्याथै समवायसम्भव प्रतीत्येदं प्रतिपद्यते-अनवगतसंस्कारप्रतिपादनार्थमेवैते समानाता इति । येऽप्यनेकार्था- दयत्यादयस्तेषामपि तत्र तत्र मन्त्रवाक्ये तं तमर्थ प्रतीत्येदं प्रतिपद्यत इत्यनेकार्थवृत्ति- प्रतिपादनार्थमेवैते समानाता इति । एवं संज्ञामात्राद गवादेवपत्न्यन्तस्य समानायस्यार्थ- मकथितमपि श्रोता स्वय प्रतिपद्यते । ततश्चैवं संज्ञां कुर्वद्भिः पूर्वाचार्याख्यात एवायं समाम्नाय इत्यपर्यनुयोगोऽयम् । एवं गैवादिदेवपत्न्यन्तस्य समानायस्य व्याख्या प्रतिज्ञाता, संज्ञा च कथिता, तन्निर्वचनानि प्रदर्शितानि । इदानीं स्वरूपं कथ्यते तद्योन्यतानीति । तदिति सर्वत्र वाक्योपन्यासे । यान्येतानि लोके चत्वारि पदजातानि पदजातयः पदसमूहा इत्यर्थः । नामाख्याते चोपसर्गनिपाताश्च तानीमानि भवन्ति, तान्येवेमॉनि गवादीनि देवपल्यन्तानि भवन्ति । नापि 'अ इ उण्' इति पाणिनीयप्रत्याहारसमाम्नायवत् मातृकावर्णसमाम्नायवच्च तेभ्योऽन्यानीति गवादेर्देवपत्न्यन्तस्य समानायस्य स्वरूपकथनम् । तत्रास्मिन्समानाये गवादीनि नामानि, भ्रोजत इत्यादीन्याख्यातानीत्यस्य विवे- कस्य प्रतिपत्त्यर्थम्, असमानातानाञ्च नामाख्यातत्वप्रज्ञापन ज्ञापनार्थमेतद् वक्ष्यमाणम्- -तंत्र- १-०तरस्यापि B. समाम्नायमिन्य '. एतावान् पाठः B. C. २-०धेयान्येवेति B. C. १४-'एव' नास्ति, गवामादर्देव. 2. -प्रकरणे' त्रुटित: B. C. १५-तान्येता. B. k-नगमेपि' इत्यत्राधिकः पाठ उपलभ्यते A. १६-अत्र 'प्रसिद्धानि पद जातानि' इत्यधिक: पाठ ५-'जहा त्रुटित: B. C. उपलभ्यते A. :-'प्रयोजन पर्येषमाणः' इति पाठस्त्रटित: B.C. १७-पदसमूहाः पदजातयो वा B. C. ७-सामान्यमात्रेण B. C. १८-'तानीमानि भवन्ति इति त्रुटितः Y. C. ८-०नार्थामके B. १९.-तान्येवमादीन्यपि B. C. २०-'भवन्ति नास्ति A. १०-अत्र 'देवपल्यन्तम्य समाम्नायस्यार्थमित्येतत् ' इति पाठोऽधिक: B. C. 11-' इन्यनेकार्थवृत्ति' एतस्य स्थाने ' एतत् ' इति । २२-न तेभ्यो. 3. C., अत्र नकागेऽधिक एव पाट उपलभ्यते B. C. प्रतीयते । १२-अस्य पाठम्य स्थाने 'स......व. मात्र २३-भजेत B. C. इत्युपलभ्यते B.C. २४-०स्याविवे. B. १३-अत्र 'ततश्च सज्ञा कुर्वर्थि आचार्य एवाय २५-०प्र० इति नास्ति B.C. ९-तन्त्र B. २१-न B. C.

·, १.} . 13 अ० १, ख०१. [नामाख्यातलक्षणम् अ० १, पा० १, ख० १. तन्नामाख्यातयोर्लक्षणं प्रदिशन्ति' ब्रुवन्ति । भावपधानमाख्यातम्-भावः क्रिया, नत्प्रधानमाख्यातम् । आख्याते हि पचती- त्यादावुच्चारिते क्रिया प्रतीयते पाकादिः । कालो वर्तमानादिः । पुरुषः प्रथमादिः, पच- तीति परः, पचसीति युष्मदर्थः, पचामीत्यस्मदर्थः । उपग्रहः-कर्तृगामि-परगामित्वलक्षणः, 'स्वरितत्रितः' ह्यात्मनेपद उच्चारिते 'ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत' इति कर्तृगामि- फलत्वं प्रतीयते । परस्मैपदे तु यजन्ति याजका इति परगामिफलत्वम | साधनं कर्मादि. पचतीति कर्ता, पच्यत इति कर्म । सङ्ख्या- -पचतीत्येकत्वम , पचत इति द्वित्वम, पच- न्तीति बहुत्वम् । एषां क्रिया प्रधानभूता, गुणभूता इतरे तदर्थत्वात् । सत्त्वप्रधानानि नामानि-नाम्नि हि पाचक इत्यादावुच्चारिते क्रिया प्रतीयते,कार- कशक्तिश्च कर्तृत्वादिः, तद्युक्तञ्च द्रव्यम् । तत्र द्रव्य प्रधानभून, गुणभृते इतरे क्रियाका- रकशक्ती, तदुपलणार्थत्वात् । एवमेतत्पदावस्थायमिथप्रतिपत्तो नामाख्यानयोरेकस्य भाव- प्राधान्यमपरस्य मत्त्वप्राधान्यमुक्तम् । अर्थ यत्रोभे तत्र कथम ? तयत्रोभे इत्यादि । तदिति वाप-योपन्याम, यत्रोभे-नामाख्याने देवदत्तः पचीनि वाक्यावस्थायाम, यत्रेति श्रुतेस्तत्रत्यध्याहार्यम, नत्र भावप्रधाने भवतः, मावस्य माध्य- त्वातू, सत्त्वस्य च साधनत्वात्, माध्यसाधनयोश्च साध्यस्य प्राधान्यात् । किंरूपं पुनर्भाव लोक आख्यातेनाचले ? १-तंत्रतन् इति त्रुटित: B. C -'तु इति त्रुटितः । (. २-प्रतिदिन्ति A. ८-- 'कमादि' इति त्रुटित . . ! ३-'प्रथमादिः इति त्रुटित , B. C ५-'पचाति बहुत्वम्' इति पाटम्बांटन।। ४-०मिफललक्षणं B. C 10-'गनि नामानि इनि टितः ।। ५-[अष्टा० १।३।७२ ] अत्र 'स्वरित त्रिज्योन्यात्म नद्यात्मनेपद उच्चरि० इनि पाटः, B. 11-'काग्कशक्तिश्च कनवादि ० इति पाठस्त्रुटिन.. 5-'स्वर्गकामो ज्योतिष्टोमेन यजत'आपस्तम्बश्रौतमत्रम १२-प्रधानं 13. C. १०.२.१. जमिनीयन्यायमालाविस्तरः३.३.३. पृ०१३९. ज्योतिष्टोमो यजुःसामवेदयोर्गस्त तत्र किम्' . 'ज्योतिष्टोमेन वर्गकामो यजेत'इत्यनद्वाक्या 15-'उक्तम्' इति नास्ति 13. ('. वेदद्वये ममाम्नातम् । ताण्ड्यमहाब्राह्मणम १६. १७ -अतो ] (. १५...पृ०:४२. स्वर्गकामो यजेता शितपथ १८-अत्र 'उच्यते इत्यधिकः पाट: B... ब्राह्मणे स्वय पाठो नोपलभ्यते। ऋग्वदभाष्यो- पोद्राते 11 पृष्ठ सायणाचार्येणा'युद्धतोऽयंपाठः। २०-वि. २० . १३-०मतप्र० B. C. 16-प्राधा.A. 11-०रस्थ त्वप्राधा.. १९-नत्साधन० 18. ( ·( १० ) [आख्यातार्थनिरूपणम् अ० १. ख० १. १, पा० १, ख०१. } व्यापार उच्यते--पूर्वापरीभूतं भावमाख्यातेनाचष्टे व्रजति पचतीत्युपक्रमप्रभृत्यपवर्ग- पर्यन्तम् । क्रियायां पारवाहुल्यात व्याख्यातॄणां विविधा प्रतिपत्तिः। केचित्तावन्मन्यन्ते- नित्या क्रिया.मा यथा व्यक्त्या आकृतिय॑ज्यते एवमधिश्रयणोदकासेचनतण्डुलावपना- दिभिर्विभव्यते। तदायत्तव्यक्तित्वाच्च तद्रपव प्रतीयते। व्यक्ता सती फलमोदनादि साधय- ६ तीति। १३ अन्ये तु-उत्पाद्यते न व्यज्यत इति मन्यन्ते । फलोत्पत्त्या चासावनुमीयते-उत्प- नेति, न स्वयं प्रत्यक्षग्राह्यो । अन्ये 'तु-तण्डुलविघटनलक्षणक्रियावयवादनन्तरमेोदनादेः फलनिवृत्तिदर्श- नात् फलस्य निष्पादिका सा क्रिया। इतरे तु-अवयवा ये तण्डुलानामीएमृदुभावादयो ये चाधिश्रयणादयस्ते सर्वे तद- थाः, ताइचीच यथा-'इन्द्रः स्थूगा इति स्थूणायामिन्द्ररूपमध्यस्यते, एवं तेषु क्रियारूप- मिति मन्यन्ते । अपरे तु-अधिश्रयणादीनामवयवक्रियाणां बुद्ध या परिकल्पितः समुदायः पचि- क्रिया इति मन्यन्ते । सा च यद्यप्यवयवक्रियाणामुत्पत्तेः क्रमवत्तित्वादुत्पत्त्यनन्तरमेव विनाशाद्योगपद्यासम्भवाद् वस्तुरूपेण न सम्भवति तथापि क्रमेण गृहीतानामवयव- क्रयाणां बुद्धया परिकल्पितः समुदायः पच्यादेः शब्दस्यार्थः, फलस्य च साधकः,प्रत्य- 1-'व्यापारवाहुल्या इति त्रुटितः ], 10-अन्येषां B. C. २-प्रवृत्ति: B C. ११-०न्तरमोदनादौ फलस्य B. C. ३-आकृति कन्या इति विपर्यस्तः पाट: B. १२-फलस्य निप्पादिका इति त्रुटितः B. C. 1-श्रवणोदकन्येचन B. ५.-व्यज्यते । १३-०मृदुभावाभावादयो B. C. 5-वाच्चानिन्यरूप.. १४-०रूपम यस्यते । एव तेषु क्रिया०' इत्येतावान ७ -'न' इति त्रुटितः 13. C. पाठस्त्रटितः। B.C. ८-इह स्वयं ] अत्र नजोऽपक्षितत्वात् , | १५-पचतीति B. C. कदाचित् 'नेह स्वयं' इति पाठ. स्यात् । १६-स च B. १.-तथा चोक्त भगवना पतञ्जलिना-क्रिया नामेय- १७-क्रमत्वा० B. C. मत्यन्तापरिदृष्टा अशक्या पिण्डीभृता निदर्श- १८-०पेणासम्भवी B. C. यितुम् । यथा गर्भो निलुटितः १. ३. १. पृ० १९~०स्य त्वसा० B. २५४. C ·. १. १६३ प्रमङ्गन अ०१, ख०१. ( ११ ) [अद इति सत्त्वोपदेशः अ०१,पा० १, ख० वयवक्रिय फलावयवनिर्वृत्तेः, सर्वेषु दर्शनेष्वेकत्वात् क्रियायां न पौर्वापर्यमस्ति । ये तु व्यञ्जका वोत्पादका वा तदर्था वा अवयवभूता वा अधिश्रयणादयस्तेषां पौर्वापर्यात् स्व- यमपूर्व न परश्च सन्तं पूर्वापरीभूतं साध्यसाधनरूपं भावं लोक आख्यातेनाचष्ट-व्रजति पचतीत्युपक्रमप्रभृत्यपवर्गपर्यन्तम् । व्रजनस्योपक्रम आय पादविहरणम् । अपवर्गोऽन्त्यं पदम्, यतोऽनन्तरी ग्रामप्राप्तिः । पंचनस्योपक्रमोऽधिश्रयणम्, अपवर्गोऽवस्रावणम , अव- स्रावितस्य निप्पन्नस्य वा ओदनस्यावतारणम् । मूर्त सत्त्वभूतं सत्वनामभिः-नमेव भावं मूर्तम् , मूर्तिधनीभावः पिण्डीभ- वनमिति पर्यायाः । पिण्डीभूतं व्यावृत्तपूर्वापरीभावं सिद्धस्वरूपमित्यर्थः । सत्त्वभूतम्- सत्त्वं द्रव्यम्, भूतशब्दः पितृभूत इत्यादिवदुपमायां द्रष्टव्य | सत्वनामभिः-मत्त्वं द्रव्यं लिङ्गसंख्यायुक्तं वस्तु, तद्वचनाः शब्दाः सत्त्वनामानि । तैः कृदन्तर्लोक आख्यांतेनाच- व्रज्या पक्तिरिति । वैयाकरणरप्येतदुक्तम्-कृदभिहितो भावो द्रव्यवद्भवतीति चेदमनाख्यातः कृदन्तैः शब्द रूपान्तरयुक्तस्य भावस्य वचनस्य प्रदर्शनम् । अद इत्ययं सत्त्वानामुपदेशः-सत्त्वं द्रव्यं लिङ्गसंख्यायुक्तं वस्नु इत्युक्तम् । उप- दिश्यतेऽनेनेत्युपदेशः, लिङ्गसंख्यायुक्तानां वस्तूनां प्रतिनिर्देशक इत्यर्थः। गौरवः पुरुषो हस्तीति, गौरश्व इत्यादयश्च ये विशेषास्तेषां मर्वषां सत्त्वानां 'अदः' इत्ययमुपदेशः । गौरित्यादयस्तु केपाश्चिदेव । अदः शब्दोहि विप्रकृष्टप्रतिनिर्देशार्थः १-क्रिया A. १३-मिद्ररूप. B.C. २-सर्वेष्वेषु B. C. १४-पुत्रभृत B. C. ३-'तदर्था वा त्रुटित: A. १५-द्रव्यमिव B.C. १६-आव......प्रज्यापनिर्गित B. ४-स्वरपूर्वमनवरश्च B. C. अत्र कदाचित् 'स्वयमपूर्वमपरञ्च' इति युक्तः पाटो भवेत् । १६३-महाभाष्यम २.०.१ पृ० ४१७. बृहदेवना १.४५, क्रियाभिनिवृनिवशोप जातः कृदन्त- ५-०र्गोऽस्त्ययेतो. 3. शब्दाभिहिता यदा स्यात् । संख्याविमनायव्यय- ६-अनन्तरं B. C. लिङ्गयुक्तो भावम्नदा व्यमिवापलभ्यः॥ ७-ये वचस्वव क्रमो0 B. १७-चंदमाख्यात: 1. ८-०स्रावणमव०' इति त्रुटितः पाठः B. १८-'भाव' इति नास्ति B. C. ९-०स्यापि तस्यानिष्पन्नस्य चोदनस्यावतार: B. १९-वच प्रदर्शनम B. C. १०-एप प्रतीको नास्ति B. २०-एप प्रतीको नास्ति ]. ११-मूत पिण्डीभृतमिति पर्याय B. C. २१-केषामेव B. C. १२-व्यावृत्त B. C. २२-विप्रकृष्टस्य B. C. २० ૨૧ २२ ·} २ १० अ०१, ख० १. ( १२ ) [भवतीति भावस्य अ० १, पा० १, ख० १. मर्वत्र विप्रकृटे वस्तुनि वर्तते । सर्वपाश्च सर्वनाम्नां प्रदर्शनार्थमदःशब्दस्योपादानम् । अन्यान्यपि हि-त्यदू. तद्, यद्, इदम इत्येवमादिसर्वनामानि सर्वत्र वस्तुनि वर्तन्ते, न क्वचिदेव । गौरव इत्यादयस्तु क्वचिदेव वस्तुनि गोत्यादौ वर्तन्ते न सर्वत्रति । भवतीति भावस्य -'उपदेश इति 'उपदेश' इनि शेषः । आस्ते शेते इत्यादयश्च विशेषाः पूर्व- वदेव । भवति' इति सस्य भावस्योपदेशः । मर्वस्य भावस्य जायमानत्वात् , जाय- मानस्य च भवतीत्यनेनोपदेशात् । 'जायते उत्पद्यते निवर्तते' इत्यादीनां प्रदर्शनार्थ भवतीत्यम्योपादानं पूर्ववत् । आस्ते इत्यादयस्तु-कस्यचिदेव भावस्योपदेशो न सर्वस्य । किमर्थं पुनरिदमुच्यते ? उदाहरणार्थम् । 'भावप्रधानमाख्यातं सत्त्वप्रधानानि नामानि इत्युक्तम्, उदाहरणानि तु नोक्तानि, तान्यनेन प्रकारेणोच्यन्ते । ननु भावस्य पुरस्नादेवोदाहरणे उक्त 'पूर्वापरीभूतं भावमाख्यातेनाचष्टे व्रजति पचति' इति, तदाहरणार्थ वचनम् । किन्तर्हि ? इहोदाहृतवज्योदिभिर्यादृशो भाव उच्यते पूर्वापरी- भूतः उपक्रमप्रभृत्यपवर्गपर्यन्तः, तादृशस्य प्रतिपादनार्थ तद्वचनम् । अथवा यदिदमस्माभिर्दर्शितम्-अद इति सत्वानामुपदेशो गौरित्यादयस्तु कस्य- चिदेव । 'भवति इति भावस्य मर्वस्योपदेशः । 'आस्ते' इत्यादयस्तु कस्यचिदेवेत्यस्य प्रतिपादनार्थमेतद्वचनम् । अस्मिस्तु व्याख्याने अद इति सत्त्वानामुपदेशः सामान्येन, गौरश्वः पुरुषो हस्तीति विशेषेण । भवतीति भावस्य मामान्येन, आस्ते शेते व्रजति तिष्ठतीति विशेषेण इति 'मामान्येन' 'विशेषेण' इत्यतो वाक्यशेषावध्याहा- जायते । न चतस्य प्रतिपादने किश्चिदस्ति प्रयोजनम् . अतोऽपव्याख्यानमेतत् । १-'न क्वचिंटव इन्यधिकोऽत्र पाठ: B. C. १०-'तु' नास्ति B. - स्वहोपा० B. ( . ११-०रण उक्त: B. -इत्यादीनि . C. १२-व्रजति पचतीन्यादिभिः 3. C. ४- अश्वइति नास्ति B. १३-'मवेंपाम' इन्यत्राधिक पाट: B. C. ''-'वस्तुनि इति नास्ति 13. C. १४-अत्र 'भवन्तीति इन्यधिक: पाट: B. C. -'इति शेप नास्ति ।. १५-सर्वभावस्य B. C. ७-अत्र 'एपामपि' इन्यधिक: पाट: B. C. १६-'एतौ' नास्ति । ८-सर्वभावस्य B. C. १७-अध्याहनव्या B. C. १- देशात (?) A. १८-चकम्य B. । १७.

·, ३ ? अ० १, ख० २. ( १३ ) [इन्द्रियनित्यं वचनम् अ० १, पा० १, ख० १. अतः परम्-'इन्द्रियनियं वचनम्' इत्यादिरुक्तपदचतुष्ट्वाक्षेपप्रतिसमाधानार्थो ग्रन्थः । तस्यार्थ केचिदेव व्याचक्षते-इन्द्रियं वागिन्द्रियं तत्र यन्नित्यं नियतम्,अन्यत्र नास्ति, नदि- न्द्रियनित्यम, सप्तमी ति योगविभागात्समासः । गृहनित्योऽध्ययननित्य इति यथा । यावद्वागिन्द्रियं तदुच्चारणे व्यापृतं तावदेवास्ति, न ततः प्रागूर्धमित्यर्थः । किन्तदिन्द्रिय- नित्यमित्यत आह-वचनम् । उच्यतेऽनेनेति वचनं शब्दः। एवमौदुम्बरायणो मन्यत इति वाक्यशेषः एतदुक्तं भवति-बागिन्द्रियव्यापारादुच्चारणादनन्तरं शब्द उपलभ्यते, न ततः प्रागूप्रश्च, तस्मात्तजन्यः शब्द इति, अनस्तद्भावे भावात्तदभावे चाभावात् । यथा कुलाल- व्यापारेण घटः क्रियते, एवमुच्चारणेन शब्दः क्रियते, नाभिव्यज्यते । कुतः ? प्राक् सम्भवे प्रमाणाभावात् । कृतकञ्चोच्चारितप्रध्वंसित्वात न कालान्तरमवतिष्ठते । अतः शब्दानां नास्ति योगपद्यम, युगपदवस्थितानेकार्थविषया चतुष्टसंख्या, परस्परापेक्ष नैकस्मिन्वस्तु- नि द्वित्वादिसंख्यानां सर्वासां प्रवृत्तेः । अतः 'चत्वारि पदजातानि' इति यदुक्तं , पदचतुष्वं तन्नोपपद्यते । अस्य प्रतिसमाधानार्थमुक्तम्-युगपदुत्पन्नानामियादि । वाशब्दः पक्षव्या- वृत्तौ । यदुक्तम्-'इन्द्रियनित्यत्वात्पदचतुष्ट्वानुपपत्तिः' इनि, तन्न-युगपदुत्पन्नानापितरे- तरोपदेशः । कोऽस्यार्थः ? उच्यते-युगपदुत्पन्नानामित्युत्पत्त्यायो हात्पद्यते स भवती- ति सत्तालक्षणो भवत्यर्थो लभ्यते । युगपदित्यनेनापि कार्येषु घटादिषु क्रमवृत्तित्वं दृष्टं १-०न्यादि निरुक्त. A. उपलभ्यते 3. C. २-‘एवं नास्ति P. C. ११-'शब्द' इति नास्ति । ('. ३-स नास्ति B. C. १२-मलावे B. C 12-इनथोच्चरितप्रचस्तत्वान्च A. ५-व्याख्यात B. C. १४-नतस्मिन 13. अनेकस्मिन् इति पाटो भाति । :-'एव' नास्ति A. १,-'प्रतिसमाधानम्' इत्येव पाट: B. C. ७-नत इति प्र.. मि० १६-युगपदित्यादि ]. ८- इन्द्रियनियमिन्यत आह १७-अत्र 'शब्दानामयम्' इत्यधिकः पाठ: B C. नास्ति B. C. १८-याश्रयो B. C. ९-ठोपः .. १९-अत्र 'भाव.' इत्यधिकः पाठ: B. C. १०-'न ततः' इत्यारस्य ' इति. अत: इन्यन्तम्य पाटम्य स्थाने 'ततः प्रागसत्' इन्येतावानेव पाट २१-लक्ष्यते B. C. २० २१ ४-अष्टा०२/11४०. B. एतावान् पाटो २०-यकाल. B ·- ७ १३ अ० १, ख० २. [पदचतुष्टसिद्धिः अ० १, पा० १, ख० २. तन्निराक्रियते । तदभिधानमेतत्-इतरेतरोपदेश इति । उपदेश उच्चारणम्-अभिव्यक्ति- रित्यर्थः । इतरेतरार्थत्वेनोपदेशः-इतरेतरोपदेशः, अर्थविभागाश्रयभेदे सति संप्रेक्षितार्थ- त्वादन्यान्यार्थत्वम, केवलस्य प्रवृत्तिनिवृत्त्यनङ्गत्वात् । तेनैतदुक्तम्-योगपद्यवतां सता- मेव चतुर्णा नामादिपद जातानामेतत्परस्परार्थत्वेन वाक्यार्थप्रतिपयर्थमुच्चारणम् । अतश्च युगपदवस्थितानेकनोमादिपदजातविषया चतुष्ट्वसंख्योपपन्ना । तदुपपत्तेश्वोपपन्नम्- 'चत्वारि पदजातानि' इति । ननु च प्रतिज्ञामात्रमिदं शब्दानां नित्यत्वे सत्येव कल्प्यते । तच्च नित्यत्वसाध्यम् । पूर्वपक्षे हीन्द्रियनित्यत्वेन तद्भावभावित्वमुक्तं कथं प्रतिज्ञामात्रेण व्यवोढुं शक्यम् ? उच्यते-अनत्यन्तगतिरेषा तद्भावभावित्वस्याभिव्यक्त्यापि सम्भवात् । तथाहि-युगप- दपवरकादिदेशव्यवस्थितानेकघटादिपदार्थाभिव्यक्तिरभिव्यञ्जकरत्नादिसन्निधौ दृष्टा,नव- दत्रापि भविष्यतीति पूर्वोक्ततद्भावभावित्वे नाश्वासः । तथाच-उपदेश उच्चारणमभि- व्यक्तिरित्युक्तं प्राक् । अतः प्राक्प्रयोगात सतामेव शब्दानामभिव्यक्तिः प्रयोगेण क्रियत इति शब्दस्य प्राक्प्रयोगात् सद्भावे प्रयोगोत्तरकालं वाऽविनाशे न्यायविद्भिरभियुक्तैस्ता- त्पर्येणोक्ता युक्तयः । इह तु तत एव किश्चिदुच्चित्योच्चित्यानुसन्धीयते-प्राक्प्रयोगात् सन्ति शब्दाः, यदेनांस्तावत्येवार्थे प्रत्ययनाङ्गत्वेन विद्वांसो विनियुञ्जते, न पुनस्तेपामज्ञाने घटपरश्वादीनामिव सलिलाहरण तद्भवि ? शरणार्थिनः समायास्यन्ति । 1-तदभिधानश्चतत् B. C. ११-सद्भावात् B. C. २-०श्रये भे० B. १२-दृष्ट्वा B. C. ३-एतदुक्तम्भवति B. C. १३-२ष्यति पूर्वोते B. C. १४-'प्राक' नास्ति B. C. ५-'युगपदवस्थितानेक' इत्यस्य स्थाने 'युगपदप १५-अतश्च प्राह योगात् 3. C. वरकादिदेशव्यवस्थितानेकघटादिविपये च १६-चावि० B. इत्येतावान् पाट उपलभ्यते B. C. १७-किञ्च मनागनु० A. १८-पदेनां० १९-०स्तावन्त एव ज्ञात्वे वा० A. ७-सत्त्व परिकल्प्यते B. C. २०-'विद्वांसो' नास्ति B. C. ८-नित्यत्व' नास्ति B. C. २१-पां भजन B. C. ९-व्यपोद्ध A. २२-तग्दपि B. C. सलिलाहरणतरुविश० इति १०-०व्यक्तावपि B. C. पाठो भाति । २० ४-ततश्च B. C. ६-उच्यते D. C.

·} ७ ? १३ अ० १, ख०२. ( १५ ) [शब्दनित्यत्वसिद्धिः अ० १, पा० १, ख०२. किञ्चानित्यत्वे सति सम्बन्धस्य कर्तुमयोग्यत्वात् यावदसौ करिष्यते तावच्छब्दः कृतो नष्टः, अतः कथमसतां सम्बन्धः। सम्बन्धश्च नास्ति, आसीदिति चेत्कल्प्येते ? तच्च न । कथम् ? स ह्येको वा स्यादनेको वा ? एकस्य दुर्गादिदेशेषु गमनानुपपत्तिः । येन च शब्देन सम्बन्धः क्रियते, तस्य केन कृत इत्यनवस्था । अनेकस्यापि सम्बन्धः परस्पर- संगत्यनुपपत्तिः । अनवस्था च तदवस्थैव । हिरण्यगर्भादेश्च पुरुषातिशयस्य सम्बन्ध- शून्यस्य च कालस्य कल्पयितुमयोग्यत्वात् । तस्मादृद्धव्यवहारप्रसिद्धंयव सम्बन्धस्य परिज्ञानान्नित्यत्वेसिद्धरित्यनवद्यम् | प्रत्यभिज्ञानाच्च । प्रत्यभिज्ञायते हि-स एवायमिति । सादृश्यात् प्रत्याभिज्ञाप्रत्यय इति चेत् ? न तत्सदृश इति प्रतिपत्तिः, किन्तहि ? स एवायमिति । तस्मात्सतामेव शब्दानां ताल्वादिकरणव्यापारः, तजो वा नादोऽभिव्यञ्जकः, यावदभिव्यञ्जकस्तावदभि- व्यङ्गयस्योपलब्धिरिति सिद्धानां नामादिशब्दानां नित्यत्वाद्युगपदवस्थितानेकपदार्थ- विपया चतुष्टसंख्येति । एतद्वस्तरीकृत्य भाष्यकारेणोक्तम्-'युगपदुत्पन्नानां वा शब्दा- नामितरेतरोपदेशः' इति । एतदुक्तं भवति--आक्षिप्तोपपत्तिकमे तत्प्रतिज्ञावचनमृषेरिति । तच्चोपरिणात्स्व- यमपि वक्ष्यति-व्याप्तिमत्त्वादिति । शास्त्रकृतो योगश्च । च शब्दः समुच्चये, न केवलं चतुष्टम , शास्त्रकृतश्चापिशलेः पाणिनेर्वा योगः-सूत्रम् । समुदायाभिप्रायमेकवचनम् । योगः समुदायोऽष्टाध्यायी शास्त्र- १९ १२-०न्धस्य गृ० A. १-०मशक्यत्वात् B. C. २-'शब्दो विनष्टः एतावानेव पाट: B. C. ३-असता च कथ सम्बन्ध: B. C. ४-'च' नास्ति B. C. ५-चत्कल्प्य B. C. -'न' नास्ति C. -सयको वा स्यादनकोपादानको वा B. १३-कामस्य B.C. १४-०व' नास्ति C. १५-०ज्ञाननित्यत्वे मिद्धे इ० B. C. १६-०दो हि व्य० B. C. 15-'एतदरीकृन्योक्तम्' इति पश्चात् कुतश्चिदाप- तितः पाठः । B. ८-तेन B. C. ९-अत्र 'सम्बन्धे' इति सप्तम्यन्तः पाट: माधी- यान् भाति । १०-'स' नास्ति C. 11-'एव' नास्ति B. C. १८-स्वयमेव B. १९-०श्वावशक्तः पणि B. २०-उना योग: मत्रम, समुदायाभिप्रायमेक- वच०' इति पाटो भ्रमाद् द्विधा लिखितः B, ·४ ७ , ११ १२ अ०१, ख० २. ( १६ ) [शास्त्रकृतो योगश्च अ० १, पा० १, ख०२. मेवोपपद्यते, यदि नित्याः शब्दाः । इतरथा हि प्रकृतावुत्पन्नायां यावत्प्रत्यय उपादास्यते, तावद्विनष्टा प्रकृतिरिति कस्य केन सम्बन्धः। तथा च 'सिद्धे शब्दार्थसम्बन्धे' इति तत्र प्रतिज्ञा। अथवा शास्त्रं वेदः, तेन कृतो योगो नित्यनैमित्तिककाम्यकर्मविषयोऽधिकृत- पुरुषस्य नियोगः । स च नित्यत्वे संन्युपपद्यते । इतरथाऽनधिगतार्थसम्बन्धस्य शब्दस्य नाशे किं केन युज्येत । अथवा 'दशम्यां व्यावहारिकीम्' इत्यादि स्मृतिशास्त्रकृतो योगः। संज्ञायाः संज्ञिना कुमारेण योगः सम्बन्धः । अथवा शास्त्रण कृतो वाचो नित्यत्वेन योगः,'वाचा विरूप नियया इति शास्त्रकृतो योगः । अस्मिश्च व्याख्याने 'नित्यत्वे कारणम् इति वाक्यशेषोऽध्याहार्यः । न केवलं पूर्वोक्तं नित्यत्वे कारणम्, मन्त्रलिङ्गश्चेत्यर्थः । किञ्च-व्याप्तिमत्त्वात्तु शब्दस्य, 'नानुपलब्धिरिति वाक्यशेषः । आशङ्किनचो- द्योत्तरमेतदिति । तुशब्दश्वार्थ-व्याप्तिमत्त्वाचाणीयस्त्वाच शब्दस्य मतोऽनुपलब्धि- रित्यर्थः । हेतो वा । यदा हेतो, तदा व्याप्तिमत्त्वं हेतुरणीयस्त्वं चेति सम्बन्धः । क्वचिद्- नुपलब्धेर्याऽनित्यत्वाशङ्कग, तां व्युदसितुं हेतुवचनम् । 'व्याप्तिमान शब्दः आकृतिवत्सर्व- गतः इत्यर्थः । तद्यथा-गवाकृतिर्न क्वचिदुपरतेत्यतः सर्वत्रोपरता भवति, पिण्डान्त- 1-दि हि C. 10-'योगः' नास्ति ]. C. २-०वुपपतायां A. १३--मन्त्रार्थवादः शास्त्रण 3. C. ३-उत्पद्यते B. C. ४-विनष्टा तावत ]. 1४-निन्यत्वं नियोग: ], C. ५-तस्य B C. १"-ऋग्वेदः ८७५. -सक्षयः B. १६-'शास्त्रकृतो योगः' इति नास्ति B.C. ७-पात महा०11111. सिद्रशब्दा सवल इति B. १७-'किञ्च' नास्ति B. ८-गाप्रवदः केन ]. 14-'अनुपलब्धिः' इन्येव पाठ: B. C. ९-य च सनिकृष्ट उप० B. C. १९-'इति' नास्ति . १०-अनवगतार्थ B. C. २०-०वार्थ B. C. 11-व्यावहारिक० ]. C. आपस्तम्बीयधर्ममत्रम् । २. ५. 15. १७ दशम व्यवहार गदिः । २१-०च्चाणी०' इति त्रुटित: B. C. भारद्वाजगृह्यमृत्रम् । १. १६. दशभ्यां पुत्रस्य २२-'सतः' नास्ति B. C. नाम दधाति । २३-अत्र 'हेतुः' इति नास्ति B. C. ૨૨ ·} १ २ ३ ४ ६ ७ अ० १, ख०२. ( १७ ) [शब्दनित्यत्वसिद्धिः अ० १, पा० १, ख० २. रस्थोपलभ्यते । एवं शब्दो व्याप्तिमान् सर्वगतश्च । एतदुक्तम्भवति-शब्दस्य याऽनुप- लब्धिर्नासावसत्त्वात् । किन्तर्हि ? आकृतिवदभिव्यञ्जकाभावात् । अतो नानुपलब्धे. रनित्यत्वमाशङ्कितव्यम् । अणीयस्त्वाच्च । च शब्दो वार्थे । हेतुविकल्पत्वाय व्याप्तिमत्त्वादेः । क्वचिदन- भिव्यक्तः सत एव शब्दस्यानुपलब्धिः, अणीयस्त्वाद्वा । आकाशमणु सूक्ष्मम, अतस्त- द्गुणत्वाच्छब्दस्यातिशयेन सौम्यादियमनुपलब्धिः सत एव । उपलब्धिस्तु प्रकाशे सति रूपस्येव चास्य ताल्वादिव्यापारसहकारिसद्भावे सति श्रोत्रेन्द्रियविषयापत्तेः । अत आत्माकाशसामान्यादिवदनुत्पाद विनाशधर्मः शब्दो नियतोपायलब्धिश्चेति सिद्धम् । एवञ्च नित्यत्वे सति-शब्देन संज्ञाकरणं व्यवहारार्थ लोके । संज्ञाशब्दः । संक्षेपेण ज्ञायते ऽनयेति संज्ञा-देवदत्तो यज्ञदत्त इति । तस्याः करणं कल्पनं व्यवहारार्थ व्यवहारप्रयोजनं लोके उपपन्नमिति वाक्यशेषः । अथवा शब्देनेति-'संहतैर्नामादिपदेहयते येन वाक्यार्थः' इति वापर मेव संज्ञा- शब्देनोच्यते । तया करणं विवक्षितस्य प्रत्यायनम् । समानमन्यत् । १० ११ करणसाधनः ૧ ૨ १३ अथवा कर्मसाधनः-संक्षिप्तो ज्ञायत इति वाक्यार्थ एव संज्ञाशब्देनोच्यते । तस्य करणं प्रतिपादनम् । केन ? शब्देन वाक्यलक्षणेन । किमर्थम् ? व्यवहारार्थ लोके - १-'न क्वचिदुपरतेति कृत्वा सर्वत्रोपग्ता भवति, ९-०शयवत B. C. द्रव्यान्तरस्या तूपलभ्यते' इति पातञ्जले महा १०-'विनाशधर्मः' इति पद त्रुटितम A. भाष्ये (१।१।१) पाठः। ११-०तो वाल्पोपलब्धि. B. C. २-सर्वतस्ततश्च A. १२-'कल्पन' नास्ति A. १३-'व्यवहारार्थ' नास्ति B. C. ० C. ४.-०स्त्वान्य B. १४-'शनेति' नास्ति A. ५-वा चोथे A. अत्र कदाचित् 'चो वाऽर्थ' इति १५-शब्दपद: B. C. पाठ: स्यात् । १६-अला कर्मसाधन B. ६-०या व्याप्तिमत्त्वात् B. ० साय व्या० A. १७-जायत ।. ७-आकाशवत् मृक्ष्ममित्यर्थः B. C. १८-तेन B.C. ३-०वासा० -तत० B, C.

·७ १० ११ अ० १, ख०२. ( १८ ) [मनुष्यवद्देवताभिधानम् अ० १, पा० १, ख० २. वाक्यवाक्यार्थप्रतिपत्तिव्यतिरेकेण हानोपादानोपेक्षालक्षणो व्यवहारो वेदितव्यः । अनन्तरव्याख्यानद्वये चोद्यते यद्यभिधानलक्षणो व्यवहारो लोक उपपन्नो नाम, मन्त्रेषु कथमुपपत्तिरिति ? उच्यते-'य एव लौकिकाः शब्दास्त एव वैदिकास्त एव चैषामर्थाः' इति न्यायादवस्थितमेतत् । अत उच्यते- तेषां मनुष्यवद्देवताभिधानम् ते शब्दानां यथा मनुष्येषु 'देवदत्त पयः पिब, वचः शृणु' इत्यभिधानलक्षणो व्यवहारः, एवं वेदेऽपि-इन्द्र आगच्छ, पिब सोमम, शृणोत ग्रावाणः' इति यज्ञाङ्गदेवग्रा- वादिविषयाणां नामादिशब्दानां व्यवहारोऽविशिष्टः । ननु यज्ञाङ्गदेवग्रावादिषु संबोधस्त- समर्थाचरणं वा न दृश्यते, ततश्चानर्थक्यमिति ? उच्यते-नैवं संबोधाद्यर्थतया तेषा- मुपदेशः । किमर्थस्तहि ? उच्यते- पुरुपविद्यानियत्वात कर्मसम्पत्तिर्मन्त्रो वेदे । पुरुषाणां यजमानविजां विद्या ज्ञानम्, तच्च प्रक्रान्तकर्मविषयेतिकर्तव्यतास्मरण- लक्षणम् । तस्याऽनित्यत्वात् प्रस्मरणस्यापि सम्भवादित्यर्थः । नित्यत्वाद्रा नियतत्वादव- श्यकर्त्तव्यत्वादित्यर्थः । अथवा-अनित्यत्वादनियतत्वादित्यर्थः ! पुरुषाणाञ्च विस्मरण- १३ १४ १६ १७ ૨૧ ૨ ૨. २३ १-अत्र 'च' इति वर्तते B. १२-पिवेन्द्र B. C. २-हारोपा० A. १३-०वादिविषयो B. C. ३-व्याख्याये B. १४-व्यापारो B. C. ४-बद्यधोन• B. C. १५-सबोधन: B. C. ५-लोके व्यवहार B.अत्र उपपन्न इति द्विधा लिखितम्B. १६-अतश्च B. C. १७-नव संवोधनाद्य. B. C. ६-'नाम' इति नास्ति B. ७-परं च A. १८-'कर्मसम्पत्तिमन्त्रो वेदे' इति त्रुटित: A. १९-विज्ञानम् B. C. ८-'शब्दाः' इति नास्ति B. ९-जमिनीयन्यायमालाविस्तर: १.३.१०.३५.पृ०३८. २०-प्रक्रान्तविषये कर्मेति B. C. य एव लौकिकाः पदार्थाः त एव वैदिकाः । २१-प्रस्मरणम्-विस्मरणम् । नाक्षगणि पठता किम- पाठि प्रस्मृत:किमथवा पठितोऽपि । (नैषधे) ५.१२ तथा यानि लोके गवादिपदानि, तान्येव वेदे- ऽधीयमानानि, इति । ...पंदकत्वम् । २२-'ऽनिन्यत्वात् प्रस्मरणस्यापि सम्भवादित्यर्थः' १०-'तेषां शब्दानां नास्ति A. C. इन्येतावान् पाठो नास्ति A. ११-'वचः' नास्ति A. B. १३-अथवेत्यारभ्येदं वाक्यं नास्ति B. C.

·, ३ ४ तत्र ६ ७ १२ १४ अ० १, ख०२, ०२.} ( १९ ) [कर्मसम्पत्तिर्मन्त्रो वेदे अ०१, पा० १, ख०२. स्यापि सम्भवातू, विशेषेण च प्रयोगसमये छिद्रान्वेषिपार्श्वसमवस्थितयाज्ञिककितवा- भिभूतानाम् । तथा च सति विगुणं कर्म स्यात् । ततश्च फलानवाप्तिः । तस्मात् क्रिय- माणपदार्थविषयस्मरणवैगुण्ये न कर्मपरिसमाप्त्या प्रयोजनम् । ततश्च कर्त्तव्यम् । चोपायान्तरेणापि स्मरणे प्राप्त उपायनियम इष्यते । तदर्थमाह- कर्मसम्पत्तिमन्त्री वेदे। अवैगुण्येन कर्मणः परिसमाप्तिः कर्मसम्पत्तिः । तदर्थो मन्त्रः कर्मसम्पत्तिशब्दे- नोच्यते; तादात्, ‘इन्द्रः स्थूणा' इति यथा। एतदुक्तं भवति-मन्त्रेणैवानुस्मृतं कर्म कर्तव्यम्, नोपायान्तरेणेत्येतदर्थो मन्त्री वेदे । अथवा-तेषां मनुष्यवदिति, विधिवाक्याभिप्रायम् । यथा लोके नियोगार्थानि वाक्यानि, एवं वेदेऽपि भवतु-विधायकेष्वेवमभिधायकेषु मन्त्रेषु । कथमिति चेत् ? पुरुषविद्यानित्यत्वात, पूर्ववद् ग्रन्थयोजना । अथवा-तेषामित्यादिप्रतिज्ञावचनम, पुरुषविद्यानियत्वादिति हेतुः । एतदुक्तं भवति-यथैवाप्तवचनादेवमिति विज्ञानमुपजायते, एवं वेदवाक्यादपि । नच्च सभ्यक् । कुतः ? तस्य विद्याशब्दवाच्यस्य वेदवाक्यहेतुकस्य विज्ञानस्य नित्यत्वाद्देशान्तरेष्वविप- र्ययात्, कारकदोपाभावाच्चेत्यर्थः । यथा च तत्प्रवृत्त्यङ्गश्च, तथा वैदिकमपि । अतः स्वभा- १-'पार्श्वममवस्थितच्छिद्रान्वेपियानिकितवाभि ११-व्याख्या B. विविधवा० A. भूतहृदयानाम् इति पाट: D. C. १२-०गान्तानि B. C. २-फलावाप्तिः B. C. १३-०भिधानेषु B. C. ३-क्रियमाण पदार्थविषय A. १४-०द्यावा अनि० A. C. माप्त्या तु प्रयोजनवत् B. C. १५-अत्र 'निन्यत्व चति' इन्यपि पाट: B. ५-फलावाप्तये कर्मपरिममाप्तिसाधनभृत किञ्चि १६-०वाप्ताभिधाना• B. C. दुपायान्तमिति शेपः । ६-'कर्मणः इति पदं त्रुटितम् A. १८-तस्येन्यादिवाक्यस्थाने-'तच वेदवाक्यहेतुः (वाक्य हेतु: ) तस्य पुरुषसम्बन्धिनो विद्यापुरुष- ८-'भवति' नास्ति B. वाच्यस्य नित्यत्वाद्देशान्तगविसवादपि पर्यायात् ९-'इति' नास्ति A. करणदोपाभावाच्चन्यर्थः' इति पाठ: B. C. १०-मन्त्रे A. १८ १२ १७-सम्यक्षत: B. C. ७-०त B. १९-यथा A.

·. नार्थेऽभिधेये । १० ११ १२ १५ अ० १, ख०२. ( २० ) [इन्द्रियनित्यम् अ० १, पा० १,ख० २. वेषु मन्त्रेषु कथमितिचेत् ? कर्मसम्पत्तिरित्यादि पूर्ववदेव योज्यम् । अन्ये त्वन्यथा व्याचक्षते-इन्द्रिय एव नित्यं नियतं वचनं शब्दः, यतोऽप्तावुपायान्तरेणाप्यक्षिनिकोचादिना परप्रतीतिपथमवतारयितुं शक्यते । ( एतावद्व- चनप्रयोजनम, तच्चैत ) दुपायान्तरेणापि सम्भवति । कोर्थो नामादिवचनगतसंख्यादिवि- चारेण । अथ तत्र क्रियते, अक्षिनिकोचादीनामपि लक्षणे यत्नः कस्मान्न क्रियत इति औदुम्बरायणो मन्यते । युगपदुत्पन्नानां वेति शब्दो विकल्पे । युगपदुत्पन्नानां वा, न युगपदुत्पन्नानां वा आख्यातादीनां शब्दानामितरेतरं गुणप्रधानभावेनोपदेशः संख्यादि- वनोपपद्यत इत्यर्थः। एतदुक्तं भवति-निरुक्तव्याकरणाभ्यां परप्रतीतिशेषत्वेनावस्थितानां नामादि- शब्दानामर्थविशेषाश्रयेण परप्रतीतिः प्रतिपाद्यते। सा च प्रतीतिरन्यथा व्यवकल्प्या, ततो- ऽस्थानेऽयं यत्न इति निरुक्तव्याकरणाक्षेपेण पूर्वः पक्ष इति । व्याप्तिमत्त्वादित्यादि । 'तु' शब्दः पक्षव्यावृत्तौ । यदुक्तं तन्नोपपद्यत एव नामादि. पदचतुष्वादिविचारो व्याप्तिमत्त्वाच्छब्दस्य, सावधारणमेतद्रष्टव्यम् । शब्दस्यैव नियमेना- १-स्वभावकेषु A. । १४-अयुगपदु. B.C. २-'एव' नास्ति A. १५-शब्दानां गवादीनामितरेतरगुणप्रधानभावेनो- ३- यथा A. पपन्नोपदेशः, शास्त्रकृतश्च योगः सख्यादिः स .यति नोपपद्यत इत्यर्थः B. C. ५-नियत: B. C. १६-०श्रयो विभाग: प्रतिपा• B. C. ६-०ब्देनार्थोऽभि. B. C. १७-परप्रतीतिः B. C. ७-०प्यक्षणिकोदि. B. C. १८-व्यकल्प्यत B. C. ८-तद्वाक्य नास्ति B. C.. १९-इन्यस्थाने B.C. ९-गतलक्ष (ण) सख्या B. C. २०-रणयोगक्षेपे० B. C. १०-तु BC. २१-नामादिगतश्चतुष्ट्वादिविभागविचारः B. C. ११-०ऽगिको• B. C. २२-सामथ्यात्सावधा. B. C. १२-'कस्मान' नास्ति B. C. २३-तस्यव B. C. १३-क्रियेत B. C. २१ ૨૨. ૨ ૩ ४-बा... B. C. १ ·२.} ( २१ ) अ०१, ख० २. अ०१, पा० १, ख० २. [इन्द्रियनित्यम् २ व्याप्त्या तद्वा- ६ सन्देहेन विशेषेण प्रतिपिपादयिषितस्यार्थस्य व्याप्तिः प्रत्यायनम्, तया इच्छब्द् एव, नाक्षिनिकोचादिः । स हि कदाचित्सन्देहेन सामान्येन च कञ्चिदेवार्थ कस्य. चिद्गमयेत् । अतोऽस्माद्विशेषहेतोरुपपन्नो नामादिगतो विचारः, इतरेतरोपदेशः, शास्त्र- कृतश्च योगः। १० ११ १२ . २० ૨ ૨. किश्चातिशयेन शब्दलक्षणस्यार्थप्रत्यायनोपायस्याणीयस्त्वात्सूक्ष्मत्वाल्लघुत्वादि- त्यर्थः । तेनैव शब्देन संज्ञानस्य करणं व्यवहारार्थमर्थक्रियाप्रसिद्धयर्थ लोके, न वाक्षि- निकोचादिभिः, अनेकरूपत्वात् । तेषामेव च मनुष्येष्विव योऽक्षिनिकोचादीनामगो- चरः स्वर्गापूर्वदेवतादिः, तद्विपयमभिधानं प्रत्यायनसामर्थ्यम् । न च तद्विषयज्ञानं मिथ्या, प्रमातुः पुरुषस्य विद्यायास्त्रय्याः प्रमाणस्य नित्यत्वादविपर्य्ययादित्युक्तम् । भवतु विधायकेष्वेवम्, मन्त्रेषु कथमिति चेत् ? उच्यते-तेषामपीतिकर्त्तव्यतानुप्रवेशान्मन्त्रेणानुस्मृतं कर्म कर्त्तव्यम् । शास्त्रादि- वचनादिष्वपि गुणगुण्यभिधानमेषां कर्मसम्पत्तिः, तदथर्थ मन्त्रो वेद इति पुरस्ताद्विस्त- रेणोक्तम् । एवञ्चेत्, युक्तो नामादिपदगतो विचार इति । अपरे अन्यथा व्याचक्षते-इन्द्रियं वागिन्द्रियं श्रोत्रेन्द्रियञ्च, तस्मिन्निसं नियतं १-प्रतिपादायतुमेकस्याप्तिामि B. C. १२-नाशिनि (क्षणि B.) कोचादि: B. C, मृले २-अत्र 'स्वार्थस्यामिाप्तिः' एप पाठ: साधी- नति वाकारस्य स्थानं चकार साधीयान् भाति । ११-किञ्च नेपा० B. C. ३-'एव' नास्ति B. C. १४-० विह वयो० B. C. ४-नाक्षिकोचा. B. १५-०याः मूर्या: B. . ०वर्याः ५-सन्देह B. C. १६-तेपामिति B.C. ६-०न्येन कथञ्चि० A. १७-०तांशोपनिपात्य मन्त्र B. C. ७-कस्पमिहमायत् B.C. १८-शास्त्रानुव० B. C. ८-अत:' नास्ति B. १९-गुण्य इत्यभि. B. C. ९-अणुस्वात् A. स्वार्थक्षमत्या. B. C. २०-कर्मणाम० B. C. १०-सम्यग्ज्ञानस्य B. C. २१-'तु' इति नास्ति B. C. २२-'च' इति त्रुटितम् B. C. यान् भाति । C. ११-सव्यवहा० A.

·} २ ३ ४ ६ १० ११ १३ ૧ ૨ १४ ૨૨ अ०१, ख०२. ( २२ ) [इन्द्रियनित्यम् अ० १, पा० १, ख० २. सर्वदा भावि, तदिन्द्रियनित्यम् । किञ्च तत् ? वचनम् , उच्यतेऽनेनेति वचनं वाक्यम् । एवमौदुम्बरायणो मन्यते । एतदुक्तं भवति-प्रवृत्तिनिवृत्तिप्रतिपादनार्थः शब्दप्रयोगः । ते च प्रवृत्तिनिवृत्ती वाक्येनैव प्रतिपाद्यते । अतएव वक्तु,गिन्द्रिये वाक्यमेव नियतम, श्रोतुश्च श्रोत्रेन्द्रिये । वक्त्रा वाक्यमेव सर्वदा प्रयुज्यते, श्रोत्रा च प्रतीयत इत्यर्थः । ततश्च वाक्यमेवास्ति, पदानि न सन्ति । या तु वाक्ये पदबुद्धिः सा निष्प्रयोजनत्वात्, पदानां वक्त्राप्रयुयुक्षितत्वात, श्रोत्रा चाशुश्रूषितत्वाद् भ्रान्तिः । यथा-ब्राह्मणकम्बल इत्यत्र ब्राह्मणबुद्धिः । यदैवम् , तदा पदानामभावात् यदुक्तं पदचतुष्ट-चत्वारि पदनातानीति, तन्नोपपद्यते । तस्य प्रतिसमाधानम्-पदानि हि तत्र वाक्येऽन्वयव्यतिरेकाभ्यामवगत- रूपाण्यवगतार्थानि च । तानि युगपत्प्रयुक्तानि वाक्यमित्युच्यते । न पदेभ्योऽन्यद्वाक्य- मस्ति । ततश्च तेषामुपपन्नं चतुष्टमिति । तत्कथम् ? न तावद्वाक्ये पवुद्धिभ्रान्तिरिति शक्यं कल्पयितुम् । विपर्ययस्य कारणदोषस्य चाभावात् । तथाहि-शुक्तिकायां रजतबुद्धविपर्ययोऽस्ति, चन्द्रे च तैमिरि- कस्य । द्वित्वबुद्धेः कारणदोषस्तिमिरम् । न चवं वाक्ये पदवुद्धः । न च पदेभ्योऽन्यद्वा- क्यम्, अनुपलब्धेः । यथाहि पदादन्यत्पदान्तरमुपलभ्यते, नैवं पदेभ्यो वाक्यम् । न १-'भावि' इति पद त्रुटितम् A. १४-चाप्रतीपितत्वाद् भ्रा० B. C. भ्रान्ति C. २-'च' इति नास्ति B. C. १५-१बुद्धि B. ३-'उच्यतेऽनेनेति वचनम् इति पाठस्त्रुटितो भाति A. १६-अस्य B. C. ४-अत्र बहुवचनान्तः पाठः B. १७-०धानपदा० A. ७-'एव' नास्ति B. ०वृत्तिवा० B. C. ६-०पाद्यन्ते B.C. १९-०त्युच्यन्ते B. C. ७-'एव' नास्ति A. ८-श्रोतु च श्रोत्रेन्द्रिय B. C. २१-शक्यते A. ९.-'च' नास्ति B. C. २२-०ययेत्य B. C. १०-०क्यादेवा० B. . क्यदेवा० . २३-यथाहि A. ११-नैव B. C. २४-चन्द्रो च तैमितितस्य B. C. १२-०बुद्धि C. २५-'च' नास्ति B. C. १३-पादानां २४ -- १८-तत्र तत्र C. २०-तेन A.

·- २ ३ ६ ७ ११ १२ १३ १९ २० २१ अ० १, ख० ३: ख० २.} ( २३ ) [युगपदुत्पन्नानाम अ० १, पा० १, ख० २. वाक्यार्थप्रत्ययस्यान्यथानुपपत्तेः शक्यं कल्पयितुम, पदार्थभ्यस्तस्योपपत्तेः । कथम् ? पदार्थसम्बन्धो हि वाक्यार्थः । पदानि च पदान्तरसम्बन्धाकाङ्कान भेदसंसर्गरूपान् स्वा- र्थान् प्रत्याययन्ति । तेषां सन्निधेर्योग्यत्वाच्च सम्बन्धं स्वयमेव प्रतिपत्ता प्रतिपद्यते । यथा- काष्ठभारमानीतं दृष्ट्वा पार्श्वतश्च श्रान्तं प्रखिन्न विषण्ण मनुष्यं दृष्ट्वा तयोः सम्बन्धं प्रति- पद्यते-अयमनेनानीत इति, तद्वत् । एवञ्चत्पदार्थेभ्य एव वाक्यार्थप्रत्ययस्योपपत्तेन वाक्यमस्ति, पदान्येव केवलानि सन्ति। ततस्तेषामुपपन्नं चतुष्वमिति, तदेतदाह-युगपदुत्पन्नानामियादिना । वा शब्दोऽत्र पक्षव्यावृत्तौ । न विकल्पे । नैतदेवमित्यर्थः । युगपदुत्पन्नानामिति उत्पत्तिः-प्रयोगोऽभि- प्रेतः । शब्दाः पदानीतरेतरोपदेश इति च चतुष्टमाह तद्धीतरेतरस्योपदिश्यते, नैकस्य, परस्परापेक्षे नैकस्मिन् वस्तुनि द्वित्वादिकाया. सख्यायाः प्रवृत्तेः। युगपदेककालमु- त्पन्नानां प्रयुक्तानां नामादिशब्दानामितरेतरोपदेशः । एतच्चतुष्टयम् तेभ्योऽन्यस्य वाक्यस्याभावादित्यर्थः। (૨૨ किश्च शास्त्रकृतो योगश्चैवमेवोपपद्यते, यदि पदानि सन्ति । अथ वाक्यमेव पर- १-'यथाही न्यारभ्य 'कल्पयितु मिन्यन्तस्य पाठस्य ११-नि स्त्र A. स्थाने 'पदेभ्यो वाक्य वाक्यार्थप्रत्ययस्यान्यथा- १२-‘दृष्ट्वा' नास्ति 3. C. नुपपत्तन शक्य कल्पयित्म' एतावानेव पाठ 13-विद्वान् 1. C. उपलभ्यते B. C. अत्र 'अन्यत्' इति शेपो १४-०क्यानां प्रन्य० A. योज्यः । अयं पाटः साधीयान् भाति । २-'पदानि च' नास्ति C. 13-मन्येतदादिना 3. C. ३-पदार्थान्तर B. C. १७-उपपपत्ति: A. ४-'भेदससर्गरूपान्' इति नास्ति B. C. १८-चतुष्कमा० A. ५-'सन्निधेः नास्ति B. C. १९-तदितरस्योपदिश्यते, नकस्यैव A. १-'सम्बन्ध' नास्ति B. C. २०-'नामादि' इति नास्ति B. C. ७-आप B. C. २१-शब्दानां पदभृतानामि B. C. ८-'प्रतिपत्ता' नास्ति A. २२-योग च० B. C. ९-०भारत (क C.) मानीक त दृष्ट्वा B. C. २३-'वाक्यानि' B. C. १०-'श्रान्तं नास्ति B. C. सान्त A. ૨ ૨ १५-ततथA.

