Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
Vagbhatallankara
Front matter
वाग्भटालङ्कारः। श्रीवाग्भटविरचितः। । 2 4ONKok- - विधामावर वेदरनन्यायवैशेषिकसाख्ययोगतीर्थ-वेदान्त- विशारद प्रो. उदयवीरशास्त्रिणा विरचितपा याल- योधिनीसमाख्यया तत्रवेनैव मालदिन्दीभागनुयादेन च समलमृत व्यारयया मेहरचन्द्र लक्ष्मणदास संस्कृत हिन्दी पुस्तक विक्रेता सेदमिट्टा याज़ार, सादौर। मस्स पुनमादिगवेऽधिरारा ता । [मूल्यम्) the 18
प्रकाशक---
लाला तुलसीराम जैन, मैनेजित
प्रोप्राइटर, मेहरचन्द्र लक्ष्मणदास,
संस्कृत हिन्दी पुस्तक विक्रेता,
सैदमिट्ठा
बाजार, लाहोर ।
लाला एजानचीराम जैन,
मैनेजर, मनोहर इलेक्ट्रिक
प्रेस, सैदमिट्टा याज़ार लादीर ।
भूमिका। अङ्गीकरोति यः काव्य शब्दार्थावनलपाती। असो न मन्यते कल्सादनुष्यामनलं कृती। इत्यभियुक्तोक्त्या सालङ्कारयोरेव शब्दार्ययोः कान्यत्वे शव्य-ज्ञानाय काव्य करणाय चालङ्कारज्ञानं परमावश्यकम् । एतदर्थमेव श्रीमता बामदेन कविवरण पचपरिच्छेदारमकोऽयं वाग्भटालारख्या प्रामलविशदरचनः सचेतसामाहादजननो ग्रन्यः प्राणायि । अत्र अन्यकृता न केवलं शब्दार्थी- लड़ारा एव लक्षिता उदाहृताध, अपि तु कवित्वप्राप्तेरुपाया. काव्य-कार. खानि काव्य-गुणदोषाश्च यथायथं सर्वमपि कार्य-शानौषयिक संक्षिप्य लक्षितम् , पश्चमे काव्यात्मा रसोऽपि सज्ञिप्य लक्षित व्याकृतश्च । तदिद- मल्पशरीरमपि सर्वार्थावमासि अन्धरलं हटवता वाग्भटेन यत्सत्य कलरों सागरनितेष कृत। अस्य अन्धस्य वर्ता श्रीवाग्भटः कविजैनधर्मानुग प्रासादिति माला- चरणपद्यत एवं प्रतीयते । यद्यप्यतप्रन्थस्य पैपाप्यपि प्रचारसिद्धये प्राची- नैन केनचिद् टीकाकत्री, सिंहदेवणिनामा सूरिणा, मालाचरणपद्यं विष्णु- नमस्वरपरतयापि व्याख्यातम् , परस्परप्रतिहेतुतया स्तुत्यदायं तस्य प्रयन- स्तपापि तनत्यं श्रीनाभयजिन' पदं मुख्यया वाया भगवन्तं जिनमेव स्मारयत्ति- इति प्रथजैनधर्मानुगामित्व एव पयस्वरस. 1 श्रीसिहदेवमणिरपि स्वय धर्मेण जैन एबासीत् । तेनापि स्वटीकारम्भे श्रीजिन एव गुणगणगीतः । अयं वाग्भटरे 'वाइड' इति प्राकृतनानापि प्रसिद । अस्य पितुर्गम 'साम' इन्यासीत् । - बम्गएडमुतिसंपुडमुत्तिभमणिपणे पहासमूहन्न । सिरिवाइडत्ति तानो पासि हो तस्स सोमस्स [वाग्भट १४८J इति सकरातहागदाहरणास्य जिनधर्मसूरिकृतायां व्याख्यायाम् एतद्रः अन्धकारेण नामसहित संरालङ्कारस्योदाहरणं भणितम्' इत्युतम् । तेन विशरते, मय शाम्भट श्रीसोमस्य पुत्र शासौत, बाहर' इति चात्य प्राकृत नामा .
अयं वाग्भटो महाकवि अणिहिल्लपाटलपुरशासक्स्य धीकर्णदेवनृपसूनौ- जयसिंहनृपतेर्महामात्य आसीत् । कर्णदेवनृपसूनुरणहिल्लपाटलपुर शशासेति- श्रणहिल्लपाटलपुरमवनिपति वर्णदेवनृपसूनु । श्रीक्लशनामधेय करी च जगतीह रत्नानि ॥ [वाग्भट ४।१३२] इति ग्रन्थकर्तु समुचयालङ्कारोदाहरणात् प्रतीयते । 'कर्णदेवनपसूनु श्रीजयसिंहदेव ' इति तटीकाकार श्रीसिंहदेवगणिराह । किं च-'वम्भएड' इत्यादिपूर्वोक्तपद्यावतरणिकाया सिंहदेवगणिरेवाह- 'इदानीं ग्रन्थकार इदमलङ्कारकर्तृत्वख्यापनाय वाग्भटाभिधस्य महा. कर्वमहामात्यस्य तन्नामगाथयैकया निर्दिशति' एतेनास्य महाकविश्वमिव महामात्यत्वमपि ज्ञायते । श्रीजयसिंहपतरेव प्रशसनात्तस्यैवाय महामा त्योऽभवदिति सभाव्यते । श्रणहिल्लपुरमेवास्य जन्मभूमिरन्यन वेति न विशिष्य निर्णयते। वाग्मटस्य काल.. अाहिलपुर प्राप क्षमाप प्राप्तजयोदय । महोत्सवप्रवेशस्य गजारूढसुरेन्द्रवत् ॥ वाग्भटस्य विहार स ददृशे दृगरसायनम् । अन्यदुर्वाग्भटामात्य धर्मात्यन्तिक्वासन । अपृच्छदार्हताचारोपदेष्टार गुरु श्रीमद् वाग्भटदेवोऽपि जीर्णोद्धारमकारयत् ॥ शिखान्दुरविवर्षे च वजारोप व्यधापयत् ॥ इति प्रभावन्दमुनिविरचितप्राभाविकचरिततो वाग्भटस्य सत्ता १२१३ विक्रमसवत्सरे, तदनुसारेण ११५७ मिटेन्दे प्रतीयते । जयसिंहनृपति- रपि १०६३-११४३ नितान्दप्वभवदिति हेमाचार्यप्रणीत-'याश्रयकाव्यात्' अवगम्यते। चत्वारो वाग्भटा अभवन् । वाग्भटगलवारप्रणेता वाग्भट एक । काव्या- नुशासनप्रणेता वाग्भटो द्वितीय । अपाङ्गहृदयसहिताप्रणेता सिंहगुप्तसून वांग्मटस्तृतीय । नैमिनिवाणता वाग्भटश्चतुर्थ । १ शिसीन्दुरविवर्षे १२१३ वर्षे इयर्थ । नृप ।
वाग्भटालङ्कारस्य प्राचीनाटीकास्तकारश्च । १ जिनवर्धनसूरिविरचिता प्रथमा। २ सिंहदेवगणिप्रणीता द्वितीय। ३ क्षेमहसगरिखसमुल्लासिता तृतीया । ४ अनन्तमसुतगणेशनिर्मिता चतुर्थी। ५ राजहंसोपाध्यायग्रथिता पञ्चमी । तदयं अन्य. सुकुमारमतीनामलङ्कारशास्त्र प्रवेष्टुकामानां छात्राणा परमोपयोगीयाकलय्य पधनदविश्वविद्यालयाच्यभाषाशिक्षासमिति सदस्यैः प्राज्ञपरीक्षाया पाट्यवेन विनिवेशित , अस्माभिश्चार्य श्रीमेहरचन्द्र लक्ष्मणदाससंस्कृतपुस्तकालयाध्यक्षप्रार्धनयाऽन्वर्धनाम्न्या सुरनरभार- स्युभयविलसितया गालबोधिन्या टीकया सनायीकृत्य सम्पाद्य च सान्तवासिनो विपश्चिदपश्चिमाना पुर उपहियते । श्राशास्यतेऽनेनाध्ययनाध्यापनयोरवश्यं कवनोपपरिष्यत इत्यलं पल्लवितेन । सम्पादक. उदयवीर .
वाग्भटालङ्कारस्थविषयानुक्रमणिका । १६ २५ विषय पृष्ठाडा विषय पृष्ठावा प्रथमपरिच्छेदे- छनबन्धचिनान्तरम् मालाचरणम् १ काव्यनिर्माणकालनिर्णय काव्यफलम् २ | द्वितीयपरिच्छेदे- काव्योत्पत्ती कारणम् २] काव्यशरीरकपनम प्रतिभा ३ भाषानिरूपणम् व्युत्पत्ति वाङ्मयस्य द्वैविध्यनिरूपणम् २२ अभ्यास ४ | निर्दोपकाव्यप्रशसा २३ अभ्यासप्रकार ५ | पदगतदोषा २३ वन्धचाहत्वहेतव ६ । सोदाहरणमनर्थकलक्षणम् २४ अन्यथावन्धस्याचारुत्वादाहरणम् ६ । सोदाहरण श्रुतिकटुलक्षणम् २५ यावत्सत्कवित्वमभ्यासक्थनम् सोदाहरण व्याहतार्थलक्षणम् तदुदाहरणम् सोदाहरणमलक्षणलक्षणम् अन्यानपहरणकथनम् सोदाहरण खसङ्केतप्रक्लप्तार्थ- समस्यायामन्यापहरणकथनम् । लक्षणम् २६ अर्थस्फूर्तिहेतव १० | सोदाहरणमप्रसिद्धलक्षणम् अर्थप्रकाशनप्रकार १० सोदाहरणमसम्मतलक्षणम् २६ कविवर्तव्योपदेश ११ सोदाहरण प्राम्यलक्षणम् उपदेशान्तरम् ११ वाक्यमात्रदोषोक्तिप्रतिज्ञा २६ अन्यविधापदेश ११ वाक्यदीपा ३० अपरविधोपदेश १३ | सौदाहरण खण्डितलक्षणम् ववयोर्डलयोरभेदोपदेश १३ | सोदाहरणं व्यस्तसम्वन्धलक्षणम् ३१ तेषामुदाहरणानि १४-१६ | सोदाहरणमसम्मितलक्षणम् हारवन्धचित्रम सोदाहरणमपनमलक्षणम्' छत्रबन्धचित्रम् १६ | गोदाहरणं छन्दोघटलक्षणम् ३३ . ८ २ वाग्भटालङ्कारस्थविषयानुक्रमणिका। ५४ ५६ - विषय पृष्ठाका विषय पृटाका सोदाहरण रातिभ्रष्टलक्षणम् ३४ | गोमूनिकावन्धचित्रम् सोदाहरण यतिघ्रष्टलक्षणम् ३४ । एकस्वरचिनोदाहरणम् सोदाहरणमसरिक्रयलक्षणम् ३५ | मानाच्युतकचित्रोदाहरणम् अर्थदोपा ३५ | विन्दुन्युतकचित्रोदाहरणम् अर्थदोषोदाहरणम् ३६ | एकव्यञ्जनचिनोदाहरणम् प्रकरणोपसहार ३७ । अक्षरच्युतकचित्रोदाहरणम् तृतीयपरिच्छेदे- वक्रोक्तिलक्षणम् गुणप्रयोजनम् ३१ सभालेपवक्रोक्तेरुदाहरणम् गुणनामानि ३६ | अभश्लेपवक्रोक्लेख्दाहरणम् ६१ सोदाहरणमौदार्यलक्षणम् अनुप्रासलक्षणम् सोदाहरण समताकान्त्योर्लक्षणम् ४१ | छेकानुप्रासोदाहरणम् सोदाहरणमर्थव्यक्किलक्षणम् ४३ लाटानुप्रासोदाहरणानि ६४ सोदाहरण प्रसन्नतालक्षणम् यमकलक्षणम् सोदाहरण समाधिलक्षणम् ४४ | यमकोदाहरणानि लेपोजसोर्लक्षणम् स्वभावोक्तिजातिलक्षणम् लेपोदाहरणम् स्वभावोत्युदाहरणद्वयम् ४६ ] उपमालक्षणम् ८६ सोदाहरण माधुर्यसौकुमार्ययो. उपमोदाहरणम् लक्षणम् ४७-४८ | अपरमुपमोदाहरणम् गुणोपसहार अन्यच्चोपमोदाहरणम् चतुर्थपरिच्छेदे- उपमेयोपमाया उदाहरणम् अलद्वारलक्षणम् अनन्वयोपमाया उदाहरणम् अलङ्काराणां नामानि ५१ | बहूपमेयमूलोपमाया उदाहरणम् १० चिनलक्षणम् ५२ | अनेकोपमानमूलोपमोदाहरणम् " चिनोदाहरणम् ५३ उपमादोपा तत्प्रतिप्रसवय ६२ ४] उपमादोषोदाहरणम् पोहरादलकमलरन्धचित्रम् ४४ ४५ ८४-८५ ४५ प्रोजस उदाहरणम् ८८ ५६ चाग्भटालद्वारस्थविषयानुक्रमणिका । ३ ११. विषयः पृष्ठाचा विषय पृष्ठाका. उपमानस्य जातिप्रमागत- दृष्टान्तलक्षणम् १०७ न्यूनाधिकरवौदाहरणम् ६३ | दृष्टान्तालङ्कारोदाहरणम् होनाधिकविशेषणोपमानोदाहरणम् ६३ | व्यतिरेकलक्षणम् भिन्नलिझोपमानोदाहरणम् १४ | व्यतिरेकोदाहरणम् समासै लिङ्गभेदस्यादोषत्वोदाहरणम्६५/ अप तिलक्षणम् १०६ विभिन्नलिङ्गरूपकोदाहरणम् ६५ | अपहनुत्युदाहरणम् १०६ भिन्नलिङ्गप्रतिवस्तूपमोदाहरणम् ६६ / तुल्ययोगितालक्षणम् रूपकलक्षणम् ६७ | तुल्ययोगितादाहरणम् ११. समस्ताखएडस्पकोदाहरणम् १७ उत्प्रेक्षालक्षणम् १११ असमस्ताखएडरूपकोदाहरणम् ६८ । उत्प्रेक्षौदाहरणम् ११२ समस्तखएडरूपोदाहरणम् अर्थान्तरन्यासलक्षणम् ११२ असमस्तखएडरूपकोदाहरणम् १०० अर्थान्तरन्यासोदाहरणम् ११३ प्रतिवस्तूपमालक्षणम् समासोक्तिलक्षणम् प्रतिवस्तूपमोदाहरणम १.१ / समासोत्तयुदाहरणम् ११५ भ्रान्तिमल्लक्षणम् १., विभावनालतणम् ११५ भ्रान्तिमद्दाहरणम् १. विभावनोदाहरणम् ११६ साक्षेपलक्षणम् १०२। सोदाहरण दीपवलक्षणम् ११६ प्रतिषेधोक्किमूलकाक्षेपस्य उदा. सोदाहरणमतिशयोक्तिलक्षणम् ११८ हरणम् १०२ / सोदाहरण हेतुलक्षणम् ११६ प्रतिषेधप्रतीतिमूलाक्षेपस्य उदा गोदाहरणं पर्यायोकिलक्षणम् १२१ १०३ / समाहितलक्षणम् १२२ तिषेधप्रतीतिमूलारस्य प्राकृत समाहितीदाहरणम् काव्यस्यमन्यदुदाहरणम् १.४ परिवतिलक्षणम् १२३ संशयलपणम् १.५ प्रथमपरिवायुदाहरणम १२४ शुद्धसंशयोदाहरणम् १०५ द्वितीयपरिवृत्युदाहरणम १२५ निधयान्तमरायौदाहरणम् १.१ यथासंयलक्षणम् १२५ ४ वाग्भटालङ्कारस्थविषयानुक्रमणिका । पृष्ठावाः १३१ अलङ्कारोपसंहारः विषयः विषयः पृष्ठावा: यथासंख्योदाहरणम् १२६ | परिसंख्योदाहरणम् १४१ विषमलक्षणम् १२६ / प्रश्नोत्तरसङ्करयोर्लक्षणम् १४२ विषमोदाहरणम् १२७ / व्यहोत्तरोदाहरणम् १४३ सहोक्तिलक्षणम् १२५ | गूढोत्तरोदाहरणम् १४३ सहोत्युदाहरणम् १२८ | गूढागूढोत्तरोदाहरणम् १४४ विरोधलक्षणम् १२६ सङ्करोदाहरणम् १४५ शन्दकृतविरोधोदाहरणम् १२६ | ग्रन्थान्तरोतानामन्येषामलङ्कारा- अर्थकृतविरोधोदाहरणम् १३० णामनभिधाने हेतुकथनम् १४५ अवसरलक्षणम् १४६ अवसरोदाहरणम् १४७ १३१ / सभेदरीतिकथनम् ४७ सारलक्षणम् गौडीरीतेरुदाहरणम् १३२ सारोदाहरणम् १७८ वैदा उदाहरणम् १३२ श्लेपलक्षणम् १३३ | पञ्चमपरिच्छेदे- लेपोदाहरणे १३३-१३४ काव्ये रसानामुपयोगव्यवस्था- समुच्चयलक्षणम् १३५ पनम् आद्यसमुच्चयोदाहरणम् . १५० १३५ रसस्वरूपकथनम् द्वितीयसमुच्चयोदाहरणम् रसनामानि १५१ अप्रस्तुतप्रशंसालक्षणम् १५१ स्थायिभावाः १३७ अप्रस्तुतप्रशंसोदाहरणम् वारलवणं तद्भेदय १५२ एकावलीलक्षणम् १३८ झारस्य भेदान्तरम् १५२ १३८ एकावल्युदाहरणम् १५३ नायकलवणम् १५३ अनुमानलक्षणम् अतीतानुमानोदाहरणम् १५४ १३६ / अनुकूलदक्षिणयोर्लक्षणम् अनागतानुमानोदाहरणम् १४. शठभृष्टयोर्लक्षणम् वर्तमानानुमानौदाहरणम् १५५ १४० नायिकाभेदा. परिसंख्यालक्षणम् १४१ अनूहालक्षणम् १५० १३६ नायकभेदाः १५४ १५५ वाग्भटालङ्कारस्थविषयानुक्रमणिका । पृष्ठाका १६२ १६३ १६४ विषय पृष्टाङ्का विषय स्वकीयालक्षणम् १५६ | हास्यरसलक्षणम् परकीयालक्षणम् १५७ पानभेदेन हासभेद पणाहनालक्षणम् १५० अद्भुतरसोत्पत्तिकथनम् वेश्यादिनायिकाना विशेष- अद्भुतरसलक्षणम् क्थनम् १५८ भयानकरसलक्षणम् विप्रलम्भारभेदा १५० भयानकरसस्य अनुभावा पूर्वानुरागलक्षणम् १५६ | रौदरसलक्षणम् मानप्रवासयोर्लक्षणम् १५६ रोदरसस्य अनुभावा करणविप्रलम्भलक्षणम् १६० | बीभत्सरसलक्षणम् वीररसलक्षणम् १६१ शान्तरसलनाम वरुणरसलक्षणम् १६१ | अन्धोपसहार १६५ १६६ १६६ वाग्भटालङ्कार प्रथमः परिच्छेदः। इह 'मङ्गलादीनि मङ्गलमध्यानि मङ्गलान्तानि च शास्त्राणि प्रथन्ते, वीरपुरुषकाणि च भवन्ती' ति वचनाद शास्त्रादाव- भीटदेवतानमस्कारात्मकं मङ्गलं नः श्रेयसे थीवाग्भटो महा- कविनिवधानि- श्रियं दिशतु वो देवः श्रीनाभेयजिनः सदा । मोक्षमार्ग सतां ते यदागमपदावली ॥१॥ अन्वयः यदागमपदावली सतां मोक्षमार्ग छूते, (स.) श्रीनाभेयजिनो देवः सदा वः धियं दिशतु ! पदार्प:-यदागमपदावली-यस्य भगवतो देवस्य, अागमरूपाण्यैव पदानि आगमपदानि सिद्धान्तभूतान्युपदेशवाक्यानीत्यर्थः, तेपामावली पंकि: समूहः निजसिद्धान्तोपदेशवाक्यसमूह इति यावत् । सतां सजनानां विदुषाम्, मोक्षमार्ग-मोक्षस्य निर्माणस्य मार्ग पक्षति तत्प्राप्तिप्रकार वा, बूते-प्रतिपाद- यति । यत्तदोनित्यसम्बन्धः' इति नियमात् यदिति श्रुतः स इसध्याहार्यः । सः श्रीनाभयजिनः नाभरपलं जातो वा नाभेयः 'इतथानिमः' इति ताद्वितो दक्, जयति संसारं कामादीन् वा शनिति जिनः, जयतेराणादिको नक् [उणा० ३१२], श्रिया शोभया अणिमादिसम्पदा वा युक्तो नाभेयः श्रीनाभैयः, मयूरध्यसकादित्वान्मध्यमपदलोपी समासः स चासो जिन इति कर्मधारयः, सकलसामर्थ्यवान् नाभिदेशोत्पन्नोऽहमित्यर्थः । देवः-दीव्यति दीप्यते ददाति वैति देवः, सकललोकानामुत्पत्यादिकीदाकारी, प्रकाशस्वरूपः स्वमासा वा जगत्प्रकाराकः, सर्यजीवानां स्वकृतकर्मफलोपभोगाय विविधसाधनानो प्रदा । . प्रथमः परिच्छेदः। अन्वयः--तस्य [तत्र. पाठा०] प्रतिभा कारणम्, व्युत्प- त्तिस्तु विभूषणम्, अभ्यासो भृशोत्पत्तिकृत्, इति आद्यकवि- सङ्कथा [भवति। पदार्थः :--तस्य-निरुवलक्षणस्य काव्यस्य, तत्रेति पाठे काव्यरचनाया- मित्यों बोध्यः, प्रतिभा-नवनवोन्मेषशालिनी देशकालानुरूपं विशेषस्फूर्ति. मती असाधारणचमत्कारयुक्ता बुद्धिः, कारणं हेतुर्भवति । व्युत्पत्तिस्तु विविधशास्त्रपालोचनेन जनितः संस्कारविशेषः बहुश्रुतता नैपुण्यं विद्वत्ता, विभूपएं-विशेषशोमासमुत्पादकं भवतीत्यर्थः । प्रतिभाजन्य काव्यं विद्वत्तयैव शोभा लभते, सत्यामपि प्रतिभायां वैदुष्यमन्तरा सौन्दर्ये नापद्यत इति भाव । अभ्यासः-पौन पुन्येन राव्यनिर्माणम्, मुशोत्पत्तिकृत्-मृशं झटित्येव उत्पत्ति रचनां करोतीति तथा अविलम्बेन काव्यरचनासम्पादक इत्यर्थः । एवं च प्रतिभा काव्यनिर्माणे, व्युत्पत्तिस्तस्य सौन्दर्ये, अभ्यासश्चाविलम्बि- तत्वे हैनुरिति फलिताः । इति-उक्तरूपा, आद्यकविसङ्कथा-श्राद्यानां प्राग्भा- विनां क्वीना एकमत्येनोपदेश इत्यर्थः । भाषाय-उस काव्य की रचना का कारण कवि की प्रतिभाशालिनी बुद्धि होती है, व्युत्पत्ति के द्वारा रचना विभूषित की जाती है और बारबार का अभ्यास, शीप काव्यनिर्माण शलि का उत्पादक होता है, यह प्राचीन कवियों का उपदेश है || प्रतिभास्वरूपमाह- प्रसन्नपदनव्यार्थयुक्त्युदोधविधायिनी । स्फुरन्ती सत्कवेयुद्धिः प्रतिभा सर्वतोमुखी || श्रन्यया--सत्कः प्रसन्नपदनव्यार्थयुक्त्युद्धोधविधायिनी स्फुरन्ती सर्वतोमुखी युधिः प्रतिभा [इत्युच्यते ] ! पदार्थ:-सरक्वे-प्रेष्ठकवेः अनवद्यशनिमातः, प्रसति-प्रसन्नानि प्रसादादिगुणयुक्तानि मुलालतानि यानि पदानि शब्दाः, नव्या नवीनाः पूर्वमनुवादिता येऽस्तेषां युछियोजनमुपयोगः, प्रसनपदानि च ममाथ- युस्तयति प्रसनपदनव्यायुक्तयः, अभिनवार्थवर्णनपराः सन्दसमूहा इत्यर्थः । अपना प्रसपानो या नम्यार्थयुक्रवाः प्रसनपदनभ्यार्थयुस्या,
वाग्भटालझारे
रुचिरपदाना नवीनत्रयवस्तुभिः सह योजनेत्यर्थः । तासां य उद्बोध उल्ला.
सस्तं विधातुं शीलमस्या इति तथा सुललितपदैः स्वमावेनैवाभिनवार्यवर्णने
प्रवर्तते सा बुद्धिरिति भाव , स्फुरन्ती-चमत्कारयुक्ता, सर्वतोमुखी-सर्वत
समन्तात् मुस प्रसरणं यस्या- सा चतुरस्र प्रसरणीला सर्वाङ्गीणेत्यर्थ ।
बुद्धि-प्रज्ञा, प्रतिभा उच्यत इति शेषः ।
भाषार्थ-श्रेष्ठ कवि की बुद्धि को, जो सुन्दर पदों के द्वारा नवीन
अर्थों के वर्णन करने में समर्थ तथा 'चमत्कार युक्त अर्थात् अपनी नई सूझ से
मरी हुई और प्रत्येक विषय में प्रवृत्ति रखने वाली हो, प्रतिमा कहते हैं ॥४॥
व्युत्पत्तिपदार्थमाह-
शब्दधर्मार्थकामादिशास्त्रेप्वाम्नायपूर्विका ।
प्रतिपत्तिरसामान्या व्युत्पत्तिरभिधीयते ॥५॥
अन्वयः-शब्दधर्मार्थकामादिशास्त्रेषु अाम्नायपूर्षिका श्र-
सामान्या प्रतिपत्तिः व्युत्पत्तिरभिधीयते ।
पदार्य-शब्देति-शब्दश्च धर्मश्च अर्थश्व कामच ते आदी येषां ते
शब्दधर्मार्थकामादयः, तेषा यानि शास्त्राणि तेपु। द्वन्द्वान्ते धूयमाणस्य प्रत्येक
मभिसम्बन्धनियमात् शब्दादीना प्रत्येक शास्त्रपदेनान्वैति । एव च शब्दशा.
स्राणि-व्याकरणादीनि, धर्मशास्त्राणि-मन्वादीनि, अर्थशास्त्राणि-कौटलीया.
दीनि,कामशास्त्राणि-कामसूनादीनि वात्स्यायनादिप्रणीतानि,तेपु,अत्रादिशब्देन
छन्दोऽलक्षारगजाश्वरनपरीक्षादिशास्त्राणा संग्रहो बोध्यः ।
श्राम्नायपूर्विका
श्राम्नायो गुरुपरम्परया प्राप्त उपदेशः, स पूर्व कारणं यस्या यस्यां वेति तथा,
गुरुपारम्पयंमूलत्यर्थः । असामान्या-असाधारणी, प्रतिपत्ति बौधौ ज्ञानवि-
शेषः, व्युत्पत्ति-इति नाना, अभिधीयते उच्यते । गुरुपरम्परमा प्राप्त शन्दा-
दिशास्त्राणामसाधारणं ज्ञानं व्युत्पत्तिशब्देनोच्यत इत्यभिप्राय. ।
भावार्थ-व्याकरण आदि सम्पूर्ण शास्त्रों के, गुरुपरम्परा से प्राप्त
असाधारण ज्ञान को ही व्युत्पत्ति कहते हैं ॥५॥
अभ्यासमाह-
अनारतं गुरूपान्ते यः काव्ये रचनादरः ।
तमम्पासं विदुस्तस्य क्रमः कोऽप्युपदिश्यते ॥६॥
प्रथमः परिच्छेदः। अन्वय -गुरूपान्ते काव्ये अनारतं योरवनादर , वुधा) तमभ्यासं विदु. । तस्य कोऽपि क्रमः उपदिश्यते । पदार्थ ---गुरूपान्ते-गुरो शिक्षकस्याचार्यस्य काव्यकुशलस्य, उपान्ते समापे, काव्ये-काम्यविपये अनारत निरन्तर यो रचनादर -रचनाया श्लोकान- माणस्य, आदर -प्रयत्न , वुधा इति शेष ,तम्-ताश प्रयन्नविशेषम्, अभ्यासम्- अभ्यास इति नाम्ना, विदु-जानन्तीत्यर्थ । तस्य निरुतस्याभ्यासस्य, कोऽपि कधिदपि कियन्मान एव न समप्र इत्यर्थ । कम प्रकार , उपदि- श्यते--निरूप्यते । जिज्ञासूनामनायासेन बोधार्थम् अभ्यास कर्तुं सक्षेपेण कधि- दुपाय प्रदीत इत्यभिप्राय । भाषार्थ--गुरु के समीप, काव्य रचना में जो विशेष प्रयत्न किया जाय, विद्वान उसे अभ्यास कहते हैं। उसक कुछ उपायों का निर्देश [ यहा इस अन्य में किया जाता है। [ तात्पर्य यह है कि, किसी काव्य-कुशल गुरु की देखरेख में लोकनिर्माण में निरन्तर प्रयत्न करने को अम्मास कहते हैं । बुछ तरीक यह हैं ||६|| अभ्यासमकारमाह- विभ्रत्या बन्धचारुत्वं पदापल्यार्थशून्यया । वशीकुर्भात काव्याय च्छन्दांसि निसिलान्यपि ॥७॥ अन्यय-काव्याय, यन्धचारुत्व विभ्रत्या अर्थशून्यया पदावत्या निपिलान्यपि च्छन्दासि वशीकुर्वीत । पदार्थ-काव्याय-काव्य साक निष्पादयितु निर्माणरीतिमभ्य- सिनुमिति सावत् । धन्यचारस्व-बन्धम्य सन्दर्भस्य, बन्धे निर्माणे वा नाव मनोज्ञत्व सौदर्यम्, विभत्या-धारयन्त्या, अर्धशून्यया-अभिधेयर- हितया अत्र अपीत्यध्याहार्य , निरपंक्यापीत्यर्थ, विमुत पुनरर्थयुक्तया इति भाष । पदावल्या-पदाना मुप्तिमन्तशब्दाना श्रावली श्रेणि समूह इति यावन, तया, निखिलान्यपि यथाराक्य समस्तान्यपि छन्दोसि-गृहानि, वशीकृति-अवशान्यपि वशानि यात् ।प्रथम हि अर्थनिरपेवमुलीलतपद विन्यासाभ्यासेन रेवल तमात स्वायस कुर्यादिति भाव । मागकाम की रचना के सबसे प्रथम मुन्दर पन्दर्भ 'वाग्भटालकारे निर्माण करते हुए अर्थ रहित भी पद समूह के द्वारा जहा तक हो सके. सम्पूर्ण छन्दों को अपने वश में करे ॥७॥ वन्धचायत्वहेतूनुपदिशति- पश्चाद् गुरुत्वं संयोगाद्विसर्गाणामलोपनम् । विसन्धिवर्जन चेति यन्धचारुत्वहेतवः ।। अन्ययः-संयोगात् पश्चाद् गुरुत्वम्, विसर्गाणामलो विसन्धियर्जनं च.ति यन्धवारस्वतयः भवन्ति । पनम..
प्रथमः परिच्छेदः। :-[हे] धीश ! त्वया शिते कृपाणे विधृते [सति] घोरे[] रणे कृते सति] तितिपा भीत्या जवात् चने एवं गताः। पदार्थ हे अधोश ! नृणां मनुष्याणाम्, अधीशः-निग्रहानुग्रह- कर्तृत्वेन स्वामी, तत्सम्युद्धी हे व्रधीश । नरेन्द्र ! त्वया कर्तृभूतेन, शिते- तापणे, काणे-असी, विधृते-धारते करेण गृहीते सति, घोरे-भयावहे तुमुले वा, रणे-संग्रामे च, कृते-विहिते सति, क्षितिपा:-प्रसंगात् शत्रको राजानः, मीत्या भयेन, जवात्-वेगात्, वने-कानने एव, गताः-प्राप्ताः । स्वरप्रतापभिया शनृपाः संप्रामाणं राज्यं च परिहाय निजप्राणान् रक्षितुं विजनप्रदेश प्रविष्टाः, सर्व परित्यज्य पलायिता इति भावः । अन लोके अधीश' इति पदे श्रवणक्टुः सन्धिः । 'विधृते स्वया' इत्यत्र 'स्व' इति संयुक्तवर्णस्य परत्वात पूर्वस्य गुरुत्वं नास्ति, अपि तु 'से' इस्यस्य स्वाभाविकमेव गुरुत्वम् । तितिपा भीत्या' इत्यत्र च विसर्गतोपो वर्तते । एवं चमे दोषा यन्धर्शयिल्यजनकत्वात् रचनाचारुवं नाशयन्तीत्यर्थः । भाषार्थ-रे मनुष्यों के मालिक ! आपने तेज तलवार को हाथ में उठा जब घोर संग्राम प्रारम्म किया, तो सब विरोधी राजा, आपके डर से जल्दी ही अपनी जान बचाने के लिये जंगलों में भाग गये । अर्थविशेष पिनापि श्लोफरचनमभ्यसनीयमेवेत्याह- अनुल्लसन्त्यां नव्यार्थयुक्तावभिनयत्यतः । अर्थसकलनावचमभ्यस्येन् सङ्कथास्वपि ११०१ अन्यया-अभिनयत्यतः कारणात् ] नव्यापयुक्ती अनु नसत्यां सरथास्यपि अर्थसालनातत्यम् अभ्यसेत् । पदार्थ-मभिनय क्त-भभिनवस्य मावस्तार तस्मात् , पगम्य तसिः, भमिनवमात् नवीनत्वात् कारणात्, पदाधेिपुरालवादित्यर्थः । नवीनो विपरित पूर्णविभिरजापिता निगवानपान न सहसव सम्पयितुं शक्नोति, तामान देतोः, नम्मापंयुटो-नम्पस तनत्य, अपस्य-प्रतिपायरय वस्तुनः मुहरे-मानासम्, अनुगन्याम् परिपुरमयाम, अभिनववर्णनायविषय- नामिनामानायामिरः । थारयपि सविध्यपहासायपि,
८
याग्भटालद्वारे
किमुत काव्यरचनायामिति भाव । अर्थसङ्कलनातत्वम्-अर्थाना प्रतिपाद्यवस्तूनां
सधरना सयोजना तस्यास्तत्त्व रहस्य पयरचनारीतिलक्षणम्, अभ्यस्येत-
पुन पुनरनुशीलयेत्। अर्थसयोजन सुचारूरूपेण यथा भवेत् तथा दैनिकव्यवहा
रेष्वप्यभ्यास विदधीतेति भाव ।
मापार्थ---नवीन कवि रचना करने में अशर होने के कारण,
पहले पहल, पूर्व कवियों के द्वारा न की गई कल्पनाओं के करने में
असमर्थ होता है । इसलिये साधारण बातचीत में भी अर्धयोजना के उपायों
वा अभ्यास करे ॥१०॥
लौकिकालापेप्यर्थयोजनाभ्यासमुदाहरति-
आगम्यतां ससे! गाढमालिङ्गयात्र निपीद च ।
सन्दिष्टं यन्निजभ्रातृजायया तनिवेदय ॥११॥
अन्वयः-सखे ! श्रागम्यताम् , गाढं च प्रालिङ्गय अत्र
निपीद, यत् निजभ्रातृजायया सन्दिए तनिवेदय ।
पदार्थ -स्वगृहादागत भित्र प्रति क्स्यचिदन्यस्य मिनस्यौक्तिरियम् ।
हे सख! मिन! श्रागम्यताम्-श्रागमन रियताम्, स्वागत तव भवत्विति भाव ।
गाढम्-अतितरा च प्रालिलप-अश्लिष्य, श्रन-अस्मिन् स्थाने, मम समीप
इति भाव , निपीद-उपविश । यत् किमपि च वाचिकादिक निजभ्रात
जायया-निजस्य स्वस्य मम यो भ्राता-परम सुहृत् भवान् , तस्य भवतो
जायया पन्या, सन्दिष्ट-मदुद्देशेन वाचिक नमस्कारादिकम् अन्यद्वा प्रेषित
भवेत् , तत्-वाचिकादिक सर्व निवेदय-क्थय प्रतिपादयेत्यर्थ ।
सर्वमिद पद्य लौकिरमेव वाक्यम् । अभ्यासावस्थाया हि मवीनार्थस्या-
प्रतिभानात उतरूपामेवार्ययोजना कुर्यात् । सत्यभ्यास पुन स्वयमेव नभ्यार्थ
परिस्फुरणेन निर्दोषकाव्यरचना जायत इति भाव ।
भावार्थ- हे मित्र ! आयो और गाढ प्रालिलन करके यहा हमारे
समीप बैठा। हमारी भौजाई न जो सदशा मेजा हो, वह कहो ॥११॥
ननु यदि नव्यायोजना न प्रस्फुरति, तर्हि परवाव्यार्थमाथि.
त्यैव कुतो नाभ्यासो विधीयते । तत्राह-
परार्थबन्धाद् यश्च स्यादम्यासो वाच्यसङ्गतौ ।
स न श्रेयान् यतोऽनेन कविर्मवति तस्करः ॥१२॥
प्रथमः परिच्छेदः। अन्वय.-चाच्यसगतौ च परार्थवन्धाद् योऽभ्यासः स्यात् , स.थेयान् न [भवति यतःअनेन कविः तस्करो भवति। पदार्थ-वाच्यसङ्गती-वाच्यस्य प्रतिपादनीयस्यार्थस्य विषयस्य वा राङ्गती-मयोजनाया सघटनायामित्यर्थ । परार्थवन्धात्-परेपामन्येषा कवीना य अर्थवन्ध-प्रतिपाद्यवस्तुप्रथन तस्मात् , ल्यन्लोपेऽत्र पञ्चमी शैया, तेन तमवलम्ब्येत्यर्थ । योऽभ्यास -काव्यनिर्माणे पुन पुन प्रयन , स्यात्- भवेत् , स -अभ्याग , प्रेयान-कन्याणावही यशस्वरो न भवताति शेष । यत -यम्मात् कारणात, अनेन-एवभूताऽभ्यासेन, रवि काव्यनिर्माता, तस्वर:-चौर , तल्लोके निन्यो भवति-जायते । परार्थवन्ध निज छुवाण कविलॊके निन्द्यत एव । एव च कार्ल काव्यरिधान विपरीतफल्मेव भवतीति भाव । तथा चोक्तम्- "परम्य काव्य स्वमिति ब्रुवाणो विज्ञायते हरिह काव्यचौर । विरोक्य माणिक्यमयोग्यहते प्रत्येति को नाम यदेतदस्य ॥” इति । मागाय-वर्णनीय अर्थ की रचना में, दूसरे कवियों की कृतियों का याश्रय देकर जो अभ्यास किया जाता है, वह प्रेयस्कर नहीं होता। क्योंकि पैसा करने से कवि चोर के समान रोक में निन्दनीय सममा जाता है ॥१२॥ समस्यायान्तु अन्यार्थप्रदणमपि न दोषणयहमित्याह- परकाव्यग्रहोऽपि स्यात् समस्यायां गुणः कोः । ।
वाग्मटालद्वारे हि-यस्मात् कारणात्, असौ-समस्यापूर्तिकारी कविः, तदर्षानुगतं-तस्य परकाव्यस्य योऽर्थस्तस्यानुगतमनुकूलम्, नवम्-अश्रुतपूर्वम्, निजप्रतिभाप्राग- भ्येनाभिनवमर्थम्, रचयति-निबध्नाति । भाषार्थ-समस्या पूर्ति के लिये दूसरे कवि के काव्य का ग्रहण कर लेना कवि का गुण ही होता है । क्योंकि वह दूसरे काव्य के अर्थ के अनुकूल, समस्या में नवीन अर्थ की रचना करता है ॥१३॥ अथार्थस्फूर्तेनिमित्तान्याह- मनःप्रसत्तिः प्रतिभा प्रातःकालोऽभियोगिता । अनेकशास्त्रदर्शित्वमित्यर्थालोकहेतवः ॥१४॥ अन्धयः-मनःप्रसत्तिः प्रतिभा प्रात कालः अभियोगिता अनेकशास्त्रदर्शित्वम् इति [एने] अर्थालोकहेतवः [भवन्ति । पदार्थ -मन प्रसत्ति -अखिलमनोव्यधाराहित्येन चेतस प्रसन्नता, प्रतिभा-'प्रसन्नपदनव्यार्थयुक्त्युद्बोधविधायिनी । स्फुरन्ती सत्कवेवुद्धि' अथवा-नवनवोन्मेषशालिनी बुद्धि , प्रात काल -प्रभातसमय , इदमुपलक्षण सर्वस्याप्यनुकूलस्य समयस्य, अभियोगिता-अभियोग उद्यम सोऽस्यास्तीति मतुवर्थ इन् , तस्य भाव परिश्रमशीलत्वमित्यर्थ । प्रात कालेऽभियोगिता इत्यपि पाठ , प्रभाते काव्यरचनाया प्रवर्तनमित्यर्थ । अनेकशानदर्शित्वम्- विविधशास्त्रार्थपरिज्ञानवत्त्वम्, इत्येते पूर्वोक्ता अर्थालोकद्देतव -अर्थानां प्रतिपायवस्तूनाम् पालोकस्य प्रकाशस्य पालोके समुद्भावने वा तव कारणानि भवन्तीति शेष । भाषार्थ--मन की प्रसन्नता, कवि की स्फुरणशील बुद्धि, प्रात काल का अनुकूल समय, अनेक शास्रों का वास्तविक ज्ञान, ये सब रचना में वर्णनीय अर्थ के प्रकाशक हाते हैं ॥१४॥ अथार्थप्रकाशनविधिमाह- समातमिर पूर्वार्धे कुर्यादर्थप्रकाशनम् । तत्पुरुपबहुव्रीही न मिधः प्रत्ययानही ।।१।। अन्चय: -पूर्वाधं अर्थप्रकाशन समाप्तमिय कुर्यात् । तत्पु. पहुव्रीद्दी मिथः प्रत्ययापही न [कुर्यात्] ।
प्रथमः परिच्छेदः। पदार्थ:-पूर्वाध-लोकस्य पूर्वभागे, अर्थप्रकाशनम्-अर्थस्य श्लोकादिना काव्येन प्रतिपाद्यस्य, प्रकाशन-प्रतिपादनम्, समाप्तमिव-प्रायेण समाप्तं न तु समाप्तमेवेत्यर्थः, कुर्यात्-विदधीत । एवं च द्वितीयतृतीयपादयोः सन्धिः समा. सश्च न कार्य इति । किं च तत्पुरुषबहुबाही-रतपुरुषश्च बहुव्रीहिश्च इत्येतना- मको समासी, मियः-परस्परम् प्रत्ययावहौ-प्रत्ययमावहत इति अन्योऽन्यस्य सन्देहजनकावित्यर्थः । न कुर्यादिति योज्यम् । कश्चिदपि समासोऽसन्दिग्ध एवं कार्य इत्यर्थः । यथा 'वृत्रशत्रुः' इत्यत्र पदे 'वृत्रस्य शत्रुः' इति तत्पुरुषः, 'धुत्रः शत्रुर्यस्य' इति वा बहुव्रीहिः, इति सन्दिग्धं समास क्वापि न कुर्या- दिति भावः। भाषार्थ-लोक के पहले प्राधे माग में ही अर्थ को लगमग समाप्त कर दे । तथा तत्पुरुष और बहुव्रीहि समास श्लोक में परस्पर सन्देहजनक न होने चाहिएँ ॥१५॥ काव्यनिर्माणे शिक्षान्तरमाह- एकस्यैवाभिधेयस्य समासं व्यासमेव च । अभ्यसेत् कर्तुमाधानं निःशेपालक्रियास्वपि ॥१६॥ अन्वयः-निःशेपालक्रियासु अपि एकस्य अभिधेयस्य एव श्राधानं कर्तुं समासं व्यासमेव च अभ्यसेत् । पदार्थ:-निःशेषालहियासु-समालङ्कारेषु अनुप्रासोपमादिषु अपि, एकस्य अभिधेयस्य-प्रतिपादनीयायस्यैव प्राधान-व्यवस्थापनम् अारोपणं वा, फर्नु-विधातुम् , समासंसमासेन संक्षेपण, व्यासं-व्यासेन विस्तरेण चव, अभ्यसेत्-पुन पुनः प्रयानं कर्यादित्यर्थः । सर्वेष्वप्यतङ्करपु एक्स्यैवाधस्य दृढो ध्युत्पत्तिमापादयितुं पौनःपुन्येन प्रयतेतेति भावः । भाषार्थ-- सम्पूर्ण अलंकारों में एक ही वर्णनीय वस्तु को संक्षेप अथवा विस्तार से दृढ़ता पाठ करने के लिए बारनार अभ्यास को ॥१६॥ फपीनां कृते पिशेषान्तरं शापयति- स्पादनन्तिपादान्तेऽप्यशैथिन्ये लघुर्गुरुः । पादादी न च चक्रव्याथादयः प्रापशो युधैः ।।१७।। -अनासपाले अपि शेरिल्ये सिलिलए:
१० वाग्भटालङ्कारे हि-यस्मात् कारणात, असौ-समस्यापूर्तिकारी कविः, तदर्यानुगत-तस्य परकाव्यस्य योऽर्थस्त स्यानुगतमनुकूलम्, नवम्-अश्रुतपूर्वम्, निजप्रतिभाप्राग- लभ्येनाभिनवमर्थम, रचयति-निबध्नाति । माषार्थ -समस्या पूर्ति के लिये दूसरे कवि के काव्य का ग्रहण कर लेना कवि का गुण ही होता है। क्योंकि वह दूसरे काव्य के अर्थ के अनुकूल, समस्या में नवीन अर्थ की रचना करता है ॥१३॥ अथार्थस्फूर्तनिमित्तान्याह- मनःप्रसत्तिः प्रतिभा प्रातःकालोभियोगिता । अनेकशास्त्रदर्शित्वमित्यर्थालोकहेतवः ॥१४|| अन्वय-मन.प्रसत्ति. प्रतिभा प्रातःकाल. अभियोगिता अनेकशास्त्रदर्शित्वम् इति [एमे] अर्थालोकहेतय. [भवन्ति । पदार्थ-मन प्रसत्ति -अखिलमनोव्यथाराहित्येन चेतस प्रसन्नता, प्रतिभा-'प्रसन्नपदनव्यार्थयुक्त्युद्धोधविधायिनी । अथवा-नवनवोन्मेषशालिनी बुद्धि , प्रात काल -प्रभातसमय , इदमुपलक्षण सर्वस्याप्यनुकूलस्य समयस्य, अभियोगिता-अभियोग उद्यम सोऽस्यास्तीति मतुवर्थ इन्, तस्य भाव परिश्रमशीलत्वमित्यर्थ । प्रात कालेऽभियोगिता इत्यपि पाठ , प्रभाते काव्यरचनायो प्रवर्तनमित्यर्थ । अनेकशानदर्शित्वम्- विविधशास्त्रार्थपरिज्ञानवत्त्वम्, इत्येते पूर्वोक्ता अर्थालोकोतव -अर्थानां प्रतिपाद्यवस्तूनाम् अालोकस्य प्रकाशस्य पालोके समुद्भावने वा हेतव कारणानि भवन्तीप्ति शेष । भाषार्थ-मन की प्रसन्नता, कवि की स्पुरणशीर बुद्धि, प्रात पाल का अनुकूल समय, अनेक शाम्रों का वास्तविक ज्ञान, ये सब रचना में वर्णनीय अथक प्रकाशन होते हैं ॥१॥ अथार्थप्रकाशनविधिमाह- समाप्तमिव पूर्वार्धे कुर्यादर्थप्रकाशनम् । तत्पुरुपराधीही न मिथः प्रत्ययातही ॥१५॥ -पूर्वाध अर्थप्रकाशन समाप्तमिय पुर्यात् । तत्पु. रुपयनीही मिधः प्रत्ययायहीन [कुर्यात् । स्फुरन्ती सत्क्वेर्बुद्धि' . अन्यय.- प्रथम परिच्छेदः। भाषार्थ-कवि को चाहिए कि वह, काव्यरचना में, लोकों को तीन, सात श्रयवा चौदह सख्या से युक्त वर्णन करे और न दीखनवाली भी कीर्ति को श्वेतरूप में, तथा अकीर्ति को कृमारूप में वर्णन करे ॥१८॥ वारणं शुभ्रमिन्द्रस्य चतुरः सप्त वाम्बुधीन् । चतस्त्रः कीर्तयेद् वाष्टौ दश वा ककुमा क्यचित् ।।१६।। अन्वय.-इन्द्रस्य वारणं शुभ्रम्, अम्मुधीन चतुरः सप्त चा, ककुभ चतन अटी वा, क्यचित् दश या कीर्तयेत् । पदार्थ -~-यद्यपि सामान्येन गजाना वर्ण कृष्णो दृश्यते, तथापि इन्द्रस्य-देवराजस्य, वारण-गनमेरावन शुत्रम्-श्वेतम्, अम्बुधान-समुदान, चतुर -पूर्वपश्चिमोत्तरदक्षिणभेदेन चतु सख्यायुकान , सप्त वा-लवण इतु-क्षीर-दधि-घृत सुरा-सलिलभेदेन सप्तसख्यायुक्तान था, क्कुभ - दिश, क्तस-पूर्वपश्चिमोत्तरदक्षिणमेदेन पर सख्या, अपवा तष आग्नेयी-नेती-वाया-ऐशानी इत्येतासां चतसृणा विदिशानां योजनेन अष्टो, तत्रापि ऊर्ध्वदिगधोदिवप्रक्षेपात् क्वचित्-सत्यामपेक्षाया दश वा कोर्तयेत्-वर्णयेत् । भाषार्थ-इन्द्र के हाथी का सपद रग वर्णन करे । समुद्र, चार अथवा सात वर्णन करने चाहिएँ। इसी प्रकार दिशाओं को चार, पाठ अथवा कहीं दस सस्या में वर्णन करना चाहिये tel यवयोर्डलयोश्चाभेदमुपदिशति- यमकरलेपचिोपु वयोर्डलयोन मित् । नानुस्वारविसर्गौ च चिन्नभङ्गाय सम्मती ॥२०॥ अन्यय-यमकश्लेपचित्रेषु यघयोः इलयोः मित् न। अनुस्यारविसर्गी च चित्रमाय न सम्मती । पदार्थ-यम-प-चित्रेपु-एतदाख्येषु मलकाविशेषषु, वयो:- पकारवकारयो, सपा डलयो -कारलकारयोष मिथ, मित्-दो न गएयत इति शेष । भनुस्वारविसी च-अनुस्वारथ विसर्गय तो, चित्र- मारय-चिरस्य काव्यविशेषस्य हारयन्वयनयन्पादिरूपस्य भहाय विषा- साय नाराय, न सम्मत-नारामती, न कथितारिसर्थ चित्राधेषु सन्तान वाग्भटालद्वारे गुरुः स्यात् । बुधैः प्रायशः चादयः पादादौ न च वक्तव्याः । पदार्थ-अनर्धान्तपादान्ते-अर्धस्यान्त अर्धान्त ,पादस्यान्त पादान्त , अर्धान्तश्चासौ पादान्तश्वेति अर्धान्तपादान्त , द्वितीयवतुर्थपादान्त इत्यर्थ, न अर्धान्तपादान्त अनर्धान्तपादान्त , प्रथमतृतीयपादान्त इत्यर्थ , तस्मिन् प्रथमतृतीयपादान्ते, अपिशव्दात् द्वितीयचतुर्थपादान्ते चैत्यर्थ । श्ररी थे ल्ये-शिथिल्स्य भाव शैथिल्य न शथिल्यम् अशैथिल्य तस्मिन्, व धस्य दाढ्य सतात्यर्थ , लघु -एक्मानिको वर्ण , गुरु -द्विमात्रिक , स्यात् भवेत्, चन्धस्य दार्थ लघुरपि वणा गुरुत्वेन गण्यत इति भाव । घुधै -विद्वद्धि , प्रायश-प्रायेण, चादय -च वा तु हि प्रमृतय , पादादो-पादस्य पादौ प्रारम्भे, न च वठव्या -नैव प्रयोकव्या इत्यर्थ । प्रायश इत्युक्ते केपाचित् रे धिक् है हन्त प्रमृतीना पादादी योजनेऽपि न दोष इति बोध्यम् । भाषार्थ-प्रथम और तृतीय पादों के अन्त में, बन्ध की दृढ़ता के लिए रघुवर्ण को भी गुरु क समान उच्चारण करना चाहिए। विद्वान् कवियों को उचित है कि वे प्राय पाद के प्रारम्भ में च वा श्रादि अध्ययों का प्रयोग न करें ॥१७॥ अथ श्लोकद्वयेन विशेषान्तरमाह- भुवनानि निवनीयात् त्रीणि सप्त चतुर्दश । अप्यदृश्यां सितां कीर्तिमकीर्तिश्च ततोऽन्यथा ॥१८॥ अन्वय - [कवि ] भुवनानि, प्रीणि सप्त चतुर्दश [पा] निषधीयात्, अदृश्याम् अपि कीति सिताम् [अदृश्यामपि] अकीर्ति च तत अन्यथा [नियधीयात् ] । पदार्थ -कवि भुवनानि-विष्टपानि, जगन्ति, त्रीणि स्वर्गमय॑पाताल भेदेन नित्वसख्यात्रिशिष्टानि, सप्त-भूर्भुव स्वमहजनता सत्यलोकभेदेन सप्त राख्यायुक्तानि वा, चतुर्दश पूर्वप्रतिपादितानीमानि सप्त, तल वितल सुतल नितल-तलातल रगातल पातालरूपाणि च सप्त, एवं मिलित्वा चतुर्दशसख्य कानि या, निवनीयात-बाय्यरचनायो निरूपयेदित्यर्थ । विध श्याम्- अमूर्नामचतुविषयाभूतामापे, कीर्ति-यश, सिता-प्रेता शुधनम्, अदृश्यामपि अतिम्-अयशश्व, ततोऽन्यथा-शुभ्रयशसोऽध्यप्रकारामगाणामित्यर्थ । निभायात्-नाध्यकन्धे प्रदर्शयेदिति ।
बरा, प्रथमः परिच्छेदः। चाला न संयमिताः, वियोगिनीमि' तत्कामिनीभिश्च मुहु- महीपातविधूसरा चाला न संयमिताः । पदार्थ-हे विभो । राजन् । दयाण-कृपापरवशेन सता, लया- भवता एव, न केवल रिपूणां-शत्रूणाम, बाला-पुत्रा , न सयमिता -न अपि तु रियोगिनीमि-वया निर्जितत्वात् पतिविरह विधुराभि , तत्वामिनाभिश्व-शत्रूणामानाभिरपि, मुहु -वारं धार सातत्यन, महीपात- विधूसरामा -मह्या पृथिव्यां पातेन लुण्ठनेन विधूसराणि धूलिमिश्रितानि अगानि अवयवा येषा तयाभूता याला -अर बवयोरभेदेन वाला देशा इत्यर्य , न सयमितान बद्धा इत्यर्थ । अत्र 'वाला' इति टिष्टपदे वय. मोरभेद प्रदर्शित एवेति। भावार्य-हे राजन् ! दयालु हुए केवर आपने ही शत्रुओं के बालकों को नहीं बाधा, यह बात नहीं है, किन्तु पतियों से वियुक्त हुई शत्रुओं की कामिनियों ने मी, बारबार जमीन में होटने से मलिन हुए अपन वाल अर्थत् केशों को नहीं पाया ॥२२॥ पे उलयोरमेदमुदाहरति- देव ! युष्मद्यशोराशि स्तोतुमेनं जडात्मकम् । उत्कएठयति मां भक्विरिन्दुलेसेच सागरम् ॥२३॥ अन्वयः-हे देय! युप्मघशोराशि स्तोतुम्, भक्तिः, इन्दु. लेखा जहारमकं सागरमिय, एनं जडात्मकं माम् उत्कएठयति । पदार्थ हे देव । राजन् । युष्मएशोराशि-युप्मा यशसा राशि तापशीन कीर्तिरलापम्, स्तोतु-वर्णयितुम्, महिमवद्विपरिणी प्रीति , इन्दुलेगा-इन्दोलेरश चन्दमस कत्ता, जगात्मकम् अत्र उलयोरक्यात् जला स्मकम, जलमेव पारमा स्वाय यस्य स जहारमा, जडारमा एक जनात्मक स्पा के प्रत्ययः, अत्मयमित्यर्थ । सागर-रामुममिष, एन-प्रत्यवत समीपरथ सहारमक-अमे शानरहित मारमा यस्य सारा मूर्गमित्यर्ष, मार उरसगठरति-उस्मस्यति प्रेरपतीयप । असामम् इति zि. पदेसयोरभेद । मगर मानिने सिममा .
१४ याग्भटालद्वारे वप्यनुस्वारविसर्गी सत्यामपेक्षाया न गण्येते, अविद्यमानवन्मन्यते इति भाव । भाषार्थ-यमक, श्लेष और चित्र नामक अलकारों में बकार वकार तथा डकार-लकार का परस्पर मेद नहीं समझा जाता, एव अनुस्वार और विसर्ग, चित्रवन्ध के विघातक नहीं माने जात । अर्थात् अावश्यक्ता होने पर उन्हें, अविद्यमान क समान मान लिया जाता है ।।.॥ तत्र यमके यवयोर्डलयोधाभेदमुदाहरति-- शङ्कमानैर्महीपाल ! कारागारविडम्पनम् । त्वद्वैरिभिः सपत्तीकैः श्रितं बहुविडम्बनम् ।।२१।। अन्वयः-हे महीपाल ! कारागारविडम्पनं शङ्कमानः सपनीकै त्वरिभिः बहुविड(ल)(ब)नं धितम् । पदार्थ-कस्यचिन्नृपस्य परामप्रशसा सम्वियम् । हे महीपाल | क्षितिपते कारागारविडम्वन-त्वदाये कारारूपे आगारे तवापराधिजनवन्धनरहे, विडम्बन-कठोरदर्थन प्रमादिननितरायक्लेशम्, शमाने -चिन्तयद्भि' नई यद्भिरिल, पलायनमन्तरेण नात्यस्माक कथमप्यमाशो महाबल• शालिनो मोक्ष इति विभ्यतिरिति भाव , श्रत एवं सपना -सकलने , रवद्वेरिभि -तय शत्रुभि , बहुविडम्' श्रम उलयौरभैदैन 'बहुविलम्' इति पद बोध्यम् , यहूनि बिलानि सपादिवाटकोटराणि यत्र एवभूतम् , सादिविवरा- वीर्णमित्यर्थ । बनम्-मन्त्र वयोरभेदेन 'वनम्' इति पद बोध्यम्, सर. ण्यमित्यर्थ । प्रितम्-श्राश्रयत्वेन अवलम्बितमिति । अत्र दितीयचतुर्धपा- दान्ते 'विडम्बनम्' इत समानानुपूर्वीक्त्वेन यमकालबार । तर उलयो- वयोधाभेदेनार्थप्रतीति प्रदर्शिता । मातार्य-हे राइन् । कैदखाने में अत्यधिक परेशानी कल्पना करने बारे, परिवारसहित, तुम्हारे शत्रुओं ने डर के मार, ममानक अगटों का आश्रय रिया ॥२॥ श्लेपे यपयोरभेदमुदादरति- त्वया दयाद्रेण विमो रिपूणां न केवलं संयमिता न घालाः। तत्कामिनीमिश्च पियोगिनीमिः मुहुर्महीपावविधूसराङ्गाः।।२२॥ अन्वयः-हे विमो! दयाद्रेण त्वया न पेपल रिपूर्ण
प्रथमः परिच्छेदः।
योग्य, इन्द्र के भी रनमय सिंहासन को कँपा देने वाले, शीघ्र ही सम्पूर्ण
दुखसमूह का नाश करने वाले, पापरूपी अन्धकार का ध्वंस करने वाले शरीर
से युछ और अत्यधिक तथा दोषरहित तप से केशलुश्चन के सिद्धान्त को मानने
वाले श्रापका अथवा देव का दर्शन करता हूं ॥२४॥
हारवन्धचित्रम् ।
च
क
क
लो | लो
तं
प
डि
स्पे
घी सा
र
य
र
का
क्ष
ना
का
नं
स
शो | जा
लिप
श्याति
.