·, १ ३ ४ ६ १० ૧ ૨ २० [व्याप्तिमत्त्वात्तु शब्दस्य अ० १, ख०२. अ०१, पा० १, ख०२. मार्थ सत्, न पदानि; तथासति केनापि प्रकारेण पूर्वोक्तो न शास्त्रकृतो योग उपपद्यते । किञ्च व्याप्तिमत्त्वात्तु शब्दस्य । तुशब्दश्चार्थे, शब्दः पदम् । व्याप्तिः सामान्येना- वस्थानं तया तद्वान् , तस्मात् पदभूतः शब्दो न वाक्यम्, तस्य विशेषवृत्तित्वात् । पदार्थ- प्रतीतिपुरस्सरश्च वाक्यार्थप्रत्यय इत्येतत्प्रतिपादनार्थमन्वयव्यतिरेकावेवोपन्यस्तो व्याप्ति- मत्त्वादित्यनेन । एवञ्च सति सामान्येन वर्तमानानां यो विशेषो भेदसंसर्गरूपः स वाक्यार्थ इत्यु- पपद्यते । पदानाचानर्थक्ये नियतावयवक्रमेणापूर्ववाक्येनार्थप्रत्ययो न स्यात्, श्लोकादि- वाक्यवाक्यार्थसम्बन्धस्य पूर्वमनुपलब्धेः । वाक्ये च पदानामानर्थक्ये वर्णवत्पदेष्विव वाक्येपि क्रमनियमः स्यात् , न चासाविष्टः । किञ्च अणीयस्त्वाच्च पदेन हि पदार्थः सज्ञायत इति लाघवम् । यस्य तु वाक्य- मेव, न पदानि: तस्य वाक्यार्थवत्पदार्थबोधोऽपि वाक्येनैवेति गरिमा स्यात् । एकस्य २३. चानेकार्थकल्पनायां न्यायविरोधः स्यात् । अत एव च कारणाच्छब्देन पदभूतेनैव संज्ञा- करणं व्यवहारार्थ लोके । वेदेऽप्येवमेवेत्याह-तेषां मनुष्यवदित्यादि समानं पूर्वेण । भावप्रधानमाख्यातमित्युक्तलक्षणस्याऽऽख्यातस्य, भवतीति भावस्येत्यादिना च १-परमार्थः सन् A. १३-०णापूर्वेण वा० B. C. २-न केनचित् प्रकारण पूर्वोक्तो न शब्दशास्त्रकृतो १४-'वाक्य' इति नास्ति A. १५-न वाक्ये A. परमत्र नकारोऽसगतार्थ एव । ३-'तु शब्दस्य' इति नास्ति B. C. १६-पदेष्वपि वाक्ये क्रम• B. C. ४-०र्थः, C. ०ब्दार्थः B. १७-०यत्वाच्च C. ५.-शब्दपदम् B. C. १८-सज्ञा यत्र इति वा......म् B. -समोह्यवस्था० B. C. १९-पर्दाह B. C. ७-'तस्मात्' इति त्रुटितम् A. २०-वाक्यार्थपदार्थाववो० B. C. ८-'एनन्प्रतिपादनार्थ' इति नास्ति B. C. २१-०यास्याय विरो० B. C. ९-०पन्ये तो c. २२-'च' नास्ति B. C. १०-सामान्य B. C. २३-'भृतेनैवें न्यारभ्य 'भवतीति' इतिपर्यन्त: पाठ- ११-विशेष उक्तः समग0 B. पोद्द० c. स्त्रुटितः B_c. १२-इन्येतदुपप० B. C. २४-०स्यादिना B. स्यान्यादिना C. ૨૧ ૨ ૨ ૨૪ B.C.

·.. २ ३ . ११ १२ १४ १९ २० ૨૧ ૨૨ ૨૨ २४ २३ एवं पुन- अ. १, ख. २. । २५ ) [भावविचारः अ. १, पा. १, ख. २. प्रदर्शितोदाहरणस्य शेषतया किश्चिद्वक्तव्यतामापन्नम,तदुच्यते-षड्भावविकारा इत्यादि । पाठादेव षट्त्वे सिद्ध षडिति संख्याऽवधारणार्था-बडेवेति । तथा चावधारणस्य फलं दर्शयिष्यति-'अतोऽन्ये' इतिना । भावविकारा इत्यत्र व्याख्य पाख्यातॄणां दर्शनभेदः । केचिन्म- न्यन्ते-भावः क्रिया, तस्याश्च द्रव्यव्यतिरेकसद्भावो द्रव्यगतविकारदर्शनात् तद्भावभावि- त्वेनानुमीयते । कथम् ? न तावद्रव्यमात्मानं विकतमलम, स्वात्मनि क्रियाविरोधात् । नाप्यसतो विकारकत्त्वम् । तस्माद्यतोऽसौ सापि क्रियास्ति व्यतिरिक्ता चेति । विकार- शब्दश्च यद्यपि प्रकृतिविकारभावादिषु कार्यवचनो दृष्टः, तथापि सामर्थ्यादिह व्याख्याने प्रकारवचनो ग्राह्यः। क्रियायाः क्रियां प्रति कारणत्वाभावात्, नहि कर्म कर्मसाध्यं दृष्टम् । तेनैतदुक्तं भवति-क्रियाप्रकाराः क्रियाभेदाः, ते चैतावन्तः संभवन्ति । यथा- पञ्चप्रकारं कर्मेति वैशेषिकाः प्रत्यज्ञासिषु:-"उत्क्षेपणमवक्षेपणमाकुञ्चनं प्रसारणं गमन- मिति कर्माणी"ति । यत्तु भ्रमणविरेचनस्यन्दनादीनि, तदत्रैवान्तर्भवन्ति । १-अत्र 'स' इति A. १९-“कर्म कर्मसाध्य न विद्यते” इति वैशेषिक- २-तमोपन थनप्यते षत्यावेति विका० B. सूत्रम्, १।१।११॥ 'कर्मसाध्य' नास्ति C. ३-अत्र 'इत्यादिना' इति युक्तः पाठो भाति । २०-०वन्तो भवन्ति B. C. ४-'षट्' इत्येव पाठ: B. C. २१-०प्रकार: C ५-ख्यातस्य भवतीति, प्रदर्श० B. C. २२-“उत्क्षेपणमवक्षेप आकुश्चनमथापरम् । प्रसारणं ६-'इतिना' इति त्रुटितम् A. गतिरिति, कर्माणि.........” इति । A. ७-द्रव्याद व्य० B. C. पद्यमिद कुत्रन्यमिति न ज्ञायते, कदाचिदत्र 1-सत्तादौ B. सद्भावौ . स्वय टीकाकृतव योजितं स्यात् । न्यायकारिका- ९-गति. A. वल्यामित्थमेका कारिका दृश्यते- १०-०र्शनान्तदभाव० . "उरक्षेपणमथापक्षेपणमाकुश्चन तथा, प्रसारणं ११-ननुमितीयते B. च गमन कर्माण्येतानि पञ्च च" ॥७॥ १२-विकस्तु० B. C. २३ वैशेषिकसूत्रम् १।१।७॥ १३-'अपि' नास्ति B. C. २४-भ्रमणधावनादि B. धावपनादि C. १४-व्यतिरेका A. २५-भवति B. C. अन्तर्भावस्तु दर्शितो भाष्यकृता १५-०ख्यानकवचनप्रकारो वचनो गृहीतव्यः B. C प्रशस्तपादेन-"गमनग्रहणाद् भ्रमणरेचनस्यन्द- १६-कार्यकारणभावाभावात् B. C. गमनविशेषा १७-'नहि नास्ति . एव" इन्यादिना ग्रन्थेन । १८-'कर्म' नास्ति B. निकर्म c. २६-एव हे निरुक्ते B. C. . नोर्बुज्वलन .........नादयो ·} १ ૨ ४ ७ ६ १२ १० ११ , १३ ૨ ૨ २३ २० २१ २५ २४ ૨૭ ३० ८ अ.१, ख. २. ( २६ ) [भावविकाराः अ. १, पा. १, ख. २. रुक्ताः पड्भेदा एतद्विशेषा इति वक्ष्यति । वार्ष्यायणिरित्याचार्यग्रहणं-न स्वमतं व्युद- सितम्, किं तर्हि ? उक्तस्यैवार्थस्य दाढ्यार्थ मतान्तरस्यानुपन्यासात् । अन्ये मन्यन्ते-तथापि कस्यचिद्गावस्याचिख्यासा' 'स्तम्भकुम्भादयो भावाः' इत्यादिप्रयोगदर्शनाद् भावशब्दः पदार्थपर्यायः । भावस्य पदार्थरय वस्तुन एकरूपस्यैव संतः षड्विकारभेदा भवन्ति, स्फटिकस्येव संसर्गिधर्मिभेदात् । एतदुक्तं भवति-संसर्गि- भिर्धर्मिभिरुपधीयमानं वस्त्वेतावनीरवस्थाः प्रतिपद्यत इति । अवश्यं चतदायितव्यम. इतरथात्वभिन्ने वस्तुनि जन्यादीनां पर्यायत्वमभिन्नप्रत्ययग्राह्यता च स्यात् । अन्ये च वर्णयन्ति-भावशब्दः शब्दपर्यायः । तथाच प्रयोगः-यद्वा 'सर्व भावाः 'सर्वे स्वेन भावेन भवन्ति. स तेषां भाव' इति, शब्दाः खेनार्थनार्थभूताः संवद्धा भवन्ति, स तेषां स्वभाव इति तत्र व्याख्यायते । शब्दश्चात्रार्थवानाश्रीयते वाक्यभूतः, यनों तथाहि न क्रियापदमन्तरेण प्रवृत्तिर्वा निवृत्तिर्वाख्यायते. सत्यानृतवचनविभागोवा, 'अङ्कुरो 'वन्ध्यासुतः इति चोक्ते यावन्न प्रयुज्यते-अस्ति, नास्ति-इति वा भावः, तावन्न १-'न' नास्ति B. C. १८-०यतमभि०। २-तस्य मतं B. C. १९-०गायतावस्यानि B. ३-'कीयथ वा स्यात् इत्यधिक: पाठ: A. २०-अन्ये वयन्ति B. C. ४-मतान्तस्यानुमन्या A. 01-हा शब्द: B. हा शब्द C. ५-अथापि P. C. २२-०योगा: B. पिख्यास B. C. २३-यथा 1. ७-दृपहावा B. C. २४-यन्ति ।. ८-०शब्दपदार्थे B. २७-'अर्थभूताः नास्ति .. ९-पर्याय B. C. २६-सम्बन्धा C. २५-अत्र 'अर्थभाव' इति पाटो भाति । १०-वसत: A. २८-०त्रार्थाभिधान आ० B. ११-०विकाग B. C. १२-ससगिविशे (पा) धर्मभेदान् B. २९-प्रवृत्तिर्विवृत्तिाख्या० . १०-विदधन्यकुगे 11. १३-०धर्मरूपं विधोमान B. १४-०अवस्थां C. ३॥-यावन्तः प्रयुज्यन्ते B. C. १५-तदेवं श्रयतव्य B. १२-'अस्ति इति नास्ति A. १६-इतराह्यभि० B.C. ३३-'वा भावः' नास्ति B. १७-जायत्या० B. ३४-यावत् B. यावन्त .

·, २.} 5 ४ ७ १० १२ १३ अ. १, ख. २. ( २७ ) [भावविकारभेदाः अ. १, पा. १, ख. २. किञ्चित्सत्यमनृतं चोक्तं भवतीति । अतोऽनेन प्रकारेण वाक्यभूतः शब्दग्रामः षोढा- ऽवस्थितः कथ्यते । कथम् ? सर्वत्रयं ह्यकुरादिशब्दप्रयोगे 'जायते' शब्दादीनामन्यतम आख्यातशब्दः प्रयुज्यते, यो वा तेष्वेवान्तर्भवति,अतो व्यतिरेकेणाख्यातान्तरस्याभावात् । अतः षड्भावस्य शब्दस्य वाक्यभूतस्य भेदा इत्यर्थः । अन्येषां दर्शनम्-भावः-सत्ता महासामान्यम । तथा च प्रयोगः-'न द्रव्यं न कर्म न गुणो वा भावः' इति । अत्र द्रव्यादिव्यतिरिक्ता सत्तत्यर्थः । सा च सत्ता कश्चित्पर- मात्मत्वेनाध्यवसिता । स एष महानात्मा सत्तालक्षणः' 'तत्परं ब्रह्म' इाने ब्रह्मवा- दिभिः । सा चकापि सती नित्यापि वाऽसत्यै शब्दमाहात्म्यनिबन्धनैर्व्यवहारानुवादिभि- 'र्जायते' शब्दादिवाच्यैरवस्थाभेदराविष्टे वाऽनुगते वा कुटिलकुण्डलाद्यवस्थाभेदरिव पन्नगः स्तिमिततनुः, स्थूलतरङ्गाद्यवस्थाभेदैरिव महोदधिः सर्वानवस्थानवस्थाभ्यो भेदा. १७ १९ ૨૧ ૨ ૨ २३ ૨ ૨૭ १९-संचा. २०--परमार्थत्वेन कश्चिदम्यवसीयते A. १-न भव० A. २-'इति' नास्ति B. C. ३-मतो A. ४-०ढामव० . ५-'कथम् नास्ति A. 1-त्रव A. ७-भवन्ति A. ८-अत एव B. C. ९-आख्यान्तरस्य भावात् B. १०-भात्स्य 11-'भूत' नास्ति । C. १२-भेदः . १३-द्रवन्तत्कर्म B. द्रव्य तत्कम C. १४-'न' नास्ति A. B. १५-'वा' नास्ति B. C. १६-'अत्र' नास्ति A. १७-०रिक्तः A. १८-०त्यर्थे c. २१-य एप B. २२-०क्षणं A. २३-तनम . C. २४-मन्ये ]. सत्येः c. २५-नुपनुतिभि: B. २६-०गनेव B. २७-०लवद्यव० B. २८-'यवस्था०' इत्यस्याग्रे 'भेदगविष्टे वानुगतेव कुटिलकुण्डलबद्यवस्था' इति पाटो भ्रमाद् द्विधा लिखितः । २१-स्मिमितिततनु: C ३०-०त्याविरोपे० ]}. C. ३१-सर्वथावस्थावानस्थाभ्यो B. C. वस्तुतस्त्वत्र 'सर्वावस्थानवस्थाभ्यो' इति 'सर्वथाऽवस्थान- वस्थाभ्यो' इति वा पाठः साधीयान् भवेत् ।

·૨ भा- अ. १, ख. २. [जायत इति पूर्वभावम अ.१, पा. १, ख, २. भेदाभ्यामनिर्वचनीयः । सोऽयं सत्तालक्षण आत्माविस्तिरोभावधर्मेणानेकेनावस्थानेनानु- विद्धो जन्यादिभिरभिधेयत्वेन विषयीक्रियत इति । एतदुक्तं भवति-सर्वैः शब्दरेव सत्तालक्षण आत्माऽभिधीयत इति । त ऐते क्रियाया वस्तुनः शब्दस्य सत्ताया वा वस्य विकाराः । तांश्च संख्यया सामान्येन प्रदोदाहृत्य च स्वरूपत एकैकं दर्शयितु- मुपक्रमत इति प्रत्यवमर्शकः 'एते' इत्यस्यार्थे । जायत इति पूर्वभावस्येत्यादि । इतिकरणः पदार्थविपर्यासकृत् । सर्वपूर्वो भावो- ऽस्त्यादिभ्यो व्यापारान्तरेभ्यो जन्माख्य आदिरुपक्रमो बीजस्यैव मृदुभावादिरुच्छूनत्वं किञ्चिदुद्भिन्नत्वाद्यपवर्गान्तं पूवापरीभूतमाचष्टे 'जायते' शब्दः । शक्तिस्वाभाव्यात् । १२. १४ १८ १९ ૨ ૦ ૨૧ ૨૨ आह च- ૨ ૩. २४ ૨૫ ૨૬ ૨૭ २८ २९ "पूर्वामवस्थामजहत् संस्पृशन धर्ममुत्तमम् । संमूच्छित इवार्थात्मा जायमानोऽभिधीयते” इति ॥ नापरभावमाचष्टे, जाताऽवस्थां नाचष्ट इत्यर्थः । स ह्यपरो भावोऽस्तेविषय इत्यर्थः। १-०वेदा० [. B. C. १५-'ताव' B. C. २-०लक्षणे C. १६-०करणपार्थ ० B. C. ३-आत्मविस्तागे भावधर्मेणानेकेनावस्थाना वि- १७-सर्वस्य पूर्वो B. C. शेषेणाभेदेनानुविद्यो B. C. १८-०वोऽस्तदिभ्यो B. ४-जान्यादिभिरभिधेयानि वन B. C. १९-अत्र 'बीजस्येव' इति पाठः साधीयान् भवेत् । ५-सर्व B. C. -बीजस्येषन्मदभावोच्चारणत्व B. ६-'आत्मा' नास्ति B. C. २१-०वर्गपर्यन्त B. C. ७-इत्यभिधीयते B. अन्यभिधीयते c. २२-अत्र 'शब्द' इत्यधिकः पाट: A. ८-क्रियया A. २३-०मजन्हंतिसघ० C. ९.-'शब्द' इत्येवास्ति B. C. २४-२मुत्तरम् A. धममुत्तमसे c. २५-'समूच्छित' नास्ति C. १०-सत्ता वा A. ११-'च' नास्ति B. C. २६-इवत्वात्मा B. C. १२-प्रत्यवमर्श A. २७-[कुत्रव्योऽयं पाठ इति न ज्ञायते ] १३-'अस्यार्थे' इति नास्ति B_C. २८-स C. १४-'जा' नास्ति B. C. २९-०परोज B. C. ३०-०भाव अस्ते० B.

·अ. १, ख. २. अ. १, पा. १, ख.२. , ख. २.} ( २९ ) [नापरभावमाचष्टे १ २ ४ ९ 3 ។ ૧ ૨ १३ १४ नाना च वृत्तौ जन्मानर्थक्यं स्यात् । न प्रतिषेधति, जनेस्तदर्थत्वादपरिसमाप्तिप्रसङ्गादनन्तरभावित्वाच्चायुक्तः प्रति- षेध इति । अथवा सर्वेषामेव जन्यादीनामसतः कर्तृत्वानुपपत्तेः पूर्वो भावः सत्तालक्षण आ- श्रीयते, तस्यादिरादानं स्वकारणे/जादिभिरङ्कुरादिसत्तायाः समावेशः सम्बन्ध इत्यर्थः । तमाचष्टे-अङ्करादेानुपचरितस्य बुद्धिविषयां जनि प्रति कर्तृत्वमयोग्यम् । तथाऽसत्कार्य- वादिनः स्वकारणसत्तासमवायो जन्मेत्याहुः । नापरभावमाचष्टे, मुख्यसत्तां नाचष्ट इत्यर्थः । परं पूर्ववद्योज्यम् । अथवा पूर्वो भावोऽनभिव्यक्तः सूक्ष्मा सत्ता, तस्या आदिरादानं विशेषैस्तमाचष्टे । एतदुक्तं भवति-सूक्ष्मसत्तासमाविष्टस्य सतो विशेषप्रादुर्भावः । सतो विशेषसत्ताप्रति- लम्भो जन्म । तस्मात्सदेवोत्पद्यते । यदि ह्यसदुत्पद्येत, तन्तुभ्यो घटो मृदश्व पट उत्पद्येत। नत्वेतदेवं दृष्टम, तस्मान्मृदवस्थायामेव घटोऽस्त्यनभिव्यक्तः पुरुषव्यापारेणाभिव्यक्तिी- यत इति । तथा च सत्कार्यवादिनः- १-तत्र वृत्तजन्मानर्थः कम्यो B. C. समवायः सत्तासमवायो वा उत्पत्तिः'इति चाह २-जन्मात्मभरणादीना०A. पड्दर्शनटीकाकागे वाचस्पतिमिश्रः । ३-० जादिर B. १०-मुख्यः सन् तानाच ११-०नभिव्यक्त्या A. १२-'दि' इति त्रुटित: B. ५-समाच० A. ६-हरादेहि प्रागनुप० A. अत्रानुपचरितस्यानुप- १३- भवति' इति नास्ति A. जनितस्यानुपजातस्येति वार्थः । १४-मृक्षमा सत्ता समाधिष्ठास्य A. ७-विषयया सत्तया जनि B. C. १५-अतो विशेपे सत्ताप्रतिमभो B. C. १६-सदो मोत्पद्यते B. C. ८-तथा चासांकर्य० B. C. ९-नवमकारिकाव्याख्याने सांख्यतत्त्वकौमुद्याम्- १७-०-पद्यत इत्येत तन्तुत्यो B. C. 'उत्पत्निः म्वकारणसमुदायो वा स्वसत्तासमवा- १८-भिव्यक्ति नीयत' इति युक्तः पाठः । यो वा' इति, न्यायवार्तिकतात्पर्यटीकायाञ्च १९-तथाऽसत्का० B. C. वस्तुतस्तु 'सत्कार्य' (४।१।५०) मत्रव्याख्याने 'स्वकारण- इत्येव पाटो युज्यते। १९ A. ४-समवेगः B. C.

·। ૨ ३ ४ ८ ६ ૧ ૨ अ.१, ख.२, [विपरिणमते अ. १, पा. १, ख. २." "असदकरणादुपादानग्रहणात्सर्वसम्भवाभावात् । शक्तस्य शक्यकरणात्कारणभावाच्च सत्कार्यम्" । इत्याहुः । नापरभावमाचष्टे, स्थूलसत्तां नाचष्ट इत्युक्तार्थम् । 'अस्तीत्युत्पन्नस्य सत्वस्यावधारणम्' । उत्पन्नस्य जनिव्यापारेण प्रतिलब्धात्मलाभस्य जायमानावस्थां प्रत्यनन्तरभाविनः सत्त्वस्य द्रव्यस्य वस्तुनो घटाकरादेर्निटुंठितस्य बुद्धयावग्रहोऽवधारण अस्ति'शब्द आचष्ट इत्यनुषङ्गः सर्वत्र । किं पुनरत्रावधारणम् ? अस्ति-बिभात्मानम, इति, इत्थं बुद्धयाध्यवसायः । यद्वा पूर्वोत्तरावस्थातो व्यवच्छेदः, अङ्कुरोऽस्ति, न बीजा- वस्था, न नालपत्रकाण्डाद्यवस्था। घट एवास्ति, न शिवकाद्यवस्था, न कपालाद्यवस्थेति । विपरिणमत इत्यादि कर्मकर्तरि प्रयोगः । विपरिणमते शब्दो जम्बूफल-पय आदे. धर्मिणो भूतभविष्यद्वर्त्तमानावस्थावकत्वेना श्रितस्याविनश्यत आत्मतत्त्वाद्धरितत्वाद्रव- त्वमाधुर्यादिनिवृत्या कार्यकाठिन्याम्लत्वाद्युपजननेन यो विकारः परिणामस्तमाचष्टे, १३ १४ न ध्वसत २० । ૨ ૨ ૨ ૩ २४ ૨૬ २६ १-०कारणा0 A. १४-ध्वस्वत C. २-०कारणाभा० A. १५-इत्यवुया. A. ३-[ सांख्यकारिका ९] १६-यद्यपूर्वोत्तगतो A. ४-'स्थूलसत्तां नाचट' इति नास्ति B. C. १७-०वस्थान नालपत्रे A. ५-इत्याद्युक्ताथ: B. १८-०काण्डमाय. B. ६-'सत्वस्थावधारणम्'। उत्पन्नस्य'इति नास्ति B.C. । १९-शिविका० A. पारप्रति '. B. C. २०-०पालद्यव सति B. ८-०नावस्थाप्रत्य० B.C. २१-परिणमते A. षं परिणमते B. ९-प्रत्यन्तर० A. २२-०मानास्त्वेक A. १०-सत्मस्य C. २३-०त्वेन विवक्षितस्याप्रचा (च्य) वमानस्या- ११-'वस्तुनो घटाकुगदेनि०' इत्यस्य स्थाने 'पश्य घटान् (पशुघट c.) कुम्भकागद्रव्यभृतस्य' २४-०रितादवत्व B. इति पाठ: B. C. २५- निवृत्त्या' नास्ति B, C. १२-युक्त्यावगहे B. C. वस्तुतस्त्वत्र 'बुद्ध्यावग्रहे' २६-कात्स्न्य० A. इति युक्तः पाठः। २७-०कारिण्याम्लतायु० B. कारिन्याक्तायु० C. १३-'अस्ति' इति नास्ति B. C. विनश्यत A.

·} १ ૨. ७ ८ १० धर्मषु, , १७ . २० २१ ૨૨ ૨૩ अ. १, ख. २. ( ३१ ) [वर्धते अपक्षीयते अ. १, पा. १, ख. २. तेन विशिष्टं तद्वन्तं धर्मिणमाचष्ट इत्यर्थः । ननु तत्त्वादप्रच्युतिर्जम्ब्वामुपपद्यते, पयसि कथम् ? यत्र पूर्वप्रख्योपमर्दैन प्रख्यान्तरोपजनो दधीत्युच्यते । अत्रापि शौक्ल्यादिविशिष्ट गोरसद्रव्यं धर्मित्वेनाश्रयिष्यत इत्यदोषः । विपरिणमतेश्च विषयविवेकप्रदर्शनार्थ सर्वावस्थानुगतस्य धर्मिण आश्रयणम् । धर्मिण्येव हि परिणामः सम्भवति न यतस्ते विनाशिजन्यस्तीनां विषयीभवन्ति । द्रवत्त्व विनशेः, काठिन्यं च जनः, शौकल्यगो- रसते अस्तेः, अतो विविक्तो विषय इति । वर्धत इत्यादि, वृद्धिरविवृतपरिणामविशेषस्य धर्मिणः परिणामप्रकर्षविशेषाकाङ्क्षा विषयस्याप्रच्यवमानस्य, तत्त्वप्रत्याख्यातः पूर्वावस्थाया अभेदोपचारेण समवायिसंयो- ग्यर्थागमेन य आभिमुख्येनोपर्युपचयस्तमाचष्ट इति सम्बन्धः । वर्धते शरीरेण वर्धते विजयेनेति, क्रमाबाधेनोदाहरणपाठो युक्तः । अपक्षीयत इत्यादि, एतेनैव विधिना व्याख्यातं प्रतिलोमं वपरीत्येनेत्यर्थः। पूर्व- १-तत्त्व पृच्छति B १५-गौरसत्त्वे २-तत्र पूर्वप्रख्योपाख्योपमर्दैन प्रख्योपख्यान्तगे- १६-विविक्ते विषया A. नित्युच्यते A. अत्र मूले 'प्रख्यान्तरोप- १७-०ग्नवधृतपरिमाण० . जननेन' इति तृतीयान्तपाटो युक्तो भाति । १८-०णामापकर्षA. अत्र '०णामोपकर्षः' इति ३-स्थौल्य A. ४-धर्मिणो नाश्रयिष्य B १९-तत्त्वाप्रख्यात: B. C. अत्र 'तत्त्वप्रयाख्यात- ५-०दोष B. C. पूर्वावस्थाया' इति समस्तपाठेऽर्थः सगच्छते। ६-विषयविषय वि० B. तथाहि-तत्त वर्धत इति क्रियापद तु, अप्रन्या- ख्यातपूर्वावस्थाया-अप्रन्याख्याता अनिवारिता ८-०अयिणम् B. या पूर्वावस्था, तस्या अभेदोपचारण तद्रपतयव ९-अधर्मि० . पूर्वावस्थामविपर्यस्यन् योऽधिक उपचयोऽवय- वान्तरप्राप्तिस्तमाचष्ट इत्यर्थः । ११-'ना' नास्ति २०-पुरुषावस्था० A. १२-द्रवत्वाविनाशे B. २१-'अर्थ' इति नास्ति B. C. १३-'च जनः' इति त्रुटितः B. २२-०पर्युपरि चय० 3. C. १४-शौक्तियक्त्विय B. शौक्तिय C. २३-वृद्विना B. C. पाठो युक्तः। ७-०शनार्थः B. C. १०-च A.

·૨ ४ ६ १२ १६ १७ अ. १, खं. २. ( ३२ ) [विनश्यतीति अ. १, पा. १, ख. २. स्मादपकर्षापचयकृतो विशेषः । शेष पूर्ववत् । अन्यतराङ्गवैकल्याच विपरिणमतेर्वृद्धिक्षया- वविषय इत्यपौनरुक्त्यम् । विनश्यनीत्यादि, पूर्वो भावः सत्तेति पूर्वमुक्तम् । तस्या विशेषादानं विशेषसत्ता- प्रतिलम्भो जन्मेत्युक्तम् । तस्या एव विशेषैर्मोक्षोऽन्तस्तमाहेत्यत उक्तम्-पूर्वभावस्यान्त- माचष्ट इति । अपरभावं सत्तानां नाचष्टे । न प्रतिषेधति, अव्यापारस्तत्रेत्यर्थः । अन्येषां पाठः-अपरभावस्येति । अपरो भाव: सत्तव, सन्नेव दिवि नाशमुपैति; तस्य सत्तालक्षणस्यापरभावस्यान्तः खकारणप्रध्वंसस्तमाचष्टे विनश्यतिः । नापर- भावमाचष्ट इति, कपालावस्थां नाचष्टे । न प्रतिषेधति-अव्यापारस्तत्रेत्यर्थः । अन्येषां पाठः-न पूर्वभावमिति । तेषां पूर्वो भावो विनश्यत्यपेक्षयाऽपक्षीयतिः, तन्नाचष्टे । विद्यमानमपि विनाशं स्वांशोपनिपातित्वाच्छब्दानां न प्रतिषेधति, स्वार्थो- परोधप्रसङ्गादिति ॥ जन्यादयो हि सत्तापेक्षया विशेषाः, वक्ष्यमाणपच्याद्यपेक्षया सामान्यरूपा इत्ये- १-०कर्षापचयपदकृतो A. ९-माचष्टे इत्यारभ्य भावस्यान्त इत्यन्तः पाठो २-०शेषः' इति त्रुटित भाति B. C. ३-'वि' इति नास्ति B. १०-क्रियाणामित्यर्थः । ४-विनश्यतीत्यादिवाक्यस्य विविधान् पाठानाचार्यो ११-द्वितीय पाठमाश्रित्येय व्याख्या । महेश्वरः प्राचीनतमपुस्तकेषु पश्यति । तथाहिः- १२-०करण० A. 'विनश्यतीति पूर्वभावस्यान्तमाचष्टे नापर १३-'इति' नास्ति B. C. भावमाचष्ट न प्रतिषेधति' इति प्रथमः; १४-'न' इति नास्ति B. 'विनश्यतीत्यपरभावस्यान्तमाचष्टे नापरभाव. १५-'इत्यर्थः' इति नास्ति A. माचष्टे न प्रतिषेधति' इति द्वितीयः; १६-'पूर्वभावः' इति 'इतिरहितः प्रथमान्त- 'विनश्यतीत्यपरभावस्यादिमाचष्टे न पूर्वभाव- माचष्टे न प्रतिषेधति' इति तृतीयः । १७-विनाश्यपे० B. विनयपे० ८. तत्राद्यं पाठमाश्रित्य व्याख्या-पूर्वो भाव इत्यादि। १८-०पक्षतिः, तान्ना० A. ५-तस्यापि विशेषेरादा०A. १९-विनशौ . विनाशाभागोपनिपातित्या. B. C. ६-०प्रतीतित्व सौ A. २०-'न' इति नास्ति B. ७-०विमोकेऽन्त: B. C ८-'अत उक्तम् नास्ति B. २२-०भूता A. ૨૧ ૨ ૨ नोपलभ्यते B. C. - पाठ: A. २१-यक्ष्य A.

·८ १० ૧ ૨ अ०१, ख०३. ( ३३ ) [भावानां यथावचनमूहनम् अ० १, पा० १,ख०३. तदर्शयितुमवधारणफलमाह-अतोऽन्य इत्यादि । एभ्योऽन्ये भावभेदा एतेषामेव पण्णां भेदा इति ह स्माह वार्ष्यायणिरिति सम्बन्धः, प्रकृतत्वात् । ते यथावचनमभ्यूहितव्याः । यथावचनम्-उच्यत इति वचनम्-अर्थः । योग्यता- योग्यतायामव्ययीभावः । यथायथमित्यर्थः । ये यस्य जन्यादेरथत्वेन योग्यास्त आभि- मुख्येन तर्कयितव्याः । यथा-जनेरुत्पद्यते प्रसूयत उद्भवतीत्यादयः ! एवमस्तेर्भवत्यादयः, परिणमतेविक्रियत इत्यादयः, वृद्वेषधीयते पुष्पत इत्यादयः, अपनीयतेः शुष्यति हसतीत्यादयः, विनशेयसन इत्यादयो भेदाः । अथवा यथावचनं यथावाक्यमित्यर्थः । यथा-ओदनं पचतीत्यत्रौदनस्य पक्तम- योग्यत्वात् । यदि ह्यसौ पच्येतार्थान्तरमभिनिष्पद्येत । अतोऽत्र जनरन्तहितण्यर्थस्य विशेष । तण्डुलं पचतीत्यत्र पचिर्विक्लिदेरन्तर्हितण्यर्थस्यार्थे । स च विशेदित्यर्थभूतस्यव विक्लियतो विक्लेदयति, विनश्यतो विनाशयतीत्यर्थः । एवं नामाख्यातलक्षणं सप्रपञ्चमभिधायावसरप्राप्तानुपसर्गानर्थतः स्वरूपतश्चोत्कर- यितुमाह-न निर्वद्धा इत्यादिना । निराहुरित्यनेन सम्बन्धः । निः पृथगर्थे, वन्धि. प्रयो- . २१ ૨ ૨ ૨ 5 १.-पचतेग्न्ततिण्य. 19. C. 1-०फल वाह मतो. A. २-उक्तभ्यो. B. C. -भावभेदा इन्याह A. 1-'यथावचनमभ्यूहितव्याः नास्ति B. C. ५-अर्थ A. अनर्थः B. -'योग्यता.' इति नास्ति A. ७-यथार्थमि० '. B. C. ८-०थेन A. ९-योग्यस्त B. C. १०-तथा B. 11-उत्धव. A. 12-एवमस्ते: इत्याग्भ्य हमतीन्यादयः इत्यन्तः पाठो नोपलभ्यते B.C. १३-विनयध्वस्यत .. १४-यप्यसौ पच्यतार्थमिति निष्प A, १६-तण्डुलान् C. १७-पचिः विदग्न्तति B. C. 1८-परिविशेपान्तभुत तस्यव B. C. अत्र मृले कदाचित् 'तस्य च विकिन्यथभतस्यैव' इति पाठो युक्तः स्यात् । १९-०द्यपि विक.. A. ...ख्यानयोल.. २१-तलक्षयितु • B. C. अत्र 'म्वरूपातश्चोतक्षयितु. इति तश्च लक्षयितु.' इति वा पाट. माची. यान् भानि। २२-निबन्धा इति' इत्येव 'न' गहतः पाट: B.C. २३-नाहिना सम्बयने B. C. २४-बन्ध: A, ·अ० १, ख०३. ( ३४ ) [उपसर्गेषु शाकटायनः " २ 10 ७ ११ १२ १३ १४ १७ गार्थे । उपेत्य नामाख्यातयोरर्थस्य विशेष सृजन्त्युत्पादयन्तीत्युपसर्गाः । पृथक्प्रयुक्ता उपसर्गा अर्थान्निश्चयेन नाहुः । एवं शाकटायनो वैयाकरणविशेषो मन्यत इति वाक्य- शेषः । किं तर्हि कुर्वन्ति ? नामाख्यातयोरित्यादि । तुरवधारणे, नामाख्यातयोरेव कर्मणोऽर्थस्योपसंयुज्यत इत्युपसंयोगो विशेषः प्रकर्षादिस्तस्य शब्दगडुमात्रेण सन्निधा- नाद् द्योतका भवन्तीति | कर्मोपसंयोगद्योतका:-कर्मोपपदो नभस्य स्वार्थिकः कः । द्यो- त्यन इति वा द्योतः, कर्मोपसंयोगो द्योत्य एषामिति बहुव्रीहिः, ततः कप् । अथवा कर्मो- पसंयोगश्चासौ द्योतकश्चेति समानाधिकरणः, तं कारयतीति 'आतोऽनुपसर्ग कः' इति कः । व्युत्पत्तिमात्रञ्चतत् । अर्थसूक्त एव न वाचकः, किं तर्हि ? शब्दोपजनमात्रेण पदान्तरोपात्तस्य विशिष्टस्य द्योतका इति । किमतो यद्येवमुच्यते ? इह नामाख्यातयो- बिकत्वे सति पृथवप्रयोगत्वे च पदत्वं दृष्टम् । तद्वैलक्षण्यादुपसर्गाणामपृथक्प्रयोगाद- वाचकत्त्वाच्चानर्थक्ये सत्यर्थविभागाश्रयस्य पदजातस्यानुपपत्तिरिति वैय्याकरणदर्शनेन पृथक पदार्थाक्षेपः । तथा च ते सामयिकपदत्वान्वाख्यानद्वारेण निपातोपसर्गाणामपृथ- गर्थत्वात् सुबन्तपदमेव प्रतिज्ञानते । ततश्चोक्तपदचतुष्ट्वानुपपत्तिरिति पूर्वः पक्षः ! १-'विशेष नास्ति B. C. १२-आहो. A. २-'पृथक्प्रयुक्ता' इति पद 'उपेन्य' इत्यस्मात्प्रागेव १३-अष्टाध्यायी ३।२॥३॥ 'कः' नास्ति 1. लिखितम् B. C. १४-अस्तमृक्त B. ३-नाहुरिति B. १५-वाचकः इत्यारभ्य विशिष्ट इत्यन्तः पाठो नोपलभ्यते ४-'मन्यत इति वाक्यशेषः' इति नास्ति .. B. तत्र 'न वार्थस्य द्योतका' इत्येव पाटः । ५-वि रण १६-'तद' नास्ति A. B. C. ६-०पस्य B. C. १७-०ण्याद्युप० A. ७-शब्दग मात्रण B. C. १८-०जातत्वस्या० B. C. ८-इत आरभ्य 'अथवा' इति पर्यन्त: पाटो नो- १९-रदत्वाक्षेप: A. २०-तेषामपिकप. A. ९-अथ सदिग्धः पाठः। २१-प्रति जानत: B. C. अत्र 'प्रतिजानते' इत्येव 10-अत्र 'चोत' इति युक्तः पाठः । 11-०पसग्रह २३-तत्रश्चोरक्त B. C. २३-पूर्वपक्ष: B २१ २२. ૨૨ । पलभ्यते . पाठो युक्तः ।

·६ ११ १२ १३ १. १९ यत्र २० २१ ૨૨ ૨ ૨ ૨૪ २९ ३० अ०१,ख०३. ( ३५ ) [उपसर्गेषु गार्यः अ० १, पा० १, ख०३. उच्चावचा इत्यादि । उच्चावचा बहुप्रकाराः पदस्योपसर्गाख्यस्यार्था अभिधेयाः प्रकर्षादयः सन्ति । अथवा नामाख्यातानां पदानामा उपसर्गानुवर्तित्वे सत्युच्चावचा गम्यन्ते । एवं गार्यो नाम नैरुक्तविशेष आहेति वाक्यशेषः । किं शब्दाधिक्यातू? नेत्याह, तद्भावाभावित्वेनान्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रकृत्यादिवदर्थविशेषस्य प्रतीते.. शब्द- शक्तिस्वाभाव्याञ्च, नामाख्यातानुवर्तित्वेनैव प्रयुक्तानां प्रकर्षाद्यर्थविशेषप्रबोधमामर्थ्य- मुद्भवति, न केवलप्रयोगे। अतः प्रकृत्यादिवदेव केवलानामप्रयोगः । नत्वेतावतानर्थक्य- मेवाध्यवसातुं युक्तम् । अपि च यत्र केवलादप्यर्थप्रतीतिर्दृश्यते, तत्र केवलस्यापि प्रयोगः । 'यदुद्वतो निवतो यासि निष्कौशाम्बिरि'ति । आनर्थस्ये हि सति तद्धितममामौ न म्या- ताम् | अभ्युपगम्यैतत्सामर्थ्य पदकार आह-उपसर्गाश्च पुनरेवमात्मकाः, क्रिया- वाची शब्दः प्रयुज्यते तत्र क्रियाविशेषमाहुः । यत्र तु न प्रयुज्यते, तत्र समाधनां क्रिया माहुरिति' इति । अतो वैयाकरणा अपि पार्थगल्यं नैव निन्हुवे । सुवन्तपदत्वन्तु यत्सा- मान्येन, तत्स्वप्रक्रियाप्रसिद्धयर्थम् । अत एवं पृथगर्थत्वं बुद्वाऽऽह ' तद्य एषु पदार्थ १-०दिधेवाः . १६-भवति B. C. १७-'तद्वित०' इति नास्ति B. C. ३-०ख्यातव्य A. ०ख्यातानार्थ C. 'पदानाम.' १८-०ममासो A. नास्ति B. C. १९-०गम्य वेगमर्थ A. ४-स एव B. C. २०-०वाचिशब्दः . ५-वाक्यविशेषः B. ६-क तत्कालभावि. B. २२-'तत्र' इति पदमित उचिन्य 'मसाधनां दल्य- ७-प्रकृतिप्रत्ययादि. B. C. स्था लिखितम् 7. C. ८-शक्तिस्वभावाच्च A. २३-'इति' नास्ति . ९-प्रयुक्तत्वानां C. २४-०णपि वाच्यम्, नव नियत B. C. १०-केवल A. २५-'पार्थगथ्य' इति युक्तः पाठ । ११-च्युतः A. २६-निन्हुवते' इति युक्त. पाठ । १२-०सातु: B. C. २७-तत्वप्रक्रि० ]. C. १३-०प्यत्र. A. २८-प्रसिदमेव B. C. १४-तस्य केवलोऽपि B. C. २९ -'अत' इति नास्ति B. C. १५-निरवतो B. C. [Cf. ऋ० ३।२।१० ] १०-'उभयथा प्रयोगसिद्धि' इन्यधिकः पाट: A. -- २-अथ: C. २१-तत्र न B. C.

·૨ . ७ बहुलम्', इति कर्तरि १० ११ न अ० १, खा. ३. ख० ३.} [उपसाः इत्यादि । तस्माद्य एषु पदेपूपसर्गेषु नामाख्यातेषु वा प्रयुज्यमानेषु पदार्थः प्रकर्षादिरर्थः प्रतीयते, प्राहुरिमे-उपसर्गास्तमीदृशं नामाख्यातयोरर्थस्य विशेषणम् | 'कृसल्युटो इति कर्तरि ल्युट् करणे वा, विकारकमित्यर्थः । स च क्रियायाः क्वचित् कदा. चिदवशिष्टाया विशेषकः, पचति प्रपचतीति । क्वचिन्निवृत्तिधर्मविशिष्टायाः प्रवृत्तिधर्म- कत्वम्-तिष्ठति प्रतिष्ठत इति । क्वचिदनुवादित्वम्-लम्बते प्रलम्बत इति । अन्ये तु निर्वद्वा इत्यादिना द्योतकत्ववाचकत्त्वविषयामाचार्यविप्रतिपत्तिं समर्थयन्ते । पाहुरित्युक्तं सामान्येन, विशेषेण वर्णयितुमुपक्रमते-आ इत्यादि । अर्वागर्थः मनिष्टः, अत्र युक्ता हि कर्मत्वेन सर्वत्र द्वितीया, प्रदर्शनं चेदम, कर्मप्रवचनीयत्वे हि सति आ समुद्रादपरात', इत्यादी मर्यादादिष्वपि दर्शनात, निपातत्वे च समुच्चयादि- प्वपि । अर्वागर्थ उदाहरणम्-'परा याहि मघवन्-रासभस्य', विश्वामित्र इन्द्रमाह । अस्मिन् यज्ञे सोमस्य तृप्तः सन् परा पराचीनं रन्तुं स्वगृहमेव याहि । हे मघवन् धनवन् पुनश्च श्वो यागकाले सोमं पातुमर्वाक सन्निकृष्टमस्मद्यज्ञमुत्तरवेदिदेशं याहि। ૧ ૨ १३ १७ २० २१ ૨ ૨ २३ ૨ ૭ ३१ 1-एष प्रतीको नास्ति A. १६-अनुषक्ता ह (हि) A. २-कस्मा० B. C. १७-कर्थिन B ३-'उपसर्गेषु' नास्ति R. C. १८-०शन वेदम् B. C. ४- पदार्थ. नास्ति B. C. १९-आक्षमुद्रादवरात् A. [Cf. ऋ० ७।६।७ ] -विकरण B. C. २०-मय्यादा० A. :-[अयायायी ३।३।11:] २१-'मघवन' नास्ति A. ७-विकारिकविशेषक. B C. २२-[ ऋ० ३ ।।"] २३-इदमाह A. ८-क्रियायाम् ('. २४-अस्मयं B. अस्माद्यज्ञे c. ५-०दपि च माया ।।. दविशेष्टाया C. २५-योमन B. C. वर्तमानार्थक्तान्ततप्तपदयोगे 10-'प्रलम्बत इति नास्ति B. 'क्तस्य च वर्तमान (अष्टा० २।३।६७) इति 11-अन्ये न्यनिवन्धा B. न्यनिबद्धा C. १.-'वाचकत्व०' इति नास्ति B. C. २६-परा च B. C. १३-उक्त्वने B. उक्त्वनः C. २७-'रन्तु' नास्ति B. c. १४- दर्शितुमाइ A. 'दयितु.' इति पाटो २८-'धनवन' नास्ति A. युक्तः स्यात् । २९ –'इवो' नास्ति । C. १५-०गर्थ मनिसर्पः B. गथ सनिकर्म C. ३०-योग. A, ११-०स्मद्ये द उत्त० B. C. पष्ठयव युक्ता।

·. २ । ? १४ २० ૨૧ ૨૨ ૨ ૨ ૨૪ २५ अ.१,ख.३. [आ, प्र परा अभि अ.१, पा.१.ख.३. ११ कस्मात्पुनरेवमुच्यते-'आ च परा च याही ति । उच्यते-यस्मात हे इन्द्र भ्रातः सोमप- यश्चरुपुरोडाशादिना भर्त्तव्यः, उभयत्र स्वगृहेऽस्मदीये यज्ञे च । ते-तव, अर्थ-व्यत्ययेन प्रथमार्थे द्वितीया-अर्थः प्रयोजनमित्यर्थः । एकत्र सोमोऽन्यत्र शच्यादिपरिभोगः। की- दृश स्वगृहम् ? यत्र रथस्य वृहतो महतो निधानं स्थानं यजनशालाख्यं विमोचन वि- मोचनस्थानं च मन्दुराख्यं वाजिनोऽश्वस्य, कीदृशस्य ? रासभस्य जात्यन्तरत्वद्विशे- षणं यथाश्रुतं न सम्भवतीति सकारभकारयोर्व्यत्ययेन रभसशब्दाद्वेगवचनात् ‘सर्वे वि. धयश्छन्दसि विकल्प्यन्ते' इति मत्वर्थीयो नै दृश्यः । रासभस्य घेगवत इत्यर्थः । प्रपरेसेतस्य प्रातिलोम्यम् । एतस्यैव सन्निकर्षलक्षणस्यार्वागर्थस्य प्रातिलोम्यं वि- प्रकर्षमाहतुः । प्रशब्दस्योदाहरणम्-'अरण्यान्यरण्यानी ति चतुर्दशे व्याख्यास्यते । पग शब्दस्य 'परा याहि' इति पुरस्ताद्वयाख्यातम् । अभीत्याभिमुख्यम् । अभिमुखता प्रह्वता । उदाहरणप्रचुरम् । अथापि तु किञ्चि- प्रदर्श्यते-'अभित्वा देवमवितः--मीमहे । शूनः शेपो यूपेऽवनद्धः सवितारमायुः १-कस्मादेवमुन्यसे A. १६-मत्वर्थयोद्रष्टव्यः P. C. अत्र 'म यो णो १३-[Cf. ऋ० १।१६४।३१. १०।१७६] द्रष्टव्यः' इत्येव पाठो युक्तः स्यात् । २-'उच्यते' नास्ति A. १७-०वर B. C. ३-सोमपानाय सुपुरोडाशादीनां भर्तः A. १८-सकर्मल. ४-स्व.' इति नास्ति A. १९-ग्रस्योदाहरणमिति A. ..-'यजे नास्ति B. C. २०-०पण्यान्यसाविति A. [ ऋ० १०।१४६।१] २१-व्याख्याता A. ८-शय्यासनादिपरि A. २२-० न्यादिमु. A. ९-स्व.' इति नास्ति A. २३-०मुख्यता A. १०-'निधान स्थान' नास्ति A. २४-प्रसन्नता A. 11-डानं . १२-०मकार० A. २'"- हरणं A. १३-भनौ रसशब्दा वेग. A. २६-तथापि A. १४-०वचना B. C. २७-'तु' नास्ति c. १५-विकल्पन भवन्ति B. C. परिभाषेन्दुशेखर २९-[ऋ० १।२४।३] ३५. परिभाषा । Cf. महाभाष्यम् १. ४. ९. १०-'मीमहे' नास्ति B. C. छन्दसि सर्वे विधयो भवन्ति । ३१-ॐ वरशेपो 3. १२-यूपे बद्रः A. 0 B. C. 1-अर्थः B. C. ७-अर्थ B. C. २८-दश्यते .

·} १ ૨ ३ ६ १४ अ०१, ख०३. ( ३८ ) [अभि, प्रति अ० १, पा०१, ख०३. प्रार्थयते, अभिरित्याख्यातेन सम्बध्यते । त्वा त्वां हे देव सवितः । ईशानमीशितारमायु- रादीनां वार्याणां वरणीयानां सर्वार्थानां, सदा अवन् प्रायणादिभ्यः सर्वप्राणिनां सर्वदा रक्षितः भागमंशमाभिमुख्येन ईमहे याचामहे । कस्य भागम् ? आयुषः, सामर्थ्यात् । आयुष्मत एव वा । भागशब्दो भजनीयत्वात् । आयुर्याचामह इत्यर्थः । प्रतीत्येतस्य प्रातिलोम्यम् । एतस्याभिमुख्यस्य वैपरीत्यम् । उदाहरणम्-'यज्ञै- रिपू:-भङ्येषाम् । पायोरार्षमग्निरुच्यते । यज्ञैरिति हेतौ तृतीया, प्रयोजनस्य च हेतु- त्वेन विवक्षा, यहेतुभूतैः, यज्ञार्थमविघ्नत्वेन यज्ञसिद्धयर्थमित्यर्थः । इपू:-इषुस्थानीया गस्त्रयोज्यकाः पुनस्ता आत्मीया ज्वालाः सन्नममानः सन्नमयन् यातुधानान् प्रति प्रह्वी- कुर्वन्, हे अग्ने ! वाचा वाक्शब्दलक्षया शल्यान् हृदयशल्यकल्पान् तानेव यातुधानान्, अशनिभिः-इषुविशेषणमेतत्, 'अशू व्याप्तौ', व्याप्त्रीभिः पृथुदीर्घाभिरित्यर्थः, दिहानः दहेरिद रूपम, दहन्त्येभिरित्थंभूनाभिर्खालाभिः, विध्य-व्यध् ताडने', ताडय हृदये यातु- १७ . १८ ૨ ૦ २१ ૨૨ २३ पाठ: A. १-प्रायंते A. ऋषिः, तस्येदमार्षमग्निश्च देवतेत्यर्थः २-अभीत्युपसर्गोऽन्त्येनाख्या० B. C. १७-इत आरभ्य 'इत्यर्थः' इत्यन्तस्य पाठस्य स्थाने- ३-'देव' नास्ति A. 'यज्ञैर्हेतुभूतैरविघ्नेन यज्ञसिध्यर्थम्' एतावानेव ४-'हे' इति वर्तते B. C. ५-'सर्वदा' इन्यत्राधिकः पाठः A. १८-गच्छोपरताः B. गच्योपरताः C. ६-'रक्षन् पापेभ्यो मरणादिभ्यस्त्रायमाणः' इत्यत्रा- · १९-आत्मीयमुज्ज्वाला B. धिकः पाठ उपलभ्यते A. २०-प्रसीकुर्वन् A. तत्रेद पद ‘यातुधानान्' इत्यस्य ७-रक्षिता A. प्रागेव लिखितम् । ८-'ईमहे' नास्ति B. C. २१-धकधतलक्षणेय...ह B. C. ९-भाग: A. २२-[ धातुपाठः, आत्मने०] १०-सामर्थ्यादायुषः B. C. । २३-व्याप्तिमद्भिः A. व्याप्तीभी: C. ११-आयुर्वचन य एव वा B. C. २४-'इद' नास्ति A. १२-भजनीयत्वाद् भागशब्दः B. C. २५-दाह (हि) काभिरि (रे) ताभिरि० B. C. १३-आयुरीमहे B. C. २६-०र्वापलाभि. B. C. १४-प्रतीतेत्यस्माभि• B. C. २७-'विध्य नास्ति A. १५-[ ऋ० १०८७१४] २८-[ धातुपाठः, दिवादि०, परस्मै०]। १६-बायोगतर्षा अग्नि. B. पायुर्नाम भारद्वाज स्वादि०, --- ·२ ३ ४ ૧ ૨ १३ १४ अ० १, ख०३. ( ३९ ) [अति सु अ० १, पा० १, ख०३. धानान् राक्षसान्, विध्वा च प्रतीचः प्रतीचीनान् विपरीतगतीन् पराङ्मुखानित्यर्थः, बाहून प्रतिभधि प्रतिमोचय, एषां यातुधानानाम् | अति सु इत्यभिपूजितार्थे । अतिसू अभिपूजितार्थमाहतुः । 'अतिब्राह्मणः' 'सुराजे'- ति लोके । वेदे च-'अति त्री सोम०-चोदयः। कश्यपपुत्रस्यासितदेवलापरनाम्न आर्षम, सोम उच्यते । अत्युपसर्गो 'भ्राजसे' इत्यनेन सम्बध्यते । त्रीणि कानि? सोमवास्तूनि संस्तुतिसामर्थ्यात् सवनानि । अपिशब्दलोपश्चात्र द्रष्टव्यः, त्रीण्यपि सवनानि, सोम ! रोचना रोचनानि स्वया दीप्त्या दीप्तानीत्यर्थः । क्षेहन-यागसाधनभावेनारोहन, त्रिष्यपि सवनेषु यागसाधनभावं प्रतिपद्यमान इत्यर्थः । न शब्दः संप्रत्यर्थे । भ्राजसे अतिम्राजसे सम्यक् संस्कारलक्षणया दीप्त्या सुष्ठु शोभनं दीप्यस इत्यर्थः । कृतोऽयं मन्त्रः । 'इष्णन्' इति चानामन्त्रितम्, अत एकवाक्यतायै यत्तदावध्याहायों, यस्त्वमतिभ्राजसे स इष्णन्, 'इष् आभीक्ष्ण्ये' आभीक्षण्यं च पौनःपुन्यम्, तेन सामर्थ्याद् व्याप्तिलक्ष्यते, उक्तेन प्रकारेण व्याप्नुवन्, किम् ? कृत्स्नं यज्ञमिति शेषः । यज्ञनिवृत्ति- cho १७ १ १९ २० प्रत्यक्ष- २१ ૨ ૨ २३ २४ २५ ૨૬ ૨૭ २८ ..मोभय B. C. १-'गक्षसान्' नास्ति A. । १६-त्रिकानि इन्यारभ्य सम्यक इत्यन्.. पाठ- २-'च' नास्ति A. स्त्रुटितः A. ३-प्रतीचा B. १७-'रोहन्' इन्येव युक्तः पाठः । ४-प्रत्य चित्रून् B. C. १८-ससार C. ५-'विपरीतगतीन्' नास्ति A. १९-'सुष्टु शोभन' नास्ति A. ६-बाहु प्रतिभर्जि २०-'इत्यर्थः' नास्ति B. C. B. २१-चामन्त्रि A. ८-'यातुधानानाम्' नास्ति B. C. २२-अत एक वाक्यत्वाय A. ९-वाक्यमिद न लिखितम् B. तार्थ C. २३-७ध्याय? A. १०-अति सु इन्यभि. B. २४-अयमस्त्वमतिभ्रासे इष्णन B, C. ११-'वेदे च नास्ति B. C. २५-[ धातुपाठः, क्रयादि० परस्म० ] 'आभीक्ष्ण्ये' नास्ति B. १२-[ ऋ० ९/१७१५] १३-०स्यास्य तद्देवत्यापर. र. त्रयासित २६-'च' नास्ति A. देवन्यापर २७-व्या'नुवेन A. १४-०जस' इन्येतेन B. C. २८-'किम् ?” इति नास्ति B. C. १५-स्वबध्यते . . .C.

·३ ४ धर्मस्य च ६ . ९ अ० १, ख० ३.० ३. (४० ) [सु, निर दुर्, नि अव अ० १, पा० १, ख०३. द्वारेण सूर्य न सूर्यमिव, यथा सूर्य चोदयः-चोदितवानसि, तद्वद्दिवं द्युलोकं सामर्थ्या- द्यजमानं चोदय प्रेरय गमयेत्यर्थः । सर्वस्यैव हयुत्कर्षस्य धर्मायत्तत्वात्, ज्योतिष्टोमादिसाधनत्वात् , ज्योतिष्टोमादेश्च सोमसाधनत्वात , सोमस्य सूर्यमिव कतीरं दिवं गमयेत्येवं स्तुतिरुपपद्यते । सु शब्दः 'सुदेवो असि' इत्यत्र व्याख्यास्यते। निर्दुरित्येतयोः प्रातिलोम्यम् । निर्दुरित्येतावतिस्वोः प्रातिलोम्यम, कुत्सामाहतुः । उदाहरणम्, लोके-निराकृतिः, दुराकृतिः । वेदे-'यदादीध्ये निरित्येष समित्येतस्य स्थाने एतस्मिन् प्रदेशे व्याख्यास्यते । दुःशब्दस्योदाहरणम्-'मानः समस्य व्यः' । एतदपि- सीमिति परिग्रहार्थीयं सर्वनामानुदात्तम्' इत्यत्र व्याख्यास्यते । केचित्तु निः- सममित्येतस्यार्थवृत्तित्वात् समश्च सम्यक्वादिविषयत्वात् पूर्वमनुदाहरणं मन्यन्ते। तेषामुभयवचनत्वेन 'यस्ते गर्भममीवा' इत्युदाहरणमुपरिष्टाद व्याख्यास्यते । न्यवेति विनिग्रहार्थीयो । निग्रहो नियमनम् । लोके निगृहीतोऽवरुद्ध इति । वेदे- १३ . २३ ૨૪ २५ ७-दिवा C. १-०निवृत्तिद्वारौ (ग) B. C. १६-०शब्दोदा B. C. २-०दनय: B. १७-[ ऋ०-८।८।९.] 'दृश्यः, एतदपि' इति ३-तद्वदीवन्यालोक B. C. नास्ति B C. ४-०स्यैवाभ्युपक० A. १८-[निरुक्तम् १.७.] ५-धर्मापत्त० १९-'व्याख्यास्यते' नास्ति A. [ 0A ६-'कतीर' इति पाठः सदिग्धः, कदाचिदत्र २-०निसासमर्थवृत्तित्वात् ममश्च सश्च सत्ताविष- 'कार' इति स्यात् । यत्वा पूर्वमनुदाहरण स मन्य B. C. २१-अत्र 'सम्यक्त्वादि०' इति पाटो युक्तः । २२-०भयवत्त्वेन B. C. ८-सुशव्दस्य B. C. ९-अद्य द्वादशे व्या० . C. [ऋ० ८१६९/१२] २३-'अमीवा' इति पद न लिखितम् A. १०-निगिरिति एत. A. [ऋ० १०।१६२।२] ११-दुर्निग्न्येि ० B. C. २४-एकादशे B. C. १२-कुस्मनामान्य B. C. १३-०कृतिरिति । २५-नियमो B. १४-[ ऋ० १०॥३४॥"] २६-अत्र 'निगृह्णाति, अवगृह्णाति' इत्यपि पाठ: A १५-इत आरभ्य 'प्रदेशे' इत्यन्तः पाठस्त्रटित: B. २७-इत आरभ्याऽऽपृष्ठत्रय पाठस्त्रुटित: A. [निरुक्तम्-१२...] , .

·, १ . ३ ४ . अ. १, ख ३. ( ४१ ) [नि, अव, उत् अ. १, पा. १, ख. ३. 'न्योषतात् उदग्ने तिष्ठ' । वामदेवस्यार्षम, परा च, उत्तिष्ठ हे अग्नं ! उत्थायामित्रान् प्रत्यातनुष्व, आभिमुख्येन तनुष्व विस्तारय, किम् ? सामर्थ्याज्ज्योतिः । निशब्द ओपता- दित्येतेन सम्बध्यते, विस्तार्य च तेनामित्रानस्मच्छन्, न्योषतात्-'उष दाहे' इत्यस्य लोण्मध्यमैकवचने तातङि रूपम, न्योषतात्-नियम्य दह । तिग्महेते-इति-तिग्मास्ती- क्ष्णा ज्वाला हेतिरायुधं यस्य स एव संबोध्यते-हे तिग्महेते ! यश्च नः-अस्माकं समि- धान दीध्यमान सन्दीप्यमान, अराति-मित्रमपि व्युत्थाप्य शत्रु, चक्रे-करोति, महादुर्जनं नीचा-नीचैः कृत्वा निगृह्येत्यर्थः, तं धक्षि-दह, किमिव ? अतसं न-अतसशब्देन काष्ठ- मुच्यते, काष्ठमिव शुष्कमप्रतिबन्धेनेत्यभिप्रायः । अवेत्यस्योदाहरणम् 'त्वं नो अग्ने वरुणस्य । त्वं नोऽस्माकं हे अग्नं ! विद्वान् जानन्, किम् ? सामर्थ्याद्युक्तताम, वरुणस्य देवस्य दानादिगुणयुक्तस्य । हेडः क्रोधनामेदम् । अस्माकमुपरि यो रोषः, तमवयासिसीष्ठाः-यातेलिङि व्यत्ययेनात्मनेपदम, अवगृह्याव- नीयायाः; अन्तींतण्यर्थो वा यातिः, अवयावय अवगमयेत्यर्थः । यश्च त्वं यजिष्ठः-अनि- शयेन यष्टा, वह्नितमो वोढतमश्च हविषासे, शोशुचानः-अत्यर्थ दीप्यमानः, विश्वा- सर्वाणि, द्वेषांसि-द्वेष्याणि द्वेप॒णि वा रक्षआदीनि, प्रमुमुग्धि-प्रकर्षण मुञ्च, अस्मत्- अस्मत्तोऽपनयेत्यर्थः। उदित्येतयोः प्रातिलोम्यम्-अनवरोधः, उपसर्गस्तमाह । उदाहरणम-उच्छिन उद्गतः-लोके । वेदे-'उच्छ्रयस्व वनस्पते । विश्वामित्रस्यार्पम् । ऊर्ध्व श्रयस्व-ऊो भव, हे वनस्पते ! वनस्पतिविकारयूप वर्मन् ! वर्मशब्दात्परिहाणवचनादन्तींतमत्वर्थात् सप्तम्या लुक् दृष्टव्यः, वर्मवति पर्णाहवति, कस्मिन् ? सामर्थ्याद् यूपवटे, पृथिव्याः- १-नायमाद्यप्रतीको मन्त्रस्य, मन्त्र पश्यत ५-'एव रस०' इति पाठ उपलभ्यत B. C. [ऋ० ४।४।४] ६-[ऋ० 1116] २-०न तनुष्व विस्ताग्य, किम् ?' इति पाट -अत्र 'हविपाम्' इत्येव युक्तः पाठः । स्त्रुटितः ।.. ८-[ऋ० ३।८।३] ३-[धातु० स्वादि० परस्मै० १।७२७ ] ९-अत्र 'परिणाह.' इति पाटो युक्तः । ४-०स्तीक्ष्णा ज्वाला हेति.' इति पाठस्त्रुटित: B, १०-अन्न 'परिणाह०' इति पाटो युक्तः ।

·४ ६ ७ ८ अ.१, ख.३. ( ४२ ) [उत्, सम् अ. १, पा. १, ख.३. वेदिलक्षणायाः, अधि-उपरि मि"श्च, मुमिती-तृतीयायाः पूर्वसवर्णः, सुमित्या शोभने मानन त्रियरत्नस्यालोकानारूपेण चतुररनिपशुनारूपेणेत्यादि न मीयमानः, वर्ची धाः- वर्चः-ब्रह्म तेजो धाः-धेहि देहि, कस्मै ? यज्ञवाहसे-यज्ञं वहत्यन्तं नयति समापयति देवान् प्रति प्रापयतीति यज्ञवाहा यजमानस्तस्मै । द्वितीयमुदाहरणम्-'समिद्धस्य श्रयमाणः' । समिद्धरय सन्दीप्तस्याहवनीयस्य योऽवटस्तं श्रयमाणः सेवमानस्तत्र प्रक्षिप्तः सन्नित्यर्थः । ब्रह्म स्तुतिलक्षणमनुवचनरूपं, वसानः समभजमानः, अजरं सुवीरं जरावर्जितं नित्यं शोभना वीरा ऋत्विग्यजमानाः कर्तृत्वेन सम्बन्धिनो यस्य तत्, प्राप्तव्यैर्वा पुत्रीररुपेतम, आरे-दूरनामेदम, दूरे अस्म- दस्मत्तः, अमतिः-अशोभना मतिर्यस्य सोऽमतिस्तं पापमतिदुर्जनं, बाधमानः-अपनयन, उच्छ्रयस्व-ऊर्व श्रयस्व ऊर्ध्व तिष्ठेत्यर्थः । महते सौभगाय सुभगत्वाय प्रियत्वाय सुधन- त्वाय वा, सर्वलोकस्य प्रियाः सुधना वा स्यामेत्येव समर्थमित्यर्थः । समित्येकीभावमाह, लोके-सङ्गतौ ग्रामौ । वेदे-'सं गच्छध्वं संवननस्यार्षम् । संगच्छमानानां ज्ञातीनां संवननसूक्तमेतत् । अत्र च सुखप्रतिपत्त्यर्थ दृष्टान्तत्वेनापरो धर्मः प्रथमं प्रदर्श्यते । देवाः पूर्वे यज्ञाङ्गभूता भागं खं खं संजानानाः सङ्गता जानन्तो यथोपासते दीयमानं प्रतीक्षन्त इत्यर्थः, एवं हे ज्ञातयः ! संगच्छध्वम्-एकीभवत, संवद- ध्वम्-असद्भाषणं परित्यज्य संवादं कुरुत, सं वो मनांसि जानताम-सममपि संवादेन वो युष्माकं मनांसि ज्ञातव्यं जानतां बुद्ध यन्ताम, यथा देवास्तथैकचित्ता भवतेत्यर्थः । . १३ १४ १-'शोभमानन' इति पाठ: स्यात् । इतः पर 'मीयमानः' इत्यन्तः पाठो न्यूनाधिकाक्षरवर्ण- रूपत्वात्सदिग्धोऽस्पष्टार्थक एव । २-वर्चे c. ३-कमस्मर्या B. ४-[ऋ. ३।८।२] ५-०स्याहयस्य C. ६-तत्र: C. ७-अत्र 'वन्वानः' इत्येव युक्तः पाठः । ८-'अजरं' इति नोपलभ्यते A. | ९-अत्र 'तम्' इति पाठो युक्तः । १०-[निघ० ३।२६] ११-'सु०' इति नास्ति B. १२-'समर्थम् नास्ति B. १३-[ ऋ० १०।१९१।२] १४-.....'सभाषणं B. १५-अत्र 'जानम्ता' इति पाट: । A.

·- } १ ९ ११ १२ २० ૨ ૨ अ.१,ख. ३. ( ४३ ) [वि अप, अनु, अपि, उप, परि अ. १, पा. १, ख. ३. व्यपेत्येतस्य प्रातिलोम्यम् । विष्वग्भावमाहतुः, विगता विष्वग्भूता इत्यर्थः । वेदे- ऽपि-'वि शत्रून ताव्हि' 'आराच्छत्रुमप बाधस्व' इति मन्त्रावुपरिष्टाद् व्याख्यास्यते । अन्विति सादृश्यापरभावम् । अपरभावः पश्चाद्भावस्तमाह । अनुरूपमस्येदमिति सादृश्यम् । अनुगच्छतीत्यपरभावः । अपीति संसर्गम् । ससर्गः समुच्चयोऽभिप्रेतः । अपि सिञ्च अपि स्तुहि, सिश्च स्तुहि चेत्यर्थः । वेदे-'ग्रीवायां बद्धो अपी'ति। उपरिष्टाद् व्याख्यास्यते । उपेत्युपजनम् । उपजनमुपचय उपधानमुपकारः । वेदे-"उप बङ्घहि वृषभाय' इति । नेगमे व्याख्यास्यते मन्त्रः । परीति सर्वतोभावम् । लोके परिषिश्चेदिति । वेदे-'परीतो पिञ्चता सुतम्' इति । अद्रिभिः सप्तर्षीणामार्षम् । 'सोमो य उत्तमं हविः' इत्युद्देशार्थम् । यच्छब्दश्रव- णादुद्दिष्टस्य च प्रतिनिर्देष्टव्यत्वात् । तच्छब्दमध्याहृत्य प्रथमः पादः पश्चाद्योजयिष्यते । हविषां मध्ये यः सोम उत्तममतिशयेनोत्कृष्टं हविर्दधन्वान् श्रवणेन च दधन्वान् यो ९-'चैत्यर्थः । वेद-ग्री०' इति पाटम्वटित . १-०हतु . २-'अगता' इत्यधिकः पाट: B. C. १०-[ऋ० ४।४०।४] नायमाद्यः प्रतीकः । ३-'अपि नास्ति B. ४-ऋ० १०/१८०।२] नायमाद्य प्रतीकः । १२-'लोके' इत्यधिक: पाट: A. ५-[ऋ० १०।४२।७] १३-[ऋ० १०।१०।१० ], नायमाद्यः प्रतीकः । ६-'उपरिष्टाद व्याख्यास्यते मन्त्रः'इत्येव पाट:B.C. 'वृपभाय' इति न लिखितम् A. ७-सर्वस्याप्यस्यानूपसर्गव्याख्यानस्य स्थाने B. C. १४-नगमे नास्ति B. C. पुस्तकयोरित्थ पाठ उपलभ्यते:-"अस्वि (न्वि) १.-'परिषिश्च वृक्षम्' इन्येव पाठ: B. C. ति सादृश्या (म?) परभाव, (अपरभाव:) १६-परितो पिश्चतम् B. C. [ ऋ० ९।१०७।१] पश्चाद्भावत (स्त) श्वा (मा) ह । 'मातुलतन । १७-अत्र '०ञ्चता सुत-अदिभिः' इति पाट: (मातर) व (द्वि) पदोऽनुभ (ह) रन्ते' (वेदे)। साधीयान् भाति । अन्यथा त्वदिभिरिति पद- तस्मादनुपशवो मातर (तस्मादनुमातर पशवो) मधिकमेवात्र प्रतीयते। भवन्ति । अपरभावे-'अनुग्थ पादात' १८-सुतं मोमो य B. C. १९-०द्देशार्थ: B. C. वेदे, तस्मात् ज्ञेयां (?) सयन्त (?) २०-०वृन्य C. २१-'मोमः' इन्यत्राधिकः पाठः A. पापीयानन्वेति (यानवेति c.)” इति । । २२-'उत्तम' इति नास्ति A. २३-श्रयणेन B.C. ८-स्युहि B. C. २४-दग्ध B, अग्रे पाटस्त्रुटितः । दधना तद्वान् C. ૨૩ ૨૪ । ११-०जन उप० A.

·४ ६ ៗ ។ ૧ ૨ १४ - १७ १९ ૨ ૦ २१ ૨ ૨ अ. १, ख. ३. ( ४४ ) [परि, आधि अ. १, पा. १, ख. ३. हविष्यति नर्यो नृभ्यो मनुष्येभ्य ऋत्विग्यजमानेभ्योऽभिलषितफलसाधनत्वेन हितः, अप्स्वन्तः-अपां वसतीत्यर्थे कथनाल्लक्षणानां मध्ये, आसुषाव-व्यत्ययेनायं कर्मणि कर्तृ- प्रत्ययो लिट्, सोममिति च प्रथमार्थ द्वितीया, आसुषाव-आभिमुख्येन सुतोऽभिषुतः सोमोऽद्रिभिरभिषवग्रावभिस्तं परितः सिञ्चत । ऋत्विजामेष प्रैषः, इतो दृशा पवित्रान् परिषिञ्चत सर्वतः क्षारयतेत्यर्थः । सुतमभिषुतं सन्तम् । तथा-'इन्द्रायेन्दो परि सव'इत्यु- दाहरणमुपलपक्षिणी'त्यत्र व्याख्यास्यते । अधीत्युपरिभावम् । अधितिष्ठति, अध्यास्ते । वेदे-'पवमाना दिवस्प०- सानवि' । निधुवेः कश्यपपुत्रस्यार्षम् । अत्रेतिहासमाचक्षते–'गायत्री वै श्येनो भूत्वा दिवः सोममाहरदिति । तदनेन मन्त्रेण सोमाहरणमुच्यते । पवमानाः-पवमानशब्दोऽत्र सोमवचनः। पवतेति.. कर्मणः । तत्र तत्र पवमानाद्गमनात्पवमानाः सोमाः । 'जात्याख्यायामेकस्मिन् बहु- वचनम्, व्यत्ययेन वा । पवमानः सोमो दिवः प्रथमं धुलोकात् परीत्युपसर्गोऽसृक्षतेत्या- १-भवि० १४-०मुपल' इन्यत आरभ्य 'त्युपरि०' पर्यन्तः २-'ऋत्विग्यजमानेम्यो' नास्ति A. पाठस्त्रटित: B. २-०भिग्यषितफलितमाधकत्वेन हिद: अर्थवन्तः B. १५-[ऋ० ९।६३।२७ ] अत्र 'पृथिव्यामधिसानवि' अपा वसतीवर्ये कवननालक्ष. B. C. ४-अत्र 'शे' इत्यधिकः पाठ. A. १६-काश्यप० A. ५-द्वितीया प्रथमार्थे B. C. इतः परं १७-०भर० B. C. “सा गायत्री सोममाहरत्" त्रुटितः B. (शत. ब्रा० ६।२।९) ६-आसुषुवे आग मु. c. १८-०दिवि B. ७-०दिहि. B. C. १९-तदेतदने (ने) न B. C. ८-'अभिषवग्रावभिः' नास्ति A. २०-प' त्रुटितः B. २१-'तत्र' नास्ति A. १०-दशा B.C. २२-प्रवणात् B. C. अत्र 'पवनात्' इति पाटो ११-०वंत आक्षा. A. युक्तः स्यात् । १२-स्तुतमभिष्टुत B. C. २३-अष्टा० १।२।५८] १३-[ऋ० ८।९.१।३ ] नायमाद्यः प्रतीकः। 'परि २४-प्रथन् B. C. चेदा०' A. २५-०सग आमजते.A. ૨ ૨ २५. ० C. B. C. ९-०मय B. C.

·" १ ४ , ६ ७ अ. १, ख. ३. ( ४५ ) [अधि अ.१, पा.१, ख.३ ख्यातेन संबध्यते । ततः क्रमेणान्तरिक्षादसक्षत, सृजेः कर्मणि बहुवचनमेतत् लुङि रूपम, 'असर्जिषत पवमाना' इत्येतत्सम्बन्धाच्चैतदपि बहुवचनमेकवचनस्यैव स्थाने । असर्जि सृष्टः, अपहृत्य श्येनरूपया गायच्या मुक्त इत्यर्थः । क्व ? उच्यते-पृथिव्यामधि-उपरि, सानवि-सानुः समुच्छितं भवति, समुच्छ्रिते पर्वतवनस्थल्यादौ प्रदेशे । अथवा दिवो द्योतनाद् दशापवित्रान्-अन्तरेमे द्यावापृथिवी क्षियतीति-तदेवान्तरिक्षम, तस्मात्पृथिव्या वेदिलक्षणाया उपरि समुच्छ्रिते हविर्धानदेशे । ऐश्वर्यम्-अ -आचष्ट इति शेषः । ऐश्वर्ये -अधिब्रह्मदत्ते पञ्चाल्यः । छन्दसि मृग्यमुदा- or १० ૧ ૨ हरणम्। एवमुच्चावचानान्प्राहुस्त उपेक्षितव्याः। इत्याचार्यमहेश्वरकृतायां निरुक्तभाग्यटीकायां षष्ठस्याध्यायस्य प्रथमः पादः । १-संय० C. ९-अवा B. C. १०-०पृथिव्यौ B. C. ११-क्षीयन्तीति B. क्षीयतीति c. १२-इत आरभ्य 'छन्दमि' पर्यन्तः पाटो नोपल. २-०मृजत A. ३-०मेतेलु• B. C. ४-लुटि A. "-आमृज्यन्ते B. C. ६-०बन्धादेस्त (त) द० A. ७-'मेकवचनस्यैव' नास्ति A. 'एव' इति B. पुस्तकेऽपि नास्ति। भ्यते B. C. १३-'सर्व यश्चाधितिष्ठति' (अथर्व० १०८१) 'यत्राधि मूर उदितो विभाति [ऋ० १०।१२१।६] १४-'इति' नास्ति B. C. ८-०हत्य A. १५-प्रथमस्या० B. C.

·} १ ૨ S ७ १० अ.१,ख.४. ( ४६ ) [अथ निपाताः अ.१, पा.२,ख, १. अथ निपाता । उक्ते नामाख्याते । उपसर्गाश्च । अनन्तरं निपाता वक्ष्यन्ते ।उच्चा- वचेष्विसादिना । त उच्चावचेवनेकप्रकारेषु प्रतिपाद्येष्वर्थेषु प्रतिपादकत्वेन निपतन्ति वर्तन्त इत्यर्थः । तेषामर्थप्रदर्शनार्थमुच्यते अप्युपमार्थ इत्यादि । अपि शब्दः समुच्चये, उपमायां चार्थे कर्मोपसङ्गहे च पादपूरणाश्चेत्यर्थः । तेषाम्-इव, न, चित्, नु-इत्येते चत्वार उपमार्थे भवन्ति । इवेत्ययं तावद्भाषायां चान्वध्यायं च । भाषा लोकः, अन्वध्यायमित्यध्यायशब्दः-'अध्यायन्यायोद्यावे ति करणाधिकरणयोर्निपात्यते । वेदश्च यद्यप्यध्ययनस्य कर्म, तथापि कर्मणः क्वचित्करणत्वेन विवक्षा दृश्यते, ओदनेन इति । अतोऽत्र करणत्वेन विवक्षिते वेदे वर्त्तते । तस्यानुशब्देन सप्तम्यर्थे–'अव्ययं वि. भक्ती'त्यव्ययीभावः । अधिस्त्रीति यथा । नित्यसमासत्वादस्वपदविग्रहः । एवं विगृह्यार्थः प्रदर्श्यते-अध्यायेऽन्वध्यायमिति समासात् । सप्तम्या-'नाव्ययीभावादतः' इत्यम्भावः । लोके वेदे चेत्यर्थः । अग्निरिवेन्द्र इवेति, उभयत्रोदाहरणे । लोके-आग्निरिव दीप्तः, इन्द्र इव विक्रान्त इति । वेदे-'अग्निरिव मन्यो०-०नुदस्व' । मन्योरार्षम्। यथाग्निस्त्विषितो दीप्तः सन् सर्वमभिभवति, एवं त्वं हे मन्यो ! सहस्ख, 'बह मर्षणे अभिभवे च छन्दसि, आभिभवाऽस्मच्छन्, तदर्थ सेनानीः सेनापतितॊऽस्माकं हे सहुरे ! अभिभवनशील ! त्वमाहूतः सन्नेधि भव, हत्वाय 'क्त्वो यक्' शत्रून्, विभजस्व वेदस्तदीयं धनं, ૧ ૨ १३ १७ ૨ ૨ २३ ૨૪ २५ अस्म- १-अय प्रतीको नास्ति A. १५-अत एव विगृह्य दश्यते B. C. २-त' इति नास्ति B. C. १६-[ अटा० २।४१८३] ३-०पाद्याोव. B. C. १७-तीक्ष्ण: B. ती उष्ण्यः C. ४-निर्गच्छन्ति' इत्यधिक: पाट: B. निगच्छन्ति C. १८-[ऋ० १०।०४।२] 'नुदस्व' इति नास्ति E.C. ५-'अर्थ' इति नास्ति A. १९-'मन्योरापम्' नास्ति B. C. ६-पदपूरणायेन्यर्थ: B. C. २०-०ग्नस्त्विषिः . .षि दीप्तः स B. C. ७-उपमायामर्थे B. C. ८-वदन्ति A. २१-त्व व है c. ९-चासाध्या० B. १०-अध्याय ० B. C. २२-[ धातु० भ्वादि० आत्मने० १।९०५ ] । ११-०योन्दावे० c. [अष्टा० ३।३।१२२] २३-०ऽभिप्सवे A. २४-अपि वा. A. १२-सप्तमीविभक्तयर्थे A. २५-भृतः B. C. 'हृतः' इति भवेत् । १३-[अष्टा० २।१।६] भक्ती' त्येवमव्य० B. C. २६-'क्त्वो यक्' [अष्टा० ७॥१॥४७ ] इति नास्ति १४-अन'स च' इत्यधिकः पाट: B. C. B. C. - ·[इव, न १ . ३ ७ . . १० १४ अं. १, ख. ४. ( ४७) अ. १, पा. २,ख. १. दीयसैनिकानामोजो बलं मिमानो यो महाबलस्तस्मै बहु देहि, योऽल्पबलस्तस्मा अल्प- मित्यर्थः । अथवा 'ओजो मिमान' इत्यस्य परेण 'विनुदस्वे'त्यनेन सम्बन्धः । ये केचि- द्धतशिष्टास्तेषां बलं मिमानः, इह यदि बलवन्त आसीनाः पुनरप्यस्माभिःसह संग्रामं कर्तुं समर्थास्तत एनान् विनुदस्ख विविधं प्रेरय, इतस्तानपनयेत्यर्थः । मृधः-मृध इति संग्राम- नाम, मृधः करोति 'तत्करोती ति णिच् , ण्यन्तात् क्विप् , मृधः-सङ्गामकारकान् मृधो हतशिष्टान् सङ्ग्रामकारिण इत्यर्थः । अन्यदुदाहरणम्-'इहैवैधि०-०धारय । धुवस्यार्षम् । राजाभिषिक्त उच्यते । इहैव राज्ये एधि भव, अतो मापच्योष्ठाः पर्वत इवाविचाचलिः, अचलोऽत्र इन्द्र इव चंद सर्वमुपभुञान इह राष्ट्र ध्रुवस्तिष्ठ, इहैव च भूमौ विभूतावविनाशयन्निदं राष्ट्र, उ इति पदपूरणः, धारय। नेति प्रतिषेधार्थीयो भाषायाम् , प्रसिद्ध एव, न पचति न गच्छतीति । प्रसङ्गेन चेदमेव तस्य परयोश्च ‘चित्, नु' इत्येतयोरर्थान्तरवचनम् । तेषामेते चत्वार उपमार्थे भवन्तीति केवलस्योपमार्थीयवचनस्य प्रतिज्ञातत्वात्, 'उभयमन्वध्यायमिति प्रतिषे- धार्थीयश्चोपमार्थीयश्च । प्रतिषेधार्थीयस्योदाहरणम्-'नेन्द्र देवममंसते'ति । उपमार्थी- यस्योदाहरणम्-'दुर्मदासो न सुरायामिति । कीदृशः पुनः प्रतिषेधार्थीयः ? कीदृशश्चो- १-०दीयाना B. C. ११-राष्ट्रे B.C २-०लविमान: B. १२-०व्यथिष्ठाः B. ०वच्योष्ठाः C. ३-'इह' नास्त B. C. इति B. १३-अविचाचलि: स्थिरतर: B. C. ४-०वत इत्यानायीनाः पुनरप्याभिः B. १४-'भृगौ' नास्ति B. C. ५-इतः स्थानादप. B.C. १५-उ० पाद० A. ६-मृधं A. [ निघ० २।१७] १६-न पचतीति गच्छति B. C. ७-[३।१।२६] अष्टाध्यायीसूत्रे वार्तिकम् । १७-०मेतस्य B. C. ८-'मृधः' इति पदमत्राधिकं भाति । 'मृधः १८-०योग्न्यत्र द्विवचनम् A. सग्रामकारिण इत्यर्थः' इत्येव पाट: B. १९-'इति' नास्ति A. ९-'अन्यदुदाहरणम्' नास्ति B. C. २०-[ऋ० १०८६।१] १०-[ऋ० १०।१७३।२] 'धारय' इति नास्ति २१-'उदाहरणम्' इति नास्ति A. B.C. २२-[ ऋ० ८।२।१२] २३-०शः पुनरुप. A. ૨ ૦ २१ ૨ ૨ ૨ ૩ ·૨ ३ यथा- ६ व्याख्या ૧ ૨ न-यथा , १५ १६ अ. १, ख. ४. ( ४८ ) [न, चित् अ. १, पा. १, ख. १. पमार्थीयः? उच्यते-प्रतिषेधार्थीयः, पुरस्तादुपचारस्तस्य, उपचारः प्रयोग उच्यते, यत्प्रतिषेधति तस्य पुरस्तात्प्रयोगो यस्य स प्रतिषेधार्थीयः । यथा-'नेन्द्र 'नेन्द्रं देवममंसत' इति । अत्रामंसतेत्यस्य पुरस्तान्नेत्यस्य प्रयोगः । उपमार्थीयः-उपरिष्टादुपचारस्तस्य येनोपमिमीते-यदुपमानम, तस्योपरिष्टात् प्रयोगो यस्य स उपमार्थीयः । 'दुर्मदासो न' इति । 'वि हि सोतोः इति सप्तदशे मन्त्रः पठितः, स तत्रैव स्यते । इतरस्तु व्याख्यायते–'हृत्सु पीतासो०-०जरते । मेधातिथिप्रियमेधयोरार्षम् । हृदयेष्ववस्थिताः पीतासः पीताः सन्तः सोमा युध्यन्ते सम्यक्-संस्कारसंस्कृतत्वातू प्रमत्तत्वाच्च, अहं विशिष्टोऽहं विशिष्ट इत्येवं सङ्घर्षेण युध्यन्त इव, दुर्मदासो दुर्मदाः पुरुषाः सुरायाम, 'यस्य च भावेन भावलक्षणमित्येषा सप्तमी, यच्छृतेश्च लक्षणभूतयोग्यक्रियापदाध्याहारः सुरायां पीतायामिति तद्वत् । ऊधन-ऊध इति रात्रि- नाम, भोगकालत्वादात्रौ नग्नाः संभोगप्रवृत्ताः पुमांस एवं जरन्ते स्तुवन्ति । कम् ? सा- माहातारं यजमानं दातारमिन्द्रं वा । चिदित्येषोऽनेककर्मा । कर्मशब्दोऽत्र निरुक्त सर्वत्रार्थपर्यायः, अनेकाथ इत्यर्थः । आचार्यश्चिदिदं ब्रूयादिति पूजायाम् । आचार्येण कस्मिंश्चिदशक्येऽर्थ उक्ते यदो- १-'उच्यते-प्रतिषेधार्थीयः' इति नास्ति B. C. १२-देवताय प्रत्तत्वात् B. C. २-अत्र 'यत्प्रतिषेधति' इन्यधिकः पाठ: B. C. १३-[अष्टा० २१३३३७] ३-[ ऋ० १०५८६/१] १४-तच्छ० B. C. ४-०मिमीयेत्, उपमान B. C. १५-०पद.' इति नास्ति B. C. ५-'स उमार्थीयः' इति वाक्य 'दुर्मदासो न, इति' । १५-सभोगकालत्वाद्रात्रिनग्ना: B. C. एतस्यानन्तर लिखितम् B. C. १७-किम् ? A. ६-[ऋ० ८।२।१२] १८-'दातार' इति नास्ति B. C. अस्य स्थाने ७-[ऋ० १०।८।१] 'इन्द्रवो' c. ८-[ऋ० ८।२।१२] १९-'अन' नास्ति B. C. तत्र 'सवत्रेति पद ९-मेधातिथि: प्रियमेधश्च तयोरा B. C. चात्रव लिखितम् । १०-अत्र 'हृत्सु' इन्यधिकः पाठः B. C. २०-शब्दपर्याय: B. C. ११-'अवस्थिताः' अस्य स्थाने 'पातणां' इति पाठः । २१-कस्मिन् शोभने उक्त A. B.C .

·} . ४ ६ ૧ ૨ १९ २० ૨૧ ૨ ૨ ૨ ૨ अ०१, ख०४. ( ४९ ) [चित् अ०१पा०२,ख०१. च्यते-'आचार्यश्चिदिदं ब्रूयादिति'तदास्य पूजा गम्यते, आचार्य इदं वक्तुं शक्नुयान्नान्य इति यासौ पूजा तस्याश्चिच्छब्दः । दधिचिदित्युपमार्थे । दधिचित्तक दधिचित्कुन्दपुष्पपिटकं दधिसदृशमित्यर्थः । इदं लौकिकमुदाहरणम् । वैदिकं तु–'निखातं चिद्यः' 'कुमारश्चित्पितरं वन्दमानं' 'शुनश्चिच्छेपं' इत्यादि प्रचुरं दर्शयितव्यम, एकं दर्शयामः-'निखातं चिद्यः०-० यथा वशत्' । कलेरार्षम् । निखातं चित् निखातमिव यः पुरु बहु संभृतं वसु धनमुदि- द्वपति । इदिति पदपूरणम् । उद्वपति-उत्किरति स्वस्माद्भाण्डागारात्, दाशुषे-दाश्वान्' इति यजमाननाम शाकपूणिना पठितम् । 'हवींषि दत्तवतो यजमानस्यार्थापय' इति श्रुतेः । स इत्यध्याहार्यम् । स वज्री सुशिप्रः, शिप्रे हनू नासिके वा, सुहनः सुनासो वा, हर्यश्वः-हरी अश्वौ यस्य सः । इदिति पदपूरणम् | करत-करोति, यत्कर्त्तव्यं तत्कुर्वन्न केनचित् प्रतिबद्धं शक्यत इत्यर्थः, इन्द्रः क्रत्वा कर्मणव न वाङ्मात्रेण यथावशत् यथा कामयते । कुल्माषांश्चिदाहरेत्यवकुत्सिते । कुत्सितमेवापकुत्सितम् । यदात्यन्तं बुभुक्षितः १२-'वह' नास्ति A. २-इदं शक्नुयाद्वचनं नान्य A. १३-'उत्किरति' पद 'गागत्' पदस्यानन्तर लिखि- ३-तस्यां चि. A. ४-०पुष्प १४-शाश्वान् A. ५-[ऋ० ८।६६।४ ] 'निखात चित्र (द्यः c) १५-०स्यार्थाय C. 12-हार्यः 18. पुरु सभृत वसु B. C. *-निरु. ६।१७ ६-[ ऋ० २।३३।१२ ] वन्ममान B. १७-सुनमो B C. ७-[ऋ० ५।२।७] शुन: शेप B. इतः पर १८-हरिः अश्वो यस्य स हृयश्वः, 3. C. 'निदितं सहस्रात्' इत्यधिकः पाठः B. C. १९-'इति' नास्ति B. C. ८-इत्येवमादि B. C. २०-तत्कुत्र ९-[ऋ० ८।६६।४ ] 'यथावशत्' इति नोप- यथावशत्' इति नोप- ' २१-कृत्वा B. २२-ऋतुनामकर्मणव A. १०-कुवेगषम् B. किवेग० C. २३-'यथा' नास्ति A. २४-कुन्मासां० C. ११-'निखात चित्' नास्ति A. २५-०न्यपकुर्वीते B. २४ २५ १-कदाऽस्य A. तम् B. C. पिटक A. केन ० A. , लभ्यते B.C. २६-यात्य० B, ·१ ९ ११ ૧ ૨ १४ १५ अ०१, ख०४. ( ५० ) [नु अ०१, पा० २, ख० १. कश्चिन्मृष्टमन्नं मांसौदनादि सिध्यत् प्रतीक्षितुमशक्नुवन् ब्रवीति-कुल्माषांश्चिदाहरेनि तदा मृष्टान्मांसौदनादेः कुत्सितत्वं कुल्माषाणां गम्यते । यत्तत् कुत्सितत्वं तत्र चिच्छब्दः । प्रदर्शनार्थ चेदं चिच्छब्दस्य पूजादीनामुपादानम, समुच्चयेऽपि ह्ययं दृश्यते-अद्या चि- न्नू चित्तदपो नदीनां । अद्य च पुरा च तदेव कर्म नदीनामिति । तथा अप्यर्थे- 'सद्यश्चिद्यः शवसा' इत्यत्र सद्योऽपि यः शवसा बलेनेति । नु इत्येषोऽनेककर्मा । इदं नु करिष्यतीति हेत्वपदेशे । कस्मादद्य देवदत्तः प्रातरेव भुङ्ग इत्युक्ते यदोच्यते-ग्रामं न गमिष्यतीति-तदा ग्रामगमनस्य हेतुत्वं गम्यते, यस्माद् ग्रामं गमिष्यति तस्मात् प्रातर्भुङ्ग इति, तस्यापदेशे नु शब्दः । कथं नु करिप्यतीत्यनुपृष्टे । पृष्टं प्रश्नः, पृष्टमेवानुपृष्टं तस्मिन्ननुपृष्टं प्रश्न इत्यर्थः । यदा हि-'यारयत्यसौ न यास्यतीति सन्देहे कश्चिद् ब्रवीति-कथं नु करिप्यतीति' तदा . प्रश्नो गम्यते, तस्मिन्नु शब्दः । नन्वेतदकार्षीदिति च द्वितीयमुदाहरणम् । तत्र प्रतिषेधे नु प्रश्ने । यदा हि-ग्राममगमत् देवदत्त इति कुतश्चित्प्रत्ययिताच्छ्रुतेः, आगते देवदत्ते यदाचरितव्यं तदाचरन्तं किश्चिद् दृष्ट्वा कश्चिद् ब्रवीति-ननु देवदत्तो ग्राममगम- दिति, तदा-किं देवदत्तो ग्रामं नागमदिति प्रश्नो गम्यते, तस्मिन्नुशब्दः । अथाप्युपमार्थे भवति । 'वृक्षस्य नु', 'अक्षो न चक्रयोः' इत्यादि भारद्वाजस्या- १-कश्चन मृष्टौ मांसौ० . १२-तस्माद् व्यप० B. २-स्यध्यत् B. C. 1३-पृष्टः B. C. ३-कुल्माषानां A कन्मामसानां C. १४-०भिकरिष्यता (न्य ) सौ न करिष्यतीति A. ४-यत्तु B. C. १५-अत्र नु (न) शब्दः प्रतिषेधः (धे c.) नु ६-'हि' इति नास्ति A. शब्दस्तु प्रयत्न B. C. ७-[ऋ० ६।३०।३ ] अद्याचि (पि c.) आ १६-यत्समाचरितव्य तत्समाचरन्त B. C. चित्तदृधो ( दपो C.) न० B. C. १७-'किञ्चिद् दृष्ट्वा नास्ति B. C. -निरु० ०४.१७. १८-तस्मिन्नु: A. ८-[ऋ० १०।१७८१३ ] "श्चिद्यच्छवसा B. C. १९-'वृक्षस्य नु ते पुरुहूत बयाः' B. C. ऋ० ९-समोऽपि A. ६।२४।३] १०-शवसा' इति नास्ति B. C. २०-[ ऋ० ६।२४।३] ११-'प्रातर नास्ति A, २१-'इत्यादि भारद्वाजस्यापम्' मास्ति B.C. १७ -चिद A.

·} ४ ६ ७ " १२ १५ २० २१ ૨૨ ૨ ૩ ૨૪ २६ ૨૭ ૨૯ ૨૬ अ०१, ख०४. ( ५१ ) [नु अ०१, पा०२,ख० १. र्षम् । अक्षो न-यथाक्षः, चक्रयोश्चक्रयोः सकाशात हे शूर ! बृहन् ! अन्तरेणापि भाव- प्रत्ययं बृहत्वेऽयं बृहच्छब्दः, बृहत्त्वं महत्त्वं देवैश्वर्यलक्षणं, ते तव स्वभूतं, महा-अयमपि महत्त्वे महच्छन्दः, महत्त्वेन, प्ररिरिचे-प्रेत्येपो तीत्येतस्य स्थाने, विरिरिचेऽतिरिच्यते । रोदस्योः द्यावापृथिव्योः सकाशाद् विनिर्भिद्य द्यावापृथिव्यौ तयोः परतोऽप्यस्तीत्यर्थः । अथवा बृहन्नित्यक्षस्य विशेषणम्, मतेत्यपि प्रथमार्थे तृतीया, महान् योऽक्षः स यथाऽति- रिच्यते, एवं तव महत्त्वम् । किञ्च 'वृक्षस्य नु'-वृक्षस्य वयाः शाखा एते तव स्वभूता हे पुरुहूत ! बहुभिराहूत ! त्वाय धनमददति दारिद्रयादस्मास्वयजत्स्विदानी तवानागमना- दूतयोऽस्मद्यज्ञागमनमार्गा विरुरुहुविरूढास्तृणादिभिराच्छादिता इत्यर्थः । हे इन्द्र ! पूर्वीः पूर्व-यैस्त्वमतीते काल आगतवानसि । वयाः शाखा वेतेः गत्यर्थस्य । ता हि वृक्षस्य स्कन्धसो जनित्वा तिरश्वीना अन्तरिक्षे गच्छन्ति, 'वातायना भवन्तीति-द्वितीय निर्व- चनम्, वातोऽयनो यासां वातेन याश्चात्यन्त इत्यर्थः । वातायनाः-पृषोदरादित्वाद्वाशब्द- स्य हस्खत्वेन ताशब्दस्य च लोपेन नकारस्य च वया उच्यन्ते । यथाऽत्रेतदस्माभिर्दर्शित- १-०शादेव B. C. १६-०भिरूपहुन A. भिगहुत B. २-बृहनिति B. C. १७-खमपि A. ३-बृहत्ये बृह. A. १८-धनमतददति B. C. ४-बृहन्मह. A. १९-०रिद्रयात्त्वस्मा० B. C. ५-दवश्व० . २०-०स्तृणादिनेत्यर्थः A. २१-'ह' नास्ति A. ६-वकृत A. ७-अय पाठोऽत्राविको भाति । २२-पूर्वा B. C. ८-प्रत्येषो B. २३-पस्त्व पूर्वम० A. ९-तीत्वस्व B. C. अत्र 'वीयत्र 'वी ये तस्य वा २४-तामि B. २५-कदाचित् 'स्कन्धतों' इति पाठ: स्यात् । १०-'विगिरिच' नास्ति B. C. २६-०नित्वात् A. ११-०रिच्येत् . २७-०वीनाना B. C. १२-महतत् ८. महित्वम् A. २८-०यन B. १३-'वृक्षस्य नु' इति नास्ति B. C. २९-०याख्यन्त B. १४-शाखौ एव ते ३०-ने वा० B. त वा० C. १५-स्वभूतसा A, ३१-०शब्दहम्ब० B. ३२-०त्रेदमस्मा• B. C. युक्तः पाठः। A.

·१. . ७ C १० ૧ ૨ १३ १४ १५ २० ૨ ૨ अ० १, ख०४. ( ५२) [कोपसंग्रहार्थीयाः अ० १, पा०२, ख० मेवं सर्वत्र निर्वाच्येऽर्थे दर्शिते तद्वचनस्य शब्दस्य वर्णानां पृषोदरादित्वाल्लोपविकार- विपर्ययादिना यथारूपसिद्धिस्तदर्शयितव्यम्, ग्रन्थगौरवभयानास्माभिर्दर्शयिष्यते । 'शाखाः खशयाः शक्नोतेर्वा इति। वया इत्यस्यार्थस्य प्रदर्शनार्थमुपात्तस्य शाखाशब्दस्य प्रसङ्गेनते निर्वचने । शाखाः-वृक्षस्य स्कन्धसो जनित्वा ख आकाशे शेरते व्यवतिष्ठन्ते, शक्नुवन्ति च पक्षिणः स्वं च पुष्पफलं धारयितुम् । एवं चत्वार उपमा या उक्ताः । प्रसंगेन चैषामर्थान्तराण्यपि। इदानी कोप- संग्रहार्थीयाः-'च, आ, वा, अह, ह, उ' इत्येते षडुच्यन्ते । तेषां सामान्येन तावद्पं प्रदश्यते-'अथ यस्य इत्यादिना । अस्य ग्रन्थस्य केनचिट्टीकाकारेण कश्चिदर्थो व्याव- र्णितः । तस्मिन् यदि कौतूहलं तत् तद्रन्थादेवावगन्तव्यम् । वयं त्वस्य यमर्थ व्याख्या- स्यामः, तस्य विशुद्धयर्थमिदं तावदाचक्ष्महे-निपातः सर्वः पदाश्रयधर्मप्रतिपादनार्थः । स कश्चिदेकाश्रयस्य धर्मस्य प्रतिपादकः-इवादिरूपमानत्वादेः, कश्चिदनेकाश्रयस्य धर्मस्य प्रतिपादकः, वादिः समुच्चयादेः । स एकाश्रयवचनाद्धर्मिशब्दात्परः श्रूयमाणो- १-निर्वचनेऽर्थे B. C. १६-तत एवाव० B. C. २-लोपस्य विकार पर्यया. A. १७-वयन्तु समस्यार्थ B. C. ३-शया: B. खशयां C. १८-तद्वस्तु शुद्धयर्थमुक्तं तत्तावदा० B. C. ४-शाखानि B. शाखादि c. १९-पराश्रय० A. २०-० देहा० -'स्कन्धतो' इति पाठः कदाचित्स्यात् । २१-'धर्मस्य' नास्ति A. -जनित्वात् A. २२-०दिरूपं मा० A. ७-पक्षेण A. २३-'प्रतिपादक: नास्ति A. ८-स्वय च B. पुष्प च फलं च A. २४-अत्र A. पुस्तके कश्चिदधिकोऽन्यथाभूतश्च पाटो ९ - 'वा' इति नास्ति B. C. दृश्यते । तथा हि-'समु चयविका (चा) रणत्त्व १०–'उ' इति कोशेषु नास्ति । परमस्माभिः षट् (वि) निग्रहाणामनेकाश्रयत्वात्।समुच्चविका (चा) सख्या संगमनाय लिखितः । रणयोस्तावद्भयमनेकाश्रयं, विनिग्रहो नियमो- 11-'ना' इति नास्ति A. ऽन्यनिवृत्तिः । तस्यापि यनिवर्तकं यच्च निवर्त्यते ताननुभावाश्रय (?) इत्यस्त्यनेकाश्रयता । तद्य ( दा) नेकाश्रयस्य धर्मस्य प्रतिपादकः एकस्मा १४-'तम्मिन् यदि कौतृहलं' नास्ति B. C. दाश्रयार्थाच्छब्दात्परश्रूयमाणं धर्म समुच्चयादि प्रतिपादयन्ति (ति)। २३ ૨૪ [ A. --- । १२-वचनस्य B.C. १३-व्याख्यात: B. C. १५-ग A.

·7 } ३ ४ ६ ७ १२ अत १४ १७ अ० १, ख०४. ( ५३ ) [कोपसंग्रहः अ० १, पा०२, ख० १. ऽयं धर्मः समुच्चयादि प्रतिपादयति, तस्य द्वितीयेनाश्रयेण विनानुपपत्तेः । तच्छ्रुतेर्बली- यस्त्वेन तमाक्षिपति । स आक्षिप्तो यद्यपि क्वचित् स्वशब्देनोपादीयते-'अहं च त्वं चे' ति । क्वचिन्न-'इन्द्रश्च विष्णो यदपस्पृधेधामिति, तथाप्युभयत्र तस्याक्षेपकत्त्वाविशे- पान्निपातः कर्मोपसङ्गह इत्युच्यते । कथम् ? कर्थ-अर्थो द्वितीय आश्रयः, उपसंगृह्यत आक्षिप्यते यः स उपसङ्ग्रहः, कर्म उपसङ्गहो यस्य स कर्मोपसङ्ग्रहः। द्वितीयस्याश्रयस्या- क्षेपकः । एतमर्थम्-अथ यस्येत्यादिना वचनकेन प्रतिपादयति । यस्य निपातस्यागमात् श्रवणादर्थपृथक्त्वमिति भावप्रत्ययान्तमेतत्, तद्वदुपलक्षणार्थम्, 'वत्सांसाभ्यां कामबले इति यथा । कश्च तद्वान योस्य भावप्रत्ययस्य प्रकृत्यर्थः, कश्चासौ पृथग्भूतोऽर्थः ? आह-अर्थपृथक्त्वमिति, अस्य पृथग् भूतोऽर्थ इत्यर्थः । स कः? समुच्चयादेर्द्वितीय आश्रय आश्रयान्तरात् पृथग्भूतत्वात् । 'अह विज्ञायते । अहेति विनिग्रहार्थीय एव शब्देन समानार्थः, 'विज्ञायते' इत्येतस्माच परो दृष्टव्यः, विज्ञायत एव । यत्र च स्वशब्देनोपा- दीयते-'अहं च त्वं चेति' । यत्र च नोपादीयते-'इन्द्रश्च विष्णो' इति, उभयत्र विज्ञायत इत्यर्थः । यदि विज्ञायतेऽर्थः, एवं तर्हि कस्यासावेवं तन्निवृत्त्यर्थमाह-'न त्वौ- द्देशिकमिव इति । उद्दिशत्यर्थमित्युद्देशः, तस्मिन् भव औद्देशिकः, यथाभिधेयस्तथासौ न भवति, अभिधेयो न भवतीत्यर्थः । तस्माद् विग्रहेण पृथक्त्वात् विग्रहो रूपं शरीर- १२-अथार्थपृ. B. अतोऽर्थपृ० ८. २-[ऋ. ८ । ६२ । ११] १३-'अस्य' इति नास्ति A. ३-[ऋ. ६ । ६९ । ८ ] 'अपस्पृधेथाम्' इति 'तोऽथर्थ B. प्रभृतोथ c. १६-०तीयमाश्र.A. ४-यः स उपसग्रहः, कर्म नास्ति A. ५-'आश्रयस्य' नास्ति A. १८-[ऋ. ८ । ६२ । ११] ६-'वचनकेन' नास्ति A. वचन तेन B. १९-[ऋ.६ । ६९ । ८] २०--विज्ञायर्थे B. C. ८-'इति' नास्ति B. C. २१-तस्यासावेतनिवृ• B. C. ९-[अष्टा० ५ । २ । ९८] २२- देशशब्द: B.C. १०-कश्चित्तद्वा यो० A. २३-'यथा' इति नास्ति A. २४-०धेयो न भवति न भवती• B. C. ૨ ૨ २३ १-धर्म A. C. १४-वृ नास्ति A. १५-स तः B. १७-०श्रयान्तवान् A. ७-तस्य B. C. ११ -०त्ययान्तस्य A, ·} १ ३ ४ अ०.१, ख०४. ( ५४ ) [कोपसंग्रहः अ० १, पा० २, ख० मिति पर्यायाः । रूपेण पृथग्भूतत्वादित्यर्थः । समुच्चयो हि यस्यार्थः स च तदाश्रयरूपेण पृथग्भूतः, अतस्तदाश्रयरूपं न चास्याभिधेयम, अभिधेयस्य तु समुच्चयस्य तेन विना- ऽनुपपत्तेः । स विज्ञापत ईदृशो यो निपात:-'स कर्मोपसङ्ग्रहः । उदाहरणम्- चेति समुच्चयार्थ उभाभ्यां समुच्चीयमानाभ्यां सह प्रयुज्यते-'अहं च त्वं चेति । अत्र उभाभ्यां संप्रयुज्यत इति ब्रुवन्नन्यत्रैकेनापि संप्रयुज्यत इति गमयति । तद्दर्शयिष्यामः । 'अहं च०-०रातयः। प्रगाथस्याम् । अहं च त्वं च हे वृत्रहनु ! वृत्रोऽसुरो मेघो वा, तस्य हन्तः ! संयुज्याव-संयुज्यावहै, सनिभ्य आ-सनिर्लाभार्थः, आलाभेभ्यः, वन्मया धनानि लब्धानीत्यर्थः । कस्मात् ? उच्यते, यस्माद'अरातीवा चित्' अदानवानपि- अदानशीलोऽपीत्यर्थः । हे अद्रिवः ! अद्रिावा, तद्विकारत्वाद्वा दारणाद्वा, आवाभ्यां हे शूर ! अनुमंसते-अनुमंस्यते दानमिति वाक्यशेषः । त्वत्संयुक्ताय महा दास्यतीत्यभिप्रायः । कस्मात् ? उच्यते, यस्मात्-भद्राः कल्याण्यस्तवेन्द्रस्य रातयस्तव दानानि कल्याणान्याश्रितोपकारकत्वादतस्त्वत्तः प्रार्थयमानानस्माननुमंस्यत इत्यर्थः । एकेन सह यत्र प्रयुज्यते, तदवयस्येत्यस्य वचनस्य यथोक्तार्थविवेकार्थ दर्शयामः-'उभा जिग्य- या- १२ १३ तद्वन्नौ- १ २० ૨૬ ૨ ૨ २३ २६ १-पर्ययाः . १३-०वगं B. वज्रः . २-'इत्यर्थः' इति नास्ति A. १४- तद्विकारत्वा द्वादारणाद्वा' नास्ति B. C. ३-इत आरभ्य 'चास्याभिधेयाम्'त्यन्तस्य पाठस्य । १५-तद्वाशनो B. C. स्थान-'समुच्चयाद्धि च शब्दार्थात् तदर्थाश्रय- १६-अत्र 'सयुक्तनत्या' B.'सयुक्तनभ्यां C. इत्यधिक: रूपेण पृथग्भृतोऽतः समशब्दस्याभिधेयः' इति पाठः । अत्र-'सयुक्ताभ्यां' इति पाठो युक्तः पाठ: B.C. स्यात् । ४-स समुच्च० B. C. १७-०मन्यते B. C. १८-०तीत्यर्थः B. C. ५-नन्वन वि• B. तन वि. c. १९.-'तव' नास्ति B. C. १-०ज्ञायन्त C. २०-०कारकरणात् परितुष्टात्वत्तः B. C. ७-उभउभाभ्यां B. C. २१-० •मन्यत A. २२-यत: B. ८-[ऋ. ८ । ६२ । 1१]] २३-तदर्थ यस्पेत्यस्य B. C. 'तदा यस्यत्यस्य' इति ९-'अह चे' त्यारभ्यैतदन्तः पाठो नास्ति B. C. वा पाठो युक्तः स्यात् । १०-वृत्रासुगे A. २४-वलनकस्य B. वचनकस्य C. ११-यावत्मासनानि B. C. १२-नान्ती.. २५-०क्तार्थस्य वि. A. २६-०यिष्यामः A. १ ·૨ ९ " ૧ ૨ १३ १४ १८ १९ ૨ o . ૨૧ . अ. १, ख.४. ( ५५ ) [आ अ. १, पा. २, ख. १. थुः०-०ऐरयेथाम्' भारद्वाजस्यार्षम् । उभौ तावत्संप्रयुक्तौ जिग्यथुः, न पराजयेथे- न पराजीयेथे केनचित, न पराजिग्येन पराजीयते, कतरश्चन नेदं किमोरूपम, एकतर- शब्दस्यायं छान्दस एकारलोपः, चन शब्दोऽप्यर्थे, एकतरोऽपिः एनोरेतयोर्मवतोरिन्द्र- विष्ण्वोः, किं चन्द्रश्च । यस्य समुदायार्थस्य श्रुतेः, समुच्चयस्य द्वितीयेन समुच्चीयमानेन १३ विनाऽनुपपत्तेः, त्वं चेति वाक्यशेषः । इन्द्रश्च त्वं च हे विष्णो ! यद्यदाऽपस्पृधेयां स्पर्धेथे शत्रुभिः सह, त्रेधा-त्रिशब्दोऽत्रानेकत्वप्रतिपादनार्थः, अनेकधा सहस्रं सहस्रमपि शत्रूणां तत्तदेरयेथां विविधमीरयथस्तारापथ इत्यर्थः । एवमत्र चेति समुच्चयार्थः । इन्द्रश्चेत्ये. केन समुच्चयस्याश्रयेणेन्द्रेण सह संप्रयुज्यते, द्वितीयस्तु विष्णुस्तेनाक्षिप्यते । एतस्मिन्नेव समुच्चयार्थे 'देवेभ्यश्च पितृभ्य आ'इत्याकारः। योऽग्निः कव्यवाहनः, कव्यं पितृदेवत्यं हविस्तस्य वोढा, पितॄन् यक्षत् यजतु, ऋतावृधः-ऋतं सत्यमुदकं यज्ञो वा तस्य वर्धयितॄन्, य इति श्रुतेः स इत्यध्याहार्यः, इत्, उ इति पदपूरणौ, हव्यानि हवींषि, वोचतु ब्रवीतु, अमुष्य यजमानस्यातानीत्विति नत मन्त्र-देवेभ्यश्च पितृभ्यश्चति । १-ऋ. ६।६९।८] १४-तत्र वितदरयेथां प्रेरयथ: B. तत्तदप्यग्येथां २-' ऐग्यथाम् । भारद्वाजम्यापम् इति नास्ति B. C. अत्र 'भारद्वाजस्यार्षम्' इति युक्तः पाठः १,-नोगयत B. C. १६.श्चन्यनेन A. ३-तावमप्र.A. १७-[ऋ० १०।१६।११] ४-जयथ: A. १८-इत्ययमाकार: A. ५-नेन्द्र D. १९-ऋव्य० C. इन्यत आरभ्य 'पितभ्यति' पर्य- ६-एक शब्दस्य पर्याय: B. C. न्तस्य पाठस्य स्थाने-'पितृभ्य आ-पितृभ्यश्च' इन्यतावानेव पाट उपलभ्यते A. एतावान् पाठ- ८-एकारोऽपि B. स्त्रुटितो भाति A. पुस्तके। ९-समुच्चयार्थश्च शब्दः श्रूयते B. C. २०-उन्मता...वृधा B. 10-हे इन्द्राविष्णू B. C. २१-'म' इति पद 'अध्याहायः' इति पदस्यानन्तर ११-अवस्पन्दर्धयां B. अवस्पर्धयां C. १२-०ब्दो वानक मात्र प्रतिपत्त्यर्थः A. २२-अत्र कदाचित्-'अमुष्य यजमानस्यतानीति, तत्र १३-सहस्र' नास्ति B. C. मन्त्रः-इति पाठो भवेत् । ૨ ૨ प्रग्यथः c. स्यात् । ७-न च B. पठितम् B.