अथ चित्रे यषयोरभेदमुदाहरति-
प्रचण्डबल ! निप्काम! प्रकाशितमहागम।
मावतचनिघे! देव मालमत्रामृता तय ॥२॥
वाग्भटालङ्कारे भक्ति चन्द्रमा की कला जैसे जलमय समुद्र को उत्कण्ठित करती है, इसी तरह मुफ मूर्ख को उत्कण्ठित कर रही है ॥२३॥ इदानी चित्रालद्वारे डलयोरभेदमुदाहरति- चन्द्रेडितं चटुलितस्वरधीतसार- रत्नासनं रभसकल्पितशोकजातम् । पश्यामि पापतिमिरक्षयकारकाय- मल्पेतरामलतपकचलोपलोचम् ॥२४॥ अन्धयः :-चन्द्रेडितं चटुलितस्वरधीतसाररतासनं रभ- सकल्पितशोकजातं पापतिमिरक्षयकारफायम् अल्पेतरामल. तपःकचलोपलोचं [भवन्तं, देवं वा] पश्यामि । पदार्थ -चन्द्रेडित-चन्द्रेण ईडित , चन्द्र इव वा इंडित स्तुतस्तम्, सर्वाहादरमित्य । चटुलितस्वरधीतसाररमासनं-स्वरित्यव्ययम्, स्व.- स्वर्ग अधीतो विख्यात उपदर्णितो या सार उत्पों पल वा यस्य स स्वर धीतसार , इन्द्र इत्यर्थ । चटुलित चचलीकृत कम्पित वा स्वरधीतसारस्य रनासन रनमय सिंहासन येन तथाभूतम् । यदा-स्वरधीतो मेर, तस्य सार रममयमामन, चटुलितं स्वरधीतस्य मेशलस्य सारं रक्षासनं येन स तम । रभरापल्पितशोकजातम्-भसेन वेगेन मटित्येव कल्पित समुपादितं शोर- जात दुखसमूह , शत्रूणामिति शेष , येन तम्, अथवा रमसन हर्षेण 'रभसो वेगहर्षयो' इत्यमर., कल्पित सरिडत छिन वा शोर जात दुरा. रामूह सजनानी येन स सम्, पापतिमिरक्षयकारवायम्-पापान्येव तिमिराणि अन्धकारा, तेपो क्षयं नाश बरीतीति पापतिमिरक्षयकार' वाय शरीर यस्य स तम्, प्रत्येतरामलतप कचलोपरोयम्-अन्तर- प्रभूतम् भमल निर्मल निदोप वा यतप तेन पचाना शाना शेपे उत्पाटने लुम्चने पा मोच -दर्शनं मतिर्यस्य तम् । तथाविध भवन्त देव पा पश्यामि । अनि हारब पचित्रे 'चरितम्' इति डकारस्य 'चालनम्' इति लकारस्य चाभेदेन सामजस्य भवति । मार्थ-में, चन्द्र के समान पूजनीय प्रथा चन्द से पूजा किये जाने प्रथमः परिच्छेदः। चित्रे छत्रयन्धान्तरमुदाहरति- भवकाननमत्तम ! मनमायातमाप्रभ । विनयात् त्वां स्तुवे वीर! विनतत्रिदशेश्वर ! ॥३६॥" अन्वयः-[हे] भवकाननभत्तेभ ! भग्नमायातमाप्रम! विनतत्रिदशेश्वर ! धीर! विनयात् त्वां स्तुवे । पदार्थ.-हे भवकाननमत्तेम-भवः-मंसार एव, काननं-गहनम्, तत्र मत्तः- उद्धतः, भयरहित इत्यर्थः, इभ.-गजेन्द्रः, तत्सम्बुद्धी, मत्तो यथा गजो निर्भीक- तया पारण्यानि वृचमूलान्युत्पाटयति, तथैव संसारमूलौच्चेदे निपुण इत्यर्थः । मममायातमःप्रभ-भमा-विनाशिता, मायातमस:-अविद्यारूपस्यान्धकारस्य, प्रभा-विकासो विस्तारोवा येन सः, तत्सम्बुद्धौ, अथवा भन्न-समुन्मूलितं माया- तमः माया अविद्या एव तमस्तिमिरं येन, तथा प्रकर्षण भाति दीप्यते इति प्रमः, भनमायातमश्चासौ प्रभश्चेति कर्मधारयः, तत्सम्बुद्धी, अप्रतिमतेजोयुक्त इत्यर्थः । विनतत्रिदशेश्वर-विनतः-विशेषेण नम्रीभूतः, निदशेश्वरः-देवराजो यस्य, तत्सम्बुद्धी, वीर-शूर, विनयात् अत्र ल्यम्लोपे पञ्चमी, विनयमनुसृत्य इत्यर्थः, त्वां-भवन्तम्, स्तुवे-स्तौमि । इत्रबन्धात्मके पूर्वपद्ये ववयोरभेद उदाहृतः । इदं तु प्रसनवशात् छत्रबन्धस्योदाहरणान्तरमानं प्रदर्शितम् । छत्रबन्धचित्रम् । । वि। न नम का प न मााया। तमः प्रभ त्वां त्रि वीश्व र र . घाग्भटालङ्कारे अन्वयः -[हे] प्रचण्डयल ! निष्काम!प्रकाशितमहागम! भावतत्वनिधे । देव ! अत्र तव मा अलम् अद्भुता [वर्तते]। पदार्थ -हे प्रचण्डबल ! प्रचण्डमुत्कट शो पराभावक्तयातिभया- वह बल पराक्रमो यस्य, तत्सम्बुद्धौ है प्रचण्डबल ! निष्काम-निरभिलाष, निर्गत कामोऽभिलापो यस्मात् स , तत्सम्युद्धौ तथा, अथवा निकृष्टोऽपकृष्ट काम कन्दों यस्मात् तत्सम्बुद्धी, रूपसम्पत्या न्ययकृतकन्दर्प इत्यर्थ ,प्रकाशित महागम-प्रकाशित प्रस्टीकृत महान् श्रागम शास्त्र येन स , तत्सम्बुद्धौ, भावतत्त्वनिधे-भावाना सद्वस्तूना तत्त्व स्वरूप याथार्य वा तस्य निधि निलय तत्सम्बुद्धौ, सकलार्थविदित्यय 1 अथवा भाचोऽभिप्रायश्चित्तगत. सङ्कल्प- विशेष , स एव तत्त्व रहस्य तस्य निधि तत्सम्बुद्धी, देव-हे दिव्यगुणयुक्त अत्र- विश्वनयेऽपि, तव-त्वत्सम्बन्धिनी,भा-दीप्ति प्रभाव इति यावत्, शयेन, अद्भुता-अाश्चर्यकारिणी वर्तत इति शेष । अत्र छत्रयन्धचित्रे, 'बल' इति पदे बकारस्य 'भाव' इति पदे वकारस्य अभेदेन सामजस्य भवति । भाषार्थ-हे उत्कृष्ट शक्ति सम्पन्न ! कामनाओं से रहित ! महान शास्त्रों का प्रकाश करन वाले । सम्पूर्ण पदार्थों को वास्तविकता को जानने वाले देव ! इस सकल विश्व में आपका ऐश्वर्य अत्यधिक प्रकाशित है ॥२५॥ छत्रबन्धचित्रम् । अलम्-अति . भा व राड का शित म च नि गु ध AAN an द्वितीयः परिच्छेदः। काव्यशरीरं निरूपयति- संस्कृतं प्राकृतं तस्यापभ्रंशोभूतभापितम् । इति भाषाश्चतस्रोऽपि यान्ति काव्यस्य कायताम् ।।१।। अन्वयः-संस्कृतं प्राकृतं तस्य अपभ्रंशः भूतभाषितम् ति चतनः अपि भाषाः काव्यस्य कायतां यान्ति । पदार्थ:---संस्कृत-पाणिनीयादिव्याकरणप्रतिपमा प्रसिक्षा देववाणी, प्राकृतं-प्रकृतेः कारणभूतात् संस्कृतादागतम् , तस्य-प्राकृतस्य थपभ्रंशः-अन्यो भाषाविशेषः, भूतभाषित-भूतानां पिशाचानां भापितं, पैशाची भाषा इत्यर्थः, इति-एताप्यतयः अपि भाषाः काव्यस्य-कविकृतेः, कायतां-तरीरत्वं, यान्ति- प्राप्नुवन्ति । एताः सर्वा अपि मायाः काष्यनिर्माणे समुपयुज्यन्त इति भावः । भावार्य-संस्कृत, प्राक्त, उसका अपभ्रंश और भूतभाषा अर्थात् पैशाची माता-ये चारों ही मावाएँ काव्य का अंग होती हैं । तात्पर्य यह है कि इन सर ही मायनों में काव्य की रचना की जाती है । भाषाचतुएयं द्वाभ्यां श्लोकाभ्यां स्पष्टयति- संस्कृतं स्वर्गियां मापा शन्दशास्त्रेषु निश्चिता। प्राकृतं वदत्तुन्यदेश्यादिकमनेकधा ॥२॥ थपभ्रंशस्त यल्छदं तचद्देशेषु माषितम् । यद्तरुच्यते किनिन् तद्भौतिकमिति स्मृतम् ।।३।। अन्ययो-शब्दशाने निश्चिता स्वर्गियां भाषा संस्कृतम् (इत्युच्यते), तजतत्तुल्यदेश्यादिकम् अनेकपा मातम्, तनहे. शेषु यत् शुद्ध भाषितं (तत्)तु अपभ्रंश, भूतः यह किश्चिद् उच्यते, तद् भौतिकम् इति स्मृतम् । এখাশনুয়ারি আযিনামিকাৰ্য্য शाले, निविता-RAPा, संगिंगा-देवानो विदुर्गा का भाश-मार २० पाग्भटालद्वारे मापार्य-हे संसार सप वन में मत्त गर्न के समान माया रूप art कार को नष्ट करने वारे, देवताओं के राजा इन्द्र से भी बदे पदे वीर। विनयपूर्वक मैं आपकी स्तुति करता हूँ ॥२६॥ परिच्छेदार्यमुपसंहरति-- अधीत्य शास्त्राएयमियोगयोगा- दम्पासवरयापदप्रपञ्चः। तं तं विदित्वा समयं कवीनां मनःप्रसती कवितां विदयात् ॥२७॥ अम्पपा-अभियोगयोगात् शाखाणि अधीत्य, अभ्यास परमार्थपदमपश, पीनां तं तं समयं पिदिया, मन प्रसती वियिः] पयितां पिदध्यात्।
भाषार्थ- द्वितीयः परिच्छेदः। 4-वह प्रसिद्ध काव्य दो प्रकार का होता है-एक छन्दोयुक्त और दूसरा छन्दोरहित । पहले को पद्य और दूसरे को गद्य कहते हैं। जिसमें गद्य और पद्य दोनों हों, वह मिश्रकाव्य कहाता है ॥४॥ दोपपरिहारार्थ निर्दोषकाव्यप्रशंसामाह- अदुष्टमेव तत्कीत्यै स्वर्गसोपानपतये । परिहार्यानतो दोपांस्तानेवादौ प्रचक्ष्महे ॥५॥ अन्वयः-श्रदुष्टम् एव तत् कीर्य स्वर्गसोपानपतये [भवति ], अतः परिहार्यान् दोपानेव श्रादौ प्रचदमहे । पदार्थ:-अदुष्ट-दोपरहितमेव, तत्-काव्यम् , वीर्य-यशसे, एवं म्वर्गसोपानपतये-स्वर्गस्य तदात्मकस्य आवासस्य सोपानपतिरिव नि प्रेणिततिरिवेति तस्य, भवतीति शेषः । सुरविकी स्वर्गेपि विस्तीर्य- माणत्वादिति भाव । अत:-यस्मात् कारणात् , परिहार्यान्-परिहतुं परि- स्यक्तुं योग्यान् , तान्-अलवारशास्त्रप्रसिद्धान् वक्ष्यमाणान् वा, दोपान्- अनर्थकादीन् , एव प्रादी-प्रथमतः, प्रचक्ष्महे-निरूपयामः । मावार्थ-दोष रहित काव्य ही यश और स्वर्ग तक पहुंचाने के रिये उपयोगी हो सकता है। इसरिए प्रथम उन दोषों का ही निरूपण करते हैं, जो काव्य-रचना में अवश्य परित्याज्य है ॥५॥ काव्ये हि दोपास्त्रिविधा भवन्ति-पददोषाः, याक्यदोपाः, पाफ्यार्थदोषाश्च । तत्रादी पदगतानप्टो दोगनाह- अनर्थकं श्रुतिकटु व्याहतार्थमलक्षणम् । स्वसङ्केतप्रक्लप्सार्थमप्रसिद्धमसम्मतम् ॥६॥ ग्राम्यं यच प्रजायेत पदं तन्न प्रयुज्यते । क्वचिदिएा च विद्वद्भिरेपामप्यपदोपता ॥७॥ मन्यय:-अनर्थकंश्रुतिकटु व्याहतार्यम् अलक्षणंस्थसके। तमपलमार्यम् अप्रसिदम् असम्मतं यशपदं प्राम्य प्रजायेत तन् न प्रयुज्यते, विद्भिश्य क्यचिद् एपाम् अपदोपता भपि । पदा-मन-नको प्रोजन पर तदन निपयोगन- । याग्भटालद्वारे संस्कृतम्-इति नाना उच्यते बुधैरिति शेषः, तबतत्तुल्यदेश्यादिकं-तज-तस्मात् संस्कृतात् जातं समुत्पन्नम्, तत्तुल्यं-तैन संस्कृतेन तुल्यं सदृशम् , देश्य- देशेषु भवम् , इत्येतानि श्रादौ यस्य-तत्प्रमृतिकमित्यर्थः, तत् तबततुन्यदेश्या- दिकम् , अनेकधा-बहुप्रकारकम् , प्राकृतम्-इति नाना व्यपदिश्यते । तत्तद्देशेषु-तेषु तेषु देशेषु कर्णाटपाचालादिषु, यत् शुद्धम् अन्यभाषाभिः रमिश्रितं साधु, भाषितं-भाषणम्, तत्तु अपभ्रंशः-इति नाम्ना कथ्यते, भूत - पिशाचैर्देवयोनिविशेषवां, यत् किश्चिदुच्यते-उच्चायते, तद् भौतिक-पैशाचिक- मिति स्मृत-कथितम् । सस्कृतादन्यदपभ्रंशतया व्यपदिश्यत इति केचित् । भावार्थ-पारिणनीयादि व्याकरण शास्त्रों में निश्चित की हुई देवताओं की भाषा सस्कृतः कहलाती है । तथा सस्थत उत्पन्न हुई उसके समान और भिन्न २ देशों में अनेक प्रकार से नोली जाने वाली प्राकृत भाषा कहलाती है, यह कई तरह की होती है । उन २ देशों में अन्य भाषाओं की मिरावट से रहित जो शुद्ध भाषा बोली जाती है, उसे अपभ्रश कहते हैं । और जो भाषा भूत अर्थात् पिशाच ( देवयोनि विशेष ) श्रादि के द्वारा बोली जाती है, उसका नाम 'भौतिक' कहा जाता है ॥२,३॥ वाङ्मयस्य वैविध्यमाह- छन्दोनिबद्धमच्छन्द इति तद् वाङ्मयं द्विधा । पद्यमायं तदन्यच्च गद्यं मिश्रं च तद् द्वयम् ॥४॥ अन्धयः--तद् पाड्मयं छन्दोनियतम् श्रच्छन्द इति द्विधा (भवति), आयं तत् पद्यम्, अन्यत् च गद्यम्, तद् दर्य च मिथ (कथ्यते)। पदार्थ-तत्-प्रसिद्धम् वाइमयं-वाचा विसर , विकारार्थे मयद, वे कृतिम्पं काव्य मिलयः, छन्दोनिबद्धं-छन्द शायप्रतिपादिततक्षणानुपम, अच्छन्द -छन्द शास्त्रोकमानागरवादिलक्षणरहितम्, इनि दिधा-द्विप्रका. रकं भवतीति शेष । तत्र या-प्रथमं दन्दोनिरसम्, तत्-काव्यम्, पर्य- इति नाना व्यवहियत इति शेष । अन्यद्-द्वितीय इन्दौरहितंच, गद्यम्-इति नानाध्यपदिश्यते । तद दयं गायोभयात्मकं काय चमिश्रं-इति नानाध्यत इति शेष । चम्. नाटई चमिधं मध्यं भवति तयोगद्य पयोमयम्पस्वादिषपः।
द्वितीयः परिच्छेदः। २५ भाषार्थ-प्रकरण में जो पद उपयोगी न हो, वह अनर्थक कहा जाता है। जैसे-'मैं गणपति की वन्दना करता हूँ' इस श्लोककथित वाक्य में 'लम्बोदर' 'हि' और 'तु' पद अनर्थक हैं ||८|| अथ श्रुतिकटुदोपं सोदाहरणमाह- निष्ठुराक्षरमत्यन्तं बुधैः श्रुतिकटु स्मृतम् । एकाग्रमनसा मन्ये स्रष्ट्रेयं निर्मिता यथा ॥ अन्वयः-अत्यन्तं निष्ठुराक्षरं वुधैः श्रुतिकटु स्मृतम् । यथा-मन्ये इयम् एकाग्रमनसा स्रष्ट्रा निर्मिता। पदार्थ:-अत्यन्तं-मृशम्, निष्ठुराक्षरं-निष्ठराणि कठोराणि क्लेशेनो- चारणीयानि अक्षराणि वर्णा यस्मिंस्तत् , कर्कशवर्णवत् पदमित्यर्थः, बुधैः- विद्वद्भिः, श्रुतिकटु-प्रवणेन्द्रियपीडाकरत्वात् तन्नामक दुष्टम् , स्मृतं-पति- तम् । उदाहरणमाह-यथा, मन्ये-सम्भावयामि, इयं-नारी, एकाग्रमनसा- एकाग्र विषयान्तराऽलग्नं मनो यस्य तेन अवहितचेतसा, स्रष्ट्रा-विधात्रा, निर्मिता-घटिता इति । अत्र 'स्रष्ट्रा' इति श्रुतिकटु पदम् । भाषार्थ-अत्यन्त कर्कश अक्षरों वाले पद को विद्वानों ने श्रुतिकटु कहा है। जैसे-'मैं समझता हूँ, इस नारी को स्रष्टा (ब्रह्मा) ने बहुत ध्यानपूर्वक बनाया है। इस उपर्युक्त श्लोकवाक्य में 'सष्ट्रा' पद श्रुतिकटु है Hell सोदाहरणं व्याहतार्थमाह- व्याहतार्थ यदिष्टार्थवाधकार्यान्तराश्रयम् । रतस्त्वमेव भूपाल ! भूतलोपकतौ यथा ॥१०॥ अन्वयः यत् [पदम्] इष्टार्थवाधकार्यान्तराधयं [तत्] व्याहतार्थम् । यथा-भूपाल ! त्वमेव भूतलोपकृतौ रतः । पदार्थः--यत्-पदम् , इटार्थवाधकार्यान्तराश्रयम्-इष्टस्य अभिप्रेतस्य विवक्षितस्य,अर्थस्य-प्रतिपायस्य,वाघ-विरोधिनम् अर्थान्तरम्-अन्यमयम्, आश्रयति अवलम्बत इति तया, निजामिलपितात् प्रतिकूलार्थप्रतीतिदिति भावः । तद् व्याहतार्थ-तक्षामकं दुष्टं पदमभिधीयत इत्यर्थः । तत्रोदाहरण- माह । यथा-है भूपात-पृथ्वीपते । त्वमेव-मवान् एकः, स्वां विना नान्यः -निरायः भूतलोपती-भूतलस्य सर्वस्याः पृथिव्याः उपकृती- २४ वाग्भटालद्वारे मित्यर्थः, श्रुतिकटु-श्रुतौ श्रवणे कटु प्रतिकूलं श्रुतिकर्कशमित्यर्थः । व्याह- तार्थ-व्याहतो विरुद्धोऽर्थो यस्य तत्, अलक्षणं-न विद्यते लक्षणं शब्द- शास्त्रव्युत्पादनं यस्य तत, व्याकरणद्दीनमित्यर्थः । स्वसहेतप्रक्लप्तार्थ- स्वसङ्केतेनैव निजकल्पितसङ्केतेनैव प्रक्लृप्तः सिद्धोऽयों यस्य तत्, स्वाभि- प्रायकल्पितमित्यर्थः । अप्रसिद्ध-शाने क्वचिदुकुमपि यत् न विख्यातं तत् । श्रसम्मतम्-अनभिमतम् । पदमिति सर्वनाभिसम्बध्यते । यञ्च प्राम्य- प्राम भवम्, मामीणजनवचनसदृशं पदं प्रजायेत-प्रादुर्भवेत्, तन्त्र प्रयुज्यते- काव्येषु तादृशस्य पदस्य प्रयोगो न जायते, दुष्टत्वादित्यर्थः । विद्वद्भिव कवि- ताममः पूर्वाचायच, क्वचित्-केषुचित् स्थानेषु, एषाम्-अनर्थकादीनाम् , अपदोपता-निर्दोषता अपि, इष्टा-प्रतिपादितेत्यर्थ । यथा निरर्यकत्वं संश्लेपे, श्रुतिकटुत्वं मत्ते वक्करि, व्याहतार्थत्वं मू_दी, अलक्षणत्वं मूढे वहरि, अप्रसिद्धत्वं बाले उद्धते वा वनरि, असम्मतवं नीचे युपिते धा धरि, प्राम्यत्वं च हास्यादी, दोषतामपहाय गुणतामेव भजन्ते । सतप्रवलसा- थत्वं तु नित्यदोष एव । भाषार्थ- अनर्थक, श्रुतिकटु, विरुद्ध अर्थवाले, व्याकरण से हीन, मनमाने अर्थों से युक्त, अप्रसिद्ध, अनमिमत तथा प्राग्य पदों का प्रयोग, कविता में कमी न करना चाहिए। क्योंकि ये कविता के दोष कदे जाते हैं। प्राचीन विद्वानों ने इनको कहीं कहीं दोष नहीं भी माना ॥६॥ तत्रानपकं सोदाहरणं निरूपयति- प्रस्तुतेऽनुपयुक्तं यत् नदनर्थकमुच्यते । यथा विनायकं वन्दे लम्बोदरमहं हि तु ।। अन्वयः-प्रस्तुते यत् अनुपयुक्तं तद् अनर्थकम् उच्यते । यथा-अदं सम्योदरं पिनायकं हि तु पन्दे । पदार्थ:--प्रस्तुते-पाने,प्रारम्धेऽर्थे, यत्-पदम्, अनुपयुक्तम्-अनुपयोगि प्रयोगनरहितम्, तदनकमुच्यने, काम्ये तपाविधादप्रयोगोऽनर्थकदोष इति भाषः । तदाहरणं दर्शयनि-यथेति । यथा-महं लम्बोदरं विनायक-गण- पतिम् , पन्दे-प्रणमामि । अत्र हि ति पाय लम्बोदरम्' इति पर व निरपरमेव । . - द्वितीयः परिच्छेदः। २७ अन्वयः-नेयार्थान्तरवाचकं स्वसङ्केतप्रफलतार्थम् [उ. च्यते । यथा-अयं शैलः पुष्पितैः वानरध्वजैः विमाति। पदार्थ -नेयाथान्तरवाचक-नीयत इति नेयं लक्ष्यं नतु अभिधा- वृत्तिबोध्यम, नेयस्य अर्थान्तरस्य-अन्यायस्य, वाचकम्-अभिधायकम् पदं स्वसहेतप्रवललार्थम्-तदाख्यदोषदुष्टमुच्यत इति शेष । यर अभिधात्ति. मपहाय स्वेच्छया त्यन्तरेण अन्यायकल्पनक्रियते, तनायं दोपः। यथा- श्रय-पुरोवती, शैल पर्वत , पुष्पित -सजातकुमुमै , वानरध्वज-. जुनयः , विभाति-शोमते । अन 'वानरध्वजै' इति पदे प्रस्तो दोष । वानरध्वजपदेन हि अर्जुन पाण्डव उच्यते, नतु अर्जुनो वृक्ष । अर्जुन- नामसादृश्येन वृक्षार्थप्रहणे नेयार्थता दोष । यत्र पुन ममस्तकविसङ्केत , तत्र नायं दोष । यथा रथाङ्गशब्दश्चक्रवाकनाम्नि पक्षिणि, द्विरेपशब्दो प्रमरे, द्विकशब्दच काके शक । भावार्य-जिस पद से अमिधावृत्ति को छोड़ कर अन्य किसी वृत्ति के अर्थान्तर का बोधन कराया जाय, वहाँ स्वसकेतप्रक्लधार्थ दोष होता है। जैसे-'यह पहाड पूले हुए अर्जुन वृक्षों से सुशेमित हो रहा है' यहा अर्जुन वृक्ष के दिये 'वानरध्वज' पद दिया गया है । यह पद केवल अर्जुन पाण्डव के लिये प्रयुक्त होता है, वृक्ष के रिये नहीं । नाम साम्य से यहां वृक्ष के लिये प्रयुक्त कर दिया गया है, इसरिये यहा नेयार्थता दोष है । इसी को 'स्वसकेतप्रक्लृपा' कहते हैं ॥१२॥ अप्रसि सोदाहरणमाइ- यस्य नास्ति प्रसिद्धिस्तद् अप्रसिद्धं विदुर्यथा । राजेन्द्र! भवतः कीर्तिचतुरो हन्ति चारिधीन् ॥१॥ अन्यय. यस्य प्रसिद्धिः नास्ति तद् अप्रसिद्ध विदुः। यथा-राजेन्द्र ! भवतः कीर्तिः चतुरो धारिधीन क्षन्ति । पदार्थ-~-यस्य-पदस्प.यस्मिय प्रसिद्धि-प्रयोगो व्यवहारो वा नास्ति- न विद्यते, तस्मिन्न पठितमपि पदमाभिधानिकन प्रयुज्यत इति भाव । सद भप्रासेर-सदाक्ष्योपदुरम्, विदु-जानन्ति युधा इति शेष । यपा--- राजेन्द्र !-महारार! गवत -धीमन , कीर्ति -पश, चतुर -गतु संख्या- - . वाग्भटालबारे उपकारे शुभसम्पादने, रत--संलग्न इति ।अन 'भूतलोपकृतौ' इति पदे भूतानां प्राणिनां लोपकृती नाशकरणे,इति स्वाभिप्रेतविरुद्धार्थप्रतीतेः व्याहतार्थत्वं दोष। भाषार्थ- जिस पद में अमिन्नत अर्थ से मिन, कोई विपरीत अर्थ भी प्रतीत हो, वहा व्याहतार्थ दोष होता है। जैसे-'राजन् ! आप अकेले भूतरु के उपकार में लगे हैं। इस उपर्युक्त लोकवाक्य में 'भूतरोपवृतौ' पद में प्राणियों का नाश करने में लगे हैं' यह विपरीत अर्थ भी निकलता है ॥१०॥ अलक्षणं सोदाहरणं लतयति- शब्दशास्त्रविरुद्धं यत् तदलक्षणमुच्यते । मानिनीमानदलनो यथेन्दुर्विजयत्यसौ ॥११॥ अन्ययः यत् शब्दशास्त्रविरुद्धं तत् अलक्षणम् उच्यते । -मानिनीमानदलमः असौ इन्दुः विजयते । पदार्थ -यत्-पदम् शब्दशास्त्रविरुद्ध-शब्दशास्त्रं व्याकरणादि तेन विरुद्ध प्रतिकूलं तत्प्रतिपादितनियमविपरीतमित्यर्थः, तत्-तादृक् पदम्, मल. क्षणम्-अलक्षणाख्यदोषदुष्टम् , उच्यते-अभिधीयते । यथा-मानिनीमान. दलन -मानिनीनां मानवतीना युवतीना मान प्रणयकोपं दलयति नाशय- तीति तथा, अथवा-मानिनीनो मानस्य दलन , अहंकारस्य नाशकः, साह द्वारा अपि युवतयचन्द्रोदये मन्मथोन्मादेन पतिपु मानं मुशन्तीति भाष । असो इन्दु -चन्दः, विजयति-सर्वोत्वण वर्तत इयर्थः । अत्र 'विजयति' इति परस्मैपदं व्याकरणनियम प्रतिकूलत्वाद् दुष्टम् । तत्र 'विपराभ्यां जे' [पा. १९] इत्यनेन सूप्रेणात्मनेपदविधानात् । भावार्य-जो पद, गनास अर्थात् व्याकरण के प्रतिपूरा हो, उसे अादरा दोष रहते है। जैसे-'मानिनी युवतियों के मान को मर्दन करने बारा चन्द्रमा विजय की प्राव होता है इस बारुप में सात क्रियापद विज- यति माकरण नियम के विपरीत है। यहां पारमैपर न रहकर जियो। ऐसा आमनेपद प्रयोग होना चाहिए ॥१॥ यथा- द्वितीयः परिच्छेदः । २७ अन्वयः-नेयार्थान्तरवाचकं स्वसङ्केत्तप्रक्लप्तार्थम् [. च्यते । यथा-अयं शैलः पुष्पितैः वानरध्वजैः विभाति । पदार्थ:-नेयार्थान्तरवाचक-नीयत इति नेयं लक्ष्यं नतु अभिधा. प्रतियोध्यम्, नेयस्य अर्थान्तरस्य-अन्यार्थस्य, वाचकम्-अभिधायकम् पदं स्वसईतप्राप्तार्थम्-तदाख्यदोषदुष्टमुच्यत इति शेषः । यत्र अभिधात्ति. भपहाय स्वेच्छया वृत्त्यन्तरेण अन्यार्थरल्पनंकियते, तत्रायं दोपः । यथा- अयं-पुरोवती, शैलः पर्वतः, पुष्पितैः-सञ्जातकुसुमैः, वानरध्वजैः-अ. जुनातेः, विभाति-गोभते । अत्र 'वानरप्वः' इति पदे प्रतो दोपः । वानरध्वजपदेन हि अर्जुनः पाण्डव उच्यते, नतु अर्जुना वृक्षः । अर्जुन- नामसादृश्येन वृक्षार्यग्रहणे नेयार्थता दोषः। यत्र पुनः समस्तकविसङ्केतः, तत्र नायं दोषः। यया रथाशब्दचकवाकनानि पक्षिणि, द्विरेफशब्दो भ्रमरे, द्विकशब्दयाकाकै शक्तः। भाषार्थ-जिस पद से अमिधावृत्ति को छोड कर अन्य किसी वृत्ति के द्वारा, अयांन्तर का मापन कराया जाय, वहां स्वसंकेतप्रक्लधार्य दोष होता है। जैसे-'यह पहाड़ फूले हुए अर्जुन वृक्षों से सुशेभित हो रहा है' यहां' अर्जुन वृक्ष के लिये 'वानरचन' पद दिया गया है। यह पद केवल अर्जुन पापडव के लिये प्रयुक्त होता है, वृक्ष के लिये नहीं । नाम साम्य से यहां वृक्ष नये प्रयुक्त कर दिया गया है, इसलिये यहाँ नेमार्यता दोष है। इसी को 'स्वसंतरालप्ठार्य कहते हैं ॥१२॥ अमसि सोदाहरणमाह- यस्प नास्ति प्रसिद्धिस्तद् अप्रसिद्ध विदुर्यथा । राजेन्द्र ! भवतः कीर्तिश्चतुरो हन्ति वारिधीन् ॥१३॥ अम्बयः यस्य प्रसिदिः नास्ति तद् अप्रसिसं पिदुः। पधा-राजेन्द्र भवतः कीर्तिः चतुरो वारिधीन इन्ति ।
सान, वाग्भटालद्वारे वारिधीन-समुद्रान् , हन्ति-गच्छति प्राप्नोतीत्यर्थ । अत्र 'हन्ति' इति हैन् धातु यद्यपि 'हन् हिंसागसो ' इति हिसायां गतौ चोभयनापि पठ्यते तथापि हिंसा एवं प्रसिद्धि , न तु गत्यर्थे, तर प्रयोग प्रसिद्धत्व दोष । माषार्थ-जिस पद की जिस अर्थ में प्रसिद्धि नहीं है, उस पद का उस अर्थ में प्रयाग करना 'अप्रसिद्ध' दाप कहाता है । जैसे-'ह महाराज ! आपकी कीर्ति चारों समुद्रों तक जाती है, अथवा पहुची हुई है' । इस वाक्य में 'गमन' अर्थ का बोध कराने के लिये 'हन्ति' क्रियापद का प्रयोग किया गया है। यद्यपि धानु पाठ में 'हन्' धातु गमन और हिंसा दोनों अयों में पढ़ा गया है, पर वह हिंसा अर्थ में ही प्रसिद्ध है। गमन अर्थ में उसका प्रयोग 'अप्र सिद्ध' दोष से दूषित है ॥१३॥ श्रसम्मतं सोदाहरणमाद- शक्रमप्यर्थमाख्यातुं यन्न सर्वत्र सम्मतम् । श्रसम्मतं तमोम्भोज क्षालयन्त्यंशवो वः ॥१४॥ अन्वय. यत् अर्थम् श्राख्यातु शरमपि सर्वधनसम्मतम्, [तत् असम्मतम् ।[यया रये अशयः तमोम्भोजंक्षालयन्ति । पदार्थ --अत्-पदम् , अर्थ-कपिदभिधेयम्, पाख्यातुम्-अभिधातुम, शतमपि-समर्थमपि सर्वत्र सक्लाविशान । न सम्मत-नाभिमतम्र, तत् असम्मतम्-इति नाम्ना कथ्यते । यथा-वे -सूर्यस्य, अशव -किरणा , तमो म्भोजम्-अन्धकारकर्दमम्, क्षालयन्ति-नाशयन्स्यपनयन्तीत्यर्थ । 'अम्भोज' पदम् अम्भसो जातोऽम्भोज इति व्युत्पश्या कर्दमकमार्थयोः प्रतीयमानमपि कमलार्थ एव कविसम्मतम् , कर्दमे तत्प्रयोग असम्मतदोष दुष्ट एवेति ॥१४॥ श्रा २४ द्वितीयः परिच्छेद । माम्यं सोदाहरणमाह- यद्यनानुचितं तद्धि तत्र ग्राम्यं स्मृतं यथा । छादयित्वा सुरान् पुष्पैः पुरोधान्यं क्षिपाम्यहम् ॥१५॥ अन्वय.---यत्र यद् अनुचित तत्र तद् हि प्राम्यं स्मृतम् । यथा--अई सुरान् पुरपै. छादयित्वा पुर. धान्यं तिपामि । पदार्थपरयस्मिन् देशे यस्या वा भाषायाम, यत्-पदम्, थनु- चितम्-प्रयोक्तुमयुद्धम् , तत्र-तस्मिन् देशे तस्या वा मायायाम् , तद्धि-तदेव पदम्, प्राम्यम्-अश्लील विद्वजनप्रयोगायोग्यम् स्मृतम्-अभिहितम् । यथा-- श्रह सुरान्-देवान्, पुष्प -युसुमै , छादयित्वा-आच्छाद्य समभ्ययं, पुर-अप्रत , देवानामभिमुखमित्यर्थ , धान्य-व्रीह्यादिकम्, तिपामि-निर्वपामि समर्पयामीत्यर्थ । अन 'छादयित्वा' 'धान्य' 'क्षिपामि' इति पदय प्रामीण- जनप्रयुक्तपदवत्वात् प्राम्यम् । एव च मीडाजगुप्साऽमालप्रतीतिकराणामपि पदाना समायो वक्नुमनुचितत्वाद् प्राम्यत्वमेव । यथा 'साधन सुमहद्यस्य' 'वायु प्रसरति' 'सस्थितोऽयम्' इत्यादिषु । भापार्य-जिस देश अथवा भाषा में, जिस पद का प्रयोग करना अनु- चित हो, उसका प्रयोग कर देना पाग्य कहाता है। जैसे-'मैं देवताओं को फूलों से ढक कर उनके आगे चावल फेंकता हूँ। इस वाक्य में संस्कृत पद 'दादायित्वा' 'धान्य' 'क्षिपामि' में गवार आदमियों से बोले गये पदों के समान होने के कारण ग्राम्य हैं ॥१५॥ सम्मति वाक्यमागतान दोपान वक्तुमुपक्रमते- पदात्मकत्वाद् वाक्यस्य तदोपाः सन्ति तत्र हि। अपदस्थास्तु ये वाक्पदोपास्तान महेऽधुना ॥१६॥ अन्वयाचाफ्यस्य पदात्मकत्वात् तदोपा तत्र सन्ति दि। ये तु अपदस्था यायदोपाः नान अधुना मदे । पदार्य-वाक्यस्य-पदसमुदायस्य पदारमकत्वात्-पदस्परवात,तोषा- परगतदोषा पूर्व निरूपिता अनर्यादय , तय-याक्ये, सन्ति दि-विपन्त एव । ये नये पुन, अपदस्था:-पदे अविश्माना, केवल पाक्यदोषा पाक्याता एक दोषा, खान-तस्मितादीन् सत्यमायानष्टौ दोपान, अधना- इदानीमनुएवमेव, महे-अपमान । । - - . तम्, याग्भटालद्वारे माषार्थ- -वाक्य के पदसमुदाय रूप होने से, जो दोष पद में कहे गये हैं, वे तो वाक्य में होते ही हैं ! किन्तु जो दोष पदों में नहीं होते, केवल वाक्य में ही होते हैं, उन का अब निरूपण करते हैं ॥१६॥ वाक्यदोषानुद्दिशति- खण्डितं व्यस्तसम्बन्धमसम्मितमपक्रमम् । छन्दोरीतियतिभ्रष्टं दुष्ट वाक्यमसक्रियम् ॥१७॥ अन्वयः-खण्डितम्, व्यस्तसम्बन्धम्, असम्मितम्, अप- क्रमम्, छन्दोरीतियतिभ्रष्टम्, असत्कियं वाक्यं दुष्ट भवति। पदार्थ -खण्डित-वाक्यान्तरप्रदेशेन विच्छिकम् , व्यस्तसम्बन्ध-दूर- स्थितसम्बन्धिपदम् , असम्मितम्-असमशब्दार्थम् , अपकम-प्रसिद्धकमरहि बन्दोरीतियतिभ्रष्ट-छन्दोभ्रष्ट-छन्द शास्त्रविरुद्धम् , रीतिभ्रष्ट-गौडीयादि- रीतिरहितम् यतिभ्रष्ट-पदान्तराल एव विरामवत्,असस्क्रिय-क्रियापदरहितम् , वाक्य दुष्ट भवतीतिशेष । एतऽष्टौ दोषा केवल वाक्यगता भवन्तीत्यर्थ । भाषार्थ-सण्डित, व्यस्तसम्बन्ध, असम्मित, अपक्रम, छन्दोभ्रष्ट, गति भ्रष्ट, यतिभ्रष्ट, क्रियाहीन होना-ये आठ वाक्यगत दोष कहे जाते हैं ॥१७॥ तत्र सोदाहरणं खण्डितमाह- वाक्यान्तरप्रवेशेन विच्छिन्नं खण्डितं मतम् । यथा पातु सदा स्वामी यमिन्द्रः स्तौति यो जिनः ॥१८॥ श्रन्यया-पाफ्यान्तरप्रवेशेन विच्छिन्नं खण्डितं मतम् । यथा-इन्द्रः यं स्तीति [स] स्वामी जिनः घः सदा पातु । पदार्य -अन 'यद् वाक्यम्' इत्यध्याहार्यम् । वाक्यान्तरप्रवेशन- अन्यद् वाक्य पाक्यान्तर तस्य श्अन्यस्य वाक्यस्य प्रवेश -अभिनिवेश मध्येपातस्तेन, विच्छिन-भिन्नतां मत तद् वाक्य सरिडत-तदाख्यदोष दुष्टम, मत-वधितम् । यथा-इन्द्र-देवराज , य-देव जिनम्, लौक्ति- प्रशसति, स प्रसिद्ध स्वामी-प्रभु , जिन -मवंशी युद्ध , व-युग्मान् , सदा- सर्वदा, पातु-रक्षतु । श्रय मूलगेचे 'पातु सदा स्वामी पो जिन" इति वाक्यम् अन्तराल्पत्तितेन 'यमिन्द स्तोति' इति वाक्यान्तरेण विच्छिन । तम्या वाक्ये सरिडतत्व दोष । . .
. - द्वितीयः परिच्छेदः। माराय-जो वाक्य, बीच में दूसरे वाक्य के भागाने से विच्छिन हो गया हो, वह खण्डित कहता है । जैसे-वह प्रमु जिन, इन्द्र जिसकी स्तुति करता है, सदा तुम्हारी रक्षा करे' इस वाक्य में 'इन्द्र जिस की स्तुति करता है' यह वाक्य बीच में बाजाने से, प्रथम वास्य विच्छिन हो गया है, इसलिये यह सण्डित है ॥१८॥ व्यस्तसम्यन्धं सोदाहरणमाह-- सम्बन्धिपददने व्यस्तसम्बन्धमुच्यते । यथाऽऽयः सम्पदं ज्ञाता देयात् तत्त्वानि वोऽहंताम्॥१६॥ अन्ययः-सम्बन्धिपददूरत्वे व्यस्तसम्बन्धम् उच्यते। यथा-तत्यानि शाता अईताम् प्राधः वः सम्पदं देयात् । पदार्थ.-सम्बन्धिपददूरव-सम्बन्धिना सम्बन्धवतां पदानां दूरले- भगमिधाने सति दुष्टं वाक्यम्, व्यस्तसम्बन्धम् एतमामा, उच्यते-अभिधी . यते । यथा-तत्त्वानि-पृथिम्यादीनि, ज्ञाता-अवगन्ता, अत्र 'न लोकाव्यय-' • इति {पा२६३९६ पीप्रतियेथेन कर्मणि द्वितीया भवति । सकलपदार्थ यथार्यशानशील इत्यर्थः । अहंतां-जिनसम्प्रदायविशयावलम्विनाम, पाथः- प्रपमः, ऋषभदेव इत्यर्य, यः-युप्मारम्, सम्पदं-धनायैश्वर्यम्, देयात्- प्रदान । मन 'प्रायः' इत्यत्य अर्हताम्' इत्यनेन अतिदूरस्थितेन सम्बन्धः। एवं चतत्यानि ज्ञाता' इत्येतमोरपि मियः सम्बन्धः मध्ये 'देयात्' पदस्थ स्थितत्वात् दूरस्थिन एव । तथा चेदं पापयं व्यस्तसम्बन्धम् । भावार्थ-सम्बन्धी पदों के प्रस्थित होने पर व्यस्तसम्बन्ध दोर कहा जाता है । जैसे-'तावमा अहंतों में श्रेष्ठ, तुम्हे सम्पति प्रदान करे' इस बाम में 'तरवों का शता' और 'महंतों में ह' में सम्बन्धी पर मूहसोक- में बहुत दूर दूर पटे हुए हैं ॥१६॥ असम्मितं लक्षयति-- शब्दार्थो यत्र न तुलाविभूताविव सम्मिती । वदसम्मितमित्याहुर्वाक्यं वाक्यविदो यथा ॥२०॥ मन्ययः-पत्र गदापी नुलापिघृती इयन सम्मिती तद् पाक्यं याफ्यापित भसम्मितम् पापा- . ..
वाग्मटालद्वारे पदार्थ यत्र-यस्मिन् वाक्ये, शब्दार्थों-शब्दधार्थच तो, पदतदयौं, तुलाविधृतो-जुलया तुलादण्डेन विधृतौ न्यस्तौ द्वौ भारी इव, व्यतिरेक्यु- दाहरणमिदम्, यथा तुलाधृत वस्तुदय समगुरुत्व भवति तथा यो शब्दार्थो न सम्मिती-न तुल्यो, शब्दा यहयोऽर्यशाल्प , तद् वाक्य-तथाविध पदस- मूहम्, वाक्यविद-धुधा ,असम्मितमिति-एतदाख्य दोषम्, पाहु क्ययन्ति। यथा-इत्यप्रिमोदाहरणश्लोकेन सम्बध्यते। भाषार्थ-जिस वाक्य में, शब्द और अर्थ, तराजू पर धरे हुए दोतुल्य पदार्थों की तरह, समान नहीं होते, वह वाश्य असग्मित कहाता है। अर्थात् जिस में एन्द बहुत अधिक हो और अर्थ बहुत थोड़ा हो । जैसे-1॥२०॥ असम्मितोदाहरणमाह- मानसौकःयतद्यानदेवासनविलोचनः । तमोरिपुरिपक्षारिप्रियां दिशतु वो जिनः ॥२१॥ अन्वपा-मानसीक पतधानदेवासनयिलोचनः जिनः घः तमोरिपुपिपक्षारिमियां दिशतु । पदार्थ-मानसीक पतधानदेवासनविलोचन,-मानस नाम पर संदेव मोव -स्थानं यस्य स चायो पतन्-पची इस इत्यर्थ । स एध यान-वाहन यस्य तयाभूत यो देर बझा तस्य भासन-कमलम्, तदिव चिने-नेने याय एवंभून , कमलनेत्र श्ययं , जिन-मुद , व -युप्माकम, तमरिपु. विषपारिप्रिया-तमसाम-अन्धकाराणां रिपु-शत्रु निवर्तयरवन, सूर्य , तस्य विपप गरि, राहुरित्यर्प , तस्य परि शत्रुर्विष्णु तरय प्रियां- • रमाम् , दिराठ-बितर । अत्र राम्दाना बाहुल्येऽपि 'कमलनेनो पुमो गुप्मभ्यं एमी ददानु' इत्ययमर्थनु स्वस एव । तस्मादत्रासम्मि. तावं दोष । मार-मानस सरीर में रहने बाग पीस जिसी, रस रमाका भासन जो समस, यस समान नेत्र वाला, नि देव, अन्धकार को ना करने दराने गर्य का विषधी गे गहु, सारे शत्रु रितु की प्रिपा लक्ष्मी को आप रेणारे प्रियदर । पद पर मे सरे रमे समस्त पायों का अर्थ बहुत अंदा होने से सामना ! . .
द्वितीयः परिच्छेदः। सोदाहरणमपक्रममाह- अपक्रम भवेद् यत्र प्रसिद्धक्रमलङ्घनम् । यथा भुक्त्वा कृतस्नानो गुरुन् देवांश्च यन्दते ॥२२॥ अन्वयः-यत्र प्रसिद्धक्रमलचनम् [तत्] अपक्रम भवेत् । यथा-मुफ्त्या कृतस्नाना गुरून् देवांश्च धन्दते । पदार्थ-यत्र-यस्मिन् वाक्ये, प्रसिद्धक्रमलान-प्रसिद्धस्स रोके शाने का प्रख्यातस्य, कमस्य-नियमस्य, लघनम्-अतिकम , तदास्यम् अपरम- तदाख्यदोपयुष्ठम्, भवेत-स्यात् । यया-भुक्त्वा-भोजन करवा, कृतस्नान - कृत मानं येन स स्नात सन् , गुरुन्-पाचार्यान् , देवान-श्रमरांश्च, वन्दते- प्रणमति । अत्र पूर्व स्नानं ततो देवगुरुवन्दन ततश्च भोजनम्, इति लोक. शास्त्रप्रसिदस्य प्रमस्य लधनात् थपक्रमत्य दोप । भाषायं-जिस वाक्य में रोक-प्रसिद्ध तथा शास्त्र प्रसिद्ध मम का उल्लं- धन हो, वह अपक्रम कहाता है। जैसे-~-'वह साना खाकर, स्नान करके गुरु तथा देवता को नमस्कार करता है। यहां प्रसिद्धि के अनुसार स्नान सबसे पूर्व और भोजन सब के अन्त में होना चाहिए ॥२२॥ सोदाहरणं छन्दोभएमाद- छन्दःशास्त्रविरुद्धं यत् छन्दोभ्रष्टं हि तद्यथा । स जयतु जिनपतिः परब्रह्ममहानिधिः ॥२३॥ अन्ययः-यत् छन्द-शास्त्रविरुद्धं तत् हि छन्दोभ्रटम्। यथा-सः परग्रहमहानिधि जिनपत्तिः जयतु । पदार्थ-यत्-पाक्यम् , छन्द शास्त्रविरद्ध-पिहरगदिप्रदर्शितपद्यरचना- नियमप्रनिलम्, तत् हि-तदेव पाक्यम् , पन्दोन-तदारयदोषयुक्त वध्यत इति शेर । यथा--प्रसिदः परमझमहानिधि-परमाण परमतत्वस्य महानिधि -उलट शेषि, महान् माश्य इत्यर्थ , निति भगवान युददेय जयतु-गोवा वर्तनाम् । अत्र तृतीय पररारा जयति स्निपति' इला झापापरात् परं नगराम पानान् मनुष्टमण नामिता तम्मान् पन्दोअरवमान दोर । - ३४ चाग्भटालद्वारे भाषार्थ-जो वाक्य छन्द शास्त्र के प्रतिकूल रचना किया गया हो, वह बन्दोभ्रष्ट कहाता है । जैसे-'परमतत्त्व का खजाना जिनपति विजयी हो. इस मूल वाक्य के तीसरे चरण में छन्दोरचना ठीक न होने से छन्दोभ्रष्ट दोष है॥२३॥ सोदाहरणं रीतिभ्रष्टं निरूपयति- रीतिभ्रष्टमनिर्वाहो यत्र रीतेर्भवेद् यथा । जिनो जयति स श्रीमान् इन्द्राधमरवन्दितः ॥२४॥ अन्वयः-यत्र रीतेः अनिर्वाह भवेत् , तत्] रीतिभ्रष्टम्। यथा-सइन्दायमरवन्दितः श्रीमान् जिनः जयति । पदार्यन्यत्र-यस्मिन् वाक्ये, रीते वैदयोदे, अनिर्वाह -अननु- सरणम, भवेत् स्यात् , तद्वाक्यम् , रीतिभ्रष्ट-तदाख्यदीपयुक्क बध्यत इति शेष । यथा-स-प्रसिद्ध, इन्दायम न्दित -इन्यो देवराज श्रादि प्रथम श्रेष्ठो वा येषा ते इन्द्राद्या , ते च ते अमरा-देवास्तैर्वन्दित -पूजित , न्दादिदेवसत्कृत इत्यर्थ , श्रीमान्-सक्षमीयुक्त, जिन-युद्धदेव , जयति- सर्वोत्कर्षण वर्तते । अत्र तृतीयचरणे असमस्तपदप्रयोगात् वैदभी रीति , दुरीयचरणे पुन समासाध्यणात् गोडीया रीति । एपरिममेव श्लोके रीतिद्रयाश्रयणेन प्रारब्धतिरनिर्वाहादा तिघ्रता दोष । मापार्थ-जिस वाय में प्रथम स्वीकृत गति का निर्वाह न हो, वह रीति- भर बहाता है। जैसे-'इन्द्र आदि देवो से सतत, गोमायुरू भगवान बुद्ध सबसे उत्तर है।' इस वाक्य के तृतीय और चतुर्य चरण में दो मिन तियों का प्राणय दिया गया है, इसलिए यहाँ तिम्रो नामर दौर है fill सोदाहरणं पतिभ्रष्टमाह- पदान्तर्विरतिः प्रोत्रं यतिम्रष्टमिदं यथा । नमस्तस्मै जिनस्वामिन सदा नेमयेऽहते ॥२१॥ अन्यय:--पदान्तपिरति.६ यतिभ्रष्टं मोक्ताम् । यथा- तस्मै जिनस्यामिने अईते नेमये सहा नमः। पदार्थ पदान्तरिति-पदस्य-गुमिकन्तम्म राब्दस्य, मन्त -मणे या रिति-विराम , पदम्-एवंभूत वावयम्, यतिभ्रांतदारपदोषयुष्ठम् , पोष्ट तम् पुर्धरति शेर ।यपा-दरम-प्रशिक्षय, जिनम्यामिन-डिनो पुस द्वितीयः परिच्छेदः। चामी स्वामी-परमेश्वर्यवान्, तस्मै ऐश्वर्यशालिने बुद्धायेत्यर्थः । अर्हते- सर्वज्याय, नेमय-तनाने महापुरुषाय, सदा-सर्वदा, नमः-प्रणतिः । अत्र 'जिनस्वामिने' इति पदस्य मध्ये 'जिनस्वामि' इत्यत्र यतिः, 'ने' इत्यक्षरं चतुर्थवरणे पठ्यते । एवं चात्र पदस्य मध्ये यतिसत्त्वात् यतिम्रष्टत्वं दोपः। मापार्थ--जिस वाक्य के पद के बीच में ही विराम हो जाय, वहां यति. भ्रष्ट दोष होता है। जैसे-'ममि नाम वाले पूज्य एवं ऐश्वर्यशाली बुद्ध के लिये . नमस्कार हो' इस वाक्य में 'जिनस्वामिने' पद के बीच में ही यति होने से यतिम्राट दोष है ॥२५॥ सोदाहरणमसत्कियमाह- क्रियापदविहीनं यत् तदसत्क्रियमुच्यते । यथा सरस्वती पुप्पैः श्रीखण्डेघुसृणैः स्तवैः ॥२६॥ अन्वयः-यद क्रियापदविहीनं तत् असत्मियम् उच्यते । यथा-सरस्वती पुष्पैः श्रीखण्डेः घुरणः स्तवैः । पदार्थ.-यत्-वास्यम् , क्रियापदविहीन-क्रियापदेन रहितम् , तद्वाक्यम्, थरिक-तदाख्यदोपदुटम, उच्यते कथ्यते । यथा-मरस्वती-वाग्देवीम्, पुणे-मुमैः, श्रीवएड:-चन्दन, घुमणे-घुडमै , स्तवैः-स्तोत्रय । अत्र सरस्वनी पुष्पैः अर्चयामि, चन्दनः युकुमेध अनुलिम्पामि, स्तवेध स्तौमि- इनि स्यात् । एवं च मूल्वाश्ये क्रियापदासत्त्वात् अगस्कियचमन दोरः । भाषार्य-जो वापय क्रियापद से रहित हो, वह असक्रिय कहाता है। से-'सरस्वती देवी को फूल, चन्दन, केसर तमा सदियों से इस वाक्य में क्रियापद कोई नहीं है, इसलिये यह वाक्य असलिय दोष से युक्त है। वस्तुतः रही 'सरस्वती देवी को पुष्प अादि से अर्चना करता हूं' ऐसा वाक्य होना पहिले २६॥ अशा याफ्पदोषामुफ्रया सम्प्रत्यचंदोपानाद- देशकालागभावस्थाद्रव्पादिपु विरोधिनम् । कापेप्ययं न पनीयात् विशिष्टं कारणं विना ॥२७॥ अन्यपः-देशकालागमापस्थाद्रष्यादिषु यिरोधिनम् अर्थ वाग्भटालङ्कारे पदार्थ - देशकालागमावस्थाद्रव्यादिषु-देश स्थानविशेषो ग्रामनगर पर्वतादि , काल समयो वसन्तादि, आगम शास्त्रम्, अवस्था दशा, द्रव्य पृथिव्यादि, श्रादिपदेन गुणक्रियादीना सग्रह , तेषु विषयेषु, विरोधिन- प्रतिकूलतया भासमान विपरीतम्, अर्थम्-अभिधेयम्, विशियम्-असाधारणम्, कारण-हेतुम्, विना-यन्तरेण, काव्येषु-गद्यपद्यात्मकरचनासु, न बनीयात्- न योजयेत् न वर्णयेदित्यर्थ , तथा वर्णन क्वेरव्युत्पन्नत्वद्योतक्त्वादुपहासकर- मेवेत्यर्थ । भाषार्थ-देश, काल, शास्त्र, अवस्था तथा द्रव्यादि विषयक विरोधी अर्थ को, विशेष कारण के बिना, कमी काय्य में वर्णन न करे॥२७॥ देशादिविरोधेन निवद्धस्यार्थस्य दुष्पत्यमुदाहरति- प्रवेशे चैत्रस्य स्फुटबुटजराजीस्मितदिशि प्रचएडे मार्तण्डे हिमकणसमानोष्ममहसि । जलक्रीडायात मरुसरसि चालद्विपकुलं मदेनान्धं विध्यन्त्यसमशरपातैः प्रशमिनः ॥२८॥ अन्यया--स्फुटपुटजराजीस्मितदिशि चैत्रस्य प्रपेशे, हिमकणसमानोममहसि मार्तण्डे प्रचण्डे सति, प्रशमिना मरसरसि जलग्रीडायात मदेनान्ध यावद्विपकुलम् असमशर. पातेः वियन्ति। पदार्थ -पुरकुटजराजीस्मितदिशि-फुग विकसितयुमुमा या पुद- जाना गिरिमालिकानो 'कुटज शको वरसको गिरिमालका' इत्यमर ] राज्य घेएम , ता एव स्मितम् पास यास तथाभूना दिश भारा यन एवभूते, प्रत्य-मधुमासस्य, प्रदेशे-प्रारम्भे, दिमकसमानोप्ममहसि- हिमानो दुहिनानां ये कणा बिन्दा, ते ममानानि मुस्यानि अध्ममहागि उष्णतेजोति यस्य एवभूते, पपा पारपात तथैव प्रौनग्रसर इस्मयों साम्यम् । मार्सएंड-सूर्य, प्रचण्हे-प्रतितर ती राति, प्रशमिन-सान्न समावा योगिन , मपसरमि-मरा निर्गत प्रदेश, तर यत् सरो जलाशय- स्तस्मिन् , मरुभूमिगत जलासययजलीयान-काये पार नाये भायातमागतम्, मंदनन्ध-मदोन्माया गमवावज्ञान तम्, - . द्वितीय. परिच्छेदः। ३७ बालद्विपकुल-करिशावकसमूह कलभसमुदायमित्यर्थ , असमशरपात -विषम- बागप्रहार, विध्यन्ति-मिन्दन्ति । अन चैत्रारम्भ कुटजपुष्पविकास कालविरुद्ध , तस्य वर्षास्वेव सम्भ. वात् । मार्तण्डस्य हिमकणवद् उष्णताभिधान द्रव्यविरुद्धम् । मरुदेशे जला. रायवर्णन देशविरुद्धम् । कलभाना मदोन्मत्तताभिधानम् अवस्थाविरुद्धम् , यौवन एव मदसम्भवात् । प्रशमिनो विध्यन्तीत्यागमविरुद्धम् । वनद्विपाना- मपि वेधन शास्त्रविरुद्धम् । एव देशकालादिविरुद्धवर्णन कवेहास्यायैव न यशस इति भावः। भाषार्थ-खिले हुए कुटज के फूलों से मुस्करती हुई दिशाओं वाले चैत्र भास के प्रारम्भ में, तथा तुषारपात के समान गरमी बरसाते हुए सूर्य के अति प्रचण्ड होने पर, मरभूमि के तालाब में जल-श्रीडा के लिये आये हुए मदान्ध हाथी के बच्चों को शान्तस्वभाव योगीजन तीन बाणों से बांध रहे हैं । यहा पर वसन्त में कुटज का फूलना काल विरुद्ध, सूर्य का तुषारपात के समान गरमी बरसाना द्रव्य विरुद्ध, मरुभूमि में जलाशय का वर्णन देशविरुद्ध, हाथी के बच्चों को मदोन्मत्त कहना अवस्था विरुद्ध, तथा योगियों का बाण चला कर हाथी मारना शास विरुद्ध है ॥२८॥ प्रकरणमुपसंहरति- इति दोपविपनिकैरकलङ्कितमुज्ज्वलं सदा विद्युधैः । कविहृदयसागरोत्थितममृतमिवास्वाद्यते काव्यम् ॥२६॥ अन्वय.-इति दोपचिपनिपेकै अकलङ्कितम् उज्ज्वल कवि- हृदयसागरोत्थित काव्यम् अमृतमिव विबुधै सदाश्रास्वाद्यते। पदार्थ -~-इति-इत्यम् , दोविषनिषेक पूर्वोहा ये दोषा-अनधकरवा दय , त एव विषणि हालाहला , तेर्ये निपेश -मिश्रीभावा-सम्मिश्रणानि ते , अकलादितम्-अदूषितम्, उज्ज्वलम्-अनर्थकत्वादिदोषशून्यतया गुणा लहारयुक्ततया च विशेषचमत्कृतिसहितम् , कविहृदयसागरोत्थित-क्वीनां हृदयाश्येव सागर समुद्र , तस्मादुत्थित प्रादुर्भूतम्, कान्य-कवित्वम् , अमृतमिव-पीयूषवत्, विबुधै -विवद्भि देवश्च, सदा सर्वदा, आस्वायते- सानन्द पालोच्यते निपीयते चेत्सर्थ । . .