·१ ४ C ૧ ૨ १४ अ.१, ख.४. [वा अ. १, पा. २, ख १. वेति विचारणार्थे । विविधा चारणा विचारणा, अनेक प्रदर्य तत्र यथाकाम्यं वचनम् । 'हन्ताहं०-० अपामिति' । लवरूप इन्द्रः । अल्पेन सता त्वया कस्माद्वहुसोमः पीतः ? इत्य॒षिभिरभिहितः स्वसामर्थ्यमाचष्टे । इन्तेति-संभावनायामनुज्ञायां वा, संभा- वयतानुजानीत वा । अहं पृथिवीमिमां खस्मात्स्थानादुद्धृत्य निदधानीह वेह वा। एकेनेह शब्देनान्तरिक्षं प्रतिनिर्दिश्यतेऽन्येन द्यौः, हस्तौ वा सन्यो दक्षिणं च, स्कन्धौ वा । अन्तरिक्षादीनां यत्र कामयध्वे तत्रेत्यर्थः । कुविद्वहु सोमस्यापां पीतवानहम, हेता- वितिः, हन्तीति पालयत इति यथा । अतो हेतोरतिशयवतः सामर्थ्यादित्यर्थः । अथापि समुच्चयार्थे भवति । "वायुर्वा त्वा मनुर्वा वा गन्धर्वाः सप्तविंशतिः। ते अग्रे अश्वमायुंजस्तेऽस्मिन् जवमादधुः ॥" वाजपेये विनियुज्यते । तत्र रथे नियुज्यमानोऽश्व उच्यते । वायुश्च त्या मनुश्च त्वां गन्धर्वाश्च सप्तविंशतिः । जवं च भूरिवेगं चादधत्विति वाक्यशेषः । कस्मात् ? उच्यते, यस्मात्ते, अग्रे-पूर्वस्मिन् कालेऽश्वमायुञ्जन्, त एवास्मिन्नप्यश्वे जवं वेगमाद- धुराहितवन्तः । प्रदर्शनार्थ चेदं वाशब्दस्य विचारणायां समुच्चये चोपादानम, विकल्प- संशयपक्षव्यावृत्त्यावृत्यादिष्वपि दर्शनात् । १-०चारणायामर्थे A. इति यथा' इति पाठो वर्तते B.C. २-विविधावधारणा B. C. १३-'वायुर्वा त्वा' एतावन्मात्र एव प्रतीक: B. C. ३-हे दर्य B. हदी १४-[ तै० सं० १७ ] 'वातो वा मनो वा ४-'तत्र' नास्ति A. ५-यत्काम्य A. गन्धर्वा.' (माध्य. स. ९४७) ६- ऋ० १०।११९।९] १५-'वाजपेये' एतावानेव पाठ: C. वाजवते B. ७-लबस्येन्द्रस्यार्षमियमित्यर्थः । हैलं च रूप B. हैल 'विनियुज्यते' नास्ति B. C. १६-'त्वां नास्ति B. C. १७-गन्धर्वश्च B. ९-०षिभिरुक्तस्य 9. षिभिरक्तस्स C. १८-युजं च A. १९-'भृरि०' नास्ति B. C. १०-संभावयामीन्येतदनुजा. A. २०-वेगवे यादधतीति B. वेग त्वय्यादधति C. ११-कामयेऽहं A. २१-'काले' नास्ति A. २२-एव वाद्यास्मिन्नवे A. १२-इत आरभ्य 'यथा' पर्यन्तस्य पाठस्य स्थाने-'इत २३-०राहि भवन्तः A. हतैः (हेत: C.) वयमिति शब्दः हन्तीति परायत २४-विकल्पक्षणत्वावृत्त्यादिध्वपि A. ૨ ૦ ૨ ૨ ૨૪ C. सरूप C. ८-सत्वा B.

·[अह, ह , १२ । तावत्- १३ १४ ૨૧ अ. १,ख. ५. ( ५७ ) अ. १, पा. २, ख. २. अह इति च ह इति च विनिग्रहार्थीयो । विनिग्रहो नियमः, नियमार्थीयौ, एवं समानार्थीयो पूर्वेण संप्रयुज्यते । 'अयमहेदं करोत्वयमिदम्'इति, अह शब्दस्योदाहर णम् । देवदत्तोऽह ग्रामगमनं करोतु यज्ञदत्त ओदनपाकम् । देवदत्त एव ग्रामगमनं करोतु, न यज्ञदत्तोऽपि देवदत्तेन सहेत्यर्थः । 'इदं ह करिष्यति'इति हशब्दस्योदाहरणम् । ग्रामगमनं ह करिष्यति, ओदनपाकं न करिष्यतीति-ग्रामगमनमेव करिष्यति, नोभयं नाप्योदनपाकमेवेत्यर्थः । एते लौकिक उदाहरणे । वैदिकेऽपि, अहशब्दस्य 'आदह स्वधा०-० यज्ञियम्' । मधुच्छन्दस आर्षम, मारुतीयमृक् । आदित्यथपर्याय आनन्तर्ये, अहेति विनिग्रहार्थीय एवशब्देन समानार्थः । अनन्तरमेव स्वधां-खधेत्युदकनाम, उदकमनु पश्चात् , कस्य ? सामर्थ्यादृष्टेः पश्चादनन्तरमेव तदुदकमित्यर्थः । किं कुर्वन्ति ? उच्यते-पुनर्गर्भत्वमेरिरे । 'ईर गतौ इत्यस्य ण्यन्तस्येदं रूपम्, पुनर्गर्भत्वं गमयन्ति मरुतः । एतदुक्तं भवति-वार्षिकांश्चतुरो मासान् वर्षित्वाऽनन्तरमेवाष्टौ मासांस्तदुदकं रश्मिभिः प्रत्याहृतमागामिनि संवत्सरे पुनर्गर्भत्वमापादयन्ति मरुत इति । दधाना धार- यन्तोऽन्तरिक्ष आदित्यमण्डले वा, उदकनामैतत्, तदेवोदकं यज्ञसंपादि । एवमत्रार्थान्त- रस्यासंभवात् सत्यां च गतावानर्थक्यात् पदपूरणत्वस्यान्याय्यत्वादहशब्दो विनिग्रहा- १-'विनिग्रहो नियमः, नियमार्थीयो' इति नास्ति १४-'मधुच्छन्दस आर्षम् नास्ति B. C. १५-.दिन्ययमथशब्द पर्या B. C. २-एव शब्देन स (मा c.) मानार्थी B. C. १६-०ीय . * (निघ० १।१२) ३-अत्र 'सप्रयुज्यते' इति युक्तः पाठः । १७-अत्र 'स्वधामनु अनुशब्दः पश्चादर्थे' इत्यधिकः ४-ग्रामनगर A. ग्रामदर्शन B. १८-तामुदक A. १९-उच्यन्ते A. ७-०दत्तो देवदत्त एवेत्यर्थ: B. C. २०-[ धातुपाठे-अदा०, आत्मने० २।८.] ८-०शब्द.' इति नास्ति A. २१-इत आरभ्य 'मरुत इति' पर्यन्तः पाठस्त्रुटितो १०-०नगरमेव A. ११-'नोभयं नास्ति B. C. २२-च A. इतः परं 'नाम' 'नाम' इत्यधिकः पाठः १२-०पाक ग्रामगमनमेवेन्यर्थः B. C. १३-[ऋ० १ । ६ । ४ ] 'यज्ञिय' नास्ति B. C. २३-एवमेवार्थान्त.. २४-'च' नास्ति , ૨ ૨ ૨૪ B. C. पाठ' B.C. ५-ग्राम नगर A. ६-मा A. ९-०नगर A. भाति .. B. C.

·१ ર ३ ६ ७ ૧ ૨. १३ अ. १, खा. ६, ख..} ( ५८ ) [अह, है र्थीय एवशब्देन समानार्थ इत्युपपन्नम् । हशब्दस्योदाहरणम्-'नाकस्य पृष्ठे०-०सदा। दानस्तुतिः, कक्षीवत आर्षम् । नाको द्यौस्तस्य पृष्ठे स्वर्गाख्ये तिष्ठति, अधिशब्दस्तु पाद- पूरण ऐश्वर्य वा । श्रितः, तत् कः ? यः पृणाति देवान् ददाति, स ह स एव देवेषु देवा- नां मध्ये गच्छति देवो भवतीत्यर्थः । किञ्च तस्मै तदर्थमापो वृष्टिलक्षणाः, घृतमुदकनामै तत्, तदुदकमात्मैकदेशभूतं वर्षन्ति सिन्धवः स्यन्दन स्वभावा वृष्टिलक्षणाः पतन्तीत्यर्थः । तस्मा एव चेय दक्षिणा, इदं दानं पिन्वते, 'पिवि सेचने सिंचति प्रभूतान् कामान् वर्ष- ति ददातीत्यर्थः । सदा नित्यमेव । अत्राप्यर्थान्तरस्यासंभवात् पादपूरणस्य चान्याय्य- त्वात् ह शब्दो विनिग्रहार्थीय एव शब्देन समानार्थ इत्युपपन्नम् | ननु च यो पूर्वेण संप्रयुज्येते तो विनिग्रहार्थीयौ, न चेतौ पूर्वेण संप्रयुज्येते, पूर्व स्याभावात् । कथमभावः ? पूर्वस्योत्तरापेक्षत्वादुत्तरस्य चेहाभावात् । उच्यते-यद्भाष्य- कारेण स्वयमेवोदाहरणमुपात्तं लौकिकम्-'अयमहेदं करोत्वयमिदम् इति, तस्मिन् पूर्वेण संप्रयोगं दर्शयितुं 'पूर्वेण संप्रयुज्यते' इत्युक्तम् । न पुनः पूर्वेण सह प्रयोगस्याभावे विनि- प्रहार्थीयत्वस्याभावोऽभिप्रेतो वेदे, दृश्यमानत्वात् । अथवाऽत्रापि यो नियमेन व्यावय॑ते १९ ૨૧ ૨ ૨ ૨૩ १-०शब्द०' इति नास्ति A. २-[ ऋ० १।१२५।५ ] 'सदा' नास्ति B. C. ३-दान संस्तवोऽयम् B. C. ४-'कक्षीवत आषम्' नास्ति B. C. ५-०ख्येऽधिति. A. ६-अधिस्तु A. अद्धि शब्द. B. ७-'पदपूरणः' B. C. ८-आश्रितस्तं कि च B. C. ९-'ददाति' नास्ति B. C. * (निघ० ११२) १०-'तद् नास्ति A. ११-०त्मकदेशमर्षन्ति A. मात्मक दशभृत वर्षात १४-'एव च नास्ति A. १५-पिवि निवि सेचने A. (धातु० भ्वा० ११६१९) १६-प्रभूतका० A. १७-पदपूरणत्वस्यान्या० B. C. १८-०नार्थ इत्यर्थ' पपन् B. नार्थ इन्यर्थ: पपन्न C. १९-'च' नास्ति A. २०-'पूर्वेण' इन्यन्तः पर 'दयितु पूर्वेण' इन्यन्तः पाठस्त्रुटितः B. C. २१-'न' इति नास्ति A. २२-सप्रयोग B. C. २३-अदृश्यमानत्वात् A. अस्मिन् पाठे विनिग्रहार्थी- यत्वाभावस्यादृश्यमानत्वादिति योजना । अनन पाठे तु वेदे पूर्वेण संप्रयोगस्याभावेपि विनिग्रहा- थीयत्वस्य दृश्यमानत्वादित्यों बोध्यः । सिद्धवः B. १२-०स्वाभाविका B. स्वभाविका c. १३-वृष्टिं पातयन्ती• B. C.

·अ. १, ख. ५. " ( ५९ ) [उ . , २ ३ ४ ते १२ १६ १९ २० २१ ૨ ૨ २३ ૨૪. स भवत्युत्तरः । 'आदह'-अनन्तरमेव कालान्तरेण । यः पृणाति स ह देवेषु गच्छति नान्य इति सामर्थ्याक्षिप्त उत्तरोऽस्ति, तदपेक्षः पूर्वव्यपदेशः । अथाप्युकार एतस्मिन्नेव विनिग्रहार्थे उत्तरेण संप्रयुज्यते । उदाहरणम्-केषुचित् किंचिदुक्त्वा गतेष्वन्यैरागत्य कस्मिंश्चिदुक्त इदमुच्यते-'मृषेमे वदन्ति ससमु वद. न्तीति । सत्यमु ते वदन्ति सत्यमेव ते नासत्यं, सत्यं वा ते नासत्यमेव वदन्तीत्येवम- यमत्र विनिग्रहार्थीय उकारः । एतलौकिकमुदाहरणम् । वैदिकं तु-'तमेव ऋषि०-० रराध' । दिव्यस्यार्ष दक्षिणाया वा । दक्षिणासंस्तुतिरेषा । ऋषिमन्त्रदृक् । आहुरिति प्रत्येकमनुषक्तव्यम् । तमेव ऋषिमाहुर्नान्यम, तमेव ब्रह्माणं ब्रह्मा नामविग्यस्तं च,यज्ञन्य यज्ञस्य नेतारम, यज्ञानयतीति यज्ञनीरध्वर्युस्तं च, सामगं साम्नां गाता उद्गाता तं च, उक्थशासमुक्थानि शस्त्राणि तेषां शासिता उक्थशा होता तं च । स ऋषिर्भवति एवविब्रह्मादिरित्येवं पूर्वाचार्या आहुरित्यर्थः । किश्च स एव शुक्रस्य-शुग्दीप्तिस्तद्वच्छुकं ब्रह्मस्वया दीप्त्या दीप्तस्य ब्रह्मणः, तन्वो वेद तिस्त्रः-ऋग्यजुः साम लक्षणाः, स एव त्रयीविद्वतीत्यर्थ ! यः प्रथमः सन् जन्मान्तरवर्तीत्यर्थः । दक्षिणया दानेन रराधात्मानं १-कोशे 'भवत्युर.' इन्येव पाठः । B. C. पुस्तक ब्रह्माणमाहुर्गित' इति पाठो दृश्यते कुतश्चिदा- योस्तु नास्येवेद पदम् । १०-०मन्त्राददृक् B. मन्त्रददृक् C. ३-०मर्थ्यात् शि. A. ४-पूर्वी देशः A. १६-विग्वर्ग: पञ्च A. ५-एकतास्मि० B. १७-यज्ञन्य यज्ञस्य नेता B. C. ६-ननेष्वन्य (न्यो B.) रामन्य B. C. १८-अस्य वाक्यस्य स्थाने-'यज्ञसिर वर्युस्तत्व' इत्येव ७-तस्मिन्नेव B. C. ८-सत्यमृ B. १९-ताकं . ९-'सत्यमेव' नास्ति A. २०-०दिरप्येव A. १०-'सन्य वा ते नासत्यमेव' नास्ति .. २१-'इन्यथ:' नास्ति A. ११-०मत्रोकार विनिग्रहार्थीय एव B. C. २२-'किञ्च' नास्ति B. C. १२-[ऋ० १० । १०७ । ६] 'रराध' इति नास्ति २३-०स्वयया B. २४-त्रयो तयो ૨૬ पतितः। B. C. २-चान्य A. १५-नान्यमत B. नान्यतम C. पाट: B.C B.C. B. C. १३-एतद्वाक्य नास्ति B. C. अस्य स्थाने-'मन्त्रः २५-प्रथम सA. २६-दाने A.

·. ૨ ४ ? ११ . १६ १७ १९ २० , अ. १, ख. ५. (६०) [3 अ. १, पा. २, ख. २. संसाधितवान् संस्कृतवानृषित्वादिप्राप्तियोग्यं कृतवानित्यर्थः । अथापि पदपूरण इति प्रासङ्गिकम् , 'इदमु तदु' इति । अस्योदाहरणम्-'इदमु सत्०-०जनाय । वामदेवस्यार्षम् । इदम्, उ इति पदपूरणः, त्यत् तत्पुरुतम बहुतम पुरस्तात् पूर्वस्यां दिशि ज्योतिरुष आख्यम, कुतः पुरुतमम् ? उच्यते-तमसः सकाशा- द्वयुनावत् कान्तिमत्, अस्थात् स्थितमुदितमित्यर्थः । स्थित्वा नूनं निश्चयेन दिव आदि. त्येन जन्यमानत्वादिवो दुहितरः, एकस्या एव पूजनार्थ बहुवचनं व्यत्ययेन वा । वि- भातीः-विविधं दीप्यमानाः, गातुं कृण्वन् तमांस्यपहत्य गमनं कुर्वन्त्युषसो जनाय जन- स्यार्थाय 'तदु प्रयक्षतमं०-०चतस्रः। ०-०चतस्रः' । नौधसमार्षम् । एकवाक्यतायै द्वितीयपादे यद्यपि तथापीत्यध्याहार्यम् । यद्यपि दस्मस्य दर्शनीयस्य शत्रुपक्षक्षयकरस्य वेन्द्रस्य चारुतम- मतिशयेन चार्वस्ति, दंसः कर्म वृत्रवधादि, तथापि तदु प्रयक्षतमम्, उ इति पदपूरणः, 'यक्ष पूनायाम्' तत् प्रकर्षण पूज्यतमम्, अस्य कर्म यत् कृतं तदुच्यते-उपहरे हरति- रतिकर्मा, हरो भक्षस्तस्य समीपे सोमपानादनन्तरमित्यर्थः । अथवा-उपह्वरोऽन्तरिक्ष- १-संस्कृतत्वादृषि B.C. १४-[ ऋ० १।६२।६ ] 'तदु प्र' एतावानेव प्रतीक: २-पादपूरणा A. ३-०दाहरणे B. C. १५-इद वाक्य नास्ति B. C. ४-[ऋ० ४।५।।1] 'जनाय' नास्ति B. C. १६-०पीत्येतदध्या. B.C. ५-इद वाक्य नास्ति B. C. १७-०मभिशये० ६-'दिशि' नास्ति c. १८-वृत्रवध: B. C. १९-'तदु' नास्ति A. तदुपय० B. ८-वायुना० C. २०-उः पादपू० A. ९-स्थिन्यन्य मृनु B. स्थित्वन्य नून C. २१-[ धातु०, चुरा०, आत्मने० १०।१५३. ] १०-०नार्थे B. C. ११-विभाति B. C. २३-इद वाक्यं नास्ति A. कृणवन् ' इति २४-उपहारे हरतिरत्ति० B. * (निघ० २।८) स्यात् । २५-भक्ष B. १३-'तमांस्यपहन्य' नास्ति B. C. २६-गह्वरो (B.) उपहरो गह्वरो B. C. ૨૧ ૨૨ ૨૪ २५ २६ B.C. .. ७-आख्य: B. २२-तत: B. १२-कृण्ववन् C. पाठः ·. " १० ११ १७ ૨ ૦ ૨ ૨ २३ १, ख. ५. ( १ ) [अकोपसंग्रहार्थीया होत्यादयः १, पा. २, ख. प्रदेशः, तस्मिन् यदुपराः, उपर इति मेघनाम मेघजातिः, अपिन्वत्-पिवि मिवि सेचने असेचयत, मध्वर्णसः अर्ण इत्युदकनाम, मधु स्वादु, स्वादका नद्यो नदनाः शब्दकारिणी- श्चतस्रश्चतुःसंख्याकाः, अथवा चतस्र इति दिशां प्रति निर्देशः, प्रतीति च वाक्यशेषः । चतस्रोऽपि दिशः प्रति । एवमेते कर्मोपसंग्रहार्थीयाः पणिपाता उक्ताः । इदानी हीत्यादीनां सीम्पर्यन्तानां तावत्सप्तानां निपातानामकर्मोपसङ्गहार्थीयानां प्रसङ्गेनार्था उच्यन्ते । कथं पुनरेषामकर्मो- पसंग्रहार्थीयत्वम् ? उच्यते-अनेकाश्रयधर्मवचनो निपातः कर्मोपसंग्रहार्थीय उक्तः, चैतेऽनेकाश्रयधर्मवचनाः, हेतुत्वादेरेकाश्रयत्वात् । हीत्येषोऽनेककर्मा । इदं हि करिष्यतीति हेत्वपदेशे । नुशब्दोदाहरणेनेतद् व्या- ख्यातम् । एतलौकिकम् । वैदिकं तु-'इन्द्रवायू इमे०-० उशन्ति हि' । मधुच्छन्दस आर्षम् । हे इन्द्रवायू ! इमे सुता अभिषुताः सोमा एतज्ज्ञात्वोपागतमुपागच्छतम् । प्रयो- भिः प्रकर्षण यातृभिरश्वैः । अथवा प्रय इत्यत्रनाम, अन्नैः सहोपागच्छतम्, तम्, अस्मभ्यं यानि देयानि तान्यन्नानि गृहीत्वेत्यर्थः । कस्मात् ? उच्यते-इन्दवो वामुशन्ति हि, हिशब्दो १-यदुपहर: B. यदुपर: C. १६-एते नानेका B. C. २-'मेघनाम' इति नास्ति C. (निघ० 1110) १७-रेतात्रिनत्वात् B. C. अत्र 'रकाश्रितत्वात्' ३-अपिन्वन A. इति पाटो भाति । ४-'पिवि मिवि मेचने' इति पाठो नोपलभ्यते A. . १८--रणवदव्या० । C. ५-[ धातु. स्वादि० परस्मै० १।६१९. ] १९-०किकमुदाहरणम B. C. ६-असेचयन् . २०-[ऋ० १।२।४] 'इन्द्रवायू' इत्येव प्रतीक: B.C. ७-अणत A. (निघ० १।१२) २१-'मधुन्छन्दम आपम् । हे इन्द्रवायू' नास्ति ८-सासोदका नद्या B. स्वादोदका नद्या C ९-०कारिण्यश्च० A. २२-अभिष्टुताः B. C. २३-'उपागतम्' नास्ति A. ११-दिश c. १२-०नाह B. २४-'अश्वः' नास्ति A * (निघ० २१७) १३-'उच्यते' नास्ति A. २५-'सह' इति नास्ति . २६-०गच्छन्तम् B. १४-ऐरने. B. एरने० C. २७-देयान्यन्नानि तानि B. C. १५-'उक्तः नास्ति B. C. २८-हित्वोपदशे A. २४ * ૨૯ B. C. १०-म B.C.

·२. ४ ६ भ.१, ख.५. ( ६२ ) [हि, किल अ. १, पा. २, ख, हेत्वपदेशे, यस्मादेत इन्दवः सोमा वा युवां कामयन्ते युष्मदागमनमाशासाना इव तिष्ठ- स्तीत्यर्थः। कथं हि करिष्यतीत्यनुपृष्टे । इदमपि नुशब्दोदाहरणेनैव व्याख्येयम् । कथं हि व्याकरिष्यतीत्यसूयायाम् । असूया-अक्षमा-अमर्षः, देवदत्तः सभायां प्रश्नान् व्याकरिष्यतीत्युक्त अक्षममाणः कश्चिदाह-कथं हि व्याकरिष्यत्यकृतविद्य इति । किलेति विद्याप्रकर्षे । विद्या-ज्ञानम्, तस्य प्रकर्षो नामातिशयः । किं तहि विद्या- प्रकर्षः ? अन्यस्थत्वमन्यैरेतदुपलब्धं मया तेभ्यः श्रुतं न स्वयमुपलब्धमित्ययमों विद्या- प्रकर्षः । अस्मिन् 'किले त्ययं निपातः । लौकिकमुदाहरणम् 'जघान कंसं किल वासुदेवः' इति । वैदिकं तु-'स्वादुष्किलायं०-०आहवेषु' । सौमीयमृक् । गर्गस्यार्षम् । खाद- मिष्टः किलायं सोमः, मधुमान् मधुस्वादुविशेषस्तद्वान्, उतायं-उतशब्दोप्यर्थे, मधुरोऽपि किलायम, तीव्रशब्दस्तीक्ष्णवचनः कटुवचनो वा तिक्तरसोपि किलायं कटुकरसो रसवान्-भूम्न्ययं मतुप्, बहुरसोऽपि किलायम, उतो नु शब्दश्चार्थे, अपि चास्य द्वितीयार्थ एषा षष्ठी, तच्छतेर्वैकदेशमिति वाक्यशेषः । एनं सोमस्य वा सोमस्यैकदेशं स्वांशलक्षणं १७ २० वा, ૨૬ ૨ ૨ ૨ ૩ . १५-मृष्ट B. मृष्ट: C. किलाय सौम B. किलाय सेम C. १-सोमा युवाः B. C. २-युष्मत्पात माशा० A. ३-०सानव B.C. ४-० रणवव्या० B. C. ५-प्रश्नं करि० A. ६-०ध्यकृतं विद्यते इति A. ७-नातिशयः . ८-'विप्रकर्षः' इत्येव पाठः । A. ९-०मन्येरे.. १०-मयाभ्यः श्रु० B. C. ११-०मर्थे . १२-'उदाहरणम्' नास्ति A. १३-[ ऋ० ६।४७१ ] 'आहवेषु' नास्ति B. C. १४-गर्भस्या० A. इद वाक्य नास्ति B. C. १६-०द्वान् मधुमान् B. C. १७-'उतायमिति 'मधुमानि' त्यस्यानन्तर लिखि- तम् B. C. १८-मधुरसोऽपि B. C. १९-०स्तिक्तवमन [ दनं C. ] कर्मकल (कटुकल c.) मनो वा तिकुरसोऽपि B. C. २०-०तिरिक्त रसो.A. २१-'भृमनिन्दाप्रशसासु निन्ययोगेऽतिशायने । ससर्गेऽस्ति विवक्षायां भवन्ति मतुबादयः ॥ - २२-उतो ननु A. २४-श्रुते वैक० A. २३-'एषा' इति नास्ति A. २५-एतं सोमयस्य वा A.

·अ.१, ख. ५. अ. १, पा. २, ख. २. . ( ६३ ) [मा, खल १ ६ C ९ १० ११ ૧ ૨ पपिवांसं पीतवन्तमिन्द्रं न कश्चन कश्चिदपि सहतेऽभिवत्याहवेषु संग्रामेषु । अथापि न ननु इत्येताभ्यां संप्रयुज्यतेऽनुपृष्टे । समुदायप्रयोगे गम्यमानत्वा- निपातसमुदायस्यानुपृष्टमर्थो नैकस्य निपातस्य, प्रसङ्गेन चेदमिह निपात समुदायार्थस्य वचनं तृयीयपादान्ते तस्य वक्ष्यमाणत्वात् । 'न किलैवं ननु किलैवम्' । न किल देव- दत्तो ग्रामं गतः, ननु किल देवदत्तो ग्रामं गत इति प्रश्नो गम्यते, किं गत इत्यर्थः । मेति प्रतिषेधे । मा कार्कीर्मा हारिति, लौकिकमुदाहरणम् । वैदिकं तु–'मा नो वधीरिन्द्रमा०-०जानुषाणि । कुत्सस्यार्षम् । मा नो वधीः-माऽस्मान् वधीः, हे इन्द्र! मा च परा दाः परित्याक्षीः, मा च नोऽस्माकं प्रिया प्रियाणि भोजनानि भोजनमिति धननाम, प्रियाणि धनानि प्रमोषीरपहार्षीः, आण्डागर्भस्थानि जातमात्राणि वाऽपत्यानि तानि च मा नः हे मघवन् ! शक्र ! निर्भेन्निभिदो विनीनश इत्यर्थः । मा च नः पतन्ति गच्छन्ति गमनसमर्थानि यान्यपत्यानि तानि भेत्-भिदः, सह जानुपाणि-जानुभ्यां यानि भूमि सनन्ति रिङ्खन्तीत्यर्थः, तानि जानुषाणि तैः सहितानि । खल्विति च । खल्वित्ययं च निपातः प्रतिषेधे । तथा हि वैयाकरणा अपि म्मरन्ति- १४ १५ १९ ૨ ૦ पात्रा ૨૧ ૨ ૨ ૨ ૩ २४ २५ १-सप्रयोगे B. C. 'हे इन्द्र मा नोऽस्मान् वधीः' इति पाठ: B. C. २-०समाहारस्येदमनु० B. C. १४-मा परि० B. C. ३-नरकस्य B. १५-'अस्माक' नास्ति.. ४-'निपातस्य नास्ति B. C. १६-'प्रियाणि' नास्ति A. * (निघ० २।१०) ५-समाहाराथस्य B.C. १७-'ममोषी:' इत्येव पाठ: A. ६-तत्ततीय० A. १८-०न्यान्याण्डानि तानि A. ७-'ननु किलेवम्' नास्ति A. १९-शभिर्भेत् निभर्मदः विनी• A. शक्र निर्भ- ८-च्छति B. C. ९-अत्र मध्ये 'का.' इत्यधिक: B. २०-'च' नास्ति B. C. १०-'उदाहरणम्' इति नास्ति A. २१-यानि तान्यपत्यानि पात्राणि तानि च भेत् .. ११-[ ऋ० १।१०४/८ ] 'मा नो वधीरिन्द्र' इत्येव २२-गच्छन्ती• A. २३-'च' नास्ति B. C. १२-'कुत्सस्यार्षम्' नास्ति B. C. २४-'च' नास्ति A. १३-इत आरभ्य 'हे इन्द्र' इत्यन्तस्य पाठस्य स्थाने- २५-निपातार्थः A. सीम् . प्रतीक: B. C.

·खलु १ ६ ७ १० १२ अं. १, ख. ५. ज.३, स.. ( ६४ ) अ. १, पा. २, ख. २. 'अलंखल्योः प्रतिषेधयोः प्राचां क्त्वा' इति । 'खलु कृत्वा खलु कृतम् इत्युदाहरणे। अकृत्वा, अकृतमित्यर्थः । एते लौकिक उदाहरणे । वैदिकं तूदाहरणं पर्येप्यं यद्यस्ति कचित् । अथापि पदपूरणः । एवं खलु तद्भभूवेति । एतलौकिकमुदाहरणम् । वैदिकं तु- 'मित्रं कृणुध्वं०-०अस्तु' । अक्षसूक्तमियमृक्, मौजवानृषिः कवषो वाऽक्षानाह । मित्रं मां कृणुध्वं कुरुध्वं, खल्विति पदपूरणः,मृडत सुखयत च नोऽस्मान्,मानोऽस्मान् प्रति घो- रण व्यसनेनचरत, शुद्धोऽपि चरतिरत्रोपपूर्वार्थे द्रष्टव्यः, उपचरत उपगच्छत । अभिधृष्णु- तृतीयार्थे प्रथमा-अभिधृष्णुनाऽभिभवित्रा सर्वार्थानामस्माकं घोरमक्षव्यसनं काटेंत्यर्थः । किं तर्हि वो युग्माकं नु क्षिप्रं मन्युः क्रोधो निविशतामातिष्ठतु, अरातिः-द्वितीयार्थे प्रथ- मा, अरातिमस्मच्छत्रुमस्मच्छत्रवे क्रुध्यत मास्मभ्यमित्यर्थः । क्रुद्धेषु च युष्मास्वन्यो ऽस्मत्तोऽस्मच्छत्रुर्बभ्रूणां बभ्रुवर्णानां युष्माकं प्रसितौ 'षिञ् बन्धने' प्रकर्षण बध्यते येन व्यसनेन तत्प्रसिति तस्मिन्, नु क्षिप्रमस्तु-अन्यस्यास्मच्छचोरक्षव्यसनमस्तु कमित्यर्थः। ૨૨ ૨૪ ૨૬ २६ ૨૭ मास्मा- १-[ अष्टा० ३।४।१८] १४-० पूर्वोऽथैदृश्यः A. १५-'उपचरत' नास्ति A. २-०कृत इत्य. B. C. 3-'लौकिके' इन्थेव, 'उदाहरणे नास्ति .. १६-प्रथमषा B. C. ४-वैदिके .. १७-०नस्माक A. ५-०हरणे पर्येध्ये पद्यस्ती (यदि स्तः)A. १८-माकृष्टन्यर्थः A. ६-'उदाहरणम्' नास्ति A. १९-०शेतामति B. ७-[ऋ० १०।३४।१०] 'मित्रं कृणुध्व खलु' इति २०-प्रथमषा B. C. प्रतीक: B. C. २१-क्रुध्यते . ८-०वानामर्षिः कषो B. C. २२-कुलेषु युष्मास्वन्यो बभ्रणां बहुवर्णा० A. ९-'मां' नास्ति B. C. २३-प्रसतोषि B. C. १०-'कुरुव' नास्ति A. २४-[ धातु०, स्वादि; ०, उभय० ५।२.] ११-'मृडयत' इत्यत्राधिकः पाठ: A.. २५-तस्य सिनि: A. १२-'नोऽस्मान् , मा' नास्ति A. २६-अन्यस्माच्छतो.A. १३-०रतां तुद्धोविच• B. C. २७-मोऽस्माक. B. मनास्माक० C. क्रयादि०, ·, } - ६ ७ ११ १३ १४ १५ अ.१, ख.५. [शश्वत् अ. १, पा. २,ख०२. शश्वदिति विचिकित्सार्थीयो भाषायाम् । विचिकित्सेति यद्यपि लोके संदेह उच्यते, धर्मे न विचिकित्सा कार्या, वेदवचने का विचिकित्सेति, तथापीहोदाहरणेष्व- संभवान्न सन्देहो विचिकित्सोच्यते । किं तर्हि ? निश्चयः । अस्तमितः शश्वदादित्य उदेति, जातस्य च शश्वन्मृत्युः, निश्चयेनेत्यर्थः । अयमेव शश्वदेवम् इत्येवं शब्देन परत्र प्रयुज्यमानेन युक्तोऽनुपृष्टे वर्त्तते, एवं शश्वदिति पुरस्तात् प्रयुज्यमानेनास्वयंदृष्टे । शश्वदेवं गतो देवदत्त इत्युक्ते प्रश्नो गम्यते-किं गतो देवदत्तः ? इति । पृष्टो यदा ब्रवीति एवं शश्वदिति, तदाऽस्वयंदृष्टता गम्यते, अवश्यं गतो न मया गच्छन् दृष्ट इत्यर्थः। प्रा- सङ्गिक चेदं निपातसमाहारार्थवचनम्, तस्य तृतीयपादान्ते वक्ष्यमाणत्वात् । एवमे- तल्लोकेऽर्थत्रयम् । वेदे तु शश्वदिति बहुनाम पठितम् । नित्यत्वे च प्रयुज्यमानं दृश्यते । 'शश्वदिन्द्रः०-०अदान' । शुनःशेपो यूपे बद्ध इन्द्रं तुष्टाव, तस्मा इन्द्रः स्तूयमानः प्रीतो मनसा हिरण्यरथं ददौ, तमेतया प्रतीयाय- 'शश्वदिन्द्रः' इति । स नो हिरण्यरथ- मिति तच्छृतेर्यध्याहार्यम् । यः शश्वन्नित्यमिन्द्रः पोपुथद्भिः-'गुथ पर्याप्तौ' पर्याप्तः समर्थीभावः, अत्यर्थ समथैरश्वैर्जिगाय जयति, नानदद्भिरत्यर्थ शब्द कुर्वद्भिर्हषद्भिरित्यर्थः । शाश्वसद्भिरत्यर्थ श्वसद्भिश्च शीघ्रगतित्वात्, धनानि शत्रूणाम, स नः संप्रदाने चतुर्थी, १-०याम्' इति त्रुटित: B. C. ११-'गच्छन्' नास्ति 13. C. २-०सेऽपि B. -* (निघ० ३.१३) ३-'यद्यपि नास्ति . १३-[ऋ० १।३०।१६] 'अदात्' नास्ति B. C. ४-देववचने A. १४-यूपबद्रे A. यूपे वन्धः C. ५-कारि B. १५-तस्मादिन्द्रः A. ६-'च' नास्ति B. C. १६-प्रीताय B. ७-परस्तात् B. C. इतः पर 'प्रयुज्ये'न्याग्भ्य । १७-तच्छन्दश्रुनयच्छब्द अयाहार्यः B. C. 'अस्वय दृष्टता गम्यते' इन्यन्तः पाटो भ्रमाद , १८–'यः' नास्ति A. द्विधा लिखित B. C. १९-अय धातुर्धातुपाठ नोपलभ्यते। C.'प्रथ प्रख्याने ८-इत आरभ्य 'शश्वदेव गतो' इन्यन्तः पाठस्त्रु इति तु बादौ चुगदौ च दृश्यते । प्रोथ पर्याप्तौ। स्वादि १।९.१९. ९-'किंगतो' नास्ति A. २०-०१पिभि B.C. २१-०त्यर्थः . १०-कदा B.C. २२-०दान एपा B. C, १८ २० १२-तयम् C. टितः B. C.

·अ. १, ख. ६. ( ६६ ) [शश्वत्,नूनम् . १ ૨. ३ ४ * ६ ७ , ११ १२ १३ १४ १७ १८ २० ૨૧ । अदादिति व्यवहितेनाख्यातेन संबध्यतेऽस्मभ्यमदात् । हिरण्यरथं हिरण्मयं रथं दसना- वान् 'दसि दंशनदर्शनयोः' दर्शनीयत्वाद् दंसनावान् रूपवान्, अथवा दंसन इति कर्मनाम, तद्दर्शनात्तेनानुगतो दंसनाशब्दः कर्मनामैव, रूपवान् कर्मवानित्यर्थः, किञ्च स एव नः सर्वविधुरेषु सनिता संभक्ता, किञ्च सनये स निर्लाभो जीवितस्य तस्मा अपि स एव नो जीवितमस्मभ्यं स एव दास्यतीत्यर्थः । नृनमिति विचिकित्सार्थीयो भाषायाम् । अस्तमित आदित्यो नूनमुदेतीति । उभयमन्वध्यायम्, विचिकित्सा यश्च पदपूरणश्च । यस्यामृचि विचिकित्सा- यस्तामुदाहरिष्यन्नाभिव्यक्त्यर्थमस्याः पूर्व तावदितिहासमाचप्टे-अगस्त्य इन्द्राय इत्यादि । अगस्त्यो हविर्निर्वापकाल इन्द्राय हविनिरूप्य संप्रदानकाले मरुद्भयः संप्रदि- सांचकार, संप्रदित्सा सम्यक् प्रदातुमिच्छा, तया तत्पूर्वकत्वात् संप्रदानं लक्ष्यते, मरुद्भयः संप्रदावित्यर्थः । स इन्द्रो मरुद्भयः प्रत्ते तस्मिन् तत्र एस परिदेवयांचके । "न नूनमस्ति नो श्वः कस्तद्वेद यदद्भुतम् । अन्यस्य॑ चित्तमभि सञ्चरेण्यमुताधीतं विनश्यति ॥" नूनं निश्चयेन नास्ति, अद्य मम हविरिति वाक्यशेषः । नो नापि श्वः, यतः १-हिरण्यमय . १३-अदानमिति B. २-[ धातु० चुरा० आत्मने. १०।१३७. दसि १४-तथास्याश्चिकित्सार्थीयत्वमुदा० B. C. दर्शनदशनयोः । १५-एष प्रतीको नास्ति B. C. ३-इसनीयत्वाद A. ४-'रूपवान्' नास्ति B. C. १६-'हविः' नास्ति B. C. ५-अथ ददसः (अदसा C.) दसय इति B. C. १७-सप्रदानेच्छा B.C. * (निघ. २१) १८-तया तु तत्पू० B. C. -दर्शनात्तदेकदेशेन दंसिनानुगत B. C. १९-'सं.' नास्ति B. C. ७-०शब्दोपि B. C. ८-०वान्वेन्य० B. C. २०-इद वाक्य नास्ति B. C. ९-०विधिरेषु B. C. २१-'तत्र' नास्ति B. C. १०-किन्तु सन य (c.) सन्न स निर्लो(ला c.)भो २२-[ ऋ० १ । १७०।१] २३-न नूनं निश्चयेनास्ति B. C. ११-तस्मादपि B. C. १२-०मप्यस्माक स वे दास्य० (य्य ८.) B. C. ૨૨ ૨ 3 B.C. २४-मे B. मा c.

·[नूनम् १ २ ४ ७ १० ११ ૧ ૨ । अ. १, ख. ६. ( ६७ ) अ. १, पा. २, ख. ३. कस्तद्वेद यदद्भुतमभूतमिवासीदित्यर्थः । कस्मात् ? उच्यते-यस्मादन्यस्य चित्तमभि- संचरेण्यमभिसंचरणस्वभावकं चलमित्यर्थः । यत उताधीतं-उतशब्दोऽप्यर्थे, अधीत- शब्दाच परो द्रष्टव्यः, अधीतमप्याध्यातमपि मयाद्यतनं हविविनश्यति । 'वर्तमानसा- मीप्ये वर्तमानवद्रा' इति भूते लट्, विनष्टं मह्यं न दत्तमित्यर्थः । भाष्ये-न नूनमस्त्यद्यतन, नो एव वस्तनम् इत्युभयमप्यर्थविवरणम्, शैपिक- प्रत्ययरहितस्य केवलस्य श्वःशब्दस्य श्रुतेस्तत्सामान्याञ्च वाक्यशेषाध्याहारस्याप्यत्रै- तावत एव न्याय्यत्वात् । अद्यास्मिन द्यवि-युरित्यह्रो नामधेयम,तद्धि रश्मिसंबन्धाद् द्योतते, सत इत्युपात्तं कारकपरिग्रहार्थम्, द्योतत इति एवं सतः कर्तृकारकेन युक्तस्य सतः कर्तृकारके न कारकान्तर इत्यर्थः । एवं यमयोश्चिदिदिति सत इत्यादावपि सर्वत्र निर्वचनेन सत इत्येतद् व्याख्येयम् । श्व उपाशंसनीयः काला, श्व इत्यागाम्यहरनन्तर- मधिकरणभूतमुच्यते, तदा शंसनीयामनन्तरामरणस्यापि संभवात् । अतीतमनन्तरमहः सतः सामान्येन प्रसक्तस्येदं निर्वचनम्-ह्यो हीनः काल इति । आदिवादी भिन्ना- दित्यगृह्यत्क्वबन्धादिदर्शनम् । अन्यः पुत्रादिः सर्वो नानेय आत्मत्वेन, 'आत्मा वै पुत्र नामासि'इत्यपदिष्टोऽपि नात्मत्वेन ग्राह्य इत्यर्थः । शिष्टं भाष्यं निगदव्याख्यातम् । इति स्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्तटीकायां पठस्य द्वितीयः पादः। १-यद्यस्त (यद्दभ्यत c.) भूत (अभूत c.) माग १०-०न्यशेपा० A. च्चवाकाशे० ।। मागामीत्यर्थः B.C. ११-०हारः । अत एव तत एवA.. स्याप्योताष.. १२-'न द्यवि' इत्यारभ्य ७१ पृष्ठ 'उपवन्धः प्रत्यय ३-०मति सवरेण्य • A. उच्यते' इत्यन्त: पाठस्त्रुटितः प्रमादाद्वा न लिखितः 8. C. १३-कोशे-'द्योतन्ते' इति पाटः । ६-[ अटा० ३ । ३ । १३१] १४-कोशे-ग्रहार्थः' इति पाटः । १५-कोशे-'कारणेन' इति पाठः। ७-भूतलम A. ८-तं वदमि० १६-गो० गृ० स० २, ८, २१. ९.-'अपि नास्ति A. २-अस्मात् A. C. ४-बल० A. ५-गन्द च B.

·( ६८ ) अ. १, ख. ७. अ. १, पा.३, ख. १. [नूनं पदपूरणः ३ . कामान्, "नूनं सा ते प्रति वरं जरित्रे दुहीयदिन्द्र दक्षिणा मघोनी शिक्षा स्तोतृभ्यो माति धग्भगो नो बृद्धदेम विदथे सुवीराः" । गृत्समदस्यार्षम् । नूनं पादपूरणः । सा-तच्छ्रुतेर्यस्यार्थसम्बन्धो यच्छब्दोऽध्या- हार्यः । यां त्वया यज्ञं कुर्वन्नहं दापितः सा ते तव स्वभूता, चतुर्थी वैषा, वरं प्रार्थितमर्थ जरित्रे स्तोत्रे मह्यं प्रतिदुहीयत् प्रतिदुग्धां प्रतिपादयत्वित्यर्थः । हे इन्द्र ! दक्षिणा मघोनी मधेन धनेन रायो भूतेन तद्वती । किञ्च शिक्ष सर्वदेव त्वं देहि, स्तोतृभ्यः मा चातिधक्-अतीत्युपसर्गश्रुतेर्योग्यसाधनयुक्त क्रियापदमध्याहार्यम, धगितीदं पदं दहे- दर्दानार्थस्य रूपम्, मास्मानतिहाय अन्येभ्यो दाः प्रथममस्मभ्यं देहि पश्चादन्येभ्य इत्यर्थः । धनं च नोऽस्तु इति वाक्यशेषः । बृहत्-महच्चोर्जितं दीयतां भुज्यतामित्यादि वाक्यमन्यच्च वदेम, विदथे यज्ञे सुवीराः सुपुत्राश्च स्यामेति वाक्यशेषः । यदि पुत्रा न सन्ति ततः शोभनत्वविशिष्टानां तेषामपीय प्रार्थना । अथ यदि सन्ति ततः शोभनमा. त्रस्य । तेषां भाज्यमृग्व्याख्यानेन व्याख्यातम् । यद्वन्निगदव्याख्यानं तत्सर्वत्र न व्याख्या- यते, इतर व्याख्यायते, ग्रन्थगौरवभयात् । तत् स्वयमेव ज्ञायमानत्वाच्च । मघमिति धननाम मंहतेर्दानकर्मणः । तद्धि दीयते । दक्षिणा दक्षतेः समर्द्ध- यतिकर्मणः, व्युद्धं समर्द्धयतीति । का व्यद्धिः ? कर्मणः परार्थत्वाद् ऋत्विजां तत्रावृत्ति- २० ૨૧ ૨ ૨ ૨૬ १-ऋ० २ । १६ । ९] २-०स्था नृष C. ३-नूनमिति पद० B. C. ४-० तेर्योग्यार्थ० B. C. ५-०मर्थ: B.C. ६-प्रत० B. ७-'हे' नास्ति B. ८-वयोभृते. 3. C. ९-मायातिथ A. १०-अत्युपसर्गे 3. ११-०दर्दानास्य A. थमस्य B. १२-नास्मानतीहायोऽन्ये B. मास्मान्तीहा. (. १३-पञ्चजनेभ्य ... १४-०बृहद्वन् B. C. १५-वेदने य० B. C. १६-सुपुत्रस्याश्वस्या० B. सुपुत्राश्वस्या० C. १७-०विशिष्य C. १८-०भनत्वमा० B. १९-यच्च निग० B. C. २०-तत्सर्व 3. C. २१-०वतया A. २२-'तत्' नास्ति 13. C. अत्र 'तस्य' इति युक्तः पाठः स्यात् । * (निघ० २।१०) २३-'तन्वि'. २४-'कर्मण, नास्ति B. C.

·- ५ ४ ६ ७ ९ १२ १४ अ.१,ख. ७. ( ६९ ) [ नूनं पदपूरणः, सीम् अ.१, पा.३, ख. १. स्तां दक्षिणा व्यावर्त्तयति । तत्तृष्णया सेषां तत्र प्रवृत्तेः । अपि वा दानकाले दक्षिणस्या वेदिश्रोण्यामग्रेण गार्हपत्यं जघनेन सदो दक्षिणा आनीयन्ते । ततः प्रदक्षिणागमनादिशं दक्षिणाम अभिनेत्य तत्संबन्धादक्षिणेति । दिक्पुनर्हस्तप्रकृतिः-हस्तःप्रकृतिर्यस्यासौ हस्त- प्रकृतिः, प्रजापतेहि प्रजाः सृष्ट्वा प्राङ्मुखस्य दक्षिणो हस्तो यतो बभूव सा दक्षिणहस्त- सम्बन्धादक्षिणा । दक्षिणः पुनर्हस्तो दक्षतेरुत्साहकर्मणः । स हि-उत्साहवत्तरः सव्यात् । दाशतेर्वा स्यादानकर्मणः । तेन हि दीयते यद्देयम् । हस्तः पुनर्हन्तेः स हि प्राशुः क्षिप्रो हननेऽन्यस्मादङ्गात् ।देहि स्तोतृभ्य इत्याद्युक्तार्थः । परिदृढं भवति 'बृह बृहि वृद्धौ' परिवृद्धं वीरवन्तः कल्याणवीरा वा-शोभनत्वविशिष्टानां वीराणामियं प्रार्थना शोभनत्व- मात्रस्य वा तेषामित्यर्थः । वीरो वीरयति विविधमीरयति प्रेरयति अमित्रान् वेतेर्वा स्या- द्गतिकर्मणः, गच्छत्यमित्रान् प्रति वीरयतेर्वा, शूरवीर विक्रान्तत्वात् । सीमिति निपातो परिग्रहार्थीयो वा पदपूरणो वा । 'प्र सीमादियो असृजत्०-०परिज्मन् । गृत्समदस्य तत्पुत्रस्य वार्षम् । प्रसीम्- सीमिति पादपूरणः परिग्रहार्थीयो वा, यदा परिग्रहार्थीयस्तदा विशेषस्यानुणदानात् सर्वत्रादित्योदितेः पुत्रो घृणिः प्रासृजत, एष 'वि' इत्येतस्य स्थाने विसृजति रश्मीन्, विधर्ता विधारयिता तेषामेव कृत्स्नस्य वा जगतः, ते च विसृष्टा ऋतमुदक भूमिरस- लक्षणमादायेति वाक्यशेपः । सिन्धवो रश्मयो वरुणस्य सकाशादिति वाग्यशेषः । १-तत्तपुया A. १२-०क्तार्थम् B. C. २-अभिवादन B. अभिवादान. C. १३--'शूर वीर विक्रान्तौ' इति धातुपाठे चौरादिक आत्मेनभाषः। अग्रे० १४-'विनिग्रहा.' A. ५-०६क्षिणा दक्षिणेत्युच्यते ३. C. १५-[ ऋ० २।२८।४] ६-इत आरभ्य हस्तप्रकृतिपर्यन्तः पाटो नास्ति c. १६-०स्य वा कूर्मस्यार्पम् B. C. १७-०वत आदि० B. C. ८-'पुन:' नास्ति B. C. १८-'पुत्रो घृणीन्' इत्येव पाट: मगच्छते घृणयः किरणाः। ०-०वाक्यादा० ११-'हस्त:' नास्ति A. १९-प्रेत्येप B. C. * (निघ० १।१२) १७ ३-०स्या B.C. ४-०ण्या ० BC. ७-मृजत: B. C. - ९-०र ह्यात् B. [0 A.

·अ.१, . ૨. ४ ६ ख. ७. ( ७० ) [सीम्, सीमतः अ. १, पा. ३, ख. १. यन्ति गच्छन्ति न च श्राम्यन्ति न च कदाचिदप्येतत्कर्म विमुञ्चन्ति । एते वयो न पक्षिण इव पन्तुर्गच्छन्ति रघुया लळ्या शीघ्रया गत्या, परिज्मन्-अ रिदं रूपम्, सर्वतोऽञ्जन्तो गच्छन्त इत्यर्थः। एवमेषां हीत्यादीनां सीम्पर्यन्तानां निपातानां सप्तानां प्रसङ्गेनार्था उक्ताः । इदानीं प्रसङ्गेनैव "सीमतः" "व" इत्येतौ कि निपातावुत नामपद इत्येतदुच्यते । सर्वत्र सीमत इत्यस्य निपातत्वं तावदाश्रित्याह-'वि सीमतः सुरुचो वेन आवः' इति । अयं वाऽन्यो निपातः परिग्रहार्थीयो वा पदपूरणो वेत्यर्थः । 'ब्रह्मज्ञानं०-०विवः' । नकुलस्यार्षम् । ब्रह्मेत्यादित्य उच्यते, परिवृढत्वात सर्वस्य जगतो भरणात्, जज्ञानं जायमानमुत्पद्यमानमन्यस्मात् सर्वस्मात् प्रथम पुरस्तात् पूर्वस्मिन् काले सृष्टिकाल इत्यर्थः । अथवा जगन्मात् प्रत्यहमादित्यस्योदयो यः श्वोभि- प्रेतः, पुरस्तादित्यपि दिग्वचनम, आदित्यः प्रत्यहमुद्यन् प्रथममस्यां दिशि, सीमत इति पदपूरणः परिग्रहार्थीयो वा, सीमत इत्यस्य वा पर्यायः मर्यादातः सीमेति च मर्यादा उच्यते, तस्मात्पञ्चमी हस्खत्वं च सीमत इति पञ्चमीश्रुतेः सामर्थ्यादभिविध्यर्थ अत्राध्या- हार्यः, सर्वतो या मर्यादा रश्मीनामातत इत्यर्थः । सुरुवः सुदीप्तान रश्मीन वेनः का- न्तरुचिावः-विवृतानकरोत् करोति वा, न च केवलान् रश्मीन् , किं तर्हि ? स बुध्न्याः- बुध्नमन्तरिक्षं तस्मिन् भवा बुध्न्या दिशस्ता अपि, उपमा उपम इत्यन्तिकनाम सन्निकृष्टा अस्यैवादित्यस्य, अथवा-उपमा उपमात्रीरस्य कृत्स्नस्य वा जगतः, विष्ठाः-विष्टभ्यावस्था- १-शाम्यन्ति B.C. १०-यस्सोऽभि. B. c. २-एव A. ३-परिदमन् A. ११-प्रथमं पूर्वस्यां B. C. ४-'विसीमतः' नास्ति A. १२-सीमा B. C. ५-[वा० सं० १३॥३]] ६-चान्यो B. C. -०आङत्रा B. C. ७-[ वा० स० १३१३] १४-कान्तः कुची: B. C. 'कान्तरुचीः' इति युक्तः पाटो भाति । ९-अत्र 'जगन्मातुः' इति पाठः स्यात्, जगन्मिनो- १५-उपमा आन्य A. (निघ० २०१६) तीति कर्तरि तृच, जगन्मातुरादिन्यस्येत्यर्थः १६-०पनिर्मात्री B. C. ૧ ૨ १४ १५ १६ १७ ८-०स्य वा ज० B. C. जनमात्र B.C. १७-०भ्यासस्था० A.

·अ. १, ख.७. अ. १,पा.३, ख, १. ( ७१ ) [सीमतः, त्वः ३ ५ ६ 1 2 १३ १४ १६ ૨૦ ૨૧ त्रीः सतश्च योनिमसतश्च यावत् किंचित् सदसद्वा तस्य योनिभूता विवो विवृता अक- रोत् करोति । यतोऽसावुदेति सा प्राची, ततोऽन्या दक्षिणा प्रतीची चोदीची च । एव- मादित्य उदयेन विवृतादिवाकरोति । अपि वा सीमित्येतन्नामपदं न निपात इत्याचष्टे-सीमेत्येतत् प्रातिपदिकम अनर्थक पञ्चमीकर्माणमिति वचनात् पञ्चम्यर्थादतोऽनर्थकमित्येवमेतद् द्रष्टव्यम् । प्रकृते: समीपे बध्यमानत्वादुपबन्धः प्रत्यय उच्यते तम्, आददीत पञ्चमीकर्माणम् , पञ्चम्याः कर्म कर्म यस्य, उष्ट्रमुखवदुत्तरपदलोपी बहुव्रीहिसमासः, तं पञ्चमीकर्माणं पञ्चम्यर्थवृत्तिमित्यर्थः । 'प्रतियोगे पञ्चम्यास्तसिः इत्ययं तसिः । अथवा प्रतियोगस्यापादानस्य चाभावात्'तत् प्रकरणे आद्यादिभ्य उपसंख्यानम् "इत्येवमत्र तसिर्द्रष्टव्यः । सीमा मर्यादा, सा हि विषीव्यति विशब्दो विगमे सीव्यतिः सन्तानार्थः, 'षिवु तन्तुसन्ताने' इति । विगत- सन्तानौ विच्छिन्नसन्तानौ ग्रामलक्षणी क्षेत्रलक्षणौ वा देशौ करोति । त्व इति विनिग्रहार्थीयम् एकशब्दपर्याय सर्वनाम, वैय्याकरणसंज्ञाकथनं चेदम् । अथवा सर्वस्यार्थस्य नाम, एक शब्द पर्यायभूतं सर्वत्रार्थे वर्त्तते, न क्वचिन्न वर्तत इत्यर्थः। अनुदात्तमिति स्वरकथनम् । १-अत्र 'विवृता इव करोति' 'विवृता इवाकरोति' ११-०द्या.' इति नास्ति A. इति वा पाठः साधीयान् भाति । दिश इति १२-[अष्टा० ५४।४४ सूत्रे वार्तिकम् । तत्र शेषः । आदित्य उदयेन सर्व प्रकाशयन् दिशो 'तत्प्रकरणे' इत्यस्य स्थाने 'तसि प्रकरणे' इति विवृता इव करोतीत्यर्थः । येन दिशो विवृताः १३-०त्येव द्रष्टव्यम् B २-सीमेत्ये. ३-प्रतिपादम० A. १५-विशिष्टो विशमे B. विशिष्टो विगमे c. ४-०दन्येनानर्थ B. C. १६-सन्तार्थ: B. १७-[ धातु० दिवा० परस्म ० ४।२]] ६-'पञ्चम्याः नास्ति A. १८-विनत. B. १९-विच्छिन्नौ ७-'बहुव्रीहिः' इत्येव पाठ: B. C. २०-क्षेत्रलक्षणो वा' नास्ति B. C. ८-'तसिः' इति नास्ति B. C. [अष्टा० ५।४।४४] २१–ीय एकशब्दस्य पर्यायः B. C. २२-सर्वार्थस्य B. C. १०-'अथवा' नास्ति B.C. २३-कचिन्निवत्तेत इन्यर्थः A, - पाठः। करोति B. C. १४-सापि B. '. B.C. ५-वध उपबन्ध प्र० A. B.C. ९-तहि B.

·} . ४ अ. १, ख.८. ( ७२ ) [त्वः अ. १, पा. ३, ख. २. अर्धनामेत्येके, तदुपरिष्टाद्वक्ष्यामः-'यो नेम इत्यर्द्धस्य' इत्यत्र मन्त्रे युक्तविनिग्र- हार्थीयः । अर्धनामेति वाक्यार्थमालोच्य यद्यत्र संभवति तत्तत्र वक्तव्यम् । विनिग्र- हार्थीयमुदाह्रियते- "ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान् गायत्रं वो गायति शरीषु । ब्रह्मा त्वो वदति जातवियां यज्ञस्य मात्रां वि मिमीत उ त्वः॥" बृहस्पतेरार्षम् । ऋत्विकर्मणां विनियोगमाचष्ट इति समस्तार्थकथनम, विनि- योगः प्रतिनियमः । एक ऋत्विगिदं कर्म करोत्यन्य इदमन्य इदमिति, ऋचां पोषमिति यथाविधि कर्मणि प्रयोगं पुपुष्वानिति च सामान्यपुषेरवयवपुषिः कर्म गोपोषं पुष्यति रयिपोषं पुष्यतीति यथा, ऋचां पोषं पुपुष्वान् कुर्वन्, ऋचो यथाविधि कर्मणि प्रयुञ्जान इत्यर्थः । त्व एक आस्ते होता, गायत्रं साम त्व एव उद्गाता गायति शक्वरीषु ऋक्षु । ब्रह्मा नाम त्व एक ऋत्विग्वदति जातविद्यां जाते प्रायश्चित्तेयास्य विद्या तां, यज्ञस्य मात्रां यज्ञे या या मीयतेऽभिषवग्रहणादिकया क्रियया सा यज्ञस्य मात्रा तां विमिमीते करोति । उ इति पदपूरणः । त्वं एकोऽध्वर्युः । ऋगर्चनी तया ह्यर्च्यन्ते स्तूयन्ते देवताः । गायत्रं ७ ૧ ૨ १३ १३ १५ १ १९ २० १-[ निरु० ३।२०] १२-'कमणि' नास्ति B. C. २-इति मन्त्रेषु B. C. १३-क्व B. १४-उद्गायति A. ३-क्वचिदग्रहार्थीयस्त्वाध (क्वाध c.) नामे० १५-जातविद्याः B. C. B. C. मूले-'युक्तो विनि०' इति 'उक्तो । १६-जाते जाते प्राय B. C. विनिः' इति वा पाठो युक्तः स्यात् । १७-इत आरभ्य 'करोती त्यन्तस्य पाठस्य स्थाने ४-वाक्यमालो. B. 'यज्ञो यय' (या C.) मित्ययतेभिषे (ष c.) व ५-तत्रव (नास्ति C.) विवेक्तव्यम् A. पवनग्रह ('ग्रह' नास्ति B.) ग्रहणादिकया ६-[ऋ० १०७१।११] क्रियया सा यजस्ये मात्रां विमिषितमिते (विमि- ७-ऋचातू B. मीते c.) करोति' इति पाठोऽस्ति B. C. ८-'इति' नास्ति A. ९-प्रयोग: B. १८-उः पाद० A. १९-क्व B. 10-नो पुषं पुष्यतीति यथा A, २०-अस्य वाक्यस्य स्थाने-'ऋत्विगर्चनीयतय ११-मुध्यन् कुर्वन् A. अभ्यर्च्यन्ते तपन्ते देवता' इति पाठ: A.

·૨ । ४ ६ C ९ अध्वरयुः अ. १, ख.८. ( ७३ ) [त्व: अ. १, पा. ३, ख. २. गायतेः स्तुतिकर्मणः । साम्ना हि स्तोत्राऽङ्गभूतेन स्तूयन्ते देवताः । ब्रह्मा सर्वविद्य इति ब्रह्मणः स्वरूपकथनम्, स हि सर्व वेदितुमर्हति, सर्वस्य ऋक्तो यजुष्टः सामतो वा यज्ञ- स्थापत्तौ तेन प्रायश्चित्तस्य कर्त्तव्यत्वात् । ब्रह्मा परिवृहः परिवृद्धः श्रुतत इति निर्वच- नम् । अन्य ऋत्विज एकविद्याः, ब्रह्मा तु त्रयीविद्यः, अतः स तेभ्यः परिवृद्धः श्रुततः । ब्रह्म परिवढं सर्वत इति-शब्दसारूप्यप्रसक्तस्य निर्वचनम् । ब्रह्म ह्येवमृग्यजुःसामलक्षण- मपरं जगतः कारणमपरमन्नं तत्सर्व परिवृद्धं सर्वतोऽन्यतः । इत्यध्वर्युशब्दस्या- वयवौ विभज्य युशब्दस्य तावन्निर्वचनानि चत्वार्याचष्टे-अध्वर्युद्यध्वरं युनक्ति स्वसाधन- रनुष्ठानेन च, अतो युजेर्युशब्द इति एकम् । अध्वरस्य नेताऽध्वरमनुतिष्ठन्नध्वर्युस्तन्नयति, अतो 'या प्रापणे इत्यस्यान्तर्हितण्यर्थस्य नयतिना समानार्थस्य युशब्द इति द्वितीयम् । अध्वरं कामयत इति वा, अनुष्ठातुं ह्यध्वर्युरध्वरमिच्छति, अतोऽयमध्वरशब्दादिच्छायां क्यच् । 'कव्यध्वरपृतनस्यचि लोपः' इत्यकारलोपः । 'क्याच्छन्दसि इत्युकार- अध्वर्युरिद तृतीयम् । अपि वाऽधीयानेऽध्येतरीत्यर्थः । 'तदधीते तद्वेद' इत्यस्मिन्नर्थेऽयं युरुपबन्धः प्रत्यय इदं चतुर्थम् । इदानीमध्यरशब्दस्यार्थमाह-अध्वर इति यज्ञनाम इति । ध्वरतिहिंसाकर्मा । तत्पतिषेध इति निर्वचनम् । अविद्यमानो ध्वरो हिंसा यस्मिन् सो- ऽध्वरः । यज्ञे हि या पशोर्हिसा साऽनुग्रह एव न हिंसेत्येतत् 'आम्नायवचनादहिंसा प्रतीयेत' इत्यत्र वक्ष्यामः । १६ ૨ ૦ ૨૧ ૨ ૨ + ૨૨. २४ २५ -- १-भूयन्ते A. २-सर्वस्यामृक्तो A. १५-०नीत 0 B. C. ३-यज्ञस्यात्तौ ने (तेन C.) प्राय० B. C. १६-'नयतिना समानार्थस्य नास्ति A. ४-पग्वृिद्धं संवृद्धतत इति B. C. १७-०ष्ठातुर व. A. ५-ब्रह्महि...कम. B. C. ६-०क्षण: B. C. १८-[ अष्टा० 110 ] •च्छायामथ कूर्च 11. C. ७-०रणं पर० B. ८-०वत इत: B. C. १९-[ अष्टा० ॥४॥३९] 'चिलोप.' नास्ति B. C. ९-अध्वग्युरध्वयुरित्यस्या० B. C. २०-'इत्यकाम्लोपः नास्ति .. १०-अध्वर्याध्वर B. C. २१-[अष्टा० ३।२।१७०] २२-[अष्टा० ४।२।५८] ११-'युजिर योगे' [धातु० रुधा० उभय० ७, ७] | * [निघ. ३।१५] + [ निघ. २।१९] १२-०ध्वर ह्यनु० B.C. १३-०युरन्तनय० B. C. २३-'बगेऽस्मिन् A. २४-यज्ञा हि ये पशो० ३. १४- धातु० अदा० आत्मने ० २, ४०] २५-निरु. ११६ २६-वत्साम्न: A. .

·( ७४) त्व: अ. १,ख. ९. अ. १, पा. ३, ख, } ३. । निपात इत्येके, त्व इत्येषः । तत्कथमनुदात्तप्रकृति-अनुदात्तस्वभावकं नाम स्यात् । नाम्नां हि सर्वेषामुत्सर्गेणोदात्तत्वं स्मरन्ति-'फिषोऽन्त उदात्तः' भवतीति । दृष्टव्य- यं तु भवति, तुशब्दः पक्षव्यावृत्ती, नैतदेवं निपात इति नामैव तत्-दृष्टव्ययत्वात्, व्ययो विविधं गमनमन्यत्र च कारकान्तरे संख्यान्तरे चान्येन च संबद्ध इत्यर्थः । स च नाम्नां धर्मो न निपातानाम, स चास्य दृष्टः । 'उत वं सख्ये स्थिरपीतमाहुः । इति द्वितीया- याम् । 'उतो त्वस्मै तन्वं वि सरो' । इति चतुर्थ्याम् । अथापि प्रथमाबहुवचने । व्ययो ९ ૧ ૨ दृष्ट इत्यध्याहारः। १४ १६ ५७ "अक्षण्वन्तः" इति । अतो नामैव तन्न निपातः । यदुक्तम्-तत्कथमनुदात्तप्रकृति नाम स्याद इति,तदयुक्तम, 'नेमत्वसमसिमेत्येतान्यनुदात्तानि इत्यपवादस्मृतेः । तत्तु नि- पातत्वेपि तुल्यम,निपातानां ह्याद्युदात्तत्वमौत्सर्गिकंस्मरन्ति-निपाता आशुदात्ताः' इति। 'उत त्वं' 'उतो त्वस्मै' इति षष्ठे पादे व्याख्यास्यते । "अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः। आदनास उपकक्षास उ त्वे हृदा इव स्नात्वा उ त्वे ददृश्रे॥" इत्येषा व्याख्यायते । बृहस्पतेरार्षम् । अक्षण्वन्तोऽक्षिमन्तः, कर्णवन्तः सखायश्च १९ २० १-इत्येतत् B.C. १०-[ ऋ० १०।७१.५] २-०दातं B. ११-[ ऋ० १०।७१।४] ३-०नो हि A. १२-'व्ययो दृष्ट इत्यध्याहारः नास्ति B. C. ४-[ फिट्मत्रम् १।१] १३-[ ऋ० १०।७१।७ ] ५-तुः पक्ष. A. १४-०वेतन B. वेतन C. ६-नाम एतत् B. C. १५-'त्वत्त्व समसिमेत्यनुच्चानि' [४।१०] इति फिट- ७-अस्य वाक्यस्य स्थाने–'व्ययोनिविधं गमन सूत्रम् । अत्र-सिमेत्येतान्युच्चानि' इति पाटः मन्यत्र चान्यत्र ( च C.) कारके संख्यायां A. 'सिमेत्यनुच्चानि' इति पाटो युक्तः । चान्येन मा ( चा ) न्येन च कारकेण सख्या १६-व्यायु० . (ख्य ) याश्च ( च ) सम्बन्ध इत्यर्थः' इति १७-[ ऋ० १०।७१।५ ] १८-[ ऋ० १०।७१।४] -न साम्नां B. ९-सुसंमृष्ट: A. १९-[ ऋ० १०।७१।७] २०-इत्यादि ध्या० A. पाठो वत्तते B. C.

·( ७५ ) अ. १, ख. ९. अ. १, पा.३, ख.३. [त्वः ३ ૧ ૨ ૨ ૦ सन्तः समानं त्यानं ज्ञानं येषामिति सखायः, तुल्येषु वाक्येषु बाह्येष्विन्द्रियेष्वागमिके च व्याकरणादिज्ञान इत्यर्थः । मनोजवेषु-मनसा ज्ञायन्ते गम्यन्ते ये ते मनोजवाः प्रज्ञा- गम्या अर्थास्तेष्वसमा अतुल्या बभूवुर्भवन्ति मनुष्याः । आदघ्नास इति-छान्दसत्वा- दास्यशब्दस्य स्यशब्दलोपः, आदनाश्चास्यदनाः कक्षसमीपपरिमाणाश्च हुदाः स्वल्पोदका इत्यर्थः । उ इति पदपूरणः, तादृशास्त्व एक अल्पप्रज्ञा इत्यर्थः । यादृशाः स्नात्वा स्नानारे अक्षोभ्योदका इत्यर्थः, तादृशाः । उ इति पदपूरणः । त्व एके महाप्रज्ञा इत्यर्थः । ददृश्रे दृश्यन्ते । अक्षि चष्टेर्दर्शनार्थस्य दृश्यते हि तेन, अनक्तेः- 'अञ्जू व्यक्तिमक्षणगतिः इत्यस्य व्यक्त्यर्थस्याक्षी इत्याग्रायणः । तद्धयुज्ज्वलत्वाद् व्यक्ततरमन्येभ्योऽङ्गेभ्यः। तथाहि ब्राह्मणेऽपि विज्ञायते, अक्षिणी प्रकृत्येदमुच्यते-'तस्मादेते व्यक्ततरे इव' इति । कर्णः कृन्ततेः 'कृती छेदने' इत्यस्य । स हि निकृत्तद्वारः छिन्नद्वारो गर्भावस्थायामेव विश्वेव शिरः केनापि कृतबिल इत्यर्थः । अर्सेर्गत्यर्थस्य 'पाघ्राध्मास्थ' इत्यूच्छादेशविधानादृच्छ- तिर्गत्यर्थः । तस्य कर्ण इति आग्रायणः । तथाहि ब्राह्मणे विज्ञायते की प्रकृत्येदमाम्नायते । 'ऋच्छन्तीव खे उदगन्ताम्' इति । अत्रछतेर्गत्यर्थस्य शत्रन्तस्य नपुंसके प्रथमाद्वि- वचनस्य 'औङ आपः, नपुंसकाच्च' इति शीभावे कृते नपुंसकस्यात् 'छीनद्योर्नुम' इति नुमि च कृते-ऋच्छन्तीति रूपम् । खे इत्यपि नघुमके प्रथमाद्विवचनम, गच्छन्तीव १-'वाक्येषु' नास्ति B. १३-महाप्राज्ञा B. १४-०नार्थकर य B. २-गच्छन्ते ते A. १५-दृशो हि A. ३-०ध्वसमर्था A. १६-[अञ्जू व्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिपु' धातु० रुधा० ४-०दास्यस्य लोपः A. परसा. ७१२] १७-तथापि A. ५-यादृश आस्य० B.C. ६-त ( क ) क्षसीमपरि० B. C. १८-नोपलव्धमिद वचनम् । ७-अल्पो. १९-[ धातु० तुदा० परस्म० ६।१४१] २०-[ अष्टा० ७।३।७८ ] ९-'त्व एक अल्प०' इति नास्ति A. २१-नोपलब्धमिद वचनम् । १०-यादश: B. २२-शरप्रत्ययान्तस्य B. C. ११-अशोभ्यो.. २३-[अष्टा० ७।१।१८, १९] २४-[अष्टा० ७।१।८०] २५-०न्तीवैते ख B.C. ૨૧ ૨ ૨ ૨ ૨૪ दृश्यन्ते B. '. B.C. ८-उः पाद० A. १२-उः पाद० A.

·अ. १, ख. ९. ( ७६ ) [त्व: . . १ ३ ८ ९ १० ख आकाशे कर्णबिललक्षग उदगंतामूर्य शरीरस्य शिरसो वा गत उच्चैः स्थित इत्यर्थः एवमत्र ऋच्छन्तीवेत्यृच्छत्यर्थेन कर्णयोः सम्बन्धदर्शनादृच्छतेः 'नपुंसकाच्च' इति शी- भावे च कर्ण इति विज्ञायते । ये तु-'ऋच्छन्तीव खे उदगन्ताम्'इत्येतं पाठमाश्रित्यास्येम- मर्थ व्याचक्षते-ऋच्छन्तीवैतौ की प्रति खे व्यक्ताः सन्तः शब्दा एतावपि चोदगन्तां प्रत्युद्गच्छत इव ग्रहणाय तान् शब्दानिति तेषामृच्छन्तीत्यर्थ प्रति शब्दानामिह कर्तृत्व- वचनात् कर्णयोस्तेनासम्बन्धत्वादृच्छतेः कर्ण इत्यस्यार्थस्य दर्शनमेवैतज्ज्ञायते । शब्दस्य च सप्तम्येकवचनान्तत्वेन प्रगृह्यत्वाभावात् 'खे उदगन्ताम्' इति प्रकृतिभावेन पाठो नोपपद्यते, ख उदगन्तामिति स्यात्, अतः पूर्व एव पाठोऽर्थश्च । आस्यमस्यते क्षेपणार्थस्य, क्षिप्यते हि तत्रानं क्षिपति वा वर्णान आस्यन्दते स्रवति द्रवीभवति शुष्क- मपि एतदन्नं प्राप्येति वाक्यशेषः । अन्तहितण्यर्थो वा स्यन्दिः, आस्यन्दयति द्रावयत्येत- दन्नमित्यर्थः । शुष्कमप्यन्नमास्यं द्रावयति । दघ्नं परिमाणं-दध्यतेः स्रवतिकर्मणः, सर्व हि परिमाणमुत्तरस्मात् परिणामातू स्रुतं न्यूनमित्यर्थः । दस्यतेर्वा स्याद् उपक्षयकर्मणः, विदस्ततरं भवति क्षीणतरमित्यर्थः । इदो हादतेः शब्दकर्मणः,स हि बहूदकत्वादभिहन्य- मानः शब्दं करोति । ह्लादनेर्वा स्याच्छीतीभावकर्मणः । भवति हि सर्वदा शीतोऽसौ बहूदकत्वादादित्यरश्मिभिः सन्तापयितुमशक्यत्वात् । १-गच्छन्ती० ११-अत्र 'वा' इत्यधिक: B. C. २-[ अटा० ७।१।१९] १२-'ख' नास्ति B. C. ३-०यत इति B. C. ४-गच्छन्ती० १४-'हि' नास्ति A. ५-त्येक C. १५-०न्तींतण्य. -वामाश्रितस्य ( त्याम्यां C. स्य ) वचनस्येम० | १६-दस्यतेः B. C. १७-अस्य वाक्यस्य स्थाने-'परिमाणात्तन्यूनमित्यर्थः' ७-व्यक्तः सशदनावपि A. एतावपि' इत्यत्र 'एता- इत्येव पाठः A. वदपि' पाठ: B. १८-०क्षयतिक. १९-'वि०' नास्ति A. ९-त्यर्थ: B. C. २०-हादते. C. १०-नमेवैतद्गायते A. २१-०स्थितिभाव. A. ૨ ૦ ૨૧ [0 B. C. १३-अत एव A. [० B. C. '. B. C. B.C. A. ८-ताच्छन्दा: B. C.

·अ. १,ख.९. अ.१,पा.३, ख.३.. } ( ७७ ) [फमादयः पदपुरमा " ६ ९ ११ ૧૨ २० अथापि समुच्चयार्थे भवति, वश्यमाणस्त्वदित्ययं निपातः । 'पर्याया इव त्वदा- श्विनम्' अत्रेवशब्दो वाक्यपूरणोऽनर्थकः । अस्त्युपमार्थस्य संप्रत्यर्थे प्रयोग इति । स्वच्छन्दः समुच्चये, त्वच्छन्दोऽपि परः श्रूयमाण उभयोः समुश्चयमाह, देवदत्तो दत्तश्च गच्छत इति यथा पर्यायाश्चाश्विनं चेत्यर्थः । भाग्ये विपर्ययेण दर्शितम्- आश्विनं च पर्यायाश्चेति । एवमुक्ताः कर्मोपसंग्रहार्थीयाः, प्रसंगेन च निपातान्तराणि, यथाप्रतिज्ञातमिदानी पदपूरणा उच्यन्ते । तेषां सामान्येन तावद्रूपम्-अथ ये प्रवृत्ते परिसमाप्तेऽर्थेऽन्यः शब्दैः प्रतिपाद्येऽर्थे सर्वस्मिन् प्रतिपादित इत्यर्थः । अमिताक्षरेषु गद्यग्रन्थेषु यजुर्ब्राह्मणेषु च वाक्यपूरणा आगच्छन्ति पदपूरणास्ते मिताक्षरेषु, ऋपादेषु, ये प्रवृत्तेऽर्थे श्रूयन्ते ते गद्यग्रन्थेषु वाक्यपूरणाः पादबन्धेषु, पदपूरणा इत्यर्थः । अतस्त उभयत्र अनर्थकाः, आन- र्थक्यं चात्र न गोरुतकाकवाशितादिवत् सम्भवति, तच्छ्रुतौ प्रक्रान्तवाक्यार्थ प्रतिपत्ति- विच्छेदाभावात् । यथा ह्यनुकरणादिना प्रयुक्तस्य गोरुतस्य काकवाशितस्य वा वाक्य- मध्ये श्रुतौ प्रक्रान्तवाक्यार्थ प्रतिपत्तिविच्छेदो भवति, नैवं वाक्यपूरणस्य पदसूत्रस्य पूरणस्य वा निपातस्य श्रुतौ । अतः कमादीनामन्यतमस्य कस्यचित्स्वार्थ प्रतिपादयतः १-[ कौ० ब्रा० १७४] २-० पूरणे C. १३-०पवृक्त. B. ०पवृते. . ३-अस्य वाक्यस्य स्थाने-'अस्त्यल्पमाम ('म' १४-पादवृद्धेषु A. १५-पाद पृ० A. नास्ति c.) थस्य सप्रत्यर्थे प्रत्य ('त्य' नास्ति १६-'त' नास्ति B. C. c.) योग इति' इति पाठः B. C. १७-०नर्थाः A. ४-०पि विपर्येण A. ५-'यथा.' नास्ति A. १९-आदिः' नास्ति A. ६-येऽपवृक्ते B. येऽपवृत्ते C. २०-'अर्थ' इति नास्ति A. ७-परिसमाप्त्य० A. 'अर्थ' नास्ति B.C. २१-प्रयुक्तगोरु० A. युक्तस्य गो० ८-'सर्वस्मिन् नास्ति A. २२-अत्र 'मत्रम्य' इत्यधिक भाति। 'पदपूरणस्य' ९-यजुः सु बा० A. इत्येव पाटो युक्तः । 'पदमूत्रस्य पूरणस्य' इत्ये- १०-०रणास्ते A. ११-०वृक्षु A. तावान पाटो नास्ति A. २१ १२-इत्यादाव प्र. A. १८-०रुत कास्तकाक० A. ० B.

·७ ? १० ११ ૧ ૨ १४ १५ अ. १, ख. ९. ( ७८ ) [कमादयः पदपरणाः अ. १, पा. ३, ख.३.४ साहचर्य वर्तत इति प्रतिपत्तव्यम् । यथा पर्याययोरेकस्याधिको वर्ण:-ऋषभो वृषभ इति । कथं तह्येतदुपपद्यतेऽनर्थका इति ? उच्यते, निष्प्रयोजनत्वात् । विनापि तरर्थ- प्रतिपत्तेः सम्भवात् । निष्प्रयोजनत्वं तेषां प्रदर्शनार्थमाह-कमीमिद्विति । ननु चेत्ये. तस्य पुरस्तादेवोक्तं पदपुरणत्वम्-'अथापि पदपूरण इदमु तदु'इत्यत्र ? सत्यम, उक्तं तत्र प्रासङ्गिकम्, इह तु पदपूरणमध्येऽसति वचने निपातोदाहरणविषयं विज्ञायेत । तत्ता- नर्थकम् , विनिग्रहार्थीयत्वस्य च तुल्यकक्ष्यप्रतिपादनार्थत्वादसति हि तस्मिन् वचन इदं पदपूरणत्ववचनं विनिग्रहार्थीयत्वस्यापवादो विज्ञायते । विनिग्रहार्थीयत्वं तु नियतोदा- हरणविषयम् । ते च तुल्यकक्ष्ये कथं विज्ञायेयातामित्येवमर्थं तदपि वचनम्, तयोश्च मन्त्रेषु वाक्यार्थमालोच्य यस्य यत्र संभवस्तत्र स विवक्तव्यः । कमादीनामुदाहरणानि-शिशिरं जीवनाय कम्' इत्यादीनि । "निष्ठुक्त्रासंश्चिदिन्नरो भूरितोका कादिव । विभ्यस्यन्तो ववाशिरे शिशिरं जीवनाय कम् ॥" निष्ठात्राः-स्वक्त्राणकरणत्वात् त्वक्त्रं वासः, तद्रहिता निष्ठात्रा दरिद्राः। चि- दिदिति पदपूरणौ, नरो मनुष्याः, भूरितोका बहूपत्या हेमन्ते शीतेनार्ताः सन्तः, वृका- १३-विज्ञायेत B. २-०रेतस्या० B. C. १५-०लोच्य यस्य यत्र संभवस्तत्र' इत्येतावान् पाठ- ३-तदप्येतदप्युच्यतेऽन० B. C. स्त्रुटितः B. ४-उच्यन्ते A. १६-संभवे A. अत्र ‘स वक्तव्यः' इति पाठः स्यात् । ५-तैरप्रति १७-इत्यादि A. ६-०योजन .. १८-'निस्त्वक्त्रास. C. एष त्रुटित: B. ७-अत्र 'च' इत्यस्य स्थाने 'उ' इति पाटो १९-०दिवत् B. २०-विभ्युष्यन्तो B. C. २१-कुत्रत्योऽय पाठ इति न ज्ञायते। [Cf. 'मुञ्चामि ८-'दु' इति त्रुटितः B. [निरु० १।५] त्वा हविषा जीवनायकम्' ऋ. १०।१६१।१] ९-नियतोदा. B. C. २२-निस्त्वक्रास: B. निस्त्वक्त्रास: c. २३-निस्त्वक्त्रा B. C. ११-०कक्ष्य' नास्ति A. तुल्यक्षकक्ष्य C. २४-चिदिव पादपूरण: A. २५-'सन्तः' इति नास्ति A. २० ૨૧ ૨ ૨ २३ १-वक्तव्यम् A. १४--वाक्यमा० A. '. B. C. युक्तः। १०-०क: B. १२-०स्वापवा० B.

·४ १२ १३ अ. १, ख. १०. । ७९ ) [ईम् , इत् अ. १, पा.३, ख. ४. दिव बिभ्यन्तो यथा केचिद् वृकाद्विभ्यत्येवम् , ववाशिरे वाश्यन्तेऽल्पशीतत्वात्, शिशिरं जीवनायास्माकं न हेमन्त इति, कमिति पदपूरणः । शिशिरं शृणातेः शम्नातेर्वा हिंसा- थस्य, हिंस्यते हि तत्र दियोष्णेन हेमन्तजं यवादिसस्यं दावाग्निना तृणौषध्यादि । "एमेनं सृजता सुते मन्दिमिन्द्राय मन्दिने । चक्रि विश्वानि चक्रये ॥" मधुच्छन्दस आर्षम् । आ इत्येष वीत्येतस्य स्थाने, विसृजताध्वर्यवो दत्तेत्यर्थः । इमिति पदपूरणः । एनं सुते सोमे, व्यत्ययेन सप्तम्येषा द्वितीयार्थे, सुतं सोम मन्दि तर्प- यितारमिन्द्राय मन्दिने तर्पयितव्याय । अथवा सृजतिरत्र प्रक्षेपार्थः, प्रक्षिपतनं सुतेऽस्मि- श्चमसस्थे सोमेऽभ्युम्नयतेत्यर्थः । इन्द्रायेन्द्रार्थ चक्रि करणशीलं खकार्याणाम् , विश्वानि सर्वाणि वृत्रवधादीनि कर्माणि चक्रये साधुकरें । "तमिर्धन्तु नो गिरो वत्सं संशिश्वरीरिव । य इन्द्रस्य हृदंसनिः॥" अमहीयोरार्षम् । तमिद्वर्धन्तु-तं सोमम्, इदिति पदपूरणः' वर्धन्तु वर्धयन्तु नो- ऽस्माकं गिरः स्तुतयः, वत्सं संशिश्वरीरिव-संशिश्वरीरिति च संशिशुशब्द उपपदे- तर्गत्यर्थस्य कर्मण्यणश्छान्दसत्वादृद्धयभावः । पूर्वपदस्य च मध्योदात्तत्वं संगल एको १-बिभ्युष्यन्तः 7. C. १२-०तेऽन्यस्मिन् A. २-वास्यन्ते A. वाम्यते १३-०त्युन्नय० B. १४-चक्रिणे A. ३-०रणम् B. C. ४-[श हिंसायाम, धातु० क्रया० परस्म० ९.१८] १५-[ऋ० ९।६१।१४] ५-[निरु० १, १०] १६-इत्यत आरभ्य 'संशिश्वरीरिव' इत्यन्तः पाठ- स्त्रटितः A. ७-[ ऋ० १।९।२] -माधुच्छन्दसमार्षम् A. १८-'च' नास्ति A. ९-नुमिति B. १.-एवं B. २०-संगता A. ११-क्षेपकार्थः .. १५ १७ . २० B. ६-दवा B. C. १७-०रणम् B. ८- १९-०ण्यण छा० C.

·अं.१, ख..१०. अ. १, पा. ३, ख. ४. । ८० ) [अयमु ते समतसि १ ૨ ७ ८ बहीनां मृतवत्सानां गवां साधारणः शिशुर्वत्सः संशिशुः, तं याः स्नेहाण हृदयेन प्रत्येक पुत्रतया गच्छन्ति ताः संशिश्वर्यः । यथा मृतवत्सा गाव एकस्मिन् वत्से च नीतास्तं प्रत्यात्मिकभिन्नरसक्षीरप्रदानेन वर्धयन्ति, तद्वद्भिनरूपगुणप्रकाशनेन वर्धयन्त्वित्यर्थः । य इन्द्रस्य हृदंसनिः-हृदयस्य सनिता संभक्ता, इन्द्रेण पीयत इत्यर्थः । स्तुतयो गिरो गृणातेः गृणातीत्यर्चतिकर्मा । "अयमु ते समतसि कपोत इव गर्भधिम् । वचस्तचिन्न ओहसे ॥" १० ૧ ૨ ते तव १४ १६ शुनःशेपो यूपे बद्ध इन्द्रमाह-अयम् , उ इति पदपूरणः, खभूतोऽभिषुतः सोमः समतसि-'अत सातसगमने' । एकवाक्यता प्रसिद्धयर्थं यच्छब्दोऽध्याहार्यः । ये प्रति त्वं सम्यक् सततं गच्छसि, कपोत इव कामातॊ गर्भधि गोंधीयतेऽस्यामिति गर्भधिः कपोतिका तां प्रतिवचः । तच्छन्दश्रुतेर्यच्छब्दोऽध्याहार्यः, यदिदं वचस्तत्, चि. दिति पदपूरणः । नोऽस्माकं खभूत ओहसे हरसे वहेरिदं छान्दसेन सप्रसारणेनोपधा- गुणेन च रूपं वहख प्रापयात्मानं प्रतिण्वित्यर्थः । अयं सोम एवास्ति, किं तव मया, मुश्च मामित्यर्थः । ૨૨ २३ १-हतवत्सा० A. २-यात् B. ३-पुत्रं गच्छ० A. ४-गा एक A. ५-वत्सवनितास्तं B. C. ६-०यति C. ७-०यत्त्वि. B. ८-पयत B. C. ९-०त्ययंति. • B. C. [निघ० ३।१४] १०-ऋ० १।३०।४] ११-यूपे बदः शुनःशेप B. C. १२-इदमाह .. १३-०भिष्टुत: B. १४-[धातु० भ्वादि० परस्मे० १।३८ ] १५-प्रसिते A. १६-गर्भा धीयन्तेऽस्मिन् B. १७-पादपू० A. १८-वभूतं B. C. १९-अन 'हरसे' इति पाठ: A. नास्ति B. C. २०-'स.' नास्ति A. २१-०गुण: नवरूप A. २२-बहु स्व A. २३-अथ A, ·- ३ ९ अ. १, ख. ११. ( ८१ ) [ नेजिह्मायन्त्यो नरकं पताम अ. १, पा. ३, ख० ५. इवोऽपि दृश्यतेऽनर्थको वाक्यपूरणः पदपूरणो वा. 'मुविदुरिव मुविज्ञायते इव' इत्युदाहरणे कठानां दर्शपूर्णमासप्रकरणे समाम्नायेते न वै सुविदुरिव मनुष्या यज्ञ तस्मान्न सर्व ऋध्नुवति यद्दक्षिणां ददाति यज्ञस्य समृद्धया इति । तथाधानप्रकरणे- न वै मुविदुरिव मनुष्या नक्षत्रं मीमांसव एव हयुदितेन वाच्यम , पुण्याह एवैन- माधत्त इति । तथाधानप्रकरण एव तस्मात्पुरुषश्चाश्वश्च न नक्तं प्रत्यञ्चौ न सुविज्ञायेते इवेतीवशब्दस्य चेह प्रदर्शनार्थमिदमुपादानम् । पादयोपि दृश्यन्ते-'आ घा ता गच्छान्' इत्यादिषु । एवमेत एकनिपातार्था उक्ताः, निपातसमुदायार्थाविदानी द्वावुच्येते । यत्तु पुरस्तान्निपातसमुदायार्थ वचनं तत्प्रासङ्गिकमित्युक्तम् । अथापि नेत्येष प्रतिषेधार्थीय इदित्येतेन संप्रयुज्यते परिभये । संप्रयोगे प्रतीय- मानत्वान्निपातसमुदायस्य परिभयमों नेकस्य निपातस्य । 'नेजिह्मायन्त्यो नरकं ૧ ૨ १३ १५ १७ ૨ ૨ पताम' इत्युदाहरणम् । "हविभिरेके स्वरितः सचन्ते सुन्वन्त एके सर्वनेषु सोमान् । शचीदन्त उत दक्षिणाभिर्नेजिह्मायन्त्यो नरकं पताम ॥" नारदेन किल विप्रलभ्यमाना असुरस्त्रिय आहुः-हविभिश्चरुपुरोडाशादिभिरेकै स्वः स्वर्गमित इतो लोकात् सचन्ते, मनिर्गतिकर्मा गच्छन्ति, सुन्वन्तोऽभिषुण्वन्त एके- १-०ऽनर्थको' नास्ति .. १?-'घादयोऽपि' इति पाटोऽत्र युक्त. । २-०मासानायेते ... १४-[ ऋ० १०।१०।१० निम्० ४।२०] ३-यज्ञ: B. इत आरभ्य 'सुविदुरिव' इत्यन्तः १५-०यार्था इदा. B. पाठो द्विधा लिखित: B. १६-चाव C. ४-सर्वत्र ध्रुवन्ति A. ५-[काठक० ८।१३] ६-यथाधान । १८-[ऋ० वे० खिल० १०।१०।1] ७-मनुष्यान् क्षत्रं .. ८-मिसांसन्त 19. C. १९-नारदेनातिप्रलोभ्यमाना B. C. ९-०हमेव. B. १०- काठक० ८।३] २०-०यस्तमाहु: B. C.. ११-'न' नास्ति B. C. नक्तः B. २१-'चा' नास्ति A. १२-इत आरभ्य 'तत्प्रासङ्गिकमित्युक्त' इत्यन्तः २२-रेते 13. २३-'इत' इति नास्ति A. पाठो नोपलभ्यते A. २४-[निघ० २।१४] २५-येऽन्ये A.

·, १ ૨ ३ , ४ ७ १० ११ ૧ ૨ । १५ अ. १, ख. ११. ( ८२ ) [नचेत्, इत्यनुपृष्टे अ. १, पा.३, ख. ५. ऽन्ये सवनेषु यज्ञेषु सोमान् शचीरिति वाङ्नाम, व्यत्ययेन चैषा द्वितीया तृतीयास्थाने वाचा ऋग्यजुःसामलक्षणया जपादिविषयया मदन्तो मदतीत्यचितकर्मा स्तुवन्तो देवा- नन्य उत दक्षिणाभिर्गोसहस्रादिदानैः, न चैत उपाया अस्माकं संभवन्ति । किन्तु पतिशुश्रूषेव केवलमुपायः, अतो जिह्म नाचराम इति वाक्यशेषः । कस्मात् ? उच्यते, यस्माजिह्मायन्त्यो जिम्माचरन्त्यो नरकं पताम बिभेम च नरकपतनात् । एवमत्र नरक- पतनविषयं परिभयत्वन्नेदित्यनेन प्रतिपाद्यते । नरकं न्यरकं नीचैः अर्यते गम्यते यस्मि- स्तन्नरकं नरकलोको ह्यधमस्तेन तस्मिन्नीचैर्गम्यते, नास्मिन रमणं स्थानमल्पमप्यस्तीति वा, न हि नरके रम्यते यस्मिन् स्थाने तदल्पमप्यस्ति, सर्वस्य यातनास्थानत्वात् । अथापि न चेत्येष निपातसमुदाय इदियेतेन सम्प्रयुज्यतेऽनुपृष्टे, न चेत् सुरां पिबन्तीति । वृषलेवनागच्छत्सु कश्चिद् ब्रवीति-नागच्छन्ति वृषलाः, न चेत्सुरां पि- बन्तीति, किं सुरां पिबन्तीत्यर्थः । सुरा मुनोतेः, सा हि सूयते पिष्टादिभिः । एवमुच्चा- वचेष्वर्थेषु निपाता निपतन्ति, ते च कस्मिन्नर्थ इति तद्वाक्यमुपगम्य ईक्षितव्याः । इति स्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्तटीकायां षष्ठस्य तृतीयः पादः। १९ १९ २० २१ . ૨ ૨. १३-०भय यत्तनदि० १-शची शचीति B. शचीम् c. २-'वाड् नाम' नास्ति A. तत्स्थाने 'वाचा' इति । [निघ० १।११] ३-०तीयायाः स्था० B. C. ४-०चत० C. स्वन्तिकर्मा A., [निघ० २।१४] ५-०ऽन्ये देवान् A. ६-भवन्ति A. B. ७-तत्र B.C. ८-न जिह्माचराम B. C. ९-जिह्माचर० B. C. १२-०रके पत. B. रकपात. C. • B. भय यत्तन्नेदि० c. १४-'न्यरक' नास्ति A. १५-नरको लोको ह्यधस्तेन B. C. १६-गम्यतेऽस्मिन् B. १७-० स्थितत्वात् A. १८-न चात्येष B. १९-निपातसमाहार B. C. २०-०रामपिपतीति । २१-कंचिद् B. २२-का हि A. २३-केचन A. १०-०पात. B. C.. ११-एवमस्तु B.

·, } ३ ४ , ७ ११ अ. १, ख.१२. ( ८३ ) [आख्यातजानि नामानि अ.१,पा.४, ख.१. इतीमानि चत्वारि इत्युक्तोपसंहार उक्तविवक्षया । तत्र नामानि, तत्रेति निर्धारणे सप्तमी, तेषां मध्ये यानि नामानि तानि आख्यातजानीति, आख्यातं तिङन्तपदम, तेना- त्रैकदेशो धातुर्लक्ष्यते, धातुजानीत्यर्थः । अथवाख्यातेन स्वार्थो लक्ष्यते तेनैकदेशभूता क्रिया, तजानि तन्निमित्तप्रवृत्तानीत्यर्थः । एवं शाकटायनो वैयाकरणविशेषो मन्यत इति वाक्यशेषः । अयमेव च नैरुक्तानां समयः सिद्धान्तः । न सर्वाणीति गाग्र्यो नैरुक्त- विशेषः । वैयाकरणानां चैके । ये गवादी नर्थवत्प्रातिपदिकमित्येवं साधुत्वेनान्वाचक्षते नौणादिकव्युत्पत्त्या। तद्यत्र इति तादीत वाक्योपन्यासे, आख्यातत्वप्रतिनिर्देशो वा, मुच्यत इति । यत्र स्वरसंस्कारौ स्वर उदात्तादिः संस्कारश्च व्याकरणोक्तः प्रकृत्यादि- विभागः समर्थः शक्तः क्रियाया अभिधाने स्वरसंस्काराभ्यां चात्र तदुपेतः शब्दो लक्ष्यते स्वरसंस्कारोपेतः, शब्दः क्रियामभिधातुं समर्थ इत्यर्थः । शब्देन प्रतिनिर्देश्यमानत्वात् प्रदेशोऽर्थस्तस्मिन् भवः प्रादेशिको गुणः, आश्रितत्वसामान्यात् क्रिया गुण इत्युच्यते, तया अन्वितौ स्यातां, संविज्ञातानि-आख्यातजन्वेनैषां नास्ति विप्रतिपत्तिरित्यर्थः। एतदुक्तं भवति यत्र शब्दः क्रियामभिधातुं शक्नोति, सा च क्रिया तदभिधेयेऽर्थे विद्यते तान्याख्यातजानि । यथा-पाचकः पाठक इति । यथा गौर श्व इति भाष्यकारवचनमुक्तेन ૧૨ १४ तदाख्यातजत्व- १७ २१ ૨ ૨ १-उत्तर वि. B. C. २-षष्ठी सप्तमी वा B. C. [ 'न निर्धारणे' अष्टा. २, २, १०] ३-लिट्पदम् A. ४-तंत्रकदे० A. ५-०ख्याते: B, C. ६-०भूतां (ता c.) क्रियां, जाति B. C. ७-तनिवृत्ति. A. ८-०प्रवृत्तीन्यर्थः B. C. ९-एवमेव वच A. १०-'ये' नास्ति A. 'नां चके, ये' इति पाठ- स्त्रुटित: B. ११-भवादनर्थवत् B. अत्र कदाचित् 'गवाद्यर्थवत्' इति पाठो भवेत् । १२-तरात्रेति' नास्ति A. १३-०व०' नास्ति BC. १४-तयाख्यात. A. १५-तदुपपत्तेः B. तदुपपेतः c. १६-शब्द क्रिया... १७-प्रतिदिश्यमा० [0 B. प्रदिश्यमा० . १८-'अर्थ:' नास्ति A. १९-भाव: B. २०-०त्व.' नास्ति A. २१-'तद्' नास्ति A. २२-पा (वा c.) चक: पाके B. C.

·[नचेत्, इत्यनुपृष्टे on १ ૨. ३ . ४ उच्यते, ९ ११ १२ अ. १, ख. ११. ( २ ) अ. १, पा.३, ख. ५. ऽन्ये सवनेषु यज्ञेषु सोमान् शचीरिति वाङ्नाम, व्यत्ययेन चैषा द्वितीया तृतीयास्थाने वाचा ऋग्यजुःसामलक्षणया जपादिविषयया मदन्तो मदतीत्यर्चितकर्मा स्तुवन्तो देवा- नन्य उत दक्षिणाभिर्गोसहस्रादिदानैः, न चैत उपाया अस्माकं संभवन्ति । किन्तु नः पतिशुश्रूषेव केवलमुपायः, अतो जिह्म नाचराम इति वाक्य शेषः । कस्मात् ? यस्माजिह्मायन्त्यो जिममाचरन्त्यो नरकं पताम बिभेम च नरकपतनात् । एवमत्र नरक- पतनविषयं परिभयत्वन्नेदित्यनेन प्रतिपाद्यते । नरकं न्यरकं नीचैः अर्यते गम्यते यस्मि- स्तन्नरकं नरकलोको ह्यधमस्तेन तस्मिन्नीचैर्गम्यते, नास्मिन् रमणं स्थानमल्पमप्यस्तीति वा, न हि नरके रम्यते यस्मिन् स्थाने तदल्पमप्यस्ति, सर्वस्य यातनास्थानत्वात् । अथापि न चेत्येष निपातसमुदाय इदियेतेन सम्प्रयुज्यतेऽनुपृष्टे, न चेत् सुरां पिबन्तीति । वृषलेवनागच्छत्सु कश्चिद् ब्रवीति-नागच्छन्ति वृषलाः, न चेत्सुरां पि- बन्तीति, किं सुरां पिबन्तीत्यर्थः । मुरा मुनोतेः, सा हि सूयते पिष्टादिभिः । एवमुच्चा- वचेष्वर्येषु निपाता निपतन्ति, ते च कस्मिन्नर्थ इति तद्वाक्यमुपगम्य ईक्षितव्याः । इति स्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्तटीकायां षष्ठस्य तृतीयः पादः। १७ ૨૧ २३ १-शची शचीति B. शचीम् c. २-'वाट् नाम' नास्ति A, तत्स्थाने 'वाचा' इति । [निघ० १।११] ३-०तीयायाः स्था० B. C. ४-०चत C. स्वन्तिकर्मा A., [निघ० २।१४] ५-०ऽन्ये देवान् A. ६-भवन्ति A. B. ७-तत्र B.C. ८-न जिह्माचराम B. C. ९-जिह्माचर B. C. १२-०रके पत. B. ०रकपात. C. १३-०भय यत्तनेदि. B. भय यत्तन्नेदि. c. १४-'न्यरक' नास्ति A. १५-नरको लोको ह्यधस्तेन B. C. १६-गम्यतेऽस्मिन् B. १७-० स्थितत्वात् A. १८-न चात्येष B. १९-निपातसमाहार B.C. २०-०रामपिपतीति । २१-कंचिद् B. २२-का हि A. २३ केचन A. १०-०पात. B. C. ११-एवमस्तु B.

·अ.१, ख.१२. अ.१, पा.४, ख.१. } ( ८३ ) [आख्यातजानि नामानि . ३ ४ १२ इतीमानि चत्वारि इत्युक्तोपसंहार उक्तविवक्षया । तत्र नामानि, तत्रेति निर्धारण सप्तमी, तेषां मध्ये यानि नामानि तानि आख्यातजानीति, आख्यातं तिङन्तपदम, तेना- त्रैकदेशो धातुर्लक्ष्यते, धातुजानीत्यर्थः । अथवाख्यातेन स्वार्थो लक्ष्यते तेनैकदेशभूता क्रिया, तजानि तन्निमित्तप्रवृत्तानीत्यर्थः । एवं शाकटायनो वैयाकरणविशेषो मन्यत इति वाक्यशेषः । अयमेव च नैरुक्तानां समयः सिद्धान्तः । न सर्वाणीति गार्यो नैरुक्त- विशेषः । वैयाकरणानां चैके । ये गवादी नर्थवत्प्रातिपदिकमित्येवं साधुत्वेना-वाचक्षते नौणादिकव्युत्पत्त्या। तद्यत्र इति तादति वाक्योपन्यासे, आख्यातत्वप्रतिनिर्देशो वा, मुच्यत इति । यत्र स्वरसंस्कारौ स्वर उदात्तादिः संस्कारश्च व्याकरणोक्तः प्रकृत्यादि- विभागः समर्थः शक्तः क्रियाया अभिधाने स्वरसंस्काराभ्यां चात्र तदुपेतः शब्दो लक्ष्यते स्वरसंस्कारोपेतः, शब्दः क्रियामभिधातुं समर्थ इत्यर्थः । शब्देन प्रतिनिर्देश्यमानत्वात् प्रदेशोऽर्थस्तस्मिन् भवः प्रादेशिको गुणः, आश्रितत्वसामान्यात् क्रिया गुण इत्युच्यते, तया अन्वितौ स्याता, संविज्ञातानि-आख्यातजन्वेनैषां नास्ति विप्रतिपत्तिरित्यर्थः। एतदुक्तं भवति-यत्र शब्दः क्रियामभिधातुं शक्नोति, सा च क्रिया तदभिधेयेऽर्थे विद्यते तान्याख्यातजानि । यथा-पाचकः पाठक इति । यथा गौरश्व इति भाष्यकारवचनमुक्तेन १४ तदाख्यातजत्व- २० २१ ૨ ૨ १-उत्तर वि. B. C. २-षष्ठी सप्तमी वा B. C. ['न निर्धारणे' अष्टा. २, २, १०] ३-लिट्पदम् A. ४-तंत्रकदे. A. ५-०ख्याते: B. C. ६-०भूतां (ता C.) क्रियां, जाति B. C. ७-तनिवृत्ति. A. ८-०प्रवृत्तीन्यर्थः B. C. ९-एवमेव वच A. १०-'ये' नास्ति A. 'नां चके, ये' इति पाठ- स्त्रुटितः B. ११-भवादनर्थवत् B. अत्र कदाचित् 'गवाद्यर्थवत्' इति पाटो भवेत् । १२-'तात्रेति' नास्ति A. १३-०व०' नास्ति BC. १४-तयाख्यात. A. १५-तदुपपत्तेः B. तदुपपेत: c. १६-शब्द क्रिया... १७-प्रतिदिश्यमा० B. प्रदिश्यमा० C. १८-'अर्थः' नास्ति A. १९-भावः B. २०-०त्व.' नास्ति A. २१-'तद्' नास्ति A. २२-पा (वा c.) चकः पाके B. C.

·४ ५ ६ ९ १० ११ १२ १३ १४ अ.१.ख.१२. ( ८४ ) [नाम्नामाख्यातजत्वविचार: अ. १, पा.४, ख १. प्रकारेण गवाश्वादीनामाख्यातजत्वस्यासम्भवात् प्रविश पिण्डीमित्यादिवदध्याहारेण व्याख्येयम, न तु यथा गौरश्वः पुरुषो हस्तीति । केचित्तु संविज्ञातशब्दपर्याय इत्येवं मन्यमानाः पुरस्तादध्याहारं कुर्वन्ति, तदा- ख्यातजत्वं यत्र स्वरसंस्कारों समर्थौ प्रादेशिकेन गुणेनान्वितौ स्याताम् । न तु यत्र संविज्ञातानि रूढिशब्दा इत्यर्थः । यथा गौरश्यः पुरुषो हस्तीति । अथ चेत् इति । निपातानामनेकार्थत्वादथशब्दो यदीत्यस्यार्थे, चेच्छब्दोऽपि हि शब्दस्य, यदि हि सर्वाण्याख्यातजानि नामानि स्युः, यः कश्च व्यत्ययेनात्र पुंलिङ्ग- त्वम्, यत्किचित् तत्कर्म कुर्यात्सर्वं तत् सत्त्वं द्रव्यं तथाचक्षीरन् यथार्थम् । यः कश्च- नाध्यानमग्नुवीत, उष्ट्रादिः अश्वः स वचनीयो वचनार्हः स्यात् । अर्हे चायं कृत्य- प्रत्ययः । यत्किचित् तृन्यात-'तृदि हिंसानादरयोः हिंस्यात् तृणं तत् कुशकण्टकादि। एवमाख्यातजत्वे नाम्नामेकक्रियानिमित्तोऽनेकस्यैकशब्दत्वप्रसङ्गदोष उक्तः परेण । एक- स्यानेकशब्दत्वप्रसंगदोष उच्यते- अथापि चेत्-अथ पूर्ववद्यद्यर्थे, चेच्छब्दाच्च परो द्रष्टव्यः, चेच्छब्दश्च शब्दस्य- अपि च यदि सर्वाण्याख्यातजानि नामानि स्युः, यावद्भिर्भावैः क्रियाभिः संप्रयुज्येत तद्रव्यं, तावद्गयोऽस्य नामधेयप्रतिलम्भः स्यात् । तत्रैवं सति स्थूणा-दरे शेते व्यव- तिष्ठत इति वंशो दरशया वाऽऽसचनी च स्यात्, सचतिर्गतिकर्मा, निधीयमानो १-पिण्डिमि. B.C. ११-द्रष्टव्यं A. १२-यदर्थ A. २-०दिपदाथ्या. B. दिपदध्या० C. १४-[ धातु० रुधा० उभय० ७९.] ४-नास्तीति B. C. १५-०जलेन A. १६-०द्यदितस्यार्थे B. C. 'द्यदीत्यस्यार्थे' इति ६-ननु A, युक्तः पाठः। ७-०नि रशव्दा C. शव्दा B. १७-'अपि च नास्ति A. ८-'अपि' नास्ति B. C. १८-०द्रयो नामप्रति. A. १९-[निघ० २।१४] १८-अत्र 'तत्' इत्यधिक पदम् A. २०-वांशो B. ૨ ૦ १३-कृत्य A. ३-न तथा B. ५-स्वसस्का समस्तो B. ९-कथन A.

·. ४ . ૧ ૨ अ. १, ख. १३. [नाम्नामाख्यातजत्वे दोषाः अ. १, पा.४, ख.२. ऽन्यद्वा आसचति-आगच्छत्यस्यामित्यासचनी । आसंजनीति त्वयमपपाठः । संजेल्युटयु. पधाया नकारस्य लोपाभावात् , नकाररहितस्य सजेर्धातोरभावान्न त्वेतद्युक्तमुदाहरणम् । दरशयासवनीशब्दौ हि क्रियायोगशब्दौ न रूढिशब्दो, तौ स्थूणायामन्यत्र च स्तः, अत- स्तत्रैवं गौरश्वोऽश्वो गौश्च स्यादित्युदाहरणम् । अथापि-अथशब्दश्चार्थे-अपि च य एषां पुरुषाश्वादीनां न्यायवान्-व्याकरणेन प्रत्यक्षलक्षणविशेषलक्षणेन युक्तो यः स न्यायवानित्युच्यते । कर्मणि निमित्तं नाम कर्म- नाम, तस्मिन् भवः कार्मनामिकः संस्कारः प्रकृत्यादिविभागेन संस्कियमाणत्वात् संस्कारः शब्दः प्रकृत्यादि विभागो वाऽनेन तु पूर्ववत्तदुपेतः शब्दो लक्ष्यते यो वत्संस्कारोपेतः शब्दो य इति श्रुतेस्तेनाध्याहार्यम् । आचक्षीरन्निति वानुषङ्गन्यायादप- कृष्टव्यः, तेनाचक्षीरन न्यायवतूसंस्कारस्य सर्वस्मिन् तदर्थे प्रयोगार्थत्वात्, यथा चापि प्रतीतार्थानि स्युः प्रत्यायकानि तस्यार्थस्येत्यर्थः । न्यायवता संस्कारेणोपेतानि प्रत्याय- कानि तस्यार्थस्य सम्भवन्ति, अतस्तथैनान्याचक्षीरन् पुरुषम् आन्मानं पूः शरीरं तस्मिन् परिभोक्तृत्वेन शयानं पुरिशय इसाचक्षीरन् , अष्टेयश्वं तर्दनमिति तृणम् । अथापि-अपि च निप्पन्नेऽभिव्याहारे शब्दप्रयोगेऽभिगम्य विचारयन्ति कथमयं १३ न्याय- १४ १९ २० २१ ૨ ૨ २३ २४ ૨૬ १-०च०' इति त्रुटितः B. २-'अयम्' नास्ति A. ३-सजे लघूपधालोपाभा० A. सजेन्युग्युवधा० C. ४-'न रूढिशब्दौ' नास्ति B. C. ५-स्तोतॄणामन्यत्र A. ६-०स्तंत्रव A. C. ७-०दाहर्तव्यम् B. C. ८-न्यायव्याकरणेन प्रत्यक्षे लवणलक्षणेन A. ९-कर्मनिमित्त A. १०-'कर्मनाम' इति नास्ति A. ११-भव A. १२-'सस्कारनास्ति B. C. १३-'वा' नास्ति A. वातेना B. १४-स्थिते. A. १५-०स्तेनेन्यध्या० . १६-०पक्रष्ट. C. ०यादय द्रष्टव्यः A. १७-न्यायः सस्कार: स्व सर्व. A. १८-तदर्थत्वात् 13. ('. १९-'प्रन्यायकानि' नास्ति B. ०यकानि स्युः C. २०-च प्रन्यायकानि च B. C. २१-मभवति A. २२-पुरि भोक्त• B. २३-'अपि च' नास्ति A. २४-०न्ने गीन्याहारे B. २५-विचारयेति A. निचारयन्ति B, ·- , ૨ ४ अ.१, ख.१३. ( ८६ ) [विकारे शाकटायनः अ. १, पा.४, ख. २. शब्दोऽत्र प्रयुज्यत इति । तचाप्युक्तं विचारस्य प्रयोगनिष्पत्त्यर्थत्वात् तस्य च निष्पन्न- त्वात विचारयितारश्च प्रथनात्पृथिवीसाहुः । तदप्ययुक्तम, को हि एनामप्रथयिष्यत् , प्रथयन् वा किमाधार आसीत्, सर्वस्य स्थावरजङ्गमस्यैतदाधारत्वात् । अथाऽनन्वितेऽर्थेऽप्रादेशिके विकारे-अथशब्दोऽत्र केवलोप्यपिचेत्यस्यार्थे । अन- न्वित इति क्तप्रत्ययः कर्त्तरि, अननुगतवत्यर्थे । कमननुगतवति ? सामर्थ्याच्छब्दम, शब्दे- नाभिधातुमशक्येऽर्थ इत्यर्थः । अप्रादेशिके विकारे-विकार इति क्रियामाह-अप्रादेशिक्यां क्रियायामर्थेऽसम्भवन्त्यामित्यर्थः । पदेभ्यः-पदमत्रावयवभूतधातूपलक्षणार्थः, पदावयघ- भूतेभ्यो धातुभ्य इत्यर्थः, पदेतरार्धान्-पदस्यावयवभूतप्रकृतित इतरेऽन्येऽर्धावयवाः प्रत्ययास्तान संचस्कार शाकटायनः । तद्यथा-एतेर्धातोः कारितं च यकारादि चान्त- करणम: कारितमिति, पाचयतीत्यादौ यो णितमाह ; यकारादिः-यो दीव्यतीत्यादी श्यन् ; अन्तकरणः प्रत्ययः, तेन हि साधुत्वान्वाख्यानवेलायां प्रयोगवेलायां च शब्दस्यान्तः क्रियते । तथाऽस्तेर्धातोः शुद्धं च सकारादिं च, शुद्धः सकारोऽन्तकरणः, वृक्षः प्लक्ष इति प्रथमैकवचनम् । सकारादिः पिपासति यियासतीति । तावस्तेः संचस्कार । तश्चा- युक्तम् । कथम् ? पाचयतीत्यत्र योऽर्थः संप्रेषणाध्येषणादिः, दीव्यतीत्यत्र देवनं प्रति १-तच्चायं युक्त A. ब्रह्मणार्थ B. C. २-विचारितारश्च B. C. .तारश्व C. १४-०राभिश्चान्त B. भिं चान्त० . ३-०नन्वीयतेऽर्थे B. वीकेऽर्थे , १५-०यत्यादौ A. १६-०रादि A. ४-विचार A. १७-कथमस्तर्धातो: B. कथा अस्तेर्धा ० C. [अस् ५-अथोत्र A. भुवि, धातु० अदा० उभय० २।५६] ६-इति उक्त B. C. १८-'शुद्र च' नास्ति A. ७-०त्ययं कर्त A. १९-सस्काराजीभिश्च B. सकाराजीभिं च c. ८-०गतव्यर्थे A. २०-यियासति' इति नास्ति A. ९-०ाच्छन्द A. २१ सत्तावस्ते: B.C. १०-०शक्यार्थ A. २२-०पत्यत्र A. ११-०भवादिन्यर्थः A. २३-सप्रेषणा० A. C. १२-पद म आ० A. २४-प्रति' नास्ति A, १३-०यवधातू (रू C.) पलक्षण ('ण' नास्ति c.) २० ૨૧ ૨૨ ૨૪ ·, १ अ. १, ख. १४. ( ८७ ) [नाम्नामाख्यातजत्वपक्षः अ. १,पा.४, ख.३. कर्तृत्वम, वृक्षः प्लक्ष इत्यत्रैकत्वम, पिपासति यियासतीत्यत्र च सनोऽभिधेयत्वेन, एति धातुमस्ति चाननुगतित्वादेतिनास्तिना च नाभिधीयत इत्यर्थः । यस्ताभ्यामभिधीयते- 'इण् गतौ' इति गतिः, 'अस् भुवि'इति भवनं सोऽप्रादेशिकः, पाचयतीत्यादावर्थे ना- स्तीत्यर्थः । अतो यदेतेनिवि श्यनं चास्तेः प्रथमैकवचनं सनं च संचस्कार शाकटायन- ४ . स्तयुक्तम् । ७ १० ११ ૧ ૨ १४ अथापि-अपि च सत्त्वपूर्वो भाव इसाहुः । सत्त्वं द्रव्यं तत्पूर्व यस्मात् स सत्त्व- पूर्वो भावः क्रिया द्रव्यसाध्यत्वात् । द्रव्याश्रयत्वाञ्च क्रियायाः । द्रव्यं पूर्व पश्चात् क्रिये. त्येवमाहुरित्यर्थः । ततः किम् ? उच्यते-अपरस्माद्भावात् पूर्वस्य सत्त्वस्य प्रदेशोऽभिधानं नोपपद्यते । एतदुक्तं भवति-जातमात्रोऽश्वोऽश्व इत्युच्यते, न च तदानीं तस्याध्वाशन- मस्ति, अतो न सर्वाण्याख्यातजानि नामानीति । तदेतन्नोपपद्यते, कथम् ? यथो हिन्वा एतं-'यथा उ हि नु आ' इति पंचैते निपाताः। तेषामेको यदित्यम्याथै, अपरस्तावदित्यस्यार्थे, शिष्टा वाक्यपूरणाः। यत्तावदित्यर्थः। यत्तावदेतं-तद्यत्र स्वरसंस्कारौ समर्थी इत्यादि । तत्र ब्रूमः-सर्वोऽर्थोऽनेकेन कर्मणा युक्तः, तत्र यद्यत्कर्म येन येन शब्देनाभि- धातुं शक्यते, तस्य तस्य सर्वस्यार्थे विद्यमानत्वात् सर्व कर्म प्रादेशिकम, शब्देन सःण यस्तस्यावयावभूतो धातुस्तस्य यद्वाच्यं कर्म तदाभिधातुं शक्यते । कथम् ? यस्ता- १-छासनो. • A. ०त्युलासनो० B. ०त्युशासनो C. १०-'यथो हि नु वा एतत्' इति २-नाधीयन्त B. नाभिधीयन्त C. पाठो दृश्यते। ३-[धातु० अदा० परस्मै० २।३६ ] ११-शिष्टौ A. ४-[ धातु० अदा० परस्मै० २।५६ ] १२-०देति A. ५-० तेनियनं B. C. अत्र कदाचित् 'तेणिचि १३-सर्वार्थो० A. श्यन' इति पाठः स्यात् । १४-'तत्र' नास्ति A. १५-'येन' नास्ति B. C. ७-'भाव:' नास्ति A. १६'तस्य' नास्ति ८-'किम्' नास्ति B.C. १७-'कर्म नास्ति A. ९-अपत्याहुरस्माद् भावति पूर्वस्मात् B. १८-यस्तस्य शब्दस्यायभूतो B. C. ? ६-सम A.