घाग्भटालद्वारे माषार्थ-इस प्रकार पूर्वोक्त अनर्थक आदि विषरूप दोषों के सम्मिश्रण से रहित, तथा गुण अलंकार आदि से युक्त, कवियों के हृदय रूपी सागर से प्रादुर्भूत हुए काव्य का, अमृत के समान, विद्वान् और देव सदा ही श्रास्वादन करते हैं ॥२६॥ इति वाग्भटालद्वारव्याख्यायां पालयोधिन्यां द्वितीयः परिच्छेदः ।
तृतीयः परिच्छेदः ।
श्रादौ गुणप्रयोजनमाह-
अदोपावपि शब्दार्थों प्रशस्यते न यैर्विना ।
तानिदानी यथाशक्कि घूमोऽभिव्यक्लये गुणान् ॥१॥
अन्वयः-श्रदोषौ अपि शब्दार्थों यैर्विना न प्रशस्येते
इदानी तान् गुणान् यथाशक्ति अभिव्यक्तये ब्रूमः ।
पदार्थ.-प्रदोषा-अनर्यकत्वादिदोषरहित अपि, शब्दार्थी-शब्दश्चा-
यश्च तो पदपदार्थो, यैः-गुणैः, विना न प्रशस्येते-प्रशंसां नार्हता, तान् काव्य-
प्रशंसाहेतुभूतान् वक्ष्यमाणान्, गुणान्-औदार्यादीन्, यथाशति-शक्तिमनति-
कम्य, सामर्थ्यानुसारम्, अभिव्यक्तये-प्रकटीकर्तुम् ,म:-प्रतिपादयामः ।
भाषा-अनर्थक श्रादि दोषों से रहित भी शब्द और अर्थ, जिन गुणों
के विना प्रशंसा के योग्य नहीं होते, अब उन गुणों को यथाशक्ति प्रकट करने
के लिये अग्रिम अन्य का प्रारम्भ किया जाता है ॥१॥
गुणानुद्दिशति-
औदार्य समता कान्तिरर्थव्यक्तिः प्रसन्नता।
माधिः श्लेष ओजोऽथ माधुर्य सुकुमारता ॥२॥
अन्वयः--ौदार्यम्,समता,कान्तिः,अर्थव्यकिः,प्रसन्नता,
समाधिः, श्लेपः, श्रोजः, माधुर्यम् , अथ सुकुमारता।
पदार्थ -औदार्यम्-उदारता, समता-समानत्वम् कान्ति:-शोभा, अर्थ-
व्यक्ति-अभिधेयस्य स्पटतया प्रतीतिः, प्रसन्नता-प्रसाद., समाधि-समाधा-
नम्, प -अनेकार्थप्रसायकत्वम् , ओजः-समासबहुलतया बन्धसौन्दर्यम्,
माधुर्थ-मधुरता, श्रथ मुकुमारता-सुकोमलपदविन्यासच, एते दश गुणा-
शाध्यविद्भिदिया इति शेषः।
मापार्य-श्रीदार्य समता कान्ति अर्थव्यक्ति प्रसन्नता समाधि श्लेष झोल
माधुर्य और मुरमारता ये दश गुण समभने चाहिएं ॥२॥
. ४० वाग्भटालङ्कारे क्रमप्राप्तमौदार्य लक्षयति- पदानामर्थचारुत्वप्रत्यायकपदान्तः । मिलितानां यदाधानं तदौदार्य स्मृतं यथा ॥३॥ अन्वय.-अर्थचारत्वप्रत्यायकपदान्तमिलितानां पदानां यद् प्राधानं तद् श्रौदार्य स्मृतम् । यथा- पदार्थ --अर्थचाहत्वप्रत्यायपदान्तौ -अर्थस्य-अभिधेयस्य यत् चार- स्व-मनोज्ञत्वम् , तस्य प्रत्यायकानि-वोधकानि, यानि पदान्तराणि-भिनानि पदानि, ते सह मिलिनाना-सगतानाम्, पदाना-सुतिन्तशब्दानाम् , यद् श्राधान-करण विरचन वा, प्रयोग इति भाव , तद् औदार्यम्-उदारता तदाख्यो गुण इत्यर्थ , स्मृत-प्रतिपादितम , बुधैरिति शेष । यथा इति पदम् उदाहरण- प्रदर्शनाग्रिमलाकेन सम्बध्यते । भाषार्थ-अर्थ की सुन्दरता का बोधन कराने वाले अन्य पदों के साथ मिले हुए पदों की याजना औदार्य बहाता है। जैसे-॥३॥ औदार्यस्योदाहरणमाह- गन्धेभविभाजितधाम लक्ष्मी- लीलाम्बुजच्छत्रमपास्य राज्यम् । क्रीडागिरौ रैवतके तपामि श्रीनेमिनाथोत्र चिरं चकार ॥४॥ अन्वयः-श्रीनेमिनाथः गन्धेभविभाजितधाम लक्ष्मीली- लाम्बुजच्छा राज्यम् श्रपास्य अत्र रैवतके कीडागिरी चिरं तपांसि चकार। पदार्थ -श्रीनेमिनाथ -धिया लक्ष्म्या युक्तो नेमिनाथी नेमिस्वामी, गन्धेभविभाजितधाम-गन्धा प्रस्फुटमदगन्धयुक्ता , ये इभा -हस्तिन , ते गन्धेभा , गन्धगमा इत्यर्थ ,ते विभाजितानि-यशपेण शोभितानि, धामानि- स्थानानि भवनानि वा यन तथाभूतम् मदमेकिंगजघाशोभितराजद्वारमित्यर्थे । लक्ष्मीरीलाम्मुनच्छम-लक्ष्म्या राजश्रिया , लीलाम्युजमिव क्रीडाक्मल मिव छनम् पातपन यन तथाभूतम्, राज्यम्-प्रभुत्वम् , अपास्य-परित्यज्य,
तृतीयः परिच्छेदः।
४१
अत्र-अस्मिन्, रैवतके-रैवतकनान्नि, क्रीडागिरी-विहारसुभगे पर्वते, चिर-
दीर्घकालम् , तपांसि-कठोरव्रतानि, चकार-अनुष्ठितवान् । अत्र इभाम्बुजगि-
रिशब्दानां गन्धलीलाकरडाएदैमिलितानां सतामर्थरम्यत्वोत्पादकत्वादौदार्यम् ।
इभादीनां केवलानां न तादर्श सौन्दर्य यथा गन्धादिभिर्मिलितानाम्, तदे-
वौदार्यमुच्यत इत्यर्थः ।
मावार्थ--श्रीनेमिनाथ ने, मद छोडने वाले हाथियों से सुशोभित राज-
महलों से युक्त, तथा राज्य लक्ष्मी के क्रीडा-कमल के समान छत्र वाले राज्य
का परित्याग कर, यहा रैवतक नामक सुन्दर पहाड पर चिरकाल तक तप
किया। यहा हाथी, कमल और पर्वत पदों के साथ गन्ध, लीला और नीहा
पदों का मेल होने से अर्थ सौन्दर्य बढ़ जाने के कारण औदार्य गुण है ॥४॥
समता कान्तिञ्च लक्षयति-
पन्धस्य यदवैपम्यं समता सोच्यते बुधैः ।
यदुज्ज्वलत्वं तस्यैव सा कान्तिरुदिता यथा ॥२॥
अन्वयः बन्धस्य यत् अवैपम्यम् , युधैः सा समता
उच्यते । तस्यैव यत् उज्ज्वलत्वं सा कान्तिः उदिता। यथा-
पदार्थ बन्धस्य-काव्यरचनस्य, यद् अवैषभ्यं-मियोऽप्रातिकूल्यम् ,
अविसंवादित्वमित्यर्थः, बुधै.-विद्वद्भिः, सा समता-तदाख्यो गुणः, उच्यते-
कथ्यते । तस्यैव-बन्धस्यैव च, यद् उज्ज्वलाव-निर्मलत्वं माधुर्य्यव्यधक-
विसर्ग दिसत्वेन बन्धस्य यदुद्दीप्तत्वम् , सा कान्तिः-तदाख्यो गुण', उदिता-
कथिता, आलमारिकरिति शेषः । यथा इत्यप्रिमोदाहरणश्लोकेन सम्बध्यते ।
भाषाय-रचना की परस्पर अनुकूलता को, विद्वान् , समता नामक गुण
कहते हैं। और उस ही रचना की उज्ज्वलता को कान्ति नामक गुण कहा
गया है। जैसे--111
समतामुदाहरति-
कुचकलसविसारिस्फारलायएयधारा-
मनुवदति यदङ्गासङ्गिनी हारवल्ली ।
असदृशमहिमान तामनन्योपमेयां
कथय कथमहं ते चेतसि व्यञ्जयामि ॥६॥
चाग्भटालद्वारे अन्वयः-यदद्गासगिनी हारवल्ली कुचकलसविसारिस्फा- रलावण्यधाराम् अनुवदति, असदृशमहिमानम् अनन्योपमेयां ताम्, ते चेतसि अहं कथं व्यञ्जयामि, कथय । पदार्थ -यदङ्गासङ्गिनी-यस्याः कान्ताया, प्रशासङ्गिनी देहावयव. सम्पणिी, हारवल्ली-हारलता, कुचकलसविसारिस्सारलावण्यधाराम् कुच- पलसयो स्तनकुम्भयोरुपरि विसारिणी प्रसरन्ती या सारा अत्युज्ज्वला उत्कदा वा लावण्यधारा सौन्दर्य परम्परा ताम्, अनुवदति-अनुकरोति, असदशमहिमान-नास्ति सदृशोऽन्यतुल्यो महिमा महत्त्वं यस्यास्ताम् अनु पममहत्त्वशालिनीम्, अत एव अनन्योपमेया-नास्ति अन्यद् उपमेयम् उपमा- योग्यं यस्यास्ताम, अन्याभि कान्ताभिरुपमातुमशस्याम् अनन्यसदृशीमि- स्यर्थः । ता-कान्ताम् , ते-तव, चेतसि-हृदये, अहं क्थ-केन प्रकारेण, व्यञ्जयामि-प्रकटीकरोमि प्रकाशयामि वेति कथय-ब्रूहि । अनुपमं तस्या' सौन्दर्य शब्दनिरूपयितुमह सर्वथाप्यशक्त इति भाव । काशिन्यायिकामवेक्षि- तवत कस्यचिनिजसुहृदं प्रतीयमुक्तिः । श्रन सर्वचरणेषु रचनायास्तुल्यमा. धुर्यप्रतीते समता नाम गुण । भाषार्थ—जिसके अंगों पर लिपटी हुई हार लता, स्तनरूप कलसों पर बिखरी हुई अति उज्ज्वल सौन्दर्य परम्परा को स्पष्ट कर रही है। उस अनुपम महत्त्वशालिनी अद्वितीय कान्ता को, मैं तुम्हारे चित्त में किस तरह प्रकट करूँ, तुम्ही कहो ॥६॥ कान्तिमुद्राहरति- फलैः क्लुप्ताहारः प्रथममपि निर्गत्य सदना- दनासक्तः सौख्ये क्वचिदपि पुरा जन्मनि कृती । तपस्सन्नश्रान्तं ननु वनभुवि श्रीफलदलै- रसण्डैः सण्डेन्दोश्विरमकृत पादार्चनमसौ ॥७॥ अन्वयः-कृती नसी पुराजन्मनि प्रथमम् अपि सदनात् निर्गत्य फलैः फ्लुप्ताहारः पयचिद् अपि सौख्ये अनासक्त', प्रश्रान्तं तपस्यन् ननु यनमुवि अखएईः श्रीफलदलैः चिरं सण्डेन्दोः पादार्चनम् अस्त । ।
, तृतीयः परिच्छेदः। ४३ पदार्थः-कृती-कृतार्थः सफलः, असौ-कश्चिदनिर्दिष्टनामा पुमान् , पुराजन्मनि-पूर्वस्मिन् देहमहे, प्रथम बाल्ये, अपि-एव, सदनात्-गृहात्, निर्गत्य यहि य, गार्हस्थ्यधर्म परित्यज्येत्यर्थ., फलै: वन्यस्तैः, क्लुप्ताहारः- सम्पादितभोजनः, क्वचिदपि-स्मिंश्चिदपि, सौख्ये-इन्द्रियादिजन्ये भोग, मुखे, अनासक्तः-यासारहितः, अनान्त-श्रमराहियेन निरन्तरं यथा स्यात् तथा, तपस्यन्-तपश्चयां कुर्वन् , ननु-निश्चितं नि सन्देहं वा यथा स्यात् तथा, वन वि-अरण्यप्रदेशे, श्रखण्डे:-अत्रुटितैः, श्रीफलदलैः-विल्वपत्रैः, चिरं- दीर्घकालं यावत्, सण्डेन्दोः एण्डः कलात्मकः अझै वा इन्दुश्चन्द्रो मस्तके यस्य सः, तस्य महादेवस्य, पादार्चनं-चरणपूजनम्, अकृत-कृतवान् । श्रम न विरूपः सन्धिः, न विसर्गाणां लोपः, न च समासानां दीर्घता, इति पन्धस्य उज्ज्वलस्वात् कान्तिर्गुणः । मापार्थ-अपने प्रयन में सफल उस व्यक्ति ने, पूर्वजन्म में बालकपन से ही पर छोटकर, पलों से जीवन निर्वाह कर, किसी भी वैषयिक सुख में न फंसकर, निरन्तर तपस्या करते हुए जंगल में बिना टूटे पूरी बैल के पत्तों से चिरकाल तक महादेव के चरणों की पूजा सोदाहरणामर्थव्यक्तिमाह- यदनेयत्वमर्थस्य सार्थव्यक्तिः स्मृता यथा । त्वत्सैन्यरजसा सूर्ये लुप्ते रात्रिरभूद् दिया ८|| अन्ययः-अर्थस्य यद् अनेयत्वं सा अर्थव्यक्तिः स्मृता। यथा-त्यरसैन्यरजसा सूर्ये लुसे दिया रात्रिः प्रभूत् । पदार्थ -अर्थस्य-गदप्रतिपादस्य अभिधेयस्य यद् अनयत्वं-मुसबो. प्यन्व, अभ्याहारादिषटकल्पना विना उच्चारितपदरेष अभिमतापिस्थि- तिरिष्यः । अपव्यक्ति-तदारयो गुणः, स्मृता-पिता, युरिति शेषः । यथारपासन्यरजमातव चमूनां चरणारिपतेन रेणुना, सूर्य-आदित्ये, लुमे-सातदिने सति, दिवा-दिवा एव, रापि-निशा, सूर्यप्रकाशाभावात, मन-प्रमायत । अत्र रात्रिगुः सूर्यलोर, तस्य हेतु रज, तस्यापि तव गन्यमित्लभाय गुगाम्यता राख्दनम्वनुरा, तस्मादप अर्थव्यक्तिण । मा-मायापार अदि बिना किन चारित पदार्थ कीnot . उच्यते- वाग्भटालबारे सरलता से समझा जा सके, वहा अर्थव्यक्ति नामक गुण कहा गया है। जैसे-'आपकी सेनाओं के समूह से उठी हुई धूल के द्वारा सूर्य के ढके जाने पर दिन में ही रात हो गई। यहा सूर्य का ढका जाना रात्रि का हेतु, धूल का उठना सूर्य के ढके जाने का हेतु और तुम्हारी सेना का चलना धूल उठने का हेतु सुख गम्य होने से अर्धव्यक्ति गुण विद्यमान है ॥८॥ सोदाहरणां प्रसन्नतामाह- झटित्यर्पकत्वं यत् प्रसत्तिः सोच्यते यथा । कन्पद्रुम इवाभाति वाञ्छितार्थप्रदो जिनः ॥६।। अन्वयः-झटिति यद् अर्थापैकत्वं सा प्रसत्तिः उच्यते । यथा-यान्छितार्थप्रदः जिनः फल्पद्रुम इव प्राभाति । पदार्थ -माटेति-अविलम्वेन, दर्शनोच्चारणश्रवणमात्रेणवेत्यर्थ , यद् अर्थार्पकत्वम्-अर्थप्रत्यायकत्वम् , सा प्रसत्ति-प्रसष्ठताभिधो गुण , क्यते, युधैरिति शेष । यथा--बाम्हितार्थप्रद -वाञ्छितम् अभिल. पितम् अर्थ वस्तु प्रकर्षण ददातीति तथा, अभीष्टवस्तुदानपर इत्यर्थ , जिन - युददेव, कल्पद्रुम इव-पारिजातवत् , आभाति-शोभिते । अन्न प्रसिदारेव पर्दवस्तुनो वर्णितत्वात् मटित्यप्रतीते प्रसन्नता नाम गुण । भावार्थ-जहाँ अति शीप्र अर्थात् उच्चारण मा श्रवण मात्र से ही अर्थ का बोध हो जावे, वहां प्रसन्नता नामक गुए कहा गया है । जैसे-'अभीर वस्तुओं का देने वाग भगवान् कुर, कल्पवृक्ष के समान सुशोभित हो रहा है। यहां पीरन ही अर्थ नीति होने से प्रसन्नता गुण है ॥६॥ सोदाहरणं समाधि निरूपपति- स समाधिर्पदन्यस्य गुणोऽन्यत्र निवेश्यते । यथाश्रुमिररिस्रीणां राज्ञः पल्लपितं यशः ॥१०॥ अन्ययः-यत् अन्यस्य गुणः अन्यत्र निवेश्यते स समाधिः। यथा-अरिखीणाम् अभिः रामः यशः पलयितम् । पापं -यत्-यत्र, अन्य-स्वतण्य, गुण-धर्म , अन्यत्र-- अपरस्मिन् पनि, निरयते-मागप्यने पप्यते पा, म समाधि नदाल्यो गु, युपेकरसन इति । यथा-रिलोणा-युवनितानाम् , अशुभि - सृतीयः परिच्छेदः। नावारिभि , तत्पतिविनाशकारणकै , राज्ञ -विजयिनो नृपस्य, यश-कीर्ति, पल्लवित-सभातपरम् , विस्तारं प्राप्तमित्यर्थ । अन लतापादपादीनामन्येपा गुण पल्लवितत्वम् अयन यशसि निवेशितमिति समाधिर्षण । भाषार्थ--जहा अन्य के गुण का, अन्य में आरोप किया जावे, वह समाधि नामक गुण कहाता है । जैसे-~~'शुओं की स्त्रियों के पासुओं से, राजा का मश पल्लवित अर्थात् विस्तृत हो गया' । यहा लता वृक्ष आदि का पल्लवित होना गुण, यश में आरोप किया गया है, इस लिये यहा समाधि नामक गुण है ॥९॥ क्रमप्राप्ते श्लेपोजसी लक्षयति- श्लेपो यत्र पदानि स्युः स्यूतानीव परस्परम् । ओजः समासभूयस्त्वं तद् गद्येषतिसुन्दरम् ॥११॥ अन्वय'यत्र पदानि परस्परंस्यूतानि इवस्यु सः श्लेपः। समासभूयस्त्वम् ओजः। तद् गयेषु अतिसुन्दरम् भवति । पदार्थ --यव-यस्यां रचनायाम्, पदानि-शब्दा, पृथग्भूतान्यपि परस्परं-मिथ स्यूतानि इव-गुम्फितानि सश्लिष्टानाव, स्यु-भवेयु , स-गुण, रूप -एतमाना कथ्यते । समासभूयस्त्व-यत्र च समासबाहुल्य स्यात् , तत्र भोज-पतदाख्यो गुण , स्मयंत इति शेष । तत्-पोज , गद्येषु छन्दोर. हितेषु पाध्येषु, प्रतिमुन्दर-नितरा मनोहरम्, भवतीति रोष । भाग--जिस रचना में, पृपक मी पद, आपस में एक दूसरे के साथ गुथे हुए , वह सर नामक गुण कहाता है । तया जहा समास का बाहुल्य हो, वहां रोज नामक गुण होता है। यह ओर गुण गद्यकाव्यों में अति सुन्दर मालूम होता ॥१॥ कोपोदादरमाह- मुदा यस्पोद्गीतं सह सहचरीमिर्वनचरै- Hः श्रुत्या हेलोधृतधरणिमारं भुजबलम् । दरोगव्यदर्भाङ्करनिकरदम्मात् पुलकिता- धमत्कारा के लशिपरिणस्तेऽपि दधिरे ॥१२॥ - . ४६ वाग्भटालङ्कारे अन्वयः-ते कुलशिखरिणः अपि, वनचरैः सहचरीभिः सह मुहुः उद्गीतं हेलोद्धृतधरणिभारं यस्य भुजयलं श्रुत्या दरोद्गच्छदर्भाइकुरनिकरदम्भात् मुदा पुलकिताः चमत्का- रोद्रेकं दधिरे। पदार्थ-ते-प्रसिद्धा, कुलशिखरिण -युलपर्वता अपि ["महेन्द्रो मलय सा शुक्तिमातृक्षपर्वत । विन्भ्यश्च पारि! पा)यानय सप्त वै पुल- पर्वता"], वनचरै -नालवासिभिल्लेि, सहचरीभि -सङ्गिनीभि , पन्नीभि रित्यर्थ , सह-समम्, मुहु -वारंवारम् , उद्गीतम्-उच्च स्वरेण कीर्तितम् , हेलोद्धृतधरणिभार-हेलया अनायासेन, उद्धृत -उत्पाटित , विनाशित इति यावत्, धरणे -पृथिव्या , भार -प्रशो येन तत्, तथाविधं यस्य- राज्ञ , भुजबल-बाहुशहिम्, ध्रुत्वा-प्राण्यं, दरोद्गच्छदर्भाइरनिकर- दम्भात्-दरोद्गच्छन्त -ईदुन्मिपन्त अल्प विक्सन्त , ये दर्भापुरा - कुशप्ररोहा , तेपा निकर -समूह , तस्य दम्भात्-व्याजात्, मुदा-हर्षण, पुरविता -नोमाशिता सन्त , चमलारोदेक विस्मयबाहुल्यम् , दधिरे-त- चन्त । अत्र रचनागतान्यसिल्पदानि राजयशसः सर्वध्यापित्वरूपमर्थमवबोध. यितुम् एकसूत्रानुस्यूतमणिगणा इव परस्पर गम्पितानि इति शेषौ गुण । मावार्थ-वे प्रसिद्ध-कुल पर्वत भी मिलिनियों के साथ भीलों के द्वारा बार २ गाये हुए, अनायास ही पृथिवी के कर को ना करने वारे, उस राजा बाहुनर गुनकर थोड़ी २ उपर निकली हुई अति विस्तृत पूर्व के बहाने से, एर्ष के कारण रोमाश्चित और बहुत ही विस्मित हो गये। इस पर के सन ही पद राजा यशाविस्तार का वर्णन करने में परस्पर गुथे हुए हैं, इस पिये यहाँ क्षेत्र मोजोगुणमुदादरति गद्ययन्धेन- समराजिरस्फुरदरिनरेशारिनिकरशिरसरम- सिन्दूरपूरपरिचयेनेरुचितारतलो देव ॥१३॥ अन्ययः देय ! समाजिरपुर.... पूरपरिचयन एय [भपान] प्रणिनवरतल [विराजते] | -देव!-राजन् सामाजिर. प्रपरचन-गमा रामाम- ॥१२॥ ...
४७ तृतीयः परिच्छेदः। भूमिः, एव अजिरम्-अङ्गणम् , तस्मिन् स्फुरन्ति शोभमानानि यानि अग्निरेशानां-शत्रुनृपतीनाम् , करिनिकरस्य-गंजवृन्दस्य, शिरांसि-शीर्षाणि, युद्धे च्छिन्नानि मस्तकानीत्यर्थः, तत्र सरसा:-रसेन जलादिना सहिताः, लिना इत्यर्थः, ये सिन्दूरस्य-नागसम्भवस्य, पूरा--प्रवाहाः, तेषां परिच- येन-सङ्ग्रेन, इव-इति उत्प्रेक्षायाम्, भवान् अरुणितकरतल -अरुणितं रत्रीकृतं करतलं यस्य एवंभूतः सन्, विराजते विभाति वेति शेषः । अत्र समासबाहुल्यात् ओजो नाम गुणः। माषार्थ-हे राजन् ! लडाई के मैदान में, शत्रु राजाओं के हाथियों के कटे हुए सुशोमित शिरों पर लगे हुए गीले सिन्दूर से मानो लाल हाथों वाले श्राप शोभित हो रहे हैं ॥१३॥ माधुर्य सौकुमार्यगुणौ लक्षयति- सरसार्थपदत्वं यत् तन्माधुर्यमुदाहृतम् । अनिष्ठुराक्षरत्वं यत् सौकुमार्यमिदं यथा ॥१४॥ अन्वयः यत् सरसार्थपदत्वम् तत् माधुर्यम् उदाहृतम् । यत् अनिष्ठुराक्षरत्वम्, इदम् सौकुमार्यम् । यथा- पदार्थ. यत् सरसार्थपदत्वं-सेन सहितोऽर्थो यस्मिन् , तादृशं पदं यत्र वाक्ये तस्य भावः तत्त्वम् , रसोपतार्थबोधकपदशालित्वमित्यर्थः । अथवा अर्थाश्च पदानि चेत्यर्थपदानि रससहितानि अर्थपदानि यत्र तस्य भावस्तत्त्वम् । तत् माधुर्य-तदाख्यो गुणः, उदाहृतं कथितम् । यच्च अनिष्ठुराक्षरत्वं-न सन्ति निष्ठुराणि कर्कशानि अक्षराणि वर्णा यत्र तस्य भावस्तत्त्वम् , सुको मलवर्णशालित्वमित्यर्थ , इदं सौकुमार्य-तदाख्यो गुणः, उदाहृतमित्यनापि योज्यम् । यथा-इत्यप्रिमोदाहरणश्लोकेन सम्बध्यते । माषार्थ--जहा रस सहित अर्थ और पदों का प्रयोग किया गया हो, वहां माधुर्य गुण कहा जाता है। तथा जहा सुकोमल पदावली हो वहां सौकुमार्य गुण होता है। जैसे अगले श्लोकों में ॥१४॥ माधुर्यमुदाहरति- फणमणिकिरणालीस्यूतचश्चनिचोल: कुचकलशनिधानस्येव रक्षाधिकारी ।
वाग्भटालङ्कारे
उरसि विशदहारस्फारतामुजिहानः
किमिति करसरोजे कुण्डली कुण्डलिन्याः ॥१२॥
अन्वय.-कुचकलशनिधानस्य रक्षाधिकारी इव फणम-
णिकिरणालीस्यूतचञ्चनिचोलः उरसि विशदहारस्फारतामु-
जिहानः कुण्डली कुण्डलिन्याः करसरोजे किमिति [तिष्ठति]
पदार्थ -कुचक्लशनिधानस्य-कुचौ-उरोजी एव क्लशौ घटी, तावेव
निधान-निधि कोषस्तस्य, स्तनकुम्भरूपरनागारस्यैत्यर्थ । रक्षाधिकारी इव-
रक्षणेऽधिकृत इव, तक्षित नियुक्त इत्यर्थ, फणमणिकिरणालीस्यूत-
चमिचौल-पणे स्फटे स्थितो मणी रत्नम् , तस्य किरणाल्या रश्मिधारया
स्यूत सश्लिष्ट , अत एव चयन् स्फुरन् निचोल प्रच्छदपटो येन तथाभूत ,
उरसि-वलसि, विशदहारस्पारता-विशद स्वच्छो यो हार, तर स्फारतां
देर्यम्, उजिहान -प्राप्नुवन् ,
कुण्डली-सर्प , कुण्डलिन्या -पुण्डले
पर्णभूषणे विद्यते यस्या सा तस्या , कुण्डलाकृताया कामिन्या इत्यर्थ ,
वरसरोजे-पाणिपये, रिमिति-कथम , तिष्ठतीति शेष । बाधिनायिका
परस्थितहारयष्टिं दृष्ट्वा कामिन वस्यचित् हारे सर्पभ्रान्तिरिति गहार•
रसानुगएमेन माधुर्यम्।
भाषार्थ-शुच करश के सजाने का मानों रसवाटर, पण पर स्थित
मणियों की किरण पक्ति से ओत प्रात और इसी लिये बच्ची को पद
काने वारा, छाती पर विस्तृत हार की लम्बाई को प्राच करता हुआ यह सर्प,
पर भूषण पहिने कामिनी के कर कमर में क्यों भला है। हाय में गले का
हार पकड़े हुए किसी नायिका को देखकर, किसी वामी को हार में सर्प भ्रान्ति
हुई इस प्रकार गार रस की अनुयूरता से यहाँ मापुर्य गुरु है ॥१५॥
सीवुमार्षमुदाहरति-
प्रतापदीपाअनराजिरेव
देव ! त्वदीयः करपाल एपः।
नो घेदनेन द्विपतां मुसानि
श्यामापमानानि कथं कवानि ॥१६॥
राजि. एव, १ तृतीय' परिच्छेदः। ४६ अन्यया r.-देव ! त्वदीयः एप करवालः प्रतापदीपाअन- नो चेद् अनेन द्विषतां मुखानि श्यामायमानानि कथं कृतानि। पदार्थ हे देव -राजन् ! त्वदीय -तव सम्बन्धी, एप -श्रय पुरो दृश्यमान, करवाल-खा प्रतापदापाजनराजि-प्रताप प्रभाव एव दीप प्रदीपज्वाला, तस्य अजनराजि -कज्जललेखा एव विद्यत इति शेष । नो चेद्-अन्यथा, अनेन-करबालेन साधनभूतन, द्विषता-शनृणाम् , मुखानि-आननानि, श्यामायमानानि मलिनत्ववन्ति, कथ-केन प्रकारेण, कृतानि-सम्पादितानि, भवता इति शेष । अथवा अनेन करवालेन का कथ कृतानि । अत्र पदानां कोमलत्वात् माधुर्य गुण । भाषार्थ--हे राजन् ! आपकी यह तलवार, निश्चित ही श्रापके प्रताप रूप दीपक की अञ्जन रेखा है, नहीं तो शत्रुओं के मुखों का काला कैसे कर सकती॥१६॥ प्रकरणमुपसहरति- गुणैरमीभिः परितोऽनुविद्ध मुक्ताफलानामिर दाम रम्यम् । देवी सरस्वत्यपि कण्ठपीठे करोत्यलकारतया कवित्वम् ॥१७॥ अन्वयः-देवी सरस्वती अपि मुक्ताफलानां दाम इव श्रमीभिः गुणैः परितः अनुविद्धं रम्य कवित्वम् अलङ्कारतया कण्ठपीठे करोति। पदार्थ -देवी-दिव्यगुणयुता कान्तिमती वा, सरस्वती-भारती, अपि मुक्ताफलाना-मौक्तिकानाम, दाम इव-मालामिव, मुक्ताहारमिवेत्यर्थ । अमीभि -निरुक्त , गुणे-औदार्यादिभि , सूच, परित -सर्वत , अनुविधम्- अनुस्यूतम् , व्याप्तमित्यर्थ । अत एव रम्य-मनोहारि, कवित्व-काव्यम्, अलमारतया-अलङ्कारभावेन, कण्ठपाटे-गलस्थल्याम, क्रोति-धारयति । यथाऽगना कराठशोभार्थ रमहार धारयन्ति, तथौदार्यप्रसादादिगुणान्वित शोभन काव्य देवी सरस्वत्यपि महाईभूषणतया निजकाठमारोपयाति भाव ।
५० वाग्भटरालद्वारे भाषा-सरस्वती देवी मी, मोतियों के हार की तरह, औदार्य आदि गुणों से अन्वित, रमणीय काव्य को श्राभूषण रूप से अपने कण्ठ में धारण करती है ॥१७॥ इति वाग्भटालझारख्याख्यायां यालयाधियां तृतीयः परिच्छेदः ।
अन्वयः-
चतुर्थः परिच्छेदः।
अथालङ्कारान् विवतुः प्रथम तदुपयोगितामाह-
दोर्मुक्तं गुणैर्युक्तमपि येनोज्झितं वचः ।
स्त्रीरूपमिव नो भाति तं ब्रुचेलक्रियोचयम् ।।१।।
-दोपैः मुकं गुणैः युक्तम् अपि वा येन उज्मितं
स्त्रीरूपमिव नो भाति, तम् अलकियोञ्चयं ध्रुवे ।
पदार्य- दोपै द्वितीयपरिच्छेदप्रतिपादितैरनर्यकादिभिः, मुहं-रहितम्,
गुणै. तृतीयपरिच्छेदप्रतिपादितैः, श्रौदार्यादिभिः, युक्त सहितम्, अपि
वचः-कवेर्वाक्यम् , येन-वक्ष्यमाणेन अलङ्कारसमूहेन, उस्मितं-त्यहं सत्,
स्त्रीरूपमिव-स्त्रिया नार्या रूपं सौन्दर्यमिव, नो माति-न शोभते, तं-वक्ष्य-
माणम् अलकियोच्चयम्-अलक्रियाणाम् अलङ्काराणाम् शब्दगतानामर्थ-
गताना च उचयं समुदायम् , ब्रुवे-वर्णयाम ।
मावार्थ-अनर्थक आदि दोषों से रहित और औदार्य आदि गुणों से
युक्त भी काव्य, जिसके बिना, स्त्री के रूप के समान शोभा को प्राप्त नहीं
होता, उस अलङ्कार समुदाय का अब वर्णन करता हू ॥१॥
शब्दालकारानालङ्कारांश्चोदिशति-
चित्रं वक्रोक्त्यनुप्रासौ यमकं चन्यतक्रिया।
'अर्थालङ्कृतयो जातिरुपमा रूपकं तथा ॥२॥
प्रतिवस्तूपमा भ्रान्तिमानाक्षेपोऽथ संशयः।
दृष्टान्तव्यतिरेको चाप(तिस्तुल्पयोगिता ॥३॥
उत्प्रेक्षार्थान्तरन्यासः समासोनिर्विभावना ।
दीपकातिशयो हेतुः पर्यायोक्तिः समाहितम् ॥४॥
परिवृत्तिर्यथासंख्यं विपमः ससहोलिका।
विरोधोऽनसरः सारं संश्लेपथ समुच्चयः ॥2॥
. . , ५२ वाग्भटालद्वारे अप्रस्तुतप्रशंसा स्यादेकावन्यनुमाऽपि च । परिसख्या तथा प्रश्नोत्तरं सङ्कर एव च ॥६॥ अन्वयः-१ चित्रम्, २ वक्रोक्तिः, ३ अनुप्रासः, ४ यम- कम् ध्वन्यलक्रियाः । १ जातिः, २ उपमा, ३ रूपकम्, तथा ४ प्रतियस्तूपमा, ५ भ्रान्तिमान्, ६ आक्षेपः, अथ ७ संशयः दृष्टान्तः, । व्यतिरेका, १० अपहुतिः, च ११ तुल्ययो- गिता, १२ उत्प्रेक्षा, १३ श्रर्थान्तरन्यासः, १४ समासोक्तिः, १५ विभावना, १६ दीपकम्, १७ अतिशयः, १८ हेतु', १६ पर्यायोक्तिः, २० समाहितम्, २१ परिवृत्ति , २२ यथासंख्यम्, २३ विपमः, २४ सहोत्तिक, २५ विरोधः, २६ अवसः, २७ सारम्, २८ संश्लेषः, च २६ समुश्चय , ३० अप्रस्तुतप्रशंसा,६१ एकावली, अपि च ३३ अनुमा स्यात्, ३३ परिसण्या, तथा ३५ प्रश्नोतरम्, ३५ सकरा च अर्थालतय एव । पदार्थ-चित्रादयश्चत्वार , धन्यलक्रिया -शब्दालारा , जातिप्रम- सयध पयत्रिंशत्मख्याका , अलिइकृतय -अर्यालद्वारा एव बोध्या इति शेष । भावार्थ-चित्र श्रादि चार शम्दालवार, और जाति आदि पैतीम अर्थासकार सममने चाहिये ॥६॥ तत्र चित्रलतणं क्रमप्राप्तमा- यत्राङ्गसन्धितद्रूपरचरर्वस्तुकल्पना । सत्यां प्रसत्तो तचित्रं तचित्रं चित्रकृच यत् ।।७।। अन्ययः-पत्र असन्धितपः अतः यस्तुकरपना, तत् प्रससी सत्यां चित्रम्, यस् च चित्रहत् सत् चित्रम् । पदार्थ-सत्र-यस्मिन् पदबन्ध, अहसन्धितष- -महानाम् अवरवाना ये सन्धय सघटनाविरोधास्त स्नादृशे तरेव या परं-वर्ग, वस्तु बनाना-प्रतिपारस्यापस्य रचना, तन-नारक वचन मिरवर्ष, सायाम्, सा-विद्यमानाया , प्रमादारासकिने मनासर्थ, सेलहार ,भवतीनि रोष । २-२ या मंचनम्, चितार-चम- स्कारकारि, स्वरयजनादीनां पोजना विशेष विरमयावमिका, सर- प्रमत्ती-प्रगत चतुर्थः परिच्छेदः। तदपि सघटनम्, चित्र-तदाख्योऽलडार उन्यत इति शेष । सननिष्णात. कवि पद्मपत्रच्छनादिरचनानुरूपान् वर्णान् शब्दान् वा प्रयुनाहि, तन चित्रा- ख्योऽलङ्कारो भवतीति भाव । भाषार्थ-जिस पद्य रचना में, अवयवों की बनावट समान वणों के द्वारा करके, प्रतिपादनीय अर्थ का वर्णन किया जाय, और प्रसाद गुण भी बना रहे, वह चित्र नामक शब्दालकार होता है । तथा उसे भी चित्रालङ्कार कहते हैं, जहा पदावली में कुछ भी चमत्कार हो ॥७ चित्रालङ्कारमुदाहरति- जनस्य नयनस्थानध्वान एनश्छिनचिनः। पुनः पुनर्जिनः पीनज्ञानध्यानधनः स नः ॥८॥ अन्वयः-जनस्य नयनस्थानध्यानः पीनशानध्यानधन: स जिनः नः एनः पुन पुनः छिनत्तु । पदार्थ -जनस्य-लोकस्य, नयनस्थानध्वान -नयने नेनरूपे स्याने पदे ज्वान शब्द निर्वाणमार्गप्रदर्शक शास्त्र यस्य तथाभूत , यदुपदिष्ट शास्त्र लोका. सतत सादर पठन्तीति भाव । पीनज्ञानध्यानधन -पीने परिपुष्टेऽत्यन्त विरादे वा ज्ञानध्याने बोधानुमन्धानरूपे एव धन सम्पत् यस्य तथाभूत , निरतिशय. ज्ञानविशिष्ट स्वात्मानुभववाश्चैत्यर्थ । इन -स्वामी, स -प्रसिद्ध , जिन-वुद्ध , म-अस्माकम् , एन -पापम्, पुन पुन -वारवारम् , छिनत्तु-विनाशयतु । इद पद्य पोडशदलकमलवन्धेन गोमूनिकावन्धेन च पठितु शक्यते । तदस्माभिरपस्तानिर्दिष्टम् । यद्यप्यत्र 'इन' 'पुन.' 'जिन' इत्यादी विसर्गपरो नकार आवश्यक 'जनस्य' च्यादौ च नारी निर्विसर्गपर एवेति वैषम्यम् , तथापि-- 'यमलेपचित्रेषु वयोर्डलयोन मिन् । नानुस्वारविसौ च वित्रभङ्गाय सम्मती वाग्भ० १२० इत्यायुक्तप्रकारेण न कविदोष इति दिर। भावार्थ-जिनके उपदेश वाक्य, मनुष्यों के नेत्रों में सदा स्थान पाते है, विस्तृत ज्ञान और प्रामानुभव ही जिनकी सम्पत्ति है, वह प्रसिद्ध स्वामी नुद, हमारे पापों को सदा ना करें !
वाग्भटालङ्कारे
पोडशपत्रपमरन्धचित्रम् ।
ज
ज्ञा
HAL
गोमूत्रिकाबन्धचित्रम् ।
जन स्यनयन स्थान वा नछिनविन
सन
पुन पुन जिन पी नशा न ध्यानधन
एकस्वरचित्रमुदाहरति-
गणनरगणवरकरतरचरण !
परपदशरणगजनपथकथक,
श्रमदन! गवमद ! गजकरयमल!
शममय ! जप भयपनयनदहन l
चतुर्थः परिच्छेदः।
'अन्वयः-गगनरगणवरकरतरचरण ! परपदशरणगजन-
पथकथक! अमदन ! गतमद ! गजकरयमल! शममय ! भय-
धनवनदहन ! जय ।
पदार्थ:-गणनगणवरकरतरचरण-गणा ऋषयो देवा वा, नरा
मनुष्याः, तेषां गणः समूहः संघः, तस्य वरकरतरी-अतिशयेन वाञ्छितार्थ सम्मा-
दयितारी, अभिलपितार्थसाधकावित्यर्थः, चरणौ पादौ यस्य, तत्सम्बुद्धी तथा,
चरणसेवकानां जनानामभीष्टफलप्रद इत्यर्थः । परपदशरणगजनपयकयक-
परमुस्कृष्टं यत् पदं परपदं-निर्वाणं मोक्षस्थानमित्यर्थः, तदेव शरणम् आश्रयं
गच्छन्तीति परपदशरणगाः, ते च ते जनाः, तेषां पपो मार्गस्य कपकः
कर्तव्योपदेशेन प्रदर्शक इत्ययः, तत्सम्युद्धौ तथा, अमदन-निकाम, गतमद-
निरहङ्कार, गजकरयमल-गजस्य गजकरस्य करिशुण्डादण्डस्य इव करयमलं
हस्तयुग्मं यस्य, तत्सम्बुद्धौ तथा, एककरशब्दस्यात्र लोपः, हे महाबाहो ।
इत्यर्थः । शममय-शान्तिस्वरूप, किच हे भयघनवनदहन-भयं भीतिः,
जन्ममरणप्रबन्धात्मकमेव धनं निरिडं वनमरण्य तस्य दहनोऽमिः, तद्विना-
शक इत्यर्थः, तत्सम्बुद्धौ तथा, जय-सर्वोत्कण वर्तस्व । चित्रत्वात् पादान्ते
गुरूणामभावोऽपि न दोषावह । “दा पादान्ते' इति नियमेन वा गुरुत्वमव-
सेयम् । अत्र एकस्याकारस्यैव स्वरस्य विद्यमानत्वात् एकस्वरचित्रमिदम् ।
माषार्थ-~अपने चरण सेवक, देव और मनुष्यों को अमीष्ट फल देने
वाले, परमपद की और जानेवाले पुरुषों के मार्ग प्रदर्शक, कामवासनाओं से
अलग, अहंकार रहित, हाथी की सूंड के समान बाहुनओं वाले, शान्तिस्वरूप,
और सांसारिक भयरूपी घने जंगल के लिए अग्निरूप
श्राप,
सबसे उतर
मात्राच्युतकमुदाहरति--
मूलस्थितिमधाकुर्वन् पात्रैर्जुष्टो गताक्षरैः ।
विटः सेव्यः कुलीनस्य तिष्ठतः पथिकस्य सः ॥१०॥
अन्वयः--
:-मूलस्थितिम् अधः कुर्वन् गताक्षरैः पात्रः जुष्टः
स घिटः पथि तिष्ठतः कस्य कुलीनस्य सेव्यः?।
पदार्थ:- मूलस्थिति-मूलस्य दलस्य स्थिति मर्यादाम् , निजकुलाचार-
.
हो ॥६॥
. वाग्भटालबारे मित्यर्थ , अध कुर्वन्-अनादरयन्, कुलाचारमपहाय धुमार्गगामी इत्यर्थ । गताक्षरे -गतानि दूरीभूतानि अक्षराणि अकारादयो वणों येभ्यस्तै मूसै , पान -नटविदूषकादिमि , जुष्ट -सेषित , स-प्रसिद्ध , विट-धूर्त, पथि-- सन्मार्ग, लिष्टत -प्रवर्तमानस्य कस्य कुरीनस्य-ग्रेष्टकुलप्रसूतस्य पुरुषस्य, सेव्य -मत्वरणीय स्यात्, न कस्यापीत्यर्थ । अत्र विटपदे इकारस्य प्रयुती पट इति पदमत्त्वेऽन्य एवार्य कल्प्यते । तथाहि-- मूलस्थिति-मूलना शिपानां स्थितिमवस्थानम्, अध कुर्वन्-तलदेरो कुर्वन् , गताहर-गतो दूरीभूत मा समन्तात् सरो नाशो येषा ते , सरस हरितवर्णरित्यर्थ, पाने-पणे जगाभिर्वा, जुट -सेवित , परितो व्याप्त इत्यर्थ , रा-प्रमिद, घट -न्यग्रोधपादप, कुलीनस्य को पूधिया रीनस्य समुपविष्टस्य, तिष्टत -मार्गगमनरोदात् विधामेच्छया तयासीनस्य, पथिक्रय पायरय, गेम्य -प्राश्रयणीय इत्यर्ध । अत्रेकारमात्राच्युनी भन्यार्थीपपत्ते रपुट एर बमकार, तस्मात् मातार युतवचित्रमिदम् । .
चतुर्थः परिच्छेदः। नरके-ौरवादी, दुखिता-क्टभागिताम्, यान्ति-प्राप्नुवन्ति । अत्र 'वचने' इति पदात् अनुनासिकभूतबिन्दुच्युती अन्य एवार्थ कल्प्यते । तथाहि- अन्वयःनर ! धर्माधर्मविदः साधुपक्षपातसमुद्यता गुरूणां वचने निष्ठाः के दुखितां यान्ति ?। पदार्थ -नर ! हे पुरुषोत्तम ! धर्माधर्मविद -धर्म पुण्यम् अधर्म पाप च विविच्य जानन्तीति ते तथोक्का , को धर्म कश्चाधर्म इति तत्त्व- विद , साधुपक्षपातसमुद्यता-साधूना सजनाना पक्षपाते सिद्धान्ताभिनि- वेशे मतामहे समुद्यता समुयुक्ता , अनुरागवन्त इत्यर्थ । गुरुणा-पूज्याना पिनादीनाम् , बचने-उपदेशे आज्ञापालने वा, निष्टा-नितरा स्थिता अति- शयश्रद्धावन्त इत्यर्थ । के-जना , दुखिता-पीडावस्थाम् , यान्ति-गच्छन्ति ! न केऽपि इत्यर्थ । अत्र विन्दुच्युतिमानण विलक्षणार्थप्रतीते स्फुट एव चम. स्कार इति बिन्दुच्युतकचित्रमिदम् । भाषार्थ-धर्म को ही अधर्म समझने वाले सजनों के विचारों को गिराने में सदा तैयार, अपने पूज्य व्यक्तियों के ठगने में बडे चतुर पुरुष नरक में दुख के मागी होते हैं । अथवा- है पुरुष ! धर्म और अधर्म की वास्तविकता को पृथक् २ समझने वाले, श्रेष्ठ पुरुषों के मतों में आग्रह रखने वाले, गुरुओं के वचनों में सदा स्थित रहने वाल कौन दुःख को प्राप्त होते हैं ? अर्थात् कोई नहीं ॥११॥ एकव्यञ्जनचित्रमुदाहरति- ककाकुकङ्ककेकाङ्ककेकिकोकैककुः ककः । कुकुकौकाकाककाककर्काकुकुककाङ्कः ॥१२॥ अन्वयः-ककाकुकरकेकाइकेकिकोकैककुः कुकुकोका- काककाककर्काकुकुककाकुः फकः (वर्तते)। पदार्थ-ककाकुका केकावेकिकोकैका-क सुसमस्यामस्तीति का मत्य. थीयेऽचि टापि च रूपम्, मुखोत्पादिका इत्ययं , तादृशी काकु ध्वनियां ते काय , ते च ते कडा जतपक्षिविशेषा, कैका ध्वनिविशेयोऽरः चिह येषां ते देवाहा, ते च ते वैक्निो मयूरा , कोका चकवाकाश्थ, तेपा. मेका अद्वितीया यु भूमि स्थान निलय इत्यर्थ । विविधरलरक्षिनिवास- .
, , वाग्भटालबारे भूमिरिति भार 1 कुकुरीक काकाकाकुकशापु -क्व पुस्मिता , क्वा क्वधेति कुक्व , द्विनिरतिशयद्योतनार्था, अत्यन्त पुत्सिता इत्यर्थ । काका हि लाके पक्षिषु मध्येऽत्यन्त कुत्सिता एव गायन्ते । क जलम् श्रीको निवासस्थान येषा ते कोक्म , काका एवं प्रकका , कुरव योकसथ ते वाक्या इति कुपोक काका नितरा गर्दिता जलाका इत्यर्थ । तान् भावयन्ति सम तात् शन्दापयन्ति या ऋच ऋग्वेदीयमन्यविशेषा , मन्त्रोच्चारणपूर्वक मेव हि यावेभ्यो बलिरुपहियते इति तदेव भूम्भि काकाना शब्दापनम्, ता च एव कारवी ध्वनिविशेषा, तान् कोकति उच्चारयति य, प्रया, स मरे माडे यस्य म युकौव वाकवाकवाकुयुस्कार, विष्णुरित्यर्थ । तत्य यु-निवसतिस्थानम्, श्रावास इत्ययं । एवभूत कर -केन अलेनोप पित , को घायुर्वा यत्र विद्यते स समुद्री वर्तत इति शेष । अत्र एक्स्येव फकारवर्णस्य गत्वेन यन्धस्य पुर चमकारित्वमित्येवव्यानचित्रमिदम् । -
चतुर्थ परिच्छेद'।
दधत्-कुर्वन् , अथवा रण्डम्बर-नणस्य समरस्य डम्बर पादन्यासं कुर्वन,
रणसम्बन्धिपादन्यासविशेष कुर्वन्नित्यर्थ । प्रसरति-प्रत्येण येगेन चलती
त्यर्थ । अन 'करेणु' इति पदात् ककारप्रच्युतौ द्वितीयोऽर्थ सम्पद्यते ।
तथाहि-
हे देव ! यौमाकसेनाया -भवदीयवाहिन्या , असी रेणु-दूरमुत्पतित
रज , दिवाकरस्य-भानो , आश्लेष-समन्तात् श्रालिङ्गन कुर्वन् , रणडम्बर-
रणे सप्रामे डम्बर भयङ्करता च, दधत्-सम्पादयन्, प्रसरति परितो ब्या,
मोतीत्यर्थ । श्रन ककारच्युतावन्मार्थप्रतिपत्तेचमत्कारित्वात् एकन्यजनच्युत-
चित्रमिदम् ।
भाषार्थ है राजन् । श्रापकी सेना का वह प्रसिद्ध हाथी, आकाश में
अपनी सूडको पुमाता हुआ, युद्धभूमि में मयकरता को उत्पन करता हुश्रा,
अथवा सग्राम सम्बन्धी कदम रखता हुआ वेग से चल रहा है । अथवा--
हे राजन् ! आपकी सेना के चलने से रठी हुई यह धूल, सूरज को
चारों ओर से ढकती हुई, और सग्राम में मय की अवस्था को पैदा करती
हुई, सब और फैल रही है ॥१३॥
चित्रवन्धं सप्रपञ्च निरूप्य वक्रोक्तिमधुना लक्षपति-
प्रस्तुतादपरं वाच्यमुपादायोत्तरप्रदः ।
मगरलेपमुखेनाह यत्र वक्रोकिरेव सा ॥१४॥
अन्वयः यत्र उत्तरप्रदः प्रस्तुतात् भन्नश्लेपमुखेन अपरं
वाच्यम् उपादाय श्राह सा पव बमोनिः ।
पदार्थ-यत्र-यस्मिन् पबन्धे, उत्तरप्रद -उत्तरदाता पुमान्, प्रस्तु
तात्-प्रक्रान्तादात्, भङ्गश्लेपमुखेन-सभङ्गश्लेपानयेण अभाषाश्रयेण
वा, अपरम्-अन्यम् , वाच्यम्-अर्थम् , उपादाय-प्राप्रित्य, पाह-वदति, सा
एवं वक्रोकि-एतदाख्योऽलवार कप्यत इति शेष ।
भाषार्थ-विस रचना में उत्तर देनेवासा, प्रस्तुत अर्थ से, समगलेष
अथवा अमाप के द्वारा, मिन अर्थ का आश्रम लेकर कथन करता है,
उसे वोति नामक अलकार कहते हैं ॥१४॥
वाग्भटालबार समश्लेपवक्रोक्तिमुदाहरति- नाथ ! मयूरो नृत्यति तुरगाननवक्षसः कुतो नृत्यम् । ननु कथयामि कलापिन- मिह सुखलापी प्रिये ! कोस्ति ॥१५॥ अन्यपः-नाथ ! मयूरो नृत्यति । तुरगाननवतसः नृत्य फुतः । ननु कलापिनं कथयामि । प्रिये ! इह सुखलापी फोऽस्ति। पदार्थ-वाचिन्मुग्धा नायिका पति सम्बोध्य दूते-नाय! हे स्वामिन् ! मयूर -शिखी, नृत्यति-नर्तन करोति, मयूर नृत्यदर्शनस्य कामोद्दीपकरवान्मुः ग्याया-तयोक्ति । तदभिप्राय युवाऽपि धीरललितो नायक सभाशेष- द्वारा पूर्वोक्तस्य 'मयूरो नृत्यति' इत्यत्र 'मयूर' इति पदस्य, ['सुरगवदनी मयु' इनि कोशानुमारम् ] मयो उर मयूर, तुरगवदन वक्षः, इत्यन्यमर्थ पल्पयिरवा परिहामयुरपा उत्तरयति । नुरगाननवचरा-वरगानन -वितर, तस्य पक्षस उरग , गृल-नईनम्, कुन क्षमत्र सम्भवतीति, घसम्भव- मैतदित्यर्थ । अब नायिका पुनरपि मदापयतात्पर्यमनेन नावगनमिति विचि. रय तमनापं शम्दान्तरेण बोधयितुमाह-ननु-भो माय ! इसपिन-शिसि. नम्, कपयामि-प्रोमि । मयूरपदेन कापियोधने मम तारपर्यमिपर्थ । भत्ता व समपं जानमपि पुन परिहामपरतया 'कवि' पदस्य ' गुण लानि भागते वर्षान्तर हायिरवा उत्तरमाह-निव-प्रणयिनि, ६- परिमन् प्रदेश, गुमलानी-मुस मधुरं मपनि भाषत इनि तपा, मोनि! फ पुमान् बनन पथिदामान्य । एवमत्र मयूर सापिपदयो भा- বিমান চুষা ধিনা মশা ঘৰহমু।
चतुर्थः परिच्छेदः। *मधुर बोलने वाला यह अर्थ कल्पना करके पति ने फिर परिहासपूर्वक कहा-] प्रिये । यहा मधुर बोलने वाला कौन है । ॥१५॥ श्रमगरलेपवक्रोक्तिमुदाहरति- भर्तुः पार्वति ! नाम कीर्चय न चेचां ताडयिष्याम्यहम् क्रीडाब्जेन, शिवेति, सत्यमन! किं ते शृगालः पतिः । नो स्थाणुः, किमु कीलको, न हि पशुस्वामी,नु गोप्ता गराम्? दोलाखेलनकर्मणीति विजयागौर्योगिरः पान्तु वः ॥१६॥ अन्वया-पार्वति ! भर्तुः नाम कीर्तय न चेद् अहं क्रीडा- ब्जेन त्वां ताडयिष्यामि, शिवेति, अनघे! ते पति. ऋगाला, सत्यं किम् ? नो, स्थाणुः, कीलकः किमु ? न हि, पशुस्वामी, नु गवां गोप्ता ? दोलाखेलनकर्मणि विजयागौर्यो. इति गिरः व. पान्तु। पदार्य -पार्वति हे गौरि । त्व भर्तु -निजपत्यु , नाम-अभिधानम् , कीर्तय-क्यय । न चेत्-अन्यया पतिनाम न ब्रवीपि यदि, तदा प्रह- विजया, क्रीडाजेन-लीलाक्मलेन, स्वा-भवतीम्, ताडयिध्यामि-प्रहरि ध्यामि । उमा विनयाप्रश्नस्योत्तरमाह-शिवेति, "शिव' इति मम भर्तुरभि- धानमित्यर्थ । मन 'शिवेति' गौरीप्रत्युत्तरे 'शिव इति' 'शिवा इति' इत्युभयया पदच्छेदसत्त्वात् , शिवायदस्य च भृगालीवाचकत्वेन तत स्त्रीत्वं निरस्य गालवाचकवं प्रस्तुतादर्थान्तरं फल्पयित्वा विजया पुनराह-अनधे- है पुण्यशीले । ते-वद, पति --भती, शृशल जम्बुक, इति सत्य-निश्चित किम् ? एव विजयाप्रत्युक्ता गौरी निजभर्तुरभिधानान्तर पुनरभिधत्ते-नो, स्थाणु-मम पति भगालो नास्ति, अपितु 'स्थाणु' इति मम पयुनाम इत्यर्थ । अत्रापि स्थाणुशब्दस्य 'स्थाणु काले हरे पुमान्' इति कोश प्रमाणीकृत्य प्रस्तुत हरवाचिव परित्यज्य, अर्थान्तर च कालवाचिरवमाश्रित्य विजया पुनराह-किमु कालक । ते पति कीलक -शकु, किमु' पार्वती धुनर्नामान्तरमाह-न हि, पशुस्वामी, मम भर्ता कीलको नास्ति.