·अं.१, ख. १४. ( ८८ ) [नाम्नामाख्यातजत्वस्थापना . " १ ३ ४ यथा- ६ " ९ १० , वद्विनष्टधातुरूप एव, यथा-श्व इति, तस्य याशनक्रियाविषया शक्तिः कल्पिता, तस्यास्त्यागस्य शक्त्यन्तरकल्पनायाश्चान्याय्यत्वात्, अशन प्रत्यायनार्थ एष प्रत्ययस्तु तत्संबन्धार्थस्य जातिविशेषस्यासकृत् प्रयोगाद् रूढिशब्द इत्येव न्याय्यम् । अतस्तेनापि कर्माभिधातुं शक्यते । यत्रापि शब्देऽक्षरमानं धातोरस्ति न विनष्टं धातुरूपम, लक्ष्मी भाद्वेत्यत्र लभतेः, तत्रापि शब्दस्यार्थे सर्वेषामवयवानां शक्तेः कल्प्यमानत्वाल्ल इत्यस्य या लाभविषया शक्तिः कल्पिता तस्यास्त्यागस्य शक्त्यन्तरकल्पनायाश्च पूर्ववद- न्याय्यत्वात् , ल इत्येतस्य लाभार्थता । प्रत्ययस्य तु तत्संवन्धार्थे रूढिशब्दत्वमित्येतदेव न्याय्यम् । अतस्तेनापि कर्माभिधातुं शक्यते । यत्रापि वर्णमात्रं धातोरस्ति, यथा- गौरिति गकारः, तत्रापि वर्णमात्रस्य कल्पितशक्तित्यागस्य शक्त्यन्तरकल्पनायाश्चान्या- य्यत्वाद् गत्यर्थत्वम् , प्रत्ययस्य तु तत्संबन्धार्थे रूढिशब्दत्वमित्येतदेव न्याय्यम् । अपि च गकारमात्रस्य दृश्यत एव गत्यर्थत्वम्-अन्तगः, अत्यन्तगः, अध्वगः, गुरुतल्पग इत्यादौ । अतस्तेनापि शक्यत एव कर्माभिधातुम् । एवं सर्वस्य कर्मणः प्रादेशिकत्वाच्छब्देनाभि- धातुं शक्यत्वात्, तद्यत्र स्वरसंस्कारी समर्थावित्यादिस्तावद् अनुपालम्भः । यथो एतत् । 'यथो इति यदपीत्यस्यार्थे । यथो यदप्येतत्-यः कश्च तत्कर्म कुर्यात् इत्यादि, तत्रापि ब्रूमः-प्रत्ययस्य रूढिशब्दत्वात् पश्यामः समानकर्मणां नामधेयप्रति- लम्भमे केषां नैकेषाम् । यथा तक्षा इति शिल्प्येवोच्यते, न तक्ष्णुवन्नप्यन्यः । परिव्राजक १४ १९ ૨ ૦ १-० नष्टं धातुरूपमेव A. १०-'तु' नास्ति . २-कस्य पाशनक्रिया क्रियाविधया A. ११-०अपिकर्म' नास्ति A. ३-एव B. C. १२-रूढ०B. ४-'तु' नास्ति A. १३-गत्यर्थ B.C. ५-लक्ष्मी भवार्थ (भार्क C.) द्वन्यत्र लले B. C. १४-'अत्यन्तग:' नास्ति B. C. ६-कल्पनामत्त्वात् A. अत्र कदाचित् 'कल्पना- १५-शक्यते A. सत्वात्' इति स्यात् । १६-'यथो इति' नास्ति A. ७-'या' नास्ति A. १७-'यथो' नास्ति B. C. ८-सुस्या० B. १८-कश्चन A, B. ९-०तस्य या ला0 A, १९-०कर्माणां B. २०-०प्यस्य: B.

·अ.१, ख.१४. अ. १, पा. ४, ख ३. [नाम्नामाख्यातजत्वसिद्धान्तः २ ४ १० १२ १४ १५ १७ तत्रापि २१ ૨ ૨ २४ इत्याश्रमविशेषस्थ एवोच्यते, न परिव्रजन्नप्यन्यः । जीवन इति साग्निरङ्गार एवोच्यते, न जीवनप्यन्यः । भूमिज इति ग्रहविशेष एवोच्यते, न भूम्यां जातोऽप्यन्यः । एतेनैवोत्तरो-यावद्भिर्भावैः संप्रयुज्यतेत्यादिः प्रत्युक्तः । समानेऽपि व्यशनेन गमनेन च प्रयोगे प्रत्ययस्य रूढ्यर्थत्वात्, गौॉरित्येवोच्यते नाश्व इत्यपि। अश्वश्चाश्व इत्येवोच्यते न गौरित्यपि । यदप्युच्यते, यथा चापि प्रतीतार्थानि स्युः इत्यादि । तत्र यत्तावदुक्तम्-य एषां न्यायवान् कार्मनामिकः संस्कारः तेन चाचक्षीरन् इति । तत्तावदुक्तमेवायुक्तम, उणा- द्युक्तस्यापि संस्कारस्यान्याय्यत्वात् । यत्तु-यथा चापि प्रतीतार्थानि स्युरित्यायुक्तम, ब्रमः-सन्त्यल्पप्रयोगा इत्यादि । अस्यायमर्थः-प्रत्ययोपात्तरूढ्यर्थसम्बन्धस्य स्वार्थेन विशिष्टरूपस्य सतस्तत्रैव धातोः प्रयोगात् तत्राल्पप्रयोगत्वम, अतोऽल्पप्रयोग- त्वाद्र्ढ्या चापहृतबुद्धित्वात् सत्यपि धातोः कर्माभिधानसामर्थ्य प्रतीतिरेषा भवता जाता, न तु शब्दस्य कर्माभिधानसामर्थ्याभावात् । यथा कृदन्तेष्वकपदिकप्रकरणाधी- १-जीवनप्य B. १३-स्याय्यवान् B. C. २-इत्यत आरभ्य 'न भूम्यां जातोप्यन्यः' इन्यन्त: पाठो नोपलभ्यते B. १५-[नि० १।१३] *-["अङ्गारक: कुब्जो भौमो लोहिताङ्गो मही- १६-तत्राद्यत्तु [क्त C. ] मेवोपयुक्तमिन्याद्ययुक्त सुतः” अमरः १।३।५५] [उणाद्युक्त० C. ] B. C. ३-विग्रह वि.A. ४-'अप्यन्यः' नास्ति A. ५-तेनेवो० A. ६-'ज्यत इत्यादिः' इति पाठो युक्तः । १९-'अपि' नास्ति . ७-०दि प्रयुक्त B. दि प्रत्युक्तम् C. २०-०न्धस्यार्थेन A. ९-योगे A. २१-प्रत्ययोगात् c. १०-इत्यत आरभ्य '०वोच्यते' इत्यन्तः पाठो नो. ! २२-०त्वम्, अतोल्पप्रयोग०' इति पाठस्त्रुटितः B. २३-०पहत० A. २४-न प्रतीति. B. C. १२-'यदप्युच्येत, यथा चापि' इत्यस्य स्थाने 'न। २५-०पदी प्र० B. C. मौरित्येव' इत्येव पाठः पुनलिखितः B. १४-वा० A. . १७-०क्तत्वस्था० A. १८-०स्य न्या. B. C. ८-यशाने . पलभ्यते B. C. ११-नौरि• B.

·૨ . अ. १, ख. १४. ( ९० ) [नाम्नामाख्यातजत्व आक्षेपपरिहारः अ.१, पा. ४, ख.३. तेषु प्रततिर्दभूना इत्यादिषु । व्रततिः वरणाद्रततिः, स तु वल्ल्यां प्रसिद्धः । दमनादू दमूना इत्यग्निरतिथिर्वा । जाट्य इति जरतेर्वा जायतेर्वा, कल्प्यः प्रत्ययार्थ., जटिलोऽभिधेयः । आटणारः अटनशीलः । तथा जागरूको दविहोमी इत्यन्वर्थाः। अल्पग्रहणं प्रतीतार्थम् । यदपि-एतत् निप्पन्नेऽभिव्याहार इत्यादि । तत्रापि ब्रमः-सर्वत्रैव हि निष्पन्नेऽर्थे निष्पत्तिः प्रवृत्तिः प्रवृत्तेऽभिव्याहारे येन येन योगेनायं प्रवृत्त इति योगपर्येपणा भवति ३ ६ ८ १० ११ न . १२ १३ न योगवलेनाभिव्याहारः प्रवृत्तिः शब्दस्यार्थे प्रवृत्तेर्लोकाधीनत्वात् । यदपि-मथनात् पृथिवीसाहुः क एनामप्रथयिष्यत् किमाधारश्चेति उक्तम् अत्रापि मः इहैकः प्रयोजकस्य प्रथयितुर्व्यापारः, अपरः प्रयोज्यस्य प्रथितुः प्रथनं नयोः प्रथनात् पृथिवीत्युच्यते । किं तर्हि ? प्रत्यक्षेण चेयं पृथुः दृश्यते,अप्रथिता चाप्यन्यैः। अथ प्रत्यक्षेण दृश्यमानमस्याः पृथुत्वमुपालभ्येत-कस्मादियं पृथुरिति ? एवं सति तुल्य- त्यान केवल पृथिव्याः पृथुत्वमेवोपालभ्यते, किं तर्हि ? सर्व एव दृष्टिपवादाः दृश्यतेऽ. साविति दृष्टिः कर्मणि क्तिन्, दृष्टस्यार्थस्य प्रवादा उपालभ्यन्ते, अग्निः कस्मादुष्णः, उदकं कस्माद्रवमिति, एतच्चायुक्तम, दृष्टार्थत्वात् । यदपि एतत्-पदेभ्यः पदेनरार्धान संचस्कारेति, तत्रापि ब्रूमः-योऽनन्वितेऽर्थे संचस्कार स तेन अन्याय्येन गःि। सैषा पुरुषस्य शाकटायनस्य गहीं, न , नाना- माख्यानजत्वस्य। १-०वारणा• B. निरु० ६।२८ ] १०-इहैकस्य B. २-मदना६० B. C. [निरु० ४।४] ११-'न' इति नास्ति A. ३-आडार: A. [निघ० ४।५] १२-'त०' इति नास्ति B. C. ४-आटन० B. १३-'प्रथनात्' नास्ति A. -प्रतीताप्रतीतार्थम् . १४-०लभ्यते A. ६-'यद' इति नाति. १५-एव सप्रदानानां तुल्यता न के० A. ७-०भिव्यवहार B. १६-दृश्यन्ते A. ८-योगपर्यायण A. 'योगपर्यषणा भवति न' १७-०सापीति B.C. इत्येतावान् पाठो नास्ति C. १८-०६वति A. :-०भिव्यवहार: B. १९-तदपि B, ·. १ ४ ७ . ૧ ૨ १३ अ. १, ख. १४. ( ९१ ) [शाकटायनमतनिर्दोषता अ.१, पा.४, ख. ३. अथवा-एवमस्य ग्रन्थस्य योजना-योऽनन्वितेऽर्थे सञ्चस्कार स तेन गर्य:, शाकटायनस्तु नानन्वितेऽर्थ सञ्चस्कार, पाचयति दीव्यतीत्यत्रैतेरर्थस्य वृक्षः प्लक्षः पिपासतीत्यत्र चास्तेरर्थस्य विद्यमानत्वात् । कथं विद्यमानत्वम् ? यो ह्यन्यं पाके प्रयुङ्क्ते स पाकं मनसा गच्छति, यश्च दीव्यति स देवनम्, अतोऽत्र तावद्विद्यत एवंतरर्थः, वृक्षः प्लक्ष इत्यत्रास्तेरनुगमोऽस्ति । उक्तं ह्यस्तिर्भवतिपरः, प्रथमपुरुषेऽप्रयुज्यमानोऽपि गम्यते-अस्तीति । पिपासतीत्यत्रापि यः पातुमिच्छति पानमस्यास्तीत्यभिलपितत्वेनेति विद्यते ऽस्त्यर्थः । एवमन्वित एवार्थ सञ्चस्कार शाकटायनः, अतोऽमावगर्हाः, सपा भवतः पुरुषस्य गर्दा, न गीः शाकटायनः । यदप्येतद्-अपरस्माद्गावात्पूर्वस्य प्रदेशो नोपपद्यत इति, अत्रापि ब्रूमः-पश्यामः पूर्वोत्पन्नानां सत्त्वानाम् इत्यादि । एतदुक्तं भवति-प्रदेशः क्वचिद्भूतात्कर्मणो दृश्यते- अग्निष्टोमयाजी भ्रणहा ब्रह्महेति, क्वचिद्वर्तमानातू-बाचको लावक इति, क्वचिद् भवि- प्यतः-आगामी गमी विल्लादो देवदत्तो जातो लम्बचूड को माणवको जात गमी आगामीति भविष्यत्येवान्वाख्यायते भविष्यति गम्यादयः' इति । बिल्वा गमी- त्ययमपि भविष्यत्येवान्याख्यायते, अण कर्मणि चेति । लम्यचूडक इति बहुव्रीहिः । यद्यपि सामान्येनान्वाख्यायते, तथापि ये गं चूडाकरणे कुलधर्मः, लम्वा चूडा यथा १-एव तस्य B. १२-०त्पुरुषस्य A. २-गुह: B. C. १३-पावको भावक A. ३-'अत्र' इति नास्ति 3. C. दीयनी C. १४-अत्र 'गामी' इत्येव पाट A. ४-'प्लक्षः नास्ति A. १५-इत आग्भ्य न्वाख्यायते' इन्यन्तः पाठो द्विधा ५-यन्त्वदी B. लिखित: B.C. ६-०पुरुषो० B. C. १६- अपा० ३।३।३] ७-पपा. C. 'पिपासतीति' नास्ति A. १७-गत इन्य० । C. वस्तुतस्त्वत्र 'जात इत्यय. ८-'या' इत्यत्राधिकः पाठः A तु गच्छति 13 C. इन्येव पाटो युक्तः। ९-०त्यत्र ल. B. १८-'लम्बलक इति, 'लम्वचलण्टक' इति च १०-अतो सतीव. A. ०वगाह्या B. इति । , पाट' A. ११-तरत: A. भगत: B. C.

·, ४ . , ६ ૧ ૨ अ. १, ख.१४. ( ९२ ) [पश्वादिषु पूर्वभावात्प्रदेशः स. १, पा. ४, ख. ३. शाण्डिलानाम, तेषां जातमात्र एव दारको भविष्यत्या लम्बया चूडया लम्बचूडक इति व्यपदिश्यते । अतो गम्यागामी बिल्वादो लम्बचूडक इत्यादौ दृष्टत्वादुपपन्नोऽपरस्माद्भा- वात्पूर्वस्य प्रदेशः। अपि च पश्वादिषु सर्वत्र पूर्वस्मादेव भावात्प्रदेशो नापरस्मात् । कथम् ? पश्वादियों द्विरूपः-आकृतिरूपो व्यक्तिरूपश्च, तत्र यदाऽऽकृतिरूपः, तस्य पूर्वोत्पन्नासु व्यक्तिषु दृष्टत्वादन्नाशनस्य तत्सामान्यस्य प्रदेशनिमित्तत्वात् पूर्वस्मादेव भावात् प्रदेशो नापरस्मात् । तदेतद् भाष्यकार आह-पश्यामः पूर्वोत्पन्नानां सत्त्वानामपरस्माद् भा- वान्नामधेयप्रतिलम्भम् , नामधेय शब्दस्तस्य प्रतिलम्भः प्रवृत्तिस्ताम् एकेषाम्-यत्र भवि- प्यत्कर्मनिमित्ता शब्दस्य प्रवृत्ती रूढ्यादि वा तेषाम् । नैकेषाम्-यत्रैतद् द्वयमपि नास्ति। बिल्वं भरणाद्वा भेदनाद्वा इति । प्रसक्तस्य बिल्वशब्दस्य निर्वचनम्, बिल्वं हि विभर्ति दुर्भिक्षादौ भक्ष्यमाणम, भिद्यते च भक्षार्थिभिः । एवमेतत्सर्वनाम्नामाख्यातजत्वं प्रतिपादितम् । तत् किमर्थम् ? उच्यते-अर्थान्तरे यो रूढिशब्दस्तस्यार्थान्तरे प्रयोगः यथा-'उदुत्यं जातवेदसम्' इति जातवेदश्शब्दस्य सूर्ये प्रयोगः; यथा च-'संवत्सरं शशयाना ब्राह्मणा व्रतचारिणः' इति ब्राह्मणशब्दस्य मण्डूकेषु, रूढ्यर्थस्यासंभवात् कर्मनिमित्तो यथा प्रतीयेतेत्येवमर्थम् । इति स्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्तटीकायां षष्ठस्य चतुर्थः पादः। १-पश्चादिषु A. ११-'बिल्वशब्दस्य' इति नास्ति B.C. २-पृदेिव B. C. १२-भिक्षार्थिभिः A. भक्तिभिः B. ३-पश्चादि ह्य० A. १३-'उच्यते' इति द्विः लिखितम् c. ४-दयाकृति B_C. १४-इत्यत आरभ्य 'सूर्ये प्रयोगः' इत्यन्त: पाठस्त्र- ७-०दर्धाशन० ७-०धेयः B. १५-ऋ० ११५०।१] ८-'वा' नास्ति A. १६-[ऋ० ७११०३।१] ९-'नकेषाम् नास्ति B. C. १७-मण्डकेषु A. १८-प्रीयेतेत्येवमर्थ: B. १०-बिल्वा B. १९-निरुक्तवृत्तौ B. C. १४ १५ १७ ० B.C. टित: A. ६-०स्माः .

·( ९३ ) . [निरक्तप्रयोजनानि अ. १, पा. ५, ख. १. १ ३ नाव- १२ - अथापीदमन्तरेण इत्यादिना शास्त्रारम्भस्य प्रयोजनानि पञ्चोच्यन्ते । द्वे अस्मिन् पादे त्रीणि परस्मिन् । अथापीति-प्रयोजनसमुच्चयार्थेनापिशब्देन समुच्चयश्रुतौ समुच्च- यस्य द्वितीयेन समुच्चीयमानेन विनानुपपत्तेस्तस्य चानिर्देशात् तत्प्रतिपादकवचन- मध्याहार्यम् । इदं शास्त्रमन्तरेण यस्य नाम्नो यदाख्यातजत्वं तस्य तत्प्रयोजन सीयते । अपि चेदमन्तरेण मन्त्रेष्वर्थप्रत्ययोऽर्थावगमो न विद्यत इति अर्थ च अप्रति- यतोऽनवगच्छतो योऽयं व्याकरणे स्वरसंस्कारयोः उद्देश उपदेश एषोऽपि नासन्तं भवतीति वाक्यशेषः । स्वरसंस्कारोपदेशस्यार्थविशेषाधीनत्वात्ताभ्यामेव हि संस्काराभ्यां युक्तः शब्दः क्वचिदर्थे साधुः क्वचिदसाधुः । यथा-अस्व इति निर्धने साधु श्वेि । तदिदं निरुक्ताख्यं विद्यास्थानं व्याकणस्य कास्न्यं करोतीति वाक्यशेषः । अथवा कात्न्यं करोतीति, तत्करोतीति णिच्, णिजन्तात् क्विप्, कार्यकरमित्यर्थः । स्वार्थस्य च मन्त्रार्थप्रत्ययस्य च साधकम् । यद्येतन्मन्त्रार्थप्रत्ययार्थ क्रियते, अनर्थकमेव भवतीति कौत्स आचार्यों मन्यत इति वाक्यशेषः । कस्मात् ? अनर्थका हि मन्त्राः । मन्त्राणां यदानर्थक्यं तदेतेनोपेक्षितव्यम् , एतेन नैरुक्तेनोपगम्येक्षितव्यम् । किं साध्वसाध्विति । आनर्थक्यं चात्र मन्त्राणां न प्रत्याय्यार्थाभावाभिप्रायेणोक्तम्, मन्त्रे- भ्योऽर्थप्रत्ययस्य प्रत्यक्षत्वादसति च तस्मिन् परासां चोपपत्तीनां तत्रासम्भवात् ? किं तर्हि ? तत्प्रत्याय्यस्यार्थस्य कर्मासमवायाभिप्रायेणाविद्यमानः कर्मसमवाय्यर्थो येषां ते- ऽनर्थकाः, कर्मण्युच्चारणमात्रेणोपयुज्यन्ते नार्थप्रत्यायनेनेत्यर्थः । कुतः ? नियता हि येषां १-०रम्भप्रयो• B. C. १०-'उपदेश' इति नास्ति B. २- पादे त्रीणि परस्मिन्' इति त्रुटित: A. ११-'अपि नास्ति B. C. ३-तत्रापीति B. C. ४-०च्चयमा० B. C. १३-'इति नास्ति A. ५-विस्तागनु. B. १४-कारस्त्यकार. B. ६-०दकं वच० B. C. १५-०कत्वमेवति भव. B. त्वमेवे भव० . ७-इति' नास्ति A. १६-'यद्' नास्ति A. १७-पारासां B. ८-'अयं नास्ति A. १८-प्रत्ययस्या० A. १९-०सवयों c. -स्वसस्कारयोस्तद्देश B. २०-'कुतः' नास्ति A. २१-निघतां ह्येषां B. C, १७ १९ २१ १२-नान्यक्त A. नान्यत्व B.

·} , १० १४ १५ १९ ૨૧ अ.१, ख. १५. १.१.} ( ९४ ) [कौत्समतेन मन्त्राणामानर्थक्यम् अ. १, पा. ५, ख. १. वाचोयुक्तिः पदानां तेषां चानुपूयं नियतं-अग्निर्मूर्धेत्येव न हि वह्निमूर्धेति मूर्धाग्निरिति वा । तदेतदुच्चारणमात्रेणोपयुज्यमानेषु युक्तं नार्थप्रत्यायनेन; तदभावेपि हि वहिर्मूर्धा, मूर्धाग्निरित्यर्थप्रतीतेरविशिष्टत्वात् । अथापि रूपं मन्त्राणां सामर्थ्य तेन सम्पन्नाः, पदिर्गत्यर्थः संगताः संबद्धाः स्वार्थन, स्वार्थे लब्धविनियोगा इत्यर्थः । ब्राह्मणेनैव तत्रार्थे प्रत्यक्षवचनेन केचिन्मन्त्रा विधीयन्ते- 'उरु प्रथस्व इति प्रथयति । पोहाणि इति मोहति' इति । एतदुच्चारणमात्रेणोपयुज्य- मानेष्वेषु युक्तं नार्थप्रत्यायनेन; रूपादेव सिद्ध वचनवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । अपि चानुपपन्नार्थाः केचिन्मन्त्राः । यथा-'ओषधे त्रायस्वैनम्' इति, न ह्योषधि- स्त्रातुं समर्था । तथा-'स्वधिते मैनं हिंसीः' इसाह हिंसन् । अयं च विपरीतार्थत्वादनुप- पन्नार्थः । एतावुच्चारणमात्रेणोपयोक्तं समर्थी नार्थप्रत्यायनेन, अर्थस्यानुपपन्नत्वात् । अपि च विप्रतिषिद्धार्थः केचिन्मन्त्राः । यथा-एक एव रुद्रोऽवतस्थे न द्वितीयः' 'असंख्याता सहस्राणि' इति मन्त्री विप्रतिषिद्धार्थी, एकत्वासंख्यातसहस्रत्वयोर्विप्रति- षिद्धत्वात् । १-'हि' नास्ति A. १३-[cf. वा० सं०२।१५ प्रोहामि; ताण्ड्यबाह्म०] २-'तदे०' नास्ति B. ३-अर्थ B. C. 'प्रोहामिति प्रोहति' ४-०यनेऽरन्यभावे. B. १४-इदमायुच्चा० B. C. ५-'हि' नास्ति A. १५-of. वा.सं.४।१;५।४२,६।१५; तै० स०१।३।५] ६-०र्धाभिरित्यर्थ. B. १६-हसत् B C. १७-०पयुक्त A. १८-नानार्थ. B. C. ८-सबन्धा: B.C. १९-०षेधार्थाः B. C. ९-०योगादित्य A. २०-अत्र 'तद्यथा' इति लिखित्वाऽतः परं 'विप्रति- १०-तंत्रवार्थ A. षिद्धत्वात्' इत्यन्तस्य पाठस्य स्थाने-'एकत्वा ११-'वि०' नास्ति B. सख्यातत्वयोनिप्रतिपिद्धत्वात्' इत्येतावानेव १२- शत० ब्रा० १।१।६।८, 'उरु प्रथा इति प्रथ- पाठो लिखितः A. अवशिष्टस्त्रुटितः । यति' काल्या. श्री० सू० २।५।२०] वा० सं० २१-[cf. ते० स० १।८।६।१] १।२२; तै० सं० १।१।८।१; ६।२।७३ ] २२-[वा० सं० १६॥५४] ૨ ૨ ७-पात्रमन्त्रा० A.

·} २ अ. १, ख.१५. ( ९५ ) [ मन्त्रेष्वर्थविरोधः अ. १, पा.५, ख. १. "एक एव रुद्रोऽवतस्थे न द्वितीयो रणे विघ्नन् पृतनामु शत्रून् । संसृज्य विश्वा भुवनानि गोप्ता प्रत्यङ् जनान् संचुकोचान्तकाले ॥" वामदेवस्यार्षम् । एक एव रुद्रो न द्वितीयोऽस्ति, स चावतस्थेऽवतिष्ठते, रणाय संग्रामार्थमिति रुद्रबहुत्वप्रतिषेधः । कथमवतस्थे ? निश्चयेन नन्, पृतनासु स्पर्धनीयेषु संग्रामेषु, किं घ्नन् ? शत्रून् । किश्च स एकः संसृज्य सृष्ट्वा विश्वानि भुवनानि गोप्ता रक्षिता, सृष्ट्वा च सृष्टिकाले, पालयित्वा च स्थितिकाले प्रत्यङ् प्रत्यञ्चयिता यत उत्पन्नानि तत्रैव प्रगमयिता, उपसंहर्ता चेत्यर्थः । जनान्, मनुष्यनामैतत् , तदप्युपलक्षणार्थम् , मनुष्यप्रभृतीन संचुकोचयति, अन्तकालेऽन्तं नयतीत्यर्थः । उत्पत्तिस्थितिप्रलयान त्रीनपि करोतीत्यर्थः । तं वयं स्तुमः । "असंख्याता सहस्राणि ये रुद्रा अधि भूम्याम् । ३ ४ तेषां सहस्रयोजनेऽव धन्वानि तन्मसि ॥" ९-[cf. ते० स० १।८।६।१] B. C. पुस्तकयो- स्त्वस्य मन्त्रस्योत्तरार्थोऽन्यथेव लिखितः । तथाहि-"स न: पातु नयात्वधरे सपत्नान, शन्नो अस्तु द्विपदे श चतुष्पदे ।" इति । व्याख्यान त्वस्य 'समृज्ये'त्यस्य चेत्युभयोरपि कृतम्। तच्च व्याख्यान सत्यपि क्वचित्साम्येऽस्मा- भिटिप्पण एव धृतम् । येन विवेके सौकर्य स्यात् । २-'वामदेवस्यार्षम्' इति पाठोऽस्मान्मन्त्रात्प्रागेव लिखितः A. संग्रामभृमिघ्वय शत्रुवध करोति, स नोऽस्मान पातु, नयातु नयतु, अधरे स्थाने सपत्नानत्यन्त- निकृष्टान् करोतीत्यर्थः। श सुख च नोऽस्मा- कमस्तु द्विपद पुत्रादिकाय, चतुष्पने चतुष्पटे च गवादिकाय । अय चान्य उत्तरोध:- “स मृष्वा विश्वा भुवनानि गोपाः, प्रत्यड् जनान् सचुकोचान्तकाले।" इद कगेति, स मृष्वा विश्वा सर्वाणि भुवनानि भूतजातानि गोपाः गोप्ता तेषामेव प्रत्यड् प्रत्यश्च यिता च यत उत्पन्नानि तंत्रव प्रतिगमयिता चोपसहर्ता चयर्थः। जनान् मनुष्यनामैतत्, तयपलक्षणार्थम् , मनुष्यप्रभृतीन संचुकोच- यति लय नयति, अन्तकालेऽन्तं नयतीन्यर्थः । उत्पत्तिस्थितिप्रलयास्त्रीनपि करोतीत्यर्थः । ४-[ वा० स० १६५४] -[निघ० २।१७] +-[ निघ० २।९] ३-B. C. पुस्तकयोस्त्वस्य मन्त्रस्येत्थ व्याख्यान वर्तते- वामदेवस्याषम् । एक एव रुद्रो न द्वितीयो- ऽस्ति, स चावतस्थेऽवतिष्ठते, रणाय संग्रामार्थ निघ्नन् , पृतनासु पृतनेति सग्रामनाम, तत्स- म्बन्धा या सा (वा C.) भूमेरत्रोपलक्षणार्थ ·२ ६ ७ १० अ. १, ख.१५. ( ९६ ) [अशत्रुरिन्द्र जशिषे अ. १, पा. ५, ख. १. असंख्याता असंख्यातानि सहस्राणि ये रुद्रा अधिभूम्याम् , भूम्या उपरि तेषां सहस्रयोजने-योजनानां सहस्रं सहस्रयोजन, छान्दसः पूर्वनिपातः, योजनसहस्र स्थिता- नामिति वाक्यशेषः । धन्वानि धषि, अवतन्मसि अवतनुमः, योजनसहस्रे स्थितानां यो- ऽस्माकमुपरि रोषस्तं स्तुत्या यागेन च व्यावर्तयन्तो धनूंष्यवततानि-अनारोपितज्यानि कुर्म इत्यर्थः। तथा-'अशत्रुरिन्द्र जज्ञिषे' 'शतं सेना अजयत्साकमिन्द्रः' इत्येतावपि मन्त्री विप्रतिषिद्धार्थी, अशत्रुत्वस्य शतसंख्यसेनाजयस्य च विप्रतिषिद्धत्वात् । "त्वं सिन्धू अवासृजोऽधराचो अहन्नहिम् । अशत्रुरिन्द्र जज्ञिरे विश्व पुष्यसि वार्य तं त्वा परि ष्व जामहे नभन्तामन्यकेषां ज्याका अधि धन्वसु ॥" सुदाः पैजवन ऋषिः । त्वं सिन्धून स्यन्दयितन माध्यमिकानुदकसंघातानवा- सृजः, अवेत्येष वीत्येतस्य स्थाने, विसृष्टवान्, अधराचः-अधोगामिनः । अथवा सिन्धवो नद्यस्ता विसृष्टवान्, अधोगामिनीर्यतोऽहन् हतवानसि, अहिं मेघम् । अशत्रुश्च त्वं हे इन्द्र! जशिषे जातः । किश्च विश्वं सर्व पुष्यसि पुष्णासि, वार्य वारिप्रभवं ब्रीह्यादि, यदीहशो- सि त्वम्, तं त्वां परिष्वजामहै, आश्रयामः, आश्रितानां च सतां त्वत्प्रसादेन नभन्तां 1-'असंख्याता' नास्ति A. ९-शत सेनाजयस्य विप्र. A. २-असंख्यानि B. १०-[of. ऋ० १०।१३३।२ त्व सिन्धूरवा०] ३-०योजने' नास्ति B. ११-'त्वं नास्ति A. ४-परनिपात: B. C. १२-स्यन्दितॄन् B. C. ५-'स्थितानाम्' इत्यत आरभ्य 'योजनसहरी १३-त्येतत्स्था• B.C. इत्यन्तः पाठो लेखकप्रमादात्रुटितः A. १४-च क्षुष्यसि B. C. 5-धनुषीव ततानि A. १५-य ईदृशो० B. C. ७-[ ऋ० १०।१३३।२] १६-'त्वम्' नास्ति A. ८-[ऋ० १०.१०३।१] १७-०महे B.C. १४ सन्तां . - ११ ૧ ૨ १३ , १७ .

·( ९७ ) अ. १, ख.१६. अ. १, पा. ५,ख. २. [अर्थवन्तो मन्त्राः १ ३ ४ माभूवन्नित्यर्थः । अथवा नभतिर्वधकर्मा, नभन्तां विनश्यन्तु । अन्यकेषामस्मत्तोऽन्येषां सर्वलोकस्य कुत्सितानामस्मद्विषां, ज्याकाः कुत्सिता ज्याः, अधिधन्वसु-धनुषामुपरि, विनष्टयुद्धोपकरणा अस्मद्विनाशं प्रत्यसमर्था अस्मद्विषो भवन्त्वित्यर्थः । "आशुः शिशानो वृपभो न भीमो घनाघनः क्षोभणश्चर्षणीनाम् । सङ्क्रन्दनोऽनिमिष एकवीरः शतं सेना अजयत्साकमिन्द्रः ॥" - ६ ९ १० १२ समा- १३ १४ १८ अप्रतिरथस्येन्द्रपुत्रस्यार्षम् । आशुः क्षिप्रं शिशानस्तीक्ष्णीकुर्वन्नायुधं प्रगृहीता- युधो वृषभो न-यथा च नदीकूलेऽन्यत्र वा शृङ्गे निघ्नन् वृषभः, एवं भीमो-भयानको घना- घनो हनाहनो जहि जहीत्येवं शब्दकारी हन्ता चासुरादीनां क्षोभणः-संक्षोभयिता, चर्ष- णीनाम्-प्रत्यनीकावस्थितानामसुरादीनां शत्रुभूतानां संक्रन्दनः संक्रन्दयिता च ह्वाता च युद्धार्थमित्यर्थः । आहूय चानिमिषो निमेषवर्जितोऽत्यन्तं त्वरित इत्यर्थः . जयं प्रत्येक वीर एक एव विक्रान्तः शतं सेना बह्वीः शत्रुसेनाः साकमवस्थिता अजयदेक इन्द्रो यस्तं वयं स्तुमः । एवमेते विप्रतिषिद्धार्थास्तदुच्चारणमात्रेणोपयोक्तं समर्था नार्थप्रत्याय- नेन, अर्थस्य विप्रतिषिद्धत्वात् । अपि च-अग्नये समिध्यमानायानुवक्तव्यमिति जानन्तमेव होतारमध्वर्युः संप्रेष्यति- १-न भवतीति वध. B. C. [निघ० २।१९] । ११-मनुष्याणां शत्रुभृ• B. C २-०मस्मदन्येषां A. १२-चाहाता च B. C. ३-०स्मद्विज B. स्मद्विशां C. १३-'इन्यर्थ' आहूय च' नास्ति A. ४-अत्र 'ज्याकाः' इत्यधिकं पदम् B. C. १४-'जय प्रति' नास्ति B. C. ५-विसृष्ट० १५-एकश्च क्रान्त: A. ६-[ ऋ० १०।१०३।१] ७-क्षिप्रः B. C. १३-इन्यत आरभ्य सर्वस्यास्य वाक्यस्य स्थाने 'सेना ८-'तीक्ष्णीकुर्वन्नायुधं प्रगृहीतायुधो' नास्ति B. C अजयत् साक सहेन्द्रः एतावान्पाठो वत्तते B.C. ९-नश्यन् वृषभ: B. C. 'वृषभः' नास्ति A. १७-०ास्त उच्चा० B. C. १०-हनाहनो जहि जहीत्येव शब्दकारी' नास्ति B.C. १८-अर्थविप्र० B. C. १९-जात एव B. १९ o A.

·( ९८ ) [अर्थवन्तो मन्त्राः अ. १, ख. १६. अ. १, पा.५, ख. २. १ ३ 'अग्नये समिध्यमानायानुब्रूहि' इति । तदप्युच्चारणमात्रेणैवोपयुज्यमानेऽस्मिन्नर्थवत्, नार्थप्रत्यायनेन । अपि च-अदितिर्युप्रभृति सर्वमित्याह-'अदितियोः' इत्ययं मन्त्रः । तच्चायुक्तम, कथं ह्येकादिति:श्चान्तरिक्षं च माता च पिता च पुत्रश्च स्यात् ; तदेतदुच्चारणमात्रेणैवो- पयुज्यमानेऽस्मिन् युक्तम, अर्थस्यात्राविवक्षितत्वान्नार्थप्रत्यायनेन । इमं च मन्त्रम् उप- रिष्टाद् व्याख्यास्यामः-'अदितिरदीना देवमाता' इत्यत्र । अपि च-मन्त्रेष्वविस्पष्टार्थाः केचिच्छब्दा अम्यगादयस्ते कथमर्थप्रत्यायनेनोप- ४ ७ ૬ ૨૦ युज्येरन, अतोऽनर्थका हि मन्त्राः । नैतदेवम्-अर्थवन्तः शब्दसामान्यात् । य एव लोके शब्दास्त एव मन्त्रेषु । ते. यथैव लोके पदार्थान् प्रत्याययन्ति तथैव मन्त्रेष्वपि । ते पदार्था आकाशितत्वाद्योग्य- त्वाच्च सन्निधेश्च संसृज्यमाना यथैव लोके वाक्यार्थ प्रत्याययन्ति तथैव मन्त्रेष्वपि । वाक्यार्थप्रत्ययो यथैव लोक उपयुज्यते तथैव मन्त्रेष्वपि । कथम् ? मन्त्रा हि ये तावत् प्रेषाः-'अग्नीदग्नीन् विहर' इत्येवमादयः । करणाश्च-'बहिर्देवसदनं दास्यामि' इत्येवमा- दयः; तेषामर्थप्रत्ययः कर्तुः प्रवृत्त्योपयुज्यते । कर्ता हि प्रेषात्करणाञ्च तदर्थं प्रतीत्य तत्र प्रवर्त्तते । येऽपि क्रियमाणानुवादिनो यूपाञ्जनादिषु-'अअन्ति त्वामध्वरे देवयन्तः' इत्ये- १-[ते० स० ६।३।७१, श० वा. १।३।२।३] ११-०के प्रयुज्य० B. C. १२-एतावत् A. २-[ऋ० १।८९।१०] १३-[ ते० स० ६।३।१।२] ३-'च' नास्ति A. १४-करणाश्च-बहिर्देवसदनमादामित्यादयः C. एष ४-[नि० ४।२२] पाठो नास्ति B. ५-अत्र 'उच्चारणमात्रेणोपयुज्येरन्' इत्यपि पाठः C. * ["बहिर्देवसदनं दामि” मैत्रा० सं० १, १, २ ६-'हि' नास्ति B. C. जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे ३ अ० २ पा० अधि०१ ७-'ते' नास्ति A. C. १५-'तेषामर्थप्रत्ययः' नास्ति B. C. ८-०द्योत्य० 0 B. १६-कस्मात्तत् A. १७-ये वा B. ये व C. १-'च' नास्ति A. १८-०णानुवादवादिनो B. १०-मन्त्रेऽपि B. १९-ऋ० ३।८।१] , ·४ ६ ७ ११ ૧ ૨ १४ १७ १९ अ.१, खः १६. ( ९९ ) [ब्राह्मणेन मन्त्राणामर्थवत्त्वम् अ. १, पा. ५, ख. २. वमादयः, तेषामप्यर्थप्रत्ययोऽञ्जनादौ पदार्थ प्रवृत्तस्य कर्तुरातत्परिसमाप्तः स्मरणाविच्छे- दस्य कर्त्तव्यत्वात् स्मरणेनोपयुज्यते । विच्छिन्नस्मरणो हि कर्ता तत्कर्मार्धकृतमेव परित्यजेत् । येऽपि स्तोत्रशस्त्रगतास्तेपामप्यर्थप्रत्ययः स्तुतिरूपनिवृत्त्यवोपयुज्यते। गुणगुणि- सम्बन्धप्रतिपादनं हि स्तुतिरित्युच्यते, तत्समाक्षरोच्चारणमात्रं न हि श्रवणार्थमभ्यासार्थ वा । स्तुतिसमर्थान्युगक्षराणि श्लोकाक्षराणि वोच्चारयन्-स्तौतीति व्यपदिश्यते । येऽप्यनुवचनगता जपा वा, तेवामपि, यद्यप्यनुबयादिति जपेदिति चानुवादिना जपिना चोच्चारणमात्रं चोदितम, नार्थप्रत्यायनम, तथापि-'यो ह वा अविदितार्षय- च्छन्दोदैवब्राह्मणेन मन्त्रेण याजयति वाऽध्यापयति वा स्थाणुं वर्च्छति गर्त वा पद्यते' इत्यायब्राह्मणश्रुतेरज्ञायमानार्थस्य च मन्त्रस्य देवतस्य च वेदितुमशक्यत्वादुपयुज्यते- ऽर्थप्रत्ययः । तदेतदर्थवन्तः शब्दसामान्यादिति भाष्यकारेण सर्वमुपक्षिप्तं द्रष्टव्यम् । एतद्वै यज्ञस्य समृद्धं यद्रूपसमृद्धम् , किं तत् ? यत्कर्म क्रियमाणमृग्यजुर्वाभि- वदति इति च ब्रुवद् ब्राह्मगमप्यर्थवत्त्वं मन्त्राणां प्रतिपादयति । कर्म क्रियमाणमृगभि- वदतीत्यत्र प्रसङ्गेनोदाहरणमुच्यते- "इहैव स्तं मा वियोष्टं विश्वमायुर्व्यउनुतम् । क्रीडन्तौ पुत्रैर्नप्नृभिर्मोदमानौ स्वे गृहे ।।" २-०र्थप्रयोजनादौ A. १३-वा दरविदि. Bc. ३-'प्रवृत्तपदौ पदार्थे' इन्यधिकः पाठ: B. C. । १४-अत्र 'देवत०' इति युक्त. पाटः । ४-०त्तरेतत्० A. ५-०णानितिच्छेस्य B. ०णाविति च्छेदस्य C. १६-गर्ने वा पात्यने A. ६-०रणोप० ७-०मधिमकृत. A. १७-[पय ब्रा० १।१० पद्यति ] ९-०त्युद्य० B. C. १८-'च' नास्ति A. १९-०त्वाजपयु० B. C. २०-[गोपथ ब्रा० II. २६; ४।२; 'यजुर्वा' इति १२-चानुपविना B. चानुपचिना C. अत्र 'चानु : नास्ति ऐत. ब्रा० १।४, १।१३; १।१६; १।१५] अविना' इति युक्तः पाठः। २१-०पादयन्ति A. २२-[ऋ० १०८५।४२] ૨ ૦ ૨૧ ૨ ૨ १-इत्यादयः A. १५ वा स्थापय० A. ० B. C. -- ८-०गणि.. १०-न तत्स. A. ११-०रयत् C. " ·१ ૨ ३ ४ . ७ ९ तन्न, लोके- ૧ ૨ १३ १४ अ. १, ख. १६. ( १०० ) [नियतानुपूर्व्यवाचोयुक्तयो मन्त्राः अ. १. खा. ३, ख २.} सूर्याया आर्षम् । विवाहकाले दम्पती उच्यते। इहैव स्थाने स्तं भवतं मा च वियौष्ट, युजेरिदं रूप, मा वियोग प्राप्नुतमित्यर्थः । विश्वं सर्वमायुः परस्परस्य व्यश्नुतं व्याप्नुतं मैकोऽपि युवयोः शीघ्रं मृतेत्यर्थः । क्रीडन्तौ पुत्रैर्नप्तृभिः पुत्रैः पौत्रैश्च मोदमानो स्वे गृहे। यदुक्तं-वाचोयुक्तेनियमान्नियतानुपूर्वीकत्वाच्चानर्थका मन्त्रा इति ? ऽपि तयोर्दर्शनात् । न हि लोके-'इन्द्राग्नी' शक्राग्नी उच्यते नाप्यग्नीन्द्राविति । किं पुनः कारणं नोच्येते-शक्राग्नी अग्नीन्द्राविति ? अनयोः शब्दयोरसाधुत्वात् , असाधोश्च प्रयोगे साधुजन्यो योऽभ्युदयः प्रत्यवायपरिहारो वा तस्यासिद्धेः । यथैव लोक एवं मन्त्रेष्वपि । मन्त्रस्याम्नायवचनसामर्थ्यात्तेन च प्रासङ्गिकं कर्म क्रियमाणं सगुणं भवति नान्येन, स. गुणाच कर्मणः फलसिद्धिः । अतोऽर्थप्रत्यायनेनाप्युपयुज्यमानेषु युक्तो वाचोयुक्तरानु- पूर्व्यस्य च नियमः । यदुक्तं-ब्राह्मणेन रूपसम्पन्नानां मन्त्राणां विधानादानर्थक्यप्रसङ्गादनर्थका मन्त्रा इति? तदपि न, अनुवादः सः, यजमानमेवैतत् प्रजया पशुभिः प्रथयतीत्यर्थवादात् । यदप्युक्तमनुपपन्नार्थाः केचिन्मन्त्रा इति ? तदपि न, ओषधेर्याऽधिदेवता सा त्राय. स्वेत्युच्यते, सा च देवतात्वात् त्राणसमर्था, त्राणं चात्र मार्यमाणस्य पशोर्यत्स्वर्गनयनं तदभिप्रायं स्वर्गमेनं नयेत्यर्थः । तथाहि ब्राह्मणम्-"पशुवै नीयमानः स मृत्यु प्रापश्यत १-सूर्या आर्षम् A. सिद्धः २-'च' नास्ति B. १२-०म्नातसामर्थ्या. B. c. ३-युजेरि० C. [ युजिर योगे रुधा० ७७] १३-तेन प्रकाशितं कर्म B. C. 'कर्म' इति नास्ति B. १४-'सगुण' नास्ति B. C. ५-प्राप्नुत A. १५-'सगुणाच कर्मण: फलसिद्धिः' नास्ति A. ६-'मा' नास्ति A. 'एकोऽपि' इत्येव पाठः । १६-च' नास्ति A. ७-शीघ्र न मृते. A. १७-तदप्यनुवादः सय B. तदप्यन अवाद C. ८-पुत्रः पौत्रश्च' नास्ति A.. १८-'एव' नास्ति A. ९-- पूर्वीजत्वा० A. पूर्विक. B. २०-०माणपशो० A, १०-'शब्दयोः' नास्ति B. C. २१-स्वर्गगमनमेवेत्यर्थः B. 0. २० ११-त... B. ४-परस्य तस्य A. १९-०वाद: B. C.

·. स्वरूप- अ. १, ख. १६. ख. २. } ( १०१ ) [अविप्रतिषिद्धार्था मन्त्राः अ. १, पा.५, ख. २. स देवान्नान्वकामयतैतुं तं देवा अब्रुवन्नेहि स्वर्ग वै त्वा लोकं गमयिष्याम इति" इति । एतेनैव 'स्वधिते मैनं हिंसी इति विपरीताचरणाद्यनुपपन्नत्वमुक्तम, तत्प्रत्युक्तम् । अत एव हि स्वर्गगमनार्थादाम्नायवचनान्मृतस्य हि पशोः स्वर्गगमनादू भूयसोऽनुग्रहस्य निर्वृत्तेहिंसाप्येषाऽहिंसैव प्रतीयते । यदप्युक्तं-विप्रतिषिद्धार्थाः केचिन्मन्त्रा इति ? तदपि न, न ह्ययं मन्त्रार्थः-एक एव रुद्रो न द्वितीयोऽस्तीति । किं तर्हि ? रणायक एव रुद्रोऽवतस्थे न द्वितीयः कश्चित् । अन्ये सर्वे नष्टा इत्यर्थः । एवमनेन संग्रामार्थावस्थानगत रुद्रस्यैकत्वमुच्यते न गतम् । असंख्याता सहस्राणीत्यनेन तु स्वरूपगतमसंख्यातसहस्रत्वम् । अतोऽविप्रति- षेधः । तथा-'अशत्रुरिन्द्र जज्ञिपे' इति । नायमर्थः-अशत्रुरेव त्वं ज्ञात इति । किं तर्हि ? यतस्त्वमहन्नहिं मेघ ततः प्रधानशत्रौ तस्मिन् निहतेऽशत्रुर्जातोऽसीति सद्भावेऽप्यन्येषां शत्रूणां निःसारत्वादल्पत्वाद्वाऽशत्रुरित्युच्यते । यथा च लोके-असपनोऽयं ब्राह्मणः । अनमित्रो राजा इति । न हि कस्यचित् सपत्ना मित्राणि वा न सन्ति । "मुनेरपि वनस्थस्य स्वानि कर्माणि कुर्वतः । उत्पद्यन्ते त्रयः पक्षा मित्रोदासीनशत्रवः" ॥ इति । यदप्युक्तं-जानतः संप्रेषणमनर्थकमिति ? तदपि न, प्रेषणसमानानसामाद्धि प्रेषेण यच्छ्रुतं तस्य कर्माङ्गत्वं न स्वयमुत्पन्नस्य । यथा ह्यभिवादने मधुपर्के चैतस्मिन्नेव ९- ऋ० १०।१३३।२] २-[ऐ० ब्रा० २।६] १०-'किं तर्हि ?' नास्ति B. C. ३-'इति' नास्ति A. 1११-'मेघ' नास्ति A. १२-'तस्मिन् नास्ति.. ४-[य. वा. स० ४, १।५, ४२ । ६, १५] १३-उत्पत्स्यन्ते B. C. ५-'इति' नास्ति B. C. १४-[ महाभारते] ६-०मन्येन B. C. १५-सप्रेक्षण• B. C. ७-'गतं रुद्रस्यैकत्वमुच्यते न स्वरूप०' इत्येता. । १६-प्रेषानाम्नायवचनसा० A. प्रेषणसमाम्नान • B. वान् पाठस्त्रुटित: B. १७-ह्यति वा० A, ८-न प्रतिषिद्ध: B, षिद्धम् . १४ १-०न्नावतामय. B.C. .

·} ३ ४ ६ ९ १२ , अ.१, ख. १६. ( १०२ ) [अदितिः सर्वम अ. १, पा. ५, ख. २. काले संकीर्तने नामगोत्रयोर्मधुपर्कस्य च यज्ज्ञानं तस्याङ्गत्वं न स्वयमुत्पन्नस्य तद्वत् । अतो जानतोऽपि न संप्रेषणमनर्थकम् । यदप्युक्तं-अदितिः सर्वमित्याहेति, तत्रापि थुप्रभृतिकर्मकरत्वादयमदितेथुप्रभृति- व्यपदेशः । यथा लोके-त्वमेव मन्माता त्वमेव पिता त्वमेव च भ्रातेति । यथा च सर्वरसा अनुप्राप्ताः पानीयमिति, सर्वरसजन्या या प्रतीतिस्तस्या अनुप्राप्तेः सर्वरसा अनुप्राप्ता इति व्यपदेशस्तद्वत् । यदप्युक्तं-अविस्पष्टार्थाः केचिच्छब्दा अम्यगादय इति ? तदपि न । नैष स्थाणो- रपराधो यदित्याद्यनर्थज्ञोपमानेनैतत्प्रतिपादयति । यथायमन्धः स्थाणुं न पश्यति, न स दृश्यस्य स्थाणोरपराधः । किं तर्हि ? द्रष्टुः पुरुषस्यान्धत्वात् द्रष्टुमसमर्थत्वात् । एवन्ना- म्यगादीनामर्थस्य ज्ञेयस्यायमपराधः, यदेनं भवान्न जानाति, ज्ञातुर्भवतोऽयमपराधः, निरुक्त व्याकरणादिसंस्कारेणासंस्कृतत्वाज्ज्ञातुमसमर्थत्वात् । यथा जनपदे भवा याः क्रिया ओ- दनपाकाद्याः शिल्पिक्रिया वा चित्रकर्माद्यास्तासु विद्यातः पुरुषाणां विशेषो भवति । य आगमेन शिक्षत्यभ्यसति च स सुष्टु जानाति, इतरस्तु मनाक्, नैव वा । एवमत्रापीति वाक्यशेषः । ततश्च येन मन्त्रार्थः शिक्षितोऽभ्यस्तश्च तस्य न किञ्चिदविस्पष्टार्थम् । किञ्च १-'अपि नास्ति A. ११-यदेवं B. C. २-०मनुकृतम् B. C. १२-०वान् जाना० A. ३-०कर्मकरत्वादयमदितेथुप्रभृति०' इति पाठ १३-०दि ज्ञानेनासं० B. C. स्त्रुटितः B. १४-'क्रिया' नास्ति A. क्रियाया B. ४-'मन्०' नास्ति B. C. १५-० उदकाद्या A. ० पाताद्या C. ५-ब्रह्म B. C. १६-'वा' नास्ति B. चित्रतमाद्या B. C. ६-प्रीतिस्त. A. १७-'भवति' नास्ति A. ७-०नैतं प्रति B. १८-आगमनेन A. ८-यथा च दण्डः स्थाणु न B. ०णुन C. १९-'स' नास्ति A. स सुषु C. ९-तं न १० A. न स दृशस्य B. C. २०-वाच्यमत्रापी० A. 'नैव वा' नास्ति B. १०-दृष्टः . २१-०भ्यस्तं च B. १५ ૨૧

·( १०३ )
अ. १, ख. १६.
अ.१, पा. ५, ख. २.
[मन्त्राणामर्थवत्वस्योपसंहारः
.
स लोके
पारोवर्यमागमपरम्परा, तया ये विदन्ति वेदितारस्तेषां मध्ये यो भूयोविद्यः
प्रशस्यो भवति, नेतरो य उत्प्रेक्षया कल्पयत्यल्पविद्यो वा ।
निरुक्तव्याकरणादिविद्याभिर्भूयोविद्यो भूत्वाऽविस्पष्टानामों ज्ञेय इत्यर्थः ।
अत आगमपरम्परया
इति स्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्तटीकायां
षष्ठस्य पञ्चमः पादः ।
१-०यगाम B.
२-क्रिया B.
४-०योऽपि भृ० B. 'भूयोवियेन' इत्युचितम् ।
५- टार्थों ( c.) नामार्थो R. C.
। ६-निरुक्तवृत्तौ B. C.
३-यो'...'स लोके नास्ति A.

·अं. १, ख. १७. ( १०४ ) [अवसाय पद्वते रुद्र मृड अ.१, पा. ६, ख. १. अथापि इत्यादि प्रयोजनानन्तरं वचनम्-अपिच इदमन्तरेण पदविभागः-पद- विभागेनात्र ज्ञानं लक्ष्यते; इदं निरवग्रहमिदं सावग्रहमिति, तुल्यायां संहितायामिदं पञ्च- म्यन्तमिदं षष्ठयन्तमिति च, इदमाकारान्तमिदं चतुर्थ्यन्तमैकारान्तमित्यादिभिर्यः विभागस्तस्य ज्ञानं न विद्यते तस्यार्थज्ञानाधीनत्वात् । "मयोभूतो अभि वातूना ऊर्जस्वतीरोषधीरा रिशन्ताम् । पीवस्वतीर्जीवधन्याः पिबन्त्ववसाय पदते रुद्र मृड ॥" पद- ४ ७ ९ ११ 9 ૨ १३ १४ शबरो नाम काक्षीवत ऋषिः । मयोभूर्गावो गव्यूति प्रतिष्ठमाना अनयाऽनुमन्यन्ते । मयोभूः सुखस्य भावयिता वातोऽभ्युस्राः अभि शब्दः 'अभिरभागे' इत्येवं कर्मप्रवचनीयः प्रतिशब्देन समानार्थः, उस्रा इति गोनाम, इमा गाः प्रतिवातु वातेन सुखचयमाना इमा ऊर्जस्वतीरोषधीरारिशन्तामास्वादयन्तु । पीवस्वतीः पिवो बलं तद्यासां कर्तव्यत्वेनास्ति ताः पीवस्वत्य आपस्ताश्चापो बलकरा इत्यर्थः । जीवधन्याः-धीनोतेः प्रीणनार्थस्येदं रूपम् , जीवानां प्रीणयित्रीः पिबन्तु, त्वमस्मा अवसाय अवसम् इति पथ्यदनम् उच्यते, गावः च पथ्यदनं तत्संभवस्य पय आदेः पथ्यद्यमानत्वात् पथ्यदनाय पद्धते पादसंयुक्ताय गोलक्षणाय हे रुद्र ! मृड सुखं देहीत्यर्थः, एवमत्रावसायेति न स्यतेरवāवस्य ल्यबन्तस्य रूपम, धातूपसर्गयोर्कापश्चात्रार्थासंभवात् । पद्वत इत्यनेन सामानाधिकरण्याच्चतुर्थ्यन्तत्वा- वगतेश्च । किं तर्हि ? अवतेर्गत्यर्थस्यासौ नामकरणः, नाम क्रियते येन शब्दस्य १-०नन्तरवच० B.C अत्र 'प्रयोजनान्तर- *-'पीवो' इत्युचितम् । वचनम्' इति युक्तः पाठः। १२-मूलपुस्तके 'धीनोरेतः' इति पाठः ['धिनोतेः'इत्यु. २-०माः कारा.. ३-०त्याभियः . चितम्; प्रीणनार्थो धिविधातुः भ्वादौ ११६२४] ४-[ऋ. १०।१६९१] ५-बभरो B. C. १३-त्वमप्यस्मा B.C. ६-०मन्त्र्यते A. 'मन्त्र्यन्ते' इति युक्तः पाठः । १४-इत्यारभ्य संभवात् इत्यन्तः पाठो ७-[अष्टा० १।४।९१] ८-०नीयं B. C. ९-इत आरभ्य प्रीणनार्थान्तः पाठो भ्रष्टः .. १५-'पद्वत इत्यनेन' नास्ति B. १०-[निघ० २।११.] १६-०न्तावग. B. .न्तत्रावग० C. ११-'वातेन च सुखयमाना' इति युक्तः स्यात् । १७-[भ्वा० ५० ६३१] १८-'स' नास्ति A. १८ भ्रमाद् भ्रष्टः प्रतीयते B. C.