, याग्भटालद्वारे अपि तु पशुस्वामी-पशुपति. इति मम भर्नाम इत्यर्थ । अवापि पशु- स्वामीति पदस्य योगशक्रया पशूना गवादीना स्वामी पशुस्वामी गोप इति प्रस्तुतादर्थान्तरं कल्पयित्वा विजया पुनराह-नु-ननु किम् । गवा-पशु- विशेषाणाम् , गोप्ता-रक्षक , गोप इत्यर्थ , तव भी । दोलाखेलनकर्मणि- दोलाया खेलनं बीडनम् , सदेव कर्म व्यापारस्तस्मिन्, विजयागौर्यो -विज- याया पार्वतीसख्या पार्वत्याश्च, इति-एवमुक्कप्रकारा , गिर -वाच. प्रश्नो- तररूपा व-युष्मान, पान्तु-रक्षन्तु । अत्र शिवस्थाणुपशुस्वामिपदाना अभनानामेवार्यान्तरप्रतिपादकत्वेन अभङ्गश्लेषमूला वक्रोक्तिरियम् । भाषार्थ-इस श्लोक में गौरी और उसकी सखी विजया का परिहास वार्तालाप है | विजया-हे पार्वती ! अपने पति का नाम बता, नहीं तो मैं इस खेलने के कमल से तुम मारूगी। गौरी-मेरे पति का नाम शिव है। विजया-क्या तुम्हारा पति शिव अर्थात् माल है । गौरी-नहीं, मेरा पति स्थाणु [ महादेव ] है। विजया---क्या तुम्हारा पति स्याणु (कोलक अर्थात् ठूठ है ? गौरी-नहीं, मेरा पति पशुस्वामी [ पशुपति महादेव ] है । विजया-क्या तुम्हारा पति पशुस्वामी अर्थात् पशुओं को पालने वाला ग्वाला है १ हिंडाले पर मूलते समय गौरी और विजया की इस प्रकार की बात 'चीत, श्रापलोगों की रक्षा करें ॥१६॥ क्रमप्राप्तमनुप्रासं लक्षयति- तुल्यश्रुत्यक्षरावृत्तिरनुप्रासः स्फुरद्गुणः। श्रतत्पदः स्पाच्छेकानां लाटानां तत्पदासः ॥१७॥ अन्वय,-तुल्यथुत्यक्षरावृत्तिः स्फुरद्गुणः अनुप्रासः । सः छेकानाम् अतत्पदा, लाटानां च तत्पदः स्यात् ! पदार्थ-तुल्यश्रुत्सदराप्ति -नुल्या सहशी श्रुति श्रवण येषामनराणा वर्णानाम् , तेषाम् श्रापति पुन पुनरावर्तनमुघारण यत्र स , पुरद्गुण -रफु- रन्त स्फुट प्रतीयमाना गुणा औदार्यादयो यत्र तथाभूत , अनुप्रास -एत. दाख्योऽलवार उच्यत इति शेष । स-अनुप्रास , देवाना-विदग्धाना चतुराणामिति यावत्, अनपद -तान्येव पदानि यत्र स सस्पद , न सत्पोड. तत्पद, भिन्नपदरचित इत्यर्थ । शटानां-लाटदेशोद्भवाः पुरुपाणी ब, तत्पदन्तानि पूर्वोहान्यव पदानि यत्र स , स्यात्-भवेत् । ऐकामा चनुर. - चतुर्थः परिच्छेदः। पुरुषाणा भिन्नै पदैनिमितोऽनुप्रासो रुचिकरो भवतीति तमाम्नैव प्रसिद्धि गतोऽय छेकानुपास इति व्यवहियते । लाटदेशायजनेभ्यस्तु तैरेव पदै रचितोऽनुप्रासो रोचते, इत्यपरस्तनाग्नैव रोके लाटानुप्राम इति प्रसिद्ध । एव छेकानुप्रासो लाटानुप्रासश्चेति द्विविधोऽनुप्रास इति । भाषार्थ-जिस रचना में समान वर्णों की वार २ श्रावृत्ति अर्थात् उच्चारण किया जाय, तथा जहा औदार्य आदि गुण स्पष्ट प्रतायमान हो, उसे अनुप्रास अटकार कहते हैं । वह अनुप्रास दो प्रकार का होता है-५ छका नुप्रास--जहा मिन्न २ पदों के होने पर भी समान श्रवण होने से अनुप्रास हो, २ लाटानुप्रास- जहा समान पद हाने पर ही समान अवय होने से अनुप्रास हो॥१७॥ छेकानुपासमुदाहरति- श्रलं कलशृङ्गार ! करप्रसरहेलया। चन्द्र ! चएडीशनिर्मान्यमसि न स्पर्शमर्हसि ॥१८|| अन्वय-कलङ्ककार! चन्द्र ! करप्रसरहेलया अलम् , चण्डीशनिर्माल्यम् असि, स्पर्श न अर्हसि । पदार्थ -क्लवकार !-क्लटोऽपवादो निन्दा, शारेण सुरतेन यस्य तत्सम्युद्धी तया, गुरुपत्नीगमनरूपकलयुक्त इत्यर्थ । चन्द्र है मृगाव । करप्रमरहेलया-कराणा किरणानां प्रसरस्य विस्तारस्य हेलया दीडया, अल-पर्याप्तम् , अधुना मयूखप्रसारणं मा कुवित्पर्य । यत त्व चण्डीशनिर्माल्य-चएडी दुर्ग, तस्मा ईश पति महादेव , तस्य निर्मा ख्यमुच्छिष्टम् , असि-वर्तसे । अत एव स्पर्श-सम्पर्कम् , नाहसि-कर्नु न योग्योऽसि । 'अप्राह्य शिवनिर्माल्यम्' इत ववनादस्पृश्योऽसीत्यर्थः । अत्र पूर्वार्द्ध पदेषु मिलेवेव सत्सु लकारक्शाररेपाणा द्वितीया च चकारशकार- सकाराणा पुन पुनरायसे सत्त्वात् छेकानुप्रासो नामालङ्कार । मापार्य-गुरुपत्नी गमन के कारण बदनाम हुए हे चन्द्र ! तू अपनी किरणों को फैराने से रस कर, क्योंकि तू महादेव का उपमुक्त शेष [ उपभोग करने क बाद सिरसे उतारा हुआ है, इसलिये अस्पृश्य है ॥१८॥ .
६४ वाग्भटालबारे लाटानुप्रासमुदाहरति- रणे रणविदो हत्वा दानवान् दानवद्विपा । नीतिनिष्ठेन भूपाल ! भूरियं भूस्त्वया कृता ॥१६॥ अन्वयः-भूपाल ! दानवंद्विपा नीति निष्ठेन त्वया रणे रणविदो दानवान् हत्वा इय भू भू. कृता । पदार्थ -भूपाल !-हे जगद्रक्षक ! दानवद्विषा-दानवान् दनुजान दुष्टि इति दानवद्विद् तेन, दैत्यशगुणा, नीतिनिष्ठेन-नीतौ नये पड्गुणचतुरु पायादिप्रयोगे निष्ठा स्थिति चातुर्य वा यस्य तथाभूतेन राजनीतिनिपुणे नेत्यर्थ । त्वया-भवता कृष्णेन, रणे-समामे, रणविद -युद्धकुशलान् , दानवान्-दैत्यान् , हत्वा-विनाश्य, इय-पुर प्रतीयमाना, भू-धरा, भू- रमानादीनामुत्पादयिती, कृता-विहिता। देयोपदवशमनेन सुखसम्पतिशालिनी सम्पादिता इति भाव । अन रणदानवभूपदानां पुनरावृत्त्या तरपदावृत्ति मूलको लाटानुप्रास । भावार्थ-हे जगत् की रक्षा करने वाले कृष्ण ! दानवों के चौर राजनीति में निपुण आपने, सग्राम में युद्ध कुशल दानवों को मार कर इस पृथ्वा को पृथ्वी बना दिया । अर्थात् दैत्यों के उपद्रव का नष्ट कर के सुख और सम्पति से युक्त कर दिया ॥२६॥ पादावृत्त्या लाटानुमासमुदाहरति- तं प्रिया चेचकोराति! स्वर्गलोकसुखेन किम् ? | त्वं प्रिया यदि न स्या मे स्वर्गलोकमुखेन किम् ? ॥२०॥ अन्धय --चकोराक्षि ! त्व चेत् मे प्रिया स्या, स्वर्गलो फसुखेन किम् ? यदि त्य मे प्रिया न स्या, [ तदापि ] स्वर्ग लोकसुखेन किम् । पदा-चोरादि !-चकोरस्याक्षिणी इव अक्षिणी यस्या म्बुद्धी तथा, हे चकोरनने ! ख-भवती, चैत्-यदि, मे-मम, प्रिया-प्रण यिनी, स्या -भरे , 'स्या मे' इति पदद्वय प्रथमपादेऽप्य वेति । तदा वर्ग लोकसुखेन-स्वर्गलोके निदराालये यत् मुम्ब पीयूषपानोऽप्सर सम्भोगादिज न्य तेन, विम् न किमपि प्रयोजनमित्यर्थ । वत्सामुसापेक्षया स्वर्ग- . तत्स
चतुर्थः परिच्छेदः ।
सुखं तुच्छमेवेति भावः। यदि त्व मे प्रिया न स्याः, तदापि स्वर्गलोक-
सुखेन किम् ? स्वय्यप्राप्तायां स्वर्गमुखमपि अकिञ्चित्करमेवेति भावः ।
अत्र 'स्वर्ग कसुखेन किम्?' इति पादावृत्या लाटानुप्रासः ।
भाषार्थ हे चकोर के नेत्रों के समान नेत्र वाली ! यदि तू मेरी प्रेयसी
हो जाय, तो स्वर्गसुख से क्या ? यदि तू मेरी प्रेयसी न हो, तो भी स्वर्ग-
सुख से क्या प्रयोजन ? ॥२०॥
छेकानुप्रासस्यान्यदुदाहरणमाह-
एकत्र पात्रे स्वकलत्रवत्र
नेत्रामृतं विम्बितमीक्षमाणः ।
पश्चात् पपी सीधुरसं पुरस्तात्
ममाद कश्चिद् यदुभूमिपालः ॥२१॥
अन्वयःकश्चिद् यदुभूमिपालः, नेशामृतं स्वकलत्र-
वक्त्रम् एकत्र पानेविम्वितम् ईक्षमाणः पुरस्तात् ममाद, पश्चात्
सीधुरसं पपौ।
पदार्थ.-चित्-एका, नाम्ना निर्देष्टुमशक्या, यदुभूमिपालः-यदु.
वंशोद्भवो नृपः, नेनामृत-नेनाणां नयनानां कृते अमृतमिव पीयूपमिव
पाल्हादकत्वात्,
किं तत् ! स्वक्लत्रवत्रं-स्वस्य आत्मनः, कलत्रस्य
प्रियायाः, वक्त्रम् आननम्, एकत्र-एकस्मिन्, पाने-मद्यमाजने, विम्वितं-
प्रतिफलितम्, ईक्षमाण-अवलोकयन्, पुरस्तात्-मद्यपानान पूर्वमेव, ममाद-
हर्षातिशयम् उन्मादं वा प्राप, पथात्-पानप्रतिविम्वितप्रियामुखदर्शनजनि-
तोन्मादात् परम्, सीधुरस-मघरसम् , पपी-पीतवान् । अन्न प्रथमा?
क्वारनकारमकाराणां उत्तरार्दै च पकारसकारमकाराणां पुन पुनरावृत्या
अतत्पदावृत्तिनिवन्धनरहेकानुप्रासः ।
भाषार्थ-कोई यदुवंश का राजा, नेत्रों के लिये अमृतमय, अपनी
प्रेयसी के मुख को, मद्यपात्र में प्रतिविम्बित देखता हुआ, मद्यपान से पूर्व ही
अतिशम हष अथवा उन्माद को प्राप्त हो गया, मदरस को उसने बाद में
पिया ॥२१॥
घाग्भटालङ्कारे
क्रमप्राप्तं यमकं लक्षयति-
स्यात् पादपदवर्णानामावृत्तिः संयुताऽयुता।
यमक भिन्नवाच्यानामादिमध्यान्तगोचरम् ।।२२।।
अन्वयः-मिन्नवाच्यानां पादपदवर्णानां संयुता अयुता
श्रावृत्तिः यमकं स्यात्, [तम] श्रादिमध्यान्तगोचरम् ।
पदार्थ --भिन्नवाच्याना-भिन्नम् अन्यत् पृथग्भूत वाच्यम् अभिधेयोऽयों
येषा तपाभूतानाम, पादपदवर्णाना-पाद पद्यस्य तुरीयो भाग , पद विभ-
पत्यन्त शब्द, वर्ण अक्षराणि, एतेषाम् , सयुता-मिलिता तुल्यपदा
स्तरेण सरिलटा, अयुता-अमिलिता दुल्य पदान्तरेण विधिना, प्राधि-
पुनरुच्चारणम् , यमक-तदाख्योऽस्कार, स्यात्-भवेत् । तथ यमक
श्रादिमध्यान्तगोचरम्-यादी प्रथमपादे, मध्ये द्वितीयतृतीयपादयो , अन्ते
चतुर्थशदे च, यथायय गोचरम् इन्दियविषय भवतीत्यर्थ । तथा च प्रतिपाद-
गत यमक भवतीति भाव । एवं पाद-पद-वर्णाना प्रयाणामावतिरूपं
यमक विविधम् । भारत्तेश्च मयुनायुतत्वभेदेन द्विविधत्यात, यमवस्य पर
विधवम् , पुनरपि तस्य चतु पादगौचरत्वेन चातुर्विघ्यात चतुर्विशतिदा ।
तेवागुदाहरणान्य प्रदश्यन्ते।
भाषार्थ-मिन २ अर्थ वाल पाद पर अथवा वणोदी, मिलित अथवा
पदान्तरों से स्पति समान श्रावृत्ति को यमर करता है। यह यमर, शाक
के प्रसक चरण में दमा जाता है ॥२२॥
अथायपादस्य सयुतावृत्तिमूलं यमामुदाहरति-
दयां चक्र दयाञ्चक।
सतो तस्माद मवान पित्तम ॥२३॥
सरीसृपा, चतुर्थ. परिच्छेदः। ६७ भाषार्थ-आपने कृपा की, इसी लिये सज्जनों के लिये धन वितीर्ण किया ॥२३॥ सयुतावृत्तिमूलं मध्यपादयमकमुदाहरति- यशस्ते समुद्रान सदारोरगारेः। सदारोरगारेः समानाङ्गकान्तः ॥२४॥ अन्वय.-उरगारेः समानानकान्ते. सदारोरगारे.ते सत् यश समुद्रान् आर। पदार्थ-उरगारे-उरसा वक्षसा गच्छन्तीति उरगा तेपामरे शनी गरुडस्य, समानाकान्ते -समाना सदृशी अझकान्ति शरीरशोभा यस्य तथाभूतस्य, हेमवर्णस्येत्यर्थ । सदारोरगारे -सदा सर्वदाऽनवरत, रोर दारिदय गच्छन्ति अरय शत्रवो यस्य तादृशस्य, निजप्रतापवशीकृतशनोरित्यर्थ । ते-तव, सत्-विद्यमान सवात्कृष्ट वा, यश -कीर्ति , समुद्रान्-जलधीन् , पार-प्राप । सर्वा अपि दिशस्ते यशसा व्यासा इति भाव । कस्यचिदाज्ञो यशोवर्णनमिदम् । अन द्वितीय पादस्य पदान्तराव्यवहिततया तृतीयपाद समानरूपेणारत्ते सयुतावृतिमूल मध्यपादयमकमिदम् । भाषार्थ--परख के समान सुवर्णमय कान्ति बाले, सदा ही शत्रुओं को दीद्र बनाने वाले, आपका उत्कृष्ट यश समुद्रों तक पहुच गया है ॥२४॥ संयुतावृत्तिमूलम् अन्तपादयमकमुदाहरति- द्विपामुद्धतानां निहंसि त्वमिन्द्र ।। मुदं भो धराणामुदम्भोधराणाम् ॥२५॥ अन्वय.--भो इन्द्र । त्वम् उदम्भोधराणाम् उद्धतानां द्विपां धराणां मुद निहंसि । पदार्थ -भी इन्द्र ! हे देवराज !, स्वम्, उदम्भोधराणाम-उदुपरि रेयु एकनीभूता अम्भोधरा मेघा येषा तयाभूतानाम, उद्धताना-पक्षशा- लिवेनातिशय गर्वितानाम्, पूर्व पर्वतानामपि पक्षा पासन इति पौराणिका । श्रत एवं द्विषा-शत्रूणामुपद्रवकारित्वाद् विरोधिभूतानामित्यर्थ 1 धराणा- धरन्तीति धरा पर्वतास्तेषाम्, मुद-हर्षम्, निहसि-नाशयसि । इन्द्रो हि पर्वत- 4 1 चतुर्थः परिच्छेदः। परशुराम को भी शोभा को मात कर दिया है, प्रत्येक समय में दीक्षि को प्राप्त हो रही है ॥२६॥ अथायुतावृत्तिमूलमादिमध्यपादयमकमुदाद्दरति- सारं गवयसान्निध्यराजि काननमग्रतः। सारङ्गवयसां निध्यदारुणं शिसरे गिरेः ॥२७|| अन्वयः-गिरेः अग्रतः शिसरे सारं गवयसान्निध्यराजि सारङ्गचयसां निधि पदारुणं काननम् । पदार्थ -~-गिरे-पर्वतस्य, अप्रत -अग्रवर्तिनि पुरो दृश्यमाने, शिखरे- साना-Tो, सार-प्रधानभूतम् , अत्यु कृष्टमित्यर्थ । गवयसान्निध्यराजि- गयाना गोसहशवन्यपशुविशेषाणा सान्निध्येन सन्निधानेन ससर्गेण सहया- सेन वा रात शोभत इति तथा। सारहस्यसा-सारडाणां मृगविशेषाणा वयसा विविधपक्षिणा च, निधि-पाश्रयभूतम्, निरुपद्रवनिवसतिस्थानमि- लयं । दारुण-ज दारुण भयावहमिति तथा, रम्यमाकर्षकमित्यर्थ । कानन· वनम् , वर्तत इति शेप । श्रर प्रथमपादस्य तृतीयपादे समानत्वेनावृत्तेरपि द्वितीयपादन व्यवहितत्वाद् अयुतावृतिमूलं प्रथमतृतीयपादगोचरं यमकमिदम् । माषार्थ--पहाट की सामने की चोटी पर, बहुत बढा, नील गायों से सुशोभित, मृग और पक्षियों का खजाना, अति मनोहर वन, विद्यमान है ॥२७॥ अयुतावृत्तिमूलमाद्यन्तपादयमकमुदाहरति- आसन्नदेवा न रराज राजि- रुस्तदानामियमत्र नाद्रौ । क्रीडाकृतो यन दिगन्तनागा आसन् नदे यानरराजराजिः ॥२८॥ अन्वयः-पत्र प्रद्रो श्रासन्नदेवा वानरराजराजिः इयम् उच्चस्तानां राजिः नन रराज, यन नदे दिगन्तनागा फ्रीडा- कृतासन् । पदार्थ -यन-अस्मिन् अदौ-पर्वते,आसन्नदेवा-यासमा समीपवर्तिनो देवा इन्दादयो यस्यास्तथाभूना, वानरराजरानि-वानराणा कपीना रागान मुल्या वानरराजा , नेपा राजि श्रेणी समूहा यन तथाभूता, इयम-अप्रतो : .
वाग्मटालङ्कार दृश्यमाना, कस्यचिवदविशेषस्य उच्चस्तटानाम्-उन्नततीरप्रदेशानाम् , राजि . पक्वि, न न रराज-नन्द्वयग्रहणाद् अवश्यमेव शुशुभ इत्यर्थ । यत्र- यस्मिन् उन्नततीरप्रदेशशोभावति, नदे-वारिप्रवाहविशेपे, दिगन्तनागा- दिग्गजा , क्रीडाकृत -क्रीडाकारिण, श्रासन्-अविद्यन्त । अन प्रथमपादस्य चतुर्थपादे समानत्वेनावृत्ते द्वितीयतृतीयपादव्यवधानाद् अयुतावृत्तिमूरमा- धन्तपादयमकमिदम् । माषार्थ-इस पहाड पर, जहा समीप ही देवता निवास करते हैं, और बढे २ बन्दरों के कुण्ड रहते हैं, किसी नद विशेष के ऊचे किनारों की पति बहुत हो, सुशोभित हो रही है, जिस नद में दिग्गज क्रीड़ा किया करते थे ॥२८॥ अयुतावृत्तिमूलं द्वितीयचतुर्थपादगतं यमपमुदादरति-- अमरनगरस्मेराक्षीणां प्रपञ्चयति स्फुर- सुरतरुचये कुर्वाणानां पलक्षम! रहसम् । इह सह सरायान्तीनां नरेशनिगेऽन्वहं चतुर्थः परिच्छेदः। त्वेनारत्तेतृतीयपादेन व्यवधानाद् अयुनावृत्तिमूल द्वितीयचतुर्थपादोचरं यममिदम् । भाषार्थ-- अतिशय पराक्रमी र राजन् । अनेक कल्पवृक्षों से सुशोभित इस पहाड पर वाण नामक वृक्षों से विरा हुआ भूप्रदश, प्रतिदिन सम्भोग सुस के रिये देवों के साथ आती हुई तथा अतिशय अट्टहास करती हुई अप्सराओं के वेग को स्पष्ट प्रकट कर रहा है ॥२६॥ सर्वपादानां समानावृत्ती महायमकमुदाहरति- रम्माऽऽरामा दरवका कमला रम्मा रामा कुरककमला। रम्भारामाऽरवककमलाऽ. रम्भाऽऽरामाऽकुरमककमला [॥३०॥ अन्यय:-श्रवक! रम्भारामा कमलारम्मा रामा कुर बककमला रम्भारामा अकु. श्रयकरमला अरस्मारामाश्रकु- रखककमला ने.कोमa]] - ७२ वाग्भटालङ्कारे विशेषा यर सा, कु -भूमि , वर्तते शोभते वा इति शेष । अन प्रथमपाद- स्यैव युन पुनरावृत्त महायमवमिदम् । भाषार्थ हे पालन करने वाले वेलों के उपचन से युक्त, यमरों से मरी हुई तथा सुशोभित, कुरवक नामर वृक्षों के कारण अति रमणीक, रम्मा नामक अप्सरा के सदृश सुन्दरियों से व्यास, अति प्रशसनीय, बगुलों से रहित जर वाली [ बगुले आम तौर पर थाडे और गन्दै जल में ही बसर करते हैं। इसलिए 'वक रहित' से अभिप्राय 'गम्भीर और स्वच्छ जल वारी' है ], अत्यधिक शोमाओं से सुरम्य, तथा मधुर शब्द करने बाले हरिणों से ग्यात यह भूमि मुशोभित हो रही है। [किसी विशेष भूप्रदेश या पर वर्णन है ॥३०॥ पादयमफानि यथायथ निरूप्य, अधुना संयुतातिमूलमादि- पदयमकमुदाहरति-- हारीतहारी ततमेप धत्ते शेवालसेवालसहंसमम्मः। जम्माल बालमलं दधानं मन्दारमन्दारवयापुरद्रिः ॥३१॥ अन्यय-दारीतहारी मन्दारमन्दारपयायुः एप मद्रिः ततं शेयालसेपालसहसं यालं जम्यालजम् अलधानम् अम्भः ध।
चतुर्थः परिच्छेदः। ७३ लम्, निमररूपं सरोरूपं वा धत्ते-धारयति । अग्र प्रत्येकस्मिन् पादे हारीता. दीना पदानामा रत्ते पदान्तराव्यवहिततया सयुतावृत्तिमूलसादिपदयमक- मिदम् । यद्यपि द्वितीयपादे तालव्यदन्त्ययोमैद, तथापि शसयोरभेदात्री- कारण नाय दोष । अथवा 'शेवाल' पर्याय 'सेवाल' शब्द एवाजीकार्य । माषार्थ-हारीत नामक पक्षियों से मनोहर, तथा मन्दार वृक्षों से मधुर एव धीरे २ उठते हुए शब्द वाले वायु से युक्त यह सामने दीखता हुआ पहाड सिरवाल के बीच में धीरे २ चलने वाल हसों से युक्त, तथा नये कमरों से अच्छी तरह सुशोमित विस्तृत जल को धारण कर रहा हे ॥३९॥ संयुतावृत्तिमूलं मध्यपद्यमकमुदाहरति- नेमित्रिशालनयनो नयनोदितश्री- रभ्रान्तबुद्धिविभवो विभवोऽथ भूयः । प्राप्तस्तदेति नगरानगरानि तत्र सूतेन चारु जगदे जगदेकनाथ ॥२२॥ अन्वयः-श्रथ विशालनयनः नयनोदितथीः अभ्रान्तबुद्धि- विभवः विभवः जगदेकनाथः नेमिः नगरात् ता नगराजि [यदा] प्राप्तः, तदा सूतेन चारु भूयः इति जगदे पदार्थ प्रय-अनन्तरम्, विशालनयन -विशाले प्रतिदीप नयने ने यस्य स , कमलनेत्र इत्यर्थ । अत एव नयनोदितश्री-नयनाभ्यां नेत्राभ्याम उदिता प्रक्रीभूता श्री शोभा यस्य स । अथवा नयेन नीत्या राजनीति मार्गेर नोदिता प्रेरिता प्रकाशिता वा श्रीर्यस्य स , न्यायाधिशोभ इयर्थ । अभ्रान्तयुदिपिभव -अभ्रान्तो प्रान्तिरहित युद्धे ज्ञानस्य विभव मामर्य यस्य तपाभूत , तरवज्ञानवानि यथं विभव -विगतो नष्टो भव संसारो यस्य रा, संमारवागनारान्य वेन जीवन्मुक्त इत्य । जगदेकनाथ जगतः पृथि- म्यादिपर्वलोकानाम, एक अनन्यो नाय पति , नैमि-तदाथ्यो महापुरयो जैनाचार्य , नगरान्-पुरान्, स्वनिवनिस्थानादित्यर्थ । तत्र-तस्मिन् काले नगराजि महारीले स्वतन्नानि, यदा प्राप्त -समुरगत , तदा तस्मिन् काले सूतेन सारथिना, भार-शमन यया स्यात् दया, भूय-पुन पुन, इनि-प यक्ष्यमाराप्रकारेगा, अगदेधित । अत्र 'नयन-विमर-नगर-नगदे इति .
वाग्भटालङ्कारे पदाना पादमध्यगतानामावृते पदान्तरेणाव्यवधानात् सयुतावृत्तिमूल मध्य. पदगोचर यमकमिदम् । मावार्थ-बटे २ नेत्रों वाला, अतएव नेत्रों से प्रकाशित विशेष शोभा से युक्छ, अथवा नीति पा न्याय से विस्तृत शोभा वाला, तत्वज्ञानी, ससार वासनानो से शून्य, रोकों का स्वामी, नैमि नामक महात्मा, अपने निवास स्थान से, उस रैवतक महाशैल पर जब पहुचा, उस समय सारभी ने बहुच श्रच्छी तरह बार २ उन्हें यह कहा ॥३२॥ संयुतावृत्तिमूलमन्तपदयमकमुदाहरति- यदुपान्तिकेषु सरलाः सरला पदनूचलन्ति हरिणा हरिणाः। तदिदं विभाति कमलं कमल मुदमेत्य या परमाप रमा ॥३३॥ अन्वयः-यदुपन्तिकेयु सरला सरला', यदनु परिणाः हरिणा उचलन्ति, यत्र रमा पमलम् एत्य परं मुदम् भाप तत मलं विभाति ।
७५ याभूतस्य, मधोः- चतुर्थः परिच्छेदः। अधायुतावृत्तिमूलं पादादिगोचरं पदयमकमुदाहरति- कान्तारभूमौ पिककामिनीनां का तारवाचं क्षमते स्म सोढुम् । कान्ता रतेशेऽध्वनि वर्तमान कान्तारविन्दस्य मधोः प्रवेशे ॥३४॥ अन्वयः-कान्ता रतेशे श्रध्वनि वर्तमाने, कान्तारविन्दस्य मधोः प्रवेशे कान्तारभूमी पिककामिनीनां कां तारवाचं सोढुं क्षमते स्म। पदार्य:-कान्ता-कामिनी, रतेशे-मनार, अध्वनि-मागे, वर्तमान गतवति प्रोपिते इति यावत् , विदेशम्य सतीत्यर्थः । कान्तारविन्दस्य-कान्तानि विकमिततया कमनीयानि अरविन्दानि कमलानि यत्र चत्रस्य वसन्तस्येति यावत्, प्रौरी-भागमे, प्रारम्भे मति, सन्तारभूमी-वन- प्रदेश, पिककामिनीना-कोकिलानाम् , का-कतमाम् , सारवाचम्-उच्च स्वरे- गोधारिता मनोहारिणी वाणोम् , सौटुं-मर्षितुम् , चनते स्म-शक्नोति स्म ? न कामपीत्यर्थः । कामिन्याः पतिवियोगेन कोक्लिवाचतोदग्यकारिंग्य एवासन् , अत मोदुमशक्या इति भावः । अत्र प्रतिपादादी कान्तारपदावृतेः पदान्तरम्पवयानाद्श्रयुतातिमूलं पादादिगोचरं पदयमकमिदम् । मषार्थ-कामिनी, पति के विदेश चले जाने पर, कमनीय कमलों से परिपूर्ण वसन्त के प्रारम्म में, जगह में बोलती हुई कोयकों की किस कूक को सहन कर सकी। [अर्थात् किसी को नहीं ] [३४] अयुतावृत्तिमूलं पादमध्यगतं पदयमकमुदाहरति- चकार साहसं युद्धे धृतोलामा हसं च या । दैन्यं त्वां साह संप्राप्ता द्विषां सोत्साह ! सन्ततिः ॥३॥ अन्वयः-सोत्साद ! या घृतोलासा द्विषां सन्ततिः युद्ध साहसं इस च चकार, सा त्या संप्राप्ता दैन्यम् पाह। पदार्य --गोरसाद !-साईन परापोयमेन सह बर्तन ने सोन्मादः तन्मयुदी तया, हे पराममशीन । भूपान । इति गर । या, पतोलामा- अन्य विमेन नोऽहत उहामो हो या तपाभूता, मन्यत्र जपला.
. वाग्भटालद्वारे भेन दृता इति भाव । द्विपा-शत्रूणाम्, सन्तति -प्रेणी, युद्ध-सप्रामाङ्गणे, साहस-शस्त्रादिवालनेन स्ववलप्रकाशम, हस-हास्यध, मिथो हपतिरेवणे त्यर्थ । चकार-विदधौ, सा-द्विषा सन्तति , स्वा-भवन्त ततोऽपि शक्तिशा लिनम् , सप्राप्ता-रणकरइत्यपनिनीषया समागता सती, दैन्य-दीनतामेव भवदधीनतामेच पाह-प्रार्थयामासेत्यर्थ । अत्र प्रतिपादमध्यगतस्य 'साहस' इति पदस्यारत्ते पदान्तरव्यवधानाद् अयुतावृत्तिमूल पादमध्यपदयमकमिदम् । भाषार्थ-हे उत्साहशील महाराज ! जिन शत्रुओं ने दूसरी जगह अत्यन्त हातिरेक से युद्ध में साहस दिखलाया और परस्पर उल्लास प्रकट किया था, ये ही शत्रु, आपके सामन पहुच कर दीन वचन बालने लगे ॥३५॥ अयुतावृत्तिमूल पादान्तपद्यमकमुदाहरति- गिरां श्रूयते कोकिला कोविदारं यतस्तद्वनं विस्फुरत्कोविदारम् । मुनीनां वसत्यत्र लोको विदारं न च व्याधचक्रं कृतौको विदारम् ॥३६॥ अन्यय -भत्र गिराम् अर कोविदा कोकिला धूयते, यत तद् वन विस्फुरत्कोविदारम्, मुनीना लोको विदार वसति, विदार व्याधचक्र च कृतौको न । पदार्थ-मन-अस्मिन् चन, गिरा-वाणीना विषये, तासर कोमलले माधुर्य वा, परम्-अतितराम कोविदा-पण्डिता, मुकोमलवागुचारणे निसर्गत एव चतुरा, कोकिला-पिककामिना श्रूयते-श्रापर्यते, जनैरिति शेष । यत यस्मात् कारणात्, तद्-प्रसिद्ध कोकिलाध्युपितम् , बन-काननम् , विरफुर काविदार-विस्फुरन्ता विकसन्त कोविदारा कायनारापरनामधेया 'कचनार' इति भाषाया प्रसिद्धा , तमेशा यत्र सादृशम् कोकिला कोविदारप्रिया भव तीति प्रसिद्धेसन तानवास सगत एव । विश्व मुनीना-मानवतशीराना तपस्विनाम् , लोक -समुदाय , विदार-विगता दूरीभूता दारा बलपाणि यत्र निवसने तद् विदार-भार्यारहित यथा स्यात् तथा, वसति-निवारा करो तीत्यर्थ । तथा विदारं-धीन खगान् दारयति नाशयताति विदार पक्षिविना व्याधचक-विरातसमूहश्च, ऋन्तीव त विहित अोष स्थान येन शम्, चतुर्थ परिच्छेद । तादृशम्, न-अस्ताति शेष । अत्र प्रतिपादान्ते कोविदार' इति पद- स्यायत्ते पदान्तरव्यवधानाद् अयुतावृत्तिमूल पादान्तगोचर पदयमकमिदम् । भाषार्थ- इस वन में, वाणी की कोमलता और मधुरता में अत्यन्त चतुर कोयल सुनी जाती है। क्योंकि इस बन में फूले हुए कचनार बहुत है। तथा स्त्री आदि से रहित मुनियों का समुदाय यहा रहता है । और पक्षियों को मारन वाल बहलिय यहा पर घर बनाकर नहीं रहते ॥३६॥ अयुतावृत्तिमूलं प्रतिपादाचार्धभागगोचरं पदयमकमुदा- हरति- 'सिन्धुरोचितलतानशलकी- सिन्धुरोचितमुपेत्य किन्नरैः। कन्दराजितमदस्तटं गिरेः कन्दराजितगृहथि गीयते ॥३७॥ अन्वय-~-किन्नर, सिन्धुरोधितलतानशल्लकोसिन्धुरोचितं कन्दराजित कन्दराजितगृहधि श्रद गिरेः तटम् उपेत्य गीयते। पदार्थ किन्नर -विम्पुरुपै देवयोनिविशेष , सिन्धुरोचितलताप्रशल्ल क्रीसिधुरोचित-सिन्धुराण गजानाम् उचिता योग्या भक्षणार्थी लता व्रतयोऽग्रे प्रथम यासा तथाभूता या शक्य गजभक्ष्यतृणविशेषा यासु तादृश्यो या सिन्धवा नद्य तामि रोचित शोभितम् , कन्दराजित-कन्दै मूलविशेष राजित शोभितम्, कुन्दराजितगृहनि-कन्दराभि गुहाभि जिता तिरस्कृता गृहाणां निकेतनाना श्री शोभा येन तथाविधम् , श्रद -इद पुरतोऽवलोक्य गिरे-पर्वतस्य, तट-प्रान्तभागम् , उपेत्य-प्राप्य गीयते-गान कियत इत्यर्थ । श्रन पाययो पादयो 'सिधुरोचित' इति पदद्वयावृत्त अत्ययोश्च पादयो 'कदाजित' इति पदद्वयात्ते पदान्तरव्यवधानाद् अयुतावृत्तिमूल प्रत्यभाग भिन्न पादादिपदयमकमिदम् । भाषार्थ-किन्नर, हाथियों के खाने योग्य लताओं में श्रेष्ठ सल्लकी से घिरी हुई नदियों से सुशामित, विविध कन्दों से परिपूर्ण तथा बढे २ मकानों की शोमा को भी रुजित करने वाली गुहाओं से युक्त, इस पहाड के प्रान्त माग में श्राकर, गीत गाते हैं ॥३॥ मानम्, वाग्भटालङ्कार अयुतावृत्तिमूलं प्रत्यर्द्धभागं भिन्नं पादमध्यगोचरं पदयमक- मुदाहरति- वसन् सरोगोऽत्र जनो न कश्चित् परं सरोगो यदि राजहंसः। गीतं फलं को न करोति सिद्धः शैले कलझोज्झितकाननेऽस्मिन् ॥३८|| अन्वयः-फलकोज्झितकानने अत्र शैले वसन् कश्चित् जनः सरोगो न, परं यदि सरोगः राजहंसः, अस्मिन् [शैले] का सिद्धः कलं गीतं न करोति ।। पदार्थ -कलोमितानने-क्लई नगरवर्तिदोषै मलिनत्वादिभिः उज्झित विवर्जितं कानन बन यस्मिन् तथाभूते, अतिपवित्रपवननिर्मलस. लिलशालितया स्वास्थ्यको इत्यर्थ । अन-अस्मिन् पुरतो हरयमाने, शैले. पर्वते, वसन्-निवास कुर्वन् , कश्चित्-कोऽपि, जन -पुरुष , सरोग -व्या- धिना सहित., न-ने भवतीत्यर्थ । परं-किन्तु,यदि-चेत्, सरोग-सरो मानस सरोवरं गच्छत्तीति सरोग पधिदस्ति, तर्हि राजहंस -मराल एव । विश्व अस्मिन्-अन शैले, 4 -वैतम , सिद्ध -देवयोनिविशेषोऽस्ति, य फलं-मनोहरम्, गीत-गानम्, न करोति-न विदधाति । अपि तु सर्व एव सिद्ध मुन्दरं गान करोतीत्यर्थे । अन्न पूर्वा सरोगपाय उत्तरा, च क्लापदायसे पदान्तरव्यवधानात् पादमध्यगतत्वान्च अयुनावृत्तिमूलं पाद- मध्यगोचरं पदयमरमिदम् । भावार्थ-मलिनतादि दोषरहित जगलों से परिपूर्ण इस पर्वत पर निवास करता हुआ कोई भी पुरुष सरोग (रोगी) नहीं, पिन्तु राजहस सरोग (मानस सरोवर को जानवाला) अवश्य होता है। और इस पर्वत पर कौन सा सिद्ध गुन्दर गीत नहीं गाता ॥३॥ अयुतात्तिमूलं प्रत्यईमागं भिन्नं पादान्तपदपमक मुदाहरति- अर्वमन्ते सरसी न वारणाः वभुः पिकानां मधुरा नवा स्णाः । . ।
७६ चतुर्थ परिच्छेदः। रसं न का मोहनकोविदाऽर के विलोकयन्ती बकुलान् विदारकम् ॥३६॥ अन्धया-बसन्ते वारणाः सरसी न जहुः, पिकानां मधुरा नया रणा यभुः, मोहनकोविदा का वकुलान् पिलोक- यन्ती विदारक के रसं न भार? | पदार्थ-वसन्ते-सुरभिसमये, वारणा -गजा, सरसा-महासरोवरम, न जहु -न परितत्यजु , पिकाना-कोक्लिानाम् , मधुरा-मनोहारिण, नवा - नवाना प्रतिक्षण जायमाना , रणा -सुन्दररवा , बभु-रराजिरे, मोहनको- विदा-मोहने चित्ताकर्षणे कोधिदा पण्डिता, सुरतचतुरा इत्यर्थ । का- कतमा नारी, वकुलान्-सुरभिपुष्पयुतान् तरुविशेषान्, विलोक्यन्ती- पश्यन्ती सती, विदारक मनोव्यथाक्रम, क-कतमम् , रस-महारविप्रलम्भा- दिरूपम् , न श्रार-भानुबभूव । अपि तु वियोगिनी सा सर्व विप्रलम्भावनुगुण सन्तापादिक प्रापेत्ययं । अन पूर्वार्धे 'न वारणा' इति पदाहते , उत्तरार्धे च 'विदारकम्' इति पदावृत्ते पदान्तख्यवधानात् पादान्तगोचर- त्वाच अयुतात्तिमूल प्रत्यर्द्धभाग भिन्न पदान्तपदयमकमिदम् । भावार्थ-वसन्त समय में, हाथियों ने बढे तालाबों को नहीं छोड़ा, कोयलों के मीठे और नये शन्द बराबर होते रहे, मनों को आकर्षण करने वाली किस नारी ने, मौलसरी के वृक्षों को देखते हुए, हृदयविदारक किस रस का अनुभव नहीं किया १॥३६॥ अयुतावृत्तिमूलं प्रतिपादमाधन्तपदयोर्यमकमुदाहरति-- वरणाः प्रसननिकरावरणा मलिनां वहन्ति पटलीमलिनाम् । तरवः सदाऽत्र शिसिजातरवः सरसश्च भाति निकटे सरसः ॥४०॥ अन्वयः-अत्र प्रसूननिकरावरणा वरणा. तरव मलिनाम् अलिनां पटली सदा वहन्ति, सरसश्च निकटे सरसः शिखि- जातरवः माति। पदार्य --अत्र-अस्मिन् महाशैले, प्रसूननिकरावरणा -असूनाना बुर .
C0
वाग्भटालङ्कारे
.
माना निकर समूह एव प्रावरणम् आच्छादन येपा तथाभूता, वरणा-
युमारवनामान, तरख-पादपा,
मलिना-श्यामवर्णाम् , अलिना-मधु
रिहाम् , पटला-श्रेणिम् सदा-सर्वमिन् काले, अनवरत या, पहन्ति-
धारयन्ति, सरसच-सरोवरस्य च, निकटे-समीपे, सरस -रसेन सहित ,
मधुर इत्यर्थ । शिसिनातरव -शिखीना मयूराणा जात समूह , तस्य रख
शब्द , अथवा शिखिभ्यो जाता शिखिजाता मयूर शिशव, तेपो रख
शब्द केसावाणीत्यर्थ । भाति-शोभते । अन प्रतिपाद 'वरणा मलिना-
तरव -सरस' इत्यतेपा पदानामावृत्ते पदान्तरव्यवधानाद् अयुतात्तिमूल
श्रावन्तपदयमकमिदम् ।
भाषार्थ-इस नई पहाड पर पूरों से लदे हुए वरण नामक वृक्ष,
कारी भारों की पति को धारण कर रहे है । और तालाब के किनार मोरों
का सुन्दर शब्द मुहावना मालूम हो रहा है ॥४०॥
भयुतावृत्तिमूलं पधान्त्यिपदयमकमुदादरति-
यथा यथा द्विजिह्वस्य विभवः स्यान्महत्तमः ।
तथा तथास्स जायेत स्पर्द्धयेव महत्तमः ॥४१॥
अन्यया-द्विजितस्य विभय यथा यथा महत्तम. स्यात्,
तथा तथा अस्य तमः स्पर्द्धया व महत् जायेत ।
पदार्थ -द्विजिहस्य-दै परोक्षापरोक्षयो निन्दानुतिपरे जिहे रसने
यस्य तस्य सूचकस्य, प्रत्यक्ष परोक्ष चान्ययाभापिणा दुर्जनस्येति यावत्,
विभव -धनमश्चर्य वा, यया यया-यावत्, यया मात्रया, महत्तम
अतिशयेन प्रपुर, बहुतर , स्यात्-भये, तथा तथा तावदेव, तयेव
मात्रया, अम्य-दुर्जनस्य, तम -माह सावलेपरव या, पक्ष्या-या
इव, महत-उत्कृष्टमधिकम्, जायत-सम्पयेत । अन पूर्वानियस्य
'महत्तम' इति पदस्य उत्तरासन्ते आते पदान्तरम्ययधानाद
अयुनातिरम् अन्त्यिपदयमकमिदम् ।
भाषा-दुर्शन का पश्चर्य असे २ बढ़ना जाना है, सही से राका
बिहान साधमपर भी धन की प्यास मानों, बढ़ना ही उतारै ॥८॥
चतुर्थः परिच्छेदः। ८१ संयुताऽयुतोभयावृत्तिमूलं पादादिपदयमकमुदाहरति- दास्यति दास्यतिकोपादास्यति सति कर्करान् शापम् । भवति भवति वनों भव तिमितस्तेन वटुक ! त्वम् ॥४२॥ अन्वयः-घटुक ! भवति कर्करान् श्रा+अस्यति सति दासी अतिकोपात् शापं दास्यति, हि अनर्थो भवति, तेन त्वं तिमितो भय। पदार्थ:--वटुक !-हे बालक ! भवति-श्रीमति त्वयि, कर्करान्-प्रस्तरख- एदान मृद्घटखएकान् वा, श्रा-समन्तात् , अस्यति-क्षिपति सति, दासी- परिचारिका, अतिकोपात्-अधिकक्रोधवशाद, शापम्-पाकोशं गालिशब्दान, दास्यति-वदिष्यति, हि-यस्मात्, शापाच्च, अनर्थ -अनिष्टम्, भवति- जायते, तेन-कारणेन, त्वम् , तिमितः-शान्तः स्थिरः, भव-जायस्व, यथा- शक्यं चापन्यं परित्यजेत्यर्थः । अत्र 'दास्यति' भवति' इति पदयोरावृत्तः पदान्तरेण व्यवधानाद्व्यवधानाच्च संयुताऽयुतोभयावृत्तिमूलं पादादिगोचरं पदयमकमिदम् । भाषार्थ हे बालक ! तुम्हारे, पत्थर या खिपहे पेंकने पर नौकरानी अत्यन्त मोघ से तुम्हें गालिया देगी, क्योंकि गालियां खाना बहुत मुरी बात है, इसलिए तुम शान्त हो जाओ [अर्थात् पत्यर यादि फेंकने की चपलता को छोड़ दो] ॥४२॥ संयुताऽयुतावृत्तिमूलं मध्यपादगतं पदयमकमुदाहरति-- कुलं तिमिमयादत्र करेणूनां न दीव्यति। नदीव्यतिकरेऽणूनां प्राणिनां गणनापि का? ॥४३॥ अन्वयः-अन नदीव्यतिकरे फरेणूनां फुलं तिमिभयात् नदीच्याति, थानां प्राणिनां गणना श्रपि कर ?। पदार्थ.-अन्न-स्मिन् पुरतो हश्यमान, नदीव्यतिको-सरिस्मामे, करेगुना-जानाम्, फुलं-वृन्दम्, तिमिभयात्-तिमिर्महामरस्या, तस्माद भयं भातिः, ततो देतीरित्यर्थ न दीन्यति-न श्रीडति, स्वैरं जरडा न करोतीत्यर्थः। माना-नुदाणां गजापेक्षयाऽतिन्यूनराहिमताम् , प्राणिना- जनानाम्, गानाकया अपि, काकोरीत्यर्यः, यत्र महतामपि कोटादि- २ वाग्भटालद्वारे - च्छेद , का क्या तन नद्राणामिति भाव । अत्र 'न दीव्यति' इति द्वितीय- पादगतस्य पदस्य तृतीयपादे श्रावृते पदान्तराव्यवधानात् , 'करेणूनाम् । इति पादावृतेश्च पदान्तरव्यवधानात् सयुताऽयुतोभयावृत्तिमूल मध्यपादगोचर पदयमनमिदम् । माषार्थ -यहा नदी सगम में हाथियों का झुण्ड तिमि नामक महामत्स्य के डर से जरनीडा नहीं करता। फिर छोटे प्राणियों की तो गिनती ही क्या ॥४॥ संयुतावृत्तिमूलं वर्णयमकमुदाहरति- गागाम्बुधवलाझामो मुमुक्षुध्यानगोचरः । पापार्तिहरणायास्तु स सज्ज्ञानो जिनः सताम् ॥४४॥ अन्वय.-गानाम्बुधवलाहामा मुमुनुध्यानगोवर. सज्ज्ञानः सः जिनः सतां पापासिंहरणाय अस्तु । पदार्थ.---गाहाम्बुधवलाहाभ --गाया सुरसरित इद गार यद् अम्बु सलिल तदिव धवला सिता अशाना शरीरावयवाना करचरणाननादीना श्रामा शान्ति शोभा यस्य तथाभूत , मुमुक्षुभ्यानगोचर -मुमुक्षूणां निर्वाणा- र्थिना योगिना ध्यानस्य प्रत्ययक्तानताया समाधैर्चा गौचर विषय , योगि समाधिगम्य इत्यर्थ , सम्ज्ञान -सत् समीचीन सर्वोत्कृष्ट पा ज्ञान चौधो यस्य स, 'सज्ञान' इति पाठे ज्ञानेन श्रात्मसाक्षात्कारेण सहित , साक्षात्कृता- स्मस्वरूप इत्यर्थ , स-प्रसिद्ध, जिन -जैनसम्प्रदायप्रवर्तको देव , सता- सज्जनानाम्, पापातिहरणाय-दुस्तफ्लेशनाशाय, अस्तु-भवतु । 'गा-गु-पा-स' इत्येतेषां वर्णाना मेरा चतुर्णा पादानामादावावृत्ते वर्ण न्तराम्यवधानात् सयुतावृत्तिमूल पादादिगोचर वर्णयमकमिदम् । भाषार्थ-गगा के जल व समान शुम्रकान्ति बाले, मौलायों योगियों की समाधिद्वारा जानने योग्य, उटग शान वाले अथवा आत्मज्ञानी प्रसिद्ध 'जिन' देव, सजनों के पापजन्य दुत का नाश करने वाले ॥४॥ अयुतावृत्तिमूलं वर्णयमामुदाहरति- जगदात्मकीर्तिशुनं जनयन्नुदामधामदो परिपः। जपति प्रतापपूपा जयसिंहः इमामुदधिनायः ॥४॥ .
चतुर्थः परिच्छेदः। अन्धयः--उद्दामघामदो परियः प्रतापपूपा माभूदधि- नाथः जयसिंहः जगत् प्रात्मकीर्तिशुभ्रं जनयन् जयति । पदार्थ उद्दामधामदो परिष -उद्दामम् अत्युत्कृष्टम् उत्कट बाधाम तेज सामर्थ्य यस्य, एवभूतो यो दो भुज , स एव परिघ अर्गल यस्य तादृश , अतिशययलवत्तया शत्रुप्रतिरोधसमर्थबाहुमानित्यर्थ । प्रतापपूषा-प्रतापेन तेजसा कोशदएडजेन, पूपा सूर्य , तेजसा सूर्यसम इत्यर्थ । इमामुदाधिनाथ- चमामृतामन्येषा राज्ञाम् अधिनायोऽधिपति, राजाधिराज इत्यर्थ । जय. सिंह -इति नाना लोके प्रसिदो महाराज , जगत्-निभुवनम् , आत्मकीर्ति- शुभ्रम्-प्रात्मनो निजस्य कीर्तिभि यशोभि शुभ्र सितम् , जनयन्-पुर्वन् , जयति-सर्वोत्वपेण वर्तत इत्यर्थ । अत्र प्रतिपादादी 'ज' वर्णस्याहते, तृतीयचतुर्थपादादौ च 'जय' इति वर्णद्वयस्यारत्ते वान्तरव्यवधानाद् अयुतातिमूल वर्णयमकमिदम् । भाषार्थ-अनुपम बल युक्त मुजात्रों के द्वारा शत्रुओं को रोकने वारा, सूर्य के समान प्रतापी, राजाओं का अधिराज, जयसिंह महाराज, तीनों लोकों को अपने यश से शुन बनाता हुश्रा, सब से उत्कृष्ट है ||४५।। संयुताऽयुतोभयावृत्तिमूलं धर्णयमकमुदाहरति- मामाकारयते रामा सा सा मुदितमानसा । या या मदारुणच्छाया नानाहेलामयानना ।।४।। अन्यया-या या रामामदारुणच्छाया नानाहेलामयानना, सासा मुदितमानसा माम् आकारयते । पदार्थ-या या या कापि, रामा-कान्ता, मदारच्छाया-मदेन मय- रोषनेन प्रणा रतवर्णा छाया भामा यस्यास्तथाभूता, नानाहेलामयानना- नानाहेलामयं विविधलीराविलासपरिपूर्णम् मानन पदन यस्यास्तयोहर, सा सा-सा एवं कान्ता, मुदितमानसा-मुदितम् अतितरांप्रमात मानव चेतो यस्या सा, पमूना प्रशासचित्ता सती, माम्, प्राकारयते-प्रादयति । बन 'मा- सा-याना या वर्णनां प्रतिपादादावारते पान्तराम्यवधानात् , तस्यैर पदस्यान्ते चारते यांन्तरव्यवधानात् पादानामायन्तगोचर संयुनायुनी- मयाम्लिं पसंयममिदम्। A- ४ वाग्भटालङ्कारे भामार्थ-जो जो कान्ता, मध सेवन के कारण रक आभा वाली तथा अनेक प्रकार की नदारत और आकर्षक हाव भावों से युक्त मुख बाली होती है, वही र कान्ता, प्रसन्न हुई मुझ बुलाती है ॥४६॥ शब्दालङ्कारान् निरूप्य क्रमप्राप्तान भालङ्कारान् वस्तुकामः प्रथमं जातिलक्षणमाह- स्वभावोक्तिः पदार्थस्य सक्रियस्याक्रियस्य चा। जातिविशेपतो रम्या हीनत्रस्ताभकादिषु ॥४७॥ अन्वयः- सक्रियस्य प्रक्रियस्ययापदार्थस्य स्वभावोक्तिः जातिः, हीनत्रस्ताभकादिपु विशेषतो रम्या । पदार्थ-सक्रियस्य-कियाश्चेष्टाप्रमृतय तत्सहितस्य सचेष्टस्य चेतनस्य इति यावत्, अक्रियस्य-क्रियारहितस्य प्रचेतनस्य वेत्यर्थ । पदार्थस्य-वस्तुन स्वभावोलि -स्वस्य भाव स्थिती रूप वा तदुक्तिस्तद्वर्णनम् , स्वरूपप्रतिपाद- नमित्यर्थ । जाति -तदाख्योऽलङ्कार उच्यते । एवभूता जाति , होननस्ता• भशादिषु-हीनेषु अपमेषु भिल्लचाएहारादिषु, प्रत्तेपु-भयाकुलेषु पीडितेषु वा, अर्भकादिषु बालकादिषु च, विशेषत -असाधारण्येन, रम्या-मनोहरा, भवतीति शेप । एपा स्वभावोक्किरपि कथ्यते । भाषार्थ-चेतन अथवा अचेतन वस्तु के स्वरूप का वर्णन करना 'जाति' मामक अलकार कहा जाता है। यह 'जाति' श्ररकार नीच भील बाराहाल आदि, डरे हुप अथवा पीडित और बालक श्रादि के वर्णन करने में विशेष रूप से मनाहर समझा जाता है [ इस भटकार को 'स्वभावोलि भी कहते हैं 100 जातिमुदाहरति- चहाबलीपहलकाञ्जिरुचो विचित्र- भूर्जत्वचा रचितचारुदुकूललीलाः । गुलाफलाधितहारलताः सहेलं सेलन्ति खेलगतयोऽन वने शपर्यः ॥४॥ अन्यया-मत्र घने पहायलोयहलफाञ्चिरच. पिचित्रमू.
चतुर्थः परिच्छेदः। त्वचा रचितवारुदुकूललीलाः गुजाफलग्रथितहारलताः शययः खेलगतयः सहेलं खेलन्ति । पदार्य--अत्र-अस्मिन् पुरतो दृश्यमाने, वने-कानने, बविलीबह- लाश्चितच.-वहस्णा मयूरपिच्छानां प्रावली पंक्तिरेव पहला विशाला काश्चिः मेखला, 'बहुलकान्ति' इति पाठे बहावलोना बहुला प्रभूता या कान्ति शोभा, तया रोचन्ते राजन्त इति तथा, विचिनभूर्जत्वचा-विचि. प्रया विविधरेखायुक्तया भूर्जत्ववा-भूर्जाख्यतरुवल्कलेन, रचितचारुदुकूल. लाला -रचिता विनिर्मिता चारुदुवूलस्य सुन्दरकौशेयवत्रस्य लीला कीटा अनुकरणं याभिस्ता , धारितभूर्जवल्कला इत्यर्थः । गुलाफलप्रथितहारलता:- गुलाफलैः कृष्णलाफ्लैः प्रथिता गुम्फ्तिा हारलता मौक्तिकमाला याभिस्ता', शबर्य भिल्लासनाः, खेलगतयः-सविलासगमनशीलाः सत्या, सहेलं-सवि- लासम्, सवेगं वा यथा स्यात् तथा खेलन्ति-क्रीडन्ति । अत्र शबरीणा हीन- जातीना स्वाभाव्यवर्णनाद् होनजातिगतचेष्टावर्णनपरा जातिरलङ्कार । माषार्थ -इस वन में, मोरपंखों की बनी हुई विशाल मेखला [ काँधनी, तगडी ] से सुशोमित, विचित्र भोजपत्रों से रेशमी वसों का अनुकरण करती हुई, चिरमिठियों रित्तियों] से ही मोती की माला गूंथे हुए, मिल्लनिया, बढी मजाक्त के साथ वेग पूर्वक खेल रही हैं ॥४८॥ प्राकृतकाव्ये जातिमुदाहरति-- भारतणेत्तधोरणिमीसणवअणुक्करो कुरंगच्छि। उल्लसिभवीसभुप्रवणविणिवेसो दसमुहो एसो ॥४॥ अस्य संस्कृतम्--- आरक्रनेत्र नियन] श्रेणिमीपणवदनोत्करः कुरङ्गादि। उल्लसितविंशतिभुजवनविनिवेशो दशमुख अन्वयः-कुरजाति। एषः भारतनेत्रवेणिभीपणवदनो- स्कर: उल्लसितशितिभुजवनविनिवेशः दशमुखः। पदार्थ ---कुरझाक्षिकुरङ्गस्य मृगस्य अक्षिणीव अक्षिणी नयने यस्याः सा, तत्सम्बुद्धौ तया, हे मृगने ! एप -अयं पुरतो दृश्यमान भारकनेत्र- श्रेणिमीपणवदनोत्कर-श्रा समन्तात् । रता अरुणा या नेमाण नयनानां एप:।।
वाग्भटालद्वारे श्रेणि पति , तया भीषणो भयजनको बदनोत्करौ मुखसमूहो यस्य तथा- भूत , उल्लसितविंशतिभुजवनविनिवेश -उल्लसित प्रफुल्लितम् अतिशयप्रसाद परिपूर्ण विंशतिभुताना विंशतिसख्याकयाहूना यद् वन काननं तस्य विनिवेरा समावेशो यन तथाभूत , शक्तिशालिविंशतिभुजाश्रयभूत इत्यर्थ । दशमुख- दशसख्याकानि मुखानि अाननानि यस्य तादृशो रावण , वर्तत इति शेष । अन रावणस्य नैसर्गिकभीषणस्वरूपवर्णनात् स्वभावोक्ति तिर्वाऽलवार । भाषार्थ-हे मृगनयनी ! यह सामने दीखता हुआलाल २ लाखों की पति से डरावने मुखों वाला और प्रफुल्लित बीस भुजात्रों का श्राश्रय, रावण हे ॥४॥ क्रमप्राप्तामुपमा लक्षयति- उपमानेन सादृश्यमुपमेयस्य यत्र सा । प्रत्ययाव्ययतुल्यार्थसमासैरुपमा मता ॥५०॥ श्रन्यया-पत्र प्रत्ययाव्ययतुल्यार्थसमास. उपमेयस्य उप मानेन सादृश्यं सा उपमा मता। पदार्थ-यत्र-यस्या रचनायाम, प्रत्ययाव्ययतुल्यार्थसमास -प्रत्यय पतिप्रमृतिभि, अव्यये इवादिभि तुल्या) समसदशतुल्यप्रमृतिभि पदै , समासै कर्मधारयादिभि , उपमेयस्य-प्रकृतवस्तुन उपमानन-टा तेन पनादिना सह सादृश्य-समानताप्रतिपादन क्रियते, सा-एवलक्षणा, उपमा-तदाख्योऽलकार , मता-स्वीकृता, अलवारविद्भिरिति शेष । 'भाषार्थ-जिस रचना में, प्रत्यय 'वति' श्रादि, अन्यय 'रब' आदि, समा भार्थक एद 'तुल्य' 'सादृश्य प्रादि तथा समास 'धर्मधारय' आदि के द्वारा उपमेय की टपमान के साथ समानता बताई जावे, उसको 'टपमा' कहते हैं 100 उपमामुदादरति- गत्या विभ्रममन्दया प्रतिपदं या राजईसायते यस्याः पूर्णमृगाकमएटलमिव श्रीमन् सर्दवाननम् । यस्याथानुकरोति नेगयुगलं नीलोत्पलानि श्रिया । तां कुन्दाग्रदतीं त्यजन् जिनपती राजीमती पातु वः॥५१॥ . .