·अ.१, ख.१७. अ.१, पा. ६,ख.१. } ( १०५ ) [मन्त्राणामर्थवत्त्वस्योपसंहारः . २ तमागत्य ४ ९ नामकरणः प्रत्यय उच्यते । तस्माद् एतत् पदं नावगृह्णन्ति पदकाराः, अवग्रहस्यार्थभेद- प्रतिपादनार्थत्वात्, तस्य चेहाभावात् । "योनिष्ट इन्द्र निषदे अकारि तमा नि षीद स्वानो नार्वा । विमुच्या वयोऽवसायाश्वान्दोषा वस्तोर्वडीयसः प्रपित्वे ॥" कुत्सस्यार्षम् । योनिः स्थानं वेद्याख्यं ते तव हे इन्द्र ! निषदे-उपवेशनायाकारि कृतमस्माभिः, तमा-तमिति कर्मण आ इति चोपसर्गश्रुतेः क्रियापदमध्याहार्यम्, निषीदोपविश । स्वानो नार्वा-'स्यमु स्वन ध्वन शब्दे' स्वनति स्वान्यत इति वा स्वानः, आगमनस्येदमुपमानम्, अर्वेत्यश्वनाम, यथा हेषितशब्दं कुर्वन् शब्द्यमानो वाश्वः शीघ्रमागच्छेत् तद्वदागत्य च । विमुच्या वयः-अश्वरश्मयोऽत्र वय उच्यन्ते, अश्वं सार- थिं च प्रतिगन्तृत्वात्, तान् विमुच्याऽश्वेभ्यः, अवसायाश्वान-अवेत्येष वीत्येतस्य स्थाने, स्यतिर्मुचे स्थाने, अश्वान् विमुच्य योक्त्रेभ्यो रथाद्वा, कीदृशानश्वान् ? दोषावस्तोः- रात्रावहनि च, वहीयसः-अतिशयेन वोढन्, प्रपित्वे प्राप्ते यागकाले । एवमत्रागमनकारणं यद्वन्धनं तद्विमोककरणस्य विमुच्या वय इति प्रस्तुतत्वात् , अश्वानिति च कर्मश्रुतेरव- सायेति स्यतिः अयम उपसृष्टः उपसर्गेणावेत्यनेन युक्तो विमोचने वर्तत इति गम्यते । तस्माद् एतत्पदम् अवगृह्णन्ति धातूपसर्गयोरर्थभेदप्रदर्शनार्थम् । १-पादं B. ००कत्पाद C. १०-०च्योऽश्वेत्यः B. २-[ऋ० १।१०४।१] ११-स्यति मु...स्थाने B. स्यति मु वे स्थाने C. नास्त्येवेदम् A. ४-[धातु० भ्वादि० परस्मै० ११८८७; ८७९; १२-'कीदृशानदवान्' नास्ति A. १३-'च' नास्ति A. ८८१] गमस्येद० १४-०नुचोक्ष्णन B. ०नुचोढन C. १५-०मनोपकरण B. C. *-[निघ० १।१४] ७-हेषिशब्दं B. ८-शब्दमानो A. ९-'च' नास्ति A. १७-०णानेन A. १४ . ३-योसि C. ५-स्वान्यक B. ० A. १६-०वयवस्य A.

·[दूतो निर्ऋत्या इदमाजगाम . ( १०६ ) अ. १, खा. ६, ७. १.} "देवाः कपोत इषितो यदिच्छन् , दृतो निक्रया इदमाजगाम । तस्मा अर्चाम कृणाम निष्कृति ૨, ३ ४ ९ ११ १२ १३ १४ शं नो अस्तु द्विपदे शं चतुष्पदे ॥" नैर्ऋतस्य कपोतस्यार्पम् । कपोतनिलयनो होमोऽनया क्रियते । हे देवाः ! कपोत इषितः प्रेषितो यदस्मदविनाशमिच्छन् दूतो निर्ऋत्या निर्ऋतिर्मृत्युदेवता तस्याः सका- शात्स्वभूतो वा, इदमस्मद्गृहमाजगाम, तस्मै-तादर्थ्य एषा चतुर्थी, निवृत्त्या चात्र ता. दर्थ्यम्, मशकार्थो धूम इति यथा, तन्निवृत्यर्थमर्चामः स्तुमः, कृणवाम-कुर्वश्च निष्कृति निष्क्रियामाहुतिलक्षणाम् ; अतः शं नो अस्तु द्विपदे पुत्रादिकाय, शं चतुष्पदे गवादि- काय । पञ्चम्यर्थप्रेक्षा वा षष्ठ्यर्थप्रेक्षा वाऽत्रेति वाक्यशेषः । पञ्चम्यर्थः षष्ठयों वाऽत्र विद्यत इत्यर्थः । अतः पञ्चम्यन्तं पष्ठयन्तं वैतत्पदम् आकारान्तम् । "अपेहि मनसस्पतेऽप काम परश्चर । परो निर्ऋत्या आ चक्ष्व बहुधा जीवतो मनः ॥" प्रचेतस आपम् । दुःस्वप्नदर्शने विनियुक्ता ऋक् । मन इति विज्ञानमुच्यते बुद्धयादि तस्य पतिर्मनसस्पतिरात्मा, इह पुनर्मृत्युाधिर्वा मनसस्पतिः, उभावपि स्वकृतकर्मा- पेक्षया प्राणिनां बुद्धयादिविज्ञानोपसंहारस्येशाते, तयोरन्यतरः संबोध्यते हे मनसस्पते १-[ऋ० १०।१६५।१] ८-'अतः' नास्ति A. २-०स्याथम् A. इद वाक्यमग्रिमवाक्यानन्तर ९-'पुत्रादिकाय नास्ति B. C. लिखितम् A. १०-'श' नास्ति A. ३-०लयने A. ११-गवादिकाय नास्ति B. C. ४-०नयास्क्रि. A. १२-पञ्चम्या (थे c.) पेक्षा वा षष्ठया (थं c.) ५-०नाशनमि. B. C. पेक्षा वा B. C. ६-अर्वाम A. । १३-०ठ्यर्थधात्र A. १४-[ ऋ० १०।१६४।१] ७-कुणपाम B. कूर्मश्च B. C. १५-इत आरभ्य सबोध्यत इत्यन्तः पाटो नास्ति B. C.

·} , ३ ४ पर ७ १२ * अ.१, ख.१७. ( १०७ ) [परो निर्ऋत्या आ चक्ष्व अ. १, पा. ६, ख.१. स्वामिन् ! अपेहि-अस्मत्तोऽपगच्छ, मृत्यो ! अपेत्य चापक्राम, अपक्रम्य परश्चर, सन् निर्ऋत्या आचश्व कथय, बहुधाऽनेकप्रकारं जीवतो मनो जीवतो यादृक् तादृक् तस्य मनः, नाद्यापि मरणकाल इति । एवमत्र चतुर्थ्यर्थप्रेक्षा, आचश्वेति यस्मा आख्यायने तं क्रियाफलमभिप्रेतीत्येवमेतत्, पत्ये शेत इत्यादिवन्निर्ऋतेः संप्रदानत्वादेतत्पदं चतुर्थ्यन्तम् ऐकारान्तम् । स्यादेतत्, संहितैव कर्मणि प्रयुज्यते, किं तत्र पदविभागज्ञानेनेति ? तन्न, पदाना- मेव हि-'परः सन्निकर्षः संहिता' परः प्रकृष्टो यः सन्निकर्षः संश्लेषः परस्परेण स्वराणां स्वरारूढानां व्यञ्जनानां सा संहितेत्युच्यते न वस्त्वन्तरम् । अतः मा पदप्रकृतिः-पदानि प्रकृतिरस्याः सेयं पदप्रकृतिः, पदानि हि पुनः पुनः प्रयोगादन्वयव्यतिरेकाभ्यामवगता- र्थानि पदार्थान् प्रतिपत्तुम, तेभ्यश्च वाक्यार्थान्यपि तान्येव प्रयोगमर्हन्ति, न संहिता, अदृष्टप्रयोगत्वादनवकाशत्वाच्च । 'पदप्रकृतीनि सर्वचरणानां पार्षदानि स्वस्यां स्वस्यां पर्पदि भवानि पार्षदानि प्रातिशाख्यान्युच्यन्ते । प्रातिशाख्यकारैरपि पदप्रकृतित्वं संहि- ताया आश्रितमेवेत्यर्थः । तेऽपि हि पदानि प्रकृतित्वेनोपादाय संहितामन्याचक्षते । १-इद वाक्य 'अपगच्छ पदात्पर लिखितम् B. C. १४-इत आरभ्य उच्यत इन्यन्तः पाठो नास्ति B.c. २-अपगच्छाऽस्मत्त: B. C. ३-मृत्योरपे० A. *-[ ऋक्प्रातिशाख्य २।१: १०५] १६-‘पदप्रकृतिः' नास्ति A. ४-पुनरपक्रम्य च B. C. ५-'च' नास्ति A. १७-'पुन:' नास्ति B. C. १६ २३ २४ १५-०न्तर: B. १८-०वक्ताम् B. C. ६-०कार: B. ७-जीवत्ता B. C. ८-'त' इति त्रुटितः B. C. ९-०द्यापीमरका. B. C. १९-अत्र-निति' इति पाटो युक्तः । २०-०काशार्थत्वा० B. C. २१-च सर्व. B. C. १०-०प्रक्षा C. ११-तत्र A. १२-'हि' नास्ति A. १३- अष्टा० १।४।१०९] २२-०दान C. । २३-परिपदि B. C. । २४-द्यानि प्रातिशाखा० B. C. । २५-०तायामाश्रित. A.

·} ( १०८ ) :१, ख. १७. पा. ६, ख. १. [निरुक्तप्रयोजनानि . १, . " २ ७ ११ १२ अथापि इति प्रयोजनान्तरकथनम् । अपि याज्ञे कर्मणि दैवतेन बहवः प्रदेशा वचनानि भवन्ति-'आग्नेय्याग्नीध्रमुपतिष्ठते' 'वैष्णव्या हविर्धानम्' इत्यादीनि । न च निरुक्तमन्तरेण दैवतं शक्यं ज्ञातुम् । ते चेद् याज्ञिका ब्रूयुलिङ्गज्ञा अत्र स्म इति, लिङ्गं देवताभिधानसमर्थः शब्दः, ततो ज्ञातारोऽत्र मन्त्रगणे वेदे वा वयं दैवतस्येति, देवताया एवाभिधायकान् शब्दान मन्त्रेण श्रूयमाणा द्वयं दैवतं ज्ञास्यामः, किं नो निरुक्तेनेत्यर्थः। ते प्रतिवक्तव्याः-'इन्द्रं न त्वेत्यादि । अयमस्यार्थः नैघण्टुकमिदं देवतानाम प्राधान्येनेद- मिति कथं विवेकज्ञानमिति । ‘इन्द्रं न त्वा' इत्ययमाग्नेयो मन्त्रः, नैन्द्रो वायव्यो वा । 'अग्नि- रिव मन्यो' इत्ययं मान्यवो नाग्नेय इति नैरुक्तः शक्नोति दैवतं ज्ञातुं नेतरः, 'इन्द्रं न वा' इत्यत्रेन्द्रस्य वायोश्च लिङ्गाभावाद 'अग्निरिव मन्यो' इत्यत्राप्यग्नेः । अयं मन्त्रो व्याख्यायते- "त्वां हि मन्द्रतममर्कशोमहे महि नः श्रोष्यग्ने । इन्द्रं न त्वा शवसा देवता वायु पृणन्ति राधसा नृतमाः ॥" ૨ ૦ भरद्वाजस्यार्षम् । त्वां हि-हिर्यस्मादर्थे, यस्मात्त्वां मन्द्रतममतिशयेन स्तुत्यम, अर्कशोकः-अर्को मन्त्रः शोको दीप्तिः, अर्काश्च ते शोकाश्चार्कशोकास्तैः स्वदीप्त्या दीप्तै- मन्त्ररित्यर्थः । वमहे-संभजामहे नित्यं स्तुम इत्यर्थः। यस्मादिति श्रुतेस्तस्मादित्यध्या. १-'इति' नास्ति A. ११-[ ऋ० ६४७] २-बहुव: C. १२-अयमर्थः स्यात् A. ३, ४-[ उपतिष्ठो..."आग्नेय्याग्नी] वैष्णव्या १३-विवेचक• B. C. हविर्धानम्' मान० श्री० २।३।१।१] १४-नेवाय A. ५-देवतमथ A. ६-पाप B. C. १५-[ऋ० १०।०४।२] ७-०वाधोयकाञ्च्छन्द म. B. १६-इत्ययमान्यव B. C. १७-०ग्नेयमिति B. ९-अत्र “भिधायकात् शब्दान्मन्त्रे श्रूयमाणाद्वय” १८-[ऋ० ६।४७ ] इत्येव युक्तः पाठः। १९-'हिर' नास्ति B. 0 १०-कि नरुक्त. B. C. २०-अन्न भजा० B. ८-मन्त्र A.

·स. १, ख.१८. अ.१, पा.६,ख. २. } ( १०९ ) [स्थाणुरयं भारहारः ૨ * ३ . ४ राघसा हार्यम् । तस्मान्महि महत्स्तुतिरूपं नोऽस्माकं श्रोषि शृणु, हे अग्ने ! कतम उच्यते ? इन्द्र न त्वा इन्द्रमिव त्वां, शवसा-शव इति बलनाम, अन्तर्हितमत्वर्थ चेह द्रष्टव्यम, बलवता सारवतेत्यर्थः, देवता-देवतां वायुं लुप्तोपममेतत् वायुसदृशं पृणन्ति प्रीणयन्ति धनेन हविर्लक्षणेन नृतमाः प्रकृष्टनराः । "अग्निरिव मन्यो" इति पुरस्तादग्निरिवेन्द्र इवेत्यत्र व्याख्यातः । विषितोज्वलितः, विषिरित्यप्यस्य दीप्तिनाम भवति इति प्रासङ्गिकं त्विषिशब्दस्य १० निर्वचनम् । १४ १६ १७ २१ ૨૨ अथापि इति प्रयोजनान्तरवचनम् ।अपिच 'स्थाणुरयम्' इत्यनयोः पूर्वाचार्यस्मृत- श्लोकयोः, 'उत त्वः पश्यन्न' इत्यनयोश्च!र्वेदार्थज्ञानस्य प्रशंसा भवत्यज्ञाननिन्दा च, प्रशस्तं च कर्त्तव्यमतो ज्ञेया मन्त्रार्थाः, तदर्थमप्यर्थवन्निरुक्तम् । 'स्थाणुः' इति छिन्नशाखं वृक्षमूलमुच्यते, लुप्तोपमश्च अयम् , स्थाणुरिव भारहार इति, हरतिर्धारणार्थो द्रष्टव्यो न देशान्तरप्रापणार्थः । कुतः ? उपमाने स्थाणौ तस्या- सम्भवात् । 'किल' इत्यागमप्रदर्शनार्थः । यथा स्थाणुः केनचिदारोपितस्य भारस्य धार- यितैव केवलं भवति, न तज्ज्ञेनोपकारेण युज्यते, एवमयं वेदभारस्य धारयितव केवलं १-श्रुणुवं A. २-०मदुच्य० B. C. १३-उत त्वा C. [ऋ० १०७१।४] *-[निघ० २।९] १४-'भवति' नास्ति A. ३-अन्तर्नीत. १५-अज्ञानस्य च निन्दा B. C. ४-स्वारस्यवते. A. १६-ज्ञेयो मन्त्रार्थः C. ज्ञयो मन्त्रः A. ५-०शवसं B. C. १७-तदप्यर्थवनिरु. B. ६-'प्रीणयन्ति' नास्ति A. १८-बहुमूल• A. १९-'देशान्तर 'नास्ति.. -०ष्टान् रा: A. ८-[ऋ० १०।८४१२] २०-धारयिता च A. ९-विषिमतो B. २१-तज्ज्ञानोप.' 'तजेनोप०' इति पाठोऽत्र युक्तः। १०-विषितस्त्विषिरित्यस्य A. २२-इत आरभ्य 'युज्यते' इत्यन्तः पाठस्त्रु- ११-०जनानन्तर० A. १२-पूर्वापय० B. पूर्वाचर्य० C. पूर्वाचार्यस्मृति० A, '. B. C.

·. ? ૨ ४ एव- ७ ( १९०) [उत त्वः पश्यन्न ददर्श अ.१, खा. १९, ख ३.} अ. १, पा. ६, ख ३. भवति न तज्ज्ञानोपकारेण युज्यते; कः ? अधीत्य वेदं न विजानाति योऽर्थम् । तु अर्थज्ञः स जीवंस्तावत् प्रतिग्रहादि सकलं समय भद्रं कल्याणम अश्नुते । मृतोऽपि स्वर्ग गच्छति, ज्ञानेन विधूतपापः । यद् गृहीत-ग्रन्थतो वेदस्य विज्ञातं नार्थतः, निगदमुच्चारणमात्रम, तेनैवाध्येत्रा शब्द्यते नास्यार्थज्ञानमस्मिन् भवति, यथाऽग्निरहिते प्रदेशे शुष्कमप्येधो न ज्वलति, मग्निस्थानीयेनार्थज्ञानेन रहितेऽस्मिन्नध्येतरि न ज्वलति स्वकार्य न करोतीत्यर्थः, कहि- चित् कदाचिदपि । एवमनयोः स्मृतिश्लोकयोः पूर्वस्य पूर्वणार्धेनाज्ञानस्य निन्दा, परेण ज्ञानप्रशंसा; उत्तरेण तु श्लोकेन समस्तेनाज्ञानस्य निन्दा । स्थाणुस्तिष्ठतेः । स हि ति- ष्ठत्येव न चलति । अर्थोऽतः गत्यर्थस्य । यस्तावच्छब्दस्यार्थः स तस्माद् गम्यते, यो हिरण्यादिः सोप्यनादिना व्यवहारेणान्यस्मात्पुरुषादन्यं गच्छति । अरणस्थो वा । अरणं गमनं शब्दस्य तावदुच्चरितस्य तिरोधानं तस्मिन्नर्थस्तिष्ठति, न शब्देन सह तिरोधी- यते, इतरत्रापि गमनमरणं स्वामिनस्तस्मिन् हिरण्यादिरर्थस्तिष्ठति, न स्वामिना सह गच्छतीति । "उत त्वः पश्यन्न ददर्श वाचमुत त्वः शृण्वन्न शृणोत्येनाम् । उतो त्वस्मै तन्वं १ वि सो जायेव पत्य उशती सुवासाः ॥" बृहस्पतेरार्षम् । परा च ऋक् । उत त्वः-उतशब्दोऽप्यर्थे, पश्यन्नित्यस्माच्च १-०गृहादि A. ९-०दुच्यते अस्य B. *-[cf. महा० १।१।१] १०-निरोधन B. C. ३-नार्थमतः B. C. | ११-गमन मरणस्वामिनि A. ४-शव्यन्ते A. १२-इति' नास्ति B. C. ५-'समस्तेन' नास्ति A. १३-[ऋ० १०७१।४] ६-०ऽक्ते. B. C. १५-'उत त्वः' नास्ति A. १६-'परों' नास्ति A. ૧૨ -- १३ १४ परो २-पदस्य B. १४-पराष ऋचा A. ७-तस्यातू . •ण्याभिः B. C.

·अ. १, ख. २०. अ. १, पा.६,ख. ४. ४.} ( १११ ) [उत त्वं सख्ये स्थिरपीतमाहुः द्रष्टव्यः । पश्यन्नपि पर्यालोचयन्नपि मनसेत्यर्थः । त्व एको न ददर्श, दशनफलाभावार पश्यति वाचम् ; उत त्व एकः शृण्वन्नपि च श्रवणफलाभावान्नैव शृणोयेनाम् ; योऽस्या न वेदार्थ तमेवमाह । उतो त्वस्मै-उतो इति तुशब्दस्यार्थे, एकस्मै त्वर्थशाय तन्वं शरीर- मात्मीयं शरीरं वाक् सर्वप्रकारं विसस्त्रे-सतर्गत्यर्थस्यान्तर्हितण्यर्थस्येदं रूपम्, विविधं रूपं गमयति विवृणुते प्रकाशयतीत्यर्थः । ज्ञान प्रकाशनमर्थस्याहानया वाचा अनेन वच- ૧ ૨ ૨૧ नेन 'उपमोत्तमया' उत्तमसमीपस्थेन वाचा वचनेन वाक्येनेत्यर्थः । जायेव पत्य उशती सुवासाः-यथा भार्या भत्रै कामयमाना सुवासा ऋतुकालेषु संभोगार्थ स्वमात्मानं वि- वृणुते तद्वत् । एवमियम् अर्थज्ञप्रशंसा । तस्यैवार्थस्योत्तरा ऋक् भूयसे निर्वचनाय- "उत त्वं सख्ये स्थिरपीतमाहुनैनं हिन्वन्त्यपि वाजिनेषु । अधेन्वा चरति माययैष वाचं शुश्रुवाँ अफलामपुष्पाम् ।।" उत त्वमपि चैकं पीतार्थो यस्तं सख्ये, केन सह ? पूर्वस्यामृचि वाचः प्रकृतत्वाद् वाचा, स्थिरपीत-यो यत्पिबति स तत्प्राप्नोत्यतः पानस्य प्राप्तेश्च संबन्धात् पानेनात्र प्रा- प्तिलक्ष्यते स्थिरप्राप्तिमाहुः, के ? ऋषयो ब्राह्मणा विद्वांसः, योऽर्थज्ञः स वाचं निराह, ततश्च यां यां देवतां निराह तस्यास्तस्यास्ताद्भाव्यमनुभवति इति ताद्भाव्यापत्तेर्वाचा १-त्वमेको B. १२-'वचनेन' नास्ति B. C. २-इत आरभ्य 'नैव' इत्यन्तः पाठो भ्रष्टः । B. १३-'उत्तमसमीपस्थेन' नास्ति A. ३--'एकः' नास्ति A. १४-वाच्यने० ४-'च' नास्ति C. ५-०ऽस्यां B. C. १५-तत्र कामयते . ६-'उतो त्वस्मै नास्ति A. १६. 'सुवासा ऋतुकालेषु नास्ति A. ७-'तु' नास्ति B. C. १७-समात्मा० . १८-[ऋ० १०७१।५] ८-०मात्ममय वाक B. ०मात्मय वाक् C. १९-पीतार्थे B. ०र्थो यस्मिन्सख्ये A. ९-०न्त तB. C. २०-०कृतित्वा० A. २१-पानं चात्र A. १०-'विविध रूपं त्रुटित: B. C. २२-[निरु० १३।१३.] ११-'वाचा' नास्ति B. C. २३-०द्राव्याः, एते वा. A. ૨૨ o A.

·( ११२ ) अ.१, ख. २०. अ. १, पा. ६, ख.४. [उत त्वं सख्ये स्थिरपीतमाहुः . ७ ९ - सहास्य सख्यं स्थिरमित्येवमाहुरित्यर्थः । रममाणमिति त्वर्थप्राप्तार्थवचनं भाष्ये, यो हि वाचस्ताभाव्यमापनो रमत एवासौ । अथवा सख्यमित्यत्र रमणीये स्थाने स्वर्गाख्ये गतस्य दैवतैः सह यद् गृह्यते तस्मिन् स्थिरप्राप्तिमाहुः, यो विज्ञातार्थस्तम् । अथवा वि- दुषां संसदि या सत्कथा साऽत्र सखिकर्मत्वात् सख्यमित्युच्यते सा च वाचा क्रियते, अतो वाक्संबन्धाद भाष्ये वाक्सख्यमित्युच्यते । स्थिरपीतमिति पिबति ज्ञानार्थः, लोके- ऽपि यो यत्र ज्ञाताओं भवति स उच्यते पीतार्थोऽयमति, आहुरित्यादिः प्रशंसार्थः, अस्मिन्नगरे देवदत्तं ब्राह्मणमाहुरिति यथा तद्वत; विद्वत्सु कथायां यः स्थिरज्ञान आक्षेप- प्रतिसमाधानसमर्थस्तमेकं प्रशंसतीत्यर्थः। अथवा देवसंबद्धं यत्सखिकर्म यज्ञार्थ रमणीये स्थाने वेद्याख्ये तत्र सख्यमित्युच्यते, तस्मिन् स्थिरज्ञान आपत्स्वपि प्रायश्चित्तनिमित्त- भूतासु न मुह्यति, नित्यनैमित्तिककर्मविधिज्ञ इत्यर्थः, तमेकं प्रशंसन्ति । नैनं हिन्वन्त्यपि 'हि गतौ' शुद्धोप्यत्रानुपूर्व्यस्यार्थे । अपिशब्दश्चार्थे, न चैनमनुगच्छन्ति वाजिनेषु वागि- नेषु वागिना ईश्वरी येषां, वाचो य आयत्तार्था वाचा ये ज्ञेया इत्यर्थः, ते वाजिनस्तेषु । एव- १२ १३ १४ १६ १७ ૨ ૦. १-०पन्नमरम. B. १५-०न्त्यपी B. C. १६-०पूर्वस्वार्थे A. १७-अपिश्चार्थे A. १८-वाक् इन ईश्वर (री c.) एषां वाचो (पो c.) B.C. पाठः । २-सख्यमत्र B.C. ३-यत्तद् गृ• B. C. ४-विज्ञानार्थ A. ५-सखीकम० B. C. ६-'इति' नास्ति A. ७- बतिर्ज्ञाना०' इति युक्तः ज्ञानार्थ B. ८-'यो' नास्ति A. ९-प्रशंसादिः A. १०-विद्वत्संकथा० B. C. ११-'तमेकं प्रशंसन्तीत्यर्थः' नास्ति A. १२-०संबन्धं B. C. १३-यत् ज्ञानं A. १४-'तस्मिन् नास्ति B. C. १९-'वाजिनाः' इत्येव पाठः 'तेषु' नास्ति A. २०-A. पुस्तकेऽत्र भूयान् पाठो दुर्गवृत्तेस्तनाम्नवो- नृतो वर्तते, तथाहि- "दुर्गवृत्तौ-'किश्च नैनं हिन्वन्त्यपि वाजि- नेषु एनं वागर्थशं न हिन्वन्ति नानुगन्तुं शक्नुवन्ति । केषु ? वाजिनेषु वागज्ञेयेष्वर्थेषु बलवत्स्वपि दुर्जेयेषु दुःखवद्यघटनीयेषु (दुरव घटनीयेषु मु. पा०) समुद्रपिहितरत्नसन्निभेषु देवतापरिज्ञानादिषु व्याकर्त्तव्येषु । स हि तान व्याकर्तुं शक्नोति, नेतेरे मन्दबुद्धयो बहवोऽपि ·, २ - १० ११ ૧૨ १४ अ.१, ख. २०. ( ११३ ) [साक्षात्कृतधर्माण ऋषयो बभूवुः अ. १, पा. ६, ख. ४. मियं ज्ञानप्रशंसा, परा त्वज्ञाननिन्दा; अधेन्वा धेनुत्ववर्जितया कामानामदोग्ध्या देव- मनुष्यस्थानेषु वाचा चरति मायया वाक्प्रतिरूपया एषोऽविज्ञातार्थो यो वाचं शुश्रु- वानफलामपुष्पाम, अर्थो वाचः पुष्पफलम, याज्ञदैवते पुष्पफले दैवताध्यात्मे वा, याज्ञ- मिति यज्ञज्ञानमुच्यते यज्ञभवत्वात्, दैवतं देवताज्ञानम्, आध्यात्ममध्यात्मज्ञानम, तेषां पूर्वपश्चाजन्मसामान्याद्धेतुहेतुमद्भावसामान्याच्च याज्ञदैवते पुष्पफले उच्यते देवताध्यात्मे वा, यथा हि पूर्व पुष्पं जायते पश्चात्फलम्, एवं पूर्व यज्ञज्ञानं जायते पश्चाद्देवताज्ञानम, तच्च पूर्व पश्चाध्यात्मज्ञानम् । यथा वा पुष्पफले हेतुहेतुमद्भूते, एवं याज्ञदैवते दैवताध्यात्मे वा, अतस्तेऽत्र पुष्पफले उच्यते। तद्वर्जितां यो वाचमर्थवर्जितां ग्रन्थमात्रेणेवोपाध्यायाच्छुतवा- नित्यर्थः । अफलाऽस्मा अपुष्पा वाग्भवतीति वा किञ्चित्पुष्पफलेति वा, अध्ययन- मांत्रादप्यवश्यकर्त्तव्यत्वाध्ययनस्य कियतोऽपि फलस्यावश्यंभावात् , नासौ परिश्रमो व्यर्थ एवेति भाष्यकाराभिप्रायः। एवमुक्तप्रयोजनस्य निरुक्तस्य परेणागमः कथ्यते । साक्षात्कृतधर्याण ऋषयो बभुवुः । धर्मस्यातीन्द्रियत्वात् साक्षात्करणस्यासम्भवात् धर्मशब्देनात्र तदर्थ समागताः शक्नुवन्ति तानर्थान् व्याकर्त्तम्, ९-'यज्ञभवत्वात् नास्ति A. यानसौ (यानसौ मु० पा०) व्याकरोति, अत उक्तं (अत एतदुक्त मु० पा०) नैन हिन्व- न्त्यादि दुर्ग:'। (अत्र 'हिन्वन्त्यपीति दुर्गः' १२-'जायते' नास्ति A. इति स्यात् )" १३-'जायते' नास्ति A. १७ २० मन्त्र- १०-अध्यात्म० BC. ११-०ध्यात्मना B. १४-तद्वत् B. तद्वात् C. १-अधन्वा B. २-०दोग्ध्या c. ३-चरन्ति B. C. ४-'अविज्ञातार्थः नास्ति B. C. ५-'यो' नास्ति A. ६-अत्र 'ना' इत्यधिक: B. ७-'पुष्पफले' नास्ति B. C. ८-०मिति यज्ञ.' इति त्रुटित: A, १५-अथ फला० B. १६-'अपि' नास्ति B. C. १७-नासावित्यादिवाक्यं नास्ति B. C. १८-निरुक्तेनाग० A. ०णावगमात् B. C. १९-० कर्मणि B. ०कर्माण c. २०-तदर्थ नास्ति A.

·} . ૨ ३ ४ . ७ ११ १२ अ. १, ख. २०. ( ११४ ) [तेऽवरेभ्यो मन्त्रान् संप्रादुः अ. १, पा. ६, ख, ४. ब्राह्मणमुच्यते, तत्साक्षात्कृतो धर्मो यैस्ते साक्षात्कृतधर्माण ऋषयः । कथं पुनस्तैः सा- क्षात्कृतम् ? उच्यते, स्मृतिकारतहासिकैश्चाभ्युपगतत्वाच्छुत्या चाविरोधादन्तराल- प्रलयः पुनः सृष्टिश्चास्ति । तत्र सृष्ट्यादौ य ऋषयस्तेऽतीतसृष्टावधीतं सुप्तप्रतिबुद्धन्यायेन मन्त्रब्राह्मणं स्मरन्ति । कश्चित्किञ्चित् यो यत्स्मरति तत्तेन दृष्टं तेन साक्षात्कृतं तेन प्रोक्तं तस्यार्षमिति चोच्यते । यस्य यावदार्प तेन तावदेव साक्षात्कृतम, अन्यत्तु तेनापि यत्सा- क्षान्न कृतं तदुपदेशेनेवाधिगतम् । न च जन्मान्तरानुभूतं नियमेन न स्मयते, दृश्यन्ते ह्यद्यत्वेऽपि जातिस्मराः कि- ञ्चित्स्मरन्तः । ते चर्पयो यद्यपि प्रतिसृष्टयन्येऽन्य उत्पद्यन्ते, तथाप्यतीतसृष्टिकृतपुण्यवि- शेषवशात् तत्कर्माणस्तन्नामानश्चोत्पद्यन्ते । तेनैकस्यां सृष्टौ विश्वामित्रनाम्ना यत् स्मृतं सृष्टयन्तरेऽपि विश्वामित्रनामेव तत् स्मरति । अतो नित्यत्वेपि वेदस्य नार्षव्यपदेशस्य नापि साक्षात्करणस्य कश्चिद्विरोधः, एतदभिप्रेत्येतदुच्यते-साक्षात्कृतधर्माण ऋषयो बभूवुः इति । तेऽवरेभ्योऽवरकालीनेभ्यः शक्तिहीनेभ्योऽतीतसृष्टिकृतपुण्यविशेषाभा- वात्, शक्तिमारेः असाक्षात्कृतधर्मभ्य उपदेशेन शिष्योपाध्यायिकया वृत्त्या मन्त्रान् ग्रन्थ- तोऽर्थनश्च संप्रादुः । तेषु हि पूर्व सृष्टावधीतेषु तेषामुपदेशमात्रेणैव स्मृतिर्बभूव, यथेदानीं छन्दो नष्ट गणयतः कस्यचित् । मन्त्रग्रहणं चात्र ब्राह्मणानां प्रदर्शनार्थम, मन्त्रान् ब्राह्म- णानीति संप्रादुः । उपदेशाय ग्लायन्तोऽवरे, तेप्यवरतमेभ्य उपदेशायोपदशार्थ ग्ला- १-०कर्माण C. १३-०रत्यः B. 'अवरकालीनेभ्यः शक्तिहीनेभ्यः' ३-गल.' इति नास्ति C. १४-शक्तिहार C. एतद् B. पुस्तके नास्त्येव । -'य' इति नास्ति A. वस्तुतत्वत्र 'शक्यभावेऽसाक्षात्कृत०' इत्यादि ६-'न' नास्त B. C. पाटो युक्तः। ७-०ऽन्य इति नास्ति A. १५-शिष्योपाध्यायिकया वृत्त्या' नास्ति B. C. -०ण्यवशाकर्मणस्त. १६-'ग्रन्थतोऽथतश्च' नास्ति B. C. १०-देवस्य B. १७-हि नास्ति A. १५-न हि B. १९-तेग्यवऽवतरभ्य B. C. १२-० रणविरोधः B. २०-'उपदेशाय नास्ति B. C. १४ १५ २० २-०नस्तत्सा० B.C. नास्ति B. C. ४-दृष्टया य B. C. A. ०णस्तन्मान. B. ९-ततः B. १८-०णानिति प्रादुः B.

·, . , w ९ ११ समानात १३ १४ १५ . ૨ ૦ ૨૧ ૨ ૨ ૨ ૩ अ. १, ख. २०. ( ११५ ) [साक्षात्कृतेत्यादेरपरोऽर्थः अ. १, पा. ६, ख. ४.। यन्तो 'ग्लै म्ल हर्षक्षये' उपदेशमात्रेण ग्रहीतुमशक्नुवन्तस्तदनुकम्पया क्षीयमाणहर्षा- स्ताननुकम्पमाना इत्यर्थः । बिल्मग्रहणाय, बिल्म उपायः, तेन ग्रन्थस्य चार्थस्य च ग्रह- णार्थम, ग्रन्थस्य ग्रहणोपायोऽटसंधकेन दशसंधकेन वा; ग्रहणमध्ययनमर्थस्योपाध्याया त्पुनः पुनः श्रवणम् । वेदाङ्गज्ञानं च इमं ग्रन्थं समाम्नासिषुः, वेदं च वेदाङ्गानि च । यद्यस्य साक्षात्कृतधर्मण आर्ष तत् तस्मादुपश्रुत्य कृत्स्नं वेद ग्रन्थग्रहणार्थ वन्तः, अर्थग्रहणार्थ वेदाङ्गानीत्यत एवोपश्रुत्य स्वयं च कल्पयित्वा निरुक्तं च वेदाङ्गम् । तदेवमागमिकस्येदमागमकथनम् । ये तु सृष्टिप्रलयौ नेच्छन्ति, त एतं ग्रन्थमेवं व्याचक्षते-साक्षाद्धर्मवचनोपदेश- निरपेक्षं कृतः प्रतिपन्नो धर्मो यैस्ते साक्षात्कृतधर्माण ऋषयो बभुवुः; तेऽवरेभ्यो- ऽसाक्षात्कृतधर्मभ्यो वेदवचनादेवोपदेशनिरपेक्षं धर्म प्रतिपत्तुमसमर्थेभ्य इत्यर्थः । उप- मन्त्रान् ब्राह्मणानि च संपादुः । अस्य मन्त्रस्यायमस्य चायमित्येवमुप- देशेन मन्त्रार्थ ब्राह्मणार्थं च कथितवन्त इत्यर्थः । उपदेशाय ग्लायन्तोऽवरे, ये तु ततो- ऽन्यवरे वेदवचनात्स्वयमुपदेशमात्रेण वा तदर्थं प्रतिपत्तुमममस्त आत्मन उपदेशार्थ १-[धातु० ९२८, ९२९] १४-'च' नास्ति B. C. २-०त्रेणावतरेषु ग्रहीतुमशक्नुवन्सु तदनु० B. C. १५-दीदी यन्ते, एवमाग० ... ३-विल्व. B. बिलू. C. १६-०तस्ये. १७-त एनंत B. ४-बिल्व B. १८-साक्षाद (यद (.) वचनादवोपदेश निरपेक्षः ५-चाथस्मरणार्थम् A. कुतः B. C. ६-'दशसधकेन '' 'ग्रहणम' नास्ति B. C. १९-'धर्मो' नास्ति A. २०-०कर्माण B. C ७-०ध्या०' नास्ति A. २१-०कमन्यो B.C. २२-०वक्तु सम० B.C. २३-वार्पस्य २४-चाथ प्रादुः A. ९-यदन्यस्य स कृतकर्माण आर्ष B. C. २५-अयमस्य मन्त्रस्यायमस्येत्येव B. C. २६-'इत्यर्थः' नास्ति' A. १०-तत् तत्र B. C. ११-०न्थाहणार्थ ग्रहणार्थ c. २७-०वरे न वेद. B. C. १२-'समाप्तातवन्तः, अर्थग्रहणार्थ' नास्ति B.C. २८-०नात् शुश्रूयमुप० A. । २९-'वा' नास्ति .. १३-०ङ्गान्यन्यत B. C. देशेन चार्थस्य ૨૬ . ८-०जात A.

·४.} - १ ' ६ ९ ૧ ૨ . अ. १, ख. २०. [बिल्मपदनिर्वचनम् अ. १, पा. ६, ख. ४. समानातस्य सत उपाध्याया अर्थमुपदेश्यन्ति, उपदिष्टार्थात्ततो वेदार्थ प्रतिपत्स्यामह इत्येवमर्थमित्यर्थः । इमं ग्रन्थं गवादिदेवपत्न्यन्तं समाम्नातवन्तः, वेदं धर्मप्रतिपत्त्यर्थम, वेदाङ्गानि च अन्यान्यपि वेदार्थप्रतिपत्त्यर्थम् | बिल्मग्रहणाय-बिल्म उपायस्तस्य निर्वच- नम् । भिल्मं भासनमिति वा इति । बिल्ममिति बिभर्तरूपम, उपायो बिभर्युपेयम, भासते च प्रकाशीभवति । तत्तेन बिल्मशब्दस्य चाप्रसिद्धस्य लोके यदुपादानं निर्वचनं च, क्वचित्तस्य मन्त्रेषु प्रयोगोऽस्ति तदर्थम; तदर्शयिष्यामः "अस्मै बहूनामवमाय सख्ये यज्ञैविधेम नमसा हविभिः । सं सानु मामि दिधिषामि बिल्मैदधाम्यन्नैः परि वन्द ऋग्भिः ॥" गृत्समदस्यार्षम् । अस्या ऋचोऽपानपाद्देवता, अपोनप्त्रीये सूक्ते समानातत्वात् । अपानपाच्च मध्यमः । अस्मै प्रकृतायापांनप्त्रे बहूनां यजमानानामवमाय-अवम इत्यन्तिक नाम, अन्तिकाय सन्निकृष्टायात्यन्तं प्राप्तायेत्यर्थः । सर्वत्रात्र द्वितीयार्थे चतुर्थी । बहूनां सखायं यज्ञैः सोमयागैर्योतिष्टोमादिभिर्विधेम परिचरेमेत्याशास्महे, नमसा स्तुत्या च हविभिश्च पुरोडाशादिभिस्तदर्थं च सानु समुच्छ्रितं प्रदेशं गार्हपत्यादिस्थललक्षणं वेदि- १-'अर्थम्' इति नास्ति B. C. ५-बिल्वमुपा० B. २-गवादि B. C. ६-हिल्व (०ल्म C.) हासनमिति B. C. ३-A. पुस्तकेऽत्र भूयान् पाटो दुर्गव्याख्यायास्त. ७-'बिल्ममिति' नास्ति B. नाम्नव समुदतो वर्तते। तथा हि-“दुर्गवृत्तौ- ९-बिल्व. B. 'तद्यथा-एकविंशतिधा बाह्वचम् (च्यम,मु०पा०) बाह्वचम् (च्यम्,मु०पा०) १०-साक्षात्प्रसि. A. .ब्दस्याप्रसि. B. एकशतधाध्वयंवम, सहस्रधा सामवेदम्, नव ११-०चनकारणं च B. C. अत्र 'करण' इति धाथर्वणम् । वेदाङ्गान्यपि यथा-व्याकरणमष्टधा, पाठो युक्तः निरुक्तं च ('च' नास्ति मु० पा०) चतुर्दशधा १२-[ऋ० २।३५।१२] इत्येवमादि । एव समाम्नासिपुर्भेदेन ग्रहणार्थम् । १३-'अवम इति' नास्ति A. कथ नाम भिन्नान्येतानि शाखान्तराणि लघूनि । १४-'अत्यन्त' नास्ति A, सुख गृह्णीयुरेते शक्तिहीना अल्पायुषो मनुष्या १५-'अत्र' नास्ति A. इत्येवम्' दुर्गः”। १६-०नामसखाय B. ० नाममसखा.. ४-'विल्मग्रहणाय' नास्ति B. C. १७-'च' नास्ति A. १८-प्रदेश: B. C. १४ १७ . ८-वर्तते B. C. ८ ·अ. १, ख. २०. अ.१, पा. ६,ख.४. । } ( ११७ ) [त्रीणि निरुक्तप्रकरणा नि ६ १० ११ 1 2 १४ - ૨૧ ૨ ૨ लक्षणं च संमामि गोमयपाण्डुमृत्तिकादिना, दिधिषामि 'धिष धारणे' धारयितुं चे- च्छामि गार्हपत्यादिमग्निं बिल्मैरुपायैलनस्याधो भस्मनि गोमयनिखननादिभिर्दधामि धारयामि चैनमन्नैः सायं प्रातश्चाग्निहोत्रद्रव्यलक्षणैर्यवाग्वादिभिः, परि वन्दे सर्वतः स्तौमि, ऋग्भिः स्तुतिभिः । एवमस्मिन्मन्त्रे बिल्मशब्दस्य प्रयोगादिहोपादानं निर्वचनं चैवमर्थ द्रष्टव्यम् । निरुक्तस्य त्रीणि प्रकरणानि, तस्य परेण । 'एतावन्तः समानकर्माणः' इत्या- दिना ग्रन्थेन त्रिष्वपि प्रकरणेषु योऽर्थस्तं प्रदश्यैकस्य प्रकरणस्योत्कर्षो द्वयोर्व्याख्या प्रतिज्ञायते । तत्रार्थप्रदर्शनार्थ तावदाह-एतावन्तः समानकर्माणः समानार्था धातवः, द्वाविंशशतं गतिकर्माणः, अष्टादश कान्तिकर्माणः । धातुर्दधातेः स हि धत्ते खार्थम् । एतावन्त्यस्य सत्त्वस्य नामधेयानि, यथा-एकविंशतिः पृथिव्याः, पञ्चदश हिरण्यस्येति, एतौ द्वावर्थावाद्ये नैघण्टु के प्रकरणे । एतावतामर्थानामिदमभिधानम्, यथा-उपदयादीनां षण्णां दयतिः । पुराणनवयोईयोचिदिति निपातः । प्रदर्शनार्थ चेम् । वक्ष्यति-'अथ यान्यनेकार्थान्येक शब्दानि तान्यतोऽनुक्रमिष्यामोऽनवगत- संस्कारांश्च निगमानिति, एतौ द्वावौँ मध्यमे प्रकरणे नैगमे । नैघण्टुकमिदं देवता- १-[धिष शब्दे, जुहो० परस्मै०] १३-of. निरु. ३॥९॥ २-०पत्यमग्निं A. १४-०कर्माणि B. C. of. निरु० ३९ ३-बिल्वै. B. १५-स इह A. ४-०ज्वलस्य भस्म A. ५-०मयानिख. A. १७-of. निरु० २।७। ६-०प्रातरग्नि.A. १८-cf, निरु० २।१०। १९-हेतौ B. C. २०-०करणतो A. ७-विल्व. B. ८-प्रकाराणि B. C. २१-प्रमादयति A. षण्णां भवति B. ९-प्रकारेषु B. प्रकारेणेषु c. २२-०वयोनिचितीति A. १०-०स्याकर्षः B. २३-निपात B. C. ११-'आह' नास्ति B. C. २४-०नीति B. C. [निरु० ४।१] १२-'समानकर्माणः' नास्ति A. २५-वावी . ૨૪ २५ १६-द्रव्यस्य नाम. B. C.

·[मृगो न भीमः अ. १, ख. २०. अ. १, पा. ६, ख.४. } , m ४ नाम । प्राधान्येनेदमिति-अयमर्थ उत्तमे प्रकरणे दैवते । प्रसङ्गेन नैघण्टुकशब्दस्य स्व- रूपमुदाहरणं च प्रदर्शयति-तद्यदन्यदैवते मन्त्रे निपतति नैघण्टुकं तत्'। 'अश्वं न त्वा इत्यत्राश्वः, उपमानत्वेनोपादानात् । 'मृगो न भीमः' इत्यत्र मृगः । "अश्वं न त्वा वारवन्तं वन्दध्या अग्निं नमोभिः । सम्राजन्तमध्वराणाम् ॥" ३ ६ ९ शुनःशेपस्यार्षम् । अश्वं न त्वा वारवन्तमिति, कल्पितकादित्वाद्रत्वम, उपमान- भूतस्याश्वस्य विशेषणमिदम् । वालवान् योऽश्वस्तमिव त्वा त्वां वन्दध्यै वन्दितुमि- च्छामः प्रार्थयाम इति वाक्यशेषः । अग्निं नमोभिः स्तुतिभिः, सम्राजन्तं राजतिरेश्वर्य- कर्मा सम्यगीशानमध्वराणां यज्ञानाम् । अथवा राजतिर्दीप्त्यर्थः, सम्यग्दीप्यमानम्, अध्व- राणां मध्य इति वाक्यशेषः । सप्तम्यर्थे वा षष्ठी-अध्वरेषु । वालशब्दस्य निगमप्रसक्तस्य निर्वचनम्-वाला दंशवारणार्था भवन्ति, पुच्छवालैह्यश्वो दंशान वारयति । दशशब्दस्य प्रसक्तानुप्रसक्तस्य निर्वचनम्- देशो दशतेः,खादनार्थस्य, स हि खादति,प्रासङ्गिकमेतत् । "मृगो न भीमः कुचरो गिरिष्ठाः परावत आ जगन्था परस्याः। सूकं संशाय पविमिन्द्र तिग्म १२ १३ वि शत्रून्ताहि वि मृधो नुदस्व ॥" ९-०प्त्यथो B. C. १०-इत आरभ्य निर्वचनमित्यन्तःपाठो नास्ति B.C. ११-०लरश्वो A. . ० वामेलह्यश्वो C. १२-दशो . १-प्रक्रमे A. २-०ण्टुकस्य B. C. ३-[ऋ० १।२७।१] ४-[ऋ० १।१५४।२] ५-'अश्व' नास्ति A. ६-कपिलका० B. C. ७-०वस्येद विशेषणम् B. C. ८-'त्वा' नास्ति A. १३-इत आरभ्य 'निर्वचनमित्यन्तः पाटो नास्ति B.C. १४-[ऋ० १०।१८०।२] ·१ २ ३ ४ १० ११ ૧ ૨ , १४ ૨ ૨ २३ अ.१, ख. २०. ( ११९ ) [मृगो न भीमः अ. १, पा. ६, ख. ४. मृगो न भीम इत्यादीन्युपमानभूतस्य मृगस्य विशेषणानि । भीमो भयानको मृगः सिंहो व्याघ्रः वा कुचरः कुत्सितकर्मा प्राणिबिलमुद्दिश्य चरति । गिरिष्ठाः पर्वतस्थायी च, स यथा सर्वान् प्रतिवन्धकान् नन् तद्वत् | अथवा कुचरो गिरिष्ठा इतीन्द्रस्यैते वि- शेषणे न मृगस्य, अप्रतिहतगतित्वात् । यः सर्वत्र चरति न क्वचिन्न चारीति कुचरः; गिरिष्ठाः-गिरिमघस्तस्मिन् हन्तव्ये तिष्ठतीति गिरिष्ठाः, यस्त्वं कुचरो गिरिष्ठाश्च स यथा भीमो मृगस्तद्वत, परावतो दूरादाजगन्थागच्छ, परस्याः इतीदं विशेषणम, परस्माद्दूरा- दत्यन्तदूरादित्यर्थः । आगत्य च सृकं वज्रं संशाय निशाय पविं पवतिर्गतिकर्मा, गन्तारं शत्रूणामुपरि हे इन्द्र ! तिग्मं तीक्ष्णं तेन विशत्रून् ताम्हि ताळ्हतिर्वधकर्मा, विविध शत्रून् जहि,ये बलवन्तो ये त्वबलास्तान मृधः संग्रामकारिणो विनुदस्व प्रेरयेतोऽपनयेत्यर्थः । मृगादीनां परेण निर्वचनमुच्यते-मृगो मार्गतिकर्मणः, भीमो बिभ्यत्यस्मात, भीष्मोऽप्येतस्मादेव इति प्रासङ्गिकम् । कुचर इति-उपमानभूनमृगाभिधानं चेत्-चरति कर्म कुत्सितम् इति निर्वचनम् । अथ चेदुपमेयदेवताभिधानम्-कायं न चरतीति, गिरिष्ठा गिरिस्थायी, यदि मृगस्ततो गिरिः पर्वतो विन्ध्यादिः, स हि समुद्गीर्ण इव गुवः, पर्वाण्यवयवाः शिलादयस्तैः पर्ववान् पर्वतः मत्वर्थे 'तप् पर्वमरुद्गयाम्' इति प्रासङ्गिक- १-०नमभीतस्य विशे० B. C. १४-०त्यर्थ C. २-प्राणीवलयमु. B. बिलयमु० . १५-'वज्र' नास्ति B. C. ३-गरिष्ठाः B. C. १६-नीशापय B. C. १७-पविति• B. C. ४-०बन्घान् A. ५-यद्वा A. १८-cf. निघ० २।१४. 1-गिरिस्था A. १९-ताहिं ताहेतिवध० A. 9-'विशेषणे' नास्ति B. C. । २०-'वि०' नास्ति A. २१-०येत्यपिनये. A. २२-०वेन्यति प्रा० B. C. 10-चिच्चरतीति B. C. 'इति' नास्ति A. २४-कामं B. २३-चोत् B. C. ११-गिरिस्थाः A. २५-विन्यादि: A. २६-हुवः B. C. १२-'यस्त्वं कुचरो गिरिष्ठा०' इति त्रुटितो भाति B. २७-[अष्टा० ५।२।१२२. मूत्रे वार्तिकम्] तनिति १३-'स' नास्ति A. ૨૪ ૨૬ ૨૭ ९-सर्व A. ८-यत् B. C. प्रा. B.C.

·३ ७ ११ ૧ ૨ १४ १६ अ. १, ख. २०. ( १२० ) [मृगादिपदनिवर्चनम् अ. १, पा. ६, ख. ४. मेतत् । परः प्रसक्तानुप्रसक्तेन-पर्व पुनः पृणातेः प्रीणातेर्वा । यत्तावद् अर्धमासपर्व पौर्ण- मास्यमावास्याख्यं भवति, तत् पृणातेर्दानकर्मणः, दीयते हि तत्र पितृदेवमनुष्येभ्यः, प्रीणा- तेर्वा देवान् दर्शपूर्णमासयोर्देवताभूतानन्यादीन् अस्मिन् प्रीणयन्ति इति। तत्प्रकृतीतरत् अङ्गुलिपर्यवंशपर्वादि, कुतः सन्धिसामान्यात् । अर्धमासपर्व-मासावयवयोः सन्धिः, अङ्गुलिपर्वाङ्गुल्यवयवयोरेतत्संधिसामान्यम् | मेघस्थायीति, गिरिष्ठा इत्यस्य देवताभिधानत्वेऽर्थकथनम, मेघोऽपि गिरिरे- तस्मादेव, समुद्गीर्णत्वात् सोऽपि हि समुद्गीण इवान्तरिक्षेण । एवं त्रिष्वपि प्रकरणेषु यो- ऽर्थः स प्रदर्शितः । इदानीमेकस्य प्रकरणस्योत्कर्षों द्वयोर्व्याख्या प्रतिज्ञायते । तद्यानि नामानि अग्निर्जातवेदा इत्यादीनि प्राधान्यस्तुतीनां देवतानां प्राधान्येन स्तुतिर्यासां देवतानां तासां देवतानां नामानि यत्र तत्प्रकरणं देवतानां समूहो दैवतमिति, एवं तदैवतमियाचक्षते, तदुपरिष्टाद् व्याख्यास्यामः-अथानो देवतमिति । नघण्टुमानि नैगमानीहेह । नघण्टुकानि गौरित्यादीनि द्यावापृथिवीनामधेय- पर्यन्तानि पदान्युच्यन्ते । तानि हि नियमेनान्यदेवते मन्त्रे निपतन्ति । अनवगतसंस्कारा जहादयो यस्मिन्निगम्यन्ते, तन्मध्यम प्रकरणं नैगममित्युच्यते, तस्मिन् भवानि जहादीनि १-प्रीणातेः' नास्ति B. C. १३-करणेषु B. C. २-पौर्णमास्याख्यं A. १४-तथापि A. ३-देवपितृमनु० B. C. १५-इत्यादीनां A. ४-०देवभूतान्यग्न्यादी. A. १६-'प्राधान्येन स्तुतिर्यासां देवतानां' नास्ति B. ५-०णयतीति B. C. 'तासां देवतानां' इत्यपि नास्ति A. ६-०पर्व वंशः' इति त्रुटितः A. १७-निरु० ७-'कुत: नास्ति A. १८-एतद् वाक्यं नास्ति A. (नघण्टुकानि निघ० ८-०यवपक्षयोः B. अ०अ० १ to ३) नैगमानि० निघ०अ० ४) ९-०पर्वचाङ्गु० B. C. १९-नैवमुक्तानि A. १०-गिरिस्थ्य A. २०-नियतोऽन्य A. ११-'अपि नास्ति B. C. २१-०देवते B. १२-सममुद्गी० B.C. २२-जहदादीनि B.C. ૨૦ ૨૩ ૨૨ ० ७ to १२ ।

·अ. १, ख. २०. अ. १, पा.६, ख. ४. ( १२१ ) [प्रथमाध्यायसमाप्तिः १ नगमानि पदानि । इहेति कालः प्रतिनिर्दिश्यते, साकाङ्कत्वाच्च वाक्यस्य व्याचक्ष्मह इति शेषः । नघण्टुकानि नैगमानि चेदानीं व्याचक्ष्मह इत्यर्थः । इहेहेति द्विवचनं ब्रह्मणाध्या- यान्ते दृष्टत्वात् तदनुकरणेनाध्यायान्तप्रतिपत्त्यर्थम् । ३ इति स्कन्दस्वामिकृतायां निरुक्तटीकायां षष्ठोऽध्यायः । - १-०त्वादन्य वा० B. २-इहेति द्वि० B. C. ३-'तद' नास्ति B. C. ४-A पुस्तकेऽत्र भूयान् पाठो दुर्गव्याख्यायास्त- नाम्नैव समुद्रतो वर्तते, तथाहिः- "दुर्गवृत्तौ-'त्रिविधा हि शब्दव्यवस्था- प्रत्यक्षवृत्तयः, परोक्षवृत्तयः, अतिपरोक्षवृत्तयश्च। अत्रोत्कट ('तत्रोक्त०' मु. पा.) क्रिया: प्रत्यक्षवृत्तयः, अन्तर्लीनक्रियाः परोक्षवृत्तयः, अतिपरोक्षवृत्तिष्वेष (-घु शब्देषु, मु. पा० ) निर्वचनाभ्युपायः। तस्मात्परोक्षवृत्तितामापाद्य प्रत्यक्षवृत्तिना शब्देन निर्वक्तव्याः। तद्यथा- निघण्टव इत्यतिपरोक्षवृत्तिः, निगन्तव इति परोक्षवृत्तिः, निगमयितार इति प्रत्यक्षवृत्तिः । यस्मानिगमयितार एते निगन्तव इति नि- घण्टव इस्युच्यन्ते। उक्ताश्च- "वर्णागमो वर्णविपर्ययश्च, द्वौ चापरौ वर्णविकारनाशौ। धातोस्तदातिशयेन योग- स्तदुच्यते पञ्चविध निरुक्तम् ॥” (कारिका, अष्टक ६।३।१९) नाम्नामप्येवम् । तद्यथा प्रत्यक्षक्रियाणि, प्रकल्प्यक्रियाणि, अविद्यमानक्रियाणि । तत्र प्रत्यक्षक्रियाणि-कारको हारक इति । प्रकल्प्य- क्रियाणि-गौरव इति । अविद्यमानक्रियाणि- डित्थः कपित्थ इत्येवम्' दुर्ग:"। (सर्व चेदं निघण्टुपदव्याख्यानावसरे प्रत्यपादि दुर्गेणेति)। ५-इत्याचायस्कन्दस्वामिकृतौ निरुक्तभाष्यटीकायां षष्ठोऽध्यायः समाप्तः।

·No text on this page.