चतुर्थः परिच्छेदः। अन्यया या विभ्रममन्दया गत्या प्रतिपदं राजहंसायते, यस्याः मानने सदैव पूर्णमृगाङ्कमण्डलमिव श्रीमत, यस्याः नेत्रयुगलं व श्रिया नीलोत्पलानि अनुकरोति, तां कुन्दासदी राजीमतीं त्यजन् जिनपतिः-वः पातु । पदार्थ:-या-वर्यमाना राजीमती, विभ्रममन्दया-विलासमन्यरया, गत्या-गमनेन, प्रतिपद-प्रतिचरणन्यासम्, राजहसायते-राजहसीवाचरति, वर्त क्यडू सलोपव' इत्याचारार्थकेन क्यप्रत्ययेन उपमानोपमेययो साम्यप्रतिपादनम् , यस्या -राजीमला , अानन-वदनम्, सदैव-सर्वस्मिन्नेव काले, पूर्णमृगाइमण्डलमिय-सकरशशिविम्ववत् । अन 'इव' इत्यव्ययेन साम्यप्रतिपादनम्, श्रीमत्-शोभायुक्त कान्तिमदिलर्य । यस्या --राजीमत्या, नेतयुगल-अक्षिद्वयं च, श्रिया-शोमया, नीलोत्पलानि-इन्दीवराणि, श्रनु- करोति-अनुवदति, अन 'अनुकरोति' इति क्रियापदेन साम्यमुच्यते । ताम्- उक्तलक्षणाम् , कुन्दामदती-माध्यपुष्पाप्रभागवत् मनोहरा स्वच्छा सिता वा दन्ता रदना यस्या , तथाभूताम् , अन समासेन उपमानोपमेययो. साम्य- मुच्यते, राजीमती-तदभिधाना कान्ताम्, त्यजन्-परिजहूत , जिनपति भगवान बुद्ध , 4,-युष्मान् , पातु-रक्षतु । भाषार्थ-जो रानीमती अपनी सुन्दर मन्द गति से हर एक कदम पर राजहसी के समान मालूम देती है, जिसका मुख सदा ही पूर्णचन्द्रबिम्ब के समान कान्तियुक्त रहता है और जिसकी दोनों श्रासे, अपनी शोमा से नीले कमल का अनुकरण करती है, उस माम्य पूल की कली के समान दातोंवाली राजीमती नामक रानी को छोडता हुआ बुद्ध मगवान आपकी रक्षा करे ।।५.१॥ उपमाया उदाहरणान्तर दर्शयति- चन्द्रवद्वदनं तस्याः नेत्रे नीलोत्पले इव । पक्वविम्यं हसत्योष्ठः पुष्पधन्वधनुर्भुवी ॥५२॥ अन्वय.-तस्याः बदनं चन्द्रवत्, ने नीलोत्पले इव, ओष्ठः पश्यविम्यं हसति, ध्रुवौ पुष्पधन्वधनुः ।। पदार्थ-तस्या -प्रसिद्धाया राजीमतीमहिध्या , बदनम्-माननम्, चन्द्रवन्-चन्द्रेण शशिना तुल्यम्, अतिसुन्दा कान्तियुक्तमित्यर्थ , नैने- - - 2- -- ज वाग्भटालड्वारे अक्षिणी, नीलोत्पले-इन्दीवरे, तत्सदृशी वर्तते इत्यर्थ , ओष्ठ -अधर , पक्वविम्ब-परिणतम् अरुणच्छाय विम्बफ्ल हसति-तिरस्करोति अनुकरोति वा, धातूनामनेकार्थत्वात् हसतेरनुकरणार्यता एवोपमायां सङ्गच्छते । ध्रुवी- नेनयोरपरि स्थिते रोमराजी, पुष्पधन्वधनु -पुष्पधन्वन मदनस्य धनु घाणम्, हसत इति वचनव्यत्ययेनान्वय । अनवदननेत्रोष्ठभ्रुवाम् उपमेयाना चन्द्रनाली त्पलबिम्बमदनधनुर्भिपमानै सह सादृश्य त्रमश 'वत्' प्रत्ययेन, 'इव' इत्यव्य येन, 'हसति' इति अनुकरणार्थिवेन क्रियापदेन बोध्यते, तस्मादिह उपमालवार । भाषार्थ---उस प्रसिद्ध राजीमती वा मुख चन्द्र के समान, तथा नेत्र नीर कमल के समान हैं। उसके हाठ ( ओठ ) पक हुए लाल मिग्वाल का अनुकरण करते हैं और माह कामदव के धनुष के समान हैं ॥५२॥ अधुना प्रारतकाव्ये उपमामुदाहरति- मनमरिचमाणसस्स वि णिचं दोसा रस्स ससिण च । तुह विरहे तीन मुहं संयुइमं मुहय ! मुथं च्च ॥५३॥ अस्य संस्थतम्- मदमरितमानसस्यापि नित्यं दोपाकरस्य शशिन इव । तर विरहे तस्या मुसं संचितं सुमग ! पुमुदमिव । अन्यय -सुभग ! नित्य मदभरितमानसस्य दोपावरस्य अपि शशिन इय तप विरदे तस्या मुग्न पुमुदमिय संकुचितम् । पदार्थ -गुमग ! -हे सौभाग्यशालिन् ! नित्य-निरन्तरम् , मदभरित मानगरय-मदैन रलगन भरन परिपूर्ण मानस चनो यस्य तपाभूतस्य, तब मेन मम्मध्यने अन्यस्मिन् परेमा पारिका सोडायारली? मद कस्तूरी मृग, अर्शमादित्वाम्मारीयोऽन, तेन भरित परतो ध्यान मानग इदर लपण्या मध्यप्रदेशे यम्य ताराग्य, दोषाकरस्य-दोष दिवाणामापरस्य बने, अपराधपरिपुर्णस्येन्य, म पत्र दीपाकराय- निरापास्य, अधि शशिन -चरमस स, नव-भवन , वि-योगे, सरया-बान्तावा मुगम्-माननम्, मुदभिव-निश विकामिरमसपशेषा, सचिन-मुदित महतं 7 R 1 पत्र घरगुमायो पदबदनयोगमा नोरमैपयो सराप्दन परस्पस्याभिषनार पर एपमार।
चतुर्थः परिच्छेदः। भावार्थ-ओ किस्मत वाले ! मृग से लाग्छित तथा रात्रि को उत्पन करने वाले चन्द्रमा के वियोग में जैसे कुमुद मुरझा जाता है, ठीक उसी तरह हर्ष से परिपूर्ण हृदय वाले, दोषी तुम्हारे वियोग में उस कामिनी का मुख मुरझा जाता है ॥५३॥ उपमेयोपमामुदाहरति- तंणमह वीयराअं जिणंदमुद्दलिअदिढभरकसाअम् । जस्स मणं व्य सरीरं मणं सरीरं व्य सुपसरणम् ॥५४|| पस्य संस्कृतम्- तं नमत वीतरागं जिनं दमोद्दलितढतरकपायम् । यस्य मन इव शरीरं मनः शरीरमिव सुप्रसन्नम् ॥ धन्वय: -वीतरागं दमोहलिनदृढतरकपायं तंजिनं नमत, यस्य शरीरं मन इव, मनः शरीरमिव सुप्रसन्नम् । पदार्थ -वीतराग-परित्यक्तसकलविषयवासनम्, दमोदलितदृढतरक- पाय-दमैन इन्द्रियनिग्रहेण उद्दलिताः समूलमुन्मूलिता दृढतरा अनादि- कालसंचितत्वात् स्थिराः कपायाः कामक्रोधादयो दोषा येन तथाविधम् , वं-लोकप्रसिद्धम् , जिन-बुद्धदेवम्, नमत-प्रहीभवत सेवध्वमित्यर्थः । यस्य- भगवतो बुद्धदेवस्य, शरीरं-कायम्, मन इव-चिवभिव, मन चेतच, शरीरमिव-देवत् , सुप्रसन्नम्-अतिशयप्रसादगुणयुक्तम् , सदा प्रफुल्लितम् , वर्तत इतिशेष । अत्र मनः शरीरश्च क्रमेण उपमानमुपमेयञ्चापि, परस्पर- मुपमानोपमेयत्वादनयोरत्र उपमेयोपमालंकारः, अस्या एव 'अन्योन्यो- पमा' इत्यपि नाम । भाषार्थ-सासारिक विषय वासनाओं से रहित, इन्द्रिय निग्रह द्वारा काम क्रोध आदि बलवान् दोषों को नष्ट करने वाले, भगवान बुद्ध को प्रणाम करो, जिसका शरीर मन की तरह और मन शरीर की तरह सदा प्रसन्न रहते है।।५४॥ अनन्ययोपमामुदाहरति- ये देव ! भवतः पादौ भवत्पादाविवाश्रिताः । ते लभन्तेऽद्भुतां भव्यां श्रियं त इव शाश्वतीम् ॥५॥ , . घाग्भटालद्वारे अन्वयः देव ! ये भवत्यादौ इव भवतः पादौ प्राधिता ते व ते, अद्भुतां भव्यां शाश्वती श्रियं लभन्ते । पदार्थ:-देव । हे भगवन् ! ये-उपासका जना , भवत्पादौ इव-भा तस्तव पादौ चरणौ इव, भवत -श्रीमतस्तव, पार्श-चरणी, श्राश्रिता प्रामा, ते इव ते-अनन्यसदृशास्तै लोकोत्तरा उपासका जना इत्यर्थ श्रद्धृता-कामपि शायर्यजनिकाम्, भव्या-कल्याणकारिणीम् , शायती सार्वकालिकीम्, अविनाशिनीमिति यावत्, प्रिय-दिव्या सम्पदम लभन्ते-प्राप्नुवन्ति । अत्र 'रामरावणयोर्युद्ध रामरावणयोरिव' इत्यादिव भवत्पादावेव भवत्पादयो , त एव च तेषामुपमानम्, एवमुपमानोपमेययो क्याद अनन्वयोपमालङ्कार। भाषार्थ-हे देव ! जो उपासक जन, आपके अनन्यसश चरणों र आश्रय देते हैं, वे अद्वितीय मरू जन, आश्चर्यजनक, रल्याणकारी तथ कभी नाश न होने वाली दिन्य सम्पत्ति को प्राप्त पाते हैं ।५.५॥ अनेकोपमेयमूलामुपमामुदादरति- थालोकनञ्च वचनञ्च निगृहनञ्च यासां स्मरन्नमृतवत् सरसं कृशस्त्वम् । तासां किमङ्ग ! पिशितास्थिपुरीपपात्रं गानं विचिन्त्य मुदृशां न निराकुलोऽसि ॥५६|| अन्वयः-यासाम् मालोकन पचनश्च निगरानच अमृत यत् सरसं स्मरम् त्वं एशा, अद! मुशां सासां गा पिशि तास्थिपुरीपपात्र विचिन्त्य निराकुलः न असि विम् । पदार्थ -पस्यचिदिरहरयानुरक्तं मित्र प्रति धवनमिदम्-अयि मित्र। यागा-नारीताम, भारीपन-दर्शनध, पचनश भाषणय, निगनय-मालि. हुना, अमृतवत्-अमृतेन नुम्यम् , पीयूरगाममित्यर्थ । गरग-रोन मामा- नायेन सह । इति तया, गुपदं शान्तिमा बत्यर्थ । मरन्-मुरा चिन्तयन् , दानशक्ति दुबल. माताऽमि इनिस । भा- प्रिय 1, गुरसा-मनोहरनेत्राणाम, नाजियाभूताना नारीणाम् , गात्र- शरीरम, पिशितारिखपुरा-मिशित भागम् , परिध बहारम, 'अप्तरी । चतुर्थः परिच्छेदः। पाठे असं शोणिनं पुरीपं विष्ठा मलं च तेषां पात्रम् श्राश्रयभूतम्, विचिन्त्य- सम्यगवयुध्य, निराकुल.-अनुद्धिमान असि-न संजातोऽसि किम् ? अत्र कापवा ग्राह-वम् उद्विग्नः संजात एव भवेरिति भावः । अत्र अलोकनवचन- निगृहनानां यहूनामुपमेयानाम् एकेनैवामृतेनोपमानेन सादृश्यमित्यनेकोपमेय. निवन्धनेयमुपमा इति । मापार्थ-अरे मित्र ! जिन स्त्रियों के दर्शन, भाषण और आलिङ्गन को अमृत के सामने शान्तिदायक समझ उनको याद करता हुआ तू दुर्वक होता जा रहा है, प्रिय ! मनोहर नेत्रों वाली उन स्त्रियों के शरीर को मांस, हवी और विष्ठर का आधार समझ कर क्या तू अभी घबड़ाया नहीं 3 ॥५६॥ अनेकोपमानमूलामुपमामुदाहरति- कलेव चन्द्रस्य कलङ्कमुक्का मुक्कापलीबोरुगुणप्रपन्ना । जगत्त्रयस्याभिमतं ददाना जैनेश्वरी कल्पलदेव मूर्तिः ॥५७) अन्ययः- चन्द्रस्य कला व कलङ्कमुक्ता, मुक्कापली इव उगगुणप्रपन्ना, कल्पलता इव जगत्यस्य अमिमतं ददाना जैनेश्वरी मूर्तिः [विजयते । पदार्थ:-चन्द्रस्य-निशाकरस्य, कला इव-भाग इव, क्लबमुका-मृग- लायनरहिता, मूसिग्दे निदोषा इत्ययं । मुमवली इव-मौक्तिकहारलतावत् , उगुणवपना-उषणा महता गुणेन सूण प्रपन्ना युछ। प्ररिता, अन्यत्र मदिरादार्यगाम्भीर्यादिभि: प्रपना उता इत्यर्थः। कल्पलता इव- मभिमतपलप्रदायिनी कल्पयशी इल, जगत्त्रयस्य-त्रिभुवनस्य, अभिमतम्- अभिलषितं पारितं फलम् , ददाना-वितरन्ती, जनेश्वरी-झिनो युददेव एक घर, सम्बन्धिनी, मूर्ति -प्रतिकृतिः, विजयने इति शेष । अत्र मूर्ति. रिनि एकायोपमेयस्य चन्दकला-मुख्याती कल्पलताम्माशि प्रीणि उप- मानानि एवमनेकोषमाननियन्धना यमामा नि ।
१२ धाग्भटालबारे के समान तीना लोकों के वाञ्छित फल को देने वारी जिने घर की मूर्ति सबसे उत्कृष्ट है ॥५॥ इदानीमुपमादोपान प्रदर्शयति- विभिन्नलिङ्गवचनां नातिहीनाधिकाञ्च ताम् । निवन्ति बुधाः नापि लिङ्गभेदं तु मेनिरे ॥८॥ अन्वय-बुधाः विभिन्नलिङ्गवचनाम् अतिहीनाधिकाच तां न निवनन्ति, क्यापितु लिङ्गभेदं मेनिरे। पदार्थ -बुधा -विद्वास क्वय , विभिनलिङ्गवचना-विभिन्न पृथग्भूत लिङ्ग श्रीपुनपुसकरूप वचन च एकत्वादि यस्या तथाभूताम्, प्रतिहीनाशि काध-प्रतिहीनाम् प्रतिनिकष्टाम् , अलधिकाम् प्रत्युत्कृष्टाध, ताम्-उपमाम, न निबधन्ति-काव्ये न निरूपयन्तीत्यर्थ । वापि-यवचित्तु, लिङ्गभेद-लिगवेल तण्यम्, मेनिर-अङ्गीकुर्वते स्म, लिङ्गभेद क्यचिद्दोष न मन्यन्त इत्यर्थ । भाषार्थ-चतुर कवि, उपमान और उपमय में मिन रिस और भित्र वचन का, तथा अति हीनता और अति अधिकता का प्रयाग नहीं करते। पही २ लिङ्गमद का दोष नही मी माना गया है ॥८॥ उपमानोपमेययोलिङ्गादिभेदमुदाहरसि- हिममिर कीर्धिाला चन्द्रकलेवातिनिर्मला वाचः। पादक्षस्येव च दापं नम इव वक्षश्च ते निपुलम् ॥५१॥ अन्यय -ते पीर्ति दिममिय घपला, याच, चन्द्रकला इस प्रतिनिर्मला, दाक्ष्य च ध्यासस्य इय, यक्षच नभ इय पिपुलम् ।
- चतुर्थः परिच्छेदः। च, ध्वातस्य-काकस्य इव, काकवद् भवानतिचतुरो वर्तत इति भावः। अत्रोपमानं 'ध्वाक्षः' उपमेयराजापेक्षया अतिहीनम् , अत एव होनोपम- स्वमत्र दोषः । वक्षश्व-उर-स्थलं च, नम इव-प्राकारावत् , विपुलम्-अति- विशालमित्यर्थः । अत्रोपमानस्य नमसः उपमेयवक्षोऽपेक्षया अत्याधिक्याद् अधिकोपमत्वं दोपः । सर्वेष्वप्येतेषु लिङ्गादिभेदेषु उपमानोपमेययोः साधर्म्य- व्याघातकत्वं दूषकतावीजम् । भाषार्थ-हे राजन् । तुम्हारा यश बरफ के समान सफेद, तुम्हारा माषण चन्द्रमा की कला के समान अत्यन्त निर्मल, तुम्हारी चतुरता कौर के समान और तुम्हारी छाती आकाश के समान अत्यन्त विशाल है ॥५१॥ अतिहीनाधिकयोः प्रकारान्तरेणोदाहरणमाह- शुनीयं गृहदेवीव प्रत्यक्षा प्रतिभासते। खद्योत इव सर्वत्र प्रतापश्च विराजते ॥६०॥ अन्वयः-इयं शुनी प्रत्यक्षा गृहदेयी इच प्रतिभासते, प्रतापश्च सद्योत इव सर्वत्र विराजते । पदार्थ.---इये-पुरो श्यमाना, शुनी-कुक्कुरी, प्रत्यक्षा-लोचनगोन- रीभूता, साक्षात् , गृहदेवी इव-भावासदेवता इव, प्रतिभासते-शोभते । अत्रोपमेयशुन्यपेक्षया उपमानस्य 'गृहदेवी' इत्येतस्य झाला अत्यधिकत्वाद् अधिकोपमत्वं दोपः, प्रतापश्च-कौशादिजन्यं तेजश्थ, खद्योत इव ज्योतिरिक्ष- णवत्, सर्वत्र-सर्वेषु स्थानेषु, विराजते-द्योतते । अनोपमेयदिगन्तव्यापि- प्रतापापेक्षया उपमानस्य खगोतस्यातिहीनत्वात् हीनोपमन्वं दोपः । भाषार्थ-यह कुत्ती, साक्षात् गृहदेवता के समान मालूम होती है और प्रताप, जुगनू के समान सब जगह व्याध हो रहा है ॥६॥ उपमानस्य विशेषणकृतं न्यूनाधिकत्वमुदाहरति- सफेनपिएडः प्रौढोभिरब्धिः शाहींच शह्वभृत् । रच्योतन्मदः करी वपन विद्युत्वानिव वारिदः ॥११॥ अन्वयः-सफेनपिएडा प्रौदोमिः अधिः शहभृत् शार्टी इय, श्च्योतन्मदा करी वर्षन विद्युत्वान् पारिद इच ।
६४ चाग्भटालद्वारे पदार्थ -सफेनपिण्ड -फेनपिण्डै बुबुदराशिभ सहित इति तथा, फेनपुसधवलित इत्यर्थ । प्रौढोमि -प्रौढा अत्युन्नता ऊर्ममो वीचयो यस्य तथाभूत , अब्धि -समुद्र , शसभृत्-शलान् विभर्ति भारयतीति तथा, शरायुक्त , शखानामुत्पत्तिस्थानमिति भाव । विष्णुपते--शख पाचजन्य विभर्ति पाणिना धारयतीति तथा, पाञ्चजन्यपाणिरित्यर्थ । शाह इव- विष्णुरिव वर्तते शोभते वेति शेष । अनोपमानस्य शाह्मिण एकमेव विशेप- णम्, उपमेयस्याब्वेस्तु द्वे । एवमुपमानस्य हीनविशपणत्वात् विशेषणकृत होनौपमत्व दोष । श्च्योतन्मद -श्च्योतन्त क्षरन्त मदा दानवारीणि यस्य यस्मादेति तथा, मदजल्लावीत्यर्थ । करी-गज , वर्षन-वृष्टि कुर्वन् , विद्यु- स्वान्-तडित्वान्, वारिद इव-जलद इव, शोभते इति शेष । अनौपमानस्य मेघस्य विशेषणदयम्, उपमेयस्य करिणस्तु एकमेव विशेषणम्, एवमुपमा नस्याधिकविशेषणत्वाद् विशेषणकृतम् प्रधिकोएमत्व दोषः । भाषार्थ-भागों से युक्त, तथा उची २ रहो वारा समुद्र, पाचजन्य शख को धारण करने वाले विष्णु के समान, शसों का उत्पत्ति स्थान है । और मद बरसाता हुआ हाथी, बरसते हुए तथा बिजली चमकाते हुए बादरों के समान सुशोभित हो रहा है ॥६१।। कदाविदुषमायां लिद्गभेदस्यादोपत्वमपीत्युक्तम् । सम्प्रति तदे- घोदाहरति- मुसं चन्द्रमिवालोक्य देवाहादकरं तव । कुमुदन्ति मुदाक्षीणि तीणमिथ्यात्वसम्पदाम् ।।६।। अन्ययः-देव चन्द्रमिय बाहादकर तय मुसम् पालो- फ्य तीणमिथ्यात्वसम्पदाम् अतीणि मुदा पुमुदन्ति । पदार्थ-देव -हे प्रभो । चन्द्रमिव-शशिनमिव, श्राहादरम्- उलासोत्पादकम् , तव-भवत , मुखम्-माननम् , आरोक्य-निरीक्ष्य, शीण मिथ्यात्वसम्पदा-दीणा विनय, मिथ्यात्वस्य थरीकमावस्य असत्यताया, शम्पत् ज्ञानमुल्लों वा येपो तपाभूवाना तस्वशानिनां पुरुषाणाम् , अदानि- चपि, गुदा-हण, यमुदन्ति-मुदानादाचरन्ति, विकान्तीत्यर्थ । अयोपमेयस्य सुषस्य उपमानस्य च चन्द्रस्य निभेदेऽपि, तदुभयविशेषणी•
-
।
चतुर्थः परिच्छेदः।
भूतस्य श्राहादकरमित्यस्य द्वितीयकवचने समानरूपत्वेन लिङ्गभेदप्रत्याया-
भावात् उपमा निदापैवेति स्पष्टम् ।
भाषार्थ-हे देव ! चन्द्रमा के समान हर्ष देने वाले तुम्हारे मुख को
देखकर, नष्ट हुए मिथ्या ज्ञान वाले पुरुषों की आखें प्रसन्नता से कुमुदों की
तरह खिल जाती हैं ॥३२॥
समास लिङ्गभेदस्यादोषत्वमुदाहरति-
निजजीवितेशकरजाप्रकृतक्षतपतयः शुशुभिरे सुरते
कुपितस्मरप्रहितमार्णगणवणजर्जरा इव सरोजदृशः॥६३॥
अन्वयः-सरोजदृशः सुरते निजजीवितेशकरजाप्रकृत-
क्षतपंक्तयः कुपितलरप्रहितवारणगणमणजर्जरा इव शुशुभिरे।
पदार्थ:--सरोजश:-सरोजे कमले इव मनोहरे, दृशौ नेत्रे यस्यास्तथा-
भूतायाः कमलनेत्रायाः कान्ताया इत्यर्थः । सुरते-पतिसङ्गमे, निजावितेश-
फरजाप्रकृतक्षतपयः-निजः स्वीयो यो जीवितेशः प्राणनाथः, तस्य स्वमतुः
करजाप्रैः नखप्रान्तभागः कृतानां समुत्पादितानां , तानां मणानां पतयः
श्रेणयः, कुपितस्मरप्रहितवाणगणवणनर्जरा इद--कुपितः कुद्धो यः स्मरो,
मदन., तेन प्रहिताः प्रक्षिप्ताः प्रेपिता ये बाणगणाः शरमंधाः तैः बणानां,
क्षताना जर्जरा इव चिहानि इव, शुशुभिरे-राजिरे । अन्न 'सरोजदृशः'
इति समासपदे सरोजस्यौपमानस्य जीवत्वम् , 'दृश' इत्यस्य चौपमेयस्य
स्त्रीत्वम्, इति समासगते..लिङ्गभेदे, एवमुत्प्रेक्षामूलायामुपमायां 'सतपंक्तयः''
इलेतस्योपमेयस्य श्रीलिङ्गत्वेन 'प्रजर्जरा' इत्युपमानस्य २ पुँलिगत्वेन
उपमानोपमेययोर्लिङ्गभेदे सत्यपि समानरूपत्वेनोमयोः, लिङ्गभेदप्रत्यायका-
भावादियमुपमा निर्दोषेवेति बोध्यम् ।
माषार्थ- कमल के समान नेत्रवाली कान्ता के सम्मोग समय में, अपने
पति के नखों से उत्पन्न हुई क्षत पंक्तिया, कामदेव के द्वारा पके हुए
आणों से तो घावों के चित्रों की तरह शौमित हो रही हैं ॥६३१
रूपकेऽपि लिङ्गभेदमुदाहरति-
हस्तायविन्यस्तकपोलदेशा मिथो मिलत्कङ्कणकुण्डलश्री :
सिपेचं नेत्रस्रवदश्रुधारैर्दो कन्दली काचिदवश्यनाथा.॥६॥
वाग्भटालद्वारे अन्वयः-अवश्यनाथा काचित् हस्तानविन्यस्तकपोल- देशा मिथः मिलत्कङ्कणकुण्डलीः नेत्रसयदश्रुधारैः दो.. कन्दली सिपेच। पदार्थ -अवश्यनाथा-न वश्य वशगत प्रायत्तीभूतो नायो भर्ता यस्या सा, अनधीनभर्तृका इत्यर्थ , काचित्-कापि नारी, हस्तानविन्यस्तकपोल्देशा- हस्तस्य करस्य अग्रे पुरोमागे विन्यस्तोऽर्पित कपोलदेशो गण्डस्थल यया तथाभूता, अत एव मिथ -परस्परम् , मिरवणकुण्डलनी -करवर्णयो रतिसामीप्यात् मिलन्ती सगच्छमाना क्कणस्य करालद्वारस्य कुण्डलस्य पर्णभूषणस्य च श्री शोभा यस्यास्तथाभूता सती नेत्रसवदश्रुधार -नेत्राभ्यां चक्षुभ्यां स्रवद्भि चरद्भि अश्रूणा नेनजलाना धार धाराभि प्रवाहैरित्यर्थ । दो कन्दली-भुजलताम्, सिपेच-अभिपिक्तवती । अत्र 'दो कन्दलीम्' इति रूपके उपमेय 'दो' इति पद ऍक्षिाम, उपमान च 'कन्दली' इति पद स्त्रीलिङ्गम्, इति सत्यपि लिङ्गभेदे उभयोरमेदाध्यवसायेन साम्यबोधात दोष कश्चित् । भाषार्थ-अपने पति को वश में न रख सकने वाली किसी रमपी ने हथेली पर कपोल को लटकाकर, कान और पहुचे के आभूषण बुण्डल तथा ककण की शोमा को मिटाते हुप, नेत्रों से बहती हुई अश्रुधाराओं के द्वारा, अपनी मुजलता को सींच डारा ॥६॥ भिन्नलिङ्गां प्रतिवस्तूपमामुदाहरति- वहुवीरेऽप्यसावेको यदुवंशेऽद्भुतोऽभवत् । किं केतक्यांदलानि स्युः सुरभीएयखिलान्यपि ।।६।। अन्वयः-यहुवीरेऽपि यदुवंशे असौ एका अद्भुता अम- पत् । केसक्याम् अपिलान्यपि दलानि कि मुरभीणि स्युः ।। पदार्थ-बहुवीरे-बहवोऽनेके घीरा पराकमशालिन शूरा यस्मिन्, एवभूते अपि, यदुवशे-यादवक्षत्रियकुले, असौ-स कृष्ण, एर देवल अहत -दिव्यशक्तियुक्तवादापर्यभूतो जनानाम्, अभवत्-प्रजायत । तथा हि तक्या-केतकीलतायाम, असिनानि-मालानि अपि, दमानि-पप्राणिक मुरमाणि-मुगधीनि, ७-मवेयु । नैव स्युरिसर्थ । अत्र यदुवरा.' व चतुर्थः परिच्छेदः। ६७ उममेयपदं पुलिहम, उपमानं 'केतकी' तुरीलिङ्गम्, एवं 'चोर' इति उपमेय पुल्लिङ्गम् , उपमानं 'दलानि' इति तु नपुंसकलिङ्गम् , तथा एकः' इत्युपमेयं पुल्लिङ्गम् , किमपि एकं सुरभितं भवतीति व्यज्यमानं वस्तु पत्ररूपं नपुंसकलिङ्गम्, एवमयमनेकधाऽपि लिङ्गभेदःप्रस्तुतार्याविघटकतया न कश्चिदोषमावहतीति । भाषार्थ-अनेक वीरों से भरे हुए भी इस यदुवश में केवल वह कृष्ण ही अद्भुत पुरुष हुआ। केतकी लता में क्या सब ही पत्ते सुगन्धित होते हैं ॥६॥ उपमां निरूप्य क्रमप्राप्तं रूपकं लक्षयति- रूपकं यत्र साधादर्थयोरभिदा भवेत् । समस्तं वाऽसमस्तं वा खण्डं वाऽखएडमेव वा ॥६६॥ अन्वयः-यत्र साधात् अर्थयोः अभिदा भवेत्, [तत्] रूपकम् , समस्तं वा असमस्तं वाखण्ड वा अखण्डम् एव था। पदार्य ---यन्त्र-यस्मिन् अलङ्कार,साधात्-समानधर्मभावात्, अर्थयो:- उपमानोपमेयगतयो प्रतिपाद्यवस्तुनोः, अभिदा-अभेद' तादात्म्यम्-ऐकात्म्ययु- द्विचा, भवेत् स्यात् , तत् रूपकं-तदाख्योऽलङ्कारी भवतीति शेषः । तद्रूपर्फ समस्तं-समासयुक्तं वा, असमस्तं-समासरहितं व्यस्तमिति वा, खएड-केवल निरका, अखएडं-पूर्ण सागम् एव । तदेवं चतुर्विध रूपकं भवतीति भावः। भाषार्य-जिस अटकार में, समान धर्म होने से, प्रतिपाद्य दो अर्थों का ऐकात्म्य प्रतीत होवे, उसे रूपक कहते हैं। उसके चार भेद हैं-समस्त अखएड, असमस्त अखण्ड, समस्त खण्ड और असमस्त सएड ॥१६॥ तत्रादौ समस्तमराएड रूपकमुदाहरति- कीर्णान्धकारालकराजमाना निबद्धतारास्थिमणिः कृतोऽपि । निशापिशाची व्यचरद्दधाना महान्त्युलूकध्वनिफेत्कृतानि ॥६७|| अन्वयः-कोणान्धकारालकराजमाना निघद्धतारास्थि- मणि, महान्ति उलूकम्यनिफेकतानि दधाना निशापिशाची कुतः अपि व्यचरत् ।
. . पाग्भटालद्वारे पदार्थ -कीर्णान्धकारालराजमाना-कीर्णा. सर्वासु दिक्षु व्याप्ता ये अन्धकारा तमासि, त एव अलका केशा, राजमाना शोभमाना 'राजमाना' इत्यत्र 'शालमाना' इति पाठेऽपि शालते शोभार्थकत्वात् शोममाना इत्येवाय । निवद्धतारास्थिमणि -निबद्धा परितो लम्बमाना सलमा वा, व्यहीभूता इति यावत् , तारा तारका , एव अस्थिमणय कराठधारितास्थिरूपरत्नविशेषा यस्यास्तथाभूता, अथवा निवद्धा मालारूपेण धारिता, तारारूपाणि अस्थीनि एव मण्यो मुक्ता वज्रादयो यया, एवभूता, महान्ति-तारतराणि, उच्च तराणीत्यर्थ । उलूकध्वनिफेरकृतानि-उलूकाना दिवान्धाना ध्वनय शब्दा एव फे कृतानि फेदियेवरूपाणि अस्फुटानि चीकृतानि, दधाना-धारयन्ती, निशापिशाची-निशा रात्रिरेव पिशाची राक्षसी, कुतोऽपि-कस्माञ्चित् अज्ञात प्रदेशात्, आगत्य इति शेष , व्यचरत्-परिवधाम । अनान्धकारस्य कार्य साधात् देशै , तारकाणा भास्वररूपगोलाकारादिसाधात् मणिभि , निशाया भीषक्त्वादिसाधात् पिशाच्या, उलूक्शब्दाना च कार्कश्या मालव्यशक्त्वादिसाधात् फेत्कारे सह अभेदाध्यवसायात रूपकालकार । अभेदस्य च समासान्तर्गतत्वात् पूर्णाङ्गत्वाच्च समस्तमखण्ड रूपकमिदम् । भाषार्थ-चारों ओर फैले हुए अन्धकार रूप देशों से मुशोभित, तारे रूप हड्डियों की मणियों को गले में धारण किये हुए, तथा महुत उच्चे उठी हुई, उल्लुओं के शब्दरूपी माय १ आवाजों से युक्त, रात्रि रूपी राइसी कहीं से पाकर विचरण कर रही थी॥६॥ असमस्तमखएड रूपकमुदाहरति- संसार एव कृपः सलिलानि विपत्तिजन्मदुःसानि । इह धर्म एव रज्जुस्तस्मादुद्धरति निर्ममान् ॥६॥ अन्वय -ससार एय कूप, पिपत्तिजन्मदु खानि सलिलानि, निर्मग्नान् धर्म एप रज्जु तस्मात् उद्धरति । पदार्थ --संसार -विश्व एव, प -मनुभ्यै स्वय खनित प्रलाम गम्भीरी जलाशयविशेष , इह-अस्मिन् ससारपे, विपतिमन्मदु खानि- विपत्ते आपदा अम उत्पत्तियश तथाविधानि दुसानि कानि, अथवा विपत्ति-मापत, जन्म-मृवा पुनस्पति, दुख-मासारिकी विविधा पीस, - चतुर्थः परिच्छेदः। तेषां द्वन्द्वः, तानि एव, सलिलानि-जलानि, सन्तीति शेषः । निर्ममान्- तस्मिन् दुःखसलिले निमज्जितान् जनान् , धर्मः-सुकृतम्, एव रज्जु:-उद्ध- रगतमो गुणः, तस्मात्-संसारकूपस्थितदुःखजलात्, उद्धरति-उपरि तट प्रत्याकति, रक्षतीति यावत् । अत्र दुरवगाहवदुर्बोधतादिसाधर्म्यात् संसारकूपयौः, चाचल्यादिसाधात् सलिलदुःखयोः, पतितोद्धारणाहत्वा- दिसाधाद् धर्मरज्ज्वोः तादात्म्याध्यवसानम् , तस्य च व्यस्तपदेषु सत्त्वात् पूर्णाहरवाच असमस्तमखएडं रूपकमिदम् । भाषार्थ-संसार ही कुना है, इसमें विपत्ति, बार २ जन्म होना और दुःख ही जल हैं, इसमें डूबे हुए पुरुषों का धर्मरूप रज्जु ही उस से उद्धार करती है ॥६॥ समस्तं खण्डं रूपकमुदाहरति- अधरं मुखेन नयनेन रुचि सुरमित्वमाजमिव नासिकया। नववणिनीवदनचन्द्रमस- स्वरुणा रसेन युगपनिपपुः ॥६६|| अन्वयः-तरुणाः रसेन नववर्णिनीवदनचन्द्रमसः अधर मुखेन, रुचि नयनेन, प्राम्जम् इव सुरभित्वं नासिकया युग- पत् निपपुः। पदार्थ:-तणा-युवान, रसेन-रागातिशयेन, निरतिशयप्रेम्णा, नववर्णिनीवदनचन्द्रमस:-नवा नवौडा या वर्णिनी कामिनी, तस्या वदनं मुख- मेव चन्द्रमाः राशी तस्य नववधूमुखचन्दस्यत्यर्थ ,अपरम्-अधोभागगतमोष्ठम्, भुसेन यदनेन, रुचि-कान्तिमाभाम् , नयनेन-चक्षुषा, आजम्-अन्जं कमलं तस्मात्समुत्तनमान्नं कमलसम्बन्धि, इव-कमलसौरभसशमित्यर्थः, मुरभित्व- सोध्यम्, इटमन्धमिति यावत् , नामिकया-प्राणेन, युगपत्-समकालमेय, निपपु:-नि शेयं यथा स्यात्तथा अपिइन् अनुयभूयुरिति भावः । अत्रोपमेयस्य बदनस्य चन्द्रेणोपमानेन सह प्राहादकावर्सलवादिसाधण तादरम्याध्यवः सानादरूपकम् , तस्य च समासान्तगर्तत्वात् , उपमेयधर्मार्ण च 'अधरं मुखेन' 'परि नयनेन' ल्यादिना सपशः प्रतिपादनाथ समस्तं सर स्पमिदम् ।
. चतुर्थः परिच्छेदः। भाषार्थ-जिस अलंकार में, 'इद' 'यथा इत्यादि सादृश्य बोधक पदों । का अहण न करने पर ही उपमेय अर्थ की उपमान अर्थ के साथ समानता प्रतीत हो जाय, उसे ही प्रतिवस्तूयमा नामक अलंकार कहते हैं ॥७९॥ प्रतिवस्तूपमामुदाहरति- बहुवीरेऽप्यसावेको यदुवंशेऽद्भुतोऽभवत् । कि केतक्यां दलानि स्युः सुरभीएयखिलान्यपि ||७२|| व्याख्यातमिदं पद्यं पञ्चषाटेतम(६५)सख्यायां चतुर्थपरिन्छेद एव । अत्र साधम्यबोधकानामिवादिषदानामसत्त्वेऽपि केतकीयदुवंशयोः दलवीरयोः व्यज्यमानवस्त्वेकयोश्च उपमानोपमेययोः साधर्म्य प्रतीयत एव । तस्मादियं प्रतिवस्तूपमा ॥२॥ अधुना क्रमप्राप्त भ्रान्तिमदलङ्कारं लक्षयति- वस्तुन्यन्यत्र कुत्रापि तत्तुल्यस्यान्यवस्तुनः । निथयो यत्र जायेत क्रान्तिमान् स स्मृतो यथा ॥७३॥ अन्वयः--यत्र अन्यत्र कुत्रापि वस्तुनि तन्तुल्यस्य अन्य. रस्तुनः निश्चयो जायेतःस भ्रान्तिमान स्मृतः । यथा- पदार्थ यत्र-यस्मिन् अलङ्कारे, अन्यत्र-अन्यस्मिन् मिन्ने, कुत्रापि- कस्मिंश्चिदपि, वस्तुनि-पदार्थ, तत्तुन्यस्य-तत्समस्य, श्रन्यवस्तुन:-तदतिरिक- पदार्थस्य, निश्चय--तदात्मकत्वेन प्रीति , जायेत-भवेत् स-अलङ्कारः, भ्रान्तिमान्-एतदाख्यः, स्मृतः-उकः । यथा-अनिमपो उदाहरति । भाषार्थ-जिस अलंकार में, किसी भी अन्य वस्तु में, उसके समान अन्य वस्तु का निश्चय हो जाव, से भान्तिमान् अहंकार कहते हैं । जैसे-||३|| प्राकृतकाव्ये भ्रान्तिमन्तमुदाहरति- हेमकमलं ति पणे णणे णीलुप्पलं ति पसुप्रच्छि। कुसुमं ति तुह्म हसिए णिवडति भमराणं रिछोली ॥७॥ अस्य संस्कृतम्- हेमकमलमिति वदने नयने नीलोत्पलमिति प्रस्ताति। कुसुममिति तब हसिते निपतति 'भ्रमराणां श्रेणी ॥
. वाग्भटालद्वारे अन्ययः-प्रसृताक्षि ! तय वदने हेमकमलम् इति, नयने नीलोत्पलम् इति,हसिते कुसुमम् इति भ्रमराणा थेणी निपतति । पदार्य - प्रस्तादि !-प्रसृते विस्तृते अक्षिणी नेत्रे यस्यास्तत्सम्बुदो तथा, हे श्रायतलोचने , तव-भयरया , वदने-मानने, हेमकमल-सुवर्णपयम्, इति-एव निधित्य, नयने-नेत्रे, नीलोत्पल-नीलकमलम्, इति तथा प्रतीत्य, हसिते-हास्ये, कुसुम-पुप्पम् , इति-एव ज्ञात्वा, भ्रमराणाम्-अलीनाम्, श्रेणी पक्ति , निपतति-तव मुख प्रति धावतीत्यर्थ । अत्र भ्रमराणा कामिनीमुसादी हमरमलादिसारश्यतया मुखादिभिन्नाना हेमकमलादीनामेव निधयो जायते, एवश्य श्रतस्मिस्तयुदेरुद्भवात् भ्रान्तिमानलद्वार । भावार्थ-है बड़ी २ पाखों वाली सुन्दरि । तेरे मुख में कमल का नेत्र में नीतात्पल का, और हंसी में फूल का निधय करके, भौरों की परि तुम्हारे मुंह की और दौड़ी आ रही है ॥४॥ मममाप्तमाक्षेप लक्षयति- उतिर्यत्र प्रतीतिर्वा प्रतिपेधस्य जायते । पाचक्षते तमाक्षेपमलकारं घुधा यथा ॥७॥ अन्यय -पत्र प्रतिपेघस्य उचिपा प्रतीतिः जायते, पुधा तम् पापम् अलकारम् याचक्षते । पधा- पदार्थ -यत्र-यस्मिन् महारे, प्रतिषेधस्य-प्ररयाख्यानस्य उहि- फपनम् , बा-सपा प्रतीनि -गोधा शानम्, आय-भवति, बुधा-विद्वांग, म-प्रतिषेधोहि प्रीतिरपम्, प्रादेपम्-एतदास्यम्, मलद्वारम्, भावपते- प्रतिपादयन्ति । यथा-प्रमपये उदाहरण दर्शयति । भावार्थ-जिम महार में, प्रतिषध साक्षात् कयन किया जाय, अथरा यह बिना ही यन प्रतीयमान दो, रिदमन से 'बाप' छ रएत है। मे-et प्रतिपेपोखिमूलमापमुदादरनि- इन्द्रेण कि यदि म मरीनन्द्रगनु- रावनेन रिमहो। यदि नदिपेन्द्रः।
चतुर्थः परिच्छेदः। दम्मोलिनाप्यलमयं यदि तत्प्रतापः स्वर्गोऽप्ययं ननु मुधा यदि तत्पुरी सा॥७६॥ अन्वयः-यदि सः कर्णनरेन्द्रस्नुः, इन्द्रेण किम् ? यदि तद्विपेन्द्रः, अहो ! ऐरायतेन किम् ? यदि अयं तत्प्रतापा, दम्मोलिना अपि अलम्, यदि सातत्पुरी, ननु अयं स्वोऽपि मुधा। N पदार्थ:-यदि-चेत्, स:-प्रसिद्धः, वर्णनरेन्द्रमून -वर्णस्य तमानो नरेन्द्रस्य भूपतेः सूनुः पात्मजः, जयसिंहदेव इत्यर्थः, असोति रोषः, तदा इन्दरण-देवराजेन, दि-न किमपि प्रयोजनमस्तीत्यर्थः । यदि तद्विपेन्द्रः- तस्य जयसिंहदेवस्य द्विपेन्दो गजराजः, अस्ति, तदा अहो ! पाचर्यम् , ऐरा. घतेन-तदाख्येन मुरपतिगनेन, किं-न किमपि प्रयोजनमित्यर्थः । यदि अयं सामानोरनुभूयमानः, तत्प्रताप:-तस्स जयसिंहदेवस्य प्रतापरवेजः, अस्ति, सदा दम्भोलिनापि वझेगापि, अलं-न किचित् फ्लमित्यर्थः । यदि सा- अति प्रशिक्षा, तपुरी-तस्य देवस्य पुरी नगरी, विद्यते तदा ननु-निश्चयन, अयं-शास्त्रः प्रतिपायमानः, स्वर्गोऽपि-मुरालयोऽपि, मुधा-व्ययं एव, सर्वथा निप्पल इलयः । अत्र जयसिंहदेवादीनां सस्वे इन्द्रादीनां प्रतिषेधः साक्षात प्रतिपादितः, सम्मादयमादेपोलार इति । मा-पदि वह कणं महाराज का पुत्र उपसिंहदेव विद्यमान है, तो इन्द्र से क्या प्रयोजन १ अान् बुद्ध नहीं । यदि अपसिंहदेव का हाथी मौजूद है, तो इन्द्र हायो ऐरावत से क्या मतलन ! यदि जयसिंहदेव का पद अरिष्ट्र प्रताप विद्यमान है, तर वन की क्या आवश्यकता है तथा उसकी प्रसिद्ध नगरी होने पर यह स्वर्ग मी म्पर्य है | मतिपेयमतीतिमूलमाक्षेपमुदाहरति- पस्यास्ति नरमोडनियासरसिकं मनः। सोस्तु हिंमाऽनृतस्तेयतत्परः सुतरां जनः ॥७७! अन्यप-यस्प मनः नरफमोडनियासरसिकम् अस्ति, साजनः मुनरो दिसाऽमृतस्तेयतत्परः अस्तु । पर-दाम-पुरताय, मन बना, नरनिवामामिर-नरकरय + १०४ वाग्भटालङ्कारे रौरवादे कोडे उत्सले मध्ये निवास स्थिति , तर रसिकम् अभिलापि, अस्ति- वर्तते, स -एवभूत , जन -पुरुष , सुतराम्-अतिशयन स्वरम् , हिंसाऽनृतस्तेय- तत्पर -हिंसा प्राणिघात , अमृत मिथ्याभाषणम्, सेय चौर्यम, इत्येतेषु तत्परो निरत , सर्वारमना सलग्न इत्यर्थ , श्रस्तु-भवतु । अन हिंसादीना साक्षात् प्रतिषेधाभावेऽपि, तेपा नरकनिवासफलप्रदर्शनेन प्रतिषेध प्रतीयते, तस्माद् गम्यप्रतिषेधनिबन्धनोऽयमाक्षेपाऽलङ्कार । भाषार्थ-जिस पुरुष का मन, नरक में निवास करने का अभिलाषी है, वह चाहे अवश्य ही हिंसा, मिथ्यामापण तथा चोरी आदि नीच कर्मों में निरत रहा करे ॥७७॥ प्राकृतकाव्ये गम्यमतिपेधमूलमाक्षेपमुदाहरति- इच्छन्ति जेण कित्ति कुणन्ति करुणाकणंवि जे णेच । ते धणजक्स व्व णरा दिन्ति धणं मरणसमए वि ।।७।। श्रस्य संस्कृतम्- इच्छन्ति ये न कीर्ति कुर्वन्ति करुणाकणमपि ये नैव । ते धनयवा इव नरा ददति धनं मरणसमयेऽपि ।। अन्यय -ये कीति न इच्छन्ति, ये करुणाकणमपि नैय पुर्यन्ति, ते नरा धनयता इव मरणसमयेऽपि धन ददति । पदार्थ -ये-पुरुषाः, कात्ति-यश , नेद्धान्त-नाभिलपन्ति, ये च करणावणमपि-दयालेशपि, नैव-न क्यमपि, पुर्वन्ति-विदधति, ते- एवम्भूता कृपणा, नरा-पुरुषा, धनयक्षा -धनरक्षक्देवयोनिविशेषा, इव, मरणसमयेऽपि-मृत्युकाल एव, धन ददति-द्रव्यसम्पत्ति बलात् परि त्यज्य प्रयान्तीत्यर्थ । अत्र यशोलिप्सूना कारणिकाना यार्पण्य साक्षात् न प्रतिषिष्यते अपितु मृयुसमये बलाद् धनपरित्यागप्रदर्शनेन समुचिताले दानाकरणरूपस्य कार्पण्यस्य प्रतिषेधो गम्यते । तस्माद् गभ्यातिधमूलोड यमारपालद्वार । भावार्थ-जिनको यश की चाह नहीं है और जो न लेगमात्र दया हो दिसलाते है, उन्हें भी, धन रक्षक पदों की ताद, आमिर मरण समय में बह धन छोदना ही पड़ता है | . चतुर्थः परिच्छेदः। १०५ ममप्राप्त संशयं लक्षयति- इदमेतदिदं वेति साम्याद् बुद्धिर्हि संशयः। हेतुमिनिश्चयः सोऽपि निश्चयान्तः स्मृतो यथा ॥७॥ अन्वयः-साम्यात् हि एतद् इदम्, इदं वा इति बुद्धिः संशयः, सोऽपि हेतुभिः निश्चयः निश्चयान्तः स्मृतः । यथा- पदार्थ:--साम्यात्-साधारणादीनाम् आरोहपरिणाहादीनां धर्माणां सादृश्यात्, हि-एव, एतत्-पुरोश्यमानं वस्तु, इदं स्थाणुरूपम् , इदं या- पुरुषरूपं वा, इति-एवंप्रसरेण या, युद्धिः-उभयोट्यागाहिनी घीः, सा एव संशयः-तदाख्योऽलंकारी भवतीति शेषः । सोऽपि-एवम्भूतः, संशय एव, हेतुभि-कारणे.,निधयः असन्दिग्धात्मना निर्णयरूपेण परिणतः,निधयान्त:- निययो निर्णयोऽन्तेऽवसाने यस्य तादृशः, स्मृतः-पथितः । यथा-अग्रिमलो- काभ्यां संशयमुदाहरतीत्यर्थः । भाषार्य-साधारण आदि धर्मों के समान होने से ही, 'सामने दीसती हुई वस्तु, अमुक है या अमुक है' इस प्रकार का नो ज्ञान होता है, उसे संशय कहते हैं। यह संशय ही जब कारणों के द्वारा निश्चयरूप में परिणत हो जाय, तर उसे 'निश्चयान्त संशया कहते हैं ॥७॥ तत्र तावत् शुद्धसंशयमुदाहरति- कि केशपाशः प्रतिपक्षलदम्याः किं वा प्रतापानलधूम एपः। 'दृष्ट्वा भवत्पाणिगतं कृपाण- मेवं कवीनां मतयः स्फुरन्ति ।।८०॥ अन्ययः-भयपाणिगतं कृपाणं दृष्ट्या फीनां मतयः एवं स्फुरन्ति, एपः किं प्रतिपक्षलरम्याः केशपाशी था कि प्रतापानलधूमः। पदा-दे राजन् । इत्यपाहायम्, मवत्पाणिगत-भवतः धीमतस्तव पाणी हस्ले गर्न प्राप्त विद्यमानं का, हाम्-अमिम्, प्या-विलोक्य, कानो-कान्नदर्शिनी विदुपाम्, मतस-युस्या, वंददरमाराप्रकारेण, परन्ति-गमुरसान्त तमेव प्रसरमाद-7-FIR, गिम्-दनि पदं मंशय . १०६ चाग्भटालद्वारे द्योतयति, प्रतिपक्षलक्ष्म्या:-प्रतिपक्षस्य शत्रो. लक्ष्मी श्री , तस्या केश पाश:-अलक्समूह, वा-श्रथवा, किम, प्रतापानलधूम -प्रतापसेज एवानलोऽमिस्तस्य धूम कजलशिखा इत्यर्य । अत्र कृपाणे विरुद्धकोटि द्वयस्य तुल्यवलवेन भानात निष्षयस्य चानुदयात् शुद्धसशयालङ्कार । भाषार्थ-हे राजन् ! आपके हाथमें विद्यमान तलवार को देखकर कवियों का यह खयाल होता है कि, क्या यह शत्रु की राजलक्ष्मी का कैश समूह है ? या आपके प्रताप रूपी अग्नि की धूमशिखा है ।।८०|| निश्चयान्तसंशयमुदाहरति- इन्द्रः स एप यदि किं न सहस्रमणां लक्ष्मीपतिर्यदि कथं न चतुर्भुजोऽसौ । श्राः ! स्यन्दनध्वजधृतोद्धरताम्रचूडः श्रीकर्णदेवनृपसूनुरयं रणाने ||८१॥ अन्वयः यदि एपः स इन्द्रः, अक्षणां सहस्रं किं न ? यदि असी लक्ष्मीपतिः, चतुर्भुजः कथं न ? श्राः । अयं रणाने स्यन्दनध्वजधृतोद्धरताम्रचूडः श्रीकर्णदेयनृपसूनुः । पदार्थ -यदि-चेत्, एष -पुरती वर्तमान , स-लोकप्रसिद्धः, इन्द्र - देवराज , तीह श्रदणा-चतुपाम्, सहन-तावत्सख्या विशिष्टरवम्, कि- यस्मात् कारपात्, न नास्ति । यदि असी-एष , लक्ष्मीपति -विष्णु, तर्हि चतुर्भुज -चरखार चतु सख्याका भुजा बाहयो यस्य तथाभूत , कस्मात् कारणात् , न-नास्ति ! था 1-अपि ज्ञातम्, अयं रणाने-सप्रामस्य पुरतो दृश्यमानोऽसौ, स्यन्दनध्वजधृतोदरताम्रचूड -स्यन्दनस्य रथस्य धजे पताकाया धृत भवस्थापित उदुर उत्कट ताम्रचूह पुपाटो यस्य तथा भूत , कुटध्वज इत्यर्थ । धीवर्णदेवनृपसून -प्रिया युतस्य वर्णदेवस्य भूपते पुत्र , जयसिंहदेव वर्तते इति शेष । अत्र सहस्रनेत्रामावान्नायमिन्द्र : चतुर्भुजवाभावासाय विष्णुरिति निक्षयन एकस्य पक्षाय प्राबल्यात धर्म निधयान्तसशयो नामारहार । मानाप-नगर यह इन्द्र है, तो इसके हजार पास क्यों नहीं। अगर विष्णु है, तो चतुर्भुज क्यों नहीं ! ओह! सग्राम में आगे बढ़ता हुआ, . - के द्वारा, अपने और चतुर्थः परिच्छेदः। १०७ रथ की ध्वजा में मुर्गा लगाये हुए, यह तो, श्री करदेव महाराज का पुर जयसिंहदेव है ॥१॥ क्रमप्राप्तं दृष्टान्तं लक्षयति- अन्वयख्यापनं यत्र क्रियया स्वतदन्ययोः। तं दृष्टान्तमिति प्राहुरलङ्कारं मनीपिणः ॥२॥ अन्वयः-यत्र क्रियया स्वतदन्ययोः अन्वयस्यापनम् , मनीपिणः तम् अलङ्कारं दृष्टान्तम् इति प्राहुः । पदार्य-यत्र-यस्मिन्नरकारे, क्रियया-व्यापारेण, स्वतदन्ययो-स्वस्य प्रकृतस्य तदन्यस्य अप्रतस्य च, अन्वयख्यापन-परस्परयोग्यगुणसम्बन्ध- कपनम् , भवतीति शेष । मनीषिण -विद्वास , त-तथाविधम्, अलद्वारम्, स्टान्तमिति-दृष्टान्तसंज्ञकमित्यर्थ । प्राहु-कथयन्ति । भाषा-जिस प्रकार में किया। व्यापार अपने से मिन्न के योग्यगुण के आधार पर परस्पर सम्बन्ध का कथन होता है, विद्वान् उसे दरान्त नामक अलकार कहते हैं ॥२॥ हटान्तमुदाहरति- पतितानां संसर्ग त्यजन्तु ट्रेण निर्मला गुंणिनः । इति कथयन् जरतीनां हारः परिहरति कुचयुगलम् ।।८३॥ अन्वयः :-निर्मला गुणिनः पतिताना संसर्ग दूरेण त्यजन्तु, इति कथयन् जरतीनां हारः कुचयुगलं परिहरति । पदाएं -निर्मला-दोषशून्या , गुणिन -सजना, सूत्रप्रथिताथ, पतिताना-पापिनाम्, शिपिलानाश, ससर्ग-सहवासम्, रेण-दूरादेव, स्वगन्तु-परिदरन्तु । इति-स्वप्रकारे, कथयन्-प्रकटयन् , जरतीनां- पसागे नारीणाम् , हार-नल निर्मित कएठाभरणम् , कुचागल-सनयुग्मम, परिदरवि-परित्यजति । अत्र यथा जरतीनां सनयो रोयिन्यात् तम गुण- वान् हारोन शोमने, तथैव पतिते सह गुणिनां समोऽपि न शोभावह इति पनितममगंपरिहारम्पकियया हारपिानी परस्सर सम्बन्ध प्रतीयते, सम्म रहन्तारवार । मार्थ-दोगून्य एदी महि, पतितों के साथ ससाको रस हो २०८ वाग्भटालङ्कारे परित्याग कर दे, यह प्रकट करता हुआ बूढी औरतों का हार, स्तन युग्म को छोड़ रहा है ॥५३॥ क्रमप्राप्तं व्यतिरेक लक्षयति- केनचिद् यत्र धर्मेण द्वयोः संसिद्धसाम्ययोः। भवत्येकतराधिक्यं व्यतिरेकः स उच्यते ।।८४|| अन्वयः-यत्र केनचिद् धर्मेण संसिद्धसाम्ययो. द्वयोः एकतराधिक्यं भवति, सः व्यतिरेकः उच्यते । पदार्थ -यन यस्मिन्नलङ्कारे, केनचित्-येन केनापि उत्कर्षविधायरेन, धर्मेण-गुणादिना, ससिद्धसाम्ययो ससिद्ध सर्वप्रमाणादिमि निश्चयं गत साम्य सादृश्य ययोस्तथाभूतयो, यो-उपमानोपमेययोरभयोरपि मध्ये, एक तराधिक्यम्-एक्तरस्य उपमानस्य उपमेयस्य वा, प्राधिक्यम-उप ,भवति- जायते, स -एवम्भूनोऽलङ्कार , व्यतिरेक-एतदाख्य , उच्यते-कथ्यते । भाषार्थ---जिस अलकार में, किसी उवर्ष विधायक धर्म के द्वारा, रोक तथा प्रमाणसिद्ध सादृश्य वाले दो धर्मियों में से किसी एक का उत्कर्ष बताया जावे, उसे व्यतिरेक अलकार कहते हैं ||२४|| व्यतिरेकमुदाहरति- अस्त्वस्तु पौरुषगुणाजयसिंहदेव- पृथ्वीपतेर्पगपतेध समानमावः। फिन्त्वेकतः प्रतिभटाः समरं विहाय मद्यो विशन्ति वनमन्यमशङ्कमानाः || अन्ययः-जयसिंहदेवपृथ्वीपतेः मृगपतेच पौरपगुणात् समानभावः अस्तु अस्तु, किन्तु एकता प्रतिभटाः समर विद्दाय अन्यम् अशदमानाः सद्यः पनं विशन्ति । पदार्थ -जयसिंहदेवपृथ्वीपते -जयमिहदेवनान्न भूपते , मृगपते - सिंदस्य च, पीयगुणात्-पराधमादिगुण सम्बन्ध'त्, गमानभाव -साम्यम्। अस्तु प्रस्तु-मदतु भवतु, किन्तु-परन्तु, एक्त -एकस्मात् जयसिंहदेवन राज ,भाता इति शेष, प्रतिभटा-शत्रुमैनिका , गमर-गप्रामम्थलम् ,विहाय- परित्यग्य, धन्य-मिदम्, मशहमाना - अविचारयन्त , निंदाद भयममन्य m जगल चतुर्थः परिच्छेदः। मानाः, सद्यः-सहसैव, वनम्-अरण्यम् , विशन्ति-अवगाहन्ते, वनं प्रविश्य यथाकथनिदारमान विनोदयन्तो जीवनकालं यापयन्तीत्यर्थः। श्रन संग्रामे सिंहापेक्ष्या राज्ञः शौर्यातिशयख्यापनाद् व्यतिरेकालङ्कारः । मापाय-महाराज जयसिंहदेव और सिंह की समानता पराक्रम के फारण भले ही कही जावे, परन्तु एक और जयसिंहदेव से डरे हुए शत्रु के सैनिक, दूसरे सिंह के घर की कुछ भी परवाह न करते हुए, पौरन ही में घुस जाते हैं।८५॥ अपसरप्राप्तामपाहुति लक्षयति- नैतदेतदिदं तदित्यपसवपूर्वकम् । उच्यते यत्र सारयादपहतिरियं तथा ॥८६॥ अग्ययः- यत्र सादृश्यात् एतत् एतत् न, एतत् इदं हि, इति अपत्यपूर्वकम् उच्यते, इयम् अपहुतिः । यथा- पदार्थः--यत्र-यस्मिन्नलंकारे, सादृश्यात्-समानधर्मत्वात्, एतत्-इदं प्रतीयमानं यस्तु, एतद्-तदूपम् , न-नास्ति, किन्तु, एतत्-पूर्वोत्रम्, इदं हि-दमेव, भन्यदात्मकं मिशिद वस्तु इत्यर्थः, इति-एवंप्रकारेण यत्, अपस्यपूर्वकं-पूर्वोकनिराकरणपुरस्सरम्, उच्यते-प्रतिपाद्यते, इयम्-एवं- भूता, अपहनुतिः-एतदाख्योऽलंगार इत्यर्थः । यथा-उदाहरणमपहुतेरप्रिम- मेक इत्यर्थः । मातार्य-निस अलंकार में, समानधर्म होने के कारण, 'मह वस्तु यह नही है, किन्तु मह, यह है। इस प्रकार वस्तु की वास्तविकता को मुलाते हुए, जो प्रतिपादन किया जाय, उसे अप{ति महंकार कहते है। जैसे ॥८६॥ अपहसिमुदाहरति- नैतभिशापां शितपमेयमन्धीकृतालोकनमन्धकारम् । निशागमप्रस्सितपञ्चवायसेनासमुत्यापिच एप रेणुः॥८७|| अन्यया-निशायां शितसूच्यभेयम् अन्धाहतालोकनम् एनन्, अन्धकार न, एषः निगमप्रस्थितपशवासेनासमु- रयापितः रेराः। पा:-निशा-रात्रो, शिवा कोई-शिना टापा या सूनी प्रति भाषार्थ-रात में, सुई से भी न भेदने योग्य अर्थात् अत्यन्त गहराई पदार्थ-यत्र-यस्मिन् अलहारे, तुल्येक्वालक्यि या-नुल्या सही एक नीयेन पूर्वसित्यस्तुना सह, उपमेयं-वर्णनीय वस्तु,समीकर्नु-एकीकर्नम्, योग्य ते-उपन्यस्यते, सा-एवम्भूता, तुल्ययोगिता-तदाख्योऽलाारो भवतीनि रोष । भाषार्थ-जिस प्रकार में, समान और एक पाल में होने वारी किसी क्रिया के द्वार, उपमान के साथ उपमेय की बराबरी को प्यन किया घाग्भटालङ्कारे सौवनादिसाधनभूताऽय शलाका, तयापि अभेद्यम् अच्छेद्यम् , नितान्तय मित्यर्थः । अन्धीकृतालोकनम्-अन्धीकृत हक्शक्तिरहितं कृतम् पालोकरंद नेन्द्रियं येन तथाभूतम् , एतत्-दृष्टयादिप्रतिबन्धकम् , अन्धकार-तम, नास्ति, किन्तु एप.-पुरतो वर्तमानो वस्तुविशेषः, निशागमनस्थिनपचर सेनासमुत्थापित.-निशाया रानेः भागमैन प्राप्त्या प्रस्थिता युद्धार्थ वलिना । पञ्चवाणसेना मदनचमू तया समुत्थापितः समुक्षिप्त पादाघातैरनार इत्यर्थः । रेणु -धूलि., वर्तत इति शेष । अत्र यथाभूतवस्तुनोऽन्या अपहवेन, दृष्टिविघातकस्वादिसाम्यमादाय अतथाभूतधूलिपटलस्य दनाद् अपहुतिरलङ्कारः। आखों को अन्धिमा देने वाला यह, अन्धकार नहीं है, किन्तु यह के जाने के कारण, युद्ध के लिये चली हुई कामदेव की सेना के हर उठाई हुई धूल है ॥८॥ अवसरप्राप्तां तुल्ययोगितां लक्षयति- उपमेयं समीकर्तुमुपमानेन योज्यते । तुल्पैककालक्रियया यत्र सा तुल्ययोगिता ॥et अन्वयः-यत्र तुल्यैककालक्रियया उपमानेन उपमेष समीक योज्यते, सा तुल्ययोगिता । काला एकस्मिमेव कालेऽनुष्टीयमाना या किया व्यापारः तया, उपमानेन-प्रवर्ग जावे, उसे तुल्ययोगिता कहते हैं ॥८॥ मुल्ययोगितामुदाहरति- वममा लुप्यमानानां लोकेऽस्मिन् साधुवर्मनाम् । प्रकाशनाय प्रभुता मानोस्तव च श्यते ।
चतुर्थः परिच्छेदः। अन्वयः-अस्मिन् लोके तमसा लुप्यमानानां साधुवर्मनां काशनाय भानोः तय च प्रभुता दृश्यते । पदार्य-अस्मिन्-इह, लोके-संसारे, तमसा-अन्धकारेण अज्ञानेन च प्यमानानाम्-प्रदर्शन प्राप्यमाणानाम् दुर्जनवा कालुप्यं नीयमानानाम्, गावरमना-सरलमार्गाणाम्, सबनानुष्ठितसदाचारपद्धतीना च, प्रकाश- य-योतनाय, पुन सस्थापनाय च, मानो -सूर्यस्य, तव-भवतय जिनस्य, शिवा कस्यचित् , प्रभुता-सामथ्र्यम् , दृश्यते-ज्ञायते । अनोपमेयं जिनो राजा वा कथित् , उपमान सूर्य , तयो तुल्यया समानकालिकया च प्रकाशन- क्रियया समीकरण निरूप्यते, तस्मादन तुल्ययोगिताऽलवार । माषा- (~-इस ससार में, अन्धकार से अथवा अशानं या पापों से अरप होते हुए या कलुपित किये जाते हुए सरल मागों को अथवा साधुजनों के आधार रूप मार्ग को प्रकाशित करने के लिए सूर्य का या आपका सामर्थ्य हादसा जाता | अयसरमाप्तामुस्प्रेक्षां लक्षयति- कल्पना काचिदौचित्याद् यत्रार्थस्य सतोऽन्यथा । घोतियादिभिः शब्दरुत्प्रेक्षा सा स्मृता यथा ||६|| भन्यवः-यत्र सत अर्थस्प औचित्यात् अन्यथा काविद कल्पना यादिभिः शब्दैः योतिता,सा उत्प्रेक्षा स्मृता। यथा- पदार्थ -पत्र-यस्मिन्नलकारे, सत -विद्यमानस्य, अर्थस्य-वस्तुन , नियात्-योग्यत्वात् भानुकूल्या, अन्यथा-मिमप्रकारा, काचित्-कापि भनिर्दियापा, फायना गम्भावना, वादिमि -दव-मन्ये ध्रुव प्राय प्रभृतिभि, पद-पद, पोतिता-प्रशारिता, उहा, सा उप्रेक्षा-एनदाख्योऽलशर, एता प्रतिपादिना । प्या-उदाहरण समयमाराक इर्ष । - वाग्भटालङ्कारे उत्प्रेक्षामुदाहरति- नमस्तले किञ्चिदिव अविष्टा- थकाशिरे चन्द्ररुचिप्ररोहाः । जगद् गिलित्या हसतः प्रमोदाद् दन्ता इव घान्तनिशाचरस्य ||१|| अन्वयः-नमस्तले किञ्चिदिय प्रविष्टाः चन्द्रराचिप्ररोहाः जगद् गिलित्या प्रमोदाद् हसतः ध्यान्तनिशाचरस्य दन्ता इव चकाशिरे। पदार्थ --नभस्तले-आकाशप्रदेश, किञ्चिदिव-खल्पमिव, प्रविष्टा - उदिता इत्यर्थ , चन्द्ररचिप्ररोहा -चन्दस्य निशापते रुचिपरोहा विरणादकुरा , जगत्-लोकम् , गिलित्वा-ग्रसित्वा, प्रमोदात्-हर्षात् , हसत -हास्य विदधत । ध्वान्तनिशाचरस्य-ध्वान्त तम एव निशाचरो राक्षस , तस्य, दन्ता -दशना , इव-इत्युत्प्रेक्षायाम्, उभयो शुभ्रत्वसाम्यादिति भाव । यकाशिरे-शुशुभिरे। अन्न विद्यमानस्य चन्द्रमयूखरूपस्यार्थस्य दन्तरूपेण कपना इवशब्देन योत्सते इत्युत्प्रेक्षाऽलङ्कार । मापार्थ-पाकाशप्रदेश में कुछ २ उदय को प्राप्त हुई ३ चन्द्रमा की किरणे, ससार को निगल कर हर्ष से हंसते हुए अन्धकार रूपी राक्षस दातों की तरह मानों सुशोभित हुई ॥६॥ क्रमप्रासमर्थान्तरन्यासं लक्षयति- उपसिद्धयर्थमन्यार्थन्यासो व्याप्तिपुरःसरः । कथ्यसेऽर्थान्तरन्यासः श्लिष्टोऽश्लिष्टश्च स द्विधा 18॥ अन्यय - उन्नसिद्धपर्धं व्याप्तिपुर सरः अन्यान्यास', अर्थान्तरन्यासः फध्यते । सलिए. अश्लिष्टश्च द्विधा । पदार्प-हसिपम्-उकस्य प्रतिपादितस्यार्थाय सिस्यर्थ प्रामाण्य मोपनार्थम्, च्यातिपुर सर -युनिपूर , अन्यान्यास -अन्यस्य परस्य अर्थक्ष्य बदनो न्याय कपनम्, अर्थान्तरन्यास एतदाख्योऽलद्वार, बध्यते-दच्यते। ग -अर्धा तान्यास , टिपयुक्त अश्टिर -रेपरदितय, द्विषा-द्विप्रकारको मवाति शेष ।
चतुर्थः परिच्छेदः। भावार्थ-कहै हुए अर्थ की सिद्धि के लिये, प्रमाणपूर्वक अन्य अर्थ का कथन करना, अर्थान्तरन्यास नामक अलकार कहाता है । वह श्लेषयुक्त और लेषरहित दो प्रकार का होता है ॥२॥ प्रथमं लेपमूलमर्थान्तरन्यासमुदाहरति- शोणत्वमणामसिताजभासां गिरां प्रचारस्त्वपरप्रकारः । बभूव पानान्मधुनो वधूनामचिन्तनीयो हि सुराऽनुमानः ॥१३॥ अन्वयः :-वधूनां मधुनः पानाद् असिताब्जभासाम् अक्षणां शोणत्वं तु गिरां प्रचारः अपरप्रकारो बभूव, हि सुरानुभावः अचिन्तनीयः। पदार्थ-वधूना-कामिनीनाम् , मधुन:-मयस्य, पानात्-सेवनात्, असिताब्जभासा-नीलकमलकान्तीनाम् , अदणा-चतुषाम, शोणत्व-रक- वर्णत्वम् , तु-तया, गिरा-वाणीनाम्, प्रचार:-प्रयोग., अपरप्रकार -भिन्न- रूप, पूर्वविपरीत इत्यर्थ , बभूव-समजायत । हि-यत , सुरानुभाव सुराया मद्यस्य, अन्यन सुराणा देवाना च अनुमाव प्रभाव , अचिन्तनीय अतर्कणीय कल्पनातीत इत्यर्थः। अन'सुरानुभाव ' इति पदे सुरासुरशब्दाभ्या मद्य देवतारूपार्थद्वयबोधात् श्लेषः, मद्यसेवनजनितस्य नैनरक्तिमस्वरविकृति- रूपस्य उक्तस्यार्थस्य सिपर्यम्, 'अचिन्तनीयो हि सुरानुभावे इत्यन्यार्य- कथनम् , तस्मादयं टेषमूलोऽर्थान्तरन्यासोऽलकार। मापार्य-मद्य पीने से कामिनियों की नीले कमल के समान कान्ति वाली आखें लाल हो गई, और आवाज रहखडा गई। सचमुच सुरा [मध] 'का, [वया सुरों-देवताओं का प्रभाव अचिन्तनीय होता है ॥६॥ अथाश्लिष्टमर्थान्तरन्यासमुदाहरति- शुण्डादण्डैः कम्पिताः कुञ्जराणां पुष्पोत्सर्ग पादपाश्चारु चाः । स्तब्धाकाराः किं प्रयच्छन्ति किश्चित् क्रान्ता यावनोद्धतीतशतम् ॥४॥ अन्वयः-पादपाः कुलराणां शुण्डादण्डैः कम्पिताः चाय .
. ११४ पाग्भटालङ्कारे पुप्पोत्सर्ग चक्रः, स्तम्घाकारा. उद्धतैः वीतशई यावत् न कान्ताः, तावत् किश्चित् प्रयच्छन्ति किम् ।। पदार्थ-पादपा -वृक्षा, कुलराणा-जानाम् , शुएडादण्डै कर लगुडै , कम्पिता-व्याधूता , चार-शोभन यया स्यात् तथा, पुष्पोत्सर्ग-कुसु मवर्षणम्, चकु -विदधु । यतो हि स्वब्धाकारा -स्तब्धचेप्टारहित आकार प्राकृतिर्येषा तथोक्ता जडा निवाचा इति यावत् , उद्धत -प्रगल्भ शक्तिशा. लिभि , शीतशङ्क-नि शङ्क निर्भय यथा स्यात् तथा, यावत्-यत्कलपर्यन्तम् , न फ्रान्ता-गाभिभूता , भवन्तीति शेष , तावत्-तत्कालपर्यन्तम् , किचित्- किमपि वस्तु, प्रयच्छन्ति-विनरन्ति किम् । न किमपि प्रयच्छन्तीत्यर्थ । अन पूर्वार्दन प्रतिपादितस्यार्थस्य सिद्धयर्थ निघायरहितेनोत्तरार्द्धन अर्थान्तरस्य कथनाद् अलेपमूलोऽयमर्यान्तरन्यास । भाषार्थ--हाथियों की सूडों से हिलाये हुए वृक्षों ने अच्छी तरह पुष्प वर्षा की, क्योंकि कोई भी अट अर्थात् ज्ञानहीन व्यक्ति, शक्तिशाली प्रगल्भ व्यक्तियों के द्वारा निर्भय होकर जब तक दवाया नहीं जाता, तब तक क्या कुछ देता है | HEIR फममानां समासोक्ति लक्षयति- उच्यते चमिष्टस्य प्रतीतिजननत्तमम् । सधर्म यत्र वस्त्वन्यत् समासोक्निरियं यथा ॥६शा अन्ययो-पत्र यफ्तुम् इष्टस्य प्रतीतिजननतम सधर्मम् अन्यत् पस्तु उच्यते, इयं समासोति । यथा- पदार्य-यत्र-यस्मिन् अलङ्कारे, पान-कथितुम्, त्य-अभिलषित तस्य, विवक्षितस्य कानुन इत्यर्य , प्रतीतिजननक्षम बोधोत्पादनसमर्थम् , सधर्म-समानधर्मयुक्तम्, अयत्-अतिरिक्तम्, वस्तु-पदार्थ, उच्यते- कम्यते,श्यम्-एषा, समासोषित -तदाख्योलबार इत्यर्थ । यथा-अग्रिम पन तामुक्षहरतीय। माप-जिस परकार में, विवदित बन्नु का बोध कराने में समर्थ रोई अपवस्तु कही जाय, उसे समसावित प्रकार कहत है जिसे--IILek चतुर्थः परिच्छेदः। समासोक्तिमुदाहरति- मधुकर ! मा कुरु शोकं विचर करीरद्रुमस्य कुसुमेषु । धनतुहिनपातदलिता कथं नु सा मालती मिलति ॥६६॥ अन्वयः-मधुकर! शोकं मा कुरु, करीरद्रुमस्य कुसुमेपु विचर, घनतुहिनपातदलिता सा मालती नु कथं मिलति ? पदार्थ:-मधुकर!-हे अमर ! शोक-शुचं दुखं वा, मा कुरु-न विधेहि, मा विलपेत्यर्थः । करीशमस्य-करपादपस्य, 'करील' इति लोके ख्यातस्य निष्पकएटफितरुविशेषस्य, कुसुमपु-पुप्पेषु, विचर-पर्यट,घनतुहि- नपातदलिता-धनं निविडं यत्तुहिनं हिमं तस्य पातेन वर्षणेन दलिता विनष्टा, सा-स्वयाऽनुभूता, मालती-जातिपुष्पम् , नु-भोः, कथं-केन प्रकारेण, मिलति-पुन संगता भवतीत्यर्थः । श्रन मृतपन्नीकस्त्वं परित्यज्य शोकम- न्यासु विहर इति विवक्षितस्यार्थस्य प्रतीतये तरसदृशधर्मस्य भ्रमरमालत्यादि- रूपस्यान्यवस्तुनोऽभिधानात् समासोक्किरलङ्कारः । भाषार्य-अरे मेरे ! शोक मत कर, करील वृक्ष के फूलों में विचरण कर, मारी पाला पढने से नष्ट हुई वह मालती अब कहा मिल सकती है। ॥६॥ विभावनां लक्षयति- विना कारणसद्भावं यत्र कार्यस्य दर्शनम् । नैसर्गिकगुणोत्कर्षमावनात् सा विभावना ॥१७॥ अन्ययः-यत्र कारणसद्भाव विना नैसर्गिकगुणोत्कर्ष- भावनात् कार्यस्य दर्शनं सा विभावना। पदार्थ.-पत्र-यस्मिन्नलंकारे, वारणसद्भाव-हेतुसत्ताम् , विना-अन्त- रेण, नैसर्गिकगुणोत्कर्षभावनात्-स्वाभाविकगुणाधिक्यस्य प्रत्यायनात्, कार्यस्य-कर्मण, दर्शन-ज्ञानम्, सा-एवंभूता, विभावना-तदाख्योऽलङ्कारः, कप्यत इति श्रेष। मापार्य-जिस अलंकार में कारण के बिना ही स्वामाविक गुणाधिक्य के शान से, कार्य का बोध हो जाय, उसे विमावना अलंकार कहते हैं | eh घाग्भटालङ्कारे विभावनामुदाहरति- अनध्ययनविद्वांसो निद्रव्यपरमेश्वराः। अनलंकारसुभगाः यान्तु युष्मान् जिनेश्वराः || श्रन्ययः-अनध्ययनविद्वांसः निद्रव्यपरमेश्वराः अनलङ्का- रसुभगा. जिनेश्वराः गुप्मान पान्तु । पदार्थ-अनध्ययनविद्वास-न विद्यते अध्ययन पठन येषा ते, तारशा अपि विद्वास पण्डिता, अध्ययनेन विनापि ज्ञानवन्त इत्यर्थ । निर्दम्य- परमेश्वरा-निर्गत द्रव्य धन भ्यस्ते निव्या निर्धना इत्यर्थ । ताशा अपि परमेश्वण अतिशयश्वर्यशालिन इत्यर्थ । अनलकारसुभगा न सन्ति अलकारा पाभरणानि येषा तयाभूता अपि सुभगा कल्याणदर्शना सौन्दर्य- विशिष्टा इत्यर्थ 1 जिनेवरा -श्रेष्ठा अईन्त , युष्मान्-भवत , पान्तु-रक्षन्तु। अन अध्ययनादिरूपतत्तत्कारणाभावपि विद्वतादिलपतचत्वार्य जिनेश्वराणा नैसर्गिकगुणोत्वर्षभावनया दृश्यते, तस्माद् विभावनालकार । मापार्थ-बिना ही अध्ययन के विद्वान्, धन के दिना ही अत्यन्त ऐश्वर्यशाली, आभूषणों के बिना ही प्रियदर्शन अथवा सुन्दर जिनेवा आपकी रक्षा करें॥९॥ ममप्राप्त दीपकं लक्षयति- आदिमध्यान्तवत्येकपदार्थनार्थसंगतिः। चारपस्य यत्र जायेत तदुर दीपकं यथा ||६|| अन्यय-पर पाक्यस्य मादिमध्यान्तयत्येकपदार्थेन अर्थसंगतिः जायेत, तद् दीपकम् उत्तम् । पण- पदार्थ-यत्र-यम्मिालबारे, पाक्यस्य पदसमूहस्य, सत्सम्बन्धिना इत्यर्ष, प्रादिमध्यान्तबम्पदान-श्रादिवर्तिना मध्यवर्तिना अन्त. वतिना आद्यादिस्थितन एकेन अहितीयेन पदार्थेन परतुना, अर्थसंगति अस्य अभिधेयस्य मन्ति सगमनम, जायत-भोत. तत् दीपक-दीपकाल्योऽल- पार, सह-प्रनिरादितम् । यथा-सदधिमपयनोदाहरतीत्यर्ष । मार्थ-जिस बहकार में, बास्यादि मध्य अथवा अतवर्ती एक वस्तु अर्थ का साथ हा, रमे दीपक प्रकार कहा गया है। जेस-IIRLR
चतुर्थः परिच्छेदः।
दीपकमुदाहरति-
जगुस्तव दिगि सामिन् ! गन्धर्वाः पावनं यशः।
किन्नराच कुलाद्रीणां कन्दरेषु मुहुर्मुदा ॥१०॥
अन्वयः--स्वामिन् ! दिवि गन्धर्वा:. कुलाद्रीणं कन्दरेषु
च किन्नराः मुहुः मुदा तय पावनं यशः जगुः।
पदार्थ -स्वामिन् !हे. प्रभो ! दिवि-स्वर्गलोके, गन्धर्वा -देवयोनिवि
शेषा, कुलादीणा-कुलपर्वतानाम्, हिमालयप्रमृतीनाम्, कन्दरेषु-गुहासु
च, किचरा -किम्पुरुषा , मुहु-वारं वारम्, निरन्तरमित्यर्थ । मुदा-हर्षेण,
तव-भवत , पावन-शुभ्रम् , पवित्र वा, यश-कीर्तिम् , जगु -कीर्तयामासु ।
अत्र पद्यादौ स्थितं जगुरित्येक क्रियापद 'गन्धर्वास्तव यशो जगु' 'कि-
भराश्च तव यशो जगु' इत्युभयोरपि घाफ्ययोरन्वैति, तस्मादिद दीपकम् ।
भाषार्थ-हे प्रभो! स्वर्गलोक में गन्धर्वो ने और कुलपर्वतों की कन्दराओं
में किन्नरों ने, बार र हर्ष से तुम्हारे शुन यश का कीर्तन किया ॥१०॥
दीपकं पुनरुदाहरति-
विराजन्ते तमिस्राणि द्योतन्ते दिवि तारकाः।
विभान्ति कुमुदश्रेण्यःशोभन्ते निशि दीपका ॥१०॥
अन्वय.-तमिस्राणि विराजन्तें, दिवि तारकाः द्योतन्ते,
कुमुदघेण्य. विभान्ति, निशि दीपकाः शोभन्ते ।
पदार्थ --तमिस्राणि-निधिडानि तमासि, विराजन्ते-विज़म्भन्ते,
दिवि-युलोक आकाशे, तारका -नक्षत्राणि, योतन्ते-प्रकाशन्ते, कुमुद-
घेण्य कैरवपंचय , विभान्ति-विशेषेण शोभन्ते, निशि-रात्री, दीपका
आलोकवर्तिका ,शोभेन्ते-प्रज्वलन्तीत्यर्य । अत्र अर्थतोऽभिन्नाना बहूनां
क्रियापदानाम् आदिमध्यान्तस्थितानाम् एकेन 'निशि' इत्येतेन कारपदेन
अन्वितत्वाद् दीपकालकार ।
मषार्थ अन्धेरा पैल रहा है, आकाश में तारे चमक रहे हैं, रात में
सिरने वाले कमलों की कतार सुशोभित हो रही है और रात में दीपक जल
-
रहे हैं ॥१.१॥
११८ धाग्भटालबारे अवसरप्राप्तमतिशयालंकारं लक्षयति- वस्तूनां वक्तुमुत्कर्पमसम्माव्यं यदुच्यते । बदन्त्यतिशयाख्यं तमलङ्कारं बुधा यथा ॥१०२|| अन्वया वस्तूनाम् उत्कर्षे वक्तुं यत् सम्भाव्यम् उच्यते, बुधाः तम् अतिशयाख्यम् अलङ्कारं वदन्ति । यथा- पदार्थ वस्तूना-पदार्यानाम् , उत्कर्ष-महत्वम् ,वस्तु-प्रतिपादयितुम् , यत् असम्भाव्य-सम्भवायोग्यम् , उच्यते-प्रतिपाद्यते, बुधा -पालकारिका , त-तादृशम् , अतिशयाख्यम्-अतिशयसकम् थलकारम् वदन्ति-कथयन्ति, यथा-अप्रिमपद्येन तमुदाहरतीत्यर्थ । माधार्य--वस्तु का रवर्ष बताने के लिये जो असम्भव बात कही जाय, विद्वजन उसे अतिशय नामक अलकार कहते हैं । जैसे-५०२॥ अतिशयालंकारमुदाहरति- त्वदारितारितरुणीश्वसितानिलेन सम्मूच्छितोर्मिषु महोदधिषु क्षितीश। थन्त ठगिरिपरस्परभृङ्गसङ्ग घोरारपैमुररिपोरपयाति निद्रा ॥१०॥ अन्यय -तितीश ! त्वदारितारितयणीश्वसितानिलेग सामूच्छितोमिपु महोदधिषु अन्तद्विरिपरस्पOZासन- घोरारयः मुररिपो. निदा अपयति । पदार्प ---चितीश :-हे पृध्यापते। वदारितारितगणयसितानिलेन-स्खया भवता दारिता उन्मूलिता युदस्यले निहता ये शरय शत्रय , तेषां तर गाना कामिनीनां सितानिलेन उच्छवारावायुना, मम्मूचितौर्मिपु-सम्मू छिता अतितरां वर्धिता ऊर्मयस्तरङ्गा येषां तेषु, महोदधि-विशालरामुए, अन्तलोरिपरससमोरारद -मन्सलृटन्त अलमध्ये कलोसवेगेन प्रय रन्त ये गिरय पर्वता से पारपरस्प मिथ महा शिखराणो य सग सपा तेन ये घोरा भयकरा मारावा पनयरले, मुरारपो-विष्य समुद्र शामिन , नि-स्वाप , शयनम् , मरवाति-प्रारददि नश्यतीत्यर्थ । पत्र - चतुर्थः परिच्छेदः। परिवधूनां यासानिलेन समुदक्षोमा, पर्वतानां शिखरसंघट्ट , तबनितशब्देन च विष्णोनिद्रामङ्गः, एतेऽसम्भविनोऽयोः प्रतापातिशयं राज्ञः प्रतिपादयन्ती- त्यतिशयालंकारः। भाषार्थ-हे राजन् ! तुम्हारे द्वारा नष्ट हुए शत्रुओं की स्त्रियों के उच्छास वायु से बढ़ी हुई लहरों वाले समुद्रों में, जल के बीच इधर उधर हिलने के कारण परस्पर टकराये हुए शिखरों से उत्पन्न हुई घोर ध्वनियों के द्वारा विष्णु को निद्रा टूट जाती है ॥१.३॥ अतिशयालंकारं पुनरुदाहरति- एकदण्डानि सप्त स्युर्यदि च्छत्राणि पर्वते । तदोपमीयते पार्श्वमर्भि सप्तफणः फणी ॥१०४॥ अन्ययः-यदि पर्वते एकदएडानि सस च्छप्राणि स्युः, तदा पार्श्वमूर्ध्नि सतफणः फणी उपमीयते। पदार्थ:-यदि-चेत्, पर्वते-गिरी, एक्दण्डानि-एकः अद्वितीयः एक- त्वसंख्याविशिष्टी या दण्डः यष्टिर्येषां तथाभूतानि, सप्त-सप्तसंस्त्यायुक्कानि, छत्राणि-पातपयाणि, स्यु-भवेयुः, तदा-तर्हि, पानि-पार्श्वनाथस्य भगवतः शिरसि, स्थित इति शेषः, सप्तफणः-सप्त फणा भोगा यस्य तादृशः, फणी-भुजगः, उपमीयते-सदशीक्रियते । अत्र पावनायशिरःस्थितस्य भुजगस प्रकर्यातिशयप्रलायनार्थ पर्वतशिखरस्थितसप्तातपयरूपासम्भकार्य- प्रतिपादनादतिशयालंकारः। भावार्य-यदि पहाड़ पर एक हहे में सात छतरियां लगी हो सके तो पाच- नाप के सिर पर बैठे हुए, सात पनवाले सांप को उपमा दी जा सकती है ॥१०॥ मममातं हेत्वलंकारं लक्षयति- यत्रोत्पादयतः कञ्चिदर्थ कर्तुः प्रकाशते । तद्योग्यतायुक्तिरसी हेतुरुको बुधैर्यया ॥१०॥ अन्धयः-पत्र कञ्चिदर्यमुत्पादयतः कर्तुः तद्योग्यतायुतिः प्रकाराते, असी घुधैः हेतुः उक्तः। यथा- पदार्थ:-पत्र-सम्मिनलंकारे, कचित्-कमपि, अर्थम्-अभिधेयम् , उत्पाद का प्रतिपादयतः, परथिनुः, योग्यतायुक्किः-दम्मामय योग्यदायी . . । वाग्भटालङ्कारे प्रतिपादनशक्ती, युक्ति कारणम्, प्रकाशते-प्रतीयते अववुध्यते वा, असौ- एवभूतोऽलकार , वुधै -विद्वद्भि, हेतु -एतत्सज्ञक उक्त प्रतिपादित । यथा-अभिमपद्येन हैतुमुदाहरतीत्यर्थ । भाषार्थ-जिस अटकार में, किसी अर्थ का प्रतिपादन करने वाले कर्ता की, उस अर्थप्रतिपादन शक्ति में कारण की प्रतीति हो, उसे विद्वानों ने हेतु अलकार कहा है। जैसे-१०॥ प्राकृतकाध्ये हेतुमुदाद्दरति- जुम्चणसमोम्मत्ता तचा विरहेण कुणइ गाहस्स ! कंठन्भन्तरघोलिदमहुरसरं पालिश्रा गीअम् ॥१०६॥ श्रस्य संस्थतम्- यौवनसमयोन्मत्ता तप्ता विरहेण करोति नाथस्य । कएठाभ्यन्तरघोलितमधुरस्वरं बालिका गीतम् ॥ अन्वयः-यौवनसमयोन्मत्ता नाथस्य विरहेण तप्ता पालिका फरठाभ्यन्तरयोलितमधुरस्यरं गीतं करोति । पदार्थ -यौवनसमयोन्मत्ता-ताहण्योद्गमैन उन्मादावस्था प्रापिता, नाथस्य-भर्नु , विरहेण-वियोगेन, ता-अतितरा दुखिता, बालिका-नव- कामिनी, नववधू, पोडशी इति यावत्, कण्यभ्यन्तरपोलितमधुरखरं- गलमप्य एव पोलित अव्यक्तमिवोच्चारित मधुरो मनोहर स्वरो ध्वनियंत्र तत् यथा स्यात्तथा, गीत-गानम्, परीति-विदधाति । अन शालिवाया सगीतेन मनोगतमर्थ प्रतिपादयन्त्या , तद्योवनोद्भेदजन्योन्माद, वान्त वियोगजन्यध्यथा च गीतोत्पत्ती कारणमिति हेतुरलङ्कार । भाषार्थ-नई जवानी के फूटने से पागल हुई, तथा पति वियोग से व्ययित बालिका, गल के रीच में ही अव्यह सा रक्षारण करती हुई मधुर स्वर से गीत गा रही है ।।१०६|| भारतकाव्य एव पुनहेतुमुदाहरति- विससोरो मिश्रको कमन्तथासाइ थायदो पपणो। जाप्रपलामो सिहरी पहिए मारंति ते तिहि ॥१०७) , चतुर्थः परिच्छेदः। अस्य संस्कृतम्- विषसोदरो मृगाङ्कः कृतान्ताशाया आगतः पवनः। जातपलाशः शिखरी पथिकान मारयन्ति ते त्रयः॥ :-विपसोदरः मृगाङ्कः, कृतान्ताशाया श्रागतः पवनः, जातपलाशः शिपरी, ते त्रयः पथिकान मारयन्ति । पदार्य. 'विपसोदरा-विषस्य कालकूटस्य सोदो आता एकस्थान- समुत्पन्न इत्यर्यः, मृगाङ्क:-राशलाग्छनः, कृतान्ताशाया:-कृतान्तस्य यमस्य आशा यमनिवासोपलक्षिता दक्षिणा दिगित्यर्थः, तस्याः, पागतः-प्रवा- हितः, पवनः वायुः, मलयानिल इत्यर्पः । जातपलाश:-जातानि समुन्य- मानि पलाशानि पाणि यस्मिन् तथाभूतः, समुद्भूतकिसलय इत्यर्थः, शिखरी-यतः, ते-एते उतषः, अयः-विविधाः पदार्था', पथिकान-मार्ग• गामिनः पुरुषान् , मारयन्ति-पीडयन्तीत्यर्थः । अत्र पधिक्मारकत्वे मृगारस्य विषसोदरत्वम् , पवनस्य यमदिशात आगतत्वम, शिखरिण जातपलारात्वम्- जाता सनुत्पशा पले मांसभक्षणे अाशा अभिलाया यत्य, तस्य भावस्तत्त्वम् । कारणमुकम्, तस्मादिह हेतुरलङ्कारः। भावार्थ-विष का सगा माई चन्द्रमा, दक्षिण दिशा की ओर से आई हुई हवा, और नए कॉपरों से मरा हुआ वृक्ष में तीनों, परिकों को पोदा पहुंचाते है ॥१०॥ क्रमप्रातां पर्यायोक्ति लक्षयति- अतत्परतया पत्र कल्प्यमानेन वस्तुना । विवक्षितं प्रतीत पर्यायोकिरियं यथा ॥१०८]] अन्वयः यत्र अतत्परतया करप्यमानेन वस्तुना विव- क्षितं प्रतीयेत, यं पर्यायोतिः। यथा- पदार्थ:-यत्र-यस्मिनलंकारे, मतत्परतया-विवचिताबोपम्तया, प्यमानेन-निरुच्यमानेन, 'अन्प्यमानेन' इति पाठे पर्यमानेनेत्यर्थः, पस्तुना-मन, मिचितवनुमिष्ट बतातीपत-शायन, इयम्-एगा, पयां- योहिर-एपदादयोऽधार लाया-प्रेमपरे पयोमोहिमुसाहरतीत्यपः।
१२२ वाग्भटालद्वारे भाषार्थ-जिस अलंकार में, विवक्षित से अर्थ का बोध न होने पर, कल्प्यमान अथवा वर्धमान वस्तु से विवक्षित की प्रतीति हो जाय, उसे पर्यायोक्ति अलकार कहा गया है। जैसे--1॥१०॥ पर्यायोनिमुद्दाहरति- । त्वत्सैन्यवाहनिवहस्य महाऽऽहवेषु द्वेपः प्रभो! रिपुपुरन्ध्रिजनस्य चासीत् । एकः खुरैहुलरेणुततिं चकार तां सजहार पुनरश्रुजलैर्यदन्यः ॥१०६।। अन्वयः-प्रभो! महाहवेपु त्वत्सैन्यवाद्दनिवहस्य रिपु. पुरन्ध्रिजनस्य च द्वेपः आसीत् । यद् एकः खुरी बहुलरेणु- ततिं चकार, अन्यः पुनस्ताम् अथुजलैः सञ्जहार । पदार्थ:-प्रभो 1-हे स्वामिन् । महाइवेधु-तुमुलसंप्रामेषु, प्रवर्तमानेषु, सत्सु इति शेष , त्वत्सैन्यवाहनिवहस्य-त्वदीय सैन्येषु बरेषु ये पाहाः अक्षाः तेषां निवहस्य समूहस्य, रिपुपुरन्ध्रिजनस्य च-रिपूणो द्विषो पुरन्धि- जनस्य नारीसमूहस्य च, द्वेष-मियो वैरभाव , पासीत्-प्रभूत्, यत्- यस्मात् कारणात् , एक -प्रथमः अश्वसमूह इत्यर्थ , सुरे.-राफै., तदापात. रित्यर्थ , बहुलरेणुतति-प्रचुरधूलिविस्तारम्, चकार-विदधे । अन्य -अपरः शनारीजन इत्यर्थ , पुन ता-धूलिसन्ततिम्, अधुजल -भर्तृवियोगमन्यैः नेत्रवारिसमूहे , सजहार-अपनिनाय । अत्र अतत्परतया प्रयुटेन 'राजन्याव- खरोख़्तं रज निहतरिपुनारी जनशोधुणा अपनीतम्' इत्यर्थन वाक्येन राश. प्रचुरशाधातित्व प्रतीयते, तस्मात् पर्यायोक्तिरलद्वारः। भावार्थ-हे राजन् ! घोर युद्ध प्रारम्भ होने पर, तुम्हारी सेना के घोदे, और शत्रुओं को नियों में ही परस्पर वैरभाव था। घोड़ों ने अपनी रापों से पूल की मूब उड़ाया, और शत्रुनियों ने अपने सुत्रों की वर्षा से पिर बैठा दिया ॥१॥ फ्रममा समाहितमलद्वार लक्षयति- कारणान्तरसम्पनिर्दवादारम्म एव हि । यत्र कार्यस्य जायेत तज्ज्ञायेत समाहितम् ॥११०॥ - - चतुर्थ परिच्छेदः। १२३ अन्वयः-पत्र कार्यस्य प्रारम्भ एव देवात् कारणान्तर- सम्पत्तिर्जायेत, तत् हि समाहितं झायेत। पदार्य --य-यस्मिन्नलवारे, कार्यस्य-कर्मण , प्रारम्भ-उपक्रमे एव, दैवात्-सहसा, कारणान्तरसम्पत्ति हेत्वन्तरस्य समुपस्थिति , जायेत- भवेत् , तत् हि-तदेव, समाहितम्-एतदाख्योऽलहार , ज्ञायत-अवगम्येत। भावार्थ-जिस अलकार में, कार्य के प्रारम्भ में ही अचानक किसा अन्य कारण की उपस्थिति हो जाये, उसको समाहित नामक अलकार सम- मना चाहिये ॥११॥ समाहितमुदाहरति- मनस्विनी वल्लभवेश्म गन्तुमुत्कण्ठिता यावदभूनिशायाम् । तावन्नवाम्मोघरधीरनादप्रोधितः सौभशिखी चुकूज ॥११॥ अन्वय'-मनस्विनी निशायां यावत् बलमवेश्म गन्तुम् उत्कण्ठिता अभूत्, तावत् नवाम्भोघरधीरनादप्रबोधितः सौधशिखी चुकूज। पदार्य-मनस्विनी-अतिवस मानिनी कान्ता काचित्, निशाया- रातो, यावत्-यत्कालपर्यन्तम् , यस्मिन् काले वा, वल्लभवेश्म-प्रियतमस गन्तुम्-यातुम् , उत्करिता-उत्सुका, अभूत्-श्रासीत् , तावत्- तस्मिन्नेव काले, नवाम्भोधरधीरनादप्रबोधित -नवीनपयोदस्य धीरेण गम्भी- रेण नादेन ध्वनिना प्रबोधित जागरित , सौधशिस्त्री-हर्षे वर्तमानो मयूर , चुकूज-कराव केकारव चकारेत्यर्य । अत्र मानिन्या प्रियगृहगमने उत्कराठा हेतुरेक , तत्र व प्रियगृहामनरूपस्य कार्यस्य प्रारम्भ एव घनगर्जितेन मयूरनाद कामोद्दीपकत्वेन तस्यैव कारणान्तर समुपस्थितम् , तस्मात्समाहितालकार । भावार्थ-मानिनी कान्ता, रात में जिस समय अपने पति के कमरे में जाने के लिये उत्कारिठत हुई, उसी समय नये बादलों के गम्भीर गर्जन से जगा हुआ, महलों का मार भी बोलने लगा ॥११॥ क्रमप्राप्तां परिवृत्ति लक्षयति- परिवर्तनमर्थन सदृशाऽसदृशेन वा । जायेतार्थस्य यत्रासौ परिवृत्तिर्मता यथा ।।११२॥
- १२४ वाग्भटालद्वारे अन्वयन्यत्र सदृशा या असदशेन अर्थन अर्थस्य परि पत्तन जायेत, असौ परिवृत्तिःमता । यथा- पदार्थ -यत्र-यस्मिन्नलकारे, सहशा-समेन, वा-अथवा, असदशेन- विषमेण न्यूनाधिकेन वा, अर्थेन-वस्तुना, अर्थस्य-वस्तुन , परिवर्तन- विनिमय , जायेत भवत्, श्रसौ-एषा, परिवृत्ति -एतदाख्यालकृति , मता कथिता । यथा-इत्यप्रिमपद्यरूपमुदाहरण निर्दिशति । माषार्थ-जिस अलकार में, समान अथवान्यूनाधिक एक वस्तु के साथ अन्य वस्तु का परिवर्तन हो,उसे परिवृत्ति नामक अलकार कहा गया है। जैसे-॥१२॥ तत्र सदृशवस्तुना विनिमयमूलां परिवृत्ति तावदुदाहरति- अन्तर्गतव्यालफणामणीनाम् प्रभाभिरुवासितभूषु भः ।। स्फुरत्प्रदीपानि गृहाणि मुक्त्वा गुहासु शेते त्वदरातिवर्गः ॥११३।। अन्यय -मतः । त्वदरतिवर्ग स्फुरत्नदीपानि गृहाणि मुफ्त्वा, अन्तर्गतव्यालफणामणीनाम् प्रभामि उद्रासितभूषु गुहासु शेते। पदार्थ -भर्त !-हे प्रभो ! खदरातिवर्ग-भवत शत्रुसमुह , स्फुरत्या दीपानि-फुरन्तो दीप्यमाना प्रदीपा पालोक्वर्तिका येषु तथाभूतानि, गृहाणि-सदनानि, मुश्रवा-परित्यज्य, अन्तर्गतम्यालपणामणीनाम्-अन्त- गंता अभ्यन्तरवतिनो ये ख्याल साः, तेपो ये फणामणय भोग स्थितरमानि तेषाम्, प्रमामि -किरणे, उदासितमपु-उद्भासिता प्राशिता भू भूमि यामु एवभूनासु, गुहामु-पर्वतदरीषु, शेते-खपिति, श्राश्रय समत इत्यर्थ । अब पणामणय प्रदीपसहशा , गुहाच गृहसमा ,एव च प्रदीपप्रकाशितानि गृहाणि विहाय पणामणिदीपितानी गहराणामुपादानात सररावस्तुविनिमयमूल परिपत्याख्योऽरद्वार । भाषाय-हे मालिक! आपके गह, प्रदीपों से प्रकाशित घरों को मोदकर, अन्दा रहने बाने मयर सपा की मणियों से प्रकाशित हुई। महादों की गुफाओं में सोने है ॥१२॥ .
. . चतुर्थः परिच्छेदः। १२५ अधासदृशवस्तुना विनिमयमूलां परिवृचिमुदाहरति- दत्वा प्रहारं रिपुपार्थिवानां जग्राह यः संयति जीवितव्यम् । भृङ्गारमङ्गीञ्च तदङ्गनाना- मादाय दुःखानि ददौ सदैव ॥११४|| अन्वयः यः संयति रिपुपार्थिवानां प्रहारं दत्त्वा जीवि- तव्यं जग्राह, तदननानां च हारभङ्गीम् आदाय सदैव दुःखानि ददो। पदार्य-य-भूपतिरित्ययः, संयति-संप्रामे, रिपुपार्थिवानां-शत्रु. नृपाणाम् , प्रहारम्-प्राघातम्, दत्त्वा-वितीय, विधायेत्यर्थः, जीवितव्यं- जीवनम् ; जपाह-गृहीतवान्, तदानाना-शनारीणां च, शारमनीम्-रस- विलासम्, प्रादाय-स्वयं गृहीत्वा, सदैव-सर्वदेव, भाग्यानीति शेषः, दुःसानि-रेशान् , ददी-दतवान् । अत्र प्रहारजीवनयोः बारमजीदुःखयोध सादृश्यं नास्ति, एवं च तयोरसदृशवस्तुनोः विनिमयदर्शनातू, असदृशवस्तु. विनिमयमूला परिवृतिरलंकारः। भाषार्थ-जिसने संग्राम में, शत्रु राजात्रों को प्रहार देकर उनके जीवन को ले लिया, तथा रात्रुनारियों के गृहार दिलाम को लेकर सदा के लिये उन्हें दुःख दे दिया ॥११४॥ क्रममाप्तं यथासंख्य लक्षयति- यत्रोक्तानां पदार्थानामर्थाः सम्बन्धिनः पुनः। क्रमेण तेन वध्यन्ते तद् यथासंरुपमुच्यते ॥११॥ अन्वयः-पत्र उकानां पदार्थानां सम्बन्धिनः अर्थाः पुनः तेन क्रमेण यध्यन्ते, तत् यथासंख्यम् उच्यते। पदार्थ.---यत्र-यस्मिनलकारे, उस्ताना-कयितानाम् , पदार्थानां-वस्तू- नाम्, सम्बन्धिन.-सम्बन्धशालिन., अर्था. वस्तूनि, पुन -भूयः, तेन- पूर्वोक्तैन, कमेण-भानुपूा, वध्यन्ते-प्रध्यन्ते, विरच्यन्त इत्यर्थः । तत्- ताइक्, यथासंस्यम्-एतदाख्योऽलंकार, उच्यते कथ्यते। भाार्य-जिस अरकार में, पूर्व प्रतिपादित पशयों के सम्बन्धी प्रयों । . .
१२६
घाग्भटालद्वारे
को पिर उसी प्रानुपूर्वी से निरूपण किया जाय, उसको 'ययासंख्य' अल.
कार कहते हैं ॥११॥
यथासंख्यमुदाहरति-
मृदुभुजलविकाम्यां शोणिमानं दधत्या
चरणकमलमासा चारुणा चाननेन ।
विसकिसलयपनान्याचलक्ष्मीणि मन्ये
विरहाविपदि वैरात तन्वते तापमझे ॥११६॥
अन्वयः -बिसकिसलयपद्मानि मृदुभुजलतिकाभ्यां शो-
णिमानं दधत्या चरणकमलमासा चारुणा श्राननेन च आत.
लक्ष्मीणि विरहविपदि वैरात् अहे तापं तन्यते इति मन्ये ।
पदार्थ -बिसकिसलयपद्मानि-बिसानि मृणालानि, किसलया नवप•
लवाः, पमानि कमलानि, एतानि यथाक्रमम् , मृदुभुजलतिकाभ्या-कोमल.
बाहुबततिभ्याम् [विसामि], शोरिणमान-रविमानम् , दधल्या धारयन्त्या,
चरणकमलभासा-पादपद्मकान्त्या [नवपल्लवा], चारुणा सुन्दरेण, आननेन
मुखेन च (पद्मानि ], आत्तलक्ष्मीणि-आत्ता गृहस्ता लक्ष्मी श्रीः शोभा येषा
तयाभूतानि सन्ति, विरहविपदि-विरह प्रियवियोग एव विपत् विपत्ति
तस्या सत्याम, वैरात्-निजशोभाहरणसमु पन्नाद् द्वेषात्, अङ्गे-विरहिण्या
नायिकाया शरीरे, ताप-सन्तापं क्लेशमेव, तन्वते-जनयन्ति । इति मन्ये--
सम्भावयामि । अत्र भुजलता-चरणकमल-भाननरूपपदार्थाना सम्बन्धिन बिस-
किसलय पद्मरूपाः पदार्या यथाक्रम निवद्धा सन्तीति यथासंख्यमलकारः ।
भाषार्थ-विस में], नये कोपल और कमल-इन में से यथाक्रम कोमल
भुजस्तात्रों ने बिसों की, लाली को धारण करती हुई चरण कमल की
कान्ति ने नये कॉपलों की, और सुन्दरमुख ने कमलों की शोभा को हरण
कर लिया है। मालूम होता है, इसी लिये ये बिस आदि विरह विपत्ति में
विरहिणी नायिका के शरीर में सन्ताप को उत्पन्न कर रहे हैं ॥१६॥
अवसरमाप्तं विषमालंकारं लक्षयति-
वस्तुनोर्यत्र सम्बन्धमनौचित्येन केनचित् ।
असम्भाव्यं वदेद् वा तमाहुर्विपमं यथा ॥११७॥
चतुर्थः परिच्छेदः। १२७ अन्वयः-यत्र वक्ता वस्तुनो सम्बन्ध केनचिद् अनौचि. त्येन असम्भाव्यं वदेव, तं विपमम् बाहुः । यथा- पदार्थ:--पत्र-यस्मिनलंकारे, ववा-काव्यनिर्माणतत्परः कविः, वस्तुनोः-दूयोः पदार्थयोः, सम्बन्धं-संसर्गम् , केनचित् केनापि, अनिर्दिष्टेन, अनौचित्येन-अन्याय्यभावेन, अमम्भाव्य-सम्भवायोग्यं प्रतीतिविपरीतम्, वदेत्-कययेत् , तम्-अलंकारम् , विषमम्-एतदास्यम्, आहुः कथयन्ति । यया इत्यप्रिमोदाहरणपद्य निर्दिशति । भाषार्थ--जिस अलंकार में, वहा कवि, दो वस्तुओं के सम्बन्ध को, किसी अनौचित्य के कारण अयोग्य ठहरावे, उसे विषम अलंकार कहते हैं। जैसे-॥११॥ विपमालङ्कारमुदाद्दरति- क्वेदं तव वपुर्वत्से ! कदलीगर्भकोमलम् । कायं राजीमति ! क्लेशदायी व्रतपरिग्रहः ॥११८।। अन्वयः-वत्से ! राजीमति ! कदलीगर्भकोमलम् इदं तव वपुः क्व ? अयं क्लेशदायी व्रतपरिग्रहः क्व ?। पदार्य--वत्से ! हे बाले ! राजीमति 1-राजीमतीनाम्नी कामपि युवती तपश्चर्यायै समुत्सुकामवलोक्य कस्यचिद् यतेस्साम्प्रतीयमुहिः, हे राजामति 1 कदलीगर्भकोमलं-रम्मान्तर्भागमदुलम् , इदं-पुरो दृश्यमानम् , तव-ते, वपुः-शरीरम्, क्व-कुन, श्रयं-श्रुतिस्मृत्यादिप्रतिपादितः, क्लेशदायी-उपवासादिदुःखबहुलः, प्रतपरिप्रहः-कृच्छ्चान्द्रायणादेनियमवि- शेषस्य स्वीकारः, क्व-कुत्र ! अत्र कदलीगर्भकोमलाइपास्तरुण्याः कृच्छु- प्रताचरणमयुक्तमिति, ताशकोमलवपु कठिनत्रतपरिप्रयोः अनौचित्येन असम्भव इति विषमालङ्कारः। भावार्य है नाला राजीमति । केले की गाम की तरह अत्यन्त कोमल 'तुम्हारा यह शरीर कहा! और क्लेश देने वाला यह कठिन व्रतों का पाटन कहां ॥११८॥ क्रमप्राप्तं सहोयत्यलंकारं लक्षयत्ति- सहोक्तिः सा भवेद् यत्र कार्यकारणयोः सह । समुत्पचिकथा हेतो तजन्मशक्कताम् ॥११॥ . सम्बन्धस्य - - - पाग्भटालङ्कारे अन्ययः--यत्र हेतोः तजन्मशक्ततां वक्तुं कार्यकारणयोः सह समुत्पत्तिकथा भवेत्, सा सहोक्तिः । पदार्थ-यन-काव्ये, हेतो-कारणस्य, वजन्मशकता-तस्मात् हेतोः जन्म उत्पत्तिर्यस्य तत् तजन्म, कार्यमित्यर्थ , तत्र शकता कार्योत्पादन- सामर्थ्यमित्यर्थ, वक्तुं-कथयितुम्, कार्यकारणयो'-साध्यसाधनयो , सह युगपदेव, समुत्पत्तिकथा-समुत्पत्ते जन्मन कथा कथनं प्रतिपादनम्, भवेत् - स्यात्, सा-एवंभूता, सहोक्ति-एतदाख्योऽलङ्कारः, उच्यत इति शेषः । माघार्थ-जिस काव्य में, हेतु का, हेतुजन्य कार्य की उत्पत्ति के प्रति सामर्थ्य बताने के लिए, इकट्ठा ही कार्य और कारण की उत्पत्ति का कथन किया जाये, उसे सहोति कहते हैं ॥११॥ सहोफ्त्यलकारमुदाहरति- श्रादत्ते सह यशसां नमयति साई मदेन संग्रामे । सह विद्विपां श्रियासी कोदण्डं कर्पति श्रीमान् ॥१२०॥ अन्वयः-थीमान् असी संग्नामे विद्विषां यशसा सा कोदण्डम् श्रादचे, मदेन सार्थम् नमयति, प्रिया सह कर्पति। पदार्थ -श्रीमान-ऐश्वर्यसम्पन्न गुन्दरो वा, असौ-एप. नृपति , समामे-रणागणे, विदिषा-प्रतिपपभूताना रिपूणाम्, यशसा-कीया, सह- सादम्, कोदएड-धनु, भादरो-गृहाति, मदन-गण शपूणामिति रोष, साई-सममेष, नमयति-प्रत्याशमारोपयितुं ना करोतीत्यर्थ । धिया-राज- लक्ष्म्या, राणामित्यत्रापि योज्यम् , सह-समम्, चंति-भावपति, अत्र कोदएपमिति शेषो योग्य । यद्यपि सोशानयो कार्यशरणमोनियमेन पूर्वापरमाव प्रसिद्ध , तथाप्यत्र कोदएशकणरूपस्य धारणस्य कार्यजनन सामातिरायं प्रकटीकर्नु यशोपदण-मदापनयन तामीहरणात्मरे कः, सहव तस्योत्पतिवपनात महाहिरलार । . - . - चतुर्थ. परिच्छेदः। १२६ क्रमप्राप्त विरोधालङ्कारं लक्षयति- आपाते हि विरुद्धत्वं यत्र वाक्ये न तत्त्वतः। शब्दार्थकृतमाभाति स विरोधः स्मृतो यथा ॥१२१॥ अन्वय.-यत्र वाक्ये आपाते हि शब्दार्थकृतं विरद्धत्वम् प्राभाति, तस्वतःन, स विरोधः स्मृतः । यथा- पदार्थ –यन-यस्मिन्, वाक्ये-पदसमुदायविशेषे, आपाते-पाठ- श्रवणमाने, हि-एव, न तत. परमिति भाव , शब्दार्थकृत-शब्देन अर्थेन च कृत जनितम् , विरुद्धस्व-विरोध, आमाति-प्रतीयते, तत्त्वत -याथा- तथ्येन, शब्दार्थविचारणाया सत्याम् , न-नैव आभाति, स-एवम्भूतोऽ- लवार, विरोध-विरोधसंज्ञक, स्मृत-कथित । यथा-इत्यप्रिमपद्यरूप- मुदाहरण निर्दिशति। माषार्थ-जिस वाक्य में, पाठ का श्रवण होने पर ही शब्दजनित अथवा अर्थजनित विरोध मालूम पडे, वस्तुस्थिति में विरोध न हो, उसे विरोध अलवार कहते हैं । जैसे-॥१२१॥ द्विविधविरोधयोरादौ शब्दजनितपिरोधमुदाहरति- दुर्वारवाणविभवेन सुवर्मणापि लोकोत्तरान्वयभुवाऽपि च धीवरेण । प्रत्यर्थिषु प्रतिरणं स्खलितेषु तेन संत्रामवाप्य युयुधे पुनरेव विष्णुः ॥१२॥ अन्वयः-विष्णु प्रत्यर्थिपुप्रतिरणं स्वलितेपु संज्ञामवाप्य सुपर्मणापि दुर्वारवाणविभवेन लोकोत्तरान्धयमुवापि च धीवरेण तेन पुनरेव युयुधे । पदार्थ -विष्णु -श्रीकृष्ण , प्रत्यर्थिघु-शत्रुपु, प्रतिरण-प्रतिसप्रामम् , स्खलितपु-पराजितेषु सत्सु, सज्ञा-चैतम्यम् , अवाप्य-लब्ध्वा, निजसैन्यना- रामवलोक्य अतिकुपितस्य जरासन्धस्य गणप्रहारजनितमूात इति भाव , सुवर्मणापि-ढक्वचयुक्तेनापि, दुर्वारवाणविभवेन-दुर्वार दुखेन बारयित राश्य बाणविभव शरचालनचातुर्य यस्य तेन, लोकोत्तरान्वय- भुवापि-लोकोत्तर रोकेषु श्रेष्ठो योऽन्वयो वश , तस्मिन् भवतीति तेन .