·FRAGMENTS OF THE COMMENTARY OF SKANDASVAMIN ON THE NIRUKTA, PRESERVED AS QUOTATIONS BY DEVARAJA YAJVAN IN HIS COMMENTARY ON THE NIGHANTU. श्रीदेवराजयज्वकृतायां निघण्टुटी कायामुछ्नाः श्रीस्कन्दस्वामिप्रणीत- निरुक्तभाष्यसन्दर्भाः। N. B.-Reference is to the Bib. Ind. Edition of the Niruleta.

·No text on this page.

·अथ स्कन्दस्वामिभाष्यम्। गौः (Ngh. I. 1.)-अस्य स्कन्दस्वामी । 'दूरं गता भवति नैरन्तर्येणात्माकाशादि- वत् । दूरेऽप्युपलब्धेर्गतिक्रियाव्यवहारः । अन्यत्रान्यत्र चोपलब्धेर्दूरोपदेशः । प्रत्ययो- पात्तरूढ्यर्थसम्बन्धाच्च गमिरत्र नैरन्तर्योपलब्धिदूरविशिष्टं गमनमुपादत्ते । तक्षा परि- व्राजक इति यथा । यच्चास्यां भूतानि प्राणिनो गच्छन्ति । चो वार्थे । गातेर्वा स्तुत्यर्थस्थ । गीयते स्तूयतेऽसाविति । गायन्ति वास्यां स्थिता इति गौः । उदाहरणम् । 'गोर्षदसि'इति । गार्हपत्योपस्थाने विनियोगात् गार्हपत्यस्य च गवि पृथिव्यां सदनात् गोशब्दस्य पृथिव्य- भिधानत्वन्निश्चितमिति" ॥ उर्वी ( Ngh. 1. 1.)-"छादनार्थं विशिष्टम्” इति स्कन्दस्वामी ॥ अदितिः (Ngh. 1.1.)-'अदितिरदीना' इत्यत्र भाष्ये स्कन्दस्वामी । “यद्यपि नअपूर्वात द्यतेः क्तिनि 'द्यति-स्यति-मा-स्थाम' इतीत्त्वे रूपं सिध्यति। तथापि द्यतेनित्य- मपूर्वादान्वयाच्च दीङ्क्षये' इत्यस्यैवेदं छान्दसं रूपं द्रष्टव्यम् । तथा चोक्तम्- 'न संस्कारमाद्रियेत अर्थो नित्यः (अर्थनित्यः ) परीक्षेत इति ॥" इळा (Ngh. 1. 1.)-"इळश्छान्दसत्वादाकारलोपः” इति स्कन्दस्वामी ॥ निऋतिः (Ngh. 1. 1.)-अस्य स्कन्दस्वामी। “निरमणात निश्चलत्वेनावस्थानात् इत्यर्थः । रमन्ते वास्यां भूतानि” इति ॥ अन्तरिक्षम् ( Ngh. I. 3. )-'अन्तरिक्षं कस्मात् '-इत्यादिभाष्यस्य स्कन्द- स्वामिग्रन्थो यथादृष्टं लिख्यते-"अन्तरा मध्ये सर्वभूतानां क्षान्तं शान्तं निःक्रियं वा । शान्तमन्यूहं विष्कम्भस्थानात्मकत्वात् । अन्तरा इमे रोदस्यौ क्षियतीति वा । अन्तरेमे लोण्याविति वा । एवमनेकविकल्पभुत्तरपदम् । पूर्वशरीरेवन्तरक्षयमिति वा । अन्त:- शब्दात् पूर्वपदमक्षयशब्दादुत्तरपदम् । विनाशिष्यप्यविनाशीत्यर्थः ” इति । अध्वरम् (Ngh. I. 3.)-"अध्वरं यज्ञम्” इति स्कन्दस्वामी व्याख्याति ॥ स्वः (Ngh. I. 4.)-स्वरादीनि षट् तु भाष्यकारेण स्कन्दस्वामिना च कृतव्या- ख्यानानीति नास्माभिरत्रोच्यन्ते ॥ , . 1. Cf. Dhp. III. 20. Ms. 1. 1.2; 1.24. 1.23; 2. 13, Ks. 1.2; 31. 1. 3. Nirukta, Bio. Ind.ed. p. i. 7. 1. Op. cit. p. i. 12. S. Cf. N... 1. 9. Op. Cit. i. 11. 10. Cp. Cit. 1. 15. 11. Op. Cit.i. 15. 12. N. 2. 10. 13. Op. Cit. p. i. 2.7. 14. Op. Cit. p. i.31. 15. Op. Cit. p. i. 32. 5. N.1.22. 6. Panini. VII. 4. 40. 7. Dhp. IV.26.

·Ngh. I. 11. ] ( १२६ ) [वाङ्नामानि साध्याः (Ngh. I. 5.)-"रसाहरणादिकं स्वव्यापारं साध्नुवन्ति संसिद्धं कुर्वः न्ति" इति स्कन्दस्वामी ॥ काष्ठाः (Ngh. I. 6.)-'काष्ठा दिशो भवन्ति' इत्यत्र स्कन्दस्वामी। "क्रान्त्वा सर्वमतीत्य स्थिताः । आकाशवद् व्यतिरेकपक्षे । अव्यतिरेकेऽपि त एव शब्दादयः सर्वत्र सन्ति संस्थिताश्चेति । उपदिशोऽप्येवमेव । व्यतिरेकेऽपि इतरेतरापेक्षया परत्वापरत्ववत् सर्वत्र व्यवहारोऽस्तित्वमिति"॥ वस्तोः (Ngh. I. 9.)-अत्र स्कन्दस्वामी । “वस्तोरितीदृशमेवेदं नाम न विभ- त्यन्तरम् । 'दोषा वस्तोर्हविष्मती घृताची' । दोषा वस्तोर्वहीयसः प्रेपित्वे'। इति सम- स्तस्यापि दर्शनात् । वस्ते ज्योतिरिति वस्तोः । द्योतत इति द्यौः । एवं सर्वत्र” इति ॥ वासरम् (Ngh. I. 9.)-वासराणि वेसराणि' इति भाष्ये स्कन्दस्वामी-"वेस- रशब्दस्यायमेकारस्याकारः । सादृश्येन चात्र वर्तते । यथा वेसरो निष्पादकगताभ्यां विरुद्धाभ्यां जातिभ्यामश्वत्वजात्या गर्दभत्वजात्या सम्पन्नः । एवं यावत् द्वौ निष्पादको पूर्वभागापरभागौ तद्गताभ्यां विरुद्धाभ्यां शीतोष्णाभ्यां पूर्वभागगतेन शीतेनापरभागगतेन चोष्णेन सम्बन्धाद वेसरसदृशत्वाद् वासरम्” इति ॥ अश्मा (Ngh. I. I0.)-अत्र स्कन्दस्वामिना मेघत्वेन व्याख्यातम् । उपरः, उपलः (Ngh. I. 10.)-'आ उपर उपल इत्येताभ्यां साधारणानि पर्वत- नौमभिः' इत्यादिभाष्यस्य स्कन्दस्वामिग्रन्थः। "आ उपर उपल इति । आङ् अभिविधौ। मर्यादायामित्यन्ये । विना उपर उपल इत्येताभ्यां साधारणानीत्यर्थः । आ उपरादिति वक्तव्ये उभयोरुपादानं रलयोरविशेषत्वप्रदर्शनार्थम्। तयोश्चकनिर्वचनत्वप्रदर्शनार्थमेक- योगपक्षत्वं चाङ्गीकृत्याह । 'उपर उपलो मेघो भवति' इति । वक्ष्यमाणनिगमापेक्षया उप- लशब्दस्य च पाषाणे प्रसिद्धत्वात् । 'तेषामुपरः स्थविष्ठो मध्यमः' इति । तत् सङ्घातशब्दे पर्वत उपलशब्दवाच्यत्वेन प्रसिद्ध एवेति मेघग्रहणं कृतम् | मर्यादापक्षस्य च मेघग्रहण- मेव लिङ्गमिति उत्तराणि मेघस्यैवेति । यदा पर्वतस्तदा उपेत्य रमन्ते ह्यस्मिन् अभ्राणीति । मेघपक्षे आप इति । अभिविधिपक्षे नेदं निर्वचनम्” इति ॥ अहिः (Ngh. I. 10.)—अत्राहिशब्दं मेघनामत्वेनाभापयत् स्कन्दस्वामी । वाङ्नामानि (Ngh. I. 11.)-'वाङ्नामान्युत्तराणि' इति भाष्ये स्कन्दस्वामी । 1. Op. Cit. p. i. 38. 8. Op. Cit. p. i. 56. 2. N.2.15. 9. Op. Cit. p. i. 63. 3. Op. Cit. p. i. 41. 4. RV. VII. 1.6. 11. N.2.21 5. RV. I. 104.1. 12. Op. Cit. p. i. 68. 6. Op. Cit. p. i. 54. 13. Op. Cit. p. i. 70. 7. N.4.7. 14. N. 2.21-3. । 10. N.2.21.

·[सुखम् gh. I. 12.] ( १२७ ) उत्तराणि सप्तपश्चाशत् श्लोका इत्यादीनि वानामानि । उच्यते इति वाक् इन्द्रियम् । कार्यः शब्दोऽप्युच्यते इति वाक । उच्यतेऽनया अर्थः इति वाक् । स्तनयित्नुलक्षणा माध्यमिका साप्युच्यते इति वाक् । तद्धिष्टान्यपि देवता वागिष्यते । सर्वतश्चास्या मेघ- नुत्वाद् मेघनामभ्य उत्तरीणीति”। स्वाहा (Ngh. I. 11.)-अस्य स्कन्दस्वामी। "स्वाहेत्येतत् स्वाहाकृतिशब्दस्य पूर्वपदं स्वाहाकारान्तो होममन्त्राणां कर्तव्यः । 'न ह वै आहुतयो देवान् गच्छन्ति य अव- पकृता वा अस्वाहाकृता वा भवन्ति' इति श्रुतिः । स्वाहाकारस्य सम्प्रदानत्वेन मन्त्रान्ते- ऽवश्य भावित्वात् । अयमर्थो यस्यान्ते श्रूयते स होममन्त्रः शोभनमर्थमाह । अथवा प्रजा- पतेः स्वा आत्मीया वागाहेति स्वाहाकाररूपा वाक् प्रजापतिसृष्टेत्यर्थः । अथवा स्वं प्राहेति यजमानस्य । स्वयं हविर्देवतायै दत्तं तदुद्देशेन त्यागात् । तस्य यजमानो सौवं प्राहेति स्वाहा । सम्प्रदानत्वं स्वाहाकारस्य स्पष्टमनेन प्रकारेण दर्शितं स्वाहुतमित्यादिना । अथवा यदनेन स्वाहाकारेण जुहोति तदेव सुष्ठु मर्यादया जुहोतीति । एवं च सति पूर्वकाणि निर्वचनानि बमः । इदं तु जुहोतेरिति ॥ धिषणा (Ngh. I. 11.)-इत्यत्र स्कन्दस्वामिना पठितात् “धिपि धारणे” इति ॥ गल्दा (Ngh. I. 11.)-"गलः पूरणार्थः” स्कन्दस्वामिनोक्तः ॥ क्षद्म (Ngh. I. 12.)-"क्षद स्थैर्ये (सौ.)"--इति स्कन्दस्वामी । मधु (Ngh. I. 12.)-"मेघोदरवर्ति सलिलं मध्वित्युच्यते । तत्र पुनर्वद्युतात्मना दह्यमानं सरः स्वर्णन तद्गतेनैव वायुना ध्मायमानं धमति । 'धमतिर्गतिकर्मा' वा। अन्त- तण्यों निःकालेन द्रष्टव्यः । निर्धाम्यते निःकल्यते हि तन्मघात् । यद्वा 'मद तृप्तौ । अस्माद् बाहुलकादु-प्रत्ययो धान्तादेशश्च । माद्यन्ति हि तेन पीतेन प्राणिनः । यद्वा मधुव- स्वादुत्वात् मध्वित्युच्यते " इमानि स्कन्दस्वामिनिर्वचनानि ॥ अहिः (Ngh. I. 12.)-'पृथिव्या निः शशा अहिम्' इत्यत्र " 'शश प्लुतगतो' अन्तर्णीतण्यर्थः । निर्गमभूमौ पातनमुच्यते । अहिं मेघं वृत्रमित्यर्थः" इति स्कन्दस्वामि- ४ भाष्य में। । , सुखम् ( Ngh. I. 12.)–'सुखं कस्मात् । सुहितं खेभ्यः । इति भाप्ये स्कन्द- स्वामी । 'सुष्टु हितं खेभ्यः । नेयं हितयोगलक्षणा' इन्द्रियाणामचैतन्यात् सुखादिभि- 1. Op. Cit. p. i.75. S. Cf. Dhp. X. 165. 7. शत० प्रा० ९, ३, ३, ६, १४ । 9. Op. Cit. p. i. 101. JOp. Cit. p. i. 81. । 10. RY. I. 80. 1. 1. Op. Cit. p. i.91. 1 11. Dhp. 1. 762. 1. Op. Cit. 12 Op Cit. P. 110. i. 9-1. p. {.. Op. Cit. p. 1. 98. 13. N. 3. 13. 1. Cf. Ngh. II. 1. 11.9.8.S. 1.

·। ७ Ngh. I. 14. ] ( १२८ ) [दधिकाः रसम्बन्धात् । अत इयं हेतौ पंश्चमी' । इन्द्रियविषयसन्निकर्षस्य सुखहेतुत्वात् उपपद्यते । इन्द्रियाणां हेत्वर्थकयथाश्रुतसम्बन्धानुपपत्तेश्च सम्बन्धयोगपदार्थान्तराध्याहारः । अति- शयेन हितं पुरुषस्य खेभ्यः ख-हेतुकमित्यर्थः । हितं वा पुरुषे आत्मधर्मत्वात् सुखा- दीनां धर्माधिकरणत्वाच्च धर्मिणाम् । अथवा खेभ्य इति चतुर्युव । ख-शब्देन च आत्मा मनसा संयुज्यते मन इन्द्रि येणेति सम्बन्धात् पुरुष एवोच्यते । इति यथाश्रुतसम्बन्धः । तथा चोपनिषद् । 'वर्ण्यः स एष इह प्रविष्ट आनखाग्रेभ्यो यथा शुरैः' । क्षुराधाने अव्य- वहितं स्यादित्युपलक्ष्य प्राणान्ते च प्राणानां भवतीति प्राणादिशब्दस्तस्योहसिद्धं दर्श- यति । 'खं पुनः खनतेः' । उत्पूर्वस्य उत्खनति विनाशयति । किम् परब्रह्मप्राप्तिसुखम् । कथं कायसुखप्रवृत्तेरधोगमनात्” इति ॥ क्षत्रम् ( Ngh. I. 12.) " 'क्षद स्थैर्ये” इति स्कन्दस्वामी । यादुः ( Ngh. I. 12.)--'ददाति मा यादुरी' । इत्यत्र स्कन्दस्वामी-"यादुरी- त्युदकनाम । रो मत्वर्थीयः” इति । महः ( Ngh. I. 12.)-'महो अर्णः' इत्यत्र "मह उदकनाम” इति स्कन्दस्वामी । 'महोभ्यः स्वाहा' इति च। यव्याः ( Ngh. I. 13.) 'वियुते१२ इत्यस्य निर्वचने स्कन्दस्वामिना प्रतिपा- दितः। " 'यु मिश्रणे इत्ययं पठ्यते, प्रयुज्यते च । 'जनयत्य त्वा संयौमि' इति । तथापि पृथग्भावेऽपि वर्तते । न चायं वेरुपसर्गस्यार्थः । केवलस्यापि दर्शनात् । 'युतं धनमस्य'। 'युतं भोजनमस्य' । 'युतोऽयम्' इति । पृथग्भूत इति गम्यते” इति ॥ वर्यः ऋतावर्यः ( Ngh. I. 18.)-अत्र स्कन्दस्वामिना 'नदीनाम' इति नोक्तम् । अर्वा ( Ngh. I. 14.)-'अबेररणवान्' इति भाष्ये स्कन्दस्वामी । अर्धररणवान् इत्यर्थप्राप्तवचनं द्रष्टव्यम् । अतरन्तीतण्यर्थाद्वा । 'अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते इति वनिनि रूपम् । प्रेर्यते कशादिना प्रतिक्षणं पाण्यादिनेति वा"। दधिकाः ( Ngh. I. 14.)-अत्र स्कन्दस्वामी-"दधिकाः । दधत् धारयत स्वारोहिणं क्रामति । दधत् क्रन्दति हर्षार्थ तुषारवं करोति । दद्धदित्याकारी भवति । . "भाष्ये तु 1. Cf. Pa. II. 3. 24-25. 2. The quotation is untraced, 3. N.3.3. 4 Op. Cit. P. i. 114. 5. Cf. Dhp. I. 51. खद स्थैर्ये । 6. Op. Cit. P. i. 114. 7. RV.I. 126.6. 8. Op. Cit. P. i. 115. 9. RV.i.3.12. 10. Ts. 7. 4. 14. 1. 11. Op. Cit. p. i. 117. 13. N.4.25. 18. Dhp. II. 23. 11. Op. Cit. p. i. 132. 15. Op. Cit. p. i. 140. 16. Cf. N. 10. 31. 17. Pa. III.2.75. 18. Op. Cit. p. i. 144.

·... Ngh. II. 3. ] ( १२९ ) [ मनुष्याः अधिष्ठितम्; ईषदवनतमध्यभागः । उद्धतकन्धरः । कुश्चितघोणः । स्तिमितचक्षुः । कर्ण- शुक्तिकाकारो भवति" इति । नियुतो वायोः ( Ngh. I. 15 )-"अप्-प्रवृत्तौ तृणपर्णानामबादेः सञ्चरणान्मि- श्रणान्नियुतः” इति स्कन्दस्वामिग्रन्थाः । जमत् ( Ngh. I. 17)–अत्र स्कन्दस्वामी-"तावन्त्येवोत्तराणि जमदित्यादीनि ज्वलतो दीप्तिमतः सत्त्वस्यनामधेयानि इति । घृणिः ( Ngh. I. 17)—'आघृणिः' इत्यत्र, “ज्वलनामसु क्रोधनामसु च पाठा- दनेकार्थत्वम्" इति स्कन्दस्वामिवचनात् । 'अध्यायपरिसमाप्तिसूचनं द्विर्वचनं, श्रुतौ तथा दर्शनात्'-इति अत्र स्कन्द- स्वामी । “अन्यत्रापि स एव सर्वत्र । यद्वा; द्विरुक्त-पदस्य शब्दशास्त्रे । 'तस्य परमा- मेडितम । इति महासज्ञाकरणस्य प्रयोजनं वर्णितम् । 'अन्वर्थसज्ञानम्, आम्रड्यते अधिकमुच्यते' (भा०८, १, २) इति । 'कर्मनामान्युत्तराणि' इति भाष्ये स्कन्दस्वामी । “ज्वलनकर्मसम्बन्धात आह कर्मनामान्युत्तराण्येव षड्विंशतिः । अपः अप्नः” इत्यादीनि । व्रतम् (Ngh. II. 1)-अत्र स्कन्दस्वामी । "व्रतमिति कर्मनामेति । कर्त्तरि सत इति कृतव्याख्यानम् । तद् द्विविधम् । शुभमशुभं वा । वृणोति निबध्नाति कर्तारम। तथा च श्रुतिः 'ते विद्याकर्मणी सम त्वारभते पूर्वप्रना च'-इति । इदमीर व्रतम गुडलवणस्यादिविषयनिवृत्तिरूपं कर्म । 'एतस्मादेव' रूपसामान्यात् । प्रसक्तं व्रतं निरुच्यते । 'वारयतीति सतः' । निवृत्तिरूपो हि सङ्कल्पः । तदतिक्रम्य प्रमादात प्रवर्त्तमानं पुरुषं वारयति” इति । कर्वम् (Ngh. II. 1.)-अत्र स्कन्दस्वामिभाष्यम्। “कर्वमिति कर्मनाम" कृत्वी (Ngh. II. 1.)-अत्र स्कन्दस्वामिभाष्यम् । "कृत्वीति कर्मनाम । कर्मणि धने निमित्ते धनार्थ यत् कर्मेत्यर्थः । कर्मात्र संश्रीमः संग्रामार्थमाजिः स्यात्" इति । कृत्वी सवर्णामददुर्विवस्वते' इत्यत्र तु त्वान्तं तथा स्कन्दस्वामिना व्याख्यातत्वात् । मनुष्याः (Ngh. II. 3.)-'मत्वा कर्माणि सीव्यति' इति भाष्यस्य (भाष्ये) स्कन्द- 1. Op cit. i. 146. | 10. Cf. Brih. U. 4. 4. 2. त विद्या- 2. Op. cit. p i. 153. कर्मणी समन्वाग्भेते पूर्वप्रज्ञा च। 3.Op. cit. p. i. 159. 11. N. 2. 13. 4. ef. RV. VI. 55. I. b, N. 5.9. 12. Op. Cit. p. i. 165. 5. Op. cit. p. i. 161. 13. Op. Cit. p. 1. 168. 6. Pa. VIII. 1.2. 14. RV. X. 17.2 b; N. 12. 10 b. 7.Op. cit. p. i. 162. 15. Op. Cit. p. i. 169. 8. N. 3. 1. 16. N.3.7. 9. Op. Cit. p.i. 163. १४ १५ p. -- .

·Ngh. II. 3. ] ( १३० ) [पञ्चजनाः स्वामी। “मत्वेत्यादिनामनेःसीवेश्च द्विधातुजत्वं प्रदर्शयति । ज्ञात्वाऽनेनेदमिति साध्यसा- धनभावं कर्माणि सीव्यन्ति सन्तन्वन्ति यथा पञ्छादयः मनस्यमानेन प्रजापतिना सृष्टाः । मनस्यतिः कस्मिन्नर्थ । इत्याह । प्रशस्तीभावे । प्रशंसायां मत्वर्थीयः । प्रशस्तं मनः प्रसन्नं सत्वप्राधान्यात् । अतः प्रसन्नमनस्केन सृष्टाः इत्यर्थः। तथा च श्रुतिः । 'स पितन सृष्ट्वा मनस्पद टु मनुष्यानसृजेत-इति । जित्यपक्षेऽप्यसति स्रष्टरि कार्ये सौम- नस्यं दृष्ट्वा सृष्टिकारणानुविधायित्वात् कार्यस्य वा । 'मलोातावञ्यतौ षुक च' इति वयाकरणाः । जातिश्च प्रत्ययान्तोपाधिः । मोरपत्यं जातिश्चेत्येतौ । अपत्यमात्रविवक्षा- यामन्तरेण च जाति भवति मानव" इति । चर्पणयः (Ngh. I] :)-'पिता कुटस्य चर्षणिः । इत्यत्र "चाययिता द्रा" इति स्कन्दस्वामिनायाख्यानम् । पञ्चजना: (Ngh. II. 3.)-अस्य स्कन्द स्वामी-“एञ्चजना इत्येतस्य सन्दिग्धस्य विवेकार्थ निगमा भवन्ति । सन्देहश्च मनुप्यनामसु पाठात् । पञ्चशब्देन समानाधिकरणः । तत्र यदि देवदत्तादिपञ्चकवियः स्यात्, गन्धर्वादिपञ्चकविषयो वा, न मनुष्यमात्र- लाविषयतात्र रसात् । मनुष्यमात्रनामतादित्याचारी मतान्तरप्रदर्शनाय पदद्वयमिदं मनु- प्यपदार्थ वर्तते इति । वैचित्र्यप्रदर्शनार्थ उपन्यासः। न मनुष्यनामत्वेन च द्रष्टव्यः । एकीयमते चाटो दे ताया उच्यते । तत्र पक्षे नागानां गन्धर्वेषु, यक्षाणामसुरेषु, पिशाचानां रक्षःस्वन्तर्भावदृष्टत्याविरोधात् । तद्य पाच । सौचीकस्याग्रे विश्वेषां देवानां संवादो होतृजपश्चायम् । तद् अद्य अस्मिन् कणि वाचो माध्यमिकायाः प्रथममुत्कृष्टं स्वरसौष्ठवार्थसदनत्वदेवताविशिष्टं मंसीय जानीय । येनाज्ञानेनासुरा यज्ञविघ्नं कुर्वन्तः, हे देवाः ! अद्य तानभिभवेम । हे ऊर्जाद: उत अपि यशियामः, यज्ञस्य सम्पा- दक्षितारः पञ्चजना आचार्यमतेन ऋत्विङ्मनुष्याः । यमव्यवस्थपतीयौ निपादानां यश- सम्पादित्वमात शूद्रस्याप्योदनसवे; 'आयुरसीति शूद्राय प्रयच्छति, तत्ते प्रयच्छामीति शूद्रः प्रतिगृह्णानि इत्येवमादिना । तथा दासी पिनष्टि पत्नी वा इत्यत्र दास्यादेापारा- दप्ये यज्ञसम्भादित्वमेकीयमतेन । पञ्च यज्ञाङ्गभूता देजगन्धर्वादयः साधनभावेन यज्ञ- सम्पादिनः । अत उच्यते । 'मम होत्रं जुध्वम् । होतृकर्म जुबध्वम् । सम्पादयतेत्यर्थः । . 1--of. TB.2.3.8224:-स पितॄन् सृष्ट्वा मनस्यत् । तदनु मनुष्यानसजत । 2. Pa.I..]. 161. 8. Op. Cit. p 1. 177. L. RV. 1. 16. 1 C, N..21. 5. Op. Cit. 6. RT.I.53. 4. N. 3.8. 7. The quotation is untraced. 8. Ap. Sr. Su. I. 21. 8. Cf. Bharadvaja Sr. SL. I. 1. 1. पत्नी पिनष्टि दासी वा। Cf. Hiranyakesi sr. Su. I. 5. --- p. 1. 150.

·Ngh. II. 7. ] ( १३१ ) [श्रवः अन्ये मन्यन्ते । यदेकीयमतं यच्चौपमन्यवस्य तदुभयमण्याचार्यस्यति । तथा च मन्त्रव्या- ख्यानम् । पञ्चजातयो ब्राह्मणाइयो यज्ञिया गन्धर्वादयः सर्वेऽपि होत्रुः सङ्खम्येन व्यापारेण सेव्यध्वमिति । सम्प्रत्ययासाधारणं मनुष्यमात्रतामत्वेनैव निगमं दर्शयति । 'यत्पाञ्चज- न्यया विशा' । पूगाथस्यार्पम् । यद् यदा पाञ्चजन्यया पञ्चजनेषु मनुष्येषु भवया विशेति पञ्चभिरपि मनुष्यजातैरित्यर्थ इत्यादि । पञ्चेति निर्वाच्यम् । पृक्तति निर्वचनम् । सङ्खयेति विषयकथनं सम्बन्धवत् । मलिङ्गेरित्याह । 'लिङ्गात्रययोगेन्यविशिष्टों इति । ननु षडादी- न्यप्यवशिष्टानि । उच्यते । प्रत्ययोपात्तरूपसम्बन्धस्यार्थाभिधानादो इत्युक्तम् । आपि च (न) या पृक्ता सापञ्चेति किन्तु मा पञ्च मा पृक्तति तदन्यत्र एकपदनिरुक्तव्याख्या- नम् । यत्पाञ्चजन्ययेत्यस्य द्वितीयपादादिव्याख्यानं चास्माकमत्रानुपयुक्तत्वान्न लिग्वितम् । कक्ष्याः(Ngh. II. 5.)-"कक्ष्याः प्रकाशयन्त्यनुष्ठानफलेन फलेन वा कर्माणि । ख्यातेः कक्ष्यशब्दनिर्वचनम्” इति स्कन्दस्वामी। कश्यशब्दनिर्वचनपरे भाष्ये स्कन्द- स्वामिग्रन्थः। 'ख्या प्रकथेने'इत्यस्मात् स-प्रत्यये निरर्थको निनिमित्तकोऽसौ सः यकारा- कारयोर्लोपोऽभ्यासविकारश्च द्रष्टव्यः" इति । जुषते (Ngh. II. 6.)-"जुपते हयति इति पाठाद् जोषः कामः” इति स्कन्द- स्वामिभाष्यम् । छन्त्सत् (Ngh. II. 6.)-अत्र “मन्यते छन्त्सत् चाकनत् ' इति कान्तिकर्मसु पाठातू, तदिन्मे छन्त्सद् वपुषः' इति प्रयोगशाच्च छदिः कान्त्यर्थः" इति स्कन्दस्वामि- भाष्यम् । अन्धः ( Ngh.II7.)-"आभिमुख्येन हि ध्यातव्यं संगानं पीतेः शरीस्थितेश्च तदायत्तत्वात्” इति स्कन्दस्वामी । श्रवः ( Ngh. II. 7.)-'उप पयोभिरा गतम' इत्यादिषु निरुक्तीकायां स्कन्द- स्वामिना "प्रय इत्यन्ननाम” इत्युच्यते । तथाच 'आक्षिति अमः' इत्यादिनिगमेषु वेदभाष्ये, "श्रव इत्यन्न नाम” इति स्पष्टमुच्यते । निरुक्तीकायां तुभयथा । अतः 'प्रयः', 'श्रवः' शब्दयोरुभयोर यन्ननामत्वं स्पष्टम । 1. R.V. VIII. 63.7a, N. 3. S. S. (Op Cit. 1 202. 9. Op. Cit. l. 2) 3. Op. cit. p. i. 185-7. 10 RV. I. 2. 10. 4. Op. Cit. p. i. 194. 5. Dhp. II. 51. 6. Op. Cit.i.201. 13. Op. Cit. 1.205-6. ", RV.X. 32. 3. 2. Cf. N.3.8. 11. RV. I.10. 10. 12. N. 10.3.

·Ngh, II. 7. ] ( १३२ ) [नम्णम् पृक्षः (Ngh. II. 7.)-'त्रिः पृक्षो अस्मे अक्षरेव पिन्वतम्' इत्यत्र स्कन्दस्वामि- भाष्यम् । “पृक्षा अन्ननामैतत् पठन्ति । 'पृक्षो भरन्त वाम्' इत्यादिषु बहुवचनान्तस्य सामानाधिकरण्यदर्शनात् बहुवचनान्तं द्रष्टव्यम्” इति । सिनम् (Ngh. II. 7.)-"सिनाति बध्नाति क्षुधा विनश्यन्ति भूतानि धारयति" इति स्कन्दस्वामी। धासिः (Ngh. II. 7.)-अत्र “धासिरन्ननाम । इह तु पयस आसन्नकारणत्वात् गोषु प्रयुक्तः” इति स्कन्दस्वामी। ऊर्क (Ngh. II. 7.)-"ऊर्जयति प्रबलति प्राणयति बलवन्तं प्राणवन्तं वा करो- तीत्यर्थः । 'एक्वमिति या पक्वशब्दस्य पकारलोपं कृत्वा क्वशब्दं व्यत्यस्य वकारस्योरि कृते रुगागमे चोगिति भवति । 'सुप्रवृक्तमिति वा वश्चेरशब्दलोपे कृते, संयोगादिलोपे कृते, अकारस्योपरि रुकि ऊत्वे च कृते ऊर्गिति भवति । सुष्टिदं हि तद्भवति मृदुत्वात्" इति स्कन्दस्वामिग्रन्थः । अविष्यन् (Ngh. II. 8.)-अत्र च "अविष्यन्नत्तिका भक्षयन्नित्यर्थः” इति स्कन्दस्वामी। पाजः (Ngh. II. 9.)-'समिद्धस्य रुशददर्शि पाजः' इत्यत्र स्कन्दस्वामिना "पाजो बलम्” इत्येतावदेवोक्तम् । न तु बलनामेति । वाजशब्दे तु । 'परि वाजेषु भूषथः । इत्यत्र “बलनामैतत्” इत्युक्तम् । 'अत्यं न मिहे वि नयन्ति वाजिनम्' । इत्यत्र । 'अत्यं न वाजं हवनस्यद रथम्' । इत्यादौ च ऋग्भाष्ये वाजशब्दोपरि "अपि बलनाम" इत्युच्यते। शर्द्धः (Ngh. II. 9.)-"शर्द्धतिरुत्साहार्थः” इति स्कन्दस्वामी । नृम्णम् (Ngh. II. 9.)-"नृन् शत्रुभूतान् प्रति नमाति । ण्यर्थो वा नमिः । नम- यति प्रव्हीकरोति" इति स्कन्दस्वामी । इन्द्र नम्णं हि ते शवः' । इत्यत्र ऋग्भाष्यम् । “यस्माच्छत्रुभूतानां मनुष्याणामपि नमनकरणं तव बलम्” इति । 1. RT. 1.3 1.1d. 9. R.V. III. 12.9c. ARV. V. 73. Sb. 10. RV. I. 61.6c. 3 Op. Cit. p. i. 206. 11 RV. I.52. lc. 4. Op Cit. p. 1. 207. 12. Op. Cit. P. i.16. 7. Op. Cit. p 1. 208. 13. Op. Cit. P. i.217. 6. Op. Cit, p. 1. 209. 14. RV. 1. 80.3c. 7. Op. Cit. P. i. 21-4. 15. Op. Cit. P. i. 217. 8. RV. V. 1.2c. १०॥ 1११, , ·Ngh. II. 14.] ( १३३ ) [म्यक्षति शुष्मम् (Ngh. II. 9,)-"परस्परसांयोगिकमपि बलं विशेषयति उपमेययती- त्यर्थः” इतिस्कन्दस्वामी । दक्षः (Ngh. II. 9.)-"दक्षतिरुत्साहार्थः” इति स्कन्दस्वामी ।..मित्र हुवे पूतदक्षम् । इति भाष्ये स्कन्दस्वामी । “दक्ष इति सकारान्तं बलनाम” । राधः (Ngh. II. 10.)-"राध्नुवान्त साध्नुवन्ति धर्मादीन् पुरुषार्थान्” इति स्कन्दस्वामी। वृत्रम् (Ngh. II. 10.)-अत्र स्कन्दस्वामिना "वृत्रं धननाम” इति व्याख्यात- त्वात् केषुचित् कोशेषु दृश्यमानमपि “वित्तम्” इति न पठनीयम् । उस्रा (Ngh. II. 11.)-"उत्स्स्राविणोऽस्या भोगास्ते ऊर्ध्व स्रवन्ति गच्छन्ति क्षीरदाधिनवनीतक्रमेण” इति स्कन्दस्वामी। वनुष्यति (Ngh. II. 13.)-'वनुष्यतिर्हन्तिकर्मा' इत्यत्र स्कन्दस्वामी । “वनोतेः कण्ड्वादिप्रक्षेपाद् यक्प्रत्ययः । तत्सन्नियोगेन च वनुभावो द्रष्टव्यः” इति । घृणिः (Ngh. II. 13.)—'मा हृणानस्य' इत्यत्र भाष्ये "हृणिरिति क्रोधनामसु पाठात् हरति क्रोधार्थोऽपि गम्यते” इति स्कन्दस्वामी । वर्तते (Ngh. II. 14.)-अत्र 'वर्तते' इत्यादीनां गत्यर्थानां गतिकर्मकत्वं स्कन्द- स्वामिना प्रतिपादितम् । अनेकार्थत्वाद्वा गतिकर्मत्वम् । शवति (Ngh. II. 14.)-"शव गतौ शु गतौ” इति स्कन्दस्वामी । कण्टति (Ngh. II. 14.)-"कण्टति पश्यति परान्” इति स्कन्दस्वामी । बिस्यति (Ngh. II. 14.)-अत्र "विस्यतिर्गतिकर्मसु पठ्यते” इति स्कन्दस्वामी। ऋग्भाष्ये 'विस्यति मिस्यति' इमौ नैरुक्तधातूं । कवते (Ngh. II. 14.)-"कवतेतिकर्मणः कबन्धमुदकम्” इति स्कन्दस्वामी । सक्षति (Ngh. II. 14.)-"सक्षतेः सचतेर्वा गतिकर्मणो रूपम् इति स्कन्दस्वामी। म्यक्षति (Ngh. II. I4.)-"म्यक्षेतिकर्मणो रूपम्” इति स्कन्दस्वामी । 1. pp. Cit. P. i. 218. 10. RV.I.25.2. 2. RV. 1.2.7a. 11. Op. Cit. P. i. 234. 3. Op. Cit. P. i.219. 12 Op. Cit. P. i. 239. 4. Op. Cit. P. i. 226. 13. Op. Cit. P. i. 241. 5. Op Cit. P. i. 229. 14. Op. Cit. p. i.2132. 6. Op. Cit. P. i. 230. 15. Loc. Cit. 7. N. 5.2. 16. Op. Cit. p. i.2.13. 8. Cf. Pa. III. 1. 27; कण्ड्वादिभ्यो यक् 17. Op. Cit. p. i. 244. 9. Op. Cit. P. 1. 233. 18. Loc.Cit.

·Ngh. II. 14. ] ( १३४ ) [जेहते सचति (Ngh. II. 14.)-"सचत्यृच्छतीति गतिकर्मसु पाठात्"इति स्कन्दस्वामी धमति (Ngh. II. 14.)-"धमिः सौत्रः" इति स्कन्दस्वामी । ऋण्वति (Ngh. II. 14.)-"ऋण्वतिर्गतिकर्मा । अन्तर्णीतण्यर्थः । विविध गमयति" इति स्कन्दस्वामिभाष्यम् । ऋणोति (Ngh. II. 14.)-"ऋणोतिर्गतिकर्मा” इति स्कन्दस्वामिभाष्यस । स्वरति (Ngh. II. 14.)-अत्र “गतिकर्मा” इत्युक्तं स्कदस्वामी (०मिना)। रीयते (Ngh. II. 14)-"रीयते रेजतीति गतिकर्मसु पाठात् गत्यर्थः” इति स्क- न्दस्वामिभाष्यम् । रेजति (Ngh. II. 14.)-"चलति गच्छतीत्यर्थः” इति स्कन्दस्वामी । अरुषति (Ngh. II.14.)–'पू नीचौरग्ने अरुषीरजानन् । इत्यादिषु स्कन्दस्वामि- भाष्यम् “अरुषतिर्गतिकर्मा” इति दृष्टम् । 'युञ्जन्ति व्रध्नमरुषं चरन्तम्' इत्यादौ द्वित्रयोः प्रदेशयोः "अरुष्यतिर्गतिकर्मा" इत्यपि । ईषति (Ngh. II. 14.)-" ईषतीति गतिकर्मसु पाठात्” इति स्कन्दस्वामी। ईसते (Ngh. II. 14.)-अत्र “ईडतिर्गतिकर्मा” इति स्कन्दस्वामिभाष्यम् । जङ्गन्ति (Ngh. II. 14.)–अत्र “जङ्गतर्गतिकर्मण एतद्रूपम्” इति स्कन्दस्वामि- भाष्यम् । वहते (Ngh. II14)-'वैश्वानरं मातरिश्वा परावतः इत्येत्र परापूर्वस्य वहतर्ग- तिकर्मणः परावच्छब्दः” इति स्कन्दस्वामी । रथयति (Ngh. II. 14.)-"रहतेर्वा रथाः। रहणं गमनमिच्छतीति क्यचि रथी- यतीति प्राप्ते रेफ उपजन ईडाभावश्च पृषोदरादित्वात्” इति स्कन्दस्वामी । जेहते(Ngh. II. 14.)-"ओ हाङ्गतावित्यस्य रूपम्” इति स्कन्दस्वामी । 1. Op. cit. i. 244. 2. Op. Cit. p. i.246. 3. Op. Cit. p. i.247. 4. Loc. Cit. 5. Loc. Cit. 6. Op. Cit. p. i. 248. 7. Loc. Cit. 8. RV.I. 72.10d. 9. p. i.249. 10. RV. 1. 6. la. 11. Op. Cit. P. i. 249. 12. Op. Cit. P. 1. 250. 13. Op. Cit. p. 1. 251. 14. Op. Cit. p. i. 252. 15. RV. VI. 8.4d. 16. Op. Cit. P. i. 253. 17. Cf. Pa. VI. 3. 109. पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम् । 18. Op. Cit. i. 253. 19. Loc. Cit. Op. Cit.

·Ngh. II. 17. ] [समोहे जमति (Ngh. II. 14.)-"जामिर्जमतेर्गतिकर्मणः” इति स्कन्दस्वामी । जिगाति (Ngh. II. 14.)-"जगतीति पाठान्तरम्” इति स्कन्दस्वामिभाष्यम् । द्रमति (Ngh. II. 14.)-"द्रमतिर्गतिकर्मा” इति स्कन्दस्वामी । क्षिपूनामानि (Ngh. II.14.)–'क्षिप्रनामान्युत्तराणि षड्विंशतिः' इत्यत्र भाष्ये "गु- णस्य चैतानीति क्षिपस्य तद्वतो वा नामधेयानि । तथा च वक्ष्यति । 'भुरण्युः' 'शकुनिः" इति स्कन्दस्वामी। भुरण्युः (Ngh. II. 16.)-'येना पावक चक्षता' इत्यत्र स्कन्दस्वामिना “भुर- ण्यतिः शीघ्रकरणार्थे" इति प्रतिपादितम् । तत्र भुरण्यशब्दस्य शीघ्रविशिष्टगमनादिक्रि- याकर्तरि सत्वन्येव वृत्तिः । श्रीणन्नुप स्थादिवं भुरण्युः। इति निगमः । “भुरण्यतेर्गति- कर्मण इदम् । क्षिप्रनाम वा” इति स्कन्दस्वामिभाष्यम् । आशुः (Ngh. II. 15.)-"आशु इदं क्षिप्रनाम क्षिप्रगामी" इति स्कन्दस्वामिभा- प्यम् ।'..."तथा च स्कन्दस्वामी । 'एमाशुमाशवे भरे' । इत्यत्र ऋग्भाष्ये "आशुमिति क्षिप्रनामैतत्" इति। प्राशुः (Ngh. II. 15.)-'हस्तो हन्तेः । प्राशुहनने' इति भाष्ये "पाशुः क्षिपः” इति स्कन्दस्वामी। आसात् (Ngh. II. 16.)-"आसादित्यन्तिकनाम" इति स्कन्दस्वामिभाष्यमै । अम्बरम् (Ngh. II. 16.)-स्कन्दस्वामिव्यतिरिक्तभाष्यकारमते । स्कन्दस्वामी तु "अन्तरिक्षनाम"' इति । मीळ्हे (Ngh. II.16.)-'स्वर्मीळ्हे "स्वरित्युदकनाम । उदकार्थे संग्रामे आजौ अन्यस्मिन्नपि संग्रामें” इति स्कन्दस्वामिभाष्यम् । स्पृधः (Ngh. II. 17.)-"स्पृध इति संग्रामनाम । तत्करोति (३,१,२५,वा,२) इति णिजन्तात् क्विए । संग्रामकारिण इत्यर्थः” इति स्कन्दस्वामिभाष्यम् । मृधः (Ngh. II. 17.)-"मृधिहिसार्थः” इति स्कन्दस्वामिभाष्यम् । समोहे (Ngh. II.17.)-'अधिगव ओहम् ' । इत्यादौ "वहेरिदं रूपम्” इति स्कन्द- स्वामी। 1.255. 1. Op. Cit. P. 1.254. 2. Op. Cit. P. 3. Op. Cit. P. i.256. 4. N. 3.9. 5. Op. Cit. P. i. 258. 6. RV. 1. 50.6a. 7. RV. 1. 68. la. 8. Op. Cit. P. i.261. 9. RV. 1. 1.7a. 10. Op. Cit. P. i. 262. 11. N. 1.7. 12. Op. Cit. i. 262. 18. Op. Cit. P. 1.264. 14. Op. Cit. P. i. 265. 15. RV. I. 63.6. 16. Op. Cit. P. 1. 2.71. 17. Op. Cit. P. i. 272. 18. Loc. Cit. 19. RV. 1. 61 ]. 20. Op. Cit. P. i. 273.

·Ngh. III. 3.] ( १३६ ) [बृहत् नक्षति (Ngh. II. 18.)-"इन्वति नक्षतीति व्याप्तकर्मसु पठितस्य इकार आगम- श्छान्दसः” इति स्कन्दस्वामिभाष्यम् । आपानः (Ngh.II.18.)-"'आप्लव्याप्तौं शानच् । अन्ततेर्वधकर्मणस्तद्रूपम्" इति स्कन्दस्वामी। वधकर्माणः (Ngh. II. 19.)-"व्याप्तिकर्मसु शाकपूणेरतिरिक्ता एव विव्याकः, उरुव्यचाः, विवे” इति स्कन्दस्वामी । स्नेहयति (Ngh. II. 19.)-"स्नेहयतिबंधकर्मा” इति स्कन्दस्वामी । वियातः (Ngh. II. 19.)-'तत्र वियात इत्येतद् वियातयत इति वियातयेति वी' इति भाष्ये स्कन्दस्वामी तस्य समाधिमर्थ व्याचष्टे। "वि पूर्वस्य यातयतेर्वा ये प्रत्यये वियातय इति भवति धारयः पारयः इति वतू तस्य सम्बोधनं वियातयति। वियातयितरिति वा पाठान्तरम्” इति । शम्नाति ( Ngh. II. 19.)-"शम्नातेः हिंसार्थस्य” इति स्कन्दस्वामी । मिनाति ( Ngh. II. 19.)-"मिनातिबंधकर्मा” इति स्कन्दस्वामी । कुलिशः ( Ngh. II. 20.)-"कुलपर्वतान् श्यति पक्षच्छेदेन तनूकरोति” इति स्कन्दस्वामी। पतिः ( Ngh. II. 22.)-"अत्र पातेय॑न्ताद बाहुलकात् डतिः रूपसिद्धिश्च" स्कन्दस्वामिना उक्तः। इनः-अर्थस्तु तत्रेन इत्येतत्सनितः' इत्यत्र स्कन्दस्वामिना विस्तरेणोक्तः । कृधु ( Ngh. III. 2.)-"निकृन्तमिव हि तद् भवति हस्खत्वादेव" इति स्कन्दस्वामी । वम्रकः ( Ngh. III. 2.)-"वम्रः ह्रस्वनामैतत् द्रष्टव्यम् । स्वार्थिककप्रत्य- यान्तो हखनामसु पठितम्” इति स्कन्दस्वामी। महतू ( Ngh. III. 3.)-"मानेन स्वगुणेन परिमाणेनान्यान्, यदपेक्ष्य तस्य महत्त्वं, तान् जहाति अतिक्रामति । मानशब्दात् जहातेश्चेति शाकपूणिः । निर्वचनलाघ- वात् मंहतेः पूजाकर्मणो वदत्ययार्चः” इति स्कन्दस्वामी। बृहत् ( Ngh. III. 3.)-"ऋष्वस्य महन्नाम बलवतः, बृहतः एतदापि महन्ना- 1. Op. Cit. P. i. 278. 19. Loc. cit. 2. Dhp. V. 14. 10. Op. cit. p. i. 289. 3. Op. Cit. P. i. 279. 11. Op. cit. p. i. 293. 4. Op. Cit. P. i. 281. 12. N. 3. 11. 5. Op. Cit. P. i. 283. 13. Op. cit. i. 293. 6. N. 3. 10. 14. Op. cit. p. i. 298. 7. Op.Cit P.i. 283-4. 15. Op. cit. i. 293. 8. Op. cit. p. i. 285. 16. Op. cit. pp. i. 299-300. , ·Ngh. III. 11.] ( १३७ ) [विचष्टे मैव । वेगसम्बन्धेन च पुनरुक्तिः। महतः वेगेन शीवस्येत्यर्थः” इति स्कन्दस्वामि- भाष्यम्। उक्षितः (Ngh. III. 3.)-"उक्षतिद्धयर्थः” इति स्कन्दस्वामी । यह्वः (Ngh. III. 3.)-"यातश्चासावाहूतश्च वार्थिभिः । हूतश्चासौ शरणा- थिभिः । द्विधातुजत्वं दर्शितम्” इति स्कन्दस्वामी । ववक्षिथ, विवक्षसे (Ngh. III. 3.)-अनयोराख्यातयोर्महन्नामसु पठनीयत्वं महद्वाचकत्वं चोपपादितं स्कन्दस्वामिना । अम्भृणः (Ngh. III. 3.)-'पिशङ्गभृष्टिमम्भृणमें' इत्यत्र "अम्भृणस्य महतः फलस्य हेतुभूता” इति स्कन्दस्वामी । ककुहः (Ngh. III. 3.)-"ककुहः इति महन्नाम” इति स्कन्दस्वामी । पस्त्यम् (Ngh. III. 4.)-"पस्त्यमिमि गृइनाम । 'अजादित्वात् टाप'," इति स्कन्दस्वामी। दुरोणे (Ngh. III. 4.)-"दुःशब्दपूर्वस्यावते रक्षणार्थस्य तर्पणार्थस्य वा । ल्युटि छान्दसत्वात् सम्प्रसारणम् । आद्गणश्च । गृहादयो दुःरवा भवन्ति दुस्ता इति पर्यायेणास्थार्थकथनम्” इति स्कन्दस्वामी । सद्म (Ngh. III. 4.)-"सद्म गृहनाम” इति स्कन्दस्वामी । जलाशम् (Ngh. III. 6.)-" जलाषजं सुखादोषधम् इति स्कन्दस्वामि- , भाष्यम् । स्योनम् (Ngh. III. 6.)-"स्यतेः सेवतेश्च स्योनम्" इति व्याख्यातं स्कन्द- स्वामिनी। अप्सः (Ngh. III. 7.)-स्कन्दस्वामिना अप्सशब्दो व्युत्पादितः । पिष्टम् (Ngh. III. 7.)-"पिशितम्, अवयवशो विभक्तमित्यर्थः” इति स्कन्द- स्वामी। 1. Op. eit. विचष्टे (Ngh. III. 11.)-"चिक्यादित्यादीनि चायत्यर्थनिगमानि इति स्कन्दस्वामिना भाष्यमुक्तम् । * The published text adds of ofter 9. Op. cit. p. i.308. सम्बन्धेन । 10. Loc. cit. pp. i.300-301. 1]. Op. cit. p. i. 310. 2. Op. cit. p. i. 301. | 12. Op. cit. P 317. The Passage 3. Op. cit. p. i. 303. is doubtful. It might have been 4. Loe. cit. जलाशज सुखादौषधम् 5. RV. I. 133.5a. 13. Loc. cit. 6. Op. cit. p. i.304. 14. Op. cit. p. i. 3.20. 7. Loc. cit. 15. Op. cit. p. 1. 321. 8. Cf. Pa. IV. 1. 4.; अजायतटाप् । 1 16. Op. cit. p. i. 328. 1 ·Ngh. III. 18. ] ( १३८ ) [भारताः ह्वयते (Ngh. III. 14.)-"हवाः स्तोमाः । ह्वयतेरर्चतिकर्मत्वातू” इति स्कन्द- स्वामी। " ४ रिहति (Ngh. III. 14.)-"समानवृत्तित्वप्रदर्शनपरं लिहन्ति पर्यायवचनम्" इति। 'विप्रा रिहन्ति धीतिभिः' इत्यत्र “रिहति धमतीत्यर्चति कर्मसु पाठात् इति स्कन्दस्वामी। पनस्यति (Ngh. III. 14.)-"पनस्यतिरर्चतिकर्मा, स्तुत्यमित्यर्थः” इति स्कन्द- स्वामी। शशमानः (Ngh. III. 14.)-"शंसु स्तुतावित्यस्य शंशन्नित्यवगम्यते” इति स्कन्दस्वामी। पपृक्षाः (Ngh. III. 14.)-"पपृक्षाः, महयति, इत्यर्चतिकर्मसु पाठात् पृञ्चतिः स्तुत्यर्थोऽपि” इति स्कन्दस्वामी । मदति (Ngh. III. 14.)-"मदति रसतीत्यर्चतिकर्मसु पाठात्” इति स्कन्द- स्वामिभाष्यम्। स्वरति (Ngh. III. 14.)-'स्वरेणाद्रिम, इत्यत्र "स्वरति वेनतीत्यर्चतिकर्मसु पाठात्” इति । 'ऋषिस्वरम्' इत्यत्र "स्वरतिरचतिकर्मा” इति च स्कन्दस्वामी । वेनति (Ngh. III. 14.)-"मन्द्रयतिरर्चतिकर्मा स्तुत्यवाचकम्” इति स्कन्द- स्वामी। " नवेदाः (Ngh. III. 16.)-"नवेदेति न वेत्तीत्यस्मिन्नर्थे वर्तते । कुत एतत् । निपातनात् वैयाकरणाः । 'नभ्राणनपान्नवेदो' इति निपातयन्ति” इति स्कन्दस्वामी । कविः (Ngh. III. 15.)-"क्रामतेः कवतेर्वा गतिकर्मण इति रूपम् इति स्कन्दस्वामी। गौः (Ngh, III. 16.)-"गोपतिः स्तोत्रपतिः” इति स्कन्दस्वामी । यज्ञः (Ngh. III. 17.)-भाप्यकारेण, स्कन्दस्वामिना च यज्ञशब्दो बहुधा व्युत्पादितः । भारताः (Ngh. III. 18.)-"यज्ञद्वारेण नृन् सम्भरतीति” स्कन्दस्वामी। 1. Op.Cit. p. i. 333. 9. RV. V. 14.8 b. 2. RV. I. 2.11 b. | 10. Op. Cit. p. i. 337. ll. Loc. Cit. 3. Op. Cit. p. 1. 333. 12. A fragment. Pa. VI. 3.75. 4. Loc. Cit. 13. Op. Cit. P. i. 340-11. 5. Op. Cit. p. 1. 335. 14. Op. Cit. P. i. 341. 6. Op. Cit. p. 1. 336. 15. Op. Cit. i.345. 7. Op. Cit. P. i. 337. 16. Op. Cit. p. i. 347. 8. RV.I. 62.4 b. 17. Op. Cit. p. i. 350. P.

·Ngh. IV. 3. ] ( १३९ ) [जारयायि मन्महे (Ngh. III. 19.)-"ईमहे, यामि, मन्महे इति यानाकर्मसु पाठात्" इति स्कन्दस्वामी। पूर्धि (Ngh. III. 19.)-"शग्धिपूर्तीति याज्ञाकर्मसु पाठात् शकिपृणाती याज्ञाकर्माणौ” स्कन्दस्वामिभाष्ये उक्तम् । शिक्षति (Ngh, III. 20.)-"शिक्षतिर्दानकर्मा पठितः" इति स्कन्दस्वामि- भाष्यम। तायुः (Ngh. III. 24.)-"उपक्षीणोऽसाविह लोके आयुषा । यदा तदा राज्ञा- मारिष्यमाणत्वात् । परलोकेऽपि भ्रमणधर्मकत्वात्” इति स्कन्दस्वामी । तस्करः (Ngh. III. 24.)-"दिवा पथि मोषणेन, रात्रौ सन्धिच्छेदनेन” इति स्कन्दस्वामी। अपीच्यम् (Ngh. III. 25.)-"प्रत्यपचितं स्थितम्” इति स्कन्दस्वामी। स्वधे (Ngh. III. 30.)-अत्र स्कन्दस्वामी । “मिथुनानि द्विवचनसंयुक्तानि नामानि 'स्वधे पुरन्धी' इत्यादीनि स्तोतृभ्यः” इति । दुरे अन्ते (Ngh. III. 30.)-“दुःखेन गम्यते दूरमतोह्यादेमध्याच्च सततगतो भवति, न कदाचिदादी मध्ये वास्ति” इति स्कन्दस्वामी । अपारे (Ngh. III. 30.)-"अविद्यमानं पारमन्तर्ययोः ते अपारे । दूरत्वेन पराभवं दर्शयति पुराणदृष्ट्या वा लोकपर्यन्तताम्” इति स्कन्दस्वामी । इमाद्युपमानामानि । भाष्यकारेण स्कन्दस्वामिना च विस्तरेण व्याख्यातानि । वः (Ngh. III. 29.)-"त्वः अपगतः, अपेत्य समुदायाद् गतः पृथग्भूतः। तनोतेरुपधायाः पूर्व उकारः, यणादेशः, नकारस्य विसर्जनीयः” इति स्कन्दस्वामी । जरते (Ngh. IV. 1.)-"यद्वा गृ स्तुनौ' इत्यस्य ग कारस्य जकार” इति स्कन्द- . स्वामी। इत्था (Ngh. IV. 2.)-"अमुथा इत्यर्थकथनम् । कथमिति निरूपणीयम् । इत्थाविति" स्कन्दस्वामिग्रन्थश्च निरूपणीयः । श्मशा ( Ngh. IV. 1.)-इम अश्नुते इति निर्वच स्कन्दस्वामिग्रन्थे नास्ति। गिर्वणाः (Ngh. IV. 3.)-"'गीर्भिरेन वनयन्ति' इत्यर्थनिवर्चनमिति” स्कन्द- स्वामी। जारयायि (Ngh. IV. 3.)-अजायतेत्येव स्कन्दस्वामिनोऽप्यवंगमः । 1. Op. Cit. P. i. 35:. 11. Op. Cit. P. i. 383. 22. Op. Cit. p. 1. 353. 12. Cf. Dhp. IX. 23; ग शब्द । 3. Op. Cit. P. i. 356. 18. Op. Cit. P.i. 101 4. Op. Cit. P. i. 363. 14. N. 5.5. 5. Loc. Cit. 15. Op. Cit. p. i.410. 6. Op. Cit. P. i. 366. 16. Op. Cit. p. 1. 115. 7. Op. Cit. P. i. 372. 17. N. 6. 1+. 8. Op. Cit P. i. 376. 9. Loc. Cit. 18. Op. Cit. P. i. 440. 10. Op. Cit. P. i. 380. 19. Op. Cit. P. 1. +4].