याग्भटरलकारे तथोक्तेनापि च, धीवरेण-उत्तमवुद्धियुक्तेन, तेन-जरासन्धेन सह, पुनरेव- भूयोऽपि, युयुधे-युद्ध चकार । अन दुष्टो मन्द वारवाणस्य वर्मण विभव प्रभावी यस्येत्यर्थे, य दुर्वारवाण स क्य सुवा । यश्च लोकोत्तरान्वयभू स क्थ धीवरः ? 'कैवर्ने दासधीवरौ' इत्यमरोले , एव पाठश्रवणमात्रेण विरोधप्रतीतांवपि, वाक्यार्थविचारणाया सत्या नास्त्येव विरोध इत्युक्तेनार्थेन बोधनात् शब्दकृतो विरोधालवार । मामार्थ-विष्णु ने, शत्रुओं को प्रत्येक सग्राम में पराजित कर देने पर भी, मूछित होने के बाद फिर होश में आकर, श्रेष्ठ कवच युक्त भी, तीखे बाण चहाने वाले, अतिशय श्रेष्ठवरा में उत्पन्न हुए २ भी बुद्धि युक्त जरासन्ध के साथ फिर भी युद्ध किया ॥१२२॥ अर्थतं विरोधालङ्कारमुदाहरति-- येनाकान्तं सिंहासनमरिभूभृच्छिरांसि विनतानि । तिप्ता युधि शरपंकि: कीर्तिर्याता दिगन्तेषु ॥१२३॥ अन्वयः- येन सिंहासनम् नामान्तम् , अरिभूभृच्छिरांसि यिनतानि, युधि शरपंक्तिः क्षिप्ता, कीर्तिः दिगन्तेपुयाता। पदार्थ -येन-भूपतिना, सिंहासन-श्रेष्ठराजासनम्, आक्रान्तम्-अघि ठितम्, तथा च अरिभूमृच्छिरासि-शनुभूपालाना मस्तकानि, विनतानि-- विशेषेण नम्रीभूतानि अवनति प्राप्तानीत्यर्थः, युधि-संपामे, शरपंक्ति- बाणणि , इपुष्टिरिति यावत् , क्षिप्ता-प्रेरिता प्रदता इत्यर्थः । कीति- यश , दिगन्तेषु चतुराशासु, याता-प्रामा, सिंहासनादिरोहणेन दिगन्तव्या- पिनी कीर्तिीसा इत्यम् । यदाम्यते तदेव विनमति इति सर्वत्र श्यते, अत्र तु सिंहासनमाकान्तं शत्रुशियसि च ननीभूतानि इत्यर्थतो विशेष आपाततो भाति, एवमग्रेऽपि, यत् क्षिप्यते तदेव परस्वन्यत्र याति, मत्र तु शरपक्ति दिला कीर्तिश्च दिन प्राप्ता इत्यकृतो विरोष आपातत प्रतीयते । पर्मालोच्यमाने स्वर्षे राज पराकमातिशयालित्वं निजविर- शाभिभावकत्व च सिद्ध भवति। भावार्थ-निस राजा ने सिंहासन पर कदम रखा, और सब गाः राजाओं के सिर मुरु गये, युर में अनेक बाए के, और कीति हिमानों में पाई हो गई ॥१२॥ - .
. प्रमियो जपतामरूपोऽर्थ प्रस्तुत, तदोपरत्वेन शहितालियम्बरकरारस- चतुर्थः परिच्छेदः। क्रमप्राप्तमवसरालद्वारं लक्षयति- यत्रार्थान्तरमुत्कृष्टं सम्भवत्युपलक्षणम् । प्रस्तुतार्थस्य स प्रोक्तो युधैरवसरो यथा ॥१२४॥ अन्वयः-यत्र प्रस्तुतार्थस्य उत्कृष्टम् अर्थान्तरम् उपलक्षणं सम्भवति, सः धुधैः अवसरः प्रोक्तः । यथा- पदार्थ --यग्र-यस्मिन् काव्ये, प्रस्तुतार्थस्य-प्रकृतस्यार्थस्य, स्कृष्ट-लोके शाने वा प्रसिद्धम् , अर्थान्तरम्-अर्थविशेष कथित् , उपलक्षणं- दृष्टान्तविधया संदेषेण योधकम्, सम्भवति-संजायते, स -एवम्भूतोऽलकार , युध-विद्भि अवसर -अवसरसज्ञक, प्रोक्त -यथित । यथा-इत्युदाह- रणभूतमग्रिमपचं निर्दिशति । भावार्य-जिस काव्य में, प्रस्तुत अर्थ का, कोई प्रसिद्ध अन्य अर्थ दृष्टान्त रूप से बाधक हो सके, वहा विद्वानों ने अवसर नामक अलङ्कार कहा है। जैसे-१२४॥ अयसरालकारमुदाहरति- स एप निश्चितानन्दः स्वच्छन्दतमविक्रमः । येन नतञ्चरः सोऽपि युद्धे वरको जितः ॥१२॥ अन्वयः-येन सः पर्चरकः नक्तञ्चरः अपि युद्ध जित:, निश्चितानन्दः स्वच्छन्दतमयिक्रमः स एपः । पदार्य -येन-पेण, स-दुर्जयत्वेन प्रसिद्ध , वर्वरक -एतदाख्य कथित् , म घर -साम्पट राक्षस , अपि युद्ध-संग्रामे, जित -वशीकृत , निदतो वेत्यर्थः, निवितानन्द -निधिन सन्देहरहितो विजयलाभेन प्रानन्द प्रमोदो यस्य तपाभूत, "निश्चयानन्द' इति पाठे निधयेन जयलामस्यामा सम्मान मानन्द महादौ यस्यैत्यों बोध्य , स्वच्छन्दतमविक्रम -स्वच्छ न्दतमोऽतिशयन स्वाधीनो विकम पराकमो यस्य तथोत्र , स एष -हरयः मानोऽयंग जयतीनि रोष । मा अद्भुतपराकमशालिनो उपस्म निधनापमानान्तर शान्ततया समुपस्थापितमिति भवमराला' १३२ याग्भटालद्वारे माषार्थ-जिस राजा ने, उस दुर्जय वर्वरक नामक राक्षस को मी युद्ध में मार डाला, अतिशय आनन्द का अनुभव करने वाला और अद्भुत पराक्रम- शाली वह राजा, यह है ॥१२५॥ फ्रमप्राप्त सारालङ्कारं लक्षयति- यत्र निर्धारितात् सारात् सारं सारं ततस्ततः । निर्धार्यते यथाशक्ति तत सारमिति कथ्यते ॥१२॥ अन्वयः-यत्र ततस्ततः निर्धारितात् लारात् सारं सारम् अथचा यत्र ततो निर्धारितात् सारात् सारम्, ततः सारं यथा- शक्ति निर्धार्यते तत् सारम् इति कथ्यते । पदार्थ.--यत्र-यस्मिन् स्थले, ततस्तत -तस्मात् तम्मात्, निर्धारितात्- विविच्य निश्चितात् , सारात्-उत्कृष्टात्पदार्थात् , सारं सारम्-अतितरां सार• भूतमंशम् , अथवा यत्र ततो निर्धारितात्-तस्मात् निश्चितात् , सारात्-उक श्राद् वस्तुनः, सारम्-उत्कृष्टतरं वस्तु, ततः-तस्मादुत्कृष्टतरात् , सारम्-अतिश. येनोत्कृष्टम् , यथाशत्रि-सामर्थ्यानुसारम्, निर्धार्यते-निरुप्यते, तत् सार- साराख्योऽलङ्कार, इति कथ्यते-उच्यते । भाषार्थ-जिस जगह, उस निश्चित उत्कृष्ट वस्तु से और अधिक उत्कृष्ट वस्तु वा सामानुसार निर्धारण किया आय, उसे सार नामक अलंकार कहते हैं ॥१२॥ सारालद्वारमुदाहरति- संसारे मानुष्यं सारं मानुष्यके तु कौलीन्यम् । कोलीन्ये धर्मित्वं धर्मित्वे चापि सदयत्वम् ।।१२७॥ अन्ययः-संसारे मानुष्यं मानुप्यके तु कोलीन्यं कोलीन्ये धमित्यं धर्मित्वेऽपिच सदयत्यं सारम् । पदार्थ -समारे-जगति जन्ममि वा, मानुष्यं-मानवत्वम् , मानयत्वे, नु-भपि, कोरीन्य-कुलीन व अष्टकुलोत्पन्नतम्, मौलान्ये- कुलीनते, पमित्र-धर्मस्वभावयम्, धमित्वऽपि च-धर्माचरणपरायणत्वेऽपि च, सदयत्व-दयालुत्वम् , सारम्-उत्तयम् । अत्र निदारितात् मानुप्यादे गारान् उत्तरोत्तर कोलीन्याद गारवं निर्यिते, सस्मान् गाराख्योऽलार । मानुप्यके.
चतुर्थः परिच्छेदः। माषार्थ-संसार में मनुष्य योनि में जन्म होना उत्कृष्ट है, मनुष्यता में भी कुलीनतों और कुलीनता में भी धर्मागा होना, तया धर्मपरायण होने पर भी दयालु होना उत्कृष्ट है ॥१२॥ क्रमप्राप्तं श्लेपालङ्कारं लन्तयति- पदैस्तरेव भिन्न वाक्यं वक्त्येकमेव हि । अनेकमथं यत्रासौ श्लेप इत्युच्यते यथा ॥१२८॥ अन्वयः यत्र हि एकमेव वाक्यं तैरेव भिन्नैर्वा पदैः अनेकम् अर्थ वक्ति, असौ श्लेप इत्युच्यते । यथा- पदार्यः--यत्र-यस्मिन् अलंकारे, हि-निश्चयेन, एकम्-अभिन्नमेव, वाक्य-पदसमूहरूपं वचनम्, तैरेव-वाक्यगतैरेव सन्धिमाहात्म्येन रूपान्तरा- प्राप्तः, भिन्नैर्वा-सन्धिमाहात्म्येन भेदं प्रासर्वा, पदै -सुप्तिन्तशब्दैः, अनेक- विविधम्, अर्थम्-अभिधेयम्, वक्ति-निरूपयति, असी-एवंरूपः, ष इति-लेपाख्योऽलङ्कारः, उच्यते कथ्यते, यथा-इत्यव्ययपदम अग्रिमपद्यमुदी. हरणत्वेन निर्दिशति । भाषार्य-जिस अलंकार में निश्चयरूप से एक ही वाक्य, उन्हीं पदों के अथवा भिन्न पदों के द्वारा अनेक अर्थों का निरूपण या बोधन करता है, उसे सेष नामक अलंकार कहते हैं। जैसे-॥१२॥ अयाभिन्नपदमूलं श्लेपमुदाहरति- आनन्दमुल्लामयतः समन्तात् करैरसन्तापकरः प्रजानाम् । यस्योदये क्षोभमयाप्य राज्ञो जग्राह वेलां किल सिन्धुनाथः ॥१२॥ अन्ययः-सिन्धुनाथः समन्तात् असन्तापकः करैःप्र- जानाम् अानन्दम् उल्लासयतः यस्य राक्ष उदये क्षोभम् अवाप्य घेला जग्राह किल। पदार्थ:-सिन्धुनाथ:-सिन्धास्तनाम्नी देशस्य अथवा सिन्धूना नदीनां नाथोऽधीव: पनिय गिन्धुदेशाधिपति ममुदश्वेयर्थः, समन्तात्- अन्यत्र . १३४ वाग्भटालबारे परित , असन्तापकर -अक्लेशेन अनायासेनैव दातुं शक्य , सन्तापाजनकै , करै -राजदेयमागे , पक्षे किरण , प्रजाना-जनाना प्रकृतीना मिलर्थ , अन्यत्र साधारणजनानाम् , यानन्द-हर्षम् , उल्लासयत -समुत्पाद यत , यस्य-कस्यापि प्रसिद्धस्य सर्वलोकविदितस्य, राज्ञ -भूपते, अन्यत्र चन्द्रमस , उदये-उन्नती अभ्युदये, अन्यत्र अभ्युद्गमे, शोभ-पराभवम्, अन्यन निजवृद्धिजनितचाश्चत्यम् , अवाप्य-लब्ध्या, वेला-समयम्, अन्यन तीरप्रदेशम , जमाह-यथाक्थञ्चित् अतिवाहयामासत्यर्थ , अन्यन अाश्लिष्टवानित्यर्थ । किलेल्यव्यय प्रसिद्धौ । अत्र एकस्य वाक्यस्य अभिन्नैरेव सिन्धुनाथादिपदै राज्ञ समुद्रस्य च वणनेन अनेकार्थत्वमिति श्लेषालङ्कार । भावार्थ-सिन्धु देश के राजा न, हर तरह से बिना किसी तकलीफ के अदा किये जाने वाले टैक्सों व द्वारा प्रजा का प्रसन्न रखने वाले जिस प्रसिद्ध राजा का अभ्युदय हाने पर, पराजय को प्राप्त करके जैस तैसे अपना समय निताया । अन्य पक्ष में समुद्र ने चारों ओर से शान्ति देने वाली किरणों के द्वारा प्रजाओं को आनन्दित करने वाले, सर्वजनविदित, चन्द्रमा के उदम अपनी वृद्धि जनित चञ्चलता को प्राप्त करक, किनारों का आलिङ्गन भिन्नपदमुलं श्लेषमुदाहरति- कुन कुवलयोल्लासं रम्याम्भोजश्रियं हरन् । रेजे राजापि तचित्रं निशान्ते कान्तिमत्तया ॥१३०॥ अन्यया-राजा अपि निशान्ते कुचलयोल्लासं पुर्यन् का न्तिमत्तया रम्याम्मोजश्रियं हरन् रेजे, तत् चित्रम् । पदार्थ -राजा-कधित् भूमिपाल, अन्यत्र निशार , अपि निशा न्ते-निजभवने, अन्यत्र निशाया रात्र्या श्र ते अवसाने, प्रभाते इत्यर्थ , कुबल योल्लास- पृथिवी तस्या मण्डल भूमण्डलमित्यर्थ , तस्य तदामिनी जनसमुदायस्य उल्लासम् अभ्युदयम् भानन्दमिति यावत् , अन्यत्र कुवलयानाम् उत्पलानाम् उल्लास विकासम् , कुर्वन्-उत्पादयन् , बान्तिमत्तया-धीसम्पन्नतया मुन्दररूपवत्तया वा, अन्यत्र दीप्तियुक्ततया, रम्मा-मनोहारिणीम् , भोजत्रिय भोजस्य तमना प्रमिदस्य भूपते श्रिय राजलक्ष्मी सौदर्य वा, अन्यत्र हाने पर, . किया ॥१२॥ . - चतुर्थः परिच्छेदः। १३५ रम्याणि मनोहराणि यानि अम्भोजानि कमलानि तेषां धियं शोभाम्, • हरन्-मुष्णन् न्यक्कुर्वन् , रेजे-शुशुभे, तत् चित्रम्-श्राश्चर्यमित्यर्थः । अत्र 'कुवलयोलासं . "रम्याम्भोजनिय' 'निशान्ते' इत्येतेषां समस्तानां विग्रहे भिन्नैः पदैरनेकार्यप्रतिपादनाद् भिन्नपदमूलः लेपाऽलङ्कारः । भावार्थ-वह राजा भी अपने राजमहल में, भूमण्डल को आनन्दित करता हुआ, तथा सौन्दर्य से, मनोहर एवं प्रसिद्ध भोजराज को श्री को हरण करता हुआ सुशोभित हुआ, यह आश्चर्य है। दूसरे चन्द्र पक्ष में-चन्द्रमा मी रात्रि के समाध हो जाने पर, कुमुदों को विकसित करता हुआ तथा दीष्ठि युक्त होने के कारण रमणीय कमल को शोमा को तिरस्कृत करता हुआ मुशोभित हुआ; यह आश्चर्य है ॥१३०॥ क्रमप्राप्तं समुच्चयालङ्कार लक्षयति एकत्र यत्र वस्तूनामनेकेषां निबन्धनम् । अप्युत्कृष्टापकष्टानां तं वदन्ति समुच्चयम् ११३१॥ अन्वयः-यत्र एकत्र अनेकेपाम् अत्युत्कृष्टापकृष्टानां वस्तू नां निवन्धनं ते समुच्चयं वदन्ति । पदार्थ -यत्र-यस्मिकलकारे, एकत्र-एकस्मिन् स्थले पद्ये गद्ये वा, • अनेकां-बहूनाम् , अत्युत्कृष्टापकृष्टानाम्-यत्युत्कृष्टानाम् अत्युत्तमानाम् अत्यप- कृष्टानाम् प्रतिनिकृष्टानाम् , वस्तूनां पदार्थानाम् , निवन्धन-प्रथनम् , स्यादिति 'शेषः, तं-तथाविधम् , समुच्चयम्-एतदाख्यमलङ्कारम् , वदन्ति-कथयन्ति, अलङ्कारविद इति शेष.. भावार्य-जिस अलङ्कार में, एक ही जगह गद्य वा पद्य में अनेक अति उत्तम अथवा प्रतिनिष्ट वस्तुओं का इकडा प्रतिपादन कर दिया जाय, उसे समुच्चय नामक अलङ्कार कहते हैं ॥१३॥ एकत्र उत्कृष्टवस्तुनियन्धनकृतं समुञ्चयमुदाद्दरति-- अणहिल्लपाटलं पुरमवनिपतिः कर्णदेवनृपसनुः । श्रीकलशनामधेयः करी च जगतीह रत्नानि ॥१३२॥ अन्वयः-इह जगति भणहिलपाटलं पुरं कर्णदेवनृपसूनुः अवनिपतिः थोकलशनामधेयश्च करी रक्षानि । .
पदार्थ -मामे-तुन्छे जननिवासे यन मुखसा पन किमप्यावश्यक
बाग्भटरालबारे :
पदार्य इह-अस्मिन् , जगति-संसारे, अणहिल्लपाटलं-तदाख्यम् ,
पुरं-नगरम् , कर्णदेवनृपसूनु -कर्णदेवाभिधस्य भूपते पुन जयसिंहास्य ,
अवनिपति -भुवो भर्ता, श्रीक्लशनामधेयश्व-श्रीकलशाख्यश्च, करी-गज,
रत्नानि-रत्नभूना सर्वश्रेष्ठा इल्यर्थ । अत्र बहनामुष्टाना पदार्यानामेकर
पद्य निबन्धनात् प्रथमसमुच्चयालबार ।
भाषार्थ-इस ससार म, अणहिल्लपाटल नगर, कर्णदेव राजा का
लड़का जयसिंह पृथ्वीपति, और श्रीक्लश नामक हाथी ये रन हैं ॥१३२॥
अथैकापक्रष्टवस्तुनिबन्धनकृतं समुशयमुदाहरति-
ग्रामे वासो नायको निर्विवेकः
कौटिल्यानामेकपात्रं कलत्रम् ।
नित्यं रोगः पारवश्यञ्च पुंसा-
मेतत्सर्व जीयतामेव मृत्युः ॥१३३।।
श्रन्यया-मामे वास., निर्विवेकः नायकः, कौटिल्यानाम्
नित्य रोगः, पारवश्यश, पतत्सर्व जीवतां
पुंसां मृत्युरेव ।
एकपात्रं कलत्रम्,
मृत्युरेव-
वस्तु नोपलभ्यते तत्र, वास -निवसनम्, निर्विवेक -सदसद्विचारानभिज्ञ ,
मूढ इति यावत् , नायक -ग्रामणी , तथा कौटिल्याना-धोयांना छलकपटा•
दीना वा, एकपात्रम्-अद्वितीयमाश्रयभूतम्, कला-भार्या, नित्य-सर्वदेव,
रोग व्याधि , पारवरयच-पराधीनत्वञ्च, एतत्-पूर्वोक्तमिद प्रामवासादिकम्,
मर्व-सममम् , जीवता-प्राणान् धारयतामपि, पुसा मनुष्याणाम् ,
मरणमेव । एवम्भून जीवनं जनाना मरणसरशमेवेत्यर्थ । अत्र बहूना
निकृष्टवस्तूनामेक्त्र निवन्धनाद् द्वितीयसमुच्चयालहार ।
मावार्थ-गाँव में रहना, वहाँ मूर्ख मालिक का होना, अपनी भाई
कपटी होना, सदा व्याधि का रहना, तथा पराधीनता, ये सब जीवित पुश्यों
का मरण ही है॥१३॥
'चतुर्थः परिच्छेद। १३७ प्रमप्राप्तामप्रस्तुतप्रशंसां लक्षयति- प्रशंसा क्रियते यत्राप्रस्तुतस्यापि वस्तुनः । अप्रस्तुतप्रशंसां तामाहुः कृतधियो यथा ॥१३॥ अन्वय -यत्र अप्रस्तुतस्य अपि वस्तुन प्रशंसा क्रियते, कृतधियः ताम् अप्रस्तुतप्रशसाम् आहुः । यथा- पदार्थ - यन-यस्मिनलङ्कारे, अप्रस्तुतस्य-अप्रकृतस्य अपि वलुन पदार्थस्य, प्रशसा-स्तुति', क्रियते-प्रतिपाद्यते, कृतथिय -कृता निश्चिता धोयेंपा ते, निश्चितमतयो विद्वास इत्यर्थ , ता-तथाभूताम्, तामिति विधेय- प्राधान्येन स्त्रीत्वम्, अन्यथा पुंलिङ्गयरछन्दवान्यपरामर्शकतया पुस्त्व मेवोचितम् । अप्रस्तुतप्रशसा-तदाख्यमलकारम् , श्राहु-कथयन्ति । यथा- इत्यव्ययपदम् अप्रिमोद हरणभूत पद्य निर्दिशति । भाषार्थ-जिस अनकार में अप्रस्तुत वस्तु की प्रशसा की जाय, विद्वान् उसे अप्रस्तुतप्रशसा नामक अरकार कहते हैं । जैसे-॥१.३.४५ अप्रस्तुतप्रशंसामुदाहरति- खैरं विहरति स्वैरं शेते वैरं च जल्पति । मितुरेकः सुसी लोके राजचोरभयोज्झितः ॥१३॥ अन्वयः-लोके एक राजचोरभयोज्झित भिक्षु सुखी, स्वैरं विहरति खेर शेते खैर च जरपति । पदार्थ-लोकै-समारे, एक वेचल, राजचोरभयोग्मित -राज्ञ अपराधिनो दण्डयितुपते चोरात् तस्कराच धनापहारकाद् यद् भय पाम तेन उजिमत पृथग्भूत , भितु-सन्यासी भिक्षामाश्रित्य केवला जीवननिर्वाहको वा कश्चिद् दरिद्र , मुखी-शकाराहित्येन सानन्दो वर्तत । अत एव स खैर-यथेच्छम्, विहरति-इतस्तत परिभ्रमति, खेर-निर्वाधम्, शेते-स्वपिति, स्वरम्-रन्छानुरूप च, अल्पति-भाषते । स्वातन्त्र्यमेव सर्वसुखसाधनमिति हतो विविधवाधनानुतप्तससाठपेक्षया अविचनो भितुरेवान जगति मुखौति भाव । अत्र अस्वतन्त्रस्य अशेष- नेन्शोपहतस्य ससारिण एव दुसित्वप्रस्तावे, अप्रस्तुतस्य निरूपद्रवस्य भिदो स्तवनाद् अप्रस्तुनप्रशमारसोऽपार । इति शप परम्, या विरचना-विशे १३८ वाग्मटालङ्कारे भाषार्थ- -संसार में राजा और चोरों के मय से बिल्कुल बना हुआ केवल मिल ही सुखी है, जो इच्छानुसार इधर उधर घूमता है, देखरके सोता है, और जब जी में आये बोलता है ॥१३५॥ क्रमप्राप्तामेकावली लक्षयति- पूर्वपूर्वार्धवैशिष्टयनिष्ठानामुत्तरोचरम् । अर्थानां या विरचना युधैरेकावली मता ॥१३६॥ अन्वयः-पूर्वपूर्वार्थवैशिष्टपनिष्ठानाम् अर्थानाम् उत्तरोत्तर या विरचना, सा बुधैः एकावली मता। पदार्थ –पूर्वपूर्वार्थवैशिष्ट्यनिष्ठाना-पूर्व पूर्व प्रापप्राग् निर्दिष्ट ये चर्या यानि वस्तूनि तेषा वैशिष्टये उत्कृष्टत्वे निष्टा निश्चयेन स्थितियत्र तथा भूतानाम्, अर्थाना-वस्तूनाम्, उत्तरोत्तर-परें पेण निर्मिति शोभनो विन्यास इति यावत्, सा बुधै -विद्वदि , एका चली-तदाख्यालकृति , मता-स्वीकृता । भावार्य-जिस जगह पहिले पहिले कहे हुए, उत्कृष्ट पदार्थो की उस रोतर विशेषता पूर्वक रचना होती चली जाय, उसे विद्वान् एकावली पर कार कहते हैं ।।१३६॥ एकावलीमुदाहरति- देशः समृद्धनगरी नगराणि च सप्तभूमिनिलयानि । निलयाः सलीलललना ललनाश्चात्यन्तकमनीयाः ॥१३७।। अन्यया-देश समृसनगरः, नगराणि च सप्तभूमिनिल यानि, निलया. सलीलललना., ललनाच अत्यन्तकमनीया । पदार्थ -देश -जनपद, समृदनगर -समृद्धानि धनधान्यादिना सम्प मानि नगराणि पत्तनानि यत्र तपाभूत , नगराणि-पुराणि च, सप्तभूमिनि लयानि-सप्त सप्तसख्याका भूमय रक्षा निण्यानाम् आवासगृहाणां सत्र तथाभूतानि, सप्ततरगृहल्याप्तानात्यर्थ, निलया -भावामगृहाणि च, सरी लललना लीलया प्रीच्या विलासन सह वर्तमाना एलना अाना यत्र ताशा मविलासरमणोपरिपूर्ण इत्ययं, ललना -रमण्यन, भयन्त कमनीया -अतिशयसोन्दोवतावान् मनोहारिएय इत्यर्थ । अत्र पूर्वयों छानां समदनगरादीनाम् उत्तरोत्तर पशिष्यप्रतिपादनाद् एमादन्यत्सार ।
चतुर्थः परिच्छेदः। भाषार्थ-सम्पत्तिशाली नगरों से युक्त देश ही उत्तम होता है, नगर भी स्तमजले मकानों से युक्त हैं, वे मकान भी विलास युक्त रमणियों से परिपूर्ण है, और रमणी मी अत्यन्त मनोहारिणी है ॥१३७॥ क्रममासमनुमानालङ्कारं लक्षयति- प्रत्यक्षालिङ्गतो यन्त्र कालनितयवर्तिनः। लिङ्गिनो भरति ज्ञानमनुमानं तदुच्यते ॥१३॥ अन्वयः-यत्र प्रत्यक्षात् लिङ्गतः कालत्रितयवर्तिनः लि- लेनः शानं भवति, तत् अनुमानम् उच्यते । पदार्थ-यन-यस्मिन्नलंकारे, प्रत्यक्षात्-इन्द्रियेण गृधमाणात्, लिङ्गत -साधनात् , कालतियवर्तिन -प्रतीतानागतवर्तमानकालत्रयभाविन , लिब्लिन -अनुमेयस्य पदार्थस्य, साध्यस्येति यावत् , ज्ञानम्-अवबोध , भवति- जायते, तत् अनुमान-तदाख्योऽलकारः, उच्यते-कथ्यते । मावार्थ-जिस अलकार में, प्रत्यक्ष लिङ्ग अर्थात् हेतु के द्वारा, तीनों कालों में होने वाले लिङ्गी अर्थात् साध्य अर्थ का बोध हो जाता है, उसे अनुमान अलकार कहा जाता है ॥१३॥ प्रत्यक्षालिनाद् अतीतलिङ्गियोधरूपमनुमानमुदाहरति- नूनं नद्यस्तदाभूवन्नभिपेकाम्भसा प्रभोः । अन्यथा कथमेतासु जनः मानेन शुद्धयति ॥१३॥ अन्वयः-नूनं तदा प्रभोः अभिषेकाम्भसा नद्यः अभूवन् , अन्यथा जनः एतासु मानेन कथं शुद्धधति? । पदार्थ -नून-निश्चयेन, तदा-तम्मिन् समये अभिपैककाल इत्यर्थ , प्रभो.-मगवतो वुद्धदेवस्य, क्स्यचिद् भूपतेर्वा, अभिपकाम्भसा-राज्याधि- रोहणकालिकनानसलिलेन, नद्य -सरित , अभूवन्-श्रनायन्त, अन्यथा- नो चेत्, जन-लोर एतासु-सरित्सु, मानेन-अवगाहनेन, कथं-कया रीत्या, शुद्धयति-पवित्रो भवति । अत्र प्रत्यक्षात् नदीजल वानजनित- शुद्धिरूपालिमात्, अभिषेकजलेन नदीनामुत्पतिरूपस्य अतीतकारवर्तिन साप्यस्यानुमान भवतीत्यनुमानालकार । भावार्थ-निश्चय ही मालूम यह होता है कि अभिषेक समय में प्रभु के .
विदारयतीति जम्भभित् इन्द्र तस्य ककुभि दिशि तदुपलक्षिताया पूर्वक वित्सख्या विरहिणी प्रत्युक्तिरियम् , अन प्रत्यक्षात् शुभ्रज्योति प्रकाशरूप प्रकाशित हो रही है, मैं सममती हू, इसी प्रकार दुष्ट सतापकारी चन्द्रमा वाग्भटालद्वारे अभिषेक जर से नदियों की उत्पत्ति हुई, नहीं तो इनमें मान करने के मनुष्य शुद्ध कैस हो जाता ॥१३॥ प्रत्यक्षालिकाद् अनागतवस्तुनो बोधरूपमनुमानमुदाहरति-- जम्भभित्ककुभि ज्योतिर्यथा शुभ्रं विजृम्भते । उदेष्यति तथा मन्ये खलः ससि! निशाकरः ॥१४० अन्वयः-सखि ! जम्भभित्ककुमि यथा शुभ्रं ज्योति विजृम्भते, मन्ये तथा खलः निशाकरः उदेष्यति । पदार्थ -सखि! हे सहचरि ! जम्भभित्क्युभि-जम्माभिधममुर भिनग्न दिशीत्यर्थ , यथा-येन प्रकारेण, शुभ्र-धवलम्, प्रकाशते, मन्ये-सम्भावयामि अनुमिनोमीत्यर्थ , तथा-तेनैव प्रकारेण गल-दुष्ट सतापकारी, निशाकर -चन्द्र, उदेष्यति-उद्गमिध्यति । कस्य लिमात् भविष्यतचन्द्रोदयस्पस्य लिनिनोऽनुमानाद श्रनुमानालंकार । भाषार्थ-हे सखि ! पूर्व दिशा में जिस प्रकार यह शुभ्र ज्योति -प्रभा, विजृम्भ भी प्रकाशित होगा ॥१४॥ प्रत्यक्षालिंगात् यतमानयस्तुनो योधरूपमनुमानमुदाहरति-- मुखप्रभायाधितकान्तिरस्या दोपाकरः किङ्करतां विभर्ति। वल्लोचनश्रीहतिसापराधा- न्यन्जानि नो चेत् किमयं निणोति ॥१४१॥ अन्यय -दोषाकरः मुपप्रभागाधितकान्तिः अस्या किंकरतां विभर्ति, नो चेत् अयं तलोचनीतिसापराधा अम्जानि किंक्षिपोति?। पदार्थ -दोषावर -दीपा रानिम्ता करीताति दोषारश्चर , देव णामावर इयप्यों व्यग्यते, मुखप्रमावाधितवान्नि-एतन्मुखस्य पदनर या प्रभा काग्निम्नया बाधिता न्याना शान्ति शोमा याय तथा चतुर्थः परिच्छेदः। १४१ सन् , अस्या -कान्तायाः, किंकरतां-सेवकताम् , बिभत्ति-धारयति, नो चेत-अन्यथा, श्रयं-दोषाकरः, तल्लोचनधीहतिसापराधानि-तस्याः कान्ताया ये लोचने नेत्रे तयोः प्रियाः शोभाया हत्या अपहरणेन सापरा- धानि अपराधयुक्तानि, अन्जानि-कमलानि, किं-कथम, क्षिणति-उपता. पयति ? प्रभुभतो हि सेवकः प्रमुशत्रून् यथाशक्यं पडियत्येवेति भावः । अत्र प्रत्यक्षात् कमलपीडनाल्लिंगात् वर्तमानकालसम्बन्धिनो लिजिनः दोपाकरकिंकरत्वस्य बोधाद् अनुमानालङ्कारः । भाषार्थ-चन्द्रमा, उस के मुख की प्रमा से हीनकान्ति हुश्रा २, उसका सेवक बन रहा है, नहीं तो उसके नेत्रों की कान्ति को चुराने के कारण अपराधी कमलों को वह पीडित क्यों करता १ ॥१४॥ क्रमप्राप्त परिसंख्यालङ्कारं लक्षयति- यत्र साधारणं किञ्चिदेकर प्रतिपाद्यते । अन्यत्र तनिवृत्त्य सा परिसंख्योच्यते बुधैः ॥१४२।। अन्वयः-यत्र साधारणं किञ्चिद् अन्यत्र तन्निवृत्त्यै एकत्र प्रतिपाद्यते, बुधैः सा परिसंख्या उच्यते । पदार्थ:-यत्र-यस्मिन् काव्ये, साधारणं-सामान्यम् , किञ्चित्-किमपि वस्त, अन्य-अन्यस्मिन् वाक्ये, तभिवृत्त्यै-तस्य वस्तुनः नित्यर्थम, एकत्र- एकस्मिन् स्थले, प्रतिपाद्यते-निरूप्यते, बुधैः-विद्वद्भिः सा, परिसंख्या-तदा- ख्योऽलङ्कारः, उच्यते-कथ्यते । 'युधैः' इत्यत्र 'यथा' इति पाठान्तरम् , व पूर्ववद् यथाशन्द उदाहरणप्रदर्शनार्थः । भाषार्थ-जहाँ साधारण कोई भी वस्तु, दूसरी जगह पर उसकी निवृत्ति करने के लिये, किसी एक जगह निरूपण की जावे, विद्वान् उसे परि- संख्या अटद्वार कहते हैं ॥१४२॥ परिसंख्याऽलद्वारमुदाहरति- यत्र वायुः परं चौरः पौरसौरमसम्पदाम् । युवानो यत्र राजन्त एकनिक्षिप्तमीतयः ॥१४३।। अन्वयः-यत्र परं घायुः पौरसौरमसम्पदां चौरः, यत्र युपानः एकनिक्षिप्तमीतयः राजन्ते । , , . १४२ घाग्भटालद्वारे पदार्थ –यत्र-यस्या नगर्याम् , परं-केवलमेक एव, घायु-पवन पौरसौरभसम्पदा-पौराणि पुरे नगरे भवामि यानि सौरभाणि सौगन्ध्यानि तान्येव सम्पदः सम्पत्तयः समृद्धय तासाम् , चौर -तस्कर , यर-यस्याय नगर्याम् , युवान -तरुणा , एकनिक्षिप्तमीतय -एकस्मिन् धर्म एव निक्षिप्ता अवस्थापिता भौति भय यैस्तथाभूता , राजन्तै-शोभन्ते । उत्त- रार्द्धस्य 'युवानश्च कृतकोधादेव विभ्युर्वधूजनात्' इत्यपि पाठ उपलभ्यते । अस्मिन् पाठे तु युवान -तरुणा , कृतकोधात्-कृतो विहितः मोधो मात रूप. कोपो येन तथाभूतात्, वधूजनात्-मानिनीजनात्, एव-केवलम, विभ्यु -भय प्रापु, नान्यस्मात् हिंसाशीलात् पश्चादेरित्यर्थ । थर अन्य स्मिन् कस्मिंश्चिदपि चौर्यनिवृत्त्यर्थ चायावेव तच्चौर्य प्रतिपादितम्, एवं तरुणानाम् अन्यत्र व्याघ्रादिषु भौतिनिवृत्त्यर्थ धर्मे वधूजन एव घा भीति व्यवस्थापिता, एवमिह परिसख्याऽलङ्कार. सिद्धयति । भाषार्थ-जहा पर केवल वायु ही, नगर में होने वाली सौरम रूप सम्पत्ति का चोर है । तथा जहा नौजवान केवल धर्म में ही अथवा कुपित वधूजन में ही भय रखते हुए सुशोभित होते हैं ॥१४॥ प्रश्नोत्तरं संकरं चालङ्कारमेफेनैव लक्षयति- प्रश्ने यत्रोत्तरं व्यक्तं गूढं वाऽप्यथवोमयम् । प्रश्नोत्तरं तथोक्तानां संसर्ग संकर विदुः ॥१४४॥ अन्वयः-यत्र प्रश्ने उत्तरं व्यक्त या गूढम् अथवा उभयम् अपि, प्रश्नोत्तरम् । तथा उक्तानां संसर्ग संकर विदुः । पदार्थ –यनन्यस्मिन् काव्ये, प्रश्न-जिज्ञासायो सत्याम्, प्रतिवचनम् , व्यक्त-सष्टम् , वा-अथवा, गूढम्-अय्यतम्, अथवा-किंवा, उभय-व्यक्तमय्यत चापि, स्यादिति शेष, तथाविधमलद्वार प्रश्नोत्तर- प्रश्नोत्तराभिधम्, तथा-एव च, उमानां-पूर्वनिरूपिताना शब्दार्थालारा णाम् , ससर्ग-सम्मेलनम् , सकर-संकास्यमलद्वारम् , विदु-जानन्ति, बालारिका इति शेष । माषा-जिस रचना में, प्रश्न किये जाने पर उसका उत्तर पा मरपा अथवा उभयरूप हो, उसे प्रभौतर नामक अनार कहते है। उत्तर- चतुर्थः परिच्छेदः। तथा जहां अनेक अलकार इकडे हो जायं, वहां संकर नामक अलङ्कार कहा जाता है ॥१४॥ व्यकोत्तरं प्रश्नोत्तरालङ्कारमुदाहरति- अस्मिन्नपारसंसारसागरे मज्जतां सताम् । किं समालम्बनं ? साधो ! रागद्वेषपरिक्षयः ॥१४शा अन्वयः--साधो ! अस्मिन् अपारसंसारसागरे मजतां सतां किं समालम्बनम् ? रागद्वेपपरिक्षयः । पदार्थ.-साधो !-है सजन ! अस्मिन्-परितो दृश्यमाने, अपार- संसारसागरे-दुस्तरे भवान्यो, मजा-निपतताम्, सता-सजनानाम्, किं कः पदार्थः, समालम्बनम्-आश्रयभूतः ? इति प्रश्नः । अस्योत्तरम्- रागद्वेषपरिक्षयः-राग आसक्तिः पुत्रकलवादिषु, द्वेषो वैरं प्रतिपक्षादिषु, तयोः परिक्षयः सर्वथा नाश इत्यर्थः । अत्र संसारसागरे मजतां कि समालम्बन मिति प्रश्ने रागद्वेषपरिक्षय इति व्यकोत्तरस्य सत्वात् व्यवोत्तर- मूल. प्रश्नोत्तरातङ्कारः। भाषार्थ-हे सज्जन ! इस'अपार संसार सागर में डूबते हुए मले आदमियों के लिये क्या सहारा है ? राग और द्वेष का सर्वथा नाश ॥१-४५॥ गूढोसरं प्रश्नोत्तरालकारमुदाहरति- क वसन्ति श्रियो नित्यं भूभृतां ? यद कोविद । असावतिशयः कोऽपि यदुक्कमपि नोह्यते ॥१४६।। अन्वयः-कोविद पद, मूभृतां धियः नित्यं क यसन्ति ? असौ कोऽपि अतिशयः, यद् उक्कमपि न ऊहते। पदार्थः-कोविद !-दे विद्वन् । वद-कयय, भूमृतां राज्ञाम् , धियः-- सम्पदः, नियं-निरन्तरम्, छ-कुत्र, वसन्ति-तिष्ठन्ति ? इति प्रधः । अस्योत्तरम-असी-अयं श्रिया निवासः, कोऽपि असाधारणः, अतिशय:- विलक्षणः पदार्थः, यत् किमपि-कथितमपि, न जाते-ज्ञायते, राज- सम्पदा स्थिति स्थानं कथितमपि नावगन्तुं शक्यते लोकरित्याशयः । इदं गूढोत्तरम् । राजश्रियः - निवसन्तीति प्रभे, असी करवाले सझे राज. सम्पदा वास इति विवक्षितमुत्तरम् । अत्र असिराब्दस्य सप्तम्येकवचने -
याग्भटालङ्कार
अदस्शब्दस्य च प्रथमैकवचनै पसाभ्यान्निगूढता, तस्मादय गूढोत्तरमूल
प्रश्नात्तरालङ्कार ।
भावार्थ-~-पण्डित जी । कहो, राजाओं की सम्पत्तिया सदा कहाँ
निवास करती हैं ! [ गूढ उत्तर ] यह एक असाधारण विलक्षण पदार्थ
है, जिसका वह देन पर मी लाग समझ नहीं पाते । [विवक्षित उत्तर]
असौ--असि अर्थात् तस्वार में ही सदा राजसम्पत्तियों का निवास रहता
.
गूढागूढोभयरूप प्रश्नोत्तरालङ्कारमुदाहरति-
किमैमं श्लाघ्यमाख्यातिपक्षिणं कः ? कुतो यशः ।
गरुडः कीदृशो नित्यं । दानवारिपिराजितः ॥१४७॥
अन्यय.-ऐभ किं श्लाघ्यम् ! क. पक्षिणम् आख्याति !
कुतः यश ? गरुड कीश? दानवारिपिराजित |
पदार्थ -ऐभम्-इभो गज तस्येदमैभम् , गजसम्बन्धीत्यर्थ,
मद् वस्तु, श्लाघ्य-प्रशसनीयम् ? क-कतम शब्द , पक्षिण-खगम्,
आख्याति-क्थयति । कुत -वस्मात् कारणात्, यश-कीर्सि ,
भवतीति
शेष , गरुड -स्वनामप्रसिद्ध पक्षिविशेष , नित्य-सदा, वीरश-उथम्भूत
अत्रेते चत्वार प्रया
। तेषा कमेणोत्तरमाह-दानवारिविराजित । तत्र
प्रथमप्रश्नस्योत्तरम्दानवारि-मदजलमित्यर्थ । द्वितीयप्रश्नस्योत्तरम्-
वि-पक्षी इति । तृतीयप्रभस्योत्तरम्-आजित -सप्रामादित्यर्थ । एतानि नीति
अस्पष्टापतया गूढोत्तराणि । चतुर्थप्रश्नस्योत्तर तु-दानवारिविराजित -दान
धाना देल्यानामरि शत्रु विष्णुरित्यर्थ , तेन विराजित शोभित । इद पटार्थ
तया थगूढोचरम् । एव चात्र गूढागूढोभयम्पोत्तरमूर प्रश्नोत्तरारकार ।
भावार्य-हायी से सम्बध रखन वारी कौन सी वस्तु प्रशसनीय हाती
है।ौन सा शन्द पनी को कहता है । यश विस कारण से प्राप्त होता है।
गरुड़ सदा रेसा रहता है । [इन चार प्रश्नों का उत्तर चतुर्थ चरण में
दिया गया है-दानवारिविराजित । प्रों का उत्तर--१-मदजन,
२-वि अर्थात् पक्षी, ३-माजि अर्यात् सग्राम से, ५-दानवों के
विष्णु द्वारा सदा मशोभित ॥१४॥
चतुर्थः परिच्छेदः। १४५ सङ्करालङ्कारं प्राकृतेनोदाहरति- चम्मएडसुत्तिसंपुडमोत्तिअमणिणो प्पहासमूह व्व । सिरिवाहड ति तणो आसि बुहो तस्स सोमस्स ॥१४८॥ अस्य सस्कृतम्- ब्रह्माण्डशुक्तिसम्पुटमौक्तिकमणेः प्रभासमूह र । श्रीवाग्मट इति तनय बासीद् युधस्तस्य सोमस्य ॥ अन्वयः-ब्रह्माण्डशुक्तिसम्पुटमौक्तिकमणे तस्य सोमस्य मभासमूह इच श्रीवाग्मट इति बुधः तनयः श्रासीत् । पदार्थ -ब्रह्माण्डशुक्मिम्पुटमौक्तिक्मणे -ब्रह्माण्ड सकल जगदेव शुक्तिसम्पुगे मुस्तास्पोटरूप आधारविशेष ,तस्य यो मौक्तिकमणि मुक्ता- रमम् एवभूतस्य, तस्य-प्रसिद्धस्य, सोमस्य-तन्नाम्नो वाग्भटजनकस्य, चन्द्रस्य च, प्रभासमूह इव-दीप्तिराशिरिख, श्रीवाग्भट इति-श्रीवाग्भट इत्याख्य , बुध-विद्वान्, बुधनामको प्रहश्य, युधो प्रहश्चन्द्रमसो जायत इति ज्योति शास्त्रविद । तनय -पुन , श्रासीत्-अभूत् । अन ब्रह्माण्डे. त्यादि रूपक प्रभासमूह इवेरयुप्रेचा, सोमस्य तनय युघ इति लेप , सर्वस्मिन् पये स्वभावोक्तेश्च जाति , एव चतुर्णामलकाराणामेकन समा. वेशात् सकराख्योऽलकार । मापार्य-ससाररूपी सीपी के मोती, उस प्रसिद्ध सोम वाग्मट के पिता और चन्द्रमा का, श्रीवाग्मट नामक बुध अर्थात् विद्वान् [और बुध नामक प्रह] पुत्र हुआ। वह पुत्र क्या था ! मानो प्रभाओं का समूह था ॥१४८॥ नन्वन्येपामप्यलकाराणा ग्रन्थान्तरेप्वाचार्यः प्रतिपादितत्यात् कथमेत पवालद्वारा इत्यपेक्षायामाह- अचमत्कारिता वा स्यादुनान्तर्भाव एव वा । अलक्रियाणामन्यासामनिरन्धनिवन्धनम् ॥१४॥ अन्वय -अन्यासाम् अलंबियाणाम् अनिवन्धनियन्धनम् अचमत्कारिता वा उक्तान्ताव पव वा स्यात् । पदार्थ -अन्यासाम्-उकातिरिवानाम् , अतक्रियाणामू-अलकाराणाम्, याग्भटालद्वारे अनिबन्धनिबन्धनम्-अनिबन्धस्य अन अन्य प्रतिपादनस्य निबन्धन कार- णम्, अवमत्कारिता वा-चमत्कारराहित्य विचित्रविशेषार्थानभिधायक व या, उक्तान्तर्भाव एव वा-अथवा उक्तेषु अस्मिन्नेव प्रन्ये निरूपितेषु अल- बारेषु अन्तभाव मध्ये निनेश एकरूपतया अभेदप्रतिपादनम्, स्यात-भवेत् । पदार्थयोश्चमत्कारित्वमेव अलकारबीजम् , तदभावे न वयं तथाविधानाम- लकारत्वमेव स्वीकुर्म । चमत्कारित्वे तु तेयामप्यस्मिन् मन्ये निरूपितेष्व. लकारेध्ववान्तर्भाव ऊय इति भाव । माषार्थ-जो अरुकार अन्य अन्यों में होते हुए भी यहा नहीं कहे गये हैं, उन के यहा प्रतिपादन न करने का यही कारण है कि या तो ठन में कोई चमत्त पद या अर्थ नहीं है, अथवा उन का यहा कथित अलकारों में ही अन्तर्भाव हो जाता है ॥१४॥ साम्प्रतमलङ्कारप्रकरणमुपसंहरति- अर्थेन येनाविचमत्करोति प्रायः कवित्वं कृतिनां मनःसु । अलंक्रियात्वेन स एव तस्मिन् अनूयतां हन्त ! दिशाऽनयैव ॥१५॥ अन्वयः-हन्त ! कृतिनां मनासु कवित्वं प्रायः येन अर्थेन अतिचमत्करोति, तस्मिन् स पप अलंक्रियात्वेन अनया एय दिशा अनूह्यताम् । पदार्थ - हन्त -भो । कृतिना-विदुपा सहृदयसामाजिशाना- मित्यर्प , मन सु-चैत मु, पवित्व-वाय्यम् , प्राय -याहुल्येन, येन-यपा- भूतेन, अन-परखना, अतिचमकरोति-अतिशयेन वैचित्र्यमापादयति, सरिमन तथाभूते काम्यै स एव-ताश एवार्य , मलकियारवेन-प्रलयारत्वेन अलकारात्मनेत्यर्थ , अनया एव-अनिर्दिय्या एव, दिशा-रीत्या, अनूप्यताम्। भगम्यताम्, अवधार्यतामिरयर्थ । एतद्अन्यनिरूपितालधारहीनमपि साम्य यदि सहृदयसामाजिकानां चेतांसि चमत्करोति, तदा तस्यापि काम्यस्य सालकारस्वमस्त्येवेति भाव । मातार्य-विद्वानों के मन में, कविता प्राय जिस बसु के द्वारा प्रति.
चतुर्थः परिच्छेदः। १४७ शय चमत्कार को उत्पन्न करती है, उस काव्य में वही वस्तु, मेरी कही हुई रीति के अनुसार अलङ्कार समझनी चाहिए ॥१५॥ एवं व्यासेन शब्दार्थालङ्कारान् निरूप्य साम्प्रतम्-'साधु- शब्दार्थसन्दर्भ गुणालङ्कारभूपितम् । स्फुटरीतिरसोपेतम्' इति क्रमानुरोधेन अवसरप्राप्तां रीतिमाह- द्वे एव रीती गौडीया वैदर्भी चेति सान्तरे । एकाः भूयासमासा स्यादसमस्तपदाऽपरा ॥१५॥ अन्वयः-गौडीया वैदर्भी चेति सान्तरे द्वे एव रीती, एका भूयासमासा अपरा असमस्तपदा स्यात् । पदार्थ –गौडीया-गोडदेशप्रसिद्धा, तत्रत्यकविजनोपज्ञा इत्यर्थ , तथा वैदर्भी-विदर्भदेशप्रसिद्धा च, इति-एवम् , सान्तरे-सविशेष मिथ प्रभे- दशालिन्यौ, द्वे एव-द्विधा भिन्ने एव, रीती-पदरचनाविशेषरूपे भवत इति शेष । तत्र एका-प्रथमा गौडीया, भूय समासा-भूयासो महोऽधिक- तर समासा समस्खपदसमूहा यत्र तथाभूता, अपरा-अन्या वैदर्मी च, असमस्तपदा-असमस्तानि समासरहितानि पदानि सुतिकन्तानि यस्या तथाभूता, प्रायिक्मेतत् , तेन वचिल्लयुसमाससत्त्वेपि न वैदीरीतिहानि । स्यात्-भवेत् । भाषार्थ-एक दूसरी से भेद रखने वाली, गौडीया और वैदी नाम की दो ही रीति हैं। उनमें एक गौडीया अधिक समासों से युक्त होती है, और दूसरी वैदर्भी प्राय , समास रहित पदों वाली होती है ॥९५१॥ तत्र प्रथम गौडीयां रीतिमुदाहरति- दर्पोत्पाटिततुङ्गपर्वतशतनावप्रपाताहति-। क्रूराक्रन्ददतुच्छकच्छपकलनेङ्कारपोरीकृतः । विश्वं वरवध्यमानपयसः सिप्रापगायाः स्फुर-, भानामत्ययमक्रमेण बहुलः कल्लोलकोलाहलः॥१५॥ अन्वयः-धर्वरवध्यमानपयसः सिप्रापगायाः दर्पोत्पाटि- ततुझपर्वतशतप्रापप्रपाताहतिक्रूराफ्रन्ददतुच्छकच्छपकुलकेका- . १४८ घाग्भटालद्वारे रघोरीकृतः स्फुरन् बहुलः अयं कालोलकोलाहलः अक्रमेण विश्वम् श्राकामति । पदार्थ-वर्वरवध्यमानपयस चराय कश्चिद्राक्षसस्तेन वध्यमानानि निरुध्यमानानि पयासि जलानि यस्या एवभूताया , सिप्रापगाया -सिप्राख्य- सरित , दर्पोत्पाटित. घोरीकृत -दण अभिमानन उत्पाटिता उन्मूलिता ये तुन्ना अत्युनता पर्वता शैलास्तेपा शतस्य समूहस्य प्राणा प्रस्तराणा प्रपा तेन प्रकृष्टपतनेन या श्राहृति आघातस्तया क्रूरम् उत्कट यया स्यात्तथा थाक्रन्दत चीत्कार विदधत तुरट्टा महान्तो ये कच्छपा कूर्मा तेषा फुल समूह तस्य नकारेण तज्जात्युचारितध्वनिविशेषेण पोरीकृत भय- करता प्रापित इत्यर्थ , स्फुरन्-परितो विस्तार गच्छन् , बहुल-अतिमहान् , अयम्-पाकरर्यमान , कल्लोलकोलाहल -जलतरगकलक्ल , अकमेण-सह- सैव, विश्व-सकल जगत् , अाकामति-व्यानोति । अत्र समासबाहुल्येन गौडीया रीति । भावार्थ-वर्वर नामक राक्षस के द्वारा रोके हुए जल वाली सिप्रा नदी का, घमण्ड से उखाड़े हुए ऊंचे पहाड़ों के अपरिमित पत्थरों के गिरने से चाट खाये हुए और इसी लिय उत्कट चीत्कार करते हुए बड़े २ छवों के तीखे राम्द से भयकर बना हुमा, चारों ओर विस्तार को प्राध होता हुआ, बहुत बदा यह रहरों का शोर, एकदम सारे ससार को व्याप्त कर रहा है ॥१५२।। अपरां पैदी रीतिमुदाहरति- विप्राः प्रकृत्यैव भवन्ति लोला लोकोक्तिरेपा न मृपा कदाचित् ।। यच्चुम्न्यमानां मधुपैर्द्विजेशः श्लिप्यत्यसौ कैरविणी कराग्रेः ॥१५३|| अन्यय-विप्रा प्रश्स्या एप लोमा पन्ति, पश सो. कोक्ति कदाचित् मृषा न, यस् असो बिजेश मधुपै. शुम्प्य- मानां करयिणी करायः लिप्यति। पदार्थ विशनि मानणा, प्रकृत्या स्वभावेम, एवं लोवा- घाला धीरावा, भवन्ति-जायन्ते, एग-दयम्, कोहि -जनवाद, चतुर्थः परिच्छेद। १४६ कदाचिन्-कदापि, मृषा-मिप्या, न नास्तीत्यर्थ । यत्-यस्मात् कारणात्, असौ-अवलोक्यमान , द्विजेश -द्विजपतिश्चन्द्र इत्यर्य , मधुपै -भ्रमरे , मद्यपैध, चुम्व्यमाना आस्वादमानवदनाधरामृताम् , कैरविणी-कुमुदिनीम्, कामिनी वा काचित्, कराप्रै -किरणाप्रमागे , हस्ताप्रेरगुलिभिश्च, लिष्यति- स्पृशति, आलिगति च । अत्र प्रायेण रचनाया समासराहित्येन वैदी रीति । मापार्य-द्विज (आपरा] स्वभाव से ही चचर होते है, यह लोकोक्ति कदापि मूली नहीं है । क्योंकि यह द्विजेश [ ब्राह्मणों का राजा और चन्द्रमा ], मधुप अर्थात् प्रमरों और शराबियों ] से घुम्बन की हुई कुमुदिनी [और कामिनी] को अपनी किरणों [और अगुलियों ] से र रहा है तथा आलिंगन कर रहा है ॥१५॥ इति याग्मटालारव्याख्यायां यालयोधिन्यां चतुर्य. परिच्छेदः।
. पञ्चमः परिच्छेदः। साधुपाकेऽप्यनास्वाद्यं मोज्यं निलवणं यथा । तथैव नीरसं काव्यमिति बमो रसानिह ॥१॥ अन्वयः--यथा साधुपाके अपि निलवणं भोज्यम् अना स्वाधम् (भवति)। तथा एव नीरसं काव्यम् (अपि अनास्वाधं भवति) इति (वयम्) इह रसान् घूमः। पदार्थ -काव्यलक्षणे स्फुटरीतिरसोपेतमित्युक्त्रम्, तर रीतय पुरस्ता. दुपवर्णिता । इदानीमवसरसन्नत्या रस वर्णयितुमवतारयति साधुपाक इति । यथा येन प्रकारेण, साधुपाके-पाके-सुष्ठतया निष्पन्नेऽपि निलंबणम्-लवण- रहितम्, भोज्यम्-भोजनम्, अनास्वायम्-श्रास्वादयितुमयोग्यम्, भवति, तथैव, नीरसम्-रसविवर्जितम् , काव्यमप्यनास्वाद्य भवति, इति हैतो , वयम्, इह-पश्चमे परिच्छेदे, रसान्-शारादिरसान् , घूम -प्रतिपादयाम । भाषार्थ-जैसे अच्छी तरह पका हुआ भी भोजन यदि अलौना हो तो स्वादु नहीं लगता, इसी प्रकार काव्य मी यदि नीरस हो तो आस्वाद के योग्य नहीं होता, इसलिये हम इस पश्चम परिच्छेद में रसों का निरूपण करते हैं ॥१॥ विभावैरनुमावैश्व साचिकैपभिचारिभिः। आरोप्यमाण उत्कर्ष स्थायी भावो रसः स्मृतः ॥२॥ अन्यया--यिभावः अनुमायः सात्विको व्यभिचारिभिः च उत्कर्षम् अारोप्यमाण. स्थायी भावः रसः स्मृतः । पदार्थ --विभावे -नायकनायिकादिभिरालम्बन , चन्दचन्द्रिकाहि भिदीपने, अनुभाव -कटावभुगक्षेपप्रभृतिभि कार्य , मास्थि - सत्वाद् रजस्तमोभ्यामनामृष्टान् मनेस सभूता सारिया स्वम्भखेदादयो विकारा,ते , व्यभिचारिभि -निर्वेदादिभिश, उत्कर्षम्-परिपोषम्-मास्वाद योग्यतामिति यावद, पारोप्यमाए -माप्यमाण, स्थायी-वासनास्पेय मन्त- १ स्तम्भ लेदोऽप रोमाय स्वरमतोऽप वेपथु । वेवण्यमथुप्रलय इत्यष्ये सात्विका स्मृता ।।
6840 पञ्चमः परिच्छेदः। करणे तिष्ठन्, भावः-रतिहासादिचित्तवृत्तिविशेषः, रसः, स्मृतः आलङ्का- रिवैरिति शेषः । यद्यपि स्वम्मखेदादयः सात्त्विका मावा अपि रत्यादिकार्य- त्वात् , रसानुभावकत्वाच अनुभावान्तर्भूता एवेति न तेभ्यः पृथगुपादानम- ईन्ति, तथापि तेषां सत्वमारोपप्ततया ब्राह्मणवशिष्टन्यायेनेह पृथगुपादा- नम् । तदित्य 'विमावानुभावव्यभिचारिभिः परिपुष्टः स्थायी रसः' इति रसलक्षणं निष्पलम् । तथाचोक्तं भरतेन 'विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद् रसनिष्पत्तिः' इति । भावार्थ-विमाक, अनुमाव, सात्विक भाव और व्यभिचारि मावों से उत्कर्ष (परिपोष) को प्राप्त हुआ स्थायीमाव रस कहलाता है ॥२॥ भृङ्गारवीरकरुणाहास्याद्भुतभयानकाः । रौद्रवीभत्सशान्ताय नवते कथिता घुधैः ॥३॥ अन्वयः-शृङ्गारवीरफरुणाहास्याद्भुतभयानकाः रौद्रयी- भरसशान्ताः च पते, नय (रसाः) बुधैः कथिताः । पदार्थ.-भारति-भारय, वारय, करुणा च, हास्यं च, अद्भुतय, भयानक्षेति भारवीरकरणाहास्याद्भुतभयानका', रोदेति-रोदय, बीमत्सथ, शान्तय संदीभत्सशान्ताः, एते, नव-नवसंख्याका, रसाः, युधे-पाला- रिक, कपिता-प्रतिपादिताः। माार्य-सार, वीर, कपणा, हास्य, अद्भुत, भयानक, रौद्र और वीमरस----ये नौ रस आलङ्कारिकों ने को है ॥३॥ अपतेषां नयानां स्थायिमायान प्युत्क्रमेणाह- रतिहासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहमयं तथा। जुगुप्साविस्मयशमाः स्यापिमावाः प्रकीर्तिताः ॥१॥ अन्वयः- रतिः, च, दासः, च, शोकः, च, मोधोत्साह भपम्, तथा जुगुप्साधिस्मयशमाः स्यायिभायाः प्रकीर्तिताः। पदार्प-ति-पापुंसमोरन्योन्यालम्पनः प्रेमास्ययितात्तिविरोषः, साप-नागादिरिशासनमन्मा विकामारपाया चित्ताति, पुनः, शोर-पुत्रादिवियोगजन्मा अदास्या रिताति, व पुनःपोस्मा- १५ भयं को समाहारः भोगाइमपम, तत्र अधः-गुटबन्पुरभारि- .
१५२ वाग्भटालङ्कारे महापराधोत्पन्ना प्रज्वलनाभिधा चित्तवृत्ति , उत्साह -परपराक्रमदानादि- स्मरणोद्भूत प्रौनत्याख्यश्चित्तधर्म , भयम्-व्याघ्रदर्शनादिसमुद्भूतः परमानर्थविषयको वैशव्याख्यश्चित्तधर्म , तथा जुगुप्सा च, विस्मयश्च, रामश्चेति जुगुप्साविस्मयशमा , तत्र जुगुप्सा-कदर्यवस्तुविलोक्नोत्पन्ना नासिकासकोचादिकृत् चित्तवृत्तिविशेष, विस्मय -अलौकिक्वस्तुप्रेक्षणो- त्पन श्राश्चर्यापरपर्यायश्चित्तधर्म , शम -निरीहावस्थाया खात्मविश्रमज मुखम्, स्थायिभावा -स्थायिसज्ञका भावाश्चित्तधर्मा , प्रकीर्तिता-व्यप दिया, पालद्वारिकैरिति शेप । तन रति जारस्य, हासो हास्यस्य, शोक करुणस्य, मोधी रोदस्य, उत्साही वीरस्य, भयं भयानक्स्य, जुगुप्सा बीभत्सत्य, विस्मयोऽद्भुतस्य, शम शान्तस्य स्थायी भावो विज्ञेय । माषार्थ–रति, हास, शोक, प्रोध, उत्साह, भप, जुगुप्सा, विस्मय और शम स्थायिभाव कहे गए हैं ॥४॥ अथ फ्रमेण शृङ्गारादीनां स्वरूपमाह- जायापत्योर्मियो रत्यां वृत्तिः शृङ्गार उच्यते । संयोगो विप्रलम्भश्वेत्येप तु द्विविधो मतः ॥५॥ अन्वया-जायापत्यो. मिथः रस्यां वृत्तिः ऋमार उच्यते, (किं) तु एपः संयोगः विप्रलम्भः च इति द्विविधः मतः। पदार्थ जायापत्यो -दम्पत्योः, नायकस्य नायिकायाध, मिथ - परस्परम्, रत्याम्-प्रेम्शि, वृत्ति-वर्तमानता, मारः, उच्यते- ध्यपदिश्यते । नु-चिन्तु, एष -गार, सोमा, विप्रलम्मश्वेति एव स्पेण, द्विविध -द्विप्रकार , मत -खीकृत , रसविद्भिरिति शेष । मावार्थ-नायक नायिका के एक दूसरे के प्रति प्रेम को गृङ्गार कहते है। किन्तु यह लार दो प्रकार का होता है-एक सयोग शार और दूसरा विश्लाम हार ! ती तयोर्मवतो वाच्यौ भैर्यप्रवियुकयोः । प्रच्छभश्व प्रकाशच पुनरेप द्विधा मतः ॥६॥ .
पञ्चम. परिच्छेदः। २५३ अन्वयः-तौ युक्तवियुक्तयोः तयो वुधैः वाच्यो भवतः, पपःपुन, प्रच्छन्नः च प्रकाशः च (इति) द्विधा मतः । पदार्थ --तो-सयोगविप्रलम्भी, युक्तवियुक्तयो -युक्तयो सयोगिनो, वियुक्तयोक्यिोगिनो, तयो-जायापरयो, मेण, बुधै -कविभिः, वाच्यौ-वर्णनीयो, भवत । अयं भाव -कविभि सयोगिना सयोगमारो वर्यते, वियोगिनां च विप्रलम्भारो वर्ण्यते । अथवा-युधै -यालङ्कारिके, वाच्या व्यपदेश्यो भवत -इति व्याख्येयम् । अस्यायमभिप्राय -सयोगिना मार भालङ्कारिकै. सयोग इति व्यपदिश्यते, वियोगिनां च विप्रलम्म इति व्यपदिश्यते । एष झार , पुन -भूयोऽपि, प्रच्छन्न प्रकाशश्वेत्येव प्रकारेण, द्विधा-द्विप्रकार , मत अभ्युपगत । मापार्थ-कवि रोग सयुक्त दम्पति में सयोग मृगार का और वियुक्त दम्पति में विप्रलम्म गृहार का वर्णन करते हैं । इस हार के प्रच्छन्न- महार और प्रकाशृङ्गार ये और भी दो भेद माने गए हैं ॥६॥ अथ कारस्य नायकं तद्भेदांध क्रमशो पर्णयति- रूपसौभाग्यसंपन्नः कुलीनः कुशलो युवा । भनुद्धवः सून्तगी: ख्यातो नेताऽत्र सद्गुणः ॥७) अन्यय -अत्र रूपसौभाग्यसंपन्नः, पुलीन, कुशल', अनुदतः, स्नृतगी, सद्गुण', युवा नेता एयातः। पदार्प-अत्र-गारे, रूपसौभाग्यसपम -स्पेण सौन्दयण, सौमा- ग्येन-लदम्या च, सम्पन्न -युस्त , कुलीन -मरकुलम, इशल -चतुर, अनुस्त -उदततारहित , सूनृतगी -सूनता सत्या प्रिया र, मीर्वाग् यस्य सद्गुण -यौदार्यादिप्रेटगुणयुक्त , युवा-यौवनसम्मत नेता- नायक, ख्यात -प्रकाशित । भावार्य-रूपवार, लक्ष्मीवान्, कुलीन, चतुर, अनुस्त, सत्य और दस बहने RI, उदारता आदि श्रेष्ठ गुणों से मुछ युवा पुरुष गद्गार रस में नामक कहा गया है ॥ अयं च रियुधोऽनुकूलो दक्षिणः शठः । पृष्टयेति चतुर्घा स्यानायिका स्याच्चतुर्विषा ।।८|| . साहरा .
वाग्भटालङ्कारे महापराधोत्पना प्रज्वलनामिधा चित्तवृत्ति , उत्साह -परंपराक्रमदानादि. स्मरणोद्भूत औरत्याख्यश्चित्तवर्म , भयम्-व्याघ्रदर्शनादिसमुद्भूत परमानर्थविषयको वैकव्याख्यधितधर्म, तथा झुगुप्सा च, विस्मयच, शमयेति जुगुप्साविस्मयशमा , तर जुगुप्सान्दर्यवस्तुविलोक्नोत्पन्ना नासिकासकोचादिकृत् चित्तवृत्तिविशेष, विस्मय -अलौकिकवस्तुप्रेक्षणो. पत्र प्राचर्यापरपर्यायश्चित्तधर्म, शम -निरीहावस्थाया खात्मविश्रमज सुखम्, स्थायिभावा-स्थायिसज्ञका भावाश्चित्तधर्मा , प्रकीर्तिता -व्यप दिष्टा , बालवारिकैरिति शेष । तत्र रति मारस्य, हासो हास्यस्य, शोक करुणस्य, कोधी रोदस्य, उत्साही वीरस्य, भय भयानकस्य, जुगुप्सा बीभत्सत्य, विस्मयोऽद्भुतस्य, शम शान्तस्य स्थायी भावो विज्ञेय । मावार्थ-रति, हास, शोक, क्रोध, उत्साह, भय, जुगुप्सा, विस्मय और शम स्थायिमाव कहे गए हैं ॥४॥ अथ क्रमेण शृङ्गारादीना स्वरूपमाह- जायापत्योमिथो रत्यां वृत्तिः शृङ्गार उच्यते । संयोगो विप्रलम्मश्वेत्येप तु द्विविधो मतः ॥५॥ अन्चया-जायापत्यो मिथ. रत्यां वृत्तिा शृङ्गार उच्यते, (किं) तु एप. सयोगः विमलम्भ. च इति द्विविधः मत.। पदार्थ-जायापत्यो-दम्पत्यो नायकस्य नायिकायाध, मिथ - परस्परम्, रत्याम-प्रेम्राि, वृत्ति-वर्तमानता, उच्यते- ध्यपदिश्यते । तु-किन्तु, एप-रहार, विप्रलम्भवेति एक रूपेण, द्विविध -द्विप्रकार , मत -स्वीकृत , रसविनिरिति शेष । भावार्य-नायक नामिया ने एक दूसरे के प्रति प्रेम को हार कहते है। किन्तु यह हार दो प्रकार का होता एक सयोग द्वार और दूसरा विप्रलम्म मार ॥५॥ तौ तयोर्मवतो याच्यो युभेष्टवियुप्रयोः । प्रच्छमश्व प्रकाशश्व पुनरेप द्विधा मतः ॥६॥ मार, सयोम , रममनरहा गया॥on - पञ्चमः परिच्छेदः। श्रन्वय: -तौ युक्तवियुक्तयोः तयोः बुधैः याच्यौ भवतः, एपः पुनः प्रच्छन्नः च प्रकाशः च (इति) द्विधा मतः। पदार्थ--तौ-संयोगविप्रलम्भी, युक्तवियुक्तयोः-युक्तयोः संयोगिनोः, वियुक्नयोतियोगिनो , तयो -जायापत्यो , क्रमेण, युधैः कविभिः, याच्या-वर्णनीयो, भवतः । अयं भाव -कविभिः संयोगिनां संयोगशारो वर्यते, वियोगिना च विप्रलम्ममारो वर्यते । अथवा-युधे -यालङ्कारिक, वाच्यो-प्यपदेश्यौ भवत -इति व्याख्येयम् । अस्यायममित्राय -संयोगिनां हार भालहारिकः संयोग इति व्यपदिश्यते, वियोगिनां च विप्रलम्म इति व्यपदिश्यते । एषः मार., पुन -भूयोऽपि, प्रच्छन्न. प्रकाशश्वेत्येवं प्रसारण, द्विषा-द्विप्रकारः, मतः-अभ्युपगतः । मवार्य-कवि रोग संयुक्त दम्पति में संयोग शृङ्गार का और वियुक्त दम्पनि में विप्रलम्म गवार का वर्णन करते हैं । इस हार के महार और प्रकारागार में और भी दो भेद माने गए हैं। भय कारस्य नायकं तन्नेदांथ क्रमशो यर्णयति- रूपसौभाग्यसंपन्नः कुलीनः कुशलो युवा । मनुद्धतः मूनृतगीः ख्यातो नेवाऽत्र सद्गुणः अन्वयः-नय रूपसौभाग्यसंपनः, कुलीनः, मनुखतः, स्नृतगी, सद्गुणः, युवा नेता ख्यातः । पदार्य अत्र-हारे, म्पमामाग्यमंपन--स्पेण सौन्दयण, देन रदम्या च, सम्मान युक्त , कुर्लन -मलनः, लाल-प मनुस्न-उदतनारहितः, मूननगी -मूनता सया प्रिया र, मीर्वाग् रा, सद्गुण-यौदायर्यादिगुणयुक्त, युवा-यौवनमम्पन. नेता- . . ना, यात-प्रशितः। रवत, पुरीन, चतुर, अनुग्न, सत्य और दय बैटो बन्य, सदावा अादि ग्रेट गुमरों से युक्त युवा पुरुष शृङ्गार ना-पान, भयं च विपरोऽनुलो दक्षिणः शठः । धृष्टयेति चतुर्णा स्यानापिका स्याचतुर्विधा !!८॥
. वाग्भटालबारे अन्यया-च विबुधैः अयम् अनुकूलः दक्षिणः शठः धृष्ट च इति चतुर्घा उक्तः स्यात्, नायिका च चतुर्विधा स्यात् । पदार्थ-विच, विबुधैः पण्टितै , अयम्-हाररसनायक , अनुकूल, दक्षिण , राठ , धृष्टश्च इलेव प्रकारेण चतुर्धा-चतुर्विध इति यावत् , उक्त -प्रति पादित , स्यात् । नायिका च-नायिकापि, चतुर्विधा-चतुष्प्रकारा, स्यात् । भावार्य-विद्वानों ने नायक के चार भेद बताए हैं--अनुकूल, दक्षिण, राठ और धृष्ट । नायिका भी चार प्रकार की होती है ॥८॥ नीलीरागोऽनुकूल स्यादनन्यरमणीरतः। दक्षिणशान्यचित्तोऽपि यः स्यादविकृतः खियाम् ॥६॥ अन्यय.-नीलीरागः । श्रत पय ) अनन्यरमणीरत. अनुक्ला स्यात् , च यः अन्यचित्तः अपि त्रियाम् अपिटतः स्पात् (सः) दक्षिणः (स्वाद)। पदार्थ-नीलीराग नाल्या राग य रागो यस्य स नीलीराग यथा नालीराग एकदा पनमास्टो न पुनस्सत उत्तरति, तव हवो भवति, तथैव यो सानुराग , मत ब-मन-यरमणीरत-न अन्यस्या रमण्या लियाम् , रत-अनुरषत , मनुकूल-भावलाख्यो मायब , स्यात् । रिच, यः, भन्यरित -अस्यो चित यस्य तारा -अन्यामणीरत , नियाम्-गप भ्याम् , मरिन कोधादिविकाररहित , स्यात्, स यानुएमनदपतया इपिणाल्यो नायर, क्यान्। भलाई-गिका प्रेम मा गएर हो जादूमी सी में मन पाठा हा दर अनुरस नायक है । और जो अन्य सी में अनुरा होने पर भी सीमगार नही पता-2R भी प्रसन्न रखता है,ना परिमनाया प्रियं यम्पप्रियं तस्याः करीन् गोरकतः शठः । धृष्टा शातापरापोऽपि न पिलखोचमानितः ॥१०॥ मग्यप-यः अपिटन (भा एय) नम्या मप्रियं वपन (भपि) मिपं पति (मा) एटा (ग्नि) () पातापगपा (प्रत य) अपमागिता अपि पिलशग (मपति) (4) पृटः (उध्यस) . उभ पदार्थ:- . पञ्चमः परिच्छेदः। '-यः, अविकृतः-बहिः क्रोधादिविकाररहितः, अत एव, याः-नायिकायाः, अप्रियं कुर्वन्नपि-गूढम् अन्यस्मणीरमणेन अप्रीति. पादयपि, मिध्यानुरागप्रदर्शनार्थ प्रियम्-स्निग्धम्, वक्ति-भाषते, शठ -शठाख्यो नायकः अस्ति । यः, ज्ञातापराधः-शातः, अपराधः न्यरमणीरमणरूपः, यस्य तादृशः, अत एव, नायिकया, अवमानितः- दप्रहारादिना तिरस्कृतोऽपि, विलक्ष -लजितः, न भवति, सः, धृष्टः- टनायकः, उच्यते । भाषार्य-जो बाहर से क्रोधादि विकार रहित हो, और अप्रिय कार्य हुए मी नायिका से प्रिय वाणी बोलता हो वह शठ नायक है । जो पिराध प्रकट होने पर भी और तिरस्कृत होने पर मी लजित नहीं होता, ह धृष्ट (ढीठ) नायक है ॥१०॥ दानी नायिकाभेदान् वर्णयति- अनूदा च स्वकीया च परकीया पणाङ्गना। त्रिवर्गिणः स्वकीया स्यादन्याः केवलकामिनः ॥११॥ अन्वयः-किं (च) अनूढा, स्वकीया, परकीया, च पणा ना (इति इमःचतम्रो नायिकाः भवन्ति)। (नासु) वर्गिणः स्वकीया स्यात्, केवलकामिनः अन्याः (स्युः)। पदार्थ.-किं च, अनुढा-अपरिणीता, स्वकीया-स्वपरिणीता, परकीया- पुरुषेण परिणीता, पणाङ्गना-वेश्या, इतीमाश्चतस्रो नायिका भवन्ति । (स, त्रिवर्गिण.-त्रिवर्गों धर्मार्थकामा, सोऽस्यास्तीति त्रिवर्गी, तस्य मार्थकामकामस्य नायकस्य स्वकीया-स्वपरिणीतव, नायिका स्यात् । केवल- मिन. केवलं काममात्रपरायणस्य तु, अन्या. अनुढादयः,स्यु:-भवेयुः । -अनूढा (अविवाहिता) स्वकीया, परकीया और वेश्या-ये र प्रकार की नायिकाए होती हैं। इनमें धर्म, अर्थ और काम की अभिलाषा ले वाले नायक की स्वकीया अपनी विवाहिता पत्नी ही नायिका हो सकती और केवल कामुक नायक की अनूदा श्रादि तीनों हो सकती हैं ॥११॥ क्रमशो नायिका लक्षयति- अनुरकानुरनेन स्वयं या स्वीकृता भवेत् । सानदेति यथा राज्ञो दुष्यन्तस्य शकुन्तला ॥१२॥ भावार्थ- वाग्भटालद्वारे अन्वयः-या अनुरक्ता [सती] अनुरक्तन [नायकेन] स्व स्वीकृता भवेत्, सा अनूढा। यथा दुप्यन्तस्य राश. शकुन्तला पदार्थ-या-नायिकानुरक्ता-अनुरागवती सती,अनुरतेन-अनुरागव नायकेन, स्वयम् गान्धर्वादिविधिना, स्वीकता, भवेत् , सा अनूढा-अनूढ ख्या नायिका, उच्यते-इति । यथेत्युदाहरति-दुष्यन्नस्य, राज्ञ , शकुन्तला सा हि करवमुनेराश्रमे नायके दुष्यन्ते अनुरक्ता, अनुरहेन तेन स्वय गान्ध विधिना स्वीकृताऽभवत् । दर्पणकारस्तु-स्वकीया, परकीया, वैश्येति त्रिवि नायिकामुक्तया, अन्दा परकीयाभेद प्रत्यपापदत् । कथमप्यजातोपयमामे चानूढा वर्णयति स्म। तदुक दर्पणे- श्रथ नायिका निभेदा स्वान्या साधारणी नीति । परकीया द्विधा प्रोक्ता परोटा कन्यका तथा । वन्या स्वजातोश्यमा सलवा नवयौवना॥ भावार्थ-अपने में अनुरत जिस नायिका से अनुरागमुक्त ना अपने आप (पिता आदि के दान के बिना ही गान्धादि विधि से ) स्वीकार कर के उस नायिका को अनूटा कहते हैं । जैसे शकुन्दरा दुप्यन्त राजा अनूढा नायिका थी ॥१२॥ देवतागुरुसाक्ष्येण स्वीकृता स्वीयनायिका । आमावत्यतिगम्भीरप्रकृतिः सच्चरित्रभृत् ॥१३॥ अन्यय-[या] क्षमायती अतिगम्भीरमरतिः सरित भृत् देयतागुपसाक्ष्येण स्थीरता [भयति] [सा] स्याप नायिका [उच्यते। पदार्थ-या नायिका, एमावती-पमायुक्ता, अतिगम्भीरा-विद्यम मपि हा विगरमाकृत्यादिना प्रकटयन्ती-प्रकृनिः स्वभावी यस्यासार सच्चरित्रमत-गधरित्र पतिमतचितमाचार विमति धारयतानि तपा' देवतागदसायेग-देवताया सप्रे, गुरो पित्रादेव, पाध्येण-नामसहिप मैन, स्वीकृता-मीना, भवति, गा, वीमनायिका-पीया यकीय नापिका, रयत इति शेष । मापार्य-यो इमाणुस हा, सन्त गामीर प्रारी बारी हो, -नायिका कहलाती है ॥१३॥ - अन्तर (अवश्य) है। परकीया तो काम के वशीभूत होकर प्रिय के प्रति अपना अमिप्राय स्वयं प्रकट करती है और अनूढा लिज्जावश] अपनी सखी पञ्चमः परिच्छेदः। प्राचारयुक्त हो तथा अग्नि और पिता आदि गुरुजनों को साक्षी करके (बाल- विवाह की विधि से) जिसको (नायक ने) स्वीकार किया हो, वह स्वकीया परकीयाप्यनुढेव वाच्यभेदोऽस्ति चानयोः । स्वयमप्यतिकामैका सख्यैवैका प्रियं वदेत् ॥१४॥ अन्वयः-परकीया अपि अनूढा इव (भवति) च अनयोः च्यभेदः अस्ति, एका अतिकामा (सती) स्वयम् अपि प्रियं देिव, एका सख्या एव (प्रियं वदेन्)। पदार्थ:-परकीया-परकीयाख्या नायिकापि अनूढेव-अनूदासदृशो मवति । अनुरकाया अनुरक्लेन स्वीकरणमेव तस्या अनूढासादृश्यं बोध्यम् । भेन्नयोरेव सादृश्यं घटत इत्यतस्तयो दम् आह-वाच्येति, चशब्दस्त्वर्थे, केन्तु अनयोः परकीयानूढाशब्दयोः वाच्यभेदः-वाच्ययोःअर्थयोः भेदः-अन्त- (मस्ति, एका-परकीया, अतिकामा कामपरतन्ना, सती खयम् कुलजोचितां लजामेकतः कृत्वा आत्मनैव, प्रियम्-कान्तम् , वदेत्-खाभिप्राय निवेदयेत् । एका-अपरा अनूढाख्या नायिका तु, लजापरवशा, सख्या-स्वसखीद्वारैव, प्रियं प्रति स्वाभिप्राय प्रकाशयेत् । भाषार्थपरकीया नायिका भी अनूढा की तरह ही है, किन्तु दोनों में - के द्वारा अपना अभिप्राय बताती है ॥१४॥ सामान्यनिता वेश्या भवेत् कपटपण्डिता। न हि कश्चित् प्रियस्तस्या दातारं नावकं विना ॥१॥ अन्वयः कपटपण्डिता सामान्यवनिता बेश्या भवेत्, तस्याः दातारं नायकं विना कश्चित् प्रियः न हि (अस्ति)। पदार्थ.-कपटपण्डिता-कपटे परवश्वनायाम् , पण्डिता कुशला, सामान्यवनिता-सर्वेषां साधारणी स्त्री, वेश्या-वेश्याख्या नायिका भवेत् , तस्याः- वेश्यायाः, दातारम्-धनप्रदातारम्, नायकं विना, कश्चित् प्रियः, नास्ति-न विद्यते इति निषितम्, सा हि धनापेक्षिणी नानुरागिण्यपि कविनवि पाग्भटालङ्कारे निर्धनेऽनुरज्यति, सधनेऽपि आपातत एव तस्यानुरागो धनदोहनार्थम् । भाषार्थ-लछिद्र में निपुण साधारण बाजारू-सी-वैश्या है, धन देने वाले नायक को छोड कर उसका कोई भी प्रिय नहीं होता ॥१५॥ सर्वप्रकाशमेवैपा याति याति नायकमुद्धता। वाच्यः प्रच्छन्न एवान्यस्त्रीणां प्रियसमागमः ॥१६॥ अन्ययः-एपा उद्धता (सती) सर्वप्रकाशम् नायकं याति, अन्यत्रीणां प्रियसमागमः प्रच्छन्न एव वाच्यः। पदार्थ -एपा-वेश्या, उद्धता-उच्छ्ड्सला, सती, सर्वप्रकाशम् सर्वे समक्षम्, नायकम्, याति-अभिसरति, अन्यत्रीणाम्-अन्यासामनूढादीना तिसणा नायिकानाम्, प्रियसमागम -प्रियेण कान्तेन, समागम संगमनम् , प्रच्छन्न एव, सर्वजनपरोक्ष एव, वाच्य -वर्णनीय , शेष । प्रच्छा प्रकाशश्चेति भारस्य द्वौ भेदौ पुरस्तात् प्रतिपादितो। तत्रानूदादीनां प्रच्छन मार, वेश्यायास्तु स प्रकाशो भवतीत्या कारिकाया हृदयम् । भावार्थ-यह वेश्या नायिका उदत होकर सब के सामने नापक पास जाती है। अन्य (अनूठा श्रादि तीनों ) नायिकाओं का वि अप्रकट रूप से वर्णन करना चाहिए ॥१६॥ भय संयोग घर्णपित्या यिप्रलम्भं पर्णयितुमुपफमते- पूर्वानुरागमानात्मप्रयासकरुणात्मकः । विप्रलम्भश्चतुर्धा स्याद् पूर्वपूर्वो अयं गुरुः ॥ अन्ययः-विप्रलम्भः पूर्यानुरागमानारमप्रयास (सन्) चतुर्णा स्यात्, अयं हि पूर्वपूर्वः गुरुः (भए पदार्थ-विप्रलम्भ -विमलामार , पूर्वानुराग पापणाम -पूर्वानुरागच मानथ पूर्वानुरागमानी, तावात्मान, पूर्वानुरागमानात्मा, प्रवागय करणय प्रागणी, तावारमा, प्रधामकरणात्मक, पूर्वानुरागारमा दासी प्रथामारणारमार्थति मानारमारकरणात्मक, इन्दगर्म कर्मधारय । 'दन्दान्ते धूः प्रयरमभिगंबप्य भियुहोत्या मारमपद
पञ्चमः परिच्छेदः।
पूर्वानुरागात्मकः,मानात्मकः,प्रवासात्मकः,करुणात्मकः सन्, चतुर्या-चतुर्विधः
स्यात् । अयम् चतुर्विधो विप्रलम्भः, पूर्वपूर्वः-करुणापेक्षया प्रवासः,
तदपेक्षया मानः, तदपेक्षयापि पूर्वानुरागः, गुरु-श्रेष्ठ. । हि शन्दो
वाक्यालझारे, निश्चयार्थों वा।
भाषार्थ-पूर्वानुराग, मान, प्रवास और करुण-ये विप्रलम्भ के चार
मैद है। इन में पूर्वपूर्व श्रेष्ठ है अर्थात् करुण की अपेक्षा प्रवास, प्रवास की
अपेक्षा मान और मान की अपेक्षा भी पूर्वानुराग श्रेष्ठ है ॥१७॥
भय पूर्वानुरागं लक्षयति-
स्खीपुंसयोनवालोकादेवोजसितरागयोः।
ज्ञेयः पूर्वानुरागोऽयमपूर्णस्पृहयोर्दशा ॥१८॥
अन्वयः- नवालोकाद् एव उल्लसितरागयोः अपूर्णस्पृ-
इयोः दशा अयं पूर्वानुरागः झेयः।
पदार्थ नवालोकात्-नव इदंप्रथमतया जातः, य आलोकः अन्यो:-
न्यदर्शनम् , तस्मादेव, अप्यर्थ एवकारः श्रवणमपि समुच्चिनोति, तयाच
नवादालोकाद् श्रवणाच, उल्लसितरागयो:-उल्लसितः अङ्कुरितः रागः
प्रेम ययोः, अपूर्णस्पृहयो:-अपूर्णा, स्पृहा समागमाभिलाषः, ययोस्ता-
हरायोः स्त्रीपुंसयोः-स्त्री व पुर्मांश्च स्त्रीपुंसौ, अवतुरेत्यादिनाजन्तो मिपार
सते । तयोः श्रीपुरुषयोः, दशा-अवस्था, अयम्-अनुपदमेवोद्दिष्टः, पूर्व
रागः, शेयः-ज्ञातव्यः । तदुक्तं दर्पणे-
श्रवणाद् दर्शनाद् वापि मियः संस्डरागयोः ।
दशाविशेषो योऽप्राप्ती पूर्वरागः स उच्यते ॥
भावार्थ-~~-पहले-पहल दर्शन से जिनके हृदय में (एक दूसरे के प्रति)
प्रेम अड्कुरित हो गया है, और जिनकी समागम की इच्छा पूर्ण नहीं हुई है,
ऐसे स्त्रीपुरुषों की दशा को 'पूर्वानुराग' समझना चाहिये ॥१८॥
अथ मानप्रवासी लसयति-
मानोऽन्यवनितासङ्गादीयोविकृतिरुच्यते ।
प्रवास: परदेशस्ये प्रिये विरहसंभवः ॥१६॥
थाभिरालङ्कारे अन्वयः-अन्यवनितासङ्गाद ईयो विकृतिः,मानः उच्यते, प्रिये परदेशस्थे (सति) विरहसंभवः प्रयासः (उच्यते)। पदार्थ अन्यवनितासगाद्-अन्यस्याम्, वनितायाम् नियाम, श्रास- भाद्-यासक्तः, नायक्स्येति शेष, ईयया॑विकृति -ईर्ष्या अक्षमा तद्पा, विकृतिविकार, मान , उच्यते-व्यपदिश्यते । प्रिये-कान्ते, परदेशस्ये प्रोषिते, सति, य विरहसभव -विरहस्य वियोगस्य संभव , स, प्रवास - प्रवासविप्रलम्भ उच्यते। भाषार्थ-पति की अन्य स्त्री में आसक्ति से स्त्री के हृदय में जो डाह पैदा होती है उसे 'मान' कहते हैं। पति के परदेश में रहने के कारण जो वियोग होता है, उसे 'प्रवास' कहत हैं ॥१६॥ इदानी करुणविप्रलम्भं लक्षयति- स्थादेकतरपश्वत्वे दम्पत्योरनुरक्तयोः। शृङ्गारः करुणाख्योऽयं वृत्तवर्णन एव सः ॥२०॥ श्रन्धयः-अनुरफ्नयोः दम्पत्योः एकतरपञ्चत्वे श्रयं करु- पाख्यः शृङ्गारः, सः मृत्तवर्णने एच । पदार्थ अनुरक्लयो -परस्परमनुरागिणो , दम्पत्यो,-जायापत्यो, तरपञ्चत्वे-एकतरस्म नायकस्य नायिकश्या वा, परत्वे-निधने सति, श्रय, करणाख्य भार -करुणषिप्रलम्म , व्यपदिश्यते, -करुणविप्रलम्भः, वृत्तवर्णने-गृतवर्णनपरे प्रबन्धे, एव भवति, इद तु बोध्यम् , मृतस्य नाय. कस्य नायिकाया वा पुनर्जीवनासायामेव करणविप्रलम्भो भवति, अन्यथा याण एव रस । अनालम्बनाया रते भधारस्यायोगात् शोकोत्कर्षक्तया गुणीभावाच । तदुक्तं दर्पणे- यूनोरक्तरस्मिन् गतवति लोकान्तर पुनर्लभ्ये। विमनायते यदेवस्तदा भवेत् पश्यविप्रलम्भ । मावार्य-यदि परस्पर अनुरल नायक नामिका में से एक का देहान्त हो जाय (और उसके पुनर्जीवन की प्राशा हो) तप करएरिप्रलम्म होता है। यह शृगार प्राय प्रबन्ध में ही हुया करता है ॥२॥ .
माषार्थ---शोक से उत्पन्न होने वाले रस को कहरा रस कहते हैं। इस - पञ्चमः परिच्छेदः। शृङ्गारं वर्णयित्या क्रमप्राप्तं वीरं वर्णयति- उत्साहात्मा भवेद् वीरस्त्रिधा धर्माजिदानतः । नायकोन भवेत् सर्वैः श्लाघ्यैरधिगतो गुणैः ॥२१॥ अन्वयः-उत्साहात्मा वीरः धर्माजिदानत. त्रिधा भवेत् । अत्र सर्वैः श्लाध्यैः गुणैः अधिगतः नायकः भवेत् । पदार्थ उत्माहात्मा-उत्साह , श्रात्मा स्थायिभाव, यस्यैताश , वीर -वीराख्यो रस , धर्माजिदानत –धर्मश्च, आजिश्च युद्ध च, दान च, तेभ्यो धर्माजिदामत धर्मत , आजित , दानत इत्यर्थ , निधा-निप्रकार , भवेत् । धर्मवीर , युद्धवीर , दानवीर इत्येव त्रिविधो वीरो भवति यावत् । अन वीरे रसे, सर्वे , श्लाघे -प्रशस्यै , गुणे -धीरत्वादिभि , अधिगत -प्राप्त युक्त इत्यर्थ , नायक , भवेत् । अधिकतो गुणैरिति पाठे तु अधिक्त अधिक उत्कृष्ट इति यावत्, इति व्याख्येयम् । अधिकत शब्दे आद्यादित्वात् सार्वविभकिक्स्तसि । मापार्थ-जिसका स्थायीभाव उत्साह हो वह वीर रस होता है । इस के तीन भेद होते हैं-धर्मवीर, युद्धवीर और दानवीर । इस रस में सब धैर्यादि प्रशसनीय गुणों से युक्त उत्कृष्ट (उत्तमप्रकृति) नायक होता है ॥२१॥ अथ करुणं लक्षयति- शोकोत्थः करुणो ज्ञेयस्तत्र भूपातरोदने । वैवर्ण्यमोहनिर्वेदप्रलापाथूणि कीर्तयेत् ।।२२।। अन्वयः-शोकोत्थ (रसः) करण शेय', तर भूपात- रोदने वैवयंमोहनिर्येदप्रलापाणि कीर्तयेत् । पदार्थ --शोकोत्थ -ौवादुत्तिष्ठतीति शोकोत्थ -शोकोसन , शोक स्थायिभावक रस, करण -करणाख्यो रस, ज्ञेय - ज्ञातव्यः । ता करुणे रो, भूपातरोदने-भूपातो भूपतन रोदन क्रन्दन च, वैवर्य मोहनिवेदप्रलापाभूणि-वैवर्ण्यम-आतेर्विच्यायताम्, मौहम्-मूम् , निवे दम्-वैराग्यम, प्रलापम्-असवदभाषणम्, अभूणि, च वीतयेत्-वर्ण येत् , कविरिति शेष ।
- . पञ्चमः परिच्छेदः । है । मध्यम पुरुषों की हंसी में मुह मी खुल जाता है-दांत दीखने लगते हैं। अधों की हंसी शब्द सहित होती है उसमें सूब कहकहा मच जाता है ॥२४॥ अथाद्भुतं वर्णयति- विस्मयात्माद्भुतो ज्ञेयः स चासंभाव्यवस्तुनः । दर्शनाच्छुचणाद् वापि प्राणिनामुपजायते ॥२॥ अन्वयः-विस्मयात्मा अद्भुतः ज्ञेयः, च सा प्राणिनाम् असंभाव्यवस्तुनः दर्शनात् अपि वा श्रवणाद् उपजायते । पदार्थ:-विस्मयात्मा विस्मय आश्चर्यम् , अात्मा स्वरूपं स्थायिभाव इति यावत् यस्य स रस , अद्भुत -श्रद्भुताख्यः, ज्ञेय । किं च, सः अद्भुतः रस, प्राणिनाम्-सहृदयसामाजिकानाम्, असंभाव्यवस्तुन -असंभाव्यस्य श्रमंभविन , वस्तुनः-पदार्थस्य, दर्शनात्-पाक्षात्करणात , अपि वा श्रवणात्- श्रवणेन्द्रियजन्यज्ञानात्, उपजायते-उत्पद्यते । माषार्थ-जिसका स्थायिभाव विस्मय हो उसे अद्भुत रस भना चाहिए। किसी असभव वस्तु के देखने या सुनने से सहृदय सामाजिकों के हृदयों में अद्भुत रस की उत्पत्ति होती है ॥२५॥ अथाद्भुतस्य विभावादीन्दर्शयति- तत्र नेत्रविकासः स्यात् पुलकः स्वेद एव च । निःस्पन्दनेत्रता साधुसाधुवाग् गद्गदाच गीः॥२६॥ अन्वयः-तंत्र नेत्रविकासः स्यात् पुलका स्वेदः' एव च नि स्पन्दनेत्रता साधुसाधुवाग् स्यात् , च गीः गद्गदा सम- [स्यात् । पदार्थ -तन-अदभुते रसे, नेत्रविकास -नेत्रयो नयनयो विकारा स्फा. ता, पुलक-रोमोद्गम , स्वेदः, एव च-एव शब्दोऽप्यर्थे, अपि च, नि स्प. देनेत्रता-नि स्पन्देनिश्चले, नेत्रै यस्य सः, तस्य भावस्तत्ता, साधुसाधु. पग्-साधु साधु इति शब्दोच्चारणम्, स्यात्-भवेत् । च-पुनः, गी:-वाणी, द्गदा-स्वलन्ती, गद्गद् वासलने कण्ड्वादिः । स्यात् । इमे नेत्रवि सादयोऽदभुतस्यानुभावा इति भावः ।
१६४ चाग्भटालबारे भाषार्थ- अद्भुत रस में नेत्रों का विकास, रोमाञ्च, पसीना, नेत्रो की स्थिरता, साधु साधु ( वाह वाह, खूब खूब ) शब्द उच्चारण, वाणी का रुक रक कर निकलना ( श्रादि ) होत हैं ॥२६॥ भयानकं लक्षयति- भयानको भवेद् भीतिप्रकृतिक़रवस्तुनः । स च प्रायेण पनितानीचयालेषु शस्यते ॥२७॥ अन्वयः-भीतिप्रकृतिः भयानकः भवेत्, च सः घोर- यस्तुनः (भवेत् ) मायेण धनितानीचचालेपु शस्यते । पदार्थ -भातिप्रकृति-भोतिर्भयम् , प्रकृतिमूल स्थायिभाव यस्य भयानक -भयानकाख्यो रस , भवेत् । किं च स , घोरवस्तुन - घोराद् भयजनकाद् व्याघ्रादित , वस्तुन , भवेत्-उत्पोत, घार यस्तु तस्या. लम्वनमित्यधं । प्रायेण-श्राधिक्येन वनितानीचवालेपु-वनिताया नीचे वाले य शस्यते-प्रशस्यते । उत्तमप्रकृती भयानको न वानीय , किन्तु अनितादिवेव । भावार्थ-जिसका स्थायीमाव भय हो, उसे भयानक रस यहते हैं। भयकर वस्तु [ व्याघ्र प्रादि ] से इसकी उत्पत्ति होती है। अधिकतर यह रस मी, नीच और बालवा में ही अध्छा लगता है अयान सी श्रादि में ही भयानक रस का वर्णन करना चाहिए ॥२७॥ अथ भयानकस्यानुमायानाह- , .
भाषार्थ- - पञ्चमः परिच्छेदः। -इस भयानक रस में पण्डित लोग इधर उधर झाकना, मह ख जाना, आवाज स्क जाना, हाथ पांव आदि का कापना, जल्दी, उद्वेग, वेहरे की मुर्माहट, मोह (आदि) अनुमावों का वर्णन करते हैं ॥२८॥ अथ रौद्रं वर्णयति- क्रोधात्मको भवेद्रौद्रः क्रोधश्चारिपराभवात् । भीष्मवृत्तिर्भवेदुनः सामर्पस्तत्र नायकः ॥२६॥ अन्वयः-क्रोधात्मकः रौद्रः भवेत् , च क्रोधः अरिपरा- मवात् (भवति)। तत्र भीप्मवृत्तिः, उग्रः, सामर्पः नायकः (नरः) भवेत्। पदार्थ:-क्रोधात्मकः-क्रोध आत्मा स्थायी यस्य स क्रोधस्थायिभावको रस , रौद्र -ौदाख्य. भवेत् , किं च स क्रोधः, अरिपराभवात्-शत्रु कात् पराभवात् तिरस्काराद् भवति । तत्र-रौद्रे रसे, भीष्मवृत्तिः-भीमा भयङ्करा, त्ति व्यवहारो यस्य तादृश उग्र -कूरः, सामर्प -अमर्पः क्रोध थस- हिष्णुता वा, तत्सहितः, नरः, नायकः भवेत् । भाषार्थ-जिसका स्थायी क्रोध हो वह रौद्र रस कहलाता है। शत्रु किये हुए पराभव से उत्पन्न होता है । रौद्र रस में नायक भयंकर वृत्ति वाला, उग्र और गोधी होता है ॥२६॥ अथ रौद्रस्यानुभावान् वर्णयति- स्वांसाघातस्वशंसास्रोत्क्षेपभ्रुकुटयस्तथा । अत्रारातिजनादेपोद्वेलनं चोपवर्यते ॥३०॥ अन्ययः-तथा अत्र स्वांसाघातस्यशंसास्त्रोत्क्षेपभृकुटयः, अपतिजनाक्षेपोवेलनम् च उपयर्यते । पदार्थ तथा अत्र-रीदे रसे, स्वांसाघातस्वशंसानोरक्षपध्रुफुटयः- अंसयो भुजशिरसो, आघातस्ताहनम्, स्वस्य-आत्मनः, शंगा- सूतिः-वित्रत्यनमिति यावत्, अन्नस्य-आयुधस्य, उत्दै उत्तोलनम् , भाटि:-भुवो कौटिल्यम् , किं च परातिजनादेपालनम्-अरातिजनानां राणाम् । भाष -निन्दा, उद्वेलनम्-मर्यादातिकमणम् उच्छवालतेति के स्वस्य, पर्यते। यावत, बीभत्स -बीभत्सरस , स्यात्, , १६६ वाग्भटालद्वारे भाषार्थ-इसी तरह इस रौद्र रस में अपने कन्धों को ताडन करना, अपनी बडाई करना, अस्त्र उठाना, त्यौरी चढाना, शत्रु की निन्दा करना और उच्छृखलता का वर्णन किया जाता है । ये सब रौद्र रस के अनुभाव हैं ॥३०॥ वीभत्सं लक्षयति- चीभत्सः स्याज्जुगुप्सातः सोऽहृयश्रवणेक्षणात् । निष्ठीवनास्यभङ्गादि स्यादत्र महतां न च ॥३१॥ अन्वयः-जुगुप्सातः वीभत्सः स्यात्, सः अहृद्यश्रवणे- क्षणात् (भवेत् ), अत्र निष्ठीयनास्यभङ्गादि स्यात्, च महतां (निष्ठीयनास्यभङ्गादि)न (पर्यते)। पदार्थ - जुगुप्सात पृणात , बीभत्स- रस जुगुप्मास्थायिभावको भवतीत्यर्थ स-बीभरस अहृयश्रवणे. क्षणात्-श्रयस्य अमनोरमस्य पृणोत्पादकस्य, वस्तुन , श्रवणात्, णात्-दर्शनाद् घा, भवेत् , अहृद्य वस्तु बीभत्सस्यालम्बन मित्यर्थ । अत्र- धीभररी, निष्ठीवनास्यभरादि-निष्ठीवनम्-धूकरणम् , आस्यमा -मुख- विवार , श्रादियस्य तत् , स्यात्, च-किन्तु, इद निष्टीवनादि, महताम्- उत्तमप्रकृतीनाम्, न वरायते । भाषार्थ-जुगुप्सा स बीमा सरस होता है । अहय ( सहे गरे घृणा- त्पादक ) पदार्थ के देसन मुनने स जुगुप्सा उत्पन्न होती है । यूकना, मुम का विकृत हो जाना अदि इसमें (अनुमाव) हाने हैं। परन्तु उत्तम प्रतियों में भूकना श्रादित वर्णन नहीं किया जाता ॥३॥ शान्तमा- सम्यगन्नानममुत्थानः शान्तो निःस्पृहनायकः । रागद्वेपपरित्यागात् सम्यग्मानस्य चौमयः ॥३२॥ अन्ययः-सम्यगानममुग्णानः नि.गृहनायरः शान्तः (उच्यते , घ रागापपरित्यागात् गम्यमानम्य उद्भपः पदाएं --म्यगृहानगगुपन-म्पगर नान-अगदी मिप्याय रस, शान्त-शान्ताख्य उत्पत्ति होती है ॥३२॥ पञ्चमः परिच्छेदः। प्रतिपत्ति , परमात्मानुभवौ वा सम्यग्ज्ञानम् , तस्मात्, उत्थानम्-उत्पत्ति , यस्य तादृश , नि स्पृह -पुनलोकवितैषणाशून्य , नायको यस्य तथाभूतो उच्यते । च-किंच, रागद्वेषपरित्यागात्-राग देपयो -इष्टवस्तुनि प्रीती राग , अनिष्टवस्तुनि वैरम् द्वेष , तयोस्त्यागात् , सम्यग्ज्ञानस्य पुरस्तात् प्रतिपादितस्य, उद्भव -उत्पत्ति , भवति । भाषार्थ-जिसकी उत्पत्ति सम्यग् ज्ञान से हो और जिस का नायक नि स्पृह हो, उसे शान्त रस कहते हैं। रागद्वेष के त्याग से सम्यग् ज्ञान की अयाशिपा प्रन्थमुपसंहरति- दोपैज्झितमाश्रितं गुणगणैश्वेतश्चमत्कारिणं नानालङ्कतिभिः परीतमभितोरीत्या स्फुरन्त्या सताम् । तेस्तैस्तन्मयतां गतं नवरसैराकल्पकालं कवि- स्रष्टारो घटयन्तु काव्यपुरुपं सारस्वताध्यायिनः ।।३३।। अन्वय.-सारस्वताध्यायिन. कविस्रष्टार दोपैः उज्झितं गुणगणैः श्राधितं नानालड्कृतिभिः चेतश्चमत्कारिणम् अभितः फरन्त्या सतां रीत्या परीतम् तैः तैः नवरसैः तन्मयतां गतम् काव्यपुरुषम् श्राकल्पकालं घटयन्तु । पदार्थ -सारस्वताध्यायिन -सरस्वत्या इद सारस्वतम्-वाङ्मयम् , तस्येदमिति शैषिकोऽण् , तस्य अध्येतार -पठितार , अथवा सरस्वती-वाह मयाधिष्टानी, तत्सम्बन्धितेजस अधियन्ति स्मरन्ति इति सारस्वताध्या- यिन सरस्वतीसमुपासका इति यावत् । अध्येतार इति-इक्रस्मरणे इत्य. स्मात् कर्तरि तृच् । कविनष्टार -कवय एव स्रष्टार -कविप्रजापतय , अतिकटुत्वादिभि, उग्मितम्-त्यहम् रहितम् , गुणगी -गुणानां माधु यादौनों दण्डिप्रोक्ताना लैपादनां वा, गणै समूहै , आत्रितम्-गुरम् , नानालकृतिमि -मनुप्रामादिभि शान्दारहार उपमादिभिरालाहारः, चतश्चमत्कारिणम्-चैनोणि सहृदयाना हृदयानि चमत्करोति-धानन्दयनाति तयाभूनम, भभित -पर्वत इत्यर्थ , स्फुरन्त्या-शोभमानया, राताम्-विदुषाम् दोषै- .
१६८ वाग्भटालङ्कारे विद्वदभि प्रतिपादितया, रीत्या-वेदादिरीत्या, परीतम्-सगतं युक्तम्, ते ते -गारादिभि , नवरसै -नवसख्याकै रसै , तन्मयताम्-तद्पताम्, गतम्-प्राप्तम् , शृङ्गारादिरसमयमित्यर्थ । काव्यपुरुषम्-काव्यमेव पुरुषम् , श्राकम्पकालम्-कल्पकालाद् कल्पपर्यन्तम् , घटयन्तु-रचयन्तु । रूपकालङ्कार। माघार्थ-सरस्वती के उपासक कविरूप प्रजापति, कल्पपर्यन्त निर्दोष, सगुण, सालद्वार, सहृदयों के हृदयों को श्रानन्दित करने वाले, वैदर्भी श्रादि रीति स युक्त, शृङ्गारादि नव रसमय काव्य पुरुष की सृष्टि करें ॥३३॥ . इति वाग्भटालदारव्याख्यायां वालवोधिन्यां पष्ठः परिच्छेदः। समाप्तोऽयं ग्रन्थः।
गया उ०- वांग्भटालङ्कारे प्रश्नोत्तरावली १ प्रश्न-काव्य का लक्षण तथा उसकी सामग्री का स्वरूप लिखो ? उत्तर-देखो पृष्ठ २, ३, ४, ५ । २ ३०-बन्धसौन्दर्यहेतु कौन २ हैं ? उ.-देखो पृष्ठ । ३ प्र०अर्थस्फूत्ति के कारण लिखो ! उ.-देखो पृष्ठ.१०। ४ प्र.-किस स्थान पर ब, व का तथा ड,ल का भेद नहीं माना उदाहरण मे स्पष्ट करो? उ.-देखो पृष्ठ १४ । ५ प्र.-कितनी भाषा काव्य का अङ्ग होती है ? -देखो पृष्ट २१ । ६ प्र.- दोष का सामान्य लक्षण क्या है ? और वह कितने प्रकार के हैं ? श्रुतिकटु, अप्रमिद्ध, नेयार्थ-इनका लक्षण लिखकर उदाहरण से स्पष्ट करो? -देखो पृष्ट २३-२७ तक । ७ प्र०-वाक्यदोपों का स्वरूप लक्षण उदाहरण द्वारा स्पष्ट करो ? उ.-देखो पृष्ठ ३०-३५ । ८ प्र.-गुण कितने प्रकार के होते हैं ? तथा गुण का लक्षण क्या है ? गन्धेभविभ्राजितधाम लक्ष्मीलीलाम्बुजच्छयमपास्य राज्यम् । क्रीडागिरी रैवतके तपासि श्रीनेमिनायोऽत्र चिरकार ॥ यहां कौन गुण है! उ.-देखो पृष्ठ ३१-४.। १ प्र.-समता गुण का लक्षण उदाहरण देकर स्पष्ट करी ! उ.-देखो पृष्ठ ४११ 1. प्र.-लेष गुण तथा भोजो गुण का परस्पर भेद क्या है ! उ.-देसो पृष्ट.। प्र.-प्रन्धकार.ने गुणों का उपसंहार किस भाव लेकर किया है? उ०- १६८ वाग्भटालबारे विद्वदभि प्रतिपादितया, रीत्या-वेदादिरीत्या, परीतम्-सगतं युक्तम् है त ---शृङ्गारादिभि , नवरसै -नवसख्याकै रसै , तन्मयताम् तद्पताम् । गतम्-प्राप्तम् , शृङ्गारादिरसमयमित्यर्थ । काव्यपुरुषम्-काव्यमैव पुरुषम् शाकल्पगलम्-क्ल्पकालाद् आ कल्पपर्यन्तम् , घटयन्तु-रचयन्तु २ रूपकालङ्कारः। . भाषार्थ–सरस्वती के उपासक कविरूप प्रापति, कल्पपर्यन्त निदों सगुण, सालवार, सहृदयों के हृदयों को श्रानन्दित करने वाले, वैदर्भी श्रा' रीति से युक्त, गृहारादि नव रसमय काव्य पुरुष की सृष्टि करें ॥३३॥ इति वाग्भटालङ्कारव्याख्यायां वालयोधिन्यां पष्टः परिच्छेदः। समाप्तोऽयं ग्रन्थः।
वाग्मटालङ्कारे
प्रश्नोत्तरावली
१ प्रश्न-काव्य का लक्षण तथा उसकी सामग्री का स्वरूप लिखो।
उत्तर-देखो पृष्ठ २, ३, ४, ५।
२ ३०-बन्धसौन्दर्यहेतु कौन ३ हैं ?
-देखो पृष्ठ ६।
३ ३०-अर्थस्फूर्ति के कारण लिखो।
उ०-देखो पृष्ठ १०।
प्र.-किस स्थान पर ब, ६ का तथा ड, ल का भेद नहीं माना
गया उदाहरण मे स्पष्ट करो?
उ.-देखो पृष्ठ १४ ।
५ प्र.-कितनी भाषा काव्य का श्रङ्ग होती है?
उ.-- देखो पृष्ट ०१।
६ प्र.- दोष का सामान्य लक्षण क्या हैं? और वह कितने प्रकार के हैं ?
श्रुतिकटु, अप्रसिद्ध, नेयार्थ~-इनका लक्षण लिखकर उदाहरण
से स्पण करो।
o-देखो पृष्ठ ०३-२७ तक।
७ प्र.--वाक्यदोषों का स्वरूप लक्षण उदाहरण द्वारा स्पष्ट करो।
उ.-देखो पृष्ठ ३०-३५ ।
प्र.--गुण कितने प्रकार के होते हैं । तथा गुण का लक्षण क्या है ?
गन्धेभविभ्राजितधाम लक्ष्म लीलाम्बुजच्छमपास्य राज्यम् ।
क्रीडागिरी रैवतके तपासि श्रीनेमिनाथोऽत्र चिरशकार ॥
यहा कौन गुण है।
उ.-देखो पृष्ठ ३६-४०।
प्रक-समता गुण का लक्षण उदाहरण देकर स्पष्ट करी?
उ.-देखो पृष्ठ ४१
1. प्र.-लेष गुण तथा प्रोजो गुण का परस्पर भैद क्या है ?
उ.-देखो पृष्ट ४५
१ प्र-प्रन्यकार ने गुणों का उपसहार किस भाव को लेकर किया है।
. उ०-देखा पृष्ट ४६। १२ प्र.-अलवार का सामान्य लक्षण और उसके भेद लिखो ? उ.-देखो पृष्ट १० १३ प्र.--चिन, वक्रोक्ति, अनुप्रास, यमक, उपमा, रूपक, अपरि उत्प्रेक्षा, अर्थान्तरन्यास, समासौक्ति, दीपक, परिवृत्ति, यथ सङ्ख्य समुच्चय, अप्रस्तुतप्रशसा, एकावला, परिसय सङ्कर-इन अलङ्कारों का लक्षण लिसर उदाहरण में घटाया उ-देखो पृष्ट ५२ से लेकर १४६ तक । १४ प्र.-रीति कितने प्रकार का होता है ? उसका लक्षण क्या है। श्री किस राति का क्या उदाहरण है? --देखो पृष्ठ १४७-१४॥ तक । १५ प्र.-रस का लक्षण क्या है ? और वह कितने प्रकार का है किस रस के कान • स्थायिभाव है। उ-देखो पृष्ठ १५०-१५१ तक । १६ प्र.-मार का लक्षण और भद बताओ? उ.-देखा पृष्ट १५२) १७.-नायक कितने प्रकार का होता है उसका सामान्य लक्षण क्या उ.-दखो पृष्ट १५३ १- प्र.- नायिका के भद लिखो ? नथा प्रत्येक नायिका का लर लिखकर उदाहरण से सपा वगै? उ.-देखो पृए १५५-१५८ तक । १६.-विग्रलम्भ कितने प्रकार का हाता है। उ.-दयो पृ १६.1 ...-करुण रग का लक्षण मा है। उ.-देखा पृष्ट ११ २. प्र.-हास्य रस व भेद बताओ? उ.-देसो पृष्ट १६२१ १२ प्र.-द रम के भनुभाव कोन २१॥ उ.देसा पृष्ठ १६५। इसी रीति से शेष अनुक्त प्रश्न भी जान लेने चाहिए।
, PUNJAB UNIVERSITY, प्राज्ञ FRAJNA-PAPER IV. 1934. वाग्भटालङ्कारे [ काव्यम्, प्रतिभा, व्युत्पत्ति, अभ्यासः, एपां लक्षणानि लिसित्वा व्याहतार्थम् , अप्रसिद्धम्, ग्राम्यम् , व्यस्त- सम्बन्धम् , अपक्रमम्, अभीपाम् उदाहरणानि दर्शय । 9 (उत्तर-देखो काव्यलक्षण पृ०२, प्रतिभाल. पृ० ३, व्युत्पत्ति ल० पृ० ४, अभ्यासल० पृ० ४, व्याहतार्थ उदाहरण पृ० २५, अप्रसिद्ध उ० पृ० २७, ग्राम्य उ० पृ० २६, व्यस्तसम्बन्ध उदा० पृ० ३१, अपक्रम उ० पृ० . ३३॥ II. के कति वा गुणाः ? एषां कयोश्चित् द्वयोर्लक्षणोदाहरणे 8 लिख। 11 (उत्तर-देखो गुण लक्षणोदाहरण पृ० ३६-४८) HI वक्रोक्तिः, जातिः, अपहृतिः, विभावना, यथासंख्यम् , एपामलंकाराणां लक्षणानि उदाहरणेषु सङ्गमय । (उत्तर-देखो वक्रोक्ति ल० उ० पृ० ५-६१, जाति पृ०८४-८५, अपहति पृ० १०६, विभावना पृ० ११५- ११६, यथासंख्य पृ० १२५-१२६) धीराद्भुतौ रसौ सुष्टु निरूपय । (उत्तर-देखो धीररस पृ० १६१, अद्भुत पृ० १६३) 5 IV.
पद्मचन्द्रकोप व्युत्पचि विपय सहित ३०००० तीस हज़ार शन्दों का वृहत् मंस्कृत-हिन्दी को इस कोष में प्रथम मोटे टाइप में सस्कृत शब्द, पीछे उस से ईं बारीक टाइप में उन के लिङ्ग, व्याकरणानुमार सस्कृत में घ्युत्पत्ति में एक एक शब्द के हिन्दी भाषा में अनेक अर्थ स्पष्ट कर दिए गए हैं, जिस थोड़ा पढा लिखा भी लाभ उठा सकता है । यह कोप यूरोप तथा भारत बड़े बड़े धुरन्धर विद्वानों, प्रिंसिपलों और प्रोफेसरों की सर्वश्रेष्ठ सम्पति प्राप्त कर चुका है । सस्कृत तथा हिन्दी के विद्यार्थियों के लिए अत्य उपयोगी है । कोष बड़े आकार का है । तृतीयावृत्ति छप कर विक्रया प्रस्तुत हुई है । सजिल्द मूल्य ६) अनुवादप्रभा अनुवाद के लिए अत्यन्त उपयोगी पुस्तक आज तक जितनी भी नुवाद की पुस्तकें निकली हैं, इसने उन सब के मात कर दिया है। इस से साधारण छात्र भी थोदे ही समय में आसानी सस्कृत में सुन्दर अनुवाद बनाना सीख सकते हैं। यह नवीन चतुर्थावृत्ति लेखन ने पुन परिश्रम करके बहुत ही परिवदित और परिसस्कृत की है । कई उप. योगी बातें और भी बढ़ा दी गई हैं, जिस कारण पृष्ठों की संख्या भी बहुत पर गई है। तदपि विद्यार्थियों के हित के लिये मूल्य केवल 1) बारह भाने ही रखा है। लोकोक्तिरत्नप्रभा इस में सस्कृत की लोकोकियों का अपूर्व सग्रह किया गया है, ने अनुवाद और प्रस्ताव को रोचक और मुहावरेदार बनाने के लिये विद्यार्थियों को परमोपणेगी है । मूल्य कैवल ॥) पाठ आना।
BL-17
BHAVAN'S LIBRARY
BOMBAY-400 007
NB - This book is issued only for one week til
This book should be returned within a fortnight
from the date last marked below
pate
Date
Date
BL-16
Not to be issued